·Published by
K. Ray. M. A.
176, Vivekananda Road, Calcutta
Dedicated to
The sweet sacied memory
of iry daughter -
"Kanika"
Printed by :-S.RO
LAKSHMI JANARDAN PRESS
107/2, Amhers Street, Calcutta-9

·Preface to the Present Edition In this edition of our Meghadutam, We have fulluued the plan of our Raghuvamsam and Kuratarjuniyam. In editing the Sanjivani I have consulted the editions of Porf. B, Goswami, of Prof. K. B. Pathak and the Nirnaya Sagara Piess edition. Unfortunately these are all corrupt. Thus in several places I have been left to my own rescuces and with a view to get a meaning out of my text I have hazarded fleyses within brackets with a query attached thus (1 Besides mong numerous readings I have selected one which seemed must consistent to me. Now it is for my readers to judge how far I have succeecled in all these difficulties. I express my gratitude to the Edition of Mi. l'athak for having adopted some of his suggestions, The authoi will be much oblissecl if any of his esteemned readers will kindly point out errors and defeciencies to him to be rectified in the next edition, CALCUTTA, Jun, 19:9 KUMUDRANJAN RAY N. B.- 1st Edition in Nov. 1928 2nd Edition in Sept. 1948 3rd Edition in Sept. 1948 4th Edition in Sept. 1958 ·Meghadutam. 1. Introduction --The Age of Kalidasa. The current theory is that Kalidasa lived 11 Vikramd ditya's time, "who aftei defeating the Sakas or Skythians established the Sarnvat Era which begins fifty seven years before Christ" On the tiength of this theory soine cholars, place Kalıla', in the first century BC. Others, however identifying Vihraind with Ilarsa bing the pet down to the inulle of sixth centuny 1. D. The latest theory is-Kalidasa flourished in the reign 17 King Chanha Gupt II in the fifth century D) There is no elenco tu connect this prince will our puet except that ( hancagupta II, was namel Vihranaclıya We however place the poet to the sccond century before Christ. Our arguments are fully clincussed in our autroclur tion to Sakuntalam and in oui "Evolution of sita' Below are given the ponts of our arguments in a few words :- 11) The current theory which places Kalidasa in the 5th certy A. Dis untevable, there being no reference 10 Gupta kings in the works of the poet. (2) The Bhith-medallion (where we King Dushyant and his charioteer being entieateu hy hermits not to kill the antelope) as belonging to the Sunga period places Kuliday. at a time before Christ. (3) From the absence of artificiality in his style the pet appears to be inuch older than Gırnar and Vasik ins. cription of 2nd century A. D. See ·( 5 ) (4) From the history of certain words Sanskrit seems to have been the spoken language at the time of Kalidasa. From the free and copious use of Vedic forms in his writings the poet seems to be not at all influenced by Panini's grammar and to belong to the post-Paninian period of transition from Vedic to Sanskrit literature which probably extended from 300 to 100 B. C. (5) From allusions to Buddhism and its patronage by royalty in the Sakuntalam the poet seems to have flourished soon after Asoka. Kalidasa's style also places him before Aswagosha the Buddhist poet of 1st century A D (6) The भरतवाक्य of Malavikagnimitram (e.g. आशास्यम- भ्यधिगमात् प्रति प्रजानांसम्पत्स्यते नखलु गोप्तरिनामिमित्र) seems plainly to inclicate that Kalidasa was a court-poet of Agnimitra in the 2nd century B. C. (7) From the two slokas of Raghu VI ( e. g.-(1) अथोरगाख्यस्य पुरस्य नाथम &c. and (ii) पाण्डयोऽयमंसार्पितलम्बहारः &c] some critic remarks that in Kalidasa's days the capital of the Pandyas was a city called Uragapula. This Uragapura is Uiayura in Prakrit which as history says is the most ancient capital of the Pandyas (colas ). Cola, Pandya, Kerala &c. are south Indian tribes. Chronicle also repeats that the Pandyas were in supreme ascendancy up to 1st century A. D till they were overthrown by Karikala. And there are also reasons to believe that Kalidasd in his description of the Pandyas as lords of the south with their capital at Uragapura must have referred to their prosperous reign during 1st century B. C.; for our poet does not mention Pallavas the supreme ruler of the south in the 5th century A, D. The following sloha of Raghu IY. (“falar मन्दायते तेजो दक्षिणस्यां रवेरपि । तस्यामेव रघोः पाण्डयाः प्रतापन विहिरे।") also shows that the Pandyas alone were supreme rulers ·(6) Kalidasa's time. Again in the same canto of Raghu we learn that the King drove the Yavanas from Afganisthan. Now it is well-known that there were no Yavanas in the 4th or 5th centuries. It is only in the first century B. C. that we have Yavana kingdom in the north west All these riesistably point to the conclusion that Kalidana flourished at a time before the beginning of the christian era II kalidasa-his position Kalidasa was the greatest poet of India after Vyasa and Valmiki. Even mere translations of his sweet works have extracted the greatest admiration from modern squeamısh realers. Thus Alexander Hamboldt says-- "Kalicla sa the celebrated author of the Sakuntalam is a masterly describer of the influence which nature exercises upon the minds of lovers Tenderness in the expression of feeling and richness of creative fancy have assigned to him his lofty place among the poets of all nations". In fact a study of Kalidasa's works at once convinces the reader that the poet had an all-embracing knowledge of nature and of human unity, beasts and birds not even excluded. कुरष्व तावत् करभीरु पश्चान्मार्गे मृगप्रेक्षिणि दृष्टिपातम् । एषा विरीभवतः समुद्रात् सकानना निष्यततीव भमिः।- This sloka of Raghu X1[I at once evinces Kalidasa's knowledge of the dynamical theory of Relative motion. The peet also shows accurate knowledge of physical and natural sciences in the wellknown verse---pop aar Ata etc. of Raghu XIII, sl. 21; see also sloka 15 here and our Intro, in Ray. XIII, VI, and V.

·( 7 ) III. Personal History, Nothing of Kalidasas personal history is known to US But his works show that he was a devout Brahman anal lived at Ujjain for a long time and suffered from the panies of poverty and neglect, and travelled a good deal almu't all over India ; though the poet's name sounds like a Bengali one, still it cannot be definitely said whether he was a Bengali or not (though some of his descriptions in Raghu seems to show that he had a good idea of Bengal ), Tradition says that once the poet came to his house loug aftei dusk. His wife denied entrance, whereon the poet replied "अस्ति कश्चिद्वागविशेषः and promised tu Wuite poems beginning with each of those words. Thus Kumata begins with a Raghu with an and our Meghadutan with af Beyond this we know nothing of the poet ; this is why Mallinatha who flourished about 1385 A 1). observes undeserving reticence as to the personal history of the poet. IV. Kalidasa's Creed. It has been admitted by all critics that Kalirlasa was a Saiva. Indeed his नान्दी in Vikramorvasite.g., वेदान्तेषु यमा- हुरेकपुरुषम् etc., ) and भरतवाक्य in Sakuntala (e.g., ममापि च क्षपयतु नीललोहितः पुनर्भवं परिगतशकिरात्मभः) point to this effect. Mrs. Manning with reference to Vikramoryasi writes-- The drama commences with what is called a Prelude. The manager enters and pronounces an address or benediction which like Kalidasa's other preludes indicates that the author belongs to that modification of the Hindu faith in which the abstract deism of the Vedanta is qualifi identifying the Supreme invisible and inappreciab, ·( 8 ) with a delusive form which was the person of Rudra or Siva." For a detailed discussion see our Sakuntalam. V. Sources and story of the poem. Several commentators say that the hero of this poem a 727 had to do the duty of collecting freeh flowers for his inastcı Kuveia to worship Lord Siva with. One day this Tar fule in his duty, owing to his attachment with his wiſe This enraged the master and he sentenced him to one year's exile to the hills of Ramgiri in Central Province. This leieavement from his wife due to master's curse was 10 bearable to the Yaksha and he sent message to his wife throuli the cloud. Here opens Kalidasa's Meghadutam. Frvin thus sunple story the poet wove out a masterpiece poen, full of pathos, imagination and beautiful descriptions of sceneries and also of his internal religious concentration and yoga ( see cover here and Appendix. ) Mallmatha holds that the poet had the germ of his Meghaduta in the Ramayana where Rama sent message tn Sita thiough his devoted follower Hanuman. landit Prannath Saraswati holds that Kalidasa's Meghaduta was most probably suggested by the Yamaka- Kavya of Ghatakarpan. But acc. to us Kalidasa being of earliei period this is not sound. We have shown in our Introduction to Sakuntala un rde the heading "A Chronological Survey of Kalidasa's Works" that the idea of Meghadutam possessed Kalidasa even while he was writing the Vikramorvasi ( See under Si 3 also ) ·(9) [N. B.--Sequence in Kalidasa's works may also be traced with reference to the gradual evolution of his religious ideas--see our Intro. to Sak). Peibaps the fictitious residence of the Yaksha was somewhere in Himalaya towards the northeast of Kashmir and thus probably on the west region of Tibet. Ilence the cloudmessenger is requested to pass from Ramgiri in C. P. through Ujjain in a westerly oblique course and proceed to his abode in that direction to waft his sorrow's to his regretting wife We here give a brief survey of the cloud's progress to Himalaya--the abode of Yaksha Sls, 1--15--Yaksha at Ramgiri ( in C. P ) entrusts the cloud with his message to be conveyed to his heloved wife. Si. 16 - Cloud is to go obliquely a little westwards after ascending Mala region ( near Modem Ratanpur in C, P, ). Si 17-18 -Cloud's progress to Mt Amrakuta in Central India on the eastern side of Vindhya [ N. B._From C. P. or M P cloud goes on to C. 1. ) Si. 19-22.-Narmada at the foot of Vindhya will then be reached Si. 23.-Approach to Dasarna country. Sls. 24-27.-Vidisha, the capital of Malwa is now to be arri-ved at. There it was all-beauty, Sls. 28-29.-Nirvindhya and ( Kala ) Sindhu rivers are then to be crossed in order. Sls. 30-34Ujjain with river Sipra, is then graclually reached in its north-westward journey. Sls. 44:48.The cloud will then have to meet Kartikeya's temple at Devagiri ( to the south of Chambal in the centre of Malwa ) ·( 10 ) (N. B.-All these places and rivers are in Malwa which the cloud is to traverse from east to west, for it has to take a north-westward course ). SI 49.---Town of Dasapur in west-malwa in Central India will then come in its way. (N. 1) --Henceforth the cloud will proced northwards via Delhi } Sls. 50. 51.---Biahmavarta between the rivers Saraswati and Dris.idvati in the North-east of Delhi is then reached. Sls 52-58--Jahnavi (Ganges) will than fall on its track. Sls 59-82-Then passing north-eastwarels through the slopes of IIimalaya, Mt Krauncha is to come to view. Further on there in Manasa lake. There near the source of Ganges will be seen Alaka the abode of' Yaksharaja, and there on the margin of a pleasure-hill the cloud is likely to see his beloved. [ N. B.--Fiom Delhi the cloud first progresses northwards, then north-eastwards through the slopes of Himalaya till it reaches Alaka ( in Tibet) ] Sls 83-103.-An imaginary description of the 'virahini and then the signs whereby to recognise her, ara descubed. SI. 104-118.-Messages that are to be delivered to her. Sls. 119-Cloud's favour to pay heed to yaksha's messages is appealed for, and his benediction to the cloud.

·सञ्जीवनौकतो मङ्गलाचरणम् मातापितृभ्यां जगतो नमी वामाईजानये । सद्यी दक्षिणट्टकपातसकुचद्वामदृष्टये ॥२॥ Salutation to that Being known as the Father and the Mother of the universe, whose left half is the wife and at whose gracious look the sight of evil withers. अन्तरायतिमिरोपशान्तये शान्तपावनमचिन्त्यवैभवम । तं नरं वपुपि कुञ्जर मुखे मन्महे किमपि तुन्दिलंमहः॥२॥ Foi the dispersion of the gloon of obstacles, we invoke that mild mighty holy Light of inconceivable majesty which is a man in the body and elephant in the head. शरण करवाणि शर्मदं ते चरण वाणि चराचरोपजीव्यम् । करुणामसृणः कटाक्षपातः कुरु मामम्ब कृतार्थसार्थवाहम् ।। O Vani, I betake myself to thy auspicious feet, the resort of all that is moveable and immoveable Render me a successful guide, O mother, by casting glances that are gracious through kindness. इहान्वयमुखेनैव सर्व व्याख्यायते मया । नामूलं लिख्यते किञ्चिन्नानपेक्षितमुच्यते ॥ ४ ॥ भारती कालिदासस्य दुर्व्याख्याविषमूच्छिता। एषा संजीवनीव्याख्या तामद्योज्जीवयिष्यति ॥५॥ Here everything is being explained by me by means ·१२ मेघदूतम् of the prose order Nothing unathourised is being written, nor anything in relavant is being said. Kalidasa's muse lies in a swoon through the poison of bad interpretation This commentary styled the "Sanjivani" will now revive her. -- मेघदूतम् [दु गतौ+त = दूत messenger Here the rowel 1s lengthrened by the उणादिसूत्र "दुतनिभ्या दीर्घश्च" । दुडपतापे+क्त कर्तरि gives दुत (with हस्व, meaning ' oppressed." But this sense ete does not suit here दिवादि दूपरितापे+त gives दून। दूत usually means सन्देशहर : messenger) et "चारेक्षणः दूतमुखः पुरुषः कोऽपि पार्थिवः"- Sisupalavadha. मेघः दूतः यस्मिन् , बहु-। तत्।- The word 18 neuter for it qualities to understood. Or- मेघाश्चासौ दूतश्च वर्मधा-| Then by transferer ce of epithet (उपचार ) it means the book (Poem) describing the cloud. mossenger. ) Ayaksha through curse lived at Ramgin. कश्चित्कान्ताविरहगुरुणा स्वाधिकारात्प्रमत्तः शापेनास्तङ्गमितमहिमा वर्षभीग्येण भर्तुः। यक्षश्चक्रे जनकतानयात्रानपुण्योदकेषु निग्धच्छायातरुषु वसति रामगियाश्रमेषु ॥१॥ Prakaslika- कश्चित् यक्षः रामगिधिभेषु वसति चक्र [ A Yaksba resided in the regions of Ramgiri ). Was this Macv ngreeable? -जमकतनयानानपुण्योदकेषु निग्धछायातरुषु | The ·मेघदूतम् १३ place w49 pleasant with cool and shady Nameru trees sod its waters were rendere 1 pure, for Sita bathed there in days of yore ). Then the yaksha was quite at home there-वर्षभोग्येण शापेन अस्तंगमितमहिमा [ No , he was under. foing punishment by way of curse to stay there for a yoar. And this took away all his feet and malerty and hence le was hapless there ]. Why conld he (s यक्ष) not look hke the time? - कान्ताविरहगुरुणा शापेन |Tho curse hang heavy on him ; for it soparated him from his beloved wifo residing at the Himalayan abode of his mastel Kuvora ). Whrt waa the cause of the curse ? - खाधिकारात् प्रमत्तः ( अतः ) भर्त: शापेन अस्तङ्गमितमहिमा [ He failed in his usual duties. llence his master oursed him and deprived him of lus privilegor. Prose.-खाधिकारात् प्रमत्तः (अतः) कान्ताविरहगुरुणा वर्षभोग्येण भत्त: शापेन अस्तङ्गमितमहिमा कश्चित् यक्षः जनकतनयास्नानपुण्योदकेषु स्निग्धच्छायातरुषु रामगिर्य्याश्रमेषु वसति चक्र । Beng-কোন এক যক্ষ নিজেব কায্যে অসাবধান হওয়ায় নিরুপ্রভু কুবেরের বভোগ্য বা স্বাবিবহেতু সুদীর্ঘ শাপে শক্তি হইয়া, ফিনামসক্ষসকুল রামগতির আশ্রমে বাস নই। সেখানকাব জসীর স্নানে পবিত্র হইয়াছিল। Eng:-Negligent of his duties, (hence) deprived of his glory by his master's curse that is to last for a year and was unbearahle owing to separation from wiſe, a certam yaksha took his abode in the regions of Ramgıri, coul through Nameru trees and having sanctified waters on account of the ablution of the daughter of ( king ) Janakal Expl.-See Prak. and Eng. (where separately 110t given.) Sanjivani -"आशीर्नमस्क्रिया वस्तुनिर्देशो वापि तन्मुखम्" इति शास्त्रात् काव्यादौ करतुनिर्देशात् कथा प्रस्तौति 1-कश्चिदिति। 'वाधिका- रात् खनियोगात् प्रमत्तः अनवहितः [ “प्रमादोऽजवधनता" ·१४ मेघदूतम् "जुगुप्साविरामप्रमादार्धानामुपसंख्यानम्" इत्यपादानत्वम् ; तस्मात् पञ्चमी 2] अबएब अपराधात् हेतोः कान्ताविरहेण गुरुणा दुस्तरेण इत्यर्थः [ "गुरुस्तु गोष्पतौ श्रेष्ठं गुरौ पितरि दुर्भरे' इति शब्दार्णवे (१वः) 3] वर्ष वत्सर 'भोग्येन' ["कालाध्वनोरत्यन्तसंयोगे” इति द्वितीया । 'अत्यन्त संयोगे च' इति समासः। "कुमति च” इति णत्वम् 4 ] 'भत : खामिनः 'शापेन अस्तंगमितो महिमा' सामर्थ्य यस्य भः 'अस्तंगमितमहिमा' [अस्तम् इति मकारान्तमव्ययम । तस्य 'द्वितीया' इति योगविभागात् समासः] 'कश्चित्' अनिर्दिष्टनामा यक्षो देवयोनि- विशेषः ["विद्याधरापसरोयक्षरक्षोगन्धर्व किनराः। पिशाचो गुह्यकः सिद्धो मूर्तोऽमी देवयोनयः" इत्यमरः] 'जनकतनयायाः' सीतायाः स्नानः 'पुण्यानि' पवित्राणि 'उदकानि' येषु तेषु पावनेषु इत्यर्थः। 'स्निग्धाः' सान्द्राः 'छायातरवः नमेखक्षा येषु तेषु वसतियोग्येषु इत्यर्थः ["स्निग्धन्तु मसृणे सान्द्रे” इति । 'छायावृक्षो नमेरू स्यात' इति शब्दार्णवे (१क)] रामगिरेः चित्रकूटस्य आश्रमेषु वसतिम् [ “वहिवस्यतिभ्यश्चित्" (un. 4 6 ) इतौणादिको अतिप्रत्ययः] 'चक्र' कृतवान् [अत्रकाव्ये नगनगराणबादिवर्णनासम्भवात (१ सद्भावात्) महाकाव्यत्वम् ( ? महाकाव्याजत्वम् )। रसो विप्रलम्भाख्यशृङ्गारः । तत्राप्युन्मादावख्या । अत एव एकत्रानवस्थानं सूचितम् ‘आश्रमेषु इति बहुवचनेन। सीतां प्रति रामस्य हनुमतगन्देशं मनसि निधाय मेघसन्देशं कविः कृतवान् इत्याहुः। अत्र काव्ये सर्वत्र मन्दाक्रान्ता वृत्तम् । तदुक्तम्-"मन्दाक्रान्ता जलधिषड़गैस्मौ नतौ तात् गुरू चेत्" इति 5] Notes on Mallinatha's Sanjivani 1, In accordance with the injunction “its commencement is a benediction, a salutation or a statement of a subjecto fact", -Iarration of a fact being enjoined, the poet ( Kalidasa) begins the very story here. 2 खाधिकारात takes अपादाने ५मी by the Varttika "जुगुप्साविरामप्रमादार्थानाम्" &c. s According to शब्दार्णव-गुरु ·SI. 1.] मेघदूतम् १५ - means Brihaspati, best, preceptor, father and unbearable. (N. B.--Here the reading should be reajua: and not शब्दार्णवे ; for whenever Mali quotes lexicon he mostly onds with the nominative]. 4. द्वितीया in वर्षम् is enjoined by the rnle "कालावों: and the HTH is guided by the rule "अत्यन्त-"( chur). णत्व in वर्षभोग्येण 18 accord. ing to the rule "कुमति च"6. In this poem there being descriptions of mountains, cities, oceans (?rivers ) it is a ( variety of ) HTATET (N. B.-Though a 90604 still Malli calls it u महाकाव्य, being the work of महाकवि कालिदास] The sentiment here is love of the type ot विप्रलम्भ (1.0. want of enjoyment through separation ). The condition is that of a mad man. By plural in a stay is indicatednon-fixity in one place. Somo say that the pout wrote this cloud message baving bis mind bent on the fact of Kapua's sending message to Sita through Danumat. The metro is मन्दाक्रान्ता everywhere (see Notes on metre at the end ), Charcha. 1. कान्ता &c-बिरह separationगुरु unhearable, कान्तया विरहः, सुपसुपा-। तेन गुरुः, सुपसुपा-or तृतीया तत्-, for Tattwabodbinl uas " हेतुतृतीययापि समास इष्यते "। तेन । Qual. शापेन । During separation from the beloved everything hecomes unbearable, cp. "तदा रम्याण्यरम्याणि प्रियाः शल्यं तदासवबः । तदैकाकी सबन्धुः सन्निष्ठेन रहितो यदा"-Kerat. 2. स्वाधिकारात &c- अधिक्रियते अस्मिन् इति अधि++धम अधिकरणे अधिकार office, duty. स्वस्याःor स्वः अधिकारः, ६तत्- or कर्मधा-1 तस्मात् । अपादाने ५मी by the rule "जगुपसा-" (See Mallh.). प्र+मद+क कत रिप्रमत्तः onreless. Qual यक्षः । The reading स्वाधिकारप्रमत्तः is also seen, but Malli's read is स्वाधिकारात् प्रमत्तः, hence he says "तस्मात् पञ्चमी" und more emphatic, for Negligence on tbe part of yake rredhis master's wrath, , ·१६ मेघदूतम् [11. 1. 3. शापेन-शप+घञ् भाबे-शापः curse Here the curse was the punishment to suffer separation for one year, r,तेन। हेतौ ३या। 4. अस्तम् &c.-गम+णिच् क्त कमणि =गमित caused to go. अलम् Is an अव्यय meaning "end' ( here), अस्तम् गमितः, सुपमुपा। ताद शः महिमा ( ma.jasty ) अस्य, वहु- Qual. यक्षः । शाप was the cause of his disappearance of महिमा। In अन्तङ्गमित Malli says "द्वितीयाइति योगविभागात् समासः"। But योगविभाग of द्वितीया 18 unauthoritetive (i. e. not directly sanctioned by FETT) I See our Introduction to Bhatti canto I. योगविभाग 18 resorted to only to defend the cases w shed-for-en "योगविभागस्त्विष्ठसिद्धयर्थः-Manorama. Kalyata also is against योगविभाग in his भाष्यप्रदीप। Thus while ex. poinding the समास of यः (अव्यय having the sense of vमी) and गोदीह karyala has-"वस् शब्दस्य गोदोहशब्देन सुपसुपेति समासः"। 6. चक्र-कृ+लिट ए। "खरिततिः कभिप्राये क्रियाफले" इत्यात्मनेपदम् । Nom. यक्षः । वर्ष &c.-वर्षे भोग्यः । श्या तत्। तेन । Qual, शापेन श्या in वर्षम् is अत्यन्तसंयोगे by the "कालाध्वनोः"-(Malli) thon श्या तत् 1s by the rule "अत्यन्तसंयोगेच”। णत्व in वर्षभोग्येण " according to the rule ' 'कुमति च" ( Pan. 8. 4. 13). 7 जनक &c-जनकतनया is sita. तस्थाः स्नानम्, ६तत्। तेन पुण्यानि, सुपसुपा or ३तत्- ताइ शानि डदकानि एषु वहु - Qual. रामगियाश्रमेषु। Sita was holy by virth and sanctified all that came in touch with her. er, "डत्पत्तिपरिपूतायाः किमन्यः पावनान्त:" &o-ttarcharita From the use of the word जनकतनया it is inferred that the poet was perhaps thinking 6 of रामकथा।

·Sl.2. मेघदूतम् 8. स्निग्ध &c:-छायातरु 1s Nameru tree. स्निग्ध is shady, cool. स्निगधाः छायातरवः येषु, बहु-I Mallt takes छायातरु to mean नमेरू no the strength of "विशश्चमुनमेरुणां छायास्वध्यास्य सैनिकाः" Raghu, and शब्दार्णव। Pradipa of दक्षिणावर्तनाथ takes छायातरू as "छायाप्रचुरास्तरवः। We prefer Malli. Naneru Is alse छायाचहुल। 9, राम etc.-रामस्य गिरिः, ६तत्-। तस्य आश्रमाः (resorti), ६तत्-। तेषु । यक्ष livod in the various regions of Ramgarn, hence the plural Malli takes Ramgiri to read fare for Rimi onco lived there, Wilson identifies it with Ramtok (North of Nagpur). But recent researches point to Ram garh hill in C. P. as tho place intended by the poot, lor it is near Amrakuta, the source of liver Nilrmada 3.forapet wati 10 Remark.-This poem is खण्डकाव्य for it does not satisty all the conditions of .. महाकाव्य ( p. "खण्डकाव्य महा- काव्यस्यैकठेशानुमारियन् "). Love sentiment of the विप्रलम्भ 1ype is di-played here , this love sentiment is of two kinds-(1) संभोग ( union ) i) विप्रलम्भ ( sepuration). 11. Voice-प्रमत्तेन...केनचित्यक्षेण...महिम्ना...वसतिःचकं...। 2 The boreaunil yaksha saw a cloud, तस्मिन्नद्रौ कतिचिदबलाविप्रयुक्तः स कामी नीत्वा मासानकनकबलयभ्रंशरिक्तप्रकोष्ठः। आषाढस्य प्रथमदिवसे मेघमाश्लिष्ठसानु वनक्रीडापरिणतगजप्रेक्षणीयं ददर्श ॥ २ ॥ Prak--अवलाविप्रयुक्तः स कामी मेघ ददर्श [That passionate yaksha separated from his beloved wife saw a cloudl. What kind of elond it was ?-आश्लिष्ट्रसानु (तथा) वप्रक्रीडापरिणतगजप्रेक्षणीय मेघददर्श M-2 ·१८ मेघदूतम् Sl.2. (Tbo cloud stuck to the peak of the mountain there, and it also loukod like an elephant dealing sideblows against the mountain, in his playful butting. Thus the cloud attractod bus sight]. When did ho see the cloud ? तस्मिन् अद्रौ कतिचित मासान् नीत्वा स आषाढस्य प्रथमदिवसे मेघं ददर्श [ He passod a few nionths (i, e. eight months) in that bill and there on the Ist day or ourly part of Asada saw a charming cloud before him ] Did not this period affect him ?- कनकवलयभ्रंश- रिक्तप्रकोष्ठः स कामी [ Yos , in this poriors he was excessively emacated, so much so that tho goldbruculet in his wrist slippud down towards the elbow 1 ? Prose - अवलाविप्रयुक्तः कनकवलयशरिक्तप्रकोष्ठः म कामी तस्मिन् अद्रौ कतिचित् मासान् नीत्वा आषाढस्य प्रथमदिवसे आश्लिष्टसार्नु वप्रकीड़ा- परिणतगजप्रेक्षणीय मेघं ददर्श । Bong -াবিরতি কর্মী সেই যক্ষ সেই পবতে কযেক সি যাপন কবিলে পর, {ৰিবহণ তাতে গব মণিবন্ধ হতে স্ববলয় পতিত হইয়াছিল। অনন্তর অাষাঢ়েব ধমদিনে (বা প্রথমভাগ) সে পাতা এবং প্রত্ৰীড়ায দন্তপ্রাবত গজের গায় নাহৰ একইও মেঘ দেখিতে পাইল। Eng.--'Ibal possionate one, bereft of his wi'c and liaving his wrist d.viod of the golden bracelet, Paned soine months in that mountı'ın and on the first day (01-put) of Ashara saw a cloud, ötuck to the peak there and beautiful like an clephant giving sideblows with his tusks in his sportive butling 2, Fxpl.--Soe Prak and Eag (where not given). Sisar.-तस्मिनिति ॥ तस्मिन् चित्रकूटाद्रौ अवलाविप्रयुक्तः' कान्ताविरही कनकस्य बलयः कटकम् [ 'कटकं वलयोऽस्त्रियाम्' इत्यमरः] तस्य प्रशेनं पातेन 'रिन: शुन्यः 'प्रकोष्ठः' कूर्परादधःप्रदेशो यस्य स तथोक्तः ['कक्षान्तरे प्रकोष्ठः स्यात् प्रकोष्ठः कूर्परादधः इति शाश्वतः} विरहदुःखात्कृश इत्यर्थः कामी .

·Sh SI.2. मेघदूतम् १६ कामुकः स यक्षः कतिचित् मासान् आठौ मासान इत्यर्थः । शेषान् मासान् गमय चतुरः' al. 111) इति वक्ष्यमाणवात् ] 'नीत्वा' यापयित्वा आपादन क्षोण युक्त पौर्णमासी आषाढ़ी । नक्षत्रेण युक्तः कालः' इत्यण । टिड ढाणञ्' इत्यादिना डीप. | सा आषाढी पौर्णमासी अस्मिन इति आषाढीमासः [ “सास्मिन पौर्णमासी इति संज्ञायाम इत्यण । तस्य "प्रथमदिवसे आश्लिप्ट- मार्नु" आक्रांतकूटम् । 'वप्रकीड़ापरिणतगजप्रेक्षणीय" 'वाक्रीड़ा उत्नातकेलयः [ “उत्ग्यातकेलि शङ्गाद्य प्रक्रीड़ा निगद्यते इति शब्दाणं वः | तामु परिणतः तिर्यगदन्तप्रहार तिय्यंग दन्तप्रहारस्तु गजः परिणतो मतः” इति हलायुध : स चामौ गजश्च स इव प्रेक्षणीयः दर्शनीयः तं मेघं ददर्श [गजप्रेक्ष- णीयमिन्यत्र इबलोपात् लुप्तोपमा । केचित आषाढस्य प्रथमदिवसे' इत्यत्र 'प्रत्यासन्न नभसि इति वक्ष्यमाणनभीमासप्रत्यामत्यर्थ "प्रशमदिवसेइति पाठ कन्पयन्ति , तदसङ्गतम्। प्रथमातिरेक कारणाभावात् । नभीमामस्य प्रया. सत्त्यर्थमिति चन न, प्रयासत्तिमात्रम्य मासप्रया प्रयासत्त्यैव प्रथमदिवसस्यापुऽपपत्तेः चात्यंतप्रयामतेम्पयोगाभावेन अविवक्षितत्वात् । विवक्षितत्वेवा स्वपन पि प्रशमदिवसांतिमक्षण मंघदर्शनकल्पनायां प्रमाणाभावेन तदसंभवात् । प्रत्युत अस्मन्पक्षे एव कुशलसंदेशस्यभाव्यनर्थप्रतीकागर्थग्य पुरन एव अनुमानमुक्त भवति इत्युपयोगसिद्धिः । ननु उन्मत्तस्ग नायं विवेक इति चेत्-न । उन्मत्तस्य न अनर्थस्य प्रतीकारार्थप्रवृत्तिरपि इति संदेशो मा भूत। तथा च काव्यारम्भः एवासिद्धः स्यात् इत्यही मूलच्छेदी पाण्डित्यप्रकर्षः । कथं तहिं शापान्तो मे भुजगशयनादुन्थिते शाङ्गपाणौ" (-1 114) इग्यादिना भगवनप्रबोधावधि- कस्य शापस्य मामचनुष्ठयावशिष्टस्योक्तिः दशदिवसाधिक्यान् इति चेत् ? स्वपक्षेपि कथं सा, विंशतिदिवगैः न्यूनत्वात् इति मंतोप्टव्यम् । तस्मात ईषदबैषम्यमविवक्षितम इति सुष्टुक्त 'प्रथमदिवसे इति । ॥२॥ Notes on Malli. 1. Here in गजप्रेक्षणीयम् the word इव boing alidad this is a case of SHITAT I Owing to the sloka 4 "TATA 4F some commontators (Vallabakc) prefer the reading प्रशन ·२० मेघदूतम् [ Sl. 2 in place of geruime here, the last day of 34795€ being very close to Sravana But this is unsound. Theie being no cause to superserle the 1st day of 377916 Iſ it be to denote proximity to 1790, that also can't be held , for the month of आपाढ़ being proximate to श्रावण, 1st day of आषाढ is also proximate to it And very close proxiinity of 71907 is not int cuded Even granting that very close proximity is 11licmule, it 15 1cquired to suppose that a piece of cloud was seen at the last inuinent of the last day of 31 Ty, which is impossible, On the other hand ou reading ( namely ethfaqat) 15 1equired on the ground that the yaksha infe perils and ted.ch caution beforehand to avoid the mpending peril by senlung good message to his wife , ( the leading THEat leales 170 tue for him to rlo so) It so con't be «gued that a mad one can have no such consideration, for in that care the message through cloud liecomes impossihle, for! nud can have noclesie tollon peuille : une analleness ni the month of star ), Then the conniencement of the pem also becomes impossible llence audy With "uch 1101-cle-trying flow or lammg kien the contentionthat in the sloka 'शापांती मे भुजगशयनादुन्थिते शङ्ख पाणौ" (51 114) the fou inonth's piono left of the curse would be increased by ten days if it be reckoned from the lst day of 311976—15 futile, fii in your own reading the period would be lessened by 20 clay Sú be satisfied with my augument Such imute difference in munt intencled, lience the reading 15 grah here [ 1.--Wallis view in four months shoul i not be tuhen literally but approximately, Sone may take anfaat TATT also and avoid disciepancy of days Notes-1. feferat - fonefa = afa few. The word is alu.ryn plural Its faufth of 991 and 37 eltiles by the rule "प भ्यो लुक" । चित ukls indefiniteness to it .idi to मासान् । ] ·S1 2.] मेघदूतम् २१ Malli say, कतिचित मासान् – अष्टौ मासान्", fou we have the sloka ‘मासानन्यान् गमय चतुरो लोचने मीलयित्वा"-infia अवला &c-बि+प्र+युज+क्त कर्तरि - बिपयुक्त servatated. बि 1s intensic here अवलया विप्रयुक्तः ३तत् । (Qualk सः। Ourls सः। After Sudying कान्ताविरहगुरुणा, the groet again says अवलाविप्रयुक्त to ex pedite inlerc nce of emaciation and consequent full of bracelets 3 कामी-कामयते इति कम+णिनि कतरिकामी desting.passionate (Or कम घन भावे-कामः । स अस्ति अस्य इति काम इनि (मत्वयं )= कामी। See हारिणा 11m on Stalk. (QuaI. सः। 4 कनक &c,-वलय bracelet. कनकस्य वलयः ६तत् । तस्य भ्रंशः ६तत् । तेन रिक्तः ( devoid ). ३नन् । तादृशः प्रकोप्ठः (VI1st) यस्य. बहु-IQual स। For the meaning of प्रकोष्ठ ८e Malli also. The separation Inaric the extremely emaciated for he was carefil Owing to this emaciation his bracelet slipped downwards fron his Vi1st cp, - अनभिलुलितज्याधाताई मुहुर्मणि- वन्धनात कनकवलयं स्त्रस्त सस्त मया प्रतिसार्य्यते ' Sak III. Act. 5. आषाढस्य-शेषे ६ष्टी, related to प्रथमदिवसे । For deliv. of आषाढ़ See Malli "आषादनक्षोणयुक्ता & 6 प्रथम &c. प्रथमः दिवमः first day कर्मधा-नस्मिन । अधि मी। Malli refutes the reading प्रशदिवसे here and his View, 15 वर्षा begins with आषाढ़ । FET PET seems to support this, Tagore also supports this "आषाढ़ेर प्रथमदिवसे रचेछिले मेघदूत'। 7 आश्लिष्टसानुम्-सानु is the slope, level spot on Summit of a mountain आ+श्लिष+क्त कर्मणि = आश्लिष्टः stuck. अश्लिष्टः सानुः येन, बहु - । तम् । Qual. मेघम् । 8 वाकोड़ा &c. --चप्र is rampart. वप्रे कीड़ा ort in rampart, सुपसुपा- । वप्रकीड़ा means playing with a lampart with the tusk or horn, See also Malla 'उत्खतकेलिः शृङ्गाद्यः &c. Cp.

·२२ मेघदूतम् [Sl. 3. "निःशेषविक्षालितधातुनापि वप्रक्रियामृक्षवतस्तटेषु" - Raghu IV परिणत is a technical tem meaning an elephant dealing sideblows with his turks "तिय्यंगदन्तप्रहारस्तु गजः परिणती मतः' Malli. +ईक्ष+अनीयर क्षणीयः beutiful परिणतः गजः कर्पधा । वप्र- कीड़ामु परिणतगजः सुपमुपा - । स इव प्रेक्षणीयः उपमानकर्मधा - by the rule उपमानानि सामान्यवचनैः-- An उपमान 1s comprounded with its सामान्यवाचक 1011, तम्। (Qual मेघम्। Or=वप्रकोडासु परिणतः सुपसुपा-। स चासौगजः कर्मधा Rest as bore The cloud imas beautiful like an elephant engaged ill his prryful utting, he ice it attracteil 787 notice The sign was also 11-11- cion 'मत्तगजदर्शनात काय्यसिद्धिर्भवति इति सूचितम Patlurya 9 ददर्श--दृश+लिट अ INom सः। पश्यति अपश्यन, द्रक्ष्यति। 10 Voice ...विप्रयुक्त न तेन कामिना...-प्रकोष्ठेन...-सानुः... -प्रक्षणीयः मेघः दहशे...। The cloud made the yahsha thoughtful तस्य स्थित्वा कथमपि पुरः कौतुकाधानहेतो- रत्नर्वाष्पश्चिरमनुवरो राजराजम्य दध्यो। मेघालोके भवति मुखिनोऽप्यन्यथावृत्ति चेतः कण्ठाश्रोपप्रणयिनि जने किं पुनरसंस्थे ॥ ३ Plak - तस्यपुरः कथमपि स्थित्वा राजराजस्य अनुचरी चिर दयौ [The Yaksha stood before the cloud and remained thoughtful for a long time ] Why this thought now came to his mind ?- कौतुकाधानहेतोः तस्य ( मेघस्य ) पुरः स्थित्वा [The cloud was such as to produce desire in one's mud Hence its sight made him 'think thus] A pleasant thought indeed?- अन्तर्वाष्पः राजराजस्य A- ·Sl. 3.] मेघदूतम् २३ । अनुचरः दध्यौ [No; the thought was painful and there were signs of suppressed tears in that follower of Kuverd] Why do you say so ?-मेघालोके मुखिनः अपि चेतः अन्यथावृत्ति भवति [Even a happy man becomes testless at the sight of cloud]. Then sunely he was not happy-कंठाश्लेषप्रणयिनि जने दूरसंस्थे कि पुनः [Hin dear wife was far away indeed and was longurg for an enibrace. Thus in such ciicumstances he cried not naturally he happy ] 3. Plos- राजराजस्य ( कुवेरस्य ) अनुचरः अन्तर्वाप्पः ( मन् ) कौतुकाधान- हेतोः तस्य ( मेघस्य ) पुरः कथमपि स्थित्वा चिरं दध्यो। मेघालीके मुखिनः अपि चेतः अन्यथावृत्ति भवत्ति, कंठाश्लेषप्रणयिनि जने दूरसंस्थे (सति) किं पुनः (वक्तव्यमिति शेषः । Bংng.-অভিযােৎপাদনকারী সেই মেষব সম্মাথ কিছুকাল কোন রকম থাকি বাস্পবােধ করিযা কুবেবের অনুচর বঙ্গ ভাবিত হই। (কারণ। মেদশনে সুখী লােকের চিত্ত অস্থির হয়, আর কালিঙ্গনাথী প্রিয়জন দূরে থাকিলে সে হইৰে তাহা আর কি বলিতে হইবে ?” Eng.-That follower of Kuvera, with tears suppressed, como how stood before the cloud that prorluces secret desires and mused long. With the happy even, the sight of clouds make the nund of a restless character, what to speak of him whose beloved year - ing after an embrace (ro:in i the neck) 18 stationed far indeed. Sanj- तस्येति । राजानो यक्षाः ["राजा प्रभौ नृपेचन्दे यक्षे क्षत्रियश- कयोः" इति विश्वः ] राज्ञा राजा 'राजराजः कुवेर: ["गजराजो धनाधिपः" इत्यमरः। राजाह-सखिभ्यष्टच इति टच प्रत्ययः] तस्य 'अनुचरः यक्षः 'अन्त वाष्पो' धीरोदात्तत्वात् अन्तःस्तम्भित्ताश्रुः सन् । कौतुकाधानहताः अभिलाषो- त्पादकारणस्य [ 'कौतुकं चाभिलाषे स्यादुन्सवे नमहप योः” इति विश्वः] "तस्य मेघस्य 'पुर " अग्रे कथमपि' गरीयसा प्रयत्नेन इत्यर्थः [ज्ञानहेतुविवक्षा- M -- .

·२४ मेघदूतम् [Sl. 3. याम् अयादि कथमव्ययम् । कथमादि तथाप्यन्त् यत्नगौरववादयोः” इत्युज्वल::] "स्थित्वा चिरं दध्यौ' चिन्तयामास [ध्यै चिन्तायाम् इति धाती. लिट् ।] मनोविकारोपशमनपर्यन्तम् इतिशेषः। विकारहेतुमाह- मेघालोक इति । मेघा- मेघदर्शने मति मुखिनः अपि प्रियादिजनमंङ्गतस्यापि चंतः चित्तम अन्यथाभूता वृत्तियापारः यस्य तत् अन्यथाबृत्ति भवति' विकृतिमापद्यते इत्यर्थः। कण्ठाश्लेषप्रणयिनि कण्ठालिङ्गानार्थिनि 'जने दूरे संस्था स्थितिय्य॑स्य तस्मिन 'दूरमस्थं सति कि पुनः' विरहिणः किमुत वक्तव्यमित्यर्थः। [दिर- हिणा मेघसन्दनिमुद्दीपनं भवतीति भावः। अर्थान्तरन्यासोलंकारः। तदुक्त दण्ढ़िना-'जयः सोऽर्थान्तरन्यासो वस्तु प्रस्तुत्य किञ्चन । तत्साधनममर्थस्य यासो योऽन्यस्य वस्तुनः" इति 2. ॥ Notes on Malli | The sense 15, of the bereaved the sight of clouds 15 in exciter 2 The figure of speech here is अर्थान्तरन्यास-- whicli Danchin define- thus-That is called an अर्थान्तरन्यास in which another statement is put forth, suitable to estabsh the matter in hand (1P, which is already stated ), Charcha तस्य Refers to मेघ । शेषे ६ठी, related to पुरः। ! - compound some meaning somehow.' Adv Qual. स्थित्वा ।। P. 'कथमपि क्ले शादपक्रामति' &c.~~Raghu. Also vee Malli 'कथमपि गरीयसा प्रयन्तेन' &c 3 पुरः-पूर्वस्याम् दिशि इति पूर्व + डि (ज्मी)+ असि (रगर्थे) = पुरः in fiont अव्यय-अधि ७मी । अव्ययत्वात् विभक्तिलीपः। Here पुर is ordered in place of पूर्व by the rule 'पूर्वाधरावराणामसि पुर -अध् -अवश्चषाम् -when असि follows 4 कौतुक &c.--कौतुक is desire' (here) The word gererally means cutrusity', आ+धा+लुष्ट भावे आधान impartingor , 1 ·- sl 3] मेघदूतम २५ producing, हेतु is cause कौतुकस्य आधानम्, ६तत्-तस्य हेतुः (हेतु- भूतः), ६तत्। Qual तस्य । Malli's synonym of the word is अभिलाषोत्पादकारणस्य । The clouul was such as to produce inward lengings The word कौतुक here may mean कामविषयौत्- सुक्य also म अन्तर्वाष्पः-अन्तर is an अव्यय meaning inwarl' अन्तः (मध्ये) वाष्पः अस्य व्यधि वहु-। Phed to अनुचरः। He was a धीरो- SITT hero, hence harl power to check the flow of tcais See also Mallu-धीरोदतत्वात &c 6. चिरम्-An अव्यय meaning "long interval" Adh Qual Poziti He thought till he agai iegained huis trental cquilibrium 'मनीविकोरोपशमपर्य्यन्तम्'-dialll 7 राजराजस्य-For deriv, and meaning Sce Malli Here समासान्त टच (अ) comes fy the rule राजाह-सखिभ्यष्टच' राजन अहन् and मखि final in a ततपुरुष takes समासान्न अ। शेषे षष्ठी । 8 दध्यौ ध्य+लिट णल । Norn अनुचरः । न्यायति अध्यासीत् ध्यास्यति । 9 मेघालोके आ+लोक घञ्भावे = आलोक ५ight मेघम्य आलोकः तत् । तस्मिन । भावे ७मी by the rule 'यस्य च भावेन भावलक्षणम्" । 10 भवति-भू लदति । Nom. चेतः। 1] अन्यथावृत्ति-अन्यथा (अन्यप्रकारा ) बृत्तिः अस्य वहु - | Pied 10चतः। 12 कण्ठा &c-आ+श्लिप (आलिङ्गने)+घन भाव आश्लेषembrace प्रणयः (इच्छा ) अस्ति अस्य इति प्रणय+ इनि मत्वथे - प्रणयी । कण्ठस्य आश्लेषः । तत्र प्रणयी सुपसुपा । तस्मिन | Oual जने । जने h भाव जमी। Or- कण्ठाले पे प्रणयः सुपसुपा । स अस्ति अस्यति इनि वा। 12 दूरसंस्थे सम्+स्था अडभावे - संस्था Statin (स्थिति)।

·२६ मेघदूतम् [S1.4. दूरे संस्था (स्थितिः) अस्य, बहु-- तस्मिन् । Pred to जने। स्था here takes अङ भावे owlig to Panini's use of व्यवस्था in व्यवस्थाया- मसंज्ञायाम्। For force of किं पुनः, see Malli-विरहिणः किमुत वक्तव्यम् &c 13 Renaik. Here the alternative reading is केतकाधान- Ent: which only suggests blooming of Ketakıl flower which is indirectly unleatable to a foresti But in our reading (cg कौतुकाधानहेतोः) the effect is directly prodluced Secondly Ketaker flowers do not blossom in therainy season of आषाढ़ particularly Su better av ord it. 14 Parallel - The last half of the verne has a paiallel in Viki.morvası - एतेन पुननितानामपुयत्कण्टाकारिणा मेघीदये नापतीकारी भविष्यति' --Act IV. 1, Loice अण्तप्पेिण...अनुचरेण दध्ये। ...चेतमा...-वृलिना भूयते... To send news yaksha welcomed the cloud प्रत्यासन्न नभसि दयिताजीवितालम्वनार्थी जीभूतेन स्वकुशलमयीं हारयिष्यन् प्रवृत्तिम । म प्रत्यग्र कुटजकुमुमैः कल्पिनार्थाय तस्मै प्रीतः प्रीतिप्रमुखवचनं म्वागतं व्याजहार ॥ ४॥ Prak - म पीतः (सन) प्रीतिपमुखवचनं स्वागतं तस्मै व्याजहार [ He was now composed and welcoined the cloud with sweet words ] No other sign of hospitality ? प्रत्यौः कठजकुसुमैः कल्पितार्घाय तस्मै सागतं व्याजहार [ Yaksha also first offered him Arghra composed of fresh Gorimallika fusters Thus he entertamed the cloud with all cordiality ] Why all these formalities ? जीमूतेन स्वकुशलमयी प्रवृत्ति हारयिष्यन He entertained the cloud , for through him, he will send his own good :

·Sl. 4] मेघदृतम् news ] To whom will he send news and why ?-प्रत्यासन्ने नभसि दयिताजीवितावलम्वनार्थी सः विरही [ The month of Sravana wag near, and this month is verytıying for a faret bence toenliven up his separated wife, the Yaksha wished to rend good news to her through the cloud ] 4. Phoen नभसि प्रत्यासन्ने (सति) दयिताजीविनालम्बनार्थी जीमूतेन म्वकुश- लमयी प्रवृत्ति हारयिष्यन सः प्रत्ययः कुटजकुसुमैः कपितार्घाय तस्मै प्रीतः (सन्) प्रीतिप्रमुखवचनं स्वागतं व्याजहार । B( n –শাবণ মাস নিকটস্থ হইলে প্রিয়ার জীবনবাণী যঙ্গ, মেঘদ্বারা নি কুশলবাওঁ। (প্ররণ ববিতে ইচ্ছুক হইযা, নতন বুটজপুপদাৰা অঘৰচনা বরিয়া ঐতিসহকাবে প্রণযবাক্যে মেঘেৰ স্বাগত সম্ভবণ করিল। Eog-Sravana having approiched he (yakslia) wishing to enliven the life oth wifi ind bring intent upon sending his good news to her through the cloud, offered hum Arghva of fresh Kutaja flowers ; (1h« n) glad at heart he uttered welcome to the cloud with joyful words - अथ समाहितान्न करणः सन किं कृतवान! इत्याह-प्रत्यासन्न इति 'स यक्षः' यश्चिरं दध्यौ स इत्यर्थः' 'नभसि' श्रावणे ["नभाः श्रावणिकश्च मः' इत्यमर] 'प्रत्यासन्ने आपादस्यानन्तरं सन्निक्कष्टे प्राप्त सतीत्यर्थः । 'दयिता- जीवितालम्बनार्थी सन वर्षाकालस्य विरहदुःखजनकत्वात् । उनपन्नानर्थप्रतीकागत् अनर्थोत्पत्तिप्रतिबन्ध एव वरम इति न्यायेन प्रागव प्रियापाणधारणीपायं चिकी- घु रित्यर्थः । । जी वनस्य उदकस्य मूतः पटवन्धः वस्त्रवन्धो जीभूतः' [पृषोदग- दित्वात माधुः । “ मूतः ख्यातः पटबन्धऽपि" इति रुद्रः ] नेन — जीमूतन ' जल- धरेण प्रयोज्येन 'स्वकुशलमयीं स्वक्षेमप्रधानां प्रवृक्ति वार्ताम् [वार्ता प्रवृत्तिः वृत्तान्तः' इत्यमर.] हारयिष्यन् [लट शेषे च' इति चकागत क्रियार्थक्रियोपपदात लूटप्रत्ययः। जीवनार्थ कर्म जीवनप्रदेनैव कर्तव्यमितिभावः । “हकीरन्यतरस्याम" इति कर्मसंज्ञाया विकलपात् पक्षं कर्तरि तृतीया 3 ] “प्रन्यनैः" अभिनवः कुटज- कुसुमैः, गिरिमल्लिकाभिः ["कुटजी गिरिमलिका” इति हलायुधः] 'कल्पितार्धाय cang ·[S1 4 - मंघदृतम कल्पितः अनुष्ठितः अर्ध पूजाविधिः यस्मै तस्मै ["पूल्ये पूजाविधौ अर्धः' इत्यमर ] तस्मै जीमृताय ["क्रियाग्रहणमपि कर्त्तव्यम्” इति संप्रदानत्वात चतुर्थी] 'प्रीति- प्रमुखानि' प्रीतिपूर्वकानि' वचनानियस्मिन् कर्मणि तत 'प्रीतप्रमुखवचनं यथा तथा, शोभनमागतं, स्वागतवचनम् प्रीत मन व्याजहार कुशलागमनं प्रपच्छ इत्यर्थ । [ नाथेन तु अन्न 'प्रत्यासन्ने मनसि' इति साधीयान पाठ कत्पिन'। 'प्रत्यामन्ने प्रकृतिमापन्ने गति इत्यर्थः । यस्तु तेनैव पूर्वापविरोध प्रदर्शितः स च अममामि आषाढ़म्य प्रथमदिवसे इत्येतत पाठविप्लवसमाधाननैव परिहतः ४ ॥ Notes on mallı 1. Thon what he did aftei pacifiratjon of his mind! 2. "It is betton to obsturot happaningof evil than temedying the ori alroudy occured" in accordance with this dictum bo from before avon wishod tu tind moang to sustain darlang's life 3. Ow:ng to the presence of "च" in the rule लटशेषे च'-लट 1s used to denote futurity whether there is or 19 not a क्रियार्थक्रिया। Hore the लट 1s used to denote कियार्थ। The sonse 1s, the deed for life should be done byone who can give life ( 1 a cloud), जीमूतेन has optional तृतीया by the rule 'हकीरन्यतरस्याम् । 4. Here Nathe thi. nks प्रत्यासन्ने मनसि tu be the better reading. The meaning of प्रत्यासन्ने being-restored to enture (प्रकृतिमापन्ने)। But tho incongruity which Nath has put forth in this connection is well retuted by us while ostablishing the rending अषाढस्य प्रथमदिवसे (St-2) [ See elso notes on Malli there ]. Cbarcha 8 प्रत्यासन्ने-प्रति+आ+सद+क्त कर्तरि प्रत्यासन्न near, तस्मिन् pred to नभसि । नभम् means the month of श्रावण । तस्मिन । भाव मी। ।

·Sl. 4] मेघदूतम् २६ - 2 दयिता -दयिता 1s an excosively fond wile आ+लंब लुऽट भावे-आलम्बन support. दयिताया जीवितम् तत् - तस्य आलम्ब- नम्, ६तन- दयिताजीवितालम्वनम् अर्थयते य. स, इति दयिताजीवितालवन + अर्थ+ णिनि कर्तरि साधूकारिणि-दयिताजीवितालम्वनार्थी-1 Qual. ĦI The Yaksha was tryrug to make provisions to sustain is wite beforehand. 3 जीमूतेन-Dorav (See Malli-जीवनस्य .) तेन । प्रयोज्ये कतरि तृतीया hy "हको (Mallı) Haro tlo rule onjoins optional thişt, bonce ATH 14 ao coreal. 4. ख &c. -म्वस्य कुशलम own weal तत- तेन प्रकृतमिति स्वकुशल । मयट (प्रकृतचवने) स्त्रियाम्-सकुशलमयी ।ताम्। Qual. प्रवृत्तिम् । 5 हारयिष्यन्-ह+णिच् ' लूटः स्थान शतृ = हारयिष्यन wishing to cause to send ' सः। In the nonculusal 'ram tity (Intence w-जीमतः प्रवृत्ति हरिष्यति, गिजन्तपदा ---स जीमूतन (जीमृतं वा) प्रवृत्ति हारियष्यति। lenc ths लट bar the one of तुमुन (क्रियार्थ)। Seu Noto-rin lali. 1. प्रत्यग्रं ---अग्र प्रतिगतः प्रन्याः [nash, प्रादितत-। तैः। 'ual, कुटजकुमुमैः ( rhich has करणे ३या)। 7. कपित ६.-अर्घ offermg for war,hiy] कलप+णिच+ क्त कर्मणि = कलपितः rendlered. कलपितः अर्घः अस्य, वह -!ul तस्मै। 8 तस्मै सम्प्रदान it the क्रिया ॥ व्याजहार । M.illi quotes the varttika. "क्रियाग्रहणमपि कर्त्तव्यम" | Malli quoter this from the Vritty and follow-im. Ate to भाग्य hour all such cases come nder the rule "कर्मणा यमभिप्रेति स संप्रदानम"। 9 प्रीति (.- प्रमुख foro-tronath प्रीतिः प्रमुखे एपाम. वहु- Here परनिपात of सप्तम्यन्त is to lo supported by the rurtinka "गटाटेपरा सप्तमी” | गड़ादि being आकृतिगण we include प्रमुख ·३० मंघदृनम [SI. 4 under it. प्रीतिप्रमुखानि वचनानि अस्मिन् वहु । Qual स्वागतम । Or the word may bi takur as an adverb ( 980 Malli ) 1, स्वागतम् -मु happy. अव्यय । आ+गम+क्त भाव आगतम् । सशीभनमागतं स्वागतम, नित्यकर्मधा--। तत्। obj of त्याजहार । 11. व्याजहार वि+आ ह लिट णल (अ)। Norm. स. हरति-ते, अहात- अहृत अहरत- त। 12 Voice-...आलम्बनार्थिना.....हारयिष्यता तेन प्रीतेन सता.. व्याजह । 5. Message throw'h a cloud-in in Congruitil. धमज्योतिःसलिलमरुता सन्निपातः क्व मंघः सन्देशार्था:श्व पदुकरणः प्राणिभिः प्रापणीयाः। इन्योन्मुक्यादपरिगणयन गुडबकम्नं ययाच कामात हि प्रकृतिकृपणाश्चननाचननेषु ॥ ५ ॥ Prose- धूमज्योतिःसलिलमस्ता सनिपात ( सङ्घात ) मंघ. क्व, पटु- करणः पाणिभिः प्रापणीयाः मन्दशार्था. क्व । इति औतराक्यात अपरिगणयन् गुह्मकः तं ययाचे । हि ( यम्मात ) कमााः चंतनाचेतनेषु प्रकृतिकृपणाः । Brls -ম, (জ্যাতি জল ও বাযুব সমবায উৎপন্ন যেন কোথায়, আমি তাক্ষেও মশক ওক পীয বাত্তাই বা কোথ'। ঔৎসুক্যবশত ইহা বিচাব না কবিয়াই যক্ষ মক প্রার্থনা করিল। কাবণ কমাঠগণ চেহন ও হন বিষয়ে शारक. निम् ॥ मारक । Eng.-where is indeed the cloud-a combination of smoke, lum:- nary water and air, and wherein lies the word of moss ge to be conveyed by men of sliongsense. Without consiering this, through eagerness the Yak ha requested the cloud For the love.stricken are ·SI.5] मेघदूतम् ३१ by nature, ingorant lo distinguish be:ween animate and manimate beings. Expl.-Request to an inanimate object is surely fi untless, still the Yaksha made such a request owing to his ingooice of this fact, foi he was now mad with love. Malli-ननु चेतनसाध्यमर्थ कथमचेतनेन कारयिनुप्रवृत्तः । इत्यपेक्षायां कविः समाधत्ते धुमेति-धूमश्च ज्योतिश्च सलिलाच मरुद्वायुश्च तेषां 'सन्नि- पातः' संघात मेघः क अचेतनत्वात सन्ट्रेशानह इत्यर्थः । 'पटुकरणैः समर्थेन्द्रियैः [ 'करणं साधकतम क्षेत्रगानेन्द्रियेष्वपि' इत्यमरः] प्राणिभिः चेतनैः [प्राणी तु चतनो जन्मा" इत्यमरः] प्रापणीयाः प्रापयितव्याः मन्दिश्यन्ते इति सन्देशः त एव अर्थाः क । इति' एवम् औतमुक्यात' इष्टार्योदयुक्तत्वात [ इष्ट्रार्थोदयुक्तः उत्सुक इत्यमरः] 'अपरिगणयन् अविचारयन गुह्मकः यक्षः 'मघं ययाचे याचितवान प्रार्थयामास । तथाहि -कामार्ता मदनानुराः चतनाश्च अचंतनाश्च तेषु विषये 'प्रकृतिकृपणाः स्वभावदीनाः । कामान्वानां युक्तायुक्तविवेकशन्य- त्वात् अचेतनयाचना न विरुष्यते इत्यर्थः। [अन्न मेधसन्देशयोः विरुपयोः घठनात् विपमाल कारः । तदुक्तम ‘विरुद्धकार्य-स्योत्पत्तिर्गनानर्थम्य वा भवेत् । विरुपघटना चामौ विपमाल तिस्त्रिधा । मा च अर्थान्नग्न्यामानु- प्राणिता। नन समर्थकत्वेन एव चतुर्थपाद तस्योपन्यासान् ।] ॥ ५॥ Notes on Malli, 1. Here thefigure Is विषम 1m as much as two incongruons things le g cloud and message ) aro brought to othor. Thus it 18 said 'The figure is fauh (which is of 3 kids ) where iucongruous happen ngs or occurence of opposite object- take place. The fq4H16is here enl.vened up by अथान्तरन्यास for the stetement is supported by a general maxim in the fourth line.

·३२ मेघदृतम् [SI.5 Charoba 1. धूम &c -by ज्योतिस् I take lunninary, For clouds con. tain Lightning (ज्योतिस्) | The wholo 18 द्वन्द्व-See malli. Then तेषाम् । शेषे पष्ठी। 2 सन्निपातः-सम् । नि पत+ धन भावे - सन्निपात: coglomeration. Qual. मेघः (which is Nom to भवति understood )। 3. कक्क -These two words suggost utter incousistency of the two statements, ep 'क्क सूर्याप्रभवो बंशः क चात्पविषया मतिः-In "Raghi, whora mu.aili says-- द्वौ कशब्दौ महदन्तरं सूचयतः । Also soe "क्क वत् हरिणकागं जीवतं चातिलीलंक च निशितनिपाता वज्र- साराः शरास्त tich. Acti. Aloo see our pile on karat 1, s. 9. 3. रान्देशार्थाः सन्देश 11, essige ते एव अर्था. कर्मधा -1 Noun toभवन्ति urmilat stard 4 पटुकरणैः-करण <onsos पटु strong पनि कग्णानि एषाम्, बहु- तेः । (३। प्राणिभिः । 5. प्रापणीयाः -प्र+आप + अनोयर कर्मणि। Adi. to सन्देशार्थाः । 6. प्राणिभिः अनुक्त कर्तरि ३या। ६ष्ठी he1014 also currect by tho rule "कृत्यानां कर्त्तरि'वा' . अनीयर I cre ] कृत्य aff.s. 7. औतमुक्यात् - औतमुक्य 18 eagerness ; sce इष्ठार्थोंद्युतत्वात in malli देतो ५मी। 8. अपरिगणयन-परि+गण+णिच शतृ परिगणयन cor ideling, न तथा। Qual. गुह्यकः । 9. ययाचे-याच+लिट ए | Norn गुह्यकः । कर्नभिप्राये क्रियाफले आत्मनेपदम् । The action was to benefit the agent. 10., कामाः-कामेन आर्त्ताः (पीडिताः) ऋता था, ३तत्-I Adj. uRed substantively. Nom to भवन्ति। आ+ऋक्त-आत्तः। - ·SI.6] मेघदूतम् ३३ 11 प्रकृति &c. -प्रकृति natue, कृपण 1- ite ignorant or विक्षिप्त, प्रकृत्या कृपणाः ३ तत्-|pred to कामाः। the love-stricken are always out of nity; hee malli- "कामान्धानां युक्तायुक्तविवेक- शून्यत्वात्" &c , also ap "छायामम्भसि विप्रयोगकृपणः खां मन्यमानः प्रियाम् ।" 12 चेतना & - samast ser. m.all. अधि ७मी। 13 Voice-सन्निपातेन मेघेन प्रापणीयैः मन्देशार्थः भूयते-गणयता मुझकेन-कामातः कृपणः भूयते । 6 This highborn cloud is a fit in higher जातं वंशी भुवनविदिते पुष्करावत्त काना जानामि त्वा प्रकृतिपुरुपं कामरूपं भघानः , तेनाथित्वं त्वयि विधिवशाद्दरवन्धमा याच्या मोवा वरमधिगुणे नाधमेकाना ॥६।। Prak,त्वां मघोन कामरूपं प्रकृतिपुरुष जानामि [ \, () kloud that you all at Molunt band of Incı any from you. ] Is this all ? 94421477 4.1ai yafafed वंशे जातं त्वाम् जानामि [I also know you 1 All 11 the 11 ell-knolln sice of clouds callcrl Pushwe, when Ilence. expect service trim you ] What the । तेन विधिवशात् दूरबन्धः अहं त्वयि अर्थित्वं गतः [ It is for this ! ut I din a utor ts, sou, all the mic so, for my wife play is at a distance. And you will caus Jhue to her ]. If I ful tod this trust of yours! आंगण याचा मोघा (अपि) वरम्, अधमे लब्धकामा याचना न बरम् [ M ter for this; you die lughly qualified, and fruitlessia 17 iny Ifgest with you is better than its fruition throuz in 1. pl, M-3 ridel akslime .chrleutiny > ·मेघदृतम [SI. 6 Ptive न्वा भुवनविदित पुस्करावर्तकानां वंगे जातं कामरूपं मघोनः प्रकृतिपुरुपं जानामि । तेन विधिवशात् दूरबन्धुः अहं त्वयि अर्थित्व गतः । अधिगुणे याच्या मोघा ( अपि ) वरम्, अधमे लब्धकामानं वरम् । Bene - 1, ननाशिनावरक (म त नि नामकला १. 5111114 नवय-3 कानि। (२६, २१ डायव भानाय छान मान मन TARI मशः। न कुन निक- याना न डाल S, FATA नानाना चालना। Eng I hung theo tu loc lyon in the soulelfamotis iace of l'uskararlaku ud to be the prime offirei of India, as 11111111, forns all will TITICE. I life belly fu thiongli Desta la suitor to the l'yei tha meritur 10014, t,Vel if umfulfilled in hettri thar: -115ceful sequent made ith the mein Sauuny-जातमिनि। हे मेध, त्वां भुवनेषु विदिते' | "निष्ठा" इति भता- थेत्त । “ गति ( । मति वद्धि-" इत्यादिना वर्तमानार्थ त्वऽपि ( हि । कम्यच वर्तमान" इतिभुवनशब्दस्य पाट्यन्नतानियमान् समामो न स्यात् । 'तेन च पजापाम्" इति निषेधात्।] 'पुस्कगथ आवर्तकारच' कचिन मेघानां श्रेष्ठाः तंपां वंश जातम महाकुलप्रमूतमित्यर्थः । 'कामरूपम्' इच्छाधीनविग्रहम्, दुर्गादिराचारामम् इत्यर्थः 'मघोनः' इन्द्रम्य 'प्रकृतिपुरुप' प्रधानपुरुपं जानामि, तेनन्वतप्रभुत्वाभिजात्यादिगुणयोगेन हेतुना विधिवशान' देवायत्तत्वात [“विधि- विधाने देवे च” इत्यमरः ] दरे बन्धुर्यस्य स 'दूरवन्धु. वियुक्तभार्योऽहं त्वयि अर्थि त्वं गतः । ननुयाचफम्य याचवाया याच्यगुणोत्कर्षः कुत्रोप्रयुज्यते इत्या- शक्य दैवात याचनाभऽपि लाघवदोषाभाव एव उपयोग इत्याह२ --याअंति। तथाहि “अधिगुणे" अधिकंगणेपुमि विषये यान्ना मोघा निष्फलापि वरम् ईपप्रियम् । दानुगुणाट्यत्वात् प्रियत्व याच्यावैफयात् ईषत्प्रियत्वमिति भावः । अभमे' निगुणे याच्या लब्धकामापि' सफलापि न वरम्' ईपत्पियमपि न भवति [ 'देवाहनेवरः श्रेणं त्रिषु ल्कीवं मनाकपिये' इत्यमरः] । अर्थान्तरन्या- रा पाणित. प्रगोऽलंकारः। तदुक्त दण्डिना 'प्रेयः प्रियतराख्यानम्” इति, , ·Sl. 6] मेघदूतम् ३५ एतदार्थ पादत्रये चतुर्थ पादस्थेन अर्थान्तरन्यासेन उपजीवितम् इति सुव्यक्त- मेतत् 3 ॥३॥ Notes on Malli 1 In fafcat we have an Thi by the aule facetilfie take an Ham licie by 'he rule "Afa gfetarz7" then the worl He will take the tith Caseeruling by the rule 'क्तस्य च वर्तमान" .ind further समारा Nill be promited by the itle "क्तं न च पूजायाम्" ( N B here im place of गतिवुद्धि । मतिवुद्धि all in olice of वत्तंमानार्थत्वेऽपि tad वर्तमानामत्व हि otherwise ineaning is not clt all mallin object is 10 -110W the impossiblity of taking fafca with 2 HTAT I Veted 11) In a natiuof iequest by Suites where is nulou the excellence of the fieison requested-chein that“, shult, the excellence le absence of loan the it questihui successful 'I la fille 19 enliener by अर्थान्तरन्यास । Thu, Danclu] Sty-प्रय । umeration of the medtsed Tlus inthe first thieu Int's lo anuncned by अर्थान्तरन्यास of the fourth olt Clarcha 1 भुवनविदिते-विद+क्त कर्मणि अतीते = विदिन killin भवन by उपचार (tilli-ference } merty----Peto le of the world भुवनेन विदितः ३तत्-। तस्मिन् । (yu.ul वंशे । Malli Gay , भुवनेषु विदितः making it a rent compound, we pieſei o 114-here Mulli takes विदित । अतीत क्तः, cmeincr वर्तमान त in CISE of मत्यर्थ roots etc. dres not ban अतीत क्त,. ' न हि तक्रकौण्डिन्यन्यायनस्तस्य वर्तमानकालो, भूतकालतां वाधते"--Manorana Wituer the usage -पूजितः यः सुरासुरैः; also see our notes on "मखेष्वविन्नाऽनुमतः पुरोधसा"- Kirat 1 S1 22 Hence the difficulty' of gorm ky- .

·- ३६ मेघदूतम् [S1 6. unding भुवनस्य विदितः । with वर्तमान क) does not allse The समास in such case ill be bured by the rile 'तन च पूजा- TH" Bhattu Ji however is of option that this prohibition applies to कत्तु षष्ठी only ( as got by the rule " तस्य च वर्त- माने' ) and not to शेषषष्ठी c[). "अन्येनु कारकषष्ठ्या एव समासनिषेधः शेषषष्ठ्याः तु समास इत्याहुः । एतेन 'कलहं स राममहित'कृतवान् इनि भट्टि- T Tota: Alonorama 1 hus in his opinion we wy also compound भुवनस्य विदितः mlo भुबनविदितः । शेषषष्ठीतत् ,ith ough there is an art But Naye sad says that the poolusbol 101 hy "नच- 1 of all kinds of षष्टी, ap "कारकषष्ठीशेषषष्ठडी: उभयो- रप्ययं निषेधः"---Siurtertusekhunu lence We Letes . ३तत्-, with अतीत् - क्ता विदित । वंशे 5 अधि ऽमी। 2 पुस्करावर्त कानाम् -Malli heic acl ii. Kunlid utter garradially takes the comxx10 es thereby makug gran aud Tada on 1110 diffiient willieties of clouds But Joow can one and the wine cloud le buin m tin UF L'YO clifferent hues of clouds. 2 The fom well kn 118 11ts of clouds are -आवर्त, संवतं, पुस्कर tri द्रोण। Rut he it ..ird in Kumud moted above he line 71 lthy is the time attacheel ? I his lead me to think that पुस्करावर्तका. It fer to only one class of clouds at FTS has it quotation from the विष्णुपुराण Which rems to say that पुस्कर 17 for cert.in reasons calleel पुस्करावर्तक alty--" पुस्करा नाम ते मेघा बुहनम्नोय- मत्सराः। पुस्करावत कास्तन कारणेनेह शब्दिनाः। पुस्कर bein: जल, ve mas derive--आवर्त यन्ति इति आ+बृत+णिच +ण्वुल कतरि-अवनकाः। yar To H Badia: th ,se that cause water to t' iu buch ETM तेषाम् । शेपे षष्ठी।

·. SI.6] मेघदूतम् ३७ 3. जानामि-ज्ञा+लट मि । Nom अहम् । 4 प्रकृति &c - प्रकृति 15 पधान । प्रकृतिश्चासौ पुरुषश्च, कर्मधा- तम् । pied to त्वाम् । प्रकृति Also means thature-ree SIL 5 काम&c-काम here maems कामानुसारि । तादृशं रुपमस्य वहु-तम् pred to त्वाम् । Hence he Wits capable of doing selvice and going to any place in any forma See Malli "दुर्गा- दिसञ्चारक्षमम, cp गत्वा मद्यः कलभतनुताम् " &c - Infru 6 मघोनः- The base 1, मघवन् meurung इन्द्र । तस्य । शेषे ६ष्टी 1elated to प्रकृतिपुरुषम् । The base is alsa) leclined as मघवत् by the fule "मघवा वहुलम् । 7 तेन-हेतौ ३या। See Mallt तेन त्वतप्रभुत्वाभिजात्यादिगुणयो- गित्वेन" &c ५ विधि etc विधि fatte वश 1 आयत्तता control विधः ६तत्-। तस्मात । हेतौ ५मी । , दूरवन्धुः-वधाति रहेन हृदयमिति बन्ध+उ-बन्धु lit friend, here uife'. दूर inearts दूरस्थ । तादृशः बन्धु : अस्य बहु। (Oual अहम् । We all or a व्यधिकरण वहु-d दूरे वन्धुरस्य, for the hueshya .' , 'व्यथिकरणानां भा मूत, and because समानाधिकरण is possible here SO. गतः-गम +क्त कत्त। 11. अधिगुणे- मधिगतः अधिगुणः प्रादि नत् ।) अधि अधिक: गुणोयस्य । बहु । तस्मिन् । अधि मी । 12 वरम्-The word means ' पत्प्रिय । In this sen-e it is neuter Seu Air-is quoted in Y...'li; come take it di sapal Also cp ‘सनुभयन् भू मनर्यसङ्गमात् वर विरोधोऽपि समं महात्मभि -Kirat I. 13. Voice-त्वंजातः कामरुपः-पुरुषः शायसे दूरबन्धुना मया गतम् । यच्या मोघयाभूयते...लब्धकामया न बरं । or वरेण ) भूयते... - Nom अहम् ।

·३८ मेघदृतम् SI. 7.] - 7 Now he cntrusts the cloud with his request to go to Alaka. सन्तप्तानां त्वमसि शरणं तत्पयोद प्रियायाः सन्देशं मे हर धनपतिक्रोधविश्लेषितस्य । गन्तव्या ते वसतिरलका नाम यक्षश्वराणां वाह्योद्यानस्थितहरशिरश्चन्द्रिकाधौतहा॥७॥ Prak.- हे पयोद, त्वं हि सन्तप्तानाम् शरणम् [O cloud you are the resort of theaflictedl] Then what am I to clo?-तत् धनपति- क्रोधविश्लोषितस्य मे संदेश प्रियायाः हर [You carry my news to my darling fou I un separated from her through Kuvera's anger and curse Where shall I find your darling-यशेश्वराणां अलका नाम वसतिः ते गन्तब्या [You will find her in Kuvera's adode entitled Slakal I there any clistinguishing feature of Alaka ? वाह्योद्यानस्थितहर-शिरच्चन्द्रिकाधौतहा अलका [You will notice there the mansions are evei illuminated by moonbeams Thr munlight comes from the crest of Siva the चन्द्रभौलि, who is residing there in some outer garden. Hence you sull have no clifficulty to find out Alaka ) Prose. हे पयोद, त्वं हि सन्तप्तानां शरणमसि, तत् धनपतिकोधविश्ले- षितस्य मे सन्देशं प्रियायाः हर। बाह्योद्यानस्थितहरश्चन्द्रिकाधौतहा अलका नाम यक्षेश्वराणां वसतिः ते गन्तब्या। Beng -হে মেঘ, তুমি সন্তপ্তদিগের বক্ষিতা বটে, তাই তুমি কুবেয়ের ক্রোধে ও শাপে বিযুক্ত অমাৰ খবৰ কিয়াকে দাও। তুমি যক্ষরাজ কুবেরের বসতি অলকায় অলকায হর্মসমুহ, হেপবনস্থ মহ'দেবে মন্তকে চন্দ্রকিরণে সর্বদাই আলােকিত থাকে। Eng O cloud, you are the saviour of the distressed, so convey to my darling the news of me separated by Kuve- शशेिव ।

·Sl. 7.] मेघदूतम् ३६ ra's wrath ( curse ) You are to go to the Yaksha-king's abode entitled Alal.a, where the mansions are ever sprinkled or lighted by mouniveams emanating from the crest of Siva residing in an outer garder Sanj-सन्तप्तानामिति । हे 'पयोद' त्वं सन्तप्तानाम्' आतपेन वा प्रवास- विरहेण संज्वरितानाम् [ “संतापः संज्वरः समौ” इत्यमर ] 'शरण' पयोदानेन आतपस्विन्नानां, प्रोषितानाञ्च खस्थानप्रेरणया च रक्षकोऽसि ["शरणं गृहर- क्षित्रोः" इत्यमरः] 'नन्' तस्मात् कारणात् 'धनपतेः' कुबेरस्य क्रोधेन "विश्ले- षितस्य' प्रियया वियोजितस्य 'मे' मम 'संदेश' वार्ता 'प्रियाया हर' प्रियां प्रति नय इत्यर्थः [सम्बन्धसामान्ये षष्ठी ] संदेशहरणेन आवयोः संतापं नुद इत्यर्थः। कुत्र स्थाने सा स्थिता तत्स्थानस्य वा किं ब्यावर्तकं तत्राह-गन्तब्येति । वहिभवं वाह्यम् [“वहिर्देवपञ्चजनेभ्यश्च” इति अथः] 'वाह्य उद्याने स्थितस्थ हरस्य शिरसि' या चन्द्रिका तया 'धौतानि' निर्मलानि 'हाणि धुनिकभवनानि यस्यां सा तथोक्ता [ "हादि धनिनां वासः” इत्यमरः] अनेन व्यावतंक मुक्कम । 'अलका नाम' अलका इति प्रसिद्धा यक्षेश्वराणां 'वसतिः' स्थानं ते तव गन्तव्या त्वया गन्तब्या इत्यर्थः ["कृत्यानां कर्तरि वा” इति षष्ठी ] ॥ Charha 1. संतप्तानाम-सम+तप+क्त कतरि= संतप्त (di treveal by heat and separation as well, तेषाम् । शेषे ६ष्टी। The cloud solaces the heated by water, and the sepuated by expediting their union See Mallj-पयोदानेन आतपखिन्नानाम etc 2. प्रियायाः-सम्बंधसामान्य षष्ठी । ४ीं Should have been better 3. हर-ह+लोट हि । Nom त्वम । Deriv ante sl 4 4 धनपति etc-धनपति 1s Kuvert कध+घन भावे-क्रोध anger, hence (then) curse वि+श्लिष+णिच+क्तकमणि-विश्लेषित separated, धनपतेः क्रोधः ६तत् । तेन विश्लेषितः ३तत्-। तस्य। Qual मे।मे has शेषे ६ष्टी, related to संदेशम । 5. गन्तब्या-गम तव्य कर्मणि स्त्रियाम = गन्तब्या-Agrees with ·४० मेघदूतम् [Sl. 7. हककर्म-वसतिः। Here का takes षष्टी by the rule "कृत्यानां कर्तरि वा" । क्या 14 also correct 6. नाम-प्राकाश्ये अब्ययम् । “नाम प्राकाश्य-सम्भाव्य क्रोधोपगमकुत्सनेषु -च" इत्यमरः । अलका has १मा in connection with stay understood Hence M.alli says-"अलकानाम अलकेति प्रसिद्धा"। 7 वाह्य etc .बहिमवम इति वहिस्+य or अप-वाह्यम_onter. See Malli for the deriv , quolution in Malli "वहिर्देव-&c is after Kasika वाह्यमुद्यानम. कर्मधा-। तत्र स्थितः, सुपसुपा- तादृशः हरः, कम धा-। तस्य शिरः ६तत् । तस्य or तसमिन चन्द्रिका, ६तत्-or सुपसुपा - तया धौतानि, ३तत्-तादृशानि हाणि यत्र, वहु। Qual अलका। This epithat cuacterises et nd sholls its brightness and holiness, See 'अनेन ब्यावतंकमुक्तम "-Malli. [चन्द्रशब्दात् संज्ञायां कन् ततः स्त्रियोटाप इति चन्द्रिका= moonbeams ( which issued from the चन्द्रकला on Siva - hend ) c[p—'वसन्नदूरे किलचन्द्रमौले. ज्योत्स्नावतः निविंशति प्रदोषान्" Ras ] 8 Vore-...शरणेन भूयते...सन्देशः ह्रियताम ।...वसत्या गन्तब्यया भूयते...[अलका has १मा with इति' which always declares the कर्म ; cp "कचिन्निपातेनाभिधानम"-Bhattojr] 8 Your undertaking of my task will also encourage the other separated ones. न्वामारूढ़ पवनपदवीमुद्गृहीतालकान्ताः प्रेक्षिष्यन्ते पथिकवनिताः प्रत्ययादाश्वसत्यः। कः सन्नन्धे विरहविधुरा त्वय्युपेक्षेत जायां न स्यादन्योऽप्यहमिव जनो यः पराधीनवृत्तिः ॥ ८॥ Prak-पवनपदवीमारूढ़ त्वां पथिकबनिताः प्रेक्षिप्यन्ते [The fives of those travelling abioad will well see you on your aerial track ] How is this possible-उद्गृहीतालकान्ताः पथिकवनिताः ·SI. 8. ] मेघदूतम् ४१ [ They will raise up their hairs and watch up at you till you go to Alaka] Will this benefit them?-TRITT MCT: [None lives spearate from the beloved in the rainy season, and your advent will mark the rainy season; hence these bereaved ladies will be refreshed (77) with the hope of their beloved's return Thus your sight will give them immense benefit and comfort] I cant follow your स्वयि सन्नद्धे विरहविधुरी जायामुपेशेत [when you are up in the sky. who will neglect his wife to pine through separation ]. If they can't avoid this-अहमिव यः जनः पराधीनबृत्तिः न स्यात् (सः) : hata [ All are not dependent like me. Those who are thus independent will not brook Separation at your advent Hence your i1sing in the sky will benefit the bei eaved traveller's wife hy hastening their husbands home) Prose. - पथिकवनिताः प्रत्ययात् आश्वसत्यः उद्गृहीतालकान्ताः ( सत्यः) पवनपदवीमारूढ़ त्वां प्रेक्षिष्यन्ते। त्वयि सन्नद्ध, अहमिव यः जनः पराधीनबृत्तिः न स्यात ( सः) कः अन्यः विरहविधुरां जायामुपेक्षेत । Bl? তুমি আকাশমার্গে আকৃঢ় হইলে পথিক বনিতাগণ, প্রিযতম সত্বর আসিবেন এই বিশ্বাসে আশ্বস্ত হইয়া তাদের কেশরাজি উত্তোলন কবিয়া তােমাকে (5th #f9a4) carec, 2017 98 9977, 69 Cetatea atatia tafaro দেখিয়া বিরহকাতবা জাযাকে নিশ্চযই উপেক্ষা করিবে না। Eng — The wives of travellers, will look up to your aerial way, with their locks of hairs raised up and being comforted with the thought of their husbard's arrival ). You being on in the sky, who else that is not dependent on others like that of me, can neglect his wife pulled down or pining thiough separation ? Expl ---In the rainy season men if circumstances permit hasten to their bereaved wives And 25 your rise will indicate the rainy season, so you being on in the sky the treveller's wives will be comforted at the belief that their husbands will soon return.

·मेघदूतम [SI 8 Sallj -मदर्थं प्रस्थितस्य ते पथिकाङ्गनाश्वासनमानुषङ्गिक फलम इत्याह- स्वामिति। 'पवनपदवीमारूढ़ त्वाम, पन्थानं गच्छन्तिये पथिकाः ["पथः कन्" इति ष्कन् प्रत्ययः] तेषां 'बनिताः'प्रोषितभत्तं काः 'प्रत्ययात्' प्रियागमनविश्वासात ["प्रत्ययोऽधीनशपथज्ञानविश्वासहेतुः" इत्यमरः] 'आश्वसत्यः विश्वसिताः [श्वसिधातोः शत्रन्तात "उगितश्च" इति डीप तथा 'उद्गृहीतालकान्ताः' दृष्टि- प्रसारार्थमुन्नमय्य धृतालकान्ताः सत्यः प्रेक्षिप्यन्ते। अतुयन्कण्ठतया द्रक्ष्यन्ति इत्यथः। मदागमनेन पथिकाः कथमागमिष्यन्तीत्यत्राह-त्वयि सन्नद्ध ब्यापूते सति बिरहेण विधुराविवशा 'जायां' क उपेक्षेत' न कोऽपिझ्यर्थः, मव्यतिरक्तोऽपि 'योजनः पराधीनवृत्तिः' परायत्तजीवनको न स्यात्। स्वतन्त्रस्तु न कोऽपि उपेक्षेत इति भावः [अत्र अर्थान्तरन्यासोलङ्कारः। तदुक्तम्-काययकारणसामान्य- विशेषाणां परस्परम् । समर्थन यत्र सोऽर्थतरन्यास उदाहृतः” इति लक्षणात।] Notes on Malli 1 Here the figure 1s अथान्तरन्यास । Thus it is said, when the effect or the cause is supported by either of this or when a general or a particular statement is supported by either of them, then the figure is अथान्तरन्यास । Charcha 1. आरूढ़म-आ+रह+क्त कर्तरि आरूढ़ risen तम। Qual. त्वाम। 2 पवन etc--पदवी track पवनख पदवी तित-। The track by which au blows i e, sky aTH I obi of BTECH I 3 डदगृहीत etc -उद+ग्रह+क्त कर्मणि-उदगृहीत rahed up. अलक iocks of hair. तेषां अन्ताः tips of hair-locks etc. ६तत-। उदगृहीता अलकान्ता याभिः वह-। ताः। pred to वनिताः। The hair being iaised or tied up ( through 317F ) they will have a good look at the cloud Orgareta is occupied, SANTAT: 3773 (सीमा) boundary up to Alaka , ६तत। उदगृहीतः अलकान्तायाभिः ·Sl.8 ] मेघदूतम् ४३ -The ladies who were on the way's up to your going to अलका । This is also the गूढार्थ here 4 प्रेक्षिष्यन्ते-प्र+ईक्ष+लुट स्यन्ते। Nom वनिताः । ईक्षते, ऐक्षिष्ट, etc प्रत्ययात्-प्रति+अच भाबे प्रत्यय helief, confidence तस्मात। हेतौ ५मी। The belief was the hope of unsou with the husband-spela formalapatata"-Malli Fut the season as to how the belief arises-see Expl above 6 आश्वसत्यः-आ+श्वस ( अदादि) शतृ लटः स्थाने+डीप स्त्रियाम आश्वसती cheeling or being comforterl ताः। Qual पथिकवनिताः। For अदादि use to श्वसि, cp “समाश्वसिहि समाश्वसिहि"-Sak and uttar Sume read 211394: heie, in that case the root is to be taken as भादि and नुम in शतृ coming by the iule "शपश्यनोः नित्यम"। For भादि use of इवसि compale "न विश्वसेद- विशस्ते विश्वस्वेऽपि नातिविश्वसेत्--Mah, “आवसेयुः निशाचराः"-Bhatlz. The 100t hovever 1s Strictly अदादि, hence ue prefer Malli's reading Bhattoji defends its भादि use saying "तनादित्वादेव सिद्ध कृजमहणं गणकार्यस्यानित्यत्वे लिङ्गम । तेन न शिश्वमेदित्यादि मिद्धम । Madhava says “वसेत-अत्र गणकार्यस्यानित्यत्वज्ञापनात शपो लुक न भवति। अनित्यत्वं च क्षमूषो घटादिपाठात-“घटादयः पितः” इत्येव षित्वे सिद्ध पुनः षितकरणात ज्ञायते"। 7 सन्नद्ध-सम+नह( बन्धने) क्त कतरि-सन्नद्ध ariayed तस्मिन् । pred to त्वयि (which has भावे मी )। In this sense of संनद्धcp "नवजलधरः सन्नद्धोऽयं न दृप्तनिशाचरः"-Vikramorvast 8 विरह etc -विगता (01-विघटिता ) धूरस्याः इति बिधुरा, बहु। It means दुःखिता। Hera समासान्त comes by the rule "ऋकपूरवधूः पथामानक्षे"। विरहेण विधुरा, ३तत-। ताम। Qual. जायाम । १ उपेक्षेत-उप+ईक्ष...ईत (लिड)। Nom कः। Here लिक I hus उपेक्षितुं शक यात। -- 15 शकि।

·४४ मेघदूतम [Sl. 8. 10 पराधीनबृत्तिः–वृत+किन्भावे-वृत्ति livelihood परेषु अधि इति पराधीना ७मीतत- । अध्युत्तरापदात खः इति खप्रत्ययः। पराधीना बृत्तिरस्य वहु-। He who is स्वतन्त्र and not dependent like me must not neglect their beloved—'स्वतन्त्रस्तु म कोऽपि उपेक्षेत इति भावः"-Malh 11 Voice-पथिकवनिताभिः आश्वसतीभिः-अलकान्ताभिः आरूढः त्वंप्रेक्षिष्यसे...मया इव येन जनेन-बृत्तिना न भूयते तेन अन्येन विधुरा जाया उपेक्ष्येत । 2. You will find any wife counting days in expectation ताश्चाबश्यं दिवसगणनातत्परामेकपत्नी- मव्यापन्नामविहतगति द्रक्ष्यसि भ्रातृजायाम् । आशावन्धः कुसुमसदृशं प्रायशोह्यङ्गनानां सद्यःपाति प्रणयि हृदयं विप्रयोगे रुणद्धि ॥ ६ ॥ [N B. Malli reads it as the 10th verse and the tenth one (eg मन्दं मन्दं नुदति &c ) as the 9th. But then the च of this sloka becomes superfluous. Further verses Her etc. and Fri 7 should be consecutive as indicating auspicious journey Again as in this verse the principal object of the journey is indicated so it should naturally come a ter the verse 8 ( e g त्वामारूढम् etc.). Hence we read it here ]. Prak & prose-अविहतगतिस्तम् दिवसगणनातत्पराम् अव्यापन्नामेक- पत्नी ता भ्रातृजायाम् अवश्यं द्रक्ष्यसि च [you will surely find my wife (your sister-in-law ) counting days as to the end of my punishment. She is all right and is observing the vow ·S1.9.] मेघदृतम ४५ of a साध्वी ]. Will not the separation hang heavy on her'- आशावन्धः अजनाना प्रणयि कुसुमसदृशम् (अतः) विप्रयोगे सद्य-पाति हृदयं STPART: Bulls [ It is sure that loving hearts of women almost give way in separation ; still the hope of union in a future time sustains their life. Similarly my wife is living in anxious expectation of the day of union ] Beng—এবং অৰিগতি তুমিও, শাপাবসানের দিন গণনায় ব্যস্তা (অতএব ) অমৃতা (অবিপন্ন ) পতিব্রত ভ্রাতৃজায়াকে নিশ্চযই দেখবে। (কাবণ) স্ত্রীলােকের প্রণয়ি, কুসুকুমার এবং বিযােগকালে নয হৃদয়কে আশাই সাধারণত রক্ষা कनिया गा.। Eng With course unhampered, you too will find your devoted sister-in-law engaged in counting the days ( of my punishment ) and dragging her existence un , gencially the tie of hope sustains the loving hearts of womei, soft like flowers and almost collapsing at the time of separation Sali].-न च तस्या नाशात् व्रतस्खलनाद्वा निरर्थकस्तुत्प्रयास इत्याह ।- ताच ति-हें मेघ 'दिवसानाम् अवशिष्टदिनानां 'गणनायां संख्याने तत्परामासत्ताम् ["तत्परे प्रसितासत्ती" इत्यमरः] अतएव 'अव्यापन्नाम्' अमृताम्। शापा- वसाने मदागमनप्रत्याशया जीवन्तीमित्यर्थः। एकः पतिर्यस्याः 'सैकपत्नी ताम्, पतिव्रतामित्यर्थः [नित्यं सपत्नयादिषु-"इति छीप, नकारश्च ] 'भातुः' भ्रातृ- तुल्यस्य मे जायां 'भ्रातृजायाम्। मातृवन्निःशङ्क दर्शनीयामित्याशयः। 'तां मप्रियाम् अविहतगतिः अविच्छिन्नगतिः सन् अवश्यं द्रक्ष्यसि च आलोकयिष्यसे एव । तथाहि-आशा अतितृष्णा [आशा दिगतृष्णयोः-- यादवः] बध्यते अनेन इति बन्धः बन्धनम, वृन्तमिति यावत् । आशा एव वन्धः ‘आशावन्धः' [कर्ता ] 'प्रणयि प्रेमयुक्ताम् अतएव 'कुसुमसदृशं सुकुमारम् इत्यर्थः। अतएव 'विप्रयोगे' विरहें 'सद्यपाति' सद्योभ्रंशनशीलम् 'अङ्गनानां हृदयं जीवितम् ["हृदयं जीविते चित्त बक्षस्याकूतयोः,' इति शब्दार्णवः ] 'प्रायशः प्रायेण 'रुणद्धि प्रतिवधाति [अर्थान्तरन्यासः ॥८॥ Notos on Malli 1. By ताश्च etc. he says, your attempt will not go amiss owing to her death or breaking of the vow ( of a Aret).

