·3 २६ आकाशस्थचन्द्रसम्बन्धेऽर्वाचीनपाश्चात्यमतस्य नि सारस्वम BRARY विषय-सूची। १६ वैदिकेतिहासश्रुतीनामाध्यात्मिकाधिदेविकाधिमातिकमेदात् नस्तीत्यतस्तच्छायानुगामिनां पोराणितिहासप्रकरणानामपि नेय प्रायेण समारम्म । १७ तत्राधिदेवतं तावत्प्राणविधादराधिदेविकसोमोत्पत्तिरहस्यात्यानम् । १८ आधिदैविकादाध्यामिकाद्वा प्राणविधाद्वैराजमनोः प्रत्युत्पन्नानां भृग्वहिरो. ऽत्रिप्राणानामुत्पत्तिकमप्रदर्शनम् । १६ अगिवंशजप्राचीनवर्हि.पुनेभ्यः प्रचेतोय सोमकन्यायामुत्पन्नस्य दक्षस्यात्रि. जनकत्वाख्यानादुत्पन्नाया अनुपपत्तेस विध्योपपादनेन परिहार.॥ २० प्रजापतिपचनस्य कशब्दस्य दक्षपरत्वा-युपगमेनोपस्थितायामनुपपत्तो तत्प- रिहाराय मतत्रयनिर्देश तत्र दक्षस्थानिजन्मनि सम्बन्धाभाव इति प्रथम- मताख्यानम् ॥ २१. प्राचेतसदक्षस्यात्रिवंशजल्लाभाव इति द्वितीयमताख्यानम् । २२ दक्षादीनां युगभेदेन नानात्वादस्य दक्षस्य सोमदौहित्रत्वं श्वशुरत्वं वोपपद्यते इति तृतीयमताख्यानम् । २३ वैज्ञानिकत्वसृष्टो जन्यत्वजनकत्वयो समझसमिति। २७ अत्रेः प्राणविधस्य स्वरूपरहस्यम् । २५ आश्रिदेविकस्यात्रिप्राणजन्मनश्चन्द्रस्योत्पत्तिरहस्यम् । 2643, VIDYA SNon- PART २७ आकाशस्थचन्द्रस्य दशाश्वत्रिचक्ररथकल्पनम् । २८ अधिप्राणद्रष्टुमनुष्यविदुषोऽत्रिनामकल्पनया प्रसिद्धिः। २ गोने चारमत्रिशब्दो रुढो नतु व्यक्तिविशेपे पर्यवसन्नः। ततोनन्तानामत्रोणां गोत्रप्रवर्तकप्य मूलपुरुषस्यात्रेभीमात्रिमाख्यानिभ्यां वैविध्यव्यवस्थापनम् । तयोश्च भौमास्तिश्चन्द्रवंशप्रवृत्तिः । ३० ध्रुवसन्निहिते सप्तमण्डले तारकारूपस्याराधिदैविकत्वम् । ३१ रजेस्वलाया नार्या अत्रेयीत्वेनारयानादध्यात्मं प्रसिद्धाया एव यामरुनामि- काया प्रतिष्ठाया आध्यात्किात्रित्म्य ।

·३ विषय-सूची। ३२ आध्यात्मिकाधिदैविकमाणद्रष्ग्रहमानसपुत्रस्य विदुष सांख्याविशन्दन प्रसिद्धि। ३३ भौमानिसांख्यात्रिभेदादत्रिद्वविध्धे तदुभयवंशधराणामाप्रेयत्वेन प्रसिद्वानां महो चत्वारिंशद्विदुपां वेदमन्त्रद्रष्टत्वं प्रतिपद्यते । ३४ अत्रिगोत्रीपनेषु सर्वप्येयायशन्दयदविशेषादपिशब्दोऽपि यथा प्रयुज्यते तथा सर्वविधाधिपत्नीप्वप्यविशेषादनुसूयाशन्द प्रवर्तते । तेनाप्रयोऽनुसूयाश्च यहव. काले २ प्रतिपत्तव्याः। ३५ एतयोरानम्त्यादन्यस्मादरन्यस्यामनुसूयायां काले कालेऽन्येऽन्ये पुत्रा बभूवुरिति तद्विपये ऐतिहासिकानां भ्रान्ति प्रतिसमाधेपा ॥ ३६ यथायं सोमो भौमस्याने. पुत्रस्तथा सांख्याने पुत्र शांखायनो नामासीन् । तवंशधराणां यवनत्वम् । अरबजनपदस्य भूमध्यसागरतीरस्थिते इमननानि प्रदेशे च तेषां यवनानामुपनिवेशोऽनुमीयते ॥ ३८ सांख्याने पुत्राणांम्लेच्छमायत्वेऽपि भौमात्रिपुत्रस्य चन्द्रस्याय वंशः पवित्रत. मोऽधावधि नापहन्यते ॥ ॥ इत्यप्रिख्याती अविचरित्रसूची पूर्णा ॥

·६ चन्द्रस्य। १ पुराणेतिहाधु चन्द्रप्रसङ्ग स्थानानि । २ सोमापरपर्यायचन्द्रपद्याच्यस्मात्रेयस्य जमाख्यानम् । तत्र समुद्रादकम् । अत्रिनेत्राट् द्वितीयम् । दिगगनाभ्यस्तृतीयम् । दक्षकन्यायां चतुर्थम् । कई मकन्यायां पञ्चमम् । भद्रावराजकन्यायां पष्ठम् । इति पृथकत्वेन पोटा सोमजन्माख्यानात् पोढा प्रतिपन्नानां सामानामाध्यात्मिकाधिधिकाधि- भोति मत्येन पुनस्कंधा भेदकरणम् । तत्राधिभौतिकस्य सोमस्रेह चन्द्रवंश. तिहासप्रसङ्गे विनियोगः।। ३ अत्रिव्राह्मणपुत्रत्वाद् ब्राह्मणस्य सोमस्य ब्रह्मप्रसाटेनोत्तरदिकपालत्यलोक- पालत्वलाभात् पश्चात् क्षत्रियत्वप्रतिपत्तिः । ४ पूर्व राशामेव सताभिन्द्रवरुणसोमानां दिपाल वलोकपालत्वप्राप्टयन तर राजसूययज्ञकरणात् सम्राटपदप्राप्तिः । ५ साम्राज्यमदमत्तेन चन्द्रेण परकोयानां कानयनानानां दशनारीणामपहरण नियमाणे जनतासंघर्षपरिक्षुब्धेन ब्रह्मणा तनिवारणम् । ६ ततश्चन्द्रो रोहिण्यादिसप्तविंशतिदक्षकन्यापरिग्रह चक्रे । ७ ऐश्वर्यमदमत्तेन चन्द्रेण गुरुपत्नीतारापहरणे कृते सर्वलोकविक्षोभादेवासुर- संग्रामप्रसनः। ८ तदिदं चन्द्रकृतं तारापहरणं त्रिवारं समपद्यत । प्रथम ताय गुरदक्षिणा- कालं तारापहरणमासीत् । . द्वितीयमुद्यानकालं तारापहरणमासीत् । १० तृतीयं तारापहरणारयानं श्रीतं ऋग्वेदसंहिते क्तम् । ११ तत्र गन्धर्वराजस्यतस्यचन्द्रस्य राज्यतन्त्रम्यवस्थापकेश्चन्द्रसामाज्यलोकपाल. रकूपारादिभिरेव स्त्रीसम्पन्धे नूतननीति प्रस्थापनमथर्ववेदे घ्याण्यातम् । १२ तारापहरणोपाख्यानस्य भूपेदसंहिताथर्ववेदसंहितयोः श्रूयमाणस्य ज्योति. पविधासम्पन्धितया वैज्ञानिकत्वं विध्धेनोपपन्नं भवतीति मनुष्यचरितकवा. मापः॥ १३ मानिकतारापहरणसत्वेपि मनुष्यचरितारण तारापहरण वृत्तान्तस्य प्रत्या. रयानमसंभषमिति प्रतिपादनम् । १५ उपसंहार चन्द्रराजचरिताख्यानस्य प्रशंसनम् । इत्यत्रिख्याती चन्द्रराजवलिनी।

·८ बुधस्य १ वृहस्पतिक्षेत्रे चन्द्रौरमाद् गोमतीगगातार बुधजन्माख्यानम् । नैमिपक्षेत्र गोमतीतीरं चन्द्रेण युधस्य जातसस्कारादिविधानम् । २ युधस्य राजपुत्रसंशा । बुधन चानन राजपुत्रीय नाम गजशास्त्रं विनिर्मितम् । ३ बुधस्य गजपुषस्य वेशभूपापरिच्छदस्नभायादिवर्णनम् । ४ घने विहरतो बुधस्य धचिदिलया साक्षात्कारः। ५ प्रतिष्ठानपुराधिष्ठाच्या मानव्या इलाया उपाण्यानम् । ६ मत बतुष्टयेन प्रतिष्टानपुराग्यानम् । तत्र प्रयागे प्रतिष्ठानपुर आमोदिति प्रथम मतं महतासमाम्मेण व्यारयातम्। ७ दक्षिणदेशे दण्डकारण्यप्रान्ते प्रतिष्ठानपुरमासोदिति द्विनीयं मतम् । कुरणा हस्तिना पुरुररमाचा विनिम्मितस्य हस्तिनापुरस्य मनिधान कचि. दिदं प्रतिष्ठानपुरमासीदिति तृतीयं मतम् । ६ सिन्धुनदात् पश्चिममागे गन्धयंदेशे पश्चगीरमान प्रतिष्ठानपुरमासीदिति चतुर्थ मुग्यमनमिति सिद्वातः। १० प्रतिष्ठानरसंयन्धन पठानजातीनामफरोदिनाम्ना प्रसिद्धानां पोडशप्रमंद- भिनानां टिस्युजातोनामिन्द्रकर्तृ कविनिग्रहोपाख्यानम् । ११. वाहीक नगराधीशेन कनचिदिलेन मुद्युन्नापरना ना रामा प्रतिष्ठापितं सिन्धु. नदात् पश्चिमतो गान्धारंदेशे प्रतिष्ठानपुरमासीदितिसिद्धान्तस्थापनम् । १२ प्रयागे प्रतिष्टानपुरमासीदितिमतस्यहस्तिनापुरसन्निधौ प्रतिष्ठानपुरमासीदिति मत्तस्य या सपरिकर सण्डनम् । रामचन्द्रमातुमरतस्य पुत्रेण पुष्करण विनि- र्मिता पुष्फलायतीनामनगरी यबासीन् तर संनिधान कचियदेशे गौरीन. दीकूले प्रतिष्ठानपुरमासीदिति सिद्धान्तस्थापनम् । १३ इदं प्रतिष्ठानपुर चंवस्वतेन मनुना विनिर्भितम् । अर्याध्यापतिना इक्ष्वाकुणा घा, पाहीकनगराधीशन सुद्यनेन या-इति मतत्रयम् । १४ इलामुद्युन्नसंबन्धन पञ्चमताप्यानम् । इला बाहीकराजः पश्चादिला नाती स्त्री धभूयेत्येकम् ।। सुद्युम्ना नाम तु याहोकराजः पश्चादिला नानो स्त्रीधभूति द्वितीयम् ।२। अयोध्यापतेरियाकोज्येष्ठा भगिनी काचिदिलानानी पुंस्यं स्त्रीचं पुनः पुंस्त्वमागत्य दक्षिणदेशीयदण्डकारण्यप्रान्तस्थे प्रतिष्ठानपुरे राज्यं चक्रे । इति तृतीयम्। घृतपघा गार्या, पायलियकम्र्मविशेगे या हुनशेषद यागभिलानामागया.

·विषय-सूची। यते इति वैज्ञानिकं सर्वमिदमिलोपारयानं नतु मानुषी काचिदिलाना- मासीदिति चतुर्थम् । इक्ष्वाकोज्येप्टभगिन्या दावप्राते प्रतिष्ठानपुरराज्ये इक्ष्वाकुन्तीनां सर्व- कनिष्टनाता सुद्युतः स्वमगिन्या इलायाः सहायकरूपेण प्रतिष्ठानपुरे राज्य काय निर्वाहयामासेति पञ्चमम् ॥ २५ वाल्मीकीयरामायणप्रामाण्येन प्रथममतोपपादनम् । २६ महाभारतपद्मपुराणद्यानुसारेण शंखलिखितोपाख्यानयक्षोपाख्यानगर्मि- तात् सुधुनोपाख्यानाद् द्वितीयमतोपपादनम् । १७ विष्णुपुराणाद्यनुसारेण तृतीयमतोपपादनम्। १८ ब्राह्मणाश्रुत्यनुसारेण वेदप्रामाण्याच्चतुर्थमतापपादनम् । १६ ब्राह्मणश्रुत्यनुसारेणैव च पुनः पञ्चममतोपपादनम् । २० हानिकस्य श्रुत्युक्तोपाख्यानस्य पदपदार्थानां महर्षिप्रवचनशैलीनिरू- पणपूर्वकं तात्पर्यनिदर्शनम् । २१ इलोपाख्यानेन :कस्मिचिदाध्यात्मिकविज्ञाने चेदतात्पर्य्यनिरूपणम् । २२. इलोपाख्यानेन फस्मिश्विदाधिदैषिकविशाने येदतात्पर्यनिरूपणम् । २३ वैदिकोपाख्याने पौराणिकोपाख्याने चाधिदेवताध्यात्मिकाधिभौतिकानां प्रयाणां पक्षाणामेकत्र समन्वये विप्रतिपत्तिमतां संतोषाय व्यवस्थाकरणम्। २५ श्रुतिस्मृत्योः स्मृतीनांच परस्परं विसंशावादस्पलापारयानस्य निः. सारत्येनाप्रामाण्यप्रक्षः । २५ पाहो फराधिष्ठाच्या मनु कन्याया इलाया. स्त्रोत्यपुंस्त्वसंपन्ध यहूनां विप्रतिपमवचनानां परस्परविरोधपरिहारण पुनरिलोपारयानस्य सर्वा- स्मनाप्रामाण्यस्थापनम् । २६ इलायाः पाण्मासिकस्रीयस्थम्यादस्थ लोकतकित्ताकचा संभागिन. रहस्यनिदर्शनम् । ७ सिद्धान्ते स्त्रीपुरुषोभयलक्षणाया मनुकन्यायाः प्रतिष्ठानपुराधिष्टापा दुधपन्या इलायाधाभ्यंशयतकावेन स्थापनम् । तस्यामलापुरया. चन्द्रवश्यानां प्रथमा मानघो राजा यभूव । तत्र प्रत्ला ताययः । अत्रि- दयपिः । युधी दयगन्धर्षः । पुरुरवास्तवंशपराध सर्वेऽप्यलयमातयों मनुष्याः॥ ॥ इत्यत्रिख्याती थुधरामपुषचरित्रसूची। पपरियानिमी गमा ·अनेरारभ्य बुधपर्य्यन्तस्त्रिपुरुपः प्रस्तावः-प्रस्तूयते॥ २-अत्रिः। पत्नी पुरुषः नामान्तराणि 7. अनिभौमाधिः । सांख्यात्रिः । २/चन्द्रः सोमः राजा ३, बुधः-रोहिणेयः राजपुत्रः अनसूया रोहिणी इला १ तत्र आदिब्रह्मणो वहुपु पुनेपु तृतीयोऽनिर्ब्रह्मा चन्द्रवंशप्रवर्तको मूलपुरुप आसीत् । २ सोऽयमत्रिह्मिस्य सप्तमे, पाने सृष्टिद्वादशे, विष्णुचतुर्थाशस्य पष्टे, भागवतस्य चतुर्थप्रथमे नवमचतुर्दशे च, मार्कण्डेयस्य पोडशे, अग्नेस्त्रयोदशे, वाराहस्य पञ्चत्रिशे, मात्स्यस्य भयोविंशे, ब्रह्माण्डोपोद्धातस्याटमे पञ्चपष्ठेच, हरिवंशप्रथमपर्वणः पञ्चविंशे, महाभारतस्य शान्तिकमोक्षधर्मऽष्टोत्तरतिशततमे, आनुशासनिकदानधर्मस्य पट्पञ्चाशशते च व्याख्यातः ॥ ३ तृतीयप्रजापतित्त्वादयमनिरनिशब्देनाख्यायते-इत्युक्तं ब्रह्माण्डे 'अहं तृतीय इत्यर्थस्तस्मादत्रिः स फीर्यते" इति । ( उ. ४॥ ४५ ) द्विविधोऽयमत्रिरास्यास्यते- प्राणविधश्च नरविधश्च। तत्र भृग्वगिरोऽत्रीणां प्राणविधानां क्रमिकोत्पत्या तृतीयत्त्व. मोः प्राणस्य बृहद्देवतादावुच्यते।एवं नरविधस्याप्यवेस्तृतीयत्वं मानसेषु ब्रह्मपुत्रेषु तृतीयत्वादुपपद्यते । यथोक भारतादिपर्वणः पट्पष्टाध्याये- "ब्रह्मणो मानसाः पुत्रा, विदिताः पणमहर्पयः । मरीचिरहिरा अत्रिः पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः॥ अप्रैस्तु यहवः पुत्राः श्रूयन्ते मनुजाधिप । सर्वे चेदविदः सिद्धाः शान्तात्मानो महर्षयः ॥ इति ॥ ४ सहि विपुलौजा अपि नितान्तशान्तमतिः सर्वलोकहितप्रवणश्वासीत् । तदुक्तं ब्रह्माण्डे- पिता सोमस्य वैविप्रा जझेऽनिभगवानृषिः तत्रात्रिः सर्वलोकानां तस्थौ स्वेनौजसा वृतः ।। कर्मणा मनसा याचा शुभान्येय समाचल।" इति ॥

·। [ २ ] ५ अस्यामूलनिवासस्थानं ब्रह्मपर्षदधिष्ठानं च विशिष्य न ज्ञायते । महा. भारतमीपमपर्वणि नवमाध्याये-"आत्रेयाः सभरद्वाजा" इति । मार्कण्डेये चतु. पञ्चाशत्तमाध्यायेपि-आत्रेयाश्च भरद्वाजाः पुकलाश्व कशेरुकाः । एते देशा [दो. च्यास्तु"-स्त्येवं देशविशेपस्यायत्वेनास्यानात् पुरा युगेऽत्रिनिवासोपलक्षितपदे- शस्य लोके सुप्रसिद्धत्त्वेऽपीदानी कालदोपेण तदपहवादप्रतिपत्तः ॥ श्वेतगिरिस्थो जनपदविशेषः पुरायुगे तद्रिस्थानमासीदित्यस्ति वाहनां विश्वासः । यत्तु मात्स्ये पुरुरवसस्तपश्चर्याप्रसंगे। स गच्छन्नेव दरशे हिमवन्तं महागिरिम् । खमुल्लिखद्भिर्वहुभिर्वृत श्रृंगैस्तु पांडुरैः ॥ २॥ तस्यैव पर्वतेन्द्रस्य प्रदेश सुमनोरमम् । अगम्यं मानुपैरन्यैर्देवयोगादुपागतः ॥२॥ मेघश्यामस्त्वसौ देशो द्रुमखण्डैरनेकशः । ऐरावती सरिच्छे ष्ठा यस्मादेशाद विनिर्गता ॥३॥ तच्चाश्रमपदं पुण्यं वभूयानेः पुरा नृप । तत्प्रसादात् प्रमायुक्त स्थावहमैस्तथा ॥४॥ हिमपातो न तत्रास्ति समन्तात् पञ्चयोजनम् । उपत्यका सुशैलस्य शिखरस्य न विद्यते ॥ ५ ॥ तनास्ति राजन् शिखरं पर्वतेन्द्रस्य पाण्डरम् । हिमपातं धना यत्र कुर्वन्ति सहिताः सदा ॥ ६ ॥ तत्रास्ति चापरं गृह या तोयधना धनाः । नित्यमेयाभिवर्षन्ति शिलाभिः शिखरं धरम् ॥७॥ तदाश्रमं मनोहारि यन सुरमुरुयोपयोगित्वाच्छाखिनां सफलाः फलाः ॥ ८ ॥ तदाश्रम समन्ताच्च हिमसंरुद्धकन्दरैः। शैलवाटः परिवृतमगम्यं मनुजैः सदा ॥ तम यौ तौ महाङ्गी मारौँ महाहिमो। तृतीयं तु तयोर्मध्ये मत्यन्तमुच्छ्रितम् ॥ १०॥ तस्याधस्तावृक्षगणो दिशां मागे च पश्चिमे। जातीलतापरिक्षिप्त विवरं चारुदर्शनम् ॥ ११ ॥ तमसा चातिनियिर्ड नल्यमा सुसंकटम् । नल्यमानमतिक्रम्य स्वप्रमामरणोजवलम् ॥ १२ ॥ न तप. सूर्यस्तपति न विराजति चन्द्रमाः । वयोपि दिवसाकारं प्रशाशं तदहनिशम् ॥ १३॥ इत्येपंपोडशाधिकशततमादिमिः पतिपुयाध्यायः पथिदरानमो महता परि. करेण व्याख्यातः । सोऽप्यस्प तपश्चर्यानवेशोऽनुमीयते निर्जनारण्यप्रदेशत्यात् । कामधरा धरा।

·[३] [ ३ ] वक्ष्यमाणेन तु परुणीकथान फेनाप्यस्य प्रदेशस्य सपरिवारानिनिवासस्थानत्वं चिरकालिकतपश्चरणार्थमेव स्यान त्वयं तस्य मुख्यो देशः। तस्य प्रदेशस्य मनुष्यलो. फान्तरिक्षलोकयोः सीमारूपतया वायुपुराणादौ व्याप्यातत्वादन्तरिक्षलोकादयुत्त. रवर्तिदेवलोकनिवासिनस्तस्यार्मनुष्यलोकोपक्रमदेशनिवासिवायोगात् ॥ ४ ॥ यदपि च-मेरसंनिधाने देवनिकायगिरी वा तदवितीर्यमुक्तं तदप्यस्य तपश्चर्या- स्थानं नंतु निवासस्थानम् । माझे गौतमीमाहात्म्यस्य सप्ततितमाध्याये (७०) यदा. यतीर्थमुकं, चित्रकूटे दण्डकारण्ये प्रयागे या यदानेयतीर्थमुच्यते तदपिवंशधरा- णामुत्तरेषां पांचिदत्रीणां स्थानं प्रतिपद्यते नत्वाद्यस्याः॥उत्तरेषां त्वनेकस्थानानि स्मर्यन्ते । मारतशान्तिमोक्षधर्मे स्वस्तिकाध्याये भाच्यां स्वस्त्यात्रेयस्य, पश्चिमाया. मत्रः पुनस्य, उदीच्यामात्रेयस्य च निवासायानादिति दिक ॥ ६ एप हि प्रीणि वर्षसहस्राणि शक्तिविशेषलाभार्थमृक्षपर्वतेऽनुत्तमन्तपस्तेपे इत्याहुः । तत्र सहनशब्दः पूर्णार्थः । सर्वं चै सहस्त्रम्- इति श्रुतेः । पूर्णवं च वर्षाणां मासवासरादिभिर-यूनानतिरिकत्यम् । अनुत्तममिति मास्यादिपाठस्थाने. ऽनन्तरमिति पानादिपाठः । अनन्तरमनपच्छिन्नम् । सुदुश्चरमिति च ब्रह्माण्डादिपु पठ्यते। ऋक्षपर्वतोऽयं भारतवर्षे प्रसिद्धः। तापीपयोणीनिर्चिन्ध्याकावेरीप्रमुखा नदीः ॥ प्रवर्त्तयति यः सोऽयमृक्षो नाम कुलाचलः ॥१॥ (बाझे १७)। इत्यमियुक्तोक्तः। वस्तुतस्वत्रितपःस्थानमयमृक्षः स्वर्गभूमिस्थः कश्चिदन्योगिरिः स्यानत्वयं भारत- घीयः । आयस्याः स्वर्गवासितया स्वर्गभूमि परित्यज्य मनुष्यलोकेऽस्मिन् भरत- सण्टे तपश्चर्यार्थमनुधावनस्य विचारायोग्यत्वात् ॥ ७ एपं खल्यनिसिष्टादिवदस्य ब्रह्मणो मानसः पुत्र आसीत् । द्विविधं हि पुरायुगे ब्रह्मणः पुत्रमाचक्षतेस्म औरसंमानसंचेति । स्वधर्मपल्या स्वरेतसोत्पादितः पुत्र औरसः । यस्वन्यौरसोऽपि ब्रह्मणा स्वपुरत्येग भावितोऽभूत् स मनसा पुन- त्वेन सप्तत्यान्मानस इत्युच्यतेस्म । “ मरीचिरत्र्यद्गिरसी पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः । ब्रह्मणो मानसाः पुत्रा वसिष्ठश्चेति सत ते"-इत्येते सताऽप्यन्यौरसा एव पुत्रत्वेन ब्रह्मणा परिगृहीतास्तत्तल्लोकमण्डले धर्मोपदेशार्थ धर्म शासनार्थ च ब्रह्मपरिषद- मिष्टनायिष्ठारहराय, शिष्टीपरा समययतरातु प्रयमेधधर्मपरस्साएर यहाणा. पुत्र असीत् । अप्रेर्मानसपुत्रत्वं तु सांध्याश्यपेक्षया द्रष्टव्यमित्याहुः ॥ ८ पौराणिका आहुः । अप्रिरयं ब्रह्मणा वेदप्रचारार्य नियुक्त आसीत् । नेनं वैज्ञानिकयशप्रचारकरणेन हेत्यन्तरेण या परिक्रुद्धा अमुरास्तमत्रिमूर्षि सपुत्रकला. परिवारगणमृवीसनानि पीडायन्वगृह प्रवेश्य तुषाग्निना अयाधिपत । ततस्तेनर्पिणा स्तुतायश्विनी नासत्यदत्री देवो तमग्निमुदकेनोपशमय्य तस्मात् पीडायवादविकले. न्द्रियवर्ग सन्तं निरगमयताम् । असुरहतपीडया काश्य प्राप्तायानये पलमदं क्षीरा. दिकमन्नं च पुष्ट्यर्थ प्रायच्छतमिति अफ संहितायां प्रथममण्डले पोडशशतसूक्के महर्षिः कक्षीयांनाह--(१1११६)

·[ ४ ।
।
"हिमेनानि नं समवारयेयां पितुमतीमूर्जमस्मा अघत्त
ऋवीसे अत्रिमश्विनाऽवनीतमुन्निन्यथुः सर्वगणं स्वस्ति" ॥ १ ॥ ११६
ऋषि नरावंहसः पाञ्चजन्यमूवीसादनि मुञ्चथो गणेन ।
मिनन्ता दस्योरशिवस्य माया अनुपूर्व वृपणा चोदयन्ता॥॥११॥३॥इति॥
हे अश्विनौ युवां हिमेन शीतोदकेनात्रिदाहार्थमसुरैः प्रक्षिप्तमतिप्रज्वलितं तुषा-
मिं निवारितवन्तौ । पितुमतीमूर्जमन्नवती बलप्रकृतिमत्रये प्रायच्छतम् । ऋषीसेऽप-
गतप्रकाशे पीडायन्त्रगृहेऽवनोतमवाङमुखतयाऽसुरैः प्रापितं सर्वगणोपेतमत्रि स्वस्ति
यथा भवति तथा उनिन्यथुः । तस्माद ऋषीसनामकात् कारागृहादुद्गमय्य स्वगृह
प्रापितवन्तौ" इति प्रथमस्यार्थे सायणभाष्यम् ॥१॥ द्वितीयस्य है नरौ। प्रजापति-
वरुण-घाग-वाय्वग्निसहयोगेन जनितत्वात् पाञ्चजन्यम्, ऋपिपितृदेवतिर्यगमनुष्य-
भेदेन पश्चधा विभकानां देवयुगसंबन्धिनराणामभ्यहपीयवादा पाञ्चजन्यम् ।
अथवा-अणु-द्रुह्यु-तुर्वसु-यदु-पुरूणां पञ्चशाखाविभक्तानां राजवंशानामेव पुपयुगे
मनुष्यत्वेन पञ्चजनत्वेन च देवैर्व्यवस्थापितत्वात् तेषां पञ्चजनानामयमनिमल.
पुरुषत्वादाराध्यो बभूवेति कृत्वा सोऽत्रिः पाञ्चजन्यः प्रसिद्ध आसीत् । अतः
पाञ्चजन्यं तमृपित्रिं पुत्रकलनादिपरिचारगणेन सह तस्माबीसनामकात् कारा.
गृहाद् युवां मुञ्चथः । अशिवस्यानिष्टकरस्य दस्योरसुरस्य मायाः, निगडबधनादि.
विषयकलव्यापारसंवन्धिनीर्मिनन्तौनाशयन्ती, अनुपूर्वपूर्ववत् स्थिति प्रचोदयन्ती
प्रवर्तयन्तौ च युवां तमत्रिमृवीसादमोचयतमित्यर्थः ॥
.
६ अथात्रेय्यां ब्रह्मपर्वदि प्रतिष्ठितेऽस्मिन्ननियंशे ग्रह नक्षत्रादिज्योतिर्विद्यापरी.
क्षणं विशिष्य प्रचरितमासीत् । प्रथमात्रिकाले हि कदाचित् सर्वमासे सूर्यग्रहणे जाते
तत्कारणनिर्धारणाय तदानीन्तना वहव एव विद्वांसः प्रयतन्तेस्म । किन्तु सर्वप्रथम
तेप्यात्रेयपर्पदधिष्ठातारोऽत्रय पय याथातथ्येन तत्कारणमधारयामासुः तत्र यदव.'
धारितं तद्गणितोपपादनपरो विद्यानन्यस्तु तस्यामात्रेयपर्पोषाधिष्ठितोऽभूत् ।
तदितिवृत्तं तु फेवलं पञ्चभिर्मन्धकसंहितायामुपनियध्यते-(५१.४०। ५-६)।
यत्त्वा सूर्य स्वर्भानुस्तमसा विध्यदासुरः।
अक्षेत्रविद् यथा मुग्धो भुवनान्यदीधयुः ॥१॥
स्वर्भानोरध यदिन्द्रमाया अवी दिवो धर्तमाना अवाहन ।
गूढं सूर्य तमसापनतेन, तुरीयेण ब्रह्मणाविन्ददतिः॥२
मा मामिमं तय सन्तमप्र इरस्या द्रुग्धो भियसा निगारीत् ।
त्वं मित्रो असि सत्यराधास्ती मेहावतं वरुणश्च राजा॥ ३ ॥
ग्राम्णो ब्रह्मा युयुजानः सपर्यन् कोरिणा देवान्नमसोपशिक्षा।
भत्रिः सूर्यस्य दिवि दक्षुराधास्वर्भानौरपमाया अयुक्षत् ॥ ४ ॥

·“[५] यं सूर्य स्वर्भानुस्तमसाविध्यदासुरः । अत्रयस्तमन्धविन्दमहान्ये अशक्नुवन् ॥ ५ ॥ इति ॥ अयमत्राभिसन्धिः । अभिजितं नाम ब्रह्माणं परितः सूर्योऽयं परिकामति । तस्य ब्रह्मणो रश्मिगताः स प्राणा अपय उच्यन्ते । चन्द्रमसिस्थतः कृष्णवर्णेप्रतिमूर्हितः सूर्यरश्मिभिरुपनायां ज्योत्स्नायां स्थिताः नाना-धर्मविभकाःप्राणाः मध्यमाः पितर उच्यन्ते । पृथिव्यामप्येवं प्रतिमूर्छिते सूर्यकिरणेऽवराः पितरो भवन्ति । सूर्यरश्मिग- तास्तु प्रकाशमयाः सर्चे शाणा नानाधर्मविभकाः सर्वे देवा उच्यन्ते । चन्द्र पृथिव्यां या सूर्यप्रतिदिग्भागे सूर्यकिरणप्रतियन्धात् तमोमये वियति संचरन्तःप्राणा असुराः कथ्यन्ते इति हि वैदिकी परिभाषा श्रुतिप्रसिद्धा ब्रह्मविशाने सुविशदं निरूपिता । तन तस्य चन्द्रस्य पृथिव्याश्चयं खभागव्याप्ता छायामयी भूमापि सर्वासुरमाणसंभृत- त्यादसुर एवोच्यते । तस्य छायामयस्यातुरस्य तमो राहुः स्वर्भानुरित्यताः संशाः स्युः । अन्धकारमयत्वात् तमः । सूर्याशुगहित्येन तृप्तमूर्तित्वादाहुः। सूर्यमण्डलं स्थ:-"एपा गतिरेपा प्रतिष्ठा य एप तपति । तस्य ये रश्मयस्ते सुरतोऽथ यत्परंमाः प्रजापतिर्या स स्यों वा लोक"-इतीष्टियाजमानश्रुतेः । सूर्यमण्डलोप. लक्षिते प्रतिदिग्भागे भानुभू भोपलक्षितप्रदेशच्याप्तियोग्यःप्रकाशी नियमेन यस्यास्ति स स्वर्भानुः । पप चोभयपार्श्वगतसूर्यकिरणयोः क रूपयोः संपातेन छिनशिरा श्यते । त्रिविधोऽयं राहुः एकः पार्थिवो द्विविधश्चान्द्रश्च । तत्र पार्थिवः संहिकेयो- ऽप्युच्यते । पृथिन्याः सिंहिकारूपेण श्रुतौ निरूपितत्वात् । तदुक्तं लेने सप्तपंचाशा. ध्याये-"द्विविधः सूर्यविस्ताराद् विस्तारः शशिनः स्मृतः । तुल्यस्तयोस्तु स्वर्भानुभूत्वाधस्तात् प्रसर्पति ॥२॥ उद्धृत्य पृथिवीच्छायां निर्मितां मण्डलाईतिम्। स्वर्भानोस्तु वृहत् स्थानं तृतीयं यत्तमोमयम्" ॥२॥ इति ॥ सूर्यमण्डलविष्कम्भाच्चन्द्रविष्कम्भः कदाचिदल्पो भवति पदाचित्तु महान् भवति । कदाचिदुच्चेन कदाचिनी च पथा चन्द्रपरिभ्रमणात् । फटकपास- खग्रासाभ्यां सूर्यग्रहणस्य द्वैविध्येन तथा प्रतिपत्तेः। अनयोईयोः पार्थिवेन राहणण चन्द्रग्रहणं भवति । चान्द्रेण तु राहुणा सूर्यग्रहणं सिध्यति । तदेतदनया श्रुत्या . निरूप्यते॥ हे सूर्य ! आमुरोऽसुरनिकायस्वरूपोऽयं स्वर्भानुर्यदायां तमसा चन्द्राधस्तन. कृष्णछायया अविध्यदाणोत् । तदा भुवनानि सर्व लोका अदीधयुर्देवयामासुर• शानेन व्यामोहिता यभूयुः । यथा गन्तन्यं क्षेत्रमजानानः कुत्र गच्छामीत्येवं व्यामुग्धो भवति तथा कुत्र सूर्योऽगात् किमिदमभूत् कथमकाण्डेऽन्धकारोभवदित्यादिरूपेण व्यामोहमापुः ॥१॥ निरिधः सूर्य:-चित्यश्चितेनिधेयश्च । श्योऽयं ज्यातिष्मान पिण्डश्चित्यः । तदन्तर्गर्भ. माणात्मा तु चितेनिधेयः सन्दः । "यथाग्निगर्भा पृथिवी तथा चोरिदेण गर्मिणीति श्रुतेः । तथा च प्रथमं शरीरपिण्डामिप्रायेणोक्तया संप्रति ·तमाणाभिप्रायेणापरमुच्यते-स्वर्भानोरिति । अयेत्ययथार्थों निपातः । अपरं च है इन्द्र'! दिवोऽवः सूर्यमण्डलादधोदेशे वर्तमानः स्वर्भानोर्मायाः । अन्यथासत्यन्यथा प्रतीयमाना वा साधारणैरशेयतत्वा वा, निगृहितयाथार्थ्यभावा वा, प्रयुज्यमाना प्रक्रिया माया । तथा चैता लोकविस्मयकारिण्यो राहोर्माया यदा सूर्यमवाहन अवरुध्यालोपयन् तदा अपवर्तनीयेन तमसा प्रच्छन्नं सूर्यमयमत्रिमहर्पिस्तुरीयेण ब्रह्मणा "ग्राब्णो ब्रह्म ति चतुर्थमन्त्रोपातेन विज्ञानप्रकारेणाविन्दत्-सूर्ये विलुप्तं पुनरलभत । तत्रैव दिवि यथावस्थितमजानादित्यर्थः ॥२॥ उक्तं पूर्वम्-यत्र यत्र वस्तुन्यारम्भकविधयाऽयमविप्राण उपादीयते तद्वस्तु कठिनं भवत् पारदर्शकत्वाविहीयते । तेन प्रत्याहतः सूर्यरश्मिः परावर्तितो भव. तीति । तदनुसारेणेह तृतीयो मन्त्रः सूर्यमुखेनार्थमाह । मामामिममिति । हे अने! चन्द्रमण्डलारम्भकानिप्राण ! इमं मां सूर्य तव सन्तं चन्द्रमण्डलं प्रत्युपस्थितरश्मि चाच्चन्द्रगताविप्राणानुगतत्वाच्चात्रिप्राणानुग्रहीतं द्रुग्धो द्रोग्धाऽसुरः स्वर्भानुरि- रस्याऽनेच्छया प्रसनाभिप्रायेण भियसा भयंकरतमसा मा निगारोत् मा निगिलतु । सर्वथा विलुप्तं मा करोतु । प्रतिवस्तु नियता शकिः सत्यमिति ब्रह्मविशाने व्याख्या- तम् । चन्द्रगतवस्तुशक्तिसाधितस्त्वमविप्राणो मित्रोसि वरुणो राजा चासि । उभयसांमुण्येन परस्पराभिगमन मित्रत्यम् । विरुद्वदिग्कृत्या प्रत्यावरणं वरुणत्वम् । सूर्यमण्डलाधस्तनस्य चन्द्रमण्डलस्योपरिभागे मित्रोऽस्तीतिसूर्यरश्मयः प्रतिरद्धा- श्चन्द्रेण वियुज्यन्ते। अहः मित्रो रात्रिर्यरुण इति श्रुतेः । तत्रायं मित्रो वरुणो वा चन्द्रगतस्त्वमविप्राण एवासि ।, यदि चन्द्रेऽविप्राणो नाभविष्यत् तदा तस्य पारदर्श- फत्त्वप्राप्त्या सूर्यरश्मिप्रतिबन्धायोगाम्मित्रो वरुणोघा नाभविष्यताम् । अतोऽनिभूती तो मित्रवरुणो युवा मां सूर्यमिह स्वर्भानुग्रासकाले अवतम् अवगमयतम् । अव- तिरघगमार्थः॥ चन्द्रस्याधस्ताच्चन्द्रेणावरोधादयं सूर्यो न दृश्यते । चन्द्रस्योप- 'रिटात्त्वयं सूर्योऽनवरुद्वः पूर्ववद् एश्यत एवेत्यतो नायं सूर्यो विलुप्तोऽस्तीत्यर्थो मित्रवरुणाभिज्ञानादवगम्यते ॥ ३॥ अप्रिमहपि:पूर्वग्रहणकाले सूर्यं द्रष्टुं कंचिदपूर्व यन्नविशेष निर्मापयामास । ग्रावकीरिनमांसि तस्यैव यत्रस्याङ्गानि संभाव्यन्ते । उपरागकाले सूर्यादर्शने सति सोऽपित्रमा प्राणो युअन्, कोरिणा देवानाराधयन्, नमसा प्रसाधयन् सूर्य- स्य दिवि सूर्योपलक्षिताकारामागे स्वं चक्षुराधात् । तेनायं स्वर्भानोम्माया:परान्मो. हयन्तीः प्रक्रिया अपायुक्षत्-न्यवारयत् ॥ अधिकृतपन्धस्येदानीमनुपलब्धेस्ततः सूर्यदर्शनप्रकारस्तदययवभूतानि ग्रावकोरिनमास्यपि यथावन्न ज्ञायते इति भाव्यम्।।४।।

·७ ॥ उपसंहरति । पुरा युगे सूय्यांपरागत्वविविदिपया कृतप्रयत्नेषु तदानीतनरूदयिधेपु यं यं मूर्यमाग्नुर: स्वानुम्नममाऽविध्यन् । यदा यदा सूथ्यांपरागोऽभवत् तदा तदा तमत्रय एवान्यविन्दन् नान्ये विद्रोमो यथायनशानुतमरावन ॥ ५ ॥ इति ॥ पतन्छु तिमूलपमेयायें पाराणिका आग्यानसम्प्रेणापन्ययनन् । तथा दि भारतेऽनुशासनपर्वणि दानयम भीममुरांनाहुः+ "धोरं तमस्ययुध्यन्त, सहिता देवदानवाः । अविध्यत शस्तन, स्वर्मानुः मोमभास्करी ॥१॥ अथ ते तमसा प्रस्ता निहत्यन्त स्म दानयः । अपदय-त तपस्यन्तमवि विनं तपोधनम् ॥२॥ अधनमधन देघाः, शान्ताधं जितेन्द्रियम् । नाधिगच्छाम शान्तिं च, भयान् प्रायस्य नः प्रमो ॥ ३॥ फर्थ यक्ष्यामि भयतस्लेऽनुवंश्चन्द्रमा भव । निमियमध सविता, दस्युहन्ता च ना भय ॥४॥ पयमुक्तस्तदानिय, तमोनुदमवच्छशी । अभवन् सौम्यभायाञ्च, सोमयत् प्रियदर्शनः ॥५॥ ध्या नातिप्रमं सोमं, तया मयं च पार्थिय । प्रकारामफरोदप्रिस्तपसा म्येन संयुगे॥६॥ जगद्वितिमिरं चापि प्रकारामकरोत्तदा । व्यमयच्छासंघाँध देयानां स्येन तेजमा ॥७॥ अपिणा दशमातांस्तान्, रष्ट्या देया मदासुरान् । परामसोऽपि तदा, व्यत्यमनप्रिरक्षिताः ॥ ८॥ उमामितश्च सविता, देयाग्नाता हतामुराः। अत्रिणा त्यत्र सामय, तमुत्तमनेजसा ।। ६॥ इति ॥ अर स्मातें कयान मयाऽर्थः श्रुत्यानुसारेण गेयः । तटिनमोऽस्तु पाल. नियादुपयति रायम् ॥ गये ऽपम्मान समान प्रम्ने सघतोऽन्यमाने भयमीले देयेषु सन्तु गदरतमिदं गयेस्रायर ग त्यन्यद्यपारणमन्नात्यत्रिणा स्थपिपया ध्यानां मपनिरामः रतः, ततः परितुदयस्तम्मा अपये परदानंदनमिन्यायपंती धूपने. "आदित्य सिमा अप्राद । तत्रिपनुनाद । तदाधिरत्यपरयन् हिदायतइनानम् "ग्नुलामरिदिपमुनिनादिपियामिरपारयन् मुगां मामाया फर्मय" इति। पाप-पाणीपति महोयाग-दाहिनीया में प्रज्ञा म्यादिति । तस्मादार. पाप प्रमाविमा यमे दीयते इति गाएगपूमागे पतंग पुरा दपयुगे-

·[ 7 ]
ऽपि पारितोषिकप्रदानप्रचारो गम्यते । शाभ्वतिक्यशःप्रतिष्टालाभार्थ स्मारक
विधया धर्मविशेषव्यवस्थापनमेव च पारितोपकं विशिष्यासीदिति च गम्यते ।।
अत्रिगोत्रेभ्यो यज्ञे प्रथम दक्षिणा दीयते इति हि तत एवारभ्य यो देवैः कृता व्यव.
स्था प्रथमात्रिकीर्तिस्मारिकाद्यापि प्रवर्तत इति च गम्यते इति बोध्यम् ।।
१० अर्धेतस्मिन् समये भद्रावो नाम कश्चिद्वाजासीत् । तस्याप्सरसि घृताच्या
प्रभाकरो नामैकः पुत्रो दश चान्याः कन्या जज्ञिरे- भद्रा शुद्धा मद्रा शलमा मलदा
चला हला गोचपला तामरसा रत्नकूटा चेति । ताः सर्वा अप्ययं भद्राश्वस्तस्मै अत्रये
भार्यात्वेन प्रददौ । तासांभायामः पुत्रः सामो जज्ञे । स ब्रह्मयोनिरपि ब्रह्मणः
प्रसादेन ब्राह्मणगन्धर्वादीनां राज्येऽमिपिकतया पश्चात् क्षत्रियः समपद्यत । अथा-
भ्यास्वप्यत्रिभार्यासु कतिपये पुत्रा बभूवुः । दत्तः, दुर्वासाः, अकल्मपः, सत्यनेत्रः,
दीप्तिमान, आपोमूर्तिः, तरुणः निष्पकम्पः, युक्ताः-इत्यादयः । सव चैतेऽत्रिवंशधरा
ब्राह्मणाः स्वस्त्यात्रेया उच्यन्ते । तेषु दत्तो दुर्वासाश्चेति छौ ब्राह्मणी विख्यातो बभू-
चतुः । तत्र दत्तगोत्रान्वये श्यावाश्या मुद्गला वाग्भूतका गविष्ठिरा इति चतुर्विधा
अत्रयः पुरा युगे देवलोके मनुष्यलोके च सुप्रसिद्धा आसन् ।
॥ तदिदमुक्तम् ब्रह्माण्डोपोदयातेऽटमाध्याये ॥
अवैशंप्रवक्ष्यामि तृतीऽस्य प्रजापतेः ।
तस्य पल्यस्तु सुन्दयो दशैषासन पतिव्रताः ॥ १॥
भद्राश्यस्य घृताच्यांचे दशाप्सरसि सूनवः ।
'भद्रा शुद्धा च मद्राच शलभा मलदा तथा ॥२॥
वला हला च सौता या च गोचपला स्मृता।
तथा तामरसा चैय रत्नकूटा च तारशी ॥३॥
तत्र यो वंशकच्चासौ तस्य नाम प्रभाकरः।
मद्रायां जनयामास सोमं पुत्रम् यशस्विनम् ॥ ४ ॥
स तासु जनयामास पुनानात्मसमानकान् ।
स्वस्यात्रेया इति ख्याता ऋपयो वेदपारगाः॥५॥
तेषां द्वौ ख्यातयशसौ प्रह्मिष्ठौ सुमहौजसौ।
दत्तो हनुमतो ज्येष्ठो दुर्वासास्तस्य चानुजः ॥६॥
यवीयसो सुता तेषामबला ब्रह्मवादिनी।
दत्तात्रेयं तनुं विष्णोः पुराणशाः प्रचक्षते ॥७॥
तस्य गोत्रान्वया जाताश्चत्वारः प्रथिता भुवि ।
श्यावाश्या मुद्गलाश्चैव घाग्भूतकगविष्ठिराः ॥ ८॥
॥ इति ॥
अत्रावलाशब्दो लेखप्रमादादपपाठः । ऋक्संहितायाम् अष्टममण्डले एकन.
धतिसूक्तस्य द्रष्ट्या ऋषिकाया अपाला नाना प्रसिद्धः । अपालाभिप्रायेणैवायमबला.
शब्दः पट्यते । ब्रह्मवादिनीत्वाभिमानात् । अपालाविश्ववाराभ्यामात्रेयीभ्यामन्यस्या
आत्रेय्या ब्रह्मवादित्वास्मरणात् ॥ ४॥

·[६.] ११-बाझे तु गौतमीमाहात्म्ये (७४) परुष्णीकथानकमुक्तम्- अभिराराधयामास, ब्रह्मविष्णुमहेश्वरान् । 'तेषु तुष्टेषु स प्राह पुत्रा यूयं मयिष्यथ ।। १ ॥ . तथा का रूपवती कन्या मम मवेत् मुराः । ततः पुरत्वमापुस्ते, ब्रह्मविशुमहेश्वराः॥२॥ कन्यां च जमयामास, शुमायोति नामतः। दत्तः सोमोऽय दुर्गासाः, पुप्रास्तस्य महात्मनः ॥ ३ ॥ अग्नेरसिरसा जाती, सहारगिरा ऋषिः। तस्मा अहिरसे प्रादादायोमतिरोचिषम् ॥ ४ ॥ अग्नेः प्रमावात् पश्यमानेयीं सदाऽवदत् । आप्रेग्यपि च शुषो पुर्वती सर्वदाऽमरन् ॥ ५ ॥ सा कचिद् भर्तृधाश्यादुद्विमा परुपाक्षरात् । सत्तालिपुटा दीना प्राप्रयीच्यशुरं गुगम् ॥६॥ पतिमा पर यक्ति वृधयोदीक्षत रखा। प्रशान्त्रीमं पुरज्येष्ट मर्तारं मम देवतम् ॥ ७॥ अनिम्यारा अहारभ्यः समुन्तो भर्ता ते हाजिरा ऋषिः। पथा शान्ती भरेर मदे तथा गोतिबिंधीयताम् ॥ ८॥ भ्यरस्य तु तदास्य थुयायी तदेय तत् । माग्नेयं रुपमापनमम्मसागययत् पतिम् ॥६॥ उमीती दम्पती मापन संगती गाहगरिणा। शान्तरूपधरी चोमी दम्पती संयभूयतुः॥१०॥ मारं प्यायपत्ती सा दधाराम्बुमयं यः । परनी चेति विएता गया संगता नदी॥१॥ रात्र पारिसधामाध पदाक्षिणान् । विरतरतु गहापाः पाण्या सह संगमे ।।१२।। पगलानीपमिरारपाः पशनदालगताया पदिकोसंग्रा । "पता परमो. ग्पाः"-शिपारकनियनात् ।।२रापानिर्गमitsनिधाममासीदिति पायुपुराले सम्मानिमाणस्प भूयसापनिधानाम् स्यानुफ्य टपा मय- घोभितर पिताअधिकामायनमेपास्य तरधरम् अभिमान.

·[१०] स्थानात्प्रवर्तमानत्वादस्याः परुष्ण्या अनिकन्यात्वमारोप्यते । सात्रिस्थानादाग- त्याशिरःस्थानमागतेति विवाहकल्पना क्रियते अशिरस्थानं च यक्षप्रधानस्थानत्या- दग्निप्रायस्थानमेव । तच्च पद्वत्यापया सरस्वतीशतद् विपाशैरावतीभिनंदी. भिरुपलक्षितप्रदेशरूपम् । "नि वा दधे पर आ पृथिव्या इडायास्पदे सुदिनल्वे अह्राम् ॥ रपद्धत्यां मानुप आपयायां सरस्वत्या रेवदो दिदीहि"-(३।२३।४) इति मन्ने इडायास्पदे इत्यनेन यज्ञामिदीपनप्रदेशस्यैरावतीपर्यन्तत्वावगमात् अथवा, ब्रह्मारतीयग्रलपर्षदधिष्ठातायमदिरा ब्रह्मा पश्चिमस्थाया इरावत्या अर्वागेव यज्ञोपयुक्तभूमि व्यवस्थापयन् यतो नेरावतीप्रदेशं यशार्थ रोचयते तत एवाहुरात्रेयी परुपं भापत इति । अहिरावान यज्ञानिवर्तत इत्यत आहुरानेयो हीयमग्निंगतमशिरसं शमयामासेति । गोंति काचिदिरावत्यां सङ्गता शासानदी स्यात्॥तदिदमाधिदैविक वृत्तमाधिभौतिकोपारयानविधयोपनियद्धम् । वस्तुतस्तु नेयमायो परुष्णीनामिका काचिन्मनुष्यविधाविकन्यासीत् । आध्यात्मिकाधिदैविकयोरप्यर्थयोराधिभोतिकत्वे. नोपरज्योपारयानकरणस्य पौराणिकस्यमारसिद्धत्वात् ॥ १२-यत्तु -अत्रेः पुत्रोऽभवद्वह्निः सोर्यास्तस्य नैध्रुवः । कृशाश्वस्य तु विप्र. घृताच्यामिति नः श्रुतम् ॥ १ ॥ स तस्यां जनयामास स्वस्त्यात्रेयान्महौजसः । घेदवेदाङ्गनिरतान्तपसा हतकिलिपपान् ॥ २॥" इति कौम्म ऊनविंशाध्याये उकम् । तनायं लेखकदोपादस्ति कश्चित्त्रुटितः पाठ इति संशोधनीयत्वादुपेक्ष्यते ॥ ० ॥ १३--अथैपां सोम दत्त-दुर्वाससा संबन्धेनापि कतिपये पौराणिका भ्रात्या बहुभक्तिवादमाहुः । विष्णुपुराणे ( १ । १०। ८ ६) तावदेकस्या एवानसूयाया गर्भ त्रयाणामेपामुत्पत्तिरुच्यते । भागवते ( ८ ७) चाक्षपर्वते तपश्चरतः पुत्रार्थमीश्वरमाराधयतस्तपसा परितुष्टा ब्रह्मविष्णुमहेश्वरास्त्रयो देवाः सहवागता आकाशमार्ग स्थित्वा तमनिमूचुः । प्रयो देवा वयमेक ईश्वर इति कृत्वेश्वराराधनया प्रसन्ना वयं स्यस्यांशस्त्रयस्ते पुत्रा भविष्याम इति। ततो ब्रह्मास्यांशेन चन्द्रो, विष्णुः स्वांशेन दत्तात्रेयः, शिवः स्वांशेन दुर्वासा इत्येवं त्रयः पुत्रा अत्रेरुद्वभूवुरित्युक्तम् ।। परे त्वाहुः । अनेरस्य भार्याऽनसूया पतियताऽसीत् । तस्याः पातिव्रत्यपरीक्षार्थ ब्रह्मविणुमहेश्वराः सहाव्याश्रममागत्य नग्नावस्थाधामनसूयातो भिक्षामर्थयामासुः । तेषां तथा चरितं स्टवा सा पातिव्रत्यप्रभावेण सद्यस्तान् पालकान् भावयामास । ततः सावित्रीलक्ष्मीपार्वतीनाम् प्रार्थनया तान् बालकत्वादुम्मोच्य पूर्वावस्था प्रापय्य सावियादिभ्योऽर्पयामास । ततस्त्रयस्ते ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः स्वस्वांशसंयो. गादेका मूर्ति कल्पयित्वाऽनसूयायाः पुत्रत्त्वमङ्गीचकुः। तैर्दत्तत्वात् दत्तात्रेयं तमा- चक्षते ॥ इति ॥ अन मते दत्तात्रेयस्त्रयाणामंशेभ्य उत्पन्नोऽभूत् । पूर्वमते तु प्रयाणां पृथगंशः पृथगुत्पन्नेषु निषु पुत्रेषु दत्तोऽयं केवलाद्विष्णोरंशादुत्पन्न इति भेदः । वस्तु- तस्तु देवयुगे विरंतनांदत्रेरिमे सोमदत्तादयोऽभूवन । न च तन युगे ब्रह्मविशु- महेश्वराख्यानां प्रयाणां देवानामेकेश्वरान्वाय्यानं सुप्रतिपनमासीत् । वेदमन्त्रेषु कुनापि तेषां प्रयाणां तथा साहचर्याख्यानानुपलब्धेः । तस्मादौतोऽयमों नातीव .

