·प्रकाशक:
© तारा पब्लिकेशन्स
कमच्छा, वाराणसी
।.
PRESENTED BY
Ministry of Education
Croyt. of India....
प्रथम संस्करण : १९६६
साधारण संस्करण २०) रु.
मुन्न:
नारा प्रिंटिग परस
पान्दा,
पारागसी-

·वाराणसेयसंस्कृत विश्वविद्यालयस्य वेदान्तविभागाध्यक्षचराणां सर्वतन्त्रस्वतन्त्राणां श्रीमतां रघुनाथशर्ममहाभागानां शुभाशंसनम् इदं खलु विलोकयतो विमृशतश्च मम मानसमवारितप्रसरमुद्वेलमुल्लोलकल्लोल- जालमुल्लासमासादयति यत् काशिकावृत्ति-पदमञ्जरी-न्यास-ग्रन्थैथितस्य ग्रन्थस्य तृतीयचतुर्थपादात्मकस्तृतीयोऽध्यायः, चतुर्थोऽध्यायश्च प्राङमनोरथपथातीतोऽपि साम्प्रतं दृग्गोचरतामायाति । एतस्य शुक्लस्य सुकृतस्य कर्मणः कर्तारौ वैयाकरणमूर्धन्यौ-पण्डित- श्रीकालिकाप्रसादशुक्ल महोदयः, लब्धव्याकरणाचार्यपदवीकः स्वामी श्रीद्वारिकादासमहानुभावश्च । ग्रन्थस्यास्य सम्पादकाविमौ साम्प्रतमनवरतं सुलोक्यावग्रे च भविष्यति भविष्यतः, शताव्दयाः परतः सुश्लोक्यौ चैनेनैव सुकृतेन । आशासे अस्मिन् प्रवर्त्तमाने प्रवर्धमाने च भापापरिष्कारविरोधिनि विषय- मात्रपरिष्कारप्रवणे कराले काले समावर्त्तनाय त्वरयति च च्छात्रवर्गे नूनमय ग्रन्थोऽनूनमनवमं च पदमवाप्स्यत्यरमलञ्च । इदश्वापरमप्याशासे अनुत्सूत्रपदन्यासा सवृत्तिः सन्निवन्धना । शब्दविद्येव नो भाति राजनीतिरपस्पशा ।। इति प्राक् परोक्षं कविभिः स्तूयमानोऽयं अन्य इतः परं प्रत्यक्षामपि . स्तुतिं लप्स्यत इति । अध्येपये च कुतुकाक्रान्तत्वान्तो गीर्वाणवागनुरक्तान् विपश्चितो यत्तेऽत्य अन्यत्य श्रुत्यङ्गस्य श्रवणमननाभ्यां श्रोत्रमनसी संस्कुर्वन्विति । कार्तिकी पूर्णिमा २०२३ वै० रघुनाथशर्मा वाराणसी वै०

·-
.
इदमाद्यं पदस्थानं सिद्धिसोपानपर्वणाम् ।
इयं सा मोक्षमाणानामजिह्मा राजपद्धतिः ।।
-श्रीभहरिपादाः
उपासनीयं यलेन शास्त्रं व्याकरणं महत् ।
प्रदीपभूतं सर्वासा. विद्यानां यदवस्थितम् ॥
-
1
.
रूपान्तरेण ते देवा विचरन्ति महीतले ।
व्याकरणसंस्कारपवित्रितमुखा · नराः॥
-श्रीहरदत्तमिश्राः
(पदमारीकाराः)

·प्रकाशकीयम् . देवैरपि स्पृहणीयस्यास्य " महनीयस्यार्यावर्तस्य - प्राचीनेतिवृत्तसङ्कलनेन गौरवगावहन्ती सुरभारतीयं विश्वस्याखिलासु भाषास्वतिप्राचीनतमा । प्रातः- स्मरणीयैविगतविविधकल्मषैमुनिभिः, आचार्यैः, पण्डितपुङ्गवैश्चास्यामेव देववाण्यां तानि तानि सन्दर्भरत्नानि प्रथितानि, यैर्देशस्यास्य माहात्म्यं परां काष्ठां नीतम् । परमिदानीं महदिदमसन्तोषकरमेव यदीदृश्या भाषाया भूयांसो ग्रन्थमणयः कालवशादेवं पारोक्ष्यमुपागताः, मन्ये ते विरचिता एव नासन् ! तेषु केचित् लब्धात्मलाभाः अपिः कतिपयैः प्रकाशकैर्विकृति नीताः। केषाञ्चित्पत्त्राणि भ्रष्टानि, केषाञ्चिदङ्कनं न मनोहारि, केषाञ्चिञ्च तत्रस्थः सन्दर्भ एव व्यत्यस्तः । अतः, बहोः कालादस्माकं मनस्ययं विचारः पदमादधदासीद्यत् कश्चिन् मनस्वी दोषानिमान्निरस्यादर्शभूतान् दुर्लभान संस्कृतसन्दर्भान् प्रकाशयेत् , येन संस्कृतसमाजस्य चिरायोपकृतिर्भवेत् । एतद्धियैवास्माभिरिदं प्राच्यभारती- प्रकाशनं समारब्धम् । अत्र वयं यथासमयं सुदुर्लभान संकृतभाषानिबद्धान् महत्त्वशालिनो ग्रन्थान मुद्रापयित्वा प्रकाशयिष्यामः । अस्य प्रथमं प्रकाशनम्-माधवीया धातुवृत्तिः, यत्र हि पाणिनीयधातु- पाठमाश्रित्य श्रीमत्सायणाचार्येण धातूनामतिविस्तृतं साङ्गोपाङ्गं व्याख्यानं कृतम् । ग्रन्थेनानेन वैयाकरणानां कियानुपकारो जात इति मात्सर्यरागविधुरा भापातत्त्वविदो विद्वांसो विदन्त्येव । ततश्चेदानीमयमने केभ्यो वर्पेभ्यो लुप्तप्रायोऽपरो ग्रन्थः पाणिनीयशब्दा- नुशासनसम्बद्धः काशिकावृत्तिनामा विद्वदरवामन-जयादित्यविरचितः, आचार्य- जिनेन्द्रबुद्धिपादकृतन्यासेन श्रीहरदत्तमिश्रकृतपदमञ्जरीव्याख्यया च. सह पट्त्सु भागेपु विभज्य प्राकाश्यं नीयते, यस्य प्रथमो भागः प्रथमाध्यायमिती २०२२ वैक्रमाव्दे प्रकाशितः । तथाऽस्य द्वितीयो भागोऽपि, यत्र द्वितीयाध्यायः, द्वितीय- पादान्तश्च तृतीयाध्यायोऽस्ति, परुदेव प्रकाशितः । अयमिदानीमत्य तृतीयो भागः, यत्र तृतीयचतुर्थपादात्मकस्तृतीयोऽध्यानः, चतुर्थोऽध्यायश्चास्ति, कतिपयैः कारणः अस्मदीय-'तारापब्लिकेशन्स-प्रति प्टानतः प्रकाश्यते । .

·(८) अनुपदमेव च चतुर्थभागोऽपि प्रकाशयिष्यते, यत्र पञ्चमाध्यायः, षष्ठी- ध्यायस्य च कियानंशो भविष्यति । अपरश्व एतद्ग्रन्थरत्नस्य साधु सम्पादनार्थमस्माभिर्भृशं प्रार्थिताविमौ विद्व- दौरेयौ-प्रथमः विद्वत्पुङ्गवः स्वामिश्रीद्वारिकादासमहाभागः, व्याकरणपालि साहित्यबौद्धदर्शनाचार्यः, वाराणसेयविद्वत्समाजे । प्राप्तप्रतिष्ठः; पण्डितप्रकाण्डः शास्त्रार्थमहारथी श्रीकालिकाप्रसादशुक्लमहोदयः, एम. ए., व्याकरणाचार्यः, यो हि वाराणसेयसंस्कृतविश्वविद्यालयेऽनुसन्धानसहायक- पदमलङ्करोति । आभ्यां पण्डितप्रकाण्डाभ्यामपरेऽप्यनेके ग्रन्थाष्टीकिताः, सम्पादिताश्च । तदेवमनयोः शास्त्रविचारदक्षयोः साहाय्येनेतद्ग्रन्थरत्नस्यावशिष्टभागा- नामपि प्रकाशनमनुपदमेव भविष्यतीत्याशासाना वयं ग्रन्थरत्नमिदं विदुषां समक्षं समुपस्थापयामः। प्रकाशकः ·सम्पादकीयम् इदमन्धन्तमः कृत्स्नं जायेत भुवनत्रयम् । यदि शब्दाह्वयं ज्योतिरासंसारं न दीप्यते ॥ भाषामधिकृत्य वैज्ञानिकसरण्या यावत्सुव्यवस्थितं सुदृढश्च भारतीयैर्मनी- षिमूर्धन्यैर्विचारितम् , न तावदन्यत्र दृग्गोचरीभवति । भाषाया वर्गीकारः, प्रकृतिप्रत्ययविश्लेषणम् , पदानां मूलभूतशब्दान्वेषणम् , धातुप्रत्ययवाच्य- निश्चयनम् , पदार्थानां परस्परं सम्बन्धनिरूपणम् , प्रकृतिप्रत्ययार्थसंसर्गस्थानञ्च भारतीयसंस्कृतशाब्दिकानां बुद्धिवैभवस्य परां कष्ठां बोधयति । देशेऽस्मिन् शताव्दीर्यावत् मेधाविनो वैयाकरणमूर्धन्याश्शब्दविद्यावगमाय माहात्म्यसम्प- नानि तानि तानि निबन्धरत्नानि निरमासिषुरिति न परोक्षं प्रेक्षावताम् । अमीषां निबन्धानां सामर्थ्येनैव संस्कृतभाषा पराममरतां भजति । किमधिकम् , वैदेशिकैरपि विद्वन्मूर्धन्यैरेषां निबन्धानां स्वकीयेषु भाषाशास्त्रेषु बहुतमामु- पयोगः कृत इति केषां सुमनसां नाविदितचरम् । अथ च आ सृष्टेरद्य यावत् व्यवस्थितभाषाशास्त्रराहित्येनाप्यनेका भाषा नातिचरमेव विलयं गताः दुरवबोधा वा जाताः; परन्तु संस्कृतभाषाशान्दिकानां विपुलयानुकम्पया संस्कृतवाङ्मयं परःसहस्रं परप्रहारान् सोढ्वाऽपि जीवत् सत् सुतरां सुगमतां गच्छति । भाषां स्थिरयितुं व्यवस्थापयितुं वा प्रातिशाख्यादिषु प्राचीनतमग्रन्थेपु निर्दिष्टेषु सङ्केतितेपु, सम्प्रति स्वसत्तामासादयत्सु चानेकेषु शब्दानुशासनेपु पाणिनीयशब्दानुशासनमेव सर्वातिशायीति केन तिरोधातुं साहसमाद्रियेत ! संस्कृतवाङमयमधिगन्तुमपेक्ष्यमाणसकलसामग्रीसम्भृतमिदं पाणिनीयाष्टकमस्ति । यस्य रचनापाटवपरिपाटी न केनाप्यद्यावधि मनागप्यतिशयितेत्यतोऽधिकं सम्प्रति अप्रस्तुतप्रशंसाप्रसङ्गकलको मा भूदिति विरम्यते । एतावदपि, विट- समाजस्य सेवायां सादरमुपायनीक्रियमाणोऽयं व्याख्याद्वयोपेतो अन्योऽपि तदेव पाणिनीयाष्टकमुपजीव्य विरचित इति कृत्वा निवेदितम् ।

·( १० ) काशिकावृत्तिः गच्छति काले पाणिनीयाष्टकसूत्राणि सारवन्त्यपि अल्पाक्षरत्वात् , असन्दिग्धान्यपि विश्वतोमुखत्वात् मध्यमधियां मन्दधियाञ्च कृते दुरवगाहाणि जातानि । तेपामिदं मान्धमवलोक्य अनुग्रहैकहृदयो भगवान् पतञ्जलिस्तेपु सूत्रेपु महाभाष्यं प्रणिनाय । यत्र सर्वाण्येच दुरूहाणि पाणिनीयसूत्राणि सर- लया प्राञ्जलया च भाषया तथा व्याख्यातानि, यथा वराका अपि कियतैवा- यासेन दुरधिगममेतच्छास्त्रं पारं गच्छेयुः । ततोऽप्यवरस्मिन् काले महा- भाष्यस्यास्य गूढाशयतया तत्रत्यानामभ्युपगमवादानां सिद्धान्तानाञ्च दुरधि- गमंतया मन्दमतीनां ततोऽभीष्टसिद्धावन्तरायमालोच्य कुणि-श्वोभूति-देव- नन्दि-दुर्विनीत-चूर्णि-निल्लूरादिविद्वद्भिस्तानि सूत्राणि : ताभिस्ताभित्तिभि- रुपबृंहितानि; परन्तु करालेन कलिकालेन ताः सर्वा एवाकरुणं कवलिताः । इदानी संस्कृतसमाजस्तासामुद्धरणमात्रैकशरणः संवृत्तः । अथापि भगवतो भूतभावनस्यासीमयाऽनुकम्पया साम्प्रतमियं काशिकावृत्तिरेव पाणिनीयाष्टक- समुपासकान सूपकरोति । सा चेदानीमियं पाणिनीयसूत्राष्टकस्योपलव्धवृत्तिपु सर्वतः प्राचीनतमा वृत्तिः । अस्यां प्रतिसूत्रमनुवृत्ति-वृत्त्युदाहरण-प्रत्युदाहर- णानि शङ्का-समाधानपुरःसराणि समुपलभ्यन्ते । वृत्तेरस्याः प्रौढा प्रतिपादन- शैली प्रौढानामपि चेतांसि चमत्करोति । सा चेयं वृत्तिरापञ्चमाध्यायं विद्वद्वरजयादित्येन (६५०-७३० वै० श०) विरचिता, शेपाश्चास्यास्त्रयोऽध्याया कोविदकुलकुमुदकलाधरेण वामनेन विवृताः- इति सम्प्रदायः । वृत्तेरस्या न्यासव्याख्यापर्यालोचनेदमनुमीयते यदाभ्यां विद्वद्भयां पृथक् पृथगपि द्वे वृत्ती विरचिते; परं कालक्रमेण ते कथं विलुप्ते जाते, अथ वा तयोरेव सारमादायैपा नवीना वृन्तिस्ताभ्यामेव विद्वद्भयां परिष्कृता, अन्यैर्वा विद्भिरर्वाचीने काले इत्थं प्रतिसंस्कृता-इत्येतत्सर्वं ग्रन्थस्यास्य भूमिकायां यथावसरं विस्तरतो विचारयिष्यते । अथ च यद्यपि विटुपोरनयोः कचित्तत्र तत्र महाभाप्यतो वैमत्यं दरी- दृश्यते; परं नैतेनेवास्या माहात्म्यं क्षीयेत ! अपि त्वस्यां बहुत्र भाष्यानुक्ता- नामपि विषयाणां . मनोहारि प्रतिपादनं विपश्चिदपश्चिमानामपि मनांसि बलादावर्जयति-इति सर्वथैवाभ्यसनीयेयं वृत्तिः ।

·, ( ११ ) व्याख्याद्वयी-न्यासः, पदमञ्जरी च अस्याः काशिकावृत्तेरक्षुण्णं माहात्म्यमुररीकृत्यानेकैविबुधवरैरत्र पूर्णपाण्डि- त्याष्टीकाः कृताः। परं हन्त ! तामिमां व्याख्याद्वयीमतिरिच्य ताः सर्वा एव नामतोऽपि विलयमिताः। तत्रैका-- बोधिसत्त्वदेशीयाचार्यश्रीजिनेन्द्रबुद्धिपाद- विरचिता न्यासापरनामधेया काशिकाविवरणपच्चिका, अपरा च विद्वद्वरहरदत्त- मिश्रविहिता पदमञ्जरी च भगवत्या भारत्या माण्डागारं बिभृतः। यद्यपि तत्र तत्र शास्त्रार्थविषयो महताडम्बरेण पदमार्यामेव विस्तरतः स्फोटितः; तथापि श्रीजिनेन्द्रवुद्धिपादानां व्याख्याशैली प्रौढा, पाण्डित्यपूर्णा, अधिगमितयाथातथ्या च, अतस्तस्या एव महत्त्वमधिकतरां वर्ततेऽधिगन्तॄणामधिजिगमिषूणाञ्च कृते- इति द्वे अपीमे व्याख्ये अस्मिन् संस्करणे काशिकया सहैव समायोजिते एतत्समायोजनमेवास्य संस्करणस्यापूर्व महत्त्व ख्यापयिष्यति । अथ चान्ते यद्यपि कालक्रमसमीक्षणे, न्यासस्य प्राचीनत्वं स्फुटतरमिति काशिकातोऽनन्तरमत्र तस्यैव स्थानं निधित्सितमासीद् , तथाप्यस्माभिः पद- मंअर्या वर्तमानविद्वत्समाजे शास्त्रार्थसरणावभ्यहितत्वात्तस्या एवं पूर्वनिपातः कृत इति क्षन्तव्या वयमैतिकिचक्षुष्कविद्वद्धिः । सम्पादनशैली गूढाशयायाः काशिकावृत्तेः, प्रतिपदं शास्त्रार्थमुद्रां विभ्राणायाः पदमार्याः, स्पष्टपदाया अपि गभीरार्थायाः काशिकाविवरणपञ्चिकाया यथायथं सम्पादनं बालक्रीडैव नानुमेया ! आभिः पदे पदे यथा वयं व्यामोहे निपातितास्तदस्माक- मेवानुभवैकगम्यम् । अथापि 'तारा-पब्लिकेशन्स'–प्रतिष्ठानाध्यक्षाणां प्राच्य- संस्कृतग्रन्थानां प्रकाशने कल्पनातीतसुत्साहं पर्यालोचं पर्यालोचम् , अवि- गणय्यापि महान्तमायासं सम्पादनेऽस्मिन् कर्मणि वयं व्यापृता अभूम । वृत्तेः, व्याख्याद्वयस्य च गाम्भीर्यमालोच्य परिश्रमं चास्माकमनुमाय साधुत्वासाधुत्वे विद्वांस एव प्रमाणम्। अस्माभिरनुसृता सम्पादनशैली तु पूर्ववदेव । तथा च- (क) काशिकांपाठः प्रायः सर्वत्र न्यासानुसार्येव स्वीकृतः । (ख) प्रायः प्रतिपृष्ठम् अनुकाशिकावृत्ति व्याख्ये स्थापिते। (ग) व्याख्याद्वयेऽपि प्रतीकरूपाणि पदानि विभिन्नाक्षरैर्मुद्रापितानि, येन द्रष्टृणां चक्षूपि सद्य एव तत्राभिनिपतेयुः ।

·२) ( १२ (घ) वृत्तौ व्याख्याये वा समागतान्यन्यग्रन्थकर्तृणां ग्रन्थानां वा नामानि तथैव विभिन्नाक्षरैर्मुद्रापितानि; उद्धरणानि च एककद्विकचिह्वादिभिः (' ) संयोजितानि बोद्धृणां सौकर्याय । (ङ) यत्र तत्र सत्यावश्यकत्वे टिप्पण्यादयोऽपि संयोजिताः। (च) वृत्तेः, व्याख्याद्वयस्य च भाषाजाटिल्यनिरासार्थं तत्र तत्र दुरवगमः सन्धिजालोऽप्यस्माभिर्निरस्तः, येनायासमन्तरैवान्तेवासिनामप्यत्र सुखावगतिर्भवेत् , ग्रन्थस्यास्य च सौन्दर्यमक्षुण्णं स्यात् (छ) अत एवास्माभिरधुनोपयुज्यमानानि विरामादिचिहान्यप्यत्र सर्वथो- पयोजितानि, येन ग्रन्थकर्तुह्रदयं वाचकैः सपदि समासादितं भवेत् । (ज) अनुसन्धित्सूनां विषयान्वेषणे समयव्ययो मा भूदिति प्रतिपदं कोण- प्रदेशे व्याख्यायमान सूत्रम् , अध्यायः, पादश्च स्थापितम् । (झ) व्याख्यायमानानि सूत्राणि सर्वत्र (वृत्तौ, व्याख्याद्वये च) विभिन्ना- क्षरैरेव मुद्रापितानि । वृत्तौ च सूत्राणामष्टाध्यायीगतसङ्ख्थापि निर्दिष्टा। (ब) ग्रन्थस्य प्रारम्भ एवाक्षरक्रमेण एतद्भागान्तःपातिसूत्रसूची सङ्कलिता । एवं प्रकाशकानां त्वरया विवशैस्त्वरमाणैरप्यस्माभिर्ग्रन्थस्य महत्त्वमवधारय- द्भिरत्र हृदयेनैवैतत्कार्य सम्पादितम् , यच्च प्रकृतग्रन्थावलोकनेन लोचनपथ- मारोक्ष्यति । अथापि याः काश्चन त्रुटयः प्रमादात्सम्भूतास्ता विद्वद्भिः कालेकाले उद्बोधनीयाः, येनागामिनामध्यायानां सम्पादनावसरे कृतज्ञैरस्माभिस्तथाविधा- स्त्रुटयो निवारिताः स्युरिति । तथा हि- मत्यैरसर्वविदुरैविहिते क नाम ग्रन्थेऽस्ति दोषविरहः सुचिरन्तनेऽपि । अन्ते च-वृत्तिम् , वृत्तिकारम् , वृत्तिस्थविपयश्वाधिकृत्य; पदमञ्जरीम् , पदमञ्जरीकारम् , पदमअरीस्थविपयञ्च; एवमेव न्यासम् , न्यासकारम् , स्थविषयञ्चाधिकृत्य यद् बहु वक्तव्यं समालोच्यं वाऽस्ति, तत्सर्वं ग्रन्थस्या- स्यास्यान्तिमे भागे ग्रन्थभूमिकायां वक्ष्याम इति तावन्तं कालं प्रतीक्षमाणः क्षन्तव्या वयं विद्वद्भिरिति । न्यास- कार्तिकी पूर्णिमा २०२३ वै. वाराणसी सम्पादको ·४४४ अनो बहुव्रीहे: सूत्रसूची भागान्त पातिसूत्राणामेतद्वृत्त्यनुसारिणाम् । सूची प्रदर्श्यते तावदक्षरक्रमपूर्विका ।। अकर्तरि च कारके संज्ञायाम् २४ अनवक्लृप्त्यमर्षयोरकिंवृत्तेऽपि अक्षेषु ग्लहः ५६ अनुदात्तादेरन् ५३८ अग्नेढंक् ५३० अनुदात्तादेश्व ७१५ अनाद्यत् ७६५ अनुपसर्जनात् २८६ ६३८ अनुब्राह्मणादिनिः ५५६ अचित्तहस्तिधेनोष्ठक ५४४ अनुष्यानन्तये बिदादिभ्योऽन् अचित्ताददेशकालाटक २८६ अजाद्यतष्टाप २७४ अन्तःपूर्वपदाटुन् अणनी च ६३६ अन्तघंनो देशे ६० अणिजोरनापंयोगुरूपोत्तमयोः० ३८२ अन्तर्वत्पतिवतोनुक् ३२० अणूगयनादिम्य ६६६ अन्नापणः अणो द्वयचः ४८५ अन्यतो डीए ३३० अण्कमणि च अन्यथैवंकयमित्यंसु सिद्धाप्रयोगश्चेत् १७३ अण्कुटिलिकायाः अन्येभ्योऽपि दृश्यते ६६ अण्महिष्यादिभ्यः ७६० अन्वच्यानुलोम्ये १६६ ४३३ अपघनोऽङ्गम् ५०३ अपत्यं पौत्रप्रभृति गोत्रम् ४८९ अदूरभवश्व ५६७ अपदाती सात्वात् अद्भिः संस्कृतम् ८०६ अपमित्ययाचितात्यां० ७४६ अधिकरणे बन्धः १८१ अपरिमाणविस्ताचितकम्बल्येभ्यो ३०८ अधिकृत्य कृते न्ये ६७५ अपादाने परोप्सागम् १८६ अघोप्टे च १३३ अपूर्वपदादन्यतरस्यां यड्ढ़कत्री अध्यायन्यायोद्यावसंहाराधारावायान ६१ अपोनप्पानप्तृभ्यां घः ५२७ अध्यायिन्यदेशकालात् ७७२ न प्रत्ययात् अध्यायेप्वेव ६६४ अभिजनश्च ૬૭૭ अन उपाधालोपिनोऽन्यतरस्याम् अभिनिष्कामति द्वारम् अनद्यतने प्रनिविधी भाव नु लुद ४३ ७८० ७४४ अत इन् प्रतश्व ४७० ७४ ३१६ ६७५ ·( १४ ) २२५ २३५ ७८ ६६ ७०८ २०७ १६६ २२४ ६७८ ७४२ अमावास्यायावा भरण्यान्मनुष्ये अर्धाद्यत् अर्हे कृत्यतृचश्न अलंखल्वोः प्रतिषेधयोः प्राचां क्त्वा प्रवक्रयः अवचक्षेच अवयवे च प्राण्योपधिवृक्षेभ्यः अवृद्धादपि बहुवचनविषयात् अवृद्धाभ्यो नदीमानुपीभ्यः० अवे ग्रहो वपंप्रतिवन्धे अवे तस्त्रोघन् अवोदोनियः अव्ययात्त्यप् अव्ययीभावाच्च अव्ययेऽयथाभिप्रेताख्याने कृनः० अशब्दे यत्वावन्यतरस्याम् अश्वपत्यादिभ्यश्च अश्वादिभ्यः फन् अश्विमानण असंज्ञायां तिलयवाभ्याम् असुरस्य स्वम् अस्तिनास्तिदिष्टुं मतिः अस्यतितृपोः क्रियान्तरे कालेषु अस्वाङ्गपूर्वपदावा अ साम्प्रतिके ४६५ २३६ ३८१ १३५ .. ७७४ आशंसायां भूतवञ्च ६३८ आइत्तमस्य पिच्च ६०८ नातः ६२२ पातश्चोपसर्गे १३४ आतो युच् १६० पाथर्वणिकस्यकलोपश्च ७६० आदिकर्मणि क्त: कर्तरि च भाभीक्ष्ण्ये णमुल च प्रामेतः ६०४ श्रायुधजीविभ्यश्छः पवंते ४५४ आयुधाच्छ च ४७ आरगुदीचाम् ६१ आधंधातुकं शेप: ३२ पावट्याच्च ५८६ आवश्यकाधमण्यंयोणिनिः ६५४ आवसथात्ठल १६२ ६५८ आशंसावचने लिङ् ४०० आशिपि लिङ्लोटौ ४५० श्राश्वयुज्या बुन् ८०१ ७१६ इश्च ७६८ इच्छा ७६५ इच्छार्थेभ्यो विभापा वर्तमाने १६० इच्छापु लिङ्लोटी ३५५ इअश्व ६२५ इटोऽत् इतश्व ૨૨૭ इतश्च लोप: परस्मैपदेषु ७४० इतश्चानिनः ७५५ इतो मनुष्यजाते: ८५ इनिकट्यचश्च ४४ इन्द्रवरुणभवशवरद्र० ५२४ ५७ ईश्वरेतोसुन्कसुनौ १०० १०३ १३७ ६४७ २६ ७४ १२८ १२५ ५६६ २३३ २२६ २२८ ४६२ आत ऐ आकतिष्ठल प्राकन्दा? श्रामोशे नश्यनिः प्राकोशेऽवन्योगहः श्राग्रहायण्यश्वत्या? ५४६ ३४८ प्रालि युद्धे १५८ ·( १५ ) ईषदुःसुषु कृच्छाकृच्छार्थेषु खल ... ३७१ ...७० ३७४ उगितश्च उञ्छति १६२ उणादयो बहुलम् ६४ ऊतः ऊतियूतिजूतिसातिहेतिकीत्तयश्च २७८ ऊरूत्तरपनादौपम्ये ७५२ ऊर्चे शुषिपूरो: .१ ऋतष्ठञ् १२० ऋतोऽञ् ५७६ ऋन्नेभ्यो डीप ४०५ ऋष्यन्धकवृष्णिकुरुभ्यश्च ५६८ ऋदोरप् ६२ ५२२ एकधुराल्लुक्च एको गोत्रे ४६ एण्या ढम् ६७० ७६० २७८ उताप्योः समर्थयोलिङ् उत्करादिभ्यरछः उत्सादिभ्योऽञ् उदक्च विपाशः उदकोऽनुदके उदश्वितोऽन्यतरस्याम् ४५६ ५० उदि ग्रह ७७६ ४२४ ७२७ २२६ एत ऐ ४६ ४८५ एरच एरुः २२२ ४८१ ५६२ ऐपमोह्यःश्वसोऽन्यतरस्याम् ५६० ६० ७४८ ३२ उदि यतियौतिपूद्रुवः उदीचां माङो व्यतीहारे उदीचां वृद्धादगोत्रात् उदीचामि उदीच्यग्रामाच्च वह्वचोऽन्तोदात्तात् उद्घनोऽत्याधानम् उन्न्योः उपघ्न आश्रये उपजानूपकर्णोपनीवेष्ठक उपज्ञाते उपदंशस्तृतीयायाम उपमाने कर्मणि च उपसंवादाशङ्कयोश्च उपसर्गे घोः कि: उपसर्गेऽदः उपसर्गे रुवः प्रोजःसहोऽम्भसा वर्तते ओजसोऽहनि यत्खी अोरञ् ८०४ ६२ ६४५ ५६७, ७१४ ६०० पोर्देशे ठन ६६८ १८३ १८२ १५४ ६०६ ६११ ५२ कंसीयपरदाव्योयंत्री० कच्छाग्निवक्वगत्तात्तरपदात् कच्छादिभ्यश्च कठचरकाल्लुक कठिनान्तप्रस्तारसंस्थानेषु कण्वादिभ्यो गोने कल्यादिभ्यो ढकल कादिन्यष्ठक फगुगामण्डत्वोच्छन्दति मान्यापलदनगरमामलदोत्तरपदात् कन्यायाछ ३१ ६४७ ७२७ ७७२ ५६५ ५८४ उत्तेच ७८७ उमोगंयोवी उरनोऽश्च उरसो यच जप्ट्राद् बुन ६६८ १४२ ७२७ ·( १६ ) कन्यायाः कनीन च कपिबोधादाङ्गिरसे कम्बोजाल्लुक करणाधिकरणयोश्च करणेऽयोविद्रुषु करणे हनः कर्णलाटात्कनलकारे कर्तरि कृत् ८७ कर्तृकमंगोश्च भूकृनोः कों|वपुरुपयोनंशिवहोः कमणि'च येन संस्पर्शात्कतुंः शरीरसुखम् कमणि इशिविदोः साकल्ये कर्मण्यधिकरणेच कर्मण्याकोशे कृमः खमुन् कमन्दकृशाश्वादिनिः कमव्यतिहारे णच स्त्रियाम् कर्माध्ययने वृत्तम् कलापिनोऽए कलापिवैशम्पायनान्तेवासिभ्यश्च कलाप्यश्वत्ययववुसावुन् कलेईक कल्याण्यादीनामिन कपादिपु ययाविध्यनुप्रयोगः कस्येत् काण्डान्तारक्षेत्र ४५६ काश्यपकोशिकाभ्यामृषिभ्यां णिनिः ६८८ ४४४ काश्यादिभ्यष्ठचिठी ५६८ ५०२ किकिलास्त्यर्थेषु लुट् ११७ ८६ किंवृत्ते लिङ्लुटौ ११५ ६१ किंवृत्ते लिप्सायाम् है १७६ किदाशिषि २३१ ६५६ किशरादिभ्यष्ठन् ७६२ २०१ कुमुदनडवेतसेभ्यो ड्मतुप ५७८ ६४ कुरुनादिम्यो ण्यः ५०१ १८२ कुर्वादिभ्यो ण्यः ४७८ कुलकुक्षिग्रीवाभ्यः श्वास्यलङ्कारेषु ५४८ कुलटाया वा ४६४ १७५ कुलत्यकोपधादण ७३६ ६६ कुलात्खः ४६६ १६६ कुलालादिभ्यो वुन् ६६६ ६६७ कुसीददेशकादशात्० ७५१ ४१ कृकगपर्णाद्भारद्वाजे ६१८ ७६७ कृतः शच ६६५ कृतलब्धक्रीतकुशलाः ६४२ ६८६ कृते ग्रन्थे ६६६ ६४८ कृत्यत्युटो वहृलम् ११३ ५१३ कृत्याथें तवकेन्केन्यत्वनः १५८ ४६४ कृत्याश्च १३६ १८३ धान्ये ३३ ५२६ केदाराद्यञ्च ५३६ ३११ केवलमामकभागधेयपापापर० ३१८ ५८६ केशाश्वाम्यां यन्छावन्यतरस्याम् ५४५ १२१ कोपधाच्च ५७१,७१४ १०८ कोपधादण ६१० १३३ कोशाड्ढन् ६४५ ६२६ कोपिझलहास्तिपदादग् ६४६ कौमारापूर्ववचने ५१८ ५३० फोरव्यमाण्डूकाम्यां च ३०४ कृ कापिझ्याः फक मामप्रवेदनेकचिति कालविभागे चानहोरात्राणाम् कालसमयलासु तुमुन् कालाट्ठन् कालात्साधुपुष्प्यत्तच्यमानेषु कालेम्यो भववत् ७०७ ·( १७ ) ६० कौशल्यकार्यािभ्यां च तादल्पाख्यायाम् क्तिन्तौ च संज्ञायाम् क्तोऽधिकरणे च ध्रौव्यगति० ऋतुयज्ञेभ्यश्च ऋतूक्यादिसूत्रान्ताहर क्रमादिभ्यो वुन् क्रियासमभिहारे लोट्० क्रीतवत्परिमाणात् क्रीतात्करणपूर्वात् क्रौड्यादिभ्यश्च क्वणो वीणायां च . गोधाया ढूक क्षत्राद्धः क्षिप्रवचने लुटु १०२ गोपुच्छाहन् क्षीराड्ढन् क्षुद्राभ्यो वा क्षुद्राभ्रमरवटरपादपादन गोश्च पुरीपे ४८४ गृष्टयादिभ्यश्च ४६७ ३५२ गोचरसंचरवहनजव्यजापणनिगमाश्च १३८. गोत्रक्षत्रियाख्येभ्यो बहुलं वुन् ६८३ २१२ गोचरणाद् वुन् ७०४ ६६३ गोत्रस्त्रियाः कुत्सने ण च ४७२ गोत्रादतवत् ६७१ ५५४ गोत्राद् यून्यस्त्रियाम् ४३० १४३ गोत्रावयवात् ३८८ ७२५ गोत्रे कुमादिभ्यश्च्फन् ४३७ ३५० गोत्रेऽलुर्गाच ४१२ ३६१ गोत्रोक्षोष्ट्रोरभ्रराजराजन्य ५३५ ५४ ४६५ ४६६ गोपयसोयंत् ७२७ ७३६ ५२२ गोयवाग्वोश्च ६१३ ४६६ ७१८ ग्रहवृनिश्चिगमश्च ५१ ग्रामजनपदैकदेशादञ्छनी ६२४ ७७६ ग्रामजनवन्धुसहायेभ्यस्तल ५३७ ८०५ ग्रामात्पर्यनुपूर्वात् ६५८ ५३८ ग्रामाद्यखनौ ५८३ १३ ग्रीवाभ्योऽग् च ६५३ ५४६ ग्रीष्मवसन्तादन्यतरस्याम् ६४८ २०८ ग्रीष्मावरसमाद् बुन् ६४६ ६५३ घच्छी च ७६६ ४४६ घनः सास्यां नियेति नः ५५२ ६१३ १४६ ज्याप्रातिपदिकात् २४५ ११३ ६१३ चटकाया ऐरक् चतुप्पाद्भयो ठन् ४६७ ७५ चरणेन्यो धर्मवत् ५४३ ७८२ चरति ७०० खः सवंधुरात् खच खण्डिकादिभ्यश्च खनो घच खलगोरथात् गत्यर्थाकमकश्लिषशी गम्भीरायः गर्गादिभ्यो यन् गत्तॊत्तरपदाच्छः गर्हायां च गर्हायां लडपिजात्वोः गहादिभ्यश्च गुडादिभ्यछन् गुरोन हलः गृहपतिना संयुक्तं ज्यः ७४० ·( १८ ) जितश्च तत्प्रत्ययात् ७२४ १७६ ११६ . २८२ ওও टाबृचि टिड्डाणद्धयसज्दघ्नज्मावच्० टित आत्मनेपदानां टेरे ७४७ २६४ २१६ चर्मोदरयोः पूरे चित्रीकरणेच चिन्तिपूजिकथिकुम्बिचचंच चूर्णादिनिः चेले क्नोपेः छगलिनो दिनुक् 'छ.च छत्त्रादिभ्यो णः छन्दसि गत्यर्थेभ्यः १७८ ६९६ द्वितोऽयुच् ५२७ ठक्छौ च .७६६ ठगायस्थानेभ्यः ठन् कवचिनश्च ५७७ ६६६ ५३६ छन्दसि ठन् ६३० डाबुभाम्यामन्यतरस्याम् २८७ १५३ २४१ ७८६ ड्वितः स्त्रिः ६३ ४६६ छन्दसि लुङललिटः 'छन्दस्युभयया छन्दसो निमिते छन्दसो यदणी छन्दोगोक्थिकयाज्ञिक० छन्दोनाम्नि च छन्दोब्राह्मणानि च तद्विपयाणि ६६५ ढकि लोपः ढक्व मण्डूकात् ढश्छन्दसि ४६० ७६१ ण्यासश्रन्यो युच् ७८ ५६२ तत. जनपदतवदवध्योश्च जनपदशब्दात्क्षत्नियाद जनपदिनां जनपदवत्सर्वं जनपदेन० ६६८ .७४६ ६३५ ७७१ ६५० जनपदे लुप् ७८४ जम्व्वा वा जातरूपेभ्यः परिमाणे बातुयदोलिक जातेरस्त्रीविषयादयोपधात् जानपदकुण्डगोणस्थलभाजनाग० जालमानायः जिह्वामूलाजुलेरछः जीवति तु वंश्ये युवा पागतः ६०३ तत्प्रत्यनुपूर्वमीपलोमकूलम् ४६८ तत्र जातः तत्र नियुक्तः ५७६ तय भवः ७२० तत्र साधुः ७२२ तत्रोद्धृतममत्रेभ्यः ११८ तदधीते तद्वेद ३६५ तदस्मिन्नस्तीति देशे तन्नाम्नि तदस्मै दीयते नियुक्तम् ६३ तदस्य पण्यम् ६५ तदस्य सोढम् तदस्यां प्रहरणमिति मोडायां णः ४६१ तद्गच्छति पथिदूतयोः २३२ तद्धिताः २३४ तद्वहति रययुगप्रासगम् ५१६ ५५४ ५६५ ७६६ ६५० ५५२ ૬૭૪ ३०१ भस्य रन् केजुस् ७७४ ·( १६. ) ७१४. ७४४ २१७ ५८५ तद्वानासामुपधानो मन्त्र० तयोरेव कृत्यक्तखलीः तरति तवकममकावेकवचने तसिश्च तस्थस्थमिपां तांतंतामः तस्मिन्नणि च युष्माकास्माको तस्य धय॑म् तस्य निवासः तस्य विकारः तस्य व्याख्यान इति च० ५२१ ३१५ २०६ ६२४ १६१ तस्य समूहः दिगादिभ्यो यत् . ३६२ ६५१ ४०१ ३६२ ४७१ ७६६ ७०० ७६६ पुजतुनोः षुक् २०६ मंम्नित्यम् ७३६ . थास: से ६२१ ६६८ दक्षिणापश्चात्पुरसस्त्यक् २२६ दध्नष्ठक ६२० दामहायनान्ताच्च ७६० दाशगोनौ सम्प्रदाने ५६६ दिक्पूर्वपदा?ञ्च ७०६ दिक्पूर्वपदादसंज्ञायां नः ६५६ दिक्पूर्वपदान्डीप ५३३ ४२१ दित्यदित्यादित्यपत्युत्तरपदाण्यः दीर्घजिह्वी चच्छन्दसि २११ दुष्कुलाढक ७२१ दूतस्य भागकर्मणी ४८२ दृतिकुक्षिकलशिवस्त्यस्त्यहेढं २३८ दृशे विख्ये च ६८७ दृष्टं साम २१४ देयमृणे १६४ दैवयज्ञिशौचिवृक्षिसात्यमुग्निकाण्ठे० १०६ द्यावापृथिवीशुनासीरमरुत्वदग्नी० ७६५ धुप्रागपागुदक्प्रतीचो यत् १५६ द्रोणपर्वतजीवन्तादन्यतरस्याम् १२ द्रोश्च ६८० द्वन्द्वाच्छः १६८ द्वन्द्वाद् वुन्वरमैथुनिकयोः ५०२ द्विगोलुंगनपत्ये ७३६ ५६६ द्वितीयायां च ६८७ द्विपश्च ५०७ द्वीपादनुसमुद्रं यन् ६६७ द्वपवैयाघ्रादन् ६५२ १५७ ५१३ तस्यापत्यम् तस्येदम् ताभ्यामन्यत्रोणादयः तालादिभ्योऽए तिकादिभ्यः फिन् तिशित्सावंधातुकम् तित्तिखिरतन्तुखण्डिकोखाच्छण तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् ० तियंच्यपवर्गे तीररूप्योत्तरपदादो तुग्राद्धन् तुमर्थसेसेनसेप्रसेन्क्सेकसेनध्य० तुमुन्ण्वुलौ क्रियायां क्रियायाम् तूदीशलातुरवमंतीकूचवाराड्० तूष्णीमि भुवः ते तद्राजाः तेन दीव्यति खनति जयति तेन निवृत्तम् तेन प्रोक्तम् तेन रक्तं रागात् तेनकदिक ६४८ ३६२ ५२६ ५८७ ४४२ ७२८ ५१२ ७०३ ܟܘ܀ . द्विगो: ३०८ १८७ २३८ ६२५ ५१७ ·( २० ) . 1 नो रण च वयच: ४६२ निकटे वसति ७७३ द्वयचश्छन्दप्ति ७२० निघो निमितम् द्वयब्राह्मणकंप्रथमाध्वरपुरश्चरण० ६६६ नित्यं डितः २२६ यमगधकलिङ्गसूरमसादरण नित्यं छन्दसि नित्यं पणः परिमाणे घनगणं लब्धा ७८० नित्यं वृद्धशरादिभ्यः ७१७ धन्वयोपधाद् बुन् ६०१ नित्यं संज्ञाछन्दसोः ३१८ धर्म चरति ७५७ नित्यं सपत्न्यादिषु ३२६ धर्मपथ्यथन्यायादनपेते ७८६ निपानमाहावः ५७ धातुसम्बन्चे प्रत्ययाः १४० निमूलसमूलयोः कषः १७८ धुरो यड्ढको ওও निरम्योः पूल्चोः ३२ धूमादिभ्यश्च ६०६ निवासचितिशरीरोपसमाधानेष्वादेश्च० ४० न कोडादिबह्वचः निवृत्तेऽक्षछूतादिभ्यः ७४४ ३६० निशाप्रदोपाभ्यां च ६२८ नक्षनादः नी गदनदपठस्वनः नक्षत्रेण युक्तः कालः ५०६ ५३ नक्षत्रेभ्यो बहुलम् ६४२ नोत्वद्वधंबित्वात् ७२० नखमुखात्संज्ञायाम् नौद्वयचष्ठन् ७३६ नगरात्कुत्सनप्रावीण्ययोः ६०७ नौवयोधर्मविपमूल० ७५३ नडशादाड ड्वलच ५७६ नडादिभ्यः फक ४३६ ५८० पक्षिमत्स्यमृगान्हन्ति ७५३ न दण्डमाणवान्तेवासियु ७०६ पङ्गोश्च 39૪ ५७७ पत्यपूर्वाद ७०२ ५८५ पत्वाध्वयुपरिपदन ७०३ न द्वयश्च प्राच्यभरतेषु ५६६ पत्युनो यज्ञसंयोगे ३२२ नपुंसके भावे क्तः पथः पन्य च ६३८ न प्राच्यभर्गादियौधेयादिभ्यः ५०४ पथ्यतिथिवसतिस्वपतेढंन् ७६१ न यद्यनाफाक्षे १६६ पदमस्मिन्दृश्यम् न पट्स्वस्रादिभ्यः २८२ पदरुचविशस्पृशो धन् २० नाधार्थप्रत्यये व्यय १६७ पदोतरपदं गृह्णाति ७५६ नानद्यतनवलियाप्रबन्यसामीप्ययोः १०३ परस्मिन्विभाषा १०६ नाम्न्यादिशिग्नहोः १६२ परस्मैपदानां गलतुसुस्थलथुसणल्वमाः २१६ नासिकोदरोठजङ्खादन्तकगंशृङ्गाच ३५८ परश्वधालुच ७६४ वृ नडादीनां कुक् च नद्यां मतुः नद्यादिभ्यो ढक ·( २१ ) . परौ घः परावनुपात्यय इण: ३८ पूतक्रतोरै च ३२७ परावरयोगे च १६३ पूर्वाह्णापराला मूलप्रदोषावस्कराद्० ६३७ परावराधमोत्तमपूर्वाच्च ६२३ पूर्वैः कृतमिनयौ च ८०५ परिक्लिश्यमाने च १८८ पौरोडाशात् ष्ठन् परिन्योर्नीणोधू ताभ्रेषयोः प्रजने सत्तः परिपन्थं च तिष्ठति ७५४ प्रतिकण्ठार्थललामंच ७५६ परिमाणाख्यायां सर्वेभ्यः २७ प्रतिजनादिभ्यः खन् ७८९ परिमुखं च ७५० प्रतिपथमेति ठंश्च ७५७ परिवृत्तो रथः ५१६ प्रथने वावशब्दे ३५ परिषदो ण्यः ७५८, ७६० प्रभवति ६७३ ६२ प्रमदसंमदी हर्षे परौ भुवोऽवज्ञाने ४६ प्रमाणेच १८६ परौ यज्ञ ४५ प्रयच्छति गद्यम् ७५० पादिभ्यः छन् ७४१ प्रय रोहिष्य अव्यथिष्य १५७ पर्याप्तिवचनेष्वलमर्थेषु २०० प्रस्थपुरवहान्ताच्च ६०२ पर्यायाहंणोत्पत्तिषु ण्वुच् ८४ प्रस्थोत्तरपदपलद्यादिकोपधादण ५६३ पर्वताच ६१७ प्रहरणम् ७६३ पलाशादिभ्यो वा ७१५ प्राग्घिताद्यत् ७७४ पाककणंपगंपुष्पफलमूलबालोत्तरपदाच्च ३७० प्राग्दीव्यतोऽम् ३६६ पाण्डुकम्बलादिनिः ५१७ प्राग्वहतेष्ठक ७३५ पाथोनदीभ्यां ड्यण ७६५ प्राचां कटादेः पादोऽन्यतरस्याम् २१८ प्राचां ष्फ तद्धितः ३०० पाराशयंशिलालिभ्यां भिक्षुनटसूत्रयोः ६६६ प्राचामवृद्धात्फिन्वहृलम् ४८७ पाशादिभ्यो यः ५४६ प्राणिरजतादिभ्योऽञ् पितुयंच्च ६७१ प्रायभवः ६४३ पितृव्यमातुलमातामहपितामहाः ५३२ ६३० प्रावृष एण्यः पितृष्वसुरछम् ४६६ प्रावृपष्ठप पिष्टाच्च ३२ ७१६ प्रे द्रुस्तुश्रुवः पीलाया वा ४५ प्रेलिप्सायाम् ४६० पुंयोगादास्यायाम् ३४४ प्रे वणिजाम् पुंसि संज्ञायां घः प्रायेण ८६ प्रे स्त्रोयज्ञ ३४ ४५७ १३१ पुत्रान्तादन्यतरस्याम् पातिसर्गप्राप्तकालेपु कृत्याश्च ६६२ पुरागप्रोक्तेपु ब्राह्मणकत्पेषु ५६० प्रोक्ताल्लुक पुरुपात्प्रमाणेऽन्यतरस्याम् ७२६ ३१२ प्लक्षादिभ्योऽग् . ७२२ ४७ ·फक्फिनोरन्यतरस्याम् फले लुक • फाण्टाहृतिमिमताभ्यां णफिनो फेरछ च भुवो.वुक्च ६ वन्दने चौं बहिषि दत्तम् बहनीहरूधसो डीप बहुव्रीहेश्चान्तोदात्तात् बह्वचः कूपेषु वह्वचोऽन्तोदात्ताद्वन् बह्वत्पूर्वपदाट्टच् बह्वादिभ्यश्च बाह्वन्तात्संज्ञायाम् वाहादिम्यत्र बिल्वादिभ्योऽम् ब्राह्मणमागववाडवाद्यन् बुवः पञ्चानामादित पाहो ब्रुव: ७८८ मतोश्च बह्वजङ्गात् मतौ च ( . २२: :) ४२१ भिक्षादिभ्योऽम् ७२८ भीमादयोऽपादाने २१० ४७७ भुवश्च ३४४ ४७६ ४६३ भूते च ७८८ .११२ भूतेऽपि दृश्यन्ते ७६६ भौरिक्यायपुकार्यादिभ्यो विधभक्तलौ ५४६ ३१३ भ्रातरि च ज्यायसि ४६४ ३५३ ५६८ भ्रातुव्यंच्च ४७१ ६६२ मड्डुकझझरादणन्यतरस्याम् ७६३ ७६८ मतजनहलात्करण० ३४२ ५६७ ३७४ ८०७ मत्वर्थ मासतन्वोः ..८०२ ७१३ मदोऽनुपसर्गे मद्रवृज्योः कन् ६१० २२० मद्रेभ्योऽन् ५६२ ७६० मधुवभ्वोर्ब्राह्मणकौशिकयोः ४४८ ७७१ मधोः ६८० ४५१ मध्यान्मः ६२५ ५६८ मध्वादिभ्यश्च ५७८ ६ मनः २८५ मनुष्यतत्स्थयोवू ६१२ ७६३ मनोर्जातावञ्ञ्यतो पुक्च २०४ मनोरोवा ३२८ ७४३ मन्ये वृषेपपचमनविदभूवीरा उदात्त ६७२ १४ मयड्वतयोर्भापायामभक्ष्या० २१ मयेच ८०६ महापुलादभ्सनी ४७१ महाराजप्रोष्ठपदाट्ठन् ८०८ मधोनं च ५०४ भक्तागण: भक्तादरगन्यतरस्याम् भक्तिः भर्गात्नंगतें भवतष्ठक्छसो भविष्यति गम्यादयः भविष्यति मर्यादावचनेऽवरस्मिन् भवे छन्दसि भव्यगेयप्रवचनीयोपस्थानीयजन्या० भखादिम्यछन् भावलक्षणो स्वेण्कृञ्चदिचरि० भाववचनाश्च भावे भावे च भावेऽनुपसर्गस्य ४८८ मयट् च ·(२३ ) ४८ ५४६ महाराजा? महेन्द्राद् घाणौच माडि लुङ मातुरुत्संख्यासम्भद्रपूर्वायाः मातृवसुश्च माथोत्तरपदपदव्यनुपदं० .६८१ रश्मी च ५२८ राजन्यादिभ्यो वुन् १३८ राजश्वशुराद्यत् ४५८ राज्ञः कच ४६७ रात्रेश्चाजसौ राष्ट्रावारपाराद् घखौ . ७२८ रेवतीजगतीहविष्याभ्यः ७६८ रेवत्यादिभ्यष्ठक रैवतिकादिभ्यश्छः ४६८ ६१६ ३१६ ५८३ . 'माने वयः ७६७ ४७२ ७०७ ७४८ रोगाख्यायां ण्वुल्बहुलम् मायायामण मुद्गादण मूर्ती घनः मूलमस्याबहि मेनिः ८० ५४ रोणी ५७० ७८१ रोपधेतोः प्राचाम् ६०२ २२४ यश्वाप् यच्चयत्रयोः यजयाचयतविच्छप्रच्छरक्षो नङ ३८० ११८ ६४ यज्ञे समि स्तुवः ३४ २६६ ४४१ - १७४ १५१ यजश्व यनिनोश्च यथातथयोरसूयाप्रतिवचने यथाविध्यनुप्रयोगे: पूर्वरिमन यमः समुपनिविषु च यावति विन्दजीवोः यावत्पुरानिपातयोलंद यासुट् परस्मैपदेपूदात्तो डिच्च युष्मदस्मदोरन्यतरस्यां खञ्च यूनश्च कुत्सायाम् यूनस्तिः ५३ १७६ लः कर्मणि च भावे चाकमकेभ्यः २०४ लङ: शाकटायनस्यैव २३६ लवणाट्ठन् ७६२ लवणाल्लुक .७४७ लस्य २१३ लाक्षारोचनाशकलकदमाक् ५०८ लिङ: सीयुट् २२६ लिब्र्थे लेट १५४ लिडाशिषि २४० लिङ् च १२७ लिङ् चोध्वंमोहूतिके १२, १३२ लिनिमित्ते लुङ क्रियातिपत्ती ११० लिङ यदि १३४ लिटस्तझयोरेशिरेच् २१८ लिट् च २४० लिप्स्यमानसिद्धौ च १० लुक् स्त्रियाम् लुप्व लुवविशेपे लृट् शेपे च १७ लूटः सदा २३० ६१६ ४६७ यूनि लुक ३८२ ४१८ ४५० ५८६ ७५२ रङ्कोरमनुष्येऽश् च रक्षति रतोयातूनां हननी रवाद्यत् ७६७ ७०२ १८ ·( २५ ) वोतो गुणवचनात् वौ क्षुधवः व्याहरति मृगः वजयजोर्भाव क्यप् व्रीहेः पुरोडाशे ওওও १३६ षिद्भिदादिम्योऽङ् वोताप्योः ११३ शुभ्रादिभ्यश्च ४६२ ३३८ शुष्कचूर्णरूक्षेषु पिषः १७६ ३१ शूलोखाद्यत् ५२१ व्यञ्जनरुपसिक्ते ७४८ शेषे ५८० व्यधजपोरनुपसर्गे ५३ शेष लुडयदी १२० व्यन्सपत्ते ४७१ शोरणात्प्राचाम् ३३७ शौनकादिभ्यश्छन्दसि ६६४ व्युपयोः शेतेः पर्याये ३८ श्रविष्ठाफल्गुन्यानुराधास्वातितिष्य० ६३६ ७१ श्राद्धे शरदः ६२७ ७१६ श्राणामांसौदनाटिठन् ৩৬০ श्रिणीभुवोऽनुपसर्गे ३१ शकटादण् श्वगणाट्ठञ्च ७४१ शकषज्ञाग्लाघटरभलभक्रमसहा- श्वसस्तुट् च ६२८ हस्त्यिर्थेषु तुमुन् १६ शकि णमुल्कमुलौ १५८ षिद्गौरादिभ्यश्च ३३१ ७५ शकि लिङ् च शक्तियष्ट्योरीका ७६४ संग्नामे प्रयोजनयोद्धृभ्यः ५५१ शण्डिकादिम्यो व्यः ६७६ संज्ञायाम् ८२, १८१, ३७६, ६६६ शम्याष्ट्रलन् ७१६ संज्ञायां कन् ७१४ शरदच्छुनकदर्भाद् भृगुवत्साग्रायणेषु ४४२ संज्ञायां जन्या: शरीरावयवाच्च ६५२ संज्ञायां धेनुष्या ७८२ शकराया वा ५७६ संज्ञायां ललाटकुक्कुट्यौ० ७५८ ७५२ संज्ञायां शरदो वुन् शलालुनोऽन्यतरस्याम् ७६२ संज्ञायां श्रवणाश्वत्याभ्याम् ५१२ शाकलाद्वा ७०५ संज्ञायां समजनिपदनिपतमनविद० शाङ्गरवाद्यनो डीन ३७६ संवत्सराग्रहायणीभ्यां ठञ्च ६४६ शिखाया वलच ५७६ संस्कृतम् ७३८ शिल्पम् ७६२ संस्कृतं भक्षाः ५२० ६०६ शिवशमरिष्टस्य करे संसृष्टे ७४६ ४५२ शिवादिन्योऽण संहितराफलक्षणयामादेन शिशुकन्दयमसमद्वन्द्वेन्द्रजननादिन्यपछः ६७६ स उत्तमस्य २२८ शोलम् ५२७ सत्यशिचीति मापायाम् ३६४ ७६४ शुण्डियादिन्योऽ ६६६ वगर्भपसनुताधन ७७८ शब्दददुरं करोति शुमाद् घन् ·( २६..) . सुद तियोः सृपितृदोः कसुन् स स्थिरे सङ्कलादिभ्यश्च ५६६ साल्वावयवप्रत्यग्नथकलकूटाश्मकादिन् . १७३ सङ्ख्याव्ययादेझैप ३१४ साल्वेयगान्धारिभ्यां च ४६६ सङ्घाङ्कलक्षणेष्वनिनामण ७०४. सिजन्यस्तविदिम्यश्च २३४ सङ्के चानौत्तराधयें ४१ सिन्युतक्षशिलादिभ्योऽणनी ६७६ सङ्घोद्घी गणप्रशंसयोः सिव्वपकराभ्यां कन् ६३६ सन्विवेलातुनक्षत्रेभ्योऽश् ६२६ २३३ सप्तम्यां चोपपीडरुघकपः १५५ सुधातुरकङ् च ४३६ सभायायः ७६१ सुवास्त्वादिभ्योऽम् ५६६ समर्थानां प्रयमाद्वा ३६२ सूत्राच्च कोपधात् ५६१ समानकर्तृकयोः पूर्वकाले १६३ १६० समानकतुंकेपु तुमन् १२६ २० समानतीथ वासी सेनान्तलक्षणकारिम्यश्च ७६१ ४८१ सेनाया वा ७५८ समानोदरे शयित श्रो० ७६२ समासत्तो सेह्यपिच्च १८५ २२३ सोदराद्यः ७६२ समि मुष्टी ३७ सोममहंति यः ३१ सोमाट् ट्यण ५२८ समुपयेऽन्यतरस्याम् १४६ सोऽस्य निवासः ६७७ समुच्चये सामान्यवचनस्य १५२ सोऽस्यादिरितिच्छन्दसः प्रगायेपु ५५० समुदोरजःपशुषु ५६ स्तम्बे फ च ६१ समुद्रानाद्धः ७६६ स्त्रियां क्तिन् रामूलाकृतजोवेगु हन्याग्रहः १७६ स्त्रियामवन्तिकुन्तिपुरम्या सम्भावनेऽलमिति चेत्सिदाप्रयोगे १२२ खियाम् २६५ सम्भूते ६४५ स्त्रीपुंसान्यां नस्नो भवनात् ४०७ सयंत्र लोहितादिगातन्तेभ्यः ३०२ ४६० रामाम् च तलोपन रखी सौवीरसाल्यप्राक्ष ५६६ गदेवातातिल स्थन्टिलापयितरि प्रते ५२० सवाम्यां चामो २२१ स्वागापापनो भावे ६८ गरनश्चिमानपूपांप स्थानान्तगोगालपरसालाच ६४१ सात मम्मितीप: ८०६ स्नेहने पिपः १८० सामशिरगाहप्रमेन्ययेन्स्टटानो रमे तोट् १३३ ६०७ समि युवः जीभ्यो उगा GOG गुरम स्मोतरे सदप गामिनौगातीति मंशापान ५२२ ग्यनगोगों ५३ ६५ ५२५ सो मन ·( २७ ) स्वादुमि णमुल् स्वसुश्छः ४७१ हलश्च ६१ स्वाङ्गाचोपसर्जनादसंयोगोपधातु ३५६ हलसीराक ७०३, ७७७ स्वाङ्गे तस्प्रत्यये कृभ्वोः १६५ हस्तादाने रस्तेये ३६ स्वाङ्गेब्रुवे १८७ हस्ते वत्तिग्रहोः १८० हिसार्थानां च समानकर्मकाणाम् १८४ स्वे पुषः १८१ हितं भक्षाः ७६६ स्वौजस्मौट्छष्टाभ्याभिस्भ्याम्भ्यस० २६१ स्रोतसो विभाषा ड्यड्ड्यौ ७६४ हेतुमनुष्येभ्योऽन्यतरस्यां रूप्यः ६७२ हनश्च वधः ५८ हेतुहेतुमतोलिङ्ग १२४ हरितादिभ्योऽत्रः ४४० हरत्युत्सङ्गादिभ्यः हेमन्ताच्च ७४३ हरीतक्यादिभ्यश्च ७३२ ह्वः संप्रसारणं च न्यभ्युपविषु ५७ ७८७ हृदयस्य प्रियः ·अथ तृतीयाध्याये तृतीयः पादः उणादयो बहुलम् ।।१॥ 'वर्तमाने' इत्येव, 'संज्ञायाम्' इति च । उणादयः प्रत्यया वत- मानेऽर्थे संज्ञायां विषये बहुलं भवन्ति । यतो विहितास्ततोऽन्यत्रापि भवन्ति । केचिदविहिता एव प्रयोगत उन्नीयन्ते । 'कृवापाजिमिस्वदिसा- ध्यशूभ्य उण'-कारुः, वायुः, पायुः, जायु:, मायुः, स्वादुः, साधुः, आशुः । बाहुलकं प्रकृतेस्तनुदृष्टेः प्रायसमुच्चयनादपि तेषाम् । पदमञ्जरी उरणादयो बहुलम् ॥ वर्तमाने इत्येवेति । 'वर्तमाने लट्' इत्यतो वर्तमान- ग्रहणानुवृत्तेरविच्छेदमेवकारेण दर्शयति । संज्ञायामिति चेति । 'पुवः संज्ञा- याम्' इत्यतः ।। 'उणादयः' इत्येव सूत्रमुणादीनां शास्त्रान्तरपरिपठितानां साधुत्वानुज्ञानार्थ- मस्तु, किं बहुलग्रहणेन ? तत्राह-बाहुलकमिति । 'ला आदाने', बहूनर्थान लाति-बहुलम् , तस्य भावो बाहुलकम् , मनोज्ञादित्वाद् वुन् । तत्पुनर्बह्वादानं बहुलशब्दप्रवृत्तिनिमित्तम् । बहवः पुनरर्थाः-क्वचित्प्रवृत्तिः, क्वचिदप्रवृत्तिरिति वक्ष्यमाणलक्षणाः। प्रकृतेरिति । जातावेकवचनम् । तनुशब्दोऽत्र वृत्तिविषये न्यासः उणादयो बहुलम् । वर्तमान इत्येवेति । 'वर्तमाने लट्' इत्यतो वर्तमान- ग्रहणमनुवर्तत इति दर्शयति । संज्ञायामिति । वर्तत इति 'पुवः संज्ञायाम्' इत्यतः । बाहुलकमित्यादि । 'ला आदाने', बहूनांल्लातीति बहुलम् । 'आतोऽनुपसर्गे का' । बहवः पुनरर्थाः क्वचित्प्रवृत्त्यादयः । तथा चोक्तम्- क्वचित् प्रवृत्तिः क्वचिदप्रवृत्तिः क्वचिद्विभाषा क्वचिदन्यदेव । विधेविघानं बहुधा समीक्ष्य चतुर्विधं वाहुलकं वदन्ति ॥ इति । बहुलस्य भावो बाहुलकम् । 'द्वन्द्वमनोज्ञादिभ्यश्च' इति मनोज्ञादित्वाद्रुन् । बह्वर्यादानं बहुलशब्दस्य प्रवृत्तिनिमित्तमिति तत्रैवायं भावप्रत्ययः। तद् बाहुलकं प्रकृतेस्तनुदृष्टे- रुक्तम् । प्रत्ययमनादिं कृत्वा यः पूर्वमुपादीयते शब्दः सा प्रकृतिरित्युच्यते । प्रत्ययात् पूर्व क्रियत इति प्रकृतिः। प्रकर्पण नियमेन प्रत्ययः क्रियते तस्या इति वा प्रकृतिः । 'प्रकृतेरिति । जाती षष्ट्येकवचनम् । तनुष्टेरिति । कर्मणि ल्यब्लोपे पञ्चमी । तनुष्टिं ·२ काशिकावृत्ती [ उगादयो बहुलम् कार्यसशेषविधेश्च तदुक्तं नैगमरूढिभवं हि सुसाधु ॥ पदमञ्जरी गुणमात्रवचनः । प्रकृतीनां तानवमल्पत्वं दृष्ट्वा तद्वाहुलकमुक्तम् , तेनापठिताभ्यो- ऽपि प्रकृतिभ्य उणादयो भवन्ति, यथा--हृषेरुलजुक्तः शकेरपि भवति- शङकुलेति । तथा तेपामुणादीनां पञ्चपाद्यां प्रायेण समुच्चयनं कृतम्, न तु साकल्येन; बहुलवचनात्त्वविहिता अपि भवन्ति, यथा-अर्तेः फिडफिड्डौ भवतः-ऋफिडः, ऋफिड्ड इति । कार्यसशेषविधेश्च । कार्याणि च सशेषाणि विहितानि न निःशेषाणि । बहुलवचनात्त्वविहितान्यपि भवन्ति । 'पणु दाने', 'बमन्ताड्डः' 'धात्वादेः पः स' इति सत्वं न भवति, कृते वा सत्वे पत्वं भवति । स्यादेतत्-यावत्यः प्रकृतयः पञ्चपाद्यामुपात्ताः, यावन्तश्च प्रत्ययाः, यावन्ति च कार्याणि विहितानि तावन्त्येव भवन्तु, मा भूदन्येषां बहुलग्रहणेन संग्रह इति ? न्यासः वीक्ष्य बाहुलकमुक्तमिति । 'विमापा गुणेऽस्त्रियाम्' इत्यनेन विह पञ्चमी न भवति अस्त्रियामिति प्रतिपेधात् । अथ वा 'विभापा गुणे' इति योगविभागादिह पश्चमी वेदितव्या। तनुशन्दः शरीरवचनोऽप्यस्ति, गुणवचनोऽपि; इह तु गुणवचनः प्रकृतेरल्पत्वं नाम यो गुणस्तस्य वाचकः । दर्शनं दृष्टिः = उपलब्धिः, तनोर्गुणस्य दृष्टिस्तनुदृष्टिः। ततो गुणो नित्यं गुणिनमपेक्षत इति गमकत्वात् तनुशन्दस्य प्रकृतिमपेक्षमाणस्यापि दृष्टिशब्देन समासो भवति । अयं त्वर्थः प्रकृतेर्गुणस्य, तयोदर्शनादिति । अथ वा तनुष्टियस्याः प्रकृतेः सा तनुदृष्टिः । अत्र पक्षे यद्यपि तनुगुणो दृष्टेविशेषणम् , तथाप्यसौ दृष्टेः प्रकृतेरपि विशेषणत्वेन प्रतीयत एव । प्रकृतेस्तनुत्वादेव हि तष्टितनुत्वं भवति । उणादिपु पञ्चपाद्यां स्वल्पाः प्रकृतयो दृश्यन्ते, ततोऽन्याम्योऽपि च प्रकृतिभ्यः प्रत्यया दृश्यन्ते, तस्माद् बहुलग्रहणाद् भवन्ति । यया हि 'हपेपलच्' इति 'हपु अलीके' इत्यस्मादुलजुक्तः, तथा 'शकि शङ्कायाम्' इत्यतोऽपि भवति-शकुलेति । किश, मायसमुच्चयनादपि तेषां तदुक्तमिति सम्बन्धः । तदिति बाहुलर्फ परामृश्यते । तेपामुणादीनां प्रायेण बाहुल्येन समुचयनं ग्रहणं विधानं वा प्रायसमध्ययनम् । 'तृतीया' इति योगविभागात् समासः। अपिशन्दः सःचये। न फेवलं प्रकृतेस्तनदृष्टेस्तद् बाहुलफमुक्तम्, अपि तु प्रायसमुभयनादपि तेषामेतदुतम् भवति । न केवलं प्रकृतयातन्यः पठिताः, अपि तु प्रत्यया अपि प्रायेण सचिवाः, न तयें, तदर्थ बाहुलकमिति । चाहुल कादयविहिता अपि ते चेत् प्रत्यया उन्नीय विधीयन्ते । तथा दि अ. क्युसच्च' इत्यतिधातुः पटिचः, फिटपिट्टी तु प्रत्ययो न विदियो; तथापि माफिरारपिनुशन्दयो- दर्शनात् तावपि प विधीयते । फार्यसपविधेच तदुक्तमिति । चन्दः उगुच्चये । पूर्वांसफारणायादेवस्मात् ·उगादयो बहुलम् ] तृतीयाध्याये तृतीयः पादः ३ नाम च धातुजमाह निरुक्ते व्याकरणे शकटस्य च तोकम् । पदमञ्जरी तत्राह-नैगमरूढिभवं हि सुसाध्विति । निगमः = छन्दः, तत्र भवा नैगमाः । निगमशब्दस्थाथादिस्वरेणान्तोदात्त इति 'बह्वचोऽन्तोदात्ताह' इति ठबि प्राप्ते ऋगयनादिपाठादण् । रूढिः = प्रसिद्धिः, तत्र भवा रूढिभवाः = संज्ञाशब्दाः, तेषां साधुत्वमनुपात्तानां प्रकृत्यादीनां बहुलग्रहणेन संग्रहे सति भवति, नान्यथा । हिशब्दो हेतौ । यस्मादेवं तस्माद्वाहुलकमुक्तमित्यर्थः । अन्यैरप्याचार्य गमरूढिभवानां प्रकृत्यादिविभागेन व्युत्पादनं कृतम् , अतो- ऽस्माभिरपि तत्कर्तव्यमेवेत्यभिप्रायेणाह-नाम चेति । निरुक्तकारो हि यास्क आचार्यः स्वशास्त्रे निरुक्तैः सर्वमेव नाम धातुजमाह । तोकमित्यपत्यं नाम । न्यासः तद्वाहुलकमुक्तम् । विधानं विधिः = कारणम् , सह शेषेण वर्तते यो विधिः स सशेषः, सशेषश्चासौ विधिश्च सशेषविधिः, कार्याणां सशेषविधिः कार्यसशेषविधिः । तस्म च्च बाहुलकमुक्तम् । एतदुक्तं भवति-प्रकृतेः प्रत्ययाश्रितानि कार्याणि न निःशेषाणि पञ्चपाद्यां दर्शितानि, इष्यन्ते चादर्शितान्यपि तानि । अतस्तसिद्धयर्थ तद् बाहुलकमुक्तम् । तेन ऋफिड, ऋफिड-इत्यत्र गुणप्रतिषेधः सिद्धो भवति । एवमादि तावत् प्रत्ययाश्रितं कार्य सिद्धं भवति । 'षणु दाने', 'अमन्ताड्डः' इति षण्डः । अत्र 'धात्वादेः षः सः' इति सत्वं न भवति | सत्यपि वा सत्वे पुनः षत्वमेव क्रियत इत्ये- वमादि प्रकृत्याश्रितमपि कार्य बाहुलकाद्भवति। नैगमरूढिभरं हि सुसाध्विति । निगमः = छन्दः, तत्र भवा नैगमा, गयनादिपाठादण । निगमस्य वेमे नैगमाः। रूढिः- प्रसिद्धिः; भवन्तीति भवाः, रूढौ भवाः। 'सतमी' इति योगविभागात् समासः । लोकप्रसिद्धा इत्यर्थः । नैगमाश्च सदिभवाश्च नैगमदिभवम् । 'सो द्वन्द्वो विमाक- वद्भवति' इत्येकवद्भावः, 'स नपुंसकम्' इति नपुंसकलिङ्गता । हिशब्दो यस्मादर्थे । यस्मा- देतदेव वाहुलकमनेकार्थत्य साधकम, तस्मान्नैगमं रूढिभवं सुष्टु साधु भवति; व्याकरणे बहुलग्रहणेन संस्कृतत्वात् । अन्यथाऽसंस्कृतत्वाद् गाव्यादिशब्दानामिव तत्यासाधुत्वं स्यात् । अन्यैरपि प्रमाणपुर गमलदिभवानां व्युत्पाद्यत्वमभ्युपेतमिति दर्शयितुमाइ- नाम च धातुजमित्यादि । निरक्त इति । निरक्ते शास्त्रे । नामेति । प्रातिपदिकम् । तस्य होयमन्याचार्यसंशा | घातोतित्वासातुनम् । धातुग्रहणमुपलक्षणम , प्रत्ययागमा- दयोऽपि गृह्यन्ते। निरुक्तकारः स्वशास्ने निरूक्ते प्रातिपदिकं घानुजमाद; धातुप्रत्य-., यादिविभागेन व्युत्तादितत्वात् । चशन्दोऽवधारणे, भिन्नकमध । धातुबमेवेत्येवं द्रव्यम् ।

·काशिकावृत्ती [ उमादयो बहुलम् यन्न पदार्थविशेषसमुत्थं प्रत्ययतः प्रकृतेश्च तद्ब्रह्मम् ॥ पदमारी शकटस्य तोकम् शाकटायनः । यन्नेति । पदमर्थः प्रयोजनमस्य व्युत्पाद्यत्वेनेति पदार्थः = प्रकृत्यादिः, पदार्थश्वासी विशेषश्च पदार्थविशेपः, तस्मात्समुस्थित पदार्थविशेषसमुत्थम् । यदेवंविधं न भवति, प्रकृत्यादिविशेषोपादानेनाव्युत्पादित- मित्यर्थः, तद्धातुजत्वेनोह्यम् । कथमूह्यम् ? प्रत्ययतः प्रकृतेश्च । यत्र शब्दरूपे परभागः प्रत्ययत्वेन प्रसिद्धन केनचित्सदृशः श्रुतः, तत्र तं भागं प्रत्ययं कल्प- यित्वा परिशिष्टो भागः प्रकृतित्वेनोह्यते । 'हृपेरुलच्' इति प्रत्ययं दृष्ट्वा शङ्किः प्रकृतिरुह्यते, तेन सिद्धं शङ्कुत्यस्य धातुजत्वम् । यत्र तु पूर्वो भागो धातुत्वेन प्रसिद्धन केनचित्सशस्तन तं भागं प्रकृति कल्पयित्वा परिशिष्टो भागः प्रत्यय. त्वेनोह्यः । यथा---ऋफिडः, ऋफिड्ड इति, फिडफिड्डौ प्रत्ययौ । न्यासः न केवलं निरुक्तकार एवेह, अपि तु -व्याकरणे शकटस्य च तोकम् । तोकशब्दोऽपत्य. पर्यायः । व्याकरणेऽपि यः शकटस्य पुत्रः शाकटायनः सोऽपि नाम धातुजमेवाह । तदेवं निरुक्तकारशाकटायनदर्शनेन त्रयो शब्दानो प्रवृत्तिः- जातिशब्दाः, गुणशब्दाः, क्रियाशब्दा इति; न सन्ति यदृच्छाशब्दा इति । अथ वा-जातिगुणशब्दानामपि क्रियाशब्दत्वमेव; धातुजत्वात् । ततश्चकैव शब्दानां प्रवृत्तिः-क्रियाशब्दा इति । अय यदि प्रकृतिविशेषं प्रत्ययविशेषञ्चोपादाय न व्युत्पादितं शब्दरूपम् , तस्य कर्थ धातुजत्वं वेदितव्यम् , न हि प्रकृतिप्रत्ययानवधारणे धातुनत्वं शक्यं निश्चेतुमित्यत आह-यन्नेत्यादि । अर्थशब्दः प्रयोजनवाची, पदमर्थः प्रयोजनं यत्य प्रकृत्यादेः स पदार्यः । कथं पुनः पदमर्थः प्रकृत्यादेर्भवति १ तदुद्दिश्य तदुपादानात् । पदं हि व्युत्पाद- यिप्यामीत्येवमर्थ प्रकृत्यादेरुपादानम् । फरमात् १ प्रकृतिप्रत्ययश्च पदार्थः, तस्य विशेषः पदार्थविशेषः । समुत्थानं समुत्पः = प्रादुर्भावः, 'सुपि स्यः' इत्यत्र योगविभागेन भाव एव कप्रत्ययः । पदार्थविशेषात् समुत्यः प्रादुर्भावो यत्य तत् पदार्थविशेपसमुत्थम् । यदेयंविधं न भवति शब्दरूपं प्रत्ययतः प्रकृतितश्च तदूषम् । धातुनत्वेनापि तदुक्तं भवति यस्य प्रतिपदोक्ता प्रकृतिप्रत्ययविशेषानासादितात्मा निवृत्तिस्तस्य प्रकृतिविशेषात् प्रत्यपविशेपाच्च धातुबत्वं निश्चेतव्यमिति । ननुचतयाविषस्य प्रकृतिप्रत्ययविशेषस्यापरिशनादेवाशक्यं धातुजत्वं निश्धेतुमिसि मत्या परेण चोदितम् , तत् कथं प्रत्ययतः प्रकृतेश्च सदूपमित्युक्तं युज्यते ? नेपः दोषः, एवं दिनुपता- ऽनेन प्रातिप्रत्यपायेयं वापसदिवघ्यो, तात्ताभ्यां तच्छब्दरूपमित्येवदप्पयांदुकं भवति । नानपघारिताभ्यां मतिमत्यपाम्यां शपथ घानत्वं परयचिनिश्चेतुमिति फिममायुकम् ।

·उणादयो बहुलम् ] तृतीयाध्याये तृतीयः पादः संज्ञासु धातुरूपाणि प्रत्ययाश्च ततः परे । कार्याद: विद्यादनबन्धमेतच्छास्त्रमुणादिषु ।। पदमञ्जरी स चायमूहोऽनादिप्रयुक्तास्वेव संज्ञासु, न सर्वत्रेत्याह- संज्ञास्वितिः । कार्याद् गुणप्रतिषेधादिकाद् अनूबन्धं ककारादिकं विद्यात् । तेन फिडफिडूडौ कितावूह्यौ । एतदेवानन्तरोक्तमूहात्मकं शास्त्रमुणादिष्वनुक्तेषु ।। न्यासः - " यत्र प्रसिद्धप्रत्ययावयवेन शब्दान्तरेण कस्यचिद् भागस्य सारूप्याधिगमोऽस्ति तत्र प्रत्यय दृष्टवा परिशिष्टो भागः प्रकृतित्वेनोत्प्रेक्षितव्यः । यथा---'उषिकुषिगार्तिभ्यस्थन्' इति थन्प्रत्ययान्तमोष्ठादिकं प्रसिद्धप्रत्ययावयवम् । तेन च डित्थडवित्थशब्दयोः किञ्चित्. सारूप्यमस्ति, तथैषामिव हि तेषां यशब्दोऽवयवो विशिष्टदेशवी विद्यते । तत्र थन्प्रत्य- यान्ते शब्दरूपे यो दृष्टस्थशब्दः प्रत्ययसंज्ञकस्तत्सादृश्याद् डित्थडवित्यशब्दस्थं थशब्द प्रत्ययमवधार्य ततः परिशिष्टस्तयोर्भागो डिड्डविदिति च धातुत्वेनोह्यः। ततश्चैवं सूत्रं कर्तव्यम्-डीङस्थण डिड्डविच्चेति । 'डीङ विहायसा गतौ इत्यस्मात् थन्प्रत्ययः, डीडश्च डिड्डविदित्येतावादेशौ भवतः । यत्र तु शब्दरूपे निर्शातधात्ववयवेन शब्दान्तरेण किञ्चिद् भागगतं सारूप्यमस्ति, तत्र प्रकृतिं दृष्ट्वा परिशिष्टो भागः प्रत्ययत्वेनोहितव्यः, यथा-- तमिति दृष्टं शब्दरूपं प्रसिद्धप्रकृत्यवयवम् , तेन ऋफिडशब्दस्य. ऋफिड्डशब्दस्य. च किञ्चिद् भागगतं सारूप्यमस्ति, उभयेषां तेषामृकारादित्वात् । तत्र निष्ठाप्रत्ययान्त ऋतशब्दे य ऋकारावयवो धातुसंज्ञकस्तत्सादृश्याफिडफिड्डशब्दस्थञ्च ऋवणं धातुमव- धार्य ततः परिशिष्टस्तयोर्भागः फिड इति फिड्ड इति च प्रत्ययत्वेनोह्यः । ततश्चैवं सूत्रं वर्त्तव्यम् - 'अर्तेः फिडफिड्डौ' इति, 'ऋ गतौ' इत्यस्मात् फिडफिड्डौ प्रत्ययौ भवतः । ऋफिडः, ऋफिड्डः । गुणः पूर्वोक्तात् कारणान्न भवति । अथ वा- कितावेवैतौ प्रत्ययौ विधातव्यौ । एवं प्रकृतिप्रत्ययावूहित्वा तस्य शब्द रू.पस्य धातुजत्वमूहितव्यम् । यत् प्रकृतिप्रत्ययविशेषावयवानुगतं न तद्धातुजत्वं व्यभिचरति, यथा - कर्त्तव्यम् करणीयमित्येव- मादयः शब्दाः । अहमिति । अनुज्ञातव्यम् । नयत्र क्वचिदूहः कर्त्तव्यः, अपितु विशिष्ट एव विषय इति दर्शयन्नाह- संज्ञास्वित्यादि। यः एते निरूढाः साधुत्वेन शब्दास्तेष्वेव संज्ञातः सूहः कर्तव्यो नान्यत्र । धातुरूपाणीति । कल्पयितव्यानीति शेषः । प्रत्ययाश्च ततः परे इति । कल्पयितव्या इतिः शेषः । कार्याद् गुणाभावादिकाद् । विद्यात् बानीयाद् । अनूवन्धं ककारादिकम् । एतदनन्त- रोक्तं शास्त्रमुणादिपु । शास्त्रोपनिबन्धनत्वाच्छानविषयत्वाद्वा शास्त्रमित्युक्तम् । यदि तत्रिः सूत्रे 'संज्ञायाम्' इत्यनुवर्तते 'वर्तमाने' इति च, बहुलग्रहणं च क्रियते, .

·काशिकावृत्ती [ भूतेऽपि दृश्यन्ते भूतेऽपि दृश्यन्ते ॥ २ ॥ पूर्वत्र वर्तमानाधिकाराद् भूतार्थमिदं वचनम् । भूते काले उणा- दयः प्रत्यया दृश्यन्ते । वृत्तमिदं वर्म । चरितं तदिति चर्म । भसितं तदिति भस्म । इशिग्रहणं प्रयोगानुसारार्थम् ।। भविष्यति गम्यादयः ॥३॥ पदमञ्जरी भूतेऽपि दृश्यन्ते ।। पूर्वत्र वर्तमानाधिकारादिति । तत्रैव वर्तमानग्रहणं न निवर्तितम् , बाहुल्येन वर्तमाने भवन्ति, कचिदेव भूते भवन्तीति किल विवेक- प्रदर्शनायेति भावः । उदाहरणेपु 'ताभ्यामन्यत्रोणादयः' इति संप्रदानापादान- व्यतिरिक्त कारके मनिन् प्रत्ययः, 'नेड्वशि कृति' इतीप्रतिपेधः ।। मविध्यति गम्यादयः॥ यया स्यदो जवे' इत्युक्ते जवशब्दपर्यायः स्यद- न्यासः तत् किमर्थमुणादिषु 'वर्तमाने' पृषवृहन्मदजगच्छतृवच्च' इति वर्तमानग्रहणम् 'धृपेपि च संज्ञायाम्' इति संज्ञाग्रहणम् , 'बहुलमन्यत्रापि' इति बहुलग्रहणञ्च क्रियते ? 'भूतेऽपि दृश्यन्ते' इति वचनाद् भूतेऽपि पृपदादयो भवन्तीत्याशवानिवृत्त्यर्थम् । वर्तमान- ग्रहणं प्रकृताया एव संज्ञाया अनुवृत्तेदृढीकरणार्थम् । पुनः संशाकरणं बहुलवचनाद- संशायामपि भवन्तीत्याशवानिवृत्यर्थ वा । अत्यैव बहुलत्य स्मरणार्थ पुनर्बहुलग्रहणम् । एवं हि विस्मरणगीलानामनुग्रहः कृतो भवति । भूतेऽपि दृश्यन्ते ॥ पूर्वत्र वर्तमानादिति । अथ पूर्वत्र वर्तमानग्रहणं कस्मान नियर्चितम् , युक्तं हि तत् तत्र निवर्तयितुम् , तथा हि-तत्मिस्तत्र निवृत्त सतीदं न फर्तव्यम् ? नेतदस्ति; अवश्यमेतत् कर्तव्यम् , यस्मात् केचिद् भूत एवेष्यन्ते । यदि च पूर्वत्र वर्तमानमहणानुचिर्न स्याद् भविष्यत्यप्युणादयो न स्युः । 'भविष्यति गम्यादयः इत्येकं तु नियमार्थ विशयेत-भविष्यत्पेय गम्यादय इति । तस्मात् पूर्व- प्रानुपर्तयितव्यं वर्तमानप्रणम् । वर्मेति । 'आतो मनिन्' इत्यनुवर्तमाने 'अन्येभ्योऽपि हरपन्ते' प्रवि मनिन्प्रत्ययः। नेट वशि कृति' इतीटप्रतिषेधः । भस्मेति । 'मस मस- नदीयोः' । दृशिमदगमित्यादि । विशिष्टप्रयोगमनुसृत्य यत्र शिष्टाः प्रयुदाते वन भूते प्रत्यमा पतयः, ना सर्वप्रेति शिमहणेन यमर्थः प्रतिपादित इवि दयति ॥ भविष्यति गम्यादयः । प्रत्ययस्ययेत्यादि । एवं हि भविष्यवि गम्पादयः सापयो ·भविष्यति गम्यादयः ] तृतीयाध्याये तृतीयः पादः ७ - भविष्यति काले गम्यादयः शब्दाः साधवो भवन्ति । प्रत्ययस्यैव भविष्यत्कालता विधीयते, न प्रकृतेः । गमी ग्रामम् । आगामी । प्रस्थायो। प्रतिरोधी। प्रतिबोधी। प्रतियोधी। प्रतियोगी। प्रति- यायी । आयायी। भावी ॥ * अनद्यतन उपसंख्यानम् * । श्वो गमी ग्रामम् ॥ पदमञ्जरी सब्दो भवति, तथेहापि भविष्यच्छब्दपर्याया गम्यादयः प्राप्नुवन्तीत्याशङ्कयाह- प्रत्ययस्यैवेत्यादि । प्रकृत्यर्थगता भविष्यत्कालता प्रत्ययस्यैव द्योत्यत्वेन विधीयते, न पुनः प्रकृत्यर्थपरित्यागेन समुदायस्येत्यर्थः । न प्रकृते रिति । न प्रकृतेरपी- त्यर्थः । गम्यादिषु केचिदुणादयः, केचिदष्टाध्यायीगताः । गमी, आगामीति । 'गमेरिनिः' 'आङि णिच' इतीनिः । भावी, प्रस्थायीति । अस्मिन्नेवाधिकारे 'भुवश्च' 'प्रात्स्थः' इतीनिः, णित्त्वाद् वृद्धिर्युक्च । रुधिबुधियुधियातिभ्यः प्रति- पूर्वेभ्यो ग्रहादिनिः। अस्मादेव निपातनादित्यन्ये । 'सुप्यजातौ' इत्यन्ये । प्रतियोगीति । संपृचादिसूत्रेण घिनुणि 'चजोः कु घिण्ण्यतोः' इति कुत्वम् । णिनि. प्रत्यय एव न्यवादिपाठादस्मादेव निपातनाद्वा कुत्वमित्यन्ये । अनद्यतन उपसंख्यानमिति । किं पुनः कारणं न सिद्धयति ? लटायं निर्देशः क्रियते लट् चानद्यतने लुटा बाध्यते, तेन लट एव विषये एते स्युः । न वा वाक्यार्थत्वाद् गम्यादयः शब्दा विशेपे यत्सामान्यं तदाश्रयेण प्रवत्तन्ते । अनद्य- न्यासः भवन्ति, यदि प्रत्ययस्यैव भविष्यत्कालता विधीयते, अथ तु प्रत्ययस्यान्यकालता स्यान ते भविष्यति साधवः स्युः । तस्मात् प्रत्ययस्यैवानेन प्रकारेण भविष्यत्कालता विधीयते । ग्रामं गमीति । 'गमेरिनिः' इतीनिप्रत्ययः, 'सौ' इति दीर्घः । 'अकेनोर्भविष्यदाधमर्ययो.' इति षष्ट्यां प्रतिषिद्धायां ग्रामशब्दात् 'कर्मणि द्वितीया' । आगामीति । 'गमेरिनिः' इति वर्त्तमाने 'आङि णित्' इतीनिः, णित्त्वादुपधावृद्धिः । प्रस्थायीत्यादि । 'ठा गतिनिवृत्ती'। 'बुध बोपने', 'युन समाधौ', 'या प्रापणे' - एभ्यः 'सुप्यनातौ णिनिस्ताच्छोल्ये इति णिनिः । यातितिष्ठत्योः 'आतो युक् चिण्कृतोः' इति युक् । युजः 'चजोः कु घिण- ण्यतोः' इति कुत्वम् । भावीति । आडि णित्' इति वर्तमाने 'भुवश्च' इतीनिः, णित्त्वाद् वृद्धिः । अनद्यतन उपसंख्यानमिति । कि पुनः कारणं न सिध्यति ? भविष्यतीति लटायं निर्देशः क्रियते, तेन च लट एव विषये भविष्यत्सामान्ये स्यात् , न भविष्यदनद्यतने, ·.. , काशिकावृत्ती [ यावत्पुरानिपातयोलंद यावत्पुरानिपातयोर्लट् ॥ ४ ॥ "भविष्यति' इत्येव । यावत्पुराशब्दयोनिपातयोरुपपदयोर्भविष्यति काले धातोर्लट् प्रत्ययो भवति । यावद् भुङ्क्ते । पुरा भुक्ते । निपातयोरिति किम् ? यावद्दास्यति तावद्भोक्ष्यते । करणभूतया पुरा ब्रजिष्यति ॥ पदमारी तनाख्यस्तु विशेषः श्वःशब्दमहिम्ना गम्यते । विशेपविवक्षायां तु लुडेव भवति-श्वो गन्ता ग्राममिति । वासरूपंविधिना च लडपि भवति । तेन भविष्यति, गमिष्यतीत्यादयः प्रयोगा उपपद्यन्ते ।। यावत्पुरानिपातयोर्लट् || 'पुरा' इत्यविभक्तिको निर्देशः, कर्मधारयो वा । निपातनाद्विशेषणस्य परनिपातः । निपातौ चैतौ निश्चयं द्योतयतः। एतयोश्च प्रयोगे वर्तमाने लण्न भवति; भविष्यत्कालतया वर्तमानकालताया बाधनात् । यावद्दास्यतीति । यत्परिमाणमस्य 'यत्तदेतेभ्यः परिमाणे वतुप', 'आ सर्व- नाम्नः' इत्यात्वम् । पुरा ब्रजिष्यतीति । 'पृ पालनपूरणयोः' 'भ्राजभास' इत्या- दिना क्विप् , 'उदोष्ठ्यपूर्वस्य' इत्युत्वम् । अस्य तृतीयान्तत्वं द्योतयितुं करणभूत- येत्युक्तम् । प्रतिपदोक्तत्वादेव निपातयोग्रणे सिद्धेनिपातग्रहणं लक्षणप्रतिपदोक्त- परिभापाया अनित्यत्वज्ञापनार्थम् । तेन 'आतां पुग्णौ' इत्यत्र लाक्षणिकस्या- प्याकारान्तस्य पुग्भवति, 'क्रीङजीनां णौ'-कापयति, जापयतीति ।। , न्यासः . ततो झुटो न विषयः, ला बाधितत्वात् । तस्मादनद्यतन उपसंख्यानं कर्तव्यम् । उपसंख्यानशब्दस्य चेह प्रतिपादनमर्थः । तत्रेदं प्रतिपादनम् - बहुलग्रहणमिहानुवर्तते, तेनानद्यतनेऽपि भविष्यतीति । एते च गम्पादयो लुड्लटोरुभयोरपि बाधकाः, अपवादत्वात् । अपवादत्वं तु येननाप्राप्तिन्यायेन । ननु च वासरूपविधिना लुलटावपि प्राप्नुतः, तविधौ 'भविष्यति ‘गम्यादयां' इत्यनुवृत्तेः १ सत्यम् ; अस्यामप्यनुवृत्ती पक्षे प्राप्नुत एवेति चेत् ? नेतदस्ति; 'एवं घनुवृत्तिरपाधिका स्यात् ।। यावत्पुरानिपातयोर्लट् ॥ यावद भुङ्क्त इति । 'भुजोऽनवने इत्यात्मनेपदम् । "श्नसोरल्लोपा' इत्यकारलोपः । यावदास्यति तावद् भोक्ष्यत इति । यत् परिमाणमस्य, तत् परिमाणमस्येति पत्तदेतेभ्यः परिमाणे बतुप 'टग्दृशक्तपु' इत्यनुवर्तमाने 'आ सर्वनाम्नः' इत्यात्वम् । पुरा ब्रजिष्यतीति । 'पृ पालनपूरणयोः' । 'मानभास' इत्यादिना किप् , 'उदोप्ट्यपूर्यस्य' ·किंवृत्त लिप्सायाम् ] तृतीयाध्याये तृतीयः पादः & विभाषा कदाकोः ॥५॥ कदा, कहि-इत्येतयोरुपपदयोविभाषा भविष्यति काले धातोर्लट प्रत्ययो भवति । कदा भुते, कदा भोक्ष्यते, कदा भोक्ता। कर्हि भुङ्क्ते, कहि भोक्ष्यते. कर्हि भोक्ता ॥ किंवृत्ते लिप्सायाम् ॥ ६॥ 'विभाषा' इति वर्तते । किमो वृत्तं किंवृत्तम् । वृत्तग्रहणेन पदमञ्जरी विभाषा कदाकोः ।। 'अनद्यतने लुट्' इत्यत्राप्ययं योगोऽनुवर्तनीयः, तेन लुड्विषयेऽपि पक्षे लड् भवति । अत एव पक्षे लुडप्युदाहृतः । एतच्च पूर्वयोगेऽपि द्रष्टव्यम् । कर्हि भोक्ष्यते इति । ननु च कहिशब्दोऽनद्यतनविषयः, तत्प्रयोगे लुडेव भवितुमर्हति, न लट् ; न वा वाक्यर्थत्वात् । भोक्ष्यत इति पदं भविष्य- सामान्ये वर्त्तते, अनद्यतनावगतिस्तु कर्हि-शव्दाधीना। न च वाक्यार्थः पदसंस्कार उपयुज्यते ॥ किंवृत्ते लिप्सायाम् ॥ किमो वृत्तं किवृत्तमिति । वर्ततेऽस्मिन्निति वृत्तम् , न्यासः इत्युत्त्वम् , करणे तृतीयैकवचनम् । ननु चाव्युत्पन्नावेव यावत्पुराशब्दौ निपातौ, तौ च व्युत्पादितौ, तत्र लक्षणप्रतिपदोक्तपरिभाषयैव तयोनिपातयोग्रहणं भविष्यति, तत् किमर्थ निपातग्रहणम् ? मन्दबुद्धीनां प्रतिपत्तिगौरवपरिहारार्थमित्येके । अस्याः परिभापाया अनित्यत्वज्ञापनार्थमित्यपरे । अनित्यत्वज्ञापनस्य तु प्रयोजनमुत्तरत्र वक्ष्यते ॥ विभाषा कदाकोः ॥ कदा भोक्तेति । लुट । ननु च भविष्यतीत्यनुवृत्तेलट एव विषये भवितव्यम् , न लुटः। ततो लडेव पक्षे युक्त उदाहतुंम् , तत् कथं लुडप्यु- दाहृतः १ एवं मन्यते – 'अनद्यतने लुट्' इत्यत विभाषा कदाकोः' इत्यत्यानुवृत्तेलटो विपये विभाषा लुटा भवितव्यमिति । कहिं भोक्ष्यत इति । लट् । ननु च कर्हिशन्दः 'अनद्यतने हिलन्यतरस्याम् ' इत्यनद्यतने व्युत्पादितः, तदसौ यत्र प्रयुज्यते तत्रानद्यतन एव कालः सम्भवति, तत् कुवो लटः प्राप्तिः, 'अनद्यतने लुट' इति लुटैव पक्षे भवि. तव्यम् ? नैतदस्ति, यस्माद् भोत्यत इत्येतत् पदं भविष्यकाल एव वर्तते । अनद्यतन- कालावगतिस्तु कहिंशब्दसन्निधाने सति वाक्याद् भवति । न च वाक्यगम्येऽर्थे लड़ भवति । तया हि पदमिह संस्क्रियते, न च पदसंस्कारे वाक्यगम्योऽर्थ उपयुज्यते । देस्माद् भविष्यत्सामान्ये विवक्षिते लड़ भवति, भविष्यति विशेषेऽप्यनद्यतने विवक्षिते लैति॥ किंवृत्त लिप्सायाम ॥ विमो वृत्तमित्यादि । कि पुनः फिमो वृत्तमिच्याइ-वृत्त- काशिः३:२ ·२० काशिकावृत्ती [ किंवृत्ते लिप्सायाम् तद्विभक्त्यन्तं प्रतीयात् । डतरडतमौ चेति परिसंख्यानं स्मर्यते । किंवृत्त उपपदे लिप्सायां भविष्यति काले धातोविभाषा लट् प्रत्ययो भवति । लिप्सा लब्धुमिच्छा, प्रार्थनाभिलाषः । कं भवन्तो भोजयन्ति ! कं भवन्तो भोजयितारः । लब्धुकामः पृच्छति-कतरो भिक्षां दास्यति, ददाति, दाता वा। कतमो भिक्षां दास्यति, ददाति, दाता वा। लिप्सायामिति किम् ? कः पाटलिपुत्त्रं गमिष्यति ॥ लिप्स्यमानसिद्धौ च ॥७॥ 'विभाषा' इत्येव । लिप्स्यमानासिद्धिः लिप्स्यमानसिद्धिः, पदमञ्जरी 'क्तोऽधिकरणे च' इत्यधिकरणे क्तः । अस्मादेव निपातनाद् अधिकरणवाचिना च' इति पष्ठीसमासप्रतिपेधाभाव , शेषपष्ठ्या वा समासः । यत्र किंशब्दोऽवयवत्वेन वर्तते तत्सर्वं किंवृत्तम् । ततश्च कीदृशः, किमीयः, किन्तरामित्यादावतिप्रसङ्गा- स्परिगणनम् । वृत्तग्रहणेनेति । तदिति शब्दरूपापेक्षं नपुंसकत्वम् । डतरडतमौ चेति । इतरडतमान्तं किंशब्दरूपमित्यर्थः। कं भवन्तो भोजयितार इति । अस्यापि 'अनद्यतने लुट्' इत्यत्रानुवृत्तिरिति भावः। एवमुत्तरेष्वपि योगेपु द्रष्टव्यम्। लिप्स्यमानसिद्धौ च ॥ 'लिप्स्यमानसिद्धौ' इति पष्ठीसमासः । वृत्तौ तु वस्तुमात्रमदर्शि । लिप्स्यमानासिद्धिरिति । अस्मादेव निपातनाद्वा पञ्चमी- न्यासः ग्रहणेनेत्यादि । तदित्यनेन किंशब्दः सम्बध्यते-किमतच्छब्दरूपं विभक्तयन्तं वृत्त- ग्रहणेन प्रतीयात् । डतरडतमौ च 'किंयत्तदोनिर्धारणे द्वयोरेकस्य डतरच', 'वा चहूनां नातिपरिमरने डतमन्' इत्येतो प्रत्ययौ किंशब्दसम्बन्धिनावेव वृत्तग्रहणे प्रती. यात् । प्रत्ययग्रहणपरिभाषया चेह डतरडतमान्तं प्रतीयादित्येषोऽर्थों वेदितव्यः । परिसंख्यानमिति । नियम इत्यर्थः । तेन किंतराम् , किंगौ , किंपुरुष.-इत्येवमादिपु पदेयु न भवति; तेषां किंवृत्तत्वस्य परिगणनेन निरस्तत्वात् । भोजयन्तीति । हेतु- मण्ण्यन्ताल्लट् । मोजयितार इति । लुट् । 'लुटः प्रथमस्य डारौरसः' इति झे रसादेशः, रिच' इति सकारलोपः। लन्धुकामः पृच्छतीति । उदाहरणेषु लिप्साया गम्यमानत्वात् ।। लिप्स्यमानसिद्धी च ॥ लिप्सायामेव सत्यां सम्भवति, नासत्याम् । अतो यत्र ।

·लोडर्थलक्षणे च तृतीयाध्याये तृतीयः पादः ११ लिप्स्यमानसिद्धौ गम्यमानायां भविष्यति काले धातोर्विभाषा लट् प्रत्ययो भवति । अकिंवृत्तार्थोऽयमारम्भः । यो भक्तं ददाति स स्वर्ग गच्छति, यो भक्तं दास्यति स स्वर्गं गमिष्यति, यो भक्तं दाता स स्वर्ग गन्ता । लिप्स्यमानाद्भक्तात्स्वर्गसिद्धिमाचक्षणो दातारं प्रोत्साहयति ।। लोडर्थलक्षणे च ॥ ८॥ लोडर्थः प्रषादिलक्ष्यते येन स लोडर्थलक्षणो धात्वर्थः, নম্ব वर्तमानाद्धातोर्भविष्यति काले विभाषा लट् प्रत्ययो भवति । उपाध्यायश्चेदागच्छति, उपाध्यायश्चेदागमिष्यति, उपाध्यायश्चेदागन्ता, अथ त्वं छन्दोऽधीष्व अथ त्वं व्याकरणमधीश्व । उपाध्यायागमन- मध्ययनप्रेषस्य लक्षणम् ॥ न्यासः पदमञ्जरी समासः । लिप्स्यमानं भक्तादि तन्निमित्ता या स्वर्गादेः सिद्धिस्तस्यामित्यर्थः । ननु च यत्र लिप्स्यमानस्य सिद्धिर्गम्यते, लिप्सापि तत्र भवति, ततश्च पूर्वेणैव सिद्धं नार्थ एतेन ? तत्राह-अकिंवृत्तार्थोऽयमारम्भ इति । पूर्वसूत्रे किंवृत्तग्रहणं लिप्स्यमानसिद्धिरहिते लिप्सामात्रे किंवृत्त एव यथा स्याद्, अकिंवृत्ते मा भूदित्येवमर्थम् ।। लोर्थलक्षणे च ।। अध्ययनप्रैषस्येति । 'कर्तृकरणे कृता बहुलम्' इत्यत्र साधन कृतेति वा पादहारकाद्यर्थमिति वचनात्सप्तमीसमासः ।। लिप्स्यमानसिद्धिगम्यते तत्रावश्यं लिप्सया भवितव्यम् , तथा च पूर्वेणैव सिद्धम् , तत् किमर्थोऽयमारम्भ इत्यत आह-अकिंवृत्तार्थोऽयमारम्भ इति । यद्येवम् , पूर्वसूत्र एव किंवृत्तग्रहणमकृत्वा प्रत्ययो विधेयः, एवं हीदं नारब्धव्यम् भवति ? नैतदस्ति; एवं हि यथा लिप्त्यमानसिद्धौ गम्यमानायां किंवृत्तं चाकिंवृत्तं च भवति तथा यत्रापि लिप्स्यमानसिद्धिरहितं लिप्त्यमानं गम्यं तत्रापि स्यात् । किंवृत्त एव तत् तत्रैष्यते, तस्मात् पूर्वयोगे किंवृत्तग्रहणं कर्तव्यम् । तस्मिंश्च सतीदमप्यकिंवृत्तार्थमारब्धव्यम् । दातारं प्रोत्साहयतीति । भक्तदानविषयेऽस्य प्रोत्साहं ननयतीत्यर्थः ॥ लोडर्थलक्षणे च ॥ प्रैपादिरिति । आदिशब्देन विधिनिमन्त्रणामन्त्रणाधीष्टादयो गम्यन्ते। आगच्छतीति । 'इपुगमियमां छः' इति च्छत्वम् । अध्ययनपस्येति । अध्ययनविषयः प्रैषोऽध्ययनप्रैषः, शाकपार्थिवादित्य दुत्तरपदलोपी समासः। अथ त्य छन्दोऽधीष्वेति । अत्र 'प्रैषातिसर्गप्राप्तकालेपुरत्याश्च' इति लोट् , स च प्रैपोऽभ्ययन- -- ·. १३ काशिकावृत्ती [लिट चोर्ध्वमीहूतिके लिङ् चोर्ध्वमौहर्तिके ॥ ९ ॥ 'भविष्यति' 'विभाषा' 'लोडर्थलक्षणे' इति सर्वमनुवर्तते । ऊर्ध्वमौहूत्तिके भविष्यति काले लोडर्थलक्षणार्थे वर्तमानाद्धातोविभाषा लिङ प्रत्ययो भवति, चकाराल्लट् च । ऊर्ध्वमुहूर्ताद्भव ऊर्ध्वमौहूर्तिकः । निपातनात्समासः, उत्तरपदवृद्धिश्च । भविष्यतश्चैतद्विशेषणम् । अवं मुहर्ताद् = उपरि मुहूर्तस्य, उपाध्यायश्चेदागच्छेत् उपाध्यायश्चेदागच्छति उपाध्यायश्चेदागमिष्यति उपाध्यायश्चेदागन्ता, अथ त्वं छन्दोऽधोष्व अथ त्वं व्याकरणमधीष्व ॥ तुमुन्ण्वुली क्रियायां क्रियार्थायाम् ॥१०॥ 'भविष्यति' इत्येव । क्रियार्थायां क्रियायामुपदे धातोर्भविष्यति काले तुमुन्-ण्वुलौ प्रत्ययौ भवतः । भोक्तुं व्रजति, भोजको व्रजति । भुजिक्रियार्थो वजिरत्रोपपदम् । पदमञ्जरी लिङ चौमौहूत्तिके ॥ निपातनात्समास उत्तरपदवृद्धिश्चेति । ठप्रत्यय श्वाध्यात्मादित्वात् । 'बह्वचोऽन्तोदात्तात्' इत्यत्र तु 'व्याख्यातव्यनाम्नः' इति वर्तते। उपाध्यायश्चेदागन्तेति । ऊर्ध्वमौहूर्तिकेऽनद्यतनत्वं सम्भवतीति चिन्त्यम्।। न्यासः विषयः। तस्योपाध्यायागमनं ह्यपेक्ष्याध्ययने प्रैपतेत्यस्योपाध्यायागमनस्य प्रै प्रति निमित्तभावः ।। लिङ् चोर्ध्वमौहूर्तिके ।। निपातनात् समास इत्यादि । अर्ध्वमौहूर्तिकशब्द- स्योच्चारणमेव निपातनम् । उर्व मुहूर्तादिति विगृह्यास्मादेव निपातनात् समासः । ततः 'बहचोऽन्तोदात्तात्' इति ठञ् , तत उत्तरपदवृद्धिः; साह्यत एव निपातनात् । भविष्यतः प्रकृतत्वात् तस्यैवोर्ध्वमौहर्तिकग्रहणं विशेषणं विज्ञायत इत्याह-भविष्यत- श्चैतदित्यादि। ऊर्ध्वमौहर्तिकशब्दश्चायं वर्तमानस्य प्रत्यासन्ने वर्तते । ऊर्ध्वमौहू- तिके वर्तमानसमीप इत्यर्थः । आगच्छेदिति । यासुट , 'अतो येयः' इतीयादेशः, 'आद् गुणः', 'लोपो व्योलि' इति यकारस्य लोपः, लिडः सलोपोऽनन्त्यस्य' इति सकारस्य ।।

·तुमुन्ण्वुलौ ] तृतीयाध्याये तृतीयः पादः १३ क्रियायामिति किम् ? भिक्षिष्य इत्यस्य जटाः । क्रियार्थायामिति किम् ? धावतस्ते पतिष्यति दण्ड: । ' अथ किमर्थं ण्वुल विधीयते, यावता ‘ण्वुल्तृचौं' इति सामान्येन विहित एव, सोऽस्मिन्नपि विषये भविष्यति ? लुटा क्रियार्थोपपदेन पदमञ्जरी तुमुन्ण्वुलौ क्रियायां क्रियायाम् ॥ मिक्षिष्य इत्यस्य जटा इति । अत्र भिक्षणक्रियार्थत्वं जटानाम् , न तु क्रियात्वम् ; द्रव्यत्वाजटानाम् । धावतस्ते पतिष्यति दण्ड इति । अस्त्यत्र धावनक्रियोपपदम् , नत्वसौ दण्डपातनाथ धावति, किं तर्हि ? धावतोऽर्थात्पतिष्यति दण्डः । उद्देशेन हि तादर्थ्यं विविच्यते, न तुं हेतुत्वमात्रेण तादर्थ्यम् । अथेत्यादि चोचम् । परिहरति-लुटा क्रियार्थोपपदे- नेति । तुमुना तु बाधो नाशङ्कनीयः; भिन्नार्थत्वात्-कर्त्तरि ण्वुल् , तुमुन् पुनर्भावे । कथम् ? 'तुमर्थे सेसेन्' इत्यत्र तुमर्थग्रहणात् । यदि हि 'कर्तरि कृत्' इति वचनात्कर्त्तरि तुमुन् स्यात्तदेव सेसेन्प्रभृतयोऽपि कर्तरि भविष्यन्ति । अतस्तुमर्थग्रहणात्क स्तावदयमपकृप्यते । न चान्योऽर्थो निदिश्यते, अनिर्दिष्टा- ाश्च प्रत्ययाः स्वार्थे भवन्ति । कश्च धातोः स्वार्थः ? भाव एव । लट् तु यद्यपि भावकर्मणोश्चरितार्थस्तथापि क्रियायां क्रियार्थायामुपपदे भविष्यति काले च विधानाद्विशेषविहितः। ण्वुल्विधौ तु कर्तरीति न भूयते, अतोऽसौ विशेषविहितेन लूटा बाध्यते । अथ वा किं न एतेन विशेषविहित इति, द्वयोः .. न्यासः तुमुन्ण्वुलौ क्रियायां क्रियार्थायाम् ।। भिक्षिष्य इत्यस्य जटा इति । लट् , अनुदात्तेत्त्वादात्मनेपदम् , उत्तमपुरुषैकवचनम् , इट , टेरेत्त्वम् , 'अतो गुणे' पररूप- त्वम् । अत्रास्ति भिक्षिक्रियार्थमुपपदं जमशब्दः, न तु जटाशब्दः क्रियावचनः; जटानां द्रव्यत्वात् । धावतस्ते पतिष्यति दण्ड इति । 'धावु गतिशुद्धयोः', लट् , तस्य शत्रादेशः, षष्ट्येकवचनम् । अथ वा 'सू. गतौ' इत्यस्य पाघ्रादिसूत्रेण धावादेशः । अस्त्यत्र धावतिक्रियोपपदम, न तु क्रियार्थः । अर्थशब्दो ह्ययं प्रयोजनवचनः, यच्च यदुद्दिश्य प्रवर्तते तत् तस्य प्रयोजनं भवति, न चासौ दण्डपतनमुद्दिश्य धावति, किं तर्हि ? कार्यान्तरार्थम् । अथेत्यादि चोद्यम् । सामान्येन विहित एवेति । भविष्यत्यन्यत्र च फाले क्रियायां क्रियार्थायामुपपदेऽन्यत्र चाविशेषण विधानात् । लटेत्यादि परिहारः । 'लट शेपे च' इति लटं वक्ष्यति, तेन विशेषविहितेन लटा बाध्यते, तन्मा भूत्तत्य बाधेति पुनरिह विधीयते । अथ तुमुन् क्रियापिपदेन बाध्यत इत्येतत् फरमानोचन ? भिन्नार्थ- ·१४ काशिकावृत्ती [ तुमुन्ण्वुलौ बाध्येत । वासरूपविधिना सोऽपि भविष्यति ? एवं तर्खेतज्ज्ञाप्यते- क्रियायामुपपदे क्रियार्थायां वासरूपेण तृजादयो न भवन्तीति । तेन कर्ता ब्रजति, विक्षिपो व्रजतीत्येवमादि निवर्त्यते ।। भाववचनाश्च ॥ ११ ॥ पदमञ्जरी सावकाशत्वेऽपि परत्वाल्लट् ण्वुलं बाघेत । पुनश्वोदयति-वासरूपविधिनेति । परिहरति--एवं तहीति । नन्वसति प्रयोजने ज्ञापकं भवत्ति, अस्ति चात्र प्रयोजनम् , किम् ? 'अकेनोर्भविष्यदाधमर्ययोः' इति पष्टीप्रतिपेधो भविष्यद- धिकारविहितस्याकस्य प्रयोगे यथा स्यात् , वर्षशतस्य पूरकः पुत्रपौत्त्राणां दर्शक इत्यत्र मा भूदिति ? एवं मन्यते--पदान्तरसन्निधानादन भविष्यत्कालत्वं गम्यते । यदा हि वालविपयमेतत्प्रयुज्यते तदा तस्यामवस्थायां वर्षशतपूरणस्य पुत्त्रपौत्वदर्शनस्य चासम्भवात्तावन्तमसौ कालं जीविष्यतीत्यर्थागम्यते, न त्वत्र पदार्थो भविष्यत्कालत्वमिति । स्थिते त्वस्मिन् ण्वुल्विधाने 'वर्षशतस्य पूरकः' इत्यादौ भविष्यत्कालस्य पदार्थत्वेऽपि न दोप इत्यभिप्रायेण 'अकेनोर्भविष्यदा- धमयेयोः' इत्यत्रोक्तम् – भविष्यदधिकारविहितस्याकस्येदं ग्रहणम् , तेन वर्षशतस्य पूरकः पुत्त्रपौत्राणां दर्शक इत्यत्र न भवतीति ।। भाववचनाश्च 11 वक्तीति वचना, 'कृत्यल्युटो बहुलम्' इति कर्तरि ल्युट्, च्यासः } त्वात्। न हि भिन्नार्थयोर्वाध्यबाधकभावो भवति, भिन्नाथौं च बुल्तुमुनौ । तथा हि- कर्तरि ण्वुल , तुमुन् पुनर्भावे । कथं ज्ञायते १ 'तुमर्थे सेसेन्' इत्यत्र तुमर्थग्रहणात् । यदि तुमुन् 'कर्तरि कृत्' इत्यतो वचनात् कर्तरि स्यात् , ततः सेसेन्प्रभृतयोऽपि तत्रैव भविष्यन्तीति तुमर्थग्रहणं न कुर्यात् , कृतवांश्च, ततस्तुमर्थग्रहणादवसीयते-तुमुन् कर्तरि न भवति । न चान्याथों निर्दिश्यते, तत्रानिर्दिष्टार्थाः प्रत्ययाः स्वार्थे भवन्तीति भाव एव तुमुन् भवतीति विज्ञायते । यदुक्तम्-लया क्रियार्थोपपदेन बाध्यत इति, तद् विघटयितुमाह-वासरूपविधिनेत्यादि । एवं तहत्यिादि। एतेन शापकार्थतां ज्युल्विधानस्याचष्टे । यदि हि क्रियायामुपपदे क्रियार्थायां वासरूपेण तृजादयः स्युवलपि तृजार्थाभिधायित्वाद् वासरूपविधिना भविष्यतीति पुनरिह तन्न विदध्यात् , विहितवांश्च; ततस्तेन बुल्विधानेनास्मिन् विपये वासरूपेण तृनादयो न भवन्तीत्येपोऽयों विशप्यते । तेनेत्यादिना ज्ञापनस्य प्रयोजनं दर्शयति । कति तृच् । विक्षिप इति 'इगुपध- शाप्रोकिरः कः' । तुमुनो नकार आधुदात्तार्थः, उगार उच्च रणार्थः । युटो लकारो लिति प्रत्ययात् पूर्वस्योदात्तार्थः, णकारो वृद्धयर्थः ।।

·भाववचनाश्च ] तृतीयाध्याये तृतीयः पादः १५ 'भविष्यति' इत्येव । 'भावे' इति प्रकृत्य ये घनादयो विहितास्ते च भाववचना भविष्यति काले क्रियायामुपपदे क्रियार्थायां भवन्ति । किमर्थमिदम् , यावता विहिता एव ते ? क्रियार्थोपपदे विहि- तेनास्मिन्विषये तुमुना बाध्येरन् । वासरूपविधिश्चात्र नास्तीत्युक्तम् । अथ वचनग्रहणं किमर्थम् ? वाचका यथा स्युः । कथं च वाचका भवन्ति ? याभ्यः प्रकृतिभ्यो येन विशेषणेन विहिता यदि ताभ्यस्तथैव भवन्ति, नासामञ्जस्येनेति । पाकाय व्रजति । भूतये व्रजति । पुष्टये व्रजति ॥ पदमञ्जरी करण एव वा-भाव उच्यते येन स भाववचनः। अत्र पुरुषाः कर्तारः, भावाधिकारविहिता एव भाववचना भवन्तीत्याह- भाव इति प्रकृत्येति । तुमुना बाध्येरनिति । लट् तु भावकर्मकर्तृषु त्रिषु विधानादसमानार्थः । किञ्च, धात्वर्थस्य सिद्धतायां घनादयः, शुद्धे तु धात्वर्थे लकारः, अतोऽप्यसमानार्थत्वम् । इह 'भावे' इत्येतावद्वक्तव्यम्', एवमपि ह्युच्यमाने भावे ये विहितास्ते क्रियायां क्रियार्थायामुपपदे भवन्तीत्यर्थो लभ्यत एव, तदपार्थकं वचनग्रहणमिति मत्वा पृच्छति-अथेति । वाचका यथा स्युरिति । वचनग्रहणे हि सति भाववचनाः सन्तो घनादयोऽस्मिन्विषये भवन्तीत्यर्थो भवति, भावस्य वाचकाः सन्तो भवन्तीत्यर्थः । एतदेव प्रश्नपूर्वकं विवृणोति-कथं चेति । याभ्य. प्रकृतिभ्य न्यासः भाववचनाश्च ।। भाववचना इति । ब्रुवन्तीति वचनाः, बहुलवचनात् कतीर ल्युट । भावस्य वचना भाववचनाः। भाववचनत्वं पुनस्तेषां भावाधिकारे विधाना- दिति दर्शयितुमाह-भाव इति प्रकृत्येत्यादि । प्रकृत्य अधिकृत्येत्यर्थः। घनादय इति । आदिशब्देनाजबादीनां ग्रहणम् । किमर्थमिदमित्यादि चोद्यम् । क्रियार्थोपपदे विहितेनेत्यादि परिहारः। स्यादेतत्--वासरूपविधिना ते भविष्यन्ति । अत आह-- वासरूपविधिश्च नास्तीत्युक्तमिति । एतच्च पूर्वसूत्र उक्तम् । अथेत्यादि । भाव इत्येतावद्वक्तव्यम् ; एवं ह्युच्यमाने सतीदमेव घञादीनां विधायकं स्यात् , ततश्च ते धातुमात्रादविशेपेण प्रसज्येरन् ; विशेपानुपादानात् । वचन- ग्रहणादयमों लभ्यते-भावे ये विहिताः प्रत्ययास्ते तथा भवन्ति यथा भावस्य वाचका भवन्तीति । यथा च ते भावस्य वाचका भवन्ति तथा प्रश्नपूर्वकं दर्शयितुमाह- कथश्वेत्यादिना । नासामञ्जस्येनेति । न व्यतिकरण, नानियमेनेत्यर्थः ।

·. काशिकावृत्ती [अण्कमणि च अण् कर्मणि च ॥ १२ ॥ 'भविष्यति' इत्येव । चकारः सन्नियोगार्थः । धातोरण्प्रत्ययो भवति भविष्यति काले कर्मण्युपपदे क्रियायां च क्रियार्थायाम् । 'कर्मण्यण' इति सामान्येन विहितो वासरूपविधेरभावाद् ण्वुला बाधितः पुनरविधीयते, सोऽपवादत्वाद् ण्वुलं वाधते, परत्वाच कादीन् । तेनापवादविषयेऽपि पदमञ्जरी इति । इवर्णान्तेभ्योऽच , ऋवर्णान्तेभ्य उवर्णान्तेभ्यश्वाबिति । एवम् येन विशेषणेनेति । 'हस्तादाने चेरस्तेये', 'त्रिणीभुवोऽनुपसर्गे' इत्यादिना । असामञ्ज- स्यम् = व्यतिकरः, अन्योऽन्यविषयावगाहनमिति यावत् । पाकायेत्यादौ 'तुमर्थाच भाववचनात्' इति चतुर्थी ।। अण् कर्मणि च ॥ चकारः सन्नियोगार्थ इति । अन्यथा पर्यायेण स्यात्- कदाचित्कियार्थायामेव क्रियायामुपपदे, कदाचित्कर्मण्येव केवले; वचनं तु भविष्यति काले कादीनामपवादानां वाधनाथ स्यात् । चकारात्तु सन्नियोगार्था- समुदायस्यैव प्रत्ययोत्पत्ति प्रति निमित्तत्यम् । उपपदसंज्ञा तु प्रत्येकमेव भवति; प्रत्येक सप्तमीनिर्देशात् । तेन केवलस्यापि कर्मणः समासो भवति । काण्डलावो व्रजतीति । सोऽपवादत्वात् एवुलं वाधन इति । ण्वुल्विधाने च क्रियायां क्रियार्थायामुपपदे वासरूपेण तृजादयो न भवन्तीति ज्ञापितम् , न पुनरस्मिन् प्रकरणे वासरूपविधिर्नास्तीति । तेन योऽयम् 'तुमुन्ण्वुलौ' इति ण्वुलू , सोऽस्याणो विषयेऽपि वासरूपविधिना भवत्येव-एधानाहारको व्रजतीति । तथा च 'अकेनोभविष्यदाधमययोः' इति भविष्यदधिकारविहितस्याकस्य भविष्यति प्रयोगे कर्मणि पष्ठी प्रतिपिद्धयते । परत्वाच कादीनिति । ननु न्यासः तत्र केचिदाहुः--चनग्रहणाद् यैरेव विधवाक्यैर्भाव एषां विधानं तैरेव क्रियाया- मुपपदे क्रियार्थायां भवन्ति, एवञ्च ते वाचका भवन्ति, नान्यथेति । अन्ये त्वाहुः-एतदेव सूत्रं विधायकम् ; वचनग्रहणसामर्यात् । अनेनापि तथैषां विधानं भवति यथा स्वैर्विधि- वाक्यैः :। यदि भावे हि तद्विधिः, नान्यस्मिन्नपि विपये भविष्यति । तत् तस्मात् पुन विधीयत इति ।। अण कर्मणि च ।। कर्मण्यणित्यादि । 'तुमुन्ण्वुलौ' इत्यादि सूत्रे शापितमेतद्-- वासरूपविधिरिह नास्तीति । तेन यद्यपि विशेषेणाण विहितः, तथापि वासरूपविधेरभावात् क्रियार्थोपपदे न ण्युला बाधितः, तस्मात् पुनर्विधीयते । सोऽपंवादत्वाण्ण्वुलं बाधत इति । नाप्राप्से घुलीतरस्यारधत्वात् , विशेषविदितत्वाच्च । कादीनिति । बाधत इति । - ·लुटः सद्वा ] तृतीयाध्याये तृतीयः पादः । भवत्येव-काण्डलावो व्रजति, अश्वदायो ब्रजति, · गोदायो व्रजति । कम्बलदायो व्रजति ॥ लट् शेषे च ॥ १३ ॥ .: "भविष्यति' इत्येव । शेषः क्रियार्थोपपदादन्यः । शेषे शुद्धे भविष्यति काले चकारात् क्रियायां चोपपदे क्रियार्थायां धातोलृट् प्रत्ययो भवति। करिष्यामीति व्रजति । हरिष्यामीति व्रजति । शेषे खल्वपि- करिष्यति, हरिष्यति । लटः सदा ॥ १४ ॥ पदमञ्जरी चापूर्वविधानात्प्रतिप्रसववचनस्य लाघवमस्तीति अण्विषय एव ण्वुलं बाधित्वाण स्यान्नापवादविषये ? एवं मन्यते-इह कर्मणीति न वक्तव्यं वचनग्रहणानुवृत्तेरेव यो वचनेऽण सोऽस्मिन्विषये भवतीति वचनव्यक्तया कर्मण्येवोपपदेऽण सिद्धः, तत्र पुनः कर्मग्रहणं कर्ममात्रपरिग्रहार्थमित्यपवादविषयेऽपि भवतीति । एवं च परत्वादिति कोऽर्थः ? उत्कृष्टत्वादाधिक्यादित्यर्थः। अन्ये तु विप्रतिषेधमेव व्याचक्षते ॥ लृट् शेषे च ॥ शेषः क्रियार्थोपपदादन्य उच्यते इति । क्रिया क्रियार्थोपपदं यस्मिन् भविष्यति काले ततोऽन्यो भविष्यदित्यर्थः । चकारादिति । यदि तर्हि शेषे चाशेषे च भवति लडित्येवास्तु, क्रियायां क्रियार्थायामिति निवतिष्यते, तेन सर्वत्र भविष्यति ? एवमपि शेष एव स्यात् , अशेषे तु तुमुन्ण्वुलौ वाधकौस्याताम् । वासरूपविधिना लडपि भविष्यति । तदेतत् 'शेपे च' इति वचनं चिन्त्यप्रयो- जनम् । करिष्यामीति व्रजतीति । इतिशब्दः परस्परसम्बन्धज्ञापनार्थः ।। न्यासः सम्बन्धः । आदिशब्देन टगादीनां ग्रहणम् । तेनापवादविपयेऽपि भवतीति । अप- वादाः सामान्यविहितल्याणः कादयः, तद्विपयेऽपि भवति । 'अण कर्मणि च' इत्यस्याऽना. कारान्तक्रियोपपदोऽवकाशः-काण्डलावो व्रजतीति, 'आतोऽनुपसर्ग कः' इत्यस्याकारान्तः क्रियोपपदोऽवकाशः-गोद इति; इह घुभयं प्राप्नोति-गोदायो व्रजतीति, परत्वादण् भवति । तथा 'गापोष्टक' इत्यस्यावकाशः-तुरापः शीधुपः, अणः स एव; इहोभयं प्राप्नोति-सुरापायो व्रजति, शोधुपायो बजतीति ।। लट् शेपे च ॥ चकारादित्यादि । एतेन क्रियायां क्रियार्थायामित्यत्यानुकर्षणार्थ- श्वकार इति दर्शयति । करिष्यामीति । 'अनोः त्ये' इतीट् ॥

·१८ . काशिकावृत्ती [ लुटः सदा लुट: स्थाने सत्संज्ञौ शतृशानचौ वा भवतः । व्यवस्थितविभाषे- यम् । तेन यथा लटः शतृशानचौ, तथाऽस्यापि भवतः । अप्रथमासमाना- धिकरणादिषु नित्यम् । अन्यत्र विकल्पः – करिष्यन्तं देवदत्तं पश्य, करिष्यमाणं देवदत्तं पश्य । हे करिष्यन् , हे करिष्यमाण । अर्जयिष्य- माणो वसति । प्रथमासमानाधिकरणे विकल्प:-करिष्यन्देवदत्तः, करिष्यमाणो देवदत्तः । करिष्यते, करिष्यति ।। पदमञ्जरी लुटः सदा ॥ 'लटः' इति वचनं स्थानिनिर्देशार्थम् , अन्यथा सत्संज्ञको प्रत्ययौ स्वतन्त्रौ स्यातां न त्वादेशौ। अप्रथमासमानाधिकरणादिष्विति । आदिशब्देन 'सम्बोधने च' 'लक्षणहेत्वोः क्रियायाः' इत्यस्मिन्विषये, तथा 'प्रत्ययोत्तरपदयोश्च'- करिष्यतोऽपत्यं कारिष्यतः, कारिष्यमाणिः, करिष्यतो भक्तिः करिष्यद्भक्तिः, करिष्यमाणभक्तिः, करिष्यन्ती भक्तिरस्य करिष्यद्भक्तिः, करिष्यमाणा भक्तिरस्य करिष्यमाणभक्तिः, करिष्यत्तरः, करिष्यमाणतरः, करिष्यमाणतमः, करिष्यद्रूपः, करिष्यमाणरूपः, करिष्यत्कल्पः, करिष्यमाण- कल्पः । कथं 'श्वोऽग्नीनाधास्यमानेन' इत्यनद्यतने शतृशानचौ भवतः ? उक्तोऽत्र परिहारः-'व्यत्ययो बहुलम्' इति कालव्यत्ययेन लट् । अथ वा- उत्तरत्रानद्य- तन इति योगविभागः, 'लटः सदा' इत्येव अनद्यतने यो लट् तस्यापि सत्संज्ञको भवतः । केन पुनरनद्यतने लट् भवति ? एतदेव ज्ञापयति-भवत्यनद्यतने लडिति, यदयमनद्यतने लटः सत्संज्ञको शास्ति ।। न्यासः लुटः सदा ॥ सत्संज्ञाविति । 'तौ सत्' इति संज्ञा विहितत्वाच्छतृशानची सत्संशकौ । कथं पुनर्लटः शशानचौ भवत इत्याह-अप्रथमासमानाधिकरणे- त्यादि । प्रथमासमानाधिकरणे विकल्पेन यथा लटः शतृशानचौ, तथा लटोऽपि व्यवस्थितविभाषया सत्संशको भवतः । अप्रथमासमानाधिकरणादिषु नित्यं भवतः- करिष्यन्तं पश्य, करिष्यमाणं पश्य, हे करिष्यन् , हे करिष्यमाण, अर्जयिष्यन् वसति, करिष्यक्तिः, करिष्यमाणभक्तिः, करिष्यद्रूपः, कारष्यमाणरूप इत्यप्रथमासमानाधिकरणे । प्रथमासमानाधिकरणे तु विकल्पः-फरिप्यति देवदत्तः, करिष्यन् देवदत्तः, करिष्यते. देवदत्तः, करिष्यमाणो देवदत्त इति । लडिति वर्तमाने पुनर्लडग्रहणं स्थानिनिर्देशार्थम् ; इतरथा हि प्रत्ययान्तरत्वं सत्संशकयोविशायेत । लण्मात्रस्य यथा स्यादित्येवमर्थ वा ।

·अनद्यतने लुट् ] तृतीयाध्यायें तृतीयः पादः १६ a अनद्यतने लुट् ॥ १५ ॥ 'भविष्यति' इत्येव । भविष्यदनद्यतनेऽर्थे वर्तमानाद धातोल्ट प्रत्ययो भवति । लुटोऽपवादः । श्वः कर्ता । श्वो भोक्ता । 'अनद्यतने' इति बहुव्रीहिनिर्देशः, तेन व्यामिश्रे न भवति - अद्य श्वो वा भविष्यतीति । * परिदेवने श्वस्तनी भविष्यदर्थे वक्तव्या * । इयं नु कदा गन्ता, यैवं पादौ निदधाति । अयं कदाऽध्येता, य एवमनभियुक्तः ॥ पदमञ्जरी अनद्यतने लुट् ॥ अनद्यतन इति बहुव्रीहि निर्देश इति । 'अनद्यतने लङ् इत्यत्रैवैतद्वयाख्यातं तत एवावधार्यम् । परिदेवने इति । परिदेवनम् = अनुशोचनम् । श्वस्तनीति । लुटः पूर्वाचार्य- संज्ञा । भविष्यन्त्यर्थ इति । भविष्यन्तीति लटः संज्ञा, तस्या अर्थे भविष्यत्सामान्य- इत्यर्थः । भविष्यदर्थ इति वा पाठः । भविष्यत्सामान्यरूपेऽर्थ इत्यर्थः । यैवमिति । विलम्वितम् । अनभियुक्तः = परिचयरहितः ।। तेन योऽनद्यतने लट् तस्यापि भवतः-श्वोऽग्नीनाधास्यमानेनेति । 'अभिज्ञावचने लट्' इत्यस्य न भवतः; भविष्यतीत्यधिकारात् , अस्य च भविष्यत्कालविहितत्वात् । अनद्यतने पुनर्लंडुत्तरसूत्रेऽनद्यतन इति योगविभागाद् भवतीति वेदितव्यम् । लुटष्टकारप्टेरत्त्वार्थः, ऋकारः 'स्यतासी ललुटोः' इत्यत्र विशेषणार्थः ।। अनद्यतने लुट ।। अनद्यतन इति वहुव्रीहिनिर्देश इति । अद्य भावो नास्यास्मि- नित्यनद्यतनः। तेनेत्यादिना बहुव्रीहिसमासाश्रयणस्य फलं दर्शयति । एतच्च 'अनद्य- तने लङ' इत्यत्र व्याख्यातप्रायमिति तत एवावगन्तव्यम् । अद्य श्वो वा गमिष्यतीति । अद्य श्वश्च गमिष्यतीत्यर्थः । परिदेवन इत्यादि । भविष्यदनद्यतने लुडुक्तो भविष्यत्सामान्ये न प्राप्नोति, एतदर्थमिदमुच्यते । परिदेवनम् = अनुशोचनम् । श्वस्तनीति । लुट इयमन्याचार्यसंज्ञा । वक्तव्येति । व्याख्येया । तत्रेदं व्याख्यानम्-'लट शेपे च' इत्यत- श्वकारोऽनुवर्तते, स चानुक्तसमुच्चयार्थः । ततः परिदेवने श्वतनी भविष्यत्यर्थ भविष्यतीति । अन्यत्त्वयं नु कदा गन्तेत्यादावनद्यतन एव काले लुडिति दर्शयन्नाह - पदमन्याख्यायते व्याकरणे च, तच पदं गन्तेत्यादिकमनद्यतन एव वर्तते । तत्य यदाऽनद्यतने भविष्यत्सामान्ये वा वृत्तिः नाथांत् प्रकरणागा भवतीति वाक्याथै - वतिष्ठते । न च वाक्यार्थः पदसंस्कारस्य निमित्तम् , किं तहि ? पदार्थः । तस्मादनयतने न्यासः इष्यते च, ।

·२०. काशिकावृत्ती [ पदरुजविशस्पृशो घन् पदरुजविशस्पृशो घञ् ॥ १६ ॥ 1. 'भविष्यति' इति निवृत्तम् । इत उत्तरं त्रिष्वपि कालेषु प्रत्ययाः । पदादिभ्यो धातुभ्यो घञ् प्रत्ययो भवति । पद्यतेऽसौ पादः । रुजत्यसो रोगः । विशत्यसौ वेशः । * स्पृश उपताप इति वक्तव्यम् * । स्पृशतीति स्पर्श उपतापः। ततोऽन्यत्र पंचाद्यच् भवति-स्पर्शो देवदत्तः । स्वरे विशेषः ॥ स स्थिरे ॥१७॥ सर्तेर्धातोः स्थिरे कर्तरि घम् प्रत्ययो भवति । स्थिर इति पदमञ्जरी पदरुजविशस्पृशो घञ् ॥ पद्यतेऽसाविति । करणस्यात्र कर्तृत्वेन विवक्षा। पदमित्येतत्तु 'खनो घ च' इत्यत्र साधयिष्यते । रोग इति । 'चजोः कु घिण्ण्यतोः' इति कुत्वम् । स्पृश उपतापे इति । उपतापः = रोगः ॥ सृस्थिरे । 'सृ' इत्यविभक्तिको निर्देशः । सत्तरिति । 'सृ गतौ', 'ऋ स गतौ' इति द्वयोरपि ग्रहणम् । स्थिरे कर्तरीति । एतेन स्थिरग्रहणं प्रत्ययार्थस्य कर्तुविशेषणं नोपपदमिति दर्शयति । एतच्चार्धर्चादिषु सारशब्दपाठाद्विज्ञायते । न्यासः लुडित्येव सिद्धमिति । अनेन तु न्यायेन परिदेवने श्वस्तनोत्यादि सम्यगेतत् । लुटोऽपि टकारष्टेरेत्वार्थः, उकारः 'लुटः प्रथमस्य डारौरसः' इति विशेषणार्थः ॥ -: पदरुजविशस्मृशो घम् ।। पदेण्वुल्तृचोरपवादो घञ् विधीयते, रुजिविशिभ्यामि- गुपधलक्षणस्य कल्य, स्पृशेश्च पचायचः। पाद इति । 'अत उपधायाः' इति वृद्धिः । यद्येवम् पदमिति न सिध्यति ? न तु खलु न सिध्यति, 'अनुदात्तं पदमेकवर्जम्' इति निपातनात् । स्पृश उपतापे इति वक्तव्यमिति । उपतापः = रोगः, तत्र स्पृशेर्घभवतीत्येतदर्थ- रूपं व्याख्येयमित्यर्थः । तत्रेदं व्याख्यानम् -'लटः सद्वा' इत्यतो वाग्रहणमनुवर्तते, साच व्यवस्थितविभापा । तेन स्पृशेरुपताप एव कर्तरि भवति, नान्यत्रेति । स्वरे चिशेप इति । अचि हि सत्यन्तोदात्तत्वम् भवति, घनि तु पदस्याधुदात्तत्वं स्यात् ।' घनो अकारो वृद्धयर्थः, आयुदात्तार्थश्च । धकारः 'चनोः कु घिण्ण्यतोः' इति कुत्वार्थः ॥ स स्थिरे ।। सर्जेर्धातोरिति । 'सृ. गतौ' इत्यस्माद् धातोः। स्थिरे कर्तरीति । एतेन स्थिरग्रहणं प्रत्ययार्थस्य कर्तर्विशेषणं न तूपपदमिति दर्शयति । घम् प्रत्ययो भवतीति । तृनाद्यपवादः। कः पुनरयं स्थिरो नामेत्याह--स्थिर इति कालान्तरस्था- ·भावे] तृतीयाध्याये तृतीयः पादः २१ कालान्तरस्थायो पदार्थ उच्यते, स चिरं तिष्ठन् कालान्तर सरतीति धात्वर्थस्य कर्ता युज्यते । चन्दनसारः । खदिरसारः । स्थिरे इति किम् ? सर्ता, सारकः । ® व्याधिमत्स्यबलेष्विति वक्तव्यम् । अतीसारो व्याधिः । विसारो मत्स्यः । सारो वलम् ।। भावे ॥ १८॥ पदमञ्जरी ननु स्थिरशब्दस्तिष्टतेर्गतिनिवृत्तिवाचिन उणादिषु किरच्प्रत्ययान्तो निपातितः, सत्तिस्तु गतिवचनः, तत्कथं सरणस्य स्थिरकर्ता युज्यते ? इत्याह-स्थिर इति कालान्तरस्थायीत्यादि । यतः कालान्तरगमनं सम्भवति, ततश्च सर्तेर्धातोरर्थस्य कर्ता युज्यत इत्यर्थः। तिष्ठन्निति च हेतौ शतृप्रत्ययः । खदिरसार इति खदिरास्थि, तत् दृढत्वात् स्थिरम् । अतीसारो व्याधिरिति । शरीरान्तरावस्थित रुधिरादिद्रव्यमतिशयेन सारयतीति कृत्वा। अन्तर्भावितण्यर्थोऽत्र सरतिः । 'उपसर्गस्य घञ्यमनुष्ये बहुलम्' इति दीर्घः । विसारो मत्स्य इति । विविध सरतीति कृत्वा । सारो बलमिति । सारयति चेष्टयतीति कृत्वा । अत्राप्यन्तर्भावि- तण्यर्थः सरतिः। बलवान्हि चेष्टते, सारशब्द उत्कर्षे पुंल्लिङ्गः, न्यायादनपेते नपुंसकलिङ्ग इति च दृश्यते ।। न्यासः ? .. यीत्यादि। तत्रैवोपपत्तिमाह-स चिरमित्यादि । सर्तेर्धातोर्गतिरर्थः । कालान्तरस्थायिन एव कर्तः सम्भवति, नात्मलाभसमनन्तरनाशिनः । तस्मात् कालान्तरस्थाय्येव गतेर्धात्वर्थस्य कर्ता युज्यत इत्येवेह स्थिरशब्देनोच्यते । यदि कालान्तरस्थायिन एव गतिः सम्भवति स्थिरग्रहणमनर्थकम् , न ह्यस्थिरः सर्त्यर्थस्य कर्तीपपद्यते ? नानर्थकम् ; प्रकर्षण यः सरति तत्र कर्तरि प्रत्ययो यथा स्यादित्येवमर्थ- त्वात् । अत एव स चिरं तिष्ठन् कालान्तरं सरतीति वृत्तौ चिरग्रहणं कृतम् । चन्दनसार इति । षष्ठीसमासः। व्याधिमत्स्यबलेष्विति वक्तव्यमिति । अस्थिरार्थोऽयमारम्भः । एषु व्याध्यादिषु त्रिष्वपि घञ् भवतीत्येतदर्थरूपं व्याख्येयमित्यर्थः । व्याख्यानं विहापि चकारानुवृत्तिमाश्रत्य कर्त्तव्यम् । अतीसार इति । 'उपसर्गस्य घञ्यमनुष्ये बहुलम्' इति दीर्घत्वम् ॥

·[ भावे २२ काशिकावृत्ती. ..... भावे वाच्ये धातोर्घम् प्रत्ययो भवति । पाकः । त्यागः । रागः । क्रियासामान्यवाची भवतिः, तेनार्थनिदेशः क्रियमाणः सर्वधातुविषयः कृतो भवति । धात्वर्थश्च धातुनैवोच्यते । यस्तस्य सिद्धता नाम धर्मः, तत्र घनादयः प्रत्यया विधीयन्ते । पदमञ्जरी भावे ॥ नित्यानामेव शब्दानां साकीस्य निवृत्तये । अन्वाख्यानाद्भावशब्दे घनि.नान्योऽन्यसंश्रयः ।। राग इति । रन्जेश्च' 'घधि च भावकरणयोः' इति नलोपः। कथं पुनः पाकादिरुदाहरणं भवति, यावता भवतिनार्थनिर्देशः क्रियमाणोऽस्तिभवतिविद्यति- विषय एव कृतो भवति, न पचादिविपयः १ तत्राह-क्रियासामान्यवाची भवतिरिति । सत्ताख्यं सामान्यमपि भवतिना साध्यत्वेनाभिधीयत इति क्रियासामान्यवाची भवतिर्भवति । तेनार्थनिर्देशः क्रियमाण इति । हेतौ शानच, यस्मात्सामान्यवाचिनार्थनिर्देशः क्रियते, न विशेषवाचिना पचादिना; तस्मात्सर्वधातुविषयः कृतो भवति सामान्यस्य, सर्वेष्वेव विशेपेषु भावात् , पण्डादिपु गोत्ववत् विशेषरूपाश्रयनिषेधस्याभावाच । इह भावो धात्वर्थः, स च पूर्वापरीभूतोऽपरिनिष्पन्नः, तस्य पञ्वाच्यस्य कथं लिङ्गसङ्घयायोग इत्याह धात्वर्थश्चेति । यथा पचति पाचक इत्यादौ प्रकृतिभागेन क्रियोच्यते, प्रत्ययभागेन तु तदीयं साधनम् ; तथा पाकादिपु प्रकृतिभागः साध्यरूपमर्थमाह, न्यासः ++ भावे ।। राग इति । 'रन्जेश्व' 'घमि च भावकरणयोः' इत्यनुनासिकलोपः । ननु च 'भावे' इति भवतिनायं घान्तेन निर्देशः क्रियत इति भवतिविषय एव प्रत्ययार्थनिर्देशः कृतो भवति, ततश्च भवतेर्यो भावस्तस्मिन्नेव वाच्ये प्रत्ययः स्यात्, स च भवतेरेवो- त्पद्यमानेन प्रत्ययेन शक्योऽभिधातुम् , अतस्तत एव प्रत्ययेन भवितव्यम् , तत् कथं पाकस्त्यागो राग इति पचादिभ्यो भवति १ अत आह-क्रियासामान्यवाचीत्यादि । क्रियासामान्यं हि सर्व धात्वर्थानुगतं भवतेरर्थः । तेन क्रियासामान्यवाचिनाऽर्थनिर्देशः क्रियमाणः सर्वधातुविषयः कृतो भवति, अतः पचादिभ्योऽपि प्रत्ययो भवतीत्यभिप्रायः । ननु धात्वर्थः । पूर्वापरीभूतोऽपरिनिष्पन्नः, ततो यदि तत्र वाच्ये प्रत्ययो भवति तस्यासत्वभूतत्वाल्लिङ्गसंख्याम्याम् प्रत्ययार्थस्य सम्बन्धो न सिध्यति, तत आह-- धात्वर्थश्चेत्यादि। एवकारः प्रत्ययव्यवच्छेदार्थः । धातुनवोच्यते धात्वर्थः, न तुं प्रत्ययेन । कथं तर्हि धनादयो विधीयन्त इत्यत आह-यस्तस्येत्यादि । तस्य धात्वर्थस्य ·भावे] २३ तृतीयाध्याये तृतीयः पादः पुंल्लिङ्गैकवचनं चात्र न तन्त्रम् । लिङ्गान्तरे वचनान्तरेऽपि पदमञ्जरी प्रत्ययभागस्तु तस्यैव सिद्धरूपतां द्रव्यधर्मेलिङ्गसङ्ख्याकारकशक्तिभिः सम्बन्ध- योग्यमाकारमाहेत्यर्थः । उक्तं च- आख्यातशब्दे भागाभ्यां साध्यसाधनवर्तिता। प्रकल्पिता यथा शास्त्रे स घनादिष्वपि क्रमः ।। साध्यत्वेन क्रिया तत्र धातुरूपनिवन्धना। सत्त्वभावस्तु यस्तस्याः स घञादिनिबन्धनः ।। इति ।। बहुवक्तव्योऽयमर्थः । इह 'भावे' इति पुंल्लिङ्गेनायं निर्देशः क्रियते, एक- वचनेन च तत्र पुंल्लिङ्ग एव, भावे एकवचन एव च प्रत्ययाः स्युन लिङ्गान्तरे, न च सङ्खथान्तरे; ततश्च स्त्रियां क्तिन्' इत्यत्र स्त्रियां भाव इति सामानाधिकरण्येन सम्बन्धासम्भवात-स्त्रियामकर्तरि कारके क्तिन् प्रत्ययः स्यात् , भावे तु पुंसीव 'नपुंसके भावे क्तः' इत्यत्र 'अकर्तरि च कारके' इत्यस्य निवृत्तत्वान्नपुंसके कर्तरि क्तः स्याद्भावे तु पुंसि, द्वित्वबह त्वयोश्च पाकौ पाका इत्यादौ प्रत्यया न स्युरित्यत आह-पुल्लिङ्गमेकवचनं चातन्त्रमिति । है न्यास: सिद्धता निष्पन्नता नाम यो धर्मस्तत्र घञादयः प्रत्यया विधीयन्ते, ततो युक्तः प्रत्ययायस्य लिङ्गसंख्यायोगः । तस्य यो धर्मस्तस्य सत्त्वभूतत्वादित्ययः। भाव इति-- इह पुंल्लिङ्गेनायं निर्देश एकवचनेन च । तेन पुंल्लिङ्ग एव भावे एकवचन एव प्रत्ययाः स्युः। न लिङ्गान्तरयुक्ते नापि वचनान्तरे । एवञ्च सति 'स्त्रियां क्तिन्' इत्यत्र 'भावे स्त्रियाम्' इति चैतयोः सामानाधिकरण्यं नोपपद्यते, वैयधिकरण्यं हि स्यात् । ततः स्त्रियां भावे तिन्प्रत्ययो न स्यात्, अर्थान्तर एव कांदो स्यात् । भावे च पुंल्लिङ्गे पाको पाका इत्यत्रैकवचनं स्यात् । यथानातीयकं ह्यर्थमुपादातुं समर्थों भावशब्दस्तथानातीयकेऽथे प्रत्ययेन युक्तं भवितुं नान्यत्रेत्यत आह-पुंल्लिङ्गमेकवचनञ्चात्र न तन्त्रमिति। सर्वलिङ्गसंख्या- सम्बन्धयोग्यम् प्रातिपदिकायंसामान्यनिमित्तं प्रत्ययनिमित्तत्वेनोपादीयते, तदेव प्रधानम् , न लिङ्गं नापि वचनम् । तत्र प्रातिपदिकार्थसामान्यं विना लिङ्गवचनाभ्यां न शक्यं निर्देष्टुमिति नान्तरीयकत्वात्' तयोरुपादानम् । प्रतीते तु तस्मिन् १, "अन्तरान्दो गहादिपु पठ्यते, स च विनायें वत्तंते--अन्तरे भवमन्तरीयम् । तत्र नमासे कृते पृपोदरादित्वाद् भाप्यकारवचनप्रामाण्याद् वा नलोपाभावः, ततः स्वायें कन्प्रत्ययः ।"-इति ३३११८ (पा०) मूत्र फयटः ।

·[भावे - २४ काशिकावृत्ती चात्र प्रत्यया भवन्त्येव - पक्तिः, पक्वम् , पचनम् ! पाको, पाका इति ॥ अकर्तरि च कारके संज्ञायाम् ॥ १९ ॥ कर्तृवर्जिते कारके संज्ञायां विषये धातोर्घम् भवति । प्रास्यन्ति तं प्रासः । प्रसीव्यन्ति तं प्रसेवः । आहरन्ति तस्माद्रसमित्याहारः । मधुराहारः। तक्षशिलाहारः । भकर्तरीति किम् ? मिषत्यसौ मेषः । संज्ञायामिति किम् ? कर्तव्यः कट:। पदमञ्जरी न विना लिङ्गसङ्ख्याभ्यां सत्त्वभूतोऽर्थ उच्यते । इत्यतन्त्रमुपादानं तयोर्न तु विवक्षितम् ।। धान्याथिनामुपादानं पलालादेर्यथा मतम् । शब्दसंस्कारमात्र तु तन्निर्देशप्रयोजनम् ॥ श्रकर्तरि च कारके संज्ञायाम् || प्रासः = कुन्तः, प्रसेवः = सूच्या प्रसेवनेन निष्पाद्य आवपनविशेपः । मधुराहार इति । कर्मधारयः, पष्टीसमासो वा । मेष इति । पचादिपु पाठमनपेक्ष्यैतदुदाहृतम् , तथा च 'इगुपधज्ञाप्री' न्यानः प्रातिपदिकार्यसामान्यचरितायंत्वाल्लिङ्गवचने परित्यज्यते । यथा पलालादयो घान्यायंमुपात्ताश्चरितार्थाः कार्यपरिसमासी, अन्यत्र तु त्यज्यन्ते; तद्वत् । तस्माल्लिनान्तरे च प्रत्यया भवन्त्येव । पक्तिरिति । भावे 'स्त्रियां तिन् । पकमिति । 'नपुंसके भावे क्तः । पचनमिति । 'ल्युट च' इति ल्युट् । अत्रापि यदि भावे पुंल्लिगस्तन्त्र स्यात् , ततो भावनपुंसकशब्दयोः सामानाधिकरण्यानुपपत्तेयधिकरण्यं स्यात्, तवध भावे नपुंसके ल्युएन स्यात, अर्थान्तर एव तु स्यात् । भावे च पुलिो पचनमित्यस्य तुल्यत्वाबोयपरिहारस्योपन्यासः; अन्यथा पन्यदेव भावग्रहणमधिकृत्य ल्युटो विधानादिदामिानुपन्यसनीयमेव स्यात् । पाकावित्यादिकं वचनान्तरे भायप्रत्ययस्लोदाहरणम् ॥ अफर्तरि च कारके संज्ञायाम ।। प्रास इति 'अनु क्षेपणे', प्रसेय इति 'पितु उसनाने', उभयत्राप्पा फर्माण पत्र | आधार इति । 'एन एरणे। मधुरादार :ति । पर्मधारयः, टीपो या। मेप पनि । 'मिप ममतांपाम्, पचायन् । फत्तव्य इति । फर्मणि राम्यः ।

·२५ अकर्तरि च कारके ] तृतीयाध्याये तृतीयः पादः चकारः संज्ञाव्यभिचारार्थः । को भवता दायो दत्तः । को भवता पदमञ्जरी इत्यत्रोक्तम्-देवसेवसेपादयः पचादिपु द्रष्टव्या इति । न हि पाठे सति द्रष्टव्य- त्ववचनमुपपद्यते। अथ वा-प्रत्युदाहरणदिगियं दर्शिता, इदं तु प्रत्युदा- हरणम्-विभय॑सौ भतेति । चकार इत्यादि । चकारोऽयं भिन्नक्रमः-'संज्ञायां च' इति, तेनासंज्ञायामपि घञ् भवति । यद्येवम् , मा भूत्संज्ञायामिति, मा च भूञ्चकारः 'अकर्तरि कारके' इत्येवास्तु ? सत्यम् ; बाहुल्येन संज्ञायां भवति, कचिदेवासंज्ञायामिति सूचयितुं संज्ञाग्रहणं कृतम् । दाय इति । दीयमानं सर्वमुच्यत इति नेयं संज्ञा, एवं लाभ इत्यत्रापि, उभयत्र कर्मणि घन् । कारकग्रहणमित्यादि । पर्युदासे हि ननिव- युक्तन्यायेन कर्तुरन्यस्मिंस्तत्सदृशे कारक एव प्रतीतिर्भवति, यथा-अब्राह्मण इति क्षत्रियादौ । तस्मात्पर्युदासे कारकग्रहणं न कर्त्तव्यम् । प्रसज्यप्रतिषेधे तु वाक्यभेदेन संज्ञायां घञ् भवति, कर्तरि तु न भवतीत्येषोऽर्थो भवति । तत्र प्रथमे वाक्येऽर्थनिर्देशाभावाद् 'अनिर्दिष्टार्थाः प्रत्ययाः स्वार्थे भवन्ति' इति स्वार्थ एव स्यात् । ननु च विहितः स्वार्थे पूर्वेणैव ? नेत्याह; धात्वर्थस्य हि सिद्धताख्ये धर्मे घनादयो भवन्तीत्युक्तम् , इह तु साध्यरूपे शुद्धे प्रकृत्यर्थे स्यात् । ननु च कर्तरि प्रतिषेधसामोदनिर्दिष्टार्थोऽपि घञ् धात्वर्थसम्बन्धिनि कारक एव विज्ञास्यते ? नैतदस्ति; असति हि प्रतिषेधे 'कर्तरि कृत्' इति ; वचनान्नायमनिर्दिष्टाथः स्याद् । अतः प्रसज्यप्रतिषेधार्थ कारकग्रहणम् । पर्यदासे . -- । न्यासः द्रष्टव्यः, चकारः संज्ञाव्यभिचारार्थ इति । चकारोऽयं भिन्नक्रमः संज्ञायामित्यस्यानन्तरं तदनेन चार्यों द्योत्यते । 'संज्ञायाञ्च' इति चार्थ द्योतयन्नसौ संज्ञाव्यभिचारायं भवति, तेनासंज्ञायामपि च भवति । यद्येवम् , संज्ञाग्रहणमकृत्वा सामान्येनैव प्रत्ययो विधेयः; तत्रायमप्यर्थः-संज्ञाव्यभिचारार्थश्चकारो न कर्त्तव्यो भवति १ सत्यमेतत् ; तथापि वाहुल्येन संज्ञायां भवति, असंज्ञायां तु क्वचिदेवेत्यमुमर्थं सूचयितुं संज्ञाग्रहणं कृतम् । दीयत इति दायः । कर्मणि घञ , पूर्ववद् युक् । लाभ इति । कर्मण्येव पत्र । कारकग्रहणमित्यादि । पर्युदासे हि 'अकर्तरि' इत्युक्ते कारकग्रहणमन्तरेणापि नजिव- युक्तन्यायेन कर्तुरन्यत्र तादृशे कारक एव कर्मादौ प्रतीतिर्भवति, यथा-अब्राह्मण इति ब्राह्मणसहशे क्षत्रियादौ । तस्मात् पर्युदासे विनापि कारकग्रहणेन कारक एवं प्रत्ययो लभ्यत इति कारकग्रहणं न कर्त्तव्यम् । प्रसज्यप्रतिषेधे तु कर्त्तव्यम् , तत्र हि क्रियाप्रतिषेधमात्रं प्रतीयते, न सदृशं वस्त्वन्तरम् । तत्र यदि 'अकर्तरि संज्ञायाम्' इत्येताव दुच्येत, कर्तरि न भवतीत्येषोऽर्थः प्रतीयेत । एवञ्च विधायकस्य वाक्यान्तरस्याभायात् ·काशिकावृत्ती [अकर्तरि च कारके लाभो लब्धः। कारकग्रहणं पर्युदासे न कर्त्तव्यम् ? तत्क्रियते प्रसज्य- प्रतिषेधेऽपि समासोऽस्तीति ज्ञापनार्थम्-'आदेच उपदेशेऽशिति' इति । इत उत्तरम् 'भावे' 'अकर्तरि च कारके' इति च द्वयमनुवर्तते ।। पदमञ्जरी - तु न कर्त्तव्यम् । यद्येवम्, स एवाश्रयिष्यते, किं कारकग्रहणेन ? तबाह तलियत इति । किं पुनः कारणं प्रसज्यप्रतिषेधे प्रयत्नलभ्यः समासः ? असामर्थ्यात्तत्र हि ननः क्रियया सम्बन्धः, कर्तरि न भवतीति न कर्तृशब्देन । आदेच उपदेशेऽशितीति । अत्र यदि 'अशिति' इति पर्युदासः स्यात्, तदा शितोऽन्यत्र तृजादी प्रत्यये परत आत्वेन भवितव्यम् । ततश्च सुग्लः, सुम्ल इत्यत्र 'आतश्योपसर्गे' इति को न स्यात्, प्राक् प्रत्ययोत्पत्तेरनाकारान्तत्वात् । प्रतिषेधे त्वनैमित्तिकमात्वम् , शिति तु प्रतिषेध इति सिद्धमिष्टम् ।। न्यासः कर्मादिषु प्रत्ययो न स्यात् । क तर्हि स्यात् ? अनिर्दिष्टार्थाः प्रत्ययाः स्वार्थे भवन्तीति स्वार्थे । ननु च विहितः स्वार्थे पूर्वेणैव १ नैतदस्ति; 'धात्वर्थस्य हि सिद्धता नाम यो धर्म- स्तन घनादयो विघीयन्ते' इत्युक्तम् । तस्मात् प्रसज्यप्रतिषेधे कारकग्रहणं कर्त्तव्यम् । यदि हि.पर्युदासे कारकग्रहणमन्तरेणापि सिध्यति, स एवाश्रयिष्यते, तत् किमर्थ कारक- प्रहणं क्रियते ? इत्यत आह-तत् क्रियत इत्यादि। यदि तहिं पर्युदास एवैष नसमासः स्यात् कारकग्रहणमनर्थकं स्यात् , विनापि हि तेन कारक एव प्रत्ययो लभ्यते; प्रसज्यप्रतिषेधे तु सति कारकग्रहणमर्थवद् भवति, न हि तत्र विनापि तेन कारके प्रत्ययो लभ्यते । इदचानन्तरमेव प्रतिपादितम् । तस्मात् कारकग्रहणेन प्रसज्यप्रतिघेऽपि समासोऽस्तीति ज्ञाप्यते । तेन 'आदेच उपदेशेऽशिति' इत्यत्र प्रसज्यप्रतिपेचे समासो लभ्यते, ततश्च यदुक्तम्-'अनैमित्तिकमात्त्वं शिति प्रतिपेघः' इति, तदुपपन्नं भवति । कि पुनः कारणं तत्र प्रसज्यप्रतिपेघ आनयते ? प्रागेव प्रत्ययोत्पत्तेरनिमित्तफ आत्त्वे कृते सुग्लः सुम्ल इति 'आतश्वोपसर्गे' इति को यथा स्यात् । पर्युदासे तु वद्याश्रीयमाणे शितोऽन्यत्र तृलादौ प्रत्यये परभूत आवेन भवितव्यम् , ततश्च ग्लायतिप्रभृतिभ्य आफारान्तलक्षणः प्रत्ययो न स्यात् । ननु चाचार्यप्रवृत्तिापयति-भवन्त्येजन्तेम्प आकारान्तलक्षणः प्रत्यय इति, यदयं फबाधनार्थम् 'हावामध' इत्यणं शास्ति, तस्मादशि- तीति पयुदासेऽप्याश्रीयमाणे शापकादेवन्तस्याकारान्तलक्षणः प्रत्ययः सिध्यत्येय ? नेत. दस्ति फोपपदविषयमेवेतन्शापकं विज्ञायते । तस्मादशितीत्यत्र प्रसध्यप्रतिषेध एयाभ- यितुं युक्तः । तस्य पारितत्समिद फारफरहणेन प्रते। किं पुनः फारणं प्रसज्यप्रति पेषो न सिप्पवि, यास्तदस्वित्वशापनं प्रतिपनं लियते ? असामर्थ्य कारणम् ; सामध्ये - ·-२७ परिमाणात्यायाम् ] तृतीयाध्याये तृतीयः पादः परिमाणाख्यायां सर्वेभ्यः ॥ २० ॥ परिमाणाख्यायां गम्यमानायां सर्वेभ्यो धातुभ्यो घञ् प्रत्ययो भवति । एकस्तण्डुलनिश्चायः । द्वौ शूर्पनिष्पावौ । 'कृ विक्षेपे' - द्वौ पदमारी परिमाणाख्यायां सर्वेभ्यः ॥ परिमाणाख्यायामिति । भावसाधनः परिमाण- शब्दः, आख्यानमाख्या = उक्तिः, परिच्छित्तेरुक्तौ सत्यामित्यर्थः । कस्य पुनः परिच्छित्तिः १ प्रत्ययार्थस्य भावस्य कर्तृवजितस्य कारकस्य च । परिमाणाख्यायां गम्यमानायामिति वृत्तेरप्ययमेवार्थः। तराडुल निचाय इति। निचीयते राशीक्रियते इति निचायः = राशिः, तण्डुलानां निचाय इति षष्ठीसमासः। अत्र राश्येकत्वेन परिच्छित्तिर्गम्यते । अत्रैरचि प्राप्ते घम् । प्रायेण तु निश्चाय इति पाठः, तत्राप्यर्थः स एच, 'ग्रहवृदनिश्चिगमश्च' इत्यपि प्राप्ते धम् । शूर्पनिष्पावा- विति । निष्पूयते शोद्धयते तुषाद्यपनयनेन यस्तण्डुलादिः । शूर्पण निष्पावः शूर्पनिष्पाव इति 'कर्तृकरणे कृता बहुलम्' इति समासः । अत्र शूर्पसङ्घयया परिच्छित्तिः । यद्यप्यत्र 'निरभ्योः पूल्वोः' इति घम् सिध्यति, तथापि ,सर्वाप- वादार्थसर्वग्रहणोपादानादनेनैव घम् भवितुमर्हतीत्यस्योपन्यासः । काराविति । 'क विक्षेपे' कर्मणि घञ् , विक्षिप्तो धान्यादिः = कारः, अत्रापि सङ्ख्यया परि- च्छित्तिः । ननु च धातोरिति सामान्याधिकारादन्तरेणापि सर्वग्रहणं धातुमात्राद् घञ् भविष्यति, नार्थः सर्वग्रहणेन ? तत्राह- सर्वग्रहणमिति । किं पुनः कारण- न्यासः सम्बद्धः, हि सति समासेन भवितव्यम् , न च तत् प्रसज्यप्रतिषेधे । तथा हि तत्र न, क्रियया नोत्तरपदेन ॥ परिमाणाख्यायां सर्वेभ्यः ।। एकस्तण्डुलनिश्वाय इति । 'ग्रहवंद निश्चिगमञ्च' इत्यपि प्राप्ते घञ् । द्वौ शूर्पनिष्पावाविति । अत्रापि 'ऋदोरम्' इत्यपि प्राप्त । 'इदुदुपधस्य चाप्रत्ययस्य' इति विसर्जनीयस्य पत्वम् । द्वौ काराविति । 'क विक्षेपे । ननु च द्वौ शूर्पनिष्पावावित्यत्र 'निरभ्योः पूल्योः' इत्यनेन धञ् सिद्धः, तत् किमर्थ- मिदमिहोक्तम् ? एवं मन्यते-अन्यार्थे सर्वग्रहणे क्रियमाणे परिमाणाख्यायां वाऽन्यत्रैव सिद्धम् , निष्पूर्वादपि ह्यप्रत्ययो युक्तः, 'निरभ्योः पूल्योः' इत्यस्य तु यत्र परिमाणाख्या न गम्यते सोऽवकाश इति । कः पुनस्तेन वानेन वा घनि सति विशेषः १ को न्यायो वाख्यायते १ न कश्चित् । ननु च धातोरिति सामान्यमधिकृतम् , न. धातुविशेष इति, अन्तरेणापि सर्वग्रहणं धातुमात्राद् घञ् भविष्यति, तत् किमर्थं सर्वग्रहणमित्याह- सर्वग्रहणमित्यादि । किं पुनः कारणमसति सर्वग्रहणेऽपो वाधा न सिध्यतीत्याह-- ..

·२८ काशिकावृत्ती [ परिमाणाख्यायाम् कारौ। त्रयः काराः । सर्वग्रहणमपोऽपि बाधनार्थम् । पुरस्ताद- पवादन्यायेन ह्यचमेव वाधेत, नापम् । परिमाणाख्यायामिति किम् ? निश्चयः । आख्याग्रहणं रूढिनिरा- सार्थम् । तेन संख्यापि गृह्यते, न प्रस्थायेव । घननुक्रमणमजपोर्विषये, स्त्रीप्रत्ययास्तु न वाध्यन्ते - एका तिलोच्छित्तिः, द्वे प्रसूती । पदमञ्जरी मपो वाधनं यत्नसाध्यमित्यत आह–पुरस्तादिति निश्चय इति । अत्र न केन- चिदियत्ता गम्यते। ननु च परिमाणशब्दस्य प्रस्थादिपु रूढत्वात्प्रस्थस्तण्डुलनिश्चाय इत्यादावेव युक्तं भवितुम् , न तु द्वौ शूर्पनिष्पावावित्यत्र ? इत्यत आह-आख्या- ग्रहणं रूढिनिरासार्थमिति । प्रस्थादिपु जिघृक्षितेपु परिमाण इत्येव वक्तव्यं किमाख्याग्रहणेन? आख्याग्रहणात्तु मात्रचो लोपो विज्ञायते परिमाणमात्रस्याख्या- यामुक्तौ सत्यामिति । तेन परिमाणशब्दः क्रियाशब्द उपजायते--परिमितिः परिमाणम् परिच्छित्तिरिति, सङ्घ ययापि परिच्छित्तिर्भवति । एवञ्चोन्मानादावपि यथाभिधानं घञ् भवति । यदि तर्हि सर्वग्रहणात्परमप्ययं धनपं वाधते, स्त्रीप्रत्ययानपि वाघेत, तत्राह-घअनुक्रमणमजपोर्विपय इति । एतच्च 'सर्वेभ्यः' इति पञ्चमीनिर्देशाल्लभ्यते । पञ्चम्यन्तो हि सर्वशब्दो धातुशब्देन समानाधिकरणो भवति, तेन प्रकृत्याश्रय एवापवादो वाध्यते, नार्थाश्रयः । तिलोच्छित्तिरिति । कर्मणि भावे वा क्तिन् । ऊर्वीकृतो राशिः । न्यासः पुरस्तादित्यादि । 'पुरस्तादपयादा अनन्तरान् विधोन् बाधन्ते नोत्तरान्' इति । सति सर्वमहणे घनमनन्तरमचमेव बाधेत, नापम् । सर्वग्रहणे तु सत्यपमपि बाघते । तस्माद- पोऽपि बापा यथा स्यादिति सर्वग्रहणम् । ननु च परिमाणराब्दोऽयं प्रत्यादिपु रूटो न संख्यायाम् , तत् कथं परिमाणात्यायो प्रत्ययो विपोयमान एकत्तासनिधाय यादी संख्यायां गम्यमानायां भवतीत्यत आद --आख्याग्रहणमित्यादि। भागणादणमिद स्टेनिरासस्यागो यथा त्यादि- स्पेयमर्थ शतम् । तेन स्टी पकायो संन्यापि गायते । आल्यामदणसामम्पासि परिमाणरादः जियारादी भायते । परिमीयते परिसियते येन तत् परिमाणम् , सल्लपारि र परिमीत इति परिमाणन , अनो युग तस्यापि प्रदणम् । यदि समजरना पप्पा पम् साधो, प्रलयानदि मानेत्या आद-पानुक्रगण. मित्यादि । अमोनियममा म नि | वामादजाय पना पानी भित्रायः । मादीप्रत्यगातुन याप्यन नियः पुनर.

·२६ इउश्च ]. तृतीयाध्याये तृतीयः पादः : : ® दारजारौ कर्तरि णिलुक् च * । दारयन्तोति दाराः' । जर- यन्तीति जाराः ॥ इङश्च ॥ २१ ॥ इङो धातोर्घञ् प्रत्ययो भवति । अचोऽपवादः । अध्यायः॥ उपेत्यस्मादधीते उपाध्यायः । पदमञ्जरी गिलुक्चेति । णिलोपे सति तस्य स्थानिवद्भावाद् घाश्रया वृद्धिर्न स्यादिति लुग्विधीयते, तस्य परनिमित्तकत्वारिकलुगुपधात्वेति प्रतिषेधाद्वा स्थानिवत्त्वा- भावाज्जारशब्दः सिध्यति । जरयन्तीति । 'जनीजृष्नसुरओऽमन्ताश्च' इति मित्त्वाद् ह्रस्वत्वम् । जारः = प्रच्छन्नपतिः ।। इङश्च ।। उपाध्याय इति । उपेत्यस्मादधीयत इति अपादाने घञ् । अध्याय इत्यत्र कर्मणि घञ्। न्यासः ? यमों लभ्यते ? 'सर्वेभ्यः' इति पञ्चम्यन्तेन निर्देशात् । पञ्चम्यन्तनिर्देशे हि सर्वशब्दो धातुसमानाधिकरणो विज्ञायते । तेन प्रकृत्याश्रयस्यापवादस्य सर्वग्रहणाद् वाधा भवति, नार्थाश्रयस्य । यदि त्वर्थाश्रयोऽप्यपवादो वाधितुमिष्टः स्यात् , तदा सर्वस्मिन्निति सर्वशब्दं सप्तम्यन्तमुच्चारयेत् । एका तिलोच्छितिरिति । श्रिज उत्पूर्वात स्त्रियां क्तिन्', 'स्तोः श्चुना श्चुः' इति चुत्वम् , 'शश्छोऽटि' इति च्छत्वम् । दारजारावित्यादि । दारजारशब्दौ निपात्येते । किमत्र निपात्यते ? 'द विदारणे', 'जप वयोहानौ'-आभ्यां हेतुमण्ण्यन्ताभ्यां कर्तरि तृजादिषु प्राप्तेषु घञि णिलुक् । ननु च 'णेरनिटि' इति णिलोपे हि सति 'जनीजष्कसुरजोऽमन्ताश्च' इति मित्संज्ञायां सत्यां. णिलोपे कृतेऽपि प्रत्ययलक्षणेन जीर्यतेर्मितां ह्रस्वत्वं प्रसज्यते । अस्तु तर्हि मितां ह्रस्वत्वम्, पुनर्घाश्रया वृद्धिर्भविष्यतीति चेद् ? अयुक्तमेतत् ; न हि घञाश्रया वृद्धिः प्राप्नोति, 'अचः परस्मिन् पूर्वविधौं' इति स्थानिवद्भावे सति णिचा व्यवहितत्वात् । लुकि तु सति तस्यापरनिमित्तत्वादसति स्थानिवद्भावे घामाश्रित्य वृद्धिर्भवति । न च प्रत्ययलक्ष- णेन हस्वत्वं प्रसन्यते; 'न लुमताङ्गस्य' इति प्रत्ययलक्षणप्रतिषेधात् । तस्माल्टुग वक्तव्यः । इङञ्च ॥ अचोऽपवाद इति । 'एरच्' इति प्रातत्योत्तरत्यापीवर्णान्ताद् घञ् विघीयमानोऽच एवापवादो वेदितव्यः । अध्याय इति । कर्मणि घञ् । १. "अचि प्राप्ते घड़, दारा इत्यनाऽपि विध्यति । घनापि पन्नोऽन्त उदात्तः' इति स्वर- सिद्धिः" इत्यधिकं क्वचित् ।

·काशिकावृत्ती [.इङञ्च . .. अपादाने स्त्रियामुपसंख्यानं तदन्ताच्च वा. ङीष् । उपाध्याया, उपाध्यायी। ॐ श वायुवर्णनिवृतेषु *। शारो वायुः । शारो वर्णः । शारो निवृतम् ॥ गौरिवाकृतनीशारः प्रायेण शिशिरे कृशः । पदमञ्जरी अपादाने स्त्रियामिति । 'घबनुक्रमणमजपोर्विषये' इति वचनात् स्त्रियाम- प्राप्तो घम् विधीयते । उपाध्याया, उपाध्यायीति । या स्वयमध्यापयति तस्यामेतद्रपम् । पुंयोगे तु नित्यमेव ङीष् भवति । अत्र च 'उपाध्यायमातुलाभ्यां चा' इति वचनात्पक्षे आनुगागमः--उपाध्यायी, उपाध्यायानी। शवायुवर्णनिवृतेविति । 'श' इत्यविभक्तिको निर्देशः । शारो वायुरिति । करणे धम् । शारो वर्ण इति । चित्रीकरणमत्र धात्वर्थ:-चित्रीक्रियतेऽनेनाश्रय इति, अत्रापि करणे घञ्। वर्णान्तरसंपृक्तश्चेद्वर्णः शारः। निवियते आब्रियतेऽ- नेन शरीरमिति निवृतमावरणमुच्यते, ‘कृत्यल्युटो बहुलम्' इति करणे क्तः । नीशार इति । पूर्ववीर्घः। अकृतनीशार इति । अकृतप्रावरण इत्यर्थः । 'प्रदक्षिणप्रसव्यगामिनां शाराणाम्' इति वार्तिककारप्रयोगादष्विपि शार इति भवति ॥ न्यासः तदन्ताच्च वा ङीपिति । योऽयमपादाने घञ् तदन्तान् को प्रतिपाद्यः । तत्रेदं प्रतिपादनम् --'वोतो गुणवचनात्' इत्यत्र वेति योगविभागः कर्त्तव्यः, तेनापादाने स्त्रिया- मिडो यो घम् विहितस्तदन्तान् डोप भविष्यतीति । यदा च पुंयोगो न विवक्ष्यते तदा की प्रतिपाद्यः । यदा तूपाध्यायस्य स्त्रीति पुंयोगो विवक्ष्यते तदा 'योगादाख्यायाम' इत्येव लीप सिद्धः । उपेत्याधीयतेऽस्या उपाध्यायो । श वायुवर्णनिवृतेष्विति । 'श हिंसायाम्'-~-अस्माद्वाय्यादिषु वाच्येषु पञ् प्रतिपाद्यः । प्रतिपादनं तु तमेव चकारमनुत्तासमुच्चयार्थम् , 'कृत्यल्युटो बहुलम्' इति बहुलग्रहणं वाभित्य कर्तव्यम् । निवृतम् -निवारणम् । शीतादिदुःखोपशमहेतु- निवारणमुच्यते । अकृतनीशार इति । अकृतशीतनिवारण इत्यर्थः । पूर्वपदुपसर्गस्य दीर्घत्वम् ।। उपसर्गे रुवः ।। अपोऽपवाद इति । 'प्रदोरप' इति प्रातस्य । उत्तरसूत्रेणा- पर्णान्ता पम् विपीयमानोऽप एवापवादो वेदितव्यः ।। .