·४६ मेघदूतम [ Sl. 9. Charcha 1 च-Malli renders it as एव (certainty) But as this verse is placed by us as the 9th, so we take a meaning ‘and' (समुच्चय ) heres Or-च-अपि । वनिताः त्वां प्रेक्षिष्यन्ते, त्वमपि... भ्रातृजायां द्रक्ष्यसि । ५ दिवस etc -गण+णिच्+युच भागे-गणना cousiting. तदेव परं प्रधानमस्या इति तत्परा, बहु-। दिवसानां गणना, तत्-। तस्यां तत्परा, सुपसुपा। ताम। Ouull भ्रातृजायाम्। She 15 surely counting the termination of the day of my curse This hope vi unsun has enlivered her । एकपत्नीम् एकः पतिः अस्या इति एक+पति+डीप-एक+पत्+ नाडीप-एकपत्री denoted vife ताम्। Qual प्रातृजायाम्। Ilere a data in the ferninire come by the tuie "farrei सपत्नयादिपु"। 4 अव्यापन्नाम्-वि+आ+पद+क्ता कर्तरि स्त्रियाम् व्यापन्ना dead. न तथा नजतत्-। ताम्। Qnal भातृजायाम्। See malli “शापावसाने जीवन्तोम"Being दिवसगणनातत्परा -he 10 एकपत्नीव्रतचारिणी and अव्यापन्ना ३५ Idll. 5 अविहतगतिः-गम+त्तिान् भावे-गतिः conrse वि+हन+ता कतरि-विहत obstitucted, न विहता, नातत् । तादृशी गतिरस्य, बहु । Qual त्यम्। You ..le कामरुप, मधीनः प्रकृतपुरुष, 50 always अविहतगति। म्यसि । Nom त्वम् । पश्यति, अपश्यत, अद्राक्षीत् । 7 भ्रातृजायाम् भातुः जाया, ६तत्। ताम्। Obj f द्रक्ष्यसि । The game Wa :2011 a Lrother unto the cloud, hence his wife was cloud' भ्रातृजाया। By this epithet यक्ष also commands motherly repect to his wife from hun, the cloud. 8. आशावन्धः See Alalli, O आशायाः वन्धः tie of hope, ६तत्--| Verm ti) रुणद्धि । 6. द्रक्ष्यसि-दृश+लट

·Sl. 9.]
मेघदूतम
9.
qual
हृदयम् ।
female
hearts are very soft and delicate incr'
10 प्रायशः प्रायेण इति+टा ( ३या ) शस्-प्रायशः generally
Qual रुणद्धि। The w rat has the sense of तृतीया which 15
according to the varttika"प्रकल्यादिभ्यश्चोपसंख्यानम् । The rule
for शस् 15 बहत्पार्थात् शसकारकादन्यतरस्याम्" ।
11
सद्यःसाति सद्यः is an अव्यय meaning inmediately. सद्यः
पतितुं शीलमम्य इति सद्यः+पत+णिनि कर्तरि ताच्छील्ये-सद्यपाति।break-
ing then did there. Qual Efe 1
12. विप्रयोगे- वि+प्र+युज+घञभावे-बिप्रयोगः separation. तस्मिन् ।
अधि मी।
13. रुणद्धि-रुध+लट् ति ; holds up, sustain Nom आशावन्धः ।
अरुणत् , अरौत्सीत्-अरुधत् - अरुद्ध, रुरीध etc
14. Voice-...तत्परा अव्यापना एकपत्नी सा भ्रतृजाया...(मे वनिता)
त्वया द्रक्ष्यते ( or दशिप्यते ) आशावन्धेन रुध्यते।
Parallel - cp "TA' --Bhase,
"आशातन्तुर्नच कथयतात्यन्तमुच्छेदनीय । प्राणत्राणं कथमपि करीत्याय-
नाक्ष्याः स एकः"-Malati Madhar Ix
"गुर्वपि बिरहदुःखं आशावन्धः साहयति-Sak Act IV.
"शक्यं खल्वाशाबन्धेनात्मानं धारयितुम-Vikram III.
10 Auspicious signs in nuses &
मन्दं मन्दं नुदति पवनश्चानुकूलो यथा त्वां
वामश्चायं नदति मधुरं चातकस्ते सगन्धः ।
गर्भाधानक्षणपरिचयान्नुनमावद्धमालाः
सेविष्यन्ते नयनसुभगं खे भवन्तं वलाकाः ॥ १० ॥

·मेघदूतम
[-14
Prose -यथा ( यस्मात् ) अनुकूलः पवनः त्वां मन्दं मन्दं नुदति, अयं
सगन्धः वामः चातकश्च मधुरं नदति ; (तस्मात् ) गर्भाधानक्षणपरिचयात् खे
आवद्धमाला वलाकाः नयनसुभगं भवन्तं सेविष्यन्ते ।
B ? - সেতু অনুকূল *যু তোমাকে ধীরে ধীবে প্রেবণ করিতেছে, এবং মস্থ
তোমার সম্বন্ধী এই মহকপর্শ ডাকিতেছে, সেই জন্য গর্ভাৰনসুখের অভ্যাসহেতু
আকাশমাণে সিদ্ধ ব'। ও দৃষ্টি সুন্দর তোম ব সেবা করিবে।
Eng As favourable breeze gently uges thee on and
ds this proud i related ) chiataka burol Oll your left sweetly
twitters, su alco will the Cranes formed into . lme owing to
their familarity wh thee at the time of gesta lun, will
serve thee of lovely sight
Silly -निमित्तान्यपि ते शुभानि दृश्यन्ते इत्याह-मन्द मन्दमिति। 'अनु-
कूलः पवनः बायुः त्वां 'मन्दमन्दम् अतिमन्दमुइत्यर्थः अत्र कथमित् 'वाप्सयामेव'
दुिरुक्तिनिवाया। 'प्रकारे गुणवचनस्य इत्येतदाश्रयणं तु कर्मधारयवद्भावे सुवलकि
मन्दमन्दमिति स्यात् । तदेवाह वामन -'मन्दमन्दमित्यत्राप्रकारार्थे दिर्भावः
इति 1] यथा सादृश्यम्, भाविफलानुरूपमित्यर्थः [ यथा सादृश्ययोग्यतावीसा-
पदार्थानतिकमे इति यादवः ] 'नुदति' प्रेरयति। अयं सगन्धः सगर्व. सम्वन्भ-
इतिकेचित् [ गन्धो गन्धके आमोदे लेशे सम्वन्धगर्वयोः इति विश्वः । ते तव
बामो' वामभागस्थः ['बामस्तु बक्रे रम्ये स्यात् म ये बामगतेऽपि च' शब्दार्णवः]
'चातकः पक्षिबिशेपश्च 'मधुर' श्राव्यं 'नदति व्याहरति । इदं निमित्तद्वयं वर्तते
बत्तिष्यते चापर निमित्तमित्याह-गर्भेति। गर्भो कुक्षिस्थो जन्तुः । [गौंपवारके
घनौ सूते पनसकण्ठ । कुझौ कुक्षिस्थजन्तौ च' इति यादवः ] तस्य 'आगानम्
उत्पादनम् तदेव 'क्षणः उतसवः सुखहेतुत्वादिति भावः [निव्यापारस्थिती
कालविशेषोल्सवयोः क्षणः-इत्यमरः । तस्मिन् 'परिचयात्' अभ्यासात् हेतोः
खे' व्योनि 'आवद्धमालाः गर्भाधानसुखार्थ त्वत्समीपे बद्धपड़तय इत्यर्थः
[उक्त च कर्णादये "गर्भ बलाका दभतेऽभ्रयोगान्नाके निबद्धावलयः समत्तात्"
इति] बलाकाः वलाकाङ्गनाःनयनसुभगं दृष्टिप्रियं भवन्तं नूनं' सत्यं सविष्यन्ते
अनुकूलमाम्तचातकशब्दितवलाकादर्शनानां शुभसूचकत्रं शकुनशास्त्र हृष्टम्
तद्विस्तरभयानालेखि ] ॥१०॥

·Sl. 10 ] मेघदूतम् ४६ Notes on Malli 1 Duplication .n is somehow to be defended by बीप्सा (pervasion) If the द्विवचन be प्रकारे by the rule "प्रकारे गुणवचनस्य" then the form will be मन्दमन्दम् with a 4... HATT I Hence Vamana says-'In HR 44 there is face in the sense of 24947 [N B -The reading in Malli should be 377 37%9RTe faufa:, otherwise noicauerable meaning can be got here ] 2. Auspiciousness of favourable wind twittering or chataka and ciane sight,are seen in Sastras, but it is not written through fear of excessiveness 1 Charoha मन्दं मन्दम -Malki defends this duplication by बोप्सा। But here the idei ufat does not a peal to us प्रकारा Suits tive context very well Thus-मन्द is gentle, a गुणवचन word qualifying नुदति , the sense being मन्दप्रकारं नुदति । Then the fum however should be grehat, the whole beingueuled lihet AEIT compound by the rule YTTY Gat-"| But such iregularity is sometimes seen with poets, cp "fanufa fanlar PATHETITE-Uttara Act I. s1 27 But oui poet is not always regular, cp "THETHAftas- AUGH" &c in Sak, mei 97651HGICHE FITT"-1. 112. Infia A defence nuy however be attempted--Hodgefa-uges gently मन्द being क्रियाविशेषण। मन्दं यथा तथा मन्दं सुदति-lowly urges sently 1 e. uges very gently This B a good ( 3 ) sign. नुदति-नुद (प्रेरणे)लट ति । Nom पवनः। 3 यथा- Malli renders it as सदृशम् ( योग्यम् etc ) meaning भाविफलानुरूपम् । Then he makes it an adv qual. उदति-। M.-4 ·। , A t मेघदतम् [S. 10 Bettei take it us हेतौ ३या ; thus यथा येन हेतुना। यद and तद being conelative, aut (1 esta TT) in the second half 15 uncler to See on Prosc abuye + वामः- वाम me.ins वामस्थ। Adj, qual चातकः। चातक on the vilt is also auspicious, cp "वहिणश्चातकाश्चाषा ये चपुंसंज्ञिताः सगाः। मृगा वा वामगा दृष्टाः सैन्यसम्पत्बलप्रदाः।-quotel by Wilson । नदति-नद+लट ति। Num चातकः , chirjing of birds at lant is .lusipictly Iliclesed-'तरुषु चुकुवुरुचैः पक्षिणश्चानुकूलाः' - Bhatti Like joyous चातक joy ous वलाका also will ineet you 6 सगन्धः - गन्ध 14 गर्व Pitle तेन सहवामानः सगन्धः, वहु - by the iule 'तेन सहेति तुल्य योगे"। सहगन्धः als) O गन्ध 15 1el htion सम्वन्ध , तेन सह वर्तमानः सगन्धः 1el.tteel s hertakas are seen during cloud so they are ( saxl here is ) related to In thiv sense of गन्ध, CP "सर्वः सगन्धेषु विश्वसिति" - Sak V Qual चातकः। 7 गर्भाधान &c गर्भस्य आधानम् taking of conceptoil, ६तत् । तदेव क्षणः ( उत्सवः ) festivity of tal.ing &c, कर्मधा तस्मिन् परिचयः ( अभ्यासः) fanilial with the festi.ity of taking Conception सुपसुपा। तस्मात् । हेतौ ५मी। cranes take conception in lalliy seson, cp 'गर्भ वलाका अभ्रयोगात् ' &c M.alll Is you will proceed you will find cianes (9779) «lelighted and fluchung 1ound you for enjoyment of taking conception This also like others will be a good and auspicious ign 8, आवद्धमालाः- माला low. आ+बन्ध+क्त आवद्ध bound, formed. आवद्धा माला याभिः, बहु- ते। Qual बलाकाः। cranes etc fly in cucles and tows, cp "श्रेणिबन्धाद्वितन्वद्भिरस्तम्भ रिणामम् । Raghu 9 सेविष्यन्ते सेव+लट स्यन्ते । Nom बलाकाः। They will also greet your advent foi festivity, hence in a manner they will serve you, cp"प्रेड्डीयेव बलाकया सरभसं सोत्कण्ठमालिशितः"- Mrichhakatika N ·Sl. 11] मेघदूतम् ५२ II 10 नयन &c.-सुभग beautiful, नयनयोः सुभगः शेषषष्टया समासः। तम्। Qual, भवन्तम् । 11 Voice, अनुकूलेन पबनेन त्वं नुद्यते...वाथेन सगन्धंन चातकेन नद्यते...मालाभिः वलाकाभिः-सुभगः भवान् सेविष्यते... on saans tow zell porn you on pour im!!?! कत्तु यच्च प्रभवति महीमुच्छिलीन्ध्रामबन्ध्यां तच्छुत्वा ते श्रवणसुभगं गर्जिन मानसोकाः । आ कैलासाद्विसकिसलयच्छे दपाथेयवन्तः संपत्म्यन्ते नसि भवतो राजहंसाः सहायाः ॥ ११ ।। IN B-The u this sloka keeps up the 4 with the previous solut llence it is clestiable that loborn Hre मन्दं &c and कत यश्च should be consecutive] Prak-राजहंसा नभसि भवतः सहायाः सम्पत्स्यन्ते | The - Wait will also be your companioin you sojourn to the absure of Kuvera at .laka Iill they follow ine all along -आ ATAT HETAT: | They will be your companions up to Kailasha mountain But what will they eat during the long Journey ?--बिसकिसलयच्छेदपाथेयवन्तः राजहंसाः [The sways know that it will take a time to cover this journey Ilcuice for this they will tabe with them lotus stalks is then provender). But how will they know cloud s proceeding in the 1)?- तत् श्रवणसुभगं गतिं श्रुत्वा मानसीकाः राजहंसाः | In the rainy seasonswanis natuially proceed towards manusasarvi ara. And your procession in the sky will surely be accompanied by deep rumbles. This will remind the swans of the advent of rainy season. Ind up they will follow you in your aeriel way up to Kailasa ]. This is not all | यत् गनितं महीम् उच्छिलीन्धाम् अतः भवन्धयां कत्तु प्रभवति तत् श्रुत्वा | They will catch that peculiar rumble of yours which makes the earth - ते ·५२ मेघदूतम [Sl. 11, Swails full of mushrooms the precursoi of brumpei crop Hence this particular ram-tiine rumble cannot escape the ears of the waiting to start for Manasasarovara and Kailasa] Pr ५e - यत् गर्जितं महीम् उच्छ्रिलीन्ध्राम् (अतः) अवन्ध्या कत्त प्रभवति, ते तत् श्रवणसुभगं ( गर्जितं) श्रुत्वा मानसोत्काः विसकिसलयच्छे दपाथेयवन्तः राजहंसा नभसि भवतः आ कैलासात् सहायाः (च) सम्पत्स्यन्ते। Beng - मन भितौटक कमनोगत (ब) मधुकर বে, তােব তাদৃশ বসুভগ গর্জন শুনিষা মানসসবে। গমনে উৎসুক বাজহংসগণ পথে যাইবার জন্য মৃণালখণ্ড লইয়া, আকাশে কৈলাস পর্যাপ্ত তােমাব সাথী হইবে। Eng:-On healing that ear-regaling rumble of thine, which makes the Earth full of mushrooins and hence fruitful as well, the swans eager to start foi Manasa lake will be your aenal companion up to Kailasa ( mountain ), being provided with provende in the shape of pieces of lotu sstalks. Sany - सम्प्रति सहायसम्पत्तिश्चास्तीत्याह कर्त मिति - 'यत्गजितं [कत ] 'महीमुच्छिलीन्ध्राम् उद्भूतकन्दलिका [ “कन्दत्याश्चशिलीन्थ्रा स्यात्' इति शब्दार्णवः । अतएव 'अवन्ध्या' सफला 'कर्त, प्रभवति' शकोति [शिली- भ्रानां भाविशस्यसम्पत्तिसूचकवात् इति भावः 1। तदुक्त निमित्तनिदाने 'कालाघ्रयोगात् उदिताः शिलीन्ध्राः सम्पन्नसस्यां कथयति धरित्रीमिति'1] । 'तत् श्रवणसुभगं' श्रोत्रसुखं लोकस्य इति शेषः , 'ते तव गर्जितं श्रुत्वा मान- सोत्काः, मानसे सरसि उन्मनसः उत्सुका, इति यावत् ["उत्क उन्मनाः" इति निपातनात्साधु | कालान्तरे मानसस्य हिमदुष्ठत्वात् हिमस्य च हंसानां रीगहेतु- वात् अन्यत्र गता हंसाः पुनर्वर्षासुमानसमेव गन्छन्तीति प्रसिद्धिः2। बिसकिस- लयाना मृणालपत्राणां 'छेदैः' शकले. 'पाथेयवन्तः पथि साधु'पाथेयं पथि भोज्यम् [‘पथ्यतिथिवसतिस्बपतेढ"] तद्वन्तः मृणालकन्दशकलसम्वलवन्त इत्यर्थः । 'राजहंसा' हंसबिशेषाः [ 'राजहंसास्तु ते चचु चरणैः लोहितैः सिताः' इत्यमरः] 'नभसि' व्योनि 'भवतः तव 'आ कैलासात्' कैलासपर्यन्तम् [ पदद्वयञ्चतत् ] 'सहायाः सयात्राः [ 'सहायस्तु सयात्रः स्यात् ' इति शब्दार्णवः ] 'सम्पत्स्यन्ते' भविष्यन्ति ॥११॥ - .

·Sl. 11.] मेघदूतम् Notes on Malli. 1. The sense is, the inush-rooms being indicative of future good haivest Thus Nimittanıdana says. "The mush-rooms grown with the advent of black clouds speak of earth's fertility." 2 In other seasons the Mandsa lake being covered with frost and frost being propagators of disease to swans, they go to other places at that time, but in rainy season they again proceed to Manana Charcha 1 च-Malli does not explain it in his Tika, and omits its propriety Along with वलाका, राजहंस too will yom you Thts is also a शुभचिह्न in वर्षा and will adit to your सहाय । 2 प्रभवति-प्र+भू+लट ति। Nom गर्जितम्। ३ उच्छिलीन्ध्राम् --शिलीन्ध्रा 15 कन्दली murshroom उद्भता शिलीन्ध्रा अस्याः बहु-by the rarttika प्रादिभ्यी धातुजस्य बहुब्रीहि- रुत्तरपदलीपश्च बक्तव्यः'। ताम्। Qual महीम्। The growth of these in the rainy season forehodcs humper harvest in that year. Hence it is a teason why मही should be अवन्ध्या (बन्ध+ प्रयत् कर्मणि स्त्रियाम् ) । 'छत्रके वृक्षजातौ च शिलीन्ध्र स्मठते वुधैः' । 4. श्ववण &c - श्रु+ ल्युट करणे-श्रवण ears श्रवणयोः सुभगम् शेष- षष्यासमासः। Qual. गर्जितम्। 'The rumble of rain clouds ale pleasing to the ears of all, cp बलाहकाः श्रोत्रमनोहरस्वनाः"- Rate- Sumhara 5. मानसोन्काः-मानस is the lake ( manasa) उद्+कन् स्वार्थ = उतक anxious उत्कण्ठित। The rule forकन् 1s "उन्क उन्मनाः"। मानसे उत्काः, सुपसुपा-1 Qual. राजहंसाः। The swans go to manasa lake in the rainy season Cp "यस्यास्तोयेकृतवसतयो मानसं निकृष्टम्" &c.-S1. 80. Infra.

·-
मेघदूतम्
[SI. 12
6 STATA-ya in connection with me in the sense
of मादा cision) , आड़ In this sense 10 त कर्मप्रवचनीय by
the rule आड मऱ्यांदावचने"। 'Then we get ५मी by the dule
"पञ्चम्यपाढ़परिभि " | Kaults is a fainous inountain in theहिमालय
and in the thorle of Siva, cp Leises 60-62 and notes
theicon
7 त्रिस AG
विस 14 lotus stalk, किसलय 14 tip ( अग्र) here.
छिद+घज कर्मणि-छेदः piece विसस्य किसलयानि, ६तत्
। तेषां छेदाः
६तत्- । पाथेय पथिन+ढन) provendei तदस्ति एषामिति पाथेय+
बतुप (मलथें)-पाथेयवन्तः। बिसकिरालयच्छेदैः पाथेयवन्तः, ३तत् I Qual
राजहंमा । Ice the epithet विसकिसलयच्छेदपायाः 11th • बहुव्रीहि
( at the end I would have served the purpose qully well
Hence मतुप 17 superfluous, cp 'न कर्मधारयात् मन्वर्थीयो बहुब्रीहि-
श्चेत् अर्थप्रतिपत्तिकरः'। Viklamortal has a simil.'l clea Il
Act IV “पश्चातसरः प्रति गमिष्यसि मानसं त्वं पाथेयमुत्सृज विसं ग्रहणाय
भूयः"-
8 सम्पत्स्यन्ते-सम्+पद्+लट स्यन्ते। Noum, राजहंसाः। पद्यते,
अपद्यत, पेदे।
9 नभसि अधि ज्मी। (Q In what other sense 15 नभस् used
in you text-ains See SI 4
10. Vince येन प्रभूयते...मानसोत्कै....पाथेयवद्धिः राजहंसः सहायैः
-
सम्पत्स्यते...
12
Emirun this mountain Ringrrı before start
आपृच्छस्व प्रियसखममु तुङ्गमालिङ्गाशैलं
वन्द्य:पुंसां रघुपतिपदैरङ्कितं मेखलासु ।
काले काले भवति भवतो यस्य संयोगमेत्य
स्नेहव्यक्तिश्चिरविरहज मुञ्चतो वाष्पमुष्णम् ॥ १२ ॥

·SI 12.] मंघदूतम् ५५ Prak & Prose-प्रियसखम् अमुतुङ्ग शैलम् आलिङ्गय आपृच्छस्व [Embrace this lofty mountain, you clear friend, and honour him during प्रस्थान ] IVhy this honout P-सा बन्छः रघुपतिपदैः dergarten aan (This monntan hears on its slopen, inarks of Rama's footpiinits Hence it deserves honouu Again this Ramgiri hill is a loving friend of thine ? [ काले काले भवतः संयोगमेत्य चिरबिरहज बाष्पं मुश्चतः यस्य सेहव्यक्तिः भवति {In every 1ainy seasoi, clouds coining 111 contact with this ill, dischage waters. In this di-charge of first an in hot, foi summer h is already marle the 100ts of the bull heated The poet faucies this phenomenon as the shedelmg of tears at the Union of friends after a long nopeital1011 Uus the Imountain nailing itself of your meeting canrot but shed hot tears out of my for his ſlien, and thereby low hus flow of affection also fur you 1 12 Eng - Einbiace and honou1 this yozler lofty mountain i Ramgina ), you founne fuerd whose middle slopes are mahil with the all-norshipped foot yunits of Rama This murtalun clel) Jeu getting you 11111011), steels W.11n tears clue lo long separation and thus nanifesto flow of affection ( for you) Beng ना कवनमा बान कि माण गरिर.पाथियन . বামগিপিবতকে আলিঙ্গন কবিযা সন্ত ধণ কর। এ পবত প্রতি তাকালেই তোমার মীলন লাভ কrি, চিরবিবইজন্য উৰ ৰা ত্যাগ করতঃ প্ৰেমৰ পচিয দিয়া থাকে। Sany आपृच्छखेति । प्रियं सखायं 'प्रियसखं [ राजाहःसखिभ्यठच् इति टचसमासान्नः । तुङ्गम् उन्नत' पुसा वन्धीः गमपादन्यासैः 'मेखलामु कटकेषु [अथ मेखला श्रोणिस्थानेऽद्रिकठके कटिवन्धेभवन्धने इति-यादवः ] 'अङ्कित' चिह्नितम् ; इत्थं सखित्वात् महत्वात् पवित्रत्वाच्च सम्भावनाहम् 'अमुम् शैल' चित्रकूटाद्रिम् आलिङ्गय आपृच्छस्व-साधो यामि इत्यामन्त्रणेन सभाजय ["आमन्त्रणसभाजने आप्रच्छनम्" इत्यमरः। 'आजिनुप्रच्छडोः' इत्यात्मनेपदम्] - ·५६ मेघदृतम् [Sl. 12 ineans सखित्वं निहियति 'काले काले' प्रतिप्रावटकालं, सुहृत्समागमनकामश्च काल शब्दनोच्यते बीप्सायर्या द्विरुक्तिः । भवतः संयोगं सम्प्रक्र मेत्य चिरविरहजम् उष्णं बाप्पम् उष्माण नेत्रजलश्च [ “बाष्पः नेजलोष्मणोः" ] मुञ्चतो यस्य शैलस्य 'नेहव्यक्तिः प्रेमाविर्भाबो 'भवति'। निग्धानां हि चिरविरहसङ्गतानां वाष्पपातो भवति इति भावः ॥ १२॥ Charcha VM आपृच्छस्व आ प्रच्छ लोट ख । Honour by addressiny Nom त्वम् understod I he आत्मनेपद here comes by the iule "afegeit: fouleve feed is preceded by Be! The word honour v ldressing “साधोयामि इति आमन्त्रणेन सभाजय - Malll पृच्छति पप्रच्छ अप्राक्षीत् । 2 प्रियc प्रियः सखा, कर्मधा | Here the समासान्त (भ is gunded by the rile 'राजाह-सखिभ्यः टच" in ततपुरुष। तम्। Qual. शैलम। 3 आलिङ्गय-आ+लिश+ल्यप् । Haring embracerl 4 रघु ८ रघुineans by transference "tho cross 11the race of रघु"। रघूणां पतिः, lord of the Raghus, ६तत्-। तस्य पदानि, ६तत् । तैः। अनुक्ते कर्तरि ३या। The word रघुपति Hill be declineal like मुनि and not like पति ; fon पति final in a समास 17 to be so declinerl by the rule 'पतिः समासे एवं"। J5. काले काले बीप्सायां द्विरुक्तिः। 6. भवतः -- शेषे ६ष्ठी related to संयोगम् । 7. एत्य भा+इ (गतौ ) ल्यप् । Having got 8. ह.c -निह+घनभावे नह: affection. वि+च+ क्तिन भावे: व्यक्ति minsfestation मेहस्य व्यक्तिः इतन्- Nom भवति । 9 चिर c-चिर is here चिरकाल। चिरं (1 e.) चिरकाल व्याप्प बिरहः, चिरविरहः २तत्-by the iule "अत्यन्तसंयोगे च"-कालवाचक ।

·SI. 13 ] मेघदूतम् 13 words enter into a 41 tal compound farfaceasta: sfat चिरबिरह+जन+उ कर्तरि भूते-चिरविरहजः। तम। Qual. बाष्पम् । 10. मुश्चतः-मुच (तुदादि) लटः स्थाने शतृ-मुश्चत् shedding. तस्य । Qual. यस्य। 11. यस्य - Refers to शैल। Hence यद् beng in a subvequent clause, तच्छब्द is not necessary "उत्तरवाक्यगतत्वेनोपादानात् न तच्छयव्दपेशा"। 12 Voice प्रियसखः असौ तुजः शैलः मेखलासु अङ्कितः...त्वया आपृच्छयताम...लहवक्त या भूयते...। You are now to listen the route M wit मार्ग तावच्छृणु कथयतम्त्पत्प्रयाणानुरूपं सन्देशं मे तदनु जलद श्रोष्यसि श्रोत्रपेयम् । खिन्नः खिन्नः शिखरिपु पदं न्यस्य गन्तासि यत्र क्षीणः क्षीणः परिलघुपयः स्रोतसाञ्चोपयुज्य ॥१३॥ Prose -हे जलद , कथयतः मे त्वत्प्रयाणानुरूपं मार्ग तावत् णु , तदनु श्रोत्रपेयं सन्देशं श्रोग्यसि । यत्र (मागे) खिन्नः खिन्नः शिखरिषु पदं न्यस्य, क्षीणः क्षीणः खोतसां परिलघुपयः उपयुज्य च गन्तासि ( गमिष्यसि )। BI, -२, बार नाशि- (बाव बनाया था न व ब । তাপ (শ'গ্রাহ্য বাৰ্তা শ্ৰব। করিবে। পথে যখনই পবিশাও হইবে তখনই পর্বত পদাস করি, এবং ক্ষীণ হইলই নবীসহব স্বাস্থ্যক। জলপান কয়াি যাইতে शाकिन। Eng - cloud, do indeed now listen as I say, to your befitting route ; afterwards you will hear the message to be taken by the ear On the way you will proceed resting thy foot on mountains whenever fatigued and drinking wholesome salubrious riverwater whenever emaciated ·] मंघदृतम [Sl 13 a.1 - -सम्प्रति नस्य मार्ग कथयति, मार्गमिति। हे 'जलद , 'तावत् इदानीं कथयतः' मत्तः इति शेषः। 'त्वतप्रयाणस्य अनुरूपम' अनुकूलं मागंमध्वा नम [मागों मृगपदेमामि सौम्यः अन्वेषणेऽध्वनि इति यादवः ] शृणु । तदनु' मार्गश्रवणान्तर धोत्राभ्यां पेय" पानाहम अतिवृष्णया श्रोतव्यमित्यर्थः [ पेय- ग्रहणात मन्देशम्य अमृतसाम्य गम्यते। ] 'मे सन्देश वाचिकम् [ रान्देशोवाक वाचिकं स्यात" इत्यमर. | 'श्रोष्यसि । या मार्गे 'खिन्न.' सिन्नः अभीक्ष्ण क्षीणवलः मन् ! नित्यवी'मयो”-रिति नित्यार्थेविर्भावः ] । 'शिखरिषु पर्वतेषु 'पदं न्यस्य निक्षिाय, पुनवललाभार्थ क्वचित विश्रभ्य इत्यर्थः। क्षीण क्षीणः' अभीक्ष्ण कुशागः मन् अवापि कृदन्तवात पूर्ववत द्विभक्तिः ] स्रोतसां परिलघु गुरुत्वदोषरहितम। उपलाम्फालेनखेदितत्वात पथ्यमित्यर्थः [तथा च बागभटः “उपलास्फालनाने पविचछेदै, खेदितोदकाः। हिमवन्मलयोद्भूता पथ्या नद्यो भवन्त्यमू” (१ पथ्यास्ता एव च स्थिराः) इति ] पयः' पानीयम 'उपयुज्य शरीर- पोषणार्थमभ्यवहृत्य च 'गन्तामि' गमिायसि [गमलुट ] ॥१२॥ Nites on malit The word पेय । श्रोत्रपेय Indicates that the news is it's girond is neclai - Thu Vagbhatt says - "Thye rivers die slutary that use from [linlaydol Mulaya Hills and whose Waitri 101 Sly iushes against stones scattering throwing and breaking them at the sametime" IN B -- The text of Milli erris where is 317F41679 which should be आस्फालनक्षेप- पथ्या नद्योभवन्त्यमू should be पथ्यास्ता एवं frerct:", for the extant editions of aTTHE 1ead the last helf ihus We have herct culiecled it accordinglı ) (HARCI तावन् lallr's rendering in 'इदाभीम् (nov) Or--take Cac to enote emphasis See ante 2 शृणु श्रु+लट् हि। Nom त्वम् । 3 कथयतः कथ+णिच् (चुरादि लटः स्थाने शतृ-कथयत् saying ·Sl. 13.1 मेघदूतम् ५६ । 6 तस्मात् , अपानाने ५मी। This is Malli's view for he hayr- 'कथयतः मत्तः इति शेषः। O1-take it as an arly qual मे। 4. त्वत् &c - -प्र+या+लुपट भावे प्रयाणम् mirch रूपमनुगतः अनुरूपः suitable, प्रादितत् । तव प्रयाणम्, ६तत - । तस्य अनुरुपः ६तत्--- तम् । Qual मार्गम् । I fill tell you the light stay you alle to take तदनु The words are तत् and अनु । अनु here 17 ! कर्मप्रव- चनीय by the tule 'अनुर्लक्षणे । Then तत has द्वितीया in connection with अनु by the iule 'कर्मप्रवचनीययुक्त द्वितीया' । श्रोष्यसि --श्रु+लट स्यसि । Nom त्वम्। गृणोति, अश्रौषीत शुश्राव। 7 श्रोत &c = श्रूयते अनेन इति श्रु+ष्ट्रन श्रोत्रम् ear ना+यत कर्मणि -पेय to be drunk. 1e, to be taken attentively, श्रोत्रोण पयः, ३तत तम्। Qual. सन्देशम। The epithet shows the injKottamnee of the inessage which should be attentively heard Sec also Malli The teadin श्रव्यवन्धम 15 not appealing वन्ध=comjasition , श्रव्यः बन्धः अस्य बहु--I etc 8 खिस्न &c.=खिद+क्त कर्तरि खिन्नः tired Qual त्वम् । नित्याथै ( to denote intensity) fasferil For the rule here see Mallı न्यस्य-नि+अस (क्षेपे ) दिवादि ल्यप। Having placed 10, गन्तासि-गम+लुट तासि । Nom त्वम्। लुट denote- अनवतन् futurity 11 या-य+हि ( मी )त्रिल स्वाथे-यत्र 1efers too मार्ग अधिज्मी। 12 क्षीणः &c-क्षिक कतरि-क्षीणः emactated Here also facuta foafers Mallı says fare means intuity, and intensity refers to actions ( किया ) only Hence fic forms here (eg, - 9 ·मेघदूतम् [SI. 13 खिन्न, क्षीण ) take duplication to denmote नित्य । See Malli - अत्रापि कृदन्तत्वात् &c. By the rule "निष्ठायामण्यदर्थे" -क्षि takes दीर्घ 17 निष्ठा lm other voices than भाव and कर्मवाचय। Then निष्ठा :'त' is changed into न when क्षि 15 changed toक्षी by the rule "क्षियो दीर्घात"। Hence ive get क्षीणः। Qual त्वम् । 13 परिलघु-लघु lhere inearns clear, lucid See Malli-- गुरुत्व-दोषरहितम RC परि implies intensity परि अतिशयेन लघु प्रादितत I Qual. 929: 1 Such salutay water will at once refresh you Both उपयुज्य 14 उपयुज्य --उप+युज ल्यप् । Having taken and 342454 mean the same li Voice... अनुरुपः...मार्गः श्रूथताम् । श्रोत्रपेयः सन्देशः श्रोष्यते। क्षीणेन...खिन्नेन...त्वया गन्ता...। 14 Journey northwards अद्रशृङ्ग हरति पवनः किं स्विदितुमन्मुखीभि- ईष्टोत्साहश्चकितचकितं मुग्धसिद्वाङ्गनाभिः । स्थानादस्मात् सरेसनिचुलादुत्पतोदङ्मुखः खं दिङ्नागानां पथि परिहरन् स्थूलहस्तावलेपान् ॥१४॥ Plak --हे जलद, अस्मातस्थानात् उदङ्मुखः खम उत्पत [Ocloud, go hence straight noithiaids ] If I am obstructed in the way ---पथि दिङ्नागानां स्थूलहस्तावलेपान् परिहरन् उत्पत[Why, go catefilly and avoid onsets by trunks of the elephants of.quarters, Thu, you will be able to proceed unhampered, No other hindrances ?---मुग्धसिद्धागनाभिःचकितचकितंदृष्टोत्साहः सन् समुत्पत (Not at all , rather you will go with double vigour, for your procedure will be amazingly watched by the simple wives ·Sl. 13 ] मेघदूतम् of Siddhas] Why will they be ainazed ? = पवनः अद्रेः हरति किं खितइति उन्मुखीभिः [They will amazingly look up to you while rushing on, app.ehending that some peaks of mountains are thrown down by the wind ] Prose.-पवनः अद्रेः हरति किं सित् इति उन्मुखीभिः मुग्धसिद्धाङ्ग- नाभिः चकितचकितं दृष्टोत्साहः (सन्) अस्मात सरसनिचुलात् स्थानात पथि दिङ्नागानां स्थूलहस्ताबलेपानपरिहरन् उदहमुखः खम् उत्पत। B. ng-বাযু পর্বতেব শব্দ উৎক্ষেপ করিতেছে কি-এই ভাবিয়া উম্মুণী মুঢ়সিদ্ধনারী কতৃক চকিত ভাবে তোমার গ নোৎসাহ দৃষ্ট হইবে। তুমি সুন্দর মূলবেতসম্পু। এই স্থান হইতে উক্তবাভিমুখে অাকাশে গমন কর এবং (গনকালে) পাশ দিগগণের স্কুল-শুতের আক্রমণ পরিহার করিবে। Eng = From this place, full of fiesh cane-plants (N:- chulu ) proceed nuithwaids in the sky, avoiding on the way the onsets by thick trunks of the elephants of the quailers. While gong your effort will be amazingly seen by Simple Siddha-7077's turned up appichending of the wind 15 throwing downl mountain peaks yam' -अर्द्र रिति । 'पवनो वायुः 'अद्र' चित्रकूटस्य शृङ्गहरति किं खित- किंखिच्छन्दो विकल्पवितर्कार्थादिषु परितः] 'इति शङ्कया 'उन्मुखीभिः' उन्नत- मुखीभिः ['खानाचोपसर्जनात् असंयोगोपधाद् इति छीप् ] मुग्धाभिः मूढाभिः' [मग्धः सुन्दरमूढयोः, इत्यमरः] सिद्धानां' देवयोनिविशेषाणाम 'अनाभिः चकितचकित चकितप्रकारं यथातथा ['प्रकारेगुणवचनस्य' इति विर्भावः (ततः कर्मधारयवदभावः ) )] । दृष्टोतसाहः दृष्टसमारम्भः सन् ‘सरसा' आर्द्रा 'निचुलाः' स्थलवेतसा यस्मिन् तस्मात् ['बाणीरे कविमेढे स्यात. निचुलः स्थलवेतसे 'इति शब्दार्णवः] 'अस्मात स्थानात' आश्रमात् 'पथि नभोमार्गे 'दिड़नागानां 'स्थूला ये हस्ताः' कराः तेषायवलेपान् [ 'हस्तो नक्षत्रभेदे स्यात. करेभकरयीरपि इति विश्वः ] उदछमुखः' सन् अलकाया उदीचयत्वात् इत्याशयः। 'खम् आकाशम 'उत पत' उद्गचछ [अन इदमप्यर्थान्तरं ध्वनयति-'रसिको निचुलो नाम महाकविः ·६ मेघदृतम् [ Sl. 14 " कालिदासस्य महाध्यायः, परापादितानां कालिदासप्रवन्धदूषणानां परिहर्ता यस्मिनस्थाने, तस्मात. स्थानात उदडमुखः' निर्दोषत्वात उन्नतमूखः सन् 'पथि सारस्वतमार्ग दिढनागानां (“पूजायां बहुवचनम्" ) दिनागाचार्य्यस्य कालि- दासप्रतिपक्षस्य हस्तावलेपान् 'हस्तविन्यासपूर्वकानि दूषणानि परिहरन् ( अवलेप- (सुगवे स्यात लेपने दूपर्णपि च" इतिविश्वः ) अद्रिक परय दिडनागाचार्य्यस्य "शृङ्ग' प्राधान्यम (शृङ्ग प्राधान्यसान्वोश्च-इत्यमरः ) 'हरतीति' हेतुना 'सिद्धः' सारम्वतसिद्धः महाकविभिः अङ्गनाभिश्च 'दृष्ठीतसाहः' सन् खम उत पत' उच्च भव इति स्वप्रवन्धम आत्मानं वा प्रति कवेरुक्तिः इति' 1] ॥ "संसर्गतो दोषगुणा भवन्तीत्येतन्मृषा येन जलाशयेऽपि। स्थित्वानुकूलं निचुल- श्वलन्तमात्मानमारक्षति सिन्धुवेगान्" इत्येव लोकनिर्माणात् कवेर्निचुलसंज्ञा इति 2 V B - - In Mallis alternative explanation of the sloka, ( which is clubvious need ) we inay tanslate the stolul afici Pior Pathak thus -"lijom this place where stand thy champion Nilula al-cend ( Muse, the heaven of invention holding up ihy head ul avoiding in the course of ihv effunt the salient faults indicated by Dingnigin with his hands, while thy flight is inued by quoil poets and finet wonen filled with surprise and locking upwards as if the gemus of the mighty Dinghargai were eclipeally thice" 2 lhe poel attained the title Nichula foi hung ("]]]- poved the slokl "संसगतो" C-IN B -- Sumilly Harfa atted luis name of lus for having composed the loha "--गिरिजायाः स्तनौ बन्दे भवभूतिसिताननौ" &c l Charcha. 1 हरति-हालट ति। Culmes dowl, throws down. Nom. पवनः। अद्रि here 1efers to Ramgilt ( See 41 1) 2. किं स्वित्-A compound अव्यय indicating doubttul interiogation ( वितर्कगर्भप्रश्न ) Cp, "आहो स्वित् प्रसवो ममापचरितैर्विष्ट- म्भितो वीरुधाम्"-Sak V ·5 licnice 6 Sl..14] मेघदूतम् है उन्मुखीभिः-उन्नतंमुखमासाम् बहु-by the Taittika "प्रादिभ्यो- तुजस्य" (ante ) | hence उन्नतमुखीभिः is also correct Qual अगनाभिः। In the final arcife we get faget i for qe has असंयुक्त renultimate ) in the feminine by the rule "खाजात चोपसर्जनात् असंयोगोपधात.”। मुख 14 स्वाङ्ग । Thus उन्मुखाभिः In also correct 4 दृष्टोत. &c -उद्+सह+घन मावे-उत्माह ie, here गमनोत्साह। effort दृष्टः उत्साहः अस्य बहु-। Quil त्वम urlerstrori चकित -चकित umazed It is गुणवचन Hoid, duplication comes to denote प्रकार-the rule being "प्रकारे गुणवचनस्य"। Then the whole is treated like a *1772 by the rule "कर्मधारयवदुत्तरेपु”। Ady Dual the क्रिया-दृष्ट in दृष्टोत्साह। See Mallhalu) मुग्ध &c -सिद्ध 15 .l kirt to demi.se] सिद्धानाम अजनाः, तत्-। मुग्धाः (मूढाः ) सिद्धाशना , कर्मधा-। ताभिः। अनुक्त कर्तरि ३या-, the क्रिया 15 111 दृष्ट of दृष्टोतमाह। मुग्ध ndy ale mean SC Malh दृष्ट ।', cut.s:ected 1.1 अअनाभिः, stiij it enters to completa iluth any the force of the dice 1um सापेक्षत्वेऽपि गमकत्वात समारा."। सरस etc - - सरम fresh निचल calne, मरसाः निचुलाः अस्मिन्, बहु-। अस्मात Ival स्थानात् । स्थानात ha- अपादाने मी। उत पत- उद्+पत+लोट हि। Nom त्वम। पतिष्यति। उदमूखः-उदच nouth, 1 he , 1101thvaid, उदक मुखमस्य, बहु-। Pred toत्वम् । 10 दिङ्नागानाम् - दिशां नागाः ( हस्तिनः) ६तत.-तषाम । शेषे ६ष्ठी related to हस्तावलेप। These are the eight elephants of the quarters, cp– ऐरावतः पूण्डरीको बामनः कुमुदोऽश्चनः । पुष्पदन्तः सार्वभौमः सुप्रतीकश्च दिगगजाः" । , 7 8 पतति, पपात 9 . ।

·an मेघदूतम् [SI. 15 स्थला हस्ता कर्मधा- means 11, परिहरन्-परि+ह+शतृ । Avoiding Qual FAI 12 स्थूल etc अव+लिप+घम् भवे-अवलेपः strike, onset, कर्मधा-। स्थलहस्तानाम् अवलेपाः, ६तत् । 01 स्थलहस्तः अवलेपाः सुपसुपा । तान् । Oby of परिहरन् । स्पृष्टशुण्ड TE PURIFT Ref: The fauna strike all that come in their way, but you are to avoid it 13 Voice-पवनेन हियते......दृष्ठोत्साहेन . त्वयाउदण्मुखेन परि- हरता उत्पत्यताम्। 14 Remark (1)-Mallinath here sees a pointed allusion by Kalidasa to his hated rival lingnaga But this explanation is extremely dubious Thus Prof. MacDonell says--This explanation is extremely dubious in itself Then it is uncertain whethet Mallmath the Buddhist teacher Diuignage Thirdly, little weight can be attached to the Buddhistic tradition that Dingnaga was a pupil of Vasulandhu, for this statement is not found till the sixteenth century Fourthly the assertion that Vasuba dhu belongs to the sixth century depends chieflly cn the Vikramaditya theory and in opposed to Chmese evidence, which indicates that works of Vasuhandhu weie translated m A D 404'. Further it is also not certain whethei Kalidasa himself meant such an explanation We doubt if स्थलहस्तावलेप can be legitimately compounded to mean "foolish vauntings as expressed by gesticulations” Even if this point is allowed, the plural in farH becomes indefensible. when the word feat is not intended for many individual, the plural will indicate iespect ( ita ) of feath on the part Would that be consistent in the case of a "hated rival," contempi for whom is already expressed by the rndicule in.स्थलहस्तावलेप ? of the poet ·३ Sl. 15.] मेघदूतम् ६५ Again as Kalidasa Aourished in B. C., this feat should be proved to be a poet of that age. Otherwise Malli's explanation fails Hence we do not accept Malli's view. (2) "मुग्धसिद्धाजनादृष्ट" also forebodes good. 15. Rainbow will colour thee. रत्नच्छायाव्यतिकर इव प्रेक्ष्यमेतत्पुरस्ता- द्वल्मीकाग्रात् प्रभवति धनुष्खण्डमाखण्डलस्य । येन श्यामं वपुरतितरां कान्तिमापत्स्यते ते वहेणेव स्फुरितरुचिना गोपबेषस्य विष्णोः ॥ १५ ॥ Prose -रत्नच्छायाव्यतिकरः इव ( रत्नप्रभामिश्रणमिव) प्रेक्ष्यम् एतत आखण्डलस्य (इन्द्रस्य) धनुष्खण्डपुरस्तात् वल्मीकाग्रात प्रभवति ; येन ते श्याम वपुः, स्फुरितरुचिना वर्तेन गोपवेषस्य विष्णोः (श्यामं वपुः ) इव अतितरां कान्तिम् आपत्स्यते। Bong-পদ্মবাগাদিমণিপ্রামিশশের ন্যায় মনোৰম এই ইন্দ্রধনু মুখে বল্মীকন্তু পার্থ হইতে উদিত হইতেছে। উহা দ্বারা তোমার খামদেহ, দীপ্তকান্তি ময়ুবপুচ্ছ হাবা গোপ- বেশধারী বিষ্ণুর শ্যামদেহেব ন্যায অত্যন্ত শােভা পাইবে। Eng:-There arises from the top of the yonder anthill, a piece of Rainbow as beautiful as the admixture of the lustre of several gems; by this your blue body will attain excellent splendour just as the blue body of Vishnu dressed as a cowherd, does attain by peacock-plumes of glorious lustre. Expl.-The cloud is compared to the body of Vishnu incarnated as cowherd in the form of Sri-Krishna. Now the cloud marked with rainbow will shine like Vishnu attired in peacock-plumes of veriegated colours. Sanj.-खोति। 'रबच्छावाना पामरागादिमणिप्रभाणां 'व्यतिकरों मिश्रणमिव प्रेक्ष्य दर्शनीयम् 'मासण्डलाय स्वस्य धनु खण्डमेतत् [इति हस्तेन निर्देशः] 'पुरस्ताद' भने 'बल्मीकानात् रामलूरविकरामात चमच नाकुश्च क्लमीकं पुनपुंसकम् मल] प्रभवति भाधिर्भवति। 'व' पर- ·६६ मेघदूतम Sl. 15. सण्डेन (१) 'ते तव श्यामं वपुः स्पुरितरुचिना' उज्ज्वलकान्तिना 'बहेण पिच्छेन ["पिच्छवहें नपुंसके” इत्यमरः] गोपबेषस्य गोपालस्य कृष्णस्य श्यामं वपुः इव अतितरां कान्तिम्' शोभाम् 'आपत्स्यते ॥ १६ ॥ Charcha 1. रन &c-रत्न gem ( like emerald, ruby &c ), छाया lustre. वि+अति+कृ+अपभावे-व्यतिकर admixture रत्नस्य छाया, ६तत्- | तासां व्यतिकरः ६तत्- 1 उपमान of धनुषखण्डम् । The उपमा is defective for धनुषखण्डम् is neuter, whereas रनच्छायाव्यतिकर is masculine The reading रत्नच्छाय 1s also seen. This may be optionally correct by the rule "विभाषा सेनासुराच्छायामाला- निशानाम्"-when छाया is final in a तत् पुरुष। Or-रनच्छाय got froin रत्नानां छाया will be always neuter by the rule "छाया बाहुल्ये"| We however prefer Malli's reading as रत्नच्छाया; for in the above rules, pat is generally taken in the sense 'shade' and not in the sense of lustre as we have here. 2. पुरस्तात्-पूर्वस्यां दिशि इति पूर्व+डि ( ७मी ) अस्ताति स्वार्थ- पुरस्तात् in front. अधि भी। पूर्व is changed into पुर् by the rule "अस्ताति च। 3 वल्मीकामात्-वल्मीक is ant-hill, तस्य अग्रम् तत् तस्मात् । अपादाने ५मी by the rule "भुवः प्रभवः'। The rainbow is said to emanate from antaa owing to the belief that it rises off the snakes hood that reside inside an ant hill. Thus वराह- मिहिर on the origin of rainbow says-...केचित् अनन्तकुलोरगनिः- चासोद ततामाहुराधायाः”। 3. धनुषखण्डम्-धनुषः खण्डम्, ६तत्- तत् । Nom. to प्रेभवति (प्र+भूलट ति)। The reading धनुषखण्डम् is better than Mallis धनुन्खण्डम्, for षत्व of विसर्ग here is obligatory in samasa by Panini's rule "नित्यं समासे अनुत्तरपदस्थस्य"।

·SI. 16.]
मेघदूतम्
4. येन-करणे ३या। Refers to धनुषखण्ड ।
5. अतितराम्-अति+तरप-अतितर+आम्-अतितराम् । Adv. Qual.
आपतस्यते । Here तरप is खार्थ and
आम् comes after it by the
rule "किमेत्तिा अव्ययघात् आमु अद्रव्यप्रकर्ष”।
6. आपतस्यते-आ+पद+लूट स्यते। Nom. वपुः ।
7. वहण-बह is peacockfeather. तेन । करणे ३या।
8. स्फुरति &c.-स्फुर+क्त कर्तरि-स्फुरित bright, रुचि lustre,
स्फुरिता रुचिरस्य, बहु- तेन। Qual. वहेण ।
9 गोप &c.-गोप cowherd, तस्य वेषः ६तत्-- गोपवेष इव वेष:
अस्य, बहु- तस्य । Qual विष्णोः। The allusion 1s to the current
belief that Vishnu in the incarnatior: of $500 was a ti
in his childhood See भागवतपुराण। Here in the final बहुव्रीहि
of गोपवेष and वेष, first वेष disappears by the rule "सप्तम्युपमान-
पूर्वस्य वहुव्रीहि रुत्तरपदलोपश्च वक्तव्यः"। विष्णोः is related to वपुः (see
I'rose).
10. Voice--...व्यतिकरण इव प्रेक्ष्येण धनुषखण्ढेन प्रभूयते...श्यामेन
बपुषा कान्तिः...आपद्यते।
11. Remark-Kalidasa was aware of the scientific
reason of the origin of the halo of rainbow (cp "शीकरव्यति-
कर मरीचिभिदूरयत्यवनते विवखति । इन्द्रचापपरिवेषशून्यता निर्मराः प्रसवितु-
ब्रजन्ति ते" - Kum. VIII, Sl. 31); here however he is referr-
ing to the general belief.
16. Northward course again.
स्वय्यायत्त कृषिफलमिति भ्रविलासानभिज्ञ:
प्रीतिस्निग्धैर्जनपदवधूलोचनैः पीयमानः ।
सद्यः सीरोतकर्षणसुरभि क्षेत्रमारुह्य मालं
किञ्चित्पश्चाद् व्रज लघुगतिर्भूय एवोत्तरेण ॥ १६ ॥

·मेघदूतम् [Sl..16 . Prak-Easy. Prose. कृषिफलं त्वयि आयत्तम् इति भ्र विलासानभिज्ञः प्रीतिस्निग्धैः जनपदवधूलोचनैः पीयमानः ( त्वम् ) मालं क्षेत्र सद्यः सीरीत्कषणसुरभि (यथा तथा ) आरुह्य किश्चित् पश्चात् व्रज , लघुगतिः सन् भूय उत्तरेण एव ब्रज। Beng.-কৃষিফল তােমাব (বৃষ্টিব) অধীন-এইহেতু গ্রামনামীগণ, ভঙ্গিতে অতিঙ্গ প্রেমার্জ লােঢনে তোমাকে দেখিবে। তুমি পৰ্বতবহুল উন্নত ভূমি, সদ্য হলকর্ষণ ও বর্ষণ হেতু সুরভিত করিযা আরােহণ কবতঃ কিছু পশ্চিমে যাইবে এবং ক্ষিপ্রগমণে পুনরায উত্তর দিকে গমন করিবে। Eng.-Agriculture is dependent on you, so being drunk in (as it were) by the village women's eyes ignorant of playful looks and mild through affection, you rise the high hilly grounds makmg it fragrant (by shower ) owing to its recent furiows; bending a little westward, you will against proceed in quick motion towards the north San). त्वयीति। 'कृषः' हलकर्मणः 'फलं शस्यं त्वयि [अधिकरणविवक्षायां सप्तमी] 'आयत्तम्' अधीनम् [ “अधीने निम्न आयत्तः" इत्यमरः] 'इति' हेतोः प्रीत्या निग्धः अकृत्रिमप्रेमाद्ररित्यर्थः। भ्र विलासानामनभिज्ञैः 5 विकाराणां' अनभिज्ञैः पामरत्वात् इति शेषः । 'जनपदवधूनां पल्लीयोषितां 'लोचनैः पीयमानः' सादरं वीक्ष्यमाणः सन् 'माल' मालाख्यं क्षेत्र शैलप्रायमुण्णतस्थलं [मालमुन्नत- भूतलम्" इत्युपलः ] 'सद्यः' तत्कालमेव 'सीर' हलैः 'उत्कर्षणेन' कर्षणेन 'सुरमि' धाणतपणं यथा तथा 'आरा' तत्र अभिवृष्य इत्यर्थ ["सुरभिर्घाणतर्पणः” इत्यमरः] 'किञ्चित् पश्चाद्वज' गच्छ। लघुगतिः तत्र निवृष्टत्वात् क्षिप्रगमन सन् ["लघु क्षिप्रतरं द्र तम्" इत्यमरः] भूयः' पुनः अपि 'उत्तरेण' उत्तरमार्गणैव व्रज [तृतीया- विधाने "प्रकृत्यादिभ्य उपर्सख्यानम्" इति तृतीया ] यथा कश्चिद्बहुबल्लभः पतिः कुत्रचित् क्षेत्रे गूढ़ विहृत्य ["क्षेत्रं शरीरकेदारे सिद्धस्थानकलत्रयोः" इति विश्वः] दाक्षिण्यभाभयात् नीचमार्गेण निर्गत्य पुनः सर्वाध्यक्ष सञ्जरति तद्वदिति ध्वनिः1 ॥ २६ ॥ 1 The suggestion is this is just like a husband having ..

·SI. 16.] मेघदूतम् -- many wives, secretly gone to some one and through fear of breach of magnanimity comes out again by low means and behaves becoming lord of all Charcha 1. त्वयि अधिकरणविवक्षया ७मी। See Malli 2 कृषि &c-कृषः फलम् result of husbandry. ६तत्- तत् । Nom to Hafa understood 8. इति-An अव्यय indicating हेतु ( cause ). 4 5 Ac-वि+लस+घन भावे-विलास dalliance. न अभिज्ञानि, अनभिज्ञानि ignorant, नजतत्-। भ्रक विलासाः ६तत्-। तेषु, तेषां वा अनभिज्ञानि सुपसुपा, or इतन्-। तैः। Qual लोचनैः। The simple village folks are usually unaccustomed to tricks or dalliances of eyes that are seen with townwomen CD "स्त्रीभूषण चेष्टितमप्रगलभ चारुण्यवक्राण्यपि वीक्षितानि गोपागनानां ममुढे विलोक्य". Bhatti Both the readings fata and for are seen, former is better भ्र बिलास is correct । प्रीतिस्निग्धैः-For समास See Malli Onal लोचनैः । 6. जनपद &c -जनपद village, तस्य वचः, ६तत् । तासां लोचनानि, तित-। तैः। अनुक्ते कतरि ३या, the verb being पीयमानः। 7 पीयमानः-पा+कमणि शानच, Qual त्वम् । It implies great avidity of females, cp "ता राघवं दृष्टिभिरापिबन्त्यः"। To be seen hy girls and also their sight during it are auspi. cious, cp "माङ लिक्यः पुरतरुण्या"- Bh I. also cp--"त्वां प्रेक्षिष्यन्ते पथिकवनिताः"-518, and sl 14 etc 8 सद्यः &c- सीर plough, उद्+कष लपट भावे-उत्कषण plough ing. सीरेण उत्कषणम्, ३तत् । सद्यः सीरीतकषणम्, सुपसुपा। तेन सुरभि, ३तत्-। तत् यधा तथा। Adv, Qual. आरुय । Malli's reading (as above ) is better, for ploughed lands become सुरभि ·मेघदूतम् [ Sl. 17 through fai And this ale fell when the cloud ascended the The meaning is clearly manifest by taking it as an adverb as Malli does उत कषण only cannot impart सुरभित्व to Hence it is not advisable to take this epithet as a विशेषण of क्षेत्र। No better meaning can be got even if the whole ( सद्यःसीरीत कषणसुरभिक्षेत्रम् ) be taken as one word In this last case take-HICH meaning the country so named By माल Malli however understands उन्नतभूतल। मालम् obj of आख्य (आ+रूह+ल्यप् )। If Mala means country, identify it with "Malda" a little north of Ratanpore. 9. व्रज-ब्रज+लोट हि ; Nom त्वम् । व्रजति, वब्राज, अब्राजीत् । 10. लघु &c.-गम+त्तिन् भावे-गति pace. लघु quick. लघी (लघुर्वा) गतिरस्य, बहु--| The shower before un the क्षेत्र has made the cloud light, hence it was लघगतिः। Pred to त्वम्। See also Malli. 11. उत्तरेण-उत्तर north तेन। प्रकृत्यादित्वात. ३या। 12 भूयः-वहु+ईयसुन् also gives भूयः ;-but this भूयस् is an अव्यय and is a different pne It means 'again' Adv Qual. Voice -कृषिफलेन आयतन भूयते...पीयमानेन त्वया लघुगतिना... बज्यताम....। n7. Next Anrakuta will be your resting resort त्वामासारप्रशमितवनोपप्लबं साधु मूर्धा वक्ष्यत्यध्वश्रमपरिगतं सानुमानाम्रकूटः। न क्षुद्रोऽपि प्रथमसुकृतापेक्षया संश्रयाय प्राप्त मित्र भवति बिमुखः किंपुनर्यस्तथोच्चैः ।।१७।। Prak.-सानुमान् आम्रकूटः मूर्धा अधुश्चमपरिगतं त्वां साधु वक्ष्यति ·. SI.17.] मेघदूतम् ७१ [Amrakuta hill take you on its peak, fatigued as you are ]. Why will he show me this favour?-आसारप्रशमितवनोपप्लवम् त्वाम [ Why not; you have extinguished the forestfire in Amrakuta. And out of gratitude he will give you this shelter ). Is it so ?-मित्र प्राप्त क्षुद्रः अपि प्रथममुकृतापेक्षया संश्रयाय विमुखः नभवति, किं पुनः यः तथा उच्चैः ( भवति) [You by extinguishing the fire has done good to the mountain, 15 his मित्र ; and in teturn he will gladly protect you by all means Even a mean one cannoi be 3750131, what to speak of such a high personage as Mt Amrakuta ). Prose. - आम्रकूटः सानुमान् आसारप्रशमितवनोपप्लवम् अध्वश्रमपरिगतं त्वां मना साधु वक्ष्यति। संश्रयाय मित्र प्राप्त सति प्रथमसुकतापेक्षया क्षुद्रः अपि न विमुखः भवति यः तथा उच्चैः स किं पुनः। Beng:-আমকুটপৰ্বত পথশ্রান্ত তােমাকে তার শৃঙ্গ সম্যক ধারণ করিবে, কাণ তুমি বষণার তাৰ দগ্নি প্রশমিত কবিষছি। আশ্রযেৰ জন্য ত্রি আসিলে ব্যক্তি ও প্রথম উপকার স্মবণ কবিয়া বিমুখ হয় না। যেজন এতাদৃশ উন্নত তার ত কথাই নাই। Eng. The mountain Amrakuta will well bear you on its peak fatigued of journey as you are, and because you have extinguished its fire by showers Out of gratitude for good service, even a mean one is not averse to a friend come for shelter ; what to speak of one, so high (like 341892 and youiself)? Sanj-स्वामिति। आम्राश्च ताः कूटेषु शिखरेषु यस्य स 'आम्रकूटः नाम सानुमान्' पर्वतः [“आम्रकूटो रमालऽसौ” इति, “कूटोत्री शिखरं शृङ्गम्" इति चामरः] 'आसारो' धारावृष्टिः ["धारासम्पातः आसारः” इत्यमरः] तेन प्रशमितो वनोपप्लव' दावाग्निः येन तं कुतोपकारमित्यर्थः, अध्चश्रमेण परिगतं व्याप्त त्वां 'साधु' सम्यक् 'मूर्धा वक्ष्यति वीढ़ा [ वहें लुट ] । तथाहि-'क्षुद्रः' कृपणः 'अपि' ["क्षुद्रो दरिद्रे कृपणे नृशंसे" इति यादवः ] 'संश्रयाय संशयणाय 'मित्रे सुहदि ।

·७२ मेघदूतम् [Sl. 17 'प्राप्त' आगते सति प्रथमसुकृतापेक्षया पूर्वोपकारपालोचनया 'बिसुखो न भवति' यस्तथा तेन प्रकारेण 'उच्चैः' उन्नतः स आम्रकूटः 'किं पुनः' विमुखः न भवतीति किसु वक्तब्यमित्यर्थः। एतेन प्रथमावसरे सौख्यलाभात् ते कार्यसिद्धिः इति सूचितम् तदुक्त निमित्तनिदाने प्रथमावसरे यस्य सौख्यं तस्याखिलेध्वनि। शिवं भवति यात्रायामन्यथात्वशुभं ध्र वमिति"] ॥१७॥ Notes on Malli. 1. By this is indicated success, for friendship is here got in the first place or instahce, thus falunasta says "In a journey all along good is assured of one who attains friendship at the first instance, otherwise evil attends him" Charcha 1 आसार &c-आ+स+घञ् भावे-आसार downpour प्र+शम+ णिच् त्त कर्मणि प्रशमित। प्रशान्त is also correct by the rule "बा दान्त शान्तपूर्णदस्तस्पष्टछन्नज्ञप्ताः"। उप+प्ल +अप भावे-उपप्लवः ( उत्पात ), cp, 'उपप्लवाय लोकानां धूममेतुरिवोदितः"-Kumara, वनस्य उपप्लवः forest fire, ६तत्- आसारेण प्रशमितः ३तत- तादृशः वनोपप्लबः अनेन, बहु-1 तम्। Qual त्वाम्। Or-प्रशमितः वनोपप्लवः अनेन वहु-। आसारेण प्रशमितवनोपप्लबः, ३तत्-1 2. वक्ष्यति-वह+ लृट् स्थति : Nom. सानुमान्। वहति–ते, उवाह, -ऊहे। 3 अध्व &c-अध्वनः शमः (शम्+घञ् ), ६तत्- तेन परिगतः (orerpowered ). ६तत्-। तम्। Qual त्वाम् । 4. सानुमान-सानु slope or level spot. तानिसन्ति अस्य इति सनु मतुप-सानुमान् a hill. 5 आम्रकूटः-Qual, सानुमान् । IVilson identifies it with Amarakantaka. It is the source of this and forms a range ·Sl. 18.] मेघदूतम् ७३ of विन्ध्यपर्वत। The mountain is so called for abundance of mango-trees there ; see also next sloka. 6. प्रथम &c-कृ+क्त नपुंसके भावे-कृतम् deed. सु शोभनं कृतम्, प्रादितत्-। अप+ईक्ष+अ भावे-अपेक्षा regard. प्रथमं सुकृतम्, कर्मधा- तस्य अपेक्षा, ६तत्-; तया। हेतौ ३या। The first सुकृत here was in the shape of Tarfax Tha as spoken above, by showers, 7. संशयाय-सम्+शि+ अच् भावे-संशय resort तस्मै। If the constuuction be संशयाय प्राप्त then संशयाय has "तुमर्थाच्च भावबच- नात्" इति ४र्थी। But if the construction be--43474 faget a Hala, then we have arset xeff or for reff hy the rule "क्रियार्थोपपद्यस्य च कर्मणि स्यानिनः'। Thus संशयाय-संशयं दातुम् । 8. मित्र-भावे मी by “यस्य च भावेन भावलक्षणम्"। 9 उच्च:-An अव्यय, having the force of adjective here. Qual यः। 10. किं पुनः-For the force of these-see Mall1-"किं पुनः...इति किसु वक्तब्यमित्यर्थः" । 11. Voice-आम्रकूटेन सानुमता...-उपप्लवः . परिगतः त्वं वक्ष्यसे... क्षुद्रण विमुखेन न भूयते येन तेन... । 18. Your contact with Amrakuta will afford a worthy spectacle. छन्नीपान्तः परिणतफलद्योतिभिः काननाम्र- स्त्वय्यारूड़े शिखरमचलः स्निग्धबेणीसवर्णे। नूनं यास्थत्यमरमिथुनप्रेक्षणीयामवस्था मध्ये श्यामः स्तन इव भुवः शेषविस्तारपाण्डुः ।। १८ ॥ Prak,-भुवः स्तन इव अचल: अमरमिथनप्रेक्षणीयाम् अवस्था यास्यति ·मेघदूतम् [S1. 18. [ Amrakuta will look like the breast of Matron Earth and will be watched by the pairs of gods] How is this possible ? परिणतफलद्योतिभिः काननाछन्नोपान्तः अचल: [The sides of this mount aie covered by wild mango trees and will look pale white, for all the tiees are covered with ripe (hence almost white ) fruits ] But tips of breasts are blue-fazautique त्वयि शिखरम् आरूढ सति मध्ये श्यामः शेषविस्तारषाण्डः (ततः) स्तन इव अचलः [The blue cloud will resort to आम्रकूट peak, hence the top looking blue will resemble the blue tip of breasts. Thus the mountain being pale white every where ( through ripe mango-fruits) and blue in the top (through contact with the black cloud ) will exactly resemble the breast of Matron Eaith. The sight too will be worth-seeing ]. Prose.–परिणतफलोद्यतिभिः काननाम्रः छन्नोपान्तः अचलः स्निग्धवेणी- सवणे त्वयि शिखरम् आरूढ़े ( सति ), शेषविस्तारपाण्डः मन्ये श्यामः भुवः स्तन इव ( सन् ) अमरमिथुनग्रेक्षणीयाम् अवस्थां यास्यति ननम् ।। eng -স্নিগ্ধ কেশপাশতুল্য কৃষ্ণবর্ণ তুমি শৃঙ্গে আৰোহণ কবিলে পব, ফলের পক্কত হেতু পাণ্ডুবর্ণবিশিষ্ট বনচুত দ্বারা আবৃতপার্শ্ব ঐ আম্রকূটপবত, বিস্তৃত পার্শ্বভাগে পাণ্ডুবর্ণ এবং মধ্যে শ্যামবর্ণ হইয়া পৃথিবীদেবীব শুনেব স্যায দেবযুগলের দর্শনযােগ্য হইবে সন্দেহ नाई। Eng You of a dark colour like oily braid of hair having mounted its peak, the mountain ( Amrakuta ) with its sides covered by wild mango-trees shining with ripe fruits will certainly attain the state of being looked at by pairs of gods, for it (the mountain ) will then resemble the breast of Earth being black in the centre and palewhite in the surface Sanj.-छन्ने ति ! हे मेघ, "परिणतः परिपक्क, फलैः द्योतन्ते इति तथोक्तः [आषाढ़े बनचूताः फलन्ति पच्यन्ते च मेघवातेन इत्याशयः] 'काननाम्रः बनचूतैः ·Sl. 18.] मेघदूतम् छन्नोपान्तः आवृतपार्श्वः 'अचल.' आम्रकूटादिः 'निग्धवेणीसवणे' मसूणकेश- बन्धच्छाये श्यामवणे इत्यर्थः [ "वेणौ तु केशवन्धे जलन तौ” इति यादवः ] 'त्वयि शिखरं ' शृङ्गमारूढ़े सति [“यस्य च भाबेन भावलक्षणम्" इति सप्तमी] 'मध्ये श्यामः शेषे मध्यादन्यत्र विस्तारे' परितः 'पाण्दुः हरिणः [ हरिणः पाण्डुरः प्राण्डुः” इत्यमरः 'भुवः स्तन इव अमरमिथुनानां खेचराणामित्यर्थः, 'प्रक्षणीयां दर्शनोयामवस्था नूनं यास्यति'। मिथुनग्रहणं कामिनामेब स्तनत्वेनोत्प्रेक्षा सम्भव- तीति कृतम् । [यथा परिशान्तः कश्चित्कामी कामिनीनां कुचकलशे विशान्तः सन् स्वपिति तद्वत् भवानपि भुबो नायिकाया स्तने इति ध्वनिः1] ॥ ३८ ॥ Notos on Malli. 1 The implication is, as a passionate being fatigued, lies and takes rest on the breast of a beloved woman so you will rest on the breast of matron Earth CHARGITA 1. छन्नो &c-अन्तमुपगतः उपान्तः sitles, प्रादि तत् । छद भादि+ क्त कर्मणि छन्न covered , or better छद+णिच+क्त कर्मणि-छादितः or छन्नः (see : शमित in sl 17)| cp 'तन्वश्रपटलच्छन्न Bharavi AT छन्नः उपान्तः अस्य, बहु -1 Qual अचल । 2 परिणत &c. परि+नम+क्त कर्तरि-परिणत ripe. परिणतानि फलानि कर्मधा-। तैः द्योतन्ते इति परिणतफल+दुपत: णिनि कत्तरि साधु- कारिणि-परिणतफलधीतिनः । :1 Quallar: 1 Mangoes when ripe are of various colours-cp “अनेकवणे पवनावधूतं भूमौ पतत्याम्रफलं विपक्वम्' । Here the fruits presented a pale white colour ( 9707 Equi) and thus resembled the surface of a female breast, Also comp-"आताम्रहरितपाण डर"- Sak. IV. 3. काननाम्रः--काननस्य or काननस्थाः आम्राः ६तत्--or शाक्पार्थिवादि तत्-तैः। अनुक्ते कर्तरि क्या , the verb is छन्न in छन्नोपान्तः।

·मेघदूतम् [ Sl. 19. 4. निग्ध &c.-बेणी braid of hair. स्निह+क्त कतरि-स्निग्ध glossy. स्निग्धा वेणी, कर्मधा- तस्याः सवर्णः ६तत्-। तस्मिन् i.e, ATETI Qual apa ( which has a wot-see Malli). The black cloud on the top well resemble the black nipple of a femaie breast. Thus the mount white on all sides शेषfafar YTLE: and black on the top imitated a female breast. 5. नूनम्-An अब्यय meaning surely. Adv. Qual. यास्यति । 6. यास्यति--या लूट स्यति INom अचलः। याति, ययौ, अयासीत्। 7 अमर &c.- मिथुन pair अमराणांमिथुनम्, ६तत्-- प्र+ईक्ष+ कर्मणि अनीयर प्रेक्षणीया to be looked at अमरमिथुनेन प्रेक्षणीया, ३तत्- by the rule "कत करणे कृता बहुलम्"। We here avoid the समास as मिथुनस्यप्रेक्षणीया, for in that case समास (acc to some ) will be barred by the varttika “प्रतिपदविधाना षष्टी न समस्यते", मिथुनस्य having कर्तरि षष्ठी by "कृत्यानां कर्तरि वा" | Acc to these 'कृयोगा षष्ठी समस्यते" 1s with 1espect to the iule "कत्त कर्मणोः कृति" 1 e , इति याकृद्योगा सा षष्ठी। Hence Malli's अमरमिथुनानां प्रेक्षणीया is questionable The ६तत्-may howevel be allowed here if this षष्ठी be of all kinds of कृत, or is taken as शेषे। Qual. अवस्थाम्। 8 शेष &c.-शिष+घञ् भावे-शेष remainder विस्तृ+घन भावे =विस्तार expansion शेषश्चासौ विस्तारश्च, कर्मधा-। तत्र पाण डुः (pale white ), सुपसुपा- Qual अचल: and स्तनः । 9. Voice.- छन्नोपान्तेन अचलेन पाण डुना श्यामेन स्तनेन प्रेक्षणीया अवस्था यास्यते 19 Next you will meet Narmada तस्मिन् स्थित्वा बनचरवधूभुक्तकुब्जे मुहूर्त तोयोत्सर्गद्र ततरगतिस्तत्परं वर्त्म तीर्णः ।

·SI. 19.] मेघदूतम रेवां द्रक्षस्युपलविषमां विन्ध्यपादे विशीणीं भक्तिच्छेदैरिव विरचितां भूतिमङ्गे गजस्य ॥ १६ ॥ Prose -वनचरवधूभुक्तकुञ्ज तस्मिन् ( आम्रकूटे) मुहूतं स्थित्वा तोयोत्- सर्ग ततरगतिः त्वं तत्परं वमं तीर्णः (सन्), गजस्य अङ्ग भक्तिच्छेदैः (रचना- भङ्गिभिः) विरचिना भूतिमिव उपलबिषमे विन्ध्यपादे (उन्नतान्तभागे) विशीणीं रेखां द्रक्षसि । Beng-বনববধূর্তৃক ভুক্তকুঞ্জ সেই আম্রকূট পর্বতে মুহুৰ্ত্তাল থাকিয়া, জলবর্ষণ হেতু ক্ষিপ্রগমনবিশিষ্ট তুমি পবর্তিপথ অতিক্রম কবি বিন্ধ্যপর্বতের উন্নতানতভাগে পতিত নর্মদানদীকে হস্তীব অঙ্গে বচনভেদে বিস্ত পাবলীর ন্যায় দেখিবে। Eng. Having for a moment rested on that mount whose bowers are enjoyed by wives of forestets, you of a light motion through discharge of water shall overude the next path and shall see river Narmada fallen into the uneven slopes of Vindhya like decorations made by paintingpatches on an elephant hodly. Expl-The black elephant-back resemble the slope o Vindhya and the variegated streams of Narmada there will match the variegated painting works on elephant's body. Sanj.-स्थित्वेति। हे मेघ,वने चरन्तीति 'बनचराः ['ततपुरुषे कृति बहुलम्” इति बहुलग्रहणात् अलुक् न भवति ] तेर्षा बधूभिः भुक्ताः 'कुजा' लतागृहा यत्र तस्मिन् [ “निकुञ्जकुजौ वा क्लीवे लतादिपिहितोपरे" इत्यमरः] ता ते नयनविनोदोस्तीत्यर्थः। तस्मिन् आम्रकूटे मुहूर्तम् अल्पकालं न तु सिं खकायंविरोधात् इति भावः [ 'मुहूर्तमल्पकाले स्यात् घटिकाद्वितयेऽपि व इति शब्दार्णवः ] 'स्थित्वा' विशम्य तोयोत्सर्गेण “वामासार' इत्युक्तवर्षणेन "द्र ततरगतिः लाघवात् हेतोरिति क्षिप्रामनः सन् । 'तस्मात् आम्रकूटात् परम्' अनन्तरं 'तत्परं वत्म मार्ग तीर्णः' अतिक्रान्तः । उपलैः पाषाणः विषमे विध- स्था पादेप्रत्यन्तपर्वते [पादाः प्रत्यन्तपर्वताः" इत्यमरः] विक्षीणां समन्ततो ·७८ मेघदूतम् SI. 19.] विसमराम् । एतेन कस्याश्चित् कामुक्याः प्रियतमचरणपातोऽपि ध्वन्यते ] 'रेवा' नर्मदा [ रेवा तु नर्मदा सोमोद्भवा मेकलकन्यका' इत्यमरः] 'गजस्याङ्ग' शरीरे भक्तयः' रचनाः, रेखा इति यावत् [ भक्तिः निषेवणे भागे रचनायाम् “इति शब्दार्णवः] तासां छेदै भनिभिः 'विरचितां भूतिं शृङ्गारमिब भक्तिमिव वा [“भूतिर्मातड्गशृङ्गारे जातौ भस्मनि सम्पदि" दृति विवः ] 'द्रक्ष्यति' । अयमपि महाँस्ते नयनकौतुकलाभः इति भावः॥ CHARCHA . 1 तस्मिन्-Refers to आम्रकूट । अधि ७मी। 2. वनचर etc.-भुज+क्तममणि भुक्त enjoyed. वनेचरन्तीति वन- चराः forester बन+चर+ट कर्तरि-उपपदतत्-। चर takes e in the कर्तवाच्य by the rule "चरेष्टः" । By the rule "तत् पुरुषे कृति बहुंलम्" the विभक्ति in a ततपुरुष is optionally retained when कृदन्त word follows Thus वनेचर also might be allowed , cp. "युधिष्ठिर द्वैतवने वनेचरः"-Kirat 1 वनचराणां वध्वः ६तत्- ताभिः भुक्ताः ३तत । तादृशाः कुञा या, बहु-। तस्मिन् । Qual. तस्मिन् । The epithet suggests existence of worthy solacing and auspicious sights there. 3. मुहूर्तम्-अत्यन्तसंयोगे ( or ) व्याप्तयर्थे ) रया by the rule 'कालाध्वनोरत्यन्तसंयोगे"। 4. तोयोत् etc-उद्+सृज+घन् भावे-उत्सगं downpour. गम्+ किन भावे-गति course. अतिशयेन द्र ता इति त+तरप स्त्रियाम् द्रत- तरा । तोयानाम् उतसर्गः, ६तत् --- तेन द्र ततरा. ३तत्- तादृशी गतिरस्य 5- The cloud is already light through discharge of water See 17. । तत्परम् - पर next. तस्मात् परम् तत्परम् सुपमुपा- Qual. वन। 6. तीर्णः-तृ +क कर्तरि =तीर्णः crossed. Pred. to a understood.

·SI. 20.] मेघदूतम् ७६ 7. रेबाम्--Reva is the river Narmada that rises from Amrakuta, obj. of द्रक्ष्यसि । 8. द्रक्ष्यसि-दृश+लुट् स्यसि। Nom खम्। 9. विन्ध्य etc.-पाद foot. विन्ध्यस्य पादः, तत्- तस्मिन् । अघि ७मी । Vindhya was full of stones ( उपलविषम )| Hence नर्मदा fallen into it and divided in many ways gave one the impression of lines of decoration on huge black elephant back. 10. विशीर्णाम्-बि++क्त कर्तरि स्त्रियाम्-विशीर्णा fallen and divided variously. सारोद्धारिणी says “शतशः स्फूटितप्रवाहाम्"। Qual' रेवाम् । 11. भक्तिच्छेदैः - भक्ति is painting, छेद is patch भक्तीना छेदार, तित् -तैः। । करणे ३या। cp "भक्तिभिवंहुलाभिरपिता भूतिरिव मत्तदन्तिनः" ---Kumaia, 12. भूतिम्-भति is decoration. ताम् । उपमान of रेवाम् । भक्ति iscompared to रेवा and lines of paints (भक्तिच्छेद ) with lines of streams. See also note 9. 13. Voice,---...-गतिना...तीर्णेन · त्वया ..विरचिता भूतिः श्व... विशीर्णा रेवा द्रक्ष्यते । 20. Narmada's fragrant water will refresh you. तस्यास्तित्तौ-वनगजमदैर्वासितं वान्तवृष्ठि- जम्वूकुञ्जप्रतिहतरयं तोयमादाय. गच्छेः । अन्तःसारं घन तुलयितुं नानिलः शक्ष्यति त्वां रिक्तः सवों भवति हि लघुः पूर्णता गौरवाय ॥२०॥ Prose-वान्तवृष्टिः (वं ) तित: (सुरभिभिः) बनगजमदैः वासितं जम्बू- कुखप्रतिहतरयं तस्याः तोयमादाय गच्छेः । हे घन, अन्तःसारं त्वाम् अनिल तुल यितुच शक्ष्यति । सर्वो हि रिक लघुः भवति, पूर्णता गौरवाय ( भवति)।

·मेघदूतम [Sl. 20, Beng-তুমি জল বর্ষণ করিছ, সুতরাং এখন বনগজের সুবতিমদে বাসিত এবং জমুকুঞ্জে নিৰুদ্ধবেগ (তাই নির্মল) নর্মদার জল গ্রহণ করিযা যাইবে। হে মেঘ, অন্ত:বলযুক্ত তোমাকে বাযুও আন্দোলিত করিতে পারিবে না। সাবহীন সমস্ত দ্ৰব্যই লঘু হয এবং পূর্ণতা গৌরবেব হেতু। Eng -With water poured down, you will pioceed taking Narmada's water, scented by fragrant ichor of wild tuskers and clear having its force obstructed by Jambugroves. O cloud, wind will not be able to agitate you full of substance as you are All emptied things are light and ( their ) fullness is conducive of weight Expl,-The cloud having thrown down its accumulated water will get purified. Then refreshed with Narmada's fragrant fresh water, it will again gain in strength and stamina And thus will proceed to its work defyfng all external attacks by winds etc Sanj-तस्या इति। हे मेघ , वान्तवृष्टिः उद्गीणवर्षः सन् ! कृतवमनश्च व्यज्यते । 'तिक्तः' मुगन्धिभिः, तिक्तरसवद्भिश्च ["तितो रसे सुगन्धौ च' इति विश्वः ] 'वनगजमदैः वासितं' सुरभितं भावितं च [ 'हिमवद्विन्ध्यमलया गजानां प्रभवा' इति विन्ध्यस्य गजप्रभवत्वात् इति भावः] जम्बूकुञ्ज प्रतिहतरयं प्रति- रुद्धवेगम्। सुखपेयमित्यर्थः । अनेन लघुत्वं कषायभावना चन्यज्यते। 'तस्या' रेवायाः 'तोयमादाय गच्छेः ब्रज। 'हे घन मेघ, अन्तः सारो वलं यस्य तं त्वाम- निलः' ओकाशवायुः, शरीस्थश्च गम्यते। 'तुलयितु" न शक्ष्यति न शक्तो भविष्यति । तथाहि रिक्तः' अन्तःसारशून्यः सर्वो हि लघुर्भवति प्रकम्प्यो भवति इत्यर्थः । 'पूर्णता' सारबत्ता 'गौरवाय' अप्रकम्पयत्वाय भवति इत्यर्थः [अयमत्र ध्वनिः-आदौ वमनशोधितस्य पुंसः पश्चात् श्लेष्मशोषणाय लघुतितकषायाम्वु- पानात् लव्धवलस्य वातप्रकोपः न स्थात् इति।। यथाह वाग्भटः - कषायाश्च हिमासस्य विशुद्धौ हे मणी हिताः। किमु तिक्तकषाया वा ये निसर्गात् कफापहाः। कृवशुद्धःक्रमात्पीतपेयादेः पथ्यभोजिनः। वातादिभिर्न वाधा स्यादिन्द्रिवैरिय योगिनः॥" इति] ॥२०॥ ।

·SI. 20.] मेघदूतम् Notes on Malli. 1. The implication here is—of one who has first cleansed himself by vomitting and purging, light bitter astringent things are to destroy the phlegm that lurks in the systein ; thus having strength regained his art ( nervous system) will not be agitated. Here the quotation from Bagbhata is easy N. B-The cloud will first be ( वान्त) then taking light astringent water will gain in strength and thus defy the onsets of wind. Charcha. 1. तिक्त:-तिक is rragrant here तैः। Qual. वनगजमदः । वनगजानां मदाः ( Ichor ), तत् -। तैः । अनुक्त कर्तरि क्या-ths क्रिया is in वासितम्। 2 वासितम्-वास (चुरादि-अदन्त ) ता कर्मणि=scented. तत । Qual. तोयम्। ३ वान्तवृष्टिः-वम+क कर्मणि स्त्रियाम् = वान्ता poured. Here वान्ता has a secondary sense (गौणवृत्ति) and is not fculty herce, cp. "निष्ठ्यतोदगीर्णवान्नादि गौणबृत्तिव्यपाश्रयम्। अतिसुन्दरमन्यत्र ग्राम्यकक्षार farned -Dandın 91 afe: sa ag- Cual. (44; for the implication (ध्वनि) everywhere, see Malli and Notes thereon. 4. जम्बू c. प्रति+हन्+क्त कर्तरि प्रतिहत obstructed. जम्वूना कुजाः ६तत्-। तेषु प्रतिहतः, सुप्सुपा। तादृशा रयः (वेगः ) अस्य बहु- तत् । Qual तोयम् । The water being obstructed will accumulate in large quantity and thus give facility for a good drink. Cp.- सुखपेयमित्यर्थः"-Malli The epithet also suggests that contact with team will add to the lucidity and astringency of the water. Hence it will be refreshing too. M.-6 ·। मेघदूतम् [Sl. 20 5. गच्छेः-गम्+लिङ् यास्। Nom. त्वम् । 6 अन्तःसारम्-सारis strength. अन्तः सारः अस्य, बहु- तम् । Qual त्वाम। See also Malli. अन्तर् (अव्यय) मध्ये। 7 तुलयितुम् -तुलां करोति इति तुला+णिच्+तुसुन्-तुलयितुमlit to' measure,' hence secondarily 'to overcome' 'to agitate,'Cp.- "तुलयति, तुलना इत्यादौ तुलाशब्दात् णिच ।तत्करोति तदाचष्टे इति णिन् । चुरादि तुल however will give तोलयितुम्। शक-धातुयोगे तुमुन् । 8. शश्यति-शक+लट् स्यति। Nom अनिलः । 9 गौरवाय-गुरो-भाव इपि गुरु अण = गौरवम् weight तस्मै। "कृपि सम्पद्यमाने च" इति ४ । The cloud was first light through its downpour, then by taking fresh water it will gain in weight 10 Voice.-...वान्तवृष्टिना गम्येत...अनिलेन शक्ष्यते...रिकन लघुना भूयते पूर्णतया गौरवाय भूयते । । Deer will mark out your path नीपं दृष्टा हरितकपिशं केसरैर रूढ़े- राविर्भूतप्रथममुकुलाः कन्दलीश्चानुकच्छम् । जम्धारन्येष्वधिकसुरभि गन्धमाघ्राय चोर्ध्याः सारङ्गास्ते जलल्वमुचः सूचयिष्यन्ति मार्गम् ॥२१॥ Prak -सारणास्ते मार्ग सूचयिष्यन्ति [Deer will mark and thus show your adopted path] But clouds always go on in the sky-जललबमुचः ते मार्गम् [The cloud will shed waters as it will go and thus leave marks whereby its track will be traced jo But waters dry up on grounds-अरण्येषु उर्व्याःअधिकसुरभि गन्धं च आघ्राय [The downpour impart fragrance to wild earth. Thus the smell will help the deer in tracing the course of clouds) 21 ·Sl.21.] मेघदूतम् Is it the only guide to trace the track ?-अनुकच्छम् आविर्भूत- प्रथममुकुलाः कन्दलीः जन्धा च मार्ग सूचयिष्यन्ति [ Downpour helps abundant growth of plantain trees in marshy lands And the deer will partake of those plantain trees as their favourite meal Thus their ingress thither will indicate the course the cloud took l Is this all to infer cloud s course ?-अर्द्धरूढः केसरैः हरितकपिशं नीपं दृष्टा मार्ग सूचयिष्यन्ति [ Further, rains put Kadambas to blossom And these are a lovely sight to deer On the way they will surely stare at these flowers. Thus in this way, deer will go to those places only where clouds have imparted new growth ; hence in a way they will mark the track the cloud took ] Prose-सारङ्गाः अर्द्धरूढः केसरैः हरितकपिशं नीपं दृष्टा, अनुकच्छमावि- भूतप्रथममुकुलाः कन्दलीः जग्धा च, अरण्येषु उाः अधिकसुरभि गन्धम् आघ्राय च, जललवमुचः ते मार्ग सूचयिष्यन्ति । Beng—অর্ভোগত কোরদ্বার হরিৎ ও কপিশবৰ্ণ কৰিপুষ্প দেখিয়া, জলপ্ৰৰ স্থলে কালীর প্রথমেৎপন্ন মুকুল খায় এবং অবণ্যে ভূভাগে অধিকাভি গন্ধ আমাণ করিয়া হণিগণ ( প্রকারে) এলবর্ষণকারী তােমার মার্গ সূচিত কবিয়া দিবে। [অর্থাৎ হরিণগণের কম্বদর্শন, কদলী ভক্ষণাদি ক্রিয়ায় তােমার পথ অনুমিত হইবে। Eng-Looking up to Kadamba flowers, green and brown through half-grown filaments, eating near marshy lands plantain trees with first buds on, and smelling highly fragrant scent of Earth the deer will indicate ( and thus show ) the path of cloud, marked by the sprinkling drops of rain. Sanj.-नीपमिति । सारजा मतगजा कुरङ्गाला ["सारगश्चातके भो कुर च मतङ्गजें” इति विश्वः] 'अर्द्धरुदः एकदेशोद्गतैः 'केसरैः' किचल्योः 'हरित' पालाशवर्ण 'कपिर्श सामवर्णमितियावत् | "पालशो हरितो हरित्' इति, "श्यावः स्यात् कपिशोधूमधूमलौ कृष्णलोहिते” इति चामरः] 'हरितंच तत् 'कपि च ["वों वर्णन इति समासः] नीप' स्थलकदम्बकुसुमं [ भय स्खल- ·मेघदूतम् [Sl. 21 ब्दम्बके नीपः स्यात् पुलके” इति शब्दार्णवः] 'दृष्टा संप्रेक्ष्य विदित्वा इति यावत् तथा कच्छेषु अनूपेषु 'अनुकच्छम् [“अव्ययं विभक्तिा - " इत्यादिना विभक्त्यर्थेऽव्ययीभाकः । “जलप्रायमनूपं स्यात् पुसि कच्छस्तथाविधः" इत्यमरः] 'भाविभताः प्रथमाः प्रथमोत्पन्ना' मूकुला यासा ताः कन्दलीः' भूमिकदली. [ द्रोणपणे स्निग्धकन्दा कन्दली भूकदल्यपि इमि शव्दार्णवःजग्ध्वा भक्षयित्वा ["अदो जग्धि-' इति जगभ्यादेशः] 'अरण्येषु अधिकसुरभिम्' अतिघ्राणतपं- णम् [दग्धारणयषु इति पाठे दग्धम्' इत्यधिकविशेषणम् । अर्थवशात् कदलीच दृष्ट्रव इत्यन्बयो द्रष्टव्यः ] उर्ध्या भूमेर्गन्धमाघ्रायजललवमुचः' मेघस्य ते तव 'मागं सूचयिष्यन्ति [ यत्र यत्र वृष्टिकार्य नीपकुसुमादिकं दृश्यते तत्र तत्र त्वया वृष्ठमिति अनुमीयते इति भावः । ] ॥२१॥ Notes on Malli. 1. Wherever are seen Kadamba flowers etc, the effect of rain, there your downpour is inferred--this is the sense here. Charcha 1. दृष्टा-दृश+ता। Sights of newly blossoming Kadambas are attractive indeed to the deer 2. हरित &c-हरित greeli, कपिश browr, हरितञ्च तत् कपिशं च कर्मधा- by the rule "वों वर्णेन' । तत् । Qual नीपम्। 3. अर्द्ध &c.-हात कतरि-रूढ़ grown. अर्द्ध यथतथा स्दा, सुपसुपा-| Half-grown. तैः। Qual. फैशरैः। कैशरैः has हेतौ ३या। 4. भाविभूत &c.-आविस् is an अव्यय meaning प्रकाश ( manifestation). 'प्रकाशे प्रादुराविः स्यात्' इत्यमरः। आविस्+म+क कर्तरि- भाविभूताः grown. प्रथम is first, hence 'new', प्रथमे मुकुलाः, कर्मधा- माविर्भूताः प्रयममुकुलाः आसां वहु-। ताः। Qual. कन्दलीः। 6. अनुकच्छम्-विभक्त्यर्थे अव्ययीभावसमासः । See Malh Adv. Qual. भाविभूत-। -- ·SI. 21.] मेघदूतम् ८५ 6. जग्धा - अदाकाथ् । Having eaten जगध is ordered in place of अद by the rule “अदो जधिर्व्यतिकिति”। 7. अधिक &c-अधिकं यथा तथ सुरभि, सुपसुसा -। तम्। Qual गन्धम्। 8 Remark.-The reading दग्धारण्येषु is preferable here; for that states the reason for अधिकसुरभित्व in उर्वी i. ६. सुरभि better comes out from scorched at 1 In this reading the construciton will be नीपं दृष्टा कदलीं च दृष्ट्रा। 9. सारङ्गाः-सारम् ( सवलम् ) अङ्गमस्य इति सारङ्गः deer. सार+ar gives सारङ्ग meaning पशु वा पक्षिन्, by the vartika 'शकन वादिषु पररूपं वाच्यम्" ! By सारा Malli means both 'deer' and elephant. Indeed HTETUT is highly characteristic of elephants, and fatalet is a hot bed of wild elephants (see sl. 20 above): further कदलीभक्षण is not definitely known to be favourite So if the reading be जन्धा then सारा should better mean elephant' But as दगधारण्य &c seems to be a better reading, so we take सारज to mean deer 'or stag' only. Kalidasa by Fry elsewhere means 'stag' only, cp. “एष राजेब दुष्यन्तः सारङ्गणातिरंहसा"---Sak I and “इमं तावत् प्रिया- प्रवृत्तिनिमित्तं सारङ्गमासीनमभ्यर्थये"-Vik. IV. In rainy season stags come out and jump about through joy, Hence take सारण to mean deer' here. cp. Bhatti II 17. 10 जल . c---लब drop जलस्य लबाः, ६तत्-तान् मुवन्ति इति बललव+मुच+क्विप् कर्तरि जलजवमुक, तस्य। Qual. ते। 11, सूचयिष्यन्ति-सूच+णिच् (चुरादि ) लट् स्यन्ति। Nom. सारख्गाः। Voice.--- ...सारः मार्गः सूचयिष्यते .. । with stags ·८६ मेघदतम् [SI. 22 ( 21 A) Sidahas will honour you अम्भोविन्दुग्रहणचतुरांश्चातकान् वीक्षमाणाः श्रेणीभूताः परिगणनया निर्दिशन्तो बलाकाः। त्वामासाद्य स्तनितसमये मानयिष्यन्ति सिद्धाः सोत्कम्पानि प्रियसहचरीसम्भ्रमालिङ्गितानि ॥ N B.-Prof K B, Pathak has shown that poet Jinasena utilised the 120 verses of our Meghaduta in his work called पार्वाभ्युदय । The present verse is not seen in his work, hence it seems to be spurious Mallı, however gives its commentary which is appended herewith The verse is also somewhat indelicate, so we do not elaborately explain it Prove.-अम्भोविन्दुग्रहणचतुरान् चातकान् वीक्षमाणाः, श्रेणीभूताः वलाकाः परिगणनया निर्दिशन्तः सिद्धाः (देवयोनिविशेषाः) स्तनितसमये सोत्कम्पानि प्रियसहचरीसम्भ्रमालिगितानि आसाद्य त्वां मानयिन्यन्ति । Sanij अम्भ इति। 'अम्भोबिन्दूनां वो दविन्दूनां ग्रहणे सर्वसहापति- तमम्वु न चातकस्य हितम् इति शास्त्रात् भूपृष्ठोदकस्य तेषां रोगहेतुत्वादन्त- राले एव स्वीकारे] चतुरान् चातकान् वीक्षमाणाः' कौतुकात् पश्यन्तः श्रेणीभृताः' वद्धपङ्क्तीः [अभूतद्भावे चिः 'वलाकाः बकविशेषपड़तीः परिगणनया' एका तिन इति संख्यानेन निर्दिशन्ती' हस्तेन दर्शयन्तः "सिद्धाः स्तनितसमये त्वत्- गर्जितकाले 'सोत्कम्पानि' उत कम्पपूर्वकाणि 'प्रियसहचरीणां ससम्भ्रमेण आलि गितानि आसाद्य' स्वयंग्रहमाश्लेषसुखमनुभूय इत्यर्थः । त्वां मानयिष्यन्ति'- त्वन्निमित्वात सुखलाभस्य इति भावः ॥ I fear your delay near hills. उत्पश्यामि द्र तमपि सखे मत्प्रियार्थ यियासोः कालक्षेप ककुभसुरभौ पर्वते पर्वते ते । शुक्लापाङ्गः सजलनयनैः खागतीकृत्य केकाः प्रत्युद्यातः कथमपि भवान् गन्तुमाशु व्यवस्येत् ॥२२॥ 22 ·Sl. 22] मेघदूतम् Prak-Easy. Prose. हे सखे, मप्रियार्थ द्रतमपि यियासोः (गन्तुमिच्छोः) ते ककुभ- सुरभौ पर्वते पर्वते कालक्षेपम् उत्पश्यामि। केकाः स्वागतीकृत्य सजलनयन शुक्लापा (मयूरैः) प्रत्युदयातः भवान् कथमपि आशु गन्तु व्यवस्येत् । Bug-2 कप, बान थिय छाव ( बना बाचा यि व श) बाट যাইতে ইচ্ছা হইলেও কুটজপুষ্পের গন্ধে আমােদিত প্রতি পর্বতে তােমাল বিলম্ব হটিবে- ইহা আমি অনুমান করি। কে বা অভ্যর্থনা ৰবি আনন্দে অশ্রুজলব। ময়ুরগণ আকাশে তােমর প্রতুগমন করিবে এবং তুমি তখন কোন মতে • য ইতে চেষ্টা कति । Eng - O friend, wishing to go quick for my good news (Or-for my darling) I see your delay in every hill fragrant with Kutaja Aower: Having greeted with their cries, the peacocks sheddng tears of joy i at the advent of rain) will follow you up (in the sky), then you too will strive to go fast, Sanj.-उत्पश्यामि इति। हे 'सखे' मेघ 'मप्रियार्थ' यथा यथा 'दूत' क्षिप्रम् । [लघु क्षिप्रमथ द्र तं” इत्यमरः| 'यियासोः' यातुमिन्छोः अपि' यातः सन्नन्तात् उप्रययः] 'ते' तव ककुमैः' कुटजकुसुमैः 'सुरभी' सुगन्धिनि ['ककुभः कुटजोर्जुनः' इति शब्दार्णवः ] 'पर्वते पर्वते प्रतिपर्वतम् [वीप्सायां द्विरुक्तिः] 'कालोपं कालविलम्वम् [ 'क्षेपो विलम्धे निन्दायाम्' इति विश्वः] 'उत्पश्यामि उत्प्रेक्षे। विलम्वहेतु दर्शयन्नाशुगमनं प्रार्थयते शुक्लेति-'सजलानि' सानन्द- वाप्पाणि 'नयनानि' येषां तैः शुक्लापाङ्ग:मयूरैः [“मयूरो वहिणो वहीं शुक्लापा शिखाबलः" इति यादवः] 'केकाः स्ववाणीः ['केका वाणो मयूरस्य' इति अमरः] स्वागतीकृय स्वागतवचनीकृय 'प्रत्युदयातः' प्रत्युद्गतः कृतातिथ्य इत्यर्थः । 'भवान् कथमपि यथा कथञ्चित् आशु गन्तु व्यवस्येत' उद्युक्षीत [प्रार्थने लिए। 'शेषे प्रथमः' इति प्रथमपुरुषः। शेषश्चायं भवच्छन्दो युष्मदम्सद्वयतिरेकात् ] । स्वागतीकृय केका इत्यत्र केकासु आरोप्यमाणस्य स्वागतवचनस्य प्रकृतप्रत्युद्- गमनोपयोगात् परिणामालङ्कारः। तदुक्कमलकारसर्वस्वे- आरोष्यमाणस्य प्रकृतीपयोगित्वे परिणामः' इति 1 ॥ २२ ॥ .