·[१] श्रदेय इत्युपेक्ष्यते ॥ महाभारतशान्तिपर्वणः सनोत्तरद्विशततमाध्याये सोमश्चार्यमा चैति हायनिपुनावारयाती ॥ (शां० २०७ । १० ). तान्येपामुचरात्तरात्रिपुभत्येऽपि बहुवचनस्वारस्यात् सोमस्य प्रथमानिपुमचं निःसंदिग्धं प्रत्येतन्यम् ॥ ४ ॥ १४-अत्र केचित् प्रयवतिष्ठन्त । मोमोऽयं नारीरमः स्वधर्मपरन्यामनसूया- यामुत्पनः पुत्र आसीत् किन्तु अभिनेत्रपरिम्नुनजलतोऽयमुत्पन्नत्वादयोनिजः पुत्रो द्रष्टव्यः । ऐतिहासिकसमये तर.भूयमा स्मरणात् । तथाहि ब्रह्माण्डोपोद्धाते हरिवंशेत्र-(१.६५). 'पिना सोमस्य व विमा जोऽनिर्भगवानृषिः । काटाड्यशिलाभूत ऊर्यवाहुमहाद्युतिः ॥ १ ॥ सुदुश्चरं नाम तपो येन तनं महापुरा। शोणि वर्षसहस्राणि दिन्यानीति हि न. श्रुतम् ॥६॥ तस्योधरेतसस्तम स्थितस्यानिमिपस्य ह । सोमत्वं तनुरापेटे महाबुद्धिः स वै द्विजः॥२॥ ऊर्चमाचक्रमे तस्य सोमयं भावितारमन. । नेपाम्यामस्त्रयत् सोमो दशधा द्योतयन् दिश. ॥४॥ तंग विधिना हटा दश व्यो दधुस्तदा। समेत्य धारयामासुर्न च ताः समशक्नुवन् ॥ ५ ॥ स ताभ्यः सहसैवाथ दिग्भ्यो गर्भः प्रमाधिनः । पपात भासयल्लोकान् शीतांशुः सर्वभानन. ॥६॥ यदा न धारणे शक्तास्तस्य गर्भस्य ना दिशः । ततः सहामि. शीतांशुनिपपात वसुन्धराम् ॥ ७॥ पतन्तं सोममालोक्य ब्रह्मा लोकपितामह । रथमारोपयामास लोकानां हितकाम्यया ॥ ८॥ स हि येदमयो विमा धर्मात्मा सत्यमंगरः। युके धाजिसहाण रयेऽन्यास्नेनि नः श्रुतम् ॥ ६॥ स रेग एयामुएल सरगरल्यधरम् । त्रि.सप्तमयोऽतियशाचाराभिप्रदक्षिणम् ॥ ३०॥ तस्य यदितं तेजः पृधियीमन्यपहन। ओपध्यस्ताः समुद्नास्नेजसा ज्यलयंस्युत ॥ ११ ॥ ताभिः पुष्णात्ययं लोकान् प्रजाम्यापि चतुर्विधाः। पोटादिभगवान सोमो जगती हि द्विजोत्तमा. ॥१२॥ ततस्तस्मै ददी पन्यं प्रामा प्रमविदां घरः। पीसीपधीनां चित्राणानपांच द्विजसएमः ॥१३॥ ॥ इति ·[ १२ ] एयमेघ मारस्ये पामे चोक्तम् । तथा चानेः स्वधर्मपल्या समुद्रायां सोमोऽय. मौरसः पुत्रोऽभूदिति विमतिपन्न मिति वन घूम:- १५-नरविशेषस्याप्रमनधणोदकानरविधस्य सोगरयोत्पत्तिरभूदित्ये तावन्न प्रतिपत्तव्यम् । श्रुतिस्मृतितात्पर्यविरुद्धतया तस्यार्थस्य नितातभातफरयाद अपि तु नरविधस्याः स्वधर्मपल्यामेय गरविधः सोमो जशे । अनरविधस्य त्वरभूजलाइनरविधः सोमो जझे इत्यर्थपृथक्त्वात् सोमोत्पत्ति विध्यं प्रष्टव्यम् । स्थाहि- १६-धैदिकीनामितिहासश्रुतीनां त्रिपथगात्वं ब्रह्मप्रसङ्गे पूर्वमारयातम् । ततो मापात्तरीक्ताः पुराणनामानः सृष्टीतिहासाः प्रायेणाधिदैविका एव सातोऽध्यारोपे. णाध्यात्ममधिभूतं चोपनीयन्ते । तते चरित्रनायफा ऋपिपितृदेवासुरग-धर्वादयो. ऽर्था अध्यात्म शरीरारम्भका इप्यन्ते । अधिदेवतं ते ब्रहाण्डव्यापिनो निरूढा यौगिका वा प्राणा' स्युः । अधिभूतं तु ते सर्वेऽपि प्राणिनो नरा अपेक्ष्यन्ते । तत्रै. तेषामाध्यामिकाधिदेधिकाधिभौतिकानां लक्ष्याणां यत्र यत्रैचार्थेषु प्रनियासाम्यं लक्ष्यते त एवार्थाः प्रायेणेतिहासमादयोपनिवध्याते । या तु पूर्वापरसाम्यभू. यस्त्वेऽपि कचित् क्वचिदंशे वैषम्यमापतति तत्र सर्वार्थसामजस्येनोपपादनाशक्य- स्वादितिहासलेखकस्येच्छानुरोधेनैतदधिकरणत्रयतः कंचिदेकमेव पक्ष गृहीत्या सन्दर्भयोजना क्रियते इति पौराणिकः सम्योऽभ्युपगम्यते ॥ तदनुसारेण प्रकृतेऽन्यत्रेः सोमोत्पत्तायेकम घलाण्डोपोद्धातेऽधिभूतपक्षमेघ प्रधानीत्य भद्रायां पल्यामः पुत्रः सोमो व्यारयातः । सिन्धुनदात् पश्चिमे देशे निघसतां गाधर्षाणां राशः सोमस्य तथैवानेरुत्पन्नत्वात् ॥ अन्यत्र पुनराधिदेवतपक्षमेव प्रधानीकृत्य तप्यमान- स्या रानवणरसाद सीमोत्पत्तिरारयायते । आधिदैविषस्येमा पृथ्वी परितश्वर- तश्चन्द्रस्य तथैवानेरुत्पन्नत्वात् ॥ इत्थं चाधिभौतियानरजातीयादः स्वधर्मपन्यां भद्राख्यायामनसूयायाभुत्पनो गन्धर्वजातीयो नरविधश्चन्द्रो भिन्नः । आधौवकात्तु प्राणजातीयादत्रप्रमतरसादुरपन्नो दिवि प्रकाशमान. पृथिवीं परितः क्रममाणोऽयं चन्द्रो भिन्नः । तयोगपत्तिप्रकारभेदेऽप्यनिजातरवं साधर्म्यम् ॥ या यक् परात्रिजातस्य, शशिनः सजनस्य च । न सा प रात्रिज्ञातस्य, तमसो दुर्जनस्य च ॥ इत्यादी दिविष्टचन्द्राभिप्रायेण यथाभिजातत्वमुच्यते तथाऽनाधिदैविकयोर्द सदुर्वाससोरात्रेययोः सजातभाभावेनोच रथ नरपिशेषस्य च द्रस्याप्यविजातयो- पपत्तेः । तत्र नरविशेषस्य चन्द्रस्यात्रेरनसूयायामुगवाण्यानं निविवादर । दिवि. प्रस्य तु चन्द्रमण्डलस्योत्पत्तिः कथमभूदिति जिज्ञासायां प्रस्तुतेनानेन चन्द्रोत्पत्ति- प्रकरणेनाकाशचारिसोमोत्पत्तिस्थितिरहस्यं सुविज्ञानं भवति ॥ १७-तथाहि ततत् सोमोत्पत्तिविवक्षया ब्रह्मणोऽनेरूपत्तिस्तावदारयायते- अस्ति खलु सर्वजगद्व्यापी सूचमोऽन्यकः फश्चिव्यारतोऽर्थः तत्राशनायावाद ॥

·क्षोमः सममयत् । अनामन्विनी तायवादावशनायाऽसीत् । तन्मनोऽकुरत । आमा मे स्यादिति । यता स्वयमत्राः कचिदशनायायानमवत् । असु सर्यजगदी विर- ण्यगर्मी प्रसा पायुमयः प्रादुरभूत् । यायपशनायाऽसीत् तायदाग्निस्तापदापः । तादिदमेकं हिरण्मयमण्डलमुच्यते । हिरण्यमित्यग्निरेतसां संशा । तर यो नभ्य मामा घायुः स हिरण्यगी ग्राहा । स एवैतस्मिन् प्रशाण्डे राष्टिकता । सोऽसिमय- ध्यापोमयश्चेति विधाभूतस्ताम्यां नीम्यामिव मागाभ्यांविराजमुदपादयत् । चित्यः कश्चित् परिस्टिनो यामयोऽनमयोऽग्निपिरान । सेयं पृथ्वी नाम ! स तप्यमानोऽ. तरण चिते नियं नामानिमजनयत् । तमसि मनुरियाचक्षते पौराणिकाः ॥ मना. मरीच्यायो घश माणा अभयन् । सोऽयमर्थस्ताय याजसनेयता धूयते-- "जया किशनार आसीत्-मायुनोदमावृतमासीत्-अहानायया । अश. माया हि मृत्युः । तन्मनोऽयरत आमन्यी स्यामिति । सोऽर्चनचरन् । तस्यार्चत आपाजायत । आपोपा अः । तपदपांशर आसीत् तासमान्यत । सा पृयिन्य. गयर । तस्यामश्राम्यत् । तस्य प्रातस्य तसस्य तेजोरसो निरयतनामिरिति"। पतदनुसारेण मनुरप्याह- "आसीदिदं तमोमूतममशतमलक्षणम् । असताननिय प्रमुगलिय सपंराः ।।।। ततः स्वयंभूभगवानभ्यनको प्यायमिदम् । महाभूतादिचीजाः प्रादुरासीत् समानुदः ॥२॥ सोऽमिध्याय शरीरात् स्यात् सिरानुर्विविधाः प्रजाः । अप पप ससा तास पोजमपाएनन् ॥ ३॥ तरममग्री सदगुसमममम् । रास्मिन सोसयंममा सर्पलोग पितामहः ॥ ४॥ पतालमन्य नियं सदमदामाम् । सद्विगरः स पुरागरी महोति कीरयते ।।। विधा एत्यामना देदमदन पुगा गया । शन मास्यां स पिराजमएनन् प्रमुः॥६॥ रास्तपाऽरजाइयं स स्वयं पुगी पिपट । तमा पिचास्य सर्पस्य प्रारंदिजससमाः ॥७॥ मामिलार सगनापांसमोरपि। परमानं स्ययोगम्यं विधात संपुरं परन् ॥ ६ ॥ एनन पदायाँ गुमाये मजागिम् । लगेपरमा मागम् ॥६॥ मसिएसगुसरानमा परम् । पतीन मसानामए मदीनादितो द..

·प्राणो भवति । यथाऽचिपि भजनपधानः पचमानः पच्यमानो चा वारुणा भागों भृगुर्नाम जायते । यथा या पार्थिवे काष्ठादि घनद्रव्ये गर्भगतो रक्तोऽयों दहनकाले दृश्यते स वस्तुतो घनकृष्णवर्णः काष्ठाद्यगिरसत्वादहिराशब्देनोच्यते । तथायं दह्यमानः काष्ठादिहिःस्थितं वायुरसादनमात्मनि येनाकृप्य स्वदिति स भोक्ता प्राणोऽदनप्राधान्यादनिर्नामोच्यते । उत्पत्तिरियमरता। १६ अत्रेदं कश्चित् प्रायवतिष्ठते । असमञ्जसमिदं शोनकोक्तमत्रिजन्माप्या- नम् । तथाहि । कस्याथ वरुणस्य चेति ब्रुवन् शौनकः पूर्वसतः कस्य वरणेन योगा- दव्युत्पत्तिमभिप्रेति । स च करतायदक्षो नाम प्रजापतिरुच्यते । तस्य चात्रिवंश- प्रसूतादक्किालिकात् प्राचीनयर्हिपः सवर्णायां सामुद्रयाम् उत्पनेम्या दशभ्यः प्रवेतोभ्यो मारिपायां वादा सोमकन्यायामन सोमांशेनार्द्धन प्रचेतोऽशेन च पश्चादुत्पत्तिरास्यायते विष्णुपुराणे प्रथमांशे पञ्चदशाध्याये ब्राह्मप्रथमाध्याये च ॥ महाभारतशान्तिपर्वणि मोक्षधर्म स्वस्तिकाध्याये। "अत्रिवंशे समुत्पनी ब्रह्म योनिः सनातनः। प्राचीनयर्हिगवांस्तस्मात् प्रचेतसी दश ॥१॥ दशानां तनयस्वेको दक्षो नाम प्रजापतिः । तस्य द्व नामनी लोके दक्षः क इति चोच्यते ॥२॥" इति हविर्धानाद्धिपणायां प्राचीनवर्हिरभूत् । अन्तर्दानात् शिखण्डिन्या बहि- र्धानोऽभूत् । पृथोरन्त नः । वेनात् पृथुः । अनाद्वेनः । अगस्त्वयमत्रिवंशेऽभव- दित्येवमयं प्राचीनयहिरनिवंशजः । तथा चात्रिवंशे बहूत्तरकालमजातेन केनाति- प्राचीनस्यारूपत्तिकथनं नायकल्पते इति । अत्र चूमः । द्वौ दक्षौ । स्वायम्भुवमन्य- न्तरीयो ब्रह्मपुत्र आद्यः । स चात्रिसमजन्मनो मरीचैरपि पूर्वजः । "अथान्यान् मानसान पुत्रान् सहशानात्मतोऽसूजत् । भृगु पुलस्त्यं पुलहं ऋतुमगिरसं तथा ॥१॥ मरीचि दक्षमर्षि च वसिष्ठं चैव मानसान । नव ब्रह्मण इत्येते पुराणे निश्चयं मतम् ॥२॥ इति विष्णुपुराणोक्तः ॥ अंगुष्टात् ससृजे ब्रह्मा मरीचेरपि पूर्वजम् । सोऽभवत् भरतश्रेष्ठ दक्षो नाम प्रजापतिः ॥ ३ ॥" इति भारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्म सर्वभूतोत्पत्यध्यायोकेश्च ॥ अन्यस्तु चाक्षुषमन्वन्तरीयः सोमांसकृताभ्यो दश प्रचेतोभ्यो वाया मारियानामुत्पन्नः ।। "जोभिगदिताः सर्वे महर्पिसमतेजसः। दश प्रचेतसः पुत्राः सन्तः पुण्यजनाः स्मृताः॥ - ·[ १७ ] एतच्च वासिष्टं विज्ञानं शौनकसमानार्थ नेयम् । तस्मादप्रिजन्मनि नास्ति दक्षस्य सम्बन्धः । वायुमयस्य हिरण्यगर्भस्य था, विराजोऽग्ना, राजस्य मनोर्या सम्बन्धस्य तत्रेयमाणत्वात् । तस्माददोपः ॥ १ ॥ (२१) अथवा येषां मते दक्ष एवायं को नाम । तेपामपि नास्त्ययं दोपः । ननु प्राचेतसस्य दक्षस्याप्यभिवदेवात्रिसमकालं हिरण्यगर्भपौत्राद्वराजात् स्वय. म्भूमनोरूपत्तिर्मनुस्मृताधुच्यते । "मरीचिमव्यगिरसौ पुलस्त्यं पुलहं प्रातुम् । प्रातसं वसिष्टं च भृगु नारदमेघ च" ॥ इति ॥ तस्मानाविशे पश्चादुरपन्नः प्राचेतसो दक्ष इति चेन्न । प्रचेतोजनितस्यापि दक्षस्य मनुजन्यत्वाधिशेषाभिप्रायेण तथोक्तः । ब्रह्मपुत्रदक्षस्य प्राचेतसदक्षस्य च स्वरूपादिसाधर्म्यानुयोधनाय या तथोक्तः ।। (२२) अथवा पौराणिकैरेवान समाहितम् । यथा ग्राम प्रथमाध्याये-"मारिपानाम कन्येपा वृक्षाणामिति निर्मिता । भार्या योऽस्तु महाभागाः सोमवंशविधर्धिनी ॥१॥ युप्माकं तेजसोऽर्धेन ममचार्धनतेजसा। अस्यामुत्पत्स्यते विद्वान्दो नाम प्रजापतिः। इत्थं सोमस्य वचनालगृहस्ते प्रचेतसः। संहत्य कोपं वृक्षेभ्यः पत्नी धर्मण मारिपाम्॥ दशभ्यस्तु प्रचेतोभ्यो मारिपायांप्रजापतिःादक्षो जशे महानेजाः सोमस्यांशेन भौद्विजा"४ इत्थं दक्षस्य माचेतसत्वे निरूपिते मुनयः पृच्छन्ति । "संभवस्तु श्रुतोऽस्माभिर्दक्षस्य च महात्मनः । अष्टाद्ब्रह्मणा जशे दक्षः किल शुभमतः ॥५॥कथं प्राचेतसत्यं स पुनलेंभे महातपाः । दौहिनश्चैप सोमस्य कयंश्वशुरतां गतः ॥ ६॥ इत्थं प्रश्ने समाधत्ते "उत्पत्तिश्च निरोधश्च नित्यं भूतेषु भो द्विजाऋपयोऽभनमुह्यन्ति विद्यावन्तश्च ये जनाः७ युगे युगे भवन्त्येते पुनर्दक्षादयो नृपाः । पुनश्चैव निरुध्यन्ते विद्वांस्तत्र न मुह्यति ॥८॥ ज्येष्ठ्यं कानिष्ठ्यमप्येषां पूर्व नासीद्विजोत्तमाः । तप एवं गरीयोभूत प्रभावश्चैव कारणम् ॥ इति । तथा चैतेषां दक्षादीनां युगभेदेन नानात्यविवक्षणादस्य दक्षस्य सोमदीहिनत्वं श्वशुरत्वं या सर्वमेयोपपद्यते-इत्यविरोधः ॥ घयंतु बमः । पुराणारयातेप्वारयातानां चरित्रनायकानां त्रिविधः सृष्टिकल्पी विवक्ष्यते तात्विकसृष्टिकल्पः, आध्यात्मिकपष्टिकल्पः, मानुपसृष्टिकल्पश्च । तत्र तात्विकाध्यात्मिककल्पयोः-पदार्थविद्यायां नेतदेवं व्यामोहनं कार्यम् । पदार्थानां कचित्पुत्रपौत्रादिभ्योऽपि पितृपितामहादीनामुत्पत्तेश्यमानत्यात् । तस्माद्वा एत- स्मादात्मन आकाशः संभूतः । आकाशाद्वायुः। वायोरग्निः। अनेरापः पृथिवीत्येवं तैत्तिरीयश्रुतावनेरपां जन्मोच्यते । "कस्विद्गर्भ प्रथमं दद्ध आपः" इति प्रभश्रुतौ त्वग्निमपां गर्भजमाहुः ॥ अग्नेरापोऽभ्यः पृथिवीत्यग्नेः पौत्री पृथिवीमाहुः । "यदपां शर आसीत् तासमहायत, सा पृथिव्यभवत् । तस्यामश्राम्यत् । तस्य श्रान्तस्य तप्तस्य तेजो रसोनिरपर्तताग्निः" इति वाजिंश्रुती त्वभ्यः पृथिवी तताऽग्नि.

·. [१८] रित्यग्नेः पृथ्वीपुरत्वमाहुः । अग्ने नक्षत्रमजरमासूर्य रोहयो दिवि । दधज्योतिर्ज- नेभ्यः" इति मन्त्रश्रुतौसूर्य्यस्याग्निजन्मत्वमुच्यते। "अयं ते योनिऋत्वियो यतो जातो अरोचथाः । तं जाननग्न आरोहाथा नो वद्धया रयिम्" इति मन्त्रश्रुतौ त्वग्नेः सूर्यजन्यत्वमास्यायते । एवमन्यमान्यत्रेदमुभयं संभवति । यथा तन्तुभ्यः पट उद्भा- व्यते तथा पटादपि तत्तव उद्दान्यन्ते । यथाऽग्नरयं दग्धोऽहारो जायते तथा दग्धा- झारादप्यग्निर्जायते एवं यथासंभवं लोके द्रष्टव्यम् । श्रूयते चायमों घाजिश्रुतौ- "स एप पिता पुत्रः । यदेपोऽग्निमसृजत, तेनैपोऽग्नः पिता । यदेतमग्निः समदधात्, तेनैतस्याग्निः पिता । यदेव देवानराजत, तेनैप देवानां पिता । यदेतं देवाः समदधुः, तेनैतस्य देवाः पितरः। उभयं हेतद् भवति पिता च पुत्रश्च । प्रजापतिश्चाग्निश्च-अग्निश्च प्रजापतिश्च ॥ प्रजापतिश्च देवाश्च, देवाश्च प्रजापतिश्च"-इति । (६।१।२) एवमेवात्र वागदक्षवरणवाय्यग्नियोगात् पाञ्चजन्योऽयमत्रिपद्यते । अनिवंशज- प्राचीनयर्हिपः प्रसूतभ्यो दशावेतोभ्यो योगादपरो दक्षश्चोत्पद्यते । अथ प्राणाद्यन्ते यो वायुशरीरो हिरण्यगी ब्रह्मा । पतदुत्पन्नाचा गादिमयशरीराद् विराजो यः स्वयंभूमनुरूपद्यते ततोऽप्येतावनिदक्षी संभवत इति ब्रह्मजन्यायमपि नैनयोरपलपितव्यम् । तत्र हिरण्यगर्भप्रजापतेर्वा दक्षप्रजापते- ऽयमनिरूपद्यताम् । उभयविधस्यापि तस्य पारदर्शकत्वप्रतिवन्धकरवं सूर्यादितै- जसकिरणप्रत्यावर्तकत्वं च समानो धर्मः । एवं ब्रह्माङ्गुष्ठजन्मा वा प्राचेतसो वाऽयं दक्षः स्यात् । उभयविधस्यापि तस्यादीनि पष्टिविधप्राणविशेषजनकत्वं ऋतुसह- चारित्वं च समानो धर्मः । तत्रादीनिप्रभृतीनां स्वरूपनिरूपणं ब्रह्मविज्ञानस्य रजोपादे पेशयेन द्रष्टव्यम् । क्रतुदक्षयोस्तु स्वरूपं चाजिश्रुतौ श्रूयते-"तू दक्षी ह वा अस्य मित्रावरुणो । एतध्वध्यामम् । स यदेव मनसा कामयते-इदं मे स्या- दिदं कुर्वीयेति स एव ऋतुः । अथ यदस्मै तत् समृध्यते स दक्षः । मित्र एवं प्रतुः घरुणो दक्षः" इत्यादि । (शत० ४ कां०४ मा०) अध्यात्ममेवेदं रूपम् । अधिदेव- तरूपं रजोवादे व्याप्यातम् ॥ यत्तु दक्षस्य ब्रह्मानुष्ठप्रदेशादुरपन्नो नत्वयं प्राणविधी दक्ष इति फश्चित् प्रतीयात् स प्रतिवक्तव्यः । ऐतरेयोपनिषद्यद्भ्यः संभूतः फश्चि- दाद्यो महापुरष आनायते । सोऽयं सर्वजगद्व्यापीश्वरः प्रतिपद्यते । "तस्मात्पर नापरमस्ति किश्चित् तस्मात्राणीयो न ज्यायोऽस्ति किञ्चित् । वृक्ष इव स्तन्धो दिवि तिष्ठत्येकस्तेनेदं पूर्ण पुरुषेण सर्यम्" इति श्रुतेः । एप हि सर्वेषां जन्मदाता प्राणघनः । स एवाग्निमयत्वाद् विराडुच्यते विष्णुश्च । स पर वायु मयत्वाद्धिरण्य. गर्भ उच्यते ब्रह्मा च । स एवेन्द्रमयत्वात् सर्वश उच्यते शिवश्च । प्रयो देवा एका मूर्तिः । स वायुना सर्व जगत् सृजति, अग्निना सर्व जगत् परिरक्षति । शानो- स्पत्ती हृदयप्रन्थिमोक्षणात् सर्व जगदुपसंहरतीति पौराणिकी मर्यादा ॥ उत्तरा दिगेतस्य शिस्मान्तो, दक्षिणादिक पादप्रान्तः । पूर्वा दिग् दक्षिणः करमान्तः । पथिमा दिगुत्तरः फरमान्तः, इत्येके । पूर्वा शिरः पश्चिमा पादः । दक्षिणा दक्षिण- फरः । उत्तरा घामकर प्रत्येके । प्रधानाद्गुलीयाचिनानुष्टशब्देन फम्पान्तरूपी दिग्यिशेोऽभिप्रेयते । तत्र दक्षिणा दक्षस्योत्तयत्तु दक्षपन्या जन्मेत्येयान्यप्रापि ग्रामशरीरमागादुत्पःपयेंषु पौराणिकी परिभाषा दृष्टन्या ॥

·(२३) अञ्युत्पत्तिप्रसङ्गे नेयं दक्षोत्पत्तिरिहाख्याता । संप्रति प्रकृतमनुसरामः॥ अयमेवादिपुरुपस्त्रिविधोऽधीयते मनोमयः प्राणमयो याङ्मयश्च । इत एव पुरुषात् सर्वमिदमुत्पद्यते । सनोत्पत्ती मनोमयो निमित्तकारणम् । प्राणमयोऽसमयायिकारणम् वाङ्मयस्तु समयायिकारणं भवति ॥ याक चेयं द्विविधा भरति । अमृता मा च । अमृतातः सर्वे देवा, मातस्तु सर्वाणि भूतान्युत्पद्यन्ते । तत्र पञ्चभूता- नामादिभूताकाशपदप्रसिद्धायां धाच्येव दक्षवरुणायमृतयोगादयमभिरूपद्यते इति बोध्यम् ॥ (२४) अथोत्पन्नोऽयमत्रिर्यत्र यत्र वस्तुन्यारम्भकविधयोपादीयते तद्वस्तु पारदर्शकत्वाद्विहीयते तनायं सूर्य्यरश्मिः प्रत्याहतो भूत्वा तद्वस्तुनो रूपं जनयति तदेव रूपि द्रव्यम् चक्षुपा श्यते । तथा तैजसमाप्यं पार्थिवंच । काचादिपार्थिवेऽय. मनिमाणोऽत्यल्पमात्र उपादीयते इत्यतस्तत्र सूर्यादितेजोरदिमःकिञ्चिदेव प्रत्याहन्यते- ऽधिकमात्रया तु स पारं गच्छति । पावाद्यरूपिदव्येप्ययमविनारम्भकद्रव्यमत एच तेभ्यः सूर्यारउमेर प्रत्याघातार रूपं नोत्पद्यते सूर्यचन्द्रपृथिव्यादीनि तु यावन्ति घनद्रव्याणि तेप्वयमत्रिः प्राणोऽधिकमात्रया संनिविशते ।। (२५)तत एवानेः सोमोत्पत्तिर्भवति तथा हि प्रतिसंवत्सरकालमियं पृथ्वी सह- खांशुंसूर्यपरितः परिक्रामति। तत्रसू-शुपरितप्तात् पृथ्वीपिण्डात्प्रतिपलमुभवभय- मभिप्राणः पृथ्वीमनुपरिप्लबते । तेनायमविप्राणः संवत्सरसहस्रांशुभ्यः संयोगात् प्रत्यावृत्ति परितप्यते । परिक्रमणावृत्तित्रयेण तु निः संवत्सरसहांस्रगुपरितापादस्या- त्रिप्राणस्य शरीरंसोमत्वमापद्यते। स सोममागः परितप्यमानस्यात्रनेत्रतः परिस्रवते। नेत्रशन्दो रश्मिपरः । यावानयमनेस्तनुभागः सोमरूपेण परिणमते तावानूचरेता इतोऽः पृथग्भूय सर्वतो दिक्षु व्यामुवन् पृथ्वीमन्येय पुनः संपतति । पृथ्वीमनुसं- पतन्तमेवैतं सोमराशि हिरण्यगर्भो ब्रह्मा वायुरूपेण चन्द्रकक्षा धरातले निगृह्येकवि- शतिकृत्यः परिक्रमणोत्तरं क्रमेणैतं सोमराशिं सर्वतः संचिन्वन्नेकं सूर्यवत् सहस्रांशुमयं सोमपिण्डं संपादयतिस्म । स एवायं चन्द्रः पृथ्वी परितः । परिक्रममाणो दिवि श्यते । यथाऽहनि तोयराशिः सूर्याशुपरितप्त ऊर्ध्वरेताः सन. पृथिव्या उलम्यं दिक्षु व्याप्नुवन् रात्रौ पुनः पृथिव्यामेव संपतितुमारेभे। किन्तु स पृथ्वीमिमां परितश्चन्द्रकझोपलक्षितन्योग्नि हिरण्यगर्भ, णोद्भाविते घायुचक्रमये धरातले प्रत्यवरुद्वो नास्तात् पृथ्वीतलेऽवतरतिस्म । तत्रैव संचीयमानः स एकविंशतिपरिक्रमणायच्छिनेन कालेन पिण्डारमना परिणतो भूत्वा पृर्थी परित एयायापि तेन वायुना मणोदितः परिक्रमते । यथाऽऽकाशविकी- पांशुः केतुरयं क्रमेण पिण्डो भूत्वा सूर्यो भवति। एवमेव विकीर्णाः सोमांशयः क्रमेण संहत्य चन्द्रपिण्डतामगन्छन् । इति चन्द्रमण्डलोत्पत्तिरहस्यं ब्रह्माण्डादि. पुराणेषु पौराणिका आहुः॥ महाभारतानुशासनपर्वणि दानधर्मेऽत्रिमाहात्म्यप्रसङ्गे अविणैव चन्द्रीभूयान्धकारनिवारणमुच्यते । (म० मा० अ० २६१/-(१५६ अ०) ॥

·[ २० ] (२६) यत्तु चन्द्रोऽयं कदाचित् सूर्य आसीत् । स परिदग्धशान्तोऽन्तर्गर्भाग्निः पृथिव्यभवत् । सर्वथाग्निपरिक्षयणे सा पश्चाच्चन्द्रोऽभवदित्यचां केषांचिन्मतं ब्रह्मविज्ञानस्याहोरात्रवादे व्याख्यातम् । तन्मतान्तरं भवेदित्यूह्यम् ॥ (२७) अस्य चन्द्रस्य यावान् सोमभागः पृथिव्यामोषधिवनस्पतिप्राणिजातेषु संक्रममाणो हसति तावानेर पुनरितोऽरुद्भूतः सोमश्चन्द्रमण्डले प्रविशन् परिपूर- यतीत्यद्यापि स कमोऽनुवर्तते । अस्य चन्द्रस्य स्थश्चन्द्रकलाख्यो वायुमयो मार्ग- विशेषः सहस्रांशुप्रचयः। आख्यातं च रथस्वरूपं पुराणेषु । यथा लैङ्गे षट्पञ्चाशदभ्याये- वीथ्याश्रयाणि चरति नक्षत्राणि निशाकरः। त्रिचकोभयतोऽश्वश्व विशेयस्तस्य वै रथः ॥ १॥ शतारैश्च विभिश्चयुक्तः शुक्लैहयोत्तमैः । दशभिस्त्वशैर्दिव्यैरसङ्गऽस्तैर्मनोजवैः ॥ २॥ रथेनानेन देवैश्च पितृभिश्चैव गच्छति । सोमो ह्यम्बुमयैर्गोभिः शुक्ल शुक्लगभस्तिमान् ॥ ३ ॥ कामते शुक्लपक्षादौ भास्करात् परमास्थितः । देवैः पतिं क्षये सोममाप्याययति नित्यशः ॥ ४ ॥ पोतं पञ्चदशाहं तु रश्मिनैकेन भास्करः। आपूरयन् सुपुम्णेन भाग भागमनुक्रमात् ॥ ५ ॥ इत्येषा सूर्यवीर्येण चन्द्रस्याप्यायिता तनुः । स पौर्णमास्यां पश्येत शुलः संपूर्णमण्डलः ॥ ६ ॥ इति ॥ आदिनाडो मध्यनाडी अन्यनाडीत्येवं नक्षत्राणां नाडीवेनाभिप्रेतानां चकक्षावलम्बभूतानां नित्वाच्चान्द्ररथस्य त्रिचतेहाभिप्रेयते आकाशेऽत्युच्चैर्मागंण मध्यमार्गेणातिनीचैर्मार्गेण चायं परिभ्रमतीति धिचक्रश्चन्द्रक.' क्षाप्योरप इवाभिमेत इति परे । सोमरसं पातु सूर्यस्थात्रयस्त्रिंशत् सोमपायिनो याचन्द्र कक्षायां संक्रमन्ते इति चन्द्रयाविध्यारनयतिरश्मयः संवद्यन्ते इत्यतः शतारं चक्रमुच्यते ॥ अहोरात्रवृत्तान्यभ्या उच्यन्ते ॥ पञ्च दक्षिणतः पञ्चोत्तरतध नाडोवृत्ताच्चन्दाहोरात्रवृत्तानीत्यतो दशाभ्यो रथः कल्प्यते ॥ तकविशतिरुत्वः पृथ्वीपरिकमणोत्तरमस्माच्चन्दाद कियांश्चित् सोमभागध. न्दात् पृथग्भूय पृथिव्यामोपध्यादिषु संमूय तत्तदयोपादानं भवतीत्यप्याहुः । (२८) तदित्यमाकाशचारिचन्द्रोत्पत्तिमूलभूतो योऽधिप्राणस्तस्य यः प्रथमो द्रशासीत् तमेप विद्वांसमधिनाना प्यपदिशन्ति । अत्रिशणपदिष्टत्यादत्रिमहर्षि- नाना प्रसिमस्यास्य यिदुपस्तयाविषयशोनामन्यपहारयाल्पातम्ययातयिस्मतं याच्यानाम नापि स्मथ्यते। इत्येके ।

·- [ २१ ] (२६) एतस्याः पुत्रपरम्पराप्येनेनात्रिशब्देन व्यपदिश्यते । अत्रिप्राणमय: ब्रह्मवंशधरावादत्रिमाणमयत्वात् । एवमस्यात्रः शिष्यपरम्परा चायग्रह्मपरिपदधि- टावी तेनैवात्रिशब्देन व्यपदिश्यते । अत्रिमाणोपासकत्वादविप्राणाराधनपरी- क्षादिप्रयोगप्रधानवृत्तित्वात् । तेनायमनिशब्दः कुलपरम्परारूदत्वासाति- शब्दः संपद्यते । अतएव जातेरस्त्रीविषयादिति सूत्रे गानं च चरणः सहेति वैया- करणाः स्मरन्ति । ततोऽनन्ता अप्रयः काले काले भिन्ना भिन्नाः पुरागेतिहासादिषु प्रसिध्यन्ति । तत्र पुरा देवयुगे तावदात्रेयग्रह्मपरिपदि द्वायत्री पर्यायेण लोकशास्त. ब्रह्मासनमध्यतिष्टतम् । भौमोऽत्रिः सांस्यात्रिश्च । आदौ तावद् भूमिष्टमेवात्रिमाणं ददर्शति कृत्वा स भौमोऽत्रिः प्रथमः । स ऋग्वेदस्य पञ्चममण्डलदष्टा महर्पिस्तत्र सप्तत्रिंशादीन् कतिपयसूक्तमन्त्रानपश्यत् । एप एव हि भौमोऽत्रिश्चन्द्रस्य पिताऽऽसीत् । (३०) अथ यः पश्चादाकाशे उत्तरध्रुवसंनिहिते सप्तर्षिमण्डले तुरीयतार- फामयमनिमपश्यत् स द्वितीयः सांख्योऽत्रिः।सा तारका वृहत्संहितायामप्युच्यते- पूर्वेमागे भगवान्मरीचिरपरे स्थितो वसिष्ठोऽस्मात् । तस्याङ्गिरास्ततोऽविस्तस्यासन्नः पुलस्त्यश्च । पुलहः ऋतुरिति भगवानासन्नानुक्रमेण पूर्वाद्याः" इति । अभिप्राणमयं होदमृक्षमित्यतोऽत्रिरित्युच्यते । स एप आधिदैविकोऽनिः । (३१) एचमध्यात्ममप्यत्रिप्राणो विनियुज्यते । तथा हि-ऐतरेय ब्राह्मणस्य द्वाविंशाध्यात्रिंशाध्यायोक्तप्रकरणानुसारेणाध्यात्मं चत्वार:सहचराः प्राणाः प्राधान्ये- नोत्पद्यन्ते नाभानेदिष्ठो बालखिल्या वृषाकपिरेवयामरुच्चेति । स्त्रीयोनौ तावत् पौरुषरतो येन सिच्यते स रेतोमयो नाभानेदिष्ठः । तद्रतो यालखिल्याभिः प्राणैर्वि- क्रियते । शिरोग्रीवास्तवक्षोजठरकदिपादायङ्गप्रत्यङ्गनिर्माणाय बिमतं क्रियते । अथ वृषाकपिरात्मानं कल्पयति । लोमानि त्वट मांसमस्थिमजा चेति पञ्चधा विहितं करोति । ततोऽस्मिन्नेवयामरुत् काठिन्यं संपाद्य प्रतिष्ठामादधाति । यावत् प्रतिष्ठां न लभते तावत् पराश्रयेणैव तिष्यतीति गर्भाशयं न त्यजति । अथ प्रतिष्ठां लभमानोऽयमान्मनाऽऽत्मानं धारयितु समर्थो भूत्वा गर्भाशयावहियितु प्रयतते । "एक्यामरुततवे करोति, तेनेदं सर्वमेनयेशतमति यदिदं किच"- इत्येतरेयश्रुतेः । तथा च रेत: प्राणा आत्मा प्रतिष्टेति चत्वारोऽर्थाः शरीरारम्भाय भवन्तीति सिद्धम् ॥ तत्र नाभानेदिष्ट रेतः सोमः । बालखिल्याः प्राणा वायुः । वृपाकपिरात्मा विष्णुः । एवमेवयामरुत्प्रतिष्ठा सोऽत्रिः । पञ्चममण्डलस्थ- सप्ताशीतितमसुक्तस्यैवयामरुत्प्राणनिरूपकस्य द्रपुरेश्यामस्तो महरात्रेयत्वेन स्मयंमाणतया तत्साम्येन प्राणस्याप्येषयामरत आत्रेयत्वेनयाभ्युपगन्तव्यात् ॥ प्राणन्यवस्थानुसारेणैव देवे युगे प्राणिनां विदुषां व्यवस्थाया ब्रह्मणा कतत्वात् ।। (३२) इत्थमध्यात्ममधिदैवतं च तत्र तत्र सर्वमत्रि प्राणमयमन्यः सांख्योऽत्रि- रपश्यत् अतएव च तत्र तत्र भूयसोऽत्र संस्थानादयमपरोऽत्रिः सांस्य इत्युच्यते । सायास्तु संख्यपुत्रत्वादेनं सांख्यमाह ब्रह्मणो मानसः पुत्रोऽयमनिः संख्यनानः फस्यचिदौरसः पुत्र आसीत् । तं पश्चादयं ब्रह्मा पूर्वाधिपरिषद्ब्रह्मासने प्रतिष्ठाप्य द्वितीयमनिमकरोदिति विज्ञायते । सोऽयं सांस्योऽनिर्दशममण्डले भिचत्वारिंशश + ·[ २२ ] ततमं सूक्तमपश्यत् ॥ (१४३ ) तत्र चायं पूर्वस्य भौमस्यात्रेनिगडागारबन्धनाद्यसुर- कृतपीडानिवारकत्वेनाश्विनी देवी स्तौति । तेनाप्ययान्योऽनिरिति प्रतीयते । पतयोभौमसांख्ययोद्वयोरेवाज्योर्देवयुगकालिकत्वं संभावयन्ति । इतरेपामत्रीणां वेदमन्त्रनिर्मातृत्वेन कुत्राप्यस्मरणात्। वस्तुतस्तु वेदमन्त्रनिर्मातृत्वं द्वयोरेवान्योरस्ती- त्यैतन्मानं वकव्यं न तु देवयुगेऽन्येपामत्रीणां सत्तैव नास्तीत्यास्थयम् । महाभारत- युद्धपर्यन्तं देवयुगप्रतिपत्तेस्ततः पूर्वमपि चेदप्रसिद्धपुरुप्रभृतिराजपितामहस्य नहुपस्य काले फस्यचिदनः स्मर्यमाणत्वात् । तथा हि-अत्रिवंशेऽस्मिन्नः पष्ठो देवनहुपो मेरुगिरिसंनिधाने तपश्चरन्तमनिमाजगाम । किन्तु तमत्रिं तनापश्यन्नयं देवनहुपस्तस्यात्रः स्थाने देवनटुपपुरी निर्मापयामास । एतं देवनहुपमेव यवनाः "दिओन्यसिउस" (Dionysius) इत्याचक्षते ॥ तां देवनहुपपुरी च -"दिओन्यसि- वोपोलिस"- ( Dionysiopolis) इति वदन्तीति केचित् संभावयन्ति । नहुप एव पश्चादेवानां राजा भूत्वा देवनहुप इत्युच्यते स्म । अत्रेः पुत्रस्य शांखायनस्य म्नेच्छप्रायतायाः पौराणिकैरुकत्वात् तद्वंशधरा एवैते यवनाः स्युः अतएवैषां यवनानामप्ययमत्रिः पूज्यदेवेषु परिगणित आसीदिति फेचिदाहुः । एवमयमत्रिः पाञ्चजन्यशब्देनापि विशेषितः श्रूयते-"ऋषि नरावंहसः पाञ्चजन्य. मृवीसादनि मुञ्चथो गणेन । मिनन्ना द्स्योरशिवस्य माया अनुपूर्व वृषणा चोद. यन्ता "- (१ । ११७। ३) इति ॥ अत्र मन्ने पञ्चजनानामभ्यर्हणीयत्वादेवायमत्रिः पाञ्चजन्य इत्युच्यते । ते च पश्चजना ऋपिपित्रादिपञ्चविधमाण्यपेक्षया तदनियंश- धरा एव पञ्चविधमनुष्यविभागा अधिक संभान्यन्ते । पञ्चानामपि तेपामात्रेयाणां श्रुत्यन्तरे स्परं श्रूयमाणत्वात् ॥ “यदिन्द्राग्नी यदुपु तुर्वशेषु यद द्रुधुवनुपु पूरुषु स्थः । अतः परिवृपणा चा हि यातमथा सोमस्य पियतं सुतस्य (०१1१०८1८) इति । पञ्चाप्येते ययातिगुना अरेय चंशधयः पश्चानां चन्द्रवंशशाखानां मूल- पुरपाः सन्तीति पश्चस्वपि तेप्यायशाखावशेष्ययमनिरभ्यर्हणीयतमः संभवति । तेनायं पाञ्चजन्य इत्युच्यते । तथा चावश्यमेषां पञ्चानामपि समये कस्यचित्रेः सत्ता गम्यते । न च मूलपुरपस्यैवाने मस्य ययातिपुनमालपर्यतस्थिती फाचि. दिनिगमनास्ति । तस्मादत्रिमपरिपदि काले कालेऽन्योऽन्योऽनिरधिष्ठाता ब्रह्मा- सीदिति संभावयामः॥ (३३) अपि च भौमसांच्याभ्यामप्रिभ्यामन्ये सल्वात्रेया यहयो मन्त्रद्रधारः श्रूयन्ते ते यथा- १ संदापूणः १ श्रुतिवित् १७ सुतम्मरः २५ पक्यामरुत् २. प्रतिक्षत्रः १८ अवस्थुः २६ स्थस्ती ११ गयः १६ गातुः २७ गापवनः १२इपः २० रातहव्यः २८ सप्तवधिः ५ प्रतिरथः १३ यसुथुतः २१ यजनः ६ प्रतिमानुः १४ कुमारः २२ उरचभिः ३० अर्चनानाः ७ यः १५ गविष्ठिरः २३ याक्तिः ३१ श्यावाभ्य:आर्चनानसः पिण्यसामा १६ घरण: २४ सत्यश्रयाः ३२ अन्धीगुःश्यायाश्चिः। १० प्रतिप्रभः ३ससः ४ पमिः २१ पौरः ·[ २३ ] ३३ बुधः सौम्य आत्रेयः ३७ धुनः विश्वचर्षणि ३४ विश्वचारा आनेयी ३८ वसूयः आत्रेयाः ३५ अपाला आत्रेयी ३६ प्रयस्वन्तः आनेयाः ३६ मृतवादा द्वितः ४० गोपायना लौपायना याऽऽनेयाश्चरवार:-च- धु, सुबन्धु, श्रुतबन्धु विप्रवन्धयः-इति॥ . इत्यमेते चत्वारिंशत् । न चैते सर्वेऽप्येकस्यैवात्रः पुत्राः समकाला या संभा. व्यन्ते । न च वैपामप्रियंक्ष्यत्वं विनाऽऽत्रेयत्वं संभवति । तस्माद्देवयुगेऽप्यन्येऽन्ये यहयोऽत्रयः काले काले बभूवुरिति सिद्वम् ॥ (३४) अथ यथैवामिशिष्यवंशपरम्परायामुत्तरोत्तराः सर्वा एवानिपर्षदधि- टातृव्यक्तयोऽत्रिशब्देनैवास्यायन्ते तथैव सर्वेषां तेषामप्रीणामेका वा दश वा यावत्यो या भार्याः स्युस्ताः सर्या अप्येनैवानसूयाशब्देनास्यायन्ते । तत्र प्राणरूपस्यात्रेग्न. सूयाशक्तिमत्वं हेतुः । यत्रात्माययमभिप्राणः प्रतौ विशिंप्यते स पुरुषोऽनसूया. घान् भवति । "न गुणान् गुणिनो हन्ति स्तौति मन्दगुणानपि॥ न इसेच्चान्यदोपांश्च सानसूया प्रकीर्तिता"-इत्यनसूयालक्षणं स्मरन्ति ॥ तथा चानसूयाशक्तिमेयानिमाणं सर्वेऽत्रयः पुरुषाः समाराध्नुवन्निति कृत्या तेषामपि पन्योऽनसूया एयोच्यते॥ अनसूयाशन्दोऽभिभार्यावचनोऽनिवदेव साधारणो न स्वयं व्यक्तिविशेषरूढी यहच्छाशब्दः। तेन पश्चममण्डलद्रष्टुभीमस्यात्रेदशसु भार्यासु भद्राण्यायामनसूयायां सोमोत्पत्तिरासीत् । ते उभे अत्र्यनसूये अन्ये भवतः । ततोऽन्ये अत्र्यनसूये काले काले स्माते।तथा हि कदाचिदयमत्रिनिस्पृहत्तिर्धनदारिदयात् परिक्लिष्टयोगक्षमः पुत्रकलत्रादिपरिवाराणां भोजनादिल्लेशं राष्ट्वा धनयाचनार्थ पृथो यस्याश्वमेधयझे गन्तुमैच्छत् । किन्तु याचनाकर्मणि दुःखं मन्यमानस्तपसे वनमेव गन्तु' प्रववृत्ते। ततोऽनसूयया संप्रार्थ्यमानः सोऽनिच्छन्नपि तस्या अनुरोधेन पृथोर्यक्षघाटमाज- गाम । धन्यस्त्वमसीभ्यरस्त्वमसीत्यादिभिश्वाटवाक्यः पृथुराजं भूयसा प्रशशंस च । तच्छु त्या परिक्रुद्धो महर्पिीतमस्तदानीमत्रये तस्मै पय्यु चाद। "नै त्वं वक्तुमर्हसि मनुष्यः खल्वयं राजा नेश्वरत्वेनाभिष्टोतुयुज्यते । न ब्राह्मणेन सता चाटुवादः प्रयोक्तव्यो न मिथ्या वक्तव्यम् । इत्येवं भूयोऽनि प्रत्युपालम्भं चक्र। ततस्तत्र सन कुमारो मध्यस्थो भूत्वा विवादं शमयामास । "चालोऽपि नावमन्तव्यो गनुष्य इति भूमिपः । महती देवता होषा नररूपेण तिष्ठति ॥१॥ यमूद्धमिद्धा तिष्ठन्तं सर्वेऽधस्तादुपासते। तोश्वरांशी विशेयो नेश्वरादन्य ईश्यते ॥२॥ हस्तपादादिसाम्येऽपि येनांशेन स शास्तिनृन् । तेनांशेनेश्वरो रामाऽभ्यहंणीयतमो नृणाम् ॥ ३॥"

·[ २४ ]
इत्थं सनत्कुमारेणात्रिमतस्य न्यायसंगतत्वेन स्थापनात् संतुष्टो राजा पृथुस्तस्मा
अनये सालङ्कारं दासीसहस्रं स्वर्णदशभारान् अदमिताः स्वर्णमुद्राश्च प्रददौ ।
तच्च सर्वमयमत्रिः पुत्रकलत्रादिभ्यो विसृज्य निःस्पृहो भगवाननिर्हिस्थ्यायविरक्तः
स्वयं तपसे घनमेवाजगामेति महाभारते धनपर्वान्तर्गतमार्कण्डेयसमस्यापर्वणि
स्मय॑ते । ततस्यारागिरसेन गौतमेन समकालिकत्वादगिरसा समकालिकात्
प्रथमादभेदः साधु विज्ञायते । तस्मादन्ये इमे पृथुकाले अध्यनसूये भवत. ॥ अपि
चायं वेदमन्त्रद्रष्टा भौमो नाम प्रथमोऽत्रिः पञ्चममण्डले सप्तविंशादिभिः
कतिपयसूक्तैरिन्द्र देवं परिष्टौति । किन्वयमन्यः पृथुकालिकोऽनिरस्मिन् पृथुयझे
यशविनकारियन देवाधमत्येन च भूयसा देवेन्द्र परिनिन्दनसूयति । भागवते चतुर्थ-
स्कन्धोनविंशाध्याये तथोक्तः। तस्माद्देवेन्द्र प्रत्येकस्य विरुद्धमावळ्यासंभवादन्ये इमे
पृथकाले अन्यनसूये इत्यवगच्छामः॥ पृथुरप्ययमत्रिवंशधर एवासीदित्युक्तं पाद्मभूमौ
अष्टाविंशाध्याय-
"अविवंशसमुत्पन्नः पूर्वमत्रिसमः प्रभुः।
स्रष्टा सर्पस्य धर्मस्य अङ्गो नाम प्रजापति. ॥१॥
मृत्योः कन्यां स चा अगः सुनीथामुपयेमिवान् ।
तस्यामुत्पादयामास वेनं धर्मप्रणाशनम् ॥२॥
मातामहस्य दोपेण घेनः कालात्मजात्मजः ।
निजधर्म परित्यव्य सोऽधर्मनिरतोऽभवत् ॥ ३॥
ततो महर्षयः क्रुद्धा वेनंप्रति महावलाः ।
तस्य निग्रहणं कृत्वा ममन्थुस्तस्य विग्रहम् ॥ ४॥
सन्योरमन्थनात्तस्य प्रागभूत् पापपूरुषः ।
तस्य वंशधरा पते रश्यन्ते पापपूरुपाः ॥५॥
निपादाश्च किराताश्च भिल्ला नाहलफास्तथा ।
भ्रमराश्च पुलिन्दाश्च ये चान्ये म्लेच्छजातयः ॥ ६॥.
गतफल्मपमेयं तं जातं येन तती नुपम् ।
ममन्धुदक्षिणे पाणी स्वेद एच ततोऽन्यगात् ।। ७ ॥
पुनर्ममन्युस्ते विमा दक्षिणं पाणिमव च ।
ततोऽस्मात्पुरपो जमे शुभलक्षणलक्षितः ॥ ८॥
स पृथु म तं राज्ये तेऽभ्यपिश्चन्महर्षयः ।
तस्यामिक विप्रेन्द्राः सर्प एच प्रतस्थिरे ॥ ६॥" इत्यादि।
नगु धामनपुराणस्य समचावारिंशेऽध्याये पृथुरयं मरीचिवंशज उच्यते
सात्रिचंशजः । तथा हि-
" एकाणी जगत्यस्मिनष्टे न्यायरजगमे ।
विप्णानांगिसमुनूतः मलाय पितामहः ॥ १ ॥

·[ २५ ] तस्मान्मरीचिरभवन्मरीचे: कश्यपः सुतः । कश्यपादभवद् भास्वांस्तस्मान्मनुरजायत ॥२॥ मनोस्तु क्षुवतः पुत्र उत्पन्नो मुख संभवः। पृथिव्याश्चतुरन्ताया राजा धर्मस्य रक्षिता ॥३॥ तस्य पत्नी यभूवाथ भया नाम भयावहा । मृत्योः सकाशादुरपना कालस्य दुहिता तदा ॥४॥ तस्यां समभवद् पेनो दुरात्मा चेदनिन्दकः । स मातामहदोषेण घेनः कालात्मजात्मजः ॥ ॥ इत्यादि पूर्ववत् । तथा चेदवाकुपुत्रोयं पृथोः पिता वेनो नत्वनपुत्र इति चेन ॥ वामनपुराणलेख. फस्य पौराणिकस्यतस्मिन् नजन्मनि भ्रान्ततयोपेक्षणीयत्त्यात् । ."पितृकन्या सुनीथा तु बेगमहादजीजनद" (५ अ.) इति मात्स्यपादितरसर्व- पुराणमहामारतादिप्यहपुत्र तयवास्य चेनस्य मुप्रसिद्धतया यहु संवाददागित्वेनैव परिग्रहीतुमौनित्यात् । तत्राहस्यानिवंशोत्पन्नत्यं यता साक्षादत्रिपुत्रत्वं निराक्रियते इति यहत्तरकालिकत्वमयं पृथोर्नियाप्यते । अतस्तत्कालिकयोरत्र्यनसूययोः प्रथमा- भ्यामयनुसूयाभ्यां भिन्नत्वमध्यवसीयते ॥ एयमितोऽप्यर्वाक काले कतिपयेऽत्रयोऽन- सूयाश्च स्मय॑न्ते । यथा रामचन्द्रयनयासकालेऽन्याश्रमोपस्थिताया सीतायाः केशसं. वरणमनसूयया कृतमिति रामायणादी (आरण्ये २ सगे) स्मर्य्यते । रामश्यात्रिप्रभृ. तिभिः सहितो गोदावरीतटमाजगामेति अग्निपुराणे (७।२) उक्तम् । तेन तत्काले- ऽप्यन्यनुसूययोः सत्ता गम्यते । नतयोरफयोरेव दम्पत्योदेवलोके दण्डकारण्ये च सत्ता संभान्यते । देशकालयोरतिविप्रसवात् । तस्मादन्ये अन्ये अन्यनुसूये काले काले यत्र तत्र बभूवतुरिति प्रतिपत्तन्यम् ॥ अपि च तिम्रोऽनसूयाः स्मरन्ति पौराणि- का:-दक्षकन्यां कर्दमकन्या कर्दमश्यधू चेति । तथा हि । “स्यात्याद्या दक्षकन्यास्तु भृग्याद्या उपयेमिरे" इति प्रतिक्षायाग्नेये--"सोमं दुर्वाससं दत्तमनसूवाऽप्यजीजनदू" इति दक्षकन्यामाह । “याः कर्दमसुताः प्रोक्ता" इति प्रतिक्षाय भागवने-"अप्रैः पल्यनसूया पीनजने सुयशसः सुतान्" इति कर्दमकन्यामाह (अथ ब्रह्माण्डपूर्वमागे- कादशाध्याये तु ततोऽन्यामेच पडपत्यवर्ती कर्दमश्यमनस्यामन्याचऐ--"अनसूया विजो वे पश्चात्रेयानफल्मपान् । फन्यां चैव श्रुति नाम माता शंखपदस्य सा। फर्दमस्य तु पत्नी सा पोलहस्य प्रजापतेः" इति ॥ पुलहपुत्रस्य कर्दमस्य पुत्रोयं शंखपदो बेनपुत्रस्यातिप्रसिद्वस्य पृथुमहाराजस्य दक्षिणदिकपाल आसीदिति वक्ष्यते ॥ अ. स्यामनसूयायामुत्पन्नाः पञ्चायास्तु-सत्यनेनी हव्ये आपोमूर्तिः शनैश्चरः सोमश्चे- त्यानायन्ते । तत्र सत्यनेत्रादिसाहचर्यादयं पञ्चमः सोमोऽपि दुर्वासोदत्तात्रेयभ्रातृ कात् सोमाद्विभिद्यते इति सुनिभृतं प्रत्येतन्यम् ॥ (३५ अन्यस्यामन्यस्यां चानसूयायामन्योऽन्यः पुनोऽत्रेदमयत् । तत्राभ्यनु- सूयाशब्दसामान्यादत्रिपुत्रविशेषाणामुत्पत्तिविषये यहयः खल्वैतिहासिफा भ्रान्ता पभूयुः । यथा पिणु (१।१०८) पुराणायमुसारेण सोमदत्तदुर्याससामनसूयाग- - ·-- [ २६ ] भेजत्वे संभवन्यपि केचित्तावत् कईममुनिकन्यायामनसूयायामपां त्रयाणामुत्पत्तिमाहु । अन्ये पुनर्भद्राश्वराजकन्यायां भद्राख्यायामनसूयायां सोमोत्पत्तिमन्यस्यां च भदाश्व- कन्यायां दत्ताद्युत्पत्तिमाहुः । तदेतदसमजसंभ्रान्त च । भद्राश्वदुहितरस्तावदिमाः कस्याः पन्य आसन कस्य वाऽत्रेः कर्दममुनिकन्या भार्यासीदिति विशिष्य न शायते । तथापि दत्तदुर्वाससः प्रभृतयोऽत्रिपुत्रा उत्तरोत्तरफालानामत्रीणां पृथक पृथक पुत्राः स्युरिति संभावयामः । महाभारतयुद्धसमकालानां दुर्वासाप्रभृतीनामति- पुरातनव-द्रसहोदरत्वाभिमानस्यानवलप्तत्त्वात् । अथवास्तु सोमभ्रातृभ्यां दत्तदुर्वा- सोभ्यां भारताद्युत्तरकालिकयोर्दत्तदुर्वाससोरल्यत्वमिति सुधीभिरुह्यम् । सोमस्त्वय- माद्यस्यैवात्रेः पुत्र इनि युक्तमुत्पश्यामः । सोमाय लोकपालत्वाधिकारमदानस्य प्रधान- ब्राधीनतया प्रधानब्रह्मपुपादनेरेव तदुत्पत्तेरौचित्यात् ॥ ३६. अथ यथा भौमस्यानेरयं सोमः पुत्र आसीत् तथैव सांस्यस्याः शांखा यनो नाम पुत्रो बभूव । शांखायन इति यरच्छाशब्दो नत्वपत्यप्रत्ययान्तः । अत्रेः प्रथमपुत्रत्वेन पुराणे स्मरणात् । सोऽयमतिसुन्दरो बलिष्ठोऽप्युअस्वभावोऽत्यन्तम धार्मिकश्वासीत् । स गिरिगहरेषु निवसनभक्ष्यमपि मांसं भक्षयति स्म । तदू मातापि तथैवासभ्यो भूत्वा धने वने विचरति स्म । तयोस्तथाचरणात् परिक्रुद्धो. 'ऽयमनिः परिभर्सयस्ताभ्यामाचारविचारार्थ बहुपदिदेश । यत्र तत्र चने विचरतो. स्तयोर्निवासार्थमनेकस्थानान्यत्रिनाम्नैव कल्पयित्वा स्वयं सोऽत्रिः सिन्धुदेशे देवनिकायगिरी गत्वा तत्रैव न्युघास । शांखायनतभ्रानोवंशधरा यवना बभूवु- रिति केचिदाहुः॥ ३७–अन्यस्याः पुत्राणां म्लेच्छवायत्त्वेऽप्याद्यस्यात्रेः पुत्रस्य सोमस्यायं प्रकाशमयः पवित्रो वंश आदेवयुगादिदानी यायदविच्छिनः प्रधर्तमानो ब्रह्मणा प्रवर्तितं वैदिकमेव धर्म परिपालयद्यापि हश्यते । सोऽयं पवित्रो घंश आरयायते ॥ ॥ इत्यत्रिचरितं समाप्तम् ॥ न ३-चन्द्रः बादम्य गमे पारएटिद्वार विशुधनुर्धाधम्य पठे। भागवतनवमस्य धतुरो भने पारणे चतु- सप्तत्यधिकद्वियततमे च । याराहस्य द्वात्रियपश्यियो । मास्यस्प त्रयोविंगे चन्द्रो ग्याल्यात ॥ उक्तं पूर्व चन्द्रोऽयमः पुत्र आसीदिति । तत्र यस्तायत् प्राणयिधोऽपिा. स्यातः तसम्बन्धेनेयायं गगनचरश्चन्द्रपिण्डः पारदर्शकतामतियन्धात् स्वस्मिन्ना- गतान् सूर्याशन प्रयावर्तयतीति रत्या प्रकाशामा चन्दः संभवति ततः स चन्द्रोऽत्रिपुत्र इति शक्यते व्यपदेणम् । एतदेवाधिदैयिक रहस्यमनुसंधायाधिभूतम. प्यर्थः साम्पादुनीयने । यः खलु ताशात्रिमाणदृष्टत्वयासा हेनुना तदप्रिशन्देने पारोके प्रमिद आसीत् तस्यात्रिमहरौरसपुयेप्यनेकेप्यपि यः सर्वप्रथम आसीत् तमयं पितामदो ब्रह्मा स्नेहविशेषाद्वा तद्गतसीन्दादिगुणविशेषानुप्रधादा तेनैव ·. . [ २७ ] चन्द्रनाना प्रख्यापयतिस्म । बाल्यादेव ब्रह्मानुग्रहभाजनं स चन्द्रः क्रमेण परामुन्नति मापत् ॥०॥ ॥ तम्य मोम इति नामान्तरम् ॥.॥ अस्य च सोमस्य पञ्चविधं जन्माख्यायते पुराणेषु । समुद्रमथनात् सोमो जशे इत्येकम् । अस्तपश्चरतो नत्रमनुतजलात् सोमो जी इति द्वितीयम् । दिगहनार- जस्यत्रिवीर्यात् सोमो जये इति तृतीयम् । कर्दममुनिकन्यायां दक्षकन्यायां वानसू. यायां ब्रह्मपुत्रादरीरसः पुत्रः सोमो जशे इति चतुर्थम् । भद्राश्वराजकन्यायां भद्रा. यामरोरसः सोमो जो-इति पञ्चमम् ॥ तत्र समुद्रमथनादुक्तं महाभारतादिपर्वण्यष्टादशाध्याये ॥ "देवा मथितुमारन्धाः समुद्र निधिमम्मसाम् । अमृतार्थे पुरा ब्रह्मस्तथैवासुरदानवाः ॥ १ ॥ सर्वोपनीः समावाप्य सर्वरत्नानि चैव ह । देवरसुरसंवैश्च मथितः कलशोदधिः ॥२॥ तता नानाविधास्तत्र सुनुवुः सागराम्भसि । महाहमाणां नि-सा वयश्चौपधीरसाः ॥ ३॥ ततस्तस्य समुद्रस्य तमातमुदकं पयः। रसोत्तमचिमिश्नं च तत. क्षीरादभूद घृतम् ॥ ४ ॥ निराधमिदं चापि सागरस्यापि मन्थनम् । तस्पयः सहिता भूयश्चक्रिरे भृशमाकुलम् ॥ ५ ॥ ततः शतसहनांगुर्मथ्यमानातु सागरात् । प्रसन्नात्मा समुत्पन्नः सोमः शीतांशुरुज्यलः ॥ ६॥ इति ॥ एवमेवोक्तम् वाराहे पञ्चत्रिंशाध्याये:- "तानुवाच तदा देयो मध्यतां कलशादधिः । औपन्यः सर्वती देवाः प्रक्षिप्याशु सुसंयनः ॥ १॥ त संयं तत्र सहिता ममन्युर्यरणालयम् । तस्मिन् सुमथिने जातः पुन. सोमो महीपते ॥ २ ॥ योसौक्षेत्रमसंशोय देहेस्मिन् पुरषः परः। स एव सीमो मन्तन्यो देहिनां जीवसंसः ॥३॥ परोक्ष यां स मूर्ति तु पृथक् सौभ्यां प्रपेदिवान् । तामेव देवमनुजाः घोडशेमाश्य देवता. ॥४॥ उपजीयन्ति वृक्षाश्च तथैवीपधयः प्रभुम् । रदस्तमंच सकलं दधार शिरसा तदा ॥३॥ नदामिका भवन्त्यापी विश्वमूतिरसी स्मृतः । तस्य ग्राह्मा ददी नीतः पौर्णमासी निधि प्रभुः॥६॥ .