·१ क्षुश्रुवा] तृतीयाध्याये तृतीयः पादः • .. उपसर्गे रुवः ॥ २२ ॥ उपसर्गे उपपदे रौतेर्धातोर्घम् प्रत्ययो भवति । अपोऽपवादः । संरावः । उपरावः। उपसर्ग इति किम् ? रवः ॥ समि युद्दुवः॥ २३ ॥ समि उपपदे यु, द्रु, दु-इत्येतेभ्यो धातुभ्यो घञ् प्रत्ययो भवति । संयावः । संद्रावः । संदावः । समीति किम् ? प्रयवः ।। श्रिणीभुवोऽनुपसर्गे ॥ २४॥ श्रि, णी, भू- इत्येतेभ्यो धातुभ्योऽनुपसर्गेभ्यो घञ् प्रत्ययो भवति । अजपोरपवादः । श्रायः । नायः । भावः । अनुपसर्ग इति किम् ? प्रश्रयः । प्रणयः । प्रभवः । कथं प्रभावों राज्ञः ? प्रकृष्टो भाव इति प्रादिसमासो भविष्यति । कथं च नयो राज्ञः ? 'कृत्यल्युटो बहुलम्' इत्यज् भविष्यति । वौ क्षुश्रुवः ॥ २५ ॥ वावुपपदे क्षु, श्रु-इत्येताभ्यां धातुभ्यां घञ् प्रत्ययो भवति । अपोऽपवादः । विक्षावः । विश्रावः । पदमञ्जरी समि युद्रुदुवः ॥ संयावः = पिष्टविकारोऽपूपविशेषः, सम्पूयते मिश्रीक्रियते गुडजीरकादिभिरिति कृत्वा ।। A 3 न्यासः समि युद्रुदुवः ॥ श्रिणीभुवोऽनुपसर्गे ॥ अनुपसर्गेभ्य इति । अविद्यमान उपसर्ग एषामिति बहुव्रीहिः 'अनुपसर्गेभ्यः' इति पञ्चम्यन्तेन विवरणं कुर्वन् सूत्रेऽनुपसर्ग: इति सुळ्यत्ययेन पञ्चम्यर्थे एषा सप्तमीति दर्शयति । कथं प्रभावो राज्ञ इति । अनुपसर्गवचनादिह प्रशब्द उपसर्ग उपपदे न भवितव्यमिति भावः। कथं नयो राज्ञ इति । अनुपसर्गाद् घञात्र भवितव्यमिति मन्यते ॥ वौ क्षुश्रुवः ॥ विक्षाव इति । 'टुक्षु शन्दे ॥

·३२. काशिकावृत्ती [वौ क्षुश्रुवा प्रे वाविति किम् ? क्षवः । श्रवः ।। अवोदोनियः ।। २६ ॥ अब, उत्-इत्येतयोरुपपदयो यतेर्धातोर्घञ् प्रत्ययो भवति । अवनायः । उन्नायः । कथमुन्नयः पदार्थानाम् ? 'कृत्यल्युटो बहुलम्' इत्यज् भविष्यति ॥ द्रुस्तुश्रुवः ॥ २७ ॥ प्रशब्द उपपदे द्रु, स्तु, ---इत्येतेभ्यो धातुभ्यो घञ् प्रत्ययो भवति । प्रद्रावः । प्रस्तावः । प्रस्तावः । प्र इति किम् ? द्रवः । स्तव: । स्रवः ।। निरभ्योः पूल्वोः ।। २८ ॥ 'पू' इति पूपनोः सामान्येन ग्रहणम् । 'लूञ् छेदने । यथासंख्य- मुपसर्गसम्बन्धः । निरभिपूर्वयोः पूल्वोर्धात्वोघञ् प्रत्ययो भवति । निष्पावः । अभिलावः । निरभ्योरिति किम् ? पवः । लवः ।। उन्न्योः ॥ २९ ॥ ६ 'ग शब्दे', 'ग निगरणे'-द्वयोरपि ग्रहणम् । उन्न्योरुपपदयोः 'गृ पदमारी अबोदोनियः ।। अधो नयनमवनायः, ऊध नयनमुन्नायः, उन्नयस्तु उत्प्रेक्षा ।। निरभ्योः पूल्चाः ॥ निप्पावः = कोशी धान्यविशेषः, निप्पूयते शूर्पादिभिरिति कृत्या। न्यायः अयोदोर्नियः ॥ उन्नाय इति । 'यरोऽनुनासिकेऽनुनासिको यो प्रति यानुनासिकः। कपमुन्नयः पदार्थानामिति । उच्छन्द्रोपपदत्वाद् घमात्र भवितव्यमित्यभिप्रायः । दुन्तुस्सुयः ।। निरभ्योः पूल्चोः ।। सामान्येन प्रहणमिति । विशेषानुपा. दानात् । यथासंध्यमुपसर्गसम्बन्ध :ति। निमोपनगंण पुषः सम्बन्धः, अभिना नमः । ननु नपुनमारयो पारायः, उपसगी की, अतो धान्याद् यमासज्येन न भविवन्यम् । पूष्पमुखधानमन्धमानान्पगेकमेव, तमो नाति पम्पमित्यदीपः ।। प्रे ·६ धान्यम् ; किन्तु प्रत्ययेनाभिहितत्वादुत्कारो धान्यस्येति धान्यशब्दस्य प्रयोगो न कृ धात्ये] तृतीयाध्याये तृतीयः पादः इत्येतस्माद्धातोर्घञ् प्रत्ययो भवति । उद्गारः समुद्रस्य । तिगारो देवदत्तस्य । उन्न्योरिति किम् ? गरः ॥ क धान्ये ॥ ३० ॥ 'उन्न्योः' इति वर्तते। 'क' इत्येतस्माद्धातोरुन्योरुपपदयोर्घ प्रत्ययो भवति, धान्यविषयश्चेद्धात्वर्थो भवति । विक्षेपार्थस्य किरते- ग्रहणम्, न हिसार्थस्य; अनभिधानात् । उत्कारो धान्यस्य । निकारो धान्यस्य। पदमञ्जरी उन्न्योः॥ उद्गारः =अतिप्रवृद्धः शब्दः; निगारोः = भक्षणम् ॥ कृ धान्ये ।। धान्यमिह प्रकृत्यर्थो वा स्यात्प्रत्ययार्थस्य वा कारकस्योपाधिः ? प्रकृत्यर्थस्तावन्नोपपद्यते; धान्यस्य द्रव्यत्वात् , धातोश्च क्रियावाचित्वात् । प्रत्ययार्थोपाधित्वे तु प्रत्ययेनाभिहितत्वादुत्कारो धान्यस्येति धान्यशब्दस्य प्रयोगो न प्राप्नोति । अथापि विस्पष्टप्रतिपत्त्यर्थ प्रयोगः स्यात् । एवमपि प्रत्ययार्थेऽन्तर्भूतत्वाद्धान्ये षष्टी न स्यात्, इतिहरिः पशुरितिवत्सामानाधिकरण्य- तु स्यात् । तस्मान्नायं प्रत्ययार्थस्योपाधिः, नापि प्रकृत्यर्थः; किन्तु प्रत्ययार्थस्य विषयत्वेन विशेषणमित्याह-धान्यविषयश्चेदिति । उपपदत्वमपि न व्याख्यानात्। अनभिधानादिति । शब्दशक्तिस्वाभाव्यात् । उन्न्योः ।। 'ऋदोरप्' इति प्राप्तस्यायमपवादः । उत्तरत्रापि ऋकारान्ताद् घञ् विधीयमानोऽप एवापवादो वेदितव्यः । द्वयोरपि ग्रहणमिति । विशेषानुपादानात् ।। क धान्ये । धान्यमिह प्रकृत्यर्थो वा स्यात् ? प्रत्ययार्थो वा स्यात् १ प्रकृत्यर्थस्ता- वनोपपद्यते; धान्यस्य द्रव्यत्वात्, धातोश्च क्रियावाचित्वात्। प्रत्ययार्थस्तुपपद्यते मेव न भवति, त्यासः प्राप्नोति । अथापि प्रयोगः त्यात् ? एवमपि प्रत्ययार्थेऽन्तर्भूतत्वाद् पष्ठी नोपपद्यते-- उत्कारो धान्यस्येति । सामानाधिकरण्यमेव प्रत्ययान्तेन स्यात्, एवं हि प्रत्ययार्यों भवति यदि प्रत्ययान्तेन सामानाधिकरण्यं भवति, यथा-इतिहरिः पशुरिति । तत्मान्नेदम् प्रत्ययार्थः, नापि प्रकृत्यर्थः, अपि तु प्रकृत्यर्थविशेषणमिति मत्वार-धान्यविषयश्चे- दित्यादि । विक्षेपार्थस्येति । 'क विक्षेपे' इत्यत्य । न हिंसार्थत्त्येति । 'क दिलायाम् इत्यस्य ग्रहणं न भवति । किं कारणमित्याह ---अनभिधानादिति । शब्दजिल्लामा ·३४ [क धान्ये - - . काशिकावृत्तौ" धान्य इति किम् ? भैक्ष्योत्करः । पुष्पनिकरः ॥ यज्ञ समि स्तुवः ॥ ३१ ॥ यज्ञविषये प्रयोगे संपूर्वात्स्तोतेघञ् प्रत्ययो भवति । संस्तावश्छ- न्दोगानाम् । समेत्य स्तुवन्ति यस्मिन् देशे छन्दोगाः स देशः 'संस्तावः' इत्युच्यते । यज्ञ इति किम् ? संस्तवश्छात्रयोः ॥ प्रेस्त्रोऽयज्ञे ॥ ३२ ॥ 'स्तृञ् आच्छादने'-अस्माद्धातोः प्रशब्दे उपपदे घञ् प्रत्ययो भवति, न चेद्यज्ञविषयः प्रयोगो भवति । शङ्खप्रस्तारः । अयज्ञ इति किम् ? बहिष्प्रस्तरः ।। पदमञ्जरी उत्कारनिकारशब्दाभ्यां धान्यविषयो विक्षेप एवाभिधीयते, न हिंसा। सापि धान्यस्य कीचशीति चिन्त्यम् ।। यज्ञे समि स्तुवः ।। समेत्य स्तुवन्ति यस्मिन्देश इति। अधिकरणे ल्युटोऽपवादो घनिति दर्शयति । संस्तवः - परिचयः ।। प्रेस्रोऽयज्ञे ।। 'यज्ञे' इति प्रकृतत्वाद् 'अयझे' इति पदच्छेदः । शङ्खादिपु प्रस्तार: %3D विस्तारः। वहिप्रस्तर इति । प्रस्तरः = मुष्टिविशेषः । वर्हिर्विकारः प्रस्तरो बर्हिष्प्रस्तरः, 'दोरप्' इत्यप् , 'इदुदुपधस्य च' इति पत्वम् ।। न्यासः च्यादुत्कारनिफारशब्दाभ्यां धान्यविषयो विक्षेप एवाभिधीयते, न हिंसा । यस्य चार्थः प्रत्ययान्तेनाभिधीयते तस्यैव ग्रहणं युक्तम् , नेतरस्य । उत्कारो धान्यस्येति । विक्षेपो धान्यस्येत्यर्थः ॥ यज्ञे समि स्तुपः॥ समेत्य स्तुवन्ति यस्मिन् देशे इत्यादिना संस्तावशब्दस्या- धिकरणसाधनत्वं दर्शयति ॥ प्रेस्रोऽयते ॥ यहिष्प्रस्तर इति । 'इदुदुपधल्य चाप्रत्ययस्य' इति विसर्जनीयस्य । पत्यम्॥ १. प्रत्युदाहरगमिदं मुद्रितवागिमायागनुपलयमपि न्यागपदमारीसम्मतम् ।

·छन्दोनाम्नि च] तृतीयाध्याये तृतीयः पादः ३५ प्रथने वावशब्दे ॥ ३३ ॥ 'स्तम् आच्छादने'-अस्माद्धातोर्विशब्द उपपदे घञ् प्रत्ययो भवति प्रथने गम्यमाने, तच्चेत्प्रथनं शब्दविषयं न भवति । प्रथनम् = विस्तीर्णता । पटस्य विस्तारः । प्रथन इति किम् ? तृणविस्तरः । । अशब्द इति किम् ? विस्तरो वचसाम् ॥ छन्दोनानि च ॥ ३४॥ 'वो', 'स्त्रः' इति वर्तते । विपूर्वात्स्तृणातेश्छन्दोनाम्नि घन् प्रत्ययो भवति । वृत्तमत्र छन्दो गृह्यते, यस्य गायत्र्यादयो विशेषाः, न मन्त्रब्राह्मणम् ; नामग्रहणात् । विष्टारपङ्क्तिश्छन्दः । विष्टारबृहती- पदमञ्जरी प्रथने वावशब्दे ।। विस्तारः = तिर्यगायतिः ।। छन्दोनाम्नि च ।। अक्षराणामियत्ताविशिष्टो विन्यासविशेषोः = वृत्तम् । यस्य गायत्र्यादय इति । प्रसिद्धत्वादेवमुक्तम् । न मन्त्रब्राह्मणमिति । 'बहुलं छन्दसि' इत्यादौ यद्यपि तेषामेव ग्रहणं प्रसिद्धं तथापीह तेषां ग्रहणं न भवति, कुतः ? इत्याह-नामग्रहणादिति । विष्टारपङ्क्तिरिति । विस्तीर्यन्तेऽस्मिन्नक्षराणीत्यधि- करणे घम , ततः कर्मधारयः, 'छन्दोनाम्नि च' इति षत्वम् । यद्यप्यत्र प्रथनं गम्यते, तथापि शब्दविषयत्वात्पूर्वेण न सिध्यति । केचित्तु 'वौ' इति नानुवर्त्त- यन्ति, तेन प्रस्तारपङ्क्तिः, आस्तारपङ्क्तिः, संस्तारपङ्क्तिरित्यपि भवतीत्याहुः । 'कर्मण्यग्न्याख्यायाम्' इत्यादौ यथा प्रत्यययान्तश्चेदाख्या भवतीत्ययमर्थो भवति, एवमिहापि प्रत्ययान्तश्चेच्छन्दोनाम भवतीत्यर्थः स्याद् ? इति शङ्कमानं प्रत्याह- न्यासः इत्याह- प्रथने वावशब्दे ।। तृणविस्तर इति । तृणाच्छादनमित्यर्थः । छन्दोनाम्नि च ।। छन्दःशब्दोऽयमत्येव मन्त्रब्राह्मणे, अत्यन्यदक्षराणामियत्ता- विशिष्टवृत्ते यत्य गायच्यादयो विशेषाः। तदिह फतरस्तदर्थो गृह्यते ? अत्रैवोपपत्तिमाह--नामग्रहणादिति । यद्यन मन्त्रवादाणमिष्टं त्यानामग्रहणं न कुर्यात् , छन्दतीत्येव ब्रूयात् । एवमपि युच्यमाने मन्त्रवालाणग्रहण लभ्यत एव, यथा-'बहुलं छन्दसि' इत्यादी वाक्ये । तस्मानामग्रहणाद् गृत्तमिह च्छन्दो गृह्यते । विष्टारपङ्क्तिरिति । 'उन्दोनाग्नि च' इति पत्वम् । विष्टारशब्द वृत्तमित्यादि।

·काशिकावृत्ती [ छन्दोनाम्नि च छन्दः । विष्टारपङ्क्तिशब्दोऽत्र छन्दोनाम, न घनन्तं शब्दरूपम् । तत्र . त्ववयवत्वेन वर्त्तते । 'छन्दोनाम्नि' इत्यधिकरणसप्तम्येषा ।। उदि ग्रहः ॥ ३५॥ उदयुपपदे आहेर्धातोर्घञ् प्रत्ययो भवति । अपोऽपवादः । उद्ग्राहः ॥ * छन्दसि निपूर्वादपीष्यते सुगुद्यमननिपातनयोः * । हकारस्य भकारः । उदग्राभं च निग्राभं च ब्रह्म देवा अवीवृधन् ।। पदमञ्जरी विष्टारपङ्क्तिशब्दोऽत्र छन्दोनामेति । अवयवत्वेन वर्तत इति । घबन्तशब्दरूपः मित्यनुषङ्गः । कचित्तु तद्वत इति तच्छब्दः पठ्यते, तन नानुषङ्गः । कथं तर्हि छन्दोनाम्नीत्यस्य निर्वाहः ? इत्याह-छन्दोनाम्नीत्यधिकरणसप्तम्येषेति । प्रत्य- यान्तस्याधिकरणं छन्दोनाम, अवयवाश्चावयविनि वर्तन्त इति लौकिका मन्यन्ते, तेन न काचिदनुपपत्तिरिति भावः ।। उदि ग्रहः ॥ अपवाद इति । 'ग्रहवृघनिश्चिगमश्च' इति प्राप्तस्य । छन्दसि नीत्यादि । अवयवसनिवेशविशिष्टा यज्ञपात्रविशेषाः सुचः। इह तु जुहूपभृतोहणम् ; 'उग्राभं चेति जुहूमुद्यच्छति निग्राभं चेत्युपभृतं नियच्छति' इति वचनात् । 'हग्रहोर्भश्छन्दसि' इति भत्वम् ।। न्यासः एवात्र घनन्तश्छन्दोनामेति कस्यचिद् भ्रान्तिः स्यात् , तनिराकरणायाइ-- विष्टारपङ्क्तिशब्दोऽनेत्यादि । तत्र = विटारपङक्तिशब्दे । अवयवत्वेन वर्तत इति । घनन्तं शब्दरूपमिति सम्बन्धनीयम् । यदि घमन्तं शब्दरूपं न च्छन्दोनाम, किन्तु विष्टारपक्तिशब्दः, तत्र घन्तरूपमवयवत्वेन वर्तते, एवं तर्हि 'छन्दोनाम्नि' इत्येतत् फथमुन्नीयते ? अत्य हि छन्दोनाम्नि गम्यमान इत्येषोऽर्थः, प्रत्ययान्तं छन्दो नाम भवतीति यावत् । एवञ्चार्थ एवं सति नोपपद्यत इत्याह-छन्दोनाम्नीत्यधिकरण- सप्तम्येपेति । एतेन च्छन्दोनाम्नि प्रत्ययान्तस्याधिकरणभूते प्रत्ययो भवतीत्ययमत्रार्थों वेदितव्यः, न च्छन्दोनाम्नि गम्यमान इत्येप इति दर्शयति ॥ उदि ग्रहः ।। अपोऽपवाद इति । 'ग्रहवृहनिधिगमश्च' इति प्राप्तस्य । छन्दसि त्वित्यादि। यशपात्र विशेपो येनाहुतिदीयते तत् सुगुच्यते, तस्योद्य मनम् = अर्यनयनम् , निपावनम् = अघतान्नयनम् , एक्योरर्थयोर्महेछन्दसि विषये पनिप्यते । स च 'मृत्यल्युटो बहुलम्' इति लभ्यत इति वेदितव्यम् । निग्राममिति । हमहोभाउन्दत्युपसंख्यानाद् धकारस्य भफारः ।।

·३७ परिन्योर्नीणोः ] तृतीयाध्याये तृतीयः पादः समि मुष्टौ ॥ ३६॥ 'ग्रहः' इत्येव । सम्युपपदे नहेर्धातोर्घम् भवति सुष्टिविषयश्चेद्धा- त्वर्थो भवति । मुष्टिः अगुलिसंनिवेशः। अहो मल्लस्य संग्राहः । अहो मुष्टिकस्य संग्राहः । दृढमुष्टिताऽऽख्यायते । मुष्टाविति किम् ? संग्रहो धान्यस्य ॥ परिन्योनीणोद्य ताभ्रेषयोः ॥ ३७॥ परिशब्दे निशब्दे चोपपदे यथासंख्यं निय इणश्च धातोर्घ प्रत्ययो भवति । अचोऽपवादः। द्यूताभ्रेषयोः-अत्रापि यथासंख्यमेव सम्बन्धः, द्यूतविषयश्चेन्नयतेरर्थः, अभ्रेषविषयश्चेदिणर्थः । पदार्थाना- पदमञ्जरी समि मुष्टौ ॥ मुष्टिविषयश्चेद्धात्वर्थो भवतीति । 'कृ धान्ये' इत्यत्र धान्य- विषयश्चेद्धात्वर्थो भवतीति एतदनुसारेणायं ग्रन्थो योज्यः । मुष्टिशब्दोऽयमस्त्येव परिमाणे-चतुरो मुष्टीनिर्वपतीति, अगुलीनां रचनाविशेषवचनोऽप्यस्ति- मुष्टिना हन्तीति; तत्र पूर्वस्य ग्रहणे परिमाणाख्यायामित्येव सिद्धत्वाद् द्वितीयस्य ग्रहणमित्याह-मुष्टिरङ्गुलिसन्निवेश इति । अहोशव्द आश्चर्ये। मुष्टौ कुशलो मुष्टिकः, आकर्षादिपाठात्कन् ।। परिन्योनीणो ताभ्रेषयोः ॥ अक्षादिभिः क्रीडनं द्यूतम् । 'भ्रष चलने' भ्रषणं भ्रषः: = चलनम् । अभ्रेषः = अचलनम् । श्रेषविषयश्चेदिति । अयमपि ग्रन्थः पूर्वा- समि मुष्टौ । ग्रहेः क्रियावाचित्वात् मुष्टेश्वाक्रियात्मकत्वात् तत्र हेर्न सम्भवति, तस्मान्मुष्टिग्रहे योऽर्थस्तस्य विषयो विज्ञायत इत्याह-मुष्टिविषयश्चेद् धात्वर्थों भवतीति । अस्त्येवायं मुष्टिशब्दः परिमाणे-शाकस्य मुष्टिरिति, अस्त्यमुलीनां रचनाविशेषे, यथा - हन्ति मुष्टिनेति; तत्र यदीह परिमाणवृत्तेर्ग्रहणं स्यादस्य सूत्रत्य वैयऱ्या स्यात् , 'परिमाणाख्यायां सर्वेभ्यः' इत्येव सिद्धत्वात् । तस्मादङ्गुलीनां रचना- विशेषवृत्तहणं विज्ञायत इत्याइ-मुष्टिरङगुलिसन्निवेश इति । सन्निवेशः = रचना- विशेषः। अहो मल्लस्य संग्राह इति । मुष्टेर्दा_मित्यर्थः । अत एवाह-दृढमुष्टिता- ऽऽख्यायते इति ॥ परिन्योर्नीणो ताभ्रेपयोः ।। पदार्थानामित्यादि। पदार्थशब्दो वस्तुवाची । कुत्सितश्चारः = अपचारः । यथाप्राप्तत्याकरणमित्यर्थः । यथाप्राप्तत्याकरणमसाध्वेतदिति लोके कुत्त्यते, तस्मादन्यः शान्तश्वारोऽनपचास । एतमेवार्थ पर्यायान्तरेण व्यकीकत - न्यासः -- ·-- ३८. काशिकावृत्तौ । . [परिन्योर्नीणोः मनपचारो यथाप्राप्तकरणम्-अभ्रेषः । द्यूते तावत्-परिणायेन शारान् हन्ति । समन्तान्नयनेन । अभ्रेषे-एषोऽत्र न्यायः । द्यूताभ्रेषयोरिति किम् ? परिणयः । न्ययं गतः पापः ।। परावनुपात्यय इणः ॥ ३८ ॥ परिशब्द उपपदे इणो धातोघञ्प्रत्ययो भवति, अनुपात्यये गम्यमाने । क्रमप्राप्तस्यानतिपातोऽनुपात्ययः परिपाटी। तव पर्यायः । मम पर्यायः। अनुपात्यय इति किम् ? कालस्य पर्ययः । अतिपात इत्यर्थः ॥ व्युपयोः शेतेः पर्याये ॥ ३९ ॥ पदमञ्जरी नुसारेण योज्यः। अनपचार इति । कुत्सितश्चारोऽपचारः, तस्मादन्यः प्रशस्तः चारोऽनपचारः । एतदेव स्पष्टयति यथाप्राप्तस्येति । यथा येन प्रकारेण प्राप्तिर्य- स्येति बहुव्रीहिः । अव्ययीभावे त्वम्भावः प्राप्नोति । कचित्तु यथाप्राप्तकरणमिति पठ्यते । परिणायेनेति । 'उपसर्गादसमासेऽपि' इति णत्वम् । हन्तीति बाधते । समन्तान्नयनेनेति । परिणायेनेत्यस्येदमर्थकथनम् । एपोऽत्र न्याय इति । एतदन्न यथाप्राप्तमित्यर्थः। परिणयः - विवाहः । न्ययः = नाशः ।। परावनुपात्यय इण: ।। इह द्विः परिग्रहणम् , द्विश्चेण्ग्रहणं क्रियते, सकृदेव तु कर्त्तव्यम् , एवं वक्ष्यामि-परौ नियो द्यूते इणोऽनुपात्यये नावभ्रेप इति ? सत्यम् ; तथा तु न कृतमित्येव ।। ॥ न्यासः माह-यथाप्राप्तस्य करणमिति । यद् यत् प्रासमिति 'यथाऽसादृश्ये' इति वोप्साया- मव्ययीभावः। करणम् = सम्पादनम् । एतदुक्तं भवति- युक्तेरागमाल्लोकप्रसिद्धर्वा यः पदार्यानां प्राप्नोति तस्य सम्पादनमभेष इति । 'भ्रेप चलने। भैपणम् = भ्रषः, स्वरूपात् तचलनम् = प्रच्यवनम् । अभ्रेपोधेपत्त्वरूपादचलनम् । एवं हि पदार्याः स्वरूपाद- चलिता भवन्ति यदि प्राप्तं नातिवर्तन्ते । परिणायेनेति । 'उपसगांदसमासेऽपि णोप- देशस्य' इति णत्यम् । हन्तीति याधते। समन्तान्नयनेनेति । परिणायेनेत्यस्येद- मर्यकपनम् ॥ परायनुपात्यय एणः ॥ अनतिपात इति । अनतिकम इत्यर्गः ॥ अतिपात इत्यर्थ इति । अविनाम इत्यर्थः ।।

·हस्तादाने चेरस्तेये ] तृतीयाध्याये तृतीयः पादः ३६ वि, उप--इत्येतयोरुपपदयोः शेतेर्धातोर्घञ् भवति, पर्याये गम्यमाने । तव विशायः । मम विशायः । तव राजोपशायः। तव राजानमुपशयितुं पर्याय इत्यर्थः । पर्याय इति किम् ? विशयः । उपशयः ॥ हस्तादाने चेरस्तेये ॥ ४०॥ हस्तादाने गम्यमाने चिनोतेर्धातोर्घञ् प्रत्ययो भवति, न चेत्स्तेयं चौर्य भवति । हस्तादानग्रहणेन प्रत्यासत्तिरादेयस्य लक्ष्यते । पुष्पप्रचायः । फलप्रचायः । हस्तादान इति किम् ? वृक्षशिखरे फलप्रचयं करोति । अस्तेय इति किम् ? पुष्पप्रचयश्चौर्येण । पदमञ्जरी व्युपयोः शेतः पर्याये ।। . पूर्वसूत्रेणानुपात्यये पर्यायशब्दो व्युत्पादितः, ततश्चानुपात्यय इत्यधिकारेणैव सिद्धे पर्यायग्रहणं पुनर्विधानार्थम् । तेनाभिविधि- विवक्षायां परमपीनुणं बाधित्वाऽयमेव धम् भवति । राजानमुपशयितुं पर्याय इत्यर्थ इति । 'कालसमयवेलासु तुमुन्' इत्यत्र कालेऽत्यर्थग्रहणम् । पर्यायोपादानं तु प्रपञ्चार्थम् , यथा-'निमित्तकारणहेतुषु सर्वासां प्रायदर्शनम्' इति । तेन पर्यायशब्दयोगेऽपि तुमुन् भवति । तथा चावसरो भोक्तुम् , अवकाशो भोक्तु- मित्याद्यपि दृश्यते । विशयः = संशयः, उपशयः = समीपशयनम् ।। हस्तादाने 'चेरस्तेये ।। हस्तादानग्रहणेनेत्यादि । यत्रोपायान्तरनिरपेक्षेण हस्तेनैवादेयमादीयते, तनावश्यमादेयस्य ग्राह्यस्य प्रत्यासत्तिर्भवत्ति, अतः साह- चर्य लक्षणाहेतुः । वृक्षशिखर इति । वृक्षाग्रे यानि फलानि तेपां यष्ट्यादिना न्यासः व्युपयोः शेतेः पर्याये । पर्यायोऽनुपात्यय एव, तत्रानुपात्ययग्रहणानुवृत्त्यैव सिद्धे पर्यायग्रहणं वाधकबाधनार्थम् । अभिविधिविवक्षायां परिमाणमपि वाधित्वा घव यथा स्यात् । एवञ्चार्थे शब्दाधिक्यादाधिक्यं भवतीति लभ्यते, न तु पर्यायशब्दोऽस्यार्थस्य वाचका॥ हस्तादाने चेरस्तेये ॥ इस्तादानग्रहणेनेत्यादि । हत्तेनोपायान्तरनिरपेक्षेणो- पादानम् = प्रत्यासत्तिः, तत एव वस्तुनो भवति, तस्मादत्तादानग्रहणेन ग्राह्यत्य वस्तुनः प्रत्यासन्नतोपलक्ष्यते; हस्तादानशब्दाभिधेयत्यार्यस्य प्रत्यासत्तेः साहचर्यात् । वृक्षशिखर इत्यादि । वृक्षशिखरमणेनादेयत्याप्रत्यासरत्वं सूचयति ।।

·४. कांशिकावृत्ती हिस्तादाने रस्तेये * उच्चयस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः * । (उच्चयः) ।। निवासचितिशरीरोपसमाधानेष्वादेश्व का ॥४१॥ 'चेः' इत्येव । निवसन्त्यस्मिन्निति निवासः, चीयतेऽसौ चितिः, पाण्यादिसमुदायः शरीरम्, राशीकरणम् = उपसमाधानम्-एतेष्वर्थेषु चिनोतेर्घन् प्रत्ययो भवति, धातोरादेश्च ककार आदेशः । निवासे तावत्-चिखल्लिनिकायः । चितौ-आकायमग्नि चिन्वीत । शरीरे-- अनित्यकायः । उपसमाधाने - महागोमयनिकायः । एतेष्विति किम् ? चयः । इह कस्मान्न भवति-महान् काष्ठे- निचयः ? वहुत्वमत्र गम्यते', नोपसमाधानम् ।। पदमलरी प्रचयं करोतीत्यर्थः । यद्वा-आरुह्य हस्तेनादानेऽप्यादेयस्य प्रत्यासत्त्यभावाद् घभावः ॥ निवासचितिशरीरोपसमाधानेवादेश्च कः । एतेप्वर्थेविति । अत्रोपसमाधानं धात्वर्थः, अन्ये प्रत्ययार्थस्य कारकस्योपाधिभूताः । चिखल्लिनिकाय इति । चिख- ल्लि:-जनपदविशेषः, तत्सम्बन्धी प्रामादिनिवासदेश इत्यर्थः । पाकायमिति । आचीयतेऽस्मिन्नष्टका इत्यधिकरणे घन् । काय इति । चीयन्तेऽस्मिन्नरध्यादीनि, अधिकरण एवं घञ्। गोमयनिकाय इति । प्रकीर्णानां गोमयानामेकंत्र रांशी- करणमित्यर्थः। वहुत्वंमन गम्यते इति । तत्र तत्र विक्षिप्तानामेव काष्टानामित्यर्थः। 'चः कः' इति वक्तव्ये आदेरिति वचनं यलुगन्तेऽप्यादेरेव यथा स्याद्, अनन्त्य स्याभ्यासस्य चोभयोमा भूदिति-गोमयानां निकेचायः, गोमयानां पुनः पुना राशीकरणमित्यर्थः ॥ निवासंचितिशरीरोपसमाधानेप्यादेश्य कः ।। राशीकरणमिति । प्रकोपरये- फरकरणमित्यर्थः । चिखल्लिनिकाय इति । चिल्लिर्जनपदः, तस्य निकाय = निवासः । अभादिम दिन अर्थरय मा भूत् । योयम् , 'चःमः' इति यकव्यम् । एवं सदि पदा पागन्यादुत्परते पदा 'अन्सलिफारेन्त्यसदेवरप' इति रितीपत्य पफारस्य मा भूहिलेपम माविण ॥ १. Firmirer मुदि. : ।

·कमव्यतिहारे णच् ] तृतीयाध्याये तृतीयः पादः ४१ संघे चानौत्तराधर्ये ॥ ४२ ॥ 'चेः' इत्येव । प्राणिनां समुदायः सङ्घः, स च द्वाभ्यां प्रकाराभ्यां भवति-एकधर्मनिवेशेन, औत्तराधर्येण वा; तत्र औत्तराधर्यपगुंदा- सादितरो गृह्यते । संघे वाच्ये चिनोतेर्धातोघंञ् प्रत्ययो भवति, आदेश्च कः । भिक्षुकनिकायः । ब्राह्मणनिकायः । वैयाकरणनिकायः । अनौत्तराधर्ये इति किम् ? सूकरनिचयः । प्राणिविषयत्वात्सङ्घ- स्येह न भवति - कृताकृतसमुचयः, प्रमाणसमुच्चयः ।। कर्मव्यतिहारे णच् स्त्रियाम् ॥ ४३ ॥ कर्म क्रिया। व्यतिहारः परस्परं करणम् । कर्मव्यतिहारे गम्यमाने धातोर्णच्प्रत्ययो भवति स्त्रीलिङ्गे वाच्ये, तच्च भावे । चकारों पदमञ्जरी सधे चानौत्तराधर्ये ।। प्राणिनां समुदायः सङ्घ इति । 'सङ्घोद्घौ गणप्रशंसंयोः' इति गपामात्रे निपातितोऽपि सङ्घशब्दः प्राणिनामेव समुदाये रूढ इति भावः । एकधर्मसमावेशेनेति । एकधर्मोऽनुगतः । औत्तराधर्येणेति । उत्तरे चाधरे चोत्त- राधराः; तेषां भाव औत्तराधर्यम् । सूकरनिचय इति । स्तनपानाय यदोत्तराधरभावेन शेरते तदेदं प्रत्युदाहरणम् , यदा तु भिक्षुवत्पृथक्पृथगेव तिष्ठन्ति, तदेदमुदाहरणमेव भवति ।। कर्मव्यतिहारे णच स्त्रियांम् ।। 'धातुः' इति वर्तते, तस्य विशेषण कर्मव्यति- हारग्रहणम् , कर्मव्यतिहारे वर्तमानादित्यर्थः । धातोश्च क्रियावाचित्वम् , न तस्य साधनकर्मव्यतिहारे वृत्तिः सम्भवति, अतो लौकिकस्य क्रियाकर्मणो ग्रहण- मित्याह-कर्मव्यतिहारः क्रियाव्यतिहार इति । स्त्रीलिङ्ग भावे इति । कर्त- वर्जिते तु कारके न स भवति; अनभिधानादिति भावः । चकारो विशेषणार्थ इति । न स्वरार्थः, प्रत्ययस्वरेणैव सिद्धत्वात् । अस्य चाकारो न क्वापि श्रूयते, णजन्ताश्च नित्यम विधीयते, तत्र सतिशिष्टत्वाञ्यित्स्वरेणैव भवितव्यम् । न्यासः सङ्के चानौत्तराधर्ये । एकधर्मनिवेशेनेति । एकधर्मानुगमनेनेत्यर्थः ॥ कर्मव्यतिहारे णच स्त्रियाम् ॥ 'धातोः' इत्यधिकाराद्धातवाच्यं यत् कर्म तदेव गृह्यते, न साधनकर्म । न हि धातोन्तत्र वृत्तिरस्तीति मत्वाऽऽहं-कर्म क्रियेति । चकारो विशेषणार्थ इति । अन्तोदात्तार्थश्वकारः कस्मान भवति ? नाहत्यन्तोदाचार्यों भवितुम् ;

·काशिकावृत्ती [ कमव्यतिहारे -णच विशेषणार्थः णचः स्त्रियामनिति । व्यावक्रोशी। व्यावलेखी। व्यावहासी वर्तते। स्त्रियामिति किम् । व्यतिपाको वर्तते । बाधकविषयेऽपि क्वचिदिष्यते - व्यावचोरी , व्यावचर्ची । इह न पदमञ्जरी णचः स्त्रियामित्यत्र णास्त्रियामित्युच्यमाने 'ज्वलितिकसन्तेभ्यो णः' इत्यस्यापि ग्रहणं स्यात् । व्यावक्रोशीत्यादि । 'कुश आह्वाने', 'लिख अक्षरविन्यासे', 'हसे हसने' णजन्तादम् । स च कृद्ग्रहणपरिभाषया सोपसर्गादपि भवति, तद्धित- त्वादादिवृद्धिः । 'न य्वाभ्याम्' इत्ययं तु विधिन भवति; न कर्मव्यतिहार इति प्रतिषेधात् । 'स्त्रियां क्तिन्' इत्यत्र प्रकरण एतन्नोक्तम् - वासरूपविधिर्यथा स्यात् , तेन व्यावक्रुष्टिरिति क्तिन्नपि भवति । व्यावचोरीत्यत्र ‘ण्यासअन्थो युच्' इति युच् प्राप्नोति, क्तिनोऽपवादः, तथाऽयमपि णच् येन नाप्राप्तिन्यायेन क्तिन एवापवादः, तत्रापवादविप्रतिपेधाधुचि प्राप्तेऽयमेव णजिष्यते । व्यतीक्षा, , न्यासः णजन्तादजो विधानात् । सतिशिष्टस्वरेणाद्युदात्तेन भवितव्यम् , तत्र कुतोऽन्तोदात्तस्य सम्भवः ! तस्माद् विशेषणार्थ एव चकारः । 'स्त्रियाम्' इत्युच्यमाने 'प्रज्ञाश्रद्धार्चाभ्यो णः' इति प्राज्ञेत्यत्रापि स्यात् । व्यावक्रोशीत्यादि । 'क्रुश आह्वाने', 'लिख अक्षर- विन्यासे', 'हसे हसने'--एभ्यो णच् , 'णचः स्त्रियाम्' इति स्वार्थेऽञ् , टिड्ढाणञ्' इति डोप , 'न कर्मव्यतिहारे' इत्यैनागमप्रतिषेधः । आदिवृद्धिरेव भवति । व्यतिपाक इति । तत्र पुंल्लिङ्गत्वाद् भावस्य धञ् भवति । अथ 'स्त्रियां क्तिन्' इत्यस्मिन्नेव प्रकरणे णच् कस्मान्नोक्तः, कः पुनरेवं सति गुणो भवति, द्विः स्त्रियां ग्रहणं न कर्तव्यं भवति ? अस्ति गुणा, वासरूपविधिस्तु न स्यात् ; अस्त्रियामिति प्रतिषेधात् । ततश्च क्तिनो णचा समावेशाभावाद् व्यावष्टिरिति न सिध्येत् । इह तु क्रियमाणे णच् सिध्यति; यस्माद् 'वासरूपोऽस्त्रियाम्' इत्यत्र स्त्रीग्रहणस्य च स्वरितत्वात् त्यधिकार- विहितप्रत्ययविषय एR 'अस्त्रियाम्' इति प्रतिपेधो विशयते, न स्त्रीप्रत्ययमानविपये । तस्माद् यथान्यासमेव न्याय्यम् । व्यावचोरी, व्यावचीति । 'चुर स्तेये', 'चर्च अध्ययने-आभ्यां चुरादिणिन न्ताभ्याम् ‘ण्यासभन्यो युच्' इति युच प्राप्नोति, स प विशेषविहितत्वात् परत्वाच्च वायफः, तथापि तद्विपये तु णजेवेप्यते । व्यतीक्षा, व्यतीहेति । ईध दर्शने', 'इंद ।

·अभिविधौ भावे ] तृतीयाध्याये तृतीयः पादः ४३ । भवति-व्यतीक्षा, व्यतीहा वर्तते, व्यात्युक्षी भवति । तदेतद्वैचित्र्यं कथं लभ्यते ? 'कृत्यल्युटो बहुलम्' इति भवति ॥ अभिविधौ भाव इनुण ।। ४४ ॥ अभिविधिः अभिव्याप्तिः, क्रियागुणाभ्यां कात्स्न्येन संबन्धः । अभिविधौ गम्यमाने धातो वे इनुण् भवति । सांकूटिनम् । सांराविणम् । सान्द्राविणं वर्तते । अभिविधाविति किम् ? संकोटः । संरावः । संद्रावः । पदमञ्जरी व्यतीहेति । अत्र क्तिनपवादः 'गुरोश्च हलः' इत्यकार एवेष्यते । व्यात्युक्षीति 'उक्ष सेचने', अत्राकारविषयेऽप्ययमेष्यते । तदेतद्वैचित्र्यं कथं भवतीति । न कथञ्चिदिति भावः । कृत्यल्युटो बहुलमिति । एवंविधं वैचित्र्यं कर्तुं बहुलग्रहण- मेव भवतीति भावः॥ अभिविधौ भाव इनुण ।। क्रियागुणाभ्यामिति । अभिविधिस्वरूपकथनमेतत् , इह तु धातोः प्रत्ययविधानाक्रियाविषय एवाभिविधिर्गृह्यते । सांकूटिनमिति । 'कूट दाहे' दीर्घोपधादिनुण , 'अणिनुणः' इतीनुणन्तात्स्वार्थिकोऽण् प्रत्ययः, स च पूर्ववत्सगतिकारकाद्भवति, 'इनण्यनपत्ये' इति प्रकृतिभावात् 'नस्तद्धिते' इति टिलोपाभावः । समन्तादाह इत्यर्थः. संशब्दोऽभिविधिद्योतकः । सांराविणामिति । 'उपसर्गे रुवः' इति घञ् उपसर्गान्तरेऽनभिविधौ चरितार्थः । संराव इति । अत्र न्यासः चेष्टाय म्'-~-आभ्याम् 'गुरोश्च हला' इत्यकार एव प्रत्ययो भवति । न णच् शक्यः कर्तुम् ; यस्मात् क्वचिद् बाधकविषये स इष्यते, न सर्वत्र । बाधकत्वं त्वकारप्रत्ययस्य पूर्ववद्वेदितव्यम् । व्यात्युक्षीति । 'उच सेचने' । अत्र वाधकस्याप्यकारत्य विषये णजेव भवति । तदेतद् वैचित्र्यं कथं लभ्यत इति । न कथञ्चित् । तल्लाभहेतो- रभावादिति भावः । 'कृत्यल्युटो बहुलम्' इत्यनेन । अतो हेतोवैचित्र्यमेतल्लभ्यत इति दर्शयति ॥ अभिविधौ भाव इनुण ।। सांकूटिनमिति । 'कूट दाहे', 'अणिनुणः' इतोन- णन्तात् स्वार्थिकोऽण् । 'इनण्यनपत्ये' इति प्रकृतिभावात् 'नस्तद्धिते' इति टिलोपो न भवति। संराव इति । 'उपसर्गे स्वः' इति घञ्। संद्राव इति । अत्रापि समि युद्रुदुवः' इति ।

·काशिकावृत्ती [ अभिविधी भावे भाव इति वर्तमाने पुनर्भावग्रहणं वासरूपनिरासार्थम् , तेन ध न भवति । ल्युटा तु समावेश इष्यते--संकूटने वर्तते । तत्कथम् ? 'कृत्यल्युटो बहुलम्' इति ॥ आक्रोशेऽवन्योर्ग्रहः ॥४५॥ दृष्टानुवृत्तिसामर्थ्याद् घननुवर्तते, नानन्तर इनुण् । 'अव', नि'-इत्येतयोरुपपदयोनहेर्धातोर्घञ् प्रत्ययो भवंति, आक्रोशे पदमञ्जरी संशब्दः पूजायाम् । कचित्सन्द्राव इति प्रत्युदाहणं पठ्यते, तदयुक्तम् ; 'समि युद्रुदुवः' इत्यस्यानवकाशात् । ननु च 'भावे कारके' इति द्वयेऽपि प्रकृते शब्द- स्वाभोव्यात्पूर्ववत्कारके न भविष्यति, तत् कि भावग्रहणेन ? तत्राह--भाव इति वर्तमान इति । तेन घच्, 'नपुंसके भावे क्तः' इति क्तश्च न भवति । ल्युटा त्वित्यादि । गतार्थम् । स्वभावतश्चेदमिनुणन्तं नपुंसकलिङ्गम् ।। आकोशेऽवन्योर्महः ।। 'ग्रहवृतनिश्चिगमश्च' इत्यपि प्राप्तेऽयमारम्भः । दृष्टानुवृत्तिसामर्थ्यादिति । दृष्टमनुवृत्तिसामर्थ्य यस्येति बहुव्रीही 'दूधेकयोः' इतिवद्भावप्रत्ययमन्तरेणापि भावप्रधानो निर्देशो दृष्टानुवृत्तिसामर्थ्यत्वादित्यर्थः । या-अनुवृत्तौ सामर्थ्यमनुवृत्तिसामर्थ्यम् , ततो दृष्टशब्देन कर्मधारयः । न्यासः . ननुं च भाव इति वर्तत एव, तत् किमर्थं पुनस्तद्ग्रहणमित्याह -भावे इति । वर्तमान इत्यादि। भावग्रहणमिहातिरिच्यते, तदतिरिच्यमानं वासरूपनिरासार्थ विज्ञायते। तेन तेन सहेनुणः समावेशो न भवति । ननु च कारक इत्यपि वर्तते, ततस्तनिवृत्त्यर्थ भावग्रहणं कस्मान्न भवति ? एवं मन्यते - भावे कारक इति द्वये प्रकृते. ऽपि प्रयोगदर्शनवशाद्वयवस्था भवति यथा णचः। स हि द्वयेऽपि प्रकृते लक्ष्यदर्शनानु- रोधात् पुनर्ग्रहणमन्तरेणापि यथा भाव एव विज्ञायते न कारके, तथानेनुणपि भाव एव विज्ञास्यते । तस्माद्वासरूपविधिनिरासार्थमेव पुनर्भावग्रहणं युक्तमिति । यद्येवम् , तर्हि यथा पञनुणः समावेशो न भवति तथा ल्युटापि न स्यादित्यत आह -- लुटा. वित्यादि । गता- र्थम् । इनुणो णकारी वृद्धयर्थः । उकार उच्चारणार्थः ॥ आक्रोशेऽवन्योर्ग्रहः ॥ 'ग्रहवृह' इत्यादिना प्रासे वचनम् । दृष्टानुवृत्तिसामर्थ्या- दिति। प्रयोगोपस्थानेन घोऽनुवृत्तिसामर्थ्य दृष्टम् , इनुणस्तु कल्पयितव्यम् । दृष्ट- सामर्थ्ययोश्च सन्निधौ दृष्टसामर्थ्यग्रहणं न्याय्यम् । अवो घवानुवर्तत इत्येके । एवं तु 'प्रावृह' इत्यादावपि सूत्रे घयानुवर्तते, नाप । तस्मादन्यया व्याख्यायते-दष्टमनु वृषिसामर्थ्यमधिकृतस्य यत्र वद् दृष्टानुवृत्तिसामयम् , तत् पुनः स्वरितत्वम् । ततो हि ·४५ नौ वृ धान्ये ] तृतीयाध्याये तृतीयः पादः गम्यमाने । आक्रोश:-शपनम् । अवग्राहो हन्त ते वृषल भूयात् । निग्राहो हन्त ते वृषल भूयात् । आक्रोश इति किम् ? अवग्रहः पदस्य । निग्रहश्चोरस्य ।। प्रेलिप्सायाम् ॥ ४६ ॥ 'ग्रहः' इत्येव । प्रशब्द उपपदे आहेर्धातोर्घञ् प्रत्ययो भवति लिप्सायां गम्यमानायाम् । पात्रप्रग्राहेण चरति भिक्षुः पिण्डार्थी । स्रुवनाहेण चरति द्विजो दक्षिणार्थी । लिप्सायामिति किम् ? प्रग्रहो देवदत्तस्य । परौ यज्ञे ॥४७॥ परिशब्द उपपदे नहेर्घञ् प्रत्ययो भवति । यज्ञविषयश्चेत्प्रत्यया- न्ताभिधेयः स्यात् । उत्तरपरिग्राहः, अधरपरिग्राहः । यज्ञ इति किम् ? परिग्रहो देवदत्तस्य ।। नौ व धान्ये ॥ ४८ ॥ पदमञ्जरी आक्रोशः शपनमिति ।नक्षेपः, स्वभावतो घअन्तस्य शपनविषयत्वात् । शपनम् = अनिष्टाशंसनम् । अवग्रहः = अभिभवः । निग्रहः = बाधः । हन्तशब्दः कोपं द्योत- यति । अवग्रहः = पदस्य छेदः । निग्रहः निरोधः ।। प्रेलिप्सायाम् ॥ लव्धुमिच्छा लिप्सा । पात्रप्रयाहेण चरतीति । भिक्षा- पात्रोपादानेन गृहीतपात्र इति यावत् । सुवग्रहणं तु दक्षिणार्थिनो लिङ्गम् , दाक्षिणहोमस्य सुवसाधनत्वात् । प्रग्रहो देवदत्तस्येति । प्रग्रहो मदः, प्रकृष्टो वाभिनिवेशः ।। परौ यज्ञे ॥ उत्तरपरिग्राह इति । भावे घम् । वेदेः स्फ्येन स्वीकरणं परिग्राहः, ततः कर्मधारयः । क्वचिदुत्तरः परिग्राह इत्यसमास एव पठ्यते ॥ न्यासः शास्त्रेऽधिकतत्य शब्दस्यानुवृत्तौ सामध्यं दृश्यते । तदेतदुक्तं भवति-घा एव त्वरितत्वं प्रतिज्ञायते, नेनुणः । तत्मात् त्वरितत्वाद् घञवानुवर्तते, नेनुणिति ॥ प्रेलिप्सायाम् ।। परौ यज्ञे । नौ वृ धान्ये ॥ अपोऽपवाद इति । 'प्रवृद्ध' इत्यादिना प्राप्तत्य । नीवारा नाम व्रीहयो भवन्तीति । एतेन यद्यपि घान्यशन्देन ·काशिकावृत्ती [ नौ वृ धान्ये 'वृ' इति वृबृनोः सामान्येन ग्रहणम् । निशब्दे उपपदे 'वृ' इत्येतस्माद्धातोर्धान्यविशेषेऽभिधेये घञ् प्रत्ययो भवति । अपोऽपवादः । नीवारा नाम बीहयो भवन्ति । धान्य इति किम् ? निवरा कन्या ।। उदि श्रयतियौतिपद्रुवः ॥ ४९ ॥ उच्छब्द उपपदे श्रयत्यादिभ्यो घञ् प्रत्ययो भवति । अजपोरप- वादः । उच्छ्रायः । उद्यावः । उत्पावः । उदावः । कथं 'पतनान्ताः समुच्छ्रयाः' ? वक्ष्यमाणं विभाषाग्रहणमिह सिंहावलोकितन्यायन सम्बध्यते ।। पदमञ्जरी नौ वृधान्ये । नीवारा नाम बीहय इति । धान्यसामान्योक्तावपि धान्य- विशेषरूपव्रीहिविशेपे स्वभावतो घअन्तस्य वृत्तिरिति दर्शयति । अत्र कर्मणि धञ् , पूर्ववदुपसर्गस्य दीर्घः । निवरा कन्येति । 'ग्रवृनिश्चिगमश्च' इत्यप् कर्मण्येव । ननु च क्तिना स्त्रियां भवितव्यम् , 'अजन्भ्यां स्त्रीखलनाः स्त्रियाः खलनौ विप्रतिषेधेन' इति वचनात् ? सत्यम् ; 'कृत्यल्युटो बहुलम्' इति बहुलवचनात् क्वचित् क्तिनादिविपयेऽप्यच् भवति, प्रवरा सेना, प्रवरा गौरितिवत् । एवं च 'घबजवन्ताः पुंसि' इति प्रायिकं द्रष्टव्यम् ।। उदि श्रयतियौतिपूद्रुवः ।। वक्ष्यमाणमिति । एवं च यौतिप्रभृतिभ्यो विकल्पः प्राप्नोति । यदि नेष्यते, 'कृत्यल्युटो बहुलम्' इति न भविष्यति ।। न्यासः सामान्यवाचिनायं व्युत्पाद्यते, तथापि प्रत्ययान्तं शब्दशक्तिस्वाभाव्याद् धान्यविशेष एव वर्तत इति दर्शयति । 'उपसर्गस्य पनि इति दीर्घत्वम् । निवरेति । निवियत इति निवरा । स्वभावेनाबन्तमपि स्त्रियां वर्तते । एवञ्च यद् घजवन्तो घानन्तश्चेति लिङ्गाधिकारेऽबन्तस्य पुंलिङ्गताप्रतिपादनं तत् प्रायिक वेदितव्यम् ॥ उदि यतियौतिपू-द्रुवः ।। अजपोरपवाद इति । श्रयतेरिवर्णान्तत्वादचोऽपवादा, यौविप्रभृतीनां तूवर्णान्तत्वादपः । कथं पतनान्ताः समुच्छ्या इतीति । उच्छन्दोप- पदत्वाद् घनान भवितव्यमिति भावः। वक्ष्यमाणमित्यादि परिहारः। यदि तर्हि विभापाग्रहणमिह सम्बध्यते, यौतिप्रभृतीनामपि विकल्पेन प्रत्ययः प्रसज्यते ? व्यवस्थित- विभापया न प्रसज्यत इत्यदोषः ।।

·४७ प्रेवणिजाम् ] . प्रे वणिजाम् ॥ वणिक्सम्बन्धेन चेत्यादि । तुलासूत्रं हि प्रायेण वणिना सम्बद्धम् - तृतीयाध्याये तृतीयः पादः विभाषाऽऽङि रुप्लुवोः॥५०॥ आङि उपपदे रौतेः प्लवतेश्च विभाषा घञ् प्रत्ययो भवति । आरावः, आरवः । आप्लावः, आप्लवः । i-... अवे ग्रहों वर्षप्रतिबन्धे ॥ ५१ ॥ 'विभाषा' इति वर्तते। अवउपपदे नहेर्धातोर्घञ् प्रत्ययो भवति विभाषा वर्षप्रतिबन्धेऽभिधेये । प्राप्तकालस्य वर्षस्य कुतश्चिन्निमित्ताद- भावः वर्षप्रतिबन्धः । अवग्राहो देवस्य । अवग्रहो देवस्य । वर्षप्रतिबन्ध इति किम् ? अवग्रहः पदस्य । प्रे वणिजाम् ।। ५२॥ 'ग्रहः' इति वर्तते । 'विभाषा' इत्येव । प्रशब्द उपपदे ग्रहेंर्धातो- विभाषा. घञ् प्रत्ययो भवति । प्रत्ययान्तवाच्यश्चेद्वणिजां सम्बन्धी भवति । वणिक्सम्बन्धेन च तुलासूत्र लक्ष्यते, न तु वणिजस्तन्त्रम् । पदमञ्जरी अन्ये तु भाष्येऽनुक्तत्वादसाधुरेवायं प्रयोगः। प्रदर्शितस्तु भारतप्रयोग आपत्वेन निर्वाह्य इत्याहुः ।। अवे ग्रहो वर्षप्रतिवन्धे ॥ कुतश्चिन्निमित्तादिति । 'सत्त्वकर्मापराधादेरना- वृष्टिर्भवेन्नृणाम्। सत्त्वशब्दः प्राणिवचनः, कर्मापराधः = कर्मविषयो दोषः, विहितानाचरणप्रतिषिद्धाचरणनिमित्तं पापं सत्त्वकर्मापराधः। आदिशब्देन 'तयोर्मध्यगतो भानुः समुद्रमपि शोषयेत्' इत्यादेर्ग्रहणम् । अवग्राहो देवस्येति । देवकर्तृको वर्षाभाव इत्यर्थः ।। प्रे वणिजाम् ।। पणन्ते व्यवहरन्तीति वणिजः, ‘पणेरिज्यादेश्च वः', 'पण विभाषाऽऽङि रुप्लुवोः ।। रौते: 'उपसर्गे रुवः' इति नित्यं पनि प्राप्ते प्लवतेर- प्युवर्णान्तत्वादपि सूत्रारम्भः ॥ 'अवे ग्रहो वर्पप्रतिवन्धे ।। 'ग्रहवृदृ' इत्यादिनापि प्राप्ते तदपवादः, पक्षे घाभि- धीयते । कुतश्चिन्निमित्तादिति । सत्त्वकर्मापराधाधिकारात् ॥ सहचरम् , ततः साहचर्याद वणिक्सम्बन्धेन तदुपलक्ष्यते । नात्र वणिनां प्राधान्यम् । तत्मात् तदेव तु तुलादिसूत्रं तदन्यशब्दत्याभिधेयम् ।। न्यासः ·४८ काशिकावृत्ती [प्रे वणिजाम् तुला प्रगृह्यते येन सूत्रेण स शब्दार्थः । तुलाप्रबाहेण चरति, तुला- प्रग्रहेण चरति वणिगन्यो वा । वणिजामिति किम् ? प्रग्रहो देवदत्तस्य ।। रश्मौ च ॥ ५३॥ 'ग्रहः', 'विभाषा,' 'प्र' इति वर्तते। प्रशब्द उपपदे नहेर्धातो- विभाषा घञ् प्रत्ययो भवति, रश्मिश्चेत् प्रत्ययान्तेनाभिधीयते । रथादियुक्तानामश्वादीनां संयमनार्था रख्नुः, सा रश्मिरिह गृह्यते । प्रग्रहः, प्रवाहः ।। वृणोतेराच्छादने ॥ ५४॥ पदमञ्जरी व्यवहारे' इत्यस्मादिजिप्रत्ययो भवत्यादेश्च कारः। वरिपक्सम्बन्धेनेति । तुलासूत्रं हि प्रायेण वणिजां भवतीति साहचर्य लक्षणाहेतुः। अन्यो वेति । न तु वणिजस्तन्त्रमित्यस्येदं प्रयोजनम् ।। रश्मौ च ॥ रथादियुक्तानामिति । आदिशब्देन शकटस्य ग्रहणम् । अश्वादे- रिति । अनडुदादेरप्युपलक्षणमेतत् । संयमनम् = नियमनम् । सा रश्मिरिह गृह्यत इति । रश्मिशब्दः पुंल्लिङ्गः, सेति रज्जुपरामर्शात्स्त्रीलिङ्गता। चन्द्रादि- सम्बन्धिनां तु रश्मीनामग्रहणम् ; अनभिधानात् । इह तु बहुकृत्वो ग्रहिरुपा- दीयते, सकृदेव तु कर्तुं शक्यम् ; कथम् ? एवं वक्ष्यामि ‘उदि ग्रहः समि आक्रोशेऽवन्यो प्रे लिप्सायां परौ यज्ञेऽवे वर्पप्रतिबन्धे विभाषा प्रे वणिजाम्' इत्यादि, 'परौ भुवोऽवज्ञाने' इत्यस्यानन्तरमाङि रुप्लुवोरिति ? तथा तु न कृतमित्येव ॥ वृणोतेराच्छादने । अत्राप्याच्छादन इति सामान्येनोक्तावपि पूर्ववद्विशेष- न्यासः - रश्मौ च ।। रथादियुक्तानामित्यादि । कुतः पुनरेतल्लभ्यते, यावता रश्मिग्रन्दः सामान्यवचनः, यथैवासावश्वादिसंयमनायां रज्ज्यां वर्तते तथा चन्द्रादिसम्बन्धि- ध्वपि रश्मिपु १ एवं मन्यते-यया 'नौ वृ धान्ये' इति धान्यशब्दस्य सामान्यशब्दस्यापि धान्यविशेष एव गृह्यते, प्रत्ययान्तेन शब्दशक्तिस्वाभाव्याद् धान्यविशेषस्य वाभिधानात् ; तथा यद्यपि रश्मिशब्दः सामान्यवाची, तथापि प्रत्ययान्तः स्वभावाद्रजुविशेष एव वर्तते । तस्मात् तस्यैव युक्तं ग्रहणमिति ॥

·४६ एरच ] तृतीयाध्याये तृतीयः पादः 'विभाषा' 'प्र' इति वर्तते । प्रशब्द उपपदे वृणोतेर्धातोविभाषा घञ् प्रत्ययो भवति, प्रत्ययान्तेन चेदाच्छादनविशेष उच्यते । प्रावारः, प्रवरः । आच्छादन इति किम् ? प्रवरा गौः ।। परौ भुवोऽवज्ञाने ।। ५५ ॥ विभाषा' इत्येव । परिशब्द उपपपदे भवतेर्धातोविभाषा. घन् प्रत्ययो भवति, अवज्ञाने गम्यमाने । अवज्ञानम् असत्कारः । परिभावः, परिभवः । अवज्ञान इति किम् ? सर्वतो भवनं परिभवः ।। एरच ॥ ५६ ॥ 'भावे' 'अकर्तरि च कारके' इति प्रकृतमनुवर्तते, यावत् कृत्यल्युटो बहुलम्' इति । इवर्णान्ताद्धातो वे अकर्तरि च कारके संज्ञायामच् प्रत्ययो भवति । घनोऽपवादः । चकारो विशेषणार्थः 'अन्तः' 'थाथवक्ताजबित्रकाणाम्' इति । चयः । अयः । जयः । क्षयः । ** अज्विधौ भयादीनामुपसंख्यानम् * । नपुंसके क्तादिनिवृत्त्य- र्थम् । भयम् । वर्षम् । प्रतिपत्तिरित्याह-प्रत्ययान्तेन चेदिति । प्रावार इति । पूर्ववदीर्घः । प्रवरा गौरिति । पदमञ्जरी प्रशस्तेत्यर्थः ।। एरच ॥ चकारो विशेषणार्थ इति । विना हि तेन थाथादिसूत्रेऽप्रत्ययादित्य- स्यापि ग्रहणं स्यात् । वर्षमिति । वृपभो वर्षणादिति भाप्यकारप्रयोगादर्पण- न्यात भवति । वृणोतेराच्छादने ।। वृणोतेरिति । श्नुविकरणेन निर्देशो वृडो निवृत्यर्थः । अत्रापि सामान्यवाचित्वे प्राग्वदाच्छादनशब्दादन्यत्र न । पले 'ग्रह' इत्यादिना परौ भुवोऽवनाने । एरच ।। चकारो विशेषणार्थ इति । विनापि तेन याया- दिने प्रत्ययादित्यप्रत्ययस्यापि मरणं त्यात् । अविधी इत्यादि । उपसंख्यानशब्दत्य प्रतिपादनमर्थः । प्रतिपादनं तु 'हत्यल्युटो फाति०३:५ ·५० काशिकावृत्ती [ एरच - * जवसवौ छन्दसि वक्तव्यौ *। ऊर्वोरस्तु मे जवः । पश्चौदनसवः ॥ ऋदोरम् ।। ५७ ।। ऋकारान्तेभ्य उवर्णान्तेभ्यश्च अप् प्रत्ययो भवति। घनोऽ- पवादः । पित्करणं स्वरार्थम् । करः । गरः । शरः। उवर्णान्तेभ्यः- यवः । स्तवः । लवः । पवः । दकारो मुखसुखार्थः । मा भूत्तादपि परस्तपरः ॥ पदमञ्जरी मित्यपि भवति । जवसवाविति । अपि प्राप्तेऽज् विधीयते । स्वरे विशेपः । एरजण्यन्तानामिति तु नास्ति वचनम् , 'कल्प्यादिभ्यः प्रतिपेधवचनम्' इत्येत- देवास्ति । कल्प्यते इति कल्पः, अर्थ्यते इत्यर्थः, मन्त्र्यते इति मन्त्रः । अचि प्रतिषिद्धे घव भवति ॥ ऋदोरप् ॥ लव इति । न च तादपि परस्तपर इति उकारस्य तपरत्वान्ना- त्रापा भवितव्यम् ? तत्राह-दकारो मुखसुखार्थ इति । नायं तकारः, किं तर्हि ? दकारः । एतच्च 'निरभ्योः पूल्वोः' इत्याद्यारम्भाद्विज्ञायते । मुखशब्देन ताल्वा- दिस्थानमुच्यते, तस्य सुखमनायासः । अचोहि हल्व्यवहितयोरुच्चारणे मुखस्य लाघवं भवति । असन्देहः, यस्यानुपङ्गिक प्रयोजनम् ।। बहुलम्' इत्येतदाश्रित्य कर्त्तव्यम् । अन्यस्तु ‘पञ्चमी भयेन' 'वर्षप्रमाण अलोपश्चास्यान्य- तरस्याम्' इति निपातनाद् भयादीनां सिद्धिमिच्छति, न चासौ युक्ता; किमिदं भयवर्प- शब्दयोनपुंसकलिङ्गयोरुच्चारणम् १ उत पुंल्लिङ्गयोः १ इति सन्देहात् । वक्तव्याविति । व्याख्येयावित्यर्थः । व्याख्यानं तु तदेव बहुलग्रहणमाश्रित्य कर्त्तव्यम् । जवः, सब इति । 'जु' इत्येतस्मात् सौत्राद्धातोः, 'पुञ् अभिषवे' इत्येतस्माच्चोत्तरसूत्रेणापि प्राप्तेऽज् भवति । स्वरे विशेष:-अपि हि सत्यामायुदात्तं पदं स्यात् , अजन्ते सत्यन्तोदात्तत्वं भवति ॥ दोरम् ॥ पित्करणं स्वरार्थमिति । 'अनुदात्तौ सुप्पिती' इत्यनुदात्तत्वं यथा स्यात् । 'ऋदोरप' इत्यत्र ऋकारस्तपरः स्यात् । एवं सति तादपि परस्तपरः इत्युकाऽपि तस्य परः स्यात् । ततश्च 'तपरस्तत्कालस्य' इति परिभापोपस्थानादिदेव स्याद्-यवः, स्तव इति; लवा, पव इत्यत्र तु न स्यात् । दकारे तु अण सवर्णान् गृहाति' इति दीर्घादपि भवति । तस्मादुकारोऽयं सवर्ण गृहाति । अत्र च लिङ्गम्-'भुवः प्रभवः' इति निर्देशः। तपरे तु भवतेरप न स्यात् , ततश्च 'प्रभवः' इति निर्देशो नोपपद्यते । न्यासः ·ग्रहवृद्दनिश्चिगमश्च ] तृतीयाध्याये तृतीयः पादः . - ग्रहवृदृनिश्चिगमश्च ।। ५८॥ ग्रहादिभ्यो धातुभ्योऽप् . प्रत्ययो भवति । घनोऽपवादः । निश्चिनोतेस्त्वचोऽपवादः । ग्रहः । वरः। दरः। निश्चयः । गमः । निश्चिग्रहणं स्वरार्थम् । * वशिरण्योरुपसंख्यानम् * । वशः । रणः । पदमञ्जरी ग्रह वृहनिश्चिगमश्च ॥ निश्चिनोतेस्त्वचोपवाद इति । 'एरच' इति प्राप्तस्य । यस्तु 'हस्तादाने चेरस्तेये' इति घञ् स निपूर्वादपि पूर्वविप्रतिषेधेनेष्यते, यथोक्तम्-अस्तेयार्थमिति चेन्नानिष्टत्वादिति। कः पुनर्निश्चय इत्यत्राजपोविशेषः, यावता तदेव रूपं. स एव स्वरोऽपि; थाथादिसूत्रेणोभयत्रान्तोदात्तत्वविधानादित्यत आह-निश्चिग्रहणं स्वरार्थमिति । निश्चिग्रहणसामर्थ्यात् थाथादिस्वरोऽत्र न प्रवर्तते, कृत्स्वरेण तु मध्योदात्तत्वमेव भवतीति भावः । वशिरण्योरिति । घनि प्राप्ते वचनम् । वशनं वशः । रणन्ति शब्दायन्तेऽ- स्मिन्निति रणः संग्रामः। न्यासः । तस्य तु दकारस्य मुखसुखार्थत्वादन्यत् प्रयोजनं न सम्भवतीत्येतत् सर्वमालोच्याह- दकारो मुखसुखार्थ इति ॥ ग्रहवृघनिश्चिगमश्च ।। 'वृ' इति वृञो: सामान्येन ग्रहणम् । इ इति । 'हङ् आदरे' । निश्चिनोतरत्वचोऽपवाद इति । 'एरच्' इति प्राप्तस्य । अथ निश्चिग्रहणं किमर्थम् , यावता नास्मादच्यपि वा विहिते कश्चिद् विशेपोऽस्ति, तदेव हि रूपमु- भयत्रापि समापद्यत इत्याह-निश्चिग्रहणं त्वरार्थमिति । अनुदात्तार्थमित्यर्थः । ननु च 'हस्तादाने चेरस्तेये' इति चिनोतेर्घञ् विधीयमानो न स्यात् , निप्पूर्वादपि प्राप्नोति, अतस्तद्वाधनार्थमपि निश्चिग्रहणं युक्तम् ? नैतदन्ति; निप्पूर्वादपि हि चिनो- तेश्चैप घञ् पूर्वविप्रतिषेधेनेप्यते । ननु च स्वरार्थमपि निश्चिग्रहणं नोपपद्यत एव, तथापि 'गतिकारकोपपदात् कृत्' इत्युत्तरपदप्रकृतित्वरे प्राते 'अन्तः, 'यायवक्ताजवित्रकाणाम् इत्यन्तोदात्तत्वेनैव भाव्यते । तथा चापि प्रत्ययेऽपि सत्यनुदात्तत्वेनैव भवितव्यम् ? नेप दोषः, निश्चिग्रहणसामर्थ्यात् थायादितरस्तस्मिन् विपये न भवति । तस्मिन्नसत्युत्तर- पदे प्रकृतिभावेनावस्थितेऽपोऽनुदात्तत्वाद्धातोश्वान्तोदाचत्वान्निश्चय इति पदं कल्वरेण मध्योदात्तं भवति, अचि सत्यन्तोदात्तं सात् । वशिरण्योरित्यादि । 'वश कान्ती', 'रण' इति शब्दार्थः , अगरणेत्यादयः ?

·५२ -- काशिकावृत्ती [ ग्रहवृदृनिश्चिगमन * घनर्थे कविधानं स्थास्नापाव्यधिहनियुध्यर्थम् * । प्रतिष्ठन्तेऽ- स्मिन्निति प्रस्थः पर्वतस्य। प्रस्नात्यस्मिन्प्रस्नः । प्रपिवत्यस्यामिति प्रपा। आविध्यन्ति तेनेत्याविधः । विहन्यन्तेऽस्मिन्निति विघ्नः । आयुध्यतेऽनेनेत्यायुधम् ॥ उपसर्गेऽदः ॥ ५९ ।। 'अप' इत्येवं । उपसर्ग उपपदेऽदेर्धातोरप् प्रत्ययो भवति । विघसः । प्रघसः। उपसर्ग इति किम् ? घासः ।। पदमञ्जरी घअर्थ इति । भावः कर्तृवर्जितं च कारकं घअर्थः । प्रस्थः सानुः, प्रस्नः कटाहः, प्रपा पानीयशाला -सर्वत्र 'आतो लोप इटि च' इत्याकारलोपः। आविध इति । अहिज्यादिसूत्रेण सम्प्रसारणम् । आयुधशब्दपर्यायोऽयम् ।। उपसर्गेऽदः ।। प्रदेर्धातोरिति । दारूपाणां धातूनामयं निर्देशो न भवति; 'घनपोश्च' इत्यपि परतोऽदेस्लिादेशविधानात् । व्यद्यत इति विधसः = वैश्व- देवशिष्टमन्नम् । घसिस्तु चतुष्पदा भक्ष्यम् । घसिः प्रकृत्यन्तरमस्ति तस्मादेवाविंधेयः । एवं ह्यदेरपि घस्लभावो न वक्तव्यो भवति । उत्तरार्थं त्वदेग्रहणम्-नौ ण 'च' अदेयथा स्याद्, घसेर्मा भूदिति ।। न्यासः शब्दार्था धातवः। तयोर्वशिरण्योरप उपसंख्यानम् = प्रतिपादनं कर्त्तव्यम् । तत्रेदं प्रति- पादनम्-चकारोऽत्रानुक्तसमुच्चयार्थः क्रियते, तेन वशिरण्योरप्य भविष्यति । घबर्थे क इत्यादि । घजयों भावः कत्तुंवर्जितश्च कारकम् , तत्र कप्रत्ययस्य विधानं कर्त्तव्यं स्माद्यर्थम् । एतत्तु 'कृत्यल्युटो बहुलम्' इत्येव सिद्धम् । पा इति लुम्विकरणपरिभाफ्या पानार्थस्य ग्रहणम् , न रक्षणार्थस्य । प्रस्थ इति । आती लोप इटि च' इत्याकारलोपः । प्रस्न इति । 'रुणा शौचे। आविध इति । 'व्यध ताडने। 'प्रहिन्या' इत्यादिसूत्रेण संप्रसारणम् । विघ्न इति । 'गमहन' इत्यादिनोपघालोपः, 'हो हन्तेः' इत्यादिना कुत्वम् । आयुधमिति । 'युध संप्रहारे ॥ उपसर्गेऽदः ।। अदेर्धातोरप्प्रत्ययो भवतीति । घअपवादः । हत उत्तरप्रापि हलन्तादय विधीयमानो घनोऽपवादो वेदितव्यः । विषसः, प्रघस इति । 'पोश्च' इति घस्लादेशः। अथ किमर्थमदेरव विधीयते, न घसेः प्रकृत्यन्तरादेवं विधीयते, ·५३ नौ गदनदपठस्वनः ] तृतीयाध्याये तृतीयः पादः नौ ण च ॥६०॥ निशब्द उपपदे अदेर्धातोर्णः प्रत्ययो भवति, चकारादप् च । न्यादः । निघसः ॥ व्यधजपोरनुपसर्गे ॥ ६१ ॥ 'व्यध', 'जप' - इत्येतयोरनुपसर्गयोरप् प्रत्ययो भवति । घनोऽ. पवादः । व्यधः । जपः । अनुपसर्ग इति किम् ? आव्याधा । उपजापः ॥ स्वनहसोर्वा ॥ ६२॥ 'अनुपसर्गे' इत्येव । स्वनहसोरनुपसर्गयोर्वा अप् प्रत्ययो भवति । स्वनः, स्वानः । हसः, हासः । अनुपसर्ग इति किम् ? प्रस्वानः । प्रहासः । यमः समुपनिविषु च ।। ६३ ॥ 'अनुपसर्गे, 'वा' इति वर्तते । सम् , उप , नि, वि-इत्येतेषूपप- देषु अनुपसर्गेऽपि यमेर्वा अप् प्रत्ययो भवति । घञोऽपवादः । संयमः, संयामः । उपयमः, उपयामः । नियमः, नियामः । वियमः, वियामः । अनुपसर्गात्खल्वपि - यमः, यामः ॥ नौ गदनदपठस्वनः ॥६४ ॥ 'अप्' इत्येव । निशब्द उपपदे गद, नद, पठ, स्वन - इत्येतेभ्यो पदमञ्जरी व्यधजपोरनुपसर्गे ॥ व्यधजपोरिति पञ्चम्यर्थे पष्टी, अनुपसर्ग इति प्रसज्य- प्रतिषेधः- उपसर्गे सति न भवतीति । तेन केवलाभ्यामेव भवति, न तूपसर्ग- व्यतिरिक्तेऽन्यस्मिन्नुपपदे । वृचिग्रन्थोऽप्यस्मिन्नेवार्थे व्याख्येयः । उपजापः= मन्त्रभेदः ।। न्यासः फा पुनरेवं सति गुणो भवति ? अदेरपि घल्लभावो न कर्त्तव्यो भवति ? सत्यमेतत् ; तथाप्युत्तरार्थमदेविहितम्-'नौ ण च इत्यदेवया स्याद्, घसेमा भूदिति ।। नौ ण च ।। व्यधजपोरनुपसर्ने । स्वनहसोर्वा ॥ यमः समुपनिविषु च ।।

·. काशिकावृत्ती [ नौ गदनदपठस्वनः धातुभ्यो वा अप् प्रत्ययो भवति । घनोऽपवादः । निगदः, निगादः । निनदः, निनादः । निपठः, निपाठः । निस्वनः, निस्वानः ॥ क्वणो वीणायां च ॥ ६५ ॥ 'नौ' 'वा' 'अनुपसर्गे' इति वर्तते। क्वणतेर्धातोनिपूर्वादनुपसर्गाच वीणायां वा अप् प्रत्ययो भवति । घनोऽपवादः । सोपसर्गाथं वीणाया ग्रहणम् । निक्वणः, निक्काणः । अनुपसर्गात्---कणः, क्वाणः । वीणायां खल्वपि-कल्याणप्रवणा वीणा । एतेष्विति किम् ? अतिक्वाणो वर्त्तते ॥ नित्यं पणः परिमाणे ॥६६॥ 'पण व्यवहारे स्तुतौ च' - अस्माद्धातोनित्यमप् प्रत्ययो भवति, परिमाणे गम्यमाने । नित्यग्रहणं विकल्पनिवृत्त्यर्थम् । मूलकपणः । शाकपणः । संव्यवहाराय मूलकादीनां यः परिमितो मुष्टिर्बध्यते तस्येदमभिधानम् । परिमाण इति किम् ? पाणः ।। मदोऽनुपसर्गे ॥६७॥ 'पदमञ्जरी क्वणो वीणायां च ॥ सोपसर्गार्थमिदं वीणाग्रहणमिति । निव्यतिरिक्तो- पसर्गार्थमिदं द्रष्टव्यम् ; निपूर्वादनुपसर्गाच्च सामान्येन विधानात् । कल्याण- प्रकारणेति बहुव्रीहिः।। मदोऽनुपसर्गे ॥ विद्यामद इत्यादि । 'कर्तृकरणे' इत्यादिना समासः । 'कणो न्यासः , नौ गदनदपठस्वनः ॥ कणो वीणायाश्च ।। सोपसर्गाथ वीणाया ग्रहणमिति । यदि वीणाविपयेऽप्यनुपसर्गादेव स्याद् , वोणाग्रहणमनर्थकं स्यात् । अनुपसर्गात् सामा-. न्येन विधानाद् वीणायामपि प्रत्ययः सिद्धः ।। नित्यं पणः परिमाणे || परिमित इति । परिमितो मितः परिच्छिन्नः । द्वयोस्त्रयाणां चतुणां वा मूलकादिद्रव्याणां यो मुष्टिः = परिमाणविशेपो वध्यते संव्ययहारार्थः स मूलकपण इत्यादिना शब्देनाभिधीयते ॥ मदोऽनुपसर्गे । विद्यामद इति। विद्यया मदः । 'फर्तफरणे इत्यादिना ·५५. प्रमदसंमदी हर्षे ] तृतीयाध्याये तृतीयः पादः मदेर्धातोरनुपसर्गादप् प्रत्ययो भवति । घनोऽपवादः । विद्यामदः । धनमदः । कुलमदः । अनुपसर्ग इति किम् ? उन्मादः । प्रमादः ॥. प्रमदसमदौ हर्षे ॥ ६८ ॥ 'प्रमद' 'संमद'--इत्येतौ शब्दौ निपात्येते हर्षेऽभिधेये । कन्यानां प्रमदः । कोकिलानां संमदः । हर्ष इति किम् ? प्रमादः । संमादः । प्रसंभ्यामिति नोक्तम्, निपातनं रूढ्यर्थम् ॥ पदमञ्जरी वीणायां च' इत्यस्यानन्तरं 'नित्यं मदः प्रमदसंमदौ हर्षे पणः परिमाणे' इति यदि सूत्रन्यासः क्रियेत, अत्रानुपसर्गग्रहणं शक्यमकर्तुम् , अनुवृत्तेरेव सिद्धत्वात् ? सत्यम् ; एवं विन्यासे हि क्रियमाणे 'पणः परिमाणे' इत्यत्राप्यनुपसर्ग इत्य- स्यानुवृत्तिः शक्येत । यथान्यासे तूत्तरत्राप्यनुपसर्ग इति वचनात् 'नित्यं पणः परिमाणे' इत्यत्रानुपसर्ग इति न संबद्धयत इति विज्ञायते । तेनोपसर्गेऽपि भवति यदि परिमाणाभिधानमस्ति । अपर' आह-"मदोऽनुपसर्गे' इति सूत्रप्रणयनमस्य विधेरनित्यत्वज्ञाप- नार्थम् , तेन माद इति सिद्धं भवति" इति, नात्राप्तभाषितमस्ति ।। प्रमदसंमदो हर्षे ॥ निपातनं रूढयर्थमिति । उपात्तस्यैव रूढिरूपस्य साधुत्वं यथा स्यादित्यर्थः। 'प्रसंभ्याम्' इत्युच्यमाने प्रसंमदः, संप्रमदः, विप्रमद इत्यादावपि प्राप्नोतीति मन्यते ।। न्यासः समासः । उन्माद इति । अत्रापि 'कुगतिप्रादयः' इति 'व्यधनपोरनुपसर्गे' इत्यत्रैव मदिग्रहणे कर्त्तव्ये 'मदोऽनुपसर्गे' इति सूत्रप्रणयनमस्य विषेरनित्यत्वज्ञापनार्थम् , तेन माद इति सिद्धं भवति ॥ प्रमदसंमदी हर्षे ।। ननु च 'मदः' इत्यनुवर्तते, तत्र प्रसंभ्यामिति वक्तव्यम्, एवमप्यभीष्टं सिध्यत्येव, तत् किं निपात्यते ? इत्यत आह-प्रसंभ्यामित्यादि। रूद्विशब्देनेह प्रमदसंमदाम्यामन्यस्याश्रूतत्वादनयोध रूढिशब्दत्वादेतावेव विवक्षिताविति गम्यते । अवधारणं चेह द्रष्टव्यम् , सावधारणत्वात् सर्ववाक्यानाम् । तेन समर्थ १. प्रनय सूमे न्यासकार इत्ययः ।

·काशिकावृत्ती ५६. - [ समुदोरजः पशुधु, समुदोरजः पशुपु ॥ ६९ ॥ समुदोरुपपदयोरजतेर्धातोः पशुविषये धात्वर्थे अप् प्रत्ययो भवति । घनोऽपवादः । 'अज गतिक्षेपणयोः' इति पठ्यते, स संपूर्वः समुदाये वर्तते, उत्पूर्वश्च प्रेरणे। समजः पशूनाम् । समुदाय इत्यर्थः । उदजः पशूनाम् । प्रेरणमित्यर्थः । पशुष्विति किम् ? समाजो ब्राह्मणानाम् । उदाजः क्षत्रियाणाम् ॥ अक्षेषु ग्लहः ॥ ७० ॥ 'ग्लहः' इति निपात्यते अक्षविषयश्चेद्धात्वर्थों भवति । ग्रहेरपू सिद्ध एव, लत्वार्थं निपातनम् । अक्षस्य ग्लहः । अक्षेष्विति किम् ? ग्रहः पादस्य । अन्ये ग्लहिं प्रकृत्यन्तरमाहुः, ते घनं प्रत्युदाहरन्ति-ग्लाह इति । प्रजने सत्तः ॥ ७१ ॥ पदमञ्जरी अक्षेपु ग्लहः ।। अक्षस्य ग्लह इति । भावेऽप् , अक्षस्य ग्रहणमित्यर्थः । अन्ये त्याहुः--अक्षशब्देनात्र तत्साधनं देवनं लक्ष्यते, अक्षकर्मणि देवनविपये यत्पणरूपेण ग्राह्यं तद् ग्लहशब्देनोच्यते । तथा च माघः-'व्यात्युक्षीम- भिसरणग्लहामदीव्यन्' इति । वृत्ताचप्यक्षस्य ग्लह इत्यक्षसाधनस्य देवनस्य पणवन्ध इत्यर्थः ।। न्यासः निपातनम् । प्रमदसम्मदशब्दार्थमेवैपोऽर्थः संपद्यते । अनेन सूत्रेण 'प्रमदसम्मदौ' इत्य- नयोरेव रूदिशब्दयोग्युत्पत्तिर्यथा स्यान्न शब्दान्तराणामित्येवमर्थ निपातनमिति यावत् । यदि हि मदिग्रहणमनुवर्त्य प्रसंभ्यामित्येतावदुच्येत, तर्हि यदापि प्रसंभ्यां समस्ताभ्यामुत्तरी मदिर्भविष्यति तदापि प्रत्ययः स्यात् । तया यदा प्रसमावन्यस्मादुपसर्गात् परौ भवतः प्रसंन्याञ्च परो.. मदिर्भवति तदापि स्यात् । ततश्च प्रसम्मदः, अभिप्रसम्मदः, प्रनिसम्मदः-इत्येवमाद्यमरूढिशब्दार्थमपि सूत्र स्यात्, न प्रमदसम्मदार्थमेव । निपातने तु सति नियमो विज्ञायते-प्रत्येकमेवैती; न समस्ती, नाप्यन्योपसर्गसहिताविति । तेन रूढ्यर्थ सूत्रं सम्पद्यते ॥ समुदोरजः पशुपु ॥ अक्षेपु ग्लहः ॥ ग्रहेरप सिद्ध एवेति । 'ग्रहवृष्ट' इत्यादिना । यद्येवम् , किमर्थ निपातनमित्याह-लत्यार्थमित्यादि । , ·पानमाहावः ] तृतीयाध्याये तृतीयः पादः सर्तेर्धातोः प्रजने विषये अप् प्रत्ययो भवति । घनोऽपवादः । जनम्-प्रथमं गर्भग्रहणम् । गवामुपसरः । पशूनामुपसरः । स्त्रीगवीषु गवानां गर्भाधानाय प्रथममुपसरणमुच्यते ॥ द्वः संप्रसारणं च न्यभ्युपविषु ।। ७२ ।। नि, अभि, उप, वि - इत्येतेषु उपपदेषु ह्वयतेर्धातोः संप्रसारणम्, अप् प्रत्ययश्च भवति । घमोऽपवादः । निहवः । अभिहवः । उपहवः । वेहवः । एतेष्विति किम् ? प्रायः ॥ आङि युद्धे ॥७३॥ आङि उपपदे ह्वयतेर्धातोः संप्रसारणम् , अप् प्रत्ययश्च भवति, युद्धेऽभिधेये । आहूयन्तेऽस्मिन्नित्याहवः । युद्ध इति किम् ? आह्वामः ।। निधानमाहावः ॥ ७४ ॥ आङ पूर्वस्य ह्वयतेर्धातोः संप्रसारणम् , अप् प्रत्ययः, वृद्धिश्च निपात्यते, निपानं चेदभिधेयं भवति । निपिबन्त्यस्मिन्निति निपानमु- पदमञ्जरी प्रजने सर्तेः॥ प्रजननं प्रजनः, भावे धम् , 'जनिवध्योश्च' इति वृद्धिप्रति- पेधः, ण्यन्ताद्वैरच् । प्रशब्दो धात्वर्थं विपरीतयति, यथा-प्रतिष्ठते इत्यत्र प्रादुर्भावस्य च वैपरीत्यं गर्भग्रहणम् , तदाह-प्रजनः प्रथमं गर्भग्रहणमिति । कथमवसरः, प्रसर इति ? अधिकरणे 'पुंसि संज्ञायां घः प्रायेण ॥ हः सम्प्रसारणं च न्यभ्युपविषु ॥ निहव इत्यादि रूपं तु जुहोते रेव सिद्धम् ; अनेकार्थत्वाद्धातूनाम् । अर्थभेदोऽप्यकिञ्चित्करः। इदं तु वचनं ह्वयतेबि निहाय इति रूपं मा भूदिति ।। ? न्यासः प्रजने सर्तेः॥ ह्वः संप्रसारणञ्च न्यभ्युपविषु ।। निहव इति । 'हेञ् स्पर्धायाम्। संप्रसारणे कृते गुणावादेशौ। जुहोतेरेव निप्रभृत्युपसर्गपूर्वस्य 'निहवः' इत्यादिके रूपचतुष्टये सिद्धे सति यतेर्निप्रभृतिपूर्वस्य वनिवृत्त्यर्थमेवैतद् वचनम् ।। आङि युद्धे ।। आह्वाय इति । 'आतो युक् चिण्कृतोः' इति युक् ॥

·- . 1 ." . काशिकावृत्ती [ निपानमाहावः दकांधार उच्यते । आहावः पशूनाम् , कूपोपसरेषु य उदकाधारस्तत्र हि पानाय पशव आहूयन्ते । निपानमिति किम् ? आह्वायः ॥ भावेऽनुपसर्गस्य ॥ ७५ ॥ अनुपर्गस्य ह्वयतेः संप्रसारणम् , अप् प्रत्ययश्च भवति, भावे- ऽभिधेये। हवः । हवे हवे सुहवं शूरमिन्द्रम् । अनुपसर्गस्येति किम् ? आह्वायः । भावग्रहणम् 'अकर्तरि च कारके संज्ञायाम्' 'इत्यस्य निरासार्थम् ।। हनश्च वधः॥ ७६ ॥ पदमञ्जरी निपानमाहावः ॥ आहाव इति रूपं तु जुहोतेरेव सिद्धम् , अनेकार्थत्वाद्धा- तूनाम् । अर्थभेदोऽप्यकिञ्चित्करः । इदं तु वचनं ह्वयतेपनि आह्वाय इति रूपं मा भूदिति । आहाव इत्यधिकरणे निपातनमित्याह-तत्र हीति ॥ भावेऽनुपसर्गस्य ॥ भावग्रहणमित्यादि । ननु च द्वयेऽप्यधिकृते लक्ष्यदर्शन- वंशाद्भाव एवार्थे विधिर्भविष्यति, यथा-'कर्मव्यतिहारे णच् स्त्रियाम्' इत्यत्र ? सत्यमेष एवार्थो भावग्रहणेनाख्यायते । अथ यथा-'अभिविधौ भाव इनुण' इत्यत्र वासरूपनिवृत्त्यर्थं भावग्रहणम् , तथेहापि कस्मान्न भवति १ असरूपस्य बाधनीयस्याभावात् । घम् तावत्सरूपः, क्तल्युक्तिनस्तु नास्योत्सर्गाः, न हि तेपु नाप्राप्तेष्वस्यारम्भः, इष्यन्ते च ते-हूतः, द्वानम् , हूतिरिति ।। न्यासः निपानमाहावः ।। निपिबन्ति तस्मिन्निति निपानमित्यधिकरणे ल्युट् । कस्मादाहावशब्द उदकाधारे वर्तत इत्याह -तत्र हीत्यादि । एतेनाहावशब्दस्योद- काधारे प्रवृत्तिनिमित्तं दर्शयति ।। भावेऽनुपसर्गस्य ।। भावग्रहणमित्यादि । ननु च यथा 'कर्मव्यतिहारे णच् स्त्रियाम्' इत्यत्र द्वये प्रकृते च लक्ष्यदर्शनवशाद् भाव एव प्रत्ययो विज्ञास्यते, तथेहांपि, तत्.किं भावग्रहणेन 'अफर्तरि च कारके' इत्येतन्निरासार्थेन ? सत्यमेतत्; लक्ष्यदर्शन- सामर्थ्यादेव प्राप्त एप एवार्थो भावग्रहणेनाख्यायते मन्दबुद्धीनामनुग्रहाय । अय यथा अभिविधौ भाव इनुण' इत्यत्र 'भावे' इति वर्तमाने पुनर्भावग्रहणं वासरूपनिरासार्थ विज्ञायते, तहापि कस्मान्न विज्ञायते ? लक्ष्यदर्शनवशात् । दृश्यन्ते हि कादयः- हूतम्, छानम्, हूतिरिति । घनादौ वासरूपेण भावः ॥

·५४ , मूतो धनः ] . तृतीयाध्याये तृतीयः पादः 'भावे', 'अनुपसर्गस्य' इति वर्तते । हन्तेर्धातोरनुपसर्गे भावे अप् प्रत्ययो भवति, तत्संनियोगेन च वधादेशः, स चान्तोदात्तः । तत्रो- दात्तनिवृत्तिस्वरेणाप उदात्तत्वं भवति । वधश्चोराणाम् । वधो दस्यू- नाम् । 'वे' भाव इत्येव-घातः । 'अनुपसर्गस्थ' इत्येव-प्रघातः, विधातः । चकारो भिन्नक्रमत्वान्नादेशेन संबध्यते, कि तर्हि ? प्रकृतेन प्रत्य- येन । अप च, यश्चापरः प्राप्नोति । तेन घनपि भवति - घातो वर्तते ॥ मूतौ धनः ॥ ७७॥ 'हनः' इत्येव । मूर्तिः काठिन्यम् । मूर्तावभिधेयायां हन्तेरप् प्रत्ययो भवति, धनश्चादेशः । अभ्रधनः । दधिधनः । पदमञ्जरी हनश्च वधः ।। स चान्तोदात्त इति । सूत्रे तथैवोच्चारणात् । किमर्थं पुनर- कारान्तत्वम् , किमर्थं चान्तोदात्तत्वम् , यावता नायमकारः कचिच्छ यतेऽतो लोपोऽस्य भवति ? तत्राह-तत्रेति । अन्तोदात्तत्वे सतीत्यर्थः। उदात्तनिवृत्ति- स्वरेणेति । 'अनुदात्तस्य च यत्रोदात्तलोपः' इत्येव उदात्तनिवृत्तिनिमित्तत्वादु- दात्तनिवृत्तिस्वरः । घात इति । अत्र कर्मादौ कारके घम् । किं तर्हि प्रकृतेन प्रत्ययेनेति । अथ धातोरनन्तरं श्रुतः प्रकृतेन धातुना कस्मान्न सम्बद्धथते- हनश्च वधादेशो भवति, यतेश्चेति ? पूर्वसूत्रे सम्प्रसारणविधानसामर्थ्यात् ।। मूतौ घनः ॥ अभ्रघन इति । अभ्रस्य काठिन्यमित्यर्थः । धर्मशब्देनेति । - न्यासः ५. हनश्च वधः ।। स चान्तोदात्त इति । सूत्रे वधशब्दस्यान्तोदात्तस्योच्चारणात् । तत्रेत्यादिनाऽन्तोदात्ते वधादेशे यदिष्टं सिध्यति तद्दर्शयति । अपि कृते 'अतो लोपः' इत्यकारलोपे च 'अनुदात्तस्य च यत्रोदात्तलोपः' इत्यप उदात्तत्वं भवति । घात इति । कर्मादौ कारके घञ् , 'हनस्तोऽचिण्णलोः' इति तत्वम् ; 'हो हन्तेः' इत्यादिना कुत्वम् । चकारो भिन्नक्रमत्वादित्यादि। चकारो नादेशेन सम्बध्यत इति सम्बद्धः । कस्मान सम्बध्यते ? भिन्नक्रमत्वात् । यदि 'हनो वधश्च' इत्येष चकारस्यं क्रमा स्याद्, एवमयमादेशेन सम्बध्येत; तदनन्तरं भूयमाणत्वात् । अस्य तु तत्क्रमाद् भिन्नोऽन्य एवं क्रमः; आदेशानन्तरमनुच्चारणात् । तस्मात् भिन्नक्रमत्वात् क्रममेदान्नादेशेन सम्बध्यते । अपि तु प्रकृतेन प्रत्ययेन । एवञ्च प्रकृतेन सम्बन्धं दर्शयितुमाह-अप चेत्यादि । अप् प्रत्ययो भवति, चकारावृत्तेयः प्राप्नोति स च । तेन घञपि भवति । मूतौ धनः ।। अभ्रघन इति । षष्ठीसमासोऽयम् । अभ्रस्य काठिन्यमित्यर्थः । यदि ·६० काशिकावृत्ती [ मूर्ती घनः . कथं धनं दधीति ? धर्मशब्देन धर्मी भण्यते ॥ अन्तर्घनो देशे ॥ ७८ ॥ अन्तःपूर्वाद्धन्तेरप् प्रत्ययो भवति, घनादेशश्च भवति, देशे- ऽभिधेये । अन्तर्घनः, संज्ञीभूतो वाहीकेषु देशविशेष उच्यते । अन्ये णकारं पठन्ति - अन्तर्घणो देश इति, तदपि ग्राह्यमेव । देश इति किम् ? अन्तर्घातोऽन्यः । अगारैकदेशे प्रघणः प्रधाणश्च ॥ ७९ ॥ प्रपूर्वस्य हन्तेः प्रघण, प्रधाण - इत्येतौ शब्दौ निपात्येते, अगारैकदेशे वाच्ये । प्रघणः । प्रघाणः । द्वारप्रकोष्ठो बाह्य उच्यते । अगारैकदेश इति किम् ? प्रघातोऽन्यः ॥ उद्घनोऽत्याधानम् ॥ ८ ॥ पदमञ्जरी शुक्लादिवदिति भावः । यद्येवम् , गुणेनेति प्रतिपेधात्समासो न प्राप्नोति, तत्स्थैश्च गुणैरित्येतदपि नास्ति ? इदानीमेव हयुक्तम्-'धर्मशब्देन धर्मी भण्यते' इति वक्तव्योऽत्र समासः॥ अन्तर्घनो देशे। तदपि ग्राह्यमेवेति । उभयथाप्याचार्येण शिष्याणां प्रति- पादितत्वात् ॥ अगारैकदेशे प्रघणः प्रघाणश्च ।। द्वारप्रकोष्ठो बाह्य उच्यत इति । द्वार- प्रदेशे द्वौ प्रकोष्ठावलिन्दौ-आभ्यन्तरः, बाह्यश्च । तत्र बाह्ये प्रकोष्ठे निपातनम् , नागारैकदेशमाने। एतच निपातनाल्लभ्यते । प्रविशद्भिर्जनैः पादैः प्रकर्षण हन्यत इति अप कर्मणि, पक्षे वृद्धिश्च ।। उद्घनोत्याधानम् । अत्याधानमिति । अतिशब्द उपरिभावे वर्तते, आदधातिः न्यासः मूविभिधेयायां घनशब्दो व्युत्पाद्यते-घनं दधीति, मूर्चिमतो ध्नो नाभिधानं प्राप्नोति, कथं हि नाम मूतौ व्युत्पादितस्ततोऽन्यत्र वर्तते ? इत्यत आह-धर्मशब्देन धर्मी भण्यत इति । मतुब्लोपादभेदोपचारः, यथा-शुक्लः परः । शक्तशब्देन शुक्लगुणः पट इति भावः॥ अन्तर्घनो देशे ॥ अन्तर्घन इति । अन्तहण्यन्ते प्राणिनोऽनेत्यधिकरणेऽप् । तदपि ग्राह्यमेवेति । उभयया चाचार्येण शिष्याणां प्रतिपादितत्वात् ।। अगारैकदेशे प्रघणः प्रघाणश्च ।। उद्घनोऽत्याधानम् ।। अत्याधानमिति ।

·स्तम्वे क च] तृतीयाध्याये तृतीयः पादः उत्पूर्वस्य हन्तेरुद्धन इति निपात्यते, अत्याधानं चेद्भवति । उद्धनः, यस्मिन्काष्ठे स्थापयित्वा अन्यानि काष्ठानि तक्ष्यन्ते तदभिधीयते । उद्धातोऽन्यः ॥ अपधनोऽङ्गम् ।। ८१ ॥ अपपूर्वस्य हन्तेरपधन इति निपात्यते, अङ्गं चेत्तद्भवति । अपनः, अङ्गम् । (अत्र) अवयवो न सर्व एकदेशः, कि तर्हि ? पाणिः पादश्चाभिधीयते । अपघातोऽन्यः ।। करणेऽयोविद्रुपु ।। ८२ ॥ 'हनः' इति वर्तते । अयस् , वि, द्रु- इत्येतेषूपपदेषु हन्तेर्धातोः करणे कारकेऽप् प्रत्ययो भवति, घनादेशश्च । अयो हन्यतेऽनेनेत्ययो- धनः । विधनः । द्रधनः । द्रुघण इति केचिदुदाहरन्ति । कथं गत्वम् ? अरीहणादिषु पाठात् । 'पूर्वपदात्संज्ञायामगः' इति वा ॥ स्तम्ने क च ।। ८३ ॥ 'करणे' 'हनः' इति वर्तते । स्तम्बशब्द उपपदे करणे कारके हन्तेः कः प्रत्ययो भवति । चकारादप् , तत्र धनादेशः । स्तम्बघ्नः । स्तम्बधनः । पदमञ्जरी स्थापने, अधिकरणे ल्युट् । उद्घन इत्यत्राप्यधिकरण एवाप् ॥ अपघनोऽङ्गम् ॥ अपघन इति । करणेऽप् ।। करणेऽयोविद्रुषु ।। द्रुधन इति । द्रुरिति वनस्पतिनाम, 'वनस्पतयो वै द्रवः' इति निगमो भवति । पूर्वपदात्संज्ञायामग इति वेति । संज्ञा चैषां कुठार- विशेषस्य ।। स्तम्बे क च ॥ तत्र चेति । अनन्तरोक्तेऽपि के तु धनादेशो न भवति; पूर्वमेव घनादेशस्याप्सम्बन्धित्वात् । स्तम्बघ्न इति । उपपदसमासः, 'गमहन' त्यासः अतिशब्द उपरिमावे वर्तते । आदधातिः स्थापने। य उपरि निधीयते स्थाप्यते तस्मिन् सः, तदत्याधानम् । अधिकरणे ल्युट् । उद्घन इति उद्धन्यतेऽस्मिन्नित्यधिकरणेऽप् ।। अपंघनोऽङ्गम् ।। अपघन इति । अपहन्यतेऽनेनेति करणेऽप ।। करणेऽयोविद्रुषु ॥ स्तम्वे क च ॥ तत्र चेति । अनन्तरोक्तेऽपि । धनादेश ·.६२ काशिकावृत्ती [ स्तम्बे कच . * स्त्रियां स्तम्बध्ना स्तम्बघना इति इष्यते " । करण इत्येव- स्तम्बधातः ॥ परौ पः॥ ८४॥ 'करणे' 'हनः' इत्येव । परिशब्द उपपदे हन्तेर्धातोरप् प्रत्ययो भवति, करणे कारके घशब्दश्चादेशः । परिहन्यतेऽनेनेति परिधः । पलिघः॥ उपघ्न आश्रये ॥ ८५ ॥ उपपूर्वस्य हन्तेरप् प्रत्यय उपधालोपश्च निपात्यते । आश्रयशब्दः :सामीप्यं प्रत्यासत्ति लक्षयति । पर्वतोपन्नः । ग्रामोपन्नः । ... आश्रय इति किम् ? पर्वतोपघात एवान्यः ।। पदमारी इत्युपधालोपः, 'हो हन्तेः' इति कुत्वम् । स्त्रियामित्यादि । एतच्च कापोः प्रतिपदविधानात्सर्वापवादत्वात् 'कृत्यल्युटो बहुलम्' इति वचनाद्वा लभ्यते । अन्ये पुनः 'ऊतियूतिजूतिसातिहेति' इति हुन्तेः क्तिनि निपातनान्निपातनस्य च 'सर्वापवादत्वात् स्तम्बहेतिरितीच्छन्ति । अपरे तु 'करणाधिकरणयोश्च' इति ल्युटि स्तम्बहननीति भवितव्यम् , यथा-रक्षोयातूनां हननीत्युक्तमित्याहुः । स्तम्बघात इति । भावे घन् , पष्ठीसमासः ।। प्ररौ घः। पलिघ इति । 'परेश्च धाङ्कयोः' इति विभाषा लत्वम् ॥ . उपध्न पाश्रये ॥ आश्रयशब्द इत्यादि। आश्रयणमाश्रयः, स प्रत्यासत्त्या ऽविनाभावीत्येतल्लक्षणहेतुः । पर्वतोपध्न इति । पर्वतेनोपहन्यते = सामीप्येन गम्यत इति कर्मण्यप् ॥ . न्यासः + इति । 'मूत्तौं घनः' इत्यतः 'घनः' इत्यस्यानुवृत्तेः । स्तम्वघ्न इति । पूर्ववत् कुत्वो- पधालोपौ।। परी घः || पलिघ इति । 'परेश्च घाययोः' इति विमापा लत्वम् ।। उपन्न आश्रये ॥ आश्रयशब्द इत्यादि । आश्रयणमाश्रयः = सेवा । सा च यत्र प्रत्यासत्तिस्तन्न भवतीत्याश्रयः प्रत्यासत्तिसहचरः । तस्मादाश्रयशब्दः सामीप्यं प्रत्यास- त्तिमुपलक्षयति; तदर्थस्य प्रत्यासत्तिसाहचर्यात् । पर्वतोपन्न इति । पर्वतसमीपभूतोऽर्थ उच्यते ॥ ។ ·वितः वित्रः ] तृतीयाध्याये तृतीयः पादः सोधौ गणप्रशंसयोः॥ ८६ ॥ समुदोरुपपदयोर्हन्तेर्द्धातोरप् प्रत्ययो भवति, टिलोपो धत्वं च निपात्यते, यथासंख्यं गणेऽभिधेये प्रशंसायां गम्यमानायाम् । सङ्घः पशूनाम् । उद्घो मनुष्याणाम् । गणप्रशंसयोरिति किम् ? संघातः ॥ निघो निमितम् ।। ८७॥ 'निघ' इति निपूर्वाद्धन्तेरप् प्रत्ययष्टिलोपो घत्वं च निपात्यते, निमितं चेदभिधेयं भवति । समन्तान्मितम्=निमितम्, समारोहपरि- णाहम् । निघा वृक्षाः। निधाः शालयः । निमितमिति किम् ? निघातः ।। वितः स्त्रिः ॥ ८८ ॥ 'भावे' 'अकर्तरि च कारके' इति वर्तते । 'डु' इद्यस्य तस्माद् पदमञ्जरी संघोधौ गणप्रशंसयोः ॥ संहननं सङ्घः, भावेऽप् । उद्घन्यते = उत्कृष्टो ज्ञायत इति कर्मण्यप् । गत्यर्था बुद्धचा इति हन्तिाने वर्तते । उद्घो मनुष्याणामिति । मनुष्याणां मध्ये प्रशस्त इत्यर्थः ।। निघो निमितम् ॥ समारोह परिणाहमिति । आरोहः = उच्चायः, परि- णाहः = विस्तारः, तौ समानौ यस्य तत्तथोक्तम् ।। निघा वृक्षा इति । निर्विशेष हन्यन्ते ज्ञायन्ते इति कर्मकप् ।। ड्वितः वित्रः । भावेऽकर्तरि च कारके इति वर्तत इति । अधिकारस्याविच्छेद न्यासः ? संघोद्घौ गणप्रशंसयोः ॥ सङ्घोद्घाविति । संहननं सङ्घः । उत्कट हन्यते ज्ञायत इति उद्घः । कर्मण्यप् । कथं पुनर्हन्ति ने वर्त्तते १ गत्यर्थत्वात् । सर्वेषां गत्यर्थानां धातूनां ज्ञानार्थत्वात् । निघो निमितम् ॥ समन्तान् मितमिति निमितशब्दः । सर्वत आरोहतः परिणा- हतश्च तुल्यमित्यर्थः । एकमेवार्थं प्रसिद्धतरेण दर्शयितुमाह-समारोहपरिणाहमिति । समावारोहपरिणाहौ यस्य तत् तयोक्तम् । आरोहः = उच्छ्रायः। परिणाहः= विस्तारः। निघा वृत्ता इति । निर्विशेषं हन्यन्ते ज्ञायन्त इति निघाः । कर्मण्यपि समन्तात् तुल्या इत्यर्थः । एवं ते निर्विशेषं शायन्ते यदि समन्तादारोहतः परिणाहतश्च तुल्या भवन्ति । ।

·काशिकावृत्ती [वित: वित्रः वितो धातोः त्रिः प्रत्ययो भवति । 'क्त्रेन्नित्यम्' इति वचनात् केवलो न प्रयुज्यते । 'डुपचष् पाके' - पवित्रमम् । डुवप् - उप्तिमम् । डुकृञ् - कृत्रिमम् ॥ वितोऽथुच् ॥ ८९ ॥ 'टु' इद्यस्य तस्मात् द्वितो धातोरथुच् प्रत्ययो भवति भावादौ । टुवेप - वेपथुः । टुओश्वि - श्वयथुः । टुक्षु-क्षवथुः ।। यजयाचयतविच्छप्रच्छ रक्षो नङ् ॥ ९ ॥ 'भावे' 'अकर्तरि च कारके' इति वर्तते । यजादिभ्यो पदमञ्जरी दर्शयति । अयं तु क्त्रिप्रत्ययः स्वभावाद्भाव एव भवति -- पाकेन निवृत्तं पत्रिममित्युच्यते, न तु पक्वेनेति । केवलो न प्रयुज्यत इति । तेनावश्यमन्य- शब्देनैव विग्रहः कर्तव्यः । तदर्शयति-पाकेन निर्वृत्तं पवित्रममिति । उत्रिममिति । यजादित्वात्सम्प्रसारणम् । अथ ड्वितःक्त्रिममित्येव कस्मान्नोक्तम् , एवं हि 'क्त्रेमम् नित्यम्' इति न वक्तव्यं भवति? नैवं शक्यम् , 'भावे' इत्यधिकाराद्भावेऽपि कृत्रिम- मिति प्राप्नोति । अथाप्युभयानुवृत्तावप्यभिधानस्वाभाव्यात्कारक एव कर्मणि भवेत् ? एवमपि भूतकालो न गम्येत । एतदप्यभिधानस्वाभाव्याद्भवतु नाम ? एवमर्थाभिधाने प्रकारभेदो न स्यात् , न हि पक्वपक्त्रिमशब्दयोः पर्यायतां मन्यन्ते ॥ ट्वितोऽथुच् ॥ अयमपि स्वभावाद्भाव एव भवति । धनादेरपवादः । वास- रूपविधना सोऽपि भवत्येव ।। यजयाचयतविच्छाच्छरक्षो नङ् ॥ नङो डकारो विच्छेर्गुणप्रतिषेधार्थः, अन्यथान्तरङ्गत्वान्तुकि 'च्छोः शूडनुनासिके च' इति सतुक्कस्य छस्यादेशे कृते न्यासः ड्वितः त्रिः ॥ उत्रिममिति । 'वचिस्वपि' इत्यादिना संप्रसारणम् । क्त्रे ककारो गुणप्रतिषेधार्थः। द्वितोऽथुच ।। वेपथुरिति । वेपनम् = वेपथुः । स्वभावत एवैतदुभयं भावे भवतीति घनोऽपवादो विज्ञायते । घञ् तु वासरूपविधिनापि न भवति; अनभिधानात् । अथुचश्चकारः स्वरार्थः ।। यजयाचयतविच्छप्रच्छरक्षो नङ् । 'यज देवपूजादौ' 'टुयाच याच्याम्', 'यत प्रयत्ने', 'विच्छ गतौ', 'प्रच्छ शीप्सायाम्', 'रक्ष रक्षणे- अत्र स्वाभाविकत्वाद् ·स्वपो नन् ] तृतीयाच्याये तृतीयः पादः ६५ धातुभ्यो नङ् प्रत्ययो भवति । डकारो गुणवृद्धिप्रतिषेधार्थः । यज्ञः । याच्या । यत्नः । विशः । प्रश्नः । रक्ष्णः । प्रच्छेरसंप्रसारणं ज्ञापकात् - 'प्रश्ने चासन्नकाले' इति ॥ स्वपो नन् । ९१ ॥ स्वपेर्धातोर्नन् प्रत्ययो भवति । नकारः स्वरार्थः । स्वप्नः ।। पदमञ्जरी लघूपधत्वाद् गुणः स्यात् । नङन्ताः सर्वे पुंल्लिङ्गाः । याचिस्तु स्त्रीलिङ्गः । वास- रूपविधिश्च यथाभिधानं भवति । प्रश्न इति । अत्र अहिज्यादिसूत्रेण सम्प्र- सारणं कस्मान्न भवतीत्याद-प्रच्छेरिति ॥ न्यासः विच्छेलघूपगुणो मा याचेरन्येषां नड्प्रत्ययान्तानां पुंसि वृत्तिरिति तेभ्यो नङ् न घञापवादो भवति । यथा- दर्शनञ्च वासरूपविधिना घअपि भवति-याग इति । याचेस्तु नङन्तस्य स्वभावात् स्त्रियां वृत्तिरिति ततो नङ् 'गुरोश्च हलः' इति प्राप्तस्याकारप्रत्ययस्यापवादः । 'कृत्य- ल्युटो बहुलम्' इति वचनाद्वासरूपविधिन भवति । उकारो गुणप्रतिषेधार्थ इति । भूदित्येवमर्थः । ननु चान्तरङ्गत्वात् 'छे च' इति तुकैव विच्छेस्तावद् भवितव्यम् , तत्रालघूपधत्वादेव गुणो न भविष्यति, तत् कि तत्प्रतिषेधार्थेन ङकारेण ? सत्यम् ; यदा तुङ न भवति तदानर्थः तेन | यदा त्वनित्यत्वादागमशासनस्य तुङ् न भवति तदावश्यं गुणप्रतिषेधार्थो कारः कर्त्तव्यः । 'अनित्यमागमशासनम्' इत्यस्य चैतदेव नङो ङित्करणं ज्ञापकम् । यदा तमुनित्यत्वात् तुङ् न, तदा 'च्छ्वोः शूडनु- नासिके च' इति सतुक्कस्य च्छकारस्य शादेशो विधीयमानः केवलस्य न प्राप्नोति ? नैष दोषः; यस्मात् 'च्छ्वोः' इति द्विच्छकारी निर्देशः । तत्रैकः सतुक्कं , द्वितीयः केवल एव, तेन केवलस्यापि शादेशो भविष्यति । यदि तु द्विच्छकारी निर्देशः 'च्छवीः' इति द्विवचनं न प्राप्नोति, बहुत्वात् स्थानिनाम् ? सौत्रत्वान्निर्देशस्य बहुवचनस्य व्यत्ययेन द्विवचनं भविष्यतीत्यदोषः । अवश्यं द्विच्छकारो निर्देशः कर्त्तव्यः; अन्यथा 'राल्लोपः' इत्यत्र केवलस्य लोपो न स्यात् , केवलस्य च्छकारस्याप्रकृतत्वात् । वचनं तु वकार- लोषार्थमेव स्यात् । यज्ञः, याच्नेति । 'स्तोः श्चुना इचुः' इति श्चुत्वेन नकारस्य कारः । यत्न इति । 'नेड वशि कृति' इतोटातिषेधः । विश्नः, प्रश्न इति । 'च्छ्वोः' इत्यादिना च्छकारस्य शकारादेशः। रक्ष्ण इति ! 'ष्टुना ष्टुः' इति नकारस्य णकारः। अथ प्रच्छेः अहिज्यादिसूत्रेण संप्रसारणं प्रश्न इत्यत्र कस्मान्न भवतीत्यतः आह-प्रच्छेरित्यादि । किं ज्ञापकमित्याह-प्रश्ने चेत्यादि ।। , काशि०3:६ ·काशिकावृती. [ उपसर्गे घोः कि: चकार: उपसर्गे घोः किः ॥ ९२ ॥ 'भावे', 'अकर्तरि च कारके' इति वर्तते । उपसर्गे उपपदे घुसंज्ञकेभ्यो धातुभ्यः किः प्रत्ययो भवति । कित्करणमातो लोपार्थम् । प्रदिः । प्रधिः । अन्तद्धिः ॥ कर्मण्यधिकरणे च ॥ ९३ ॥ 'घोः' इत्येव । कर्मण्युपपदे घुसंज्ञकेभ्यो धातुभ्यः कि: प्रत्ययो भवति, अधिकरणे कारके । जलंधीयतेऽस्मिन्निति जलधिः । शरधिः । अधिकरणग्रहणमर्थान्तरनिरासार्थम् । प्रत्ययानु कर्षणार्थः ॥ स्त्रियां क्तिन् ॥ ९४ ॥ 'भावे', 'अकर्तरि च कारके' इति वर्तते । स्त्रीलिङ्गे भावादी धातोः क्तिन्प्रत्ययो भवति । घाजपामपवादः । कृतिः । चितिः । मतिः । पदमञ्जरी कर्मण्यधिकरणे च ॥ कर्माधिकरणयोः पृथक् पृथक् सप्तमीनिर्देशान्न तावदुभयोरुपपदत्वम् , तत्र व्याख्यानाकर्मोपपदम् , अधिकरणं तु प्रत्ययार्थ इत्याह -कर्मण्युपपद इति । अधिकरणग्रहणमर्थान्तरनिरासार्थमिति । अर्थान्तरं भावः, करणादि च कारकम् ।। स्त्रियां क्तिन् । घअजपामपवाद इति । येन नाप्राप्तिन्यायेन घलोपवादः, अज- +- न्यासः स्वपो नन् ।। उपसर्गे घोः किः ।। किप्रत्ययो भवतीति ॥ घजोऽपवादः । कित्करणमातो लोपार्थमिति । 'आतो लोप इटि च' इत्याकारलोपो यथा स्यादिति ॥ कर्मण्यधिकरणे च ।। कर्माधिकरणयोः सप्तम्या भेदेन निर्देशान्नोभयोरुपपदत्वम् , नापि प्रत्ययार्थत्वम् , तस्मात् किञ्चित् तत्रोपपदम् , किञ्चित् प्रत्ययार्थः । कर्म उपपदम् , अधिकरणं प्रत्ययार्थः । एष तु विभागो व्याख्यानाल्लक्ष्यदर्शनाच विज्ञात इत्याह-- इत्यादि । अथाधिकरणग्रहणं फिमर्थम् , यावता 'अकर्तरि च कारके' पाधि से प्रत्ययो लभ्यते ? इत्याह-अधिकरणग्रहणमित्यादि । असति पधिकरणग्रहणेऽर्थान्तरेऽपि भावे करणादौ च कारके प्रकृतप्रत्ययः स्यात्', तस्मात् तन्निवृत्यर्थमधिकरणग्रहणम् ॥ स्त्रियां क्तिन् ॥ भावादाविति । आदिशब्देनाकर्तुः कारकस्योपादानम् । घबज- - ·स्त्रियां तिन् ] ६७ तृतीयाध्याये तृतीयः पादः * क्तिन्नाबादिभ्यश्च वक्तव्यः * । आबादयः प्रयोगतोऽनुसर्तव्याः । आप्तिः । राद्धिः । दीप्तिः । स्रस्तिः । ध्वस्तिः । आस्तिः । लब्धिः । * श्रुयजिस्तुभ्यः करणे के। श्रूयतेऽनयेति श्रुतिः । इष्टिः । स्तुतिः । * ग्लाम्लाज्याहाभ्यो निः * । ग्लानिः । म्लानिः । ज्यानिः । हानिः । * ऋकारल्वादिभ्यः क्तिन्निष्ठावद्भवति इति वक्तव्यम् * । कीपिणः । गीषिणः । जीणिः । शीर्षणः । लूनिः । पूनिः । पदमञ्जरी पोस्तु परत्वादपवादोबाधक इत्यर्थः। उक्तंच 'अजन्भ्यां स्त्रीखलनाः स्त्रियाः खलनौ विप्रतिपेधेन' इति । अजपोरवकाशः-चयः, जयः, लव इति, क्तिनोऽवकाश:- कृतिः, इतिः; चितिः, स्तुतिरित्यत्रोभयप्राप्तौ क्तिन् भवति विप्रतिषेधेन । लब्धिः । षित्त्वादपि भवति-लभेति । ननु निष्टायां वा सेटोऽकारवचनासिद्धमिति ब्रुवतो वात्तिककारस्य 'गुरोश्च हलः' इत्यकारप्राप्तावेवाबादिभ्यश्चेति क्तिन्नभिमत इति गम्यते, तत्कथमविषये क्तिन्नुदाहृतः ? सत्यम् ; प्रयोगबाहुल्यादिदमपि भवतीति मन्यते । एवं च युज्विपयेऽपि क्तिन्प्रयुज्यते-आस्तिरिति । अत एवा- पादयः प्रयोगतोऽनुसतव्या इत्युक्तम् । श्रुयजिस्तुभ्यः करण इति । ल्युटि प्राप्ते वचनम् , श्रुतिः श्रोत्रम् , इज्यते- ऽनया देवता इष्टिः । ऋकारल्वादिभ्य इति । ऋकारान्तेभ्यो ल्वादिभ्यश्च परः न्यासः पामपवाद इति । य इकारान्तास्तेभ्योऽचोऽपवादः, य ऋकारान्ता उवर्णान्ताश्च तेभ्योऽपः, शेषेभ्यो घञः। वक्तव्य इति । व्याख्येय इत्यर्थः । व्याख्यानं तु 'कृत्यल्युटो बहुलम्' इत्येतदाश्रित्य कर्त्तव्यम् । आप्तिरित्यादि । 'आप्ल, व्यासौ', 'राध साध संसिद्धौ', 'दीपी दीप्तौ', 'स्रन्सु ध्वन्सु अवलंसने' 'डुलभष् प्राप्तौ' । लभेति षित्त्वाद्' 'षद्भिदादिभ्योऽङ्' इत्यङि प्राप्ते शेषेभ्यस्तु गुरुत्वाद् 'गुरोश्च हलः' इत्यकारे क्तिन् विधीयते । इष्टिरिति । वच्यादि- सूत्रेण सप्रसारणम् । कीर्णिः, गीणिः, शीणिरिति । 'ऋत इद्धातोः' इतीत्त्वम् , रषादि- सूत्रेण णत्वम् । यथा 'रदाभ्याम्' इत्यादिना कीर्ण इति निष्ठायास्तकारस्य नत्वं भवति, । १. 'स्वरितः इति पाठान्तरम् । २. 'श्रयजीपिस्तुभ्यः' इति पाठान्तरम् ।

·काशिकावृत्ती [ स्त्रियां तिन् • - * संपदादिभ्यः किम् * । संपत् । विपत् । प्रतिपत् । * तिन्नपोष्यते *। संपत्तिः । विपत्तिः ॥ स्थागापापचो भावे ॥ ९५ ॥ 'स्त्रियाम्' इति वर्त्तते । स्थादिभ्यो धातुभ्यः स्त्रीलिङ्गे भावे क्तिन् प्रत्ययो भवति । अङोऽपवादस्य बाधकः । प्रस्थितिः । उनीतिः । संगीतिः। प्रपीतिः। संपोतिः । पक्ति: । भावग्रहणमर्थान्तरनि- रासार्थम् । कथमवस्था, संस्थेति ? 'व्यवस्थायामसंज्ञयाम्' इति ज्ञापकाद् नात्यन्ताय वाधा भवतीति ॥ पदमबरी क्तिनिष्ठाकार्य लभते—'रदाभ्यां निष्टातो नः', 'ल्वादिभ्यः' इति च; निष्ठायां विधीयमानं नत्वं क्तिनोऽपि भवतीत्यर्थः । क्तिनपीष्यते इति । 'अस्त्रियाम्' इति प्रतिपेधाद्वासरूपविधेरभावादिदमुक्तम्।। स्थागापापचो भावे ॥ अडोऽपवादस्य बांधक इति । स्थादिभ्यः 'आंतश्चोपसर्गे' इति प्राप्तस्य । पचेस्तु पित्त्वात्प्राप्तस्याङोऽपवादः । कां स्थायिकाम् , स्थायिमित्यत्र 'विभापाख्यानपरिप्रश्नयोः' इति प्राप्तयोण्वुलियोरपि बाधकः करमान्न भवति ? 'पुरस्तादपवादा अनन्तरान्विधीन् वाधन्ते नोत्तरान्' इति । कथमिति । न कथञ्चिद् वासरूपविधेरभावात् । नात्यन्तायेति । नियमेन चतुर्थ्यन्तप्रतिरूपकोऽयं निपातः, यथा--चिरायेति ।। न्यासः तथेहापि तिनः । यया 'ल्वादिभ्यः' इति लून इत्यंत्र निष्ठातकारस्य नत्वं तथा लूनिः, यूनिरित्यत्रापि क्तिनः॥ स्थागापापंचो भावे ।। अङोऽपवादस्य बाधक इति । स्थादिभ्यः 'आतश्ची- पसर्गे' इति प्राप्तस्याडोऽपवादस्य बाधक इत्यर्थः । पक्तिरिति । 'षिद्भिदादिभ्यो इत्यस्य । प्रस्थितिरिति । 'यतिस्यति' इत्यादिनेत्वम् । संगीतिरिति । घुमास्यादि- सूत्रेणेत्त्वम् । अत्र च 'गामादाग्रहणेष्वविशेषः' इति 'गै शब्दे' 'गाङ् गती' इति द्वयो- रपि ग्रहणम् । पा इति । पूर्ववत् पानार्थस्य ग्रहणम् , न रक्षणार्थस्य । भावग्रहण- मित्यादि । अर्थान्तरम् = कर्तृवजित कारकम् , तनिवृत्यर्थ भावग्रहणम् । कथमित्यादि । यद्यडोऽपवादस्यापवादोऽयं क्तिन्प्रत्ययस्तत् कथमवस्था संस्थेति सिध्यति ? न कथञ्चिदित्यभिप्रायः। व्यवस्थायामित्यादि। यदिदं व्यवस्थाश व्द- ·मन् वृषेपपच० ] तृतीयाध्याये तृतीयः पादः ६६ मन्त्रे वृपेपपचमनविदभूवीरा उदात्तः ॥ ९६ ॥ 'भावे' 'स्त्रियाम्' इति वर्तते । मन्ने विषये वृषादिभ्यो धातुभ्यः क्तिन् प्रत्ययो भवति, उदात्तः। प्रकृतिप्रत्यययोविभक्तिविपरिणामेन सम्बन्धः । कस्मादेवं कृतम् ? वैचित्र्यार्थम् । वृष्टिः । इष्टिः । पक्तिः । मतिः । वित्तिः । भूतिः । वीतिः । रातिः । सर्वत्र सर्वधातुभ्यः सामान्येन विहित एव क्तिन् । उदात्तार्थ वचनम् । इषेस्तु इच्छेति निपातनं वक्ष्यति, ततः तिन्नपि विधीयते । मन्त्रादन्यत्रादिरुदात्तः ॥ पदमञ्जरी मन्त्रे वृपेपपचमनविदभूवीरा उदात्तः । प्रकृतिप्रत्यययोरिति । प्रकृतिसामान्य- विवक्षायां द्विवचनम् ; अन्यथा वहुत्वात्प्रकृतीनां बहुवचनप्रसङ्गात् । विभक्तिवि- परिणामेनेति । वृषादीनां द्वन्द्वे चा प्रथमा तस्याः पञ्चमीभावेन यो विपरिणाम- स्तेन प्रकृतिप्रत्यययोः संबन्धः, अन्यथा संवन्धानुपपत्तिरित्यर्थः । 'वृषु सेचने, 'इपु इच्छायाम्' वृषिसाहचर्यादुदितो ग्रहणम्। सूत्रे त्वकारो न विवक्षितः । 'मन ज्ञाने', 'मनु अवबोधने' द्वयोरपि ग्रहणम् । विदादीनामपि यथादर्शनम् । सर्वत्रेति । मन्ने चामन्ने चेत्यर्थः । वृषादिभ्यः क्तिप्रत्यये विधातव्ये उदात्तवचन- मुत्तरार्थम् , व्रजयजो वे क्यचुदात्तो यथा स्यात् । प्रमत्तिरित्यादौ च 'तादौ च निति कृत्यतौ' इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरार्थं च । पिवतेरपि मन्त्रे क्तिन्नुदात्तो श्यते-त्वं सुतस्य पीतये, मध्वः सोमस्य पीतये इति ।। न्यासः स्याङन्तस्य सूत्र उच्चारणमेतदेव ज्ञापकम् , अतः क्तिनात्यन्तबाधा न भवतीति तेनावस्थेत्याद्यपि सिध्यति । अत्यन्तायेति । चतुर्थ्यन्तप्रतिरूपको निपातोऽयम् , यथा- चिरायेति ॥ मन्त्रे वृषेषपचमनविभूवीरा उदात्तः ॥ 'वृषु मृषु सेचने', 'इघु इच्छायाम्', 'डपचष् पाके', 'मन ज्ञाने', 'विद ज्ञाने', 'भू सत्तायाम्', 'वी गतिव्यातिप्रजनादिषु', 'रा आदाने । प्रकृतिप्रत्युययोरिति । प्रकृतिसामान्यविवक्षायां द्विवचनम् , अन्यथा हि बहुत्वात् प्रकृतीनां बहुवचनं स्यात् । विभक्तिविपरिणामेन सम्बन्ध इति । वृषादिभ्यो या प्रथमा तस्या अर्थात् पञ्चमीपरिणामः । तेन प्रकृतिप्रत्यययोः सम्बन्धः; अन्यथा सम्बन्धानुपपत्तेः । मतिरिति । 'अनुदात्तोपदेश' इत्यादिनाऽनुनासिकलोपः। सर्वनेत्यादि । मन्त्रे च, अमन्त्रे च सर्वत्र वृषादिभ्यः किन् विहितः । पचेरपि ·७० काशिकावृत्ती [ ऊतियूतिजूति ऊतियूतिजूतिसातिहेतिकीर्त्तयश्च ।। ९७ ।। 'मन्त्रे' इति नानुवर्तते । ऊत्यादयः शब्दा निपात्यन्ते । 'उदात्तः' इति वर्तते । अवते: 'ज्वरत्वरंस्रिव्यविमवामुपधायाश्च' इति ऊठ - ऊत्तिः । स्वरार्थं वचनम् । यौतेर्जवतेश्च -- यूतिः । जूतिः । दीर्घत्वं च निपात्यते । सातिः - स्यतेः इत्वाभावोऽपि निपात्यते । सनोते, 'जनसनखनाम्' इत्यात्वे कृते स्वरार्थं निपातनम् । हन्तेहिनोतेर्वा हेतिः । कीर्तयते: - कीत्तिः ॥ पदमञ्जरी अतियूतिजूतिसातिहेतिकीर्तयश्च ॥ मन्त्रे इति नानुवर्तत इति । तेन ब्राह्मणे भाषायां चायं विधिर्भवति । स्यतेरिति । 'पोऽन्तकमणि' इत्यस्य । इत्वाभाव इति । 'यतिस्यति' इत्यादिना प्राप्तस्येत्वस्याभावः । सनोतेर्वेति । 'पणु दाने' इत्यस्य । हन्तेहिनोतर्वेति । यदा हन्तेस्तदा नकारस्येत्वं निपात्यते, यदा हिनोतेस्तदा तु गुणः । कीर्तयतेरिति । 'कृत संशब्दने' इत्यस्य चुरादिणिजन्तस्य 'ण्यासश्रन्थो युच्', इति युचोऽपवादः क्तिन्निपात्यते, उदात्तत्वं च । इडभावस्तु 'तितुत्र' इत्यादिना सिद्धः, 'उपधायाश्च' इतीत्वम् , 'हलि च' 'उपधायां च' इति दीर्घत्वम् । कालापास्तु युचमपीच्छन्ति-कीर्तनेति ।। न्यासः स्थागादिसूत्रेण । यद्येवम् , किमर्थमिमित्याह--उदात्तार्थमिति । इपेस्त्वित्यादि । इरिच्छेति निपातनं वक्ष्यति, तस्मात् क्तिन् विधीयते, अन्यथा निपातनेनैवास्य बाधा स्यात् । वृषादिभ्यः क्तिन्प्रत्यय एव विधातव्यः । उदात्तवचनमुत्तरार्थम् । 'वजयजोर्भावे क्यप' इति क्यबुदात्तो यथा स्यात् ।। अतियूतिजूतिसातिहेतिकीर्तयश्च ।। स्वरार्थं वचनमिति । न तु प्रत्ययार्थम् । 'स्त्रियां किन्' इत्येव सिद्धत्वात् । नाप्यूडर्थम् ; 'बरत्वर' इत्यादिनैव सिद्धत्वात् । यौतेरिति । 'यु मिश्रणे' इत्यस्य । जवतेश्चेति । 'जु' इत्यस्य सौत्रस्य धातोः । दीर्घत्वञ्चेति । चकारादुदात्तत्वञ्च । क्तिन् सामान्यलक्षणेनैव सिद्धः । स्यतेरिति । 'पोऽन्तर्मणि' इत्यस्य । इत्त्वाभावोऽपि निपात्यत इति । 'यतिस्पति' इत्यादिनेत्त्वं प्राप्नोति, ततस्तस्याभावो निपात्यते । सनोसेर्वेति । 'पणु दाने' इत्यस्य । 'जनसन- खनाम्' इत्यात्त्वे कृते सातिरिति सिध्यतीति शेपः । यद्येवम् , किमर्थ निपातनमित्याह- स्वराथेमित्यादि । असति हि निपातने सातिश्शन्द आधुदात्तः स्यात् । अन्तोदात्तो यया - ·संज्ञायां समजनिपदं०] तृतीयाच्याये तृतीयः पादः ७१ वजयजो वे क्यप् ॥ ९८ ॥ 'उदात्त' इत्येव । व्रजयजोर्धात्वोः स्त्रीलिङ्गे भावे क्यप् प्रत्ययो भवति, उदात्तः । क्तिनोऽपवादः । व्रज्या । इज्या। पित्करणमुत्तरत्र तुगर्थम् ॥ संज्ञायां समजनिषदनिपतमनविदपुशीभृजिणः ॥ ९९ ॥ 'भावे' इति न स्वर्यते । पूर्व एवात्रार्थाधिकारः । समजादिभ्यो पदमञ्जरी बजयजो वे क्यप् ॥ इज्येति । वच्यादिसूत्रेण संप्रसारणम् । यद्युदात्त इति वर्त्तते, पित्करणं किमर्थमित्यत आह-पित्करणमुत्तरत्र तुगर्थमिति ।। संज्ञायां समजनिषदनिपतमनविदपुन्शीभृजिणः ॥ भाव इति न स्वयंत इति । पूर्वसूत्रे यद्भावग्रहणं तस्येहास्वरितत्वान्नानुवृत्तिरित्यर्थः। समज्येति । घनपोः प्रतिषेधे क्यप उपसंख्यानमिति वचनाद्वीभावाभावः। अन्ये तु संज्ञायामित्येव क्यपो विधानात् रूढ्यनुगमार्थत्वाच्च संज्ञाग्रहणस्य वीभावाभावमाहुः । नहि वीभावे सति संज्ञा गम्यते । समज्या = सभा, निषद्या = आपणः, निपत्या पिच्छिला भूमिः, मन्या = गलपार्श्वशिरा मन्यन्तेऽनयेति कृत्वा । तया हि क्रुद्धो ज्ञायते । क्यपोऽझलादित्वाद् ‘अनुदात्तोपदेश' इत्यनुनासिकलोपोन भवति, तद्- भावात्तुगपि न भवति । अन्ये तु-संज्ञायामिति वचनाद्यथा समज्येत्यत्र वीभावो न भवति, एवं मनेरनुनासिकलोपस्तत्र कृते तुगपीत्याहुः; नात्राप्तवचनमस्ति । न्यासः स्यादित्येवमर्थ निपातनम् । हन्तेहिनोतेर्वेति । हेतिरिति यदा हन्तेः, तदा हकारस्यैत्त्वं निपात्यते, अनुनासिकलोपस्तु 'अनुदात्तोपदेश' इत्यादिनैव सिद्धः । यदा तु 'हि गतौ' इत्यस्य, तदा गुणो निपात्यते । कीर्तिरिति । 'कृत संशब्दने' इत्यस्माच्चुरादिणिजन्तात् 'ण्यासश्रन्थो युच्' इति युचि प्राप्ते क्तिन्निपात्यते । 'उपधायाश्च' इतीत्त्वम् भवति, हलि च' इति दीर्घत्वम् ।। बजयजो वे क्यप् । इज्येति । वच्यादिसूत्रेण संप्रसारणम् । यद्युदात्तं विधीयते पित्करणं किमर्थमित्याह-पित्करणमुत्तरत्रेत्यादि । संज्ञायां समजनिवदनिपतमनविदषुशीङभृत्रिणः ॥ भाव इति न स्वर्यंत इत्यादि। स्थागादिसूत्रे यद्भावग्रहणं कृतं तस्यैव स्वरितत्वं न क्रियते । 'भावे' 'अकर्तरि च कारके संज्ञायाम्' इत्येष एवाधिकारः। समज्येति । 'अजेयंघञपोः' इति वीभावो न भवति; संज्ञायामिति वचनात् । न हि वीभावे कृते संज्ञा गम्यते, नियतवर्णानुपूर्वीका - ·७२ काशिकावृत्ती [ संज्ञायां समजनिपद घातुभ्यः स्त्रियां क्यप् प्रत्ययो भवति उदात्तः, संज्ञायां विषये । समजन्त्यस्यामिति समज्या । निषद्या। निपत्या। मत्या। विद्या। सुत्या । शय्या । मृत्या । इत्या । कथं तदुक्तम्- 'स्त्रियां भावाधिकारोऽस्ति तेन भार्या प्रसिध्यति' इति ? भावाधिकारः भावव्यापारः, वाच्यत्वेन विवक्षितः, न तु शास्त्रीयोऽधिकारः॥ पदमञ्जरी विद्यते गृह्यतेऽनयार्थ इति विद्या । सूयतेभिपूयते सोमोऽस्यामिति सुत्या = अभिप. वदिवसः । सुत्यमहरुत्तममिति त्याप नपुंसकत्वम् , शय्यतेऽस्यामिति शय्या = खट्वादिः, भरणं भृत्या = जीविका, ईयते गम्यतेनयेतीत्या = दीपिका । 'भृनोसंज्ञायाम्' इत्यत्रोक्तम्-'स्त्रियां भावाधिकारोऽस्ति तेन भार्या प्रसिद्धयनि'. इति, इह तु 'भाव इति न स्वर्यते' इत्युक्तम्, तत्र पूर्वापरविरोधं मन्यमानः पृच्छतिकथं तदुक्तमिति। परिहरति-मावाधिकार इति । संज्ञायामि- त्युच्यते, भृञश्च भाव एवोत्पद्यमानेन क्यपा संज्ञा गम्यते. अतः संनावशाधोऽयं भावस्य भृत्याशब्दवाच्यत्वेन व्यापारः स एव तत्र भावाधिकारो विवक्षितः, न तु शास्त्रीयः स्वरितत्वनिवन्धन इत्यर्थः । संज्ञायामिति वर्तमाने पुनः संज्ञाग्रहणं भावार्थम् , पूर्वकं हि संज्ञाग्रहणं कारकेण सम्बद्धम् । असंज्ञायां तु क्तिन्नेव भवति ।। न्यागः हि संज्ञा भवति । निपद्येति । 'पद्ल विशरणगत्यवसादनेषु' । निपीदन्ति तस्यामिति । निपत्येति । निपतन्ति तस्यामिति । मत्येति । मन्यन्ते तयेति मत्या । पूर्ववदनुनासिक: लोपः, हत्वत्य तुझ्। विदन्ति तया विद्या । सुन्वन्ति तस्यां सुत्या । शेरते तस्या शय्या। 'अयर पि विछति' इत्ययडादेशः । भरणं भृत्या । एति तयेत्या = अय- नामिति । 'भृतोऽसंशयाम' इत्यत्र- 'संशायां पुंसि घटत्यान ते भायां प्रसिध्यति । नियां भावाधिकारोऽस्ति तेन भायां प्रसिष्यति' । इत्युकम् , पर 'भाव इति न सर्यते' इत्यमिदितम् , अतः पूर्वोतरवचनं व्याप्तमिति मन्यमान माद-कमित्यादि । यदी 'भावे पति न स्वर्यते तत् फर्थ 'त्रियां भावा. शिकारोति' इत्युसम्न हि भाये' इत्यत्वयंमाणे भावाधिकारस्पेशास्तित्वमुपपद्यते ?

·नःशच] तृतीयाध्याये तृतीयः पादः ७३ कर्तव्यः, स्यात् । कृनःश च ॥ १०० ॥ करोतेर्धातोः स्त्रियां शः प्रत्ययो भवति । चकारात् क्यप् च । योगविभागोऽत्र क्तिनपि यथा क्रिया। कृत्या। कृतिः ॥ पदमारी कृषः श च ॥ योगविभाग इति । कृत्रः क्यव् भवति, ततः श च, चकारा- यथाप्राप्तं चेति । तेन त्रीणि रूपाणि भवन्ति; अन्यथा चकारेणानन्तरस्थ क्यप एव समुच्चयः, न तु क्तिन इति क्तिन्न स्यात् । शकारः सार्वधातुकसंज्ञार्थः, तत्र यदा भावकर्मणोः शस्तदा 'सार्वधातुके यक्' 'रिशयग्लिङक्षु' इति रिङादेशः, अन्यत्र शकार एव परतो रिङादेशः, 'अचि श्नुधातु' इत्यादिनेयङ् ।। न्यासः . ? भावाधिकारो भावव्यापार इत्यादि परिहारः। भावाधिकारशब्देन तत्र व्यापारी वाच्यत्वेन विवक्षितः। स पुन त्याशब्दाभिधेयभावोपगमनलक्षणः । अतएवैतदुक्तं भवति- 'संज्ञायां समननिषद' इत्यादिना व्युत्पादितस्य भृत्याशब्दस्य भाव एवाभिधेयत्वमुपयाति, न तु कवर्तृजितं कारकम् । तेन कर्मणि कारके भाति सिध्यतीति । न तु शास्त्रीयोऽधि- कारोऽयं स्वरितत्वासङ्गात् प्रतियोगमुपतिष्ठते, स तत्र भावशब्देन विवक्षितो मा भूत् । समजन्ति तस्यां समज्या, निषोदन्ति तस्यां निषद्या, विदन्त्यनया विद्येत्येवमादीनां कारके करणादिके करणादसाधुत्वमिति न । कथं पुनः 'भावेऽकर्तरि च कारके' सर्वस्मिन्ननुवर्तमाने क्वचिद् भावः क्यवन्तस्याभि- धेयभावमुपयाति १ क्वचिदकर्तृकारकमेवेत्येष नियमो लभ्यते ? संज्ञावशात् । यत्रोत्पद्य- मानेन प्रत्ययेन संज्ञा गम्यते तत्र भाव एवाभिधेयत्वं प्रतिपद्यते, इतरदुदास्ते । यत्र त्वकर्तरि कारके प्रत्ययेनोत्पन्नेन संज्ञा गम्यते तत्र तदभिधेयतामुपयाति, भावस्त्वौदासी- न्यमवलम्बते । 'अकर्तरि च कारके संज्ञायाम्' इति संज्ञाग्रहणेऽनुवर्तमाने पुनः संशा- ग्रहणं भावार्थम् , पूर्वकं हि संज्ञाग्रहणमकर्तृकारकेण सम्बद्धमिति । ततः कर्तृवर्जित एव कारके संज्ञायां स्यात् , न भावे । तस्माद् भावेऽपि संज्ञायामेव यथा स्यादित्येवमर्थ पुनः संज्ञाग्रहणम् । अथ कथं भृतिः, मतिः, आसुतिरिति ? निपातनात् । कि पुनर्निपात- नम् १. 'कर्मणि भृतौ', 'मतिबुद्धिपूजार्थेभ्यश्च' 'रजःकृष्यासुतिपरिषदो वलच' इति ॥ कृयः श च ॥ योगविभागोऽत्र कर्तव्य इति । कुनः क्यबिति भवति; ततः शश्च, यथाप्राप्तञ्चेति, तेन त्रीणि रूपाणि सिध्यन्ति । तत्र 'कृत्रः' इति योगेन कृत्येत्ये. तद्रूपं सिध्यति, 'श च' इत्यनेन क्रिया कृतिरिति चेत्येतद्रूपद्वयं क्रियत इति । यदा भावे शब्दस्तदा 'सार्वधातुके यक्', 'रिङ शयग्लिक्षु' इति रिडादेशः । यदा त्वकर्तरि ·काशिकावृत्ती . . [ इच्छा इच्छा ॥ १०१ ॥ इषेर्धातोः शः प्रत्ययो यगभावश्च निपात्यते । इच्छा। * परिचर्यापरिसर्यामृगयाटाट्यानामुपसंख्यानम् * । परिचर्या । परिसर्या । मृगया। अटाटया । * जागर्तेरकारो वा * । जागरा, जागर्या ॥ अप्रत्ययात् ॥ १०२ ।। पदमञ्जरी इच्छा ॥ इषेर्धातोरिति । 'इषु इच्छायाम्' इत्यस्माद्भावे शप्रत्ययो भव- तीति; न त्वकर्तरि कारके, स्वभावात् । परिचर्येत्यादि । परिचर्यादीनामपि निपातनस्योपसंख्यानम् , परिचर्याद- योऽपि शप्रत्ययान्ता निपातयितव्या इत्यर्थः । तत्र सर्वत्र शप्रत्ययो यक्च निपात्यते । परिचर्या = पूजा। परिसर्या = परिसरणम् , अत्र गुणोऽपि निपात्यते । 'मृग अन्वेषणे' चुरादावदन्तः, अनातो लोपाभावः; निपातनात् । शे यकि णिलोप:-मृगया। अटतेः शे यकि यका सह टकारस्य द्विवचनम् , पूर्वभागे यकारस्य निवृत्तिर्दीर्घत्वमित्येतत्सर्व निपात्यते। हलादिशेषस्तु नास्ति; पाष्ठिके द्विर्वचनेऽभ्याससंज्ञाविधानाद् । यदा स्वघ्यर्त्यशूर्णातीनामिति यङन्तात् 'अ प्रत्ययात्' इत्यकारः, तदातो लोपे यलोपे चाटाटेति भवति । जागरकारो वेति । वाशब्दात्पझे शः, तदा सार्वधातुके यक् , 'जानोऽविचि- ण्णल्ङिसु' इति गुणः ।। , न्यासः - फारके तदा यगभावाच्छ एव प्रत्यये परतो धातोरिडादेशे कृते 'अचि श्नुधातु' इत्या- दिना तस्येयङ् । शकारः सार्वधातुकार्थः ।। इच्छा । इपेर्भावे शप्रत्ययो भवति; अभिधानशक्तिस्वाभाव्यात् , न कारके। यगभावश्चेति । 'सार्वधातुके यक्' इति यक् स्यात् , अतस्तदभावो निपात्यते । इच्छेति । 'इघुगमि' इत्यादिना छत्वम् । परिचर्येत्यादि । 'चर गत्यर्थः', 'स. गतौ', 'मृग अन्वेपणे' चुरादावदन्तः, 'अट पट गती'-एभ्यो भावे शः, पूर्ववत् यक् , सर्तेर्गुणः । मृगयतेरकारलोपाभावः, 'णेरनिटि' इति णिलोपः । अटाट्येति । अटतेर्चिचनमात्वचाभ्यासस्य । जागरकारो वेति । यदा शस्तदा 'सार्वधातुके यक', 'नामोऽविचिण्णल्डिन्सु इति गुणः । जागरेति यदा त्वकारः ।।

·७५ पिद्भिदादिभ्योऽ] तृतीयाध्याये तृतीयः पादः प्रत्ययान्तेभ्यो धातुभ्यः स्त्रियामकारः प्रत्ययो भवति । क्तिनोs- पवादः । चिकीर्षा । जिहीर्षा । पुत्त्रीया । पुत्त्रकाम्या । लोलूया । कण्डूया ॥ गुरोश्च हलः ॥ १०३ ॥ हलन्तो यो धातुर्गुरुमान् ततः स्त्रियामकारः प्रत्ययो भवति । क्तिनोऽपवादः । कुण्डा । हुण्डा । ईहा । ऊहा । गुरोरिति किम् ? भक्तिः । हल इति किम् ? नोतिः ॥ पिद्भिदादिभ्योऽङ् ॥ १०४ ॥ पदमञ्जरी गुरोश्च हलः ॥ प्रकृतस्य धातोहला विशेषणात्तदन्तविधिरित्याह-हलन्तो यो धातुरिति । अविशेषवाचिनो गुरुशब्दस्य हलन्ते धातौ न मुख्या वृत्तिः सम्भवतीति तद्वति तच्छब्दो विज्ञायत इत्याह-गुरुमानिति । विपर्ययस्तु न न भवति-गुर्वन्तो यो धातुहल्वानिति; 'चेष्टायामनध्वनि' 'आशंसायां भूत- वच्च' इति निर्देशात् । कुण्डा, हुरडेति । 'कुडि दाहे', 'हुडि संघाते' ॥ न्यासः अ प्रत्ययात् ॥ 'धातोः' इत्यधिकारात् प्रत्ययग्रहणं धातीविशेषणं विज्ञायत इत्याह--प्रत्ययान्तेभ्यो धातुभ्य इति । चिकीर्षेति । चिकीर्षशब्दात् सन्नन्ताद- प्रत्ययः। पुत्रीयेति । 'सुप आत्मनः क्यच', 'क्यचि च' इतीत्वम् । पुत्रकाम्येति । 'काम्यच्च' इति काम्यच् । लोलूयेति । 'धातोरेकाचो हलादेः' इति यङ् ॥ गुरोश्च हलः ॥ 'घातोः' इत्यधिकाराद् गुरुग्रहणं हल्ग्रहणञ्च तस्यैव विशेषणं विज्ञायत इत्याह - गुरुमान् हलन्तो यो धातुरित्यादि । कथं पुनर्गुरोरित्युच्यमाने गुरुमान् धातुर्लभ्यते ? सामर्थ्यात् । न हि हलन्तस्य धातोः कस्यचिद् गुरुसंज्ञा विहिता, उच्यते चेदं गुरोरिति, तत्र सामर्थ्याद् गुरुमान् धातुर्गुरुसंज्ञकेनाभेदोपचारं कृत्वा गुरुशब्देनीक्त इति गम्यते । इष्यते ह्यभेदोपचाराद् विनापि मतुपा तद्वतोरभिधानम् , यथा-शुक्लः पट इति । अथ रुध्यादिभ्य एव यथा स्यात् , कुडिप्रभृतिभ्यो मा भूदित्ये- वमर्थो विपर्ययः कस्मान्न विज्ञायते ? 'गुर्वन्तो ये धातुहल्वान्' इति ज्ञापकात् , यदयं 'गत्यर्थकर्मणि द्वितीयाचतुझे चेष्टायामनध्वनि' इत्यप्रत्ययान्तस्य चेष्टाशब्दस्य 'शकि शङ्कायाम्' इति च शङ्काशब्दस्य निर्देशं करोति, ततो ज्ञायते-नात्र विपर्यय इति । विपर्यये हि न हि चेष्टेति गुर्वन्तः, नापि शङ्केति । कुण्डेत्यादि । 'कुडि दाहे', 'हुटि संघाते', 'ईह चेष्टायाम्', 'मह वितर्के'-इत्येषां रूपाणि ।।

·। काशिकावृत्ती [पिद्धिदादिभ्योऽ षिद्भयो. भिदादिभ्यश्च स्त्रियामङ् प्रत्ययो भवति । गणपरि- पठितेषु भिदादिषु निष्कृष्य प्रकृतयो गृह्यन्ते । जृष् - जरा । त्रपूष् - त्रपा। भिदादिभ्यः खल्वपि - भिदा । छिदा । विदा । क्षिपा। * गुहा गिर्योषध्योः * । श्रद्धा । मेधा । गोधा। आरा। हारा। कारा। क्षिया । तारा। धारा । लेखा। रेखा । चूडा । पीडा । वपा । वसा । पदमञ्जरी विभिदादिभ्योऽङ् ॥ गणपरिपठितेष्ठिति । गणे तावद्भिदा छिदेत्यङन्ता एवं समुदायाः पठ्यन्ते, तेषु भिदिच्छिदिप्रभृतयोऽङः प्रकृतयो यास्ता इह भिदादिशब्देन निर्दिश्यन्त इत्यर्थः । कुत एतत् ? धात्वधिकारात् । भिदादिभ्यो धातुभ्य इति । 'भिदिर विदारणे', 'छिदिर, द्वैधीकरणे', 'विद ज्ञाने', 'क्षिप प्रेरणे', 'गुहू संवरणे', 'डुधाञ् धारणपोषणयोः', 'मिध मेधृ हिंसासंक्लेश- नयोः', 'ऋ गतौ', 'हृय् हरणे', 'क्षि क्षये', अथ वा 'क्षि निवासगत्योः', 'तृ प्लवनतरणयोः', 'धृन धारणे', 'लिख अक्षरविन्यासे', 'चुद प्रेरणे', 'पीड अवगाहने', 'डुवप् बीजतन्तुसन्ताने', 'वस निवासे', 'मृजूप् शुद्धौ', 'कप कृपायाम् इत्येते वेदितव्याः। जरेति । ' ऋशोऽडि गुणः' । गुहा गिर्योषध्योरिति । गिरिशब्देन तदेकदेश उच्यते, अन्यत्र गूढिः, क्तिन्नेव भवति । पारा 'घारेति । गुणे कृते दीर्घत्वं च निपात्यते । रेखा, लेखेति । लिखेः पझे लकारस्य रेको निपात्यते, गुणश्च । चूडेति । चुदेर्डत्वं दीर्घत्वं च निपात्यते । मित्तिरन्येति । भिद्यत इति . न्यासः पिद्भिदादिभ्योऽङ ।। गणपरिपठितेष्वित्यादि। भिदादयोऽङन्ता एव गणे पठ्यन्ते, तेभ्यो यदि पुनरिहाङ् विहितः प्रातिपदिकेभ्यो विहितः स्यात् , तच्चायुक्तं स्यात् , धात्वधिकारात् , तस्मात् तेषु याः प्रकृतयोऽवयवभूतास्ता निष्कृष्य पृथक् कृत्वा 'पिद्भिदादिभ्योऽङ् इति भिदादिग्रहणेन निदिश्यन्ते । ताः पुनः भिदिर विदारणे', 'छिदिर द्वैधीकरणे', 'विद शाने', 'क्षिप प्रेरणे', 'गुहू संवरणे', 'डुधाञ् धारणपोषणयो', 'मि, मेधृ हिसासंक्लेशनयोः', 'ऋगतो', 'हृञ् हरणे', 'डुकृञ् करणे', 'शि क्षये, अथ धाक्षि निवासगत्योः', 'तृ प्लवनतरणयोः', 'धृष धारणे', 'लिख अक्षरविन्यासे', 'चुद समुच्छ्रये', 'पीड अवगाहने', 'दुवप वीजतन्तुसन्ताने', 'वस निवासे', 'मृजूप् शुद्धौ', 'झप कृपायाम्' इत्येते वेदितव्याः । यदि तहिं प्रकृतयो निर्दिश्यन्ते भिदादीनां गणे पाठोऽनर्थकः १ अय पाठः क्रियते प्रत्ययविधानमनर्यकम् १ गणे पाठस्तावन्नानर्थकः, , } ·चिन्तिपूजिकथि० ] तृतीयाध्याये तृतीयः पादः ७७ सृजा। * क्रपेः संप्रसारणं च *। कृपा। * भिदा विदारणे*। भित्तिरन्या । छिदा द्वैधोकरणे । छित्तिरन्या। * आरा शस्त्र्याम् । आत्तिरन्या । * धारा प्रपाते * । धृतिरन्या ॥ चिन्तिपूजिकथिक्कुम्बिचर्चश्च ॥ १०५ ॥ स्मृत्याम्', 'पूज पूजायाम्', 'कथ वाक्यप्रबन्धे', 'कुबि आच्छादने', 'चर्च अध्ययने' चुरादिः - इत्येतेभ्यो धातुभ्यो युचि प्राप्ते पदमञ्जरी भित्तिः = कुड्यम् , छित्तिः = छिद्रम् । पारा शस्त्र्यामिति । शस्त्री शस्त्रजातिः, स्वभावाच्च विशेषः परिगृह्यते । आरा-प्रतोदः, अर्यन्ते प्रेर्यन्तेऽनयाश्वा इति कृत्वा । श्रातिरन्येति । आङोऽर्तेश्च 'उपसर्गाचति धातो' इति वृद्धिः। धार्यते प्रपात्यते इति धारा । धृतिरन्येति । प्रीतिधैर्य च ॥ चिन्तिपूजिकथिकुम्बिचर्चश्च ।। युचि प्राप्त इति । सर्वेषामेव ण्यन्तत्वात् । न्यासः प्रसिद्धथुपसंग्रहार्थत्वात् । प्रसिद्धयुपसंग्रहस्तु यत्र भिदादयः समुदायाः प्रसिद्धास्तत्रैवैषां साधुत्वं यथा स्याद्, अन्यत्र मा भूदित्येवमर्थः । तेन यदुक्तं साष्ये 'भिदा विदारणे इत्येवमादि, तदुपपन्नं भवति । न च प्रत्ययविधानमनर्थकम् ; असन्देहार्थत्वात् । असति हि तस्मिन् सन्देहः स्यात्-किमेषु 'इगुपधज्ञाप्रीकिरः कः' इत्येवमादिना लक्षणान्तरेण कंप्रभृतयः प्रत्यया विहिताः १ उताङ् प्रत्यय एवेति ? तत्र पूर्वस्मिन् पक्षे स्त्रीत्वविवक्षायां क्तिन् प्रसज्यते, कस्मात् ? असन्देहार्थत्वात् । अतः प्रत्ययविधानं नानर्थकम् । आरेति । 'अदृशोऽङि गुणः' । गुहा गिर्योषध्योरिति । गुहाशब्दो गिर्योषध्योरेव साघुर्भवति, नान्यत्र । गिरिशब्दश्चात्र ‘समुदायेषु हि वृत्ताः शब्दा अवयवेष्वपि वर्तन्ते' इत्येकदेशे वर्तते ! गुहेति गिरेः कश्चिदेवैकदेश उच्यते । गुहा नामौषधिः । अन्यत्र गुहे क्तिन् भवति-गूढिरिति । 'हो ढः', 'झषस्तथो?ऽध.', 'भटुना ष्टुं.', 'ढो ढे लोपः', 'दलोपे पूर्वस्य दोघोऽणः' । हारा, कारा, धारेति । गुणे कृते दीर्घत्वं निपात्यते । लेखा, रेखेति । लिखेर्गुणो निपात्यते । पशे लकारस्य रेफश्चादेशः। चूडेति । चोदयतेर्डत्वा- देशो निपात्यते, उपधाया दीर्घश्च । आरा शस्च्यामिति । आराशब्दः शस्त्रयां साधुर्भवति, अत्रापि गुंणे कृते दीर्घत्वं निपात्यते । आतिरन्येति । अर्तेराङ्पूर्वस्य क्तिन् । 'उपसर्गाहति धातौ' इत्येकादेशः, रपरत्वम् । धारा प्रपाते इति । यत्र प्रपातनं तत्र धारेति, यथा-जलधारा, क्षीरधारेति ॥ चिन्तिपूजिकथिकुम्विचर्चश्व ॥ चुरादिरिति । एतत् 'चिति स्मृत्याम् ·७६' काशिकावृत्ती [चिन्तिपूजिकथि० स्त्रियामङ् प्रत्ययो भवति । चिन्ता । पूजा । कथा । कुम्बा । चर्चा | चकाराधुजपि भवति - चिन्तना ॥ आतश्चोपसर्गे ॥ १०६ ॥ आकारान्तेभ्यो धातुभ्य उपसर्गे उपपदे स्त्रियामङ् प्रत्ययो भवति । क्तिनोऽपवादः । प्रदा। उपदा । प्रधा। उपधा। * श्रदन्तरोरुपसर्गवद् वृत्तिः * ॥ श्रद्धा । अन्तर्धा ण्यासश्रन्यो युच् ॥ १०७ ॥ ण्यन्तेभ्यो धातुभ्यः, आस, श्रन्थ – इत्येताभ्यां च स्त्रियां पदमञ्जरी कुम्बा = अग्रम् । 'उदीचीनकुम्बां शम्याम्' इति हि दृश्यते । चकारोऽनुक्त- समुच्चयार्थः-तुलयतेस्तुला । अथ 'गुरोश्च हलः' इत्यस्यानन्तरं कस्मान्न कृतम् , किमविधानेन ? तत्राऽपि कर्तव्यम् , को न्वत्र विशेषः। अपर आह- अविधानसामर्थ्यात्पझे णिलोपो न भवति, चिन्तियेत्यादि भवतीति, नात्राप्त- भापितमस्ति ।। आतश्वोपसर्गे ॥ श्रदन्तरोरित्यादि। उपसर्गे याशी वृत्तिः प्रत्ययोत्पत्ति- लक्षणा तादृश्येव तयोरपि भवतीत्यर्थः । तत्र श्रद्धाशब्दस्तारकादिपाठात्सिद्धः, यदयम 'अन्तधौं' इत्युसर्गनिबन्धनं किप्रत्ययं निद्दिशति तद् ज्ञापयतिअन्तः- शब्दः उपसर्गवृत्तिरिति । एवं च कृत्वा अन्तर्णयतीति 'उपसर्गादसमासेऽपि इति णत्वमपि भवति ॥ न्यासः इत्यादिभिः प्रत्येकमभिसम्बध्यते । युचि प्राप्ते इति । ‘ण्यासश्रन्थो युच्' इत्यनेन । यस्तु भ्वादौ कुम्बिः पठ्यते ततो 'गुरोश्च हलः' इत्यकारेण भवितव्यम् । न च कुम्वेरकारेऽडि वा सति कधिद्विशेषोऽस्तीति नासाविह ग्रहणं प्रयोजयति ।। आतश्योपसर्गे ॥ श्रदन्तरोरित्यादि । उपसर्गे इवोपसर्गवत् । यादृश्युपसर्गे वृत्तिः प्रत्ययोत्पत्तिलक्षणा, तादृश्येव तयोरपि भवति । तेन यथा प्रधा, उपधेत्युपसर्गे भवति, तथा भदन्तरोरपि श्रद्धा, अन्तर्धेति । न चेयं वृत्तिस्पसंख्यानसाध्या; यतः श्रद्धाशब्दस्तारकादिपु च पाठात् साधुत्वमनुभवति । अन्तर्घाशब्दोऽपि ज्ञापकात् , यदयम् 'अन्ती येनादर्शनमिच्छति' इत्यन्तर्धिशब्दस्य फिप्रत्ययान्तस्य निर्देश करोति, ततो शायते-- भवत्यन्तःशब्द उपसर्गकार्यत्य निमित्तमिति; अन्यथा हि तस्मिन्नुपपदे 'उपसर्गे घो: फिःइति किप्रत्ययो न स्यात् , ततश्च 'अन्नधा' इति निर्देशो नोपपद्यते ।। -- ·७६ प्यामश्रन्यो युच् ] उपसंख्यानमिति । प्रतिपादनमित्यर्थः । तत्रेदं प्रतिपादनमू-वक्ष्यमाणं बहुलग्रहण- तृतीयाध्याये तृतीयः पादः युच्प्रत्ययो भवति । अकारस्यापवादः । कारणा । हारणा । आसना । श्रन्थना। कथमास्या ? 'ऋहलोर्ण्यत्' भविष्यति । वासरूपप्रतिषेधश्च स्त्रीप्रकरणविषयस्यैवोत्सर्गापवादस्य । श्रन्थिः क्रयादिगुह्यते -- 'श्रन्थ विमोचनप्रतिहर्षयोः' इति, न चुरादिः - 'श्रन्थ ग्रन्थ संदर्भ' इति; ण्यन्तत्वेनैव सिद्धत्वात् ॥ घट्टिवन्दिविदिभ्य उपसंख्यानम् * । घट्टना । वन्दना । वेदना । घट्टेस्तौदादिकस्य ग्रहणम् – 'घट्ट चलने' इति, न चौरादिकस्य- 'घट्ट संवरणे' इत्यस्य ग्रहणम् ; तस्य प्रेरित्येव सिद्धत्वात् । * इषेरनिच्छार्थस्य युज्वक्तव्यः । अध्यषणा । अन्वेषणा ॥. * परेर्वा * | पर्येषणा, परीष्टिः ॥ पदमञ्जरी एयासश्रन्थो युच ॥ण्यद्भविष्यतीति । ननु वासरूपविधिना ण्यत्स्यात् स चास्त्रियामिति प्रतिपिद्धः ? तत्राह-वासरूपप्रतिषेधश्चेति । उत्सर्गापवादस्येति । समाहारद्वन्द्वः । द्वयोरप्युत्सर्गापवादयोः स्त्र्यधिकारावस्थितयोरित्यर्थः। घट्टि- वन्दिविदिभ्यश्चेति । विदिर्लाभार्थो गृह्यते, न ज्ञानार्थः; 'विद चेतनाख्यान- निवासेषु' इत्यस्यैव चुरादेर्वेदनेति ज्ञाने सिद्धत्वात् । न च वेत्तेः क्तिनो संवित्तिरिति दर्शनात् । अन्वेषणेति । 'इष आभीक्ष्ण्ये' 'इष गतौ' इति वा । युचश्चकारश्चिन्त्यप्रयोजनः, 'उदात्तः' इति हि वर्त्तते तत्सामर्थ्या- दन्तोदात्तत्वं भविष्यति; प्रत्ययस्वरैणैवायुदात्तत्त्वसिद्धेः ॥ ण्यासअन्थो युच् ॥ अकारस्यापवाद इति । 'अ प्रत्ययात्', 'गुरोश्च हल:' इति द्वाभ्यां यथायोगं प्राप्तस्य । कथमास्येति । न कथञ्चित् । अः स्यादासे, अनेन सूत्रेण युज् वा भविष्यति, नान्य इति भावः । 'ऋहलोर्ण्यत्' इत्यादि परिहारः । ननु च वासरूपविधिना ण्यत्प्रत्ययः स्यात्, स च वासरूपविधिः स्त्रियां न भवति, 'अस्त्रियाम्' इति प्रतिषेधात् , तत् किमुच्यते- 'ऋहलोर्ण्यत्' इति ण्यद् भविष्यति ? इत्यत आह · वासरूपेत्यादि । एष चार्थस्तत्रैव प्रतिपादितः । निवृत्त्यर्थं वचनम् । न्यासः मुभयोरपि योगयोः शेषः, तेन घट्टिप्रभृतिभ्यो भविष्यतीति । वक्तव्य इति । व्याख्येय ·काशिकावृत्ती [ रोगाख्यायां० रोगाख्यायां ण्वुल्म हुलम् ।। १०८ ॥ रोगाख्यायां गम्यमानायां धातोर्बहुलं ध्वुल प्रत्ययो भवति । क्तिनादीनामपवादः । आख्याग्रहणम् - रोगस्य चेत्प्रत्ययान्तेन संज्ञा भवति । बहुलग्रहणं व्यभिचारार्थम् । प्रच्छद्दिका। प्रवाहिका । विचिका । न च भवति - शिरोऽत्तिः । धात्वर्थनिर्देशे ण्वुल्वक्तव्यः + । आशिका । शायिका वर्तते ॥ पदमञ्जरी रोगाख्यां रखुल्बहुलम् ॥ श्राख्याग्रहणमित्यादि । यदि प्रत्ययान्तं रोगस्य नाम भवति, एवं प्रत्ययो भवति, नान्यथेत्येवमर्थमाख्याग्रहणमित्यर्थः । तेन पदान्तरद्योत्ये रोगे न भवति–बुभुक्षा भस्मकेनेति । भस्मको नाम रोग- विशेपस्तत्राशितपीतादिकं शरीरस्य व्यापकं न भवति, सर्वदा च बुभुक्षा भवति । बहुलग्रहणं व्यभिचारार्थमिति । 'क्वचित्प्रवृत्तिः क्वचिदप्रवृत्तिः क्वचिद्वि- भाषा क्वचिदन्यदेव' इत्ययं व्यभिचारः । प्रच्छदिंकेति । 'छर्द वमने', चमिः । मुहुर्मुहुः प्रवाहयति प्रवर्तयतीति ग्रहणी प्रवाहिका। विचचिकेति । 'चर्च अध्ययने' प्रत्ययोपसर्गाभ्यां रोगप्रतीतिः, पामा विचचिंका । शिरोतिः शिरस्तोदः । 'अर्द हिंसायाम', 'तितुत्र' इतीडभावः, पूर्वपदस्य रुत्वम् , 'अतो रोरप्लुतात्' इत्युत्वम् , आद्गुणः', 'एङः पदान्तादति'। धात्वर्थनिर्देश इति । क्रियानिर्देश इत्यर्थः । . न्यासः इत्यर्थः। व्याख्यानं तदेव बहुलग्रहणमानित्य कर्त्तव्यम् । अन्यपणेति । 'इप गतौ', 'इप आभीक्ष्ण्ये' इति वा ॥ रोगाख्यायां ण्वुलू बहुलम् ॥ क्तिन्नादीनामपवाद इति । आदिशब्देनाडादी. नाम् । आख्याग्रह्णमित्यादि । यदि प्रत्ययान्तं रोगस्य नाम भवत्येवं प्रत्ययो भवति । नान्यथेत्यस्यार्थस्य संवादनायाख्याग्रहणम् । तेन पदान्तरवाच्ये रोगे न भवति- बुभुक्षा भस्मकेनेति । बहुलग्रहणमित्यादि । रोगाख्याया अन्यत्रापि ण्वुलो विधानं व्यभिचारः, तदर्थ बहुलग्रहणम् । तेन धात्वर्थनिर्देशेऽपि सिद्धो भवति । अपरोऽर्थः रोगाख्याया विपयाण्ण्वुलो विधेर्योऽन्यत्राप्यस्य लक्षणस्य विपये वृत्ति- व्यभिचारः सः, तदर्थ बहुलग्रहणम् । तेन 'इक्शितपो धानिर्देशे' इत्येवमादि सर्व संगृहीतं भवति । प्रच्छर्दिकेति । 'छर्द वमने' चुरादिः । प्रवाहिकेति । 'वह मापणे' प्रचचिंकेति। 'चर्च अध्ययने चुरादिः । अत्र वहेः क्तिनि प्राप्ते ण्वुल , इतरयोस्तु युचि । शिरोऽत्ति- रिति । 'अर्द हिंसायाम्', 'अर्द गती'. इति वा । 'खरि च' इति चत्वंम् । शिरसा सह ·५१. रोगाख्यायां वुल् ] नृतीयाध्याये तृतीयः पादः 4. , . * इश्तिपौ धातुनिर्देशे इति वक्तव्यम् । भिदिः । छिदिः । पचतिः । पठतिः । के वर्णात्कारः । निर्देश इति प्रकृतम् । अकारः । इकारः ॥ पदमञ्जरी इश्तिपो धातुनिर्देश इति । धात्वनुकरण इत्यर्थः । बहुलवचनाच्च क्वचिन्न भवति–'गुप्तिकिद्रयः सन्', 'मान्वधदान्शान्भ्यः' इति । श्तिपः शित्करण- सामर्थ्यांदकर्तृवाचिन्यप्येतस्मिन् शवादयो भवन्ति । एवमभावकर्मवाचिन्यपि। क्वचिद्यगपि भवति, यथा-'विभापा लीयते', अत्र लीलीडोर्यका निर्देशः कृतः, श्यनि तु लीङ एव ग्रहणं स्यात्, न तु लीनातेः । कथं पुनः शित्करणस्य सामथ्र्यम् , यावता पिवतिर्जियतिरित्यादौ श्तिपि पिवाद्यादेशार्थं ग्लायत्यदावात्वप्रतिषेधार्थं च शिकरणं स्यात् ? एवं तर्हि 'उपसर्गात्सुनोतिसुवतिस्यति', 'विभाषा लीयते', 'भवतेर्ण उपसंख्यानम् , 'ध्यायतेः सम्प्रसारणं च' इत्येवमादिनिर्देशाच्छबादयो भविष्यन्ति । वर्णादिति । वर्णवाचिनो वर्णानुकरणादित्यर्थः, न तु वर्णादुच्चार्यमाणा- दिति । किं सिद्धं भवति ? ककार इत्यादौ साच्कादपि संघातात्कारः सिद्धो भवति; अकारस्योच्चारणाथत्वेन वर्णमात्रस्यानुकार्यत्वात् । ककारस्येत्संज्ञा प्रयोजनाभावान्न भवति । बहुलग्रहणाद् 'अस्य च्वौ' 'यस्येति च' इत्यादौ कारप्रत्ययो न भवति । बहुलवचनादेव क्वचिद्वर्णसङ्घातादनुकरणादपि भवंति–एवकार इति । अधातु- विहितत्वेऽपि कारप्रत्ययस्य कृत्संज्ञाधिकारसामर्थ्याद्भवति । तेन कृदन्तत्वा- प्रातिपदिकसंज्ञा भवति, इडागमस्त्वनार्द्धधातुकत्वान्न भवति । किमर्थं पुनः कार- प्रत्ययो विधीयते, यावता करणं कारः, अस्य कारोऽकार इत्येवमस्तु ? नैवं शक्यम् ; एवं हि विज्ञायमाने ककारकरणमिति न स्यात् , करोतेः पौनरुक्त्यात्। न्यासः षष्ठीसमासः, 'ससजुषो रुः', 'अतो रोरप्लुतादप्लुते' इत्युत्वम् , 'आद् गुणः', एङः पदान्तादति' इत्येते विधयः कर्त्तव्याः। इश्तिपाविति । ककारः कित्कार्यार्थः, तेन पचतिरिति सार्वधातुकनिबन्धनः शब् भवति । ननु च कर्तवाचिनि सार्वधातुके शब् विधीयते, न चात्र कर्ता प्रत्ययार्थः, तत् कुतः शपः सम्भवः ? सार्वधातुकसंज्ञार्थशित्करणसामर्थ्यादकर्तृवाचिन्यपि सार्वधातुके शब् भविष्यति; अन्यथा हि शित्करणमनर्थकं स्यात् । यद्येवम् , यगपि स्यात् ? अनभिधानान्न भविष्यति । वर्णात् कार इति । वर्णादित्युच्यते, तत्रएवकार इति न सिध्यति ? बहुलग्रहण- काशि०३:७ ·१२ काशिकावृत्ती [ रोगाख्यायां ण्वुल * रादिफः *। रेफः । * मत्वर्थाच्छः * । (अकारलोपश्च ।) मत्वर्थीयः । * इणजादिभ्यः * । आजिः । आतिः । आदिः ॥ * इक् कृष्यादिभ्यः * । कृषिः । किरिः ।। संज्ञायाम् ।। १०९ ॥ संज्ञायां विषये धातोर्बुल् प्रत्ययो भवति। उद्दालकपुष्प- भञ्जिका । वरणपुष्पप्रचायिका । अभ्यूषखादिका । आचोषखादिका । शालभञ्जिका । तालभञ्जिका ।। पदमञ्जरी रादिफ इति । कारस्यायमपवादः । कथं तर्हि 'रकारादानि नामानि' ? वास- रूपविधिना कारोऽपि भविष्यति, पूर्ववत्कृत्संज्ञायां प्रातिपदिकत्वम् । मत्वार्थाच्छ इति । मतुना समानार्थो मत्वर्थस्ततः स्वार्थे छः । बहुलवचनादभत्वेऽपि यस्येति लोपः, पूर्ववत्प्रातिपदिकत्वम् । बहुलवचनात्क्वचिन्न भवति, यथा 'तसौ मत्वर्थे इति । बहुलवचनादेव च मतुवर्थशब्दादपि भवति-शैपिकान्मतुवर्थीयादिति । आजिरिति । बहुलवचनाद्वीभावाभावः । इक्कृप्यादिभ्य इति । धात्वर्थनिर्देशे ण्वुलोऽपवादः ।। संज्ञायाम् ।। उद्दालः = श्लेष्मातकः, तस्य पुष्पाणि भज्यन्ते यस्यां सा उद्दाल- पुप्पमक्षिका । वरणपुष्पाणि प्रचीयन्ते यस्यां वरणपुष्पप्रचायिका । अभ्यूपः- पूलिकाऽपूपविशेषः, स खाद्यते यस्यां सा अभ्यूपखादिका । तालस्य भञ्जनं यस्यां सा तालभजिका । एवं शाल मजिका ।। - न्यासः सन्निधी वचनात् कचिदवर्णादपि भविष्यतीत्यदोषः। अथ वा करणं कारः, एवस्य कार इति पष्टीसमासोऽयम् । रादिफ इति । कारस्यायमपवादः । मत्वर्थाच्छ इति । अत्राकारलोपश्च वक्तव्यः। अभसंशत्वादि न प्राप्नोति । बहुलग्रहणादाफारलोपो भविष्यति । णजादिभ्यः। एक कृष्यादिभ्य इति । अधातुनिर्देशार्थमेतत् । आज्यादयः शब्दाः संशाशन्दा द्रष्टव्याः । संतायाम् ।। उद्दालकपुष्पभसिकेति । 'नित्यं क्रीडाबीविकयो।' इति पष्ठी. समास: । पटो पुनरम 'फर्तृकर्मणोः फति' इति कृयोगलक्षणा || ·८३ विभापाख्यान० ] तृतीयाध्याये तृतीयः पादः . विभापाख्यानपरिप्रश्नयोरिञ् च ॥ ११० ॥ पूर्व परिप्रश्नः, पश्चादाख्यानम् ; सूत्रेऽल्पान्तरस्य पूर्वनिपातः । परिप्रश्ने आख्याने च गम्यमाने धातोरिञ् प्रत्ययो भवति, चकाराद् ण्वुलपि । विभाषाग्रहणात्परोऽपि यः प्राप्नोति सोऽपि भवति । कां त्वं कारिमकार्षीः, कां कारिकामकार्षीः, कां क्रियामकार्षीः, कां कृत्यामकार्षीः, कां कृतिमकार्षीः? सर्वा कारिमकार्षम् , सर्वां कारिकामकार्षम् , सर्वां क्रियामकार्षम् , सर्वां कृत्यामकार्षम् , सर्वां कृतिमकार्षम् । कां गणिमजीगणः, कां गणनामजीगणः ? सर्वां गणिमजीगणम् , सर्वां गणिकाम् , सर्वां गणनाम् । एवं कां याजिम् , पदमञ्जरी. विभाषाख्यानपरिप्रश्नयोरिञ्च ॥ ननु पूर्व परिप्रश्नः, पश्चादाख्यानं भवति, तत्कथं क्रमव्युदासेन सूत्रे पूर्वमाख्यानस्य निर्देशः, पश्चात्परिप्रश्नस्य ? तत्राह- पूर्व परिप्रश्न इत्यादि । सत्यं पूर्व प्रश्नः पश्चादाख्यानमिति, सूत्रे तु लक्षण- वशाद्विपर्यय आश्रित इत्यर्थः । स्वयं तु व्यत्यासेन व्याचक्षाणोऽर्थक्रमेण व्याचष्टे, उदाहरति च । कारिकामिति । ण्वुलू। क्रियां कृत्यामिति । 'कृञः श च', चकारात्क्यप् च । कृतिमिति । योगविभागात् क्तिन् । गणिमिति । 'गण सङ्ख्याने' चुरादिरदन्तः । गणनामिति । युच् । एवमित्यादि । कां पाचिका, पचाम् । षित्त्वा- न्यासः विभाषाख्यानपरिप्रश्नयोरिञ्च ॥ इह सूत्रे पूर्वमाख्यानस्य निर्देशः, पश्चात् परिप्रश्नस्यः वृत्तौ तु 'परिप्रश्ने चाख्याने च गम्यमाने' इति पूर्व परिप्रश्नस्योपन्यासः, पश्चादाख्यानस्य; तत्र यश्चोदयेत्-किं कारणमेवं वृत्तौ विपर्ययः कृत इति ? तं प्रत्याह-पूर्व परिप्रश्न इत्यादि। परिप्रश्नपूर्वकं व्याख्यानं भवति, अतो वृत्तौ पूर्व परिप्रश्नस्य तदुदाहरणस्य चोपन्यासः कृतः, पश्चादाख्यानस्य । क्रमव्यतिक्रमे प्रयोजनाभावादित्यभिप्रायः। सूत्रे तर्हि कस्मात् पूर्व परिप्रश्नो न निर्दिष्टः, पश्चादा- ख्यानमित्याह-सूत्र इत्यादि । 'अल्पान्तरम्' इति सूत्रेण द्वन्द्वे पदानां क्रमस्य नियतत्वादल्पाच्तरस्याख्यानशब्दस्य सूत्रे - पूर्वनिपातः कृत इति दर्शयति । कां कारि- मिति । इञ् । कां कारिकामिति । ण्वुल । कां क्रियामिति । 'कृञः श च' इति शः। कां कृत्यामिति । तत्र चकारात् क्यप् । कां कृतिमिति । योगविभागात् तिन् कृतः। कां गणिमिति । इञ् । 'गण संख्याने' चुरादावदन्तः पठ्यते । कां गणिकामिति । ण्वुल । गणनामिति । युच् । एवम्-कां पाचिमित्यादि। कां - ·८४ काशिकावृत्ती [विभापाख्यान कां याजिकाम् ? कां याचिम् , कां याचिकाम् ? कां पाचिम् , का पाचिकाम् , कां पचाम् , कां पक्तिम् ? कां पाठिम् , कां पाठिकाम् , कां पठितिम् ? इति द्रष्टव्यम् । आख्यानपरिप्रश्नयोरिति किम् ? कृतिः । हृतिः ॥ पर्यायाहणोत्पत्तिषु ण्वुच ।। १११ ॥ पर्याय: परिपाटीकमः । अर्हणमहः तद्योग्यता। ऋणं तद्यत् परस्य धार्यतेः, उत्पत्तिः = जन्म -एतेष्वर्थेषु धातोण्व॒च् प्रत्ययो भवति । तिन्नादीनामपवादः । पर्याये तावत् - भवतः शायिका। भवतो- ऽग्रग्रासिका । अh - अर्हति भवानिक्षुभक्षिकाम् । ऋणे - इक्षुभक्षिकां मे धारयसि । ओदनभोजिकाम् । पयःपायिकाम् । उत्पत्ती इक्षुभक्षिका मे उदपादि । ओदनभोजिका । पयः पायिका । विभापेत्येव - चिकीर्षोत्पद्यते । बुलि प्रकृते प्रत्ययान्तरकरणं स्वरार्थम् ॥ पदमअरी दङः । पक्ति.--'स्थागापापच' इति क्तिन् । कां याजि याजिकामिम् । को पाठि पाठिका पटितिम् । तितुन्नेष्वग्रहादीनामिति वचनादिट ।। पर्यायाहोत्पत्तिषु रघुच् । परिपार्टीति । पटेः परिपूर्चात् 'इणजादिभ्यः इति इ . तदन्तात् 'कृदिकाराक्तिनः' इति डीम् । तद्योग्यतेति। तच्छब्देन धात्वर्थ उच्यते । परस्म इति । 'धारेरुत्तमः' इति सम्प्रदानसंज्ञा । 'रत्येति तु पाठे परस्य यस्त्वित्यर्थः । धार्यते = बध्यते । मामगामिकेति । कर्मणि पाट्याः समासः। उत्पादीति । 'चिण ते पदः' इति कर्तरि चिण् । सरार्थमिति । 'चितः' इत्यसोदात्तत्यं यथा स्यात् । युलि तु लिति' इति प्रत्ययात्यूर्वमुदात्तं स्थान ।। पानिमकाः, को पाचिकाम, कां पनाम! मां याजिम, मां याजियामि- गादि, पामिपित का पाठिम., गां पाठिाम . गां पटिनिमिति ।। पवनयाईत्पिति ग्युन् । गिन्नाशीनामपवाद पनि । आदिशन्दनाफारादी- नामा ममामिति । स गानिका । बोगसणायाः फर्मांग पसाः समामः । स्थराममिति | writers नया साहित्यमार्ग। पुलि अनि प्रपात Higers: मा ।।

·करणे कृत्यः । दानीय इति । दीयते तस्मै ८५ कृत्यान्युटो बहुलम् ] तृतीयाध्याये तृतीयः पादः आक्रोशे नभ्यनिः ।। ११२ ॥ 'विभाषा' इति निवृत्तम् । आक्रोश:-शपनम् । आक्रोशे गम्यमाने नञ्युपपदे धातोरनिः प्रत्ययो भवति । क्तिन्नादीनामपवादः । अकरणिस्ते वृषल भूयात् । आक्रोश इति किम् ? अकृतिस्तस्य कटस्य । ननीति किम् ? मृतिस्ते वृषल भूयात् ॥ कृत्यल्युटो बहुलम् ॥ ११३ ।। 'भावे' 'अकर्तरि च कारके' इति निवृत्तम् । कृत्यसंज्ञकाः प्रत्यया ल्युट च बहुलमर्थेषु भवन्ति । यत्र विहितास्ततोऽन्यत्रापि भवन्ति । भावकर्मणोः कृत्या विहिताः कारकान्तरेऽपि भवन्ति - स्नानीयं चूर्णम् , दानोयो ब्राह्मणः । करणाधिकरणयोर्भावे च ल्युट् । अन्यत्रापि भवति - अपसेचनम् , अवस्रावणम् । राजभोजनाः शालयः । राजाच्छादनानि वासांसि । प्रस्कन्दनम् । प्रपतनम् । पदमञ्जरी आक्रोशे नव्यनिः ।। आक्रोशः = शपनम् , न क्षेपः; स्वभावाद् । अकरणि- रित्यादिकं शपनवाक्यम् ।। कृत्यल्युटो बहुलम् ॥ स्नानीयमिति । करणे कृत्यः । दानीय इति । संप्र- दाने अवसेचनादौ कर्मणि ल्युट । प्रस्कन्दनः, प्रपतन इति । कर्तरि । बहुलग्रहणं न कर्तव्यम् , आरम्भसामर्थ्या- न्यासः आक्रोशे. नयनिः ।। कृत्यल्युटो बहुलम् ।। यत्र विहितास्ततोऽन्यत्रापि भवन्तीति । यद्येवम् , 'तयोरेव कृत्यक्तखलाः' इत्येवमादेरर्थनिर्देशस्यानर्थकत्वं जायते ? नैतदस्ति; योगतो हि कृत्यादयो भावादिष्वर्थेष्विष्यन्ते, कारकान्तरे त्वल्पः। सा च तथा तेषां वृत्तिरनर्थनिर्देशे सति सिव्यतीति कुतस्तस्यानर्थक्यम् ! स्नानीयमिति । अप(व)सिच्यते तदिति कर्मणि ल्युट । अवस्रावणमिति । अवसाव्यते तदिति 'सु गतौ' इत्यस्माण्ण्यन्तात् कर्मणि ल्युट । भुज्यन्त इति भोजनाः ।आच्छाद्यन्त इत्याच्छाद- नानि । कर्मण्येव ल्युट । राज्ञो भोजना राज्ञ आच्छादनानौति षष्ठीसमासः । प्रस्कन्दनम् , प्रपतनमिति । प्रस्कन्दति, प्रपतत्यस्मादित्यपादाने ल्युट् ।

·५६ काशिकावृत्ती [ कृत्यल्युटो बहुलम् बहुलग्रहणादन्येऽपि कृतो यथाप्राप्तमभिधेयं व्यभिचरन्ति - पादाभ्यां ह्रियते पादहारकः । गले चोप्यते गलेचोपकः ।। नपुंसके भावे क्तः ॥ ११४ ।। नपुंसकलिङ्गे भावे धातोः क्तः प्रत्ययो भवति । हसितम् । सहितम् । जल्पितम् ॥ पदमञ्जरी देव कृत्यल्युटो यत्र विहितास्ततोऽन्यत्र भविष्यन्ति, ततो बहुलग्रहणात् कृन्मात्रस्य स्वार्थव्यभिचारः साधितो भवति । तयोरेव कृत्यक्तखलाः' 'कर्तरि कृत्' इत्ययं त्वर्थनिर्देशः 'वाहुल्याद्भावादिपु भवन्ति, क्वचिदेव त्वन्यत्र' इति ज्ञापनार्थः। पादहारक इति । कर्मणि ण्वुलि पञ्चम्यन्तस्य साधनं कृतेति समासः । गलेचीपक इति । 'अमूर्द्धमस्तकात्' इत्यलुक् ।। नपुंसके भावे क्तः ।। ननु च 'तयोरेव कृत्यक्तखलाः' इति नपुंसके भावे तः सिद्धः १ सत्यं भूते सिद्धः, कालसामान्ये तु नपुंसके न प्राप्नोतीत्ययमा- रम्भः । इह सकर्मकेभ्योऽपि यथा भावे घनादयो भवन्ति-ओदनस्य पाकः, ओदनस्य भोजनमिति, तथायमपि क्तः सकर्मकेभ्यो भावे भवति; अनाकर्मकेभ्य इत्यवचनादिति केचिदाहुः । अथ तदा कर्मणि का विभक्तिर्भवति ? कृद्योग- लक्षणा कर्मणि पष्ठी । सा निष्टायोगे प्रतिपिध्यते ? नपुंसके भावे उपसंख्यान- मिति पष्टी भविष्यति--ओदनस्य भुक्तमुदकस्य पीतमिति । अस्मिन्पक्ष एतदर्थो- प्ययमारम्भः, न हि तयारेवेत्यनेन सकर्मकेभ्यो भावे क्तः सिद्धयति । अन्ये तु न्यास: अथ पहुलग्रहणं किमर्थम् , यावता सूत्रारम्भसामदेिव कृत्यल्युटो यत्र विदितास्ततोऽन्यत्रापि प्रायेण भवन्तीत्येपोऽथों विशायत एवेत्यत आह-बहुलग्रहणादि- त्यादि । एतेनान्येऽपि कृतो यत्र विहितात्ततोऽन्यत्राप्यभिषेय इप्यन्ते, तच बहुलग्रहणात् सिध्यति । अतो महुलमहणं कृतमिति सूचयति । पादहारक इति । कर्तरि ज्युल विदितो गहुलग्रहणादिए फर्मणि भवति ॥ नपुंसके भावे क्तः ।। 'तयोरेव कृत्यतखलाः पति भावे क्तः सिद्धः । नपुंसके भायेऽपि कोऽयं विशेषविहितेन ल्युटा बाध्यत इति योगारम्मः ॥ १. पितम् । भुतम् । प्रामितम्' इति चित्पुरतोऽपिनाम् ।