·८८ मेघदूतम् [S1.23 Notes on malli 1. In स्वागतीकृत्य केका: &c.-the figure Is परिणाम in as much as the स्वागतवचन which is attributed too केका helps the प्रत्युद्- गमन। Thus the .Alamakarsarvaszva says-the figure is Par nama when the thing attributed helps the matter on hand. CHARCHA 1. उत्पश्यामि - उद्+ दृश+लए मि। Nom. अहम् understood. The word means infer'. 2. मत् &c -प्रियः अर्थः, कर्मधा-| मम प्रियार्थः, ६तत्। तत् यथा तथा । for my good news -Adv.Qual. यियासोः | or-प्रिया darling, मम प्रियाः तत् -। मप्रियायै इदम् &c. नियतत ie नित्य- समास of the ४ोंतत् class by the rule "अर्थेन नित्यसमासो विशेष्य- लिङ्गगता च वक्तव्या"। Rest as above. Both meanicgs suit the context. 3 यियासोः यातुमिच्छुरिति या+सन्+उ-यियासुः wishing to go. तस्य। Qual ते। 4 ककुभ &c-सुरभि fragrant. ककुभ 15 Kutaja flowers. These flowers are fragrant and begin to blossom from spring to rany season ककुमैः सुरभिः ६तत् - तस्मिन् । Qual. पर्वते पर्वते ( which has अधि ७मी and वीप्सायां द्वित्व )। 5 शुक्लापाङ्गः-शुक्लापाग • peacock sec Malli. तैः। अनुक्त कर्तरि ३या-the क्रिया 15 111 प्रत्युद्यातः। 6 स्वागतीकृय स्वागत welcoine (Deriv ante). अस्वागतस्वागत कृत्वा इति स्वागत+चि ( अभूततद्भावे )++ल्यप् । Having weicomed, केकाः स्वागतीकृय केकारवेणशुभागमनम् आपृच्छय। The peacocks will ask his welfare by a shouts 7. प्रत्युदुयातः प्रति+उद+या+क्त कर्मणि। Qual. भवान् । The word here means "followed by going up” This will expedite you, for peacocks will also gladly move on with thee ।

·Sl. 23.] मेघदूतम 1. कथमपि-A compound अव्यय meaning 'somehow. Cp. "क्लेशात् कयमप्यपक्रामति" &c Raghu. 9. व्यवस्येत् - वि+अव+सो+लिछ यात्। Nom. भवान्। The लिज is प्रार्थनायाम् here ; see Malli 10 Voice --मया कालक्षेपः......उदृश्यते......प्रत्युद्यातेन भवता... ...व्यवस्येत......। ? Then Dasarna country is to be favoured by you पाण्डुच्छायोपवनवृतयः केतकैः सूचिभिन्न- नींडारम्भैहवलिभुजामाकुलगामचैत्याः । त्वय्यासन्ने परिणतफलश्यामजम्बूवनान्ताः सम्पत्म्यन्ने कतिपयदिनस्थायिहंसा दशार्णाः ॥ २३ ॥ Prak.-त्वयि आसन्ने दशार्णाः कतिपयदिनस्थायिहंसाः सम्पत्स्यन्ते [ In the rainy season swans go to manasa lake ; and on the way they tarry where rain heavily pours Thus as the cloud will pass over Dasarna country, swans will stay there for a few days—the downpour being expected to be heavy there; for the cloud is already for and 15 to pass japidly on ). How Dasarna will be known ?---सूचिभिन्नैः केतकैः पाण्डुच्छायोपवनवृतयः FOTOT: [ The country has all around it garden-hedges And these will be all white through the blossoming of Ketaka buds in the rainy season] A beautiful sight indeed!--- गृहवलिभुजां नीडारम्भैः आकुलचामजखाः हदाः The sacred trees like Peepul etc there, will also be crowded with crows etc eager to make nests for shelter against rains; Is this all ?--- परिणतफलश्यामजम्बूवनान्ताः दशार्णाः [ Another beauty there will be that all the Jambu foiests there will wear an attractive black colour owing to maturity of black berries; thus the country will be wealthy at the advent of clouds and will attract notice by these signs ] ·६० मेघदूतम् [S1.23 Prose-त्वयि आसन्ने दशार्णाः सूचिभिन्नैः केतकैः पाण्डुच्छायोपवनवृतयः, गृहवालमुजा (पक्षिणां ) नीडारम्भैः आकुलपामचैत्याः, परिणतफलक्ष्यामजम्वू- बनान्ताः कतिपयदिनस्थायिहंसाः सम्पत्स्यन्ते। Beng -তােম'র আগমনে দশাদেশ, উপবনেরসীমাভূত মুকুলাকারে প্রস্ফুটিত কেতকীপুষ্পে পাণ্ডুবর্ণ হইবে, সেখানে গ্রামগুলি গৃহবলিভক্ষণশীল বাবাদিপক্ষিগণের নীড়ারমুহেতু পরিপূর্ণ হইবে, বনান্ত পরিপক্কজফলে শ্যামবর্ণ হইবে, এবং সেখানে ( মানসগমনােম্মুখ) হংসগণ কিছুকাল থাকিবে। Eng - At your approach, the Dasarna country will have its garden-hedges white through blossomingof Ketaki flowers buds)- its sacred-trees will be crowded with the west-buildings of domestic birds--the outskirts of its Jambuforest will look black by ripe fruits--it will also have swans resting and tarrying there for a few days Sany-पाण्डिति । हे मेघ, 'त्वयि आसन्ने' सन्निकृष्टे सति दशार्णा नाम जनपदाः। ( ? जनपदः 'सूचिभिन्नैः सूचिषु मुकुलेषु मिन्नैः विकसितैः केतकी- मुकुलाग्रेषु सूचिः स्यात्' इति शब्दार्णवः] 'केतकोः' केतकीकुमुमैः पाण्डुन्छाया' हरिद्वर्णा 'उपवनानां बृतयः कण्ठकशाखावरणा येषु तु तथोक्ताः [प्राकारो वरणः सालः प्राचीरं प्रान्ततो वृतिः' इत्यमरः] तथा गृहबलिभुजा काकादिग्रामपक्षिणा 'नीड़ारम्भैः' कुलायनिर्माणः [ कुलायो नोड़मस्त्रियाम्" इत्यमरः] चित्याया इमानि 'चौत्याति' रथ्यावृक्षाः ।'त्यमारचने वुद्धविम्वे ( ? बन्य) चोद्देशपादपे' इति विश्वः ] 'आकुलानि सङ्कीर्णानि ग्रामेषु 'चैयानि' येषु ते तथोक्ताः। तथा 'परिणौः' पक्कः ‘फलैः सामानि यानि 'जम्बूवनानि' तैः अन्ताः' रम्याः | "मताबवसिते रम्ये समाप्तौ अन्त इष्यते” इति शब्दार्णवः ] तथा कतिपयेषु एव दिनेषु स्थायिनो येषु ते तथोक्ता एवंविधाः 'सम्पत्स्यन्ते' भविष्यन्ति “पोटायुवतिस्तोककतिपय -” इत्यादिना कतिपयशव्दस्य उत्तरपदत्वे अपि न तच्छब्दस्योत्तरत्वमस्ति, अस्य शास्त्रस्य प्रायिकत्वात् ।।

·SI. 23.] मेघदूतम् ६१ 1 Notes on Malli. 1. N B.- Here the usual reading जनपदाः is faulty The singular is expected, for only one 0948 is intended ; hence say दशार्णा नाम जनपदः। 2 In कतिपयदिन, the word कतिपय should have been placed later se, as उत्तरपद by the rule पोटायुवति- स्तोक कतिपय-गृष्टिधेनुवसावेहद्वष्कयणी-प्रबक्त श्रोत्रियाध्यापकघुक्तः जातिः । But as this rule is not obligatory in all cases and being प्रायिक, the present instance does not come under its operation Hence lang is placed first in the compound Charoha पाण्डु &c.- वरणं वृतिः (+क्तिन् भावे ) hedge उपवन is here garden. उपबनानां वृतिः garden hedge, ६तत् । पाण्ड.छाया ( lustre) यस्या सा बहु - । पाण्डुच्छायाः उपवनबृतयः एषाम्, बहु- Pied. to दशाः। 2. केतकोः हेतौ ३या। Ketaka plants are thormy and serve the purpose of hedges round gardens Now these Ketaka plants servir.g as gaiden hedges would now be in blossoms. Hence the hedges will look white owing to their white buds. 3 सूचि etc भिद+क्त कर्तरि बा आदिकर्मणि-भिन्न blossoming. सूचि bud सूचिषुभिन्नः, सुपसुपा ।तैः। Qual. केतकोः। 4. नीढ़ा ctc-आ+रभ+घञ भावे-आरम्भ beginning. नीड़ nest. नीड़ानाम्भारम्भः, तत्-तैः । हेतौ ३या। 5 गृह etc - वलि offering. गृहाणां वलयः, तत् -1 तान् भुजते इति गृहबलि+भुज+विप् कतरि-गृहवलिभुजः those that take offerings of householders 1 e, birds like crows etc. तेषाम् । Adj used substantively शेषे ३ष्टी related to नीडारम्भ । 6. आकुल etc चिता or चित्या 1s a funeral ground तस्या इमानि इति चित्या+अण-चौत्यानि sacred trees The old Hindu ·मेघदूतम् [SI. 23 practice was to bury a far on a river side and to plant a tree like qe on that grave. The foot of that tree was cemented and was held in great esteem. Hence that came to mean a sacred tree, प्रामस्य चैत्यानि ३तत्- । आकुलानि ग्राम- चैत्यानि एषाम् बहु- Pred. to दशाणाः। The domestic birds were busy in nest-huilding on these liees to protect themselves from coming rains 7. आसन्ने-आ+सदाता कतरि-आसन्न near.तस्मिन् । Pred. to त्वयि ( which has भाबे ७मी)। 8. परिणत &c -परि+नम+क कर्तरि परिणत mature. जम्बूबनस्य मन्तः (outskirt ) जम्वूवनान्तः, तत् -1 परिणतानिफलानि कर्मधा परिणतफलैः श्यामाः, ६तत् ।तादृशाः जम्बूवनान्ताः एषाम् बहु । Qual दशार्णाः। Here Malli ingeniously expounds as परिणतानिफल श्यामानि जम्बूवनानि, कर्पधा ।तैः अन्ता (रम्याः ) ३तत् । But we take अन्त ( in वनान्त) as outskirts for ou poet uses बनान्त elsewhere m the sense of outskirt, of a forest' Cp "तमावर्त्तमानं वनिता वनान्तात्' and 'बृतः स नौ सङ्गतयोर्चनान्ते' Raghu II ; also see 'शुचिमाससाद स वनान्तभुवम् Kirat and 'यत्र रम्यो बनान्त:-.. Uttar Such ingenious explanation of Mallı 15 also seen under 'विमलोपलमेखलान्ता' Sisu IV S1 40. Pred to दशाणां। 9 सम्पतस्यन्ते-सम+पद+लट स्यन्ते। Nom. दशाणाः। Cp. सम्पत्स्यते वः कालोऽयम्' Kumara. 10 कतिपय &c.-Some editors and indeed the वाचस्पत्य too derives कतिपय from कति with अयच and the augment पुक्। But the rule 'प्रथमचरमतयाल्पाद्धं कतिपयनेमाश्च' seems to be against this. There तय stands for अयच also 1.e, भयचप्रत्यायन्त ·season SI. 23] मेघदूतम् . words. So तय includes कतिपय if it is अक्प्रत्ययान्त and then कतिपय needs no separate mention in the sutra. The separate mention of कतिपय shows therefore that कतिपय is not अयन् प्रत्ययान्त at all. Besides there is no rule to attach अयच् to कति or to have 9 either. Hence we take it as a primitive word (अव्युत्पन्नप्रातिपदिक)। कतिपयानि दिनानि कर्मधा-I We do not get दिनक्कतिपयानि by 'पोटायुवति -" &c. for the rule is प्रायिक। See Malli & notes thereon तानि (व्याप्य) स्यायिनः, तत्-by 'अत्यन्त संयोगे च । कतिपयदिनस्थायिनः इंसाः एषु- , बहु-| Pred. toदशाणाः। Suans will halt there to enjoy climatic beauty o rainy Malli's-कतिपयेषुदिनेषु स्यायिनो हंसा येषु &c. are only elucidatory 11. दशाणाः- दशाणाः 1s the name of a क्षत्रियजाति । तेषां निवासी जनपदः इति दशार्ण अण-दशाणाः the country Dasaina The affix मण which is to be attached here by 'तस्य निवासः", disappears by the rule जनपदेलुप् । Again the word दशार्ण though meaniing a single country is in the plural by the rule "लुपि युक्तवत् व्यक्तिबचने'-when disappearance of an affix is enjo.ned by the word लुप् it is to be understood that the gender and number of the word derived are to be the same as those of the stem Thus we get दशााः जनपदः and not जनपदाः | Derive दशार्ण thus :- दश ऋणानि (दुर्गाणि) एषामिति दशाणाः क्षत्रियविशेषाः। FT+#gives not with afe by the Vartika Janata qes वसनार्णदशानामृणे'। The derivation here as-दश ऋणानि येषु ते दशाणाः जनपदाः 15 wrong. Here as also in “सप्तव्याधा दशाणेषु' follow the derivation given by us If we have only दशाणों देशः or दशार्णानदी then दश ऋणानि अस्मिन् अस्याम् वा is all right Prof Wilson thinks that it may correspond with the modern District of तोसगढ़।

·६४ मेघदूतम् [Sl. 23. 12 Voice दशाणः... वृतिभिः... प्रामचैत्यैः...जम्बुबनान्तः...- स्थायिहरौः...सम्पत्स्यते। 24 Arrival at Vidisa and Vetravati then तेषां दिक्षु प्रथितविदिशालक्षणां राजधानी गत्वा सद्यः फलमविकलं कामूकत्वस्य लब्धा । तीरोपान्तस्तनितसुभगं पास्यसि स्वादु यस्मात् सभ्रभङ्ग मुखमिव पयो वेत्रवत्याश्चलोमि ॥ २४ ॥ Plose-दिक्षु प्रथितविदिशालक्षणां तेषां राजधानी गत्वा सद्यः कामुक- त्वस्य फलं लब्धा (प्रापस्यते)। यस्मात् स्वादु चलोभि बेत्रवत्याः पयः सञभगं मुखमिव तीरोपान्तस्तनितमुभगं पास्यसि । B ॥g -চারিদিকে বিদিশা নামে খ্যাত দশজনপদের নজধানীতেই তুমি তথনই লিসিত্বেব ফল লাভ কেিব; কারণ তুমি বেবতীর স্বাদু তাসমন্বিত কাল প্রতঙ্গযুক্ত মুখের (অথরের) ন্যায় তটপ্রান্তে গর্জন করিতে করিতে পান কেিব। Eng - Having gone to the capital of Dasarma, well known all around by the name of Vidısa, you will forthwith attain the full benefit of a ſover, for you will drink the sweet rippling waters of Vetravati like the frowning face (of a woman ) making at he same time a sweet rumbling near the river-edge. Sanj-तेषामिति । दिक्षुप्रथितं प्रसिद्ध विदिशेति लक्षणं नामधेयं यस्या- स्ताम् ["लक्षणं नाम्नि चिहच" इति विश्व ] तेषां दशार्णानाम् । धीयन्ते अस्या- मिति धानी करणाधिकरणयोश्च" इति लुघट] राज्ञां धानी 'राजधानी ["कृद्- योगा षष्ठी समस्यते” इति वकव्यात् समासः तां प्रधाननगरीम् [ "प्रधाननगरी- राज्ञा राजधानीति कथ्यते” इति शब्दार्णवः ] 'गल्वा सयः कामुकवरय विना- सितायाः [ "विलासी कामुकः कामी स्त्रीपरो रतिलम्पटः" इति शब्दार्णवः] ·६५ SI. 24] मेघदूतम् 'अविकल' समप्र ‘फलं' प्रयोजनं 'लब्धा' लप्स्यते इति शेषः [ कर्मणि लुट् ] । कुतः -- यस्मात्' कारणात्-स्वादु मधुरं चला उर्मयः यस्य तत् चलोर्मि' तरदिगतं वेत्रवत्याः' नाम नद्याः पयः सभ्र भगभ्रकुटियत्तं दशनपीड़या इति भावः मूखमिव इयर्थः । 'तीरोपान्ते वटप्रान्ते यत् स्तनितं तेन सुभगं यथा तथा। [स्तनितशब्देन मणितमपि व्यपदिश्यते। "ऊबमुञ्चलितकण्ठनासिक हुङ्कतं स्तनितमल्पघोषवत्” इति लक्षणात् ] 'पास्यसि' [ पिवतेर्लट् । 'कामि- नामधरास्वादः सुरतादतिरिच्यते इति भावः ॥ २४ ॥ Charcha 1. तेषाम्--Rcfers to Darsana country. शेषे ६ष्ठी 1elated to राजधानीम्। 2 प्रथित Pc-प्रथ+त-प्रथित well known. विदिशा इति लक्षणम् विदिशालक्षणं कर्मधा-प्रथितं विदिशालक्षणम् अस्याः बहु-| The capital was known as Vidisa, the modern Bhilsa ( in Malava). It is situated on river Vetravati For deriv of Tot see Malli 3. लब्धा लभ+लट ता कर्मणि । लुट implies अनद्यतन futurity. Nom is aut understood 4. तीरो &c --अन्त end. अन्तमुपगतः उपान्त edge, प्रादितत्- तीरस्य उपान्तः ६तत् । तत्र स्तनितम् (rumbling ), सुपसुपा । तेन सुभगम्, ३तत् । तत् यथा तथा। Adv Qual पास्यसि। Lovers enjoy their beloved with a suppressed sound of joy. The cloud will also imitate a lover and kiss the rippling waters (i, e. the lower lip ) of Vetravati ( the lady). 5. पास्यसि पा लूट स्यसि । Nom. स्वम् । पिबति, पपौ, अपिवत् । 6. यस्मात्-हेतौ ५मी! 7. सभ्रभगम् भभग: frowns, ६तत्। तेन सह वर्तमानः, बहु- by the rule तेन सहेति तुल्ययोगे"। तत्। Qual. मुखम्। The ·६६ मेघदूतम् [S1 24 frowning face corresponded with rippling water ETTEVA is also correct by 'वोपसर्जनस्य"। 8 चलोमि-ऊर्मि -ripple चलतीति चला ( moving) पचायच् । चला ऊर्मयः अस्य बहु। Qual. पयः। This reading is surely better, for it corresponds the epithet T*TETH and thus coinpletes the simile The reading traf: keeps up the alliteration only, but does not commend itself 9 Voice वं...फल...लब्धासे...त्वया पास्यते (पायिष्यते वा)। 25. Take rest on mount Nuhaih ( near Bhilsa ) नीचराच्यं गिरिमधिवसेस्तत्र विश्रामहेनो- स्त्वत्मम्पर्कात् पुलकिनमिव प्रौढ़पुष्पैः कदम्वैः । यः पण्यस्त्रीरतिपरिमलोढ़ारिभिर्नागराणा- मुद्दामानि प्रथयति शिलावेश्मभियौं वनानि ॥ २५ ॥ ता विश्रामहेतोः नीराख्यं प्रौदपुष्पैः कदम्पैः त्वतसम्प्रकात पुलकितमिव गिरिम् त्वम् अधिवसेः । यः (गिरिः) पण्यस्त्रीरतिपरिमलोद्गारिभिः शिलावेश्मभिः नागराणां उद्दामानि यौवनानि प्रथयति । Beng-সেই বিদিশায বিশ্রামের জন্য, পূর্ণবিকসিত কাপুগে যেন তােমার সমাগমেই পুলকিত নীচৈঃ নামে পৰ্বতে তুমি বাস কেিব। সেই গিরি পণ্যস্ত্রীগণের যুতিকালে পুরভিৰিকীকা শিলাগুহ দ্বাবা নগরেব উচ্ছল যুবকগণের যৌবনের পরিচয় पिएलका Pr se Eng. You will there ( near Vidisa ) stay for rest on the hill named Nichaih which is horripilated as it were by your touch owing to fullblown Kadamba flowers That hill testifies to the dissipated youth of country-folks by its rockrooms emitting fragrance used by harlots during dalliances.

·S1. 25.] मेघदूतम Sany-नीचैरति। हे मेघ तत्र विदिशासमीपे 'विधामः' खेदापनयः [भावे पण प्रत्ययः । तस्य 'हेतोः विश्रामार्थम् इत्यर्थः [ षष्ठी हेतुप्रयोगे' इति षष्ठी (8)] 'प्रौढ़पुष्पैः' प्रचुरकुसुमैः 'कदम्वैः नीपवृक्षैः 'त्वत्सम्पर्कात्' तक्सशात् पुलका अस्य जाता 'पुलकितमिव' सजातपुलकमिवस्थितम् । तारकादित्वात् इतन् प्रत्ययः] नीचैरित्याख्या यस्य तं नीचैराख्यं गिरिमधिबसे' गिरौ क्स इत्यर्थः ["उपान्वध्याक्सः” इति कर्मत्वम् । 'यो नीवैः गिरिः 'पण्याः' केयाः त्रियः -'पण्यस्त्रियो वेश्याः [ "वारस्त्री गणिका वेश्यापण्यत्री रूपजीविनी' इति शब्दार्णवः] तासां 'रतिष' यः 'परिमल' गन्धविशेषः ["विमदोत्ये परिमलो गन्धे जनमनोहरे' इति अमरः तमुगिरन्ति आविष्कुर्वन्तीति तथोकानि तैः 'शिलावेश्मभिः कन्दरैः 'नागराणा' पौराणाम् 'उद्दामानि' उतकटानि यौवनानि प्रथयति प्रकटयति। उत्कठयौबनाः क्वचिदनुरका बाराशना विश्रम्भविहार- काङ्किण्यो भात्रादिभयात् निशीथसमये कश्चन विविक देशमाश्रित्य रमयन्ति इति प्रसिद्धिः [अत्र उदारशब्दः गौणार्थत्वात्न जुगुप्सावहः प्रल्यत काव्यल अतिशोभाकरः एव, तदुकं दण्डिना-"निष्टयतोद्गीर्णबान्तादि गौणवृत्ति व्यपाश्रयम् । अतिसुन्दरमन्या ग्राम्यक विगाहतें" इति 1]॥ २५ ॥ Notes on Malli. I. Here the word or being used in a secondary sense is not at all indelicate but rather ornates the poem. Thus Dandin sys-"निष्ठूयतोदगीर्ण-&c. (which see under वान्तवृष्टि ante) CHARCHA 1. नौचैराख्यम्-आख्यानमाख्या (आ+च्या+अर भावे) name नीकै मासा अस्य, named Nichash, बहु-1, तम्। Qual. This is perhaps a hill near Bhilsa. 2, अधिवसे-अधि+वस+लिए यास् । Nom. त्वम्। This root क्स is सकर्मक here being preceded by अधि। Hence गिरिम and not मिरौ। The rule is-"व्यान्वयार वसः। M-7 ·६८ मेघदूतम [Sl. 25, 3. तत्र-अधिज्मी। Refers to the neighbourhood of Vidisa, 4 विश्रामहेतोः-वि+श्रम+णि+अच् भावे-विश्राम rest. अच coming in by the rule "एरच्"। The usual derivation as - fa+*#+979 is against Panını , the are being baried by the rule "नोदात्रोपदेशस्य मान्तस्य अनाचमे'-and श्रम is an उदात्तोपदेश (मान्त) 1001 This gfafarda however does not apply to बिजन्त श्रम for the sutra refers to कृत् only . cp "न च णिच्यपि वृद्धिनिषेधः शङ्कयः। 'नोदात्त' इत्यत्र कृति' इत्यनुवृत्तथा णिचि निषेधाभावात्" -Juanendr i Bhikshn In fa+ A+fora, the rule "fiaf ga:" also does not stand in the way for in this rule fare brings in "बा" from the previous Sutid “वा चित्तवरागे। But the "वा" 15 1estricted to certain Cases ( व्यवस्थितविभाषा) ant thus establishes विश्रामयति Ac cp. "केचिदा 'वा' स्स्चनुवर्त्तयन्ति सा च व्यवस्थितविभाषा"-Vitte Also see ou nuteson-Ayuth विश्रामयेति &c Raghu l विश्राम 15 Sak II 6 विश्राम एव हेतुः कर्मधा तस्य ॥ तस्मात। हेतौ ५मी 01 शेषे षष्ठी। ३या 1s also correct here, हेती ५मी 15 better. llere the rule “षष्ठी हेतुप्रयोगे does not at all apply For this rule does not regulates the षष्ठी in हेतुशब्द but that in the nord of u hich the हेतुत्व 15 implied ( धोत्य)। Hence it inay be cited if विश्राम had appeared with the agt for attached to it. Besides, the विमति to explain here is that in the प्रातिपदिक विश्रामहेतु। Again this directly states the हेतुत्व of विश्राम and does not leave it to be inferied. This is another reasons hy the rule does not apply here cp हेतुशब्दप्रयोगे हेतौ योले पछी स्यात्- Bhattoji. Also cp-सिबमेनोकहेतोः-Sak, Act v and "निवासहेतोस्टविदेह' - Rag XIV..

·SI 25.] मेघदूतम ६६ 5 पुलकितम् इव-पुलकित (deriv, in Malli ) तम्। Qual. गिरिम्। इव implies उतप्रेक्षा (surmise) This horripilation is supposed to be chue to joy. 6 प्रौढ़ &c -प्र+व+क्त कारि-प्रौढ़ ivelmatured तादृशानि पुष्पाणि येषु, बहु-तैः। Qual. कदम्वैः। कदम्वैः has अनुतो कर्तरि ३या। Here प्र+उठ gives प्रौढ with वृद्धि by the arttika "प्रात् ऊहोढोढयषेष्येष"। 7 पण्य &c-पण्यत्री 1 d_harlot तासां रतयः (enjoyinent) ६तत्। तासु परिमल: ( perfume ) सुप्सुपा -। तमुगिरन्ति इति पण्यस्त्री- रतिपरिमल+उद+ग+णिनि कर्तरि साधुकारिणि-पण्यस्त्रीरतिपरिमलोत्- गारीणि । तैः। Oual वेश्मभिः। These harlot becretly came to fockcalles ind enjoyed then beloved at night. Their fragiait toilet used during enjoyment inale those caves fragrant, thus fiom these perfumes youthful licenses could be inferred वेश्मभिः has करणे ३या। 8 नागराणाम् - नगरे भबा इति नगर+अण-नागराः Iran in city तेषाम्। शेषे षष्ठी। 9 उद्दामानि दाम्नः शृङ्खलाया उद्गतानि इति उद्दामानि uniestrained प्रादितत् । Qual यौवनानि। उद्दाम as अकारान्त from दामा ( Tem ) 14 also seen cp "उद्दामेन द्विरदपतिना" &c.- Uttaracharita 10. प्रथयति-प्रथ+णिच भादि (घटादि )+लल् ति। Discloses. Nom. यः। The चुरादि root प्रथ however gives प्राथयति। 11. यौवनानि-युवन् young one तस्य भाव इति युवन+भण- यौवनम् youth. तानि। Oby. of प्रथयति। "हायनान्तयुवादिभ्यी" इति पत्र भावे अण। 12. त्वत् &c,-सम्+च+धम् भावे-सम्पर्क: contact. न सम्पका इतब-तस्मात् । हेतौ ५मी। 13. Voice.--नीचैरास्यः गिरिः पुलकितः "अभ्युज्येत"येन प्रध्यन्ते - ·१०० मेघदृतम [Sl. 26. 26 Then start after rest विश्रान्तः सन् ब्रज वननदीतीरजातानि सिञ्च- न्नुद्यानानां नवजलकणैर्य थिकाजालकानि । गण्डस्वेदापनयनरुजाक्लान्तकर्णोत्पलानां छायादानात् क्षणपरिचितः पुष्पलावीमुखानाम् ।। २६ ॥ Prose-विश्रान्तः सन् बननदीतीरजातानि उद्यानानां यूथिकाजालकानि नवजलकणैः सिञ्चन्, गण्डस्वेदापनयनरूलाक्लान्तकर्णीत्पलानां पुष्पलाबीमुखाना छायादानात् क्षणपरिचितः ( सन् ) ब्रज। Beng -বিশ্রাম করিযা আমােদ্যানের বন্ধু নদীতীরজাত যুথিকাকলিসমুহ নব জলকণা পাবা আদ্র করত, পুষ্পগ্রহণতৎপর স্ত্রীলােকের মুখােপরি ছাযা দান করিবে। কারণ আতপতাপহেতু কপােলর ধর্ম মুছিতে মুছিতে তাদের কণোৎপল ম্লান হইয়াছে। তখন ছষাদানহেতু মুহূর্তকাল তাদেব সহিত পরিচিত হইয়া যথানিৰ্দিষ্ট পথে যাইবে। Eng.--Having lested, you proceed sprinkling with fresh water-drops the buds of garden Jasmine flowers grown on the banks of forest rivers, and also being known for a moment for offering shade to the faces of flower-gathering women, the ear lotuses of whose faces have faded owing to rubbing for removal of sweat on the cheeks. Expl—The cloud will pass over gardens full of Jasmine buds, and during its passage there it will give shade and thus do service to women gathering flowers there. Sun-heat has already made them perspire and the constant rubbing on their faces to remove those sweats will cause their ear-lotuses fade. Thus the shade at this juncture will be all the more hailed and the cloud will also thus be acquainted with those women.. This will surely cheer up the cloud as well.

·-- Sl. 26.] मेघदूतम् Sanj.-विधान्तेति । 'विश्रान्तः सन्' तत्र नीगिरौ बिनीताध्वश्रमः सन् 'बने अरण्ये या नद्यस्तासां तीरेषु ‘जातानि' खयंदानि अकृत्रिमानीत्यर्थः [नदन- दीति पाठे "पुमान स्त्रिया" इत्येकशेषः दुवारः] 'उद्यानानाम् आरामार्गा सम्वन्धीनि 'यूथिकाजालकानि' मागधीकुसुममुकुलानि ["अथ मागधी गणिका यूथिका' इत्यमरः। 'कोरकजालककलिकाकूटमलमुकुलानि तुल्यानि" इति हलायुधः "नवजलकणैः सिञ्चन्" आद्रीकुर्वन [अत्र सिञ्चतेराोकरणार्थत्वे द्रवद्रवस्यकरणत्वम् यत्र तु क्षरणमर्यः तत्र कर्मत्वम्, यया रतः सिक्ता कुमारीष' मुखैनिषिञ्चन्तमिवामृत स्वचि' इत्येवमादि। एवं किरतोत्यादीनामपि-रजः किरति मारुतः', 'अवा- किरन् वयोवृद्धास्तं लाजैः पौरयोषितः-इत्यादिषु अर्यभेदाश्रयणेन रजोलाजानां कर्मत्वकरणल्वे गमयितब्ये।] तथा 'गण्डयोः' कपोलयोः स्वेदस्य अपनयन' प्रमार्जनेन या 'रुजा' पीड़ाभिदादिबादङ् प्रत्ययः] तया 'क्लान्तानि' म्लानानि 'कर्णोत्पलानि' येषां तेषां तथोक्तानाम् पुष्पाणि• लुनन्तीति 'पुष्पलाव्यः' पुष्प- चायिकाः स्त्रियः [कर्मण्यण"। (? ततः ) "टिड्ढाञ्-"इत्यादिना डीप] तासां मुखानि'। तेषां 'छायाया' अनातपस्य 'दानात्' कान्तिदानञ्च ध्वन्यते ['छाया सूर्यप्रिया कान्तिः प्रतिविम्वमनातपे' इत्यमरः] कामकदर्शनात् कामिनोनां मुखविकाशो भवति इति मावः । 'क्षणपचिरतः' क्षणं संसृष्टः मन् न तु चिरं, 'ब्रज' गच्छ ॥ २६ , Notes on Malli Here in नवजलकणैः सिञ्चन्, the verb सिन् means to wet. hence the करणत्व of the liquid (जलकण); but where the meaning is sprinkling there the liquid takes कर्म, cp. "रेतः fam" --&c; similar is the case with etc. In th: forfa मारुतः' and m अवाकिरन् लाजैः, रजrand.लाज take कर्म and करण respectively for the meaning differs Charoha 1. विश्रान्तः-वि+म+क कर्तरि। Pred to understood. सन् (असम्सत) as also pred. to त्वम्। 1 ·१०२ मेघदूतम [Sl. 26 " 3 ब्रज-ब्रज-लोट हि। Nom लम् । 3 वननदी &c-वनस्य 01 वनस्थाः नयः इति तत्-01 शाक्यार्थिवादि । बननद्याः तीरम् ६तत्-। तत्र जातानि इति सुपसुपा- Qual. यूधिका- जालकानि । 4 उद्यानानाम्-उद्यान एarden, तेषाम्। शेषे ६ष्ठी 1elated to जालकानि। This sense 15 - Jasmine buds were in the gardens on the bank of forest-ilver They grew natually सिञ्चन-सिच+लटः स्थाने शत-सिञ्चन् letting सः। (Qual बम्। Hele सिच means आर्दीकरण-see Malli 7 यूथिका Ac जालक burl यूथिका Jasmine यूथिकाया जालकानि । ६तत । तानि। (Obj सिञ्चन् । गण्ड .c -खिद्+घञ् भावे-स्वेद perspiration अप+नी+लुपट भाव-अपनयन 1emoval रुज+अड़ भावे (भिदादि)-रुजा trouble (पीड़ा)। क्लम+तत्तं रिक्लान्त fade गण्डयोः स्वेदः तत्-। तस्य अपनयनम्, कर्म षष्ठयाः समासः । तेन रूजा, ३तत्- । कर्णयोः उत्पलानि, ६तत्-। '! he edi-lutuston ilere fasluons for decoration of feinale faces. गण्डस्वेदापनयनरुजया क्लान्तानि सुपसुपा - । तादृशानि कर्णोत्पलानि वाम्, (Qual पुणलावी मुखानाम् । 9 छायादानात्-छायायाः ( shade ) दानम्, तत्-। तस्मात् । हेती ५मी। 10 क्षणपरिचतः-परि+चि+क्त कर्तरि-परिचित knoun क्षणं (व्याप्य) परिचितः, (अत्यन्तसंयोगे ) श्या तत्-I The temporary iecognition will be beneficial for both the cloud and the women-the cloud being a lover, see Malli 'कामुकदर्शनात् -भवति।" And this is considered auspicious as well. see next also. Qual त्वम् । बहु-। तेषाम्।

·Sl. 27.]] मेघदूतम् 1 पुष्प &c-पुष्प+लू+अम् कर्तरि प् त्रिपाम्पुष्पलावी a female flower-gatherer A variety of Her perhaps Indeed Prof Wilson thinks that goupraft refers to a class of मालाकार। तासां सुखानि, ६तत्-। तेषाम्। शेषे षष्ठी related to छायादानात् । 12 Voice-..विश्रान्तेन सता सिञ्चता...परिचितेन त्वया ब्रज्यताम् । 37 Your circuitous way i hrough ujjain will be of lonefit to you. वक्रः पन्था यदपि भवतः प्रस्थित्तस्योत्तराशां मौधोतसङ्गप्रणयविमुखो मास्मभूरुजयिन्याः । विद्य हामस्फुरितचकितैस्तत्र पौराङ्गनानां लोलापाङ्ग यदि न रमसे लोचनैर्वञ्चितोऽसि ॥२७॥ Prose-उत्तराशां प्रस्थितस्य भवतः पन्थाः यदपि (यद्यपि इत्यर्थः) वक: (स्यात् ), (तथापि ) उज्जयिन्याः सौधोत्सङ्गप्रणयविमूखः मा स्म भूः। तत्र विद्र यद्दामस्फुरितचकितैः लीलापागः पौराजनानां ले धनः यदि न रमसे, (तदा) वञ्चितः असि। Bengউত্তরদিকে গমনোগ্রত তোমার পথ উজ্জয়িনী হইয়া গেলে, যদিও বই হইব তথাপি তুমি উজ্জয়িনীর হর্মের উপর আরোহণপে বিমুখ হইও না। সেখানকার পৌর নারীগণের, বিদ্যুৎসালাব আবির্ভাবহেতু সস্তলােলাপাঙ্গ নয়ন দর্শনে যদিভাের মনের আনন্দই না হয়, তবে তুমি বঞ্চিত হইবে (অর্থাৎ তাদৃশ সুখ হইতে কঞ্চিত হইবে। Eng.--Proceeding northwards your way will no doubt be circuitous ( if you go via Ujjaini ), but still don't be averse to the enjoyment of mounting the palace-roofs there. If you do not delight in the lovely looks of city damsels there-look.s, that are restless in the corners and agitated at the advent of streaks of lightning-then surely you will he deceived ( of enjoying their charming auspicious sights) ·1 १०४ मेघदूतम् [Sl. 27 Sanla - बक इति। 'उत्तराशाम्' उदीची दिश प्रति "प्रस्थितस्य भक्तः पचा' उबयिनीमार्ग वक्रः यदपि' दूरः इत्यर्थः [विन्ध्यात् उत्तरवाहिन्याः निविन्ध्यायाः प्रागभागे कियति अपि दूरे स्थिता उज्जयिनी, उत्तरपयस्तु निर्विन्धयायाः पश्चिमे इति वक्रवम् ] 'तथापि उज्जयिन्याः' विशालानगरस्य [“विशालोजयिनी समा" इत्युत्पलः ] 'सौधानाम् उत्सङ्गेषु-उपरिभागेषु 'अन्य' परिचयः [ प्रणयः स्यात् परिचये याचनायो सोहदेऽपि च' इति यादवः-] 'तस्य (ता) विसुखः' 'मा स्म भू' न भवेः इत्यर्थः [ "स्मोत्तरे ला च" इति चकारादाशीरथे लछ। न माङ योगें' इत्यड़ागमप्रतिषेधः1] तत्र, उज्जयिन्यां 'विद्य हाम्रो विद्य लताना 'स्फुरितेभ्यः' चकितैः 'लोलापाङ्ग चामलकटाक्षः 'पोराजनानां लोचनैः न रमसे यदि तहिं त्वं बञ्चितः' प्रतारितः 'असि जन्मवैफल्यं भवेत् इत्यर्थः ॥२७॥ Notes on Malli In 'मा स्म भूः-लए is enjoined in the sense of आशिस (benediction or wish), see माछि लुछ । by the rule "स्मोत्तरे लए च" लङ् 15 optional with स्म । अof लुछ Is prohibited by the rule 'नमा योगें। Malli', चकारादाशीरथे should be आशीरथे [ N. B Here प्रर्थना sults better than आशिम्। He entreats cloud to go via Ujjain, to enjoy the enviable and auspicious sight of damsels there ] वक्र:-Course via Ujjaint was surely lound about. See Malli-'विन्ध्यात्......इति बक्रवम्' | Qual. पन्याः। 2 यदपि-A compound व्यय meaning यद्यपि (though) 5. प्रस्थितस्य-प्र+स्था+क कर्तरि। Qual. भवतः । 4 उक्तराशाम-आशा quarter “दिशस्तु ककुभः काष्ठाः माशाव हरितच ताः' इत्यमरः । उत्तरा आशा, कर्मधा- । ताम्। Obj. of प्रस्थितस्य प्रास्वा is सकर्मक ; even if held as अकांक, उत्तराशा here becomes its कर्म by the maxim “देशकालमावाधातव्या कर्मसंज्ञा एकर्मणाम्"। 1 3B ·6 S1. 27.] मेघदूतम् १०५ 5. सौधोत् etc.-उद्-सज+पम् अधिकरणे उत्सर: top ( here). प्रानी+अच् मावे-प्रणय love, pleasure; hence pleasure . of mounting: सौध mansion तेषाम् उत्सmansion tops, इतर-- तेष प्रणयःpleasure of mounting mansion tops, सुपसुषा--। तत्र बिसुखः, , सुपसुपा-1 Pred. to त्वम्। Palaces of Ujjain are worth seeing, Ujjain was perhaps one of Kalidasa's favourite place hence he particularly mentions it, and extols it It is also named as विशाला, अवन्ती etc भू-भू+लु+स। Nom त्वम्। Here अट् in लुछ is prohibited by 'न मायोगे"। भवः ( with लछ) is optional here See Malli and notes thereon. Here fe is rather used in the sense of लोट् प्रार्थनायाम्। Between friends request sounds better that wish even. The rule "स्मेत्तरे लङ च" directs लग as well with लङ when स्म follows. So Maill's चकारादाशीरये Should be आशीरथे only 7 उज्जयिन्याः-A famous city from the earliest time to the presentday तस्याः। शेषे ६ष्ठो, related to सौध in सोधोत् सा etc “सापेक्षवेऽपि गमकचात् समासः', hence सौध is compounded. 8 बिदुधहाम etc-दामन् 15 माला ( wreath) वि+दुयत+किष कतरि-विदुयत् lightning स्फुर+क्तन'नके भावरित flash 'चक्क कतरि-चकित frightened. विदुयता दाम, ६तत् । तस्य स्फूरितावि (विलासाः) इयत्- विद्य दामस्फ़रितेभ्यः चकितानि, सुपसुपा or स्फुरितैः चाकितानि, तत्-तैः! Qual, लोचनः। लोचनैः = करणे श्या। 9. तत्र तस्मिन् स्याने इति तद्+छि ( मी '+गल खार्थ-ता। Refers to उज्जयिनी। अधि मी। Not only Ujjaini's palaces are enjoyable but aslo the restless auspicious female looks there will immenscly deligbt you. Hence go via that city, 10. पौर etc.-पुरे भवा इति पुर+मण पौरा: living in the city. पौराणां अन्नाः। तामाम् । शेष टी related to लोचनः । ।

·१०६ मेघदूतम Sl. 28.] 11, लोग etc - लोल is restless अपार cornerof eyes. लोला अपाः एषाम्, बहु-। तैः। Qual. लोचनैः। Quivering eyes of beautiful women are charming And this charm you will get in Ujjaini If you miss it, your life and at will be deprived of real enjoyment, and goodness. 12 रमसे-रम+लठसे Nom त्वम्। अरस्त, रस्यते। 18. वञ्चितः-वज+णिच चुरादि+क्त कर्तरि । Pred to त्व। 14 अति-अस • लट सि। Nom त्वम् । 15 Voice पथा वकण भूयते...-विमुखेन मा भावि...रम्यते त्या...वचितेन भयत... - ? Contact with fafaraj| r17187 on the war वीचिनीभम्तनितविहगश्रेणिकाञ्चीगुणायाः संसर्पन्त्या:स्वलितसुभगं दर्शिताबत नाभः । निवन्ध्यायाः पथि भव रमाझ्यन्तर: मन्निपत्य स्त्रीणामाचं प्रणयवचनं विभ्रमो हि प्रियेषु ॥ २८ ॥ Praak -पथि रसाभ्यन्तरः भव | Be lates-louded airl full of love as well on the way ) Hou will this water and love will come to me निर्विन्ध्यायाः सन्निपत्य भव [ In contact with the river farárunt you will get these ] fafaran may supply ine with water but whence will love come to me वीचिक्षोभस्तनितबिहगरेणिकाचीगुणायाः निर्विन्यायाः [निर्विच्या is not only o river, but she is a lady-love to you Rows of twittering birds there will be hei waist chair Thus she will give you the appearance of a lady and her sight will excite you ] This is not all ?- स्खलितसुभगं संसपन्याः दशितावरी- ara: falárarat: [1 he river moving heautifully and stumbling on rocks wi!l attract you like the dalliances of a lover. Again the whirlpool there will exactly imitate the deep navels of ·-1.28.] मेघदूतम् १०७ beautiful women. Thus she being a lady love to you can not but excite you with the sentiment of love ). She may not lean towards me-स्त्रीणां प्रियेषु विभ्रमः हि आप्रणयवचनम् [The fact that she shows you the navel and moves dalliantly before you speak of her attraction towards you. In fact amorous gestures of the females Speal. of their internal love. Hence your approach will be welcomed by her. And thus you will enjoy love sentiment also in contact with her-This 1s शुभयात्रा too] Prove -पथि वीचिक्षोभस्तनितविहगणिकाचीगुणायाः स्खलितसुभर्ग संसर्पन्त्याः दर्शितावर्तनामेः निविन्ध्यायाः सनिपत्य रसाभ्यन्तरः भव । स्त्रीणां प्रियेषु विभमः हि आद्यप्रणयवचनम् । Beng.-তরঙ্গক্ষোভে মুখৰিত বিহগকৃল যাৰ কাঞ্চীমালা এব উপনে ঋলিত হয়। যে সুন্দৰভাবে প্রবহমান হইতেছে এবং যে অৰিত্তৰূপ নাতি প্রদর্শন করিতেছে এরূপ নিবিন্ধ্যা নদীর সহিত মিলিত হইয়া তুমি জলপূর্ণ এবং শৃঙ্গার রসযুক্ত । বিলাস হাবভাবই স্ত্রীলােকের প্রথম প্রণয বাক্য। Eng.-Being in contact on the way with the river Nirvindhya be full of water (and love sentiment as well )- for Nirvindhya has for her waist-chain rows of swans etc screaming owing to agitation by waves Again She is flowing beautifully though stumbling on rucks and shows her navel-like whulpools Amorous gestures towards lovers are indeed women's first word of love Expl -Here the river is compared to a lady-love. And she having shown this love by gextures, the cloud in contact with her will enjoy love sentiment and will have water-supply as well. Also see Prak. Sanj-सम्प्रत्युजयित्री गच्छतन्तस्य मध्येमागे निविन्यासम्बन्धमाह- वीचीति। हे सखे पधि उज्जमिनीपथे 'बीपिलोमेम' तरचलनेम खनिसाना ·। १०८ मेघदूतम् S1.28.] मुखराणाम् [कर्तरि क] "विहगाना' श्रेणिः पक्तिरेव काचीगुणो' यस्याः तस्याः स्खलितेन' उपलस्खलनेन मदस्खलितेन च 'सुभगं' यथा तथा 'संसर्पन्त्या प्रवहन्त्याः गच्छन्त्याश्च तथा 'दसिता प्रकटिता आवतः भम एव 'नाभिः' यया ["स्यादावतोऽम्भसा भमः" इत्यमरः]। विधात् निष्कान्ता निर्विघ्या नाम नदी ["निरादयः क्रान्ताद्यर्थे पञ्चम्या" इति समासः। “द्विगुप्राप्तापन-" इत्यादिना परवलिताप्रतिषेधः 1] तस्यः' नद्याः 'सन्निपत्य सङ्गत्य 'रसों' जलमभ्यन्तरे यस्य सः अन्यत्र 'रसेन' शृङ्गारेण अभ्यन्तरः अन्तरङ्गःभव सर्वथा तस्या रसमनुभव इत्यर्थः [ क्षारादौ जले वीय्ये सुवर्ण विषशुक्रयोः। आखादे च रसं पाहुः” इति शब्दार्णवः] ननु ततप्रार्थनामन्तरेण कथं तत्रानुभवः युज्यते इत्यत्र आह :- स्त्रीणामिति। 'स्त्रीणां प्रियेषु विभूमः विलासः 'आद्य प्रणयवचन' प्रार्थना- वाक्यं हि । स्त्रीणामेष खभावः यद्विलासः एव रागप्रकाशनंनतु कण्टत इति भावः विभूमश्चात्र नाभिदर्शनादिरुक एव ॥ २८ ॥ 1. The समास in निविन्ध्या 1s प्रादितत् -by the Varttika, 'निरादयः-" (Malli) , again विन्ध्य the later word here being पुंलिङ्ग the whole ought to be so by the rule 'परवल्लिन द्वन्दतत्पुरुषयोः"; but the Varttika-द्विगुप्राप्तापनालंपूर्वगतिसमासेषु प्रतिषेधो वाच्यः prohibits this परवलिता in cases of प्रादितत्- etc. Hence we get fafare in the feminine 2. How enjoyment is possible without being courted by her-on this he says 3 The sense Is-women's nature IS to maniſest love by gestures and not by words. And gestures in the form of showing navel are (already) said indeed. Charcha 1. वीचि etc-शुभ+धम्भावे-क्षौभः agitation. खन्+ क कतरि= स्तनित here screaming. काचीगुण is waist chain. aratat inti, तत्- तेन स्वविताः ३तत् - । वीचिक्षोभस्तनिता विहगश्रेणया, कमघा-। ता एव काचीगुण यस्याः बहु-तस्याः। Qual. निविन्ध्यायाः। [Screaming rows of swans etc are compared to jingling waistchains of women. 3. संसर्पत्याः-सम्मसपालट् स्थाने शतृ+की स्त्रियाम् संसर्पन्ती ·notes [Sl. 28 मेघदूतम् १०६. moving तस्याः। Qual, निविन्ध्यायाः। सुप is भादि, hence नम् in the feminine by the rule "शपश्यनीनित्यम्"। 8. स्खलित etc.-स्खलित is 'stumbling on rocks ' तेन सुभगम्, ३तत् तत् ग्था तथा। Adr Qual संसर्पन्त्याः। Here स्तनितसुभग is also seen i 4 दशित ete. -- दृश+णि+क कर्मणि-दर्शित shown आवर्त 15 whirlpool, आवर्त एव नाभिः, कर्मधा-। दर्शिता आवर्सनामिः यया, वहु- ARIT: 1 Qual. fafarart: 1 These are stated by way of amorous gestures, 5. निविन्ध्यायाः-Derry etc-(See Malli and thereon) सम्बन्धविवक्षयाषष्ठी। This is a river near Ujy ini arduises from the Vindhya Hill 6. भव भू+लोट हि। Nom त्वम् । रसाभ्यन्तर:-रस both water' and love. sentiment, रसः अभ्यन्तरे यस्य। व्यधिकरण बहु-I Pred to लम् । व्यधिकरण बहु-1s unavoidable in such cases, p. "नीवारा: शुकगर्भकोटर" Sak. Act. 1. "गड़ादेराकृतिगणवात सप्तम्यन्तस्य अभ्यन्तर- शब्दस्म परनिपातः। Or-रसेन अभ्यन्तरः &c. ३तत्-(See Malli). 8 सनिपत्य-सम+नि+पत+ल्यप | Having eome in contact. 9. प्रियेषु-विषये भी। 10. हि-'हि हेतौ अवधारणे। Here the word implies अवधारण ( certainty). 11. Voice. - रसाभ्यन्तरेण भूयताम् त्वया। विक्रमेण मायन...प्रणव- 7 means बचनेन भूयत...। 11. Remark-It is usual with poets to represept a river as a lady-love, the screaming swans being her jingling waistchain, pair of Chakravakas being her breasts, ·मेघदूतम् [5.29. whirls being hel navels-cp 'आवर्तशोभानतनाभिकान्तेभंगोध्रुवां द्वन्द्वचराः खानाम्"-RaghuXVI Here स्तनित is deliberately used for विहगरव ; for रसयुक cloudivas there, so no प्रसिद्धहतदोष here, 29 Yor are fortunate - She is devoted to 104 so try to dispel her emaciation due to separation वेणीभूतप्रतनुसलिलामावतीतस्य सिन्धुः नकी पाण्डुच्छाया तटमहतभ्रंशिमिर्जीणपणेः मौभाग्यं ते सुभग विरहावस्थया व्यञ्जयन्ती कार्य येन त्यजति विधिना स त्वयंवोपपाद्यः ।। Prak. हे सुभग, पाण्डुच्छाया असौ सिन्धुः अतीतस्य ते सौभाग्य व्यजयन्ती [O Fortunate one, this river is devotedly attached to you. You were abroad ; and so long following the vow of a fasat she is now pale indeed ]. How is She pale ? तटमहतरुन शिमिजीर्णपणैःपाण्डुच्छाया ] Dry leaves have fallen on the river from trees on the banks—this has nendered her waters pale. Methinks she is pale through separation from you] Any other sign of separation ? वेणीभूतप्रतनुसलिला असौ सिन्धुः [The river'. water is thin now through last summer heat Thus it is as if she has a thin braid of hair due to separation and consequent observance of the vow of a सती]. I understand, but what can Itlet बेब विविना सिन्धुः कास्यं खजति तथा त्वयाउपपाद्यः [ Act and behave her in such a way as she might shake off emaciation and become of usual size through enjoyment of your company in the shape of rain and union. In fact enliven up this river forferat a ladylove to you. And you are fortunate of having such a devoted lady love! 29 ·Sl. 29.] मेघदृतम् १११ Prose,-हे सुभग, वेणीभूतप्रतनुसलिला तटरुतरुन शिभिः जीर्णपः पाण्डुच्छाया असौ सिन्धः विरहावस्थया अतीतस्य (प्रोषितस्य ) ते सौभास्यं व्यजयन्ती ( आस्ते), येन विधिना काश्यं त्यजति सः (विधिः) त्वया एवं उपपायः। Beng.-হে মুছবেণীৰূপ ক্ষীণধারিণী এবং তটজাত বৃক্ষ কই পতিত জীর্ণপত্রে পাণ্ডুবর্ণ এই নদৗ বিহাৰ দ্বাৰা প্রােষিত তোমার প্রতি অনুৰাগহেতুক সৌভাগ্য প্রকাশ করিতেছে। এখন যাতে এর কৃশতা দূর হয় তাহা তুমি অবশ্যই বিবে। Eng.-0 Fortunate one, this river is manifesting your good fortune by her wretched state of separation from you who were abroad. She has her waters thin like a thin braid of hair and she is pale through dry leaves fallen from trees grown on river banks. So now act in such a way whereby she may give up her thinness. Expl - See Prak ( Clouds in the ldiry season visitus vince a year It was abroad so long and the lover river conseqnently thm and slender , so the cloud must again enliven the rivei by its shower and thus uwon as well } Sanj. निविन्ध्यायाः विरहावस्थां वर्णयन् तनिराकणं प्रार्थयते वणीति। अवेणी वेणीभूत वेण्याकारं 'प्रतनु खोकश्च सलिलं यस्याः सा तथोका, बेणीभूत- केशपाशा इति च ध्वन्यते। रोहन्तीतिरुहाः । इगुपधलक्षणः कः ] तयोः महा ये तरवः तेभ्यः अत्यन्तीति तथोक्तः जीर्णपणैः शुष्कयौः पाण्डच्छाया पाण्दुवा अतएव 'हे सुभग', विरहावस्थया' पूर्वोचप्रकारया कारणेन एतावन्तं काल मतीत्यगतस्य प्रोषितस्य इत्यर्थः ते तव 'सौभाग्य सुभगत्वम् [ 'हृद्भग-सिन्धून्ते पूर्वपदस्य च' इत्युभव पदवृद्धिः] 'व्यजयन्ती प्रकाशयन्ती। स खलु सभगः यमानाः कामयन्ते इति भावः। 'असो पूर्वाजा 'सिन्धुः नदी निविन्ध्या [स्त्री ना ना नदे सिन्धुदेशमदे अम्बुधौ गजें" इति वैजयन्ती चेन विधिना' बापा- रेण काश्यखजति सविधिः 'तथा उपपाद्यः कर्तव्यः इत्यर्थः। स च विधिरेका 'वृष्टि, अन्यत्र सम्मोगः, तदमावनिकाधनत्वात् कार्यस्य इति भावः। सा पदमी मदनावस्था, तबुज रतिरहस्ये-नयनत्रीतिः प्रथम वितासाततोय was - ·११२ मेघदतम् [SI. 29. सहल्यः। निद्राच्छेदखनुता विषयनिवृत्तिस्त्रपानाशः। उन्मादो मूर्छा मृति- रित्येताः स्मरदशा दशस्युः' इति [ तामतीतस्य' इति पाठमाश्चित्य सिन्धुनाम नयन्तरमिति व्याख्यातम् , किन्तु सिन्धु म कश्चित् नदः काश्मीरदेशे स्थितः, नदी तु कुत्रापि नास्तीति एतत उपेक्ष्यम् इत्याचक्षते 1] । 1 Mallinath says that some here read वेणीभूतप्रतनुसलिला arucitare fang: and say that there is a river of this name ; but here there bein; no river of that designation though a "river so named is found in Kashmir, that reading is neglected [N. B-Modern researches have shown that there is a river Kala-sindhu in Malwa. Perpaps this river is meant here. So we prefer the reading areae formymeaning- 'ताम् निर्विघ्याम् 'अतीतस्य अतिक्रम्य गतस्य ते तव सौभाम्यं व्यच्छयन्ती 'सिन्धुः तदाख्या नदी &c. Charcha. 1. वेषी &c - अवेणी वेणीभूतम् इति वेणी+चि ( अभूत-तद्भावे) भू+क कतरिवेणीभूत turned to braid वेणीभूतं प्रतनु सलिलयस्याः इति त्रिपद बहु-1 Qual, सिन्धुः। This water is compared to a braci of hair, 2. अतीतस्य ---अति+इ-क कर्तरि अतीत gone abroad. तस्य । Qual ते। 8. पाण्ड &c-पाण्डु pale, छाया lustre. पाण्डः छाया (कान्तिः) अस्याः, बहु- Separati on made her so Qual सिन्धुः । 4. तट &c. हाक कतरि-महा'grower a here comes by the rule 'इगुपषज्ञाप्रीकिरः कः"। See also Malli तटयोः रहाः, तत्- or, सुप्सुपा- । तटाहाः तरकः कर्मधा-। तेभ्यः साधु प्रश्यन्तीति तटक- हत+मंश+गिनि कर्तरि साधुकारिणि =तठरहताशीनि । तैः। Qual. जीर्ष पर्ने।

·SI. 30.]
मेघदूतम्
Or-तटे सहन्ति इति तट+यह+ कतरि-तटाहाः उपपद तत्-
Such उपपद तत् are guided by the rule 'इगुपयशानीविरक" for
there is no special rule like "कर्मण्यण" to bar उपपदतत्-here
Witness aprites etc. Rest as above
5. जीर्ण पण:-हेती ३या। Dry leaves discolour waters
6, विरहावस्थया-बिरहस्य अवस्था, तत्-नया। करणे ३या। The
river's attitude gave the appearance of a fartuti By this
you luck as to have such a forfeuit is indicated. Cp.-
सखलु सुभगः यमानाः कामयन्ते"--Malli, and 'सुभग, ते कान्ता सदा,
etc -Dasakumar.
जयन्ती--वि+अञ्ज+णिन् ( खार्थ.) शतृ दीप स्त्रियाम् जाजयन्ती
inanifesting Pred to ferg: See Prose.
8. कार्यम्-कृश+ककर्तरि-ऋश thin, this is irregularly
formed by the rule "अनुपसर्गात फुलक्षीवलोलापा'। सस्य भाक
इति श+प्य कार्यम् thinness. Obj of सबति।
9 विधिना-करणे ३या।
10. उपपाय:-उप+पर+नि+यत् कर्मणि-उपपाच to be done.
Nom. त्वया। तब is also correct by the rule "कृत्यानां कर्तरि वा"।
11. Remark-Here the river being represented as a
lover, the sloka admits of two meanings for which see
Malli). Her कृशता is the fifth मदनावस्था। For the ten
मदनावस्था-see Malli
12. Voice.-मलिलया...छायपासमुया सिन्धा...व्यायन्या...यज्यते
त्वं उपपादयः (or - त्वया उपपायन वेन भूयते...)।
30..Gonp to the city of Ujjain.
प्राप्यावन्तीनुदयनयाकोविदग्रामवृद्धाम्
पूील्टिामनुसर पुरी श्रीविशालां विशालाम् ।
M-8

·मेघदूतम्
[Sl. 30.
स्वल्पीभूते मुचरितफले स्वर्गिनांगां गतानां
शेषैः पुण्यैह तमिव दिवः कान्तिमन्खण्डमेकम् ॥३०॥
Prose. -उदयनकथाकोविदग्रामबृद्धान् अवन्तीन प्राप्य पूर्वोद्दिष्टां श्रीक्शिलां
( सम्पक्तिमहती) विशाला, मुचरितफले खल्पीभूते गां गताना स्वर्गिना
शेषैः (उपभुक्तशिष्टः) पुण्यैः हृतम् (आनीतम्) दिवः कान्तिमत् एकं खण्डमिव
पुरीम् अनुसर।
Bongৎসর উদযনেব কথায অভিজ্ঞ গ্রামবুদ্ধযুক্ত অবস্থিদেশে যাই পূৰুকথিত
সম্পন্ন বিশাল (অর্থাৎ-উজ্জযিনী) বীতে ‘মন করিবে। ঐ নশরী যেন স্বগের
একটা কমণীষ অংশবিশেষে, এবং প্রকৃত ক্ষয হওয়ায় পৃথিবীতে অাগত স্বৰ্গসিগণের
ভাৰশিষ্ট পুণ্য দ্বাবাই আনীত বটে।
Eng --Going to the country of the Avantis having old-
villagers conversant with the story of Udayana, you proceed
to Ujjaini mentioned before, rich in wealth and which is like
a beautiful part of Heaven and brought down by virtue of the
remaining merits of gods who have descended on earth
when the results of their meritorious acts have run hoit
(or waned)
Sanj. प्रप्ययेति। विदन्तीति विदाः [इगुपधलक्षणः कः] ओकसो वद्य-
रथानस्य 'बिदा-कोविदाः [ीकारलुप्ते पृषोदरादित्वात् साधुः। 'उदयनस्य'
वत्सराजस्य कथाना वासवदत्ताहरणाद्य द्धतोपाख्यानानां 'कोविदाः तत्त्वज्ञाः
प्रामेषु ये 'वृद्धाः ते सन्ति येषु तान् अवन्तीन्' तमामजनपदान् (१ पदम् )
'प्राप्य तब 'पूर्वादिष्ठां पूोका "सौधोत्सङ्गप्रणयविमुखा मा स्म भूरूज्जयिन्याः
-इत्युक्तां 'श्रीविशाला' सम्पत्तिमहती [ 'शोभासम्पत्तिपमासु लक्ष्मीः श्रीरिव
दृश्यते' इति शाश्वतः ] 'विशाला पुरीम्' उज्जयिनीम् अनुसर' अब। कथमिव
स्थिताम् ?-सुचरितफले' युण्यफले स्वर्गीपभोगलक्षणे स्वल्पीभूवे' अत्यल्पा-
वशिष्टे सति इत्यर्थः। 'गा' भूमि 'गताना पुनरपि भूलीकपातानामित्यर्थः,
'स्वर्थिनी' स्वर्गवता जनानां शेषः' भुजशिष्टः 'पुण्यः सुकृतः इतम्' बानीत
कान्तिरस्यास्तीति 'कान्तिमत् उज्जलं सारभूतमित्यर्थः 'एक मुकात् अन्यत्
[एके सुखान्यकेवलाः' इत्यमरः] "दिवा' स्वर्गस्य खण्डमिव सिथतामित्युत्प्रेक्षा ।
एतेन भतिकान्तसकलभूलोकनगरसौमाम्पसारतम् उज्जयिन्यों बजते । ॥२०॥

·30. Sl.] मेघदूतम् ११५ Notes on Malli 1 By this is implied Ujjaini's essence of wealth surpassing other mundane cities Charcha. 1. प्राप्य - प्र+आप+ल्यप् । Having reached. 2. अवन्तीन-अवन्ति is name of a Kshattriya class तेषा निवसी जनपदः इति अवन्ति अण-अवन्तयः Avanti country; अण disappears by the rule "जनपदेलुप्'। Then we get बहुवचन by the rule 'लुपि युक्तवत्-" (see sl 23 under दशार्णाः)। तान् । Obj. of प्राप्य । अवन्ति is a part of Malawa-its capital is Ujjain. 3 उदयनकथा &c.-For deriv of कोविद -- See Maill. ग्रामेषु वृद्धाः, सुपसुपा - Icp. घोषवृद्धान् उपस्थितान्- Raghu I The story of उदयन is this-"चण्डमहासेन was a king of उज्जयिनी। He had a daughter named वासवदत्ता । This princess saw king उदयन (HKTT ) in a dream and fell in love with him. She then sent this news to gcua through some contrivance And उदयन managed to carry her off from her father's house." उदयनस्य कथा (वासवदत्ताहरणस्मकथा &c.), ६तत्-। उदयनकथायाः कोविदाः ६तत्- । उदयनकथाकोविदाः प्रामवृद्धाः येषु, बहु-। तान् । Qual. अवन्तीन् । The old villagers of अवन्ति country were aware of this CERT story. 4. पूर्वी &c.-पूर्व (यथा स्यात् तथा) उद्दिष्टा इति पूर्वोदिया (previously told ), सुपसुपा-ताम् । Qual. पुरीम् । 5. अनुसर-अनु+सालोट् हि। Nom. लम् । सरति, ससार असावीत । 6. श्री etc.--श्री is wealth. विan is rich, श्रिया विशाला, ३वव-। ताम् । Qual. पुरीम् । Ujjain was rich in varieties of wealth, ( see below, sl. 31 etc.)

·११६
मेघदूतम्
[SL. 30.
7. PORTATA-This is another name of suferait - Qual.
पुरीम् । सारोद्धरिणी explains it as 'वि विविधा शाला प्राकाराः अस्याम् ।
8. खल्पीभूते-अतिशयेन मल्पम् इति स्वल्पं प्रादितत्। अखल्पं खल्म
सम्पद्यमानं भूतम् इति खल्पचि (अभूततदावे )+क कर्तरि खल्पीभूतम्
waned. तस्मिन् । Pred. to सुचरितफळे (which has भावे भी)।
9. गाम् -Here गो means पृथिवी (earth); वाम्। Obj. of
गतानाम् । “खर्गेषुपवागवदृन्नेत्रणिभूजले लक्ष्यदृष्टयां स्त्रियांसि गौः।
10. खगिनाम्-वर्ग heaven. तदखि अस्य स्वर्ग+इनि मत्वय-स्वगिणः
gods. तेषाम्। शेषे ६ठी, related to पुण्यैः।
11. शेषैः-शिष्यते इति शिष+प कर्मणि शेषः that which is left,
residue. तः। Qual, युण्यैः। God or god-like men corne down
on Earth from Heaven when their पुण्य wanes, cp. 'क्षीणे पुणे
मर्यको विशन्ति"-Gita. Though on earth, they then enjoy
celestial beauties on account of the little gou that remain
with them. Now the poet says that this Ujjain was brought
down through the remaining meritorious act (शेवैः पुण्यैः) of
god-like personages. पुण्यैः has करणे ३या।
18. इतम्-हाक कर्मपित brought (आनीत)। तत्। Qual.
Voice.-पूर्वादिष्टा श्रीपिसाय विशाळापुरी भनुलियताम् त्वया...।
31. Breeze pleasant at Ujjain.
दीर्घाकुर्वन् पटुमदकलं कूजितं सारसाना
प्रत्यूषेषु स्फुटितकमलामोदमैत्रीकषायः।.
यत्र स्त्रीणां हरति सुरतम्बानिसजानुकूल:
शिप्राकः प्रियतम इव प्रार्थनाचाटुकारः ॥ ३१॥

·S1. 31.] मेघदूतम् [N. B.--This sloka is rather indelicate, so the prose. Eng. and Malli only follow ]. Prose.-या (उज्जयिन्या) प्रत्यूषेषु सारसानां मदकलं पटु कूजितं दीपोर्मन् (विस्तारयन्) स्फुटितकमलामोदमैत्रीकवायः बानुकूलः शिप्रावातः, प्रार्थना. चाटुकारः प्रियतम इव स्त्रीणी सुरतम्लानिं हरति । Eng-Where (in Ujjain) at dawn the breeze of the river Sipra lengthening the clear sweet cacklings of the cranes or swans iragrant through contact with the smell of hlown lotuses and agreeable to the body,-removes like the dearest one putting flatteries in requesting ( fui enjoyment), women's langour due to sexual enjoyment Sanj-दी/कुर्वनित । 'यत्र' विशालायां 'प्रत्यूषेषु अहर्मुखेषु ["प्रत्यूषो- हर्मुख कन्यम्” इत्यमरः] 'पटु' प्रष्फुटं 'मदकलं मदेन अव्यक्तमधुरं ( वनौ तु मधुरास्फुटेकलः" इति अमरः ] 'सारसानां पक्षिविशेषाणाम् [ 'सारसी मैथनी कामी गोनर्दः पुषकरायः” इति यादवः] यद्वा-'सारगसा हंसाना [ “चकाई सारसी हंसः” इति शब्दार्णकः] कूजित रुतं दीर्घाकुर्वन् विस्तारयन् इत्यर्थः । यावद्वातं शब्दानुक्तेः इति भावः। एतेन प्रियतमःस्वचाट्वाक्यानुसारि क्रीड़ा- कूजितम् अविच्छिन्नीकुर्वन् इति गम्यते। 'स्फुटितानां विकसिताना कमरानाम् आमोदेन' परिमलेन सह या मैत्री संसर्गः तेन कषायः सुरभिः [ "रागान्ये कषायोऽस्त्री नियासे सौरभे रसे" इति यादवः । अन्यत्र विमर्दगन्धीत्यर्थः ["विमर्दो परिमलो गन्धे जनमनोहरे आमोदः सौऽतिनिहारी" इत्यमरः] 'अङ्गानुकूल' मान्यात् गात्रसुखस्प।मन्यत्र गाढ़ालिङ्गनदतगात्रसंवाहन इत्यर्थः भवभूतिना चोकम्-"अशिथिलपरिरस्मदत्तसंवाहनानि"। "संवायते च सुरत- श्रान्ता प्रियैर्युक्तयः"। एतत् कविरेव वक्ष्यति "सम्भोगान्ने मम समूचित- हस्वसंवाहबानाम् इति ] शिप्रा नाम काचित् तत्रत्या नदी तस्या वातः 'शिप्रावातः'। शिप्राग्रह सत्ययोतनापम् ; 'प्रार्थना सुरतस्य याचमा तत्र चाटु करोतीति तपोक। पुनः पुरतायें प्रियंवचनत्रयोका इत्यर्थः [कर्मणि अण् ·११८ मेघदतम् [SI.31. प्रत्ययः] 'प्रियतमः' बालन इव स्त्रीणां सुरतग्लानि सम्भोगखेदं हरति नुदति। चाक्तिभिः विस्मृतपूर्वरतिवेदाः खियः प्रियतमप्रार्थना सफलयन्तीति भावः ['प्रार्थनाचाटुकारः' इत्यत्र “खण्डितनायिका अनुनीता" इति व्याख्याने सुरत- ग्लानिहरणं न सम्मवति। तस्याः पूर्वसुर नाभावात् पश्चात्तनसुरतग्लानिहरणं तु नेदानीन्तनकोपशमनार्थ- चाटुबचनसाध्यम् इत्युपेक्षवीचिता विवेकिनाम् । “ज्ञाते अन्यासाविकृते खण्डिते. किषायिता" इति दशरूपके ( दशरूपकम् ) ] ॥ ३१ ॥ Charcha 1. दीर्घाकुर्बन्-दीर्घ long अदीर्घ दीर्घ कुर्वन् इति दीर्घ+चिकन Tę i Lengthening That is, the sound gocs as far as the winds-- hence the lengthening Qual. शिप्रावातः। 2. मदकलम्-मद infatuation. कल 15 अव्यक्मधुर-see also Maill. मदेन कलम्, ३तत्-। Qual कूजितम् ( कूज+क्क नपुंसके भावे )। 3. सारसानाम्-सरसि चरन्तीति सरस्+अण सारसाः cranes , also swans. See Malli. तेषाम् । शेषे षष्ठी। 4. स्फुटित etc. स्फूट+क कर्तरि स्फुटित blowin, कमल lotus. स्फुटितानि कमलानि कर्मधा- तेषाम् आमोदः ( fragrance), तित-। तेन मैत्री, सुप्सुपा । मित्रस्य भावति मित्र+ध्यन or अण स्त्रियाम् मैत्री friendship; hence here it means 'contact.' कषाय is सुरभि (See Malli ). कमलामोदमैन्या कषायः। ३तत्- Qual शिप्रावातः। Thus the wind was favourable in all way's 5. हरति - हलन्ति । Nom शिप्रावातः । 6. शिप्रावातः-बात wind शिप्रा Is the name of a famous river near Ujjaini शिप्रायावातः ६तत्-। 7. प्रार्थनाचाटुकारः-प्रअिधि+युच् भावे-आर्थना reqeust. ie., . request for enjoyment, चाटु बरोति इति चाट+कृ अम् कर्तरि बाट ·32. sl. 32.] मेघदूतम ११६ कारः maker of flattery. प्रार्थनायां चादुकारः सुपसुपा- Qual, प्रियतमः ( which 15 उपमान of शिप्रावात)। For the double meaning of theepithets see Malli Cp 'अचचाम सलवाकेशर- श्वाटुकार इव दक्षिणानिला"-kumara VIII. 8. Voice.-दी! कुर्वता...-कषायेन अजानुकुलेन...वातेन...चाटुकारेण प्रियतमेन...ग्लानिः हियते। Various narration of acts in Ujian प्रद्योतस्य प्रियदुहितर बत्सराजोत्र जह हैमं तालद्र मवनमभूदत्र तस्यैव राज्ञः। अत्रोद्धान्तः किल नलगिरिः स्तम्भमुत्पान्यदर्पा- दित्यागन्तून् रमयति जनो यत्र वन्धनभिज्ञः ॥ ३२ ॥ [ N. B - Malli and दक्षिणावर्तनाथ also reject this and the next sloka as spirious But as these two slokas are mentioned in the पार्धाभ्युदय (which we have referted to before) so we are inclined to take these as authoritative Hence Piose Eng and Tika only follow ] Prose. अन (उज्जयिन्यां) वत्सराजः प्रदोतस्य प्रियदुहितरं जहे। पत्र तस्यैव राज्ञः ( प्रद्योतस्य ) हैमं तालद्र मवनम अभूत् । नलगिरिः तदाख्या गजः दर्पात् उद्गन्तिः ( उत्पत्य गतः, ) इति अभिज्ञ. जनः अा आगन्तून बन्धन रमयति । Eng - Here Vatasaraja stole away the dear daughter of king Pradyota, here indeed was the golden palm-tree forest of that king (Paradyota), here the elephant Nalagiri broke the tyingpost through infatuation and roamed away --with these stories, conversant persons regale their new-coming friends. Tika.-अत्र' प्रदेशे 'वतसराजों' वत्सदेशीयाधीश्वरः उदयनः । 'प्रद्योतस्य उज्जयिनीनाथस्य राज्ञः प्रियदुहितर' सदवत्ती जहाँ जहार । 'अत्र तस्यैव राक्षः प्रयोतस्य हैमं सौवर्ण ताल मक्कमभव । अत्र नलगिरि नाम इन्द्रदतः प्रयोतस्य गजः 'याद' मदात् स्तम्भमुत्पाख्य उद्वान्तः' उत्पत्य श्रमणं कृतवान् इति .

·मेघदूतम [SI.32. इत्वद्भूताभिः कथाभिः इत्यर्थः 'अभिज्ञः' पूर्वीचयामिशः कोविदो 'जनः आगन्तून् देशान्तरादागतान् [औणादिकः तुन् प्रत्ययः] 'वन्धन् यत्र विशालायां 'रमयति' विनोदयति । माविकालकारः तदुरुम् "अतीतानागतं यत्र प्रत्यक्षत्वन लक्ष्यते। अत्यद्भुतार्थकथनात् माविकं तदुदाहृतम्" ॥ ३२ ॥ 1. प्रद्योतस्य-प्रद्योत was another name of king चन्ह महासेन 1 १. जह हलिटए। Nom वत्सराजः। 3 उद्रन्तिः -उद्+भम+क कतरि। Nom. नलगिरिः । अकर्मकत्वात् कतरिक्तः। Nalagiri was the name of प्रद्योत's elephant givell unto him by Indra. All this story is from the rest out of Gunadhya ; or from कथासरित्सागर। For the story see SI 31. 4 रमयति-रम णिच लट ति। Nom. जनः । 5. या-यस्याम् पुर्य्याम् इति यद्+टि ( ७मी )+ाल स्याये । अघि भी। उत्तरवाक्यगतत्वेन उपादानात तच्छब्दोपादानं नापेक्षते। 73 Wralth at Ujjain हारास्तारांस्तरलघटिकान कोटिशः शङ्कशक्ती: शष्यश्यामान्मरकतमणीनुम्मयूग्वप्ररोहान् । दृष्ट्वा यस्यां विपणिरचितान् विद्रुमाणाश्चमङ्गा- नसंलक्ष्यन्ते मलिलनिधयस्तोयमात्रावशेषाः ।। ३ । Prore -यस्थाम् ( उज्जयिन्यां ) विपणिरचितान् तारान् (शुद्धान) तरल- गुटिकान् हारान्, कोटिशः शमशुक्ती, उन्मयूखप्ररोहान् (म्बुतरम्यान, रान् ) शप्पत्यामान् मरकतमणीन, विद माणां महान् (खण्डान् ) च दृष्टा सलिल निषयः तोयामात्रावशेषाः संलक्ष्यन्ते। Eng. Where seeing lustrous necklaces set with precious stones in the centre, innumerable pearls and oysters, ·१२१ S1. 34.] मेघदूतम grass-green emeralds emitting rays, and pieces of coi als exposed for sale in shops, -the oceans are supposed to have only water left in them Tika-हारानिति। यस्या विशालायां कोटिशः, विपणिषु पण्यवीथिकासु ["विपणि पण्यबोथिका' इत्यमरः] 'रचितान प्रसारितान् । इदं विशेषणं यथा- लिङ्ग सर्वत्र सम्वध्यते] 'तारान् शुद्धान् ["तारी पुकादिसंशुद्धौ तरणे शुद्धि- मौक्तिके” इति विश्वः] 'तरलगुटिकान् मध्यमणीभूतमहाग्लान् (तरलो हारमध्याः इत्यमरः । पिण्डे मणौ महारत्ने गुठिका वृद्धपारदे' इति शब्दार्णवः] हारान् मुक्कावलीः तथा कोटिशः शङ्काश्च शुक्तीश्च मुक्तास्फोटाश्च [ "मुक्तास्फोटः स्त्रियांशुक्तिः शङ्कः स्यात् कम्वुरस्त्रियो।' इत्यमरः] 'शष्पं वालण नद्धत् 'श्यामान्' ["शष्पं वालतृणं घासो यस तृणमूर्जनम्" इत्यमरः] उन्मयूख- प्ररोहान्' उद्गतरम्याङ्क,रान् 'मरकतमणीन्' गारुडरनानि, तथा विद्रमाणा महान् प्रवालमण्डान् च दृष्टा सलिलनिधयः समुद्राः 'तोयमात्रामशेषाः येषां ते तादृशाः 'संक्ष्यन्ते अनुमीयन्ते जनैः। रत्नाकरात् अपि अतिरिच्यते रसम्पत्तिः इति भावः ॥ ३३॥ it Jourwy-fatigue rimoud on palaces then जालोद्गीरुपवितवपुः केशसंस्कारधूप- र्वन्धुप्रीत्या भवनशिखिभिर्दत्तनृत्योपहारः । हर्येष्वम्याः कुसुमसुरभिष्वध्वखेदं नयेथाः लक्ष्मी पश्यन् ललितवनितापादरागाङ्कितेषु ॥ ३४ ॥ Prove. जालीद्गीणैः केशसंस्कारपुधूपैः उपचितवपुः बन्धुप्रीत्या भवन- शिखिभिः दत्तोपहार, कुसुमसुरभिषु ललितवनितापादरागाहितेषु हम्येषु अस्याः ( उज्जयिन्याः) लक्ष्मी पश्यन् अचखेदं नयेथाः। Beng -গবাক্ষ হইতে নির্গত রমণীগণের কেসংস্ক বার্থ দ্রব্যের ধূপ র বৃদ্ধ হইয়া বন্ধুর প্রতি স্নেহহেতু গৃহমযু কক নৃতরূপ উপহার পাইষা এবং কুসুমবতি সুৰী স্ত্রীর পালকে চিহ্নিত হয়েছে উজ্জয়িনী সম্পং অবলােকন করিয়া তুমি পথগষন জনিত । पूछ करिन।

·१२२ मेघदूतम Sl. 34.] Eng.-With the body fattened by thy incense-smoke of toilets issuing through the windows, being honoured with the present of dance by the domestic peacocks owing to affection for thee a friend, and looking at Ujjain's wealth on the palaces, scented hy flowers and dyed with feet-lac of beautiful women, you will allay the fatigue of your journey Sanj-बालोद्गीणैरिति। 'जालोद्गीणैः' गवाक्षमार्गनिर्गतः [ “जाल म्वाक्षे आनाये जालके काटेगगे” इति यादवः ] केशसंसकारधुपैः' बनिताकेश- वासना) गन्बद्रव्यधूरित्यर्थः [ अा संस्कारधूपयोः तादणेऽपि यूपदार्बादित् प्रकृतिविकाराभावात् ( ? विकारभावभावात् ) अवधासादिवत् छषीसमासो, न चतुर्थीसमासः । ] ‘उपचितवपुः' परिपुष्टशरोरः, वन्धौ वन्धुरिति वा 'प्रीत्या भवनशिखिभिः गृहमयूर: 'दत्तः दृत्यमेव उपहारः उपायनं यस्मै स तथोक्तः [ 'उपायनमुपह्यमुपहारस्तथोपदा' इत्यसरः] 'कुसुमैः मुरभिषु सुगन्धिप 'ललित- बनिताः सुन्दर स्त्रियः ("ललितं त्रिषु सुन्दर” मिति शब्दार्णव ) तासां 'पादरागेण' लाक्षारसेन 'भक्तेिषू चिहितेष 'हम्येषु-' घनिकानेषु 'अस्याः' उज्जयिन्याः 'लम्मी पश्यन, अध्वना अध्वगमने खेदं क्लेशं नयेथाः अपनय । ॥३४॥ Notes on Malli 1 In the compound संस्कारधूप we have षष्टीतत् पुरुष समास and 1.ot चतुर्थीतत् though तादथ्यं is implted, yet प्रकृतिविकृतिभाव here is not implted as in यूपदारु (दारु wood is the प्रकृति and it is made into यूप-racrificial stakes, the विकृति। In our prevent instance however there being ne प्रकृतिविकृतिभाव, चतुर्थीतत् cannot take place) N. B-Here the reading in Malli should be प्रकृतिविकारभावाभावात् and not प्रकृति- विकाराभावात्। Charcha 1 जालो &c.-उद्++क कर्तरि-उद्गीर्ण issued ou: जाल here means 'window' जालेभ्य उद्गीणाः, सुपसुपा-। तैः। Qual. संम्बरधूपः।

·SI.34. ] मेघदूतम् १२३ 2. उपचितवपुः-उप+चि+क कर्तरि- उपचित swollen. तादृशं वपुः अस्य, बहु-IQual. लम्। Smoke being one of the constituents of cloud will surely augment cloud 3. केशु &c - सम्++घन करणे-संस्कार toilet 1. e things for perfuming hair. Here सुट comes by the ule 'संपरिभ्यां करोतो भूषणे। केशानां संस्कारः ६तत्-। तस्य धूपाः। तैः। करणे ३या। Or- संस्कार may mean toiletting't with भावे घन )| In that case केशसंस्कारस्य धूपाः has अश्वघासादिवत् तादयं ६ष्ठोतत् - । Witness धर्मपनी। The iule चतुर्थी तदर्थार्थबलिहितसुखरनितैः" direct ४ तत in प्रकृतिविकृतिभाव only ; but as there is no such प्रकृति- विकृतिभाव, we have decourse to ६तत् - as in अश्वघास । “अश्वघा- ACHET EZTAHTAT:" — Bhutton See also Malli & notes thereon वन्धुप्रत्या वन्धौ प्रीतिः सुपसुपा। तया । हेतौ ३या। Friendship between clouds and peacock are well-known cp. '-नीलकण्ठः सुहृदः'-51 87 Intfru. 5 भवनशिखिभिः-भवनस्य शिखिनः, तित-। तैः , अनुक्त कर्तरि ३या। The serb is दत्त in दत्तनृत्योपहारः। दत्त Ac,-उप+ह+घन भावे-उपहार present नृत्त animal. dance. नृत्तमेव उपहारः कर्मधा - । दत्तः नृत्तोपहारः, यस्मै, वहु-1 Qual. त्वम्। Peacocks dance at the sight of clouds Here Malli reads नृत्य। But a distinction is made between नृत्य and नृत्त। The दशरूपक has 'भवेद्भावाश्रय नृत्तं नृत्यं ताललयाश्रयम् ! We can have only in case of lower animals Thus the poet Says in Raghu"नृत्तं मयूराः कुसुमानि वृक्षाः' । Bhatti also recogniser this difference in "TITAITEHTAGUATAI Cornpare also - देवाच्या प्रतीती यस्तालमानरसाधि तः । सबिलासाधू विक्षेपी नृत्यमित्युच्यते बुधः। we therfore prefer theoretary's reading as ze!

·१२४ मेघदृतम् Sl. 35. 7 हम्येषु हh mansions | तेषु । अघि भी 8, अवखेदम् -खिद+घन भावे-खेद fatigue. अचनः खेदः तत्- तम्। Obj of नयेथाः। 9. नयेथाः-नी+लिङ् विधौ+यास्। Nom. त्वम् understood. कर्मभिप्राये क्रियाफले आत्मनेपदम । 10. लक्ष्मीम्-लशयति नीतिमन्तं पुमांसमिति लक्ष+ई ( औषादि ) लक्ष्मीः with मुटु added Here the words means beauty, wealth ताम् । Oby of पश्यन् । The word is derived like नदी except in 1st sing, where the form is anti-with foreni 11. पश्यन्-दृश+लटः स्थाने शत-पश्यन् seeing. Qual, त्वम् । 12. ललित &c-ललित beautiful, रज्यते अनेन इति रच+घन करणे ( or-भावे) राग dye. 'घमि च भाककरणयोः" इतिरजे न लोपः। But in अधिकरणवाच्य the न does not elide, witness रज। ललिता वनिताः, कर्मधा। पादाना रागाः dyes on feet. ६तत् । ललितबनितानां पादरागाः, तत्- तैः अङ्कितानि, ३तत्-तेषु । Qual. हम्येषु । 18 Voice.-...उपचितवपुषा...नृत्तोपहारेण पश्यतात्वया...खेदः नीयेत... 35. Proceed then to the abode of qusizare there भत्तः कण्ठच्छ्रविरिति गणैः सादरं वीक्ष्यमाणः पुण्यं यायात्रिभुबमगुरोर्घाम चण्डीश्वरम्य । धूतोद्यानं कुवलयरजोगन्धिमिर्गन्धवत्या- स्तोयक्रीड़ानिरतयुवतित्रानतिमरुद्धिः ॥ ३५ ।। Prak. गणैः बीक्ष्यमाणः (सन् ) त्वं चण्डीश्वरस्य पुण्यं धाम यायाः [ You will be looked at by the gianas, but all along proceed towards the holy abode of "Chandiswara" ]. Who is this चण्डीवरा-त्रिभूवनगुरोः चण्डीश्वरस्य [I mean f.ord Siva, the all in all ·Sl. 35. मेघदूतम् १२५ in the threeworlds ). Why the ganas will look up to me? -भत्तु कण्ठच्छविः इति गणैः सादरं वीक्ष्यमाणः [ You are of a dark colour. Siva's throat too is such. Hence your colour having resembled Siva's throat, the ganas will wonderfully look up to you]. But what will I gain by going there ?-generator न्धिभिः तोयक्रीड़ानिरतयुवतिकानतिक्तः गन्धवत्याःमरुद्भिाधतोयानंधाम यायाः There the gardens are fanned by breezes coming from the river Gandhavati. Then again the breeze is fragrant being scented with pollens of blue lotuses and hence suitable to allay fatigue. Fragrance is always refreshing. The breeze will be doubly so being also perfumed with the toilets used by ladies bathing in the river. Hence you will be immensely benefited by going there Prose.-भ: कण्ठच्छविः इति गणैः सादरं वीक्ष्यमाणः (सन्) कुवलपरजी- गन्धिभिः तोयक्रीडानिरतयुवतिरानतितः गन्धवत्याः (नयाः) मरुद्भिः धूतीयानं पुण्यं त्रिभुवनगुरोः चण्डीवरस्य धाम यायाः। Beng+হ মেঘ, তুমি ত্রিভুবনগুরু চণ্ডীৰৰ পবিত্র ধামে যাইবে। সেখানে উনগুলি নীলপদ্মসংযােগহেতু সুৰভি এবং জলক্রীড়াত যুবতিগণের স্নানীয়দ্রব্যে ৰাসিত গজনদীব বায়ুদ্বারা নিয়ত সঞ্চালিত হইয়া থাকে। যাই সময শিবের অনুচরগণ aga mida 2247 sa cotata 70-yo cry crate cafelco sf*CE I Eng. Being looked at by the ganas, for your colour resembles that of the throat of their lord ( Siva ), you go to the holy place of Chandiswara, the lord of the three worlds. In that place the gardens are wafted by Gandhavati river's breezes, scented by the pollens of blue-lotuses and perfumed as well by powders of young ladies engaged in watersports. . .

·१२६ मेघदूतम् Sl. 35.] Sanj. भर रिति। 'भर :' स्वामिनो नीलकण्ठस्य भगवतः कण्ठस्येव छवियस्यास्ते कण्ठच्छविः इति' हेतोः ‘गणैः' प्रमथः [ गणस्तु गणनायां स्यात् गणेशे प्रमथे चये” इति शब्दार्णवः] 'सादर' यथा तथा वीक्ष्यमाणः' सन् प्रियवस्तुसादृश्यात् अतिप्रियं भवेत् इति भावः । त्रयाणां भुबनानां समाहारः "त्रिभुवन [ "तद्धितार्थ-" इत्यादिना समासः ] तस्य 'गुरोः चण्डीश्वरस्य' कात्यायनीवल्लभस्य 'पुण्य' पावनं 'घाम महाकालाख्यं' स्थानं 'यायाः गच्छ [विध्योंलिङ्। श्रेयस्करत्वात् सर्वथा यातव्यमिति भावः। उक्तञ्च स्कान्दे- "आकाशे तारकं लिङ्ग पाताले हाटकेश्वरम् । मर्त्यलोके महाकालं दृष्ट्वा काममवाप्न थात् ॥']। न केवलं मुक्तिस्थानमिदं किन्तु विलासस्थानमपि इत्याह धृतेति-'कुवलयरजोगन्धिभिः उत्पलपरागगन्धवद्धिः 'तीयक्रीडासु निरतानाम्' आसकानां 'युवतीनां स्नानं स्नानीय चन्द्रनादि तैः 'तक्तःगन्धवद्भि ["करणे तितकषायास्तु सौरभे च प्रकीतिता : इति हलायुधः] । सौगन्ध्याति- शया विशेषणद्वयम्। 'गन्धक्त्या' नाम नद्याः तत्रत्यायाः 'मरुद्धिः धृतोद्यान' कम्पिताक्रीडम् इति धाम्नो विशेषणम् ॥ ३५ ॥ Charcha कण्ठच्छविः-छवि 1s lustre कण्ठस्य छविः, ६तत्- कच्छ- विरिव छविः अस्य, बहु-by the varttika “सप्तम्युपमानपूर्वस्य उत्तरपद- लोपश्च वक्तव्यः।" Thus in the final compound कण्ठच्छवि+छवि the first छवि elides Qual मेघः understood. भर : is connected with कण्ठ of कण्ठच्छविः। "सापेक्षत्वेऽपि गमकत्वात् समास"। The Sentence भत्तः कण्ठच्छविः इति is elliptical for "असौ मेगा मत : कण्ठच्छविः इति हेतोः &c. मेघः being mom. to भवति understood. 2. इति-An अव्यय Implying 'हेतु' here: See malli. 3. वीक्ष्यमाणः-वि+ईक्ष+शान कमाणि। Being seen. pred. to लम् understood. अनुज को is गणैः। Siva was नीलकण्ठ by swallowing poison The cloud too is blue. Hence this resemblance will attract gand's notice. 1 ·१२७ Sl. 35] मेघदूतम् 4 यायाः - या+लिए विधौ+यास। Nom I See alo) Malli 5 विभुबनम्-याणां भुवनानां समाहारः इति त्रिभुवनम्, समाहारद्विगु by the rule "तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारे च"। भुवनशब्दस्य पात्रादित्वात् नपुंसकैकत्वम् । विभुवनस्य गुरुः ६तत् - । तस्य। Qual चण्डीश्वरस्य । SNd. was our poet's petgod, hence perhaps he is called forya Alto cp-"उज्जयिन्या महाकालम् इति देवतायतनमस्ति। तत- परमेश्वरः सदा संनिधत्ते, मवेभ्यो बरांश्च ददातीति प्रसिद्धम्। तस्मात् त्रिभुवनगुरोः इत्युक्ताम्"। 6. चण्डीश्वरस्य-चण्डी is name of Durga तस्याः इश्वरः, तत्- तस्य। शेषे ६ष्ठी related to धाम The y being connected with qusizare is holy, again it in place to regale the sense als well cp) न केवलं मुक्तिस्यानं किन्तु विलासस्थानमपि"-Malli All this is auspicuus as well. 7. धूतोद्यानम्-धू+क्त कर्मणि' "धूत shaken. धूतम् उद्यानं यत बहु- तद्-। Qual धाम। 8. कुवलय &c-कुवलय 15 'blue-lotus'. रजस् pollen. कुवतपस्य रजासि तत्- तेषां गन्धः ६तत्---- स अस्ति एषाम् इति कुवलयरबोगन्ध +इनि मत्वथे-कुवलयरजोगन्धिनः । तैः। । Qual मरुद्धिः। This epithet as well as the next indicates fragrance The pa here being आगन्तुक, the समासान्त 'इ' carmot come by the rule "गन्धस्य इत् उत्पूतिसुसुरभिभ्यः। This समासान्त comes where the गन्ध is नैसगिक ' and in-separable or part and parcel of the thing - "गन्धम्यत्वे तदेकान्तग्रहणम्"। Thus we have recourse to इनि प्रत्यय ।. .

·१२८ मेघदूतम [SI. 36. 9 गन्धवत्याः-This is the name of a river in Malva 10 तोय &c. स्वाति अनेन इति स्ना+ल्युट करणे. स्नानम् ie स्नानीय द्रव्य like candal etc see Malli करणे ल्युट comes by the rule "कृत्य ब्युटी बहुलम् -कृत्य and त्युट affixes are irregularly attached m other than भाव and कर्मवाच्य । तिक here means 'सुरभि । कषाय in फुटितकमलामोदमैत्रीकषाय' means । तोयकीडासु निरताः, सुप्सुपा- दादृशा युबनयः कर्मधा-। तासां मानानि, ६तत्--। तेन तिक्ताः हेतुतृतीया तत् - । सुपसुपावा। तैः। Qual. मरुद्धिः । 11 मरुद्भिः-मरुत् here means 'wind' "मरुतौ पवनामरौ' अनुक्के कर्तरि ३या। The verb 15 धूत in धूतोद्यानम् । 12 Voice --कण्ढच्छबिना अनेन भयते...बीक्ष्यमानेन त्वया यायेत 36 The cloud serves the purpose of a 468 in Mahakala. अप्यन्यस्मिन् जलधर महाकालमासाद्य काले स्थातव्यं ते नयनविषयं यावदत्येति भानुः । कुर्वनसन्ध्या-बलिपटहतां शूलिनः एलाघनीया- मामन्द्राणां फलमविकलं लफ्यसे गर्जितानाम ॥ ६ ॥ Prose हे जलधर, अन्यस्मिन् अपि काले महाकालमासाद्य भानुः यावत् नयनविषयम् अत्येति ( तावत् ) ते स्थातव्यम्। शूलिनः श्लाघनीयां सन्या- वलिपटहतां कुर्वन् आमन्द्राणां गर्जितानाम् अविकलं फलं लप्स्यसे । Beংহে জলধর, (যাইতে যাইতে। অন্য সময় সকালমশিৰ উপস্থিত হইয়া শর্থ যতক্ষণ নয়নের গোচরে থাকিবে ততক্ষণ তুমিও থাকবে। তারপর শিবের সান্ধ্য পূজায় প্রশংসনীয় পটহেয় কাৰ্য্য করিবা ধীরগঞ্জীর গর্জনের সম্পূর্ণফল লাভ কর। Eng:-ocloud, reaching Mahakala in another time you Should remain there till the sun crosses your range of sight. Then playing the laudable part of a drum at the evening worship of Siva the bearer of trident, you will gain the full benefit of your deep rumbling ·S1 36.] मेघदूतम १२६ Sanj.-अपोति। 'हे जलधर, महाकालं' नाम पूर्वोक्तं चण्डीश्वरस्थानम् 'मन्यस्मिन् सन्ध्याव्यतिरिक्त'ऽपि काले 'आसाय' प्राप्य ते तव स्थातव्यं-" त्वया स्थातव्यमित्यर्थः ["कृत्यानां कर्तरि वा” इति षष्ठी ] 'यावत्' यावता कालेन 'भानुः सूर्यः 'नयनविषय' दृष्टिपथं 'अत्येति' अतिक्रामति, अस्तसमय- कालपर्यन्तं त्वया स्थातव्यमित्यर्थः [यावत् इति अबधारणार्थे। “यावत्तावच्च साकल्ये अवधौमानेऽवधारणे" इत्यमरः] किमर्थमत आह कुर्वनितिलाघनीयां शिस्या 'शूलिनः शिवस्य 'सन्ध्याया बलि' पूजा तत्र ‘पटुहतां कुर्वन् सम्पादयन "भामन्द्राणम्' इषद्गम्मीराणां गणितानामविकलम अखण्डं 'फलं लास्यसे प्रापस्यसि [लभेः कारि लुट ] महाकालनाथवलिपटहत्वेन विनियोगात् ते गर्जितसाफल्यं स्यात् इति मावः 1॥ २६ ॥ Notes on Malli 1 The sense is, being engaged as a drum in the worship of the lord at Mahakala, your rumbling will be requificant Charcha 1. जलधर-धरतीति धरः (पचाद्यच् ); जलानां घरः, कर्मषष्ठ्याः समासः। जलधर is cloud. तत्सम्घुद्धौ। Here जलधर 14 Inficant, for loaded clouds deeply rumble Note that जलं धरतीति would give जलधार with अण by the ne "कर्मण्यण" 2. महाकालम्-This is the name of a sacied place near Ujjain ; the image of Siva there also goes hy this game, This image is one of the 12 jyotirlingas Obj of आसाद्य । 3. आसाद्य-आ+सद+णि+ ल्यप | Having teached. 4. स्थातव्यम्-स्था तब्य भावे। Nom is ते। The अनुक्तकर्ता takes षष्ठी here by "कृत्यानां कर्तरि वा"। त्वया is allo suirect. Such short forms of युष्मद् and अस्मद् as मे ते &c. are not used at the begimming of a sentence, cp. 'वाक्यादौ मा भूत् । त्वां पातु" &c-Bhattoji. M-9 ·१३० मेघदूतम् [SI 37 5 नयन etc.-नी+ल्युट करण-नयन eye नयनस्य विषयः ( गोचरः), range of sight ६तत् । तम्। Oby of अत्येति । 6. यावत् -Adv Qual अत्येति। For its meaning, see Malli 7 अत्येति-अति+इ+लति। Crosses. Nom भानुः । The cloud is to 1 ernann till the sun crosses the vision ie., till it or he sets 8 सन्ध्या &c-वलि worship, पटह drum तस्यभाव इति पटह+ तल पटहता। सम्यक ध्यायत्यस्याम् इति सम्+ध्यै+अड अधिकरणे-सन्ध्या evening सन्ध्यायाः वलिः, तत्- तस्य पटहता। ताम् । Obj. of कुर्वन् (कृ+लट स्थाने शतृ ।। The cloud acting as a drum m faransit will gam Siva's grace and will be successful in its mission Thus T will al-o succeed in consequence. 9. श्लाघनीयाम्-इलाघ+अनीयर कर्मणि स्त्रियाम् श्लाघनीया laudable. ताम्। (Qual पदहताम् । 10 आमन्द्राणाम्-आमन्द्र is 'deep iumble' (इषद्गम्मीर); तेषाम् । Oual गजितानाम्। cp. 'मन्यध्वनिदत्ततालम्' Bhatti. 11. लप्स्यसे-लभ+लटस्यसे। Nom त्वम् । लभते, लेभे, अलब्ध। 14 Voice - भानुना नयनविषयः अतीयते त्वं तिष्ट:...त्यया कुर्वता लप्स्यते -- 37 There you will derive double benefit पादन्यासैः क्वनितरशनास्तत्र लीलावधूतैः रत्नच्छायाखचितवलिभिश्चामरैःलान्तहस्ताः । वेश्यास्त्वत्तो नखपदसुखान् प्राप्य वर्षाग्रविन्दू- नामोक्ष्यन्ते त्वयि मधुकरश्रेणिदीर्घान् कटाक्षान् ॥ ३७॥ Prak: वेश्याः त्वयि मधुकरश्रेणिदीर्घान् कटाक्षान् आमोश्यन्ते [ The harlots, come at Mahakala to worship Siva, will cheer you ·SI 37. ] मेघदृतम् १३१ up with the long de-alances. In fact their eyes are like so many lotuses and the long-side-glances with the black pupil at the corner of the eye will look like a long row of black bees thereon Thus this sieht will clelight the cloud). They are engaged in worship, will they look up to me? त्वत्तः नखपदसुखान् वर्षांग्रविन्दून् प्राप्य आमोक्ष्यन्ते [Why nut ; your drops will favourably fall on the nail-marks on then cheeks, jAnd these being made by their lovers will at once remind them of thus fact and out of excess of joy, the hallots will look up to you i What die their engagements in the worship?-तत्र पादन्यासैः क्वनितरशनाः वेश्याः [ Thesc harlots will dance there and ung dancing their waistchams will surely single ] Is this all Pesteraza: materiafecalefa: AT: PITEIT: 24: [ Agam curing worship they will take and sportingly fan chorunis having handles set with geins, and thus performing the Darsika variety of clancing will get tired But all the while this sight will please you, just as their long side-glance, will delight thee. llence you will gain double benefit of seeing dance and worship there). Pro५.- तत्र ( सन्ध्याकाले ) पादन्यासैः कुनितरशनाः, लीलावधूतैः रन छायाचितबलिभिः चामरैः क्लान्तहस्ताः वेश्याः त्वत्तः नखपदसुखान वर्षान- विन्दून प्राप्य त्वयि मधुकरणिदीर्घान् कटाक्षान आमोक्ष्यन्ते। Beng -সেখানে সন্ধ্যাকালে, (নৃহাযােগে) পদক্ষেপ বলায় সাজাদের কটি- ভূমণ শব্দ কবিবে এবং বিলাসচালিত বহুপ্রভামণ্ডিতদণ্ড চামর বহন করায মহাদেব হন্ত অবশ হইবে সেই বোগণ তােমার নিকট হইতে তাদের গণ্ডের নখক্ষতে gofautre care af et sal garantia ato para cutata প্রতি নিরেপ করিবে। Eng.There in the evening the harlots, whose waistchain will jingle owing to their movements of feet and whose hands will tire out owing to fanning of chowries, the hand- ·, १३२ मेघदूतम [ Sl. 37. les of which are tinged by lustres of gems and which are being sportively waſted, will on reciept of the first drops of rain soothing to their nailmarks, cast on you side-glances long like rows of bees. Sanj.-पादन्यासैरिति। 'तत्र' सन्ध्याकाले 'पादन्यासैः' चरणनिक्षेपैः क्वनिता शब्दायमाना 'रसना' यासां तथोक्ताः [वणतेः अकर्मकत्वात् “गत्यर्था- कर्मक-" इत्यादिना कतरिक्तः] 'लीलया' बिलासेन अवधतैः' कम्पितैः रत्नानां' कङ्कणमणीनां छायया कान्या खचिता' रुषिता 'बलयः' चामरदण्डो येषां तै.. ["बलिश्चामरदण्डे च जराबिथचर्मणि" इति बिश्वः ] 'चामरैः' बालव्यजनैः 'क्लान्तहस्ताः' । [एतेन दैशिकं नृत्यं सूचितम् । तदुक्तं नत्यसर्वस्वे - “खड्कन्दू- कवस्त्रादिदण्डिकाचामरस्रजः । बीणाश्न धृत्वा यत् कुर्युनत्य तद्द शिकं भवेत् ॥" इति] 'वेश्याः' महाकालनाथमुपेत्य नत्यन्ल्यः गणिका (त्वत्तो नखपदेषु - नखक्षतेषु 'सुखान्' सुखकरान [ “सुखहेतौ सुखे सखम्" इति शब्दार्णवः ] 'वर्षस्य अप्रविन्दून् प्राप्य त्वयि मधुकरोणिदीर्घान्' कटाक्षान' अपाङ्गान 'आमीक्ष्यन्ते। परै उपकृताः सन्तः सद्यः प्रत्युपकुर्वन्ति इति भावः कामिनीदर्शनीयतलक्षणं शिवोपासनाफलं सदी लास्यसे इति धुनिः ॥ Charcha 1. पाद &c.-नि+अस (क्षेपे दिवादि)+घन भावे-न्यास movement, पादस्य न्यासः, ६तत्--। तैः। करणे ३था। Here पादन्यास means न्यस्तपाद by the maxim "भावानवने द्रव्यानयनम्"। ३ कनित &c. रशना is varst-chain. कण+क्त कतरिकणित jingling ; क्वण being अकमक takes कतरि क by the rule "गत्या- कर्मकश्लिषशीस्थासवसजनरुहजी तिभ्यश्च"। क्वणिता रशनाः आसाम्: बहु- | Qual. वेश्याः। 3. तत्र-The word refers to time. 'तत्र सन्धाकाले"-Malli. Or-it may refer to the place 467461 But' gercturing of being more easily accessible, reference to 1 seems more reasonable. त+कि ( मी त्रिल स्वाथे-तत्र।

·7 S1. 37.] मंघदृतम् १३३ 4 लीला ६c-भव+धू ( कम्पने )+क्त कर्मणि= अवधूत wafted. लीना is a peculiar movement लीलया (विलासेन) विलासेन) अवधूतानि, ३तत्- । तैः । Qual चामरैः। All these movements are peculiar to fare variety of dancing (for which see Malls ) 5. रन &c.-छाया 1s lustre, खच+क्त कर्मणि खचित tinged. बलि is here staff (दण्ड) of चामर । ( Note its different meanings ). रत्नाना छाया, ६तत्-। (see also रनच्छाया-sl. 15 ) ताभिः खचिता. ( रञ्जिताः) ३तत् । तादृशा वलयः एषाम्, वहु-।तः Qual धामरैः ( this also takes करणे ३या) being the instrument of शान्तता of हस्त। 6 लान्ता &c'-क्लान्ताः हस्ताः आसां वहु-- । ताः। Qual वेश्याः। त्वतः - ल्वत् इति युष्मद्+सि (५मी)+तस् स्वाथै-त्वत्तः from you. अव्यय - अपादाने ५मी। 8. वेश्याः-वेश dress तस्मै हिता इति वेश+यत् = वेश्याः harlots. Nom. to आमोक्ष्यन्ते। 9 नख &c-पद is चिह्न। सुखयतीति सुखाः ( पचायच् । For this sense of सुख, comp. - "सर्बतसुखान्" Bhatti नखस्य पदानि पतत्- । नखपदेषु सुखाः ( सुखकराः ) सुपसुपा- । तान् । Qual. बांप्रfra i The rain-drops falling on these nail-marks made by their lovers will soothe and delight them by association of ideas Or-नखपदस्य सुखम्, ६तत्-। नखपदमुखिमिब सुखमेषाम् बहु-। See कण्ठन्छवि:--ante The piercing rain-drops will be as pleasurable as the Pleasure of nail-marks Both the meanings suit us 10. वर्ष &, अमाः (प्रथमाः ) बिन्दवः कर्मधा-। वर्षस्य अप्रविन्दवः एतत्-। तान् obj. of प्राप्य । 11. आमोक्ष्यन्ते-आ+मुच्+लट स्यन्ते । Nom. वेश्याः। मुश्चति-ते ममुषत, मुमोच etc. कतभिप्राये क्रियाफले आत्मनेपदम् ।

·Sl. 28.] १३४ मेघदूतम् 12 मधुकर &c.-मधुकुर्वन्ति इति मधु+कृ ट तान्छील्ये मधुकर bee Here t comes by the iule "कृयो हेतुताच्छील्यानुलोम्येष"। Here aigeten ( habit ) is implied, hence the rule applies मधुकराणां श्रेणयः (rovs of bees ), ६तत् - ता इव दीर्घाः, उपमान कर्मधा-। तान् । gual कटक्षान् । By the epithet 14 implied-- that their eyes were like lotuses and black eye-corner are like bees hovering over lotuses Thus such fastan will, be welcome to the cloud 13. कटाक्षान्-कटं गण्डं अक्षन्ति ब्याग्नुवन्ति इति कटाक्षाः, उपपदतत्-। "कर्मण्यम्” इति अण। Obj.if आमोक्ष्यन्ते। This means that they will return you service out of gratitude cp 'परैः उपकृताः सन्तः सद्यः प्रत्युकुर्वन्ति'-Malli 14 Voice - कणितरशनाभिः...क्लान्तहस्ताभिः वेश्याभिः... दीर्घा कटाक्षा आमीक्ष्यन्ते...। 38 Cloud's scrmce at Sia's furious dance nfter worship पश्चादुच्चैर्भुजतरुवनं मण्डलेनाभिलीनः सान्ध्यं तेजः प्रनिनवजवापुष्परक्तं दधानः । नृत्यारम्भे हर पशुपतेराई नागाजिनेच्छां शान्तीद्वगस्तिमितनयनं दृष्टभक्तिर्भवान्या ॥३८॥ Plak --पश्चात् पशुपतेः नृत्यारम्भे (तत्य ) आईनागाजिनेच्छां हर [Theie pleased by worship, Siva will then out of joy begin his ताण्डवनृत्य। But in this dance of the Lord, the hide of गजासुर that was slain by him serves as his upper wrap And Siva wants this to be wet in blond. Now at Mahakala this wiap of Tige's hide being wanting, you must supply his this want For you are a votary of Siva ). How is this possible ?-प्रतिनवजवापुष्परक्तं सान्धं तेजः दधानः [ Like ·SI. 38.] मेघदूतम् १३५ गजासुर's skin wetin blood you will also look red like fresh Jaba flower, For the evening ctimson sun rays ( Though the sun is set ) will be reflected on you ). This isnot complete resemblance-उच्चभुजतरुवनं मण्डलेन अभिीनलः ( While dancing Siva's large hands will be thrown up. Just at that time you will encricle his hands And thy touch will to him appear like the touch of गजासुर's skin which is उत्क्षिप्त during ताण्डवनत्य। In this way you will serve his desire foi TEITER S skin ] But who will appreciate iny service ? -भवान्या शान्तोद्व गस्तिमितनयनं दृष्टभक्तिः ( सन् ) त्वं हर BhutUtree Siva's spouse will observe your devotion with winhless eyes]. Phose -पश्चात् पशुपनेः नृत्यारम्भे, प्रतिनवजवापूष्परक सान्ध्यं तेजः दधानः उच्चभूजतरुवनं मण्डलेन अभिलीनः भवन्याशान्तोद्वगस्तिमितन्यन दृष्टभक्तिः (सन् ) त्वम् आईनागाजिनेच्छां हर । Beng-পরে শিবের তাণ্ডবনৃত্যব সময তুমি, নবজাপুবে ন্যায় অরুণবর্ণ সান্ধ্য সূৰ্য্যাকরণ ধারণ করিয। এ ৰি উচ্চতৰুতুল্য ভূজ অভি’্যাপ্তকত তব অদ্রি গজাবে চমেব ইচ্ছা পূবণ কবিবে। এই সময় তোমার ভক্তি, সেবী ভবানীশান্ত ও স্তিমিত নশনে দেখিবেন। Eng -Afterwards, bearing the evening sun-rays red like fresh Jaba flower, and encircling the liee-like large arms ( of Siva ), you just renove luis cle-ire for the wet skin of Gajasuia Bhavait will all along look to your devotion with eyes, inctionless and fiee from agitati) Sanj.-पश्चादिति। 'पश्चात' सन्ध्यावल्यनन्तरं पशुपतेः शिबस्य नृत्यारम्भे ताण्डवप्रारम्भे प्रतिनवजवापुष्परक्त" प्रत्यग्रजवाकुसुमारुणं सन्ध्यायां भवं 'सान्थ्य तेजः दधानः। उच्चैः 'उन्नता' 'भुजा एब तरवः तेषांवनं मण्डलेन' मण्डलाकारेण 'अभिलोन' अभिव्याप्तः सन् ( कर्तरि तः ) 'भवान्या भवपल्या [ 'इन्द्रवरुण- भवशवरुद्रमृढ़हिमारण्ययव यवनमातुलाचार्याणमानुक्” इति छीष् आनुगागमश्च] 'शान्त उद्वेगः गजाजिनदर्शनभयं ययोस्ते, अतएव स्तिमिते नयने यस्मिन् कर्मणि तत् तथोकम् ["उद्वेगस्त्वरिते क्लेशे भये मन्थरगामिनि" इति शब्दर्णवः] भक्ति' ·१३० मेघदूतम् Sl. 38 पूज्येषु अनुरागः [ भावार्थे क्तिन् प्रत्ययः] दृष्ट दृष्ट्रा वा भक्तिर्यस्य सदष्टभक्तिः सन् 'पशुपतेः आद्र" शोणिताई यत् 'नागाजिन' गजचर्म [ अजिनं चम कृत्तिः बी" इत्यमरः] तोच्छां 'हर' निवर्तय। त्वमेव तत्स्थाने भव इत्यर्थः। गजासुर- मर्दनान्तरं भगवान् महादेवः तदीयमाद्राजिन भुजमण्डलेन विभ्रत् ताण्डवं चाकर इति प्रसिद्धिः । । [दृष्टभक्तिरिति कथं रुपसिद्धिः? दृष्टशब्दस्य "स्त्रियाः पुंवत् -" इत्यादिनावद्भावस्य दुर्घटत्वात, "अपूरणीप्रियादिषु' इति निषेधात्। भक्ति- शब्दस्य च प्रियादिषुपाठात् इति। तदेतत्* चीद्यम्-दृढ़भक्तिरिति शब्दमाश्रित्य प्रतिविहितं गणव्याख्याने-दढ़ भक्तियंस्गेति नपुंसके पूर्वपदम्। अदायनि- वृत्तिपरत्वे दृढशब्दात् लिङ्गविशेषस्य अनुपकारित्वात् (?कारकत्वात् )स्त्रीतमविवक्षि- तम्। भौगरवस्तु भक्तौ च कर्मसाधनायाम्” इत्यनेने सूत्रेण भव्यते सेव्यते इति भवानीभक्तिरित्यादि भवति। भावसाधनायां तु “स्थिरभक्तिर्भवान्याम् भवति इत्याह । तदेतत् सर्व सम्यक् विवेचितं रघुवंशसञ्जीवन्या 'दृढभक्तिरिति ज्येष्टे' इत्यत्र तस्मात् दृढभक्तिरित्यत्रापि मतमेदेन पूर्वपदस्य स्त्रीत्वेन नपु सकत्वेन च रुपसिद्धिरस्तीति स्थितम् 2 ॥ २८॥ [ * चौद्य= पूर्व पक्ष ] । Notes on Mall, 1. It is well-known that Almighty Mahadevakilled the demon Gajusurd and then taking its blood-wet skin on hand performed the ताण्डवनृत्य । 2. How do we get दृष्टभक्ति ? For दृष्ट cannot have पुषद्भाव by "स्त्रियाः पुंवत्"-(char ), for भक्ति being of the fastfe class, the g'agia is barred in connection with it by "अपूरणीप्रियादिषु" (char ) This 14 to be said hee But Gankara regarding the word दृढभक्ति says-दृढ़े भक्तिर्यस्य with in the neuter Gender aſter the word E being not at all emphasised - the word Ec meaning only exclusion of what is not दृढ़ the स्त्रीत of दृढ़ becomes अविवक्षित ।" Thus he establishes हदभक्ति। Bhojaraja however says-"words like भवानीभकि are established with भक्ति derived as कर्मणि चिन् ·S1 38.] मेघदृतम by the Ganasutra "wanita Haria'; hut derived as a तिन् will give पुवद्भाव as in स्थिरभक्ति All this has been said in Raghu XII ( sl. 19 )under 'aquf: Thus either pofta or by agafact of q&q ( as above ), the formation of anfitri &c is concluded. (See also our Sak 1 विदितभक्ति)। Charcha 1. पश्चात् -Refers to the period after evening worship, See Malli. सन्ध्यावल्यनन्तरम् । अपर+आति (सप्तम्याम् )-पश्चात् --an भव्यय। अपरशब्दस्य पश्चादेशः। 2 उच्चैः-An अव्यय । अव्यवत्वात् विभक्तिलोपः। Qual. भुजतरुवनम् । 3 भुज &c -भुजा एव तरनः, कर्मधा-। तेषां वनम्। Obj, of अभिलीनः। 4 मण्डलेन-मण्डल cucle, तेन । प्रकृत्यादित्वात् ३या। 5 अभिलीन:-अभि+ली+क कर्तरि अभिलीन spread. Qual 21 The cloud circling the hand of Siva will give him the impression of गजासुर's skin cn the hand 6. प्रति &c-नवं प्रतिगतः प्रतिनवः fresh, प्रादितत-। जवायाः पुष्पम् ६तत- प्रतिनवं जवापुष्पम्, कर्मधा-। तदिव रकम् - उपमानकर्मधा by the rule उपमानानि सामान्यवचनैः" Qual, तेजः । 7. धानः-धा+शानच कर्तरि । कभिप्राये क्रियाफले आत्मनेपदम् । The action will benefit the cloud Siva loves the blood-wet elephant skin of Gajasur in his arusaali The allusion is—that Sıva kılled the 77ter to save the gods and took his elephant skin and casting it over his shoulders performed his ताण्डवनृत्य । 8. हर-हालोट हि। Nom. त्वम्। The cloud is to serve the Purpose of Siva's elephant-skin The cloud being red through failing sunrays will well resemble the blood-wet elephant skin 9. पशुपते:-पशूनां पतिः, तत् । तस्य। शेषे ६छी, related to ·१३८ मेघदूतम् [Sl. 38. इच्छाम्। The base 15 declined like मुनि, the rule being "पतिः समास एवं"। 10 आद्रं &c. नाग 15 here elephant' तस्य अजिनं (चर्म) ६त्त-। आई ( wet) नागाजिनम् कर्मधा-। तत्र तस्यवा इचछा, सुपसुपा, or-६तत् । ताम् । Obj, of हर। See note 7 above. This arti's worn by Siva is a wrap for the uppei part of his body, cp "क्षणं क्षणोक्षिप्त गजेन्द्रकृत्तिना...शम्भना"-5751 2 11 शान्त-शम+णिच क्त कर्तरि-शान्त abated. उद्+विज+घन भावे-उद्वेग fer 1 c, fear of गजासुर'- skin. शान्त उद्वगः ययोः ते, 'बहु--। शान्तीद्वगे च स्तिमिते च नयने यस्मिन् बहु-। तत् यथा तथा। Acy Qual दृष्ट In दृष्टिभक्तिः । 12 दृष्टभक्ति-भज+किन् भावे-भक्ति devotion दटाभक्तिरस्य, पहु-TOr-दष्टं भक्तिरस्य इति दृष्टभक्तिः। Pred त्वम्। Here in the first exp[anation g'agra may by questioned by the rule 'स्त्रियाः पुंक्त भाषितपुस्कानूछ समानाधिकरणे स्त्रियाम् अपूरणीप्रियादिष'-An dtiibutive word in the feminine which applies equally to inales and females ( भाषितपुंस्फ) will have the masculine foin (पुवत), if leading in a compound 111 which the word it qualifies is in the femirune ; but the masculine form is not allowed to 36 words lor when a पूरणप्रत्ययान्त word or a word of the प्रियादि class follows-for भक्ति is of the प्रियादि । Hence the पुंबद्भाव of दृष्टा in दृष्टभक्ति comes under the prohibition-"अपूरणीप्रियादिषु”। Bhoja however explains that afth in the fienfe list to be derived as frie tot for meaning the object of worship'. It thus hars ganta in compounding Haapt withice which gives भवानीभक्तिः without पुंवद्धाव। Comp-Panini's rule 'भक्तिः with कर्मणि क्तिन् । But भक्ति in compounds like दृष्टभक्ति, विदितभक्ति &c. is derned uth भावे क्तिन् । Hence the prohibition does not apply and we have garera getting this as here Vamana ·[Sl. 30 मेघदृतम १३६ and others however gne a different explanation They start with a सामान्यनिर्दश like दृष्टमस्य अस्ति। The विशेष comes in afterwards thus -दृष्टं किमस्ति ? Ans - यत् दृष्टमस्ति सा भक्तिः। Thur we have दृष्टभक्ति 111) दृष्ट 11m cuter सामान्ये। cp-'दढ़- भक्तिरित्येवमादिषु स्त्रीपूर्वपदस्य अविवक्षितत्वात् सिद्धम्" Vanana "सामान्ये नपुंसकम् । दृढ़ भक्तिर्यस्य स दढ़भक्तिः। स्त्रीत्वविवक्षायां तु geruf: '--Bhatton Also ser Malli and notes thereon. 18 भवान्या-भवस्य जाया इति भव+आनुक+डीप भवानी। See Malli तया। अनुक्ते कर्तरि ३या। The क्रिया i० दृष्ट m दष्टभक्तिः । 'सापेक्षत्वेऽपि गमकत्वात् समासः। 14 Voice "दधानेन अभिलीनेन "दष्टभक्तिना सता त्वया" इन्छा ह्रियताम। Cloud is to help the ladies going to lozho's place's गच्छन्तीनां रमणवसतिं योपितां तत्र नक्तं मद्धालोके नरपतिपथे सूचिभेद्य म्तमोभिः । सौदामन्या कनकनिकषस्निग्धया दर्शयोवीं तोयोत्सर्गस्तनितमुस्वरो मास्मभूर्वि कलवास्ताः ॥३६॥ Prose.-तत्र नक्त रमणबसतिं गच्छन्तीनां योषिता, सचिभेद्यः तमोभिः रुद्धालोके नरपतिपथे कनकानकषस्निग्धया सौदामन्या उवीं दर्शय । तीयोत्सर्ग- स्तनितमुखरः मा स्मभूः। ताः विक्रवाः (भवन्ति )। Bong,-সেই স্থানে বাৰে নিৰিড় অন্ধকারে রুদ্ধালােকরাজপথে প্রিতমের আলয়ে গমনশীল বর্মণীগণকে, কষ্টিগাপবে সুবর্ণরেখা'ব ন্যায় উজ্জল বিদ্যুৎ দ্বারা পথ দেখাইও। বাবিবর্ষণ ও গজনবাহুল্য করিও না। কারণ তারা ভযশীল। Eng-There on the highways the sight being obstructed by impenetrable darkness, just show, by the lightning bright like a line of gold on a touch-stone, the path to women going to their lover's abodes at night ; but he not noisy with roarings and rains ; for they are frightful.