·॥इति॥ [ २ ] तस्यामुपोषयेद्राजस्तमर्थ प्रतिपादयेत् । स चानाहारश्च भवेत् तस्य ज्ञानं प्रयच्छति ॥७॥ कान्ति पुष्टिं च राजेन्द्र धनं धान्यं च केवलम् ॥ इति ॥ अथ मात्स्ये त्रयोयिंशाध्यायेऽत्रिनेत्रादुत्पत्तिरुच्यते :- आदिष्टो ब्रह्मणा पूर्वमनिः सर्गविधौ पुरा। अनुत्तमं नाम तपः सृष्टयर्थं तप्तवान् प्रभुः ॥१॥ यस्मादुमापतिः साईमुमया तमधिष्टितः । तं दृष्ट्या चाष्टमांशेन तस्मात्सोमोभवच्छिशुः ॥ २॥ अधः सुनाव नत्राभ्यां धाम तच्चाम्बुसंभवम् । दीपयद्विश्वमखिलं ज्योत्स्नया सचराचरम् ॥ अथ मार्कण्डेये पोडशाध्यापे-स्वधर्मपत्नीमृतुस्नातामनसूयां पश्यतोऽमनो- धिकारात् प्रस्खलितस्य वीर्यस्य वायुनोत्थापितस्य दश दिग्व्यापि सोमात्मफरजो- योगात् सोमोत्पत्तिमाहुः- "ततः काले यहुतिथे द्वितीयो ब्रह्मणः सुतः। स्वभार्या भगवाननिरनसूयामपश्यत् ॥१॥ ऋतुस्नातां सुचार्वगीं लाभनीयतमातिम् । सकामो मनसा भेजे स मुनिस्तामनिन्दिताम् ॥२॥ तस्याभिपश्यतस्तां तु विकारो योऽभ्यजायत । तमपावाह पवनस्तिर्यग्वं च वेगवान् ॥ ३॥ बालरूपं च शुक्रामं पतमान समन्ततः । सोमरूपं रजोरूपं दिशस्तं जगृहुर्दश ॥ ४॥ स सोमो मानसो जज्ञे तस्यामः प्रजापतेः। पुषः समस्ततन्वानामायुराधार एव च ॥ ५॥ विष्णुरेवायतीर्णोऽसौ द्वितीयोऽत्रेः सुतोऽभवत् । दत्तात्रेय इति ख्यातः सोऽनस्यास्तनं पपौ॥ ६ ॥ दुर्वासास्तमसा युक्तो रुद्रांश: सोऽभ्यजायत । सप्ताहात् प्रच्युतो मातुरदरात् कुपितो यतः ॥ ७॥ अथवा नेदं पौर्यस्पलनमधस्ताद वासस्यभवत् । किन्तूबरतसो महः शरीरे मनोविकाराद्विक्षुब्ध रेत ऊर्ध्वाचक्रमे । तदेतः सौमत्वं प्राप्य नेत्राभ्यां पारि भूत्या यहिरभवत् । तद्वायुनाऽन्तरिक्षे मीतं दिषसोमसंपर्शत् चन्दमजनयत् ॥ तथा चोक्तं नाले सप्तमाध्याये:- ·- "पिता सोमस्य भो विमा जशेऽत्रिमंगवानृषिः । ब्रह्मणो मानसापूर्व प्रजासगै विधिसतः ॥ १॥ ऊर्ध्वमाचप्रमे तस्य रतः सोमत्वमौयिवत् । नेत्राभ्यां वारि सुनाय दशधा घोतयद् दिशः ॥२॥ तं गर्भ विधिना दिशा दश देव्यो दधुस्तदा। ततस्ताभिः सहवाशु निपपात पसुन्धराम् ॥ ३॥ इन्यादि (७ अ.) अथ भागवते चतुर्थस्कन्धे प्रथमाध्याये कर्दमपुत्र्यामनसूयायां सोमोत्पत्ति- स्स्मर्यते- याः कर्दमसुताः प्रोक्ता नय प्रामर्पिपत्नयः । तासां प्रसूतिप्रसवं प्रोच्यमानं नियोध में ॥ १ ॥ पली मरीचेस्तु कला सुपुचे पर्दमान्मजा। कश्यपं पूणिमानं च ययोगपूरितं जगत् ॥२॥ अः पन्यनसूया त्रीन् जशे सुयशसः सुतान् । दत्तं दुर्वाससं सोममात्मेशप्रह्मसंभवान् ॥ ३॥ इति ।। अथाप्नेयपिशाध्याये दक्षच्यामनसूयायां सोमोत्पत्तिमाः- स्यात्याद्या दक्षकन्यास्तु भृग्याद्या उपयेमिरे । देवी धाताविधातारो भृगाः ख्यातिरसूयत ॥ १॥ पौर्णमासश्च संभूत्यां मरीचेरभवत्सुतः । स्मृत्यामङ्गिरसः पुत्राः सिनीवाली कुहस्तथा ॥२॥ राका चानुमतिश्चानेरनसूयाऽप्यजीजनत् । सोमं दुर्याससं पुत्रं दत्तात्रेयं च योगिनम् ॥ ३ ॥ भीत्यां पुलस्यमाऱ्यांयां दत्तालिस्तत्सुतीभवत् । समायां पुलहानाताः सहिष्णुकदमादिकाः ॥४॥ संतत्यां च क्रतोरासन् बालखिल्या महौजसः। अंगुष्टपर्यमानास्ले ये हि पष्टिसहस्रिणः॥४॥ ऊर्जायां च वसिष्ठात्तु राजा गात्रोर्यवाहुकः।" ॥ इति अथ ब्रह्माण्डोपोद्घातेऽप्रमाध्याये भद्राश्वराजकन्यायां भद्रायामस्योत्पतिस्ता- "भद्रायां जनयामास सोमं पुत्रं यशस्विनम् ।" तत्र त्थमनेकधोत्पत्तिरेकस्य नावकल्पते.इति चेत्- अत्रेदमुच्यते-सर्वजगद्व्यापकोऽयं सोमोऽनेकधा दश्यते लोके आध्यात्मिक श्वाधिदैविकश्चाधिभौतिकश्च विग्रहवान् जीवश्चेति तत्राध्यात्मिकोऽयं नेहाण्यायते । आधिदेविकस्य तु गगनचरस्य भास्वरचन्द्रस्येयमभिनेत्रप्रस्रवणादुत्पत्तिः प्रपञ्चिता तत्रायमतिः प्राणविध एवेति सिद्धान्त मागेधापपादितः ॥ on- ·[३०]. एवं मार्कण्डेयपुराणोक्तेयमनिरेतसोऽधास्खलितादुत्पत्तिः, यद्वा ब्राह्मोसयमनि- रेतसो नेत्रमार्गेण स्खलितादुत्पत्तिरित्युभयविधाप्याधिदेविकस्यैवचन्द्रस्य भाव्या । सर्वतत्त्वायुराधारत्वप्रतिशानात् ॥ "तस्य यत् स्रावितं तेजः पृथिवी समपद्यत् । ओषध्यस्ताः समुद्भूता याभिः संधार्यते जगत् ॥" इत्युत्तरग्रन्येनाकाशतः पृथिव्यां सोमरसप्रस्रवणप्रतिज्ञानाच्च ॥ तथा चैतस्य सोमस्याधिदैविकत्वे सिझे तदुत्पादकारितोपि प्राणविधमेव संमान्यते नतु नर- विधस्यात्रेरिदं रेतः स्यात् । अत्यल्पमात्रेण पुरंतसा महामण्डलस्य, चन्द्रस्योत्पत्वे- रसामअस्यात् ।। यत्त्वनसूयां पश्यतोऽत्रे: कामातः स्खलितमिति नरविधावे प्रमाण- माहस्तदसत् ॥ खचरस्याधिदैविकस्य सोमस्य चेतनस्य तु भूमिष्ठस्य सोमस्योत्पत्ति- प्रकारभेदे प्राचीनेतिहासवर्णिते माल्या तयोरेकरवं पश्यतां ब्राह्ममार्कण्डेयादिलेखका. नामर्वाचीनानां स्वकल्पितेयं भिन्नप्रकारयोः कथंचिदभेदसार्धनाय सामजस्यकरण- युक्तिः प्रतिभाति । वस्तुतस्तु नानसूयां पश्यतो नरविधस्यात्रेरधः प्रस्खलिताद्वा नेत्रतः स्खलितांद्वा धीव्दयं खचरश्चन्द्री जो इत्यर्थे किञ्चित्सत्यमस्ति । तस्मान्नर. विधस्याने रेतसाऽनसूयागर्ने नरविधश्चन्द्रो जज्ञे इत्यन्योऽर्थः । अभिनेत्रप्रस्नुतरसादि- ग्धारितादधः पतितात् खचरश्चन्द्रो जशे इत्यन्योऽर्थः इत्येवं पार्थक्येनैवार्थो नेयः॥ एतस्यैवाधिदैविकस्य शुक्लादिवशाखे राधायां वर्द्धमानस्य पश्चात् क्रमणे क्षयं गच्छतो रोहिण्यां विलुप्यमानस्य रोहिणीनाक्षत्रिकरसविशिष्टस्येह पृथिव्यां सर्वास्योपधीषु तस्मिनहनि भूयसा संसृज्यमानस्य ताभ्य पयोद्धृत्य संग्रहणाय कलशोदधौ सौषधिमूलानि प्रक्षिप्य कदाचिदेवा विद्वांसो मन्थनप्रक्रियाभिक्षा यन्नविशेषसाहाय्येन ममन्थुः । अपरे तु.शुक्लादिकातिके रोहिण्यां यद्धमानस्य पश्चात् क्रमेण ज्येष्ठायां नष्टस्य सोमस्यौषधीभ्य उद्धारमभिप्रयन्ति ॥ तथा च दधिमन्यनामयनीतप्रादुर्भाववत्तत्र सौषधीमूलमन्थनाद् रोहिणीरसविशिष्टः सोमः पादुरभूत् । सर्वोपधिमूलोद्भूतत्वाद्विश्वमूर्तिरसौ. सोमः सोमामफापोमयः संगृहीनोभूत् । एप एय सामो यायुरुपिणा रुद्रण शिरसा धृतो नीरूपं वायुं गतो थायुमयो भूत्या सापधिवनस्पतिपोपको भपति। दहिनी च देहे क्षेत्रमः पोडशी नामारमा संपयते । आपीमयं तु सामरसं पौर्णमास्यामुपोप्य द्वितीयदिने प्रतिपद्यान सहकारेण यद्याहरति तदतत्सोमरसप्रभावादस्य विशिष्टं शानं कान्तिः शरीरपुटियु दि. विशेषयोगाधनधान्यादयध संपद्यन्त"-इति.. वाराहपुराणीयसोमोत्पत्तिरहस्यं विझयम्। तेन देहिनः कस्यचिनीयस्योत्पत्तिरंभियंते इति सुनिभृतं प्रत्येतन्यम् ।। देहिनस्तु नरैविधस्य सोमस्यानस्यायामरत्पत्तिरिति सिद्धान्तः । किन्तु गोप्रवचनत्यादविरिति जातिशब्दो न व्यक्तिराष्ट्र इत्यत्रीणां यहत्त्यात् सर्वेषां भार्यास्वयमनसूयारान्दः साधारणो भयति । हैन कदममुनिकन्यायो कस्यांचिनि. भाापामनरापारान्दव्यपदेशेऽपि ततोऽतिप्राचीनायामादिग्रह्मसमकालायां भद्राव. रामकन्यायां भद्राख्यायामेवानस्यायां सोमो जझे इत्येयोवितं प्रतिभाति॥

·[३१] अथवा विविधः सोम इति ग्रूमः-दक्षकन्यायामन म्यायामाख्यात्मिकः सोमः सोन्यः । मद्राग्यकन्यायामनस्यायां प्राचीनामेल्पन्नः सोऽन्यः । पर्दमकल्यायामन. म्यायामांचीनानगरपन्नः सोमोऽन्यः । तन ऋतूदक्षी ह या अस्य मित्रावरणी । पतन्यध्यात्मम् । सयदेव मनसा कामयते-ददं मे स्यादिदं कुर्यायति स पय ऋतुः। अथ यदस्मै तत्समृध्यते स दक्षः । "इति मंत्रावरुणप्रयागीयवाजिश्रुनेः (शत. मा) प्रसिद्धस्याध्यात्मिकस्य दक्षस्य प्रसूत्यां चतुर्विशति धर्मा इप्यन्ते तदुक्तम्-"प्रमूल्यों जक्षिरे दक्षाच्चतुर्विशतिकन्याः । श्रद्धा लक्ष्मीकृतिस्तुधिमधा पुष्टिस्तथा क्रिया ॥ १॥ घुद्धिलंला वपुः शान्तिः सिदिः फोर्तित्रयोदशी ॥ पायर्थ प्रतिजग्रा. हधो दाक्षायीरिमा: यातिःस्मृतिश्चानम्याप्रीतिःक्षान्तिश्च मंततिः । ऊर्जा स्याहा स्वधा तद्वत् संभूतिश्च सती तथा ॥३|| एकादशर्षयरोता. त्यात्याद्या जगृहः पृथक । भृग्यनिरोऽत्रयस्तद्वत् पुलस्यः पुलहः ऋतुः । वसिष्टोऽग्निश्च पितरो मरीचिश्च भवस्तथा" इति । एषामपि पुत्रपामा यिष्णां प्रथमांशे सप्तमाच्या दृष्टव्याः । क्षेत्रामतिश्चान्यः सोमोध्यात्म महानाम स्मयंते पुराणपु । आध्यात्मिकन्याविशेष- ऽप्येती सोमी परस्परतो भियते । अथ याती भद्रावकार्दम्योहित्री मानुषी भयतः । ती च भियते । अत एयास्य द्वितीयसोमस्य काया भट्टा नानी स्मर्यते । अन्यथा प्राचीना र्याउ दशा भत्रायपुत्रीयफस्या भद्रानाम्या: सोमजननी. स्यात् तरसीमदुहितुरपि भद्रानामकरणमसमासं स्यात् । सोमदुहिता चेयं मद्रा पृहम्पतिमातुरुतप्यस्य भार्यासी तामेकदा चरणोऽपजदारति स्थान भारतानुशासनपर्वणि दानधर्म पथनार्जुनसंघाद स्मय॑ते :- "भठा सोमस्य दुहिता रूपेण परमा मता। पस्थास्तुल्यं पति सोम उतथ्यं समपश्यत .॥ सत आय सीतय्यं ददानिर्यशस्विनीम् । भाय्यांयें स तु जग्राह विधिया भूरिदक्षिणः ॥२॥ तां त्यामयत थीमान याणः पूर्वमेय ह। स चागम्य पनप्रस्थं यमुनायां जदार ताम् ॥ ३ ॥ जलेश्वरस्तु हत्या सामनयन् स्यपुरं प्रति । परमानुतगंवा पट्सहप्रातहदम् ॥ ४॥ नहि रम्यतरं विशित् तम्मादन्यत्पुरीरामम् । मासादमरोमिधं दिय: कामश्च शोभितम् ॥ ५॥ अधाश्यातमुनण्याप ततः पल्ययमर्दनम् । तस्पा मारदान् सयंमुतप्यों नारदं तदा प्रोयाच गट प्रदि पर पग परः। माग्यामुश्च मे माप्यों यम्माम् सां हतयानमि॥७॥ सोपागंमिलोशनां न पम्य पिलुगारः। मोमेन दशा में माम्यां न्यया पापनाप inrn .

·[ ३२] नारदात् तउचः श्रुत्वा ततस्तं घरणोऽप्रवीत् । ममेपा'सुप्रिया भीरनामुत्रष्टुमुत्सहे ॥ ६॥ इत्युक्तो वरनाथ नारदः प्राप्य तं मुनिम् । उतथ्यमनबीद्वाक्यं नातिहटमना इय ॥ १०॥ . गले गृहीत्वा क्षिप्तोरि वरुणेन महामुने । न प्रयच्छति ते भार्या यत्ते कार्यं कुरुप्प तत् ॥ ११ ॥ नारदस्य वचः श्रुत्वा क्रुद्धः प्राज्वलदागिराः । अपियत् तेजसा वारि विष्टभ्य स महातपाः ॥ १२ ॥ अपि क्रुद्धोऽननीद्भुमिमुतथ्यो ब्राह्मणोत्तमः । दर्शयस्व स्थलं भद्रे पट्सहस्त्रशतं हदम् ॥ १३ ॥ ततस्तदीरणं जातं समुद्रश्वावसर्पितः। "तस्माद्देशानी चापि प्रोवाचासो द्विजोत्तमः ॥ १४ ॥ अदृश्यागच्छ भीरु त्व सरस्वति मरत् प्रति । अपुण्य एप भवतु देशस्त्यकस्त्वया शुभे ॥ १५ ॥ तस्मिन् संशोपिते देशे भद्रामादाय वारिपः। अदाच्छरणं गत्या भार्यामाङ्गिरसाय ताम् ॥ १६ ॥ प्रतिगृह्य तु तां भार्यामुतथ्य. सुमनाभवत् । मुमोच च जगदुःखावरणं चेय हैहय ॥ १७ ॥ इति (१५५ ) अत्र पाठेऽन्यनिर.शब्दो सोमोतथ्याभिप्रायेणोक्तो तयो. शब्दयोस्तवंशधर- मात्रसाधारणत्वं दर्शयतः ॥ यमुनाले वनप्रस्थनाम्नि ग्रामे स उतथ्यो निवसति- स्मेति गम्यते । एतद्वनप्रस्थमेव संप्रतिकाले 'पानीपथ' नाना प्रसिद्धमस्तीति सभा- वयामः । वरुणपुरं तु यनप्रस्थादस्मादक्षिणपश्चिमत. सार्दाष्टाविंशत्यक्षांशतुल्ये पादोनचतुर्थीशदेशीयपश्चिमदेशान्तरप्रमिते देशे संभान्यते । यद्यप्यस्य वरुणस्य मुख्या राजधानी 'वाहोक' नगराद्दक्षिणत. समुद्रान्तर्गते क्षुद्रद्वीपविशेपे क्वचिदा. सीत् तथापि यथेदानी कश्मीरमहाराजस्य श्रीनगरं जम्बूनगरं चेति राजधानीद्वय- मुपलभ्यते एवं पुरा देवयुगे देवानामसुराणां च प्रायेण नगरत्रयं नगरद्वयं वा निवासस्थानं बहूनि च विहारस्थानानि भवन्तिस्मेति भूयसा वेदपुराणयोर्नियम- दर्शनादस्यापि वरुणस्य सिन्धुनदात् प्रतीच्या प्राच्यां चोभयतो दिशि स्थाननुय- मुपपद्यते । एतद्वरुणपुरसंबन्धेनैव भरतवर्षावहिर्धा दक्षिणपश्चिमत. समुद्रपार. स्थानां सुदूरवर्तिनामप्यसुराणामिह सिन्धोः पूर्वदेशे भरतखण्डे यातायातप्रवृत्ति- रासीत् । या चेदानी सिन्धुशतदूसंगमस्थानात् पूर्वतो महती मरुस्थली रश्यते तत्र पुरा युगे पूर्णोर्वराभूमिरासीबहूनि चामधनसमृद्धानि वरुणपालितानि जनपदन- गराण्यासन् । पट्सहनशतहदो जलाशयप्रायश्चायमतिरमणीयो देश आसीत् किन्तु कर्दमदौहित्रसोमसमसमय एवोतथ्यमुनितप प्रभावाद्वा प्रतिविपर्यायाद्वा जलानां निःशेषपरिशोषणात् पट्सहनशतहदानां विध्वंसादयमित्थमीरिणप्रान्तोऽ- भूत् । समुद्रश्चैतत्स्थानादक्षिणतोऽपसृप्तोऽभूत । वालुकास्तूपौघप्रवर्षणाच्ध सर-

·[.३३ ]
स्थत्यादयः कतिपयनद्योऽप्यन्तरतोऽन्तर्हिता अभवन् । तमेतमीरिणप्रायमपुण्यदेशं
वरणाशया समागत्य हिरण्यकशिपुर्महाबलिप्टोऽसुरराजः पुनरावासयत् । कश्यपपुरं
च मूलस्थानं स्वराजधानीनगरं करवाऽप्रदेशे न्यवसत् इति देवासुरस्याती विस्त.
रतो व्याख्यातम् ॥
.
A
हिरण्यकशिपोः किश्चित् प्राचीनोऽयं फईमदौहित्रः सोमः । ततोऽप्यत्यासन-
पूर्वः स भद्राश्वदौहित्रः सोम इति पूर्वापरप्रसङ्गपालोचनादयंगम्यते । तदित्य
सोमवयसत्त्वे सोमसम्बन्धेन यदूर्व किश्चिद्वक्ष्यामस्तदितिवृत्तं पूर्वेण सम्बद्धमुत्तरेण
वेति सन्दिग्धमपि यथाशक्यं निर्धारयितन्यम् ॥
ब्रह्मणः पुत्रोऽयमप्रिस्तावद् ब्राह्मणो महर्पिरेवासीन क्षत्रियो राजा या। अतएव
प्राह्मणपुत्रत्वादस्य चन्द्रस्यापि ब्राह्मणत्वमेव युज्यते । किन्तु पश्चादयं ब्रह्मप्रसादादु-
त्तरदिक्पालत्यं लेभे।
*"द्विजानां धीरुधां चैव नक्षत्राणां प्रहः सह ।
यमानां तपसां चैय सोमं राज्येऽभ्यपेचयत् ।।
इति ब्रह्माण्डाधुनर्गगनचरस्य चन्द्रस्य घालणादीन् प्रत्याधिपत्यव्ययस्थानयद-
मुष्य भूमिष्टस्य नरपिधस्य चन्द्रस्यापि देवेषु गन्धर्वान् प्रति, मनुष्येषु ब्राह्मणान्
प्रति, पशुपु शशादीन् प्रति, धीगरस्योपधी. प्रति, धर्मपु यशतपांसि प्रति च लोकपा.
लत्वं ब्रह्मणाऽनियत । ततोऽसौ राज्येऽभिषिक्तत्रयात् क्षत्रियत्वेन प्रसिद्धोऽभूत् ।
अत एयायमेकर श्रुती ब्रह्मणस्पत्यादिवर्ग पटितत्त्वाद् ब्राह्मणत्वेनैवामिमतोऽपि पश्चाद.
न्यत्र श्रुती लोकपाल वाभिमानेन क्षत्रियवर्ग श्रूयते "ग्राम या अग्निः क्षयं सोमः" इति
कौपीतफिचते. (E)| "यान्येतानि देयत्रा क्षत्राणि-इन्द्रो वरुणः सोमो रुद्रः
या, था. मै...
पर्जन्यो यमो मृत्युरीशान इति । तस्मात् क्षत्रात् परं नास्ति । तस्माद ग्रालयः क्षत्रि.
यमधस्तादुपास्ते राजसूये" इति याजिश्रुतश्च । (१४ कां। ४ अ.२१ प्रा.) पते
घाटी कामेण पूर्वपश्चिमयोगत्तरदक्षिणयोर्यायन्याग्नेययोनंगा यशानयोरधिपतय आ.
समिति दिक्पालत्यमप्येपामाख्यातं भवति ॥ पर्मन्योऽयं मेघोत्पादको घायुविशेषः ।
अतिििवध. श्रुती व्याख्यातः । शिवध घोरश्चेति । तत्र घोरोऽयमग्निरत यमसदेना-
ख्यातः॥ एषामभिमानिनो देया इह लोक्पाला विधक्षिताः ।। (म. ८)-(प्र. पू. ११)
यपि राणेषु मात्स्यग्रह्माण्डादिषु नपयोऽप्यनेमे लोकपाला स्मय॑न्ने-सुधर्मा
प्राच्या, पदो दक्षिणस्यां, तुमान् प्रतीच्या, हिरण्यरोमा चोदीच्यामधिपतय
प.
प.
इति॥
पूर्येण दिकपालमथाभ्यपिश्चनाना सुधर्माणमराति तुम् ।
सनोऽधि दक्षिणतधार सयपरंपपदाभिधानम् ॥१॥

·1 ३४] स केतुमन्तं च दिगीशमीशचकार पश्चाद् भुवनाण्डगर्भः । हिरण्यरोमाणमुद्गदिगोशं प्रजापतिर्देवसुतं चकार ॥ २॥ अद्यापि कुर्वन्ति दिशामधीशाः शधून दहन्तस्तु भुवोभिरक्षाम् । चतुर्मिरेभिः पृथुनामयेयो नृपोऽभिषिक्तः प्रथम पृथिव्याम् ॥३॥ इतिमात्स्येअ.) नैषां दिक्पालत्वमेघासील्लोकपालत्वमप्येषां स्मर्यते-- "मुधर्मा संतु चैराज प्राची दिशमुपाश्रितः । लोकपालः स धर्मात्मा गौरीपुत्रः प्रतापवान् ॥ १ ॥ स वै शंखपदः श्रीमान् लोकपालः प्रजापतिः । दक्षिणस्यां दिशि रतः काम्या दत्ता प्रियव्रते ॥२॥ रत्नाद्वराग धजनयन्मार्कण्डेयी यशस्विनी। पतीच्यां दिशि राजानं केतुमन्तं प्रजापतिम् ॥ ३॥ हिरण्यरोमा पर्जन्यो मारीच्यामुदपद्यत । • आभूतसंप्लवस्थायी लोकपालः स वै स्मृत. ॥४॥ (ब्रह्माण्डे पूर्व. ११ अ.) तथापि नैतावता देवानामटानामिन्द्रादीनां दिकपालत्वं लोकपालत्वं चा व्याह- न्यते । भिन्नार्थत्वात् । तथा हि-त्रिविधं राज्यशासनं भवति-स्वेच्छातन्त्रं, नीति. तन्त्रं प्रजातन्त्रं च । तत्रादौ स्वेच्छातन्त्रस्यय सृष्टिरासीत् । स्वेच्छाचारेण शासनं कुर्वतो वेनस्य महाराजस्य दुःशासनप्रक्रियया परिदास्तदानींतना धर्माधिकारिणो विद्वांसो मद्दर्पयस्तं घेनं चिनिपात्य , तस्य स्थाने पृथु राजानमभ्यपिञ्चन् । वेनेन सहैव ते स्वेच्छातन्त्रशासनस्याप्यन्तं चकः । राज्यशासनाय च ते धर्मानुफूलां नीति निर्माय तस्या एव नीते. परिरक्षार्थ पृथु राजानं त्या तनीत्यनुसारेणैव राज्यं कर्तुमेनमाशापयन् । तदित्थं नीतितन्त्रशासकानां राज्ञां प्रथमोऽयं राजा पृथुरभूदिति त्यैव स प्रथमराजत्त्वेनाभिष्ट्यते भूयसा पुराणेषु यथाऽग्नेयाष्टादशे- राजसूयाभिषिक्तानामायः स पृथिवीपति. । पृथुन्यः प्रजा. सर्वा ररक्ष क्षत्रपूर्वजः" इति ॥ तत् समये राज्यप्रवन्धे भूयान संस्कारः परिष्कारश्योपदे । तद- नुसारेणेवाखिलपृथ्वीनाथस्यंकच्छत्रस्य पृथोरस्य शासनाधीनायामस्यां पृथिव्यां सुधर्मशंखपदादयश्चत्वारः प्रान्तशासका अकल्प्यन्त । ते च पृथोराक्षावशंवदा एव तत्तत्प्रान्तशासनं नीत्यनुसारेण कुर्वन्तिस्म । तेपामेघ प्रान्तशासकानां प्रबन्युनतेषु प्रान्नेषु प्रामखर्यटनगरजनपदादया कृषिकर्माणि तदर्थाः क्षेत्रकेदारादय. कर्षकाणां स्वामिनश्च दायव्यवस्था. पशुचारार्थमरण्यभूमयः संसरणानि मार्गरक्षकाश्च व्यव. स्थिता अभवन् । नात. पृथोः पूर्वमेषां स्वरूपं किञ्चिद् व्यवस्थितमासीत् । तत्का- लिकमान्ताधीशानां सुधर्मादीनां प्रकस्पिताभिर्व्यवस्थाभिरेवाद्यापि तत्तत्प्रान्तेषु सर्व- लोकव्यवहाराद् भुवोभिरक्षा भवतीति मात्स्यपुराणादिवचनाभिप्रायो गम्यते । तथा चैते चत्वारा दिकपाला लाकपालाः पृथुराजसंबन्धिनः पृथगेषासन् । इन्द्रादयस्त्वष्टौ दिक्पाला देवलोकेऽमरावती नगरे सुधानाम्न्यां देवसभायां सभेयाः सन्तः सर्व- लोकशासका आसन् । त एव चोपमैरौ प्रागज्योतिपनगरे ज्योतिमत्यां सभायां आसन् । एषां च प्रजातन्त्रशासनशास्तृत्त्वमासीदित्यन्यत्र प्रपञ्चितम् ॥

·. [ ३५ ] एषु चोधासु लोकपालेषुपदिक्पालाश्चत्वारोऽग्निमृत्युयाय्यीशानाः साधारणा पत्र देवा ब्रह्मरपया नियुज्यन्ते स्म । किन्त्यन्ये चत्वारो मुख्या दिकपाला राजान एष सन्तो लोकपालपदे प्रतिष्ठाप्यन्ते स्म न तु अराजानः केचित् । तथा च देवराजः प्राच्याः, असुरराजः प्रतीच्याः, पितराजो दक्षिणस्याः, गन्धर्वराज उत्तरस्या लोक- पालो भवेदिति ब्रह्माता राजकीयन्यवस्थानियमात् पुरा देवयुगे लोकपालपदमेय सर्वाधिकारापेक्षयाऽत्युच्चतम प्रतिष्ठितं पदमासीत्। तत्राप्युपदिकपालापेक्षया मुख्य. दिक्पालानां विशिष्टं गौरवमासीत् । तत्र पूर्वपश्चिमलोकपालयोरिन्द्रवरुणयोः संनिवेशे जातेऽपि तृतीयचतुर्थदिकपालयाः स्थानं यावद्वितमासीत्, सस्मिन्नयसरे. ऽयमविपुषश्चन्द्रस्तदिदं मुख्यदिपालपदं प्रात कामयमानो ब्रह्माणमम्यर्थयामास । किन्तु नाराजा दिकपाला भवतीति नियमादयमाप्रेयश्चन्द्रः साधारणदेवतया मुख्यदि. कपालपदं प्रातुं नाहतिस्म । ततस्ताशयोग्यतासंपत्यर्थं लोके प्रसिद्धयर्थ चैप ब्रह्मा चन्द्रमेतं दशाये रयेऽध्यारोप्य सागरान्तां सर्वा पृथिवीं निःसतहत्यः परिभ्राम्य स्वकीयं ब्रह्मलोकमनयत् ॥ तनतम्य चन्द्रस्य लोकपालत्यप्रदानाय ब्रह्मादयो ब्रह्माणं प्रार्थयामासुः । तदुत मास्ये प्रयोविंशाध्याये, पाझरष्टौ च द्वादशाध्याये, ग्रामसप्तमाध्याये च-- "युवानमकरोद् ब्रह्मा सर्वायुधधरं नरम् । स्यन्दनेऽथ सहस्राश्चे बंदशक्तिमये प्रभुः ॥ १॥ आरोग्य लोकमनयदात्मीयं स पितामहः । तन ब्रह्मर्षिभिः प्रोक्तमस्मस्थामी मयत्ययम् ॥२॥ पितृभिर्देयगन्धर्वरोपीमिस्तथैव च । तेनीपधीशः सोमोऽभूद् हिजेशश्चापि गद्यते ॥३॥ इति ॥ ततोऽयं चन्द्रो प्रलप्रसादाद् गन्धर्वाणामाधिपत्येऽभिषिकोऽभूत् । तृतीयलोक- पालरचं चास्मै ददौ । यशविद्वेपिभिर्यशमुस्यसाधनसोमवल्लीसमूलयिध्वंसनाय प्रयतमानेरसुरैः कृतोपघातात् सोमोत्पत्तिप्रदेशानां हेमफूटादिपर्वतानां परिरक्षणार्थ- मिन्द्रनियुक्ताः पञ्चकोटिमिता गन्धर्या हेमकुटगिरिश्वतगिरिप्रान्तदेशानारभ्य दक्षिण- समुद्रं यावत् सिन्धुमहानदस्य दक्षिणकूलमारभ्य पश्चिममान्तदेशानभिन्याप्य न्यव. सन् । तेषामेवानुरोधेनायं गन्धर्वराजः सोमोपि तत्रय देशे पुष्यफेतुनानि पर्वत फचिद्राजधानी निर्माय ईमफूटादिपर्वतेषु सोमोपधिपरिरक्षायां दृढपरिकरी पभूष॥ अनोत्तरदिकपालस्य तृतीयत्यास्यानादिन्द्रः पूर्वततो घरणस्ततः सोमस्ततः पितृपतिस्ततोऽन्ये इत्येवं लोकपालानां प्रतिष्ठानमो गम्यते। अयायं देघराजः शतं महायज्ञानाहन्यराशासम्राज्ञां चाधिपतिः स्वराभयितुं एतप्रयत्नोऽभूत् । तस्य तयारमोन्नतिरतेऽध्यवसायं धिमाय तदीया तदानीममुरा अपि सयें निजस्वामिनं परणमतियान 'राजसूयेन याजयामामुः। तेनायं वरुणां राजाऽपि सन् पधान सम्राट्यभूय । "आहा राजसूयस्य सनाडिति ६ यिभूत."- V

·।
[ ३६ ]
इतिग्राहपष्टाध्यायोक्तेः॥अथ तदीयंयाऽयं गन्धर्वराजः सोमोऽपि राजसूयं या फतुं.
मैच्छत् । किन्तुप्रबलप्रतापानां प्रचुरराजसत्ताकानामसुराणां साहाय्येनार्य घरुणो
राजसूयं संपादयितुं पारयामास । न तथास्य गन्धर्वराजस्य सोमस्य राजमूर्य
विधातुं संभारः सुलभ आसीत् । बहूनां हि राज्ञामध्यक्षो राजसूयेन यष्टुमीप्टेन
साधारणो राजेति नियमात् । तताऽयं तारशयोग्यतालाभार्थमादौ सौकरचे क्षेत्र
तपश्चरितुमारेभे । चलविशेपोन्नतिलाभार्थ प्रय एयोपायाः पुरात्वे विद्वद्भिनिरधार्य्यन्त
यझस्तपो दानमिति–दानं दुर्वलं, ततो वलयत् तपः, ततोऽप्यतियलीयानयं यशः।
स राजसूयं यज्ञं कर्तु मशक्नुयानस्तयज्ञकरणयललाभार्थं यशाधिष्ठातारं विष्णुं परि.
तोपयितुं सौकरवक्षेत्रे तपश्चके । तत्क्षेत्रमाहात्म्यमुक्त वाराहे सप्तत्रिंशशताध्याये
पृथ्वी प्रति-
1
विष्णुरुवाच ।
तत्र सौकरये तीर्थे चन्द्रो विष्णुमतोषयत् ।
प्राप्ता च परमा सिद्धिः सोमतीर्थेऽन्यदुर्लभा ॥१॥
या तप्तं तपस्तेन सोमेन सुमहात्मना ।
पञ्चवर्पसहस्राणि एकपादेन तिष्ठता ॥२॥
पञ्चवर्षसहस्राणि तथैवोर्ध्वमुखः स्थितः।
एवमुग्रं तपः कृत्वा कान्तिमानभवच्च सः॥३॥
ममापराधान्मुक्तश्च ब्राह्मणानां पतिस्तथा ।
तस्य चिह्न प्रवक्ष्यामि सोमतीर्थस्य सुन्दरि.॥४॥
वैशाखस्य तु मासस्य क्षुक्लपक्षस्य द्वादशी।
प्रवृत्त चान्धकारे तु यत्र कश्चिन्न रश्यते ॥५॥
सोमेन च विना भूमिसंश्यते चन्द्रसप्रभा।
अलोकश्चैव दृश्येत सोमस्तत्र न दृश्यते ॥६॥
एतच्चिह्न महाभागे क्षेत्रे सौकरवे मम ।
सोमतीर्थे विशालाक्षि एप चै विस्मयः परः ॥ ७॥ इति ।
सहस्रशब्दः पूर्णार्थः । पूर्णानि दशवर्षाणि तपश्चक्रे इत्यर्थः । यत्तु मात्स्ये
घ्रयाविशे पासृष्टौ च द्वादशे-
"
"ततः पामसहस्राणां सहस्त्राणि दशैव तु ।
तपश्चचार शीतांशुर्विष्णुध्यानकतत्परः ॥ १॥
ततस्तुष्टस्तु भगवांस्तस्मै नारायणो हरिः।
धरं वृणीष्व प्रोवाच परमात्मा जनार्दनः ॥२॥
ततो वने वरान् सोमः शप्रलोकं जयाम्यहं।
प्रत्यक्षमेव भोक्तारो भवन्तु मम मन्दिरे ॥३॥

·। [ ३७ ] राजसूये सुरगणा ब्रह्मायाः सन्तु में द्विजाः। रक्षःपालः शिवोऽस्माकमास्तां शूलधरो हरः ॥४॥ तयेत्युक्तः स आजढे राजसूयं तु विष्णुना । होतानिभृगुरध्वयु रुगाताभूच्चतुमुखः ॥ ५ ॥ ब्रह्मत्वमगमत्तस्य उपद्रव हरिः स्वयम् । सदस्याः सनकाधास्तु राजसूयविधी स्मृताः ॥६॥ चमसाध्यर्यवस्तन विश्वदवा दर्शवतु । त्रैलोक्यं दक्षिणा तेन ऋविग्भ्यः प्रतिपादितम् ॥ ७ ॥ इति पामसहस्राणां दशसहस्राणि तपः काल उक्तः । तेनापि दर्शय वर्णणि फालो लभ्यते । पद्मसन्दः पृथिन्यर्थः पद्मपुराणे व्यारयातः। सहस्त्रशदस्तत्परिमित. पृथिव्यंशपरः । यथा पट्युत्तरनिशतोमिताः पृथिव्यंशा अहोरात्रानुरोधेन कल्प्यन्ते तथैव सूर्यसहस्रांशुभांगानुरोधेनास्यां सहस्रांशाः फल्यन्ते । तेषां च सहस्रमिताः सूर्यसहस्रांशुभिः संयोगा एकस्मिन् संवत्सर संपद्यन्ते । तेन पामसहस्राणामेकं सहस्रमेक: संवत्सरो नाम । संवत्सरान दशेति स्पष्ट वक्तुमौचित्त्येपि परोक्षविधया- र्थनिदर्शनं पौराणिकानां समयसिद्धमित्यूह्यम् ॥ शकलोक जयाम्यहमित्यस्यामराय. त्यामिन्द्रयन्मुण्यदिक्पालप्रतिष्ठां प्राप्नुयामित्यर्थः । यच्च ग्रामसप्तमे- "तपस्तेपे महामागः पानां दशतीर्दश। ततस्तस्मै ददौ राज्यं ब्रह्मा ब्रह्मविदांवरः॥१॥ सतत् प्राप्य महाराज्यं सोमः सौम्यवतांवरः । समाजढे राजसूयं सहस्रशतदक्षिणम् ॥ २॥ इति पद्मानां दशतयो दशोच्यन्ते । तत्र नै पद्मदशतिशब्दो संख्यावचनौ किन्तु पद्मानां सूर्यमण्डलभूमण्डलचन्द्रमण्डलानामंशुभिरिर्या दशतयो दशनानि दन्ताघातवन्मिथः परिघट्टनानि तान्ये कस्मिन् संवत्सरेऽष्टदिकपत्राण्यभिन्याप्य संपद्यन्ते तथा च दशतयो दशेत्युक्तया संवत्सराणि दशेत्येवाथों निप्प्यते । युक्तं चै. तत् । अन्यथा, स्वारसिकार्थमानलापने सर्यपुराणाचनानां परम्परल्याहतार्थतया. विरोधादमामाण्यं स्यादिति बोध्यम् ॥ इतरेपां राजसूये स्थाधीना राजान एव सर्वे कर्मकरा मयन्ति किन्तु .चन्दरते राजसूये साधारणराजवर्गादप्यतिविशिष्टा देवा एष कर्मकरा बभूवुरिति वैशिष्टय चन्द्रस्य सिद्धम् । तदित्यमयं चन्द्रोपि वरुणयत् पश्चात् सम्राडभवत् ॥ अर्थतस्मिन् राजसूययज्ञे समाते पशिष्ट्यमागतं तं चन्द्र परिदष्टुं यथान्ये सर्वे ऋपयः पितरो देवा अमुरा मनुष्याचोपतस्थिरे तथैव दयपल्योऽपि तदानीमुफ्तस्थुः । तत्र नव दव्यः कामयाणाहताः सत्यस्तं चन्द्रं कामयामासुः । सदुनं मास्ये प्रयोविंशाध्यायेऽग्निपुराणेऽप्येवं चनु.सप्तत्यधिकद्विशततमाध्याये- - ·[ ३८ ] ततः समाप्तेऽवभृथे तद्रूपालोकनेच्छवः । फामबाणाभितप्ताद्गयो नव देव्यः सिपेचिरे ॥ १ ॥ लक्ष्मी रायणं त्यक्त्वा सिनीवाली च कर्दमम् । धुतिर्विभावसुं तद्वत्तुप्रिर्धातारमव्ययम् ॥ ३ ॥ प्रभा प्रभासरत्यकया हविष्मातंहः स्वयम् । कीर्तिजयन्तं भर्तारं वसुआरीचकश्यपम् ॥ ३ ॥ धृतिस्त्यतया पति नन्दि सोममेवामजस्तदा । स्वकीया इव सोमोऽपि कामयामास तास्तदा ॥४॥ एवं कृतापचारस्य तासां भर्तृगणस्तदा । न शशाकापचाराय शापैः शस्त्रादिभिः पुनः॥ ५ ॥ संघर्ष समनुमाप्त ब्रह्मा चन्द्रं न्यधारयत् । तथाप्यराजत विधुर्दशधा भावयन् दिशः ॥ ६ ॥ सोमः प्राध्याथ दुप्पाप्यमैश्वर्यमृपिसत्कृतम् । सप्तलोकैकनाथत्त्वमवाप तपसा तदा ॥७॥ एतस्मिन्नेय समये दक्षस्य महर्षेः पणिः कन्या आसन् । ताभिरस्य सप्त जामातरोऽभवत्-चन्द्रः कश्यपो धोऽगिराः कृशाश्वो भार्गवोऽरिष्टनेमिश्च । तत्र- "दक्षस्तु पष्टिकन्यास्तु सप्तविंशतिमिन्दवे । ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश ॥१॥ दं चैवागिरसे प्रादाद्दे कृशाश्वाय धीमत । वे चैव भृगुपुत्राय चतस्रोऽरिष्टनेमिने ॥२॥ इति सर्वपुराणप्रसिध्याऽस्य चन्द्रस्य रोहिणीप्रमुखा नक्षत्रनाम्न्यः सप्तविं. शतिर्भार्या अभवन् । तासां रोहिणीप्रमुखनामकरणेन तदावे व्योनि भचके रोहिण्यामेव वसन्तसंपात आसीदिति गम्यते । तथा च रोहिण्या ज्येष्ठत्वादामिरू- । प्याच्च तत्रैवास्य चन्द्रस्य भूयान् प्रेमासीन तथान्यास्विति कृत्वा सर्वास्ता असंतुया भूत्वा ताशवन्द्रापचारं स्वपित्रे दक्षाय मोचुः । सर्वातु तासु साम्प्रेग वर्तयितुं दक्षेण भूयसा प्रयोध्यमानोऽप्यतिगर्वितः स चन्द्रो यदा न रिश्चिदक्ष- वचनमन्यरुध्यत तदा क्रुद्धो दक्षस्तस्मै शापं ददो तदुक्तम् वाराहे पञ्चविंशे- ब्रह्मणो मानसः पुत्रो धनिनाम महायशाः । तस्य पुत्रो भवत्सोमो वक्षजामातृतां गतः ॥ ९ ॥ याः सप्तविंशतिः काया दाक्षायण्यः प्रकीर्तिताः । सोमपन्योऽतिमान्यास्तास्तासां श्रेष्ठा तु रोहिणी ॥२॥ सामेव रमते सोमो नेतरास्त्यिति शुश्रुम । इतरा: प्रोचुरागाय चन्द्रस्यासमतां पितुः॥ ३॥ दक्षोऽप्यसरदागत्य तमुवाच स नाकरात् । समतां सोपि तं दक्षः शशापान्तर्हितो भव ॥ ४॥ इति ॥ है .

·[ ३६] अस्या रोहिण्याः पुषोऽयमिति कृत्या बुधो रोहिणेय उच्यते । यद्यपि वृहस्प- तिपन्यास्ताया गर्भजाऽयं बुधो न रोहणीगर्भजस्तथापि सोमौरसोऽयं बुधः सोमपत्नी ज्येष्ठत्वात् पट्टराक्षा रोहिण्या एवायं पुत्रो नियम्यत इत्यतः स रौहिणेयः प्रसिद्धोऽभूत् अन एवोक्तं ब्रह्माण्डपूर्वभागे दशमाध्याये शिवाष्टमूर्तिप्रसङ्गे- "नानाप्टमस्य महतस्तनुर्या चन्द्रमाः स्मृतः। तस्य वै रोहणी पत्नी पुत्रस्तस्या बुधः स्मृतः॥१॥ इति । अथ सर्वलोकाधिनाथस्य ब्रह्मणो विराजः परमानुग्रहभाजनस्वादन्युनतलोक- पालपदलाभाद् ब्राह्मणगन्धर्वोषध्यायन्युटष्टाधिपायाधिष्ठातृत्वाच्चैनं चन्द्रं भूयान मद आविवेश । अतिशयसुभगमूर्तितया स्त्रीवर्गप्रियत्वाच्चैनं नितान्तस्त्रणप्रति भूयान्मद आविवेशा मदावलेपाच्चासौ कार्याकार्यविमूढो भूत्वातारा नाम गुरुपत्नीमप्येकदा निर्ल जो निर्भयश्चापजहार । अस्ति सलु देवानां पुरोधाः वृहस्पति म । स हि देवेन्द्रस्वाराज्यधुरधरी महामन्त्री प्रधानसेनाध्यक्षश्वासीत् । शस्त्रास्त्रशिक्षायां नीतिशिक्षायां चपं सर्वेषां देवानां गुरुरासीत् । अत एवास्य देवलोके महती प्रतिष्ठाऽत्यधिकश्च संमानः प्रवर्ततेस्मा तस्य च दयिता भार्याऽऽसीत् तारका नाम । तस्या मातापिटकुले विकेशीति नामासीत् । भकुलं तु जुहरिति नामकरणं जातम् । तथापि लोकन्यवहारे त्वस्यास्तारेत्येव प्रसिद्ध नामासीत् । सा चैकदा यजमानस्य चन्द्रस्य भवनं केनाप्यर्थेनाजगाम । तामत्यर्थं रूपयौवनशालिनी एवयायं चन्द्रः फामातुरो जातः । साऽपि तं मनोविकाराकारितविलक्षणचेष्टावन्तं हवंय सहसा मदनाऽऽतुरा जाता । इत्थमन्योन्यानुरागक्शवर्तिनी ती प्रमशः प्रवृद्धवजात्यो परस्परस्पृहया मदमत्ती रेमात ! उन च ब्राले- "तावद्वैर्यनिधिर्शनी मतिमा विजितेन्द्रियः। यावरस कामिनीनेत्रयागुरामिन यभ्यते ॥ १॥ विशेपतो रहःसंस्था कामिनीमायतेक्षणाम् । बिलास्य न मनो याति फस्य कामेषु वश्यताम् ॥२॥ अत एमापपुरुषदर्शनं न बदायन। कुलवध्या रहःकाय मोतया शीलविद्युतः ॥ ३॥ रममाणयोस्तयोः फतिचित् दिनानि तत्रैवातिकान्तानि । चन्द्रयदे व निव. सनयास्तस्यास्तारायाः सुभेति नामान्तरममियतंति स्मय॑ते ततस्तामनासाथ दुःपाती गृहस्पतिस्तारा गृहमानेतु शिष्यं प्रेषयामास । किन्तु शारता सा तारा नायाला । ततश्चन्द्रः पुनः पुनः शिप्यं परायतंयत । ततोऽतिकुलो गृहस्पतिः स्वय. भयाजगाम चन्द्रं च स्मयमानमुवाच-"चन्द्र ! किमिति दुमतं फर्म इतयानसि? जानासि, स्वं मे यजमानो भयसि । तपादं गुरुः । कयं नाम गुरुदारास्यया भुक्का रक्षिता पा- ·[४०] । "ब्रह्मदा हेमहारीच सुरापो गुरुतल्पगः । महापातकिनो होते तत्ममगी च पञ्चमः ॥ १॥" रे दुराचार ! यदि व्वया ज्ञानादियमहना भुक्ता ततो महापातकयुक्तस्त्वं न देवसदनाईः सांप्रतमपतिष्यसे । अद्यापि मुञ्च मुश्च तामिदानी मम सदनं नमामि । नोचेत्-रे दुष्टात्मन् ! त्यां गुरदायपहारिणं प्रथयिन्यामि । इत्येवं भाषमाणं दारा- पहायत् प्राधान्धं गुरुमालोक्य स्मयानो रोहिणीपतिरुवाच । भगवन् । जहि क्रोधम्- "अपकारिणि चेत् क्रोधः क्रोधः क्रोधे कथं न ते । धर्मार्थकाममोक्षाणां चतुर्णा परिपन्थिनि ॥ १॥" अपि च क्षमासारा हि ब्राह्मणा भवन्ति । ते यदि बोधयर्जिता धर्मशास्त्रज्ञा भवेयुस्तर्हि पूज्यन्ते । अथ चेत् क्रोधनानाम्यन्ते ततो दुराराध्यास्त्यज्यन्ते । तस्माच्छान्तो भव । धैर्य्यमवलम्बस्व । स्थाने वर्तते तारा नाकाण्डे पतिता । कामं सा ते गृहं स्वयमेघागमिष्यति । यजमानस्य गृहमिति मत्वा यच्छया तावदया. वतिष्ठते । तावता का ते हानिः। इह सा सुखं लभते । कतिचिद्दिनानि सुखेनाच. स्थाय स्वेच्छयैवागमिष्यति । भगवन् । भवान् धर्म जानाति । भवतेय च पूर्वमुदा- हृतोऽयं धर्मः कथमिदानीं न स्मर्यते। "न रत्री दुप्यति जारेण न विप्रो चेदकर्मणा" ततस्तापदिदानी गच्छ । इत्येवमुक्तो गुरुरातुरोऽपि चिन्ताविष्टः स्वगृहं ययौ। कतिचिदेव दिनानि स्थित्वा चिन्ताकलुपितान्तरः पुनरौपधीपतेः सदनमाससाद । किन्तु क्षत्रा प्रतिषिद्धोऽसो द्वारदेशे एवातिरुपान्वितस्तस्थौ । चन्द्रोऽपि तत्र नायातः । ततो विवणों वृहस्पतियाकुलस्तच क्रोधं नाटयति। रे शिप्यापसद । मूढ | आदी मातृभूतां गुरुपत्नी हृतवानसि। ततो गुरुवचनमतिकान्तवानसि। रे देवापसद । अवारितद्वारोऽन्यहमिदानी वारितो द्वारि निराकृतः। रे पापाचार! अत्राप्यागत्य मां न प्रत्युपतिष्ठसे । अरे शूद्ग। किमिति भवने शेषे, बहिर्भव । देहि देहि मे कामिनी नोचेदद्य शापं ददामि- "करोमि भस्मसान्नूनं न ददासि प्रियां मम । कृतकर्मफलं मन्द ! नचिरात्तर्हि भोक्ष्यसे ॥१॥" ' इत्येवमादीनि राणि भाषणानि श्रुत्वा, चन्द्रः सत्वरं सदनाद् यहिराजगाम । हसंस्तमुवाच-किमिदमित्थं बहु वलासे । नेयमसितापागी सर्वशुभलक्षणा तव योग्या। काश्चिदन्यां कुरूपां स्वसही स्त्रियं गृहाण । न पुनरीटशी राजकुलयोग्या वरवर्णिनी भिक्षुकस्य गृहे स्थातुयुज्यते- "रतिः स्वसरशे कान्ते नााः खलु निगद्यते । नवं जानासि मन्दात्मन् ! कामशास्त्रविनिर्णयम् ॥१॥ २ ·•[ ४१] यथेच्छ गच्छ दुर्बुद्धे ! नाहं दास्यामि कामिनीम् । यच्छमयं कुरतकामं न देया वरवर्णिनी ॥२॥ कामातस्य च ते शापो न मां याधितुमर्हति । न ददे न ददे कान्तां ययेच्छसि तथा कुरु ॥ ३॥" अथायमित्यं शशिना प्रन्याख्यातो बृहस्पतिः स्तन्धधुन्धान्तगे निरन्तरोदन. व्यग्रताग्रस्तः कुद्धा रुष्टश्चाभूत् । यद्यप्ययं वृहस्पतिदेवपुरोधा ऋपिजातीयो देव आसीत् । चन्द्रस्तु गन्धर्यजातीयो देवः । ऋषिगन्धर्षदेवेषु च परस्त्रीग्रहणं नान्यन्तं निन्दितं कर्मासीत् । व्यवहारप्राप्तत्वात् । तथापि स्वधनापहरणवहायपहरणेपि प्रकृतिस्थामाव्यांदवारमा विक्षुब्धः क्रोधम्लुपितो भवतीत्यतः स वृहस्पतिस्तदानी भूयो भूयश्चिन्तयामास- "किं कुर्या' किं न या फु- फयं स्त्री लप्स्यते मम । इदं वाच्यमवाव्यं वा इंताक्वंदं वपनपे ॥ ६॥ अर्थनाशं मनस्तापं गृहे दुश्चरितानि च। गानं चापमानं च मतिमान प्रकाशयेत् ॥२॥ जन्मझ मैथुनं मन्यो गृहच्छिदं च पञ्चनम् । आयुर्धनापमाने स्त्री न प्रकाश्यानि सर्वथा ॥ 30 (काशीखण्टे) अथवा फिर्मतेन । नायमस्या नीतरवायसरः । इह तु पश्यामि-- "अपमानं पुरस्सत्य मानं कृत्या तु पृष्ठत । स्थार्थमभ्युद्धरत्माशः स्वार्थमंशो हि मूर्सता ॥१॥ उपायेन एतेनय जाननिः सान्यते फलम्। वृधाभिमानिनः शोध विपद्यन्ने चिनीयमम् ॥ २॥ त्यमध्ययसाय स वृहस्पतिः साहाय्यप्रार्थनार्थ दिवस्पतमघोनःस्थानं प्रतस्य। स च शवोपतिर्मुगमागतमालोक्य अयुत्थानाभिवादनः पायाच्याचमनोयादिभिः स्थागतेः सम्यगईणां चक्र, पप्रच्छ च । गुगे! "सशोफ र कस्मात्यं दुर्मना इय लक्ष्यसे । कनापमानितोऽसि र नष्टं याऽपहतं तव ॥१॥ त्यदधीनमिदं सर्य सैन्यं लोकाधिपः सह। का चिन्ता ने महामाग शीघ्रं फाय सुमन ॥२॥ गुरुप्पाच-देवेश! कि पदानि, अपं दुष्टामा पन्द्री मदीयां माया' तारामपजहार । भूपसा प्रार्थितोऽपि न ददाति । नतः सिंफरपाणि । अत्रायें स्यमय मः शरणं यदि शस्यते मादाप्यं दुर, किमानः परं पापम् ॥ इन्द्र उपाय। एल्त कीरश: कालपर्मः। भगवन् ! मा शायं पुरु, सपायं दाम: मपंधा ते माग्यांना ·नाय्य समर्पयिष्यति । तम तापद् दूतं प्रेपयामि, अधापि चेदय मदाकुलो न प्रत्यर्पयिष्यति तत्तहिं नूनमहं देयसै-यैः समावृतो युद्धं करिष्यामि किमिति स न दास्यति; भगवन् ! प्रसीद ।" इत्येवमाश्यास्य वृतथवा व विचक्षणं याशिंसिनं सोमाय प्रेषयामास । स च त्यरितचन्द्रलोकं गत्या रोहिणीपतिमुवाच- "प्रेषितोऽहं महाभाग ! शरण त्यां चियक्षया । फथितं प्रभुणा यच्च तद् प्रवीमि यथायथम् ॥६॥ धर्मशोऽसि महाभाग ! नीति जानासि सुप्रत। अत्रिः पिता ते धर्मात्मा न निन्धं कर्तुमर्हसि ॥ २॥ भार्या रक्ष्या सर्वभूतयथाशक्यमतन्द्रित । तदर्थे फलहः कामं भविष्यति न संशयः ॥ ३॥ यथा तव तथाऽन्येषां यत्नः स्याहाररक्षणे। आत्मवत्सर्वभूतानि चिन्तय त्वं महामते ॥ ४ ॥ अष्टाविंशतिसंख्याले फामिन्यो दक्षजा गुमाः । गुरुपत्नी कथं भोक्तुं त्यमिच्छसि सुधानिधे ॥ ५ ॥ स्वर्ग मदा घसन्त्येता मेनकाचा मनोरमः | भुड्क्ष्य ताः स्येच्छया कामं मुञ्च पानी गुरोरिमाम् ॥ ६॥ ईश्वरा यदि कुर्वन्ति जुगुप्सितमहंतया। अशास्तदनुवर्तन्ते ततो धर्मक्षयो भवेत् ॥७॥ तस्मान्मुश्च महाभाग ! गुरोः पली मनोरमाम् । त्यनिमित्तोऽध देवानां फलदो न भवेद् यथा ॥८॥ इथं शक्रयचः श्रुत्वा सोमः किञ्चित् क्रोधाकुलो भूत्या भया प्रत्यूचे। दूत ! स्वमिती गत्वा यथायमिन्द्राय मदुक्तमिदं ब्रूहि- त्वमेक एव धर्मश: कोन्योऽस्ति त्वद्विधः प्रभो। पुरोधा अपि ते तारक युवयोः सदृशी मतिः॥१॥ अहो क्वासीदिद ज्ञानमहल्यां भजतस्तव । पूर्वजानुजयो ये भजतस्ते गुरोरपि ॥२॥ परोपदेशे कुशला भवन्ति यहयो जनाः। दुर्लभस्तु स्वयं कर्ता प्राप्ते कर्मणि सर्वदा॥३॥ बृहस्पतिप्रणीतं तु शास्त्रं गृहन्ति मानवाः । को विरोधोऽत्र देवेश ! कामयानां भजन स्त्रियम् ॥ ४॥ स्वकीयं वलिनां सर्वे दुर्घलानां न किञ्चन । स्थीया च परकीया च भ्रमोऽयं मन्दचेतसाम् ॥ ५ ॥ 'नेयं तारी तथा जीये यथा मय्यनुरज्यते । अनुरक्ता कथं त्याज्या धर्मातो त्यायतस्तथा ॥ ६ ॥ 1 ·.[ ४३ ] विरक्तयं तदा जाता यदाऽसौ ते पुरोहितः ।। संवर्तभायर्या चकमे चकमे ममतामपि ॥७॥ सपत्नीसंभवं दुःखं वैधन्यादधिकं स्त्रियः। मन्यन्ते नैव शोचन्ति तदानीं स्वहिताहितम् ॥ ८॥ यः स्वयं व्यभिचारी स्यात्तस्य स्त्री व्यभिचारिणी। स्त्रियं रक्षितुमिच्छेच्चेदनुरज्येत तत्र सः॥६॥ न मन्त्रणाशतर्भाया शया केनाऽपि रक्षितुम् । पोवलं सानुरागेण दंपत्यो रक्षिता भवेत् ॥ १० ॥ गृहारम्भस्तु रक्तायां विरतायां कथं भवेत्। ईश्वरोऽसि सहस्राक्ष ! यदिच्छसि कुरुप्य तत् ॥ ११ ॥ अथैवमुक्तो वार्ताहरः शमसन्निधिमासाद्य यथोक्तं सर्वमिन्द्रायाचष्ट । तच्छुत्या तुरापाडपि क्रोधाकान्ता भूत्वाः गुरो साहाय्यार्थ सेनोद्योगं चके । शुक्रस्तु वृह-. स्पतेः पाणिग्राहेण वृद्धश्रवसा प्रवर्तमानमेवं विग्रहं श्रुत्वा गुरुद्वपादागत्य सोमस्य पाणि जग्राह । स हि ताराजारमुवाच । “हे चन्द्र । हे मारिप 1 मा ददस्व ताराम् । यदि चेन्द्रण तव संग्रामो भरिता, तदाऽहं ते मन्त्रशकचा साहाय्यं करिष्यामि ।" इति ॥ अगिरस्तो लन्धविद्यः शङ्करोऽप्येवं गुरुदाराभिमर्शनमाकर्ण्य वृहस्पतेः पाणि- ग्राहो भूत्या साहाय्यमकरीत् । इन्द्रद्वेषाद्वरुणोऽपि सोमत यभूय । वरुणसम्बन्धात् शुक्रसम्बन्धाच्च सर्वेऽप्यसुरा इन्द्रप्रतिपक्षे देवसेनाभिः सह योद्धंसन्नद्धा बभूवुः । तथा चाटसु लोकपालेपु सोमवरुणनितयस्त्रयोऽप्येकतस्ततोऽन्ये-इन्दाग्नियम- दयायश्चेति पञ्चैकतो बभूवुः । अतः परं तारफासुरवदेवदानवयोः प्रवृत्तः संग्रामो यद्वनि वर्षाणि यावदतिक्रान्तः । तद् रश्या भगवान् ब्रह्मा क्लेशापशान्य हंसविमा. नारूढस्तं देशमाजगाम । राकापति प्राह च । मुञ्च गुरुभार्याम् नोचेद् विष्णुं समा. हूय संक्षयं करिष्यामि । भृगो 1 तयापि सद्गदोपात् किं पापतिर्जाताविरमस्वत. रसाहाय्यकर्मणः । ददातु गुरये तारां चन्द्रः" । ततो भगुरपि शुक्रपिता तत्रागत्य तमोपधिपति निषेधयामास । हे अभिनन्दन । तब पित्राहं प्रेषितः । गृहाण निदेशं "गुरोरद्यैव भार्या मुञ्च" अथैवमाकर्ण्य पितृपितामहगौरवानुरोधेनाप्ती सुधारो. ऽनिच्छन्नपि गुरुपत्नीमन्तर्वनीमर्पयामास । अथ वृहस्पतिर्दयितामासाद्य हुएः स्व. गृहं ययौ । देवाश्च दैत्याच स्वान् स्थान् गृहानाययुरिति सर्व शान्तम् ॥ अपाहुः केचित् । इदं ताराहरण गुरुदक्षिणाकालमुद्यानकालं स्वयंगताकालं चैति त्रिवारं कृतमिति पुराणालोफनावगम्यते तथाहि चन्द्रस्तापदयमस्माद् वृह- स्पतेरधीत्य सर्या विद्याः शिक्षासमाप्तौ कि मया गुरुदक्षिणार्थे दातव्यमिति गुरु पमच्छ । न मा कधिदर्थोऽपेक्ष्यते । गुरुपनी तु हि मा यदिच्छति तत्तस्मै दत्त्वा समावर्तस्येति गुरुणाशप्तश्चन्द्रोऽन्तर्गृहं गत्या गुरुपत्नी तारां पप्रच्छ । गुरुद- क्षिणार्थ किं मया देयमिति । इयं तु तारा गुरुगृहे भोजनाच्छादनादिना चा विषया. न्तरेण या कष्टमापना चिराय रुष्टासीत् । अतः साऽन्नवस्त्रादिविशेषलाभार्थे शिष्यस्य ।