·८७ कगि च येन० ] तृतीयाध्याये तृतीयः पादः येन ल्युट च ॥ ११५ ॥ नपुंसकलिङ्गे भावे धातोयुट् प्रत्ययो भवति । हसनं छात्रस्य । शोभनम् । जल्पनम् । शयनम् । आसनम् । योगविभाग उत्तरार्थः । कर्मणि च येन संस्पर्शात्कर्तुः शरीरसुखम् ॥ ११६ ॥ कर्मणा संस्पृश्यमानस्य कर्तुः शरीरसुखमुत्पद्यते तस्मिन्कर्मण्युपपदे धातोर्नपुंसकलिङ्गे भावे ल्युट् प्रत्ययो भवति । पूर्वेणैव सिद्धे प्रत्यये नित्यसमासार्थं वचनम् । उपपदसमासो हि नित्यः समासः । पयःपानं सुखम् । ओदनभोजनं सुखम् । पदमञ्जरी तयोरेवेत्येतदस्यापि क्तस्य विषयव्यवस्थापकं मन्यन्ते । तद्धि 'निष्ठा' इति विहि- तस्य क्तस्य भावमर्थं विधत्ते, 'अकर्मकेभ्यः' इति च विषयं व्यवस्थापयति । अस्य तु 'भावे क्तः' इत्यनुवादेनाकमकेभ्य इति विषयं व्यवस्थापयति ।। ल्युट च ॥ योगविभाग उत्तरार्थ इति । उत्तरत्र ल्युट एवानुवृत्तिर्यथा स्यात् , क्तस्य मा भूदित्येवमर्थम् ।। कर्मणि च येन संस्पर्शात्कर्तुः शरीरसुखम् ॥ कर्तुरिति कर्मणि षष्ठी । 'उभय- प्राप्तौ कर्मणि' इति नियमाद्यनेति कर्तरि तृतीया, तदाह-येन कर्मणा संस्पृश्य- मानस्येति । कस्य शरीरसुखमित्यपेक्षायां कर्तुः सन्निधानात्तस्यैव विज्ञायत इत्याह-कर्तुः शरीरसुखमुत्पद्यत इति । किमिदं शरीरस्य सुखमिति ? ननु शरीरव्यतिरिक्तस्यात्मनो धर्मः सुखम् ? सत्यम् ; यस्मिन् सुखे समुत्पन्ने शरीरेऽपि स्वास्थ्यमुत्पद्यते तच्छरीरसुखमित्युच्यते । नित्यसमासार्थ वचनमिति । कथं तर्हि 'उभयप्राप्ती कर्मणि' इत्यत्रोदाहृतम्-साधु खलु पयसः पानं देवदत्तेनेति ? यत्र प्रतिकूलतया सुखं नोत्पद्यते तत्र तदुदाहृतं द्रष्टव्यम् । पयःपानं सुखमिति । तत्र पानेन सुखं न स्पर्शेन, इदं तूदाहर्तुमुचितम्-चन्दनानुलेपनं सुखमिति ? नैष न्यासः ल्युट च ।। योगविभाग उत्तरार्थ इति । उत्तरत्र ल्युट एवानुवृत्तिर्यथा स्यात् , क्तस्य मा भूत् ॥ कर्मणि च येन संस्पर्शात् कर्तुः शरीरसुखम् ॥ नित्यसमासाथ वचनमिति । नित्यः समासोऽर्थः प्रयोजनं यस्य तत् तथोक्तम् । कथं पुनरेतद्वचनं नित्यसमासाथ भवतीत्याह -- उपपदसमासो हि नित्यसमास इति । अनेन हि सूत्रेण कर्मण्युपपदे प्रत्ययो विधीयत इति, 'उपपदमतिङ् इत्युपपदसमासो भविष्यति, स च नित्यः; तद्विधौ ·काशिकावृत्ती [ कर्मगि च येन० कर्मणीति किम् ? तूलिकाया उत्थानं सुखम् । संस्पर्शादिति किम् ? अग्निकुण्डस्योपासनं सुखम् । कर्तुरिति किम् ? गुरोः स्नापनं सुखम् । स्नापयतेन गुरुः कर्ता, कि तहि ? कर्म । शरीरग्रहणं किम् ? पुत्तस्य परिष्वञ्जनं सुखम् । सुखम्-मानसी प्रीतिः । सुखमिति किम् ? कण्टकानां मर्दनं दुःखम् । सर्वत्रासमासः प्रत्युदाह्रियते ॥ पदमञ्जरी दोपः, यंत्र संस्पर्शनमन्तरेण न सुखमुत्पद्यते तद्विपयोपलक्षणं संस्पर्शग्रहणम् । तना स्पर्शनादेव सुखं भवतु तत्पूर्वकात्पानादेर्वा सर्वत्र भविष्यति । तूलिकाया इति । तू लेन निर्मितः कशिपुस्तूलिका, तत्र शयित्वोत्थानं सुखम् । अग्निकुण्डस्योपासनमिति। अत्राग्निकुण्डेनास्पृश्यमानस्यैव सुखम् । गुरोः स्नापनमिति । यद्यप्यत्र गुरुः सुखानुभवस्य कर्ता, तथापि न तदत्राश्रितम् ; अव्य- भिचारात्, किं तर्हि ? ल्युट्प्रकृतौ यत्कर्तृत्वं तदाश्रितम् , तदाह-स्नापयतेर्न गुरुः कर्तेति । मानसी तु प्रीतिरिति । पुत्त्रेग बलवत्परिष्वज्यमानस्य शरीरतोद एव भवति, मानसी तु प्रीतिः । ननु प्रत्युदाहरणेष्वपि सर्वत्र ल्युट प्रयुज्यते, तत्कथं प्रत्युदाहरणत्वम् ? तत्राह-सर्वत्रासमासः प्रत्युदाहियत इति ।। न्यास: नित्यं क्रीडाजीविकयोः' इत्यतो नित्यग्रहणस्यानुवृत्तेः। पूर्वसूत्रेण चेदिह ल्युड़ विधीयते तदन्तेन पष्ठीसमासो भवति, स च पाक्षिक; विभाषेत्यनुवृत्तेः। पयःपानं सुखमिति । कथं पुनरेतदस्योदाहरणं भवति, यावता नात्र संस्पर्शात् सुखमुत्पद्यते, किं तर्हि ? अभ्यवहारात् १ नैप दोषः, सर्वे हि तेऽभ्यवहारादयो नविना स्पर्शेन न भवन्तीति नान्तरीयकत्वात् स्पशी नापेक्ष्यते । तूलिकाया उत्यानं सुखमिति । 'उदः स्थास्तम्भोः पूर्वस्य' इति पूर्वसवर्णः । अत्तोह कर्तुः शरीरसुखम् , न तु कर्मणा संस्पृश्यमानस्य, किं तर्हि १ अपादानेन तूलिकारल्येन । अग्निकुण्डस्योपासनमिति । 'आस उपवेशने' उपपूर्वः। अत्रास्पशांत मुखं भवति; अग्निकुण्डेनोपात्यमानेनोपस्पृश्यमानस्यैव तदुत्पत्तेः । गुरोः स्नापन- मिति । 'प्णा शौचे, हेतुमणिच् । 'अत्तिही' इत्यादिना पुक् । ननु चानापि गुरुः मुलत्य कर्ता भवतीत्यस्तीह कर्तुः सुखम् । तत् फथमिदं प्रत्युदाहरणं भवतीत्याह- स्नापयते गुरुरिति । अनेनैतद्दर्शयति · नात्र नुखापेक्षं कर्तृत्वं विवक्षितम् , किं.तहिं ? कियापेशन् । न चान म्नापनक्रिपाया गुरुः कत्र्ता, किं तर्हि १ शिष्यः, तत्य च गुरुः फर्मर भवति । फर्मसंशा पुनर्गुरोः 'गतितिरत्यादियभण; तस्याकर्मके स्नातावण्यन्ते फलात् । परिष्वजनमिनि । 'प्यन्न परियो, 'उपसगात् नुनोति' इत्यादिना मूर्धन्यः । मागसी प्रीतिरिति । तेन पुत्त्रपरिषजनजन्मनः प्रीतिविशेषस्य शरीरमुखत्वं दर्शयति ।

·पुंसि संज्ञायां घः प्रायेण ।। समुदायेन चेदित्यादि । प्रकृतिप्रत्ययसमुदायेन यदि. ८६ भवति । पुंसि संज्ञायां घः ] तृतीयाध्याये तृतीयः पादः करणाधिकरणयोश्च ॥ ११७ ॥ करणेऽधिकरणे च कारके धातोल्युट् प्रत्ययो इध्मप्रव्रश्चनः । पलाशशातनः । अधिकरणे - गोदोहनी । सक्तुधानी ॥ पुंसि संज्ञायां घः प्रायेण ॥ ११८ ॥ 'करणाधिकरणयोः' इत्येव । पुंल्लिङ्गयोः करणाधिकरणयोरभि- धेययोर्धातोर्घः प्रत्ययो भवति, समुदायेन चेत्संज्ञा गम्यते। पदमञ्जरी करणाधिकरणयोश्च ।। करणे चाधिकरणे चाभिधेये इति । उपपदे तु करणा- धिकरणे न भवतः, करणाधिकरणयोरित्यत एव निर्देशात् । क्रियतेऽनेनेति करणम् , अधिक्रियतेऽरिमन्नित्यधिकरणमिति करणाधिकरणसाधनौ हयेतो। यद्येवम् , सति निर्देशे प्रत्ययविधानम् , सति च प्रत्ययविधाने निर्देश इतीतरे- तराश्रयः प्राप्नोति ? न; नित्यत्वाच्छब्दानां नास्मान्निर्देशात्करणाधिकरणशब्दो स्तः । इध्मप्रव्रश्चन इति । कर्मणि षष्टयाः समासः । दानादिरुच्यते। पलाश- शातन इति ॥ 'शद्ल शातने हेतुमण्णिच् , 'शदेरगतौ तः' इति तत्वम् । येन दण्डेन वृक्षस्य पर्णानि पात्यन्ते स एवमुच्यते । गोदोहनी सक्तुधानी पात्री। योगश्चायं येन नाप्राप्तिन्यायेन घनोऽपवादः । अजपौ स्त्रीप्रत्ययांश्च परत्वा- द्वाधते । उक्तं हि-'अजभ्यां स्त्रीखलनाः स्त्रियाः खलनौ विप्रतिषेधेन' इति ।। पुंसि संज्ञायां घः प्रायेण ।। दन्तच्छद इति । 'छद आवरणे' चुरादिः, मर्दनमिति । 'मृद क्षोदे' । सर्वत्रासमासः प्रत्युदाहियत इति । न तु ल्युडभावः; ल्युटः पूर्वसूत्रेण सर्वत्र भावात् ।। करणाधिकरणयोश्च ।। करणेऽधिकरणे च कारके इत्यनेन करणाधिकरणयोः प्रत्ययार्थत्वं दर्शयात । अत्रोपपदे करणाधिकरणे कस्मान्न भवतः १ 'करणाधिकरणयोः' इत्यत एल निर्देशात् । करणाधिकरणशब्दौ हि ल्युडन्तौ करणाधिकरणसाधनौ च.। तत्र यद्युपपदत्वमेतयोः स्यादेष निर्देशो नोपपद्यते । यद्येवम् , सति निर्देशे प्रत्ययविधानं च, सति च तस्मिन् निदश इतीतरेतराश्रयत्वं प्रसज्येत ? न; नित्यत्वाच्छब्दानाम् । न ह्यपूर्व किञ्चिदुत्पद्यते; शब्दानां नित्यत्वात् । सतामेव तु तेषामन्वाख्यानं क्रियत इति कुत इतरेतराश्रयतायाः प्रसङ्गः ! इध्मप्रव्रश्चन इति । 'ओवश्यू छेदने', इध्मानां प्रव्रश्चन इति षष्ठीसमासः । पलाशशातन इति । 'शद्ल शातने', हेतुमण्णिच् , 'शदेरगतो.तः इति तत्वम् । गोदोहनीति । 'टिड्ढाणञ्' इति ङीप् ।। न्यासः ·काशिकावृत्ती [ पुंसि संज्ञायां घः प्रायग्रहणमकात्यार्थम् । दन्तच्छदः उरश्छदः पटः । अधिकरणे खल्वपि - एत्य तस्मिन्कुर्वन्तित्याकरः । आलयः । पुंसीति किम् ? प्रसाधनम् । संज्ञायामिति किम् ? प्रहरणो दण्ड: । घकार: 'छादेर्घः' इति विशेषणार्थः ॥ गोचरसंचरवहनजव्यजापणनिगमाश्च ॥ ११९ ।। गोचरादयः शब्दा घप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते पूर्वस्मिन्नेवार्थे । 'हलश्च' इति घनं वक्ष्यति, तस्यायमपवादः । गावश्चरन्त्यस्मिन्निति गोचरः। संचरन्तेऽनेनेति संचरः । वहन्ति तेन वहः । व्रजन्ति तेन व्यजः । निपातनाद 'अजेय॑घनपोः' इति वीभावो न भवति । एत्य तस्मिन्नापणन्ते इत्यापणः । निगच्छन्ति तस्मिन्निति निगमः । चकारोऽ- नुक्तसमुच्चयार्थः । कषः । निकषः ।। पदमारी 'छादेर्धेऽदयुपसर्गस्य' इति ह्रस्वः। एत्यास्मिन्कुर्वन्ति व्यवहारमित्याकरः- उत्पत्तिस्थानम् ।। गोचरसंचरवहव्रजव्यजापानिगमाश्च ॥ गावश्चर त्यस्मिन्निति । रूढि- शब्दोऽयं विषयपर्यायः, तस्य यथाकथंचिन्निर्वचनम् । तथा च गोचरः, इन्द्रिय- गोचर इत्याद्यपि। सञ्चरन्तेऽनेति । 'समस्तृतीयायुक्तात्' इत्यात्मनेपदम्। सम्बरः = मार्गः, वहः स्कन्धः, ब्रजः - गोप्टम्, व्यजः% तालवृन्तम्, आपणः = पण्यस्थानम् , निगमः = छन्दः । अयं योगः शक्योऽवक्तुम् , पूर्वेणैव न्यासः संशा गम्यत एवं प्रत्ययो भवति, नान्यथा । अकात्यार्थमिति । अकाय॑म् = असा- फल्यम् , प्रयोजनमयों यस्य तत् तथोक्तम् । एतेनाकृत्स्नविपयतां प्रत्ययस्य दर्शयति । दन्तच्छद इति । 'छद अपवारणे', चुरादिणिच् । 'छादेर्थेऽद्वयुपसर्गस्य' इति हस्वः, पूर्ववत् समासः । प्रसाधनमिति । 'राध साध संसिद्धौ', अस्मादेतुमण्ण्यन्तात् पूर्वसूत्रेण फरणे ल्युट , 'कुगतिप्रादयः' इति समासः ॥ गोचरसश्चरवहनजव्यजापणनिगमाश्च ।। पूर्वस्मिन्नेवार्थ इति । फरणेऽधिकरणे च । ननु पूर्वणव गोचरादिपु घः सिद्धः, तत् किमित्ययं योग आरम्यते १ इत्याह- हटश्चत्यादि । ननु च प्रत्यपाहणं तमानुपत्तिप्यते, तेन गोचरादिषु धन भविष्यति ? प्रतिपत्तिगौरवं तु स्मात् प्रायमदणानुत्तेरशापकत्वात् ।

·अध्यायन्यायोद्याव.] तृतीयाध्याये तृतीयः पाद: अवे तृस्त्रोध ॥ १२० ॥ 'भव' उपपदे तरतेस्स्तृणातेश्च धातोः करणाधिकरणयोः संज्ञायां घञ् प्रत्ययो भवति । घस्यापवादः । भकारो वृद्धयर्थः, स्वरार्थश्च । घकार उत्तरत्र कुत्वार्थः । अवतारः । अवस्तारः । कथमवतारो नद्याः ? न हीयं संज्ञा । प्रायानुवृत्तेरसंज्ञायामपि भवति ॥ हलश्च ॥ १२१ ॥ 'पुंसि संज्ञायाम्', 'करणाधिकरण्योश्च' इति सर्वमनुवर्तते । हलन्ताद्धातोः करणाधिकरणयोर्घम् प्रत्ययो भवति । घस्यापवादः । लेखः । वेदः । वेष्टः । बन्धः । मार्गः । अपामार्गः । वीमार्गः ॥ अध्यायन्यायोद्यावसंहाराधारावायाश्च ॥ १२२ ॥ पदमञ्जरी घः सिद्धः । 'हलश्च' इति घञ् कस्मान्न भवति ? प्रायेणग्रहणं तत्रानुवर्तते, यथा--कषो निकष इत्यत्र घञ् न भवति, एवं गोचरादिष्वपि न भविष्यति ।। अवे तृस्त्रोर्घञ् ॥ अवतारः = रूपादिः, अवस्तारः = जवनिकादिः। नद्य- वतारः = तीर्थम् । प्रायेणग्रहणानुवृत्तेरसंज्ञायामपि भवतीति । ननु घम् विधेयः प्रधानम् , तस्य प्रायग्रहणमुपाधिः, ततश्च संज्ञायामेव क्वचिन्न भवतीत्यर्थः स्यात् ? एवं मन्यते--संज्ञायामित्युपाधेरेव पायग्रहणमुपाधिः। उपाधैरुपाधिर्भवति, विशेषणस्यैव वा विशेषणमिति तु नाश्रीयते; लक्ष्यानुरोधादिति ॥ हलश्च ।। लेखः = लेखनी। वेष्टः = वस्त्रादिः । 'वेष्ट वेष्टने । विद्यते ज्ञायते अनेन धर्माधाविति वेदः । अपमृज्यतेऽनेन व्याध्यादिरित्यपामार्गः वीरुद्विशेषः । वोमार्गः = समूहनी, पूर्ववत्कुत्वदीर्घत्वे ।। त्यासः अवे तृस्त्रोर्घञ् ।। स्तृणातेरिति । 'स्तृञ् आच्छादने इत्यस्मात् । प्रायानुवृत्ते- रित्यादि। प्रायशब्दस्यानुवृत्तौ सत्यामेव उपपदे तस्त्रोपप्रत्ययो भवति संज्ञायां प्रायेणोपाधिभूतायामित्येषोऽर्थो लभ्यते । न संज्ञायामिति । अस्योपाधेः प्रायिकत्वात् कचिदसंज्ञायामपि भवति ॥ हलश्च ।। वेष्ट इति । 'वेष्ट वेष्टने । मार्गोऽपामार्ग इति । 'मृजूष शुद्धौ' । 'चजोः' इत्यादिना कुत्वम् , मृजेर्वृद्धिः, 'उपसर्गस्य पनि' इति दीर्घः ।।

·६२ काशिकावृत्ती. [ अध्यायन्यायोद्यावर अध्यायादयः शब्दा घमन्ता निपात्यन्ते । पुंसि संज्ञायां घे प्राप्ते घविधीयते । अहलन्तार्थ आरम्भः । अधीयतेऽस्मिन्नित्यध्यायः । नीयतेऽनेनेति न्यायः । उद्युवन्ति अस्मिन्नित्युद्यावः । संह्रियन्तेऽनेनेति संहारः। आध्रियतेऽस्मिन्नित्याधारः । आवयन्त्यस्मिन्नित्यावायः । चकारोऽनुक्तसमुच्चयार्थः -- अवहारः ॥ उदकोऽनुदके ॥ १२३ ।। 'उदङ्कः' इति निपात्यते, अनुदकविषयश्चेद्धात्वर्थों भवति । उत्पूर्वादश्चतेञ्निपात्यते, ननु च 'हलश्च' इति सिद्ध एव घम् ? उदके प्रतिषेधार्थमिदं वचनम् । तैलोदङ्कः । अनुदक इति किम् ? उदकोदञ्चनः । घः कस्मान्न प्रत्युदाह्रियते ? विशेषाभावात् । घञ्यपि थाथादिस्वरेणान्तोदात्त एव ॥ पदमपुरी अध्यायन्यायोद्यावसंहाराधारावायाश्च ॥ आवयन्तीति । एत्यावयन्तीत्यर्थः । चकारोऽनुक्तसमुच्चयार्थ . इति । 'घविधायवहारावायानामुपसंख्यानम्' वार्तिकम् । वृत्तिकारस्तु आधारावायशब्दो सूने प्रक्षिप्य चकारेणावहारशब्द साधयति स्म, विचित्रा हि वृत्तेः कृतिर्वृत्तिकारेण ।। उदकोऽनुदके ।। तैलमुदच्यते, उध्रियतेऽस्मिन्निति तैलोदकम् = चर्ममयं भाजनम् । घ: कस्मादिति । 'पुंसि संज्ञायाम्' इत्यादिना घे प्राप्ते घश्विहितः, ततश्च तेन मुक्ते घ एवं भवितुमईतीति भावः । विशेपाभावादिति । ननु घे सति प्रत्ययस्वरः पनि मित्स्वरेणाद्युदात्तः, तत्कथं विशेषाभावः ? स्तत्राह-घश्याप हीत्यादि। . अध्यायन्यायोगारसंहाराधारावायात्र।। अहलन्तार्थ आरम्भ इति । एलन्तेभ्यः पूर्वसूणय सिदत्यात् ॥ उदोऽनुद के । ननु चेत्यादि चोगम् । उदयप्रनिषेधार्थ वचन मिति परिहारः । पतमारम्यत सदोटफेऽपि पूर्वण साहित्ययः। नेलोदा इनि । पहोसमासः । पछी पुनः फणि जोगाणा । उदकोदान इति । फरणे ल्युट । घः फरमादित्यादि । एवं मन्यते-मि ·खनो घ च ] तृतीयाध्याये तृतीयः पादः ६३ , जालमानायः ॥ १२४ ।। 'आनायः' इति निपात्यते, जालं चेत्तद्भवति । आङ पूर्वान्नयतेः करणे घञ् निपात्यते । आनायो मत्स्यानाम् । आनायो मृगाणाम् ॥ खनो घ च ॥ १२५ ॥ खनतेर्धातोः करणाधिकरणयोर्घः प्रत्ययो भवति । चकाराद् घन च । आखनः, आखानः । डो वक्तव्यः * । आखः । * डरो वक्तव्यः * | आखरः । * इको वक्तव्यः *। आखनिकः । * इकवको वक्तव्यः *। आखनिकवकः ॥ पदमञ्जरी जालमानायः ॥ 'जल घात्ये' इत्यतः 'ज्वलितिकसन्तेभ्यो णः' इति णे कृते जालमिति भवति । आनीयन्ते मत्स्यादयोऽनेनेत्यानायः ।। खनो घ च ॥ पित्करणं किमर्थम् , यावता न खनः कश्चिदवयवः कुत्वभाग- स्ति ? ज्ञापनार्थ तु, एतज् ज्ञापयति---अन्येभ्योऽप्ययं भवतीति । तेन भजेभंगः, पदेः पदम्--करणे घः, 'खल सञ्चलने' अधिकरणे घः - खल एवमादि सिद्धं भवति । आखनादयः खनित्रवचनाः ।। न्यासः संज्ञायाम्' इत्यादिना घे प्राप्ते घञ् विहितः, ततश्च तेन रक्ते विषये घेनैव युक्तं भवितुमिति । विशेषाभावादिति । न पत्राञ्चतेभि घे वा सति विशेषोऽस्ति । तत्र यादकेऽपि घः स्यादनुदकप्रतिषेधेनार्थो न स्यादित्यभिप्रायः । ननु च घे सति प्रत्ययस्व- रेणान्तोदात्त उदङ्कशब्दो भवति, धनि सति अित्स्वरेणाद्युदात्तः स्यात् , तत् किमुच्यते विशेषाभावादित्यत आह घयपीत्यादि । थाथादिस्वरेणेति । 'थाथघक्ताजवित्र- काणाम्' इत्येतद्विहितेन ! जालमानायः ।। खनो घ च ।। डो वक्तव्य इत्यादि। सर्वत्र वक्तव्यशब्दस्य व्याख्येय इत्येषोऽर्थः । तत्रेदं व्याख्यानम् चकारोऽत्र क्रियते, स चानुक्तसमुच्चयार्थः, तैन डादयोऽपि प्रत्यया भविष्यन्तीति । ननु च घअनुकर्षणार्थश्वकारः १ नैतदस्ति; स्वरितत्वादेव हि घशुपतिष्ठते । अथ किमर्थं खनेर्घः प्रत्ययो विधीयते, यावता कुत्वार्थ तस्य विधानम्, न च खनेः कश्चिदवयवः कुत्वभागस्ति ? एवं तāतज्ञापयांत- अन्येभ्योऽप्ययं भवतीति । तेन खलः, भगम् , पदमित्येवमादयः सिद्धा भवन्ति ॥

·काशिकावृत्ती [ईपदुःसुपु० - ईपदुःसुषु कृच्छ्राकृच्छ्रार्थेषु खल् ॥ १२६ ॥ 'करणाधिकरणयोः' इति निवृत्तम् । ईषत, दुस् , सु-इत्येतेषूपपदेसु कृच्छाकृच्छार्थेषु धातोः खल् प्रत्ययो भवति । कृच्छं दुःखम् , तद् दुरो विशेषणम् । अकृच्छं सुखम् , तदितरयोविशेषणम्; संभवात् । ईषत्करो भवता कटः । दुष्करः । सुकरः । ईषद्भोजः । दुर्भोजः । सुभोजः । ईषदादिष्विति किम् ? कृच्छ्रेण कार्यः कट: । कृच्छाकृच्छ्रार्थे- विति किम् ? ईषत्कार्यः । लकारः स्वरार्थः । खित्करणमुत्तरत्र मुमर्थम् ॥ कर्तृकर्मणोश्च भूमोः ॥ १२७ ।। भवतेः करोतेश्च धातोर्यथासंख्यं कर्तरि कर्मणि चोपपदे पदमारी ईपद्दुःसुषु कृच्छाकृच्छार्थेषु खल् ॥ तद्दुर इति । 'सुदुरोरधिकरणे' इति- निर्देशाद् दुःशब्दो रेफान्तोऽप्यस्ति । सम्भवादिति । दुर एव कृच्छ् सम्भवः इतरयोरेवाकृच्छ, अतः सामान्येनोक्तावपि विशेपणस्य विपयविभागो लभ्यत इति भावः । ईपकार्यमिति । मनागित्यर्थे ईपच्छन्दः॥ कर्तृकर्मणोश्च भूफनोः ॥ कर्तरि कर्मणि चोपपदे इति । प्रत्ययार्थत्वं तु न्यासः ईपदुःसुपु कृच्छाकृच्छार्थेषु खल् । तदितरयोरिति । सुशन्देपच्छन्दयोः । फथं पुनः सामान्योक्तेनापि विशेपो लभ्यते ? इत्याह -सम्भवादिति । यत्र यस्य सम्भवस्तत्र तस्य विशेषणं भवति । कृच्छ्रमेव दुःशन्दस्यार्थे वर्तते, नाकृच्छ्रम् । इतरयोत्पऽकच्छ्रमेव वर्तते, न कृच्छ्रम् । तत्मात् कृच्छं दुर एव विशेषणम् , अच्छं वितरयोरेव । ईपत्करः कटो भवतेति । अकृच्छ्रेणायत्नेन क्रियते भवता कट इत्यर्थः । ईपत्कार्य इति । 'पाइलोर्ण्यत्' इति ण्यत् । ईपच्छन्दोऽत्र मनागित्यस्यार्थ वर्तते । लकारः स्वरार्थ इति । लिति प्रत्ययात् पूर्वस्योदात्तत्वं यथा स्यात् । ननु च इस्वादिकं खिलायं खित्यनव्ययस्य इत्येवमादिशालेणानव्ययस्य इंपदादयभाव्यया, तत् किमयं खलः खिकरणमित्याह-खित्करणमुत्तरत्र मुममिति । उत्तरमामध्ययेऽप्युपपदे सल विधात्यते, रात्र 'अनषिदजन्तस्य मुम' इति मुन् यथा स्यादिपेयमयं खित्करणम् ॥ विधीयते, ·कर्तृकमंगोश्च भूकमोः] तृतीयाध्याये तृतीयः पादः u. . .. चकारादीषदादिषु च खल् प्रत्ययो भवति । ईषदाढ्यम्भवं भवता । दुराव्यम्भवम् । ईषदाढ्यङ्करः, स्वाट्य करो देवदत्तो भवता ॥ पदमञ्जरी कर्तृकर्मणोर्न भवति; चकारस्योपपदसमुच्चयार्थत्वात् । किं च, यदि तयोः प्रत्ययार्थत्वं स्याद् ईषदादिष्वेवोपपदेषु प्रत्ययः स्यात् , तश्च खित्करणमनर्थक स्याद् ; अनव्ययस्य हि नुम् विधीयते । तस्मात्सुष्ठूक्तम्-कर्त्तरि कर्मणि चोप- पदे इति । अत्र चकारः सन्नियोगार्थः क्रियते, यदा कर्तृकर्मणोरीषदादीनां च युगपदुपपदत्वं तदा प्रत्ययो भवति, समा सस्तु युगपत्पर्यायेण वा भवति । किं पुनरत्र परमुपपदम् ? कर्तृकर्मणी। कुत एतत् १ खल: खित्करणात् । तद्धि मुमर्थम् , मुमागमश्चानव्ययस्य । तत्रेषदादीनां धातोश्वानन्तर्ये खित्करणमनर्थकं स्यात् । ननु मा भूदीषदो धातोश्चानन्तर्यम् , यत्रैतन्नास्ति-ते प्राग्धातोरिति, यत्र स्वस्ति सुदुरोः, तत्र तयोरेव प्राक् प्रयोगो युक्तः, खित्करणं त्वीषदाव्यम्भवन्तीम् इत्यादौ मुमर्थं स्यात् , सुदुरोरपि 'कृद्ग्रहणे गतिकारकपूर्वस्यापि ग्रहणम्' इति तत्रापि मुमर्थं स्यात् , यथा 'उदिकूले रुजिवहोः' कूलमुद्रुज इति ? वक्तव्योऽत्र परिहारः-कृत्यल्युटो बहुलमिति । बहुलग्रहणं वाऽत्राश्रयणीयम् । ईषदाढथ- म्भवमिति । अनाढ्येन भवता सुखेनाढ्येन भूयत इत्यर्थः । ईषदाढ यङ्कर इति । अनाढ्यो देवदत्तः सुखेनाढ्यः क्रियत इत्यर्थः । स्वायेन भूयत इति । प्रमाद- न्यासः स्यात्, कतृकर्मणोश्च भूकृत्रोः ।। कर्तृकर्मणोरुपपदत्वं भवति, न तु प्रत्ययार्थत्वम् । यदि च तयोः प्रत्ययार्थत्वं स्यादीषदादिष्वेवोपपदेषु प्रत्ययः स्यात्, ततश्च खित्करणमनर्थक अनव्ययस्य खित्कार्यविधानात् । ईषदादीनाञ्चाव्ययत्वात् ; तस्मादतोऽपि खित्करणम् । उपपदे कर्तृकर्मणी, न तु प्रत्ययार्थावतावित्यवसीयते । अत्र च कर्तृकर्मणी ईषदादयश्च न प्रत्येकं प्रत्ययस्य निमित्तम् , किं तर्हि ? तत्समुदायः । चकारेण ह्यत्र सन्नियोगः क्रियते, तेन कर्तृकर्मणोरीषदादोनाञ्च युगपदुपपदत्वं भवति; नान्यथा । यद्येवम् , कथं द्वयोरपदयोर्युगपत् समासः १ कः पुनराह -- युगपत् समास इति ? पूर्व हि परस्योपपदस्य समासं कृत्वा पश्चात् पूर्वस्य क्रियते । अथ वा उपपदमतिङ्' इत्यत्र 'तुप्' इति निवृत्तम् , तेनानेकस्यापि युगपदेव समासो भवति । किं पुनरत्र परमुपपदम् ? कर्तृकर्भणी। कुत एतत् ? खित्करणसामर्थ्यात् । खित्करणं हि मुमर्थम् , मुमागमश्चान- व्ययस्य विधीयते । तत्रेषदादीनां धातोश्चानन्तर्ये खित्करणमनर्थकं स्यात् । ईपदाव्यम्भवं भवतेति । अकृच्छ्रमाब्येन भूयते भवतेत्यर्थः । ईपदाव्यङ्करो देवदत्तो भवतेति । अकृच्छ्रमान्यः क्रियते देवदत्तो भवतेत्यर्थः ·काशिकावृत्ती [कर्तृकमंगोश्च भूकृक्षोः * कर्तृकर्मणोश्च्च्यर्थयोरिति वक्तव्यम् * । इह मा भूत्-स्वायन भूयते ॥ आतो युच् ॥ १२८॥ ईषदादयोऽनुवर्तन्ते । 'कर्तृकर्मणोः' इति न स्वर्यते । कृच्छा- कृच्छ्रार्थेषु ईषदादिषूपपदेषु आकारान्तेभ्यो धातुभ्यो युच् प्रत्ययो भवति । खलोऽपवादः । ईषत्पानः सोमो भवता । दुष्पानः । सुपानः । ईषद्दानो गौर्भवता । दुर्दानः सुदानः ॥ छन्दसि गत्यर्थेभ्यः ॥ १२९ ॥ ईषदादिषु कृच्छाकृच्छार्थेषूपपदेषु गत्यर्थेभ्यो धातुभ्यश्छन्दसि विषये युच्प्रत्ययो भवति । खलोऽपवादः । सूपसदनोऽग्निः । सूपसदनमन्तरिक्षम् ॥ अन्येभ्योऽपि दृश्यते ।। १३० ।। अन्येभ्योऽपि धातुभ्यो गत्यर्थेभ्यश्छन्दसि विषये युष्प्रत्ययो दृश्यते । सुदोहनामकृणोद्ब्रह्मणे गाम् । सुवेदनामकृणोद्ब्रह्मणे गाम् ।। पदमारी पाठोऽयम् । अत्र हि खलभावात्सुशब्दस्य धातोः प्राक् प्रयोगेण भाव्यम् , तस्मादायेन सुभूयते इति पाठः ।। अन्येभ्योऽपि दृश्यते ॥ अन्येभ्योऽपि धातुभ्यो गत्यर्थेभ्य इति । गत्यर्थेभ्यो येऽन्ये धातवस्तेभ्य इत्यर्थः । अथ वा नमोऽन्न प्रश्लेपः-अन्येभ्योऽपि धातुभ्यः, कोऽर्थः १ अगत्यर्थेभ्य इति । न्यास: फकर्मणोरित्यादि । व्यर्थोऽभूततभावः । तदर्थयोः कर्तृकर्मणोपपदयोः खल भवतीत्येतदर्थलपं व्याख्येयमित्यर्थः । तत्रेदं व्याख्यानम्-प्रायग्रहणं मण्डकप्टुतिन्यायेना- नुयते, तेन यदा कर्तृकर्मणो व्यर्थे भवतस्तदेव प्रत्ययो भवति, नान्यदेति । स्वास्येन भूयत इति । अत्र व्यर्थयायिवक्षितत्वात् प्रत्ययो न भवति ॥ आतो युच् ॥ छन्दसि गत्यर्थेभ्यः ।। नृपलदनमित्ति । 'पद्ल. विशरणगत्यय- सादने', उपपूर्वः ॥ अन्येभ्योऽपि दृश्यते ।। सुदोहनामिति । 'दुए प्रपूरणे। यतव्य इति । पाल्येप इत्यर्थः । तट व्याल्यानम्-अपिशब्दोऽत्र मियते, स च रागभिचारार्गः, ·वर्तमानसामीप्ये० ] तृतीयाध्याये तृतीयः पादः ६७ * भाषायां शासियुधिशिधृषिमृषिभ्यो युज् वक्तव्यः * । दु:- शासनः । दुर्योधनः । दुर्दर्शनः । दुर्द्धर्षणः । दुर्मर्षणः ॥ वर्तमानसामीप्ये वर्तमानवद्वा ।। १३१ ।। समीपमेव सामीप्यम् । ष्यनः स्वार्थिकत्वं ज्ञाप्यते चातुर्वर्ण्यादि- सिद्धयर्थम् । वर्तमानसमीपे भूते भविष्यति च वर्तमानाद धातोर्वत- पदमारी भाषायामिति । 'छन्दसि' इत्यधिकारादयमारम्भः । 'शासु अनुशिष्टौं', 'युध संप्रहारे', शिर प्रेक्षणे', 'बिधृषा प्रागलभ्ये', 'मृष तितिक्षायाम्' ।। वर्तमानसामीप्ये वर्तमानवता ॥ अत्र केचिद्वयाचक्षते-"समीपस्य भावः सामीप्यम् , भावे प्यञ् , वर्तमानस्य सामीप्यं वर्तमानसामीप्यम् , षष्टीसमासः, वर्तमानस्य भूतभविष्यन्तौ प्रति यत्सामीप्यं तत्र वर्तमानवत्प्रत्ययातिदेशो- ऽनर्थकः, ये हि वर्तमाने प्रत्ययास्ते समीपभूतेऽपि तस्मिन् भवन्त्येव, अतो वर्त- मानं प्रति सूतभविष्यतोर्यत्सामीप्यं तदत्र वर्तमानसामीप्यमित्युच्यते, समीपद्वा- रकाच्च वर्तमानस्य सामीप्येनाभिसम्वन्धात्समासो नानुपपन्नः, यथा-देवदत्तस्य गुरुकुलमिति । गुणेन नेति प्रतिषेधोऽपि न भवति; यस्माद्गुणशब्दस्य सम्बन्धि- शब्दत्वाद् गुणाक्षिप्तस्य गुणिन एव समासनिषेधः । न च वर्तमानः सामीप्यस्य गुणी, भूतभविष्यतोस्तद्गुणित्वात्” इति । तदिदं क्लिष्टं व्याख्यानम् , प्यञ्- निर्देशश्च केवलं गौरवायैव स्यादित्यन्यथा व्याचष्टे-सीपमेव सामीप्यमिति । न चास्मिन् पसे प्ययो वैयर्थ्यमित्याह--यजः स्वार्थिकत्वं ज्ञाप्यत इति । . न्यासः तेन 'शासु अनुशिष्टौ', 'युध संप्रहारे', 'दृशिर् प्रेक्षणे', 'अिधृषा प्रागल्भ्ये', 'मृष तितिक्षायाम्' इत्येतेभ्योऽपि भापायां युज् भवतीति । कथं पुनरेतदवसितम्- 'सर्वव्यभिचारार्थोऽपिशब्द इति ? सूत्रारम्भात् । यदि हि गत्यर्थव्यभिचार एवात्राभिसंहितः स्यात् सूत्रमिदं नारभेत । पूर्वसूत्र एव च गत्यर्थग्रहणं न कुर्यात् ।। वत्तेमानसामीप्ये वत्तैमानवद्वा ।। यदि समीपस्य भावोऽभिधीयेत तद्धि स्यात् एवं सति वर्तमानस्य सामीप्येन च समासो न स्यात्; सम्बन्धाभावात् । न हि सामोप्यस्य वर्तमानेन सम्बन्धः, अपि तु तत्समीपेन; तत्य तद्गुणत्वात् । तस्मात् स्वार्थ एवायमिह भविष्यतीति मत्वाऽऽह-समीपमेव सामीप्यम् । किमर्थं पुनः स्वार्थिक प्यकं विधायैवं निर्देशः क्रियते, न वर्तमानतमीप एवोच्येत यतो लाघवं भवति ? इत्यत आह ष्यत्रः स्वार्थिकत्वं ज्ञाप्यत इति । साथै प्यापि त्यादनेनेति । स्वार्थे प्यम् भवतीत्यमुमर्थ ज्ञापयितुं स्वार्थिकः प्यञ् कृत इति । चातुर्वर्णादिसिद्धयर्थमिति । काशि०३:८ ·६८ काशिकावृत्ती [ वर्तमानसामीप्ये० मानवत्प्रत्यया वा भवन्ति । 'वर्तमाने लट्' इत्यारभ्य यावद् 'उणादयो बहुलम्' इति वर्तमाने प्रत्यया उक्तास्ते भूतभविष्यतोविधीयन्ते। कदा देवदत्त आगतोऽसि ? अयमागच्छामि, आगच्छन्तमेव मां विद्धि, अयमागमम्, एषोऽस्म्यागतः । कदा देवदत्त गमिष्यसि ? एष गच्छामि, गच्छन्तमेव मां विद्धि, एष गमिष्यामि, गन्तास्मि । वत्करणं सर्वसादृश्यार्थम् । येन विशेषेण वर्तमाने प्रत्यया पदमञ्जरी स्वार्थेऽपि प्य भवतीति एतमर्थं ज्ञापयितुं प्यना निर्देशः कृतः इत्यर्थः । चातुर्व- रादिसिद्धयर्थमिति । आदिशब्देन चातुराश्नम्यम् , अन्यस्य भावोऽन्यभावः, अन्यभाव एवान्यभाव्यमित्येवमादीनां ग्रहणम् । कदा देवदत्त आगतोऽसीति । भूतकालेन प्रश्नः, उदाहरणे भूतकालाभिव्यक्तयेऽयमेष . इत्यागमनाविनाभूतं यद्रूपं श्वेतपरिकरबन्धादियुक्तं तद्रूपं प्रतिनिर्दिश्यते । इदानीमागममित्यर्थः । एवं च कदेति प्रश्ने चोत्तरं सङ्गच्छते, सामीप्यं च धोतितं भवति । आगम- मिति । लुङ, मिपोऽम्भावः, लदित्त्वादङ् । कदा देवदत्त गमिष्यसीति । अत्रापि भविष्यकालेन प्रश्न उदाहरणे भविष्यकालाभिव्यक्तये । गन्तास्मीति । अनद्य- सने लुट् । अत्रापि सामीप्यं यथासम्भवं द्रष्टव्यम् । अथ वत्करणं किमर्थम् , यावताऽसत्यपि तस्मिन् प्रत्ययाधिकाराद्वर्तमाने ये प्रत्यया विहितास्ते वर्तमानसामीप्ये भवन्तीत्येपोऽर्थो लभ्यत एव, नार्थो वत्करणेनात आह-वकरणं सर्वसादृश्यार्थमिति । असति वत्करणे वर्तमाने ये प्रत्यया इत्यनेन प्रत्ययानां रूपमात्रं लक्ष्येत, ततश्च सङ्करोऽपि स्यात्-अन्य- स्माद्धातोर्यो वर्तमाने विहितः प्रत्ययः स धात्वन्तरादपि स्यात् । वत्करणे न्यासः अनेनापि ज्ञापनस्य प्रयोजनमुच्यते । आदिशब्देन चातुराश्रम्यादीनां ग्रहणम् । अयमागच्छामीति । अयमागममित्यस्यार्थ एतद्वर्त्तते । आगममिति । लुङ, उत्तमैकवचनम् , 'तस्थस्थमिपाम्' इत्यादिना मिपोऽम्भावः, पुपादिसूत्रेण ग्लेरङ् । एप गच्छामीति । एप गमिष्यामीत्यस्यार्थ इदं वर्तते । 'गमेरिट परस्मैपदेपु' इतोट् । गन्तास्मीति । लुट , तासिः, मिप । अथ वत्करणं किमर्थम् , यावता 'वर्तमानसामोप्ये वर्तमाने' इत्युच्यमाने वर्तमान- फालविहिताः प्रत्यया वर्तमानसामोप्ये भवन्तीत्येपोऽर्थी लभ्यत एवेत्यत आह- वत्करणमित्यादि । असति वत्करणे वर्तमानकालेन रूपमात्रमेषां प्रत्ययानामुपलक्ष्यते, न तु प्रकृत्यादय उपादीयेरन् , ततश्च धातुमानात् स्युः । वत्करणे तु सति सर्वसादृश्यं ·६९ वर्तमानसामीप्ये० ] तृतीयाध्याये तृतीयः पादः विहिताः प्रकृत्योपपदोपाधिना तथैवात्र भवन्ति । पवमानः । यजमानः । अलङ्करिष्णुः । सामीप्यग्रहणं किम् ? विप्रकर्षविवक्षायां मा भूत् । परुदगच्छत् पाटलिपुत्त्रम् । वर्षेण गमिष्यति । यो मन्यते - "गच्छामीति पदं वर्तमाने काल एव वर्तते, कालान्तरगतिस्तु वाक्याद्भवति । न च वाक्यगम्यः कालः पदसं- पदमञ्जरी सति सर्वसादृश्यावगतेः सङ्करो न भवति । सर्वसादृश्यमेव दर्शयति-येन विशे- षणेनेति । आदिशब्देनोपाधेरभिधेयस्य च ग्रहणम् । पचमानो यजमान इति । वर्तमाने पूङ्यजोः शानन्विहितः, सामीप्ये स ताभ्यामेव भवति । अलङ्करिष्णु- रिति । तच्छीलादिविशिष्टे कर्त्तर्यलम्पूर्वात्कृब इष्णुज्विहितः, स सामीप्येऽपि तस्मादेव तत्पूर्वादेव तस्मिन्नेवार्थे भवति । परुत् पूर्वस्मिन् संवत्सरे। यो हि मन्यते इत्यादिना प्रतिपत्तृविशेपं प्रति प्रकरणं प्रत्याचष्टे । कालान्तरगतिस्त्विति । कालान्तरं वर्तमानसमीपो भूतो भविष्यंश्च कालः तस्य या गतिः = प्रतीतिः सा 'अयं गच्छामि' इत्यतो वाक्यात् 'कदा देवदत्त गमिष्यसि' इत्यस्योत्तरत्वेन प्रयुक्ताद्भवति, ततः किमित्यत्राह-न चेति । " न्यासः गम्यते; तत्रैव वतेविधानात्, तेन सङ्करो न भवति । तमेव सङ्कराभावं दर्शयितुमाह- यनेत्यादि । एवं हि सर्वसादृश्यं भवति यदि येन विशेषणेन वर्तमाने विहितास्तेनैव वर्तमानसामीप्ये भवन्ति, नान्यथा । प्रकृत्योपपदोपाधिनेति । आदिशब्देनोपारभि- धेयस्य च ग्रहणम् । पवमानो यजमान इति । 'पूङयनोः शानन्' विहितः, स वर्तमानसामीप्येऽपि ताभ्यामेव भवति; न घात्वन्तरात् । अलङ्करिष्णुरिति । ताच्छोल्यादिविशिष्टे कर्त्तर्यलम्पूर्वात् कृत्र इष्णुज् विहितः, वर्तमानसामीप्येऽपि तत्पूर्वादेव भवति । तस्मिन्नेव चार्थे परुद्गच्छदित्यत्र विप्रकर्षविवक्षायां लव भवति । वर्षेण गमिष्यतीति । अत्रापि लडेव भवति । यो मन्यत इत्यादिनापि प्रतिपत्तविशेष प्रति सूत्रं प्रत्याचष्टे । कालान्तरगतिस्त्वि- त्यादि। कालान्तरं वर्तमानतमीपो भूतो भविष्यंश्च कालः, तत्य या गतिः = प्रतीतिः । आगच्छामीत्यत्य पदत्य वर्तमानकालविशेषेऽप्ययं गच्छामीत्यतो वाक्यात् कदा देवदत्तो गमिष्यसीत्येतद्वाक्यतमनन्तरं प्रयुन्यमानाद् भवति । वाक्यगम्योऽपि कालो यदि पदसंस्कारवेलायामुपयुज्यते युज्येत सूत्रारम्भः, न चासो तत्रोपयुच्यते; यत्माच्छालेण ·१०० काशिकावृत्तौ [ वर्तमानसामीप्ये० " स्कारवेलायामुपयुज्यते" इति, तादृशं वाक्यार्थप्रतिपत्तारं प्रति प्रकरणमिदं नारभ्यते, तथा च – श्वः करिष्यति, वर्षेण गमिष्यतीति सर्वमुपपद्यते ॥ आशंसायां भूतवच ॥ १३२ ॥ 'वा' इत्येव । 'वर्तमानसामीप्ये' इति नानुवर्तते। आशंसनमा- शंसा = अप्राप्तस्य प्रियार्थस्य प्राप्तुमिच्छा, तस्याश्च भविष्यत्कालो विषयः । तत्र भविष्यति काले आशंसायां गम्यमानायां धातोर्वा पदमञ्जरी वाक्यार्थप्रतिपत्तारमिति ।वाक्यार्थोऽयं न पदार्थ इति यः प्रतिपद्यते स वाक्या- र्थप्रतिपत्ता, कर्मणि षष्ठ्याः समासः । 'कर्तरि च' इति प्रतिपेधस्त्वनित्यः; 'जनिकर्तुः' इति निर्देशात् , शेपपष्ठ्या वा समासः । प्रकरणमिति । इत आरभ्याष्टसूत्री प्रकरणशब्देनोच्यते । तथा च श्वः करिष्यतीत्यादि । यदि वाक्यगम्योऽपि कालः पदसंस्कार उपयुज्यते, तदा नैवमायुपपद्यते-अनद्यतने लुटैव भवितव्यमिति कृत्वा ।। आशंसायां भूतवच्च ॥ तस्याश्च भविष्यत्कालो विपय इति । भविष्यत्कालो- ऽस्येति भविष्यत्कालो धात्वर्थः, स आशंसाविपयः, सा तु वर्तमानकालैव । एवं च सामर्थ्याद्भविष्यद्विपयोऽयमतिदेशो विज्ञायत इत्याह - भविष्यकाल इति । आशंसायां गम्यमानायामिति । आशंस्यमानक्रियावचनाद्धातोरित्यर्थः । उपाध्या- , न्यासः पदस्य संस्कारः क्रियते, न वाक्यस्य । पदे संस्क्रियमाणे तद्गम्य एव काल उपयुज्यते, तेन वाक्यगम्य इत्यभिप्रायः । इतिकरणः प्रकृतप्रत्यवमर्शक इति । एवं यो मन्यते अवगच्छति तं प्रतीदं नारब्धव्यमेव । यदर्थमारभ्यते तेषां प्रत्ययानाम् 'वर्तमाने लट' इत्यादिनैव शास्त्रेणासिद्धत्वात् । प्रकरणग्रहणेन केवलमिदं सूत्रं नारब्धव्यम् , अपि तु आशंसायां भूतवच' इत्येवमादोन्मपि नारब्धव्यानोति दर्शयति । ताशमित्यादि । एवञ्च यस्तु तादृशः प्रतिपत्ता न भवति मन्दबुद्धिस्तं प्रत्यारब्धव्यमेवेत्युक्तं भवति । न हसावेवं न्यायेन प्रतिपत्तं समर्थः । तथा चेत्यादि । यस्मात् तत्रैवं वाक्यगम्यः कालः पदसंस्कारवेलायां नोपयुज्यते, एवञ्च सति श्वः करिष्यतीत्येवमाद्युपपद्यते । तत्रापि हि करिष्यतीत्येतत् पदं भविष्यत्येव काले वर्तत इति 'लट शेपे च' इत्येव लुट् सिद्धः । भविष्यदनद्यतनस्तु फालोऽयम् । यद्युत्तरकालः प्रतीयते तथाप्यसौ वाक्यार्थ इति पदसत्कारे नाश्रीयते । यदि तु वाक्यगम्योऽपि कालः पदसंस्कारे समाश्रीयेत, तदा तु फरिप्यतीत्येवमादि नोपपद्येत-भविष्यदनद्यतने लुटैव भवितव्यमिति कृत्वा ।।

·प्राशंसायां भूतवच्च ] तृतीयाध्याये तृतीयः पादः भूतवत्प्रत्यया भवन्ति, चकाराद्वर्तमानवच्च । उपाध्यायश्चेदागमत् , आगतः, आगच्छति, आगमिष्यति, एते व्याकरणमध्यगीष्महि, एते व्याकरणमधीतवन्तः, अधीमहे, अध्येष्यामहे । सामान्यातिदेशे विशेषानतिदेशाल्लङलिटौ न भवतः । आशंसायामिति किम् ? आगमिष्यति । पदमञ्जरी श्चेदित्यादिकमाशंसावाक्यम् , तत्रोपाध्यायागमनं व्याकरणाध्ययनं चोभय- माशंस्यमानमित्युभयत्रापि प्रत्ययः । अध्यगीष्महीति । 'विभाषा लुलटोः' इति इडोः गाडादेशः, 'गाङ्कुटादिभ्यः' इति सिचो ङित्त्वम् , घुमास्थादि- सूत्रेणेत्वम् । सामान्यातिदेशे इति । अत्र सूत्रे भूतशब्देन भूतमात्रमुच्यते, न तु तद्विशेषो- ऽनद्यतनः। सामान्यातिदेशे च विशेषो नातिदिश्यते, ब्राह्मणवदस्मिन्क्षत्रिये वत्तितव्यमित्युक्ते ब्राह्मणमात्रप्रयुक्त कार्य गम्यते, न तु माठरादिविशेषप्रयुक्तम् , तेनानद्यतनप्रयुक्तौ ललिटौ न भवतः । इहानिष्पन्ने निष्पन्नशब्दः शिष्यः शासितव्यः, देवश्चेद्वृष्टो निष्पन्नाः शालय इति वस्तुस्वरूपकथनमेतत् , नात्रा- शंसा, तेन सूत्रेणाप्राप्तिः ? नैष दोषः; अप्शालिबीजसंयोग एव निष्पत्तिः शालीनां तत्रैव निष्पत्तवृत्तेः । अत एव लोको भविष्यद्वाचिनः शब्दस्य प्रयोग न मृष्यति । देवश्चेदृष्टः सम्पत्स्यन्ते शालय इति उक्ते, वक्तारो भवन्ति-मैवं वोचः, सम्पन्नाः शालय इति ब्रूहीति, हेतुभूतकालसम्प्रेक्षितत्वात्सिद्धम् । हेतुभूतस्य वर्षादेयः कालः स एव कार्यस्य सम्प्रेक्षितः स एव कार्यस्यापि कालो व्यवस्था- प्यते कारणान्तरापेक्षाभावप्रतिपादनाय । ततश्च कारणस्यैव कार्यरूपेण विवक्षित- त्वादभेदाध्यवसायात्कारणस्य भूतत्वात्कार्यस्यापि भूतत्वं सिद्धमित्यर्थः । इह तु कश्चिद्ध्वानं जिगमिषुः पश्यति- अमुष्मिन्नवकाशे कूपो भविष्यतीति, अनद्यतने कूपो भवितेति समासाद्य कूपोऽस्तीति, अतिक्रम्य कूपोऽभूदिति, अति- क्रम्योषितत्वात् कूप आसीदिति, अतिक्रम्याषित्वा विस्मृत्य कूपो बभूवेति; तदन सर्वत्र कूपसत्ताया वर्तमानत्वं भूतभविष्यद्रूपत्वमिति सर्वत्र लडेव प्राप्नोति, लुङादयस्तु वक्तव्याः ? तदाह-'अस्त्यर्थानां भवन्त्यर्थे सर्वा विभक्तयः कर्तु- विद्यमानार्थत्वात्' इति । भवन्तीशब्दो लटः पूर्वाचार्याणां संज्ञा । यदि वचनेन ? न्यासः आशंसायां भूतवञ्च ॥ आगमदिति । लुङ् । आगत इति निष्ठा । 'अनुदात्तो- पदेश' इत्यादिनानुनासिकलोपः । अधीमह इति । इडो लट्, महिङ्, अदादित्वा- ·१०२ काशिकावृत्ती [क्षिप्रवचने लुट् क्षिप्रवचने लृट् ॥ १३३ ॥ 'आशंसायाम्' इत्येव । क्षिप्रवचन उपपदे आशंसायां गम्यमानायां धातोलृट् प्रत्ययो भवति । 'भूतवच' इत्यस्यायमपवादः । उपाध्यायश्चे- क्षिप्रमागमिष्यति, क्षिप्रं व्याकरणमध्येष्यामहे । वचनग्रहणं पर्यायार्थम् । क्षिप्रम् , शीघ्रम् , आशु, त्वरितम् अध्येष्यामहे । 'न' इति वक्तव्ये लुड्ग्रहणं लुटोऽपि विषये यथा स्यात् - श्व: क्षिप्रमध्येष्यामहे ॥ पदमञ्जरी वर्तमान एव लुङादयो विधीयन्ते कूपोऽभूदिति प्रयोक्तव्ये कूपो भविष्यतीत्यपि प्रयुज्येत, तस्माद्यथास्वमेता विभक्तयः कालेपु प्रयुज्यन्ते । कथम् ? इन्द्रियव्या- पारस्य कालस्य कूपसत्तां प्रति भेदकत्वेनाश्रयणात्तस्या अपि तत्कालत्वम् । ततश्चेन्द्रियव्यापारे भाविनि भविष्यद्विभक्तिः, वर्तमाने वर्तमानविभक्तिः, भूते भूतविभक्तिरिति सिद्धमिष्टम् । उक्तं च- सत्तामिन्द्रियसम्बन्धात्सैव सत्ता विशेष्यते । भेदेन व्यवहारो हि वस्त्वन्तरनिबन्धनः ।। अस्तित्वं वस्तुमात्रस्य बुद्धथा तु परिगृह्यते । यः समासादनाद्भेदः स तत्र न विवक्षितः ।। इति ।। क्षिप्रवचने लूट ॥ वचनग्रहणं पर्यायार्थमिति । असति तस्मिन् 'स्वं रूपं शब्दस्य' इति वचनाक्षिप्रशब्द एवोपपदे स्यात्, सति तु पर्यायेष्वपि भवति । ननु भूतवच्चेत्यस्यायमपवादः, स च भविष्यकालविषयस्तत्र नेत्येव वक्तव्यम् , न्यासः । च्छपो लुक् । अध्यगीष्महीति । लुङ्, 'विभाषा लुङलडोः' इतीडो गाङादेशः, गाङ्कुटादिना तिची डित्वाद् 'धुमास्था' इत्यादिनेत्त्वम् । भूतवचेत्यतिदेशे ललियावपि प्राप्नुतः, तो फस्मान्न भवत इत्याह-सामान्यातिदेश इत्यादि । भूतसामान्यातिदेशोs- यम् , भूतविशेषप्रत्ययौ च ललिटौ। सामान्यातिदेशे विशेषस्यानतिदेशः, तेन वाविान भवतः ॥ क्षिप्रवचने लट् ॥ भूतवच्चेत्यस्यायमपवाद इति । न प्रासे भूतवचेत्यस्मिन्न- स्यारम्भात् । अथ वचनग्रहणं किमर्थम् , यावता शिप्रे लडित्यनेनैव सर्व सिद्धमित्यत आह- वचनमहणं पर्यायार्थमिति । असति हि वचनग्रहणे शिप्रशन्द एवोपपदे लूट स्यात्, - ·१०३ नानद्यतनवतिक्रया० ] तृतीयाध्याये तृतीयः पादः आशंसावचने लिङ् ॥ १३४ ॥ आशंसा येनोच्यते तदाशंसावचनम् , तस्मिन्नुपपदे धातोलिङ प्रत्ययो भवति । 'भूतवच्छ' इत्यस्यायमपवादः । उपाध्यायश्चेदागच्छेत् आशंसे युक्तोऽधीयीय । आशंसेऽवकल्पये युक्तोऽधीयीय । आशंसे क्षिप्रमधीयीय ॥ नानद्यतनवक्रियाप्रवन्धसामीप्ययोः ॥ १३५ ॥ भूतानद्यतने भविष्यदनद्यतने च लङ लुटौ विहितौ, तयोरयं पदमञ्जरी तस्मिन्प्रतिषिद्धे 'लट शेपे च' इत्यनेनैव लट् सिद्धः, तत्किं लड्ग्रहणेन ? तत्राह-नेति वक्तव्ये इत्यादि । नेत्युच्यमाने 'लट् शेषे च' इत्यनेन लड् भव- न्ननद्यतने न स्यात् ; लुटा बाधितत्वाद् । अतो लुड्विषयोऽपि यथा स्यादिति लग्रहणं क्रियत इत्यर्थः ।। आशंसावचने लिङ ॥ अधीयीयेति । इङो लिङः 'इटोऽत्', सीयुट् , लिडः सलोपः, धातोरियङ् , उपसर्गेण सह सवर्णदीर्घत्वम् । क्षिप्रवचने लट् , आशं- सावचने लिङ् विप्रतिषेधेन । क्षिप्रवचने लडित्यस्यावकाशः-क्षिप्रमध्येष्यामह इति, आशंसावचने लिङित्यस्यावकाशः-आशंसे युक्तोऽधीयीयेति; इहोभयं प्राप्नोति-आशंसे क्षिप्रमधीयीयेति, लिङ् भवति विप्रतिषेधेन । तदेतदुदा- हरणे दर्शयति-आशंसे क्षिप्रमधीयीयेति ।। न्यासः तस्मिंस्तु सति यावन्तः क्षिप्रवचनास्तेषु सर्वेषु भवति । अथ लडग्रहणं किमर्थम् , न क्षिप्रवचन इत्येवोच्येत, भूतवञ्चेत्यस्यातिदेशस्य भविष्यत्कालविषयत्वात् तस्मिन् प्रतिषिद्धे 'लट शेषे च' इत्यनेनैव सिद्धः १ इत्याह-नेति वक्तव्य इत्यादि । नेति वक्तव्ये यल्लडग्रहणं क्रियते तस्यैतत् प्रयोजनम् -- लुटोऽपि विषये भविष्यदनद्यतने काले लड्. यथा स्यात्, अन्यथा हि लडपवादो लुडेव स्यात् ।। आशंसावचने लिङ्॥ आशंसे युक्तोऽधीयीयेति । इङ लिङः सीयुट, उत्तम- पुरुषस्यैकवचनम् , इट, 'इटोऽत्' इत्यद्भावः, 'सार्वधातुकमपित्' इति । ढित्त्वाद् गुणाभावः, 'लिङः सलोपोऽनन्तस्य' इति सकारलोपः, धातोरियङ, उपसर्गेण सह 'अका सवणे दीर्घः' । आशंसे क्षिप्रमधीयीयेति । अत्र यद्यपि क्षिप्रवचनमुपपदमोशंसा- वचनमपि, तथापि परत्वाल्लिडेव भवति, न लट् । तस्य तु यत्राशंसावचनमुपपदं नास्ति सोऽवकाश:---शिप्रमध्ये ष्यामह इवि ।।

·काशिकावृत्ती [ नानद्यतनवत्किया० 4 प्रतिषेधः । अनद्यतनवत्प्रत्ययविधिन भवति, क्रियाप्रबन्धे सामीप्ये च गम्यमाने। क्रियाणां प्रवन्धः सातत्येनानुष्ठानम् । कालानां सामी- प्यम्=तुल्यजातीयेनाव्यवधानम् । यावज्जीवं भृशमन्नमदात् । भृशमन्नं दास्यति । यावन्नीवं पुत्रोऽध्यापिपत् । यावन्नोवमध्यापयिष्यति । सामीप्ये खल्वपि - येयं पौर्णमास्यतिक्रान्ता, एतस्यामुपाध्यायोऽ- पदमञ्जरी नानद्यतनवत्किया प्रवन्धसामीप्ययोः॥ कालानां सामीप्यमिति । 'वर्तमान- सामीप्ये' इत्यारभ्य कालपायत्वादस्य प्रकरणस्य सामान्येनोक्तावपि कालसम्ब- न्धिन एव सामीप्यस्याश्रयणमिति भावः । तुल्यजातीयेनेति । तत्रैव लोके सामी- प्यव्यवहारादिति भावः । अदादिति । 'गातिस्था' इत्यादिना सिचो लुक् । अध्यापिपदिति । इडो णिच् , 'कोजीनां णौ' इत्यात्वम् , 'अतिही' इत्यादिना पुक् , लुङि चङि 'अजादेद्धितीयस्य' इति पिशब्दस्य द्विवचनम् , णिलोपः । येयं पौर्णमास्यतिकान्तेति । पौर्णमास्यन्तरेणाव्यवहिता या पौर्णमासी तामधिकृत्येमुच्यते । सापि यद्यप्यमावास्ययान्याभिश्च तिथिभिर्व्यवहिता; तथापि तुल्यजातीयेन पौर्णमास्याख्येनाव्यहितत्वात्सामीप्यं नातिवर्त्तते । 1 न्यासः , नानद्यतनवत् क्रियाप्रवन्धसामीप्ययोः।। कालानां सामीप्यमित्यनेन कालसम्बन्धि सामीप्यमिहाश्रीयत इति दर्शयति । कुतः पुनः सामान्योक्तेन कालसम्ब- धिन एव सामीप्यस्य ग्रहणं लभ्यते १ वर्तमानसामीप्य इत्यत आरभ्य प्रायिकत्वादस्य प्रकरणस्य । एतदपि कुतः १ वर्तमानादिशब्दानां कालशब्दत्वात् । अपि च लङ्लुटोः प्रतिषेधः, तो च कालविहितौ । अतो यत्र हि तौ, तत्र तत्सम्बन्धेनैव कालसामोप्यमिहा- श्रीयत इति विज्ञायते । तत् पुनः कोदशमित्याह ---तुल्यजातीयेनेत्यादि । तुल्यनातीय- ग्रहणं भिन्नजातीयनिवृत्त्यर्थम् । कालमात्रेण व्यवधानेन गृह्यमाणे येयं पौर्णमास्यतिक्रान्ता तस्यासुपाध्यायोऽग्नोनाधितेत्येवमादावुदाहरणे सामीप्यं न स्यात्; अमावस्यया अन्याभिश्च तिमिभिर्व्यवधानात् । तस्मात् समानजातीयेनाव्यवधानमाश्रीयते । अदादिति । 'गातिस्था' इत्यादिना सिचो लुक् । अध्यापिपदिति । 'हेतुमति च' इति णिच् । 'क्रोनीनां णौ' इत्यात्त्वम् , 'अहिौ' इत्यादिना पुक् , लुङ, ब्ले: “णिश्री' इत्यादिना चह, 'अनादेवित्तीयस्य' इति पोत्येतस्य द्विवचनम्, 'आडनादीनाम्' इत्याट , 'आटश्च' इति वृद्धिः, णिचो लोपः । येयं पौर्णमास्यत्तिकान्तेति । पौर्णमास्यन्तरेणाव्यवहिता या पौर्णमासी, तामधि- कत्येदमाह । सा हि यद्यप्यमावास्यया अन्याभिश्च तिथिभिर्व्यवहिता, तथापि तुल्य. ।

·ग्नीनाधित, सोमेनायष्ट, नानद्यतनवत्किया०] तृतीयाध्याये तृतीयः पादः १०५ गामदित । ययममावास्याऽऽगामिनी, एतस्यामुपाध्यायोऽग्नीनाधास्यते, सोमेन यक्ष्यते । स गां दास्यते । द्वौ प्रतिषेधौ यथाप्राप्तस्याभ्यनुज्ञापनाय ॥ पदमञ्जरी आधितेति । दधातेरापूर्वस्य 'स्थाध्वोरिच' इतीत्त्वम् , 'ह्रस्वादङ्गात्' इति सिचो लोपः । अयष्टेति । 'झलो झलि' इति सिचो लोपः, व्रश्चादिसूत्रेण पत्वम् । अदितेति । ददाते रूपं पूर्ववत् । यक्ष्यते इति । व्रश्चादिषत्वे 'पढोः कः सि' इति कत्वम् , सर्वत्र 'स्वरितभितः' इत्यात्मनेपदम् । इह क्रियाप्रवन्धसामीप्ययोरद्यतनप्रत्ययौ लुङ्लटौ इप्येते, नानद्यतनप्रत्ययौ लङलटौ, तौ च लुङलटौ 'अद्यतनवत् क्रियाप्रबन्धसामीप्ययोः' इत्युच्यमानेऽपि सिद्धयत एव, किमर्थं द्वौ प्रतिषेधावुच्येते ? इत्यत आह-दौ प्रतिषेधाविति । 'यथाप्राप्तस्येति । यथा येन प्रकारेण प्राप्त प्राप्तिर्यस्येति बहुव्रीहिः । अव्ययी- भावे त्वम्भावः स्यात् । इहाद्यतनवचने सति विधानमिदं विज्ञायेत, तत्र लड्विधि- प्रसङ्गे पूर्वविधाने ह्यद्यतनसंशब्दनेन विहितस्य कस्यचित्प्रत्ययस्याभावादद्यतने दृष्टस्यातिदेशः, लट् चाप्यद्यतने दृष्टस्तेन तस्यापि भूतभविष्यतोः प्रसङ्गः, लुङ्लटोचायथाकालं विधिः प्रसज्येत-लुङो विषये लट् , लूटश्च विषये लुङ् । ननु च वत्करणात्सादृश्यार्थात्सङ्करो न भविष्यति ? नैतदस्ति; इह लुङलटौ भूतभविष्यतोरद्यतने च दृष्टौ, तत्राद्यतनवदित्युच्यमाने तस्मिन्नेवाद्यतने तयोर- तिदेशोऽनर्थक इति कश्चिदंशो हातव्यः । तत्राद्यतनांशत्यागेनातिदेशे विज्ञायमाने भूतानद्यतने लुङ् , भविष्यदनद्यतने लडिति सिद्धम् । यदा तु. भूतभविष्यदंश- परित्यागेनातिदेशः; तदा भूताद्यतने दृष्टस्य भविष्यदद्यतने, भविष्यदनद्यतने च दृष्टस्य भूताद्यतने विधानमिति सङ्करः स्यादेव, लट् चोभयत्र प्रसज्येत । वत्करणं न्यासः जातीयेन पौर्णमास्याख्येन कालेनाव्यवहितत्वात् सामीप्यं नातिवर्त्तते । अग्नीनाधितेति । दधातेरापूर्वस्य 'स्थाध्वोरिच्च' इतोत्त्वम् , सिचश्च कित्वम् , 'हत्वादशात्' इति सिचो लुक् । अयष्टेति । व्रश्वादिसूत्रेण षत्वम् , 'झलो झलि' इति सिचो लोपः। अदितेति । ददाते रूपम् । पूर्ववत् । यक्ष्यत इति । यजेर्लट्, स्यः, तस्मिन् परतस्तथा षत्वे कृते 'पढोः कः सि' इति कत्वम् । आघितेत्यादौ सर्वत्र 'स्वरितजितः' इत्यादिनात्मनेपदम् । किमर्थ प्रतिषेधद्वयमुच्यते, 'नाद्यतनवत् क्रियाप्रबन्धसामीप्ययोः' इत्येवोच्येत ? क्रियाप्रबन्ध- सामीप्ययोबद्यतनप्रत्ययौ लुङलटाविष्येते, नानद्यतनप्रत्ययौ लङलुटौ। तौ च लङलुटावेवमुच्यमाने सिध्यत एवेत्यत आह-द्वौ प्रतिपेधावित्यादि । एवं मन्यते-- ।

·१०६ काशिकांवृत्ती [ भविष्यति मर्यादावचने भविष्यति मर्यादावचनेऽवरस्मिन् ॥ १३६ ॥ 'नानद्यतनवत्' इति वर्तते । अक्रियाप्रबन्धार्थमसामीप्यार्थश्च वचनम् । भविष्यति काले मर्यादावचने सत्यवरस्मिन्प्रविभागेऽनद्यतनवत्प्रत्यय- पदमञ्जरी तु यस्माद्धातोर्यस्मिन्नुपाधौ यः प्रत्ययो विहितः स तस्मादेव' तस्मिन्नुपाधावेव यथा स्यादित्येवमर्थ स्यात् । तेन–'पूङयजोः शानन्' इत्यादौ कालव्यत्यास एव भवति, न धात्वादिव्यत्यासः । यदि पुनरयं द्वौ प्रतिषेधौ कृत्वा तूष्णीमास्ते, स्वैरेव विधायकैलडादय उत्सर्गाः स्वेषु स्वेषु कालेपु अपवादविनिर्मुक्तेपु भव- न्तीति न सङ्करप्रसङ्गः। अतो यथाप्राप्तस्याभ्यनुज्ञानान्नायं वतिः; किं तर्हि ? मतुप्-अनद्यतनमस्यास्तीत्यनद्यतनवत् , सामान्यविवक्षायां नपुंसकत्वम् । अनद्यतनवत्प्रत्ययविधिन भवतीति । अस्याप्यनद्यतनवांश्चासौ प्रत्ययश्च तस्य विधिरित्यर्थ इति सर्वथा यदनद्यतने विहितं तत्सर्वं न भवति । वृत्तौ 'लङ्लुटौ विहिती तयोः प्रतिषेधः' इत्युपलक्षणम् ॥ भविष्यति मर्यादावचनेऽवरस्मिन् ! अक्रियाप्रवन्धार्थमसामीप्यार्थं च वचन- मिति । 'क्रियाप्रबन्धसामीप्ययोः' इति नानुवर्तते, तदनुवृत्तौ हि नियमार्थमेतत् स्याद्-भविष्यत्येव मर्यादावचन एवावरस्मिन्नेवेति वा । विधिनियमसम्भवे च विधिरेव ज्यायानिति भावः । मर्यादावचने सतीति । मर्यादोक्तौ सत्यामित्यर्थः । वचनग्रहणमभिविध्यर्थम् , वचनग्रहणे हि सति मर्यादामात्रवचने मर्यादावचन इत्यर्थो भवति । सैव हि मर्यादा यदा कार्येणाभिसम्बद्धयते तदा 'अभिविधिः' न्यासः यदि 'नाद्यतनवत् क्रियाप्रबन्धसामीप्ययोः' इत्येवोत्येत तदैतदेवं सूत्रं विधायकं स्यात्, ततश्च सङ्करः प्रसज्येत--लुङोऽपि विषये लट , लटश्च विषये लुङ । नपत्रायं विशेष उपादीयते । भूते लुङ् भविष्यति लडिति प्रतिपेघविषय उच्यमाने नायं दोषः, ततो नानेन किञ्चिद् विधीयते, केवलमनद्यतनप्रत्ययानां प्रतिपेधः क्रियते, तेपु प्रतिषिद्धेषु स्वैरेव वाक्यैविधायकैलुंडादय उत्सर्गाः स्वे स्खे कालेऽपवादविनिर्मुक्त भवन्ति । अतो यथाप्राप्ताभ्यनुज्ञापनाय प्रतिषेधद्वयमुच्यते ॥ भविष्यति मर्यादावचनेऽवरस्मिन् । मर्यादावचने सतीति । वचनग्रहणमभि- विधावपि यथा स्यात् । मयांदा विशेष एवाभिविधिश्च । सैव मर्यादा यदा कार्येणाभि- सम्बध्यते तदाभिविधिरित्युच्यते, यदा तु न सम्बध्यते तदा मर्यादेति । तत्रेह वचनग्रहणा- १. "विषयः इति पाठा० ।

·भविष्यति मर्यादावचने] तृतीयाच्याये तृतीयः पादः १०७ विधिन भवति । योऽयमध्वा गन्तव्य आपाटलिपुत्त्रात् तस्य यदवरं कौशाम्ब्यास्तत्र द्विरोदनं भोक्ष्यामहे । तत्र सक्तून्पास्यामः । भविष्यतीति किम् ? योऽयमध्वा गत आपाटलिपुत्त्रात् तस्य यदवरं कौशाम्ब्यास्तत्र युक्ता अध्यैमहि, तत्र द्विरोदनम् अभुमहि, तत्र सक्तनपिबाम । मर्यादावचन इति किम् ? योऽयमध्वा निरवधिको गन्तव्यस्तस्य यदवरं कौशाम्ब्यास्तत्र द्विरोदनं भोक्तास्महे, सक्तन पातास्मः । अवरस्मिन्निति किम् ? योऽयमध्वा गन्तव्य आपाटलिपुत्त्रात् तस्य यत्परं कौशाम्ब्यास्तत्र द्विरोदनं भोक्तास्महे, तत्र सक्तून्पातास्मः । इह सूत्रे देशकृता मर्यादा, उत्तरत्र कालकृता; तत्र च विशेष वक्ष्यति ॥ पदमञ्जरी इत्युच्यते । अवर स्मिन्प्रविभाग इति । अपरभागविषयश्चेद्धात्वर्थो भवतीत्यर्थः, अपरस्मिन्निति वचनाद्यस्य मर्यादा तस्य द्वौ भागौ कल्पयितव्याविति गम्यते । गन्तव्य इति । अध्वगमनस्य भविष्यत्वं दर्शयस्तत्र कर्त्तव्यस्य भोजनादेर्भविष्यत्त्वं दर्शयति । तस्य यदपरमिति । अनेनावनो विभागो द्विरित्यनेनापि क्रिया- प्रबन्धाभावो द्विरेव, नानवरतमिति । योऽयमध्वागत इति । भूतकालतां दर्शयति । अध्यैमहीति । इडो लङ् , शपो लुक् , 'आडजादीनाम्' , 'आटच' । अभुमहीति । 'भुजोऽनवने' इत्यात्मने- पदम् , 'श्नसोरल्लोपः', चुत्वम् । न्यासः द्विशेषो नाश्रीयते, तेन मर्यादाया उक्तिमात्रे भवति । विनापि वचनग्रहणेनाभिविधी प्रतिषेधो न भवेत्; यस्माद् यत्राभिविधौ कार्यमिच्छति तत्राभिविधिग्रहणं वा 'करोति, यथा---'आङ मर्यादाभिविध्योः' इति; वचनग्रहणं वा, यथा-आङ् मर्यादावचने' इति । तदभिविधावपि यथा स्यादित्येवमयं वचनग्रहण क्रियते। अवरस्मिन्निति । अर्वागित्यर्थः । गन्तव्य इति । भविष्यत्कालतामध्वनो दर्शयति । तस्य यदवरमिति । अनेनाध्वनो विभागम् द्विरिति । एतेनापि क्रियाप्रतिबन्धाभावम् । भोक्ष्यामह इति । 'भुजोऽनबने' इत्यात्मनेपदम् , 'चोः कुः' इति गकारः, 'खरि च' इति गकारस्य ककारः । अव्यमहीति । महिङ्, 'आडनादीनाम्' इत्याट् , आटश्चेति वृद्धिः, उपसर्गस्य यणादेशः । अपिवामेति । पाघ्रादिसूत्रेण पिबादेशः, 'नित्यं डितः' इति सकारलोपः । भोक्तास्मह इति । लुट । तत्र च विशेषं वक्ष्यतीति । अनहोरात्राणामित्यनेन ।

·१०६ काशिकावृत्ती [ कालविभागे चानहोरात्राणाम् कालविभागे चानहोरात्राणाम् ॥ १३७ ॥ 'भविष्यति' 'मर्यादावचनेऽवरस्मिन्' इति वर्तते । कालमर्यादा- विभागे सत्यवरस्मिन्प्रविभागे भविष्यति कालेऽनद्यतनत्प्रत्ययविधिर्न भवति, न चेदहोरात्रसंबन्धी विभागः, तैस्तेषां च विभागे प्रतिषेधः । पूर्वेणैव सिद्धे बचनमिदमहोरात्रनिषेधार्थम् । योगविभाग उत्तरार्थः । योऽयं संवत्सर आगामी तत्र यदवरमानहायण्यास्तत्र युक्ता अध्येष्यामहे, तत्रौदनं भोक्ष्यामहे । पदमञ्जरी तत्र उत्तरसूत्रे विशेषं वक्ष्यतीति । अनहोरात्राणामित्यनेन ।। कालविभागे चानहोरात्राणम् ।। कालमर्यादाविभागे सतीति । मर्यादा च विभागश्च मर्यादाविभागम्-समाहारद्वन्दः, तेन कालशब्दस्य पष्टीसमासः । न चेदहोरात्रसम्बन्धी विभाग इति । एतेनानहोरात्राणामिति सम्बन्धसामान्ये पष्ठी, न 'कर्तृकर्मणोः' इति दर्शयति । एवं सति यदिष्टं सिद्धं तदर्शयति-तैरिति। तैरन्यस्य कालस्य विभागोऽन्येन वा तेषां तैरेव वा सर्वथा प्रतिषेधः । ननु पूर्वसूत्रे एवानहोरात्राणामिति वक्तव्यम् , एवमपि हि सामर्थ्यात्कालविभागस्यैव प्रतिषेधो विज्ञायते, न हि देशविभागस्याहोरात्रैः सम्बन्धोऽस्ति, तत्किं योगविभा- गेन ? तत्राह-योगविभाग उत्तरार्थ इति । उत्तरसूत्रे कालविभाग एव विभाषा यथा स्याद् , देशविभागे मा भूदिति । आग्रहायणी - मार्गशीर्षी । न्यासः कालविभागे चानहोरात्राणाम् ॥ कालमर्यादाविभागे सतीति मर्यादाविभाग- शब्दयोः समाहारे द्वन्द्वः । तेन कालशन्दस्य पष्ठीसमासः । तेपाश्चेति । तैस्तेषाञ्चति युक्तं यत् तेपां विभागे प्रतिपेधो भवति; तत्सम्बन्धित्वाद् विभागस्य । यदा तैरन्यत्य विभागस्तदा न युक्तम् , न हि तदा तत्सम्बन्धी विभागः । कि तर्हि ? विभज्यमान- बन्धी । तथाप्यहोरात्रकृतत्वाद् विभागत्य सम्बन्धित्वमस्त्येव; निमित्तस्य नैमित्तिकस- म्बन्धादित्यदोपः। यदि वचनमहोरात्रप्रतिषेधार्थम् , एवं सति योगविभागोऽनर्थकः, पूर्वसूत्र एव हि प्रतिपेघो वक्तव्यः--भविष्यति मर्यादाक्चनेऽवरस्मिन्ननहोरात्राणामिति, सच सामथ्र्थात् कालविभागस्यैव प्रतिपेधो विज्ञास्यते, न देशविभागस्य, न हि देशविभागत्याहोरात्रैः सइ सम्बन्धोऽस्तीत्यत आह-योगविभाग उत्तरार्थ इति । उत्तरसूत्रे कालविभाग एव यथा त्यादित्येवमर्थम् , देशविभागे मा भूदिति । अभुमहीति 'भसोरल्लोप:' इत्यकारलोपः । -- ·परस्मिन्विभापा] तृतीयाध्याये तृतीयः पादः १०६ 'भविष्यति' इत्येव - योऽयं वत्सरोऽतीतस्तस्य यदवरमानहा- यण्यास्तत्र युक्ता अध्यैमहि, तत्रौदनमभुमहि । 'मर्यादावचने' इत्येव - योऽयं निरवधिकः काल आगामी तस्य यदवरमाग्रहायण्यास्तत्र युक्ता अध्येतास्महे, तत्रौदनं भोक्तास्महे । 'अवरस्मिन' इत्येव । परस्मिन्विभाषां वक्ष्यति । अनहोरात्राणामिति किम् ? त्रिविधमुदाहरणम् - योऽयं मास आगामी तस्य योऽवरः पञ्चदशरात्रः, योऽयं त्रिंशद्रात्र आगामी तस्य योऽवरोऽर्द्धमासः, योऽयं त्रिशदहोरात्र आगामी तस्य योऽवरः पञ्चदशरात्रस्तत्र युक्ता अध्येतास्महे, तत्र सक्तपातास्मः । सर्वथा अहोरात्रस्पर्श प्रतिषेधः ॥ परस्मिन्विभाषा ।। १३८ ॥ 'भविष्यति मर्यादावचने' 'कालविभागे चानहोरात्राणाम्' इति पदमञ्जरी त्रिविधमुदाहरणमिति। प्रथमं तैविभागस्य, द्वितीयं तेषां विभागस्य, तृतीयं तैस्तेषामहोरात्रसंस्पर्शे = अहोरात्रगन्धे, एतच्च प्रसज्यप्रतिषेधसमाश्रयणाल्लभ्यते । दर्शितश्च प्रसज्यप्रतिषेधः 'न चेदहोरात्रसम्बन्धी विभागः' इति; अन्यथा 'अन- होरात्रसम्बन्धिनि विभागः' इत्यवक्ष्यत् ।। न्यासः - त्रिविधमुदाहरणमिति । तत्र प्रथमे शब्दान्तरवाच्यस्य कालस्याहोरात्रैविभागः, द्वितीयेऽहोरात्रवाच्यस्य शब्दान्तरवाच्येन कालेन विभागः, तृतीयेऽहोरात्रवाच्यस्य काल- स्याहोरात्रवाच्येन कालेन । सर्वथेति । सर्वेण प्रकारेण । यद्यहोरात्रैरन्यस्य विभागो- ऽथाप्यन्येन तेषां यद्यहोरात्रैरेव तेषामेवमपि प्रतिषेध इति' सर्वथाशब्दस्यार्थः । अहो- रात्रसंस्पर्श इति । अहोरात्राणां विभागेन सम्बन्धः = अहोरात्रसंस्पर्श इति ॥ परस्मिन् विभाषा॥ सर्वत्रानद्यतनवत्प्रत्यया उदाहर्त्तव्या इति । भूतानद्यतने - तत्र युक्ता अध्यैमहि, तत्रोदनमभुमहीति सर्वत्र लड्दाहर्तव्यः । भविष्यदनद्यतने तु -- तत्र युक्ता अन्येतास्महे, तत्रौदनं भोक्तास्मह इति सर्वत्र सृड्डदाहर्त्तव्यः॥ १-१. 'यद्यहोरात्रैरन्यस्य विभागोऽयास्याहोरात्रवाच्यस्य शब्दान्तरवाच्येन कालेनाथ- वाहोरात्रवाच्येनवैवमपि प्रतिषेधः' इति पाठा० ।

·११० काशिकावृत्ती [ परस्मिविभापा सर्वमनुवर्तते । कालमर्यादाविभागे सति भविष्यति काले परस्मिन्प्र- विभागे विभाषाऽनद्यतनवत्प्रत्ययविधिन भवति, न चेदहोरात्रसंबन्धी प्रविभागः । अवरस्मिन्वर्ज पूर्वमनुवर्तते । अवरस्मिन्पूर्वेण प्रतिषेध उक्तः, संप्रति परस्मिन्नप्राप्त एव विकल्प उच्यते । योऽयं संवत्सर आगामी तस्य यत्परमानहायण्यास्तत्र युक्ता अध्येष्यामहे, अध्येता- स्महे, तत्र सक्तन् पास्यामः, तत्र सक्तपातास्मः । 'अनहोरात्राणाम्' इत्येव - योऽयं त्रिंशदात्र आगामी तस्य यः परः पञ्चदशरात्रस्तत्र युक्ता अध्येतास्महे, तत्र सक्तन् पातास्मः 'भविष्यति' इत्येव -- योऽयं संवत्सरोऽतीतस्तस्य यत्परमाग्रहाय- ण्यास्तत्र युक्ता अध्यैमहि, तत्रौदनमभुमहि । 'मर्यादावचने' इत्येव - योऽयं संवत्सरो निरवधिकः काल आगामी तस्य यत्परमाग्रहायण्यास्तत्र युक्ता अध्येतास्महे, तत्र सक्तपातास्मः । 'कालविभागे' इत्येव - योऽयमध्वा गन्तव्य आपाटलिपुत्वात् तस्य यत्परं कौशाम्ब्यास्तत्र युक्ता अध्येतास्महे, ओदनं भोक्ता- स्महे । इति सर्वत्रानद्यतनवत्प्रत्यया उदाहार्याः ।। लिनिमित्ते लङ क्रियातिपत्तौ ॥१३९ ।। 'भविष्यति' इत्यनुवर्तते । 'हेतुहेतुमतोलिङ' इत्येवमादिकं लिङो निमित्तम् । तत्र लिनिमित्ते भविष्यति काले लुङ् प्रत्ययो भवति क्रियातिपत्तौ सत्याम् । कुतश्चिद्वैगुण्यादनभिनिर्वृत्तिः क्रियायाः क्रियातिपत्तिः । दक्षिणेत चेदायास्यन्न शकटं पर्याभविष्यत् । यदि पदमारी लिनिमित्ते लुङ क्रियातिपत्ती ॥ कुतथि द्वैगुण्यादिति । प्रतिवन्धकोदयः न्यासः लिनिमित्ते लङ् क्रियातिपत्ती॥ इत्तसेवमादिकमिति । आदिशब्देन 'कथमि लिङ् च' इत्येवमादयो गृह्यन्ते । कुनश्चिद् वैगुण्यादिति । विधुरप्रत्ययोपनिपातात्, फारणान्तरवैकल्याद्वा । आचास्यदिति । 'स्यतासी ललुटोः' इति स्यप्रत्ययः । 'इतश्च' ·लिनिमित्ते लु] तृतीयाध्याये तृतीयः पादः कमलकमाह्वास्यद्दक्षिणेन मार्गेणन्न शकटं पर्याभविष्यत् । अभोक्ष्यत भवान्घृतेन यदि मत्समीपमागमिष्यत् । भविष्यत्कालविषयमेतद्वचनम् , भविष्यदपर्याभवनं च हेतुमत् , तत्र हेतुभूतं च कमलकाह्वानम् । लिङ्गिलिङ्गे वुध्वा तदतिपत्ति च प्रमाणान्तरादवगम्य वक्ता वाक्यं प्रयुङ क्ते -- यदि कमलकमावास्यन्न पदमञ्जरी सामग्रीवैकल्यं वा वैगुण्यम् । दक्षिणेन मार्गेण न शकटं पर्याभविष्यदिति । तस्य मार्गस्य ऋजुत्वात्स्थाण्वादेरभावाच्च । पर्याभवनम् = भङ्गः । कमलकः = कश्चि- त्पुरुषः, स शकटादीनां विपमेष्वपि स्थानेषु मुसलाधवष्टम्भयोगेन नेता। अमोक्ष्यत भवान् वृतेनेति । घृतमात्रस्यातिपत्तौ ओजनक्रियाभिनिवृत्तावपि लुङ् भवति; कारणभेदाद्विभिन्नैव भोजनक्रिया, ततो घृतातिपत्तौ घृतभोजनक्रिया- प्यतिपन्नैव । भविष्यत्काल विषयमेतद्वचनमिति । कथं तहिं भविष्यतोऽर्थस्येदानीमवगति- स्तबाह-भविष्यदपर्याभवनमिति । हेतुमत् तत्र हेतुभूतमिति । एतेन लिनिमित्त हेतुहेतुमद्भावं दर्शयति । लिगेन बुध्वेति । असकृत्प्राक्कमलकाताने सति शकटापर्याभवनं दृष्ट्वा भाविनोऽपि कमलकाद्वानस्य शकटापर्याभवनं दृष्ट्वा भाविनो- ऽपि कमलकाद्वानस्य शकटापर्याभवनहेतुभूतत्वं लिङ्गन बुध्वा । लिङ्गं पुनः कमल काहानत्वम्। 'भविष्यत्कमलकाहानमपि शकटापर्याभवनस्य हेतुः कमलकाहानत्वा- त्पूर्वकमलकाहानवत्' इति एवं बुध्वेत्यर्थः । तदतपत्तिमिति । प्रकरणाद् द्विवचना- न्तस्य समासः, तयोराह्वानापर्याभवनयोरतिपत्तिमित्यर्थः, तत्र कमलकस्य देशान्तर- गमनादिना तदाद्वानस्यातिपत्तिरवसीयते; तदतिपत्त्यैव च पर्याभवनस्याप्यति- न्यासः इतीकारलोपः। आह्वास्यदिति । 'हे स्पर्धायाम्' । पर्यासिष्यतेति । 'आस उपवेशने', अनुदात्तेत् । तद्धेतुभूतमिति । शकटपर्याभवनस्य हेतुभूतम् । एतेन लिनिमित्तं हेतुहेतुमद्भावं दर्शयति । लिङ्गिलिङ्ग बुध्वेति । असकृत् प्राक् कमलकाहाने सति शकटस्यापर्याभवनं दृष्ट्वा भाविनोऽपि कमलकाहानस्य शकटस्यापर्याभवनस्य हेतुभूतत्वं लिङ्गेन बुध्वा । लिङ्ग पुनः कमलकाह्वानसामान्यं धर्मम् । तदतिपत्तिश्चेति । कमलकाह्वानस्य शकटापर्याभवनस्य चातिपत्तिम् । तत्र कमलकाह्वानस्य चातिपत्ति कमलकस्य देशान्तरगमनादिना लिङ्गेनावगम्यते, शकटपर्याभवनस्यातिपत्तिमत्र शकटस्य गुरुभारारोपणादिना ! इतो वाक्यादिति । यदि कमलकमावास्यदित्यादेवक्यिात् ।

·११२ काशिकावृत्ती [लिनिमित्तं लुङ्ग शकटं पर्याभविष्यदिति, हेतुहेतुमतोराह्वानापर्याभवनयोर्भविष्यत्काल- विषययोरतिपत्तिरितो वाक्यादवगम्यते ॥ भूते च ॥ १४० ॥ 'लिङ निमित्ते लुङ क्रियातिपत्तो' इति सर्वमनुवर्तते । पूर्वेण भविष्यति विहितः संप्रति भूते विधीयते । भूते च काले लिङ निमित्ते क्रियातिपत्तौ सत्यां लुङ् प्रत्ययो भवति । 'उताप्योः' इत्यारभ्य लिङ निमित्तेषु विधानमेतत् । प्राक ततो विकल्पं वक्ष्यति । दृष्टो मया भवत्पुत्त्रोऽन्नार्थी चङ क्रम्यमाणः, अपरश्च द्विजो ब्राह्मणार्थी, यदि स तेन दृष्टो ऽभविष्यत् तदाऽभोक्ष्यत, न तु भुक्तवान् , अन्येन पथा स गतः ॥ पदमञ्जरी पत्तिः, शकटस्य गुरुतरभारारोपणादिना । भविष्यकालयोरतिपत्तिरितो वाक्याद् गम्यते इति । नेदानी कमलक आह्वातुं शक्यते, तच्च शकटमपि पर्याभविष्य- त्येवेत्यवगमात् ।। भूते च ॥ अन्नार्थी चक्रम्यमाण इति । भोक्तुकामः क्षुधा कुटिलं गच्छ- नित्यर्थः । अपरश्च द्विजो ब्राह्मणार्थीति । चक्रम्यमाणो दृष्ट इत्यनुपङ्गः। ब्राह्मणार्थो भोक्तारं मार्गयमाण इत्यर्थः । सोऽपि संभ्रमात्कुटिलं गच्छति । ततः किमित्यत आह-यदीत्यादि। यदि दृष्टोऽभविष्यदिति कचित्पठ्यते तत्तु 'यदा- यद्योरुपसंख्यानम्' इति यदिलिनिमित्तत्वात् लङ, किं तूत्तरसूत्रेण विकल्पितः । हए इत्येव तु पाठो युक्तः । न तु भुक्तानिति । कियातिपत्तिं दर्शयति । तन्न हेतुः-अन्येन पया स गत इति ॥ अय किमयं क्रियाग्रहणम्, न वेतावद्वक्तव्यम् - लिनिमित्ते लुङतिपत्ताविति, धात्वधिकाराद् विनापि क्रियाग्रहणेन धात्वर्यस्यातिपत्ताविति विशेपोऽथों लभ्यते, ततोऽ. नर्थक क्रियाग्रहणमिति मन्यते, नैतत् लिनिमित्त इति श्रूयदे, प्रकृतस्य सम्बन्धाच्छ्रुतस्य सम्बन्धो बलवानिति लिनिमित्तस्यैवातिपत्तिर्विज्ञायते । ततश्च 'उताप्योः समर्थयोः' प्रति सामर्थ्यातिपत्तायुतायोश्चातिपत्तौ लिङ प्रसन्येत । तस्मात् कियाग्रहणं कर्तव्यम् ।। भूते च ।। उताप्योरित्यारभ्येत्यादि । 'उताप्योः समर्थयोः' इत्येतत्प्रभृतिषु लिए नमित्तेषु खेतल्विधानम् । कुत एतदित्याह-प्रागित्यादि । यस्मात् प्राग 'योताप्योः' इति वक्ष्यते, ततश्च पारिशेप्याद् भूते चेति लिटो विधानम् 'योताप्योः' इत्या- दिप्वेवापतिष्ठते । न तु भुक्तानित्यादि । क्रियातिपत्ति दर्शयति ।। न्यान:

·गीयां लडपिजात्वोः ] तृतीयाध्याये तृतीयः पादः ११३ वोताप्योः ॥ १४१॥ 'भूते' 'लिङ निमित्ते लुङ क्रियातिपत्तौ' इति सर्वमनुवर्तते । वा+आ+उताप्योः-वोताप्योः। मर्यादायामयमाङ, नाभिविधौ । 'उताप्योः समर्थयोलिङ' इति वक्ष्यति, प्रागेतस्मात् सूत्रावधेर्यदित उर्ध्वमनुक्रमिष्यामः, तत्र भूते लिङ निमित्ते क्रियातिपत्तौ लुङ वा भवतीत्येतदधिकृतं वेदितव्यम् । वक्ष्यति – 'विभाषा कथमि लिङ च', कथं नाम तत्र भवान्वृषलमयाजयिष्यत् । यथाप्राप्तं च-याजयेत् ॥ गर्दायां लडपिजात्वोः ॥ १४२ ॥ गर्दा, कुत्सेत्यनान्तरम् । गत्यां गम्यमानायाम् अपिजात्वो- पदमारी वोताप्योः ।। वा आ उताप्योरिति आङ: प्रश्लेषं दर्शयति । तत्राङ उता- प्योरित्यनेन सम्बन्धादल्पापेक्षत्वेनान्तरङ्गत्वावा पूर्व परेण सहाद्गुणे कृते पूर्व प्रत्यन्तवद्भावाद् 'ओमाङोश्च' इति पररूपम् , यथा-आनऊढा = ओढा,अद्य ओढा अद्योढा, कदोडेति । अत्रोताप्योः समर्थयोरिति यत्सप्तम्यन्तं तदवधित्वेनोपादीयते, तत्र प्रकृतिवदनुकरणं भवतीत्यनुकरणस्याप्यप्रत्यय इति प्रतिपेधेनाप्रातिपदि- कत्वादाडोऽपि योगे पञ्चम्यभावः । मर्यादायामाडिति । एतञ्च विभाषा गाँप्रकृतौ प्रागुतापिभ्यामिति स्मरणादवसीयते । गएप्रकृतौ गह:विशिष्टे प्रकृत्यर्थे । गग्रिहणमनवक्तृप्त्यादेरपि लिनिमित्तस्योपलक्षणम् । 'विभाषा कथाम लिङ च' इति लिनिमित्ताभावादुत्तरसूत्रातिक्रमः ।। गर्दायां लडपिजावोः ॥ कालसामन्ये न प्राप्नोतीति । विधीयते इत्यनेन - न्यासः योताप्योः ॥ वा आ उताप्योरिति । एतेनाङः प्रश्लेषं दर्शयति । यद्याङोऽत्र प्रश्लेषः, वोताप्योरिति न प्राप्नोति, परत्वाद् गुणे कृते पूर्वेण सह वृद्धथा भवितव्यम् ? सौत्रत्वान्निर्देशस्येत्यदोषः। निपातनत्वात् पूर्वेण सहैकादेशं कृत्वा परेण सहाद्गुणः करिष्यते । ननु चाडो योगे 'पञ्चम्यपाङ्परिभिः' इति पञ्चम्या भवितव्यम् , तदयुक्तोऽ- त्रोताप्योरिति सप्तम्या निर्देशः १ नैतत्; यतः पदमेवात्र सप्तम्यन्तमवधित्वेनोपादीयते । न च पदादाडो योगे पञ्चमी भवति; अप्रातिपदिकत्वात् । मर्यादायामित्यादि । यद्यभिविधौ स्याद् 'उताप्योः समर्थयोः' इति लिङ् विकल्पेन प्रसज्येत, नित्यञ्चेष्यते । तस्मान्मर्यादायामयमाङ, नाभिविधौ । यथाप्राप्तश्चेति । लिङादिः; वाग्रहणात् ।। गर्हायां लडपिजात्वोः ॥ कालसामान्ये न प्राप्नोतीति । एतेन भविष्यतीत्यादेः काशि०३:६ ·. ११४ काशिकावृत्ती [ गहस्यां लडपिजात्वोः रुपपदयोर्धातोर्लट् प्रत्ययो भवति । वर्तमाने लडुक्तः कालसामान्ये न प्राप्तोतीति विधीयते । कालविशेषविहिताश्चापि प्रत्ययानयं परत्वाद् अस्मिन्विषये बाधते । अपि तत्र भवान्वृषलं याजयति, जातु तत्र भवान्वृषलं याजयति । गर्हामहे, अहो अन्याय्यमेतत् । लिनिमि- त्ताभावादिह क्रियातिपत्तौ लुङ न भवति । विभाषा कथमि लिङ् च ॥ १४३ ॥ 'गस्याम्' इति वर्तते । कथंशब्दे उपपदे गर्दायां गम्यमानायां धातोलिङ प्रत्ययो भवति, चकारालट् च । विभाषाग्रहणं यथास्वं कालविषये विहितानामबाधनार्थम् । कथं नाम तत्र भवान्वृषलं याजयेत् , कथं नाम तत्र भवान्वृषलं याजयति, कथं नाम तत्र पदमञ्जरी भविष्यतीत्यादेः कालविशेषवाचिनो निवृत्ति सूचयन् कालसामान्ये विधिरिति दर्शयति । कालविशेषविहिताश्चेत्यादि । भाध्ये त्वेप निर्णयः-'गोयां लति- धानानर्थक्यम् क्रियासमाप्तेरवविवक्षितत्वात् । ताच्छील्यप्रतिपादनेनावगर्हा,ततश्च यदनेन क्रियते तत्सर्वं वृपलयाजनार्थमिति सर्वदासौ वृपलं याजयन्नेव भवति, ततश्च क्रियायाः समाप्तिरविवक्षितेति 'वर्तमाने लट्' इत्येव सिद्धः। यद्येवम् , शतृशानचावपि प्राप्नुतः, दृश्यते च शतृशानचावपि-मां याजयन्तं पश्य, अपि मां याजमानं पश्येति, प्रत्युत सूत्रारम्भे सत्यवर्तमानकालविहितत्वाल्लुटस्तौ न न प्राप्नुत इति दोपवानेव सूत्रारम्भः' इति ।। विभापा कथमि लिङ् च ।। विभापाग्रहण मित्यादि । स्वस्मिन् स्वस्मिन् काले ये लडादयो चिहितास्तेपां च वाधा मा भूदित्येवमर्थमित्यर्थः । यद्येवम् , न्यासः कालविशेषवाचिनोऽनुवृत्ति सूचयन्नयं कालसामान्ये विधिरिति दर्शयति - कालविशेषवि- हितानिति । भूते कालविशेपे ललिटी विहितो, भविष्याते लुलुटौ च । तान् सर्वान् कालसामान्ये विधीयमानो लट् परत्वाद् वाघते । याजयतीति । यजेहेतुमण्ण्यन्तालट् । लिनिमित्ताभावादिति । हेतुहेतुमदादेलिनिमित्ताभावादिह यद्यपि क्रियातिपत्ति- विवक्ष्यते, तथापि लुङ् न भवति । विभाषा कथमि लिङ् च ॥ विभापाग्रह्णमित्यादि । यस्मिन् काले लडादयो विहितात्तेषां बाधनं मा भूदित्येवमथं विभापाग्रहणम् । यद्येवम् , अनर्थकश्चकारः, विभाषाग्रहणादेव हि लटोऽप्यबाधितत्वात् सिध्यत्येव ? सत्यं सिध्यति वर्तमाने, कालान्तरे ·किंवृत्तै लिङ्लुटी ] तृतीयाध्याये तृतीयः पादः भवान्वृषलं याजयिष्यति । कथं नाम तत्र भवान्वृषलं याजयिता । कथं नाम तत्र भवान्वृषलं याजयेत् । कथं नाम तत्र भवान्वृषलमयी- यजत् । अयाजयत् । कथं नाम तत्र भवान्वृषलं याजयाञ्चकार । अत्र लिङ- निमित्तमस्तीति भूतविवक्षायां क्रियातिपत्तौ वा लुङ । भविष्य- द्विवक्षायां सर्वत्र नित्येनैव लुडा भवितव्यम् । किंवृत्ते लिङलटौ ॥ १४४ ॥ .. 'गर्हायाम्' इत्येव । विभाषा न स्वर्यते । किंवृत्त उपपदे गर्दायां गम्यमानायां धातोलिङ लटौ प्रत्ययौ भवतः । सर्वलकाराणामपवादः । लिङ ग्रहणं लटोऽपरिग्रहार्थम् । को नाम वृषलो यं तत्र भवान् याज- पदमञ्जरी विभाषाग्रहणादेव लडपि भविष्यति, नार्थश्वकारेण ? सत्यम् ; वर्तमाने सिद्धथति, कालान्तरे तु न सिद्धयति, तस्मात्तदर्थश्चकारेण लटः समुच्चयः । अत्र लिनिमित्तमस्तीति । कथमीत्येतद्गर्दा च ॥ किंवृत्ते लिङ्लुटौ ॥ 'किंवृत्ते लिप्सायाम्' इत्यत्र किंवृत्तं व्याख्यातम् । इह किंवृत्ते लट् चेति वक्तव्यम् , चकारात्प्रकृतो लिङ भविष्यति, नार्थो लिङ्ग्रहणेन ? तत्राह-लिङ्ग्रहणमिति । चकारेण लिङ इव लटोऽपि समुच्चयः स्यात् ; तस्यापि प्रकृतत्वात् , तस्मात् तन्निवृत्त्यर्थमिति भावः ।। . त्यासः तु न सिध्यति । न हि तत्र कथमित्युपपदे लट: प्राप्तिरिति तत् कथं विभाषाग्रहणेन सिध्यति ! तस्माल्लडर्थश्चकारः कर्त्तव्यः । याजयेदिति । लिङ् । याजयिष्यतीति । लट् । अयीयजदिति । लुङ, च्लेश्चङ, णौ चङि ह्रस्वः, णिलोपः, 'चङि' इति द्विवचनम् , 'सन्यतः' इतीत्वम् । अयाजयदिति । लङ । याजयाञ्चकारेति । लिट् , 'कास्प्रत्ययात्' इत्याम् , 'आमः' इति लेलुक् , तस्याव्ययत्वात् सुब्लुक्, 'कृञ्च' इत्यादिना लिट आम्परस्य कृञोऽनुप्रयोगः, णल, द्विवचनम् , अभ्यासकार्यम्, 'अयामन्त' इत्यादिनायादेशः। अत्र लिनिमित्तमस्तीति कथमित्येतत् ? गर्दा च ? तदेतद् गीयां लिडो विधानाद् भूतविवक्षायां क्रियातिपत्तौ लुङिति भूते चेति वर्तमाने 'वोताप्योः' इति वचनाद् भविष्यद्विवक्षायां सर्वत्र नित्येनैव लुङा भवितव्यमिति ; भविष्यतीति वर्तमाने 'लिनिमित्ते लङ क्रियातिपत्तौ' इति वचनात् ॥ किंवृत्ते लिङ्लुटौ ॥ किंवृत्त इति । वृत्तग्रहणेन तद्विभक्त्यन्तं प्रतीयते । डतरडतमौ चेति । किंवृत्ते च लुडित्येवं कस्मान्नोक्तम् , प्रकृतो हि लिंङ्, ततश्वकारेण ·११६ काशिकावृत्ती [किंवृत्ते लिङ्लुटी अक्षमा। येत् । यं तत्र भवान्वृषलं याजयिष्यति । कतरो नाम कतमो नाम यं तत्र भवान्वृषलं याजयेत् । याजयिष्यति । भूते क्रियातिपत्ती वा लुङ् । भविष्यति तु नित्यम् - को नाम वृषलो यं तत्र भवानया- जयिष्यत् ॥ अनवक्तृप्त्यमर्पयोरकिंवृत्तेऽपि ॥ १४५ ॥ 'गर्हायाम्' इति निवृत्तम् । अनवक्तृप्तिः असंभावना। अमर्षः- किंवृत्तेऽकिंवृत्ते चोपपदेऽनवक्लुप्त्यमर्षयोर्धातोलिङ लुटौ प्रत्ययौ भवतः । सर्वलकाराणामपवादः । बह्वचः पूर्वनिपातो लक्षण- पदमञ्जरी अनवक्लृप्त्यमर्पयोरकिंवृत्तेऽपि ॥ अपिग्रहणं शक्यमकर्तुम् , कथम् ? यथा 'उपकादिभ्योऽन्यरस्यामद्वन्द्वं' इत्यत्राद्वन्द्वग्रहणं इन्दाधिकारनिवृत्त्यर्थम्, तथेहाप्यकिंवृत्तग्रहणं किंवृत्ताधिकारनिवृत्त्यर्थम् , अस्मिन्निवृत्ते किंवृत्ते चाकिंवृत्ते च प्रत्ययद्वयं भविष्यति, तक्रियते विस्पष्टार्थम् । तथाऽकिंवृत्त इत्यपि विस्पष्टार्थ- मेव, अस्वरितत्वादेव 'किंवृत्ते' इत्यस्याननुवृत्तेरविशेषेण प्रत्ययद्वयं भविष्यति । आह च - किंवृत्तस्यानधिकारादुत्तरत्राकिंवृत्तग्रहणानर्थक्यमिति । ननु चाकिं- वृत्तग्रहणेन किंवृत्तादन्यत्पदं पर्युदासाश्रयणेन गृह्यते, तस्योपपदसज्ञां वक्ष्या- मीत्यकिंवृत्तग्रहणं स्यात् । किं पुनरुपपदसंज्ञायाः प्रयोजनम् ? समासः ? न; अतिङिति प्रतिपेधात् । यदा तर्हि लटः सत्संज्ञको भवतस्तदा समासो यथा स्यात्, नास्य लुटः सत्संज्ञको भवतः, 'लुटः सद्वा' इत्यत्र भविष्यतीत्यधिकारा- न्यासः तस्यैव समुच्चयो विज्ञास्यते, किं लिग्रहणेनेत्याह-लिग्रहणमित्यादि। असति हि लिङग्रहणे यथा प्रकृतत्वाञ्चकारेण लिङ् समुच्चीयते, तथा लडपि समुच्चीयेत, सोऽपि हि प्रकृत एव । तस्माल्लटो निवृत्त्यर्थ लिङ्ग्रहणं कृतम् ॥ अनवक्लप्त्यमर्पयोरकिंवृत्तेऽपि । अत्र द्वाक्यों, प्रत्ययावपि द्वावेव, ततश्च यथासंख्येन भवितव्यमिति कस्यचिद् भ्रान्तिः स्यात्, अतस्तानिराकर्तुमाह-चर्च इत्यादि । अमर्पशब्दो बनवक्तृप्तिशब्दापेक्षयाल्पाच्तरः, तत्र 'अल्पान्तरम्' इति तस्य पूर्वनिपाते कर्त्तव्ये योऽयमिह वहचोऽनवक्तृप्तिशब्दस्य पूर्वनिपातः कृतः स लक्षणव्यभिचारार्थतां दर्शयति । यथेह पूर्वनिपातलक्षणं व्यभिचारात् स्वविपये न प्रवर्तते, तथा यथासंख्यलक्षणमपोति तेन यथासंख्यं न भवति । अपिग्रहणं किंवृत्तेऽपि यथा स्यात्, अन्यथा पकिंवृत्तग्रहणे किंवृत्ते न स्यात् । यदि यथा 'उपकादिभ्योऽन्यतरस्याम' ।

·किंकिलास्त्यर्थेषु लृट् ] तृतीयाध्याये तृतीयः पादः ११७ व्यभिचारचिह्नम् , तेन यथासंख्यं न भवति । अनवक्लृप्तौ तावत् - नावकल्पयामि, न संभावयामि, न श्रद्दधे तत्र भवान्नाम वृषलं याजयेत् । तत्र भवान्नाम वृषलं याजयिष्यति । को नाम वृषलो यं तत्र भवान् वृषलं याजयेत् । को नाम तत्र भवान्वृषलं याजयिष्यति । अमर्षे न मर्षयामि तत्र भवान्वृषलं याजयेत् , याजयिष्यति । को नाम वृषलो यं तत्र भवान्याजयेत् , याजयिष्यति । भूतविवक्षायां तु क्रियातिपत्तौ वा लुङ भवति भविष्यति नित्यम् - नावकल्पयामि तत्र भवानाम वृषलमयाजयिष्यत् ॥ किंकिलास्त्यर्थेषु लट् ॥ १४६ ।। 'अनवक्लुप्त्यमर्षयोः' इति वर्तते । किकिलशब्दः समुदाय एवो- पपदम् । अस्त्यर्थाः अस्तिभवतिविद्यतयः । किंकिलास्त्यर्थेषूपपदेषु अनवक्लृप्त्यमर्षयोर्धातोलूटप्रत्ययो भवति । लिङोऽपवादः । किकिल नामः तत्र भवान्वृषलं याजयिष्यति । अस्ति नाम तत्र भवान्वृषलं पदमञ्जरी द्भविष्यतीत्येवं विहितस्य लटो ग्रहणम् । अयं तु कालमात्रे विधानाद्यद्यपि भवति, तथापि भविष्यधिकारविहितो न भवतीति नास्य शतृशानचौ सवतः ।। किंकिलास्त्यर्थेषु लूट ॥ समुदाय उपपदमिति। केवलस्य किंशब्दस्या- नवक्लप्त्यमर्पयोवृत्त्यसम्भवात् । लिडोऽपवाद इति । पूर्वेणाप्राप्तस्य । अस्ति नामेत्यादि । भवत्कर्तृकं वृषलयाजनमस्तीत्यर्थः । उक्तं हि 'पच्यादयः क्रिया भवतिक्रियायाः कर्यो भवन्ति' इति ।। न्यासः इत्यत्राद्वन्द्वग्रहणं इन्द्राधिकारनिवृत्त्यर्थम् , तहाप्यकिंवृत्तग्रहणं किंवृत्ताधिकारनिवृत्त्यर्थ स्यात्, तस्मिन्निवृत्ते किंवृत्तेऽकिंवृत्ते च प्रत्ययद्वयं भविष्यतीति व्याख्यायते तदा शक्यतेऽ. पिग्रहणमकर्तुम् । तहि तत् क्रियते वित्पष्टार्थम् ॥ किंकिलास्त्यर्थेपु लट् ॥ किंकिलशब्दः समुदाय एवोपपदमिति । एतेन किंकिलशब्दयोः प्रत्येकमुपपदत्वं निरत्यति, कत्मात् पुनत्तयोश्च प्रत्येकमुपपदत्यं न भवति ? केवलय किंशव्दत्यानवक्लृप्त्यमर्पयोवृत्त्वसम्भवात्, समुदायत्य च सम्भवात् । लिडोऽपवाद इति । पूर्वेण प्रासत्य ।

·- काशिकावृत्ती, [ किंकिलास्त्यर्थेपु लुट् याजयिष्यति । भवति नाम तत्रभवान्वृषलं याजयिष्यति । विद्यते नाम तत्र भवान्वृलं याजयिष्यति, न श्रद्दधे, न मर्षयामि। लिङ निमित्तमिह नास्ति, तेन लुङ न भवति ॥ जातुयदोर्लिङ् ॥ १४७ ॥ 'अनवक्लुप्त्यमर्षयोः' इत्येव । जातु, यदा-इत्येतयोरुपपदयोरन- वक्लुप्त्यमर्षयोर्गम्यमानयोर्धातोलिङ् प्रत्ययो भवति । लुटोऽपवादः । जातु तत्र भवान्वृषलं याजयेत् , यन्नाम तत्र भवान्वृषलं याजयेत् , न श्रद्दधे, न मर्षयामि ॥ * जातुयदोलि विधाने यदायद्योरुपसंख्यानम् * यदा भवद्विधः क्षत्रियं याजयेत् , यदि भवद्विधः क्षत्रियं याजयेत् , न श्रद्दधे न मर्षयामि । क्रियातिपत्तौ भूते वा लुङ, भविष्यति नित्यम् ॥ यच्चयत्रयोः ॥ १४८॥ 'अनवक्लुप्त्यमर्षयोः' इत्येव । यच्च, यत्र- इत्येतयोरुपपदयोरन- वक्लुप्त्यमर्षयोर्गम्यमानयोर्धातोलिङ् प्रत्ययो भवति। लुटोऽपवादः । योगविभाग उत्तरार्थः । यथासंख्यं नेष्यते । यच्च तत्र भवान् वृषलं पदमञ्जरी जातुयदोलिङ् ॥ लूटोऽपवाद इति । अनवक्लप्त्यादिसूत्रेण लिङ्लटोयो- रपि प्राप्तयोलिडेव यथा स्यात् , लण्मा भूदित्येवमर्थ इत्यर्थः । यदायद्योरुपसल्यानमिति । सूत्रवत् लटोऽपवादः ।। यच्चयत्रयोः ।। लूट एवापवाद इति । पूर्ववत्प्राप्तस्य । एवकारः पौनर्वचनिकः । योगविभाग उत्तरार्थ इति । उत्तरत्र यच्चयत्रयोरेवानुवृत्तिर्यथा स्यात् , जातु- " न्यासः लिनिमित्तमिह नास्तीति । लुट एव विधानात् ॥ जातुयदोलिङ ।। लुटोऽपवाद इति । अनवक्लृत्यादिसूत्रेण प्राप्तस्य । यदायद्यारुपसंख्यानमिति । लिडेव यथा स्यात् , लुङ् मा भूत् । उपसंख्यान- शब्दस्य प्रतिपादनमर्थः । तत्रेदं प्रतिपादनम् -अनवक्लृप्त्यादिसूत्रादिहापिशब्दोऽनुवर्तते, स चानुक्कसमुच्चयार्थः, तेन यदायद्योरपि भविष्यति । यञ्चयत्रयाः ।। लटोऽपवाद इति । अनवक्लृप्त्यादिसूत्रेण प्राप्तस्य । अथ पूर्वसूत्र एव यच्चयत्रयोहणं फरमान्न कृतम् , कि योगविभागेन ? इत्यत आह-योगविभाग ·चित्रीकरणे च ] तृतीयाध्याये तृतीयः पादः ११६. याजयेत् । यत्र तत्र भवान् वृषलं याजयेत् । क्रियातिपत्तौ यथायथं लुङ भवति । गर्दायां च ॥ १४९ ॥ 'अनवक्लुप्त्यमर्षयोः' इति निवृत्तम् । गर्हा, निन्दा, कुत्सा-इत्यना- न्तरम् । यच्च, यत्र-इत्येतयोरुपपदयोर्धातोलिङ प्रत्ययो भवति गर्हायां गम्यमानायाम् । सर्वलकाराणामपवादः । यच्च तत्र भवान् वृषलं याजयेत् , यत्र तत्र भवान् वृषलं याजयेद् ऋद्धो वृद्धः सन् ब्राह्मणः, गर्हामहे, अहो अन्याय्यमेतत् । क्रियातिपत्तौ यथायथं लुङ भवति । चित्रीकरणे च ॥ १५ ॥ 'यच्चयत्रयोः' इत्येव । चित्रोकरणम् आश्चर्यम् , अद्भुतम् , विस्मय- नीयम्। यच्च-यत्रयोरुपपदयोश्चित्रीकरणे गम्यमाने धातोलिङ प्रत्ययो भवति । सर्वलकाराणामपवादः । यच्च तत्र भवान्वृषलं याजयेत् , तत्र भवान्वृषलं याजयेत् , आश्चर्यमेतत् । क्रियातिपत्तौ यथायथं लुङ भवति ।। पदमञ्जरी यदोर्मा भूदिति। इहानवक्लप्त्यमपौ द्वौ, यच्चयत्रयोरित्युपपदे अपि वै एव, ततश्च यथासङ्ख्यं प्राप्नोति ? तत्राह- यथासङ्ख्यमिह नेप्यते इति । पूर्ववल्लक्षण- व्यभिचारचिह्नात् बह्वचः पूर्वनिपातात् ।। गर्दायां च॥ दरिद्रश्चेद्बपलयाजनमपि युक्तं स्यात् , तत उक्तम्-ऋद्ध इति । ऋद्धस्याप्युपभोगवाहुल्येन सम्भाव्येत, अत उक्तम्-वृद्ध इति । वृद्धस्यापि जातिमात्रब्राह्मणस्य युक्तं स्यात् , अत उक्तम्-सब्राह्मण इति । सदंशजः सदाचारश्चेत्यर्थतो गमिह इति ।। यत्र न्यासः उत्तरार्थ इति । उत्तरत्र यच्चयचयोरेवानुवृत्तिर्यथा त्यात्, नातुयदोर्मा भूत् । यथासंख्य- मिह नेप्यत इति । पूर्वोक्तादेव लक्षणव्यभिचारचिहात् । स च बाचः पूर्वनिपातः सर्वत्रैव चात्र प्रकरणे लक्षणव्यभिचारचिट्ठम् , न तु तत्रैव पत्रे । अथ वा-यपा- संख्यार्थत्व स्वरितत्वत्याभावादिर न भवति यथासंख्यम् । उक्तं हि प्राक्-त्वरितेन चिाहेन यथासंख्यं भवतीति ॥

·१२० काशिकावृत्ती [ शेपे लुडयदी शेपे लड्यदौ ॥ १५१ ॥ यच्चयत्राभ्यामन्यत्र चित्रीकरणं शेषः । शेषे उपपदे चित्रीकरणे गम्यमाने धातोलृट् प्रत्ययो भवति, यदिशब्दश्चेन्न प्रयुज्यते । सर्व- लकाराणामपवादः । आश्चर्यम् , चित्रम् , अद्भुतम्, अन्धो नाम पर्वत- मारोक्ष्यति । बधिरो नाम व्याकरणमध्येष्यते । 'अयदाविति किम् ? आश्चर्य यदि स भुञ्जीत । यदि सोऽधीयीत । लिङ निमित्ताभावादिह लुङ न भवति ॥ उताप्योः समर्थयोलिङ् ॥ १५२ ।। उत, अपि - इत्येतयोः समर्थयोर्धातोलिङ प्रत्ययो भवति । सर्व- पदमञ्जरी शेपे लुडयदौ ।। यचयत्राभ्यामिति । चित्रीकरणापेक्षस्तु शेपो न भवति, तस्येह स्वरितत्वेनाधिकारात् । आश्चर्य यदि स भुजीतेति । अत्रानवक्लप्तिराश्चर्य च द्वयं गम्यते, तत्राश्चर्यनिमित्ते लटि प्रतिपिद्धे जातुयदोलिविधाने यदायद्योरुपसङ्खथानमित्यनवक्लप्तौ लिङ् । भाप्ये तु “सम्भावनार्थो यदिशब्दः प्रयुज्यते, ततश्च सम्भावनमत्र तात्पर्यार्थः, न चित्रीकरणम् ; ततश्चायदाविति न वक्तव्यम् , लिङपि 'सम्भावनेऽलम्' इत्यनेनैव” इत्युक्तम् । यदाह-चित्रीकरणे यदिप्रतिपेधानर्थक्यमर्थान्यत्वादिति ।। उताप्योः समर्थयोलिङ ।। समर्थयोरिति । सूत्रे समशब्दस्य निपातनाद् 'अतो लोपः', शकन्ध्यादित्वाद्वा पररूपत्वम् । संशब्द एव वा वृत्तौ समशब्देन समानार्थः, यथा-'प्रोपाभ्यांसमर्थाभ्याम', यथा-मुखसंमुखस्येत्यत्रेति भावः । न्यासः गायाश्च ।। चित्रीकरणे च ।। शेपे लुडयदो। यच्चयत्राभ्यामित्यादिना यचयत्रापेकं शेषं दर्शयति । चित्रीकरणापेक्षया शेषो न शक्यते विज्ञातुम् ; चित्रीकरणस्येह त्वर्यमाणत्वात् ! आरोक्ष्यतीति । 'रुह बीजजन्मनि प्रादुर्भाव च' । 'हो ढः', 'पढोः फः सि' ! आश्चर्य यदि भुलीतेति । अनवक्लसेरत्राश्चर्य गम्यते । तत्राश्चर्यनिमित्ते लुटि प्रतिपिढे धातुवदोलिविधाने 'यदायद्योरुपसंख्यानम्' इत्यनवक्तृतौ लिङ ।। उताप्योः समर्थयोर्लिङ ।। समर्थयोरिति । धातुना सामर्थ्यमिह नाश्रीयते; तयोरुपपदत्येनैव तस्य लब्धत्वात् । तस्मात् परस्परसामथ्र्य समर्थशब्दादिः गृह्यते । तदपि व्यपेशालक्षणगेकाय भावलक्षणमुभयमुताप्योर्न सम्भवति; पर्यायेण तयोरुपपदत्वात, तस्मात् समानार्थतालक्षणमिद सामथ्र्य समर्थशब्देन प्रतिपाद्यत इत्यत आह-- ·कामप्रवेदनेऽकञ्चिति] तृतीयाध्याये तृतीयः पादः १२१ लकाराणामपवादः । बाढमित्यस्मिन्नर्थे समानार्थत्वमनयोः । उत कुर्यात् । अपि कुर्यात् । उताधीयीत । अप्यधीयोत । बाढमध्येष्यत इत्यर्थः । समर्थयोरिति किम् ? उत दण्डः पतिष्यति । अपि द्वारं धाष्यति । प्रश्नः प्रच्छादनं च गम्यते । 'वोताप्योः' इति विकल्पो निवृत्तः । इतः प्रमृति भूतेऽपि लिङ निमित्त क्रियातिपत्तौ नित्यं लुङ । भविष्यति तु सर्वत्रैव नित्यः ॥ कामप्रवेदलेऽकच्चिति ।। १५३ ॥ स्वाभिप्रायाविष्करणम् = कामप्रवेदनम्। कामः, इच्छा, अभिलाष इत्यनान्तरम् , तस्य प्रवेदनम् प्रकाशनम् । तस्मिन् गम्यमाने- ऽकचित्युपपदे धातोलिङ् प्रत्ययो भवति । सर्वलकाराणामपादः । कामो मे भुञ्जोत भवान् । अभिलाषो मे भुञ्जीत भवान् । अकचितीति किम् ? कचिज्जीवति ते माता कच्चिन्नीवति ते पिता। पदमञ्जरी प्रश्नः प्रच्छादनं च गम्यत इति । आचे प्रश्नो गम्यते, द्वितीये प्रच्छादनम् । ननु चापिशब्दोऽपि प्रश्ने दृष्टः-'अप्यग्रणीमन्त्रकृतामृषीणाम् अपि प्रसन्न हरिणेपु ते मनः' इति, ततश्च प्रश्नेऽपि समानार्थत्वमनयोरिति उत दण्डः पतिष्यतीति प्रत्युदाहरणानुपपत्तिः ? एवं मन्यते-अप्यग्रणीरित्यादौ प्रष्टव्यम- र्थान्तरमपेक्ष्य समुच्चयार्थ एवापिशब्दः, प्रश्नस्त्वर्थः प्रकरणादिना गम्यते; तेन नानयोः प्रश्ने समानार्थत्वमिति ।। कामप्रवेदनेऽकचिति ॥ स्वाभिप्रायाविष्करणं कामप्रवेदनमिति । एतदेवाव- यवार्थप्रकाशनेनोपपादययति---काम इच्छेति । . न्यात: धातुके इत्युत्वम् , समानार्थत्वमनयोरिति । कुर्यादिति । उप्रत्यये कृते गुणो रपरत्वञ्च, 'अत उत् सार्व- 'ये च' इत्युकारलोपः ।। कामप्रवेदनेऽकञ्चिति ।। कामो मे भुञ्जीत भवानिति । त्वाभिप्राय परत्यानेना- विस्करोति ॥ १. रघुवंशे ५-४ ·१२२ काशिकावृत्ती [ काभप्रवेदनेऽकञ्चिति माराविद त्वां पृच्छामि कचिन्जीवति पार्वती । संभावनेऽलमिति चेत्सिद्धाप्रयोगे ॥ १५४ ॥ 'लिङ'इत्येव । संभावनम्=क्रियासु योग्यताध्यवसानम् , शक्ति- श्रद्धानम् । तदिदानीमलमर्थेन विशेष्यते । तच्चेत्संभावनं पर्याप्तमवितथं भवति । सिद्धाप्रयोग इत्यलमो विशेषणम्-सिद्धश्चेदलमोऽप्रयोगः । व पदमञ्जरी माराविद त्वां पृच्छामीति । माराविशब्दं ददातीति माराविदः, मारावि रखो माकारीत्यर्थः । संज्ञेपा शुकविशेपस्य, तं हस्ते निधाय कश्चिल्लालयति । पार्वत्यपि शुकस्यैव काचिदिष्टा । प्रायेण तु मातापितरौ पृच्छामीति पाठः, तत्र तदुपक्रम वाक्यम्-मातापितरौ पृच्छामि । किमत्र पृच्छयते ? कञ्चिज्जीवति ते मातेति ।। सम्भावनेऽलमिति चेरिसद्धाप्रयोगे ।। योग्यताध्यवसानमिति । योग्यताया निश्चयः । एतदेव स्फोरयति-शक्तिश्रद्धानमिति । शक्तिः = सामयम् , श्रद्धीयते विषयीक्रियते येन ज्ञानेन तत्तथोक्तं तदिति। सम्भावनपर्याप्त्येत्येतेन पर्याप्ताविहालंशब्दः, न भूपणादावित्याह-यद्येवं सम्भावन इति । सप्तम्यन्तस्य कथमलमिति चेदित्येतद्विशेपणमुपपद्यत इत्याशक्य विपरिणामेन व्याचष्टे- तचेत्सम्भावनमिति। सम्भावनमलमिति चावर्तते सम्भावने लिङ् भवति तच्चेत्सम्भावनमलमात्मकं भवतीति । एवं पर्यवसानेनालमा सम्बन्धः, अतोऽ- बेतिशब्दो न सम्बन्धनीयः । ततोऽलमित्यस्मिन सिद्धाप्रयोगे सतीत्यन्वयः । अत्र चेच्छब्दो न सम्बन्धनीयः; सप्तम्यन्तेन सम्बन्धासम्भवात् । वृत्ती तु वस्तुमात्र दर्शितम्-सिद्धश्चेदलमोऽप्रयोग इति, न पुनरत्र चेच्छब्दस्यान्वयः 1 पर्याप्तमिति । स्वकार्य निर्वर्तने समर्थम् ,स्वकार्य पुनरतस्याविपरीतमविपयपरिच्छेदः, तदर्शयति-. अवितथमिति । अतथाभूतार्थविषयत्वं ज्ञानस्य वैतथ्यम् , यथा-शुक्तिकायां ·संभावनेऽलमिति चेत् ] तृतीयाध्याये तृतीयः पादः :१२३ चासौ सिद्धः ? यत्र गम्यते चार्थो न चासौ प्रयुज्यते । तदीदृशसंभा- वनोपाधिकेऽर्थे वर्तमानाद्धातोलिङ प्रत्ययो भवति । सर्वलकाराणाम- पवादः । अपि पर्वतं शिरसा भिन्चात् । अपि द्रोणपाकं भुञ्जीत । अलमिति किम् ? विदेशस्थायी देवदत्तः प्रायेण गमिष्यति ग्रामम् । सिद्धाप्रयोग इति किम् ? अलं देवदत्तो हस्तिनं हनिष्यति । क्रियातिपत्तौ भूते भविष्यति च नित्यं लुङ भवति ॥ पदमञ्जरी रजतज्ञानस्य; तद्विपरीतमवितथम् , तथाभूतार्थविषयमित्यर्थः । तदीदृशसम्भावनो- पाधिक इति । तदिति वाक्योपन्यासे ईदृशमलमर्थविशिष्टं सम्भावनमुपाधिर्यस्येति त्रिपदो बहुव्रीहिः। कचित्तुईदृशे सम्भावनोपाधिक इत्य समासः पठ्यते, तत्रेश इति न सङ्गच्छते; न हि धात्वर्थस्य किञ्चिद्रूपं प्राङ्निदर्शितं यदीशमित्युच्येत । सर्वलकाराणामपवाद इति । सम्भावनस्य भविष्यद्विषयत्वाद्भविष्यद्विषयाणां सर्वलकाराणामित्यर्थः । अपि पर्वतं शिरसा भिन्द्यादिति । अत्र यत्पर्वतभेदविषयं सामर्थ्य पुंसः सम्भाव्यते तद्यस्य भीमसेनादेविद्यत एव, तत्र सम्भावनमवितथ- मिति तद्विषयमुदाहरणम् । अपि द्रोणपाकं भुञ्जीतेति । यत्पक्कस्य भोजनं तदेव पाकस्य भोजनम् , कर्मसाधनो वा पाकशब्दः । विदेशस्थायी = देशान्तरगतः । प्रायेणागमिष्यतीति । प्रायिकस्वदक्षिणाक्षिस्पन्दनादेर्लिङ्गाभासादागमनं सम्भाव्य तत ऐतत्प्रयुज्यते, तत्तथ्यमपि भवति, विपरीतमपि भवति । अलं देवदत्त इति । पर्याप्त हनिष्यतीत्यर्थः । भाविविषयत्वात् सम्भावनस्य सर्वत्र लट् प्रत्युदाहृतः । न्यासः त्वादवितथं भवति, नान्यथा । अलम इति । अलंशब्दस्य । कुत एतत् ? इतिकरणेनार्थ- पदार्थकत्वात् प्रच्याव्य शब्दपदार्थकतयाऽलंशब्दस्य व्यवस्थापनात् । यद्येवम् , अलमर्थः सम्भावनस्य विशेषणं नोपपद्यते, ततश्च यदुक्तम्--'तदिदानीमलमर्थेन विशेष्यते' इति तद्विघटते ? नैष दोषः, आवृत्तिरलंशब्दस्य करिष्यते, तत्रैकस्य सूत्रोपात्तस्यार्थपदार्थकता भविष्यति, आवृत्तस्येतिकरणेनाभिसम्बन्धादर्थपदार्थकतायाः प्रच्युतस्य शब्दपदार्थकता चात्र गम्यते। चार्थ इति । अर्थात् , प्रकरणाद्वा । न तु प्रयुज्यत इति । अवगतार्थत्वात् । क्रियासम्भावनोपाधिक इति । क्रियासम्भावनमुपाधिविशेषणं यस्यार्थस्य स तथोक्तः। अपि पर्वतं शिरसा भिन्द्यादिति । पूर्ववत् 'भसोरल्लोपः' । अत्र यत् पर्वतभेदनविषयं सामर्थ्यं पुंसः सम्भाव्यते तत् तस्य विद्यत एवेत्यवितथत्वात् पर्याप्त सम्भावनम् । प्रायेण स गमिष्यतीति । अस्त्यत्र सम्भावनम् प्रायशब्दात् प्रतीयमानम् , अलमर्थस्तु नास्ति; तेन भविष्यत्कालविवक्षायां लूडेव भवति, न लिङ ।।

·१२४ काशिकावृत्ती [ विभाषा धाती विमापा धातौ संभावनवचनेऽयदि ॥ १५५ ।। 'संभावनेऽलमिति चेत् सिद्धाप्रयोगे' इति सर्वमनुवर्तते । संभा- वनमुच्यते येन स संभावनवचनः । संभावनवचने धातावुपपदे यच्छन्द- वजिते धातोविभाषा लिङ भवति । पूर्वेण नित्यप्राप्तौ विकल्पाथं वच- नम् । संभावयामि भुञ्जीत भवान् । संभावयामि भोक्ष्यते भवान् । अवकल्पयामि भुञ्जीत भवान् , भोक्ष्यते भवान् । श्रद्दधे, भुञ्जीत भवान् , भोक्ष्यते भवान् । भयदोति किम् ? संभावयामि यद्भुञ्जोत भवान् ॥ हेतुहेतुमतोर्लिङ ॥ १५६ ।। पदमखरी अपरा व्याख्या-सम्भावनं भाविवस्तूत्प्रेक्षणम् , असति विरुद्धप्रत्ययोपनिपाते भवितव्यमनेनेति ज्ञानम् , यथा प्रत्युदाहरणे-प्रायेणागमिष्यतीति, तस्य विशेषण- मलमिति चेदिति, अलमिति चेत् तत्सम्भावनमिति विपरिणामेनान्वयः । तत्र यथा घट इति ज्ञानं पट इति ज्ञानमित्युक्ते ज्ञानस्य विपयनिर्देशः प्रतीयते, तथेहापि सम्भावनाख्यस्य ज्ञानस्य विपयनिर्देशोऽयमलमिति चेत् तत्सम्भावनमलमर्थविपयं चेदित्यर्थः । अलमर्थश्च पर्याप्तिन भूपणादिः,धातोश्च प्रत्ययविधानात्तदर्थगोचरमेव सामर्थ्य गृह्यते । इमं धात्वर्थमनुष्टातुं समर्थ इत्येवं रूपं चेत् तत्सम्भावनमित्यर्थः । सिद्धाप्रयोगे कस्मिन् सन्निधानादलंशब्दः । एवं तावत्सृत्राक्षराणां निर्वाहः । वृत्तेस्तु-यलियासु योग्यताध्यवसानमिति तदिह सूत्रे जिघृक्षितस्य सम्भावनस्य लक्षणं न सम्भवनमात्रस्य ; अन्यथा प्रत्युदाहरणमनुपपन्नं स्यात्, न हि तत्र शक्तिप्रद्धानं गम्यते । कथं पुनरदृशं सम्भावनं गृह्यत इत्यत्राह -तदिदानीमिति । तत्खलु सम्भावनमेतत्सूत्रप्रणयनकालेऽस्मिन्सूत्र इत्यर्थः। अलमर्थेन विपयेणावि. शेप्यते अलमिति चेत् सम्भावनमिति, पर्याप्तिमिति । पर्याप्तिरलमर्थः, न भूपणादि- रित्यर्थः । विपरिणामेनान्वयं दर्शयति-तत्सम्भावनमिति । पर्याप्तिविपयत्वात् पर्याप्तम., अघितयविषयत्वात अयितथम् , एतद्धात्वर्थानुष्टाने पर्याप्तो चित्तथा- रम्भोऽयमस्मिन् धात्वर्थ इत्येवंस्पं चेत्सम्भावनमित्यर्थः । अपि पर्वतं शिरसा भिन्यादिति । एवं नामायं बल्यानित्यर्थः, पर्वतं तु भिनत्तु मा या भिदत् ।। विभागा घाती सम्मायनाचनेऽयदि ॥ सम्माययामि मुजीत भवानिति । भोजने भयांत इत्युत्प्रेक्ष इत्यर्थः ।। ..

·इच्छायेंषु लिङ्लोटी] तृतीयाध्याये तृतीयः पादः १२५ हेतुः कारणम् , हेतुमत्फलम् । हेतुभूते हेतुमति चार्थे वत्तैमानाद् धातोलिङ प्रत्ययो भवति । सर्वलकाराणामपवादः । दक्षिणेन चेद्या- यान्न शकटं पर्याभवेत् । यदि कमलकमाह्वयेन्न शकटं पर्याभवेत् । दक्षिणेन यानं हेतुः , अपर्याभवनं हेतुमत् । विभाषा चायमिष्यते, भविष्यति च काले, तेन लुडपि भवति - दक्षिणेन चेद्यास्यति न शकटं पर्याभविष्यति । तत्र विभाषा- ग्रहणं तावदनन्तरमेवानुवर्तते । लिङिति वर्तमाने पुनर्लिङ ग्रहणं कालविशेषप्रतिपत्यर्थम् । तेनेह न भवति-हन्तीति पलायते, वर्षतीति धावति । क्रियातिपत्तौ लुङ् भवति ॥ इच्छार्थेषु लिङ लोटौ ॥ १५७ ॥ इच्छार्थेषु धातुषूपपदेषु धातोलिङ लोटौ प्रत्ययौ भवतः । सर्व- लकाराणामपवादः । इच्छामि भुञ्जीत भवान् । इच्छामि भुक्तां भवान् । कामये। प्रार्थये ॥ पदमञ्जरी हेतुहेतुमतोलिङ् ॥ भविष्यति च काल इति । इष्यत इत्यपेक्ष्यते । कथं पुनरेतद् द्वयं सूत्रेऽनुपात्तमेव लभ्यते ? इत्याह-तत्रेति । लिङिति वर्तमाने इति । 'उताप्योः' इत्यादेः सूत्रात् । हन्तीति पलायत इति । अत्र हननं हेतुः, पलायनं हेतुमत् । वर्षणं हेतुः, सरणं हेतुमत् । पलायत इति । 'उपसर्गस्यायतौ' इति लत्वम् । अत्र 'लक्षणहेत्वोः क्रियायाः' इति शत्रादेशोऽपि न भवति, 'इतियोगे च सद्विधिः' इति व्यवस्थितविभाषासु पठितत्वात् ।। न्यासः विभाषा धातौ सम्भावनवचनेऽयदि ॥ हेतुहेतुमतोर्लिङ् ॥ भविष्यति काल इति । इष्यत इत्यपेक्षते। कथं पुनर्विभाषा भविष्यत्कालश्च लभ्यते, यावता नेह सूत्रे विभाषाग्रहणं विनापि भविष्यत्कालोऽस्ति ? अत आह-यस्माद् विभाषाग्रहणमनुवर्तत इति । तेन विभाषा लिङ्प्रत्ययो लभ्यते । यद् 'उताप्योः' इत्यादेः सूत्राल्लिङिति वर्तमाने पुनर्लिङग्रहणं क्रियतेऽतो भविष्यत्कालो लभ्यते । पुनर्लिङ्ग्रहणस्यैतत् प्रयोजनम्- कालविशेषे भविष्यति यया स्यादिति । तेन हन्तीति पलायत इत्येवमादौ वर्तमानविव- क्षायां लडेव भवति । अत्र हननं हेतुः, पलायनं हेतुमत् । पलायत इति । 'उपसर्गस्या- यतौ इति लत्वम् ॥

·१२६ काशिकावृत्ती [ इच्छार्थेपु लिङ्लोटी * कामप्रवेदन इति वक्तव्यम् ॐ ॥ इह मा भूत्-इच्छन् करोति ।। समानकरी केपु तुमुन् ॥ १५८ ।। इच्छार्थेषु धातुषु समानकर्तृकेषूपपदेषु धातोस्तुमुन् प्रत्ययो भवति । तुमुन्प्रकृत्यपेक्षमेव समानकर्तृकत्वम्। इच्छति भोक्तुम् । कामयते भोक्तुम् । वष्टि भोक्तुम् । वाञ्छति भोक्तुम् । पदमारी इच्छार्थेपु लिङलोटौ । कामप्रवेदन इति वक्तव्यमिति । 'कामप्रवेदनेऽकञ्चिति' इत्ययं तर्हि योगः किमर्थः, यावता कामो मे भुजीत भवान्, अभिलापो मे भुशीत भवानित्यत्राप्यनेनैव सिद्धम् ? यत्रेच्छार्थमुपपदं न भवति, अर्थप्रकरणा- दिना तु कामप्रवेदनं गम्यते, तत्रापि लिङ् यथा स्यात् । इदं तर्हि किमर्थम् ? लोडर्थम् , लिङ्ग्रहणं तु लोटा बाधा मा भूदिति । एवमपि 'लोट च' इति वक्तव्ये किं लिङ्ग्रहणेन ? प्रकृतं लिङ्ग्रहणं विभाषासम्बन्धम् , अतस्तदनुकर्पणे विभापाग्रहणस्याप्यनुकर्पणं सम्भाव्येत ।। समानकर्तृकेषु तुमुन् ॥ तुमुन्प्रकृत्यपेक्षमिति । तुमुन्प्रकृतौ यः कर्ता स चेदिच्छार्थेष्वपि भवतीति, एतच्च सान्निध्याल्लभ्यते। इच्छति भोक्तुमिति । आत्मनो भोजनमिच्छतीत्यर्थः । य एवेपेः कर्ता स एव भुजेरपीत्यस्तीह समान- कर्तृकत्वम् । इच्छाया भुजिक्रियां प्रति तादर्थ्यस्याप्रतीतेः 'तुमुन्ण्वुलौ' इत्यादिना न्यासः 1 इच्छार्थेपु लिङलोटौ । भुङ्क्तामिति । टेरेत्वे कृत आम् । कामप्रवेदन इति वक्तव्यमिति । कामस्येच्छाया: प्रवेदने - प्रकाशने इमौ लिलोटी भवत इत्येतदर्थरूपं व्याख्येयमित्यर्थः । तत्रेदं व्याख्यानम्-'कामप्रवेदनेs- फरिति' इत्यतः फामप्रवेदनग्रहणमनुवर्तते, तेन कामश्वेदन एव भवतः । अन लिग्रणं फिमर्थम् , न 'इच्छार्थेषु लोट् च इत्येवोव्येत, चकारेण समुच्चीयमानोऽपि प्रकृती लिङ् भविप्पति ? नेतदस्ति; विभाषया दि भविष्यत्काल इत्युक्तम् , ततो यद्यसावनुवर्तते विफल्यः स्यात् । तदाधनार्थमेव पुनर्लिनणं क्रियते ॥ समानफर्तृकेपु तुमुन् । पूर्वेण लिल्लोटोः प्राप्तयोस्तुमुन् विधीयते । तुमुन्प्र- त्यपेमेवेति । परमाद् धातोलुमुन् विधीयते स तुमुन्प्रकृतिः, तो यदपेक्षते तत् सुगन्धरपेयम् । इच्छायांना चालूनामेव तुमुन्प्रकृत्यपेनगुपपदत्यम्, अतः प्रत्यासत्ते- खरपेक्षमेय समानतात्य शायने नमुन्यहोर्यः फत्ता स चेदिच्छायानामनि भवतीति । न्यति भोपतुमिनि । योऽपः फाम पर भुजेरपोत्यस्तोर समानकर्डफत्वम् ।

·१२७ लिङ् च ] तृतीयाध्याये तृतीयः पादः समानकर्तृकेष्विति-किम् ? देवदत्तं भुञ्जानमिच्छति यज्ञदत्तः । इह कस्मान्न भवति-इच्छन्करोति ? अनभिधानात् ॥ लिङ, च १५९ ॥ इच्छार्थेषु समानकर्तृकेषु धातुषूपपदेषु धातोलिङ प्रत्ययो भवति । भुञ्जीयेतीच्छति । अधीयीयेतीच्छति । क्रियातिपत्तौ लुङ भवति । योगविभाग उत्तरार्थः ।। पदमारी तुमुन् न सिद्धयतीत्ययमारम्भः । अथापि कथञ्चित्तादयं स्यात्, एवमपि समान- कर्तृ केष्विति वक्ष्यामीत्यायमारम्भः, तेन देवदत्तेन भोक्तुमिच्छति यज्ञदत्त इति न भवति । इच्छन्करोतीति । अत्रार्थे इच्छन्कर्तुमिति न भवतीत्यर्थः । इच्छन्कतुं गच्छतीत्यादौ 'तुमुन्धुलो' इत्यादिना तुमुन् । ननु भावे तुमुन् विधीयते, तत्कथमिच्छन्करोतीत्यत्र कर्तरि प्रसङ्गः ? एवमपीच्छता क्रियते इत्यत्र प्रसङ्गादनभिधानमेवाश्रयणीयम् ।। लिङ् च ॥ किमर्थमिदमुच्यते ? लिङ यथा स्यात् । सिद्धोऽत्र लिङ् 'इच्छार्थेपु लिलोटौ' इति ? तस्य समानकर्तृकेषु तुमुन् बाधकः प्राप्तः । वासरूपविधिश्च क्तल्युट्तुमुन्खलर्थेपु प्रतिषिद्धस्तत्र यथा लोग्न भवति एवं न्यासः 'तुमुन्ण्वुलौ क्रियायां क्रियार्थायाम्' इत्यादिनैवात्र तुमुनि सिद्धे पुनस्तस्य विधानं समानकर्तृकेषु लिङलौटौ च परत्वात् प्राप्नुतस्तौ मा भूतामित्येवमर्थः, ण्वुल मा भूदित्येवमर्थश्च । देवदत्तं भुञ्जानमिच्छतीति । अत्र भुजेदेवदत्तः कर्ता, इच्छतेस्ततोऽन्य इति नास्ति समानकर्तृकत्वम् , तेन वर्तमानविवक्षायां लडेव भवति । अनभिधानादिति । न ह्यत्र तुमुनोत्पद्यमानेन विवक्षितोऽर्थः शक्यतेऽभिधातुमिति । अभिधानलक्षणाश्च कृत्तद्धितसमासाः। अथ वा- अनभिधानादिति । इच्छन् कर्तुमित्यभिधानस्याभावा- दित्यर्थः। लोकप्रसिद्धानां हि शास्त्रेऽन्वाख्यानं क्रियते, न विच्छन् कर्तुमित्यादयो लोकप्रसिद्धाः॥ लिङ् च ॥ भुञ्जीयाधीयेति । 'इटोऽत्' । किमर्थं पुनरिदमुच्यते, यावता वासरूपविधिनैवात्र लिङ् भविष्यति ? नैतदस्ति; लिङलोटोरपवादत्वाद् बाधकयोः प्राप्तयोस्तद्बाधनार्थस्तुमुन् विधीयते । तेन बाधितत्वाद् यथा लोड् न भवति, तथा लिङपि न स्यात् । तस्माल्लिविधानार्थमिदमुच्यते । योगविभाग उत्तरार्थ इति । उत्तरसूत्रे लिङ एवानुवृत्तिर्यथा स्यात्, तुमुनो मा भूत् ॥

·कामयते, ॥ १२८ काशिकावृत्ती [ इच्छार्थेभ्यो विभापा इच्छार्थेभ्यो विभापा वर्तमाने ॥१६॥ इच्छार्थेभ्यो धातुभ्यो वर्तमाने काले विभाषा लिङ प्रत्ययो भवति । लटि प्राप्ते वचनम् । इच्छति, इच्छेत् । वष्टि, उश्यात् । कामयेत विधिनिमन्त्रणामन्त्रणाधीष्टसंप्रश्नप्रार्थनेषु लिङ ॥ १६१ ॥ विधिः-प्रेरणम्। निमन्त्रणम् नियोगकरणम् । आमन्त्रणम्- कामचारकरणम् । अधीष्टः सत्कारपूर्वको व्यापारः । संप्रश्नः-संप्रधा- पदमञ्जरी लिङपि नस्यात् । अथापि वासरूपविधिः स्याद् ? एवमपिलिडेव यथास्याल्लोण्मा- भूदित्येवमर्थमेतदारब्धव्यमेव ।। इच्छार्थेभ्यो विभाषा वर्तमाने ॥ उश्यादिति । 'वश कान्तौ' अदादिः, अहिज्या- दिना सम्प्रसारणम् ॥ विधिनिमन्त्रणामन्त्रणाघीप्टसम्प्रश्नप्रार्थनेपु लिङ् ॥ विधिः प्रेरणामिति । भृत्यादेनिकृष्टस्य कचित्प्रवर्तनमाज्ञापनमित्यर्थः । नियोगतोऽवश्यम्भावेन यत्करण- मनुष्ठानं तन्निमन्त्रणम्, स निमन्त्रणस्य विपय इत्यर्थः । अवश्यकर्त्तव्ये श्राद्ध- भोजनादौ दौहित्रादेः प्रवर्त्तनेति यावत् , श्राद्धे हि निमन्त्रितो दौहित्रादि- रभुजानः प्रत्यवैति । कामचार करणमिति । कामचार इच्छाप्रवृत्तिस्तया यत्करणमनुष्टानं तदामन्त्रणम् , तद्विपयमामन्त्रणमित्यर्थः । यत्राननुष्टानेऽपि न प्रत्यवायस्तत्र प्रवर्तनति यावत् । कल्याणादी ह्यामन्त्रितोऽभुजानोऽपि न प्रत्यवैति । अधीष्टमिति । अधिपूर्वादिच्छतेनपुंसके भावे क्तः । पुंल्लिङ्गेन पाठस्त्व- युक्तः। सत्कारपूर्वको व्यापार इति। गुर्यादेराराध्यस्य व्यापारणेत्यर्थः, ण्यन्तादेरच् । इदं वा कर्तव्यमिदं या कर्त्तव्यमित्येवं भूतविचारणासम्प्रधारणम् । यधेदमिह सम्प्रधार्यते इति याच्या प्रसिद्धा । न्यासः इच्छार्येभ्यो विभापा वर्तमाने || वष्टीति । 'यश फान्ती', अदादित्वाच्छपो टुफ्, मश्यादिना पत्यम् । उश्यादिति । अयादिसूत्रेण संप्रसारणम् । कामयत इति । 'कमेणि॥ विधिनिमन्त्रणामन्त्रणाधीष्टसंप्रभप्रार्थनेपु लिगः ॥ प्रेरणमिति । नियोगः । निमन्त्रणं नियोगकरणमिति । असत्यामपीच्यायामकरणे त्यधर्मात्पत्तनियमेनावश्य- मायेन गत् फरणं वभिमन्मणम् ॥ समचारकरणमिति । कामचार छाप्रचारः ।

·विधिनिमन्त्रणा०] तृतीयाध्याये तृतीयः पादः १२६ रणम् । प्रार्थनम् = याच्या । विध्याद्यर्थेषु धातोलिङ प्रत्ययो भवति । सर्वलकाराणामपवादः । विध्यादयश्च प्रत्ययार्थविशेषणम् । विध्यादि- विशिष्टेषु कादिषु लिङ प्रत्ययो भवति । पदमञ्जरी न्यायव्युत्पादनार्थं च प्रपञ्चार्थमथापि वा। विध्यादीनामुपादानं चतुर्णामादितः कृतम् ।। अस्ति प्रवर्तनारूपमनुस्यूतं चतुर्वपि । तत्रैव लिङ् विधातव्यः किं भेदस्य विवक्षया ।। अयं विध्यादिः प्रकृत्यर्थः, प्रत्ययार्थः, प्रकृत्यथैविशेषणम् , प्रत्ययार्थविशेषणं वेति चत्वारः पक्षाः। तत्राये पक्षे विध्यादिषु वर्तमानाद्धातोरित्यर्थः स्यात् , ततश्च यत्र प्रकृतिरेव विध्यादीनाचष्टे तत्रैव स्यात्-विध्यान्निमन्त्रयेत, आमन्त्रयेत, अधीच्छेत् , संप्रच्छेत् , प्रार्थयेतेति ; तत्रापि प्रकृत्यर्था भावकर्म- करिश्चेत्येतावदवगम्येत, न प्रकृत्यर्थव्यतिरेकेणापरं विध्यादिकम् । यथा चेच्छार्थेभ्यः 'विभाषा वर्तमाने इत्यत्र लिङि इच्छेदिति लडादयश्च न स्युः अनेन लिङा बाधितत्वात् । द्वितीये नाप्राप्तेपु भावकर्मकर्तृपु विध्यादयोऽर्था निद्दिश्य- मानास्तेषां बाधकाः स्युरिति लिङा कादीनामभिधानं न स्यात् , द्विवचनबहु- वचनानुपपत्तिश्च, विध्यादीनामेकत्वात् । तृतीये तु यत्र प्रकृतिरेव विध्यादीनाचष्टे तत्र न स्यात्-विदध्यान्निमन्त्रयेतेति, न ह्यत्र प्रकृत्यादन्ये तद्विशेषणभूता विध्यादयः सन्ति । चतुर्थे तु विध्यादीनां कर्तादीनां च स्पष्ट एव भेद इति दोषाभाव इति तमेवाश्रयति-विध्यादयश्चैत इति । विध्यादिविशिष्टेष्विति । विध्यादयः प्रवर्तनाविशेषास्तैर्विशिष्टेषु प्रवर्तितेष्वित्यर्थः। सम्प्रश्नप्रार्थनयोस्तु सम्पृच्छयमाने प्रार्थ्यमाने च कर्तरि । ननु च प्रकृत्या योऽर्थो नाभिधीयते तत्रैव .. न्यासः तेन यत्करणं तदामन्त्रणम् । एतदुक्तम्भवति-यदिच्छयैव करणं नानिच्छया. अकरणेऽपि दोषाभावात् , तदामन्त्रणम् । इहायं विध्यादिरर्थः प्रकृत्यर्थविशेषणं वा स्यात् ? प्रत्ययार्थी वा ? प्रत्ययार्थविशेषणं वा ? तत्र यद्याद्यः पक्ष आश्रीयेत तदा यत्र प्रकृतिरेव विध्यादीनांनाचष्टे तत्र न सिध्येत् - विदध्यान् निमन्त्रयेतामन्त्रयेताधीच्छेदिति, न ह्यत्र प्रकृत्यर्थादन्ये विशेषणभूता विध्यादयः सन्तीत्येष दोषः प्रतिविधेयः स्यात् । प्रतिविधीय- मानेऽपि तस्मिन् प्रतिपत्तिगौरवं स्यात् । अथ द्वितीयः १ भावकर्मकर्तृप्रत्ययार्थानां विध्यादयो वाचकाः स्युरित्येवमनयोर्दोषं दृष्ट्वा तृतीयं पक्षमाश्रित्याह-विध्यादय- श्चेत्यादि । प्रत्ययार्थास्त एव भावकर्मकर्तारः। तेषु 'लः कर्मणि च' इत्यादिना प्रत्ययस्य विधानात् तेषामयं विध्यादिरों विशेषणमिति मत्वाऽऽह-विध्यादिविशिष्टे- काशि०४:१० ·१३० काशिकावृत्ती [विधिनिमन्त्रणा - विधौ तावत् – कटं कुर्यात् । ग्रामं भवानागच्छेत् । निमन्त्रणे - इह भवान्भुजीत । इह भवानासीत । आमन्त्रणे - इह भवानासीत । इह भवान्भुञ्जीत । अधीष्टे - अधीच्छामो भवन्तं माणवकं भवानुपन- येत् । संप्रश्ने - किं नु खलु भो व्याकरणमधीयीय । प्रार्थने - भवति मे प्रार्थना व्याकरणमधीयीय । लोट् च ॥ १६२ ॥ लोट् प्रत्ययो भवति धातोविध्यादिष्वर्थेषु । योगविभाग उत्तरार्थः । विधौ तावत् - कटं तावद्भवान्करोतु । ग्रामं भवानाग- च्छतु । निमन्त्रणे-अमुत्र भवानास्ताम्। अमुत्र भवान्भुङक्ताम् । आमन्त्रणे- इह भवान् भुक्ताम् । अधीष्टे - अघोच्छामो भवन्तम् माणवकं पदमञ्जरी प्रत्ययेन भाव्यम् , न तु प्रकृत्याभिहिते; 'उक्तार्थानामप्रयोगः' इति न्यायात् , ततश्यास्मिन्नपि पक्षे विदध्यादित्यादौ तदवस्थ एवाप्रसङ्गः ? एवं तर्हि सन्त्येवात्र व्यतिरिक्ता विध्यादयो विषयभेदात् , तथा हि-श्राद्धे मां निमन्त्रयेत भवानिति मत्कर्मकं निमन्त्रणं तवानुष्ठेयमित्यर्थः, तत्र प्रकृत्यभिहितं निमन्त्रणं भोजन- विपयम् , लिभिहितं तु निमन्त्रगविषयमिति विस्पष्ट एव निमन्त्रणभेदः । यथैपितुमिच्छतीति कालसाधनभेदादिच्छयोर्भेदाश्रयो योगस्तद्वत् । एवं विध्यादिष्वपि द्रष्टव्यम् । एवं च कृत्वा प्रकृत्यर्थविशेषणपक्षेऽपि नातीव दोपः । श्रामन्त्रणे इह भवान् भुजीतेति । यदीच्छत्तीत्यर्थः । अध्येप्यामह इत्यपपाठोऽयम्; न हीच्छतेरेतद्रूपं सम्भवति, इष्यतिरपि परस्मैपदी, गुणश्च श्यनि दुर्लभः । इङयात्रार्थो नास्ति, सूत्रे चाधीष्टेति इङ्न प्रयुक्तः, तस्मादधीच्छाम इति पाठः। उपनयेतेति । आचार्यकरण आत्मनेपदम् ।। लोट् च ॥ योगविभाग उत्तरार्थ इति । उत्तरत्र लोट एवानुवृत्तिर्यथा स्यालिडो मा भूदिति । अध्यये इति । इट , उत्तमैकवचनम् , टेरेत्वम् , 'पत में, .. .. न्यानाः वित्यादि। एतेनादिशब्देन निमन्त्रणादीनां ग्रहणम् । द्वितीयेन भावकर्मणोः। आसीतेति । अदादित्वाच्छयो दुम् । अध्यापयेदिति । पूर्ववदात्वपुफो । लोट च॥ यदि विध्यादिप्येव लोट भवत्येवं योगविमागः फिमर्थः क्रियते इत्यार- योगविभाग उत्तरार्थ इति । उत्तरसने लोट एयानतिरंगा स्यात् , लियो मा - ·पातिसर्गप्राप्तकालेपु] तृतीयाध्याये तृतीयः पादः १३१ . , ॥ ॥ भवानध्यापयतु । माणवकं भवानुपनयताम् । संप्रश्ने-किं न खलु भो व्याकरणमध्ययै। प्रार्थने-भवति मे प्रार्थना व्याकरणमध्ययै, छन्दोऽध्ययै ॥ प्रैपातिसर्गप्राप्तकालेषु कृत्याश्च १६३ प्रेषणम् प्रेषः, कामचाराभ्यनुज्ञानम् = अतिसर्गः, निमित्तभूतस्य कालस्यावसरः = प्राप्तकालता-एतेष्वर्थेषु धातोः कृत्यसंज्ञकाः प्रत्यया भवन्ति । चकाराल्लोट् च । भवता कट: करणीयः, कर्त्तव्यः, कृत्यः, कार्यः । लोट् खल्वपि -- करोतु कटं भवानिह प्रेषितः । भवान- तिसृष्टः । भवतः प्राप्तकालः कटकरणे ॥ किमर्थं प्रैषादिषु कृत्या विधीयन्ते, न सामान्येन भावकर्मणो- विहिता एव, ते प्रैषादिष्वन्यत्र च भविष्यन्ति ? विशेषविहितेनानेन लोटा बाध्यन्ते । वासरूपविधिना भविष्यन्ति ? एवं तहि ज्ञापयति- 'स्यधिकारात्परेण वासरूपविधि वश्यं भवति' इति । पदमञ्जरी 'आडुत्तमस्य पिच्च' इत्याडागमः, 'आटश्च' इति वृद्धिः, प्रकृतेर्गुणायादेशौ ।। प्रैषातिसर्गप्राप्तकालेषु कृत्याश्च ॥ कृत्य इति । 'विभाषा कृवृषोः' इातं क्यप् । भवान् हि प्रेषित इत्यादिक्यिशेषः सर्वेष्वेवोदाहरणेषु योज्यः । न सामान्येनेति । भावकर्मणोरित्युपलक्षणम् ;भव्यगेयादीनां कर्त्तर्यपि भावात् । एवं तीतज्ज्ञापयतीति । 'प्रैषादिष्वेव कृत्या भवन्ति नान्यत्र' इति नियमार्थं चैतन्न न्यासः भूदिति । करोत्विति । 'एमः' इत्युत्वम् । अध्ययै इति । 'आडुत्तमस्य पिञ्च' इत्याट , टेरेल्वे कृते 'एत ऐ', 'आटश्च' इति वृद्धिः, प्रकृतेर्गुणायादेशौ । प्रैषातिसर्गप्राप्तकालेषु कृत्याश्च ।। कार्य इति । 'ग्राहलोयंत्' इति ण्यत् । कृत्य इति । 'विभाषा कृवृषोः' इति क्यप् । किमर्थमिदमित्यादि द्वेष्यम् । विशेषविहितेत्यादि परीहारः। कृत्या हि सामान्येन विहिताः। लोट् तु प्रैषादिनार्थविशेषेण । अतस्तेन विशेषविहितेन कृत्याः प्रैषादिविषये बाध्येरनिति पुनर्विधीयते । वासरूपेत्यादिना परीहारं विघटयति । एवं तीत्यादिना प्रैषादिषु कृत्यविधानस्य ज्ञापकत्वं दर्शयति । ननु चाऽसति प्रयोजने ज्ञापकं भवति, इह चास्ति प्रयोजनम् , किं तत् ? #पादि येन नियमेन कृत्या भवन्ति, ·१३२ काशिकावृत्ती [#पातिसर्गप्राप्तकालेपु - विधिप्रेषयोः को विशेषः ? केचिदाहुः-अज्ञातज्ञापनं विधिः, प्रेषणं प्रैष इति ।। लिङ चोर्ध्वमौहर्तिके ॥ १६४ ॥ प्रैषादयो वर्तन्ते । प्रैषादिषु गम्यमानेषु ऊर्ध्वमौहूत्तिकेऽथे वर्तमाना- द्धातोलिङ् प्रत्ययो भवति । चकाराद्यथाप्राप्तं च । ऊवं मुहूर्तात् = उपरिमुहूर्तस्य भवता खलु कटः कर्त्तव्यः, करणीयः, कार्यः । भवान्खलु कटं कुर्यात् , भवान्खलु करोतु । भवानिह प्रेषितः । भवान- तिसृष्टः । भवान्प्राप्तकालः ॥ पदमञ्जरी भवति,अनिष्टत्वात् । अन्यत्रापि कृत्या दृश्यन्ते-तृणेन शोष्यम् बुधेन बोध्यमिति, अग्निस्तोकं तृणेन दीपनीय इति । वस्तुस्वरूपकथनमेतत् , न त्वत्र प्रैपादिप्रतीतिः । अधिकारात्परेरोति । एनपा योगे पश्चमी मृग्या । नारश्यमिति । कचिद्भवति, कचिन्नेत्यर्थः। को विशेष इति । विधिः प्रेरणमिति पूर्वत्र व्याख्यातत्वात् नास्त्येव भेद इति प्रश्नः । यद्यविशेषः, कथं द्वन्द्वनिर्देश इति चेत् १ शब्दरूपस्याभिधेयत्वात् । 'को विशेषः' इति कोऽनयोः शब्दयोविशेपोऽभिधेय इत्यर्थः । केचिदिति । एवमामन्त्रणातिसर्गयोरपि विशेपो ज्ञेयः । केचिदिति वचनादपरेऽनयोविंशेपं नेच्छन्तीत्युक्तं भवति । तेपामपि प्रैपातिसर्गग्रहणं कर्त्तव्यमेव, तत्रैव कृत्या यथा स्युरिति । 'प्राप्तकाझे च' इति युक्ते निमन्त्रणादावपि कृत्याः स्युः। चकारेण लोडप्यनुकर्पणीयः-प्राप्तकाले यथा स्यादिति ।। लिङ् चोर्ध्वमोहूर्तिक । चकाराद्यथाप्राप्तं चेति । लोट् , कृत्याश्च ।। न्यासः नान्यत्रेति ? नैतत् ; अनिष्टत्वात् । अन्यत्रापि हि कृत्या दृश्यन्ते-तृणेन शोप्यम् , बुधेन योध्यमिति । तच नियमे सति न सिध्येत् , न पत्र प्रैपादयो गम्यन्ते । तस्मान्नेह नियमोऽभीष्टः, न चानिष्टार्थी प्रक्लृप्तिः शास्त्रे युक्ता। ततो युक्तं शापकमेव; कृत्यविधानस्यावश्यम्भावात् । अवश्यंग्रहणेन कचिदपि भवतीति दर्शयति । एतय स्न्यधिकारात् परेणापि वासरूपविधिः कचित् स्वरितत्वप्रतिज्ञानाल्लभ्यते । तेन कालादिषूपपदेषु वासरूपविधिना ल्युपि भवति-कालो भोजनस्येति । यदि तु सर्वथा पासरूपविधिन त्सात् तदा 'कालसमयवेलासु तुमुन्' इति तुमन्नेव नित्यं स्यात् । फेचिदाहुरिति वचनादपरे त्वेतयोविशेषं नेच्छन्तीत्युक्तं भवति । लिड चोर्ध्वमोहर्तिके ।। यथाप्राप्तति । लोट , कृत्याश्च ।।

·कालसमयवेलासु] तृतीयाध्याये तृतीयः पादः स्मे लोट् ।। १६५ ॥ 'प्रैषादिषु' 'ऊर्ध्वमौहर्तिके' इति वर्तते । स्मशब्द उपपदे प्रैषादिषु गम्यमानेषूर्वमौहतिकेऽर्थे वर्तमानद्धातोर्लोट् प्रत्ययो भवति । लिङ्कृत्या- नामपवादः । ऊर्ध्व मुहूर्ताद् भवान्कटं करोतु स्म । ग्रामं गच्छतु स्म । माणवकमध्यापयतु स्म ॥ अधीष्टे च ॥१६६॥ 'स्मै' इति वर्तते । अधीष्टं व्याख्यातम् । स्मशब्द उपपदेऽधीष्टे गम्यमाने धातोर्लोट् प्रत्ययो भवति । लिङोऽपवादः । अङ्ग स्म राजन्माणवकमध्यापय । अङ्ग स्म राजन्नग्निहोत्रं जुहुधि ।। कालसमयवेलासु तुमुन् । १६७ ॥ कालादिषूपपदेषु धातोस्तुमुन्प्रत्ययो भवति । कालो भोक्तुम् । वेला भोक्तुम् ॥ इह कस्मान्न भवति-कालः पचति भूतानि' इति ? औषादिग्रहण- मिहाभिसंबध्यते ॥ पदमञ्जरी स्मे लोट् ॥ लिङ्कृत्यानामपवाद इति । अनन्तरसूत्रेण प्राप्तानाम् । करोतु स्मेति । स्मशब्दोऽधिकार सूचयति -- भवानवाधिकृत इत्यर्थः ।। अधीष्टे च ॥ अङ्ग स्म राजनिति । अङ्गशब्दोऽनुनये । ब्राह्मणानामेवाध्यापन वृत्तिरतो राजन्नित्यभ्यहितेत्यर्थः ।। कालसमयवेलासु तुमुन् ॥ प्रैषादिग्रहणं सम्बद्धयते इति । न चेह प्रैषादयो गम्यन्त इति भावः । इह कस्मादिति । कालो भोजनस्येति । तस्माद्भुङक्तां भवानिति न्यासः स्मे लोट् ।। लिङ्कृत्यानामपवाद इति । अनन्तरसूत्रविहितानाम् ॥ अधीष्टे च ।। लिङोऽपवाद इति । विध्यादिसूत्रेण प्राप्तस्य । अध्यापयेति । सेहिरादेशः, तस्य 'अतो है' इति लुक् । जुहुधीति । 'हुझल्भ्यो हेर्षिः' इति घिरादेशः॥ कालसमयवेलासु तुमुन् । प्रैषादिग्रहणमिह सम्बध्यत इति । न चेदिह प्रैषादयो गम्यन्ते, तेन तत्र न भवतीत्यभिप्रायः । कालो भोजनस्येत्युक्ते तस्माद् भुक्तां भवानिति ·काशिकावृत्ती [ कालसमयवेलासु तुमुन् 1. - इह कस्मान्न भवति-कालो भोजनस्य ? वासरूपेण ल्युडपि भवति । उक्तमिदम्-'स्त्र्यधिकारात्परत्र वासरूपविधिरनित्यः' इति ॥ लिङ यदि ॥ १६८॥ कालादयोऽनुवर्त्तन्ते। यच्छब्दे उपपदे कालादिषु धातोलिङ प्रत्ययो भवति । तुमुनोऽपवादः । कालो यद् भुञ्जीत भवान् । समयो यद् भुञ्जीत भवान् । वेला यद्भुञ्जीत भवान् । अर्हे कृत्यतचश्च ॥ १६९ ॥ अर्हतीत्यर्हः = तद्योग्यः । अहँ कर्तरि वाच्ये गम्यमाने वा धातोः कृत्यतृचः प्रत्यया भवन्ति । चकारालिङ च । भवता खलु कन्या पदमञ्जरी वाक्यार्थः, तेन गम्यतेऽत्र प्रैप इति प्रश्नः । वासरूपविधिनेति । ननु प्रैपादिपु कृत्यविधानात् स्च्यधिकारात्परेण वासरूपविधिर्नास्तीति ज्ञापितम् ? तत्राह- उक्तमिति । अनित्यत्वमेव तत्र ज्ञापितं न सर्वथाभाव इत्यर्थः। पर्यायोपादानं पर्यायान्तरनिवृत्त्यर्थम् । अन्ये त्वाहुः-अवसरो भोक्तुमित्यादावपि तुमुन् दृश्यते, 'व्युपयोः शेतेः' इत्यत्र राजानमुपशयितुं पर्याय इति प्रयुक्तो वृत्तिकारेण । - तस्मादर्थग्रहणार्थ पर्यायोपादानम् , यथा-'निमित्तकारणहेतुपु' इत्यत्रेति ॥ लिङ् यदि ।। तुमुनोऽपवाद इति । कर्तृकर्मणोः सावकाशोऽपि लिङ् प्रतिपद- विवेवलीयरत्वात्परत्वाच्च भावे तुमुनो वाधक इत्यर्थः ।। अहे कृत्यतृपश्च ।। अर्हतीत्यर्ह इति । पचाद्यच् । तद्योग्य इति । तच्छन्देन धात्वर्थः परामृश्यते । अर्हे कर्तरि गम्यमान इति । कचिद्वाच्ये, कचिद्गम्यमान न्यासः प्रेपो गम्यते। ततश्च मैपादिग्रहणेऽनुवर्तमानेऽपीह प्राप्नोतीत्यभिप्रायेणाह-इह करमान्न भवतीत्यादि । त्यादेतत्-प्रेपादिपु कृत्यविधानाज् शापकात् स्यधिकारात् परेणापि वासल्पविधिनातीति, तत् कथं ल्युटपि भवतीत्यत आह-उक्तमित्यादि। : न दिल्यधिकारात् परेणापि सर्वत्र वासरूपविधिनास्तीति, किं तर्हि १ भनित्यः । ततः फचिद् भवति । एतच्च एवं वातज शापयति' इत्यादिना प्रागेवाभिदिवम् ।। लिङ्ग यदि ।। तुमुनोऽपवाद इति । पूर्वसूत्रेण मातस्य । अंई फुल्यतृपश्च ।। चोढव्येति । होट:', 'झपस्तयोधोऽधः', 'टुना प्ठा', 'दो दलोपः', 'सहियदोरोदवर्णत्य' इत्येवे विधयः कर्तव्याः। अथेत्यादि देयम् ।

·आवश्यकाधमणयोणिनिः] तृतीयाध्याये तृतीयः पादः १३५ वोढव्या, वाह्या, वहनीया । भवान् खलु कन्याया वोढा । भवान् खलु कन्यां वहेत् । भवानेतदर्हेदिति । अथ कस्मादहे कृत्यतृचो विधीयन्ते, यावता सामान्येन विहित- त्वादर्हेऽपि भविष्यन्ति ? योऽयमिह लिङ विधीयते, तेन बाधा मा भूदिति । वासरूपविधिश्चानित्यः ॥ आवश्यकाधमय॑योणिनिः ॥ १७० ॥ अवश्यं भावः = आवश्यकम् । उपाधिरयम , नोपपदम् । अवश्यं- भावविशिष्टे आधमर्यविशिष्टे च कर्तरि वाच्ये धातोणिनिः प्रत्ययो भवति । अवश्यंकारी । मयूरव्यंसकादित्वात्समासः । पदमञ्जरी इत्युभयथानुग्रहाय गम्यमान इत्युक्तम् । कचिद् वाच्ये गम्थमाने वेति पाठः, तत्र यथासम्भवमित्यन्वयः । तत्र तृच् अजयकुप्यादिषु, कृत्याश्च वाच्यत्वे भवन्ति; लिङ् भव्यगेयादिषु, कृत्याश्चोभयत्र भवन्ति । अथ कस्मात् 'कृत्यतृचौ' इति सूत्रे कृत्यभेदविवक्षया बहुवचनम् , इह तु सामान्यविवक्षया द्विवचनम् ? क्वचित्तु वृत्तावपि वहुवचनमेव पठ्यते । तेन बाघा मा भूदिति । वासरूपविधिश्च नावश्यं भवतीत्यनन्तरमेवोक्तम् ।। आवश्यकाधमययोणिनिः॥ अवश्यं भाव आवश्यकमिति । मनोज्ञादित्वाद् वुम् , अव्ययानां भमात्रे टिलोपः। उपाधिरिति । प्रत्ययार्थविशेषणमित्यर्थः । नोपपदमिति । 'शीतोष्णाभ्यां कारिणि', 'सेनान्तलक्षणकारिभ्यश्च' इति निर्देशात् । उपपदत्वे हि केवलाणिनिर्न स्यात् , तत्साहचर्यादाधमर्ण्यमप्युपाधिरेव, नोपपदम्। शतं दायीति । 'अकेनोभविष्यदाधमर्ण्ययोः' इति षष्ठीप्रतिषेधाद् द्वितीयैव भवति ।। न्यासः योऽयमित्यादि परोहारः । वासरूपविधिः स्न्यधिकारात् परेण नावश्यम्भवतीत्युक्तमेव || आवश्यकाधमय॑योणिनिः ।। आवश्यकमिति । मनोज्ञादित्वादुञ् । उपाधिरय- मिति । प्रत्ययार्थविशेषणमित्यर्थः । नोपपदमिति । उपपदत्वे तु कारो, हारोति रूपं न स्यादित्यभिप्रायः। 'ओरावश्यके' इत्यत्र प्रतिपादितमेवावश्यमुपाधिः, नोपपदमिति तदिहापि तद्वदेवोपाधिकत्वमावश्यकस्य वेदितव्यम् । तेन सह निर्देशादाघमय॑मप्यु- पाधिरेव, नोपपदमिति । यद्यावश्यकमुपाधिनॊपपदम् , 'उपपदमति इति समासो न स्यात्, न चान्यल्लक्षणमस्ति येनेह समासः स्यादिति यो मन्येत, तं प्रत्याह-मयूरव्यंस- ·काशिकावृत्ती [आवश्यकाधमणयोणिनिः आधमर्थे खल्वपि-शतं दायी । सहस्र दायी । निष्कं दायी ॥ कृत्याश्च ॥ १७१ ॥ 'आवश्यकाधमर्ययोः' इति वर्तते । कृत्यसंज्ञकाश्च प्रत्यया आवश्य- काधमय॑योरुपाधिभूतयोर्धातोर्भवन्ति । भवता खलु अवश्यं कटः कर्तव्यः, अवश्यं करणीयः, अवश्यं कार्यः, अवश्यं कृत्यः । आधमये- भवता शतं दातव्यम् । सहस्रं देयम् ।। किमर्थमिदम् , यावता सामान्येन विहिता अस्मिन्नपि विषये भविष्यन्ति ? विशेषविहितेन णिनिना बाध्येरन् । कर्तरि णिनिः, भावकर्मणोः कृत्याः, तत्र कुतो बाधप्रसङ्गः ? तत्र केचिदाहु:-भव्यगेयादयः कर्तृवाचिनः कृत्याः, त इहोदाहरणमिति ।। शकि लिङ च ।। १७२ ॥ 'शकि' इति प्रकृत्यर्थविशेषणम् । शक्नोत्यर्थोपाधिके धात्वर्थे लिङ पदमञ्जरी कृत्याश्च ।। भव्यगेयादयः कर्तृवाचकाः कृत्या इति । भव्यगेयादिष्ववयत्वेन स्थिताः कृत्या इत्यर्थः । आदिशब्देन न भव्यगेयादिसूत्रनिर्दिष्टानामेव ग्रहणम् , किं तर्हि ? अजर्यरुच्यकुप्यकृष्टपच्याव्यथ्यादीनामपि ग्रहणम् । योगविभाग उत्तरार्थः ।। शकि लिङ् च ॥ प्रकृत्यर्थविशेषणमिति । नोपपदम् , 'क्षय्यजग्यौ शक्यार्थे' इति लिङ्गात् , उपपदत्वे हि केवलो क्षय्यजय्यौ शक्याथै न सम्भवतः । भवान्खलु न्यासः कादित्वात् समास इति । सहलं दायीति । 'अकेनोभविष्यदाधमण्यंयोः' इति पप्ठ्यां प्रतिषिद्धायां द्वितीयेव भवति ॥ कृत्याश्च ।। किमर्थमित्यादि चोद्यम् । विशेषविहितनेति परीहारः । कर्तरीत्या- दिना परीहारविघटनश्च । केचिदित्यादिना परकीयमतेन परीहारसमर्थनम् । भव्यगेयमिति । समुदायपु दि वृत्ताः शन्दा अवयवेप्यपि पन्त इति भव्यगेयादयः शन्दा अवयवभूतेषु कृत्येष्विा यत्तन्ते । पर्तृवाचिन इति । भव्यगेयादिगुणेषां पक्षे फरि निपातनात् । योगविभाग उत्तरार्थः ।। शनि लिए च ।। शकीति प्रकृत्यर्थविशेयणमेतदिति । एतेनीपपदत्य शफोड- पाकरोति । उपपदले प्रयुन्यमाने शको न स्यादित्यभिप्रायः। ननु च सामान्येन ·आशिषि लिब्लोटी] तृतीयाध्याये तृतीयः पादः १३७ । प्रत्ययो भवति । चकारात्कृत्याश्च । भवता खलु भारो बोढव्यः, वहनीयः, वाह्यः । भवान् खलु भारं वेहत् । भवानिह शक्तः । सामान्यविहितानां पुनर्वचनम - लिङा बाधा मा भूदिति । आशिषि लिङ लोटौ ॥ १७३ ॥ आशंसनमाशीः = अप्राप्तस्येष्टस्यार्थस्य प्राप्तुमिच्छा। प्रकृत्यर्थ- विशेषणं चैतत् । आशीविशिष्टेऽर्थे वर्तमानाद्धातोलिङ लोटौ प्रत्ययौ भवतः । चिरं जीव्याद् भवान् । चिरं जीवतु भवान् । आशिषोति किम् ? चिरं जीवति देवदत्तः ॥ पदमञ्जरी शक्त इति वाक्यशेषः सर्वेषु योज्यः । लिा बाधा मा भूदिति । स्त्रियाः परेण वासरूपविधेरनित्यत्वाल्लिङा बाधाशङ्का । 'पराजेरसोढः' इत्यत्रासोढो योऽर्थः-- सोढुं न शक्यत इति । शक्याथे क्तप्रत्ययो व्याख्यातः स 'कृत्यल्युटो बहुलम् इति वा, वासरूपविधिना वा समर्थनीयः ।। आशिषि लिङ्लोटौ ।। आशीविंशष्ट इत्याशास्यमान इत्यर्थः। विध्यादिसून एवाशीर्ग्रहणं न कृतम् , 'स्मे लोट्' इत्यादिविषयेऽपि परत्वादेष विधिर्यथा स्यादिति । अवश्यं चोत्तरार्थमिहाशीग्रहणं कर्त्तव्यम् ।। न्यासः कृत्यानामभिधानाच्छकेरपि भविष्यति, तत्किमर्थमित्याह-सामान्येन विहिता- नामित्यादि ।। आशिषि लिङ्लोटौ ॥ प्रकृत्यर्थविशेषणञ्चैतदिति । पूर्वेणाभिप्रायेणोपपद- निरासार्थमिदमुन्यते । जीव्यादिति । 'स्कोः' इति सलोपः । अथ किमर्थं लिङ्ग्रहणम् , 'लोट च' इत्येव सिद्धम् , चकारेग ह्यनुकृष्यमाणो लिङपि भविष्यति ? नैवं शक्यम् । यथैव हि चकारेण लिङनुकृष्यते तथा कृत्या अप्यनुकृष्येरन् । ननु निवतिष्यन्ते कृत्याः, तेषु निवृत्तेषु लिङ एवानुकर्षणार्थश्चकारो भविष्यति ? सत्यमेतत् ; एवं यदि तेषां निवृत्तिविज्ञास्यते लिडोऽपि निवृत्तिः स्यात् । व्याख्यानादनुवतिष्यत इति चेदेवमपि प्रतिपत्तिगौरवं स्यात् । तस्मात् प्रतिपत्तिगौरवपरीहारार्थं यथान्यासमेव न्याय्यम् । अथ विध्यादिसूत्र एवाशीम्रहणं कत्मान्न कृतम् , एवं हि लिङ्लोटोग्रहणं न कृतं भवति ? नैवं शक्यम् ; विध्यादिसूत्रे पाठे सति 'स्मे लोट्' इत्येवमादिभिः परत्वाद् वाधा स्यात् । इह तु क्रियमाणे परत्वादेष योगरतेषां बाधको भविष्यतीति न भवत्येष दोषप्रसङ्गः । अवश्यञ्चोत्तरार्थमाशीग्रहणं कर्त्तव्यम्-'क्तितौ च संज्ञायाम्' इत्याशिषि यथा त्याताम् ।।

·१३८ काशिकावृत्ती [क्तिन्तौ च संज्ञायाम् क्तिच्क्तौ च संज्ञायाम् ॥ १७४ ।। 'आशिषि' इत्येव । आशिषि विषये धातोः क्तित्तौ प्रत्ययौ भवतः, समुदायेन चेत्संज्ञा गम्यते । तनुतात् तन्तिः । सनुतात् सातिः । भवतात् भूतिः । मनुतात् मन्तिः । क्तः खल्वपि - देवा एनं देयासुर्देवदत्तः । सामान्येन विहितः क्तः पुनरुच्यते -क्तिचा बाधा मा भूदिति । चकारो विशेषणार्थः - 'न क्तिचि दीर्घश्च' इति । माङि लुङ ॥ १७५ ॥ माङयुपपदे धातोर्लुङ् प्रत्ययो भवति । सर्वलकाराणामपवादः । मा कार्षीत् । मा हार्षीत् । कथं मा भवतु तस्य पापम् , मा भविष्यतीति ? असाधुरेवायम् । केचिदाहुः - अडिन्दपरो माशब्दो विद्यते, तस्यायं प्रयोगः ॥ स्मोत्तरे लङ च ॥ १७६ ।। स्मशब्दोत्तरे माङयुपदे धातोर्लङ प्रत्ययो भवति । चकाराल्लुङ. पदमञ्जरी तिच्तौ च संज्ञायाम् ॥ तन्तिरिति । 'अनुदात्तोपदेश' इत्यादिनानुनासिक- लोपः प्राप्नोति, अनुनासिकस्य विझलोः क्ङिति' इति दीर्घत्वं च, तदुभयमपि न भवति; 'न क्तिचि दीर्घश्च' इति प्रतिपेधात् । सातिरिति । सनः क्तिचि 'लोपश्चास्यान्यतरस्याम्' इत्यात्वम् । क्तिचश्चकारश्चिन्त्यप्रयोजना; 'न क्तिचि दीर्घश्च' इत्यत्र एकानुबन्धकपरिभापया क्तिनो निवृत्तः सिद्धत्वात् ।। न्यासः तिक्तौ च संज्ञायाम् ।। समुदायेनेति । प्रकृतिप्रत्ययसमुदायेन । एतेन समुदायोपाधितां संज्ञाया दर्शयति । तन्तिरिति । 'तनु विस्तारे', अत्र 'अनुनासिकस्य किझलोः विडति' इति दीर्घः प्राप्नोति, 'अनुदात्तोपदेश' इत्यादिनानुनासिकलोपश्च; तदुभयम् 'न क्तिचि दीर्घश्च' इति निषिध्यते । सातिरिति । 'पणु दाने', 'ननसनखंना सञ्झलोः' इत्यात्वम् । देवदत्त इति । डुदामो निष्ठायाम् 'दो दद् घोः' इति ददादेशः, 'खरिच' इति चर्वम् । माडि लुङ ।। मा कादिति । 'न माट्योगे' इत्यतागमाभावः ।।

·स्मोत्तरे लड़ च]
तृतीयाध्याये तृतीयः पादः
१३६
३
च। मा स्म करोत् , मा स्म कार्षीत् । मा स्म हरत् , मा स्म
हार्षीत् ॥
इति श्रीजयादित्यविरचितायां काशिकावृत्तौ
तृतीयाध्याये तृतीय: पादः ॥
पदमञ्जरी
स्मोत्तरे लङ् च ॥ अनोत्तरशब्द आधिक्यवचनो न दिग्वचनः, तेन
पूर्वभूतेऽपि स्मशब्दे भवति, तदर्शितम्-स्मशब्दसहित इति ।।
इति श्रीहरदत्तमिश्रविरचितायां पदमार्या
तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः॥
न्यासः
स्मोत्तरे लङ् च ।। स्मशब्द उत्तरमधिकं यस्य माङः स तथोक्तः ।।
श्रीवोधिसत्त्वदेशीयाचार्यजिनेन्द्रबुद्धिपादविरचितायां
काशिकाविवरणपश्चिकायां
तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः समाप्तः ।।