·१४० मेघदूतम् [S1.29. Sanj.-इत्थं महाकालनाथस्य सेवाप्रकारमभिधाय पुनरपि नगरसञ्चार- प्रकारमाह गच्छन्तीति !-तत्र उज्जयिन्या 'नक्त" रात्रौ 'रमणवसति प्रिय- भवन प्रति 'गच्छन्तीना' योषिताम् अभिसारिकाणाम इत्यर्थः। सचिभिः भेद्यः' अतिसान्द्र : इत्यर्थः, तमोभिः' रुद्धालोके' निरुद्धदृष्टिप्रसारे “नर- पतिपथे" राजमार्ग कनकस्य निकषः, निकष्यते इति ब्यत्पत्त्या निकषोपलरेखा 'तस्य इव स्निग्धं तेजः यस्य तया [ "स्निग्धन्तु मसृणे सान्द्रे रम्गे, च. तेजसि" इति शब्दार्णवः ] सुदाम्रा अद्रिष्णा एकदिक इति “सौदामनी' विदुवत [ तेनैकदिक ' इत्यण प्रत्ययः ] तया 'उर्वा मार्ग दर्शय। किच 'तोयोत्सर्ग- स्तनिताभ्यां वृष्टिगर्जिताभ्यां 'मुखरः' शब्दायमानः ‘मा स्मभूः। कुतः १ ता मीषितः विक्रवाः भीरवः ततो बृष्टिगजिते न काय्ये इत्यर्थः। [नात्र तोयोत्- मर्गसहित स्तनितम् इति विग्रहः विशिष्टस्य इव केवलस्तनितस्यापि अनिष्ट- लात् । न च द्वन्दुपक्षे अल्पान्तरपूर्वनिपातशास्त्रविरोधः, “लक्षणहेत्वोः क्रियायाः" इत्यत्र सूत्र एव विपरीतनिदेशेन पर्वनिपातशास्त्रस्य अनित्यत्व- नात् इति 2] ॥३९॥ Notes on Malli 1 Thus speaking of the worship of the lord of Mahakala the poet again by गच्छन्तीनाम् etc speaks of its travel in cities 2. In ateliaastaraa, the face can not be atraentered स्खनितम्, for स्तनित alone like its qualified state is not desired Again if we take it a, 15compound, then the violation of the rule BTYTT guiding the word with fewer vowels to lead in a gre compound, shall not stand in the way, for Panini himself writing 'लक्षणहेत्वीः and not हेतुलक्षणयी in his rule "लक्षणहेत्वीः क्रियायाः" violates the rule and thus makes the rule "अत्पावतरम्' not at all obligatory. CHARCHA 1. गच्छन्तीनाम्-गम+शत+कीप-गच्छन्ती going. नाम 1 Qual ·S1.40.] मेघदूतम् १४१ योषिताम् । नुम् in the feminine comes by the rule "शपश्यनोनि- त्यम्”-गम being भादि। 2 रमण &c-रमयतीति रम+णिच्+त्यु कर्तरि-रमण a lover वस+ भति (औणादि )-बसति abode रमणाना वसतिः ६तत्-। ताम् । Obj. of गच्छन्तीनाम्। 3. ता-Refers to उज्जयिनी। 4 नक्तम्-A मान्त अव्यय in the sense of सप्तमी। अधि मी here. 5. रूद्ध .c-आ+लोक+घञ् करणे-आलोक। रुध+क्त कर्मणि-रुद्ध obstructed. रुद्धः आलोकः अस्मिन्, बहु-। तक्ष्मिन् । Qual. नरपतिपथे। 6 नर &c -नाराणां पतिः ६तत्-। नरपतेः पन्थाः ६तत्-। तस्मिन् अधि मी। Here समासान्त अ comes by the rule "ऋकपूरपूधः पथमानक्षे। 7 सूचि &c-भेत्तं योम्यमितिभिद+ण्यत् फमणि-भेद्य । सूचि needle. सूचिभिः भेद्यानि३तत्-। तैः। Qual तमीभिः ( wh.ch has अनुक्त कर्तरि ३या-the क्रिया 15 रुद्ध in रुद्धालोके )। The daiknes, was so great that it can as if be pierced hy needles. Thus सारोद्धारिणी says “अतिनिविडत्वात् तमसा कविसमये सूचिभेद्यत्वमिष्यते। औपचारिकोऽयं धर्मः"। 8. सौदामन्या-सुदामन is a mountain. सुदाम्ना पर्वतेन एकदिक् शति सुदामन्+अणडीप सौदामनी lightning. It is believed to be groun out of that mesintain, hence is so called, तया । करणे ३या। 9. कनक निकष्यते इति नि+कष+अच् or घ कमणि निकष the line on the stone. कनकस्य निकषः ( निकषीपरि रेखा ) तत् । स इव स्निन्धा ven) उपमानकर्मधा-। Qual सौदामन्या। निकष also means the test, stone op: "निकष हेमरेखेब श्रीरासीदनपायिनी-" Rahux .

·१४२
मेघदृतम
[SI. 40.
10. दर्शय-दृश+णिचलोट हि । Nom त्वम् ।
11. 3914-The earth is called gat for she was once
Saved by the 36 of Kanyapa and it is great as well. It also
means any "piece of land' : ताम-obj. of दर्शय ।
12. तोयोत् &c- स्तनित rumbling derry ante 2S). उद्+सृज+
घञ् भावे-उतसर्ग pouling. तोयानाम् उत्सर्गः ६तत् । तोयोत्सर्गश्च
स्तनितञ्च, तोयोत्सर्गस्तनिते, दुन्दु- ताभ्यां मुखरः, ३तत्- Pred to
त्वम्। Here the दुन्दु compound is an evident violation of
the inle "अल्पाचतरम्', but as Panini himself violates the fule
in "लक्ष्मणहेत्वोः क्रियायाः" and "समूद्रानादधः, 50 such occasional
violations are tolerable. See also Malli and notes thereon
If the compound be otherwise analysel-तोयोत्सर्ग स्तनितम,
मुपसुपा-। तेन मुखरः etc.-then this diffeulty of grammar does
not at all arise but then तोयीत्सर्ग 1s not emphasised.
13. मा स्म भूः-For gram and deriy, see under-"विसुखो
मा स्म भूरूज्जयिन्याः"-SI. 27. The reading मा च भूः is better
for च well cenmects the verb दर्शय,and भूः । cp. “मा च भूरिति
चकारो दर्शय इति क्रियया सेवासमुण्यार्थः-दक्षिणावर्त्तनाथः ।
14. Voice-उर्बी दर्यताम् त्वया मुखरेण मा भावि ताभिः
विलवामिः भूयते।
40. Rest is assured to the cloud.
तां कस्याञ्चिद्ववनवलभौ सुप्तपारावतायां
नीत्वा रात्रि चिरविलसनात् खिन्नविद्युत्कलत्रः।
दृष्ट सूयें पुनरपि भवान वाहयेदध्वशेष
मन्दायन्ते न खलु सुहृदाममयुपेतार्थकृत्याः ॥ ४० ॥

·, . S1. 40.] मेघदूतम् १४३ Prose-चिरबिलसनात् विनविद्य त्कलत्रः भवान सुप्ताराबतायां कस्या- ञ्चित् भवनवलभौ (गृहाच्छादनोपरिभागे ) तां रात्रि नौवा सूर्ये दृष्ट पुनरपि अवशेष वाहयेत् । सुहदाम् अभ्यु पेतार्थकृत्या न मन्दायन्त खलु। Beng,-वियूवन र काबीन विशद का कार হই, সুতবা তুমি, গৃহাচ্ছাদনেব উপবিভাগে সেগ'নে পা বা ৭৯ নিদ্রা যাইতেছে তথায় সেই রাত্রি গাপন কবি। পুনবায সূৰ্য্য উঠিলে অবশিষ্ট পথ গমন করিবে। বন্ধুগণৰ কাৰ্যকৰণে প্রতিজ্ঞা কবিয়া কেহ বিলম্ব কবে না। "Eng-Having, passed that mght on some house-roof where pigeons aie asleep along with your lightning-wife fatigued through constant shwing, you, the sun having usen again, will traverse the remaining path Men having undeitaken enands of friends do not indeed tury San| -तामिति। 'चिर विलसनात्' स्फरणात. 'खिना विद्य देव कलत्र” यस्य सः भवान, सुप्ताः पाराबताः' कलरबा यस्यां, विविक्तायामित्यर्थः ["पारावतः कलरवः कपोतः' इत्यमरः ], जनसञ्चारः तत्रासम्भावित एव इतिभावः। 'कस्याश्चित भवनबलभौ गृहाच्छादनोपरिभागे इत्यर्थः ["आच्छा- दनं स्याद्वलभी ग्रहानाम' इति हलायुधः ] 'तां रात्रि नीत्वा दृष्टे सूथ्य" सति दिने सति इत्यर्थः । पुनरपि अध्वशेष वाहयेत.। तथाहि-सुहृदा' मित्राणाम 'अभ्यु पेता' अङ्गीकूता 'अर्थस्य प्रयोजनस्य 'कृत्या (? कृत्यम ) क्रिया यः ते अभ्युपेतसहृदाः इत्यर्थः [ सापेक्षत्वेऽपि गमकत्वात. समासः। “कृत्या क्रिया देवनयोः काय स्त्री” इति यादवः ] “न मन्दायन्ते खलु' न मन्दा भवन्ति हि, न विलम्वन्ते इत्यर्थ: [ "लोहितादि डाच्भ्यः क्यष्”। “वा क्यवः" इत्या- त्मनेपदम] 1. Han etc.-afy is top of house-roof, See Mallı, HITRI वलमिः ६तत -- तस्याम । अधि मी। In this sense of वलभि cp. "सौधान्यत्यर्थतापात बलभिपरिचयये षिपारावतानि"-Malarvinatram 2. सुप्त &c.-पार आपतति इति पारावतः or पारापतः (पचायच )। पृषोदरादित्वात् पल कः । स्वपाक कर्तरि-सुप्त slepping, सुप्ताः पारावताः - ·१४४ मेघदृतम् [SI. 40. यस्याम - तरसाम। Qual भबनवलभौ। The epithet suggests quietness of the place , hence good sleep is assured there. 3. चिरविलसनात-चिर विलसनम्, श्या तत -by “अत्यन्तसंयोगे च'। तस्मात् । हेतो ५मी। 4. खिन etc. - खिद+क्त कर्तरि = विन्न tured, बि विशेषेण द्योतते इति वि+द्य त+कृिप कर्तरि विद्य त् । बिदुयदेव कलत्रम, कर्मधा। खिन्न' विदुयतकलत्रमस्य, बहु-1 Qual. भवान । For your wife's sake you must take rest 5. सय्ये-सरति इति सक्यप -सूर्यः Sun. निपातनात साधुः । तस्मिन । भावे भी। 6. पुनरपि --Malli connects it with वाहयेत् । 7. भवान-भातीति भा+उवतु कर्तरि-भवत you. सः। Nom. to वाहयेत । Its fem 1s भवती। cp "भवतीनां सूनतया गिरा"-Sak There is another भवत् (भू+शत ). but the fem, of that is भव-जी। 8. वाहयेत-बह+णिच. लिङ् ( बिधौ ) यात। Nom. भवान् । वह +चिण means to pass', cp-'नरपतिरति वाहयाम्बभप त्रियामाम" -Raghu 9. मन्दायन्ते - मन्दा भवन्ति इति मन्द+क्यष-मन्दाय (नामधातु) +लट अन्ते-मन्दायन्ते tarrying. Nom, जनाः understood. मन्द being included under लोहितादि class it takes क्यष (चूयर्थे ) by the rule " लोहितादि डाच्भ्यः क्यष"| Here मन्दायन्ति is also correct, for that is optional by Car 9979:"I 10. खलु-The word here implies अवधारण (cert'unty ) cp. "प्रवृक्तिसाराः खलू माद्दशा गिरः"-Kirat I. 11. सुहृदाम - सुशोभने हृदयमेषाम् इति सुहृदः friends तेषाम् । शेषे षष्ठौ। The word is connected with अर्थकृत्य, hence its separation from.- ·SI. 41.] मेघदूतम् १४५ the compound is not justifiable. But the connection being obvious समास is allowed by- 'सापेक्षत्व ऽपिगमकालाव समासः' 1 सुखद in the sense of मिव is irregularly formed by the rule सुहद्दुहदी मिवामिवयोः' । 12. पापेत etc -पभि+उप+:+क कर्मणि= अापेत accepted. पर्थस्य ( प्रयोजनस्य ) कृत्यम् दतत - प्रभुपेतम् अर्यकत्यम् यः ते, बहु-I Adj. Qual. 79: undouslood. 0.-t may be taken us ar adjective used substantively' cp 'विशेषणमावस्योगो विशेष्योपपत्ती' Vamana कन क्यप भाबे कत्य work Malli uses कथा in fem. But it is a rare use 13 Voice विद्वाकानव ण भवता अवषि' वायत। अभापतार्थवन्य . जन. न मन्दाय्यते । 4I The cloud is to avoid obsto uction to lovers, तमि.का.ले नयनसकिल योषितां गिडताना शान्तिनयं प्रगायिभितो वम भानोम्त्यजाशु । प्रालया कमालवदनात् ऽपि हरी नलिन्दा: प्रत्यावृत्तात्वयि करधि पाटनल्याभ्यसूयः ॥ ११ ॥ Prop ---मा : काले प्रगयिभि पगिना योषिता नया मलिन शान्ति नेयम अतः आशु भानो टमधज । मोऽधि (भानर प) निना कमलबदनात् प्राग्न या (हिमा श्रत प्रत्याान (प्रत्यग :| यि करधि ( मति ) अनल्याभ्य सूयः स्यात्। Beng- मोसमास नमनाना অবসান কবিবেন, সুতরাং তুমি সত্বর সূর্যের পথ ত্যাগ করিবে। সূর্যও নলিনীর কমলৰূপ বদন ত হিমৰূপ অশ্র অপহরণ করিতে সমাগত হইবেন। তুমি তাহার বর বধ করিলে তিনি বৃদ্ধ হইবেন। M-10 ·२४६ मेघदूतम् [SI. 41. 11 O Eng – At that morning hour the lovers are to put an ond to tears of women (angry through infidelity); therefore quickly go away from the path of the sun. The sun too is come back to remove tears of frost from the lotus-face of wuni ( the lotus-plant. If you obstruct bis rays ( bands ) he would be highly incensed Expl -The cloud must not cover the sun morning for then morning not being known, lovers will not try, o pacify the afogar affe their hours of Quarrel will be prolonged And the sun too in that cage will be denied the privilege of pacifying his spouso the नलिनी। Sanj-तमिनिति । 'तम्मिन्काले' पूर्वोत सूर्योदयकाल 'प्रणयिभि' प्रियतमः 'खण्डिताना योषिता' नायिकाविरुषाण [जानेऽन्यासमाविकते खण्डितष्यीकषायिता' रति दशरूपकम्] 'मयनसलिल शान्ति नेय' नेतव्यम् [नयतिईि कर्मक'अतो हेतोः 'भानो: वत्मत्यज तस्थावरको मा भूरित्यर्थ । परे अनिष्टमाचष्टे - 'सोऽपि मानः, नलिना . " जानि यस्याः सन्तीति 'नलिनी' पद्मिनी तथा खकान्तायाः 'कमल' खकुसुममेव 'a नं तस्मात 'प्रालय वह 'शमयिनु' प्रत्यावृत्त' प्रत्यागत 'नो न्तरगमनात खगितात्वम् इत्याशय' 1] तत त्वयि कगन्' शून् रुणीति कर न 'कप् ] तस्मिन् 'कररुधि' मति हम्नरोधिनि सति इति च गम्यत [ 'वलिहस्तांशव कग' इत्यमर ] 'अनल्याभ्यम्य.' अधिकविषः स्यात् । प्रायेण रक्छाविशेषविधा वगषो षश कामिना भवतीति भातः । किञ्च 'बभाग बाक मौशानं बिना ष्टि यो जन' । अयासि तस्य नश्यन्ति रौरव च भवेदध्रुवम्' इति निषधात काहानिविषाति इति ध्वनि ॥ Notes on Mallı The sense ig-afaat will also become a afwa afari for bor husband wig boing abroad so long 2 The sense is, generally the lovers get angry through obstruction of of their desires moreover, the implication is that (in [नलिन्याश भत ·S1. 41.] मेघदूतम् that caso ) you will fail in your mission for there is the saying "one who enrages the Brahman, the sun, Siva or Vishnu loses his good, surely then he attaing the Hell, called रोर। on Charcha. 1. faqa-Refers to the morning following tho night. अषि मौ। 2.सहितानाम्-खपिता योषित, is one who i angry account of infidelity on the part of her lover. See दशरूपक quoted by Malli 3. नेयम्-नौ+ यत्, कमणि। चनुतकर्ता 1s प्रायभि: । The root नो Is दिकमक, the two कमs here being (1) नयनसलिलम् (anect), and (1) शान्तिम् (Indirect), The dictuma being 'न्याद, प्रधान' here the प्रधानकम - नयनसलिलम् becomes voiced in the कम बाच्च । 4 त्यज - ताज+लोट हि Nom. त्वम् understood. ततयाज, पताचीत । 5, पालेयामम्-..प्रालय Is frost. x+ लो ' अच, भावे - प्रस्नयः destruetion. प्रलये भवमिति प्रलम+अण - प्रालयम् frost. Here the forin 1s प्रालय and not प्रालय as was expected, the ruly boing 'कैकय मिवयुमलयानां यादेरियः'। उस or अश्व is tours. प्राग्नेयमेव असम, मयूरन्य.सकादिकर्मधा।- सत | Obf of हतम् । b कमन्नवदनात - For समास see Maili अपादाने ५मी। 7, नलिन्याः-नलिन 1s lotus flower, तानि मन्त समाः इति नलिन +जान मत्वर्थ + डीप -मलिनी the whole lotus plant. तस्याः । शेष दृष्ठी, related to कमलबदनात । नलिनी 1s represented us sun's spouse In this sense of नलिनी, cp 'सरगज इव विश्वसपद्मिनौदलयाम्'-Kum. 'नितापमा नलिना' ante, 'म पर्वताय नलिनी प्रगति Mrichhakatika.

·१४६ मेघदूतम् [SI.42 8. प्रताडत्त'- प्रति + + sata कम गि। Nom स.। गतार्थ त्यात वारिताः। 9. कररुधि-कर rays. तान् रुगडी त कर+ध+किप कसरि कररुष । मस्मिन् । Pred. to त्वयि ( which had भाबे ७मी)। By कर there is also hint to हस्त । See Malll 10 अनल्प &c. अन्यथा apgor अल्प little न अल्पा २NI great नज तत-ताशौ अभ्यसूयायस्य, वहु-1 PM to स । 11. स्यात --अम लिड, (विधौ । यात् । Non स: । अस्ति, आमौत अभूत । 12. Voice-प्रणयिन. . नयेयु नयेयु ताज्यताम् त्वया ..तेन प्रताडत्तम् . अनल्याभासूर्यन भूगन । 42. The clhud as to please the river गम्भौरा गम्भीरायाः पयसि सरितश्चेतसीव प्रसन्न छायात्मावि प्रशाति मगो लत त प्रवेशम् । तस्मादस्याः अनुदविशदावहसि त्वं न ा- न्मोधोकर्तुं चटुम्लगमारोहर्तनप्रक्षितानि ॥ ४२ ॥ Po, ---गनोगया. मरित: प्रान वेतमि इपयम कृतिमुभग ते शयामा अमिन नपखते। तम्मा । कुन मान्दाति प्रथा चटजशफरोहत नवितानि त्वांत मोधोकन न अहसि । B005,-छादा ना ना, ख.45नि कान তোমার স্বভাবসুন্দর উজ্জল আত্মাও প্রবেশলাভ করিণে। সুতরাং शाय ना बावजश्न कविश्रा डा ३५८५१ ६. ७ नमी उतमान- রূপপ্রেক্ষণ বিফল কহিবে না। Eng.-Even your lustrous stli, beautiful by nature will lind joveso luto the clear water of who livor Gambhir a as unto u clear mind. Then through self-control it does ·[ Sl. 52. मेघदूतम् १४८ not behove thee to render fruitless ber lily-white looks in the shape of gambols of Safari fishes Expl --The Gambhira river as a gifrant will be captivated by yon and she will then cast wistful eyes on you At that time you must fulfil her wishes San].-गम्भीराया इति । 'गम्भौरा नाम सरित', उदाग मायिका च ध्वन्यते 'तस्थामअनुरक्तत्वात दोषरहित चेतसि दव पतिनिमल पयसि प्रकला खभावन सुभगः सुन्दर. ['मुन्दरे अधिकभागा च दुर्दिनेतरवासरे तुरीयाशे श्रीमति च सुभगः' पति शब्ण ] 'a' तव छाया चामौ पात्मा च' सोऽपि प्रतिविण्वशरीरच 'प्रवेश लपस्यते । साक्षात प्रवेशमनिच्छोर प्रति भावः तस्मात छायाद्वारापि प्रवेशावश्य- म्भाविवात असा गम्भौराया. कुमरबन (2) "विशदानि' धवलानि 'चट लानि' शीघ्राणि- शफगा मौनानां 'उहत नानि' उपमु गठनानेाव प्रक्षितानि अवलोकनानि [ 'विषु. स्वति चट ल शीघ्रम्' इति विश्व ] एतावदेव गम्भौगयाः अनुरागलिङ्गम्। यति धाष्टयात व्यात्यादिति यावत 'मोचीकत' विफन्नीकत्त' 'नाई सि' नानुरना विप्र- लब्धन्या इत्यथ । [धृत लक्षणन्तु विभाति नित्य दयितामइम्पामतिमन्दरः । अञ्चत्यरतो यवन रतां धौ विमुञ्चति- इति ] ॥ ४२ ॥ Charcha. 1 गम्भौगया:-गम्भौग Is the nange of a river at Malwa. Qual सरित: ( which has शे षष्ठी)। 2 प्रसन्न चेतमि-प्र। मदन कतरि-प्रसन्न cleat तस्मिन् । Qual both qafe anni qafoi It is natural with poots to compare the clear water with a clear mind, ep. 'सप्तमौन इव इद:'- Raghu I. 3. कायात्मा-छाया चामौ पात्मा च, कम धा-1 The cloud is no better then an image, bence it 1. called @TOLAT I fa implies गर्दा (disregard ) here.-'गहासमुभयाशाप्रश्नसम्भावनाखपि'। The sense is though शयात्मा, (disregarding this state) you will gain access into her (the river ). - ·मेघदूतम [81.42 4. प्रजन &c. मुभव beautiful. E+ तिन् भावे प्रल naturer मलतया सभगः, श्वत - प्रकादिवान, बतीया। Qual. छायाया। 5. लपखते-लम बूट स्वते । Nom. शयात्मा। 6. कुमुद &c. कुमुदानि व विशदानि, 'उपमानानि सामान्यवचन:' पति समासः | Qual. प्रचितानि। Malli's कुमुदवन विशदानि is rather unsound.afa can not be got without a faiar the role being 'मन तुला किया चेहतिः । The epithet suggests clear and sincere looks (of a lover ). 7. 019-Malli renders as-18]ą i This is not sound for qय्य' 1s rarely used in this sense. Better take in its literal sense "through self-control.” She is loving you, but don't control yourself away from her. ती ५मौ । 8 मोधोकतुंम्-मोघ fruitless चमोघानिमोघानि कत्तु महति मोचन चिव (पभूतत्वाव+क+तुमुन् । 9. चटुल &c.-शफर 1s a kind of small fish that jumps on the surface of waters उद+त + लुाटभावे-उान gambol. अफराणाम् उत्त'नानि, बतत - चटलानि (शोघ्राणि) शफरोब नानि कर्मचा- w+ क नपुंसक भावे प्रेक्षित seeing, look चटुलशरोरत्त'नानि एक मचिनानि, मयूरज्यसकादिवत कर्मधा- तानि । Obj. of मोघोकत म्। 10-Remark-lt is, as remarked before (see ante) natural with poets to compare rivers to ats! Here rapidly darting fishes are the glances of the river. Thus female beauty is everywhere in Sanskrit literature &88igned to rivers, ep 'सं तबार सैकतवनौरभितः अफरोपरिकरितवाराषः । पलितासखौरिव बहनधना सरनिबगामुपयती सरितः ॥" Kirat. - ·[SI. 43 मेघदूतम् ive 43. The cloud oant leave behind the river, the loving नायिका. तस्याः किचित्करतमिव प्राप्तवानीरथाख त्या नौलं सलिलवसनं मुतारोधोनितम्बम् । प्रस्थान त कथमपि सखे लम्बमानस्य भावि तास्वादो विकृतजधनां को विहात समर्थः ॥ ४४ ॥ N. B.-The sloka is indelicate, so we give Prose and Malli only (The Reading #igvig' 10': will be better in sense here ]. Prose-१ सखे, प्राप्तवानौरशाखम् (पतएक) किञ्चित करवि मुक्तरोधी- नितम्ब नौ सम्या. सलिलमसम हत्वा लम्बमानस्य ते प्रस्थान कथमपि भावि । घाताखादः का विश्लजचम राहातु समर्थ:। Sanj-तस्या इति । सखे, प्रामा वापौरशाखा' वैतसशाखा बैन तनयोक्तान पतएव 'किच्चिा' ईषत् 'करत' हस्तावलम्बितमिव स्थित मुक्त: 'रोधः' बटमेव "नितम्वः' कटक: येन तनयोताम् ['नितम्ब. पश्मेि योविभागऽद्रिकटके कटौ' इति बादवः ] 'नौल' कृणवर्ण' 'तस्या' गम्भौगया: सलिलमेव क्सनम्। नीलाम्बरधारक विरहतापनिवारणमिति प्रसिबम। 'हत्या' अपनीय 'लवमानस्य' पौतमलिलभरात बम्बमामस्थ, पन्यव नघनारुटस्थ'ते' तव 'प्रस्थान' प्रयाण 'कथमपि कच्छ भावि । बाबतुमाह-जातेति । 'ज्ञाताखाद' अनुभूतरसः 'क' पुमान् 'विकृत"प्रकटौ- बत 'जघन" कटिः ततपूर्वभागोवा यस्याः ताम् ['जघन स्यात् कटौ पूर्वौषिभाना- परांश्यो' इति यादव: ] 'विहातु ' व्यक्त 'समर्थ.' न कोडपीत्यर्थः ॥ ४२ ॥ Charcha. 1. Remark-The cane plants on the river-banks banged on the water and almost touched them. Hence the cloth in the shape of water was as if touched by the hand of the cloud. 2. भावि-अब भविथति रति भू णिनि कतरि भविषादय कौर-भाषि shall be. Nom प्रस्थानम् । यदा-भुवः पर निर्मित बत ।

·) १५२ मेघदूतम् [81 44. / 44. 44. Favourable wind attends the oloud. त्वविष्यन्दोच्छ सितवसुधागन्धसम्पर्करम्यः स्रोतोरन्ध ध्वनितसुभगं दन्तिभिः पीयमानः नौचैर्वास्यत्युपजिगमिषोर्देवपूर्व गिरि ते शोतो वायुः परिणमयिता काननोदुम्बराणाम् .. २.५ ॥ Prose. -त्वनिष्यन्दोच्छ सितवसुधागन्धसम्पर्क रम्य. दन्तिभि. खोतरन्ध, ध्वनित- सभग पौयमान: काननोदुग्वराणां परिणमयिमा शीतो वायुः देवपूर्व गिरिम् उपजिग- मिषी. ते ( तव सम्बन्ध ) नीचैः वाम्यति ( वोजयिषाति ) । Beng-তােমার ধারাপাতে উজ্জীবিত পৃথিবীর গন্ধেতে রমণীয়, হস্তগণকর্তৃক নাসাৰন্ধেব ধ্বনিসহকারে আম্রয়মাণ, বনডুমুর পবিপক রনিনিত্তভুত শীতল বায়ু, দেবগিরিতে গমনেচ্ছু তোমাকে মৃদুভাবে বীজিত করিবে। Eng-On you, wishing to prococd to Devagiri, the wind will blow slowly--the wind that is charming owing to contact with the smell of earth refroshed by showerg, that is hoog pleasıntly enjoyed by elephants with the sound of thou nostrils and tbat causes ripeness of wild igs. San] -त्वदिति । 'त्वनिषान्दैन' तब दृष्टया उच्छमिलाया' उप हिताया 'वसु- धाया' भूमेः 'गन्धस्य सम्यकप रम्यः । सुरभि. इत्यर्थः। स्रोत शब्देन इन्द्रियवाचिना वरिषो घ्राण लक्ष्यते [ 'मोवोऽन्य वेगेन्द्रिययोः' इति किण्वः ] 'मोनोरन्धषु-' नासायहरेषु यद वनित" शब्दः तेन समग' यथा तथा 'दन्तिमि.' गाः 'पीयमान.' वसुधागन्धलोमा पाघ्रायमाण इत्यर्थ । अनेन मान्दामुच्यते । 'काननेषु' बनेष उदुम्ब राण' जब फलानाम ['उद्बरो नम्व फलो यज्ञाको हेमदुग्धकः इत्यमरः ] परिणम- यिता' परिपाचयिता ["मिना ख.' इति ख. ] 'शौतो वायु. देवपूर्व' देवशब्दपूर्व गिरि देवगिरिमित्यर्थः । उपनिगमिषो. उपगन्तुमिच्छोः [गमेः सबन्नात उपत्ययः ।' तब नौः शनै: 'वाभाति वा वीजविषाति इत्यर्थः । सम्बन्धमाविषक्षायां षष्ठौ । देवपूर्ण गिरिमिन्यव देवपूर्व त्वगिरिमब्दस्य न तु सशिनः तदर्थ सा । संज्ञायाः सचिवा- ·IS 44.]] मेघदूतम् १५३ use of Ap- भागत भवचावचम दोषमिहुरालद्वारिकान वदुतामिकावलाम्-'यदवाचामा वचनम् पवाचावच ' हितसं इति। समाधान तु देवशब्दविवितेन गिरिशब्देन शब्दवरेण अर्थः मेव पगतनयोग्य देवगिरिः सत्यति रति कथंचिय सम्पाद्यम् ॥४४॥ Notes on Malli 1. Here in देवपूर्व गिरिम्, the word देव precedes गिरि and not the object of which it is the name (fen), Thus the moft which stands for the word only, can not be used as designating the object. Yet it is so used Hence the rhetoricians say that here there is the defect of thought known as प्रवाच्य-वचन | Thus the Ekavali Bays "the word in a sense it cannot express is वाच्यवा'। In such (iloos the possible solution should be that the word foft qualified by the word & points by al in the matter of अर्थ applied to something restricted to शष्ट only, to देवगिरि to be gone by the cloud. Charcha 1. त्वनिषाद etc नि स्यन्द धन भाबे निषान्द rain "विपर्याभिनिभ्य. स्यन्दरमाणिप-" इति पाक्षिक गत्वम्। उद+यस क कमणि उमित enlivened. Swollen. तव निषान्द', तत - तेन ससिता, श्तत - साहशी वसुधा-कम था। तस्याः गन्ध , (तत -। तस्य सम्पकः ( contact ). हसत- । तेन रम्यः, ३तत् । Qual. वायु | The epithet suggests सुरभित्व of वायु 1 Downpour scents the earth, op 'गन्धप धाराहत पन्वलानाम् &c."-Raghu. 2. पोतो &c. By चोतस here प्राण (nose ) is referred to See Malli. सोतम: रन्धम, (गत । तस्य ध्वनितम्, (सत । तेन सुभगम, तित । तत. यषा तथा। Adv. Qual. पंप्यमानः । Out of joy for the good sinoll of Earth, the elephants made sounds with their nostrils. 3. पीयमान.-पा+शमच, कमणि । Qual पायु:। In making sounds the olephants drank in wind.

·no १५४ मेघदूतम् [ 81.45 4. नौ: An पचय meaning lowly'. Adv. Qual. वासति । This suggests मान्दा of the वायु. hende the wind was favourable to ourney. 5. वास्त वा लट स्खति । Nom. बायुः । 6 उप &c. उपगन्तुमिच्छोः इति उप+गम सन् उउपजिगमिषु. । Qual. ले। ते has सम्बन्धविवषया (छौ। 7. देवपूर्वम् देवः पू: पस्य, बहु। Qual. तम। Here r" Pa discussion of Malli, seems to me to be uncalled for. It would have been relevant if the poet bad said Saga: forft: qåoi, in that case qia - the thing mountain cannot be देवपूर्व गिरिः। The mountain's very name is देवपूर्व गिरिः । This is what the poet says here by-देवपूर्व गिरिम् उपनिगमिषोः ( going to गिरि with देव preceding it ) Thus there is absurdity in this Malli perhaps recogaised this for in Sisupale under हिरण्यपूर्व कशिपु प्रचचते (canto 1. Sl. 42)- 'विशेषचाव--य देत्यमुहिश्य 'हिरण्यपूर्व कशिपु प्रचचते संज्ञान प्रयुज्यते । Also see 'धनुरुपपदसब वेदमभ्यादिर्दश" Kirat 8. परिणामयिता-परि + नम+विच,+च कत्तरि= परिणमथिता ripener Qual. वायुः । 'मिता ख.' इति इख. | Here the affix is u and not a hence 'न लोकायय निष्ठाखलयं तमाम' does not apply and spply and we get कर्मणि षष्ठी in उदुग्वराणाम्। वायु is thus उमरगन्धयुक्त too. 9. Voice.-..-रमाण . बीयमानेन . परिणमयिवा बाखते.. 45, Cloud's presence will delight Skanda's peacock there. तव स्कन्द नियतबसति पुष्पमधीलतात्मा पुष्पासारैः सपयतु भवान् व्योमगङ्गाजला:। AP ·cl-rAS SI.45 ] मेघदूतम् १५५ रक्षाहतोनवशशिभता वासवीनां चमूना- मत्यादित्यं हुतवहमुखे सम्भूत तहितिजः ॥ ४५ ॥ Prak-तब नियतवसति स्वान्द भवानपयतु [You will at Devagiri shower Skanda, & permanent settler there ). whereby shall I shower him? योमगाजखाद्र: पुष्यासार. अपयतु [why, you bathe him with showers of flowers wet with water-parti- Le Divine river Mandakini). Is it possble with a oloud ? पुष्पमघौलतामा भवान् [You are कामरूप , so you turn inta such a cloud as will shower flowers only). But why this honour to Skandar तत, नवधि भता हुनबहमुख सम्भवम् पत्यादित्य Coti ft (Skanda is but the poworful all-surpassing evergy of Siva, the crescent-moon-bearer, Siva cast his Beed unto Fire. And from this seed sprang Skanda. Hence he deserves worship] Had Siva any misson in this ? बामबीना चमूनां रचाईतोः सम्भवम् [Siva cast his seed in fire to produce Skanda only to save the army of Indra from the oppression of the Demon Tadaka. Honce Skanda is not an ordinary persona ge] Prose.-तब ( देवगिरी ) पुष्पमेघौलतात्मा भवान् नियतबसति स्कन्द व्योम. महाजलाः पुष्पासार: सपयतु । सन. ( स्कन्दः) वासवीनां चमूग रचाईतोः नाशिमता हुवाख सम्म तत् पत्यादित्य तेज. हि । Beng-সেই দেবগিরিতে পুষ্পবর্ষণশীল মেঘের বিগ্রহ ধারণ করিয়া নিয়তবাসী ভগবান স্কুলকে (কার্তিকেয়কে) তুমি আকাশ-গল। মন্দাকিনীর জলসিক্ত পুস্পধারায় স্নান করাইবে। সেই স্কুল, ইলে সেনার রক্ষার জন্য শশিভূৎ শিবর্তৃক অগ্নিমুখে নিক্ষিপ্ত তেবটে। এই তেজ প্ৰাবে শদিত্যকেও সে অতিক্রম করে। Eng. There at Devagiri you assuming the form of a ·मेघदूतम् [ SI.45 flower-pouring cloud, bathe Skanda (Kartikeya) the permanont settler, with showers of flowers wet with waters of the heavenly Ganges (Mandakini). He is indeed the sun-surpassing onergy cast on the mouth of Firegod, by Siva ths bearer of new lunar digit, for the protection of Indra's army. - Sany - तब ति । तव देवगिगै 'नियता वसतिर्यमा नित्यसनिहिमित्यर्थः । पुग किल तारकाख्यामरविजयसन्तुष्टःसुरप्रार्थनावशात, भगवान् भवानीनन्दन. Th दो 'मित्यमिह सह शिवाभ्यां वसामि ति उक्ता तत्र वसतौति प्रसिद्धिः 1 । 'स्कन्द कुमार स्वामिन पुष्पा मेघः पुष्य मेघः । 'पुष्पमेधौलतात्मा' कामरूपत्वात पुष्पवर्ष कमेघौलत विग्रहः सन् 'व्योमगङ्गाजला: पुष्पासारः 'पुष्यसम्पात: ['धारासम्पास पासारे इन्यमरः ] 'भवान् खयमेव 'सपयन, खयं पूजायाः उत्तमत्वात हति भाव: 2 [तथा च शम्भ रहस-'खयं यजति चेहवमुत्तमा सोदरात्मजः मध्यमा याजयत भतारधमा थाजक्रिया' पति ] । स्कन्दसा पूज्यत्वसमर्थनेन पर्थेन अर्थान्तरं न्यसाति रक्षेति- 'तत' भगवान् स्कन्द इत्यर्थ: [विधेयप्राधान्यात नपुंसकनिर्देश] वासवमा इमा वासव्यः' ['तसादम्' इत्या 'A'] तासां वासवीनाम' ऐन्द्रौनांचभूना' सेनानां रचाईतो. रक्षार्थ 'नवशशिभता' भगवता चन्द्रशेखरणा बहतीति वह [पचायच ] इतमा वह. 'सवा ' वहि. तसा मुख सम्भत” सञ्चितम् श्रादितामतिक्रान्तम् 'पत्यादिताम्' 'तादयः कान्ताद्यर्थं दितीयया 'इति समास: ] 'तेज, हि साक्षात भगवती हरसाव मूर्तन्तरम् इतार्य: । अत. पूज्यमिति भाव. । [मुखग्रहणन्तु शुद्धत्वसूचना पम्। तदुत' शम्भु रहसा-'गर्वा पश्चात दिजसमावि-योगिना इत् कवचः। पर प्रचितम विद्यात मुख' स्त्रीवहिवाजिनाम' 31 ॥ ४५ ॥ 1 The tradition is that formerly being glad at his victory over the demon Tadaka and being requested by gods, Lord Skanda son of Bhavani promisod to livethero at Doragiri saying "I willal ways live here with Eiva and Durga" 2 The sense is worship by one's ownself is the best. 3. By मुख in इतवमुखे purity is indicated. Thus it is said inभरहस्य-The latter half of cow. the teet of a Brabman, the mind of the ·-S1.45] मेघदूतम् १५७ SO yoging, words of poets and the mouths of females, horses and ire are very pure." [ "A" - बासब being a r word should take in this sense, some suggest पप in the sense 'सास्य देवता'herot or बस is इन्द्र, सस्य इयम् इति बसुषण बासब then डोप] 85—Refers to afufti पधि मौ। Deriv ante. नियतवसितम्-नि+यम-क करि नियत fixed. नियता वसतिरस्य बहु । तम्। Qual, स्कन्दम् । सन्द 1s another name of कानिया He is also called शग्जम्मा (see ante)| For the reason of his permanent residence at देवगिरि, see Malli and notes thereon. 3. पुष्पमेघौ .c.-पुष्पाण मेधः, हसत-1 पुष मेघ will be a cloud showering flowers only. पपुष्पमेष. पुष्पमेधः हामः ति पुष्पमेध +चिव++त कर्माणि= पुष्पमेधोकत। तारगः पात्मा ( खरूपः) अस्य बहु- Qual.भवान् । 1. पुप्पामार -पुष्याणाम् आसार. ( धारापान ) तित- । ..। करण ३या। 5. मपयन-मा+पिच लोट तु! Nom भवान् । मापयतु 1 also correct, but when preceded by wuy eyka theic is nu fara -witness अनापयति। Tbe गणसव 19 'ग्लाखावनुनमा च । 6. व्योम & व्योमगडा 1 बाकाशगङ्गा 1.0 मन्दाकिनी। यामग- डा जलेन आर्ट', ३तक- है (Qual, .प्पासा. I Skanua desolved worship for he way as good as शिया See lalli 'मानात भगवत' पुजाम्। 7 रचाईनी:-See विश्राम हेतो. (s1. 25 ) ईतो ५मो or प्रीव ४ो । 8. अन्यादिन्यम्-For Rमास Bce Malli. Qual तैना 9. a &c.Deriv. Mallı, sf On Thio allusion is-- कात्तिकेय was born of the semen of Siva The lord cast it on fire-god, but she was too weak to bear it transferred it to Divine Ganges, Thence sprang fa 2 | The seed of - ·मेघदूतम् [S1.46 Siva is also said to be cast in a forest of sara grass. it was swallwed by the six afa'atts and each gave birth to a male child These six combined formed one baving six beads and twelve hands. He as the commander of Indra's army defeated and killed Taraka. See also Malli's quotation from Ramayana under 'सरसरिदिव तेजोनि. तमयम"-Raghu II.sl 75. 13 सम्भतम-सम+भक कम नि , Nom. Is नवशिमृता । Qual. तन.. / 11. तत-विधेयप्राधान्यात क्रीवत्वमा Refers to स्कन्दा cp. 'तबाउ- भावोऽयमवैदियन्मया &c'-Kirat I. sl. 6 12. हि-पवारणे ( certainty) पव्वयम । 'दि तावधारी इत्यमर. 13, Voice,-वसतिः स्वन्द ...कतामना भवता सपात्तामा तेन.. सम्भलेन अत्या'दतान तेजसा मूयते . । 46 Propitiate Skanda at Devagi i. ज्योतिले खावलयि गलितं यस्य वह भवानी पुत्रप्रना कुवलयदलप्रापि कर्ण करोति। धौतापाङ्गहरांशरुचा पावकेस्तं मयूर' पश्चादद्रिग्रहणगुरुभिः मर्जितैनत्तयेथाः ॥ ४६ ॥ Prose.- जयोतिल खापलाय गलितं यमा (मयूरसा) वह भवानी पुवर्भमा कुवलयदलमामि को करोति , हरमशिनचा धौतापात पावके. (वन्दसा) तं मयू में पश्चात, पद्रिग्रहणगुरुभिः गर्जित: नयेथाः । Beng-যে ময়ুরের উজ্জ্বলবেখামণ্ডলযুক্ত এবং পতিত পালক (ব) দেবী ভবানী অপত্যমেহবশতঃ নলপদ্মশােভিত কর্ণ গ্রহণ করিয়া থাকেন, শিবের শিশুকিরণ ধোপাজ কাঙিবেয়ের সেই ময়ুরকে তুমি গিরিগুহার প্রতিধ্বনিতে দীগর্জন দ্বারা তি করিবে। ॥

·ISI. 46 मेघदूतम् . " Eag Afterwards with umblings prolonged through rever beration in mountains you will make Kartikey'. peacock dance on-peacock whose outer eye-corners are illumined by the ray's of Siva's crescent-moon and whose ast-off plumas having circles of lustrous lines Bhavani wears out of filial affection on her ears already decorated witl rtals of blue-lotuses. San].-जोतिरिति। 'जोतिषः जस सा.' राजयः तामा 'वलय" मण्डल ययातीति तथोक्त गलत" बष्ट नतु लोल्यात सय विवमितिभाषः, तसा मय रमा बई" पिञ्चम् 'पिच्छव नपुंसक' तामरः ] भवानी' गौरी 'पुवप्रेषा' पुवान 'कुवलयमा दल' पर्व तत प्रापि टलभाजि दलाई करें करोतिविन्नान सामी] दख परिहता तत स्थाने वह धरतार्थ: । [नाथस्तु कुवलय पि' रति पाठमाह । बीपो निन्दारसरण' वा हरशशिरुचा' शिरवन्द्रिकया 'चौतापता' खतोऽपि चौकात प्रतिधवलितनेवान्तम् [ 'अपाङ्गी वयोरन्ती' इतामरः ] पावकसा पय: पपता 'पावकि" स्कन्दः ['पत अ' ] तसा त पाक' मयूरं पश्चात' पुष्पाभिषेच. नानन्तरम् 'पद्र: देवगिरेः कत्त. 'यह'गृहासंक्रमणन 'गुरुकि' प्रतिध्वाममहानि रितार्थ । गाजत: मन यथा' नृताहाय मादकभावन भगवन्त कुमारमुपासख- इति भाव । [नतं यथा इताव पणो अकर्मकान चित्तवत्का कात 'राम नेपदापवादः 'निगरपचलनाथभ्यश्च' इति पर पद वा ( तिवापरा पद' ).न. भवति, तसा ( ? तयोः ) “न पादमिश्राड यमाडयसपरिमुचितिवदवमः" इति प्रतिषधात 1 ॥४६॥ Notes on Mallı. 1, In नन यया., पात्मनेपदम् should be barred by the rule 'यो अकमकात-' (roots wbich are अकमक and have a living being as wat in the non-caugal form, 'take area in the causal forn), Or quelq should not take place by the rule 'fatto99917 ( roots having the sense of eating and moving. take पर पद in the causal form ), for those rules] are barred by the rule 'नपादमि पायम पाड.यस-परिमाचिति ·१५० मेघदूतम् [ S1. 46 बद बस.' which directs चान्मनेपद in all these cases. [N. B. -Here Malli's reading is corrupt and seems to be an interpol ation. The reading strictly should be-मत्त येथा प्रत्यव 'अणावकर्म कात-'त्यात्मनेपदापवाद पर पदं न भवति तस्य पादमि-' इति प्रतिषेधात] (See char ). Charcha. 1. ज्योति &c.-ज्यातिम् is lustre, लेखा line, circle, ज्योतिष, लेखा.। इसस- तदम्ति असा इति ज्योषिलेखावलय + इनि मत्वर्थे - जोतिलविलयिा Qual वह म । This speaks of the beauty of plumes. पुव &o-~पुत्र प्रभ, सुप सुपा तेम । इतौ श्या । 33, कुवलय ete-कुवनय blue lotus दन petal. कुवलयमा दन्नागि दसत--- तानि प्राप्नोति (धाग्यात) यस्मन् कमगि तत इति वनयदन्न 'प्र आप+णिनि कुवलयदलपापि, तत यथा तथा| Alv. Qual करोति । In this cao the epithet means-दलिन मह धाम्यति 01-प्रायोति भजन इति प्राप [ कर्तरि सिप] , दनमा प्राय इतता Qual तमान् I In this case the meaning 14- दन्नं पग्न्य ना बह पत्त । See Malli. We profor the funger twing Pos -uch किवन्त use of प्राप Isrle. Oi- tako tho whole 19 one word But then fi* luses ity forcoi 549791916 also the reallın'; licre - the epithe trutlifyins यहम् । But the roading loes not commond itsell, P1 वह 18 Horn out of पुवप्रम and not to lbs कुवलयदन- surassing heuuty. 3. धौता &c.-धौत, अपाङ्ग: अमा, वहु तमा Chal. महरमा हर मिन Inarle thaptight eye-cornersall tho mure resplendant 5. पावके -पावक ( deriv-~-Malli) 19 . name of स्कन्द for ho was in a puer top of agani See Allusion in s!- 45, मयुर was कार्तिकेय's वाहन । .

·. K , no T] বসুন 6. पहि-पा+बाट भाव यह taking' I. e., taking in she cayes. भद्रः यहवाम, इतना तेन मुर श्न-1 Qual appena: ( which bas 187). See also Malli. 7. यथाः-त+पिच्+लिज, विधीषाम् । Nom. Here Mallis quotation ot both the rules "पापकर्मचा--" and "निगरप-" is uncalled for. The rala "निगरप-" (Bea Malli ananotes thereon ) is for a roots and roots having no face in the noncaqsal form. op. "qeyfa er: सकर्मकार्थः। पचित्तवकत काच-Frti. Here is चलना doubt (in as much as por implies motion ) but it being अकर्मक its कर्ता being चित्तवत ( living), the rule "निगरप-doos not apply but the rule "01" operates here. Then the rule "up arzfa" (Malli) comes and bars both these rules directing age in the cases of these roots by the rule "पिचय"-when the action benefits thesgent. Here मृत being under the rule "दमि-takes मिनेषद by the rule "णिच" for the action will benefit the oloud. op. "वृतिवदवसाये तेभ्यःचन्तभ्यः परमपदं न भवति 'विषष व्यामनेपदभवति। सब पिवतिनि गरणाच: । दमिश्तयविषयक कार्यः। "- Karika, under the rule"न पादमि-"। 8. Voice-भवान्याः क्रियते...पीतापा: समयूर मरत त्वया । 47 The cloud is to prooced to vierat now, पाराध्य शरवणमवं देवमुखहिताचा सिद्धान्जलकणभयाहीणिभिम सामाः । व्यालम्बथाः सुरभितनयालधनां मानवियन स्रोतोमूवी भुषि परिणता रन्तिदेवस्व कीर्तिम् ।। M-11 w

·8
मेघदूतम्
81.47]
Prose.-मययमबम् एवं देवमाराय शितामा, बसवणयान बौषिभिः
(बौणयुक्त : ) सिहान् : सत्तामार्ग : सरमिवनयावना (यजख मोषधयतामहषि
सोतीमा परिणता रग्निदिवस कीनिधर्मसती नदी) मानयिष्यन् त्वंन्यावयाः ।
Beng-শরবণজাত এই দেব ঋলকে পূজা করিয়া পথ অতিক্রম
করতঃ তুমি জলকণার ভয়ে বীণান্ত সিদ্ধমিথুনগণ কর্তৃক দত্তমার্গ
হইয়া, নদীরূপে পরিণত। রাজা রন্তিদেবের গােবধজন্য কীৰ্ত্তি (অর্থাৎ
রন্তিদেবের কীত্তির পরিচায়ক নদীকে) সম্মানিত করিবার জন্য অবতরণ
করিয়া বিলম্ব করিবে।
Eng,-Having worshipped god Kartikeya, born of the
Sara forest you will traverse road-way with thy path left
free out of fear for water drops by pairs of siddhas
holding lutes. But then you will tarry to honour
Rantideva's fame due to sacrifices of cows, but now
transformed on earth into stream (i. e., the
Charmanwati river )
Sanj.- पाराध्येति । 'एने' पूर्वोत , 'शरा बापटणानि ['शरो वाणे वाण'
इति शब्दावः ] तेषां वनं 'शरवप['पिरन्तः शर-' इत्यादिना पत्वम् ] तय
भव: बम यस्य त 'शरवषभवम्' [ 'अवज्यों बहुनौहियधिकरणो जन्माधारपद..
इति वामनः । चवज्य': पगतिकत्वात् पाश्रयणीयः रत्यर्थ: ] देवं मसान्दम् 'चाराध्य'
उपास्य 'वाणिमि.' वीणावशिः [ बीमादित्वात् इनि: ] 'सिदइन्द: सिमिधुनः,
भगवन्त स्कन्दमुपवीणयितुमागत : व्यर्थः। 'जलकपभयान' जलसेकस बीणावापान-
प्रतिबन्धकस्वात, प्रतिभावः । 'मुन्नमार्गः, स्यनावा सन सचिवाध्या' कियतमध्वानं
गत इत्यर्थः। सुरभितनयाना गवाम् 'पावन' संजपनेन आयत इति तथोक्ताम्
"भुवि' लोक 'बोतोमूच्या प्रवाहरुपेण 'परिणता' रूपविशेषामापत्र 'रनिदेवख'
दयपूरपते: महाराजस्य 'कौनिम्'चर्मवस्याख्या नदौमितार्थ : 'मानयिवान् सत्करिधान
'व्यालयाः' बालबा पवार: स्व: । [ पुरा क्लि संकीरन्तिदेवख गवाख
एकल सम्म तात् रक्तनिषान्दात चर्म राशि: काचिव, नदी भवन्द । साधर्मवती
इति चाख्ययते इति ॥४७॥

·41.] Oharoba 1. एमम-पन्वादेशे दमभन्दस्थाने एमादेशः। This एन comes in बरतीया, बतायां sing. and षष्टी सप्तमी dual; the rule is “रितीया टौसमः। This एम is ordered in place of एतह as well. But wo prefer te bere, for was rather at a distant from the speaker-op 'पदमस्त सनिकष्ट समौ पतरवनितदीपम्' | Qual. देवम which is-Obj. of पाराध्य ( पा+राध, चुरादि+काप)। In the sense of पूना, राष is चुरादि generally, cp, “पाराधय सपनौकः प्रोता कामदुला सिमा-Raghu. 2. बरवब &c. -भवनम् इति भू+प मादे वाहुलकात- भवः 'birth. or भवमोवि भवः ( करि पच ।। शराणा पनम -शानभव: (जन्म) पस, बहु- Qual. देवम। The seed from which कातिय sprang was also cast in a sara forest; where the trails swallowed it. So he is un Soo Sl. 45. The rule for शरवण 18 'प्रणिरताशीपप्रचाबकार्थ खदिरपौयुवाभ्योऽसजायामपि' | Malli says here the final बहु-is न्यधिकरण and it is unavoidable in such cases. 3. उन्नहित &c.-उद+ना+त कर्मणि-उसहित traversed. उमहिवः पवा पनि बहु-1 Qual. बम् understood. 1. नल &c.-अलाना कशाः इतन- तेभ्यः भवम्, ५व तथात - ती मौ। The Siddhas teared waterdrops, for those might damage their lutes. See 'जलसेवस्य बौचाकवनप्रतिबन्धकत्वात्'- Malli 5. बीषिभिः -वीषा lute. सा पति एषामिति वीणा+नि (बीयादित्वात) = बौपिन, having lutes. तैः। Qual. सिडान्दः (which has चनुक्त कत्तरि 6. सक्तमार्गः- कपिमुक्त left. अतः मार्गः अस्य वा। Qual बम। मुक्तमार्ग: nounds well than दत्तमार्गः here ·- मेघदूतम [81.48 7. व्यालणः-वि+पालन+बिज (विपी)+चास्। Should tarry. Nom. खम्। 8. सुरभि &c.-सुरभि is the celestial cow. तस्याः सनयः त- प+लभ+व-पा+लम्भ = पालम्भ sacrifice. सुरभितमयानाम् पालन्धः- कर्मषध्या समासः । तथ्यात् नाता पति सुरभितनयालम जन+ कतरि भूते 'सुरभितनयालम्भजा issued from the slaughter, sacrifice of cows. ताम् । Qual. कौर्तिम् । The allusion ig Rantideva, king of Dassa pura is said to have killed in sacrifice mauy cows and their bloody skins heaped in a place sent orth a stream of blood which in time turned into river Charmanvati-(modern Chambal river). 9. मानयिषान्-मान+पिच पर (बटि)-मानयिषान in orderto honour. Bana by the rule 'aqufat: fwri:'- this being the cause ( 9 ) of The cloud is to tarry over the river. 10. स्रोतो .-परि+पम् + करि खियाम-परिणता । ताम् । Qual. कीर्तिम्। सोत एव मूर्षि वर्मथा -। श्या । प्रसन्यादित्वात् वतीया । See also Note 8. above. 11. रन्तिदेवस्य कौतिम्-Rantideva was a king of दयपुर। Ho was Sankriti's son and sixth in descent from Bharata. He was famous for having done many sacrifices. The मखती river being the result of his tamous cow-sacrifice, is called his aft' transformed into river. 12. Voice.-... उकितावना.. मुत्तमा मानयिषाता खया व्यालयात .. 48. The cloud will be a sapphire in the stream-necklace of the river. त्वय्यादातु जलमवनते शामिपी वर्णचौरे तस्याः सिन्धोः पधु मपि तनु' दूरभावात् प्रवाहम।

·181.48 मेघदूतम् प्रेषिष्यन्ते गगनगतयो नूनमावल्यं दृष्ठी- रेक मुहागुणमिव भुवः स्थ लमध्येन्द्रनीलम् । ४८॥ Prak-वयि नजमादातुम पवनते सति, गगनगतयः दृष्टीः भावज्यं तस्याः सिन्धी: प्रवाहम् प्रतिषाने [When you will stoop down on the river चर्मवती, tbe Siddhas &o, will lower their eyes and observe the current of this river). Is there anything worth-seeing?-स्थ लमधीन्द्रनौल भुव एक मुन्नागुणमिव प्रवाई प्रतिषान्त [ Yes , there the stream will look like a pearl necklace set with a blue sapphire in the middle, on the nock of Lady Earth ] But the stream is too wide to assume the appearance of uecklace --पृथुमपि दूरभावात, तमु प्रवाई सकागुणमिव प्रतिषान्ते [The Siddhas will look from a distance, hence the bulky current will but look like a slender necklace set with sapphire. But where do you find sephire here ?थापि वरचौरे त्वयि पवनते सति [ The blue cloud resembles a blue sapphire in colour And as this blue cloud will hover over the white current of the river, the stream will appear from a distance as a white pearl necklace set with a blue sapphire in tie nuddle Thus the recewblame is complete and will present a good spectacle for the Siddhas &c, to look at ]. Prose --माणिः पईचीने त्वयि जलमादातुम अवाने (सति) गगभगतयः (सिद्धादय ) दृष्टीः पावन्य पृथ्प दृरभावात त्नु अमा सिन्धी. प्रवाई मध्य न्द्रनोखं भुव: एक मतागुमिब प्रेक्षिषान्ने नम | Beng:-विशद करन छुना व विशिष्ठे मि बन गई बात का ( চমতী নদীর উপর অবত হইলে, গগনচারী সিদ্ধণ নীচে দৃষ্টিক্ষেপ করিয়া, সুহইলেও দূরত্বহেতু মীণবােধ হওয়ার সেই নদীর শ্রোতকে বৃহৎ ইন্দ্রনীলরূপ মধ্যমণিযুক্ত পৃথিবীদেবীর মুক্তাহাবের ন্যায় দেখিতে থাকিবে। , ·१५ [8.48 Eng. -When you, an imitator of Krishna's oplour will stoop down to draw water (from the river ), the sky. rangers, having bent down their eyes, will look'upon the stream, though large still slender through distance, as a pearl-neoklace of lady Earth set with a blue sapphire in the middle. Banj. -खयोति। 'शाजियः' कास्य वर्षस कारोबार वर्षचौर तान स्थवण इत्यय , त्वयि जलमादातुमवमने सुति 'पृथुमपि दूरभावान रत्वात् 'तनु मजतया प्रतीयमान तस्याः सिन्धोः चमन्वयाख्यायाः प्रवाह गगने गतिषां ते गमन- गतयः खेचराः सिद्धगन्धर्वादयः [अयमपि वहुनौहिः पूर्ववत जन्मायु नरपदेषु द्रष्टव्यः] 'नून सत्य 'दृष्टीरावी' नियम्य 'एकम्' एकयष्टिक स्थलो' महान. मधो मिधा- मणीभूत रन्द्रनीलः यस्य त 'भूवः भूमः 'मुक्तागुण' मुनाहारमिव प्रचिषान्त । पक अत्यन्तनीलमेघसातस्य प्रवाहम्य भूखणमुक्तागुणले न उता एवायम इति व. शब्देन व्यज्यने । निस्तकारस्त तब तबीपमा यव व शब्दस्य दर्शनम् इति इव-मन्द दर्शनाव पवापि उपवाति वधाम । ॥४८॥ Notes on Malli 1 Here the word « indicates that the stream united with the dark blue cloud is surmised as a pearl. necklace on the neck of Barth. The निरुतकार however through mistake took it as 3941 from the presence of the word ru, he says that wherever there 18 54, there is उपमा। Charcha 1. अबनते-अव+नमत करि बनत hanging down तचिन् । Pred to त्वयि (which has भाव सप्तमी)। 2, चौग-प्रशादिनान स्वार्थे पण । वर्षस चौरः बसन- तखिन्। Qual. खधि। The dark cloud well resembles Krishna in colour. sp.- "कान्तिमापतमाते गोपवेषस्य विषो:"-sl. 15. ante. वर्णचौरे-चोरथतौति चोर = चुर+विच् च तरि । चौर एव इति ·BL.49 मेघदूतम् 3. दूरभावात+प भावभाव: existence, state. दूरस भारः, रतन-वमान। इतो. मी । A large thing appears small from a distance. . 4, प्रेषिष्यन्त -प्र++ट सान। Nom, गगनगतयः । For समास (बहुव्रीहि) in मगमगतय.-See Malli. 5. पाव-पा+म+णिच व्यप । Having bent down. 6. सक्ता ctc-गुण string 1. o. necklace. मुलायाः गुण, दतत्- उपमान of प्रवाहम् । The current resembles a pearl-necklace, for both are clear and shining. 7. सूज &c. --मध्यः इन्द्रमौलः कर्मधा-1 स्थलः मधधन्दनीलः पस्य, बहु-। सम्। Qual. समागुणम। The dark cloud just above the white stream was like a pearl-nocklace set with blue sapphire in the centre. Voice.-गतिभिः पृथः पगि तनुः प्रवाहः .. -मध्येन्द्रनौल... एकः सक्कागुण: बक्षियते...। Remark-Comparing river streams with pearlnecklaces is favourite with our poet ep-एषा प्रसनसिमितप्रवाहा सरिदिदूरान्तर भावतन्वौ। मन्दाकिनी भाति नगोपकण्टे मुक्तावली कगठगतेवभूमेः । RaghuXIII. 49. The cloud will be d good spectacle all along तामुत्तीर्य ब्रज परिचितच लताविनमाणां पक्ष्मीत्पादुपरिविलसत्कष्णसारप्रभाणाम् । कुन्दपोनुगमधुकरबीमुषामात्मविम्ब पात्रोकुर्वन् दयपुरवधूनेत्रकौतूहलानाम् ॥ ४ ॥ Prosp-at (पर्म गतीम) उत्तीय । वात्मविन्य परिचितच लताविभमाची ·मेघदूतम् [S1.49 पीतक्षेपात, उपरिविलसत कापसारप्रभाणा कुन्दीपासुगमधुकरचीसुषां दयपुरवनव- कीवालानाम पावोकुर्वन् बन । Beng, -धजे नमो नाब रेखा, कगार विनाम मास, চক্ষুর পক্ষ উৎক্ষিপ্ত হওয়াতে উপরিভাগে কৃষ্ণভাবিশিষ্ট, (অত এব) ক্ষিপ্যমাণ শুভ কুন্দানুসারি কৃষ্ণমধুকরের শোভামুকারী, দশপুরনারীবর্গেব সতৃষ্ণ নয়নের বিষয়ীভূত হইয়া তুমি গমন কর। Eng-Tlaving crossed the river Charmanvatı you go on making your own image the object of the eager eye- 818ht of Dusajjura ludies - eyesight wbich is habituated to gostures of crueper libu oyobrows and which las a black and white lustro at the top owing to the uplifting of the ayolashos anl wluch (thus ) resembles the beauty of black-beos hovering over whits Kunda-flowors. sanj- तामिति । 'ता चर्म गवतामुनीथ, मबी लाइव भू लता' [ डप मत- समास.] तासा 'विश्वमा' बिन्न सा. परिचिता' क पता येषु तेषाम । 'पचमाणि' नेवलीमागिग [ 'पा मृत च ममाशे किञ्चक नेवलोमनि' इति शाश्वता] तेषामुत- क्षपात उनमनात तो., कृष्णाय मागश कृषागारा' नौलणाराः [ वर्णी वन' प्रति समासः। कपातमिता सारा.' त यादव । ततय सारशब्दार्दव सिद्ध काणे गुनःकणपदो दान का प्राधान्यार्थम् । रक्तत्यन्तु न विवक्षितम् उपमामानुसारात तमा (ihe. रतत्वमा) स्वाभ विकस्स चौतष, मामुट्रिक विगैधान, तिरस्य (त,मितत्वस्य) मप्रसङ्गात । वचत भावकथनन्तु उप ति बपयम् उपरि विलमन्ता कपाशान.. प्रभा.' येषां तेषाम , 'कुन्टा ने माध्यममानि तेषां 'क्षेप.' इतस्ततश्चानन तम्य 'अनुगा.' अनुमारिणौ ये मधु कागः तेषां स्वयं मुणन्तति तथा नानां क्षिप्यमान कुन्दानुधाषि. मधकर कल्पानाम इत्यर्थः । 'दशपुरं रन्तिदेवस्य मगर', तम्य 'बध्व स्त्रियः [वधुओया- बूषा स्त्रीच' इत्यमर' ] तासां 'नवकौतूहलाना नेवाभिलाषाणा साग्विाषदृष्टीनाम् इत्यर्थः। 'पात्मविष"खमूर्ति 'पानीकर्षन्' विषयौकुटन् बन गछ ॥ १६ ॥ . - .

·I81.49 मेघदूतम् १५८ . Charcha. 1, ताम्- Refers of river चर्म खती। Ohy of उत्तीर्य । 2. उत्तीय-उद++थप । 3. वन-व्रज+ लोट हि | Noun लम् । Con] unte. 4. परिचित &c - वो लता दुव, उपमतकर्मधा-1 विधम 18 हाव gestures. 5 लवाना विधमाः। (तत । परिचिताः भूलताविधमाः येषु, बा-1 तेषाम्। Qual. नेवकौतूहलानाम् । The ladies' good gestures will delight the cloud. hence it is to go enjoying these familiar fomale looke. 6 उपरि etc -+मा+प्रङ भावे-प्रभा lustre. कणाय वा साराब, कर्मधा-(See Malli) उपरि विलसन्त्य , सुप सपा-। उपरिविलमय लणसाग. प्रभा, येषु, विपद बहु-। तेषाम् । Qual नेवकौतूहलानाम । सार (शार) nueans here black. To eye ball was white no doubt but eye-lashes and pupils woro black. Honca abundance of bluck is Indicated. Thus Malli says 'सारशब्दादेव कि काणे पुन कणपदीपादान का प्राधान्यार्थम' । 7. कुन्द &c -क्षिप+घञ भावे-चप tousing कुन्द is a variety of White flower, cp 'कुन्दाबदाता. कलममाला."-Bhatti अनुगच्छन्तीति अनु + गम + डकत्तरि-अनुगा followers कुन्दाना नपाः, दतत-1 Here it means क्षिप्यमानकुन्द by the maxin 'भावानयने द्रव्यानयनम्'। कुन्दपानाम् अनुगा , बनत -। तादृशाः मधुकगः कांधा- तेषा श्रीः, (तत -I सा सुगन्तीति कुन्दा पानुगमधकरी + मुष+कि कत्तर- कुन्दक्षपानुगमधुकरबीमुष । तेषाम । Quall, नेवकौमहलामाम । White Kunda flowers with black lees hoveriugovor these well compare to the dark iris and white ball of a fully black joy!

·मेघदूतम् [... 8, पानीकर्षन-पपाव पान कुर्वन् इति पाव+yि+a+। Qual. बम । 5. पमोन, &c. -पw eye lashes, उद+क्षिप+घज भाष-उत क्षेप up-lifting पक्षणाम् उतक्षेप, बसत - मात । ती ५मौ । 9. दयपुर &0-दय पुराणि यब तत, दशपुग्म, name of a town बहु- तस्य वमः, (तत - नासा नेवाणि । तेषां कोताला: ( सामिलाषदृष्टयः ) रतत - तेषाम । सम्बदविवक्षया षष्ठी। Dasapura , ie modern mandagor or Dasor. It is the chief town of the western district of Malwa. 10. Voice.-."पावीकृर्षक्षा त्वया बज्यताम् । 50. Cloud's access to Kurulchetra. ब्राह्मावत्तं जनपदमथ च्छायया गाहमान: चित्र क्षत्रप्रधनपिशनं कौरवं तडजेथाः। राजन्यानां शितशरशतैयंत्र गाण्डीवधन्वा धारापात स्त्वमिव कमन्नान्यभ्यवर्षन्मुखानि ॥ ५० ॥ Prose.-पथ मावत ननपदं छायया गाहमानः (सन) चवप्रधनपिशनं तत, कौरवं ईव भजेथाः , यव गाण्डीवधन्या (धनुन) शिवशरमतः, त्वं धारापात: कमलामि व राजन्यामा मुखानि पभावर्षत। Beng-घनद्र ছায়ারূপে ব্ৰহ্মাৰ্ত্তদেশে প্রবিষ্ট হইয়া ক্ষত্রিয়দিগের যুদ্ধের চিহ্নযুক্ত কুরুক্ষেত্রে যাইৰে। এইস্থানে গাণ্ডীবধারী অর্জুন, তুমি যেমন ধারাপাত দ্বারা পদ্মসমূহকে অভিষ্ট কর, সেইরূপ শত শত তীক্ষশদ্বাৰা রাজন্যবর্গের মুখ সমাচ্ছন্ন করিয়াছিল। you will Eng.-Then entering in the shape of a shadow, the Bhraingvarta country, land on that Kurukshetra having signs of Kshattriya's warfare. Here Arjuna the wielder of Gandiya pervaded with hundreds of sharp arrows the faces of Kshatriya prining, like you covering lotuses with showers of rains. San] -प्रमावर्षमिति। 'पथ, पनन्तर प्रभावन नाम जनमा रेशम ·। [.8.50 मेघदूतम् १९ [मनु:-'सरजातीय हत्या बनयोबदनरम । देवगिनिजा" प्रथम ति 'शयया' अनासपमहरीन गाहमान.' प्रविशन्, न तु खपिया पीठ वाप- मादीनि परिहस्य पयतोबजेदिति वचमात । 'चव प्रधनपियनं' अद्यापि घिर.. कपालादिमनया कुरुपाययुद्धसूचक ['युद्धमायोषन जन्यं प्रपन प्रविदारयम' इत्यमरः तत, प्रसिद्ध कुणमिदं कौरव देव भजेया.' कुरुवबजेत्यर्थः । 'यस' कु. गावी धनुरलतीति गालो धनुर्विशेषः [ 'गाम्हानमात, संज्ञायाम् इति मत्वर्थीयो म्पत्ययः ] । 'कपिवजम्ब गायोवगाडिको पुनपुंसनी' इति चमरः ] तत, धनुर्यस्य स गाणीवधन्वा अर्जुनः [ 'या संज्ञायाम' इत्यनादेश ] ‘মিমঘন: নিমিসবান্ধ: বগল বা বালি' আখান্ধায় पात: कमखानि त्वम इव पभावर्षत पभिमुख दृष्टवान् परवडंग गिरासि चिछद बच॥५॥ Charcha 1. WATO'#-This is the country (3779€ ) between the rivers areal and curati See Manu quoted by Malli. 2. छायया-छाया shade. तया । महान्यादित्वात 1 करो हनीया । 3, गाहमानः-गाह+शन NRI Qnal. वम । 4. Na &c.-प्रपन battle. पिधन is lit. sign, thence it means 'indicator' (सूचक)। चबाणा प्रधनम (तत- तस्य पिएनम, तन-1 Qual. hat In Kurukshetra tbe well known battle of the Kurus and Pandavas took place and vestiges of it were still there, hence it is so called. 5. तत-Here तद is प्रसिहायक | Qual.वम । 6. कौरवचनम -This is कुरुचव । •Its modern name is Thaneswar, The Allusion is well known and needs no special mention. 7, अधाः-भज+मिक विधीरंथास | Nom. त्वम्। कवभिप्राये विवार पदम as in नो ... 32 or नयेषा: 8t. 34 etc.

·कृत्वा तामामभिगममपां सौम्य मारखतौनां - मेघदूतम् [SI. 50 8. राजधानाम-राजन्य is Kshatriya. षान । मेषे हो। The word राजन्य may be derived from राजन् + यत, or it is a दिशब्द। 9. गित &c-मौत कतरि-शित sharp. शात is also correct. here by the rule 'शाच्छोरन्यतरस्याम'। But in the sense of बत the forin Is शित only ep. 'श्य रित्व व्रते नित्यम." । गगां शतानि। बनत... | शितानि शरशतानि, कर्मधा-तः। करणे श्या । 10 गगडीव &c-For dorav, of गाण्डौब--380 Malli गाण्डौ धनुरस्य इति वहु -. । Here समासान्त पनङ, optionally comes by 'वा संजायाम' yielding गाण्डीधन्वन् । गाण्डीवधनु. 1s also correct. This is a uamu of y'ai See Malli, Nom to quara 11. धारापान-करग श्या । 12 अभ्यवर्षत --अभि+ष+लड द। Nom. गाण्डीवधन्वा । 13. Voice -गाहमानेन त्वया भिज्य त धन्वना प्रभाव ष्यन्त । 515 Saraswati 8 water is purifying to all हिवाहानामभितरसां रेवतौलोचना क्न्धुप्रोत्या समरविमुखो लागली याः सिषेबे . अन्तःशुद्धस्त्वममि भविता वर्णमात्रेण कृष्ण: ॥ १ ॥ Plso -बन्ध पौ-या ममरविमुख नाइली (वनरामः ) अभिमतरसा रेवती- लोसनासा हाला • मुग) हित्वा याः (अपः ) सिवे, नासा सारखतौनाम अपाम, पांतगर्म ( संग' कन्या है सौम्य, त्वम् अन्तःशद्ध (सन्) वर्ण मौत णः कृष्ण भविता असि। Bng -বন্ধুভূত রুপাণ্ডবদিগের প্রতি স্নেহবশতঃ সমরবিমুখ হইয়া হলধব বলরাম, সুস্বাদু ও তদীয় পত্নী মেবতীর (লােচনচিহ্নযুক্ত) মগ্ন ত্যগ করিয়া যে পবিত্র জলপান করিয়াছিলেন, সরীনগীর সেই পবিত্র মূল সেবন করিয়া হে সাদে, তুমি বর্ণে কাল হইলে অন্তরে T करो।

·[81.51 मेघदूतम् Eng -- Good one, you though dark in colour will be internally purified by partaking of those waters of Saraswati, which the plough-bearer Balarama averse to Warfare owing to his affection for relatives (Kurus and Pandavas), drank in place of well-flavoured wine having the reflection of Revati's ( his wife's) eyes. San].-हित्वं ति । 'बन्ध प्रोत्या' कुरुपाण्डवने हैन न तु भवेन 'समविमुखो' युद्धनिःस्प ह. सालमनासौति 'लालो इलधर : 'अभिमतरसाम' अमीरखादा,तथा रवत्या. खप्रियायाः लोचने एव पर प्रतिविम्वत्वाव चि. यस्याः वा 'काला' सुरी ['मुगः लिप्रिया हाला' इत्यमरः। 'पभिप्रयुक्त देशभाषापदम्' इत्यव (१ सूत्र) हाला ति देशभाषापदमपि पतीय कविप्रयोगात साधु इतादाजहार वामन: ] 'हित्वा' त्यका, दुसानामपि रति भावः । या सारखतौरपः सिषेधे । १ सौम्य' सुभग 'व' तासो सरखत्या गदया इमाः 'सारखव्यः' सासामभिगम' सेवा कवा 'अन्तर' चन्तरा- त्मनि 'शो' 'निमल.' निर्दोषो भविता [ 'गुलतवौं' इति तप] 'बस' सद्य एष पूतो भविषासौत्यर्थः [ 'वक्त'मानसामीपा वत्त मानवा' इति वत्त मानप्रन्ययः ] 'वर्ण- मात्र प' वर्गव कप' स्यामः, न तु पापेन प्रत्यर्थः। [पन्नःनिरव सम्पादयान बाधा। विहिपद्धोऽपि सूतवधप्रायविनाय" सारखतमलिली सवभगवान् वलभद्र एव निदर्शनम । अतो भवतापि साखती सर्वथा सेवितव्या इति भावः । ५१ ॥ . Notes on Malli 1. The sense 10 Internal and not external purification is to be done. Almighty Balarama furnishes an example here, for he though externally pure, partook of Saraswati's wator för internal purificatiou-(duo foi aru) So you should serve Saraywali by all ineans. Charcha. 1. हिवा-हा+बाच। Having given up हानाम -'हाला'-a colloqural word meaning ne' ara, masy.of feat I Wino was Balaram's favourite (cp- 2 ·[.50 'मदिराखादमदपाटलितदाती-Sisu) so much 80 that its abandonment in favour of Saraswatis water, makes the latter unsurpassably pure. 3. पती &c.-रेवती was 'बसराम's dear wife. रेवत्याः लोचनम., (तत - लोचमिन्यव माती एकवचनम रेवतौलोचगम पर' (चिई) यथाः, बहु-1 साम । Qual. हालाम । The epithet suggests that this wine drunk in company with Revati made it all the more attractable, still be had foregone it. As Revati's eyes were reflected in clear wine, so it was रेवतीसोचमा cp 'सायानात रेवतीलोचनप्रतिविम्बहथवः' -Sarodharini. 4. बघु, &0-By वन्धु 18 taken frs and पाया। बन्धी प्रीतिः, सुपसपा-। तया । तो श्या । 5. समर &c.-समर विमुखः सुप सुपा-IQual. खाली। 6. या:-Refers to water of the river Saraswati. 7. सिषेध-सेव+लिटए। Nom. खाल्ली| The allusion is -that once Balarama killed a charioteer through Krishna's instigation. At the next stage being penitent of his deed be traversed the several well-known boly places and at laet was absolved of his sinful action by ablution in the River Saraswati. Thus it is indicated that Saraswati's waters are very holy indeed. 8. अभिगमम्-पभि+ गम+प. भावे-अभिगम serving, i. e., Adrinking. तम I obj. of कला। 9. अपाम-अप, water. The base is always feminine plural तासाम । वहयोगे कमणि षष्ठी-the sa is in अभिगम • 10. सारखतीनाम् सरस is water, तानि सन्ति पया इति सरस + बतुप खियाम -सरखती । It is a very holy river in India. It flows by the north-west of guai सरखत्या पमा प्रति सरखती+पण + डीप सारखती। नासाम । Qual. . Qual. Jara, I Cp.

·181.50
मन्तम
the verse-mबडी पुलापरलती। माना यदि वारसे
पुण्या सर्वत्र नमहा।
11. पसि-पस + लटसि। Nom. बम । Malli connects it
with भविता, thereby getting a future sense. The वतमान in
the sense of future is supported by the rule 'वमानसामोपा
बर्गमानवा'। Prot.
Pathak says
that पसिभविता- भवितामि
(भू+लुट, Serred sing) But it should be remembered
that gueh separation of a verb from its affixes is unusual.
Separation of 474@us from the root ( as maat TermaTE',
“प्रथयां यो नहुषंकार'-Raghu&c.) cannot be taken as similar
instances. But if the reading be ufa in place of safe then
the last halt gains in force. खाली पड़ी वभूष त्वमपि पन्तःही भविता
sounds very good, the connection of the two halves being
wellesta-blished. So we prefer अपि here As'कोनुहात समर्थ,' is
a better reading for 'frug' wal:" in sl 43 ante.
12. भविता-भविष्यति इति भू+तच करि-भविता ।
Pred. to
13. वर्ष मावर्षएव हि मानम, मयूरम्य सकादित्वात, समासः ।
"माव कातंबावरी' त्यमरः । तेन। प्रात्यादित्वात बदीया । For the
force of the epithet see Malli--979199 &o.
14. Voice --विमुखेन लागलिना या: सिविर बया...पनवयेन
भविना भूयत..
52. Cloud's procedure to Kanakhala,
तस्माच्छरमुकनखलं शैलराजावतीर्ण
हो कन्या समरतनयखर्गसोपानपा तिम् ।

·[BI.B0 १५ मेघदूतम गौरीवा कुटिरचा या विस्वेष फैनः पभोः केयग्रहणमकरोदिन्टुसम्बोनि हस्ता ॥ ५२ ॥ Pros.--तबान (उपवास) अनुवनखबरामावतीर्ण सगरतनयस सोपानपति' बोः का (गम इत्य) मछ। • या फैन: गौरीवकाच कुष्टि- रचना विपन्दुसचीमिता ( सती) शम्भोः कैशयायमकरोत। Beng-সেই কুরুক্ষেত্র হইতে, কনখলসমীপে শৈলরাজ হিমালয় হইতে পৃথিবীতে পতিত সগরতনগণের অপ্রাপ্তির পঙক্তিরূপ অফ গঙ্গার সমীপে যাইবে। গঙ্গা ফেনা গৌরীর ভঙ্গি উপহাস করিয়াই যেন উর্ষিপহন্ত চষ্ট্রে লগ্ন করিয়া শিবের কেশগ্রহ कबिबाशिनन। Eng.-Then from Kurukshetra go to the river Ganges, the step to heaven for the song of sagare and who descends on earth from the Himalayas near Kadakbal. She laughing the frowns in the face of Gauri by foam &B it were, caught hold of the hairs of Sive with her bands of waves stuok to Lord's orescent-moon. Sanj.-तबादिति । 'तयात कर बात कनखलस पद्र: समीप पशु- अगसबम' ['पर्वतममया' इत्यव्ययोमायः ] 'खरामात हिमवत. (ब) पवती सबरतनयानां खर्गसोपानपङ तिसर्गमासिसाधनभूतामिवार्थः महीनाम राजा (मनः) 'कना, बाहयों गई: गच्छ [ विध्यर्थे लिख ] या जासयी 'नीर्या पर या बुटिरपना सपोरोषात भूभाकरण ना फेल: विहस्य' अबस्य 'इष पावसात नानो हासत्वे मोता। 'इन्दौ' शिरोमाणिक्यभूत समा जर्मय सा रखाः सा दुखोमिहता' सती 'पभोः केशणहमकरोत । यथा काचिन पीड़ा नाविना सपबीमसामाना समर सह शिरीरबेम कैथेषु पाकर्षतिशत रवि माः। [द-पुरा किन भगीरथपाथ'नया भगवी गगनपयात पतनों गला मारो जटाजूटन नयाद पति कथामुपनीष्य उक्तम् । ] ॥१२॥ Notes on Malli. 1. This is said with reference to tho fact that at the request ·SI. 52.] मेघदूतम् 899 of Bhagiratha, Siva (the bolder of Ganga) held bør by his matted looks &8 she fell on Earth from the heaven. [ N. B.-Here Mallis reading is unsound. : sbould be placed after हिमवतः I And राष: should be हनः । Charcha 1. qua--Refers to gai 99ria 481. 2. .,+faf faritatę i Nom. mai 2014 TRA, 99a, afufa 3. q eto.-Kanakhal is a place near Hardwar whera the river Ganges descends into a low plain upbills, Hence at age Ganges is gararaalaf (1. शागजात हिमालयातपमतीर्ण भूम्यां पतिता) । Prof. Wilson thus by a verso shows the meaning of कनखल-खण: की भावनि' anyaga 91a ! 9a: कनखल तीर्थ' नावा पक मनौषपः।' Again Ganga's purity is mostly soon at 4, hence the cloud is to go there (see Note 10. kl. 51). Tu BATT fa 997767A, पव्ययी-1 Adv. Qual, 0:1 Tho lule quoted by Mulligala Teans that the vara '9' 18 compounded with the thing taken as mark Dear which something occurs etc. 1. : *9115-Obj. of 1% | By 9% an Ganga is meant. The allusion is to the fact that when the first flow of Ganges current disurbed the sago Jabnu, he auk ber up But being requested by Bhagnatha the Lag: reissuen her from his knee Ilence she lo 781 कनगा । Thus गडा 18 called 518441 Mill's 581914 19. foli should be atriafa fa: ganti 5. सगर &c.-सोपान step. पडक्ति ow. सोपानाना पडक्ति: इतनte 999 for the row of steps leading to Heaven,499_, 12 ·१७८ मेघदूतम् [SI.52. सगरसनयाना खगसोपानपड कि, हसत- साम । Qual. कधाम । Bhagiratha the great-grandson of Sagara, a king of the solar dynasty, brought dowu Guuga on Earth from Heaven to rescuo his fore-fathers tho song of Sagara, who were reduced to asbos at Patala by the curse of gage Kapila. This Gangue purified them of thoir sing and caused their access to Heaven, honco she is so callod, 6, गौरी ..c.-च वौ कुटि इति म कटि हनन । तस्य र चना, हसत- गौरीवकं 5 कुटिरचना मुपसुपा-। ताम । Obj. of विहस्य। धुकुटि 19 also correct by the vattrika 'श्रम कसादौनामिति वक्तव्यम',-स्व being optional in thoso sa og According to some agaid भकुटि is also available, the varttiku being explained as-- भकं सादोनाम् 'अ' भवति । Note भकटि is also usod in this sense Gangos first fell on Duth on the Siva's hoad for earth was not suficiently strong to boar hur burdon. This provokel fiat's jealousy Tho poot Tritos the last half of this verse with an allusu to this fact Tbusho surmises that Ganga laug' ed away Parvuti's jealous Irowns by her laughs in the shape of white foams (फेनैः faer and goized Siva's hair 7. अकरोत-+लडद । Nom. या । करोति-करते, चकार- चनो, करिषाति-ते। 8. इन्दु &c. ---जमय हम्ना एव इति ऊर्मिसार, उपमिटमधा- इन्दी लग्नाः सप सुपा-। इन्दलगा अमि हस्ता अस्याः, वहु ।-Pred to गा। Kalidasa elsewhere also compares waves with hands, 'मांतरजाहने कपगृहतीव"--Raghu, 9. Voice.-जोनगाजावतीर्ण -पड तिः कनया गमेत.. यया हस्नया पक्रियत. । cp ·31. 53.] मेघदूतम् 63 Cloud', union with orystal-water of Ganges. तस्याः पातु सुरगज व व्योन्नि पश्चाईलम्बी। त्वदच्छ स्फटिकविध तर्कयस्तियंगम्भः । संसपेन्त्या सपदि भवतः स्रोतांस छाययामो स्थादस्थानोपगतयमुनामङ्गमेवाभिगमा ॥ ५३ ॥ IN B.The dark cloud in union with the crystal waters of Ganges will give one the improssion of thu confluence of Gadges and Jamuna therom Jamuna's water being dark ] Proso -पुरगज इव ब्योनि पशाईलम्बी (सन) त्वम् अच्छम्फटिकविशदं तमा. ( गङ्गायाः) अभः तियाक पातु नयेः चैत, (सदा ) सपदि खोतमि ममपन्ना भवत: छायया प्रसौ (गङ्गा) प्रस्थानीपगतयमुनासनमा इव अभिरामा माता Bcs -মুরগজের নায় আকাশে পশ্চাদ্ভাগ দ্বারা লম্বমান হইয়া তুমি স্ফটিকের ন্যায় গঙ্গার নির্মল জল যদি বক্রভাবে থাকিয়া পান কর, তবে তখনই গঙ্গাস্রোতে তোমার ছায়া প্রতিবিম্বিত হওয়ায় নদী কানে যমুনাসঙ্গমপ্রাপ্ত হইয়া মনােহর হইবে। Eng - If you in an oblique position think of showing the crystal clear water of Ganges like a divine elephant resting in the sky with its hinder part only, then Ganges with your imago entered into her, will be as beautiful is if it had conjoined with Jamuna not ir its ugual planco (at Allahabad ). Sen] -तमा इति। 'मुग्गज इव' कथित दिग्गज व योनि पवादई पश्चाई | पृषोदगदित्वात साप ' (1) 1] तेन लवते इति पश्चाईलम्वी' मन् पशा भागेन योनि स्थित्वा पूर्वान अलोन्म,ख.तार्थ । [कैचित पूर्वाईलवी इति परन्] 'अच्छस्फटिकविशद' निमलस्फटिकावतात 'तस्या' गमायाः अम्भ' नियाक' वियौन यथा तथा पातु व तक ये विचारयेः 'चत' । 'सपदि सोसि' प्रकार 'संसपंन्ता भक्तः छायया' प्रतिविम्वन असी' गहा 'यस्थाने' प्रयागादनाव उपगतः प्रामः यमुना- सनमः यया सा तयाभूता 'इव अभिगमा स्यात ॥ ५३ ॥ -- ·मेघदूतम् [SI 53. Notos on Malli . 1. In the formution of पशाई Malli rosorts to पृषोदरादि, hut this is unsound, the Vartika 'अपरस्य यह पसभावोवक्तव्य' duocts पw to lhe ordered in the place of अपर when भई follows. (See char ). P. कम Charcha 1. पालन्यो-अपरम् प्रम पश्चाईम, कर्मधा- पर comes in placo of अपर (seo Malli and notes thereon ). समेऽशके बड़ भएसकम। 'पशाईन प्रविष्ट.'--Suk. L. पशाद्धेन लम्बत दोन पाईलब+थिमि कम पिपश्चाईलम्बी 1eting by hin Ter past. Prol, toci Standing on the sky, the cloud is to stopy dowe by his fore-part to diluk water पच्छ &e-विश whito (uoro). अक्छ clear पछः स्फटिक, धा-1 मव विशदम, उपमान कम धा ---by उपमानानि सामानावचन। Qual. पभ । 3, तकये ---तक + पिच ( चुरादि ) + लिड यास I Neun त्वम। नियंक -निरः वक्रमचनोति तिरस+व+विन् = सिय्य क । तत् यथा तथा| Quil पाता। Quil पाता। 1Ie is to drink standing on the Jouluh lus ficco duectoi towards the other brink This is udalliquc potion मनी -भाश+डन याम - पसरत:। IY लगा। Uml वा whill lids कागा श्या । ॥ मपदि-11 अ यय meaning immeliately dul pul मंमपन 7 अम्थान etc -यमुनायाः मगम दनत् । अस्थाने उपगत. सपनपा। - - ·SI. 54.] मेघदूतम् २८१ पस्थानोपगतः यमुनासामा अस्था, बहु Pled. to पसी। The simile is very apt ; seo 'N B." above. 8. स्यात-अस+लिड ( सम्भावनायाम) + यात् । Nom सौ। 9 Voice-गजेन .लम्विना त्या-तकात-अमुया . समया . श्रभि रामया भूयेत । Romark -Ganges waters are whitu ani Juniuna's waters are black At the confluence their slows en bu distinguished, cp, कचिच्च कणोरगभूषणेव भष्मानरागा ननुरीश्वरम्य, पश्यान बयानिविभाति गङ्गा भिन्नप्रवाहा यम नात.'--- Raghu XIII - 54 Cloud's fatigue to be allayed. on Himalaya आसोनानां सुरभितशिल नाभिगन्धर्म गाग्णां तस्या एव प्रभवमचलं प्राप्य मार तुपार: । वच्चम्यध्वश्रमविनयन तस्य शृङ्ग निषगण: शोभा शुचविनयनहषोत्खानपङ्कोपमेयाम् ॥ ५४ ॥ IN B.-The idca is that the dark cloud un the u clad white peak of Himalaya will look liko black wud ticking on the hurn of the white bull of Sivo) Proso - पामौनाना मृगाणा नाभिगन्धे सुरभितशिन्न, ( तथा ) नपार गाय ससम्राः ( गङ्गायाः) एव प्रभव ( उत्तिस्थानम) अचल (पर्वत ) प्राप्य, अश्वश्रम- विनयने तसा राख्ने निषण या (मन) व विनयनपोनखान पोरया गोमा वयसि ( धारयिषामि)। Bong -উপবিষ্ট মৃণগণের কীগন্ধে গন্ধিতর এবং তুষারহেতু গৌর, গঙ্গার উৎপত্তিস্থান সেই পর্বত হিমালয়কে প্রাপ্ত নয়, তুমি পথশ্রমবিনােদের জন্য সেই পর্বতের শৃঙ্গে বসিয়া থাকিয়া শিবের বৃষের শৃঙ্গে লগ্ন কদমের ন্যায় শােভ ধারণ করিবে।

·१८२ मेघदूतम् [S1.64. Eng.-Having reached that monntain (Himalaya) the Bource of Gangos, white with snow, and having its slabo of stones perfumed with the musks of seated deer, you will sit there to allay your fatigue, you will also then "uin the similarity of mud dug up by the white bull of $ 40-eyed Siva Sun] - -आमीनानामिति । 'पामीनानाम् उपविष्टानां 'मगाणं 'कल रिका. मृगाणाम् प्रमाथा नाभिगन्धा नपरले । 'नाभिगन्ध .' कस्त रोगर्म : नेषां तदुइवत्वाब, अतएव भगनाभिमंज्ञा च "मगनाभि मगमद कम रौ" तामर' ] अथवानाभयः कम्त याः ["नाभि. प्रधान कस्तयां मर्द च क्वचिदौरित" इति विश्वः] तासां गन्ध . “सुरमिता"सुरभीकता:"शिला" यमा मत तसा गढ़ाया एवं प्रभवतास्मादिति प्रभवं कारण त , तुषार, गौर सितम् [ “अवदात मितो गौरः" इतानर'] 'प्रचलं प्राप्य विनोयने अनेन इति विनयन [ करणं लाट ] 'अध्वयमसा' विनयने अपनोदने तमा हिमाद: एङ्गे 'निषया' सन् शमी यो 'विनयनमा' वाम्बकमा वृषभ: [सुलते बषमो इप' इतामर: ] तेन 'उताबानेन' विसस्थित पटेन महजपमेयाम् उपमातमा 'शोभा वत्यसि [वहने लूट। विनयन' इताव “पूर्वपदात संज्ञायामगः" इति गावं न भवति “मादिषु च" इति निषेधात ] तसा प्रभवमितादिना हिमाद्री वैवाहिको गृहविहारो ध्वनाने ॥ ५४ ॥ Charcha 1 पासौनानाम - आस+शानच कतरि= प्रासौना satod, तेषाम् । Qual मृगाणाम । By मग we aro to understand those having "musk' in their navels पासीन B formed wisht added, by the rule "ईदास" । 2 सुरभित &c. -सुरभि करोति सरभि+णि+लटति-सुरभयति। "तत करोतिनदाचष्ट' इति पिच । सरमिनामधातु+ri कर्मणि = सुरभित sceptod. नादृशाः शिलाः पस्य, बहु-। तम। Qual अचलम । 3 नाभि etc.-नाभौना गन्धा., इतत । त.। पनुक्त कतरि श्या-the किया being सुरभित In सुरभितशिन्तम । For meanings of नाभि see.