·[ ४४ ]
चन्द्रस्य तव गृहे गन्तुमिच्छामीत्येव गुरुदक्षिणां कामयामास॥चन्द्रोऽपि तां गृहीत्वा
स्वगृहाननयत् । तामानेतुं कृतप्रयत्नायापि वृहस्पतये यदा चन्द्रस्तारां नार्पयत्,
सदासौ बृहस्पतिः शुक्र प्रार्थयामास । शुक्रस्तपसा शिवं समाराध्य तत्साहाय्येन
चन्द्रं निर्य, बलात्तारामानीय बृहस्पतये समर्पयत् । तदेतद् गुरुदक्षिणाकालं
ताराहरणमाख्यातं ग्राम गौतमी माहात्म्ये वयशीतितमेऽध्याये-(प्रा. गौ० मा.
८२ अ)
अभिपुभो महातेजाश्चन्द्रमा इति विश्रुतः ।
सर्वान् वेदांश्च विधिवद्वनुर्वेद यथाविधि ॥१॥
अधीत्य जीवात् सर्वाश्व विद्याश्वान्या महामते ।
गुरुपूजा करीमीति जीवमाह स चन्द्रमाः ॥२॥
बृहस्पतिस्तदा प्राह चन्द्रं शिष्यं मुदान्यितः ।
मम प्रिया तु जानीते यत् तारेच्छति देहि तत् ॥ ३॥
प्रष्टुं तां च तदा प्रायादन्तर्वेश्म स चन्द्रमाः ।
तारां तारामुखी रष्टवा जगृहे तां करेण सः॥४॥
स्ववेश्मप्रति तां लोमाद्वलादाकर्पयत्तदा ।
उचितानुचितं किञ्चित् कामान्धो न ददर्श सः॥५॥
तावद्धय॑निधिर्शानी मतिमान विजितेन्द्रियः।
यावन्न कामिनीनेवागुराभिनिवध्यते ॥६॥
विशेषतो रहःसंस्था कागिनीमायतेक्षणाम् ।
विलोक्य न मनो याति कस्य कामेषु वश्यताम् ॥७॥
अत पवान्यपुरुपदर्शनं न कदाचन ।
कुलवध्या रह कार्य भीतया शोलविप्लुतेः ॥ ८ ॥
विज्ञाय तत्परिजनात् सहसोत्थाय निर्गतः ।
रवा तदुष्कृतं कर्म वृहस्पतिरदारधीः ॥ ६ ॥
शशाप कोपाच्चाक्षिप्य वागभिर्विप्रियकारिभिः ।
परामिभूतामालोक्य कान्तां कः सोढुनीश्वरः ॥१०॥
जीवोऽपि देवैयुयुधे तेन चन्द्रमसा रुपा।
न शापैहन्यते चन्द्रो न मन्त्रैर्नायुधैरपि ॥ ११ ॥
तदा चन्द्रस्तु तां तारा नीत्वा संस्थाप्य मन्दिरे।
बुभुजे बहुवर्षाणि रोहिणी चाकुतोमयः ॥ १२ ॥
न जोयते यदा देवैर्न कोपः शापमन्त्रकैः ।
न राजमिन ऋपिभिर्न साना भेददण्डनैः ॥ १३ ॥
यदा.भार्यो न लेभेऽसौ गुरु सर्वप्रयत्नतः।
सर्वोपायक्षये जीवस्तदा नीतिमथास्मरत् ॥ १४ ॥
अपमानं पुरस्कृत्य'मानं कृत्वा तु पृष्टतः।
स्वार्थमुधरने प्राक्षः स्वार्थदंशो हि मूर्खता ॥१५॥

·[ ४५ ] एवं निश्चित्य मेधायी शुक्र गरया न्ययदेयत् । । तमागतं कविर्मात्या संमाननाभ्यनन्दयत् ॥ १६ ॥ तस्मै सविस्तरेणाह भाहिरणमादितः। गृहस्पतेर्वचः श्रुचा कोपात् कविरथाऽब्रवीत् ॥ १७ ॥ तदा भोक्ष्ये तदा पास्थे तदा स्वप्रये तदा दे। यदा नये प्रियां मातस्तय भार्या परादिताम् ।। १८ ॥ एवमुक्या म जीयाय दैत्यावार्यों जगाम ह । शिवमाराध्य यानेन परं सामर्थ्यमातवान् ॥ १६ ॥ सजीयोऽध ययौ शुक्रस्तारया गम चन्द्रमाः। वर्तते तं शशापोच्चः शृणु त्यं चन्द्र में चचः ॥ २०॥ यस्मात् पापतरं फर्म घया पाप मदात् कृतम् । कुष्ठीभूयास्ततश्चन्द्र शशापयं रुपा कपिः॥ २१ ॥ कपिशापपदग्धोऽभूत् कुष्ठरोगी स चन्द्रमाः । प्राः क्षयं न के नाम गुरुस्वामिलखिद्रुहः ॥ २२ ॥ तत्याज तास चन्द्रोऽपिता मोत्या कविस्तदा। पश्यतां सर्वदयानां सत्कृत्य गुरवे ददौ ॥ २३ ॥ तदिदं प्राथमिकतारापहरणम् । अप्र ताराया वृहस्पत्यन्तरमावस्थानं चन्द्रा. क्रमणकालः । शुक्रो रदश्वास्य पाणिग्राहावभूताम् । शुक्रस्तासं गृहीत्या गृहस्पतये प्रत्यर्पयादिति विशेषो गम्यते ॥१॥ अथायं गन्धर्वराजश्चन्द्रः पूर्वसतस्नेहानुस्मरणात् तारासक्तचित्तस्तल्लाभार्थ चक्रममाणः कचिदुद्यानगतामेतां तारामालोक्य पलादिव हस्ते गृहीत्वा स्वं गृहमा- निनाय, गृहस्पतिना याच्यमानोऽप्यसो चन्द्रो यदा नार्पयतिस्म, तदा वृहस्पत्यमुरो- धाद् गणसैन्ययुतो रुद्रः सोमेन सह युध्या विनाशं कर्तुमुद्यतोऽभूत; तदानी घोर- संग्रामायोजन अष्ट्या पितामहः सोमं निरमर्सयत् । शशाप च । ततः पितामहवच. नगौरवाच्चन्द्रोनिच्छन्नपि तारां वृहस्पतये ददौ । तदिदमुद्यानकालं तारापहरण- मास्यात मात्र प्रयोधिशे पानसूनी द्वादशाध्याये च- कदाचिदुद्यानगतामपश्यदनेकपुप्पाभरणोपशोभाम् । वृहनितम्यस्तनभारखेदां पुष्पावभनेऽप्यतिदुर्घलागीम् ॥१॥ माया' च तां देवगुरोरनगयाणाभिरामायतचारुनेत्राम् । मारा स ताराधिपतिः स्मरातः केशेषु जग्राह विधिक्तभूमौ ॥२॥ साऽपि स्मराता सह तेन रेमे तद्रूपकात्या हतमानसैव । चिरं विहत्याय जगाम तारा विधुर्गहीत्या स्वगृहं ततोऽपि ॥ ३॥ . न तृप्तिरासीत् स्वगृहेऽपि तस्य तारानुरक्तस्य सुखागमेषु। वृहस्पतिस्तद्विरदाग्निदग्धस्तदयानगिष्टैकमना यभूय ॥४॥ .

·[ ४६ ]
शशाक शापं न च दातुमस्मै न मंशस्त्राग्निविरशेषः ।
तस्यापकतुं विविधरुपायर्नवाभिचारपि वागधीशः ॥ ५ ॥
स याचयामास ततस्तु देवं सोमं स्वभार्यार्थममंगतप्तः ।
स याच्यमानाऽपि ददौ न तारां वृहस्पतेस्तासुखपाशवद्ध.॥६॥
महेश्वरेणाथ चतुर्मुखेन साध्यमरुदि. सह लोकालैः ।
ददौ यदा तां न कथंचिदिन्दुस्तदा शिवः क्रोधपरो बभूव ॥ ७ ॥
यो वामदेवः प्रथितः पृथिन्यामनेकदाचितपादपाः ।
ततः सशिप्यो गिरिश: पिनाकी वृहस्पतेः स्नेहवशानुवद्धः॥ ८॥
धनुहोत्याजगवं पुरारिजंगाम भूतेश्वरसिद्धजुष्टः ।
युद्धाय सोमन विशेपदीप्तस्तृतीयनेमानलभीमवक्त्रः ॥ ६ ॥
तदात्रयुद्धं जगतां क्षयाय प्रवृद्धमालोक्य पितामहोऽपि ।
अन्तः प्रविश्याथ कथंचिदेतशिवारयामास सुरैः सहैव ॥ १०॥
अकारणं फि क्षयज्जनानां सोम ' त्वयापीदमकार्यकार्य।
यस्मात् परस्त्रीहरणाय सोम स्वया कृतं युद्धमतीव भीमम् ॥११॥
पापग्रहस्त्वं भविता जनेषु शान्तोऽप्यल नूनमथो सितान्ते
भार्यामिमामय वापतेस्त्वं न चावमानोस्ति ,परस्पहारे ॥१२॥
तथेति चोवाच हिमांशुमाली युद्धादपाकामदतः प्रशांतः ।
बृहस्पतिस्तामथ गृध तारां हृष्टो जगाम स्वगृहं च रुद्रः ॥१॥ इत्यादि
झाले सतमाध्यायेऽपीदमेवोक्तम्-(अग्नि० २७४ अध्यायेपि )
तस्य तत् प्राप्य दुष्प्राप्यमैश्वर्यमृषिसत्कृतम् ।
विवभ्राम मतिस्तात विनयादनया हता॥१॥
गृहस्पतेः स वै भा-मैश्वर्य्यमदमोहित.।
जहार तरसा सोमोऽवमत्यागिरसः सुतम् ॥ २॥
स याच्यमानो देवैश्च तथा देवर्षिभिमुहुः ।
नैध व्यसर्जयत् तारां तस्मै चाङ्गिरस तदा ॥ ३ ॥
उशना तस्य जग्राह पणिमागिरसस्य ह ।
रुदश्च पाणि जग्राह गृहीत्वाजगवं धनुः॥४॥
तेन ब्रह्मशिरो नाम परमास्त्रं महात्मना ।
उद्दिश्य देवानुत्सृष्टं येनैपां नाशितं यशः ॥ ५ ॥
तत्र तयुद्धमभवत् प्ररयातं तारकामयम् ।
देवानां दानवानां च लोकक्षयकरं महत् ॥ ६॥
तत्र शिष्टास्तु ये देवास्तुपिताश्चैव ये द्विजाः ।
ब्रह्माणं शरणं जग्मुरादिदेवं सनातनम् ॥ ७ ॥
तदा निवार्योशनसं तं वै रुद्रं च शंकरम् ।
ददावगिरसे तारां स्वयमेव पितामहः ॥ ८॥

·[४७ ] तदिदं द्वितीयं तारापहरणम् । तम तागयाः पचिदुद्यानप्रदेशेऽवम्यानं चन्द्रारमणकालः । मद्रश्च तस्य गृहस्पनेः पर्णिमाहो भूत्या युदप्रवणोऽभूत् । प्राला तु तारां गृहीत्या गृहस्पतये प्रत्यर्पयदिति विशेषो गम्यते ॥२॥ पुराणान्तरे तु चन्द्रगृहे स्वयंगतायास्ताराया अपहरणं समय॑ते । तत्र चन्द्रग्रद प्रत्युपस्थानं चन्द्राक्रमणकालः । शुक्रस्तु तत्र सोमस्य पाणिग्राहोऽभूत् । अथ रुद्रो बृहस्पतेः । देवासुरयुद्धं चाभून् । ब्रह्मा त तारां गृहीत्वा वृहस्पतये प्रत्यर्पयत् इति विशेषो लभ्यते ॥३॥ तदित्थं धापहरणं मिहम् । परे स्वाहुः- एकवेदम. पहरणं, न प्रेधा । केनचिनिमित्तेनाऽसंतुष्टतया रुष्टा तारा वृहस्पतिगृहे घस्तुमनिच्छ- ती चिन्तया कचिदुधाने पर्यटभ्यामीत; तस्मिन्नेव समये गुरुदक्षिणादानाय ताराभिप्रायं ज्ञातुं वृहस्पतेरन्तर्येश्मप्रविष्टेन चन्द्रेण तम तारानुपलभ्भावहिरन्धिप्यता सा कचिदुद्याने हटाभूत् । तत्र परस्परानुरागवशीरता तारा चन्द्रसंमत्या स्वयमेय चन्द्रगृहमाजगामस्येचं त्रिविधानामपि पुराणवचनानामकायें सपद्यते । यत्तु तारां कचिच्छुकः प्रददौ पचिठा ब्रह्मेति नायमात्यन्तिको विरोधः । ब्राह्मणः प्रधानत्वेऽपि शुक्रादीनामनुवर्तयितृत्वादुभाभ्यां तथा व्यवहतुं शक्यत्त्वात् । एवं युद्धायोजनसत्त्वे. अपि ब्रह्मणा नियतित्यादिह युद्धं तदमावश्चत्युभयथा शक्यते वक्तुम् । यत्त्वेकंत्र शुक्रो पृहस्पतेः पक्षपाती यभूष, अन्यत्र तु सोमस्येति वैषम्यं दृश्यते तदेतिहासिकानां मात्योपख भवेत् शुक्रपाणिग्राहकतावैषम्यमात्रेण नृथा ताराहरणप्रैविध्यफल्पनाया अनौचित्यत् । तस्मादेकमेवेदं ताराहरणम् अत एवैतत्प्रमाणभूतायां येदसंहिताया- मंकमवेदमुपारयानं श्रूयते । तर ताराया जुहरिति नामारयायने । अपि चात्र श्रुती देवासुरयुद्धं नात्यायते किंतु फेयलं कतिपये दया महर्षयो मनुष्याचगजानः समस्य सर्व तम निर्णयं कृत्या सीमापहनां वृहस्पतिजायां वृहस्पतये दापयामासुरि. ग्युच्यने । अपि च गन्धर्वदशे महोदयनामराजधान्यां चन्द्राधिष्ठितायां गन्धर्यस्व- राज्यधुरन्धरा राज्यव्यवस्थापकसभासदाऽपारः, सलिलः, मातरिश्या, बीडहरा, राशो लोकपाला आसन् । ते सर्वेऽप्यमुबिधानकर्तृके ब्रह्मजायानिरोधे विक्षुधान्त- राः सन्तो विचारार्थ तत्र समिति कृत्या ब्रह्म-जायानिरोधसंवन्धे नवीनां व्यवहार- नीति निर्माय तत्र व्यवस्थापयामासुरिति विशेषः ॥ तथाहि ऋग्वेदसंहितायां दशमे मण्डले नवशतं सूक्तं तावदित्यमानायते-(१० मं० १०६ स्) तेऽयदन् प्रथमा ब्राकिल्विषेऽपारः सलिलो मातरिश्वा । वीडुहरास्तप उग्रो मयो भूरापो देवीः प्रथमजा ऋतेन ॥ १ ॥ प्रथमा इत्यप्रगण्या मुरयत्त्येन स्थापिताः। प्रथमजा इति प्रतिष्टित-पुत्रा वयसा ज्येष्टा वा । अपरादयस्तदानीतनानां देवविशेषाणां संज्ञाः । किल्बिषमपराधः । ऋतेन सन्येन । तस्येति पाठान्तरमाथर्वणे दृश्यते । अयमत्राभिसन्धिः। गृह. स्पतिजायाया वृहस्पतिगृहे सत्याः कदाचिद्भोजनाच्छादनादिपु विषयान्तरे या किश्चित् कटमासीत् । तस्कृते दम्पत्योरन्योऽन्यं कलहे संप्रवृत्ते संरुष्टा सा जाया वृह- स्पति । त्यक्तवा पत्यातरचिकीर्पया सोमस्य गृहमाययौ । वतस्मिन् दम्पत्योः कलो ·[४] वस्तुतः कस्यापराध आसीत् ग्रह्मणा-या जायाया वेति विचारप्रसई भगवान वेद- पुरुपः प्रथमामृचं प्राह । तत्र विचारार्थ प्रवृत्तेषु लोकेवग्रगण्या वृद्धा अकूपारादयो देवविशेषाः सत्येनाभिसन्धाय गृहस्पतेस्तमापराध इति पक्षेऽब्रुवन् न ब्रह्मपल्या अपराध इति पक्षे, सोमो राजा प्रथमो ब्रह्मजायां पुनः प्रायच्छदहणीयमानः । अन्वर्तिता वरुणो मित्र आसीदग्निहोता हस्तगृह्या निनाय ॥२॥ अथ लोकमान्यः सोमो राजा स्वयमागतां ब्रह्मजायां गृह नीत्वापि पश्चादाग- साय वृहस्पतये घृणामकृत्या सौहार्थं प्रदर्श्य तां प्रायच्छत् । अत्रार्थे मित्रो परणो. ऽग्निश्चेति प्रयो देवा अनुवर्तयितार आसन् । यथेयं ब्रह्मजाया ब्रह्मगृह गच्छेत् तथा यलमकुर्वन् । तत्रायमग्निदेवः सामगृहेऽन्तर्निगूढां तां ब्रह्मजायां हस्ते गृहीत्वा पृह- स्पतये दानाय पहिरानिनाय । इति । हस्तेनैव ग्राह्य आधिरस्या ब्रह्मजायेयमिति चेदवोचत । न दूताय प्रो तस्य एपा तथा राष्ट्र गुपितं क्षत्रियस्य ॥३॥ अथ सोमोऽयं गन्धर्वदेशे राजाऽऽसीदित्यन्यत्र श्रूयते । गन्धर्वपु चान्योन्यानु- रागमात्रेण दाम्पत्यव्यवहारप्रयासीत् । तदनुसारेण परस्परानुरागं निमित्तीकृत्य सोमेन तत्र ममैवेयं जाया न तु बृहस्पतेरित्येवं प्रख्यापिते यदा तस्या अन्वेषणाय पुनरानयनाय वा सोमगृहे वृहस्पतेर्दूतः पर्य्यधावत्, तदा सोमस्यैवेयं जाया; न त्वत्र ब्राह्मजायास्तीति पद्भिः सोमद्वारपालैः स दूतः प्रत्याख्यातो न्ययर्तत । किन्तु पश्चात् स्वयं तत्रोपस्थितस्य वृहस्पतेः पाणिग्राहाणां मित्रवरुणामीनां प्रयत्नेन यदा तस्याः सोमानुरक्ताया अपि पुराग्निसाक्षिकयाशिकविवाहकर्मणा चैदिकसंस्कार- पदत्या संपादित वृहस्पतिपत्नीत्वमेव निरधार्यत, यदा घाऽग्निवस्ता हस्ते गृहीत्वा सोमगहावहिपनिनाय तदा वृहस्पतेः क्राधाग्निरतितररा प्रज्वलितोऽभूत् । ममैवेयं जायेति वदतो गुरुदारापहारिणः सोमस्यापराध निरूप्य स विक्षुब्धान्तरों- ऽभूत् । तस्मिन् प्रसङ्गे तस्य ऋोधं शमयितुं तत्र स्थिता देवास्तस्मै वृहस्पतये मन्त्रमूचुः । ब्रह्मन् ! यद्यत्र निर्णयार्थ प्रवृत्ताः सर्वे देवाः महर्षयश्चेकमत्येन ब्रह्म- जायेयं, न सोमजायेत्यनुवन् ; तदा त्वया नूनमस्या हस्तेनैव सह स्वीयोऽयमाधि- रपि ग्राह्यः । इमां स्वहस्ते गृहस्तन्निबन्धनमाधिमपि स्वहस्ते गृहाण । आधि संहत्य संदृपः सपत्नीको गृहान गच्छ ; नातः परं क्रुद्धस्येति भावः । सामस्य हि दोपो नास्ति , एपाते भार्यच दूताय त्वया प्रहिताय संमुखतो न तस्ये। अथवा प्रह्ये प्रत्यावर्तनकर्मणि दूताय दूतसहगमनाय नैपोपतस्थे । प्रहेयेत्याथर्वणपाठे तु दूतसहगमनाय प्रहया प्रत्या वर्तनीयेपा न तस्थे इत्यर्थः । तेन ताराया एवायं दोपो- स्ति ॥ गृहमागतायास्तु तस्या गृहे संरक्षणं क्षनियस्यं धर्मो भवति । तथा कृते क्षत्रियस्य राष्ट्र गोपितं भवति । अन्यथा त्याानामाश्रयदानाभावादाश्रितपरि त्यागाच्च राष्ट्रमरक्षितं विनश्येत । तस्मात्रैवं तारायाः संनिरोधे चन्द्रस्य दोषः संभ वति इत्यर्थः। है ·. . [ ५६ ] देवा पतस्यामवदन्त पूर्व सप्त ऋपयस्तपसे ये निगेदुः । भीमा जाया ब्राह्मणस्योपनीता दुर्धी दधाति परमे व्योमन् ॥५॥ अपि च पृहस्पते । देवाश्च सतर्पयश्व ये तपसे सत्यानुसन्धानायात्र निषेदुः त सर्वे भवदागमनात् पूर्व एतस्यां योपिति विषये भवितव्यमब्रुवन् । यदस्मिन् सोमक के ब्रह्मजायाहरणे पश्चात् भूयान् फलहः संमान्यते इत्यतो मीमा भयंकरी परिणामे लशकारिणी हीयं ब्राह्मणस्य जाया सोमेनोपनीताऽस्ति । तामेप सोमः परमे योनि त्रैलोक्येऽपि निहितुं दुःमान्यां गृहेषु धत्ते । महामहिन्नो हि ब्रह्मणो जायां न यहुतिथं स्वगृहे स्थापयितुं शक्नोति इति भावः । तपसेस्थाने तपसेति तृतीयापाठोऽस्याथर्वणे ॥ ब्रह्मचारी चरति विपद् विषः स देयानां भवत्येकमहम् । तेन जायामन्वविन्दद् बृहस्पतिः मोमेन नीतां जुईन देवाः॥५॥ अथ परस्परानुरागनिवन्धनेन गान्धर्वण विवाहप्रकारणेयं सोमस्यैव जाया करमानाभ्युपेयते इति चेद् बूयात् । तत्र देवा ग्रुयते एप गृहस्पतिः पुरा ब्रह्मचारी चरति, विवाहमकुर्वाण एवास्ते किंतु स पश्चात् विषो वैविपदिति यसं यजमानो देवाना-मेकम भवति । देवा हि स्वकर्तव्यं यशमनेन कायितुमस्मै पौरोहित्यम. ददुः । ततश्चैप यजमानानां देवानां प्रतिनिध्ये प्रतिष्ठापितो देवानां मुख्यमन्त्र भवति । अपत्नीकश्चाईशरीरात्मा यज्ञ कतुं न शमोतीत्यतस्तेन देवानां यशक- येन हेतुना देवप्रेरितो वृहस्पतिपरिमां सोमोपनीतामेय योपितं जायामन्यविन्दत् देवा जुहमिव । वियाहार्थमाहुतिप्रदानादिमे देवा यथा शहमन्वयिन्दन तथा चाग्निसाक्षिकयज्ञसंस्कारोपनीतस्य दाम्पत्यसम्बन्धस्य गान्धयोंद्वाहेनापलापो न शम्यते कर्तुम् । गान्धर्व विवाहापेक्षया याशिकवियाइस्य रढयन्धनत्यात् प्रायल्यात् तस्मिन् पूर्ववृत्ते पश्चात् गान्धर्ववियाहमयोगायोगात् । तस्मादियं ब्रह्मजायेय न सोमजायेति सर्वेऽग्रुपन् । पुनर्व देवा अददुः पुनर्मनुभ्या उत। राजानः सायं कृण्वाना ग्रह्मजायां पुनर्ददुः॥ अथास्मिन जायानिमित्त विवादे निर्णयार्थ समुफेता देवर्षयो मनुष्या राजा. नश्च प्रातिस्विकसायदानेन सत्यं कुर्वन्तस्ता सोमात् प्रत्यारण्य ब्राह्मणे प्रददुः । इमां ब्रह्मणो जायां मन्यामहे न सोमस्येत्येवं ते सर्ये प्रत्येकं सत्यमकुर्वनिति॥ पुनय ब्रह्मजायां कृत्वा देवनिकिस्सिपम् । ऊर्व पृथिन्या भनायोरुगायमुपासते ॥ ७॥ इति । समाप्तं प्रमायापहारचरिताख्यानम् । अतः परमेयं धर्मव्ययस्थादाने स्वानु- मतिमंदयितु येदपुरुषस्तम) प्रशंसति ; अन्येऽपि लोका एपंषिधे मनाया. ..

·[ ५० ] पियादे प्रसनी देवेर्विद्भिनि किल्यि कृत्वा अपराधं परिशोध्य, नाजायां ब्रह्मणे पुनर्दया पुनर्विवादोपशमनाय तस्मै योगक्षेमनिर्वाहोपयुकां पृथिन्यूर्ज संविभाज्य वहीं फीति भजन्ते । यदि कश्चित् पुरुषः स्वपल्यै भोजनाच्छादनादिकं न दद्यात् तदर्थ च कलहे यदि मा भार्या गृहं परित्यज्यान्यत्र गच्छेत् तदा तामानीय पत्युहे स्थापयेयुः । तनिर्वाहयोग्यं तु पत्युः पृथिव्या आयं तस्यं पृथगिय दापयेयुः । न पृथ्वीमेव दापयेयुः । अयलायाः खिया कृपिफर्माऽक्षमस्वात् । तदित्थं विवादे तच्छमनाय व्यवस्था प्रवर्तयन्तो यशोमाजो भवन्तीति मन्त्रार्थः॥ अथाथर्वणसंहितायामपि पञ्चमकाण्डे सप्तदशे सूने तदिदं ब्रह्मजायापहरण- मृग्वेदवदानायते। किन्तु ततदुपारयानानन्तरं गान्धर्वराज्यव्यवस्थापकसभासद्धि. रफूपारादिभिरटामिलोकपालेर्देवमनुप्यराजै. मृता ब्रह्मजायापहरणसंयम्धिनी व्यव हारनीतिरपि एकादशभिग्भिः प्रदश्यत । तथा हि- ! यामाहुस्तारकैपा विकेशीति दुच्छुनां ग्राममवपद्यमानाम् । सा ब्रह्मजाया विदुनोति राष्ट्र यत्र प्रापादि शश उल्कुपामान ॥१॥ ये गर्भा अवपद्यन्ते जगद् यच्चापलुप्यते । वीरा ये तृत्यन्ते मिथो ब्रह्म जाया हिनस्ति तान् ॥२॥ नास्य जाया शतवाही कल्याणी तल्पमाशये। यस्मिन् राष्ट्र निरुध्यने ब्रह्मजाया चित्या ॥३॥ न विरण पृथुशिरास्तस्मिन् वेश्मनि जायते । यस्मिन् राष्ट्र निरुभ्यते ब्राजाया चित्या ॥४॥ नास्य क्षत्ता निफनीवः सूनानामेत्यग्रत.। यस्मिन् राष्ट्र निरभ्यते ब्रहाजाया चित्या ॥५॥ नास्य श्वेतः कृष्णवर्णो धुरियुक्तो महीयते । यस्मिन राष्ट्र निरध्यते ब्रह्मजाया चित्या ॥६॥ नास्य क्षेने पुष्करिणी नाण्डीकं जायते विसम् । यस्मिन् राष्ट्र निरुध्यते ब्रह्मजाया चित्या ॥७॥ नास्मै पृश्नि विहन्ति येस्या दोहमुपासते। यस्मिन् राष्ट्र निरुध्यते ब्रह्मजाया चित्या ॥ ८ ॥ नास्य धेनुः कल्याणी नानडवान सहते धुरम् । विजानिर्यत्र ब्राह्मणो रात्रि वसति पापया ॥६॥ उत यत् पतयो दश स्त्रिया पूर्व अब्राह्मणाः । ब्रह्मा चेद्धस्तमग्रहीत स एव पतिरेकथा ॥१०॥ ब्राह्मण एव पतिर्न राजन्यो न वैश्यः । तत् सूर्य्यः अनुयन्नेति पञ्चभ्यो मानवेभ्यः ॥ ११ ॥ इति ॥ - अयं सुक्ते तस्या ब्रह्मजायायास्तारति विकेशीति च नामद्वयमधिकं लभ्यते । ग्राममागतां दुन्छुनां शून्यस्थानत्त्वापादकजनपदविश्वसनीयदुःशयुनरूपां यामि ·[ ...] मामपहत्य गृहेऽवराधितां ब्रह्मजायां तारक विफेशोत्याहुः । मा ब्रह्मनाया संपूर्ण पष्टनुपतापयति । कीदृशं तदुपतापनमिति चेदुच्यते राष्ट्र ये गर्मा अवपद्यन्ते गर्भ- पाता भवन्ति- गर्मे वा शिशयो भ्रियन्ते, याच जगदपलुप्यते । मनुष्यमृत्ययो भवन्ति । चौर्य या भवति गृहादिकं पतति । भूकम्पायाघातात्कथन भूमिमागो रसातलं याति 1ये वा धीय: परस्परं विद्रोहादिसन्ति । एतत्सर्वं ब्रह्मजायाप- हरणदोपादेव संमयति । अत्र राष्ट्र निरुद्वपा ब्रह्मजायच तान् सर्वान हिनस्तीति विमः। यस्मिन् राष्ट्र ब्रह्मजाया चिन्तया शोचन्ती चिन्तया शोच्यमाना या निरुध्यते तत्र राष्ट्र स्त्रियः सुखं न शेरते न चीरा जायले, न क्षेत्र साध्यानमुत्पद्यते, न यूपो बलवान् भवति । यदि क्षत्रियों राजा, बलादिय ब्रह्मलायां स्वान्तः पुरे निपक्षीयात् स्वस्त्रियं च कुयोत्, तत्पतिश्च प्रामणस्तदर्थ यदि निःस्वीकतया चिंतया परिहिमाति, तदास्य रामो राष्ट्र नदयनीत्यर्थः ॥ इति राजकीयस्वेच्छाचारिताकर्म- समालोचनात्मक गन्धर्वदेशीय लाकसमामतमथर्ववेदे प्रदर्शितम् । अय द्वाभ्यां धर्मनीतिव्यवस्थां कल्पयन्ति । अब्राह्मणस्त्रियाः दशधार पुनर्विवाहाः शस्यन्ते फर्तुम् । ब्राह्मणस्त्रियास्येक एव पतिः स्यानन्यस्याः द्वितीयो भर्ता स्यात् । अत्रामण्या ब्राह्मणः पतिः संभवति, क्षत्रियादिरपि । ब्राह्मण्यास्तु ब्राह्मा एय पतिर्न क्षत्रियो वेश्या या । "पञ्चभ्यो मानवेभ्यः" इत्येयमुनाः; पञ्च मानवास्तु-अपयः पिन देवासुराः यायोना मनुप्याश्वेत्येयं द्रष्टव्याः । सर्व एवं पृथिव्यां नराः पुरा दयपुगे एनेस्य पञ्चभिविमार्गमिका आसन । तपय पञ्चजनाः पञ्चाटयश्चाच्यन्ते नानागसुपर्णादिसंशामिः प्रसिद्धा नरजातय. स्तम्यंगयाना उच्यन्ते । गन्धर्वयक्षादयस्तु देवयानया दयेयधान्तमाध्यते इति नाच्यातिः ॥ तया चैतासु पञ्चस्वपि मानवजाविधियं व्ययस्या कियने इति, ता प.. यंन । गन्धर्वजातीया गन्धर्वाणां राजाऽयं सोमा यद्यपि प्रा समानामपि राजाऽसीत् "सोमोऽस्माकं ग्रामणानां राजेति" मन्त्रश्रवणान् । तथापि न वेप स्वयं प्राह्मण आसोदित्ययमयी अथर्ववेदे लजायाया अग्राह्मणः पतिनं संमबतीत्येवमृपिसमा सत्योपालम्भनादवगम्यते । तथा च राज्यमायादयं सोमः क्षत्रियः प्रत्येतन्यः । इत्यं च समायां सत्यं कुतिः सदस्य मुषिभिध व्ययस्थाय ब्रह्मजायापहरणं पहारतं मर्सयामासुः । राज्ञा च लाकमतानुमाराइव' यतिवन्यं, न तु लोकमत विममियत एय थरामा सा ब्रह्मजाया पुनलंगे प्रत्यर्प्यनेति योग्यम् । तदित्य- मिदंतारादरणोपारयानमस्मिन् सूत निर्दिष्ट भवति । परे स्वादुः-मनुष्यविधस्य सहस्पतेस्तारा नाम मानुषी पन्नी मनुभ्यविधः पाथा चन्दोऽपजदारल्यधेऽस्य तारादरणापास्यानस्प तात्पर्य नापनेयम् ! गुरुपाय- पहरणपागोऽन्यन्ननिएकतिया तापमान चन्द्ररूप पालयितु मनस्यात् ।' यस्तुतस्तु वेदसंहितामातापाख्यानानां यमानिकतप्तस्मात् नाराहरणोपाप्यानात् सचारिलो हतियोर्मस्पोर्नशत्रभोगसम्यन्धि फिशित हानिक रहस्य विगतं भवति न तु मनुष्यवरितन् । तपा हि-पशायिचं तापमान मयति-ताराना, तारा यूहनझयं, सदशनक्षत्रं, गनिनक्षत्रं, सांपातिकमा ·[ ५२ ] चेति । तेषु षासन्तसंपासारन्धप्रात्यहिफचन्द्रगत्यपच्छिरप्रदेशात्मकं हि संपातिक- नक्षत्रं तदष्टाविंशतिसंख्यम्। तच्च संपातपिन्दोरस्थिरतया नातीयोपयुक्तमित्यु. पेक्ष्यते ॥ ५ ॥ अथामिजित्पूर्वपार्श्वत आरम्य प्रात्यहिकन्यूनाधिकगन्या गच्छश्चन्द्रः सप्तविंशतिदिनैः २७, ऊनविंशतिदण्डैः १६, सप्तदशपल: १७, सप्तपञ्चाशद्विपलः ५८, एकत्रिंशत् प्रतिविपलैः ३१, सर्वां पृथ्वी परिक्रम्य पुनः प्राक्तनं स्थानमाया दि० ० मि. तीति नियमो हत्यते (२७।७।४३। ११, ५) तथाचे प्रात्यहिकगत्यवच्छिन्ना अपविशतिविभक्ता आकाशप्रदेशाः श्रवणादीनि गतिनक्षत्राण्युच्यन्ते । ते च प्रदेशा न्यूनाधिकाः स्युः। सर्वापक्षया चाभिजिनक्षत्रप्रदेशोऽत्यल्पमात्रः संपद्यते । पूर्णा- होरात्रगत्यनाच्छन्नत्वात् ॥ ४॥ अथ रेवत्यन्तांशः कोपि स्थिरविन्दुनियम्यते । तत आरम्य क्रान्तिवृत्तौ कलाप्टशत्यवच्छेदेन कृतास्तुल्याः सप्तविंशतिविभागा एव स्वदेशनक्षत्राणि । तान्यारम्भकविन्दोः स्थिरत्वादविचालीनि ॥ ३ ॥ अथैषामेव देशनक्षत्राणां स्थानपरिचयार्थ तत्तत्प्रदेशस्थेस्तारापुर्यथासंभवं मूर्तयोऽश्विनी- भरणीकृत्तिकादयः प्रकल्पिता अभवन् । अश्वमुखातिरश्विनी । मधुमक्षि- कारुतिमधुकोशातिर्वा भरणी । कृत्ता शस्त्रविशेषः । इत्येवमुत्तरा अप्यूपाः । एप तारापुञ्जानामन्वक्षतया तटुपलक्षिता द्युप्रदेशा अप्यअसा विशाता भवन्ति ता पतास्तारापुञ्जकल्पितारुतयः समप्रदशनक्षत्राणामिय विपमदेशनक्षत्राणामपि योधिकाः संभवन्ति । नक्षत्रयोधकरवाच्चपामपि ताराव्यूहानां नक्षत्रसंशा । तेषु च ब्यूहषु एकैका योगतारा भवति । सैघ मुरया नक्षत्रताराऽध्यवसीयते ॥ २॥ एचमेकैकताराणामप्यचलानां नक्षत्रसंज्ञा क्रियते । न क्षरतीति व्युत्पत्तेरास्वेव तारासु नक्षत्रशब्दो मुख्यः ततस्ताराव्यूहेषु प्रदेशेषुच समविपमेपु भाकः प्रवर्तते ॥१॥ प्रतिमक्षत्रवर्तिस्थूलतारोपपनं ज्योतिस्तु तत्तनक्षत्रदेवतामुपकल्पयन्ति । तद्यथा--- भेशाः क्रमादश्वियमाग्निधातृक्षपेशरुद्रादितिजीवसः। पिता भगश्चार्यमकश्चसूर्यस्वष्टा च वायुश्च सहन्द्रवली ॥ १ ॥ मिनेन्द्ररासि जलंच विव ब्रह्मा च विष्णुश्च घसुर्जलेशः । अजैकपादप्यहिबुध्न्य एवं पूर्वति बोध्या:प्रमतोऽश्विनीतः ॥२॥ तथा च पुष्यतारायाः स्वामी बृहस्पतिः सिध्यति । सोयमर्याचा संप्रदाये लुब्धकयन्धुर्नामाच्यते । तस्यैव पुष्यस्थानीयस्थूलज्योतिष्टयात् । गृहस्पतित्वं च वस्य मन्त्र श्रुतिस्वारस्यादुपपद्यते । तथा हि- "स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः। स्वस्ति नस्ताक्ष्यों अरिष्टनेमिः स्वस्ति ना वृहस्पतिर्दधातु"- इति मन्त्रे खमण्डलस्य चत्वारि केन्द्रस्थानानि दर्श्यन्ते । वृद्धश्रया- इन्द्रश्चि- भास्यतारारूपः कौशिकमूर्तिः । ततः पड्भान्तरे रेवत्याख्यतारारूपः , पूपादेवः । अथ नयत्यंशान्तरं श्रयणाख्यतारापुञ्जरूपः सुपर्णमूर्तिस्तार्यः प्रयाणामृक्षाणां ·। समाहारस्वृक्ष यलोपश्चान्दसः । तत्कल्पितः पक्षी तादयः । ततः पड्भान्तरे गृहस्प- तिरिल्याह । स च तत्रान्यसंभवास्लुन्धकयाधुरेय सिध्यति ॥ द्विविधा हि चन्द्रबह- स्पत्यायो नामास्यायन्ते । चराः स्थिराति । चरा प्रहाः प्रसिद्धाः ॥ स्थिरषु चन्द्रा नृगशीर्पनक्षत्रे स्थूलतारात्मको श्यते । पचमयं पुष्ये लुन्धकवन्युः स्थिरा वृहस्पतिनाम । स हि पुप्यतारास्वामी भवति । कृत्तिकारोहिणीपुप्यामयाचित्रा- दीनां कतिपयनक्षत्रयोगताराणां चन्द्राच्छावत्यसिद्धान्तादेतामपि वृहस्पतिस्वामिफां पुप्यतारामयं चन्द्रश्चरन् कदाचिदाच्छादयति । तपाहनि वृहस्पतिगृहं गतश्चन्दी एचैतां तारा मुक्त । बृहस्पतिसहचरो मृगव्याधश्चात रुद्री पृहस्पतिपक्षपात भवति स चन्द्रमसा युभ्यन् खत्याद्वलवत्त्वाच्च तहलमपकर्षयति ॥ तदेतदेवं पश्य: म्त आचार्माः कौतुकादिवेदं ताराहरणोपाख्यानमुपकल्पयन्तिस्म ॥ इत्येकःकल्पः॥९॥ अपि च-पुनर्वस्येकपादसहित पुप्याचे कर्कराशिर्भवति । स च वृहस्पने- रुच्चाशिनियम्यते ॥ "मेपो वृषोऽय मकरः कन्या को इपस्तुला। सूर्यादीनामुच्चमानि तेवते यलिनो ग्रहा" इत्यभियुक्तोक्तः । तत्रापि पञ्चमांशरूपं पुण्यादिपादमध्यं परमोच्चस्थान प्राहुः ॥ अथ पुनरस्यय कर्कस्य चन्द्रः स्वामी भवति । "राशिनाथा. क्रमणाहुः शनिर्मपरकुम्भयोः । धनुमानपतिजीयो मेपवृश्चिकन्योः कुजः ॥ १॥ शुक्रो वृपतुलस्वामी कन्यामिथुनयोधः। फर्कस्वामी चन्द्र एवं सिंहस्थामी रचिःस्मृतः।"इत्यभियुक्तोक्तः । तथा च वृहस्पतिविलासस्थानस्य तारामयस्य चन्द्रस्यामिकचोपपादनात् तारापतिपत्याधारणापीदं तायहरणोपाय्यानमुपहप्तं भवति ॥ २२ ॥ अपि च-अयं खलु वृहस्पतिर्दादशभिः संवत्सरः संपूर्ण ममण्डलं भुते । तायता कालेनायं सूर्यः साधिकद्वादशवार परिक्रममाणो भवति । तथा च सूय्यणा.. विहितो वृहस्पतिरस्तं गत्वा यदि कृत्तिकायामुदयं गतः संवत्सरफालं त्यते। तदासी कार्तिको नाम संवत्सर उच्यते । पुनरस्तं गत्वा गशीण्यु दिवो मार्गशीर्ष संवत्सरं कुरुते । एवं क्रमेण पोपमाघादयः संवत्सपः स्युः । द्वादशभिर्मासरेक चान्द्रवर्षमिव द्वादशभिर्वरक याईस्पत्यं च भवति । पञ्चमिधान्द्रयरक चान्द्र- युगमिव च पञ्चभिर्वाईस्पत्यपरेक पष्टिवात्मकं याईस्पत्ययुगं भवति । क्षयमासा- धिकमासवच्हापि लुतान्दाधिकवर्षे भवतः । सेयमित्यं कृता सर्वा कालव्यवस्था पुरातनर्गणितपण्डितैरादौ वृहस्पतिसूर्यसंयन्येनैव रशासीत् । तेनादी वृहस्पति- संबन्धेनैव कार्तिकादिनामानो नक्षत्रोपलासिताः कालविभागा उपल्टमा आसन् ।

·[ ५४ ] अत पवायं वृहस्पतिरेव तदानीं सर्वनक्षत्रतारास्वामितयादौ निणीतोऽभूत । किन्तु तत्पश्चात् कालकमेण सेयं सर्वा कालन्यवस्था सूर्याच संवन्धेनापि पश्यते स्म । ततो गृहस्पत्यपेक्षया चन्द्र संवन्धादेवते कार्तिकादिनामान बालविशेषास्तत्तद्वणितन्ययस्था श्वायत्त्वे सुप्रसिध्यन्ति । तेन गृहस्पतिभुतास्तारा पयाच्चन्द्रभुत्ता अभूवन्नित्येत मेयार्थमुपलक्ष्यतत्ताराहरणोपारयानमुपरल्पयामातुरिति पश्याम. ॥३॥ अत्रोच्यते-संभवत्येवमिदमाधिदैविक विज्ञानं किन्तु नैतावता मनुष्यचरित नाभूदिति शक्यं वस्तुम् । आधिभोतिवर्थगभितानामेव सतरमाधिदैविकानामाध्या मिकानां वार्थानामितिहासविधयोपपादनस्य वेद भूयसा इष्टत्यात्-"तदुक्तं विज्ञानभाये"... यथा दुग्धं च भक्तं च शर्करा च सुमिश्रितम् । कल्पितं देवभोगाय परमानं सुधोपमम् ॥ १॥ तथा विध्यमापन ध्रुतिभेद सुखात्मक । नयते वालणान्नित्यं ब्रह्मानन्दं परात्परम् ॥ ॥ इति । युक्तं चैतन्-~अन्यथा तनाबूपारलिरमातरिश्चादीनां राजमन्त्रिणां समिति पूर्वक ब्रह्मजायापदरणविषयक यवस्थावरणमृग्मेदायर्यवेदोल्लिखितमानर्थक्याइव्या कुम्पेत । यत्त्वेव सत्यपरिपेयानादिवेदस्य सादित्व पौरपयत्वं च प्रसज्यतेति कवि दाक्षिपन्ति तदसत् । आधिदैविकविज्ञानमानत्योपपादनेऽपि ताशार्थानां जगदात र्गतत्त्वाजगत्सृष्ट्यपक्षयापि पूर्वस्मिन् वेरे तदुल्लेखायोगात् तायतापि घेदसादित्या क्षेपस्य तादयस्यात् ।भविष्योत्पादन वेदऽस्तीति चेन्मनुष्यचरितस्यापिभविष्य दर्थस्य तत्रोपपादनं सभवतीति तुल्यमतत् । वस्तुतस्तु विज्ञानार्थकस्य विद्यारूपस्य नंदस्यापौरपेयानादित्वसिद्वान्तेऽपि ताशाथापपादकवेदग्रन्थात्मकस्य वेदस्य मनुष्यरचितत्वेनैवपपादितत्योदय एवायभाक्षेप इति विरम्यते ॥ यत्तु चन्द्रस्य गन्धर्वराजस्य ताशदुराचरणकर्तृत्वं नोपपद्यते इयाहुस्तदप्यसत् । सदाचारदुरा चारयोर्मनुष्येषु स्वाभाविकतया प्रवर्तमानत्वात् । ऐतिहासिकैश्च यथाभूतवृत्तान्त प्रदर्शकेरापामरमादवराजं च व्यक्तिगतनिकृष्टत्त्वोत्कृष्टत्वादिपक्षपातानपेक्षयैव प्रवर्त मानै सम्राजोऽपि चन्द्रस्य दुराचरणादिदोषाणामवश्यप्रदर्शनीयत्वात् । महामहिम- भाजोऽप्यस्य चन्द्रस्य गुरदारापहरणादिमहापातकसबाधादस्मिन्नेव जन्मनि कुष्ठ रोगपीडानस्तत्व सार्यते । अन्ते चायं चन्द्रौ राजयक्ष्मणा महाराणाकीता गाय र्धनगरे पव प्राणांस्तत्याज। अत्युग्रपुण्यपापानामिहै। जन्मनि फलादयसंभवात् ।। तथाहि- निसिस्त्रिभिर्माससिमि पक्षोनिभि देने।। 'अयुत्कट पुण्यप्रापरिघ फ्लमभुते ॥ ॥ धर्म एव इता हन्ति धम्मो रक्षति रक्षित ॥ इति हि धर्मसूत्रकारी स्मरन्ति । तथा चतहमाचरणप्रभायादवाय चन्द्र पूर्ष यथा परमेश्वर्य्यमुपलेभे तथैया पश्चाधर्मविध्वंसनात् परमं पुष्टरोगक्षयरो. .