·* अथ तृतीयाध्याये चतुर्थः पादः धातुसम्बन्धे प्रत्ययाः ॥ १ ॥ धात्वर्थे धातुशब्दः । धात्वर्थानां सम्बन्धोधातुसम्बन्धः = विशेषण- विशेष्यभावः । तस्मिन्सति अयथाकालोक्ता अपि प्रत्ययाः साधवो पदमञ्जरी धातुसम्बन्धे प्रत्ययाः॥ प्रयोगे स्वार्थाभिधानव्यग्रयोर्धात्वोः परस्परेण सम्बन्धाभावादुपचरितवृत्तिरत्र धातुशब्द इत्याह-धात्वर्थे धातुशब्द इति । धात्वर्थानां सम्बन्धो धातुसम्वन्ध इति । सम्बन्धस्यानेकाधिष्टानत्वात् वृत्तावपि संख्याविशेषोऽवगम्यत इति भावः । सकलविपयापेक्षया च बहुवचनम् । एकै विवक्षायां तु धात्वर्थयोः सम्बन्ध इति द्रष्टव्यम् । यदि तु कर्मत्वं समानकर्तृकत्वं च धातोरर्थद्वारकं विशेषणमितिवद्धात्वोरेवार्थद्वारकः सम्बन्ध आश्रीयेत, इह तु न स्यात्-गोमानासीत् , गोमान् भवितेति, द्वयोर्हि प्रयुज्यमानयोः सम्बन्धो भवति, न चात्र वर्तमानकालेऽस्तिः प्रयुज्यते । कीदृशः पुनरयं धातुसम्बन्धः ? इत्याह-विशेषणविशेष्यभाव इति । तत्र तिङन्तवाच्योऽर्थो विशेष्यं तत्प्रधान- त्वाद्वाक्यस्य; सुवन्तवाच्यस्तु विशेपणम् , कारकस्य क्रियां प्रति गुणभावात् । अयथाकालोक्ता अपीति । यस्मिन्काले विहितास्ततोऽन्यत्रापि प्रयुक्ता इत्यर्थः । एतेन कालमावस्यात्र वाधः, न तूपपदोपाधिप्रकृतिप्रत्ययार्थानामिति दर्शयति । एतच 'वर्तमानसामीप्ये' इत्यारभ्य प्रायेण कालान्यत्वप्रतिपादनाल्लभ्यते । न्यासः धातुसम्बन्धे प्रत्ययाः ॥धात्वर्थे धातुशब्द इति । अभिधेयेऽभिधानोपचारं कृत्वा धात्वोंऽश्र धातुशब्देन निर्दिष्ट इति दर्शयति । भ्वादिप्वेवायं धातुशब्दो वर्तते, स्वार्थ गुणीभूतस्य धातुशब्दस्य शब्दान्तरेण सम्बन्धो न स्यात् ; तस्माद् धात्वर्थ एवायं धातु- शन्दो वर्तते, न स्वादिषु । ततध धातुसम्बन्ध इत्यस्य धात्वर्थसम्बन्ध हत्येपोऽर्थी विशायत इत्याह-धात्वर्थानां सम्बन्धो धातुसम्बन्ध इति । कः पुनः सम्बन्ध इत्याह-विशेषण- विशेप्यभाव इति । अयथाकालोक्ता अपीत्यादि । यो यस्यात्मीयः फालो यथाकालम् । 'ययाऽसादृश्ये' इति वीप्सायामव्ययीभावः, यथाकाले उका ययाफालोकाा, 'सप्तमी' इति योगविमागात् समासः, न ययाकालोक्ताः = अथाकालोक्ताः। एतदुक्तं भवति- स्यैः रपैविधायकवाक्पयंत्र यस्मिन् यस्मिन् काले ये ये विहितास्ततोऽन्यत्रकालेऽपि प्रयुक्ताः ·. १४२ काशिकावृत्ती [ धातुसम्बन्धे प्रत्ययाः प्रत्ययाधिकारे पुनः प्रत्ययग्रहणम् - अधात्वधिकारविहिता अपि प्रत्ययास्तद्धिता धातुसंबन्धे सति कालभेदे साधवो यथा स्युरिति । गोमानासीत् । गोमान्भविता। गावो विद्यन्तेऽस्येति वर्तमानविहितो मतुप् आसीद, भवितेति सम्बन्धादतीते भविष्यति च साधुर्भवति ॥ पदमञ्जरी प्रत्ययाधिकार इति । यद्यपि प्रकृतः प्रत्ययशब्दः स्वरूपपदार्थकः, तथापीह संज्ञिनामनिर्देशात्संज्ञिपदार्थको विज्ञास्यत इति भावः । अधात्वधिकारविहिता अपीति । अन्यथा प्रकृतानां धातुप्रत्ययानामेव ग्रहणं स्यात् । प्रत्ययग्रहणात्तु सर्वपरिग्रहात्तद्धितानामपि कालान्तरेऽपि साधुत्वं भवति । गोमानासीत् , गोमान्भवितेति । तदस्यास्त्यस्मिन्' इति मतुप्प्रत्ययो वर्तमानसत्ताविशिष्टेन प्रकृत्यर्थेन विशिष्टेऽर्थे विहितः । धातुसम्बन्धे तु प्रकृत्यर्थस्य भूतभविष्यत्वेऽपि साघुर्भवति । ततश्चायमत्रार्थः-गावोऽस्यासन् गोमानासीत्, गावोऽस्य भवितारः गोमान् भवितेति । धात्वधिकारादेव धातुग्रहणे सिद्धे पुनर्धातुग्रहणं धातुविशेष- परिग्रहार्थम् , तेनास्तिभूजनिसम्बन्धे तद्विशेषणानामेव कालान्यत्वेन साधुत्वं भवतीति केचित् । न चायं पक्षो भाष्ये सिद्धान्तत्वेन स्थापितः, तस्मादविशेषण भक्तीत्यन्ये । दृश्यते चान्यत्रापि कालान्यत्वम्-'साटोपमुर्वीमनिशं नदन्तो ये प्लावयिष्यन्ति समन्ततोऽमी' इत्यत्र । नदन्त इति वर्तमानकालः प्लावयिष्य- न्तीति अवर्तमानेनाभिसम्बद्धथमानो भविष्यत्काल: सम्पद्यते । न्यासः यष्टेति । न च भविष्यत्कालो भूतकालेनाभिसम्बध्यमानो भूतकालता प्रतिपद्यते, न ह्यत्रा- यमर्थः प्रतीयते-सोऽस्य पुत्लो जातो योऽमिष्टोमेनेष्टवानिति । इतरयोरप्युदाहरणयोविशेषणं विशेष्यकालतामापद्यते, यतस्तत्रायमर्थोऽवगम्यते . -स श्वो भविता कटो यः करिप्यते, तत् कृत्यमासोद् यद् भूमिति । तदेतत् कथं भवति १ विपर्ययः कस्मान्न भवति १ इत्याह विशेपणमित्यादि । विशेषणं हि परार्थत्वाद् गुणोऽप्रधानमित्यर्थः । तेन च प्रधान- फालस्य विशेष्यस्योपकारः कर्तव्यः । न च तत् प्रधानमपरित्यज्य स्वकालं प्रधानफालम- प्रतिपद्यमानं प्रधानोपकारक्रियां कर्तुं समयं भवतीति प्रधानस्य यः फालस्तमनुरुध्यते । विशेष्यं तूपकार्यत्वात् प्रधानम् । न च प्रधानस्य गुणकालापत्तिर्युका, अन्यथा यदि गुण- फालं प्रधानकाल: प्रतिपद्येत तदा तस्य प्रधानत्वं हीयेत । तेन न भवति विपर्ययः । अय प्रत्ययग्रहणं किमर्थम् , पायता प्रत्यय इत्यनुवर्तत इत्यत आद-प्रत्ययाधि- कार इत्यादि । पूर्वक प्रत्ययपदणं धातुमम्बदम् , अतस्तदिदाश्रीयमाणं धात्वधिकार- विदिवानां प्रत्ययानां साधुत्व सम्पद्यते । अप्र पुनः प्रत्ययग्रहणे प्रत्ययमानं ग्रायते, तेन ·१४३ क्रियासमभिहारे० ] तृतीयाध्याये चतुर्थः पादः क्रियासमभिहारे लोट् लोटो हिस्वौ वा च तध्वमोः ॥ २ ॥ 'धातुसंबन्धे' इति वर्तते । पौनःपुन्यं भृशार्थो वा क्रियासमभिहारः । प्रकृत्यर्थविशेषणं चैतत् । समभिहारविशिष्टक्रियावचनाद्धातोर्लोट् पदमारी सूत्रप्रत्याख्यानं तु-अग्निष्टोमयाजीति भूत एव णिनिः,जनितेत्येतत्सम्बन्धात्तु केवलं व्यपदेशस्य भावित्वप्रतीतिः, अस्य सूत्रस्य शाटकं वयेतिवत् । ततश्च भाविव्यपदेशविज्ञानाद्विशेषणस्य कालान्यत्वं वाक्यार्थवशादसत्यपि सूत्रारम्भे प्रत्येष्यते । अवश्यं च स्वकाल एव प्रत्ययविधिरेष्टव्यः, अन्यथा भाविकृत्यमा- सीदित्यत्र भाविशब्दस्य भूतकालत्वे भाव्यासीच्छब्दयोः पर्यायत्वाद्युगपत्प्रयोगो न स्यात् । तस्मादिदानीमासीदित्येवं तत्रार्थः। गोमानासीदित्यत्रापि देवदत्तस्य विद्यमानत्वेऽपि गोमद्रूपस्यातीतत्वाद् भूतप्रत्ययः । तत्रार्थाद् गवामप्यतीतत्वं प्रतीयते, गोमच्छब्दस्तु स्वमहिम्ना वर्तमानसत्ताविशिष्टमेव प्रकृत्यर्थमाह ।। क्रियासमभिहारे लोट् लोटो हिस्वौ वा च तध्वमोः ॥ धातुसम्बन्ध इति वर्त्तत इति । अनुप्रयोगधातुना च सम्बन्धः। कचित्त्वयं ग्रन्थो न पठ्यते । प्रकृत्यर्थविशेषणं चैतदिति । उपपदत्वाशङ्कां निरस्यति । व्याख्यानाच्चोपपदत्वा- भावः । सममिहारविशष्टक्रियावचनादिति । क्रियाधर्मे समभिहारमात्रे धातोवृत्त्य- सम्भवादेतदुक्तम् । अत्र यदि 'लोटो हिस्वौं' इति वचनात्तस्यैव हिस्वौ स्याताम् , तदा सामान्यविहितानां तिङां शतृशानभ्यामिव हिस्वाभ्यां बाधा स्यात् , न्यास: तद्धितानामधात्वधिकारविहितानामपि प्रत्ययानां सम्बन्धे कालान्तरप्रयुक्तानां साधुत्वमुप- पद्यते, तदर्थं पुनः प्रत्ययग्रहणम् । कालभेदे इति । कालविशेषे, अस्मात् कालाद- न्यस्मिन् काल इत्यर्थः । गोमानासीदिति । गोमानिति वर्तमानकाल:; 'तदस्य' इत्यादिना वर्तमानकालमस्तीत्युपादाय मतुपो विधानात् । स भूतभविष्यत्कालाभ्यां सम्बध्यमानः साधुर्भवति ॥ क्रियासमभिहारे लोट् लोटो हिस्वौ वा च तध्वमोः॥ प्रकृत्यर्थविशेषणं चैतदिति । एतेनोपपदत्वं निरस्यति । उपपदत्वे हि केवलाद् हेतोर्न स्यादित्यभिप्रायः । अत्र तिडादेशौ वा हिस्वौ स्याताम् , लोडादेशौ वेति द्वौ पक्षौ । ननु च प्रथमपक्षा- शङ्कायाः प्रसङ्ग एव नास्ति; लोट इति वचनात् , तत् कथमसावाशङ्कितः १ लोटस्थानि- कत्वादादेशोऽपि लोडव्यपदेशमासादयतीति युक्तमाशङ्कितम् । तत्र हि यदि पूर्वकः पक्ष आधीयते तदा 'भुईव भुङ्क्वेत्येवाहं भुजै' इति 'आडुत्तमत्य पिच्च' इति पित्त्वाद् ङित्त्वं नास्ति, ततश्च 'श्नसोरल्लोपः' इत्याकारलोपो न स्यात् । उभावपि च परस्मैपदा- ·१४४ - , काशिकावृत्ती [क्रियासमभिहारे० प्रत्ययो भवति, सर्वेषु कालेषु । सर्वलकाराणामपवादः । तस्य च लोटो हि, स्व-इत्येताबादेशौ भवतः, तध्वंभाविनस्तु वा भवतः । पदमञ्जरी ततस्तध्वमोर्लोट्स्थानिकयोरभावात् 'चा च तध्वमोः' इति तयोः स्थानित्वेनोपादान- मनुपपन्नमिति लोटशब्देन तदादेशानां ग्रहणमित्युपलक्ष्यते । अस्तु तथा, को दोपः ? इह हि तिप्सिमिपां स्थाने विहितस्य हेः स्थानिवद्भावेन पित्त्वान्डि. स्वाभावाल्लुनीहीतीत्त्वं न स्यात् , बहीति 'ब्रुव ईट' स्यात् , तृण्ढीति 'तृणह इम्' स्यात् , अनुदात्तत्वं च हेः प्रसज्येत ? नैप दोपः; 'सेटपिञ्च' इत्यत्र योगविभागः करिष्यते, तत्सामाद् 'अनन्तरस्य विधिर्वा भवति प्रतिपेधो वा' इति नाश्रीयते, सेहिर्भवति अपिञ्च भवति यावान्कश्चिद्धिर्नामेति । यो तर्युत्तमादेशौ हिस्वी, तयोराडागमः प्राप्नोति-लुनीहिलुनीहीत्येवाहं लुनामि, अधीष्वाधीष्वेत्येवाह- मधीय इति ? नैप दोषः; आटि कृते साट्कस्यादेशौ भविष्यतः, सकृत्प्रवृत्त्या लक्षणस्य चरितार्थत्वात् । हिस्वयोः पुनराट् न भविष्यति, इह ह्याट क्रियता हिस्वाविति सम्प्रधारणायामुभयोरनित्ययोः 'शब्दान्तरस्य प्राप्नुवन्विधिरनित्यो भवति' इति परत्वादाटि कृते साटकस्य हिस्वाविति सिद्धमिष्टम् । एवमपि हेर्योगविभागेन पित्त्वाभावेऽपि स्वशब्दस्योत्तमादेशस्य पित्त्वाद्भुक्ष्वभुक्ष्वे- त्येवाई भुओ इत्यत्र 'श्नसोरल्लोपः' इत्यकारलोपो न प्राप्नोति, ब्रूष्यप्वेत्येवाई ब्रुवे 'ब्रुव ईट्' प्राप्नोति, सर्वेषां च तिङां द्वावपि हिरवी पर्यायेण स्यातां न तु 'परस्मैपदानां हिः, इतरेपां स्वः' इति नियामकमस्ति । तस्माद्दुष्ट एवायं पक्ष इति मत्वा लकारस्येवादेशी हिस्वावाश्रयणीयाविति दर्शयति । तस्य च लोट इति । नन्वस्मिन्पक्षे 'वा च तध्वमोः' इत्यनुपपन्नमित्युक्तं तत्राह-तध्वम्भाविनस्तु वा न्यासः नामात्मनेपदानामनियमेन स्याताम् ; नियमहेतोरभावात् । सामान्येन तिडां स्थाने विधीयमानयोः कुत एतल्लभ्यते ! यतः परस्मैपदानां घादेशेन भवितव्यम् , इतरेपा स्वादेशेनेति । तस्माद् दुष्टोऽयं पक्ष इति मत्वा द्वितीयपक्षमाश्रित्याह-तस्य च लोट इत्यादि । यस्मिन् पक्षे दोपः प्रसजति तं प्रतिविधास्यति । तध्यंभाविनस्तु वा भवत इति । लोट इत्यपेक्ष्यते । तच ध्वञ्च तध्वमी, ती भाविनी यस्य लोटः स तध्वम्भावी । एतेन तादेशार्थों लोठेव स्थानी; तादप्यांत् , सूत्रे तशब्देन व्यपदिष्टो ध्वमादेशाध पंशब्देनेति दर्शयति । अथ तयमावेव स्थानिनी फरमान विशायेते ? अशक्यं हि ती स्थानित्वेन विगातुम् । तयोरपि स्थानित्वेऽलोडादेशयोरपि दिल्ली त्याताम् । अथ तथ्यमी विशेगापिप्पामः--लोरो यो तपमाविति, ततोऽयमदोष पति चेत् ; एवमपि प्रतिपत्तिगौरवं स्यात् । राप्यम्मापिनो लोट एय स्मानितं युगम, न तप्यमीः।

·क्रियासमभिहारे लोट् ] तृतीयाध्याये चतुर्थः पादः योगविभागोऽत्र कर्तव्यः, क्रियासमभिहारे लोड् भवति, ततो लोटो हिस्वौ । लोडित्येव, लोधर्माणौ हिस्वी भवत इत्यर्थः । तेना- पदमञ्जरी भवत इति । मुख्यार्थासम्भवे तध्वम्भावी लोडेव तथोच्यते इत्यर्थः । यदि तहिं लोट एव हिस्वावादेशौ न तदादेशानाम् , 'ल: परस्मैपदम्' इति द्वयोरपि परस्मैपदसंज्ञा स्यात् , ततश्च द्वावपि परस्मैपदिभ्य एव स्याताम् । तिवसन्निवेशाच्च तदन्तस्य तिङन्तता न स्यात् , ततश्च 'तिङतिङः' इति निघातो न प्राप्नोति । हिस्वयोश्च कृत्त्वात्तदन्तस्य शतृशानजन्तस्यैव प्राति- पदिकत्वात्स्वाद्युत्पत्तिः प्राप्नोति, तत्र च विभक्तिसंज्ञकहिस्वसदृशत्वादन- योर्हिस्वयोः 'विभक्तिस्वरप्रतिरूपकाश्च निपाताः' निपातोऽव्ययम्' इत्य- व्ययसंज्ञायां यद्यपि विभक्तीनां श्रवणं न भवति, तथापि ततः परस्य 'तिङतिङः' इति निघातः प्राप्नोति, द्वावपि च कर्तर्येच स्याताम् , न तु स्वादेशो भावकर्मकर्तृषु स्यात् । तस्मादयमपि पक्षो दुष्ट एव, तत्राह- योगविभागश्चात्र कर्त्तव्य इति । योगविभागे यथेष्टं सिद्धयति तथा दर्शयति- लोडित्येवेति । एतेन द्वितीययोगे प्रथमान्तस्य लोडग्रहणस्यानुवृत्तिं दर्शयति । तत्र च सामानाधिकरण्येन लोडित्यनेन हिस्वौ विशेष्येते, न षष्टया विपरिणामेन, न च हिस्वौ लोटौ भवतः; उच्यते चेदं लोटो हिस्वाविति, ततश्च धर्मातिदेशो विज्ञायते, तदाह-लोधर्माणौ तौ भवत इत्यर्थ इति । अत्र च लोदशब्देन लोटसंबन्धिनौ हिस्वावुच्येते मुख्यलोटसंवन्धिनो धर्मस्यातिदेश्यस्यासम्भवात्प्र- सिद्धौ लोटसंवन्धिनौ यो हिस्वौ, 'सेद्यपिञ्च' 'सवाभ्यां वामौ' इति विहितो, तद्धर्माणावित्यर्थः । किं सिद्धं भवति ? तदर्शयति-तेनेति । तयोहिं परस्मैपदा- न्यासः १ यदि तर्हि लोटो हित्वावादेशी, न तदादेशानां तिङामेव, एवञ्च 'ल: परस्मैपदम्' इति तयोः परस्मैपदसंज्ञा स्यात् , ततश्च 'शेपात् कर्तरि परस्मैपदम्' इत्युभावपि परस्मैपदिभ्य एव स्याताम् ; तिङद्ध्वसन्निवेशाच तदन्तस्य तिङन्तता न स्यात् , ततश्च 'तिङतिङ' इति निघातो न त्यादित्यत आह-योगविभागश्चेत्यादि । लोडित्येवेति । एतेन द्वितीये योगे लोहित्यत्यानुवृत्ति दर्शयति । लोड्धर्माणावित्यादि । लोट इव धर्मस्तित्वादियोस्तौ लोड्धर्माणौ । ननु च लोडादेशानां तिस्त्वादि धर्मः, न लोटः १ आदेशद्वारेण स्थानिनोऽपि लोटस्तित्वादिधों भवतोत्यटोपः। कथ पुनर्योगविभागे तति लोधर्माणी ती भवतः ? योगविभागे सति द्वितीये योगे लोटान्दो योऽनुवर्तते तेनार्याद विभक्तविपरिणामो भवतीति पप्टान्ततामापनेन दिली विशेष्येते-लोटो यो दित्वाविति । ततश्न लोटादेशयोः सिन्धानोः स्थाने यी दिल्ली काति०3:११ ·१४.६ काशिकावृत्तौ [ क्रियासमभिहारे लोट त्मनेपदपरस्मैपदत्वं भेदेनावतिष्ठते, तित्वं च द्वयोरपि भवति ॥ -... - लुनीहि लुनोहीत्येवायं लुनाति, इमौ लुनीतः, इमे लुनन्ति । लुनीहि लुनीहोत्येव त्वं लुनासि, युवां लुनीथः, यूयं लुनीथ । अथ वा लुनीत लुनोतेत्येव यूयं लुनीथ । लुनीहि लुनीहीत्येवाहं लुनामि, आवां लुनीवः, वयं लुनीमः ॥ पदमारी त्मनेपदत्वं भेदेन व्यवस्थितम्-हेः परस्मैपदत्वम् , स्वस्यात्मनेपदत्वमिति । अंतस्तद्धर्मातिदेशादिहापि तदुभयं भेदेन व्यवतिष्ठते, भेदेन भविष्यतीत्यर्थः । तिवं च भवतीति । तथा च · हीत्यस्य कर्ता वाच्यः, स्वशब्दस्य तु भावकर्म- कारः । पुरुपैकवचनसंज्ञे तु विधानसामर्थ्यान्न भवतः, यदि हि ते अपि स्याताम् , हिस्वयोरनेन विधानमनुपपन्नं स्याद्; वचनान्तरेणैच तयोस्तादृशयोः सिद्धत्वात्। लुनीहि लुनीहीत्यादि । पुनः पुनर्लवनमयं करोतीत्यादिरर्थः। तत्र च लोडन्तं पुनः पुनर्लवनमाह, अनुप्रयोगधातुस्तु कृति तद्विपयां वदन न्यासः 'सेटपिञ्च' इत्यादिना शास्त्रेण विधास्येते, तावेव यथास्वमुपात्तविशेषाविह लोटः स्थाने विधीयेते, नापूर्वाविति । तेन लोड्धर्माणौ तौ भवत इत्येषोऽथों लभ्यत एव । तेनेत्यादि। अत एव = यथोक्तेन प्रकारेण, लोड्धर्माणौ तौ हिस्वी लोटः स्थाने भवतः। तेन परस्मैपदत्वमात्मनेपदत्वञ्च भेदेन विषयविभागेन व्यवतिष्ठते । तत्र हिशब्दे परस्मैपदत्वं व्यवतिष्ठते; लोट्सम्बन्धिनो हे. परस्मैपदसंज्ञकत्वात् । स्वशन्दे चात्मनेपदत्वं व्यवतिष्ठते; स्वशब्दस्य लोट्सम्बन्धिन आत्मनेपदसंशकत्वात् । तित्वञ्च द्वयोरपि भवतीति । लोट्सम्बन्धिनोत्तयोईयोरपि तिङन्तत्वात् । ननु च सिप्थासोलो. 'डादेशयोस्तौ सम्बन्धिनौ, तदादेशत्वात्, न लोटः, तत् कथं लोटसम्बन्धित्वेन व्यपदिश्यते १ आदेशद्वारेण लोट्सम्बन्धित्वं तयोरप्यस्तीत्यदोषः । यदि तर्हि लोधर्माणी भवतः, एवमेकवचनसंज्ञा स्यात्, मध्यमपुरुपसंशा च, तयोरपि लोडधर्मत्वात् , ततश्च वचनान्तरभाविनः पुरुपान्तरभाविनाच लोटो न स्याताम् ? नैप दोषः, यदि खेकवचन- मध्यमपुरुपसंशे अपि स्यातां वचनमिदमनर्थकं स्यात् , विनाप्यनेन वचनेन मध्यमपुर पैकवचनयोर्हित्वयोः सिद्धत्वात् । लुनीहि लुनीहीवि । 'क्रियासमभिदारे द्वे भवतः' इति द्विवचनम् । 'ई हल्यघोः' इतीत्वम् । लुनन्तीति । 'भाग्यस्तयोरातः' इत्याकारलोपः । अथ वेत्यादिना 'या च तभ्यमोः' इति वाग्रहणस्य फलं दर्शयति ।

·१४७ v क्रियासभिहारे लोट् ] तृतीयाध्याये चतुर्थः पादः भूते-लुनीहि लुनीहीत्येवायमलाकीत् , अलाविष्टाम् , अलाविषुः । एवं मध्यमोत्तमयोरुदाहार्यम् ।। भविष्यति-लुनीहि लुनीहीत्येवायं लविष्यति, लविष्यतः, लवि- ष्यन्ति । एवं मध्यमोत्तमयोरुदाहार्यम् ॥ अधीष्वाधीष्वेत्येवायमधीते, इमावधीयाते, इमेऽधीयते । अधीष्वाधीष्वेत्येव त्वमधीषे, युवामधीयाथे, यूयमधीध्वे । अथ वा - अधीध्वमधीध्वमित्येव यूयमधीध्वे । अधीष्वाधीष्वेत्येवाहमधीये, आवामधीमहे, वयमधीमहे । एवं सर्वेष्वेव लकारेषूदाहार्यम् ।। पदमञ्जरी अभिव्यक्ति, संमुग्धं तद्गतं साधनादिकम् । एवं च सामान्यविशेषयोविशेषण- विशेष्यभावाद् धातुसम्बन्धं उपपद्यते, इत्येवशब्दौ लोडन्तानुप्रयोगयोः सम्बन्धार्थों, अयन्त्वमहंशब्दाः पुरुषविशेषाभिव्यक्तिहेतवः । अथ वेति । 'वा च तध्वमोः' इत्यस्य फलं दर्शयति । अलावीदिति । लुङ, सिचि वृद्धिः, सिच इट , तिपः 'अस्तिसिचोऽपृक्ते' इतीट् , 'इट ईटि' इति सिचो लोपः, 'सिज्लोप एकादेशे सिद्धो वक्तव्यः' इति सवर्णदीर्घत्वम् । एवं मध्यमोत्तमयोरुदाहार्यमिति । लुनीहि लुनीहीत्येव त्वमलावीः अलाविष्टमलाविष्ट । अथ वा लुनीत लुनीतेत्येव यूयमलाविष्ट । लुनीहि लुनीहीत्ये- वाहमलाविषम् अलाविष्व अलाविष्म । एवं मध्यमोत्तमयोरपीति । लुनीहि लुनीही- त्येव त्वं लविष्यसि लविष्यथः लविष्यथ । अथ वा लुनीत लुनीतेत्येव यूयं न्यासः अलावीदिति । 'सिचि वृद्धिः परस्मैपदेषु' इति वृतिः, 'आर्धधातुस्त्येड् वलादेः' इतोट् , 'अस्तिसिचोऽपृक्ते' इतोट् , 'इट ईटि' इति सिचो लोपः। अलाविष्टामिति । 'तस्थस्थ' इत्यादिना तसस्ताम् । अलाविपुरिति । 'सिजभ्यस्तविदिभ्यश्च' - इति झे सादेशः । एवं मध्यमोत्तमयोरप्युदाहार्यमिति । लुनीहि लुनीहित्येव त्वमलावीर्युवा- मलाविष्टं यूयमलाविष्ट । अथ वा-लुनीत लुनीतेत्येव यूयमलाविष्ट । लुनीहि टुनोही- त्येवाहमलाविषम् , आवामलाविष्व, वयमलाविष्म । एवं मध्यमोत्तमयोरप्युदाहार्यमिति । लुनीहि लुनीहित्येव त्वं लविष्यसि, युवां लयिष्यथः, यूयं लविष्यय । अय वा लुनोत , लुनीतेत्येव यूयं लविप्यय । लुनीहि लुनीहीत्येवाहं लविष्यामि, आवां लविष्यावः, वयं लविष्यामः । अधीयाते इति । इय। अधीयत इति । 'आत्मनेपदेष्वनतः' इत्यदादेशः।

·१४८ काशिकावृत्ती [क्रियासभिहारे लोट क्रियासमभिहाराभिव्यक्तौ द्विवचनमयं लोडपेक्षते - क्रियासमभि- हारे द्वे भवत इति । यङ्प्रत्ययः पुनरस्मिन्नेवार्थे विधीयमानः स्वयमेव शक्तत्वान्नापेक्षते द्विवचनम् ॥ पदमञ्जरी लविष्यथ । लुनीहि लुनीहीत्येवाह लविष्यामि लविष्यावः लविष्यामः । एवं सर्वेषु लकारपदाहार्यमिति । लुनीहिलुनीहीत्येवायमलुनात् लुनातु लुनीयात् लूयात् लुलाव लविता लविष्यति अलविष्यत्; अधीष्वाधीष्वेत्येवायमध्यैत अधीताम् अधीयीत अध्येपीष्ट अधिजगे अध्यगीप्ट अध्यैष्ट अध्येता अध्यैष्यत अध्येष्यते । कर्मणि-लूयस्व ल्यस्वेत्येवायं केदारो लूयत इत्यादि । भावे तु प्रसिद्धः स्वशब्दो हप्टो न वेति चिन्त्यम् । अथोदाहरणेपु कथं द्विर्वचनम् , यावता क्रियासमभिहारं द्योतयितुं द्विवचनं विधीयते, स चान तस्मिन्नेव विधीयमानेन लोटैव द्योतितः, अथ द्योतितेऽपि तस्मिन् ‘क्रियासमभिहारे द्वे भवतः' इति वचनसामर्थ्यादत्र द्विवचनं यङन्तेऽपि प्राप्नोति, वक्तव्यो वा विशेपः ? तत्राह-क्रियासममिहाराभिव्यताविति । 'लः कर्मणि च' इति वचनाद्भावकर्मकारोऽस्य वाच्याः, समभिहारस्तु द्विवचनेनैव द्योत्यः, यङस्तु न किञ्चिदन्यद्वाच्यं द्योत्यं वा विद्यते इति तेनैव न्यासः अथ एवं सर्वलकारेपूदाहार्यमिति । लङ्-लुनीहि लुनोहोत्येवायमलुनात् , इमावलु- नीताम् , इमेऽलुनन् । लुनोहि लुनोहीत्येव त्वमलनः, युवामलुनीतम् , यूयमलुनीत । वा--लुनीत लुनोतेत्येव यूयमानीत । लुनीहि लुनीहीत्येवाहमलुनाम् , आवामलुनीव, वयमलुनीम । अधीप्वाधीप्वेत्येवायमध्येत, दमावध्ययाताम् , इमेऽ- ध्येयत । अधोवाधीवेत्येव त्वमध्येथाः, युवागध्येयायाम् , यूयमध्यध्वम् । अथ वा- अधोध्वमधीवमित्येव यूयमध्यध्वम् । अधोवाधीप्वेत्येवाहमध्येपि, आवामध्यवहि, वयमध्येमहि । अन्येषु लफारेषतिग्रन्थविस्तरमयानोदाहियते । दिशा स्वयमेवाभ्युपगम्योदाहार्यम् । अप लुनीहि लुनोहोति कयमत्र द्विवचनम् , यावता धातुनैव झियासमभिक्षारोs- वगमितः; तद्विशिष्टफियावचनासातोलाविधानात् ? अप वा - अवगमिते सति तस्मिन् द्विवचनं भवतीति चेदेवं यदन्तस्यापि द्विवचनं स्यात् ? इत्यत आह-क्रियासमभिहारा- भिव्यक्तावित्यादि । यद्यपि क्रियासमभिहारविशिष्टफियाभिधायिनो धातोलोट भवति, तथापि या तस्य क्रियासमभिहाराभिव्यक्तिः सा धावना न क्रियते, कितद ! लोटय । सच तो पर्नु दिनसहित एवं समयों भवति, न फेयलः तत्र तस्याविधानात् । अनया ·समुच्चयेऽन्यतरस्याम् ] तृतीयाध्याये चतुर्थः पादः १४६ समुच्चयेऽन्यतरस्याम् ॥ ३॥ अनेकक्रियाध्याहारः = समुच्चयः । समुच्चीयमानक्रियावचनाद्धातोर- न्यतरस्यां लोट प्रत्ययो भवति, तस्य लोटो हिस्वावादेशौ भवतः । तध्वंभाविनस्तु वा भवतः । भ्राष्ट्रमट मठमट खदूरमट स्थाल्यपिधानमटेत्येवायमटति, इमा- वटतः, इमेऽटन्ति । भ्राष्ट्रमट मठमट खदूरमट स्थाल्यपिधानमटेत्येव पदमञ्जरी क्रियासमभिहारस्य द्योतितत्वाद् द्विवचनाभावः । ननु च सन्तु भावकर्मकर्ता- रोऽस्य वाच्याः, समभिहारोऽप्युपाधित्वेन श्रुतः, सोऽपि लोटो द्योत्यो भवतु, यथा-लडादिषु वर्तमानादयः ? एवं तयसति द्विवंचने शुद्धस्य लोटोऽस्य च साधारणं रूपमिति समभिहाराभिव्यक्तयेऽवश्यं द्विवचनमपेक्ष्यते। शब्दशक्ति- वैचित्र्यं चात्र हेतुः, यथा--स्त्रीत्वं कचिदेकेनैव प्रत्ययेन द्योत्यते, कचिद् द्वाभ्याम् , कचित् दृषदित्यादौ प्रातिपदिकेनैवेत्यलं प्रवन्धेन ।। समुच्चयेऽन्यतरस्याम् ॥ 'समुच्चये' इति समान्योक्तावपि क्रियासमुच्चय एव दृश्यते, धातोः प्रत्ययविधानादित्याह---कानेकक्रियाध्याहारः समुच्चय इति । अनेकासां क्रियाणामेकस्मिन् सम्बन्धिनि निचीयमानतेत्यर्थः। एतेनैकक्रिया- विषयात्समभिहारात्समुच्चयस्य भेदो दर्शितः । धातोः क्रियावाचित्वास्क्रियाधर्मे समुच्चयमात्रे वृत्तिन भवतीत्यभिप्रायेणाह-समुच्चीयमानक्रियावचनादिति । एकस्मिन्साधने याः क्रियाः समुच्चीयन्ते तदाचिभ्यो धातुभ्यः प्रत्यय इत्यर्थः । भ्राष्ट्रमटेत्यादि । भ्राष्ट्राटनादीनि करोतीत्यर्थः। तत्रानुप्रयुज्यमानो धातुः न्यासः स हि लोट 'लः कर्मणि च भावे चाकर्मकेभ्यः' इति कर्मादिषु विधीयते, न क्रियासम- भिहारे । तस्मात् तदभिव्यक्तौ कर्तव्यायां लोट स्वयमसमर्थ इति द्विवचनमपेक्षते, तेन तदन्तस्य द्विवचनं भवतीति भावः। केन पुनर्विधीयमानं द्विर्वचनमपेक्षत इत्याह- क्रियासमभिहार इत्यादि । यङ्प्रत्ययः पुनरित्यादि । यङ्प्रत्ययो हि क्रियासमभिहार एव विधीयते । तेनासौ तत्र विधीयमानस्तदभिव्यक्ती स्वयमेव समर्थ इति नापेक्षते द्विवचनम् । तेन तदन्तत्य द्विवचनं न भवतीति भावः ॥ समुच्चयेऽन्यतरस्याम् ॥ अनेकक्रियाध्याहारः समुञ्चय इति। अनेकासां क्रियाणां चीयमानतेत्यर्थः । एतेन समभिहारात् समुच्चयत्य मेदं दर्शयति । समभिहारोऽपि पौनःपुन्यम् , भृशाओं वा, स चैकरया एव क्रियायाः सम्भवः । समुच्चयः पुनर नेकासा क्रियाणाम् ।

·१५ काशिकावृत्ती [ समुच्चयेऽन्यतरस्याम् .. त्वमटसि, युवामटथः, यूयमटथ । अथ वा भ्राष्ट्रमटत मठमटत खदूरमटत स्थाल्यपिधानमटतेत्येव यूयमटथ । भ्राष्ट्रमट मठमट खदूरमट स्थाल्यपिधानमटेत्येवाहमटामि, आवामटावः, वयमटामः । अथ वा - भ्राष्ट्रमटति मठमटति खदूरमटति स्थाल्यपिधानमटति इत्येवायमटति, इमावटतः, इमेऽटन्ति । भ्राष्ट्रमटसि मठमटसि खदूरमटसि स्थाल्यपिधानमटसि इत्येव त्वमटसि, युवामटथः, यूयमटथ । भ्राष्ट्रमटामि मठमटामि खदूरमटामि स्थाल्यपिधानम- टामीत्येवाहमटामि, भावामटावः, वयमटामः । छन्दोऽधीष्व व्याकरणमधीष्व निरुक्तमधीष्वेत्येवायमधीते, इमा- वधीयाते, इमेऽधीयते । छन्दोऽधीष्व व्याकरणमधीष्व निरुक्तमधीष्वे- त्येव त्वमधीषे, युवामधीयाथे, यूयमधीध्वे । अथ वा छन्दोऽवीध्वं व्याकरणमधीध्वं निरुक्तमधीध्वमित्येव यूयमधीध्वे । छन्दोऽधीष्व व्याकरणमधीष्व निरुक्तमधीष्वेत्येवाहमधीये, आवामधीवहे, वय- मधीमहे । अथ वा - छन्दोऽधीते व्याकरणमधीते निरुक्तमधीते इत्येवाय- मधीते इमावधीयाते, इमेऽधीयते । छन्दोऽधीषे व्याकरणमधीषे पदमञ्जरी साधनभेदेन भिन्नेष्वटनेष्वनुवर्तमानं कृतिव्यापारं वदसिद्गतानि साधनादीनि प्रकाशयतीति परस्परसम्बन्धः । भ्राष्ट्रम - चुल्लि, खस्य दूरं खदूरम् = अपवरकम, स्थाल्यः प्रक्षालिता यत्र निधाय पिधीयन्ते तत्स्थाल्यपिधानम् । अथ वेति । प्रथमेनाथवाशब्देन 'या च तध्वमोः' इत्यस्य व्यापार दर्शयति, द्वितीयेनान्यतरस्याङ्ग्रहणस्य । एवं द्वितीयेऽप्युदाहरणे द्रष्टव्यम् ।। - न्यासः भ्राष्ट्रमटेति । 'अतो हेः' इति लुक् । अत्र साधनमेदाद् भेदमुपागवानामनेका. सामटनक्रियाणां समुच्चयः । अथ वेत्यादि । प्रथमेनापवेति ग्रहणेन 'वा च तध्वमोः' इति वागणप्रतिपादित विफल्पं दर्शयति, द्वितीयेनान्यतरस्यांग्रहणप्रतिपादितम् ।।

·१५१ .. . यथाविध्यनुप्रयोगः पूर्वस्मिन् ] तृतीयाध्याये चतुर्थः पादः निरुक्तमधीषे इत्येव त्वमधीषे, युवामधीयाथे, : यूयमधीष्वे । 'छन्दो- ऽधीये व्याकरणमधीये निरुक्तमधीय इत्येवाहमधीये, आवामधीवहे, वयमधीमहे ॥ यथाविध्यनुप्रयोगः पूर्वस्मिन् ॥ ४ ॥ पूर्वस्मिन् लोड्विधाने यथाविध्यनुप्रयोगो भवति । यस्माद्धातो- र्लोड्विहितस्स एव धातुरनुप्रयोक्तव्यः । धातुसंबन्धे प्रत्ययविधानादनु- प्रयोगः सिद्ध एव, यथाविध्यर्थं तु वचनम् । तथा चैवोदाहृतम् पदमञ्जरी यथाविध्यनुप्रयोगः पूर्वस्मिन् ॥ यथाविधीति । पदार्थानतिवृत्तौ 'यथार्थे यदव्ययम्' इत्यव्ययीभावः, अनुप्रयोग इत्यनुशब्दो धात्वर्थानुवादी, न पश्चाद्भा- वेनानन्तर्येऽर्थे । तेन पूर्वव्यवहितप्रयोगोऽपि भवति । पूर्वस्मिन्निति वचनं विस्पष्टार्थम् । समुच्चये हि सामान्यवचनस्यानुप्रयोगं वक्ष्यति, तेन ततोऽन्यत्रायं विधिरन्यश्च विषयः पूर्वमेव लोड्विधानम् । धातुसम्बन्धे प्रत्यय विधानादिति । ननु च हिस्वान्तमेतदनभिव्यक्तपदार्थकम् , संख्याकालपुरुषाणामनभिव्यक्तत्वात्, अतस्तदर्थाभिव्यक्त्यर्थमेवानुप्रयोगः सिद्धः ? अस्त्वेवम् , किमेतावता वृत्तिका- रोक्तो हेतुर्न भवति ! अथ वा यावन्तमर्थमभिव्यक्तुं हिस्वान्तं समर्थं तावतो विवक्षायामनुप्रयोगासिद्धिं मत्वैवमुक्तम् । यथाविध्यर्थ वचनमिति । ननु च 'समुच्चये सामान्यवचनस्य' इति वक्ष्यति, तत्र नियमो विज्ञास्यते-समुच्चय एव धात्वन्तरस्यानुप्रयोग इति, ततश्च क्रियासमभिहारे यथाविध्यनुयोगो भविष्यति ? एवं मन्यते-समुच्चये सामान्यवचनस्यैवानुप्रयोग इति नियमादन्यत्र धात्वन्तर- स्यापि स्यादिति छिनत्तीति नानुप्रयुज्यत इति । पचतीत्यादेभिन्नार्थस्य त्वप्रसङ्गः, लोडन्तेनानन्वयात् । समानार्थस्य तु सम्भवति सम्बन्धः, यथा-तस्यैव । एवं सामान्यवचनस्य करोत्यादेरप्यनुप्रयोगप्रसङ्गः, तस्यापि हि सन्निहितलोड- न्तवाच्ये विशेपे पर्यवसानात्सम्भवत्येवान्वयः । ननु चैकस्या आकृतेश्चरितः प्रयोगो न द्वितीयस्यास्तृतीयस्याश्च भवति, एतच 'कृञ्चानुप्रयुज्यते' इत्यत्र यथाविध्यनुप्रयोगः पूर्वस्मिन् । पूर्वस्मिन लोड्विधाने इत्यादेर्वाक्यल्य यस्माद् घातोरित्यादिनार्थ स्पष्टीकरोति ! धातुसम्बन्धे इत्यादि । धातुसम्बन्ध इत्यनुवृत्तेधातु- सम्बन्ध एव लोड्विधानम् , अतोऽनुप्रयोगः सिद्ध एव, न हि तेन विना धातुसम्बन्धी भवति; तस्य द्विष्ठत्वात् । यद्येवम्, किमर्यमिदं वचनम् ? इत्याइ-यथाविध्यर्थ त्वति । न्यासः ·१५२ ... काशिकावृत्ती [ यथाविध्यनुप्रयोगः पूर्वस्मिन् १ लुनीहि लुनीहीत्येवायं लुनातीति । छिनत्तीति नानुप्रयुज्यते । अधीष्वा- धीष्वेत्येवायमधीते । पठतीति नानुप्रयुज्यते ॥ समुच्चये सामान्यवचनस्य ॥ ५ ॥ द्वितीये लोड्विधाने समुच्चये सामान्यवचनस्य धातोरनुप्रयोगः कर्तव्यः । ओदनं भुक्ष्व सक्तून्पिब धाना खादेत्येवायमभ्यवहरति । पदमञ्जरी व्याख्यातम् , तत्र यथा गवां स्वामी अश्वेपु चेति न भवति, तथेहापि येनैव धातुना लोटप्रयोगः प्रारब्धस्तेनैवासौ समापयिष्यते १ न; अस्यापि न्यायस्य वेदे लोके च व्यभिचारात् । वेदे तावत्-इन्द्राय राज्ञे सूकर इति चतुर्थीप्रयोग- प्रकरणे क्षिप्रश्येनस्य वर्तिका ते धातुरिति पष्ठी, मयुः प्राजापत्य इति तद्धितश्च देवतासम्बन्ये दृश्यते । लोकेऽपि-सस्नुः, पयः पपुरिति लिटा सहानेनिजुरिति लङ् प्रयुक्तः । तस्मादारभ्यमेवैतत् ।। समुच्चये सामान्यवचनस्य ।। ननु च हिस्वान्तस्यानभिव्यक्तपदार्थकत्वाद्धातु- सम्बन्धे प्रत्येयविधानाचानुप्रयोगः सिद्धः, नार्थ एतेन ? तबाह -सर्वविशेषेति । असत्यस्मिन्यतो धातोर्लोविहितः स तस्यानुप्रयुज्येत । एवमपि हिस्वान्तार्थस्या- भिव्यक्तिर्भवत्येव धातुसम्बन्धश्चोपपद्यते । ननु च सर्वेपु विशेपेयु यदनुगतं सामान्यं तद्वाचिनोऽनुप्रयोगेऽपि तस्य सामान्यस्य सन्निहितेपु विशेपेपु पर्यवसानादाभिव्यक्तिश्च सर्वेषां भवति, धातुसम्बन्धश्च । तत्र सामान्यवचनस्यैकस्यानुप्रयोगोऽस्तु, यहूनां विशेषवाचिनां न्यासः अथ व्यवहितप्रयोगस्य वा पूर्वस्य प्रयोगस्य वा निवृत्यर्थ कस्मान्न भवति, यथा- 'कृञ्चानुप्रयुज्यते लिटि' इति ? न; तयोरपीटत्वात् । इष्यते हि व्यवहितप्रयोगः- लुनीहि लुनीहित्येवायं देवदत्तो लुनाति । पूर्वप्रयोगोऽपोष्यते -- लुनाति देवदत्तो लुनीहि लुनीहीति । तस्माद् यथाविध्यर्थमेवेदं युक्तम् । ननु च 'समुच्चये सामान्यवचनस्य' इति धात्वन्तरस्य समानार्थत्य प्रयोगाभ्यनुशानात् क्रियासमभिहारे यथाविध्यनुप्रयोगो भविष्यतीति, तत् किमनेन वचनेन ? नैतदस्ति; समुच्चय एव हि नियमः स्यात्, क्रियातमभिशरे तु यथाविध्यनुप्रयोगः स्यात्, च समानार्थस्य । तस्मादारधामदम् ॥ समुच्चये सामान्यवचनस्य ।। सर्वविशेषानुप्रयोगनिवृत्त्यर्थमिति । यदीदं नारभ्येत तदा यावद्भयो धातुभ्यो लोट् विदितस्तायतामेवानुप्रयोगः प्रसज्येत; ततत्तनित्यर्थमेतत् । ननु चान्तरेणापीदं वचनं लापवात् सामान्पवचनस्यैवानुप्रयोगो धात्वन्तरस्य ·१५४ काशिकावृत्ती .[ लिङथे लेट् - लिङ\ लेट् ॥७॥ 'छन्दसि' 'अन्यतरस्याम्' इति वर्तते । लिङर्थे-यत्र लिङ् विधीयतें विध्यादिः 'हेतुहेतुमतोर्लिङ' इत्येवमादिः, तत्र छन्दसि विषयेऽन्यतरस्यां लेट् प्रत्ययो भवति । जोषिषत् । तारिषत् । मन्दिषत् । नेता नेषत् । तक्षिषत् । पताति विद्युत् । उदधि च्यावयाति ।। उपसंवादाशङ्कयोश्च ॥८॥ उपसंवादः = परिभाषणम् , कर्तव्ये पणबन्धः 'यदि मे भवा- निदं कुर्याद् अहमपि भवते इदं दास्यामि' इति । कारणतः कार्यानुसरणं तर्क उत्प्रेक्षा = आशङ्का। उपसंवादे आशङ्कायां च गम्यंमा- नायां छन्दसि विषये लेट् प्रत्ययो भवति । उपसंवादे-अहमेव पशूना- पदमञ्जरी लिडथै लेट् ।। जोषिषदिति । 'जुपी प्रीतिसेवनयोः' अनुदात्तेत् , व्यत्ययेन परस्मैपदम् , 'इतश्च लोपः परस्मैपदेपु', 'लेटोऽडाटौ' इति तिपोऽडागमः, 'सिब्बहुलं लेटि' इति सिप् , इडागमः । तारिषदिति । सिविधौ बहुलं णिद्वद्भाव उक्तः, ततो वृद्धिः । पतातीति । 'पत्ल गतौ', तिप आडागमः ।। उपसंवादाशङ्कयोश्च ॥ यदि मे भवानित्यादिनोपसंवादस्य स्वरूपं दर्शयति । कारगत इत्यादिना । शङ्कायाः अनुसरणमनुगमनमित्यर्थः । अहमेवेत्यादि । न्यात: रपरत्वम् , 'द्विवचनेऽचि' इति स्थानिवद्भावात् मृ इत्येतद् द्विरुच्यते, 'उरत्' इत्यत्वम् । रपरत्वम् , हलादिशेपः॥ '; लिङ\ लेट् । नेपत् । तक्षिपदिति । नयतेस्तक्षतेश्च लेट , तिप् , 'इतथ लोपः परस्मैपदेषु इतीकारलोपः, 'सिब बहुलं लेटि' इति सिम् , 'लेटोऽडाटी' इत्याट । तक्षिपदित्यत्र 'आर्द्धधातुकस्य' इत्यादिनेट् । जोपिपदित्यादीन्युदाहरणानि सब बहुलं लेटि' इत्यत्र व्युत्पादितानि ॥ उपसंवादाशवयोश्च ।। उपसंवादः परिभाषणम् , कर्तव्ये पणवन्ध इति । उपसंवादशन्दस्येमी पर्यायो । यदि मे भवानित्यादिनोपसंवादस्य स्वरूपं दर्शयति । . फारणत इत्यादिनाप्याशङ्कायाः । अनुसरणमिति । अनुगमनम् , अनुमानमित्यर्थः । तर्क उत्प्रेक्षेति । आशङ्काया इमी पर्यायौ । अहमेवेत्यादि । देवैः पशुपतिक्क्तत्रिपुरं नहीति, तेनोक्तम् - अहमेव पशूनामीशे इति । ब्रह्माहत्यामागं गृहाणेत्युके आदित्य इदमुक्त- ।

·उपसंवादाशंकयोश्च ] तृतीयाध्याये चतुर्थः पादः १५५ मीशै । मदना एव वो ग्रहा गृह्यान्तै इति । मद्देवतान्येव वः पात्राण्यु- च्यान्तै । आशङ्कायां च-नेजिह्मायन्तो नरकं पताम। जिह्माचरणेन नरकपात आशङ्कयते । लिडर्थ एवायम् , नित्यार्थ तु वचनम् । पूर्वसूत्रे ‘अन्यतरस्याम्' इति वर्तते ॥ पदमञ्जरी त्रिपुरविजये देवैः प्रार्थितस्य देवस्यैतद्वचनम् । 'ईश ऐश्वर्ये', उत्तमैकवचनमिट् , टेरेत्वम् , 'चैतोन्यत्र' इत्यैकारः। पशवो द्विपाश्चतुष्पादश्च । 'वायु देवा अब्रुवन्सोमं राजानं हनामेति, सोऽब्रवीद्वरं वृणै, मदग्रा एव वो ग्रहा गृह्यान्तै इति । मद्ग्रहो ऽयं प्रथमं येषां ते तथोक्ताः, ग्रहेः कर्मण्यात्मनेपदं यक् , अहिज्यादिना सम्प्रसार- णम् , झस्याड़ागमः, पूर्ववदैत्वम् । 'देवाः सोममध्नन् , सोऽपूयदशक्यतामागमत् , वायुमब्रुवन इमं नः स्वदयेति, सोऽब्रवीद्वरं वृणै, मद्देवतान्येव वः पात्रारयुच्यान्तै इति । अहं देवता येषां तानि तथोक्तानि । उच्यान्तै इति वचेः 'वचिस्वपि' इत्या- दिना सम्प्रसारणम् , शेषं पूर्ववत् । नेजिमायन्त इति । इच्छब्द आशङ्का द्योत- यति । जिह्मचरणेन नरकपातः सम्भाव्यते, स मा भूदित्यर्थः । जिमम् = कुटिलं पापम् , 'छन्दसि परेच्छायाम्' इति क्यच्, 'अश्वाघस्यात्' इति योगविभागे- नात्वम् । वृत्तौ तु वस्तुमात्रं दर्शितम् । जिह्माचरणेनेति । न पुनराचारे उपमाना- दन्यत्र क्यजस्ति । हेतौ शतृप्रत्ययः । लिथं एवायमिति । हेतुहेतुमद्भावे, कथम् ? उपसंवादे तावत्करणं हेतुः, दानं हेतुमत् ; अन्यथा यदि मे भवानिदं कुर्या- दिति लिङ न स्यात् , विभाषा तु लिडिति । अहमपि ते इदं दास्यामीति लट् । भाष्ये तु ददातेरपि लिङ प्रयुक्तः । आशङ्कापि कारणतः कार्यानुसरणम् , तत्र कारणं हेतुः, कार्य हेतुमत् । अथापि करणमवधिः, दानमवधिमदित्यवध्यवधिमद्भाव उपसंवादे प्रतीयते, न हेतुहेतुमद्भावः, आशङ्कायामपि निश्चितो हेतुहेतुमद्भावो ते न्यासः - वन् मदना एव वो ग्रहा गृह्यान्तै । मद्देवतान्येव वः पात्राण्युच्यान्तै । ईशै इति-'ईश ऐश्वर्य, उत्तमपुरुषैकवचनम् , इट , टेरेत्त्वम् , 'एत ऐं'। गृह्यान्तै इति- 'ग्रह उपादाने', 'झोऽन्तः, कर्मणि 'सावंधातुके यक्', ग्रह्यादिसूत्रेण संप्रसारणम् । शेषं पूर्ववत् साधनम् । उच्यान्नै इति-'वच परिभापणे, वच्यादिसूत्रेण संप्रसारणम् । शेष पूर्वचत् । पतामेति --'पल्ल. गौ', मस , 'लेटोऽडाटौ इत्याट् । जिह्माचरणेने- त्यादिना पूर्वोक्तमाशालक्षणमुदाहरणे दर्शयति । लिङ) एवायमिति । हेतुहेतु- मद्भावः । कथम् ? उपसंवादे तावद् -यदि मे भवानिदं कुर्यादहमपि त इदं दास्यामोत्येवं.

·-- काशिकावृत्ती [ तुमय सेसेनसे० तुमर्थे सेसेनसेअसेन्सेकसेनध्यैअध्यैन्कध्यैकध्यैन्- शध्यैशध्यैन्तवैतवेङ तवेनः ॥ ९ ॥ 'छन्दसि' इत्येव । तुमुनोऽर्थस्तुमर्थः। तत्र छन्दसि विषये धातोः सयादयःप्रत्यया भवन्ति । तुमर्थो भावः । कथं ज्ञायते ? वचनसामर्थ्यात् । तावदयं कर्तुरपकृष्यते । न चान्यस्मिन्नर्थे तुमुन्नादिश्यते । अनिर्दिष्टा- र्थाश्च प्रत्ययाः स्वार्थे भवन्ति । स्वार्थश्च धातूनां भाव एव । से-वक्षे रायः । सेन्–ता वामेषे रथानाम् । असे, असेन्-क्रत्वे दक्षाय जीवसे । पदमञ्जरी नास्तीत्युच्येत, तथापि लिप्रयोगसिद्धयेऽवश्यं वक्तव्योऽत्र हेतुहेतुमद्भावः, अतो लिङर्थ एवायमित्यर्थः । नित्यार्थ तु वचनमिति । छन्दसि नित्योऽत्र लिङ घश्यत इति मन्यते, तथापि व्यवस्थितविभापया सिद्धमिति चेत्तदेव तर्हि वचनेन ज्ञाप्यते ॥ तुमर्थे सेसेनसेअसेन्क्सेकसेनध्यै प्रध्यैन्कयैकध्यैन्शध्यैशध्यैन्तवैतवेङ्तवेनः । कथं ज्ञायत इति । 'कर्तरि कृत्' इति वचनात् भावस्तुमर्थो नोपपद्यत इति प्रश्नः । अपकर्पः =अपनयः, स्वार्थश्च धातूनां भाव इति साध्यमानरूपः । स एव हि धातुवाच्यो भावः । घनादिवाच्यस्तु भावो धात्वर्थव्यतिरिक्तः सिद्धतारूपः । - न्यासः विधं परिभाषणलक्षणम् । तत्र च करणं हेतुः, दानं हेतुमदिति युक्त उपसंवादो लिङर्थः । आशक्षापि कारणतः कार्यानुसरणम् । तत्रापि कारणं हेतुः, कार्यानुसरणं हेतुमदित्या- शङ्कापि लिङर्थ एव । यद्येवम् , पूर्वेणैव सिद्धम्, तत् किमर्थमिदमुच्यते १ इत्याह-नित्यार्थ वचनमिति । स्यादेतत् , पूर्वणव नित्यं भविष्यतीत्याह - पूर्वसूत्र इत्यादि ।। तुमर्थे सेसेनसेअसेन्सेकसेनध्यैअध्यैन्कध्यैकध्यैशध्येशध्यैन्तवैतवेङ्तवेनः।। कथं जायत इति || 'कर्तरि कृत्' इति वचनात् फत्व तुमथों युक्त इति मन्यते । वचनसामादित्यादि । यदि फत्तव तुमर्थ: स्यात् , तुमर्थपचनमनर्यकं स्यात् , कृत्त्वादेव हि सयादयः कर्तरि मविप्यन्ति । तस्मात् तुमर्थग्रहणाल्लिमात् कर्तरि तुमुन्न भवति । अपकृप्यते । अपनीयते । कर्तरि न भवतीति यावत् । स्यादेतत् , फर्मादिर- स्यायों भविष्यतीत्याह-7 चेत्यादि । अन्यस्मिन्निति । कर्मादी। यथा व फांदा- पनिर्देशान भवति तथा भावेऽपि न स्यात् । भावेऽपि नैव नुमुनिदिश्यत इत्याद-अनिर्दिष्टार्या इत्यादि । अन्तिरत्य निर्देशाद् या प्रकृतिः प्रत्यपान निमित्तत्येनोपादीयते तदर्शस्य प्रत्यासत्तेरवणानिर्दिष्टायां प्रलमाः स्यायें भवन्ति, स ·१५७ शध्ये, दृशे विख्ये च ] तृतीयाध्याये चतुर्थः पादः स्वरे विशेषः । क्से, कसेन् - प्रेषे, भगाय श्रियसे। अध्य, अध्यैन् - कर्मण्युपचारध्यै। स्वरे विशेषः। कध्यै-इन्द्राग्नी आहुवध्यै । कध्यैन् - नियध्यै। शध्यैन्-पिबध्यै । सह मादध्यै । तवै सोममिन्द्राय पातवै। तवेङ - दशमे मासि सूतवे । तवेन्-स्वर्देवेषु गन्तवे । कर्त्तवे । हत्तवे । प्रयै रोहिष्यै अव्यथिष्यै ॥ १० ॥ 'तुमर्थे छन्दसि' इत्येव । प्रय, रोहिष्य, अव्यथिष्यै-इत्येते शब्दा निपात्यन्ते छन्दसि विषये। प्रपूर्वस्य यातेः कैप्रत्ययः- प्रयै देवेभ्यः, प्रयातुम् । रुहेः इष्यप्रत्ययः - अपामोषधीनां रोहिष्य, रोहणाय । व्ययेर्नपूर्वस्य इष्यप्रत्ययः - अव्यथिष्य, अव्यथनाय ॥ दृशे विख्ये च ॥ ११ ॥ पदमञ्जरी पिबध्यै इति । 'यको बहुलं छन्दसि' इति लुकि पिबादेशः । मादयध्य इति । यकः प्रसङ्ग व्यत्ययेन शपू ॥ न्यासः । पुनरिह स्वार्थो भावः । कुत एतत् ? धात्वधिकारात्, धातोश्च भाववचनत्वात् । यद्ये- वम् , भावग्रहणमेव कुर्यात् , लघुत्वात् ? नैवं शक्यम् ; भावग्रहणे सति 'कर्तरि कृत्' इति वचनात् तुमुन् कर्तर्येव स्यात् । तुमर्थग्रहणे हि तुमुनोऽपि हि भाव एवार्थ इत्येतद् शापितं भवतीति न कश्चिद्दोष इति । वक्ष इति । 'वच परिभाषणे', सेप्रत्ययः, 'चोः कु:' इति कुत्वम् । एप इति । इणः सेन्प्रत्ययः । जीवस इति । 'जीव प्राणधारणे'। प्रत्ययद्वयस्याप्येतदेवोदाहरणम् , स्वरस्तु भिद्यते । प्रेप इति । इणः प्रपूर्वात् क्से, 'भाद् गुणः' । श्रियस इति । 'श्रियं सेवायाम्', अस्मात् कसेन् , इयङ् । उपाचरध्यै इति । 'चर गत्यर्थः', उपापूर्वः । प्रत्ययद्वयस्यापीदमदाहरणम् , स्वरभेदात्तु भेदः । आहुवध्ये इति । जुहोतेराङपूर्वात् कध्यैप्रत्ययः, उवङादेशः। श्रियध्ये इति । श्रयतेः कध्यैन् , इयङ् । पिवध्य इति। 'पा पाने', शध्यै, पाघ्रादिसूत्रेण पित्रादेशः। मादयध्यै इति । 'मदी हर्षे', हेतुमण्णिच् , शध्यैन् , गुणायादेशौ । पात इति पिवतेस्तवै । सूतवे इति । 'पूङ प्राणिगर्भविमोचने', तवेङ, डित्त्वाद् गुणाभावः। गन्तवे इत्या- दोन्युदाहरणानि गमिकरोविहरतीनां यथाक्रमेण ।। प्रयै रोहिप्य अव्यथिप्यै ।। प्रयै इति । 'आतो लोप इटि च' इत्याकारलोपः ।।

·१५८ काशिकावृत्ती [ दृशे. विख्ये च 'तुमर्थे', 'छन्दसि' इत्येव । दृशे; विख्ये-इत्येतौ छन्दसि विषये निपात्यते । दृशेः के प्रत्ययः - दृशे विश्वाय सूर्यम् , द्रष्टुम् । विख्ये त्वा हरामि, विख्यातुम् ॥ शकि णमुल्कमुलौ ॥ १२ ॥ 'छन्दसि' इत्येव । शक्नोतौ धातावुपपदे । छन्दसि विषये तुमर्थे णमुल , कमुल् -- इत्येतौ प्रत्ययौ भवतः । णकारो वृद्धयर्थः । ककारो गुणवृद्धिप्रतिषेधार्थः। लकारः स्वरार्थः । अग्नि वै देवा विभाजं नाशक्नु- वन् । विभक्तमित्यर्थः । अपलुपं नाशक्नुवन् । अपलोप्तुमित्यर्थः ॥ ईश्वरे तोसुन्कसुनौ ॥ १३ ॥ 'तुमर्थे', 'छन्दसि' इत्येव । ईश्वरशब्द उपपदे छन्दसि विषये तुमर्थे धातोस्तोसुन्कसुन्प्रत्ययौ भवतः । ईश्वरोऽभिचरितोः । अभिचरितुमि- त्यर्थः । ईश्वरो विलिखः । विलिखितुमित्यर्थः । ईश्वरो वितृदः । वित- दितुमित्यर्थः ॥ कृत्यार्थे तवैकेन्केन्यत्वनः ।। १४ ॥ 'छन्दसि'. इत्येव । कृत्यानामर्थो भावकर्मणी। तस्मिन् कृत्यार्थे पदमञ्जरी दृशे विख्ये च ।। योगविभागश्चिन्त्यप्रयोजनः ।। ईश्वरे तोसुन्कसुनी ॥ पितृद इति । 'ओवृदिर हिंसानादरयोः । कृत्यार्थे तवैकेन्केन्यवनः ।। फुत्यानामर्थो भाकमणी इति । यद्यपि भव्यगे- यादिपु काप्यर्थः, वह्यं करणम , स्नानीयं चूर्णमित्यादिपु करणादयः; तथापि न न्यासः । दशे विल्ये च ॥ दशे इति । शेः केमत्ययः । विख्ये इति । विपूर्वाच्चशिक्षः ख्यातेवा फेप्रत्ययो निपात्यते ॥ शकि णमुल्कमुली । विभाजमिति । विपूर्वाद् भजेर्णमल ! अपलुपमिति । 'लुप्त च्छेदने', कमल ॥ ईश्वरे तोसुकसुनी ।। अभिचरितोरिति । घरतेरभिपूर्षात् तोमुन् प्रत्ययः । विलियः, पितृद इति । लिखतेः, 'तृदिर हिंसादानयोः' इत्येवस्माच्च पनुन् ।। प्रत्यार्थे तयेफेन्यन्यत्यनः ॥ त्यानामों भारकर्मणी इति। तयोरेष ·१५६ प्रवचक्षे च] - तृतीयाध्याये चतुर्थः पादः छन्दसि विषये तवै, केन् , केन्य, त्वन्-इत्येते प्रत्यया भवन्ति । तवै- अन्वेतवै, अन्वेतव्यम्। परिधातवै, परिधातव्यम् । परिस्तरितवै, परिस्तरितव्यम् । केन्–नावगाहे, नावगाहितव्यम् । केन्य-दिदृक्षेण्यः, शुश्रूषेण्यः; दिक्षितव्यम् , शुश्रूषितव्यम् । त्वन्-कत्वं । हविः, कर्तव्यम् । "तुमर्थे छन्दसि' इति सयादिसूत्रेऽपि तवै विहितः, तस्य तुमर्था- दन्यत्र कारके विधिद्रष्टव्यः ॥ अवचक्षे च ॥ १५ ॥ 'कृत्यार्थे छन्दसि' इत्येव । अवपूर्वाञ्चक्षिङ एश्प्रत्ययो निपात्यते । नावचक्षे। नावख्यातव्यमित्यर्थः ॥ पदमञ्जरी तत्र कृत्यत्वेन कादिषु विधानम् , किं तर्हि ? स्वरूपेण, अतः कृत्यतया विधानं भावकर्मणोरेवेति भावः । दिहक्षेण्य इति । दृशेः सन्नन्तात्केन्यः । शुश्रूषेण्य इति । शृणोतेः। सयादिसूत्रेऽपीति । येन सयादयो विधीयन्ते तत्र 'तुमर्थे सेसेनसे' इत्यत्रेत्यर्थः। तस्य तुमर्थादन्यत्रेति । अन्यथाऽनेनैव तुमर्थे भावेऽपि सिद्धत्वादनर्थकं तत्स्यात् ॥ अवचक्षे च ॥ एश्प्रत्यय इति । शिकरणं सार्वधातुकत्वार्थम् , तेन चक्षिङ: ख्याब् न भवति ।। कृत्यक्तखलर्थाः' इति भावकर्मणोः कृत्यानां विधानात् । अन्वेतवै इति । अनुपूर्वादिण- स्तवै। परिधातवै इति । परिपूर्वाधातेः। परिस्तरितवै इति । परिपूर्वादेव 'स्तञ् आच्छादने' इत्यस्मात् । अवगाहे इति । 'गाहू विलोडने' अवपूर्वः । दिसण्य इति । दृशः सन् , द्विर्वचनम् , उरत्वम् , रपरत्वम् , 'सन्यतः' इतीत्त्वम् , 'हलन्ताच्च' इति गुणाभावः, व्रश्चादिसूत्रेण पत्वम् , 'पढोः कः सि' इति कत्वम् , दिदृक्ष इति स्थिते केन्यप्रत्ययः, 'अतो लोपः' । शुश्रूपेण्य इति । शृणोतेः सन् , 'अन्झनगमा सनि' इति दोघः, द्विवंचनमभ्यासकार्यम् , शुश्रूप इति स्थिते केन्यप्रत्ययः। कत्त्वमिति । करो- तेस्त्वन् । सयादिसूत्रेऽपि तवै विहित इति । सयादीनां सूत्रं सयादिसूत्रम् , सयादयो विहितास्तत्रापि तवैप्रत्ययो विहितः । तत्य तुमादित्यादि । यदि तु तस्य तुमर्थ एव भावे विधिः स्यात् तत्यानर्थक्यं स्यात् ; अनेनैव सिदत्वात् । तस्माद् यद्यपि तत्र तुमर्थ इत्युच्यते, तथापि ततोऽन्यत्र कर्मकारके कांदो तवैप्रत्ययविधानं वेदितव्यम् । अवचक्षे च ॥ एश्प्रत्ययो निपात्यत इति । शित्करणं सार्वघानुकशाम् । न्यासः - येन ..

·१६० काशिकावृत्ती [ भावलक्षणे स्थेण० भावलक्षणे स्थेण्कृञ्वदिचरिहुतमिजनिभ्यस्तोसुन् ॥ १६ ॥ 'कृत्यार्थे' इति निवृत्तम् । 'तुमर्थे' इति वर्तते । प्रकृत्यर्थविशेषणं भावलक्षणग्रहणम् । भावो लक्ष्यते येन तस्मिन्नर्थे वर्तमानेभ्यः स्था- दिभ्यो धातुभ्यश्छन्दसि विषये तुमर्थे तोसुन्प्रत्ययो भवति । आ सं- स्थातोर्वेद्यां सीदन्ति । आ समाप्तेः सोदन्तीत्यर्थः । इण-पुरा सूर्यस्यो- देतोराधेयः । कृञ्-पुरा वत्सानामपाकतॊः । वदि-पुरा प्रवदितोरग्नौ प्रहोतव्यम् । चरि-पुरा प्रचरितोराग्नोर्गे होतव्यम् । हु-आ होतोर- प्रमत्तस्तिष्ठति । तमि-आ तमितोरासीत । जनि-आ विजनितोः संभवामेति ॥ सृपितृदोः कसुन् ॥ १७ ॥ 'भावलक्षणे' 'छन्दसि' इति वर्तते । सृपितृदोर्धात्वोर्भावलक्षणेऽर्थे वर्तमानयोश्छन्दसि विषये तुमर्थे कसुन्प्रत्ययो भवति । पुरा क्रूरस्य विसृपो विरप्शिन् । पुरा जर्तृभ्य आतृदः । अलंखल्वोः प्रतिषेधयोः प्राचां क्त्वा ॥ १८ ॥ 'छन्दसि' 'भावलक्षणे' इति सर्व निमित्तम्। अलं, खलु-इत्ये- पदमारी 'भावलक्षणे स्थेएफुल्यदिचरिहुतमिजनिभ्यस्तोसुन् । संस्थानादीनामवधित्वेन लक्षणभावः । आ समातेरिति । सम्पूर्वो हि तिष्ठतिः समाप्ती रूढः; सन्तिष्टते पिण्डपितृयज्ञ इत्यादी दर्शनात् । आतमितोरिति । 'तमु ग्लानौ' ।। . न्यासः तेनार्धधातुके विधीयमानः सार्वधातुके 'चशिक्षः ख्यान' इति ख्यामादेशो न भवति ।। भावलक्षणे स्येप्रकृयदिचरिदुतमिजनिभ्यस्तोसुन् ।। आसंस्थातोरित्यादि । आसंस्थातोः शन्देन समाप्तिरच्यते, तया वेद्यां सदनं लक्ष्यते । पुरा सूर्यस्योदेतो- राधेय इति । ममाप्याधानझिया सूर्यत्योदयेन ! पुरा वत्सानामित्यादी यत्सानामपाकरणे. नासनम् । पुरा प्रवदितोरित्यादी प्रवदनेन वनम् । पुरा प्रचरिनारित्यादी प्रचरणेन दवनमेव। उत्तरयोग्दाहरणयोराध्यनेनावस्यानम् । आ तमितोरिति । तमु कारवायाम्' । आ विजनितोरित्यादापारिजननेन सम्मयनम् ।। na ·. उदीचां माङो व्यतीहारे] तृतीयाध्याये चतुर्थः पादः तयोः प्रतिषेधवाचिनोरुपपदयोर्धातोः क्त्वा प्रत्ययो भवति प्राचीमा- चार्याणां मतेन । अलं कृत्वा । खलु कृत्वा । अलं बाले रुदित्वा । अलंखल्वोरिति किम् ? मा कार्षीः । प्रतिषेधयोरिति किम् ? अलंकारः। प्राचांग्रहणं विकल्पार्थम् । अलं रोदनेन । वासरूपविधिश्चेत् पूजार्थम् ॥ उदीचां माङो व्यतीहारे ॥ १९ ॥ 'क्त्वा' तु वर्तते । माङो धातोयंतीहारे वर्तमानादुदींचामांचा- चार्याणां मतेन क्त्वा प्रत्ययो भवति । अपमित्य याचते । अपमित्य पदमञ्जरी अलंखल्योः प्रतिषेधयोः प्राचां क्त्वा ॥ 'तुमर्थे' इत्येव । अलंकृत्वेति । 'अमैवाव्ययेन' इति नियमादुपपदसमासाभावः । न कर्त्तव्यमित्यर्थः । वासरूप इति चेदिति । पूर्व तु प्रैषादिषु कृत्यानां वचनेन 'स्च्यधिकारादूर्व वासरूपविधिर्नावश्यमस्ति' इति ज्ञापितत्वादिह तदभावमभिप्रेत्य प्राग्ग्रहणं विकल्पार्थमित्युक्तम् ।। उदीचां माङो व्यतीहारे ।। अपमित्येति । 'मेङ् प्राणिदाने' क्त्वो ल्यपि न्यासः सृपितृदोः कसुन् ।। अलंखल्वोः प्रतिपेधयोः प्राचां क्त्वा । प्रतिपेधवाचि- नोरिति । प्रतिषेधयोरित्यस्येदं विवरणम् । एतेन प्रतिषेधवाचित्वादलंखलुशब्दौ सूत्रे प्रतिषेधशब्देनोक्ताविति दर्शयति । भवति हि तद्वाचित्वात्ताच्छन्दयम् , 'क्षुद्रनन्तवः' इति, तत्र क्षुद्रजन्तुवाचित्वाद् यूकालिक्षादयः शब्दाः क्षुद्रजन्तुशब्दे- यथा- नोक्ताः। अलङ्कार इति भावे घञ् । भूषणवचनोऽत्रालंशब्दः । अलं बाले रोदनेनेति । भावे ल्युट । वासरूपविधिरिति चेदिति । विनापि प्राग्ग्रहणेन विकल्पो लभ्यत एव । यस्मादसरूपोऽपवादो बाधको भवतीत्येवं चेन्मन्यसे एवं तर्हि पूजार्थ प्राग्ग्रहणम् , पूर्व त्यधिकारात् । परेण वासरूपविधिनास्तीति चेतसि कृत्वा विकल्पार्थ प्राग्ग्रहणमुक्तम् ।। उदीचां माडो व्यतीहारे ।। अपमित्येति । 'आदेच उपदेशेऽशिति' इत्यात्वम् , 'कुगतिप्रादयः' इति समासः, 'समासेऽनपूर्व क्त्वो ल्यप' इति ल्यप् , 'मयतेरिदन्य- काशि०३:१२ ·१६२ काशिकावृत्ती [ उदीचां माउने व्यतीहारे हरति । अपूर्वकालत्वादप्राप्तः क्त्वा विधीयते । उदीचांग्रहणात्तु यथा- प्राप्तमपि भवति - याचित्वाऽपमयते, हुत्वाऽपमयते । मेंङः कृतात्वस्यायं निर्देशः कृतो ज्ञापनार्थः - 'नानुबन्धकृतमने- जन्तत्वम्' इति, तेन 'दावा घ्वदाप्' इति दैपोऽपि प्रतिषेधो भवति । पदमञ्जरी -. 'मयतेरिदन्यतरस्याम्' इतीत्वं, ह्रस्वस्य तुक् । अपूर्वकालत्वादिति । पूर्व ह्यसौ याचते पश्चादपमयते । यदा चास्माद्वचनान्मयतेः क्त्वो भवति तदा 'समानकर्तृकयो' इत्यादिना याचेनं भवति, अनेन बाधितत्वात् , यथा-द्वितीयद्विवंचनेन प्रथम- द्विवचनम् । अनभिधानाद्वा । मेङ इत्यादि । मेडोऽयं कृतात्वस्य निर्देशः कृतः, न पुनः 'माङ् माने' इत्यस्य, तस्य व्यतिहारे वृत्त्यसम्भवादित्यर्थः । यद्येवम , मेड इत्येव वक्तव्यम् , तत्रायमप्यर्थो व्यतीहारग्रहणं न कर्त्तव्यं भवति, तत्राह- ज्ञापनार्थमिति । किं ज्ञाप्यत इत्याह-नानुबन्धकृतमिति । प्रयोजनमाह-तेनति । यद्ययमर्थो न ज्ञाप्येत, ततः श्रूयमाणे पकारे दैप आत्वं न स्यात् ; अनेजन्त- त्वात् , ततश्चादाविति प्रतिषेधे तस्य ग्रहणं न स्याद्, 'दाय् लबने इत्यस्यैव तु स्यात् ।। न्यास: तरस्याम्' इतीत्वम् , 'हस्वस्य पिति कृति तुक्' । ननु च 'समानकर्तृकयोः पूर्वकाले' इत्यनेनैवात्र क्त्वाप्रत्ययो भवति, अस्ति यत्रापि समानकर्तृकत्वम् । तथा हि-य एवापमयतेः कर्ता स एव याचतेः, तत् किमर्थ विधीयते १ इत्याह-अपूर्वकालत्यादि- त्यादि । पूर्व ह्यसौ याचते पश्चादपमयत इति नास्ति पूर्वकालत्वम् , तस्मादप्राप्त एव क्त्वा विधीयते । विधीयतान्नांम; अयन्तु दोष.-यदेवास्माद्वचनान्मयतेः क्त्वा भवति, तदेव समानकर्त्तकयोरित्यस्माद्वचनाद् याचतेरपि स्यात् ? नेप दोपः; यस्मात् 'समानकर्तृ- फयोः' इत्यत्र 'उदीचाम्' इति वर्तते, सा च व्यवस्थितविभापा, तेन यदा मयतेः क्त्वा भवति तदा याचतेः क्त्वा न भविष्यति । उदीचांग्रहणादित्यादि । उदीचांगदणमिह विफल्पार्थम् । तेन यथापातमपि पक्षे भवति । याचतेः क्त्वा । मयतेलंदादिः । मारिति 'माल् माने' इत्यस्यायं निर्देश इति फत्यचिदायका स्यात् , अतस्ता - निराफर्तुमाह-मेङः कृतावस्यायं निर्देश इति । कुतः पुनरेतदवगतम् १व्यतीमारग्रहणात् । मेव व्यतीदारे वर्तते, न गाल , तस्मान्ने एवायं निर्देश इति विशयते । फिमर्थ पुनरेवं निर्देशः कृतः, ते यत्र सति सन्देहः स्यात्, न मेट इत्येवासन्दिग्धः पर्तव्यः स्यादित्यत आद-मापनार्थ इति । गेट इत्येवं निर्देशे फर्शव्ये यः सानुपन्धकस्य एतात्वस्य निर्देश: . रुतः स ापनाथः । तेनेवञ् शाप्यते-नानुवन्धतमनेजन्तत्यमिति । तेनेत्यादिना .

·समानकर्तृकयोः पूर्वकाले ] तृतीयाध्याये चतुर्थः पादः परावरयोगे च ॥ २० ॥ परावराभ्यां योगः परावरयोगः । परेण पूर्वस्य योगे, गम्यमाने अवरेण च परस्य धातोः क्त्वा प्रत्ययो भवति । परेण तावत्- अप्राप्य नदी पर्वतः स्थितः । परनदीयोगेन पर्वतो विशिष्यते । अवर- योगे-अतिक्रम्य तु पर्वतं नदी स्थिता। अवरपर्वतयोगेन नदी विशि- ष्यते। - समानकर्तृकयोः पूर्वकाले ॥ २१ ॥ समानः कर्ता ययोर्धात्वर्थयोस्तत्र पूर्वकाले धात्वर्थे वर्तमाना- पदमञ्जरी परावरयोगे च ॥ परावरशब्दयोः सम्बन्धिशब्दत्वाद्यदपेक्षं परावरत्वम् , तयोः पूर्वपरयोरेव परावराभ्यां योगो गम्यते, इत्याह --परेण पूर्वस्येति । पूर्व- शब्देनात्रावरो विवक्षितः। अप्राप्य नदीमिति। नद्याः पूर्वदेश इत्यर्थः । ततश्च नदी परा भवतीति । परनदीयोगेन पर्वतो विशेष्यते । अतिक्रम्य पर्वतमिति । पर्वतस्य परस्तादित्यर्थः । ततश्चावरः पर्वतो भवति तेनावरपर्वत- योगेन नदी विशेष्यते । अयमप्यपूर्वकालार्थ आरम्भः, अतिक्रमोऽत्र कीदृश इति चिन्त्यम् ।। न्यासः समानकर्तृकयोः पूर्वकाले ।। क्रियापेक्षत्वाकर्तृभावस्य धात्वधिकारेऽपि तदर्थ- ज्ञापनप्रयोजनं दर्शयति । यद्ययमर्थो न ज्ञाप्येत ततो हलन्तत्वाद् दैप एजन्तत्वं न स्यात् । तत्र को दोषः १ दाव्ग्रहणेन दैव्ग्रहणं न स्यात् ; भिन्नरूपत्वात् । ततश्च 'दाधा ध्वदाप' इत्यत्र दैपः प्रतिषेधो न स्यात् । अस्मिंस्त्वर्थे ज्ञापिते सति भवति ।। परावरयोगे च ॥ इहेमौ परावरशब्दौ सम्बन्धिशब्दौ । पूर्वञ्चापेक्ष्य परो भवति, परश्चापेक्ष्यावरः, सम्बन्धिशब्दाश्च नियतमेव प्रतियोगिनमुपस्थापयन्ति, तस्मात् सूत्रे यद्यपि विशिष्टप्रतियोगी न निर्दिश्यते, तथापि पूर्वपरयोरेव परावराभ्यां योगो गम्यत इत्याह-परेण पूर्वस्येत्यादि । परनदीयोगेन पर्वतो विशिष्यत इति । तथा खप्राप्य नदी पर्वत इत्युक्ते परया नद्या पर्वतत्य यो योगस्तद्विशिष्टः पर्वतः प्रतीयते । अवरपर्वत- योगेन नदी विशिष्यत इति । यत्मादतिक्रम्य पर्वतं नदीत्युक्तेऽवरेण पर्वतेन नया च यो योगस्तद्विशिष्टा नदी विशायते । समानकर्तृकयोः पूर्वकाले ॥ धात्वधिकारा पात्वर्थत्यैव समानकर्तृफलं विज्ञायत इत्याद-समानः कर्त्ता ययोर्धात्वर्थयोरित्यादि । निधारणे चावं षष्ठी। समानशब्द- ·१६४ काशिकावृत्ती [ समानकर्तृकयोः पूर्वकाले द्धातोः क्त्वा प्रत्ययो भवति । शक्तिशक्तिमतो दस्याविवक्षितत्वात् समानकर्तृकता। भुक्त्वा व्रजति । पीत्वा व्रजति । द्विवचनमतन्त्रम् । स्नात्वा पीत्वा भुक्त्वा दत्त्वा ब्रजति । पदमञ्जरी स्यैव समानकर्तृकत्वं विज्ञायते, न धातोरित्याह-समानः कर्ण ययोर्घात्वर्थयो- रिति । समानशब्दोऽयमेकवाची, तत्रेति निर्धारणे सप्तमी दर्शयति । पष्ठ्यामपि न दोपः। सप्तमी त्वाश्रिता । पूर्वकाले धात्वर्थे वर्तमानादिति । प्राभाकरास्तु पूर्वप्रयुज्यमानादिति व्याचक्षते, अनुष्ठाने पौर्वकाल्यं नाद्रियन्ते; तद्भाष्यवार्ति- "कविरोधादुपेक्ष्यम् । उक्तं हि-आस्यं व्यादाय स्वपिति संमील्य हसतीत्युप- संख्यानमपूर्वकालत्वादिति । ननु च शक्तिः कारकम् , सा च प्रतिक्रियं भिद्यते, तत्कुतः समानकर्तृकत्वम् ? इत्यत आह-शक्तिशक्तिमतोरिति । इह समानकर्तृ- कयोरिति द्विवचननिर्देशः क्रियते, तेन द्वयोरेव पौर्वकाल्ये स्यात् , बहूनां न स्यात्, तबाह-द्विवचनमतन्त्रमिति । अवश्यं येन केनचिद्ववचनेन निर्देशः कर्त्तव्यः, तत्र समानकर्तृकत्वस्य पूर्वकालत्वस्य च भेदाधिष्ठानत्वा दनिवन्धनयोर्रिवचनबहु- वचनयोः प्रथमभावित्वाद् द्विवचनं प्रयुक्तम् , न त्वेतत्तन्त्रमित्यर्थः । एवमपि लोकविज्ञानान्न सिद्ध यति, तद्यथा लोके-अमीपां ब्राह्मणानां पूर्व आनीयताम् इत्युक्ते सर्वपूर्व एवानीयते, एवमिहापि सर्वपूर्वायाः क्रियायाः प्राप्नोति, तस्मादेवं वक्तव्यम् – सर्वेपामेवात्र बजि प्रति पौर्वकाल्यम् , स्नात्वा व्रजति भुक्त्वा व्रजति पीत्या व्रजतीति । आख्यातवाच्या हि क्रिया विशेष्यत्वात्प्रधानम, तेन तां प्रति सर्वासां विशेषणत्वात्परस्परेणासम्बन्धः, तदुक्तम्-'गुणानां च न्यासः वायमेकवाची। ननु शक्तिः कारकम्, अन्या च पूर्वकालक्रियायाः शक्तिः, अन्या चोत्तरफालक्रियायाः, तत् कुतः समानकर्तृकत्वं विज्ञायते ? इत्याद-शक्तिशक्तिमतो- 'रित्यादि । शक्तिः शक्तिमौध शक्तिशक्तिमन्ती। यश्च शक्त्याधारी या च शक्तिस्तयोरिह मेदो न विवक्षितः । तेन शक्त्याचार एक एव देवदत्तः फर्ता, स चोभयोरपि क्रिययोरेफ एवेति युक्तं समानकर्तफत्वम् । पीत्वेति । पूर्ववदोत्वम् । २६ समानकर्तृकयोः' इति द्विवचनेन निर्देशः कृतः, तेन द्वे एव क्रिये प्रत्युपस्यात्येते, न वायः, वबंध योरेव क्रिययोः प्रत्युपस्थापितयोः स्यात् , न ब्रहोयु १ इत्याह-द्विवचनमित्यादि । क्रियामधान- वादस्य निर्देशत्य । नात्र द्विवचन प्रधानम् ; नान्वरीयकत्यात् । वेन द्विवचनेन निर्देशः हत अपत्यं मेन केनचिद् पचनेन निर्देशः फर्तव्यः, तस्मादतन्त्रत्वाद् दियचनस्य, पाटीयपि नियासु भयत्येव ।

·Us समानकर्तृकयोः पूर्वकाले ] तृतीयाध्याये चतुर्थः पादः समानकर्तृकयोरिति किम् ? भुक्तवति ब्राह्मणे गच्छति देवदत्तः । पूर्वकाले. इति किम् ? व्रजति च जल्पति च ॥ के आस्यं व्यादाय स्वपिति चक्षुः संमील्य हसतीत्युपसंख्यानमः पूर्वकलत्वात् ॐ ॥ पदमञ्जरी परार्थत्वादसम्बन्धः समत्वात्स्यात्' इति । एवं च कृत्वाः प्रयोगोऽप्यनियतो भवति-स्नात्वा भुक्त्वा पीत्वा व्रजति, पीत्वा स्नात्वा भुक्त्वा ब्रज़तीति । भुक्तवति ब्राह्मण इति । ननु तुमर्थाधिकाराद्भावे क्त्वाप्रत्ययः, क्तवतुस्तु कर्तरि ? एवं तहस्मिन्विषये भावे न भवतीति प्रत्युदाहरणत्वं वाच्यम् , 'श्रीशैल- शिखरं दृष्ट्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते' इत्येवमादीनां कर्तृभेदविषयाणां प्रयोगाणाम- साधुत्वमेव । ब्रजति जल्पति चेति । योगपचादिह पूर्वकालता. नास्ति । अपूर्व- कालत्वादि । पूर्व ह्यसौ स्वपिति पश्चाव्याददाति, यदैव हसति तदैव संमीलयति, न वा स्वप्नस्यापरकालत्वात् , अवश्यं त्वसौ व्यादाय मुहूर्तमपि स्वपिति संमील्य च हसति, ततश्चोत्तरकालभाविस्वापहासाद्यपेक्षं पौर्वकाल्यं तदाश्रयश्च प्रत्ययः । इह कस्मान्न भवति-पूर्व भुङ्क्ते, ततो व्रजतीति ? स्वशब्देनोक्त- त्वात् । 'विभाषाये' इत्यनेनापि न भवति, किं कारणम् ? साधनपौर्वकाल्य- विषयाणामग्रयादीनां तत्र ग्रहणम् , अन्येभ्यो भोक्तृभ्यः पूर्व भुक्त्वा ततो बजतीति । इह तु व्रज्यपेक्षं भोजनस्य यत्पौर्वकाल्यं तत्र क्त्वाप्रत्ययश्चोद्यते, तत्यूर्वशब्देनोक्तम् । न च वचनसामर्थ्यादुक्तेऽपि प्रसङ्गः; साधनपौर्वकाल्य- विषयेऽग्रथादावुपपदे चरितार्थत्वात् । क्रियाविषयत्वाच्च कालव्यवहारस्य तवारकमेव साधनपौर्वकाल्यं द्रष्टव्यम् । उक्तं हि- क्रियाभेदाय कालस्तु संख्या सर्वस्य भेदिका । इति । इहास्यते भोक्तुमिति वासरूपेण लड् भवति, यदा आसेः क्त्वा भवति तदा न्यासः भुक्तवति ब्राह्मणे द्रजतीति । अत्र भुजिक्रियाया ब्राह्मणः कर्ता, नजतिक्रियायास्तु देवदत्त इति समानकर्तृकत्वाभावः । व्रजति च जल्पति चेति । योगपद्यादिह क्रियायाः पूर्वकालता नास्ति । व्यादायेति । ददातेाङपूर्वस्य रूपम् । संमील्येति । 'मील. त्मील. मोल निमेषणे' इत्यस्य संपूर्वत्य हेतुमप्ण्यन्तत्य । किं पुनः कारणं न सिध्यतीत्याहः अपूर्वकालत्वादित्यादि । यदैव त्यसौ त्वपिति तदैव व्याददाति, यदैव हसति. तदैव संमोलयतीति---इह नास्ति पूर्वकालत्वम् । उपसंख्यानशब्दत्व प्रतिपादनमा । तत्रेट ·१ काशिकावृत्ती [भाभीक्ष्ण्ये णमुल्व आभीक्ष्ण्ये णमुल च ॥ २२ ॥ 'समानकर्तृकयोः पूर्वकाले' इत्येव । आभीक्ष्ण्यम् = पौनःपुन्यम् । प्रकृत्यर्थविशेषणं चैतत् । आभीक्ष्ण्यविशिष्टेऽर्थे वर्तमानार्द्धातोर्णमुल् प्रत्ययो भवति, चकारात् क्त्वा च । द्विवचनसहितौ क्त्वाणमुलावा- भीक्ष्ण्यं द्योतयतः, न केवलौ । 'आभीक्ष्ण्ये द्वे भवतः' इत्युपसंख्यानाद् द्विवचनम् । भोजभोजं व्रजति, भुक्त्वा भुक्त्वा व्रजति । पायंपायं व्रजति, पीत्वा पीत्वा व्रजति ॥ न यद्यनाकाङ्क्ष ॥ २३ ॥ यच्छब्द उपपदे धातोः क्त्वाणमुलौ प्रत्ययौ न भवतोऽनाकांक्षे वाच्ये । यत्र पूर्वोत्तरे क्रिये स्तस्तन्चेद्वाक्यं न परं किञ्चदाकांक्षत इति । णमुलनन्तरः, क्त्वा तु पूर्वसूत्रविहितोऽपि प्रतिषिध्यते । यदयं भुङ्क्ते ततः पचति । यदयमधीते ततः शेते । पदमञ्जरी भुजेलडादय एव भवन्ति-आसित्वा भुङ्क्त इति, न तु तुमुन् ; अनभिधा- नात् । आसित्वा भोक्तुमित्युक्ते प्रक्रमत इत्यादीनां सम्बन्धः प्रतीयते ।। भाभीक्ष्ण्ये णमुल च ॥ द्विवचनसहिताविति । केन पुनरत्र द्विवचनमित्याह- श्रामीक्षरये द्वे भवत इत्युपसल यानाद् द्विवचनमिति । 'नित्यवीप्सयोः' इत्यत्र तु वामनो वक्ष्यति–' तिल नित्यता अव्ययकृत्सु च' इति । तन्मते नित्य- ग्रहणादेवाब द्विर्वचनम् । पायंपायमिति । 'आतो युक' ।। न यद्यनाकाब्क्षे ॥ अनाकात इति । पचाद्यजन्तेन नभ्समासः, तद्दर्शि- तम् । नापरं किञ्चिदाकातते इति । क्वा तु पूर्वसूत्रविहितोऽपीति । णमुल प्रतिपादनम् -पूर्वयोगाचकारोऽनुवर्तते, स चानुक्तसमुच्चयार्थः, तेन मुखं व्यादाय स्वपितीत्यादी पूर्वकालत्याभावेऽपि भविष्यतीति ।। आभीक्ष्ण्ये णमुल च ॥ द्विर्वचनसहितावित्यादि । आभाग्यं दि द्योतयितुं द्विवचनसहितयोरेव क्याणमुलो। सामय॑म् , न केवलयोः; शब्दशक्तिस्वाभाव्यात् । तस्माद् द्विवचनं विषेयमिति भावः । फेन पुनरत्र द्विवचनमित्याह-आभीक्ष्ण्य इत्यादि । पायम्पायमिति । 'आतो युक् ॥ न यदानाकारो ।। अनाकाम इति । न विद्यत आकाक्षा = अपेडा यस्य स उगोकः। गत्वा तु पूर्वमूत्रयिदिनोऽपीनि । अपिशन्दादनन्तरविदितोऽपि गुग न्यासः ।

·१६७ विभाषानेप्रथमपूर्वेषु ] तृतीयाध्याये चतुर्थः पादः अनाकांक्ष इति किम् ? यदयं भुक्त्वा व्रजति अधोत.एव तत: परम् ॥ विभाषाग्रेप्रथमपूर्वेषु ॥२४॥ अप्राप्तविभाषेयम् । 'आभीक्ष्ण्ये' इति नानुवर्तते । अने, प्रथम, पूर्व - इत्येतेषूपपदेषु समानकर्तृकयोः पूर्वकाले धातोः क्त्वाणमुलौ पदमञ्जरी चेत्युक्तम् , तदपेक्षं पूर्वत्वमपिशब्दादनन्तरसूत्रविहितोऽपि आभीक्ष्ण्येनाभीक्ष्ण्ये च क्त्वामात्रस्य प्रतिषेध इत्यर्थः। एतच्च पूर्वकाले यत्प्राप्नोति तन्न भवती- त्येवं प्रकरणापेक्षया प्रतिषेधविज्ञानाल्लभ्यते ।। विभाषाग्रेप्रथमपूर्वेषु ॥ अग्रशब्दो देशविशेषवचनोऽप्यस्ति-प्रभोरग्रे भुङ्क्ते इति, इह तु प्रथमशब्दसाहचर्याकालविशेषवाचिनो ग्रहणम् । अनुकरणत्वाचाये इति विभक्तेलुंगभावः-अस्यवामीयमिति यथा । आभीक्ष्ण्य इति नानुवर्तत इति । अप्राप्तविभाषेयमित्यत्रेयं युक्तिः । तदनुवृत्तौ हि पूर्वसूत्रेण प्राप्ते विभाषा स्याद्, एवं च ब्रुवता साधनपोर्वकाल्यविषया अग्रयादय इत्युक्तं भवति । क्रियापौर्वकाल्ये हि अग्रयादिभिरेव तस्योक्तत्वादाभीक्ष्ण्येऽपि क्त्वाणमुलोरप्राप्तिरिति 'आभीक्ष्ण्ये' इत्यनुवृत्तावप्यप्राप्तविभाषैव स्यात् । न च द्विवचनमन्तरेणाभीक्ष्ण्यं द्योतयितुं शक्यमिति न तद्योतनायापि क्त्वाणमुलोविधानमुपपद्यते । नन्वननुवर्तमानेऽ- प्याभीक्ष्ण्यग्रहणे पूर्वसूत्रस्यावकाशो यत्राग्रथादयो न सन्ति, अस्य तु यत्राभीक्ष्ण्यं नास्ति सोऽवकाशः; आभीक्ष्ण्ये चापयादिषु च सत्सूभयप्रसङ्गे परत्वादियमेव विभाषा प्राप्नोतीत्युभयत्र विभापेयं युक्ता ? एवं मन्यते-पूर्वविप्रतिषेधेनाभीक्ष्ण्ये नित्य एव विधिर्भवतीति---अग्रेभोजभोजं व्रजति, अग्रेभुक्त्वामुक्त्वा व्रजति । एवं पूर्वप्रथमयोरपि द्रष्टव्यम् । नन्वेवं णमुल्यप्राप्ते क्त्वाप्रत्यये तु 'समानकर्तृ- कयोः' इत्यादिना प्राप्ते सत्ययमारम्भ इति पुनरप्युभयत्रविभापैव युक्ता ? नैत- दस्ति; सह विहितौ यो क्त्वाणमुलौ यद्विपये वासरूपविधेरभावो ज्ञापयितुमिष्टः, न्यासः यदनन्तरसूत्रविहितः प्रतिषिध्यते--'अनन्तरस्य विधिर्वा भवति प्रतिषेधो वा' इति कृत्वा । पूर्वसूत्रेण विहितस्य तु कथं प्रतिषेधः १ प्रकरणापेक्षया प्रतिषेधविधानात् । पूर्वकालप्रकरणे यत् प्राप्नोति तन्न भवतीत्येवमयं पूर्वकालप्रकरणापेक्षया प्रतिपेघः क्रियते । तत्माद् युक्तः पूर्वसूत्रविहितस्यापि प्रतिपेघः ॥ विभापाप्रथमपूर्वेपु । 'आभीक्ष्ण्ये' इति नानुवर्तत इति । अप्राप्तविभा- पेयमित्यत्रेयं युतिः । ननु च प्राप्तविभाषेयं युक्ता, णमुल्यमाते क्वाप्रत्यये ·काशिकावृत्ती [ विभापाप्रयमपूर्वेषु प्रत्ययौ विभाषा भवतः । अग्रे भोज व्रजति, अग्ने भुक्त्वा व्रजति । प्रथमं भोजं ब्रजति, प्रथम भुक्त्वा व्रजति । पूर्व भोजं व्रजति, पूर्व . भुक्त्वा व्रजति । विभाषाग्रहणम् – एताभ्यां मुक्ते लडादयोऽपि यथा. स्युः । अग्ने भुड्क्ते ततो व्रजति । ननु च वासरूप इति भविष्यति ? क्त्वाणमुलौ यत्र सह विधीयते तत्र वासरूपविधिर्नास्तीत्येतदनेन ज्ञाप्यते, तेनाभीक्ष्ण्ये लडादयो.न भवन्ति । उपपदसमासः कस्मान्न क्रियते ? उक्तं तत्रैवकारस्य प्रयोजनम्- 'अमैव यत्तुल्यविधानमुपपदं तत्समस्यते, नान्यत्' इति । पदमञ्जरी तावनन्तरसूत्रविहितौ क्त्वाणमुलावभिप्रेत्याप्राप्तविभापेयमुच्यते, न तु क्त्वा- णमुल्मात्रापेक्षया । क्त्वाणमुलौ प्रत्ययौ भवत इति । किमर्थं पुनः क्त्वा विधीयते, यावता नाभीक्ष्ण्येऽपि समानकर्तृकयोरित्येवासौ सिद्धः? सत्यम् ; विभाषाग्रहणेन वासरूपविधेरभावो ज्ञाप्यत इति वक्ष्यति । न च केवलं णमुल्विधौ तदभावो ज्ञापयितुमिष्यते, किं तर्हि ? क्त्वासहितणमुल्विधौ। तस्माण्णमुल: क्त्वासहि- तस्य विधिर्यथा स्यादिति णमुल चेत्यनुवृत्त्या क्त्वोऽप्यनुवादः क्रियते । एवं हि द्वयोः सह विधातुमुपादीयमानं विभापाग्रहणं तादृश एव विपये वासरूपविधेर- भावं ज्ञापयतीति सिद्धमिष्टम् । अग्रेभोज व्रजतीति । अन्येभ्यो भोक्तृभ्यः पूर्व मुक्त्वा बजतीत्यर्थः । आमीदरये लडादयो न भवन्तीति । अग्रे भुङ्क्ते भुक्ते ततो व्रजतीत्येवं न भवतीत्यर्थः । उपपदसमासः कस्मान भवतीति । प्राप्तविभाषायामस्यामग्रथादीनां पक्षे न्यासः 'समानकर्तृकयोः' इत्यादिना प्रासे सत्यारम्भात् ? नेतदस्ति; अनन्तरसूत्रविहितौ हि क्त्वाणमुलावित्यधिकृत्याप्राप्तविभाषेयमित्युच्यते । यस्तु 'समानकर्तृकयो.' इत्यादिना केवलः क्त्वा विहितस्तं प्रति विभापाग्रहणं न कर्त्तव्यमेव वासरूपविधिना तत्प्रतिपादित- स्वार्थस्य सिद्धत्वात् । ननु चेत्यादिनाऽनन्तरोक्तविभापाग्रहणल्य प्रयोजनं विघटयति । क्वाणमुली यत्रेत्यादि । वासरूपविधिनैव पक्षे लढादिपु सिद्धेषु यत् तदर्थ विभापाग्रहणं क्रियते तेन यत्र क्त्वाणमुली युगपद् विधोयेते तत्र वासरूपविधिर्नास्ती- त्येपोऽयों शाप्यते । फिमेतत्य प्रयोवनं शापनस्य १ इत्याए-तेनेत्यादि । उपपदसमास इत्यादि। 'अमेवान्ययेन' इत्युपपदसमासः प्राप्नोति, ·१.६६. स्वादुमि णमुल्.] तृतीयाध्याये चतुर्थः पादः कर्मण्याक्रोशे कृजःखमुञ् ॥ २५ ॥ कर्मण्युपपदे कृमो धातोः खमुञ् प्रत्ययो भवति, आक्रोशे गम्य- माने । चोरंकारमाक्रोशति । चोरोऽसि दस्युरसि इत्याक्रोशति । चोर- करणमाक्रोशसम्पादनार्थमेव, न त्वसौ चोरः क्रियते ॥ स्वादुमि णमुल ॥ २६ ॥ 'समानकर्तृकयोः पूर्वकाले', 'कृनः' इति चानुवर्तते । 'स्वादुमि' इत्यर्थग्रहणम् । स्वाद्वर्थेषूपपदेषु कृत्रो णमुल् प्रत्ययो भवति । स्वादुङ- पदमञ्जरी प्रत्ययनिवृत्तौ निमित्तत्वम् , न तु प्रत्ययोत्पत्तौ, तयोः 'आभीक्ष्ण्ये णमुल् च इत्यनेनाविशेषेण विहितत्वादित्यनुपपदत्वम् । अप्राप्तविभाषायां त्वग्रथादीनां प्रत्ययोत्पत्ति प्रति निमित्तत्वान्निमित्तस्य चोपपदसंज्ञाविधानादुपपदसमासः प्राप्नोतीति भावः । अमैव यत्तुल्यविधानमिति । एतच्च तत्रैव व्याख्यातम् ।। कर्मण्याक्रोशे कृञः खमुञ् ।। उदाहरणेपु करोतिरुच्चारणे वर्तते, तस्य शब्दात्मकमेव कर्म भवति । तत्र चोरादिशब्दाः शब्दप्रधानाः । चोरकारम् । कोऽथेः ? चोरशब्दमुच्चार्येत्यर्थः, तदाह-चोरोऽसीत्यादि । चोरकरणमिति । चोरशब्दोच्चार गम् । आक्रोशसम्पादनार्थमिति । निन्दितशब्दोच्चारणमन्तरेण तस्य सम्पादयितुशक्यत्वात् । न त्वसाविति । न हि चोरोऽसीति वचनेन चोरः क्रियते ॥ स्वादुमि णमुल ॥ स्वादुमीत्यर्थग्रहणमिति । एतच्च व्याख्यानाल्लभ्यते । स्वार्थष्विति । मान्तत्वमपि सर्वेषां भवति; अर्थे सम्भवात् । लवणसम्पन्नशब्दा- न्यासः करमान्न भवतीत्याह-उक्तमित्यादि । 'अमैव यत् तुल्यविधानमुपपदं तत् समस्यते' इत्युक्तं प्राक् । अग्रेप्रभृतीन्युपपदान्यमा चान्येन क्त्वाप्रत्ययेन तुल्यविधानम् , अतो न समस्यन्ते ।। कर्मण्याक्रोशे कृत्रः खमुञ् ॥ चौरङ्कारमिति । 'अद्विपदनन्तस्य मुम्' इति म् । चौरकरणमित्यादि । करोतिरत्रोचारणक्रियः। चौरोऽसीत्याक्रोशवाक्ये चौर- शब्दत्य यत् करणमुच्चारणं तदाकोशत्यैव सम्पादनार्थम् । न हि तेन विनाऽऽक्रोशः शक्यते प्रतिपादयितुम् । न त्वसौ चौरः क्रियत इति ।. अशक्यत्वात् । न च चौरोऽसीति शतकृत्वोऽपि ब्रुवता पुरुषत्य शक्यते चौरत्वमुत्पादयितुम् ।। स्वादुमि णगुल्॥ स्वादुमीत्यर्थग्रहणमिति । ननु च 'त्यं रूपं शब्दत्याशब्दसंशा' ·१७० काशिकावृत्ती [ स्वादुमि णमुल 1 कारं भुङ्क्ते । संपन्नड्कारं भुङ्क्ते। लवणकारम्। स्वादुमीति मकारा- न्तनिपातनमीकाराभावार्थम् , च्यन्तस्यापि मकारार्थ दीर्घाभावार्थ च । पदमारी वपि स्वादुशब्दपर्यायौ । अथ स्वादुमि' इति मकारान्तनिपातनं किमर्थम् , यावता खमुन् प्रकृतः, सोऽनुवत्तिष्यते, तत्र 'अद्विपदजन्तस्य मुम्' इति मान्तत्वं सिद्धमिति ? तत्राहमकारान्तनिपातनमीकाराभावार्थमिति । भावप्रत्ययविषये मान्तत्वे निपात्यमाने 'योतो गुणवचनात्' इति ङोप न भवति, मकारान्तत्वादु- कारान्तत्वाभावादित्यर्थः। च्च्यन्तस्येति । खमुञ्यपि न सर्वत्र मुम् सिद्धथति; तद्विधौ ‘अनव्ययस्य' इत्यधिकारादिति भावः । एवं तर्हि मान्तत्वमेव निपात्य- ताम् , प्रत्ययस्तु प्रकृतः खमुअव विधेयः ? नैतदस्ति; अव्ययार्थमेव मान्तनिपातनं स्यादिति डीप्स्यादेव । णमुलि तु मान्तत्व तत्वमपूर्व विधीयमानमीकाराभावार्थ च च्यन्तस्य च मकारान्तार्थ विज्ञायते । अवश्य चोत्तरत्र णमुल विधेय इति लाघ- , न्यासः , इति वचनात् स्वरूपस्यैव ग्रहणेन भवितव्यम् ? नैतदस्ति; शब्दानुशासनप्रस्तावादेव हि शब्दत्येति सिद्धे शब्दग्रहणं यत्र शब्दपरो निर्देशस्तत्र स्वं रूपं गृह्यते नार्थपरनिर्देश इति शापनार्थ कृतम् , इह चार्थपरो निर्देशः । तस्मादर्थग्रहणमेव युक्तम् । अर्थपरत्वं तु निर्देशस्याविच्छिन्नाचार्यपारम्पर्योपदेशाद् विज्ञायते । अर्थग्रहणे च सति तत्पर्यायेष्यपि प्रत्ययो लभ्यत इत्याह-स्वार्थेवित्यादि । अथ 'स्वादुमि' इति किमर्थं मकारान्तत्वं निपात्यते, मान्तस्योपपदस्य श्रवणं यथा स्यादिति चेत् ? न; यद्येतत् प्रयोजनम् , न निपातयितव्यम् , अनन्तरसूत्रे खामः प्रकृतत्वात् स एव विधास्यते । अस्मिश्च विहिते मुमैव मान्तत्वमुपपदस्य भविष्यतीत्येतच्चोद्यमपाकर्तुमाइ-स्वादुमीत्यादि । एतेनेतद् दर्शयति-यद्यपि खमुनि सति सिध्यति मकारान्तत्वम् , ईकारप्रतिषेधस्तु न सिध्यति, ततश्च खादुशब्दादुपपदाद् 'वोतो गुणवचनात्' इति लोप प्रसज्येत, तथा चानिष्ट रूपं स्यात् । मकारान्तत्वनिपातने हि निमित्तस्य विहतत्वान् डीपमतको नास्ति । वस्माद् योऽपि खमुमं विदधाति तेनाप्यवश्यमोकारप्रतिपेघार्थ मकारान्तत्वं निपातयितव्यमिति । पदपि परस्याभिमतम्-'खमुनि विहित मुमैव मकारान्तत्वं मविप्पति' इति, तदपि न सर्वप्रेति सूचयितुमाह-च्यन्तस्येत्यादि । अनेनेतद् दर्शयति-~-यदि मकारान्तत्वं न निपात्येत वदा सत्यपि समुनि मकारान्तत्वं च्यन्तस्योपपदस्य न स्यात् । तस्याव्ययत्वात् । गुम्विधी च खित्यनययस्य' प्रत्यधिकारात् । तस्माद् योऽपि सानु विदधाति वेनापि मकारान्तत्वनिपातनं फतव्यम् । एवं हि मकारान्तत्वनिपातनमेय फियताम् , मत्सपल महतः समय विधातव्यः ? अशन्यः मागुन विपातुम् ; सम्प्रत्यये हिमफारान्वय- ·स्वादुमि णमुल् ] तृतीयाध्याये चतुर्थः पादः १७१ अस्वाद्वीं स्वाहीं कृत्वा भुङ्क्ते स्वादुङ्कारं भुङ्क्त । वासरूपेण क्त्वापि भवति- स्वादुं कृत्वा भुङ्क्ते । तुमर्थाधिकाराच्च सर्व एते भावे प्रत्ययाः । यद्येवम् , स्वादुङ्कारं पदमारी वाभावादिहैव कृतः । अस्वाती स्वाही कृत्वेति । द्वयोर्वाक्ययोस्तन्त्रेणोपादान- मेतत् । स्वाद्वीं कृत्वा यवागू भुङ्क्त इतीकाराभावस्योदाहरणम् , अस्वाढुं स्वादुं मुक्त इत्यव्ययस्य । इह यदि क्त्वादयः प्रत्ययाः 'कर्तरि कृत्' इति वचना- कतरि स्युः, इह पक्त्वोदनो भुज्यते देवदत्तेनेति देवदत्तात्तृतीया न स्यात् , क्वाप्रत्ययेनाभिहितः कर्तेति । अथ क्त्वाप्रत्ययेनाभिधाने सत्यपि भुजिप्रत्यये- नानभिहितः कर्तेति कृत्वाऽनभिहिताश्रया विभक्तिभवति तृतीया ? यद्येवम् , ओदने द्वितीया प्राप्नोति, किं कारणम् ? भुजिप्रत्ययेनाभिधानेऽपि क्त्वाप्रत्ययेनान- भिहितं कर्मेति । तथा यदि कर्मणि स्युः, पक्त्वौदनं भुङ्क्ते देवदत्त इति देव- दत्तात्तृतीया प्राप्नोति, ओदनात्प्रथमा-पक्त्वोदनो भुङ्क्ते देवदत्तेन, पक्त्वौ- दनं भुङ्क्ते देवदत्त इत्येव तु भवति । तथास्मिन् णमुल्यपि स्वादुङ्कारं भुज्यते यवागूदेवदत्तेनेति यवाग्वा द्वितीया न भवति, स्वादुङ्कारं यवागू भुङ्क्ते देवदत्त इत्यत्रापि कर्मणि द्वितीया भवति, कतरि तृतीया च न भवति । एवमा तुमुनो द्रष्टव्यम् । तथा 'तुमुन्ण्वुलौ क्रियायां क्रियार्थायाम्' 'समानकर्तृकेषु तुमुन्' इत्यत्रापि तुमुनि भोक्तुमोदनः पच्यते देवदत्तेन, इष्यते ग्रामो गन्तुं देवदत्तेन, भोक्तुमोदनं पचति देवदत्तः, ग्रामं गन्तुमिच्छति देवदत्त इति सर्वत्रानुप्रयोगात् यत्र लादयस्तदनुरोधेनैव कर्तृकर्मणोविभक्तिर्भवति । तस्मादव्ययकृतः समानाधि- करण इति वक्तव्यम् , केन सामानाधिकरण्ये ? अनुप्रयोगेण । एतदुक्तं भवति- अनुप्रयुज्यमानाद्धातोर्यस्मिन्कारके लादयो विहितास्तत्रैवाव्ययकृतोऽपि भव- न्तीति । एवं ह्युभाभ्यां कर्तृकर्मणोभिहितत्वाद्यथायथं विभक्तयः सिद्धयन्ति । वृत्तिकारस्त्विममर्थमन्यथा साधयितुमाह-तुमाधिकाराच्चेति । न्यासः निपातनमव्ययार्थ विज्ञायते, ततश्च 'च्चो च' इति दीर्घत्वं त्यादेव । णमुलि सति सर्वविध्यपवादस्तु विशायेत, तेन दीर्घत्वमपि न भवति । अवश्यञ्चोत्तरार्थ णमुल विधेयः, न च तस्मिन्नुत्तरत्र विधीयमाने लाघवं भवति, नापीह गौरवम् । क पुनरर्थ एते प्रत्यया भवन्तीत्याद -तुमर्थाधिकाराच्चेत्यादि। एत इति । ये तुमयाधिकारे विहिताः । यद्येवमिति । यदि तुमये भवन्तीत्यर्यः । भुजिप्रत्यये- नेत्यादि । यद्यपि णमुलाऽनभिहितः कर्ता, तथापि भुनिप्रत्ययेन लयाभिहित इति न ·१७२ काशिकावृत्ती [ स्वादुमि. णमुल भुङ्क्ते देवदत्त इति णमुला कर्तुरनभिहितत्वात्कर्तरि कस्मात्तृतीया न भवति ? भुजिप्रत्ययेनाभिहितः कर्ता, न चास्मिन्प्रकरणे शक्ति- शक्तिमतोआंदो विवक्ष्यते, समानकर्तृत्वं हि विरुध्यते । प्रधानशक्त्य- भिधाने वा गुणशक्तिरभिहितवत्प्रकाशते ॥ पदमञ्जरी सयादिसूत्रे तुमर्थप्रहगात्तुमुन् भावे भवतीति ज्ञापितम् , तदेव च तुमर्थग्रहण 'शकधृपज्ञा' इतियावदनुवर्तते, अतः सर्व एते क्त्वादयो भावे भवन्तीति तन्त्र चोदयति-यद्येवमिति । तृतीया कस्मान्न भवतीति । एतच्चोपलक्षणम् , स्वादुङ्कारं यवागू भुज्यते देवदत्तेनेत्यत्र कर्मणि द्वितीया कस्मान्न भवतीत्यपि द्रष्टव्यम् । 'अनभिहिते' इति पर्युदासे चैतच्चोद्य म्-तदा हि सत्यभिधानेऽनभि- धाने च यतोऽनभिधानं तदाश्रया विभक्तिः प्राप्नोति । परिहरति-भुजिप्रत्ययेनेति । 'अनभिहिते' इति प्रसज्यप्रतिपेध आश्रीयते इति भावः। तदा हि यतोऽभिधानं तदानयः प्रतिषेधो भवति । ननु च शक्तिः कारकम् , अन्या च करणविषया शक्तिः, अन्या च भुजिविपया, तत्र योकस्या शक्तेरभिधानमनभिधानं च स्यात् , स्यादयं परिहारः, यतोऽभिधानं तदाश्रयः प्रतिपेध इति शक्तिभेदात्त्वयुक्तः ? इत्य- त्राह-न चास्मिनिति । किं कारणं भेदो न विवक्षितः ? इत्याह -समानकर्तृकत्वं हि विरुध्यत इति । ननु च मा नामास्मिन्प्रकरणे शक्तिभेदो विवक्षितः, 'अन- भिहितेन' इत्यत्र कस्मान्न विवक्ष्यते ? असम्बद्धमेतत् ; कथं हि तस्मिन्नेव प्रयोगे तदेव विवक्षाविवझे स्याताम् । किञ्च -'अनभिहिते' इत्येकत्वादीनामा- धारनिर्देशोऽनभिहिते कर्मादौ यदेकत्यादि तन्नेति, द्रव्यमेव चैकत्वादीनामाधारोन शक्तिः, अतस्तत्रापि द्रव्यमेवानभिहितमित्युच्यते, तस्य च शक्तिद्वारेणाभिधाना- नभिधानयोः सतोर्यतोऽभिधानं तदाश्रयः प्रतिषेधो भवतीति युक्तमेव । अभ्यु- पेत्यापि शक्तिभेदविवक्षा परिहारमाह-प्रधानशक्त्यमिधाने चेति । आख्यात- भवितव्यं तृतीयया । ननु च शक्तिलक्षण: फत्ता, अन्या च स्यादुकरणविपया शक्तिः, अन्पा च भुजिझियाविषया, तत्र लयाभिहितायामपि भुजिक्रियाविषयायां शतापितरस्याः शक्तेः फर्रसंशाया अनभिधानात् प्राप्नोतीत्येव तृतीयेत्याह---न चारिमन्नित्यादि । अन दि समानफर्तृकप्रकरणे शक्तिमतः शक्तोनाच भेदो न विवक्ष्यते । तेन शक्किमान् देवदत्तः फां। स चेक एवाभिहित शेति कुतस्तृतीयाप्रसा! किं पारण मेदेनोपादानं न विपक्षितम् ! इत्याद-समानकन कत्वं हीत्यादि । अन्युपगम्यापि भेदविलक्षाम् , परिवायतरमा -प्रधानशरत्यभिधान इत्यादि। किं गतः पुनरत्र फराक्त्योः ·१७३ अन्यौवंकयमित्यंसु] तृतीयाध्याये चतुर्थः पादः अन्यथैवं कथमित्थंसु सिद्धाप्रयोगश्चेत् ॥ २७ ॥ 'कृमः' इत्येव । अन्यथादिषूपपदेषु कृमो णमुल प्रत्ययो भवति, सिद्धाप्रयोगश्चेत्करोतेर्भवति । कथं पुनरसौ सिद्धाप्रयोगः ? निरर्थकत्वान्न प्रयोगमहतीति एव- मेव प्रयुज्यते । अन्यथा भुङ्क्ते इति यावानर्थस्तावानेव अन्यथा कारं पदमञ्जरी पदवांच्या क्रिया विशेष्यत्वात्प्रधानम् , विशेषणभूता त्वंप्रधानम् , तद्द्वारेण तद्विषययोः शक्त्योरपि गुणप्रधानभावः । तत्र प्रधानानुवतित्वाद् गुणानां तन्मुखप्रेक्षित्वात्तद्विरुद्धस्वकार्यारम्भाभावाद्यथायथं विभक्तिसिद्धिरित्यर्थः। उक्तं च- क्रिययोः पृथक् । तत्र प्रधानेतरयोर्यत्र द्रव्यस्य शक्तिर्गुणाश्रया प्रधानमनुरुद्ध यते ।। प्रधानविषया शक्तिः प्रत्ययेनाभिधीयते । यदा गुणे तदा तद्वदनुक्तापि प्रतीयते ॥ इति । वयं तु ब्रूमः-सकृत् श्रुतस्य युगपदुभाभ्यां सम्वन्धाभावादेकेनैव प्रधानेन शाब्दाऽन्वय इति, इतरेण तु सन्निधानादार्थ इति ।। अन्यथैवंकथमित्थंसु सिद्धाप्रयोगश्चेत् ॥ कथं पुनरसौ सिद्धाप्रयोग इति । सिद्ध ओदन इत्यादौ सिद्धशब्दो निष्पन्नवचनः, ततश्च सिद्धश्चेदप्रयोगः कथम- प्रयुज्यमानात्ततो णमुल्विधिरिति प्रश्नः । 'सिद्धे सत्यारम्भो नियमार्थः' इति- वत्प्राप्तवचनः सिद्धशब्द इत्युत्तरम् । निरर्थकत्वादिति । निष्प्रयोजनत्वात् । एवमेवेति । निरर्थक एव सन्नित्यर्थः । एतदेव स्फोरयति- अन्यथा भुङ्क्त इति । यावानर्थ इति । उदाहरणेष्वनुप्रयोगेपु या क्रिया तत्प्रकारवचना अनान्यथादयः । प्रधानगुणभावः १ क्रियाकृतः; स्वादुकारं हि गुणभूतम् , मुनिक्रियार्थत्वात् । भुजिक्रिया तु प्रधानम् ; तेनोपकार्यत्वात् । क्रियायाश्च गुणप्रधानभावात् तद्विपययोरपि कर्तृशक्त्योः प्रधानगुणभावो भवति । प्रधानशक्तावभिहितायामप्रधानशक्तिरभिहितत्वात् प्रकाशते प्रतिभासते; प्रधानानुयायित्वाद् गुणानाम् । तेन तृतीया न भवतीति भावः ॥ अन्यथैवंकथमित्यंसु सिद्धाप्रयोगश्चेत् ।। सिद्धाप्रयोग इति । सिमोऽप्रयोगो यत्य स तथोक्तः। निरर्थकत्वादित्यादि । अभिधेयाभावात् प्रयोजनामावादा निरन्फत्वम् । एवमेवेति । निरर्थकत्यगेवेत्यर्थः । अन्यथा गुतः इत्यादिना . न्यासः तत्र ।

·१७४ काशिकावृत्ती [अन्ययैवंकयमित्यंसु भुङ्क्ते इति गम्यते। अन्यथाकारं भुङ्क्ते । एवंकारं भुङ्क्ते । कथ- कारं भुङ्क्ते । इत्थंकारं भुङ्क्ते ।। सिद्धाप्रयोग इति किम् ? अन्यथा कृत्वा शिरो भुङ्क्ते ॥ यथातथयोरस्याप्रतिवचने ॥ २८ ॥ 'कृनः' 'सिद्धाप्रयोगे' इति वर्तते । यथातथाशब्दयोरुपपदयोः कृनो णमुल प्रत्ययो भवति, असूयाप्रतिवचने गम्यमाने । यद्यसूयन् पदमञ्जरी अन्यथा कृत्वा शिरो भुङ्क्त इति । अत्र तु विना करोतिना शिरसोऽन्यथाकरणं न प्रतीयते, भुजिक्रियागत एव प्रकारो गम्यते, अतोऽवश्यं प्रयोज्यः करोतिः ।। यथातथोरसूयाप्रतिवचने ॥ यद्यसूयन् पृच्छति प्रतिवतीति । पृच्छति सति यद्यसूयन्प्रतिवतीत्यर्थः । 'असु मानसोपता कण्ड्वादिः । तत्रेति । एवम्भूते विपये यत्प्रतिवचनं तदसूयाप्रतिवचनमित्यर्थः । यथाकारमिति । प्रष्टुमनहः सन्यदि पृच्छति तदेदमुत्तरम् । यथा कृत्वाहं भोक्ष्य इति । तत्त्वकथनमेतत् । कथं पुनरत्र क्त्वाप्रत्ययः, यावता 'सिद्धाप्रयोगे' इति वचनादनकोऽत्र करोतिः, न्यासः तदेवानर्थकत्वं चेतसि कृत्वा सिद्धाप्रयोगतां दर्शयति । अन्यथा भुक्त इति यावानेवार्थः करोतावप्रयुज्यमाने गम्यते तावानेवार्थोऽन्ययाकारं भुङ्क्त इति करोती प्रयुज्यमानेऽपि । तस्मादनकः करोतिः । कथं पुनः प्रयुज्यपान एवानर्थको भवति १ अन्यथादय एते प्रकारवचनाः, ते यदानुप्रयोगघातोरर्थस्य प्रकारमाचक्षते तदा कृपि तैर्विशेष्यमाण- स्तदीयप्रकारमाचष्टे, स चान्यत एवागत इत्यनर्थको भवति । यद्येवम् , अवगतार्थत्वात् तस्य प्रयोगो न प्राप्नोति १ नैवम् ; अवगतार्थस्यापि प्रयोगो दृश्यते, यथा-अपूपी द्वावानय, पचाम्यहमिति । अन्यथा कृत्वा शिरो भुङ्क्त इत्यत्रान्ययाशब्देन पदान्तरस्य शिरसः प्रकारमा. ल्यायते । स विना करोतिना नावगम्यते। यदि हि करोतिर्न प्रयुज्येत, भुनिक्रियागत एव प्रकारोऽन्ययालझणः प्रतीयेत, न शिरोगतः। शिरसस्तु भुज्यमानतेवावगम्येत । वस्मानान करोतिः सिद्धामयोगः ।। यथातथयोरमूयाप्रतिवचने ।। असूयाप्रतिवचन इति । अण्यामभयं प्रतिवचन- मस्याप्रविवचनम् । यद्यसूयन्नित्यादि । असूयन्निति शत्रन्तमेतत् । कण्वादियगन्तः । अस्य प्रतिवकोत्यनेन सम्बन्धः । प्रतियक्ति प्रतिभणति, प्रतिवचनं ददातीत्यर्थः । पृच्छत्तीति । सप्तम्पन्तमेतत् । पृच्छति सति ययस्यन् = असूयो कुर्वन् प्रतिवति तदा पत्र ·कमणि दृशिविदोः ] तृतीयाध्याये चतुर्थः पादः १७५ पृच्छति प्रतिवक्ति तत्र प्रतिवचनम् – यथाकारमहं भोक्ष्ये तथाकार- महम् , किं तवानेन ? असूयाप्रतिवचन इति किम् ? यथा कृत्वाऽहं भोक्ष्ये तथा त्वं द्रक्ष्यसि। सिद्धाप्रयोग इत्येव-यथा कृत्वाऽहं शिरो भोक्ष्ये किं तवानेन कर्मणि दृशिविदोः साकल्ये ॥ २९ ।। कर्मण्युपपदे साकल्यविशिष्टेऽर्थे शिविदोर्धात्वोणमुल् प्रत्ययो भवति । कन्यादर्श वरयति । या याः कन्याः पश्यति तास्ता वरयती- तीत्यर्थः । ब्राह्मणवेदं भोजयति । यं यं ब्राह्मणं जानाति लभते विचार- यति वा तान्सर्वान् भोजयतीत्यर्थः ।। पदमञ्जरी ततश्च भेदनिबन्धनस्य पौर्वकाल्यस्य समानकर्तृकत्वस्य चाभावान्नान प्राप्नोति, णमुल् पुनरुभयाभावेऽपि वचनसामर्थ्याद्भवति ? उच्यते; क्रियासामान्यवचनः करोतिस्तद्विषयप्रकारो यथातथाशब्दाभ्यामुच्यते, तत्र सामान्यस्य सन्निहिते विशेषे पर्यवसानात्तद्विषय एव प्रकार उक्तो भवति, ततश्च यथा भोक्ष्यते इति यावानर्थस्तावानेव सत्यपि करोतावित्येतावता सिद्धाप्रयोगत्वमुच्यते, न पुन- रत्यन्तमभिधेयाभावात् , ततश्च क्रियाभेदनिबन्धन उपपन्न एव क्त्वाप्रत्ययः । एवं च कृत्या पूर्वसूत्रेऽपि वासरूपेण क्त्वा भवति । भाष्येऽपि तत्र तत्र प्रयु- ज्यते--'अन्यथा कृत्वा चोदितमन्यथा कृत्वा परिहार उक्तः', 'कथं कृत्वा बाध- कम्' इत्यादि ॥ कर्मणि हशिविदोः साकल्ये ।। कर्मण्युपपदे साकल्यविशिष्ट इति । सकलस्य भावः साकल्यम् , तद्विशिष्टे कर्मण्युपपदे इत्यर्थः । कन्यादर्श वरयाति । अत्र दर्शनविषयभूतानां सर्वासामेव कन्यानां वाक्यार्थेनान्वयात्साकल्यम् , सर्वाः कन्या वरयतीत्यत्रापि दर्शनविषयभूता इत्यर्थः। अतिशयप्रतिपादनपरं चैतत् : न्यासः पृच्छति यत् प्रतिवचनं तदसूयाप्रतिवचनम् । यथाकारमित्यादि । कथं भवान् भोक्ष्यते इत्येवं वचनं पृच्छति सत्यसूयाप्रतिवचनमेतत् । यथा कृत्वाहं भोक्ष्ये तथा द्रक्ष्यसीति । नैतदस्याप्रतिवचनम् । किं तर्हि ? तद्वयाख्यानम् ॥ कर्मणि दृशिविदोः साकल्ये ।। कर्मण्युपपदे साकल्यविशिष्ट इति । एतेन साकल्यग्रहणं कर्मविशेषणमिति दर्शयति । यं यं जानाति लभते विचारयति वेति । - ·१७६ काशिकावृत्ती [ कमणि दृशिविदोः . साकल्ये इति किम् ? ब्राह्मणं दृष्ट्वा भोजयति ।। यावति विन्दजीवोः ॥ ३० ॥ यावच्छब्द उपपदे विन्दतेर्जीवतेश्च णमुल् प्रत्ययो भवति । याव- द्वेदं भुङ्क्ते । यावल्लभते तावद् भुङ्क्त इत्यर्थः । यावन्नीवमधीते । यावज्जीवति तावदधीत इत्यर्थः ।। चर्मोदरयोः पूरेः ॥ ३१ ॥ 'कर्मणि' इत्येव । चर्मोदरयोः कर्मणोरुपपदयोः पूरयतेर्णमुल प्रत्ययो भवति । चर्मपूरं स्तृणाति । उदरपूरं भुङ्क्ते ॥ वर्ष प्रमाण ऊलोपश्चास्यान्यतरस्याम् ॥ ३२ ॥ 'कर्मणि' इत्येव । पूरयतेर्धातोर्णमुल प्रत्ययो भवति, ऊलोपश्चास्य पदमञ्जरी यस्मात्कस्याश्चित्परित्यागेऽपि भवत्येव । जानाति लभते विचारयति वेति । सत्ता- र्थस्य तु विदेरकर्मकत्वादग्रहणमिति भावः ॥ यावति विन्दजीवोः ॥ विन्देति विदेलाभार्थस्यानुकरणम् , तस्य हि विन्दती. त्यादौ 'शे मुचादीनाम्' इति नुमस्ति । यावल्लभते ताक्द् भुङ्क्ते इत्यर्थ इति । एतेनासाकल्यं दर्शयति, साकल्ये हि पूर्वेणैव सिद्धम् ।। चर्मोदरयोः पूरेः॥ कर्मणीत्यनुवृत्ते. पूरेरिति ण्यन्तस्येदं ग्रहणम् , केवलस्या- कर्मकत्वादित्याह-यूरयतेरिति । उदरपूरं भुङ्क्त इति । उदरं पूरयन् भुङ्क्त इत्यर्थः । एवमादिपु प्रायेण पौर्वकाल्यं नास्ति, तस्मात् 'पूर्वकाले' इति न सम्बन्धनीयमित्याहुः ।। न्यासः ? एतेन शानलाभविचारणार्यानां विदोनों ग्रहणमिति दर्शयति । कुतः पुनः सत्तार्थस्य ग्रहणं न भवति । तस्याफर्मकत्वात् , कर्मणीति चोपादानात् ।। यावति विन्दजीयोः ॥ विन्दतेरिति । 'विद्ल लामे' इत्यस्य ।। चर्मोदरयोः पूरेः ।। पूरयतेरिति । एतेन निर्देशे ण्यन्तस्येदं ग्रहणमित्याचष्टे । इह कर्मणोति वर्तते । न चाण्यन्तस्य पूरेः फर्म सम्भवति; अर्मकत्वात् । ण्यन्तस्य सम्भवति, अर्मका हि धातयो ज्यन्ताः सकर्मका भवन्ति । तस्माण्ण्यन्तस्येदं प्रहर्ण विशयते ॥

·१७७ वर्षप्रमाण ऊलोपञ्च० ] तृतीयाध्याये चतुर्थः पादः पूरयतेरन्यतरस्यां भवति, समुदायेन चेद्वर्षस्य प्रमाणम् = इयत्ता गम्यते । गोष्पदपूरं वृष्टो देवः, गोष्पदनं वृष्टो देवः । सीतापूरं वृष्टो देवः, सीतापं वृष्टो देवः ॥ अस्यग्रहणं किमर्थम् ? उपपदस्य मा भूत् - सूषिकाबिलपूरं वृष्टो देवः, मूषिकाबिलप्रम् ॥ पदमञ्जरी वर्षप्रमाण ऊलोपश्चास्यान्यतरस्याम् ।। गोष्पदपूरमिति । गोः पदं पूरयन्वृष्ट इत्यर्थः, वृषरेकर्मकत्वात्कर्तरि क्तः । अत्रापि 'पूर्वकाले' इति न सम्बन्धनीयमि- त्याहुः। सीतापूरमिति । सीता = लागलपद्धतिः । अस्यग्रहणं किमर्थमिति । सन्निधानादेव पूरयतेल्लोपो विज्ञास्यत इति प्रश्नः । उपपदस्य मा भूदिति । अस्येत्यनुच्यमाने वर्षप्रमाणवदूलोपोऽपि समु- दायविषयो विज्ञायेत-प्रकृत्युपपदसमुदाये सन्निहितो य ऊकारस्तस्य लोप इति, ततश्योपपदस्यापि स्यादिति भावः । 'ऊलोपश्चास्यान्यतरस्याम्' इति शक्यमकर्तुम् । कथं गोष्पदप्रमिति ? 'प्रा पूरणे' इत्यस्माद्धातो: 'आतोऽनुपसर्गे कः', क्रियाविशेषणत्वाकर्मत्वनपुंसकत्वे, न रूपभेदः, नार्थभेदः, न स्वरभेदः । कप्रत्यये थाथादिसूत्रेणान्तोदात्तत्वम् । णमुल्यूलोपे कृते पूर्वस्य स्वरभाजोऽभावात् 'लिति' इत्यस्याप्रवृत्तौ प्रत्ययस्वरः, तस्य कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरेणावस्थानमित्यन्तोदात्तत्वमेव । ननु च णमुलि सति 'कृन्मेजन्तः' इत्यव्ययत्वाद्विभक्तीनां श्रवणं न भवति, तरपि च गोष्पदप्रतरमिति भवति, कल्पबादौ च गोष्पदप्रकल्प इति भवति, अज्ञातादिपु चाव्ययत्वाद- कज्भवति, के तु सति सर्वमेतन्न सिद्धयति ? उच्यते; इप्यते तावद्विभक्तीनां श्रवणमेकेन गोष्पदघेणेति, तरवादिपु चोपन्यस्तानि रूपाणि नेष्यन्त एव । एतच्च भाष्ये ऊलोपप्रत्याख्यानादवसीयते । ननु च गोष्पदपूरमित्याद्यपि घव सिद्धम् ? न सिद्धयति, यदि तावत्करणे न्यासः वर्पप्रमाण ऊलोपश्चास्यान्यतरस्याम् ।। समुदायेनेति । प्रकृतिप्रत्ययोपपद- समुदायेन । एतेन वर्षप्रमाणस्य समुदायोपाधित्वं दर्शयति । अस्यग्रहणं किमर्थमिति । प्रकृतत्वात् पूरयतेः, अत्येति वचनमन्तरेणापि तत्यैव लोपो विज्ञास्यत इत्यभिप्रायः। उपपदत्य मा भूदिति- यद्यत्येति नोच्येत ततो यथा वर्षप्रमाणं समुदायोपाधिविज्ञायते, ऊलोपोऽपि तथा समुदायोपाधिविज्ञायेत । प्रकृतिप्रत्य- योपपदस्य समुदायत्य व ऊकारस्तस्य लोपो भवतीति, ततधोपयदत्यापि स्यात् । तस्मात् मा भूदेप दोप इति 'अत्य इत्युच्यते ॥ काशि०3:१२ ·१७८ काशिकावृत्ती [चेलेः क्नोपे: चेले कोपेः ॥ ३३ ॥ 'कर्मणि' इत्येव । 'क्नूयो शब्दे उन्दने च'-अस्माण्ण्यन्ताद्धातो- श्चेलार्थेषु कर्मसु उपपदेषु णमुल् प्रत्ययो भवति, वर्षप्रमाणे गम्ययाने । चेलक्नोपं वृष्टो देवः । वस्ाक्नोपम् । वसनक्नोपम् ।। निमूलसमूलयोः कपः ॥ ३४ ॥ 'कर्मणि' इत्येव । निमूलसमूलशब्दयोः कर्मवाचिनोरुपपदयोः कषेर्धातोर्णमुल्प्रत्ययो भवति । निमूलकाषं कषति। समूलकार्ष कषति । निमूलं समूलं कषतीत्यर्थः । इतः प्रमृति कषादीन्यान्वक्ष्यति, तत्र 'कषादिषु यथाविध्यनुप्रयोगः' इति ॥ पदमञ्जरी घनं विधाय तदन्तेन कर्मणि पष्ठ्याः समासः क्रियते, ततस्थाथादिस्वरेणा- न्तोदात्तत्वं स्याद् । अथ भावे घनि व्यधिकरणपदो बहुव्रीहिः क्रियते-गोष्प- दस्य पूरणमस्मिन्वर्प इति, ततः पूर्वपदप्रकृतिरवरप्रसङ्गः। गोप्पदपूरन्तराम , गोष्पदपूरकल्पमित्यादि च न सिद्धयति, तस्माद् 'वर्पप्रमाणे' इति वक्तव्यम् ।। चेलेः क्नोपेः ।। अस्माद्धातोर्यन्तादिति । पुका निर्देशादेव ण्यन्तत्वमवसीयते, व्याख्यानाच्चेल इत्यर्थग्रहणमित्याह-चेलार्थेविति । चेलक्नोपं वृष्ट इति । चेलं क्नोपयन् = शब्दाययन्वृष्ट इत्यर्थः। यथा वर्पणे चेलानि शब्दायन्ते तथा वृष्ट इति यावत् ॥ निमूलसमूलयोः कपः ॥ अत्र प्रकरणे समानकर्तृकत्वमेव । निमूलकापमिति । कपतिहिंसार्थः । एकस्यैव धात्वर्थस्य सामान्यविशेपभावेन भेदे सति विशेषण- विशेप्यभावः । निगतं मूलमस्य निमूलम् । सह मूलेन समूलं कपणं करोति, सह मूलेन कर्पतीत्यर्थः । एवं सर्वत्र प्रकरणे द्रष्टव्यम् ।। न्यासः चेले कोपेः ।। ण्यन्तादिति । सपुपस्यायं निर्देशः 1 पुरुच 'अत्तिहो' इत्यादिना णायेव परतो भवतीति । तस्मादत एव निर्देशाग्यन्तताऽवगम्यते । चेलाध्विति । चेलमयों येषामिति बहुमोदिः । एतेन 'चेल' प्रत्ययार्थमहणतां दर्शयति । अर्थाहणे च या युक्तिः सा 'स्वादुमि णमुल्' इत्यत्रोक्ता, वेदार्थप्रदणे द्रष्टव्या । चेलामोपमिति । पति यलोपः, 'पुगन्तलस्पधन्य' इति गुगः, गिलोपः ।। निमूलसमूलयोः फरः ।। कप इति । 'कर शिप' इति हिंसापभानुय, पठरते ।।

·१७६ करणे हनः ] तृतीयाध्याये चतुर्थः पादः शुष्कचूर्णरूक्षेषु पिषः ॥ ३५ ॥ 'कर्मणि' इत्येव । शुष्कादिषु कर्मवाचिषूपपदेषु पिषेर्धातोर्णमुल् प्रत्ययो भवति । शुष्कपेषं पिनष्टि । शुष्कं पिनष्टीत्यर्थः । चूर्णपेषं पिनष्टि । चूर्ण पिनष्टीत्यर्थः । रूक्षपेषं पिनष्टि । रूक्षं पिनष्टीत्यर्थः ।। समूलाकृतजीवेषु हन्कृञ्ग्रहः ॥ ३६ ।। 'कर्मणि' इत्येव । समूल, अकृत, जीव-इत्येतेषु शब्देषु कर्मसूप- पदेषु यथासंख्यं हन , कृञ् , ग्रह-इत्येतेभ्यो धातुभ्यो णमुल् प्रत्ययो भवति । समूलघातं हन्ति । समूलं हन्तीत्यर्थः । अकृतकारं करोति । जीवनाहं गृह्णाति ॥ करणे हनः ॥३७ ॥ करणे उपपदे हन्तेर्धातोर्णमुल प्रत्ययो भवति । पाणिघातं वेदि हन्ति । पादघातं भूमि हन्ति । "हिसार्थानां च समानकर्मकाणाम्' इति णमुलं वक्ष्यति, अहिंसार्थोऽयमारम्भः । नित्यसमासार्थो वा यथाविध्यनुप्रयोगार्थश्च । पदमञ्जरी समूलाकृतजीवेषु हन्कृष्ग्रहः ॥ जीवग्राहमिति । जीवतीति जीवः, इगुपध- लक्षणः कः । जीवन्तं गृह्णातीत्यर्थः ।। करणे हनः ॥ नित्यसमासार्थ चेति । 'हिंसार्थानाम्' इत्यनेन णमुलि 'तृतीया- प्रभृतीन्यन्यतरस्याम्' इति विकल्पितः समासः स्याद्, अतो हिंसार्थेऽप्यनेनैव णमुलेषितव्य इत्यर्थः । शुष्कचूर्णरुक्षेपु पिपः । पिप इति । 'पिष्ल सञ्चूर्णने ॥ समूलाकृतजीवेपु हन्कृञ्ग्रहः ।। समूलधातमिति । 'हो हन्तेञ्जिनेषु' इति कुत्वम् , 'हनस्तोऽचिण्णलोः' इति तत्वम् ।। करणे हनः ।। अहिंसार्थोऽयमारम्भ इति । हिंसायाम् 'हिंसार्थानाम्' इति वक्ष्यमाणेन सिद्धत्वात् । नित्यसमासार्थ इति । हिंसार्थस्यापीति शेषः । 'उपपदमति इति नित्यसमासो यथा स्यादित्येवमर्थोऽयमारम्भः । तेन तु प्रत्यये सति 'तृतीयाप्रभृती- न्यन्यतरस्याम्' इति , विकल्पेन स्यात् । यथाविध्यनुप्रयोगार्थश्चेति । 'कपादिषु यथाविध्यनुप्रयोगः' इति । यस्माद् धातोर्णमुल विहितस्तस्यैवानुप्रयोगो यथा स्यात् , तेन तु प्रत्यये सति धात्वन्तरत्यानुप्रयोगः त्यात् । न्यासः ·१८० । काशिकावृत्ती [ करणे हनः पूर्वविप्रतिषेधेन हन्तेहिंसार्थस्यापि प्रत्ययोऽनेनैवेष्यते - असिघातं हन्ति, शरघातं हन्ति ॥ स्नेहने पिपः ॥ ३८॥ 'करणे' इत्येव । स्निह्यते येन तत् स्नेहनम् । स्नेहनवाचिनि करणे उपपदे पिषेर्धातोर्णमुल प्रत्ययो भवति । उदपेषं पिनष्टि । तैल- पेषं पिनष्टि । तैलेन पिनष्टीत्यर्थः ॥ हस्ते वर्तिग्रहोः ॥ ३९ ॥ 'करणे' इत्येव । 'हस्ते' इत्यर्थग्रहणम् । वतिय॑न्तः । हस्तवाचिनि पदमञ्जरी कथं पुनरिष्यमाणोऽपि लभ्यते, यावताऽहिंसार्थे हन्तौ सावकाशोऽयं विधिः, 'हिंसार्थानाम्' इत्यस्य तु हन्तिव्यतिरिक्तो हिंसार्थोऽवकाशः; हिंसार्थे हन्तावुभय- प्रसङ्गे परत्वात्स एव विधिः प्राप्नोति ? तबाह-पूर्वविप्रतिपेघेनेति । कथं तर्हि 'हिंसार्थानाम्' इत्यत्रोदाहरिष्यते- दण्डोपघातं गाः कालयति, दण्डेनोपघात वेति ? अबाहुः-यत्रैक एव धात्वर्थः सामान्यविशेपभावेन भिद्यमानो विशेषण- विशेष्यभावमनुभवति सोऽस्य विपयः; 'कपादिपु यथाविध्यनुप्रयोगः' इति वचनात् । अत्यन्तभिन्नधात्वर्थसम्बन्वे तु तेनैव णमुल भवतीति । एवं च नित्यसमासार्थो यथाविध्यनुप्रयोगार्थश्चेति, कोऽर्थः १ यथाविध्यनुप्रयोगार्थः सन्नित्यसमासार्थ इत्यर्थः। इह दिईन्प्रहणं समूलग्रहणं च क्रियते, सकृदेव तु शक्यं कर्तुम् , कथम् ? एवं वक्ष्यामि-जीवाकृतयोग्रहकृत्रः शुष्कचूर्णरुक्षेषु पिपः, निमूले कपः, समूले एनश्च, चकारात्कपश्च, ततः करणे हन इत्येव, यदेतत्कपादिपु यथाविध्यनुप्रयोग इति एतद्ग्रहादिग्विति यत्ताव्यम् । तथा तु न कृतमित्येव ॥ स्नेह ने पिपः ॥ व्याख्यानात्नेहने इत्यर्थग्रहणमित्याह---स्नेहनवाचिनीति । उपेक्षमिति । 'पपंयासवाहनधिपु च' इत्युदास्योदभावः । 'शुष्कर्ण' इत्यत्र स्नेहनप्रहणं न कृतम , फर्मणि तन्त्र प्रत्ययः, सहन करणे ।। मनु च यदा तिदिशाषी भवति तदा परत्लात् तेनेर भनितम्यम्, बत् क नित्यसमासामी गमाविषमयोगार्थ दिमायल रन्तररागारमो युनते १ ला आर-पूर्वयिप्रतिपधेनेत्यादि । दने पियः । दनाचिनत्यनेन सोहने यस्पार्गमापरे ।।

·- संज्ञायाम् ] तृतीयाध्याये चतुर्थः पादः १८१ करण उपपदे वर्तयतेहातेश्च णमुल प्रत्ययो भवति । हस्तेन वर्त- यति, हस्तवत्तं वर्त्तयति । करवर्त्तम् । पाणिवतम् । ग्रहेः खल्वपि- हस्तेन गृह्णाति, हस्तग्राहं गृह्णाति । करग्राहम् । पाणिग्राहम् । स्वे पुषः ॥ ४० ॥ 'करणे' इत्येव । 'स्वे' इत्यर्थग्रहणम् । स्ववाचिनि करणे उपपदे पुषेर्धातोर्णमुल्प्रत्ययो भवति । आत्मीयज्ञातिधनवचनः स्वशब्दः । स्वंपोषं पुष्णाति । आत्मपोषम् । गोपोषम् । पितृपोषम् । धनपोषम् । रैपोषम् ॥ अधिकरणे बन्धः ॥ ४१ ॥ अधिकरणवाचिन्युपपदे बध्नातेर्धातोर्णमुल्प्रत्ययो भवति । चक्र- बन्धं बध्नाति । कूटबन्धं बध्नाति । मुष्टिबन्धं बध्नाति । चोरकबन्धं बध्नाति । चोरके बध्नातीत्यर्थः ॥ संज्ञायाम् ॥ ४२ ॥ संज्ञायां विषये बध्नातेर्धातोर्णमुल प्रत्ययो भवति। क्रौञ्चबन्धं बध्नाति । मयूरिकाबन्धं वध्नाति । मयूरिकाबन्धम् , अट्टालिकाबन्धं वद्धः । बन्धविशेषाणां नामधेयान्येतानि ॥ पदमञ्जरी हस्ते वत्तिग्रहोः ।। 'जीवे ग्रहः, हस्ते च, वर्तेश्च' इति नोक्तम् , तत्र कर्मोप- पदम् , इह तु करणम् । वर्तिर्यन्त इति । निर्देश एवात्र प्रमाणम् । हस्तव वर्त्तयतीति । हस्तेन वर्त्तयति, गुलिकां करोतीत्यर्थः ।। स्वे पुपः ।। स्वपोपमिति । पित्पर्यायवचनस्य चेति । स्वरूपेऽपि भवति ।। संज्ञायाम् ॥ अनधिकरणार्थोऽयमारम्भः, पूर्वयोगस्त्वसंज्ञार्थः । कथं तर्हि ग्रामे वन्ध इति ? वासरूपविधिना घञ् भविष्यति ।। न्यासः हस्ते वतिग्रहोः ।। वतिर्ण्यन्त इति । निर्देशादेव वर्तण्यन्तत्वं प्रतीयते ।। स्वे पुपः ।। स्वपोपमिति । आत्मवाचिनि वशन्द उपपदे प्रत्ययः । गोपोपमिति । आत्मीयमाचिनि । धनपोपमिति धनवाचिनि । पितृपोपमिति शातियाचिनि ।।

·१८२ काशिकावृत्ती [ कोंजीवपुरुषयो कत्रोंजीवपुरुषयोर्नशिवहोः ॥ ४३ ॥ जोवपुरुषयोः कर्तृवाचिनोरुषपदयोर्यथासंख्यं नशिवहोर्धात्वोणमुल. प्रत्ययो भवति । जीवनाशं नश्यति । जीवो नश्यतीत्यर्थः । पुरुषवाहं वहति । पुरुषः प्रेष्यो भूत्वा वहतीत्यर्थः ॥ कर्तरीति किम् ? जीवेन नष्टः । पुरुषेणोढः ॥ ऊर्चे शुपिपूरोः॥४४॥ कर्तृग्रहणमनुवर्तते । ऊर्ध्वशब्दे कर्तृवाचिन्युपपदे शुषिपूरोर्धात्वो- णमुल प्रत्ययो भवति । ऊर्ध्वशोषं शुष्यति । ऊर्ध्वं शुष्यतीत्यर्थः । ऊर्ध्वपूरं पूर्यते । ऊर्ध्व पूर्यते इत्यर्थः ॥ उपमाने कर्मणि च ॥ ४५ ॥ उपमीयतेऽनेनेत्युपमानम् । उपमाने कर्मण्युपपदे चकारात्कर्तरि धातोर्णमुल प्रत्ययो भवति । घृतनिधायं निहितः । घृतमिव निहित इत्यर्थः । सुवर्णनिधायं निहितः । सुवर्णमिव निहित इत्यर्थः । कर्तरि पदमञ्जरी कोर्जीवपुरुषयोर्नशिवहोः ॥ जीवन नष्ट इति । जीवेन करणेनापदं प्राप्त इत्यर्थः । पुरुषेणोढ इति । पुरुपेग करणेन देशान्तरं प्रापितो देवदन्तादि- रित्यर्थः ।। अर्चे शुपिपूरोः ॥ अयशोपं शुष्यतीति । वृक्षादिरूल एव तिष्ठन् शुष्यती- त्यर्थः । ऊर्ध्वः पूर्यत इत्यर्थ इति । ऊर्ध्वमुख एव सन् घटादिवोदकादिना पूर्णो भवतीत्यर्थः ।। न्यासः अधिकरणे वन्धः। संक्षायाम् ॥ कोंर्जीवपुरुपयोर्नशिवहोः ॥ नष्ट इति । नशेधादिसूत्रेण पत्वम्, 'मस्जिनशोलि' इत्यागमस्य नुमः अनिदिताम्' इत्यादिना लोपः। पुरुपेणोढ इति । वर्वच्यादिसूनेण संप्रसारणम् , 'संप्रसारणाच' प्रति परपूर्वत्वम् , 'दो दा', 'सपस्तयो?ऽधः', 'स्टुना प्टुः', 'दो टे लोपः', 'एलोपे पूर्वस्य दोघोडणः' इति दीर्घः ॥ ऊय शुपिपूरोः ।। अयं पूर्यत इति । ऊर्य पूरितो भवतीत्यर्थः । अनुदाते- वादात्मनेपदम् , दिवादित्वाल्छपन् ।। उपमाने कर्मणि च ।। पृतनिधायमिनि । पूर्ववद् युफ ॥

·उपदंशस्तृतीयायाम् ] तृतीयाध्याये चतुर्थः पादः १८३ खल्वपि-अजकनाशं नष्टः । अजक इव नष्टः । चूडकनाशम् । दन्त- नाशम् ।। कषादिषु यथाविध्यनुप्रयोगः ॥ ४६ ॥ 'निमूलसमूलयोः' इत्येतदारभ्य कषादयः, एतेषु यथाविध्यनुप्रयोगो भवति । यस्माद्धातोर्णमुल प्रत्ययो भवति स एवानुप्रयोक्तव्यः ॥ ननु धातुसंबन्धे प्रत्ययविधानादनुप्रयोगः सिद्ध एव ? 'यथाविधि' इति नियमार्थ वचनम् , तथा चैवोदाहृतम् । उपदंशस्तृतीयायाम् ॥४७॥ 'दंश दशने'-अस्माद्धातोरुपपूर्वात्तृतीयान्त उपपदे णमुल्प्रत्ययो भवति । मूलकोपदंशं भुङ्क्ते, मूलकेनोपदंशम् । आर्द्रकोपदंशम् , आई- केणोपदंशम् । अत्र विकल्पेनोपपदसमासः तृतीयाप्रभृतीन्यन्यतरस्याम' इति । मूलकादि चोपदंशेः कर्म । भुजेः करणम् ॥ पदमञ्जरी उपदंशस्तृतीयायाम् ॥ इतः प्रभृति पौर्वकाल्यमप्यस्ति । मूलकोपपदंश भुङ्क्ते इति । ननु च नात्र तृतीयान्तस्योपदेशिना संवन्धः, न हि मूलकेनान्य उपदश्यते, किं तर्हि ? तदेवोपदश्यते, भुजिना तु संबन्ध उपपद्यते; तम्प्रति करणत्वात् , किं तूपदेशिना सामर्थ्याभावात्प्रत्ययो न प्राप्नोति, उपपदसंज्ञा च • न स्यात् , तदभावादुपपदसमासोऽपि न प्राप्नोति, वचनस्य तु दशनैरुपदश्य भुङ्क्ते इत्यादिरवकाशः स्यात् ? इत्यत आह-मूलकादि चेति । सत्यं मूलकादेर्भु- जिनैव शाब्दोऽन्वयः, उपदंशिना तु कर्मापेक्षायां सन्निधानाद्योग्यत्वाच्च वस्तुतः सम्बन्धोऽस्त्येव, भुजि प्रति करणत्वमन्यथा नोपपद्यते, ततश्चायमर्थ:--मूलकेन न्यासः कपादिपु यथाविध्यनुप्रयोगः ॥ उपदंशस्तृतीयायाम् ॥ इह मूलकेनोपदेशं अङ्क्ते इत्यादौ करणे तृतीया, तदन्तं मूलकाद्युपपदम् । तच करणमुपदंशेर्वा स्यात्, भुजेर्वा १ तत्रोपदंशेस्तावन्नोपपद्यते; अन्यस्मिन् घुपदिश्यमानेऽन्यत् करणं भवति, इह च तदेव मूलकाद्युपदश्यते, नापरं किञ्चित् । भुजितु प्रत्युपपद्यत एव करणभावः, किन्तूपपदसंशा न स्यात्, तदमावादुपपदसमासश्च; यत्मादुपपदमिति महत्याः संज्ञायाः करणं समर्थपरिभाषाया व्यापारार्थम् , तेनेह तस्यामुपस्थितायां यमेव प्रति यस्य सामर्थ्य तमेव प्रति तस्योपपदसंशया भवितव्यम् । भुलिं तु प्रति मूलकादेः ·१६४ काशिकावृत्ती [ उपदंशस्तृतीयायाम् सर्वस्मिन्नेवात्र णमुल्प्रकरणे क्रियाभेदे सति वासरूपविधिना क्त्वापि भवति-मूलकेनोपदश्य भुङ्क्ते ॥ हिंसार्थानां च समानकर्मकाणाम् ।। ४८ ।। - - तृतीयायाम्' इत्येव । हिंसा = प्राण्युपघातः । तदर्थानां धातूना- मनुप्रयोगधातुना समानकर्मकाणां तृतीयान्त उपपदे णमुल प्रत्ययो भवंति । दण्डोपवातं गाः कालयति, दगडेनोपघातम् । दण्डताडम् , दण्डेन ताउम्। समानकर्मकाणामिति किम् ? चोरं दण्डेनोपहत्य गोपालको गाः कालयति । पदमारी भुकते, किं कृत्वा ? उपदश्य, किमुपदश्य ? तदेव मूलकमिति । यदि तु यत्र तृतीयान्तेनैव शाब्दोऽन्वयस्तत्रैवायं प्रत्ययोऽभिमतः स्यात् , करण इत्येव ब्रूयाद्, यथा-करणे हन इति । तस्मादार्थेन सम्बन्धन सामर्थ्ये सति प्रत्यया- दिकं सर्व भविष्यति॥ हिसार्थानां च समानकर्मकाणाम् ॥ 'धातुसम्बन्वे' इत्यधिकारादनुप्रयोग- धातुना समानकर्मत्वं विज्ञायते, इत्याह-अनुप्रयोगधातुना समानकर्मकाणामिति । कालयति । 'कल विक्षेपे' चुरादिः । दण्डताडमिति । 'तड आघाते' चुरादिरेव । उपहत्येति । 'वा ल्यपि' इत्यनुनासिकलोपः, ह्रस्वस्य तुक् ।। न्यातः सामग्रम, नोपदशि प्रतीति चोद्यमाशङ्कयाह -मूलकादि चोपदेशेरित्यादि । यद्यपि भुनि प्रति मूलकादेः करगभावः, तथाप्युपदंशिना सह सामर्थ्यमुपपद्यत एव; यतस्तक्ष्य फर्म । न च भुजिना सह सम्पन्चे सत्युपदंशिना सह सम्बन्धो निवर्तते; विरोधाभावात् । तस्मादुपपद्यत एवोपपदत्वम् , तम्मिश्च सम्पपदसमासः । क्रियाभेदे सतीति । क्रियाभेदग्रहणेन क्त्वाप्रत्ययविषयमुपलक्षयति । यत्र क्रियाणां पापियं समानक कन्यज्ञ स क्याप्रत्ययस्य विषयः। एतयोभयं कियाभेदे सति भरतोति रत्वाप्रत्ययस्य विषय उपसरपते। मूलकेनोपदश्य भुत्त इति । 'अनिदिताम् एलानुनासिकलीपः ।। दिनाांना समानकर्मकायाम् ।। धातुसम्बन्याशिफारादनुप्रयोगेग भवितव्यम् , दिवार सम्बपर। तत्र प्रत्यासरनुप्रयोगवालपेशीय समानमर्मयं विशाया एत्माद - अनुप्रयोगधानुनत्यादि। कालयतीति । 'फल पिव। दनलाढमिति ·समासत्तौ] १८५ ८ %D स तृतीयाध्याये चतुर्थः पादः सप्तम्यां चोपपीडरुधकर्षः॥ ४९ ॥ उपशब्द: प्रत्येकमभिसंबध्यते । उपपूर्वेभ्यः पोडरुधकर्षेभ्यः सप्तम्यन्त उपपदे चकारात्तृतीयान्त उपपदे णमुल्प्रत्ययो भवति । पार्बो- पंपपीडं शेते, पार्श्वयोरुपपीडम् , पार्वाभ्यामुपपीडम्। व्रजोपरोधं गाः स्थापयति, बजे उपरोधम् , व्रजेनोपरोधम् । पाण्युपकर्ष धानाः संगृह्णाति, पाणावुपकर्षम् , पाणिनोपकर्षम् । कर्षतेरिदं ग्रहणं न कृषतेः॥ समासत्तौ ॥ ५० || 'सप्तम्याम्', 'तृतीयायाम्' इति वर्तते । समासत्तिः = सन्निकर्षः । समासत्तौ गम्यमानायां तृतीयासप्तम्योरुपपदयोर्धातोर्णमुल् प्रत्ययो पदमञ्जरी सप्तम्याञ्चोपपीडरुधकर्षः ।। उपशब्दः प्रत्येकमिति । पीडादीनां समाहारद्वन्द्वं कृत्वोपपूर्वः 'पीडरुधकर्ष' इत्युत्तरपदलोपी समासः । सौत्रः पुंल्लिङ्गनिर्देशः । करणाधिकरणविवक्षाभेदेनोपपदेषु विभक्तिद्वयम् । कर्षतेरिति भौवादिकस्य, न कृपतेरिति; तौदादिकस्य शपा निर्देशात् । शपा निर्देशस्तु विहितगुणस्योच्चा- रणाद्विज्ञायते । सूत्रे तु पञ्चम्यर्थे प्रथमा, किञ्च स्याद्यदि तौदादिकस्य ग्रहणं स्यात् , यावतोभयोरपि विलेखनार्थत्वान्नार्थभेदो नापि रूपभेदः ? यद्यप्युभयो- रपि विलेखने पाठः, तथापि तौदादिकस्य क्षेत्रविषये विलेखने वृत्तिः- पञ्चभिर्हलैः कृषतीति । तेन क्षेत्रे उपकृष्य हलेनोपकृष्येति तौदादिकात् क्त्वा- प्रत्यय एव भवति, न णमुल्॥ समासत्तौ ॥ सप्तम्यां तृतीयायामित्यनुवर्तते इति । पूर्वसूत्रेऽपि स्वरितत्वा- देव तृतीयाऽनुवर्त्तते, सप्तम्यां तु तस्या निवृत्तिर्मा विज्ञायीति चकारः क्रियते । न्यासः - 'तड आघाते', चुरादिरेव । दण्डेनाहत्येत्यादि । अत्र हन्तेश्चौरः कर्म, अनुप्रयोग- धातोश्च गौरिति समानकर्मकत्वाभावः । तेन क्त्वाप्रत्यय एव भवति । आहत्येति । 'अनुदात्तोपदेश' इत्यादिनानुनासिकलोपः, 'हत्वस्य पिति कृति तुक्' । सप्तम्यां चोपपीडरुधकर्षः ।। उपशब्दः प्रत्येकमभिसम्बध्यत इति । रुधिषिभ्यामुपपूर्वाभ्यामेव यथा स्यात् । पाश्वोपपीडमिति । 'पीड अवगाहने, चुरादिः। कपेतेरित्यादि । 'कृष विलेखने' भ्वादौ तुदादौ च पठ्यते, तत्रेह न तौदादिकस्य; शपा निर्देशात् । शपा निर्देशस्तत्य कृतगुणस्योचारणालभ्यते ॥ भौवादिकस्य ग्रहणम्, ·- १८६ काशिकावृत्ती [समासत्तौ भवति । केशग्राहं युद्धयन्ते, केशेषु ग्राहम् , केशैाहम् । हस्तग्राहम् , हस्तेषु ग्राहम् , हस्तैहिम् । युद्धसंरम्भादत्यन्तं सन्निकृष्यन्ते इत्यर्थः ।। प्रमाणे च ॥ ५१ ॥ 'तृतीयासप्तम्योः' इत्येव । प्रमाणम् = आयामः, दैर्घ्यम् । प्रमाणे गम्यमाने तृतीयासप्तम्योरुपपपदयोर्धातोर्णमुल प्रत्ययो भवति । द्वयङ्गु. लोत्कर्ष खण्डिकां छिनत्ति, व्यङ्गुले उत्कर्षम् , द्वयङ्गुलेनोत्कर्षम् । व्यङ्गुलोत्कर्षम् ॥ अपादाने परीप्सायाम् ॥ ५२ ॥ परीप्सा = त्वरा । परीप्सायां गम्यमानायामपादान उपपदे धातो- णमुल् प्रत्ययो भवति । शय्योत्थायं धावति, शय्याया उत्थाय । एवं पदमञ्जरी तेन चानुकृष्टमुत्तरत्र नानुवर्तते इति न चोदनीयम् । युद्धसंरम्भादिति । कोपा- दिना मनःक्षोभपूर्वको वाक्कायविकारः = संरम्भः, युद्धार्थः संरम्भो युद्धसंरम्भः, अश्वघासादिवत्पष्ठीसमासः । अत्यन्तं सन्निकृष्य युद्ध यन्ते इत्यर्थ इति । सन्नि- कर्पप्रतिपादनपरमेतत्केशग्रहणं भवतु, मा वा भूदिति ।। प्रमाणे च ॥ तृतीयासप्तम्योरित्येवेति । अर्थानुवृत्तिप्रदर्शनमेतत् , न ह्येवं- विधः शब्दः प्रकृतोऽस्ति । द्वयङ्गुलोत्कर्षमिति । द्वयोरगुल्योः समाहारो द्वयङ्गुलम् , 'तत्पुरुपस्याङगुलेः' इत्यच्समासान्तः, द्वयगुलेनोत्कृष्य परि- च्छियेत्यर्थः । ह्रस्वाः खण्डाः = खण्डिकाः । अपादाने परीप्सायाम् ॥ परीप्सा त्वरेति । 'बित्वरा सम्भ्रम' घटादिः, 'घटादयः पितः', पित्त्वादङ । शय्योत्थायमिति । 'उदः स्थास्तम्भोः' इति तिष्ठति- सकारस्य तकारः, पूर्ववद्युक् । अवश्यकर्त्तव्यमपीति । अक्षिप्रक्षालनादिकम् । , न्यासः समासत्तौ ।। युद्धसंरम्भादिति । संरम्भः = मनःसंक्षोभपूर्वको वाकायविकार- विशेषः, युद्धाय संरम्भो युद्धसंरम्भः, तस्मादत्यन्तं सन्निकृष्यन्ते, प्रत्यासीदन्तीति यावत् ।। प्रमाणे च ।। प्रमाणमायाम इति । 'आयामस्तु प्रमाणं स्यात्' इति वचनात् । दैयमिति प्रसिद्धतरार्थेन शब्दान्तरेण प्रमाणशब्दत्यैवार्थ स्पष्टीकरोति । द्वयङ्गुलोत्कर्प- मिति । द्वयोरजुल्योः समाहारो द्वथङ्गुलम् , 'तत्पुरुपस्याङ्गलेः' इत्यादिनाऽच । तेन द्वयङ्गुलेन खण्डिकाया देध्यं परिच्छिद्यते ॥ अपादाने परीप्सायाम् ।। शय्योत्थायमिति । 'उदः स्थास्तम्भोः पूर्वस्य' इति , ·१८७ स्वाङ्गेऽवे] तृतीयाध्याये चतुर्थः पादः . नाम त्वरते यदवश्यंकर्तव्यमपि नापेक्षते । शय्योत्थानमात्रमाद्रियते । रन्ध्रापकर्ष पयः पिबति । भ्राष्ट्रापकर्षमपूपान् भक्षयति । परीप्सायामिति किम् ? आसनादुत्थाय गच्छति ॥ द्वितीयायां च ॥ ५३॥ 'परीप्सायाम्' इत्येव । द्वितीयान्त उपपदे परीप्सायां गम्यमानायां घातोर्णमुल प्रत्ययो भवति । यष्टिग्राहं युध्यन्ते; यष्टि ग्राहम्, लोष्ट- ग्राहम् , लोष्टं ग्राहम् । एवं नाम त्वरते यदायुधग्रहणमपि नाद्रियते । लोष्टादिकं यत्किचिदासन्नं तद् गृह्णाति ॥ स्वाङ्गेऽध्रुवे ॥ ५४॥ 'द्वितीयायाम्' इत्येव । अध्रुवे स्वाङ्गवाचिनि द्वितीयान्त उपपदे धातोर्णमुल प्रत्ययो भवति । अक्षिनिकाणं जल्पति । भ्रूविक्षेपं कथयति । अध्रुव इति किम् ? उत्क्षिप्य शिरः कथयति । पदमञ्जरी द्वितीयायां परीप्सायामित्येवेति । 'अनुदात्तं पदमेकवर्जम्' इत्यत्रापि परीप्सा भवत्येव, कथम् ? परिभाषेयम् , पदग्रहणं च परिभापार्थम् । तेनोदात्तः स्वरितो वा यत्र विधीयते तत्र तत्समकालमेवैकमचं वर्जयित्वा परिशिष्टमनुदात्तं कर्त्तव्यम् , न विलम्बितव्यमिति ॥ स्वाङ्गेऽध्रुवे ॥ स्वाङ्गलक्षणं चतुर्थे वक्ष्यते-अद्रवं मूर्तिमदित्यादि । अक्षि- निकाणमिति । 'कण निमीलने' चुरादिनिपूर्वः । उत्क्षिप्य शिरः कथयतीति । ननु च ध्रुवमिति नित्यमुच्यते-ध्रुवा द्यौर्बुवा पृथिवीति यथा; अध्रुवमनित्यम् , ·१८६ काशिकावृत्ती [ स्वाङ्गेऽब्रुवे यस्मिन्नङ्गे छिन्नेऽपि प्राणी न म्रियते तदध्रुवम् – 'अद्रवं मूत्तिमत्स्वाङ्गम् ॥ परिक्लिश्यमाने च ।। ५५ ।। 'स्वाङ्गे', 'द्वितीयायाम्' इत्येव । परिक्लिश्यमाने स्वाङ्गवाचिनि द्वितीयान्त उपपदे धातोर्णमुल प्रत्ययो भवति । परिक्लेशः = सर्वतो विबाधनम् , दुःखनम् । उरःपेषं युद्धचन्ते, उरःप्रतिपेषं युद्धयन्ते । शिरःपेषम् , शिरःप्रतिपेषम् । कृत्स्नमुरः पोडयन्तो युध्यन्ते । ध्रुवार्थोऽयमारम्भः ॥ विशिपतिपदिस्कन्दा व्याप्यमानासेव्यमानयोः ॥ ५६ ॥ 'द्वितीयायाम्' इत्येव । द्वितीयान्ते उपपदे विश्यादिभ्यो धातुभ्यो णमुल् प्रत्ययो भवति, व्याप्यमाने आसेव्यमाने चार्थे गम्यमाने । विश्यादिभिः क्रियाभिरनवयवेन पदार्थानां संबन्धो व्याप्तिः । तात्पर्यम्= पदमञ्जरी शिरश्चाप्यनित्यमेव, प्राणिनामेवानित्यत्वादत आह-यस्मिन्नङ्ग इति । अयं भावः-विशेपणसामर्थ्यात्प्रकर्ष आश्रीयते, प्रकर्पण यध्रुवमिति । प्रकर्पश्च जीवत्यपि प्राणिनि कदाचिदभाव इति ।। परिक्लिश्यमाने च ॥ परिक्लिश्यमान इति । 'क्लिशू विबाधने' इत्येतस्यैतद् रूपम् , न तु 'क्लिश उपतापे' इत्यस्य, परिश्च सर्वतो भाव इत्याह-परिक्लेशः सर्वतो विद्याधनमिति ।। न्यासः यस्मिस्त्वङ्गे च्छिन्ने प्राणी म्रियते तद् ध्रुवम् , शिः प्रभृति.) ध्रुवत्वं पुनस्तस्य सदा प्राणिनि सन्निवेशात् ॥ परिक्तिश्यमाने च ॥ परिक्लेशः सर्वतो विवाधनमिति । सर्वतःशब्देन परिशब्दस्यार्थमाचष्टे । विवाधनशब्देनापि क्लिशेर्धातोः ॥ विशिपतिपदिस्कन्दा व्याप्यमानासेव्यमानयोः॥ विश्यादिभिः क्रियाभि- रिति । आदिशन्देन पत्यादिबयाणां ग्रहणम् । अनत्रयवेनेति । साकल्येन । पदार्थानामिति । गेहादीनाम् । तात्पर्यमिति । क्रियाणां पौनःपुन्यमाभीक्ष्ण्यमित्यर्थः । १. 'परिशिलन्यमानसिद्धौ च' इति मुद्रितः पाठोपाठः ।

·- विशिपतिपदिस्कन्दां० ] तृतीयाध्याये चतुर्थः पादः १८६ आसेवा । द्रव्ये व्याप्तिः, क्रियायामासेवा । गेहानुप्रवेशमास्ते । समासेन व्याप्त्यासेवयोरुक्तत्वात् 'नित्यवीप्सयोः' इति द्विवचनं न भवति । असमासपक्षे तु व्याप्यमानतायां द्रव्यवचनस्य द्विवचनम् , आसेव्य- मानतायां तु क्रियावचनस्य । तथा च वक्ष्यति-'सुप्सु वीप्सा, तिङ्क्षु नित्यता' इति । गेहंगेहमनुप्रवेशमास्ते। आसेवायाम्-गेहमनुप्रवेशमनुप्रवेशमास्ते । पति-गेहानुप्रपातमास्ते, गेहंगेहमनुप्रपातमास्ते, गेहमनुप्रपातमनुप्र- पातमास्ते । पदि-गेहानुप्रपादमास्ते, गेहंगेहमनुप्रपादम् , गेहमनुप्र- पादमनुप्रपादम् । स्कन्दि-गेहावस्कन्दमास्ते, गेहंगेहमवस्कन्दम् , गेह- मवस्कन्दमवस्कन्दम् ॥ पदमञ्जरी विशिपतिपदिस्कन्दा व्याप्यमानासेव्यमानयोः ।। अनवयवेनेति । साकल्येन । पदार्थानामिति । गेहादीनाम् । तात्पर्यमिति । पौनःपुन्यमाभीक्ष्ण्यमित्यर्थः । द्रव्ये व्याप्तिरित्यादिना व्याप्त्यासेवयोर्विपयविभागं दर्शयति । गेहानुप्रवेश- मिति । ननु व्याप्तौ वीप्सा गम्यते, आसेवायां च नित्यत्वमिति 'नित्यवीप्स- योः' इति द्विवचनं प्राप्नोति, तत्करमान्न भवतीत्याह-समासेनेति । यद्यपि समास एतयोरर्थयोन विधीयते, तथापि स्वभावत एतयोस्तेनाभिधानम् , यथा-सप्तपर्वा इति, पर्वगताया वीप्सायाः-पर्वणिपर्वणि सप्त पर्णान्यस्येति । तथा च वक्ष्यतीति । 'नित्यवीप्सयोः' इत्यत्र वक्ष्यति भाष्यकारः । तिनु नित्यतेति । उपलक्षणम् , 'अव्ययकृत्सु च' इत्यपि द्रष्टव्यम् । न्यासः द्रव्ये व्याप्तिरित्यादिना व्याप्यमानासेव्यमानयोपियविभागं दर्शयति । यदि व्याप्यमान आसेव्यमाने चार्थे प्रत्ययो भवति, एवञ्च सति तयोरर्थयोनित्यता वीप्सा च विद्यत इति 'नित्यवीप्सयोः' इति द्विवचनेन भवितव्यम् , तत् कत्मान्न भवति ? इत्याह- समासेनेत्यादि । यद्यपि समासस्तयोरर्थयोर्न विधीयते, तथापि स्वभाव एव तेन तयोरभिधानम् । न हि शब्दैराभिधानं वाचनिकम् , अपि तु त्वाभाविकमिति पुरस्तादेव प्रतिपादितम् । तथा च वक्ष्यतीति । भाप्यकारः । सुप्सु वीप्सेति वचनाद् 'व्याप्यमा- नतायां द्रव्यवचनस्य द्विवचनं भवति' इत्युक्तं भवति । तिक्षु नित्यतेति वचनात् 'आतेव्यमानतायां क्रियावचनत्य द्विवचनम् भवति' इत्युक्तं भवति । गेहंगेहमिति । द्रव्यवचनत्य द्विवचनम् (गेहमनुप्रवेशमनुप्रवेशमिति क्रियावचनस्य ।

·१६० काशिकावृत्ती [ विशिपतिपदिरकन्दां० व्याप्यमानासेव्यमानयोरिति किम् ? गेहमनुप्रविश्य भुङ्क्ते । ननु चाभीक्ष्ण्ये णमुल्विहित एव, आसेवा चाभीक्ष्ण्यमेव, किमर्थं पुनरासेवायां णमुलुच्यते ? क्त्वानिवृत्त्यर्थमिति चेत् , न; इष्टत्वा- तस्य । द्वितीयोपपदार्थ तर्हि वचनम्-उपपदसमासः पक्षे यथा स्यात् । तेन हि सत्युपपदाभावः ॥ अस्यतितपोः क्रियान्तरे कालेषु ॥५७ ॥ 'द्वितीयायाम्' इत्येव । क्रियामन्तरयति क्रियान्तरः = क्रियाव्यव- पदमञ्जरी क्त्वानिवृत्त्यर्थमिति चेदिति । 'आभीक्ष्ण्ये णमुल् च' इत्यनेन क्त्वाणमुलौ द्वावपि विहितो, तत्र विश्यादिभ्यो णमुलेव यथा स्यात् , क्त्वाप्रत्ययो मा भूदि- त्येवमर्थं पुनर्णमुलुच्यत इति चेदित्यर्थः । दूपयति-नेटत्यादिति । इष्यते ह्यासे- वायां विशिप्रभृतिभ्यः क्त्वा-गेहमनुप्रविश्यानुप्रविश्यास्त इति । द्वितीयोपपदार्थ तहीति । अत्र हि 'द्वितीयायां च' इत्यधिकाराद् द्वितीयान्तस्योपपदसंज्ञा लभ्यते, किमर्थं पुनरुपपदत्वमिष्यते ? इत्याह --उपपदसमास इति । 'तृतीया- प्रभृतीन्यन्यतरस्याम्' इति वचनात्पक्ष इत्युक्तम् । तेन हि सत्युपपदाभाव इति । सप्तमीस्थस्य कस्यचिदभावात् ।। न्यासः ननु चेत्यादि देश्यं क्त्वानिवृत्त्यर्थमित्यादिना परमतमाशङ्कथ निराकरोति । स्यादेतत्-'आभीक्ष्ण्ये णमुल च' इत्यनेन क्त्वाणमुलौ द्वावपि विहिती, तत्र यदि विश्यादिभ्यः पुनरासेवायां णमुल विधीयेत तदा क्त्वाप्रत्ययोऽपि स्यात् । अतस्तन्निवृत्त्यर्थं पुनर्णमुलुच्यत इति १ एतच्च नास्ति; इष्टत्वात् । इष्यते घासेवायां विशिप्रभृतिभ्यः क्त्वा-गहमनुप्रविश्शानुप्रविश्यास्त इति । तस्मादयुक्तं तन्निवृत्त्यर्थ पुनर्णमुलग्रहणम् । द्वितीयान्तोपपदार्थमित्यादि। यदि क्त्वानिवृत्त्यर्थं न प्रयुज्यते तदा द्वितीयान्त स्योपपदसंज्ञार्थ पुनर्वचनम् । अनेन 'द्वितीयायाञ्च' इत्यधिकाराद् द्वितीयान्त उपपदे प्रत्ययविधानम् । अतो द्वितीयान्तस्योपपदसंज्ञा लभ्यते । किमर्थ पुनर्द्वितीयान्तस्योपपदत्व- मिष्यते ? इत्याह-उपपदसमास इत्यादि । पक्षग्रहणं 'तृतीयाप्रभृतीन्यन्यतरस्याम्' इति विकल्पेन समासविधानात् । स्यादेतत् तेनापि णमुल्विधान उपपदसंशा भविष्यतीत्यत आह-तेन हीत्यादि। न हि तेनोपपदसम्बन्धे णमुल विधीयते; सप्तमीस्थस्य फस्यचिच्छब्दस्याभावात् । तस्मात् तेन णमुल्विधाने सत्युपपदत्वांभाव एव स्यात् ।।

·१६१ अस्यतितृषोः क्रियान्तरे ] तृतीयाध्याये चतुर्थः पादः धायकः । क्रियान्तरे धात्वर्थे वर्तमानाभ्यामस्यतितृषिभ्यां द्वितीया- न्तेषु कालवाचिषूपपदेषु णमुल्प्रत्ययो भवति । द्वचहात्यासं गाः पाय- यति, द्वयहमत्यासं गाः पाययति । त्र्यहात्यासं गाः पाययति, त्र्यह- मत्यासंगाः पाययति । द्वयहतर्ष गाः पाययति, द्वयहं तर्ष गाः पाययति । अत्यसनेन तर्षणेन च गवां पानक्रिया व्यवधीयते = विच्छिद्यते । अद्य पाययित्वा द्वयहमतिक्रम्य पुनः पाययतीत्यर्थः । अस्यतितृषोरिति किम् ? यहमुपोष्य भुङ्क्ते । क्रियान्तर इति किम् ? अहरत्यस्येषून् गतः । न गतिर्व्यवधीयते । कालेष्विति पदमञ्जरी अस्यतितृषोः क्रियान्तरे कालेषु ॥ 'असु क्षेपणे', 'जितृषा पिपासायाम् । क्रियामन्तरयतीति क्रियान्तर इति। व्यवधानवाचिनोऽन्तरशब्दात्तत्करोतीति णिचि 'कर्मण्यण' । पाययतीति । पिवतेणिचि 'शाच्छासाहा' इत्यादिना युक् । अत्यसनेनेत्यादि । यच्चाद्य पानं यच्च इथहे गते भविता, तन्मध्यवर्तित्वाद- त्यसनतर्पणयोः, एतदेव स्पष्टयन्नुदाहरणस्यार्थमाह-अद्य पाययित्वेत्यादि । दयह मुपोष्येति । उपपूर्वाद्वसेः क्त्वा ल्यप् , यजादित्वात्सम्प्रसारणम् , 'शासिवसिघसीनां च' इति षत्वम् , अत्रोपवासेन भोजनं व्यवधीयते । अह- रिति । 'कालाध्वनोः' इति द्वितीया । कृत्स्नमहरिपूनत्यस्य क्षिप्त्वा गत इत्यर्थः । न्यासः अस्यतितृपोः क्रियान्तरे का लेपु॥ अस्यतितृपोरिति । 'अतु क्षेपणे', 'प्रितृषा पिपासायाम्' । क्रियामन्तरयतीत्यादि । अन्तरं करोतीति 'तत्करोति' इत्यादिना णिच् । क्रियामन्तरयति क्रियान्तरः। कर्मण्यण , णिलोपः । अन्तरशब्दश्चायमिह व्यवधाने वर्त्तत इति दर्शयन्नाह क्रियाव्यवधायक इति । पाययतीति 'पा पाने', णिच् । 'शाच्छा' इत्यादिना युक् । अत्यसनेन तर्पणेन च गवां पानक्रिया व्यवधीयत इति । यच्चाद्य पानं यच्च द्वय हेऽतीते पानं भविता तन्मध्यत्तित्वादत्यसनतर्पणयो. । अद्य पाययित्वेत्यादिना यहात्यासं गाः पाययतीत्यत्यार्थमाचष्टे । एतदनुसारेणान्यस्याप्यों गम्यत इति न व्याख्यातः । द्वयमुपोप्येति । 'यस निवासे, वयादिना प्रसारणम् , पत्यो ल्यवादेशः, 'शासिवसिषसोनाश' इति पत्यन् । अनोपचलने भनिमियाव्यवधायके पसिनने । तन 'अत्यतितृषोः' इति यदि नोच्येत तदेवापि सात् । न गतिर्व्यवधीयत इति । यथा ·१६२ काशिकावृत्ती [ अस्यतितृपोः क्रियान्तरे किम् ? योजनमत्यस्य गाः पाययति । अध्वकर्मकमत्यसनं व्यवधायकम् , न कालकर्मकम् ॥ नाम्न्यादिशिग्रहोः ॥५८ ।। 'द्वितीयायाम्' इत्येव । नामशब्दे द्वितीयान्त उपपदे आदिशेनहेश्च धातोर्णमुल्प्रत्ययो भवति । नामादेशमाचष्टे । नामग्राहमाचष्टे ।। अव्ययेऽयथाभिप्रेताख्याने कृमः क्त्वाणालौ ॥ ५९ ॥ अव्यय उपपदेऽयथाभिप्रेताख्याने गम्यमाने करोतेः क्त्वाणमुलौ भवतः । ब्राह्मण पुत्त्रस्ते जातः, कि तर्हि वृषल नीचैःकृत्याचक्षे ! पदमञ्जरी योजनमत्यस्येति । कचित्तुन्नादौ पाययित्वा ततो योजनमतिक्रम्य पायय- तीत्यर्थः॥ नाम्न्यादिशिग्रहोः॥ आदिशेर्महेश्चेति । एतेनाङो दिशिनैव सम्बन्धः, न ग्रहिणेति दर्शयति ।। अव्ययेऽयथाभिप्रेताख्याने कृजः क्त्वाणमुली ॥ 'अयथाभिप्रेताख्याने' इति ननः प्रश्लेपः पश्चान्निर्देशाद्विज्ञायते, अन्यथाऽसन्देहाथ पूर्व निर्दिशेत् , अयथाभिप्रेतशब्दश्चाख्यानक्रियाविशेषणं यथाभिप्रेतं न भवति तथाख्यान इत्यर्थः । पुत्त्रजन्म प्रार्थयमानं ब्राहाणं गत्वा केनचिद्गोपनीयवन्नी चैराख्यातम्- ब्राह्मण पुत्त्रस्ते जात इति, तममृष्यमाणो ब्राह्मण आह-किं तहीति । पुत्त्रजन्मा- न्यासः मूलोदाहरणेऽत्यसनेन तर्पणेन च मध्यवर्तिना पानक्रिया व्यवधीयते, न तथेह गतिः । तत्र चाहञ्छन्दात् 'कालाधनोरत्यन्तसंयोगे' इति द्वितीया । सकलस्याह इवत्यसनेन व्यासत्यादिपुशब्दात् फर्मण्येव । योजनमत्यस्य गाः पाययतीति । अत्राध्वयाच्युप- पदम् । कचित् लुघ्नादी पाययित्वा योजनमतिक्रम्य पाययतीत्यर्थः । 'अध्वकर्मकम्', 'न फालकर्मकम्' इति द्वायपि बहुबोही ।। नाम्न्यादिशिप्रहोः ।। आदिशेरिति । 'दिश अतिसर्जने', आपूर्वः ।। अव्ययेऽयथाभिप्रेताख्याने कृत्रः क्त्वाणमुली ।। अयथाभिप्रेताख्यान इति । यद् यदभिप्रेतमिष्टम् यथाभिप्रेतम् , 'यथाऽसादृश्ये' इति वाप्सायामव्ययीभावसमास', न ययाभिप्रेतमयथाभिप्रेतम् । अप्रियमित्यर्थः । आचक्ष इति । आपापक्षियो लट, Lunarwa १. बामपणेनवः।