·SI 54.] मेघदूतम् १८२ तः। . Malli. वर रिकाबगs abound in Himalayan plains thom fragrant, cp, प्रस्थ हिमाद्र मंगमाभिगन्धि'-Kum. 5. प्रभवम्-प्रभवत्यमात इति प्र+भू पप, अपादाने - प्रभव: Source. तम्-Qual. अचलम् । Ganges rises from IIimalaya. 6 तुषार:-तुषार snow, प्रकृत्यादित्वात क्या । 7 बत्यसि-बा+लूट स्यसि । Nom त्वम्। वहति-ते, -जह etc. 8. अव otc-विनौयते पनन इति वि+नी लाट करयेविनयन the instrument by which is dispeiled ( Malli ). अवयमस्म बिनयनम, (तत- तस्मिन् । Qual, एङ्गं । Or-विनयतीति विनयनम, करि बाट by 'कत्यन्नुाटोबहुलम् । Rost as above. Or-वि नौ लुाट =भावे विनयनम् dispelling अध्वयमस्य बिनयनम् । ततः पर्ण पाद्यच -तभिन्। Or-अमविनयन means यमविनयनविषये । विषयाधिकरणे ७मी। 'विबचानयात कारकाणिति विवचया मौ। 8. निषषः-नि+सद क कतरि-निषण seated. Pred to त्वम । 'सादरमते.' इति षत्वम् । Then by the rule 'रषाभ्यां नौण' समानार्द' we get प्रथमनकापस्य णत्वम् । ततः सन्धिना हितोयन कारस्थापि यात्वम । 9. शुध etc.-विनयन 18 Siva. तस्य वृषः, (तत - । उद+खन के कमपि = उतखात dug up in वप्रक्रीडा । शुभः विनयनहष., कम धा- तेन उतखात तित सादृशः पड, कम धा-1 तेन उपमेया, तित- ताम। Qual. 18 I The white bul! 18 compared to snow-clad Himalaya. The mud dug up by the bull and stuck on its horns is compared to the dark cloud Malli says-in विनयन we do not get cersbral though as a सज्ञा of Siva पाव should have come by the rule 'पदात संज्ञायामगः -the cause for the change being in the gaqe 'fa' here , for 'ranga 18 read under the Tufe class. And af is an open - ·१८४ मेघदूतम् [SI 55 list (प्राक्रतिगत)| Thus Kasika says 'अविहितनचोक प्रतिषेध: मादिषु द्रष्टव्य.'। 10 Voice -..त्या निषणेन.. उपमेया शोभा बस्यते । 55 Extinction of forest-fire there तचायी सरति सरलस्कन्धसाहजन्मा वधेितोल्काक्षपितचमरोवालभागेदवाग्निः । अहम्येनं शपयितुमन्नं वारिधारासहस्र- रापवार्तिप्रशमनफनाः सम्पदो मत्तमानाम् ॥ ५५ ॥ Prose यी सरति (सति) मरनस्कन्धसड'बट्ट मन्मा उन कानपितचभगवान- भारः दवागनि न (हिमाद ) वाधेत चेन : तदा ) वारिधागमहल : एनम् अलं (शकवात मप्रकारण) शर्मायत अहमि उत्तमाना सम्पद' पापनाति. प्रशमनफना हि - ॥ Beg -বায়ূ বচিতে থাকিলে সবল বৃক্ষে প্রকাণ্ডের ঘর্ষণে উৎপন্ন বন,গ্নি, অগ্নিস্ফুলিঙ্গ দ্বারা চমরীমৃগের পুচ্ছলোমাদি দগ্ধ করিয়া যদি হিমাদ্রিকেও উৎপী চুন করে, তবে তুমি অগ্নিকে সর্ব প্রকারে নিবাপিত করিবে। গাপয়ে ভয় দূর করাই উত্তমদিগের সম্পং ফল বটে। Eng-The wind having blowing, if the forest-tire grown by colligion of trunky of Surall tree, overpowers Himala."" oven after burning by its sparks the hairs of Chamanı door, then it bohovos theo to extinguish it by all means Indeed the woalth of the good rosults in the destruction of the pain of the distressod. san] -तमति-'बायौं' बनवाने मरति सति 'मरलाणा' देवदारुदमाण (1) 'कन्या' प्रदेशविशेषा [ धम्कौ प्रकाण्डः स्कन्धः मान मूलान शाखावधे तरी'' इत्यमर'] 'तेषा साट्टनेन' सड वर्षणेन जन्म यस्य स रायोकः [जन्मोत्तरपदत्वात् यधिकरणोऽपि बहुव्रीहिः माधुरित्य कम ] 'उल्काभिः स्फ लि : 'पिताः निर्दग्धाः ·MOM S1.55 ] मेघदूतम् १८५ 'चमरोणां बालभाराः यसमूहा येन, दव एव पनिः 'दयानिः' बनवलिः ['बने । बनवहीच यो दाव इवेषाने ति यादव'] 'त" हिमादि वाधेत चत' पोज्यते यदि 'एन' दमानि' 'बारिवारासहसं शमयतुमईसि। युक्ताम् एमत इत्या-'उत्त- मानां' महतो 'सम्पदः' समय पापनाना' पार्तानाम् तिप्रशमनम्' भापनिवारण. मेव 'फल' प्रयोजन यासा वास्तथोना हि। मत. हिमालयमा दावामलस्वया शमयितव्य इति भावः ॥ ५५ ॥ Charcha 1. तम्-Refers to Himalaya Obj of वाधेव । 2. सरति-सू लटः स्थान शसरत blowing तस्मिन् । Pred to बायो ( which has भाबे मौ।। 3 सरल &-सरल is a variety of देववार and not देवदार proper, Malli's era for is an oversight. Charaka's 'पटौसरलदावेलामधिष्ठागुरुचन्दन ' and 'देवदारुवचाकुष्ट' सरल मिसमैन्धवम', make &reta and gra as difforont varieties of treos under the same species कन्ध runk friction," collision, This friction is due to blowing of winds. सग्लाणां स्कन्धा., (सत - तेषां सनम, (तत-। तस्मात (नन वा) जन्म अस्य बा-1 Qual. दवाग्रिः। See also Malli D . 3 वार्षत-वाध लिड (सम्भावनायाम)+ईत | Nom दवापि। 4 उल्का &c. - उल्का spark. प+पिच (चुगदि) का कमाण- चपित burnt. उल्कयाचपितः। चमरी 1sa kind of deer famous for their hairs (वास)| बाणानां भारः, bush of hairs, (तत- चमरौणा बालमारः, सत - उल्काचपितः चामरीवालभार पन, बा- Qual. दवापि । The ravishes of दवामि 1s well described in the Ritursamhara मवि पवना, पर्वताना दगैषुफटति पटनिनादः गपवंचस्थलीषु - । प्रसरविणमधालबादि. पणे ग्नपयति मगवर्ग' प्रान्तलनी दवानिः ॥' 5. पति-पलट सि| Nom. त्वम। पानई, पाहाता ·see . त्वया मते मेघदूतम् [SI. 56. 6. पलम् - An पब meaning here 'by all means' (सपा) op. 'मनमतिशयेग'-सारोबारिखो। Ady Qual ममयितुम। Mallis also. 7. वारिधारा &c-यारिवाराचा सहवाणि (तत-तं.। करणे श्या । 8 चापत्र &c-पा+पद+त कतरि = बापत्र distressed. पा+ तिन् भावेपाति affliction. प्रथम लुट भावे=प्रशमन extinction. पापनाना पातितत- तस्याः प्रशमनमा (तत-1 तदेव फलं यासाम, बार ar: Pred to HRT: 1 The good always succour the distressed. cp 'पापनाभयसवेषु दौक्षिता. खलु पौरवाः"-Sak. 9. सम्पद -सम्प्रान्त इति सम+पद क्विर भावे = सम्प्रदः wealth ता' । Nom to haina understood 10. Voice. सहजन्मना वालमारण दवानिमा स वाधात फलाभिः भूयते । 66 Sarava's futile attempt for the Suppression of cloud, ये संरभीत्पतनरमसाः खाङ्गभङ्गाय तस्मिन् मुक्तावानं सपदि शरभा लक्ष्येयुभवन्तम् । तान् कुरूधास्तमुलकरकाष्टिपातावकीर्णान् के वा न स्यु: परिभवपदं निष्फलारम्भयत्नाः ॥ ५६ ॥ Prose -- तचिन् (हिमादौ) संरभोतपतनरभसा: ये शरभाः स्वाभाव (बामदाभाय एव) मुक्तावान भवन्त लड वयेशु , तान सपदि (सदाः) तुमुन करकाष्टिपातावकीर्णान् कथा. । निष्फलारम्भयबा: के वा परिभवपद न मा. Beng -সেই হিমাদ্রিতে, রাগের সহিত বেগে উৎপতিত যে সমস্ত শরভগ, পথ ছাড়িয়া দিলেও তােমাকে নিজ দেহ নাশের জই আক্রমণ করিবে তাদের তুমি শিলাবৃষ্টিদ্বারা বিক্ষিপ্ত করিবে। নিল কাৰ্য্যে যত্নবান হইলে কে বা পরিভূত না হয়। ॥ ---

·S1.66.]
मेघदूतम्
Eng.-The Sarava deer that is eager to scamper up
angrily and will in that Himalaya attack you for the
breach of their own limbs only though you left their
path, should be scattered by you with heavy shower
of bail-stone. Engaged in futile works who indeed does
not become an object of defeat !
Expl-The cloud 18 vory powerful Thus the Sarava
door that will assail it in Himalaya will in return be
defeated by hail-storms to be hurled by the cloud.
Indeed quarrel with a powerful one ends in defeat only.
Sanj.-याति । 'तथिन्' हिमादौ सरमः' कोप ['मरम्भ, सम्भ मे कोपे'
इति शब्दावः ] 'तेन उतपतने उत प्रबने 'रभसो बेग, येषां ते थोता: ['रभसो
वेगहर्षयो.' इत्यमरः] 'ये
त्यमरः] 'ये घरभा' अठापदनविशेषाः । ['घरभः शलमे
चाष्टापदे प्रोको भगान्तरे' इति विशवः] 'मुक्तोऽवा' शरमीतप्रवनमार्ग. येन त भवन्त
सपदि खाउभडाय ला ये मम्भवनायो लिक भवतोऽतिदूरखात स्वाभातिरिक्त
फल नास्तिवाचनमा तार्थ । 'तान' घरभान् 'तुमला' साला. करका:' वर्षोफला:
['वर्षोंफलस्तु करका' तामर ] 'तासा हष्टिः' समाः पातन पवकीर्णन् विक्षिप्रान्
'कुर्वाधा' कुरुष्व [ विवर्षे लिङ ] द्रोऽपि अधिक्षिपन् प्रतिपक्षं सदा प्रतिपय
इति भाव..
तथा हि भारभ्यन्त इति 'पारभा' कर्माणि तेषु यनः उद्योग स
निष्फलो येषां ते तथोका., निष्पलकोपक्रमा इत्यर्थः। पत केवा परिभवपद'
तिरस्कारपदं न मा न भवन्ति सर्व एव भवन्तीत्यर्थ । [ यदव 'धनोपत्नस्तु करक'
इति यादववचनात करकशब्दसा नियतलिजाताभिप्रायेण करका हरिप्रति
कषाञ्चित व्याख्यान तदना नानुमनात', 'बोपखस्त करका पतामरवचनव्याख्याने
चौरवामिना 'कमबली च करक. सुगते च विनायक रति नानाथ स्थापि वक्ष्यति'
इति वदता उभयलिनताप्रकाशनात । यादव पुलिसताविधाने तातपयं'' मन
स्त्रीलिातानिषेध रति न विरोषोऽपि। करकस्तु कर समान दामि च कमानी
पधिमैदे करे चापि, बरका . धनोपलाः' इति विश्वमवायचा तु उभयलिता
व्यक्तवादति न कुवापि विरोधमा । पतएस बदू 'पोपलत करका करकोऽपि
ज्योति1] ॥५॥

·मेघतूतम [S1 57. Notes on Malli 1. Some on the strength of Yadava's 'धनोपल' eto stated fixed maculinity of the word 97 and explained as #197 oft: , but others do not approve it , Kohıraswamin while explaining Amara's 'वर्षांपलस्तु करका" says 'कमण्डलो etc whereby उभयलिङ्गता (masc. and fem) of the word is shown. Yadava's motive is to establish its masculine gender aud not to dispprove of its feminine uge Thus there is no contradiction In the saying of विश्वप्रकाश (eg 'करकस्तु etc) he oponly avows 2hfawal of the word al Thus Rudra hus 'वर्षांपलस्तु करका करकोऽपि Hence no contradiction anywhere. Cbarsha 1. भरभ etc-सम रभवन, anger. उद+पत लाट भावे= उत्पतन jumping. रभस force. संरभस उतपतनम, ३तत - 1 संग्भोतपतन रभस' वेगः एषाम, बहु-I Or-रभस is furious बैगन । सम्भोत पतन रभसाः सुप सपा-1 Thun expounding we avoid व्यधिकरण बह-as Malli has it. 2 खाइ etc.-खाजामा भङ्ग' ( breach) (तत-1 तमं । वादय eft Their forceful rush will only lead to their own destruction. 3. मुना etc - अवन् way मुनाः पवा पनन, बहु । सम | The cloud is afar on the sky, uonce it was out of the range of भरभ deer 4 लङ्घयेयु' - लङ्ग णिच लिङ ( सम्भावमायाम ) युस । Nom. शरभाः । शरभ is a kind of eight-footed deer 5. काथाः- लिड ( विधी) ईथाम | Nom. लम्। कवभिप्राये क्रियाफरी सामनेपदम । 6 तुम etc,-बरका hail-stone. बरवा टि (तता तुहला .

·S1. 57.] मेघदूतम .१६८ करकाष्टिः, कर्मचा तसाः पावः, (तता तेन अबकोः (विधिता'), श्तता ताना Qual. तान्ा The hail-storm is sure to scatter away the Saravat. The poet aptly states this fact. For in the cold regions of Himalaya the cloud's waterparticles will condense into hail-stones, 7. परिभव eter-परि+भू अप भावे परिभव defeut. पद is object. परिभवस्य पदमा T विधेयविशेषण of के। विधयप्राधामात नपुंसकलिङ्गताा Also ep.-'विधेयोहेशयोः लिापचन न तन्त्रता' । 8. निष्फल etc....भारभ्यन्त इति पा रभ षत्र, कर्मणि पाराः works. निगत फलमेषाम रति निफला । निष्पला. पारम्भाः पस्य बहु । साहय यब. एषाम, बहु Qual. के Fight on an upassaila ble one is unguccessful. 9. मा.-पस लिक बिक, (विधी)+ युसा Non. के। 10. Voice .. रभसैः यः शन्भः मुक्तावा भवान् बहाव ते...पयकोर्ग: क्रियेरन त्वया..... यव: क:......पदेन . भूयते । 87. Cloud will than find श्रीचरवानग्राम at Himalaya तत्र व्यता वषदि चरणन्यासमद्देन्दुमौले: शखत्सिङ्घ रुपचितवलिं भक्तिनमः पगेयाः । यस्मिन् दृष्ट करणविगमादुई मुड़ तपापाः सङ्कल्पत स्थिरगणपदप्राप्तये श्रद्धधानाः ॥ ५७ ॥ P1038 -तत्र (हिमाद्रो) दृषदि शत मिई : शश्वत उचितवाल बईन्दु- मौले (शिवस्य चरपनासं भक्तिनम (सन् ) परीया. (प्रदक्षिण कुर), অঝি दृष्ट उह तपाः (अतः) प्रधानाः करणविगमात (देहत्यागात) अध्ये स्थिरगण. पदप्राप्तये सडल्पन्न ।

·[B.3. Bengসেই হিমালয়ে কোন শিলায় শিবের গাদাস স্পষ্ট দেখিতে পাইবে ; তাহা নিরন্তর সিদ্ধ ও মােগিগণকর্তৃক পূজিত হয় এবং তাহার দর্শনে পাপমুক্ত হয় অতএব শ্রদ্ধাবান লােৰু শৰীৰনাশের পর প্রথমগণের শাশ্বত পদ প্রাপ্ত হয়। সুতরাং তুমি ভক্তিনম্র হইয়া সেই চরণা দক্ষিণ করিও। Eng-Bowing with devotion you just cricumambulate the footmark to be seen on a rock thore of Siya who has lunar digit on his fereboad This footprint 18 ever and anon worshipped by the siddhas and yogins, and at its sight being sinless the devoted persons become fit for attainment of the permanent position of the Ganas. Sar].-तवति । 'त' हिमादौ पदि कथाचित शिखाया व्यक्त' प्रकट 'यश्वत' सदा सिर : योगिभि. ["सिद्धिः निष्पत्तियोगयो. इति विशः उपचितवलि' रचितपूजाविधिम् । 'वलि, पूजोपहारयोः' इति यादव.] पचासौन्दर 'बन्द: [पई खडे मम शके' इति विश्वः] स 'मोली यस्य तस्य ईश्वरस्य चरणनयास' पाद- विनास, 'भक्तिः पूष्वनुराग. तथा 'नम.' सन्'परोया:' प्रदक्षिण कुरु [परिपूर्वात रणो लिङ ] यस्मिन्' पादनाासे 'दृष्ट' सति 'उडू तपापा:' निरस्तकल मषाः सन्तः 'प्रधानाः'विध वसन्तः पुरुषाः[श्रद्धा विश वासः भास्तिकावुद्धिरिति यावत । 'बदन्तरो- रुपसर्गवत इति वक्तव्या' इति प्रतपूर्वात दधातः शानच ] 'करणस्य' क्षेवस्य जर्ष' देहत्यागानन्तरं [करण साधकतम वेवगावे न्द्रियेषु च' इत्यमरः ] 'स्थिरं शाश्वत 'गणानां' प्रमथानां 'पदं स्थानं [ 'गणाः प्रमथसंख्यौपाः' इति वेजयन्तौ ] तस्स 'प्राप्तये 'सहस्पन्ने' समर्था भवन्ति [क पेः पर्यापतिवचनस्य पलमय वात 'नमः स्वम्मि-' इत्यादिना चतुथौं । बलमिति पर्याप्ताथं यहणम-इति भाष्यकार.1] । 'भव्यक्त गौचरणनासं साधकः स्थिरयेत तनुम् । पछाधीनगरौरी हि विचरेश नगवयम् ॥ इति शम्भू रहसा (? रहसम) ॥2 Notes on Malli 1. As here in सरपन्त, the root or means समर्थ', so in connec. tion with it प्रामये takes sों by the rule 'नम. खलिखाहालचाल षट ·31. 57.] मेषदूतम् ११ योनाय । समर्थ being पलम। And Bheshykara says that पर्व in the sutra stands for words having the songe of proficiency' (पाप्तिवचन)। 2 (N B.-As remarked before Malli mostly ends with 991 whenever he quotes some. thing. So we prefer परहसाम here to शभ रहसी] । Charcha. 1. तब-Refers to Himalaya. 2 व्यताम-विपञ्चक करि व्यक manifest सम। Qual. घरगनासम्! It is व्यना, hence you are sure to see it 3 चरण etc-नि+प्रम (चे पेदियादि) घा भावे नाम placing. चरणयोः पास, तत । तम। Obj. of परीयाः । The reference is to the spot भौचरणमास as said in इन्भ रहसा! Wilson says that it bas some connection with Haraks-airi a hill near Hardwar. 4 श्रद्धेन्दु etc-For पद्धेन्दु see Malli म मौली यसा स' व्यधिबड़ा तया। The word refers to Siva-'गड वादिभा. सप्तमी पराबाच्या' इति गडवाद पाशतिगमत्वात सप्तम्यन्तमा मौलिशब्दमा परनिपातः। 5. शत-An अभाय meaning 'Always', op "मत्रत परिचित विविक्त मनसा" Sak V. 6. सिद्ध:-अनुक्की कर्तरि श्या । By सिद्ध, we may refer to to both for ( demi-gods) or to fac yogin, 7. उपचित etc.-वलि worship. उप+चि क कमपि उपचित gathered, performed. उपचिताः वलय. घसा, वह तमा Qual. चरगनासमा 8. परोयाः-परिर गती) लिड यास| Sould go round. Nom. त्वम्। एति ऐत, ज्याय, पगाला 9. तबिन-भावे मौ by the rule 'यसा व भावन भावलचपम' ।

·૧૪ मेघदूतम् [S1.58. 18 ep 10 करव etc-क्रियते पनन रति +ाट काणेकर body. कि गम+प भावे विगम destruction, cp 'ईसिविगमप्रभति मनानाम' etc Malavikagnimitram करमसा विगम' (तत । तखात उचम रति दिकशब्दयोगे ५मी। The rule 'अनारादिर शब्दारपदा माहियुक। Here दिकशब्द 1s explained as 'दिघिट्टष्ट' शब्दो दिकशब्द' Bhattoji 11. उहत otc -उद धूत्र त कमपि उडत forsakeu. उडू तानि पापानि ण्यामा बहु| The धूज़ is seen almost in all the गणs, 'ध नोनि चम्पकवनानि धनोवाशोक धुन धुनात धुवत स्फटितातिमनाम । बाधुिनयति चम्पकपुष्परेण न यत् काननं धवतिः चन्दनमञ्चरो ।' Qual जनाः understood 12 महत्पन्त-सम+प लट पन्त | Nom. जना.. Become able , see 'समर्था भवन्ति' in Malli ep "कल्पसे रक्षणीय' Sak 13. स्थिर ett-गणानां पदमा त । स्थिरं गणपदम कमथा। तस्य प्राप्तिः, (तत । तसा पस्नमय क (1. e., समाधक) समकप' wigata vol See Malli and notes thereon. Here is no scope for the varttika 'पिसम्पद्यमाने ', for in the sentence -ननाः पदमाये समस्या उतपत्ति, is not implied. 14 श्रद्दधाना -यत धा शानच कतरि। Qual, जनाः । कतभिप्राये कयाफले पात्मने पदम [ As thoy were उडू तपाग: so they were शहाबान्। Also see Malli 15. Tulo व्यक्तः...उपचिावन्ति , मााम नमक परीयेन (त्ववा) उद्धता अजधान सङ्घ,प्यते । 58, Nature Surplies for शिवपूजा । शष्दायन्त मधुरमनिलः कोचकाः पूर्या माणा: संसक्ताभिस्त्रिपुरविजयी गीयते किवरोभिः ।

·81. 59. ] मेघदूतम् २८३ निर्हादस्तेमुरज इव चेत् कन्दरेषु ध्वनिः स्यात् सङ्गोतार्थो ननु पशुपतिस्तत्र भावी समग्रः ॥ ५८ ॥ Prose - अनिले पूर्यमाणा कौचकाः मधुरं शब्दायन्ते । मंसनाभि (वंशादि बादने पनषतादि) किवरीभिः विपरविजयः गोयते । कन्दीषु ने निहाद: सरजे 4 ध्वनिः चैत (यदि) स्यात, (तदा) तव पशुपते. सीतार्थः समगः भगवी (भविष्यति)। Beng -বাযুতে পূর্ণ হইয়া সেখানে কীচক বংশসমূহ মধুর শষ করি•েছে। বংশাদিবাদনে অনুষক্ত কিন্নরীগণ সেখানে ত্রিপুরবিজয়ের গান করিতেছে। আর সেখানে যদি তােমার ধ্বনি গুহাতে প্রতি ধ্বনিত হইয়া শব্দ উৎপাদন কবে, তবে শিবপূজার সঙ্গীত কাজ সম্পূর্ণ হইবে সন্দেহ নাই। Eng.-The bamboos tilled by wind woetly sound there%3B the Kinnara womon are singing of Siva's Victor yover Tripura in consonance with the instruments; and if thy ruinbling resoundiug in the cavos soundy like a drum, thon iudood Siva's musical apparatus will be complote there Bun].- शब्दायन इतिा है मघ 'पानले. पूर्यमाण कौचका:' देविशेषाः ['बेणव: कौचकात सय स्खनन्तोऽनिलोडताः' इत्यमरः ] 'मधर' अतिमधुरं यथा तथा 'शब्दायन्त' शब्द कुर्वन्ति खनन्तीत्यर्थ [शब्दवैर-' इत्यादिना का बनेन वंशवायसम्पत्तिरुवा । 'मंसक्ताभिः संयुक्ताभि., वंशवाद्यानुषताभिर्वा । [मरताभिः- इति पाठ मरक्तकण्टीभिः इत्यर्थ': ] "किनगैभि' किवरम्बौभि । बयाणा पुराणां समाहारः 'बिपुरम' चितार्थोरपद-' इति समासः । पावादित्वात नपु मकत्वम्] सस्य विजयः गौयते' । 'कन्दरीषु' दरोष [ 'दति कन्दरी वा खीरत्यमा] न तव 'निर्बाद' 'मुरजे' वादामेले 'वनिरिव'मुरननिरिव इत्यर्थ: । 'स्थात् घेत' ताई 'तव' श्रीचरणसमीपे पशुपत नित्यसविहितस्य शिवमा सङ्गीत' सम्यकगौतमदेवा: मौलवस्तु ['अर्थोभिधेयरवस्तुप्रयोजननिनिषु' इत्यमरः]"समयः' सम्प को 'भावी ना भविषाति खलु ['भविषाति गम्यादयः' पति भविषाद पिमिः ] ॥ ५॥ . Charcha. 1, शब्दायन-शब्द sound. अब्दं कुर्वन्ति इति शब्द+छ मब्दाम M-13.

·१८४ मेघदूतम् [SI. 59. (नाम धातु)+ लट पन्त -शब्दायन्ते 1 Nom कीचकाः। कीचक is a kind of rattling bamboo sounding when its holes are filled up by wind, ep. 'स कौचकर्मास्तपूर्णरन्ध, कूजहिरापादितशक्त्यम्"-Raghu, also-यः पूरयन् कौंचकरन्ध भागान् दरौसुखोत्येन समोरणन"-Kum. Nature thus supplied with pipes in Siva's worship. See also Malli. . पूर्यमाणा:-पूर+गिध (चुरादि) + शानच कमणि-पूर्यमाष being filled Hi Qual 1: I 3 संसक्ताभि-सम् + सञ्च+क्त करि स्त्रियाम् = मंसता meaning "being in consort to pipes." afa: 1 Qual fandfa: 1 The reading #carfa here seems better, for the word then indı. cates all the inore dovotion on the part of the paradi Thon the 117 is expected to be more natural andappealing as well. 4. विपुर c -बयाणा पुराणां समाहार: विपुरम् a collection of three cities , समाहार विगु I See Malli. पावादित्वात नपुंसकत्वम् as in विमुवनम् (auto 35) तस्यविजय., हतत, I Siva conquered this by killing the puwoiful demons that resided there, som कर्मणि रमा। - 5. गौयते-गै धातु+ लट ते कर्मणि| Nom किन्नरोमि 5A. मिहादः सरजे दुव-निहाद 1s sound. Nom. to स्यात् । मरजे-hus अधि मौ। 6. stare':-Fur Haie see Malli. Nom to wiat. The cloud's rumbling echoed in the caves will reso nble the drum sound 7. भावौ - भविषातीति भू+णिनि भविषाद (or पौणादिक इनि: पिरत)=भावी shall be. See also Malli and ante: Also see the बौणादिकसूख 'भावौं'। 8. Voice -पूयमाण: कौचक: शब्दायाते...संसला कियाविजय गावन्ति.. निहार्दन , बनना...भूयेत...सहीतान समग्रेश भाविना ( भूयेत)।

·S1.59.] मेघदूतम १९५ Romark-the ge desires that tbe cloud should for Saining 2489 help nature in supplying with all the instruments favourite to Lord Siva. 59 Clouds passage to Krauncha hill. प्रालेयादरुपतटमतिक्रम्य तांस्तान् विशेषान हंसहार' भृगुपतियशोवर्म यत् क्रौचग्ध म्। तेनोदीची दिशमनुसरस्तियं गायामशोभी श्यामः पादो वलिनियमनाभ्युद्यतस्येव विष्णोः ॥५॥ Prose-प्रालयाने (हिमाचलमा ) उपतट तान् तान् विषेषान् (द्रष्टव्य- उस्त नि ) अतिकम्य, ह सहार भृगपतियथावत्म यत क्रौचरन्ध म (कोचाद: विलम् अस्ति) तन, बलिनियमनाभायतमा विणा श्याम. पाद व नियंगायामशोभी (सन्) बउदीची दिशम् अनुसरेः । Beng—হিমালয়ের তটসমীপে সেই সমস্ত (কনখলের নিকট গঙ্গাদি) দ্রষ্টব্য বস্তু অতিক্রম কবিয়া, মানস-সরােবরে খাইবার দ্বার স্বরূপ এবং পরশুরামের যশের নিদান ক্রৌঞ্চ পর্বতের যে সুর আছে, তাহা দ্বারা তুমি বক্রভাবে দীর্ঘ হইয়া বলিদমনে সমুদ্যত বিষ্ণুর শ্যামবর্ণ পদের ন্যায় শশাভিত হইয়া উত্তর দিকে যাইও। Eng-Having crossed those worth-seeing objects (e 8. Ganges near Kanakhala &c), you in an oblhuely long posture and thus appearing like the blue feet of Vishnu about to control Bali, shall proceed northwards by the fissure of Krauncha bill, which caused Parasurama's fame to spread and which is used by swans as doors ( for their Wa" to and back from Manasa lake ).. . Sanj. - प्राल येनि: 'पाले याद 'हिमाद। 'उपतट' वटसमीपे [ 'अव्यय विभक्ति तयादिना समोपाय व्ययीभावः ] तान् तान् [वीप साथै हिलि. | 'विशेषान्' दृष्टयार्थान् [वियेषोऽवयवे दुवा दृष्टव्योत्तमवस्तुनि' इति शब्दाः] 'अतिक्रम्य अनुसर:' पतानामतेन सम्बन्ध । साना हार" मानसप्रस्थायिनो हमाः कोचरबी व सवरत रत्यागम: 'भगुपतेः' नामदपमा यशोवर्म यसप्रतिकारक.

·मेघदूतम् [SI.69. मित्यर्थः। यत क्रीवाद: रन्ध म बस्ति 'नैन' क्रौञ्चविल न 'वल.' देतासा 'नियमने' कपने 'प्रभातम्थ' प्रहत्तमा विष्णो.' व्यापकमा विविक्रमा 'श्याम' कणव :पाद व नियंगायामेनक्षिप्रवेशनार्थ"तिरबीनधान शोभते इति तथाविधः मन'उदीची- मुनगं 'दिशम' अनुसगरनुगच्छ । [ पुरा किल भगवती देवात धर्जटेः धनुरुपनिषदम- धोयानेन भृगुनन्दनं न स्कन्दमा म्पईया क्रौञ्चशिखरिणम् अभिनिशिशिखिमुग्वेन इलया मृतपिण्डमद भित्वा तत एव क्रौञ्चका डादिव सदा: समुन्न म्भिते कस्मिन्नपि प्रमःचौरनिधौ जगज्जालमानामावितम् इति कथा थ यते 1] " ५९ ॥ Notes on Malli 1. The traditivu is that in ancient times son of Vrigu who receiyod instructions on agăz from the Alini. ghty Siva easily pricked thy mountain Krauncha being challenged by Skanda, like a clump of clay, by, vory sharp arrow and the whole world was washed by the sea of famo 196ued as if from tho very lap of that hill Charcha 1. प्राम्या -प्रालयस्य (हिमस) अद्र, तत - तम्य । शेषे षष्ठी related to विशेषान | For darly of प्रालय see ante s1 41 (प्रलयशब्दात भव, यादे. लग्य रयाशय)। 2. उपतटम-तटसा समीपे उपतटम्, अन्ययौ I see Malli अधि मौ । उपवटे 1s also correct here by the sule "तीयामप्तम्यो हुलम"। 3. सान मान विशेषान्-वौपसायो तिवचनम् । By विशेष aro meant the Ganges near Kankhala, Tarqane etc as seen in the foregoing verses. Obj. of अतिकम्य । 4. इस &c.-हसाबा बारम्, तत -1 Qual क्रौचरन्धम् I see next. 5. भगु &c.-भगुपति (the lord of the अगुवंश) is परगम । तस्य यमः, (तत-। तसा वर्म ( पन्थाः ) (तत - | Qual क्रौचरन्धम् । नीति बामेति रवि प+सुनयशस् tame. The Allusion is to the fact ·S1. 59.] मेघदूतम् १८० . स्थिता भूमा that once Parsurama, a favourite disciple of Siva was envied by Kurttikoya. Now to settle the procedence arnong them a stake was laid beforo the Krauncha Hill. Parasurama however outran Karttıkoyain the dual and Llew off the stake by avon splitting the mount Krauncha. Hence this optaram was tho causo ( a ) of his famo, and this fissure in the said Hill is used by s'h in their way to #198 lake and back from it, so it was & HETTI Bhavybhuti also alludes to this fact in his Viracharita (o g alt, laul भेदात कतवरणितल्नापूर्वहमावतारः' ) whore वोरराघव remarks 'पूर्वाह हंसा मानममरमि नावगेहान्तम्म तदनन्तर भगवता परगरामे कौञ्चवर्षते सरन्धीकत सति तेग्यो रन्ध्व भयो हमा मानसमरसो भूतलमवतरनौनि पौराणिको प्रसिद्धि.'। तेन-Refers to क्रौचरन्ध, । करण क्या । 7 उदीचीम्-उद+पञ्च किन्-उदक north स्त्रियाम् डीप इति उदाचौ । "उदईत् ' इति ईचम् । ताम् । Qual. दिशम् । 8. अनुसर --अनु +म+लि विधान-यास | Nom. Nom. 41 Here the leading अनुपते is also soen But अनमरेः 1s better, for the cloud was proceeding uphills, whereas 999074 suggests some descent. 9. तिय ग &c -पा+यम पत्र भाचे = अधाम length For तियाक Seo ante नियंत्रक पायाम कर्मधा-। तेन शोभते य. सः रवि सिय गायाम+भ+गिनि कत्तरि माघकारिणि = तियायामचोमी। Qual त्वम् 10 बलि &c. --नि+म+लुाट भावे-नियमन subduing. निवाम also नियम are correct in घम् by the rule 'यम ससुपनिविष'। मि++ यम+त करिअायत । बले नियमनम्, कर्मषष्या समामः | तब पसायतः, सपमपा-तस्य । Qual. विणो, (वैवेष्टि इति विष + क ) Here dark lost of .

·[S1. 1. 60 वमना ॥ १८८ मेघतूतम् Vishnu is compared to the dark cloud, The allusion is to the fact that विष्णु as वामनावतार deprived Baliof his heavenly kingdom by placing a footstep on his head. Bali was thus again thrust back to his Patala kingdom. 11 Voice-ईसहारण क्रौञ्चरन्ध ण ( भूयते ) . श्यामन पादन-शोभिना बया उदीची ।दक अनुनियेत । 60. Cloud, the guest of Kaalasa Mount. गत्वा चोई दशमुखभुजोछ वास्तिप्रस्थसन्धः कैलासस्य विदशवनितादर्पणस्यातिथि: स्याः । शृङ्गोछायैः कुमुदविशदेयों वितत्य स्थित: ख राशीभूतः प्रतिदिनमिव त्रान्वकम्यादृहास: ॥ ६ ॥ Prose. - उल" गत्वा चल) दशमुखभुजोच्छामितप्रस्थसन्धे विदशवनिता- दर्पणमा क लासमा अतिथि. सा.। कुमुदविरदः शङ्कोच्छाय. ख वितता य. कलास: प्रतिदिन राशीभूत: हाम्वकसा (शिवमा) अद्रहास इव स्थितः। Bong উদ্ধদিকে গমন করিয়া, রাবণহন্তোলিত হওয়ায় বিশ্লেষিত প্রস্থ এবং স্বনিতাগণের দর্পণস্বৰূপ কৈলাস পর্বতের অতিথি হইও। সেই কৈলাস কুমুদগুত্ৰ উন্নতশৃঙ্গ দ্বাৰা আকাশ ব্যাপিয়া যেন রাশীভূত শিবের অট্টহাসের দায় দণ্ডায়মান আছে। Eng. Going upwards, you become a guest unto muunt Kailasa, the very mirror of divine dangels and whose slopes (or-levels) were slackened by the arms of Ravana the ten-necked. The mount with its high lily-white peaks pervades the sky and stands as if like the condensed loud laugh of the three-eyed Siva Expl The snow-white wount Kailasa is so very white that it is compared to & mirror for the divine damsels, and also to the collected and embodied laughter of Lord Siva. Sar].-गवति । क्रौञ्चविलनिगमनानन्तर' 'जव" च गत्या,दशमखसा' रावणय 'भुजी' वाभिः 'उकासिता.' विद्येषिताः 'प्रस्थाना' सानूना 'सन्धय.' यसा तसा । - ·'S1. 60.] मेघदूतम् १८८ विदंश परिमाणमषामसीति [ संख्ययाव्यय-' तादिमा बहुव्रीहिः। 'बहुब्रोही संखाये-'प्रतधादिमा समासान्तो इनिति चौरम्बामौ] 'विदशानां देवानां वनिता: तासा दर्पणसा। केलासमा स्फटिकत्वात रजतत्वात या विम्वयाहित्वन पदसनाम् । 'कलासमातिथिः साः' । 'य' कैलास: 'कुमदविशद निर्मले. 'शाणमुच्छाय: पौत्रतरः खम पाका 'विसत्य' व्याप्य प्रतिदिन' दिन दिने राशीभूत वावकरा' विलोचनमा 'प्रहहासः' अतिहास व स्थित:' ["अद्यावतिशयितक्षीमौ' इति घाटवः] धावलात हासत्व मोतप्रसा। हासादौना धावला"कविसमयमिद्धम ॥१०॥ Charcha 1 दशमुख kc दश मुखानि यम्य म दशमुख a name of Ravana वह-1 तस्स भुजाः, इसन -उद+म+पिच + त कर्मणि उकासित slackoned, दशमुखभने उकासितः, ३तत - साहश प्रस्थाभि, पस्य बहु-। तस्य । Qual. कैलासम्य । Ravana once tried to uproot Kailasa. cp. 'पौलस्तातुलितस्यादेरादधान व हियम्'-Raghu, The Allusion is to the fact that whule warring on Kuvera, Ravana bad cccasion to pass by the mount Kailasa whero Lord Siva resided at the time with bis spouse parvati. He picked up a quarrel with Siva's followers and in a pique tugged at the mount to uploot it. The bill shouko to its foundation but the Lord steadied it with the pressure of his toe which pressed Rakshaga's arms so hari that he shrieked with pain and thenceforth received the namu Rayaua. Magha alludes to this in Sisupalavadham •p 'समुत चिपम् च पृथिवीभतांवर वरप्रदानस्य चकार शूलिन' &c 2, विदश &c.-तिम दद्या बाल्यकोमारयौवनादि एषाम् इति विदशाः gods बहु-I Or वि: (वात) दश परिमाणमेषाम, रति बहु। See Malli. Malli's विर्दश &c. makes them 30 years of age. The rule fer this is सख्यया भव्ययासबाधिक संख्या संख्ये ये-पव्यय &o are com- ·तस्य। मेघदूतम् [81. 60 pounded in a बहुव्रीहि with a संख्या when the compound refers to what is counted. Next we have डच, added by 'बहुव्रीही सखाये उजबहुगणात'। Thus विदशन्+डच -विदश। Bhanujl however thinks that gods do not go through red and कौमार, but are always in the enjoyment of यौवन and appear like oue on his 25th year. श्रियं विन्दति सौमिव पविशतिवर्ष वत' Ramayana. Hence be expounds (विसः) हतीया दशा एषाम विदशा, बहु- Here and in like cases (e. g. विदिव, विभाग &c) वि moans aalis cp 'ति-विषये स ख्याशब्दस्य कचित, पूरणार्थ त्वम्" । विदशाना बनिता इतत -[ तामा दर्पस:- Qual के लासस्य । Kailase 18 so callod owing to its wbiteness and abundance of crystals &c 3 सया -पस + लिड. यास 1 Nom. त्वम 1 विध्यर्थे लिङ । सनो &c.-मि+धन - श्राय. loftiness. उत.लष्ट वाय. इति उच्छाय: प्रादितत -राणाम् उच्छायः, दान, | ते.। करणे श्या । Though fy will not take with 5994 the rule being- थियोभुवोऽनुपमगं-, still उद वि takes धत्र by the special rule 'उदिश्वर्यातयोतिपूव' | But still we here render as--उतकृष्टः श्राय to huing out loftiness better to the reader, though both are correct Here the abstraot डोछाय stands as a concrete object अच्छि त राणा, by the maxim 'क्लदर्भािहतो भावी दृष्यवत, प्रकाशने'। 5 वितत्य-वि+तम ल्यप.| Having pervaded. 6. राशीभूत.- राशि heap पराशि राशि.सम्प्रदामान भूत, रति रात्रि चिव भूत = गशीभूत heaped. Qual अट्टहासः । 7. -An अव्यय implying उत प्रेक्षा here. The mount vas as if the embodied laugh beaped together by and by 8. वाग्वकसा-बौणि अबकानि ( नयनानि) पसा, इति बापक. (शिवः), बहु । तसा। शेषे षष्ठी।

·॥ SI. 61.] मेघदूतम् 9. Remark-Poets often comparo laugh, fame eto, with something white-. "या विसापन:-ante 'सिता वमन्न: खलु कोत्ति मौक्तिका'_Naushada See also Malli.-'गदीना धारल्य' काविसमयसिद्धम्' 1 10 Voice-तिथना भूयत त्वया यन राशीभूतन अहवासेन स्थितम 61. Black cloud on white mount resembles dark cloth on white Balarama उत्पश्यामि त्वयि तटगते स्निग्धभिवाचनामे मद्य कत्तदिग्दशनच्छेटगोरस्य तस्य । शोभामद्र: स्तिमितनयनप्रेक्षणीयां भवितो- मंमन्यात मति इलभृतो मेचके वामसीव ॥ Plose.-मिनग्ध भन्नाञ्चनाभ त्वयि तटगने ( सति) मदा कसबिरददशनकद- गौरसा तसा भई , मैच के वार्माम मनाम्न मति हलमतः इव निमिननयनच. णीया शोभा भवती उतपश्यामि । Bong -মসৃণ ও মর্দিত অঞ্জনের আভাযুক্ত তুমি কৈলাস-পর্বতের টদেশে উপস্থিত হইলে সদ্যঃকর্ষিত হস্তিদন্তের ন্যায় শুভ্র সেই অদ্রির শােভা, স্কন্ধন্যস্ত গামবধারী হলভৃত, বলরামের শােভাৰ ন্যায়, স্থির নয়নদ্বারা দর্শনযােগ্য হইবে মনে হয়। Eng:-You cf a colour like the glossy and powdered collyuum having reached the slope of that moudt(Kailasa) which is white like a pieco of ivory just cut, it will, I think, imitate the beauty, to be seen with motionless eyes, of Balsrama, the plough-bearer with a blue cloth thrown over his (white) shoulder. San] -उतरण्यामोति । 'स्निग्ध' ममृण 'भिन्न' मर्दितच 'पवन'कम्बल तसा 'भाभा इव प्रामा' यसा तखिन् 'त्वयि सटगत' सान गते ति, 'सदा. आत्तमा किन्नसा हिरददयना' गजदन्तसा तदक्षत 'गौरसा धवलासा तसा बदी.' कलासमा, ·२०२ मेघदूतम् [SI. 61. 'मेधक' श्यामने [ कालश्यामलमेचकाः' इतामरः ] 'वाससि' वस्त्रं 'समान सति जलभृतो' वलभदस्य 'व',स्तिमिताभो नयनाभा प्रेक्षणीया शोभा भवित्री भाविनी. सतपश्यामि' शोभाभविषाति इति तक यामि तार्थ। श्रौती पूर्णोपमालद्धारः ॥६॥ Notes on Malli 1. उ. पश्यामि उद+दृश + लट + मिप । Non अहम् | Here दृश is ज्ञानार्थक ( अनुमानार्थक) 1 ददगं, दत्त्यति, अपश्शत : अदाक्षीत । 2. तटगते-तट is here प्रस्थ । २ गत , रतत । तम्मिन् । Phed to afa ( which has hê o t) i 3. निग्ध etc -खित कब रि-खिग्ध glossy भिद क+कमणि =भिन्न powdered. निग्धश्च तत, भिन्नच मिनग्धभिन्नम्, कर्मधा । तादृशम अननम, कर्मधा। तसा प्राभा, इनत। मिनग्धभिन्नाञ्जनामा दव पाभा पसा, बहु-by the Varttiku -- सप्तमुापमानपूर्वमा बहुब्रौहिरुत्तरपदलोपश्च वक्तव्य ( ante). afal Qual, ala i Such dark clouil will well compare with the मेचकवस्त्र of white वलगम । 4. सदाः &c. na+त कर्मणिकत्त cut किट+घञ कर्मणि = छैद prece. रदन teeth. होरदौ घमा इति हिरद' elephant, बहु-। हिरदसा दशनम, इतत। सदाःकन दिग्दशनम, कर्मधा। नसा छेदः, (तन । सरव गौरः इति उपमानकम धा–by the rule 'उपमानानि सामानावचने'। तस्य । Qual । The ivory-white mount will resemble tho prover bhally white body of Balarama The reading हिरदis proforable, for at koeps up tho allitoration 5. सिमित &c.-सिमित motionless स्तिमिले नयने, कर्मधा। ताभ्याम प्रेक्षणीया, ३तत । ताम। Qual शोभाम। The sight will be attractive indeed. 6. भविवीम-भविषधति इति भू+वच (भविषादयें ) + डीप. स्त्रियाम भपिवी। ताम। Pred to शोभाम। Also compare--भविता-Ante ·SI. 62.] मेघदूतम् 7. बसनास्त -निस (क्षेप दिवादि ) त कमणि- नास्त placed. पंस shouldel. असे नास्तम सप सपा-तस्मिन्। Pred to वाससि (which hai भाबे ७मी)। 8 Voice- ..प्रेक्षणीया शोभा भविवो उदद्द,श्यते मया- 62. Cloud's probable serence to Gaurn there. हित्वा तम्मिन भुजगवलयं शम्भु ना दत्तहस्ता क्रीडाशैले यदि च विचरेत् पादचारण गौरी। भङ्गोभक्त्या विरचितवपुः स्तम्भितान्तर्जलौघः सोपानत्वं कुरु मणितटारोहणायाग्रयायो॥ ६२ ॥ Prose.--शम्भ ना दत्तहस्ता सती गौरी भूजगवलय (हत) हित्वा यदि तस्मिन् क्रीडाशेले पादचारेण विचरत, (वदा) ययायो स्तम्भितान्तर्ज लौष. त्व भङ्गीमत्या (पर्वरचनया ) विरचितवपु. ( सन् ) मणितटारोहणाय सोपानत्व' कुरु । Beng-শিব হাত বাড়াইয়া দিলেও গৌরী ( সর্পভয়ে) সৰ্পবলয়- যুক্ত শিবের হস্ত ত্যাগ করিয়া যদি ঐ ক্রিয়াশৈলে পাচারে বিচরণ করিতে থাকেন, তবে অগ্রযায়ী তুমি তােমার জলরাশি স্তম্ভিত করিয়া নিজদেহ পৰ্বক্রমে বিরচিত কনিষা কৈলাসের মণিতটে আরােহণের জয় গৌরীর সােপানের কাজ করিবে। Eng.-If on that pleasure-hill (Kailasa ) Parvati setting aside the hand of Siva, having serpent-bracelets on-though Siva may stretch his helung hani-walks on foot, then going in front of her having condon sed the internal water, you just arrange yourself in the form of steps for Gauri's ascent to thu jewelled slopes (or levels) of that mount: Expl.-Gauri 18 ever eager to get on the jewelled slopes of Kailasa. But when Siva wlll go forward to help her in this, then surely through fear of soi pents she will not hold his arms. Then you just form yourself into a line of steps and thus help and serve the goddess. San] -हिति। तस्मिन् कोडायल' के खासे [कैलास कनकाद्रिश्च मन्दरी गन्धमादनः । क्रीडार्थ निर्मिता सभोदेव कीड़ाद्रयोऽभवन्' इति सम्म रहरम् । .

·२०४ मेघदूतम् [S1.62 'मभुमा शिवेन भुजगमेव वलयं कड़न' 'हित्वा' गौा भौरुत्वात ताका 'दत्तहला सती गौरी पादचारण विधीत याद तहि 'अग्रयायौं' पुरोगतः तथा स्तम्भित. घनीभावं प्रापित. 'अन्नजलोष.' प्रवाहोयन स तथाभूतः महीना' पर्वणा 'भन्यो' रचनया 'विरचितवपुः' कल्पितरौरः सन् मणौना सट' 'मबितट' तसा 'आरोहणाय सोपानत्व' कुरा Charch 1. भुजगवलयं हित्वा दत्तहस्ता &c -Malli construes hero as शम्भ ना भुजगवलय हित्वा तहस्ता सती गौरी &c (see san}), but thisis faulty -(1)no wife can set aside her lover's band if there be no fearful cause, here Siva forsook h18 77499 to help Gauri , why then plat should not hold it? (11) socondly in the construction शभ ना हिचा गौरौ विचरेत the lule 'समानक त कयो: पूर्वकाले'-which requires that the same nominative should govorn both the finite and the infinite verb-stands in tho way , tarat is the nom. of feal, but of faria, ilat is the nou. thus there is no समान कर्त कता here. The construction शम्भ ना हित्वा दलहसा for समानकन कता मिाह, will also ha unsound, see reason ( 1 ) above. We thus reject Malli's construction and render us शम्भुना दलहस्ता गौरी भुजगवलय इस. हित्वा विचरत चेत (See prose above). In this समानकत कता of fear and fagia is well kept up. Again wher Siva will stretch his helping hand Gauri will foreake it only through fear of serpent-bracelet there. Thus she will be compelled to walk on foot. In our rendering भजगवलयम् should be expounded as-मजगः वलय. सावह- Qual. इतम् understood. It 18 curious enough that all the editions follow Malli's rendering though faulty.

·२.५ मलार SI. 63.] मेघदूतम् 2. क्रीड़ागले-धि मौ। The क्रोडाशेल 15 लास here. see Malli. 3 बिचरत-वि+घर+लिड. ( मम्भावनायाम) +यात । Nom. गौरी। 5. पाद &c-पादाभ्या चार (विवरण) इति पादचार', सत-। तेन । करी ३या। Or प्रकृत्यादित्वात श्या । 6. भौमत्या-भडो ]s step. भडि is also correct भनि is रचना, op 'भक्तिच्छ डैरिव विरचिता भातमङ्गगजन्य-" s1, 13 ante. भङ्गीनां भक्तिः, हात-। तया । करणे श्या । 7. विरचित etc-वि+रचत कमणि विरचित made. ताहणं बपुरम्य बहु- Qual. बम्। The cloud 1s to form into steps and help Gauri thereby in her walks to the slopes of केलामा 6. स्तम्भित etc-जलानाम् घोष' (समूहः ), हसत-1 पन्त.स्थित: जलोध, थाकपाधिवादिवत कर्मधा- सम्भितः पन्तलोध येन, बहु-IQual त्वम्। The cloud must not shower on Gauri. 8. कुरु-कलट हि। Nom. त्वम् । 9. मर्माण etc मणीना तटः (प्रस्थः ), तस्य चारोहणम् काम षष्टया समासः । तम। तादध्ये ४ौँ । 10. पयायो-पग्रे यातु शौसलमस्य रति यया णिनि करिताच्छील्ये =quart going in front. Qual ax! The cloud is to form into steps beforehand. 11 Voice. .....दनासबा... गौया...बिचात पपयाविना सम्बितमली. धन विरचिवपुषा त्वया क्रियताम् । 63. Sammore services by the cloud. तवावश्यं वलयकुलिशोदधनोदगीर्णतोयं नन्ति त्वां सुरयुवतयो यन्त्रधाराएहत्वम् ।

·। - मेघदूतम् [81. 63 ताभ्यो मोक्षस्तव यदि सखे धर्मलब्धस्य न स्यात् क्रीड़ालोला: श्रवणपरुषेर्जितैर्भाययेस्ताः ॥ ६३ ॥ Prose.-तव (कैलासे ) सूरयुवतय वलयकुलियोदघट्टनोही तीय त्वाम् अवश्य यन्त्रधागग्रहत्व नेपान्ति (पापयिषान्ति)। सखे, यदि धमलब्धसा (निदाधे प्रामसा पतः मुखकरसा) तव ताभो (युवतिभयो) मोक्षः न सघात, तदा कौडालोखा: ताः श्रवणपर.गणिते. भाययः (विवासयः)। Beng.-সেই কৈলাসপতে সুরঞ্জনগণ বলায়াগ্রভাগের আঘাতে তােমার বারিধারা উদার্ণ করাইয়া তােমাকে দিয়া যধারাগৃহের কাজ কইরা লইবে। হে সখে তােমাকে গ্রীষ্মকালে পাইয়া তাহার যদি তােমাকে ছাড়িতে না চায় তবে তুমি ভীষণ গর্জনে ক্রীড়ালােল সেই যুবতিদিগকে ভয় দেখাইও। LogIn that mount surely the divine damsols will make you attain the state of a shower-bath by having brought out rain from you by the strike of their points of bracelets. If, O friend, your release from them be not possible you being got at summer time, then you must frighten those sportive girls by your rumblings jarring to the ear. Expl -The oloud being got by divine damsels at summer they will not easily allow it to go. Then its work will he delayed, so to get rid of those girls the cloud must scare them away by terrifying ro&rs. Sany. -तवेति । तव' कैलासे 'पव"सर्वथा 'सुरयुवतयः' वक्षयकुलिशानि करणकोटयः [मतकोटिवाधिमा कुलिगशब्देन कोटिरालयते 1 : 'उहहनानि प्रहागः त : 'होणं म्'उतसष्ट तोय येन त 'खो' यन्त्र धाराः 'यबधाराः' तासां ग्रहत्व' कविमधारागृहत्वं नेपान्ति प्रापयिषन्ति । 'हे सखे मिव 'धन' निदाचे 'लब्धसा' [धर्मसम्बत्व मा देवभूमिव सर्वदा सर्वत्त समाहारात, प्राथमिकमेषत्वात बा,-यथोक्तमावादमा प्रथमैति2] तब 'तामाः' युबतिभा: 'मोषो न सात यदि .

·S1.68 ] मेघदूतम् तदा 'क्रीडालोला'कौडास का पमना इता: 'ता 'सुरयुवती: श्रवणपरुष: कर्णकटभिः "गर्जित: करण: भायये."वामय :[अब तुभयाभावात पात्मनेपदं षुगागमय नहर Notes on Malli 1. The word which means tho thunder having hundred points hero points to life' only. 2. The fact that the cloud is got in summer is from the presence of all the seasons in divine lands, or it being the first shower of rainy season 3, thus it is said before in 'पाषाढस्य प्रथमदिवसे' etc. Charcha. 1. वलय &c - कुलिश 1s here कोटि (point) See Malli. उद+ घ+लाटभावे-उदघट्टन striking उद ग्ट + कम णि= उहीण" let out. वलयानो कुनिथानि, इतत । से: उहट्टनम, श्तता'तेन उहीम : ताह सोयमस्य वहु । तम। Qual त्वाम । 2 नेषान्ति-मौ+मृट स्थन्ति । Nom. सरयुक्तय' । नयनि-ते, निमाय -मिना, पनौत-अनेष्ट । 3. यन्त्र &c. - यन्त्र धाराः सप सुपा! तासां ग्रहमा तस्य भावः इति त्वप्रत्ययः । Obj. of नेपान्ति । नौ is किम क-(0) वाम (प्रधान) (ii) यन्त्रधाराग्रहत्वम (अप्रधान)। यन्त्रधाराग्रह 1s an official special room where arrangements are made for constant showers cp. 'एकान्तस्थाने गौमातपनिवारणाथ जलनिझरण स्थान मुखिना है यन्त्रधाराग्या' कथ्यते । 4 तामाः - Refers to युवतय.। पपादान ५मौ by the rula 'ध्र वमापयेऽपादानम। 5. घन &c.-जन (यौ ) बधः, सप सपा । तस्य। The cloud arriving there just at the end of suinmer and the beginning of rain is well said as गौपलब्ध । Thus it will be hailed by the damsels, and they will not easily part with it. See also. Malli. Qual al ·२०८ मेधदुतम् [S1 64. त्वमा 9. भायये:-भौ पिच + लिङ (वियौ) यास । Nom. Here the cloud frightens by an instrument (गणित) and not directly, so the rule. 'भीमा तुभय-भो & स्मि take पात्मने पद when the emotion 18 caused by an agent does not apply here, and thus पुक which is usual with भो in आत्मनेपद cannot cuine here Thus we got the usual form iná. hero, भौषय: hore instead as thus faulty 7. Voice युवतिभिः उद्गगा गोय. त्व नेपामे [IHere a the प्रधान कर्म becomes उक्र by 'नाद, प्रधान'। मान न भूयेत त्वया भायारन्। 61 Cloud s Various sports in Barlasa हेमाम्भोजप्रसवि सलिलं मानमम्याददानः कुर्वन काम क्षणमुखपटप्रोतिमरावतस्य । धुन्वन् कल्पद मकिसलयान्यंशकानीव वात- नानाचे जलदललितनिर्विशस्तं नगेन्द्रम् ॥ ६४ ॥ Prose.-- मानससा हमाम्भाजपसवि सलिलम् भानदान' ऐरावतमा दणमुख. पठनीति काम (नन ) कुर्वन अपकानाव कल्पद्रमाकसल्यानि वातः धन्वन है मखद (त्व ) नानाचे ललित . ( कौडित:) व नगेन्द्र (कलास ) निर्वि (उपभुड न ब)। Beng ~ মানব-সরােবরের স্বর্ণঘটিত পদ্মফুযুক্ত জল গ্রহণ করিয়া ঐরাবতের মুখ ক্ষণকালের জন্য বস্ত্র প্রীতি নিশ্চয়ই সমুৎপন্ন করিয়া আর বস্ত্রের ন্যায় কল্পমের নবপল্লব গুলি কম্পিত করিয়া, হে মেঘ তুমি (এই ভাবে নানাবিধ ক্রীড়াদ্বার। সেই কৈলাসপৰত উপভোগ कब (बी मान याचक विशवकद्र)। Eng:-Taking up waters of Manesa lake, having golden lotuses, surely doing the satisfaction of a moment's veil to Airavata there and agitating by breezes the fine cloth-like twigs of Kalpa-tree, O cloud, you thusenjoy that mount Kailasaby sports of various kinds. ॥

·SL 64.] मेघदूतम् २०८ San].-मति। . 'जलद', 'माम्भोजाना प्रसवि' 'मानसख' सरस: 'सलिलमाददान:' पिवन इत्यर्थ । तथा 'ऐरावतस्य' पन्द्रगजस्य, काम. चारित्वात शिवसेवार्थ इन्द्रागमनाहा समागतस्य इति भाव. । 'क्षणे जलदानकारी मुझे पटेन' या 'मौतिः' तो 'कुर्वन् । तथा 'कल्पद्रुमाणा किसलयानि' पल्लवभूतामि 'शकानि' सूक्ष्मवस्त्रानि 'व' । [शक' वस्त्रमा स्थान परिधामोत्तरीयथोः। सूक्ष्मवस्त्र नातिदीती' इति शब्दार्णवः] 'बास , मेघवात:' धुन्बन्। 'नाना' बहुविषा: 'चेष्टाः' तौयपानादयः येषु ते: 'ललित : क्रीडित: [ 'ना भावभेद स्वीकृति ललित विषु सन्दरे । पति या प्रमदागारे क्रीडिते जातपा' इति शब्दाव ] 'त्व नगेन्द्र' कलास 'काम" यथेष्ट निर्विशे,' समुपभुङ क्षब [ ' निशोभतिभोगयो.' इत्यमरः] यथेविहारो मिवगृहेषु भ्वाः फलम् । सहमिव ते केलास.। मेघपर्वतयोः अनसूया योः अधिचन्द्रयोः शिखिजौभूतयो. समोराग्रयो मिवता' खयम् पनि भाव: 1॥१४॥ Notes on Mulli. 1 The sense is-wilful enjoyment in a friends's house 19 the result of friendship. And Kailasa is your natural friend Thus natural friendship exists between cloud and hill, lotus and sun, sea and moen, peacock and cloud wind and fire. Cbarcha 1. हेमा &c.-पास जातानि इति अन्धम् +जन+ह कतरि भूने पचो- नानि lotuses. मिनिमितानि चम्भोजानि, कर्मचा- प्रमूने पति प्रसवि (with इनिः)। ईमाधोजाना प्रसवि, (तत-1 Qual. सबिलम्। Or-प्रसw is flower.हेमाम्भोजानां प्रसवाः, (तत- । ते सन्ति पस्य.ति मवीयः इनिः । Is said that मानससरोवर abounds in golden lotusos. 2. पाददानः-पा+दा+शानच, कर्तरि | Qual. त्वम् । खरित पिकः कबभिमाये कियाफी" त्यात्मनेपदम् । Comp-सागुणमुत्बाट मादक रसं रवि"-Raghu. I M-14 IA ·२१० मेघदूतम् [S1.64 3 कामम् - An अन्यय meaning surely 'ननम्' here-cp. 'महा- भाग. कामं नरपतिरिभन्नस्थितिरसी'-Sak. Adv, Qual कुर्वन । Malli. connects it with fafáa but we do not prefer this game i 4. क्षण &c.-मुखस्य पट: ( वस्त्र). इतत्-। चरमुखपटः, रतत - by the rule-'अत्यन्तस'योने च'। क्षणमुख उस प्रीतिःबवत्-। साम् । Obj. of कुर्वन् । Malh takes चण in the sense of सप्तमी explaining 'बणे जलदानकाले। But we prefer श्या In क्षण, ep. 'चस्थाच्छमम्भः प्रलय प्रबद्ध मुहूतं वतावरयां बभूव'Raghu गवत Is the name of Indras olophant which happened to le there. See Mall, 5. yaq-+Ti Agitating. Here is aferratai For its several conjugations see ante Qual त्वम् । 6. कल्प &c.-कल्पद्माण किसनयान दसत-। तानि । Oby of धन्वन | we prelor किसन्नय with a dental, cy "किसलय : मलय ग्वि पाणिभि -Raghu 7, वाते.-करणे क्या । The leading खावत'. is also seen, but A itself gives the sonso of Wara, hence we prefer Malli's reading 8. जलद-जल दातौति जन+दा + क कत्तं रिजलद cloud, तत 'पातोऽनुपसंगक' इति भव कर्मोपपदे कः । The epithet is appropriate here. 9 ललित:- ललित Is sport. : । करणे ३या। 10. निशि:-निर + विश+लिड. (विधी) + यास । Norm. त्वम् । निर + विश here means enjoymert, cp "कौडारस' निविज्ञलौव बाला" Kumara 11. नगेन्द्रर-न गच्छतोति ड कर्तरि नगः mountain, 5997 871 When referring to inanimate objects 47 is also correct the rule is 'नगोप्रागिष अन्यतरस्याम्'। इन्द्र by लक्षणा means सम्बु हो।

·[S1.65. मेघदूतम् २११ here best'. नगः इन्द्र रच, उपमित कम था by the rule 'उपमित यात्रा- दिमिः सामान्याप्रयोगे - Or नगेषु इन्द्रः सुप नपा | or नगानामिन्द्रः, षषाही FAIH: 1 No forrft bcre. Obj. of fafa'a. Being Siva's abode, बलास 1s called नगेन्द्र । 12 Voice-पाददानेन कुर्वता...धुन्वता त्वया स नगेन्द्रः...निशित। 66. Alaka on the lap of Kailasa, तसोत्सङ्ग प्रणयिन: खस्तगङ्गादुकूलां न त्वदृष्टान पुनरलकां ज्ञास्यसे कामचारिन् । या वः काले वहति सलिलोहारमुच्च विमाना मुक्ताजालग्रथितमलकं कामिनीवाभवृन्दम्॥६५॥ Prak-तस्य उत्सर त्व अलका दृटार ज्ञास्यसे तिन [On the top of Mount Kailasa you will see Alaka and recognise it ] What is its recognition ? सस्तगादुकलाम पलकाम् [ The Alaka has Gangos as its cloth In other words, Gangos surrounds the city like a cloth round the waist of a lady 1, Then Alaka is a lady-प्रणयिनः उत्सम व अलकाम् [ Alaka is on Kailasa, just as a darling sits on the lap of her lover].Th. comparison is not complete-उच्च विमाना या, कामिनी सुनानालगथित पलकमिव, सलिलोटगार' अवहन्द वहति [Alika has high white sevenstoryod buildings, and black clouds coming in rontact with these will drop down waters, thus she will be like a woman having bair-braids with pendent pearlnecklaces hanging on. Thus lady Alaka will attract your notice). Prose.-प्रणयिनः प तस्य (कैलासस्य ) उतम बसगमाकूलाम् मनका दृष्टा, हे कामचाग्न्,ि त्व पुनन भासासे तिन, विमामा या (चलकाकामिनो ·२१२ मेघदूतम् [81.64 सकानालयथितम् पलकमिव, सलिलोहारम् अथवन्द व: काले (मेषकाले) वहति। Eng.- wanderer at will, soeing Alaka on the lap of that mountain ( Kailasa ) as though on the lap of a lover with its cloth-like Ganges slipping down, Alaka will surely be recogniged by you, She with high seven-storeyed white buildings will, in your season (1 e in rainy season) bear water-dropping clouds like a woman bearing braids of hair get with pearl strings, Expl. Alaka in Kailasa appears like a woman on the lap of her lover. The Ganges encircling Alaka is her oloth The black clouds on the top of Alakas high mansions are like locks of bairs on the white head of a lady. Again waters dripping from clouds will compare with hanging pearlstrings on hair-braids. Sanj.-तसाति । 'प्रचयिमः' प्रियतमसा व 'तमा, कलासमा उसस' अर्थ भागे रौ च [ 'उतसको मनासयोगे सकधिनि उर्वतलेऽपि च' इति मालती मालायाम् ( माखतीमाला )] 'गहा दुकूल' धवस्व व इत्य पमितसमासः [ 'दुई सूचवम्ब सात उत्तरौये सिताग' इति शब्दार्यवाचन्यत्र तु याव दुखम् । तत मस्त यसमाः ना तथोक्तलक्षणां 'अलका' दृष्टा कामिनौमिव इति शेषः । . कामचारिन,त्व पुन, त्वतुन जाग्रसे तिन' किन्तु ज्ञासासे एक इत्यर्थः । कामचारि. नर्स पूर्वमपि बालवः दर्शनसम्भवात पवित्रानमसम्भावितमेव इति निश्या मजहब. प्रयोग: [ तदुक्तम्-स्मतिनिश्चयसिद्धाथेषु नव्यायोग' रति ]':' उन्नताकि 'विमानानि' सममिकभवनानि यस्यां सा [ 'विमानोऽस्वी देवयाने सन्मभूमी , सदमनि' पति यादवः ] मधसबाहनस्थानसूचनार्थ मिद विशषणम् । पन्धव, विमाना निकोपा 'या पखाका कार्ड' मेधकारी प्रत्यर्ष :(कालस्य महमेषसाधारण परति बहुवचनम्।। सलिनम् सरितीति 'सलिलोहारम्' (कमपि उपपद पासवत सविणधारम इत्यर्थ: अचान्द" मेधकदम्बक, 'कामिनी' तो हम नाले मौक्तिकसरः गचित' प्रद्यममिव [ 'पुजल्या मौक्षिक मुना' इति बाहर 'पखामिय' पूडन्तमानिस बातावकवचनम् । 'पखवायुवतला'मा) पावि विमा पवलासमा पालनाकाब, पचकावार सानपवित्र ·[SI. 65. मेघदूतम् २१३ खानायिकावं जयते। 'एकायतोऽनुकूलः स्यात' इति 'प्रियोपलाजिता गित्वं खाधीनपतिका मता' तिच लक्षयन्ति । उदाहरन्ति च 'लालयन् चखकप्रान्तान रचयन् पबमारीम् । एका विनोदयन् कान्तां छायावदन वर्तते'-इति ॥ १५ ॥ Charcha. 1.-तख . Refers to कैलास। शेष हो, related to उत्सा। 2. उत्सों-उद्+मन+ध भावे = उत्सा top, lap. तबिन् । धि मौत 3 सस्त &c.- गडा एव दुकूलम. मयूरव्य'सकादिवत् तत्पुरुषः । मुस्त गङ्गा- दुकूलम अस्था. वहु। ताम्। Qula, पलकाम् Ganges is well compared with the white cloth of a lady, and en is represented as a lady here. See also Malli. . 7,7--Two negatives imply a strong affirmativo, cp 'बामचारिण इति निश्यार्थ' मध्यप्रयोगः' in Malll 5 जास्यसे-ज्ञा लूट स्यसे । Nom त्वम् । 'अनुपसर्गानन.' इति कभिप्राये क्रियाफले पात्मनेपदम् । 6. कामग्न् ि– कामेन चौति कार्मचारी (with शिनि करि)। तव सम्बुद्धी। for the force of the epithet, see Malli-कामचारिण &c. 7. उर्बिमाना-विमान 18 seven-storeyod buildings. उस विमानानि प्रस्था, बहु । The white mansion is the white face of lady Alaka. see also Malli and Expl. 8. मुक्ता &c-मुक्ताना जालानि तत-1 : यथितम ( sot). ३वन। Qual. अलकम । Black clouds on white buildings will look like black hair on white faces, and the water drops of clouds will be like pearl-strings on bairs 9 अभवन्दम् - वाणां बन्दम (तत । तत । Obj. of वहति । The म बन्द was सलिलीहारिन, see Malh Or Expound सलिलय सहारः यधिन्, व्यधिवहु । See also रविमागंभजाम in Bhatti 10. Voice- त्वया चाखी विमानया यया कामिना गधित: बलकाः रावत।

·उत्तरमेधः। 66 Description of Alaka cloud-like palaces there विद्यात्वन्त ललितवनिता: सेन्द्रचापं सचित्राः सङ्गीताय प्रहतमुरजाः स्निग्धमम्भीरघोषम् । अन्तस्तोयं मणिमयभुवस्तुङ्गम लिहायाः प्रासादाम्त्व तुलयितुमलं यत्र तेस्तैर्विशेषैः ॥६६॥ Plak-यव अच लिहाया: प्रासादा. ने ते. विशेष तुङ्ग त्वा तुलयितुमलम् (स्थ:, (In Alaka cloud-reaching palaces well resemble high.. soaring clouds ). Is the comparison complete ? afagafaal सचिवाः सङ्गीताय प्रहतमुरजा मणिमयभुव प्रासादा' विदुत्वन्त सेन्द्रचाप खिग्धगम्भीरधीषम् अन्तस्तीय त्वाम ( The parallel is complete. The palace toems with beautifui females and the clould has white lightning within , similarly palaces are decorated with coloured pictures and the cloud with coloured raiubow, the drums in one resemble the cloud's rumb in the other, the clear gem-surfaces in the cou are comparod to clear white waters in the clouds.) Prose.-यव बखितब नवाः सचिवाः सहीताय महतसुरमाः मणिमयभुवः पब लिहायाः प्रासादाः ते. ते विशेष सेन्द्रचापं विझवन्त बिगधगधौग्धोषम् बन्नस्तोत्र तुझा तुलयितुम् पल (सा)।

·मेघदूतम् २१५ Beng,-সেই অলকায় সুন্দরী সমন্বিত চিত্রচিতি, গীত 5ান্তের জন্য মুজধ্বনি যুক্ত মণিময়স্থানশােভিত মেঘস্পশী প্রসাদ সমূহ, সেই সেই গুণদ্বারা বিদ্যুৎশোভিত ইন্দ্রধনুযুক্ত স্নিগ্ধগজনমুখরিত ও নির্মল জলবিশিষ্ট উন্নত মেঘের সহিত (নিজেদের) তুলনা করিতে সমর্থ হয়। Eng. ---Where the cloud-licking palacos with bright damgels and coloured pictures, and having drums struck for music and with gem-surfaces well compare theinselves by those virtues with the high clouds having lightning and rain-bow and py3sessing runibles and also having clear waters within Sanj.-विदात्वन्तमिति यवालकाया 'ललिता' रम्या' 'वनिताः' ति यो येषु ते, मह चियवन्त इति 'सचिवा.' ['पाग्नग्व्याशय यो: चिवम्' इत्यमरः । सहति तुलायोगे' इति वहुव्रीहि । 'योपमजनस्य' ति महशब्दम्य पाक्षिक मभाव.] 'सङ्गीताय' तोयाविकाय 'प्रहतमरजा' ताड़ितमृदङ्गा ['मुग्जा तु मृदा स्यात टकामुरजयोगपि' इति शब्दार्गवे ( ? शव्दार्णवः)] 'मणिमया.' मणिविकारा 'भुवी येषु, अब निहन्नौति 'प्रचलिहानि' भनषाणि [वहाय लिह. 'इति खयमत्यय । 'अकषित-' इत्यादिना मुमागमःJ'अगाणि' शिखगणि येषां ने तथोक्ताः पतितुना. इत्यर्थ': ‘प्रामादा ' देवगृहाणि [प्रामादो देवभुभनाम्' इत्यमरः] विदातोऽस्य सन्तीति 'विदा वन्त' सेन्द्रचापम्' इन्द्रचापयुक्त', 'विगधः' याव्य गम्भौगे घोषी' गर्जित यब नम, 'अन्तः पन्तर्गत"तीयं यस तताम् उन्नतत्वातत: विशेष ललितबनित- त्वादिधर्म: 'तुलयितुं' सनौकम 'पलम' पर्याप्ता. 'पलं भूषापपर्याप्तिशक्ति वाग्य- वाचकम' 'इत्यमरः] । अव उपमानोपमेयभूतमेघप्रासादधर्माणां विदाइनितादीनां यथासं खाम् अन्योन्यमादृश्यात मेघप्रासादी: साम्यमिद्धिरिति विम्वप्रतिविम्वभावन पर्य पूर्णोपमा। वस्तुतो भिन्नयो परम्परमादृश्यान अभिनयौः उपमानोपमेयधर्मयोः पृथगुपादानात विम्बप्रतिविम्वभाव: 1॥१८॥ Notes on Mallı. 1 Here similarity is establisbed of tbe sa cloud and ·.२१६ as we मेघदूतम [SI 66 the उपमेय palace owing to their qualifications of विदावत and चलितवनितत्व&c. respectively implying lesemblance with each other. This is an instance of gulqat through faceofafavaria i In fact when the virtues of उपमान and उपमेय though really different does not appear such through similarity, and are stated separately then have विम्वप्रतिविम्बभावः। Cbarcha 1. विद्यत्वन्तम-वि विशेपेण दगीतते इति वि+त किप कतरि विदात lightning. सा पस्ति पस्य इति विद्यात बतुप, विद्वत्वान having lightning. 28 Qual ala i Here we get fagtala and not fagter by the rule 'ant Hea", and fagra ends in a ! Cp- 'मरुत्वत." in Sak. 2 ललितवनिता:-For बहु-समास, see san] Qual प्रासादा। The opthiet keeps up comparison with façleaa as applicable to the clouil Hence the comparison of greię and A9 is estabtlshed ! similarity of females with lightning is very appealing, cp, 'चाता दिव' स्थाननारिवाचिरप्रभा'-Bhatti. 3. सेन्द्र चापम् - चाप bow. इन्द्रस्यचापः, दतत । तेन सह वर्तमान: इति सेन्द्रचापः "नेन सहति तुलायोगे इति ममासः । Qual. त्वाम् । This epithet is a parallel of parallel of सचिवाः । Rainbow in cloud is compared to coloured paintings in the palaces. सहिन्द्रचापम is also correct For सचिवा: See Malli. 4. मनीताय - सम+गक भाव-मौत song तखे। ताद। ४ौँ, or=कमणि ४ थी by the rule 'क्रियार्थोपपदस्य च कर्मणि सानिन. | Thus सहीताय समोतं कम ।

·SI.67 ] मेघदूतम् 5. प्रातम रजा:-+न ना कमविप्रहत struck. प्रता मरना येषु Qual. Gract: I This epithet well compares with सिन्धगम्भीरघोषम, as applied to the cloud (वाम )| Both wore sounding. For सनास see san). The reading सिंग धपजनाधोषम् is also seen. But we prefer Malli's reading as here for fans as applicable to quing is queer and also because the poet has "मिग धगधौरनिर्घोषस्यन्दनमेकमास्थिती- Ragbu. I 6. पन्तस्तोयम &c.-- For समास see Malli. The clouds are sometimes white with clear waters (पतस्तोय)just as palaces are so with clear floors of gems ( मणिमयभुवः )। 7. ध लिहाया:-For deriv, and उपपदसमास 80 Sany. Qual प्रासादा:। 8. वाम-Refers to cloud, Ob] of तुलयितम । 9 तुलयितुम्--तुल+पिच +तुमुन् । See st-20. To rival. Here we havegur in connection with the galú root undorstood. 10 अलम-An पव्यय having the sense of पयाप्ति (sufficiency) See algo Malli It qualifies प्रासादाः । 1:. त:ते.-बौपसाया बिक्तिः । 12 बिष:-The विशेष are special characteristics of the palaces. करण श्या। See "विशेषेः ललितवनितत्वादिधर्म."-Malli. 13. Voice, -सचित्त: & प्रासादः अलभूयते । 14. Remark-(a) This description of अलका may be com. pared with the description of fagy in Kumar VI. cp. 'शिखरासन मेघानां व्याने यब बेश्मनाम् । चनुगनिवसन्दिगधाः करणारजखमा: ॥ (b) In this description of 491 the verses in the Parsabhyudaya of Jinasona noticed by prof, Pathak ( to whom I am indebted for some suggestions) are differently ·२१८ मेघदूतम् [S1 67 arrunged There-atat &c. comes poxt. But this is rather abrupt. First palaces and their surroundings etc, should be described, then the sports carried on therein Hence Malli's arrangement as adopted by us seems more natural (c) Prof Goswami rightly remarks —"This vorse is an example of what in English would be called a completo antithesis The paralleligm 18 here complete (7 seasonal charms there हस्त लोलोकमलमलके वालकुन्दानुविध नीता लोधप्रसवरजसा पाण्डुतामानने श्रीः । च डापाशे नवकुरवकं चार कर्णे शिरीषं सीमन्त च त्वटुपगमजं यत्र नोपं वधूनाम् ॥ ६७ ॥ Phos -यव-(पलकाया ) वधूना हस्ते लौलाकमलम्, पलके गलन्दानु- विखन (बालकन्दानुवेध.), ग्लोधप्रसवरजमा पाता गोता पानने थी, चूडापाशे नवकुरबक, कणे चार शिरोष, सौमन्त च त्वदुपगमन नौप' (भवन्ति ।। Beng-সেখানে বধূদিগের হাতে ক্রীড়া এই কমল রহিয়াছে, কেশে নবকুন্দপুপ আছে , মুখ লােধফুলে পরাগধারাপও হইয়াছে , কেশবন্ধেতে নতন কুরবক, কর্ণে মনোরম শিরীষপুপ এবং সীমন্তে (সীতিতে ) বর্ষজাত কদমফুলও আছে। Eng-There the ladies have lotus to play with in their hands, and buds of kunda-flower are on their hair, their facial glow 18 rendered pale by pollens of lodhna flower, newly-blown kuravaka 18 upon their fillet .

·[ SI.67 मेघदूतम २१८ - of bair, charming Sirisha flowers are on their ears and on their braided lines of bairs are soe nkadamda that blossom at thy advent (1. e. in the rainy season ) Sanj-सम्पति सदा सर्वत्त सम्पत्तिमार-इस रति । 'यब' पलकायां 'वधूना सोया इस ते बोलाय कमल लोसाकमल शरहिमेतत [ तदुताम्-'भरत, पहज लक्षण-इति ] 'पलके' कुन्तले [ भाताबेकवचनम ] पलकेषु इत्यर्थ: । 'बालकुन्दः' प्रत्यग्रमाध्यकुसुमः 'पविडम' अनुवेधयन्यनम [नपुसके भावे क]। यद्यपि कुन्दाना शशिरत्वमस्ति माष्य कुन्दमित्यभिधानात,तथापि हेममा प्रादुर्भावः शिशिरे प्रौदत्वमिति व्यवस्थाभेदेन हेमन्तकार्यात्वमित्याचयेन वालेतिविशेषणम । [अलकम-ति प्रथमान्न पाट सबमीप्रक्रमभा: सात॥ माथस्तु नियतपुखिङ्गताहानिति दोषान्सरमाह, तदसत -'खभाववकाग्यलकानि तासाम्'-'निर्बु तान्यलकामि पौड़ितसुर. कृतम्बी- घरः खण्डित ' इत्यादिषु प्रयोगेषु नपुंसकलिङ्गतादर्श मान] 'पानम'मुखे लोध्रप्रसवाना लोध्रपुष्पाणा शशिराणां 'रजसा" परागण [प्रसवस्तु फी पुष्प वक्षाणां गर्भमांचने'. इति विश्व. ] 'पाण्डुता नीता औः' शोभाडापाशे कैशपाशे नवकुरुवक (कुरक' वामन्तः पुष्प विशेष. । 'कणे चारु पेश घिरीष ग्रोस पुषविशष । सौमन्त मलक केशवीथाम् {'सोमन्तमस्ति या मस्तक केशवीभ्याम दाहसमिति शब्दार्णव.] 'तोपगम:' मेघागम इत्यथ । तवनांत 'वदुपगमज' वार्षिकमित्यर्थः 'नीप” कदम्बकुसुमम, [सर्वत्र अस्ति' इति शषः । भस्तिभवति (नौ) पर. प्रथमपुरुषोऽप्रयुज्यमानापास्ति' इति नायात ॥ इत्य कमलकुन्दादि तत्ततकासमाहाराभिधानात अर्थात मवंत. समाहारसिद्धि. कारण बिना कायोसा सिद्धरिति भावः 1100॥ Notes on Malli 1, The maxim 1s 'पति' as indicative of third person present tense, is understood though not mentioned" Hence every-where we have 'पति' here. Thus कमलमन्ति, औः पति eto. The sense is-Thus from the statement of the effects e. g. कामख, कुन्द etc, presence of all the seasons Is established, for there is no effect without cause. (N. B. --- ·मेघदूतम् [SI.67 भवतिपर: in Malli should be भवन्तीपरः; for भवन्ती is a designation of te of the old Professorg. Malli himself in Kirata II says 'भवन्तीति लटः पूर्वाधाणां सजा'। The quotation is from the महाभाष्य । Charcha. 1. Remark-Here the verse suggests simultaneous presence of all the seasons there. See also Malli. 2. इतं &c.-पधि मौ। 3. खोला &c.-खोला is sport. लोलार्थ कमलम् शाकपार्थिवादि तत्- Nom. to feiThis epithet suggests presence of autumn for in this season lotuses blossom abundantly. See also malli This was used by the tben aristocrats - cp 'f7974 खोलारविन्दन निवारयन्ती' Kum, 'लौलारविन्द धमयाचकार' Raghu &c. 4 वाल &c-अनु + व्यव+ क नपुंसक भावे= अनुवितम् sticking, contact (समर्ग:)। Here the word as a noun, वाल, कुन्दा, कर्मधा-। तस्य पनु विडम्, हसत-1 Nom to अस्ति। This indicates हेमन्त । Though Kundas fully blossom in winter, still owing totbe epithet बाल here, its early budding is referred to; hence दिमन्त Is to be taken here. See Malli 'यदापि । वालेति विशेषणम' । 5. लोध &c - प्रसव is flower. लोध्रस्यप्रसवः, (तत- वस रजः (dust) तिस- तेन । करणे श्या। or पनुन करि श्या। It suggests winter Cp 'पभिवषेषयितुं भुवनानि यः परमिबास्थत लोध. रजययः' Sisu, VI. 6 नौता-गौ+क कर्मणि-स्त्रियाम्। Qual औः। Here the प्रधानवम is voiced by 'बादः प्रधाने।

·are SI. 68.] मेघदूतम् २२९ 7. मबारवकम्-Both पुरवक कुरूपक seen. But we prefer कुरषक, witness 'कुरवको रखकारणता ययो' in Rag. Nom to ofe i It indicates spring time. 8 सौमन्त-सीमायाः सौब. वा पन्तः, (तत-। शकमादित्वात् पररूपं वाच्यम् । पधि मौ। पररूप is ordered in the sense of कैशबौधि only. 9 त्वदुप ete-+ गम पप भावे-उपगम, approach.' तवउपगमः, दसत- तबात जातम् प्रति बदुपगम +जन 3 कतरि भूते। Qual, नोपम् । नौप suggests वर्षा । See also Malli. 68 Effects of seasons there यत्रोन्मत्तभमरमुखराः पादपा नित्यपुष्पा हसणीरचितरशना नित्यपना नलिनाः । केकोत्कण्ठा भवनशिखिनो नित्यभाखत्कलापा निवज्योतमाः प्रतिहततमोवृत्तिरम्याः प्रदोषाः ॥ ६८ ॥ Prose.-यव नित्यपुष्पाः पादपा उन्मत्तधमरमुखराः (भवन्ति), नित्यपद्या नलिना. सौरचितरशना' (भवन्ति),नित्यभाखकलापा: भवनशिखिन: कैकोत- कण्डाः ( भवन्ति), नित्यज्योतखाः प्रदोषाः प्रतिहततमोडचिरम्याः ( भवन्ति । Beng-সেখানে নিত্যপুষ্প ফলবান বৃক্ষসমুহ মদমত্ত ভ্ৰমৰে মূখরিত, নিত্যপপুষ্প যুক্ত পদ্মিনীতে, নিনাদী হংসগণ শনাকালে রহিয়াছে, ময়ূরগণ সদা উজ্জ্বল বর্ণ ধারণ করিয়া রবে উৎকণ্ঠা দেখাইতেছে এবং সন্ধ্যাকাল নিয়তজোগাযুক্ত ও অন্ধকার নিবৃত্তিহেতু রম্য হইয়াছে। Eng-There the trees with ever-growing flowers are noisy with maddening beor, tbe lotusstalks with lotuses ·२२२ मेघदूतम् [ S168 blossoming always have rows of swans (hovering about them) as girdle, the domestic peacocks with ever-ghining plumes are ready to set up cries, and there night-falls with constant moonsbines are charming owing to dispersion of the progress of darkness (thereby) San] -यवति । 'यब' पलकायां पादपा' वृक्षा 'नित्यानि पुष्पाणि येषां ते, न त ऋतुनियमात इति भावः , अतएव उन्मत्त : धमरी: 'म खरा' शब्दायमाना. । 'नलिना' पनिनाः नित्यानि पानि यासा ता तथा, मतु हेमन्तवजिसम इत्यर्थ'; अतएवमणीभी रचितरणमा',नित्य इंसपङ निवेष्टिता इत्यर्थः । भवनशिखिन' कौडामय ग. (?) नित्य भाखन्त कलापा' वर्हाणि देषा ते तथोत्रा न तु वर्षाम् व, पतएव 'केकामिगत कण्ठा' जदुयौवा,, 'प्रदोषा गवय 'मित्या न्योतसा' यामा ता, न त शुक्रपक्षे.एम। अतएव 'प्रविहता तमसो हत्ति' ब्याप्ति येषा, ते च ते --- . । म्यार' इति तथोक्ताः 1 sea- Charcha उन्मत्त &c-उन्मत्ताः भमराः कर्मधा । ते: मुखरा ३तत-। (Qual पादपा. I The trees there were always flowering (नित्यपुष्पाः) hence they attracted beos. As said before Alaka was favoured with the simultaneons presence of all the sone, so it is no wonder that tices etc should be नित्यपुष्प &c, there, 2 हंस etc-Both श्रेणि and श्रेणी are correct रशना gir's 'सानां श्रेण्यः (तन -। से रचिताः, तत्- सादृया रचना: भामाम्, वह- Pred to afar: The ever flowering ( fare qar) lotus-plants attracted sw2D8 , they hovered round them with sweet cackles and thus their circling line formed girdles to Lady नलिनी । Mark here the distinetion between मलिन .