·[५] गादिस्टमाममाटेति गम्यते ॥ अनएय च परमैश्वर्यप्रामावपि ततो मदमानमोह. दम्माहवाराद्यनमस्पृशनि मदाचामाचरनि मदा धर्म एवाश्रयणीया नाधर्म । धर्म पर हि सर्वेषामभ्युदयाय सपद्यत । तस्यतस्य चन्द्रस्य जन्माधारयानं प्रशस्यतं ब्राह्मे-७ - एतत् सोमस्य यो जन्म कीतितं कीर्तिचईनम् । धन्यमायुष्यभारोग्यं पुण्यं संग्रपमाधम ॥ सोमस्य जन्म श्रुर्विव पापेभ्यो विप्रमुन्यते । यंशमस्य मुनिश्रेष्टा । पीर्यमान निधिन ॥२॥ ॥ इति चन्द्रगजचरितं समाप्तम् । बुधः४ अस्य चन्द्रस्य बुध पुत्र जासीत् । स च वृहस्पते पल्यां ताराया चन्द्र. वीर्यादुदपरत । तथा हि गुम्पनीमिमां तारां गृहीत्याऽयं चन्द्रो रमादि. प्रवर्तितस्य तारपामययुद्धस्यान तरं यदा ब्रह्मपितामहवचनात्पुन हस्पतये प्रयर्पयत् तदानीमियं तारा गर्भ यासांत । ग्रहस्पतिवचनान्य नाग तं गभमिपीमास्तम्य र याज । ततोऽतिसुदर पुत्र रम्ना गृध्यमानस्तं पाल ग्रहीतुरामो वृहस्पति पित. जानकर्मादिसंस्कार पतु मन्त्॥ तच्छु ज्या परिपुद्रश्चन्द्र स्वपुत्रं ननुतनागत्य पुनयुदाय सस।"न चायं तमनोस्ति मम वीय्यसमुद्भय । जातस्मादिक कार्य पथं कृतवानसि"-रये चन्द्रेणाक्षिप्तो वृहस्पतिम्च-क्षेनिण पुत्रो भवतीति धर्मव्ययस्थानाटयमनुरूपी ममेर पुन संभवति न तवेति । तदित्यपुनर्विवाद संजात । युद्धार्थे पुनरागताना दयदानधाना समरांद्योगे महानिव मरम्भ समभूत् । ततोऽमु युद्धं शमयितुमुपस्थितो ब्रह्मा तारावचनादस्य यार करय च पुन निर्णाय चन्द्रायनं समर्पयामास । अथ चटरलं गृहीत्वा 'धुध' इति नामकरणं चने। तदुक्तं ब्राह्म- "तान्त प्रसवा रट्या जुद्ध प्राह गृहस्पति । मदीयाया न ते योनी गभा धार्य कथचन ॥ १ ॥ इपीकास्तम्बमासाद्य गर्भ सा चोत्ससर्ज ह । जातमात्र स भगयान देवानामक्षिपदपु ॥२॥ तत, संशयमापनास्तारामूचु सुरोत्तमा । सत्यं ब्रूहि सुत पस्य सोमस्याथ वृहस्पते ॥३॥ गृछ्यमाना यदा देवर्नाद सा विधान क्लि । तदा तांतारध कुमारी दस्युह तम ॥४ ·[ ६.... तं नियायं तदा ग्रमा तारां पप्रच्छ संशयम् । यदा तथ्यं तद् हि तारे ! कस्य सुतोस्त्ययम् ॥॥ उवाच प्राञ्जलिः सा तं सोमस्येति पितामहम् । ततः पितामहो ब्रह्मा ददी सोमस्य पालकम् ॥६॥ तदा तं मूर्ध्नि चानाय सोमो राजा प्रजापतिः। 'बुध' इत्यफरोन्नाम तस्य पालस्य धीमतः ॥ ७॥ प्रतिकूलं च गगने समभ्युत्तिष्ठते बुधः । उत्पादयामास तदा पुमं वै राजपुत्रकम् ॥ ८॥ इति । आग्नेये तु युधोऽप्यात्मानं सोमपुत्रत्वेना-युपजगामेत्याह ( २७४ अ० ) तामन्तःप्रसपां रष्ट्या गर्भ त्यजाब्रवीद्गुरुः । गर्भस्त्यक्तः प्रदीप्तोऽथ प्राहाहं सोमसंभवः ।। यद्यपि क्षेत्रिणः पुत्रो भवति न पीजिन इति मानवं धर्मशास्त्रमस्ति-"तथैवा. क्षत्रिणो वीज परक्षेत्रप्रवापिणः । कुर्वन्ति क्षेत्रिणामर्थं न यीजी लभते फलम्॥५१॥ फलं त्वनभिसंधाय क्षत्रिणां वाजिनां तथा । प्रत्यक्ष क्षत्रिणामों वीजाद् योनिर्ग- . रीयसी ॥२॥ क्रियाभ्युपगमात् त्वेतद्वीजार्थं यत्प्रदीयते तस्येह भागिनी रयौ बीजी क्षेत्रिक एव च ॥५॥ ओघवाताहृतं बीजं यस्य क्षेत्रे मरोहति । क्षत्रिकस्येष तद्वाज न वप्ता लभते फलम् ॥ ६ ॥४४॥ इति मनुस्मरणात् ॥ तथापि तस्या धर्म- नीतेर्मनुष्याधिकारेण विहिताया गन्धर्वेष्यनधिकारात् प्रजापतिवचनाच्चासौ बुध. सोमस्यैव पुत्रः प्रत्यपद्यत । न त्यस्य वृहस्पतेः । यद्येप बृहस्पतिपुत्रोऽभविष्यत् स तहिं ब्राह्मणोऽभविष्यत् । सोमपुत्रत्वाच्चैप बुधो गन्धर्वाणां राजपुत्रः क्षत्रियः समपद्यतेति बोध्यम् ॥ चन्द्रस्तं बुधं नीत्वा ज्येष्ठत्वान्मुख्यायै स्वधर्मपत्न्यै रोहिण्य समर्पयामास । ततोऽसौ बुधो रोहिणेय इत्युच्यते ॥ यत्तु वायुपूर्वार्ध द्वितीयाध्याये नैमिपक्षेत्रमाहात्म्ये “यत्र सा गोमती पुण्या सिद्धचारणसेविता । रोहिणी सुपु तत्र ततः सौम्योऽभवत् सुतः" इति नैमिपक्षः राहिण्या गर्भ धुध- जन्मोक, तेन तत्रैव रोहिण्ये समर्म्य जातसंस्कारविधान प्रतीयते । राहिण्याः पुत्रत्वेन प्रख्यानस्यैव ततः प्रसवत्वेनाभिप्रेतत्वात् । न तु वस्तुतस्तस्य रोहिण्या गर्भ जन्मासीत् । ताराहरणोपाख्यानविरुद्धत्वात् ॥ गन्धर्वदेशादतिदूरदेशे नैमिपक्षेत्रे जातसंस्काराय गमने को हेतुरिति चेत् तत्र ग्रूमः-चन्द्रगृहादानीतायास्तारायाः शुद्वयर्थ गौतम्यां गढ़ायां प्रायश्चित्तार्थमागमनं तावदुक्तं ब्राह गौतमीमहात्म्ये- ततः श्रुतिः सुरानाइ गौतम्यां भक्तितस्वियम् । स्नानं करोतु जीयेन तारा पूता भविष्यति ॥ १॥ तथाकरोच्च वै तारा भर्ना स्नानं यथा विधि । तदभूत् सकलाघोषध्वंसनं सर्वकामदम् ॥ २॥” इति ॥

·[७] तथा च गोतमीम्नानोनरमंव गोगतीतानि नैमिषशे गतया तारपैय गुरु- पचनादर्भयागे तव स्वपुर्व ग्रहीतुं चन्द्रस्यागमन संभाव्यते । सनैव च ननिरा- चन्द्रण जातसंस्कारादिकरणमपि संभाव्यते इति विधेयम् ।। अनेन हि युधेन सर्वप्रथम इस्तिशाग्नं निर्माय लोके प्रतिमिति गारो चतुर्विोऽध्याये पाइमे मष्टिखण्डस्य छादशाऽभ्याये च स्मर्यने ।। नारोगद्विनिष्कान्तः कुमारश्चन्द्रसनिमः । गमः सोमस्य पुत्रन्याहाजपुत्रो बुधः स्मृतः ॥ १॥ सर्धिशास्त्रविधीमान् रस्तिशारत्रप्रवर्तकः । सबके राजपुत्रोयं विश्रुतं गजवैद्यकम् ।। २ ।। यद्यपि पालकाप्यमुनिना प्रणीतमेकं गजशास्त्रमिदानीमुपलभ्यते, न तु युधप्रणीतं राजपुत्रीयं गजशास्त्रमयत्वे शापि प्रमियति । तथापि सर्वतः पूर्वमिदं गजविज्ञानं गन्धर्यदेश बुधनैव राजपुत्रेण प्रदर्शितमिति पुराणपालोचनावगम्यते। कालदोपाच्च तनष्टप्राय संमान्यते । एवमपि चन्दराजपुत्रस्य बुधस्य ताइशापूर्ववि. योनायकत्वेन निरतिशयमनीपागाम्मीयं सुव्यक्तानुपपद्यते ॥ गन्धर्यराजयुभत्वाच्चैनस्य बुधस्य राजा' इति नामान्तरं भवति ॥ पतवंश- जात वादेव तु चन्द्रवंश्यानां क्षप्रियाणां राजपुनसंझा प्रथम प्रवृत्ता । सा पश्चात् मर्यविधक्षत्रियजातिविषयतया निर्विशेषममानान् प्रयत्ने इति संभाष्यते ॥ स एप बुधो राजयुमोऽत्यन्तं विद्वान सुन्दरम्चामीत् । हास्यप्रियो पालयश्च.. पलप्रतिरत्युद्धतश्चासीत् । म पदाचिन्मृगयां गतः कुमारयनोपास्यप्रदेशमाज गामा तदानी नम्ध वेपद पादरी मृष्टिखण्डोष्टमै ॥ "विशिष्टाकारयामुण्डी मकमण्डलुपुस्तकः । बेगुदण्डतावेशः पवित्रकखनित्रकः ॥ १॥ हिजरूपः शिसी ब्रह्म निगदन् वर्णकुण्डली। बहुभिचार्थिमिथुतः समित्पुष्पकुशोटकैः ॥२॥ न हि तत्र वनांगाव्यप्रदेश कांचिडेकाकिनी नपाचनसंपन्न स्त्रियमकम्माद- पश्यत्॥

·[ ५८ ]. (इला) केयमासीदिति जिशासायामस्याः परिचयमत्र मतभेदेन वक्ष्यामः। इयमिला नानी राजकुमारी प्रतिष्ठामपुराधिष्ठातुः सुधुम्नस्य, महाराजस्य ज्येष्टा भगिन्यासीदिति तावदेके व्याचक्षते। : तथाहि-पुरा देवलोके द्वादशादित्या नाम देवजातिविशेपोः सूर्यापरनामानः केचिदासन् । तेषु विवस्वान् नामैको. देवानां कुलविशेषः प्रसिध्यति स्म । तत्र फस्यचिद्विवस्वतः सूर्यापरनाम्नः श्राद्धदेवो यमश्चेति हौ पुत्रौ बभूवतुः । ब्रह्मणः प्रसादात्तु तयोरयं श्राद्धदेवो मनुरभवत् । यस्याधिष्ठातृत्वे मानुपी प्रजा धियते । स प्रशास्ता मूलपुरुषो मनुरित्युच्यते । मनुरिति यमस्य मनुष्यप्रजाशासकत्वनियन्धना भवत्याधिकारिकी संशा । यथा चायं मनुर्मनुष्यलोकानामध्यक्ष आसीत् । एवमयं यमोप्यन्यो वैवस्वतः पितृलोकानामधिष्ठाताऽऽसीत् । तथा च परिप्लषश्रुतौ श्रूयते- "मनुर्वैवस्वतो राजा । तस्य मनुष्या विश आसते इत्यथोनिया गृहमेधिन उपस. मेता भवन्ति । यमो वैवस्वतो राजा । तस्य पितरो विशः । त इस आसते इति स्थ- विरा उपासमेता भवन्ति" इति ॥ गृहमेधिनाम श्रोत्रियत्वमेव च तदात्वे ऋपि. 'पितृदेवतिर्यमनुप्यात्मकेषु पञ्चविधमनिवेषु मनुष्याणां लक्षणमासीदित्यप्यनया श्रुत्यावगम्यते । तेषां च मनुष्याणां लोको भरतखण्डे खल्वियक्तीनिर्गमस्थानाइक्षि- णभूभागः सर्वोऽपि पुरा युगे नियत आसीत् इति पुराणे निर्धार्यते । अयं तु मनु. रुत्तरकुरुपु देवलोके तदासीत् । अतो मनुष्याणामेषां प्रशासनाय चैवस्वतो मनुस्त- स्मिन्नेव मनुष्यलोके राज्यं कर्तुं स्वपुत्रान् प्रस्थापयामास । इक्ष्वाकुः, नृगः, धृष्टः, श-तिः, नरिष्यन्तः, प्रांशुः, नाभानेदिष्टः, फरूपः, पृषभः, सुथुनश्चेति दशैते तस्य वैवस्वतस्य श्राद्धदेवस्य मनोः पुत्रा आसन् । इलानामैका कथा चेयमिक्ष्याकुतोपि ज्येष्ठासीत् । त. इसे दश भ्रातरो मानवा विवस्वतः सूर्यस्य पौत्रा इति कृत्वा एपा. मेव वंशधराः सर्वे सूर्यवंश्याः क्षत्रिया उच्यन्ते । या चेयमिला नानी सर्वज्येष्ठा भगिन्याऽऽसीत्, तद्वंशधरा एव तु चन्द्रवंश्याः क्षत्रिया उच्यन्ते इति ऐतिहासि- कानां समयो भवति । तेषु सर्वज्येष्ठः खल्वयमिक्ष्वाकुः स्थपितुर्मनोः श्राद्धदेवस्य देहत्यागानन्तरं भरतखण्डे समागत्य मनुष्यलोकसंवन्धिनीमिमां पृथ्वी दशभ्रातृ. दायानुरोधेन दशधा व्यभजत् । तदुक्तं शिवपुराणोमासंहितायां पत्रिंशाध्याये- "प्रविष्टं तु मनी तात दिवाकरतनुं तदा । दशधा तत्र तत् क्षेत्रमकरोत् पृथिवीं मनुः" इति । अत्रेक्ष्वाकुरपि मनुशब्देनाख्यायते मनुपुत्रत्वात् । श्राद्धदेव एव वा मनुरिल्याकवे दशधा विभागायाज्ञापयत् । तदनुसारेणायं दशधा विभज्य प्रधान राजधान्यर्थ गङ्गातः पूर्वस्यां दिशि कंचन भूभागं सर्वतः पूर्वमवधनाना प्रस्तुत्य तत्रायोध्यां नाम नगरी सर्वसमृद्धां रूपसम्पन्नां विनिर्माय तो निजराजधानी प्रतिष्ठापयामास । महाभारतयुद्धकालात् पूर्वाणि प्रायेण सार्द्धद्वादशशतानि (१२५०) वर्षाणामतीत्य संभवत्यस्या अयोध्या नगर्यो निर्माणकालः । तनिर्यातुरिक्ष्वाकोयु।

·[ ] धिष्ठिरापेशवपञ्चाशत्तमत्वात् । प्रतिवर्षशतकस्य च प्रायेण चतुः पुरुषतयोन्मानात तत्रायोध्यायामयमिक्ष्वाकुस्तायत् साम्राज्यायामिपिकः सर्वगुणसम्पन्नः सम्राडिमां मनुष्यलोकसम्बन्धिनोमासमुद्रान्तां पृथ्वीमकक्षवामनुशशास। तस्याऽन्ये कनिष्ठा भ्रातरस्तत्र तत्र प्रान्तदेशेषु माण्डलिकाधिपतित्वेन विमव्य प्रतिष्ठापिता इक्ष्वाकुशा सनाधीनाः स्वं स्वं राज्यं चक्रुः। तनाऽयं सर्वकनिष्ठः सुद्यन्नोऽन दक्षिणपूर्वस्यां दिशि गयाप्रदेशमारभ्य समुदपर्यन्तभूमागे माण्डलिकाधिपतित्वं लेमे । भरतखडस्य मध्यभागे सुप्रसिद्वादस्मात् सिन्धुनदात्पश्चिमदेशे वाहीकनगमियं सुद्युन्नो राजा ऽऽसीदित्यन्ये । अय भगिन्या इलायाः स्त्रीत्वाद् भागायोग्यत्वेऽपि ज्येष्टत्या वयस्व. तप्रियवादिक्ष्याकुप्रभृतीनां मातृ णामपि तस्यां निरतिशयसौहार्यसत्यादितरम्रातृय. दस्या अपि कश्चन भूमागो दायत्वेन परिकल्पितोऽभूत । तथा चेयमिला प्रतिष्टान- पुरोपलक्षिते भूभागेऽधिष्ठातृत्वेनाभिषिक्तासीत् । किंतु इलाया. स्त्रीत्वाद् राज्यपर- धाक्षमतया तत्साहाय्यायेक्ष्याकोरनुमत्या सर्वकनिष्ठः सुद्युम्नोऽप्यन प्रतिष्ठानपुरे नियुनोऽभूत् । इलाया एव राज्यसिंहासने प्रतिष्ठितत्वेऽपि सर्वस्त्र प्रजाशासन- प्रान्ध सुद्युम्नस्याधिकारे प्रत्यपद्यत । अत एव तु पुराणेतिहासपु कचिदिदं प्रतिष्ठा. नपुर सुयुन्नस्य राजधानीत्युच्यते । शनिया तस्य इलाया राजधानीति प्रतिक्षायते तदेतदुभयं समझसं भवति । अथ प्रतिष्ठानपुरास्यानम्- तदिदं प्रतिष्ठानपुर कुत्राप्तीदिति चिन्त्यते । तत्र चतुर्धा विमतिपद्यन्ते ॥१॥ प्रयागसन्निधायासीदित्येके ॥२॥ दक्षिणदेशे दण्डकारण्ये इलस्य पुरसन्निधाया. सौदिति केचित्॥ ३॥ हस्तिनापुरसनिघावासीदित्यन्ये ॥ ४ ॥ सिन्धुनदात् पश्चिममान्त पञ्चक्रोशप्रदेशे दासीदिति परे । तेयु प्रयागवादिनस्तापदादुः- "राज्यं स कारयामास प्रयागे पृथिवीपतिः। उत्तरे जान्हवीतीरे प्रतिष्ठाने महायशा." इति हरिवंश ब्रह्मादिषु च स्मरणात् प्रथागासप्ने गनाया उत्तरतीरे प्रतिष्ठान पुरसंनिवेशो लभ्यते। यजुब्रह्माण्डे ८ उपोद्धाते ३ पादे ६६ अ० ) उत्तरे यामुने..तीरे"-इति पाठो रयते। लेनेऽपि- "उत्तरे यमुनातीरे प्रयागे मुनिसंयिते । प्रतिष्ठानाधिप. श्रीमान् प्रतिष्ठाने प्रतिष्ठित" ·* [ ६० ] इत्येवं पठ्यते । तत्र जान्हवीतीरे यमुनाशब्दो लेखकप्रमादादपपाठः । अथवा प्रयागे द्वयोरेवसंगमनाजाबन्धुत्तरस्य यमुनातोऽप्युत्तरत्वं पश्यभिरविशेषात्तथोक्तम्। तथा चामाभ्यां ताभ्यामुत्तरत्वस्मरणात् त्रिवेणीसंगमस्थानात् साम्येनोत्तरतः कचि- दस्य प्रतिष्ठानपुरस्यायस्थानं संमान्यते ।। यत्तु 'प्रयागे प्रतिष्टाने' इति , सामानाधिकरण्येन स्मरणात् प्रयागस्यैव प्रतिष्ठानस्वं फेचिदाशङ्कन्ते तर भ्रान्तम् । ययातिचरित माधन्याः, प्रतिष्ठानतः प्रयागे गमनस्मरणात् तयोभिन्नदेशत्योपपत्तेः। प्रयागे इति तु सामीप्ये सप्तमी । गङ्गायां घोष इतिवल्लाक्षणिकन्यपदेशा था। अथवा प्रकृते प्रयागशन्दो नैकनगराभिप्रायः प्रयुज्यते, अपि तु नाना नगर- खेटखटग्रामसमूहात्मकमण्डलाभिमायो द्रष्टव्यः । राजशासनानुराधेन प्रकल्पिते प्रयागमण्डले प्रतिष्ठानस्याप्यन्तभुसतया प्रयागे प्रतिष्ठानन्यवहारोऽपि साधूपपद्यते । मण्डलसदभावश्चतत् प्रयागसंबन्धनोक्तः । पामतृतीयस्थकचावारिंशेऽध्याय"- "प्रयागं तु विशेषेण स्वयं रक्षति वासवः। मण्डलं रक्षति हरि .सह सुसंमतम्" || इति, तथा च बहुविस्तृत संनिवेशस्य प्रयागस्य नाना विभागात्मकतया मुख्य- प्रयागनगरासोमानान्तवर्तिनोऽस्य प्रतिष्ठानस्य प्रयागनगरभिन्नत्वं प्रयागमण्डलान्त- तत्वं चेत्युभयथाऽपि व्यवहारः शक्यते कतुम् । अथाऽन्ये कंचिद् विशेषमप्यत्राचक्षते । तथाहि विविध प्रयागं शिष्यते । मण्डलात्मफनगरामकं ब्रह्मक्षेत्रात्मकं च । तत्र प्रयागनगरात् पूर्णतः कुण्डत्रयोपेतं यज्ञवेदीस्थानं ब्रह्मक्षेनं नाम प्रयागं भवति । तमुख्यः तत्संवन्धेनैव नगरं प्रयागं सत्संयन्येन च मण्डलमपि प्रयागं भवतीति द्रष्टव्यम् । यत्रेदानी गहामवाही दृश्यते । वतः किञ्चिदुत्तरेण पुरात्वे गङ्गा प्रवहतिरम । तस्या वर्तमानप्रवाहस्थाने पुरायुगे कुण्डत्रयोपेता ब्रह्मणो यज्ञवेदी विनिर्मिमताऽऽसीत् । तदात्ये ब्रह्मणा प्रष्टं चागं कुर्वता दूरदूरे पञ्चवेद्यो व्यधीयन्त :- "प्रयागो मध्यमा वैदिः पूर्वा वेदिर्गयाशिरः । विरजा दक्षिणा वेदिरमन्तफलदायिनी ॥ १ ॥ प्रतीची पुष्करा वेदित्रिभिः कुण्डैरलंकृता । समन्तपञ्चके सूका वेदिरेवोत्तर तथा॥२॥ आसमन्ताधाजनानि पञ्च पञ्च च सर्यतः। समन्तपञ्चकं नाम धर्मस्थानममुत्तमम् ॥३॥ इति (पा. २२ अ० ) पामनपुराणे याविशेऽध्याये तदुक्तेः । समन्तपशफ कुरुक्षेत्रम् । पेद्या हि वैनानिकपनमयन्धिनः सर्गः आहानायगाईपन्यदक्षिणाग्नि. है ·संयोगात् कुण्डत्रययुक्ता भवन्ति । तेनैतस्यां मध्यमायामपि वेद्यां कुण्डत्रयमासीत् । कालान्तर गढ़या तकुण्डअयमाकम्य तन्मध्यमार्गेण प्रवाहः प्रवर्तित इति नेदानीन्तानि स्पष्टं रश्यन्ते । तथा चातं पाये (३ स्वर्ग स्त्र. ३६०) । "तन त्रीण्यपि कुण्डानि तयोर्मध्येन जाही। प्रयागात् समतिकान्ता सर्वतीर्थपुरस्मता ॥ १ ॥ तपनस्य सुता तत्र त्रिषु लोकेषु विधुता । यमुना गया साद्धं सद्गता लोकपाविनी ॥२॥ एतन यो: कुण्डयोरुपरि गङ्गायमुनयोः सङ्गम उच्यते । तृतीयन्तु सरस्वतीकुण्डमिदानीमपि पृथगेय दृश्यते । तदित्थं कुण्डप्रयोप्तमहावेधारमया प्रयार्ग निवणासहमस्थानस्थितं पृथगिति सिद्धम् । तदेव ब्रह्मणो देवयजनक्षेत्र. याद ग्रह्मक्षेत्रं नामापपद्यत । तस्य च ब्रह्मक्षेत्रप्रयागस्य नगरप्रयागं पश्चिमसीमा भवति । कम्बलाश्वतरतार्थ दक्षिणसीमा प्रतिष्टानन्तु पूर्वसीमा । तदुकम्-पाती तृतीयन्त्रण्डेकचत्वारिंशाध्याय (३।४।) । "आ प्रयागात् प्रतिष्ठानात्धन्वी यासुफीदात् । कम्यलाश्वतरोनागी नागाश्च यहुमूलिकाः ॥१॥ एतत् प्रजापतिक्षेनं त्रिपु लोकेपु विश्रुतम्" ॥ इति ॥ अब पासुकोइदस्य भोगयतीति नामान्तरम् । “ततो मागयता नाम पाउफ. लोमुत्तमम्"ति पामतः । तेन प्रयागतीर्थप्रतिष्ठानतीर्थमागयतीतीर्थकम्पलान्यतरतोधंधतुःसीमापदा पेरिमयागः प्रदर्शितो भयति । तत्र काम्पलान्यतरस्य दक्षिणदिग्यति यं चीनम् फोन सतानिशाध्याये- "कम्यलामारी माग यमुनादक्षिणे सटे । पूर्यपातु गहायानसारे स्यातिमानुप ॥ अयटः सर्पसामुद्रः प्रतिष्ठानं च पितम् ॥२॥ उत्तरण प्रतिष्ठान भागीरप्यास्तु सभ्यतः । ईमप्रपतनं नाम सीर्थ लाफ्यधिभुनम् ॥ इति । पान प्रतिष्ठामादीनाममिपिपिसीमा प्रष्टया. ननु गामा ! "प्रपागे सतिपान कमलामतरागी। साय मांगपतीय पद नाना मापन।

·[ ६२ ] इति पाने तेषांवेदीशरोरान्तर्गतत्वेनोपपादनात् । तस्मानगरप्रयागभिन्नस्याप्ये- तस्य प्रतिष्ठानस्यवेदीप्रयागकदेशत्वान्मण्डलप्रयागैकदेशत्याच प्रयागशन्देनव्यपदेशो न विरुध्यते । तेन प्रयागे गमनञ्च माधन्याः सङ्गच्छते । ननु पाद्म-ऊनचत्वारिंशाध्याये- "प्रयागं सर्वतीर्थभ्यः प्रभावेणाधिक प्रभो । ततः पुण्यतमं नास्ति त्रिपुलोकेपु भारत" ॥ इति प्रयागप्रशंसामुपक्रम्य-- "एवमेपा महाभाग प्रतिष्ठाने प्रतिष्ठिता। तीर्थयात्रा महा पुण्या सर्वपापप्रमोचनी"। इत्येवं प्रतिष्ठाने तदुपसंहारात् प्रयागप्रतिष्ठानयोरैक्यं प्राणोति । तत्कथं प्रति. ठानस्यैकदेशत्वमाख्यायते इति चेत्, अत्राच्यते-इह हि नानातीर्थव्यूहात्मक प्रयागसम्पन्धिन्यास्तीर्थयात्रायाः प्रतिष्ठाने प्रतिष्ठा निर्दिश्यते । प्रयागाश्रितेषु सर्वेषु तीर्थेपु गत्वा सर्वान्ते प्रतिष्ठानं गच्छेत् । तत्र गतस्य प्रयागयात्रा सम्पूर्णा सम्पद्यते इत्यभिप्रायः । तेन प्रतिष्ठानस्य प्रयागैकदेशत्वे सिऽपि सर्वथा प्रयागप्रतिष्ठानयो. रैक्यमुपक्षेतुन शक्यते । पूर्वोक्तानेकवचनैस्तपोर्मेदस्योपपादितत्यात् । नन्वेव मपि पूर्व त्रिवेणीसंगमस्थानादुत्तरतः प्रतिष्ठानपुरसभिवेश प्रतिज्ञातः । अथेदानी प्रतिष्ठानस्य पूर्वसीमात्वमारयायते तविरुद्धमिति चेन्न । जाहण्या-उत्तरतीरे सनिविष्टस्यैव प्रतिष्ठानस्य जाह्नव्याः पूर्वदिगवर्तियोपपत्तेः। तथाहि-'उत्तरे जाह्नवीतीरे-इत्यत्रात्तरशब्दो वामदिकपरः त्रिवेणीसंगमस्थाने गंगाया दक्षिणपार्वे पश्चिमादागतया यमुनया सह संगन्तुमियं गंगादक्षिणाभि- मुखी कथं चित् भूत्वा पश्चात् किंचित् पश्चिमवाहिनी भवति। तत्रतस्या, प्राच्यामेव तदुत्तरं कुलं सम्पद्यते । तस्मादक्षिणाभिमुखप्रवणायाः गहायाः प्राच्या दिशि नाति दूरं प्रतिष्ठानपुरमासीदिति सिद्वम् । तच त्रिवेणीसहमस्थानादुत्तर- स्यामेव दिश्युपपद्यते इति न पांचिद्वचनानां विरोधः सम्भवति । यत्तु इदानीन्तनाः केचन विद्वांसो विठूरनाम्ना प्रसिद्ध नगरं प्रतिष्ठानपुरमाहुः तदसत् । तस्य पुरात्वे पाहिष्मती नाम्ना प्रसिद्धतया प्रतिष्ठानत्वासम्भवात्---इति दिक् । इत्थं च सर्वथा भरताबण्डस्य मध्यभागे प्रतिष्ठानसत्ता निर्विवादं लभ्यते । अत एव ययाति हुषः प्रतिष्टानाधिष्ठाता स्वपुत्रं पूर प्रतिष्ठानेऽभ्यासनं प्रतिष्ठाप. यन् स्पष्टमाचष्टे। "गंगायमुनयोर्मध्ये कृत्स्नोऽयं विषयस्तव । मध्ये प्रथिव्यास्तं राजा भ्रात: रोऽन्त्याधिपास्तव इति ( मात्स्ये ३६ अ०) । अन्त्या अपि ते देशा भ्रातृणमित्यं विभज्यन्ते । यथोक्तं पैष्णवे- ·[३] "दिशि दक्षिणपूर्वस्यां तुर्वसु च समादिशत् । प्रतीच्याञ्च तथागु दक्षिणायां ततो यदुम् ॥ उदीच्यां च तथैवानु कृत्वा मण्डलिनो नृपान् । सर्वपृथ्वोपति पूर मोऽभिपिच्य वनं ययौ ॥ इति ॥ जगे यथा- "सप्तद्वीपां ययातिस्तु जित्या पृर्थी ससागपम् । व्यमजच्च विधा राज्यं पुत्रेभ्यो नाहुपस्तदा ॥ १॥ अभिपिच्य ततो राज्ये पूर ससुतमात्मनः । दिशि दक्षिणपूर्यस्यां तुर्धसुपुनमादिशत् ॥ २॥ दक्षिणायामथो राजा यदु ज्येष्ठं न्ययोजयत् । मतीच्यामुत्तरस्यां च द्रा, चानु च तायुमी ॥ ३॥ इति । अब मध्यराज्यं पूरये, दक्षिणपूर्वराज्यं देवपानीपुत्राभ्यां, पश्चिमोत्तरराज्यन्तु शर्मिष्ठापुत्राभ्यामित्येवंप्रकारेण पुत्रेभ्यस्त्रेधा राज्यविभागो द्रष्टव्यः । अथवा व्यमजत् पञ्चया राज्यामितिशुद्धपाउस्याने लेसदोपात् निधारान्दः पश्यते सोपपाठः । "सप्तद्वीपां ययातिस्तु जित्या पृथ्वी ससागराम् । च्यभजत् पंचधा राजा पुत्रेभ्यो नापस्तदा ॥१॥ अभिपिच्य ततः पूर्वंम राज्ये सुतमात्मनः । दिशि दक्षिणपूर्वस्यां तुर्पसुन्तु न्यवेशयन् ॥२॥ दक्षिणापरतो राजा यदु ज्येष्ठ न्यवेशयत् । प्रतीच्यामुत्तरस्यां च द्रा चानुं च ताजुभी ॥ ३ ॥ इत्येपं ग्रहाण्टे स्पष्टं पक्षशन्दोल्लेपान; तथावित्याथ । तथा च गहायमु. नातालदेशाधिष्टातुरस्य पूरियश्यं प्रयागासने प्रतिपाने प्रतिष्ठान संमायने, नत्वायत्र। यत्तु पञ्चकोशप्रदेशे पुपटायीसनिधाने हस्तिनापुरसन्निधाने या प्रतिष्ठान- मासीदिति केचिदाः तदेतग पारतम् । पुस्टायत्यास्तावर गान्धारदेशे सपि. पिएनया प्रतीचीदेवत्येऽपि मध्यदेशत्याभावात् । पूमहाराजाय तु मध्यदेशराज्य दनभित्यपश्यं मतिप्टाने मध्यप्रदेश मयितयं, ग प्रतीचादेशे । तातो राज्यसनि. पंशस्याप्यात पात् । यत्तु गान्धारदेशस्येच मध्यमेश चं धारण तनः प्रतीच्या गम्यसानिधेशः प्रकल्यतामिति पशि यान् । तमुहम् ।पराधासम्पनय गाधारदेशस्य नामरणान् नस्य नाशयायगमात् ॥ सपादि-गोटा पुत्री सेतुरेत् यभूयतुः । मेतोः शबानासार । तस्य गान्धार-ति मस्येऽष्टचावारिशे पारपातम् ।।

·"योस्तु तनयो शूरो मेतुः केतुस्तधैव न । सेतुपुत्रः दारद्वाँस्तु गान्धारस्तस्य चात्मजः॥१॥ स्यायने यस्य नानाऽसी गान्धारविषयो महान् ।" ति-शरद्धोऽङ्गारसेतुरिति नामान्तरम । तथा चोक्तम हरिवंशे- "ह्योस्तु तनयो राजन् वभ्रसेतुब्ध पार्थिवः । अङ्गारसेतुस्तयुमो मरुतां पतिरुच्यते ॥ अहारस्य तु दायादो गान्धारो नाम भारत । ख्यायते यस्य नानाऽसौ गान्धारविषयो महार ॥२॥ इति (१ | ३२) तदित्यं गान्धरस्य द्रुादेशवे निणीते यस्मात् प्रदेशादस्य प्रतीच्यत्वं तस्मिन्म- ध्यमे गङ्गायमुनातराले प्रदेशे प्रतिष्टानं सम्मायने, न तु पश्वकोशप्रदेशे। अपिच दुप्यातमागता शकुन्तला दुप्यन्तस्य पृथ्वीलोकयासिवमाख्यायान्त- रिक्षचारित्वं प्रत्याचष्टे। "क्षितावरसि राजेन्द्र अन्तरिक्षे चराम्यहम् । आवयोत्तरं पश्य मेगसर्पपयोरिव ॥" (महाभा० आदि०७४) इति । यदि दुष्यातनगरं गजसाह्वयं प्रतिष्ठान चा पञ्चकोशस्थाने संनिविष्टमभविष्यत, तदान्तरिक्षचारिणां गन्धर्वाणां विषयेषु संनिविष्टस्य तस्यान्तरिक्षान्तर्गतत्वापत्ती दुष्यन्तस्याप्यन्तरिक्षचारितया तदन्तरोपपादनातहतं स्यात् । तस्मात् प्रयागस्थाने प्रतिष्ठान न पञ्चकोशस्थाने, इति सिद्धम् ॥ एवं हस्तिनापुरसन्निधानेऽपि प्रतिष्टानं नैवासीत् । तस्य गद्गायमुनान्तरालवर्ति वेऽपुत्तरदेशतया मध्यदेशत्याभावात् । अपि च हस्तिनापुरं तावत् कुरुमहाराजस्य वृद्धप्रपितामहन हस्तिना राज्ञा विनिर्मितमित्यादुरैतिहासिकाः॥ यथोक्तम्-मास्ये पश्चादशे (५०) "बृहत् क्षत्रस्य दायादो हस्तिनामा बभूव है। देनेदं निर्मितं पूर्व पुरंतु गजसाहयम् ॥” इति ॥ तदित्यं हस्तिना निर्मितेऽपि हस्तिनापुरे हस्तिनस्तत्रावस्थानं नासीत् । हस्तिनापौत्रस्य संवरणस्य प्रतिमानेऽवस्थानस्मरणात् ।। तथाहि-पामनपुराणकविशाध्याये संघरणस्य वैभ्राजवने तपतीदर्शनात कामातुरस्य प्रतिष्टाने गमनं स्मर्यते- ·[ ६५ ] "सोमवंशोभषो राजा ऋक्षा नाम महाबलः । कृतस्यादौ समभयद् ऋक्षात्संचरणोऽभवत् ॥१॥ स चाप्यारा तुरगं प्रतिष्टानं पुरोत्तमम् । गतस्तु मेरुशिखरं कामचारी यथामरः ॥२॥ इति ॥ अपि च भविष्योत्तरे संवरणाय राजे सनफोक्तं फोटिहोमविधान श्रीकृष्ण प्राह- "राजा संचरण पूर्व प्रतिष्ठाने पुरोत्तमे। वभूय स महाभाग शस्त्रास्त्रकुशलो यली ॥ इत्यादिना । विधानपारिजाते द्वितीयस्तरकेऽप्येतदुक्तम् । तेनास्य राश संवरणस्य प्रतिष्ठानपुरवासित्वं विज्ञायते। तस्य पुनस्तु कुरिदं हस्तिनापुरप्रान्तं सर्व स्ववशे फूला कुरुनागलनाना पुरक्षेत्रनाना च प्रसिद्ध कारयामास । स एव च पूर्वा राजधानी परित्यज्येदं हस्तिनापुरं राजधानीत्येन प्रकल्पयामासेत्याहुरैति. हासिकाः । यथोकं मास्ये पंचाशे (१०) "क्षात् संवरणों जज्ञे कुरु, संवरणात् तत । यः प्रयागमतिकम्य पुरुक्षेत्रमकल्पयत् ॥ १ ॥ गद्यापढ़ते तस्मिन्नगरे नागसाहये । त्यक्त्वा विवधुनगरं कौशाम्भ्यां तु निवत्स्यति" ॥ २॥ इति । तेन पुरूरवसमारभ्य संवरणान्ता. पोरया प्रयागे राज्यं च । कुरुमारस्याधिसीम रागान्ता. कोरवा हस्तिनापुरे राज्यं च । विवक्षं स्यारभ्य क्षेमकान्ता कौरवा. कौशाम्यां राज्यं चरित्येयं विधा हत्वा पोरवयंश्यानां रामामिमास्तिस्री राजधान्याऽवधार्य्यन्ते । इत्थं च प्रतिष्ठानाधिष्ठातुः संयरणस्य पुत्रेण पुरुणा प्रयागपरित्यागेन हस्तिनापुरस्य राजधानीकरणात् प्रयागस्येय प्रतिष्ठान लभ्यते, नतु हस्तिनापुरस्येति सिद्धम् । सैषा प्रथमा प्रतिपत्तिराख्याता ॥१॥ दण्डकारण्यवादिनस्स्याहु- "प्राप्य पुंस्यं स सुद्युम्न परं हर्पमुपागतः । महाभ्युदयसिद्धपर्थमध्यमेधंधकार स ॥१॥ चतुरई यलं राज्यं दण्डको स्थापयत् तदा। इलस्य पुरनाना तु विख्यातं तदिलापुरम् ॥ २॥ चिनताश्यं पुंस्वजातं तत्र राज्येऽभिषिच्य स । प्रतिष्ठान प्रतिष्ठाप्य समेलं पनमाययौ ॥३॥ - ।

·[ ६६ ]
इति प्रालयधनायू दण्ड फनाना सुप्रसिद्ध दाक्षिणात्यप्रदेशे सुघुम्नस्थ
दायमा राष्ट्रमासीत् । अत एष तद्राष्ट्र सुघुम्नः स्यपुत्रेभ्यो विनताभ्यगयोकलेभ्यः
पुरवसे च विभज्य दत्तवान् ।
"उत्कलस्योस्कलं राष्ट्र गयराएं, गपापुरी।
तथैव विनताभ्यस्य राष्ट्र भूत् पधिमे स्थितिः॥ १॥
इति स्मरणात् । न मगधोत्कलाभ्यां पश्चिमे प्रदेशे इलस्य पुरं नाम नगर
निर्माय न धिनताश्वमभिपिच्य तत्समिधाने प्रतिष्टानं नामान्यनगरं प्रतिष्ठापित
तत्र च पुरुरपसं नामैलं प्रतिष्ठाप्य सुद्युम्नो वनं जगामेत्यर्थो विज्ञायते । एतदेष
सत्यं प्रतीयते । तथा हि स्त्रीत्वे पुरुरवसः पुंस्त्वे तु विनताश्वगयोत्पलानां
स्मरणाच्चतुर्यु सुघुम्नपुत्रेषु सत्सु विनता यादीनामिह पूर्वदक्षिणदेशे इलस्यपुरगयो-
कलनान्यो तगर्यो दीयमानाः स्युः । पुरुरवसस्तु गन्धर्वदेशेऽतिदूरे प्रतिष्ठानपुर
दत्तं स्यादिति न समासमवकल्पते । तस्मादिलस्य पुरसंनिहितं दाक्षिणात्यं
प्रतिष्ठानपुरमेवास्य पुरुरवसो राजधानीनगरं स्यादिति युक्मुपश्यामः । प्रसिध्यत-
चैते व मगरे अद्यापि दक्षिणापथे-इलस्य पुरं च प्रतिष्टानं चैति । तदुक्तं जिनाभ-
सूरि विरचिते तीर्थफल्पे-इह भारते धर्षे दक्षिणखण्डे महाराष्ट्रदेशावतंसभूतं श्री
मत्प्रतिष्ठानं नाम पत्तनं विद्यते इति । तच्च पयठण (पैठण) इति लाके प्रसिद्धम् ।
गन्धर्षदेशे हस्तिनापुरप्रान्ते प्रयागस्थाने व प्रतिष्ठानपुरमप्रसिद्धमिति दिक् ॥ सैषा.
द्वितीया प्रतिपत्तिराख्याता ॥३॥
अथ हस्तिनापुरवादिनः प्राहु.। साईद्विमिते पूर्वदेशान्तरे किंचिदधिकोनविंश.
पक्षांशे (२६ । १) च संनिविष्टमिदं तारितनापुरं केन विनिर्मितिमित्यत्र
मतचतुष्टयं भवति । कुरणा हस्तिना पूरुणा पुरवसा चेति । तद्युते पूरुहस्तिकुर
घलयोऽप्युत्तरोत्तरविशेपराज्यश्रीसमर्पकत्वेनैतनगरपरिष्कारकर्तार
पचासन् ।
नगरनिर्माता तु सर्वादौ पुरुरवा श्वासीदिति सिद्धान्तः। यत्तु कुरुरयं प्रयागपरि.
त्यागेन हस्तिनापुर निवासं चके इत्याहुः । तस्य कुरुसमये सर्वथा प्रतिष्ठानराज.
धान्या निःशेषविध्वंसोऽभूदित्यत्र तात्पर्यम् । अत एष तरकुरोरत्तरेयां प्रतिष्ठानेन
सह सम्बन्धो न स्मठते । अथ यत्पुनरिद नगरं हस्तिना महाराजेन प्रतिष्ठापित.
मित्येतिहासिका. केचिदाहुः, तदपि भ्रान्तिमात्रम् । हस्तिनः प्रशंसा वा। हस्ति.
नोऽप्यतितरां पूर्वस्मिन् कालेऽस्य नगरस्य विद्यमानत्वात् । तथाहि-हस्तिनो
वृद्धप्रपितामहस्य शकुन्तलागर्भजातस्य दौप्यन्तेर्भरतस्य हस्तिनापुर मात्रा सहागमनं
स्मयंत यथोक्तं महाभारतेआदिपर्वणि शकुन्तलोपाख्याने-
"तथेत्युक्तिवा तु ते सर्वे प्रतिष्ठान महौजसः ।
शकुन्तला पुरस्टस्य सपुत्रां गजसाहयम् ॥१॥
आजगाम तत. सुम्यन्तं विदिता बनात् ।
सद नस पुत्रेण बालासमतेजसा ॥२॥

·इति । एतेन दुष्यन्तस्य हस्तिनापुरवासिवमा विज्ञायते । तथा च दुप्यन्ता- दपि माचीनेन केनचिद् रामा हस्तिनापुर प्रतिष्ठापितमिति प्राप्नोति। तत्र केचिदाहुः पुरुणेदं प्रतिष्ठापितमिति । तथाहि । ययातिपुत्रस्य प्रतिष्ठानपुराधिष्ठातुः पूरीम भाव्य आस्ताम्-पौष्टिः कौशल्या चेति । तनेयं पौष्टी ज्येष्ठा प्रवराऽतिमिया स्वाधीनपतिका चासीत् । कौशल्या स्वपरा सुमधुरप्रकृतिः कनिष्ठाऽऽसीत् ! किन्तु सन्तानोत्पत्ती कौशल्यागर्भजो जनमेजयः सर्वज्येष्ठः सर्वगुणसंपनोऽतितरां राह मियोप्यासीत् तस्मै राज्य दातुमिच्छतापि यक्षा मातृतो जैछ्यमनुसार प्रवीराय राज्यं देयं न जनमेजयायेति पोटदुप्रिहेण वशवर्तिना सता प्रतिष्ठान पुरासनं पाप्टेयायैव समर्पितम् । ततो विरतचित्तो जनमेजयः स्वमनोविनोदाय मृगयाव्याजेन हिमवत्यदेशमाजगाम । नत्र गङ्गाया दक्षिणे तीरे हिमालययनोपान्वात् परिगृह्यमाणानां हस्तिनां संग्रहालयः कश्चिदासीत् । तत्र कौतुकादागतस्य जनमेजयस्य तमिमन् प्रान्ते मन.प्रीतिं दृष्ट्वा तद्विहारार्थ तमेघ इस्तिमान हस्तिनां पुरमित्याप्याय नगररुपेण स पुरः परिणमयामास । तदेव हस्तिनां पुरं कालेन हस्तिनापुरं हास्तिनपुरं नागपुरं नागसायं गजसाहयमित्यादिभिः शम्बन्पदि- श्यतेस्म । अधैतद्वस्तिनापुर राजधानीत्येन प्रकरप्य तत्रायं जनमेजयस्तसुत्रः माचीत्वतो या पितुः पूरिनुग्रहेण राज्यसिंहासने प्रतिष्ठापितोऽभूत् । तदारस्य मोरवंशधराः प्रतिष्ठाने, जनमेजयवंशधरास्नु हस्तिनापुरे विभग्य गत्यं चक्रुः । अव एय जनमेजयादयस्तनस्य चतुर्दशस्य दुभ्यासस्यापि हस्तिनापुरेयस्थानमुपप- धते। यत्तु दुप्यन्तादप्यधस्तनस्य नपमस्त जनमेजयवंशपरस्य राशः संवरणस्य प्रतिष्टाने प्रतिष्टानं स्मय॑ते । नेतायता प्रतिष्ठानस्य प्रधानराजधानीत्वमास्येयम् । अचिरेणैव कालेन पौऐयानां घंशविच्छेदात् प्रतिष्ठानराज्यस्यापि जनमेजयवंय. यशव तत्वसिद्धी जनमेजयवंश्यानां तत्रापि यथेच्छमपस्यानपि हस्तिनापुरस्य प्रधानराज्यधानीत्वेनाभिप्रेतत्वादिति । अत्रेदमुच्यते । जनमेजयेन हस्तिनापुर विनिर्मितमित्यर्थस्ताव प्रामाणिक. भनीय जनमेजयादपि पूर्वेषां पूरुययातिप्रकृतीनां हस्तिनापुरेषस्थामस्मरणात् । पाकरवसस्पायोनागपुरष्यस्थिनस्य संनिधौ नदुपस्य पदारस्प गमनापानाच पपोतं पाये (२२११७४२) "ऐन्देणापि स दिव्येन स्यन्दनेन यरेण च । नागाहयं पुरं प्रातः सर्पशीमासमन्धितम् ॥ १॥ इति । म चायुनेर नागपुरं विनिम्मितमित्यर्थः कषिदुपलभ्यते । तस्मात् ततोऽपि पूर्वस्य पुरवस. कालेप्यस्य हस्तिनापुरस्य सथा गम्यते । हस्तिनापुराकातिर महामानखलयोः समीपर्तिनि पुलामनि पस्मिधिन् पाने पुस । तपादि महामारते पनपर्वणि नवतितम पारे उदीप्यपुष्पभूमिवनसमें गया वारकर सानिध्येन पुरपर्वतः सप्त- ·[1] "विभेद तरसा गहा गाद्वारं युधिष्ठिर । सनत्कुमार फौरव्य पुण्यं कनखलं तथा । पर्वतध पुरर्नाम यम जात पुरुरवा" । इति ॥ तेन स्वजन्मभूम्यां नातिपूरे दक्षिणत स्वराजधानी हस्तिनापुरी निर्माय तत्र तदयस्थानं सामजस्येनोपपद्यते । तथा च पुरूरवसमारभ्यापि सीमणपर्यन्वानां पटपञ्चाशत् पुरपाणामिदं हस्तिापुरमेव राजधान्यासीदिति प्राप्नोति । एवं स्थिते प्रतिष्ठानपुरस्य राजधानीचसमर्पकाणि सर्वाणि वचनानि व्याकुप्यन्ते । एफैक्स्य विदूरदेशान्तरेण राजधानीद्रयानुपपत्ते । तस्मादस्तिना पुरमेवेदं प्रतिष्ठानपदवाच्यं स्यात् इत्यभ्युपगन्छाम । अथवास्तु भिन्न भिन्न पुरद्वयम् । अस्यैव हस्तिनापुरस्य सन्निधाने प्रतिष्ठानपुरसनिवेशोऽभ्युपगन्तव्य । तत्र हस्तिमहाराजत पूर्व प्रतिष्ठानस्यैव प्राधान्यमासीत् हस्तिनापुर तूपनिवेशमात्र राशो विहार स्थानं संभान्यते । अथ पालेन राशचिरनिवासानुरोधेन हस्तिना महाराजेन साधुसंस्तं परिपतं चेदं हस्तिनापुरं प्रधानराजधानीरूपेण परिणत धभूय। प्रतिष्ठानं स्वप्रतिष्ठितं भूत्वा प्रमेण कुरुसमये सर्वथा विनष्टमेवाभूदिति विज्ञायते, महाभारतयुद्धकाले तस्य राजकीयोपनिवेशतया कुत्राप्यनुल्लेखात् । पुरात्वे तु प्रतिष्ठानपुरस्यैव राजधानीत्वेऽपि तप्रत्याना महाराजाना मनोविनोदनार्थ चिराय नागपुरेप्यवस्थानसंभवात् तवायुमहाराजसमीपे नहुपस्य दुप्यन्तसमीपे भरतस्य घागमनं सामञ्जस्येनाप पद्यते हस्तिनापुरसन्निहितस्य प्रतिष्ठानस्योत्तरमा तवतित्वादेव चतत्समीपर्तिनि हिमवत्प्रदेशे चेत्ररथवनशरवणकुमारवनादौ सुधम्नादीना प्रतिष्ठान पुराधिष्ठातॄणां महाराजानां भूयसा मृगयाविहाराद्यर्थ यातायातं संभाव्यते । अथ , पुरात्वे त्याहुदानदीतीरे शङ्खलिखितयोराश्रमद्वयमासीत् । तत्र मिथिलापूर्वस्थाया कौशिपया पूर्वतो या वधूसरा नाम नदी वहते ततोऽपि प्राच्यामनतिदूरे घाहुदा नद्यासीदिति फेचिदाहु । वस्तुतस्तु हिमालयानि स्ता धूमिला नाम्ना । वृद्धराप्ती नाम्ना वा नदी काचिदवधप्रदेशे प्रवहति । सा पुराव बाहुदा नाम्ना प्रसिद्धासीदिन्ति तर्कयति । तत्कूलस्थस्य लिखितमुने सुद्युम्नसमोये दण्ड धारणार्थ गमनमैतिहासिक स्मय॑ते । तदप्यत एव साधूपपद्यते । ये तु गान्धा रदेशे पुफलावतीस्थाने प्रतिष्ठानपुरं सम्भावयन्ति तेषामेतद्विरुयते । पुष्कलावत्या अतिदूरे सन्निविष्टतया समीपवर्तिनो नपतीन् विहाय तत्र सुधुम्न समीपे लिखितानुधावनस्य निहतुकत्यापत्ते । तस्मात् हस्तिनापुरमेवेदं प्रतिष्ठान पुर तत्समीपे वा कचिदासीत् प्रतिष्ठानपुरमित्यभिसंदध्म यत्तु हस्तिनापुरसन्निहितस्य प्रतिष्ठानस्य मध्यदेशत्वं नोपपद्यते-इत्याहु - तत्तुच्छम् । गंगायमुनातराल्पर्तिन सर्वस्यापि प्रदेशस्य प्रते मध्यदेशत्व विषक्षणावदोपात् । श्रूयते चैतरेयकातौ पुरायुगेऽप्यस्य पुरपंचालदेशस्य मध्यरे शत्यम् । “प्राच्या दिशि ये पे च नीच्यानां राजानो येऽपाच्यानाम । उदीच्या -- ·दिशि ये के च परेण हिमयन्तं जनपदा उत्तरकुरवः उत्तरमद्राः । भ पायां मध्य- मायां प्रतिष्ठायां दिशि ये, के च कुरुपंचालानां राजानः सवशोशीनराणाम् । राज्यायैव तेऽमिपिन्यन्ते, (ऐ०८।३।२)ति मात्स्ये चतुर्दशशताध्याये भुवनकोशे. ऽप्येवं कुरुपश्चालदेशस्य मध्यदेशत्वमाख्यातम् । तास्विमे कुरुपांचाला: शाल्वाश्चैव सजांगला'-त्युपत्रम्य-'मध्यदेशा जनपदाः प्रायशः परिकीर्तिताः' इत्युपसंहारात् । मार्कण्डेयको दिप्यपि तत्तथैवाभ्युपगम्यते । तदनुसारेण वृहत्संहिनायामपि भारतवायकूर्मविभागप्रकरणे-"गजाहयश्चेतिमध्यमिदम्" (वृ०.म०, १४ अ०)- पति यदनस्य हस्तिनापुरस्य मध्यदेशरवमभिप्रैति। यत्तत्तरस्यां मनवे राज्यं पित्रा दत्तं तदिदं गंगायमुनाम्यां साम्येनो- सरवर्तिनि हिमालयप्रान्ते कचिदासीदिति न भ्रमितव्यम् । "प्रतीच्यामुत्तरस्यां च द्रुह्यं चानु च तावुभौ"-इत्येवं सहेच तयोपिनियोगेन सहयोगे -तापा- पधारणात् । दूधराज्यत एयोत्तरवर्तिनि देशेऽनुराज्यमनायगमात् । प्रपागादुत्तर- पनिनि हिमयप्रदेशे वनोः स्वराज्यं भवेप्यते । तवंशधराणां म्लेच्छमापन्ध- म्मरणाद्धिमालयदक्षिणप्रान्तीयभूमिफासु तु म्लेकराज्यविस्ताराप्रसिद्धः । अप यदुक्त.. प्रयागे जायीतारे प्रतिधान-त्युनोः प्रयागास प्रतिष्ठानमिति, नदपि नास्माकं विरुद्धते । हस्तिनापुरसग्निहितम्यापि प्रतिष्ठानस्य । देवप्रयाग. सन्निधानेनोपपत्तेः । सति वि भरतखण्टे मय प्रयागाः गहायमुनयोः समे तायदेशः स च सपादपञ्चविंशत्यक्षांशदेशीयः । अथ हिमपामान्तेऽलकनन्दा याः-मागीरथी, मन्दाकिनी, कर्णगहा, नन्दगंगा, 'गरुडगंगा, पातालगंगा, विणुगंगा, सरस्वतामिगतर्गत्तर फर्मण संगमस्थानेषु देयमद, कर्ण, नन्द, गाड, पालाल, विष्णु, शिवपूर्वा अटी प्रयागाः प्रमिपन्ति । ते मयें सपादशिदक्षांसद शीया भयन्ति । तेषु हस्तिनापुरम निद्वितस्य प्रतिष्टानस्य प्रयागेणापि मानिध्या मिधानादमुप्मात् हस्तिनापुरादुत्तरतो देवप्रयागात् विशिषधिमतो जाव्या उभरे फूले पचिदानीत प्रतिष्टानपुरमिति निष्काजापगम्यने । उत्तशादी पामदिक्परः । गान्धारदेशे तु प्रयागस निपानं गारतीयतः पुपलायनीस्थाने प्रतिष्ठानसत्ता नोपपद्यते-ति मिमम । मा तृतीया प्रतिपनिगरयाता॥३॥ अप पचकोशयादिनः प्रादुः । पुमरयम्नायदुर्पश्या गन्धपिण्या भूयमा रमणमात्यायने । उदया रमणेऽम्य गन्धयः प्रियमाणो भूपानुप. दयोऽपि म्मयते । गन्धर्यादम्य याग्निमम्पादनधिधामणमुपदिश्यने । भायुःप्रभूतयः पुमरयमोऽधौपुत्राः गन्धर्यलोकपिदिताः 'मयंने : मद मरतयाधियोपशीनगंगारनाम्य पूरथमो मात्माघातापा मानपत्रा. तोयनायाः परित्यागेन पितुर्ग-धर्मराजाय पुधाय जाती प्रदर्शन । पचार गन्यमान्यायते । गन्धर्याणां विदारगाने गंधमादनापमानादनपनादिए भूपमा पिधारः मयते । माय पापमो गप मद मंपियनादस्य पर्ष शशमियमा रिमापने । तब के गाभा-ति निपिगी एप तापद पिपियो । गतार शिविण पदे-दिय:, - ·[७. ] मर्त्यगन्धर्वाश्च । "विश्वावसुरभि तो गृणातु दिव्यो गन्धर्वो रजसो विमानः"- (० सं० १० । १३६ 11)-ति मन्त्रश्रुतौ गन्धर्वसाधेन दिव्यत्यविशेषणादेव मर्त्यगन्धर्वसत्ताप्रतिपत्तेः । तत्र दिव्यगन्धर्वाणामकादशग. णाः कौलिकशाखांरूपाः आध्वर्यवश्रुती श्रूयन्ते । त एव च पहिपुराणेऽपि गण- भेदनामाध्याये स्मयन्त-- "अनाजोऽारिवं भारी सूर्यवस्तिथा कृधुः । हस्तः सुहस्तः स्वाश्चैव मूर्धन्वांश्च महामनाः ॥ विश्वावसुः कृशानुश्च गन्धर्वकादश गणाः ॥ 11 , . इति । मत्यर्गन्धर्षास्तु द्विविधाः-अप्रतिष्टिताः प्रतिष्ठिताध | ताप्सरोभिः सहिता नृत्यगीतादिल्यवसाया निन्नकक्षाका अप्रतिष्टिताः । अमीषां मर्यगन्धर्वाणा. मष्टी,कुलशाखा आसन् ।-हाहा, हहः, चित्ररथः, हंसः, विश्वावसुः गोमायुः, तुम्बरः नन्दी चेति अथ ये सभ्या देशशासनादिकर्तार उन्नतवृत्तयस्तदानीमासंस्ते प्रतिष्टिताः। एषां च प्रतिष्टितगन्धर्षाणां जातिद्वयं महाभारते (१।६।०) स्मर्यते--मौनेयाश्च प्राधेयाश्चातत्र मौनेयाः पोडशधा विभज्यन्ताभीमसेनःउपसेनः, सुपर्णा, वरुणः, गोपतिः, धृतराष्ट्रः सूर्यवर्चाः, अर्कपर्णः, पर्जन्यः कलिः, मयुतः, भीमः चित्ररयः, सर्वविदशी, शालिशियः नारदश्चेति । एताः खलु मौनेयानां कुल. शाखा भवन्तिस्म । अत्र नारदशब्दोऽप्ययं गन्धर्वकुलविशेषस्यैव प्रतिपादको द्रष्टव्यो न तु व्यक्तिविशेषपरोऽयं याच्छाशन्दः। अति प्राचीनान्मनुसमयादारभ्यमहाभारत. युद्धसमयं यावदनेकधा श्रुतानां नारदानामेकन्यक्तिकत्वासम्भवात् । प्राधेयानान्तु दशैव कुलशाखा आसन्-सिद्धः पूर्णः, बहीं, पूर्णा : ब्रह्मचारी, रतिगुण., सुपर्णः विश्वावसुः; भानु, चन्द्रः, इति भेदात् । इत्यमेषामनेकशाखाविभक्तत्त्वादनेके तेपा. मभिजनदेशा निवासदेशाचाऽऽसन् । यथा मौनेयाः, गन्धर्वाः, पटकोटिसंरयाताः पाताले निवसन्तिस्म । पातालशब्दश्चेदानीममेरिकानाला प्रसिद्धस्य देशस्य पुरा. युगे संशाऽसीदिति सम्भावयन्ति । तत्र च पूर्वग्नलवासुकिनक्षकभेदात, विधा विभक्तानां नागवंशीयानां क्षत्रियाणां प्राधान्यमासीत् । किन्तु गन्धर्वास्तानि नाग- कुलान्यमिभूय प्रधानरत्नाधिपत्यमगृहन् । ततोऽमिभूते गेः स्वकन्यां नर्मदा दत्वा संप्रार्थितः पुरुकुत्सो मान्धानः पाताले गल्या सुचिरं नियुध्य गन्धर्वान् विनाश्य पुनर्नागप्राधान्यमस्थापयदिति विष्णुपुराणे चतुर्याशे तृतीयाध्याये व्याख्यातम् विष्णुपुराणाकमेषार्थ स्मारयति 'भागवतेनवमस्य सप्तमे- "नर्मदा मामिर्दत्ता पूरुकुत्साय योरगै । तया रसातलं नीतीः भुजगेन्द्रप्रयुक्तया" ॥ गन्धर्षानयत्रोत्तत्राध्यान् वै विष्णुशनिभृत् । इति ·1. अप प्राधेयगन्धर्वाणाममिजनदेशा गान्यायः सिन्धुनदादुभयपार्श्व- पर्तिनः प्रदेशा एव हि गान्धाय उच्यन्ते । पिशावलोकायं गुह्यालोकः, ततोगन्ध- घटोकः, ततो विद्याधरलोक इति-पौराणिक: स्मर्यमाणतया गुहकप्रदेशसनि- धान एव गान्धर्वप्रदेशस्योपगन्तव्यत्वात् । गुहाकदेशश्चेदानी 'लदाख' संशया सुप्र. सिद्धः। काश्मीरस्योत्तरप्रान्तो हाटफदेश एवाध्ययसीयते । अतस्तत्सानिध्यात् सिन्धुदेशा पर्वते गान्धारदेशः स्युः। एषु च गान्धारदेशेषु देवयुगादारभ्य॑व ते गन्धर्वा निषसन्तिस्म । तदात्वे सोमसाध्यानां यक्षानां प्रमाण यलपत्तीदेवः सह पुढे पराजिता असुपः कदाचित् सोमोत्पत्तिप्रदेशं समूलयातं विध्वंसयितुं कृत. पला यभूरिति तथाविधं तदध्यवसायं शात्या देवेन्द्रः सोमोत्पत्तिसमिधाने गान्धारदेशे चन्द्रमसमभिपुत्रं निघासयामास । सोमाचीपधीनामाधिपत्यं गन्धर्या- धिपत्यं च तस्मै दत्वा तं तत्र राजानमराताह हि मुजयन्यवनादारभ्य सरस्वती. सिन्धुनदसहमपयतिपु पर्वतारण्येषु भूयसा सोमलता उत्पद्यन्ते । सामाश्याति. सरा देपेन्द्रप्रिया आसन् । पापकरणानि च तानि तदानी महार्याणि सः साधारण्येनालम्यानि सोमपद्रव्याणि यलतो रक्ष्याणि यभूयुः। अत एव तत्रपर्यंत. प्रान्ते भूयसोत्पद्यमानानां सामलतामा परिरक्षणार्य देवेन्द्रण नियुक्ता गन्धर्षजातय. स्तपदेशे निवसन्तिस्मेति कियाएकीयश्रुती धूयते ॥ "गन्धर्या ह वा इन्द्रस्य सोममप्नु प्रत्यायिता गोपायन्ति । त उह लोकामा । ते दातु मनासि कुर्वते" नदीजलाधाताविशार्यमाणानां मुषास्तुसिन्ध्यादिनदीपु प्रयदमानानां साम- खण्डानामप्रहार्थ तथाप्सु नियुका गन्धर्षाः सन्ति स्वमायतश्च तेऽतितरां स्त्रैणाः सन्तीत्यर्थः । राजनियुक्तानामेयां भृतिरूपेण तन कानिचिद भूमिक्षेत्राणि देपेन्द्र दयानि स्युः। किन्तु पधारे स्वयलवीर्य्यात् तदेशाधिपतयो राजानाऽप्यमयन् । तपा व रामचन्दसमपेपि तिनः कोटयो गन्धयर्यास्तत्र देशे एपिताः स्मयंत- तपांच गन्धर्षाणां गाधारण सुविस्तृत वाराज्यं प्राधान्यं चर रामचन्द्रभ्राता भरतोऽपाय तत्र गन्धर्षनगरस्थाने पुषलापती नाम नगरी यिनिर्माय स्यपुत्र पुषलं गान्धारदंशाधीश्परं चके। ति रामायणे पाल्मीकीये स्मयते । तथाहि- "वस्यचिरयप कालस्य युधाजितंकयो नृपः। स्यगुम प्रेषयामास यषषाय मक्षामने प्रत्युद्गम्य च मनस्यः मोशमात्रं सहानुजः। गाग्र्य संपूनमामास यया शशे पृहस्पतिम् ॥ २॥ उपविष्टं महामागं रामः म प्रचक्रमे। शिमा मातुलो चास्यं यद मगपानिद । ३१ रामस्य भाषितं भुरषा मदनि कार्यविस्तरम् । पतु मरभुतसंकाशं पायोपचामे ॥४॥ भई मविश्यः फलम्ट्रोपोमितः ।