·१६३ my अव्ययेऽयथाभि० ] तृतीयाध्याये चतुर्थः पादः नोचैःकृत्वा, नीचैःकारम् । उच्चै म प्रियमाख्येयम् । ब्राह्मण कन्या ते गर्भिणी, कि तर्हि वृषल उच्चैः कृत्याचक्षे, उच्चैः कृत्वा, उच्चैःकारम् । नोचैर्नामाप्रियमाख्येयम् । अयथाभिप्रेताख्यान इति किम् ? उच्चैः कृत्वाऽचष्टे पुत्त्रस्ते जात इति । क्त्वाग्रहणं किम् , यावता सर्वस्मिन्नेवात्र प्रकरणे वासरूपेण क्त्वा भवतीत्युक्तम् ? समासार्थ वचनम् । तथा च 'क्त्वा च' इत्य- स्मिन्सूत्रे 'तृतीयाप्रभृतीन्यन्यतरस्याम्' इति वर्त्तते । णमुलधिकारे पुनर्ण- मुल्ग्रहणं तुल्यकक्षत्वज्ञापनार्थम् , तेनोत्तरत्र द्वयोरप्यनुवृत्तिर्भविष्यति । पदमञ्जरी ख्यानस्य प्रियत्वेऽपि आख्यानप्रकारस्यानभिप्रेतत्वाद्भवत्युदाहरणम् , अत एवायथाभिप्रेताख्यान इत्युक्तम् , न पुनरप्रियाख्यान इति । आचक्ष इति । लट, 'थासस्से', शपो लुकि 'स्कोः संयोगाद्योः' इति ककारलोपः, 'पढोः कः सि' । उदाहरणेऽयथाभिप्रेताख्यानं दर्शयति-उच्चैर्नामेति । नामशब्दः प्रसिद्धौ, न पुनरिदं ब्राह्मणवाक्यमुक्तमिति 'उपदंशस्तृतीयायाम्' इत्यत्रेदमुक्तम् । समासार्थ वंचनमिति । एतदेवोपपादयति-तथा हीति । 'क्त्वा च' इत्यत्र 'तृतीयाप्रभृती- न्यन्यतरस्याम्' इति वर्तते, तस्मादनेन यः क्त्वा विहितस्तेनैव पक्षे समासो लभ्यते, न तु समानादिसूत्रविहितेन, न हि तेन तृतीयाप्रभृतिपूपपदेपु क्त्वा विधीयत इत्यर्थः । णमुल्ग्रहणमनर्थकम् ,प्रकृतो ह्यसौ तत्र क्त्वा चेति वक्तव्यम् ? इत्यत आह-मुलधिकार इत्यादि । तुल्यकक्षत्वम् - तुल्यवलत्वम् । तेनेत्यादि । न्यासः 'यासः से', 'स्कोः संयोगाद्योरन्ते च' इति ककारलोपः, 'पढोः कः सि' इति कत्वम् , 'इकोः' इति षत्वम् । उक्तमिति । कोक्तम् ? 'उपदंशस्तृतीयायाम्' इत्यत्र । उपपदसमासार्थ वचनमिति च । 'क्त्वा च' इत्यनेन उपपदसमासः पक्षे यथा स्यात् । कस्मात् पुनरनेन यः क्त्वा विहितस्तेन समासो भवति ? यस्तु 'समानकर्तकयोः' इत्यादिना विहितस्तेन न भवति ? इत्याह-तथा हीत्यादि । 'क्वा च' इत्यत्र 'तृतीयाप्रभृतीनि' इत्यनुवर्तते । तस्मादनेन यः क्त्वा विहितस्तेनैव पक्षे समासो भवति, न तु तेन, तृतीयामभृतिधूपपदेषु क्त्वा विधीयते । अथ णमुल्ग्रहणं किमर्थम् , यावता णमुलनुवर्तत एव, ततः क्त्वा चेति वक्त- व्यम् ? इत्याह~णमुलधिकार इत्यादि । तुल्यकक्षत्वं तद्वत् तुल्यबलत्वम् । तनेत्यादि । शापकस्य प्रयोजनं दर्शयति । यदि क्त्वा चेत्युच्येत चकारेण यत्नादनुफटो णमुलुत्तरत्र ..... काधि०३:१४ ·१६४ काशिकावृत्ती. [तियंच्यपवर्ग तिर्यच्यपवर्गे ॥६० ॥ तिर्यक्शब्दे उपपदे कृनः क्त्वाणमुलौ प्रत्ययौ भवतः, अपवर्गे गम्यमाने । अपवर्गः = समाप्तिः । तिर्यकृत्य गतः, तिर्यकृत्वा गतः, तिर्यक्कारं गतः । समाप्य गत इत्यर्थः । अपवर्ग इति किम् ? तिर्यकृत्वा काष्ठं गतः । 'तिर्यचि' इति शब्दानुकरणम् । न च प्रकृतिवदनुकरणेन भवित- पदमञ्जरी यदि तु चकारेण यत्नेन णमुलनुकृष्येत, उत्तरत्र नानुवर्त्तत; यत्नाभावात् । पुनर्णमुल्महणे तु द्वन्द्वनिर्दिष्टयोयोरप्युत्तरत्रानुवृत्तिः सिद्धा भवति ।। तिर्यच्यपवर्गे ॥ तिर्यकृत्येति । तिरोऽश्चतीति 'ऋत्विग्' इत्यादिना किन् 'तिरसस्तिर्यलोपे' इति तिर्यादेशः । व्युत्पत्तिमात्रं चैतत् , न त्वत्रावयवार्थोऽस्ति, समुदायो ह्ययमपवर्गे वर्त्तते तद्दर्शितम् । समाप्य गत इत्यर्थ इति । तिर्य- वेति । अन्जु कृत्वा, अग्रतः स्थितं पार्धे क्षिप्त्वेत्यर्थः । 'तिर्यचि' इत्ययुक्तोऽयं निर्देशः, भसंज्ञायां सत्याम् 'अचः' इत्यकारलोपे तिर- श्वीति भवितव्यम् ? अत आह-तिर्यचीति शब्दानुकरणमेतदिति । 'अच' इत्यर्थ- न्यासः नानुवर्तेत; यत्नाभावात् । यथा तेन क्त्वाप्रत्ययस्यान्वाचीयमानता विज्ञायेत ततमोत्तरत्र तस्याप्राधान्यादनुवृत्तिनं स्यात् । पुनर्णमूल्यहणे सति सहनिर्देशात् क्याणमुलोर्गुणप्रधान- भावो न भवतीति द्वयोरप्यनुवृत्तिर्भवति ॥ तिर्यच्यपवर्गे ॥ तिर्यक्यत्वेति । तिरोऽनतीति पात्विगादिना किन् । 'शलो पशोऽन्ते' इति चकारस्य चकारे कृते 'किन्प्रत्ययस्य कुः' इति कुत्वम् - गकारः तत्यापि चर्वम्-फकारः, 'तिरसस्तिर्यलोपे' इति तियादेशः । तिर्यक् कृत्या काण्डं गत इति । अन्ज कृत्वा । पार्श्वतः कृत्वेत्यर्थः । अथ 'तिर्यचि' पति कोऽयनिर्देशः, यावता भसंज्ञायां सत्याम् 'अचः' इत्यफारलोपे गाते तिरथीति भवितव्यमित्यत आद-तिर्यचीत्यादि । सर्यत्रायनुफरणभूतरान्दः शन्दस्सस्पस्ग- गानुफरणम् । एतादांलु विशेषः-चिच्छन्दपदार्थफस्यानुकरणम् , पाचिदर्थपदार्थलेति ! राधागुफरणमित्येवायति वसाव्ये शन्दरूपाहणं शन्दरूपमात्रस्यावर दिवस्येतदनुफरणमिति मापनार्गम् । तदेतदुक्तं भवति- शुन्दपदार्थफो यस्तियनन्दस्वस्येदमनुफरणम्, न तु रा एप । तेन शुन्दन्तरत्वादपारलोपो न भवतीति भावः । नन्येवमपि प्रतियदनुपर भवति गविरागमेषान प्राशिफागापारलोपेन । इला आद-न नेत्यादि ।

·स्वाङ्गे तस्प्रत्यये ] तृतीयाध्याये चतुर्थः पादः १६५ व्यम् ; अनुक्रियमाणरूपविनाशप्रसङ्गात् – 'एतदोऽश्', 'अदसो मात्' इति ।। - स्वाङ्गे तस्प्रत्यये कम्बोः ॥ ६१ ।। तस्प्रत्ययो यतः स्वाङ्गात्तदेवमुच्यते । तस्प्रत्यये स्वाङ्गवाचिन्यु- पदमञ्जरी वतोऽजित्यस्थ ग्रहणम् । स चार्थो लोकप्रसिद्धो गृह्यते; 'अभिव्यक्तपदार्था ये स्वतन्त्रा लोकविश्रुताः' इति न्यायात् । अतोऽन्नेः स्वार्थे वर्तमानस्यालोपः । एतत्तु तत्र स्थितस्य शब्दरूपस्यानुकरणम् , तेनानुकार्येण रूपेणार्थवन्न तु लौकि- कार्थेन, तेन लोपाभाव इति भावः । नन्वेवमपि 'प्रकृतिवदनुकरणं भवति' इति लोपः प्राप्नोत्येवात आह-न च प्रकृतिवदनुकरणेन भवितव्यमिति । कस्मादित्याह- अनुक्रियमाणरूपविनाशप्रसङ्गादिति । यादृशं रूपमनुकर्तुमिष्टं तादृशं न प्रतीयेत, लौकिक एव त्वर्थः प्रतीयेतेत्यर्थः । क च यथा प्रकृतिवदनुकरणं भवतीत्याह- एतदोऽशित्यादि । यद्यनुक्रियमाणरूपविनाशेऽपि प्रकृतिवदनुकरणं स्यात् , एतदः, अदस इत्यत्रोभयत्रापि त्यदाद्यत्वादिके प्रकृतिकार्ये सति एतस्य, अमुष्येति रूपं स्यात् । ननु प्रयोजनानुवत्तिं प्रमाणं ततश्चेल्लोपः प्राप्नोति कत्तैव्य वायम् ? कथम् ? 'यत्तदेतेभ्यः' इति त्यदाद्यत्वम् , अस्यवामीयमिति यस्येति लोपः, गवित्ययमाहेत्यवादेशः, पटिति करोतीत्यनुक्रियमाणरूपविनाशे सत्यपि 'अव्य- तानुकरणस्यात इतौ' इति पररूपत्वं वा भवति । तस्मादुभयथा निर्देशदर्शनात् कचित्प्रकृतिवदनुकरणं भवति, क्वचिन्नेति वाच्यम् । तथा चास्मिन्नेव सूत्रे भाष्यम्-सौत्रो निर्देश इति ।। स्वाङगे तस्प्रत्यये कृभ्वोः ।। 'तस्प्रत्यये' इति बहुव्रीहिनिर्देश इत्याह-तस्प्रत्ययो न्यासः अत्रैवोपपत्तिमाह-अनुक्रियमाणरूपविनाशप्रसङ्गादिति । यद्यत्र प्रकृतिकार्य स्यात् ततो यादृशमनुकरणं तिर्यगिति शब्दरूपं तस्य विनाशोऽनुपलब्धिः स्यात् । यादृशमनु- कर्तुमिष्टमकृताकारलोपं तादृशं न प्रतीयेतेत्यर्थः । यत एवं प्रकृतिवदनुकरणभावे सत्येष दोप आपतति, ततो नेह प्रकृतिवदनुकरणेन भवितव्यम् । 'प्रकृतिवदनुकरणं भवति' इत्यस्य तु यत्रार्थपदार्थस्यानुकरणं सोऽवकाशो वेदितव्यः । क च यथा प्रकृतिवदनुकरणं भवतीत्याह-एतदोऽशित्यादि। एतदोऽदस इत्युभयमप्येतच्छब्दरूपपदार्यकस्यानु- करणम् । यदि च शब्दपदार्थकस्य यदनुकरणं तस्यापि प्रकृतिभावः स्यात् , तदा त्यदाद्यत्वादिके प्रकृतिकार्ये कृते-एतत्य, अमुप्येति रूपं स्यात् । तस्माद् ययेह प्रकृति- भावो न भवति, तथा तिर्यचीत्यत्रापि ॥

·१६६ काशिकावृत्ती [ स्वाङ्गे तस्प्रत्यये पपदे करोतेर्भवतेश्च धात्वोः क्त्वाणमुलौ प्रत्ययौ भवतः । यथासंख्य- मत्र नेष्यते; अस्वरितत्वात् । मुखतःकृत्य गतः, मुखतः कृत्वा गतः, मुखतःकारं गतः। मुखतोभूय तिष्ठति, मुखतो भूत्वा तिष्ठति, मुखतोभावं तिष्ठति । पृष्ठतःकृत्य गतः, पृष्ठतः कृत्वा, गतः, पृष्ठतःकारं गतः । पृष्ठतोभूय गतः, पृष्ठतो भूत्वा, पृष्ठतोभावम् । स्वाङ्ग इति किम् ? सर्वतः कृत्वा गतः। तस्ग्रहणं किम् ? मुखीकृत्य गतः । मुखीभूय गतः । प्रत्ययग्रणं किम् ? मुखे तस्यतीति मुखतः, मुखतः कृत्वा गतः ।। पदमारी यतः स्वाङ्गात्तदेवमुच्यत इति । न च 'किन्प्रत्ययस्य कुः' इतिवत्कदाचित्त- स्प्रत्ययान्तत्वेन दृष्टे संप्रत्यतदन्तेऽपि स्वाङ्ग प्रसङ्गः, तस्प्रत्ययग्रहणसामर्थ्यात्। कर्मधारयो वायम्-तस्प्रत्यये परतो यत्स्वाङ्ग तस्मिन्नुपपदे इति । वृत्ती तु वस्तुमानं प्रदर्शितम् । यथासंख्यमत्र नेष्यत इति । व्याख्यानात् । मुखत इति । आद्यादित्वात्सप्तम्यर्थे तसिः । मुखे तस्यतीत्यादि । 'तसु उपाये' इत्यस्मान्मुखशब्द उपपदे 'अन्येभ्योऽपि दृश्यते' इति किप-मुखतः, 'अवसन्तस्य च' इति दीर्थो न भवति; 'अधातोः' इति प्रतिपेधात् । प्रत्ययाप्रत्ययपरिभापयैवात्राप्रसङ्गात् नार्थः प्रत्ययग्रहणेन ।। म्याः स्वाने तस्प्रत्यये कृभ्योः ।। यथासंख्यमत्र नेप्यत इति । कथं पुनरिप्यमाणमपि न भवति, यावता प्रकृती, प्रत्ययावपि द्वावेवेत्यस्ति यथासंख्यमाप्तिनिमित्तम् । 'कम्बोः' इति निर्देशाल्लक्षणभ्यभिचारचित् । ५६ प्रत्यये विघीयमाने 'परश्च' इति सम्बन्धाद् दिग्योगलक्षणया पाग्या भवितव्यम् , तत्र भूम्यामिति पञ्चमीनिदेश फतःये योऽयम् 'कन्यो.' इति षष्ठीनिदेशः स लशणन्यभिचारचिन् , तेन यथासंख्याभाय रति वेदितव्यम् । मुसा इति । 'अपादाने चाहोयकहोः' इति तसः । मुखीयेति । अन मुगशदाच्यन्तः । 'अभूतवमाये' इत्यादिना निः, अल जोतीचन् । मुखे नत्यतीति । 'तमु उपाये', 'अन्न्पोरि ति दि.५ , पादिना मुल्लोपः, सत्यपिसनायो । भानुर समान्दः, मत्सरः । गेन राना उपदेश मानन मपतः, 'समानपफयोः' शिर मात ।

·सिद्ध पुनरिए प्रत्ययमहणं मुखप्रतिपत्त्यर्थम् । पूर्वकं हि प्रत्यपाहणं समासैकदेशत्वाद् १६७ -- नाधार्थ प्रत्यये च्च्य] ] तृतीयाध्याये चतुर्थः पादः नाधार्थप्रत्यये व्यर्थे ॥ ६२ ॥ नार्थो धार्थश्च प्रत्ययो यस्मात्स एवमुच्यते। नांधार्थप्रत्यये शब्द च्व्यर्थ उपपदे कृभ्वोर्धात्वोः क्त्वाणमुलौ प्रत्ययौ भवतः । अनाना नाना कृत्वा गतः नानाकृत्यगतः, नाना कृत्वा गतः, नानाकारं गतः । विना- कृत्यगतः, विना कृत्वा गतः, विनाकारं गतः । नानाभूय गतः, नाना भूत्वा गतः, नानाभावं गतः । विनाभूय गतः, विना भूत्वा गतः, विना- भावं गतः । द्विधाकृत्य गतः, द्विधाकारं गतः, द्विधा कृत्वा गतः । द्विधाभूय गतः, द्विधा भूत्वा गतः, द्विधाभावं गतः । द्वैधंकृत्य गतः, द्वैधं कृत्वा गतः, द्वैधंकारं गतः । द्वैधभूय गतः, द्वैधं भूत्वा गतः, द्वैध- भावं गतः । प्रत्ययग्रहणं किम् ? हिरुक् कृत्वा । पृथक् कृत्वा । पदमञ्जरी नाधार्थप्रत्यये व्यर्थ ॥ नार्थों धार्थश्चेति । नाधासहचरितोऽर्थो नाधा- शव्दाभ्यामुक्तः, नार्थो यस्य स नार्थः, नार्थार्थ इत्यर्थः । एतेन धार्थो व्याख्यातः। प्रत्ययो यस्मादिति । यदि पञ्चम्यां विग्रहः क्रियते, ततः प्रकृतेरुपलक्षणं नाधार्थ- ग्रहणं स्यादिति सम्प्रत्यतदन्तत्वेऽपि प्रकृतिमात्रे प्रसङ्गः ? न प्रसङ्गः, एवं हि विनसङ्ख्यास्विति वक्तव्यं स्यात् , षष्ठ्या विग्रहः कर्त्तव्यः-नाधार्थः प्रत्ययो यस्य समुदायस्यावयव इति । ल्यव्लोपे वा पञ्चमी व्याख्येया-यं समुदाय- मुदिश्य नाधार्थः प्रत्ययो विधीयत इति । विनाकृत्य नानाकृत्येति । 'विनभ्यां नानाचौ नसह' इति नानाऔ । विधाकृत्येति । 'सङ्घयाया विधार्थे धा' । द्वैध- कृत्येति । 'द्वियोश्च धमुन्'। हिरुक्पृथक्शब्दौ विनार्थे । न्यासः नाधार्थप्रत्यये व्यर्थे ॥ नार्थो धार्थश्चेति । नाप्रत्ययसहचरितोऽर्यो ना इत्युच्यते, धाप्रत्यय सहचरितश्च धा इति । नाऽयों यस्य प्रत्ययस्य स नार्थः, धाऽयों यस्य प्रत्ययस्य स धार्थ इति । द्विधाकृत्येति । 'संख्याया विधार्थे धा' । द्वैधं कृत्वेति । 'द्वित्र्योश्च धमु' इति धमुञ् । द्वेधाकृत्येति । 'एधाच' इत्येधाच । हिरुक् कृत्वा, पृथक् कृत्वेति । असति प्रत्ययग्रहणे हिरुक्पृथक्शब्दयोरसदार्थत्वात् नार्थत्वमन्तीति तयोरप्युपपदयोः क्त्वाणमुलौ त्याताम् । पूर्वसूत्रादेव प्रत्ययग्रहणानुवृत्त्या ·१९६ काशिकावृत्ती [ नांधार्थप्रत्यये च्च्यय * - च्व्यर्थ इति किम् ? नाना कृत्वा काष्ठानि गतः । धार्थमर्थग्रहणम् , ना पुनरेक एव-'विनञ्भ्यां नानानौ' इति ।। तूष्णीमि भुवः ॥ ६३ ॥ तूष्णींशब्द उपपदे भवतेर्धातोः क्त्वाणमुलौ प्रत्ययौ भवतः । तूष्णीभूय, तूष्णीं भूत्वा, तूष्णींभावम् । भूग्रहणं कृनो निवृत्त्यर्थम् ॥ पदमञ्जरी नाना कृत्वा काष्ठानि गत इति । पूर्वमेव नाना सन्ति काष्ठान्यन्यत्र कृत्वा गत इत्यर्थः । धार्थमर्थग्रहणमिति । बहवो हि धार्थाः प्रत्ययाः, तत्रासत्यर्थग्रहणे प्रत्ययस्यैव ग्रहणं स्यात् , नान्येपाम् ; तदर्थानामर्थग्रहणे तु तेषामपि भवति । यश्चाधादेशो धार्थः 'धमुञन्तास्वार्थे डदर्शनम्' इति तदर्थमर्थग्रहणम्-द्वैधकृत्य द्वैधकार द्वैधभूय द्वैधभावमिति । धमुनादीनां तु स्थानिवद्भावादेव सिद्धं तद्विधौ ध इत्यधिकारेणादेशपक्षस्याश्रयणात् । अथ नार्थमप्यर्थग्रहणं कस्मान्न भवतीत्यत आह–ना पुनरेक एवेति । ननु च नाप्रत्ययावपि द्वौ भवतः-निरनुवन्धकः, सानुबन्धकश्चेति, तत्रासत्यर्थग्रहणे निरनुबन्धकस्यैव ग्रहणं स्यात् , नेतरस्य ? एवं मन्यते तन्त्रावृत्त्येकशेपाणामन्यतमस्याश्रयणात्तस्यापि भविष्यति ।। , न्यासः यत्नानुवृत्तं स्यात् । नाना कृत्वा काष्टानि गत इति । व्यर्थोऽन नास्ति; प्रकृत्यन्या- वस्थाया अविवक्षितत्वात् । धार्थमर्थग्रहणमिति । धाप्रत्ययोऽर्थः प्रयोजनं यस्य तत् तथोक्तः । धार्थ हि प्रत्यया वहवः, तत्रासत्यर्थग्रहणे धाप्रत्ययस्यैव ग्रहणं स्यात् , नान्येषां तदर्थानाम् । अर्थग्रहणे तु सति तेषामपि ग्रहणं भवति । अथ नार्थमप्यर्थग्रहणं फरमान्न भवति ? इत्याह-ना पुनरेक एवेति । अर्थग्रहणं हि तत्र क्रियते यत्र बहवो ग्राणाः सम्भवन्ति, नाप्रत्ययस्त्वेक एव, तस्य चार्थग्रहणमन्तरेग सिध्यतीति न तदर्थमर्यग्रहणम् । ननु च धमुनादीनामपि स्थानिवद्भावादेव धामणेन ग्रहणं भविष्यति, अतो धार्यमप्यर्थग्रहणमयुक्तम् १ नेप दोपः; अधादेशोऽपि धार्थप्रत्ययोऽस्ति, 'धमुमन्तात् स्वार्थ डदर्शनम्' इति वचनात् । तस्माद्धार्थमर्थग्रहणं फर्त्तव्यम् । वयं तु ब्रूमः-नार्थमप्यर्थग्रहणं कर्तव्यमेव । तया हि-द्वी नाप्रत्ययी; एको निरनुबन्धकः, द्वितीयः सानुबन्धकः । तत्रासत्यर्थग्रहणे 'निरनुबन्धकग्रहणे न सानु बन्धकस्य' इति नाप्रत्ययस्यैव ग्रहणं स्यात् , न सानुबन्धकस्य नामः । अर्थपणे तु सति तस्यापि ग्रहणं भवति ।। तूप्णीमि भुवः । ननु च स्वाने राध्यत्यये 'कम्यो।' इत्यतो भूमणमनुयरत एप, वत् फिमर्थ गुप एवोहोच्यते । इत्याद-भूप्रहणमित्यादि । पूर्व दि भूगदणं मला ·१६६ शर्कषज्ञाग्ला० तृतीयाध्याये चतुर्थः पादः अन्वच्यानुलोम्ये ॥ ६४ ॥ अन्वक्शब्द उपपदे भवतेर्धातोरानुलोम्ये क्त्वाणमुलौ भवतः । आनुलोम्यम् = अनुलोमता, अनुकूलत्वम् , परिचित्तानुविधानम् । अन्वग्भूयास्ते । अन्वग्भूत्वाऽऽस्ते । अन्वग्भावमास्ते । आनुलोम्य इति किम् ? अन्वग्भूत्वा तिष्ठति ॥ शकधृषज्ञाग्लाघटरभलभक्रमसहास्त्यिर्थेषु तुमुन् ॥६५॥ शकादिषूपपदेषु अस्त्यर्थेषु वा धातुमात्रात्तुमुन् प्रत्ययो भवति । अक्रियार्थोपपदार्थोऽयमारम्भः । शक्नोति भोक्तुम् । धृष्णोति भोक्तुम् । जानाति भोक्तुम् । ग्लायति भोक्तुम् । घटते भोक्तुम् । आरभते भोक्तुम् । लभते भोक्तुम् । प्रक्रमते भोक्तुम् । सहते भोक्तुम् । पदमञ्जरी अन्यच्यानुलोम्ये ॥ अन्वग्भूयेति । अग्रतः पार्श्वतः पृष्ठतो वाऽनुकूलो भूत्वाऽऽस्ते इत्यर्थः । अन्वरभूत्वेति । पृष्ठतो भूत्वेत्यर्थः । अनुकूलोऽननुकूल इति शब्देन न स्पृश्यते ॥ शकषज्ञाग्लाघटरभलभक्रमसहारेस्त्यर्थेषु तुमुन् । अत्रानन्तरेणास्तिशब्दे- नैवार्थशब्दः सम्बद्धयते, शकधृषज्ञानां घटाहयोश्च पृथगुपादानात् , तदाह- शकादिपूपपदेषु अस्त्यर्थेषु वेति । तुमुन् प्रत्ययो भवतीति । भावे । अक्रियार्थो- पपदार्थ प्रारम्भ इति । 'क्रियार्थोपपदे तुमुन्ण्वुलौ' इत्यादिनैव सिद्धत्वात् । तत्र तावत् शक्नोति भोक्तुम्, धृष्णोति, जानातीति भोजने प्रावीण्यं गम्यते । न्यासः सम्बद्धम् , अतस्तदनुवृत्तौ तस्याप्यनुवृत्तिः स्यात्। अतस्तनिवृत्त्यर्थ पुनरिह भूग्रहणम् ॥ अन्वच्यानुलोम्ये ॥ अन्वचीति निर्देशस्तिर्यचौत्यनेन व्याख्यातः । अन्वग्भूचेति । पूर्ववत् किनि कृते तदन्तस्य जश्त्वे कुत्वे च रूपम् । अन्वग्भूत्वेति । अनुचरो भूत्वा तिष्ठतीत्यर्थः ।। शकधृपज्ञाग्लाघटरभलभक्रमसहास्त्यिर्थेषु तुमुन् । ननु च 'तुमुन्धुली क्रियायां कियार्थायाम्' इत्येवं शकादिपूपपदेषु तुमुन् तिक्षः, तत् किमर्योऽयमारम्भ इत्याह -अनिवार्थोऽयमारम्भ इति । अक्रियाथेष्वपि शकादिपु तुमुन् यथा त्यादित्येव- मर्योऽयमारम्भः। न हि शक्नोति भोक्तुमित्यादौ कियार्थीपपदं गम्यते । किं तहिं ? अर्थान्तरम् , अन्यदेव । एह तावच्छमोति भोक्तुम् , उत्सहते भोक्तुम, जानाति ·काशिकावृत्ती [ शकधुपज्ञाग्ला० - अर्हति भोक्तुम् । अस्त्यर्थेषु खल्वपि-अस्ति भोक्तुम् । भवति भोक्तुम् । विद्यते भोक्तुम् ॥ पर्याप्तिवचनेष्वलमर्थेषु ॥ ६६ ॥ पर्याप्तिः = अन्यूनता। पर्याप्तिवचनेष्वलमर्थेषूपपदेषु धातोस्तुमुन् प्रत्ययो भवति । पर्याप्तो भोक्तुम् । अलं भोक्तुम् । भोक्तुं पारयति । पर्याप्तिवचनेष्विति किम् ? अलं कृत्वा । अलमर्थेष्विति किम् ? पर्याप्तं भुङ्क्ते । पदमञ्जरी ग्लायति भोक्तुमिति । तत्राशक्तिः । घटतेऽहंतीति योग्यता । आरभते प्रक्रमत इति । भुजेरेवाद्यावस्था । लमते भोक्तुमिति । अप्रत्याख्यातं भोजनं लभते इत्यर्थः । उत्सहते भोक्तुमिति । भोजने व्याप्रियत इत्यर्थः । अस्ति भोक्तुमिति । भोजनमस्तीत्यर्थः। प्रवीणो भोक्तुम् , कुशलो भोक्तुम् , पटुर्भोक्तुमित्यादी पर्याप्तिविवक्षायामुत्तरसूत्रेण तुमुन् भवति ।। पर्याप्तिवचनेवलमर्थेषु ।। पर्याप्तिः = अन्यूनता, परिपूर्णतेत्यर्थः। अन्यूनता च द्विधा सम्भवति-भोजनस्य प्रभूततया वा, भोक्तुः समर्थतया वा, अतः सामर्थ्येनालमर्थेन विशिनष्टि । अलमर्थेपु पर्याप्तिवचनेविति । पर्याप्तो भोक्तुमिति । भोजने न न्यूनीभवति समर्थ इत्यर्थः । पर्याप्त मिति । प्रभूतमित्यर्थः । न्यासः . -- भोक्तुमिति प्रावीण्यं गम्यते । ग्लायति भोक्तुमिति तदशक्तता गम्यते, घटयति भोक्तुम, अर्हति भोक्तुमिति तद्योग्यतामात्रम् । आरभते भोक्तुम् , प्रक्रमते भोक्तुमिति भुजेरेवाद्यावस्थानक्रियान्तरम् । लभते भोक्तुमिति अप्रत्याख्यानम् । अस्ति भोक्तुमित्यादी सम्भवमात्रम् ॥ पर्याप्तिवचनेष्वलमर्थेषु ।। पर्याप्तिरन्यूनोति । परिपूर्णतेत्यर्थः । अलमर्थविशि- टेष्विति । यद्यपि भूपणादयोऽलमाः, तथापि पर्याप्तिवचने सामर्थमेव सम्भवतीति तदेव गृह्यते । प्रयोगदर्शनार्थबोधेन व्याख्यानतो वा। तेनालमविशिष्टेप्यित्ययमों भवति । यद्येवम् , सामघुवित्येवं फरमान्नोक्तम् १ नेयं शक्यम् ; एवं युच्यमाने तामध्येंन मुक्ते, बलेन भुल्न इत्यादायपि त्यात् । यथान्यासे तु न दोपः; न मात्र पर्याप्तिदश्यते । किं तहिं ! सामय॑मानम् । अलं कृत्वेति । प्रतिपेधवपनोऽत्रालंशन्दः। 'अलंखल्योः' इत्यादिना क्त्या । पर्याप्तं मुक्त प्रति नात्र सामथ्यं विवक्षितम् , किं नहिं ? पर्याप्तिमात्रम् | अन्यून गुमक्ते इति । प्रस्तं गुरुक रत्वया । ।

·२०१ कतरि कृत् ] तृतीयाध्याये चतुर्थः पादः पूर्वसूत्रे शकिग्रहणमनलमर्थम् - शक्यमेवं कर्तुमिति ॥ कर्तरि कृत् ॥ ६७ ॥ पदमञ्जरी शक्यमेवं कर्तुमिति । सुकरमेतदित्यर्थः । सम्भवमानं वाऽन्त्र विवक्षितम्- सम्भवत्येवंविधस्य करणमिति ॥ कतरि कृत् ।। किमर्थमिदमुच्यते ? कर्तरि कद्वचनमनादेशे स्वार्थविज्ञानात् । यत्र वचनेनार्थो निर्दिश्यते तत्र प्रत्यासत्त्या प्रकृत्यर्थ एव प्रत्ययो भवति, तद्यथा-'गुप्तिकिद्भयः सन्', 'यावादिभ्यः कन्' इति, एवमिमे कृतः स्वार्थे स्युः, स्वार्थे मा भूवन कर्तरि स्युरिति । ननु च यमिच्छति स्वार्थे, आह तं भावे घञ् भवतीति ? तन्नियमार्थ भविष्यति-घनेव भावे नान्यः कृदिति । असति घेतस्मिन्सूत्रे घनित्येतावत्सूत्रं कर्त्तव्यम्-धातोर्घब् भवतीति, तत्रानिर्दिष्टार्थ- त्वाद्भाव एव घञ् भविष्यतीति; ततः ‘पदरुजविश' इति द्वितीयं सूत्रं कर्त्तव्यम् , ततश्च 'भावे' इति न कर्त्तव्यम् , क्रियमाणं तु नियमार्थं भविष्यति-घबेव भावे नान्यः कृदिति, ततश्चान्यः कृद्धात्वर्थाक्षिप्ते कर्त्तरि भविष्यति । स्यादेतत्- कर्मादीनामपि धात्वर्थेनाक्षेपात्तेष्वपि कृतः स्युरिति ? न; 'धः कर्मणि ष्ट्रन्', 'करणाधिकरणयोल्युट', 'दाशगानौ सम्प्रदाने', 'भीमादयोऽपादाने' इत्यत्र 'ष्ट्रनेव कमणि नान्यः' इत्यादिको नियमो विज्ञास्यते । यद्येकं कर्मादि नियतं न्यासः यदि पर्याप्तिवचनेष्वलमर्थेषु तुमुन् विधीयते, अनेनैव सिद्धत्वात् पूर्वसूत्रे शकिग्रहणं किमर्थम् ? इत्यत आह - पूर्वसूत्र इत्यादि । शक्यमेव कर्तुमिति। नात्रालमों विवक्षितः, किं तर्हि १ सौकर्यम् । सुकरमेतदित्यर्थः। यथाविध्यस्य सम्भवमात्रं विवक्षितम् , सम्भवत्येवंविधस्य करणमित्यर्थः ।। कर्तरि कृत् ॥ किमर्थमिदम् ? कर्तरि तृजादयो यथा स्युः । क तर्हि स्युः ? अनिर्दिष्टार्थाः प्रत्ययाः स्वार्थे । ननु च स्वार्थे यत्र प्रत्ययमिच्छति तत्र भावग्रहणं करोति, यथा-घञादिविधौ भाव इति, न चैते घञादयः स्वार्थे भवन्ति, कि तहिं ? तस्य धर्मे सिद्धताख्ये; तथा लकारादिविधौ ‘लः कर्मणि च भावे चाकर्मकेभ्यः' इत्यत्र सूत्रे लकारा अपि नैव स्वार्थे विधीयन्ते, किं तर्हि १ तस्य धर्मे साध्यताये ? यद्यपि घजादीनां लकारानाञ्च भावे विधानम् , तथापि शब्दशक्तिस्वाभाज्यादेष विषयविभागो लभ्यते । घनादीनां हि धात्वर्थस्य सिद्धतामेवाभिधातुं सामर्यम् , लकाराणां साध्यतामेव । तदेवं यदनिर्दिष्टार्थाः प्रत्ययाः त्वार्थे भवन्ति तस्मात तृनादयोऽपि तत्रैव भवेयुः, अतः कर्तर्येव ते यथा त्युरित्येवमर्थमिदमारभ्यते ।

·२०२ काशिकावृत्ती [ कर्तरि कृत पदमारी प्रत्ययारत्वनियता इति कारकान्तरेऽपि ष्ट्रनादयः स्युः ? नैष दोषः; एकमिदं वाक्यम्-धः कर्मणि ष्ट्रनिति, तेन च कर्मणि विधीयमानः कथं कारकान्तरेऽपि स्यात् ! द्वितीयोऽपि वा नियमो विज्ञास्यते-कर्मण्येव ष्ट्रनिति, एवं सर्वत्र । य इदानीमतोऽन्यः प्रत्ययः शेषः सोऽन्तरेणापि वचनं कर्तर्येव भविष्यति । 'कतरि भुवः खिष्णुच्खुकौं' 'कर्तरि चर्षिदेवतयोः' इत्युभयत्रापि करणनिवृत्त्या कर्तृ- श्रुतिर्विध्यर्थेवेति खिष्णुजादिपु. कर्तृनियमो न भविष्यति । तदेव तर्हि प्रयो- जनम्-स्वार्थे मा भूवन्निति ? ननु चोक्तम्-'भावे इति नियमो विज्ञास्यते' इति ? स्वार्थादन्यः स भावो धात्वर्थस्य सिद्धता नाम । शुद्धे स्वार्थे कृतः स्युः, लः कर्मणि च भावे चेति । अयं तर्हि नियमो भविष्यति-ल एव भावे इति ? नायं नियमः शक्यो विज्ञातुम् , कर्तृकर्मणोनिर्देशेन निर्दिष्टार्थत्वात् लकाराः स्वार्थे न स्युः, 'अकर्मकेभ्यः' इति च वक्ष्यामीत्येवमर्थमेतत्स्यात् । अतः सुष्ठूक्तम् - कतरि कृवचनमनादेशे स्वार्थविज्ञानादिति अत्र च द्वैधम्-एतद्वाक्यनिरपेक्षैः स्वैविधायकैर्वाक्यैर्विहितानां कृतां पश्चादेनेनार्थ आदिश्येत ? कुदुत्पत्तिवाक्यानां वायं शेपः स्यात् - ण्वुल्तृचौ कर्तरि नन्दिग्रहिपचादिभ्यो ल्युणिन्यचः कर्तरीति ? तत्राये पक्षे यथानेन तृजादीनामर्थ आदिश्यते, तथा ख्युनादीनामप्यादिश्येत; विशेषानुपादानात् । ततश्चैतेऽप्यनेन कर्तरि च स्युः, स्वेपु स्वेपु विधिवाक्येपु करणादीनामप्युपादाना- करणादिपु च । ननु चख्युनादिपु करणादिरों विशेपविहितत्वात् कर्तुश्च वाधको भविष्यति ? न; नानावाक्यत्वात् । इह 'दधि ब्राह्मणेभ्यो दीयतां तक्र कौण्डि- न्याय' इति अभिन्नकालत्वादेकं वाक्यं विशिष्टदानस्य प्रतिपादकमिति तक्रेण दधि बाध्यते । यदा तु पूर्वाहे ब्राह्मणभोजनप्रकरणे 'दधि ब्राह्मणेभ्यो दीयताम्' इत्यु- च्यते, अपराहे तु 'तक कौण्डिन्याय दीयताम् इति, न तदा पाध्यबाधकभावः । तथास्मिन्पझेऽपि कालभेदेन वाक्यद्वयोचारणाद्वाध्यवाधकभावो न लभ्यते । न्यासः अत्र च द्वैधम्-कृदुत्पत्तिवाक्यानामयं शेपो वा स्याद्-युल्तृची फर्तरि, नन्दिनहिपचादिभ्यो ल्युणिन्यच. कर्तरीति १ अथांदेशो या १ निरपेशः स्वैः स्वैविधायक- वाक्यैर्विदितानां कृता पश्चादनेनार्य आदिश्यत -ये न लक्षणान्तरः कृतो विदितारते फरि वाच्ये भवन्तीति । तत्र यदि द्वितीयः पच आधीयेत ततो यथा तृषादीनागनेनार्थ आल्यायते, तया रस्युन्नादीनामपि; विशेषानुपादानात, ततस्तेऽपि फर्त्तरि स्युः । स्व. विपियारयेषु वरणादीनामुपादानात् फरणादिप्यपि । यद्यप्येकस्य प्रत्ययस्य कर्तरि फरणे प पुगपत्तिर्न सम्मपति, तथापि पचनसामप्पांत् पायेग फरि फरणे च स्युरिति ।

·कतरि कृत् ] तृतीयाध्याये चतुर्थः पादः .२०३ कृत्संज्ञकाः प्रत्ययाः कर्तरि कारके भवन्ति । कृदुत्पत्तिवाक्याना- मयं शेषः । तत्र येष्वर्थनिर्देशो नास्ति तत्रेदमुपतिष्ठते, अर्थाकांक्षत्वात् । न ख्युन्नादिवाक्येषु, साक्षादर्थनिर्देशे सति तेषां निराकांक्षत्वात् । कारकः । कर्ता । नन्दनः । ग्राही । पचः ।। पदमञ्जरी तस्माद् दुष्ट एवायं पक्ष इति द्वितीयं पक्षमाश्रित्याह- कृदुत्पत्तिवाक्यानामयं शेषः स्यादिति । प्रागुक्तो दोषस्तवस्थ एव ? तत्राह-येष्वित्यादि । कुत एतदित्याह- अर्थाकाङ्क्षत्वादिति । येषु वाक्येष्वर्थो न निर्दिश्यते तान्याकाङ्क्षाणि । तथा हि-'ण्वुल्तृचौ भवतः' इत्युक्तेऽर्थविषया आकाङ्क्षा जायते-कैती भवत इति ? 'कर्तरि कृत्' इत्यस्याकाङ्क्षा भवति--कः कृत् कर्तरि भवतीति ? अतस्तृजादिविध्यनुपस्थाने शेषशेषिणोरुभयोरप्याकाङ्क्षापूर्तये ततस्तत्रैवोपतिष्ठत इत्यर्थः । ख्युनादिवाक्येष्विति । उपतिष्ठत इत्यनुषङ्गः । कारणमाह-साक्षादर्थ- निर्देशे सति तेषां निराकाङ्क्षत्वादिति । न च रक्तपटन्यायेनाकाङ्क्षोत्थापनेनो- पस्थानं युज्यते; स्वत एव साकाङ्क्ष तृजादिविध्यनुपस्थानेन शेषस्यापि चरि- तार्थत्वात् । रक्तः पटो भवतीत्यत्र तु पटो भवतीत्यस्य निराकाङ्क्षत्वेऽपि रक्त- पदार्थस्य साकाङ्क्षत्वादाकाङ्क्षोत्थापनेनान्वयः । न च विदेशस्थानां कथमेक- वाक्यत्वमिति वाच्यम : शास्त्रे विदेशस्थानामप्यवान्तरवाक्यानामाकाङ्क्षावशा- देकवाक्यत्वदर्शनात् । यथा-द्वितीयेऽध्याये लुगुच्यते, तस्य चतुर्थषष्ठयोरलुग- पवादः 'गोत्रेऽलुगचि', 'अलुगुत्तरपदे' इति ।। न्यासः तस्माद् दुष्टोऽयं पक्ष इति प्रथमं पक्षमाश्रित्याह - वृदुत्पत्तिवाक्यानामित्यादि । अनेन तेषामस्य चैकवाक्यतामाह । यद्येवम् , ख्युन्नादिवाक्येष्वप्यनेनोपस्थातव्यम्-तेपामप्ययं शेष इति कृत्वा, ततश्चास्मिन्नपि पक्षे द्वितीये पक्षे भावी दोषः स्यात् ? इत्यत आह- तत्र येष्वित्यादि । तत्रैव हेतुमाह-अर्थाकाङक्षत्वादिति । शेषो हि तेषां भवति वान्यपरिसमाप्तत्वादर्थमाकाङचन्ति, नान्येपाम् । अतो येषु वाक्येष्वयों नादिश्यते तेपामेव साकाङ्क्षत्वात् शेषोऽयं युक्तः। तृजादीनामेव विधायकानि वाक्यान्यांनादे- शादाफाझाणि । तथा हि-'जबुल्तृचौ भवतः' इत्युक्तेऽर्थविशेषाकाङ्क्षा भवति-कमी भवत इति । तस्मात् तेपामेवायं शेष इति तेष्वेवोपतिष्ठते । न ख्युन्नादिवाक्येविति । उपतिष्टते इति । प्रकृतेनैव सम्बन्धः । साक्षादित्यादि । अनुपत्याने कारणम् । ख्युन्नादिवाक्यान्यांकाक्षाणि न भवन्ति, तेषु फरणादीनामांनां साक्षानिर्देशात्। तस्मान तेपामयं शेष इति न तेथूपतिटते, अतो न भवत्येप दोपप्रसाः ॥

·२०४ काशिकावृत्ती [ भव्यगेयप्रवचनीय० ... भव्यगेयप्रवचनीयोपस्थानीयजन्याप्लाव्यापात्या वा ॥ ६८ ॥ भव्यादयः शब्दाः कर्तरि वा निपात्यन्ते। 'तयोरेव कृत्यक्त- खलाः' इति भावकर्मणोः प्राप्तयोः कर्ता च वाच्यः पक्षे उच्यते । भव- त्यसो भव्यः, भव्यमनेनेति वा । गेयो. माणवकः साम्नाम् , गेयानि माणवकेन सामानीति वा । प्रवचनीयो गुरुः स्वाध्यायस्य, प्रवचनीयो गुरुणा स्वाध्याय इति वा। उपस्थानीयोऽन्तेवासी गुरोः, उपस्थानीयः शिष्येण वा गुरुः । जायतेऽसौ जन्यः, जन्यमनेनेति वा । आप्लवते ऽसावाप्लाव्यः, आप्लाव्यमनेनेति वा । आपतत्यसावापात्यः । आपा- त्यमनेनेति वा ॥ लः कर्मणि च भावे चाकर्म केभ्यः॥ ६९ ॥ 'लः' इत्युत्सृष्टानुवन्वं सामान्यं गृह्यते, प्रथमावहुवचनान्तं चैतत् । पदमञ्जरी भव्यगेयप्रवचनीयोपस्थानीयजन्यालाव्यापात्या वा ॥ भव्य इति । 'अचो यत्, गुणः, 'वान्तो यि प्रत्यये' इति वान्तादेशः। गेयो माणवकः साम्नामिति । एतेन 'कै गै शब्दे' इत्यस्येदं निपातनम् , न 'गाङ् गतौ' इत्यस्येति दर्शयति । एतच्च निपातनाल्लभ्यते । 'ईद्यति' इतीत्वम्। जन्य इति । 'अचो यत्' इत्यत्र 'तकिशसिचतियतिजनीनामुपसङ्ख्यानम्' इति वचनाद्यत् । प्राप्लाव्य इति । 'ओरावश्यके' । आपात्य इति । 'ऋहलोर्ण्यत्' । लः कर्मणि च भावे चाकर्मकेभ्यः ।। 'ल:' इति लालटोरकारानुवन्धयोः सामान्येन ग्रहणमेकवचनं चेति शक्कामपाकरोति-ल इत्युत्सृष्टानुवन्धसामान्यमेकं . न्यासः भव्यगेयप्रवचनीयोपस्थानीयजन्याप्लाव्यापात्या वा ॥ भव्यादितु गेयप्रवच- नीयोपस्थानीयाः सकर्मकाः । तेन तेषां कर्मणि प्रासे कर्तरि च निपातनम् । शेषाणामकर्मकाणां मावे कर्तरि च । मव्य इति । 'अचो यत्', गुणः, 'धातोस्तमि- मित्तत्यय' इत्यवादेशः। गेय इति । 'इंद् यति' इतीत्वम् , गुणः । साम्नामिति । फर्मणि योगलक्षणा पटी। उपस्थानीय इति । अनीयर् । जन्य पति । 'अचो यत् इत्यत्र 'तकिरासियतिचतिननीना पसंख्यानम' पति गत् । आप्लाव्य इति । प्लाते: 'ओरायश्यफे पन्', नि:, पूर्ववदायादेशः । आपात्य इति । 'कालोपन्' । लः फर्मणि च भावे चार्मफेभ्यः।। पूर्वयोण फलंगपत्याल्लकारः कर्मय -- ·२०५ लः कर्मणि च भावे] तृतीयाध्याये चतुर्थः पादः लकाराः कर्मणि कारके भवन्ति, चकारात्कर्तरि च। अकर्मकेभ्यो धातुभ्यो भावे भवन्ति, पुनश्चकारात्कर्तरि च । गम्यते ग्रामो देवदत्तेन गच्छति ग्राम देवदत्तः । अकमकेभ्यः-आस्यते देवदत्तेन । आस्ते देव- दत्तः । सकर्मकेभ्यो भावे न भवन्ति ॥ पदमञ्जरी गृह्यत इति । प्रथमाबहुवचनं चैतदिति । सामान्यस्यैकत्वेऽपि 'जात्याख्याया- मेकस्मिन् बहुवचनम् । अथादेशापेक्षया षष्ठ्येकवचनं कस्मानाश्रीयते-ल: लस्य य आदेश इति, यथा-'लः परस्मैपदम्' इति ? उच्यते; एवं विज्ञायमाने लादेशानामनेनार्थो निर्दिश्येत, ततश्चाम्विषयस्य लकारस्यार्थो न निर्दिष्टः स्यात् , लुगत्रादेशः । न चाभावरूपस्य तस्यार्थादेशनं युज्यते, ततश्चासौ 'कर्तरि कृत्' इति कर्तर्येव स्यात् । ननु च तस्य आमः' इति लुकापहारे सत्यनुप्रयोगे ये लादेशा- स्तैरेव भावादीनामभिव्यक्तिर्भविष्यति ? नैतदस्ति; यदा ह्याम्विषयो लकारः कर्तर्येवेति स्थितम् , तदा विरोधाद्भावकर्मवाचिप्रत्ययपरोऽनुप्रयोगो नैव प्राप्नोति, श्रुतस्यैव च संबन्धोपपत्तावादेश इत्यध्याहारो न युक्तः । तस्मात्प्रथमाबहुवच- नान्तमेव युक्तम् । तत्र द्विविधो लकारः-तिभावी, अतिभावी च । तत्र तिङ्भाविनः कृत्संज्ञानिषेधात् 'कर्तरि कृत्' इत्यस्यानुपस्थानात्स्वार्थे भावे विधानं प्राप्नोति, अतिङभाविनस्तु 'कर्तरि कृत्' इति वचनात्कर्तर्येव साधुत्वं प्राप्नोति, न भावकर्मणो:-आस्यमानं शय्यमानमित्यादाविति वचनमिदमारभ्यते । ननु च भावकर्मणोरात्मनेपदं विधीयते, शेषात्कर्तरि परस्मैपदम् , ततश्च लकारस्य भावकर्मकारोऽर्था अनुमास्यन्ते । यद्वा लकारस्य प्रयोगेऽसमवायादा- न्यासः प्राप्नोति, न भावकर्मणोः, अतस्तयोरपि यथा स्यादित्येवमर्थमिदमारब्धम् । ल इत्युत्सृ- प्टानुवन्धकमित्यादि। लडादीनां दशानां लकाराणां विशेषकराननुबन्धानुत्सृज्य 'ल:' इति सामान्यं गृह्यते । प्रथमावहुवचनान्तञ्चैतदिति । पञ्चमीपप्ठ्येकवचनाशङ्का निराकरोति । पञ्चम्यां ह्यस्यां लकारात् परो यस्तस्यैवार्थों निर्दिष्टः स्यात्, ततश्च कर्तर्यव लकारः स्यात् , षष्ट्यामेवास्यामानन्तर्यलक्षणा विज्ञायेत । तथा च लकारस्य योऽनन्तरस्तस्यैवार्थनिर्देशः स्यात् , ततश्च स एव दोषो यः पञ्चम्याम् । अत्राप्यादेशा- पेक्षया पष्ठी विज्ञायते १ एवमपि लकारादेशानामनेनार्थी निर्दिश्यत इत्ययमेव विपयार्थी न निर्दिष्टः स्यात् । ननु च लकारस्य प्रयोग एव नास्ति, तत् कथं तस्यैव कादयोऽर्थाः ? सामर्थ्यात् तदादेशानामेतेऽर्था विज्ञात्यन्त इत्यदोषः। सकर्मकेभ्यो भावे न भवन्तीति । अकर्मकेभ्य इति वचनात्; अन्यथा हि तदनर्थकं त्यात् ।।

·२०६ काशिकावृत्ती [ तयोरेव कृत्यक्तखलाः तयोरेव कृत्यक्तखलाः ॥ ७० ॥ तयोरेव भावकर्मणोः कृत्यसंज्ञकाः क्तखलाश्च प्रत्यया भवन्ति । एवकारः कर्तुरपकर्षणार्थः। पदमारी देशानामेव तेऽर्था भविष्यन्ति, नार्थ एतेन ? इत्याशङ्कयाह-सकर्मकेभ्यो भावे न भवन्तीति । अनारभ्यमाण एतस्मिन्यथा भावे विधीयमाना घमादयः सकर्म- केभ्योऽपि भावे भवन्ति-ओदनस्य पाकः, सूत्रस्य कृतिरिति, तथा 'भावकर्मणोः' इत्यनेन भावे आत्मनेपदं सकर्मकेभ्योऽपि स्यात् , ततश्च पच्यते यवागू देव- दत्तेनेति प्रयोगः प्राप्नोति, अतः 'भावे चाकर्मकेभ्यः' इति वक्ष्यामीत्यय- मारब्धः । अथ तत्रैव 'भावकर्मणोरकर्मकात्' इत्युच्यते, तत्राकर्मकग्रहणं कर्तव्यं स्यात् , ननु चेहापि क्रियते ? इहावश्यं कर्तव्यम्-'तयोरेव कृत्यक्तखला भावे चाकर्मकेभ्यः' इति, तस्मात्सकर्मकेभ्यो भावे मा भूदित्येवमर्थमयमारम्भ इति स्थितम् । किं चाम्विपयस्य लकारस्यार्थादेशनार्थमपीदं वक्तव्यम् ; इतरथा पूर्वोक्तदोपप्रसङ्गादित्यलमियता ।। तयोरेव कृत्यक्तखलाः ॥ तयोर्भावकर्मणोरिति । पूर्वसूत्रे साक्षात् श्रुतयो- र्भावकर्मणोस्तच्छन्देन परामर्शः, न चकारेण संनिधापितस्य कर्तुरिति भावः । अत एवोत्तरसूत्रे पुनः ‘कर्तरि च' इत्युक्तम् । यदि ह्यनन्तरवाक्ये चकारेण संनिधापितस्य कर्तुर्भावस्य चात्र प्रत्यवमर्शः स्यात् तत्र कर्तृग्रहणमनर्थकं स्यात् । कर्तर्यनेनैव सिद्धत्वात् । एवकार इत्यादि । कृत्त्वाकर्तरि कृत्याः प्राप्ता एए- कारेण कतुरवकृप्यन्ते = व्यावर्त्यन्ते । ननु च तक्रकौण्डिन्यन्यायेन न कर्तुरप- न्यासः तयोरेव कृत्यक्तखलाः। तयोरेव भावकर्मणोरिति । एतेन तयोः' इत्यनेन 'भावकर्मणोः' इत्यस्य प्रत्यवमर्श इति दर्शयति । ननु चानन्तरसूत्रे द्वे वाक्ये-'लः कर्मणि भवन्ति कर्तरि च' इत्येकं वाक्यम् , 'भावे चाकर्मकेम्योऽपि भवन्ति कर्तरि च' इति द्विती. यम् , तप्रानन्वरवाक्यश्रुतयोः फर्त्तभावयोरेव तयोरित्यनेन प्रत्ययमों युक्तः १ नेप दोषः; यदयमुत्तररात्रे 'फर्तरि च' इति करोति, ततोऽवसीयते-मायकमणोरेव प्रत्यवमशं पति । यदि भावफोरेय प्रत्यवमर्शः स्यात्, फर्तग्रहणमनर्भकं स्यात् ; फर्तर्यनेनेय सिदत्वात् । एवं हि तत्र वस्तुं युक्तं स्यात् ---फर्मणि चेति, फर्मणि केनचिदमाप्तः स्यात् । यदा पुनरिह भावधर्मगो प्रत्ययमर्शस्तदा युजं कर्तरिगहणम्, फर्सर्यमासे यया स्यात् । यपामा मागफर्मणोः। वरमाद् मायफर्मणोरेय प्रत्ययमों युक्तः । एवकार इत्यादिना एयाररूप प्यपच्छे दर्शयति । अपकर्षणार्धः = निश्पर्णः ।

·आदिकमणि क्तः कर्तरि च] तृतीयाध्याये चतुर्थः पादः २०७ कृत्याः कर्मणि-कर्तव्यः कटो भवता । भोक्तव्य ओदनो भवता। भावे-आशितव्यं भवता । शयितव्यं भवता । तः कर्मणि-कृतः कटो भवता । भुक्त ओदनो भवता। भावे आसितं भवता । शयितं भवता ॥ खलर्थाः कर्मणि-ईषत्करः कटो भवता । सुकरः । दुष्करः । भावे- ईषदाढयंभवं भवता। स्वाढ यंभवं भवता । भावे चाकर्मकेभ्यः' इत्यनु- वृत्तस्सकर्मकेभ्यो भावे न भवन्ति ।। आदिकर्मणि क्तः कर्तरि च ॥ ७१ ॥ आदिकर्मणि यः क्तो विहितः स कर्तरि भवति । चकाराद्यथाप्राप्त भावकर्मणोः । आदिभूतः क्रियाक्षण आदिकर्म, तस्मिन्नादिकर्मणि भूत- पदमञ्जरी कर्षो भविष्यति, यथा 'वडवाया वृषे वाच्ये' इत्यत्र वक्ष्यते-अपत्ये प्राप्तस्ततोऽपकृष्य वृषे विधीयते, अपत्ये त्वणेव भवति इति ? सत्यम् ; न्याय- प्राप्त एवार्थ एवकारेणानूद्यते । शयितमिति । 'निष्ठाशीष्विदिमिदिक्ष्विदिधृषः' इत्यकित्त्वाद्गुणो भवति । भावे चाकर्मकेभ्य इति वर्तत इति । वयं तु ब्रूमः- एवकारः कर्तुरपकर्षणाय न कर्तव्य इत्युक्तम् , तस्यानोपयोगः-ययोर्भावकर्मणोलकार उक्तस्तयोरेवान्यूना- नतिरिक्तयोः कृत्यादयो भवन्तीति । यदि च सकर्मकेभ्यो भावे स्युस्तयोस्तादश- योरेव तु न कृताः स्युरिति ।। आदिकर्मणि क्तः कर्त्तरि च ॥ आदिकर्मणीति । कर्मधारयः, कर्मशब्दश्च क्रियावचन इत्याह-श्रादिभूतः क्रियाक्षण प्रादिकर्मेति । साधनकर्म तु न गृह्यते, आदिशब्देन विशेषणात् । बहूनां समवाये आदिमध्यान्तभावः, साधनकर्म करवे. न्यासः शयितमिति । 'निष्ठा शीङ इत्यादिना कित्त्वप्रतिपेधाद् गुणः । ईपत्करः, सुकर इति । 'ईषदुःसुषु' इत्यादिना खल् । ईपदाढ्यंभवमिति । अत्रापि 'कर्तृकर्मणोश्च भूमोः ॥ आदिकर्मणि क्तः कर्तरि च॥ आदिकर्मणीति । आदिवासी कर्म चेति विशेषणसमासः । क्रियाक्षण इति । एतेन कर्मशब्दोऽत्र क्रिया कर्माचष्टे, न साधन कर्मेति दर्शयति । कुतः पुनरेतदवसितम्-क्रियां कर्माचष्ट इति १ आदिशन्देन विशेष- णात् । बहूनां क्रियाक्षणानामादिमध्यान्तभावे सत्यनादिभूतकियाक्षणव्यवच्छेदादादिभूतो यः ·२०८ काशिकावृत्ती [ आदिकर्मणि क्तः कर्तरि च त्वेन विवक्षिते यः क्तो विहितस्तस्यायमर्थनिर्देशः । प्रकृतः कटं देवदत्तः, प्रकृतः कटो देवदत्तेन, प्रकृतं देवदत्तेन । प्रभुक्त ओदनं देवदत्तः, प्रभुक्त ओदनो देवदत्तेन, प्रभुक्तं देवदत्तेन ॥ गत्यर्थाकर्मकश्लिपशीस्थासवसजनरुहजीर्यतिभ्यश्च ॥ ७२ ॥ गत्यर्थेभ्यो धातुभ्योऽकर्मकेभ्यः श्लिषादिभ्यश्च यः क्तः स कर्तरि भवति । चकाराद्यथाप्राप्तं च भावकर्मणोः । गतो देवदत्तो नामम् , गतो देवदत्तेन ग्रामः, गतं देवदत्तेन । भकर्मकेभ्यः ग्लानो भवान् । ग्लानं भवता । आसितो भवान् । आसितं भवता । श्लिष-उपश्लिष्टो गुरुं भवान् , उपश्लिष्टो गुरुभवता, उपश्लिष्टं भवता । शीङ्-उप- पदमञ्जरी मेवेति किं तत्रादिशब्देन । तस्मिनादिकर्मणि भूतत्वेन विवक्षित इति । एतेन 'निष्ठा' इत्यनेनैवादिकर्मणि क्तः सिद्धः, न पुनरादिकर्मणि निष्टा वक्तव्येति दर्श. यति । आये हि क्रियाक्षणे भूते समूहरूपारोपादेकदेशे समूहे चेति न्यायाद्वा धात्वर्थ एव भूतो भवतीति युक्त एव क्तः । प्रतः कटं देवदत्त इति । प्रारब्ध. वानित्यर्थः । प्रकृतं देवदत्तेनेति । अत्र कर्मणोऽविवक्षितत्वेन धातोरकर्मकत्वा- द्भाव एव क्तः । एवं प्रभुक्तं देवदत्तेनेत्यत्रापि ॥ न्यासः क्रियाक्षणस्तदादिकर्मेति युक्त प्रतिपादयितुम् । आदिग्रहणेन साधनं कर्म त्वेकमेवेत्यादि- शन्देन विशेषयितुं न शक्यते; आदेरनादिभूतत्वापेक्षवादादिशब्दस्य तत्राप्रवृत्तिः, व्यवच्छेद्याभावात् । आदिकर्मणि च 'भूते' इत्यनुवर्तमाने 'निष्ठा' इत्यनेनैव विदित प्रति दर्शयनाए-तस्मिन्नित्यादि । आयो यः क्रियाक्षणः स परिनिष्पन्नत्याद् भूतो भनतीति युक्ता तत्य भूतत्वेन विवक्षितता । प्रकृतः कटं देवदत्त इति । कर्तरि क्तः । तेनेय फाभिहित एति देवदत्तसन्दात् तृतीया न भवति । कर्मणल्यनमिदितत्वात् फटरादाद दिवाया भवत्येव । प्रकृतः कटो देवदत्तनेति । अभ कर्मणि कः । तेनेय फर्मणोऽ. मिस्तित्वाद् द्वितीया न भवति । फतुरनभिदितत्याद् देवदत्तशम्दात् तृतीया भवत्येव । प्रकृतं देवदत्तेनेति । भावे कात्ययः । सर्वत्र प्रशब्द आदिकर्म घोतयति । ननु चादिभूमियाक्षणफाले फटोऽनभिनि त एय गति, फटकारणभूता पा गीरणादमल. दानी सन्ति, न च सदगमः फटः, तत् फर्य प्रकरः फट प्रति भूतकालेन प्रकृतारादेन फटस्य मामानाभिकापन ! प्रान मिपागेन यो पोरगादीनां निशेष आदिनार गदान फायदो परत, गप भूत एोलीपः॥

·दाशगोघ्नौ संप्रदाने] तृतीयाध्याये चतुर्थः पादः २०६ शयितो गुरुं भवान् , उपशयितो गुरुर्भवता, उपशयितं भवता । स्था- उपस्थितो गुरुं. भवान , उपस्थितो गुरुभवता, उपस्थितं भवता । आस-उपासितो गुरुं भवान् , उपासितो गुरुभवता, उपासितं भवता । वस-अनूषितो गुरुं भवान् , अनूषितो गुरुभवता, अनूषितं. भवता । जन-अनुजातो माणवको माणविकाम , अनुजाता माणवकेन माण- विका, अनुजातं माणवकेन । रुह - आरूढो वृक्षं भवान् , आरूढो वृक्षो भवता, आरूढं भवता। जीर्यति-अनुजीर्णो वृषली देवदत्तः, अनुजीर्णा वृषली देवदत्तेन, अनुजीर्ण देवदत्तेन । श्लिषादयस्सोपसर्गास्सकर्मका भवन्ति, तदर्थमेषामुपादानम् ॥ दाशगोघ्नौ संप्रदाने ॥ ७३ ॥ दाशगोध्नौ शब्दौ संप्रदाने कारके निपात्यते । ' दादाने', ततः पचाद्यच् । स कृत्संज्ञकत्वात्कतरि प्राप्तः, संप्रदाने निपात्यते । पदमञ्जरी गत्यर्थाकर्मकश्लिषशीस्थासजनरुहजीयंतिभ्यश्च ।। अनुषित इति । 'वसति क्षुधोरिट' । अनुप्राप्य जातोऽनुजातः । एवमनुजीर्णः । सकर्मकेभ्यः कर्माविव- क्षायां भावे क्तः ॥ दाशगोप्नौ सम्पदाने ।। गोप्न इति । अत्र दानपूर्वके हनने हन्तिर्वतते । न्यासः इति । गत्यर्थाकर्मकश्लिषशीस्थासवजनरुहजीयतिभ्यश्च ।। उपस्थित 'धतिस्यतिमास्था मित्ति किति' इतीत्वम् । अनूपित इति । वच्यादिना संप्रसारणम् , 'वसतिक्षुधोः' इतीट , 'शासिवसिघसीनाञ्च' इति पत्वम् । अनुजात इति । 'जनसनखनां सञ्झलोः' इत्यात्वम् । आरुढ इति । हो ढः', 'झपत्तथोर्दोऽधः' इति धत्वम् , 'ष्टुना ष्टुः', 'ढो ढे लोपः', 'ठूलोपे पूर्वस्य' इति दीर्घः । अनुजीर्ण इति । 'ल वयोहानौ', 'ऋत इद्धातोः' इतोत्वम् , 'हलि च' इति दीर्घत्वम् , 'रदाभ्याम्' इत्यादिना नत्वश्च । ननु च श्लिपादीनामकर्मकत्वादेव सिध्यतोति तत् किमर्थमेषां ग्रहणमित्याह- स्लिपादय इत्यादि । तदर्थमिति । सकर्मकार्थमित्यर्थः । दाशगोनी सम्प्रदाने ।। गोन इति । स एव हन्तेः पचायच् । सप्रदानेऽच् निपात्यते, उपधालोपश्च । अथ वा-रक् प्रत्ययो निपात्यते, उपवालोपन 'गमदन' मासि० ·२१० - काशिकावृत्ती [ दाशगोप्नौ संप्रदाने दाशन्ति तस्मै इति दाशः । आगताय तस्मै दातुं गां नन्नोति गोघ्नः, अर्घा.ऽतिथिः । टगत्र निपात्यते । निपातनसामदेिव गोघ्न ऋत्वि- गादिरुच्यते, न तु चण्डालादिः । असत्यपि च गोहनने तस्य योग्यतया गोघ्न इत्यभिधीयते ॥ भीमादयोऽपादाने ॥ ७४ ॥ . भीमादयः शब्दा अपादाने निपात्यन्ते । उणादिप्रत्ययान्ता एते, 'श्याधूसूभ्यो मक्' भियष्षुक्च' इत्येवमादयः । 'ताभ्यामन्यत्रोणादयः' पदमञ्जरी अर्धार्ह इति । अर्घः = मधुपर्कः, तदङ्गत्वेन गोहननं विहितम् । एतावद् गोरा- लम्भनस्थानम्-अतिथिः, पितरः, विवाहश्चेति । यदि सम्प्रदाने गोन्न इति निपात्यते चाण्डालादेरपि तेनाभिधानं प्राप्नोति, अस्मै अपि ह्यागताय गां दातुमईन्ति सुहृदादयः ? अत आह-निपातनसामर्थ्यादिति। असत्यपि चेति । यथाऽपचन्नपि योग्यतया 'पाचकः' इत्युच्यते, तथेहापीत्यर्थः ।। भीमादयोऽपादाने ॥ उणादिप्रत्ययान्ता एत इति । बाहुल्यादेतदुक्तम् , प्रस्कन्दनप्रपतनयोरप्यौणादिकत्यात् । ताभ्यामन्यत्रोणादय इति पर्युदासे प्राप्त इति । यद्यप्यसत्यस्मिन्सूत्रेऽपादानस्य प्रकृतत्वात्ताभ्यामिति निर्देशो नोपपद्यो . न्यासः इत्यनेनैव सिद्धः, 'हो हन्तेः' इत्यादिना कुत्वम् । यदि संपदाने 'गोन.' इति निपात्यते, ततश्चाण्डालादेरपि तेनाभिधानं प्राप्नोति; यस्मात् तस्मै अपि ये ह्यागताय गां दातुं नन्ति तेऽपि सुकृत इत्यत आह-निपातनसामादित्यादि । यथैव पत्र निपातन- सामर्थ्यात् किञ्चिदलाक्षणिक कार्य लभ्यते तयार्थविशेषोऽपि । तस्माद् यद्यपि गोत्र' इत्यविशेपेण निपात्यते, तथापि विशिष्टस्यैव । तेन विगादेरभिधानम् , नान्यस्य चाण्डालादेः। यदा तर्हि तस्मै दातुं गौन हन्यते तदा तस्य गोत्र इत्यभिधानं न प्राप्नोतोत्यत आह-असत्यपोत्यादि । यया हापचनषि योग्यतया पाचक इत्युच्यते, तथाऽसत्यपि गोहनने गोन्न इति ॥ भीमादयोऽपादाने ।। उणादिप्रत्यया एत इति । उणादयः प्रत्यया येषां ते तयोकाः । के पुनस्त उणादयः प्रत्ययाः १ इत्यत आह-श्याधूनृभ्यो मगित्यादि । आदिशन्देन गफमादीनां महणम् । यदि तर्पणादिप्रत्यया एते, एवं सत्पुनानिमत्याना दिशग्दात् मियामारफसम्बन्लामायादपादाने गृत्तिन रामवत्येय ! नेप टोपः ময়নবি রাখি, যাকাণঘী, যথা—ীৰিকাধি। মা- ·ताभ्यामन्यत्रोगादयः ] तृतीयाध्याये चतुर्थः पादः २११ इति पर्युदासे प्राप्ते निपातनमारभ्यते । भोमः । भीष्मः । भयानकः । वरुः । चरुः । भूमिः । रजः । संस्कारः। संक्रन्दनः। प्रपतनः । समुद्रः । सुचः । स्रुक् । खलतिः । ताभ्यामन्यत्रोणादयः ॥ ७५ ।। उणादयः शब्दाः ताभ्यामपादानसंप्रदानाभ्यामन्यत्र कारके भवन्ति । कृत्त्वात् कर्तयेव प्राप्ताः कर्मादिषु कथ्यन्ते । 'ताभ्याम्' इति संप्रदानार्थः प्रत्यवमर्शः, अन्यथा ह्यपादानमेव पर्युदस्येत; अनन्त- रत्वात् । कृषितोऽसौ कृषिः । तनित इति तन्तुः । वृत्तमिति वर्त्म । चरितं चर्म। पदमञ्जरी तथाप्ययमर्थस्तावत्तत्र वक्तव्यः-ततोऽपादानाच्चान्यत्रोणादय इति, ततश्च स्यादेव पर्युदास इत्यर्थः ।। : ताभ्यामन्यत्रोणादयः ॥ ननु च 'अन्यत्रोणादयः' इत्यप्युक्ते प्रकृतत्वादेव ताभ्यामन्यत्रेति विज्ञास्यते ? अत आह-सम्प्रदानार्थ इति । कृषित इत्यादिना कर्मणि वृत्तिं दर्शयति । अत्रेडागमश्चिन्त्यः । एवं तनित इत्यत्रापि । केचिदाहुः-'यस्य विभाषा' इतीटप्रतिषेधोऽनित्यः, कृतिनृत्योरीदि- त्करणात् । तद्धि 'श्वीदितो निष्टायाम्' इतटप्रतिषेधार्थं क्रियते तत्र 'सेऽसिचि न्यासः देश्यमेतत् । ताभ्यामित्यादि । ननु चासत्यस्मिन् सूत्रे ताभ्यामित्येष निर्देशो नोपपद्यते; अपादानस्याप्रकृतत्वात्, तत् कुतः पर्युदासस्य प्रसङ्गः १ नैष दोषः; अर्थकथनमेतत् । अस्मिन् ह्यसति तत्रैवं सूत्रं कर्तव्यम् - ततोऽपादानाच्चान्यत्रोणादय इति । तथा च यदीदं नोच्येत, तदा स्यादेव पर्युदासः ।। ताभ्यामन्यत्रोणादयः ।। अथ किमर्थं ताभ्यामित्यनेन संप्रदानापादानप्रत्यवमशः क्रियते, एतावदेव वक्तव्यम् अन्यत्रोणादय इति. प्रकृतत्वादेव हि तयोस्ताभ्यामन्य- त्रोणादयो विज्ञास्यन्ते ? अत आह संप्रदानप्रत्यवमर्शार्थमित्यादि। अन्यथा है.त्यादि । यदि ताभ्याम्' इत्यनेन तयोः प्रत्यवमशॉन क्रियत इत्यर्थः । अनन्तरत्वादि- त्यादि । 'अनन्तरस्य विधिर्वा भवति प्रतिषेधो वा' इति न्यावादपादानस्यैव पर्युदासः स्याद्, यदि ताभ्यामिति निर्देशो न क्रियेत ! कृपिरिति । इक कृप्यादिभ्यः' इतोक् । तन्तुरिति । 'सितनिगमिमसिस च्यविधाशिभ्यत्तुन्' इति तुन् । चर्मेति । मनिन् । .

·२१२ काशिकावृत्ती [ तोऽधिकरणे च तोऽधिकरणे च ध्रौव्यगतिप्रत्यवसानार्थेभ्यः ।। ७६ ॥ ध्रौव्यार्थाः = अकर्मकाः, प्रत्यवसानार्थाः = अभ्यवहारार्था इति स्वनिकायप्रसिद्धिः । ध्रौव्यगतिप्रत्यवसानार्थेभ्यो यः क्तो विहितः सोऽधिकरणे भवति । चकाराद्यथाप्राप्तं च-ध्रौव्यार्थेभ्यः कर्तृभावा- धिकरणेषु, गत्यर्थेभ्यः कर्तृकर्मभावाधिकरणेषु, प्रत्यवसानार्थेभ्यः कर्म- भावाधिकरणेषु । ध्रौव्यार्थेभ्यस्तावत् -आसितो देवदत्तः, आसितं तेन, इदमेषामासितम् । गत्यर्थेभ्यः-यातो देवदत्तो ग्रामम् , यातो देवत्तेन ग्रामः, यातं देवदत्तेन, इदमेषां यातम् । प्रत्यवसानार्थेभ्यः-भुक्त ओदनो देवदत्तेन, देवदत्तेन भुक्तम् , इदमेषां भुक्तम् ॥ कथं भुक्ता ब्राह्मणाः, पीता गाव इति । अकारो मत्वर्थीयः भुक्तमेषामस्ति, पीतमेषामस्तीति । पदमञ्जरी कृति' इति विभाषितेटत्वादेव 'यस्य विभापा' इतीदप्रतिषेधो भविष्यतीति किमीदित्करणेन । अपर आह-चुरादाबदसौ कृपितनी पठितव्याविति ।। तोऽधिकरणे च ध्रीव्यगतिप्रत्यबसानार्थेभ्यः॥ स्वनिकायप्रसिद्धिरिति । यथा यूपचपालादयो याज्ञिकानामेव प्रसिद्धास्तथा वैयाकरणानां निकाये एपां प्रसिद्धिः। निघण्टुपु तु अभ्यवहारपर्यायतया प्रत्यवसानशब्दस्य पाठो वैया- करणप्रसिद्धिमूलः । इदमेपामासितमिति । 'अधिकरणवाचिनश्च' इति पष्ठी। कथमित्यादि । कर्तरि निष्टां मन्यमानस्य प्रश्नः । श्रकारो मत्वर्थीय इति । अर्शआदेराकृतिगणवादच् प्रत्यय इत्यर्थः । - न्यासः क्त ऽधिकरणे च ध्रौव्यगतिप्रत्ययसानार्थेभ्यः ।। ननु च नेयं लोके प्रसिद्धिः- धौन्यायां अकर्मकाः, प्रत्यवसानार्या अभ्यवदाराथां इति, तत् कथमयमर्थी लभ्यते ? इत्यत आर-स्वनिकायप्रसिद्धिरिति । स्वनिकायः = वैयाकरणसधः, तनेयं प्रसिद्धिः । फर्तभायाधिकरणेप्विति । फर्तरि गित्याधर्मक' पत्यादिना, भावे तयोरेय' इत्यादिना । करी कर्मभावाधिकरणग्विति । कर्तरि पूर्ववत् । भावफर्मणोतु 'तयोरेप' इत्यादिना। कर्मभावाधिकरणेचिति । भावफर्मणोः 'तयोरेव' इत्यादिना । इदमेपा. मिति । 'अधिकरणयाचिन इति पटी। 6 ·लस्य तृतीयाध्याये चतुर्थः पादः २१३ 1. ? लस्य ॥ ७७॥ 'लस्य' इत्ययमधिकारः। अकार उच्चारणार्थः । लकारमानं स्थानित्वेनाधिक्रियते । यदित ऊर्ध्वमनुक्रमिष्यामो लस्येत्येवं तद्वेदित- व्यम् । कि चेदं लस्येति ? दश लकारा अनुबन्धविशिष्टा विहिता अर्थ- विशेषे कालविशेषे च, तेषां विशेषकराननुबन्धानुत्सृज्य यत्सामान्यं तदं पदमञ्जरी इह द्विर्गत्यर्थाकर्मकग्रहणं च क्तग्रहणं च क्रियते, सकृदेव तु शक्यं कर्तुम् , कथम् ? एवं वक्ष्यामि-'क्त्वोऽधिकरणे च ध्रौव्यगतिप्रत्यवसानार्थेभ्यः, ततो गत्यर्थाकर्मकेभ्यः कर्तरि च, चकारादधिकरणे च, अनुवृत्ताच्चकारा- द्यथाप्राप्तं च, ततः श्लिषशीस्थासवसजनरुहजीर्यतिभ्यश्च, कर्तरीत्येव, एतेभ्यश्च कर्तरि क्तो भवति चकाराद्यथाप्राप्तं च, अधिग्रहणग्रहणं तु नात्रानु- वर्तते, योगविभागकरणसामर्थ्यात् , तत आदिकर्मणि च कर्तरि क्तो भवति चकाराद्यथाप्राप्तं च, ततो दाशगोन्नावित्यादि ? तथा तु न कृतमित्येव ।। लस्य ॥ अकार उच्चारणार्थ इति । नानुबन्धः, अन्यथा ललटोरेव ग्रहणं स्यात् ; ततश्च परस्मैपदानां णलादयः, 'लोटो लङ्वत्', 'एरुः' इत्यादिकार्य- विधानमनुपपन्नं स्यात् । लिङ्लोटोस्तिबादीनामभावात् । लकारमात्रं स्थानित्वे- नाधिक्रियत इति । ननु चेत्संज्ञायां लोपः प्राप्नोति ? वचनसामर्थ्यात्सत्याम- पीत्संज्ञायां लोपो न भविष्यति । एवमपि लित्स्वरः प्राप्नोति ? णलो लिकरणं ज्ञापकम्-न लादेशेषु लित्स्वरो भवतीति । किञ्चेदमिति । लकारमात्रस्य ग्रहणं न्यासः कथमित्यादि । भुक्ता ब्राह्मणाः पीता गाव इति । कर्तरि निष्ठा, अन्यथानमि- हितत्वात् कर्तुळहाणशब्दाद् गोशब्दाच्च कर्तरि तृतीया स्यात् । न प्रत्यवसानार्थेभ्यः केनचित् कर्तरि तो विहितः, तत् कथमेतौ प्रयोगावुपपद्येते ? इत्याह--मत्वर्थीयोऽकार इति । अर्शआदित्वात् । अथ गत्यर्याकर्मकादिसूत्रादनन्तरमिदं कस्मान्न पठ्यते, एका एवं सति गुणो भवति, द्विः क्तग्रहणं न कर्तव्यं भवति । तदेवं वक्तव्यम्--- आदिकर्मणि क्तः कर्तरि च, ततः श्लिपशील्यासवजनरहजीयतिभ्यश्च, ततोऽधिकरणे च ध्रौव्यगतिप्रत्यवसानार्थेभ्य इति, एवञ्च द्विः क्तग्रहणं गत्यर्याकर्मकग्रहणञ्च न कर्तव्य भवति ? अशक्यमेवं वक्तुम् ; एवं पच्यमाने यथा ध्रौव्यार्थेभ्यः कर्तरि क्तो भवति, तथा प्रत्यवसानार्थेभ्योऽपि स्यात् , सच नेप्यते । तस्माद् यथान्यासमेवास्तु ॥ लत्य ॥ अकार उच्चारणार्थ इति । एतेनानुबन्धशङ्का निराकरोति । अनुबन्धे पस्मिन्नकारानुबन्धविशिष्टयोरेव लल्लटोहणं त्यात् , नान्येषां लिहादीनाम् । - ·२१४ काशिकावृत्तौ . [ लस्य गृह्यते । षट्टितः, चत्वारो डिन्तः । अक्षरसमाम्नायवदानुपूर्व्या कथ्यन्ते । लट् । लिट् । लुट् । लुट् । लेट् । लोट् । लङ् । लिङ् । लुङ् । लुङ् । इति ॥ अथ लकारमात्रस्य ग्रहणं कस्मान भवति-लुनाति, चूडाल इति ? धात्वधिकारोऽनुवर्तते, कादयश्च विशेषकाः ॥ विप्रस्झिसिप्थस्थमिव्वस्मस्तांतांझथासाथांध्वमिडवहिमहिङ् ॥ ७८ ॥ पदमञ्जरी प्राप्नोतीति मन्यमानस्य प्रश्नः । 'धात्वधिकारोऽनुवर्तते' इति वक्ष्यमाणाभिप्राये- णाह-दश लकारा इति । अक्षरसमाम्नाये ययानुपूर्व्याऽकारादयः, तदानुपूर्वी- विशिष्टैरकारादिभिरनुबन्धैः कथ्यन्ते; न तु विधानक्रमेणेत्यर्थः । लकारमात्रस्य ग्रहणं कस्मान प्राप्नोतीति । विशेपानुपादानात्प्राप्नोत्येवेति भावः । वर्णग्रहणेपु चार्थवद्ग्रहणपरिभाषा न प्रवर्तते, तथा च यस्येति लोपो- ऽनर्थकस्यापि भवति-देवदत्तिरिति, अकुर्वात्रेति यणादेशः । धात्वधिकारोऽनु- वतेत इति । धातुग्रहणमनुवर्तत इत्यर्थः। एवमप्यग्निचिल्लुनाति-अत्रापि प्राप्नोति ? विहितविशेपणं धातुग्रहणम् । एवमपि 'शामामलिभ्यो लः' औणा- दिकः- शाला, माला, मल्लः, अत्रापि प्राप्नोति ? उणादयोऽव्युत्पन्नानि प्राति- पदिकानि । तथापि परिहारान्तरमाह-कादय इति । 'लः कर्मणि च' इत्यत्र निर्दिष्टा अर्थाः कर्तृकर्मभावा सहानुवर्तन्ते, तैश्च लकारो विशिष्यते-कादिपु विहितस्य लस्येति, तेन विशिष्टविपयस्यैव लस्य ग्रहणम् , न सर्वस्य ।। तिप्तस्झिसिप्थस्थामव्यस्मस्ताझियासायांध्वमिहिमहिङ् ।। तिवादीनां , न्यासः । अर्थविशेपे इति । कर्तृकमांदी । कालविशेपे इति । वर्तमानादौ । अक्षरसमानाय- चदिति । ययाक्षरसमाग्माये प्रत्याहारेऽकारादयो वर्णा आनुपूर्व्या फथ्यन्ते, तद्वदिव्यर्थः । अथ लकारमात्रस्य ग्रहणंकरमान भवतीति। विशेषानुपादानादिवि भावः । घृडाल इति । 'प्राणिस्थादातो लजन्यतरस्याम्' इति लच् । धात्यधिकार इति । 'घातोः' इति पगम्यन्तमनुवर्तते, तेन च लफारो विशिष्यते - घातोविहितस्य लस्येति । 'ल: फर्मणि च भावे चाकर्मफेन्यः' इत्यादी प्रकरणे येऽयाः कर्तृकर्मभावा निर्दियास्त सानुपर्तन्ते, सफारो विधिप्यते-फांदिषु विदितस्य लस्येति । तेन विशिष्टस्येव लफारस्य महणं भगति, न सर्वस्येति मायः ॥ सिलसिसिप्यस्यमिव्यस्मरतातांझयामाथायमित्यहिमहिः ॥ पफार:

·तिप्तस्झिसिप्थस्थ० ] तृतीयाध्याय चतुर्थः पादः २१५ लस्य तिबादय आदेशा भवन्ति । तिप्सिप्मिपां पकारः स्वरार्थः । इटष्टकारः 'इटोऽत्' इति विशेषणार्थः, तिबादिभिरादेशैस्तुल्यत्वान्न पदमञ्जरी समाहारद्वन्द्वः । पकारः स्वरार्थ इति । प्रदर्शनमेतत् , 'सार्वधातुकमपित्' इत्याद्यपि प्रयोजनम् । इटष्टकार इत्यादि । ननु 'इटोऽत्' इत्यत्र लिङित्यनुवर्तते, तेने- कारस्यात्वविधानेऽपि नास्त्यतिप्रसङ्गः ? एवमपि तिबाद्यवयवस्य प्राप्नोति, यथा 'एरुः' इत्येतल्लोट इत्यनुवृत्तावपि तिबाद्यवयवस्य भवति । न हि तनावयवषष्ठी, लिङ इति तु स्थानषष्ठीत्यत्र प्रमाणमस्ति । अथ 'आद्यन्तौटकितौ' इति देशविध्यर्थ- ष्टकारः कस्मान्न भवतीत्याह-तिबादिमिरित्यादि । तुल्यत्वम् = सदृशत्वम् , तच्चैकयोगनिर्दिष्टत्वेन । लस्येत्येका षष्ठी, तत्र तिवादयः सप्तदशादेशाः स्थाने योगं न्यासः स्वरार्थ इति । 'अनुदात्तौ सुप्पितौ' इत्यनुदात्तो यथा स्यात् । इटष्टकार इत्यादि । ननु चासत्यप्येतस्मिन् विशेषणार्थे नैव किञ्चिदनिष्टं प्राप्नोति, 'इटोऽत्' इत्यत्र सूत्रे लिङादेशस्येोऽद्विधानात् , ततोऽन्यस्य लिङादेशस्येकारस्यासम्भवात् । तिवाद्यवयवोऽ- स्तीति चेत् ? न तस्यालादेशत्वात् । तिबादयो हि समुदाया लादेशा, न च तदवयवा इकारादयः। अर्थवद्ग्रहणपरिभाषयार्थवदिकारस्य ग्रहणे सति कुतस्तिवाद्यवयवस्य प्रसङ्गः ! न हि तेऽर्थवन्तः; तिबादीनामेव समुदायानामर्थवत्वात् । तस्मान्न कर्तव्य एव टकारः १ सत्यं न कर्तव्यं य एवं प्रतिपत्तं समर्थस्तं प्रति; यस्त्वसमर्थस्तं प्रति कर्तव्य एव । अथ 'आद्यन्तौ' टकितौ' इति विशिष्टदेश आगमभूतस्यास्य विधानं यथा स्यादित्येवमर्थ- टकारः कस्मान्न विज्ञायते ? इत्याह-तिबादिभिरित्यादि। तुल्यत्वम् = सहशत्वम् , तत् पुनरेकयोगनिर्दिष्टत्वेन । तस्मिन् सति लस्येत्यनया षष्ट्या सर्वेषां तिवादीनां सम्बन्धी भवति । सा स्थानषष्ठी समाश्रीयेत १ अवयवपष्ठी वा ? तत्राये पक्षे सर्वेषां तिवादीना- मनुग्रहो भवति । द्वितीये विट एव । तत्र यस्मिन् पक्ष आश्रीयमाणे सर्वेषामनुग्रहो भवति स एवाश्रयितुं युक्त इति स्थानपष्ठीयमङ्गीकर्तव्या । इटोऽप्यादेशत्वं तेन भवतीति न भवति देशविध्यर्थयकारः। अथ वा - तिबादिभिरेकयोगनिर्दिष्टत्वेन यत् तिवादिभि- स्तुल्यत्वं तत् साहचर्योपलक्षणम् । तित्रादिभिस्तुल्यत्वात् तत्साहचर्यादित्यर्थः । साहचर्येण सन्दिग्धार्थनिश्चयो भवति, यथा- सवत्सा धेनुरिति । तथेहापि सन्देहो जायते- किमयमादेशः ? उतागमः इति १ तथापि तिवादिभिरसन्दिग्धादेशमावः साहचर्यादा- देशोऽयमिति निश्चीयते । तेन देशविध्यर्थता टकारत्य न भवति । यद्येवम् , 'फलिपाटिनमिमनिजनां गुक् पटिनाकिघतश्च' इत्यत्रापि पश्यादिभिरादेदीस्तुल्यत्वाद् गुगागमोऽप्यादेशः त्यात् ? नेप दोषः; 'संशायाम्' इति तत्रानुवर्तते, न चादेशेन - ·- २१६ काशिकावृत्ती [ तिप्तस्झिसिप्यस्थ देशविध्यर्थः ।, महिङो डकारस्तिडिति प्रत्याहारग्रहणार्थः । पचति । पचतः । पचन्ति । पचसि । पचथः । पचथ । पचामि । पचावः। पचामः । पवते । पचेते । पचन्ते । पचसे । पचेथे। पचवे । पचे। पचावहे । पचामहे । एवमन्येष्वपि लकारेषूदाहाय॑म् ।। टित आत्मनेपदानां टेरे ॥ ७९ ॥ टितो लकारस्य स्थाने यान्यात्मनेपदानि तेषां टेरेकारादेशो भवति । तथा चैवोदाहृतम् ।। पदमञ्जरी प्रयोजयन्ति, तानेको नोत्सहते विहन्तुमित्यर्थः । महिडो ङकार इत्यादि । तिडित्युपलक्षणम् । तङित्यपि प्रत्याहारो भवति । चिनुमहे इत्यादौ तु गुणप्रति- पेधार्थो न भवति; 'सार्वधातुकमपित्' इत्यनेनैव सिद्धत्वात् । यत्र ह्यार्धधातुकम्- एपिपिमहीति, तत्र डित्वार्थः करमान्न भवति ? प्रत्याहारे चरितार्थस्य समुदाया- नुवन्धस्यावयवानुवन्धत्वे प्रमाणाभावात् । तृनि कथम् ? तस्यापि हि नकार 'न लोकाव्यय' इत्यत्र प्रत्याहारे चरितार्थः, 'औङ आपः' इत्यत्र च वक्ष्यते- 'सामान्यग्रहणार्थो डकारः, अन्यथा निरनुबन्धकस्य प्रथमाद्विवचनस्यैव ग्रहणं स्याद्, न सानुवन्धकस्यौट:' इति, तच्च विरुध्येत; तस्यापि टकारस्य सुडिति प्रत्याहारे चरितार्थतया औकारस्य निरनुवन्धकत्वात् । तस्मान्महिने डकारः प्रत्याहारार्थः, न त्ववयवानुवन्ध इत्याचार्याणां स्मृतिपरम्परैवात्र शरणम् ।। टित आत्मनेपदानां टेरे।। टितो लकारस्य स्थाने इति । एतेन टितः, आत्मने- पदानामिति व्यधिकरणे पप्ठ्याविति दर्शयति । यदि तु प्रत्येकसंवन्धादेकवचन- मित्याश्रित्य टितामात्मनेपदानामित्याश्रीयते, अकुर्वीत्यत्रापि प्रसज्येतेति भावः । न्यासः संग गम्यते, फिन्त्यागमेन । तस्माद् गुफ आगमत्वं वेदितव्यम् । तत्रैकापि पष्टी पदादेशेन सम्बध्यते तदा स्पानपाटो भवति, यदा त्यागमेन तदायययषष्ठी। महिको स्कार इत्यादि । अथ दिलायों कारः फरमान भवति १ तस्य 'सार्वधातुकमपित्' इत्यनेनेय सिस्त्यात् । टिन भात्मनेपदानां टेरे।। मह फरमान भयनीत्यादि । शानजपि टियो एकारण सम्ममात्मनेपदसंशय, तस्मात् तस्यापि टेरेरयेन मनितन्यमित्यभिप्रायः ।

·थासः से] तृतीयाध्याये चतुर्थः पादः .. इह कस्मान्न भवति-पचमानः, यजमानः ? प्रकृतैस्तिबादिभिरा- त्मनेपदानि विशेष्यन्ते ॥ थासः से ॥ ८० ॥ 'टितः' इत्येव । टितो लकारस्य यस्थास्तस्य सेशब्द आदेशो भवति । पचसे। पेचिषे। पक्तासे । पक्ष्यसे । पदमञ्जरी प्रकृतरित्यादि । य एते तिबादयः प्रकृतास्तेषां मध्ये यान्यात्मनेपदानि विहितानीत्येवमात्मनेपदानि विशिष्यन्ते । न च तिबादीनां मध्ये शानच् सन्निविशिष्टस्ततो न तस्य प्रसङ्ग इत्यर्थः । एवं च तडामित्येव वक्तव्यम् । केचित्तु 'आने मुक्' इति निर्देशं ज्ञापकं वर्णयन्ति-तिङामेवैत्वं नान्येषामिति; इतरथा ह्यानयीति वक्तव्यं स्यात् । नेति वयम् , योऽलादेश आनः 'पूङयजोः शानन्' तस्यायं निर्देशः स्याद्-वयमानः, यजमान इति ।। थासः से ॥ पेचिषे इति । लिट् , 'अत एकहलमध्ये' इत्यादिना एत्वा- भ्यासलोपौ, क्रादिनियमादिट् । इह 'थः सः' इति वक्तव्यम् , थकारस्य सकारे कृते परभागस्य टेरेत्वे सति सिद्धमिष्टम् । पचथः पचथ अत्रापि प्राप्नोति ? 'आत्मनेपदानाम्' इति वर्तते । एवमप्याथामस्थकारस्य प्राप्नोति ? धातोरिति वर्तते-धातोरनन्तरो यस्थकार इति । इहापि तहिं न प्राप्नोति- पचसे, चिनुषे इति ? विकरणेन व्यवधानात् । क तहिं स्यात् ? य एते लुग्विक. न्यासः प्रकृतरित्यादि । प्रकृतानां तिबादीनां मध्ये यान्यात्मनेपदानि-इत्येवमिहात्मनेपदानि विशिष्यन्ते, तेन न भवत्येष दोषः । न हि शानच् तिवादिपु सन्निविष्टः । लाघवार्थम् 'टितस्तडाम्' इति वाच्ये 'आत्मनेपदानाम्' इति वचनं वैचित्र्यार्थम् । ननु च 'तडाम्' इत्युच्यमाने तसस्तकारेण प्रत्याहारग्रहणं त्यात् १ अर्थवग्रहणपरिभापया न भविष्यति । यस्तर्हि थस्य स्थान आदिश्यते तेन स्यात् ? न; तिवादिपु सन्निविष्टा ये तेषां तिङां ग्रहणं विज्ञास्यते । प्रत्यासत्तेर्वा आत्मनेपदीयेन तशब्देन प्रत्याहारग्रहणं विज्ञास्यते । व्याप्तस्त्वनाश्रयः; लक्ष्यस्थित्यनुरोधात् । थासः से। पेचिप इति ॥ लिट् , 'अत एकइल्मध्येऽनादेशादेलिटि' इत्येत्वा- भ्यासलोपौ । पक्तास इति । लुट , तासिः, 'तासत्त्योलापः' इति सकारलोपः। पक्ष्यस इति। लट्, 'चोः कुः' इति कुत्वम्-ककारः । अय थकारमात्रस्यैव सकारादेशः फरमान भवति-थः स इति, थकारत्य तकारे कृते परत्य भागत्य टेरेल्वे सत्यभी ·२१८ काशिकावृत्ती [लिटस्तझयोरेशिरेच लिटस्तझयोरेशिरेच् ॥ ८१ ॥ लिडादेशयोस्तझयोर्यथासंख्यम् एश् , इरेच् – इत्येतावादेशी भवतः । शकारः सर्वादेशार्थः । चकारः स्वरार्थः । पेचे, पेचाते, पेचिरे । लेभे, लेभाते, लेभिरे । पदमञ्जरी रणाः, श्लुविकरणाः, श्नम्विकरणाः। तस्मात् ‘थासः से' इति वक्तव्यम् । एवमपि सशब्द एवादेशो विधेयो टेरेत्वेनैव सिद्धम् ? ज्ञापकार्थम् । एतज्ज्ञापयति- आत्मनेपदानां य आदेशास्तेपां टेरेत्वं न भवतीति । तेन पक्ता, पक्तारौ, पक्तार इति डारौरसामेत्वं न भवति ।। लिटस्तमयोरेशिरेच ।। पूर्वसूत्रे ज्ञापितम्--आत्मनेपदादेशानां टेरेत्वं न भव- तीति, तेन इशिरच्-इत्येतावादेशौ न विहितौ । शकारः सर्वादेशार्थ इति । अन्यथा धातोरित्यधिकाराद्' 'आदेः परस्य' इति तकारस्य प्रसज्येत । अथ 'शे' इत्येच कस्मान्नोक्तम् , शइरेजिति युक्त मात्रालाघवं भवति ? नैवं शक्यम् ; 'शे' इति प्रगृह्यसंज्ञा स्यात् । इह च पपे सोममिति पिवादेशः प्राप्नोति, जग्ले मम् इत्यादौ चात्वं न स्यात् । एशि तु न दोपः, 'वर्णे यत्स्यात्तच्च विद्यात्तदादौ' इति न्यायात् ।। न्यासः सिध्यत्येव १ नेतच शक्यम् ; एवं पायांशब्दस्य यस्थकारस्तस्यापि स्यात् । धात्व- धिकाराखातोर्यों विहित इति विशेषणान्न भवतीति चेत् १ न; असम्भवात् । न हि तथाविषस्तकारो घातोविहितः सम्भवति । अथ धातोरनन्तरस्येति विशिष्येत ? एवम- प्यनादित्व एव परस्य स्यात्, नेतरेभ्यो विकरणेभ्यः; व्यवधानादिति यथान्यासमेवास्तु । टेरेत्वेनैव सिद्ध एकारान्तत्वे यदेकारान्तत्वमादेशस्य क्रियते, तत् 'तिडामादेशानां टेरेवं न भवति' इति शापनार्थम् । तेन डारीरप्रभृतिषु टेरेवं न भवतीति-पक्का, पकारी, पक्तार इति ॥ लिटस्तझयोरेशिरेच् ।। शकारः सर्या देशार्थ इति । असति तस्मिन् धात्यधिः कारात् 'तस्मादित्युत्तरस्य' इत्यादेः परस्य तकारस्य प्रसज्येत । शफारे तु सति 'अनेकाशित् सर्यस्य' इति वचनात् सर्वस्य भवति । अप 'शे' इत्येवं फरमानोक्तम् । नैनं शक्यम् : '' इति हि प्रगसंशा स्यात् । १६ च व्यतिपप इति पिनादेशः स्पान् । एशि तु गति न मपति, यस्यति सत्-'वणे यत् स्यात् तम विधात पदादी' इति॥

·परस्मैपदानां णलतुसुस् . ] २१६ तृतीयाध्याये चतुर्थः पादः परस्मैपदानां णलतुसुस्थलथुसणल्वमाः ॥ ८२ ॥ 'लिट:' इत्येव । लिडादेशानां परस्मैपदसंज्ञकानां यथासंख्यं तिबादीनां णलादयो नवादेशा भवन्ति । लकारः स्वरार्थः । णकारों वृद्धयर्थः । पपाच । पेचतुः । पेचुः । पेचिथ, पपक्थ । पेचथुः । पेच । पपाच, पपच । पेचिव । पेचिम ॥ पदमञ्जरी परस्मैपदानां गलतुसुस्थलथुसणल्वमाः ॥ तिवादीनामिति । एतच्च प्रकरणाल्ल- भ्यते, तेन कसोर्णलादयो न भवन्ति । विधानसामर्थ्याद्वा कसोर्णलाद्यभावः । लकारः स्वरार्थ इति । अन्यथा प्रत्ययस्य पित्त्वादनुदात्तत्वेऽपि धातुस्वरे कृते द्विः प्रयोगो द्विवचनमिति द्वयोरप्युदात्तत्वं प्राप्नोति । 'अनुदात्तं पदमेकवर्जम्' इति नास्ति, योगपद्येन सम्भवः पर्यायेण प्रसज्येत । णकारो वृद्धयर्थ इति । इदमन्यथासिद्धम् , 'णलुत्तमो वा' इत्यत्र योगविभाग:--अल् णिद्भवतीति, तत उत्तमो वा-वाणिद्भवतीति । पपाचेति । कथमयं सर्वादेशः, यावता 'नानुबन्ध- कृतमनेकाल्त्वम्', ततश्च धातोः' इत्यधिकाराद् ‘आदेः परस्य' इति वकारस्य प्राप्नोति ? अनित्त्वात्सिद्धम् ? न ह्ययं णल्विधानसमये प्रत्यय इत्यनित्त्वाद् णकारस्यानेकालत्वात्सर्वादेशः, ततो णकारस्येत्संज्ञेत्यानुपूात्सिद्धम् । ननु च णकारो न कर्तव्य इत्युक्तम् ? एवं तर्हि लकार आदौ क्रियते तस्याप्यनित्त्वा- सिद्धम् , ल उत्तमो वेति वक्तव्यम् , एवम् आत औ लस्येति,हल्यादिसूत्रे चाप्य- पृक्त हलिति हल्ग्रहणं लिङ्ग सर्वादशो णलिति, तद्धि पपाचेत्यादौ मा भूदिति । सर्वादेशत्वे च तदुपपद्यते । पपक्थेति । क्रादिनियमात्प्राप्त इट् 'उपदेशेऽत्वतः' इति प्रतिषेधान्न भवति । कचित्पेचिथेति पाठः, 'ऋतो भारद्वाजस्य' इति नियमादिट् , थलि च सेटिं' इत्येत्वाभ्यासलापौ । पेचात । धातोरित्यधिकारात् 'तस्मादित्यु- त्तरस्य' 'आदेः परस्य' इति थकारस्याकारे द्वयोरतो गुणे पररूपत्वम् ।। न्यासः परस्मैपदानां णलतुसुस्थलथुसणल्वमाः ॥ पपक्थेति । 'उपदेशेश्वतः' इती- डभावः । पेचिथेति क्वचित् पाठः, तत्र हि 'तो भारद्वाजस्य' इति नियमादिट् । 'थलि च सेटि' इत्येत्वाभ्यासलोपौ । पेचेति । 'धातोः' इत्यधिकारात् 'तस्मादित्युत्तरस्य' 'आदेः परत्य' इति थकारस्याकारादेशः । द्वयोरकारयोः 'अतो गुणे' पररूपत्वम् । अथ वा-आन्तरतम्याद् बहर्थत्याकारत्य यहर्थ एव स्थानी युक्त इति समुदायस्यैव भवति । पेचिव, पेचिमेति । कादिनियमादिट् ॥

·२२० । : काशिकावृत्ती [विदो लटो वा विदो लटो वा ॥ ८३॥ ': 'परस्मैपदानाम्' इत्येव । 'विद ज्ञाने'-अस्माद्धातोः परेषां लडा- देशानां परस्मैपदानां णलांदयो नव विकल्पेनादेशा भवन्ति । वेद । विदतु: । विदुः । वेत्थ । विदथुः । विद । वेद । विद्व । विद्मः ॥ न च भवति-वेत्ति। वित्तः। विदन्ति । वेत्सि । वित्थः । वित्थ । वेनि। विद्वः । विद्मः ॥ ब्रुवः पञ्चानामादित आहो त्रुवः ॥ ८४ ॥ 'परस्मैपदानाम्' इत्येव । 'लटो वा' इति च । ब्रुवः परस्य लटः परस्मैपदानां पञ्चानामादिभूतानां पञ्चैव णलादय आदेशा भवन्ति, तत्- पदमञ्जरी विदो लटो।।। विद ज्ञाने इति । सत्ताविचारार्थयोस्त्वात्मनेपदित्वात्तिबादीना- मसम्भवः, लाभार्थस्यापि विकरणेन व्यवधानादनन्तराणामसम्भव इति भावः ।। घुवः पश्चानामादित आहो चुवः ॥ पञ्च णलादय इति । आदेशा अपि पश्चैव, तत्राप्यादितो णलादयः पञ्च, न पुनरिच्छातः पञ्चेत्यर्थः । कथं पुनद्वितीयं पञ्चग्रहणमादिग्रहणं चान्तरेणादेशेष्वयं विशेपो लभ्यते, ननु सर्वैरेव णलादिभिः पञ्चानां स्थाने युक्तम्भवितुम् ? उच्यते; पूर्वसूत्रे तावद्यथासङ्घय प्रवर्तते, ततश्व तत्रैव नितिः स्थानिविशेपेण णलादीनां सम्बन्धः, त एवेहानुवर्तन्त इत्यत्रापि तथैव भविष्यति, ततश्च स्थानिसम्बन्धादिति पूर्वसूने स्थानिविशेपेण सम्बन्धस्य विदो लटो वा ।। 'विद ज्ञाने' इति । एतेन ज्ञानार्थस्य विदेदणम् , नान्येपामिति दर्शयति । एवं मन्यते-विद इति पञ्चमी, तेन 'तस्मादित्युत्तरस्य' इत्यनन्तराणां वियादीनामादेशेन भवितव्यम् । न चान्यस्माद् विदेः परस्मैपदान्पनन्तगणि सम्भवन्ति; विकरणव्यवधानात् । विचारसत्तार्ययोधात्मनेपदित्वात् परस्मैपदानुपपत्तिः । तस्मात् शानार्थस्यैव ग्रहणमिति ॥ घुवः पनानामादित आहो यः ॥ पनवेत्यादि । गनु च नेह द्वितीय पत्र महगम् , नाप्यादिहणमादेशविशेषणम् , म पनानामाधाना स्थाने रायरेय जलादिभिः पांग भवितव्यम् , सत् को पवेय जलादय आदेशा मयन्तीत्येपोऽधी लम्यते । या आद-थानिसम्मन्धादित्यादि । ६८ ६ स्यानिनः पवैयाऽया निर्दिया, न्यासः .

·लोटो लङ्वत् ] तृतीयाध्याये चतुर्थः पादः २२१ सन्नियोगेन च ब्रुव आहशब्द आदेशो भवति । आह । आहतुः । आहुः । आत्थ । आहथुः । न च भवति-ब्रवीति । ब्रूतः । ब्रुवन्ति । ब्रवीषि । ब्रूथः । पञ्चानामिति किम् ? ब्रूथ । ब्रवीमि । ब्रूवः । ब्रूमः । आदित इति किम् ? परेषां मा भूत् । 'ब्रुवः' इति पुनर्वचनं स्थान्यर्थम् , परस्मैपदानामेव हि स्यात् ॥ लोटो लङ्वत् ॥ ८५ ॥ पदमञ्जरी निख़तत्वादित्यर्थः । आत्थेति । 'आहस्थः'। परेषामिति । थादीनाम् । ननु च 'ब्रुवः' इति यदेतत्पञ्चम्यन्तं तदेवार्थाद्विभक्तिविपरिणामो भवतीत्यादेशसम्बन्धे षष्ठ्यन्तं विज्ञास्यते, नार्थो ब्रुव इति पुनर्वचनेन ? तत्राह-ब्रुव इति । पुनर्वचन- मित्यादि । परस्मैपदानामेव हि स्यादिति । असति श्रुते सम्बन्धिनि विभक्ति- विपरिणामो भवति, इह तु परस्मैपदानामिति श्रुतत्वात्तेषामेव स्यादित्यर्थः ।। न्यासः तेषाञ्च 'स्थानेऽन्तरतमः' इति परिभाषया पञ्चभिरेवाद्यैः सम्बन्धः सम्भवति, नेतरैश्च । तथा हि-पञ्चानामेवाद्यानामान्तरतम्यमस्ति, तुल्यार्थत्वात् । नान्येषाम् , विपर्ययात् । तस्मात् स्थानिसम्बन्धादादेशेष्वपि पञ्चत्वमादित्वञ्च विज्ञायत इति युक्तम्- पञ्चैव णलादय आदेशा भवन्तीति । आत्थेति । 'आहस्थः' इति हकारस्य थकारः, तस्य 'खरि च' इति चवम्-तकारः । ब्रवीतीति । 'ब्रुव ईट' । परेषामिति । थादीनाम् । अथ 'ब्रुवः' इति किमर्थं पुनरिदमुच्यते, यावता ब्रुव इति यदेतत् पञ्चम्यन्तं तदेवार्थाद्विभक्तेर्विपरिणामो भविष्यतीति षष्ठयन्तं विज्ञास्यत इत्याह-ब्रुव इति पुनर्वचनमित्यादि । असति हि श्रुते सम्बन्धिान विभक्तिविपरिणामो युक्तः । इह परस्मैपदानामिति प्रकृता एव तिवादयः षष्ठयन्ताः सम्बन्धिन इति न युक्तो विभक्तिविपरिणामः । 'त्रवः' इति यदि पुनर्नीच्येत ततो यथा णलादयः परस्मैपटानां भवति, एवमाहादेशोऽपि स्यात् । तस्मात् तं प्रति ब्रुवः स्थानित्वं यथा स्यादित्येवमर्थ 'ब्रुवः' इति पुनरुच्यते । परस्मैपदानामेव हि स्यादिति । यदि 'ब्रुवः' इति पुन:च्यतेति शेषः । अयञ्च ‘ब्रुवः' इति पुनर्वचनत्य हेतुः । हिशब्दो यरमादर्थे । यस्मादसति पुनर्वचने परस्मैपदानामेवाहादेशः त्यात् , तत्माद् 'ध्रुवः' इति पुनर्वचनं स्थान्यर्थ कर्त्तव्यम् ॥

·२२२ काशिकावृत्ती [ लोटो लङ्वत् अतिदेशोऽयम् । लोटो लवत्कार्य भवति । तामादयः, सलोपश्च । पचताम् । पचतम् । पचत । पचाव । पचाम । अडाटौ कस्मान्न भवतः, तथा झर्जुसादेशः - 'लङः शाकटायन- स्यैव' इति-वान्तु, यान्तु ? 'विदो लटो वा' इत्यतो वाग्रहणमनुवर्तते, सा च व्यवस्थितविभाषा भविष्यति ।। एरुः॥ ८६ ॥ 'लोटः' इत्येव । लोडादेशानामिकारस्य उकारादेशो भवति । पचतु । पचन्तु। पदमञ्जरी लोटो लङ्वत् ॥ लोटो लङ्वत्कार्य भवतीति । अत्र लोडादेशेषु लोट्शब्दो वर्तते, लडादेशेषु च लशब्दः, लोडादेशानां लङादेशवत्कार्य भवतीत्यर्थः, तदाह-तामादयः सलोपश्चेति । यद्यप्येते लङथाहत्य न विहितास्तथापि लडि दृष्टत्यादतिदिश्यन्ते । अडाटो कस्मान भवत इति । लङ्यवाहत्य विहितत्वात् , प्रत्युत तयोरेवातिदेशो युक्त इति प्रश्नः । तथा झर्जुसादेश इति । करमान्न भवतीति विभक्तिविपरिणामेनानुपङ्गः । 'लङः शाकटायनस्य' इति जुस्भावोऽपि लङ एवाहत्य विहितः । इह तु जाग्रतु, विदन्तु 'सिजभ्यस्तविदिभ्यश्च' इति लङि दृष्टो जुस्भावः प्राप्नोति । वाग्रहणमनुवर्तत इति । लोट इत्युपमेये पष्टीनिर्देशा- दुपमानं पष्ठ्यन्तं विज्ञायते-लको यत्कार्य तलोटो भवतीति, न तु लङि यत्कार्य तल्लोटीत्यडाटोः परिहारान्तरम् । शेर्जुस्भावस्य तु परिहारान्तरम् 'लङः शाक्टाय. नस्य' इत्यत्र स्वयमेव वक्ष्यति ।। न्यासः लोटो लड्यन् ।। तमादय इति । येषाम् 'तस्थस्थ' इत्यादिना विधानम् । सलोप- स्चेति । यस्य 'नित्यं हितः' इति विधानम् । अडाटावित्यादि । 'मलालटल' एत्यादिनाट् , 'आसनादीनाम्' इत्याट लहः फाय विधास्यते । 'लहः शास्टायनत्यय' इति शेर्नुसादेशच । न चेह कश्चिविशेष उपादीयते, ततश यस्मादतिदेशात् तामादिकायं भवति तथा 'आटनगदीनाम्' लड़ फायणापि भवितव्यमित्यभिप्रायः । 'इतध' इति लोपः, मिपोऽभावश्च । न देश्यमेतत् ; सपोः 'म:'त्यस्य निः' ति निरादेशस्य चापपादस्य विधारयगानतात् । साच व्यस्धिनयिभाषेनि । तेन तामासिवादेशो भयात, न त्यतादिरिति मन्यते ।। -- ·२२३ सेह्यपिच्च ] तृतीयाध्याये चतुर्थः पादः * हिंन्योरुत्वप्रतिषेधो वक्तव्यः * । न वा, उच्चारणसामर्थ्यात् । अथ वा 'वा' इति वर्तते, सा च व्यवस्थितविभाषा ॥ सेद्यपिच ॥ ८७॥ 'लोटः' इत्येव । लोडादेशस्य सेः 'हि' इत्ययमादेशो भवति, अपिञ्च भवति । स्थानिवद्भावात्पित्त्वं प्राप्तं प्रतिषिध्यते । लुनीहि । पुनीहि । राध्नुहि । तक्ष्णुहि ॥ पदमञ्जरी एरुः॥ लोडादेशानामिकारस्येति । अथ तु-लोडादेशो य इकारस्तस्य इत्यर्थोऽभिप्रेतः स्यादिट इत्येव ब्रूयात् ,'तुह्योः विदाकुर्वन्तु' इति च निर्देशोऽनु- पपन्नः स्याद् । अथेदानीमिटोऽपि व्यपदेशिवद्भावेनोत्वं कस्मान्न भवति ? पुनः प्रसङ्गविज्ञानात् टेरेत्वं भविष्यति । न वोच्चारणसामर्थ्यादिति । यदि हिन्योरुत्वं स्यात् ‘सेहुँः' 'मेर्नुः' इत्येव ब्रूयाद्, एवं हि प्रक्रियालाघवं भवतीति भावः । 'आनि लोट', 'हुझल्भ्यो हेधिः' इति लिङ्गं हिन्योरुत्वाभावस्य ।। सेयपिच्च ॥ लुनीहीति । पित्त्वाभावान्ङित्त्वे सति 'ई हल्यघोः' इतीत्वं भवति । राध्नुहीत्यत्र गुणाभावः । इह सेहिङिच्चेति वक्तव्यम् । नन्वेवं ङित्त्वा- न्डित्कार्य भवतु, स्थानिवद्भावेन पित्त्वमप्यस्तीत्यनुदात्तत्वमपि प्राप्नोति ? 'ङिच्च पिन्न भवति' इति वचनान्न भविष्यति, यथा-अपि स्तुयाद्राजानमिति, अत्र 'उतो वृद्धिटुंकि हलि' इति पिति विधीयमाना वृद्धिर्न भवति । ब्रूताद्भवानिति, ब्रुव इण्न भवति । किं च नाप्राप्त पित्त्वे ङित्त्वमारभ्यमाणं तद्वाधिष्यते । न्यासः * एरुः ।। हिन्योरित्यादि । हिश्च निश्च हिनी, तयोरुत्वप्रतिषेधो वक्तव्यः, अन्यथा हि लुनीहि पचानीति न सिध्येत् । न वोच्चारणसामर्थ्यादिति । यदि हीकारे कृते सत्युकारेण भवितव्यं तदोकारमेवोच्चारयेत् । अयं हि लघीयान् शब्दव्युत्पत्तावुपाया। न चेकारोच्चारणे सूत्रस्य लाचवं भवति, तदुकार एवोच्चारयितव्ये यदिकारोचारणं करोति, तम्यैतत् प्रयोजनम्--उत्वं मा भूदिति ॥ सेहूं पिच्च । लुनीहीति | पित्त्वे प्रतिषिद्धे 'साघातुकमपित्' इति डित्त्वम् , ततस्तन्निबन्धनम् 'ई हल्योः' इतीत्वं भवति । राध्नुहीति । 'राध साध संसिद्धौ', स्वादित्त्वाच् श्नुः । तक्ष्णुहीति 'तभू क्षु तनूकरणे, 'तनूकरणे तध:' इति इनुः । अत्रापि पूर्ववद् डिवे सति गुणो न भवति । अथ किमय गुन्युनं क्रियते, न लिहि हिच' इत्येवोच्येत १ नैवं शक्यम् ; हित्वत्य विधाने स्थानिवद्भावात् पित्वं त्यादेव ।

·२२४ काशिकावृत्ती [. वाच्छन्दसि वाच्छन्दसि ॥ ८८ ॥ अपित्त्वं विकल्प्यते । लादेशश्छन्दसि विषये हिशब्दो वाऽपिद भवति । युयोध्यस्मन्जुहुराणमेनः, प्रीणाहि, प्रीणीहि ॥ मेनिः ॥ ८९ ॥ 'लोट:' इत्येव । लोडादेशस्य मेनिरादेशो भवति । उत्वलोपयोर- पवादः । पचानि । पठानि ।। आमेतः ॥ ९० ॥ 'लोटः' इत्येव । लोटसंबन्धिन एकारस्य आमित्ययमादेशो भवति- पचताम् । पचेताम् । पचन्ताम् ।। - पदमञ्जरी वाच्छन्दसि ॥ अपित्वं विकल्यत इति । अनन्तरत्वात् । नादेश इति, व्यव- हितत्वात् । युयोधीति । 'बहुलं छन्दसि' इति शपः श्लौ द्विवचनम् । अत्र पित्त्वान् रित्त्वाभावे 'अडिन्तश्च' इति धिभावः ।। मेनिः॥ उत्वलोपयोरपवाद इति । यथाक्रमम एरुः"लोटो लङ्वत्' इति प्राप्तयोः, 'इतञ्च' इताकारलोपस्यापि लडि दृष्टत्वादनिदेशतः प्राप्तिः । वयं तु ब्रूमः-'लोटो लङ्वत्' इति प्राप्तस्यामादेशस्यापवाद इति ।। श्रामेतः ॥ लोट्सम्बन्धिन इति । लोडादेशसम्बन्धिन इत्यर्थः। एतेन न्यामः उतध रित्वाद् हित्कार्य गुणनिषेधादिकं स्यात् , पित्त्वाचानुदात्तत्वम् । तस्माद् यथान्यासमेवास्तु ।। चाच्छन्दसि ॥ अपित्त्वं विकलप्यते । लादेश इति । तस्यानन्तरत्वात् । आदेशस्तु तेन व्यवस्तित्वादनन्तरो न भवतीति विकल्यते । युयोधीति । 'यु मिश्रगे', 'बाहुलं छन्दसि' इति शपः २ः, 'सी' पति दिर्वचनम् । अनापि पित्येन हित्वं नास्ति, तेन गुणो न भवति । 'अस्तिथ पति घिमायः। प्रोगी हीति । 'प्रोम तर्पणे', ज्या- दिस्यान् बना । अप्राप्यपिये सति पूर्वपदोयम् ।। निः॥ उत्यलोपगोरपयाद सति । यथासमा 'ए: लोटी लष्यत्' इत्पतिदेवोन माः । कारलोपल्य १ लटि त पति विमानातिदेवीन सय प्राशिः। पगानीरवर 'मात समरस पिच' लाट आमेगः ॥ प्रकारेण लोट पिशिसे, सोय असार इति प्रो पो । म ·२२५ आइत्तमस्य पिच्च ] तृतीयाध्याये चतुर्थः पादः सवाभ्यां वामौ ॥ ९१॥ 'लोटः' इत्येव । सकारवकाराभ्यामुत्तरस्य लोसंबन्धिन एका- रस्य यथासंख्यं व, अम् – इत्येतावादेशौ भवत। आमोऽपवादः । पचस्व । पचध्वम् ॥ आइत्तमस्य पिच ॥ ९२ ॥ 'लोटः' इत्येव । लोट्संबन्धिन उत्तमपुरुषस्याऽऽडागमो भवति, स चोत्तमपुरुषः पिद्भवति । करवाणि, करवाव, करवाम। करवे, करवावहै, करवामहै । पदमञ्जरी लोटैकारो विशेष्यत इति दर्शयति । एकारेण तु लोटि विशेष्यमाणे तदन्तविधी सत्येकारान्तस्य लोट आम्विधीयमानोऽनेकाल्त्वात्सर्वादेशः स्यात् , तत्र हि 'निर्दिश्यमानस्यादेशा भवन्ति' इति परिहारो वाच्यः स्यादित्यर्थः ।। बाडुत्तमस्य पिच्च ।। स चोत्तमपुरुषः पिद्भवतीति । आट एव पित्त्वं करमान्न विज्ञायते, तुल्यविभक्तिकयोहि युक्तः सम्बन्धः-आट पिदिति ? निरर्थ- कत्वात् । अनुदात्तत्वं तावदागमत्वादेव सिद्धम् ; करवाणि, मार्जानीत्यादौ गुण- वृद्धयोरपि प्रत्यय एव निमित्तं न वागमः ।। . न्यासः यद्याद्यः पक्ष आश्रीयेत तदैकारस्य विशेषणत्वाद्विशेषणेन च तदन्तविधिर्भवतीत्ये. कारान्तस्य लोट आम् विधीयमानोऽनेकाल्वात् सर्वादेशः स्यादित्येप दोपः प्रतिविधेयः । द्वितीये तु पक्ष एकार एव विशेष्यत्वात् प्रधानम् । न च प्रधाने तदन्तविधिरित्येकार- स्यैव भविष्यतीति न किञ्चित् प्रतिविधेयम् । तेन द्वितीयपक्षमाश्रित्याह-लेट्सम्बन्धिन एकारस्येत्यादि । पचतामिति । टेरेत्वे कृत आम् । इह पचावेदम् , यजावेद मिति यद्यप्यन्तादिवद्भावाद् गुणो लोड्ग्रहणेन गृह्यते, तथापि 'असिद्धं बहिरङ्गमन्तरले' इत्यन्तरक्ष आमादेशे कर्तव्ये यहिरजात्याद्गुणत्यासिद्धत्वादामादेशो न भवति । यदिरणलं त गुणत्य दिपदाश्रयत्वात् । आमत्त्वन्तरजात्यमेकपदाभयत्वात् ।। सवाभ्यां यामी॥ पचस्वेति । 'थासः पति कृते यफारः। पचध्यमिति । टेरेत्वे कृतेऽमादेशः॥ आहुत्तमस्य पिश ।। स चोत्तमपुरुषः पिद्धयनीति । अयाट एम पित्र फरमान हिपते ? निरर्यफत्वात् । पिन नुदाचार्य या स्माद् , गुणानप या समायोऽनुदासत्वमागमत्यादेव सिस, गुनासो नैयामी निमितम् ; अप्रत्यवान् । माति०:१६ ·२२६ काशिकावृत्ती : [एत.ऐ एत ऐ॥ ९३॥ ... 'लोट्' 'उत्तमस्य' इति वर्तते । लोडुत्तमसम्बन्धिन एकारस्य ऐकारादेशो भवति । आमोऽपवादः । करवे, करवावहै, करवामहै ॥ इह कस्मान्न भवति-पचावेदम् , यजावेदम् ? बहिरङ्गलक्षणत्वाद गुणस्य ॥ लेटोऽडाटौ ॥ ९४॥ लेटोऽडाटागमौ भवतः पर्यायेण । जोषिषत् । तारिषत् । मन्दि- षत् । पताति विद्युत् । उदधिं च्यावयाति ॥ पदमञ्जरी एत ऐ॥ इह कस्मादिति । गुणस्यान्तवद्भावेन लोड्ग्रहणेन ग्रहणादस्ति प्रसङ्ग इति भावः । बहिरङ्गलक्षणत्वादिति । द्विपदाश्रयत्वाद् गुणस्य वहि- रङ्गत्वम, ऐकारस्त्वेकपदाश्रयत्वादन्तरङ्गः, अत एव हेतोः 'आमेतः' इत्ययमपि विधिन भवति ॥ लेटोऽडाटो ॥ पर्यायेणेति । न योगपद्येन; अड्विधानसामर्थ्यात् , अन्यथा सवर्णदीर्घत्वे सत्यविधानमकिश्चित्करं स्यात् । न्यासः वस्मादाट प्रति पित्त्वमनर्थकमित्युत्तमस्यैव विधीयते । करवाणीति । पित्त्वादुत्तमस्य टित्वं नास्ति, तेन गुणो भवति । करवे इति । 'एत ऐ', 'आटश्च' इति नृद्धिः ।। एत ऐ । आमोऽपवाद इति । 'आमेतः' इति प्राप्तस्य । पचावेदं यजावेदमिति 'लोटो लख्यत्' इति सलोपे सति 'आद्गुणः' । लेटोऽढाटी ।। पर्यायेणेति । अथ युगपदेव फरमान भवतः १ एवं मन्यते- टितायेती विधीयते, टिवन्नादिविधानार्थम् । न च युगपद् मुयोरादित्यं भवति, एफेनेवादिदेशस्यावष्टन्धत्वान युक्तं योगपद्यमिति । जोपिपदित्यादीन्युदाहरणानि 'सिन्याहुल लेटि' इत्यत्र व्युत्पादितानि । अप्रापि व्युत्पाद्यन्ते । जोपिपदिति-'सुपी मोविनयनयोः', सिप एकार उभारणार्थी, अनेनाट् , 'तथ लोपः परस्मैपदेषु' स्वीकार सोपः 'आधानुपस्मेट चलादेः' इतीट, लसूपपगुणः, 'आदेशप्रत्यययोः' इति पत्पग. नारिपदिगि- नयनतारणयोः', 'सायंपातुमा भानुफ्योः' इति व्यत्ययेन पाय- पारम्प दोषः । शेषं पूर्वपत् । मन्दिपदिनि-मदि स्तुतिमोदमदस्मनकान्तिगति' 'दक्षिी म्। पक्षानीति पद गी' दियादागनुदान, ध्यायन परीपदान, राप:

·वेतोऽन्यत्र ]... तृतीयाध्याये चतुर्थः पादः २२७ आत ऐ ॥ ९५॥ 'लेट:' इत्येव । लेट्सम्बन्धिन आकारस्य ऐकारादेशो भवति । प्रथमपुरुषमध्यमपुरुषात्मनेपदद्विवचनयोः । मन्त्रयैते, मन्त्रयैथे । करवैते, करवैथे। आट: कस्मान्न भवति ? विधानसामर्थ्यात् ॥ वैतोऽन्यत्र ।। ९६ ॥ 'लेटः' इत्येव । लोट्सम्बन्धिन एकारस्य वा एकारादेशो भवति । अन्यत्रेत्यनन्तरो विधिरपेक्ष्यते—'आत ऐ' इत्येतद्विषयं वर्जयित्वा एत ऐ भवति । सप्ताहानि शासै । अहमेव पशूनामीशै । मदना एव वो ग्रहा गृह्यान्तै । मद्देवतान्येव वः पात्राण्युच्यान्तै । न च भवति-यत्र क्व च ते मनो दक्षं दधस उत्तरम् । अन्यत्रेति किम् ? मन्त्रयैते । मन्त्रयैथे । पदमञ्जरी आत ऐ॥ करवैते इति । 'छन्दस्युभयथा' इति सार्वधातुकत्वाद्विकरणः, आर्द्धधातुकत्वान् ङित्त्वाभावे विकरणस्य गुणः, करोतेश्चोत्वाभावः, पवैते, अश्न- वैथे, प्रवैते, विग्रन्थैथे ॥ वैतोऽन्यत्र ॥ एतद्विषयमिति । षष्ठीसमासः । एवंविषयमिति तु युक्तः पाठः । उदाहरणानि 'उपसंवादाशङ्कयोश्च' इत्यत्र व्युत्पादितानि । दधस इति । 'थासः से', शपः श्नुः, अट् , घोर्लोपो लेटि वा' इत्याकारलोपः। अटा सहाकः सवर्णे दीर्घत्वम् , तिप् । इकारलोपोऽत्र न भवति; तद्विधौ 'वैतोऽन्यत्र' इत्यतो वाग्रहणानुवृत्तेः । च्यावयातीति । 'च्युङ् ज्युङ् मुङ् टुङ् गतौ', " न्यासः प्रत्ययश्च, हेतुमण्णिच् ॥ आत ऐ॥ मन्त्रयैते इति । 'मत्रि गुप्तभाषणे', चुरादि णिच् , शप् , गुणाया- देशः। आटः कस्मान्न भवतीति । पदाति विद्युदित्यादौ । विधानसामादिति । यद्याट ऐत्त्वं स्यात् ऐडागममेव विदध्यात् , एवं प्रक्रियालाघवं भवतीति मन्यते ॥ चैतोऽन्यत्र ।। शासै इति । उत्तमपुरुषैकवचनमिट, टेरेत्वम् । ईश इत्यादीनि उदाहरणानि 'उपसंवादाशयोः' इत्यत्र व्युत्पादितानि। दधत इति । 'दुधाञ् धारण- पोपणयोः', 'थासः से', शपः श्लुः, 'श्लौ' इति द्विवचनम्, अट् , 'घोर्लोपो लेटि वा' इत्यकारलोपः ।।

·२२८ काशिकावृत्ती. [ इतश्च लोपः परस्मैपदेपु इतश्च लोपः परस्मैपदेषु ॥ ९७ ॥ 'लेट:' इत्येव । लेट्सम्बन्धिन इकारस्य परस्मैपदविषयस्य लोपो भवति । वानुवृत्तेः पक्षे श्रवणमपि भवति । जोषिषत् । तारिषत् । मन्दिषत् । न च भवति-पताति दिद्युत् । उदधि च्यावयाति । परस्मैपदग्रहणम्-इड्वहिमहिां मा भूत् ।। स उत्तमस्य ।। ९८॥ 'लेटः' इति, 'वा' इति च वर्तते । लेट्सम्बन्धिन उत्तमपुरुषस्य सकारस्य वा लोपो भवति । करवाव, करवाम । न च भवति-करवावः, करवामः । उत्तमग्रहणम्-पुरुषान्तरे मा भूत् ।। पदमञ्जरी इतश्च लोपः परस्मैपदेषु ॥ परस्मैपदग्रहणमित्यादि । अन्यथा टेरेत्वस्याव- काशः-अन्ये लकाराः, लेट्यपीकारादन्यत्र इतो लोपस्य-परस्मैपदानि; इडा- दिपूभयप्रसङ्गे परत्वादितो लोपः स्यात् ।। स उत्तमस्य ।। करवाव, करवामेति । पूर्ववद्गुणोत्वाभावौ, 'लेटोऽडाटौं' इत्याट् । उत्तरग्रहणमित्यादि । इह चस्मस्ग्रहणमेव कर्तव्यम् । तत्रायमप्यर्थः- स इति न वक्तव्यं भवति, 'अलोऽन्त्यस्य' इत्येव सिद्धम् । यदा च पुरुपान्तरस्य स्थाने वस्मसी भवतः, एतयोग्य स्थाने सकारान्तं पुरुपान्तरम , तदापि वाग्रहणा- नुवृत्त्यैव लोपालोपी यथादर्शनं व्यवस्थितौ भविष्यतः । यथाक्रियमाणेऽप्युत्तमः अहणे चाग्रहणं चानुवर्तते, उत्तरत्र नित्यग्रहणं स्यात् 'नित्यं हितः ।। न्यासः इतका लोपः परस्मैपदेपु ।। परस्मैपदग्रहणमित्यादि । ननु च टेरेत्वमिडा. दिपु चाधर्फ मविप्पति, वत् किं परस्मैपदग्रहणेन १ नैतदस्ति टेरेत्वस्यावकाश अन्येषु सफारादिपु, एवो लोपस्प च परस्मैपदेपु; उभयप्रसझे परत्वादितो लोपः स्यात् ।। स उत्तमस्य ॥ करयाचेति । 'लेटोऽटाटी' इत्याद । उत्तमप्रहणमित्यादि । । यदि यदि पुरुषान्तरे मा भूदित्येयमर्थमुत्तमग्रहण झियते । न वस्मग्रहणमेव फर्तव्यम् , अशाप्रपमर्म:-फारमणं फव्यं न भवति, अलोऽन्त्यपरिमापयेय सफारलोपो भपति ! अश्य यरमसदन का । यस्मिन् ग्रधि गदा म्पत्ययेन पुरुपान्तरस्य स्पाने ·लिम: सीयुट् ] तृतीयाध्याय चतुर्थः पादः २२४ नित्यं डितः ॥ ९९ ॥ 'लेटः' इति निवृतम् । ङितो लकारस्य य उत्तमस्तस्य नित्यं सकारस्य लोपो भवति । अपचाव । अपचाम । नित्यग्रहणं विकल्पनिवृत्यर्थम् ॥ इतश्च ॥ १००॥ 'डितः' इत्येव । डिल्लकारसम्बन्धिन इकारस्य नित्यं लोपो भवति । अपचत् । अपाक्षीत् । परस्मैपदेष्वित्येव-अपचावहि, अपचामहि ॥ तस्थस्थमिपा तांतामः ॥ १०१ ॥ 'डितः' इत्येव । डिल्लकारसम्बन्धिनां चतुर्णा यथासंख्यं तामादय आदेशा भवन्ति । अपचताम् , अपचतम् , अपचत, अपचम्। अपा- ताम् , अपक्तिम् , अपाक्त, अपाक्षम् ।। लिङः सीयुट् ॥ १०२ ॥ पदमारी लिङः सीयुट ।। लिङ्शब्दोऽत्र लिङादेशेषु स्थानिवद्भावात् प्रयुक्त इत्याह- तौ भवतस्तदापि लोप: स्यात् , यदा चोत्तमपुरुषत्य स्थाने यस् क्रियते न स्यात् । उत्तमग्रहणे सत्येष दोषो न भवति स्थानिवद्भावेन मध्यमोचमसंशयोर्मवन्त्यो- रेकसंज्ञाधिकारादसति समावेश उत्तमसंशया मध्यमसंज्ञाया निवृत्तिः । सकारग्रहणञ्च यदि न क्रियेत, तदोत्तमस्य व्यत्ययेन वचनान्तरेषु कृतेषु वर्णान्तरस्यापि लोपः स्यात् । तस्माद् ययान्यासमेवास्तु ॥ नित्यं डिन्तः ।। अपचावापचामेति । लङ्, 'अतो दीर्थो यत्रि' इति दीर्घः। इतश्च ।। अपचदिति । लङ् । अपाक्षीदिति । लुङ्, 'वद्वब' इत्यादिना वृद्धिः, 'अतिसिचोऽपृक्ते इतीट् ॥ तस्थस्थमिपां तान्तन्तामः ।। अपाक्तामिति । पूर्ववद् वृद्धिः, 'झलो झलि' इति सिचो लोपः।। लिङः सीयुट् । पचेतेत्यादौ 'विधिनिमन्त्रण' इत्यादिना लिङ्, लिका सलोपो- न्यासः तदा लोपो ·.. काशिकावृत्ती [लिङ: सीयुट् लिङादेशानां सीयुडागमो भवति । टकारो देशविध्यर्थः । उकार उच्चारणार्थः । पचेत, पचेयाताम्, · पचेरन् । पक्षीष्ट, पक्षीयास्ताम् , पक्षीरन् । यासुट् परस्मैपदेषदात्तो डिच्च ॥ १०३.॥ 'लिङः' इत्येव । परस्मैपदविषयस्य लिङो यासुडागमो भवति, स चोदात्तो भवति, ङिच्च । सीयुटोऽपवादः । आगमानुदात्तत्वे प्राप्ते, ङित्त्वं तु लिङ एव विधीयते तत्र तत्कार्याणां संभवाद, नागमस्य । पदमञ्जरी लिङादेशानामिति। सीयुट्सकारस्यार्धधातुके लिङि श्रवणम् , सार्वधातुके 'लिङः सलोपोऽनन्त्यस्य' इति सलोपः । यकारस्याजादिपु श्रवणम् , अन्यत्र लोपः ।। यासुट् परस्मैपदेषूदात्तो ङिच्च ॥ परस्मैपदविषयस्येति । लिङः परेषां परस्मैपदानामसम्भवात् । सीयुटोऽपवाद इति । नाप्राप्त तस्मिन्नारम्भात् , तेन यासुटि कृते तस्य तिङ्भक्तत्वात्तदादेः सीयुट्प्रसङ्ग इति न चोदनीयम् । सत्यपि हि सम्भवे सामान्यविधेविशेषविधिर्वाधकः । कथं तर्हि कृपीष्ट इत्यादिपु सुटि कृते सीयुड् भवति, ननु तत्रापि सुटा सीयुड् बांधनीयः ? अत्र परिहार सुविधौ वृत्तिकारः स्वयमेव वक्ष्यति । श्रागमत्वादनुदात्तत्वे प्राप्त इति । अत एव यासुडुदात्तवचनाद्विज्ञायते-आगमा अनुदात्ता भवन्तीति, अन्यथा यासुटः प्रत्ययभक्तत्वात्प्रत्ययस्वरेणैव सिद्धमुदात्तत्वम् । नैतदस्ति ज्ञापकम् , यानि पिदचनानि तदर्थमेतत्स्यात् । यद्येतावत्प्रयोजनम् , अपिदित्येव ब्रूयात् ! तदेतदु- दात्तवचनं ज्ञापकमेव-आगमा अनुदात्ता भवन्तीति । तत्र तत्कार्याणां सम्भवादिति । ऽनन्तत्य' इति सकारलोपः, शपा सह 'आद्गुण.', वलि लोपः । पक्षीष्टेत्यादी आशिपि लिङ, चकारस्य 'चोः कुः' इति कुत्वम् , 'इण्कोः' इति पत्वम् ॥ यासुट परस्मैपदेपूदात्तो डिञ्च ।। परस्मैपदविपयस्येति। एतेन 'परस्मैपदेषु' इत्यस्याः सप्तम्या विषयससमीत्वं दर्शयति, न परसप्तमीत्वम् । परसप्तमत्वं तु न सम्भवति; सिला परस्मैपदानामसम्भवात् । आगमानुदात्तत्वे प्राप्त इति । कुतः पुनरागमानुदात्तत्वं भवतीति निश्चितम् १ अत एव यासुट उदात्तवचनात् । यदि ह्यागमा अनुदात्ता न स्युत्तदोदात्तवचनमनर्थकं स्यात् ; प्रत्ययभक्तत्वेनैव यासुटः प्रत्ययस्वरेणैवायुदात्तस्य सिद्धत्वात् । ननु यानि पिद्वचनानि तदर्थमुदात्तवचनं त्यात् , तेपां बनुदात्तत्वात् तद्भक्तो यासुदनुदात्त एव स्याद् यद्युदात्त इति नोच्येत १ नेतदस्ति; यद्येतत् प्रयोजन- मभिमतं स्यात् , अपिदित्येवं व्यात् । तदेतदुदात्तवचनमागमानुदात्तस्य शापकमेव । तत्र न्यासः ·किदाशिषि ] तृतीयाध्याये चतुर्थः पादः २३१ ... कुर्यात् । कुर्याताम् । कुर्युः । स्थानिवद्भावादेव लिङादेशस्य किन्ने सिद्धे यासुटो ङिद्वचनं ज्ञापनार्थम्-लकाराश्रयङित्त्वमादेशानां न भवतीति । अचिनवम् । अकरवम् । किदाशिषि ॥ १०४॥ आशिषि यो लिङ् तस्य यासुडागमो भवति, स चोदात्तः किवद्भवति । प्रत्ययस्यैवेदं कित्वम् , नागमस्य; प्रयोजनाभावात् । डिन्त्वे पदमञ्जरी अहिज्यादिसूत्रेऽपि धातोः स्वरूपग्रहणे तत्प्रत्यये कार्यविज्ञानात्प्रत्ययस्यैव ग्रहणम् । कुर्यादिति । विकरणाश्रयो धातोर्गुणः, 'अत उत्सार्वधातुके' इत्युत्वम् , 'ये च' इत्युकारलोपः । कुर्युरिति । झेर्जुस् , 'लिङः सलोपोऽनन्त्यस्य' 'उस्यपदान्तात्' । स्थानिविभावादेवेति । 'सार्वधातुकमपित्' इत्यतिदेशादिति नोक्तम् ; पिदर्थ- त्वान् द्विचनस्य । यासुटो ट्विाचन मिति । यासुडादेलिङो डिद्वचनमित्यर्थः । इदानीमेव ह्युक्तम्-ङित्त्वं तु लिङ एव विधीयते इति ? एतच्च ज्ञापनम् --'पिच डिन्न भवतिइत्येतदनानित्योच्यते । तदाश्रयणे तु स्थानिवद्भावेन प्राप्त ङित्त्वमौपदेशिकेन पित्त्वेन बाध्यते इति प्राप्त्यर्थमेव डिन्द्वचनं स्यात् ।। किदाशिषि ।। तस्य यासुट 'किवद्भवतीति । तस्य यासुड् भवति स च लिकिवद्भवतीत्यर्थः । अन्यथा 'प्रत्ययस्येदं कित्त्वम्' इत्यनन्तरग्रन्थेन विरोधः न्यासः डित्कार्याणामसम्भवादिति । न सर्वेषामित्यभिप्रायः । कुत एतत् ? यावता उण्यात् इत्यत्र अहिज्यादिसूत्रेण यत् संप्रसारणं तत् यासुट्यपि डिति सम्भवति । ङिन्मात्रनिबन्धनं हि संप्रसारणम् । विशेषानुपादानात् । तत्र यदि यासुटो डिवं विधीयेत तदा ग्रहेः संप्रसारणस्यैवेकस्यानुग्रहः स्यात् । लिङस्तु डिवे विधाने सर्वस्य डित्कार्यस्य गुणवृद्धिप्रतिषेधादेवानुग्रहो भवतीति लिङ एव ङित्त्वं विधीयते । ङित्कार्याणामिति । डिति कार्याणामित्यर्थः। कुर्यादिति । विकरणाश्रयो धातुर्गुणः, 'अत उत् सार्व- धातुके ये च' इत्युकारलोपः । कुर्युरिति । 'उत्यपदान्तात्' इति पररूप- इत्युत्त्वम्, त्वम् । अचिनवमिति । मिपोऽम् । अत्र ङित्त्वाभावाद् गुणः । एतच्च शापकस्य प्रयोजनम् ।। किदाशिपि ।। प्रत्ययस्यैवेदं कित्त्वमिति । यद्येवम् , आशिषि लिङ्ग विहितत्तत्य यासुट किद् भवतीत्येतद् विरुध्यते ? नास्ति विरोधः; यानुडवचनं लिए एवोपलक्षणम् । तेन लिङ्ययवद्वारेण लि एव कित्वमनेन विधीयते; यानुड्वयवत्वाल्लिकः । नाम- ·२३२ [ किदाशिपि 3 काशिकावृत्ती प्राप्ते कित्त्वं विधीयते । गुणवृद्धिप्रतिषेधस्तुल्यः, संप्रसारणम् , जागर्ते- गुंणे च विशेषः । इष्यात् , इष्याताम् , इष्यासुः । जागर्यात् , जागर्यास्ताम् , जागर्यासुः । आशिषीति किम् ? वच्यात् । जागृयात् ॥ झस्य रन् ॥ १०५ ॥ 'लिङः' इत्येव । झस्य लिङादेशस्थ रन्-इत्ययमादेशो भवति । झोऽन्तापवादः । पचेरन् । यजेरन् । कृषीरन् । पदमञ्जरी स्यात् । प्रयोजनाभावादिति । 'वचिस्वपि' इत्यत्रापि 'धातोः स्वरूपग्रहणे' इति प्रत्ययस्यैवेदं ग्रहणं स्यात् ; अन्यथावाच्यति वाचिक कथयति, वाग्जहातीत्यत्रापि स्यात् । गुणवृद्धिप्रतिषेघस्तुल्य इति । किमर्थं तर्हि कित्त्वविधानमित्यत आह- सम्प्रसारणमिति । जागर्यादिति । 'जाग्रोऽविचिण्णल्डिन्सु. इति गुणः ।। झस्य रन् ।। झस्येत्यकारोच्चारणात्सङ्घातस्यैव ग्रहणं न वर्णस्य, अन्यथा- न्तादेशविधाविव 'झः' इत्येव ब्रूयादिति मन्यमान आह–लिङादेशस्य झस्येति । झोऽन्तापवाद इति । झकारस्य योऽन्तादेशस्तस्यापवाद इत्यर्थः । 'झोऽन्तः इत्यस्य वा विधेरपवाद इत्यर्थः। ननु झवर्णस्यान्तादेशः समुदायस्य रन्निति कथं भिन्नविषययोर्वाध्यबाधकभावः ? विरोधात् , येन नाप्राप्तिन्यायाच्च । झोऽन्तापवाद इत्युपलक्षणम् ; कृपीरन् , तृषीरन्नित्यत्र 'आत्मनेपदेष्वनतः' इत्यस्याप्यपवादः । ननु चापवादविप्रतिषेधादद्भाव एव प्राप्नोति, न; प्रतिपद- न्यासः स्येति । अत्रापि नागममात्रस्येत्येपोऽयों वेदितव्यः । प्रयोजनाभावादिति । न सर्वस्य कित्त्वप्रयोजनस्याभावादिति भावः । कुतः १ वच्यादिसूत्रेण यद् वचिस्वप्योः संप्रसारणं तस्य यासुट्यपि किति सम्भवात् । किन्मात्रे हि संप्रसारणमुच्यते, विशेषापरिग्रहात् । यदि गुणवृद्धिप्रतिषेधस्तुल्य एवेति कस्तर्हि डित्त्वात् कित्वस्य विशेपो येन तस्मिन् प्राप्ते कित्त्वं विधीयेत १ इत्याह-संप्रसारणमित्यादि । डिवे हि वच्यादिसूत्रेण किति विधीयमान संप्रसारणं न स्यात् । 'नाग्रोऽविचिण्णल्ङित्सु' इति विघीयमानो गुणः । इप्यादिति । 'स्कोः संयोगायोरन्ते च इति सकारलोपः । वच्यादिति । फित्त्वामावादचेः संप्रसारणं न भवति । जागृयादिति । पूर्वसूत्रेण हित्त्वम् , तेन गुणो न भवति । उभयवादादिकत्वाच्छपो लुक ॥ झस्य रन् ।। कृपीरन्निति । आशिपि लिड ।।

·भविष्यति ।। अन्येषु लकारेषु विनापि तेनार्थवत्ता दृष्टा, आगमानां तु न चित् । तेन तेऽर्थवन्तो सुट् तिथोः ] तृतीयाध्याय चतुर्थः पादः २३३ इटोऽत् ॥ १०६॥ लिङादेशस्य इटः 'अत्' इत्ययमादेशो भवति । पचेय । यजेय । कृषीय । हृषीय । तकारस्येत्संज्ञाप्रतिषेधः प्राप्नोति - 'न विभक्तौ तुस्माः' इति ? नैवायमादेशावयवस्तकारः, कि तहि ? मुखसुखार्थ उच्चार्यते । आगमस्येटो ग्रहणं न भवति, 'अर्थवद्ग्रहणे नानर्थकस्य' इति ॥ सुट तिथोः॥ १०७ ॥ पदमञ्जरी विधेर्बलीयस्त्वात् , प्रतिपदविहितो हि रन्भावः। यद्वा-कृषीरन्, तृषीरन्नि- त्यत्रापि प्रवर्त्ततामद्भावः, सत्यपि तु तस्मिन्पुनः प्रसङ्गविज्ञानात्सङ्घातस्य रन इटोऽत् ॥ नैवायमादेशावयव इति । तेन नास्येत्संज्ञया प्रयोजनम् , स्वयमेव निवृत्तत्वादित्यर्थः । प्रत्युतेत्संज्ञायां स्वरितत्वं स्यात् , 'न विभक्ती तुस्माः' इत्यत्राभ्युपगमवादेनोक्तम्-'किमोदिटोदिति चात्र प्रतिषेधो न भवत्य- नित्यत्वादस्य' इति । अर्थवग्रहण इत्यादि । ल स्थाने य इडिति विशेषणादप्या- सुट् तिथोः॥ 'तिथोः' इति सप्तमी वा स्यात् ? षष्ठी वा ? आये पक्षे 'यस्मिन्विधिस्तदादावल्ग्रहणे' इति तकारथकारादेर्लिङादेशस्य सुटा भाव्यमिति इटोऽत् ॥ कृपीयेति । आशिषि लिङ । नैवायमादेशावयव इति । अकार- मात्रस्यादेशत्वात् । यद्येवम् , अकारोऽयमादेशो विघीयत इति 'अणुदित्सवर्णस्य चाप्रत्ययः' इति सवर्णानां ग्राहकः स्यात् ? 'भाव्यमानोऽण् सवर्णान् न गृहाति' इति न भविष्यति । सत्यपि वा सवर्णग्रहणे मात्रिकस्यान्तरतम्यान्मात्रिक एव भविष्यति । अथ लविषीष्टेत्यत्रागमत्येटः कल्मादकारो न भवतीत्याह-आगमत्येटो ग्रहणं न भवतीति । अत्र कारणमाह-अर्थवद्ग्रहणे नेत्यादि । ननु चागमानामप्यर्थ. वत्त्वमस्त्येव, तथा हि-यासुटसहितेनैव लिडोऽर्थोऽभिधीयते, न केवलेन ? नेतदेवम् , न भवन्तीति ॥ सुट् तिथोः ॥ अथ तकारथकाराभ्यां लिए विशिष्यते-तकारयकारयोर्या लिल त्यानीति ? तेन वा तो लियसम्बन्धिनोत्तफारवफारयोरिति ? तत्र यद्याशः पक्ष आलो. गमस्येटो ग्रहणाभावः ।। न्यासः ·[ सुट्.तिथोः " २३४ :काशिकावृत्ती 'लिङः' इत्येव । लिङसंबन्धिनोस्तकारथकारयोः सुडागमो भवति । तकारथकारावागमिनौ, : लिङ तद्विशेषणम् । सीयुटस्तु लिडेवागमी । तेन भिन्नविषयत्वात्सुटा बाधनं न भवति । तकारे इकार उच्चारणार्थः। कृषीष्ट, कृषीयास्ताम् । कृषीष्ठाः; कृषीयास्थाम् ॥ झेर्जुस् ॥ १०८ ॥ 'लिङः' इत्येव । लिङादेशस्य झर्जुस् आदेशो भवति । झोऽन्ता- वादः । पचेयुः । यजेयुः ॥. सिजभ्यस्तविदिभ्यश्च ॥ १०९ ॥ पदमञ्जरी कृषीष्ट कृषीष्ठा इत्यत्रैव स्यात् , कृषीयास्तां कृषीयास्थामित्यत्र न स्यात् ; सुटा च सीयुटो बाधः स्यात् , उभयोरपि लिङादेशभक्तत्वादिति द्वितीयं पक्षमा- श्रित्याह-लिङ्सम्बन्धिनोस्तकारथकारयोरिति । एतदेव स्पष्टयति-तकारथ- काराविति । लिङ् तद्विशेषणमिति । लिङशब्देन तदादेशा उच्यन्ते । एवं लिङ्संवन्धिनोरित्यत्रापि । कृषीष्टेति । विध्यादौ लिडि सार्वधातुकत्वात् 'लिङः सलोपः' इति लोपेन सुटः श्रवणाभावादाशिपि लिङवोदाहृतः ।। झर्जुस् ॥ झोऽन्तापवाद इति । पूर्ववद् व्याख्येयम् । जागृयुरित्यादौ च पूर्ववदेव 'अदभ्यस्तात्' इत्यस्यापि बाधः । पचेयुरिति । 'अतो येयः' इतीयादेशः, शपा सह 'आद्गुणः ॥ । न्यासः येत, तदा विशेष्यत्वाल्लिङः प्राधान्यम् । ततश्च प्रधाने कार्यसंप्रत्ययाल्लिङ एव सुडा. गमः स्यात् । एवञ्च परत्वाद् विशेषविहितत्वाञ्च सुटा सोयुड् वाध्येत । तस्माद् दुष्टोऽयं पक्ष इति द्वितीयं पक्षमाश्रित्याह-लिङ्सम्बन्धिनोरिति । यदुक्तम्-तकारयकारयोः सुडागमो भवतीति, तस्यार्थ स्पष्टीकर्तुमाह-तकारथकारावागमिनाविति । विशेष्यत्वेन प्राधान्यादिति भावः । यदुक्तञ्च-लिङ्सम्बन्धिनोरिति, तस्यार्थ स्पष्टीकर्तुमाह-लिङ तद्विशेपणमिति | सीयुटस्तु लिडेवागमीति । तकारयकारावेवकारेण व्यवच्छिद्यते । तेनेत्यादि । यत एवं तकारयकारावागमिनौ सुटः, सीयुटस्तु लिङेव, तेन भिन्नदेशत्वात् सुटा सीयुड् . न बाध्यते । न च भिन्नदेशयोर्चाध्यबाधकभावो युक्तः, विरोधाभावात् । कृपीष्ट, कृपीष्टा इति । तयासोरेकवचनयो रूपे । कृपीयास्ताम् , कृपीयास्थामिति । आतामायामोः । सर्वनाशिपि लिङ , 'उश्च' इति कित्वाद् गुणाभावः ॥ झेर्जुस् ॥ पचेयुरिति । अतो येयः' इतीयादेशः, 'आद् गुणः', पररूपत्वम् ।।..

·'जक्षित्यादयः पट्' इत्यभ्यस्तसंशा ।। २.३.५ प्रातः ] तृतीयाध्याये चतुर्थः पादः अलिङर्थ आरम्भः। सिचः परस्य अभ्यस्तसंज्ञकेभ्यो वेत्तेश्चो- त्तरस्य झर्जुस् आदेशो भवति । अभ्यस्तविदिग्रहणमसिजर्थम् । 'ङितः' इति चानुवर्तते । सिचस्तावत् - अकार्षुः, अहार्षुः। अभ्यस्तात् अबिभयुः, अजिह्रयुः, अजागरुः । विदेंः - अविदुः ॥ आतः ॥ ११०॥ सिज्ग्रहणमनुवर्तते । सिच आकारान्ताञ्च परस्य झर्जुसादेशो भवति । कथमाभ्यामानन्तर्यम् ? सिचो लुकि कृते प्रत्ययलक्षणेन सिचो- ऽनन्तरः, श्रुत्या चाकारान्तादिति । अदुः, अधुः, अस्थुः । तकारो मुखसुखार्थः । पदमञ्जरी सिजभ्यस्तविदिभ्यश्च ॥ सत्ताविचारणार्थयोर्विदोरात्मनेपदित्वादसम्भव एव झेः, लाभार्थस्यापि विकरणेन व्यवधानादनन्तरस्य झेरसम्भवः, तस्माल्लुग्वि- करणस्यैव विदेर्ग्रहणमित्याह-वेत्तश्चेति । अभ्यस्तविदिग्रहणमसिजर्थमिति । न चैवं लोडादिष्वपि प्रसङ्ग इत्याह-ङित इति चानुवर्तत इति ॥ श्रातः॥ सिच आकारान्ताच्च परस्य भेरिति । द्वाभ्यामनन्तरस्येत्यर्थः । कथमिति । आतः सिचा व्यवधानाद् द्वाभ्यामानन्तर्य न सम्भवतीति प्रश्नः । न्यासः सिजभ्यस्तविदिभ्यश्च ।। वेत्तेश्चेति निर्देशेन लुग्विकरणस्यैवेह ग्रहणमिति दर्श यति । तस्यैव हि झिरनन्तरः सम्भवति, नान्येषां विदीनाम् ; विकरणैर्व्यवधानात् । सत्ता- विचारणार्थयोरात्मनेपदित्वात् झेरसम्भव एव, तस्माल लुग्विकरणस्यैव ग्रहणं युक्तम् । अभ्यस्तविदिग्रहणमसिजर्थमिति । यद्यभ्यस्तविदिग्रहणमसिनर्थम् , एवं सति लडादि- सम्बन्धिनोऽपि झेः प्राप्नोतीत्यत आह-डित इति चानुवर्तत इति । तेन डिल्लकार- सम्बन्धिन एव झेर्जुस् भविष्यति, नान्येपामित्यभिप्राय: । अविभयुः, अजिह्वयु- रिति । 'त्रिभी भये', 'ही लज्जायाम्', 'जुसि च' इति गुणः, 'जुहोत्यादिभ्यः शपः श्लु', 'लौ' इति द्विवचनम् । अजागरुरिति । अदादित्वाच्छपो लुक् , जागर्ते। आत: ।। सिचः परस्याकारान्तादुत्तरत्य शेरिति चुवता द्वाभ्यामप्यनन्तरत्व शेरि- त्युक्तं भवति । उभाभ्याशानन्तयं न सम्भवति, आतः सिचा व्यवधानादिति मन्यमानः पृच्छति कथमित्यादि । सिचो लुकीति । 'गातित्या' इत्यादिना यदा मिचो लुफ ·२३६ : 1. काशिकावृत्ती [प्रातः पूर्वेणैव सिद्धे नियमार्थं वचनम्- आत एव सिज्लुगन्तात् , नान्य- स्मादिति । अभूवन् । प्रत्ययलक्षणेन ‘जुस्प्राप्तः प्रतिषिध्यते; तुल्यजातीयापेक्षत्वा- नियमस्य । श्रूयमाणे हि सिचि भवत्येव - अकार्षुः; अहार्षुः ।। लङः शाकटायनस्यैव ॥ १११ ॥ 'आतः' इत्येव । आकारान्तादुत्तरस्य लङादेशस्य झर्जुसादेशो भवति, शाकटायनस्याचार्यस्य मतेन । अयुः । अवुः । अन्येषां मते- अयान् । पदमञ्जरी सिज्लुगन्ताद् झेर्जुस् भवतीत्युक्तं भवति । अभूवन्निति । 'भुवो वुग्लुङ्लिटो' इति बुक् । तुल्यजातीयापेक्षत्वाच्चेति । द्वाभ्यामानन्तर्यस्यानवणात् सिज्लु- गन्तस्य ग्रहणमित्युक्तम् । तेन–सिज्लुगन्ताद्यदि भवति आत एवेति नियमा- श्रयणात् श्रूयमाणे सिचि अकार्परित्यादावनाकारान्तादपि भवत्येवेत्यर्थः ।। लङः शाकटायनस्यैव ।। अयुः, अबुरिति । शपो लुक् , 'उस्यपदान्तात्' इति पररूपत्वम् । क्रियते तदा प्रत्ययलक्षणेन सिचोऽनन्तरः सम्भवति । श्रुत्या चाकारान्तादिति । तदनन्तरश्रूयमाणत्वात् । श्रुत्येति श्रोनेन्द्रियसाध्योपलव्ध्येत्यर्थः । तदेवं द्वाभ्यामप्या- नन्तर्यस्याश्रयणात् सामर्थ्यादातः सिलुगन्ताद् झेर्जुस् भवतीत्युक्तं भति । न हि श्रूय- माणे सिचि द्वाभ्यामानन्तर्य सम्भवति । तकारो मुखसुखार्थ इति । व्यावाभावात् । न हि ह्रस्वात् प्लुताद्वा वर्णात् परः सिच् सम्भवति । पूर्वेणैव सिद्ध इति । लुप्तेऽपि सिचि प्रत्ययलक्षणेन शे. सिजनन्तरत्वादभूवन्निति नियमस्य व्यावयं दर्शयति । 'भुवो वुग् लुलिटोः' इति बुक् । ननु च नैवेह पूर्व- सूत्रेण प्राप्नोति, न हीह सिनपेक्षयानन्तर्य झविद्यते, तत् किं प्रतिषिध्यत इत्याह प्रत्ययलक्षणेनेत्यादि । लुप्ते हि प्रत्ययलक्षणेनानन्तर्यमस्ति, अतः पूर्वेण प्राप्नोति । जुस् नियमेन प्रतिपिध्यते । यदि तर्हि नियमार्थमिदम् , अकार्परित्यत्रापि न स्यात् । पत्रातः सिगन्तात्परो झिर्भवति ? इत्यत आह-तुल्यजातीयेत्यादि । आतः सिन्- गन्तानियमार्थमयं जुस् विधीयते । स च नियमस्तुल्यनातीयापेक्षः, तेन समाननातीय मेव व्यवच्छिनत्ति । कश्च समाननातीयः १ अन्यः सिनलुगन्तः । न चाकारित्यत्र झेः पूर्वः सिन्दुगन्त इति नायं नियमत्य विषयः, तेन भवत्येव जुस् ।। लकः शाकटायनस्यैव ।। अयुः,अबुरिति । पूर्ववच्छपो लुफ, पूर्ववच्च पररूपत्वम् । न्यासः न • - ·लखो ग्रहणं यथा स्यादित्येवमर्थ लङमहणं क्रियते । केन पुनर्लटबद्भावो भवतीत्याद- तस्य लट्वनावो भवति । तेन लल्तहराभूत उपचारेण लक्षिति व्यपदिश्यते । अपाय- २३७ लङः शाकटायनस्य ] तृतीयाध्याये चतुर्थः पादः ननु 'डितः' इत्यनुवर्तते, अत्र लडेवाकारान्तादनन्तरो कित्संभवति नान्यः, तत्कि लग्रहणेन ? एवं तर्हि लडेव यो लङ् विहितस्तस्य यथा स्यात्, लङ्वद्भावेन यस्तस्य मा भूत्, लोटो लङ्वत्' इति – यान्तु, वान्तु । 'सिजभ्यस्तविदिभ्यश्च' इत्ययमपि झर्जुस् लोटो न भवति- बिभ्यतु, जाग्रतु, विदन्तु । जुस्भावमात्रं हि मुख्येन लङा विशेष्यते । एवकार उत्तरार्थः ॥ पदमारी लडेवेति । लुड्लिङोस्तावद्भवितव्यम् , लुङस्तु स्यप्रत्ययेन झर्व्यवधानमिति भावः। यान्तु, वान्विति । 'लोटो लङ्वत्' इत्यत्र तु वाग्रहणानुवृत्त्याप्ययमर्थः साधितः । ननु च लङ्ग्रहणाद्यत्नाज्जुस्भावोऽयं लोटोमा भूत् , 'सिजभ्यस्त'इत्ययं तु स्यादेव ? तत्राह-सिजभ्यस्तेत्यादि । कथमित्यत्राह-जुस्भावमात्रं हीति । कथं पुनः 'आतः' इत्यनुवर्तमाने जुस्भावमात्रं मुख्येन लङा शक्यं विशेषयितुम् ? 'लङः' इति योगविभागः कर्तव्य इति मन्यते । ननु च 'आत इत्येतत्सिग्रहणानु- वृत्त्या नियमार्थम्' इत्युक्तम् , ततश्चायुरित्यत्र केनचिदप्राप्तत्वाद्विध्यर्थमेतत्किमेव- कारेण ? इत्यत्राह-एवकार उत्तरार्थ इति । 'लिट् च', 'लिडाशिषि' इत्यत्रास्य प्रयोजनं दर्शयिष्यति ॥ न्यासः लडेवेत्यादि। यत्सम्बन्धिनो झेर्जुस्भावो विधेयः। तिङ्त्वमधिकृत्येदमुक्तम् । कुत एतत् ? ललिङोरप्याकारान्तादनन्तरयोः सम्भवात् । तत्सम्बन्धिनोस्तु 'झेर्नुस् इत्येवमादिनैव शास्त्रेण जुस्भावो विहित इति न तावदधिकृत्येटमुच्यते । एवकारस्तु लङव्यवच्छेदार्थः; स्यप्रत्ययेन झेय॑वधानात् । लडेव यो लडिति। येन केनचित् प्रकारेण यो लङ् न भवति स लडेव लङ् । स पुनर्मुख्यो लङ् यथा स्यात् । स चाति- देशद्वारेण यस्य लङ्वद्भायो न भवति स वेदितव्यः । यस्य पतिदेशद्वारेण लङ्वद्भावो विहितः स उपचारेण लङित्युच्यते । परमार्थतस्तु लोडेवासौ, न लव । लङ्वद्भावेन य इति । लङिति सम्बध्यते । लङा तुल्यं वर्तत इति लङ्वत् , लसदृश इत्ययों, तस्य भावो लड्वद्भावः । येन लङ्वद्भावेन लङ व्यपदिश्यते तत्य मा भूदिति मुख्यत्येव लोटो लङ्वदिति । अनेन हि सूत्रेण लोटो लङ्वत् फाप्यतिदिष्टेषु लटकार्ययोगात् मर्थः-यदि मुख्यस्य लछः परिग्रहार्य लमहणं न फियते, तत: 'लोटो लट्यत्' - ·२३८ : काशिकावृत्ती [द्विपश्च - । द्विपश्च ॥ ११२॥ : 'लङः शाकटायनस्यैव' इत्येव । द्विषः परस्य लङादेशस्य झर्जुसा- देशो भवति, शाकटायनस्याचार्यस्य मतेन । अद्विषुः । अन्येषां मते- अद्विषन् ॥ तिशित्सार्वधातुकम् ॥ ११३ ॥ तिङः शितश्च प्रत्ययाः सार्वधातुकसंज्ञा भवन्ति । भवति । नयति । स्वपिति । रोदिति । पवमानः । यजमानः । पदमञ्जरी द्विषश्च ।। द्विषिरदादिः॥ तिशित्सार्वधातुकम् ॥ तरति नयतीति । तिङः सार्वधातुकत्वाच्छप, शपः सार्वधातुकत्वाद्धातोर्गुणः । रोदितीति । शपो लुकि 'रुदादिभ्यः सार्वधातुके' इतीट । पत्रमानो यजमान इति । पूर्ववच्छब्गुणौ ।। न्यासः इत्यतिदेशाद् यथा तामादि कार्य लोटो भवति, तथेदमपि स्यात् । अतोऽस्य दोषस्य निवृत्त्यर्थ लङग्रहणं क्रियत इति मा भून्नामायं जुस् , लोटो लङ्ग्रहणाद् यत्नात् । यस्तु 'सिबभ्यस्तविदिभ्यश्च' इत्येनेन विधीयते स बिभ्यतु, जाग्रत, विदन्त्वित्यादी कस्मान्न भवति, न हि किञ्चित् तत्र यत्नान्तरमस्ति ? इत्याह-सिजभ्यस्तेत्यादि । कथं पुनर्विना यत्नेन पूर्वको जुस् लोटो न भवतीत्याह-जुस्भावमात्रं हीत्यादि । न ह्ययमेव जुस् मुख्येन लङा विशिष्यते, किं तर्हि ? जुस्भावमात्रम् । योऽस्मिन् प्रकरणे जुस विहितः स मुख्यस्यैव लडो भवति, नेतरस्येति । तेन पूर्वकोऽपि जुस् न भवति । एवकार उत्तरार्थ इति । अथ तदर्थ एवकारः कस्मान भाति ? विध्यर्थत्वात् तस्य । नहि विध्यर्थवास्य एवकारस्यार्थवत्त्वमुपपद्यते । स हि नियमापूपयुज्यते, न हि विध्यर्थेषु । न चेदं नियमार्थम् ; सिद्धे हि विधिरारभ्यमाणो नियमाों भवति, न च सिद्धेऽयमारम्पते । तस्मादुत्तरार्थ एवकारः । ननु शाकटायनस्यैव मतेन यथा स्यादन्येषां मते मा भूदित्येव- मर्यमिदेवकारः स्यात् ? न तेन विनाप्यस्य नियमस्य सिद्धत्वात् । यद्यन्येषां मते न स्यात् , शाकटायनग्रहणमनर्थक स्यात् ॥ द्विपश्च ।। अद्विपुरिति । अदादित्वाच्छपो लुक् ।। तिशित् सार्वधातुकम् ।। भवति नयतीति । तिङा सार्वधातुकसंज्ञायां तन्नि- चन्धनः कर्तरि शप; तस्यापि शितः सार्वधातुकत्वात् 'सार्वधातुकार्धधातुकयोः' इति गुणः । रोदितीति । पूर्ववच्छपो लोपः, 'कदादिभ्यः सार्वधातुके' इतोट् । पवमानः, ·:. • . .. चरितार्थत्वान्नापरं किञ्चिद्विशिष्टमभिधातुमुत्सहते ? एवं मन्यते-यविधानधात् 'शमि- निवर्तते, अपरेण घातुप्रत्ययो विशिप्पते - धातोरिले यो विहित इति । शेपमरणं आघधातुकं शेष: ] तृतीयाध्याये. चतुर्थः पादः २३६. सार्वधातुकप्रदेशाः – 'सार्वधातुके यक्' इत्येवमादयः ॥ आर्धधातुकं शेषः ॥ ११४ ॥ तिङः शितश्च वर्जयित्वाऽन्यः प्रत्ययः शेषो धातुसंशब्दनेन विहित आर्धधातुकसंज्ञो भवति । लविता । लवितुम् । लवितव्यम् । 'धातोः' इत्येव-वृक्षत्वम् , वृक्षताऽस्ति । लूभ्याम् , लुभिः । जुगुप्सते ॥ पदमञ्जरी आर्धधातुकं शेषः ॥ धातुसंशब्दनेनेति । धातुशब्दमुच्चार्येत्यर्थः । अत्र हि यविधौ यद्धातुग्रहणं शमिधातोरिति वा, यच्च धातोरिति, तदुभयमनुवर्तते; तत्रैकेनाधातुप्रत्ययो व्यावय॑ते, अपरेण धातुप्रत्ययो विशिष्यते, धातोरित्येवं यो विहित इति, तेनायमर्थः । लूभ्याम् , लूभिः, जुगुप्सते इति । यद्यप्यत्र धातोरेव विहिस्तथापि धातुशब्दमुच्चार्य न विहित इति भवति प्रत्युदाहरणम् । शेष- ग्रहणम्-तिशितोर्मा भूत ; अन्यथैकसंज्ञाधिकाराभावात्प्रत्ययादिसंज्ञानामिव यद्येवकारोऽनुवर्तते शक्यं शेषग्रहणमकर्तुम् ।। यजमान इति । 'पूङयजोः शानन्', तस्य सार्वधातुकत्वात् शप, तस्यापि सार्व- धातुकत्वाद्धातोर्गुणः ॥ आर्धधातुकं शेषः ।। लवितेति । तृच , 'आर्धधातुकस्येड् वलादेः' इतीट् । वृक्षत्वमिति । 'तस्य भावस्त्वतलौ' । लूभ्यामिति । लुनातेः किवन्ताद्भयाम् । जुगुप्सत इति । गुपादिसूत्रेण सन् । त्वतलादीनामार्धधातुकत्वाभावादिडभावः । युक्तं वृक्षत्वं प्रत्युदाहरणम् , त्वप्रत्ययस्य धातोरविधानात् , लूभ्यामित्याद्ययुक्तम् , किनन्ता धातुत्वं न जहति' इति न्यायाद् भ्याम्प्रत्ययो धातोरेव विहितः, सम्प्रत्ययोऽपि धातोः, गुपादेर्धातुत्वात् ? नैतदस्ति; अस्यैव हि दोषस्य परीहाराय धातुशब्देन यो विहित इत्युक्तम् । तस्य चायमर्थः-धातोरित्येवं यो विहितो धातुशब्दमुच्चार्य यो विहित इति यावत् । यत्य विधायकलक्षणे धातुग्रहणमस्ति, न चैवं भ्यांसनौ विहिती; तद्विधौ धात्वधिकारस्य धातुग्रहणस्य चासम्भवात् । कथं पुनर्धातुसंशब्दनेन यो विहित इत्येषोऽर्थी लभ्यते, यावता धातोरित्येकमेव धातुग्रहणमनुवर्तते, तचाधातुप्रत्ययनिवृत्ती धातोः संशायाम्' इत्यतो वा द्वितीयधातुग्रहणमनुवर्तते, तत्रैकेन धातुना अघानुप्रत्ययो समावेशः स्यात् । न्यासः ·२४० काशिकावृत्ती [ लिट् च लिट् च ॥ ११५॥ लिडादेशस्तिङार्धधातुकसंज्ञो भवति । सार्वधातुकसंज्ञाया अप- वादः । पेचिथ । शेकिथ । जग्ले । मम्ले । ननु चैकसंज्ञाधिकारादन्यत्र समावेशो भवति ? सत्यमेतत् ; इह त्वेवकारोऽनुवर्तते, स नियमं करिष्यति ।। लिङाशिपि ॥ ११६ ॥ आशिषि विषये यो लिङ् स आर्धधातुकसंज्ञो भवति । सार्व- धातुकसंज्ञाया अपवादः । समावेशश्चैवकारानुवृत्तेर्न भवति । लवि- षीष्ट । पविषीष्ट । आशिषीति किम् ? लुनीयात् । पुनीयात् ॥ पदमञ्जरी लिट् च ॥ पेचिथ, शेकिथेति । 'ऋतो भारद्वाजस्य इति नियमादिट् , 'थलि च' सेटि' इत्येत्वाभ्यासलोपौ। जग्ले मम्ल इति।आर्धधातुकत्वात् 'आतो लोप इटिच' इत्याकारलोपः । यदुक्तम्-सार्वधातुकसंज्ञाया अपवाद इति, तद्विघटयति- ननु चेति । सत्यमित्यादिना अपवादत्वं समर्थयते ॥ न्यासः किम् ? तिशितोर्मा भूत्, अन्यथा ोकसंशाधिकाराभावात् प्रत्ययादिसंज्ञानामिव समावेशः स्यात् ॥ लिट् च ।। शेकिथेति । आर्धधातुकत्वाल्लिट: 'ऋतो भारद्वाजस्य' इतीट् । तत्र अत एव भारद्वाजस्य नान्येषां धातूनामित्यषोऽयोऽभिमतः। 'थलि च सेटि' इत्येत्वाभ्यासलोपौ । जग्ले, मम्ले इति । आर्धधातुकत्वाद् 'आतो लोप इटि च' इत्याफारलोपः। ननु चेत्यादिना यदुक्तम् 'सार्वधातुकसंज्ञाया अपवादः' इति तद् विघटयति । एकसंशाधिकारादन्यत्र समावेशो भवति, यया-प्रत्ययादिसंज्ञानाम् । न चात्रैकसंज्ञाधि- कारोऽस्ति, वदयुक्तमस्याः सार्वधातुफसंज्ञाया अपवादत्वमित्यभिप्रायः । सत्यमेतदित्या- दिना अपवादत्वमेव समर्थयते ।। लिडाशिपि ॥ लविपीटा इति । यास, 'सुट तियोः' इति सुट, पत्वम् , - - प्टुत्वच॥

·ननु 'व्यत्ययो बहुलम्' इत्यनेनेव सिस् सर्वमेवेदम्, तत् किमयांडनमारम्भ २४१ छन्दस्युभयथा ] तृतीयाध्याये चतुर्थः पादः छन्दस्युभयथा ॥ ११७ ॥ छन्दसि विषये उभयथा भवति - सार्वधातुकमार्धधातुकं च । किं लिङवानन्तरः सम्बध्यते ? नैतदस्ति; सर्वमेव प्रकरणमपेक्ष्य- तदुच्यते । तिशिदादि छन्दस्युभयथा भवति । वर्धन्तु त्वा सुष्टुतयः । आर्धधातुकत्वाण्णिलोपः । वर्धयन्त्विति प्राप्ते। शेषं च सार्वधातुकम्-स्वस्तये नावमिवारुहेम । क्तिनः सार्व- धातुकत्वादस्ते भावो न भवति । लिट् सार्वधातुकम्-ससृवांसो विशृण्विरे । सोममिन्द्राय सुन्विरे । लिङ् उभयथा भवति - उपस्थेयाम शरणं बृहन्तम् । सार्वधातु- कत्वात् – 'लिङः सलोपः', आर्धधातुकत्वात् - एत्वम् । 'व्यत्ययो बहुलम्' इत्यस्यैवायं प्रपञ्चः । पदमञ्जरी छन्दस्युभयथा ॥ सर्वमेव प्रकरणमिति । 'तिशित्सार्वधातुकम्' इत्यारभ्य चतु:सूत्रीप्रकरणम्। भूभावो न भवतीति । तदानीमेवार्धधातुकत्वात् 'श्नसोरल्लोपः' इत्यस्याभावः ।। न्यासः छन्दस्युभयथा ॥ अस्तय इति । 'अस भुवि', स्त्रियां तिन् । सार्वधातुकत्वादस्ते- भूभावो न भवति । विविरे इति । अत्र लिटः सार्वधातुकत्वाच 'श्रुवः शृ च' इति नुप्रत्ययः, शृभावश्च । सुन्विरे इति । 'स्वादिभ्यः श्नुः । उपस्थेयामेति । तिष्ठतेलिंद, यासुट , मस् , 'एतेलिंछि' इत्येत्यम् । इत्याद व्यत्ययो बहुलम इत्यस्यैवेति । गतार्थम् ।। पाशि०3:१७

·२४२
काशिकावृत्ती
इति श्रीजयादित्यविरचितायां काशिकावृत्ती
तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः
पदमञ्जरी
इति श्रीहरदत्त मिश्रविरचितायां पदमचर्या
तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः
न्यासः
श्रीबोधिसत्त्वदेशीयाचार्गजिनेन्द्रबुद्धिपादविरचितायां
काशिकाविवरणपश्चिकायां तृतीयाध्यायस्य
चतुर्थः पादः समाप्तः
* समाप्तश्च तृतीयोऽध्यायः *

·पदमञ्जरी-विवरणपश्चिकासहिता
काशिकावृत्तिः
(चतुर्थोऽध्यायः)

·* तस्मै श्रीगुरवे नमः * काशिकावृत्तिः अथ चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः त्याप्रातिपदिकात् ॥ १॥ अधिकारोऽयम् । यदित ऊर्ध्वमनुक्रमिष्याम आ पञ्चमाध्यायपरि- समाप्तेः ड्याप्प्रातिपदिकादित्येवं तद्वेदितव्यम् । स्वादिषु कप्पर्यन्तेषु प्रकृतिरधिक्रियते। 'डी'इति-डीब्डीष्डीनां सामान्येन ग्रहणम्, टाब्डाप्चा- पाम् – आबिति, प्रातिपदिकमुक्तम् – 'अर्थवत्', 'कृत्तद्धितसमासाश्च' पदमञ्जरी ड्याप्रातिपदिकात् ॥ अधिकारोऽयमिति । विधेयपरिभाष्ययोरनिर्देशाद्वक्ष्य- माणानां च स्वादीनां प्रकृत्यपेक्षत्वात्स्वरितत्वाच्च । आ पञ्चमाध्यायपरिसमाप्तेरिति । अधिकारस्यावधिं दर्शयति । अधिकारोऽनेकप्रकार:- संज्ञाधिकारः, विशेषणा- धिकारः, प्रकृत्यधिकारश्चेति, तत्र कीशोऽयमधिकारः ? इत्यत आह-स्वादिपु कप्पर्यन्तेषु प्रकृतिरधिक्रयते इति। टाब्डाप्चापामायितीति । सामान्यहणमित्य- न्यासः आ 3 । याप्प्रातिपदिकात् ।। अधिकारोऽयमिति । स्वरितेनासञ्जितत्वात् । पञ्चमाध्यायपरिसमाप्तेरिति । अनेनाधिकारस्यावधिं दर्शयति । ततः परं नायमनु- वर्तते ; अस्वरितत्वात् । स्वादिपु कप्पर्यन्तेष्विति । अधिकारस्य विषयमाचष्टे । ङी इति डीप्डीण्डीनां सामान्येन ग्रहणमित्यादि । 'डी' इति विशेषकराननु- बन्धानुत्सृज्य यत् सामान्यं ङीमानं तदिह गृह्यते ! टाडाप्चापामाविति । सामान्येन ग्रहणमिति प्रकृतेन सम्बन्धः । ननु च ङ्यादीनां बहुत्वाद् बहुवचनेन भवितव्यम् , तत् कथं 'ढयाप्प्रातिपदिकात्' इत्येकवचनेन निर्देश इत्याह -तेषामित्यादि । समाहार- द्वन्द्वेनेह ङयादीनामयं निर्देशः कृत इत्यर्थः । इतरेतरयोगे हि द्वन्दै' स्याद् बहुवचनम्'। न चायमितरेतरयोगे द्वन्द्वः, कि तहिं ? समाहारे । तस्य चैकार्थत्वादेकवचनमेव युक्तम् । १-१. 'द्वन्द्वपदार्थस्य बहुत्यार बहुवचनं यात्' इति पाठा० ।

·२४६ काशिकावृत्ती [ झ्याप्प्रातिपदिकात् इति, तेषां समाहारनिर्देश:-याप्प्रातिपदिकादिति । पदमञ्जरी नुपङ्गः । समाहारनिर्देश इति । समाहारद्वन्द्वेन तेपां ङयादीनामयं निर्देश इत्यर्थः । ततश्च समाहारस्यैकत्वादेकवचनमेव युक्तम् , न बहुवचनमिति भावः । किमर्थमिदमुच्यते ? डम्याप्रातिपदिकात्परे स्वादयो यथा स्युरिति केवलानां प्रयोगो मा भूत् । 'परश्च' इति वचनात्केवलानां प्रयोगो न भविष्यति ? इदं तर्हि प्रयोजनम्-ड्याप्रातिपदिकादेव यथा स्युरिति प्रकृत्यन्तरान्मा भूवन् । असति ह्यस्मिन्नधिकारे धातुः, तिङन्तम् , वाक्यम् , सुबन्तं चेति ङयाप्प्रातिपदिकव्य- तिरिक्तापि चतुर्विधा प्रकृतिरस्ति, वक्ष्यमाणाश्च प्रत्ययाश्चतुर्विधाः- स्वादयः, टावादयः, अणादयः, स्वार्थिकाश्चेति; तदिह चतुर्विधाभ्यः प्रकृतिभ्यश्चतुर्विधाः प्रत्यया मा भूवन्निति कर्त्तव्य एवायमधिकारः । न कर्त्तव्यः । ननु चासत्यस्मिन् धात्वधिकाराद्धातोरेव स्युः, कृदुपपदसंज्ञे च स्याताम् , वासरूपविधिश्व स्यात् ? न; निवृत्तत्वाद्धातुग्रहणस्य । यदि परं धातोरपि स्युः, तदपि न; कर्मादीनामभावात् । कर्मादिपु च कारकेष्वेकत्वादिकायां च संख्यायां स्वादयो विधीयन्ते, न च धात्वर्थस्य कर्मादिभिर्योगः सम्भवति । कथं तर्हि कर्मणि तन्यदादयो भवन्ति ? नैव धात्वर्थस्य कर्मत्वे तव्यदादयो भवन्ति, किं तर्हि ? धालथं प्रति यत्कर्म तस्मिन्वाच्ये कर्तव्यः कट इति । स्वादयस्तु प्रकृत्यर्थस्य कर्मत्वे चरितार्था नान्यस्य कर्मत्वे भवितुमर्हन्ति, तव्यदादिभिश्च न्यासः समाहारनिर्देश इति वचनमितरेतरयोगनिवृत्यर्थम् , समासान्तरनिवृत्त्यर्थज्ञ, अन्यथा दि स्यापोः प्रातिपदिक ज्याप्रातिपदिकमित्यपि पष्ठीसमास आशयेत । ततो ज्यन्तमायन्तय समासप्रातिपदिकं यत् तवः स्याद् राजकुमार्यादिभ्यः, न तु फेवलेभ्यः गुमायांदिम्मः । व्यापोतु विधानेनेव प्रातिपदिकं प्रकृतिः स्यात् । तस्मात् समाहार इन्दनाय निदेशः । तत्र तु गं प्रकृतित्वेनाधिक्रियते तेन सर्वतो भवति ।

·२४७ उयाप्प्रातिपदिकात् ] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः पदमञ्जरी वाधितत्वाद्धातोः स्वादीनामभावः । ननु च धात्वर्थस्यैव कर्मत्वं दृष्टम्-सन्प्रकृतौ चिकीर्षतीत्यादौ १ एवमपि संख्याभावः सिद्ध एव, अव्ययेभ्यस्तु 'अव्ययादाप्सुपः' इति ज्ञापकात्स्वादयो भवन्ति । यत्पुनः 'बहुपु बहुवचनम्' इत्यत्रोक्तम्-यत्र च संख्या सम्भवतीति, तदस्यां दशायां तथा नाश्रीयते । टाबादयस्तर्हि धातोर्मा भूवन्निति ? स्त्रियां टाबादयो विधीयन्ते, न च धात्वर्थस्य स्त्रीत्वेन योगोऽस्ति । कथं तर्हि स्त्रियां क्तिन्नादयो विधीयन्ते ? नैवात्र धात्वर्थस्य स्त्रीत्वे क्तिन्नादयः स्मर्यन्ते, कस्य तर्हि ? यस्तस्य सिद्धत्वं नाम धर्मस्तस्य । क्तिन्नादिभिश्च बाधिः तत्वाट्टाबादीनामभावः । अणादयस्तर्हि धातोर्मा भूवन्निति ? अपत्यादिष्वर्थेष्वणादयो विधीयन्ते, न च धात्वर्थस्यापत्यादिभिर्योगोऽस्ति, समर्थविभक्त्यभावाच्चाणादीनामनुत्पत्तिः, 'तस्यापत्यम्', 'तेन रक्तम्', 'तत्र भवः' इत्येवमादिभिः षष्ठ्यादिविभक्त्यन्ता- दणादयो विधीयन्ते, न च धातोर्विभक्तिः सम्भवति । स्वार्थिका अपि स्वार्थ- कैस्तुमुन्नादिभिर्बाधितत्वादेव धातोर्न भविष्यन्ति । तिङन्तात्तर्हि स्वादयो मा भूवन्निति ? तिङन्तेपु क्रिया प्रधानभूता, साधनं गुणभूतम् , तत्र. प्रधानभूतायाः क्रियायाः कर्मादीनामभावात्स्वादयो न भविष्यन्ति । पचति भवति, भवति वै किञ्चिदाचार्याः क्रियमाणमपि चोदयन्ती- त्यादौ कर्तृत्वं दृष्टमिति चेत्, एवमपि संख्याया अभावः सिद्ध एव । यस्तु गुणभूतः कर्ताऽभिधीयते; तत्र अभिहितत्वादेव विभक्त्यभावः सिद्धः । न च गुणभूतस्य कर्तुः क्रियान्तरावेशः सम्भवति; यतः पाचकं पश्येत्यादिवद् उच्यते; ङयन्तात् सुलोपः, न डीमात्रात् । व्यपदेशिवद्भावात् स्यादिति चेत् ? न; 'ध्यपदेशिवद्भावोऽप्रातिपदिकेन' इत्युच्यते, प्रातिपदिकञ्चेदम् । तस्मान् ङोश्च" इति । अथ प्रत्ययविधिविषयैषा परिभाषा, 'पूर्वादिनिः' सपूर्वाच' इत्यत्र ज्ञापित्वात् ? न चाय प्रत्ययविधिः, कस्तईि १ लोपविधिरिति, अतः परिभाषा न प्रवर्तत इत्यस्त्येव व्यपदेशिव- द्भाव इति ततः प्रवर्तते लोपशास्त्रम् । अतः सुलोपेन भवितव्यम् - ङी चेति । सामान्येन परिभाषाप्रवृत्तिमाश्रित्य डीश्चेति विग्रहः । अन्यस्त्वाह .. "प्रयोगस्थ एव कुमारी-गौरीत्यादिपु य ईकारः सोऽत्रानुकृत एवं लुप्तविभक्तिकः, तेन की इत्येव भवति । यद्येवम् , कुतो स्कार: सामान्यग्रहणार्थ आसन्यते ? ननु चानुक्रियमाणेनार्थनार्थवत्त्वात् पुनरपि विभक्त्युत्पत्तिः प्राप्नोति, ततश्च डोश्चेति भवितव्यम् ? नेतदस्ति; प्राक्कालभाविनी या विभक्तिस्ता प्रत्यवलक्षणे- नाभित्याप्रत्यय रति प्रतिषेधात् । अयापि त्यात्-'न सिम्युल्योः' इति शापकात् , न्यासः ?