·ISI. 69. मेघदूतम् २२३ ( lotus stalk) and नबिनी (plant having lotus stalk)...See also note- 3. भवनििखनः-Nom toभवन्ति understood. Malli renders it as कीडामयूराः। But everywhere we have description of real facts, bence bere also we are to take peacocks as real and not those used for toys Mallı makosa similar mistake in Raghu XVI. Thus in place of Mull's ateraar: 1 say रहमयूगः। 4. कैकोल्कण्टा:- उहत कण्ट्मेषामिति उत्कण्ठाः, वह by the varttika. 'प्रादिभ्यो धातुजस्य-' (ante). कैका Is peacock's cry. केकास नतकण्ठाः, सुप सुपा -I Pred to शिखिनः । Malli's केकामि उतकण्ठा inoana they are with uplifted necks though crier" 5, नित्य etc.-Pred. to थिखिम। भासने पति भास+क्विप - भास lustre मा अस्ति अस्य प्रति भास +वतुप = भाखत shining नित्य भावन्त: मुप सुपा- नित्यभाखन्त' कखापा एषाम्, बहु- 6 नित्य etc -ज्योतिग्य अतिति ज्योतिम न मत्वर्थे मिपातनात-ज्योतमा moonshine. For समास see Malli. Qual प्रदोषाः । Cp.'मोसममावत: निर्विशति प्रदोषान्' Raghu. 7. प्रतिहत etc.-प्रति+म+त कमणि प्रतिहत dispelled. इत+क्तिन् भावे = हत्ति: progress (प्रसर), तमसो बत्ति' (तत -। प्रतिहता तमोतिरस्य वह- प्रतिहसतमोहत्तया ते रम्याथ, कम धा-| Pred. to नदोषा: Constant moonshine dispelled darkneses there 69 Happiness supremely reigns there आनन्दोत्य नयनसलिलं यत्र नान्यनिमित्त र्नान्यस्तापः कुसमशरजादिष्टसंयोगसाध्यात्।

·२२४
मेघदूतम्
[SL.69.
नाप्यन्यस्मात् प्रणयकलहाधिप्रयोगोपपत्ति-
वित्तेशानां न च खलु वयो यौवनादन्यदस्ति ॥ ६८
Prose -यव वित्तहानाम ( यवाण) नयनसलिलम् पानन्दोत्य' भवति )
पना निमिन न (भवति), योगसाध्यात, कुममशरजात, पना ताप न
(भवति), प्रणयकलहात प्रमाणात विप्रयोगोपपत्ति न (भवति), यौवनात
पनात क्यो न ( भवति ।
Beng-সেখানে যক্ষগণের নয়নবারি আনন্দেই বাহির হয়, অন্য
কারণে হয় না, ইষ্টসমাগমেনিবর্তনীয় কামজ ভিন্ন অনু তাপ দৃষ্ট
হয় না, প্রণয়কসহ ব্যতীত অন্য বিরহ নাই এবং যৌবন ছাড়া অ
বয়স ও নাই।
Eng. Thore of the yakshas, tears are always through
happiness and not through any other causes ; no pain but
that of love which is to be ended through union with the
beloved, there is no separation except from love quarrels
and no age other than youth.
Sanj. -पानन्दोत्यमितिा यब पनकायां '
विशाना यचाणाम [वित्ताधिप
कुवर, सात प्रभोधनिकयचयो,' इति शब्दार्णव ] 'पानन्दोत्यम्' पानन्दजनामे
नयनसविखम' चन: निमित्त : शोकाभि, न। इस योगेन' प्रियजनसमागमेन
साध्यात निवन नीयात्म त चमतिकार्यात प्रत्यर्थः कुसुमशानात मदनराळात पनाः
तापः नास्ति'। प्रणवणात पनामात, कारणात विप्रयोगोपपत्तिः' विरहपापतिः
चपि नाखि'। किन यौवनात बनाव, बयो' बार मालि। शोकारव
प्रषिपतम (१ वभाति)।
Charoha
1. पानशेखन-वामानिवि लानन्द st+a+ककरि

·पटन संयोगः 81.69.] मेघदूतम् २१५ चाबन्दोव arising from joy; तत्। Qual. नबनविचम् Tears there were always of joy. 2 निमित्त:-हे तो श्या। 3. कुमुम etc -कुममानि शरा पस्य रति कुसमयरः cupid, बा। तमात, मातः रति कुसुमगर +मन+ड कतरि भूते-कुसुमधरन: caused by love तस्मात । पनाशब्दयोगे ५मी by the rule-नाराततर दिक- सदाचरणदाजाहियुक्त। रष्ट etc-मम्+युन घा भावे-संयोग union. सप्सपा । साध+ ण्यत कमणि-साध्यः to be alleviated (निव गोय)। रटस योगेन साध्यः ३तत -। तव्यात | Qual, कुसुमशरजात । ताप there was easily remediable. 5. प्रणयकलहात -प्रमाशब्दयोगे ५मौ। 6 चनामात -हतो ५मी। 7. विप्रयोग etc -उप+पद+तिन भाबे = उपपत्तिः attainment (प्राप्ति) । विप्रयोग 19 separation तसा उपपत्ति हसत-I Nom. to पति understood. 8. यौवनात = अनाशब्दयोगे मी। युवन् is young तसा भाव रति युग्ण +पण-योवनम youth सभात । पण, comes by the rule "वना. सयुवादि-न्योहण " यौवनात, बनातवयः refers to old age hers'. For . somewbat similar use, cp-"वायात, परं साथ वय प्रपंदै"- Kumar. Every one was young there. Alas see "यौवनाच नयी बिन मान्तक: कुम्मायुधात रतिखेरसमतपना निद्रा सजाविपर्ययः ।" 9. Remark-These two slokas have no beauty of diction etc. rather they contain rhetorical blemishes, to Matil says "शोकाय' प्रविा" | But remmeber the great also sometimes take pap; old commentators have theso. M-15 ·२२६ मेघदूतम् [BI. 70 70. Yaksha e Peculiar sort of enjoyment there यस्यां यक्षाः सितमणिमयान्य त्य हर्मस्थलानि ज्योतिश्छायाकुसुमरचितान्युत्तमस्रोसहायाः । प्रासेवन्त मधु रतिफलं कल्पवृक्षप्रसूतं बद गम्भोरध्वनिषु शनकैः पुष्करध्वाहतेषु ॥ ७० ॥ Prak -यसयां यदा कल्पाक्षात रतिफल' मधु पासवन्त [ There yakshas drink wide leading to passion and prepared from kalpa treo] Drinkingshould goon in company-उत्तमौसहाया. बचाः [yes, they had lovely women with them ] What was their drinking site?-सितमधिमयानि ज्योतिछायाकुसुमरचितानि हम्य स्थ- पानि एन्य आसेवन [The site was palatos with floors made of white crytals whore images of stais etc were reflected and becamo manifest This all the more delighted the drin. kers) Was there no music then ' - त्वदगम्भौरचनिषु पुष्करेषु शनक. चाहतेष [ Yes, puskura' a uny having sound like that of clouds wore being playel on there, and thus they drauk there joyfully ). Prose.-या उत्तमौसहाया. यक्षा. मनमणिमयानि जयोतिछायाकुमम- रचितानि इम्यं स्थलानि एत्य, त्वदगम्भोरध्वनिषु भनक पुष्करेषु पाहतेषु, ( सतह) कल्पाचप्रमत रतिफलं मध पास बने । Beag.-महान उडप बोब मरि एक उपनिनिषिउपवर তারকাদির প্রতিবিম্বরূপকুসুমরচিত প্রাসাদভূমিতে যাইয়া, তোমার খনির ন্যায় ধ্বনিবিশিষ্ট মৃদঙ্গ বা জতে থাকিলে, কল্পবৃক্ষপ্ত রতি- ফাখ্য মধু (মন্ত ) পান করে। Eng,- There the yakshas in company with beauthful damsols repair to palace-floors (set with white gems, hence ) made of flowers in the shape of images of stars (reflected there ), and partake of wine named Ratiphala ·81. 70.] मेघदूतम् २२७ prepared from Kalpatres, all the while drums having deep sounds like that of cloud are being gently beaten. Expl.-The palaces had floors made of pure white crystal and thus these floors caught the images of stars, planets &c. In such lovely site the yakshas wont on drinking and merrymaking. san] -यस्यामिति । 'यस्थाम' पलकायो 'यथाः' देवयोनिविशेषाः 'उसमस्त्री- सहाया:' ललिवानासहचराः सन्त: सितमणिमयानि' फटिकमणिमयानि चन्द वान्त. मयानि वा, अतएव 'जोतिषा' तारकाप 'छायाः' प्रतिविम्वनिाव 'कुममानि' त: 'रचितानि' परिष्क तानि ['जमोतिस्तारामिभावाखाडक, पुवाध्विगत्मस' इनि वैजयन्ती]। एतेन पानभूमः अमानशोभत्वमुक्कामा 'इम्य स्थलानि एल्थ' प्राप्य, 'त्वद्गम्भीरवनिरिव ध्वनि, येषा तेषु 'पुष्करेषु' वायभाषाखेषु ['पुष्करं करिहनाये वा पमुख जी' इत्यमरः ] 'शनकः' मन्दमाइतेषु सतस [एतच नृत्यगौतयोरपुाप- लक्षणत 'कल्पहनप्रसूत" कल्पवृक्षस्य का हितार्थ प्रदत्वात् मधु अपि तव :प्रमसम्, रति फलं ५ । तत 'रविफलाख्य' मध' मद्यम् 'पासवन्त' पादृत्य पिवनोन्य': ।'वालधोरसितामतामनकगुडोभत्तास्थिकालाइयदाविन्द गुममोरटेषु कदलीगुगगुनु-: असूनयुतम्। इत्यं चेन्मधु पुपमा अपचित पुष्पद्रुमूलाबत कायन मरदीपनं रतिफल सुखाटु शोत मधुरं' इति मदिरावे ( ? मदिराव:) ] ॥ ७० ॥ Charcha 1. सित etc -सित white. सिता मण्य , कर्मधा- ! •By सितमरि 13 14eant white crystals or चन्दं कान-as Malli says. ते प्रकतानि इति सितमणिमयट (प्रकृतवचने)- सितमधिमयानिQual. इन स्थ- लानि। By हमास्थल is meant floors (or surfaces) of palaces. 2. एत्य-पा++खाप । 3 sulfa etc - By sifaeMalli" takes only (stare ). k ·. २२८ मेघदूतम् [S1. 70 but we prefer to take aface, here in the sense of all luminous bodies in the sky. There is a difference between तारा ( stars), यह (planete ) and नक्षव, so तारका cannot stand for all these. cp- "तारायहमचनमा लापि बमोतिमती चन्द्रमसैवरावि.. Rag : या 1s image, नोतिषो छाया.,(तब-ता एव कुसुमानि, कर्मधा- त: रचितानि, श्तत-। Qual. हमा स्थलानि । As the surfaces (floors) were of pure gems so stars planets &c. reflected there, looked like so many flowers. The epithet suggests the fitness of पानग्थान । 4. पासेवन्त-भा सेव+लट पन्ने । Nom यताः । 5. रतिफलम मधु-Malli takes मधु to mean मद्यम | Heres special variety of an (made of palm, sugar, milk plantain &c). is meant, its name is रतिफल and it produces lust See Malli-"रतिः फलं या पति मदिराषवः"। Oby of पासवन्ते । 6. कल्प &e-कल्पवृक्ष भ्य प्रसूतम ( सम्भूतम)। सुपसुपा-। Qual. मधु । Kalpa-tree can produce everything. so it produced मधु ( wine). 7 लद ke-गौर. अनिः कर्मधा-सव गम्भौरध्वनि, तित- बदगम्भौरवनिरिवनिरसा, बहु-by the varttika "सममा पमानपूर्वा उत्तरपदलोपत्र बनान्यः (ante ). तेष, IQual. पुष्करेष-which has भावे मौ। पुष कर also means & variety of cloud-see "बात को भवनविदिते पुष कराव कानाम"-ante. 8. शन:-न: पव्यय meaning slowly. शनैः प्रतिगमनकर सा-मन: slowly, Adv. Qual. चाहतेषु । Here पकच खाय comen by the rule "पण्यवसमाचामकर माकटे." and it is placed belore the final rowel. The reading मधुरम here is also seen. It ·- SI.71.] मेघदूतम् २२८ improxes the diction and elearly signifies the nature of the drum gound. 9. Voice.-उत्तमस्त्रीसहायः यक्ष:-पासव्यः- 71, Girl's sports at Alako. मन्दाकिन्याः सलिलशिशिर : सेव्यमाना मरुद्रि- मन्दाराणामनुतटकहां छायया वारितोष्णाः । अन्वेष्टव्यः कनकसिकतामुष्टिनिक्षेपगूढ़े: मक्रीड़न्त मणिभिरमरप्रार्थिता यत्र कन्या: ॥ ७१ ॥ Prak-यव मरणार्थिता. कन्या मणिभि. मकौडन्त [There very beautiful girls play with gems ). What kind of play is this ? कनकसिकतामुष्टनिक्षपगूढ : (प्रत )अन्न ष्टव्य मणिभि: संकौडन्त (They play with boautiful gems that are first concealed in golden sands thrown by their hands and then sought out. Thus this 18 a kind of hide and seek game called Gupta Mani where gems are concealed and found out ). Are they not tired in their such games ? मन्दाकिनया सलिल भिशि मरति सेव्यमाना कनया. ( The damsels are ever refreshed by breezes cool in contact with Mandakın's waters ) Is thig all? अनुतठकहाँ मन्दागर्ण छाययावारितोशा (Further they play under cool shades of Mandara trees grown on the margin of the river Thus the game does not ut all exhaust them), Prose.-यब अमरमाथि ताः कमयाः मन्दाकिमयाः सलिलशिविरः मति: सेव्यमानाः अनुवटरहा मन्दारा शयया पारितोषाः ( सत्य.) कमकसिकतामष्टि- वि पगूट : (पतः) पर्यटक: मणिभिः संकौरने । Beng.-मापन पदधाषित (बर्ष पनिवौ) जत्रन, ·मेघदूतम् [SI. 71. মদাকিনীর জল সম্পর্কে শীতল বায়ুদ্বারা সেবিত হইয়া এবং টনিকট- সাত মারবৃক্ষের ছায়ায় আতপ হইতে রক্ষিত হইয়া, বর্ণময় বালুকাতে মুষ্টিনিক্ষেপহেতু গূঢ় এবং তদনন্তর অম্বষেণীয় মণিহার এক थकान को काज। Eng, There the damsels wooed by gods, being fanned by broezes cool owing to contact with Mandakini's waters and being protected from heat by the shades of Mandara troe growing on the river-margin play with gems that are first concealed in golden sands (of the river ) with handful throws and then sought after. San] -मन्दाकिन्या इति । 'य' पलकायाम् 'अमरमाथि ता. सन्दर्य इत्यर्थः बनाा यतकुमार्थ . [ कनाकुमारिकानार्यो.' इति विशः । 'भन्दाकिनया.' गाया 'सलिलेन शिशिरः मौतलः 'मलि सेन्यमाना' सत्यः, अनुतट तटेष, रोहन्नौति अनुवटरह ' [किप, | तेषां 'भन्दागणां छायया अनानपेन 'वारितोणा, शमितातपाः 'मणिभ ' रवं. सकोडन गुप्तमथिस जया सम्यक कोडन्तीत्यर्थः ['कोहोऽनुसन्य रिभ्यश्च' इत्यात्मनेपदम्। 'रवादिभिर्वालुकादी गुप्त द्रष्टव्यकर्मभिः । कुमारीभि. कता क्रीडा नाम्बा गुप तमणि मता ॥ रासक्रीडा गूढमणिगुप तकेलिस्तुखायनम् । पिच्छकन्दुकदन्ताय. दैशिकलय ॥' इति शब्दाव.] 1 ०३ ॥ Charcha. 1. मन्दाकिना -मन्दाकिनी is the name of colestial Ganges. नमया । शषे दष्टी, related to सलिल in सजिलशशिर: "सापेचवे कि बमकवात समास" I Remember Alaka is on the Ganges-800 ante. 2 सलिल &c. मलिलेन गिशिरा, श्वत -14.1Qual. मति cool air is auspioious and refreshing as well. सदा ·81 72.] मेघदूतम् 3 सेव्यमा' :- मेव+शनच कर्मणि स्तियाम् । Pred to कनया । मरषि is पनुन कर्म of सेगमाना। 4 अनुete-तट पति अनुतठम, विभनय अव्ययीभाव । अनुतठ रोपन्तीति चनुतट+कह+विप करिअनुतटकहः, growing on banks उपपदतत - । मेषाम् । Qual. मन्दागणम् । The reading अनुक्टरहान is preferable to qz97417, for the former implies growth of trees just on the margın, which will be all the more adaptable to allay heat. 5. बारितीणा -g+णि+क्तकणि-बारित checked बारित: उषः पासाम, बहु- I Pred to कन्या। छायया has अनत कतरि ३या-का of the क्रिया-बारित है। रतोषणा । 6 अन्य वन्य-पन पतय कर्मणि अन्वेष्टव्य to the sought after.त:। Qual मणिभिः । 7 कनक&c -कनकर सिकता --dust of gold, or कनकमया faqat sanal full of sild particle Latter is preferable, it was possiblo that solil particles were mixed with sands on the river-bed of Ganges at Alaka नि+क्षिप+घञ कर्मगि निक्षेपः that which is thrown गृह कमणि गूढ concealed. मुष्टिमिः निक्षेप', ३त. - । कनकमिकताम मुष्टिनिक्षेप , सुप सुपा-। तेन गूढाः ३तत-- I Qual afafa. 1 This is a kind of bide and seuk game. First the gems aro laid concealed,id golden sands of rivors by throws of handfuls of lusts, then thene gems aro sought out by others See also Malli "raifefuam ret" etc. 8. सक्रीड-सम + क्रीड+लट पन्त । Nom. कनाः। क्रौष is परम पदो but here चात्मनेपद comes by 'कोडोऽनुमंपरिभ्य" | In the ·२१२ मेघदूतम् [SI. 72 poranei ( indistinct sound ) the root catats is qreqat, cp, 'संकोदति चक्राम्" and the varttika. 'समोऽकूनने"। 9. मषिभिः-करणे श्या । This is a play with gems named अवमपि। 10. पमरमार्थिता:-अमर is immortals. + अर्थ + णिच +क कर्मपि चियाम-प्राधिमाः wooed. अमर प्रार्थिता, श्तत -। Qual कनयाः । The epithet suggests excessive beauty of the girls. 11. Voice-सेव्यमानाभि: बारितोणाभिः...प्रार्थि साभि कनाभि सकी- सत.... ...... । 72. Amusements of lovers at Alaka नौवीवन्धोच्छ सितशिथिलं यत्र विम्वाधराणां क्षौमं रागादनिभृतकरीष्वाक्षिपत्सु प्रियेषु । पर्शि स्तुङ्गानभिमुखमपि प्रापा रत्नप्रदीपान जोमढ़ाना भवति विफलप्रेरणाचूगोमुष्टिः ॥ ७२ ॥ [N, B-The sloka is rather indelicate-Prose, Tran and San], are only following ]. Prose.-यव निभतकरण (चञ्चलहस्तेषु ) प्रिय) नौवौवन्धी कृमिशिथिल चौमं रागात पानिपतम् (मतस), हौमूढाना (लच्छाविधुगण) विश्वाधगणा (स्त्री) पूर्ण मुष्टिः पश्चि'कान् ( प्रभामहत.) रवपदीपान् अभिभुख प्राप्य अपि विफलप्रेरण भवति । Eng.-There the restless - bandej lovers baving through passion thrown off the silk-garments ( of girls). Black through untying of the waist-knot, those girls with Bimba like lips overcome with shame, tbrow bandful of dusts which even going directly towards those gemlamps of powerful rays become of no avail, ·SI.72 ] मेघदूतम् २१३ Expl-It is natural that gem-lamps-are used in amorous sports. There the lovers having deprived the girls of their clothings put them to shame and they in vain try to save themselves by putting out lights (Cp.- "भवन्ति यवोषधयो रजनामत लपूग, सरतप्रदीपा."-Kumara.) San] - नौवीति। 'यव बलकायान् 'चनिभतकरीष' चपलहस प्रिये, नौवी वसनग्रन्थि [ 'नोवो परिपणे ग्रन्यो स्त्रीणां अधमवाससि इति विश्व ] नौवीति बन्धः 'नौवौवन्य ' [ तहक्षवत अपौनकलयम ] तस्य 'उमिनेन वरिनेन 'शिषिर्ष चौम' दुकुल 'रागात पाक्षिपतस' पाहरतम सतस 'होमूटानां लजाविधगणम् । विध विविकाफलम् ["विश्व फली विम्बिकाया: प्रतिविम्व च मण्डले' इति विश्वः ] विश्वमिव पधरः यासा तासा 'विवाधराणसीविशेषाणाम् [विशेषाः कामिनोकान्ना भौर विश्वावराङ्गनाः' इति शब्दार्णवः ] 'चूर्णस्य' कुडमादः मयः। पर्चिभिः मयूख. नजान । 'अमिय खशिखयो' विशव ] 'रवानाव प्रदौपाः' वान् पभिमुख यण तथा 'प्राण्यापि विफलप्रेरणा' दीपनिर्वाषणक्षमत्वात निपलचेपा निष्कबापा) 'भवति'। अव पडनाना रवप्रदीपनिर्वापथप्रवत्ता मौधा ग्यजाते ॥ ७९ ॥ - Charcha 1. नौवी &c-नौवी is knot of cloth. तसा वन्ध (तत- INo tautology here as in चूतबद-See Malli Or नौवो 19 अधनवख, तसा बन्ध.. उद+म+क्त भावे-उपासित untying (अधभाव ) । नौबीवन्धखउच्छ सितम इतन-। तेन मिथिलम, तत-IQual. सोमम । 2 विम्बाधराणाम् -For Deriv.-See Mallt. The word means a particular class of females The reading यचाइनानाम here is more specific. षे हष्टी। 3. रागात -रख+यमावेराग. affection तख्यात । वो मी The reading वास. कामात issimpler than this ; but prefer पवान, ·मेघदूतम् [SI 78 4. निमतकरीषु-निभूत 18 stillन निभत: not still i. e. restless गणतन,-ताहयः करः येषाम, बहु- तेषु-IQual प्रियेषु which has भावे मी 5. पर्चिस्तुशान्-चर्चिस् is light, or is higher. great. अचिंषा माः powerful in hght, श्वत-वान्। Qual. रवप्रदीगन् । 6. अभिसुखम् - मुखमभिवत्य इति पनिमुखम, पश्ययीभाव | Adr Qual 919 The qualitate is guided by the rule "aaafugat पाभिमुखी" | The realing अभिमुखगान् here is not so emphatic . पभिमुखमपि। 13 Beauties of palaces defaced by clouds नेत्रा नीताः सतततिना यदिमानाप्रभुमो- रालेख्यानां स्वजलकणिकादोषमुत्पाद्य सद्यः । शङ्कास्पृष्टा इव जलमुचस्त्वाच्या यत्र जाल: धूमोद्गारानुक्कतिनिपुणा: जर्जरा निष्पतन्ति ॥ ७३ ॥ Praka -यत्र नेता सततगतिमा ( वायुमा ) यहिमानायभूमी' नीता जलसुचः alla faoga fart [ There the wind forces clouds to enter the top floor of seven-storyed houses; but these clouds escapo clear through windows ). Why do they escape ? TITET व (Tney escape through fearasit ] whence this fear ? -पालेखयानां खजलकणिकादोषमुतपादा शहाम्प ष्टाः जलमच. [4s they enter the tops of palaces, they defile with water particles the pictures there, hence they fear punishment so they steal away thence 1. Then they are huge clouds surely-वाहशः जबरः [Quite so ]. How then do ·SI. 73.] मेघदूतम् they escape through windows ?-मोदमारारूतिनिपुण नराः नालं. निपतन्ति [They enter the palaces and being struck against walls break into pieces and also turn almost into smoke-vapours, Thus turned like smokes they easily issue out and escape by small windows] 7, Prose.-यव नेवा (प्ररक) सततगतिमा (वायुना) यषिमानायभूमी: नौता: लाहशा जलमुचः पालख्याना खजलकत्रिकादोषम् उतपादा सा. शहाम्पटा इव धमोहारानुक्रतिनिपुवामनरा(सनः) नाले. निष्पतन्ति । Beng-যেখানে প্রেরক সদগতি বায়ুকর্তৃক সপ্তভূমিক প্রাসাদের অগ্ৰস্থানে নীত, তোমার ব্যয় বৃহৎ মেসমূহ নিজলকণা বৰণ করিয়া আলেখ্য দূষিত করিয়া তৎক্ষণাৎ ভয়াবিষ্ট হইয়াই যেন ধূমােগমের অনুকরণ করিয়া ( অর্থাৎ ধূমাকারে) এবং জব্দর হইয়া গবাক্ষ দিয়া वाशित छ। Eng -There huge clouds like thee, driven into tops of seven-storeyed palaces by the carrier wind, defile pictures by their water-particles and instantly as if overcome with fear they escape clear tbrough windows being reduced in size and imitating the issuing of smoke San].- नेवे वि। मध, नेवा प्रेरकण 'सतततिता' सदागतिना वायुमा ['मातरिशवा सदागति.' इति अमरः] 'वस्थाः पलकायाः विमानानां सप्तभूमिव- भवनानाम् भयभूमीः नौता: पापिता । बमिव इश्यन्त इति वाथ, वाडा इत्यर्थः [ तादादषु दृशोऽनालोचने का चति का (? क्विन् । प्रायः ] अलमुचः नैषा. पाले ख्यानां सचिवाणन् [चिव लिपिरुत्पादा सादाल खा तु यवत.' इति अब्दाव: ] खस्य अलकणिकाभिः नलकणे दोष' फोटनम उतपादा सहाः परास्पटा व मपराषत्वाव भयाविष्टा व [शरा वित भययोः' इति शब्दार्थ ] धू मोझारस्य' धमनिर्गमस्य चनुक्कतो' अनुकरर निपुणः कुशला ननराः' विमोची: रमः जालमार्गे: मवाचवध . नियत नि निषामन्ति । [यथा बगचित पन्नापुर ·मेषतम् [81 73. सवारवता नेम बचा रहखभूमि प्रापितास सोपी व्यभिचारदोषसवपादासदाः गमाः कृ.प.तबेशान्तरा: नारा: उद्रमागे: नियामन्ति तरत, पति भनि: 1] प्रहतार्थे शहापटा व इतातचा । ०६॥ Notes on Malli 1. The implication is-This is just like those adulterers who led in disguise to the barom by some messenger having access there, defile ladies and immediately through fear change dress and come out by trap doors. Charcha. 1. नेवा-नौ+तच् कत्तरि=नेता carrier. नेन | Qual. सततगतिना । 2 सततगतिना-This is a name of वायु · see Malli. तेन । अनुक्त करि क्या-कर्ता of नीता । 3 यदिमान &c -विमान is here seven-storeyed Palace. वस्या विमानम । तत- Here यस्या rofers to अलका। या भूमि top floor यदिमानस्य अपभूमि इतत - ता। Obj. of tari wind drove clouds there. 4. खजल &c.- कणा or कण means particles कणा एव इति कणिका साथै कन। खस्य जलमा तित- । तस्य कणिका तत-। तामिः (ताभ्द वा) दाष: ३तत (Or-सुप सुपा) । तम [ Oby of उतपाद्य (उद+ पद+पिच लाप)। The reading सजलकणिका does not commend itsell, afmanfaat is equally good, 5. सद्य'-Deriv ante पव्यय Adv. Qual शाम पृष्टा । 6 गुडा &c. - स्पशक कत्तरिम्प ट touched. श+ भावे- पहा fear. तया स पृष्टा श्वत्-1Qual, जबसुचः । 7. बसमका-नवं मुश्चन्ति इति बज+मुख+कप् करिअलमानः oloud. Nom. to firqafari - ·[81.61. मेघदूतम् 8. वाहमा:-वमिव एतान् पश्यन्तिममा:, है एवं बमिव खिमाना: बामिव पामान पश्यन्ति प्रतियुमद++कम कर्मक रिलामाः like you. ते | Qual नबसच: । These were huge clouds. The above deriv 18 after HITTI Malli derives * fe after afta बत् comes in place of युपद in singular by the rule "प्रत्ययोत्तरपद- यो" । Then yा comes by "चा सर्वनाम: 1 The rule for कt is "तादादिष दृशोऽनाखोचन का"-when यद and other सर्वनाम words of arafe class precede as 8992, the root gu takes 4799 and fit when seeing 18 pot implied, and here implies no seeing , cp "बाहगादयो हि कटिशब्दप्रकाराः। नेवाब दर्शनक्रिया वत- Vritti 18 available here giving alga; Here Malli's reading is वाहशो जालमार्गः । Hig वाहय (As plural of वाहप) 18 got with farqi Honce sfa 7 natu:-in Mallı should be afa किन् प्रताय. I All editions here rend ति का प्रायः-thinking वाहशा: as the reading here in Malli , we may here however have the reading' बाहया. as well. - 9 जावं-जाल window. त: । करके श्या । 10 धमो &c - उद+धन भावे उदगार issuing. पy+a+नि भाव-अनुवति imitations. घ.मय उदगार, (तत- तस्य पनुति. इतत - . तब निपुणा तत-1Qual अलसुचःAs seen before clouds are made of YAH &c , bence it is very natural that clouds CAD imitate and assume the form of their original the एम। The sense is-clouds came out by windows in the form of smoke and in pieces ( apala:) as well:

·२३८ मेघदूतम् S1 62] पपात 11 निपतन्धि-विम्+पत+बट पन्ति । Nom जसमनः । पतिवाति, पपात। 12 Voico बाहरी मदन म भि:-निपुणे नजर: निपताते । 74 Fatigue in amorous sports easily allayed यत्र स्त्रीणां प्रियतमभुजोच्छासितालिङ्गनाना. मङ्गग्वानि सुरतजनितां तन्तुजालावन्तम्वाः। त्वत्संरोधापगमविशदेश्चन्द्रपानिशीथे व्याल म्पन्ति स्फुटजललवस्यन्दिनश्चन्द्रकान्ताः ॥ ७४ ॥ (N. B.-Indelicate-Prose-and Malli. only follow). Prose.-यव नियोथे ( मध्यराव) वतसरोणपगमविपद : (मेघावरणाप गनिमनः सन्द पाद: (चन्द किरण :) करन स्थन्दिनः सन्तुमाखावलण्या: (वितानलम्बिमूबसमूह ५ यता.) चन्द्रकान्ताः प्रियतमभुजोशासितालिनाना सीवी मुरतननिताम् अङ्गग्लानि ब्यालुम्पन्न ( दूरीकुर्वन्तिः) । Eng-There at midnight the moongems dispel tho hodily fatigue due to amorous enjoyments of women having their embraces loosened by the lover's arms • these moongems were dropping clear particles of water owing to moon-reya ar through removal of oloud's obstruction, san]. -यवेति । 'यब' पलक :: नौथे' पईराब [परावनिशीथी हो इतामर ] त्वतरोधस्स' मेघावरपस 'अपगमेन विश:' निर्मल: 'चन्द, पाद. चन्द मरीचिभिः ।'पादा रश्माहितुर्या शाः' तामर.] 'स्फटजललवसान्दिनः 'उत्स- पाप कपमाविमः तन्तुजाखावलम्बा.'वितानसम्बिसवपुत्राधारा तदगुणगुस्किता पता: चन्द कानाः' चन्द जान्नमणयः प्रियतमाना मुजे. उच्छासितानि' वाया जबसेकार वा शिथिलितानि 'पाखिानानि' या वासा 'सीपासुरवनिताम पायवाना म्लानि' च्यालुम्पन्ति ॥४॥'

·81. 69.] मेषदूतम Charcha 1. प्रियतम &c.-उद+बस+ पित कम पि-उपासित Blackered. See also नौवविधीकसितविधिखम-"S1. 72. प्रियतमभुज: साति- नानि, एतत-। ताहानि पालिसनानिभासाम् बहु - Qual. स वीणाम । 2 तन्तु&c-See-Malll चन्द्रकान्ता । These gems were hanging from strings at the end of canopies. 3. चन्दपाद:-अन्द पाद means moon rays op "नवदन्वानिव -Kumara. इतो श्या । " चन्द पाद. Destroy. Noma 4. व्यालुम्पन्ति-वि+पा+सुप+लट पन्ति । चन्द काना.। लुम्पति, अलुपत लुलोप । 75 Lover's sports in Vaibhraaja garden. अक्षय्यान्तर्भवनिधयः प्रत्यहं रताकण्ट- रुद गायद भिर्धनपतियशः किवयत्र सार्थम्। वैभ्राजाख्य विव-धवनितावारमुख्यासहायाः वहालापा वहिरुपवन कामिनो निर्विशन्ति ॥ ७५ ॥ Prak.-तब कामिन, प्रसाईकिसाईवधाजाख पहिरुपयन निर्षियन्ति ( There passionate lovers everyday epjoy in the outer garden of Kuvera nained Vaibhraja) Do they enjoy there alone? -विबुधवनिदावारसुखासहाया: बहालापा. कामिन. (No; they enjoy and converge there in company with celestial Frostitutes ). Have they resources enough to ODJOT ·मेघदूतम् [81. 68 celestial prostitutes ? पक्षयान्तभवननिषयः कामिन. (yes they have bogrds of riches at their command ). But how do they contribute to their master Kuvera! राकण्ड. धनपतियाः उदगायलि. किवर. सानियिन्ति ( The Kinnaras with whom the lovers enjoy sing devotedly in praise of Kuvera the master of the pleasure garden named वधाज ] 75 Prose--यव पक्षयान्तम वननिधय शत:) विबुधनिसागरमुख्यासहाया: बबालापा: कामिन: प्रताड रक्तकण्ट. धमपतियश' सद्गाशि: किवर: साई' बचाजाख्य बक्षिरुपयन निविशन्ति । Eng There in the outer garden, named Vaibhrajar the passionate Yaksha-lovers having inexhaustuble stores in their houses, in company with celostial prostitutes and engaged in chats, daily enjoy along with melodious-voiced Kinnaras that sing in praise of the fame of Dhanapati (Kuvera). Sanj-अक्षयाति। 'यव' पलकार्या 'चेतुमनका.' चया [चयानयो शक्याय' इति निपात । ततो नब समास ] भवनानामन्त. (?) असभवनम् ["अन्ययं विभक्ति-" इत्यादिनाव्ययीभाव.] 'पचया बभब निषयः येषा ते तथोक्ताः । यथेच्छभोगमम्भावनार्थमिद विशेषणम, ' 'दिवुधवनिता:' पपसरस: ता एवं 'वार- मुख्या' वया, ता एव 'महाया. येषां ते सथोता.["वारखो गणिका बेच्या रूपानीवाय बने.। सतकमा वारमुख स्थान" तामरः] 'बालापा. सम्भावितलापा का मनः कासका. 'प्रता' अनि पनि [अन्य विभौयादिना समासः। “पन"इति समासासष्टच । पहाटखोरेष-तिटिलोप:1]। शो मधुर, कण्डम्यनि- बैंपो त : सन्दरकण्डमनिभिः धनपतियः परवीचिम, उदबावधि: स: गाय ·si.16] मेघदूतम् २४१ देवगान गान्धारयामत्वात तारतर' गायतिरित्यर्थ: । 'किवर: साई' सह। विधाजस इदं वैधाजम, वैधाजम् इत्याखा यम्य तत् 'वभाजाखाम' ["विभाजन गणेन्द्र बात वैधाजमाखाया" इति शम्भ रहमा (१ रहस्यम्। च बरथस्य नागन्तरमैतम बहिरुपवन वाघोद्यानं निर्विशन्ति' अनुभवन्ति ॥ ७५ ॥ . Notes on Malli 1. In प्रत्यहम्, the अध्ययीभावसमास 1s guided by the rulo "पव्ययं विभक्तिसमीपसमदि-दि-in पदयसम्म २५ प्रादर्भाव पश्चात- यथानुपूर्वा-योगपद्य काय स... 14.व ५i-''| Than समासान्त उच (घ)comes by the rule 'अनम-and बहन Unds in a Lastly अन् of अहन् olidos by tho rule "इटवाने।" । [N. Bअन्यह without 7y is also correct by the rulo "ny16water] Cha! wha 1 1. पथ्य &c-तुं शक्यमिति चि+यत् = वयम् perishable, न क्षय्यम् । नत्र. तत -1 Here in this sense क्याम् is uregularly formed by the rule "wyd uit 1714, othew'se thy form is क्षयम । Cp. "तप.पडा "गा म्' &c - Sik भवने पति पन्नभवनम, विभक्तार्थ नायी-भावः । अनबन ( or--अन्तर्भपने ) निधय., सुप सुपा- पक्षमाः पन्तभवन निधय - एम, | Qurl मानिन | The epithet shows their power of wealt: Avoid tho ममाम : रवाया पन्नमवने निधयः येषाम् as given by Malli, for विवरण बहु --is not usually sanctioned by Bhashy": 0p 44 गानामा भूष"। Malli'sभवनानामन्त ka in defectivo,see अन्तर्भवन & sl.85 infray 2. प्रबहग-see Note on Mali-sonnect it with उदमायशिः। 3, राक:-For समास see ::.Qual किन्नरी। M-16.

·२४२ मेघदूतम् SI. 76[ 4, उदगाह-उद++मवकरि उदगायत loudly singing. तः। Qual. किवरः। See also Malli. 5. किबरे:-सहायक साई" शब्दयोगे बतीया by the rule 'सायुकोड- प्रधान"। 3. बाजाख्यम्-विधाज is the name of a गणनायक! And this garden of Kuvera is named after him- tor he:protected it. Its another name is daty i For and see Malli Qual. बहिरधानम। 7 विबुध &c. --विधाना, (देवाना ) बनिता. (तत । विबुधवनिता पम्परम of heaven. ता एव पारमुखा. कर्मधा [ता: सहाया: V916, 45 They were wealthy, hence no wonder that the yakshas enjoyed divine prostitutes. Qual, कामिनः । 8 बवालापा:-पा+ल+चत्र माव= पालाप: chat. बहः पालापः यः ।।Qual, कामिनः । 9. निर्विशन्ति-निर + विश + लट पन्ति । Enjoy. Nom. कामिनः निर+विश means to enjoy, cp 'क्रौडारस निविंशतोव वाले Kamara 10. Voice.-अतर्भवनिधिभि. सहाय वहालाप: कामिभिः निर्वि- शाने।... 76. Paths of women hastening to keep means their tryet. गत्युत्कम्पादनकपतिते यंत्रमन्दारपुष्पैः पत्रच्छेदैः कनककमलैः कर्णविन शिभिव। मुताजालैः स्तनपरिसरच्छिवसूत्र चहार- नयो मार्गः सवितुरुदये सूच्यते कामिनीनाम् ।। Prak-यव सबित. उदये कामिनीनां नमो मार्ग: सूपात [at sunrise we ·81. 76.] मेघदूतम २४३ can infer there the course, women followed the previous night to keep their tryst ). How is it indicated ?- T- पात, पलकपतित: मन्दारपु: Their reeling gaits let Mandara flowers drop from their locks of hairs. And these marked their ways !, This may be an accidental sign-: (They use new fresh twigs as decorations. These fallen from their usual places were an additional indication), Is this all ? adfa'raafür 49: [The golden lotasesytboy use at their ears also fell down and indicated their nocturnal path). They are oareless surely-Anne: (a) (992) (yes; their pearl-strings also slipped down during their journey) Inference is all right then-footage: Feet (Their necklaces too broken in their haste, over their breasts and fallen on the ground also clearly indicated their nocturnal way). Prose. -यव सवितुः उदये कामिनीनां नेश मार्ग.-गतात्कम्पान पलकपतितः मन्दारपुष्प', पत्रकेदः, कर्णविध शिभिः कनककमलेश, (तया) उकामाल: ( एवं ) स्तनपरिसरचिवसूत्र : हार सूचते। Beng-67810a gcertas recabarwarstcara camery syet-01 কম্পহেতু কেশষ্ট মন্দায় পুষ্পারা,কর্ণবিত্ৰীসুবর্ণ পদ্মদ্বারা, মুক্তাধারা এবং শুনটে ছিন্ন এবং পতিত হার এর, সুচিত হইয়া থাকে। Bog.-There at sun rise the paths of womon adopted to keep their tryst are indicated by Mandara flowers fallen from the hair owing to shaking of gait, also by pieces of golden lotuges fallen from their ears, by pearl.strings and also by necklaces with the thread broken over their breasts and fallen).

·२४४ मेघदूतम् SI.761 San].-गतीति। यवालकायां 'कामिनीनाम्' पभिसारिका निषि भवो 'नमः मा. सवितुः उदय' सति 'गल्या' गमनेन 'उत्कम्प.' पलन तथात तो 'पलकेभ्यः पतित : मन्दारपुचः सुरतकुसमः । तथा 'वाणी' पलसाना 'द: सख: पतित रिति शेषः । तथा 'कणेभ्य, विधश्यन्तीति : 'कमकास्य कमल: [षद्या विवधिनाथलामे सति मयटा विग्रह अध्याहाग्दोषः । एवमन्यवाप्यनु- सन्धे यम् । तथा 'मुत्ताजाल: मौक्ति कसर : शिरोनिहित . इत्यर्थः। तथा 'सनयोः परिसर.' प्रदेशः तब 'विवानि सूखाणि येषा 'हार: च सूचाते' जाप्यते । मार्ग- पतितमन्नार कुसगारयमभिसारिकाण पन्था इत्यनुमीयते ॥ ७६ ॥ Notes on Malli 1 The wishedfor meaning being got with a तत-(in cases like कनकाक्रमल &0) breakind of the compound with a नयट in the पूर्वपद (७. 8. काकमय कमलम etc.) is faulty of suporfluity in the shape of I This is to be soon or noted everywhere. Charcha 1. गल-etc. -उद कम्प+ घा भावे-कम्य shaking-गत: उनकम्पः । तखात । तो ५मी। 2. पलक eto-पत+क कारि पतित fallen. पक्षक lock of hoir. भलभाः पतितानि, तित। तौ: Qual मन्दारपुष पौः। 3. मन्दारपुष पौ: पवच्छेद:-These take jक कतरि श्या । The females use मन्दारपुष प and नफिसमयखण्ड etc for decoration. 4. कर्ण etc.- कर्णभ्य: विधयन्तीति कर्ण - विपिनि करि साधु कारिपि = better कर्षविध योनि dropping from ears, air Qual कनक कमखीः। These कमककमल served as ear drops. Golden lotuses perhaps grow in the lakes of Alaka. For Alaka was the abode of Kuvera. Manasa and Himalaya

·1 S1.76
मेघदूतम्
२४५
are hot-beds of इमा, op.
"सप्तर्षिहसावधितीमपणम्'-
Raghu.
5 सन etc.-परिसर is margin. सनस्य परिसरः बत- तब वित्रः
(torn) सप सुपा-। तादृशं सूवमेषाम, बहु । त:। Qual. हारः।
The females were hastily hurrying to the place of tryst.
And in their rush the necklaces on tbe breast tore off and
fell down. This was an indication of their hai .
etc has a 'fr Par as before.
6. सूचने-सूच + णिच (चुगदि )+लट ते काणि । Agrees with
उनकम-मार्ग: Thus हाग मार्ग सुचयन्ति becomes at: मार्ग. भूपात
in the कर्मवाचा।
7-उदय-उद। पच गावे = उदय, He नन्मिन। सारे भी by
the rule "यस्य च भाबेन भाननक्षमाम्"।
8 Voice -पतिनानि पुष गाशि . ईन्द्राः...कमलानि...जान.नि...
विचमूबा हागच नशं मागं सूचयन्ति ।
17 Work of females in the outer garden of Alaha,
मत्वा देवं धनपतिसख यत्र साक्षाहसन्त
प्रायश्चापं न वहति भयान्मन्मथः षट्पदव्यम् ।
सभ्भू भङ्गप्रहितनयनैः कामिलक्ष्येष्वमोधे-
स्तस्यारम्भश्चतुरवनिताविनमरेव सिद्धः । ७७ ॥
Prose. -यव मन्मथ, धनपतिसख देवं साक्षात बसन्त मत्वा पट पदज्य' चाप
प्रायः न वहति । सष माहितमधन : कामिलाषु चमोषः चतुरपनिताविवरण
सस्य पाग्भः सिद्धः।
Beng.-সেখানে কামদেব, কুবেরের ব মহাদেব স্বয়ং বাস

·. २४६ मेघदूतम् [SI. 77 করিতেছেন জানিয়া ভয়েতে লিপতিৰূপ গুণযুক্ত থ বহন করে না; কিন্তু তদীয় কাৰ্যক্ৰভলির সহিত প্রেরিত নন এবং কামিজনৰূপ লক্ষেতে অব্যর্থ সেই চতুর বণিতাদের হাবভাবেই সাধিত হইয়া থাকে। Eng.There Cupid, knowing Siva, the friend of Kuvera as himself dwelling, does not through fear carry his bow which has bees for its string. His work is (however) performed by the sports of expert ladies-sports which have glances directed with frowns and which are infallible to lovers as mark. Expl.-Easy. This Verse also has reference to the outer garden. The poet says that there the sportive women attract and win all, for this, natural beauties have nothing to do. Sanj.-मत्व ति। 'यज्ञ'अलकाया 'मन्मथ.' कामः धनपतः कुवरख सखा इति 'धनपतिमखः' ['राजाहःसखिभ्यष्टच' ] 'देव' महादेवं 'साचात् बसन्न' सखिहात निजकोस वतमान 'मत्वा' ज्ञात्वा 'भयान' भालक्षणभयात, षटपदा एक न्या' मौर्यो यस्य त 'चाप प्राय.' प्राच्याण 'न बहति' न विभति। कथं सर्व कार्यसिद्धिः पताह- सच म ति । 'तस्थ' मन्मथस्य पारम्भः' कामित्रनविनयच्यापार 'सध भङ्ग प्रशितानि प्रयुक्तानि नयनानि दृष्टयो,येषुते . थोती, कामिन एव पत्यापि तेष 'अमोधी.' सफलप्रयोगीः इत्यधः । मन्मथचापोऽपि कचिदपि मीध: स्यात रवि भावः । 'चतुराध तावनितास' वा 'विधम:' विलासरेव 'सि' नियनः । बदनयंकर पाक्षिकफलप ततप्रयोगात, वर निश्चितसाधनप्रयोग रति भावः ॥ ७० ॥ . Notes on Malli, 1, The sense is, it is better to apply the infallible than to apply what is conducive to danger and has partial suocess only.

·SI.77.] मेघदूतम् २४७ . Charcha. 1, धनपति &c,-धनानां पतिः, (तता This is a name of Kuvera. तस सखा प्रति धनपतिसखि+च (1) समासान्त-धनपतिसखः friend of Kuverai.e. Mahadeva. समासान्त have come by "राजा:- सखिभ्यटंच" in सतपुरुषातमा Qual, देवम् । 2. साचात &o,-This word is an पव्यय meaning खयम here प्रकव्यादित्वात श्या। Qual, .पसन्तमा वस+श बसत living तमा pred to ŝanSiva is living there through affoction for Kuvera. 3 979:- An qata meaning again | Ady, Qual. af 1 4 भयान-हती भूमौ । The allusion is to the story that once Cupid was reduced to ashes by the fire of Siva's third eye. Hence the fear. See Kum III. 5. षटपद &o-षट पदानि बस्य इति षटपद bee, बहु । षटपदाएव ज्या (गुण) यस्थ,बहु तत.. Qual चापम! It is said that rows of bees is the string of cupia's bow , ep "पलिपडकिरने कथालया गुषकत्यं धनुषि नियोनिसा'-Kumar. This is said so parhaps because these are the natural beauties and exciting causes of the passionate. 6 सब &c-सन भङ्ग पाहतानि (प्रयुक्तानि), सुपसुपा । ताहानि Haarfar og mom Qual fait. Such sportive postures of females are regarded as vory effective to win the passi. onate; hence विषम are said as 'कामिलदेषु प्रमोधः। 7 चतुर &c-विधम 18 विलास sportive poses. चतुरवनितानी विषमाः (तत । त:। करी श्या । Sports of ladies are ever effective to the gallants See also Malli ।

·.२४८ मेघदूतम् [SI. 78. 8 सिद्ध-सिध त करि= सिद्ध: done, Nom, पारम्भः। कम- कात्वाता कतरिक्त 9. एव-It indicates 'certainty'. See Mallite"यदनकर" etc. 10. Voice. - मम्मथे...उन्धते...पारम्प सिद्धम, ( सिद्धेन भूयते)। 78. Kalpa tree at Alaka produces all decorations वासश्चित्र मधु नयनयोविश्वमादेशदक्ष पुष्योदभेदं सह किसलयभूषणानां विकल्पान् । लाक्षारागं चरणकमलन्यासयोग्यञ्च यस्या- मेकः सूते सकलमवलामगडनं कल्पवृक्षः ॥ ७८ ॥ . . Ptos..-यापा एक कल्पतः चित्र वाम: (क्सन), नयनयो विधमादेशदवं मन (मदाम्) किमलय : सह पुष्पोदभेदं भूषणाना विकल्पान् परपकमलन्यासयोग्य जावागगम् ( इति) सकलम् पवनामगइनमूने । Eng-Thoru a sidlo Kalpa true only produees all the decorations of females, o g, coloured apparols, wine tending to the teaching of sportive glances of eyes, blooming of flowers with tender shooti, varioty of ornamonts and lac capable of dying the lotus-lik, feot with. San] -वाम रति । यास्याम्' अलकायां पिवं नानावर्ण' 'वास.' वसन-परि धयमनमतत.। 'नयनयोः विधमाणम् पादेश दक्ष'-चनेन विनमहाग मधुनो ममत्वमनुसन्धयम - 'मधु' माम् । एतच्च मन देवधायऽन्तर्भाग्यम् 'किसलय: पहः सह 'पुष्पोदमदम्' उभयच इत्यर्थः । इदन्तु कचधार्याम भूषणानां । विकल्यान' ·SI. 77.] मेघदूतम् २४८ विशेषान्-दहवायमितत । तथा 'चरपकमबयोन्यासस्य ममप यस्य 'योग्य', रज्यते बनेन पति 'गग.' रक्षकद्रव्यं, बावरागः तं 'लाक्षागगर्छ । चकार, पारागादि. विपनमनोपलक्षणार्थ: । 'सकल' मचतुर्विधमपौत्यय''पबलामगहन योषित ' साधनजातम् 'एक कल्पवृक्ष' एवं 'सूते, जनयति। मतु गानासाधनसम्यादनप्रयास इत्यर्थ: ॥ ७॥ Charcha 1. बास,-वासस garment, TRI Same case with अक्लामन्डनम् See our Prose Similarly parse-मधु, पुष्पोछेदम, विकल्णन, लाचारागम । अवलामण्डनम 1s obj to सूने। 2. मधु- Malli takes मधु to mean मद्य (sino). It is.under fury of wine that amorous dalliances shine all the more Benco it is 142 112791 See also Malli. 3. चाय &c -- चरण कमल'मव, उपमितसमास: I Next see Malli. Qual. खाक्षागगम् । सूत्र--सू (पदादि ) लूट ते। Nom कल्पवयः। 5 Voice एकन कल्पहरण पुमोङ्गादा...षिकल पा योग्य. लाचाराम. इति सालम अवसामगहन सूयते । 784 Hor888 &o at Alaka, पत्नश्यामा दिनकरहयस्पर्धिनो यत्र वाहाः शैलोदग्रास्त्वमिव करिणो दृष्टिमन्तः प्रभेदात्। योधागण्यः प्रतिदशमुख संयुगे तस्थिवांसः प्रत्यादिष्ठाभरणरचयश्चन्द्रहासनणाः॥ N. B-The arutarea roads it, and so it, is probably authentic, though Malli does not recogoise it. It is in style ·२५. मेघदूतम् [S1.79- Kalidasian. Again in describing the superhuman सम्पद of Alaka, it is befitting that horsee, warriors &c.there should also be described. Prose,-यव पवण्यामा. वाडा. दिनकरज्यम्पधिन. (भवन्ति)। (तथा) शंलोदयाः करिब प्रमेदात (मदबावात तो)त्वमिव इष्टिमन्तः । योधागण्य संयुगे प्रतिदपमुखतस्थिवांस. (स्थितवन्स -विष्टते लिट. स्थान का पत', चन्द्रहास- बणार : (रापखासिचिह:) ते प्रत्यादिष्टाभरपरचय (भवन्ति) ! [पत: सत्यमुचाते शस्त्रप्रहारा एव वीराणां भूषणम् ] । 79. Yaksha's own house north of Kwera's palace तत्रागार धनपतिग्रहानुत्तरेणास्मदीयं दूरामध्यं सुरपतिधनुचारुणा तोरणेन । यस्योपान्त कतकतनयः कान्तया वर्धितीने हस्तप्राप्यस्तवकनमितो वालमन्दारवृक्षः ॥ ७ ॥ . Prose.--तव धन तिम्रहान् उत्तरण ( उत्तरमिनभागे) अस्मदीयम् पगार सुरपतिधमरण तोरणेन(वपलक्षितसन) दूरात लत्यम् । तस्य उपान्त मे कान्तया पनि (पव) कलकतमय हस्तप्राणस्तवकनमित: बालमन्दारच: (विदान)। Beng-সেখানে কুবেরের গৃহের উত্তরভাগে ইন্দ্রধনুর তায় মনােরম তােরণে উপলক্ষিত আমার গৃহ দূর হইতে দেখিবে। ঐগৃহের প্রান্তে আমার প্রিয়াকতৃক বদ্ধিত (সুতরাং) পুতুল কুদ্ধ মন্দার গাছ আছে। গাছটা হস্ত প্রাপ্য পুষ্পদির স্তবকতানে বিনমিত। Eng. There on the north of Kuvera's palace you will from a distance find our abode marked with gate as beautfal as the rainbow. Near it there is a young Mandara plant reared by my darling ( hence ) taken as a child of hers , ·S1. 79.] मेघदूतम् २५१ the plant is bent down by the weight of bunches (ef twigs and flowers ), to be got by hand, Sanj, त्यसको वर्णयित्वा वव खभवनखबभिज्ञानमा-तति । पलकायो ‘धनपतिगृहान्' कुबेरग्रहान्' उत्तरेष' उपरमिन् परदेश ['एनबन्ध- तरस्याम् पदरऽपञ्चम्या' इतमप्प्रत्यय । 'एनपा वितीया' इति द्वितीया। 'गृहा: भूबव' इत्यमर.] पयाकमिदम् पदीयं [ 'डायः' इति पक्ष छ- प्रत्यय ] पगारं गई 'मरपतिद्धमारणा' मणिमयत्वात पकषत्वाच इन्द्रचापसुन्दरेण 'तोरणं न 'दूरात लत्य' दृश्यम्, अनेम पभिचानेन दूरत एव जातु शक्यमित्यर्थ :। पभिधानान्तरमाइ- 'यस्थ पगारस्य 'उपान्ने प्राकारातः पार्श्वदेशे 'मे' मम कान्तया बर्दिन. पोषितः 'कृतकतनयः कविममत; पुवत्वेन पभिमन्यमान इत्यर्थः । हस्तप्राय: इस्तावचेयः स्तवः' गुच्छ : 'नमितः' ['भादगुच्छतुस्तवक.' इत्यमरः] वालो मन्दार. इचः कसहयः पनौति शेषः ॥ ७९ ॥ Obarcha 1. धनपति &e.-धनपते: गहरः, तत- तान्। The word एक is plural when masculine. See Malli. Also comp-प्रषिता कि खग्रहान् महाराजेन'. Uttar II, हितीया in connection with एमप- प्रस्थयात word उत्तरेणा षष्टी is also correct here. Cp. alsd "पयेदक्षिणेन इक्षवाटिकाम् पाखाप व क्ले'-Sak. 1 2. उत्तरेष- उत्तरथिन् प्रदूरे देश इति उत्तर ङि (मौ) एनप खायें - उत्तरप on the north. The word is treated as an पवाय | See Malli also. We prefer the reading-'धनपतिगृहादुरण-'where उत्तरे (instrumental singular of सच qualifies तोरणेना Construe-तव पदीयममारं धनपतिगृहादुर &c. Bhattoji also says- सपरिषति बतौयान्तवोरन बनंग सामानाधिकर' पोशवाम्' manorama.

·२५२ मेघदूतम [ SI.79 This reading also well express that the qit was on tho northof Kuvera's palace facing it. Thus the MT was facing south , honoe it was all right in accordance to the eastrio injuction of erecting palaces. 3. दूरात-जापसोपे अधिकरणे ५मौ | Thus दूरात = दूर स्थित्वा । 4. बचाम-ज+पिच+यत कमाल खचाम is to be noticed. Agrees with-गारमा 5. सुरपति &c-सुरपति is Indra. तस्य प, rainbow, तित-.. तदिव चारु उपमानसमास by "उपमानानि सामान्यवचन- Witness अक्ष- श्याम-Sak. तेन | Qual. वोरसेन (which has उपलक्षणे तृतीया by 'इत्यभू तलवणे) The तोरण looked so owing to the variety of gem with which it was studded. See Mallı also 6. शतक etc,-कम एक इति त+कन खार्थ = कसक: artificial, adoptod कृतकः सनया, कर्मधा Qual. मन्दारतक्षः । अतक may appoar eithér as famar or fangur Thus g.fanta is unrestricted. Also op-"सोऽयन: पुनशतक. पदवौं' मगस्त"-Sak IV, "अपत्यकृतिका रालोमपादाय यो दही' Uttar I. The Mandara tree was like an adopted son 7, इस oto-इन प्राप्याः, श्या । तादृशा सवका. ( bunches) कर्मधा । तेन नामतः, श्या । Qual. वालमन्दारहवः ( which is nom. to 't understood). This was a sign whereby to recogniso his abode. नमित is got with त added to पिजन्तनमाषातु। नामित is an optional form. 8. Voice. -अम्मदीयेनपगारेण खत्येण भूयने-तमयेन बद्धितेन सवकमिसेत इथेग इत्यते वा भूयते । 9, Remark-The rending यसोधाने for यस्योपान्त is more direct and suits better. P ·S180] मेघदूतम् २५२ 80. Attractivemess of the गार । वापी चास्मिन्मरकतशिलावदसोपानमार्गा हेमेश्छन्ना विकचकमलैः स्निग्धवैदूर्यनालैः । यस्यास्तोये सातवसतयो मानसं सविकष्ट नाध्यास्यन्ति व्यपगतशचस्त्वामपि प्रच्च हंसाः॥ ८० ॥ Prose.-अस्मिन् मरकतशिखावासोपानमार्गा (तथा) भिग्धवानालहेम: विकचकमल: कुत्रा वापीच (भवति। तस्याः ( बापमाः) सोये कृतवसमय हमा. बा प्रेक्ष्य पपि व्यपगतशुचः सनिष्ट' मानसं नपाध्यासान्ति । Beng—আমাদের বাটীতে একটি বাপী আছে। उद्र या ময়কতমণিদ্বারা রচিত এবং উহা স্নিগ্ধবৈদূর্য্যমণির নালযুক্ত- সুবর্ণময় প্রস্ফুটিত পদ্মে ব্যাপ্ত। তার জলে বাস করিয়া হংসগণ তােমাকে (মেঘকে) দেখিও শােকমুক্ত হইয়া সমীপবর্তী মানস সরোবরে যাইতে উৎকণ্ঠিত হইবে না। Eng. In our abode there is a pool whose flight of steps are made of emerald stones and which is pervaded witb golden blooming lotuses, the stalks whereof arcot glossy sapphire ; residing in its water the swans fiocd of their sorrow, will not even at your sight yearn after, the neighbouring Manaba Lake. Expl.-The pool in the Yaslthasa's abode was so very beautiful that even swans will not quit it at the advent of clouds even , though in rainy 80x90n Manasa servos ag their favourite haunt. Sap].-पुनरभिज्ञानानन्तरमा चतुर्भि:-वापोति। 'पभिन्' मदीये पगार 'मरकतशिखामि. वनः सोपानमार्ग.' यसप्रा. सा तथोक्ता, बिदूर भवा व दृष्या: ['विदूरााः' इति अपव्ययः ] पर्याचा विकारा बर्याणि [विकाराय पण प्रत्यय ] "सिन्धानि' बघि नाबानियेषों ते, हैम .'सौवर्ण : विकासकमली. मा ·२५४ मेघदूतम [SI. 80 पापौरपतीति शेषा 'साः' बापााः नोये झववसतयः' हातनिवासा: सालो मेव प्रत्यापि व्यपगताःवर्षावाविऽपि व्यपगतकलुपनलत्वात बीतदुःखाः सन्तः 'भविमाष्ट' सनिहित सुगममपीत्यर्थ: मानसं न पाषायति'नोत्कण्डया अरिषानि ['पाधानसलाडामरणम् ति बाधिकायाम् (१ काधिका ] ॥८॥ Obarcha 1. पचिन्-Refers to पगार of यक्षा अधि मौ । 2. मरकत etc..-मरकतस्य शिला stones of emerald. ताभिः बडा paved with emerald-stone, श्तत । तादृशः सोपानमार्ग यस्याः, बहु-TQual. बापी। The epithet suggests super excellent beauty of the pool. 3 छना-दपिच कमणि स्त्रियाम - छत्रा, pervaded , or शदिता covered.Qual वापी। 4. विकच etc.-विकच is blooming. ताहानि कमलानि, कर्म था । ता नुन कर्तरि श्या, the verb is in छना । 5. खिग्ध etc. -बिदूर is the place where this gem is got: hence it is called वा । Cp "विदूरभूमिन वमेघशब्दात उनिया रतशखाकयेव' Kum. I. या विकारा. वय + =ाथि made of यामपि (sapphire) खिग्धानि वापि नाबानि येषाम, बहु । ना Qual.कमला: 1 See Malli also: These epithets show that here Also as in Manasa there were plenty of golden lotuseg. 6. कृत etc.-बस+पनि उदि - वसति residence, लता वसति: या बहा ते। Qual.साः। 7. पाध्यास्यन्नि-पा+ध्ये पृट सन्ति । Nom. मा । पाध्यान is "yearning eagerly'. See Malli also. Malli's tति काशिकायाम should better be rendered intoरतिकाधिका। - ·. 18181. मेघदूतम् २५५ 8. बापयत &o.-विषप+गम क करि-पापगता gone. sa+ क्लिप = पुष.grief. गता स एषाम, बहा pred. toसाः। In the rainy on the swans all flock to Manesa, for every where else the water is turbid, But here the swans will not quit this pool thought rain sets in ; for the water of this pool is ever transparent and charming here. Thus during their stay here they are 479777even seeing rains (at na afa). Hence ofa implies 7 ( digregard ) bere 9. Voice. -सोपानमागंया बाया बाप्या भूवने छत्तवसतिमिः सः बापगतगभिः सहिः पापाखते or (पाध्यायिषाते)। 181 The cloud imitates the pleasure hill there तस्यास्तौर रचितशिखर पचलैरिन्द्रनीलः । क्रीडाशैलः कनककदलीवेष्टनप्रेक्षणीयः । मदगेहिन्या प्रिय इति सखे चेतसा कातरेण प्रेक्ष्योपान्तस्फुरिततडितं त्वां तमेव स्मरामि ॥ ८१॥ Prose.-तसा : तौर पली: (चाकभि) इन्द्रनौल : रचितशिखरः कनककदलीवेष्टनप्रसपोय क्रीडा (पति)। सखे, उपान तस्क रिवततं । त्यो प्रेध ( साहण्यात तथा ) मदरीहिन्धा प्रिय इति [ वो ] कातरेण चैतमा तमेव सरामि। Beng.-সেই ৰাণীর তীরে মনােম ইন্দ্রনীলমণিতে খচিতাগ্রতাগ এক বিহার পর্বত আছে। উহা সুবর্ণকদলীবৃক্ষর বেষ্টনীহেতু দর্শনীয় বটে। হে ৰন্ধো, চারিধারে বিদ্যুৎ সুবিত হইতে থাকিলে তােমাকে দেখিয়া (পর্বতের সহিত সাশ্যহেতু) এবং ঐ পর্বত আমার প্রিয়ার প্রিয় বলিয়া, আমি কাতর চিত্তে সেই পর্বতেরই স্মরণ করিব।

·२५६ मेघद्वतम [S181 Eng On the bank of that pool there is a pleasure-bull whose top is sot with blue-sapphires and which is beautiful having circular gollen plantain plants all around, O friond, at your sight; you being with flashing lightning at the edges, through similarity I will remember with a longing mind that very mountain,spocally because it was my darling's favounte. Expl. The pleasure-hill set with blue sapphires anil surrounded by golden plaintain plants will well resemble the blue cloud having circles of flashing lightning at the odges Thus at the sight of such & cloud the sweet remembrances of the pleasure-hill will come home to yaksha's mind, Aud this recollection by association of ideas will pain his heart. Hence the poet says कातरण चेवसा पराम। Sanj.-वसमा इति । 'तस्या.' वाया 'तौर पशल, चाभि ["चारी दो चपेशल'' इत्यमर] 'इन्द्रनौल. रचितशिखर, इन्द्रनीलमणिमयशिखर इत्यर्थ 'कनककदलौनां वेटनेन परिवेष्टनेन प्रेक्षणीय. दर्शनीय कौडाल.' पस्तौति शेष । " हे सखे', 'उणन्तेषु स्फ रिता: तड़ित: यमान तपोकम[इदं विशेषण कदलौमाम्यार्थ- मुनाम, इन्द्रनील साम्यन्तु मेघसा खाभाविकम इत्यनेम सूचत 'लो प्रेक्षा महिन्या' प्रिय इतितोः, तसा शलस्य मदगहिनीप्रियत्वात मोरित्यर्थः । 'कातरेनाभौतन 'नेता' [ भथच्चांव सानन्दमेव- "वस्तू नामनुमूतानां तुल्यश्रवणदर्शनात् । श्रवणात कौन नादापि सानन्दम यथा भक्ति 1-पति रसाकार दर्शनास] 'नमेव' क्रीडाशैलमेव 'पारगि। एक्कारी विषयान्त्वावच्छ दार्थ [मावस्वनुभवात, टाम्प ति सर - मुचाते" इति। निरुताकारस्तु त्वां नमेव सरामि' इति योजयित्वा मधेश लवा- रोपमाषष्ठे,तन-पधाकारारोपमा पुरोपियनुभवात्मकत्व न स्मरतिप्रयोगानुपपा । अखत्वभावना अतिरित्यपि न उपपद्यते, 4 IPा म्मतिले प्रमाणभागात सादृशयोप मासमा याच , शालग्रामे हरिभावनादर्शनात ति] ·Sl. 81 ) मेघदूतम् Notes on Malli, 1. The sense ig-recollection of the wished for arises through a feeling of the similar, hence the figure here is Tai Thus it is said "au is tbat when there is recollection of another through similarity". The Niruktakara takes this as an instance of 692 attributiug qera on -he construes as- I remember thee as that very mountain". But this is not fair, because the thing felt before one's eyes being an actual experience can not be identified with one at a distant , hence also ma in suob cases cannot be rightly applied. Nor the explanation-I take you to be that very hill" 18 right for can not be taken to mean taking' or suprozing. Then also mention of likeness will be uncalled for, because identification of one with a dissimilar thing is also seen , witness the taking of a stone as Hari. Charcha. 1. रचित &c -रचित शिखर (अग्रभाग ) असा बहु-1 Qual. maa: The reading fafyafuat: does not commend itself. The Hill had abundance of sealed stones on its summit.'. Hence it is called इन्द्रनील रचितशिखर । इन्द्रनीले taking अन के 4 ROTI The hill being interfa it very well imitated the blue cloud. 2. कमक &c.- वेट + स्थट भावे= बेष्टन circle. ( परिधि)। कनक- कदल्याः वेष्टनम् लत- तेन प्रेक्षणीय तत-1 Qual. कौडामोल: For प्रेक्षणीय see परिणतगजमेक्षणीयम-1.2. This epithet keepe up correspondence with 89199en faniga ( as applied to M-17 ·mean . २५८ मेघदूतम् [SI.82 मेष) and finalises the simile. See also Malli पदं विशेष बदलीसाम्याथम् &c. 3. रति-An पव्यय implying here. 'रतितो:"-Malli. 4. चेतसा-करणे ३या। All मरण is तसा , why then mention चेतसा here? दहन समति being impossible. The poet seems to मम पिन कातरं (सन ) स्मरति, नतु पई बरामि I Malli has कातरे व भौतेन &c-The भय 'being nervousness through joy' See his quotation. E. प्रेक्ष्य-प्र+च+प | Having seen. 6 उपान etc. -उपान्त alge. उपान्नेष स्य रिता: सडित यस्य बह । तम् । Qual. बाम् । 7, बरामिब+लटमि । Nom. अहम् । सन्मार, भस्माषाँत, परियति । The reasons of acuare-(1) similarity and (11) it being fa to my गृहिणी। 8. Voice. - रचितशिखरेय शेलन प्रेक्षपोयेन भूयते सायाते । 82 Iyearn for my beloved. रताथोकश्चलकिसलयः केसरश्वान कान्तः प्रत्यासी कुग्धककृतेर्माधवीमण्डपस्य । एकः सख्यास्तव संह मया वामपादाभिलाषी काड क्षत्यन्यो वदनमदिरां दोहदच्छमनास्याः ॥ २॥ Prose-किसलय । रायोक., क्रान्तः कैसरव (वकला), पव (क्रीडायले) करवाते (कुबरकावर एख) माधवीमलपस्थ प्रत्यासत्रौ। एक: मया सह तब सख्याः वामपादाभिलाषी। पन्यः ( बकुलः) दो दाना पखाः बदनमदिरा काउचति। स ·.. POARN S1.82.] घदूतम् २५८ [N. B.-Construe मया सralso in the last halt of the Verse here thus=पनाः मया सा-पस बदममदिरों का पति-See Malli. ]. Bong.-সেই বিপর্বতে কুরবকে বেষ্টিত মাধবীমণ্ডপের সন্নিকটে কম্পমানপল্পবযুক্ত রক্তাকে এবং মনােরম বকুলগাছ আছে। আমার গায় রক্তাশােক তোমার সখীর বাচুন্নাত, এবং অপরটা (অর্থাৎ বকুল) দোহলে আমার ন্যায়, তার বদনমদিরার আকাকা করে। Eng.There near the Jasmine-bower surrounded by a bedge of Kuravaka plant, stand the rid Asoka with its moving twigs, and the beautiful Vakula One (1. e., Asoka) like me, longs after your friend's left for t, and the other (Vakyla) is desirous of her sip of wine in the mouth under the pretext that thus will they bloom. Sanj.-रोति। 'पव' क्रीड़ागले 'कुवरका एव इति.'पावर' या तस्स, मधौ वसन्त भवा 'माधव्यः, नासां मण्डप' तस्य पतिसुतलतारहस्य [ "अतिमुक्ताः पुषक. स्वाहासन्ती माधवौलता" इत्यमर ] 'प्रत्यासी सनिकष्टी; 'चलकिसलयः' पञ्चपञ्चव: [पनेन इवस्य पादताडनेषु प्राचलित्वं व्यज्यते ] 'रताशोक [रत: विशेषण तस्य परोहोपकत्वात् उनम्। प्रसूनक. प्रचौकस्त वेतो रक्त इति विधा। "बहुसिद्धिकर वेतो रनौऽव सरवीन' प्रति प्रयोककल्ये दर्शनान]। 'कान्तः' कमनीयः 'कैसरो' बकुल [ "पथ केशर ववालो वन,ज:"इत्यमरः] स. इति ष. एक.' तयौरनावर प्राथमिकत्वात, अशोक इत्यर्थः 'मया सह तव सख्या:' सप्रियाया इत्यर्थः । 'वामपादाभिलाषो' , मना' - इति अवापि सम्बन्धनीयम् । पना.' कैमरः, 'दोहद' बचादीमा प्रसवकार संस्कारद्रन्यम् [ "तबगुल मलतादौ नामकाले कुशलः कृतम्। पुपादा तपादक द्रव्य दोहरं स्थान, ततक्रिया"-इति सहायः ] बधना' ब्याजेन ["कपटोऽस्त्री ब्याजदीपवनकतवे" इत्यमरः] 'पस्याः' तब सख्या: 'बदनभदिरा गणपमा काम चति' [ मया सा' इत्यवापि सम्बन्धनीयम्। पोकावखयोः स्त्रीपादताइनगणू पमदिरे दोपदमिति प्रसिदिः)। दोइदछमना ·२६. मेघदूतम् SI.82 [खोला स्पर्शात प्रिया विकसति, बकुल शोधुगए पसेकात, मन्दारो नर्मवाक्यात- पटुमदुहसनाचम्पको, वक्त वाताच वो गौताबमेरुविकसति, च पुरोनत्तनात कर्षित कार. ] ८२॥ Notes on Malli 1. It is well-known that Asokas and Vakula trees' preparation to easy blooming is one respectively, by the strike of feminine foot and by sip of wine of their mouth Charcha. | चकिसलयः-किसलय Is twig चलतौति पलः ( पचादाच) । चख: किसलयः अस्य, बहु- Qual. रकाशोक. । Tbe epithet suggests attitude to have पादाघात of a lady See Mallh also 2 च-च indicates समुचय of the two nominatives , hence the verb ( प्रत्यासन्नी) 1s in the dual. 3. प्रत्यासनी-पति+आ+सद त कर्तरि (कर्मकत्वात)= प्रत्यासनी close at hand. Both रक्ताशोकः and केशरः together are nominatives , inalli takes this as qualifying-Asoka etc. But the abovo construction is preferable. See Note 2. 4. कुवरकहते-+निन् भावे-वृतिः encircling, covering. कुवरका: इति. ( पावरणम्) षस्य बहु वस। Qual. माधवीमन्डपस्य (which has षष्टी शेषे)। See Malll also. 5. एक:-Refers to रक्ताणकः । Nom. to भवति understood, 6. तव सस्था.-By this यच refers to his own wife and expects proper service. also because he was a good one (माधु)-See Sl. 84.

·दोहम् शकर्ष S1. 82.] मेघदूतम 7. वामपाद &0, -वामपादम् पभिलपवीति वामपाद+पनि++पिनि कारि साधुकारिणि वामपादाभिलाषी । Pred to एक | In the case of चमोक, वामपाद-means वामपादापात , for it is well-known that strike by a feminine left foot sets Asoka to blossom, In case of yaksha, the epitbet suggests his desire to have the privilege of shampooing her legs-ep- "पर निघाय करभोर पथासुख ते सवाझ्यामि चरणावुते पद्मतायौ'-Sak. III. Thus both अशोक and यक्ष were वामपादाभिलाषौ । 8. दोहद &c.-दोहन दोइ (दुह+ षष भाबे )। ददाति इति दोह+दा+क कत्तरि (by the rule "आतोऽनुपसर्गे क') दोहद: foetus or desire of a गर्भिणी। 'गर्भभावेऽपि दोहनम्" इति विश । Bhanujl has "अयमिच्छामाववाची पपि विशेषण गर्भिणीच्छायो प्रज्यते" Here however it means the मस्कारद्रव्य ( पादाधान &c ) which puts trees to blossom" Seo Malli "दोहदं बचादीमा प्रसवकारणम् &c." दोपदमेव कम, कर्मधा- तेन । हेवी वृतीया। For दोहद, see also "रुपेत्य सा दोपददुःखचौलताम" &c. Rag III Bhavabhuti gves against Amara &c. and uses दीद in masculine. ep कषिदगर्भदोहद. असा,"-Uttara. 9. बदममदिराम-मदिरा wine बदनस्य मदिरा, तब-ताम् । This put Vakula to blossom, and that the yaksha coveted it is easily inferred. 'मया मई and दोदकाना are to be taken in both the two cases. 10. Remark.-Verbs agreeing two or more nominatives connected by may be either singular or dual. cp. "चादित्यचन्द्रावनितोऽगया...उभे च सन्चावच नानाति नरसातम्"।

·[S1. 88 २६२ मेघदूतम् 83. Peacock's seat there तन्मध्ये च स्फटिकफलका कानीवासयष्ठि- मुले वडा मणिभिरनतिप्रौदवंशप्रकाशः। तालः शिजावलयसुभगेनितो कान्तया मे यामध्यास्त दिवसविनमे नीलकण्ठः सुहमः ॥ ३ ॥ Prose - तन्मध्ये (उच्चदयमर्धा ) अतिप्रौदशप्रकार्य : मणिभि. मुले बड़ा (बेदिकाकारण रचिता) स्फटिकफलका काबनी बासयष्टिः (अस्ति)। शिञ्चाक्लयसभग ताल. मे कान्तया ननितः कः सहत नौलकण्टः दिवसविगमे यामा पवास। Beng-আশােক ও বকুল বৃক্ষের মধ্যে ফটিকনিমিত পীঠযুক্ত সুবর্ণের একটা বাসষষ্টি (বসিবার দণ্ড) আছে—উর তলদেশ নবজাতবংশের ন্যায় প্রভাবিশিষ্ট মণিতে খচিত। তােমার বন্ধু নীলকণ্ঠ দিনাবসানে ঐ বাসদণ্ডে আস্থান লয়। ঐ ময়ুর আমার প্রিয়াকর্তৃক তালযােগে (যে তাল শায়মাবলয়হেতু মনােরম হয়--তা জান্না) নৰ্তিত হইয়া থাকে। Eng.-Between those two trees, here is a golden perching staff with a crystal also on the top, and this perubing staff is set at the foot with gems shining like odmatured bamboo. Your friend the peacock, that is being danced by my darling with clapping of bands beautiful owing to jingling of her bracelets, takes at the end of day, its seat on that stati. Sanj-सन्मधा रति-[कि तिचार्यः] 'तमधी' तयोः गच्चीमधो पति प्रौदानाम्' पनतिबटोराण 'बाना प्रकाश व प्रवायो' येषां तः, तरपर सहाय': 'मपिभिः' मरकतशिलाभिः 'भूले वा' छतवेदिका रत्यर्थः। पाटिक पाठिकम 'फलपोटं यस्याः सा, कासमस्य विकार:बाचनी सौषषों बासवधि भासदः पतीविशेष । 'शिवा' परमनि: ["भूगवानान्तु विधिवम्' हामः ।

·[81.83 मेघदूतम् २६३ मिदादित्वात पर शिविधातुरय तालव्यादिनन दयादिः ] "विचामधानानि बबयानि, सभवा रम्या: ते 'तास. करतलपादन. 'म' मम कान्तया ननित.' सुखाकं 'मुहब' सखा 'नीलकण्ठः' मयूर ["मय रो परियो वहाँ गोषकको मुजाभुक" तामरः] "दिवसवियमे" सायकाचे 'या' यष्टिकाम, पधात ताप: [धियो स्थान कर्मइति वर्मत्वात हिती]] [सवागारम -स्तारभ्य पञ्चस बोकेषु समावस्तुवर्णनात् उदानालार: , तदनम् “तदान भवेद यब सहज वस्तु बण्य'" इति।नच एषा खभावोक्तिः भाविक वा, तब यथास्थितवस्तुवर्णनात पव तु कविपत्तिमोत्यापितसम्भाव्यमान भयं शाखिवस्तवर्णनात पारोपितविषयत्वम् इति ताभ्यामस्य मद इति पलडारसवंखकार: ] ॥ ३ ॥ 1. In the five slokas beginning with सवागारम &c. super excellent (superhuman ) things are described, hence the figure is उदास । Thus it is said "There we get उदान, where superexcellent facts are parrated." This is not an instance of either खभावोक्ति or भाषिक, for in there, facts are described as seen in nature, but here in the present case ) the poet by the play of his imagination describes probable super-human facts, hence something is attribu-. ted. Thus it is different from those two figures This is the view of Alamkarasarvaswakara. Cbercha. . 1. तमध्ये-वधि मौ। Here तत् refers to things just gone before (पूर्वपरामर्थित्व ) i. e. It refers to भयोक and बकुण tree ok the preceding sloka.

·मेघदूतम् [S183 2. स्कटिक &c.-फलक 1s slab (पौठ) | Here स्फटिक means 'made of crystal , स्फटिकं फलकमस्या, बहु-IQual. वासयष्टिः । 3. वासयष्टिः-यष्टि staff. वस+घ भावे-वास: perch, sitting- बासस्य यष्टि: perching staff, (तत । Nom. to पति understood. 4. वडा-बन्धक कर्मणि = वडा set, paved. Qual. वासयष्ठिः । The foot was pavod in the form of a dais, with setting of sapphires Seo "yê 451 maalea' etc. po Malli. 5. अनति &c.-प्रबह त करि=प्रौढ mature. Here हरि comes by the Varitika. "प्रातजहोटयषु'। पति पतिशयेन प्रौटा, प्रादितत। न प्रतिपौढा, ননন अनतिप्रौढा बंशाः bamboo not much matured et Such bamboos verywell remomble blue sapphires. तेषां प्रकाशः (lustre) इतत । पनतिप्रौदस्य -प्रकाश व प्रकाश एषाम, वहु - by the varttika "सप्तम्य पमानपूर्वस्य उत्तरपदलोपश्च वक्तव्य.' (See ante). à: 1 Qual, afufar (which has करणे ३या)। 6. शिक्षा &c..- शिश्च+भावे स्त्रियाम=शिवा ]ingling of ornar mente, fuelfcant 451 fe should begin with a palatal and not dental. See Malli "शिचा भूषणध्वनिः न तु दन्तयादि'। बलय brr celet. सुभग beautiful शिञ्चायुक्तानि वलयानि, थाकपाधि वादितत् कर्मधा। त: सुभगा , सुपसुपा। त: Qual, नाब. (which has कारये श्या)। Some read here शिमलयसभग :: but शिवज being maqet, frothea with a cannot be got. A farofached defence is शिन व पाचरतीति शिवजनि। Then by पर, we may have शिव जत् । This is Vallabha's reading. we however prefer - that of Malli.

·SI. 84.] मेघदूतम् Valla bha remarks "शिव जेरामनपदित्वात् शिव जदिति प्रयोग. प्रमादनः । पनित्यो वा अनुदान पात्मनेपदविधि:" and defends. 7 ननित-नृत+पिच + क्त कर्मपिनर्तित caused to dance पता कर्वा 1s कान्नया। Qual नौलकण्ठ । 8 प्रधास्त -अधि+पास+बट ते । Nom नौल कण्ट | The भाधार of अधि+पास becomes कम by the rule अर्धशौङ स्यामा कर्म Hence we have-'याम' । 9 Voice वड्या काश्चन्या बासयष्टया मूयते ननितिन मुहदा नीलकण्ठ न या पध्वास्थते नयमान 10 Parallel-compare- 'करकिसलयसाल सुग्धया मुतमिव मनसा बो वतसलेन स्मरामि Uttar III 84 These are the characteristics of yaksha's abode. . एभिः साधो हृदयनिहित लक्षणे लक्षयेथाः द्वारोपान्त लिखितवपुषौ शङ्कपदमौ च दृष्या । क्षामच्छायं भवनमधुना महियोगेन ननं सूर्य्यापाये न खलु कमलं पुष्थति खामभिख्याम् ॥४॥ Prose. हे साधी, उदयनिहित (मम उदयसा पविणतः प्रता') एभिः लक्षणे.(तथा)बारोपान्त लिखितवपुषौ शापद्मो (पुरुषाकारण लिखिती, सिलिको तो ) दृष्टा, महियोगेन अधुना नन हामच्छाथ " भवन बचयेथा । कमलं सूर्यापाये खामभिख्याम न पुष्यति खलु । Beng.-হে সাথে, আমার হৃদয় অবিশ্বত এই সমুদয় লক্ষণরা এবং দ্বারদেশে পুরুষাকারে (মর্থ) লিখিত শর্থ ও পদ্ম (নামক ·. २६६ मेघदूतम् [S1. 84 নিধিৰিশেষ) দেখিয়া, আমার অভাবে নিশ্চয়ই এখন হীনভ ভবন চিনিতে পারিবে। বুধের অভাবে পদ্ম নিশ্চয়ই নিজ শােভ ধারণ कवि भान ना। Eng.-0good one, with these signs retained as yet in my mind and also seeing the appearances of the nidhis of sankha and padma marked ( for prosperity ) on the doorsides, you will recognise the house now surely lustreless due to my absence, Indeed the lotus cannot assume its natural beauty at the disappearance of the sun. sany.-एभिरिति। रे.'साधी निपुण [ "माधु: समथों निपुखोवा इति काथिकायाम् (काशिका ) ? ] 'उदयनिहित:' पविख्यत: इत्यर्थः । 'एभि' पूर्वोक्त : 'लक्ष: तोरणादिभिर्जन 'हारोपाने' एकवचनमविवक्षितम् बारपाचं यो. प्रय:। लिखित बपुषी' पाकती ययोती सथोतो 'शापी' नाम निधिविशेषी दृष्टा नून सत्यम् पधुना' इदानी ‘मनियोगेन' मम प्रवासेन 'चामच्छायम् सत् सवीपरमात् चौणकान्ति 'भवन मदग्टई 'लक्षयेथाः नियिनुयाः । तथा हि- 'सूय पाय' सति 'कमल' पर्म खाम' पात्मीयाम 'पभिखा' शोभाम् [“पभिखाा नामयोभयोः' इति पमरः ] 'म पुषाति'मोपचिनोति खलु' , सूर्यविरचित पद्ममिव पतिविरहित ग्रन शोभते प्रत्यर्थ ॥४॥ Notes on Malli 1. N B-I doubt so far as my memory goes whether the quotation is from Kasika at all. It should have begun as "सारित प्रवीणो योगदोदा" &c (Sae Kasika under "तब माधु")। Charcha I हुदय &c-नि+at+n कम विनिहित placed, retained दिये निहितानि, सपसपा- ।। Qual पचरः। These signs he did not forget but faithfully kept in his mind, 2. सच:-करी तथा। .

·घर S1 84] मेघदूतम् २६ 3 बयेषाः-पच+पिच, (पुरादि-उभयपदी) +वि विषो पाम् । Nom 4! As the action will mainly benefit yaksha and not the oloud (कर्चा), 80 पात्मनेपद does not suit well. 4 बारोपान -बारस्य उपान्नः (तत्-। तधिन् । On the sides of the door of See Malli 'nitar'a)." &c. 5 लिखित etc-For समास-see Malli. Qual मापौ। and 94 are nidhis, these have special characterstic features something like a man's figure and these are painted on door.sides for continual prosperity cp पत्रोभागे पुरुषरूपी ग्रहहारशाखाममालार्थमालिख्यते"-सारोकारिणी । Yaksha says 'his wife surely painted these op door-sides for her good luck and was waiting for the day of his arrival, 6 चाम etc -छाया lustre + कतरि-चाम pale 'चायोम." पति निष्ठानसा मकारः । चामा छाया प्रस्थ, ब-IQual श्वनम् । Houses wear gloomy looks at the absence of their lords. See Malli also 7 महियोगेन-वि+युज धन भावे वियोग separation मम वियोग., तेन। ती श्या। 8 सूर्यापाये-पप (or अय) पच or धन भावे-पपायः, want demise. सूर्यस्य पपाय बनत। तथिन् । भाव मो by the rule "यमा भावन मावलम्" | Sun indeed puts lotuses of bloom. 9 खलु-The word indicates certainty' here, ap, प्रहति- साराः खलु माहां गिर." Kirat 1. 10 पुषति-पुष दिवादिबिट ति। Nom कमलम । पुष्थति means धारयति, cp - "अपुरभिनयमा पुथति खानमोभान'. 11 Voice भवन बचाव...कामदीन खा पभिया , पुष्यते। ।

·गया २६८ मेघदूतम् [SI..85 85. Cloud is to descend thore गत्वा सद्यः कलमतनुतां शीघसम्यातहतोः क्रीड़ाशले प्रथमकथित रम्यसानी निषपणः । पईस्यन्तभवनपतितां कर्तुंमल्याल्पभासं खद्योतालीविलसिनिमा विद्यादुन्मेषदृष्टिम् ॥८॥ Prak.-विवादुम्मे पष्टिम् पन्तभवनपतितां कर्तुम् अहसि [ Lightning will serve you as your eyes. Thus you will there cast into the interior of the house, your eyes in the shape of flash of lightning ]. Will not this frighten your darling ?- अल्पाल्पभासम् (मत ) खद्योतालीविलसिनिमा दृष्टिम् कत्तुमईसि [ you will cast your lightning-eyes in a small measure, and you will so much diminish it that it will resemble the twinkling of rows of fire-flies, thus your such tiny lightning eye well not frtghten her ] But my size is very big-यौनसम्प्रा- सई तो सब. कलमतता गत्वा त्वम् [ For quick entrance you must diminish your size too, you make it only as large as a young elephant ]. I understand all- But whence shall I cast my vantage-eye ?-प्रथमकथिते रम्यसानो कौडाले निषषः सन् र दृष्टि कत्तु मई सि [Why, sit on that beautiful pleasure Hill and thence cust your eyes into the interior of the room of my house to see,my darling ] 85. Prose-शौघुसम्पावतो. सद्यः कलमतनुवां गत्वा प्रथमकथिते रम्यसानी मोडाले निषत्रः (सन्) त्वम, पल्लापमास (तत.) खद्योतालीविलसितनिभा विद्यु, दुभ पदष्टिम् पवनपनिता वा मसि। Bang-সায় এসে করিবার জন্য তখনই করিশিওর আয় দেই ·SI 85] मेघदूतम् २६८ ধারণ করিয়া এবং পূর্বকথিত রমণীয় সাযুক্ত সেই ক্রীড়াতে উপবিষ্ট হইয়া তুমি অদীপ্তিবিশিষ্ট (অতএব) খয়েতপঙক্তির দূরণের ন্যায় সামান্যকান্তি বিদ্যুৎফুরণরূপ তােমার সৃষ্টি গৃহাভ্যন্তরে পাতিত कप्रिय Eog.-Immediately for quick entrance assuming the form of a young elephant and seated on that aforesaid pleasurebill of charming slopes, you will make your glance of lightning-flash of'meagre lustre and (hence) equal to the twinkling of fire-flies, cast into the interior of the house. Sanj.-निजग्रहनिमयानन्तरं अत्यमा-गलं ति। हे मेघ, 'मौनसम्पात एब हेतु' तय गोत्रप्रवेशाप: ['षटी तुप्रयोगे" इति षष्टी (?)। "सम्पातः पतिले योगे प्रवेश वेदसविदोः यि शब्दाणकः] 'सधः सपदि कलभस्थ' करिपौतस्य तरिक तनुर्य व तसा भाव. ताम पल्पथरीरतां गत्वापाप्य प्रथमकथिते' तपास्तौरे इत्यादिना पूर्वादिष्ट रम्य सानो' निषदनयोग्ये हतार्थ.। क्रौहाय ले निषणसः' उपविष्टः सन् यसप्रकारा भा.' प्रकाशो यसपा: तो ["प्रकारे गुणवचनसा" प्रति धिरुतिः], 'खदोतानाम बालो" तसा. विलसिते' 'भारतन 'निभा समान "विदा दुषो' विदा तप्रकाय: स एव 'दृष्टिः' ना, भवनसा पन्तः (?) 'अन्तर्भवन, तब 'पतित पविष्टा कामहसि । यथा करित किञ्चिदविषान् कचिनवेस्थित्वा शन. शर्मरतिवर्ग द्राधीयसौं दृष्टिम् अवस्य देशे पातयति तहत सार्थः ॥ ८५॥ Notes on Malli 1. The sense is, this is just like one who seeking after something, places himself high on, and thence gradu ally directs his long glance on all the eight lower directions, Charcha. 8. बलम etc.-कलम is a young elephant. तसा तमु (सन-- कामतः पतयः यसा, 4-by the Varttika "सप्तसापमानपूर्वसा ·मेघदूतम् [SI.85 उत्तरपद जोपर बसाय:'-800 वंशकायः (s1.83) and ante. कलमतमो: भाष पति कालभवनु +-कलमतनुता। ताम | Obj. of गत्वा । The cloud should reduce itself to the size of an young elephant 2 शोध &c.-सम +पत धन भावसम्पात tall, entrance शोषः सम्पात, सुपसुपा-1 स एव तु, । तसा or तयात । शेषे हटौ or तो ५मो। तुबतीया also will be correct.तो मौ suits better. Malli defonds yet here dy "religgaa'- but the rule bas no application bore, it would have applied if the words siągnia and Fig were separate For details see forma at: under s1 25. 3. रमा &c. -सानु slope, level, summit. रम्य सानुषसा बहु । afari Qual enterà 1 The epithet suggests that the Hill vas a fit place to rest on, 4. निषण:-नि+सद त कतरि निषणः seated , pred to त्वम् understood. 'सदिरपतेः' इति षत्वम् । तवः 'रषाभ्यां नोणः समानपद' पति पत्वम् , सन्धिना च दितीयमकारख्यापि पत्वम् । 5. पई सि-पई + बट सिप I Nom, त्वम्। पानाई, पाहीत । 6. पन्तम बनम, etc. -पत+क कर्तरि स्त्रियाम्=पतिता fallen. भवने इति पन्तभवनम, विभतार्थ पव्ययीभावः । Or अन्न,स्थित भवनम, इति पन्नभवनम। तव पतिता, सुप सुपा- ताम्। Pred to विदादुन्मे वष्टिम्। Here the usual reading in Malli is भवनमा पन्त. । But as he in sl 75 takes this as an optag fand so the use of *** 18 unnecessary and misleading. Again whey should better be भवन षु । The पव्ययीभाव is of भवन and अन्त but being विभनार्थ its equivalent is merely a विभक्तात word. Thus भवन is sufficient. Hence the reading here ought to be -भवने प्रति पन्तभवनम् Cp. our notes under पदातिरन्तगिरि रेषतषित." Kirat. 1,SL.24. - ·S1. 85] मेघदूतम् Or-if again it is a case of राजदना िthen भवनमा बन्नः =48497; but Malli does not take it so in SI. 75 ante. 7. बल्लाल etc. भासते इति भास् किप -भास light, पल्पप्रकारा रति पल्याला-"प्रकारे गुणवचनसा" इति अल्पशब्दसा हित्वं कर्मचारयवहावः । This is Malli's derivation, But as the cloud will be reduced from a huge size to that of a young elephant i. e. less than an elephant even so the reduction will be very small. Hence derive thus पत्यात पल्ला very small सुप सपा--- तादृशी भा. असाः बहु-| ताम् । Qual. विदूषदृष्टिम् । 8. खद्योत etc.-खेषाकाशे द्योतने ति ख+युत पच, कर्तरि खदोतः fire-fiy तेषाम् पालो ( row) (तत । तयाः विलसितम (flash) ६तत । तेग तुलया इति खद्योतालोविलसिनिमा, नित्यततपुरूष । Compare Amara's मारुत्तरपदेवमी निमसहाशनीकाशीपमादय." । सामQual. As the glance was CTHT: 80 its flash will be like that of rows of fire-flies. 9. विद्युत etc.-उद+मिष घन, भावे- उन्मेष flash. पिणुन. उन्मेष: सतत । स एव दृष्टिः कम था। ताम । Obj of कम। Clond's eye will be its flash of lightning. 10. Voice मिषनेन त्वया पद्धत.. 11. Remark-Some editions read the next three Verses immediately after the verse'aget frafuar:" etc.( Sl. 81). But in that case the order is unsound, Descriptions of palaces houses, with its token should precede the description of the inmate of the house. Hence we prefer Malli's wder and here all along follow that.

·२७२ मेघदूतम् 81.86.. 86 Darling's description as she was. तन्वी श्यामा शिखरिदश्ना पक्वविम्बाधरोष्ठो मध्य क्षामा चकितहरिणीप्रेक्षणा निम्ननाभिः । श्रोणीभारादलसगमना स्तोकनमास्तनाभ्यां या तत्र स्यादयुवतिविषये सृष्टिरादेव धातुः ॥८॥ [ N. B.--This and the following verse should be taken together ] Prose.-नवी श्यामा, शिखरिदशना, पक्कविन्याधरोटी मध्ये सामा, चकित- हरिणीप्रक्षणा, निमनाभि, बोगीमारात, पलसगमना स्तनाना सोकनधा, युवती- विषये धातु पद्धा मुष्टिः, व या तब (अन्तभवने) सात (ताम, परिमितकथा जानीयाः-s187 ) [ यह and Hद being correlatives ], Easy-She who is there-slender, youthful, of pointed teeth, having lower lip like a ripe bimba fruit, thin-waisted, with (charming) eyes like frightened fawr, of a deep navel, of slow pace through weight of her hips and slightly drooping owing to her breasts, 18 as if the firet creation with respeot to young ladies Sanj.-सम्प्रति दृष्टिपातफलम् : अभिज्ञानश्चमोकाय माह-सन्वौति। 'तम्बौं' कमात्री 'मयं दध व सन" इत्यमर ॥ 'वातो गुपषचनात, इति डोष ] 'स्यामा युवति: ['यामा यौवनमधास्था' इतुत पलमाला ] शिखराणि एषां सन्नौति शिखरिण' कोठिमन्तः [शिखर शेखचायकक्षापुलककोटिषु' इति विश्वः ] शिखरिणी दशना दन्ना यसा सा [ एतेनासाः भाग्यबच पतधाय खात्वञ्च सूचाते , तदुक्त सामुद्रक-"सिन्धाः समानुरूपाः सुपङ कायः शिखरिणः विधा दन्ता भवन्ति यासा तासां पाद जगत, सर्वम । तान् परसरक्त ऽपि स्कुठभासः समोदयाः । शिखरिणो या दौ' जीवति तन प्रिय.' इति] पक' परिणत विविकाफलम १५ पोटो' यस्याः सा: सापकविम्वाधरोष्ठी' ["शावपार्थिवादित्वात, मध्यपदलोपिसमास:

·Sl. 861 मेघदूतम् २७३ इति वामन. ॥ 'नासिबोदरोष्ठ-' इत्यादिना डोष ] ‘मा चामा' जागोजरीव्यर्थः । 'चशिवहरिया: प्रचणानीय प्रेचणनि' दृष्टयो यस्या सा तथोक्का [एतेनायाः पत्रि. नौव व्यव्यते । तदुक्त रतिहरसा पमिनीलक्षणप्रस्तावे-'कितगटगामि प्राबरको नव' इति ] 'निधनामि. गम्भीरनाभि. [पनन नारी नाभिगाचीयर्यात मदनाति- कति कामसूत्रार्थ: सूच्यते ] 'योणौभारात पलसगमना' मन्दगामिनी, मदु दोषान । 'समाभ्यो तोकनमा ईषदवनसा, न तु वपुर्दोषाना 'युवलय एवं विषयः तस्मिन् युवतीः अधिकृत्य इत्यर्थ.। 'धातु' ब्राण भादा सृष्टि.' प्रथमशिल्पम् ष स्थिता हातपंचा। प्रथमनिर्मिता युवतिरिव इत्यर्थः । [ प्रायेण शिखिना प्रथनिर्माणे प्रयवातियवधात निर्माणसोष्ठ दृश्यते-इत्यादयविशेषणमा वथा । अस्मिन् प्रपञ्चे म कुवापि एवंविधरामणीयक ग्मणोरनमस्तीति भाव: 1] | तव एवम्भ ता 'या' तो सब चन्तर्भपने 'वात'-'साम' वापरलोकेन सम्बन्धः ॥ . Notes on Malli. 8. Gonerally the artists put forth their best offorts in the first production so therein is seen perfection-this 19 implied by the adjective 910 here. Thus in this expanse of the universe there 18 Dowbore such & gom of ladios with such beauty. Charcha. 1. यामा-Qual. याशिामा 18 a high class youthful lady, Cpl. 'चौते सुखोपासर्वाता गोभे च सुखचीतला। तप्तकाचन-वर्णाभा माजी ध्यामेति कथ्यते' | Ayurveda also states that घ्याम colour indicates best health, and health surely adds to beauty Hence the epithet is doubly significant. See. Malli also. 2. चिखरिदशना-For deriv. समास and significance- See Melli. Qual. I want indicates beauty, and thus luok too. M-18.

·२०४ मेघदूतम [SI.86. 3. प3&c.-धरः पोष्ठः रति परीष्ठ: or अधरोष्ठ., see the varttika 'चोयोध्योः समासे वा'। पक विवम, कर्मधा- पाविमिव पधरोष्ठः पखाः बा- कोष 18 optional in the feminine, so पकविवाषरोष्ठा Is also correct Qual या। This also indicates fresh beauty of youth. Malli's quotation from Vamana 18 out of place. Vamana's remark is with respect to the कर्मधारय compound विम्याधरः (विश्वाकारः पधरः ), but not with respect to agaif compounds 88 we have here, See Kavyalamkara-sutra (ch. It rule 15 ) under "Farate sfat बची मध्यमपदलोपिनाम' | The word मध्यपदलीप in such cases 1s migused. Question of 27 arises when at least 3 padas are present, but in cases like crafe'a &c. we have two word only (e, g शाकप्रिय and पार्थिव) Further the word प्रिय that is elided is an 1797 of the first word Henco no suggest lather to call these cases as उत्तरपदलोपिसमास । 4. चकित &c-चकितहरिण्याः प्रेक्षणं, इतन-चिकितहरिणीप्रेक्षमित्र प्रेषणमस्या , पह-by 'सामुापमानपूर्वस्य-' (ante). Qual या। This indicates ber aferata i o the first class of women among the four classes (including हसिनी, पशिनी, चिविपी) mentioned in the sastras; all the epithets also indicate beauty, Cp, 'वसकलायम-कुमाविलोलहट.'-Uttar. III. 5. श्रोणी &c.-Both श्रोणि and घोणी mean hip तथा: भार, इतन-। तस्यात् । हैतो मौ। This also enhances beauty and indicates female वपुगुण। 6. लोकनमा &c - This also adds to beauty, Cp.-'भावजिता किञ्चिदिव सनायाम' -Kum. 7, स्थान-पस+लिज विधी+याव | Nom, या । - ।

·187] मेघदूतम २७५ 8. युवतिविषये-युवम् +ति खियाम = युवति: young lady. The rule is 'य मन्ति.'। युवतिः एक विषयः, कर्मचा- तबिन्। विषयाधिकर भो। Cp. 'स्खौरवमृष्टिरूपरा प्रतिभाति सा में धातुर्विमुत्बमनुचिन्तामपुश्च तसा:'- Sak II. See also Malli, where deriv. and significauce of all the epithets are given. Voice-तन्वा &c.-पादायास्था व यया भूयते ..। 9 87. Her condition तां जानीथाः परिमितकथां जीवितं मे द्वितीयं दूरीभूते मयि सहचरे चक्रवाकौमिव काम् । गाढ़ोत्कण्ठां गुरुषु दिवसेवेषु गच्छत्सुवासां जातां मन्ये शिशिरमथितां पद्मिनी वाम्यरूपाम् ॥८॥ Prose -सहचर मयि दूरीभूते (सति) चक्रवाकौमिक एका (पत:) परिमित- वो तो मे रितीय नौषित जानीथा. । माढोत्कण्डा वाला एषु दिवसेषु गछतस शिशिरमथिता पधिनी वा (ख)बन्यरूपा जातां मना। Beng -প্রাণসহচর আমি দুরে থাকায় চক্রবাকীর গায় একাকিনী ও মিতভাষিণী তাহাকে আমার দ্বিতীয় প্রাণ বলিয়া আনিবে। বিহুহেতু দীর্ঘ দিবসগুলি অতিবাহিত হইতে থাকিলে, তীব্র উৎকণ্ঠাযুক্ত আমার প্রিয়া হিমমথিত পদ্মিনীর ন্যায় নিশ্চয়ই • प्रडका ( बार भनिन ) ऐशाए। Eng-I her companion being afar, she solitary like a female Chakravaka (hence ) of measured speech is to be known'as my second life. These long days having rolled on that girl possessed of an intense lodging has I think turned otherwise like a lotus smitten by frost.