·[ ७२] सिन्धोरुभयतः पार्थ देशः परमशोभनः ॥ ५॥ तत्र रक्षन्ति गन्धर्वाः सायुधा युद्धकोविदाः। शैलूपस्य सुतावीर तिनः कोट्या महायलाः ॥ ६॥ तान् विनिर्जित्य काकुतत्स्थ गन्धर्वनगरं शुभम् । निवेशय महाबाहो स्वे पुरे सुसमाहिते ॥७॥ अन्यस्य न गतिस्तत्र देशः : परमशोभनः। रोचतां ते महावाही नाहं त्वामहितं वद ॥८॥ तच्छुत्वा राधः प्रीतो महर्मातुलस्य च । उवाच बाढमित्येव भरतं चान्ववैक्षत॥६॥ सोऽब्रवीद राधव. प्रीत. साबलिप्रग्रहो विजम् । इसौ कमारो तं देशं ब्रह्म विचरिष्यतः ॥ १० ॥ भरतस्यात्मजौ योरी तक्षः पुष्कर एव च । 'मातुलेयसुगुतौ तु धर्मेण सुसमाहितौ ॥ ११ ॥ भरतं चाग्रतः कृत्वा कुमारी सबलानुगौ। निहत्य गन्धर्वसुतान् वे पुरे विभजिप्यतः ॥ १२ ॥ ब्रह्मविमुक्त्या तु भरतं सवलानुगम्। आज्ञापयामास तदा कुमारी चाभ्यपेचयत् ॥ १३ ॥ नक्षत्रेण च सौम्येन पुरस्कृत्याशिरःसुतम् । भरतः सह सैन्येन कुमाराभ्यां विनिय॑यौ ॥ १४॥ अध्यद्धमासमुपिता पधि सेना निरामया । हुटपुष्टजनाकीर्णा फेकयं समुपागमत् ॥ १५ ॥ ध्रुत्वा सेनापति प्राप्तं भरतं कियाधिपः। युधाजिदूर्गसहितं परां प्रीतिमुपागमत् ॥ १६ ॥ स निर्ययोजनौधेन महता केकयाधिपः । त्यरमाणोऽभिचकाम गन्धर्यान् फेफयाधिपः ॥ १७ ॥ भरतध युधानिच्च समेतो लघुविक्रमः । गन्धर्वनगरं प्राप्ती सबली सपदानुगी, ५.१८ ।। ततः समभयधुझं तुमुलं लोमहर्षणम् । सप्तरात्र महाभीमन चान्यत्तस्योपः ॥ १६॥ ततो रामानुजः फ्रुद्धः कालस्यारत्रं मुदारुणम् । संपत नाम भरतो गन्धर्येयभ्यचोदयत् ॥ २० ॥ ते पक्षाः कालपाशेन संवर्तन पिदारिताः क्षणेमामिहतास्तेन तिस्रः कोरयो महात्मनः ॥२१॥ हनेषु तेषु सर्येषु भरतः केकीसुतः । निवेशयामास तदा समृद्धेश पुरोत्तम ॥२२॥ तसं तक्षशिलायान्तु पुष्फलं पुणालायते । गधदेश हचिरं गाभारविरच सः॥२३॥ r ·। । . [ ७३ ] निवेश्य पञ्चभिर्वर्भरतो राघवानुजः। पुनरायान्महावाहुरयोध्या केकयीसुतः ॥ २४ ॥ तथाच भरताक्रमणात् पूव्ये युगे वितस्तानद्याः पश्चिमतः पञ्चगौरानाना सुप्र. सिद्धं प्रदेशं यावत् संनिविएस्य सिन्धुमदानदोपलक्षितस्य प्रदेशस्य सिन्धुदेशत्वं गन्धर्वदेशत्वं चोपपद्यते । अतस्तत्रैव क्वचित् प्रदेशे पुराऽस्य पुरूस्वसः प्रतिष्ठान- पुरमासीदिति संभाषयामः ॥ २॥ अपि च तेषां गन्धर्वाणां वर्धमानपुरनाम राजधान्यासीदाभस्यास्मिन् युद्धवि. ध्वंसात् तस्मिन्नेव स्थाने तत् प्रत्यासन्ने वा क्वचित् स्थाने पश्चात् पुष्कलायती नाम नगरी भरतेन प्रतिष्ठापिता । सेयं पुष्कलावती पुष्करायती पुष्कलायतं पुष्करावत. मिति चान्यमान्यत्र पठ्यते । सैव तु मन्ये सिकन्दरग्रन्थे पुकेला ओती, पाली भाषा ग्रन्थे पुष्कला ओती, परिअन् अन्ये पुक्कल् इति पाली भापायां पुकलू इति च सग्निवासिनो लोका उच्यन्ते । परियनग्रन्धेचैतस्याः पुष्कलावत्याः स्थाने पुराकाले कस्यचिनगरस्यायस्थानमटिशदेन निर्दिश्यते । तदिदं हस्तिनगरं नाम प्रतिपद्यते । हस्ति-अस्ति अणि अष्ट इत्येवं हस्तिशब्दापदंशरूपस्याष्टिशब्दस्य संभाव्यमान- वात् । स्यात् नाम्नेदानी प्रसिद्धा सुवास्तु म नदी पञ्चगौराप्रदेशस्थया गौर्या नद्या संयुज्यते । सा च सुयास्तुर्यत्र कुमया संयुज्यते ततः संगमस्थाना- दुत्तरतो गीर्याः प्राकूले तदिदं क्षस्तिनगरं पुरासीत्। इदमेय हस्तिनगरं तमागाहयं पुरं संभाव्यते यत्रावस्थितस्य पितुरायुमहाराजस्य संनिधौ पुरा सदारो नहुपः संजग्मे । यथोक्तं पाने- "ऐन्द्रेणापि स दिव्येन स्यन्दनेन घरेण च । नागाइयं पुरं प्राप्तः सर्चशोमासमन्वितम् ।। इदमेव च हस्तिनगरं तद् गजसाहयं पुरं स्यात् यत्र पुरा मात्रा शकुन्तलया सद भरतो दोध्यन्तिः पितरमाजगाम । ययोक्तं शकुन्तलोपाख्याने महाभारते- "शकुन्तला पुरस्टत्य सपुत्रां गजसाहयम्" । आजगाम ततः सुप्यन्तं विदितावनात् ॥ इति ॥ अस्यैव च हस्तिनगरस्य प्रातिमप्येण पवादस्ती महाराजो भागीरथोतीर कुरदेशे नवीनमन्यदपि हस्तिनापुरं विनिर्ममे। तदितं द्विविधंहस्तिनगरमुपपपते । इस्तिराजतोऽर्याचीनं फुरदेशे हस्तियजतः प्राचीनं तु गान्धारदेशे इति । उमयं चेद हस्तिनगरं गंगाया उपकूले संनिवियते । तथादि द्विविधा जाह्नवी मयति । फुरदेशवाहिनी सुप्रसिद्धा भागीरथीगहान्या गान्धारदेशयाहिनी च गौरीनाली गान्या तप्त गीा गहायाः फूल तत्प्राचीनं हस्तिनगरमातीदिति सिद्धान्तः ।। गनु गाधारदेशे गक्षायाः प्रत्यासत्तिर्न प्रसियपति । धनुर्णा प्रोतसां सप्तमो. । है ·[ ७४ ] तसां मन्दाकिन्यादीनामेव वा गङ्गात्वेन लोके वेदे च प्रतिपन्नत्वादिति वेदत्रोच्यते महाभारतभोप्मपर्वणा नवमाध्याये भारतवर्षस्थनदीगणनायाम्-- "वास्तुं सुवास्तुं गौरी व कम्पनां सहिरण्वतीम् । घरां वीरकरांचापि पञ्चमी च महानदोम्"--इत्येवं कतिपयनदीसहचारेण पठिता पञ्चगौराप्रदेशस्था सुवा- स्तु मनदी गोर्या संयुज्य कुभयापि संयुज्यते । तत्रेयं गौरी गङ्गानाम्ना पुरा प्रसि. यतिस्म । अतएव गङ्गा सहस्रनामसुं स्कन्दपुराणे गौर्या नाम निर्दिश्यते-हा गंधवती गौरी गन्धर्वनगरप्रियेति ( काशोख० २४ । ४६ ) । यतु गौरी गौरवर्णी पार्वती वा गौरीशब्देन कश्चित् प्रतीयात् तत्तुच्छम् । गन्धर्वनगरप्रियेति संनिहित- पदोपस्थापिताया गन्धर्वनगरप्रत्यासन्नाया गौरोनद्या बलवदुपस्थितौ तस्यार्थान्तरे तात्पर्योन्नयनायोगात् । तस्याश्च नद्या गङ्गानामत्वेनोपादानमवश्यं पुरायुगे गहात्वेन व्यवहारं स्मारयति । तस्या गहात्वेनापि स्मरणादेव तदासनप्रदेशस्य जाह्नवप्रदेशेन प्राचां व्यवहारं विश्वकोशकारो वसुदासः प्राह । जाह्नवीतीरस्थो जाह्नवप्रदेशः खल्वद्यतनवुनारप्रदेशावणुशब्देन वेदमसिद्धादुत्तरतः पञ्चगौराप्रदेशात् पूर्वतः सिन्धुप्रदेशात्तु पश्चिमतः संनिविशते ॥ इति ॥ तेनैतस्या गोर्या एव नद्यास्तदा- सनाया वा कस्याश्चिदन्यस्या जाह्नवीशब्देन वैदिकयुगे व्यवहार आसीदिति प्रती. यते । ननु-"पुराणमोकः सख्यं शिवं वां युवारा द्रविणं जहाव्याम्" इति हि जालवीतात्पर्येण जहावीशब्दा वेद पठ्यते । विश्वामित्रस्य चेयमुक्तिरस्ति । तस्य च पश्चाद्ब्रह्मर्पिभूतस्य पुरा राजत्वकाले गाधिपुरे महोदयनानि निवास आसीत् । तच्च पुरमवश्यं प्रसिद्धाया जाहव्याः कूले वर्तते इत्येतदभिप्रायेणैवैतस्य मन्त्रस्य तात्पर्य संभवति सुवास्तुनद्याः संनिहितायाः कस्याश्चिन्नद्या जाह्नवीत्वं न प्रामोतीति चेत् । अत्रौव्यते । संभवत्येवं तन्मंत्रस्य प्रसिद्धजावीपरत्वं तथापि वणुप्रदेशादु. त्तरप्रदेशस्य जाह्नवत्वमपि नतरामपोतुं शक्यते । लम्बाकाः शूलकाराध चुलिका जाह्नवैः सद्देत्येवं (मार्क० ५४ । ४० ) मार्कण्डेयपुराणवायुपुराणविष्णुपुराणादि- पूदीच्यदेशानां गणनायां जाह्नवप्रदेशस्य पठितवाद भारतपर्योत्तरसोमासंनिधा. नेन जाह्नवप्रदेशस्याभ्युपगन्तव्यत्वात्। न च तन पुस्तकान्तरे जागुडैः सहेति पा. ठान्तरदर्शनाजाववशब्दो भ्रान्तपाठ इति वाच्यम् । गौय्यांगनात्वस्य संदिग्वत्वेऽपि सिन्धुनदस्य पुराणेषु स्पष्टं गङ्गात्वोपपादनात् तत्संबन्धेनापि तत्प्रदेशस्य जाह्नवत्व. संभवात् । तथा चौक पाने तृतीये स्वर्गखण्डे तृतीयाध्याये, महाभारतभीष्मपर्वणि पष्टाध्यायेच- "अभ्युत्तरेण फैलाश मैनाकं पर्यतं प्रति । हिरण्यगः सुमहान् दिव्यो मणिमयो गिरिः ॥ १॥ तस्य पाश् महदिव्यं गुनं काञ्चनयालुकम् । रम्यं यिन्दुसरी नाम या राजा भगीरयः ॥ २॥ द्रष्टुं भागीरधी गदामुवास यहुसाः समाः। तत्र दिव्या त्रिपथगा सप्तधा मतिपयने ॥३॥ ।

·F11 PAT । मायः सपामेघ प्रतिष्ठिताना राजा पुरनपं पुण्य पापमयानीरयन पस्वोकसारा नलिनी पोरनी च सरस्वती | Nar जम्बूनदी च सीता च गहा सिन्धुश्च सप्तमी ॥४॥mms. पता दिव्याः सप्तगङ्गास्त्रिषु लोकेषु विश्रुताः" इति Artime ..': रामायणेऽपि.वालस्याद्विचंचारिंशाध्याये-::- "विससर्ज ततो गङ्गी हरो विन्दुसरा प्रति । तस्यां विमुज्यमानायां समस्रोतांसि जशिरे ॥१॥ हादिनी पावनी चैव नलिनी चं तथैव च ।।... तिम्नः प्राचीदिश जग्मुंगहा: शिवजलाः शुभाः ॥ २॥ सुचभुथैय सीता च सिन्धुश्चर्य महानदी । तिनश्चता दिश जग्मुः प्रतीची तु दिर्श शुभाः ॥ ३॥ सप्तमी चान्यगात्तासा भगीरथरथं तदा" ।। इति । 1.३, अतएवं गौरीसंबन्धाद्वा सिन्धुसंपन्या वा गाया गान्धारीत्यमाहुः । ययोक्त सहस्त्रनामसु- गान्धारी गर्भशमनी गतिनगतिपदा ( फाशी ख. २६) Fri.rer in नाव भागीरथ्या: अलकनन्दायाँ मन्दाकिया.या गाया गान्धारदेशस्थावं श्यते । नापि, गावादीति -- नामकरणमसम्पप्रलापमा वक्-युज्यते । तस्मात् गाधारदेशेऽस्मिन् गङ्गाया जाव्या प्रत्यासतिरनुमीयते । अपि च पक्षकोश इति प्रसिद्धमण्डलस्य पञ्चगौरत्वं वक्तुं शक्यते ।। - ::Tri तन तय तारनामकरणानुरोधेन तत्यानां पञ्चानां प्रोतसा गोरीय पुरा व्यवहतमासीदिति प्रतिमा कुतते । पञ्चभिर्गारोमिः पन्तस्य देशस्य पश्चगीर- ग्योपपत: तंत्र तुष्टा मासुस सुचारतु गौरी कुमालामा पश्चिमोतसो गौरीत्ये प्रतिपने प्रताया गौय्या गौरीव्यतिरिकनामान्तर नन्तरं पदन्यते । तर पक्षकोशप्रदेशस्य जाहपत्यान्यथानुपपत्या समदेशस्थायाः कस्याधि. पण जासंयोत्वे वाच्य तस्या गौर्या पप जागपीय स्वरसत उपपद्यते । तथा चत. स्या गोर्या नया पामे काले प्रायुक्त शिवोपपन हस्तिनगर आदम्या उत्तरें फले नहुपप्रत्यागमनसमये व हस्तिनापतितल्या महाराणस्य प्रतिष्ठानपुधि- तय मन्यते नेता विविधमपि मारं तस्यायोनिपासस्थान गम्यने अप तत् नगरस्यातिप्रन्यासनसनिविष्टं विशायने । अश्या पुण्युरोऽसपना - नियमानुसारेण १ सन्निविध भयतिम । नामायादम्यापि पुरापमा गर्यराजस्य पुरश्य प. पाऽसीत्-प्रतिष्ठान वर्धमान हस्लिनगरं 'मेति भन्यासान्येय तानि गोल i सम्पराने ॥ .

·[ ७६ ] पुराणि भवेयुः । स्वेच्छयाऽन्यतमे पुरे-यथा कालं राजाऽतिपुते स्म । तथा चैषां त्रयाणामत्यासमत्वनियमात् तस्या एव जाह्नव्या उत्तरे कूले कचिदस्य प्रतिष्ठान स्यापि सत्ता लभ्यते।। अपि च आसीत्पुरायुगे गणशब्देन प्रसिद्धानां केपाश्चिजातिविशेषाणा हिमवत्प्रदेशे सनिवेशः । दैव्ये युगे ते गणा रुदाधीना आसन् । प्रमथाधिष्ठितैर्गणैरुप- कृप्ता काचिदेवसेनाऽप्यासीत् । तेपामध्यक्षो रुद्रपुत्रो विनायक आसीत् तेनासो गणेश इत्युच्यते स्म । तेषामेव गणानामपकृष्टतया केचिजातिविशेषा गणसैन्याद- पेता वा उत्तरे कालेऽपगणशब्देन प्रसिद्धा भूत्वा पश्चाच्छब्दाऽपनंशवशादफगा- नशब्देन प्रसिद्धा बभूवुः । तेषामेव किश्चिद्राज्यसंख्यामण्डलं महाभारतयुद्धकाले गणराष्ट्रशब्देनाख्यातमासीत् । ते चेमेऽनार्यजातीया गणा देवयुगादारभ्येदानी यावद् क्षुण्णा एकस्मिन्नेव पार्वत्यप्रदेशे तिष्ठन्ति । ते च पूर्व रौद्रा रुद्रोपासका आसन् । कालक्रमेण धर्मभ्रष्टा भूत्वेदानी महम्मदमतानुयायिनो म्लेच्छधर्माणो श्यते । एपामेव केचिदरण्यवासिनोऽसभ्याः पुरा देवयुगे भूयसोपद्रवकरणस्वाभा- व्यादपराधिनः सन्तः पश्चात् म्लेच्छमचलितमापायामपभ्रंशवशादफरीदिन उच्यन्ते स्म । अपराधिन एवैते भापादोपादफरीदिनः स्युरिति मायामहे । तेषामेव केचि . शिवंशधपः क्रमेण सभ्या भूत्वा प्रतिष्ठानपुरवासित्वात् प्रतिष्ठानशब्देन प्रसिद्धाः "पश्चात् पठानशब्देन व्यपदिश्यन्ते स्म । प्रतिष्टाननगरध्वंसोत्तरमप्येते प्रतिष्ठानशनेनै- घ चिरात्प्रसिद्धरद्यापि पठानशब्देनैवोच्यते । तत्राऽफरीदिनों नामापराधिनस्तेऽ. पिकृष्टतमत्वात् रौद्रत्वाच्च दस्युप्रायाः अद्यापि तत्रैध श्वेतगिरिसमीपे वने निव- सन्ति । अफगानत्वेन प्रसिद्धास्तु सभ्यतामागता ग्रामनगरादि निर्मातारो राज्यशा- सनान्तर्गताः कथंचित् साधुवृत्तयस्तिष्ठन्ति । ततेषां दस्युमायजातिविशेषाणा. 'मपराधिनामघोजिहानप्रदेशे पर्वतमाये निपधपर्वतापूर्वतो गान्धारप्रदेशोत्तर- सीमासु भूयसा सञ्चारः पुराकालादिदानी यावरश्यते । वर्तमानकालवत् पुरादेषयुगेऽप्येते वित्रालप्रदेशादारभ्य लद्दाख शन्देन प्रसिद्ध नाटकमान्तं यावद सनिषिश आंसन् । । अफरीदिसंश्रयेदानी प्रसिद्धानां तेपामपराधिना पुरा दैव्ये युगे सिन्धुनदप. धिमप्रान्तयासिभिः कुत्स–दशाश्वत्रेयादिभिरायंभूपालैः सह भूयान विरोध. क्रमेणाऽऽसीत् । तत्र-कुयष-शुष्ण-पि-मृगयादयः केचिद् दस्ययस्तेषां भूपा. रानां सर्वस्वमपजहुः । ततः कुत्साम्यर्थनया तदानी चैकुण्ठो नाम देवेन्द्रः स्वर्गाधी. श्वरः स्वर्गादागत्य तान् पयवादीनिहत्य कुन्सादीनां सर्वस्पं कुत्सादिभ्यः प्रत्ययं रक्षा चके-इत्येतत् कुत्सीपाख्यानं घेदमसिझमृगवेदे मथममण्डले प्रयत्रिशे पटपञ्चाशे त्रिशतचतुःशते द्वादशशते था सूने, चतुर्यमण्डले तु पोडशे सके तयो दशममण्डलस्पोनपञ्चाशे सूक्तेऽन्यत्रान्यत्र च देवेन्द्रयाश्यात् पुत्सवाच्या यामदेयहिरण्यस्तूपादियाश्याच्चाव्ययसीयते । सदेतदिन स्पष्टपतिपत्यर्थमेपां सूतानां . सापार्यमा पृथक संकलय्य प्रदपति- ·[ ७७ ] सिन्धुनदस्य पश्चिमप्रान्तेऽस्मिन् गंधर्वदशे प्रचलितभापायां 'अर्गनदार'. नाना सुप्रसिद्धा काचिदर्जुनी नाम नदी यहति । तस्याः कूले पुरा युगे येत नामा कश्चिझनपद आसीत् । तस्याधिष्ठाता कथंरस्नायफः कश्चिदासीदूराजर्पिः । तस्य पुत्रः कुन्सो नाम राजर्पिः क्षत्रियोऽपि सन् फविर्महाविद्वानासीत् । स हि सिन्धुकूलनिवासिभिर्वसिष्ठ-श्रुतयं-नर्यप्रभृतिभिर्ब्रह्मर्षिभिः साकं संभूय सूयोपासनाय प्रवर्तमानः उपसः सूर्यस्य गवाच तत्वविज्ञानार्थ सूर्य नाम किश्चिदधिष्ठानं सरस्वतीकूले घिनिर्ममे ! पुरा युगे द्वे सरस्वत्यो ब्रह्मपिंजुष्टे यभू. वतुः माचीसरस्वती सिन्धुसरस्वती च । तत्र शतद्रुः प्राच्या प्राची सरस्वती रपदत्या संयुज्यते । अथ वितस्तासिन्थ्योत्तरे शरयूसहिता काचित्सरस्थती वहति । सा सिन्धुयोगात् सिन्धुसरस्वतीनाम । सरस्वती सरयुः सिन्धुरुर्मिभिर्महो महोरयसा यन्तु वक्षणीः । देवोपपो मातरः सूदयिल्यो घृतयापयोमधुमत्रो अर्चत । (मं० १० सू० ६४)" इति मधे तस्या एयोल्लेखात् । अद्यापि तासां तपोपलम्धेध । अस्याः सरस्वत्याः काश्मीरादुत्तरतो विन्दुसरोघर एयोत्पत्तिस्थानमिति मात्स्ये (१२० १ ६४ ) व्याख्यातम् । पारसीकानां मन्ये चेयम्-'हरकु इति' शम्देनो- लिस्यते । एतस्या एवं सरस्थायाः फुले फुत्सनिर्मापित सूर्यमन्दिरमा- सीत् । तदमिप्रायेय स्कन्दपुराणे प्रभासखण्ड गान्धारदेशे क्षोभणादित्यो माम देयता निश्यिते शोभणादित्यस्य तस्यान्याययोः सन्देऽप्यत्र पुरा सूर्याधिष्टानमासीदिति मग्वेदस्य प्रथममण्डलस्य धतुशत (१०४ ) सूतवाक्यावध्ययसीयते । ताऽपश्यं सूर्यप्रतिमा सम्भाव्यते । मैतदधिष्टानं सूर्यशब्देन तव्यपदिष्टमभावयत् । पृहस्पतिर्धेतस्मिन्-अधिष्टाने महाऽसीत् । तदनुगामिनोऽन्ये प्रामकर्माण्यकुर्वन् तत्राधिष्ठाने सूर्योदयात् भाग्य. तिप्रकाराविशेषरूपाया उपसस्तथा सूर्ययिम्यप्रभासस्य तथा दियानक या चन्द्रा- दिपु पायी या प्रतिनिविष्टन्यापूतानां सूर्यगघाच सम्यन्धेन विमानानि विमान परीक्षिनु चोपासनाविशेषाः प्रवर्तन्तस्म । किन्तु पैदिकधर्म बदामनाद्धाना अग्रहाणः फेचन दस्यपस्तेषां कुन्सादीनां शत्रयों पभूयुः । अयुअमरनयों विद्रोहप्रधाना युद्धाय समक्षा इत्यापरायणाः अतिदुष्टास्त पयाफरोदिशन म्लेच्छमापायां सिखाः । अपराधिनो दस्ययः पूर्वयुगादेगात्र कामोराव पश्चिमो. तरे मयिएमचारे दुर्गपर्वतातऽतिनिधितगहनाणे शेतगिरेः पूपित्यका मदेश भूयसा निवसन्तिस्म । अनेकणियिमतानां तेषां सन्निपिper अनेक प्रामास्तर तत्रातिनिगहें पार्थत्यमान्त पविदासन् । र दामः पुरक्षित तारने प्राम: सप्रयत्नैरप्यधिगानु दुःशामासीत् । अपि पेशं प्रत्येकी पे प्रमुरा मदायीत आसन् । ते यथा-शायर, पुपः मुना, नि, मृगयः, सु. मुशुपान, अदिः, रोदः, यसः, नुप्रः, स्मादमः, येशः परभिः, रि, नि: मकः, इत्यादयः । शम्मर सर्पप्रधानः । कुरणादयोऽपि सः स्यात्रधर्माता अन्यथा ·। [ ७ ] त्तद्ग्रामप्रमुखा आसन् । तदनुगामिनो लक्षाधिकसंरया दस्युजातीयाः सर्वेऽपि दासा उच्यन्तेस्म । तेषां दासानां घलेन बलवन्तस्ते शम्बरम्यवादयोऽत्युग्रकर्माणो दुराधर्षा बभूवुः । एत एघ सबै सान्निध्यवशात् गन्धर्वदेशोसिभिराय्य. सह तत्ते कर्मसु विशिष्य विद्रोहमाचरन्तो बहुधा श्रूयन्ते । तत्रैव प्रान्ते दशा म पश्चि. द्राजाऽसीत् । श्यैत्रेयश्चाऽन्य. कश्चिदासीत् तावुभौ सुचिरमिर्दस्युभिर्नियुध्य पराभूतो बभूवतुः । अथ तेषु मृगय. श्रुतर्वाणं पडगृभि शुष्णश्च सव्यम् वेश पौरूरवसमायुमहाराज-चुमुरिधुनिश्च दीतिराजर्षि तथा तुरूतिं ध्वसन्ति पुरुषन्ति च--पिपुमृगय शूशुवांश्च ऋजिश्यानं पैदथिनं च भूयो भूयो वहुमि प्रकारैः काले काले प्रपीडयामासु । कुयव , शुष्ण , पिनु, तुन, स्मदिभश्चेत्ये: ते दुष्टा अपराधिनो दस्ययो बलादामम्यैषां पुत्सवसिष्ठादीनां तत्सूर्यमधिष्ठानं पिनारायामासु । कुत्सस्य गृहाभिजनवासस्थानादीनि नगरग्रामक्ष प्रशस्थादोनि गवावपश्वादीनि परिभोग्यान्नवस्त्रादीनि जीवनोपयोगीनि वेशभूपाप- रिच्छदादीनि सवस्वमेवापद्वत्यैनं वेतसजनपदानिष्कासयामासु । सिन्ध्वादिप्रस्रपणेभ्यो , जलग्रहणमप्येते कुत्सवसिष्टादयो न कतु पारया- मासु । कुयवोऽयमतिदुष्टात्मा चैतसुजनपदाकुत्समपसार्य तस्मिन् जनपदे रक्षकतया तुग्रस्मदिभौ नियोजयामास । तपापुरसादीनां जलाशयेभ्यो जलग्रहणप्रतिषेधकर्मणि पुन शुष्णं पिच नियोजयामास । 'फुयवः पुनरम्यदेषां सर्वस्वं सर्वमेवापहृत्य कुरसं गन्धर्वदेशात् ताडयामास । तेनाऽयं कुत्सोऽति विह्वलो भूत्वा तैः प्रपले. शत्रुभि सह संग्रामे स्वयमशक्तः प्रयलपराक्रा-तं कश्चित् स्वरक्षकं व्यचिन्तयत् । तत्र संनिहितोऽपि पुरूरवस. पुन सम्नाडायुस्तेपा । दमने कथंचित् समर्थोऽपि शान्तस्वभावो दयालुवृत्ति प्राणिहत्यामधाने नियुद्धे सहसा न प्रिवर्तते । इत्यालोचयनेष कुत्सी राजर्षिरन्यानात्मरक्षकानरट्या स्वयममरावती देवपुरी गत्वा, स्वराजं देवेन्द्रमेव दस्यूनां दमर्नार्थमभ्यर्थयामासे । इन्द्र- स्वाराडित्येकोऽर्थः स्याराट् च, यहनां सन्नाजामकोऽधिपतिर्भवति । सर्वे सम्राजस्तस्याऽधिपत्यं स्वीच ,। किन्त्वसुरा पणया दस्यवश्चैते प्रया फेलमस्य स्वराजो देवेन्द्रस्य शासनमस्वीकुर्वन्तो विप्रतिपन्ना आसन् । काले काले तेषां दमनाय स्थभगवान् इन्द्रः शतचक्षुप्मानित्यं संनद्ध आसीत् । बहव श्वेन्द्रा 'पायक्रमेण देवलाकेऽमरावत्या राजधान्यां राजसिंहासनमलंचा । तेविदानी कुत्साभ्यर्थनकाले स्थायज्यसिंहासने वैकुण्ठोनाम देवेन्द्र 'आसीत् । स कुत्समुपेन दस्यूनां तेपामत्युग्नतां तरतामत्याचारपरम्परा चाकर्ण्य 'धर्म्यप्रजानुग्रहाथै दुष्टात्मनिग्रहं स्वकर्तव्य पश्यनेषां विनाशमैच्छत् । अराजकाना. मेषां दस्युकुलानामविदितगृहाणां चौरोचित त्या विलुण्ठ्योल्लुण्ठ्यं निर्गच्छता रयारश्यानां राजोचितं सांप्रतिमयुद्धमर्यादया नियुध्य निग्रहणं नावल्पते इत्यालोच्य स्वयमेव तस्मिन् श्वेतगिरिप्रान्ते गत्या तद्देशोचितं तत्समयाचितं तमा युचितं च दमनप्रकार पराश्य तेषां निप्रहं फरियामोत्यध्यवसाय तेन, पुत्सेन सहेय द्रुतगिदयारूद स्श्यं संप्रतस्ये । देवसेनासु च यदुविधास्यायेकां मारतीमेय - - ·[ ७t सेना पृष्ठतस्तत्रायातुमाशापयामास । तन युद्धप्रदेश स्कन्धावार सैनिकायस्थानायें गृहनिर्माणसंभारा भोजनीयाधनसंभारा शस्त्रास्त्रसंभाराश्च यथायथं तदनुगता एव तथानीयन्त । मरत्सेनिफागमन मागेव तीयोगिनाश्नाहोरानं गच्छता तो कुत्सद. केन्द्री श्वेतगिरे प्रत्यासन्ने निपधगिरी समाजग्मतु । कुरसानुमत्या स देवेन्द्रो दस्यु. रामनोपायपरामर्थ तावत् निपचे विश्रम्य स्कन्यागरं तय कल्पयामास । अथ कुत्सस्तत्र देवेन्द्रप्रीतये सामाभिपवरूपं दवेभोजनमहात्सवं महतोत्सहनातेने सो मदानासुप्रसन्नो दयेन्द्रस्ता दस्युना ग्रामनगराधास्थानयाथाय निश्चेतुं तदमनो- पायप्रकारं चाध्यवसातुं परामर्शमकरोत् । तत्र पुरस उवाच । निषधपर्वताद पूर्वत भवहन्तीना अञ्जनीकुलिशीचारपत्नीना पारे शिकानया प्रयासने युययप्रामोऽस्ति किन्तु ता अअन्यादयस्तिम्रोऽप्यतितरी दुस्ता प्रारजावेगा माणापहारिण्य मार्ग प्राप्यते । दासाथ यहयो मध्यमार्ग मागावरोधका परानतितरां विधवा पन्चीति दापद्वयं कुयवग्रामप्रान्त प्रयाणे निर्धार्यते । तत्रावस्यादिनदीनिस्तारार्थ पोकरवसस्यायामहाराजस्य राष्ट्रिशूरा नियुज्यताम् । ते हि तत्कर्मणि साधुनिष्णाता प्रतिपमा सन्ति । अथ मध्येमाग मार्गावरोधकानमतिलक्षाणा दानवीराणां ध्यामोहनार्थ दासवेप प्राप्यते सैनिका मरतो दवास्तायत् नियुज्यन्ताम् । दास. पेण तत्र सचरतामेषां मरता तन ययग्रामप्रान्ते सुकर प्रवेश संमान्यते । इत्येवं पुरसानुम येव तस्तै प्रकार सर्वमर्थकर्तयं तव पयमृश्य प्रतिष्ठमानो देवेन्द्र सहसा दस्युप्रान्तमाययो । तत्र च कुथवं प्रतरा निजधान । अथ प्रसुतहि प्रवीत्य युध्या पश्चात् राहिग्य नामान्य दस्युराजमपि निहत्य पञ्चाशत्सहस्राणि कदामा. रानि तस्मिन् प्रस्थानप्रामे सहारयामास । शुष्णमप्यानस्य यन्धयित्वा कापगृहे निजमाह । तुनं स्मदिभं च प्रोत्साद्य पेतसून जनपदान् कुत्साय समर्पयामास । वैशतु निगृहय पोखरवसस्यायोरधीनताया स्थापयामास । इत्थं सर्वमेषां कुत्सा- दीना विनष्टमर्थ पुन प्रतियादयन्नाग्र्याणा चैमवं चल चाधुणं चकार । स देवेन्द्रो. ऽश्रय निपने पुत्सादिमिरार्य समतिपूजित सुप्रसन्न पुसेनानेन राजर्पिणा सह सख्य चके । स दयेदाचितवेशभूपादिभिरेन कु.सं पुरस्टन्य स्वस्ये कृत्या सहैव दवलोकममरावती प्रति जगाम स्वागत कतु नगरोपान्ते समायान्ती शचीन्द्राणी समानवेशभूपापरिन्छदं पुरुपद्वयमिन्द्ररथे समारूढ दूरात् सहसायोपय तत्राऽय- मिन्द्रोऽयं कुत्स इत्येवमासा वियेकामायेन सशय प्रतिपदै । तमिन्द्र स्वगई कंचित्- कालं सादरमवस्याय पुरस्कृत्य च फाले गन्धर्वदेशे वेतसून प्रतिस्थापयामास | इति हि पुत्मोपाख्यानं भवति । अत्र चाफरी दिशब्देनेदीनी प्रतिपनाना गन्धर्वदे- शादत्तातो निषधपर्वताश्च पूर्वतधियानदीप्रान्तस्यकान्तारण्यमयपर्वतद्रोणियासिनो दस्युगणाना निग्रहणे प्रतिष्ठानपुराधिष्ठातुरायुमहाराजस्य नियोगो घेदमन्त्र धूयते । तस्मात्तत्रैव मनिहित क्वचित्मदेशे प्रतिष्ठानपुरसग्निवेशो लभ्यते इति गोध्यम् ॥४॥ अपि च वैकुण्ठो नाम -देवेन्द्रा येशं नाम राजमपराधिनमायो शत्रभूत निगृह्य तत्र पोकरपस्यायोमहाराजस्यायोनताया स्थापयामास । ययोकं मन्यसहित तापा, दशमण्डलस्यानपञ्चासे सूक्त- - T ·[ ८० " "अहं ल्धयं मृगयं श्रुतर्वणे यन्मानिहीत वयुना चनानुपक। अहं वेशं नम्रमा- यवेऽकरमहं सव्याय पडगृभिमाधयम् ॥ (१० मं०४६ सू०५ ०" इति । तथा च तद्दिनादारभ्येतशिवंशधरा अपराधिनोऽपरीतिनो वा प्रति. छानेऽवस्थानं चक्रुः । तदनुगामिनोऽन्येऽपि कतिपयेऽफरीदिनामानी राजाश्रयत्वमः भीप्सन्तः प्रजारूपेण तत्र प्रतिष्ठानपुरे निवसन्तिस्म । आयुमहाराजशिक्षया चैते कथं- चित् सम्याः सम्बभूवुः । त पर्वते प्रतिष्ठाननिवासिनोऽपरीतिनः काले प्रतिष्ठान- पुरवासित्वात्प्रतिष्ठाना उच्यन्तेस्म । ते व प्रतिष्ठानध्वंसोत्तरं प्रतिष्ठानादन्यत्रोपसर्प- माणा अपि प्रतिष्ठानपूर्वत्वात् प्रतिष्ठानशब्देनैव व्यपदेश्याः सन्तोम्लेच्छभापया पठा. न शब्देनाद्यापि व्यपदिश्यन्ते । पठानजातीयास्तु पठानशब्दमेनं पतानशब्दाऽपभ्रं- शमाहुः । पतानशब्दश्च म्लेच्छभापायां नौकाप्रतिष्ठानस्तम्भवंशे प्रयुज्यते । तत्सार- श्थेन कस्मिंश्चित् व्यक्तिविशेषे पतानशब्दप्रयोगात् तद्वंशधराणां पतानशब्देन ध्यव. हारात् काले पठानप्रवृत्तिरभूदित्याहुः । एवमपि नौकाप्रतिष्ठानस्तम्भवंशे वंशस्य प्रतिष्ठानत्वादेव म्लेच्छभापायो पतानशब्दप्रयोगादन्ततः प्रतिष्ठानशब्दाऽपभ्रंश. रूपतयैवास्य पठानशब्दस्योत्पत्तिः सुप्रतिपना भवतीति भाव्यम् । तथा चैषां पठान- शन्दपतिपमानां सम्यवर्याणां प्रतिष्ठानपुरयासित्वे कथंचित् प्रतिपद्यमाने तद- भिजनदेशप्रान्ते तस्मिन् गान्धारदेशे पुरायुगे प्रतिष्ठानपुरसनिवेशः प्रानो- तीति घोध्यम् । अपि च वक्ष्यते । पाहीकनगराधीश्वरः कश्चिदिलो नाम राजासीत् । तस्य पुषः शशविन्दु म जले । जाते पुत्रे स राजेलः पश्चात् मृगयार्थमरण्यमागतः फेनचित् दोपप्रसझेनाकस्मात् नीमारमाजगाम । ततो लज्जावेशाद् वाहीकं नगरमगत्वाऽन्यदेवनगरं प्रतिष्ठानपुरं नाम निर्माय तत्र प्रत्यतिछन् । थाहीके तु नगरे तस्य पुरः शशविन्दुरस्य राज्यासनमधितष्ठौ । प्रतिष्ठानं तु पश्चा- दैलेयः पुरुरवा नाम पुत्रो राज्यासनमधितष्ठौ इति हि रामायणे घाल्मीकीये व्याख्यातम् । तेनास्य प्रतिष्ठानस्य ध्रुवमनेन पाहीकनगरेण सन्निधानं गम्यते । घनाद प्रत्याचस्य स्वराज्यसमिधानेनैव सम्भवतोऽवस्थानौचित्यात् । समिहित. श्चायं प्रयागादपेक्षया घाहीफनगपत् गान्धारदेशः । नतु हिन्दुकुशशदेनेदानी प्रसिखात् पर्वतादुत्तरतो जम्बूनद्याश्चक्षुरपरनाम्याः फूले यः खलु याहीकदेशः प्रसिध्यति न स प्रश्ते तस्यैलस्य राजधान्यासीत् । तस्मिन्नेव रामायणेऽपरस्य कस्यचित् थाहीकदेशस्य हस्तिनापुरफेकयदेशयोरभ्यन्तरे प्रतिपमानात् । तथा हि मातकुले केकयदेशे गिरियजनगरे स्थितं भरतमयोध्यामानेतुं प्रस्थिता राजदूताः इस्तिनापुरे गामुत्तीर्य पश्चिमाभिमुखाः गच्छन्तः शादण्डानदी ततः कुलिका- पुरी तत सुमर्ती नदी ततो पाहोकदेशान् ततः सुदामानं गिरि पिपाशां चाति कम्य गिरियमनगरमाससाद इति रामायगे स्मर्पते। तेन हस्तिनापुरस्यैव पाडोकदेशान् प्रत्यासत्तिलंम्यते इति केन । सुधुपापरनामायमिलस्तायविश्वाको कनिष्ठनाता तत्समकालिकस्यादिश्यतोऽतिप्राचीनसमये तस्मिन् ने कियदेश- स्पंपादीफनगरं सम्मान्यते । अन्यथा इक्ष्वाकुसमयादारभ्य रामचन्द्रसमपं पावर ·- । [ ] पतिष्ठितस्य तस्य चाहीकस्य सर्वत्र भूयसी पस्मिद्वित्मवियत् । न चौतरमन्द पेशपाय घावोगावदस्य केयदेशस्य याहीपस्य पंचित् प्रसिद्धिरुपलभ्यते । तस्मात् पाहीकनगरवासिना पाश्चित् याणिज्यसम्बन्धेनान प्रायासनानामुपनि वेशेन कस्यचित्प्रदेशस्य रामचन्द्रसमये पाहीशदन प्रतिपत्तायपि 'नान वाहीक नाम नगरमासीत् । पाहीकेच नगरे सहली नाम राजाऽऽसीत् । तस्माच्चधुर्मदो- कूलस्यमेव तहाहीकमिह प्रतिपद्यते इति प्रेमः ॥ अथवाऽस्तु केकयानाकतनी बाहोकस्तथापि सन्निधत्ते पाहीकनगरात् स. गान्धारदेशः । तस्माद्वचनान्तरकवाक्यताऽनुरोधादस्मिन् गन्धर्वाऽभ्युषिते गाधा- रदेशे पवेदं प्रतिष्ठानपुरं सम्मान्यते ॥ ५ ॥ अपि च स्त्रीभूताया अस्या इलापास्तदानी गन्धर्वराजपुत्रो दुधश्चान्द्रिः पतिः रासीत् । स स्वराजधानी बाहीकनगरोमगच्छन्त्या इलायाः सौहान स्वदेश गन्धर्वाध्युपिते निवास प्रकल्पयेदिति सर्वथा सम्भाव्यते । बुधाश्रमसंविधाने चैतस्याः पुंस्त्याप्तये स बुधो मरुत्तराद्वाराऽश्वमेधयशं कायामासति स्मयते। बुधश्च गन्धर्वराजपुत्रत्वात् गन्धर्यदेशीयः । तेनावश्यं गन्धर्वाध्युपिते गान्धारे तवि- लानगरं प्रतिष्ठानमासीदित्यवगम्यते ॥ ६ ॥ तर सिन्धुदेशो गान्धारदेशधैक एपार्थ इत्येके । अत एवं सिन्धुनदात् पूर्वदिक- सन्निविष्टायास्तक्षशिलायाः पश्चिमदिकस्थितायाः पुक्लायत्याश्याविशेषेण गान्धारः देशान्तर्गतत्वं रामायणे व्याख्यातम् । परे तु सिन्धुनदात् पूर्वी 'देश: सिन्धुविषयः पश्चिमस्तु देशो गान्धारविषय इत्येवं भेदेनाहु । तत्र सिन्धुनदात् पधिमे गान्धारे। येयं पुष्कलायती नगरी प्रसिध्यति तय भरताFAणापूर्वकाले घर्धमान नगर 17 मासीत् ॥ - सा गन्धर्वाणां राजधानी भरतेन विध्यसिता पश्चात् पुरफलायती नाना परि. शताऽभूदित्याहुः । वर्धमान चैतम् चन्द्रश्यानां गश पुरा पुरत्रयान्तर्गतमेकं पुरल मासीत् । वर्धमानसानिध्येनैव च सुघुम्नेलाभर्ना गन्धर्यराजेन बुधेनेदं प्रतिष्ठान पुरं प्रतिष्ठापितम् ॥ T - यत्रायं पूरया राज्यं च तस्यैव चेदमन्यदुपनिवेशस्थानं 'स्वातधुल' नाम्योर्नयोः सगमस्थानादुत्तरतो गीर्ष्याः प्रार कूलस्थं हस्तिनगरम् । यत्रायो. स मोपे नापो अगाम भरतो या शकुन्तलया मात्रा सह पितरं दुष्यन्तं जगाम तथा पुरयसी राज्यान्तर्गतमिदं पुरप्रयं पुरत्रयसंनिवेशस्वारस्यात् सन्निहितप्रायमेव स्यादिति पश्यन्ति । सर्यथाऽपि सिन्धुनदात् पश्चिमतों गान्धारलेशे प्रतिष्ठानपुरमा. । सोदिति सिद्धम् ॥ ननु प्रदर्शिनं पूर्वमैतिहासिकानां पेंचनं या स्पष्टभुत्तर जातीतीरें प्रयोग भतिष्ठान प्रतिज्ञायते तदेतत् प्रतिष्ठानस्य गान्धारवंशीयत्वे यिष्यने-इति वे ·[ २ ] अन्यप्रतिष्ठानपुराभिप्रायेण तदुपपत्तेः । तथा हि-ययातिन हुष सम्राट वृद्धाव. स्थायां संपूर्ण साम्राज्यं पूरुप्रभृतिभ्यः पुत्रेभ्यो यथायथं विभज्य स्वमस्मिन् गङ्गा- पमुनासङ्गमस्थाने प्रयागे वानप्रस्थरूपेण न्युवासेत्यैतिहासिकाः प्राहुः । तत्रावश्यमस्य ययाते. सम्राज किञ्चिदुपनिवेशस्थानं प्रयागप्रत्यासत्या प्रकृतं सम्भाव्यते । प्रतिष्ठा नाधिपतिसम्बन्धाच्चैतस्य स्थानस्य स्वयं लोके प्रतिष्ठानसंज्ञा प्रवृत्ता संभाव्यते। क्रमेण सुदृढमूलाया लाकप्रसिद्धरनुरोधादस्य ययातेरुत्तरफालेपि तत्स्थानं प्रति- छानशब्देनैव व्यवद्वियमाणमासीत् । अतस्तदभिप्रायेणैव तानि सर्वाणि प्रयागमति- छानवचनान्युपपाद्यानि । न त्वेतावता प्रयागे प्रतिष्ठानमासीदिति कृत्वा गान्धारदेशे प्रतिष्ठानमासीदिति वक्तुं युज्यते । वाहीकानां केपांचिदन फयदेशप्रान्ते वाणिज्य- सम्बन्धेनसमागत्योपनिविष्टानामुपनिवेशस्थानस्य केकयदेशान्तर्गतस्य प्रदेशविशेषस्य वाहोकत्वेन प्रतिपत्तावपि नैतावतोत्तरभद्रदेशस्थस्य प्रधानभूतस्य वाहीकनगरस्या- पलाप. शक्यते कर्तुम् ।' उभयोः प्रामाणिकत्वेनौचित्यात तत्र तत्रार्थसमावेश. प्रलप्तः सम्भवात् । तस्मादस्तु ययातेरुत्तरकालं प्रयागेऽपि प्रतिष्ठानम् । किन्तु प्रधानभूतं चन्द्रवंश्यानां राजधानी प्रतिष्ठानं गान्धारदेशे एवासीत् । वंशप्रवर्त. कस्य पुरुरयसो गान्धर्वदेशेऽवस्थानप्रसिद्धया तत्प्रतिष्ठानस्य गन्धर्वदेशीयतयैव प्रतिपत्तुं युक्त्वात् । T यतु गान्धारदेशस्य द्रु वंशधरण, गान्धारण विनिर्मितत्चात् तस्याद्र राज्यान्तर्गतत्वं पूर्वमाख्यातम् । तेनैतस्य पूरो. सम्राजस्तत्र देशे प्रधानराजधानी प्रतिष्ठान न संभयतोति केचिदाक्षिपन्ति । तदसत् । तेपामैतिहासिकवचनानां गान्धारेण गा-धारनगरनिम्नाणे तात्पर्य्यायधारणाददोपात् तदिदं नगरं प्रयस्त्रिं. शदक्षांशदेशीय (पटपटि पश्चिमदेशान्तरे) संनिविशते । तच्च साईचतुरिंग- शदक्षांशस्थाइ ( हासततितमपश्चिमदेशान्तरस्थाच्च ) प्रतिष्ठाननगराद् दक्षिण. पन्धि संपद्यते । संभवति हि प्रतीच्यमाण्डलिकस्यापि तस्य द्रुह्योतृस्नेहेन पूरोरनुमाया तदाझया था पूरुसाम्राज्यान्तर्गते गन्धर्यदेशेऽपि स्वदव्यन्ययेन गान्धारनगर निर्माय पूरवं प्रमचे समर्पणमिति नैतायता गन्धर्वदेशमात्रस्य ब्र राज्यान्त.पातित्यं प्रानोति । परानुमत्या परस्य देशेऽपि परेणाऽपि नगरादि- निर्माणस्य केनचिनिन्न संभाव्यमानन्यात् । अपच क्रमेण प्रसिद्धि प्राप्तस्य गान्धारनगरस्य सम्पन्नवायं गन्दर्यदेशोऽपि गान्धारनाम्ना प्रसिद्धोऽभूदित्य- न्यदेतत् । तस्मातायता गान्धारदेशे प्रतिष्टानसत्तो नोपपद्यते--तियोध्यम् । यत्तु अन्तरिक्षचारिणां गन्धर्याणां विषयेषु गान्धारेषु प्रतिष्ठानपुराभ्युपगमे- "क्षितापसि राजेन्द्र अन्तरिक्ष घराम्यहम्"। इति शकुन्तलाषचन वियम्यते । प्रतिष्ठानस्यान्तरिक्षयतितया दुप्यन्त- स्पाप्यन्तरिक्षचारित्वोपपरियुक्तम् । तदप्यसारम् । मनुष्यजातीयस्यमसि । फायपिणीसन्तानल्या गन्धर्षगातीयाऽहमस्मि। मनुप्पास्तु पृथ्वीलोपचारिणो ·[ ८३ 1 प गन्धर्वा अन्तरिक्षचारिण इति जातिमूलकान्तरोपपादने तदधनस्वारस्योपपसी निवासस्थानमूलकान्तरोपपादनस्य तत्रानभिप्रेतत्यात् ।युक्तं चैतत् । न हि तावद अइसीति मध्यमपुरुषस्वारस्येन दुप्यन्तव्यतरन्तरिक्षचारित्यप्रतिपेथे तात्पर्य मुनेनु युज्यते । शकुन्तलाजन्मस्थाने फण्याभमेऽन्तरिक्षस्थानस्येऽप्यस्य दुष्यन्तस्य पूर्ष यातायातोपपादनात् । एवं दुष्यन्तस्य फुलामिनायेणायन्तरिक्षवारि नापवृज्यते। पुरुरव प्रमुसानां सर्वपामेवान्तरिक्ष नन्दनवनादी विहारस्याख्यातत्वात् । पचाय निवासस्थानाभिप्रायेणापि तदन्तराप्यानवात्पर्य न समायते । पुरवः. पुत्राणां गन्धर्यविदितत्वस्य लैमादिपपपादितत्वात् । तस्मामात्यमिनाये. वेदमन्तराख्यानं निष्कृप्यते, नव्यक अभिप्रायेण पुलामिप्रायेणाभिजनाभिमायण घेति भाग्यम् । अस्तु पामिजनाभिप्रायेणाप्यन्तरोपपादनं तथापि स विरोधो नास्ति । रायतीनिर्गमस्थानाद्धि पृथिव्यन्तरिक्षयोविभागोभिप्रेयसे । तच्च स्पानं परिवादक्षांशदेशीयम् । प्रतिष्ठानपुरं तु सार्द्धचतुरिंशदक्षांश. देशीयम् । प्रतिष्ठानपुरं तु साईचतुस्विशदक्षांशदेशीयादस्तिनगदक्षिणतः संनिविशते । तथा च पृथिन्तरिक्षदेशवासिय नास्तीति युक्तं शकातलाया. स्तदन्तराख्यानमिति सन्तोष्टव्यम् । अपि च-राज्यं स कारयामास प्रयाणे पृथिवीपतिरित्त्येवं हरियशे प्रथमपर्वणि पविशेऽध्याये यवता यविद पुरुरवामभृतेरपि फस्यचित् सम्राज प्रयागप्रतिष्टाने राज्यकरणमाख्यायते तत्प्रयागप्रतिष्ठान तत्संनिहितलोकेभ्य. ध्रुतवतां, दूरदेशस्थित तु गान्धारप्रतिष्ठानमश्रुतयतां पांचिदैतिहासिकानां भ्रान्तिमूलकं प्रतिज्ञानं स्यादित्युपेक्ष्यते अथवाऽनेकनदीसंगमामफरचं प्रयोगलक्षणमभ्युप. गच्छतां तत्र गन्धर्वदेशेऽपि फश्चिदन्य प्रयागोऽभिमत स्पादिति भाव्यम्। अस्ति या तदेशेऽपि सि-धुचच सीतानां नदीनां सन्निहिता काचिदन्या नदी यमुना माम वदुक्तं कसंहितायां सप्तममण्डलस्याप्टादशेसूक्ते "आवदिदं पमुना तृत्सवध प्रान भेदं सर्वताता मुपायत् । अज्ञासच शिपयो, यक्षयश्च वलिं शीपाणि जमुरव्यानि ॥ १८॥१॥" इति । यमुनानान्तवासिनस्तरसमान्तयासिनया सर्व देवेन्द्रमप्रीणयन् । अन्न दवेन्द्र सर्वप्रकारं भेदमत्यजन । अजाशियनुप्रान्तवासिनश्च सर्व राजान शीर्पयाहचानि चाश्वादियानयाह पानि च द्रव्याणि पलं प्रापयामारि- त्यर्थः । तत्र शिजनपदोऽयं चन्द्रमागाप्रमोदर्घस्थानगताअनपदादन्य एव स्यात् । चक्षुसाहचर्येणाख्यातत्यात् । एवं यमुनापि प्रसिद्धयमुनाती भिन्नय प्रतीयते । सृल्लुसाहचयेणाख्यानात् । तथा चावश्यं सिन्धुगङ्गायाँ गौरीगङ्गायां वार संगताया कस्याधिनद्या यमुनेति संज्ञा संभाव्यते । तयोरेय च संगमस्थानस्य प्रयासमापि स्यादिति संभावयाम । तथा च नैहायता प्रयागशम्दश्रवणमात्रेण प्रमाणान्तरसि प्रतिष्ठानस्य गन्धर्वदेशान्तर्गतत्यमुपक्षप्तुं युज्यते इति योध्यम् । अवश्यं चैतदेयमध्य- यसेयम् । अन्यथा पुरूरव.कालादेव त्रिवेणीमसिद्धस्य प्रयागस्य प्रतिष्ठानत्येऽन्युपग- म्यमाने पुरु स्यपुत्रं प्रतिष्ठानसभाज्यसिंहासने प्रतिष्ठाप्य ययातेरत्रप्रयागे पनवास- मुया जीवनशेपेऽयस्थानं नोपफत । प्रपागप्रतिष्ठानस्य साम्राज्यप्रधानराजधानी नगरतया सत्र धनयासललेश्योक्तिकत्वात् । अत एवेदं प्रयागमण्डलं तदानीमा ·T न । + - . [ ८४ ] धर्मतीर्थस्थानमरण्यबहुलमेवासीदिति गम्यते । तीर्थदृष्ट्या तत्र पदाचिनिवसता. मपि पौरवाणां प्रधान राजधानी प्रतिष्ठानं गन्धर्वदेशे एवासीत् । अत एव पुरुरयसो गन्धर्वदेशवासित्वमिवास्य 'पुत्राणामपि तद्देशवासित्वमैतिहासिक स्मर्य्यते। याह लैग, पट्पष्टितमाध्याये- "तस्य सप्ताभवन् पुत्रा सर्वे वितततेजस । गन्धर्वलोकपिदिता भवभका महावला" । इति । तस्मात् पुफलावती सन्निधाने कचित्प्रतिष्ठानपुरमासीदिति निष्प्रतिपक्ष सिद्धम् । इति चतुर्थों प्रतिपत्ति ॥४॥ आसां चतसृ णा प्रतिपत्तीनां चतुर्थी साध्वी प्रामाणिकमवलयुक्त्युपेतत्यादिति घयमध्यघस्याम । तदिदं प्रतिष्ठानपुर केन विनिम्मितमित्यन मतवयं भवति । वैवस्व तन मनुनैवेदं नगरं पिनिर्माय सुद्युम्नाय स्वपुभाय समपितमिति पराशर प्राह । यथोक विष्णुपुराणे- "तत्पिपातु वसिष्ठवचनात् प्रतिष्ठान नामनगरंसुद्युनाय दत्तं तच्चासो पुरुरवसे प्रादाद" इति । इरियशेऽप्येवमुतम्--- वसिष्ठपचनाच्चासीत् प्रतिछाने महात्मन । प्रतिष्ठा धर्मराजस्य सुद्युतस्य कुरूद्वह ॥ १॥ तपुरूरवसे प्रादादाज्य प्राप्य महायशा । सुद्युम्न कारयामास प्रतिष्ठाने नृपत्रिया ॥२॥ इति । ब्रह्माण्डोपोद्यातस्य तृतीयपादे परितमेऽध्याये चेयमुक्तम् । अथेदवाकुणा महाराजेनेदं नगरं निर्माय स्वभगिन्य इलाय समर्पितमिति परे प्राहु । अथ याही काधीश्वरोऽयं सुद्युम्नी महाराज स्त्रीभावमागय लमावेशाद् याही नगरमगत्या बहिरेव यत्रावतस्थे तत्रैव तत्प्रीत्या तदर्ता युधो गन्धर्वराज प्रतिधानं मास नगर प्रतिष्ठापयामासेल्युक्तं रामायणे । तदित्यं सर्वकवास्यतयाऽयमर्थ प्रतिपद्यते यत् । विल पुरा मनुना सुनाय पाहीफ नगरं दत्तमासीत् । पश्चात् तस्य स्त्रीभावोत्तर मनोवेयस्यतस्येवाशेव॒धस्य च प्रयत्नादिद नगरं पिनिम्मितमासीदिति । इति प्रितिष्ठानपुराख्यानं समातम् ॥२॥ । रस्य चतह प्रतिष्ठान पुरस्य निर्माणसन्धन मतपयमुलं भवति । एवं तावत् प्रतिष्ठानपुरं मनुना विनिर्माय सुषुम्नाय दत्तमित्येकम् । रयाणा विनिर्माण स्यमागिन्य इसाय वृत्तमित्यपरम् । मनुना बाहीकं नगर मुघुम्नाय दत्तमा- सीस् किन्तु समस्यैव स्त्रीभायोत्तरमिरानासा प्रमिदिरभूत् । ततोराहीक- नगटेषस्थानमरोचयमानाया इलायाः प्रतिष्ठानाय तर भर्ना गन्धर्वराजेन बुधेनदं .