·२४८ काशिकावृत्ती [ ढल्याप्रातिपदिकात् पदमञ्जरी द्वितीयादयो भवेयुः । ननु पुत्रीयवदेतत्स्यात् , तद्यथा-पुत्रीयशब्दादन्तर्भूत- क्रियाकर्मवाचिनः कर्त्तरि लकार उत्पद्यते-पुत्रीयतीति, तथेहापि पचतिशब्दात् कर्तृविशिष्टक्रियावाचिनः कर्मादिपु द्वितीयादयः स्युरेव ? नैष दोषः; उक्तमेतत्- प्रकृत्यर्थस्य कर्मत्वे चरितार्थाः स्वादयो नान्यस्य कर्मत्वे भवितुमर्हन्तीति । न चैकक्रियापेक्षयोभिन्नयोः साधनयोरेकस्मिन्पदे युगपदभिधानं सम्भवति । पुत्रीयशब्दस्तु जीवत्यादिधातुवद्विशिष्टक्रियावचन इति, ततः कर्तरि लकारो- त्पत्तिरविरुद्धा । अवश्यं चैतदेवं विज्ञेयम्-अर्थाभावादेव तिङन्ताद् द्वितीयादयो न भवन्तीति । यो हि मन्यते-ङयाप्प्रातिपदिकाधिकारान्न भवन्तीति; रूपवाद्यन्तात्तस्य द्वितीयादयः स्युरेव, पचतिरूपं पश्य, पचतिरूपेण कृतमित्यादि, भवति ह्येतत्प्रातिपदिकम् । कथं तर्हि रूपबाद्यन्तात्प्रथमैकवचनमपि भवति ? उक्तत्वात्सङ्घयायाः, न हि तत्कर्तुः सङ्ख्यायामेकवचनम् । यदि तथा स्यात् पचतेरूपं पचन्तिरूपमिति द्विवचनबहुवचने स्याताम् । 'प्रातिपदिकार्थ' इत्यत्र तु प्रातिपदिकग्रहणात्प्रातिपदिकमात्रानुवन्धिनी प्रथमा भवति । तत्राप्येकवचनमेव 'एकवचनमुत्सर्गः करिष्यते' इति वचनात् । न चैवं तिङन्तेऽपि प्रसङ्गः; तस्या- प्रातिपदिकत्वात् । टाबादयस्तर्हि तिङन्तान्मा भूवन्निति ? स्त्रियां टाबादयो विधीयन्ते, न च तिङन्ते प्रधानस्यार्थस्य स्त्रीत्वेन योगोऽस्ति । यदि परं साधनस्य स्त्रीत्वे टावादयः स्युः पचेद् ब्राह्मणः, पचेरन् ब्राह्मण्य इति १ तदपि न; स्वभावतो हि तिङन्तानि साधनाश्रयां सङ्ख्यामेवोपाददते, न लिङ्गम् । उक्तं च न्यासः प्रत्ययलक्षणेनाप्रत्यय इति प्रातिपदिकसंज्ञा न प्रतिषिध्यते" इति । असदेतत् ; नलोपविधि- विषयमेवेतन्यापकम् । अतोऽत्र नास्त्येव प्रत्ययलक्षणेन प्रातिपदिकसंज्ञाप्रतिपेध इति स्थितमेतत् । ननु च प्रत्ययत्वे सति 'परश्च' इति वचनात् परे भवन्तः स्वादयः पूर्व प्रकृति- माधिप्य भवन्ति, न घन्यथा परत्वमुपपद्यते, तस्य परत्वस्य पूर्वापेक्षत्वात् , न च या दिभ्योऽन्या प्रकृविरुपपद्यते। तत्र व्याप्रातिपदिकग्रहणमन्तरेणापि पारिशेष्यादियमेव प्रकृतिर्लम्यते । तथा हि, प्रकृत्यन्तरं धातुरस्ति-तिरन्तञ्च, वाक्यञ्च । प्रत्यया अपि स्वादया, टावादयः, अणादयश्च । तत्र धातोस्तायत् स्वादिभिर्न भवितव्यम् , ते ऐकत्या. दिप्पथेषु विघीयमानारतद्वन्तं शब्दमाशिपन्ति । न च धातुरेकत्यादिमान् । अयाप्य- विशेषेणोत्पमन्ते, उत्पन्नानां तु नियमः क्रियते ? तथापि व तेषां पातोगत्पत्तियुक्ता; णमान्यविदिताना स्यादीनां विशेषविहितत्तव्यदादिभियांधितत्वात्। टाबादयवाद १ 4- ·२४६ याप्रातिपदिकात् ] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः पदमञ्जरी एकत्वेऽपि क्रियाख्याते साधनाश्रयसंख्यया। भिद्यते न तु लिङ्गाख्यो भेदस्तंत्र तदाश्रयः ॥ इति । शोभनं पचतीत्यादौ क्रियाविशेषणस्यैव लिंङ्गेन योगः, न क्रियायाः, तत्रापि नपुंसकेन । पचति रूपमित्यादावपि रूपबाद्यन्तवाच्यायाः क्रियायाः स्वभावतो लिङ्गेन योगः, तत्रापि नपुंसकेन । विचित्रा हि शब्दानां शक्तयो यथादर्शनमभ्यु- पगन्तव्याः, न सामान्यतो दृष्टेनानुमानेन व्यवस्थापयितुं शक्यन्ते । अवश्यं चैतदेवं विज्ञेयम्--स्त्रीत्वाभावात्तिङन्ताहाबादयो न भवन्तीति, अन्यथा पचति- रूपं ब्राह्मणीत्यादौ रूपबाद्यन्ताट्टाप्स्यादेव । अणादयस्तर्हि तिङन्तान्मा भूवन्निति ? अपत्यादिष्वर्थेष्वणादयो विधीयन्ते, न च तिङन्ते प्रधानस्यापत्यादिभिर्योगोऽस्ति । अप्रधानस्य त्वप्रधानत्वादेवापत्या- दिभिर्योगाभावः, समर्थविभक्त्यभावाच्चाणाद्यभावः सिद्धः। अवश्यं चैतदेवं विज्ञेयम् , अन्यथा यः पचतिरूपं तस्यापत्यमिति रूपबाद्यन्तादणादयः स्युरेव । स्वाथिका अपि ज्ञापकात्तिङन्तान भविष्यन्ति, यदयं क्वचित्तद्धितविधौ तिङ्ग्रहणं करोति–'अतिशायने तमविष्ठनो', 'तिङञ्च' इति । वाक्यादपि नैव स्वादयो भवितुमर्हन्ति; कर्मादीनामभावात् । न खलु क्रियारूपस्य संसर्गरूपस्य भेदरूपस्य वा वाक्यार्थस्य कर्मादिभिः स्त्रीत्वेनापत्यादिभिर्वा योगः सम्भवति । 'पश्य मृगो धावति' इत्यादौ दृष्टमिति चेत् ? एवमपि संख्यायोगाभावः सिद्धः । स्वार्थिका अप्यभिधानाभावान वाक्याद्भविष्यन्ति । तथा हि-'देवदत्तारोहाश्वम्' इत्यस्माद्वाक्यात्प्रागिवीयेष्वर्थेषु के सुब्लुकि च कृते वाक्यार्थस्यासत्त्वभूत- त्वाच्छक्तिलिङ्गसङ्ख्यायोगाभावात्स्वाद्युत्पत्तेरभावाद् देवदत्तारोहाश्वकेति भवि- तव्यम् , न चैवम्भूतेन वाक्यार्थगताः कुत्सादयो गम्यन्त इति । धातोर्भवेयुरिति चेत् ? स्यादेतत् असति या प्रातिपदिकग्रहणेऽकारान्तेभ्यो धातुभ्यो जुगुप्सादिभ्यः 'अतः' इति टाप् स्यात् , उगिद्भयो वञ्चुप्रभृतिभ्यः 'उगितश्च' इति डीप स्यात् , नकारान्तेभ्यो मन्प्रभृतिभ्यः पन्नेभ्यो ङीप्' इति ङीप्प्रत्यय इति ? एतच्च नास्ति; यतः स्त्रियां टाबादयो विधीयन्ते, क्रियावचनश्च धातुः । क्रियायाश्चासत्वभूतत्वाल्लिनेन योगो नास्ति; तस्य द्रव्यधर्मत्वात् । एतेन तिङन्ताद् वाक्याच राबादीनामुपत्तिः प्रति. क्षिप्ता; तयोरपि क्रियाप्रधानत्वात् । अणादीनामपि नैव धातोरुत्पत्तिवपपद्यते। ते घपत्यादिनार्थेन सम्बन्धे सति विधीयन्ते । धातुवाच्यत्यार्थस्यासत्त्वभूतत्वाद् यथा स्त्रीत्वेन योगो न सम्भवति, तयाप्यपत्यादिना हार्थेन । एतेन तिटन्ताद् वाक्याशाणादीनामुत्प- त्तिनिरस्ता; तदर्शयापि कियाप्रधानत्यापत्यादिना सम्बन्धाभावात् । देवदत्चत्य पचति न्यासः ·काशिकांवृत्ती [ उन्याप्रातिपदिकात् यद्यपि च प्रत्ययपरत्वेन पारिशेष्यादियमेव प्रकृतिलभ्यते, तथापि पदमञ्जरी सुबन्तादपि नैव स्वादयो भवितुमर्हन्ति । न हि स्वादिपु विधीयमानेषु तदन्ता प्रकृतिः सम्भवति, यथोक्तम्-'सनन्तान्न सनिष्यते' इति । किञ्च सुबन्तमपि सङ्ख्थाप्रधान कारकशक्तिप्रधानं वा, न चास्यापरैः कर्मादिभिर्योगः सम्भवति । टाबादयोऽपि स्त्रीत्वाभावान्न भविष्यन्ति । अणादिपु पुनर्नास्ति विशेषः, सुवन्ताद्वोत्पत्तौ सत्यां प्रातिपदिकाद्वा । यथा चैतत्तथा 'समर्थानां प्रथमावा' इत्यत्र प्रतिपादयिष्यामः । सर्वथा रूपवाद्यन्तात्प्रातिपदिकादप्यनिष्टः प्रत्ययो यद्वत् तद्वद्धात्वादिकादपीति नार्थ एतेनेत्याञप्ता शङ्कते तावत्--यद्यपोति । न्यासः मा भूवन् , ये तु स्वार्थे एव । . यस्तस्यापत्यमिति सत्यपि सम्बन्धे 'तिङश्च' इति ज्ञापकान भवति । येऽपत्यादिनार्थेन सम्बन्धे तद्धिता विधीयन्ते तेऽनन्तरोक्तया नीत्या विघीयन्ते तैर्युक्तमेव भवितुमिति चेत् १ वार्तमेतत् ; यथैव हि स्वादीनां सामान्यविहि- तानां विशेषविहितैस्तव्यदादिभिर्वाधितत्वात् तदुत्पत्तिर्नोपपद्यते तथा स्वार्यिकानामपि सामान्यविहितानां स्वार्थिकैस्तुमुन्नादिभिर्विशेपविहितैर्वाधितत्वान्नोपपद्यत तिङन्तात् तर्हि के स्युरिति चेत् ? शापकान्न भविष्यन्ति । यदयं क्वचित् तद्धितविधौ तिङ्ग्रहणं करोति–'अतिशायने तमविष्ठनौ' तिङश्च' इति, तशापयति-तिङन्तात् तद्विता न भवन्तीति । वाक्यात् तहिं भवेयुरिति चेत् १ अनभिधानान भविष्यन्ति । न हि 'देवदत्तस्याश्वमः' इत्युक्ते वाक्यार्थगता अज्ञातादयोऽर्थाः कात्ययेन द्योत्यन्ते, किं तर्हि १ अश्वशब्दगता एव । स्वादिभिरपि नैव तिङन्ताद् भवितव्यम् , तेषां घेकत्वादयोऽर्थाः, ते च तिभि- रेयोक्ताः । न चोक्तार्थानां प्रयोगो युक्त ; 'उक्तार्थानामप्रयोगः' इति वचनात् । ननु चोकार्यानामपि प्रयोगो दृश्यते, यथा-एको द्वौ बहव इति चेत् १ युक्तोऽत्र प्रयोगः वचनग्रहणात् । 'प्रातिपदिक इत्यादी दि सूत्रे वचनग्रहणस्यैतत् प्रयोजनं व्यवस्थापितम्- युक्तप्वप्येपत्यादिषु प्रथमा यथा स्यादिति । इह तु यत्नाभावात् तिछन्तादुक्तायांना सादीनामुत्पतिर्न युक्ता। पास्यादपि दि त्यादयो नैव भवितुमुत्सएन्ते; 'कर्मणि द्वितीया' इत्यादिना शास्त्रा. नरेनेफयाफ्यात् तेषां निवतितल्यात् । न हि वाक्यार्यस्य क्रियात्मनः फांदी कचि- दन्तमायोऽस्ति, नारि प्रातिपदिकार्थलिलादिए । न पस्चादिन्योऽन्या प्रकृतिरस्ति यत एसे पश्यमाणाः प्रस्थया उत्पपेरन् । अतः पारिशेष्यादियमेय प्रकृतिलभ्यते, रात् कि प्राविदिफाटणेन ! हलत आद- यदापीत्यादि । प्रत्ययपरत्वेनेति । देवी ·याप्प्रातिपदिकात् ] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः २५.१ वृद्धावृद्धावर्णस्वरद्वयज्लक्षणप्रत्ययविधौ तत्सम्प्रत्ययार्थं ड्याप्प्रातिपदिक- ग्रहणं कर्तव्यम् ; इतरथा हि समर्थविशेषणमेतत्स्यात् । पदमञ्जरी प्रत्ययपरत्वेन प्रकृतिलभ्यते । पारिशेष्याच्चेयमेव प्रकृतिर्लभ्यत इत्यर्थः । परिहरति - तथापीति । वृद्धादयो लक्षणं निमित्तं यस्य प्रत्ययविधेस्तत्र ङयाप्प्रातिपदिकस्य विशेष्यत्वेन सम्प्रत्ययो यथा स्यादित्येवमर्थमित्यर्थः । इतरथा हीति । यदि डन्याप्प्रातिपदिकग्रहणं न क्रियेतेत्यर्थः । समर्थविशेषण- मेतत्स्यादिति । 'समर्थानां प्रथमावा' इत्यधिकारात् । किं च समर्थम् ? सुब- न्तम् । समर्थविशेषणे सति को दोषः ? 'उदीचां वृद्धादगोत्रात्' इति फिन् । इह च प्रसज्येत-ज्ञानां ब्राह्मणानामपत्यमिति, एतद्धि समर्थं वृद्धम्। इह च न स्यात्-ज्ञयोर्ब्राह्मणयोरपत्यमिति, न ह्येतत्समर्थं वृद्धम् । अवृद्ध---'प्राचाम- वृद्धाफिन बहुलम्', इह च प्रसज्येत-ज्ञयोब्राह्मणयोरपत्यमिति, एतद्धि सम- र्थमवृद्धम् । इह च न स्यात्-ज्ञानां ब्राह्मणानामपत्यमिति, न ह्येतत्समर्थम- वृद्धम् । यत्र ह्यादेशादिवशेन सङ्घयाविशेषाभिव्यक्तिर्भवति न भवति तत्र द्विवचनबहुवचनान्तानामपि वृत्तिः तावकः, मामक इति । यथा इह च फिजुत्पद्य- मानो बहुत्वमन्तरेण वृद्धत्वानुपपत्तेर्वहुत्वं गमयेत् , एवं फिन्नपि द्वित्वमिति स्यादेवायं प्रसङ्गः। अवर्ण-'अत इम्' इहैव स्यात् दक्षस्यापत्यमिति, दक्षयोः न्यासः तृतीया । अङ्गभपदसंज्ञार्थं यच्छयोश्च लुगर्थमित्याद्युपसिष्य भाष्यानुसारेण तदन्यप्रयो- जननिरासेन प्रत्याख्यातस्य सूत्रस्य वृत्तिकारः प्रयोजनमाह · वृद्धावृद्धेत्यादिना । वृद्धादीनां द्वथपर्यन्तानां द्वन्दं कृत्वा लक्षणशन्देन बहुव्रीहिनिर्देशः कृतः। वृद्धा- दयो लक्षणं चिह्न कारणं वा यस्य प्रत्ययविधेः स तथोक्तः। प्रत्ययविधिशब्दः प्रत्येकम भिसम्बध्यते । तत्संप्रत्ययार्थमिति । ङ्या प्रातिपदिकसम्प्रत्ययार्थम् । एतदुक्तं भवति- वृद्धादीनि उल्याप्रातिपदिकविशेषणानीत्येप संप्रत्ययो यथा स्पादित्येवमर्थ डन्यापाति- पदिकग्रहणं कर्त्तव्यम् । इतरथा होत्यादि । यदि ड्याप्द्रातिपदिकग्रहणं न क्रियतेत्यर्थः । समर्थविशेपणमेतत् स्यादिति । 'समर्थानां प्रथमावा' इत्यनेन समर्थानां प्रत्ययविधानाद् यतः प्रत्ययो विधीयते तस्यैव समर्यस्य सुबन्तत्यैतद् वृद्धादिकं विशेषणं स्यात्, स्थाप्रातिपदिकविशेषणं न स्यात् । यदि जयाप्रातिपदिकग्रहणं न क्रियेत, कः पुनर्वृशादीनां समर्थविशेषणत्वे दोषी यतस्तन्नेप्यते ? 'तिकादिभ्यः फि ति वर्तमाने 'उदीचां सादगोत्रम् ' इती फि. प्रसन्येत । शानां प्राणानामपल्यमिति शराब्दोऽयम् 'इगुपयशप्रीतिरः कः' पति प्रत्ययान्तो गापि प्रातिपदिकावरगागागरः, समावस्पायां तु 'नामिति ?

·२५२ काशिकावृत्ती [ उज्याप्रातिपदिकात् - . - पदमञ्जरी दक्षाणामित्यत्र तु न स्यात् । स्वर-'अनुदात्तादेन', इह च प्रसज्येत-वाचो विकारः, त्वचो विकारः, एतद्धि समर्थमनुदात्तादि, 'सावेकाचः' इति विभक्ते- रुदात्तत्वात् । नन्वत्रैकाचो नित्यं मयटमिच्छन्तीति मयटा भाव्यम् ? इदं तर्हि पञ्चानां विकार इति 'पत्रिचतुर्यो हलादिः' इति विभक्तेरुदात्तत्वे सति समर्थमनुदात्तादि, प्रातिपदिकं तु वः सङ्घथायाः' इत्याद्युदात्तम् । इह चन स्यात्-सर्वेषां विकार इति, 'सर्वस्य सुपि' इत्याद्युदात्तं पदम् , प्रातिपादिकं त्वन्तोदात्तं निपातितम् । यच्–'नौद्यचष्टन्', इह च प्रसज्येत-वाचा तरति, त्वचा तरति, एतद्धि समर्थ द्वयच् । नौग्रहणं तु नियमार्थं स्यात्-औकारान्ताद्यदि भवति नौशब्दादेवेति । इह च न स्यात्-घटेन तरतीति । साम्ना तरतीत्यादी पुनरुभयथापि सिद्धम् । ङयाप्प्रातिपदिकग्रहणे तु सति तत्सामर्थ्यात्तस्यैव विशेपणं वृद्धादि भवति, समर्थाधिकाराच समर्थात्प्रत्ययः । तत्रैवमभिसम्बन्धः- वृद्धादि यद् डन्याप्रातिपदिकं तस्मात् समर्थात् प्रत्ययः इति । 'यस्मात्प्रत्ययविधिः' इति प्रत्ययविधी पञ्चमीनिर्दिष्टस्य विधीयमाना अङ्ग- भपदसंज्ञा झ्याप्प्रातिपदिकस्य यथा स्युरित्येतत्तु प्रयोजनंन भवति, कथम्? रैवेन हि जानता यतः प्रत्ययो विहितस्तस्यैताः संज्ञाः पञ्चम्या निर्दिश्यतां मा वा निर्देशि। इह च 'कंसीयपरशव्ययोर्यनबौ लुक्च' इति प्रातिपदिकात्परयोश्छयतो- टुंग्यथा स्यादीणादिकयोरुकारसशब्दयोर्मा भूदित्येतदपि न प्रयोजनम् , कथम् ? दीर्घत्वे कृते वृद्ध एव भवति । इह तु न स्यादेव-ज्ञयोवाहाण्योरपत्यमिति, अत्र हि शाशब्दष्टावन्तो यद्यपि प्राग वृद्धः, षष्ठीद्विवचनान्तस्त्वोसि कृतेऽयादेशे च पश्चाद् वृद्धो न भवति । ननु च प्रत्यये कृते लुप्तायां विभक्तो वाक्यगम्यः संख्याविशेषो वृत्तौ न मतीयते, तत् कथं द्विवचनबहुवचनान्तात् प्रत्ययप्राप्त्यप्राप्ती चोघेते ? वृत्तावपि कटा- चिदर्यात् प्रफरणाद्वा विशेपप्रतीतिभंवतीति युक्तं चोट यितुम् । 'प्राचामवृद्धात् फिन बहुलम्' इतीदेव स्यात् -शयोबांदाण्योरपत्यमिति, एतद्धि समर्थमवृद्धं भवति । इह च न स्यात् - शाना ब्रामणानामपत्यमिति, शशब्दो हि प्रागवृद्धोऽपि पश्चात् सामर्थ्याव- स्थायामिद दो भवति । अवर्ण-'अत इञ्' इहैव स्यात्-दक्षस्यापत्यमिति, समर्थमकारान्तं भवति । इह च न स्यात् -दक्षयोर्दक्षाणागपत्यमिति, एतद्धि समर्थ मकारान्तं न भवति । स्वर – 'ओरम्', 'अनुदात्तादेश्च' इति, इहैव स्यात् - त्वचो विफार इति, एतदि समर्थमनुदात्तादि भवति, 'सावेकाचस्तृतीयादिधिमक्तिः' इति शिमचेपदात्तत्ये प्राप्त शेपत्यानुदात्तत्वात् । प्रातिपदिकावस्थायां त्वेतदाधुटातमेव, कियन्ताद् धातुत्वरेण । तु न स्यात्-सर्वेषां विकार पति, एतदि गुयन्तमा टालम् ; 'सर्वस्य गुपि' इत्यापुटातत्यविधानात् । प्रातिपदिकारस्थायो त्येतदनुदातादि । न्यासः एतदि .

·कर्तव्यः-- समर्थ हि यद् वृद्धादि त्याप्रातिपदिक तस्मात् प्रत्ययो भवतीति । ननु चाक्रिय- २५३ हृयाप्रातिपदिकात् ] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः , अथ ड्याब्ग्रहणं किम् , न 'प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्यापि पदमञ्जरी 'उणादयोऽव्युत्पन्नानि प्रातिपदिकानि,' उणादिषु नावश्यं व्युत्पत्तिकार्य भवतीत्यर्थः । एतच्च 'अतः कृकमिकंस' इत्यत्र कमिग्रहणेनैव सिद्धे पुनः कंस- ग्रहणाद्विज्ञायते, तस्माद् वृद्धाद्येव प्रयोजनमधिकारस्य । याव्ग्रहणं क्रियते; प्रत्ययान्तत्वेनाप्रातिपदिकत्वात्। 'यूनस्तिः' युवतिरि- त्यस्य तु तद्धितान्तत्वात्प्रातिपदिकत्वम् । 'ऊकुतः' इत्युवर्णान्तादूङ् विधीयते, तत्रैकादेशस्यान्तवद्भावात्प्रातिपदिकत्वम्। श्वशुरस्योकाराकारलोपश्च' इति श्वश्रूरित्यत्र ‘श्वशुरः श्वश्र्वश्च' इति निपातनाद्विभक्त्यादिसिद्धिः, एवं स्थिते चोद्यम्-अथेति । न प्रातिपदिकग्रहण इति । नञः काका प्रयोगात्सिद्धमेवेत्यथः । अनेकार्थत्वाद्वा निपातानाम् । ननुशव्दस्यार्थे नशब्दो द्रष्टव्यः । लिङ्गविशिष्ट- स्येति । लिङ्गनिमित्तप्रत्ययेनाधिकस्येत्यर्थः । अस्याश्च परिभाषायाः प्रयोजनम् -सर्वनामस्वरसमासोपचारेष्ठवद्भावाः । सर्वनाम -- भवच्छब्दस्य विधीयमाना सर्वनामसंज्ञा भवतीशब्दस्यापि भवति, 'सर्वनाम्नास्तृतीया च', भवता हेतुना, भवतो हेतोः, भवत्या हेतुना, भवत्या हेतोरिति । स्वर-कुशूलकूपवुम्भशालं विले', वुशूलविलं कुशूलीविलम् । समास--- 'पूर्वसदृश', मातृसहशः, 'सहशप्रतिरूपयोः' इति. स्वरोऽप्यत्र भवति । तथा 'कुमारः श्रमणादिभिः' । कुमारीश्रमणा, कुमारश्रमणा, मातृसदृशी; न्यासः 'इण्शीभ्यां वन्' इति वर्तमाने 'सर्वनीघृष्वरिप्वलप्वशिवपटवप्रहेप्वा अरवतन्त्रे' इत्यन्तो- दात्तस्य सर्वशब्दस्य निपातनात् । द्वयच्-'नौद्वयचष्ठन्' इहैव स्यात् - त्वचा तरतीति, एतद्धि समर्थ द्वयच् । इह तु न स्याद्-घटेन तरतीति, एतद्धि समर्थ द्वय न भवतीति । ढल्याप्रातिपदिकग्रहणे तु सति यद्यपि समर्थात् प्रत्ययो विधीयते, तथापि झ्याप्प्राति- पदिकत्यैव वृद्धादिकं विशेषणं विज्ञायते; तदुपादानमामर्थ्यात् । तत्रैवमभिसग्बन्धः .. माणे याप्रातिपदिकग्रहणे वृद्धादीनि समर्मविशेषणानीति न भविष्यन्ति; शापकात , यदयं 'नौ द्वयचष्ठन्' इति नौग्रहण करोति, तशापयति नैतानि समयविदोषणानोति । यदि होतानि समर्थविशेषणानि त्युः, नौग्रहणं न कुर्यात् ; नपच एव सिदत्वात् । एत- दपि नुवन्तं दूपन्भवति-नावा तरतीति ? नेतदस्ति; नियमार्थमपि नौगहणं विशा- येत ---औकारान्ताद् दयनो नौशब्दादेव, नान्यस्मादिति । तेन ग्लौशन्दात् प्रायो निवर्तितो भवति । तस्मात् कामानिदिकहना !

·२५४ काशिकावृत्ती [ ड्याप्प्रातिपदिकात् पदमञ्जरी एवं युवतिर्वलिना, युववलिना । उपचार-'अतः कृकमिकंसकुम्भ', अयस्कुम्भः, अयस्कुम्भी । इष्ठवभाव-'णाविष्ठवत्प्रातिपदिकस्य,' कुमारीमाचष्टे कुमारयति । इह तु 'अचित्तहस्तिधेनोष्ठक्', हस्तिनीनां समूहो हास्तिकमिति, 'भस्याढे तद्धिते' इति पुंवद्भावेन ङीपि निवृत्ते हस्तिशब्द एवायमिति ठक्सिद्धिः। 'तद्धिते' इत्येषा हि विपयसप्तमी । अवश्यं च पुंवद्भाव एवाश्रयणीयः, अन्यथा हस्तिनीशब्दाढकि यस्येतिलोपस्य स्थानिवद्भावात् 'नस्तद्धिते' इति टिलोपो न स्यात् । इह च 'नेन्सिद्धवध्नातिपु च स्थण्डिलशायिनि' इति 'गतिकारकोपपदानां कृद्भिः सह समासवचनं प्राक् सुबुत्पत्तेः' इति वचनादनुत्पन्न एव डीपि समासे सतीन्नन्तमेवोत्तरपदमित्यलुक्प्रतिषेधः सिद्धः। एवं 'शयवासवासिष्वकालात्' ग्रामेवासिनीत्यलुक् । तथा 'क्यङ्मानिनोश्च' 'स्वाङ्गाच्चेतोमानिनि' दर्शनीयमा- निनी, दीर्घमुखमानिनी-मानिन्शब्द एवोत्तरपदमिति पुंवद्भावः सिद्धः । इह च 'तृजकाभ्यां कतरि 'कर्तरि च' इति कर्तरि यौ तृजको ताभ्यां योगे या पष्ठी तस्या येन सह समासः प्राप्तः स सर्वो न भवतीति विज्ञानादपां स्रष्ट्रीत्य- त्रापि समासनिषेधः सिद्धः । यदि 'प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्यापि ग्रहणम्' भवति, अतिप्रसङ्गो भवति–'द्विपत्परयोस्तापे' द्विपतीतप इत्यत्रापि स्यात, उक्तमत्र---'द्विपत्परयोरिति द्वितकारकोऽयं निर्देश: तकारान्तो द्विपच्छब्दः इति । इह च गार्या अपत्यम् , दाक्ष्या अपत्यमिति 'यनियोश्च' इति फर्क परत्वात् स्त्रीभ्यो ढग्वाधते । इह च नित्यादिनित्यम्' दाक्षिः, ग्लुचुकायनि- रित्यस्यामवस्थायामाद्युदात्तत्वे कृते पश्चात् 'इतो मनुष्यजातेः' इति डीपि सति शिष्टः प्रत्ययस्वर एव भवति-दाक्षी, ग्लुचुकायनी । न चास्यामवः स्थायामायुदात्तत्वं पुनः प्रवर्त्तते; पूर्वमेव प्रवृत्तत्वात् । तथा वहयो गोमन्तोऽस्यां बहुगोमतीति प्रागेव बहुस्वरे प्रवृत्ते पश्चान्डीप , पित्त्वादनुदात्तो भवति । न च पुनरपि 'यहोर्नञ्चद्' इत्यस्य प्रवृत्तिः पूर्वमेव प्रवृत्तत्वात्समासाशात्र डीयुत्पन्न इत्युत्तरपदं न लिङ्गविशिष्टम् । इह तहिं 'राजाहसखिभ्यष्टच' मद्राणां राजीति टच् स्यात् , ततश्च 'भस्याढे तद्धिते' इति पुंवद्भावेन ईकारे निवृत्ते टिलोपे च टित्वान्डीपि मद्रराजीति स्यात्, मद्रराज्ञीति चेप्यते । तथा महती प्रिया यस्य महतीप्रिय इति पुंबद्भावप्रतिषेधविपये 'आन्महतः' इत्यात्वं स्यात् । तथाऽऽर्ययो. बक्षिणकुमारयोः, राजा च राजवाहणीत्यत्रापि स्यात् । तथा विभक्त्यानयं यत्कार्य विभक्ती परतो विभक्ते तत्रापि दोपः, यथा-'न गोश्वन्साववर्ण इति गुना, गुन इत्यत्र 'सावेकाचः' इति प्राप्तं विभक्तेस्वात्तत्वं न भवति । तथा गौरादिओपन्तान् शुन्या, शुन्य इत्यादायपि 'उदात्तयणो हलपूर्वान' इत्यस्यापि ·ल्याप्रातिपदिकात् ] २५५ , चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः ग्रहणं भवति' इत्येव सिद्धम् ? नेतदस्ति; स्वरूपविधिविषये परिभाषेयम्- 'प्रातिपदिकस्वरूपग्रहणे सति लिङ्गविशिष्टग्रहणं भवति' इति । तथा च पदमञ्जरी निषेधः स्यात् । 'उगिदचाम्' इति नुम् गोमतीत्यादावपि स्यात् । 'चतुरनडु- होराम्' अनडहीत्यत्रेकारात्परः स्याद् । 'पथिमध्यभुक्षामात्' शोभनः पन्था अस्यामिति 'न पूजनात्' इति समासान्ते निषिद्धे ऋन्नेभ्यो ङीपि भस्य टेलोपे सुपथीत्यत्रापि स्यात् । अङ्गाधिकारे तदन्तस्यापि ग्रहणात्सुपन्था इतिवत् 'पुंसोऽसुङ' सुपुंसीत्यत्रापि स्यात् । शोभनाः पुमांसोऽस्यामिति, उरःप्रभृतिषु पुमानिति विभक्त्यन्तस्य पाठादेकवचनान्तादेव नित्यं कप् भवति , बहुवचना- न्तस्य तु 'शेषाद्विभाषा' इति विकल्पित एवेति कवभावपझे पूढो ह्रस्वः, मसुश्च प्रत्ययः, आकार उच्चारणार्थः, तत्र प्रत्ययस्योगित्त्वात् 'उगितश्च' इति ङीप् । 'सख्यु- रसम्बुद्धौ' 'अनङ् सौ' इति णित्त्वानडौं सखौ सख्याचित्यादावपि स्याताम् । 'सख्यशिश्वीति भाषायाम्' इति ङीविधानं तु सखीभ्यामित्याद्यर्थं स्यात् । 'विभाषा भवद्भगवद्घवताम्' इत्यत्र त्ववशब्दः सम्बुद्धाविति विशेष्यते, तत्र 'येन नाव्यवधानम् इत्येकेन वर्णेन व्यवाये ओत्वं प्रवर्त्तमानमिह न भवति है भगवति, हे अघवतीति, तद्भावात्तत्सन्नियोगशिष्टस्य रुत्वस्याप्यभावः। 'श्वयुवमघोनामतद्धिते' इत्यत्रापि 'अल्लोपोऽनः' इत्यतः 'अनः' इत्यपकर्पायुवती: पश्येति सम्प्रसारणाभावः । तदेवं लिङ्गविशिष्टपरिभाषायाः सन्ति प्रयोजनानि, सन्ति च दोपाः। यानि प्रयोजनानि तदर्थमेपा कर्तव्या, प्रतिविधेयं दोपेषु । प्रतिविधानं च 'शक्तिलाङ्गल' इत्यत्र घटग्रहणेनैव सिद्धे घटीग्रहणमस्याः परिभापाया अनित्य- त्वज्ञापनार्थमिति । तदेवं स्थितमेतत्-याच्ग्रहणमनर्थकं प्रातिपदिकमणे लिङ्ग- विशिष्टस्यापि ग्रहणादिति । परिहरति-नैतदस्तीति । स्वरूपविधिविषय इति । स्वरूपाश्रयो विधिः स्वरूप- विधिः, स चासौ विपयश्च तत्रेत्यर्थः । किमुक्तं भवतीत्याह-प्रातिपदिकस्वरूप- न्यातः स्वरूपविधिविपय इति । स्वरूपाक्षयो विधिः स्वरूपविधिः, त एव विषयस्तत्य वा विषयः स्वरूपविधिविषयः, तत्रेयं परिभापा । स्वरूपविधिस्तु यत्र प्रातिपदिकं स्वरूपे. गोपादाय कार्य विधीयते तत्र भवति । अत एवाह-प्रातिपदिकस्वरूपग्रहणे सती- त्यादि । कथं पुनयिते स्वरूपविधिविषयैव परिभाषा? इत्यत आह-तथा चेत्यादि । तथा ·२५६ काशिकावृत्ती [उज्याप्रातिपदिकात् 'युवा खलतिपलितवलिनजरतीभिः' इति ज्ञापकमस्यास्तादृशमेव । पदमञ्जरी ग्रहणे सतीति । कुत एतदित्यत आह-तथा चेति । यथा च युवञ्छब्दस्य जरतीशब्देन समासवचनमत्रार्थे ज्ञापर्क तथा तत्रैव प्रतिपादितम् । तादृशमे. वेति । प्रातिपदिकस्वरूपग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्यापि ग्रहणं भवति' इति यदुक्तं तदनु- गुणमेवेत्यर्थः । यदि स्वरूपविधिविषये परिभापेयम् , कथमिष्ठवद्भावः-कुमारी- माचष्टे कुमारयतीति ? बाहुलकात्सिद्धि मन्यते, चुरादौ हीदं पठ्यते - 'प्राति- पदिकाद्धात्वर्थे बहुलमिष्ठवच' इति । भाष्ये तु यथाकथंचित्प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्यापि ग्रहणमिति स्थितम् । तथा च 'सर्वप्रातिपदिकेभ्य इत्येके' इति किप ङयन्तादपि भवति–यामिनयन्त्यहानीति । न्यासः . अतो नोप- होत्यर्थः । 'पूर्वकालैकसर्व' इत्यादेः सूत्रात् 'समानाधिकरणेन' इत्यनुवर्तमाने युवशब्दस्य जरतीशब्देन समानाधिकरणेन 'युवाखलतिपलत' इत्यादिशास्त्रेण समासो विधीयते, स च समासो नोपपद्यते; भिन्नलिङ्गेन सामानाधिकरण्याभावात् । न च शक्यते वक्तुम् --युवतिशब्दस्य समासो जरतीशब्देन सामानाधिकरण्येन भवतीति ; युवशब्दस्य समास उच्यमानो यया शब्दान्तरस्य गोशब्दस्य न सिध्यति तथा युवतिशब्दस्यापि । तस्मात् तत्रैवायं ज्ञापयति-अस्तीयं परिभाषा 'प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्यापि ग्रहण भवति' इति । तस्यां हि सत्यां युवशब्दस्य ग्रहणे युवतिशब्दस्यापि महणं भविष्यतीति युज्यते तस्य जरतीशब्देन समानाधिकरणेन समासः। तदेवं युवशब्दस्यापि प्रातिपदिकस्य स्वरूपग्रहणे यस्मादियं परिभापा शापिता, तस्मात् स्वरूपविधिविषय एवावतिष्ठते, यत्र प्रातिपदिफस्य स्वरूपेण ग्रहणम् । न चेह प्रातिपदिकस्य स्वरूपेण ग्रहणम् । तिष्ठते । तादृशमेवेत्यादि । यादृशोऽस्या विषयः प्रदर्शितः स्वरूपग्रहणविशिष्टस्तादृशं स्वरूपग्रहणविशिष्टमेव । यदि तांद स्वरूपविधिविषये परिभाषेयमुपतिष्ठते, तर्हि 'सर्वनाम्नातृतीया च' इत्यत्र नोपतिष्ठते; अत्र स्वरूपमहणाभावात् , ततश्चेदेव तृतीयाषष्ठ्यौ स्याताम् - माता ऐतुना, भवतो ऐतोरिति; इह तु न स्याताम्-भवत्या हेतुना, भवत्या देतो. रिति, भवच्छन्दस्यैव हि सर्वनामसंशा; तस्य सर्वादिषु पाठात् ? नेप दोषः ; 'सर्यादीनि' त्यम सूक्षे यद्यपि प्रत्येकं सवांदोनि सूत्रे न पश्यन्ते, सर्वादिगणे तु पठ्यन्ते । तत्र गणपठितानि सवादीनि ग्यरूपेणोपदिश्य संशा विधीयमाना लिविशिष्टानामपि तेषा भगति समास्याः परिमापाया उपस्थानात् । तेन लिमविशिष्टानामपि सादीनां सायनाममार्यमुपश्यते । यद्येवम्, ममेव न्यायमानित्य शयं दयान्महणमफम् । गैरदस्ति; न हि प्रातिपदिक लिशियार्थयतः शन्दरूपरय भपिनुमईति; .

·२५७ ज्याप्रातिपदिकात ] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः किञ्च – तदन्तात्तद्धितविधानार्थं ड्याग्रहणम् । कालितरा, हरिणितरा । खट्वातरा । मालातरा इति। विप्रतिषेधाद्धि तद्धित- बलीयस्त्वं स्यात् ॥ - पदमञ्जरी किम्चेत्यादिना प्रयोजनान्तरं समुच्चिनोति । कालितरेति । कालशब्दात् जानपदादिसूत्रेण ङीषि तरपि 'घरूपकल्प' इत्यादिना ह्रस्वः । किं पुनः कारणं तदन्तात्तद्धितविधिन सिध्यतीत्याह-विप्रतिषेधाद्धीति । स्त्रीप्रत्ययस्यावकाशः- प्रकर्षाविवक्षायां कालीति, प्रकर्षप्रत्ययस्यावकाशः-स्त्रीत्वाविवक्षायां कालतर इति; उभयविवक्षायामुभयप्रसङ्गे परत्वात्तद्धितः स्यात् । ड्याव्ग्रहणे तु सति तरविधौ प्रकृतित्रयाधिकारसामर्थ्यात्पूर्व ब्यापौ भवतः, पश्चात्तरविति सिद्धमिष्टम् । त्यासः 'अप्रत्यय.' इति प्रतिषेधात् । न च प्रातिपदिकसंज्ञाविधौ सर्वेऽर्थवन्तः संशिनः स्वरूपेण शक्या दर्शयितुम् तेषामानन्त्यात् । यद्येवम् , 'णाविष्ठवत् प्रातिपदिकस्य' इत्यत्रापि तहीयं परिभाषा नोपतिष्ठते; स्वरूपाग्रहणात्, ततश्च लिङ्गविशिष्टेष्विष्ठवद्भावो न स्यात् । तत्र को दोषः ? कुमारीमाचष्टे कुमारीयतीत्यत्र टिलोपो न स्यात् ? नैष दोषः; बहुलमिष्ठ- वद्भाव इष्यते, तथा च चुरादौ पठ्यते-'प्रातिपदिकाद् धात्वर्थे बहुलमिष्ठवच्च' इति । तस्माद् बहुलवचनाल्लिङ्गविशिष्टस्यापीष्ठवद्भावो भविष्यति । किन्छेत्यादिना प्रयाजनान्तरं समुच्चिनोति ! तदिति ङयापोः प्रत्यवमर्शः । ङयन्तादावन्ताच्च तद्धितविधानं यथा स्यादित्येवमथं च ङ्याग्रहणम् । कालितरेति । कालशब्दाजनपदादिसूत्रेण डीप , तदन्तात् 'द्विवचनविभज्योपपदे' इत्यादिना तरप् , 'घरूपकल्प' इत्यादिना हस्वः। हरिणितरेति । हरितशब्दाद् 'वर्णादनुदात्तात् तोपधात्तो नः' इति ङीप , तकारस्य नकारः, 'अटकुप्वाङ्' इति णत्वम् । किं पुनः कारणं न सिध्यतीत्यत आह-विप्रतिषेधाद्रीत्यादि। स्त्रीप्रत्ययस्थावकाशो यत्र स्त्रीत्वमेव विवक्ष्यते न तु प्रकर्पः कालीति, प्रकर्षप्रत्ययत्यावकाशो यत्र प्रकों विवक्ष्यते न तु स्त्रीत्वम् कालतर इति; उभयविवक्षायां तूभयं प्राप्नोति । तत्र 'विप्रतिपेथे पर कार्यम्' इत्यसति म्याग्रहणे परत्वादातिशयिकः स्यात् । अस्मिस्तु सति ड्यापोस्तद्धित- विधाने प्रकृतित्वेनाश्रयणात् पूर्व याभ्यां भवितव्यमिति तदन्तात् तद्धितविधिः ननु चान्तरङ्गः बोप्रत्ययः, बहिरमातचिता:, तथा हि समयांना प्रथमावा' इत्यधिकाराट् विभक्त्यन्ताले उत्पद्यन्ते, विभक्तयश्च कमांद्यपेक्षाः, कांदयश्च वायक्रियानिमित्तत्वाद् यहिरजाः, ततच निमित्तत्य बहिरकत्वात् तद्धिता अपि माशि०:१८ सिध्यति ।

·२५८ काशिकावृत्ती [ उचाप्रातिपदिकात् -स्वार्थम- पदमञ्जरी ननु च स्त्रीत्वस्यान्तरङ्गत्वात्तन्निमित्तः प्रत्ययोऽन्तरङ्गः, प्रकर्षस्तु बाह्यप्रति- योग्यपेक्षत्वावहिरङ्गः, ततस्तन्निमित्तस्य प्रत्ययस्यापि वहिरङ्गत्वम् । योऽप्यज्ञाता- दिष्वर्थेपु 'प्रागिवात्कः विधीयते सोऽप्यज्ञाताद्यर्थापेक्षत्वाद्वहिरङ्ग एव, विभक्त्य- न्तस्य हि सतः पश्चादज्ञातादियोगो भवति, विभक्तयश्च संख्याकर्माद्यपेक्षाः । प्रागेव संख्याकर्मादियोगाल्लिङ्गेन प्रातिपदिकं युज्यते । उक्तं च- भिधाय शब्दो निरपेक्षो द्रव्यमाह समवेतम् , समवेतस्य तु वचने लिङ्ग संख्या विभक्तिं चाभिधाय तान्विशेपानवेक्षमाणश्च पूर्णमात्मानमप्रियकुत्सनादिपु ततः प्रवर्ततेऽसौ विभक्त्यन्ते' इति; युक्तं चैतत् , तथा हि-नागृहीतविशेषणा विशेष्ये बुद्धिरिति पूर्व विशेषणभूतः स्वार्थोऽभिधातव्यः, पश्चात्तद्विशिष्टं द्रव्यम् । तस्य धर्मित्वेन प्रधानत्वात् , ततो लिङ्गमन्तरङ्गत्वात् । संख्या हि भेदापेक्षत्वादहि- रङ्गा, सापि तु सजातीयापेक्षा विजातीयकर्मादिकारकशक्त्यपेक्षेभ्यः कारकेभ्योऽ- न्तरङ्गेति ततस्तस्या अभिधानम् , ततः कारकाणाम् , एवं परिपूर्थिस्य पश्चात्कु- , . न्यासः वहिरङ्गाश्रया एव भवन्ति ; लिङ्गस्य तु सम्बन्ध्यातरानपेक्षत्वादन्तरङ्गत्वञ्च, अतस्तन्नि- मित्ता अपि टाबादयोऽन्तरङ्गा भवन्ति, ततश्चान्तरङ्गत्वादेव टानादिभिस्तावद भवितव्यम् , पश्चात् तदन्तात् तद्धितैरित्यपार्थकं याव्ग्रहणम् ? नैतदस्ति; तदन्तात् तद्धितविधानार्थ ङवाग्रहणमित्यत्र हि वाक्ये तद्धितग्रहणेन स्वार्थिका ये तद्धितास्त एव विवक्षिताः। इममेवाथं सूचयितुं कालितरा, हरिणितरेति स्त्रोप्रत्ययान्तात् स्वार्थिक एव तरप्प्रत्यय उदाहृतः। स्वार्थिकेषु च 'समर्थानाम्' इत्येतनानुवर्तते । तया हि वक्ष्यति वृत्तिकारः- "स्वायिकप्रत्ययावधिश्चायमधिकारः ग्राग्दिशो विभक्तिः' इति यावत् । स्वार्थिकेयु ह्यस्योप- योगी नास्ति" इति । एवञ्च सति विभक्त्युत्पत्तिमनपेक्ष्य प्रातिपदिकादेव स्वाथिकैर्भ- वितव्यमिवि कुतस्तेषां बहिरङ्गत्वम् ! नन्वेवमपि कालितरेत्याद्यनुदाहरणम् ; तरप्प्रत्ययस्य बहिरमत्वात् । स हि यद्यपि विभक्त्युत्पत्ति नापेक्षते, प्रतियोगिनं तु बालार्थमपेक्षत एव, खोप्रत्ययस्य तु न कचित् प्रतियोग्यपेक्षेति तस्यान्तरसत्वम् ? नेप दोपः; उदाहरणदिगिर्म गृत्तिकारेण दर्शिता।

·ह्याप्प्रातिपदिकात् ] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः २५६ पदमञ्जरी सनादिभिर्योगः । स्वार्थादयो हि कुत्सनादिहेतवः, द्रव्यस्य पण्डितक इत्यादी तथावसायात् । तदेवमन्तरङ्गः स्त्रीप्रत्ययः, बहिरङ्गास्तद्धिताः, अन्तरङ्गवहिर- गयोश्चायुक्तो विप्रतिषेधः ? इह तहि वर्णे चानित्ये,' 'रक्ते' 'कालाच' इत्यस्यावकाशः स्त्रीत्वाविवक्षायां कालक इति, स्त्रीप्रत्ययस्य कालीत्यवकाशः; कालिकेत्यत्रोमयप्रसङ्गे परत्वान्कन् स्यात् । तस्य चात्यन्तस्वार्थिकत्वान्न तदपेक्षं स्त्रीप्रत्ययस्यान्तरङ्गत्वमस्ति । नात्यत्र विशेषः, कालशब्दादप्युत्पत्तौ 'प्रत्यय- स्थात्' इतीत्वे कालिकेति सिद्धम् ? यदा तहिं हरितशब्दात् 'न सामिवचने' इति प्रतिषेधेन ज्ञापितोऽत्यन्तस्वार्थिकः कन् क्रियते तदा 'वर्णादनुदात्तात्' इति डीव्नकारौ बाधित्वा परत्वात्कन् स्यात्, ततश्च हरिणिकेति न स्यात् । हरितशब्देन समानार्थो हरिणशब्दोऽस्ति, ततः कर्नले च भविष्यति, हरितशब्दात्तु हरितिकेति ? अयं हि - 'लोहितान्मणों' इत्यत्यन्तस्वार्थिकः कन् 'वर्णादतु- दात्तात्' इति ङीव्नकारौ परत्वाद्वाधेत, ततश्च लोहितिकेत्येव स्यात् , न लोहि- निकेति; उभयमपीप्यते, तदर्थं ङयाग्रहणम् । ननु च 'लोहिताल्लिङ्गबाधनं च' इत्यनेनैवैतत्सिद्धम् , तन्न वक्तव्यं भवति, कथम् ? 'वर्णादनुदात्तात्' इत्यन्न वेति वर्तते, तत्र ङयावन्ताभ्यां लोहिनीलोहिता- शब्दाभ्यां कनि विहिते यथायोगं ह्रस्वत्वेत्वयोः कृतयोलोहिनिका लोहितिकेति सिद्धमिष्टम् । तदेवं सति ड्याग्रहणे लिङ्गनिमित्तेन प्रत्ययेन विकल्पेन बाधा यथा स्यान्नित्यं मा भूदित्येवमर्थं तावन्न वक्तव्यम्-लोहिताल्लिङ्गवाधनं वेति । नापि प्रतिपदविहितत्वेन कना लिङ्गनिमित्तस्य प्रत्ययस्य नित्ये वाघे प्राप्ते विकल्पेन बाधा यथा स्यादित्येवमर्थमपि वक्तव्यम् : ङयाव्ग्रहणस्यानन्यार्थत्वात् । यदि ह्येतश्वेतशब्दाभ्यामत्यन्तस्वार्थिक: कन्निष्यते, तदा तत्र ङयाग्रहणस्य चरितार्थत्वाल्लोहितशब्दात्प्रतिपदविहितेन कना डीपो नित्ये वाघे प्राप्ते तद्वक्तव्यम् ? तदापि वा न वक्तव्यम् , 'लोहितान्मणौ' इत्यस्यापि पुन्नपुंसकयो- श्चरितार्थत्वात् । तदेवमत्यन्तस्वार्थिज्ञोऽपि कन् ङयन्ताद्यथा स्यादिति डीव्ग्रहणं तावत्कर्त्तव्यम् । आग्रहणं तु विस्पष्टार्थम् । तत्र समासान्तेपु दोप: - बहवो गोमन्तोऽत्यां न्यागः .. समासान्ताः समासादुत्पद्यन्ते । कि तहि ? अकृत एवं समाने तदर्यादुत्तरपदात् । तथा हि न कपि'१७.४.१४त्यन्न वक्ष्यति वृत्तिकार:-'गोलियोल्पनर्जनस्येत्ययमपिहत्यः कपि न भवति, समासाथै हुत्तरपदे कपि ते पागत् समातेन भवितव्यमिति सोमय. यान्तं समासप्रातिपदिकं न भवति' इति । न च वो गोमन्तोऽस्यां नगामित्वत्र वाल्ये ·२६० ० काशिकावृत्ती [ ज्याप्रातिपदिकात , पदमञ्जरी नगर्यामिति बहुव्रीही कृते स्त्रिया अन्यपदार्थत्वान्डोप् च प्राप्नोति कप च, याव्ग्रहणान् ङीपि कृते कप् स्यात् , ततश्च बहुगोमतीकेति रूपं स्यात् , बहु- गोमत्केति चेष्यते ? नैष दोपः; समासार्थादुत्तरपदादकृत एव समासे समासान्ता भवन्ति पश्चात्तदन्तेन समासः, एवं हि समासं प्रत्यन्तावयवत्वमुपपद्यते समा- सान्तानाम् , तथा च न कपि' इत्यत्र वक्ष्यति । तत्र चोत्तरपदे समासार्थाया विभक्तेः पुरस्तात्समासान्ता इति केचित् । परस्तात्समासान्तेपु सुब्लुकि तद्धितान्तत्वेन ततः सुपि सुबन्तस्य समास इत्यन्ये । सर्वथा वहुचर्मिकेतीत्वं प्राप्नोति, 'असुपः' इति प्रतिपेधात् , यथा बहुपरिव्राजका मधुरेति ? कर्तव्योऽत्र यत्नः । 'नयस्तत्पुरुपात्' इत्यादौ तु ग्रन्थविरोधं तत्र तत्र परिहरि प्यामः। तदेवं स्थितमेतत्तदन्तात्तद्धितविधानार्थ जुन्याग्रहणं विप्रति- पेधाद्धि तद्धितवलीयस्त्वमिति । न्यासः . समासार्थमुत्तरपदं स्त्रियां वर्तत इति प्राक्कपैव भवितव्यम् , पश्चात् समासेन, ततः स्त्रीप्रत्ययेन प्रत्ययानुपूया बहुगोमत्केति सिद्धं भवति । यदि तीकृत एव समासे तदर्थादुत्तरपदात् समासान्ता भवन्ति, तदा 'नमस्त- त्पुरुषात्' इत्यत्र 'नञः परे वक्ष्यमाणां य ऋगादयस्तदन्तात् तत्पुरुषात् समासान्ता न भवन्ति' इत्येष वृत्तिग्रन्यो विरुध्यते, तेभ्यस्तत्पुरुपसमासाभ्यः समासान्ता न भवन्तीति वक्तव्यं स्यात् ? नास्ति विरोधः, तत्र ह्यन्तशब्दः समीपवाची, ऋगादयोऽन्तभूताः समीपभूता यस्य स तथोक्तः। कः पुनरसौ ? नमः प्रकृतत्वात् स एव विज्ञायते । 'तत्पुरुपात्' इत्यत्रापि तत्पुरुषशब्दस्तादथ्योत् तत्पुरुषार्थ उत्तरपदे वर्तते । तत्र पुनः मउगादेः श्रुतत्वाहगादिरेव विज्ञायते, तदन्तात् तत्पुम्पादिति च व्यधिकरणे पञ्चम्यौ । ततोऽयमय: नमः परे य गादयस्ते समीपभूता यत्य नमस्तस्मात् परं यत् तत्पुरुषार्थमृगादिपदं ततः समासान्तो न भवतीति । अथ वा ---अवयववचनोऽन्तशन्दः, समानाधिकरण एव पन्नम्यो; तादात् । ऋगायन्तं तत्पुमपार्थ यदुत्तरपदं तदेव । तदन्तात् तत्पुरुषार्थादित्युक्तम् । ततधायमर्थः- नमः परे य गादयस्तदन्तात् तत्पुरपायांदुत्तरपदात् समासान्ता न भवन्तीति । तत् पुनस्तदन्ततत्पुम्पार्थम् उत्तर: पटं नामांगायेव विज्ञायते । 'बहुमोदी संख्येये जबहुगणात्' इत्यत्र तर्हि योऽ चिमन्यः-संख्येये योऽयं यह मोहिते तस्माद् बहुगणान्ताद सम्प्रत्ययो भवति' इति, तस्य विरोमः ! नास्ति पिरोपः; अब दि बहुगोमुत्तरपदमेव तादाहीदि रिन्युन भपनि । उदयम: -- मरव्येये यह मामुत्तरपट यतो तरमा उत्प्रत्ययो -- ·तत्र यदा बाधा तदा लोहितशब्दात् कनि टापि कृते चेत्वे लोहितिकेति भवितव्यम् । स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङ भ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाम्योत्सुप् ॥ स्वौजसमौट् ] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः २६१ स्वौजसमौट्छष्टाभ्यांभिस्ङभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसो- साम्ड्योस्सुए ॥ २ ॥ पदमञ्जरी यद्येवम् , 'यूनस्तिः' 'ऊकुतः' इति त्यूडोरपि ग्रहणं कर्त्तव्यं तदन्तात्तद्धित- विधानार्थम्-युवतितरा। भाष्यकारप्रयोगात् 'तसिलादिष्वाकृत्वसुचः' इति पुंवद्भावो न भवति, खिद्घादिषु पुंवद्भावाद् ह्रस्वत्वं विप्रतिषेधेनेति वा पर्जन्य- वल्लक्षणप्रवृत्त्या ह्रस्वेन बाधितत्वात्। ब्रह्मवन्धूतरा 'नद्याः शेषस्यान्यतरस्याम्' इति ह्रस्वाभावपक्षे 'जातेश्च' इति पुंवद्भावप्रतिषेधः । पूर्वत्र त्वनेन प्रतिषेधो न लभ्यते; यौवनस्याजातित्वात् । यावद्रव्यभाविनी हि जातिः, तथा च युवजानिरित्युदा- हृतम् । नन्वत्रान्तरङ्गत्वादेव त्यूडौ भविष्यतः, अत्यन्तस्वार्थिके तु कनि ब्रह्म- वन्धुकेत्यत्र 'केऽणः' इति ह्रस्वे सति नास्ति विशेषः--ऊङन्ताद्वोत्पत्तौ सत्याम् , उकारान्ताबा, युवतिशव्दादपि कनि पुंवद्भावेन भाव्यमिति नास्त्येव विशेषः । न चास्मात्कन्निध्यत इत्यत्रापि प्रमाणमस्ति । तस्मान्नार्थस्त्यूडोर्ग्रहणेन ॥ स्वीजसमोट्छष्टाभ्यांभिस्डेभ्यांभ्यस्ङसिभ्यांभ्यस्ङसोसाम्ङयोस्सुप् ॥ न्यासः - भवतीति । अनया दिशाप्यन्य एवंजातीया विरोधाः परिहर्त्तव्याः । तदेवं स्थितमेवैतत्- तदन्तात् तद्धितविधानार्थं ङ्याग्रहणमिति, विप्रतिषेधात् तद्धितविधानार्थ ङ्याग्रहण- मिति, विप्रतिषेधात् तद्धितबलीयस्त्वमिति । यद्येवम , 'यूनस्तिः' 'अतः' इत्येतयोरपि त्यूडोर्ग्रहणं कस्मान्न विज्ञायते, तदन्तात् तद्धितोत्पत्तिर्यथा स्याद् - युवतितरा, ब्रह्मबन्धूतरेति ? 'नद्याः शेषस्यान्यतरस्याम्' इत्यूडो विकल्पेन ह्रस्वत्वं न कर्तव्यम् ; ड्याग्रहणस्योपलक्षणार्थत्वात् । 'स्त्रियाम्' इति प्रकृत्य येषां विधानं तदुपलक्षणार्थमिह ड्याव्ग्रहणम् । अतस्त्यूडोरपि ग्रहणमिह कृतमेव वेदितव्यम् । ... ड्याव्ग्रहणं यग्रुपलक्षणार्थम् , अन्यतरस्यैव ग्रहणं कर्त्तव्यम्, एकेनापि हि स्त्रीप्रत्यया उपलक्ष्यन्त एव ? सत्यमेतत् : वैचित्र्यार्थ तु द्वयोर्ग्रहणम् । 'यावादिभ्यः कन्' 'लोहिता- न्मणौ', 'वर्णे चानित्ये' इत्यनेन तु विकल्पेन स्वार्थिकेन स्त्रीप्रत्ययस्य बाधनमिष्यते । यदा तु न बाधा तदा 'वर्णादनुदात्तात्तोपधात् तो नः' इति डीनकारयोः कनि च 'केऽणः' इति ह्रस्वत्वे कृते लोहिनिकेति भवितव्यम् । तस्माद् वक्तव्यमेवैतत्-लोहिता- ल्लिङ्गबाधनं वेति ।

·अन्यथा .. २६२ काशिकावृत्ती [ स्वौजसमौट्० 'ह्याप्प्रातिपदिकात्' इत्यधिकृतम् । झ्याप्प्रातिपदिकात् स्वादयः प्रत्यया भवन्ति । उकारादयोऽनुबन्धा यथायोगमुच्चारणविशेषणार्थाः । औटष्टकारः 'सुट्' इति प्रत्याहारग्रहणार्थः । पकारः 'सुप्' इति प्रत्याहारार्थः । पदमञ्जरी उकारादयोऽनुबन्धा इत्यादि । तत्र प्रथमैकवचनस्योकारः एतत्तदोः सुलोपः', 'दीर्घारसुतिसि' इत्यत्र केवलस्य व्यञ्जनस्योच्चारयितुमशक्यत्वादुच्चारणार्थः । अन्न तु सूत्रे औकारोपश्लेपाच्छक्यते सकारमात्रमुच्चारयितुम् । 'अनङ् सौं' इत्यत्र विशेषणार्थस्तु न भवति; व्यावर्त्यस्याभावात् । न च 'अनङ् सि' इत्युच्यमाने वर्णनिर्देशे च तदादिविधिसम्भवात्सप्तमीबहुवचनेऽपि प्रसङ्गः, 'सर्वनामस्थाने' इत्यनुवृत्तेः। जसो जकारोऽस्मिन्नेव सूत्रेऽसन्दिग्धोच्चारणार्थः; ह्यौकारस्यावादेशे सन्देहः स्यात्-किमौकारस्योच्चारणम् , अथावित्यस्येति । 'जसः शी' इत्यादौ विशेपणार्थस्तु न भवति; 'असः शी' इत्युच्यमानेऽप्यति- प्रसङ्गाभावात् , शसादीनां सानुबन्धकत्वात् । शसश्शकार औटष्टकारस्यासन्दिग्धो- चारणार्थः; अन्यथा डकारप्टकार इति सन्देहः स्यात् । तस्माच्छसः' इत्यादी विशेषणार्थस्तु न भवति; जसादीनां सानुबन्धकत्वात् । 'टा' इत्यत्र टकारः 'टाङसिङसामिनात्स्याः' इति विशेषणार्थः; अन्यथा 'सुपां सुलु' इत्यादिना विहितस्याकारस्यापि ग्रहणं स्यात् । तदेवमेपां चतुर्णामुकारादय उच्चारणविशेष- णार्थाः । इत्संज्ञाप्येपां प्रयोगे श्रवणं मा भूदिति, न पुनरित्कार्य किञ्चिदस्ति । औटष्टकारः सुडिति प्रत्याहारग्रहणार्थः । उप्रभृतिषु डकारः 'घेडिंति' इति विशेषणार्थः । ङसेरिकारः 'युष्मदस्मद्भां उसोऽश्' इत्यत्र ग्रहणं मा वमर्थः । पकारः प्रत्याहारग्रहणार्थ इति । उकारादयोऽनुवन्धा यथायोगमुच्चारण- विशेषणार्था इत्यनेनागतार्थत्वादिदमुक्तम् । एवं च-'औटष्टकारः सुडिति प्रत्याहारार्थः' इत्यग्रिमग्रन्थेन भवितव्यम् । उकारादयोऽनुबन्धा इत्यादि । तत्र प्रथमैकवचनस्योकार उच्चारणार्थः । 'अनङ् सौ' इति विशेषणार्य: कस्मान्न विज्ञायते १ व्यावयाभावात् । नसो नकारोऽसंदिग्धो- च्चारणार्यः, असति हि तस्मिन्नौकारत्यावादेशे कृते सन्देहः स्यात्-फोडशस्य प्रत्यय स्योगारणमिति, तत्र व्याख्यानं कर्तव्यमापयते । अथ नसः शो' इत्यत्र विशेषणार्थः फरमान्न विशायते १ 'असः शो' इत्युच्यमानेऽप्यतिग्रसमाभावात् । औटष्टकारः सुदिति प्रत्याहारग्रहणार्थ: । वृत्ती लेप अन्यो नास्ति; भवितव्यं त्यनेन । लेखफप्रमाददोपादि- दानामन्तर्हितः । शसः शकार औटरफारस्य खरि च' इति चत्वनासन्दिग्धोच्चारणार्थः । भूदित्ये- न्यासः - ·स्वौजसमौट्] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः २६३ संख्याकर्मादयश्च स्वादीनामर्थाः शास्त्रान्तरेण विहितास्तेन सहास्यैकवाक्यता। पदमञ्जरी क पुनरिमेऽथै स्वादयो भवन्तीत्याह-संख्याकर्मादयश्चेति । शास्त्रान्तरेणेति 'बहुषु बहुवचनम्', कर्मणि द्वितीया' इत्यादिना । तेन सहास्यैकवाक्यतेति । पूर्व त्ववान्तरवाक्यभेदापेक्षया शास्त्रान्तरेणेत्युक्तम् । आकांक्षायोग्यतावशेन भिन्नप्रक- रणपठितानामप्येकवाक्यता भवत्येव । प्रकरणभेदेन तु पाठस्तिकादिविधिनाप्ये- कवाक्यत्वं यथा स्यादिति । 'बहुषु बहुवचनम्' इत्यत्र तु भिन्नवाक्यत्वमाश्रि- त्योक्तम्-डयाप्प्रतिपदिकात्स्वादयो लस्य तिवादय इति बहुवचनं विहितं तस्यानेन वहुत्वं संख्यावाच्यत्वेन विधीयते इति । अव्ययेयस्तु निःसंख्येभ्यः सामान्य- विहिताः स्वादयो विद्यन्त एवेति च । एकवाक्यतायां तु विशिष्टे एवार्थे कर्मादि- सम्बन्धिन्येकत्वादौ स्वादीनां विधानात्सामान्यविहितत्वं नोपपद्यते। तस्माद् 'अव्ययादाप्सुपः' इत्यव्ययादुत्पन्नस्य सुपो लुम्विधानाल्लिङ्गादव्ययेभ्योऽस्मि- न्पो स्वाद्युत्पत्तिः । उदाहरणानि यथायोगं स्वे स्खे वाक्ये प्रकटीकरिष्यन्ते ।। न्यासः शकारः सन्देहनिरासार्थः, इतरथा ह्यौडसित्युच्यमाने सन्देहः स्यात्-किं टकारस्येद- मुच्चारणम् , उत डकारस्येति ? तत्र डकारोच्चारणाटिलोप: स्यात् । ननु च सत्यपि शकारे भवितव्यमेव सन्देहेन-किमिदं कृतचर्वस्य डकारस्योच्चारणम् १ टकारस्य वेति ? नैतदस्ति; यदि हि डकारस्य स्यात् , शकारोच्चारणमनर्थकं स्यात् । अथ 'तस्माच्छसो नः 'सि' इति तत्र विशेषणार्थः शकारः कस्मान्न भवति ? अस्ग्रहणेऽपि सत्यतिप्रसङ्गा- भावात् । 'टा' इत्यत्र टकारो विशेषणार्थः 'याङसिङसामिनात्स्याः' इत्यत्र । 'सुपां सुलुक' इत्यादौ सुपां सुलुक् पूर्वसवर्ण आ आत् शे इत्याकारप्रश्लेषः, तत्रासति टकारे तस्यापि ग्रहणं त्यात् । चतुर्थंकवचनादिषु ङकारः 'धेडिंति' इति विशेषणार्थः । पञ्चम्या एकवचन इकारः षष्ठ्येकवचनाद् विशेषणार्थः, इतरथा हि 'युष्मदस्मद्भयां उसोऽश' इत्यत्र पञ्चम्येकवचनस्यापि ग्रहणं स्यात् । संख्याकर्मादयश्चेत्यादि । संख्या स्वादीनामर्थे विहिता 'बहुषु बहुवचनम्' इत्यादिना शस्त्रान्तरेण । कर्मादयश्च 'कर्मणि द्वितीया' इत्येवमादिना । तेन सहास्यैकवाक्यतेति । कर्मणि बहुत्वे बहुवचनं शस् । कर्मणि द्वित्वैकत्वयोर्द्विवचनैकवचने औडमौ । एवमन्यत्राप्येकवाक्यता वेदितव्या । यदि तहिं तेन सहास्यैकवाक्यता, तदा यदुक्तम् 'बहुषु बहुवचनम्' इत्यत्र-'यत्र च संख्या सम्भवति तत्रायमुपदेशः, अन्ययेभ्यस्तु निःसंख्येभ्यः सामान्यविदिताः स्वादयो विद्यन्त एव' इति, तद् विरुध्यते; एकवाक्यतायां हि विशिष्ट एवार्थ कमांदिसम्बन्धिन्ये- कत्वादी स्वादीनां विधानात् सामान्यविहितत्वं नोपपद्यते ।

·कांशिकावृत्ती [ स्वौजसमौट ङयन्तात्तावत्-कुमारी। गौरी। शार्ङ्गरवी। डीब्डीण्डीनां क्रमेणोदाहरणम् । न्यासः ? यदपीदं तत्रोक्तम् - 'झ्या प्रातिपदिकात् स्वादयो लस्य तिबादय इति बहुवचन विहितं तस्यानेन बहुत्वसंख्यावाच्यत्वेन विधीयते' इति, तदपि विरुध्यत एव; न ह्येकवाक्यतायां विहितस्य बहुवचनस्य पश्चाद् बहुत्वसंख्याया वाच्यत्वेन विधानं युक्तम् तेन शास्त्रान्तरेणानेन च संहत्य बहुत्यसंख्यायामेव बहुवचनविधानात् पूर्वकस्तावन्नास्ति विरोधः । एकवाक्यतायामपि हि यथा स्वादीनां सामान्येन विधानमुपपद्यते तथा 'बहुषु बहुवचनम्' इत्यत्रैव प्रतिपादितम् । योऽपि द्वितीयो विरोध उद्भावितः सोऽपि न भवत्येव; ङ्या प्रातिपदिकात् स्वादयो लस्य तिवादय इति बहुवचनं विहितमिति 'बहुपु बहुवचनम्' इत्यनेन सहैकवाक्यतामापनेनेत्ययं तत्राभिप्रायो वेदितव्यः । तस्यानेन सूत्रेण बहुत्वसंख्या वाच्यत्वेन विधीयत इत्यत्रापि स्वादिसूत्रेण 'लस्य' इत्यादिना च शास्त्रेण सहैकवाक्यतां प्रतिपन्नेनेत्येषोऽभिपायो द्रष्टव्यः । एवञ्च संहत्यैव बहुवचनं विहितम् । संहत्यैव च तस्य बहुत्वसंख्या वाच्यत्वेन विधीयत इति कुतो विरोधः; ननु च 'बहुषु बहुवचनम्' इत्येकमिदं शास्त्रम् , तस्य यदि स्वादिसूत्रेणैकवाक्यता, ततो 'लस्य' इत्यादिना शास्त्रान्तरेण सा नोपपद्यते ? अथ तेनैकवाक्यता, स्वादिसूत्रेण सा नोपपद्यते ? नैष दोषः द्वे ह्येते वचने तन्त्रोच्चारिते, तत्रैकस्य स्वादिसूत्रेणैकवाक्यता, अपरस्य 'लत्य' इत्यादिना शास्त्रान्तरेण । अथ वा--अन्यथा विरोधाभावः प्रतिपाद्यते । इह हि स्वादयोऽनेन सूत्रेण 'कर्मणि द्वितीया' इत्येवमादिकं शास्त्रमनपेक्ष्य वा विधीयेरन् । तद्वापेक्ष्य तेन सहैकवाक्यतामापन्ने ते १ इति द्वी पशौ । तत्राये पक्षेऽविशेपेणैव स्वादयो विधीयन्त इति, तथा विहितानां तु तेषां नियमः क्रियते-यत्र संख्या सम्भवति तत्रासौ 'बहुपु बहुवचनम्' इत्यादिना शास्त्रान्तरेण कर्मादिसम्बन्ध्येकत्वादिसंख्यावान्यत्वेन विधीयते, यानि तु निः- संख्यान्यव्ययानि तेभ्यः सामान्यविहिताः स्वादयः सन्तीत्येव । द्वितीये तु पक्षे विशिष्ट एवार्थे कर्मादिसम्बन्धिनि बहुत्वादी स्वादयो विघीयन्ते । तत्र 'बहुपु बहुवचनम्' इत्यायः पक्ष आश्रितः, इद तु द्वितीय इति नास्ति विरोधः, पक्षान्तरमाश्रित्य तथाभिधानात् । अथ द्वितीये पक्षे फथमव्ययेभ्यः मुवुत्पतिः, न होकवाक्यतायां संख्याकर्माद्यर्थरहितेभ्यः स्वाद्युत्पत्तिरुपपद्यते १ नैप दोषः; शापका भविष्यति । यदयम् 'अव्ययादाप्नुपः' प्रत्यव्ययादुत्वन्नस्य मुपो लुकं शास्ति, तज्ञापयति--- भवत्यव्ययाद् विभक्त्युत्पत्तिरिति । फुमारीनि । 'ययसि प्रथमे' इति जी । गौरीति । 'पिद्गीरादिभ्यश्च' इति लोप । शारिवीति । 'शारवाद् यत्रो टीन् । खट्वेति । 'अनायतष्टाप्' इति टाम् । ? ?

·स्त्रियाम् ] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः २६५ कुमारी, कुमायौं, कुमार्यः । कुमारीम् , कुमायौं, कुमारीः । कुमार्या, कुमारीभ्याम्, कुमारीभिः । कुमा, कुमारीभ्याम्, कुमारीभ्यः । कुमार्याः, कुमारीभ्याम्, कुमारीभ्यः । कुमार्याः, कुमार्योः, कुमारीणाम् । कुमार्याम् , कुमार्योः, कुमारीषु । एवं गौरी, शाङ्गरवी चोदाहार्य । आपः खल्वपि-खट्वा । बहुराजा। कारोषगन्ध्या । टाब्डा- प्चापां क्रमेणोदाहरणम् । खट्वा, खट्वे, खट्वाः । खट्वाम् , खट्वे, खट्वाः । खट्वया, खट्वाभ्याम्, खट्वाभिः । खट्वाय, खट्वाभ्याम्, खट्वाभ्यः । खट्वायाः, खट्वाभ्याम्, खट्वाभ्यः । खट्वायाः, खट्वयोः, खट्वानाम् । खटवायाम्, खट्वयोः, खट्वासु । एवं बहुराजा-कारोषगन्ध्ये चोदाहायें । एवं प्रातिपदिकात्-दृषद्, दृषदौ, दृषदः । दृषदम् , दृषदौ, इषदः । दृषदा, दृषद्भयाम्, दृषद्भिः । दृषदे, दृषद्भयाम् , दृषद्भयः । दृषदः, इषद्भयाम् , दृषद्भयः । दृषदः, दृषदोः, दृषदाम् । दृषदि, दृषदोः, दृषत्सु। स्त्रियाम् ॥ ३ ॥ अधिकारोऽयम् । यदित ऊर्ध्वमनुक्रमिष्यामः स्त्रियामित्येवं तद्वेदितव्यम् । 'ह्याप्प्रातिपदिकात्' इति सर्वाधिकारेऽपि प्रातिपदिक- मात्रमत्र प्रकरणे संबध्यते; ङ्यापोरनेनैव विधानात् । पदमञ्जरी स्त्रियाम् ॥ ड्यापोरनेनैव विधानादिति । प्रातिपदिकमात्रमत्र प्रकरणेऽभि- वहुराजेति। 'डाबुभाभ्यामन्यतरस्याम्' इति डाप् । कारीपगन्ध्येति । करीषत्य गन्ध इव गन्धो यस्येति । 'गन्धत्येदुत्पूतिसुसुरभिभ्यः', 'उपमानाच्च' इतीत्वम् , करोषगन्धेरपत्यमिति 'यत्येति च' इत्यकारलोपः, 'तद्धितेष्वचामादेः' इत्यादिवृद्धिः, 'अणिनोरनार्पयोर्गुरूपोत्तमयोः' इत्यादिना प्यङादेशः, 'यङश्चाप्' इति चाप ।। स्त्रियाम् ।। ङयापोरनेनैव विधानादिति । एवेन स्त्रियाम्' इत्यधिकृत्य न्यासः ·२६६ [स्त्रियाम् काशिकावृत्ती 'स्त्रियाम्' इत्युच्यते, केयं स्त्री नाम ? सामान्यविशेषाः स्त्रीत्वादयो गोत्वादय इव बहुप्रकारा व्यक्तयः । पदमञ्जरी सम्बध्यत इत्यत्रायं हेतुः । प्रकरणापेक्षया चैतदुच्यते, सूत्रान्तरव्यापारसमये तु सूत्रान्तरविहितप्रत्ययान्ता प्रकृतिः सम्भवत्येव । ननु चात्र प्रकरणे सर्वत्र सति सम्भवे 'अतः' इति सम्बध्यते, न च ड्यावन्तमदन्तम् । उक्तार्थत्वाच्च ङयावन्तात् ङयापोरप्रसङ्गः १ सत्यम् ; न्यायस्तु निरूप्यते । चोदयति-स्त्रियामित्युच्यते इति । सप्तमीनिर्देशेन कार्यान्तरविधानार्थ- मनूद्यते इत्यर्थः। ततः किमित्याह - केयं स्त्री नामेमि । इह शास्त्रे स्त्रिया अपरिभापितत्वाल्लौकिकस्त्रीग्रहणे च खट्वादावव्याप्तिप्रसङ्गात्प्रसिद्धवदनुवा दोऽनुपपन्न इत्यर्थः। स्वरूपस्य च जिज्ञासितत्वात्प्रथमान्तेन प्रश्नः, कस्यां स्त्रियामिति तूच्यमाने विशेषविषयः प्रश्नः स्यात् । स्त्रीग्रहणं च प्रसङ्गेन पुन्नपुंसकयोरपि प्रदर्शनार्थम् । अत एवोत्तरे सामान्यविशेपाः स्त्रीत्वादय इति त्रयाणां स्वरूपं दर्शितम् । एवं च प्रथमोपनिपातिनि 'हस्वो नपुंसके' इत्यत्र लिङ्गस्वरूपनिरूपणमुचितम् , तथा तु न कृतमित्येव । तत्र लौकिकानां लझ गम्- स्तनकेशवती स्त्री स्याल्लोमशः पुरुपः स्मृतः । उभयोरन्तरं यच्च तदभावे नपुंसकम् ॥ इति । न्यासः - प्रत्ययविधौ यावन्तायाः प्रकृतेरभावमाह । एप च प्रातिपदिकमात्रमत्र प्रकरणे सम्बध्यते इत्यत्र हेतुः । यदि हि झ्याचन्ता प्रकृतिरिह प्रकरणे सम्भवेत् ततो व्यापापि सम्बध्येयाताम् , सा ख्यारूपा न सम्भवति, अतो न ताविह सम्बध्यते । इह च स्त्रीत्वं प्रत्याचार्याणां दर्शनभेदः, कचिच्च दर्शने दोपो दृश्यते । तत्र केपाश्चिद् दर्शनम् - 'स्तनकेशवती स्त्री स्यालोमशः पुरुषः स्मृतः । उभयोरन्त यच्च तदभावे नपुंसकम्' ।। इति । 'स्तनफेरायतो' इति, भून्यतिशायने या मतुप् । 'लोमशः' इत्यत्रापि लोमादिपामा- दियण शप्रत्ययः । 'इगयोरन्तरम्' इति, उभयोः रनीपुंसयोः समित्यर्थः । तत् पुनः सारस्य लिङ्गवत्येन । एवं तदि तदुभयं नमुदितं या तनपुंसकं प्राप्नोति । भवति दि गमुदायम्पं समुदायिरूपेण लिमित्वेन सायमित्यत आह-तहमारे इति । एतदर्थ 23 नास्ति तर 'नपुंसकम्' इति । तेन न मंभवत्येप दोषः । यदि तदभाये नपुंसफमित्याह- ·स्त्रियाम् ] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः २६७ पदमञ्जरी भूमादौ मतुप् , तथैव लोमश इति शः । स्तनकेशवत्त्वं च प्रसिद्धत्वादन्य- स्यापि कुमार्यादिगतस्य स्त्रीप्रतिपत्तिहेतोरुपलक्षणम् । लोमशत्वं च पृविज्ञान- हेतोः कुमारादिगतस्य । उभयोरपि स्त्रीपुंसयोर्यदन्तरं सदृशं स्तनलोमाधुभय- व्यञ्जनं तन्नपुंसकमित्यर्थः । तेनाव्ययाख्यातार्थस्य स्त्रीपुंसत्वाभावेऽपि नपुंसकत्वं न भवति, अन्यथा 'तदभावे' इत्येतावत्युक्ते स्यात्प्रसङ्गः, तदभाव इत्यनेन कुक्कुटमयूर्यादेः स्त्रीपुंससमुदायरूपस्य द्वन्द्वार्थस्य नपुंसकत्वं न भवति । भवति हि समुदायः समुदायिनः सदृश इति स्यात्प्रसङ्गः। नायं प्रसङ्गः, 'पर- वल्लिङ्गम्' इत्यनेन समुदायस्य परवल्लिङ्गातिदेशात् ? सत्यम् ; इदं तु वस्तु- स्वरूपनिरूपणपरं द्रष्टव्यम् । तदनेन स्तनकेशादिसम्बन्धः, स्तनादय एव वा विशिष्टसंस्थानाः, तदुपव्यञ्जना वा जातयः स्त्रीत्वादय इत्युक्तं भवति । अत्र पक्षे भ्रुकुंसे टाप् प्रसज्येत, भ्रुकुंसः- स्त्रीवेषधारी नटः, तस्य स्तनकेश- सम्बन्ध उपलभ्यते, खरकुट्यादीनां च लोमशत्वात्पुरत्वे सति खरकुटीः पश्येत्यत्र नत्वं प्राप्नोति। खरकुटी = नापितगृहमुच्यते । ननु च स्वाभाविकपरिणामशा- लिभिः स्तनादिभिरत्र सम्बन्धो विवक्षितः, न यथाकथञ्चित् ; स्तनादि च प्रसिद्ध- स्यान्यस्याप्युपलक्षणमुक्तं तत्कुतोऽयं प्रसङ्गः? एवं तहि खट्वावृक्षौ न सिध्यतः, खट्वावृक्षादीनां स्तनलोमाद्यभावात् । स्यादेतत्- यथा वस्त्रान्तर्हितानि द्रव्याणि नोपलभ्यन्ते, तद्वत्खट्वावृक्षयोः सदेव लिङ्गं नोपलभ्यत इति ? तन्न, वस्त्रान्तर्हि- तानि द्रव्याणि वस्त्रापाये उपलभ्यन्ते खट्वावृक्षयोस्तिलशस्तत्क्षणेऽपि लिङ्ग नोपलभ्यते । यथा तादित्यगतिः सती प्रत्यक्षेण नोपलभ्यते देशान्तरप्राप्त्या त्वनुमीयते, तथा खट्वावृक्षयोरपि सदेव लिङ्गं सूक्ष्मत्वान्नोपलभ्यते । सतामपि हि भावानां पड्भिः प्रकारैरनुपलब्धिर्भवति-अतिसन्निकर्पाद्, यथा-स्वचक्षुर्गतस्याञ्जनादेः। अतिविप्रकर्षात्, यथा-उड्डीनस्य शकुनेः । मूर्तान्त- ‘नात् , यथा-कुड्यादिव्यवहितस्य सुवर्णादेः । अन्धकारावृतत्वात् , यथा- अन्धकाराक्रान्तस्य घटादेः । इन्द्रियदौर्बल्यात्-तिमिराद्युपघाते चक्षुरादेः । अति- प्रमादात्-'प्रमादोऽनवधानता', विषयान्तरव्यासक्तचित्तो हि सन्निकृष्टमप्यर्थ नोपलभ्यते । सौक्ष्म्यं तु-इन्द्रियदौर्बल्य एवान्तर्भूतम , दिव्यचक्षुःश्रोत्रो हि सूक्ष्ममप्यर्थमुपलभते । एवं समानाभिहारोऽपि तत्रैवान्तर्भूतः, तद्यथा मापराशी विमभिभयोऽपि, तद्यथा-सौरीभिः प्रभाभिरभिभूतानि नक्षत्राणि दिवा नोपलभ्यन्ते । केन पुनरेतदवसीयते खट्वा- वृक्षयोः सदेव लिङ्गं नोपलभ्यत इति ? टाबादेतस्कृतस्यानन्यकार्यस्य दर्शनात् । यद्येवम् , इतरेतराश्रयं प्राप्नोति - लिङ्गावगमाट्टावादिशब्दप्रयोगः, तद्योगालि गावगतिरिति ? इन्द्रियदौर्बल्यं कदाचिदुपलब्धस्य कदाचिदनुपलन्भे कारणं मापः प्रक्षिप्तः पृथग्नोपलभ्यते ।

·२६८ काशिकावृत्ती [ स्त्रियाम् पदमञ्जरी शक्यमभिधातुम् , खट्वादिपु च लिङ्गस्य कदाचिदप्यनुपलम्भाल्लिङ्गविविक्त- खट्वादिवस्तुप्राहिणा प्रत्यक्षेण लिङ्गाभावनिश्चयात्तद्विरुद्धमनुमानं नोदेतुमर्हति । न हि शक्यते वक्तुम्-भिक्षुगृहं गजवद् देशत्वाद्गजशालावत् , प्रत्यक्षेणेन्द्रियदौ- वल्यात्तु गजो नोपलभ्यत इति, तस्मादसदेव लिङ्ग शब्दप्रयोगमहिम्न खट्वादिषु प्रतीयते । भवत्वेवं श्रोतुः प्रतीतिः, यस्त्वसौ प्रयोक्ता स केन लिङ्गमवगम्य तद- नुरूपं शब्दं प्रयुङ्क्ते ! किच्च-कुमार्यर्थः, कुमारी वस्त्विति कुमार्यादिष्वर्थवस्तु- शब्दयोः पुनपुंसकयोरनुपपत्तिः । भाष्ये तु- आविर्भावस्तिरोभावः स्थितिश्चेत्यनपायिनः । धर्मा मूर्तिपु सर्वासु लिङ्गत्वेनानुदर्शिताः ।। पुंस्त्वम् ; तिरोभावः = अपचयः, स्त्रीत्वम् ; अन्तरालावस्था स्थितिर्नपुंसकत्वमित्यर्थः । कस्य पुनराविर्भावादिकं लिङ्गम् ? सत्त्वरजस्तमसां गुणानां तत्परिणामरूपाणां च तदात्मकानां शब्दस्पर्शरूप- रसगन्धानाम् । शब्दादिसङ्घातरूपाश्च सर्वा मूर्तयः प्रतिक्षणपरिणामस्वभावाश्च सत्त्वादयो गुणा न स्वस्मिन्नात्मनि मूहूर्तमप्यवतिष्ठन्ते । एवं शब्दादय आकाशा- दयो घटादयश्च । आविर्भावः = उपचयः, उक्तश्च- सर्वमूात्मभूतानां शब्दादीनां गणे गणे। त्रयः सत्त्वादिधर्मास्ते सर्वत्र समवस्थिताः ।। इति । कथितोदकवच्चैपामनवस्थितवृत्तिता । अजस्रं सर्वभावानां भाप्य एवोपवर्णिता ।। इति च । तथा- रूपस्य चात्ममात्राणां शुक्लादीनां प्रतिक्षणम् । काचित्प्रलीयते काचित कथंचिदभिवर्धते ॥ ति ! प्रवृत्तिमन्तः सर्वे हि तिम्रभित्र प्रवृत्तिभिः । सततं न वियुध्यन्त वाचश्चयात्र सम्भवः ।। इति च । टापागतः शब्द गवता अवस्था गोचरयतीत्यर्थः । पुरुषो यद्यप्यपरिणामी, तथापि- अलना सामान्तं तन्ममिव दृश्यते । प्रनियिम्यापमण यसद्वानो नियन्धनम ।। - मना- ·स्त्रियाम् ] चतुर्थाध्याये प्रयमः पादः २६६ गृह्यते। पदमञ्जरी यश्चाप्रवृत्तिधर्मार्थश्चितिरूपेण अनुयातीव सोऽन्येषां प्रवृत्तिविष्वगाश्रया ।। सामान्यमपि गोत्वादि व्यक्तेरव्यतिरेकतः । प्रवृत्तिधर्म तद्द्वारा शशशृङ्गादिवाक्षु तु ।। तस्मादुक्तपदार्थस्य सम्भवाल्लिङ्गयोगिता। प्रवृत्तेरपि विद्यन्ते तिलो ह्येताः प्रवृत्तयः ।। पुन्नपुंसकता स्त्रीत्वं तेन स्यादन्यलिङ्गता। तदेवं सर्वपदार्थव्यापित्वादुपचयान्तरालावस्थास्त्रीणि लिङ्गानि । एवं च नक्षत्रे तारका तिष्यः, कुमार्यों वस्तु इति एकस्याप्यर्थस्य नानालिङ्गायोग उपपद्यते; आविर्भावादित्रयस्यापि गुणभेदेन तस्मिन्नेवार्थे सर्वदा सम्भवात् । न चैवं तवृत्तेः सर्वस्यैव शब्दस्य त्रिलिङ्गताप्रसङ्गः; न ह्यस्ति नियमः-यः शब्दो यत्रार्थे पर्यवस्यति तत्र विद्यमानः सर्व एवाकारस्तेन शब्देनाभिधातव्य इति, किन्तु य आकारोऽभिधीयते तेन सता भवितव्यमित्येतावत् । तद्यथा-तक्षा, युवा, कृष्णः, कामुक इति तक्षादिशब्दानामेकार्थपर्यवसितानामपि व्यवस्थित एवाकारो वाच्यः । तथा लिङ्गेष्वपि द्रष्टव्यम् । उक्तं च --- सन्निधाने पदार्थानां किञ्चिदेव प्रवर्तकम् । यथा तक्षादिशब्दानां लिङ्गेषु नियमस्तथा ।। इति । उपचीयते कुमारीत्यत्रापि कुमारीशब्दः स्वमहिम्ना कस्यचिद्धर्मस्यापचय- मेवाह । शब्दान्तरप्रयोगात्तु धर्मान्तरस्योपचयः प्रतीयते । एवं क्षीयते वृक्ष इत्यत्रापचयः, तदेवं सर्वमनाकुलमिदं दर्शनम् । वृत्तिकारस्तु लौकिकानामेवं प्रतिपत्तेरभावात्तत्प्रतिपत्यनुगुणं पक्षं दर्शयति- सामान्यविशेषा इति । कानिचित्सामान्यानीत्यर्थः । यद्वा-सत्ताव्यतिरिक्तेयु सामान्मेपु सामान्यविशेषशब्दो रूढः । तिस्रो- ऽवान्तरजातय इत्यर्थः । उक्तं च- तिस्रो जातय एवैताः केपाश्चित्समवस्थिताः । अविरुद्धा विरुद्धाभिर्गोमहिप्यादिजातिभिः ।। हस्तिन्यां वडवायां च स्त्रीत्वबुद्धेः समन्वयः । अतस्तां जातिमिच्छन्ति द्रव्यादिसमवायिनीम ॥ इति । ननु चैपां त्रयाणामपि सामान्यविशेषाणां सर्वार्थपु सद्भावोऽभ्युपगन्तव्यः, न गांत्वादिवत्कतिपयेप्वेवार्थे , कथमन्यथार्थव्यक्तिवस्त्वादिशब्दानां भिन्नलिका- नामेकस्मिन्नर्थे प्रयोगः स्यान् ! ततश्च सर्वत्र विलिङ्गप्रतिभासप्रसङ्ग इत्यत ·२७३ स्त्रियाम् ] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः स्त्रियामभिधेयायां स्त्रियां वा यत्प्रातिपदिकं वर्तत इति । वक्ष्यति - 'अजाद्यतष्टाप्', अजा। देवदत्ता। स्त्रियामिति किम् ? अजः । देवदत्तः ॥ . पदमञ्जरी एकोऽयमर्थः स्त्रीत्वं नाम , तदेव च प्रकृत्यर्थोपसर्जनं प्रत्ययेनाभिधीयते, तस्यै- कत्वादेकवचनमेव प्राप्नोति ? अनेकश्च प्रत्ययो नोपपद्यते-गाायणी, कारीषगन्ध्या, कालितरेति, कथम् ? एकोऽयमर्थः स्त्रीत्वं नाम तस्यैकेनोक्तत्वाद् द्वितीयः प्रत्ययो न प्राप्नोति-उक्तार्थानामप्रयोग इति ? स्त्रीशब्दे चेकारो न प्राप्नोति, संस्त्याने 'स्त्यायते ट्' इति डूट्प्रत्ययान्तेन स्त्रीशब्देनोक्तत्वात् संस्त्यानं स्त्रीत्वम् ? सामानाधिकरण्यं च न स्यात्- कुमारी देवदत्तेति, स्वस्व- प्रकृत्यर्थावच्छिन्नयोः स्त्रीत्वयोः प्राधान्येनाभिधानात् , तत्र व्यतिरेकनिबन्धा षष्ठी प्राप्नोति, कुतः ? न तावदन्यऽन्यतः; परस्परं गुणगुणिभावाभावात् , नापि स्त्रीप्रत्ययप्रकृतेः; टाबादिभिर्वाधितत्वात् ? यत्र तर्हि प्रतियोगिनि स्त्रीप्रत्ययः प्रतिषिध्यते तत्र षष्ठी प्राप्नोति-पञ्च ब्राह्मण्यः, स्वसाभिरूपेति ? पक्षान्तरे तु द्वयोरपि द्रव्यनिष्ठत्वाद्वयतिरेकाभावः सामानाधिकरण्यं च भवति, द्रव्यस्य चानेकत्वाद् द्विवचनबहुवचने अपि युक्ते। यथैव च प्रातिपदिकेनोक्तेऽपि स्त्रीत्वे टाबादयो भवन्ति, तथानेकोऽपि प्रत्ययो नानुपपन्नः, तद्द्योतको हि तदा नानाप्रत्ययः, प्रदीपादेश्चानेकस्यापि द्योतकत्वं दृष्टम् । प्रत्ययार्थपक्षेऽपि न दोषः । यद्यपि स्त्रीत्वमात्रे वाच्ये प्रत्ययः क्रियते, तथापि स्त्रीत्वतदाश्रययोरभेद- विवक्षया स्वाभाविकत्वाद्वा गुणप्रधानभावस्य द्वयोरपि दृष्टत्वेन सामानाधि- न्यासः प्रत्ययो युक्त एव । अथ वा-गार्गायणीत्यत्र 'प्राचां ष्फ तद्धितः' इति विहितस्य फस्य पित्करणसामथ्याद् ङीष् प्रत्ययो भविष्यति । कारीषगन्ध्येति । ष्यङन्ताद् 'यङश्चाप्' इति वचनसामर्थ्याच्चा भविष्यति । कालितरेति । जानपदादिस्त्रविहितेन डोषा स्त्रीत्वमप्रकर्षविशिष्टमुक्तम् , न तु प्रकर्षविशिष्टम्, अतस्तस्यानभिहितत्वात् तरचन्ताद् टाव्भविष्यति । स्त्रीति 'स्त्रियाम्' इति निर्देशाल्लिङ्गाट टित्करणसामाद्वा ङीच भविष्यति । प्रकृत्यर्थविशेषणपक्षे तु प्रातिपदिकेन स्त्रीत्वविशिष्टं द्रव्यमेवोच्यते, टावादयस्तु द्योतका इति । तत्र व्यतिरेकाभावात् अप्ठ्या अप्रसङ्गादेव द्विवचनबहुवचने अपि । अनेकत्वाद् द्रव्यत्य युक्तेऽनेकोऽपि प्रत्ययो युक्त एव । यथैव हि प्रातिपदिकेनोक्तेऽपि त्रीत्वे खट्वे- त्यादौ दावादयो भवन्ति, तथा गाायणीत्यादाक्नेकेऽपि फादयो भवन्ति । अनेनेव स्त्रीत्वस्य द्योतितत्वादिति युक्तमुक्तम्-उभयथापि युज्यत इति । काशि०3:१६ ·२७४ काशिकावृत्ती [अजाद्यतया , अजायतटाप् ॥ ४॥ अजादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्योऽकारान्ताच्च प्रातिपदिकात् स्त्रियां टाप् प्रत्ययो भवति । पकारः स्वरसामान्यग्रहणार्थः । टकारः सामान्य- ग्रहणाविघातार्थः । अजा। एडका । कोकिला। चटका। अश्वा । खट्वा । देवदत्ता। तपरकरणं तत्कालार्थम् । शुभंयाः, कीलालपाः ब्राह्मणी- 'हल्ङयाब्भ्यः' इति सुलोपः स्यात् । पदमारी करण्यं वचनभेदश्च भविष्यति । गाायणीत्यादौ च द्वाभ्यामेव स्त्रीत्वमभिधातुं शक्यते, नैकेन; स्वभावात् । यद्वा-फस्य पित्करणसामर्थ्यान्डीप सिद्धः, प्यङि 'यङञ्चाप' इति वचनसामर्थ्याच्चा भविष्यति । तथा हि-अत्र ययोः सामान्यग्रहणाय तदविघाताय च प्यङोनुवन्धद्वयं कृतम् , कालितरेत्यनान्यः प्रकर्ष- युक्तोऽन्यश्चाप्रकर्पयुक्तः, तत्रावस्थाभेदादेक एवार्थो भिद्यत इति प्रकर्ष- युक्तस्यानभिहितं स्त्रीत्वमिति तदभिधानाय टायपि भविष्यति । स्त्रीशब्देऽपि 'स्त्रियाम्' इत्यस्मादेव निपातनादीकारः सिद्ध इति सुष्ठुक्तम्--उभयथापि युज्यत इति ॥ अजाद्यतष्टाप् ॥ श्रदन्ताच्चेति । अकारान्तादित्यर्थः । स्वरूपग्रहणं तु न भवति; अच्छब्दान्तात् नीतत् परीतत् कलिङ्गगदित्यादेः स्त्रीलिङ्गादिति, 'तदाद्याचिख्यासायाम्' इत्यादेनिर्देशात् । पकारः सामान्यमहणार्थ इति । 'थाप्रातिपदिकात्' इत्यादौ । पकारानुरोधस्तु टाव्हापोः स्वरार्थः। टकारः सामान्यग्रहणाविघातार्थ इति । अन्यथैकानुबन्धकत्वादस्यैव प्रहणं स्यात् , न तु डाप्चापोः । खट्वेति । कथं पुनरत्राकारान्ता प्रकृतिरवधार्यते, यावता नित्य- ·२७५ . अजाद्यतष्टाप् ] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः अजादिग्रहणं तु क्वचिन्नातिलक्षणे डीषि प्राप्ते, क्वचित्तु पुंयोगल- क्षणे, क्वचितु पुष्पफलोत्तरपदलक्षणे, क्वचितु वयोलक्षणे डीपि, क्वचिट्टिल्लक्षणे। हलन्तानां त्वप्राप्त एव कस्मिश्चिदाब विधीयते । 'शूद्रा चामहत्पूर्वा जातिः' इति पठ्यते, तस्यायमर्थः - शूद्रशब्द- ष्टापमुत्पादयति जातिश्चेद्भवति । शूद्रा। पुंयोगे ङीषैव भवितव्यम् - शूद्रस्य भार्या शूद्री । महत्पूर्वस्य प्रतिषेधः - महाशूद्री। महाशूद्रशब्दो पदमञ्जरी मेवायमावन्तः स्त्रियां वर्तते ? शास्त्रात्प्रयोगाच्च । शाकटायनदर्शने हि सर्वेषा- मेव व्युत्पत्तिः । पञ्चभिः खट्वाभिः क्रीतः पञ्चखट्व इत्यादौ स्त्रीप्रत्यये लुप्ते प्रयोग एवाकारान्तत्वं दृश्यते । शुभंयाः, कीलालपा इति । 'अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते' इति विच । कः पुनरत्र टापि सति दोष इत्याह-हल्ल्याभ्य इति सुलोपः स्यादिति । कचिज्जातिलक्षण इति । गणपाठावसरे विभागं दर्शयिष्यति । हलन्तानां वित्यादि । अजादिग्रहणमिति । प्रकृतस्य प्रथमान्तस्यान्वया- सम्भवात्तदर्थमजादिग्रहणमिति शेषः । अमहत्पूर्वति । महच्छब्दस्यानुकरणत्वाल्लौकिकार्थाभिधायित्वाभावात् 'आन्महतः' इत्यात्त्वं न भवति । पुंयोगे तु ङीषैवेति। जातिग्रहणस्य प्रयोजनमाह । ननु पुंयोगे सोऽयमित्यभिसम्बन्धात्परशब्दः परत्र वर्तत इति गौणत्वादेव न भविष्यति ? तस्मात्सुखप्रतिपत्यर्थं जातिग्रहणम् । अमहत्पूर्वेत्यस्याथेमाह- महत्पूर्वस्येति । अत्रापि जातिरिति सम्बध्यते, इह प्रतिषेधो मा भूत्-महती शूद्रा महाशूद्रेति, न ह्यत्र महत्पूर्वः समुदायो जातिवचनः । क तर्हि प्रतिषेधः ? यत्र समुदायो जातौ वर्तते । तदिदं दर्शितम्-महाशूद्रशब्दो ह्याभीरजातिवचन न्यासः जातिलक्षणे इति । 'नातेरस्त्रीविपयादयोपधात्' इति । पुंयोगलक्षण इति । 'पुंयोगादाख्यायाम्' इति । पुष्पफलोत्तरपदलक्षणे इति । 'पाककर्णपर्णपुष्पफल- मूलबालोत्तरपदाच्च' इति । वयोलक्षण इति । 'वयसि प्रथमे' इति । टिल्लक्षण इति । 'टिड्ढाणञ्' इति । शूद्रा चामहत्पूर्वेत्यादि । ननु च 'आन्महतः' इत्यादिनात्येनात्र भवितव्यम् , अत एवं वक्तव्यम्-अमहापूर्वेति ? नैतदस्ति; अर्थप्रधानत्य हि तदात्त्वमुच्यते, शब्द प्रधानश्वायम् । महच्छब्दः पूर्वी यत्याः सा महत्पूर्वति । महत्पूर्वस्य प्रतिषेध इति ।

·अजाद्यतष्टाप् ] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः ২৬৬ तेन ग्रहणवता अजा, एडका, चटका, अश्वा, मूषिकेति जातिः । बाला, होढा, पाका, वत्सा, मन्दा, विलातेति वयः । पूर्वापहाणा', अपरापहाणा' । टित् , निपातनाण्णत्वम्। * संभस्त्राजिनशणपिण्डेभ्यः फलात् *। संफला, पदमञ्जरी इत्यत्रोगिदित्युगित्प्रातिपदिकस्यैव ग्रहणमित्यङ्गीकृत्येदं प्रयोजनं दर्शितम् । तत्र तु वक्ष्यति-'उगिदिति प्रातिपदिकाप्रातिपदिकग्रहणम् , तेन प्रातिपदिकेनेति निषेधाभावात्तदन्तविधिः' इति । यदाह-'उगिद्यस्य सम्भवति यथाकथञ्चिदिति तदन्तात्प्रातिपदिकात्' इति च । अतिमहतीत्यत्र शतृवद्भावादौणादिकाटुगिल्लक्षणो ङीप्। केचिद्गौरादिपाठाद् ङीषं वर्णयन्ति, तद्युक्तम् ; अनुपसर्जनाधिकारात् । किञ्च, गौरादिपाठस्य प्रयोजनमपि न पश्यामः। ननु च महतीशब्दोऽन्तोदात्त इष्यते, सत्यम् ; 'शतुरनुमः' इत्यत्र नद्यजाद्युदात्तत्वे 'बृहन्महतोरुपसंख्यानम्' इत्यनेनैव सिद्धम् । विभक्त्युदात्तार्थं तदिति चेत् १ तदेव डीबुदात्तार्थमपि भविष्यति । अतिमहती- त्यादौ च डीषभावस्योक्तत्वान् ङीवुदात्तार्थमप्युपसंख्यानमेष्टव्यम् , यदि तदन्त- विधिऑप्यते, पञ्चानामजानां समाहारः पञ्चाजी-द्विगोरपि. टाप् प्राप्नोति ? अत्राहुः-'अजाद्यतः' इति षष्टी अजादीनामजन्तानां च या स्त्री तद्वाच्येऽर्थे यत् स्त्रीत्वं समवेतं तत्र टाबिति, प्रत्यासत्या च स्त्रीत्वविशेपोपलक्षणानामेव प्रकृतित्वं विज्ञायते इति मत्वा वृत्तिकारेणोक्तम्- 'अजादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्योऽदन्ताच' इति । न च पञ्चाजीत्यत्राजार्थे समवेतं स्त्रीत्वम् , किं तर्हि ? समाहारे। न्यासः . भवतुशब्दः केवल उगित् सर्वादिपु पठ्यते, महदिति गौरादौ, तत्रासत्यस्मिञ् ज्ञापके केवलाभ्यामेव भवन्महच्छब्दाभ्यामुगिद्गौरादिलक्षणौ ङीव्हीपौ. स्याताम् । अति- भवती, अतिमहतीत्यत्र तु न स्याताम् ज्ञापके तु सति भवतः। यद्येवम् , पञ्चा- नामजानां समाहारः पञ्चाजीति द्विगोरपि तदन्तविधिना टाप प्राप्नोति ? नैप दोपः, अनादिभिः स्त्रियामिति विशेषयिष्यामः, 'अनाद्यतः' इति हि पष्ठी, तत्रैवमभिसम्बन्धः कर्तव्यः-अलादीनां या स्त्री, अजादिशब्दानां वाच्येऽर्थ यत् स्त्रीत्वं समवायसम्बन्धेन वर्तमानम् , तत्र टाविति । न च पञ्चानीत्यत्रानाशब्दत्यार्थे वाच्ये स्त्रीत्वं समवेतम् , किं वहिं ? समाहारे वाच्ये। पूर्वापहाणा। अपरापहाणा! टिदिति । ल्युतत्त्वात् ! १-१. 'पूर्वापहरगा, अपरामहरणा' इति मुद्रितः पाठोऽनायुः ।

·२७८ काशिकावृत्ती [अजाद्यतष्टाप भस्त्रफला। अजिनफला। शणफला। पिण्डफला । त्रिफला द्विगौ। बहुव्रीहौ - त्रिफली संहतिः । * सत्याकाण्डप्रान्तशतैकेभ्यः पुष्पात् * ! सत्पुष्पा । प्राक्पुष्पा । काण्डपुष्पा । प्रान्तपुष्पा । शतपुष्पा । एकपुष्पा। पाककर्ण' इति ङीषोऽपवादः । * शूद्रा चामहत्पूर्वा जातिः । क्रुश्चा, उष्णिहा, देवविशा - हलन्ताः । ज्येष्ठा, कनिष्ठा, मध्यमा - पुंयोगः । कोकिला जातिः । * मूलान्ननः * । अमूला ॥ ऋन्नेभ्यो ङीप् ॥५॥ ऋकारान्तेभ्यो नकारान्तेभ्यश्च प्रातिपदिकेभ्यः स्त्रियां डीप प्रत्ययो भवति । उकारः सामान्यग्रहणार्थः । कर्ती । हीं। दण्डिनी । छत्त्रिणी ॥ उगितश्च ॥ ६॥ पदमञ्जरी एवं चामहत्पूर्वेति प्रतिषेधः शक्योऽकर्तुम् , न हि महाशूद्रीत्यत्र शूद्रार्थगतं स्त्रीत्वम् । तदन्तविधिस्तु 'अनुपसर्जनात्' इत्यत्र ज्ञापयिष्यते । सत्प्राक्कारडेति । पाककर्णेत्यत्र वार्तिकम्-'सदच्काण्डप्रान्तशतैकेभ्यः पुष्पात्प्रतिषेधः' इति, तत्रैव भाष्यम्-'प्राक्पुष्पा च प्रत्यक्पुष्पा च' इति । तस्मादत्रापि प्राक्शब्दो न पठनीयः, सदच्काण्डेत्येव पठनीयम् ।। ऋन्नेभ्यो डीप् ॥ डकारः सामान्यग्रहणार्थ इति । 'डन्याप्प्रातिपदिकात् इत्यादी। 'पकारः सामान्यग्रहणाविघातार्थः' इति तु पूर्वानुसारेण गम्यमानत्वा- नोक्तम्, अत्रापि पकारानुरोधोऽनुदात्तार्थः ।। उगितश्च ।। यथाकथञ्चिदिति । यदि वर्ण उगित् संभवति, यदि वा प्रत्ययः, अथापि प्रातिपदिकम्-सर्वथा यत्रपामन्यतमः प्रकारः संभवतीत्येप यथाकथ- विदित्यस्यार्थः। एतदेव स्पष्टयति-तदुगिच्छब्दरूपमिति । प्रत्ययाप्रत्यययोः न्यासः प्राक्पुप्पेति । प्राञ्चन्तीति प्राञ्चि, 'प्रत्विग्दधृक् इत्यादिना फिन् । प्राञ्चि पुष्पाणि यस्याः सा प्राक्पुप्पा ।। गन्नेभ्यो नेप् ॥ कारः सामान्यग्रहणार्थ इति । असति दिवस्मिन् 'एया प्रातिपदिकात्' इत्यत्र टोति लोन्लीपोरेव प्रणं स्यात् , नसीपः ॥ उगिता ।। यथा कविदिति। येन फेनचित् प्रकारेण । गदि वर्ण गित् २-२. पिपं गाठी मागिा।

·२७६ उगितश्च ] चतुर्थाध्याये प्रयमः पादः उग् इद्यत्र संभवति यथाकथञ्चित् तदुगिच्छब्दरूपम् , तदन्तात् स्त्रियां ङीप् प्रत्ययो भवति । भवती। अतिभवती। पचन्ती । यजन्ती। * धातोरुगितः प्रतिषेधो वक्तव्यः । उखास्रत् । पर्णध्वत् ब्राह्मणी। पदमञ्जरी प्रातिपदिकाप्रातिपदिकयोः शब्दरूपमन्यपदार्थः, न प्रातिपदिकमेव, नापि प्रत्यय एवेत्यर्थः। तत्रोगिता प्रातिपदिकस्य विशेषणात्तदन्तविधिर्भवतीत्याह- तदन्तादिति । पचन्तीति । अत्र शतृप्रत्यय उगित् तदन्तं प्रातिपदिकम्-अतिभवती अतिमहतीत्यत्रापि भवति । 'ग्रहणवता प्रातिपदिकेन' इत्ययं तु प्रतिषेधो यत्र सूत्रोपात्तं प्रातिपदिकस्यासाधारणं रूपं तत्रैव भवतीत्यत्रापि व्यपदेशिवद्भावेन भवति । 'व्यपदेशिवद्भावोऽप्रातिपदिकेन' इत्ययं तु निषेधः प्रातिपदिकस्यैवा- साधारणरूपग्रहणे अतिगोमतीत्यत्रापि भवति । प्रत्ययग्रहणपरिभाषा तु प्रत्ययस्यैवासाधारणरूपग्रहणे भवति । घातोस्तूगितः प्रतिषेध इति । वक्तव्य इति शेषः । स तर्हि वक्तव्यः ? न वक्तव्यः, 'उगिदचाम्' इत्यत्रोगित्त्वादेव सिद्धेऽञ्चतिग्रहणं नियमार्थम्-इह त्यासः सम्भवति, यदि प्रत्ययः, अथापि प्रातिपदिकम् , सर्वथा यत्रैषामन्यतमः सम्भवति तद् उगिच्छब्दरूपमिति । अनेनोगिच्छब्दरूपस्य विशेषणं न प्रातिपदिकस्येति दर्शयति । यदि प्रातिपदिकस्यैव विशेषणं स्यादिहैव स्याद्-भवती, महतीति; अर्वतीत्यत्र तु न स्यात् , 'अर्वणस्त्रसावनः' इति नकारस्य त्रादेशः कृत इति वर्ण एव तकार उगित् , न प्रातिपदिकम् ; गोमतीत्यत्र च न स्यात् , अत्रापि हि मतुप् प्रत्यय एवोगित्, न प्रातिपदिकम् ; तस्मादुगिच्छब्दरूपस्यैव विशेषणं युक्तमित्यभिप्रायः। तच्चोगिच्छन्द- रूपं प्रातिपदिकस्य विशेषणम् ,विशेषणेन च तदन्तविधिर्भवतीत्याह-तदन्तादित्यादि। यदि तर्युगिच्छब्दरूपान्तात् प्रातिपदिकाद् डीव् भवत्येवं सति भवतीति न सिध्यति, न खत्रोगिच्छब्दरूपान्तं प्रातिपदिकं भवति, भवच्छब्दान्तादुगितः प्रातिपदिकादन्यत्य तदन्तस्याभावात् ? नैष दोपः; व्यपदेशिवद्भावात् तदन्ताद् भविष्यति। ननु च 'व्यपदेशिवद्भावोऽप्रातिपदिकेन' इति व्यपदेशिवद्भावेन नात्र भवितव्यम् ? नैतदस्ति; न धुगिदिति प्रातिपदिकग्रहणम् , कि तहिं १ प्रातिपदिकाप्रातिपदिकग्रहणम् ; वर्णप्रत्यय- योरप्युगितोम्रहणात् । पचन्ती यजन्तीति । शवन्ताद् डीप । धातोरुगितः प्रतिपेध इति । प्रतिपाद्यत इति शेषः । ..

·२८० काशिकावृत्ती Fउगितच * अञ्चतेश्वोपसंख्यानम् । प्राची। प्रतीची। उदीची ॥ वनो र च ॥७॥ वन्नन्तात्प्रातिपदिकात्स्त्रियां ङीप् प्रत्ययो भवति, रेफश्चान्तादेशः । धीवरी । पीवरी । शर्वरी । परलोकदश्वरी । पदमञ्जरी शास्त्रे उगितो यकाय विधीयते तद्धातोर्यदि भवति अञ्चतेरेवेति कार्यमानं निय- म्यते, न नुमागम एव । अधातुग्रहणं चाधातुपूर्वस्यापि नुमर्थमिति तत्रैव वक्ष्यते । अपर आह–'उगितश्च' इति योऽयं चशब्दः सोऽश्चतेलुप्तनकारस्या- करणम् , विभक्तेश्य 'सुपां सुलुक' इति लुक् , भाविनं चाकारलोपमाश्रित्य चेति निर्देशः कृतः, ततश्चाञ्चतिग्रहणं नियमार्थम्- "अकारनकारलोपयोश्चातन्त्र- त्वात् 'नाञ्चेः पूजायाम्' इति लोपनिषेधविपयेऽपि ङीव भवति, प्राश्नी प्रत्यश्त्री ब्राह्मणी" इति । उखासत् , पर्णवदिति । 'किप च' इत्यत्रानयोव्युत्पत्तिः कृता ।। वनो र च ।। 'वनः' इति कनिव्वनिव्वनिपा प्रत्ययानां सामान्येन ग्रहणम् , न 'वन पण संभक्तौ,' 'वनु याचने' इति धात्वोर्विजन्तयोः, कुतः ? 'प्रत्यया- प्रत्यययोः प्रत्ययस्यैव ग्रहणम्' इति । अत एव शुनो निष्क्रान्ता युवानमतिक्रान्ता निःशुनी अतियूनीत्यत्रापि न भवति, अनर्थकत्वाद्वा। शर्वरीति । 'शु हिंसा- याम्', 'अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते' इति वनिप् । परलोकदृश्वरीति । 'दृशेः कनि'। न्यासः । , अश्वतेश्वोपसंख्यानमिति । अञ्चतेङगप्प्रत्ययस्य प्रतिपादनं कर्तव्यमित्यर्थः । तत्रेद- मुभयन प्रतिपादनम् -'पादोऽन्यतरस्याम्' इति सूत्रे 'अन्यतरत्याम्' इति योगविभागा : करिष्यते, स च 'उगितच' 'वनो र च' 'पादोऽन्यतरस्याम्' इत्येतेषां त्रयाणामपि योगानां शेषः। व्यवस्थितविभापा च सा । तेन प्रातिपदिकादुगिन्छन्दरूपान्ताद् धातू- गिच्छन्दान्तादञ्चतेरेव नित्यं डीव भवति, ततोऽन्येभ्यस्तु न भवत्येवेति । अन्ये त्वन्यथा प्रतिपादनं कुर्वन्ति-उखासत् , पर्णध्वदिति । क्रियाकारकसम्बन्ध- मानं विवक्षिवम् , न स्त्रीत्वमिति लीब् न भवति । नीराब्दसामानाधिकरण्यात स्त्रीत्वप्रतीतिरापद्यते । न च 'स्त्रियाम्' इत्यत्र स्त्रीसामानाधिफरप्यपक्षः स्थितः। प्राची- त्यादिपु तु खीत्वं विवक्षितम् , तेनेह भवतीफार इति । उखासत् , पणध्यदिति । उसेन ससते, पणांनि ध्वंसत इति 'मन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते' इति फिप, 'अन्येषामपि एश्यते' इत्युखत्य दीर्घत्वम् । प्राचीति अपूर्वादयतेः फिन् , 'अचः' इत्यकारलोपः, 'ची' इत्युपसर्गस्य दीर्घत्यम् ।। मनोरच ॥ 'पनः' इति निम्ननिपोः प्रत्यययोमहणम् । अप 'पन पण सम्मको ·पादोऽन्यतरस्याम् ] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः २८१ . 'ऋन्नेभ्यः' इत्येव ङीपि सिद्धे तत्सन्नियोगेन रेफविधानार्थ वचनम्। श्वनो न हशः है। प्राप्तौ डीबावुभावपि प्रतिषिद्धयेते । सह- युध्वा ब्राह्मणी ॥ पादोऽन्यतरस्याम् ॥ ८॥ 'पादः' इति कृतसमासान्तः पादशब्दो निर्दिश्यते । पादन्तात् पदमञ्जरी वनो न हश इति । विहितविशेषणं हश्ग्रहणम् , हशन्ताद्धातोर्यो वन्विहित- स्तदन्तात्प्रातिपदिकान् ङीब्रौ न भवत इत्यर्थः, तेन शर्वरीत्यत्र प्रतिषेधाभावः । तथा 'ओण अपनयने' वनिपि 'विड्वनोरतुनासिकस्यात्' इत्यात्त्वे अवादेशेअवा- वन्नित्यत्र संप्रति हशः परत्वाभावेऽपि हशन्ताद्विहितत्वात् प्रतिषेधो भवत्येव- अवावा ब्राह्मणीति । एष एव स्थितः सिद्धान्तः । बहुलं छन्दसि डीव्रौ वक्तव्यौ- यज्वरीरिषः । प्रईरिशवोस्तुट् च-प्रेवरी ।। पादोऽन्यतरस्याम् ॥ पाद इति कृतसमासान्तः पादशब्दो निर्दिश्यत इति । न्यासः 'वनु याचने' इत्याभ्याम् 'अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते' इति विचि कृते यद्रूपं वन्निति निष्प- द्यते तत् कस्मान्न गृह्यत १ गृह्यते यदि ताभ्यां विज् दृश्येत, स तु न दृश्यते; अन- भिधानात् । शर्वरीति । 'शू हिंसायाम्', 'अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते' इति वनिप् , गुणः, रपरत्वम् । परलोकदृश्वरीति । दृशेस्तेनैव सूत्रेण कनिम् । वनो न हश इति । क्वचिदिति शेषः । हशः परो यो वनिन् हशन्ताद् धातोविहित- स्तदन्तात् प्रातिपदिकात् क्वचिद् डीरेफश्चान्तादेशो न भवति । सहयुध्वेति । 'युध संपहारे', 'दृशेः कानप', 'राजनि युधिकृमः', 'सहे च' इति क्वनिप , 'नोपधायाः 'सर्वनामस्थाने' इति दीर्घः, 'नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य' । कचित् तु प्रतिषेधो न भवत्येव-शर्वरोति, अत्र रेफादशः परो वनिप् ; अदावरीति, अत्रापि हशन्ताद् धातो- बनिन् विहितः, तथापि प्रतिषेधो न भवति । 'गोण अपनयने', 'अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते' इति वनिप , विड्वनोरनुनासिकत्यात्' इत्यात्वम् , अवादेशः । न च वनोन हश इत्येव वक्तव्यं कर्तव्यम् ; यस्मात् 'पादोऽन्यतरस्याम्' इत्यन्यतरत्यांग्रहणमत्यापि योगत्य शेषः । सा च व्यवस्थितविभाषा विज्ञायते । तेन यत्र डी-रेफो नेप्येते तत्र न भविष्यतः ।। पादोऽन्यतरस्याम्॥पाद इति कृतसमासान्तः पादशब्दो निर्दिश्यत इति । अय - । १. 'होः कानिप्' इति सूनेगेति भावः ।

·२८२ काशिकावृत्ती [पादोऽन्यतरस्याम् प्रातिपदिकादन्यतरस्यां स्त्रियां डीप् प्रत्ययो भवति । द्विपात् , द्विपदी । त्रिपात् , त्रिपदी | चतुष्पाद , चतुष्पदी ॥ टावृचि ॥ ९ ॥ 'पादः' इत्येव । 'ऋचि' इत्यभिधेयनिर्देशः । ऋचि वाच्यायां पादन्तात्प्रातिपदिकात् स्त्रियां टाप् प्रत्ययो भवति । डीपोऽपवादः । द्विपदा ऋक् । त्रिपदा ऋक् । चतुष्पदा ऋक् । ऋचीति किम् ? द्विपदी देवदत्ता ॥ न पटस्वस्रादिभ्यः॥१०॥ षट्संज्ञकेभ्यः स्वस्रादिभ्यश्च प्रातिपदिकेभ्यः स्त्रीप्रत्ययो न भवति । यो यतः प्राप्नोति स सर्वः प्रतिषिद्धयते । पञ्च ब्राह्मण्यः । सप्त । नव । दश । पदमञ्जरी उत्तरसूत्रे ऋच्यभिधेयायां तस्यैव सम्भवात् , तेन पादयते किवन्तस्य ग्रहण न भवति । द्विपदीति । द्वौ पादावस्य इति 'बहुव्रीही संख्यासुपूर्वस्य' इत्यकारलोपे 'पादः पत्' इति पद्भावः ।। टाचि ॥ ऋचीत्यभिधेयनिर्देश इति । व्याप्तेः। विपयनिदेशे हि ऋग्वेदविपय एव प्रयोगे स्यात् , नान्यत्र ।। न पदस्वस्रादिभ्यः ।। 'टावृचि' इति पादन्ताद्विहितस्य टापोऽत्राप्रसङ्गात्त- दनन्तरस्य डीपोऽयं प्रतिपेध इत्याशवामपनयति-यो यत इति । तत्र सर्वेभ्य एव डोप्प्राप्नोति, टाप्तु नलोपे सत्यकारान्ततायामुपजातायां पड्भ्य एव । न्यासः 'पद गतौ' इत्यत्मापण्यन्ताद् 'अन्येभ्योऽपि दृश्यते' इति किपि कृते यत् पादिति रूप निष्पद्यते तस्य ग्रहणं फरमान विज्ञायते १ विज्ञायते यदि पादयतेः किव् एश्येत, स तु न दृश्यते; अनभिधानात् । द्विपाद्, द्विपदीति । द्वी पादावत्या इति बहुमोदिः । 'पादत्य लोपः' इत्यनुवर्तमाने 'संख्यानपूर्वस्य इत्यफारलोपः, 'पादः पत्' पति पन्नापः । टावृचि ॥ चीत्यभिधेयनिर्देश इति । विपयनिर्देशाशक्षा निराफरोति । यदि हि विषयनिर्देशः स्यात् , रत भाचि विषय सामन्ये यः पाच्छन्दवदन्तात् प्राति. पदिफाटाच भविष्यतीत्येपोऽर्थः स्यात्, सपा सम्वेद एव स्यात् , नाम्पा । अभिधेष- निदो रासनम भपीति मायः ॥ न पट्यखादिभ्यः।। यो यतः प्राप्नोति स सर्व:प्रतिषिभ्यत इति चीन- ·२८४ काशिकावृत्ती [न पट्स्वस्रादिभ्यः , षट्संज्ञानामन्ते लुप्ते टाबुत्पत्तिः कस्मान्न स्यात् ? पदमञ्जरी डीपोऽनन्तरस्यायं प्रतिषेधो युक्त इत्याश्रित्य चोदयति-षट्संज्ञाना- मिति। कस्मान स्यादिति । अत इति हि प्राप्नोति, असिद्धो नलोपः, तस्या- सिद्धत्वान्नैतददन्तम् । परिगणितेपु कार्येषु नलोपोऽसिद्धो भवति, 'नलोपः सुप्स्वर' इत्यस्य नियमार्थत्वात् । नेदं तत्र परिगण्यते ? इदमपि तत्र परिगण्यते, कथम् ? सुबिति न सप्तमीबहुवचनेन प्रत्याहारः, किं तर्हि ? यङश्चाविति चापः पंकारेण, ततश्च टापोऽपि प्रत्याहारेऽन्तर्भावात्तद्विधिरपि सुविधिरेवेति । तदेतदाह--प्रत्याहाराच्चापेति । न स्यादित्यनुपङ्गः, कस्मान्न स्यादिति प्रश्नः । चापा प्रत्याहारान्न स्यादिति परिहारः । इदं चाचार्यदेशीयस्य वचनम् । आचार्यसिद्धान्तं दर्शयितुमेतद् दूपयति-सिद्धं दोपस्त्वित्त्व इति । सत्यं सिद्धमिदं चापा प्रत्याहारे, इत्त्वे तु दोपो भवति-बहूनि चर्माण्यस्याः बहुचर्मि- केति, कथम् ? तत्र सुविधिरिति सर्वविभक्यन्तावयवः समास आश्रितः-सुपो विधिः, सुपि विधिरिति; ततश्च यथा राजभ्यामित्यत्र 'सुपि च' इति दीर्घत्वं न भवति, तथा टापि सुपि विधीयमानमित्त्वमपि सुविधिरिति तत्र कर्तव्ये नलोपस्यासिद्धत्वात्कात् पूर्वोऽकारो न भवतीतीत्वं न स्यादित्यर्थः । सिद्धान्त. माह-तस्मानोभाविति । 'स्त्रियाम' इत्यर्थमात्रमपेक्ष्य तत्र यदुक्तं तन्न भवति, इत्येवं डीप्टापाबुभावपि प्रतिपेध्यावित्यर्थः । ननु च सकृत्प्रतिपेधस्य प्रवृत्तिः, स च स्वप्रवृत्तिसमये यस्य प्रसङ्गस्तमेव प्रतिपेधति, ततश्च पूर्व डीपि प्रतिपिद्धे नलोपे च कृते पश्चात्प्राप्नुवतष्टापः कथं प्रतिपेधः ? आत्माश्रयो हि स्यात्- स्वप्रवृत्तिमपेक्ष्य स्वप्रवृत्तिरिति । तस्मात्तन्त्रावृत्त्येकशेपाणामन्यतमाश्रयणेन - द्विरस्य प्रवृत्तिः, तत्र द्वितीयया प्रवृत्त्या टापः प्रतिपेधः ।। न्यासः विधिरनिमित्तं तद्विघातस्य' इत्युक्तम् , तस्मात् सन्निपातलक्षणपरिभाषर्यव सीव न भविष्यतीति किं प्रतिषेधेन १ एवं ततज्ञापयति- अनित्येषा परिभाषेति । तेन या, सेति सिदं भवति । अत्रापि हि विभक्ती त्यदायत्वमित्यकारष्टापो निमित्त न स्यात् , टापि हि सति विभक्तरानन्तर्य विन्यते । परिभाषायारत्यानित्यत्येनैव टाव भवति । पटसंज्ञानामित्यादि । पच मादाय इत्यादी 'अनन्तरस्य विधिर्भवति प्रतिषेधो या' पति लोपोऽनन्तरस्य प्रतिमेचे ते निलोपः प्रातिपदिकान्तरय' इति नकारे से सरपकारान्ततायामुपभातायां टायुत्पत्तिः फरमान स्यात् ? स्यादेव, निमितस्य सनिधानात् । नलोपस्यासिखवास स्यादिति चेत् १ सदस्ति; 'नलोरः मुन्सरसंगामिभिरुतिपति परिगणिवेष विधि नलोपस्यासिनत्यमुच्यते । न च शामिपितम परिगपत, रात् पुरवस्वर नलोपलासिसलन् ! टानिधि र परिगया पति दांगमा- ·मनः ] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः २८५ प्रत्याहाराच्चापा सिद्धं दोषस्त्वित्त्वे तस्मानोभौ ॥ मनः ॥ ११ ॥ मन्नन्तात्प्रातिपदिकात् ङोप् प्रत्ययो न भवति । 'ऋन्नेभ्यो डीप' इति डोप प्राप्तः ‘मनः' इति सूत्रेण प्रतिषिद्धयते । दामा, दामानौ, दामानः । पामा, पामानौ, पामानः । अनिनस्मिन्महणान्यर्थवता चानर्थकेन च तदन्तविधि प्रयोजयन्ति- पदमञ्जरी मनः ।। अनिनस्मन्ग्रहणानीति । अन्, इन्, अस्, मन्-इत्येतेषां ग्रहणे अर्थवत्परिभाषा न व्याप्रियते, तेनैषामनर्थकानामपि ग्रहणं भवति । एभिश्चा- र्थवद्भिरनर्थकैश्च तदन्तविधिर्भवतीत्यर्थः । सीमन्शब्दोऽव्युत्पन्न प्रातिपदिकम् । अतिक्रान्ता महिमानमतिमहिमा, अनापीमनिच एवार्थवत्त्वम् , न तु मनः ।। -- न्यासः प्रत्याहारादित्यादि । चाविति चाप्सम्बन्धिनं पकारमुपलक्षयति, तदेतदुक्तं भवति-- सुबिति । तत्र न सप्तमीबहुवचनसम्बन्धिना सुपः पकारेण प्रत्याहारो गृह्यते, किं तहिं ? 'यङश्चाप्' इति चाप्सम्बन्धिना । तस्माट टापो विधिरपि सुविधिरेव; टापोऽपि प्रत्याहारान्तर्भावात् । ततश्च टाबिधावपि नलोपस्यासिद्धत्वेन भवितव्यमिति सिद्धं सर्व- मिष्टम् । सिध्यत्येव, दोपरित्वत्त्वे इति । बहूनि चर्माण्यस्यां नगर्यामिति बहुव्रीहिः । 'शेषाद्विभाषा' इति कप् , टाप् , नलोपः । अत्रेदानीम् 'प्रत्ययस्थात् कात्' इत्यनेनेत्त्व- मिष्यते बहुचर्मिकेति यया स्यात् , तच्च न प्राप्नोति, न ह्यत्र कात् पूर्वोऽकारः; नलोप- स्यासिद्धत्वात् । तत्र हि राजभ्यामित्यत्र 'सुपि च' इति दीर्घत्वं मा भूदिति नलोपस्या- सिद्धत्वार्थ सर्व विभक्त्यन्तः समास आश्रितः - सुपो विधिः सुब्बिधिः, र पि वा विधिः सुविधिरिति; यदि च टावपि सुप् स्यात् , ततस्तत्रापि परत्रावस्थित इत्त्वमुच्यत इति तदपि सुविधिः स्यात्-सुपि विधिरिति कृत्वा । ततस्तस्मिन्नपि कर्तव्ये नलोपस्यासिद्धत्वं स्यात् , तदयुक्तचापा प्रत्याहारः । तस्मान्नोभाविति । यत्मादेवं चापा सह प्रत्याहारे दोषस्तस्मादुभावपि टान्डोपौ न भवत इति प्रतिपिद्धौ । कयमिह हि स्त्रियामित्यर्थी- ऽपेक्ष्यते १ अस्मिन्नर्थे यदुक्तं तन्न भवतीवि स्त्र्ययें चोभी डोप्यापायुक्तावित्युभावपि or मवतः॥ मनः ॥ दामा, पामेति । ददातेः पिनतेश्च 'आतो मनिन्कनिन्वनिपञ्च' इति मनिन् , पूर्ववत् 'नोपधायाः' दीर्घः । अथ सोमा, सीमानौ, सीमानः, अतिमहिमा, अति- महिमानी, अतिमहिमान इत्यत्र कथं प्रतिषेधः, यावता मन इत्यर्थवतो मन एतद्ग्रहणम् ; न च यथा दामा पामेत्यन्त्र मनः प्रत्ययार्थेनार्थवत्वं तथा सीमेत्येवमादौ न फेनचिदये।

·२८६ काशिकावृत्ती [ मनः सीमा, सीमानौ, सीमानः । अतिमहिमा, अतिमहिमानौ, अति- महिमानः ॥ अनो बहुव्रीहेः ॥ १२ ॥ अन्नन्ताद बहुव्रीहेः स्त्रियां डीप् प्रत्ययो न भवति । अनुपधा- लोपी बहुव्रीहिरिहोदाहरणम् । उपधालोपिनो हि विकल्पं वक्ष्यति । सुपर्वा, सुपर्वाणौ, सुपर्वाणः । सुचर्मा, सुचर्माणौ, सुचर्माणः । बहुव्रीहेरिति किम् ? अतिक्रान्ता राजानमतिराजी । पदमञ्जरी अनो बहुव्रीहेः ॥ अनुपघालोपी बहुव्रीहिरिहोदाहरणमिति । कुत एतत् ? इत्याह--उपघालोपिनो हीत्यादि, विभापां वक्ष्यतीति । 'अन उपधालोपिनोऽन्य- तरस्याम्' इत्यनेन । सुपर्वेत्यादि । शोभनं पर्यास्याः, शोभनं चर्मास्या इति वहु- व्रीहिः । अयं च 'न संयोगाद्वमन्तात्' इत्यल्लोपस्य प्रतिपेधादनुपधालोपी। बहुव्रीहेरिति किमिति । समासादिति वाच्यमिति भावः । अतिराज्ञीति । 'राजाहःसखिभ्यः' इति टज् न भवति; समासान्तविधैर- नित्यत्वात् । न्यासः न . . अन् , इन्, अस्, नार्थवत्त्वम् , तथा हि सीमाशब्दस्तावदव्युत्पन्नं प्रातिपदिकम् , तस्यैव चार्थवत्त्वम् , वदवयवभूतस्य मनः; अतिमहिमेत्यत्रापि नैव मनोऽर्थवत्त्वम् , तथा हि~-'महतो भाषः' इत्यर्थविवक्षायां 'पृथ्वादिभ्य इमनिच्' इति महच्छन्दादिगनिज विहिता, तत्र चेमनिच एवार्थवत्त्वम् , न तदेकदेशस्य मन इत्यत आह-अनिनस्मन्ग्रहणानीत्यादि । एव. द्वाक्यं पठता वाक्यकारेण मन्-इत्येतेषां अहणेऽर्थवद्ग्रहणपरि. परिभाषा न व्याप्रियते । तेनेपामनर्थकानामपि ग्रहणं भवति, एभिवानर्यक: साथी तदन्तविधिर्भवतीत्युक्तं भवति, ततश्च सीमाऽतिमहिमेत्यादायपि प्रतिषेधः सिसो भवति ।। अनो बहुव्रीहेः ।। अनुपधालोपी बहुव्रीहिरिहोदाहरणमिति । कर्य पुनरेत. सभ्यते, यायवा नाम विशेष उपात्त इत्याद-उपधालोपिनो होत्यादि । यस्माद् 'अन उपघालोपिनोऽन्यतरस्याम्' इत्युपधालोपिनी विकल्प पश्यति, तत्मात् पारिसमाद नुपघालोपो याहुमोदिरस्यायकाश इति । तस्य चोदाहरणम् -मुपवेत्यादि । शोमन- मस्या: पर्व घोमनं नास्या इति पारिः। अपने 'न संयोगानमन्तात् लोनी न भवति। अतिराजीति । 'भापादयः शान्ताव द्वितीया' इति गतिमादयः' ] गरपुरुषोऽनम् ॥

·डाबुभाभ्यामन्यतरस्याम् ] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः २८७ डावुभाम्यामन्यतरस्याम् ॥ १३ ॥ डाप् प्रत्ययो भवति उभाभ्याम्-मन्नन्तात्प्रातिपदिकादन्नन्ताच्च बहुव्रीहेरन्यतरस्याम् । पामा, पामे, पामाः । सीमा, सीमे, सीमाः । न च भवति - पामानः । सीमानः । बहुव्रीहौ - बहुराजा, बहुराजे, बहुराजाः। बहुतक्षा, बहुतक्षे, बहुतक्षाः । न च भवति - बहुराजानः । बहुतक्षाणः । अन्यतरस्यांग्रहणं किमर्थम् ? बहुव्रीही 'वनो र च' इत्यस्यापि पदमञ्जरी डावुभाभ्यामन्यतरस्याम् ॥ अन्तरस्यांग्रहणं किमिति । डापा मुक्ते प्रतिषेधो यथा स्यादित्येवमर्थं तावदेतन्न कर्तव्यम् , कथम् ? डावप्युच्यते, प्रतिषेधोऽपि तावुभौ वचनाद्भविष्यतः । यदि हि नकारान्तस्य श्रवणं न स्यात् , तदा डापैवा- पवादेन ङीपो बाधात् प्रतिषेधोऽनर्थकः स्यात् । अथ डाप्प्रतिषेधाभ्यां मुक्ते डीबपि यथा स्यादित्येवमर्थमन्यतरस्यांग्रहणम् ? तदपि न; बहुराज्ञीत्यादौ 'अन उपधालोपिनोऽन्यतरस्याम्' इत्यनेनैव डीपः सिद्धत्वात् । यत्र तर्हि तेन न सिध्यति-अतिशमॆत्यादौ, तदर्थमेतत्स्यात् ? यद्येवम् , अनेनैवोपधालोपिनोऽपि सिद्धत्वाद् 'अन उपधालोपिनः' इत्येतदनथकं स्यात् । एवं तर्हि तदन्यतरस्या- ग्रहणं न करिष्यामीतीदमन्यतरस्यांग्रहणं क्रियते, कथम् ? अनेनैवान्यतरस्यांग्रह- णेनोपधालोपिनोऽनुपधालोपिनश्च ङीपि प्रापिते सति 'अन उपधालोपिनः' इत्येतावदपि क्रियमाणं नियमार्थं भविष्यति-अनो बहुव्रीहेर्यन् डीविधानं तदुपधालोपिन एवेति, ततश्च तदन्यतरस्यांग्रहणं न कर्त्तव्यं भवति ? तदवश्यं कर्तव्यम् , असति हि तस्मिन्ननेनान्यतरस्यांग्रहणेन बहुव्रीहिमात्राद् डाप्प्रतिषेध- ङीप्सु त्रिष्वपि प्राप्तेषूपधालोपिनो डाप्प्रतिषेधौ वाधित्वा नित्यं डीवेव यथा स्यादित्येवमयं तत्स्यात् । अतस्तदवश्यं कर्तव्यम् , इदं तु न कर्तव्यमिति प्रश्नः । परिहरति-बहुव्रीहाविति । अयमभिप्रायः-डाप्प्रतिषेधाभ्यां मुक्ते डीबपि यथा स्यादित्येवमर्थमिदं तावदन्यतरस्यांग्रहणम् । न च 'अन उपधा- न्यासः डाबुभाभ्यामन्यतरस्याम् ॥ इहान्यतरस्यांग्रहणस्य डापा मुक्त पक्षे प्रतिषेधोऽपि यथा स्यादित्येतद्वा प्रयोजनं स्यात् ? अप्प्रतिषेधाभ्यां मुक्त पक्षे डीवपि यथा स्यादित्ये- तद्वा १ तत्राद्यं तावदयुक्तम् ; डावपि ह्युच्यते, प्रतिषेधोऽपि, तावुभावपि वचनसामर्थ्याद भविष्यतः। द्वितीयमप्ययुक्तम् ; अन्यतरस्यांग्रहणेन ह्यनुपघालोपिनो वा बहुव्रीहे: पक्षे ·२८८ काशिकावृत्ती [ डाबुभाभ्यामन्यतरस्याम् विकल्पो यथा स्यात् – बहुधीवा, वहुधीवरी । बहुपीवा, बहुपीवरी ॥ पदमञ्जरी लोपिनः' इत्यस्य वैयर्थ्यम् ; नियमार्थत्वात्-अनो बहुव्रीहेर्यदन्यतरस्यां डीव्वि- धानं तदुपधालोपिन एवे।।। तेन सुपर्वा, सुशर्मेत्यादावनेनान्यतरस्यांग्रहणेन प्रापितो डीब् न भवति, बहुराज्ञीत्यादावेव तु भवति । नन्वेवमिदमन्यतरस्यां- ग्रहणं मा भूत् , 'अन उपधालोपिनः' इत्येतदेव विध्यर्थमस्तु, को वा विशेषः ? अनेनान्यतरस्यांग्रहणेन बहुव्रीहिमात्रान् ङीपि प्रापिते तन्नियमार्थ स्याद्, असति वास्मिन् डाप्प्रतिपेधयोरेव प्राप्तयोरुपधालोपिनोऽप्राप्तो डीप पक्षे विधीयते इति ? अयमस्तिं विशेष:-अस्मिन्नन्यतरस्यांग्रहणे सति डाप्प्रतिषेधाभ्यां मुक्ते स्वेन स्वेन शास्त्रेण डीव भवन वन्नन्तेपु वनो र च' इत्यनेनैव भवतीति बहुधीवरीत्यादौ रेफोऽपि भवति । एवमनेन वन्नन्तादुपधालोपिनोऽनुपधालोपिनश्च बहुब्रोहेबहुधीवन्सुपर्वन्नित्यादेर्डीओफयोः प्रापितयोरन्यत्र बहुराजन्सुशर्मन्नित्यादौ केवले ङीपिप्रापिते सति 'अन उपधालोपिनोऽन्यतरस्याम्' इत्येतन्नियमार्थं भवति, सेन च नियमेन सुशर्मेत्यादौ ङीब् व्यावय॑ते । सुपर्वेत्यादी ङीपि व्यावर्तिते तत्सन्नियोगशिष्टत्वाद्रेफोऽपि न भवति। बहुराज्ञीत्यादौ तु यथाप्राप्तो डीववस्थितः, बहुधीवरीत्यादौ च 'वनो र च' इत्यनेन प्राप्तौ डीक्रेफाववस्थिताविति सर्वमिष्टं सिध्यति । असति त्वस्मिन् , तस्मिंश्च विध्यर्थेऽपूर्व एव डीप तेन विधीयत इति वन्नन्ते बहुव्रीही 'ऋन्नेभ्यो डीप' इत्येतत्सन्नियुक्तं 'वनोर च' इत्येतन्न प्रवर्ततेति केवले डीपि सति बहुधीन्नीति स्यात् । अतः 'अन उपधालोपिनः' इत्येतन्नि- यमार्थं यथा स्यात्स्वतन्त्रो विधिर्मा भूदित्येवमर्थमिहान्यतरस्यांग्रहणं क्रियत इति । न्यासः डोच विधीयते १ उपधालोपिनो वा १ तत्र प्रपमस्तावत् पक्षो नोपपद्यते, यदि खानुप. धालोपिनः पक्षे डी विधीयेत प्रतिपेधवचनमनर्थकं त्यात् ; द्वितीयोऽपि नोपपद्यते, 'अन उपधालोपिनोऽन्यतरत्याम्' इति प्रतिपदं विकल्पेन डोपो विधास्यमानत्वात् । न च तदन्यतरस्यांग्रहणं न करिप्याम इतीहान्यतरस्यांग्रहणं फतुं युक्तम् । तस्यवश्यमेव फर्तव्यम् , उपधालोपिनो हि लीपा मुक्त डाप्रतिषेधो यथा स्याताम्-बहुरायी, बहुराजानी, बहुराजे इति । इतरथा दि डाप्रतिषी सुपर्वादिष्यनुपघालोपिए साय- फायौ परत्वाद् सोपा याभ्येयाताम् । तस्माद् वक्ष्यमाणमप्यन्यतरत्यांप्रदणं कर्तव्यमेयेति वत् सर्व मनसि कृत्याऽऽE --अन्यतरस्यांग्रहणं किमर्थमिति । निरर्गकमिति भावः । यहुनीहावित्यादि । 'चनो र च' इत्यनेन यत् कार्य विधीयते वरपापि मागोदी विपल्लो यया स्पादित्येवमर्थगन्यतरस्यामरणम् । यद् यद् प्रासं तत् वद् यिफापेन प्रत्युपरमा पयितव्यम् । सोरेकायमाती, 'अनो बहुमोदः' इति प्रतिरोधात् । मार तस्मिाना.

·२८६ अनुपसर्जनात् ] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः अनुपसर्जनात् ॥ १४ ॥ अधिकारोऽयम् । उत्तरसूत्रेषूपसर्जनप्रतिषेधं करोति । यदित पदमञ्जरी तदिदम् 'अन उपधालोपिनः' इत्यत्र वृत्तिकारः स्पष्टयिष्यति । यद्यनेनान्यतरस्यां- ग्रहणेन पक्षे डीबपि प्राप्यते दामेत्यादौ मन्नन्तादपि प्राप्नोति ? नैष दोषः; योगविभागः क्रियते-डाबुभाभ्यां भवति, ततः 'अन्यतरस्याम'; 'अनो बहुव्रीहे:' इत्येव वर्तते, 'मनः' इति निवृत्तम् ।। अनुपसर्जनात् ॥ प्रसज्यप्रतिषेधोऽयमित्याह-उत्तरसूत्रेषपसर्जनप्रतिषेधं करोतीति । पर्युदासे को दोषः १ कुक्कुटीपाद इत्यत्र न स्यात् पूर्वपदस्योपसर्जन- त्वात् , न; अन्तरङ्गत्वात्प्रागेव ङीपि कृते तदन्तस्य समासः । न चेदानीमुपसर्ज- नत्वे ङीषः पर्युदासः, पूर्वमेवाभिनिवृत्तत्वात् । किञ्च प्रसज्यप्रतिपेधेऽप्येप दोपः समानः ।कुक्कुटीत्यत्रैव तर्हि न प्राप्नोति, किं कारणम् १ अन्वर्थमुपसर्जनम् , अप्रधा- नमुपसर्जनमिति ? अस्त्वेवम् ; अनुपसर्जनं तूपसर्जनादन्यत्सर्वम् , न तु प्रधानमेव, तेनापेक्षणीयस्याभावेऽप्यप्रधानादन्यत्वाद्भविष्यति । यदा तयधर्मानृतादिवद्विरोधि- , न्यासः - मन्यतरस्यांग्रहणं कर्तव्यम् । कथमन्यतरस्यामिति १ योगविभागोऽत्र क्रियते, तत्र बहु- श्रीहिग्रहणमनुवर्तते, 'वनो र च' इत्येतच्च मण्डूकप्लुतिन्यायेन । तेन वन्नन्ताद् बहु- बीहेरन्यतरस्यां ङीव् रेफश्चान्तादेशो लभ्यत इति बहुपीवा, बहुधीवा, बहुपीवरी, बहुधीवरीत्यादि सिद्धं भवति । अन्ये त्वाहुः-उभाभ्यांग्रहणसहितादन्यतरस्यांग्रहणाद् वन्नन्ताद् बहुबीहेमन्रेफौ लभ्यते । 'उभाभ्याम्' इति नेयं पञ्चमी, किं तहिं ? तृतीया, वन्नन्ते बहुव्रीही स्त्रीत्वमुभाभ्यां ङीबेफाम्यां करणाभ्यां प्रयोक्त्रा प्रत्याययितव्यमिति । ननु च मन्नन्तात् प्रातिपदिकादन्नन्ताच्च बहुबोहे भाभ्यामित्येतदुभाभ्यांग्रहणल्य प्रयो- जनम् १ एवं मन्यते - स्वरितत्वादेव 'उभाभ्याम्' इति वचनमन्तरेणाप्युभाभ्यामेव प्रत्ययो लभ्यत एवेति ॥ अनुपसर्जनात् ।। इहानुपसर्जनादिति विधिर्वानेनोत्तरत्र क्रियते-उपसर्जनादन्य. स्मादनुपसर्जनाद् लोवादयो भवन्तीति ? प्रतिषेधो वा-उपसर्जनान भवतीति ? तम यद्यायः पक्ष आमीयेत 'कुक्कुटीपादः' इति न सिध्येत् ; पूर्वपदत्योपसर्जनत्वात् । उपसर्जनत्वं लत्य 'पष्ठी' इति समासशाले प्रथमानिर्देशात् । कुक्कुटरीत्येतरि न सिम्येत् ; प्रधानं घनुपसर्जनम् , न चाम लातिः प्रधानम् , अमयानापशया हिमपान भवति, न बान फिजिदप्रधानमस्ति यदपेशमा जातेः प्रापान्यं स्यात् । परमाद् विधि- पशोऽयं दुष्ट शति मला प्रतिमाभिलाद उत्तरमोपार्जनमनिषधं करी- गाशि०3:२० ·२६० : ॥ काशिकावृत्ती [अनुपसर्जनात् ऊर्ध्वमनुक्रमिष्यामः, अनुपसर्जनात्-इत्येवं तद्वेदितव्यम् । वक्ष्यति "टिड्डाणम्' इति ङीप् । कुरुचरी । मद्रचरी । अनुपसर्जनादिति किम् ? बहुकुरुचरा, बहुमद्रचरा मधुरा । 'जातेः' इति ङीष् । कुक्कुटी । शूकरी। अनुपसर्जनादिति किम् ? बहुकुक्कुटा, बहुशूकरा, मधुरा । कथं पुनरुपसर्जनात्प्रत्ययप्रसङ्गः ? तदन्तविधिना ज्ञापितं पदमञ्जरी वचनोऽनुपसर्जनशब्दस्तदा न प्राप्नोति, तस्मात्प्रसज्यप्रतिषेधः। अनुपसर्जना- दित्येवं तदिति । उपसर्जनान्न भवतीत्येवमित्यर्थः । वक्ष्यति-टिड्ढाणजिति डीविति । कथं प्रथमान्तस्य वक्ष्यतीत्यनेन सम्बन्धः १ अत्राहुः चक्ष्यति टिहाणमित्येतावान् ग्रन्थः । टिड्डाणनिति वक्ष्यतीत्यर्थः । कः पुनरत्र प्रत्यय इत्यत्राह-डीबिति । एवं जातेरिति ङीष् इत्यत्रापि ग्रन्थच्छेदः, तत्र च पूर्वस्मिन् 'वक्ष्यति' इत्यनुपङ्गः । कुरुचरीति । 'चरेष्टः' । बहुकुरुचरेति । बहुव्रीहिः सर्वोपसर्जनः। कथं पुनरित्यादिः । प्रत्युदाहरणे यदुपसर्जनं न तत् स्त्रियां वर्तते, यदा च स्त्रियां वर्तते तदा भवत्येव प्रत्ययः बह्वयः कुरुचर्योऽस्यां बहुकुरुचरीका, बहुकुक्कुटीका मधुरेति, यः स्त्रियां वर्तते वहुव्रीहिस्ततोऽटित्त्वादजातित्वाचा- प्रसङ्गः । तथा हि-टित्प्रातिपदिकं गृह्यते, तच किञ्चित्साक्षाद्विद्भवति, यथा- नट् , चोरडिति; किश्चित्त्ववयचटित्त्वद्वारेण । यत्र हावयवटित्त्वमकिग्नित्करं तत्र समुदायार्थ तद्विज्ञायते । स चावयवः कचिद्धातुः ---रसनन्धयोति, फचित्कल्ल्यु- डादिः, फचित्तद्धितष्टयुट्युलादिः । तत्र यं समुदायं योऽवयवो न व्यभिचरति तदर्थ तस्य टित्त्वमिति कुरुचरशब्द एव टित् , तत्कुतो बहुकुरुचरशब्दात्प्रसङ्ग इति प्रश्नः । परिहरति तदन्तविधिनेति । ननु ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तदन्तविधिः - न्याग: तीति । कुरुचरोति । कुरुपु चरवीति 'चरेएः' इति । 'उपपदमति इति रापुर समास इत्यस्योचरपदमपानयादप्रथमानिर्दिष्टयान समारशाने परराद होपरान भपाधि । बहुगुरुचति । याला कुमरा अत्यामिति । अस्यापरदायानपान प्रथमानिर्दिस्त्याच्न शाररी समासपदानाममालपप उपसर्वनन् । जागणिति । 'भावेरीविषपादपोषपात्' इत्यनेन । याक्टेति । माटुमोदिः । ममापि पूर्णपा. शुभ उपमा न र पारपरेला समानः लिया गन, नागमः, न पनि, ·अनुपसर्जनात् ] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः २६१ चैतद्-अस्त्यत्र प्रकरणे तदन्तविधिरिति । तथा च प्रधानेन तदन्त- विधिर्भवति - कुम्भकारी । नगरकारी । न च 'अण्' इति कृद्ग्रहणम् , तद्धितोऽप्यणस्ति ॥ पदमञ्जरी प्रतिषिध्यते, ग्रहणं चोपादानमात्रम् , न तु स्वरूपेणोच्चारणमेव, तत्कथं तदन्तविधिः १ स्यादेतत्-यत्र गृह्यमाणं रूपं प्रातिपदिकस्यैवासाधारणं तत्र तदन्तविधिप्रतिषेधः, इह चोरडित्यादि प्रातिपदिकमपि टित् , ल्युडादिप्रत्ययो- ऽपि, धेडिति धातुरपि, ततश्च यथा 'उगितश्च' इत्यत्र वर्णोऽप्युगित्प्रत्ययोऽपि प्रातिपदिकमपीति तदन्तविधिर्भवति, तथेहापि प्रसङ्ग इति ? स्यादयं प्रसङ्गो यदि टिता प्रातिपदिकं विशेष्येत, टिति च प्रातिपदिकेन विशेष्यमाणे नानेन विशेष्येण तदन्तविधिः, प्रातिपदिकेन चासम्भवादिति नैव बहुकुरुचर- शब्दात्प्रसङ्ग इत्यत आह-ज्ञापितं चैतदिति । 'शूद्रा चामहत्पूर्वा' इत्यत्र ज्ञापितमेतत् । अवश्यश्चैतज् ज्ञापितमुत्तरत्रापि परिपालनीयमित्याह-तथा चेति । अनाश्रीयमाणे ज्ञापकेऽणन्ताद्विधीयमानो ङीप् प्रत्ययग्रहणपरिभापया कारशब्दादेव. स्याद्, न त्वणन्तात्कुम्भकारशब्दात् । ज्ञापंकात्तु ततोऽपि भवतीत्यर्थः। ननु च कृद्ग्रहणपरिभाषया कुम्भकारशब्दस्याणन्तत्वम् ? नेत्याह-न चाणिति । कृग्रहणमिति । किं कारणमित्यत्राह-तद्धितोऽप्यास्तीति । यत्र तु न्यासः किं तहिं ? अवयवः, तत्र टित उच्यमान ईकारः केन पुनः समुदायादटितः स्यात् ? बहुकुक्कुटेत्यत्रापि समुदायः स्त्रियां वर्तते, नावयवः । न च समुदायो जातिवचनः, किं तर्हि १ अवयवः । तत्र जातिवाचिन उच्यमानः प्रत्ययः केनाजातिवाचिनः समुदायात् यत्प्रतिपेधार्थमिदमुच्यत इति मन्यमान आह-कथमित्यादि । तदन्तविधि- नेति । परिहारः। तत्रैतत् स्यात्-'ग्रणवता प्रातिपदिकेन तदन्तविधिः प्रतिपिच्यते' इति, अत आह- ज्ञापितञ्चेत्यादि । 'शूद्रा चामहत्पूर्वा जातिः' इत्यत्र महत्पूर्वेत्यने- नास्मिन् प्रकरणे तदन्तविधिरिति शापितमेतत् । तथा चेति । एवं सतीत्यर्थः । यस्मात् पूर्व तदन्तविधिरिद प्रकरणेऽस्तीति शापितमेतत्; अनेन च सूत्रेणोपसजनेन तदन्त- विधिः प्रतिषिध्यते, नानुपसर्जनेन, एवञ्च सति प्रधानेन तदन्तविधिर्भवत्येव । तेन कुम्भकारो, नगरकारोति सिदं भवति । तत्र हि फारशब्दोऽणन्तः प्रधानम् । तदन्तात् समासाद् 'टिदागम्' प्रतीकारः त्यादेव । ननु चाणित्यप्राणिति ग्रहणम् , ततम 'रुद्ग्रहणे गतिकारकपूर्वपदत्यापि ग्रहणं भवति इत्यनया परिमापर्यव कुम्भकारशब्दात् स्थाद्, ·२६२ काशिकावृत्ती [ अनुपसर्जनात् . पदमञ्जरी गृह्यमाणं रूपं कृत एवासाधारणं तत्रैषा परिभाषा । इह त्वौपगवीति तद्धितस्यापि ग्रहणमिति नायमस्या विपय इत्यर्थः । अथ कारशब्दादुत्पत्तौ सत्यां को दोषः ? कौम्भकारेयो न सिध्यति, प्रत्ययग्रहणपरिभाषया कारीशब्दास्त्रीभ्यो ढकि तस्यैव वृद्धिस्वरौ स्याताम् । प्यङः सम्प्रसारणवद्भविष्यति, तद्यथा-व्यङन्तस्यो- च्यमानं सम्प्रसारणं परमकारीपगन्धीपुत्र इत्यत्रापि भवति, स्त्रीप्रत्यये तदादि- नियमाभावात् ; तथा कारशब्दादप्युत्पत्तौ कुम्भकारीशब्दस्यापि स्त्रीप्रत्ययान्त- त्वाद्भविष्यति, एवमपि कारीशब्दादपि कदाचिस्यात् । अथ ब्रूयाः-कारीशब्देन कुम्भशब्दः समसिष्यते, 'स्त्रीभ्यो ढक्' इत्यत्र च 'ड्याप्प्रातिपदिकात्' इति त्रितयाधिकारसामर्थ्यास्त्रीप्रत्ययान्तात्प्रातिपदिका- दिति प्रत्ययो विधास्यते, स्त्रीप्रत्ययान्तस्य च प्रातिपदिकत्वं समासमन्तरेणानुपप- नमिति कुम्भकारीशव्दादेव ढगुत्पत्स्यते, ड्याग्रहणानुवृत्त्या च सौपर्णेय इत्य- त्रापि भविष्यतीति? एवमपिड्यावनुवृत्तेः सौपर्णेय इतिवत् कारीशब्दादपि स्यात्। 'गतिकारकोपदानाम्' इतिवचनाच्च ङयन्तेन समासो दुर्लभः, ततः कुम्भकारशब्दा- देव डीव्यथा स्यादित्युत्तरत्रापितंदन्तविधिरभ्युपगन्तव्यः । न च कुम्भकारशब्दा- दप्युत्पत्तौ तदादिनियमाभावात्कारीशव्दादपि ढक्प्रत्ययप्रसङ्गः, किं कारणम् ? 'स्त्रीप्रत्यये चानुपसर्जनेन' इत्यनेन, प्रत्ययग्रहणे यस्मात्स तदादेरधिकस्य ग्रहण- मभ्यनुज्ञायते, न न्यूनस्यापि । ननु च सत्यप्युत्तरत्र तदन्तविधौ कुम्भकारीत्यन्न समुदायादपि भवतु, केवलात्कारशब्दादपि प्रसङ्गः, यथा. औपगवीत्यादी, ततश्च कौम्भकारेयः पक्षे दुष्यत्येव ? एवं तर्हि कारशब्दादप्युत्पत्ती कुम्भेनैकार्थी भूतस्य तावतो निष्कृष्यापत्येनायोगात्तदादिनियमाभावाच्च समुदायादेव ढम्भविष्यति । यद्वा-कुम्भेनैकार्थीभूतस्य कारस्य स्त्रीत्वेनायोगात्स्त्रीप्रत्यय एव न भवि- न्यासः कारान्तादीकारः सिध्यति, ततो नेदं तदन्तविधिज्ञापनस्य प्रयोजनमित्यत आरन चेत्यादि । कथं न १ इत्याह तद्धितोऽप्यणस्तीति । तस्याप्यन्त्र ग्रहणम् , अन्यथा योपगयीति न सिध्येत् । तस्मान्नेदं कृद्माणम् , किं तर्हि १ फुदद्ग्रहणम् । तर यदि तदन्तविधिर्न शाप्यते, तदागिति प्रत्ययग्रहणम्, 'प्रत्ययमहणे यस्मात् स विदित- स्तदादेस्तदन्तस्य च ग्रहणं भवति' इतीदेव स्याद्--औपगवीति, ए त न स्यात्-- कुम्भकारीति, अन हि धातोरण विहिवः, उदन्ता लियो न यति वापन्मात्रय फारशन्दस्य प्रयोगाभावात् । साना पियां पर्ववे सोपपदम् , न घरमात् प्रत्ययी विदितः । वदन्तविधी तु शापिते फारशन्दान्यादपोदारा सिध्यति ।

·२६३ अनुपसर्जनात् ] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः पदमञ्जरी ष्यति, असति पुनरुत्तरत्र तदन्तविधौ स्त्रीप्रत्ययस्यात्राप्रसङ्गः, किं कारणम् ? यदणन्तं न तस्य निष्कृष्य स्त्रीत्वेन योगः, यस्य च स्त्रीत्वेन योगो न तद- णन्तम् , अत उत्तरत्राप्यवश्यं प्रधानेन तदन्तविधिरभ्युपगन्तव्यः, तत्र यथा प्रधानेन भवति तथोपसर्जनेनापि स्यादिति प्रतिषेधोऽयमारभ्यते । तथा च पूर्व- त्रोपसर्जनेनापि तदन्तविधिर्भवति, 'न षट्स्वस्रादिभ्यः'-प्रियपञ्चा द्रौपदीति, अतिक्रान्ता भवन्तमतिभवतीति । स्यादेतत्-पूर्वनोपात्तं तदन्तं वा 'स्त्रियाम् इत्यनेन विशेष्यते, 'टिड्डाणज्' इत्यादिषूपात्तमेव टिदादिकम् , तेन ज्ञापितेऽपि तदन्तविधौ बहुकुरुचरेत्यादौ टिदादेरस्त्रीत्वान्न भविष्यति, कुम्भकारीत्यत्र त्वणन्तस्य स्त्रियां वृत्तेस्तदन्तादपि भविष्यति, नार्थ एतेनेति ? तन्न; त्वदुक्तस्य विषयविभागस्य दुर्ज्ञानत्वात् , अतो विषयविभागज्ञापनार्थमिदमारभ्यते । नन्वारव्धेऽप्यस्मिन्नैष विषयविभागःशक्य आस्थातुम् , पञ्चाजीत्यत्राजानाम- स्त्रीत्वेन तदन्तस्य स्त्रियां वृत्तेः 'अजाद्यतष्टाप्' इति टाप्रसङ्गात् । अतो विशेषण- विशेष्यभावं प्रति कामचारात् 'अजाद्यतष्टाप्' इत्यत्र 'टिड्डाणम्' इत्यादौ चोपात्तं स्त्रीत्वेन विशेष्यते, 'वनो र च' इत्यादावुपात्तं तदन्तस्य चेति नार्थ एतेन ? एवं तर्हि तदन्तविधिज्ञापनार्थमिदमारभ्यते। अमहपूर्वेत्येतत्तु शक्यमकर्तुम् , न हि महाशूद्रेत्यत्र समुदाये जातिवचने शूद्रशब्दः स्त्रियां वर्तते । अपर आह-लौकिकस्याप्रधानस्योपसर्जनस्येह ग्रहणम् , तेनापिशिलिना प्रोक्तम् , 'इबश्च' इत्यण , ततोऽध्येच्याम् 'तधीते' इत्यण , तस्य 'प्रोक्ताल्लुक इति लुक् आपिशिला ब्राह्मणी, अत्र 'इनश्च' इति विहितस्य प्रोक्तप्रत्ययस्याणोऽ- प्रधानत्वात्तदन्तान्डीब न भवति । नन्विदानीमध्येतृप्रत्यये लुप्ते प्रकृतिरेव तदर्थ- माहेति प्रधानस्त्रियामध्ये त्र्यामणन्तस्य वृत्तेः स्यादेव ङीप् प्रत्ययः ? स्यादेतदेवम् , यद्यणन्तादनुपसर्जनादित्युच्येत । वयं त्वणमेवानुपर्सजनत्वेन विशेषयिष्यामः- अण्योऽनुपर्जन इति, अर्थद्वारकं चाणः प्राधान्यम् , अप्राधान्यं च । तदेतदुक्तं भवति-यस्मिन्नर्थेऽणुत्पन्नः स यदा प्राधान्येनोच्यते तदा तदन्तान्डीव भवति; यदा तु गुणभावेन, तदा नेति । इह चाध्येत्र्यां सक्रान्तत्वात्प्रथमस्याणोऽर्थो गुणभूत इति तदाश्रयस्तावन्डीव न भवति । यस्त्वध्येव्यामुत्पन्नस्तदाश्रयोऽपि न भवति; तस्य लुप्तत्वात् । प्रत्ययलक्षणेनापि न भवति, अणाकारस्य विशेषणात् । 'टिड्डाणम्' इत्यत्र यत इति वर्तते । तत्राणन्तादकारान्तादिति विज्ञायमाने स्यात् प्रत्ययलक्षणम् , अणा त्वकारे विशेप्यमाणे वर्णनिमित्तो डीप्प्रत्ययः कथं प्रत्ययलक्ष- णेन स्यात् ! ननु स्त्रियामित्यनुवृत्तेनाणं विशेपयिष्यामः-योऽण् स्त्रियां विहित इति ? एवमपि काशकृत्स्निना प्रोक्ता मीमांसा काशकृत्स्नी, तामधीते काशकृत्त्ना ब्राह्मणीति द्वितीयेऽणि 'प्रोक्ताल्लुम्' इति लुप्तेऽपिप्रथमोऽप्यस्त्रियामेवोत्पन्नः, ·- २६४ काशिकावृत्ती [टिड्ढागञ्० टिड्ढाणद्वयसज्नमात्रच्तयप्ठक्ठञ्कक्करप्ख्युनाम् ॥ १५ ॥ 'अतः' इति सर्वत्रानुवर्तते । तत् सति संभवे विशेषणं भवति । टिदादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः स्त्रियां ङीप् प्रत्ययो भवति । टापो- ऽपवादः। टितस्तावत्-कुरुचरी। मद्रचरी। इह कस्मात्न भवति-- पचमाना, यजमाना ? द्वयनुबन्धकत्वालटः । ल्युडादिषु कथम् ? टित्करणसामर्थ्यात् । इतरत्र तु टेरेत्वं पदमञ्जरी तदन्ताद् ब्राह्मण्यां वर्तमानान्डीप्रसङ्गः। तस्मात्प्रधानाद्यथा स्यादप्रधानान्मा भूदित्येतत्प्रयोजनं सूत्रस्येति ।। टिड्ढाणद्वयसज्दनन्मात्रच्तयप्उक्ठकन्यवरप्ल्युनाम् ।। इह कस्मादिति। लडादेशस्य स्थानिद्भावेन टित्त्वमस्तीति प्रश्नः । पवमाना, यजमानेति । ननु शानन्नादिपु लट इत्यस्य निवृत्तत्वाद् अनादेशपक्षः स्थापितः, पवमानेत्यादिपु शानजुदाहर्तव्यः । द्वयनुवन्धकत्वाल्लट इति । लडादिष्वकारादयोऽप्यनुवन्धा इति भावः । एतेन लिड्लटौ व्याख्यातो-अनूचाना, यक्ष्यमाणेति । ल्युडादिषु कथमिति । द्वयनुवन्धकत्वात्तेवामपि ग्रहणेन न भाव्यमिति प्रश्नः । टिकरणसामर्थ्यादिति । न च लडादिष्वपि टित्करणसामर्थ्यमित्याह- इतरत्रेति । पठिता विद्येति । कथमित्यनुपङ्गः । इटष्टित्त्वमुभयार्थ स्यादिति न्यासः टिड्ढाणद्वयसन्दप्नमात्रच्तयप्ठकठकञ्करप्ल्युनाम् ।। सर्वत्रेति । स्त्रीप्रकरणे । ननु च 'पत्युनोऽयसंयोगे' 'इतो मनुष्यजातेः' इत्यादौ नानुवर्तते, तत्यात इत्यत्यासम्भवाद् विशेपणं नोपपद्यत इत्याह-तत् सतीत्यादि । यत्र सम्भवति तत्र विशेपणम् भवति, यत्र तु न सम्भवति तत्रोत्तरार्थमेवानुवर्तते । इह करमान्न भवति- पचमानेति । स्थानिवद्भावेन शानचष्टित्त्वमस्ति, अतस्तदन्तादपि सोपा भवितव्य. मित्यभिप्रायः । द्वयनुवन्धकत्वाट इति । तेन 'एकानुबन्धकमदणे न सूचनुबन्धकस्य' इत्येतया परिभाषया लटोऽत्र ग्रहणं नास्तीति दर्शयति, तस्य साकारो द्वितीयोऽनुवन्धोऽस्ति । ल्युटादिपु कथमिति । ईकारो भपतीति शेषः। आदिशन्देन 'गापोटफ' प्रत्येवमादयो गृपन्ते । ल्युटादीनामपि द्वअनुबन्धफल्याट टिद्माणेन भवितन्यम् , अवसदन्तेभ्यो टीन्न स्यात् , सब फरणी, सामगीत्यादि न मिप्येत् । टिकरण- सामादिति । यदि तेषामपि टिमहणेन ग्रहण न स्पाट, रित्करगमनयन स्वात् ।

·२६५ टिड्ढाण० ] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः फलम् । पठिता विद्येति ? आगमटित्त्वमनिमित्तम् ; 'ट्युट्युलौ तुट च' इति लिङ्गात् । ढ–सौपर्णेयी। वैनतेयी। निरनुबन्धको ढशब्द: स्त्रियां नास्तीति निरनुबन्धकपरिभाषा न प्रवर्तते । पदमञ्जरी प्रश्नः। आगमटित्त्वमनिमित्तमिति । आगमानां टित्त्वं डीपो निमित्तं न भवती- त्यर्थः । कुत इत्यत आह-ट्युट्युलौ तुट चेति लिङ्गादिति । यद्यागमटित्त्वं ङीपो निमित्तं स्यात्ततः सायन्तनीत्यादौ तुट आगमस्य टित्त्वान्ङीप सिद्ध इति ट्युट्युलोष्टिकरणमनर्थकं स्यादिति भावः । ननु च 'पुराणप्रोक्सेषु' इति निर्देशेन यदा तुड् न भवति तदा ङीवर्थ तयोष्टित्त्वं स्यात् ? तन्न, पुराणशब्दा- द्ववादिषु पाठान्डीपा भवितव्यम् , अन्तोदात्तो हि पुराणीशब्दः-पुनःपुनर्जाय- माना पुराणीति यथा। एवमपि न ज्ञापकम् , 'बह्वादिभ्यश्च' इत्यत्र वेति वर्तते, ततश्च ङीषा मुक्ते डीब् यथा स्यादिति ट्युट्युलोष्टित्त्वं स्यादिति चिन्त्यमेतत् । सौपर्णेयीति । सुपर्णशब्दापाककर्णादिङीषन्तात्स्त्रीभ्यो ढक् । ननु च सानु- बन्धकत्वादस्य ग्रहणेन भवितव्यमत आह-निर नुबन्धक इति । यद्यपि 'शिलाया ढः' इति निरनुबन्धको ढशब्दोऽस्ति, स इह स्वभावान्नपुंसकलिङ्ग इति स्त्रियां नास्तीत्युक्तम्। योऽपि 'सभाया यः', 'ढश्छन्दसि' इति ढः, सोऽपि स्त्रियां न न्यासः - प्रयोजनान्तरासम्भवात् । तस्मात् सत्यपि द्वयनुवन्धकत्वे टित्करणसामर्थ्याल्ल्युडादयो गृह्यन्त इत्यदोषः । लटोऽपि तर्हि टित्करणसामर्थ्यादेव ग्रहणेन भवितव्यमित्यत आह- इतरनेत्यादि । लटि हि टित्करणस्य 'टित आत्मनेपदानां टेरे' इति टेरेत्वं फलम् । अतो यद्यपि तस्येदं ग्रहणं न भवति, तथापि नैव टिकरणस्य वैयर्थं प्रसज्येत । तस्मात् टित्करणस्य चरितार्थत्वादयुक्तं तस्येदं ग्रहणम् । पठिता विद्येति । अत्रापि कथमिति सम्बध्यते । इडागमस्य हि प्रत्ययभक्तत्वात् प्रत्ययत्य टित्त्वमस्ति, ततश्च ङीपा भवितव्यम् , तत् कथं पठितेत्येतद् रूपं भवतीति ? आगाटत्त्वमनिमित्तमिति । प्रकृतत्वात् डीप इति विज्ञायते। कथं ज्ञायतेऽय- मनिमित्तमित्याह-ट्युट्युलावित्यादि । तुड़ वेत्यागमटित्वेनैव सिद्धे छोपि 'सायंचिरं- माहे' इत्यादिसूत्रे 'ट्युट्युलौ' इति पुनः प्रत्यययोष्टित्करणं ज्ञापकम् -- आगमटित्त्वमनि- मित्तं डीप इति । सौपर्णेयी, वैनतेयीति । सुपणीशब्दाजातिलक्षणङोपन्ताद् विनताशब्दाच टावन्तात् 'स्त्रीभ्यो ढक्' इति ढक् । आयन्नादिसूत्रेणैयादेशः । ननु च 'निरनुबन्धक ·२९६ :: काशिकावृत्ती [ टिड्ढाणन अण्-कुम्भकारी । नगरकारी । औपगवी । णेऽपि क्वचिदण्कृतं कार्यं भवति - चौरी, तापसी । दण्डा, मौष्टेत्यत्र न भवति । पदमञ्जरी वर्तते, कथम् ? तत्र तत्र साधुः' इति वर्तते, कथं च स्त्री नाम सभायां साध्वी स्या- द्यज्ञसभायां हि विदुषामधिकारः ! ननु मा नाम भूद्यज्ञसभायां साध्वी, शालायां स्त्रीसभे च साध्वी भविष्यति, तत्र यज्ञसभायां साध्वी ब्राह्मणपरिषदित्यत्रापि प्रसङ्गः ? एवं त] वंविधे विपये छन्दसि सभेयीशब्दस्य प्रयोगाभावोऽत्र हेतुः । णेऽपि.क्वचिदरकृतं कार्य भवतीति । शीलम् 'छत्त्रादिभ्यो णः' इति यो णस्तत्राण्कृतं कार्य भवतीति । कथम् ? ज्ञापकात् , यदयम् 'कामस्ताच्छील्ये' इति टिलोपार्थं निपातनं करोति । यदि हि ताच्छीलिके णेऽण्कृतं कार्यं न स्यान्निपात- नमनर्थकं न स्यात्, कर्मशब्दाच्छत्वादिलक्षणे णे कृते 'नस्तद्धिते' इत्येव टिलो- पस्य सिद्धत्वात् । न च 'अन्' इति प्रकृतिभावः, अणि हि स प्रकृतिभावः । चौरी, तापसीति । चुरातपःशब्दौ छत्त्रादिपु पठितव्यो। क्वचिदित्यस्य व्याव] दर्शयति-दाण्डा, मोष्टेति । दण्डमुष्टिशब्दाभ्यां तदस्यां प्रहरणम्' इति णः । न्यासः ग्रहणे न सानुबन्धकस्य' इति ढको ग्रहणेन न भवितव्यमित्यत आह-निरनुवन्धको ढशब्द इत्यादि । ननु चायं निरनुबन्धकोऽस्ति 'शिलाया ढः' इति १ नेतदस्ति; स्वभावत एव ह्ययं नपुंसके वर्तते । अयं तयस्ति स्वाभाव्यात् --'सभाया ढश्छन्दसि' इति १ अयमपि नैव स्त्रियां वर्तते, छन्दसि समेयीशब्दस्य प्रयोगादर्शनात् । तस्मान् निरनुबन्धको ढशब्दः स्त्रियां नास्तीति नेह निरनुबन्धकपरिभाषोपतिष्ठते; अन्यथा हि ढग्रहणमनर्थकं स्यात् । णेऽपीति । अणि यत् कार्य कृतं तण्णेऽपि कचिदिति वचनात् कचिन्न भवतीत्युक्तं भवति । क पुनर्णेऽप्यण्कृतं कार्य भवतीति ? ताच्चोलिके । तथा हि 'कामस्ताच्छील्ये' इत्यंत्र शापितमेतत्-णेऽप्यणकृतं कार्य भवतीति, कथम् ? फार्मशब्दो हिताच्छील्ये टिलोपार्थ निपात्यते । यदि च णेऽप्यकृतं कार्य न स्यात् निपातनमनर्थकं स्यात् । फर्मशब्दात् कर्म शीलमत्येति 'छत्लादिभ्यो णः' इति णे कृते 'नस्तद्धिते' इत्येवं टिलोपस्य सिद्धत्वात् । 'अन्' इति प्रकृतिभावान सिध्यतीति चेत् । नेतदस्ति; अणि हि प्रकृतिमाव उच्यते, तत्र 'इनण्यनपत्ये' इत्यतोऽणोत्यनुवर्तते । तदेयम् 'वाच्छीलिके णेऽप्यणि कृतं कायं भवति' इत्यत्यार्थस्य शापितत्वात् वषा- प्कृतं फार्य मयति, नान्यत्र । चौरी, तापसीति । चुरा शीलमस्यात्तपः शीलमस्या इति 'एनादिन्यो णः' इति णेऽप्यण्कृतं मयतीति नेप । दाण्डा मोटा इति । दण्डा प्रहरणमस्याम्, मुष्टि प्रदरणमस्यां मोहापामिति वद प्रदरणम् इविकीटायर्या नः ।

·टिड्ढाणन् ] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः २६७ अञ्-औत्सी। औदपानी। 'शाङ्गरवाद्यनः' इति पुनरनो ग्रहणं जातिलक्षणं ङीषं बाधितुम् । द्वयसच् – ऊरुद्वयसी । जानुद्वयसी। दघ्नच् - ऊरुदघ्नी । जानुदघ्नी । पदमञ्जरी औत्सी, औदपानीति । उत्सोदपानशब्दाभ्यां भवार्थे 'उत्सादिभ्योऽन् । अथ शारिवादिसूत्रे पुनरग्रहणं किमर्थम् , यावताऽनेनैव सिद्धम्, न रूपभेदो न स्वरभेदः ? तत्राह-शारिवाद्यज इत्यादि । बिदस्यापत्यं बैदी, 'अनुष्यानन्तर्ये बिदादिभ्योऽ' गोत्रं च चरणैः सह' इति जातिः, तत्रौत्सीत्यादौ चरितार्थ- मिमं डीपं वाधित्वा जातिलक्षणो डीप् प्राप्नोति । यदि तर्हि तस्य निबन्धनमस्ति तदेवाग्रहणमस्तु, किमत्राग्रहणेन ? न वा जात्यधिकारात् , 'जातेः' इति हि तत्र वर्तते, अनधिकारे हि पुंयोगादाख्यायां ङीप्प्रसङ्गः-बैदस्य स्त्री बैदी । न्यासः अथाणित्यकारादारभ्य लणो णकारात् प्रत्याहारग्रहणं कस्मान्न भवति १ टिदादीनां पुनर्ग्रहणात् । प्रत्याहारग्रहणे हि तेषां ग्रहणमनर्थकं स्यात्, अणन्तादेव सिद्धत्वात् । औत्सी, औदपानीति । उत्सस्योदपानस्येयमिति 'उत्सादिभ्योऽञ्' इत्यञ् । अथ 'शारिवाद्यजो डोन्' इत्यत्र पुनरग्रहणं किमर्थं क्रियते, यावतानेनैव सिद्धम्, तदेव हि रूपं स एव हि स्वरः, तथा हि- ङीनि सति 'नित्यादिनित्यम्' इत्याद्युदात्तं भवति, औत्सीत्यत्राप्युत्सशब्दादअन्तान् नित्स्वरेणाद्युदात्तादं डीपि कृते तदेवायुदात्तत्वं भवति १ इत्याह-शारिवाद्यब इत्यादि । विदस्यापत्यं गोत्रं स्त्रीति 'अनुष्यानन्तर्ये विदादिभ्योऽञ्' इत्यत्रि कृते तस्य 'गोत्रञ्च चरणैः सह' इति जातित्वात् 'जातेरस्त्री- विषयादयोपधात्' इति ङीष् प्राप्नोति । तद्वाधनाथं पुनः 'शाङ्गरवद्यनो डोन्' इत्यत्राओ ग्रहणं क्रियते । यद्येवम् , इहाग्रहणं न कर्त्तव्यम्, तेनैवौत्सीत्यादेरपि सिद्धत्वात् ? नैतदस्ति; जातिग्रहणं तत्र 'इतो मनुष्यजातेः' इत्यतोऽनुवर्तते 'पुंयोगादा- ख्यायाम्' इति डोषो वाधा मा भूदित्येवमर्थम् । विदस्यापत्यमिति 'अनुष्यानन्तर्ये इत्यादिना वैदः, तस्य भार्या वैदीति, तत्य पुंयोगे ङीषेवेष्यते, तस्मात् तत्र जाति- ग्रहणमनुवर्तनीयम् । तस्मिंश्चानुवर्तमान औत्सीत्यत्रोत्सत्येयमित्वर्थविवक्षायामभिकृतेऽवाति- त्वादीकारस्तत्र न प्राप्नोति, तस्मादिहाप्यमहणं कर्तव्यमेव । द्वयंसजादीनामनुबन्धोच्चारणं प्रत्ययपरिग्रहार्थम् । प्रातिपदिकान्यपि द्वयसजादीनि सन्ति, तत्रासत्यनुवन्धोच्चारणे तेषामपि ग्रहणं विज्ञायेत । तयशब्दोऽपि 'थय वय तय नय गतौ' इति तयो धातोरनन्तं प्रातिपदिकं सम्भवति, अतत्तनिवृत्त्यर्थ पकारोच्चारणम् ।

·5 २६८: :::.. काशिकावृत्ती [टिड्ढाण मात्र ऊरुमात्री । जानुमात्री। तयप्-पश्चतयी । दशतयी। ठक्-आक्षिकी । शालाकिकी। ठन्-लावणिकी । ठक्ठमो देन ग्रहणं ठनादिनिवृत्त्यर्थम् । कञ्यादृशी। ताइशी। क्वरप-इत्वरी। नश्वरी । पदमारी उरुद्वयसीत्यादौ 'प्रमाणे द्वयसच्दघ्नमात्रचः'। पञ्चतयीति । 'संख्याया अवयवे तयप्' । द्वयसजादिपु अनुबन्धोच्चारणं प्रातिपदिकानां ग्रहणं मा भूत् --किमस्य द्वयसम्, किमस्य मात्रमिति । तय- शब्दोऽपि तयतेः पचाद्यजन्तः सम्भवति । ठनादिनिवृत्त्यर्थमिति । दण्डोऽस्या अस्ति 'अत इनिठनौ' दण्डिका, 'काश्या- दिभ्यप्ठबिठौ' काशिकेत्यादौ मा भूदित्येवमर्थम् । तादृशीति । 'त्यदादिपु दशोऽनालोचने कञ्च', 'आ सर्वनाम्नः' । कयो 1 न्यासः - ऊरुद्वयसीत्यादि । उप्रमाणमस्या, बानुप्रमाणमस्या इति 'प्रमाणे द्वयसन्दघ्न. मात्रचः' इति द्वयसनादयः प्रत्ययाः। पञ्चतयीति । पञ्चावयवा अस्या इति 'संख्याया अवयवे तयप् । आक्षिकी, शालाकिकीति । अक्षदीव्यति शलाकाभिदीव्यतीति 'तेन दीव्यति खनति' इत्यादिना ठक , ठत्येकादेशः । लावणिकीति । लवणं पण्यमस्या इति 'लवणा' । अप किमर्थ ठकठोर्भेदेनो- पादानम् १ न विशेषकरानुबन्धानुत्सृज्य 'ठ' इति सामान्येनेव ग्रहणं क्रियेतेत्यत आह- भेदेनेत्यादि । '' इति सामान्येन ग्रहणे सति ठनादीनामपि अएक स्यात्, अतस्त- निवृत्य मेदेन ग्रहणम् | आदिशब्दो भिठादीनां परिग्रहाय, तेन दण्टोऽस्यास्तीति 'अत इनिठनी' इति ठनि कृते दण्डिकीति न भवति, काशिपु भवेति काश्यादिम्य. मिठी' इति प्रिठे प्रत्यये ते काशिकीति न भवति । फनोऽनुमन्यकरणम् 'आवोऽनुपसर्गे फः' इत्येवमादोनों नित्यम् । याहशी तादशीति । 'त्यदादिपु शेरनालोचने फच' शवि फल , 'आ पर्वनाम्नः' इति यग्दोरात्यम् । फरपोऽनुसन्धोच्चारणम् 'रणेशमाय' इत्यादिना विहितस्य परनो निरपर्यम् । पोषार , एफ एमानुबन्ध उच्चारणीया, एफेनापि परपी निति:

·२६६ चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः यनश्च ] ख्युन्-आढ्यङ्करणी । सुभगकरणी। * नस्नजीकक्तरुणतलुनानामुपसंख्यानम् * । स्त्रैणी। पौंस्नी । शाक्तीकी । याष्टीकी । तरुणी । तलुनी ॥ याश्च ॥ १६ ॥ पदमञ्जरी बकारोच्चारणम् 'आतोऽनुपसर्गे कः' गोदेत्यादौ मा भूत् । इत्वरीति । 'इण्न- श्जिसतिभ्यः करप्' । आढ्यङ्करणीति । 'आब्यसुभग' इत्यादिना ख्युन् । नव्स्नजीकक्तरुणतलुनानामिति । भाष्ये तु 'कक्करपः' इत्येतावत्सूत्रम् , ख्युनः पाठोऽनार्ष इति तस्याप्युपसंख्यानमेव कृतम् । स्त्रैणी, पौंस्नीति । 'स्त्रीपुंसाभ्यां नस्नबौ भवनात्' । शाक्तीकी, याप्टीकीति । प्रहरणाधिकारे 'शक्तियष्ट्यो- रोकक' । तरुणी, तलुनीति । एतयोरवयोऽथ ग्रहणम्-तरुणी सुरेति, वयसि तु 'वयसि प्रथमे' इत्येव सिद्धम् ? न सिध्यति; गौरादिपाठान्डी प्राप्नोति । तस्मादयस्यवयसि च ङीव्छीपोर्विकल्पः । क्वचिद् गौरादिपाठासिद्धमिति पठ्यते, तद्रूपमात्रसिद्धयभिप्रायं द्रष्टव्यम् , स्वरार्थ तूपसंख्यानं कर्तव्यमेव ।।. सिध्यत्येव ? सत्यमेतत् , तथापि मन्दबुद्धीनां सुखप्रतिपत्तयेऽनुबन्धद्वयोच्चारणम् । इत्वरी, नश्वरीति । 'इनश्जिसर्त्तिभ्यः करप्', ह्रस्वस्य तुक् । ख्युनोऽनुबन्धोच्चारणं लाघवार्थम् ; अन्यथा हि षष्ठीबहुवचने कृते नुटि नामि दीर्घत्वे च गुरूच्चारणं स्यात् । आन्यकरणीति । अनाज्य आन्यः क्रियतेऽनयेति 'आव्यसुभग' इत्यादिना ख्युन् , 'अरुर्दिषदजन्तस्य मुम्' । नस्नजीकक् इत्यादि । उपसंख्यानशब्दस्य प्रतिपादनमर्थः । तत्रेदं. प्रतिपादनम् --उत्तरसूत्रे चकारोऽनुकसमुच्चयार्थः, तेन ननादिभ्योऽपि भविष्यतीति । स्त्रैणी, पौंस्नीति । स्त्रिया इयम्, पुंस इयमिति 'स्त्रीपुंसाभ्यां ननौ भवनात्' इति ननौ । शाक्तीकी, याप्टीकीति । शक्तिः प्रहरणमस्या इति, यष्टिः प्रहरणमत्या इति 'शक्तिष्टयोरीकक' । तरुणी तलुनीति । अत्र वयो न विवक्षितम् । तरुणी सुरा, तलनी सुरेति-अत्र सुरादौ विपये तरणतलुनशब्दाभ्यां डी वेदितव्यः, न हि मुरादीनां वयोऽस्ति, तत्य प्राणिधर्मत्वात् । अभिनवत्वमानं सुरादीनां तरणतलनशब्दाभ्यां गम्यते । यदा तु वयो विवक्ष्यते तदा गौरादिपाठान् टोपा भवितव्यम् । तत्र त्वरे विशेषः-तरणतलुनशब्दौ हि 'कृवृदारिभ्य उनन् 'त्रो रश्च लो वा' इत्युनन्प्रत्ययान्ती व्युत्पादितौ, अतो नित्त्वरेणाद्युदात्तौ । तत्र टोपि सत्याधुदात्तत्वं भवति, टोपि तु सति प्रत्ययत्वरेणान्तोदात्तत्वम् ।। न्यासः ·३०० काशिकावृत्ती [यनश्च 'डी' इत्येव । ‘यमन्ताच्च प्रातिपदिकात् स्त्रियां डीप् प्रत्ययो भवति । गार्गी । वात्सी। * अपत्यग्रहणं कर्तव्यम् * । इह मा भूत् - 'द्वीपादनुसमुद्रं यन्', द्वैप्या। योगविभाग उत्तरार्थः ॥ प्राचां फ तद्धितः ॥ १७॥ 'यनः' इत्येव । प्राचामाचार्याणां मतेन यजन्ताद् स्त्रियां ष्फः प्रत्ययो भवति, स च तद्धितसंज्ञः । षकारो ङीषर्थः । प्रत्ययद्वयनेह पदमञ्जरी यजश्च ॥ श्रापत्यग्रहणमिति । अपत्ये भव आपत्यः, यन् , आपत्यादिति सूत्रं कर्तव्यमित्यर्थः । द्वेप्येति । भवादावर्थे यन् । योगविभाग उत्तरार्थ इति । उत्तरत्र यत्र एवानुवृत्तिर्यथा स्यात् , दिदादीनां मा भूदिति ॥ प्राचां फ तद्धितः ॥ ‘पकारो डीपर्थ इति । ननु च एफप्रत्ययेनैव स्त्रीत्वस्य न्यासः यश्च ।। गार्गी । वात्सीति । गर्गवत्सशब्साभ्यां स्त्रियामपत्ये 'गर्गादिभ्यो यम्' इति या, जीप 'यस्येति च' इत्यकारस्य लोपः, 'इलस्तद्धितस्य' इति यकारस्य च । अपत्यग्रहणं कर्तव्यमिति । अपत्यं गृह्यते येन तदपत्यग्रहणम् । व्याख्यानमे- तदुक्तं भवति-तया व्याख्यानं कर्तव्यं यथा यो विशेपणमपत्यं गृह्यत । तदें व्याख्यानम् -उत्तरसूत्रे विकल्पार्थ प्राचामिति वचनमनेनापि योगेन सम्बध्यते, व्यवस्थितविभाषा च सा विज्ञायते, तेनापत्येऽर्थे यो यम् विहिवत्तदन्तानित्यं भवति, यस्तु दोपशम्दान्जातादाय विदितस्तदन्तान् न भवतीति । अय योगविभागः फिमर्यः, न पूर्वस्त्र एव अाहणं कियेतेत्यत आह-योगविभाग उत्तरार्थ इति । उत्तररामे यमन्तादेय फो यया स्यात्, टिदादिम्यो मा भूदिति । प्राचां फ तद्धितः ।। पकारो डीप) इति । विद्गीरादिग्या' इति सोप्यया स्मात् । ननु च क्रियमाणेऽपि पकारे नेय टोपा भवितव्यम् , प्रत्ययेनेय सोलरणा- भिन्मकत्यादित्यत आद-प्रत्ययदयेनेत्यादि । नहि फेवलः क खोयममिम्परा समर्म इति सौपापेक्षते । तेन दिखायानेय साया सोम पडला भषिचन नतिसपदणमित्यादि। कदिवसमासा' इति प्रारिदिफाडा गया ·प्राचां एफ तद्धितः ] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः ३०१ स्त्रीत्वं व्यज्यते । तद्धितग्रहणं प्रातिपदिकसंज्ञार्थम्। गाायणी । वात्स्यायनी । अन्येषाम्-गार्गी । वात्सी। 'सर्वत्र'-ग्रहणमुत्तरसूत्रादिहापकृष्यते, बाधकबाधनार्थम् । आवट्या- चापं वक्ष्यति, तमपि बाधित्वा प्राचां एफ एव यथा स्यात् - आवट्यायनी। पदमञ्जरी द्योतितत्वान्डीषा न भाव्यम् ? तत्राह-प्रत्ययद्वयेनेति । तद्धितग्रहणं प्रातिपदिक- संज्ञार्थमिति । प्रातिपदिकसंज्ञा तु ङीषा । ननु च सिद्धोऽत्र डीप , पित्करण- सामर्थ्यात् , धातोस्तु त्रपादेः पित्त्वमविधौ चरितार्थमिति त्रपा, क्षमेत्यादौ ङीषभावः १ तदेतत्सान्यासिकं तिष्टतु तावत् । सर्वत्रग्रहणमित्यादि । सर्वत्रग्रहणं तावद् उत्तरसूत्रे न कर्तव्यम् , आरम्भ- सामर्थ्यादेव 'प्राचाम्' इत्यस्य निवृत्तौ सर्वत्र सिद्धत्वात्, अतस्तदिहापकृष्यते, तदयमों भवति - सर्वत्र बाधकविषयोऽपि प्राचां मतेन यजन्तात्ष्फो भवतीति । एवं सप्तम्यर्थोऽपि समञ्जसो भवति । आवट्याच्चापं वक्ष्यतीति । असति पुनरप- क आवट्याच्चावुदीचां मते सावकाशः परत्वात्ष्फ वाघेत, सर्वत्रग्रहणात्म्फ न्यासः स्यादित्येवमयं तद्धितग्रहणम् । प्रातिपदिकसंज्ञा तु डीप यया त्यादित्येवमर्थम् । ननु च विनापि तया पित्करणसामर्थ्यादेव कोप भविष्यति, अन्यथा हि पित्करणमनर्थकं स्यात् , प्रयोजनान्तराभावात् ; न च 'त्रपूप् लज्जायाम्' इत्यतोऽपि धातोः स्यादित्यतिप्रसङ्ग आशङ्कनीयः, धातोः पित्करणस्य 'पिद्भिदादिभ्योऽङ' इत्यविधौ चरितार्थत्वात् , अत इति चाधिकारात् ? सत्यमेतत् , प्रतिपत्तिगौरवं तु स्यात् । तस्मात् नुखप्रतिपत्तये तद्धितग्रहणम् । सर्वत्रग्रहणमित्यादि । उत्तरसूत्रे सर्वत्रग्रहणमनर्यकम् । तद्धि सर्वेपामाचार्याणां मतेन यथा स्यादित्येवमर्थ क्रियते, एतचाप्रयोजनम् ; अस्वरितत्वादेव हि प्राग्ग्रहणत्य सर्वेषां मतेन भवितव्यमिति । तत्मादुत्तरसूने सर्वत्रग्रहणमनर्यकम् , अतस्तदिशापप्यते। फिमर्थमित्याह --बाधकयाधनार्थमिति । आवट्याचापं वक्ष्यतीत्यादिना बाधक याधनार्थमित्यस्यैवार्य विपष्टीफरोति । आवट्याचापोऽवकाशः-उदीची मतेन आपट्येति, अवटशन्दाद् गादियान्ताच्चाप् , 'प्राचां प. तस्तिः त्यत्सावकाश:--- गाग्र्यापणोति; आपट्यात प्राचामभयप्रस के परवाचार स्यात् । सर्वप्राणात् एस भविभाति आपच्यापनीति । .