·२०५ भिघदूतम् [81.87 - Sanj.-तामिति । 'सारे सहचारिषि [पनेन बियोगासपियन बन्यो मिबि दूरीभूते' पति, साची चकवाके दूरीभूते सति 'चक्रवातों' चलवाकवलम्प एवाम एकाकिनौम स्थित 'तो परिमितकां' मितभाषिणों में रिवीयं बौषित बानीयाः जीविततुला मतमे यसोमवयच्छ इत्यर्थः । तन्वीत्यादिपूर्ववक्ष: पति शेषः । बक्षणनामन्यथाभावधममाशहर पाह-गाति । 'गादोत्कण्डाम' प्रबनविरहवेदनाम ['रागे त्वलब्धविषये वेदना महती तु या। स शोषणौ तु गावापी तामुल्काण डो विदुर्वधा' -इत्यभिधानात ] 'वाला गुरु' विरहमहतसु 'एषु' वर्तमानेषु 'दिवसेषु गच्छतम' सतसु 'शिशिरेप' शिथिरकालेन 'मथिता पधिनौं वा' पमिनीव [ 'स्ववक्षा यथा शब्दा' इति दडी ] 'अन्यरूपा' पूर्वविपरीताकारा 'बाता मन्ये' हिमतपचिनीष विरान मनाशी जातेति तयामि इत्यर्थः। एतावता न यम् पमा'-दति बमितव्यम् इति भावः ॥ ८७ ॥ Charcha 1 ara-This ar as said before is correlative of the (1091) of the previous sloka 2 जानौथा.-ज्ञा+लिङ (विधी)+ईथाम् । Should know. Nom त्वम् । Horo पात्मनेपद by 'पनुपसर्गाजज' can not be defended for the rule requires that the action should benefit the agent In a' mal-loud is not directly benefited. so qe 9€ 18 legitimate here. Hence we prefer the reading जानीया. here. 3. परि&c.-परि+मा+ता कर्मणि-परिमिता measured. ताहाची कथा पसया. वहु-। साम । Her solitariness rike separation was another cause of her comparative silence. Qual. AF# I 4. पितौयं जीवितम -Pred. to ताम | Dear thing is called as a second soul. Cp.-वं जोषित बमसि मे गड्व मितीयम'- Uttar. III. 5. दूरीमत-पदूर दूर सम्पदामान भूतम प्रति दूर+चिव+ भूरि- --

·[S1.88
मेघदूतम्
२७०
दूरोभूत placed at a distance. तस्मिन् । Pred. to माय (which has
भावे सप्तमी) I was her constant companion (सहचर), I boing
Afar she 18 alone. In fact we were like a pair of चकवाका
that cannot brook separation at all Hence during my
separation she is taken as - चक्रवाकौमिव एकाम. (सहायाम )।
6. गाढ़ोत, &o.-उद्+कण्ट + भावे म्बियाम =उन कणठा longing.
माढा (तौवा) उत कण्ठा पमया , बहु-। साम । Qual वालाम । Separation
made her so. See Malli also
7. गुरुषु दिवसेषु-भावे मौ| Days seem long when we are
in distrees (as separation here ) Cp विरहदी प्रत विभक्ति'-
Vikram , and "गमयति रजनौं विषादौघ तराम Sak, IV
8 मना-मन दिवादि+खटए | Nom. अहम ।
9 शिशिर &c,-मन्थ+ककमणि मथिता blighted शिशिर dew
सेन मषिता बसत.-1 ताम IQual पचिनौन्। She will look pale
like a frost-blighted lotus.
10 वा-Here वा' has the sense ef I Indicating अपमा।
See Dandin quoted by Malli.
11 Parallel-For a similar sentiment. C-विपि चाकाग्म,
निाताना सणालिनी ममियोपगगम'-Rag. XVI.
12. Voice. -चक्रवाकी व एका.. कथा या त्वया जायेत...गाडीत कपाठा
..मथिता पचिनोवपनाकपा नाता ममाने मया ।
.
88 Change n her face and eyes oto
नूनं तस्याः प्रवलरुदितोच्छननेवप्रियायाः
नि:शासानामधिधिरतया भिववधरोष्टम् ।

·२०८ मेघदूतम् [ S1.88 हस्तन्यस्त मुखमसकलव्यक्ति सम्बालकवा. दिन्दोदैन्यं त्वदनुसरणविष्टकान्त विभक्ति ८८॥ Prose.-बलरदितो ननवं (तथा) नि:सामानाम् पथिपिरतया भिनवर्षा- परोष्टम (तपा) सन्चालकत्वात पसकालन्यक्ति इसमास तखाः प्रियायाः सुखं, बदन- सरकिटकास : (मेघोपरोधदौनका.) इन्दोः देना विति ननमा Beng.- वनबमिनार सोनवान, पवा निःशीरमा अनिभिद्रा (सार उकडा ९ वडग्री अभाबाईवुङ, (डा) मस्याबाजार- অন্য কেশ লমান থাকায় সম্পূর্ণ অপ্রস্ফুটিত ও হস্তস্থাপিত প্রিয়ার সেই মু, মোেেপরোখহেতু ক্ষীণকান্তি চক্রের মলিনতা নিশ্চয়ই ধারণ इद्रिाबा Eng-My darling's face will surely wear the paleness of moon rendered lustroless by the pursuit of cloud-face whorein eyes are swollen through excessive weeping, where the lower lip has attained a different colour owing to hotness of sighs and which 19 placed on the band and is not fully manifest on account of long di hevelled Fair San] -जून मति । प्रबलम दिनेन उच्छन' उच्छसि - 'न' यस्य तत [उ नीति अयने कतरिक । 'मोदिनच' पति निष्ठानत्वम । 'चिम्बपि-' इत्यादिना मम्ममारगाम । 'मम्प्रसारणाच' इति परकपत्वम। 'ख' रति सव'को गुडनुनामिके' इति जडाशे कृते रुपसिद्धिरिति एवाविधा (१) प्रक्रिया प्रामादिको तापक्षणीया । मथा मति धातोरिकारमय गन्यभावान : जडादेश चोरमावेन विशेषणच प्रति 1]॥ एतन विषादी व्यज्यते । 'निश्वासानाम पशिशिरनया' पलसाणेपनत्वे भिन्नवौँ विकायो 'पधोठोंबम्य तत, मालम 'लनासम' लम्बमानकनसत्वात 'पसकलव्यक्ति अमम्य मिति तस्याः प्रियाया दी।

·SI. 88 मेघदूतम् २७८ सम, तदनुसरवेन त्वदुपरोधेन मेघानुसरणेन रति यावत, "लिष्टकान्तः पन्दी: देगा atuat 'Farufu na ufafa taman a*ser fast sear: giza auft an afaqazfala HIA: N 551 Notes on Malli 1 1. (N. B.-Here Mallis roading is corrupt I have corrected it in consulta tion with various editions. Several editions have-“इति वर्तमानसामीप्यप्रक्रिया प्रामादिको पतात प्रेचा' । These are interpolations of some readers and meaningless] In 59 we have fullt after the root faqa'i Here fa1817 18 changed to a by the rule fen?' and far is offer for it 18 read as 5 affe' in Panini's utg978 The 1 of fx is changed to s by सम्प्रसारण, the rule being वचिखपियजादौनाम fofa' Now the rule FRUITOIT' directs that if there be a vowel after 91T the two together will assume the form of the former, hence 8 18 substitute in place of B and of fact! Next we have ala' by the rule su:' for the 899106 comes after a consonant. Thus 897 18 got. Some gay that 866 18 got with 775 added after fut by the rule ut: Tagafak' But this is wrong and is to be rejected. In that case the Iof fo will be left unprovided, besides the rule 0:-' applies where or are final letters - here I being the final (N. B. Here the marginal notes of some one as qu'Arvontal and sah were perhaps later incorpora ted in the text ).

·२८० मेघदूतम [ SI,88 Charch 1. नमम - Malli takes this to denote वितक (surmise) But foeg suits better, for yakshe was sure of the consequences of their separation. See the previous sloka, 2. प्रवल &c.-उद+वित कत्त रि-उपचन swollen. See also Malli, बद+क्त नपुंसके भावरुदित weeping. प्रवल रुदितम कम धा-1 तेन उच्छ ने सप सपा- ताहशे नेवअधिन् बहु- Qual. मुखम् । Pang of separation caused incossant weeping and consequent swelling of eyes 3 भिन्न &c, -- For धरोष्ठ Hee sl 86 under विवाघरोष्ठ । भिन्न वर्ण: पसा बहु-1 सादृश. अधरोष्ठ. यस्मिन् वहु तत। Qual मुखम । Hot breath is likely to deepen the colour, cp शवामोप- रताधरः' and चिन्ताजागरणप्रतान्तनयन' Sak. VI. Again not breath was frunu internal sorrow 'ep रदमशिशिर रम्नस्तापाविण: मौलतम"-Sak IJ1 4 इस्तमास्तम-Qual सुखम। This indicatod ferali Mallı also I venture to take to mean a for we have -बामहस्सोपहितवदना पालिखिता व प्रियसखौं' in Sak IV. 5. असकले &c -वि+अञ्ज + तिन भाव- व्यक्ति manifestation म सकला चमकला नजतत- असकला व्यक्ति (प्रकाश) असा बहु-तत । Qual o The face was not fully manifest for long hairs dangled over it (लवालकालात हितोः)। 6. त्वदनु &c-प++ाट भावे-चनुसरण pursuit. कम+तिन माये कान्ति: beauty. तव पनुसरणम् बसत - तिन लिटाः एतत – वाहनी. बान्तिरताबा-बसा । Or त्वदनुसरणा पिटकाग्निः सुप सुपा- साव see ·S189] मेघदूतम २८१ Qual art: Moon logos its beauty when chased and screened by cloudy. Yaksha's wife too will lose natural bright negg when overcome by constant pangs of separation, 7. विभति-पलट ति । Nom सुखम् । वमार, प्रभाषाँत-चमत, भरिषाति -ते। 8 Voice उच्छननेवण...अधोष्ट न...- व्यक्तिमा इसमानेन मुखेन बियते । 88 Her engagements during 'Yeparation पालोके ते निपतति पुरा सा वलिब्याकुला वा मत्साहyांविरहतनु वा भावगम्यं लिखन्ती। पृच्छन्तो वा मधुरवचनां सारिका पञ्चरस्था कश्चित: स्मरसि सके त्वं हि तस्य प्रियेति ॥ ८ ॥ Prose.-वलिया कला वा, बिरहतनु भावगम्य मनमाश्य (मम प्रतिकतिम्) विखन्ती पा, “रसिक व ता प्रिया (प्रत ) मत्त अमि कचित्" इति पञ्चरस्था मधुरवचमा सारिका पृच्छन्ती वा सा ते पालक (हष्टिपथै) पुरा निपतति (निपतिषाति इत्यर्थ Beng.-अपबई बापान তােমার দৃষ্টিপৰ পড়িবে। হয়ত সে তখন পূজারত থাকিবে মনে মনে আন্দাজ করিয়া আমার বিরহশ প্রতিকৃতি আকিবে, কিং-“হে বুসিকে, আমার স্বামীর প্রিয় ছিলে, তার কথা মনে আছে কি?*—ইত্যাদি বাক্য, পঞ্জাস্থা মধুকথা সারিকাকে জিজ্ঞাসা করিতে থাকিবে। Eng.-She will erelong come to thy sight-she who is either engaged in worship or is drawing from guess-work my likeness reduoed through separation or 18 asking the full-melodied Sarika in the cage in this strain "O, do you remember my master for you were bis favourite?

·२८२ मेघदूतम् [81 89 Sanj. - सविरहिणीसाधारपनि पक्षणनि सम्भावनया उत्तम त्यापि इत्याह- पाखोकरस्यादिभि: विभिः ॥ पालोकप्रति- मेष, 'सा' मतमिया 'बक्षिषु प्रोषिता- नमनाच देवताराधनेष 'ग्यापता 'वा, विरीिय तनु हाचं भावबम्ब मतकास पहष्टचरत्नात सम्प्रति सम्भावनया उतपस्यमितार्थ 'मतसाच" मदाकारसाम्य मतप्रतिकतिमितार्थ' [ यद्यपि माइछ' नाम प्रसिद्धवस्वन्तरगतम घाकारसाम्य तथापि प्रतिकतित्वेन विवक्षितम, रतरथा पालेखावासम्भवात , पक्षयकोषे-"पालखीपिच सायम" एताभिधानाता)। 'लिखन्ती' चित फलकादौ विनाखतीवा। पिवदानन्य विरतियोविनोदीपायत्वास रति भाव । [ एता कामयस्त्र संवादन सम्वविवेचितममामि. रघुवंशसंभौवनाम- “सादृश्य- प्रतिकतिदर्शनेः प्रियाया.' ताव 2 ] मधुरवचनां मजभाषियौम पतएव पंजरा ' हिन्यः अवसंरक्षणामिताथे: 'सारिका' स्वोपक्षिविशेषाम-2 सारिक, भत्तु' बरास कचित' सर्रास विम [ "कचित कामप्रवेदन" रामरः [भत्तारं मरसि किमिताः। “पयोगपदयेशा कण" इति कमलि ? शेष) षष्टो]। बरये कारबमा:-'हि यथात 'व' तस्य' भर्त: प्रौणातीति 'प्रिया' ["इगुपधज्ञापौकिर' क: पति कास्ययः ] पत: प्रेमान्पदत्वात् सात मईसि इति भाव.-इत्येव प्रच्छन्तीया' [बा शब्दो विकल्प । "उपमाया विकल्प वारस्यमर ]। '' तब 'पालोक' हरिपथ 'परा निपतति' सद्यो निपतिष्यति इत्यर्थ [ “म्यान प्रबन्धे पुरा पतीने निकटागामिकै पुरा इत्यमरः । "यावतपुरानिपातयोः खट' रवि लट | ॥८ Notes on Malli, 1 Though साहय means similarity of featurs with rospect to a wellknown object still it here ends in (or points to ) portrait otherwise drawing is impossible, पचयाकोष also says “साहण्य Is used to denote portrait as well " 2 We have well discussed this fact (og portrait ·S1 89 मेघदूतम २८३ solaces a विरहिम, in our Sunjivani uniler Raghu Viil in 'माइण्यतिक्रसिदशन &c in consr nance with the कामबास्त्र । Charcba 1 14 पालोक-पा+लोक+धा भावे= मालीक sight तभिन्। विषयाधि. करगो मौ। 2 पुग-An अव्यय meaning erelong. And बट (in निपतति) in the sense of az (futuítv ) 18 used in connection with the अव्यय पुग here, the rule 19 'गवतपुरानिपातयो संट"। 3 वलिव्याकुला-Qual मा I for ममास ८ee Malll 4 मतमाश्या -मम सादृश्यम तत-| Oby of लिखम्ती। Her, सादृश्य means portrait' -See Malll 5 भावगमाम-गम+यत कर्मणि= गम्य to be inferred. भाव guess surmase. भाविन गम्यम ३तत सत। Qual माध्यम । His present state is a matter of inference so it is said as भावगमा । See Malli. 6. लिखनी, पती- These are formed with शट (in fem ) added to लिख and पछ 1espectively. लिख being तुदादि, लिखती is also correct bere by "छीनद्याः नम" Qual सा। 7. भरी:-कर्मयः शेषत्वविवहायर्या षष्टी by the rule 'अधीगर्थदयेचा कमपि। Here Malli's पति कर्मणि पौ should be ति वर्ष षटौ। 8. Voice.-व्याकुखया...लिखन्ना...क्या 'प्रिययाभूतं मयात त्वया रति पचना तथा विपन्यते। 9. Remark-Sanskrit writers mention 4 means of solaces left to the faften in the absence of the beloved- (1) sight of object that resemble the beloved. (2) sight of ·२८४ मेघदूतम [SI 90 portrait of the beloved, (3) meetiug in dream. (4) touch of thingsthet approach after contact with the beloved. Thus runs the 4341011 quoted by Mallinath under Raghu VIII. 92-वियोगायोग वा प्रियतमसहचानुभवन वतषित कर्म स्वपनसमये दर्शनमपि । सदान्यष्टानामुपगतवता स्पर्शनमपि प्रतीकारोऽनाव्यथितमममा कोऽपि गदित.'. (See also Malli on Si 108 l'ere ) Here the 1st and the 2nd are mentioned so to say-for सादृश्य may mean चिव as well 90 Same mattor continued उत्सङ्ग वा मलिनबसने निक्षिष्य बौणां मदगोवा विरचितपदं गेयमुटुगातुकामा । तन्त्रोमादां नयनसलिलैः सारयित्वा कथञ्चिद भूयोभूयः स्वयमपि कता मूछनां विस्मरन्ती ॥२०॥ Prose.-2 सौम्य, मलिनबसने उससई वीणा निक्षिपा मदगोवा (यथा तथा) विचितपदं गेयम् उदगातुकामा (सा) नयमसलिले पाही सन्धी बधित् सारयित्वा, भूयोभूय खयकतामाप मूछना विपरन्तौ (वासा), ते पालोके निपतति (इति पूर्वक सम्बन्ध.)। Beng.- (मोगा, बनिनवमनपूरू कर दीगा ब्राषिया कामांत्र • নামে পথ রচনা করিয়া গান গাহিতে ইচ্ছুক হইতে থাকিবে , নয়ন- জলে আত্ৰ বীণার তারগুলি সাজাইয়া পূর্বে বহুবার স্বকৃত স্বল্পমূচ্ছ না ও বিস্তৃত হইতে থাকিবে—এ অবস্থায় সে তােমার বৃষ্টিপথে আসিবে। Eng.-Ho good one, (She will come to thy sight) with a lute on her lap having dirty clothes, desirous as well to sing a song the lines whoreof are composed in my name ;

·SI. 90.] मेघदूतम् २८५ or somehow setting the strings of the lute wot with tears (she will re seen ) forgetful of the rise and fall of pitch though she practised it oft times before. Sanj.-उता इति। "सोम्य' सापो, 'मलिनबसने ["पोषित मलिना कथा" इति शास्त्रात इत्यर्थ.] 'उत्सा जरी 'वीर्ण निक्षिप्य मम गोब नाम पर चिह, यथिन् तत. 'मदगोवा' मनामार यथा तथा [ "गोवन्तु नाधि च" इत्यमर ] 'विरचितानि पदानि' यस्य तत तथोक्त 'गेयंगामाई" प्रवन्धादि ['गौतम इति पाटे स एवार्थ: ] 'उदगातुम' उगांद कामो यस्या सा ["तुकाममनसोमि इति मकारपलोप: JI देवयोनित्वात, गान्धारयामं गातुकामा देवयोनित्वात, गान्धारयामं गातुकामा व्यथं । तदुक्तम- "षडजमध्यमनामनी ग्रामी गायन्ति मानवा । नतु गान्धारमामान स लभ्यो टेब. योनिभिः" ॥-पति। तथा 'नयनसलिले. प्रियतमन्म विजनित प्रभि. 'पार्दा तन्वी कथञ्चित छ 'सारयित्वा पावापहरणय करेण प्रमृज्य, अन्यथा कपनासम्बवान यि भाव. 'भूयो भूयः' पुनः पुन. 'खयम्' भामना 'लतामपि विस्मरणानामपि इत्यर्थः 'मूछना' खरारोहावरोजक्रमम् ["खराणा स्थापना. यास्ता: मुईना सप्त हि" इति सहीतरवाकर (? कर.)] 'विस्मरन्तौ वा, पालोके ते निपततौति-पूर्वणन्वयः। विस्मरणं चाव दयितगुणम निजनितमुविधादेव [तथा प रसरवाकर-"वियोगायोगयोरिष्टगुणानां कोच नात अत: साक्षात्कारी. ऽथवा मूर्धा दशधा जायते तथा' इति । मत्साहश्यम्-इत्यादिना मन:सनानुनि. सूचिता॥१०॥ Charcha. 1. मलिन etc-मलिन dirty. नाम वसनम, यमिन् बहु-[ नपिन् । Qual. उतसा। Talseparation the devoted one gives up toilet and oleanliness. See Malli.-पोषिते मलिना etc. 2. मद etc-गोल name. पर sign. मम गोवम । तव पर: चित्र

·२८५
मेघदूतम्
[81 90
यमन बहु-सत यथा वथा । Adv. Qual. विरचित in विरचित पदम ।
The songe is the song is to be characterised by my name
in its पद (toot).
3 गैयम-गीयते यत रशिगे+यतकर्मणिगय song गय 1s also
Irregularly gok करि to denote गानकनी the rule being
"भथगेय-"IObj. उदगातुकामा ।
4 उहात etc. -उगातु कामः चस्याः, बहु-the म eliding by
'तुममनसोरपि'। See वक्त काम in Sak I Qual. सा।
5. HATTA –The roading nature'r: 18 better for several
strings were wet by नयनसविल । नयनसखिल has करणे श्या ।
6. सारयित्वा-स+णिच +काच । Removing the wetness. See
Malli-'पाईबापहरणाय करेण प्रमृज्य' etc, Vallabha renders it as
योजयित्वा' (setting rightly). And this suits here better
7 भूयोभूयः-ौमाया पिरुक्तिः ।
8 खयम् -An अव्यय meaning 'चामना' । प्रत्याहित्वात बतौया ।
9 मूळ नास्-Oby of विमरन्तौ । The word means rise and
fall of pitch. See Malli 'खगरोहावरोहकमम ।
10 विसारन्नौ-वि+श+काप स्त्रियाम -बिखरन्तौ forgetting.
Qual सा।
11 Voice -गानकामला...विसमरन्तया तया मिपत्यते।
12 Remark-This was a means of solace to a farchiato
And it as included under साहश्यदर्शन through मन मा।
91 Some other salaces
भेषान्मासान् बिरहदिवसथापितम्यावधर्वा
विनास्यन्ती भुवि भवनया देहलौटतपुंज्यैः ।

·विनोदाः ॥ १॥ 81.91.] मेघदूतम सम्भोग वा टयनिहितारम्भमास्वादयन्ती प्रायेगोते रमणविरहवामानां Prose.-विरहदिवस स्थापितस्थ अवधः पान मासान देवीदत्तपुप भाषि गवनया बिन्धस्थती वा, हदयनिहितार सम्भोग ( मत्सयोगमित्यर्थ ) चालादयन्ती या सा (चालो मिपति)। रमपविरीषु पानानां प्रायेण एने विनोदा: । भवन्ति)। Beng.-বিহু দিবস হইতে আরম্ভ করিয়া শেষাবধির বাকি মাসগুলি দেহলীতে রক্ষিত পুস্পধারা ভূদেশে ৩ণিতে থাকিবে, অথবা নিজবিষয়ক সম্ভোগ হৃদয়ে সঙ্কর বশতঃ অনুভব করিতে থাকিবে-এ অবস্থায় সে তােমার দৃষ্টিপথে আসিবে । দৃষ্টিপথে আসিবে। প্রিয়াবহ রমণীগণের সাধারণত এই সমস্তই বিনোদোপায় হয়। Eng-She will come to thy sight placing hy way of calculation on the ground the remaining months of the limit beginning from the day of hereavement, by flowers kept on the threshold, or enjoying my company whose operation 18 drawn in the. heart by imagination. These are usually the solaces of women bereft of their lovers San] -षानिति । 'विरहख दिवस तथात 'स्थापितस्य भार निश्चितस्य 'अवधेः पन्तस्य 'जषान् संशिष्टान् मासान् देखीदत्तपय : दंलो हारस्य पाधारदारू ["महावग्रहपी देहलो" इत्यमर ] तब दत्तानि गहिवन निहतानि यानि पुपाणित 'बनया' एकोही न्यादिसंखानेन भुवि भूतले 'विन्यस्यन्तो वा' पुष्पविनास: मासान गणयन्ती वा रत्यर्थ 'दये निषित: मनसि सालितः 'भारम्भ' उपनामः यस तम्, पथवा-अथवादयनिहिता पारम्भा चुननादयो व्यापारा बभिन्नत सभोग' मत सम्भोगरतिमाखादयन्तों वा पालो ते निपतति' पति ·- २८८ मेघदूतम [81 91 पूर्वक समयः । ननु वयं विषय इत्यामनाम पारपासन' परिहरति-प्रायक पाहुण्यन पानाना रि-एते पूर्वोता "विगोदा: बाखयापनोपायाः। एतेन सासावस्था ।उता; - "साल्यो माधविषयो मनोरथ उदाहतः" रति विभि: कुखकम् ॥२१॥ Charcha 1 विरह &c-बिरहस्य दिवस. (first day of विरह), बसस-1 स्था+विच+ कर्मणि-स्थापित' ascortained. विरहदिवसात स्थापितः ascertained from the day &c सपसपा- तसा। Qual अवधे । पवध has षषष्ठी, being related to माणन् । 2 विनासानी-वि+मि+पम (क्षेपे-दिवादि ++ डीप स्त्रियाम= विमाखन्ती placing-Qual सा। There were flowers on the threshold. Sbe took these flowers and placed them on the grouud counting the remaining months of the limit of शाप। 3. गएमया-गण+णि+युच भाबे-गाना counting- श्या मलत्यादित्वात श्या। 4 देली &c-देहली is threshold. तब दनानि, सुपसुपा- ताहानि पुपाणि, कर्मधा-त: । करणे श्या । The reading दहशीदत्त is more explicit than देहलीहत । 5. सम्भोगम-सम+भुज घन भाबे सम्भोग enjoyment तम । oby. of चाखादयन्ती। Both संयोग and सम्भोग are equally applicable here. But the reading hadha &o is more clear and to the point. 6. हदय &c.-नि+कर्मपि-निहित placed i. ... entertained by imagination. उदयनिहित , सपनपा-ताहमः पारमः ·[1.3 मेवदूतम बा- वम्। Qual. सोनम् । Sho imagined the enjoy. mant during tboir futuro union. १. पासावनी-द्ध+विष + विधान चालावधी boy. ing. Qual. 8. प्रविष-A विनितिष्पक पव्यय meaning पापा। Or- माय is the bese meaning वाला। तैन । प्रात्यादिलान, श्या । 9. Voice.-...पिनाम्यता...पाखादयन्ता तथा पिन्वते । एतनि: 10, Remark.-Malli states that the poet here say: of her determination to enjoyment. op. "एतेन सरखापस्था... Santa." -Malli. It is the third of the ten ma (see sl. 97 also). The second is mentioned in the previous sloka. 2. Pit time to se yaksha's wife. सव्यापारामहनि न तथा पौड़येन्महियोगः मा रात्रौ गुरुतरणचं निर्विनोदां सखी है। मत्सन्देशः मुखयितुमलं पश्य साध्वी नियोथे तामुविद्रामवनिययनां सौघवातायनमः ॥ ४२ ॥ Prose. - मतियोमा पनि सच्यापराम् ते सखों तथा न पोख्येत । रावी मिमीही तो गुरुवरसचंगरे । उनिदा पवनियवना सामों तो मत् सन्दीप मुखबिनियोष सोषवातायनस्य. (सन्) पछा। Beng-জামার বিয়োগ দিনে,তােমার সখীৰুে কাৰ্যে নিযুক্ত শাকিবে বলিয়া তেমন পীড়া দিতে পারিবে না। কি মনে হয় বিনােদোপায়হীন তাকে রাত্রে শোকে কাতর কৱিৰে। নিগ্রহীন বিশাষিত মদীয় সাী পীকে আমার সংবাদে যথেষ্ট সুখী কৰিব परिवाना वानांनाच निक पासिलि।

·२८. SL9 Eng-At day time my separation will not be able to sormont ber, for she is engaged then , but I lear that boing devoid of solacing means she will be beavily loaded with grief at night; hence sufficiently to gladdon the dovoted sleepless one lying on the ground, by my now, you at nigbt see her, remaining on window of the Mansion. Ban].-मव्यापागमिति। रे सखे, 'पनि' दिपारी सव्यापारी' पूजापति चिवरीषनादिव्यापारपतों 'ते सलों' खप्रियाम् 'मषियोग' मरिया: 'या' रोग प्रकारण[प्रकारवचने थाल प्रत्यय न पौडयेत यथा रामी पति शेषः। पिया वामी निर्षिमोदा,निर्व्यापारी है सखों, गुरुसरा प्रक, बम्गमा 'गुरुतरम्' पतिदुख परे' तयासि। [शक्षावित भयो.' इति शब्दाब.] निजी पगवे 'सविदाम्' उतरनिद्राम् पनिरीय शयनं शय्या यशाला, नियमाचे स्थगिलगायिनों माथों' पतिमताम [ 'साथी पतिता इत्यमर ] पो मानामावरितम्यम् ति भाव । 'क' बसौं 'मतसन्द 'मानाभि 'प' पवार हगितम पानन्दयितुं 'मौषवातायनस सन् 'प'। सबापायो । पित र बिनाकादयः । मुख्यतोहकाबनायोपारियोगिनीन् । ति रवापर (? बर:)। दूतमा मैच इति भाष.] | बगनागरावस्था सका Charcba 1. सन्यापागम्-वि+++ष मायेयापारः work, OPINIO nont तेन मह बर्तमाना इति मन्यापारा, -by 'न त ति तुचोले । साम्। Qual मखौम् । The engagements werem described in the three previous slokas. See Malli also.सायापाराम iane correct by "बोपसमस्य" । १. तथा-तेन प्रकारका ति तद+पाषा in that way. Adv. Qual. पौग्यता "क्रियाविधिलाना पचनावमा पनि चित्र ।

·1,81,92 . मेघदूतम् २८१ ३. पोपग-पौड़ विच+लिया. पौड्येन, be able to torment पि लिए। Or-सम्भावमाया विक INom मषियोगः। 4. शर-घर+बट एI Nom. पहम्। Here ar' is guess'. Hoe Malli. 5. गुरुत्तर &c.-चकिप भाव व grief The base 1s tem. मुखतरा पक्पथाः, वा-ताम्। Pred. to मखौम् । As', she will be निविनोदा, so naturally she will be गुरुतरण at night. 6. मत सन्देश-सम+दिश+पष, कषि-सन्देश message. मन सन्देशः, इतन-1 वैः। परये श्या। 7. पखम्-An पन्यय baving the sense of पर्याप्ति here. "पखं भूषवपक्षियक्तिवारणवाचकम्' इत्यमरः । Adv. Qual. मुखयितुम् । Construe-ख सुखयितुं पम्य । See Malli algo. सविट्ठाम्-निदाय तक्रान्सा इति विदा, प्रादितत by "अत्यादयः कानापर्षे पञ्चमा। ताम | Qual. ताम् । This indieates the नागरणा- बथा। This is also 4th stage of solace. See गणापताका quoted under sl. 69, and sl.97 also. १ पनि &c.-For समास, see Malli. Qual ताम । As she was 7, she observed vows of a fount and took her bed on the ground. The reading अवनिशयनासत्रवासायनस्थ: does not make the idea oloar at all. Hence we her prefer Malli's reading. 10. बौ-सौथ mansion. एति धनेन इति +ट करणे - पवन way. वानस्य चयनम । सौधमा वातायनम्, तत । सब शिष्टतोति मेषवातायन+स्था ककरि सौषबानायनस्थः । Pred. to त्वम। The reading सञवातावनखः is more definite and is to be preferred, गावातायनस: is also seen. 'सत्र' meaning 'near' is not very common, चासत्र being the usual word used. So सबवातायनस does not commond itself. 4 1 .

·= २८२ मेघदूतम् [ Sl, 2 ii. Voice,-ভিীল বা ব বী বী...লিৰিলীৰ बराते मया। बावायमस्य न त्वया उनिद्रा-पवनिमयमा साथीसा भासाम । 12. Remark-Everywhere in the slokas I have invariably put Malli's readings for the facility of the reader; but have discussed their propriety in the charcba. ৩৪ Her probable oondition at that time, আমি নিমন ভরিযেীজী प्राचीमूले तनुमिव कलामावशेषां हिमांशोः । লীনা যান্তি: ব হুৰ ময়া ৰাই মিজান तमिवोष्णविरहमहतीमश्रुभिर्यापयन्तोम् ॥ २३ ॥ Prose-ঋষিবানা বিষয়ৰ বিৰূমৰা সাম্প্ৰীৰ ৰূলা ঙিনামী: ন ন ( ঘিনী) মা বয় , (ঘ) লম্বা বাল দ্যান, (। কাভানি) যা ৰাৰি প্ৰস্তু বল লীনা, লিঙ্কনী নামৰ (নিম) ভা অমি: যাবলী' ( না ৰাজী মা)। Ben: -মনােব্যথায় কশ বিরহশয়নে শীd, একপাশমাত্র স্থাপিত করিয়া শয়ানা, পূর্ব দিকে কলামাত্ৰাৰশিষ্ট চন্দ্রের মূর্তির ন্যায় স্থিত। তাহাকে তুমি দেখিও। নে আমার সহিত ইচ্ছাকৃত ক্রীড়াসহ করে যে রাত্রি মুহুর্তের ন্যায় অতিবাহিত করিয়াছে, সেই ত্রিকে বিরহদীর্ঘ উষ্ণ = সহকারে যাপন করিতে তাহাকে তুমি দেখিৰে।. Eng.-Fmaciated by mental anguish and with one side of her body placed on the bel usud during her separation, she is like the form of woon with a single digit only left and seen in thu eustern houzon, the same night which sbe passed like a monont with voluntary enjoyments with me, 18 now being spent with hot tears , for it is long through separation ·81.95] मेघदूतम् २८२ Expl.-Yaksha surmises that, most probably such will appear to be her condition during their separation. See Eng. also. San].-पुनस्तामिव विधिनष्टि प्राषिचामिति चतुभिः-पाधोति। 'पाधिमा, मनोव्यथया 'चामा कयाम [ 'सिपाधि नसी व्यथा' इत्यमरः । वायत: कतरि कः। 'चायो मः' इति निष्टातबारस्य मकारः]| विरह शयनं, तचिन् विरक- अयने पनगादिरचिते इत्यर्थ. 'सविषय गमक पाग"यस्थाती 'पाच्या.' पूर्वस्या दियो 'मी' उदवप्रान्ने व्यर्थः । प्राचौयहां चौथावस्थादशोतनाथम् । 'कथामाव' कथा शेषो' यस्था तो हिमायोः त" मूर्ति निब स्थिताम । तथा 'या' राविः मया साई, पिया सतानि रतानि' ते शाकपारिवादित्वात मध्यपटलोपिसमासः (सरप्रद- बोपिसमास:)] क्षण व नौता' यापिता 'सामव' रावि' "विरल महतो महत्वेन प्रतीयमानाम 'उ. अभि. यापयन्तीम्' [याते. पन्नात ममन्ययः । पनिरी इत्यादिना पुगागमः ] । स एव कालः मुखिनामप. प्रतीयते, दुःखिमान्त विपरीत पति माय: 1 । एतेन काविस्था उता ॥ २३ ॥ - Notes on Malll. 1. The sense is, the self-sametime seems small to the happy and otherwise (i.e., long ) to the unhappy. Charcha. 1. पाधि ete-+क कत्तरि खियाम्-चामा emaciated. Hero Jol मिer is changed to म by "चायो मः"। पा+था कि कर्मषि- पाच snguish. पाधिना चामा, रतत् । ताम् । Qisi नाम् understood. Distressing thoughts naturally eat up one's vitals. 2. विरह .-विरहस्य भवनम, being bed during separation, बर- नभिन्। धिमी।

·२८४ मेघदूतम् [31.04 3. सविषयम, &c.-नि+स+क्त कसरि निषएन placed. For cerebral see ante. सम्यक भिषणम, सनिषणम, प्रादितत-1 एक पाम, कर्मधा-1 सनिषषम् एकपात्र यस्या.. बहु । तामा Qual. नामा She was so engrossed in thoughts that she forgot te turn sides Thus the epithet 16 a happy one showing her attachment to her separated husband. 4. प्राची &c,- प्राचति इति प्र+व+किन कत्तपिाक east. स्त्रियाय गैप इति प्राची , ep-"प्राचीवार प्रसूय च पावनम्'-Sak. IV प्राच्या भू the eastern horizon तित्- तखिन् । पधि कमी। She Mali also. This epithet keeps correspondence with विरथयने । 5 कलामाव etc,-कला is digiti e. the one-sixteenth part of the lunar dixc. कला एव इति कलामान्म, मयूरस्थव्यं सकादित्वाप तत्पुरुषः । कलामाव' शेष पस्याम्, बहु- ताम्। Qual सनम | The moon is coen on tho vastern horizon with a digit only left on the fourteenth day of dark fortnight-op.-19 चतुदा गवी शेषकलामावस्य चन्द्रस्य दिड मुखे सम्भव.' | The comparison is very •apt. 6. क्षण ख-The reading क्षमिव 1s also seen. क्षण meaning 'moment' is used in the neuter no doubt. But its masculine usa is more common. The 89#r here is slightly defective for रावि is fem. whereas क्षण. is masculine. 7. इकारते:-रम+ता भावे- रतम् sport पछाकृतानि रतापि भाकपार्थिवादित, समासः । ते: । करणे श्या । Happy times Reem swift flowing "पविदितगतयामा विष बरंसौत"-Uttar. 8. पमि.-परश्या। 9. विरहमातीम-विरीष महती श्वन or तपसुपा-। सामा Qual. मान ( which refers to राविम्) | As 'seen belore time sedime - .

·EBI.94
polonged during disrtresses. The reading forwarford in
Locidedly better; for it states the reason of and also
liolps alliteration.
10. बापबनौन-या+पिच +खटः स्थाने a+कोप सिवान यानी
spending, passing. ताम्। Qual. ताम । या is पाबारत.
पुवागम comes in विष, the rule being 'पत्तिकोलोरोका योचायावान
Voice-पामा ..निपरेकपा ..कखामावशेषा হৰি
बाराविमिव मौतयती सामेवयापयन्तीका लया ताम्।
12. Remark.-There are ten पपया during affliotion
of love. These aredesoribed in SI 97 by Malli. The
progont sloka describes Fila &s the previous one
.
.
94. All soon roversed during separatio*.
पादानिन्दोरमतशिशिरान् जालमार्गप्रविष्ठान्
पूर्व प्रोत्या गतमभिमुख सचिव तथैव ।
चक्षुः खेदात्मलिलगुरुभिः पश्मभिश्छादयन्ती
साजीव खलकमलिनी नप्रवुद्धां नसुप्ताम् less
Prak.-खेदान, सखिजगुरुभिः पतमि. कादयतों, ना पश्य [You will
soo her covering her eyes with eyelashes heavy with
bears, She will cover her eyes with disgust ). Wby was
this disgust-पूर्वोत्या चमिसुख मत तर सनिा प. दान,
शक्यतोम् [Bhe directed her eyes through hor previous
experience of pleasure, but at once she withdrow than
and thus through disgust: she covered Her eyos with
salesbes].
.

·मेघदूतम्
[s, 94
to which object was the oye directed ?
-afte17 :
মিলি খাল অলিভ অল : [ The sye was directed
towards moon's rays that came close to bor through the
window of the cbambor. Previously she dolighted
in those moon-rays but now she found no pleasure in
them. Hence she disgustingly withdrow her eyes from
thom and covered these. All this happons with a focfrat]
But then how will she look ? ব্যাক্তি সময় সন্তান
Afaqat qoYou will see her like . landlotus noither
slosed nor blown, as is seen in cloudy days ).
Prose-पूर्वप्रोन्या नाखमार्गप्रपिटान दो चमतशिशिरान पादान पनि
(ী) নন । (নন) সি (সা) : বীর বলি-
समिः पाभि शादयन्तीम (पत:) साहिन हप्ता न पाती वनकमधिनीम
। (না )।
Beng-পূর্বীতিহেতু, গবাক্ষর। আগত অমৃততুল্য শীতল
একিরণের দিকে ধাবিত কিন্তু তৎক্ষণাৎ প্রত্যাবৃত্ত চক্ষুকে, খেদশতঃ
অবিনত অক্ষিপ আবৃত করিতে, (অতএব) মেযুক্ত দিনে
ৰাতিৰিকসিত নাতিমুদ্রিত স্থলপদ্মের ন্যায় স্থিতা তাকে দেখিৰে।
Eng.-Out of provious experience of pleasure the oyas,
directed to moonrays, come through windows and as cold
w ambrosia, will at enco bo turned back; and through
psin she will cover the eyes with oyolashes beavy with
tonn. She will thus be leo liko a land-lotus neithor
blown nor closed as in cloudy day,
waj.-মালিলি। 'লায়বিয়া নামিলল ৫ যিয়াল

·481.94
मेघदूतम
'पपतशिशिरान दोः पादान' मौन पूर्वप्रीता' पूर्व पूर्णचत पानन्दकरा
भविषनीति शाति भाषः । 'पमिमख' यथा तथा 'गत वर्ष समानता
वामढीव दुःसहयात इति भावः । पाटिदात समिणमि' भरः,
पशामि. बादयन्तोम, पतएव 'साने' दुर्दिने 'पति' दिवसे 'म प्रबुद्धा' मेधावरणात
पविकसित 'न सुमाम' पहरित्यमुकलिवाम। [उभयवापि ममपंख ममदख
उपसपेति समास: ] 'स्थलकमलिनोमिव' स्थिराम एतेन विषयमाख्या षष्ठी दश
सविता ॥
Charcba.
I पनत &0-- पनत nectar. चमतमिव मिधिरा, उपमानकर्मधा-
by 'उपमानानि सामानावचन. । नान्। Qual. पादान् । Moon-raya
soothe all, hence they are said as cool like nectar.
2 जाज &c-जाल in window. नाल एप मार्गः, कर्मचा- तेन
अविटा: come by window, सत or सुप सुपा-। तान्। Qual, पादान् ।
3 पूर्व &c.-पूर्वा प्रीति, कर्मचा- तथा। तो श्या । Her previous
experience was one of pleasure, for she was not . बिमिती
then Now in her agony she looked to इन्दी. पादाम्-
(moon-rays) for that previous sensation of pleasure.
But the present result was otherwise than happiness.
4. पादान्-श्या in connection with चमि in अभिभुखम् ।
5. त-A compound पन्यब gving here the sense of
then and there'. Adv. समित्तम ।
6. सवित्तम्-सम+in+ra+बार सचिन turned laok
। -Objok दयनीम।
7. पषु:-Obj. of शवदीन ।
8. पचभिः-पत्र Byoubest: परश्या ।

·[SI.96
9 शदयनीन-द+बिट खाने मन प खिथान हादती
'covering. ताम्। Qual. नाम understood. See Prose.
10 साथ-cloud. तन सामानं साधम् cloudy. 'चिन्।
Qual. पक्षिा
11. Remar.-With her oyes almost closed with oyelas.
hes, she resenbloda खलकमलिनी neither full-blown ( for
cloud screened the gunrays) nor closed (for it was after
all daytime). Malli says that here the sixth मदनदया
Ramely, विषयोis indicated. See Malli here all along.
12. Parallel -Even soothing things like moon appear
scorching to a farcisa, cp.
'बस म सविधे दयिता दबदानस्तुधिनदीधितितम्या
यस सविधे दयिता दबदहस्तहिनदीधितिस्तस्य ॥'- Kavyaprakss.
'सदा रग्यास्थरम्याणि प्रियाः सख्य सदासबः ।
सदैवाको सव: सविनरहितो यदा ।'-Kirat.
95
Har slooploss condition.
नि:खासेनाधरकिसलयक्लेशिना विक्षिपन्ती
शुजनानात् परुषमलकं न नमागण्डलम्बम् ।
मसम्भोगः कथमुपनयेत.स्वप्रजोऽपौति निद्रा-
माकाक्षन्तों नयनसनिलोत्पीड़रुषावकाचाम् ॥: ५
Pross-अधूकिसलयको शिना नियवासेप, खानात -पषम चावला
चन पख न विधिपनीम, ( कथा ) स्वप्रकोऽपि मतसयोगः करपये की
(तो) नयनसलिलोसपोइल्जावका (नुमाया प्रसरो) निद्रामाकानी
(at साबों पचा)।
.

·. ৪) ২৪ Beng-রূপ-নবপন্নপীড়নকারী মিয়া, তৈলঙ্গান- হেতু গওপৰ্যন্ত লমান কেশকে নিশ্চয়ই বিকিনিতে থাকিতে এবং স্বপ্ন আমার সহিত ভােগ কিভাবে পাইবে এই ভাবিয়া অবাৰুে এসর নিমার আকাকা করিতেছে- এপ পাকে তুমি দেখিবে)। Eng --You will see her surely tossing ber hair by the hot breaths that oppress the twig-like lower loy--bair dangling up to cheek and rough through unanointed batla With a view as to how to get my companion even in dreams you will also find her courting sleep whose course bowever will be checked through profuse flow of beard Expl.--Her doop hot sighs will shako her rough harg before her face. And as she passos sleepless nigbts sm she will in vain desire for hoping to meet moi dreaws. San].- লিনি। 'লাভলির ‘ব তিন ‘নাশকল’ [নি ভাৰ.] 'গ' গুলাল জানান], ‘বখন্তি নিখিীনি বলীল ভল .[না। ফিলি] ' বিৰল যিবিলী' শীল , নয়া 'রণীতি’ বঙ্গায়ালনী- ৰি ৰা ৰীৰিকাৰ হৰি না, নীল সন্ধায় বলল আল হল ছবি ঘ. [এলিন, কাল অমীম,। সান । चपीनपत्यम' বাখাবি। আমায় কি ] শয়নদ্বিীনী শ. অস্তুমন্ত নামা অঙ্গালমাল, সালিল, ‘লিলাহ্মাৱলী ও লাল, হরি না। আর অবিলন জালালী অব। ২। ক Obarcha 1. पपर ac.-पंधर. विजयमिव पति पारबिस्बियन, पमितसमास 'bthe rule লিখািিল ; কালীগ। বন, লিবি এখ,

·मेघदूतम
[51 95
पिवचनीतम। Qual. निःश्वासेन ( which has पर श्या); see
Yallı alap.
2. विधिपती-वि+चिप बटः स्याने मन कोप जि.वाम् विधिपन्नी
Shaking ताम | Qual,। ताम, understood (see prose),
Hairs were before her face and deep flow of hot breathe
of sigh madetheso move (विधि)।
3 सामानात - isdevoid of So Malli-लादिक्षित.
सामान"तो मौ। She was observing VOW, hongo
discarded oils toilets etc.
१. बामण ctc.-अपने पति बम' (पाच)। पागणाभ्याम प्रति
पागबम, बन्योभाष: by the rule 'चाजमार्यादाविध्यो,'। पागणं यथा
बधा बन्य इति पागलप सप सपा-1 सम । Qual. पललाम ।
5 कधम-किम+यस प्रकारे कषम low. An पव्यय in the
Bense of हतौया । क्रियाविशेषणे श्या, cp-क्रियाविशेषणनां फलभावना
प्रतिषित बारपत्वम' ।
उपनयेत-उपनी लिया। Shall come Nom, मत्सम्भोग ।
Hore नौ 1s used as कर्मक for it is used in the sense of
lappening ' ep- 'पातोरान्तरे हात्वनीपसंग्रहात ।
प्रसिषिचातः बामवर्मिका किया।
For this sense of मो also see verse 113-'काकान्त
.
.
उसमुपनाम .c-Infra.
7. xfa-Malli says that afa denotes afa qir@al And
this sonso being um by «fa, 9140 is not used, jat adlari
8. चापारन्तोम-बाबाश बन प-पाकापती desiring.
माला Qual. नाम Meeting in dreams solaces पिरपि hence

·8196] मेघदूतम् she hailed sleep; but sleep was now at a discount, op प्रजागराव खिखीभूतः खः तमाः समागमः"-Sak VI: 9. नवन eto-उतपौड़ is overflow. ep-'पूरीतपोवनागस्य परोषाः प्रतिक्रिया-Uttar. III. नयनसक्षितस्य उतपीड इतन-- तेन कचावकाचा, श्तव- ताम्। Qual. निद्राम्। Constant weeping dispelled sleep. Thus she was wide awake and piteously wailed. Hence Mallı says " 'अविसर्जनेन लजात्यागो व्यन्यते' । 10. Voice:-विक्षिपनी खाजन सम्भोगेन ..पाकाचन्नी उपनीयत- साभानाम् त्वया । 96 Condition of her braid of hair. आदी वडा विरहदिवसे या शिखा दाम हित्वा शापस्यान्ते विगलितशचा तां मयोवेष्टनीयाम् । स्पर्शलिठामयमितनवेनासकत्सारयन्तो गण्डाभोगादकठिनविषमामेकवेणों,करण ॥ १६ ॥ Prose. -पाय विरदिवसे दाम (माल) हित्वा या शिण वसा, शापमान विगलिनशचा मया उद्देनौयो म्पक लिष्टी (पणे सति क लेश्यक्ता) कठिनविषमा ताम एकबेगौम अयमितनखेन करेण गहाभोगात साम्यन्तौ (ता साध्वी पा)। Bang-প্রথম বিরদিবসে মালত্যাগ করিয়া যে শিখা বাধা হইয়াছিল, পান্তে শােকমুক্ত আমাকর্তৃক যাহা উন্মুক্ত করা হইবে, এবং স্পর্শ করিলে যা কেশমূলে ব্যথা দেয়,' কঠিন ও বিষম সেই একবেণী, অকতিনখ হস্তদ্বারা কপােলদেশ হইতে বারংবার সরাইতে তাকে দেখিবে। . Eng. The braid of bæir, - which she on the first day of separation tied casting aside wreath thereir', which is ·महलमा [SIS be untied by me whose sorrow will wear away at the termination of the curse, which (again) painful when touched, also hard and rough,-is being pushed aside by hør from the expense of her cheeks with hands tbo Dails whereof aro uncut. Expl.-Sbe on the very day of the curse forewent ayu'll wreaths on her braid of hair. And in observation of vows discarded oil and toilet Thus that braid of hair was a hard matter rough lok. This every now and thon dangled on her cheeks, and she pushed it back by bor hands. Sing--बाय इति । 'बाटो बिरहदिवसे दाम मा 'हिन्या' ताका 'या शिवा बहा' गयिता'थापस्य बन्ने विगलितगचा पोतमोकन 'मया सहनीयां मोचनीया 'म्पक लिटा स्पर्श सति मुलकेशेषु सव्यथाम इतार्थ: । 'कठिना चासो विषमा । ताम [वचनादियन बमातर माधानाविवक्षया 'विशेष विशेष्ये या बालम' इति ममाम ] 'एकवेषीम' एकीभूतवेषोम [ पूर्वकाल-' इतादिना ततपुरुष ] 'at शिवा 'षमता नखा यख तेग बरेव गहाभोगात कपोखबिस्तागत' सुष्टः मुह 'माग्यन्तीम पपमारयन्तीम-'ता पा" रति पूर्वक सम्वन्ध । अमान मारणात चित्तविभ मदमा मूषिता ।। . Charchs. 1 दाम-दामन् is wreath. तस | Oby, of हित्वा [हा (त्यागे)+ शाच | The usual practice is to put wreaths while tying thaira Bat she dis arded this and took up the vow of a grat gince the first day of farsi विगलित etc.-For शुच see ante विगलिता (पिनमा) ब, Qual. मया । 3 टमीयाम-उन्मत बटनमा इतिटना whose he was uptiod, बहु-1 ना करोतिविनायतिunties. In डोबति पण तन।

·18,76]] . the w portion of eiem elides when form follows by thos rarttika 'पाखानात दापसका प्रकाशित्वापत्ति: प्रकभिकारक- मिति' । तर कहे (नाम पाह)+बनीवर कमपिटमोच to be un. tied.. ताम् । Qual तम्। अद+engीवर. also lives sreta, but then the meaning 18-fit. 'to wrap, tie etc, bence the recourse to above derivation, It is natural bbat husband should release the lock of a 14, by way of the termination of ber vow. , स्प-oto -मरि विट painful. प कलिष्ठा, सर, सपा-। ताम्। Qual. ताम्। This Is Malli's derivation. But we suggest the following alternative-स्पयन बलिटर ( पौरिता) pressed ( i e, tightened ) by touch, 190—1 नाम्। Sha constantly pushel the lore from her cheeks (पसात सारयन्ती), tbas her grip comprossed wod tightened it, this was another reason why it was करिमपिषमा । We prefer this Onding. 5 पमित etc.-यम+कमपि यनित restrained 1, , eut नयमितन, नवना साह मखमस्य, बा-निन । Qual, की 6, सारयन्तोम--+पिच+खटः स्थाने मत+और सारयन्नी pusing back. ताम्। Qual. ताम् understood. For पसलत (नसक्रम not ence) .00 'भानु सहायुना तुरा एक-Sak, v 7. गडा etc.-पाभोग 1s expanse, मखस्य पालोमः, (तस-तिमाता मादाने मी by the rule धुषमपायेऽपादानम" 8. कठिन etc.-For समास •Malli. Qual नाम । 9. बरेष-बर श्वा-बरof the क्रिया in सारयन्ती। 10. Voice-या शिखा बापती “सारयन्ती सा त्वया स्थानाम । 11, Romark-she was thinking thic and that, so distur

·•४
86.1
bed her mind was ; honda tho look af hair dangled on her
shook and she had to push it back. Brom this hor fenfum
in interred-op-रात बारात विविसमस्या पिना'-Mdui
(91. Her condition will make you waop.
सा सम्न्यस्ताभरणमवला पेमलं धारयन्ती
शयोत्सा निहितमसनदुःखदुःखेन गावम् ।
बामप्यसमवसलमयं मोचयियस्यवरयं
प्रायः सवों भवति करवा तिराइम्तिरात्मा 2Gr
Prose.-पवला सा सवासाभर पम दु:खदु.पन योनसान निश्नि-
शिवगाव धारयन्ती (सती) त्यामपि नवनवमयं बन पव' मोचविषाकि
पानिरामा सधः (नम:) प्रायः करणात्तिः भवति ।
Beng-দুৰ্বল আমার সেই প্রিয়া, তুষণহীন এবং বারংবার
দুঃখে শষ্যাতলে মৃদু গাত্র ধারণ করিয়া তােমাকে নিশ্চয়ই নবরূপ
অশ্রুজল ত্যাগ করাইৰে। অন্তঃকরণ সকল প্রাণীই সাধারণত
कामानायक।
Eng. That lean darling (of mine ), bearing a delicate
fram, destitute of decorations and repeatedly placed on
the bad-surface on account of sorrow, will surely make
you too shed tears is the shape of rain-diops. Everyono
with a soft inner soul is generally of a compassionate
disposition.
Son].-मैति। 'भवला' या 'समाचाभर लाव परिवार
'सान बसेको पनि बमबारे "प्रकार गुमना" निविमा
भन्योनम निषित: बहु' गाव बारबनी सी। पर
मधमा सूचका पर्व 'क' बसको वापि समापर्व मना,

·8.79 ] मेघदूतम् १०५ प' वापर अवश्य ' सर्वथा 'मापयिष्यति' [ हिकर्मसु पचादीनामुपसंख्यानम रति मुचे पचादिवान हिकर्म कचम (१) 1] 1 तथा हि-'प्राय.' प्रायेण पार्दान. रात्मा' मृदय मेवस्तु दृवान्त गैर , 'सर्व , करुण 'सर्व, करुण करुणामयो इति: पन्त करगात्तिर्यस्य म' 'करुणात्र त्त' भातिा पस्मिन्नवसरे सथा शौच' त्वया गन्तव्यम अनन्तरदगा विहागय इति मदर्भामिपाय 2 । [नन किमिदमादिमा चक्षः प्रतमता श्रवम्यानगगेन तवभवन क वगहनवान् ? उचाते, मम्भोगो विमानमः दिवा 2 झार उगो! मन । मने बिनभो वियु तयाः। पूर्वानुगग- मानाच्या प्रवास करू गणम ना ॥ विभ पात, प्रयासम्तव च विधा काया। मम्भ,मा. छापादम्मिन् कावति गान ॥ पा. मति पूर्गनुपन ने चच प्रीत्यादयोऽ. वस्था टा माग्न न कभी य ।। न्या जागर गति । होत्यागो- न्मादमनन्तिा इत्यनइदा ! यपि प्राम। काागात । तवान' तक पूचन निनईति॥ हामङ्गम्य न मिहयाण. विका या या इति तावद व्यवम्यिते ॥ यदादिमा हिवारवादन्तिमा तया। हमारहावर-विष्टानिति थितिः । मत- साहग्य लिवन्तोति पदध: प्रतिपादि।। चन प्रीतिगी प्रोन निरनर- कृताननन ॥ चा प्रोसिनची बट चरदर्शनात । यथा मालविकायमग्रि मवस पश्यत. ॥ प्रीषि-मां तु मन णा क दृष्टादृष्टपूता, अथ तब पि मन्द हे खकलवाधि पृच्छतु ॥ वि भत्त प्रत्यभिज्ञा गत किदेगिक भावना । प्रामादागने खम्मिनित्यवं TUDI see Romark) . 71 ॥ Notes on Malli, 1. The gaotation of Malli "हिकर्मम पचादौनामुपसंम्यानम्" means that 901f are to be counted in the fact list of verbs. Thongk मोचि is not in the पचादि list of Siddhanta Kaumudi or Kasik, still Sudhakara and his followers include it under विकर्भक list of verbs ( It is perhaps as M-20.

·३.६ मेघदूतम् [SI 97 interpolation by a beginner ] (See char) 2. The sense 18 that to avoid the next stute you must go there quickly. Charcha. 1. सनात etc -प्राधियते अनेन ति आ + + लाट करणे पाभरणम् ornament सम् +नि+श्रम तकर्मणि - सन्नास्त cast away सेनासम पाभरणमस्मिन् (पस्य वा), बह-1 तन। Quul. गबम । पतिब्रम्गधर्म demanded discrading of decorations during वियोग। 2 धारयन्तो-+पिच लट स्थान शह + डौष = धारयन्ती beating, Pred toमा। 3 शय्योन ote - उद+ सघन भा - उतमग lap, प्रयाया उत्मा हतत- मा। अधि मौ॥ सहन सकात असकन (प्रय ) नत्रन। Qual निहितम । 4 दु.ख etc -दुख 50llow. दुखप्रकारम इति दुखद खम ·ee Malli's 'प्रकार-' इति हिमोर'। कर्मधारयबहावश्य। Or Say- स्वान १.खम, सुपसुपा--' नन। प्रक्रन्यादिगत ३या । It then implies intense SOLOW 5. मोचयिष्यात --मुच + fणय लट स्यति । Shall cause to shed. Nom. सा In पणिजन्तावस्थ | the sentence was-वं जलमकम पशु मात्यसि , then in पिच He have-सा त्वा अस मौचयिष्यति पिणिकमो taking का २या by the rule-"गति द्धिप्रतावसानाघंशब्द once न - Laika'wiamant a a" : – and gi fra implics a kind of 13 , motion ( गति)। Mallis Yiew that “पचादित्वात हिकमत्वम" based on Sulhakara's saying-"जयतेः कर्षतमन्ये सुषेण्टयते: पचे। सार गाविया मोचेताजे दोपश्व संग्रह 1" But we prefer the abovo proces 6 पाय -पवाय ineating generally'. Adv. Qual..

·[s1.98
मेघदूतम्
३०७
.
7. पाद्र eto. -चतरामा is innersoul'. पाद: पारामा पथ
पा- Qual. सर्वः । Cloud is are with water, and men
with kindness (करण)।
8. Voice.-अवलया तया धाग्यतया स्वम् मोचयिष्यसे पादान्तरामना
सच करुणात्तिमा भूयते- [ Here त्वम् becomes voiced by the
Karika 'प्रयोज्यकमंगमनेषां ग्यताना खादयो मता:']1
Remark. Hore Malli points out the gradual ten steps to
lover. 7 sfa is the first state no doubt, but it applies
to previously upunited pairs ; as yake ha and his dazlıpg
were not so, so :ufa need not be described here Hence
our poet does not mention it. Here we have fagmatig
due to शापन वियोग wh. is included under विप्रलम्भ dae to प्रवाम ।
98. she is devotedly attached. hence this guess
जान सख्यास्तव मयि मनः सम्मृतस्नेहमम्मा-
दित्यम्भूतां प्रथमबिरहे तामई तकयामि ।
वाचालं मां न खलु सुभगम्मन्यभावः करोति
प्रत्यक्षन्ते निखिलमचिरात् मातहत मया यत् ne८॥
इस
Prose.-तब सख्याः मन: मयि सब तक जाने अबात प्रथमविरत पई
नाम, इस्थमा ता तक याभि । सुभमन्भन्धमाव: मा वाधव न कति खलु, हे धातः,
गया यतउत्तम् पचिरात, ते प्रत्यच' (भविषाति)।
Bong.-তোমার সীর (অর্থাৎ আমার প্রিয়ার) মন আমাতে
আগেই জানি,তাই এমবিরহে তাকে এতৰখারাপ্ত বলিয়া অনুমান

·मेघदूतम् [ SL98 করি। আমার সৌভাগ্যাভিমানিতা আমাকে এভাবে वाजान করিতেছে না নিশ্চয়ই ; কারণ হে ভ্রাতঃ, আমি যাহা বলিলাম, তুমি সত্বরই তাহা প্রত্যক্ষ করিবে। Eng - Your friend's (my wife's) mind has its affection centild in me, so I gues such state of hers in this firstboplanation, Indoel my thought of being a lucky one, dou not make mo talkative O brother, you will erelong ICIC.ve all that I have said ( just now) Fu) - नन्चौहशीस्थानापन्न निकाय त्वया निश्चितमतमाह-जाने इति । स, ना मन्या मगे मयि सम्म तब ह मञ्चितानगगं जाने इति अम्मान महज्ञान कामगा। 'पथमविरहै'। प्रथमग्रहण दुखातिशयाथ म । 'तो' त्वतसखीम इयम्भू तो पूर्णा. यामापन्नां तक यामि' । ननु सुभगमानिनामेष स्वभानो यदात्मनि स्त्रीणामनु- राग पटन, तबाह वाचाल मति --मुभगमामानं मन्यने त सुभगम्मन्य [ धात्ममाने खथ प' इति खश प्रन्यय. । अरुषि दयादिना मुमागम: ] तस्य भावः सुभमन्य न्य- भार.' शुभगमानित्वम 'मा बाचाल ' बहुभाषिण 'न करोति खलु' सौन्दर्याभिमानित नमक यानि इत्यर्थः [सात जल्पकस्तु वाचालो बाचाटोबहुगावाक' इत्यमर। 'पाल जाटनी बहुभाषिणि इतवाल प्रायः ] | किन्तु १ बातः, मयोक्तं यद पापियामाम् इत्यादि तदखिल 'समचिरात शीघ्रमेव'ते' तव 'प्रता' भविषातीति शेष ॥२॥ . Charcha 1. जाने-जा+लट ए। Nom. पहम्। 'पक्षपसर्गत रवि कभिप्राये क्रियाफले बामन पदम् । 2. सम्म त etc.-सभ'धक कन रिसभ gathered (सचित। सभ त. संपस, पा-तत। Qual. मन: (whichis obj. of माने)।

·81 99.] मेघदूतम ३०८ 3. इत्यम्भू ताम् -- इदम+थम = इत्यम thus ( एवम्पकारम)।रत्यम भूता, सुप.सपा । नाम । Qual. तामा First separation (प्रथमविरह) is more pioching tban subsequent ones, 4. खनु-निश्यार्थ पथयमा See ante. 5, सुभग etc. - आत्मानम सुभग मनाते इति सुभग + मन + वश करि सुभगम्मना । For Gram, see Malli optionally सुभगमानौ with चिनिा तसा भावः, हसत -1 Nom to करोति। 6. प्रताक्षम --अक्षण: प्रतिमुखत्वम त प्रति+पचि उच सभामान्त प्रताचम, अायौमाव-by the गणसूत्र "तिपरसमनुभ्योऽषण:"। पस्य इति प्रतक्ष अच (अयं श्रादि) प्रवासमा Pred to aar Vhen gata etc are used as adjectives, then wo have recourro to पर्श पाद-बच-on "परीक्षा क्रिया इतयादि तु अंश आच'. Bhattoji प्रता नमस्ति 7. Voice.-मया मन चायन मा इताम्भ ता तका तमया -- अन्य दिन बाचाल. अहं किये यदुक्तवान् तेन प्रताक्षगा भवियते । 99, Probable beautiful casting of her eyes रुद्धापाङ्गप्रसरमलको जनस्नेहशून्य प्रत्यादेशादपि च मधुनो विम्मृतम्भू विलासम् । त्वय्यासन्ने नयननुपरिस्पन्दि शङ्ख मृगाक्ष्या: मौनक्षोमाञ्चलकुवलयत्रीतुलामिष्यतीति ॥ 2 ॥ Prak -त्वयि पासव (सति, मृगास्याः उपरिम्पन्दिनयन मोनक्षोभान चल. कुवलयधीतूलाम एथति इति भई [ I think as you will approach near her she will cast tremulous looks on you. Thus her dark blue eye-balls and the white eye-surfaces will be constantly on the move. And this will surely imitate ·मेघदूतम् [ Sl. । the beauty of blue lotuses shaken by white Safari fishes). Is the resemblance very apt ? —মধু, সম্মান খিল fare 7996 | The eye was devoid of side-glances, for sbe gavo up wine, Thus it was like a blue-lotus ] What nore ? অলক হাসৰ (নয়) গন গুলা | Her eyes could not move towar is the corners, for loose dangling hairs obitoactol this and thoy were not oily through use of collyrium Hence her blue eye-balls were exactly hke blue lotuses ). 99 Pios --লক': বাসদ, অঙ্কনযুল (সা) অম্বল, (ঘ) प्रतादिशात विस्म तथ विलासम, त्वयि आसन्न (ति) उपरिमपन्दि मगात्या. मयन', নীলমান বলখীনুলাল, হানি তুমি যন্ত। Beng -অলকদ্বারা যার অপাঙ্গ পর্যন্ত প্রসর অব , যা অঞ্জনশূন্য, মদ্য ত্যাগ হেতু যাহাতে জবিলাস নাই এবং তুমি নিকটে আসিলে যাই। উধ্বদিকে স্পন্দিত হইতে থাকিবে হরিনয়ন অ মার) প্রিয় সেই চক্ষুৰয়, আমার মনে হয়, শফরমৎস্যালােড়িত কম্পিত নীলকমকে শােভা ধাবণ করিবে। Eng -Mothinksite ives of that fawn-eyed gul, moving upwards at thy approach will attain the leauty of bluelotuses agitateri by tislies - eyes whoce motions towards oye-cornus &in checkel by loose hairs, eyes ibat are witbuut oiline-s duo to collyriun and that aro forgetful of amorous gestures on account of giving up of wine. Expl -See Piak Also comp' না ৰীয় ৰীৰাৱাল ৰাৰী, লী’–Kumar, Sanj,- নি। অন্ধ বা অৱী, সন্তী যান নীল, ‘অৱণ- যুনা' ব্ৰিাহ্মণৰছিল যদি ব লম্বা লম্বা ‘সাইখাল লিষণ ·, . 81 99] मेघदूतम् परिवागादिता : ['प्रतादिगो निकिति ' इनामर.] विस्म तो भूविखासो' माने येन तत्। नयनसाकडापाङ्गप्रसरत्व'दिकवरहसमतपन्नम इति भाग । यि पास' सति, खकुशलवाशि सिनि इति शेष । 'उपरि' अभागे 'म पन्दते' करतीप्ति 'उपरम्पन्दि' ( नथा च निमित्तानहाने -'सपन्दानमूचिबानाभं खलाटे पर एकमा इष्टप्राप्ति हूँ शोरुमा हानि मादिशेत' ॥- इति । 'सगात्या' तब सख्या. 'नयन बाममिति शष । वामभागस्तु नारोग्यो पुमा श्रेष्ठस्त दक्षिण । दाम देवादिपूनाया स्पन्देऽलकरणेऽपि च' - दू . स्त्रोणा बालभागपाशस्तपात मौनदीभात' मोनचचन न 'चनमा कुबलयसा थिया: शोभाया. (? रिया शाभया) 'तुला सादृश्यम। एषातीति शडे' तर्फ यामि ['तुलायरतुलोपमाम्या हतीयानातरसग्राम' इताव सदृशपयसा तुलागब्दसा प्रतिषेधादव मादृष्यवाचित्वात तदयोगेऽपि तौया।" - Notes on Malli 1 [ N. -Ilero in sovolal e.litwns the roa ling is Fagar 19191. &, but this 13 VIUDS , it shoull bo faqeni i HET for Milli himself says that in the rule "तल्यार्थ:-" porlubition of axtat in case of gar ama fant, apples when they mean मदृश, but a- the meaning hero 19 माहशा, वतीया is got in connection with gan Nallı mukts a. similar rematk under Magha I, 41 4 (eg महशपय धयो. तुलोपमागब्दयोः 'अतुलोपमाग्याम" इति निपचात सादृशावाचित वृतीया इत्याहुः )] 1 - Charcha 1. अलक: कद्वापाड & – अन्नक 'has either कर or अनु कत्तरि त.तीया, the varb being गद्ध in कडापासप्रसरम (for ममास of which see Malli). Qual नपनमा ·मेघदूतम [SI. 99 2. पश्चन &c.-पचनस्यम इ., दतत- तन शूनाम, श्वत- Qual. 1998 Collyrium adds to the glossiness and beauty of the eyes, but all this is to be discarded during separation. See also Malli. 3. प्रधादशात -प्रवि+पा दिश घा भावे-प्रधादेश, giving up. समाता छतों नौ। 4. विस्म त etc - Por समास, see Malli, Qual. नयनमा Amorous gestures (a facelº ) do not befit in time of separation. Hence her eyes as if forgot these, especially because she abstained borseif from all exciting liquors मधु)। - 5. उपरि ete-उपरि (उर्व) म्पदिने इति उपरि स पन्द+पनि क साधकारािण उपारस पन्दि quintl.18 Lillards, Qual. नयनम Tuis indivulos seuifa i Soo fafanía 17 quoted by Malli 6. मृगाच्या:- मृगस्य अति, तित-। मृगाधिब प्रति अस्या प्रति वहु- by "सप्त सापमानपूर्वस्य इत्तरपदलोपय वक्तव्य.' (ep भत्त: कच्छवि:-etc. ante). Then 12 वाह, वच् (अ) समासान्त con.cs liy the rule "बहुब्रोही सकथाच पो खाद्वार पम् । तत. गौरादित्वा डीवि मृगाची । Relons to the leautiful या of यच। पही। 7 मीन Ctc -- शुभ + पत्र =ीम antation. मनिन क्षोभः agita. tion by fishes, सुपसुपा-। नमात् । हतौ ५मौ। The exposition as मोनेन चोभः suita better than मौनम्य क्षोभ । 8' चल etc.-चलं कुवलयम कर्मधा-1 श्री 1s beauty. चलकुवलयस्य श्री., हसत-। तस्य तुला, षषष्ट्या समास (इतन) । ताम् । Oly of एषाति। Malh makes ३या तत-hore as प्रिया तुन्ना ( सादृश्यम् ). saying that prohibition is of सदृशवाचकतुला and not of साडण्यवाचकतुला And तुला being साहण्यवाचक here. gives वतीय ।

·1. 99] मेघदूतम् ३१३ 18 caso of Case in connection with it. See also Notes on Mallı. But we object to this view of Malli. Let us examine the rule 'gau getapta namate a little closely. Supposing the rule is omitted altogether, what laufan available in coopection with all words? We find no farm is enjoined except in the महश and HA which govern qalar by implication ( sifaa ) in the rule 'पूर्व महशसभोनार्थ कलहमिश्रलक्षा'। Elence generally the of jare words is as yet un noticod (4971) 1 But we hauw Baa: 578 -a bat is not noticed 1825 Thus ohne words as a rule give 6987, the rule'daire - 'however provules for qalar also , cases not covered by this rulo admit of षष्ठी only. So तुला and उपमा give षष्ठी and not त सीमा bo thu mening mol HET it does not piattor Igan the rejoinder to malli's view is obvious—when examin, per and उपमा are no longer तुलार्थ ( सहशार्थ), and car uot come carf undur tho lulu to claim qatai, thoy are entitier to 927 only So Malli's defonco falls tbrough Nagesa thinks दुला and B८मा do not mean सदृश but मारण only, and by gat in the rule ho uncierstands que formy! C. HE'I to k vel, up correspondence with gar and 84711 Ace. to this viow also, get here meaning AÈRI can not give 2,1991, for it comes under the probihition 47219412171 Hence we bave expounded as-fre: gh with wagtan i 9 एषाति-+सट स्यति । Nom. नयनम् । For the simile see Prak, above, ·३१४ मेघदूनम [SI. 100 10. Rmark-The rulius मौनबोभाकुलकुवलयश्रोतुलाम is decidedly better, मोनचोभ 1s the cause of पाकुलकुवलय (or चल- छवलथ), hence it should better be compounded than be left uncompounded. 11, Voice, -अपाङ्गप्रसरण मेहणूनान . -विलासेन ..स्पन्दिना मय नेन...श्रीतला एपाते ( पाथिषाने) इति मयागडाने...! 100, Her sensation at cloud : sight, " वामश्चास्याः कररुहपच्यमानो मदीयै- मुंताजालं चिरपरिचितं त्याजितो दैवगत्या । सम्भोगान्त मम ममुचितो हस्तमवाहनानां यास्यत्य रुः सरमकदलोम्तम्भमोरचलत्वम ॥ १० ॥ [ N, B This sloka is rather inilelicate so Prose ing, and Malli only follow ] Prosof-मदीय: कामहः (नम्वचि? ) मुगमान., देवगतमा (देववशेन) चिरपरिचित संकानाल ताजितः, मम्भ गान्ने मम इन्तमबाहनाना (हस्तमर्द माना) ममचित, सरमदलीम्तम्भगौर अममा वाम ऊरु पलव' यासाति । Eng --Her left thigh too, devoid of signs of my nailmazks, made to forogo its ever-kauwa pearl-string througb freak of Fate, inured to shanipooing by hand aftur union and white like frosh slump of plantaina plant will feel tremblings (at your allvent ). Sunj.-वाम इति--'मदीय' कररुहपद: नखपदः [ 'पनर्भव, कररहो मखोऽस्त्री नखरोऽस्त्रियाम'क्तामर ] मचामा:' परिहीयमाण: नखाइरहित तार्थ: चिरपरिचित' घिराभास्त 'मुक्तानाल मौक्तिकसरमय कटिभूषणं देवगतमा देववशेष ·81 100.] मेघदूतम् 'नाजितः। सम्प्रति नखपदसाभावेन शीतोपचारसा तसा यात रति भाव' । [ताजते. ग्य त्नात कर्मणि का । पचादित्वात हिकम कलम (1)] 'सम्भोगान्त मम हस्त संवाहनाना' स्तन मदनानाम ['सवाइन मदन' सास' तामर ] 'मस्ति योग्य , 'सरसो' रसा., परिपको न शुष्कश विचितः, तत्र व पागिइममम्भवात- स चासो 'कदलोस्तम्भय, स इव 'गौर.' पाकर ['गौर कगैरे सिद्धार्थे शुक्ल पतिर- णेपिच' इति माल नौमाला] अस्थाः प्रियाया. 'वाम उक' पलवम पन्दन यासात मानस्यति । ['मरो' सपन्दात रति विद्यावा: प्राप्ति सुवासस' इति नि . निदानम] ॥ १०॥ Charcha 1. त्याजित: त्यज+fणच+नमणि त्याजित made to gne up Qual. जरू। देवग-या is its प्रजाजक अनुतकर्ता । याग imples motion (fa), bence in the fº777 we hele w.ch कर्मज्ञा by 'गतिबुद्धि-" ( 3ee under मोचयिपाति, s] 97) Thur the sentence beforo fwa, was- gaisa masard ; aliing णिच Veget-द वगति ऊम् मुक्ता जाल त्यजितवान, thon in कर्म वाच्य we have-द वगत्या मुक्ताजानं त्या जत: उरु | Sudhakura and 1.14 followers however add त्याजि in the list of विकर्म क realhs. See his quotation ( ante under helaajia )Au malli hore as bcture followy hij But we proler the fornicr view, lor Bbattoji &c 18 in our favour Honce we said that it was perhaps an interrolation by a boģinner and can the outcome of malli's scbolarship 2 Remark -Stumps of plantain lant: are standards of comparison for female thighs. cp 'एकान्तीन्यात कदलौविशेषाः मातास्तर्वोरुपमानवाघा.'-Kumara. 1. nof be ·मेघदूतम [SI. 99 101 Don't rumble while she is asleep तस्मिन्काले जलद यदि सा लब्धनिद्रासखा स्या- दवास्यैनां स्तनितविमुखो यामामात्र सहस्त्र । मा भूदस्याः प्रणयिनि मयि स्वपलब्ध कथञ्चित् सद्यः कण्ठच्युतभुजलताग्रन्थि गाढोपगूढम् ॥१०॥ Proso.-जलद, तस्मिन् काले यदि माननिदासखा सत्रात, एनाम पन्चामा (नतम मौपम विश्व इता: ) ननितविम ख व याममाव सहख । प्रणयिनि मयि कथ' त खानलध ( मति), अमा' गाढोपगूढ (गाटालिन ) सदा कगढचात सुजनतामान्य मा भूत । Beng -হে মেঘ, সেই সময় যদি আমার প্রিয়া নিদ্রাসুখ লাভ করে, তবে তার পার্শ্বে উপবিষ্ট হইয়া গঙ্গনে বিরত থাকিয়া যামমাত্র অপেক্ষা করিবে। প্রণয়ী আমাকে কোন প্রকারে স্বপ্নে পাইয়া থাকিলে, (হয়ত সে নিদ্ৰাতেই আমাকে আলিঙ্গন করিবে। তখন (সেই সময়। আমাকণ্ঠ হইতে ভূজপাশের বন্ধন ভ্রষ্ট হইয়া তাহার गानिकन यन उन्मूक ना एन । Eng:-ocloud,if she at that time get tho pleasure of sleep, then sitting close to her wait for a prahara (1. e. thmes hours) with your roar discontinued I, her lover, being sumohow met in dieam, see that her deep embracing be not forthwith such as to have the tie of creeperlike 'arms slipped from my neck Er.l,-In her sleep she must have me in dreams. And there she will closely embrace me. Now if you see her in sleeping condition don't disturb her by deep rumbles for then she will instantly lose my embrace ·["SI. 101 मेघदूतम Sanj.-तबिधितिर मलद, तस्मिन् काले' त्वदुपसर्पणकारी 'सा' मम प्रिया सच' निदासख यया' तादृयो सात यदि' चेत 'एना' निदाणाम 'पन्वास्।' पश्चात, भासित्वा इतार्थ.[उपसर्गवशात सकर्मकत्वम] 'सनिविमुख.'गणितपराड, सुख: निशब्दः सन् पाथा निद्रामा समादिति भावः । 'याममाव" प्रहरमाव. ["द्री यामप्रहरी समौ" इतामर ] 'सहख' प्रतीचव [प्रार्थनाया लाट ] शतीयो. रिकवार सुग्तमा यामावधिकत्वात स्वपनेऽपि तथा भवितधन इत्यभिप्राय: । या च रतिसबख-'एकवागधर्यामी रतना परमी मत । चण्डतिमता नाटक मवत्ति नोरिति ॥'] यामसहनसा प्रयोजनमाह, मा भूदित-'असा प्रयाया: 'भगायनि प्रेयसि मथि 'कचित' कृच्छण खनन मात गाढापाट गाढा.लङ्गनमानसके भावे त ] 'मय तक्षण कण्ठात जात भजनाचा प्रयबन्ध. यसा, मा भूत मास्तु । कर्याञ्जत लध्वा लजन बिधाता मा भूदिताय । न चाव nिglirt 'सामु. निदाम-नि पूर्वक्ति न निदाच्छ देंन विरुध्यत पुन. सतमायास पासकानदा. सम्भवात। [था चरत्नाकर-'अगतो रोदन - गिदा निजानथवागम । सघमादिषु जायते दशभदंषु वासके । इति ॥ १०१॥ Notes on Malli. 1. Flere faziran will not bo incosistent with the previous saying-angfa514 &c. for in the 7th state onwards (e. g. stem &.c.-See Ante ) there is probability of partial sleep. Ratnakara also as to this effect. Charcha . I. ध &c.-बम+का कर्मणिराम got. निदायाः सुखम्, तत- बबम् निदासुखमनया, 4-I Pred. to.मा। 2. पवासा-प+बाम खाप । Having sat near. पास 18 अकर्मच but it is सकर्मक here owing to the पसगं-'प' । 'एनाम' ·मेघदूतम् [SI. 101 be ng its कर्म। Or-Take पन्वास to mean उपवेशनेन पूजयित्वा 1 o. honouring her by sitting near her in ber sleep. Thus the period of her sleep may be prolonged. This meaningseeins better For a similar sense of नु+पास, cp.- स्थानु' तपमान्तमधिल्य कायाम्। अन्वास्त प्रत्यसरसा मुखभ्य' &c -Kum III. and 'पन्चामिनमरुन्धत्या स्वायैव हविभुजम्-' Rag. 1. 3 याम &c.-याम 15 प्रहर (a period of 3 hours ). याम एवं ग्राममातम मयुरव्यं सकादित्वात समास । अत्यन्तस्योगे रया। Thus याममावम् -याममा व्याप्य (सहख) etc. स्वप्रे लब, 1, सहख -सह+लोट ख। Wait Nom, त्वम् | The sense is -Yuwait, till she arises froin her sleep, 5. म्त - भू+लुङद । 'माडि लुङ इति माजयोते लोड लुङ । 'म माइयोग दूपडागमप्रतिषध । Nom. गाढोपमूटम । G. स्वप्र ete-खप+न-खप sleep. सुपसुपा-1 सम्मिन् । Pled to मयि ( which has भावे मौ)। 7. कञ्चत-As compound पन्वय meaning somehow' Cp. कथञ्चित क लेशादपामति etc."-~-Rag XIII, 8. कण्ठ etc.-कण्ठान, चात (बष्टः), सुप सुपा-। भुजलत पाः सन्धिः ( वन्य ), इतन-। कण्डनातः भुजलतायन्थि पस्मिन् वहु-1 तत। Pred. to गाढोरगूदा The sentence 1s-See that the embrace ahe has in dreams be not lost. In other words, you must not jouse her by your rumbles Thus she will enjoy pleasuro vf on race with me in sleep. 9. गाढ़ोप etc.=गा+वरि-माद doop. उप++7 भावे म सके-उपबूढ ombrace. मासपदम कर्मधा- ITTI Nom. to भूत।

·ASI. 102 मेघदूतम 10. Ramaik-Mallh explains याममावसहन with reference to enjoyment, See the quotation of fande in Malli. But महिमसिंह explains it thus-'उत्तमस्त्रियः महरमा निदान इति पचिनौवं प्रकाशित भवति-पद्मिनी यामनिदा - हिप्रहग चचिविणे। इस्तिमो यामवितया, घोमिदा च रिनी। 1I Voice निदामुखया भूयते विसुखेन मह्यताम उपगूग मा भावि। - 102 Cloud's words to begin nou तामुत्थाप्य स्वजलकणिकाशीतलेनानिलेन प्रत्याश्वस्तां मममभिनदैर्जालकर्मालतीनाम् । विदुरदर्भ: स्तिमितनयनां त्वत्सनाथे गवाक्षे वक्त 'धोरः स्तनितवचनर्मानिनों प्रक्रमेधाः ॥१.२॥ P1038 -मालतोनाम अभिनव मालक सम ( सह) प्रतापला हो म्बन- कणिकाशीतलन उ त्याप्य, त्वतसना , गवार्थ सिमितनयना मानिौ विवादगर्भ धौरः । त्व) सनितवचन व प्रकमेथा । Or ( After Malli ) at उत्थाप्य मालतीनाम-प्रत्याशस्ताम kc (See Malli). Beng - उन सानो बाबत द्र কলিতে , উজ্জীবীত সেই প্রিয়াকে নিজ জলকণা হত শীতল ব'যুতে উত্থাপিত করিয়া, মেধযুক্ত গবাক্ষে অনিমেষদৃষ্টি যুক্ত মানিনীকে, বিদ্যুৎকে অন্তরে বিলীন রাখিয়া তুমি গঞ্জনরূপ বাকে। বলিতে আরম্ভ করিবে। Eng - She enlivened along with fresh Malati blossoms should be rouged from sleep by you with breezes .cool through contact with your water-sprays. Then you, calm and with lightning concealed inside should begin to say ·३२० मेघदूतम् [SI. 102 by speech of rumbles to tbat bigh-souled lady baving ber winkless eyes on the window possessed by you. Malli.-सामिति । 'at प्रियां 'खस्थ मलकाणकाभिः' जलविन्दुभिः 'शीतले निन 'उत्थाप्य प्रबोध्य । एतेन तस्याः प्रभुत्वााजनगनिल समाधियन्ते। (यथाह भोजराज -'मृदुभिर्मदनैः पार्ट शोतलुयनने सनी । थनेच मधुरंगीत : निदानी वोधर्यत्प्रभुम ॥” इति ]| 'अभिनव . मालतीना नालक . सम" नाकोमुकुलोः सह [ समना मनतो जाति.' इति। "साक सवा सम सह इति । 'चारको जालक कौवे कलिका कोरक पुमान" इति च अमर ] 'प्रतवास्ता सुस्थिताम बन्धव पुनरु सिताम { : कार क्त । "आदितश' प्रति चकारात एट प्रतिषेध ] । एतनाध्या सौकुमार गम्यते। 'वसनाथे स्वतसहित [ 'मनाथ प्रभुमिग्रा. स िते चित्ततापिनोति शब्दार्णव.] गयाई तिमिलनयना कोऽसौ इति विम्मयात निचलनवा 'मानिनी मखिनोम , अनौचितामहिमताएं: विात गर्भ. अन्त.स्था यसा म विदागा अन्तलीना वानक इत्यर्थ: । ['गर्भोऽपवा- रके पर स्थ गमोऽयो कुदिर्गऽभके' शब्दाव]. हरिप्रतिघातन वक्त मुखावलाकन- प्रतिवन्धकला न विद्यता द्यौतितव्यामति भाग। 'धारी' विशिष्टश सन्, अन्यथा चौतल वादिना एतदनाशासनप्रमात इति भाव । स्तनितवचन. नितामाक बचनानि त'. प्रक्रमेथा उपक्रमस्व |विधार्थ लिड । "प्रोपाभ्याम्-' त्यात्मनेपदम ॥१०२॥ . Notes on Malli 1. The sense 18 you should not flasb with lightning for that being a destroyer of sight will obstruct the face of you the speaker. Charcha 1. तामस्थाय-उद स्था+पिच +लाप I Having roused. The reading samara in place of it is more emphatio.

·S1. 102] मेघदूतम ३२१ 2. खजल &c -For समास see Malli Qual. निलन (which has करणे श्या, करण of उत्यापनक्रिया)। 3 बालक-मालक means 'blossoms' (कोरक)। तैः। महाक सम' शब्दयोगेश्या by the rule "सन्युकेऽप्रधाने"। 4, प्रत्यापस्ताम -प्रति++a+क कर्तरि स्त्रियाम-प्रत्याच बरत enlivened. Qual, ताम । Or Qual. मामिनौम (See Malli). Mallis construction here is-तामुत्याप्य.. मालतीना बालक सम प्रतावा... मानिनौम &c. But we differ, see Prose above. For. Malati bloggoms at the advent of rain, bence so soon as cloud will go there, the blossoms will be blooming and this beneficial change of season and atroosphere will also be an additional cause to enliven Yaksha's wife in her sleep, Then, indeed she should be roused with wind cool through rain sprays. Thus she should be irst प्रत्याश्यता and then roused and not the reverse, as Mallı says. 10 प्रत्यापस्ता we do not get usual st, as in उच्च सिख in sl. 72. for Kasika says under the rule"पादितच' - "नुक्तसमुच्चया': पाश वस्त वान्त ' | On this we support Kalidash मुटम्(Sak V)tor मुषितम् । 5. विदादगर्भ:-पिात गर्भ(गर्भ स्थ:) पस्य, बा- Qual. वम, understood. For the significianos of, the epithet see "Note on Malli" The word also suggests that the cloud be with its spouse-fagia, for it is to approach a lady. 6. गवाचे- गवाम् पक्षि (बोर) इति गवाच. window. समासत here comes by the rule "visainia"! It 18 masculino through usage. तबिना धि मौ। 1. Rakc.-नार्थिन सहवर्तमानः समाय:, बा त्वया सनाथ. सा- सपा-; or श्वत। सचिना Qual, मवाचे। 8. अनिस &o.-For समास, See Malli. वरपे श्या. The reading M-21 ·३२२ मेघदूतम् [SI. 103 cafaatan : is also seen, but we prefer Malll's reading, for the word of qualifying cloud is significant here. See Mallı. "धैर्यविशिष्ठश्च सन्" &c.- 9. प्रक्रमेथाः-प्र+कम+लिड विधौ स्थाम् । Nom, त्वम । आत्मनेपद here comes by the rule "प्रोपाभ्यो समर्थाभ्याम"। 10. Voice.-गौण धोरण त्वया प्रकम्य त .. 103 Cloud's account to her. भर्तुमित्र प्रियमविधवे विद्धि मामम्ब वाई तत्सन्देशोहदयनिहितैरागतं त्वत्समीपम । यो वृन्दानि त्वरयति पथिवाम्यतां प्रोषितानां मन्द्रनिग्धनिभिग्वलावेगिमोक्षोत्सुकानि ॥१०३॥ Prose -है पविषवे, मा मन: प्रिय मिव दयनिहितः ततसन्द, वनसमौषमागते अन्य वाई विद्धि । य (मेष ) अवखावैधिमोक्षोनसकानि पधि बाम्बल प्रोविताना रानि मन्द्रविन्ध पनिमि, त्वरयनि । Beng-( अविषटन, (गांव वामौद्र बिन विष, समग्र उपोष বার্তার সহিত তােমার নিকট আগত মেঘ বলিয়া আমাকে জানিবে। ৰে মে, নিজ নিজ ভাষার বেণিমােচনে উৎসুক প্রান্ত পথিকগণের লকে মন মধুর গর্জনে (গৃহাভিমুখে) ত্বরাযুক্ত করিয়া থাকে। Eng.-you, fortunate and a non-widow, know me asacloud--your husband's favourite friend, and come to you with messages luid concealed in his heart. I am the olood tbat by deep rumbles hasten (towards home) hosts of separated wearied travellers eager to untie the braided hairs of tbeir wives.

·SI. 103] मेघदूतम् ३२३ Expl.-Rainy season so said before, is very trying to separated lovers. Now at the advent of rain, mer travelling abroad will hasten to thoir wives to relieve them of their mental anguishes Thus by coming homo they will break the qfaaluå during separation (namely to remain एकवेणीधरा) of their wives. Sany. -सम्प्रति दूतस्य योजनाभिमुखीकरण चातुरीमुपदिति-मत्त निति । 'विधवा गतमत्त का न भवतीति 'पविधवा' मममन का है 'षिधर्व' - अनेन मन जीवन- मृचनात, मिष्ठाशहा वारयति । 'मां' तब भत्त प्रिय मित्र" प्रियसादं तवापि 'हृदयेमनसि स्थापित 'ततसन्देश तम्य भत्त सन्देश त ममी- पम् भागत' भात सन्देशकथनार्थमागतम् इत्या. 'पन्च बाई मेवं विद्धि जानी छ । न क्षमई वार्ताहर., किन्न घटकोऽपौत्याभयेन पाह-'योऽन्यु वा 'पवलानां' खौली 'वेणयः' तासा 'मोचे' मोचने उससकानि' पधि वानिमापनाना 'प्रोषिताना' प्रवासिमा पान्यानाम् इत्यर्थ: 'बन्दानि' महान् 'मन्दवि:' सिम ध- गौरी. मिभिः' करण, विग्यति'। पान्योपकारण मै कमवक्रव्य मद्रुपकारित्वम् इति भावः ॥ १३॥ Charcha. 1. efna-See Malli. Cage of Address. 'By this is suggested-that her husband was alive. For similar use, 'ep.-"ये मामाः पितुगेंडे विविधति च'-Ramayana It also implies further fortune; op. "efue afava" in Bhaga 2. विधि-विहजोट हि Nom. त्वम् । बेचि-बेद, विवेद, वैदिषाति &c. 3. पण, etc.- water. पप कहतीति प +4+चयकर्नरि =पपुवार cloud. तम । Pred. to माम। Here पर comes by the rule "वर्मय" । 4. वत सन्दी:-बाह्य सामब्दयोग बनोया। Deriv ante sl. 92 under मतसन्देश

·३२४
मेघदूतम
SI. 104
5. हदयविधि:-Deriv. ante. Qual. सन्देशः। This
means the message that lay in his inner heart.
6. त्वरयति-त्वर (भ्वादि)+पिच+बट ति। Hastens. Nom. ब.
Here वर being घटादि, takes इख in पिच । Cp.-the, rules
"घटादयो मित." and "मिता इख:"।
7. य:-Refers to पबवाह।
'उत्तरवाकागतत्वे नोपादानात,
तच्छब्दव्यपंचा"।
8 शान्यताम-अम (दिवादि) + लट: स्थाने यत = श्राम्यत resting
तेषाम | Qual. पोषितानाम ।
9. ध्वनिभिः-करणे श्या ।
10. पवलावेषि &c.-Here मोच means untying. पवखाना
देण्यः, (तब-तामा भोक्ष (तन- तस्मिन् उतमत: सुपसुपा-तानि । Qual
इन्दानि । The epithet suggests that they will hasten to
bome, ad thus being united will put an end to the vow
of एकवेणीधरव of their wives.
11. Voice -अहम ..आगतः पन्य वाह विद्य येन वदानि त्वयाने-
104, Her attention to cloud.
इत्याख्याते पवनतनयं मैथिलीवोन्मुखी सा
स्वामुत्कण्ठोछ सितहदया वीच्य सम्भाव्य चैवम् ।
श्रोष्यत्यस्मात्परमवहिता सौम्य सौमन्तिनीना
कान्तोदन्तः सुदुपनतः सङ्गमात् किञ्चिदूनः १०४॥
Prose.-इति पाखात (पति), उन्नखी सा, मैथिली
पवनतनयम व उव.
कण्ठोपितहदबा ( सती) वा बोचा समान्यवरात, परं पशिवा बीचति।
. सोमा. सौमन्विीता सदुपनत: कानोदन सामान विधिव, अनः (भववि)।
.

·SI. 104] मेघदूतम् ३२५ Beng- क्या कपिउ शेटन उदया बिया, गौछ। वपन নুমানকে দেখিয়াছিলেন, তদ্রুপ উৎকণ্ঠাব্যাকুল চিত্ত হইয়া তোমাকে দেখিয়া, সম্মানকরতঃ অবধানসহকারে পরবর্তী সবই শুনিবেন। হে সাধ, বন্ধুকর্তৃক আনীত প্রিয়ের বার্তা, স্ত্রীলােকের নিকট সংযােগের প্রায় তুল্য হইয়া থাকে। Eng-This being said, she with face turned ur at thy aight, bor heart expanded through eagerness, will seo and honour thoe like Janaki at the sight of wind-gods son ( Hanumat), then she will be all-attention to thee. O good one, News of the beloved brought by friends is to womon a little short ef union. . उच्च चामत्ता सती San] - भत्त, सखादिज्ञापनस्य फलमा तौति.-'इति एवम 'पाखवाते, पवनतनयं हनुमन्त 'मथिली' सौता 'इव, सा' मत प्रिया 'उन्मुखो, उतकण ठया सितहदया' विकसितचित्ता च सती 'वां बौदा सम्भाव्य सतकन्य यस्मात् मन मवज्ञापनात 'पर' सर्व श्रोतव्यम् 'पहिता' 'श्रीपाति च। [व सौताइन मदुपाखानात पम्याः पातित्रय, मेधव सम्पत्तिष व्यग्यते। तदगुगात रसाकर- ब्रह्मचारी वलीधौरो मायावो काम बर्जितः। धीमानुदारी नि:पको बना दूत स्त्रियां भवेत ॥"-इति]-ननु वा माव- अवगात, अस्याः को खाम इत्याना अर्थान्तरम् पयस्यति,- 'सौम्य' साचो, 'चौमन्तिनींना' वधूनां ["नारी सौमन्तिनी बधू" इत्यमरः ] सदा सहन्न खेन 'उपमत" प्राप्तः। समतपद विप्रभागनिवारणार्थ म । 'कान्वय" दन्त: वार्ता 'कालोदन.' ["वार्ता प्रत्तिईनान्न उदन्त: स्यात ' इत्यमरः] सामात पान्तसम्पति किचिन ' वदूनः तादव पानन्दकारीत्यर्थः ॥ १० ॥ Notes on Mallı. 1 Here by reference to the story of Sita And Hanumat ber devotedness and cloud's possession of a messenger's ·३२६ मेघदूतम [S1104 Thus Rasakara qualities are indicated the qualitles of a दूव । enumeratos Charcha. इनि-अ यय meaning 'पनेन प्रकारण (in this way, Orsfa meros 'this'. obj of areal See also next 2 भाग्वावि-पाचक नपुसकै भाव = भाखात narration. - प्रावधान। तस्मिन् । भावे मौ। If इति moans बनेनप्रकारेण, then explain पाखवात in the above way. But if इति is taken to mean this', then derive पाखात thus-पा+चक्ष+ कवि- havins narrated, तस्मिन् । Qual. तस्मिन् understood खया is orderad in placu of 4 when an urga affix follows, the rule 13 "चचिड खात्र"। construe पनि पाखान खिन् । 3 उत्कण्ठ &c.-उद+सम् + ककरि= उसित dilated Some grammarians take sz, optional aftor 1, witness 9afha and आर्थन &c (see ante) उतकण ठया उसितम्, तत- ता छदयमन्या , वहु-I Pred, to मा| The पाखान made her deligh. ted. (Compare also उच्छसित in sl. 12 ante) 4, सम्भाव-सम् + भू + णिच +पाप । Having honoured cp "सभावनागुषमहि तमोगणाम्"-Sak VII 5 वोपति-+ लूट स्खति। Nom सा। एसोति, प्रथाब, पौषोन &c 6 पहिता otc-+था+ नपुसकै भाव-वहितम् attention. बदन्ति पस्या इति पति पत्र, मत्वीय ( अर्थ पादि) पहिला attentire, Pred. to 11 Or_qffar=ufstel as dra means dragon in पौता माषः । we do not think of a with any of the TX, 18 sound horo, for Bhattoj] is against this .