·[ ६५ ] प्रतिष्ठानपुरं निम्मितमिति तृतीयम् । तत्राचे मतद्वये तावदिलासुद्युम्नयामिन्नत्वं प्रतीयते इति युक्तमुत्पश्यामः । किन्तु सृतीयस्मिन् मते इलासुद्युन्नयोरमिन्नत्वमुच्यते। तनावकल्पते । स्त्रियाः पुरुषस्य चैकत्वासंमयात् ।। अतस्तद्विपयमिदानी विचयामः॥ इलासुद्युम्नसंपन्धेन तायन्मतचतुष्टयं भवति 1,(१) वाहीकनग. राधिष्ठाता तच राज्यं कुर्वाणः स इलो राजा पश्चादिलानानी स्त्रीयभूव स्त्रीमावो. तरं तु वाहीक त्यक्त्याऽन्यत्र प्रतिष्ठानपुर निर्माय तम जीयनशेष यापयामास इत्येकम् ॥ (२) प्रतिष्ठानपुराधिष्ठाता तय राज्यं कुर्याणः स सुद्युम्नः पश्चादिला नानी स्त्री भूत्वा तव प्रतिष्ठानपुरे जीवनपर्यन्तं राज्यं चक्र ॥ इति द्वितीयम् ।। (३) इला (१-लले. अ.६६) तायदियमिक्ष्याकुप्रभृतीनां ज्येष्टा भगिनी । सा होतुरपचारात् जन्मनेय स्त्रीरूपा सती पश्चात् मित्रावरुणप्रसादात् पुस्पं माय सुद्युनो नाम भूत्वा पश्चात् शरयणप्रदेशात् पुनरिला नानी स्त्री बभूव । सा पुनः पुरुरवसः प्रयत्नात् पुमानभूत् । दक्षिणदेशीयदण्डकारण्यान्तर्गते प्रतिष्ठान पुरे चैतस्या दायप्राप्त राज्यमासीदिति तृतीयम् ॥ (४) इक्ष्वाकुमभृतीनां ज्येष्ठा भगिनीयमिला प्रतिष्ठानपुराधिष्ठात्री दायप्राप्तेऽ. स्मिन् नगरे राज्यं च । मुद्युम्नस्तु तेषां सर्वफनिष्टो भ्राता। स बाहोकपुराधि. टाता राजासीत् । किन्चिलायाः स्त्रीत्वाद राज्यकर्मणि तत्साहाय्यामिक्ष्वाकुणा नियुक्तोऽयं सुद्युनः प्रतिष्ठानपुरे सचिवरूपेणावस्थाय चिराय राज्यकर्मसु प्राधान्य मापद इति चतुर्थम् । इत्थं चतुर्णी मतानामायेषु त्रिपु सुद्युम्नश्चेला चैक एवार्थः सिध्यति । चतुर्थे तु मिथस्तयोमदं पश्यामः ॥ तान्योतानि मतानि क्रमेणोपपादयितुमादौ तारत् प्रथमं मतं वैशयेन प्रदर्शयामः । रामायणे यात्मीकीये भगवान् रामचन्द्रः स्यभ्रातृम्यस्तदिलाचरिप्रमा. चक्षाणो जन्मनः पुरुष कर्दमस्य मुनेः पुत्रं पाहीकजातीयं कंचिदिलं नाम राजानं पाहीकाधीश्वरं शिवकोपात् स्त्रीत्वं गतमाएपाय संवर्तशिष्येण मरुत्तनाना राश कतादश्वमेधात् तस्य पुस्त्वप्राप्तिमाचष्टे । तथाहि रामायणश्लोका प्रदर्षन्ते- ""श्रूयते हि पुरा सौम्य कईमस्य प्रजापतेः । पुत्रो चाहीश्वरः श्रीमानिलो नाम सुधार्मिकः ॥ २ ॥ स राजा पृथिवी सयौं घशे कृत्या महायशाः। राज्यं चैव नरव्याघ्र पुत्रवत् पर्य्यपालयत् ॥२॥ १ सुरश्च परमोदारदैतेयश्च महाधने. । नागराक्षसगन्धयैर्यध सुमहात्ममि. ॥an - H ·1 ८६ ] पूज्यते नित्यशः सौम्यः भयाते रघुनन्दन । अविभ्यंश्च त्रयो लोकाः सरोपस्य महात्मनः ॥ ४॥ स राजा तारशोऽप्यासीद्धर्म पीयें च निष्ठितः । बुद्धचा च परमोदारो वाहीकेशो महायशाः ॥ ५॥ स प्रचके महायाहुमृगयां रुचिरे घने । चैत्रे मनोरमे मासि सभृत्यवलयाहनः ॥६॥ मजघ्ने स नृपोऽरण्ये मृगान्छतसहस्रशः | हत्वैव तृप्ति भूच्च राक्षस्तस्य महात्मनः ॥ ७॥ नाना मृगाणामयुतं वध्यमानं महात्मना। यत्र जातो महासेनस्तं देशमुपचक्रमे ॥८॥ तस्मिन् प्रदेशे देवेशः शैलराजसुतां हरः । रमयामास दुर्धर्षः सर्वैरनुचरैः सह ॥३॥ कृत्वा स्त्रीरूपमात्मानमुमेशो गोपतिध्वजः। देव्याः प्रियचिकीर्षुः संस्तस्मिन् पर्वतनिझरे॥१०॥ तस्माद् यजामहे सर्वे पार्थिवार्थे दुरासदम् । कर्दमेनैवमुक्तास्तु सर्व एव द्विजर्षमाः ॥ ११ ॥ रोचयन्ति स्म तं यज्ञं रुद्रस्यायधनं प्रति । संवर्तस्य तु राजर्पिः शिष्यः परपुरञ्जयः ॥ १२ ॥ मरुत्त इति विख्यातस्तं यज्ञं समुपाहरत् । ततो यज्ञो महानासीद् बुधाश्रमसमीपतः॥ १३ ॥ रुद्रश्च परमं तोपमाजगाम महायशाः । अथ यज्ञ समाते तुप्रीत. परमया मुदा ॥ १४ ॥ उमापतिर्द्विजान सर्वानुवाच इलसन्निधौ। प्रीतोऽस्मि हयमेधेन भकधा च द्विजससमाः ॥१५॥ । अस्य घह्निपतेश्चैव किं करोमि प्रियं शुभम् । तथा वदति देवेशेद्विजास्ते सुसमाहिताः ॥१६॥ प्रसादयन्ति देवेशं यथा स्यात् पुरुषस्त्विला।।" ततः प्रीतो महादेवः पुरुषत्वं ददो पुनः ॥ १७ ॥ अत्र मरुत्तोऽयमविक्षितः पुत्रः सूर्यवंशीयः । तेन मरुत्तेन समकालोयमिल: सुाम्रो नेक्ष्वाकुसमकाल इति निर्धार्यते । पुंस्वकाले चैतस्यैलस्य शशविन्तुर्नाम पुत्र आसीनतु पुराणोक्ता गयोत्कलविनताश्वा इति च विशेषोऽयधार्यते । स्त्रीत्व काले चैतस्या इलायाः पुररवा नाम पुत्रः कार्तिकेयजन्मस्थानस्य श्वेतगिरेः संनिधा. नेऽभूषतु पुराणोक्त कनखलसंनिधाने पुरुपर्धते इत्यपि विशिष्यते इति रामायणीपं प्रथमं मतमुक्तं भवति ॥ १॥ एतद्रामायणपाठत पुरात्वे परोक्षार्थज्ञानसाधनी काचिदावर्तनी नाम विद्या षषु प्रचरितासीदिति विज्ञायते ॥ २॥ : , 1 -- . " 11 ।

·।
.
r
मृयुमोपाख्यानम्-तन खिलिखितोपारयानम् ॥ अथ द्वितीये तु मते
प्रतिष्ठानपुराधिष्ठाता सुयुनो नाम फचिन्महाराज आसीत् । ब्राहोऽशताध्याये
सुपुत्रोयमिटशाध्येन व्यपदिश्यते । अस्यैच मुद्युम्नस्य राज्यशासनकाले समय
लिखितश्चेति हौ भ्रातरी तपस्थिनायास्ताम् ॥ अलर्कपुनो महर्जिगोप-यस्तयोः
पिताऽऽसीत् । हिमालयराजकन्यानामपर्णकपणे कपाटलानां पार्यतीत्याप्यया प्रसि.
दानां सर्वकनिष्टकपाटला पार्वती तयोर्माताऽऽसीत् ॥ तदुक वाले द्वात्रिंशोऽध्याये ।
"सोपि पालेन शैलेन्द्रो मेनायामुदपादयत् ।
अपर्णामफपर्णा च तथा चकपाटलाम् ॥ १॥
उमा तासां परिष्टा च महादेवमुपस्थिता ।
दत्तकश्योशना तस्य पुनः स भृगुनन्दन ॥२॥
आसीत् तस्यैफपणा तु देवलं सुपुये सुतम् ।
या तु तासां फुमारीणां तृतीया कपाटला ॥३॥
पुषसा तमलस्य गीपन्यमुपस्थिता ।
तस्याश्च शालिसिती स्मृती पुपाययोनिजी ॥४॥
तयोश्च पृथक पृथगायसथी सैतवाहिन्या नधा उपफूलेऽनतिदूरे सनिविष्टी
पुष्पफल:रतिरमणीयायारताम् । तर कदाचिल्लिपितो यहच्च्या शाश्रम-
माजगाम । शवस्तु कचिनिपातस्तदानीमाथमै नासीत् । म्रात्रा हीनमाश्रमं दृष्ट्या
वेदागमगप्रतीक्षया तम स्थातुमौहमानः स कालयापनच्या तदाश्रमवृक्षेभ्यः
फलान्याहत्य तय स्थित्या विश्रब्धं भक्षयामास । भक्षयत्येय च तस्मिन् शलो.
प्याश्रममाययौ। फलानि भक्षयन्तं लिखितं, रया शह उवाच । कुत एतानि.
फलान्याहतानि, अन या केन तुना भक्षयसीति । ततोऽयं लिखितो ज्येष्ठं मातरमुप-
एज्यामियाद्य च प्रहसनिय विनयेनोवाच-इत एवैतानि मया गृहीतानीति ।
ततस्तोत्ररोपाप्रान्तः शोऽनयीत् अदत्तान्येतानि फलानि स्वयमाददानेन स्वया
स्तेयमिदमाचरितम् । तेनादत्तादानपापनाकान्तोऽसि स त्वं गच्छ राजानमालाच
स्यं पापमुक्या पापनिकाय तेन कृतं चौरदण्डं धारय । ततस्ते स्वधर्मोऽनुपालितः
स्यादिति । इत्यमुक्तः स लिसितः सत्यरं तद्वचनात् राजानं सुघुम्नमाजगाम ।
आगतं च लिखितम तपारेभ्यः श्रुत्या सहामायः पद्भ्यां पहिरभ्यागत्याभिधाय च
तेन सदान्तः प्रयियेश । आसनादिमिरम्पर्य सप्टाय च तं पप्रच्छ । किमर्षमागम-
में तन्मे सतितलिखित उचाच-
"अनिस्पृष्टानि गुरुणा फलान्याहत्य चाश्रमे ।
भक्षितानि मया राजन | तम मां शाधि माचिरम् ॥१॥
-
--
सपन्नउवाच-
पुष्पमूलफलादीनि चन्याऽपरिघृतानि चेत् ।
निषेधलक्षणाऽभाषे गृक्षानो नापराध्यति ॥२॥

·[ ९८ ] iचानस्पत्यं मूलफलं दार्यन्यर्थ तथैव च । "गणं च गाभ्यो मासार्थमस्तेयं मनुरवीत् ॥ ३॥ द्विजोऽध्या क्षीण वृत्तिविक्ष मे च मूलके । आददानः परक्षेत्रान्न दण्डं धातुमर्हति ॥४॥.. . . । लिखित उवाच- "श्यमेतद पवाद त्वं किन्तु पापानुपति यत् । तदपापमपि त्याज्यं धर्मशुद्धिमभीप्सता ॥५॥ यः स्वास्यदत्तान्यादत्तेऽपदा ध्यानपि क्वचित् । दोषानुदर्शिनी स्तेये बुद्धिस्तस्य मलथा भवेत् ॥ ६॥ एयमाह मम माता ज्येष्ठः शो गुरुमम । तथैव श्रूयते धर्मगाथाऽप्यन पुरातनी ॥ ७ ॥ ईशावास्यमिदं सर्व यत् किच जगत्यां जगत् । । तेन त्यक्तेन भुञ्जीथा मा गृधः कस्यचिद्वनम् ॥5॥ ri मुघुम्न उपाच-, "प्रमाणं बेमतो राजा भवतो दण्डधारणे। अनुशायामपि तथा हेतुः स्यादेव भूपतिः ॥ स भवानभ्यनुज्ञातो मया दोपात् विमोचितः । कामानन्यानतो हि करिष्यामि हि ते वचः ॥ मालिखित उवाच- "अदण्डनेऽभिशस्तस्य धर्म न स्याद् रढास्थितिः इच्छामि दण्डमेव स्वं यत्र पश्यामि दुष्टतम ॥ भ्रातरं यदि यास्यामि छन्दममनो हादण्डित. "धर्मस्थस्य सतस्तस्य पापबुद्धिर्भवेन्मयि ' 'इत्यं राज्ञा छन्दयमानोऽपि स लिखितो भृशं पातकात् भीतो दण्डमेव वरया: मास । ततः सुद्युम्नस्तस्य करी प्रच्छेदयामास । धृतदण्डस्तु लिखितो भ्रातरं शर्स गत्या क्लेशादात उपाच-गृतदण्डोऽस्मि भगवन् । इदानी मेऽपराधं क्षन्तुमईसि । शह उवाच- "न कुप्ये तव धर्मशः न त्वं दूपयसे मम । धर्मस्तु ते व्यतिक्रान्तस्ततस्ते निकृतिः वृता॥ त्वं सैतवाहिनीं गत्वा तर्पयस्व यथाविधि। देषान प्रापीन् पितृ चाऽथ मेवाधर्मे मनः कथा ॥ - --- - 1 - ·. [ ] इत्थं शतामया लिखितो नहीं समाहितोमवगाहा तर्पणार्य प्रकारे । नाम- वाहनानस्य तस्य पुनः प्राग्वदाह मादुरास्तान । विस्तितः स तो याह मातुर्दश- • यामास । सोऽप्रयोत्तरसा मया सतम्मा ते तत्र विशाऽभूत् । देवं होदात्र विहितं द्रष्टव्यम् । लिखित उवाच- पदीशं ते तपसो पोथ्यमस्ति स ताई फस्नानादं त्वया पूर्वमेय पूतः कृतः किमर्थमहं राजसदनं प्रेषित इति । राह उवाच- अवमेतन्मया कार्य नाहं दण्डधरस्तव । इत्यं ततः स नृपतिस्पं चापि पिमिः सह ॥१॥ गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्य्यमजानतः । पर्य प्रतिपत्रस्य न्याय्यं भवति शासनम् ॥ २॥ उत्पथं प्रतिपने तु ब्राह्मणेऽपि त्वयोरशे । दण्डेन शासन यार्नु मधिकारोऽस्ति भूपतेः ॥३॥ इत्यमाश्यस्तो लिखितः पूतः प्रसनः स्याम जगाम । अब फश्चिदित्थं प्रत्ययतिष्ठते । यदिदमत्र शैशायमे लिखितेनादत्तानि फला. न्याहतानि तन धर्मविरुद्धं भवति । पुरामालेऽपि भारतीय धस्थितिकारपहरणीय- दव्यप्रकरणे फरमूलादीनां परिगणितत्वान् वाम्यनुसायतिरेऽपि तदादानेऽप. राधाभावात् ।। यथोक्तं मानवीये- "यानस्पत्यं मूलफलं दार्वग्न्यर्थ तथैव च । तृणंचनाम्यो प्रासार्थमस्तेयं मनुरप्रवीत् ॥ (51३३६) द्विजोऽश्याः क्षीणतिद्वाविच द्वे च मूलो। आददामः परक्षेत्रात्र दण्डं दातुमर्हति (८ अ, ३४१ ) 1 गौतमीयेऽपि~ "वीरुदनस्पतीनां पुष्पाणि स्वयदाददीत । कलानि चापरिवृतानाम्"-इति, तथा चानपरा लिखिताय हस्तरेदात्मकठिनदण्डानुसादानं सुद्युनस्यापि नावकल्पते इति॥ तत्र मः-व्यवस्थित हीदं देशकालापापद्रव्यपात्रानुरोधेन धर्मप्रकरणं भवति । नानपेट्येतानि धर्मो रूपं धने । तया चेदमादानमस्तेयं द्विधोपपद्यते । निषेधलक्षणा. भावात् साधारणीकृतमेकम् । क्षीण वृत्तेपकृतं च द्वितीयमिति। तत्र लिखित क्षोण वृत्तित्वाभायाकलादानं नाप दस्तमित्यधर्मः प्रामेति । लिखितस्य स्वयं दण्डग्रहणामहेण व शहाश्रमस्थफलानां साधारणीकृतत्वं नासीदिति विज्ञायते। तथा च तदादानेऽप्यधर्मः प्राप्नोति । तस्तावितोऽयं सुधुनम्तो लिखितदण्ड . । इति मान्यम् ॥

·[१०] अत्राहुः-अस्ति खल्यन्योऽपि राजा सुंद्युम्नो यथा सूर्यवंशे युधनाश्वस्य पिता सुद्युन्न इत्युच्यते । तथापि न तत्सामयिकमिदं शहलिखितोपाख्यानम् ॥ अनाप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । इति शान्तिपर्वणि त्रयोविंशाध्या व्यासेनोकः पुरातनेत्यक्षरस्यारस्यादतत्सामयिकत्वस्यैधावगात् । युवनाश्वपितु सुद्युतस्य तु वेदव्याससमकालमायत्यात्-रति केचित् ॥ परेतु युवनाश्वपितु. सुद्युलस्यैव संपन्धेनेदं शंखलिखितोपाख्यानमाहुः । तदीयराजधान्या अपोध्यायाः शंखलिखितवनस्थानसंनिहितत्वात्, गन्धर्वदेशीयप्रतिष्ठानपुरस्य विप्रष्टत्वाच्च । तत्र तत्वं मृग्यम् । वाराहपुराणोक्तः काशिराजस्य सुप्रतीकस्य कनिष्ठपुत्रस्तु सुनो नेतच्चरितनायक. संभाव्यते । तज्ज्येष्ठभ्रातुदुर्जयस्य काशिराजस्य महामतापित्वेऽपि तयरजस्य सुद्युतस्य अविशिष्टराजत्वाद् दुर्जयमगत्वामुद्युम्नं प्रति लिखितगमनस्या- समअसत्वात् ॥ अथ यतोऽस्यां सैतवाहिन्यां नद्यामवगाहमानस्य लिखितस्य वाह प्रादुरास्तां ततस्तदिनादारभ्यैवास्याः सैतवाहिन्याः सरितो याहुदेति नामान्तरं प्रसिद्वमभूत् । इति सुद्युन्नोपाख्याने शवलिखितोपाख्यानम् ॥ अथ सुधुनोपाख्याने यक्षोपाख्यानम्-- स एप प्रतिष्ठानपुराधिष्ठाता महाराजः सुथु लोऽत्यन्तं मृगयाव्यसन्यासीत् । *स भूयो भूयो मृगयां चरनेकदा महत्या सेनया मृगयामाजगाम ॥ स हिमालय प्रान्ते वहुव्यालसमाकुलं गहनं चनं परिवभ्राम । तर वनोद्देशे परिममन् मृगान करून शशान सूकरान् खगान गययान् शरभान महिषान् समन्वनकुक्कुटान् अन्याश्चैवं. विधान मेध्यान हिंस्रान् वा पशून निघ्नन् मनो विनोदयामास । मृगयागतमानसः स फश्चित् कालमटव्यामेव स्थातुं मतिमाधाय राज्यतन्त्रपरिचारकानमान्यानुवाच । "गच्छन्तु नगरं सर्वे भवन्तोऽवहितेन्द्रियाः1: देश कोशं पलं राज्यं पालयन्तु यथाक्रमम् ॥ १॥ आदायामीन घसिमेऽपि तथा यातु पितेव नः । घस्यामि मृगयाशील. कंचित्कालमहं वने ॥२॥ अरण्यभोगमुग्भिश्च घाजिवारणमानुपैः । मृगयाशीलिभिः कैश्चिद्विना यान्तु परे पुरीम् ॥३॥ ( माहोऽष्ट शताध्याये १०८) इत्थनासतास्तेऽभात्याः प्रतिष्ठानभाययुः । स तु राजा सुयुतः स्यं हिमवन्तं गिरिमेय शनैः प्रायात् । स तत्र कंचित्कालं निवासाय स्वसनिवेशयोग्यं रमणीय स्थानमन्वेषयामास । अकस्मात्तत्राति विशद राजोचितं गिरिकन्दरं प्राप्य संनिवेशाय मनोदधे । तचं गिरिफन्दरं समन्यु नानः कस्यापि यक्षश्वरस्य स्थानमासीत् । समानानोच तस्य भार्यासीत् । तया सह मृगयायिहाराद्यर्थे स यदा पचिदन्यत्र संसार तदानीमेर शून्यं स्थान ·[ ६१ ] मालोक्य राजा सुद्युत्नस्तद्वासस्थान रम्यं गिरिगहरमकस्मादाचक्रमे । स यक्षः समार्यः प्रत्यावृत्य स्वस्थानं महत्या सेनया समेनेन राशाकान्तं दृष्ट्या ममेदं स्थानं दीयतामिति राजानमर्थयामास । किन्तु राजदूतेन ताडितः स भूयो व्याकुल- श्चिन्तयामास- "इलं जेतुन शनोमि याचितो न ददात्ययम् । हृतं गेहं ममानेन इन्त किं करवाण्यहम् ॥१॥ सोऽन्यानपि यक्षानाहय तानुवाच "युद्ध जित्वा च राजानमिलमु द्वतदन्तिनम् । गृहाधथान्यतो याति मम तक'मईथ ॥" इति । एवमुक्तास्ने युद्धदुर्भदा युद्वार्थमायोजन कृस्या मुफेयोचुः- "गुहालयोऽयमस्माकं निर्गच्छास्माद्रुतं नृप । नोवेद्युद्धात्परिनष्टः पलाय्य त्वं गमिष्यसि ॥ एवं यक्षरुकः स राजा सुयुनः क्रोवरक्तझगो युद्ध कर्तुमारेभे । स महावी राजा तान् सर्वान् यशान जिया दशरात्रीस्तनोवास । स तु समन्युर्नाम यक्षो विजितो हताहो दुःख कातरो यत्र तत्र बने विवरन भूयसा चिन्ताकान्तः राजान- स्वमा- समामुवाच । - "पजायं दुर्मना. कान्ते व्यसनासकमानस.। कथमायाति विपदं तत्रोपायो विचिन्त्यताम् ॥१॥ पापिनामिह राज्यानि व्यसनान्तानि निश्चितम् । तस्मात् पापिनमेनं वं प्रापयोमावन प्रति ॥२॥ प्रविशेतन राजायं स्त्री भविष्यत्यसंशयम् । पुभानुभावनं गत्या स्त्रीत्वमेतीति विद्युतम् ॥ ३॥ एवमुक्ता सा समा नाम यशभार्या मृगो भूत्वा सुधुप्रस्य पुरतोऽभवत् । स राजा मृगीमालोक्य तां मृगीमन्येक एप हयारूढो निर्ययो । पुपत्वे हि यक्षा. दयो वैज्ञानिका विद्याविशेषग्रभावात् पकार्यप्रवेशयान्यन्तरसञ्चारे विग्रहान्तर धारणे च शिक्षिता आसन् । उमयथा चास्या यक्षमार्यायाः मृगीगायः संभाव्यते । परकायप्रशविद्यया · वा । विग्रहान्तामृतिविद्यया या । उभयथाऽयेतमर्थ भारतवर्षे विद्वांसो नासंभाव्यं मन्यन्ते । अद्यये घेदविद्याविलोपात्ताह शविज्ञानस्याशययेऽपि पुराने वेदविद्भिः सुकल्यात् । ये विदानी-तना अडएमवारमर्थ सर्वथैवासंमायं मन्यन्ते तेषां पालपुदीनां संतोपाय तस्या यक्षमार्याया औपचारिक मृगोमायं फल्पयामः । यथा हि मृगटचं, मृागति ·क्वचिकी [ २ ], काचिन्मृगी वने दूरं परिसर्पयति । एवमियं समा परमसुन्दरी सौन्दर्येण राजानं मोहयित्या सश्याश्या भवन्ती तं दूरे वनं निनायेति मृगीमावस्य तात्पर्यम्तथा चैप सुनश्चन्द्रप्रमं नामातिप्रियं तस्विनं निजवाजिनमध्यारूढस्तां मृगीभूतां समामनुसरन् बनाइनान्तरमनुगच्छन् यहच्छ्या कुमारवनमनुप्रवियेश। तस्यैवो. मायनमिति संज्ञान्तरं ब्राह्म । अस्ति हि हिमालयमण्डलान्तर्गत एवोपकल्पितः कश्चिदन्यो मेरुनामेति पुराणानुशीलनतोऽवधार्यते । तस्यैव च मेरो सनिहितप्राये, क्वचित्तदेशे 'संनिविष्टमिदमासीदरण्यं कुमारखनं नाम । तत्र कचिद्धकुलैरधिवासितं, कचिद्वा सालैस्तालैस्तमालश्चम्पकैः पनसैरानं नोंपै- मधूफैर्दाऽडिमैर्नारिकेलैः पूरीः खजूरी शिरीपैरन्यैश्चैवंविधैः पादपैरितस्ततः समाकीण वनखण्डं दरशे तत्र तत्र माधवी मण्डपावृतं कदलीखण्ड मण्डित यूथिकामालतीकुन्दवल्लीसमावृत्तमासीत् । चकध्वनिनानादितं भ्रमरालीस्तरम्यं फचित् कचिच्चक्रयाकहंसकारण्ड. - वादिनानाविधपक्षिफलकूजितरमणीयं घनप्रदेशं ददर्श । तस्यैपोऽतिवि. शिष्टां हृदयग्राहिणी रमणीयकतामितस्तताऽवलोकयन् यथेच्छमनुविहरनेकाकी दोपसृतसार्थवाहो देयात् धचिदेकनातिमनोहर प्रदेश प्रविवेश । प्रविशन्नेव तत्क्षणादसौ सुद्युतः स्त्रीत्वमापत् । सर्वाणि स्त्रीचिन्हानि तस्य तत्क्षणादजायन्त । अभ्याऽपि तस्य बडवाऽभवत् । द्विधाः सहचारिणः भृत्या अपि तनानुगताः स्त्रियः समपद्यन्त । सना वेपातिसंहष्टा भूत्या ततः प्रत्या वृत्य स्वपति समन्यु नान यक्षमागत्य कृतकृत्यतामात्मनो निरूप्य परं पसंपादमश्राचयत् । स्वीयं च स्थान गिरिकन्दरमप्रतिपक्षमाचक्रमे। सुघुम्नस्तु राजा स्त्रीमावमागतस्तत्राकस्मादत्यद्भुत मिदं कर्म दृष्टयवातिचकितः परां व्याकुलतामाप । हन्त ! किमेतत् संजातम् किमतः परं करिष्यानि कथं या स्त्रीत्वमापमा राज्यं करिष्यामि । कि मे लोकार कपिप्यन्ति। मानिस्थंभूतं न लाकाः सुयुत पयायमिति प्रत्यभिज्ञास्यन्ति । कथं यास्मिनलौकि फर्मणि प्रत्ययस्तेपाम् । हन्त ! केनाऽहं पश्चितः कयं भवि- प्यामि, किं फरवाणि, कुत्र गच्छानि" इत्थं बहुविधं विलपन. पुनः पुनरा. अयंगात्मानं फलुपयन् न किञ्चित् कर्तुं पारयामास । मृगयान्यापार परित्यज्य लग्नया स्यां राजधानी प्रतिष्ठानपुरमगत्या तय तस्मानप्रदेशावविभूय स इतस्ततचिन्ताकुलितो विचार। पतस्मिनन्तरेऽकस्मात्ता सोमस्य गन्धर्वराजस्य पुत्रो युधो नाम राजा स्वेच्छया चक्रममाणस्तं प्रदेशमागच्छत् । तामिला तथा विचरन्ती तप रयेय जातकोतूहलरसो युधस्तदन्तिकमुपएत्य पप्रच्चाभिधान- मेकान्तेऽरण्यमान्तेऽयस्थाननिदानं च । इलोनामाऽहं सुधुभ्रापरनामाहमित्युक्त्या सुपुम्नः पुरूपस्यात्मनः नीत्वमाप्तिमाकस्मिकीयस्मै कथयामास । तदुनाया विदित. पृतान्तः स युधस्तामिला स्वमसीत्याल्याप दापमायसंपनी तां कामयमानः प्रेरणा विलोकयामास । अन्योन्यानुरागाच्च तयोस्तष संयोगः समपयन । इत्यं च युधाः हितगमा सेला स्यकुलाचार्य यसिष्ठ सस्मार | आगतं च तं पप्रच्छागपन् ! किमित्येतत् । यनं प्रविष्टमात्रोऽदं सीधमापनः फिमत्रकारणं पश्यसि । यया. पंम स्यात् यदि पा धानुमयोगयो नास्मि तदितदात्यापं संशयं तुमईसि ।

·[३]" वसिष्ठ उवाच । नाकारणं भवतीइ किश्चिदपि कार्यम् । दूरे च मनुष्यबुद्ध- वास्तिचिका मे प्रातिगता कार्यकारणभावाः । अतएव तु फादाचित्कविशिष्ट. कारणसमायोगानुरोधेन जायमानः कादाचिकः परिणामविशेषा लोकेरलौकिक इवापरत चामिपद्यते । विशिष्टप्रतिपन्नास्तु घस्तुशक्तिचित्र्याद योगप्रमाव- वैचित्र्याच्च सर्व संभाव्यमानं पश्यन्ति । तदाहुः गहनः कर्मणां पन्था अपूर्वा यस्तुशक्यः । तासां संयोगवैचिच्यासर्च भवितुमर्हति ॥१॥ योगेन मानसी शक्ति वुद्वापुरुते न किम् । अपूर्व योगसामर्थ्य योगजं चलमेश्वरम् ॥२॥ रह तायद हिमालयपर्वतमालायां मूजयति गिरी भवरे नाम स्थाने चाऽसी महायोगिराजः शङ्करः प्रतिवसति । स हि योगप्रभावादणिमाद्याः सर्वाः सिद्धी. पतः सर्वतन्त्रः स्वतन्त्रः सर्वशो यथेच्छ सर्वानेतान् भावाभावान कर्तुमकतु : मन्यथाकतुं समर्थ ईयरोभिज्ञायते । स चेतस्मिन् दिक्षलयमण्डले पर्वत पर्वते. अरण्ये ऽरण्ये यथेच्छ पार्थ या बिहरन् मुखमास्ते । स एकदारिमन्नेव कुमाराधने क्रीडासतः पार्थ या रममाण आस । भनुरुसंगस्थिता च गौरी विवस्त्रासीत् । तस्मिन्नेवान्तरे शिवं साक्षात् कर्तुं सनकादयो महर्पयस्तोपातिष्ठन्त । तान् विलोक्य भृशं मीडिता भतुवात् सद्यः समुत्थाय वत्रं गृहीतयती पार्वती लग्नया पेपमाना तस्थौ । पयस्तु रसगासह तयोरालक्ष्येयातितूर्ण परिसृत्य नरनारायणा- धर्म जग्मुः। स च तदानी फामिनों फाममाश्वासयन् योग्यसामर्थ्या- इनमेतदपुरुष फल्पयित्वा रमणीरमणप्रसने पुरुषान्तपलोकशङ्कामेकान्ततो न्य. पतयत् । आह च- "कार्तिकेयगणेशाम्यां शम्भुना मान्दिना विना । पुमान प्रयिशेज्ञातु कश्चिदस्मिन्नुमावने ॥१॥ (माले १०८) अद्य प्रति यो मोहात् पुमान् कोऽपि मयि स्थिते । पनं संप्रविशेदेतत् स वै योपिद् भविष्यति ॥२॥ त्योतकापडूषितं यनं ये जना जानन्ति ते तामीता दूरतः परिषजयन्ति। पं तु तदशानादिह संप्रविष्टः स्त्रोत्यमापप्रति । इलोयाच भगवन् । यद्ययं तर्हि मम दु.खविमोकाय फश्चिदुपायमप्यनुजानीहि । भवन्ति खलु निकारण करुणाशरणं महापुरुषाः किमधिकम् मया पत्तत्यम्-सर्वथाई तथानुनहपानम्- इत्येवं विलय प्रार्थयतः सुशुप्तस्य ताशी दशां रष्टया दयाहदगो पसियशंकर. मेष गन्धा पय्यंतोषयत् । तस्मै तुष्टः स भगवानाह । प्रथमगमंजननादुत्तमय सुलो मानयः पण्मासान् पुंस्य पण्मासान् पा स्रोत्ये मयिष्यति" इति। सत्यं पसिनतादात्कथंचिदनुगृहीतोऽभूत् ।

·T६४ ] अथ स्त्रीत्वभावप्राप्तौ सत्यामिला नाम भूत्वा युधाहितगर्भा सा नवमे मासे पुरुरवसं नाम पुत्रं जनयामास ततः सुद्युमो मासान्तरे पुरुषो भूत्वा प्रतिष्ठानपुर, मासाद्य राज्यं चक्र। तत्र व स्त्रीत्वमासे हर्येषु तिष्ठति । पुस्त्वमासे तु यथापूर्व राज्यमनुप्रशास्ति । तेन तस्मिन् समुद्विग्नाः प्रजास्तं स्वामिनं नान्यमोदन्त । अथापि पुरुरवसो यौवनं प्रतीक्षमाणाः कथंचन कालं यापयामासुः। तस्य चत्वारः पुत्रा अभूवन । एकः स्त्रीत्वे बुधौरसः पुरूरवा ऐलेयः। स सर्वज्येष्ठः स प्रतिष्ठान पुरे राज्यासनमधितष्ठौ। अथान्ये वय. पुस्त्वे स्वधर्मपल्यामुत्कलगयविनताश्वा अभूवन् । तित्र "उत्कलस्योत्कलं राष्टं गयराष्टं गयापुरी। तथैव विनताश्वस्य राष्ट्र ऽभूत् पश्चिमे स्थिति." ॥ १ ॥ गयापुरीति मगधस्योपलक्षणम् । पश्चिमं तु राष्ट्र मेतयोरेवोत्कलमगधयोः संलग्नः कश्चिदिलस्य पुरोपलक्षितः पश्चिमदेशः । पुराकाले यत्र दण्डकारण्यमासीत् तत्रैव राक्षा सुधुन नेदं वनमुत्साद्य तत्र राष्ट्र प्रकल्प्य स्वनामाद्वितमिलस्य पुरं. नाम नगरं निर्माय विनताश्वाय ज्येष्ठमुत्राय राजधानी प्रकल्पितेति केचिदुइ भारयन्ति । एतेऽपि देशाः सुद्युम्नाधिकारे मागासन् । त इदानीं पुत्रेषु विभज्य स्थापिता अभूवन् । परे त्वाहुः-अतिदूरे हि प्रतिष्ठानपुरादुत्तरमान्तस्थादिमे गयोत्कलादिदेशा राज्यातरान्तरिता विप्रायशः सन्तीति न ते देशाः सुयुजाधिकारे संमान्यन्ते। तस्मादारग्यप्रदेशा एवैतैखिभितभिर्वनान्युत्साद्य स्पेन स्पेन नाना नगरं विनिर्माण प्रतिष्ठापितं स्यादिति संभाव्यते । उत्कलादिभिः सुधुनपुत्र: रधिष्ठिता इमे देश इत्यत एयेने उत्कलादिभिः शब्दैन्य॑पदिष्टा अभूवन । अथ गन्धर्य- देशीयः प्रतिष्ठानप्रदेशस्तु पुरुरवसोऽधिकार स्थापितं । तस्मिन् पुरुरवसि कालेन यौवनं प्राप्ते विशिष्टगुणयोगात् प्रतिष्ठितं तं प्रतिष्ठानपुरे राज्यासने प्रतिष्ठाय स सुद्युलस्तपसे यनमाससाद-इति प्रसिद्धिः । एतय महामारतपाद्मपुराणायनुसारेणा• प्यातम् । तदिदं द्वितीयं मतमास्यम् ॥२॥ विशुधपणे तु जन्मतः खीभूताया. इलायाः पश्चारपुंस्त्वप्राप्या सुघुम्नश्य- मारयायते । तथाहि मैत्रेयं प्रति भगवान् पराशरः माह-"ष्टिं च मिना परणयामनु पुषकामधकार । तत्रोपहते होतुरपचारादिला नाम कन्या वभ्य । सैर च मित्रायरुणप्रसादात् मुगुम्नो नाम मनो पुनो मैत्रेयासीत् । पुनधेयरकोपात् तो सती सोमसूनोयुधिस्यामसममोपे घमास । सानुराग तस्यां युध पुरुरवसमामजनुत्पादयामास । सुधम्मस्तु ग्योपूर्वकन्यादान्यभाग लेमे । तत्पिपातु पशिष्यचनात् प्रतिष्ठान नाम नगरं मुपुम्नाय दत्तम् । ततधासो पुरुरवसे प्रादान" इति । प्रामपंवो मेयभिला तेवगामिदगमभृतीनामुत्पत्ते प्रागेय पुत्रकाम्पेष्टिकाले होतुरपयापात्पमतया सयंपासीत् । पाह पायु:- क + नधा ·अप मनोःपुरकपत्प्रतिनियतस्य भाग्यदयोध्यायां गमनं प्रशिमपाडात् [६५ ] "अकरोत्पुत्रकामस्तु मनुरिष्टिं प्रजापतिः । अनुत्पन्नेषु नवसु पुनेपंतेषु सुक्तः ॥ १॥ शकीयाह- तत्र श्रद्वा मनोः पत्नी होतारं समयाचत । दुहिअर्थमुपागम्य प्रणिपत्य पयोनता ।। तेन होगपचारेण कन्येला नाम सामवत् ॥२॥ अय मित्रावरुणप्रसादात् पुस्त्यमुपलभ्य सा पुनः सुयुम्नो नामाभूत् । तया च सर्व ज्येष्ठोऽप्यसौ सुद्युम्नः प्रथनं स्त्रीत्वेनोपनत्वाद भोजनाच्छादना. घुपभोगमात्राय प्रतिष्ठानपुरोपलक्षितं मण्डलिकाधिपत्यमेवाधिचक्रे । साम्राज्य- स्यतु प्रधानासनभिदयाकुरेव जमाइति केचित् । वस्तुतस्तु सुद्युम्नोऽयमिला- परनामा सर्यज्येष्ठ आसीत् । प्रतिष्ठानपुरमेव तु प्रधान साम्राज्यसिंहासनम् । तपोऽभिषिक्तः कनिष्ठानिमाकुप्रभृतीन् मण्डलिकभूमिदानेनानुजग्राह । अतएव त्याहुः-पश्चिमोत्तरप्रदेशादागत्य इक्ष्वाकुर्दायप्राप्तायां भूभाववधमण्डलं परिकल्प्य तत्रायोध्यां नान जधानी विनिम्मे || राज्याभिषेकस्तु प्रधानपज्य. धान्यां प्रतिष्ठाने सुद्युम्नस्यैवाभून विदयाकोः । तदुक्तं पामे प्रथमसण्डेऽष्टमे. ऽध्याये- मनोवैवस्वतस्यासन दशामा महायलाः । इलस्तु प्रयमस्तेषां पुष्टया समकल्ल्यत ॥ १ ॥ इक्ष्याकुः कुशनामधारिष्टो घटः करूषकः । नरिष्यन्तश्च शातिर्नामगश्च पृषधकः ॥२॥ अभिपिच्य मनुः पूर्वमिलं पुत्रं स धार्मिकम् । जगाम तपसे भूयः पुफर स तपोवनम् ॥ ३॥ ततोऽयोध्यां समागत्य समतिष्ठन् यथा पुरा। युधस्य भवने तिष्ठन् इलो गर्भधरोऽभवत् ॥ ४॥ अजीजनयुषमेकननेकगुणसंयुतम् । घुध उत्पावतं पुत्रं स स्वर्गनगमपुनः ॥ ५॥ सोमार्फवंशयोरादायिलोभूमनुनन्दनः । एवं पुरूरवा इन्दोरमवश्यंशपर्धनः ॥६॥ इलस्य पुरुषत्ये तु सुयुम्न इति चोच्यते। तस्य पुत्रप्रयमभूत् हरिताश्यगयोटालाः ॥७॥ उत्कलस्योकला नाम गथस्य तु गयापुरी। हरिताश्वस्य दिग्पामा संमाता कुरभिः सह ॥ ८ ॥ भामादिकं स्यात् । अयोध्यायां मनोरनपस्थानात् । अतस्य सुषुप्तस्य खायला.

·-
- [ ६६.].
भीत्तर प्रजायां विरक्तायां राज्यप्रबन्धे शिथिलतांगोऽयमिदवाकुरेवायोध्याऽधिष्ठानः
प्रधानतामाजगाम ! इलव्यतिरिक्त पुभ्रातृषिवाकोरेव सर्वज्येष्ठत्वात् ।एतदेवोकं
पाने-
"इक्ष्वाकुज्येष्ठदायादो मध्यदेशमवाप्तवान् इति । लैङ्ग पञ्चपटितमेऽपेय-
मुक्तम्-यथा
मनोस्तु प्रथमस्यासन नवपुत्रास्तु तत्समाः।
"इक्ष्वाकुर्नभगश्चैध धृष्णुः शतिरेव च ॥ १ ॥
नरिष्यन्तश्च वै धीमानामागयोऽरिष्ट एव च ।
फरूपश्च पृपधश्व नवैते मानवाः स्मृताः ॥२॥
इला ज्येष्ठा वरिष्टा च पुस्त्वं प्राप च या पुरा ।
सुद्युम्न इति विख्याता पुस्त्वं प्राप्तापिला पुरा ॥३॥
मित्रावरुणयोस्त्वत्र सादामुनिपुद्भवाः ।
पुनः शरवणं प्राप्य स्त्रीत्वं प्राप्तो भवाशया ॥४॥
इक्ष्वाकोरश्वमेधेन इला किंपुरूषोऽभवत् ।
इलाकिंपुरूपत्वे च सुद्युन्न इति चोच्यते ॥ ५ ॥
मासमेकं पुमान् वीरः स्त्रीत्वं मासमभूत् पुनः ।
सुगुनोमानवः श्रीमान् सोमवंशप्रवृद्धये ॥३॥
इक्ष्वाकुयेष्ठदायादो मध्यदेश-वाप्तवान् ।
फन्याभावात्तु सुधुनो नैव भागमवातवान् ॥ ७॥
पशिष्ठवचनात्यासीत् प्रतिष्ठाने महाद्युतिः ।
प्रतिष्ठा धर्मराजस्य सुद्युम्नस्य महात्मनः ॥ ८ ॥
तत्पुरूरवसे प्रादात् राज्यं प्राप्य महायशाः ।
भानवेयो महाप्राज्ञः स्त्रीसोर्लक्षणान्वितः ॥ ६ ॥ इति ।
अय माले पुरुरवसः प्रसादादिलाया जीवनशेये सर्वथा पुस्त्वलाभः
EAर्यते । तथा दि-
स मातरं दुःखयुकां समीक्ष्येला पुरूरवाः ।
नमस्याय विनीतारमा प्रणयादिदमब्रवीत् ॥ १॥
मातः कुतः सशोका त्वं दुर्मना व लक्ष्यसे।
पुत्रोऽस्म्यहं ते कर्मण्यः कस्माते मानसो चरः ॥२॥
इत्यं पुत्रयचः श्रुत्या लजमानाऽपि सा तदा।
इलोवाच निजं दुःखं शृणु पुत्र यदामि ते ॥३॥
अवाच्यमपि ते पश्मि पित्रोः पुत्रो यतो गतिः।
दु.ससागरमानानां पुत्रः प्रयदणं परम् ॥४॥
पुमानहमिलो नाम सत्यं स्त्रोत्यमालया ।
पूर्वपत् पुस्पमिलामि सोऽयं मे मानसो ज्यरः ॥५॥

·[७ ] स त्वं स्थपितरं पृच्छ युधं गत्या यथार्थवत् । उपायं पुंस्थलामाय मन्ये स उपदेश्यति ॥ ६॥ स मातृवचनादेलो गत्वा पितरमअसा। तदर्थमर्थयामास मातुः कृत्यं तथात्मनः ॥ ७ ॥ उवाच स चुधस्तस्मै शिवगौरीप्रसादतः । पुंस्यमेप्यत्यसो तस्मात्तावाराधय सर्वथा ॥८॥ पुरुरयाः पितुर्वाक्यं श्रुत्या मातृहिते रतः । हिमवन्तं गिरिंगत्या चके गगातटे तप. ॥६॥ प्रससाद शिवा तस्मै प्रत्यक्ष दरशे तदा । प्रणम्य वरदां गौरी समातुः पुस्चमार्थयत् ॥ १०॥ शियोवाच तदा तस्मै सेलाऽवामिपिच्यताम् । अनामिपेफमाण स्खलाभो भविष्यति ॥ ११ ॥ यत्र नद्य इमास्तिस्रो गदया सह संगताः। नृत्या गीता च सौभाग्या तत्र पुंस्त्यमगादिला ॥ १२ ॥ प्राप्य पु स्वंस मुद्युम्नः परं हर्षमुपागतः । महाऽभ्युदयसिद्धयर्थमश्वमेधं चकार सः ॥ १३ ॥ चतुरई वलं राज्यं दण्डकेऽस्थापयत्तदा । इलस्य पुरनाना तु विख्यातं तदिला पुरम् ॥१४॥ विनताश्यं पुंस्वजातं तत्र राज्येऽभिपिच्य स. । प्रतिष्ठाने प्रतिष्ठाप्य तमैलं वनमाययौ ॥ १५ ॥ इति । नथा च पूर्वमिरा स्त्री, तत इल. पुरुषः, पुनरिला स्त्री, पुनः सुपुत्रः पुरुषः भरतपण्डस्य दक्षिणापये च तस्य राजधानी प्रतिष्ठानपुरमासीत्-तदिदं तृतीयं मतमाख्यातम् ॥ ३॥ अथास्मिनिलाख्याने त्रिय येतेपु मतेषु विदुपां विप्रतिपत्तयः मवयन्ते । तप्र फेचिदित्यं तावत् प्रत्यरतिष्ठले । येयमिला नामतेषां पोरयाणां पंशस्य मूल- भूतायुषस्य पत्नी मनोदुहिता काचिदात्यायते । सा तावन स्त्री काचिदासीत् । न च तत फस्यविश्वंशस्य प्रवृत्ति. संभवति । अप्राणित्यादिलायाः स्त्रीत्वेना. स्यानस्य रूपकत्वात् । तथाहि-मानन्या मैत्रायरुग्या अशा इलायाः पौराणिक सल्यानमूलभूतायां श्रुती सा तावदिला फर्मविशेषतया तत्कर्मफलमूताशी- मिशेरतया वा निश्यिते । तस्या एष च मनुदुहितृत्वमुपचर्यते । मिया घरुणाभ्यामुपसद्गमय । न च ततोऽन्या मानुपी काचिदिला पुराणेचमियते :- "अकरोत्पुत्रकामस्तु मनुरिष्टिं प्रजापति.। मित्रायमणयोशे मनुरागुतिमायपत् ॥ "दिव्यसंदनना तस्मादिला जा" इति श्रुतिः । इति ब्रह्मपुराणप्रतिज्ञानाद ·[१००। जातायाभाशियि दुहितृत्वोपचारस्य संभाव्यमानत्वात् । तस्मान्नेयभिडा मानुषी भवितुमर्हति ॥ ३॥ अपि च मानुपी तावदेकाभ्यामेव मातापितृभ्यां जायते । न तु द्वाभ्यां पितृभ्यां त्रिभ्यो वा पितृभ्यः । इह तु मानवीयमिडा मैत्रावरुणा श्रूयते । मनुना जनितायां तस्यां मित्रावरुणापपि स्वमपत्यत्वमीपाते। सा मानुषी सती कथं त्रिभ्यः पितृभ्यो जायते । तस्मान्नेयमिडा मानुपी भवितुमर्हति ॥ ४ ॥ अपि च साशीर स्मि । तां मा यशेऽवकल्पयेतुकया प्रयाजानुयाजयामध्यतः प्रधानयागोत्तरेतिकर्तन्यतयाऽनुविहिते भोग्यश्रीलाभप्रयोजके कर्मविशेषे तदुप- संहारः क्रियते । तेनास्या ऐतिहासिम्याः प्रस्तावस्य इडाया अस्मिन्नेव कर्म- विशेषे तात्पर्य्यमस्तीति ध्रुवं गम्यते । तेनेयभिडा मानुपी काचिदासीभारी- त्यैतिहासिकानामर्वाचां भ्रान्तिरेव । तथा च तस्यामिडायां पुरूरवा जो ततो वा पौरखो वंशः प्रवृत्त इत्यादिकं सर्व निरर्गलं निमूलमनास्थ चेति प्राप्तोति। अत्र वूमः । अस्तु तावद् घृतपद्या गौरितिवा संज्ञा । अस्तु वा पाकवियस्क कर्मविशेषस्येडा संशा । अस्तु वा तदाशीविशेषस्य हुतशेषद्रव्यस्य घेडा सहा। अथापि तायता मानुष्याः सा संज्ञा नास्तीति न भ्रमितव्यम् । अवश्यं हीयमिता नामस्त्री काचिदासीत् । ततः संवत्सरे योपित् संवभूवेति श्रुत्यास्पष्टं तथा प्रतिपते. तथा मित्रावरुणी संजग्माते-इति श्रुत्युकस्य मित्रावरुणाभ्यामुपसहमस्य या न्यथानुपपत्तेः । अपिच । औघनिर्वहनादूर्ध्वमिह · मनुरेवैकः परिशिशिर्ष स प्रजाकामः पाकयशेनेजे । ततः संवत्सरे योपित्, संयभूवेति थाययन्ती श्रुतिरस्याः पाकयात्मिकाया डाया; प्रजाफामेन फर्तव्यतां तस्याः प्रजोत्पत्तिप्रयोजकतां च स्पष्टमाचष्टे । तत्र यद्यस्या इडायाः स्त्रीरूपत्वं न स्यात् तत्तर्हि प्रजाकामेन कृतायास्तस्याः कर्मविशेषरूपया प्रजोत्पत्तिफलानुत्पत्ती फर्मणः प्रजार्थत्वस्ता. यकस्यैतस्येदावाह्मणस्य मत्तप्रलपितत्वमापद्यते । स यो हैव विद्वानिडया चरति, एतां हैव प्रजाति प्रजायते । यां मनुः प्रजायतेवत्यादि श्रुत्या तदिडाकर्म कतु में मोरिव प्रजोत्पत्तिः सुस्पष्ट प्रतिपद्यते । यदि तापदिडाकर्मणः फलरूपा सा नारोडा मनोरेव नेऽयेत स तर्हि कोऽन्यः प्रजाकामस्तदिडाकर्म कतु प्रवर्तत। ये विडा ग्रामणश्रुत्याः प्रराचनार्थतां मन्यमानाः फेयलमर्थवादतामावक्षाणा मनुकत कपक्षाचर्थजातं सर्वमेयापलपाते ते साहसिफा चैतण्डिकाति निए स्यन्ते । संभवायामर्थप्रतिपती तदुपपत्ती च सत्यानिमित्तं तदपलापस्य पाल्य. चापल्यमानत्वात् । अर्थस्य तत्फर्मोपपादकस्य यस्तु भूतस्यैघाल्यानमर्यवार इत्युच्यते । न तु मिथ्यामशंसनं मिथ्यानिन्दनं या फचिदर्थवादः संभवति । तस्मादपश्यं मनुस्तायाः पापपलियेडायाः फलभूता मानयी दुहिता काचिदिशा नामासीत् । तस्याय नार्या एटाप्रमायेणोपत्तेरिका संज्ञा पक्षासीत् इति तत्यम्। अतएप तस्या हलाया पहसंस्कारकाय नत्तिरीयमालणभूती धपते “का मायान् काशिन्यासीत् । सारणोत्-असुरा अग्निमारपत तिर ।

·तु । ।१०१ ] गच्छत् । त आइवनीयमत्र आदधत । अथ गार्हपत्यम् अथान्याहार्यपचनम् । साऽब्रवीत्-प्रतीच्येषां श्रोरगात् । भद्रा भूत्वा परा भविष्यन्तीति । यस्यैवमग्निरा- धीयते । प्रतीच्यस्य श्रीरेति । भद्रो भूत्वा पराभवति ॥ १॥ साऽणोत्-देचा अग्नि मादधत इति । तद्गच्छत् । तेन्येहार्यपचनमग्न आदधत । अथ गार्हपत्यम् । अथा- हवनीयम् । साऽब्रवीत् प्राच्येपां श्रीरगात् । भद्रा भूत्वा स्वर्गलोरमेष्यन्ति प्रजा न वेस्यत इति ॥ यस्यैवमग्निराधीयते-प्राच्यस्य धीरेति । भद्रो भूत्वा स्वर्ग लोक- मेति । प्रजातुन विन्दते॥२॥ साऽब्रवीदिडा मनुम् तथा घा अहं तवाग्निमाधास्यामि यथा प्रमजया पशुमिमिथुनै निभ्यसे, प्रत्यस्मिन् लोके स्थास्यसि । अमिस्व गैलोक जेण्यसीति । गार्हपत्यमथ आदधात् । गाईपत्यं या अनुप्रजाः पशरः प्रजायन्ते । गाईपत्येनेवास्मै मजा पशून प्राजनयत् अथा न्याहार्यपचनम् । तियेडिडव पा अयं लोकः । अस्मिन्नेव तेन लोके प्रत्यतिष्ठत् । अथाहवनीयम् । तेनैव स्वर्ग लोकमभ्यजयत् । यस्यैवमग्निराधीयते । प्रप्रजया पशुभिमिथुनैर्जायते । प्रत्य स्मिन् लोके तिष्ठति । अभिस्वर्ग लोक जयति-“इति । (ते० प्रा० १।२।४) असुरा. स्सावदायनीयपूर्वकमग्नित्रयाधानं कुर्वन्तिस्म । देवाऽस्तु दक्षिणामिपूर्वकम् । तदुमयं प्रत्याख्याय सेला गार्हपत्यपूर्वकं व्यवस्थापयति स्म । तदित्यं यज्ञमक रणसंस्कारकत्वं मानुप्या इडाया विग्रहवत्वमन्तरेण न समान्यते । तस्मादलीयं मनुकन्या काचिदिडा नानी स्त्रीति सिद्धम् । यतु मानुपजन्मवैरूप्यादिहा नोरी नासीदित्याहुस्तद् भ्रान्तम् । न ताप- दसु हुतमायादिव्यचतुष्टयमेवादा नारीहायाः शरीयम्भकदन्यं तप्रेष्यते । अपितु: "प्रसुय आपो महिमान मुत्तमं फारुयों चाति सदने पियस्यतः" (मु. सं० १०।७५ ॥१) इति श्रुतेर्यवस्वतपितुर्षियस्पतो गृहेऽग्निहयनारमयसापेक्षया. ऽप्सु हवनात्मकयास्पयाधिकमचारदर्शनाद्वैवस्वतेनाप्यनेन श्राद्धदेवेनाप्स्वेष दध्या. दिद्रव्याण्याजुहयां चकार"। तारशाहुत्युत्तरं तद्भुतशेष भुझानायाः श्रद्धाण्याया मनुपल्या पयोदरे तस्या दुहितुरुत्पत्तेरियमाणत्यात् । अन्यथा-'स यो एवं विद्यानिडया चरति पता हप प्रजाति प्रजायते यां मनुः प्राजायतेति श्रुतेरचापि यजमानानां मनुयदप्स्येय मजोत्पत्तिका समाश्येत । न च तथा दृश्यते । धैषम्यै तूच्यमानं मनुसार व्याकुप्येत । तस्मात् साम्योपपादनार्थे मनोरपिटुतशेषभक्षणफलरूपेणेय प्रजोपान स्तदात्वेऽपि संभाव्यते । अत एयैतिहासिकास्तच्यु त्यास्तथैव तात्पर्य परिपश्यन्ते । मनुपल्यां श्रदायामेयास्या रहाया उत्पत्तिमाचाने । "मित्रायणयोरिष्टि प्रा. मकरोत् मनुः । तत्र थमा मनोः पली हनोरं समयाचत ॥१॥ दुहितर्थमुपागम्य प्रणिपत्य पयोमता ॥ ॥ तेन छोप्राचारेण पन्येला नाम साभप"॥२॥ति ॥ (मा.१-१) ·१०२] एतेनेडाहुतशेषभक्षणफलरूपत्वेऽपि मनोरोरसान्मनुपल्या श्रद्धास्थाया गर्ने दुहितुरिडाया उत्पत्तेयोनि वेयमिडा प्रतिपद्यते न त्वयोनिजा । तस्मानास्ति तस्या मानुपजन्मवैरूप्यमयोनिजत्वं घेति सिद्धम् ॥ २ ॥ अथ यदपुकं जनकस्य तदुत्पत्यशानान्यमिडा मानुपीति, एतदपि भ्रान्तम् । संभाव्यते हि मित्रावरुणाभ्यामस्य मनोः कश्चन सम्बन्धः । तेन कुतश्चितोरस्म मनोरनुपस्थितो मित्रावरुणगृहे श्रद्धायां गृहीतजन्मनस्तत्रैव चिरं स्वदुहिरवत् परिपालितायास्तस्या इडायाः पश्चान्मुनुगृहे समागतायाः संभवति मनुना तादशः समालापः । अथवा मनुना स्वदुहितया विज्ञाताया अपीडाया इडाकर्मप्रभावजनि: सत्यमावेदयितुभित्यसमालापः पादयवानैतावताजनयितुर्मनोः वसन्तानानभिनत्वं फापयितु युज्यते । तस्मानास्ति जनकस्य तदशानमिति सिद्धम् अथवा मनोरस्यार्य पूर्व स्त्रीपुलक्षणाकान्तः सुद्युम्नः पुत्रएवासीत् परिचितः। स पश्चात् स्त्रीवभूवेतिस्त्री. भावार्य स्वं पितरमागत्य "तवाई दुहितानी" ति वदन्तीमिला प्रत्यस्य मनोयुके एयायं प्रश्न:-कयं मम दुहितासीति तदनेन धौन प्रश्नाक्षरस्वारस्येनेवास्था इला. याः सुवुनाख्यरूपा पूर्वावस्था श्रुत्यभिप्रेता प्रतीयते-इति चोध्यम् ॥ एतेन जनक स्य स्वदुत्रिज्ञानं स्थानमातं संभाव्यते इति युक्तं पश्यामः । अथ यदुक्तमजन फरापि तमन्मन्यपत्यत्वलाभ इति तदाप नित्यम्। मानव्या अपीडाया मित्रायक. णाम्यां दुदितृत्वेन भावितावान्मत्रावरुणीत्वोपपत्तेः । भवति धन्यजाताया अप्यन्यदु। द्वितत्वोपचारो यथा दशरथकन्यायाः शान्ताया:लोमपादकन्यात्वं यथाया शरयाद घकन्यायाः पृथायाः कुन्तिभोजकन्यात्वम् । एवमस्या मनुदुहितुरिलाया मित्रावरुण दुदितत्यं न विरुध्यते तस्मादविसंवादः॥ ४॥ अय चापदुक्कमिडाख्यानप्रकरणस्य कर्मविशेषोपसंहार इति । तदपि नि.सारम् । साशीस्नीत्यभिदधत्या मनुदुहिया स्यस्प्रेडायशफलरूपत्वेनाभिधा. नात् तावता नारीरुपायास्तस्था अपलपितुमशक्यत । अयया यामयं मनुः पाकयशियामिडामकरोत् सैव परिणताइभिन्यरूपा सनयमित्यभिप्रायेण कर्मफल. रूपयमात्मनः पश्यन्ती साता मा योऽवकल्पपेन्यायसरेण तया पाकयझियेडया तादात्म्यं स्यस्योपनियानाति । इडायाप्रमायादुत्पन्नाइमिडानामामीति वक्तुं तादास्येनाह । अहमिया मिजयडियास्मीति । तया वेध तादात्म्योपचारेण ना. त्यन्तमस्य नारोडापा अपलापी युज्यते कर्तुम् । तस्माम कर्मविशेषे प्रकरणोप- सदार इति सिद्धम् ॥५॥ इदमनापरं ददृश्यम् । पुरायुगे होतदासीत् । प्रसा था, मनुवा, देवेन्द्रो था, असुरेन्द्रो पा, महर्षियांया कथिइयोमममाया महरमा परितु भूत्वा पं कंचिद: निवृक्षति, यस्य या चित्रायानुपर्वमानं परमयश आकारसते तस्य सूर्य- रस्मिस्येन फेनचियानीन दिन था फेनरितारामण्डलेग, कयाचिठा नया, फोनचिया पर्वतेन, केविदा कर्मजनितेन रितिनायेंन, फेनचिठा कर्मणा मार. साम्यं कारयति तस्य नाना तानुपपोमपति । ते या मात्रा करितमुपपो.