·-३०२ 1 काशिकावृत्ती [ सर्वत्र लोहितादिकतन्तेभ्यः :: .. सर्वत्र लोहितादिकतन्तेभ्यः॥१८॥ 'यनः' इत्येव । पूर्वेण 'विकल्पे प्राप्ते नित्यार्थं वचनम् । सर्वत्र लोहितादिभ्यः कतपर्यन्तेभ्यो यजन्तेभ्यः स्त्रियां ष्फः प्रत्ययो भवति । कतशब्दः स्वतन्त्रं यत्प्रातिपदिकं तदवधित्वेन ' परिगृह्यते --- कपि- शब्दात्परः कपिकतेति, न. प्रातिपदिकावयवः कुरुकतेति । लौहित्या- यनी । शांसित्यायनी । बाभ्रव्यायंणी । कण्वात्तु शकलः पूर्वः कतादुत्तर इष्यते । पूर्वोत्तरौ तदन्तादी फाणौ तत्र प्रयोजनम् ।। पदमञ्जरी एव भवति । एवं च 'पाच्च यत्रः' इति चाविपयेऽपि प्राचां फ एव भवति- शार्कराक्ष्यायणी, पौतिमाष्यायणी, गोकक्ष्यायणीति ।। सर्वत्र लोहितादिकतन्तेभ्यः।। लोहितादीति पृथक्पदं लुप्तविभक्तिकम् , पूर्वत्र च प्राचां मते फो विहितः, इह तु सर्वत्र मते । कोऽर्थः ? सर्वेपां मत इत्यर्थः, तदाह-सर्वेपामाचार्याणां मत इति । मतेनेति तृतीयान्तपाठे सूत्रे पष्ठ्यन्तात्नल् । स्वतन्त्रमिति । योऽन्यस्यावयवो न भवति तत्स्वतन्त्रं प्रातिपदिकम् , कः पुनरसा- वित्यत्राह-कपिशब्दात्पर इति । लौहित्यायनीत्यादिर्गर्गाद्यन्तर्गणः । वध्रु- शब्दोंऽपि तत्रैव पठ्यते, यन्तु मधुवन्ध्रयो हाणकौशिक्योः' इत्यनेनैव भवति । करवात्त्वित्यादि । कण्वशब्दात्पूर्वः कतशब्दात्तूत्तरः शकलशब्द इप्यते, कतशकलकण्वेत्ये मेषां संनिवेशः कार्य इत्यर्थः । किमेवं सति भवति ? इत्याह- पूर्वोत्तराविति । शकलंशब्दोऽन्त आदिश्च यथाक्रमं ययोः पूर्वोत्तरयोर्गणयोस्ती -- न्यासः सर्वत्र लोहितादिकतन्तेभ्यः । स्वतन्त्रमिति । यो अन्यत्यावयवभूतो न भवति केवल: कतशब्दस्तत् स्वतन्त्रं प्रातिपदिकम् । यस्तु कुरुकतशब्दस्यावयनः फतशब्दत्तस्य स्वावन्यं नास्ति; समुदायप्रतिवद्वत्वात् । कः पुनरसी फतरान्दः स्वतन्त्र प्रातिपदिफ- मित्यत आह -कपिशब्दादित्यादि । लौहित्यायनी। शांसित्यायनीति । लोदित- शंसितशन्दाम्यां गांदित्वाद् यम् । बाभ्रव्यायगीति । अगापि वभ्रशन्दात् 'मधुवयोनापाणकोशिकयोः' इति या, 'ओर्गुणः', 'पान्तो पि प्रत्यये' इति वान्ता- देशः, यान्तेभ्यः । फण्यात्त्यित्यादि । फग्यशब्दात् पूर्वः शकलशब्द इप्पो, फागन्दात् नसरः । फिमे सति भवनोत्पाद-पूर्वोत्तरायित्यादि । एवं गति तिरी गगी पदन्तादी ·सर्वत्र लोहितादिकतन्तेभ्यः ] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः ३०३ . प्रातिपदिकेष्वन्यथा पाठः स एवं व्यवस्थापयितव्य इति मन्यते । 'कतन्तेभ्यः' इति बहुव्रीहितत्पुरुषयोरेकशेषः, तथा 'कण्वादिभ्यो गोत्रे' पदमञ्जरी तथोक्तौ । पूर्वो गणो लोहितादिः शकलशब्दान्तो भवति, उत्तरश्च गणः शकल- शब्दादिर्भवतीत्यर्थः। सत्यमेवं भवति, प्रयोजनं तु किम् ? इत्यत. आह- फारणाविति । श्लोकं व्याचष्टे-प्रातिपदिकेष्वन्यथा. पाठ इति । कपिकत, · कुरुकत, अनडुङ् , कण्व, शकलेत्येवं गर्गादिषु गणसन्निवेशः। स एवं व्यवस्थापयितव्य इति । एवमिति श्लोकोक्तयाऽऽनुपूयेत्यर्थः । अनडुकुरुकतशब्दावस्मात्स्था- नादपकृष्यान्यत्र पाठ्यौ, शकलशब्दस्तु कतकण्वयोर्मध्ये पठितव्य इति यावत् । नन्वेवं गणद्वयादपि प्रच्युतः शकलशब्दः फाणौ द्वावपि न प्रति- पद्येत, तत्राह-कतन्तेभ्य इति । बहुव्रीहितत्पुरुषयोरेकशेष इति । कतस्यान्तः समीपभूतः कतन्त इति तत्पुरुषेण शकलशब्द उच्यते, शकन्ध्वादित्वान्निपात- नाद्वा पररूपम् । तथा कतोऽन्तो येषां तानि कतन्तानीति बहुव्रीहिः, तत्र बहुव्रीहितत्पुरुषयोः सह विवक्षायां बहुव्रीहिः शिष्यते; 'स्वरभिन्नानां यस्यो- त्तरस्वरविधिः स शिष्यते' इति वचनात् । तथेत्यादि । 'कण्वादिभ्यः' इत्यपि बहुव्रीहितत्पुरुषयोरेकेशेष इत्यर्थः । कण्वस्यादिः समीपभूतः कण्वादिः शकल- शब्द:, कण्व आदिर्येषां तानि कण्वादीनि, ततः पूर्ववदेकशेषः । तत्र बहुव्रीहि- न्यासः भवतः । तच्छन्देन शकलशब्दः प्रत्यवमृश्यते । शकलशब्दोऽन्त आदिश्च यथाक्रमं ययोः पूर्वोत्तरयोर्गणयोस्तौ तदन्तादी पूर्वोत्तरगणौ। लोहितादिः शकलशब्दान्तो भवति पूर्वो गणः । उत्तरी गणः कण्वादिः शकलशब्दादिर्भवति । किं पुनः पूर्वोत्तरयोर्गणयोस्तदन्ता- दित्वे प्रयोजनमित्याह-फाणौ तत्र प्रयोजनमिति । पूर्वस्य गणस्य शकलान्तत्वे फः प्रयोजनम् । उत्तरस्य शकलादित्वेऽण प्रयोजनम् । प्रातिपदिकेष्वन्यथा पाठ इति । कपिकत, कुरुकत, अनडुह् , कण्व, शकल इत्यनयानुपूर्व्या प्रातिपदिकेषु पाठः । स एवं व्यवस्थापयितव्य इति । 'कण्वात्तु शकल: पूर्वः' इत्यादिना यानुपूर्वी दर्शिता तया व्यवस्थापयितव्यः । अत एतदुक्तं भवति कुरुकत, अनडुह-इत्येतावन्यस्मिन् स्थाने पठितव्यो, शकलशब्दस्तु कतकण्वशब्दयोर्मध्ये पठितव्यः । मन्यत इति । श्लोकवार्तिककारः। कथं पुनरेवं पाठे सति शकलशब्दात् फाणौ सिध्यत इत्यत आह-कतन्तेभ्य इत्यादि। कतत्यान्तः कतन्त इति तत्पुरुषः, 'कतन्तेभ्यः' इति निपातनात्पररूपत्वम् । कतशब्दोऽन्ते येपां लोहितादीनां ते कतन्ता इति बहुव्रीहिः । कतन्तश्च शकलशब्दः, कतन्ताश्च लोहितादय इति कतन्तश्च कतन्ताश्चेति ·३०४ :: काशिकावृत्ती [ सर्वत्र लोहितादिकतन्ते इति । तत्र तत्पुरुषवृत्त्या संगृहीतो मध्यपाती शकलशब्दो यनन्त प्रत्ययद्वयमपि प्रतिपद्यते । शाकल्यायनी । शाकल्यस्येमे छात्र शाकलाः ॥ कौरव्यमाण्डूकाभ्यां च ॥ १९ ॥ कौरव्य, माण्डूक - इत्येता स्त्रियां फः प्रत्ययो भवति कुर्वादिभ्यो ण्ये कृते 'ढक्व मण्डूकात्' इत्यणि च । यथाक्रमं टाव्ङीपो रपवादः । कौरव्यायणी । माण्डूकायनी । पदमञ्जरी तत्पुरुपयोमध्ये तत्पुरुषसमासेन । मध्यवतीति । गणद्वयस्य । प्रत्ययद्वयमपीति प्फाणावित्यर्थः । शाकला इति । 'आपत्यस्य च' इति यलोपः। अपर आह-पूर्वोत्तरौ तदन्तादी ग्राह्याविति शेपः,पूर्वो गणस्तदन्तो प्रायः- सर्वत्र लोहितादिशकलान्तेभ्य इति, उत्तरो गणस्तदादिद्यः -- शकलादिभ्यो गोत्र इति । एवं फाणौ प्रयोजनमिति ।। कौरव्यमाण्डूकाभ्यां च ।। कौरव्यमाण्डूकयोरित्यादि । अस्मिन्सूत्रे आसुरे- - न्यासः सरूपाणमेकशेषः । तथेत्यादिना यथा कतन्तेभ्य इत्यत्र बहुबोहितत्पुरुषयोरेकशेपः, तथा कण्वादिभ्य इत्यत्रापोति दर्शयति । कण्वस्यादिः कण्वादिःशकलशब्दः, फण्वशब्द आदिया गोकशादीनां ते कण्यादयः, कण्वादिश्च कण्वादयश्च कण्वादयः, पूर्वदेकशेपः। तत्पुरुषवृत्त्या संगृहीत इति । 'कतन्तेभ्यः' इत्यत्र 'कण्वादिभ्यः' इत्यत्र तत्पुरुषवृत्त्येति तत्पुरुषसमासेन । मध्यपातीति । फतकण्वशब्दयोगणयोर्वा । प्रत्ययद्वयमिति । फप्रत्ययम् , अण्प्रत्यपञ्च । प्रतिपद्यत इति । प्राप्नोति । तत्पुरुषवृत्या हितस्य संग्रहे सत्यस्य सूत्रस्यायमयों बायते-फतन्ताच्छकलशन्दात् तथा यमन्तात् फतन्तेभ्यक्ष लोदितादिन्यो यमन्तम्या जियां फमत्ययो भवतीति । तेन फमत्ययं प्रतिपद्यते शमलशन्दः । शाकल्यायनीति । 'कण्वादिभ्यो गो' इत्यत्रापि तत्पुरुषगृत्या शकलराब्दस्य सप्रदे सत्ययमों भयसि । फण्यादेः शकलशन्दान्ताद् गोत्रप्रत्ययान्तात् फवादिभ्यो गोकशान्तेभ्यो गोत्रमत्यपान्तन्यः चपिफेप्यप्याप्रत्ययो भवतीति । तेनाप्रत्ययमपि शफलशुन्दः प्रविपचते - शालपेमे छात्माः शाफलाइति ॥ फोरव्यमाण्टकाभ्याश ।। फ फोरवीति । फोरम्परान्दादेवार को विदित ही मन्यमानस्य प्रश्नः। कुररान्दादेयामागन्गद ही विविसि संपमार-स्वेद मित्यादि।

·वयसि प्रथमे ] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः कथं कौरवी सेना ? 'तस्येदम्' विवक्षायामणि कृते भविष्यति । * कौरव्यमाण्डूकयोरासुरेरुपसंख्यानम् * । आसुरायणी । शैषिके- ध्वर्थेषु 'इनश्च' इत्यणि प्राप्ते छप्रत्यय इष्यते । आसुरीयः कल्पः ॥ वयसि प्रथमे ॥२०॥ कालकृतशरीरावस्था यौवनादिः = वयः । प्रथमे वयसि यत्प्राति- पदिकं श्रुत्या वर्तते ततः स्त्रियां ङीप् प्रत्ययो भवति । कुमारी । किशोरी । वर्करी। पदमञ्जरी रपि ग्रहणं कर्तव्यम् । आसुरिकौरव्यमाण्डूकेभ्यश्चेति वक्तव्यमित्यर्थः । बासुरायणीति । फस्य तद्धितत्वाद् 'यस्येति च' इति इबो लोपः । तदिदं तद्धितग्रहणमेव लिङ्गं भवति- आसुरेरपि ष्फ इति । यबादिष्वकारान्तेषु सवर्णदीर्घत्वेनापि रूपं सिद्धम् । शैषिकेषु चार्थेष्विति । आसुरीप्रसङ्गादिदमत्रो- क्तम् ; अन्यथा द्विरासुरिग्रहणं कर्तव्यं स्यात् । आसुरीय इति । असुरस्यापत्य- मासुरिः, तेन प्रोक्त आसुरीयः कल्प इति ।। वयसि प्रयमे ॥ श्रुत्येति । श्रवणमात्रेण प्रकरणाद्यनपेक्षयेत्यर्थः । कुमारीति । प्रथमवयोवचन एवायम , न पुंयोगाभावहेतुकः; पुंस्यपि प्रयोगात् । यस्तु . न्यासः ? कौरव्यमाण्डूकयोरित्यादि । कौरव्यमाण्डूकयोरनेन सूत्रेण यत् कार्य विधीयते तस्यासुरेरप्युपसंख्यानम् = प्रतिपादनं कर्तव्यम् । आसुरेरपि ष्फः प्रतिपादयितव्य इति यावत् । तत्रेदं प्रतिपादनम्-चकारोऽत्र क्रियते, स चानुक्तसमुच्चयार्थः, तेनासुरिशब्दा- दपि ष्फो भविष्यतीति । आसुरायणीति । असुरस्यापत्यमिति 'अत इञ्' तदन्तात् फः। इञश्चेत्यणि प्राप्त इति । तत्र 'प्रस्थोत्तरपदपलद्यादिकोपधादण' इत्यतो- ऽण्ग्रहणानुवृत्तेः । छप्रत्यय इष्यत इति । कथं स लभ्यते ? 'न द्वयचः प्राच्यभरतेषु' इत्यत्र नेति योगविभागः कर्त्तव्यः, तेनासरिशब्दादणि प्रतिपिद्धे 'वृद्धाच्छः' इति छ एव भविष्यति -आसुरिणा प्रोक्त आसुरीयः कल इति ॥ वयसि प्रथमे ।। यौवनादिरिति । आदिशब्दो वृद्धत्वाद्युपसंग्रहार्थ इति । शुत्या वर्तत इति । यत् प्रातिपदिकं श्रवणमात्रेणैव प्रकरणाद्यनपेक्षं प्रथमं वयः प्रत्याययति तदत्र श्रुत्या वर्तते । कुमारीति । ननु च नायं कुमारीशन: प्रथमे वयसि वर्तते, क तर्हि ? पुंयोगाभावे, तथा हि वृद्धायामपि हि प्रयुज्यते --वृद्धा कुमारीति ? नैतदस्ति; कुमारीशब्दो हि प्रथम एव वयसि रूढः । यस्तु वृद्धायामपि तत्य प्रयोगस्तत्र कुमारी- काशि०3 : २१ ·- ३०६ काशिकावृत्ती [ वयसि प्रथमे प्रथम इति किम् ? स्थविरा । वृद्धा । अत इत्येव – शिशुः ।। * वयस्यचरम इति वक्तव्यम् * । वधूटी । चिरण्टी । द्वितीय- वयोवचनावेतौ । प्राप्तयौवना स्त्र्यभिधीयते । पदमञ्जरी वृद्धायां प्रयोगः-वृद्धकुमारीति, स पुंयोगाभावात्साधाद्वेदितव्यः । वयस्यचरम इति । चरम् - अन्त्यम् , अचरमे = अनन्त्ये । इह केचिच्चत्वारि क्यांसीच्छन्ति---कौमारम् , यौवनम् , मध्यत्वम् , वृद्धत्वमिति । यथाहुः-- 'प्रथमे वयसि नाधीतं द्वितीये नार्जितं धनम् । तृतीये न तपस्तप्तं चतुर्थे किं करिष्यति' ।। इति । अन्ये तु त्रीणि- 'पिता रक्षति कौमारे भर्ता रक्षति यौवने । पुत्रस्तु स्थविरीभावे न स्त्री स्वातन्त्र्यमहति' ।। इति । अन्ये तु बालत्व-मध्यत्व-वृद्धत्वानि त्रीणि- 'आपोडशाद्भवेद्वालो यावत् क्षीरान्नवर्तकः । मध्यमः सप्ततिर्यावत्परतो वृद्ध उच्यते' ।। इति एपु सर्वेषु दर्शनेपु यौवनं द्वितीयं वयो भवति, यौवनवचनौ च वधूटचिरण्ट- शब्दौ, अतो न प्राप्नोति, तदाह-द्वितीयवयोवचनावेताविति । यदा तु द्वे एव वयसी उपचयापचयलक्षणे, तदैतन्न वक्तव्यम् ; यौवनस्यापि प्रथमवयो- रूपत्वात् । न्यासः यथा- , उप- साधात् , न तु पुंयोगाभावात् । भवति हि तादात् ताच्छन्दधम् , गीर्वाहीक इति । वयस्यचरम इति । अचरमे = अनन्त्ये वयसि लोब् भवतीत्येतदर्थरूपमस्य एप्रत्य व्याख्यानमित्यर्थः । तत्रेदं व्याख्यानम् ---प्रथमवयोग्रहणमिक्षाचरमस्य वयस लक्षणम् , तेनान्यत्राप्यचरमे वयसि लीव भवतीति । किं पुनः फारणं प्रथम एव वयसि गृपमाणे न सिध्यति, येनेयं सूत्रायों व्याख्येयः १ इत्याह-द्वितीयवयोवचनावेना. वित्यादि। पर फेचिशत्वारि वासीच्छन्ति -- फीमार-जीवन-मध्यस्य गृसत्यानि । तथा चाहुः 'प्रपगे चयसि नाधीतं द्वितीये नाजिरो पनम् । तृतीये न तपस्तल चतुर्थ कि, परिष्यति ॥इति। १. 'तो नानि मम्मी पाठः ।

·वयसि प्रथमे]] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः ३०७ 1. कथं कन्या ? 'कन्यायाः कनीन च' इति ज्ञापकात् । । उत्तानशया, लोहितपादिकेति ? नैता वयःश्रुतयः ॥ पदमञ्जरी श्रुत्या वर्तते इति यदुक्तं तस्य व्यावयं दर्शयति-उत्तानशया लोहित- न्यासः अन्ये त्रीणीच्छन्ति -कौमार-यौवन-स्थाविराणि । तथा चाहु:- 'पिता रक्षति कौमारे भर्ता रक्षति यौवने । पुत्रस्तु स्थाविरे भावे न स्त्री स्वातन्त्र्यमर्हति ॥ इति । केचिद् वाल्य-मध्यत्व-वृद्धत्वानीति त्रीणीच्छन्ति । तथा चाहुः- 'आ षोडशाद् भवेद् वालो यावत् क्षीरानवर्तकः । मध्यमः सप्ततिवत् परतो वृद्ध उच्यते ॥ इति । एतेषु सर्वेषु यौवनं द्वितीयं वयो भवति । ननु प्रथमवयोवचनौ तु बधूटीचिरण्टी- शब्दावित्यतो न प्राप्नोति, तस्मादचरमस्य क्यस इहोपलक्षणं प्रथमं वय इति व्याख्येय- मिति केचित् ।.. यस्तु मन्यते .. "केचित्त द्वे एव वयसी इच्छन्तीति, - यावत्यो वृद्धिमत्यो- ऽवस्थास्ताः सर्वा राशीकृत्य प्रथमं वयो व्यवस्थाप्यते, यास्त्वपचयवत्योऽवस्था- स्ताः सर्वा राशीकृत्य द्वितीयं वयः । तथा चोक्तम्-'वर्द्धते यावदन्नेन तावद् वर्द्धि- तव्यं पश्चादपायेन योक्ष्यते' इति, एतदेव दर्शनमाश्रित्यैतत् सूत्रं प्रणीतम्" इति । तेन बधूटी, चिरण्टीत्यत्रापि डीव् भवतीति तेन द्वितीयवयोवचनावेतौ । प्रासयौवना स्त्र्यभिधीयत इत्यस्य ग्रन्थस्याविरोधाय यतितव्यम् । न ह्यस्मिन्दर्शने यौवनं द्वितीये वयस्यन्तर्भवति; यौवनावस्थाया वृद्धिमतीत्वात् । अय कथमुत्तानशया लोहितपादिकेति, यावता बाल्यमत्र गम्यते, बालेव द्युतानशया लोहितपादिका भवति, तस्माद् भवितव्यमेव ङीपेत्यत आह-नैता वयःश्रुतय इति । नैते वयोवचनाः शब्दा इत्यर्थः । इह तावदुत्तानशयेति प्रातिपदिकश्रवणमात्रेण क्रिया- कारकसम्बन्धमात्रं प्रतीयते- उत्ताना शेत इत्युत्तानशया। 'हरतेरनुद्यमनेऽच्' इत्यतोऽ: ज्यहणेऽनुवर्तमाने 'अधिकरणे शेतेः' इत्यत्रोत्तानादिषु कर्तृप्वित्युपसंख्यानादच्, 'स्त्रिया: पुंवत्' इति वद्भावः । सवोत्ताना शेते, उच्यते चेदमुत्तानशयेति, . तत्र नियमो गम्यते अन्यथा शयितुमसामर्थ्यादुत्तानैव या शेते सोत्तानशयेति गम्यते । अवंगतेs- प्यस्मिन्नियमे सन्देह एव-किमसौ बाला ? वृद्धा वा ? इति । वृद्धापि हि कदाचिदन्यथा. २. 'स्थविरीभावे' इत्यपि क्वचित् ।

·३०८ . [द्विगो: . काशिकावृत्ती द्विगोः ॥ २१ ॥ द्विगुसंज्ञकात्प्रातिपदिकात् स्त्रियां ङोप् प्रत्ययो भवति । पञ्च- पूली । दशपूली। कथं त्रिफला ? अजादिषु दृश्यते ॥ अपरिमाणविस्ताचितकम्बल्येभ्यो न तद्धितलुकि ॥ २२ ।। पदमञ्जरी पादिकेति नैता वयःश्रुतय इति । श्रुत्या = श्रवणमात्रेण नैते वयः प्रतिपादयन्ती. त्यर्थः । इह तावदुत्तानशयेति क्रियाकारकसम्बन्धमानं प्रतीयते, तदेव च प्रवृत्तिनिमित्तम् । उत्तानादिपु कर्तृष्विति शेरतेरच् प्रत्ययः, सर्वैव च कदा- चिदुत्ताना शेते, उच्यते चेदम्-उत्तानशयेति, तन्न नियमो गम्यते--अन्यथा स्वप्तुमसामर्थ्यादुत्तानैव शेत इति । एवमपि सन्देहः-वाला, वृद्धति ? तरमा- दुत्तानैव शेत इति नियमे वृद्धत्वाभावे च प्रकरणादिनाऽवसिते वाल्यं गम्यते, लोहितपादिकेत्यत्रापि अन्यपदार्थमात्रं श्रुत्या प्रतीयते । प्रकरणादिना स्वभावत एवास्य रक्तौ पादौ नालक्तकादिनेति प्रतीतो सत्यां वालेति गम्यते । इतिशब्दः प्रकारे, एवंप्रकारा न वयःश्रुतय इत्यर्थः । अत रव बहुवचनम् , तेन द्विव- त्यादावपि न भवति । अत्रापि प्रकरणादिना वयो गम्यते, परिमाणमात्रं तु शब्दार्थः, शालादावपि प्रयोगात् । द्वे वर्षे भूता इति ठनः 'वाल्लुक्च', 'चित्तवति नित्यम्' इति लुक् ।। अपरिमाणविस्ताचितकम्बल्येयो न तद्धितलुकि ॥ तद्धितलुकि सतीति । म्यारा: शयितुमशक्ता स्यात्, उत्तानेय च शेते । तस्माद् यदोत्तानैव शेत इति नियमप्रती. तिर्भवति, वृद्धत्वाभावश्च कुतचित् प्रकरणादेवसितो भवति, तदा बाल्यं गम्यते । लोहितपादिकेति । अयापि.लोदिती पादावस्या इत्यन्यपदार्थमात्रं तावत् तन्छन्दात् प्रतीयते । यदा तु प्रकरणादिना स्वभावत एवास्या रक्ती पादी नालकफरसादिनेति प्रतीतिर्भवति तदा बालेति गम्यते । इतिशब्दः प्रकारार्थः । एवम्प्रकारा नेता वयःश्रुतप इत्यर्थः । कथं वाला, वत्सेति १ अजादित्वासाब भविष्यति । ननु वचनसामध्यांदनेन होयपि प्राप्नोति । नैतदस्ति; तस्यान्या कुमारी, किशोरीत्यादी चरितार्थत्वात् ।। द्विगोः ।। पचपूलीति । पक्षानां पूलानां समादार इति । तसितायोरपदसमाहारे च' इति समाहारहिगुः । 'अकारान्तोत्तरपदो दिगुः लिया भाष्यते रति लोलिता। निफले ति । प्रयागा पलाना समादार पति । पूर्वपद् द्विगुः । अपरिमाणविस्तापितकम्यल्येभ्यो न तद्धितलुकि ।। तदितलुकि मतीनि । ।

·द्विगो: चतुर्थाध्याये प्रयमः पादः ३०६ पूर्वेण ङीप् प्राप्तः प्रतिषिद्धयते। अपरिमाणान्ताद् द्विगो- बिस्ताचितकम्बल्यान्ताच्च तद्धितलुकि सति डोप् प्रत्ययो न भवति । बिस्तादीनां परिमाणार्थं ग्रहणम् । सर्वतो मानम् = परिमाणम् । अपरिमाणान्तात्तावत् - पञ्चभिरश्वैः क्रीता पञ्चाश्वा । दशाश्वा । कालः संख्या च न परिमाणम् । द्विवर्षा । त्रिवर्षा । द्वाभ्यां शताभ्यां क्रीता द्विशता। त्रिशता । पदमञ्जरी परसप्तमी त्वेषा नोपपद्यते, अभावरूपेण लुका पौर्वापर्यासम्भवात् । सर्वतो मानं परिमाण मिति । 'परिमाणं तु सर्वतः' इत्यस्य ग्रहणम् , न परिच्छेदकमात्र- स्येत्यर्थः। पञ्चभिरश्वैः क्रीतेति । तद्धितार्थे द्विगुः, आीयष्ठक् । कालः सङ्ख्या च न परिमाणमिति । न हि ताभ्यां सर्वत आरोहतः परिणाहत- त्यास: एतेन 'तद्धितलुकि' इत्येषा विषयसप्तमीति दर्शयति । परसप्तमीत्येषा नोपपद्यते; लुकोऽ- भावरूपत्वात् , अभावे च पौर्वापर्याभावात् । सर्वतो मान परिमाणमिति । परिशब्दः सर्वतो भावे। सर्वत आरोहतः परिणाहतश्च मीयते = परिच्छिद्यते येन तत्परिमाणम् = प्रस्थादिः। पञ्चाश्वेति । तद्धितार्थे द्विगुः, 'तेन क्रोतम्' इत्याहीयष्ठक् , 'अध्यर्धपूर्वाद् द्विगोल' । काल: संख्या च न परिमाणमिति । न हि ताभ्यामारोहतः परिणाहतश्च मीयते । ज्ञापकाच्च न तयोः परिमाणत्वमवसीयते । यदयम् 'परिमाणान्तस्यासंज्ञाशाणयोः' इति सिद्धायामुत्तरपदवृद्धौ ‘संख्यायाः संवत्सरसंख्यस्य च' इति संख्यासंवत्सरग्रहणं फरोति, तज शापयति-कालः संख्या च न परिमाणं भवतीति । विस्तादि च परिमाणविशेष एव ग्रहीतव्यः । अतो वृत्तिग्रन्थः-परिमाणार्थ ग्रहणमिति | फाण्डस्य वा परिमाणत्वे तूत्तरसूत्रेण नियमार्थता न विरुध्यते । यद्येवम् , 'कालाः परिमाणिना' इत्यत्र सामध्यांत् परिमाणवचनाः कालशब्दाः समस्यन्त इति यदुक्तं तद्विरुप्यते १ नास्ति विरोधः; उपचारेण तथान्यत्र परिमाणिवाचिना सुबन्तेनाभिधानात् । इह हि मुख्य फालत्य परिमाणत्वं निषिध्यते । तत्र छौपचारिक कालत्य परिमाणत्यमाश्रित्य परिमाणवचनाः कालशन्दा इत्युक्तम्-कालाः परिमाणिनेति ब्रुवता । परिमाणवचनत्वं कालरान्दानामुपयुक्तं भवति, न हि तेन विना परिमाणापेक्षयोत्तरपदस्य परिमाणिव्यपदेश उपपद्यते। न च फालस्य मुख्यं परिमाणत्वमस्ति । अतः लामय्यांदौपचारिक परिमाणत्यमाधितमिति गम्यते । उपचारप हेतुः परिच्छेदत्य देवमात्र, परिमाणस्य ·[द्विगो: : ३१० काशिकावृत्ती 1. बिस्तादिभ्यः - द्विबिस्ता। त्रिबिस्ता । द्वयाचिता । व्याचिता। द्विकम्बल्या । त्रिकम्बल्या । पदमञ्जरी :श्च मीयते । एवं च कालः सङ्घया चेति प्रदर्शनार्थत्वात्प्रमाणमपि परिमाणं न भवति, तथा चोत्तरसूत्रे 'काण्डशब्दस्यापरिमाणवाचित्वात्' इति वक्ष्यति, 'प्रमाणविशेषः काण्डम्' इति च । तेन द्वौ शमौ प्रमाणमस्या इति मात्रचः 'प्रमाणे लो द्विगोर्नित्यम्' इति लुकि द्विशमा, त्रिशमेति भवति । यद्येवम्, उन्मानमपि परिमाणं न स्यात् ? कश्चिदाह-इष्टमेवैतत् , उन्मानमपि नैवात्र परिमाणग्रहणेन गृह्यते-द्वाभ्यां निष्काभ्यां क्रीता, प्राग्वतीयस्य ठयोः 'द्वित्रिपूर्वान्निष्कात्' इति लुक् , द्विनिष्का त्रिनिष्केति भवतीति । अपर आह-विस्तकम्बल्यग्रहणं ज्ञापकम्-उन्मानमप्यत्र परिमाणग्रहणेन गृह्यत इति; तयोरुन्मानविशेपत्वात् , सुवर्णविस्तौ हेम्नोऽक्षे, 'कम्बलाच्च संज्ञायाम्' कम्बल्यमूर्णापलशतमिति । न्यासकारस्तु द्वौ विस्तो परिमाणमस्येति विगृहन् विस्तं परिमाणं मन्यते । द्विवर्षेनि । कृतव्युत्पादनमेतत् । द्विशता, त्रिशतेति । द्वाभ्यां शताभ्यां क्रीतेति 'पणपादमापशताद्यत्' इति नित्ये यति प्राप्ते 'शाणाद्वा' इत्यत्र 'शताच्चेति वक्तव्यम्' इति वचनात्पक्षे 'सङ्घयाया अतिशदन्तायाः कन्' इति कन, तस्य 'अध्यर्धपूर्वात्' इति लुक् । द्विबिस्तेति । परिमाणत्वे ठयो लुक् , उन्मानत्वे ठकः। दयाचितेति । आचितो दशभाराः स्युः । द्वावाचितौ पचति, 'आढकाचितपात्रात्खोन्यतरस्याम', 'द्विगोप्टंश्च' इति पढे ठन्खी, ताभ्यां मुक्ते प्राग्वतीयष्टम् , तस्य पूर्ववल्लुक । द्विकम्बल्येति । क्रीतार्थे ठयो लुक् । द्वयाढकी द्वयाचितेत्यनेन तुल्यम् । न्यासः साधर्म्यम् । फालो हि मातादिातादिसम्बन्धिनोमादित्यगतिं गमयतीति भपति परिच्छेदस्य ऐतुः । अतः परिमाणसाधादुपपद्यते, वन च परिमाणोपचारः। द्विवर्मा, त्रिवर्षेति । द्वे वर्षे भूतेति 'तमधीटो भृतो भूतो भावी' इत्यनेन विहितस्य ठफः 'योल्डक्' इति टुफ पाक्षिकः । चित्तयत्वे तु प्रत्ययार्थस्य विपक्षिते 'चित्ताति नित्यम्' पति नित्यमेव लुक् । दे व प्रमाणमस्या इति 'प्रमाणे लो हिगोनित्यम्' इति नित्यमेग टुफ् । द्विशता, त्रिशतेति । द्वाभ्यां शतान्या होतेति 'पणपादमापशताद सात पति प्रासे 'शाणासा'त्यत्रोपसंल्यानमा राताति पचम्पमिति । शवराटार पंच 'संग्लाया अविशदन्तायाः फन्' पति फन् , तत्प पूर्वपत्र। ट्रिमिनगिनी पिली पचति ! म पचास' इत्यनेनादर, ·काण्डान्तात्क्षेत्रे] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः अपरिमाणेति किम् ? द्वयाढकी। व्याढकी। तद्धितलुकीति किम् ? समाहारे - पञ्चाश्वी । दशाश्वी। काण्डान्तारक्षेत्रे ॥ २३ ॥ काण्डशब्दान्ताद् द्विगोस्तद्धितलुकि सति क्षेत्रे वाच्ये डीप् प्रत्ययो पदमञ्जरी पञ्चाश्वीति । समाहारे द्विगुः। इमो द्वौ प्रतिषेधावुच्येते, तत्रैकः शक्योऽवक्तुम् , कथम् ? एवं वक्ष्यामि-परिमाणान्तात्तद्धितलुकीति, तन्नियमार्थ भविष्यति-- परिमाणान्तादेव तद्धितलुकि डीब् भवतीति, तेन द्वयाढकीत्यादौ च भविष्यति, पञ्चाश्वेत्यादौ च न भविष्यति, ततो विस्ताचिकम्बल्येभ्यो नेति ? विपरीतोऽपि नियमः सम्भाव्येत-परिमाणान्तात्तद्धितलुक्ये- वेति । तत्र को दोषः ? परिमाणात्समाहारे न स्यात्-द्विकुडवी, पञ्चाढकी। पञ्चाश्वेत्यादौ तु व्यावर्तकाभावात्स्यादेव डीप् । तस्माद्यथान्यासमेवास्तु । काण्डान्तात्क्षेत्रे ॥ मानदण्डः= काण्डम् । द्विगोः' इत्यधिकारादेव पूर्वसूत्र- वत्तदन्तविधौ सिद्धे. किमर्थमन्तग्रहणम् ? अक्रियमाणेऽन्तग्रहणे क्षेत्र इत्येतत् नैवं शक्यम्। न्यासः लक् । तस्य पूर्ववल्लुक् । द्वावाचितौ पचति द्वयाचिता। 'आढकाचितपात्रात्खोऽन्यतरस्याम्' इति वर्तमाने 'द्विगोः ष्ठंश्च' इति ष्ठन् , तस्य पूर्वल्लुक् । द्वाभ्यां कम्बल्याभ्यां क्रीता द्विकम्बल्या । 'तेन क्रीतम्' इति ठक् , तद्वदेव याढकीति । द्वावाढको पचति । 'आढकाचितपात्रात्खोऽन्यतरस्याम्' इति वर्तमाने 'द्विगोः ष्ठंश्च' इति पक्षेष्ठन् , तस्य लुक् । पञ्चाश्वीति । पूर्ववत् समाहारे द्विगुः । इहेमौ द्वौ प्रतिषेधावुच्येते, तत्रैकः शक्यमकर्तुम् । कथम् १ एवं सूत्रन्यासः करि- ष्यते-परिमाणान्तात्तद्धितलकोति । पूर्वेणैव सिद्धे नियमार्थमेतत्- परिमाणान्तादेव तद्धितलुकि ङीब भवति, नान्यस्मात् । तेन द्वबाढकीत्यादावेव भवति, न पञ्चाश्वेत्यादौ; ततो विस्ताचितकम्बल्येभ्यो न तद्धितलकीत्यनुवर्तते, बिस्तादिभ्यः परिमाणेभ्योऽपि तद्धितलुकि डीब न भवतीति ? नैवं शक्यम्, विपरीतोऽपि नियमः सम्भाव्येत-परिमा- णान्तात् तद्धितलुक्येव भवति, नान्यत्रेति । तवश्व द्वयोः कुडवयोः समाहारो द्विकुडवी- त्यत्र न त्यात् । तस्माद् यथान्यासमेवास्तु ।। काण्डान्तात् क्षेत्रे ।। नियमार्थमिति । क्षेत्र एव यथा स्यात् , भूदिति । अथान्तग्रहणं किमर्थम् , यावता सामर्थ्यादेव तदन्तविधिलभ्यत एव, यया- पूर्वस्मिन् सूत्रे, न हि केवलत्य काण्डशब्दस्य केनचिद् द्विगुतंग विहिता ? सत्यमेतत् , किन्त्वसत्यग्रहणे काण्डमेव क्षेत्रेण विशिप्येत-काण्डशब्द एव केवलो यः क्षेत्रे वर्तते इति, अन्यत्र मा - ·C वहुन्नीहरूधसो ङीष् ] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः ३१३ प्रमाण इति किम् ? द्वाभ्यां पुरुषाभ्यां क्रोता द्विपुरुषा। त्रिपुरुषा। तद्धितलुकीत्येव, समाहारे - द्विपुरुषी, त्रिपुरुषी। बहुव्रीहेरूधसो ङीष् ॥ २५ ॥ ऊधस्शब्दान्ताबहुव्रीहेः स्त्रियां ङीष् प्रत्ययो भवति । 'ऊधसो- ऽनङ्' इति समासान्ते कृते 'अनो बहुव्रीहेः' इति डाप्रतिषेधयोः प्राप्तयोरिदमुच्यते । घटोनी । कुण्डोध्नी । बहुव्रीहेरिति किम् ? प्राप्ता ऊधः प्राप्तोधाः । पदमञ्जरी सम्बन्धाज्जातिवचनोऽपि पुरुषशब्दः प्रमाणे वर्तते । वृत्तौ तु तत्स्वभावादेव प्रमाणे वृत्तिद्रष्टव्या ।। बहुव्रीहेरूधसो ङीष् ॥ 'ऊधसोऽनङ्' इति । समासान्ते कृत इति समा- सार्थादुत्तरपदाद्भवन्समासान्तः पूर्व भवति, ततः स्त्रीप्रत्ययः । अनो बहु- ब्रीहेरिति । उपलक्षणमेतत् । 'अनो वहुव्रीहे:', 'डावुभाभ्यामन्यतरस्याम्' इति चेत्यर्थः । कुण्डोनीति । कुण्डमिव ऊधोऽस्या इति विग्रहः, डीपि 'अल्लोपोऽनः' इत्यकारलोपः। प्राप्तीधा इति । 'प्राप्तापन्ने च द्वितीयया' इति तत्पुरुषः, 'अत्वसन्तस्य' इति दीर्घः। न्यासः द्वाभ्यां पुरुषाभ्यां क्रीता द्विपुरुषेति । पूर्ववदाहोयत्य ठको लुक । तद्धितलुकीत्येव । पञ्चपुरुषीति । प्रमाणार्थवृत्तानामेव समाहारान् नास्ति द्व यङ्गविकलता। बहुव्रीहेरूधसो डीप् ।। ऊधसोऽनङिति समासान्ते कृत इति । यकृत एव समासे बहुब्रोह्यर्थ उत्तरपदे एवं समासान्तेन भवितव्यमिति प्राक् ततः समासान्त एव भवति, ततो बहुव्रीहिः, ततः स्त्रीप्रत्ययः-इत्येपैवानुपूर्वी । अनो बहुव्रीहेरित्यादि । इति- शब्द आद्यर्थे । 'अनो बहुव्रीहे:' इत्यादिना शास्त्रान्तरेणेत्यर्थः । तत्र 'अनो बहुबोहे:' इत्यनेन सूत्रेण प्रतिषेधे प्राप्ते 'डावुभाभ्यामन्यतरत्याम्' इत्यनेन डाप् । कुण्डोनीति । कुण्डमिवोघोऽस्या इति बहुव्रीहिः, 'अल्लोपोऽन.' इत्यकारलोपः । प्राप्तोधा इति । 'प्राप्तापन्ने च द्वितीवया' इति तत्पुरुषः, 'अत्वसन्तत्य चाधातोः' इति दीर्घः।

·३१४ कांशिकावृत्ती [ वहवीहेरूधसो औष अन उपधालोपिनः' इत्यस्यापि डीपोऽयमुत्तरत्रानुवृत्तेर्बाधक इष्यते । समासान्तश्च स्त्रियामेव, इह न भवति - महोधाः पर्जन्य इति ॥ संख्याव्ययादेमप् ॥ २६ ॥ पदमञ्जरी अन.उपधालोपिन इत्यादि । असत्यां पुनरनुवृत्तौ मध्येऽपवादन्यायेन डाप्प्रतिषेधयोरेवायं ङीप बाधकः स्यात् , न 'अन उपधालोपिनः' इत्यस्य डीपः । ननु च 'डाबुभाभ्याम्' इत्यत्रानेनान्यतरस्यांग्रहणेन डीवपि प्राप्यते, 'अन उपधालोपिनः' इत्ययं तु नियम इत्यवादीति कुतोऽयमनिष्टप्रसङ्गः १ सत्यम् । अन 'उपधालोपिनः' इत्यस्य तु विधित्वाभ्युपगमेनैतदुक्तम् । इह बहुव्रीहेरूधसो डीप नश्चेति वक्तव्यम् , ऊंधःशब्दान्ताद्वहुव्रीहेः स्त्रियां डीए भवति तत्सन्नि- योगेन चान्त्यस्य नकारः, समासान्तप्रकरणे तु ऊधसऽनडिति न वक्तव्यम् , 'धनुपोऽनङ' इत्येव पठितव्यम् , कः पुनरेवं सति गुणो भवति ? 'अन उपधालो- पिनः' इत्यत्रास्यानुवृत्ति श्रयितव्या भवति; अपि च महोधाः पर्जन्यः, धुण्डोधो धैनुकमिति सिद्धं भवति, अन्यथा 'ऊधसोऽनङ्' इत्यत्र स्त्रियामिति वक्तव्यं स्यादत आह-समासान्तश्च स्त्रियामेवेति । इप्यत इत्यनुपङ्गः, तत्रैव स्त्रिया- मिति वक्तव्यमित्यर्थः, इतरथा हि कविधिप्रसङ्गः । कपोऽवकाशोऽन्यो बहु- व्रीहिः-अयवकः अत्रीहिकः, डीपस्तु-विभापा कप् , यदा न कप सोऽवकाशः; कप्प्रसङ्गे उभयं प्राप्नोति परत्वात्कप स्यात् ।। संख्याव्ययादेडप ॥ पूर्वेण डीपि प्राप्ते डीव विधीयत इति । यत्र पूर्वपद- न्यासः । अन उपधालोपिन इत्यादि। 'अन उपधालोपिनोऽन्यतरत्याम्' इत्येतेनापि विधीयमानस्य डीपोऽयं डीप बाधक इष्यते । कथं पुनरिहोच्यमानस्तस्य बाघको भवति ? उत्तरत्रानुवृत्तेः । असत्यामुत्तरत्रानुवृत्ती 'मयेऽपवादाः पूर्वान् विधीन् बाधन्ते' इत्येवमयं खोडाप्रतिपेधावेव बाधते, नोपधालोपिनो डीपम् । ततश्योपधालोपिनः परत्वात् स एव पक्षे भवेत् । तस्माद् 'अन उपधालोपिनः' इत्यत्रास्यानुवृत्तिः कर्तव्या । तेनोपधा- लोपिनोऽप्यूधसन्तान् पेच भवति । समासान्तश्च स्त्रियामेवेति । समासान्तविपर- नित्यत्वात् । अनित्यत्वं तु पुनरूपाशब्देन सफारान्तेनासमासान्तेन विशेषणाद् विशा- यते । यदि दि नित्यः स्याद् 'बहुप्रीहेरूनः' इति निर्देशः स्यात् ।। संख्याव्यया दीप ॥ दृनीत्यादि । दे ऊपसी अन्याः । गोप्यूरियस्याः । अभिगमूपोऽस्याः । निर्गतमोऽस्या पति विमदः ।

·दामहायनान्ताच्च ] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः ३१५ : पूर्वेणं. ङीष्प्राप्ते डीब्विधीयते । संख्यादेरव्ययादेश्च बहुव्रोहेरूधः- शब्दान्ताद ङीप् प्रत्ययो भवति । संख्यादेस्तावत् – यूनी । न्यूनी । अव्ययादेः - अभ्यूनी । निरूध्नी । आदिग्रहणं किम् ? द्विविधोनी, त्रिविधोध्नीत्यत्रापि यथा स्यात् ॥ दामहायनान्ताच ॥ २७॥ 'ऊधसः' इति निवृत्तम् । संख्याग्रहणमनुवर्तते, नाव्ययग्रहणम् । संख्यादेर्बहुव्रीहेर्दामशब्दान्ताद्धायनशब्दान्ताच्च स्त्रियां छीप् प्रत्ययो पदमञ्जरी प्रकृतिस्वरस्तत्र बहुव्रीहौ । अन्तोदात्ते तु बहुव्रीहौ डीव्ङीषोर्नास्ति विशेषः, सूध्नी, 'नसुभ्याम्' इत्यन्तोदात्तत्वम् , तत्राल्लोपे टीवप्युदात्तनिवृत्तिस्वरेणो- दात्तो भवति । द्व यूनीत्यादि । द्वे ऊधसी यस्याः, अतिगतभूधोऽस्याः, निर्गत- मूधोऽस्या इति विग्रहः। आदिग्रहणं किमिति । संख्याव्ययाभ्यामुत्तरो य ऊधःशब्दस्तदन्ताद्वबहु- व्रीहेरिति विज्ञायमाने ह्यूध्नीत्यादि सिद्धमिति प्रश्नः। द्विविधोनीति । असत्यादिग्रहणे 'संख्याव्ययाभ्याम्' इति पञ्चमोनिर्देशात्ताभ्यामनन्तरो य ऊधः- शब्दस्तदन्तादेव स्यात् , पदान्तरव्यवाये तु न स्यादिति भावः ।। दामहायनान्ताच्च ।। 'स्वरितेनाधिकारः' इत्यत्र द्वौ पक्षौ-शब्दाधिकारः, अर्थाधिकारश्चेति । तत्राद्ये पर्छ यस्यैव शब्दस्य स्वरितत्वं प्रतिज्ञातं स एवानुवर्तते, द्वितीये तु द्वन्द्वार्थस्यैकत्वात्तस्यैवानुवृत्तिः स्याद्वा न वा, तदिहाद्यं पक्षमाश्रित्याह-संख्याग्रहणमनुवर्तते नाव्ययग्रहण मिति । न्यासः आदिग्रहणं किमिति । एवं मन्यते - संख्याव्ययाभ्यामित्येव वक्तव्यम् , बहुव्रीहे- रूधसः' इति हि वर्तते, तत्रैवमभिसम्बन्धः करिष्यते-संख्याव्ययाभ्यामुत्तरो य ऊधः- शब्दस्तदन्ताद् बहुव्रोहेडींम्भवतीति, तथा च निप्पलमादिग्रहणम., विनापि तेन सिद्धत्वादिति । द्विविधोनीत्यादि । यद्यादिग्रहणं न क्रियेत तदा 'संख्याव्ययाभ्याम्' इति पञ्चमीनिर्देशात् संख्याया अनन्तरो य ऊधःशब्दत्तदन्तादेव त्यात् । यत्र तु व्यधानं तत्र तु न स्यात् , आदिग्रहणात्तु तत्रापि भवति । द्विविधधो यत्या इति विग्रहः । अप्रादिग्रहणे सति विधशब्देन व्यवधानेऽपि भवति । दामहायनान्ताच ।। ऊधस इति निवृत्तम , प्रकृत्यन्तरोपादानात् । संख्याग्रहण- मनुवर्तते, नाव्ययग्रहणमिति । संख्यामपणस्यैव त्वरित्वात् । डाप्प्रतिपेधविकल्पेषु ·३१६ काशिकावृत्ती [ दामहायनान्ताच्च भवति । दामान्तात् डाप्प्रतिषेधविकल्पेषु प्राप्तेषु नित्यार्थं वचनम् । द्विदाम्नी । त्रिदाम्नी। हायनान्तादापि प्राप्ते - द्विहायनी। बिहायनी । चतुर्हायणी । हायनो वयसि स्मृतः * । तेनेह न भवति - द्विहायना शाला, त्रिहायना, चतुर्हायना । णत्वमपि 'त्रिचतुभ्यां हायनस्य' इति वयस्येव स्मयते ॥ अन उपधालोपिनोऽन्यतरस्याम् ॥ २८ ॥ पदमञ्जरी हायनो वयसि स्मृत इति । प्रकृतिरिति शेषः । हायनान्तो बहुव्रीहिर्वयसि गम्यमाने डीपः प्रकृतिराचार्यः स्मृत इत्यर्थः। बिहायना शालेति । प्राणि- धर्मो वयः शालाया न सम्भवति । अथ मूलोदाहरणवत् 'त्रिचतुभ्यो हाय- नस्य' इत्यौपसंख्यानिक णत्वं कस्मान्न भवतीत्यत आह-गत्वं चेत्यादि । बहुब्रीह्यधिकारादेव तदन्तविधिसिद्धेरन्तग्रहणं विस्पष्टार्थम् ।। अन उपघालोपिनोऽन्यतरस्याम् ॥ इति परत उपधालोपो यस्य सम्भवति स उपधालोपी। न्यासः प्राप्तेष्विति । 'डाबुभाभ्यामन्यतरस्याम्' इत्यादिना डापि प्राप्ते 'अनो बहुबीहेः' इति प्रतिषेधे 'अन उपधालोपिनोऽन्यतरस्याम्' इति विकल्पे च । द्वे दामनी अत्या इति द्विदाम्नी । द्वौ हायनावस्या इति द्विहायनी । हायनो वयसि स्मृत इति । प्रकृतिरिति शेपः । कस्य प्रकृतिः १ डीपः प्रकृतत्वात् वस्यैव । बहुव्रीह्यधिकारादत्र हायनान्तो वहुव्रीहिरिति गम्यते । एतदुक्तं भवति-हाय. नान्नो बहुमोहिर्वयसि गम्यमाने डीपः प्रकृतिराचार्यः स्मृत इति । तेन यदि वयो गम्यते ततो डीव् भवति, नान्यथा । एतच्चोत्तरसूत्रेऽन्यतरस्यांग्रहणस्योभयोर्योगयोः शेषभूतत्वाद व्यवस्थितविभाषाविज्ञानाच्च लभ्यते । अथ त्रिचतुभ्यां हायनस्याप्युपसंख्यानाद् यथा हि त्रिहायणी चतुहायणीत्यत्र णत्वं भवति; तथा बिहायना शाला, चतुहायना शालेत्यत्रापि फरमान भवति ? इत्याह-णत्वमपीत्यादि । तदपि हि णत्वमीपसंख्यानिफमाचार्यर्वयत्येव स्मर्यते । न च शालाया वयः सम्भवति, तस्य प्राणिधर्मत्यादिति नेह णत्वं प्रवर्तते । अन्तमहणं वित्पष्टार्थम् । बहुबीयधिकारादेव दि सामथ्यात् तदन्तविधिलभ्यते; न हि केवलयोदामहायनशब्दयोबहुमोहिसंशा फेनचिद्विहिता ॥ अन उपधालोपिनोऽन्यतरस्याम् ॥ उपधालोपीति । उपभालोपो यस्स टीपि परतः सम्भवविस उपधालोपी।

·- अन उबाल पनो०] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः ३१७ 'बहुव्रीहेः' इत्येव । अन्नन्तो यो बहुव्रीहिरुपधालोपी तस्मा- दन्यतरस्यां ङीप् प्रत्ययो भवति । ङीपा मुक्ते डाप्प्रतिषेधौ भवतः । किमर्थं तींदमुच्यते, ननु सिद्धा एव डाप्प्रतिषेधडीपः ? अनु- पधालपिनो ङीप्प्रतिषेधार्थ वचनम् । बहुराजा । बहुराज्ञी । बहुराजे । बहुतक्षा । बहुतक्ष्णी । बहुतक्षे । अन इति किम् ? बहुमत्स्या । उपधालोपिनः किम् ? सुपर्वा । सुपर्वे । सुपर्वा । सुपर्वाणौ । सुपर्वाणः । डाप्प्रतिषेधावेवात्र भवतः ॥ पदमञ्जरी ननु सिद्धा एवेत्यादि । एतच्च 'डावुभाभ्याम्' इत्यत्रैव व्याख्यातम् । अनुपधालोपिनो डीप्रतिषेधार्थं वचनमिति । अनो बहुव्रीहेर्यदन्यतरस्यां डीविधानं तदुपधालोपिन एवेत्येवं नियमार्थमित्यर्थः । अस्य च नियमस्यानु- पधालोपिनो डीनिवृत्तिः फलमिति फलतः प्रतिषेधवाचो युक्तिः । वहुराजे इति । 'औङ आपः' इति शीभावः । द्विवचननिर्देशो डापोऽभिव्यक्तये; एक- वचने डाप्प्रतिषेधयो रूपस्य तुल्यवात् । बहुमत्स्येति । 'सूर्यतिष्यागस्त्य' इत्यादिना उपधालोपविधानादुपधालोप्येप वहुव्रीहिः । सुपर्वेति । 'न संयोगाद्वमन्तात्' इति निषेधान्नायमुपधालोपी ।। न्यासः नन्वित्यादि । 'अनो बहुव्रीहेः' इति प्रतिषेधः सिद्धः, 'डावुभाभ्यामन्यतरस्याम्' इति डाप , अन्यतरस्यांग्रहणाच्च पक्षे डोप । यदि तर्हि 'डाबुभाभ्यामन्यतरत्याम्' इत्यनेन डोबपि विधीयते, तदा दामा पामेत्यत्रापि त्यात् ? अन्यतरस्यांग्रहणस्य व्यवस्थितविभा- पात्वान्न भविष्यति । अनुपधालोपिन इत्यादि । यदीदं नोच्येत, अनुपधालोपिनोऽपि डीप स्यात् । तस्मादुपधालोपिन एव डीम् यथा स्यात्, अनुपधालोपिनो मा भूदित्येवमर्थ- मिदम्च्यते । बहुराजेति । ङीप्रतिषेधः । 'सर्वनामस्थाने च' इति नोपधाया दीर्घः । बहुराज्ञीति । डीप , 'अल्लोपोऽनः' । बहुराजे इति। डाप् , 'यौट आपः' इति शीभावः, 'आद्गुणः । द्विवचननिर्देशो डापोऽभिव्यक्तये । एकवचने हि डाप्रतिषेधयोर्न कश्चिद् विशेषः; उभयत्रापि तुल्यरूपत्वात् । कचिद् बहुराजा इति बहुवचनेन निर्देशः, तस्यापि तदेव प्रयोजनम् । बहुमत्स्या इति । सूर्यतिष्यागत्यमल्यानां य उपधायाः' इति लोपविधानादुप- धालोपोत्येप बहुबोधिः। सुपति ! अयमुपधालोपी न भवति । 'न संयोगाद् वमन्तात्' प्रत्युपधालोपप्रतिषेधात् ॥ -- ·- २ . ory ." ३१८ काशिकावृत्ती [ नित्यं संज्ञाछन्दसोः नित्यं संज्ञाछन्दसोः ॥ २९ ॥ अन्नन्ताद्वब्रीहेरुपधालोपिनः संज्ञायां विषये छन्दसि च नित्यं ङीप् प्रत्ययो भवति । विकल्पस्यापवादः। सुराज्ञी, अतिराज्ञी - नाम ग्रामः । छन्दसि - गौः पञ्चदाम्नी। एकदाम्नी । द्विदाम्नी। एक- मूर्नी । समानमूर्नी ॥ केवलमामकभागधेयपापापरसमानार्यकृतसुमङ्गल- भेषजाच ॥ ३० ॥ 'संज्ञाछन्दसोः' इत्येव । केवलादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः संज्ञायां छन्दसि विषये स्त्रियां ङोप् प्रत्ययो भवति । केवली। केवलेति भाषायाम् । मामकी । मामिकेति भाषायाम् । मित्रावरुणयोर्भागधेयी । भागधेयेति भाषायाम् । पापी त्वियम् । पापेति भाषायाम् । उता- पदमञ्जरी नित्यं संज्ञाछन्दसोः ।। ननु छन्दसि दृष्टमेवानुविधीयते नापूर्वमुत्प्रेक्ष्यते; तत्र च ङीवेव चेद् दृश्यते तस्य च लक्षणमस्ति, क इदानीं तदभावं प्रयोक्तुं प्रभवति, संज्ञाशब्दा अप्यनादिप्रयुक्ता नियतानुपूर्वीकास्तत्रापि' डोवेव चायं दृश्यते न तदभावः शक्यते कर्तुम् , किमर्थमिदं सूत्रम् ? संज्ञाछन्दसोरिति पद- मुत्तरार्थं वक्तव्यम् । नित्यग्रहणमुत्तरत्र विकल्पनिवृत्त्यर्थम् ।। केवलमामकभागधेयपापापरसमानार्यकृतसुमङ्गलभेषजाच्च ॥ . केवलेति. भाषा- यामिति । असंज्ञाविपये इति भावः । मामकीति । ममेयमिति 'युष्मदस्मदोर- न्यतस्यां खञ्च' इत्यण् , 'तवक्रममकावेकवचने' इति ममकादेशः, तत्राणन्त- त्वात् 'टिड्डाणञ्' इत्येव सिद्धे नियमार्थ मामक्रमहणम्-संज्ञाछन्दसोरेव डीव्नान्यत्रेति । मामिकेति । टापि 'मामकनरकयोरुपसंख्यानम्' इतीत्वम् । भागधेयीति । भागशब्दापुंल्लिङ्गात्स्वार्थे धेयप्रत्ययः, स्वार्थिकाश्च कचिदति- वर्तन्ते प्रकृतितो लिङ्गमिति स्त्रीलिङ्गता। पापेति । अभेदोपचारात्तद्वति वर्त- .. न्यासः नित्यं संज्ञाछन्दसोः ॥ नित्यग्रहणं विस्पष्टार्थम् । पूर्वेणैव हि. विकल्पेन डीप सिद्धः, तदारम्भसामर्थ्यादेव डोब नित्यं भविष्यति, अन्यथा हीदं वचनमनर्थकं स्यात् ।। केवलमामकभागधेयपापापरसमानार्यकृतसुमङ्गलभेपजाच ॥ अथ मामक- ग्रहणं किमर्थम् , यावतास्मदः 'तस्येदम्' इत्यणि कृते 'तयफममकावेकवचने' इति ·रात्रेश्चाजसौ ] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः ३१६ ऽपरीभ्यो मघवा विजिग्ये। अपरेति भाषायाम् । समानी प्रवाणी । समानेति भाषायाम् । आर्यकृती । आर्यकृतेति भाषायाम् । सुमङ्गली । सुमङ्गलेति भाषायाम् । भेषजी । भेषजेति भाषायाम् ॥ रात्रेश्चाजसौ ॥ ३१ ॥ जस्विषयादन्यत्र संज्ञायां छन्दसि च रात्रिशब्दाद् ङीप् प्रत्ययो भवति । या रात्री सृष्टा । रात्रीभिः ! अजसाविति किम् ? यास्ता रात्रयः ॥ अजसादिष्विति वक्तव्यम् * । रात्रि सहोषित्वा । कथं तिमिरपटलैरवगुण्ठिताश्च रात्र्यः ? ङीषयं बह्वादिलक्षणः, पदमञ्जरी मानः पापशब्दोऽभिधेयवल्लिङ्गः। अवरीत्यत्र द्वितीयो वर्णो दन्त्योष्ठयः, न पवर्यः । आर्येण कृतेति ! प्राक् सुबुत्पतेः समासेऽकारान्तत्वम् । भेषजीति । भिषज इयमित्यणि आदिवृद्धेरभावोऽस्मादेव निपातनादेकारः । एवं च भेषज- ग्रहणमपि नियमार्थम् ॥ रात्रेश्चाजसौ ।। कथमित्यादि । दीर्घान्ताजसि 'दीर्घाज्जसि च' इति पूर्वसवर्णदीर्घप्रतिषेधाद्यणादेशे 'रात्र्यः' इति प्रयोग उपपद्यते, ह्रस्वान्तस्य तु 'जसि च' इति गुणे 'रात्रयः' इति रूपं स्यात् । दीर्घान्तश्च रात्रिशब्दः संज्ञाछन्दसोरपि जसि न सम्भवति, अजसाविति प्रतिषेधात् , किं पुनर्भाषा- न्यासः १ १ ममकादेशेन मामक इति भवति, ततश्च 'टिड्ढाणञ्' इत्येव डोप्सिद्धेः १ सत्यमेतत् ; नियमार्थ तु मामकशब्दस्य ग्रहणम् संज्ञाच्छन्दसोथा स्यात् , अन्यत्र मा भूदिति ।। रात्रेश्चाजसौ ।। अजसाविति । विपयसप्तमीयम् , न परसप्तमी, कुतः १ स्त्रीप्रत्यय- स्यान्तरङ्गत्वाज्जसः परत्याविरोधाद्विषयससमीत्वे न दोप इत्याह-जस्विपयादित्यादि। अजसादिष्विति वक्तव्यमिति । जसादिविषयादन्यत्र रात्रिशब्दाद् डीव् भवतीत्येतदर्थरूपं व्याख्येयमित्यर्थः। तत्रेदं व्याख्यानम्-इह लाघवार्थम् 'अनसि' इति वक्तव्येऽनसावित्युक्तम् , मात्राधिक्यादर्थाधिक्यसूचनार्थम् , तेनाजसादिपु टीव्भवतीति । आदिशब्देनामादीनां ग्रहणम् । कथमित्यादि । राज्य इति । रात्रिशब्दस्य बसन्तस्य प्रयोगः । एवं हि दोर्धा- जसि च' इति सवर्णदीर्घत्वे प्रतिषिद्धे यणादेश उपपद्यते, नान्यथा । यदि तु रात्रि- -- ·३२० काशिकावृत्ती [ रात्रेश्चाजसौ तत्र हि पठ्यते - 'कृदिकारादक्तिनः', 'सर्वतोऽक्तिन्नर्थादित्येके' इति ॥ अन्तर्वत्पतिवतोर्नु ॥३२॥ प्रकृतिनिपात्यते, नुगागमस्तु विधीयते । अन्तर्वत्पतिवतो. ग्भवति ङीप् च प्रत्ययः, स तु नकारान्तत्वादेव सिद्धः । निपातन- पदमञ्जरी यामिति प्रश्नः । ङीपयमित्यादि । बह्वादिपु रात्रिशब्दो न पठ्यत इति चेत् , तत्राह- तत्र हीति । कृत इकारः कृदिकारः, तदन्तान्ङीष् भवति 'हजागृभ्यां वि', दर्विः, दर्वी; यस्तु क्तिसम्बन्धी तदन्तान्न भवति-कृतिः, हृतिः । सर्वत इति । कृदिका- राददिकाराच्चेत्यर्थः । यस्तु क्तिन्नर्थस्तस्मान्न भवति--'आक्रोशे नभ्यनिः', अकरणिः, अहरणिः । रात्रिशब्दोऽयम् 'राशदिभ्यां त्रिप' इति व्युत्पत्तिपः कृदिकारान्तः, अव्युपत्तिपझे 'सर्वतोऽक्तिन्नर्थात्' इति ङीप् । सूत्रं तु ङीवर्थम्- रात्री व्यख्यत् , रात्रीभिरस्मा अहभिर्दशस्येत् ; अत्रायुदात्तत्वं भवति ।। अन्तर्वत्पतिवतो क् ॥ निपातनसामर्थ्याचेति । कार्यान्तरवदर्थविशेपवृत्ति- रपि लभ्यत इति भावः । कस्मिन्विशेष इत्यत्राह -- अन्तर्वत्पतिवदिति । गर्भभर्तृ- . न्यासः - शब्दस्यायं प्रयोगः स्यात् ततः 'जसि च' इति गुणे कृतेऽयादेशे च रात्रय इति रूपं स्यात् । ईकारान्तश्च रात्रिशब्दो न सम्भवति; अजसाविति डोप्रतिषेधात् । ततश्च रान्य इति प्रयोगो नोपपद्यत इत्यभिप्रायः। डीपयमित्यादि । ननु च न रात्रिशब्दो बहा- दिपु पठ्यते, तत्कथं बहादिलक्षणस्ततो जीप भविष्यति ? इत्यत आह-तत्र हीत्यादि । कृदिकारादक्तिन इति । कृत इकारः कृदिकारः, तदन्तान् ङीष् भवति । 'वृदृभ्यां विन्' वयीं, दयीं । यत्तु क्तिन्सम्बन्धी तदन्तान भवति - 'स्त्रियां क्तिन्', कृतिः, इतिः । सर्व- तोऽक्तिनादित्येक इति । एक आचायो सर्वतोऽक्तिन्नर्थात् कृ.दिकाराददिकाराच्य लोप भवतीत्याहुः, राजिः, राजी। राजिशब्दोऽव्युत्पत्रिपक्षे ऋदिकारान्तो न भवति । अक्किनयांदिति न विद्यते क्तिनयों यस्य सोऽक्तिमर्थः, तस्मात् सर्वतो लोप भवति । यस्तु किन यस्तदन्तान भवति-कृतिः, हतिः । 'आमोशे नत्र्यनि:'.-अफरगिः, अहरणिः । राविशन्दधार्य व्युत्पतिपक्षे ऋतिकारान्तो भवति, ग आदाने', 'रा शदिभ्यो विप' रामिः, तस्मात् पक्षे दोष रात्री। अध्युत्पत्तिपक्षे तु टिकारान्तो न भवति, ततः 'मतोऽधिमांत ति ॥

·३२१ भन्तवत्पतिवतो क्] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः सामर्थ्याच्च विशेषे वृत्तिर्भवति । अन्तर्वत् , पतिवदिति गर्भ-भर्तृसंयोगे । इह तु न भवति–अन्तरस्यां शालायां विद्यते । पतिमती पृथिवी । अन्तर्वदिति मतुन्निपात्यते, वत्वं सिद्धम् । पतिवदिति वत्वं निपात्यते, मतुप्सिद्धः । अन्तर्वत्नी गर्भिणी । पतिवली जीवपतिः । अन्तर्वत्पतिवतोस्तु मतुब्वत्वे निपातनात् । पदमञ्जरी संयोगे इति । अन्तर्वदिति । गर्भसंयोगे, गर्भिण्यामित्यर्थः । पतिवदिति । भर्तृ- संयोगे, भर्तृमत्यामित्यर्थः, जीवपत्यामिति यावत् । इह न भवति अन्तरस्यां शालायां विद्यते इति । अस्मिन्विषये एवंविधं वाक्यमेव भवति, न तु मतुबा- दीत्यर्थः । क्वचिद् अन्तर्वती शालेति पठ्यते, तद्युक्तम् ; अत्र मतुबभाव- स्योक्तत्वात् । पतिमती पृथिवीति । स्वामिपर्यायोऽत्र पतिशब्दः । मतुन्निपात्यत इति । अधिकरणप्रधानस्यान्तःशब्दस्यास्तिनाऽसामाना- धिकरण्यान्न प्राप्नोतीति कृत्वा । वत्वं तु सिद्धमिति । 'मादुपधायाश्च' इत्यनेनाटुपधत्वात् । अन्तर्वत्पतिवतोरित्यादि। एतयोः शब्दयोर्निपातनान्मतुव्वत्वे भवतः, नुक्तु विधीयते यथाक्रम गर्भिण्यां जीवपत्यां चाभिधेयायाम-जीवः पतिरस्याः न्यासः । भर्तृसंयोगे । गर्भेण संयोगो गर्भसंयोगः, स कस्या भवति ? यस्याः कुक्षौ गर्भो व्यज्यते । भर्चा संयोगो भर्तृसंयोगः, स च कस्या भवति ? यस्याः पतिर्जीवति । भ" चेह योऽग्नि- साक्षिपूर्वकेण पाणिग्रहणेन सम्बन्धी स एवाभिमतः, न तु यः पृथिवीस्वामी । इह तु न भवतीति अन्तरस्यां शालायां विद्यते । शालायां कुक्षिगतेन गर्भेण सम्बन्धा- भावात् । पतिमतीति । पतिरस्या अस्तीति मतुप् , 'उगितश्च' इति ङीप । अत्र पति- शब्द ईश्वरे स्वामिनि वर्तते । तेन संयोगे च न पतिवदिति निपात्यते । येन तु संयोगे निपात्यते स चाख्यात एव । मतुव् निपात्यत इति । अन्तःशब्दस्याधिकरणप्रधानत्वात् प्रथमासमर्थता नास्ति । प्रथमासमर्थाच्चास्तिसमानाधिकरणेन मतुब विधोयते, न चास्तिनान्तःशब्दस्य सामानाधिकरण्यम् , तस्मान्मतुव् न प्राप्नोतीति निपात्यते । वत्वं तु सिद्धमिति । 'मादुपधायाश्च' इत्यादिनैवाकारोपधत्वात् । निपात्यत इति । केनचिदप्राप्तत्वात् । मतुप सिद्ध इति । पतिरस्यास्तीति प्रथमासमर्थस्य पतिशब्दस्यात्तिना सामानाधि- करण्यात् । गर्भिणीत्यनेन गर्भसंयोगं दर्शयति । जीवपतिरित्यनेनापि भर्तृसंयोगम् । अन्तवत्पतिवतोरित्यादि । अन्तर्वत्पतिवदित्येतयोः शब्दयोर्निपातनान् मतुव्वत्वे काशि०3 : २२ ।

·३२२ 'काशिकावृत्ती [अन्तर्वत्पतिवतो : N गभिण्यां जीवपत्यां च वाच्छन्दसि तु नुग्विधिः ॥ सान्तर्वत्नी देवानुपैत् । सान्तर्वती देवानुपैत् । पतिवलो तरुणवत्सा । पतिवती तरुणवत्सा ॥ पत्युनों यज्ञसंयोगे ॥ ३३ ॥ पतिशब्दस्य नकारादेशः स्त्रियां विधीयते । डोप् प्रत्ययस्तु नकारान्तत्वादेव सिद्धः यज्ञसंयोगे। यज्ञेन संयोगः = यज्ञसंयोगः । पदमञ्जरी जीवपतिः, 'विभाषा सपूर्वस्य' इति डीम्नकारयोरभावपक्षे रूपम् । तत्र 'ङिति हस्वश्च' इति नदीसंज्ञापक्षे 'इदुद्भयाम्' इति डेरामादेशः, जीवपत्यामिति भवति । वा तु छन्दसि नुग्विधिः । छन्दसि विपये तु विकल्पेन नुग्विधिर्भवति- अन्तर्वती, अन्तर्वत्नी । पुंस्यपि दृश्यते-सोऽन्तर्वानभवत् ।। पत्युनों यज्ञसंयोगे । यद्यत्र यज्ञशब्देन पतिशब्दस्य सम्बन्धात् यज्ञसंयोग इत्यर्थः स्यात् ? यज्ञस्य पतिरियं ब्राह्मणीत्यत्रैव स्यात् , अस्ति यत्रार्थद्वारकः सम्बन्धः, स्वरूपेण चानन्तर्यलक्षणः । अथ यज्ञवाचिना संयोगो यज्ञसंयोगः ? तथापि पत्नीसंयाज इत्यादावेव स्यात् , न त्वियमस्य पत्नीत्यादौ । तस्माद्यज्ञ- शब्दस्य योऽर्थस्तेन पतिशब्दार्थस्य सम्बन्धो यज्ञसंयोग इत्याह-यज्ञेन संयोग इति । - न्यासः भवतः । यथाक्रम गर्भिण्यां जीवपत्याच स्त्रियामभिधेयायाम् । गर्भोऽस्या अस्तीति गर्भिणी । जीवतीति जोवः, पचायच । जीवः पतिर्यस्याः सा जीवपतिः। ननु च 'पतिः समास एवं' इति घिसंशोऽयं पतिशब्दः, .तत्र 'अच्च घेः' इत्यात्वौत्वयोः कृतयोः जीवपताविति भवितव्यम् , तदयुक्तो जीवपत्यामिति निर्देशः १ नेतदस्ति; 'शेपो ध्यसखि' इति सिद्धायामेव घिसंज्ञायाम् 'पतिः समास एवं' इत्यनेन शेपस्यैव पतिशब्दस्य घिसंशा नियमार्थ विधीयते, न चायं शेपः; 'छिति हस्वच' इति नदीसंशासम्मवात् । नदीसंज्ञायां च सत्याम. 'दुद्भयाम्' इति 'लंगम् नद्याम्नीभ्यः' इत्याम् , यणादेशे जीवपत्यामिति भवति । बाच्छन्दसि तु नुग्विधिरिति । छन्दसि विफल्पे तु गुग्यिधिर्भवति । स च पक्ष्यमाणस्य विभाषामदणस्य सिंहावलोकितन्यायेनानुवृत्तव्यंय- स्थिविभाषाविज्ञानाच लग्यते । नुस्पक्षे 'नेम्यो दीप' इति सीप । अन्तर्वत्नीति । अनुपयले 'उगितमा प्रति लीअन्तर्वतीति भवति । पत्युनों यासंयोगे । यासंयोग इति । यशसम्बन्धे । फरय पुनर्गशेन संयोगः । पविशन्दगागरणारय । अप परिशन्दस्वैप फरमान भवति १ असम्भवात् । रायोkि पाण्याफमागलाणः सम्बनः स्यात् , न फेवलः पतिशम्दो यशस्य पाचकः । कर्म ·पत्युनों यज्ञसंयोगे] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः ३२३ तत्साधनत्वात्फलग्रहीतृत्वाद्वा यजमानस्य पत्नी । पत्नि वाचं यच्छ । यज्ञसंयोग इति किम् ? ग्रामस्य पतिरियं ब्राह्मणी । कथं वृषलस्य पत्नी ? उपमानाद्भविष्यति । पदमञ्जरी अन्यथा 'यज्ञशब्देन' इत्यवक्ष्यत् । एवं च पतिशब्दार्थस्येत्यप्युक्तं भवति, न हि पतिशब्दस्य यज्ञेनार्थेन वाच्यवाचकभावः सम्बन्धान्तरं वा सम्भवति । तत्साधनत्वादिति । देवतोद्देशेन स्वद्रव्यत्यागः = यागः । मध्यकंच दम्पत्योर्धनम् , 'कुटुम्बिनौ धनस्येशाते जायापत्योर्न विभागो विद्यते' इति हिस्मयते, ततश्च त्यागे भार्याया अप्यनुमतिरपेक्ष्यत इति तत्रास्या अनुमत्या साधनत्वम् । पल्यवेक्षित- माज्यं भवतीत्यादौ च साक्षादेव कर्तृत्वं मदभिलषितसाधनतया. मदर्थ कर्मेत्येवं- रूपोऽधिकारलक्षणसम्बन्धोऽस्तीत्याह-फलग्रहीतृत्वादिति । कर्तृत्वमानं विवक्षितम्, न स्त्रीत्वमिति डीन्न कृतः । 'कर्तरि च' इति समासप्रतिषेधः कर्मणि षष्टया एव, न शेषषष्ठया इति तस्यानेनोपपन्नः समासः। फलगृहीतत्वादिति पाठे गृहीतं फलं ययेति बहुव्रीहौ फलशब्दस्य जातिवचनत्वाद् निष्टायाः पूर्वनिपाते 'जातिकालसुखादिभ्यः परवचनम्' इति गृहीतशब्दस्य परनिपातः । न्यासः पुनर्यज्ञेन संयोग इत्याह-तत्साधनत्वादिति । तस्य यज्ञस्य साधनं तत्साधनम् , तद्भावो यज्ञसाधनत्वम् । तस्माद् यज्ञेन संयोगो भवति । यजमानस्य या भार्या तस्या यागं प्रति साधनभावोऽस्तीति; विना तया तदनिष्पत्तेः । न हि भार्याविरहितस्त्रैवर्णिकः केवलो यज्ञेऽधिक्रियते । तस्मात् स तंया करणभूतया यज्ञं निष्पादयतीत्यस्ति तस्या यज्ञेन सह क्रियाकारकलक्षणः सम्बन्धः। तत्फलग्रहीतृत्वाद्वेति । यज्ञसंयोगे द्वितीयो हेतुः । अनेन तु स्वस्वामिभावलक्षणः सम्बन्धः प्रतिपाद्यते । यज्ञस्य यत्प्रधानं फलं स्वर्गाख्यं तद् यजमानस्य पत्नी परिगृह्णाति । अतो यद्यपि यज्ञं प्रति तस्याः साधनत्वं न विवक्ष्यते, तथापि तत्फलस्य ग्रहणाद् , यथा यजमानस्य यज्ञेन सह स्वस्वामिभावसम्बन्धः, तथा तत्पल्या अपि । अथ फलग्रहीतृत्वादिति कथमत्र पष्ठीसमासः ? कथञ्च न स्यात् ? 'कर्तरि च' इति तृचा सह षष्ठीसमासप्रतिपेधात् ? नेवायं तृनन्तेन पष्ठीसमासः, किं तर्हि ? द्वितीयेति योगविभागात् तृन्नन्तेन द्वितीयासमासः। अथ वा-याजकादिपु प्रहीतृशब्दो द्रष्टव्यः, तेन पष्ठीसमासो भविष्यति । अथापि तत्र न पठ्यते ? एवमपि 'यानकादिभिश्च' इति चकारस्यानुक्तसमुच्चयार्थत्वाद् भविष्यति । 'ऋन्नेभ्यो डीप' इति ग्रहीतृशन्दादिह डीप न भवति; स्त्रीत्वस्याविवक्षितत्वात् । कचित् फलगृहीतत्वादिति पाठः। तत्र फलगृहीतशब्दयोबहुव्रीहिः । फलशब्दत्य जातिवाचित्वान् निष्ठाया: पूर्वनिपाते प्राते 'जातिकालतुखादिभ्यः परवचनम् इति गृहीतशब्दत्य परनिपातः ।

·३२४ काशिकावृत्ती [ विभाषा सपूर्वस्य विभाषा सपूर्वस्य ॥ ३४ ॥ 'पत्युन' इति वर्तते । पतिशब्दान्तस्य प्रातिपदिकस्य सपूर्वस्यानु- पदमञ्जरी कथमित्यादि । शूद्रस्यैव यज्ञेऽनधिकृतत्वाद्यज्ञेनासंयोगात्कथं तद्भार्याया यज्ञसंयोग इति प्रश्नः । उपमानादिति । अग्निसाक्षिकं यत्पाणिग्रहणं तद् वृषला- दीनामप्यस्ति, तदाश्रयमुपमानम् ।। विभाषा सपूर्वस्य ।। सहशब्दोऽयमस्ति तुल्ययोगे, यथा-सशिष्यो गुरु- रागत इति; अस्ति च विद्यमानवचनः, यथा-'सहैव दशभिः पुत्रैऔर वहति गर्दभी' इति, इत्थम्भूतलक्षणे तृतीया, विद्यमानेष्वेव पुत्रेष्वित्यर्थः । पूर्वशब्दोऽ. प्यस्ति व्यवस्थावचनः-पूर्व मधुरायाः पाटलिपुत्रमिति; अस्ति चावयवशब्दः- पूर्व कायस्येति । तत्र तुल्ययोगे सहशब्दः, पूर्वशब्दश्च व्यवस्थायामिति पक्षे ग्रामस्य पतिरियमिति वाक्ये प्राप्नोति, पूर्वस्य चापि प्राप्नोति, विद्यमान- वचनसहशब्दः पूर्वशब्दश्च व्यवस्थावचन इति पक्षे पूर्वस्य मा भूत् , वाक्ये तु स्यादेव । अवयववचनः पूर्वशब्दः तुल्ययोगे सहशब्द इति पक्षे वाक्येऽपि स्यात् , तत्रापि पतिशब्दस्य पूर्वोऽवयवः पकारस्तस्यापि स्यात् , तस्माद्विद्यमान- वचनः सहशब्दः पूर्वशब्दश्चावयववचन इति पक्ष आश्रीयते । तेन सह इत्यत्र 'तुल्योगे' इति विशेपणास्य प्रायिकत्वात्समासः । एवं च स्थिते 'सपूर्वस्य' इति पतिशब्दविशेषणं नोपपद्यते, कथम् ? पकारेण सपूर्वत्वमव्यभिचाराद- विशेपणम् । शब्दान्तरं तु पतिशब्दस्यावयवो न सम्भवति, ततश्च सामर्थ्यात् प्रातिपदिकं पतिशब्देन विशेप्यते, न तु तेन । पतिशब्द इति । पतिशब्देन कथमित्यादि । एवं मन्यते-'शूद्रस्यैव तावद् यज्ञेऽनधिकृतत्वाद् यशेन संयोगो नास्ति, किं पुनस्तद्भार्यायाः ? अतः वृपलस्य पत्नी' इत्येप प्रयोगो नोपपद्यते' इति । उपमानाद् भविष्यतीति । पत्नीवति पत्नी । यथैव हि यजमानस्य पत्न्यग्निसाधि- पूर्वकेण पाणिग्रहणेन तत्पत्युः सम्बन्धिनी तत्कायेषु चाधिकृता तथा वृपलस्य भार्यापि । वस्मात् पत्नीसाधात् सापि पत्नीत्युच्यते ॥ विभापा सर्वस्य || पतिशब्दान्तस्येत्यादि । एतेन पतिशब्दस्य अहणम् , सपूर्वग्रहणम् , अनुपसर्जनपदणं च-प्रयमप्येतत् प्रातिपदिकस्य विशेषणमिति दर्शयति । सदरादोऽयमस्त्येव तुल्ययोगे, यथा-सशिप्यो गुरुरागत इति, गुरोः शिप्पत्य पागमनेन तुल्ययोगः प्रवीयते; अस्ति च रात्तापचनः, यया-'सदैव दशभिः पुरि पाति गर्दभी' पति, विद्यमानेरेयेत्यर्थः। वदिए सचावचनो गाते, सर्वत्य विमान पूर्णस्रोतमः। यदि दिल्ययोगे गमानो गाते, ततोऽयमर्थः स्यात्-सहपण न्यासः - ·विभाषा सपूर्वस्य ] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः ३२५ पसर्जनस्य स्त्रियां विभाषा नकारादेशो भवति । डीप तु लभ्यत एव । वृद्धपतिः, वृद्धपत्नी। स्थूलपतिः, स्थूलपत्नी। अप्राप्तविभाषेयम् , अयज्ञसंयोगत्वात् । सपूर्वस्येति किम् १ पतिरियं ब्राह्मणी ग्रामस्य । पदमञ्जरी तदन्तस्य ग्रहणम् , अनुपसर्जनग्रहणेनापि तदन्तं प्रातिपदिकमेव विशेष्यते, न विशेपणभूतः पतिशब्दः, अन्यथा बहुव्रीहौ न स्यात्-जीवः पतिरस्याः जीव- पति वपत्नीति । पष्ठी समास एव तु स्याद्-आशापतिः, आशापत्नीति । तदेतत् सर्वमालोच्याह-पतिशब्दान्तस्य सपूर्वस्यानुपसर्जनस्येति ।ग्रामस्य पतिरिय- मिति । असति सपूर्वग्रहणे तदन्तविधेरभावादत्रैव स्यात् । अथाप्यमहत्पूर्वेति ज्ञापकात्तदन्तेऽपि भवेत् केवलस्यापि स्यादेव । तस्मात् 'सपूर्वस्य' इति वक्तव्यम् ॥ न्यासः पतिशब्दान्तस्य नकारो भवतीति । ततश्च पतिशब्दात् पूर्वस्यापि वृद्धादिशब्दस्य नकारः स्यात् । एवं हि तुल्ययोगो भवति यदि नकार उभयोरपि भवति । पूर्वशब्दोऽयमस्त्येव व्यवस्थाशब्दः, यथा--पूर्व मथुरायाः पाटलिपुत्त्रमिति; अस्त्यवयववचनः, यथा -पूर्व कायस्येति । तदिहावयववचनो गृह्यते । सह विद्यमानः पूर्वोऽवयवो यस्य तत् सपूर्वमि- त्युच्यते । यदि व्यवस्थाशब्दो गृह्येत, तत्रायमर्थः स्याद्-विद्यमानः पूर्वो यस्मात् तस्य पतिशब्दान्तस्य नकारो भवतीति । ततश्च दृढपत्नीत्यत्र न स्यात् , न हि पतिशब्दान्ता- दिह कश्चित् पूर्वोऽस्तीति । अथ पतिशब्दस्यैव सपूर्वत्वमनुपसर्जनत्वञ्च विशेषणं कस्मान्न विज्ञायते ? अशक्यत्वात् । स ह्यवयववचनं वा पूर्वशब्दं गृहीत्वा विशिष्येत, व्यवस्थाशब्द वा । तत्र पूर्वस्तावदयुक्तः कल्पः; अव्यभिचारात्, असम्भवाच । कथम् ? यदि पकारं पूर्वमभिप्रेत्य विद्यमानः पूर्वोऽवयवो यस्येति विशिष्येत, ततोऽव्यभिचारादयुक्तं विशेषणम् । न हि पकारेण यस्य पूर्वत्वं तत्पतिशब्दो व्यभिचरति । अथ शब्दान्तरम् ? तदसम्भवादयुक्तं विशेषणम् । न हि शब्दान्तरं पतिशब्दस्यावयव उपपद्यते । व्यवस्था- शब्दपक्षे तु विद्यमानः पूर्वो यस्मात् तदिति विशिष्यते । युज्यते च विशेष्यविशेषण- भावः। किन्तु वाक्येऽपि नकारः प्राप्नोति-ग्रामस्य पतिरियं ब्राह्मणीति, अस्ति पत्र पतिशब्दात् पूर्वो ग्रामशब्दः । अनुपसर्जनग्रहणेनापि पतिशब्दे विशिष्यमाने बहुव्रीहौ विकल्पो न प्राप्नोति-दृढः पतिरस्या दृढपतिः, दृढपत्नीति । न ह्यत्रानुपसर्जन पतिशब्दः, सर्वोपसर्जनत्वाद् बहुव्रीहेरिति बहुव्रीह्यवयवानामप्युपसर्जनत्वात् । तस्मात् प्रातिपदिकस्यैव विशेषणं युक्तम् । पतिरियं ब्राह्मणी ग्रामस्येति । ननु च व्यपदेशिवद्भावादिदमपि सपूर्वमिति शक्यते व्यपदेष्टुम् । न च 'व्यपदेशिवद्भावोऽप्रातिपदिकेन' इति व्यपदेशिवद्भावाभावः;

·३२६ काशिकावृत्ती [ नित्यं सपन्यादिपु नित्यं सपत्न्यादिषु ।। ३५ ।। सपत्न्यादिषु नित्यं पत्युनकारादेशो भवति । ङीप् तु लभ्यत एव । पूर्वेण विकल्पे प्राप्ते वचनम् । नित्यग्रहणं विस्पष्टार्थम् । समानः पतिरस्याः सपत्नी। एकपत्नी। समानादिष्विति वक्तव्ये समानस्य सभावार्थ वचनम् । पदमञ्जरी नित्यं सपत्न्यादिषु ।। यानि समानादिपूर्वपदानि पत्यन्तानि प्रातिपदिकानि ते सपल्यादयः । कुत एतत् ? समानादीनामेव गणे पठात्, सपत्न्यादीनां चापाठात् । यद्येवम् , समानादिष्विति वक्तव्यम् , पूर्वग्रहणानुवृत्तेः; समादिपु पूर्वेष्ववयवेपु सत्स्वित्यर्थः ? सत्यम् ; समानस्य सभावार्थ तु 'सपन्यादिपु' इत्युक्तम् । कचित्तूदाहरणानन्तरं समानादिष्विति वक्तव्यं सभावार्थमेवमुक्त- मिति वृत्तावेव पठ्यते। आह-समुदायोच्चारणसामर्थ्यात्सपत्नीभार्य पुंव- द्भावो न भवतीति नात्राप्तोक्तिरस्ति । किञ्च-सभावार्थ समुदायो- च्चारणमिदमिति सामर्थ्यमपि चिन्त्यम् । तथा हे सपत्ति, निःसपत्तिः, सपत्न्य- च्छति, सपन्या, सपल्यै इत्यादावपि हस्वयणादेशौ न स्याताम् । तस्मात्सभावा- थमेव सपल्यादिग्वित्युक्तम् । नित्यग्रहणं विस्पष्टार्थमिति । आरम्भसामर्थ्यादेव अपर इत्यत्र न्यासः प्रातिपदिकत्वात् । यद्येवम् , पतिशब्दान्ततापि नास्तीति, अतो दूधविकलता नैतदस्ति; सपूर्वमहणे हि क्रियमाणे पतिशब्दान्तस्येत्येपोऽयों लभ्यते । अक्रियमाणे तु तस्मिन् शब्दस्यय शुद्धस्य नकारो विज्ञायते ॥ नित्यं सपल्यादिपु ।। सपल्यादिष्विति । के पुनः सपत्न्यादयः १ ये पठ्यन्ते । तेषु प्रातिपदिकेषु येषां समानादीनि पूर्वपदानि ते सपल्यादयः । कुत एतत् । समानादीनां गणे पाठात्, सपल्यादीनां चापाठात् । लायवार्थ समानार्थ समानादिप्विति प्रवक्ताम्ये गते नकारादेवस्य नमत्ययस्य च सपल्यादिप्पिति समुदायस्योच्चारणम्- नियोगत एप नमुदाय ईफारान्त एव यथा त्यादित्येवमर्यम् । तेन सपत्नी भायां यस्य । सपनीमार्य इति लियो यत्' इति पुंवभावो न भवति । सपत्न्यादिषु नियमि- त्यादि । समानादिपु पर्देष्यवयथेषु सत्तु नित्यं पतिशब्दस्य नफारादेशो भगतीत्यर्थः । यदि पूजपि प्रास पननम्, एवं हि नित्यागमनकम् , भारम्नसागप्पा- देप हि नित्य निर्मिपिप्पयत आह-नित्यमहणं घिस्पष्टायमिति ।

·३२७ वृषाकप्यग्नि० ] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः समान । एक । वीर । पिण्ड । भ्रातृ । पुत्त्र । * दासाच्छन्दसि * ॥ पूतकतारै च ।। ३६ ॥ पूतक्रतुशब्दस्य स्त्रियामैकारश्चान्तादेशो भवति डीप् प्रत्ययः । पूतक्रतोः स्त्री पूतक्रतायी। त्रय एते योगाः पुंयोगप्रकरणे द्रष्टव्याः । यया हि पूताः ऋतवः पूतक्रतुः सा भवति ॥ वृषाकप्यग्निकुसितकुसीदानामुदात्तः ॥ ३७॥ पदमञ्जरी नित्यं भविष्यतीति भावः । दासाच्छंन्दसीति । दासपत्नीरहिगोपाः । पूतक्रतोरै च ॥ यद्ययमैकारः प्रत्ययः स्यादुत्तरसूत्रे उदात्तवचनमनर्थक स्यात् ; प्रत्ययत्वादेव सिद्धेः । तस्मादादेशोऽयं विज्ञायत इत्याह--ऐकारश्चा- न्तादेश इति । त्रय एते योगा इति । 'पुंयोगादाख्याम्' इत्यत्रानुवर्तयितव्या इत्यर्थः । इह करणसामर्थ्याच्च ङीप्सहिता एवानुवर्तन्ते, तेन यदा पुंयोगास्त्रियां पूतक्रत्वा- दयो वर्तन्ते तदा ङीष बाधित्वा ऐकारादिसहितो ङीव भवति ।। वृषाकप्यग्निकुसितकुसीदानामुदात्तः ॥ वृषाकपिशब्दो मध्योदात्त इति । 'लघावन्ते द्वयोश्च बह्वषो गुरुः' इति वचनात् । अस्यार्थः-अन्ते एकस्मिन्लघौ न्यासः दासाच्छन्दसीति । दासशब्दात् परो यः पतिशब्दस्तदन्तस्य प्रातिपदिकस्य च्छन्दसि विषये नित्यं नकारादेशो भवति । दासः पतिर्यस्याः सा दासपत्नी । भाषायां तु पूर्वेण विकल्पः-दासपतिः, दासपत्नीति ॥ पूतक्रतोरै च ॥ ऐकारश्चान्तादेशो भवतीति । कुतः पुनरेतदवसितम्-आदेशोऽ- यमिति, न पुनः प्रत्ययः ? उत्तरसूत्रेऽप्यादेशत्वात् । उत्तरसूत्रे ह्ययमेवैकारोऽनुवर्तते, तत्र चास्यादेशत्वम् । अत इहाप्यादेशत्वमवसीयते । उत्तरसूत्रे कुतोऽत्यादेशत्वं निश्चितमिति चेत् ? उदात्तवचनात् । यदि हि प्रत्ययः, तस्याद्युदात्तत्वादुदात्तवचनमनर्थक स्यात् ; प्रत्ययस्वरेणैवोदात्तस्य सिद्धत्वात् । त्रय एते योगा इति । अयं चैकः, वक्ष्यमाणौ चानन्तरौ द्वौ-एते त्रयो योगाः पुंयोगप्रकरणे 'पुंयोगादाख्यायाम्' इत्येवमादौ द्रष्टव्याः; तस्मिन्नेषां स्वरितत्वेनानुवृत्तः । पूतः क्रतुर्येन पुरुषेण स पूतक्रतुः, तस्य स्त्री पूतकतायो । वृषाकप्यग्निकुसितकुसीदानामुदात्तः ॥ वृषाकपिशब्दो मध्योदात्त इति । 'लघावन्ते द्वयोश्च बह्वषो गुरुः' इति वचनात् । अस्यायमर्थः-लघावन्ते परतो द्वयोश्च ·३२८ . काशिकावृत्ती [ वृषाकप्यग्नि वृषाकप्यादीनामुदात्त ऐकारादेशो भवति स्त्रियाम् , ङीप् च प्रत्ययः । वृषाकपिशब्दो मध्योदात्त उदात्तत्वं प्रयोजयति । अग्न्यादिषु पुनरन्तोदात्तेषु स्थानिवद्भावादेव सिद्धम् । वृषाकपेः स्त्री वृषाकपायी। अग्नायी । कुसितायी । कुसीदायी । पुंयोग इत्येव - वृषाकपिः स्त्री ॥ मनोरौ वा ॥ ३८॥ 'ऐ' 'उदात्तः' इति वर्तते । मनुशब्दात् स्त्रियाँ छीप् प्रत्ययो भवति, औकाराश्चान्तादेशः, ऐकारश्चोदात्तः । वाग्रहणेन द्वावपि विकल्प्यते । तेन त्रैरूप्यं भवति - मनोः स्त्री मनायी, मनावी, मनुः । मनुशब्द आधुदात्तः ॥ पदमक्षरी द्वयोश्च लघ्वोः परतो वह्वपः शब्दस्य गुरुरुदात्तो भवतीति । 'चर्पः' इति बद्दय इत्यर्थः । योऽस्माकं चकारेण प्रत्याहारः सोऽन्येपां पकारेण । अग्न्यादिषु पुनरिति । 'फिषः' इत्यनेनाग्न्यादीनामन्तोदात्तत्वम् । फिपिति प्रातिपदिकस्यान्या- चार्यसंज्ञा । ये तु कुसीदेति मध्ये गुरुमधीयते तेपाम् 'लघावन्ते' इति मध्योदात्तप्रसङ्गः ॥ मनोरी वा ॥ ऐकारश्वोदात्त इति । औकाररत्वनुदात्त एव । वाग्रहणेन द्वावपि विकल्प्येते इति । यदा च द्वावपि न भवतस्तदा डीवपि न भवति; सन्नि- योगशिष्टत्वात् । मनु शब्द आधुदात्त इति । 'मन ज्ञाने', 'भृमृशीतचरित्सरितनि- न्यासः लघ्योः परतो बहन्शब्दत्य यो गुरुः स उदात्तो भवतीति । 'बहप्' इति यहजित्यर्थः । पाणिनेर्यश्वकारेण प्रत्याहारः सोऽन्येपामाचार्यागां मतेन पकारेण । वृपाकपिशब्दे फपिशब्दसम्बन्धिनोलघ्वोः परतः पूर्व आकारो गुरुतर उदात्तो भवति, शेपमनुदात्तम् । तत्र यद्युदात्तग्रहणं न कियेतानुदात्तत्य स्थाने य आदेश: स्थानिवद्भावेन सोऽनुदात्त एव स्यात् । तस्माद् वृषाकपिशब्द उदात्तत्वं प्रयोजयति । अग्न्यादिपु पुनरन्तोदात्ते- प्विति । 'फिपः' इत्यादिनाग्न्यादीनामन्तोदात्तलम् । आदिशब्देन कुसितकुसीदयो- ग्रहणम् । 'फिल्' इति प्रातिपदिकस्यैव पुनरन्याचार्यकृता संशा ।। मनोरौ वा ।। वाग्रहणेन द्वावपि विकल्प्येते इति । प्रत्येकं वागहणेनामि- सम्बन्धात् । यदा चैकारीकारी न भवतस्तदा लोचपि न भवति तस्य सन्नियोगशि. एत्यात् । मनुशब्द आशुदात्त इति । एतेनोदात्तमहणमनुवर्तयितव्यम् ; अन्यथा ·३२४ वर्णादनुदात्तात् ] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः वर्णादनुदात्तात्तोपधात्तो नः ॥ ३९ ॥ 'वा' इति वर्तते । वर्णवाचिनः प्रातिपदिकादनुदात्तान्तात्तकारो- पधाद्वा ङीप् प्रत्ययो भवति, तकारस्य · नकारादेशो भवति । एता, एनी । श्येता, श्येनी । हरिता, हरिणी । सर्व एते आधुदात्ताः; 'वर्णानां तणतिनितान्तानाम्' इति वचनात् । वर्णादिति किम् ? प्रकृता। प्रस्ता। गतिस्वरेणाद्युदात्तः । अनुदात्तादिति किम् ? श्वेता। घृतादित्वादन्तोदात्तः । तोपधादिति किम् ? अन्यतो डोषं वक्ष्यति । अत इत्येव - शितिर्ब्राह्मणी ॥ पदमञ्जरी धनिमिमस्जिभ्य उः' इति वर्तमाने 'धान्ये नित्' इति च, 'शृस्वस्निहित्रप्यसि- वसिहनिक्लिदिवन्धिमनिभ्यश्च' इति उप्रत्ययः, नित्त्वादाद्युदात्तत्वम् , भरुः, मरुः, शयुः, तरुः, चरुः, त्सरुः, तनुः, धनुः, मयुः, मद्गुः, न्यवादिपाठात् कुत्वम्-प्रथमस्योदाहरणानि। शरुः, स्वरुः, स्नेहुः, पु, असुः, वसुः, हनुः, क्लेदुः, बन्धुः, मनुः-इति द्वितीयस्य ।। वर्णादनुदात्तात्तोपधात्तो नः ॥ वर्णानां तणतिनितान्तानामिति । शब्दा- न्तानामेतादीनां णशब्दान्तानां शोणादीनां तिशब्दान्तानां शितिप्रभृतीनां निशब्दा- न्तानां पृश्निप्रभृतीनां तकारान्तानां च पृषत्प्रभृतीनां वर्णवाचिनामादिरुदात्तो भवतीत्यर्थः। गतिस्वरेणेति । 'गतिरनन्तरः' इत्यनेन । घृतादित्वादिति । न्यासः शेषस्यानुदात्तत्वे स्थानिवद्भावेनादेशस्याप्यनुदात्तत्वं स्यादिति भावः। 'मन ज्ञाने, 'भृमृशीतचरित्सरितनिधनिमिमस्विभ्य उः' इत्यनुवर्तमाने 'धान्ये नित्' इति च 'शस्वृस्निहित्रप्यसिवसिहनिक्लिदिवन्धिमनिभ्यश्च' इत्युप्रत्ययः, नित्वाद् 'नित्यादिनित्यम्' इत्याधुदात्तत्वं भवति मनुशब्दस्य ।। वर्णादनुदात्तात्तोपधात्तो नः ॥ 'वर्णानां तणतिनितान्तानाम्' इत्यस्यायमर्थः- वर्णवाचिनां शब्दानां तशब्दान्तानां णकारान्तानां तिशब्दान्तानां निशब्दान्तानां तकारान्तानां चादिग्दात्तो भवतीति, आदिग्रहणमुदात्तग्रहणं च प्रकृतं तत्रानुवर्तते । प्रकृतेति.। प्रकर्षेण कृतेति, 'कुगतिप्रादयः' इति समासः । प्रशब्दोऽयं निपातः, 'निपाता आधुदात्ताः' 'उपसर्गाश्चाभिवर्जम्' इत्युदाचः । तमासेऽपि कृते 'गविरनन्तरः' इति पूर्वपदप्रकृतित्वरेणाद्युदात्त एव भवतीति । शेषमनुदात्तम् । घृतादित्वादन्तोदात्त इति । 'घृतादीनाश' इत्यन्तोदात्तत्वविधानात् । एतच फिटने पव्यते । शितिरिति । 'वर्णानाम्' इत्यादिना शितिशब्द आधुदात्तः।

·३३० काशिकावृत्ती [वर्णादनुदात्तात् * पिशङ्गादुपसंख्यानम् * । पिशङ्गी । * असितपलितयोः प्रतिषेधः । असिता । पलिता। * तयोश्छन्दसि नमित्येके * । असिनी। पलिक्नी । भाषायामपी- ष्यते - गतो गणस्तूर्णमसिक्निकानाम् ॥ अन्यतो ङीष् ॥ ४०॥ 'वा' इति निवृत्तम् , 'वर्णादनुदात्तात्' इति वर्तते, तोपधापेक्षमन्य- त्वम् । वर्णवाचिनः प्रातिपदिकादनुदात्तान्तात् स्त्रियां ङीष् प्रत्ययो पदमञ्जरी 'घृतादीनि' इति फिपि पठ्यते । पिशङ्गादिति । 'लयावन्ते' इति मध्योदात्तत्वादु- त्तरसूत्रेण ङीपि प्राप्ते डीविधीयते । असितपलितयोरिति । 'वर्णानां तणतिनितान्तानाम्' इत्यायुदात्तावेतौ । छन्दसीत्यादि । 'तो नः' इति नकारे प्राप्ते क्नशब्द ङीष्सहितमिच्छन्ति । भापायामपीप्यते इति । भाष्ये तु नैतत्प्रदर्शितम् । अवदातशब्दो न वर्णवाची, किं तर्हि ? विशुद्धवाची । एवं ह्याह- त्रीणि यक्ष्यावदातानि विद्या योनिश्च कर्म च । एतत्त्रयं विजानीहि ब्राह्मणाम्यस्य तेनावदातेत्यत्र हीन्न भवति । अन्यतो डीप ॥ सारङ्गकल्मापशब्दौ 'लघावन्ते' इति मध्योदात्ती, 'शप आक्रोशे', 'कल तृपः', 'शपेर्वश्च' इति कलप्रत्ययः, पकारस्य वकारः, प्रत्ययस्वरेण लक्षणम् ।। इति । न्यासः ततः पिशङ्गादित्यादि। पिशङ्गशब्दः 'लघावन्ते' इत्यादिना मध्योदात्तः, 'अन्यतो ही' इति डोपि प्राप्ते कोप उपसंख्यानं फर्तव्यम् । तत्रेदं प्रतिपादनम्-- पूतकतोरे च' इत्यतश्चकारोऽनुक्तसमुच्चयापर्योऽनुवर्तते । तेन पिशङ्गादपि टीव भवतीति । वक्तव्यमिति | व्याख्येयमित्यर्थः । तत्रेदं व्याख्यानम् –'मनोरी वा' इत्यतो वेत्यनुवर्तते, सा च व्यवस्थितविभाषा । तेनासितपलितशब्दाम्यां टीप न भविष्यत्येवेति । 'वर्णाना तणतिनितान्तानाम्' इत्याधुदात्तौ असित-पलितशन्दी । तयोश्छन्दसीत्यादि । मसित-पलितशब्दयोत्तफारस्य क्नमेक आचार्या हल्लन्ति । स 'प्यत्ययो यलम्' एत्येव सिखः । भाषायामपीप्यत इति। एतेनच्छन्दोगहण प्रत्याचष्टे । असिलिकानामिति । अशतायें प्रागिपात फा इति फः, 'फणः' इति अन्यतो टीप् ॥ सारणी, कल्मापीति । 'एघायन्ते' प्रत्यादिना मभ्योदाची हरयः॥

·षिद्गौरादिभ्यश्च ] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः भवति । स्वरे विशेषः । सारङ्गी । कल्माषी। शबली। वर्णादित्येव खट्वा । अनुदात्तादित्येव - कृष्णा । कपिला ।। षिद्गौरादिभ्यश्च ॥ ४१॥ 'डी' अनुवर्तते । षिद्भयः प्रातिपदिकेभ्यो गौरादिभ्यश्च स्त्रियां ङीष् प्रत्ययो भवति । 'शिल्पिनि वुन्' – नर्तकी । खनकी । रजकी। पदमञ्जरी मध्योदात्त: शबलशब्दः। खटवाशब्दो नित्स्वरेणाचुदात्तः, 'खट काळे, 'अशू-अषिलटिकणिखटिविशिभ्यः कन्' । कृष्णशब्दोऽन्तोदात्तः, 'कृपेवणे' इति नक् प्रत्ययः, इलचि प्रकृते 'कपेञ्च' इति उणादिपु सूत्रम् । कपिः सौत्रो धातुः, कपिलशब्दोऽन्तोदात्तः ।। षिद्गौरादिभ्यश्च ॥ पिझ्यः प्रातिपदिकेभ्य इति । वुनादेः प्रत्ययस्य पित्त्वमवयवेऽचरितार्थ समुदायस्य विशेपकं भवतीति प्रातिपदिकानां पित्त्वम् , धातोस्तु त्रपादेः पित्त्वमविधौ चरितार्थमिति न तेन प्रातिपदिकं षिद्भवति । रजकीति । 'शिल्पिनि वुन्' इत्यत्र व्युत्पादितम् । न्यासः सारङ्गकल्माषशब्दौ । शवलीति । 'शप आक्रोशे', 'कलस्तृपश्च' इति 'शपेर्वश्च' इति कलप्रत्ययः, पकारस्य बकारः, प्रत्ययायुदात्तत्वेन मध्योदात्त: शबलशब्दः। खट्वेति । 'खट काङ्क्षायाम्', 'अशू-अषिलटिकणिखटिविशिभ्यः कन्' इति कन् , नित्त्वरेणाधुदात्त: खट्वाशब्दः । कृष्णेति । 'कृष विलेखने', 'इण्सिञ्जिदीकुष्यविभ्यो नम्' 'कृपेवणे' इति नक , प्रत्ययत्वरेणान्तोदात्तः कृष्णशब्दः। कपिलेति । 'कमु कान्तौ', 'सलिकल्यनि- महिभडिभण्डिशण्डिपिण्डितुण्डिकुकिभूभ्य इलच्', 'कमेः पश्च' इति मकारस्य पकारः, चित्स्वरेणान्तोदात्तः कपिलाशब्दः ॥ पिद्गौरादिभ्यश्च ।। पिद्भयः प्रातिपदिकेभ्य इति । पकार इद् येषां तानि । कथं पुनः प्रातिपदिकानि पिन्ति भवन्ति, यावता प्बुनादेः प्रत्ययत्य पकार इत्तंशकः, न तु तेषाम् ? नैष दोषः, अवयवगतं हि पित्त्वं समुदायस्य विशेषणं भविष्यति, यथा- अक्षिगतं काणत्वम् पुरुषत्य-काण. पुरुप इति । यद्येवम् , धातुगतमपि पित्वं समुदायस्य विशेषणं प्राप्नोति, 'त्रपृषु लजायाम्', अङ्, अपत्रपेति १ नैवदन्ति; यो खनुबन्धोऽवयवे निष्प्रयोजनः स समुदायाथों विज्ञायते । धातील विद्यत एव पित्करणत्य प्रयोजनम्--- 'पिद्भिदादिभ्योऽल्' इत्यल् यथा त्यात् । प्युन्नादीनां तु पित्करणत्य नान्यत् प्रयोजन- मस्ति, अतः समुदायार्थमेव तद्विज्ञायते । रजकीति । अत्र 'रन्जेश्च' इत्यत्र चकारत्या- नुकसनुसयार्थत्वादनुनासिकलोपः। - ·। ३३२ काशिकावृत्ती [ पिगौरादिम्यश्च गौरादिभ्यः - गौरी । मत्सी। गौर । मत्स्य । मनुष्य । शृङ्ग । हय । गवय । मुकय । ऋष्य । पुट । द्रुण । द्रोण । हरिण । कण । पटर। उकण । आमलक । कुवल । बदर । बिम्ब । तर्कार। शर्कार । पुष्कर । शिखण्ड । सुषम । सलन्द । गडुज । आनन्द । सृपाट । सृगेठ । आढक । शष्कुल । सूर्म । सुब । सूर्य । पूष । मूष । घातक । सकलूक । सल्लक । मालक । मालत । साल्वक । वेतस । अतस । पृस । मह । मठ । छेद । श्वन् । तक्षन् । अनडुही। अनड्- वाही । एषणः करणे । देह । काकादन । गवादन । तेजन । रजन । लवण । पान । मेध । गौतम । आयस्थूण । भौरि । भौलिकि । पदमञ्जरी गौरादिपु गौरशब्दस्य वर्णवाचिनोऽप्यन्तोदात्तत्वात्पाठः। मस्यादीनां योपधानाम्, 'अयोपधात्' इति जातिलक्षणस्य ङीपः प्रतिपेधात्पाठः । अन्येपां जातिशब्दानां स्त्रीविपयार्थः पाठः । श्वन्नक्षनिति एतयो पि प्राप्ते । अनाही, अनड्वाहीति । अनकारान्तत्वादप्राप्ते डीपि सप्रत्यययोः पाठः, डीपि परतो विकल्पेनान्यथा स्यात् । एपणः करण इति । करणसाधन एपणशब्दो डीपमुत्पा- दयति-इष्यतेऽनयेत्येपणी। अधिकरणे ल्युडिति टित्त्वान् ङोवेव भवति । अन्येपामपि ल्युङन्तानां डीपि प्राप्ते पाठः। मेधशब्दस्याजातिवाचित्वाद्, - न्यासः गौरादिषु गौरशन्दस्य सत्यपि वर्णवाचित प्रातिपदिकस्वरेणान्तोदात्तत्वात् पूर्वेण न प्राप्नोतीतीह पाठः । मत्स्यादीनां यकारोपधानाम् 'अयोपधात्' इति ज़ातिलक्षणस्य टोपः प्रतिपेचे मासे । शृङ्गशब्दस्य प्राक् श्वशब्दात् पुटादीनाश्वानन्दवजितानां स्त्रीविषयत्वात् शृशशब्दस्य प्राप्ते पुटादीनां चास्त्रीविषयादिति प्रतिषेधे प्रासे । आनन्दशब्दस्यानातिवाचित्वान् टोप्यप्राप्ते । श्वस्तक्षन्नित्येतयोः 'प्रटन्नेभ्यो टीप' इति टोपि प्राप्ते । अनुसुधनड्याहीत्यनयोरनकारान्तत्वाद् डीप्यमाते । इकारान्तयोः सप्रत्यययोगणे पाठः पुंवद्रावप्रतिषेधार्थ:-अनहोमार्यः, अनड्वाहीमार्य इति । एतदेव पचनं शपकम्-अनादः स्त्रियां विकल्पेनाम्भवतीति । तेन यदुक्तम्- 'अननुः खियाति यकव्यम्' इति, सन्न वक्तव्यमिति भवति । एपणं करण इनि । एपणचन्दः फरणे फारके सोपमुत्पादयतीति । इप्यतेऽनयेत्येपणी। फरण पति किम् ? ध्यतेऽ. स्वामित्यधिकरणे टित्यान् लोवेव भवति-एपणी। स्वरे विशेषः । दहत्य टापि प्रासे । देनादोनो स्युरन्तलाट टिसाधणे सोपि । मेध इत्यस्यानातित्यान् दीप्यमारो ।

·३३३ षिद्गौरादिभ्यश्च ] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः भौलिङ्गि। औद्राहमानि । आलिपि' । आपिच्छिक । आरट । टोट । नट । नाट। मूलाट । शातन । पातन । पावन । आस्तरण । अधिकरण । एत । अधिकार । आग्रहायणी। प्रत्यवरोहिणी । सेवन । * सुमङ्गलात्संज्ञायाम् * । सुन्दर । मण्डल । पट । पिण्ड । विटक । कुर्द । पदमञ्जरी गौतमस्य शारिवादित्वान् डीनि प्राप्ते वचनात्पक्षे सोऽपि भवति । श्रायस्थूण- शब्दः शिवायणन्तः । भौरिक्यादय इमन्ताः, तेषाम् 'अणियोः' इति ष्यप्राप्तौ । आपिच्छिका नाम राजानः, 'जनपदशब्दारक्षत्रियाद', 'तस्य आतश्च' इति लुकि कृते प्रत्ययलक्षणेन ङीप्राप्नोति । अग्रे हायनमस्य आग्रहायणः, प्रज्ञादि- त्वात्स्वार्थिकोऽण् , अस्मादेव निपातनाण्णत्वम्-श्राग्रहायणः, ङीपि प्राप्ते पाठः । केचिदाग्रहायणीति इकारान्तं पठन्ति, तस्य प्रयोजनम्-आग्रहायणीभार्य इत्यादौ पुंवद्भावो मा भूदित्याहुः। एतेन प्रत्यवरोहणीति व्याख्यातम् । सुमङ्गलात्संज्ञायामिति । 'केवलमामक' इति डीपि प्राप्ते पझे सोऽपि भवति । स्वरे विशेषः, सुमङ्गलशब्दो बहुव्रीहिः, तत्र 'नसुभ्याम्' इत्यन्तोदात्तत्वान्डी- प्यपि सत्युदात्तनिवृत्तिस्वरेण भाव्यमिति नास्ति विशेषः । तथा च छन्दसि। सुमङ्गलीरियं वधूरित्यन्तोदात्तत्वं दृश्यते । तस्माज्जातिवचनोऽव्युत्पन्नः स्त्रीविषयः न्यासः तस्य गौतमस्य शाङ्गरवादित्वान् डीनि प्राप्ते । पक्षे च वचनात्सोऽपि भवत्येव । आयस्थूणा- दीनामालिपिशब्दपर्यन्तानाम् 'अणिोरनार्पयोः' इति घ्यङि प्राप्ते । आयस्थूणशब्दः शिवाद्यणन्तः। भौरिक्यादयः 'अत इञ्' इतीअन्ताः । आपिच्छिकस्य डीपि प्रासे । आपिच्छिकानां रानानः, तेषामपत्यं स्त्री। 'जनपदशब्दात् क्षत्रियादम' इत्यञ् , 'अतश्च' इति लुकि कृते प्रत्ययलक्षणेन डोव् प्राप्नोति । आरटादीनां प्राक शातनशब्दात् स्त्रीविषयत्वान् ङीष्यप्राप्ते । शातनादीनां ल्युडन्तत्वान् डीपि प्रासे । अधिकरणाद् डीपि । अग्रे हायनमस्या इत्याग्रहायणी । स्वार्थिकोऽण , णत्वं निपातनात् । अणन्त- त्वान् डीपि प्राप्ते । ईकारान्तस्य पाठः पुंवद्भावप्रतिपेधार्थ:-आग्रहायणीमार्य इति । प्रत्यवरोहणसेवनयोर्युडन्तयोष्टित्वान् कीपि । केचित्तु पुंवद्धावप्रतिपेधार्थ प्रत्यवरोहि. णोति पठन्ति-प्रत्यवरोहिणीभार्य इति । सुमङ्गलात् संज्ञायाम् । 'नित्यं संशान्छन्दतोः' इति वर्तमाने 'केवलमामक' इत्यादिना डीपि प्राप्ते । पक्षे वचनात् सोऽपि भवति । संशयामिति किम् ? सुमङ्गला । सुन्दरादीनां प्राक् तरुणशब्दात् स्त्रीविषयत्वात् १. 'प्रालिङ्गि' इति कगित । २. 'पूर्वगामायानगः' पननवान णत्यमित्यन्ये ।

·३३४ काशिकावृत्ती [ पिद्गौरादिभ्यश्च गूर्द । पाण्ट । लोफाण्ट । कन्दर ।। कन्दल । तरुण । तलुन । बृहत् । महत् । सौधर्म । रोहिणी, नक्षत्रे। रेवती, नक्षत्रे । विकल । निष्फल । पुष्कल । कटाच्छोणिवचने' *1* पिप्पल्यादयश्च * ! पिप्पली। हरीतकी । कोशातकी । शमी । करीरी । पृथिवी । क्रोष्ट्री । मातामह । पितामह । पदमञ्जरी सुमङ्गलशब्दः 'लघावन्ते' इति मध्योदात्तो द्रष्टव्यः। तरुणतलुनयोः 'नस्लत्री- कक्तरुण' इति ङीपि प्राप्ते पने सोऽपि भवति । बृहन्महच्छब्दयोरनर्थकः पाठ इति प्रागेवोक्तम् । ऋष्यणन्तः सौधर्मशब्दः। रोहिणी नक्षत्रे इति । नक्षत्रा- दन्यत्र रोहिणी । रेवती नक्षत्र इति । रयिरिति धननाम, रयिर्विद्यतेऽस्या इति मतुपि रयेमतो बहुलम्' इति सम्प्रसारणम् , निपातनाद्वत्वम् । नक्षत्रादन्यत्र ङीब् भवति । विकलादीनां दापि प्राप्ते । कटाच्छोणिवचने । कटी श्रोणिः, अन्यत्र कटा। पिप्पल्यादयश्चेति । गणसूत्रम् । पिप्पली, हरीतकी त्यादिकं तु तस्योदाहरणप्रदर्शनम् । पृथिवीति । 'प्रथेः पिवन्सम्प्रसारणं च' इति पित्त्वा- देव सिद्धे प्रत्ययान्तस्य पाठः पुंवद्भावनिवृत्त्यर्थः- पृथिवीभार्य इति । स्त्रीविषय- स्यास्य पुंवद्भावप्राप्तिश्चिन्त्या । कोप्टुशब्दस्य स्त्रियांच' इति तृज्वद्भावः । कोष्टी- त्यत्र निरूपणीयमस्ति 'स्त्रियां च' इत्यत्र निरूपयिष्यामः । न्यासः हीष्यप्राप्से । तरुणतलुनशब्दयोर्वयोलक्षणे डीपि प्राप्ते । 'नस्नोकक्तरुणतलुनानामुप- संख्यानम्' इत्यत्र तु वयोग्रहणम् । वृहन्महच्छब्दयोगित्त्यान् डोपि प्राप्ते । पो सोऽपि भवत्येव । सुधर्मणोऽपत्यमृप्यण - सौधर्मः । 'अणिोरनार्पयोः' इति प्याड प्राप्ते । रोहिणी नक्षत्र इति । नक्षत्र इति किमर्थम् ? रोहिता । रेवती नक्षत्र इति किम् १ येषां रेवतशब्दोऽत्राकारान्त इति दर्शनं तेपां प्रत्युदाहरणं टाब - रेवतेति । येषां त्विदं वचनम्- रा विद्यतेभ्स्या इति रेशन्दान् मतप , निपातनाद् यत्यमिति, तेषां प्रत्युदाहरणम् 'उगितध' इति कोय-रेवतीति । स्वरे विशेषः । विकलादीनां टापि प्रासे । कटशब्दाच्छोण्यभिधाने टोप । फटी श्रोणिरित्यर्थः । श्रोणिरिति किम् १ फटा। पिप्पल्यादयश्चेति । एतावद् गणे पठ्यते । तास्तु पिप्पल्यादीन् दर्शयितुं पिप्पली-हरीतकीत्यादिकं वृत्तिकारवचनम् । पृथियोति । ईफारान्तनिपातन पुंपन्नावनिवृत्यर्थम् -पृथिवीभार्य इति । फ्रोप्टुशब्दस्य 'खियां च' इति तन्यदावः । १. या पिकाल, मद, महल, गार, गानाग' इत्येत दादा पाप मानिद स्पन्न ।

·जानपदकुण्डगोण० ] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः ३३५ मातामहपितामहयोः 'मातरि षिच्च' इति षित्वादेव सिद्ध ज्ञापनार्थ वचनम् – 'अनित्यः पिल्लक्षणो डीः' इति, तेन दंष्ट्रेत्युपपन्नं भवति ।। जापदकुण्डगोणस्थलभाजनागकालनीलकुशकामुककबराद् वृत्त्यमत्रावपनाकृत्रिमाश्राणास्थौल्यवर्णानाच्छादना- ऽयोविकारमैथुनेच्छाकेशवेशेषु ॥ ४२ ॥ जानपदादिभ्य एकादशभ्यः प्रातिपदिकेभ्य एकादशसु वृत्त्यादिष्व- र्थेषु यथासंख्यं ङीष् प्रत्ययो भवति । जानपदी भवति, वृत्तिश्चेत् । जानपदी अन्या । स्वरे विशेषः -- उत्सादिपाठादनि कृते डीपायुदात्तत्वं भवति । कुण्डी भवति, अमत्रं चेत् । कुण्डान्या । गोणी भवति, आवपनं पदमञ्जरी षित्त्वादेव सिद्ध इति । 'मातरि षिच्च' इति वात्तिककारवचनात्षित्त्वम् , निपातनसामर्थ्याद्वा । उक्तं हि- धातुसाधनकालानां प्राप्त्यर्थं नियमस्य च । अनुबन्धविकाराणां रूढ्यर्थं च निपातनम् ।। इति । दंष्ट्रति । येषामजादिषु दंष्ट्रेति पाठो नास्ति तेषामिदं प्रयोजनम् ।। जानपदकुण्डगोणस्थलभाजनागकालनीलकुशकामुककबराद् वृत्यमत्रावपनाक- त्रिमाश्रारणास्थौल्यवर्णानाच्छादनायोविकारमैथुनेच्छाकेशवेशेषु ॥ वर्ततेऽनया सा वृत्तिः = जीविका । स्वरे विशेष इति । तमेव दर्शयति - उत्सादिपाठादनि कृत इति । अमत्रम् = भाजनम् । कुण्डान्येति । क्रियाशब्दोऽयम् । 'कुडि दाहे, - . न्यासः मातरि पिच्चेति । 'पितृव्यमातुलमातामहपितामहाः' इत्यत्र पितृमातृभ्यां पितरि वाच्ये डामहन्निपातयिष्यते । मातरि वाच्यायां डामहजेव । तस्यापि षित्त्वम् । दंष्ट्रेति । 'दंश दशने', 'दाम्नीशस' इत्यादिना ष्ट्रन् । षिल्लक्षणस्यानित्यत्वान् ङीषष्टाब भवति । जानपदकुण्डगोणस्थलभाजनागकालनीलकुशकामुककबराद् वृत्त्यमत्राव- पनाकृत्रिमानाणास्थौल्यवर्णानाच्छादनाऽयोविकारमैथुनेच्छाकेशवेशेपु॥ वर्तते यया सा वृत्तिरिति जीवनोपायो वृत्तिशब्देनेहोच्यते। जनपदे भवा वृत्तिानपदी। 'उत्सादिभ्योऽञ्' इत्यत्र । जानपद्यन्येति । 'टिड्ढाण' इति डीवेव भवति । स्वरे विशेप इति । डोषि सति प्रत्ययत्वरेणान्तोदात्तत्वं भवति । दीपि तु सत्याधुदात्तत्वम् ; नानपदस्य भित्त्वरेणाद्युदात्तत्वात् । अमत्रमिति । भाजनम् = पात्रम् । कुण्डा- ·३३६ काशिकावृत्ती [ जानपदकुण्डगोण० चेत् । गोणान्या। स्थली भवति, अकृत्रिमा चेत् । स्थलान्या । भाजी भवति, श्राणा चेत्, पक्वेत्यर्थः । भाजाऽन्या । नागी भवति, स्थौल्यं चेत् । नागाऽन्या। नागशब्दो गुणवचनः स्थौल्ये. छीषमुत्पादयति, अन्यत्र गुण एव टापम् । जातिवचनात्तु जातिलक्षणो ङीषेव भवति नागी। काली भवति, वर्णश्चेत् । कालाऽन्या। नीली भवति पदमारी 'गुरोश्च हलः' इत्यकारप्रत्ययः । अवटपर्यायस्तु कुण्डशब्दो नपुंसके नियतः । यस्तु 'पत्यौ जीवति कुण्डः स्यात्' इति मनुष्यजातिवचनस्ततो जातिलक्षणो डीप भवत्येव-कुण्डीयं न गोलीति । अमत्रवाचिनस्तु जातिशब्दादपि स्त्रीविषयत्वा- न्डीयू विधीयते । आवपनं चेदिति । यत्र धान्यादि प्रक्षिप्य नीयते सा गोणी, यस्याः पुनर्यादृच्छिकं नाम सा गोणा । स्थलान्येति । कृत्रिमा पुरुपव्यापारेण निष्पादिता, यथा-स्थलयोदकं परिगृहन्तीति । भाजीति । 'भज विश्राणने' चुरादिः, 'ण्यासश्रन्थो युच्' इति युचि प्राप्तेऽस्मादेव निपातनात् स्त्रियामप्येरच् ।श्राणेति । 'श्रा पाके', क्तः, 'संयोगादेः' इति नत्वम् । स्थौल्यं चेदिति। द्रव्ये वर्तमानस्य नाग- शब्दस्य स्थौल्यं चेत्प्रवृत्तिनिमित्तमित्यर्थः । नागशब्दो गुणवचन इति । गजवाची नागशब्दस्तत्सहचरितं स्थौल्यमुपादाय स्त्र्यन्तरे प्रयुक्त उदाहरणम् । सर्प न्यासः ऽन्येति । क्रियाशब्दोऽयमित्याहुः । 'कुडि दाहे', 'गुरोश्च इल:' इत्यकारप्रत्ययः, 'अनाद्यतष्टाप्' । यस्तु द्रव्यवचनः कुण्डशब्दः स नित्यं नपुंसक एव वर्तत इति प्रत्युदा- हतुं न युक्त इति । आवपनमिति । भाजनविशेष उच्यते, यत्र धान्यादि प्रश्चिय नीयते । गोणाऽन्येति । सा पुनर्यस्या इदं यादृच्छिक नाम | अकृत्रिमेति । पुरुषव्यापारादिभिर्न निर्वत्तेत्यर्थः । स्थलाऽन्येति । या पीरुपेयी। भाजीति । 'भन विश्राणने, चुरादिणिच । 'ण्यासश्रन्यो युच्' इति युच् प्राप्नोति । अस्मादेव निपातना- दए, अन्तान् छोप। श्राणेति । 'श्रा पाके' इत्यस्मात् क्तः। 'संयोगादेर्धातोर्य- ण्वतः' इति नत्वम् , 'भटकुप्यानुम्ययायेऽपि' इति णत्वम् । नागशब्द इत्यादि । नागशन्दो द्विविध:-- जातिवचनः, गुणवचनश्च । तत्र त्यौल्यग्रहणादिद न जातिवचनो रोपगत्पादपति, नहि लाविवचनस्य स्थौल्यमभिधेयं सम्भयति; नापि गुणान्तर- पचनः, न हि गुणान्तरशन्दानागवचनान् लोपन्ताद् गुणान्तरं प्रतीयते, अपित स्पोल्पमेय । वल्माद् यदासी स्थौल्यं गुणमभिधाय द्रव्ये यतते सदा टीपगुत्पादयति, गान्पदा । अन्यत्रत्यादि। स्थौल्यादन्यम गुण एव दप्यांदो पर्वमानो नागरान्दो यदा म पिशिनामि तदा यापमुत्पादयवि । जातिवचनायित्यादि । इस्तित्वादि.

·शोणात्प्राचाम् ] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः ३३७ अनाच्छादनं चेत् । नीलाऽन्या। न च सर्वस्मिन्ननाच्छादन इष्यते, कि तहि ? * नीलादोषधौ, प्राणिनि च *। नीली ओषधिः, नीली गौः, नीली वडवा । के संज्ञायां वा * । नीली, नीला।कुशी भवति,अयोविकार- श्चेत् । कुशान्या । कामुकी भवति, मैथुनेच्छा चेत् । कामुकान्या । मैथुनेच्छावती भण्यते, नेच्छामात्रम् । कबरी भवति, केशवेशश्चेत् । कबरान्या ॥ शोणात्प्राचाम् ॥ ४३ ॥ पदमञ्जरी दृष्टस्तद्गतं दैर्घ्यमुपादाय स्त्र्यन्तरे प्रयुक्तः प्रत्युदाहरणमित्यर्थः । वर्णश्चेदिति । प्रवृत्तिनिमित्तमित्यर्थः । कालान्येति । यस्या यादृच्छिकीयं संज्ञा । नीलान्येति । नील्या रक्ता शाटी, 'नील्या अन्वक्तव्यः' इत्यन् । अयोविकारश्चेदिति । 'फाल' इति यस्याभिधानम् । कुशान्येति । छन्दोगाः स्तोत्रिया गणनार्थानौदुम्बरान शकून् 'कुशा' इति व्यवहरन्ति । कामुकान्येति । यस्या मैथुनादन्यत्कामयितुं शीलम् । मैथुनेच्छावती भण्यत इति । कामुकशब्दस्य 'लषपतपद' इति कर्तरि व्युत्पादितत्वात् , इच्छामात्रे वृत्त्यभावात् । सूत्रे तु प्रवृत्तिनिमित्तमात्रं निष्कृप्यो- क्तम् । मैथुने इच्छा यस्याः सा मैथुनेच्छेति व्यधिकरणपदो बहुव्रीहिराश्रयणीय इति भावः । केशवेश इति । केशसन्निवेशविशेष इत्यर्थः ।। शोणात् प्राचाम् ।। शोणशब्दोऽयं वर्णवाची 'वर्णानां तणतिनितन्तानाम्' न्यासः जातिवचनात् 'नातेरस्त्रीविषयात्' इत्यादिना ङीष् भवति । वर्णश्चेदिति । द्रव्ये वर्तमानो यदि वर्णस्तस्य प्रवृत्तिनिमित्तं भवतीत्यर्थः । कालाऽन्येति । यस्या यादृच्छिक- संज्ञा । नीलाऽन्येति । आच्छादनं, शाटिकादि । अनाच्छादने, न सर्वत्र । किं हि ? नीलादौपधौ प्राणिनि चेति । शब्दशक्तिस्वाभाव्यात् , तत्रैव नीलशब्दस्य वृत्तेः । अथ वा - 'मनोरौ वा' इत्यतो वाग्रहणमिहानुवर्तते, सा च व्यवस्थितविभाषा, तेना- नयोरेवार्थयोस्ततो भविष्यति, नान्यत्रेति । संज्ञायामेवेति । अनाच्छादन एवायं विकल्पः। एषोऽपि तत एव वाग्रहणानुवृत्तेर्लभ्यते । अयोविकार इति । विशिष्ट एव 'फालः' इति यस्य नामधेयम् । कुशाऽन्येति । तदाकृतिरेव काष्ठादिमयो । कामुका- ऽन्येति । सा पुनर्यस्या मैथुनादन्यद् वस्तु कामयितुं शीलम् । मैथुनेच्छावती भण्यत इति । मत्वाँयाकारान्तत्य मैथुनेच्छाशब्दत्योपादानात् । केशवेश इति । एतदाख्ये विशिष्ट एव । कवराऽन्येति । कवरो वर्णोऽस्या अस्तीति मतुप , तत्य लोपादभेदोपचाराद्वा द्रव्ये यो वर्तते स वेदितव्यः ।। शोणात् प्राचाम् ।। शोणशन्दोऽयं वर्णवचनः । 'वर्णानां तणतिनितान्तानाम् काशि० 3:२३ ·३३८ काशिकावृत्ती [ शोणात्प्राचाम् शोणशब्दात्प्राचामाचार्याणां मतेन स्त्रियां ङीष् प्रत्ययो भवति । शोणी, शोणा वडवा ॥ वोतो गुणवचनात् ॥ ४४ ॥ ... गुणमुक्तवान् गुणवचनः । गुणवचनात्प्रातिपदिकाद उकारान्तात् स्त्रियां वा ङीष् प्रत्ययो भवति । पटुः, पटवी । मृदुः, मृद्वी। उत इति किम् ? शुचिरियं ब्राह्मणी । गुणवचनादिति किम् ? । आखुः। * वसुशब्दादगुणवचनाद् डोबाधुदात्तार्थम् ॐ । वस्वी । पदमञ्जरी इत्यायुदात्तः, तत्र 'अन्यतो डीप' इत्येव सिद्धे नियमार्थं वचनम्-प्राचामेव नान्येपामिति ॥ वोतो गुणवचनात् ।। गुणमुक्तवान्गुणवचन इति । 'कृत्यल्युटो बहुलम्' इति भूते कर्तरि ल्युटं दर्शयति । स पुनर्यः प्राग्गुणमभिधाय पश्चान्मतुब्लोपाद- भेदोपचाराद्वा तद्वति वर्तते स वेदितव्यः । शुचिरिति । उत इत्यस्मिन्नसत्त्वेऽपि पट्वीत्यादिसिध्यर्थमेवात इत्यस्यासम्बन्धो व्याख्येयः, ततश्चेहापि प्रसङ्ग इति भावः। गुणवचनान्डीबिति । 'मनोरौवा' इत्यस्यानन्तरमिदं पठितव्यमित्यर्थः । उत्तरसूत्रम् 'वहादिभ्यो वा' इति पठितव्यम् । न्यासः इति वचनादायुदात्तः । तत्र 'अन्यतो डीप्' इति सिद्धे वचनं नियमार्थम् प्राचागेव यया स्याद् , अग्येपां मा भूदिति । वोतो गुणवचनात् ।। गुणमुक्तवान् गुणवचन इति । भूते काले ल्युटो विधा- नात् । स पुनयः प्राग गुणमभिधाय पश्चाद् मतुन्लोपादभेदोपचाराद्वा तद्वद् द्रव्यम- भित्ते स वेदितव्यः । पटवी, मृद्वीति । अत्र पट्टत्वं मृदुत्वज्ञ ययाक्रमं गुणमभिधाय पटु-मृदुशन्दी वदति द्रव्ये वर्तेते इति गुणवचनी भवतः । शुचिरिति । शुचिशब्दः शुचित्वे गुणे पर्चित्वा द्रव्ये वर्तत इति गुणवचनः, न त्कारान्तः । आखुरिति । जातिवचनोऽयम् , न गुणवचनः । गुणवचनान्डीयाद्युदात्तार्थमिति । गुणवचनाद् की विधेया, न सोप। स्वरे विशेषः । किमर्थम् १ आयुटात्तार्थम् । अन्तोदात्तेषु 'उदात्तयणो हल्पूर्वात्' इत्युदात्त. स्वमीफारस्य विधीपत इति नास्ति विशेषो सीसीपोः। आधुदा तु सोचनुदाच ·३३६ वोतो गुणवचनात् ] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः * खरुसंयोगोपधात्प्रतिषेधो वक्तव्यः * । खरुरियं ब्राह्मणी। पाण्डुरियं ब्राह्मणी। पदमञ्जरी आधुदात्तार्थमिति । आधुदात्तेषु गुणवचनस्य डीविधानस्य प्रयोजन- मित्यर्थः । अन्तोदात्तेषु 'उदात्तयणो हल्पूर्वात्' इति ङीवप्युदात्त इति नास्ति विशेषः । आधुदात्तेषु तु ङीबनुदात्त एवावतिष्ठते । वस्वीति । 'शृस्वृस्निहि' इत्यादिना वसेरुप्रत्ययः, नित्त्वादाद्युदात्तो वसुशब्दः, गुणवचनश्चायं नैर्मल्यवचनः । प्रशस्तवचन इत्यन्ये । तथा च-अतिशयेन वसुर्वसिष्टो भवति । पटुशब्दोऽप्याद्युदात्तः, 'धान्ये नित्' इत्यधिकारे 'फलिपाटिनमिमनिजनां गुक् पटिनाविधतश्च' इति उप्रत्ययः, फलेगुगागमः, पाटेश्च पटिरादेशः, फल्गुः, पटुः, नाकुः, मधुः, जतु- इत्युदाहरणानि । मृदशब्दस्त्वन्तोदात्तः, 'म्रद क्षोदे' 'कुभ्रंश्च' इत्यधिकारे 'प्रथिम्रदिभ्रस्जां सम्प्रसारणं सलोपश्च' इति कुप्रत्ययः, पृथुः, मृदुः। 'भ्रस्जेः सलोपः सम्प्रसारणञ्च', न्यङ्कादित्वात्कुत्वम् , भृगुः । खरुरिति । 'खरुः कन्या पतिवरा' इति निघण्टुः, तत्र पाणिग्रहणोत्कण्ठाभि- धायित्वाद् गुणवचनत्वम् । तपरकरणं किम् ? पटुमिच्छति पटूयति, पटूयतेः किप् , पटूः स्त्री-अत्र मा भूत् । यद्यप्ययं सम्प्रति क्रियावचनः, तथापि पूर्व गुणमुक्तवानिति कृत्वा स्यात्प्रसङ्गः। न्यासः - प्रत्यय, एवावतिष्ठते, तस्मात् तदर्थं डीबिधेयः । ननु च ङीष् प्रकृतः, तत् कथं डीप शक्यते विधातुम् ? नैष दोषः; ङीवेव ह्यत्र मण्डूकप्ठुतिन्यायेनानुवर्तते, न ङीप ; अस्वरितत्वात् । वस्वीति । 'वस निवासे', 'भृमृशीतचरित्सरितनिधनिमिमस्जिभ्य उः' इति वर्तमाने 'धान्ये नित्' इति च 'शृस्वस्निहित्रप्यसिवसिहनिक्लिदिवन्धिमनिभ्यश्च' इत्यु- निच्च, नित्त्वादाद्युदात्तत्वं भवति । गुणवचनश्वायं वतुशब्दः, वसुत्वे गुणे वर्तित्वा तद्वति द्रव्ये वर्तत इति कृत्वा । पटुशब्दोऽप्यायदात्तत्वान् डीपं प्रयोजयति । 'अट पट गौ', हेतुमण्णिच् , 'फलिपाटिनमिनिननां गुक् पटिनाविधतश्च' इत्युप्रत्ययः, पाटेश्च पटिरादेशः, 'धान्ये नित्' इत्यनुवृत्तेनित्त्वादाद्युदात्तत्वम् । मृदुशब्दश्च प्रत्यय- स्वरेणान्तोदात्त इति, तत्र ङोपो ङीषो वा विशेषो नास्ति । 'नद मर्दने', 'कुर्भश्च' इत्यतः कुरित्यनुवर्तमाने 'प्रथिम्रदिभ्रत्नां सम्प्रसारणं च' इति कुप्रत्ययः, सम्प्रसारणं च भवति । खरुसंयोगोपधप्रतिपेध इति । खरुशब्दात् संयोगोपधाच्च प्रतिषेधः। स तु वेत्यस्य व्यवस्थितविभाषाविज्ञानादेव लभ्यत इति वक्तव्यमिति । 'उतः' इति तपरकरणं दीर्घनिवृत्त्यर्थम् , तेन पटूरित्यत्र न भवति । पटुमिच्छतोति 'सुप आत्मनः क्यच्', 'अकृ- सार्वधातुकयोः' इति दीर्घः। पटू य इति स्थिते कि , 'अतो लोपः' इत्यकारलोपः, ·३४० काशिकावृत्ती [ वोतो गुणवचनात् सत्त्वे निविशतेऽपैति पृथग् जातिषु दृश्यते । पदमञ्जरी इह 'उतः' इति विशेषणाद्वचनग्रहणाच्च शास्त्रीयोऽदेगुणो न गृह्यते । लोके तूपसर्जनं गुण उच्यते, शास्त्रेऽपि यस्य गुणस्य हि भावादिति विशेपणमानं गुणो गृह्यते, शुक्लादौ च प्रसिद्धतरो गुणशब्दः, वैशेषिकादयस्तु रूपरसादय- श्चतुर्विशतिर्गुणा इति प्रतिपन्नाः; तदिह जिघृक्षितं गुणं लक्षयति-सत्त्वे निवि- शत इत्यादि । सीदन्त्यस्मिञ्जातिगुणक्रिया इति सत्त्वम् = द्रव्यम् । तत्र यो निविशते = समवैति स गुणः । 'यो निविशते स गुणः' इत्युच्यमाने गुणक्रिया- जात्योर्गुणत्वप्रसङ्गात्सत्त्व इत्युक्तम् । एवमपि सत्ता जातिर्गुणः स्यात् , सा हि द्रव्यगुणकर्मसु त्रिष्वपि समवैति ? तदर्थं द्रव्य एवेत्यवधारणं द्रष्टव्यम् । एवमपि द्रव्यत्वजातिर्गुणः स्यात्सत्त्वे निवेशात्तत्रैव च निवेशात् ? इत्यत आह-अपैतीति । ततः सत्त्वादपैति = अपगच्छति, क्वचिद्वा कदाचिद्वा न भवतीत्यर्थः। यथा-आम्रफले श्यामता पूर्वमुपैति, रक्ततायां तत्र जातायामपैति च। द्रव्यत्व- जातिस्तु सर्वदा द्रव्ये निविशते नापैति, यदि हि कदाचित्वचिद्वा न स्याद् द्रव्यमेवैतन्न स्यात् । एवमपि गोत्वादिजातिगुणः स्यात् , सा हि सत्त्वे निविशते, अपैति च, ततोऽश्वादिष्वभावात् ? इत्यत आह-पृथग जातिष्विति । पृथगिति न्यासः - 'लोपो व्योलि' इति यकारस्य लोपः । इह 'उतः' इति विशेषणोपादानादेव शास्त्रीयगुणस्यापरिग्रहः सिद्ध', न खदेड मध्ये कश्चिदुकारान्तोऽस्ति । लोके तु कचिदुपसर्जनं गुण इत्यभिधीयते, यथा-गुणभूता क्यमिति, अप्रधानभूता इति गम्यते । यस्य गुणस्य हि भावात् तद्वति द्रव्यशब्दे निवेशस्तदभिधाने स्वतलावित्यत्र विशेषणमा गुणशब्देनोच्यते, तथा हि, जातावपि भावप्रत्ययो भवति गोत्वमिति । इह तु यादृशो गुण इप्यते तादृशं परिभापितुमाए सत्त्वे निविशतेऽ. पैतीत्यादि । व्यवच्छेदकलकत्वात् सर्ववाक्यानां सत्त्व एवेत्यवधारणं द्रष्टव्यम् । सत्वम् = द्रव्यम् , तत्रैव निविशते, तदेवाश्रयतीत्यर्थः । अपैति = ततः सत्वाद- पगच्छति, यया-आनफले श्यामता पूर्वमुपैति, रक्ततायामुपजातायां ततोऽपैति । पृथग्जातिपु दृश्यते । पृथम् = नाना पातयो येषां ते पृपग्नातयः, अतस्तेषु पृथग्वातिपु.दृश्यते । न हि गोत्यमश्वादिषु व्यक्तियु दृश्यते । गोव्यक्ती दृष्टः शशादावपि शुमादिगुणो दृश्यते । एतेन सर्वेण नातिर्गुणो न भवतीत्युकं भवति । न हि वातिव्यमेवाभयति । यया हि सत्ता द्रश्यगुणकर्ममु त्रिप्यपि यतते, द्रव्यत्वं द्रव्य एव, फर्मत्वं फाप्येय, गुणत्यं गुण एव, नापि द्रव्यवर्तिनी जातिः सत्त्यादपति; जन्मनः प्रगत्या विनाशात् स्याधारद्रव्यापरित्यागात् न पातिः पृषग्जाति पश्यते । न हि ·. ३४१ वोतो गुणवचनात् ] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः आधेयश्चाक्रियाजश्च सोऽसत्त्वप्रकृतिर्गुणः ॥ पदमञ्जरी पृथक्पदम् , पृथग्भूतासु जातिष्वित्यर्थः । जात्याधारेपु द्रव्येषु दृश्यमानो जातिषु दृश्यत इत्युपचर्यते, समासे तु सति 'जात्यन्ताच्छः' इति नित्या- धिकारपरिगणितश्छः प्रसज्येत । तदेवमुक्तलक्षणोपेतो यः पृथग्जातीयेषु दृश्यते स गुणः, न चैवंरूपा गोत्वादिजातिः । यद्यपि खण्डमुण्डादिरूपेण खण्डमुण्डादयः पृथग्जातीयाः, तथापि गोत्वेन तासामेकजातीयत्वमेव । ये त्वपैतीत्यस्य सत्येवाधारे तत्परित्यागमर्थमाहुः, तेषां 'पृथग्जातिषु' इत्यनर्थकम् ; गोत्वादिजातेरप्यपैतीत्यनेनैव व्यावृत्तिसिद्धेः । तस्मात्पूर्वोक्त एवार्थः । एवमपि हि क्रिया गुणः स्यात् , सा हि द्रव्ये निविशते यदा सक्रियं तत्रैव च निविशते, अपैति च ततो यदा निष्क्रियं द्रव्यं पृथग्जातीयेपुगवाश्वादिपु दृश्यते ? अत आह-आधेयश्चेति । आधेयः = निष्पाद्यः, यथा-पाकनिक्षिप्तेषु घटादिपु रक्तता गुणः । अक्रियाजः = अनुत्पाद्यः, यथा-तेजःपरमाणुपु स एव रक्तता गुणः । तदेवमाश्रयभेदेनोत्पाद्यानुत्पाद्यस्वभावो गुण इति नित्योत्पाद्यस्य कर्मणो गुणत्वाभावः। एवमपि द्रव्यं गुणः प्राप्नोति, तदपि शरीरादिकं पादादिपु द्रव्येष्वेव पृथग्जातीयेषु निविशते संयोगविनाशे च ततोऽपैति, आधेयं चाक्रियाजम् , अवयविद्रव्यस्योत्पाद्यत्वादाकाशादेश्वानुत्पाद्यत्वादित्यत आह-सोऽसत्त्वप्रकृतिगुण न्यासः - गोत्वमश्वादिव्यक्ति' दृश्यते, नाप्यश्वत्वं गवादिष्विति नास्ति जातेर्गुणत्वप्रसङ्गः । कर्मणस्तु स्यात् । तदपि हि सत्त्व एव निविशते यदा सक्रियं द्रव्यं भवति, अपैति च ततो यदा तु निष्क्रियं भवति । पृथग्जातिपु दृश्यत इति । घटपटादिपु दृश्यते । अतः कर्मणो गुणत्वमपाकर्तुमाह-आधेयश्चेत्यादि । आधेयः = निर्वयः, उत्पाद्य इत्यर्थः, यथा-पाक्यद्रव्येपु रक्तता गुणः, स ह्यग्निसंयोगेन निष्पाद्यते । अक्रियाजश्चेति । क्रिया = व्यापारः, ततो बातः क्रियाजः, न क्रियाजोऽक्रियाज: = नित्यः, यथा- आकाशादिषु महत्त्वादिर्गुणः । तदेवं गुणस्योत्पाद्यत्वानुत्पाद्यत्वप्रकारद्वयदर्शनेन कर्मणो गुणत्वनिवृत्तिः कृता भवति । तद्धयुत्पाद्यमेव, नानुत्पाद्यम् । एवमपि द्रव्यत्य गुणत्वं प्राप्नोति, तस्यापि घेते धर्मा विद्यन्ते । तथा हि-तदपि यदि निविशते द्रव्य एवारम्भके- ऽवयवभूते निविशते, अपेति च ततः, यया - शरीरमवयवोति । तद्धि इत्तपादादिप्वयवेषु समवैति, तद्विनाशे च विनाशात् ततोऽपैति । पृयग्जातियु दृश्यते, इत्यादिपु दृश्यते । द्रव्यत्यापि पूर्वोक्तं प्रकारद्वयमत्त्येव । अत्यविद्रव्यत्योत्पाद्यत्वादाकाबादेत्तद्वदनुत्पाद्य- त्वात् १ इत्यत आह-सोऽसत्त्वप्रकृतिर्गुण इति । प्रकृतिः = स्वभावः । सत्त्वं द्रव्य ·३४२ काशिकावृत्तौ, [बह्वादिभ्यश्च बह्वादिभ्यश्च ॥ ४५ ॥ 'बहु' - इत्येवमादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः स्त्रियां वा छोष् प्रत्ययो भवति । बहुः, बह्वी। बहु । पद्धति । अङ्कति । अञ्चति । अंहति । वंहति । शकटि । शक्तिः शस्त्रे। शारि । वारि । गति । अहि । कपि ।. मुनि । यष्टि । इतः प्राण्यङ्गात् । के कृदिकारादक्तिनः। ॐ सर्वतोऽक्तिन्नर्था- पदमञ्जरी इति । य उक्तलक्षणोपेतः सत्त्वप्रकृतिर्न भवति = द्रव्यस्वभावको न भवति, स गुण इत्यर्थः । अत्रोत्तरार्द्धनैव सर्वजातीनां व्यावृत्तिसिद्धेः पूर्वाद्ध व्यर्थम् , जातीनां नित्यत्वेनोत्पाद्यत्वाभावात् ? नैतदेवम् ; असति पूर्वार्द्ध न जातिया- वर्तते, यथा-तैजसानां परमाणूनां यद्रूपम् , यच्चेष्टकादिपाक्यद्रव्यगतम्-तदुभयं मिलितमुत्पाद्यानुत्पाद्यस्वभावमित्युभयोरपि गुणत्वं भवति, न पुनः प्रत्येकम् ; उभयस्वभावत्वात् । तथा पाक्यद्रव्यरूपं जातिश्च-इत्युभयं मिलितमुत्पाद्यानुत्पा. द्यस्वभावमिति जातिरपि गुणः स्यादेव, न हि सजातीयत्वे सतीति विशेपण- मुपात्तम् , अतः पूर्वार्द्धन जातिव्यावृत्तिः । नन्वेवमपि 'पृथग्जातिपु दृश्यते' इत्यनेनैव सर्वजातिव्यावृत्तिसिद्धेः पूर्वकं विशेषणद्वयं व्यर्थमेव, तस्मात् 'सत्त्वे निविशते इति स्वभावकथनम् । ततः 'अपैति' 'पृथग्जातियु दृश्यते' इति च विकल्पेन जातीावर्तयतः, अपैतीत्यस्य च तत्रैव कियन्तचित्कालं स्थित्वा तमाधारं त्यजतीत्ययमर्थः । तदेवम् 'सत्त्वे निविशते अपैति आधेयश्चाक्रियाजश्च' इत्येकं लक्षणम् । 'सत्त्वे निविशते पृथग्जातिपु' इत्यादिकं चापरमिति लक्षणद्वयमनुसतव्यम् ।। बहादिभ्यश्च ॥ शक्तिः शस्त्र इति । शक्तिशब्दः शस्त्रेऽभिधेये डीपमुत्पाद- यति-शक्तिः, शक्ती । शस्त्र इति किम् ? शक्तिः = सामर्थ्यम् । अन्ये शक्ति- शास्त्री इति शब्दद्वयं पठन्ति---शस्त्रिः, शस्त्री। इतः प्राण्यङ्गादित्यादीनि त्रीणि , , न्यासः प्रकृतिर्यस्य स सत्त्वप्रकृतिः, न सत्त्वप्रकृतिरसत्वप्रकृतिः। यथोक्तधमयुक्तो यो द्रव्यस्व- भावो न भवति स गुणः । द्रव्यम् = द्रव्यस्वभावम् , अती गुणो न भवति ।। बदादिभ्यश्च ।। वदादिपु शक्तिः शत्ने इति पठ्यते, तस्यायमर्थः-शस्त्रेऽभिधेये शक्तिशन्दाद्वा सीप भवति-शक्तिः, शक्ती । शस्त्र इति किम् १ शक्तिः, सामर्थ्यम् । अन्ये तु शक्तिशस्त्री इति शब्दद्वयं पठन्ति-शक्तिः, शक्ती, शस्त्रिः, शस्त्री। इतः प्राण्यङ्गादिति । इकारान्तात् प्राण्यङ्गवाचिनो वा टीप भवति-धमनिः, धमनी ।

·बह्वादिभ्यश्च ] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः ३४३ दित्येके है। चण्ड । अराल । कमल । कृपाण । विकट । विशाल । विशङ्कट । भरुज । ध्वज । ॐ चन्द्रभागान्नद्याम् क । कल्याण । उदार । पुराण । अहन् । बहुशब्दो गुणवचन एव, तस्यह पाठ उत्तरार्थः ॥ पदमञ्जरी वाक्यानि यथोत्तरमधिकविषयाणि । तत्रोत्तरं वाक्यद्वयम् 'रात्रेश्चाजसौं' इत्यत्रैव व्याख्यातम् । इकारान्तात्प्राण्यङ्गवाचिनो वा ङीष् भवति-धमनिः, धमनी । 'सर्वतोऽक्तिन्नर्थात्' इत्येव डीपि सिद्धे शकट्यादीनामिकारान्तानां पाठः प्रपञ्चार्थः :। पद्धतिशब्दः क्तिन्नन्तः, पादस्य हतिः पद्धतिः, 'हिमकाषिहतिषु च' इति पद्भावः । अहन्निति पठ्यते, न स केवल स्त्रियां वर्तते, तस्मात्तदन्तो बहुव्रीहिरुदाहार्यः- दीर्घमहरस्याः दीर्घाही शरत् , पाठसामर्थ्यात् 'अनुपसर्ज- नात्' इति न प्रवर्तते । अस्य डीपो विकल्पितत्वाड् डाप्प्रतिपेधावपि भवतः, 'अन उपधालोपिनः' इति डीप च । वहुशब्दो गुणवचन इति । अन्तोदात्तश्च 'लविंडोनलोपश्च' इत्युप्रत्य- यान्तः । किमर्थं तर्हि तस्येह पाठः ? इत्यत आह-तस्येति ॥ न्यासः इत इति किम् ? समर्था ग्रीवा । प्राण्यङ्गादिति किम् ? श्रेणिः । कृदिकारादक्तिनः । सर्वतोऽक्तिन्नादित्येके । अस्यार्थः 'रात्रेश्चाजसौ' इत्यत्रैव व्याख्यातः । यदि सर्वतोऽ- क्तिन्नात् ङीष् भवति, शकट्यादीनां गणे किमर्थ इकारान्तानां पाठः १ तस्यैव प्रपञ्चार्थः । पद्धतिशब्दस्याक्तिन्नादिति प्रतिषेधे प्राते पाठः । पादस्य हतिः = पद्धतिः, 'हिमकाषिहतिपु च' इति पद्भावः । चन्द्रभागान्नद्यामिति । चन्द्रभागशब्दान्नद्यामभि- धेयायां वा ङीप भवति- चन्द्रभागी नदी । नद्यामिति किम् ? चन्द्रभागा नाम देवता । अहन्निति अयं शब्दः केवलः स्त्रियां न वर्तते । तस्मात् समासे तदन्त उदाहार्यः । दीर्घाण्यहानि यस्यां शरदि सा दीर्घाही, डीप्रतिपेघावप्यस्माद् भवतः । 'अनो बहुव्रीहे:' 'डावुभाभ्यामन्यतरस्याम्' इत्यपि डाव् भवति, 'अन उपधालोपिनोऽन्यतरत्याम्' इति वा डीप च । तेन चातूरूप्यं भवति'। यदि वहुशब्दो गुणवचनः, तत् किमर्थमस्येह यावता पूर्वेणैव सिद्धो ङीप् ? इत्यत आह-तस्येत्यादि । १. वस्तुतस्तु चातुःसन्धम् ; रुप्यात् । चातूप्यं तु केवलं जावेव-दीर्घाती दी ही दोघीहा दीर्घाहाः दारदिति । अमाद्यो दान्दो पन्ती। तृतीयो टावन्तः । चतुर्थस्तु तेषां प्रतिधेन पाक्षिको नकारान्तः । समीपन्तयोः स्वर भेदः-टीवन्तम्य बमोहिवरेण पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्यम् , सीपन्तस्य त्यन्तोदात्तत्वमित्पती दो मिनी। दीर्घाहोत्या पत्याभावश्च-वृत्तिफारमते गुपादित्वात् । भट्टोजिमतं तु शुन्नादित्वात् । - ग्रहणम्, ·काशिकावृत्ती [ नित्यं छन्दसि नित्यं छन्दसि ॥ ४६॥ बह्वादिभ्यश्छन्दसि विषये नित्यं स्त्रियां ङीष् प्रत्ययो भवति । बह्वीषु हित्वा प्रपिबन् । बह्वी नाम औषधी भवति । नित्यग्रहणमुत्तरार्थम् ॥ भुवश्च ॥ ४७ ॥ छन्दसि विषये स्त्रियां भुवो नित्यं ङीष् प्रत्ययो भवति । विभ्वी च । प्रभ्वी च । शम्भ्वी च । इह कस्मान्न भवति - स्वयंभूः ? 'उतः' इति तपरकरणमनु- . वर्तते, ह्रस्वादेवेयं पञ्चमी । 'भुवः' इति सौत्रो निर्देशः ।। पुंयोगादाख्यायाम् ॥४८॥ पुंसा योगः पुंयोगः । पुंयोगाद्धेतोर्यत्प्रातिपदिकं स्त्रियां वर्तते पुंस पदमञ्जरी नित्यं छन्दसि ॥ नित्यग्रहणमुत्तरार्थमिति । इह त्वारम्भसामर्थ्यादेव नित्यो विधिः सिद्धः, योगारम्भश्चिन्त्ययोजनः ।। भुवश्च ।। विभ्वी, प्रभ्वीति । 'विप्रसंभ्यो ड्वसंज्ञायाम्' इति डुप्रत्ययान्ताद् ङीष् । स्वयंभूरिति । भवतेः किम् । हस्वादेवेयमिति । यद्येवं घेडिति' इति गुणे कृते 'भोः' इति निर्देशः प्राप्नोति तत्राह-सौत्रोऽयं निर्देश इति । गुणस्यैव कृतस्य छान्दस उवडादेश इत्यर्थः ।। पुंयोगादाख्यायाम् ।। पुंसा योग: पुंयोग इति । योगः = सम्बन्धः । पुंयोगा- न्यासः नित्यं छन्दसि ॥ अथ नित्यग्रहणं किमर्थम् , यावता पूर्वेणैव सिद्धे विफल्मे सत्यारम्भसामर्थ्यादेव नित्यं भविष्यति ? इत्यत आह-नित्यग्रहणमुत्तरार्थमिति । भुवश्च ॥ प्रभ्वीत्यादि । 'भुवः संशान्तरयोः' इत्यतः 'भुवः' इत्यनुवर्तमाने 'विप्रशंम्यो ड्वसंशायाम्' इति डुप्रत्ययः, तदन्ताद् डीप् । स्वयम्भूरिति । भवतेः किबन्तस्य रूपम् । ननु च 'भुवः' इति भूशब्दाद्दीर्घादियं पञ्चमी, ततश्च दीर्घादेव प्रत्ययेन भवितव्यम् , न हस्वादित्यत आह ---हस्वादेवेयं पञ्चमीति । तर्हि 'भुवः' इति निर्देशो नोपपद्यते, 'धेर्डिति' इति गुणे कृते 'भोः' इति निर्देशेन भवितव्यम् ? इत्यत आह-सौनो निर्देश इति । छन्दसि वर्णव्यत्यय उक्तः। तेन तस्य गुणेऽकृत उवडा- देशः कृत इति दर्शयति ।। पुंयोगादाख्यायाम् ।। पुंयोगादिति । 'विभाषा गुणेऽस्त्रियाम्' इति हेतौ पञ्चमी । .