·SI. 105] मेघदूतम् procedure in his Manoraua See our notes on विदित:- Kirat 1. l I. 7. सोमन्तिमौनाम् - Fer सौमन्त meaning 'hair' see ante. कन्धादि- बात पररूपम् । सौमन्त, अति आमाम इति सौमन्न + इनि (मत्व) डोप - सौमन्तिमौ lady तासाम्। शर्ष दृष्टी, Malli tales this to mean Ty, but ws prefer the meaning and here, for all women consider the nows of their helved as almost equal to actual union. 8. सामान-सम्+गम अप भाव = सम. union. तबात । “पञ्चमी विभक्त"रति विभागे मी। 9. Voice.-उममुखया तया मैथिल्या दूध उच्छसितवदयया अहितका घोषाने कान्तोदन्ते न उने भूयते । 105 The message proper. तामायुष्मन्मम च वचनादात्मनश्चोपका ब्रूयादेवं तव महचगे रामगिर्याश्रमस्था। अव्यापन्नः कुशलमवले पृच्छति त्वां वियुक्त: पूर्वाभाष्य सुलभविपदा प्राणिनामतदेव ॥ १.५ ॥ Prose - है पायुमन, मम वचनान, च चात्मनं. उपकत" च तामिव यात-हे प्रवले, रामगिर्याश्रमस्थ वियुक: (तक) व्यापन एव तब पर त्यो कुशलं पृच्छति। मुलभविपदा प्राणिना एतदेव पूर्णभाषाम् ( भवति )। Beng-হে আয়ুম, আমার কথা শুনিয়া, পরােপকার আর নিজের উপকার করিবার অষ্ঠ তাহাকে মলিবে—“হে অবলে, - গিরিরলাম বিযুক্ত কিন্তু অমৃত তােমার সহচর তােমাকে কৃত ভিসা করিতেছে। সদা বিপদযুক্ত অকগণের ইচই পর্বে তিশা ।

·३२८ मेघदूतम् SI. 106.] Eng -0 long-lived one, hearing my words and to derive self-benefit ( by rendering service to other ) you should say to her thus-"o weak one, your companion residing at the hermitage of Ramgiri separated from you and not lead asks your welfare. Indeed this is to be first anquired of animals easily liable to perils Sanj -सम्प्रत मन्दिशति-तामिति । हे 'पायुभन् [ प्रशसायर्या मतुप ] परोप्रकारबाध्यजीवित इत्यर्थ: । 'गम वचन' प्रार्थनावचन तमाच 'पात्मन सहा 'उपकत न' परोपकारण पात्मान कतार्थयितमित्यर्थ । [उपकारकियां प्रति कर्मवेपि 'तम्यानुकरोति- इत्यादिवत मन्वन्धमावविवक्षायाम् पात्मन पति षटौ न विरुध्यते । तथा भारवि ..."मा लीरुपकुल्ने यया परेषाम्" इति । तथा शौर्षश- "साध नामुपकन लमो द्रष्टवायसा गन्तु। न कुतूहलि कस्य मनचरितच महात्मना श्रोनुम'-ति]। 'तो'। प्रया' व यात भवानितिशेष । किमित्याह -'हेपबले तव सहचरो भर्मा रामगिरे चित्रकूटस्य पाश्रमेषु तिरतीति रामगिर्या- श्रमस्थ ' सन् “त्यापन्न न सन'। 'वियुको' वियोगं प्राप्नो दुःखौ सन् त्यो कुशल पछति । दुधादित्वा पृचनेहि कर्मकत्वम् ] । तथाहि-'सलभविपदाम अयवसिविपत्नीनाम् प्राणिनाम् एतदेव कुशलमेव 'पूर्वाभाषाम्' एतदेव (2) प्रथममा प्रष्टव्यम् [ "कत्याच" इत्यावश्यका ण्यत प्रत्यय ] ॥ १० ॥ Notes on Malli. 1 Though 927 stands in the relation of * to प+s, still चात्मन: has सम्बन्धविच्या बौ as is 'तमा पनुकरोति'। And this is not inconsistent. Thus Bharavi in his Kirat says "सा बोरुपकुरुते यया परवाम्", and Sriharsa in his Naishadha also writes "साथ नाम उपकातुंम् &c." [ N. B.- Hera vaca is repeated twice in Malli, for emphasis in the expl ] - . - ·15. 105] मेघदूतम् Charcha. भवान । I. वचनात-or वच लुट भावे = वचनम् word, तस्मात । हेतो "मी। Or-बाप लोपे कम पि५मी, thus वचनात = वचन हत्वा । 2. पात्मन:-श्रामन् has शेषे ष्टी। See Malli and Notes thereon. उप+ in the sense 'to do good in return, 18 generally used as अकर्मक by poots. See Kirat and Narshadha quoted by Malli , also cp "न परस्य किदिपकत मि छति'-Sisu For its सकर्मक use, cp, "किन्त भूय. प्रियमुपकगेमि' -- Uttar VII. उप+क in the 89+* in tbe songe to serve' is always सकर्मक, cp, 'इरिसहने" - Bhatto]l 'हरिसरूले" - Bhattol Cloud is to reap the benefit of helping others (परोपकारफल)। 3. बयात-ब +जिड (विधी) यात। Nom. The reading qu: is also seen. Both are correct. For use of H48 is also somotimes scen, after case of address (सम्बोधन), cp-तदिन्द्रसन्दिष्टभुपेन्द ..भवतानिशम्यताम"-Sisk | sl 41, 4. रामगिऱ्या etc.-See Sl. I and Malli for समास)। Qual सहचरः। Ho weak and unable one (चवल), know him living in रामगिरि and also being in रामगिर (रामनाम)। 5. पव्यापन:-वि+पा पद क कतरि व्यापत्र in peril, dead- (See ante also ). न तथा पनि पधापन:, मन तन-Qual सहचर । As he was fuga, so be is likely to be in peril ( 194 ) Here the reading figa: is preferred 6. पृाति-प्रकबट ति। Nom. साचर.1 The root is हिकमक 4800 the Karika-'दुष्याच पच दटकषिपछि" etc.-ante), Here कुमचम् is the प्रधानकर्म and वाम (प्रधान कम')। Here बच was a high personage. bence, was as good as a Brahman, thus ·मेघदूतम् [S1.106 . the use of the word कुशल Is his case is net inconsistent. cp 'ब्रह्मग कुशन पृच्छत वववध मनामयम'-Manu 7. पूर्वाभाषाम्-त्रा+भाष + एयत कर्मणि पार्थ वा पाभाषाम् 1s surely to be asket, पूनमाभाषाम, सुप सुपा Pred-to एतत् । The reading qaruv 14 not guoll, for e Dieans cuminand also. up. 'पाशाम्यमधिगम्य मान:' etc-Rag, II. 5. मुलभ etc - मु सुखेन लभ्यते इति मु+ लभ+खल कर्मणि - सुलभ । मुखमा विपत एषाम, वह - तेषाम । Qual. प्राणिमामा, p'विपदत पत्तिमतान उपस्थिता' Rag VIII 9 Voice.-मा उचात भवता श्राश्रमम्थ न वियु क न चयापन न. सहचरंग व पृ कम 'दुहारप्रधान-दति अप्रधानकर्मणा वाम्' इत्यम्ब उतन्वम् एन पाभाषाय भूयने । 10. Romark -Here wilson notices the reading. 'भूतानां शियिप करणवादामाशास्य मनन । But this does not commoud itself! कुचलमन better befits one whose विपद 15 सनम । 106 Message is continued. অঞ্জনা সনৰ নৰনা নমল নম सानणाशुद्र तमविरतोत्कण्ठमुत्कण्ठितन । उष्णोचरस समधिकतरोच्छासिना दूरवर्ती सङ्कल्पैस्तैर्विति विधिना बरिणा रुदमार्गः ॥१०॥ Prose.- दूरवत्त (तथा ) परिणा विधिना कडमा (नव सहचर), ननुमा इशन) गादतन साउतकप ठितेन समधिकतर्गच्छासिना पान, प्रता नापतम् पविरतोतकण ठम् उपोच्छवासम (३) पात साल: विति। Eng.-Being at a distance and with his procedure checked by an adverse Fate, your companion seeks to eater your slender, scorched, tearful, ceaselesely care- ·[SI 106 मेघदूतम् worn and hot Bigbel body with his amaciated, highly distressed, tearful, care-worn and heavily breathing lion bs Exy] -Though at adi,tant, Yaksha shows his earnost Dentality of enjoyiog her in the same way as if thay were united. Sanj-पानति किन 'दूरबत्नौ दरम्थ. , न चागन्तुं शकते इत्याह- 'वारणा विरोधिना धिना' बेन 'जमार्ग.' प्रतिहतवत मा 'स' ते सहचर 'तनुना' लागेन 'गाढतन 'माणा'. उसकण ठा वंदना प्रस्य जाता (? इति) उतकण ठित तेन 'उतका टिीन [ "तदस्य बातम्" स्यादिना इतच, प्रनायः। वा नुतकण्य हने जनरिक ] ।। 'समधिक तग्म' अधिकम्' अधिकम 'उच्छ- सिनौति 'ममधिकतरोच्छासि, नेन दौनिवासिमा साथ । 'पन' खरंग 'प्रसनु कथं 'त' मन्तपम 'बदतम् पय किबम् पञ्च नेवामरोदनवासमस इन्यमर | अविरतोनभण्ठम्' अविच्छिनवेदनम् 'उपाँच्छाम' तौबनि श्वासम् "सिगर्म तोत्र - तीक्षा चण्डमुण मम् म तम्' इति इलायुध ] 'मा' त्वदीय : खरबंदा 'वृद्धल्प ' मनोग्य 'विशांत' एकीभवति इत्यर्थ । अव समरागित्वयात. नाम नायके न नायिकामा म्वसमानावस्थात्वम् उत्तम 1 ॥ १० ॥ Notes on Malli.. . 1. Hoe the hero to express equality of affection states the solar cordition of the heroine too Charcha १ 1. पा-करने श्या। The principal sentence being परन पर पियति। १. प्रता, नाना-These are adjectives meant to contrast ouch other, similarly compare the pairs-ततम् and माइतान, पाहतम् and सायेब, पविरतीत कप ठम् and उत कर दिनेक (doriv. Soe Malli):

·३३२ मेघदूतम् Sl. 106] गणोच्छासम् and समधिकतरोछासिमा (deriv and समाग-dee Malli). These respectively qualify 474 and * In English this is a instance of Antithesis 3. विशति-विश+बटति । Nom स । ते. सहले:-उद्य सहाब्दयोगे वतीया । 5 - पस्य इति Mentally he entered your body with those desires (az is here प्रसिद्धार्थक)| The desires are known to themselves. रहमाग -कव+क्त कम णि = obstructed रद्ध भारं, अस्य, बहु । Qual स | Kuvera's curse made his procedure futile. 6, वैरिणा-बौर hero, तम्य भावः कम वा इति वीर+पण = बैरम, enmity बौर being a गुणवचन word, पान, should come by the rule 'गुणवचनवाबणदिमा कम पिच* | But as Panini himself uses àr in the rule "qaraq farmet so the word takes पण। Cp-“कय वैरमिति ? बौरस भाव कम बेति पाना भावाम. उच्यते-न्दाहोर-दति निर्देशात'- Saranadeva वरमति र+नि मत्वथ वरिन् enemy, तेन । Qual. fafunt, ( which has gक्त कतरि श्या)। 7. Voice-दूरवर्तिमा समाग तेग - वियते . 1 8 Remark-The reading उपोछासम, is better than दी!च्छासम्, cp "सोपरतावर ante. Hot breaths are natural in times of distress is the better reading- 107. Same ideas of mossages, शब्दाख्येयं यदपि किस ते यः सखीनां पुरस्तात् कर्ण लोख. कयितुमभूदाननम्पर्शलोभात्।

·car. [Sl. 107 मेघदूतम् सोऽतिकान्तः श्रवणविषयं लोचनाभ्यामदृश्य- स्त्वामुत्कण्ठाविरचितपदं मन्मुखेनेदमाह ॥ १०९ ॥ Prak. सः उत्कच ठाविरचितपदम् इदं मम्भ खेन त्वाम पार [He said. this through ms-and he said it with all eagerness ] Whom do you mean !-अवविषयम] अतिकान्त', लोचनाभयामासः स [I mean him who is beyond the range of hearing and sight as well]. Not clear-यः ते सखौना पुरस्तात यत भब्दास्यं यं तदपि पाननस्पक्षोभात, कणे कथयितु बोखः अभूत, सः पार [ I mean him who whispered even what can be loudly uttered to your Ho did so because in that caso he may be close tu your face and may have a touch of it ). Prose.--य: ते सखीनां पुरस्तात, यत, शब्दाख्यं तदपि चाननम्पलोभात, कसें कयितु बीलः प्रभूत किल, श्रवणविषयम अतिक्रान्त लोचनाभ्याम् पश्यः सः उत्कण्टाविरचितपदम् इद मन्मुखेन वाम् पाह। Beng.-তােমার সখীগণের নিকট উচ্চভাবে বলিবার যােগ্য বাক্যও যে তােমার মুখম্পর্শের লেভহেতু কাণে বলিতে ব্যগ্র হইত, এবণের অগােচর চক্ষের অদৃশ্য সেই ব্যক্তি উৎকণ্ঠায় বক্ষ্যমাণ কথা রচনা করিয়া আমার মুখযােগে (মারফৎ) ইহা বলিতেছে। Eng.--He, who became sager in order to have your face's contact to whisper to your ears what might bavo been loudly said before, your attepdants, is siying this speech with its words composed-out of eagerness, to theo, for he is beyond the range of ears and is not to be doen by the eyes. Sanj.-सम्प्रति खावस्थानिवेदनाव प्रतीति, शब्दावयमिति-पपरी, 'यो' शियः 'सखोना पुरतात' 'पानमः' बम खसम्पर्क बोभाव भन्दा ·३३४ मेघदूतम् 81 107] भन्दैन रदेश पावन उर्वाचपि यत नाचनमपोति शेष । 'करें कवि बोल' 'पभूत किस 'बोलुपी लोलुभी खोल. लालसो लम्पटोऽपि ' इति यादवः] 'अवविषय' कर्यपथम् 'पतिकान्तः' तथा 'सोचनाभग्रामहाः' पतिदूरत्वात दूर योनच न शक्य इति भाव । 'स'ने प्रिय 'वाम उन कप ठया विरवित.नि पदामि' सपतिङन्तशक्षः वाक्यानि वा यस्य तत तथोक्रम [ पद' शब्द ३ बाका.' इनि वित्र ) इदं वचामा 'मन्य खेन आह मन खन म बसे हतार्थ ॥१०॥ Charcha. 1 शब्दा etc -श्रा + + यस कमणि = आवाय to be said (see जावात ante) शब्द न आखायम, तत-! Prel. to यता 2. किल- -An अवाय denoting 'ऐतिम' hero 3. पुरस्तात-Deriv ante- under "प्रत्यमेनत परस्तान 1. चभूत-भू+नुज्दा Nom. 2. T म. भानन etc,-स्प+घन भावे = सपळ: touch नषिभाव लोभ: hankering. पाननम्य पर्थ, (तत - तस्य ( तस्मिन् वा ) सोमा, सत-(or सुपरपा)। तथाता तो ५मो । 6 पतिकाल:-अति+कम++कत्तवि गत्यचं त्वात ) =अनिवाया gone beyond Qual. स. 7. बह-शक्य इति श+काप कर्मणि = दृश्य to be seen. न हण्य नबसत-1 Qual स:। 8. उतकपठा-etc.-उद+कर+प भाव खियामउनकपडा eagerness वि+रव वित कर्मविविरचित composed. सब पउया विरचितम, सुपसुपा (or हेतुश्यातत-)। ताह' पदमस, बह- Qual, इदम (which reters to the speech following). '9, माखन-मन मुखमा तेगा करो श्वा । 1-1 +uzfal Nom. 8.1 Remember that ar meaning 'said' (in the past sense) is an ##; for Wote -

·151. 108
मेघदूतम्
come in place of Te of G. the rule is "ब व पचानामादित पाहो
अमः' See also our notes under पार In "यथाह बों" K V
11. Voice येन लोलन पभाषि...सिकान्मन पश्यन लिन त्वम
उचासे [ here the अप्रधामकम 18 voiced, for व 18 दुहादि] ।
108, Her similarity is wanting in a single object
श्यामाखन चकितहरिणीप्रेक्षणे दृष्टिपातं
वनच्छायां शशिनि शिखिनां वहभागेषु केशान् ।
उत्पश्यामि प्रतनुषु नदीवीचिषु भ विलासान
हन्तकस्मिन् कचिदपि न ते चगिड सादृश्यमम्ति ॥१०८।
Prak-~ण, हम एकस्मिन् कचिदपि ते मादृश्यम् नास्ति [Ofurnous
ODA, nowhere in a single ohject do I find your similitude).
Quite so , for no two ohjects are exactly alike -RAH T.
quif# (But similarity of limb is seen in Priyangu creerer)
Adyother particulær resemblance in anyother objects ?
पक्तिहरिणीप्रक्षले हुष्टिपातम पयामि, अशिनि बकायां पयामि, पिसिना
नईभारेषु शान् पसामि ete and so on
Prose-शामा बा, वितारिणे होरपात', शनि वनका
मिखिमां वह भागेषु कैशम् प्रतमुषु नदोबोचिषुभ बिलासान् मतपण्यामि , e.
हम एकचिन् कचिदपि ते साहयाम् नाति ।
Beng:-बिराना (डीब बाबा नाना, न रनिद्र
নম্বনে পাত, চত মুখশোভা, ময়ুরের পিচ্ছাগুজে শেখােতা,
এবং গতাে। নীয়ে তোমার হৃত্রি দেখিতেছি। কে কোপন,
শলে, কি আশ্চর্য্য কোথাও একস্থানে তােমার সাদৃশ্য পাই নাই।
Rog - I see the beauty of your limbs in Priyangu
.
.

·मेघदूतम् [SI. 108 facial loveliness in moon, your hair in plumes of peacock and your movements of eyebrows in slender river. streams, but o furious one, it is a wonder that I nowhere in a single object find thy prototype. San]-सादृशाप्रतिकत-खप्रदर्शन-सदास्पृष्टस्पर्शखागि चत्वारि विरहिणी विनोद स्थानानि , तथा चौक पताकायाम-वियोगावस्थासु प्रियजनसहवानुभवन ततचिव कम खपसमये दर्शनमपि । तदाक, छानामुपगतवता म्पर्धनमपि प्रतोकारोऽनान्यथितमानसा कोऽपि गदितः ॥' 1। तव साहथावस्तदर्शनमा मामाखिति। 'घामामु' प्रिया खतास [भामा तु महिलाया। बता गोपन्दनी बन्दा प्रिया : फलिनौ फलो' रतामरः] पड' शरीरम् 'तपशासि', सौकुमायोदि. साम्यात पामिति तयामौतार्थः। तथा'चकितहरिणीमा प्रचणे इष्टिपात"शशिनि चन्द्रे 'वकछाया' मुख कान्ति तथा शिखिना' वहिप वईभारेषु-वई समूषु कैवान् , प्रतन खल्यास नदीना चिधु' [अव वीचीना विशेषगोपाक्षाने मातुक- गुणयहदोषः । भू साम्यनिर्वाहाय महत्वदोषनिराकरणावात, तसे ति । तदुक्त रसरबाकरे-वनावपाद गुणोतकर्षे भावो तो होषवारखं । विशेषाविशेष्यस्य नास्ता- बुनगुणयहः' इति गुणविशेषणे गुणयहचात (?) ] विवासान् [भूपताका' पनि भूव पताका व तापमितसमास:] 'उ.पश्यामि' इति सर्वच सम्बध्यते तथापि नास्ति मनोनिहति: ताश्येनाह-सति। 'इन' विषादै [इन्स ऽनु- कम्पायो वाकारम्पविषादयोः इतामर] खि' घतान्तकोपने [चस लान- बोपन' तामरः । नौरादित्वात् (? वहादित्वात)]। उपमानवाचनमा व कोपितव्यमिति भावः। 'कचिदपि काखबपि एकखिन् पतनि ते एव साहय नातिपतो न निषोमीवार्थ:। बनास्थाः सौन्दप्यमवपममिति व्यज्यते । १८० Notos on Malli 1. This portion has been explained under Remark of sloks, 89, (see anta), (N. B-Here in the Sanj. Malli's reading ·182 108 ) is onllounda yerini yeri-being superfluous. The Hon has complete with tfit' Again aktieren should precisely be mame for the special fligt contains Charcha. 1.9 Beta &c These are objects of qmfa ( 5 ++RW) 2. Bumark-The reading teaching better than fetary, for the former keeps ap the alliteration. The reading 1994 is rather angrammatical, tor 19 in the rule for tat-'means gade. See also under ' wa- War do. ante. 3. चषित &c.i+ka+टपरीneyeविता हरिती, बाय। नखाः प्रेषकम् (सन-। तबिन्। अधि । Restless eyes of does are compared to restless eyes of females. op "t;" to.--Uttar. Similarly 18, yurty do have recept honey-want the waves), amei sferootti Here it would itself have implied maak, still mat is neid, for home we have the qualitying spithet aut; and completes the art Thus here is no rhetorical Molt. Son alao Mathie tot fel. pargnya 6 .; op 'war-Rirat. aft for **+ , foarte highly cholerio Iudy. 1 Ses Melli. ve being the law, it makrell he is the locatnino, Malli not presise ·२३८ मेघदूतम् [SI.109 7. Parallel-For, somewhat similar sentiments op 'मदु-पवनभित्रो मपि याया विनाथात, धनाचिरकालापी नि:सपनोऽधनातः । रविविगलित-बधेशपाश सुखाः सति कुपनसनाचे परदेष "- Vikram. and 'पती विलोल मौचित पवनावधूक्लतास विबमा:'-Raghu VIII eto. 109. Yaksha's condition during separation. त्वामालिख्य प्रणयकुपितां धातुराग: शिलाया- मात्मानं ते चरणपतितं यावदिच्छामि कर्तुम् । प्रस्रस्तावन्मुहुरुपचित दृष्टिरालुप्यते मे क रस्तस्मिवपि न सहते सङ्गमं नौ शतान्तः ॥ १० ॥ Prose.-प्रपथकपिता त्वाम् धातुराग शिलायाम पालिखा यावत् पामान है चरणपतितं कमिशामि, तावत मुहः उपचित : म:म इष्टिः चानुप्यते । क्रूर: कृतान्त: बिनपि मी सबमन सहते। Beng.-এণয়কুপিত তোমাকে ধাতুরাগার শিলাতে অতি করিয়া, (প্রয় করিবার জন্য ) যখন নিজেকে তােমার চরণপাতিত করিতে ইচ্ছা করি তখন বারবার উপচিত নয়নতারা আমায় ই আবৃত হয়। নিষ্ঠুর দৈব এতেও আমাদের সমাগম সহ্য করিতে मानना। Eng.--As I wish to make me fallon on thy feet' after having portrayed thee angry in love, on stone-slabs with minerals, then may vision is obstructed with considerable accumulated tears. Cruel Destiny does not tolerate our union in this too. Expl.-In time of separation Yaksha wished to beguile bis time by portraying his beloved in several ways. But in this too he could not fully enjoy her sight, for flow of tears blurred his vision, .

·18.109] मेघदूतम् Sanj.-सम्प्रति प्रविमतिदनमा-खामिति । प्रिये, 'प्रचयिन' प्रमानिमायेच 'इपिता पितावस्थाgat 'वो' त्वत् पविकविमिव्यय: । 'पातयो मेरिवादयः पात- वादिशब्दादि रिकादिषु पनादिष" (2) पति यादयः । ] 'ते एव रामा' बक दृग्यापि नः पातुगर्गः' 'बिलायो' शिलाप पालिय' निर्माय 'पात्मान' मा मन मतिकतिमिन्पर्ष '१' तब चिवगताया इत्यर्थ: 'चरणपतितं व वाशित 'यावदिच्छामि,तावत हासमकार्य सहरुपचित: प्रा. पय: पशुभिः का नि: मेष्टिराजुप्यते 'पानियते इत्यर्थः । ततो इष्टिप्रतिबन्ध नात, बेखन प्रतिषश्यते इति भाषः। 'कर' धातुः "गयो धातुकः पूरः" यसरः ] 'लतानो' देषम ["तातो यमसिहानदेवाकुशलकर्मम' बमर: ] 'तबिनपि' चिऽपि 'नो पाक्योः [ युादादो षष्ठो चतुर्थीवितीयास्थयोः बाबायो" रवि नाबादेशः] 'सा सायास' 'न सहते'। सामलम्बनमपि पावयोः असामान देवम् पाययोः सान मसहते इति किस वक्तव्यमिति पपिशब्दार्थः॥ १० ॥ Notes on Malli 1. N. B.-Here the reading 'धातुम्पादिशब्दादि-गरिकादित्वगा- feg-' is also seen. And this reading agems to be correct; reference to roots by qafe is grammatical indeed,op-Panini rule 'भवादयो धातव.'-बार Charoha. 1. प्रत्यकपिताम-प्र+मो+पष, भावप्रपव love. 'उपसर्गादसमा- सेऽपि पोपदेश' इति त्वम। कृप+a करिकुपिता enraged. प्रपये पिता, सप सपा-- or प्रत्येक कुपिता रतस्या बत-or अपसपा)। Qual. CITARI Yaksha tries to portray her in the attitude of wrath in love affairs. 2: चातुरामः-धातूनी राम: dyes of minerals, तन- Or Bee Malli, पर वीथा। For notes on राम see mte. . .

·. १४० मेवदूतम [S1.110. 3. सपचित :-प+धिक वारसपषित increasing Qual. पः। 4. चाप्यते-पा+लुप+लट ते कम रि। Is being obstructed, Agrees with उसकम-हाट । लुम्पति, लुखोप, लुरू पलपत। See also म्याम्पन्ति ante. 5. कतान्तः-It here means देवा It also means 'धन। Nom. to सही ( सह खट ते) Malli says-Fate does not tolerate our union in painting even, what to speak of actual union. This is got from an See Malli 'ernet grafe &c 6. Voice,-मया पाते...उपचितानि पखानि दृष्टि' पालुम्पन्ति । क्रूरक बातानन साम...सधते...। 7. Remark-विकातिदर्शन which is a solace to separated lovers is also at a discount through constant flow of tears 'प्रजागरात खिखौमतः ख तखाः समागमः बायतु न ददाताना ट्रष्ट चिवमवामषि।'-Sak and 'नच सबदनामालेखापि प्रियामसमाप्य न मम गवनयोगायत्व न भवतीति' -Vik, II, Thus sl. 108 illustrates साडखदर्शन and this one प्रतिक्षतिदया 110. I Yaksha misses her company in dreams as well. मामाकापप्रणिहितभुजं निर्दयाबहतो. सम्बायास्ते कथमपि मया खासन्दर्शनेषु । पश्यन्तौनां न खलु वयो न खलीदेवतानां मुहास्य लास्तरकिसलयेष्वशुखेमाः पतन्ति ॥ ११ ॥ Prak.-सचीदेववाना मुलालू काः पयः सविसमधषु न खछु पनि तिम[Large drops of tears of the presiding god. up- ·S1.1101 मेघदूतम् ३४१ desses there will however fall on shoots of trees). Why should goddess drop tears ?-मां बहुच. पचनीमा स्खौदेवनानाम् [Theywill weep by repeatedly looking at me].Why should my such sight make them weep!-खप्रसन्द नेष मया सम्बाया: ते निर्दया षडतो पाकामप्रविहित माम [In dreams when I shall somehow get your vision, then surely to embrace you closely I shall throw up my hands. Teis pitiable sight of mine will indeed furnish them with occasions to drop their sympathetio tears. But even then they will not do so on the ground for that forbodes evil ) 110. Prose.- खप्रसन्दयनेष मया कथमपि नसाया' ते ( सम्बन्ध) नियानेष- देतोः पाकामविहितमुन मी बहुशः पश्यम्नाना स्थलौदेवताना मुन्नास्थ खा तब- विश्लथेषु न खलु पतन्ति इति न । Or-connect a54. with garan I see Malli) Beng:-गयाभाय (कन প্রাপ্ত তােমাকে গাঢ় আলিঙ্গন করিবার জন্য আমি শুয়ে হন্ত প্রসারিত করিব; এভদব আমাকে বারংবার দেখিলে স্থলীদেবতাগণ মুক্তার ন্যায় স্কুল, কাজল তরুর নবপৱৰে নিশ্চয়ই পাতিত করিবে। Eng -The forest deities will indeed let drops of tears as large as pearl--beads, fall on twigs of trees when they will repeatedly seo me stretohing my hands in the air to deeply embrace you ( mydarling) somehow got in dreams. Sanj-अधुना खप्रदर्शनमा-मामिति ॥ सप्तस्य विज्ञान' 'खा.' | "खा: समस्य विज्ञानम्" इति मित्र:] सन्दर्शनं संक्ति, [." समये शास्त्र हरी खोशिसविदि' पतिभन्दावः ] खप नदनानि खप नचानानि. चूताचादिवत, सामान्धविशेषमाबेन सहयोगः। तेषु 'मया कथमपि महता प्रयबम 'शवधाया: महौतायाः इहाया प्रति यावत, 'ब'निर्दयाक' गाढालिन एवं :' .

·३४२ मेघदूतम [SI. 110, वस्य निर्दयाघेषाम् इत्यर्थ । “षष्ठो हेतुप्रयोगे" इति षठो (2)] 'पाकाणे निविषये 'प्राणहिताज' प्रसारितबाई 'मां पश्यन्तीनां स्थलोदेवतानां सुका' मौलाकानि 'वस्थ खा पथलैया वाचविन्दव 'तरुकिसखायेषु'। अनेन पेलावलेन भधारणसमाविष्यते। 'बयो न पतन्ति इति न किन्तु पतन्न व प्रत्यर्थ:: [नियर्थ नबन्यप्रयोग । तथाचाधिकारिक( पालदारिक)-मबम प्रतिनियर्या सहा ननव्यप्रयोगः' इति ] | "महात्मगुरुदेवानाम पात: चिती यदि । देशभयो महा- दुःख मरणक्ष भवेदध्रुवम्" इति चिती देवाताव पानिषेधदनात यवस्था मरणमावसूचनार्थ तकिसखयेषु पतन्नौतुक्तम् ॥ ११ ॥ Notes on Malll. 1. N. B.-Here the reading आधिकारिक सूत्रम 18 seen, but we suggest पालपारिक सूक्षम, for पलहार deals with such प्रयोग, op. 'सम्भाव्यनिषेधनियत न हो प्रतिषेधो'-- Vamana In काव्यावहारस्वति । Malli quotes this algo under sl. 65. ante. But there, no particular referenee is made Charcha 1. पावार &d.-पाकाश 1s void, emptyspace. प्र+नि+था+ता बमषि-प्रशिक्षित stretched पाकाशे प्रणिहिती, सप सुपा। साहनी सनी पस, बहु-। तम । Qual माम। Here dont expound as पावाशे प्रचिहिती मूनी येन, बहु-, for as a rule व्याधिकरणबहुव्रीहि is not allowed. 'enivara vrat nima- Bhashya. My hand will be stretched in empty air and this will excite the p!ty of the presiding deities there १. निर्दय etc..-बा+विष+पष. भावे-पाषembrace. निदेय .

·81. 110 ) मेघदूतम् ३४३ is tight, forea: rga MT-1 स एव रितुः, कर्मधा-1 aaral, a storia ya Malli's fast paauta' here 18 wrong. For reasons see under firmax 81.1, 25 ante, $foompound vad meaning somehow 12... wafa Fu'etc.-Raghu. 4. etc -94 itself will imply Seein, but still suoh use is not defective op-macaifean, haufahqua aya:-Malli, afa oft! See also Malli bere. 5.4: -Tarrafa ap+u8.=apoft times, Qual quraai Malli connects it with पतन्ति । But our exposition seems better, for repeated sight will give occasions for 77,9ra and pity as well. 6 gafa_92 tazoa Nom, gar: 1 7" 17.-The two negatives imply imply one streng affirmative, See Malli and notes thereon. 8. Voice - mea: 2017.ga 9. Romark-Malli says that fall of tears of deities on the ground is ominous, hence the poet says that tears fell on acfa911 This also indicates thxt the e met no danger. See Mallı'Alagaeni...adfimis This and the previous verse are so vivid in description that these soon to be actual experiences of the writer, The poet perhaps through poverty had to live separate from his beloved wife and these were his the then outpourings of sorrow, N. B.-This sloka paints खप गसमागम and the next पाम्प स्ट्रव्ययोग completing the 4 means of solace ne said in gl. 89. T ·३४४ मेघदूतम् [SI.111 111. Yaksha's engagement during separation continued. मित्त्वा सद्यः किसलयपुटान् टेवदारहमाणां ये तत्क्षीरस तिसुरभयो दक्षिणेन प्रवत्ताः । आलिङ्गयन्ते गुणवति मया ते तुषाराद्रिवाता: पूर्वस्पृष्ट यदि किल भवेदङ्गमभिस्तवेति ॥ १११ ॥ Prose-महः देवदाक्टूमार्णा किसलयपुटान मिला, तत चौरसुतिसरभवः ये तुषाराद्रियाना दक्षिणेन प्रहाचा., हे गुणवति एभि. यदि तब पा' पूर्वपर भवेत किस इति मया ते (बाता.) पालिकान्त । Beng.-হিমালয়ের যে বায়ু, দেবদারুবৃক্ষের নবপল্পবাগ্রভাগ উভিন্ন করিয়া তদীয় ক্ষীরপ্রবাহে সুরভিত হইয়া দক্ষিণদিকে বহিতেছে, সেই বায়ু, হে গুণবতি, যদিবা পূৰ্বে তোমার অঙ্গ স্পর্শ করিয়া আসিয়া থাকে এইহেতু আকর্তৃক স্পর্শিত হইতেছে। Eng:-The breazes of Himalaya which then and there piercing the fresh folds of Devadaru twigs, get scented by the flow ofgum therefrom, blow on to the south. Ho guali ed one, I embrace these thinking that they might have alrur dy touched your limbs. Sany--दानों तदास्प बस तुस्पर्शनमाह मिति । देवादारुद्माण किसलय धुटान् पायपुटान् सद्यः भित्त्वा तत चौरशुतिसरभयः' तेषां देवदारमाला चौरख तिमि:-चौरनिष्यन्द: सुगन्धय [ तुषाराद्रिभावत्वे विमिदम् ] ये बाता दपियन' दक्षिणमागण! 'हतीया विधाने प्रचत्वादिभा उपसंस्थानात, बसोवा: समेन यातौतिवत । तवापि करणवस्य प्रतीयमानत्वात् कर करपयोष बताया i, 'कत्त करणयोलतीया इताव सितम् ) इति भाष्यकारः । 'प्राचा:पविताः।

·81. 111] मेघदूतम् ३४५ गुणपति समीत्यसोकमार्थ्यादिगुणसम्पन्न , ते तुषाराद्रिवाता: पूर्व प्राण माव एभिः बाते: 'तबार सपृष्ट भवेत यदि किस इति सम्भावितमवत, 'रवि' बुद्धा [वार्तासम्भाग्थयो. किल" इत्यमरः ] मया 'पाखिजान्न' पारिने । [अब वायूमा सपृश्यत्वे पि पमूलत्वेन पालिशनायोगात पाखिन राभिधानं यस्य उन्मत्तत्वात, प्रखपितम् इतादोष रति वदन् निरुकाकार, खयमेव उन्मत्तमलापो सापेक्षतीयः ॥ Notes on Malli. BOYS A 1. In दक्षिणेम we have द्वतीया प्रतधादित्वात as in समेन याति। Here too करपल being evident भाषाकार directs करणे हतीया by the rule 'कत्त करण्योतीया' । [N. B.-Malli here quotes भाषा। So in place of 'कन करण्योरव तृतीया' we have put the correct reading of WINT) I 2 Niruktakara says though any is to be touched, still it not being an embodied thing 18 not fit to be embraced, but wo tolorate this saying, for Yaksha was mad. Malli however retorts, that uttering this facman himself speaks yogane and so , we regect this point [ N. B.-Malli's पालिखनायोगात should be चाखिसमायोग्यत्वात ] Charcha 1. किसषय -पुट is अयभाग tip here किसलयाना पुटाः, 468-1 The epithet fæpuugt means yfzafererea folded twig, by the maxim-' कहितो भागो द्रव्यक्त प्रकाशते। See पुपोद also ante. obj. of मित्वा । 3. सतवीर eto.-स+निन् भाव-सुतिflow. नो चीरनातत-1 ·२४६ मेघदूतम [ SI. 112 तस तिः, (तत-। तया सुरमयः सुप सुपा (हतीयातत वा)। Qual. तुषाराद्रिवाता: Malli says 'तुषरादिनातत्व खिमिदम'| Yaksha, an ardent lover, smells at it were through air the scent of gum of Dovadaru tree, though placed at Ramgiri, 3. दक्षिणेन-प्रकृतादित्वात तृतीया । See Malli. Bhashya however reyeots this Varttika and supports करणवतीया in such cases. 4 किल-सम्भावनायाम पव्ययम। See Malli 5. भबेत-भू+लिक (मभावनायाम)+यात I Nom, पाम । 6 पालिका-पा+बा+कमणि लट पन्त । अनुक्त का is मया Voice-...-सुरभिभि ये वात • ..प्रहत्त...अनेन सपृटम भूयते-सान पहम पाखिहामि । 8. Remark-Here the poot speaks of the 4th means of solate of a विरहिन् । See गुणपताका explained under sloka 89 and see Malli as well. [विराना प्रियामपृष्टवस्तुसंसगों विरहदुःखापनौदने नम]| Thus Ramayana also says 'बाहि वात, पतः काना तो स् पृष्टा मामपि स्पर्श' । 142. Yaksha now helpless. संक्षिप्येत क्षण व कथं दीर्घयामा त्रियामा सर्वावस्खाम्वहरपि कथं मन्दमन्दातपं स्यात् । इत्यचेतश्चटुलनयने दुर्लभप्रार्थनं मे गाढ़ोष्माभिः तमशरण त्वहियोग यथाभिः ॥ ११२ ॥ Prose.-दौ, यामा विधामा क क्षणाव संचिपात, सर्वावस्थास पारपि कई मन्दमन्दात स्वात.-'इत्यमे चत: हे चटुलनयने दुलभप्राय (सत.) गादोभामिः त्वरिबीगव्यथमिः पावर छतमा (or-दुख भप्राथ'न घेत. गढीचामि: c) ·SI. 112] मेघदूतम् Beng.-দীর্ঘ প্রহরযুক্ত রাত্রি কেমনে মুহূর্তে ন্যায় সংক্ষেপ করা যায়; সকল অবস্থায়ই বিসইবা কি করিয়া মলতপযুক্ত হইতে পারে এই ভাবিয়া আমার চিত্ত যে চঞ্চলনয়নে, অপূর্ণমনােরথ হইয়া গাচতাপে নিঃসহায় হইয়াছে। Eng. -How the night with prolonged praharas can be reduoed to a moment, how can the day be of mild heat under all circumstances-thus ( with this thought ). my mind with its desires unfulfilled has been, o Rostless-eyed one, made helpless with intensely hot pangs of your separation, San]-सचिपातेति । दौर्षा यामा प्रहरा यस्था सा दौर्षयामा विरह. बेदनाया तथा प्रतोयमामा रतायं., 'विधामा राविः [ "चाद्यन्नयोरयामयी. दिन- व्यवहारात, वियामा' इति चौरखामौ] 'पण व कथं कैम प्रकारे 'सचिन' अधूक्रियेत, पहरांप सर्वावस्याम' सर्व कालषु इतार्थ. 'मन्दमन्दः' मन्दप्रकार: [ 'प्रचार गुणव वनस" इति हितिः। 'कर्मधारयवदुत्तरघु-"हिमधारय बजावान, सुपा लुक ] 'मन्दमन्दातपम् अत्यल्पसन्ताप' 'कथ' स्यात। ईचटुख- नयने पञ्चलाधि 'त्यम् अनन प्रकारेण दुर्लभप्रार्थनम, पप्राप्यमनोरथम' मनः त: माढोभाभिः पतितोवामिः तापयोगव्यथाभि. पशरणम् 'मनाथ कृतम । Charcha 1, संक्षिपात-सम+चिप( दिवादि)+NE (विधो)+ईत कमपि। Nom. मया। The reading a'fqwa is not good, for it does not correspond with fas, form in eid and it does not express probability, As disoussed before (in SI, 93 ) the reading 10 better than क्षणमिव । 2, दौर्षयामा-याम is प्रहर। दौर्धाः यामा: अस्या. ( Or-पखाम), बहु-1 Qual,-वियामा। As made naseem long, while संयोग ।

·३४८ मेघदूतम् 81' 113] makes रावि short, op "अविदितगतयामा बियामा &0"-Uttar and Sak also For वियामा-night-see चौरखामौ quoted by Mali. ' 8. सर्वावस्खास-बर्षि मो। सारोबारियो says-"ग्रीपमध्याकादिषु दया। 4. मन्द &c -मन्दप्रकार इति मन्दमन्द । प्रकार द्विवचनम् इत्यादि-See Malli and also under मन्द मन्द नुदति पवनः &o-ante. मन्दमन्दः भावपः पस्य बहु-तत् । Qual.पहा ( 1st case sing of चहन्-'day) 5. दुखभप्रार्थनम-प्र+पर्थ +णिच युध भावे प्रार्थना desire. दुखमा प्रार्थना पस्य, बहु- सत्। चेत । Kalidasa elsewhere says- “इदमसुलभवस्तुप्रार्थनादुनिवार प्रथममपि मनो में पञ्चवाण. क्षिति 6 गाडो&c- समन् heat. गाटः उमा पासाम. वा-ताभिः । Qual factura i Pange of separation eat our vitals. Here गाढोषमभिः is also correct, for डाप (पा) in tem of the aनीति compound ending in मम् and षन् 1s optional by "डाबुमाभ्यामन्य. वरस्याम् : 7 तप्रियोग &c - तब वियोग , तित तस्य व्यथाः। ताभिः। अनुत करिश्या। 8. Voice-दीर्घयामा क्षणम् इव सक्षिपेयम (or-~मविष्य धम) चहा मन्दासपेन भ्येत ढोमाः व्यथा घेतः पशर सातवत्यः । 9. Remark-Hereli. epithet घटुलानबने and गुणपति before, suggest his ardent admiration for her external& internal beauty and that he passes the night somehow, remembering her beautiful flashing eyes only. I13 Time-good or bad-changes. नन्वात्मानं बहु विगणयवात्मनैवावलखे तत्कल्याणि त्वमपि नितरां मा गमः कातरत्वम्।

·[SI. 113 मेघदूतम् कस्यात्वन्तं सुखमुपनतं दुःखमेकान्ततो वा नौचर्गछतरपार च दशा चक्रनेमिक्रमेण ॥ ११३ ॥ Prose.-मनु बहुविगणयन् पात्मना एव (बहम.) पामान पबलम्बे, नत, (मान) हे कलपाणि, त्वमपि निसरा कातरत्वमा गम. । कस्य चत्यन्त सुख- सुपनत (भवति ). एकान्सती दुखंबा (कस्य भवति), दशा निमिक्रमेण नीचः उपरिचयति। Beng.-আমি বহু বিচার করিয়া নিজেই নিজেকে ধারণ করিতেছি। সেইহেতু হে কল্যাণি, তুমি নিতান্ত কাতরভাব প্রাপ্ত হইও না,কাহারই বা মুখ এবং দুঃখ নিয়ত উপস্থিত হয় , দশা চক্ৰধারাব যায় কখনও উপরে কখনো নীচে উঠিয়া থাকে। Eng.-Thinking much indeed, I myself sustain myself ; 80, O good one, you too must not take to too much sorrow. Whose indeed sorrow or happiness, come ceason lessly; course of life now rises and now falls like the course of rims of wheels. Expl.-Man neither suffers misery,nor enjoys happiness for good. These visit all of us in turns. San].-- मदीयदुईभाषणात मेतस्थमिति-मन्विति ॥ ननु' इमामबए ["प्रश्नावधारणानुनयामवर मनुइवामरः ] । 'मनु' प्रिये 'बहु विगणयन् मापाची सतामेवं करिणामि सावतंयन् 'पात्मानम पाममेव खेनव [ प्रकलादिमाः उप- संखानम् इति तोया ] 'वस धारयानि यथा कधित, जीवानि स्वार्थ: । 'तर मात, कारणात कापि, सभी त्वत सौभाग्य नव जीवामि इति भावः [शादिभाष' इति डोष त्वमपि मितत्' पपन्न 'कासरत्व' मायमः मारवामान्योग' प्रवासमाययः। बाकस खिलोः, भाग्योः डिभि इसेवन विमिमि बतायात, बखेति-कास जनसा पान निषा शुखम

·मेघदूतम्
L.SI.113
उपनत प्राम 'एकान्ततो नियमन'दुख वा उपनत, किन्तु 'दया' अवस्था 'चक्रस
रपारम्य 'नमिः' तदन्नः ['चक्र' रथातसयान्त नेमि. स्त्रो स्थात् प्रधिः पुमान्'
पति पमरः ] 'तस्या क्रमेण परिपाच्या [ 'कमः शक परिपाटयाम्' इति विश्व.]
नौच:' पथ 'उपरि च गछति पुनरावत। एवं जन्ती, मखदु.खे पर्यावनत
इत्यर्थः ।
Charcha
M
1. मनु-Malli says it implies 'पामन्वण' here But we
like to take it as 'अवधारणे'।
For पामन्त्रण to darling is said
by 'कल्याणि'। The reading इति here is decidedly betters
for it keeps sequence with the previous slokas.
2. पाममा &c.-पान्मना has प्रसत्यादिलात तृतीया । He himself
supported his life. In times of distress and always indeed
ones. guard himself by his own self alone,cp पात्मनवात्मानं
प्रशसेस'- Makabharata ,'उद्धरेदात्मनामानन्'-Gita
3. अवलम्ब-प+ सव+जट ए INom पहम ।
4. कल्याणि-The epithet suggests that he will not die,
but shall units with her in time, For she is 1997
See also Mali.
5. गम-गम+लुकस| Nom त्वम | विध्यर्षे लुङ, by 'माणि
लुछ। Then घडागम is prohibited by 'न माड योगे ।
6. कातरत्वम-कातराया भावति कातग+बन्नकातरत्वम । तत।
Obj of गमः । Here बहाव comes by the Varttika.' स्वतलोख
7. अत्यन्तम-Here the reading एकान्तम, commends itself,
for we have vart later. (In varaat we have udlart aft: ;
अनवा-दिखान, श्या)।

·SI. II4] मेघदूतम् २५१ 8. चक्र etc.-For gram, see Malli. प्राण्यादित्वात श्या। 9. Romark-For a simlar sentiment compare 'चावत परि-वत्त मुखानि च दु.खानि च' -Manu. 'चकारपनिरिक गति भाग्यपति:'-Bhasa etc 10 Voice-विगणयता मया पात्मा अवलम्बाने।" त्वया गामि-दमया गम्यते। एकान्त नमुखेन उपनतेन भूयन-दुःखेन वा भूयने-। 114. His resolve wben the period 18 over, शापान्तो मे भुजगशयनादुस्थित शापाणौ शेषान्मासान् गमय चतुरो लोचने मौलयित्वा । पश्चादावां विरहगणितं तं नमात्माभिलाषं निर्व क्ष्याव: परिणतथरइद्रिकासु क्षपासु ॥ १४ ॥ Prosc.-माज पाण (विपी) भुजगशयनात् उत्यिने (सति) मे शापान: (भविषाति)। पतः शेषान् चतुरो मासान् लोचने मौयित्वा गमय । बोत परिणतशरचन्द्रिकासु क्षपास पावा विरहगणित तनपात्माभिमायं नित्याव. । Beng.বিষ্ণু কার্তিকমাসে ভুগশঙ্কন হইতে উখিত হইলে আমায় শাপের অবসান হইবে। (এখন আষাঢ় মাস) সুতরাং বাকি চার মাস তুমি চোখ মুদিয়া (বিষ্ণুচিন্তায়) কাটাও। পরে (মিলিত হইয়া) শরতে চন্দ্রিকাযুক্ত রাত্রিতে বিরহকালে কল্পিত সেই সেই ভাগ করিব। Eng.-My curse will terminate when Vishnu will rise from his sleep on the serpent-bed (in the mouth of Kartick ), so pass the remaining four months with your eyes closed. Then when we meet, we will enjoy all those desires thought upop during separation, in nights having full-rayed autumual moon-shine. Expl-yaksba was ontrusting the cloud with his message in Ashada month (see ante el 2 ) hence practically four months remained for the end of the curse.

·३५२ मेघदूतम् [S1 114 Sanj.-1च निरवधिवमेतत, दुःखमिव्याक, शापान रति। पासौ शा" यस्य स तस्मिन् मापाणी [सामौविशेषणे त्यादिना बहब्रीहिः। 'महरायः पर निठासमन्यौ भवतः' इति वमन्यात पाणिशब्दस्योत्तरीनपात: (१ शब्दस्य परनिपात:)] मुनग' शेष एव 'मयनं तस्मात उत्यिते सति मे शापान्त:' शापावसानम् । 'शेषान अपशिष्टान् 'चतुरो मासान मेवदर्शनप्रभृति हरिवोधनदिनानिमित्यर्थ । [ ददिवसा- विक्यं त्ववन विवचितम् इत्य कम 1] 1 'लीचने मौलयित्वा' निमौल्य 'गमय ध्ययब पतिवाहय रतार्थः । पश्चात पनन्तरं, तब बञ्च 'भावाम्' [ 'तादादोनि संव: मिताम्' बताकर्शष । 'तादादौना मिथो इन्हे यत पर तत शिषा' पति पथदशेष. ] 'विरहे गणितम्' एवं करिषामि इति मनसि पावनि तर [ बौप साया बिक्ति: ] 'पात्मनो:' पाक्योः 'पभिलाष' मनोरथ परिणताः गरचन्द्रिका यामा' तासु 'क्षण राविषु निवेक्ष्याव: भोत्यावह [विशते लुट । 'निवेशो भतिभोगयो' इतामर:] । [अब कषित 'नमोनभस्योरेव वार्षिकत्वात, कसमाषाढादिचतुष्टयस्य वार्षिकत्वमुताम् इति चोदयित्वा ऋतुबयपक्षाश्रयणात, बिइति पर्यहारि, तत सर्व सङ्गतम्। यस नाधनोत, 'कघमाषाढादि चतुष्टयात, परं शरतकाल रति' सवापि पाकात्तिकसमाप ते घरवकालानुबनी : परिणतमचन्द्रिकास तान न तु सदव शरव प्रादुर्भाव उनप्रताविरोध 42] ॥ ११ ॥ Notes on Malli I. For this solation, see notes on Malli under soloka 2 ante.2. Here some urging tbat, Sravana and Bhadra completing a course, how the four months Asada etc--can be taken to make a course ; some replied that all this is possible if we take three seasons to complete a year, then 4 months will complete & course-but all this is not to the point here, Natha says that how can autump come after the months beginning with Ashada, the rejoinder is that autumn laats till .

·BI. 114] मेघदूतम् the very end of Kartic so by 'परिणतशरचन्द्रिका' (hag end of antumn is meant) and not its advent only. Thus there is nothing inconsistent in our poet's saying Charcha 1 भुजग etc -यौ + लाट अधिकरणे शयन bed भुजग एव शयनम् । कर्मधा-। तस्मात् । अपादाने ५मो bv " वमपायेऽपादानम् ' Krishna rises from his bod of serpent (शेष) on उत्थान एकादशी day in the month ( middle or go ) of Kartio, cp Wirant 15 919, संपिणं हरि । निदो ताजति कानि क्या तयो म पूजयेद्धरिम्"-Puran 2 गाoto- शाम् Is bow तत पाणी पम्य, बहु- A name of Vishnu ( Krishna), सस्थिन्। भावे मौ । Here the मग्यन्त word पाणि is placed last by the vartika "प्रहरणार्थ भ्य पर निधासतम्यौ भवतः"। 3. मासानन्यान्-Both मासानन्यानand #पान मामान are equally goed. For a similar sentiment, ep "काम्न कपि वासराण गमय मौलविवाहयो"। 4. पिरह etc-Here गणित meang कस्सित (thought upon) Now seo Malli. fatef474 is also read by some, meaning विण गुपित (पतिम् । We prefer the latter reading, for a vidity of enjoyment increases during separation, co- वसुन्ध पचितरसा: otc"-sl. 116-Infra (Qual. तवम् which has बीमाया विवंचन, also cp, "सनम.बिति"&c.-Ante S1. T06. 5. निवै स्था:-निर + विश+ट स्या.. | Nom. पावाम। "निर+विश means to enjoy here (op-"मिावत' नगेन्द्रम्" &c-ante. and "हार निर्षितीय बा"-Kumar i.), note the rule "अधि: has no scope in this case for bere we have fute and mote M-93 ·३५४ मेघदूतम् S1116.] 6 परिणत &,-शरद चन्द्रिका इतन्- परियता घरचन्द्रिकाः The epithet suggests the प्रासाम, बहु- सामु। Qual. पपासु । ond of autunin See Mulli 7 Voice-शापान्तेन भविषात-शेषा चत्वार मासा गम्यन्ताम् त्वया वरहगगि स. म अभिलाष निबेचाते ।। 114. Ho further message . 'Prose भूयश्चाह बमपि शयन कण्ठलग्ना पुराम निद्रां गत्वा किमपि रुटती सम्वर' विप्रवुद्धा । सान्तहसिं कथित्मसक्कत् पृच्छतश्च त्वया मे दृष्टःस्वप्रे कितव ग्मयन् कामपि त्वौं मयेति ॥ ॥११४॥ -~म भूयश पाह-पुरा शयने मे कगहलगा अपि त्वम निद्रा गत्वा सखर किमपिक्दती विप्रयता । असकत पृष्कृत' मे ( सम्बन्ध ) त्वया सान्तहास कथितम- कितव, मया स्वप्ने त्वं कामपि रमयन् दृष्ट इति । Beng -তােমার কওঁ। আরে বলিলপূৰ্বে তুমি আমার কলিগ হইয়া নিদ্রা যাইও আবার উচ্চৈঃস্বরে ক্রন্দন করিয়া জাগিয়াছ। আমি বার বার জিজ্ঞাসা করিলে পর, অন্তরে হাসিয়া বলিয়াছ-হে ধুর্ত আমি স্বপ্নে দেখিলাম তুনি অন্য স্ত্রীর সহিত রমণ করিতেছ। Eng -He further adds-formerly claspc to my neck on the bed, you fell asleep and awoke crying aloud something. Repeatedly asked by me you replied with internal laugh- Knave, I saw in the vision that you wore enjoying some other lady. Sanj-सम्प्रति त्वस्या मेघपचकत्वनिरासाय पतिगृढमभित्रामम् सपदिति- an - ·ISI. 115 मेघदूतम् भूय इति ॥ है अवलं 'भूय.' पुनरपि 'पाह' वार्ता मन्म खेम इति शेषः । मेघवच मेतत् । किमितात पाह-पुरा पुराशब्द चिरातोते [ स्यात, प्रबन्ध चिरातौने निकटागामामिके परा' इत्यमर ] शयने मेकण्ड लयापि त्व' गले वडा कथमपि गमन न सम्भवेत इति भाव । निदा गत्वा किमपि कैन वा निमित्त न इत्य 'सम्बर सशब्द रुदती' मतो विप्रबुद्धा' पामोरिति शेषः। 'असीन' बहुश, 'पृच्छत: रोदन हे तुमिनि शेष. 'म' भम, 'कितव, त्वं कापि रमयन व न दृष्ट- इति मया सान्नहोस यथा कथितञ्च --इति लभर्ना भुयशाह इति योजना ॥ Charcha 1 Remark-This sloka statos sone secret uken wbereby sho will recognise that the cluud is really hou husband's messenger. SPB Malli. मधवश्वावनिरासाय &t 2 anfa—The reading wala is better liere For Yfqa uomeaning here - ZAR 18 also seen 3. विप्रबुडा-वि++बुध + कर्तरि स्वि याम | Nom, त्वम । 4 पच्छत -प्रच्छ+ लठ स्थान -पृच्छत asking तस्य । (Qual में। रमयन्-रम+fणच + शर लट. स्थान मयंन् causing to enjoy i e. pursuading to Pred to त्वम् । C farafa-9f9 lends indefinite character to किम् । Obj of रुदती। Cp-"काप्यभिठ्या तयोरामौत जती' शुद्धवषयो."-- Raghu. Malli also takes it as an अव्यय meaning के न निमिनेन । But we prefer the former viow, for कद 15 सकर्मक । 7. Voice -त्वम् उच्चसे । करण्यया कदत्या त्वयाविमबुद्धम्... यह रमबन्ना हटवतो तित्व कथितवती- -- ·३५६ मेघदूतम् 81 1161 116 She should thus take heart एतस्मान्मां कुशलिनमभिज्ञानदानादित्वा मा कोलोनादसितनयने मय्य विश्वामिनो भूः । स्रहामाहुः किमपि विरहे ध्वमिनत त्वभोगा- दिष्ट वस्तन्यू पचित रसा: प्रेमराशोभवन्ति ॥ ११६ ॥ Pthe -ह अमितनयम (सुन्दरि ), एतम्मात अभिज्ञानदानात मा कालिन विदि कोलीनात ( अपवादात हतो ) मयि अविशासिनो मा भू.। ( जनाः ) नेहान विरई किमपि ( कुतोऽपि तोः) वसिन पाह। नेत अभागात इष्ट वातनि उपचितरसा. प्रमराधीभवन्ति । B; ng - কৃষ্ণনয়নে (সুন্দরি, এই অভিজ্ঞান দেওয়াতে আমা»ে কুশলী বলিয়া জানিবে এবং লােকের নানা অপবাদ হেতু আমার প্রতি অবিশ্বাসিনী হইও না। লােকে কোন कांद्रन মেক বিহুকালে বিনাশী বলে , কিন্তু এই স্নেহ ভােগাভাবহেতু অষ্টবস্তুতে সমধিক সান্বিত হইয়া প্রেমবাশিরূপে পরিণত । Expl - black-eyed one, knowing me well from this referonce to cokozi, be not unfavourably disposed to me through false rumours ( about my fidelity ), people say that affections somehow disperse throrth separation , but on the other hand, these become accumulated with their flow increased on the desired object from non-enjoy ment. Expl -As remarked before it is natural that the desire of enjoyment intensifies more and more during separation.

·मच दौध'. तत ISI. 116 मेघदूतम. ३५० Sanj-एतस्यादिति। एतस्मा पूर्वोतात, अभिज्ञायते पन पति चभिज्ञान' लक्षा तसा 'दानात ' प्रापनात 'मां कुशलिन' जावा, है 'असित- नयन , कुले भवात 'कालौनात (.) लोक प्रवादात, एतावता कालेन पगमः नोचेत पागच्छतौति जनवादात हतार्थ । 'मयि विषय, अधिश वासिनो, मरणशङ्गिनी 'मा भु न भव। (भवते तुंड। "न माडयोगे" त्यडागमनिषेध ] । कालविप्रकर्षात पूर्वसहनिहात्त. शगया इत्याह से हानिति-किमपि किञ्चित निमित्त न विद्यते इति शप, 'नहान्' प्रोतौ: 'विग्ह सति अनानाविप्रकर्ष सति चमिन ' विमश वगन् 'आह'। ? ) तथा न भवति (? भवन्ति ) साभिप्राय । किन्तु '' म हा अमोगात' विरहभागाभावात हतो: [ प्रसज्यप्रतिषेधेपि नसमास इष्यत | इट वस्तुनि विषये उपचित रम खादो यष ते 'उपचितरमाः मन्त प्रापा (? प्रत्र इषणा: सन्त ) इत्यर्थ - ['ग्मो गन्ध रस वाद नितादौ विषरागयो इति विशव' ] 'प्र मराशीभवन्नि' वियोगासहिष्णुत्वमापदान्त दूत्यर्थ: । हामी वस्था महासभा । तदुतम-आलोकनामिनायो गगनही तत प्रेमा कति- सजागे योगे वियोगतो विप्रनम्भव, ॥-दति । तटव स्फ ठौकस रसाकर 'मा दिना रमेष वञ्चिन्तावभिन्नाषक । रागस्ततमजदूद्धि सात वं हस्तनप्रणयक्रिया । तद्धियोगमह प्रेम तिम्ततमहबर्तनम । डारलतमम कौडाम योग सप्तधा क्रमात ॥ -पति ] ॥ ११६॥ Obarcha 1 अभिज्ञान -For deriv, and Super see Malli नारलाप कर्मणि ५भौ। अभिज्ञानटान प्रापा is the meaning here, 2 कॉलोनान, - कुन्न भव इति कुल+ख= कुलीन, । तस्य भावः इति कुनोन पण - कोलोमम्। तस्मात । तो मौ। Malli's कुन्न भवात - कौलौनात is thus wrong. This gives gaitas i afe cannot come here for the rule is "fula ng Here stata was in the shape of falling in love with some other, so he says afa sfaxifant ·[SI. 116 ३५८ मेघदूतम् मा भू । Malli explains the कौनीन in the shapa of मरण , but this does not suit the context. Thus artigifot says 'तव वियोग विषयान्तरमपि भया न सेव्यते किमत बनितान्तरम् ।' In this explanation the significance of the cpithot afaanga is also kept up, for the woll like other epithoty implies farlimira tion and love for hur.' as Vallı + माभू-भूलङ म । Nom वम् । माइयांग जोड नइ । For grain. see Mallimuanto also किमपि - A compound असय meaning "througin somo Cause" Valluv.. snyy 'Fåtsfat:', Sulionly tortion dispel as in sepatlution, op. out of sight out of minil" b. विरह-कालाधिकरले मो। Or-भाव तो Shya 7. आहा- व नट अन्ति । Non जना ndorstood. So also आह---gl. 111) ind ante वंस+णिनि अद्यादि giver ध्वमिन (See our Sak I wder cifra and Kaumudi Vol VI) 8 अभीगात --न भोग नत्रतत-I Here नत्र expresses प्रमध. ufaha, su it shoulil bo emphasised and thus should not enter into a ममाम । But प्रसज्यप्रतिषेध नअ also enters into समाम। Vitnes, 'अति', अनेकाल' etc in Panini See Mallı also. तस्मात-हे तो ५मौ । 9. प्रेमगशोभवन्ति -प्रेमना गशय हसत -1 अप्रेमगशय प्रेमराशय भवन्ति इति प्रेमराशि चि: +भु+लट अन्ति । Nom खेहाः । Affection intensifies and rounulates and turns into a huge mass of love (प्रेमरा श) when out of enjoyment. Hence संयोग 18 mure buling after taglu i Here 9 HT121 Hafa is not a case of ofana-the rule is '399cafee' where Bhattoji says 'sfat अन्तवायं समासः' । प्रमरा 19 only placed before भवन्ति by the rule'ले प्राग्धातोः' । - ·91117] मेघदूतम् ३५८ 10, Romark-Here the last line is another potent reason why she should not be अविशसिनी ( about his love), Peoplo gay aticcion somehow ding out in soparation , but I think the leal fact 19-10 grow stronger in soparation. Hence again she must not be अविण वागिन' through कोलीन । 117 Delivormg this message rloul 19 to Return back. आखाम्येनं प्रथमविरहोदयशोकां मखी ने शलादाश विनयनवृषोतवातकुटानिवृत्त: । माभिज्ञानप्रहितकुशलेस्तद वचोभिर्ममापि पातकुन्दप्रमवशिथिन्न जीवित धाग्येथाः ॥ ११७ ॥ Prore--पथविरोदयशाका ते मावीम एवम आश वामा विनगनबषोतम्वात कटात जन्नात ( कदामात इतार्थ ) निवत्त (मन् ) त्वं माभिजानप्रहित कुशल तद, -बचोभि प्रात कुन्दप्रसाशाथन ममापि जोवित धार यथा । Beug -প্রথমবিরহহেতু তীব্ৰশােকযুক্তা তােমার সখীকে ( অর্থাৎ আমার প্রিয়াকে) এইভাবে আশ্বস্ত করিয়া ত্রিলোচনের (শিবের) বৃষ কর্তৃক উৎপাটিতশৃঙ্গ কৈলাস হইতে সত্বর ফিরিয়া बामिया, অভিজ্ঞানসহ কুশল সংযোগপূর্ণ প্রিয়ার বাক্য দ্বারা প্রাতঃকালের কুন্দ ফুলের ন্যায় মলিন (বা ক্ষণস্থায়ী। আমার জীবনকে রক্ষা কর। Bog.--Thug solacing your friend (my darling ) who 18 heavy with intense sorrow in her tirst heroavement, you too soon return from the mountain (Kailasa) whosc sunı mit is dug up by Siva's bull: then you save my life frail (1oose) like the morning kunda flower, by messages conveying her welfare along with some token.

·३.० मेघदूतम् [81 117 San] -त्य खकुशल सन्दिश्य तनकुशलसन्देचानयनमिदानी याचने-शा साति । 'प्रथमपिरहेच उदयशोका तीबदुःखां ने सखौम् एवं पूबौकरीत्या पायास्य' प्रबोध्य 'विनयनम्य 'प्रषेण' वषमेण 'उतखाता: पबदारिता 'कूठा' शिखगणि यम्य तस्मात [' कुटोऽम्बो शिखर शाम' इत्यमर ] 'सान केलासात 'पाणु निवत्त मन साभिज्ञान' मनक्षपायथा तथा प्रहित 'प्रेषित 'कुशल येते.'तमा' चत मग्या' 'वचोमि ममापि प्रात:कन्दप्रसव व शिथिल टर्बल' जौषित 'धाग्येथा स्थापय । [ प्रार्थनायां नङ ] ॥ ११७ ॥ Chardha, - M . 1. आश वाम्य-श्रा+श वम + णिच+लाप | Taring ccnoled 'The 10ndin" पावाम्य वम् 14 hot her than आश वाग नाम । 2 407 etc प्रयम. विरह. कर्मधा । उदगतमग्रमस्य उग्र वह। उदय शोक' वह प्रथमविरहग उदयशीका मुपसुपा-1 साम। Oml. मावोमा Phy realing प्रथमविरहाउग्रशीकाम् IS Equally good , दिन धन -कट 14 pak, बोणि नयनानि अन्य इति विनयन वहु- This 13 naine of Sive, अव तुधादित्वान पत्रप्रतिषेध । विनयनमा वष', इतत --- तन उत्तवात' ३तत-1 लादृशः कट असा, वह-1 तस्माता (un शैलाता शैल refore to Kalasa शैलादन्यात 19 got a good reuling, for 574 refers to thg near Cp 'इदमस्त मनिकृष्टम' otc The reliling gaz 19 good Reference to faaga bodes success पभिज्ञान etc. -अभिजानन मह माभिज्ञान बहा माभिज्ञान यथा तथा प्रहित (रितम् ), मपसुपा-- ताश कुश न यष, ५-1 सः। Qual a alfa (which has ir pat ) i It also hints that the idea of अभिज्ञानशकुन्तलम् was in our poot's mind then 5 प्रातः etc -प्रसव is flower कुन्दमा प्रसव इतत- प्रातर्मात: 'कुन्दपसब शाकपार्थिवादित स स्व शिथिलम, अपमानकर्मधा- IQual ·SI 118] मेघदूतम् जीवितम् । Malli takes शिथिल to mean 'दुल weak (pale), but it may be take to mean frail (क्षणस्थाथि), and this improves the significance of धारण । 6 धारयेथा-g+पिच + लिड ईथाम | Nom त्वम। "णिच'त्यात्मने. पदम , for the action will benofit the cloud Cp.अामनचौपकनम्' etc-ante प्रार्थनायाम लिड। This rending iq thus superior to धारयेदम। 7. Voice- निवृत्त न त्वया धार्थ त । 118 Trust on cloud कश्चित मौम्य व्यवमितभिद' वन्धुकतं त्वयामे प्रत्यादेशान बदलु भवतो धीरतां कल्पयामि । नि:शब्दोऽपि प्रदिशमि जल याचितथानकेभ्यः प्रत्य ताहि प्रणयिषु मतामोमितक्रियाव । ११८ ॥ Prose-हे से न्य, इद वन्ध जता त्वया व्यबसित कच्चिन '' प्रन्याशात (प्रताचर प्रापा एव ) भवता धौरा न कल्पयामि , खल (धन) याचिन मनन्व नि.शब्दोऽपिचासभा जल प्रदिशसि । हि (यत ) सत प्रगयिष ( याचकैष । ईमिता किया एव प्रताताम् (प्रतिवचन') भवति । Beng.-কে সাধে, তুমি কি বন্ধুর এই কাজ করিবে? ইহার প্রত্যুত্তর পাইয়া, তােমার ( কাৰ্য্যকরণে) ধীব (প্রবৃত্তি। আমি অনুমান করি না, যেহেতু যষ্ঠিত হইলে তুমি উত্তর না দিয়াও চাতককে জল দাও। এই কারণে বলি- যাচবের বাঞ্ছিত কাৰ্য করাই সাধুদিগের প্রত্যুত্তর বটে। Eng - good opo, do you moan to do this work of mine, your friend ? Really I will.not infer your concentra- ·३६२ मेघदूतम SI. 118] tion ( in domg my mission ) on receipt of your reply, for when roquested you offer water to chata kas even without givin; ny answei whatsover; so it 19, that doing of the wisholfor oluyocts rf suitors 1 indeed the reply of the good Sr. ममा त मनमा प्रार्थनाङ्गोकार' प्रश्नपूब क पृच्छति, कञ्चिदिति-हे 'मौम्य माधो, 'इद मनपाला बन्ध कायाम् [देवदत्तमा गुरुकुलम् इतिवत प्रयोगः) व्यवमिन कमिन करिषामि' -दति निश्चित किम् ? ['कचित कामप्रवेटने' इत्यमर. । अभिप्रायजान ( ) म्पाभिप्रायज्ञापन ) कामप्रबटनम् ] | न चने तृणोम्भावात अनड्रोकार शयनम्नग पाचिन इताह-'प्रनादिशात'करिष्यामिति प्रतिवचनात ["उक्ति आभाषण वाकामाशी वचन वच" इति शब्दाव'] 'भवतः तव 'धोरता मारव न कल्पयामि न ममर्थ व खल' । तहिं कथमजीकारज्ञान तवाह-याचित. मन् निःशब्दोऽपि निगणितोऽपि प्रतिमानानोऽपि इत्यनाव । 'चातकम्य जल' प्रदिशमि' ददामि। युक्त ने एतदित्याह- हि तस्मात सता मतपरुषागा 'प्रयिष याचकेष विषय ईमितानिया एव अपेचितार्य सम्पादनमेव 'तात' प्रतिवचनम् क्रिया केवल मनरम इत्यर्थ । नीचो वदति न कूरुते, न वदति मज्जन' कगेत्येव इति भाव ॥ ११८॥ Charcha 1. कञ्चिन-An अन्यय Implying कामप्रवदन 1 e. disclosuro of one's own wish That 18 Yaksha wishes his task to be carried out by the cloud In place of अभिप्राय we propose IfH919 in Malli to make the meaning more explicit 2 व्यवमिनम-विव+सो + क कर्मपि व्यवसितम् undertaken here Nom त्वया । 3. मे वध, लत्यम्-उक्त कर्म of व्यवसितम् । = is related to वध , ·| SI. 118 मेघदूतम N but बन्ध 19 compounded with वत्या This 19 in irregularity, Malli support it by saying "देवदत्तस्य गमकुन्नम् इतिवत प्रयोग ''[ 4 पन्यादेशात-Malli ughtly renders प्रत्याश as प्रतिवचन horsi तम्मात । हेता ५मी। 01-लाप लागि कर्मगि ५मौ। प्रत्यादेशात प्रन्यादेश प्राण Malli's senso is -I do not for your frivity (gilonco) of doing work froin vour toplv, for evon without roply you do for otheta (चात निशब्द अपि जल दिशाम।। Malli reuly take धौरता to mein givity through silono, ir not 'gravity' merely qoine upport. For his नच तणोम्भावान अनहोकार शड' and 'धोरना गम्भीर त्वम' Supert. this goren in the sense of yujala dues root, wall suit heic relé a svis nol stull then present (known', - od 440 boing absent yát will bo ungriminatural 4#requires the cause to be pre-ont, then got yould havo been used. Henco qajën meaning ufareia & at 19 (1100) indeca, propose to tako her 914 to प्रताग्वधातुम। The reading Hanez # (for a 18 mleculedly bettor here Silence means acceptances) your qilonce cannot imply wantena -- this will thus he the sense here 5 प्रयिष - प्रणय 18 याच जा also. म पम्ति एषाम् इति प्रणयिन' (मत्वर्थे इनि)। तेषु विषयाधिकरणे बनी। 6 gifgard etc ईपमितः पर्थ:. कर्मधा- । तम्य क्रिया (करणम् ), रतत -- Same case with पता कम । “विधयोद्दोग्ययो. जिङग -वचनेष म तन्त्रता' इति प्रतावासदश्य भिनलिकत्वम । 7. हि-हि here implies हेतु। See Malli. एवं imlies धारण so don't take fs too as qyto here! SO WO Innan -पर्थ object ·मेघदूतम् 81 119] Voice-व व्यवपितवान....धौरता मया कल्पाते याधितेन नि:शब्देन जल दिश्यते क्रिश्या प्रतान भयते। 2. Remark -The last line says-doing 19 oplying with the good, cloud was goor! ( being spa and being his 499), honco cloud's doing will be replying. Thuy too clond's silence (and consequent gravity or inclination ) incans acceptance and it neely no reply, Therefore on the strength of the last line too wo support Mulli's rendering, if qanéma, at all be the reading 119 Yaksha Low dissolves the cloud with benodiction, एतत् त्वा प्रियमनुचितप्रार्थनातिनो मे सौहार्दाहा विधुर इति वा मय्यनुकोशबुद्धया । इष्ठान् देशान् जन्नट विचर प्राषा मम्भ तश्री- भूदेव क्षगामपि च ते विद्य ता विप्रयोगः ॥ ११८ ॥ इति श्रीमहाकविकालिटामकत मेघदूत' समाप्तम् । Prose-जलद, सोहार्दात बा, (मह) विधुर ति था, मयि चनुक्रोश व्या वापात्मन पनुचितप्राथं नावनिनमे प्रिय एतत (कार्य) कवा, प्राजषा समानश्री सन् ) त्व इष्टान् देवान् विचर। क्षणामपि ते विदाता एव विप्रयोग मा च भूत । Beng:-: बनम, वन ए बाथवा बाधि वित्थर गिना, অথবা আমার প্রতি করুণাহেতু, এবং আমার মনােনুরূপ । কিন্তু) প্রকৃতপক্ষে অনুচিত প্রার্থনাকারী আমার প্রিয়কার্য করিয়া, বর্ষগমে শােভান্বিত হইয়া 'তুমি ইষ্ট দেশে দেশে বিচরণ কর। ক্ষণকালের জন্য ও যেন তােমাতে ও এই তোমার প্রিয়া বিদ্যুতে বিগে না ঘটে।

·81 119 ] मेघदूतम् . Eng.–O cloud either out of friendship, or as I am iu peril in the sbape of separation, or out of pitiful foeling for me, do this desired work of mino, though my roquost 19 unbecoming to you, and then being of enhanced beauty owing to the advent of ray season, juu roku about freely an'i theru iniy not be your soparation from your spoiso lightning even for a moment Sin] - सम्प्रति खापराधममाधानपूर्वक सकायासाव । करण ? अवश्य- करणोय.व) प्राथ यमन मेघ विमृति--एतात ॥ है 'नलद , सौात, हद भावात वा [ 'हग मन्वन्त पूर्वपदमा च' इतात्तरपदावधि ] विधु' वियुक्त इति हनी [पिधुरम्त प्रविन पे' इत्यमर ] 'माय अनुकाशबुया वा' करुणा बुधा वा, 'आत्मन'लव' नुचितम अननुरूग या प्रार्थना प्रिया प्रति मन्देश में हर रत्यव'. गा, तब बतन निवपरसा में मम 'एतत सन्द शहर पर पप्रिय कावा सम्पाद्य 'प्रावषा' बर्षा. 'मम्भ नश्रो: उपचितयोम. मन्दष्टान्' खाभिनषतान् देशान् विचर यथेष्ट देशष विचर पार्थ 'दशक लावगन्तव्या. कम स जाहाक गाम इति वचनात मकर्म कत्वम] 'एष महत 'चामपि' स्वल्पकालमपि ने तब विदाता' कलवा इति शेष । 'विपयोग विरहो 'मां भूत मास्त ["माङि लुड" ताििष लुड.] [ अन्त काव्यमा नितालात कुर्यादाशिषमुत्तमाम् । 'सर्व व व्यापाती (१ व्याप्तये) विद्वान् नायके कानुपिणीम् ॥-ति सारखतास्नहारे दर्शनात कायान्त नायक- च्छानुरूपोऽयम् पाशादि प्रयुक्त इतानुसन्धे यम] ॥ १९८॥ इति श्रीमहामहोपाधाय कोलाचलमविनाशस्रिविरचिताया मेघसन्देश- गाखाया सौवनासत्तरमेघ समान । Notos on Malli. 1. NB.-(a) Here the reading of Malli is unsound पवळकरपम should be करणौयत्व (then म of यम् elides by ·३६६ मेघदूतम् 81 1191 "लुम्पे दवश्यम. कृता । Or-We say अवश्य करणत्वा , (b) च्यापात: shoull botter be वार्य । news - Coarcha I पधित c -अनुचिता प्रार्थना, कर्मधा-1 तब बनते य सः इति अनुचितप्रार्थना + en+णिनि कर्तरि साधुकारिणि = अनचितप्रार्थनावः । तस्य । Qual. Ħi Yaksha requostel the cloud to deliver his inessegeto hry beloved and to come back with his darlings Thus it is a burden, also ofafanfaat to the cloud, honce in a sensu-this प्रार्थना was अनुचित to the cloud. The 10a ling अनचितप्रार्थनावमन, does not conmend itsell, Again the reading प्रियमाचत प्रार्थन चेतस' is also good ludeol सौहार्दान-सुशोभन हत्यमस्यदति सुहत froud "महतहदो मिवामियो ' इति निशातगत साथ । तस्य भाव इति सुहम+चा सौहार्दम Iriendship तस्मात । हेतो मो। Better vav हत independent word meaning mind "@1 हन्मानमम मनः" इतामर । मुमष्ट, हदम्य इलिमहदा तम्य भाव' इति सौहार्टम । Remem. ber सहदयम्य भाव should also give सौहृदम I All this has been woll disenssed in our Sakuntala under "Addendum''. 3. अनुक्रोश etc - अनुकोश pity. तस्य बुद्धि तित-1 तया । तो . 18 an श्या। 4. विधुर -Sev iबरहविधुर ante , or विगता धुरम्य इति विधुरम, misery, बहु --, Here विधुर becomes विधुर by the rule "ऋ कपूरवधू पथामान" । विदुरमस्ति पस्य इति विधर. (प्रशंपादि पच)। Qual अहम । विधुर -वियुता । 8. वियोगरूपानपदयुक्त: Malli says विधुर वियुक्त | We have recourse to this derivation, to make it mean विपदयुत and because विध रम (neuter) means danger. see Malli; also comp-विधर प्रतापाये स्वात कविषयोरपि।

·[81 119 मेघदूतम् in 5 विचर-वि+च+लोट हि। Nom त्वम। वि+चर in this Sense in अकर्मक, 'समविचरन्तमन्तिके -Naushadha. But it here becomes सकर्मक, for देश 19 Ita कम-sec'दे गन्तव्या:- quoted by Malli Alho cp-'अधिज्यधन्वा कि र दाबम्-Raghu II 6 सम्भ,नश्री:-मम्भ मा श्री (शोभा ) यम्य, वह । कपो कम्पिकत्वम अब बहुबोहो 7 भून-भू+लुडद-आशिषि लुड । 'न माङ, बोगे' इति अडा. गमनिषेध' । See also Malll आगामिति 'अत्यन्तसयौने द्वितीया । Voice-मम्भ तश्रिया इष्टाः देशा विचय न्ताम् विप्रयोगेन ममात्रि । १ Remark-Cloul was 99,90t through glazhence the qfar (of not suffering separation) from fazja at this stago is befitting indoeil (soe Mal), and thi4 y js Yaskha's internal desire So in fact here ends the poem with the henerliction, Sone on the grouni that the poem shoull en 1 unon suggests here two other Slokas (o g.-"तन मन्द थम जलधरबरो दिव्यवाचाचचचे प्राणास्तस्या जनहिसरतो रचित यवध्वा' । प्रापोदन्त प्रददितमना मापि तस्थौ खभत केषान म्याटवितथफना प्राथं माभ्य बनेष and' श्रुत्वा वाना जलटकथिता तो धनेोऽपि सद्यः पापस्यान्त मदयहृदय म विधायास्त कोपरासयोग्यतौं विग्निसाचीदम्पतीहष्टचितो भोगामिष्टानभिमतसम्बम भोजयामाम शश वत ॥) But the terrmination 19 well nigh ended , and the verse, भापान्ती में भुजगशयनात्' etc 8'1ggests their minion in neur future, 80 in fact, Yaksha. was hopeful of a speely union and even did not wish cloud's temporary Jisunion with fazia i Further if these verses are added then the imaginative character of tho poom vanishes Hence there are perhaps spurious (N, B. - We have all along given those vorges Whiol we think as authentic). 10. Motre- The metre everywhere is मन्दाकाली, मन्दाक्रान्सा कातिरसनग मो भनी ती गुरुवेत." )-, the scheme being :- ।

·. घदूतम BI. 1191 त न क शिका | न्ना विरइगु रु | णा खा धि | का र प्र । मनः | [ For मकारादिलक्षणsee notes on Metre at the end of our Kurut canto I ] 10. NB (a) - As roumarke hefore it is a '17-cp -'खण्डकाव्यम् भवेतकाव्यर्थ कर्दशानुसारि च- यथा मेघदूतादि-Sahityadar pauna , How, propose to real अत्र कायेनगनगगर्थवादवर्णनासहायान 96141-19an'ın Sanjivani of malli under st I (see sl 1 ante) (b) Sanskrit poems and dramas ano nover thagic. They as it rulu contain or end in benedictions ( as the heaa19 ) or both ( as hero, andl in Sankuntala, and in plays lika Uttaracharita &:) Thus Wilson says-The Hindu nuvor offer a calamitious conclusion.' And our poet as Sand before observes it चर्चामिलण डभाषायां कालिदासविकाशिनीम् । वालानामववोधाय व्याधात्कुमुटरञ्जनः । यदनुक्त दुरुता वा मतिमोहसमुद्भवम् । सन्तः सन्ततकारुण्यास्तत संवमर्ष यन्तु मे ॥ or uulon Correction P 31 lune 23 for "incongruous bappening' read "incongruous and undesirable happening' P. 58, line 27 for 'शु+लटहि' read 'शु+बोटहि" P. 102. line ll for "oby सिञ्चन्' read" "oby. of सिन्" P. 67. 8116-third line of this sloka resa 'सबः गौरीन कषणतर। उस कप (tron कब ) suits better tharsa [trom am] ·APPENDIX मेघदूत आत्मदूत्यम् [ श्रीकुमुदरञ्जन रायः] मेघदूतं कवेः कालिदासस्य अभिनवचिन्ताविलमित कल्पना- विजृम्भितञ्च इति पगिडता मन्यन्त। तथा च मल्लिनाथ'--'भोतां प्रति हनूमत्मन्देश'मनमि निधाय मेघमन्दश कवि: प्रतवान् इत्याह । मेघदूतप्यम्ति 'इतयाख्याते पवनतनयंमैथिलोवोन्मुखी सा त्वां वीक्ष्य' (नी०१०४)। वस्तुतस्तु मन्मते, तामस- कृत्तिव्यपनयने प्रवृत्तस्य यौवन एव शिवभक्ताम्य तत आदो अगच्छरण्यम् अपरिच्छिवप्रभावईि स्थिरभक्तियोगमलम त्रिभुवनगुरु चण्डोश्वर पिनाकपाणि पतिमाप्तुमिच्छो: मध्य वागर्थ प्रतिपत्तये पार्वतोपरमेखर वन्दमानम्य,अन्न पुन वक्ष- पणाय परिगतशक्तिमात्मभुवं नीललोहितं भजमानस्य कवरन्त- रात्मन: परमात्मान प्रति योगेन प्रपत्रस्य, पंथि विर्गहतस्य दुतस्य उपतप्तसा दूत्य (वैगग्यम), यक्षरुपस्य स्वविवेकसा च स्वात्मानं प्रति अध्यात्मवाणोप्रेरणरूप दूतकार्य दूत्यश्चाक प्रतिफलितम्, यथा थोमदभगवद्गीतायाम् एवं श्रोचण्ड्यामकि यथाक्रमं कुरुपाण्डवयुद्धे देवासुरयुद्धे च पन्तईन् सुस्पष्टमेव। एवश्व कौषीतक्युपनिषदि दृश्यत 'यावद्ध 'वारन्द्र एतमात्मान नविज तावदेनमग अभिवभूवुः।" एषाध्यात्मव्याख्या प्रथमशोकत: समाप्ति यावत, परिस्फुटा। साधास्वाधि- वारात ('पात्मा वापर द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तब्धी निदिध्या- ·) मेघदूतम् सितव्यः' इतवंरूपप्रधानकर्तव्यात ) प्रमत्तः ( विद्युतः) प्रतः कान्ताविरहगुरुगा (इष्टपरब्रह्मविरहगुरुणा) वर्षेभोग्येण { बहुजन्मरूपवर्ष भोग्येण, यतः 'बहूनां जन्मनामन्त ज्ञानवान् मां प्रपद्यते' ) भर्तुः गापेन: जगत कत्त: सृष्टं न कर्मफलेन । अम्तङ्गमितमहिमा (लुगमोग्वः, यतः "अमन्तवो मा त उपनि यन्ति' ) ततः दूरमधः पतितश्च कश्चिद् यक्ष: ( विवेकरूपयक्षः, लक्षणया विवेकवान् मनुष्यः ) जनकतनयास्रानपुण्योदकेषु ग्धचायात्रुषु प्रारमेषु वहिरन्त व माधनोपयोगिषु पुण्यषु आश्रमस्थानेषु ) रामांगरो रामगिरि ( रमन्तं योगिनो यत्र जादृश भगवन्नानि । वसति चक्र (मनो दधे, योगाश्रयेगा मन: स्थापयामास, यतो “मुमुक्षुभिनियमितप्राणादिभिमु ग्यते" -स देवोऽन्त:, । यदेव अन्ती आनन्दरमतर नव विवेकस्य मनमध आत्मनोऽपि उन्मुखोभवनम्, तथा व गोतायां तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकम् । ददामि बुद्धियोग येन मामुपयान्ति ते॥" इति। एवं कविरप्याह 'आषाढस्य पानन्दधारामारस्य पथदिवसे' प्रारम्भममये 'मेघ ददर्श' गमनशीन चित्तनद्या जङ्घ प्रबाहम् अनुदभुव, तमवलम्वं प्रव परमात्मान' प्रति मनमोकर्य स्यात,। इत्थमन्तः मर्वज्यापार बुबुधे, यतो मनो हि जन्मान्तरसंगतिम् भावस्थिराणि जननान्तरमौहदानि च स्माति"। प्रनयैव वृत्त्या रीत्या च अन्तरे ए८ प्रति उन्मुखीभूय स्वानुभुतिहारण वाणीप्रेरणमत्र दूत्यमा 'दुतो जन उद्धारार्थम् एवंविघदूतमात्रयेत् । विरतो ·३ मेघदूतम खरे गाः स्यात् । कविरपि एतत सर्व प्रकटयति तस्व मेघदूते। पादितो योगारुदस्य भावयुक्तस्य रसिकस्य भक्तास्य एवंविधव हरिदृश्यते,यतरच मानवी विद्या गुप्ता वु.लवधूरिव'। हय रूपकमाचितव, मघोनः (भात्मनः) कामरूप प्रकति- पुरुष, विधिकमनुभूतिष जनोऽन्तर जानाति, प्रकटयति च । योगमार्गे उदङ मुखसा खमुत पता पवनपदवी (प्राणायामपद- वोम्) पारूढस्य, योगविभूति गजहंस (ज्ञानसहचर विज्ञान- विशेष प्राप्तस्य कचित् समाधी इष्ट न 'संयोगमेत्य काले काले नेहव्यक्ति पति' । 'वक्रः पन्था यदपि, योगिनोऽन्त: 'पस्थित स्योत्तराशाम्" यदि वा साधनकाले रुडालोक' ईगतिपथै 'चिमद्य म्तमोभिः" तथापि हे योगिन् 'पुण्यां यायास्त्रिभुवन- गुरोर्धाम चण्डीखरस्य"। समाधिसमये अप्यन्यरिमन महाकाल- मासाद्य काले स्थातव्य ते नय नविषयं यावदति भानुः" अन्तज्यों तीरूपी भानुः ) । दृष्ठे सूर्य'पुनरपि वाहयेदवशेष साधने मा च विरती भूः। ततो योगपथै अतः पथि तव प्रसनचेतसि सरितः प्रसव पर्यास व छायात्मापि प्रतिस्भगो सप्स्यते प्रवेशम', अन्तः व्योमगङ्गाजला मुख्यामारी: नियत- वसति स्कन्दमपि भवान् रपयत" एवं चक्रविशेष स्थित्वा "अन्तः शहस्त्वमसि भविता" यद्यपि वहिः वर्णमात्र या कषा:' । एवमन्तर्यामिणि दृष्ट उड़, तपापा: “सह पन्ते स्थिरगण- पदप्राप्तये बद्दधानाः । ततः पुनरप्युदीची दिशमनुमति तिर्य- मायामशीभी योगी,अनन्त प्रनि गच्छन अनन्त यापयन्नपि पनम्ममार्ग न त्यजेत।

·४ मेघदूतम्, उत्तरमे कवेः अलकावर्णनञ्च अन्तःस्थदेशाधिष्टित-नित्य- ज्योत्नचक्रादिवर्णनमनुकरोति । अत्र चक 'प्रायश्चापन वहति भयान मन्मथः षट पदज्यम्', तत्र चक्र देबी च 'तन्वी श्यमा शिखरिदशना सृष्टिराद्य व धातुः, समाधिवशात् "आलोके ते निपतति पुरा' तदा क्षणमिव रात्रि नयेः । अन्तर्देवः “मोऽति कान्तः श्रवणपदवी लोचनाम्यामहश्यः" केवलं च समाधिगम्य, एव। ममाधिविरहितो योगी कचिदेवमपि चिन्तयति (इष्टमुद्दिश्य )- "संक्षिप्येत क्षमिव कथदीर्घयामा वियामा, सर्वावस्थास्वहरपि कथं मन्दमन्दातपस्यात् । इत्य चेतश्चट लनयने दुर्लभपा में माढीमाभिः कृतमशरणं त्वहियोगव्यायाभिः । अन्तरे पुनराखामवाली ममुटेति प्रात्मानमात्मनेवा- वलम्बस्व, त्वमपि नितरां मा गमः कातरत्वम्, कस्वात्यन्त मुखमुपनतं दुःखमेकान्ततो वा नीचेनच्छत्युपरि चदमा चक्रनेमिक्रमेण।" एवं तव अन्तयामी ध्येयो देवः समीपस्थः। हयोगिन, मा त्वं नानो ग्लानो वा भूः,"शेषाम् मासान् गमय चतुरो लोचने मौसयित्वा।" एवं शिवागुम्बामपसे मव। "परिणतशरचन्द्रिका क्षपासु"अष्टलप्सामनन्तकारस्थी "नेहा इष्ट वस्तुन्युपचितरमा प.मराबीभवन्ति । ज्योतिर्मया उमाधः पाप्य राधामाधवर्षमानुभव । “मा. भूदेव जयमपि ते विधुता विप्रयोगः" । इत्येवम् ईशाविठमलविकालिदास ·मेघदूतम् ५ जाते मेघदूते पादितोऽन्तं यावत् अध्यात्मवाणी परिस्फुटा एव । सा च साधन योगारून समधिकभीग्या। नत्यं भवभतो काल्या दासे कालिदासे भवभूतियोग मर्वत्र पश्यामि । एवं वर्णनमपि अन्तर्वर्यानमिव । यद् ब्रह्माण्डे तई हभागडेऽप्यस्ति । तथा च चरकः शरीरस्थाने पञ्चमाध्याय पाह--"पुरुषोऽयं लोकमितः। यावन्तो हि लोक भावविशेषाम्तावन्त: पुरुष, यावन्तः पुरुष तावन्तो लोक"। किबहुना, माधनावस्थावर्थ- नम् अधधात्मवर्णनं च सर्बत्र मेघदूत गूढम, यथा ज्योतिर्म पादितामण्डले हिरण्मयः पुरुषो गूढः । मत्यमेव ग्रन्थालोचनने- दमेव स्पष्ट पम्फुरति- "मत्काव्यनिविष्टसहस्रशतिरष्टादशहीपनिस्वानकोक्तिः अनन्यसाधारणसूरिशष्दो बभूव योनी किन्न कालिदामः।" इति।

·No text on this page.

·अमिमहती कालिदासस्य सरस्वती परमात्मन रघुवंशसा पथमनोको यथा--"बागाविव संपत्तो वागर्थ- पतिपत्तये । जगतः पितरौ वन्दे पार्वतीपरमेखरौ" इति। प्रथमं तावदन उपमानभूतस्य वागर्थ मम्पर्क स्य न केवल नित्य- त्वमपि तु सृष्टिवोजत्व प्रागभूतत्वमत: अभ्यहितत्वं शब्दबद्ध- स्वमपि कविना मौकतमन्यथा उपमान गुगाद्याधिक्यं न स्यात्, उपमायां दोषश्चापद्यत। एवं मन्य कविनात्र वेदम्य -- 'एक वा इदं वि वभूव मर्वम्', “इन्द्रो मायाभि. पुरुरुप देवत", "महई वानामम् रत्वमैकम"-इति मानितम् । इच्छाशक्ति: ("वहु म्यां प्रजायेय तिएबाशानात्मनि लोला- तरङ्ग इब, आकाशे शव्दतरङ्ग इव, अम्वुगशो वाय्याघातेन जलतरङ्ग इव, पुनः पुन:प्रवहन्तोदृढ़त्व घनत्वमापन्ना अव्यक्त- नाद परिणता। मा एव माथाशक्तिः प्रकृतिवो तम एव ( 'तम पासीत् तमसा गूढ़मग्रे', "महामाया हरेश्चैतत् तया ममोहाते जगात", "मम योनिमहद् ब्रह्म तत्र वोजमवाजम्" इत्गदि परमात्मनः अभिन्ना च । अम्मादेव शब्दब्रह्मर पाटव्यक्तनादात् ओझागटिश्च ममुटूभृतः इति मर्वमुपनिषदि स्पष्ठम् । ( मम भोलिउशन अब् गीताया बिनोये पञ्चाध्याये च द्रष्टव्यम)। सृष्टिप्रकरणे हिरण्य गर्भस्य मुखादेव ओङ्कारः प्रथम विनिःस्मृत इति कचनापि ओडारस्य सृष्ठिकत्तु गिभूतत्व सम्पष्ठमेव । एवम उक्तनित्यशब्द य (तत्सहितस्य अर्थ मर) परमाम- सहकारितया मछमिथतिलयकतः ब्रह्मविष्णुमेदेखरर पात प्रागभूतत्वम, अभ्यहिनत्वं व्यापकत्वं गुणांद्याधिक्याच ·मेघदूतम प्रायाति। ततश्च मार्थिकात्र कबेरुपमा वर्थ पतिपादिका च इति ध्वन्यते, न पुन: केवलं टीकाकन्मलिनाथादिभिः कथित शब्दाय योग्त्र नित्यत्वमेवोक्तम् । किञ्च “वागर्याविव जगतः पितरा" इतानन वागार्थ योरिव जगत: पित्रोरभिन्नत्वं दृष्टिकत त्वं मर्वशक्तिमत्त श्च कविना प्रतिपादितम्। एवं वागर्थाभ्यामभिन्नौ तौ ततो जगतः पितरौ काग रसितागे च पति एतदपि गम्यत । तौ पुन: “पावती परमेश्वग"। शिवभकतम कवेः पार्वतोपरमेश्वगै “शक्ति- शकतिमनतो" स्मृष्टिकत्व'गे अभिग्नो परमात्मनः, तच्छतिख- रूपौ च। न केवनं तत्, अपि तु म एव एकः परमात्मा म्वशतिमहिना विधा बिभिदे (तथा च कुमारे "एकेव मूाबिभिदे त्रिधा')। मबमकर्मव-इताप्यत्र ध्वनितं कविना । यतः 'पार्वतोपरमेश्वरी" इतामा व्याख्यानानतर सम्भबति, पार्वतोपच (शिवयं) रमेश्वरच (विष्णुश्च ), तौ। एतौ शक्ति- तमन्ताविवाभिननौ। पुनश्च व्याख्यानान्तर-पार्वती- परम च (ब्रह्मा च ) ईश्वरश्च (विष्णुश्च, हरश्च वा) तौ। एतावपि पूर्ववदभिन्नो। पुराणे विष्णुनाभ्युदभूतसा पूजापते- ब्राण: मृष्ट्याटो मधुकोटभपीड़ितम पार्वतौर पा महामायां योगनिद्रामुहिम परमात्मनः स्तुतिकरणात् ( “परापराणां परमा त्वमेवपरमेखगे” इति ) एषोऽथों विलसति । 'नाभिपर ढाम्बु- रहासनेन, संस्तगीनः प्रथमेन धावा" इत्यत्रापि कविना तत सोसतो अत एवाह सृष्टिकर्तार' परमात्मानं तशक्ति- ·८ मेघदूतम् म्वर पां प्रकृति तथा तम गुणाययपधानमूर्तिवयन वन्द" इतावान कोहदयम् । किमर्थ वन्दनमित्वाह-वामर्थ- प्रतिपत्तये वन्द"। महाकाव्यलेखनाय वागर्थ मम्मदर्य म । तथा वाक च अर्थ व धनादयः तयोः प्रतिपत्चर्यम् प्रामा बन्दे । एवं वाचा(एकाक्षरबोजमन्वर पवाचा."गिरामम्म्येकम क्षाम" इति स्मरणात, तस्यैव नादोपयोगित्वात् शब्दब्रह्मपात : एकायतनत्वात् ), वाचः (पञ्चमी विभवतिः) बाचि वा अर्थ प्रतिपत्तये पुरुषार्थ र पमोक्षपतिपत्तये वन्द - मम्यते । “अथों ऽभिधेय-रे-वस्तु प्रयोजन-नित्तिषु” इनाभि- धानस्मरणात, "धर्माथकाममोक्षषु बैचक्षण्य कलासु च । करोति कोत्तिं प्रीतिञ्च माधुकाव्यनिबन्धनम् ॥” इतवानंका- रिकवचनाच। तत: “अर्थ प्रतिपत्तये वन्द" इताम्य “काव्य- माफल्य-धनकोचि धर्ममोक्ष पामार्थ वन्दे' इतार्थ आयाति । एवमादौ मगणेन वकारोच्चारणेनापि वन्दनक्रियायां कवेः स्थिर- धीरत्वं ध्यानगभौरवश्च व्यज्यो। योगी कविः "सुनमौन इव अदः" बहथं मिष्ट नोकं ध्यायबास्ते। ततय मूक्ष्मदर्शी कबिरिष्ट लोकमिमं प्राप्य विगाहमानो “मोनक्षोमाञ्चलकुव- सयचौतुल्य' रमणीयार्थ विलासमनुभूय, श्रुतिमहतो एषा सरस्वती परमेश्वरकृपयाऽधिमता इति मिजाय मोदमलभत, अन्यादौ च लिलेख। महाकाव्यरचनात योगिन इष्टार्थ- पाप्तिप्रार्थनमपि, “ममापि च क्षपयतु नीललोहितः पुनर्भव परिगतशक्तिरातमभू" स्ताव यथा ।

·मेघदूतम्
एवं वन्दनं तथा धानं "जगत: पित्रोः" नत यस
कस्यापि। “जमति महाकाव्यलेखनन यशसा जानेन प्रथितः
स्याम, दहेव जीवन्मुक्त: स्याम् । नियतपरिवर्तमानस्य जगतः
प्रजमव्ययं नित्यं शाश्वतं पितरमेवातः शरणं यामि। अहमपि
तदा यशसा ज्ञानेन ध्यानेन स्थिरत्वं लभेय, पिता मे यशःशरीरे
दयालुभवेत, तदधौनत्वात हि मर्वमिहीनाम् ।” कबः सर्वमे-
नदण्यत्र ध्वन्यते।

·मेघदूतम Sloka 1 of Raghu Canto II 18 also of double entenire, besides the plain meaning it also hints at and points to the King's and Queen's assimilation of (पौतप्रतिवावास), and then worship of goddess Saraswati and of goddess fortune for disseminating Vedic sayings and Vedic lures to all under them['बनाय' वितराय उपकाराय 'धे समोच' प्रचारयामाम , here भाषे धेनु means महायजननी सूहता ऋषिवाक (वैदवाक), ep-कामान दुग्ध विकर्षत्यत्वजौ को सूते दुष्कत या हिनस्ति । नाचायला माता महलानां धनु पौर सूवृता वाचमाहु:"-Uttara v. 31). As the King himself was an iloal householder, so he too tried to make his subjects so by his own example, and hence "ऋषि धेन' पैदवाक' बनाय विस्तगय सर्वेषामुपकाराय मुमोच"। Explain sloka 1 of Raghu 1I this--प्रथयणेन. प्रजानामधिप दिलीप प्रभाते जायापनियाहितगन्धमाल्याम पौनप्रतिववनमाम् ऋषेः धन पनाय समोच । तथा प्रशोधन (प्रकृति-रचनात यशोधिगन्तु प्रजानाधिप, प्रतय तेषामेवोपकाराय ) प्रभात (दिनादौ, ससारकीदी ) जाया प्रतिम हित गन्यमान्याम ( प्रतिसंमार नायया वेदमाश्रित्य विहितपून. ) पौरातिबद्धयतमा (पौन. जान पतिवार प्रतिसायिक बनमा विधिः सम्या ताम) सर्ष, धेनुमानजननी नाचम । पनाय (विस्तराय, सर्वषा गोमरीकरणाय) मुमोच (उचान सर्वत्र विस्तारयामास ) श्रुतुक्त कर्म एव सुखाय स्थान इति खय बेदकम् पाचया भापयामाम । रातोपि सफलत्वाजाते। The opening sluka of Canto III aleb covertly sayo सदचिणायुका थाम्बीय क्रया &s the cause for the continuation of Iksbaka race like Judakshina's sister of pregnancy : similarly all the opening slokas Raghu in eacb Canto is significant applying to the subje. utter on heart and also to the incidents thoroof. Epile say "fara sunt पाखिदान सरखनो" । (Sheelso our Iatro.ld Right Vand III eto pago XXII etc)

·No text on this page.

·मेघदूतम् Correction bore Page 332 SL." 107 heading for "jdeaa" "red" idea", Page 287 line 4 put "79721" before "fuaea', Page 287 line 10 put "query'' before "a tapo''-, Page 287 line 13 for "culation" read "calculation" Page 287 line 13 alter "months of" read "months of the limi Page 287 line 17 real "Theso are" before "usually the solaces of women" etc. Page 297, line 25, read "fennaa "helure" na 64118 Page 271, line 14 put "fasiç qefen" at the very beginning. Pago 337 1 ne 18 for "I read R Pages for "qu' read "T'I Pubsc read aree: for 70 991, 1 N R accord 'uncord and dull cadence of the #197 metre w tb the glıdıng restrained flow of gentiment of seva cated ope in agreement with the words used, keep up blir ternal significance as well. The erotis sentiment 1 has a natural gravity helping this »1153 oricul si griffsance It is not like the unrestrainen love of ingat modern literary works.

·No text on this page.

·No text on this page.