·।
[ १०३ ]
जयति । सर्वथापि स्थिरतमेनाशयेण केनचिदर्थेन तादात्म्यप्रसिद्धि लोके गमयि-
वा सन्मामाभयं स्थिरतमं कारयति । तदिदमभयप्रतिप्रदानरूपं कर्म घेदे महद्गम-
पन यनेन शब्देनोच्यते । यथा सुप्रसन्नो राजा कस्मैचित् पारितोषिकं रथरान.
वनादिकं काले ददाति यथा वा फस्मैचिदर्धासनं ददाति तवदेवेदमपरं महदमयति
यस्मै निरतिशयं प्रसन्नो भूत्या प्रसादरूपेण परमेण यशस्यभियोजयितुमिच्छति ।
यथा देवेन्द्रः पुरोपरिचराय घसये विमानं, ययातये रथं पार्यायार्जुनाय गाडी
शारितोषिकरूपेण प्रददौ । यथा वा पुरुरवसे तत्पुत्राय चायचे तपुभाय नहुपार
चार्वासनं सम्मानरूपेण प्रददी । एवं ब्रह्मा सर्वेभ्यः पञ्चष्टिभ्यस्तत्का-
लिकराज्यस्याराज्यशासनाधीनेभ्यः सूर्यरश्मिस्यदेवनामानीन्द्राग्निवरुणयायुद्धा.
दोनि दया नामसाम्येन यथायथं तादाम्य पल्पयित्या वानमरपदवीदानेन सभा-
जयामास । पयं पुरुरवसा राशा इष्टस्य पार्यणवैश्वव्यस्य पुरुरवसा नामा
संयोजनाद्यत्वेऽपि पर्वणि पर्वणि पुरुरचौमावस्यै विश्वेदेवा इज्यन्ते । पुरुरवसः
पर्वणि संनिधानमद्यापि प्रतिपद्यन्ते । एवं पुरूरवसेवादी प्रकल्पितपोरग्निमन्य.
नारण्योरवंशीपुरुरवो नाम प्रदानातदुत्पाद्याग्निकारणरूपस्यायभागस्य शुफ्त्येन
मकल्पितस्य चायुनाना संयोजनमनियत । अथ हरिश्चन्द्रपितुः सत्यप्रतस्य
विशनाना प्रसिदस्य नाना तारामण्डलं प्रस्याप्य तद्यशःस्थापनमक्रियत ।
अयत्वेऽपि राजा त्रिशा विश्वामिनममायादियमारूदो लम्यते इति हि लोकाः
मतिपद्यन्ते । विश्वामित्रस्य भगिन्याः सत्यवत्याः फौशिकीत्याप्यासुप्रसिद्धाया
नासा काचिनदी तादात्म्येनेदानी मयते । शियश्वरस्य पार्यतीपितुहिमालयपर्वता.
थियजस्य, हिमालयसंक्षा तकन्यायाश्च गलाया नाना गहानदी प्रयते। पप-
मेव चैह मनुनय सर्यादी प्राप्तिस्वरूपायाः पायशियाया इसायाः
फलरूपेगोत्पनी दुहितरमिडाना व योजयित्या तस्याः समानाय यावे व
तादात्म्यं प्रकल्पयामास । ततस्तस्श दुहितुरिडायाः प्रार्थनया प्रजोत्पत्तिालायाः
पाक्यमियेहायाः प्रयाजानुयाजयोर्मध्ये स्थानं दत्या प्रतयागोतरं कर्तव्यतया
नियम्य तमामसाम्येन तादाम्यद्वारा च दुहितुरिटाया अपि शयविस्थाति
मोत्पश्यनीति। तथा चैवं यशोऽयं प्रकल्पिततारयतादात्म्यमहिना नामसाम्ग
धान्यथा सन्तमर्थमन्यथा प्रतिपयमाना मान्ता पवेति सुनिपुणमयायेयम् । तेन मह.
तेऽपीडीशन्दन कर्मविशेगदीनां कतिपयार्थानां प्रहणे संभवत्याप्यस्ति खलु श्राद.
देवस्य यस्यतस्थ मनोः कन्या काचिदिखानामेति सिद्धम् ॥
अथान्ये पुनरत्यया प्राययतिष्ठन्ते । मेयमिहा नाम स्त्री काचिदासीत् । न च
तस्याः पुरुरवा नाम कधिदाना असे । मनुष्यनेहा पुरवः प्रभृतीनां शामिक
पदाधिशेषनया तदाण्यातस्य कल्पितरूपत्वात् । तपाहि-
'प्रशासितारं सपामणीयांसमणोरपि।
RAHIM स्यामोगम्यं तं विगत्पुरतं परम् ॥१॥
पतमेरे पदन्यति मनुमन्ये प्रभातिम् ।
न्दमेके परेभापमपरे मह शायनम् ॥२॥

·[१४] इत्येवं मनुस्मृती सर्वशरीरान्तर्वर्तिनः शरीराधिष्ठातुः शारीरिकप्रपञ्चमूल. स्तम्भरूपस्य कस्यचिच्छारीरकस्मात्मनाना प्रसिद्वस्यार्थस्य मनुसंशाभिधीयते । स प्रजापतिः । तस्यैताः प्रजा इष्यन्ते वा एता अस्मच्छरोरे रसासृङमांसमेदोऽस्थि. मनशुक्रन्द्रियप्राणप्रज्ञादिव्यक्तयोऽन्तर्निवेशन्ते । आत्मत एपामुत्पत्तेस्तेभ्वात्मनो ऽधिष्ठातृत्वाच्च । ता एताः प्रजा अस्य मनोः पाकयज्ञादुत्पद्यन्ते यदयमप्सु दध्यादि. चतुएयं जुहोति स इडायशः प्रकृते प्रजोत्पादकः पाकयशः । श्रद्धा वा आपः इति श्रुतेः सर्व जगदुपादानभूताः सूरमाः काश्चिदापः श्रद्धाशब्देनोच्यन्ते । साहि श्रद्धा घुलोके हूयते ततः सोमः संभवति। सोमः पर्जन्ये हूयते ततो वर्ष संभवति । घर्प पृथिव्यां हूयते ततोऽन्नं संभवति । अन्नं पुरुपे हूयते ततो रेतः संभवति । तदित्य पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्तीति श्रुतेः छान्दोग्यश्रुतिसिद्धोऽयमपा. मुत्क्रम एव स इतिहासप्रसिद्धोऽपामोघः । अपो ह यदृहती विश्वमापन गर्ने दवा ना जनयन्तीनिम्॥ (ऋक्सं० १० । १२१ १७ )-( यजु.सं० २७। १८ (अथ सं० ४।२।६) इति श्रुतिसिद्धो जलगर्भस्थोऽग्निरेव स मत्स्यो मनोः पारयिता । अपि च । आपोमयः प्राण इति श्रुतेः शरीरेयस्मिन्नेता. प्राणरूपा आपः श्रद्धाशब्देनेष्यन्ते । सा हि श्रद्धा मनो. पत्नी । प्राणगर्भ निहितेनात्मनः स्वरसनैवासा शारीरप्रमाना. मुत्पत्तेः । तत्राप्सु खल्वयमात्मा मनुरिडां जुहोति । यदयमाज्यं दधिमस्त्वामिक्षा जु. होति । तत्र मस्तुशब्देन मधु यियक्ष्यते दधिमण्डस्य दना कृतार्थत्वात् । आमिक्षाप देन चामृतम् । तथा च दधिमधुघृतामृतसमुच्चितरूपस्यांमत्यात् तस्यैडात्वम् । यथौदने गोधूमे वा यापानयं घनभागस्तदधि भवति । संस्थेन पूर्वोत्पत्रस्य क्षीर. स्थव घनीमावेग तदुपत्तेः यावान वान स्नेहभागस्तद्धृतम् । यदन भायं स्वायत स मधुभागः । अथ यावान सौम्यो भागस्तदमृतम् । अन्नमयं हि सौम्य मन इति भुतिसि द्वायां मनस उत्पत्तौ तस्यैवोपादानत्वात् । दुग्धेऽप्येतच्चतुष्टयं भवति । यतन चतुष्टयं भवति न तदद्यते न तदन्नम् । तस्मादन्नभिडा । तदिदमप्सु प्राणे इयते । स प्राणाहुतियश पयेडायशः पाकयशः । तस्माद्यक्षात संवत्सरे योपिदिडा संघभूव । अग्रेडानाना तिन आशियो विवक्ष्यन्ते-आयुश्च शुक्र च श्रीधेति ॥ "पपा घाऽऽशी -जोयेयं, प्रजा भे स्यात्, श्रियं गच्छेयम्'-इतीडा ब्राह्मण ध्रुतेः (सन १।८।१।३१) दीर्घाग्यायपि प्राणवलादुत्पद्यन्ते-सैकाशीः । यहयः प्रजाः शुस्यलादुपयन्ते-सैकाशाः । यत्यः श्रियोऽध्यामं चाधिभूतं च पशुयलादुरपयन्ते-सैकाशीः॥ अन्नभोजनादेवैतत्प्रयमुपद्यते नान्यथा तस्मादेपा निषिधाशीरिदेडासदेना. एयायते । "से निदानेन यदिडा"-इति श्रुतेः । तस्यामाशियोडायां घुधो गर्भ धत्ते। युधोऽयं सोमरसादुपनो मानसो योधः तरमाधश उत्पद्यते पुरुरया नाम | आयुषः तः प्रजायतः श्रीमततस्मिन् दीपंजीयने विज्ञानयोगादेवं यशः समुत्पयते । उर्व- ।

·[ १०५ ] शीशन्देन दिश उच्यन्ते निदानेन । "अप्सरसी दिगुपदिगरूपे"-इति चयन श्रुतेः । दिक्षु यशसोऽभिध्यातिरेवोश्या पुरूरवसो योगः । तस्मादायुरुत्पद्यते येनार्य मानुपेणामना मृतोऽपि समापं चिराय जीव भवति । तदिदमिलोपारयानस्या. ध्यामपक्षे तात्पर्य नेयम् । अशाधिदेवतपक्षऽपि तत्तापर्यमुपनीयते । मनुस्यमाधिदैवतं हिरण्य- गर्भमित्युच्यते । ब्रह्माण्डे सर्वपामर्थजाताना त्त एवोत्पत्तस्तस्यैव सर्वाधिष्टात. खात् । "हिरण्यगर्भः समयतताने भूतस्य जातः पतिरेक आसीत् । स दाधार पृथिवीं चामुतेमां स्मै देवाय हविषा विधेम"-इति श्रुतेश्च । स हि सर्वेषां प्रशारता। अणोरयणीयान- सर्वजगद्व्यापी च । सहि सर्वेपामामा । अथ सर्व चेदमापोमयं जगत् । ह्यः खलु तोचदसौ दिवि श्यमानश्चद्रः स्वरदिमभिः सर्वमिदमाकाशमभियानोति । चमिमा औषधीः सोमविश्यासचमचापोऽज. नयस्वला:-यमात्मनोत्तिरिक्षयोतिया वितमो यर्थ"-इति मन्मश्रुतेः । तस्यते फतिपयरमयः सूर्यद्रायित्ता. सौम्या आप: सम्पयन्ते । ताः प्रतिमूञ्चिताः स्विभा अनायतना भूत्या क्योरिन सर्वतोऽभिव्यानुवन्ति शरीरे प्रस्वेदेवदायी संस्था भवति । ता आपः श्रद्धाशब्देनोच्याते । ता एवाभिवर्षायः पृथिव्यां सोमलताप्रभृतीन् सर्वानेव सोमप्रचुरान् पदार्थान जनयति । एतदभिप्रायेणैव तस्याः श्रद्धाया: सूर्यदुहितृत्वं से मोत्पादकत्वं च वैदे श्रूयते तथा हि-"पुनाति से परिस्तुतं सोमं सूर्यस्य दुहिता वारेण रावतातना:-इति म व्यारयायां शतपथश्रुती ( १२ का ३०४ ग्रा० ) श्रद्धा वै सूर्यस्य दुहिता श्रद्धव सोमो अन सोमशब्दः सोमीपधिपरः । परिस्तुतयारशदाभ्यां तथा प्रतिपत्तेः । उपलक्षणमेतत् । अन्येऽपि बाधादिगता रसात्मफाः सीमास्तत: श्रद्धात पयोत्पद्यन्ते । पञ्चाहुतिश्रुतौ श्रद्धा धुलोके हुयते ततः सोमः संभपति- इत्यादिना तथोक्त्यात् ॥ तासु च सर्वब्रह्माण्डव्यापिनीप्यपसु श्रद्धाशब्देनोपात्तातु स्वचीर्याधानादयं हिरण्यगर्भो मनुः सर्या एताः प्रजा जनयति । तथा चासापा सर्वप्राथमिक तावद्-"आपो ह वा इदम (शतप०११।१।६।१३) इति शतपथादि थुतियचमादयगम्यते । सप्ट्यादी तासां सर्वजगतापित्वं च श्रूयते "सोपोऽस्जत वाच एच लोकात् । बागेवास्य साऽसृज्यत । सा इदं सर्वमाप्नोत् यदिदं किञ्च। यदामोत् तस्मादपः । यदणोत् तस्माद्वा । इति (शतप० १।१।।।) अयमेव तासां सृष्टयादी सर्व जगदाप्तिप्रकर्षःस इतिहासप्रसिद्धोऽयमपामोघः । तत्रागिरे- र स जलेचारी मास्यः अर्थतासामपां सर्वजगद्योनियमामनन्ति । "आपोऽमें विश्वमावन् गर्ने दधाना"-इत्यथर्वश्रुतेः (४।२ । ६) "पश्चिदायो महिना पर्यापश्यत् । दक्षं दधाना जनयन्तीयशं" इति प्रमुश्रुतेः (१० । १२१ ।) पाजसनेयश्रुतेश्च (२७।२६) तास्येव स्वरसाहुतिदानेन गर्भमाधाय मनुरिमाः मजा जनयामास । अत एवैता आपो मानुष्य उच्चते स्थावरजगमाना जनिय यथा "ओमानमापो मानुपीरपृक्तं धात तोका तनयाय शंयोः । यूयं विष्ठा भिपजो मातृतमा विश्वस्य स्थातुर्तगतो जनित्रीः (अफू सं० ६।१७) । ततः सूएि भवति" इत्याह । ।

·[ १०६ ] जमीऽपि मानवीये स्मर्य्यते-"मनोहरण्यगर्भस्य ये मरीच्यादयः सुताः। तेषा- मृपीणामाधानां पुत्राः पितृगणाः स्मृताः॥१॥ ऋषिभ्यः पितरो जाताः पितृभ्यो देवदानवाः । देवेभ्यश्च जात्सर्व चरं स्थाण्चनुपूर्वशः ॥ २॥ इति स पुनरेतास्त्र- प्सु दध्याज्यादिरसचतुष्टयोंमिडां नाम जुहवांचकार । ततः सम्वत्सरे योपिदिडा संबभूव । सेयं पृथ्वी निदानेन । यदन्सु ध्याहुतं तेनापो घनीभूत्वा मृदः सम्पद्यन्ते। यदाज्यमाहुतं तेनान मृत्यु तेजश्च दृश्यते स्नेहश्च । तेजो वै घृतमिति श्रुतेस्तेजः खल्बाज्यधर्मः प्रतिपद्यते । यधन मृत्सु तेजो न स्यात् तर्हि नैता मृदः काष्ठादिरूपा अग्निसंयोगात् प्रज्वलेयुः । स्नेहोऽप्याज्यधनः प्रत्यक्षतो दृश्यते । यद्यत्र स्नेहो न स्याग्नैता मृदः परस्परेण संश्लिष्टा उदयेरन् । अथ यदि मृत्सु माधुयें न स्यान तर्हि ताः कस्मिंश्चिदपि रूपे भक्षणीयाः स्युः । अथ यद्यधामृतं न स्यात् किमर्थं तर्हि ता भक्षणीयाः स्युः। अमृतरसलाभार्थमेवानमद्यते । अपि च यान्येतान्य- प्रान्यहरहर्भक्ष्यमाणन्यपि न क्षीयन्ते सोऽयममृतधओं द्रष्टव्यः । अपि चैता म. इस्तत्र तत्र प्राणैर्थियोजिता अपि नात्यन्तं प्राणैर्वियुज्यन्ते । अमृतेनाक्रान्तत्वात् ! तदित्यमेतेश्चतुर्भी रसैरपवाहुतेस्ता आपो मृद्र पेण परिणमन्ते । मृत्पिण्इश्वेयं पृथ्वी संपद्यते इला नाम । अन्नभयत्वाद्धीयमिलानाम्ना व्यपदिश्यते । सेय. मिला मित्रावरुणाभ्यां युज्यते । 'तन्मित्रस्य वरुणस्याभिचक्षे सूर्या रूपं वृणुते धौरुपस्थे । अनन्तमन्यद्रुशद स्य पाजः कृष्णमन्यद्धरितः संभरन्ति"-इतिश्रुतेःअहर्ये मिनं रात्रिरुण इति ब्राह्मण श्रुतेः पूर्वपश्चिमकपालो मित्रावरुणशब्देनारयायते। उमाभ्यां योगादियं वृत्ताकारी भवतीति मानवी सतीयं मैत्रापरणी निर्दिश्यते । तस्यामस्यामिलायां बुधग्रहयोगात पुररचा उत्पद्यते इत्यातुः । तस्यायमभिप्रायः। घुधस्तापदयं सूर्याधिप्रकर्ष गच्छन साधिकसप्तविंशत्यंशान्तरेणावनिष्टितेन ततोऽधिकं विप्रतिष्ठते । तस्मात् साधिक- सप्तविंशत्यंशातरेण कृताभ्यां नाडीभ्यामुभयतः स्पृष्टसूर्यविम्यगर्भारब्धा पृथ्वी गर्भविन्दुस्पृशन्ती चन्द्रकक्षापयंन्तरता नाडी पुरूरपा नामोच्यते । पुरयसा युक्तस्य चन्द्रस्य पितृसन्तर्पणकारतया ब्रह्माण्डपुराणेऽनुपहपादेऽधार्षिशेऽध्याये व्याख्यातत्वात् । अथोर्वशीतिनिदानेनोत्तरादिगुच्यते तथा च नाडीवृत्ताद साकिसतायशत्यंशान्तरणोत्तरां गतचन्द्रो यदा पुरुरवसा युज्यते तदा पुरुरया उर्चश्या संयुज्यते इत्यारयानविद आचक्षते । तस्मिन् पितृसंतपणे काले पितृसतर्पणादायुः संभयति 1 पिसंतर्पकः पितृ ण शरीरस्थानां सौम्य प्राणधिशेषाणामाप्यायनादायुमान् भवतीत्यभिप्रायः । तदिदमिलोपाख्यानस्या- धिषिकं तात्पर्यमास्यातम् ॥ केचित्तु फल्पनारसिका अन्यथाप्येतमर्थे प्रकल्पते । सयाधि-बहुरायो मेघः खलु पुरुरया' नामप्यते । पुरुरवा पदुधा, रोरुयते । इति निरनोनो ( १०1४।६) रोज्यते स्तनयतीति तदृत्ती दुर्गाचार्योकेश्य । स एप रो. स्प इत्युच्यने । ला पृथिवी तमाममुनिघण्टुस्मरणात् पृथिव्याः परितो बादश- योजनादधस्तादेवाफाशे प्रसरति । स इत्थं पृथिव्यां जातत्यादल आल्यायते । अथवा इत्युर्वराया सस्यरमुलाया भूमेः संज्ञा । "नित्या वधे घर आथिया इडायास्पदे ·[ १०७ ] मुदिनन्ये अहाम् । पदत्यां मानुष आपयायां सरस्वत्याविदग्ने दिदीहि" (३२२३१४) 'इति । ऋमन्त्रादिपु तथैव पैदिकव्यवहारश्रयणात् । प्रचुमायामुराया- 'मेष तु भूमी भूयसाय प्रवर्षति न शार्करायामपरायां वा ! तस्मादेड आस्यायते । अथवादिहेयन्नसंक्षा। निघण्टुपु तथा स्मरणात् । अन्नाय हितं भवतीयोऽय. • माख्यायते । अथवा-इरेत्युदफसंशा । उदकादेयायमुत्पद्यते । तस्मादड इत्युच्यते । स हि गन्धर्वः पर्जन्यो गन्धर्वस्तस्य विद्युतोऽप्सरस इति तैतिरीयश्रुतेः (ते. सं०३७६1) ॥ उर्यश्यप्सरा:-इत्यादिनिरुत (५१३१२) स्मरणादप्सारिणी विद्युदे । पोवंश्यप्सरा विवक्ष्यते । तस्या अप्सरसः पुनरायुर्नाम तनयो जायते । स हि विद्यमेघसंयोगजो वृष्ट्युदक रूप एव स्यात् । तस्यायुहतुत्यादा युट्यामिप्यते । "उर्वशी तिरते दीर्घमायुः" इति (ऋ० सं० १०८।१० ) मंत्रश्रुतेः ॥ तनयोत्पत्यनन्तरं तयोरवंशीपुरूरवसोनिच्छेदश्वसईश्यने इति तदिदामिलोपाख्यानस्वाधिदेवतं तात्पर्यमेतरेयालोचने सामथमिणा व्यास्यातम् । अथ मोक्षमूलरो नाम फश्चिकेतुमालवीयो विद्वान उर्चशीमुपसं पुरुरवसंतु सूर्य. माह । एवमनेके विद्वांसोऽन्यथान्यथार्थ प्रकल्पयातस्तदास्यानस्याधिभौतिकत्वं प्रत्या- चक्षते इति पश्यामः । इत्थं चैतस्य पीपणिकसमास्यानस्यानेकधा वात्ययान्तरे निर्णीते तदनभिज्ञानां शब्दार्थमात्रनिष्णातानामम्बिडाबुधपुरूरचउर्वश्यादिपुमनुष्य धुद्धिः पौरपवंशीयमौलिफपुरुपत्याभिमानं च सत्यादपेयते इति चेत् । तत्रेदमुच्यते। अस्तु तायदिदमाध्यात्मिकमाधिदैविकं चाकुतमस्मिनिलारयाने । तथापि पारसिकशब्दार्थप्रत्ययेन, प्रतीयमानास्ते वंशमौलिकपुरुषाः कमिधैकान्त तोऽपहोतुं शक्यते । नमुपस्तापदायोः समीपमाजगाम । आयोश्चमायसुप्रभः तयो भ्रातरो गन्धर्यलोकविदिता आसन् । पुरूरवान्यायं केशियमभृतीन् दैत्यान् विजित्य भृत्यांच-इत्येवमादीन्यात्यानानि मनुष्यत्वाभावे निरवलम्यानि भवेयुः। स येन प्रमाणेनेपामारयानानामाध्यात्मिको चाधिदैविको पार्थः प्रतिप्रयते तेनेच प्रमाणेन प्रतीयमानोऽयमाधिभौतिकोऽप्यों नतरां तिरस्कर्तु युज्यते । न तावद नमः पौराणिकारयाने ताशा आध्यात्मिका अधिदैविका वार्यास्ता. पर्यविषयीभूताः सर्वथा न सन्त्येवेति । सन्ति हि पुराणेषु सप्तविधा आग्यान- प्रबन्धाः । केचिदाध्यात्मिया एवं केचिदाधिदेविका एव, केचदाधिभौतिक एवेति प्रयः । द्वयोद्वयोः सांकर्यात् पुनरन्ये प्रयः । भयाणां सांकदिक चेति । तत्र यावन्त्येवाटयानानि पैदिकानि संहिताग्राह्मणयोर्यास्यचिटुप- लभ्यते । तेषां सर्वेषामाधिभौतिकानामेच सतामाधिदेविका आध्यात्मिकाचार्थाः प्रायेणोपपद्यन्ते इति पश्यामः । अत एवेदमिलाय्यानमप्यस्ति चंदिफमिति प्रयाणां सांकात ससमविधं स्यात् ! फा नो धानिः । यथा तानदग्निमन्थन. फर्मणि पुरुरवा इत्युत्तरारणिमाह, उर्वशीत्यधरारणिम्, आयुरिति चाज्यम् । इति यजुर्मन्प्रसंहितायां श्रूयते। यथा वा-भवान् पुरुरवा इति पितृसंतर्पणी नाडीमुत्प्रेक्षते। उर्वशीति विद्युतम् । आयुरिति वृष्टिम् । एवमेवार ययमध्यय स्यामः-पुरूरवा ऐलेयो राजासीदुर्घसी गन्धर्षिणी । आयुरिति तय ।

·[ ११० ] अर्थप सुद्युन्न इलो मानवः पुत्रो जन्मना पुरुषोऽपि सन् यज्ञप्रक्रियादोषात् स्त्रीधर्मा स्त्रीलक्षणबहुल: पश्चात् शरवणे सर्वथा स्त्रीभूत्वा मनोः पुत्री-इलानामा. ऽभूत् । यत्तु श्रुतौ जन्मतः स्त्रीत्वमिलायाः श्रूयते इह तु पधादुत्पन्न वैकारिक स्त्री- त्वमाख्यायते-इत्यापातविरोधः प्राप्नोति-इत्याहुः। तत्रेदमनुसन्धेयम् । श्रुतौ ताब दिलायाः मनुपजात्याख्यानेऽपि जन्मतः स्त्रीत्वं नाल्यायते । अथवा वैकारिकमि- लायाः पश्चादुत्पन्नं स्त्रीत्वं श्रुतिवचनादेवावगम्यते। तथाहि-मनुमागतेयमिला- "कात्वमसीति" मनुना पृष्टा "तव दुहिताऽहमस्मीति" प्रत्याह । कथं भगवति मम दुहितेति पुनः पृष्टा-या अमूरप्स्वाहुतीरहौपीत दधिमस्त्वामिक्षां ततो मामजी जनथा" इति पुनः प्रत्याह । तदनेन प्रश्नोत्तरवास्येनास्य मनोः प्रजार्थयमफलरूपः सुद्युम्न एव पुन आसीत् । तं चायं मनुरपि स्वपुरत्वेन जानान एवासीत् । किन्तु फालेनास्य स्त्रोत्वे जाते सेला पितरं मनुमागत्य यदा "तवाहं दुहिताऽस्मीति" अवो. चत् तदा तां दुहितरमजानानो मनु:-"कयं मम दुहितासीति" पप्रच्छ । तत्र यदि जन्मत पय यशफलतया दुहिताऽभविष्यत् स तर्हि मनुः सस्य दुहिज्ञानं ना. विरभाययिष्यत् । तस्मान्मनुपुत्रः सुद्युन्नः पूर्व पुरुष एव सन् पश्चान्मनुपुत्रीयमिला पभूवेति श्रुत्यक्षरस्वास्यादवगम्यते ॥ ३ ॥ . अथ मरुत्ततादश्वमेधादिलायाः पुंस्त्वप्राप्तिरित्यपि न विरुद्ध बने। वाकुषः दस्य मरुत्तस्यापि तदर्थे पृथगश्वमेधकरणे वाधकाऽभावात् । इलायाः पुंस्त्य लामार्थ सोदरत्योहेनापमिक्ष्वाकुरयोध्यायां यथाश्वमेधं चके तथैवान्यत्र वुधाश्रमसमीपे श्वेतपर्वतादुत्तरतः क्वचिदेशे मरुत्तोऽपि फईमवचनादश्यमेधं चके इति संभवति । अनेके च मरता वंशप्रन्ये निर्दिश्यन्ते । तपातितरां प्रसिद्धोऽविक्षितः पुमो महोप्रा- तापः सार्वभौमः आसीत् स नेह विवक्ष्यते । सुद्युम्लसोदरम्रातु मान्नेदिष्टादुत रस्य चतुर्दशस्य मरुत्तस्य मुद्युम्नकाले सम्भाऽभायात् । एवं ययातिपुत्रस्य नुर्व शोशे सतमो मरुत्तः स्मयंते सोऽपि नेह संभाव्यते । पुरुरवस कर्म तस्यैकादश स्यात् तदानी त समन्ययायागात् । तथा चान्येषामसंमगाइ भारतयतिरिकदेश. जन्मा गन्धर्यादिजातिगतो युधस्य ससा कधियं संवर्तशिप्यो मरुत्तः स्यात् । स युधादेशात् बुधाश्रमेऽश्वमेधं चमे-इति योध्यम् । ऐतिहासिकास्तु स्वाना नुसारेणार्धानुलिखन्ति-दति नियमात् फैचिन्मरुतयशो निर्दिष्टः फैथिद् वैदया या इत्युभय समझतम्। तस्मादियनासीवाददेवस्य मनोः पुमी काचिदिलानानी प्रतिष्ठानपुराधिष्ठात्रीत्यर्थे सर्ववचनानां सामअस्यदर्शनात् विसंवादामावाव प्रामाण्यसिद्धम् यदप्यस्य पुरुरयसो जन्मनि विप्रतिपत्तिराप्यायते तदपिपिम्रान्तम् । फाति यज-मस्यानस्य तपर्यंतस्य समिधानेऽपि पुरुपर्वतस्य फस्यचित संभगाचयास्य जन्मोपपत्तेरपपादनीयत्वात् । तस्मादयिसंवादासर्व समासः मिति सुनिभृतं सिझम् । तदित्यं मतत्रयमत्र व्याख्यातम् । परे त्यत्र चतुर्य मतमातिटते। घुमः प्रोत्यमायापरि रियो पा पुंरूपमा पापचिमायध्रुवामंशन्ततोऽसंभाव्यमानां मन्यमाना पासमता अस्याः सीत्व ·भावापत्तिकयाया अन्यदेव किश्चिद्रस्थमुपवर्णयन्ति । तथाहि वैवस्यतमना- रिक्ष्वाकुप्रभृतयः सुधनान्ता दशपुत्राआसन् । इला नामैकान्या कन्या चासीदेवादशी संततिः । सा च सर्वज्येष्ठासीत् । अतः पृथ्वीविभागकाले तस्यै सर्व- ज्येष्टाय भगिन्या अपि ते भ्रातरो विमागमिच्छन्तः सन्तोपार्थमस्या: स्नेहात श्रीधनरवेन गन्धर्व देशे प्रतिष्ठानपुरं ददुः । सुधुलाय विलापरलाग्ने भरतखण्डस्य पूर्वदक्षिणप्रदेशाः समर्पिता आसर । अयेलाया वालिशतया तस्था अनाथाया राज्यकार्य कर्तुमसमत्वात् तत्परिप्सगे सुधुत्रो माता नियुक्त आसीत् । तत एप स्वराष्ट्रस्य श्रीन विमागान् कृत्या पूर्वभागं गयाय मध्यमं तु दक्षिणमुत्कलार्थ पश्चिम विनताश्वाय विभय दत्वा सनीक: स्वयं गन्धर्यदेशे प्रतिष्ठानपुरे जगाम । तत्र वैप सुयुला वाहीकै नाम मगरं स्वकीयोपनियेशाय प्रातिस्थि पृथगर्जयित्वा तत्रै वावस्थाप स प्रतिष्ठानपुराधिपाया इलायाः राज्यमनघं निरीक्षतेस्म । अथ कालेन तत्र याहीकनगरेऽप्यस्यान्यः पुत्रः शशविन्दु म जसे ॥ पदा सुशुम्नेन साकं मृगयां गतायास्तस्या इडायाः सहयायिनः मुद्युम्ना- दयः सर्वे पुरुषाः वचिपर्वते यज्ञावासगुहास्यानेऽवस्यायान्यप्रान्यत्र वने विवेकः । प्रसङ्गात् ते सर्वे फुनारज-मस्याने श्वेतपर्यतोऽधि यकायां शरवगे अग्मुः । न च गणैः प्रतिविद्वानां तेषां पुरुषाणां फुमारवनस्यान्तवनेऽस्मिन् शरचणे प्रशो नाभूत् । अन्तर्यने हि तन भगतः शंकरस्य विहारस्थानमासीत् । तत्र चैकदा पान्या सह सेच्छाविहारकाले फस्माता संनकादयो जग्मुः । तेन परिधः शङ्कले भगवान स्वसैनिकान् परिचारकान् गणनाना प्रसिद्धानादिदेश । अत्र यो सबै भयेष्टव्यमिति । तया व वनस्वामिनो सास्य भगवतो यलरनिदे. शान् प्रतिस्प्रिशास्ते सुवुनादयः सर्वे पुगस्तस्मात्कुमारबनाद बहिरेव तस्थः । केवलाभिः स्त्रीभिः परिचारिकाभिरेव साई सेला कुमारवने विद्वत्यापर- मिमन् वनोपान्ते समायाता सा तथाऽकस्मात् सोमस्य पक्ष. पुण युधेन संगता दाम्पत्यसम्म धेन परस्परानुरागतासाय संभूय चाहितगर्मा यभूव । मनलेन राना थुधेन सह गान्धर्वविधासम्पन्धस्था विज्ञाय सुद्युम्नः परी चिन्तामाजगाम । इयं होला स्वसाहाय्यागतं बुधमे गृहीत्या राज्यकार्ये नियोक्ष्यति । प्रवरश्चार्य सोमो गन्धर्वाणां यजा ममाधिकारं निरस्य प्रतिष्ठानपुरराष्ट्र स्वराष्ट्र संराज्य पृथग्भूतां यन्यसंस्थामपहरिप्यति । अथमा त्रिय एपेदं गज्यं स्यात् । ममाधि. कारः सर्वयाऽस्ताहिल येत । इत्येवमनेकया चिन्तयित्या घुयेन सह योद्रुभारमनि शकिमनासाथ स मुचुलः स्वकुलपुरोहिनं प्रतिष्ठितं नीतिकुशलं वशिष्ठमाय तेन सहोपायं मन्त्रयामास । यसिष्ठस्तु सुद्युन्नमार्थनां श्रुत्या सोमस्य राशोऽप्यधिष्ठातार मद्रयटस्य सदमेव शरणताजगान | मोह त्रैलोक्यान्तर्वतिनोऽन्तरिक्षस्य सर्व स्यैकोऽधिष्ठाता इति तैत्तिरीयकादिश्रुतिमनेकधा श्रूयते । अन्तरिक्ष चार्य गन्धर्षः लोकः सोमस्य राष्ट्र' 'सोमो वै राजा गन्धर्वशासीत् इति । द्यावापृथिव्यो. वो एए गर्भो यत् सोमो पजेति चैतरेयके तया अयणात् । तस्मादन्तरिक्षस्थानां सोमकुवेरादीनां सर्वेषामेय रासामयमध्यक्षः शास्लेति व्यवस्यापयन् वसिष्ठो ·[ ११२ ] रुदमागच्छत् । रुस्तु भगवान् परमदयालुरुभयोरेवानुरोधं चके। एकान्तरित. मासक्रमेण पण्मासांस्तत्र प्रतिष्ठाने सुद्युन्नः पुरुषो राज्यं शास्तु । पण्मासांस्तु तथैव सेला सिंहासनमधिष्ठाय राज्यं करोत्विति व्यवस्थया तयोरुभयोरधिकार स्थापयामास । रुद्रनिदेशाच सोमस्तर न किंचिदकरोत्।सुद्युम्नस्तु स्वराज्ये वाहीक- राज्यासने स्वपुत्रं शशविंदुमध्यारोप्य स्वयमिलाया राजधान्यां प्रतिष्ठानपुरे पण्मासन्तरव्यवस्थया राज्यकार्य यथावनिर्वाहयामास । किन्तु भगिन्यै दत्ते राज्ये पुनस्तत्र स्वाधिकार संपादयन् सुधुनः प्रजानां विरक्तिभाजनमभूत् ! तस्मादिलायाः पुत्रे पुरूरवसि जाते तारुण्यं च प्राप्ते सर्वा. प्रजाः सर्वे च मन्त्रिणस्तं पुरूरवसमेव सिंहासनेऽधिष्ठापयामासुः । प्रजानां मन्त्रिवर्गाणां च तत्रानुरागं रष्टया सुधुनोऽपि तमेव राज्येऽवस्थाप्य स्यमुपरतो यनं जगाम । तस्त ज्येष्ठः पुषः शशविन्दुहीके राजासीत् । तत्रैतस्मिन् नीराज्ये स्वाधिकारसम्पाद. यितुरस्य लोमनस्तस्य सुद्युतस्येयमुपहासलसिलों के यत्र तत्र प्रववृते । राज्य गृनुरयं सुद्युन्न. पटसु मासेषु स्त्रीभूत्वा पटसु च पुरुषो भूत्वा 'राज्य शास्तीति उपहासभापेयं लोकस्य प्रतिदेशं प्रसिद्धाऽभूत् । न तु वस्तुत एव स कदाचित स्त्रीयभूवति भावयितु युक्तमिति दिक् । इति चतुर्थप्रतम् ॥ ४ ॥ अनाहुः-इलासुद्युन्नयोस्तादात्म्यस्य बहुभिरैतिहासिक स्मरणातदेकात. तोऽपलपितुं शक्यते । एकस्या एव व्यतः स्त्रीत्वेन च पुंस्त्वेन चोभयथा स्मरणात् तत्र मनो: पुत्रेटिकर्मणि विध्यपचारादशमी साततिः स्त्रीपुलक्षणाझान्ता वैकारिकी " जो । अत्यल्परेतस्कतया पभिर्मासैरप्र शुक्र संचीयते स्म । बहुभिः प्रकारे पुं. सकताया लोके दर्शनादीरामप्येकमुभयलक्षणाक्रान्तं नपुंसकत्वमीश्वरस्थौ न न संभाव्यते । इत्यास्थेयम् । तथाच क्तं ताप वैष्णवे चतुर्थशे. इष्टि च मित्रावरुणयोर्मनु. पुत्रकामश्चकार । तनापहते होतुरपचारादिलामाम कन्या यभूव । सैर च मित्रावरुणप्रसादात् सुद्युनो नाम मनोः पुनो मैत्रेयासीत्"--- इति ब्राह्मऽप्याह- "अकरोत्पुत्रकामस्तु मनुरिष्टि प्रजापति.। मित्रावरुणयोरंशे मनुराहुतिमावपत् ॥१॥ दिव्यसंहनना तस्मादिला जसे इति ध्रुति । सोमपुत्रायुधाद्विप्रास्तस्यां जरो पुरुरवाः ॥२॥ जनयित्वा ततः सा तमिला सुद्यन्नतां गता। सुपुनस्य तु दायादात्रय. परमधार्मिकाः॥३॥ कन्याभावातु सुघुम्नो नेतद्वाज्यमवामुयात् । पसिष्टयचनात्यासीत् प्रतिष्ठाने प्रतिष्टितः॥४॥ मानयोऽयं मुनिश्रेष्ठाः स्त्रीपुंसोरक्षणैयुतः । धृतवान् स इलेत्येवं सुघुम्नेति च विश्रुतिम् ॥ ॥ इति॥ तथा चेयं स्त्रीपुरुषोभयरक्षणा विलक्षणारतिरिला मनोर्थेयस्यतस्य पन्यासी. दिस्येष तत्यम् ॥ - - ·[ १.३ ] सा हीयं मनोः पुत्री प्रतिष्ठानपुराधिष्टाधी महायशी फदाचित् सोमसुतेन युधेन सङ्गताऽऽसीत् । तं च स्थपतित्वेन घरयामास । गन्धर्वदेशे चाग्निसाक्षिकस्य विवाहविधेः प्रथा नाऽऽसीत् । फेवलमन्योन्यानुरागमानेणैव गन्धविण्याः पाणि गृहानो गन्धर्षस्तस्याः पतित्वेन तत्र प्रतिपद्यते स्म । तथा चैतेन गान्धर्वण वियाह- विधिनान्यूढा सेला धुधस्य पली यभूव । तस्यां चलायामस्य युधस्य पुरुरवा नाम पुत्रो जई इति स्थितम् । स चायमैल: पुरुरवाश्चन्द्रवंश्यानां प्रथमः पुरुष आसीत् । यद्यपि बुधस्यैव चन्द्रवंशे प्राथम्यं वक्तुमुचितम् । तथापि तस्य धुधस्य सोमपद् गन्धर्वजातीयत्वेन देवनिकायान्तर्गत- यात् मनुष्यत्येनाभिप्रेतानामेषां क्षत्रियवीराणामलप्रकृतिकत्वमेवास्थीयते । तस्य मानव्यामिळायामुत्पत्या मनुष्यत्वात् ॥ इति योध्यम् ॥ ब्रह्मा चात्रिश्चन्द्र एवं धुधश्चेत्येते देशाधन्द्रवंशदिभूताः । यधप्येते मानवाः किन्तु तेऽस्थुः स्वर्ग, नैते मारतोची मनुष्याः ॥१॥ ब्रह्मादीनां बुधान्तानां न मनुष्यावमिप्यते। ततोऽप्रे चन्द्रवंशोऽयमैलप्रकृतिरुच्यते ॥२॥ इति श्रीमधुसूदन विद्यावाचस्पतिकता पौरपख्यात्यन्तर्गता समाप्तयमत्रिख्यातिः॥

·त्रुटिपाठपत्रम् ॥ ३४ ४७ ३२ ७/२३ कथमित्यतः पूर्व "अविख्याच" इति पठनीयम् । प्रयः पुत्रा अदभूरित्युकमित्यतोप्ने “य एने प्राणा. परिक्षुधा उरणा अभनन् । तत्रायमुत्पन्नोऽग्निरेय स स्वयंभूरात्मा । उष्णानां भूयः क्षोमेऽग्नितापान् परिहिया यहयो द्रवा मूत्वा आपोऽमपन्"। इति विशेषपाठः मंनियोग्यः ।। पी-दित्यतोऽने मानसपुत्रः' इति पठनीयम् । ज्वेगिरीत्यतोऽने निषधगिरिः' इत्यधिकं भायनीयम् । २३ यिदुहरा--इत्यन 'तप:-उग्रः-मयोभूः-आपोदेव्यः इत्यष्टी देयमनुष्य- राजा लोकपाला आसन्' इत्यधिकपारों वर्धनीयः। केन्द्रस्थानीय “चतुः स्वस्तिक नामानि ' इत्यपि पठनीयम् । ६२ ७) अस्यां पडको श्लोकसत्यान्ते-'इति-' इत्यधिकं द्रष्टव्यम् । चोकमित्यतः पूर्व प्रतिष्ठानस्य पूर्वदिग्वर्नित्वं ' इत्यधिक योज्यम् । ३) तेनेन्यग्ने 'प्रयागे प्रतिष्टाने-इत्यभेदोक्तिः साधु संगच्छते । प्रतिष्टानांत'. इति पाठः सनिवेश्यः । २. स्त्रीभावमाजगामेत्यग्रे-स,इत्यधिकं पठनीयम् । तश्च स्थान प्रयस्त्रिंशदक्षांशदेशीयमित्यतोऽने प्रतिष्ठानपुरं तु साई चतुस्त्रिंशदक्षांशदेशीयम्' इत्यधिकं त्याज्यम् । दरण्यं कुमारयनं नाम । इत्यतोऽप्रे-'तन कृचिन्मन्दारनुमा. चिदशोक- लतिका. शामन्ते- इत्यधिकं पठनीयम् । ६५ ३२ भविष्यति-इत्यने 'गतान्तरे तु मासं पुस्ले मासं स्त्रोत्ये भविष्यति । इति विशेषपाठस्तत्र योग्यः। १०६, ३४. निघटुस्मरणादित्यने 'पृथिव्याः संबन्धेनवार्य मेघः इत्यपि पठनीयम् । ०७. ३५ उर्वशीत्यतः प्राक 'उर्वशीत्युत्तर दिशन् । आयुरिति दीर्घजीनितम् । यथा या कश्चित् पुरुरवा इति मेघमुन्प्रेक्षते-'इति विशेष द्वएव्यम् । ८० . ८३ २ M ·शुद्धिपत्रम् ॥ अशुद्धपाठाः शुद्धपाटा: ७ परायत्व TGG मासाय य सचें, २ परागत्य ४शमायन् ७.३१] मासाया ३ यज्ञ ११ सय ८ | १६ | तृतीऽस्य २३ पुत्रम् ११. ६ पोद्धात . समुद्रायां ४ भ्रान्तकायन तृतीयस्य पुत्र पोधाते मुटायां याऽनगयाया वा भ्रान्तत्वात् १२ १५ पाद्वान २२, २३ | आधदीवका सपडल २३ | २८ | सृजदयं १३ ३२ पन १२ मृम्म १८ | हविर्धाना १४३३ भृगुवामणि १ भजन ४दनर्थ २५ २६ ग्रह्मण १५ १५ २६ पुराणीक. माग्यिात्रा पौधाते आधिदेविका मण्ड सजदयं तु पत भृध वहिर्धाना भृगुर्वामणि मसन धर्थ प्रयाण गता. पुराणोतं. मारिपाया (२०) इह हि व्याने प्राणघनी २६ मतम यह हि हि २५ स्याते १३प्राणाचन्ने १८ २८ गादिमय १३ पतदु गदिभूतमय ·२ शुद्धिपत्रम् । पृष्ठ । पं. अशुद्धपाठ. शुद्धपाठ, १८१८ | तस्यादीनि १८१८ | तत्रादीनि २ ऽधीयते १० तथा १६ | ११ दीप्यते ८ | तिष्ठतम् २१ / २६ | मेनवैकृतमति २७ / प्रतिष्ठति २१ | ३१ | गन्तव्यातू २२/१६ मिनश २. दवेन्द्र २५ १२ / संवाद २५ २६ | उपस्थिताया भदाश्व ३ भ्रान्त २८ सम्बन्धेनेवायं २७ २ प्रापत् ॥०॥ ३ | तस्यसोन इतिनामान्तरम् २८ | १५ | पश्यत् २० / २३ तन्वाना ३० पद्यत् ३० क्रमणे ३०२६ १ देहिनी ०३ मरत् ३२ २१ / सभा ३३ | २८ राणेपु ३४ १७ | साचे २७ | पुण्य यभा ३७ २१ ते ४० १२ काम तस्यादित्या तत्रादिति ऽवधीयते यथा दीयते तिष्टताम् मेतवैरुतमेति प्रतिष्ठति गन्तव्यत्वात् मिनन्ता देवन्द्र (४) संवादा उपस्थिताया भद्राश्व भ्रान्तं सम्बन्धेनेवाचं प्रापत्। तस्यसोमइति नामान्तरम् । ૨ x पश्यत तत्याना पद्यत प्रमेण देहिनां संभा पुराणेषु सास्तव पुष्प यज्ञ ७ काम ·शुद्धिपत्रम् । पृष्ठाप. अगुद पाठाः शुद्धपाठाः स्वागतः दयं स्थागतः Bર दय ४२ /२१ इथं मन्त्र ४३ | २० बायश्चे २८हरण ४५ है गर २२ गन्धर्वस्त्र- ४८ ३१ कृपरादयः ४८ | १६ | प्रतिनिध्ये यायवधे हरणं यत्र गन्धर्वस्वा- फूपारादयः प्रातिनिध्ये रिमां पल्ये उत्कुपो ग्रहीत् १८ परिमां ५० ३पल्य ५० १३ उत्कुषा ५१ | ३२ प्रहीत मा ११ ३ध्रियन्ते ५२ २० याना १ संपातिक १३ स्वदेश ५३ ૨ नियन्ते योना सांपातिक खंदश न्या ७/चन्त्री पाती ८ पात यल ६ ५३ २२ नवपपादित्योद १३ | क्षत्रिणा २४क्षत्रे सूर्य नोपपादितयार क्षत्रिणो क्षेत्र रोहिण्या: वुधेनैव निर्मातु ऽभूत् २४ राहिण्या १२/ बुधनेर ३४ निर्यात १० ऽभूत १५ तस्थ ·४ शुद्धिपत्रम्। पृष्ठ पं० अशुद्धपाठा: शुद्धपाठ. ܩܫ ४४ २१ पञ्चकोरा २५ ब्रह्मा २७यज १८ प्रयागंशि २० मुख्य यागात् पाविनी ११ । १४ वासुत्री तरा ६१ | २७ / येपा त्रात्तरशब्दा स्थान २ गुह्यं पश्वकाश पञ्चकोरा (पश्चगौर) ब्राह्मा यत्तु प्रयागमनुशि मुख्यम् योगात् पावनी वासुकी तरी येपां त्रोत्तरशन्दा स्थान च पञ्चगोरा ( पञ्जकार) - " " . २३ प्रतिष्ठान ६६।११ | धनाइल ४ धानी ५ अपि ६ हस्तिापुर ८ २२ त्वादुरा E ३) नाम २७ पञ्चकोश ६ अङ्गारि मनल २७ / भूतेर ७१।११। धन्यवना ७१ १२ [ पय॑न्तिपु ७१ कामा ( प्रतिष्ठानत्वं जाइल राज धार्मी अधि हस्तिनापुर बाहुरा नाम् पञ्चगोग (पभुधार) धारि मनन्त घपर्वता पर्यन्तेषु कामा विशीर्य १६ विशार्य ·शुद्धिपत्रम् । अशुद्धपाठाः शुद्धपाठाः नामन २४ विस्तृते चा ७१. ३० पूजमा नां सन विस्तृत स्था ૬૨ ७२ . पाय ४ काकुसस्थ ७, चाहो यद १७ पञ्चकोश २० प्रतिमाकुतपर्यंत ७५२१ कुमा २३ पञ्चकोश ६ संख्या ७.११ यापद् क्षुण्णा प्राया. पूजया पाचे काकुत्स्थ याहाँ चंद पश्चगीरा (पञ्जकोर) प्रतिमाशालिभिरुत्तपर्यत कुमा पञ्चगीरा ( पत्रकार) संस्था याचदक्षुण्णा प्राया दशद्यु कुत्सकुयचीयापाप्यानं नामकः शतहमाच्यां प्राचीसरस्वती सरयू पकै २७ दशायु ३१ युन्सीपाग्न्यानं ३ नायकः ८ शतदुःप्राच्या ७७ ८ प्राची सरस्वती शरयू . ७७ E ३२/4 x ३३ ३३]मु ३४ शुशुवान् ३४ पडगृभिः शुवान् पड्य॒मिः अत्का ७७ ३५ ७७ ३५. ७८ तस्- पडगृमिः पिपुमंगयः है कुयवः १३ सवस्थ पड्गृमि पिरॅमृगयः खुपयः सर्वस्व चित ७८ १३ तस ·क शुद्धिपत्रम् । पृष्ठ पं० अशुनपाठाः शुद्धपाठाः सेला HMMM १। सैला २ रुका स्वारस्य श्राम्य ६ यासात् स्वारस्या थाम्यं यागात् एवेडा यत्त न्यपित्य न्यस्ति णान्मनु मानुप याजयो ব इडाया प्रम्नावस्थ गोरिडा रूपाया: एडा १६ | १५ वत्त्व न्यपत्यत्व २१ न्यारह २६ जन्यनु १६ | ३३ भानु याजया २५ तन्यं २०० प्रस्तावस्यडाया १३ । गौरितिवा २२ रुपया २००१ २३ प्रजायतवन्या १०१ ३० पश्यन्ते ३२ हतो, मुनु १०२/२६ अपत्याय मियानिजयने एन १०३ माइयम्य १.०३ २२, समानाय ध्येयम् १०३ १ ३२ | ग्यात १.३ १. मनुणनेता ७ प्राजायतेत्या पश्यन्ती दोतारं मनु अपित्य मिय मिडायमे . माध्यमा । सम्मानाप धेगम ग्यान मनुप्यप्रदेश . १०४ ४ पेशन्ते पिने मापन ·शुदिपप्रम्। ne । अशुदपाठः शुद्धपाटः ।।२० सस्येन 11 २. स्यव ११ | मयापी १२ मात्मनो १२ कर्म २१ बांधा २५ , मिक २८। पः २८ वा ३१. मापन ३१. पश्चि १२ णन्यपि सस्ये स्थय द्धवं यः मपो मातनो सर्वा याय्या मिकत्वं दापः वाः मायन् यश्चि णान्यपि कृणुते चरण धो ण विष्टितो न पेल पृथिवीति । १७ वृणुने घरूण २२/ णानिष्टिनेन ३३ | रोत्व ६३४ | पृथिवी ७ 9 9 ६ | विद्यन्मघ ७.० यु हेतु १६ निष्णाताना चामा २१ केशियन २५ दम् २५ | अधि २७ | फेचदादि भौतिक २६ । दुर्वसी २| दसिति ६ भाविता विद्युन्मंघ युहेतु निष्णातानां चाAT केशित द्वमः आधि कोचिदादिभौतिका दुर्घशी दस्ति भाषिताः S ७ ७ ५ ·शुद्धिपत्रमा पृष्टपं० अशुद्धपाठा. शुभपाठा ७ बीयते १०८ | ११ | परे विप्रतिते १०६ १३/ अथवं १०८११२ श्रतावाध्या १०. १७/ धरणाया २० भुगों ७ फायश्चिदित प्रतिपोय. १०६ | ३२] मोत्त ५ मनुप ११०, २१ नामानेदिष्टा स्वास्था दीयन्ते परे त्रिप्रतिष्ठित अथर्व श्रुतावाध्या घरणायां भ्रुवो पथविहित प्रातिपीयः मान्त मनुष्य नाभाने दिया स्वारस्या सुद्यत्रो पर्वतोऽपत्य मासान्तर तस्य २१. १० सुधुना १११ / १५ पर्वतोऽविन्य ६ मासन्तर तस्त