·पुंयोगादाख्यायाम् ] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः आख्याभूतं तस्माद् ङीष् प्रत्ययो भवति । गणकस्य स्त्री गणकी। महा- मात्री । प्रष्ठी। प्रचरी । पुंसि शब्दप्रवृत्तिनिमित्तस्य सम्भवात् पुंशब्दा एते, तद्योगास्त्रियां वर्तन्ते । पदमञ्जरी देतोरिति । हेतौ पञ्चमी दर्शयति । आख्याग्रहणं गुणभूतेनापि पुंसैव सम्बध्यते; अन्येन सम्बन्धासम्भवात् । गणकादयो हि शब्दाः पुंयोगास्त्रियां वर्तमाना न पुंयोगस्याख्या भवन्ति, स्त्रियां च पुयोगमन्तरेण न प्रवर्तन्ते इति स्त्रिया अपि नाख्यास्तदाह-पुंस आख्याभूतमिति । भूतग्रहणेनैतदर्शयति-यत्प्रातिपदिकं प्राक् पुंसो वाचकमभूत् , सम्प्रति तु पुयोगाद्धेतोः स्त्रियां वर्तत इति । गणकी- त्यादि । गणयतीति गणकः, ण्वुल् । प्रतिष्ठते प्रष्ठः, 'प्रष्टोऽग्रगामिनि' इति षत्वम् । कथं पुनरेते पुंशब्दाः ? इत्यत आह-पुंसि शब्दप्रवृत्तिनिमित्तस्य सम्मवादिति । गणयति प्रतिष्टत इति व्युत्पत्त्या पुंसि रूढा एते, न स्त्री गणयति प्रतिष्टते वा। महामात्रशब्दस्यापि प्रवृत्तिनिमित्तं हस्तिपकानामाज्ञापनम् । हस्तिपकाधिपतिर्हि महामात्रः । या तु स्वयं गणयति प्रतिष्ठते वा, न तस्यां पुंयोगाच्छन्दप्रवृत्तिः, अपि तर्हि स्वयमेव क्रियासम्बन्धादिति टापैव तत्र भाव्यम्। कथं तर्हि स्त्रियां , न्यासः योगः = सम्बन्धः । आख्यायामिति । पञ्चम्यर्थ एषा 'व्यत्ययो बहुलम्' इति सप्तमी । आख्यायतेऽनया प्रातिपदिकार्थ इति श्रुत्याख्या। पुंस आख्याभूतमिति । पुंसो वाचकभूतमित्यर्थः । तद्धि पुंयोगाद्धेतोः सम्प्रति स्त्रियां वर्तते, न पुंसि । अतीत एव काले पुंसो वाचकमासीत् , अतो भूतग्रहणम् । एतदुक्तं भवति-- यत् प्रातिपदिकं प्राक् पुंसो वाचकमभूत् , पश्चात्तु पुंयोगाद्धेतोः स्त्रियां वर्तते तस्मान् ङीष्भवतीति । कथं पुनयोंगे गुणभावमापन्नस्य पुंस आख्याग्रहणं विशेषणं युज्यते, स्त्रियामित्यनुवृत्तेः स्त्रिया एव ? नैतदस्ति; यो हि पुंयोगात् स्त्रियां वर्तते सोऽवश्यं स्त्रियमाचष्ट इति विशेषणमिद- मनर्थकमेव स्यात् । पुंयोगत्य तहीटं विशेषणम् ? न; असम्भवात् । न सम्भवत्येव हि तत् प्रातिपदिकं यत् पुंयोगाद्धेतोः पूर्व स्त्रियां वर्तते, पुंयोगस्य चाख्याभूतं भवति । गणकादयो हि ये शब्दाः पुंयोगात् स्त्रियां वर्तन्ते ते सर्वे पुंस एव वाचकाः प्रागभूवन , न पुंयोगस्य । ये तु पुंयोगादयः शब्दाः पुंयोगस्य वाचकाः, ते पुंयोगात् त्रियां न वर्तन्त एव । न चेह कश्चित् तथाविधोऽन्यः प्रकृतः, नापि श्रूयते, यत्याख्याग्रहणेन सम्बन्धः स्यात् । तस्माद् गुणभूतत्यापि पुंस एवानेन सम्बन्धो विशयते । गणकीत्यादि । गणयतीति गणकः, ण्वुल । प्रतिष्ठत इति प्रठः, 'आतचोपसर्गे' इति कः । 'प्रयोs. ग्रगामिनि' इति निपातनान् मूर्धन्यः । सर्व एते पुंसो वाचकाः। पुंयोगात्तु यदोचरकालं स्निया वर्तन्ते तदेतेभ्यो नेप् । पुंसि शब्दप्रवृत्तिनिमित्तस्य सम्भवादिति । गणनादिमिया- ·काशिकावृत्ती [पुंयोगादाख्यायाम् पदमञ्जरी प्रवृत्तिरित्य आह-तद्योगादिति । कोऽर्थः ?. तस्येदमिति सम्बन्धादिति चेत्तद्धितो भवेत् । डीपेव बाधकः स्याच्चेन्नित्यं बाधः प्रसज्यते ।। गणकस्येयमिति भेदसम्बन्धे विवक्षिते तस्येदम्' इति तद्धितः प्राप्नोति । अथ नाप्राप्ते तद्धिते डीपारभ्यमाणस्तस्य वाधक इत्युच्यते, कदाचिदपि तद्धितो न स्यात् , उभयमपि विप्यते-प्राप्टी, प्रष्टीति ? स्यान्मतमेतत्-'एतदेव डीवि- धानं ज्ञापकम्-भेदविवक्षायामपि तद्धितमन्तरेण प्रष्टादयः स्त्रियां वर्तते' इति । तेन 'न केवला प्रकृतिः प्रयोक्तव्या' इति नियमोऽत्र बाध्यते, सति हि तद्धिते प्राष्टीत्यणि ङीवेव सिद्धः, तस्य चोदात्तनिवृत्तिस्वरेणोदात्तत्वमिति किं डीविधाने- नेति ? तन्न; येऽनीकारान्तास्तद्धिताः-भानोरियं भानवीयेति, तदर्थमेतत्स्यात् । एवं तयाख्याग्रहणं ज्ञापकम्-नात्र तद्धितोत्पत्तिरिति, न हि तद्धितान्तः प्रकृत्यर्थे पुंसि वर्तते ? एवमपि ज्ञापन तद्धितस्य नित्यं बाधात्प्राप्टीति न स्यात् । तस्माद् दुष्ट एवायं पक्षः। एवं तर्हि यथा-मञ्चाः क्रोशन्ति, गौर्वाहीकः, गङ्गायां घोपः, यष्टी: प्रवेशयेत्यादौ तास्थ्यात्ताद्धात्तत्सामीप्यात्तत्साहचर्याचातस्मिन्नपि तत्त्वाध्या- रोपेण तच्छब्दप्रवृत्तिस्तद्वदत्रापि प्रष्टादिसाहचर्यात्तच्छब्दप्रवृत्तिर्भविष्यति ? तत्राभेदेन भेदसम्बन्धस्य निवृत्तत्वान्न तद्धितप्रसङ्गः । विवक्षिते च भेदे तद्धितो- त्पत्त्या प्राप्टीत्यादि भविष्यति । तत्राहुः-यस्त्वया धर्मश्चरितव्यः सोऽनया सहेति भार्यायाः शास्त्रसिद्ध साहचर्यमिति तस्यामेवैतन्डीबिधानमिति । भट्टि- काव्ये तु दुहितृप्वपि दृष्टः प्रयोगः-'कौसल्ययाऽसावि सुखेन रामः प्राक्केकयी- तो भरतस्ततोऽभूत्' इति, केकयस्य दुहिता केकयी, जनपदशब्दादपत्यप्रत्यये तु कैकयीति प्राप्नोति, न च तस्य 'आतश्च' इति लुक , न प्राच्यभर्गादीति प्रतिपेधात्तत् । तस्मात्सोऽयमित्यभिसम्बन्ध इत्ययमेव पक्षो प्रायः । यद्वा-यथा स्वामिदासोपचत इति स्वामिनःसंविधातृत्वात्पक्तृत्वम् , दासस्य तु साक्षात् ; तथा पुरुषः साक्षात्प्रतिष्टते ख्यपि संविधातृत्वात्पुरुषगतायाः न्यागः स्वभाव पद् गणफादिशन्दानां प्रतिनिमित्रं तस्य पुंसि समयः, न नियाम, नापि नपुंसके । तस्मात् पुंलि शन्दा एते । सो याचका एते शन्दा प्रत्यर्थः । फ नदि रिक्षा पन्ते । प्रत्यार - नद्योगादित्यादि। तयोगः तस्यापमिति सम्बन्धः, स्वस्यामि मापलशगः । तरमादेते पुंशन्दा अपि स्वमायतः नियो यतन्ते । यव सौ सयोगात् लिया गानोदर्शनपरिपपादोन लमते सपा वाम्पमपि । - ·पुंयोगादाख्यायाम् ] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः ३४७ पुंयोगादिति किम् ? देवदत्ता । यज्ञदत्ता । आख्याग्रहणं किम् ? परिसृष्टा । प्रजाता। पुंयोगादेते शब्दाः स्त्रियां वर्तन्ते, न तु पुमांसमा- चक्षते । * गोपालिकादीनां प्रतिषेधः * । गोपालकस्य स्त्री गोपालिका। पदमञ्जरी प्रस्थानक्रियायास्तस्यामारोपात्प्रतिष्टत इति, तस्यामेव प्रष्टशब्दो व्युत्पाद्यते, न तु पुरुषे व्युत्पादितः सन् तेन सहाभेदोपचारात्तस्यां वर्तते । न चैतावता पुंयो- गादेव हेतोः स्त्रियां वर्तत इत्यस्य हानिः, साक्षात्स्वयमकर्तृत्वात् । अत्र पक्षे प्रस्थ इति स्थिते सुबन्तस्य समासः, सुप् च संख्यानिमित्तम् , प्रातिपदिकं च पूर्व लिङ्ग- मभिधत्ते, पश्चात्सङ्घयामिति तन्निमित्तसुबपेक्षात्समासात्प्रागेवोत्तरपदास्थ- शब्दाट्टाप्प्रसङ्गः, न च स्थशब्दादप्यनेनैव ङीष् लभ्यते, प्रष्ठशब्दो हि पुंस आख्या, न तु स्थशव्दमात्रम् ? नैष दोषः; 'गतिकारकोपपदानां कृद्भिः सह समासवचनं प्राक् सुवुत्पत्तेः' इति कृदन्तावस्थायामेव समासः, सा पुंस आख्येति ङीष् भविष्यति । परिभाषाप्रयोजनानि 'उपपदमतिङ' इत्यत्र प्रतिपादितानि । देवदत्तेति । स्त्रिया एव कस्याश्चिदेपा संज्ञा-परिसृष्टा, प्रजातेति । प्रसूतेत्यर्थः। पुंयोगादेते शब्दाः स्त्रियां वर्तन्त इति । परिसर्गः, प्रसवः, प्रजन इत्यर्थान्तरम् । स च न पुंयोगमन्तरेण सम्भवति, तस्मात्पुंयोगाद्धेतोः स्त्रियां वर्तते । परिसृष्टा प्रजातेति । द्वौ प्रकृतौ । एते शब्दा इति बहुवचनं तु एवंजातीयकाः शब्दाः प्रसूतादयस्तदपेक्षं द्रष्टव्यम् । गोपालिकादीनामिति । सिद्धये इति शेषः । न्यासः देवदत्तेति । अत्र देवदन्तशब्दसंज्ञकेन पुरुषेण योगाद् देवदत्तशब्दः स्त्रियां न वर्तते । किं तर्हि १ स्वत एव, तस्या हीयं संज्ञा कृता । परिसृष्टा, प्रजातेति। प्रसूते- त्यर्थः । निटुंठितगर्भेति यावत् । परिसृष्टप्रनातशब्दौ स्त्रियां वर्तमानौ प्रसवनिमित्तम- पादाय प्रवर्तेते । परिसर्गः, प्रजनः, प्रसव इत्येकार्था एते शब्दाः। तस्य च प्रसवस्य पुंयोगो निमित्तम् ; तेन विना तदभावात् । तस्मात् पुंयोगाद्धेतोः स्त्रियां वर्तते इति । न तु एंशब्दाख्य इति ईकारो न भवतीति । एते शब्दा इति । बहुवचनं येऽन्येऽप्येवं- जातीयाः शब्दास्तानपेक्ष्य वेदितव्यम् । अन्यथा हि परिसृष्टप्रजातशब्दयोद्वित्वादेतो शब्दाविति वक्तव्यं स्यात् । गोपालिकादीनां प्रतिषेधो वक्तव्य इति । सिद्धये ति वाक्यशेषः । गोपालि- कादीनां शन्दानां सिद्धये ङीष्प्रतिपेधः। स तु 'वोतो गुणवचनात्' इत्यतो वेत्यनुवृत्- स्तत्य व्यवस्थितविभाषात्वमाभित्य प्रतिपाद्यः।

·३४८ काशिकावृत्ती [ पुंयोगादास्यायाम ॐ सूर्याद देवतायां चाब्वक्तव्यः । सूर्यस्य स्त्री देवता सूर्या । देवतायामिति किम् ? सूरी ॥ इन्द्रवरुणभवशवरुद्रमृडहिमारण्ययवयवनमातुलाचार्याणा- मानुक्॥४९॥ इन्द्रादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः स्त्रियां डोष् प्रत्ययो भवति, आनुक्चागमः । येषामत्र पुंयोग एवेष्यते तेषामानुगागममात्र विधीयते, प्रत्ययस्तु पूर्वेणैव सिद्धः । अन्येषां तूभयं विधीयते । इन्द्राणी । वरुणानी । भवानी। शर्वाणी । रुद्राणी । मृडानी । पदमञ्जरी सूर्यादेवतायां चावक्तव्य इति । डीप एव प्रतिपेधे वक्तव्ये चाबि- धानमन्तोदात्तार्थम् । सूर्यशब्दोऽयमायुदात्तः, तत्र टापि सति आधुदात्तत्वमेवा- वतिष्ठेत । सूरीति । सूर्यस्य स्त्री मानुपी कुन्त्यादिः, 'सूर्यतिष्य' इति यलोपः ॥ इन्द्रवरुणभवशर्व रुद्रमृडहिमारण्ययवयवनमातुलाचार्याणामानुक् ।। येपा- मिति । इन्द्रादीनां मृडान्तानां मातुलाचार्ययोश्च । अन्येषामिति । हिमादीनाम् । . न्यासः सूर्याद् देवतायां चाव्यक्तव्य इति । ननु च ङीप एव प्रतिपेधो वक्तव्यः, डोपि प्रतिपिद्धे टाव भविष्यति, टापि च सूर्येति सिध्यत्येव ? नैतदेवम् ; यद्यपि हि रूपं सिध्यति, स्वरस्तु न सिध्यति, यस्मात् सूर्यशब्दोऽयमायुदात्तः । तथा हि - 'राजसूय- सूर्य' इत्यत्र क्यान्तो निपातिता, ततः क्यपः पित्त्वादनुदात्तत्वम् । धातोस्तु सुवतेः सर्वा धातुस्वरेणान्तोदात्तत्वम् । तत्र टापि सत्यनुदात्तत्वं स्यात् , चापि तु सत्यन्तो- दात्तता भवति । पित्करणं तु 'छ्याप्रातिपदिकात्' इत्यत्र सामान्यग्रहणार्थम् । सूरीति । सूर्यस्य स्त्रो मानुपी सूरी, टीपेव भवति, 'सूर्यतिष्यागस्त्यमत्स्यानाम्' इति यलोपः ।। इन्द्रयरुणभवशवरुद्रमृडहिमारण्ययवयवनमातुलाचार्याणामानुक्।। येपामिति। इन्द्रादीनाम् । अन्येपां चिति । हिमादीनाम् । अथ किमर्थमानुफ क्रियते, अनुगेव नोच्येत, तेन सवर्णदीर्घत्वेन सिध्यति १ न सिध्यति; 'अतो गुणे' इति पररूपत्वं हि माप्नोति । अकारोच्चारणसामान भविष्यति, पररूपे हि नुगेय वक्तव्यः स्यात् । एवं सहर्षकारोचारणसामाद् भविष्यति । त्वरसन्धिरेव न भवतीत्येवमपि विशायते । तस्मान् मैयं विशयीत्यानुगेय वकव्यः । अप या-न्द्रमाचष्ट इति 'तत्करोति तदाचरें' रवि णिचि 'पापिष्ठपत् प्रातिपदिकरय' इति रिलोपः, इन्द्रयतेः फिप, णिलोपः, - ·इन्द्रवरुणभव०] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः ३४४ * हिमारण्ययोमहत्त्वे * । महद्धिमं हिमानी। महदरण्यमरण्यानी । * यवादोषे .। दुष्टो यवो यवानी । * यवनाल्लिप्याम् । यवनानी लिपिः । * उपाध्यायमातुलाभ्यां वा । उपाध्यायी, उपाध्यायानी। मातुली । मातुलानी। * आचार्यादणत्वं च * ॥ आचार्यानी । आचार्या । पदमञ्जरी हिमारण्ययोमहत्त्व इति।महत्त्वयोगेनानयोः स्त्रीत्वम् , अन्यत्र नपुंसकत्वम् । दुष्टो यव इति पाठः । यवानीति । जात्यन्तरमेवाभिधीयते, अयमेव च दोषो यदुत यवत्वजातेरभावे तदाकारानुकृतिः । यवनाल्लिप्यामिति । केचिज्जनपदिनो यवनास्तेषां लिपिः, 'तस्येदम्' इत्यणो बाधको ङीष् । लिपिशव्दः स्त्रीलिङ्गः । उपाध्यायमातुलाभ्यां वेति । उपाध्यायमातुलाभ्यां यो ङीप् तत्सन्नियोगेना- नयोर्वाऽऽनुगागमो भवतीति वक्तव्यमित्यर्थः । तत्रोपाध्यायस्याप्राप्तो मातुलस्य तु नित्यं प्राप्त आनुग्विकल्प्यते । आचार्यादणत्वं चेति । लुभ्नादिपु पठितव्यमित्युक्तं भवति । न्यास: १ इन्द्रः' स्त्रोन्द्राणीत्यत्र दीर्घस्याकारस्य श्रवणं यथा स्यादित्येवमर्थमानुको विधानम् । अनुकि हि सति दी? न श्रयेत । ननु च नैवात्र ङीषा भवितव्यम् , अत इत्यधिकारात् १ दीर्घो- चारणसामर्थ्याद् भविष्यति । हिमारण्ययोमहत्त्व इति । महत्वेन युक्ता हिमादय: स्त्रीलिङ्गेनाभिसम्बध्यन्ते यदा, तदा स्त्रीत्वविवक्षायामनयोः प्रत्ययागमयोविधानमित्येतदनेनाख्यायते, न तु स्त्रीप्रत्यय. स्यायमपवाद उच्यते । स्त्रीत्व एव हि प्रत्ययो भवति । यवाद् दोप इति । यवाद् दोपे गम्यमाने त्रियां लीप भवति-- दुष्टो यवो यवानो। यवनाल्लिप्यामिति । यवनानां लिपिरिति । 'तत्येदम्' इत्याप्रसने डीप विधीयते, स तु तदर्थस्य डीपैव द्योतितत्वान्न भवति । आचार्यादणत्वचेति । नेदमपूर्व वक्तव्यम् , क्षुन्नादिप्यस्य पाठात् । १. इन्द्रः स्त्रीत्ययेन्द्र इति पप्ठयन्तं पदम् , इन्द्रिति फान्तात् प्रातिपदिकात प्रचग- पननेऽपीन्द्रिति रेफान्नामेव पदम्, 'योगान्त य लोरे या प्रतिषः' इति रेफलोगभावात् ।

·काशिकावृत्ती [ इन्द्रवरुणभव० । 8 अर्यक्षत्रियाभ्यां वा । अर्याणी, अर्या । क्षस्त्रियाणी, क्षत्रिया। विना पुंयोगेन स्वार्थ एवायं विधिः । पुंयोगे तु ङीषैव भवितव्यम्-अर्थी, क्षत्रियी। * मुद्गलाच्छन्दसि लिच्च * । रथीरभून्मुद्गलानी गविष्टौ ॥ क्रीतात्करणपूर्वात् ॥ ५० ॥ करणं पूर्वमस्मिन्निति करणपूर्व प्रातिपदिकम् । क्रीतशब्दान्तात् पदमञ्जरी अर्यक्षस्त्रियाभ्यां वेति । डीपानुकौ द्वावप्यप्राप्तौ विकल्प्येते । स्वार्थ एवायं विधिरिति । यदि तु पुंयोगेऽयं विधिः स्याच्छूद्रापि क्षत्रियस्य भार्या क्षत्रियाणी स्यात् , ब्राह्मणभार्या च क्षत्रियाणी न स्यात् । तस्मात्स्वार्थ एव स्त्रीत्वविशिष्टोऽयं विधिः । मुद्गलादिति । डीपो लित्त्वादानुगाकारस्य लित्स्वरः । अथ किमर्थमानुग्वि- धीयते, न अनुगेवोच्येत, अकारोच्चारणसामर्थ्यादतो गुणे पररूपं वाधित्वा सवर्णदीर्घत्वं भविष्यति, अन्यथा नुगेवोच्येत, यथैव तर्हि पररूपं न भवत्ति तथैव सवर्णदीर्घत्वमपि न स्यात् ? नैप दोपः; यं विधि प्रत्युपदेशोऽनर्थकः स विधिर्याध्यते, यस्य तु विधेनिमित्तमेव नासौ वाध्यते, तस्मादानुगेव वक्तव्यः । अपर आह--'इन्द्रमाचष्टे इन्द्रयति, इन्द्रयतेः किप , णिलोपः, इन्द्रः स्त्री इन्द्राणी, अन दीर्घस्य श्रवणम्, दीर्घोच्चारणसामर्थ्यादत इत्यधिकारो बाध्यते' इति, एवमपि किवन्तः पुंस आख्या न भवति । कीतात्करणपूर्वात् ॥ पूर्वशब्दोऽवयववचन इत्याह-करणं पूर्वमस्मिनित्यादि । न्यासः स्वार्थ एवायं विधिरिति । एवकारेण पुंयोगो व्यवच्छिद्यते । यदि हि घुयोगे विधिरयं स्यात् शूद्राऽपि क्षत्रियस्य भार्या क्षत्रियाणोति स्यात् । तस्मात् स्वार्थ एवायं विधिः- क्षत्रियव स्त्रियाणीति । पुंयोगे तु डीय भवितव्यमिति । पूर्वसूत्रेण । लिच्चेति । कस्य तहित्त्वम् १ आनुकः। तथा दि-मुद्गलानीशन्दस्य द्वितीय उदात्त आम्नाये पठ्यते । नेपस्तु लित्वे तृतीय उदातः स्यात्' । सीतात् करणपूर्वात् ।। फरणं पूर्व यस्मिन्नित्यादिना फरणपूर्वमदर्ण मोतमरणय ·कीतात्करणपूर्वात् ] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः प्रातिपदिकात्करणपूर्वास्त्रियां ङीष् प्रत्ययो भवति । वस्त्रेण क्रीयते सा वस्त्रक्रीती। वसनक्रीती। करणपूर्वादिति किम् ? सुक्रीता । दुष्कीता। इह कस्मान्न भवति- 'सा हि तस्य धनक्रीता प्राणेभ्योऽपि गरीयसी' इति ! पदमञ्जरी व्यवस्थावाचिनि तु पूर्वशब्दे करणं पूर्वमस्मादिति वाच्यं स्यात् । एवं च क्रीतस्य करणवाचिशब्दान्तरमवयवो नोपपद्यत इति तद्वयतिरिक्तमेव प्राति- पदिकं करणपूर्वत्वेन विशेष्यते, क्रीतशब्देनापि विशेषितस्यैव विशेषणात्तदन्त- विधिरित्याह-क्रीतशब्दान्तात्प्रातिपदिकादिति । यदि तु व्यवस्थावाचिनं पूर्व- शब्दमाश्रित्य क्रीतशब्दो विशेष्यते- करणं पूर्वमस्मादिति, ततो वाक्येऽपि स्याद्-अश्वेन क्रीतेति । तस्मादवयववाची पूर्वशब्दः, प्रातिपदिकं च विशेष्य- मिति सम्यगुक्तम् । वस्त्रक्रीतीति । 'गतिकारकोपपदानाम्' इति वचनात् प्रागेव सुबुत्पत्तेः क्रीतशब्देन सह समासः । न्यासः - . उभयमप्येतत्प्रातिपदिकस्य विशेषणमिति दर्शयति । पूर्वशब्दोऽयमवयववचनः। करण- मवयवो यस्मिन्नित्यर्थः । अथ क्रीतशब्दस्यैव करणपूर्वग्रहणं विशेषणं कस्मान्न विज्ञायते १ अशक्यत्वात् । क्रीतशब्दो ह्यवययवाचिनं वा पूर्वशब्दं गृहीत्वा विशेष्येत- करणं पूर्वमस्मिन्निति ? व्यवस्थाशब्दं वा- करणं पूर्वमस्मादिति ? तत्र प्रथमः पक्षो न सम्भवति। न ह्यत्र क्रोतशब्दस्य करणवाचिशब्दान्तरमवयव उपपद्यते, द्वितीयस्तुं सम्भ- 'वति, किन्तु वाक्येऽपि स्यात् - अश्वेन क्रीतेति, अस्ति पत्र क्रीतशब्दात् करणं पूर्वम् । प्रातिपदिकेतु विशेष्यमाणे न भवत्येष दोषः। न ह्यश्वेन क्रीतेत्येतत् करणावयवं क्रीतशब्दान्तं प्रातिपदिकम् । किं तर्हि ? वाक्यम् । तस्मात् प्रकृतं प्रातिपदिकं सामान्य- मेवावयववाचिना पूर्वशब्देन विशेष्यते । क्रीतशब्देनापि तदेव करणपूर्व प्रातिपदिकम् । तेन तस्मिन् विशेष्यमाणे सामर्थ्यात् तदन्तविधिः प्रसज्येतेत्याह---क्रीतशब्दात् प्रातिपदिकादिति । वस्त्रक्रीती, वसनक्रीतीति । अत्र 'गतिकारकोपपदानां कृद्भिः सह समासवचनं प्राक सुबुत्पत्तेः' इति वस्त्रवसनयोः करणयोः क्रीतशब्देन 'कर्टकरणे कृता बहुलम' इति प्रागेव सुवुत्पत्तेः समासः । सुनीता, दुप्कीतेति । गत्युपपदत्वात् प्रागेव सुवुत्पत्तेः 'कुगतिप्रादयः' इति समासः । दुष्क्रीतेत्यत्र 'इदुदुपधत्य चामत्ययस्य' इति पत्वम् ।

·३५२ काशिकावृत्ती [ क्रीतात्करणपूर्वात् टाबन्तेन समासः, अत इति चानुवर्तते । 'गतिकारकोपपदानां कृद्भिः सह समासवचन प्राक् सुबुत्पत्तेः' इति, बहुलं तदुच्यते - 'कर्तृकरणे कृता बहुलम्' इति ॥ तादल्पाख्यायाम् ।। ५१ ॥ 'करणपूर्वात्' इत्येव । करणपूर्वात्प्रातिपदिकात् क्तान्तादल्पा- ख्यायां ङीष् प्रत्ययो भवति । 'अल्पाख्यायाम्' इति समुदायोपाधिः । पदमञ्जरी टावन्तेन समास इति । एकादेशस्य पूर्व प्रत्यन्तवत्त्वात्कृदन्तताया अधि- घातादविरुद्धष्टावन्तेन समासः । अथ टावन्तेनापि समासे कस्मादेवात्र न भवति? तत्राह-प्रत इतीति । ननूदाहरणवत्प्रागेव टाबुत्पत्तेरत्रापि समासः प्राप्नोति, वक्तव्यो वा विशेषः ? अत आह-गतिकारकोपपदानामित्यादि । न तत्र बहुल- ग्रहणमस्तीति चेत्तत्राह-कर्तृकरणे कृता बहुलमिति । 'कर्तृकरणे कृता बहुलम्' इत्यनेन तावदन्न समासः, स च बहुलग्रहणात् प्राक् सुचुत्पत्तेः कचिद्भवति, कचिदुत्पन्ने सुपीति मन्यते । एतावतैव च बहुलं तदुच्यते इति सामन्येनोक्तम् , न पुनः 'कर्तृकरणे कृता बहुलम्' इत्ययमेव समासः प्राक् सुवुत्पत्तेरिप्यते । यथा तु भाष्यं तथा नैतदिष्यते ।। कादल्पाख्यायाम् ॥ अल्पाख्यायामिति समुदायोपाधिरिति । ननु चाल्पै- न्यासः टावन्तेन समास इति'। सुबन्तयोरेवेति वेदितव्यम् । टापि विहिते कृदन्तताया विहतत्वात् । अत्र किं टाप क्रियताम् ? उत विभक्तिरिति १ अन्तरजत्वाट्टाप। पश्चाद् बहिरजा विभक्तिरिति विभक्त्यन्तयोः समासः । अन्तरङ्गत्वं बहिरङ्गत्वं तु याविभक्तयोः 'ज्याप्- प्रातिपदिकात्' इत्यत्र प्रतिपादितम् । कृते तहिं टापि होप फरमान भवतीत्याह- अत इति चेत्यादि । कथं पुनः टावन्तेन समासः सिध्यति, यावता गतिफारकोपपटाना कृन्द्रिः सह समासवचनं प्राक सबुत्पत्तेः' इति प्रागेव कृदन्ततायां समासेन भवितव्यमित्यत आह-गतिकारकोपपदानामित्यादि । कयं पुनर्वहुलं तदुच्यते ? इत्याह-कर्तृकरण इत्यादि । 'कर्तृकरणे कृता बहुलम्' इत्यनेन दि गतिकारफोपपदाना रुद्भिः समासो विधीयते । स च बहुलादणात् फचित् कृदन्तायस्थायो मागेव मुमुत्पतेः, फचिदन्यया। तेन 'गतिकारकोपपदानां शाद्भिः सह समासवचन प्राक् मुमुखः' इति बहुलं वदाचार्यरुच्यते । वतच ययन्तेनापि कचित्समासो लन्यत इत्यभिप्रायः ।। फाल्पाख्यायाम् ॥ अनविलितीति । 'लिप उपदे', अस्मात् । अल्प. ग ·बहुव्रीहेश्चान्तोदात्तात् ] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः ३५३ अभ्रविलिप्ती द्यौः । सूपविलिप्ती पात्री । अल्पसूपेत्यर्थः । अल्पाख्यायामिति किम् ? चन्दन दनानुलिप्ता. ब्राह्मणी ॥ बहुव्रीहेश्चान्तोदात्तात् ।। ५२ ॥ 'तात्' इत्येव । बहुव्रीहिर्योऽन्तोदात्तस्तस्मास्त्रियां ङीष् प्रत्ययो भवति । स्वाङ्गपूर्वपदो बहुव्रीहिरिहोदाहरणम् , अस्वाङ्गपूर्वपदाद्वि- कल्पं वक्ष्यति । शङ्खभिन्नी। ऊरुभिन्नी। गलकोत्कृत्ती । केशलूनी । बहुव्रीहेरिति किम् ? पादपतिता। पदमञ्जरी रभैर्विलिप्तेति पूर्वपदार्थस्यैवाल्पता गम्यते, न विलिप्तार्थस्य ? एवं. मन्यते- अभ्राणामल्पत्वे सति तद्विलेपनस्याल्पत्वमवश्यम्भावीति । अम्रविलिप्तीति । वृत्तौ गतार्थत्वादल्पशब्दस्याप्रयोगः । चन्दनानुलिप्तेति । बहुलेन चन्दनेनानुलिप्तेत्यर्थः । कृग्रणपरिभाषया समुदायस्य क्तान्तत्वम् ।। बहुव्रीहेश्चान्तोदात्तात् ।। बहुव्रीहिर्योऽन्तोदाक्त इति । अत्र 'क्तात्' इत्यनु- वृत्तिसामर्थ्यात्प्रत्ययग्रहणपरिभाषा, कृद्ग्रहणपरिभाषाचन प्रवर्तते इति बहुव्रीहे: तान्तत्वम् । शङ्खभिन्नीति । 'निष्ठा' इति पूर्वनिपातो न भवति; 'जातिकालसुखा- दिभ्यः परवचनम्' इति वचनात् । शङ्खादयो हि जातिवचनाः, अत एव 'जाति- कालसुखादिभ्यः' इत्यन्तोदात्तत्वं भवति । गलोत्कृत्तीति । 'कृती छेदने, उत्पूर्वात् क्तः । गलमुत्कृत्तमस्या इति विग्रहः । पादपतितेति । 'कर्तृकरणे कृता बहुलम्' इति समासः, थाथादिस्वरेणान्तो- दात्तत्वम्। . न्यासः रभैर्विलितेत्यस्यामर्थविवक्षायां पूर्ववत्प्राक्सुबुत्पत्तेः समासः । अल्पशब्दस्तु गतार्थत्वान्न प्रयुज्यते । चन्दनानुलिप्तेति । बहुचन्दनानुलिप्तेत्यर्थः ।। बहुव्रीहेश्चान्तोदात्तात् । शङ्खभिन्नीति । 'रदाभ्याम्' इति नत्वम् । निष्ठान्तस्य 'निष्ठा' इति पूर्वनिपाते प्राप्ते 'नातिकालसुखादिभ्यः परवचनम्' इति स न भवति । शशादिशब्दा हि बातिवचनाः । अत एव हि नातिकालसुखादिम्योऽनाच्छादनात् 'तोऽकृतमितपतिपन्नाः' इत्यन्तोदात्तत्वं भवति । गलकोत्कृत्तीति । 'कृती छेदने' इत्यस्मात् कः । केशलूनीति । केशान् लुनातीति । 'ल्वादिभ्यः' इति नत्वं चोदयवि । पादपतितेति । 'कर्तृकरणे कृता बहुलम्' इति तत्पुरुषसमासेऽन्तोदात्तत्वम् । काशि०3:२४ ।

·काशिकावृत्ती [ बहनोहेश्वान्तोदात्तात् * अन्तोदात्ताज्जातप्रतिषेधः दन्तजाता। स्तनजाता। *पाणिगृहीत्यादीनामर्थविशेषे * । पाणिगृहीती भार्या । यस्यास्तु कथञ्चित्पाणिर्गृह्यते पाणिगृहीता सा भवति । * अबहुनसुकालसुखादिपूर्वादिति वक्तव्यम् । बहुकृता । नम्- पदभञ्जरी अन्तोदात्ताज्जातप्रतिषेध इति । अन्तोदात्ताद्वहुव्रीहे विधाने जातशब्दा- न्तात्प्रतिषेधो वक्तव्यः, स त्वन्नग्रहणादेव सिद्धः । कथम् ? इहान्तग्रहणं न कर्तव्यम् ,वर्णादतुदात्तादितिवद् उदात्तान्तादिति विज्ञास्यते,तत् क्रियते नित्ययोगे यथा बहुव्रीहिर्विज्ञायेत । दन्तजातादौ तु 'वा जाते' इति विकल्पेनान्तोदात्तत्वम् । पाणिग्रहीत्यादीनां विशेष इति । सिद्धये इति शेषः । अग्निसाक्षिकं यस्याः पाणिर्गृह्यते सा पाणिगृहीतीति भवति । कथञ्चिदिति । यथोक्तात्प्रकारादन्येन प्रकारेणेत्यर्थः। अबहुनजित्यादि । वह्वादिपूर्वपदावहुव्रीहेमप् न भवतीति वक्तव्यमित्यर्थः । बहुकृतेति । बहुनि कृतान्यनयेति विग्रहः, 'बहोर्नवदुत्तरपदभूम्नि' इत्यन्तो. न्यासः अन्तोदात्ताज्जातप्रतिपेध इति । अन्तोदात्ताद्वहुव्री हेर्डीपो विघाने जातशब्दा- न्तात् प्रतिषेधः, स चान्तग्रहणादेव लभ्यत इति न वक्तव्यम् । इहान्तग्रहणं न कर्तव्यमेव, विनापि तेन यथा 'वर्णादनुदात्तात्' इत्यत्रानुदात्तान्तादिति विज्ञायते, तथेहाप्यन्तोदात्तान्तादिति विज्ञास्यते । तदेवमर्थ क्रियते-अन्तोदात्त एव यो नित्यं बहुव्रीहिस्ततो यथा स्यात् , विकल्पेन योऽन्तोदात्तस्ततो मा भूदिति । इह च दन्तबाता, स्तननातेत्यत्र 'वा नाते' इति विकल्पेनान्तोदात्तत्वम् , अतोऽयं विधिर्न भविष्यति । अथ वा-उत्तरसूत्रे वाग्रहणमुभयोरपि योगयोः शेपः, व्यवस्थितविभाषा च, तेन जातशब्दान्तान भविष्यति । अस्मिंस्तु व्याख्यानेऽन्तग्रहणं विस्पष्टार्थमेवेति वेदितव्यम् । पाणिगृहीत्यादीनामर्थविशेप इति । 'सिद्धये' इति शेषः । पाणिगृहीतीत्यादीनां सिद्धवयं विशेष एव डीम् भवति; न सर्वन । एतदपि व्यवस्थितविभाषया लभ्यते । विशेपस्तु पाणिग्रहणस्य वेदितव्यः । अग्निसाक्षिपूर्वकं भार्यार्थ यस्याः पाणिग्रहणं क्रियते सा पाणिगृहीतीति भवति । यथाकथचिदिति । यथोक्तात् प्रकारादन्येन केनापि प्रकारेणेत्यर्थः। अबहुननित्यादि । महादिपूर्वान् लोप न भवतीत्येतटर्थरूपं व्यारत्येयमित्यर्थः । व्याख्यानं तु तस्यैय याग्रहणस्य व्यवस्थितविभाषात्वमाश्रित्य कर्तव्यम् । जातिकाल- मुखादीत्यादि । यहुकृतेत्यत्र 'बोनम्यदुत्तरपदभूम्नि' इत्यन्तोदाचत्यम् । अक्षता, ·अस्वाजपूवपदावा चतुवाध्याय प्रयमः पादः - अकृता । सु - सुकृता। काल - मासजाता, संवत्सरजाता। सुखादि- सुखजाता, दुःखजाता। 'जातिकालसुखादिभ्योऽनाच्छादनात्' इत्येव- मादिना बहुव्रीहेरन्तोदात्तत्वम् ॥ अस्वाङ्गपूर्वपदाद्वा ॥ ५३॥ 'अन्तोदात्तात् क्तान्तात्' इत्यनुवर्तते। अस्वाङ्गपूर्वपदादन्तो- दात्तात् तान्ताबहुव्रीहेः स्त्रियां वा ङीष् प्रत्ययो भवति । पूर्वेण नित्ये प्राप्ते विकल्प उच्यते। शाङ्गजग्धी, शाङ्गजग्धा। पलाण्डुभक्षिती, पलाण्डुभक्षिता । सुरापीती, सुरापीता । अस्वाङ्गपूर्वपदादिति किम् ? शङ्खभिन्नी । ऊरुभिन्नी । अन्तो- दात्तादित्येव-वस्त्रच्छन्ना, वसनच्छन्ना। पदमञ्जरी दात्तत्वम् । अकृता, सुकृतेति । न विद्यते कृतमनया, शोभनं कृतमनयेति विग्रहः, 'नसुभ्याम्' इत्यन्तोदात्तत्वम् । मासजातेति । मासो जातोऽतीतोऽस्याः । सुखं जातं प्राप्तमनया, दुःखं जातमनयेति विग्रहः । सुखादयः 'सुखादिभ्यः कर्तृवेद- नायाम्' इत्यत्र पठिता गृह्यन्ते । अथ वा-बहुव्रीहेश्च जातिपूर्वादिति वक्तव्यम् , बहुव्रीहावन्तोदात्तनिमित्तेष्वन्येपु प्रतिषिद्धेषु जातिरेवान्तोदात्तनिमित्तं क्तान्त- स्यावशिष्यते इति जातिग्रहणमेवात्र कर्तव्यमित्यर्थः ।। अस्वाङ्गपूर्वपदावा ॥ शाहजग्धीत्यादि । शाङ्ग जग्धमनया, पलाण्डुर्भक्षितोs- नयेति विग्रहः । शाओदिरभक्ष्यजातिः । सर्वत्र 'जातिकालसुखादिभ्यः' इत्यन्तो- दात्तत्वम्। वस्त्रच्छन्नेति । 'छद अपवारणे' चुरादिः, 'वा दान्तशान्त' इत्यादिना छन्न- न्यासः सुकृतेत्यत्र 'नसुभ्याम्' इति । मासजातेत्यादिषु 'नातिकालसुखादिभ्योऽनाच्छादनात् ताइति ॥ अस्वाङ्गपूर्वपदाद्वा ॥ अस्वाङ्ग पूर्वपदादिति । न स्वाङ्गम् - अस्वाङ्गम् , तत् पूर्व पदं यस्य बहुव्रीहेः स तथोक्तः। सारङ्गजग्धीति । 'अद भक्षणे', 'अदो जन्धिः' इत्यादिना बग्ध्यादेशः, 'झपत्तथो|ऽधः' इति तकारस्य धत्वम् , 'झरो झरि' इति धलोपः। पलाण्डुभक्षितीति । 'भश्च अदने', चुरादिणिच । सुगपीतीति । धुमास्था- दिसूत्रेणेत्वम् । सर्वत्र 'जातिकालसुखादिभ्यः' इत्यादिनोत्तरपदान्तोदाचत्वम् । वस्त्रच्छन्ना, वसनच्छन्नेति । 'छद अपवारणे' इत्यत्य चुरादिण्यन्तत्य कप्रत्यये ·. * बहुलं संज्ञाछन्दसोरिति वक्तव्यम् * । प्रवृद्धविलूनी, प्रवृद्धवि- लूना । प्रवृद्धा चासौ विलूना चेति, नायं बहुव्रीहिः । स्वाङ्गाञ्चोपसर्जनादसंयोगोपधात् ।। ५४ ॥ 'बहुव्रीहेः क्तान्तादन्तोदात्तात्' इति सर्वं निवृत्तम् । वाग्रहणमनु- वर्तते । स्वाङ्गं यदुपसर्जनमसंयोगोपधं तदन्तात्प्रातिपदिकालियां वा ङीष् प्रत्ययो भवति । चन्द्रमुखी, चन्द्रमुखा। अतिक्रान्ता केशान् अतिकेशी, अतिकेशा माला। पदमञ्जरी शब्दो निपातितः, अत्र 'अनाच्छादनात्' इति प्रतिपेधात्पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वमेव भवति। प्रवृद्धा चेत्यादिना विग्रहविशेपेण तत्पुरुपं दर्शयति ।। स्वाङ्गाचोपसर्जनादसंयोगोपघात् ॥ अतिकेशीति । अतिक्रान्ता केशानिति न्यासः 'वा दान्तशान्तपूर्ण इत्यादिना च्छन्नशब्दो निपातितः। 'अनाच्छादनात्' इत्युत्तरपदान्तो. दात्तत्वप्रतिषेधे 'बहुव्रीहौ प्रकृत्या पूर्वपदम्' इति प्रकृतिस्वरे कृते 'अनुदात्तं पदमेकवर्जम्' इति शेपस्यानुदात्तत्वादिहान्तोदात्तत्वं नास्ति । पूर्वपदे एवात्राबुदात्ते - एकं नित्स्वरेण, अपरं लित्स्वरेण । 'वस आच्छादने, ट्रन्प्रत्ययः-वस्त्रम् । अस्मादेव धातोर्वसनम्- ल्युट । वहुलमित्यादिना संज्ञायां छन्दसि बहुलं डीप भवतीत्येतदर्थरूपं व्याख्येयमित्यर्थः । तत्र वाग्रहणस्य व्यवस्थितविभापात्वादेव बहुलं संशाच्छन्दसोभविष्यति । नन्वत्र सूत्रेणैवानेनास्य बहुव्रीहित्वाद् भविष्यति सीप, किमर्थ तहीदम् ? इत्याह--प्रवृद्धा चेत्यादि । विग्रहविशेषेण तत्पुरुपं दर्शयति । स्वाङ्गाधोपसर्जनादसंयोगोपधात् ।। चन्द्रमुखीति । चन्द्र इव मुखमस्या इति बहुमोहिः । अत्र च 'प्रथमानिर्दिष्टम्' इत्यादिना मुखशब्दस्योपसर्जनसंग। अति- केशीति। 'कुगतिप्रादयः' इति समासः, 'एफविभक्तिच' इति केराशब्दस्योपसर्जनत्यम् । । • १-१. "तत्रेदं व्याख्यानम्-पूर्वमूवादनुवृत्तरय पकाररयानुक्तगमुश्चयायंत्पाद या संशाच्छन्दगोरिष्यते तत्र भविष्यतीति । प्रवृायवूनत्या समासर येत्पन्नतांशत्तत्वम् । गि पुनः मारणं न मिष्यति, गेन नंशाधन्दमांचंहलंदीप भवतीत्येतदम्प प्याल्येयम् ? एल्गाह-प्रवृता पेत्यादि । विग्रहायशेग तयुपं दर्शयति इति चंगपुरतके पाठः ।

·३५७ . . स्वाङ्गाच्चोपसर्जनाद०] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः स्वाङ्गादिति किम् ? बहुयवा। उपसर्जनादिति किम् ? अशिखा । असंयोगोपधादिति किम् ? सुगुल्फा । सुपार्था । * अङ्गगात्रकण्ठेभ्य इति वक्तव्यम् * । मृदङ्गी, मृद्वङ्गा । सुगात्री, सुगात्रा । स्निग्धकण्ठी, स्निग्धकण्ठा । अद्रवं मूर्तिमत्स्वाङ्गं प्राणिस्थमविकारजम् । पदमञ्जरी तत्पुरुषः, 'एकविभक्ति च' इति केशशब्दस्योपसर्जनत्वम् । अशिखेति । असत्यु- पसर्जनग्रहणेऽत्रैव प्राप्नोति, न भूलोदाहरणेषु; 'अनुपसर्जनात्' इत्यधिकारात् । अथ बहुव्रीह्यधिकारादत्र न भविष्यतीत्युच्येत ? अतिकेशीत्यत्रापि तर्हि न स्यात् । 'अङ्गगान' इत्यादिभाष्येऽनुक्तमप्येतत्प्रयोगवाहुल्याद् वृत्तिकारेणोक्तम् । यद्यत्र स्वमङ्गं स्वाङ्गं गृह्येत-श्लक्ष्णमुखा शाला, अनापि प्राप्नोति, मुखस्य शालाङ्गत्वात् ; दीर्घकेशी रथ्येत्यत्र च न स्यात् , केशानां रथ्याङ्गत्वाभावात् ? तव्याप्त्यतिव्याप्तिपरिहारार्थ स्वाङ्ग परिभाष्यते--अद्रवमिति । तत्र प्राणिस्थं स्वाङ्गमित्यनेन श्लक्ष्णमुखा शालेत्यत्र न भवति । एवमपि बहुकफा--अत्र प्राप्नोति ? तदर्थमाह-अद्रवमिति । द्रवतीति द्रवम, ततोऽन्यद्रवम् । एवमपि बहुज्ञाना-अत्रापि प्राप्नोति ? अत आह-मूर्तिमदिति । असर्वगतद्रव्यपरिमाणा मूर्तिः, असर्वगतानि यानि द्रव्याणि तेषां यत्परिमाणं ह्रस्वत्वादि सा मूर्तिः, न्यासः अङ्गेति । अङ्गादिभ्य उपसर्जनेभ्यो ङीष् भवतीत्येतदर्थरूपं व्याख्येयमित्यर्थः । किमर्थम् १ संयोगोपधत्वाद् ङीष न प्राप्नोति, तदर्थमेतदर्थरूपं व्याख्येयम् । तदिदं व्याख्यानम्-उत्तसूत्रे चकारोऽनुक्तसमुच्चयार्थः, तेनाङ्गादिभ्यः संयोगोपधेभ्यो ङीष भवतीति । अद्रवमिति । मुखनासिकाभ्यां योऽभिनिष्क्रामति वायुः . स प्राणः, प्राणोs- स्यास्तीति पाणी, तत्र यत् तिष्ठति तत्प्राणिस्थम् ; मुखादि स्वाङ्गमित्युच्यते। यद्येवम् , कफोऽपि स्वाङ्गं स्यात्, ततश्च बहुकफेत्यत्र ङीष् प्रसज्येत ? इत्यत आह-अद्रवमिति । विशेषणोपादानान्न भवत्ययं प्रसङ्गः, कफस्य द्रवात्मकत्वात् । एवमपि ज्ञानं स्वाङ्गं भवेत्, प्राणिस्थत्वादद्रवत्वाच्च, ततश्च बहुज्ञानेत्यत्रापि ङीष् स्यात् ? इत्यत आह-मूर्तिमदिति । असर्वगतानि यानि द्रव्याणि तेषां परिमाणं ह्रस्वादिमद् यत् तन्मूर्तिः, सा यस्यास्ति तन्मूर्तिमत् । न च तद् ज्ञानेऽस्तीति; निर्गुणत्वात् । गुणानां च ज्ञानस्यात्मगुणत्वाद् नास्य स्वागत्वप्रसङ्गः । येषामपि काठिन्यादिस्पर्शविशेषो मूर्तिः, तन्मतेनापि नैव ज्ञानं मूर्ति- मद्भवति, न हि ज्ञानस्य स्पर्शोऽस्ति । एवमपि शोफस्य श्वयथुसंज्ञकस्य स्वाङ्गत्वं प्राप्नोत्येव; यथोक्तविशेषणविशिष्टत्वात् । ततश्च बहुशोफेत्यत्र ङीष प्रसज्येतेत्यत आह --- -अविकार- जमिति । विकारः = धातुवैषम्यम् , भूतप्रक्षोभ इत्यर्थः , ततो जातं विकारजम् । न ·1 ३५८ काशिकावृत्ती [स्वाङ्गाच्चोपसर्जनाद० अतत्स्थं तत्र दृष्टं चेत्तस्य चेत्तत्तथायुतम् ॥ नासिकोदरौष्ठजवादन्तकर्णशृङ्गाच्च ।। ५५ ॥ पदमञ्जरी स्पर्शवद् द्रव्यपरिमाणं मूर्तिरित्यन्ये, सा यस्यास्ति तन्मूर्तिमत् । एवमपि बहुशोफा अत्र प्राप्नोति ? इत्यत आह-अविकारजमिति । विकारः = वातादिवैषम्यम् , ततो यज्जायते तन्न भवतीत्यविकारजम् । शोफस्तु श्वयथुसंज्ञको विकारजः । यदि प्राणिस्थं स्वाङ्गम् , रथ्यादिपरिंगतानां केशानां स्वाङ्गत्वं न स्यात् , सम्प्रत्य- प्राणिस्थत्वात् , ततश्च दीर्घकेशी रथ्येति न सिद्धयत्यत आह-अतत्स्थमिति । सम्प्रत्यप्राणिस्थमपि कदाचित्प्राणिनि दृष्टं चेत्तदपि स्वाङ्गं भवत्येवेत्यर्थः । एवमपि प्रतिमावयवानां मुखादीनां स्वाङ्गत्वं न प्राप्नोति, अप्राणिस्थत्वात् , ततश्च दीर्घमुखी प्रतिमेत्यत्र न सिद्धयति? तत्राह-तेन चेदिति । अतत्स्थमित्यनुपङ्गः । अप्राणिस्थमपि मुखादि स्वाङ्गं तेन चेन्मुखादिना तदप्राणिद्रव्यं तथा युतं भवति यथा प्राणिद्रव्यमित्यर्थः । अन्येषां पाठः-तस्य चेत्तत्तथा युतमिति । तत्रार्थ:- अप्राणिस्थमपि मुखादि स्वाङ्गं तस्य चेदप्राणिनः तन्मुखादि तथा युतं भवति, ताशं संस्थानं भवति यादृशं संस्थान प्राणिन इत्यर्थः ।। नासिकोदरौष्ठजवादन्तकर्णशृङ्गाच ॥ सहनम्विद्यमानलक्षणस्तु प्रतिपेघो भवत्ये- न्यासः विकारजम् = अविकारजम् । तदेवं विशेषणोपादानसामर्थ्यात् शोफस्यापि स्वागत्वं न प्राप्नोति । यदि प्राणिस्थं स्वानं भवति, एवं तहिं रथ्यादिपतिताना केशानां स्वागत्वं न स्यात्, ततश्च दीर्घकेशो रथ्येति न सिध्यतीत्यत आह-अतत्स्थमित्यादि । तस्मिन् प्राणिनि तिठतीति तत्स्यम् , न तत्स्थम् अतत्स्थम् = अप्राणिस्थम् । एवमपि केशादि स्वाङ्गं भवति यदि तत्प्राणिनि पूर्व दृष्टं भवति । प्रतिमावयवानां तदि मुखादीनां स्वाजता न स्यात् , अप्राणिस्थत्वात् , ततश्च दीर्घमुखी प्रतिमेति टीप न स्यात् ? इत्यत आह-तस्य चेत्तत्तथा युतमिति । तस्य प्राणिनस्तत् स्वानं यथा युतं येन प्रकारेण संस्थानविशेषेण सम्बई तया तेन प्रकारेणाप्राणिनोऽपि यदि सम्म भयत्येवमपि स्य स्वाजत्यं भवति । अय वा - तस्य चेदं प्राणिनस्तत् स्या तथा यदि युतं सम्मति यथा प्राणिनः, एवमपि स्वानं भवति । अन्येषां पाठः-तेन चेत्तत्तथा युतमिति । तेन प्राणिना येन प्रकारेण संस्थानविशे. पादिना सम्बदं तथा यधप्राणिनापि सम्बदं भवति, एवमपि स्या भयति । अप गा." तेनामाणिना उन्मुखादि यदि तथा युतम् - सम्पयं भवति यथा प्राणिना, एयमपि स्या मपति । अपया तेन चेद् मुम्वादोनों स्वामन तटप्राणिस्य द्रव्यं वा यदि पुतं भवति यथा प्राणिद्रव्यम्, एवमपि सार भवतीति । समायमर्थः -- या प्रागिनी मुताति যে আয়োৰ শমণিনীথি মারি নাম দাবি नानिकोपरी जलापनकर्णधाम । याजण त्यादि । नागिनोदालो।

·नासिकोदरोष्ठ० ] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः : 'स्वाङ्गाचोपसर्जनात्' इत्येव । बह्वज्लक्षणे संयोगोपधलक्षणे च प्रतिषेधे प्राप्ते वचनम् । सहनश्विद्यमानलक्षणस्तु प्रतिषेधो भवत्येव । नासिकाद्यन्तात्प्रातिपदिकात्लिायां वा ङीष् प्रत्ययो भवति । तुङ्गनासिकी, तुङ्गनासिका। तिलोदरी, तिलोदरा। बिम्बोष्ठी, बिम्बोष्ठा । दीर्घजङ्घी, दीर्घजङ्घा । समदन्तो, समदन्ता। चारुकर्णी, चारुकर्णा । तीक्ष्णशृङ्गी, तीक्ष्णशृङ्गा । * पुच्छाच्चेति वक्तव्यम् । कल्याणपुच्छी । कल्याणपुच्छा । * कबरमणिविषशरेभ्यो नित्यम् * । कबरपुच्छी । मणिपुच्छी । विषपुच्छी । शरपुच्छी। पदमञ्जरी वेति । कथम् ? नासिकोदरयोस्तावदयं योगः पुरस्तादपवादन्यायेनानन्तरं वह्वज्ल- क्षणमेव प्रतिषेधं बाधते,ओष्टादिष्वपि मध्येऽपवादन्यायेन पूर्व संयोगोपधलक्षण- मेव प्रतिषेधं वाधते, न सहादिलक्षणम् ; अतोऽसौ भवत्येव-सनासिका, अना- सिका, विद्यमाननासिकेति । बिम्बोष्ठीति । 'ओत्वोष्टायो- समासे पररूपं वक्तव्यम्' इति पररूपम् । कवरपुच्छीति । कवरम् = नानावर्ण पुच्छमस्याः सा मयूरी । मणिः पुच्छ- न्यासः 'न क्रोडादिवचः' इति बह्वलक्षणे प्रतिषेधे प्राप्ते वचनम् । शेषाणाम् 'असंयोगोपधात्' इति संयोगोपधलक्षणे । सहनश्विद्यमानपूर्वलक्षणस्तु प्रतिषेधो भवत्येवेति । नासिकोदरयो- स्तावदयं योगः 'पुरस्तादपवादा अनन्तरान् विधीन् बाधन्ते' नोत्तरान्' इत्यनन्तरमेव बह्वलक्षणं प्रतिषेधं बाधते, न सहादिलक्षणम् । ओष्ठादिष्वपि 'मध्येऽपवादाः पूर्वान् विधीन् बाधन्ते' इति पूर्वमेव संयोगोपधलक्षणम् , तेनासौ भवत्येव--सहनासिका, अनासिका, विद्यमाननासिकेति । विम्बोष्टीति । विम्बमिवौष्ठौ यस्याः सा विम्बोष्ठी- 'ओत्वोष्ठयोः समासे वा पररूपं वक्तव्यम्' इत्यौपसंख्यानिकं पररूपत्वम् । ये तु विम्बौष्ठी- त्यौकारं पठन्ति ते 'वृद्धिरेचि' इति वृद्धिं कुर्वन्ति । पुच्छाच्चेति वक्तव्यमिति । पुच्छान्ताच प्रतिपदिकान् ङीष् भवतीत्येतदर्थरूपं व्याख्येयमित्यर्थः। किमर्थम् ? संयोगोपधादपि पुच्छान्ताद् यथा स्यात् । व्याख्यानं तु चकारस्यानुक्तसमुच्चयार्थत्वमाश्रित्य कर्तव्यम् । कल्याणपुच्छीति । कल्याणं पुच्छमस्याः । कबरेत्यादि । कारादिभ्यो यः पुच्छशब्दस्तदन्तान् कोष भवतीति । एषोऽपि ·३६० - काशिकावृत्ती -[ नासिकोदरीष्ठ० * उपमानात्पक्षात् पुच्छाच्च * । उलूकपक्षी सेना । उलूकपुच्छी शाला ॥ न क्रोडादिवह्वचः ॥ ५६ ॥ 'स्वाङ्गात्' इति डोष प्राप्तः प्रतिषिध्यते। क्रोडायन्ताद बह्वजन्ताच्च प्रातिपदिकात्स्त्रियां ङीष् प्रत्ययो न भवति । कल्याण- क्रोडा । कल्याणखुरा । कल्याणोखा' । कल्याणबाला। कल्याणशफा । कल्याणगुदा । कल्याणघोणा । कल्याणनखा । कल्याणमुखा। क्रोडादिराकृतिगणः । सुभगा । सुगला। बह्वचः खल्वपि - पृथुजघना । महाललाटा ।। पदमारी मस्याः मणिपुच्छी, विपं पुच्छमस्याः विपपुच्छी वृश्चिकी। उलूक इव पक्षो. ऽस्याः, उलूक इव पुच्छमस्या इति विग्रहः ।। न कोडादिवह्वचः ।। कल्याणकोडेति । अश्वानामुरः क्रोडा, स्त्रीलिङ्गोऽयम् । तत्र बहुव्रीही पूर्वपदस्य पुंवद्भावः, उत्तरपदस्योपसर्जनह्रस्वत्वम् । कल्याण- नखेति । अग्रन्थोऽयम् ; 'नखमुखात्संज्ञायाम्' इति प्रतिपेधात्, असंज्ञायां डीप इष्टत्वात्, तस्मात् कल्याणोखेति पाठः । उखेति हि पठ्यते-'कोडा वाल- खुरोखाः शफो गुदं भगगली च' इति ।। न्यासः वत एव चकाराद्वाग्रहणस्य वा व्यवस्थितविभापावाल्लभ्यते । कारं पुच्छे यस्याः सा फबरपुच्छी। एवं मणिपुच्छी, विपपुच्छी, शरपुच्छीति । 'सप्तमीविशेषणे यहुमोदी' इति पुच्छस्य पूर्वनिपातो न भवति; 'सप्तम्याः पूर्वनिपाते गवादिभ्यः परवचनम्' इति वचनात् । उपमानात् पक्षात् पुच्छाच्चेति । नित्यमिति सम्बध्यते । एतदपि पृक्तात् फारणद्वयाल्लभ्यते । 'पुच्छाच्चेति वक्तव्यम्' इत्यनेनैव सिद्ध पुनरिह पुच्छाहणं प्रपनार्थम् , नित्यार्य वा। उलूफस्येव पझो यस्याः सा उलूकपक्षी । उदफस्येप पुन्छ यस्याः सा उल्कपुच्छी॥ न कोठादियहचः फल्याणको डेति । मोटारान्दा स्त्रीलिजः । 'कोसापायबिता- शिरोपरासबकुलास्पृशमाया' रति लिफारिफायां पाठात् । फल्याणी मोगस्या इशि १. पात्यागोरोति यह पुस्तके नागिन ।

·- नखमुखात्संज्ञायाम् ] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः सहनविद्यमानपूर्वाच्च ॥ ५७ ॥ 'स्वाङ्गाच्चोपसर्जनात्' इति 'नासिकोदरौष्ठजङ्घा' इति च प्राप्तो ङीष्प्रतिषिद्धयते । सह, नन् , विद्यमान - इत्येवम्पूर्वात्प्रातिपदिकात् स्त्रियां डोष् प्रत्ययो न भवति । सकेशा, अकेशा, विद्यमानकेशा । सनासिका, अनासिका, विद्यमाननासिका ॥ नखमुखात्संज्ञायाम् ॥ ५८ ॥ पदमञ्जरी सहनव्विद्यमानपूर्वाच्च ।। पूर्वग्रहणमकृत्वा ‘सहनश्विद्यमानेभ्यः' इत्युच्य- माने सहादिभ्यः परं यत्स्वाङ्गं तदन्तान्डीष् न भवतीत्यर्थो भवति, ततश्चेह प्रतिषेधः प्रसज्येत-विद्यमानं मुखमस्य विद्यमानमुखः, कल्याणो विद्यमान- मुखोऽस्याः कल्याणविद्यमानमुखीति, भवति ह्येतद् यथोक्तविशेषणम् ; इह च न स्याद्-विद्यमानकल्याणमुखेति, न ह्यत्र यथोक्तं विशेषणमस्ति, तस्मात्पूर्व- ग्रहणम् ।। नखमुखात्संज्ञायाम् ।। शूर्पणखेति । 'पूर्वपदात्संज्ञायायामगः' इति णत्वम् । न्यासः विग्रहः । 'स्त्रियाः पुंवद्' इति पुंवद्भावः । उत्तरपदस्य 'गोस्त्रियोः' इत्यादिना ह्रस्वः। ततः 'स्वाङ्गाचोपसर्जनात्' इत्यादिना प्राप्तस्य ङीषोऽनेन प्रतिषेधः, ततष्टाप् । महाललाटेति । 'आन्महत्' इत्यादिनात्वम् ॥ सहनविद्यमानपूर्वाञ्च ।। सकेशेति । सह केशैर्वर्तत इति । 'तेन सहेति तुल्ययोगे' इति समासः, 'वोपसर्जनस्य' इति सहस्य सभावः । अकेशेति । अविद्य- मानाः केशा अस्येति, 'नमोऽस्त्यर्थानां बहुव्रीहिरुत्तरपदलोपश्च' इति विद्यमानशब्द- लोपः । अथ पूर्वग्रहणं किम् , सहनञ्चिद्यमानादित्येवोच्येत, एतया हि पञ्चम्या स्वाङ्गे विशेष्यमाणे सहादिपूर्वता लभ्यत एव ? नैतदेवम् ; पञ्चमी हि परत्वेन स्वाङ्गं विशेषयेत्- सहादिभ्यः परं यत् स्वाङ्गमिति । ततश्च सहादिभ्यः परेण स्वाङ्गेनान्यस्यापि समासे प्रतिषेधो विज्ञायते-कल्याणविद्यमानमुखेति । विद्यमानञ्च तन्मुखञ्च विद्यमानसुखम् , कल्याणं विद्यमानमुखमस्या इति विग्रहः । अथ वा-विद्यमानं मुखं यस्य स विद्यमान- मुखः, कल्याणो विद्यमानमुखो यस्या इति विग्रहः । पूर्वग्रहणे सति पूर्वशब्दस्यावयवाचि- त्वात् सहादिपूर्वत्वेन प्रातिपदिकं विशेष्यत इति सहाद्यवयवं यत् स्वाङ्गत्वं प्रातिपदिकं तस्मादिति विज्ञायमाने नात्र प्रतिषेधो भवति, न ह्येतत् सहाद्यवयवमेव । कि तर्हि ? कल्याणशब्दावयवमिति न भवत्यनिष्टप्रसङ्गः॥ नखमुखात् संज्ञायाम् ॥ शूर्पणखेति । 'पूर्वपदात् संज्ञायामगः' इति णत्वम् ।

·३६२ काशिकावृत्ती [ नखमुखात्संज्ञायाम् नखमुखान्तात्प्रातिपदिकात्संज्ञायां स्त्रियां विषये डोष् प्रत्ययो न भवति । शूर्पणखा । वज्रणखा । गौरमुखा । कालमुखा । संज्ञायामिति किम् ? ताम्रनखी कन्या । चन्द्रमुखी ॥ दीर्घजिह्वी चच्छन्दसि ॥ ५९ ।। 'दीर्घजिह्वो' इति छन्दसि विषये निपात्यते । संयोगोपधत्वाद- प्राप्तो ङीष् विधीयते । दीर्घजिह्वी वै देवानां हव्यमलेट् । चकारः संज्ञानुकर्षणार्थः । 'दीर्घजिह्वीं' इति निपातनं नित्यार्थम् ॥ दिक्पूर्वपदान्डीप् ॥ ६ ॥ 'स्वाङ्गाचोपसर्जनात्' इत्येवमादिविधिप्रतिषेधविषयः सर्वोs- पदमञ्जरी एवं च शूर्पणखा वा राक्षसी शूर्पनखी वा । यदि योगमात्रं न संज्ञा-शूर्पनखी, संज्ञायाम्-शूर्पणखा; न पुनः शूर्पणखीति णत्वङीपोः समावेशः साधुः ।। दोघीजही चच्छन्दसि ॥ निपातनं नित्यार्थमिति । 'दीर्घजिह्वात्' इत्युच्यमाने प्रकृतस्य ङोपो विकल्पितत्वादिहापिविकल्पो विज्ञायते ।। दिवपूर्वपदान्डी ॥ दिक्पूर्वपदान्डीपोऽनुदात्तत्वम् , 'स्वाङ्गाच्च' इत्यादिना विहितस्य डीप एवास्मिन्विषयेऽनुदात्तत्वं वक्तव्यम् ,डीविधाने ह्यन्यत्रापिङीष्वि- पयान्डीप्रसङ्गः । अपूर्वे हि ङीपि विधीयमाने प्राग्गुल्फा, प्राग्जघनेति डीवि- पयादन्यत्रापि ङीप्राप्नोति; डीपः प्रतिपेधाभावात् ? इत्यस्मिन्पूर्वपक्षे इदमाह- विधिप्रतिषेधविषयः सर्वोऽप्यपेक्ष्यते इति । तत्र विधिविपयापेक्षायाः फलं दर्श- न्यासः अथ कथं शूर्पनखी राक्षसीति ? असंज्ञात्वात् । संज्ञायामित्युच्यते, न चेयं संज्ञा । तथा हि 'पूर्वपदात्' इत्यादिना णत्वं न भवति । यौगिकस्त्वेप तस्या व्यपदेशः; शूर्पाकार- नखयोगात्-शूर्पमिव नखो यस्याः शूर्पनखीति ।। दीर्घजिह्वी च च्छन्दसि ॥ अथ किमर्थमौकारान्तनिपातनं क्रियते, न 'दीर्घनिहा- च्छन्दसि' इत्येवोच्येत, एवमुच्यमाने प्रतिपेधप्रकरणात् प्रतिषेधो विज्ञायतेति चेत् ? न संयोगोपधत्वेन प्राप्त्यभावात् , प्रातिपूर्वकत्वाच्च प्रतिषेधानाम् । तस्मात् सामर्थ्याद् विधिरेव विज्ञास्यत इत्याह-निपातनं नित्यार्थमिति । कल्पितत्वात् प्रकृतस्य डीप इहापि विकल्पित एवासौ विशायेत, निपातनातु नित्यो भवति ।। दिक्पूर्वपदान् डीप। विधिप्रतिषेधेत्यादि । विधिविषयः-स्वाङ्गमुपसर्जनम- संयोगोपधत्वम् , नासिकादि च प्रातिपदिकम् । प्रतिपेघविपयः-संयोगोपधञ्च प्राति- ।

·दिक्पूर्वपदान्छी ] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः प्यपेक्ष्यते । यत्र ङीष् विहितस्तत्र तदपवादः । दिक्पूर्वपदात्प्रातिपदि- काद् ङीप् प्रत्ययो भवति । स्वरे विशेषः । प्राङ्मुखी, प्राङ्मुखा । प्राङ्नासिकी, प्राङ्नासिका। इह न भवति - प्राग्गुल्फा, प्राक्क्रोडा, प्राग्जघनेति ॥ पदमञ्जरी यति-यत्र डीविहित इति । स्वरे विशेष इति । डीपः पित्त्वादनुदात्तत्वं भवति, ङीषस्तु प्रत्ययाधुदात्तत्वप्रसङ्गः । प्राङ् मुखेति । डीपा मुक्ते 'स्वाङ्गाच्चोपसर्ज- नात्' इति डीपपि न भवति, कथम् ? उक्तमेतत्- 'यत्रोत्सर्गापवादौ द्वावपि विकल्पितौ तत्रापवादेन मुक्ते उत्सर्गो न प्रवर्तते' इति । प्रतिपेधापेक्षायाः फलं दर्शयति-३ह न भवतीति । एवं च कृत्वा वाक्यभेदः न्यासः - , पदिकम् , 'न क्रोडादिवह्वचः' । सहनविद्यमानपूर्वाच्चेति । एतेनैतत् सूचयति- 'स्वाङ्गाच्चोपसर्जनादसंयोगोपधात्' इत्यादि विधिशास्त्रमिहानुवर्तते, 'न क्रोडादिबह्वचः' इत्यादि प्रतिषेधशास्त्रम् , तेन यत्र विषये ङीष् विहितस्तत्रैव डीब विधेयः । यत्र तु विषये ङीष् प्रतिषिद्धस्तत्र ङीवपि प्रतिषिध्यत इति । यत्र ङीष् विहित इत्यादिना विधिविषयापेक्षायाः फलं दर्शयति । कः पुनर्जीपो ङीषो वा विशेषः, यावतो- भयत्र तदेव रूपम् ? इत्याह - स्वरे विशेष इति । डीपो हि पित्त्वादनुदात्तत्वं भवतीति, डोषस्तु प्रत्ययस्वरेणाद्युदात्तत्वम् । प्राङ्मुखीति । ऋत्विगादिस्त्रेणाञ्चतेः किन्, 'अनिदिताम्' इत्यनुनासिकलोपः, 'उगितश्च' इति ङोप- प्राची। प्राच्यां दिशि मुखमिति 'दिक्शब्देभ्यः सप्तमीपञ्चमी' इत्यादिनास्तातिः, 'अञ्चेलृक्' इति तस्य लुक् , 'लुक् तद्धितलुकि' इति स्त्रीप्रत्ययस्यापि लुक् , 'तद्धितश्चांसर्वविभक्तिः' इत्यव्ययत्वम् , 'अव्ययादाप्सुपः' इति सुपो लुक्-प्राग मुखं यस्याः सा प्राङ्मुखी, 'यरोऽनुनासिके- ऽनुनासिको वा' इति ङ्कारः। प्राङ्मुखेति । टाप् । ननु च ङीपा मुक्ते 'स्वाङ्गाच्चो- . पसर्जनात्' इति ङीषा भवितव्यम् १ नैतदस्ति; आचार्यप्रवृत्तिापयति-यत्रोत्सर्गाप- वादयोविभाषा तत्रापवादेन मुक्त उत्सर्गों न प्रवर्तत इति, यदयम् 'पीलाया वा' इति वाग्रहणं करोति । यद्यत्राणा विकल्पितेन मुक्ते 'स्त्रीभ्यो ढक्' ढकारेण भवितव्यं किं वाग्रहणेन ? तस्मादस्माद्वाग्रहणादिदं ज्ञाप्यते- यत्रोत्सर्गोऽपि विभाषा तत्रापवादेन मुक्त उत्सर्गो न प्रवर्तत इति । कथं पुनरुत्सर्गो विभाषा ? महाविभाषया । 'प्राग्दी- व्यतोऽण' इत्यणुत्सर्गः, 'स्त्रीभ्यो ढक्' इति ढगपवादः; तेन मुक्ते यद्यपि स्यादण', किं वाग्रहणेन ? नेत्येवं ब्रूयात् , तत्रौत्सर्गिकाणो निवृत्यर्थम् । इह न भवतीत्यादिना प्रतिषेधापेक्षायाः फलं दर्शयति । प्राक्क्रोडा, प्राग्जघ- ।

·३६४ काशिकावृत्ती [वाहः । - वाहः ॥ ६१ ॥ ङीषेव स्वर्यते, न डीप्। वहेरयं विप्रत्ययान्तस्य निर्देशः । सामर्थ्यात्तदन्तविधेविज्ञानम् । वाहन्तात्प्रातिपदिकालियां ङीष् प्रत्ययो भवति । दित्यौही । प्रष्ठौही ॥ सख्यशिश्वीति भाषायाम् ।। ६२ ।। सखी, अशिश्वी - इत्येतौ शब्दौ ङीषन्तौ भाषायां निपात्यते । पदमञ्जरी कर्तव्यः–दिक्पूर्वपदादसंयोगोपधस्वाङ्गान्तान्नासिकाद्यन्तान्डीप् भवति; क्रोडा- दिबह्वजन्तात्तु नेति अपरः कल्पः, अत्र डीपनुवर्तते, तस्य दिक्पूर्वपदादिति पञ्चम्या षष्ठी प्रकल्प्यते, दिक्पूर्वपदादुत्तरस्य डीपो ङीबादेशो भवतीत्यर्थः । तेन यत्र ङीप् तत्रैव डीयिति सिद्धम् । एवं चोत्तरत्र डीपेव स्वर्यत इत्युपपन्नं भवति ।। वाहः ॥ सामर्थ्यादिति । कर्मण्युपपदे वहे विधानात्केवलस्य वाहः सम्भवो नास्तीत्येतत्सामर्थ्यम्। दित्यौहीति । 'छन्दसिसहः','वहश्च'इति ण्विः, उपधावृद्धिः, डीपि 'वाह ऊठ', तत्र सम्प्रसारणमित्यनुवृत्तेः 'सम्प्रसारणाच्च' इति पूर्वरूप- त्वम् , 'एत्येधत्यूठसु' इति वृद्धिः ।। सख्यशिश्वीति भाषायाम् ।। भापायामित्युच्यते, तत्रैतन्न सिध्यति-सखी सप्तपदी भव, आ धेनवो धुनयन्तामशिश्वीरिति ? नैप दोपः, इतिकरणोऽत्र त्यासः नेति । अत्र हि 'न क्रोडादिवह्वचः' इत्यस्याप्यनुवृत्तेर्डीप न भवति । प्राग्गुल्फेति । अत्राप्यसंयोगोपधादित्यस्य । अथ पदग्रहणं किमर्थम् , न दिक्पूर्वादित्येवोच्येत १ अशक्य. मेवं वक्तुम् ; एवमुच्यमाने दिक्शब्द एव स्वरूपेण पूर्वपदं विज्ञायेत । पदग्रहणे तु सति सर्वे दिगभिधायिनः शन्दाः पूर्वपदत्वेन विज्ञायन्ते ।। वाहः ।। सामर्थ्यात् तदन्तविधेर्विज्ञानमिति । कर्मण्युपपदे ण्वेविधानात् । केवलस्य वाहः सम्भवो नास्तीति सामर्थ्यात् तदन्तविधिर्विज्ञायते । दित्यौहीति । दित्यं वहतीति 'भनो ण्विः', 'छन्दसि सहः', 'वहश्च' इति ण्विः, ण्वेः सपिहारी लोपः, प्रत्ययलक्षणेन 'अत उपधायाः' इति वृद्धिः, डोष , 'वाद जल्' इति संप्रसारणसंज्ञको वकारस्योठ भवति; तत्र 'वसोः संप्रसारणम्' इत्यतः संप्रसारणानुवृत्तेः । ठकारः 'एत्येवत्यूठसु' इति विशेषणार्थः। 'संप्रसारणाच्च' इति पररूपत्वम् , 'एत्येपत्यूटन' इति पूर्वपदाकारेण सहकादेशो वृद्धिः ।। सख्यशिश्वीति भापायाम् ।। सखीति । सखिशब्दान् छी। नास्याः शिशु- ·जातेरस्त्रीविषयादयो०] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः सखीयं मे ब्राह्मणी । नास्याः शिशु रस्तीति अशिश्वी। भाषायामिति किम् ? सखा सप्तपदी भव । अशिशुमिव मामयं शिशुरभिमन्यते ॥ जातेरस्त्रीविषयादयोपधात् ।। ६३ ।। जातिवाचि यत्प्रातिपदिकं न च स्त्रियामेव नियतमस्त्रीविषयम- यकारोपधं च तस्मात्स्त्रियां ङीष् प्रत्ययो भवति । आकृतिग्रहणा जातिलिङ्गानां च न सर्वभाक् । पदमञ्जरी क्रियते, स भिन्नक्रमो भाषायामित्यस्यानन्तरं द्रष्टव्यः, स च प्रकारे वर्तते, तेन छन्दस्यपि कचिद्भविष्यति । भाषाग्रहणं तु नित्यार्थम् ।। जातेरस्त्रीविषयांदयोपधात् ॥ अस्त्रीविषयादित्यनन्यभावे विषयशब्द इत्याह- न च स्त्रियामिति । स्त्रियामेव यस्य नियमेन वृत्तिस्तत्स्त्रीविषयम् , ततोऽन्यदस्त्री- विषयमित्यर्थः। इह लौकिकजातिग्रणे ब्राह्मणत्वादीनां गोत्रस्य च नाडायनादेर्जातित्वे वादिनां विप्रतिपत्तेः, चरणशव्दानां च कठादीनामध्ययनक्रियासम्बन्धनिबन्धन- त्वेन पाचकादिवत्क्रियाशब्दत्वेनाव्याप्तिरित्यभिमतां जातिं लक्षयति-आकृति- ग्रहणा जातिरिति । गृह्यतेऽनेनेति ग्रहणमिति करणसामान्ये पदं संस्क्रियते, त्यासः रस्तीति वाक्यविशेषेण बहुव्रीहिं दर्शयन्नशिशुशब्दो यो बहुव्रीहिस्तस्याशिश्वीति निपात्यते । न तु तत्पुरुषो यस्तस्येति दर्शयति । तत्पुरुषे हि न शिशुरशिशुरित्येवं भवति । सखेति । 'अनङ् सौं' इत्यनङादेशः, नोपधायाः 'सर्वनामस्थाने च' इति दीर्घः । 'सख्यशिशुभ्याम् इत्येवं वक्तव्ये यन्निपातनं क्रियते, तस्यैतत् प्रयोजनम्-तुल्यश्रुतेः शब्दान्तरस्यापि यथा स्यात् , सह खेन या वर्तते सा सखीति ॥ जातेरस्त्रीविषयादयोपधात् ।। जातेः प्रातिपदिकादिति सामानाधिकरण्यानुपपत्ते- र्जातिवाचि यत् प्रातिपदिकं तदिहाभिधानेऽभिधेयोपचारं कृत्वा जातिशब्देनोक्तम् , अत एव वृत्तावाह-जातिवाचि यत् प्रातिपदिकमिति । अस्त्रीविषयादिति । अनन्यत्रभावेऽपि विषयशब्दो वर्तते, अत एव वृत्तावाह-न चेत् स्त्रियामेव नियतमिति । न स्त्रियामेव यस्य भावः, किन्तु स्त्रियां चान्यत्र च तदस्त्रीविषयम् । जातिरित्युच्यते, केयं जातिर्नामेति प्रश्नस्योत्तरमाह-आकृतिग्रहणेत्यादि । आक्रि- यते व्यज्यतेऽनयेत्याकृतिः = संस्थानमुच्यते । तथा हि-दुराकृतिः दुःसंस्थानमुच्यते, ·काशिकावृत्ती [ जातेरस्त्रीविषयादयोपघात न्यासः पदमञ्जरी पश्चादाकृतिशब्दसमवधाने स्त्रीत्वं प्रतीयमानं बहिरङ्गत्वात् प्रत्ययस्य निमित्तं न भवति । ग्रहणमाकृतिर्यस्या इति ग्रहणरूपोद्देशेनाकृतिरूपता विधीयते, न त्वाकृतिरूपोद्देशेन ग्रहणरूपतेत्यर्थः । आकृतिः संस्थानम् , सा ग्रहणं यस्याः साऽऽकृतिग्रहणा, अवयवसन्निवेशविशेपव्यङ्ग येत्यर्थः । अनेन गोत्वा- दिजातिलक्षिता । ब्राह्मणत्वादिजातिस्तु न संगृहीता भवति, ब्राह्मणक्षत्रियादीनां संस्थानस्य सहशत्वादिति तत्संग्रहायाऽऽह-लिङ्गानां चेति । सर्वाणि लिङ्गानि न भजतीत्ययमर्थो विवक्षितः । तत्र सर्वशब्दस्य लिङ्गापेक्षत्वेऽपि गमकत्वाद्भजो विप्रत्ययः, समासश्च । 'लिङ्गानाम्' इति कर्मणि पष्ठी । अप्राप्तप्रापणार्थ चेदं वचनम् , न त्वाकृतिग्रहणेत्यस्य सङ्कोचकम् ; तेन तटादेः सर्वलिङ्गत्वेऽपि आक- तिग्रहणत्वाज्जातित्वं भवत्येव । इह कस्मान्न भवति–देवदत्तः, देवदत्तेति ? उप- स्वाकृतिश्च सुसंस्थानम् । गृह्यतेऽनेनेति ग्रहणम् , करणे ल्युट् । आकृतिम्रहणं यस्याः साऽऽकृतिग्रहणा, संस्थानव्यङ्गयेति यावत् । ननु चाकृतिशब्दसामानाधिकरण्याद् ग्रहण- शब्दस्य स्त्रियां वृत्तिरिति 'टिड्ढाण' इति डोपा भवितव्यम् , तदन्तेन समासे कृते 'नवृतश्च' इति कप , ततश्चाकृतिग्रहणी केति प्राप्नोति ? नैष दोषः; ग्रहणशब्दो हि पूर्व करणसामान्ये व्युत्यादितः, पश्चाद् विशेषेणाभिसम्बध्यते। तत्र पदान्तरसन्निधानेन यस्तस्य लिङ्गविशेषसम्बन्धः, स च बहिरङ्ग इति सामान्यलिङ्गेनैवान्तरङ्गेण वाक्यं कृत्वा समास. क्रियते, यथा-'मुखनासकावचनोऽनुनासिकः' इत्यत्र । तदनेन लक्षणेन सामान्यरूपा गोत्वादिलक्षणा जातिरित्युक्तं भवति । गोत्वादयो हि विषाणादिमत्संस्थान- व्यङ्गयत्वादाकृतिग्रहणाः। एतेन लक्षणेन ब्राह्मणत्वादयो जातिविशेषा न संगृहीताः । न हि ते संस्थानव्यङ्गया। तदाश्रयस्य संस्थानस्याभिन्नत्वात् । यादृशं हि संस्थानं ब्राह्मणस्य, क्षत्रियादेः संस्थानमपि तादृशमेवेत्यतो द्वितीयं लक्षणमाह-लिङ्गानाश्चेत्यादि । यापि सर्वाणि लिङ्गानि न भजति साप्यसंस्थानव्यङ्गयापि जातिः, यथा-ब्राह्मणत्वादिः । सा हि स्त्रीलिङ्गं पुंल्लिङ्गञ्च भजति -ब्राह्मणः, ब्राह्मणीति, न तु नपुंसकलिङ्गमित्यसर्व- लिङ्गभाग भवति । ब्राह्मणत्वादिष्वप्युपदेशाभिव्यङ्गयताश्रयणीया, अन्यथा देवदत्तः, देवदत्तेति लिङ्गद्वयं भजति, अत्रापि नातित्वं स्यात् । न चायं जातिशब्द इष्यते, किं तर्हि १ संज्ञाशब्दः । विध्यर्थञ्चदम् । अतः सर्वलिङ्गभाजोऽपि पूर्वेण लक्षणेन जातित- मस्ति, यथा-तटः, तटी, तटमिति । सर्वलिङ्गं भजत इति सर्वलिङ्गभाक् , कर्मण्युपपदे 'भनो विः' इति ण्विः । ननु च लिङ्गापेक्षया सर्वशब्द उपपदे भजो ण्विप्रत्ययो न प्राप्नोति, उपपदाश्रयत्वात् , उपपदसमासश्च असमर्थत्वात् ? नैप दोपः; यथैव हि देव- दत्तस्य गुरुकुलमित्यत्रासामर्थ्यऽपि समासो भवति, गमकत्वात् । तथैवमुभयमपि भविष्यतीति।

·३६७ जातेरस्त्रीविपयादयो०] चतुर्थाध्याये प्रयमः पादः सकृदाख्यातनिर्माह्या गोत्रं च चरणैः सह ।। पदमञ्जरी देशापेक्षमिदं लक्षणम् । कोऽर्थः असर्वलिङ्गेपु येपु जातिवाचित्वमाचार्या उप- दिशन्ति तेष्वेव भवतीत्यर्थः । आकृतिग्रहणाया जातेरेकत्वनित्यत्वप्रत्येकपरि- समाप्तत्वलक्षणान् धर्मानाहरु -सकृदिति । एकस्मिपिण्डे सकृदुपदिष्टा. 'अयं गौः' इति पिण्डान्तरे निर्माह्या, निश्चेतुं शक्येत्यर्थः । यदि चैका न स्यात् , नैव गृह्येत । तथा नित्यत्वाभावेऽपि पिण्डेन सह विनाशापिण्डान्तरे न गृह्येत । यदि च प्रत्येकं सर्वात्मना परिसमाप्ता न स्यात् , तस्मिन्नपि तावत्पिण्डे सर्वात्मना न गृह्येत यत्राख्याता, किं पुनः पिण्डान्तरे ! कथं पुनरेकमेव वस्तु बहुत्र युगपत्का- स्थेन वर्तते, न हि देवदत्तस्तदानीमेव स्रुध्ने भवति मधुरायां च ? दृश्यते चेत्को दोषः, न हि दृष्टेऽनुपपन्नं नाम ! गोत्रमिति । अपत्यमित्यर्थः । चरणशब्देन शाखाध्यायिनो गृह्यन्ते, गोत्रस्यानाकृतिग्रहणत्वात् सर्वलिङ्गत्वाच्च पृथगुपादानम् , 'नाडायनं नपुंसकम्' इति दर्शनात् । चरणशब्दस्त्वध्ययनक्रियासम्बन्धेन प्रवृत्तत्वा- क्रियाशब्द एव, न जातिशब्दः । न्यासः .. सा च जातिः-सकृदाख्यातनिर्ग्राह्येति । सकृद् = एकवारम् , आख्याता = उपदिष्टा, निर्लाह्या = निश्चयेन ग्राह्या । एतेन जातिधर्मानेकत्वनित्यत्वप्रत्येकपरिसमाप्ति- त्वलक्षणान् दर्शयति । सकृदेकवारं यस्मात् वृष्ण धवले वा गोपिण्ड आख्याता तद्वि- लक्षणेऽपि गोपिण्डे निर्णाह्या, तस्मादेव नित्या प्रत्येकं परिसमाप्ता च । यदि ह्येका न स्यात् , सकृदाख्याता गौरिति पिण्डान्तरे न गृह्येत । यदि च नित्या न भवेत् , पिण्ड- विनाशे तस्या अपि विनाशात् पिण्डान्तरेण न गृह्येत । यदि च प्रत्येकं सर्वात्मना परिसमाप्ता न स्यात् , तस्मिन्नपि तावत् पिण्डे सर्वात्मना न गृह्येत यत्राख्याता, किं पुनः पिण्डान्तरे ! अंशेन हि परिसमाप्तौ सत्यामंश एवं परिगृह्यते, न जातिः। न जात्यंशो जातिर्भवति, अनेकत्वप्रसङ्गात् । तृतीयं जातिलक्षणमाह -गोत्रञ्चेत्यादि । 'अपत्यं पौत्रप्रभृति गोत्रम्' इति गोत्रं पारिभाषिकम् । इह तु लौकिकपि गोत्रमपत्यमात्रं गृह्यते । चरणमध्ययनभेदेनाने- कधा । गोत्रञ्च चरणैः सह जातिभवति । गोत्रं नाडायनादि । यद्यपि नाडायनतादि सामान्यं गोत्रवदेव कल्प्यते, तथापि तत् संस्थानव्यङ्गयं न भवति । सर्वलिङ्गभाक्त्वाच्च नाडायनः पुमान् , नाडायनी स्त्री, नाडायनं नपुंसकमिति । अतो गोत्रस्य जातित्व- प्रतिपादनसिद्धये गोत्रञ्चत्युक्तम् । चरणशब्दस्त्वध्ययनक्रियासम्बन्धेन प्रवृत्तत्वात् क्रिया- शब्द एव जातिशब्द इत्यतस्तदर्थस्य नातित्वप्रतिपादनाय चरणैः सहेत्युक्तम् ।

·३६८. काशिकावृत्ती [ जातेरस्त्रीविपयादयोपधात् कुक्कुटी । सूकरो। मयूरी। ब्राह्मणी । वृषलो। नाडायनी। चारा- यणी। कठी । वढची। पदमञ्जरी . कुक्कुटी, सूकरीति । आकृतिग्रहणाया जातेरुदाहरणम् । ब्राह्मणी, वृषलीत्य- सर्वलिङ्गायाः । तत्र ब्राह्मणीति रूपोदाहरणम् । शाङ्गरवादिष्वस्य पाठाद् वृष- लीत्येतदेव ङीष उदाहरणम् । नाडायनी, चारायणीति । गोत्रलक्षणायाः 'नडा- दिभ्यः फक्' । अपत्यमात्रस्य ग्रहणादनन्तरापत्येऽपि भवति-अवन्ती, कुन्तीति, 'इतो मनुष्यजातेः' इति ङीष्भवति इह तु कुलस्यापत्यं कुलीना ब्राह्मणीति ङीष् न भवति; अजादिपु दर्शनादित्याहुः । कठीति । कठेन प्रोक्तम् , वैशम्पायना- न्तेवासित्वाणिनिः, तस्य 'कठचरकात्' इति लुक् , ततः 'तदधीते' इत्यण् , तस्य 'प्रोक्ताल्लुक्' इति लुक।बचीति । बह्वथ ऋचोऽस्या इति बहुव्रीहिः, ' बचश्च- रणाख्यायाम्' इत्यकारः समासान्तः । कथं पुनः स्त्री नामाधीते ? मा नामा- धिगीष्ट, तद्वंश्यत्वात्तु ताच्छब्धं भविष्यति, यथाः-अनधीयमाने माणवके। अत्रापरं जातिलक्षणमुक्तं भाप्ये- प्रादुर्भावविनाशाभ्यां सत्त्वस्य युगपद्गुणैः । असर्वलिङ्गां बह्वां तां जाति कवयो विदुः ।। इति । सत्त्वस्य प्रादुर्भावविनाशाभ्यां याऽऽविर्भावतिरोभावी प्राप्नोति, यावद्- द्रव्यभाविनीत्यर्थः । गुणैश्च युगपद् द्रव्येण सम्बध्यते यथा निर्गुणं द्रव्यं न भवति, तथा जातिरहितमपीत्यर्थः। वहामिति । अर्थशब्दो विपयवाची, बहुविषयां बहुव्यक्तिव्यापिनीमित्यर्थः । असर्वलिङ्गामिति । पूर्ववल्लक्षणान्तरम् । तत्र यथा पूर्वलक्षणं तथा कुमारीभार्या इति भवितव्यम् , कथम् ? कौमारमयावद्रव्य- भाव्यपि आकृतिग्रहणत्वाद्भवति जातिः, ततश्च 'जातेश्च' इति पुंवद्भाव प्रतिषेधः । वृद्धा, स्थविरेत्यादौ च जातिलक्षणो ङीष्याप्नोति, यथा पुनरुत्तरं तथा कौमारादिकं जातिन भवति; अयावद्रव्यभावित्वात् । तत्र पूर्वकं लक्षणं भाष्यकारस्याभिमतम् , नोत्तरम् अपर आहेत्यभिधानात् । तथा च छ याप्सूत्रे युवतितरेत्यत्र 'तसिलादिपु' इति प्राप्तस्य पुंवद्भावस्य 'जातेश्च' इति निषेध आश्रितः । अत एव वृत्तिकारेणाप्येतदेव लक्षणमुपन्यस्तमिति केचिदाहुः । एव- मपि युवजानिरित्यत्र पुंवद्भावो न प्राप्नोति, तस्माद् द्वितीयमेव लक्षणं साधीयो न्यासः कुक्कुटी, शूकरी, मयूरीति । आकृतिग्रहणाया पातेरुदाहरणम् । ब्राह्मणी, वृपलीति । असर्वलिङ्गमाणः । नाडायनी, चारायणीति । गोत्रलक्षणायाः । नडचर- धन्दयोः 'नहादिभ्यः फक्' इति फगपत्येऽर्थे । कठी, बचीति । चरणलक्षणायाः ।

·जातेरस्त्रीविषयादयोपधात् ] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः ३६६ जातेरिति किम् ? मुण्डा । अस्त्रीविषयादिति किम् ?. मक्षिका । अयकारोपधादिति किम् ? क्षत्रिया । * योपधप्रतिषेधे हयगवयमुकयमत्स्यमनुष्याणामप्रतिषेधः । हयी । गवयी । मुकयी । मत्सी । मनुषो ॥ पदमञ्जरी मन्यामहे । अत एव वृद्धा, स्थविरेति जातिलक्षणो डीप्न भवति । युवति- तरेत्यत्र तु भाष्यकारप्रयोगात्पुंवद्भावाभावः । । मुरडेति । गुणशब्दोऽयम् । मक्षिकेति । स्त्रियामेवायं नियतः । इह कस्मान्न भवति-माला, वलाकेति ? मालाशब्दो मलनं माल इति घनन्तः पुंल्लिङ्गः, क्षेत्र- विशेपे नपुंसकः, स्रजि स्त्रीलिङ्गः । बलाकाशब्दो हि वलां कायतीति यौगिकः सर्वलिङ्गः, बकजातिवचनः स्त्रीलिङ्गः । नात्र यथाकथञ्चिदस्त्रीलिङ्गविषयत्वं विवक्षितम् , किं तर्हि ? यस्मिन्प्रवृत्तिनिमित्ते स्त्रीलिङ्गस्तस्मिन्नेव निमित्ते यल्लिङ्गान्तरेऽपि वर्तते तदस्त्रीविषयम् । यथा पुनरयं शब्दार्थस्तथा स्त्रियाः पुंवत्' इत्यत्र वक्ष्यामः । तेन निमित्तभेदेन नानालिङ्गेषु नायं विधिर्भवति । यद्येवम् , द्रोणी, कुटी, पात्रीत्यत्र न प्राप्नोति ? द्रोणशब्दः प्रमाणविशेषे पुंल्लिङ्गः; गवादिन्यां तु स्त्रीलिङ्गः; कुटशब्दो घटे पुंल्लिङ्गः, गेहे तु स्त्रीलिङ्गः; पात्रशब्दो भाजन- सामान्येऽर्धर्चादित्वादुभयलिङ्गः, माजनविशेपे स्त्रीलिङ्गः, गौरादिपाठात्सिद्धम् । हयगवयेत्यादि । गौरादिष्विदानीन्तनैहयादयः प्रक्षिप्ता इति वार्तिककार- वचनाद्विज्ञायते ।। न्यास: मुण्डेति । मुण्डगुणयोगात् । मुण्डो भवत्येष इत्यस्त्रीविषयः-मुण्डो देवदत्त इति; पुरुषेऽपि मुण्डशब्दस्य वृत्तेः । न तु जातिशब्दः, किं तर्हि ? गुणशब्दः। मक्षिकेति। सर्वदा स्त्रियामेव नियतत्वात् स्त्रीविषयो मक्षिकाशब्दः । क्षत्रियेति । गोत्रमिह जातिः। 'क्षत्राद् घः' इति गोत्रापत्ये घविधानादसर्वलिङ्गभाक्त्वाच्च जातित्वम् । 'क्षत्रिय' इति च पुंस्यपि वृत्तेरस्त्रीविषयः क्षत्रियशब्दः । । योपधस्तु-योपधप्रतिषेधे हयगवयमुकयमत्स्यमनुष्याणामप्रतिपेध इति । कथं पुनरेष लभ्यते ? उत्तरसूत्रे चकारस्यानुक्तसमुच्चयार्थत्वात् । तेन हि हयगवयादिभ्यो ङीविधानादयं प्रतिषेधो न प्रवर्तते । सत्सीति । 'सूर्यतिष्यागस्त्यमत्स्यानाम्' इति यलोपः । मनुषीति । 'मनोर्जातावञ्यतौ षुक् च' इति यत्प्रत्ययः, षुगागमश्च । जातित्वं च पुनरेषां हयगवयादीनामाकृतिग्रहणाद् वेदितव्यम् ।। काशि०3: २५ ·३७० काशिकावृत्ती [पाककर्णपणं० पाककर्णपर्णपुष्पफलमूलबालोत्तरपदाच ॥ ६४ ॥ पाकाद्युत्तरपदान्जातिवाचिनः प्रातिपदिकात्त्रियां डीष् प्रत्ययो भवति । स्त्रीविषयत्वादेतेषां पूर्वेणाप्राप्तः प्रत्ययो विधीयते । ओदन- पाकी । शङ्कुकर्णी । शालपर्णी । शङ्खपुष्पी। दासीफली । दर्भमूली । गोबाली। पुष्पफलमूलोत्तरपदात्तु यतो नेष्यते तदजादिषु पठ्यते 'सत्याकाण्डप्रान्तशतैकेभ्यः पुष्पात्', 'संभस्त्राजिनशणपिण्डेभ्यः फलात्', 'मूलान्ननः' इति ॥ इतो मनुष्यजातेः ॥६५॥ इकारान्तात्प्रातिपदिकान्मनुष्यजातिवाचिनः स्त्रियां डोष् प्रत्ययो भवति । अवन्ती । कुन्ती । दाक्षी । प्लाक्षी । इत इति किम् ? विट् । दरत् । पदमञ्जरी पाककर्णपर्णपुष्पफलमूलवालोत्तरपदाच ।। स्त्रीविषयत्वादेतेषामिति । पूर्वत्र समानायामाकृतौ यदस्त्रीविषयमित्याश्रयणानिमित्तभेदेन नानालिङ्गानामेषां न सिध्यतीति भावः । ओदनपाकादयः संज्ञाशन्दा यथाकथञ्चिद्वथुत्पाद्याः ।। इतो मनुष्यजातेः॥ अवन्ती, कुन्तीति । अवन्ति-कुन्तिशब्दाभ्यामपत्येऽर्थे 'वृद्धकोसलाजादाब्यङ' तस्य 'स्त्रियामवन्तिकुन्तिकुरुभ्यश्च' इति लुक् । दाक्षी, साक्षीति । 'अत इञ्। विट , दरदिति । विशव्दाजनपदशब्दाक्षस्त्रियादब्, दरच्छब्दाद् 'द्वथन्मगध'इत्यादिनाण , तयोः 'अतश्च' इति लुक् । उदाहरणसिद्धयर्थमेव 'अतः' न्यासः पाककर्णपर्णपुष्पफलमूलबालोत्तरपदाच ॥ ओदनपाकीति। ओदनस्य पाक इति षष्ठीसमासः । व्युत्पत्तिमात्रार्थ त्वसौ क्रियते, न त्वत्रावयवार्थो विद्यते । समुदाय एव ह्ययं कस्याञ्चिजातौ वर्तते । एवं शकुकर्णीत्यादिवपि वेदितव्यम् ।। इतो मनुष्यजातेः ॥ अवन्ती, कुन्तीति । अवन्ति-कुन्तिशब्दाभ्यामपत्येऽर्थे वृद्धकोशलानादाञ्ञ्यङ्' 'स्त्रियामवन्तिकुन्तिकुरुभ्यश्च' इति तस्य लुक् , ततो डीप् । दाक्षी, प्लाक्षीति । 'अत इञ्' । सर्वत्र गोत्रं हि जातिः । विट , दरदिति। विशोऽपत्येऽर्थे 'जनपदशन्दाक्षत्नियादम्' । दरदो द्वयमगधादि- ·ऊहुतः ] चतुर्याध्याये प्रथमः पादः ३७१ मनुष्यग्रहणं किम् ? तित्तिरिः । 'जातेः' इति वर्तमाने पुनर्जाति- ग्रहणं योपधादपि यथा स्यात् - औदमेयो । * इन उपसंख्यानमजात्यर्थम् । सौतङ्गमी। मौनचित्ती। सुतङ्गमादिभ्यश्चातुरर्थिक इञ् न जातिः ।। ऊतः ॥६६॥ 'मनुष्यजातेः' इति वर्तते । उकारान्तान्मनुष्यजातिवाचिनः पदमञ्जरी इत्यस्यानुवृत्तिर्न शक्याऽऽश्रयितुमित्यत्रापि प्रसङ्गः । औदमेयीति । उदकं मेयमस्य उदमेयः, 'उदकस्योदः संज्ञायाम्' इत्युदभावः, 'तस्यापत्यम्', 'अत इन्। सौतङ्गमी, मौनिचित्तीति । सुतङ्गम-मुनिचित्तशब्दाभ्यां 'तेन निर्वृत्तम्' इत्यत्रार्थे इप्रत्ययः॥ उडुतः ॥ कुरुरिति । 'कुरुनादिभ्यो ण्यः' तस्य 'स्त्रियामवन्ति' इत्यादिना न्यासः सूत्रेणाण , 'अतश्च' इति तयोः स्त्रियां लुक् । इहापि गोत्रं जातिः । तित्तिरिरिति । अत्रा- कृतिग्रहणा जातिः । उदमेयीति । 'अत इञ' 'गोत्रमिह जातिः । इन उपसंख्यानमिति । इञन्तान् ङीष उपसंख्यानं कर्तव्यमित्यर्थः। किमर्थम् ? अजात्यर्थम् । अजातिवाचिनोऽपीअन्ताद् यया स्यात् । तत्रेदं प्रतिपादनम्-'इतः' इति योगविभागोऽत्र क्रियते , तेनेअन्तादजातिवाचिनोऽपि भविष्यतीति । ततः 'मनुष्यजातेः' इत्ययं द्वितीयो योगः पूर्वयोगस्यानित्यत्वज्ञापनार्थः । तेन मनुष्यजातौ नित्यम् , अन्यत्र तु यथादर्शनम् । क्वचिदेव न सर्वत्र । सौतङ्गमीत्याधुदाहरणम् । स्यादेतत्-'अत इञ्' इति गोत्रापत्य एवात्रे विहितः, गोत्रञ्च जातिरेव, तत् किमुच्यते-इन उपसंख्यानमनात्यर्थमिति १ अत आह--सुतङ्गमादिभ्य इत्यादि । सुतङ्गमेन निवृत्ता नगरीति 'वुञ्छण' इत्यादिना सुतङ्गमादित्वादिञ् । 'इतः' इति तपरकरणं दीर्घनिवृत्य- र्थम् । तेन अवन्तीशब्दादयं न भवति । अवन्तिमिच्छति, 'सुप आत्मनः क्यच', 'अकृत्सार्वधातुकयोः' इति दीर्घः, अवन्ती य इति स्थिते क्विप , 'अतो लोपः' इत्यकार- लोपः। पूर्व लोपग्रहणादपृक्तलोपात् प्राग 'लोपो व्योर्वलि' इति यलोपः, पश्चाद् 'वेरपृक्तस्य' इति वकारस्य । ततः अवन्ती इति स्थिते यदि तपरग्रहणं न क्रियेत, ततोऽ- स्मादपि स्यात् , ततः 'हल्यान्भ्यः' इति सुलोपः प्रसज्येत, ततोऽवन्तीरिति न सिध्येत् ।। ऊकुतः ॥ कुरूरिति । कुरोरपत्यं स्त्री--'कुरुनादिभ्यो ण्यः', 'स्त्रियामवन्ति ·३७२ काशिकावृत्ती [ ऊदुतः प्रातिपदिकात्त्रियामूङ् प्रत्ययो भवति । कुरू: । ब्रह्मबन्धूः । वीरबन्धुः । डकारः 'नोधात्वोः' इति विशेषणार्थः। दीर्घोच्चारणं कपो पदमञ्जरी लुक् । ब्रह्मवन्धूर्जीवबन्धुरिति । वृत्तस्वाध्यायहीनायां ब्राह्मणजातावेतौ बहुव्रीही वर्तते। डकार इत्यादि । 'नोधात्वोः' इत्युच्यमाने, यवाग्वा, यवाग्वै-अत्रापि 'उदात्तयणो हल्पूर्वात्' इति प्राप्तस्य विभक्त्युदात्तस्य निपेधः स्यात् , वर्णग्रहणे ह्यर्थवद्ग्रहणपरिभाषा नोपतिष्ठते । अथ दीर्घोच्चारणं किमर्थम् , न 'उडुतः' इत्येवोच्येत, सवर्णदीर्घत्वेन सिद्धम् ? न सिध्यति; सत्यपि सवर्णदीघत्वे, 'गोस्त्रियोरुपसर्जनस्य' इति हस्वत्वं प्राप्नोति । न प्राप्नोति, किं कारणम् .? 'उभयत आश्रयणे नान्तादिवत्', तथा हि एकादेशस्यान्तवत्त्वेन प्रतिपदिकसंज्ञा सम्पाद्या, 'अप्रत्ययः' इति निषेधात् । आदिवत्त्वेन च स्त्रीप्रत्ययत्वं सम्पाद्यम् । इह तर्हि ब्रह्मबन्धूच्छत्त्रम्-पत्वतुकोरसिद्धत्वाद् हरवलक्षणो नित्यस्तुक् प्रसज्येत, दीर्घोच्चारणात्त्वेकादेशस्यासिद्धत्वेऽपि दीर्घ एवायमिति 'दीर्घात्पदान्ताद्वा' इति विकल्पः सिध्यति ? एतदपि नास्ति प्रयोजनम् : पदान्तपदाचोरेकादेशोऽसिद्धः, न चैष पदान्तपदाचोरेकादेशः । तस्मादनर्थक दीर्घोच्चारणम् ? इत्याशङ्कयाह- दीर्घोच्चारण कपो बाधनार्थमिति । शेषाद्विभापा' इति कपोऽवकाशः:-अयवकः, - न्यासः । -- इत्यादिना तस्य लुक् । गोत्रमिह जातिः। ब्रह्मबन्धूरिति । ब्रह्म बन्धुरस्याः, वीरो बन्धुरस्या इति बहुव्रीहिः । ब्रह्मबन्धू-वीरवन्धूशन्दौ कस्याश्चिदेव जातौ वर्तते । जातित्वं पुनरसर्व लिङ्गभाक्त्वात् । तौ हि स्त्रीलिङ्गपुंल्लिङ्गावेव, न नपुंसकलिङ्गौ । 'उत.' इति तपरकरणं मुखसुखार्थम् , न तु दीर्घनिवृत्त्यर्थम् ऊकारान्तस्य मनुष्यजातिवाचिनोऽभावात् । कार इत्यादि । अङो यदि डकारो न क्रियेत तदा 'नोधात्वोः' इत्यस्मिन्नपि न कर्तव्यः स्यात् ; ङकारानुबन्धवतोऽन्यस्य कस्यचिदूकारस्याभावात् । ततश्च 'नोधात्वोः' इत्युच्यमाने यवाग्वा, यवाग्वै इत्यत्रापि 'उदात्तयणो इल्पूर्वात्' इति तृतीयादिविभक्ते- रुदात्तत्वस्य प्राप्तस्य प्रतिपेधः स्यात् । ननु चार्थवत कारस्य ग्रहणाद् 'अर्थवद्ग्रहणे नानर्थकस्य' इत्यनर्थकस्य न भविष्यति, यवागूशब्दो हि 'सूयुवचिभ्यो न्युजागूनक्नुचः' इत्यागूप्रत्ययान्तो व्युत्पादितः, तत्रागूशब्द एव प्रत्ययार्थनार्थवान् , उकारस्त्वनर्थक एव ? नैतदस्ति; यस्मान्न वर्णग्रहणेषियं परिभाषा व्यवस्थिता, वर्णग्रहणञ्चेदम् , अतो नोपतिष्ठते । अथोपतिष्ठेत ? एवमपि कृपिचमितनिनिसनिखनिभ्य ऊः' इत्यूप्रत्ययस्य ग्रहणं स्यात् । ततश्च खा, खन्नें -इत्यत्र प्रतिषेधः प्रसन्येत । तस्माद् विशेषणार्थो कारः कर्तव्यः। अथ दीर्वोच्चारणं किमर्थम् , ननु उठेवीच्येत, 'अकः सवर्णे दीर्घः' ·ऊहुतः ] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः ३७३ बाधनार्थम् । 'अयोपधात्' इत्येतदत्रापेक्ष्यते । अध्वर्युर्ब्राह्मणी । * अप्राणिजातेश्चारज्ज्वादीनामिति वक्तव्यम् । अलाबूः कर्कन्धः । अप्राणिग्रहणं किम् ? कृकवाकुः । अरज्ज्वादीनामिति किम् ? रन्जुः । हनुः ॥ पदमञ्जरी अत्रीहिकः, ऊडोऽवकाशः-कुरूरिति; ब्रह्मबन्ध्वादेर्बहुव्रीहेरुभयप्रसङ्गे परत्वात्कम् प्राप्नोति, दीर्घोच्चारणान्न भवति, कथम् ? उकारद्वयं दीर्पण निर्दिष्टम् ,. तत्र द्वितीय उकारः कपो बाधनार्थः । अध्वर्युरिति । अध्वरं यातीति 'मृगय्वादयश्च' इत्युणाविपु दर्शनात् कुप्रत्ययोऽध्वरशब्दस्यान्तलोपश्च । चरणलक्षणेयं जातिः, . अध्वर्युशाखाध्यायिनि वंशे भवेत्यर्थः । अप्राणिजातेश्चेति । अत्र 'उतः' इति नापेक्ष्यते, तेनालाबू-कर्कन्धूशब्दाभ्यां दीर्घान्ताभ्यामपि भवति । 'कृषिचमितनिधनिसजिखर्जिभ्य ऊ' इति वर्तमाने 'णित्कशिपद्यर्तेः' इत्यतो णिदिति च, 'नबि लम्वेर्नोपश्च', 'लवि अवस्टेसने', तस्मान्नपूर्वादूप्रत्ययो भवति नलोपश्च, णित्त्वाद् वृद्धिः, 'अन्दूहृम्भूकर्कन्धूः' इति निपातनादूकारान्तः कर्कन्धूशब्दः । एवमलाबू-कर्कन्धूशब्दौ दीर्घान्तौ । ऊङ्- विधानमलाब्वा, कर्कन्ध्वा इत्यादौ 'नोधात्वोः' इति विभक्त्युदात्तत्वप्रतिषेधा- थम् । कृकवाकुरिति । 'कृके वचः कश्च' कृकशब्द उपपदे वर्धातोरुण प्रत्ययो भवति, कश्चान्तादेशः । रज्जुरिति । 'सृजेरसुम् च', आदिलोपः प्रकृतः, सृजेरु- न्यासः इति दीर्घत्वेन हि दीर्घस्य ग्रहणं भवति ? इत्यत आह-दीर्घोच्चारणमित्यादि । यदि दीर्घा नोचार्येत तदा 'शेषाद् विभाषा' इति परत्वात् पक्षे कप् स्यात्, अतस्तद्वाधनार्थ दीर्घोच्चारणम् । कथं पुनदीर्घोच्चारणेन कपो निवृत्तिः ? वहा बन्धुरस्येति समासादनन्तर- मूङ क्रियताम् १ उत कविति ? तत्र परत्वात् कप स्यात्दो?चारणेनोकारप्रश्लेषात् । पुनर्विधानं तुल्यकालप्राप्तिकं स्वार्थिकतया समाननातीयं कविधिमेव निवर्तयति, न स्वादिविधिम् । स्वादयस्तूङन्ताद् भवन्त्येव; त्यूङोरपि ग्रहणात् ; ज्ञापकाद्वा, श्वशुरः श्वश्वा' इति निर्देशात् । तेन ब्रह्मबन्धूरिति नित्यमूकारान्त एव भवति, न तु कदाचित् कबन्तः । अध्वर्युरिति । अध्वरमिच्छतीति क्यच , 'क्याच्छन्दसि' इत्युप्रत्ययः, 'कन्यध्वर- पृतनस्यचि लोप:' इत्यकारलोपः। अप्राणिजातेश्चेत्यादि। अप्राणिजातिवाचिनश्च प्रातिपदिका दुङ प्रत्ययो भवतीत्ये. तदर्थरूपं व्याख्येयमित्यर्थः। तत्रेदं व्याख्यानम्-'पङ्गोश्च' इत्यत्र चकारोऽनुक्तसमुच्च- यार्थः, तेनाप्राणिजातेश्च रज्जादिवर्जिताद् भविष्यति । अलावूः, कर्कन्धूरिति । कः ·३७४ काशिकावृत्ती [ बाह्वन्तात्संज्ञायाम् वाहन्तात्संज्ञायाम् ॥ ६७ ॥ बाहुशब्दान्तात्प्रातिपदिकात्संज्ञायां विषये स्त्रियामूङ् प्रत्ययो भवति । भद्रबाहूः । जालबाहूः । संज्ञायामिति किम् ? वृत्तौ वाहू यस्याः सा वृत्तबाहूः ॥ पङ्गोश्च ॥ ६८॥ पङ्गशब्दात्लिायामूङ् प्रत्ययो भवति । पगूः । * श्वशुरस्योकाराकारयोर्लोपश्च वक्तव्यः । श्वश्रूः ॥ ऊरूत्तरपदादौपम्ये ॥ ६९ ॥ ऊरूत्तरपदात्प्रातिपदिकादौपम्ये गम्यमाने पदमञ्जरी प्रत्ययः, आदेश्च लोपोऽसुगागमश्च, ऋतो यणादेशः, सकारस्य जश्त्वचा, सृज्यतेऽसौ रज्जुरिति । हनुरिति । 'युस्निहि' इत्यादिना हन्तेरुप्रत्ययः ।। पङ्गोश्च ॥ श्वशुरस्येति । पुंयोगलक्षणस्य ङीषोऽपवाद ऊङ् विधीयते, 'शावशेराप्तौ' शुशन्देऽश्नोतेरुरन् प्रत्ययो भवति । किमिदं शु इति ? आशु- शब्दस्यायमादिलोपो निपातितः। आश्वाप्तव्यः श्वशुरः, तस्य स्त्री श्वश्रूः, 'श्वशुरः श्वववा' इत्यदिनिपातनाद्विभक्त्यादि प्रातिपदिककार्य भवति । उरूत्तरपदादौपम्ये ॥ उपमीयतेऽनयेत्युपमा, तद्भाव औपम्यम् । कथं स्त्रियामूङ् प्रत्ययो न्यासः पुनरस्योङि सत्यसति वा विशेपः, यावतोभयत्र तदेव रूपं स एव स्वरः; तथा हि-अलाबू- शब्द उणादिपूकारप्रत्ययान्त एव व्युत्पाद्यते, 'कृषिचमितनिधनिसर्जिखर्जिभ्य ऊः' इति 'वर्तमाने णित्' इति च 'नञि लम्बेर्नलोपश्च' इति नब्यूर्वात् 'लवि अवलंसने' इत्यस्मादू- प्रत्ययः, 'इदितो नुम्' इत्यनेन कृतनुमागमरूपस्य नकारस्य नलोपश्च विहितः; कर्कन्धूशब्दो- ऽपि 'वृतिशृध्योः कूः' इति वर्तमाने 'अन्दूहन्भूजम्बूकफेलूकर्कन्धूदिधिपूः' इत्यूकारान्त एव व्युत्पादितः, तत् किमर्थमूङ विधीयते ? अलावा, अलाब्वै-इत्यत्र 'नोधात्वोः' इति विभक्तयाधुदात्तत्वप्रतिषेधो यथा स्यात् । असति हि तस्मिन् यथा खलप्वी, खलप्या-इत्यत्र स न भवति तथेहापि न स्यात् ।। वादन्तात् संज्ञायाम् ।। पङ्गोश्च ॥ श्वशुरस्योकाराकारयोर्लोपश्चेति । अयं तु 'श्वशुरः श्वश्र्वा' इति निपातनादेव सिद्ध इति न वक्तव्यः । ऊरुत्तरपदादीपम्ये ।। वृत्तोरुरिति । वृत्तौ परिमण्डला ऊरू यस्याः सा वृत्तोरुः । लाघयार्थमूर्वन्तादिति वक्तव्य ऊरूत्तरपदादित्युक्तम्-यत्र केवल अपशब्द उत्तरपदं तत्र ·संहितशफलक्षणवामादेञ्च ] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः ३७५ भवति । कदलीस्तम्भोरूः । नागनासोरूः । करभोरुः । औपम्य इति किम् ? वृत्तोरुः स्त्री ॥ संहितशफलक्षणवामादेश्च ॥ ७० ॥ संहित, शफ, लक्षण, वाम-इत्येवमादेः प्रातिपदिकादुरुत्तरपदात् स्त्रियामूङ् प्रत्ययो भवति । अनौपम्यार्थ आरम्भः। संहितोरूः । शफोरू: । लक्षणोरूः । वामोरूः । * सहितसहाभ्यां चेति वक्तव्यम् के । सहितोरूः । सहोरूः ॥ पदमञ्जरी 'विचकरे च करेणुकरोरुभिः' इति ? निरङ्कुशाः कवयः; 'करेण वरोरुभिः' इति पाठः-करेण विचकरे वरोरुभिरिति ।। संहितशफलणक्षवामादेश्च ।। संहितशब्दः सहितपर्यायः, लक्षणशब्दोऽर्श- आद्यच्प्रत्ययान्तः, वामशब्दः शोभनपर्यायः । सहितस हाभ्यां चेति । 'समो वा हितततयोः' इति मलोपे सति यः सहित- शब्दस्तस्य संहितग्रणेनैव सिद्धम् , एकदेशविकृतस्यानन्यत्वात् । यस्तु सह हितेन वर्तते इति व्युत्पन्नः सहितशब्दस्तस्येदं ग्रहणमित्याहुः । सहोरूरिति । सहेते इति सहौ, तादृशावूरू यस्या इत्यर्थः । विद्यमानस्य वा सहशब्दस्य ऊर्वतिशयप्रति- पादनाय प्रयोगः ॥ यया स्यादित्येवमर्थम् ; अन्यथा हि यान्तिादित्युच्येत, तदा स्वामिन ऊरू स्वाम्यूरू, हस्तिन इव स्वाम्यूरू यस्याः सा हस्तिस्वाम्यूरुरित्यत्रापि स्यात् , भवति ह्येतदूर्वन्तं प्रातिपदिकम् । उत्तरपदग्रहणे तु न दोषः, न ह्येतदूरुत्तरपदं प्रातिपदिकम् , तहिं ? स्वाम्यूरुत्तरपदम् ॥ संहितशफलक्षणवामादेश्च ॥ संहितोरूरिति । संहितशब्दः संश्लिष्टवचनः, संश्लिष्टोररित्यर्थः । सहितसहाभ्याम्चेति वक्तव्यम् । सहित, सह- इत्येताभ्यां परो य ऊरशब्दस्त- दन्ताच्च प्रातिपदिकादूङ् भवतीत्येतदर्थरूपं व्याख्येयमित्यर्थः । तत्रेदं व्याख्यानम् - चकारोऽत्र क्रियते, स चानुक्तसमुच्चयायः, तेन सहितसहाभ्यामपि भविष्यति। सूत्र आदिग्रहणमूलत्तरपदमित्यत्यानुवृत्तेर्लिङ्गम् ; अन्यया संहितादिप्रातिपदिकेभ्य एव प्रत्ययो भवतीत्येपोऽर्थो विज्ञायेत । सत्यां हि स्वरितत्वादेवानुवृत्तावेभ्यो यत्परमूरूत्तरपदं , न्यासः १-१. 'संहितरान्दः संवटपचनः, संतप्टो रित्ययः' इति वङ्गपुस्तके पाठः ।

·ઉદ્દે काशिकावृत्ती [ कंद्रकमण्डत्वोच्छन्दसि ? कद्रुकमण्डल्वोच्छन्दसि ॥ ७१ ॥ कद्रुशब्दात्कमण्डलुशब्दाच छन्दसि विषये स्त्रियामूङ् प्रत्ययो भवति । कद्रूश्च वै सुपर्णी च । मा स्म कमण्डलूं शूद्राय दद्यात् । छन्दसीति किम् ? कद्रुः । कमण्डलुः । * गुग्गुलुमधुजतुपतयालूनामिति वक्तव्यम् । गुग्गुलः । मधूः । जतूः । पतयालूः ॥ संज्ञायाम् ।। ७२ ॥ कद्रुकमण्डलुशब्दाभ्यां संज्ञायां विषये स्त्रियामूङ् प्रत्ययो भवति । अच्छन्दोऽथ वचनम् । कद्रूः । कमण्डलूः । संज्ञायामिति किम् ? कद्रुः । कमण्डलुः ॥ शाङ्गरवाघमो डीन् ।। ७३ ।। शाङ्गरवादिभ्योऽनन्तेभ्यश्च प्रातिपदिकेभ्यः स्त्रियां डीन् प्रत्ययो भवति । शाङ्गरवी । कापटवी । अनन्तेभ्यः-बैदी । और्वी । जातिग्रहणं चेहानुवर्तते । तेन जातिलक्षणो ङीषनेन बाध्यते, न पुंयोगलक्षणः - बैदस्य स्त्री दी। शाङ्गरव, कापटव, गौगुलव, ब्राह्मण, गौतम-एतेऽणन्ताः । पदमारी कद्रुकमण्डलोश्छन्दसि ॥ गुग्गुल्वादीनां छन्दसि व्यत्ययेन स्त्रीत्वम् । पतयालुशब्दः 'स्मृहिगृहि' इत्यादिनाऽऽलुजन्तः ।। शारिवाद्यो डीन् ।। एतेऽणन्ता इति । शृङ्गरु, कपटु, गुग्गुलु, ब्रह्मन्-इत्ये- न्यासः सत्यप्यस्मिन् मध्यपदे तत्रैव प्रत्ययः प्रसज्येत; संहितस्वाम्यूरुशब्दात्, न संहितोरुशब्दात् । गुणभावादूरुशब्दस्य न स्यादेवेह विशेषणम् ॥ कद्रुकमण्डल्वोश्छन्दसि ।। कद्रुशब्दो वर्णविशेषवचनः, ततः 'वोतो गुणवचनात इति डीपः प्रासस्य 'खरुसंयोगोषधयोः' इति प्रतिषेधे कृते प्रातिपदिकेनानभिधाने प्रासे वचनम् । कमण्डलुशब्दस्याप्यमाणिवाचित्वाद् 'अप्राणिजातेश्वारवादीनाम्' इत्यूडि प्राप्ते छन्दसि नियमार्थम् । अथ वा-अयं रज्ज्वादिः, ततः प्रतिपेघे सति प्राप्त्यर्थं वचनम् ।। संज्ञायाम् ।। शारिवाद्यमो ङीन् ॥ वैदी, और्वीति । विदीर्वशब्दाभ्याम् ·. ३७७ शाङ्गरवाद्यनो डीन् ] चतुर्थाध्याये प्रयमः पादः कामण्डलेय, ब्राह्मकृतेय, आनिचेय, आनिधेय, आशोकेय-एते ढगन्ताः । वात्स्यायन, मौञ्जायन-एतौ फगन्तौ जातिः। कैकसेयः ढगन्तः। काव्य-शैव्यौ ज्यङन्तौ। एहि, पर्येहि - कृदिकारान्तौ। पदमञ्जरी तेभ्यः प्राग्दीव्यतोऽण् , गोतमशब्दादृष्यण , गौरादिष्वप्ययं पठितः । एते ढगन्ता इति । बाहुल्यादेवमुक्तम् । कमण्डलुशब्दाच्चतुष्पाद्भयो ढब , इतरेभ्यस्तु शुभ्रादिलक्षणो ढक्। एतौ फगन्ताविति । वात्स्यशब्दाद् गर्गादियबन्ताधूनि 'यबिनोश्च' इति फक् । ननु न स्त्रियां युवसंज्ञा, 'गोत्रादयून्यस्त्रियाम्' इति वचनात् , गोत्रे च ‘एको गोत्रे' इति नियमः ? एवं तर्हि वात्स्यायनशब्दस्यास्मिन् गणे पाठसामात्स्त्रियां युवसंज्ञा भविष्यति, गोत्र एव वा प्रत्ययद्वयम् । मुञ्जशब्दो नडादिः। जातिरिति । गोत्रलक्षणा । ढगन्त इति। कीकसाशब्दः शुभ्रादिः । व्यङन्ताविति । 'वृद्धेत्कोसलाजादाब्यङ्'इति कवि-शिविभ्यां ज्यङ्, 'यडश्चाप्' अत्र प्राप्नोति । एहि,पर्येहीति । 'ईह चेष्टायाम्'आङपूर्वात्पर्यापूर्वाच्च 'सर्वधातुभ्य इन्' इतीन् प्रत्ययः, अश्मरथशब्दो गर्गादिः, उदपानशब्दः शुण्डि- कादिः, उत्सादिश्च, तत्राह-शुण्डिकाद्यान्तः प्रयोजयतीति । अन्ते तु ङीपोडीनो वा नास्ति विशेषः । जातिरिति । अराल चण्डालयोरसर्वलिङ्गत्वाज्जातित्वम् । न्यासः 'अनुष्यानन्तर्ये' इत्यादिनाऽञ् , तदन्ताद् गोत्रत्वाजातित्वे जातिलक्षणे डीपि प्राप्ते ङीन् विधीयते । स्वरे विशेषः । अणन्ता एत इति । गौतमशब्दादपत्येऽर्थे 'ऋप्यन्धकवृष्णि' इत्यादिनाऽण् , शेषेभ्यस्तु 'तस्यापत्यम्' इति । गौतमशब्दाद् गौरादिपाठाद् ङीषपि भवति । ढगन्ता एत इति । शुभ्रादित्वात् । कामण्डलेय इति । 'ढेलोपोऽकद्रवा' इत्युकारलोपः । एषां 'टिड्दाणम्' इति डीपि प्राप्ते वचनम् । वात्स्यायन इति । वत्सशब्दाद् गर्गादियअन्ताद् 'यभित्रोच' इति फक् । मौजायन इति । मुजशब्दात् 'नडादिभ्यः फक्' इति फक् । जातिरिति । गोत्रलक्षणा । लौकिकमपि हि तत्र गोत्रं गृह्यते । युवापि च लोके गोत्रमुच्यते, तथा हि वक्तारो वदन्ति-गाग्यायणो गोत्रेणेति । ढगन्ता इति । केकस- शब्दस्य' शुभ्रादित्वात् अढगन्ताम् ञ्यन्तादपि ताविति । कपि-शिविशब्दाभ्यामप- त्येऽर्थे 'वृद्धत्कोशलाजादाञ्ञ्यङ' इति व्यङ् । 'यडश्चाप्' इति चापि प्राप्ते वचनम् । पहि, पर्येहीति । 'ईह चेष्टायाम्' इत्यस्मादाङपूर्वात् पर्याधापूर्वाच 'सर्वधातुम्यः १. 'कोकमानदस्य इति पाठा० ।

·३७८ काशिकावृत्ती [ शाशूरवाद्यनो डीन आश्मरथ्यः यजन्तः । औदपानः -- उदपानशब्दः शुण्डिकाद्यणन्तः प्रयोजयति । अराल, चण्डाल, वतण्ड - जातिः । भोगवद्गौरिमतोः संज्ञायां घादिषु नित्यं ह्रस्वार्थम् । पदमञ्जरी वतण्डशब्दस्य गोत्रत्वात् । वतण्डस्यापत्यं स्त्री वितण्डाच्च' इति यन् , 'लुक् स्त्रियाम्' इति तस्य लुक् । भोगवद्गोरिमतोरिति । मत्वन्तत्वात् 'उगितश्च' इति डीपि प्राप्ते वचनम् । ननु भोगशब्दो घबन्तः, गौरिशब्दः 'अत इम्' इतीबन्तः, तौ बित्स्वरेणाद्युदात्तौ, ताभ्यां मतुप , पित्त्वादनुदात्तः, ततश्च न डीव्डीनोर- त्रास्ति विशेषः ? तत्राह-घादिपु नित्यमिति । उगिल्लक्षणे डीपि सति 'नद्याः शेपत्यान्यतरस्याम्', 'उगितश्च' इति विकल्पेन ह्रस्वत्वं स्यात् , ङीनि तु सति 'घरूपकल्प' इति नित्यं सम्भवति । कथं भवति, यावता उगितः परा या नदी तस्या विकल्पो विहितः, डीनपि चोगितः परा नदी, भोगवद्गौरिमतोरुगित्त्वात् ? नैष दोषः; 'उगितश्च' इति इत्यर्थेऽयं चशब्दः, उगित इत्येवमुगिसंशब्दनेन या नदी विहिता न चानेन विहितो डीनेवं विहिता नदी भवति । यथा तु 'युवोर. नाकौं' इत्यत्र भाष्यम् , तथोगितः परा या नदीत्येतदेव स्थितम् । संज्ञाया अन्यत्र डीवेव भवति ह्रस्वश्च विकल्पितः । नृन योवृद्धिश्चेति । नृशब्दाहन्नेभ्यो डीपि, नरशब्दाज्जातिलक्षणे ङीपि न्यासः इतीन्प्रत्ययः । बह्लादिषु 'कृदिकारादक्तिनः' इति पाठाद् डीषि प्राप्ते वचनम् । यबन्त इति । गर्गादित्वात् । 'याश्च', 'प्राचां फ तद्धितः' इति डीपि फे च प्राप्ते वचनम् । उदपान इति । उदपानादागत इति 'शुण्डिकादिभ्योऽण्' इत्यण् । उत्सादिष्वयं पठ्यत इति तत्राभि कृते नास्ति विशेषः-डीपो वा डीनो वा, उभयत्रापि हि नित्यादिनित्यम्' इत्याधुदात्तेन भवितव्यमित्येतन्मनसि कृत्वाऽऽह-शुण्डिकाद्यणन्तः प्रयोजयतीति । जातिरिति । अराल-चण्डालयोरसर्वलिङ्गत्वादिति जातित्वम् । वतण्डस्य गौरादिलक्षणे डीपि प्राप्ते वचनम् । प्रत्ययलक्षणेन 'यत्रश्च', 'प्राचां फ तद्धितः' इति ङीयो- वधिनम् । वतण्डस्यापत्ये स्त्री 'वतण्डाञ्च' इति यञ् , तस्य 'लुक् स्त्रियाम्' इति लुक् । भोगवद्गौरिमतोः संज्ञायामिति । संज्ञायां गम्यमानायाम् भोगवद्गौरिमच्छ- ब्दाभ्यां कीन् भवति । मत्वन्तत्वाद् ‘उगितश्च' इति डीपि प्राप्ते वचनम् । ननु च भोग- शब्दो घअन्तः, गौरिशब्दः 'अत इज' इतीअन्तः, तेन द्वावयेतौ विरेणाद्युदात्ती, ताभ्यां मतुप् , पित्त्वादनुदात्तः । तथा च भोगवद्गौरिमन्द्यां डीपि डोनि वा विहिते न -- १-१. 'गोयत्वाज्जातिलक्षणे दीपि इति पाठा० ।

·शाङ्गरवाद्यनो डीन् ], चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः ३७६ * नृनरयोवृद्धिश्च * । अत्र यथायोगं ङीबादिषु प्राप्तेषु डीविधीयते ॥ पदमञ्जरी प्राप्ते वचनम् । वृद्धिश्चेति, वक्ष्यामीति च अन्यतरस्य ग्रहणेऽपि नारीतीष्टं सिद्धम् , अन्यतरस्यानिष्टनिवृत्त्यर्थं तु द्वयोरुपादानम् । तत्र नरशब्देऽन्त्यस्य वृद्धौ सत्यां यस्येतिलोपादानर्थक्यमिति यस्येति लोपस्तावद्भवति, तत्र कृते रेफस्य वृद्धिः प्राप्नोति, का ? अविशेषात्पर्यायेण सर्वैव ? नैष दोषः; 'स्थानेऽन्तरतमः' इत्यत्रान्तरतमे स्थाने षष्टीत्यपि पक्षो व्याख्यातः, ततो नृनरयोरिति यैषा षष्ठी सा वृद्धरन्तरतमे नृनरावयवे स्थानिन्यनुसंह्रियते । यत्र च षष्ठी तत्रादेश इत्यकार- स्यैव भविष्यति । अत्र पुत्त्रशब्दं केचित्पठन्ति, न स केवलः स्त्रियां वर्तत इति तदन्तस्य समासस्य ग्रहणम् । तत्रापि बहुपुत्त्रा, अतिपुत्त्रेत्यादावनुपसर्जनाधिका- रान्न भवति । कतर्हि भवति ? पुत्त्रप्रधाने । ननु पुत्त्रप्रधाने समासे सैव पुंल्लि- ङ्गता ? सत्यम् ; 'सूतोग्रराजभोजमेरुभ्यो दुहितुः पुत्रड् वा' इति वार्तिककारेण यत्र पुत्रडादेशो विहितस्तान्युदाहरणानि । सूतपुत्त्री, राजपुत्त्रीति- अत्र स्वभावात्पुत्त्र- त्यासः ? कश्चिद् विशेषः, तत्किमर्थं ताभ्यां छीन् विधीयते ? इत्यत आह-घादिपु नित्यं ह्रस्वार्थमिति । 'घरूपकल्प' इत्यादिषु नित्यं ह्रस्वो यथा स्यादिति ताभ्यां ङीनो विधा- नम् - भोगवतितरा, गौरिमतितरेति । यदि पुनरुगिल्लक्षणो ङीप क्रियेत, ततः 'नद्याः शेषस्यान्यतरस्याम्' इत्यनुवर्तमाने 'उगितश्च' इति विकल्पेन ह्रस्वत्वं स्यात् । अथा- नेनापि डीनि सति कस्मादेव 'उगितश्च' इत्यन्यतरस्यां ह्रस्वत्वं न भवति, यावता भोग- वद्गौरिमद्भयामुगिद्भयामेवायं ङीन् विधीयते ? नैष दोषः; 'उगितश्च' इति सूत्रमेवं व्याख्यायते - उगित्संशब्दनेन या नदी विहिता तस्या विकल्पेन ह्रस्वत्वं भवतीति । न चानेन सूत्रेण या विहिता सा नागित्संशब्दनेन विहिता भवति; उगित्त्वानाश्रयणात् । संज्ञायामिति किम् ? भोगवती, गौरिमतीति, 'उगितश्च' इति ङीप । अत्र च धादिषु विकल्पेनैव ह्रस्वो भवति- भोगवतितरा, भोगवतीतरा; गौरिमतितरा, गौरीमतीतरेति । नृनरयोवृद्धिश्चेति । नृशब्दस्य 'ऋन्नेभ्यो ङोप' इति ङीपि प्राप्ते वचनम् । नर- शब्दस्य 'अजाद्यतः' इति टापि प्राप्ते नातित्वान् ङीपि वा । जातित्वं त्वाकृतिग्रहणाद् । वृद्धिश्च तयोर्भवति, सा च नृशब्दस्यालोऽन्त्यपरिभापया ऋकारस्य स्थाने भवति । नर- शब्दस्य 'यस्येति' लोपे कृते सत्यकारस्य । ननु च 'अनन्त्यविकारेऽन्त्यसदेशस्य इति रेफस्यैव भवितव्यम् १ नैष दोष; वृद्धेर्याऽन्तरतमा प्रकृतिस्तत्र षष्ठो, यत्र पष्ठी तत्रादेश इत्यकारः स्थानी ज्ञायते । पुत्त्रशब्दमत्र केचित् पठन्ति, न स केवलः स्त्रियां वर्तत इत्ययं समासान्तो ग्रह्यते । समासान्ते च वर्तमानो दुहितृशब्देन तमानार्थो भवन् स्त्रीलिङ्गो भवति-प्रद्योतपुत्री, शैलपुत्वीति । यथायोगमिति । यथासम्भवम् ।। ?

·३८० काशिकावृत्ती [ यश्वा यङश्चाप् ॥ ७४ ॥ यङन्तात्प्रातिपदिकात्स्त्रियां चाप् प्रत्ययो भवति । ञ्यङः ष्यङश्च सामान्यग्रहणमेतत् । आम्बष्ठ्या । सौवीर्या । कौसल्या । ष्यङ्- कारीषगन्ध्या । वाराह्या । बालाक्या । ॐ षाच्च यजः । षात्परो यो यन् तदन्ताचाप् वक्तव्यः । पदमारी शब्दो दुहितशब्देन समानार्थः, न पुत्रडादेश इति पठतामभिप्रायः । अन्ये तु 'प्रद्योतपुत्त्री शैलपुत्त्रीति वार्तिकविषयादन्यदेव डीन उदाहरणम् , पुत्रडादेशस्तु डीपि स्वरार्थः' इति मन्यन्ते, नात्राप्तभापितमस्ति ।। यङश्चाप् ॥ पकारः ङ्याप्प्रातिपदिकात्' इत्यत्र सामान्यग्रहणार्थः, स्वरस्तु परत्वाच्चित्स्वर एव भवति । व्यङः ध्यङरच सामान्यग्रहरामिति । यद्यपि ज्य स्त्रियामेव विधीयते, तथापि डित्करणसामर्थ्यात्तस्याप्यत्र ग्रहणमिति भावः । आम्बप्ट येत्यादि । अम्बष्ठादिभ्योऽपत्ये 'वृद्धत्कोसलाजादाब्यङ्'। कारीष- गध्येति । स्वादिसूत्रे व्युत्पादितम् । वराहशब्दात् 'अत इम्' । शर्कराक्ष-पूतिमाप- गोकक्षशब्दा गर्गादयः । ननु च गौकाक्ष्यशब्दः क्रौड्यादिपु पठ्यते, ततः प्यङि: 'यङ' इत्येव चाप सिद्धः १ मा पाठि, तत्र 'पाच्च यवः' इत्यनेनैव शर्कराच्यादिवद् गौकाक्ष्येति सिद्धम् । यद्येवम् , गौकाक्षीपुत्रः-प्यङः सम्प्रसारणं न प्राप्नोति ? नात्र सम्प्र- , न्यासः यहश्चाम ।। पकारोऽत्र 'ज्याप्रातिपदिकात्' इत्यत्र सामान्यग्रहणार्यः, चकारस्तद- विघातार्थः, एवमुभयोरन्यत्र चरितार्थयोः 'अनुदात्ती सुप्पिती' इत्येतद् बाधित्वा परत्वात् 'चितः' इत्यन्तोदात्तत्वं चापो भवति । ज्यङः प्यङश्च सामान्यग्रहणमेतदिति । विशेषकराननुबन्धानुत्सृज्य यत्सामान्यं यमानं तस्येदं ग्रहणम् । कथं पुनः सामान्य- पदणं युज्यते; यावता यह एव तत्र ग्रहणं युक्तम् , तथा हि-सोऽपत्ये विधीयमानः स्त्रीत्वं वक्तुमसमर्थ इति स्त्रीप्रत्ययमपेक्षते, न तु प्या, तस्य स्त्रियामेव विधानात् ? नेतदस्ति; यदि हि सामान्यप्रदणं न स्यात् प्यको हित्करणमनर्यकं स्यात् । तस्य पत्र सूत्रे सामान्यग्रहणमेय प्रयोजनम् , नान्यत् भिजित् । तस्मात् रिस्करणसामर्थ्यात् प्यटोऽपि महर्ण भवति । आम्बष्ठयेत्यादि । आम्बष्ठ-सीवीर-कोसलशब्देभ्योऽपत्येऽयें 'वृक्षेत्कोसला- पादाभ्यः इति ज्य, तदन्वााप । कारीपगन्ध्येति । एतत् स्वादिसूत्रे व्युत्पा- दिवम् । वारायेति । यराशब्दाद् 'अत एम्' । बालाक्येति । बलाफाशब्दाद् बाला- दिलाण इन्। उमपत्र 'अणिमोरनार्पयोः' एत्यादिना प्यादेशः, वदन्तामा ।

·तद्धिताः ] - चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः ३८१ शार्कराक्ष्या। पौतिमाष्या। गौकक्ष्या। उत्तरसूत्रे चकारोऽनुक्त- समुच्चयार्थः, तेन वा भविष्यति ॥ आवट्याच ॥ ७५ ।। अवटशब्दो गर्गादिः, तस्माद्यनि कृते ङीपि प्राप्ते वचनमेतत् । आवट्याच स्त्रियां चाप् प्रत्ययो भवति । आवटया। प्राचां ष्फ एव, सर्वत्र ग्रहणात् । आवट्यायनी। तद्धिताः ॥ ७६ ॥ अधिकारोऽयम्। आपञ्चमाध्यायपरिसमाप्तेर्यानित ऊर्ध्वमनुक्रमि- ष्यामस्तद्धितसंज्ञास्ते वेदितव्याः । वक्ष्यति – 'यूनस्तिः', युवतिः । बहु- वचनमनुक्ततद्धितपरिग्रहार्थम् – 'पृथिव्या आयौ', 'अग्रादिपश्चाड्डिमच्' इत्येवमादि लब्धं भवति । तद्धितप्रदेशाः - 'कृतद्धितसमासाश्च' इत्येवमादयः ॥ पदमञ्जरी सारणमिष्यते, गौकाक्ष्यापुत्र इत्येव भवति । एवं हि सौनागा: पठन्ति–'प्यङः सम्प्रसारणे गौकक्ष्यायाः प्रतिषेधः' ।। तद्धिताः।। युवतिरिति । तद्धितसंज्ञायां सत्यां 'कृतद्धितसमासाश्च' इति प्रातिपदिकसंज्ञा भवति । बहुवचनमित्यादि । 'प्रत्ययः' इत्यादिवदेकवचन एव कर्तव्ये बहुवचनेनसंज्ञिनां बहुत्वसूचनादनुक्तोऽपि तद्धितः परिगृह्यत इति मन्यते । स्त्रीप्रत्ययानामादितस्तद्धिताधिकारे क्रियमाणे 'प्राचां ष्फ तद्धितः' इत्यत्र तद्धित- ग्रहणं न कर्तव्यम् , 'यस्येति च' इत्यत्र चकारग्रहणम् , 'ङयाप्प्रातिपदिकात्' इत्यत्र तु तदन्तात्तद्धितविधानार्थ ब्याव्ग्रहणं कर्तव्यमेव ? सत्यम् ; डीवादीनां डकार- न्यासः शार्कराक्ष्येत्यादि । शर्कराच-पूतिमाप-गोकक्षशब्देभ्यो गर्गादियजन्तेभ्यश्चाप् ॥ आवट्याच्च ।। डीपि प्राप्त इति । 'यञश्च' इत्यनेन ॥ तद्धिताः ।। युवतिरिति । तद्धितसंज्ञायां सत्याम् 'कृत्तद्धित' इत्यादिना प्रातिपदि- संज्ञा भवति । अथ 'तद्धिताः' इति न सम्भवति बहुवचननिर्देशः, यथैव हि 'प्रत्ययः' इत्येकवचननिर्देशेऽपि वक्ष्यमाणानां बहूनामपि सन्नादीनां सर्वेषां सा संशा भविष्यति, तयात्राप्येकवचननैव निर्देशः कर्तव्य ? इत्यत आह-बहुवचनमित्यादि । एकवचन एव फर्तव्ये यद् बहुवचनं क्रियते तस्यैतत्प्रयोजनम्-अनुक्का ये वद्धिता लक्षणवाक्यैरनमि- ·३८२ काशिकावृत्ती [ यूनस्तिः युनस्तिः ।। ७७॥ युवनशब्दात्प्रातिपदिकात्स्त्रियां ति: प्रत्ययो भवति, स च तद्धितसंज्ञो भवति । डीपोऽपवादः । युवतिः ॥ अणिजोरनार्प योगुरूपोत्तमयोः ष्यङ् गोत्रे ।। ७८ ॥ गोत्रे यावणिौ विहितावनार्षों तदन्तयोः प्रातिपदिकयोर्गुरूपो- पदमञ्जरी स्येत्संज्ञा न स्यात् , 'अतद्धिते' इति प्रतिषेधात् । सत्यामपि वा पटवीत्यादौ 'ओर्गुणः' स्यात् । तस्माद्यथान्यासमेवास्तु ।। यूनस्तिः॥ युवतिरिति । त्यन्तात् 'इतो मनुष्यजातेः' इति डीप्न भवति; तिप्रत्ययेनैव स्त्रीत्वस्योक्तत्वातं, यौवनस्य वाऽजातित्वात् ॥ अणिोरनार्पयोर्गुरूपोत्तमयोः ध्यङ् गोत्रे ।। इह सम्भवे व्यभिचारे च सति विशेषणविशेष्यभावो भवति, तेन 'गोत्रे 'अनार्पयोः' इति चाणिमात्रस्य विशे- पणम् , 'गुरूपोत्तमयोः' इत्येतत्तदन्तस्य, तदाह-गोत्रे यावणिजौ विहितावना! - . स्यासः हितास्तेषामपि परिग्रहो यथा स्यात् । ततः 'पृथिव्या जाऔ' इत्यादि न कर्तव्यं भवति । बहुवचनेनैवानुक्ततद्धितपरिग्रहार्थेन तेषां सिद्धत्वे महत्याः स्शायाः करण एतत् प्रयोज- नम् , अन्वर्थसंज्ञा यथा विज्ञायेत - तेभ्यो हितास्तद्धिताः । तदित्यनेन लौकिका वैदिकाश्च शब्दाः प्रत्यवमृश्यन्ते; तेषां व्युत्पाद्यत्वेन प्रकृतत्वात् तेन तत्रैव भवन्त्यणादयो यत्र च भवन्तस्तेषामुपकारिणो भवन्ति, नान्यत्रेति । तेनाभिधानलक्षणत्वं तद्धितानामुपपन्नं भवति । अथ तद्धिताधिकारः स्त्रीप्रत्ययानामादित एव कस्मान्न क्रियते ? किमेवं सति भवति १ ब्यानन्तमपि तद्धितान्तत्वात् प्रातिपदिकमिति 'क्या प्रातिपदिकात्' इत्यन घ्याव्ग्रहणं न कर्तव्यं भवति, 'प्राचां फ तद्धितः' इत्यत्र च तद्धितग्रहणम् , 'यत्येति च' इतीकारग्रहणश; तद्धित इत्येवं सिद्धत्वात् १ अशक्यमेवं कर्तुम् ; एवं हि क्रियमाणे तत्र ख्याग्रहणस्य यत् पूर्व प्रयोजनमुक्तं तन्न स्यात् । डीव्हीडीनाञ्च डकारस्येत्संज्ञा 'अतद्धिते' इति प्रतिपेयात् । इह च पट्योति ओर्गुणः' इति गुणः स्यात् । तस्माद् यथान्यासमेवास्तु । यूनस्तिः ।। डीपोऽपवाद इति । नकारान्तत्याद् 'प्रान्नेभ्यो डीप' इति प्राप्तस्य | अयेदन्तात् 'हतो मनुष्यजातेः' इति लोप करमान भवति ? अमनुप्यनातित्वात् । न हि युवतिशब्दो मनुष्यजातिवचनः, किं तहिं ? क्योवचनः । तथा हि यौवनावस्थायामेव स वर्तते, न बाल्यवृद्धत्वायस्थायाम् । न चैवंविधा जातिशब्दाः, ते दि सर्वावस्थासु व्यक्ति जाविनिवन्धना वर्तन्ते, गौशब्दादिवत् ।। अणिोरनार्पयोमुरूषोत्तमयोः प्य गोत्र ॥ ६ 'अणिनो' पनि प्रत्ययमानं या ·यूनस्तिः] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः ३८३ त्तमयोः स्त्रियां ध्यादेशो भवति। 'निर्दिश्यमानस्यादेशा भवन्ति' इत्य- पदमञ्जरी तदन्तयोरिति । यद्यप्यपत्याधिकारादन्यत्र लौकिकस्य गोत्रस्य ग्रहणम् , तथाप्यत्र पारिभाषिकस्य ग्रहणम् ; लौकिकग्रहणस्य 'अनार्षयोः' इति पर्युदासाश्रयणेनैव सिद्धत्वात् । इहायं ष्यङ् प्रत्ययो वा स्यात् ? आदेशो वा १. प्रत्ययविधावपि हि गापोष्टक्' इत्यादौ षष्टीदर्शनात् , उत्तरत्र 'क्रौड्यादिभ्यश्च' इति पञ्चमीनिर्देशाच्च प्रत्ययपक्षोऽपि सम्भवत्येव । तत्राद्यपने उदमेघस्यापत्यं स्त्री, 'अत इन्', औद- मेघि इति स्थिते तदन्तात् ष्यङि विहिते औदमेघ्यायाश्चात्त्रा औदमेघाश्चात्त्राः, औदमेध्यानां सङ्घः, 'इश्च' 'सङ्घाङ्कलक्षण' इति च इबन्ताद्विधीयमानोऽण् न स्यात् । अथापि लिङ्गविशिष्टपरिभाषया इअन्ताद्विधीयमानोऽण व्यङन्तादपि स्यात् ,एवमपि 'आपत्यस्य च तद्धितेऽनाति' इति यलोपो न स्यात् , प्यङगेऽनापत्य- त्वात् ? नैष दोषः; 'भस्याढे तद्धिते' इति पुंवद्भावात्प्रागेवाण उत्पत्तेः ष्यनिवर्तते, तस्मिन्निवृत्ते 'इनः' इत्यभविष्यति, यकारस्य च श्रवणं न भविष्यति । इह तह्यौंदमेध्याया अपत्यम् 'स्त्रीभ्यो ढक्', औदमेधेय इति यलोपो न स्यात्, पुंव- द्भावश्च नास्ति, 'अढे' इति प्रतिषेधात् ? इतीममाये पक्षे दोषं दृष्ट्वा द्वितीयं पक्षमाश्रित्याह-ष्यङादेशो भवतीति । - न्यासः गृह्यते ? तदन्तो वा समुदायः १ तत्र यद्याद्यः पक्ष आश्रीयेत, 'गुरूयोत्तमयोः' इति विशेषणं नोपपद्येत ! न ह्यणिञोर्गुरूपोत्तमत्वं सम्भवति, कस्य तर्हि ? तदन्तस्य समुदायस्य । तस्माद् द्वितीयः पक्ष आश्रयितुं युक्त इति मत्वाऽऽह-गोत्रे यावणियौ विहितावनापों तदन्तयोः प्रातिपदिकयोरिति । यदि तर्हि समुदायस्याणन्तस्येअन्तस्य चेदं ग्रहणम् , 'अनार्षयोः' इति विशेषणं न प्रकल्प्येत; समुदायस्य ऋषावेव विधानात् । अणिोस्तु प्रकल्प्यत एतद्विशेषणम् ; तयोर्चपावन्यत्र च विधानात् । 'गोत्रे' इत्यपि विशेषणमणि- जोरेव युक्तम् , न समुदायस्य; तथा हि 'अपत्यं पौत्रप्रभृति गोत्रम्' इति पारिभाषिक गोत्रमिह गृह्यते, तत्र चाणिनावेव विहिती, न समुदायः १ नैष दोषः; समुदायस्यैते विशेपणे न सम्भवत इति सामर्थ्यादेकदेशयोरणिोविज्ञायते । अत एव वृत्तावाह- गोत्रे यावणिजी विहितावनापाविति । इहायं प्यङादेशो वा स्यात् १ प्रत्ययो वा ? ननु च पष्ठीनिर्देशादादेशेनैवानेन भवितव्यमिति असन्दिग्धमेतत् , तटयुक्ता द्वितीयपक्षा- शङ्का ? नैतदस्ति; प्रत्ययविधावपि पष्ठीनिर्देशो दृश्यते, यथा---'गापोष्टक', 'नीदिशाल्यो. ढक्' इति, तत्मात् प्रत्ययपक्षशङ्कापि युक्तैव । तत्र यदि प्रत्ययः त्यात् , औदमेघेय इति न सिध्येत् । उदमेघत्यापत्यं स्त्री-'अत इम', तदन्तादनेन प्या, इकारत्य यत्येति लोपः, 'यश्चाप, औदमेव्या, तस्या अपत्यमिति 'लोभ्यो टक्', एयादेशः। तत्मिन ·३८४ काशिकावृत्ती [ यूनस्तिः पदमञ्जरी नन्वस्मिन्पक्षे उडुलोम्नोऽपत्यं स्त्री वाहादिपु लोमन्शब्दस्य पाठात्केवलस्या- पत्येन योगाभावात्सामर्थ्यात्तदन्तस्य ग्रहणादिनि तस्य प्यडादेशे सति 'ये चाभावकर्मणोः' इति प्रकृतिभावात् 'नस्तद्धिते' इति टिलोपो न स्यात् , ततश्चौ- डुलोमन्येति स्यात् ,औडुलोम्येति चेष्यते,प्रत्ययपक्षे इबा व्यवधानान्नास्ति प्रकृति- भावः, यस्येति लोपेऽपि कृते स्थानिद्भावाद्वयवधानमेव ? नैप दोपः; नात्राकृते टिलोपे प्यङ् प्राप्नोति, किं कारणम् १ अगुरूपोत्तमत्वात , तस्मादिब्येव टिलोपः, ततो गुरूपोत्तमत्वम् , ततः प्यङित्यानुपूर्व्यात्सिद्धम् । अयं तर्हि दोपः-प्रत्यय- ग्रहणपरिभाषयाऽणिचन्तयोर्ग्रहणम् , तयोविधीयमानः ध्यङनेकाल्त्वात्सर्वादेशः प्राप्नोति ? 'ङिच्च' इत्यन्त्यस्य भविष्यति, तातड्न्यायेन सर्वादेशः प्राप्नोति । यत्र हि डकारस्य प्रयोजनान्तरमपि सम्भाव्यते तत्र 'ङिच्च' इत्येतदनन्यार्थडित्त्वे- प्वनडादिषु सावकाशं बाधित्वा 'अनेकाल्शित्सर्वस्य' इत्येतद्भवति, यथा तातङि। इह च सर्वादेशत्वेऽपि 'यडश्चाप्' इति विशेषणं प्रयोजनं सम्भवति, तस्मात्सर्वा- देशः प्राप्नोति, तत्राह-निर्दिश्यमानस्येत्यादि । न्यासः 'आपत्यस्य च तद्धितेऽनाति' इति यलोप इष्यते, स न प्राप्नोति; अनापत्ययकारत्वात् । ननु च 'हलस्तद्धितस्य' इति चेत् ? न ईतीत्यत्रानुवर्तते । आदेशपक्षे त्वणिोरपत्यत्वात् तदादेशस्यापि व्यङः स्थानिवद्भावेनापत्यत्वमिति सिध्यति यलोपः। तस्मादादेशपक्ष एव साधुरित्यभिप्रायेणाह-प्यङादेशो भवतीति । ननु चादेशपक्षेऽप्यौडुलोम्येति न सिध्यति, लोमशब्दो बाह्वादिषु पठ्यते । तस्य केवलस्यापत्येन संयोगो नास्तीति तदन्तः समुदायो गृह्यते, तत उडुलोम्नोऽपत्यं स्त्री-बाहादित्वादिमि कृते तस्य च ध्यादेशः। तत्र 'नस्तद्धिते' इति टिलोप इष्यते, स च न प्राप्नोति; 'ये चाभावकर्मणोः' इति प्रकृतिभावात् । प्रत्ययपक्षे विसो व्यवहितत्वात् ष्यङः प्रकृतिभावो नास्तीति भवति टिलोपः। ननु 'यस्येति च' इति लोपे कृते नास्ति व्यवधानम् । 'अचः परस्मिन् पूर्वविधौ' इति लोपस्य स्थानिवद्भावादस्त्येव । आदेशपक्षेऽप्यदोषः, आनुपूर्व्या सिद्धत्वात् । न ह्यत्राकृते लोपे गुरूपोत्तमत्वं सम्भवति । तत्र प्रागेव ष्यङ इनि तस्यैव टिलोपः, ततो गुरूपोत्तमता । ततः व्यडित्यानुपूर्व्या सिद्धत्वम् । अयं तादेशपक्षे दोषः-अनेकाल्वात् सर्वादेशः प्राप्नोति, 'ङिच्च' इत्यन्तस्य प्राप्नोतीति चेत् ? नैतदस्ति; अपवादप्रतिपेषाद्धि सर्वादेशः प्राप्नोतीति । 'डिच्च' इत्यन्तादेशः क्रियताम , आहोस्त्विदनेकाल्वात् सर्वादेशः, तत्र परत्वात् सर्वादेशः प्राप्नोति, यथा-'तुह्योस्ता- ताशिष्यन्यतरस्याम्' १ इत्यत आह-निदिश्यमानस्येत्यादि । यथा पाच्छब्दस्य पदित्ययमादेशो विज्ञायते न पाच्छब्दान्तस्य समुदायस्य, तथायमपि निर्दिश्यमानयोरणि. : ओरेव विज्ञायते । तत् क तहिं सर्वादेशेन भवितव्यम् ? यत्र समुदायात्. षष्ट्युच्चारिता, ·. अणिनोरनार्षयोः ] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः ३८५ णिमोरेव विज्ञायते, न तु समुदायस्य । उकारः सामान्यग्रहणार्थः । षकारस्तदविघातार्थः - 'यङश्चाप्' इति । उत्तमशब्दः स्वभावात् त्रिप्रभृतीनामन्त्यमक्षरमाह। उत्तमस्य पदमञ्जरी यद्ययमुत्तमशब्दो व्युत्पन्नः स्यात् , तदोच्छव्दात्तमपि कृते 'किमेत्तिङव्यय- घाद्' इत्याम्प्राप्नोति ? न वा द्रव्यप्रकपत्वात् । उच्छब्दो हि ससाधनक्रियावचन उद्गते वर्तते, तस्य क्रियाद्वारकः प्रकर्षः- अतिशयेनोद्गत इति, ततश्च द्रव्य- निष्ठत्वात्प्रकर्षस्य 'अद्रव्यप्रकर्षे' इति प्रतिषेधो भविष्यति । एवमपि तमपः पित्त्वा- दाधुदात्तत्वप्रसङ्गः ? न वोञ्छादिषु पाठात् , उञ्छादिषु हि उत्तमशश्वत्तमौ सर्वत्रेति पठ्यते । एवमपि स तावत्पाठः कतव्यः, क्रियामात्रस्य च प्रकर्षे उत्तमा- मित्याम्प्रसङ्गश्च, अतोऽनभिधानानुच्छब्दान्तमपोऽनुत्पत्तिरेषितव्या। किच- व्युत्पन्न उत्तमशब्दश्चतुष्प्रभृतिषु वर्तते, कथम् ? ऊर्ध्वमुच्चारित उद्गतः, स च प्रथमोच्चारितमपेक्षते, ततश्च त्रिषु द्वावुद्गतौ, तयोश्च द्वितीयोऽतिशयेनोद्गतः, द्वयोश्च सम्प्रधारणायां तरपा भाव्यम्, ततश्च यत्रोद्गता एव त्रयस्तत्रैव स्यात्-कारीषगन्ध्येत्यादौ; वाराह्येत्यादौ तु न स्यात् । तदेवं व्युत्पत्तिपक्षे दोष पश्यन्नव्युत्पत्तिपक्षमाश्रित्याह-उत्तमशब्द इति । स्वभावादिति । न व्युत्पत्ति- वशादित्यर्थः । त्रिप्रभृतीनामिति वचनादाक्षी प्लाक्षीत्यादौन भवति । न्यासः यथा--तुह्योरिति । डकारः सामान्यग्रहणार्थ इति । असति हि तत्र 'यङश्चाप' इत्यत्र 'वृद्धत्कोसलानादाय' इत्यस्यैव ग्रहणं स्यात्, न ष्यङः । षकारस्तदविधातार्थ इति । तत्र ह्यसत्येकानुवन्धकग्रहणे न द्वयनुबन्धकस्येत्यस्यैव ग्रहणं स्यात्, न व्यङः । उत्तमशब्दोऽयमस्त्येव व्युत्पन्नं तमवन्तं प्रातिपदिकम् , अस्त्यव्युत्पन्नम् । तत्र यदि व्युत्पन्नस्येदं ग्रहणं स्याद् वाराह्येति न सिध्येत्; यत्माद् व्युत्पत्तिमानुत्तमशब्दश्चतुष्प्रभृति- ववतिष्ठते । तया ह्युच्छब्दादुद्गताभिधायिनस्तमप् प्रत्ययोऽतिशायने विधीयते । अनुद्गतञ्चापेक्ष्योद्गतो भवति । त्रिषु च द्वावुद्गतौ, एकोऽनुद्गतः, न च द्वयोरयं चोद्गत इत्ययमनयोरतिशयेनोद्गत इत्यर्थविवक्षायां तमवुत्पद्यते; तरपा विशेषविहितेन वाधितत्वात् । चतुर्पु तु त्रय उद्गताः, एकोऽनुद्गतः, तत्र त्रीनुद्गतानपेक्ष्यायञ्चो- द्गतः । अयं चैषामतिशयेनोद्गत इत्यर्थविवक्षायां तमवृत्पद्यते, तस्माच्चतुर्वेव प्राप्नोति; तत्र चोत्तमशब्दस्य स्वरूपसिद्धेः, ततश्च वाराह्येति न सिध्येत् । न ह्यत्र चत्वारः सन्तीत्येतदालोच्याव्युत्पन्नोऽयमिहोत्तमशब्दो गृह्यत इति दर्शयन्नाह--उत्तम- शब्दः स्वभावादित्यादि । अव्युत्पन्न एव घुत्तमशब्दः स्वभावात् त्रिप्रभृतीनामन्त्यमाह, काशि०३ : २६ ·३८६ . । काशिकावृत्तो [अणिमोरनापंयोः समीपमुपोत्तमम् , गुरुः उपोत्तमं यस्य तद् गुरूपोत्तमं प्रातिपदिकम् । करीषस्येव गन्धोऽस्य करीषगन्धिः, कुमुदगन्धिः; 'तस्यापत्यम्' इत्यण् , तस्य ष्यङादेशः - कारोषगन्ध्या, कौमुदगन्ध्या । वराहस्या- पत्यम् , 'अत इञ्' , वाराहिः, तस्य व्यङादेश:-वाराह्या, बालाक्या । अणिमोरिति किम् ? ऋतभागस्यापत्यम्, बिदादित्वादम् , आर्तभागी। गुरूपोत्तमादिकं सर्वमस्तीति न त्वणिनौ । 'टिड्डाणम्' इति डोबेव भवति । अनार्षयोरिति किम् ? वासिष्ठी। वैश्वामित्री । गुरूपोत्तमयोरिति किम् ? औपगवी। कापटवी। गोत्र इति किम् ? 'तत्र जाताः', आहिच्छत्री, कान्यकुब्जी ॥ पदमञ्जरी टिड्ढाणजिति ङीवेव भवतीति।प्राप्तिमात्राभिप्रायेणेदमुक्तम् । अत्राहि जाति- त्वात् 'शाङ्गरवाद्यनः' इति डीना भाव्यम् । वासिष्ठीति। 'ऋष्यन्धक' इत्यादिनाण। आहिच्छत्रीति । जातादावर्थेऽण् । एवमत्रादेशपक्षः स्थापितः । यद्येवम् , हस्तिशिरसोऽपत्यम् , बारादित्वादिग्, 'अचि शीपः' इति शीर्षादेशः, इनः प्यङादेशः, ततः स्थानिवद्भावेन शीर्षशब्दस्य शिरो- ग्रहणेन ग्रहणाद् 'ये च तद्धिते' इति शीर्पन्नादेशः प्राप्नोति ? अस्तु; 'नस्तद्धिते' इति टिलोपो भविष्यति । ये चाभावकर्मणोः' इति प्रकृतिभावः प्राप्नोति, ततश्च हास्तिशीर्पण्येति स्यात् , प्रत्ययपक्षे त्वियाऽव्यवहितत्वान्नास्ति शीर्पन्ना- . न्यासः न व्युत्पन्नः । स हि चतुष्प्रभृतीनामन्त्यमाह, तस्मात् 'उत्तमशब्दः स्वभावात्' इत्यादिना ग्रन्येनाव्युत्पन्नस्योत्तमशब्दस्यह ग्रहणमिति दर्शितं भवति । तदेवमव्युत्पन्नत्य ग्रहणे वाराहीत्येतदपि सिद्धं भवति । टिड्डाणनिति डीवेव भवतीति । प्रमादपाठोऽयम् । यथैव हि वैदोति जातित्वाद- अन्तात् 'शार्ङ्गरवाद्यो डोन्' इति ङोन् भवति, तथापि डीनैव भवितव्यम् । नातित्वं तु गोत्रत्वाद् । तस्माद् 'शार्ङ्गरवाद्यञो डोन् इति डोनेव भवति' इत्ययमेवात्र पाठो द्रष्टव्यः। वासिष्टी, वैश्वामित्रीति । 'ऋष्यन्धक' इत्यादिनाऽण् । औपगवी, कापटवीति । उपगु-कपटुशब्दाभ्यामौत्सर्गिकोऽण् , 'ओर्गुणः' । आहिच्छत्री । कान्यकुब्जीति । 'तत्र नातः' इत्यण ।।

·अणिनोरनायोः ] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः ३८७ . पदमञ्जरी देशः, यस्येति लोपेऽपि कृते स्थानिवद्भावाद्यवधानसेव, तेन हास्तिशीर्षेति सिद्धयति, तस्मात्प्रत्ययपक्ष आश्रणीयः । तदेतद् 'ये च तद्धिते' इत्यत्र वामनो वक्ष्यति-'यदि प्रत्ययः, कथमौदमेघेय इति, आपत्याद्विहितः ष्य सोऽप्यापत्य एव, तत्र यलोपे सिद्धम्' इति । जयादित्यस्तु मेने शीर्षादेशसन्निपातेन ष्यङ, स तद्विघातं न करिष्यतीति । यद्येवम् , अजादिप्रत्ययनिबन्धः शीर्षादेशः कथं तमजादि विहन्यात् ? ततः किम् ? प्यङादेशोऽपि न प्राप्नोति, अनित्या सन्निपातपरिभाषा, तेन ध्यङ् भवति, शीर्षा- देशश्च न भविष्यति । अयं तयादेशपक्षे दोषः-अनुबन्धौ कर्तव्यौ यङश्चा- विति सामान्यग्रहणतदविघाताौँ, अन्यथाऽणादेशे प्यङि 'टिड्डाणम्' इत्यादिना ङीप्स्यात् , इमादेशे तुइन उपसङ्ख्यानम्' इति ङीष्प्रसङ्गः १ नैष दोषः; टिड्ढा- णम्' इत्यत्रात इति वर्तते, तत्र चाणाऽकारो विशेष्यते-अण्योऽकार इति । तत्र व्यङादेशे 'अनल्विधौं' इति स्थानिवद्भावाभावान्डीन्न भविष्यति । अणन्ता- दकारान्तादिति हि विज्ञायमाने स्वाश्रयमकारान्तत्वं स्थानिवद्भावादणन्तत्वं चेति स्यान्डीपः प्रसङ्गः । 'इन उपसङ्ख्यानम्' इत्यत्रापि 'इतो मनुष्यजातेः' इत्यत. 'इतः' इत्यपेक्ष्यते–इञ्य इकारः तदन्तादिति । इअन्तादिकारान्तादिति वा विज्ञायमाने ज्यङादेशे सति वाराह्येत्यादिविकाराभावान्डीपभावः सिद्धः । एवमपि स्वरार्थश्चावेष्टव्यः, अन्यथा इआदेशः ष्यङ् स्थानिवद्भावेन बित् , टावपि पित्त्वादनुदात्त इति बित्स्वरेणाद्युदात्तं पदं स्यात् । स्यादेतत्-इनो बकारस्येत्संज्ञायाः प्रागेव प्रतिपदविधानात्प्यङादेशः कारिष्यते, तत्र बित्स्वरा- भावात् प्रत्ययस्वरे सति टाप्यपि सिद्धः स्वर इति, यथैव तर्हि चित्स्वरो न भवति एवं वृद्धिरपि न स्याद् , अतो बकारस्य सत्यामित्संज्ञायामादेश इत्या- स्थेयम् , ततश्च स्वरे दोषप्रसङ्गाचावर्थमनुवन्धौ कर्तव्यावेव । प्रत्ययपक्षे तु सति शिष्टे प्यड: प्रत्ययस्वरे कृते तदन्तादापि सिद्धमिष्टम् , न रूपभेदो न स्वरभेदः । ननु च प्यच स्त्रीत्वस्य द्योतितत्वादान्न स्यात् ? नैप दोपः; यथा गाायणी- त्यादौ द्वाभ्यां स्त्रीत्वं द्योत्यते, तथाऽत्रापि द्वयोरेव सामर्थ्यमिति टावपि भवि- प्यति । 'प्यङः सम्प्रसारणम्' इत्यत्र विशेषणार्थं तहिं त्वयाप्यनुबन्धौ कर्तव्यो, इह मा भूत्-पाशानां समूहः पाश्या, पाशादिभ्यो यः', पाश्यापतिरिति ? एवं तह:- कोऽनुबन्धः करिष्यते, क एकः ? पकारे ङीष्प्रसनः। डकारे 'यङ: सम्प्रसारणम् इत्युच्यमाने लोलूयापुत्त्र इत्यत्रापि प्राप्नोति ? अप्रत्ययादित्यकारेऽतो लोपे च सति अकारेण व्यवहितत्वान्न भविष्यति । वाराहीपुत्त्र इत्यत्रापि तहिं टापा व्यवधानम् ? एकादेशत्य पूर्व प्रत्यन्तयत्त्वान्नाति व्यवधानम् । ननु 'प्याः ·३८८ काशिकावृत्ती [गोत्रावयवात् गोत्रावयवात् ॥ ७९ ॥ पदमञ्जरी सम्प्रसारणम्' इत्यत्र 'लिटि धातोः' इत्यतो धातुग्रहणमनुवर्तते, 'आदेच उपदेशेऽ- शिति' इत्यात्त्वं धातोर्यथा स्याद्, गोभ्यामित्यादौ मा भूदित्येवमर्थम् । तत्र यङ- न्तस्य धातोः पुत्त्रपत्योरनन्तरयोः सम्प्रसारणं भवतीत्युक्ते यो धातुर्लोलूयादिर्ना- सावनन्तरः, यश्चानन्तरो वाराहादिर्न स धातुः, तत्र धातुत्वानन्तर्ययोरन्यतर- रूपपरित्यागेन भवत्सम्प्रसारणं यथा वाराहीपुत्त्र इत्यादौ असत्यपि धातुत्वे आनन्तर्यमात्राश्रयणेन भवति, तथा लोल्यापुत्त्र इत्यत्रासत्यप्यानन्तर्ये धातुत्वा- श्रयणेन स्यात् । अथ ब्रूयाः-यधात्वोर्न परस्परेण विशेषणविशेष्यभावः, अपि तहि समुच्चयः-पुत्नपत्योरनन्तरस्य यङो धातोश्चेति ? तत्र वाराहीपुत्त्र इत्यादौ भविष्यति, न तु लोलूयापतिरित्यादौ; धातोर्व्यवधानात् । ततश्च साम- या॑द्धातुग्रहणस्योत्तरार्थैवानुवृत्तिः सम्पद्यत इति । यद्येवम् , वाक्पतिरित्यत्र वचेः सम्प्रसारणप्रसङ्गः १ एवं तर्हि धातोरिति नितिष्यते, आत्त्वं पुनर्गवादेः प्रातिपदिकस्य न भवति; उपदेशाभावात् । स्वरूपज्ञापनप्रधानो निर्देश. = उप. देशः । 'गोथचः', 'नौदयचः' इत्यादोतु कार्यान्तरार्थमुच्चारणम् , न स्वरूप ज्ञापनार्थम् । तदेवं प्रत्ययपक्ष एक एवानुवन्धः कर्तव्यः । अत्र संग्रहश्लोकाः- पुंवद्भावाद्यजादौ यलुगाप परस्मिन् व्यङि ह्योदमेघे स्वार्थे प्यङ तद्यलुग्ढे क्रमत इह भवेदौडुलोम्या परस्मिन् । प्यशीपांधीनलाभस्तदभिविहतये न प्रभूास्ति शीर्ये सर्वादेशोऽपि तातडिव न यङणियोः स्थानिनोरुक्तिहेतोः ।। स्त्र्युक्तावप्याप्परस्मिन्निह सुलभ इति पडने विधेयौ न वा ये- Sणादेशे डीनिवृत्त्यै त्वण इन इति चेद् द्वौ विशेप्यो न दोपः । वित्त्वादादेरुदात्तः प्रसजति सहजादेशने वृद्धथभावः पाश्यापुत्त्रे निवृत्त्यै यण इक इह पित्त्वेकके डीप्योस्तु ।। लोलू यापुत्र इत्यव्यवहित इतरत्रापि दीर्थोऽन्तवत्स्याद् धात्यानन्तर्ययोगे विधिरिति स यथानन्तरेऽधी' तथा धोः । धात्वानन्तर्ययोश्चेन्मिथ इह न हि तेऽपेक्षिता वाक्पताविक धोत्राधिक्रियात्वे शुपदिशिरिति गोर्नो तदेवं ममेकः ।। गोप्रावययात् ॥ गोत्रशब्दोऽयमस्ति पारिभापिक: 'अपत्यं पोत्नप्रभृति गोत्रम् . १. 'भयातो', 'पालोः' इति यत्तको 'प्रधा' 'पो' मपन्यागजिन्यः । प्रग या--- पोनुरोप मेगरिदा प्रायोनानां सपा पाठसम्प्रदाय एवान दारगम् ।

·गोत्रावयवात् ] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः ३८४ पदमारी इति, अस्ति च लौकिकोऽपत्यमात्रवचनः, अस्ति च व्युत्पन्नः-गूयन्ते शब्द्यन्ते- ऽनेन स्वसन्तानप्रभवा इति प्रधानभूत आदिपुरुषः, स्वप्रभवस्यापत्यं सन्तानस्य संज्ञाकारी गोत्रमित्युच्यते, यथा- भरतः, रघुः, यदुरिति । अवयवशब्दोऽप्यस्ति एकदेशे यत्सम्बन्धादवयवतीति समुदाय उच्यते; अस्ति च पृथग्भावे, अवयुत्या- नुवाद इत्यादाववपूर्वस्य यौतेः पृथग्भावेऽपि दर्शनात् ; अस्ति चाप्रधाने-अव- यवभूतोऽयमस्मिन् ग्राम इति । तत्र पारिभाषिके गोने एकदेशे चावयवे च वचनमनर्थकमिदं स्यात् , कथम् ? पौत्त्रप्रभृत्यपत्यसमुदायो गोत्रं तदवयव. श्चतुर्थादिस्तदपि गोत्रमेव, तद्वाचिनोऽणिजन्तात्पूर्वेणैव सिद्धः प्यङ् । अथ कस्मिंश्चिन्महागोत्रे यान्यवान्तरगोत्राणि, यथा- भार्गवगोत्रस्य च्यवनादीनि, ते गोत्रावयवास्तेष्वगुरूपोत्तमार्थोऽयमारम्भः । यद्येवम् , सप्तर्षीणामगस्त्याष्टमाना- मष्टौ महागोत्राणि प्रवराध्याये पश्यन्ते तद्वयतिरिक्तेभ्यः सर्वेभ्यः ष्यङः प्रसङ्गः; न चैतदिष्टम् , अगुरूपोत्तमेभ्योऽपि पुणिकादिभ्य एवेष्यते । पृथग्भाव- वचने त्ववयवशब्दे गोत्रादन्यवाचिनोऽणिअन्तात्यङि विधीयमाने पूर्वसूत्रे गोत्रग्रहणमनर्थकम् । अथाप्रधानवचनोऽवयवशब्दः, पारिभाषिकमेव गोत्रं प्रवराध्याये पाठाचाप्राधान्यम् , ततोऽयमर्थः स्यात्-येऽणिचन्ता गोत्रापत्य- वाचिनः प्रवराध्याये न पच्यन्ते तेभ्यः प्यडिति । तत्रानृषिभ्यो गुरूपोत्तमेभ्यः पूर्वेणैव सिद्धः, अगुरूपोत्तमेभ्यस्तु संज्ञाकारिभ्य एवेष्यते, पारिभाषिके च गोत्रे संज्ञाकारित्वं विशेषो न लभ्यत इति । इहापि प्रसज्येत-तुषजको नाम कश्चित्तस्य गोत्रं स्त्री 'अत इम्' तौषजकी, अपत्यमाने तु गोत्रे यद्येकदेशोऽवयव- स्ततोऽपत्यसमुदायस्य पौत्त्रप्रभृत्यपत्यमवयव इति तद्वाचिनोऽणिबन्ता- त्पूर्वेणैव सिद्धः । पृथग्भावे त्वपत्यादन्यवाचिन आहिच्छत्रादेरेव प्रसङ्गः। अप्रधाने त्वप्रधानापत्यवाचिनोऽणिजन्ताद् गुरूपोत्तमान्न सर्वत्रेष्यते, किन्तु न्यासः गोत्रावयवात् ॥ गोत्रञ्च तदवयवञ्चेति गोत्रावयवः । इह त्वभिधानेऽभिधेयोपचार ३.त्वा तदभिधायिप्रातिपदिकं गोत्रावयवशब्देनोक्तम् । ननु चैवं विग्रहे विशेषणत्वादवयव-. शब्दस्य नीलोत्पल इव नोलशब्दस्य पूर्वनिपातः त्यात् । राजदन्तादेराकृतिगणत्वाद् विशेषणस्य परनिपातो भविष्यति । गोत्रं पुनरिह लौकिकं गृह्यते, न पारिभापिकम् । लोके च प्रधानभूत आदिपुरुपः स्वप्रभवस्यापत्यसन्तानस्य संज्ञाकारी गोत्रमित्युच्यते । तया हि भरतो नाम कश्चिदाद्यः प्रधानः पुरुषोऽभूत्, तेन सर्व एव तत्पूर्वकाः पुत्रपौत्रादयो भरता इति व्यपदिश्यन्ते। अवयवशब्दोऽयमस्त्येवैकदेशे, तत्सम्बन्धादवयवीति समुदाय उच्यते । अस्ति च पृथग्भावे-अवयुतिः = अवयवः, पृथग्भूत इत्यर्थः । यद्यपि यौतिमिश्रणे पठ्यते, तथाप्यनेकार्यत्वाद् धातूनामवपूर्वः पृथग्भावमाचष्टे । अन्त्यप्रघाने, यया- - ·:३६० . काशिकावृत्ती [ गोत्रावयवात् 'भणियोः' इत्येव । गोत्रावयवाः - गोत्रावयवाः - गोत्राभिमताः कुलाख्याः पुणिकभुणिकमुखरप्रभृतयः, ततो गोत्रे विहितयोरणिनोः स्त्रियां ध्यादेशो भवति । अगुरूपोत्तमार्थ आरम्भः । पौणिक्या । भौणिक्या। मौखर्या । पदमारी संज्ञाकारिभ्यः, तत्रापि गोत्रे । व्युत्पन्ने गोत्रे एकदेशवचनोऽवयवशब्दो न सम्भ- वति, न हि येन पुरुषेण स्वसन्तानप्रभवा गूयन्ते तदवयवाद्धस्तपादादेोत्रेऽणिनो- ऽसम्भवः । अथ गोत्रं च तदवयवश्चेति कर्मधारयस्तदा भार्गवादिगोत्रेषु ये- ऽवान्तरच्यपदेशकारिणश्च्यवनादयस्तेभ्यः प्रसङ्गः। पृथग्भावे च ये संज्ञा- कारिभ्यः पृथग्भूतास्तुपजकादयस्तेभ्य एव स्यात् । अत एवमेपु पक्षेपु दोप- सम्भवाद्वयुत्पन्नो गोत्रशब्दः, अप्रधानावचनोऽवयवशब्दः, कर्मधारयश्च समासः । निपातनाद्विशेपणस्य परनिपातः, प्रवराध्यायेऽपाठाच्चाप्राधान्यम् । तदेतदाह- गोत्रावयवा, गोत्राभिमता इति ।गोत्रमित्येवमभिमताः,गोत्राभिधायिन इत्येव लोके प्रसिद्धाः, न पुनः प्रवराध्याये पठिता इत्यर्थः । काः पुनस्ता इत्यत्राह-कुलाख्या इति । कुलमाख्यायते आभिरिति कुलाख्याः, पुरिणकादिभिर्हि कुलमाख्यायते- पुणिका वयंगोनेणेत्येवमादि।तत इति । तथोक्तविशेषणविशिष्टाभ्यः कुलाख्याभ्यः। अगुरूपोत्तमार्थ आरम्भ इति । 'गुरूपोत्तमयोः' इति निवृत्तम् , अन्यत्सर्वमनुवर्तत - न्यासः कुलावयवोऽयम् , सङ्घावयवोऽयमिति । कुलस्य सङ्घस्य चाप्रधानभूतोऽयमिति गम्यते । तत्र यद्येकदेशवाची गृह्यते तदुपादानमनर्थकं स्यात् , गोत्रादित्येव वक्तव्यम् । गोत्रावयवोऽपि हि गोत्रं भवति, यथा - क्षीरावयवः क्षीरमिति । अथापि पृथग्भावे गोत्रादन्यत्र वर्तमानो गृह्यते, एवमपि पुणिकादिभ्यो विहितयोरणिोः प्यादेशो न स्यात्; पुणिकादीनां गोत्रवचनत्वात् । क तहिं स्यात् १ यत्र गोत्रवाचिनः प्रातिपदिकादणिनी विहिती, अनिष्टञ्चतत् तस्यैकदेशवाचिनि पृथग्भाववाचिनि वाक्यवशन्दे दोप इत्यत्राप्रधानवा- ज्येव गृपते । गोत्रावयवा इति । पुणिकादिश्रुतीनामेतद्विशेषणम् । अप्रधानगोत्राभि- धायिन्य इत्यर्थः । गोत्राभिमता इति । गोत्रमित्येवमभिमता गोत्राभिधायिन्य इत्येवं लोके प्रसिद्धाः । न पुनगोंगाप्याये पठिता इत्यर्थः । अत एव तासामप्राधान्यम् ; गोत्राध्यायेऽप- ठितत्वात् । कुलाख्या इति । फुलम् = गोत्रम् , आख्यायत आभिरित्याख्याः, 'आतधो- पसर्गे' इत्यः । कुलत्यापाः । २६ पुणिकादिश्रुतिमिर्हि कुलमाख्यायते--पुणिकोऽयं गोमणेत्येवमादि । तत इति । यथोक्तविशेषणविशिष्टाभ्यः पुणिमादिश्रुतिभ्यः। यदि चदिरातो गोप्रविदितयोरणितोः प्यष्ट भवत्येवं सत्यपार्थकोऽयं योगः, पूर्वेणेव सिसत्यात् । त्यस आए-अगुरूपोत्तमार्य आरम्भ इनि। पौणिस्येत्यादि । पुगिफ-मुणिक गुसर. सम्देन्यः 'अत इन तीमन्यस्य प्परचा ।।

·प्रौद्ययादिन्यन] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः ३६१ येषां त्वनन्तरापत्येऽपीष्यते - देवदत्या, याज्ञदत्येति; ते क्रोड्या- दिषु द्रष्टव्याः । क्रौड्यादिभ्यश्च ॥ ८॥ 'क्रौडि' इत्येवमादिभ्यश्च स्त्रियां व्यङ् प्रत्ययो भवति । अगुरू- पोत्तमार्थ आरम्भः, अनणिर्थश्च । क्रौड्या । लाड्या । कौडि । लाडि । व्याडि । आपिशलि। आपक्षिति। चौपयत । चैटयत। शैकयत । बैल्वयत । वैकल्पयत । सौधातकि । * सूत युवत्याम् * । * भोज क्षत्रिये * । भौरिकि । भौलिकि । शाल्मलि । शालास्थलि । कापिष्ठलि । गौलक्ष्य । गौकक्ष्य पदमञ्जरी इति भावः । पौणिक्येत्यादिः । पुणिक-भुणिक-मुखरशब्देभ्यः 'अत इन्', तस्य प्यङादेशः । ते क्रौडयादिषु द्रष्टव्या इति । अवृत्कृतत्वात्तस्येति भावः ।। क्रौड्यादिभ्यश्च ।। ष्यङ् प्रत्ययो भवतीति । क्रौड्यादिभ्य इति पञ्चमीनिर्देशा- त्प्रत्ययपक्षेऽप्यत्र दोषाभावाच्चैवमुक्तम् । अगुरूपोत्तमार्थ इत्यादि । तत्र क्रौड्या- दयः प्राक्चोपयतशव्दादत इसन्ताः, चौपयतप्रभृतयः प्राग सौधातकिशब्दाद- णन्ताः, सौधातकिशब्दः 'सुधातुरकङ् च' इति इअन्तः । सूत युवत्यामिति । सूतशब्दः ष्यङमुत्पादयति युवत्यां प्राप्तयौवनायामभिधेयायाम्-सूत्या, अन्यत्र क्रियाशब्दाहाब् भवति-सूता, जातिवाचिनस्तु ङीष् भवति-सूती ।भोज क्षत्रिये इति । जातिलक्षणस्य डीपोऽपवादः-भोज्या, क्रियाशब्दात्तु टावेव भवति- भोजयतीति भोजा, ततः परे इचन्ताः । गौकक्ष्यशब्दो गर्गादियजन्तः ।। न्यासः क्रौड्यादिभ्यश्च ।। क्रौडीत्येवमादिभ्यश्च स्त्रियां प्यङ् प्रत्ययो भवतीति । ननु चादेशपक्षः पूर्वमाश्रितः, तत् किमर्थमिह प्रत्ययपक्ष आश्रीयते १ तदाश्र- यणेऽप्यत्र दोषो नास्तीति प्रदर्शनार्थः । अगुरूपोत्तमार्थ आरम्भ इत्यादि। येऽत्रा- णन्ता इअन्ताश्च पठ्यन्ते तान् प्रत्ययमगुरुपोत्तमार्थ आरम्भः । ये त्वन्ये, तान् प्रत्ययम- णिर्थः । तत्राद्याः क्रौड्यादयः प्राक् चौपयतशब्दादिजन्ताः । चौपयतप्रभृतयस्त्वणन्ताः प्राक् सौधावकिशन्दाद् । सौधातकिशब्दतु 'सुधातोरकङ च' इतीअन्तः । सूत युवत्या- मिति । सूतशब्दाद् युवत्यां प्राप्तयौवनायां ध्यङ् भवति-सूत्या, अन्यत्र टावेव - सूता। भोज क्षत्रिय इति । भोजशब्दात् क्षत्रियजाती वाच्यायां प्यङ् भवति । जातिलक्षणत्य डीपोऽपवादः-भोज्या, अन्यत्र टावेव भवति-भोना । ततः परे प्राग गौकक्ष्यशन्दा- दिमन्ताः । स पुनर्गर्गादियजन्तः ॥

·३६२ काशिकावृत्ती [ दैवयशिशीचि दैवयज्ञिशौचिवृक्षिसात्यमुग्रिकाण्ठेविद्धिभ्योऽन्यतरस्याम् ॥ ८१ ॥ दैवयज्ञि, शौचिवृक्षि, सात्यमुनि, काण्ठेविद्धि - इत्येतेषामन्य- तरस्यां ष्यङ् प्रत्ययो भवति । इञन्ता एते, गोत्रग्रहणं च नानुवर्तते । तेनोभयत्रविभाषेयम् । गोत्रे पूर्वेण नित्यः ष्यङादेशः प्राप्तो विकल्प्यते, अगोत्रे त्वनन्तरेऽपत्ये पक्षे विधीयते । तेन मुक्ते 'इतो मनुष्यजातेः' इति डोषेव भवति । दैवयश्या, दैवयज्ञी। शौचिवृक्ष्या, शौचिवृक्षी । सात्यमुग्रया, सात्यमुग्री । काण्ठेविद्ध्या, काण्ठेविद्धी। समर्थानां प्रथमाद्वा ॥ ८२ ॥ त्रयमप्यधिक्रियते - समर्थानामिति च, प्रथमादिति च, वेति च । स्वार्थिकप्रत्ययावधिश्चायमधिकारः - 'प्राग्दिशो विभक्तिः' इति पदमञ्जरी दैवयज्ञिशौचिवृक्षिसांत्यमुनिकाण्ठेविद्धिभ्योऽन्यतरस्याम् ।। देवा यज्ञा यष्टव्या अस्य देवयज्ञः, शुचिर्वृक्षोऽस्य शुचिवृक्षः, सत्यमुग्रमस्य सत्यमुग्रः, निपातना- द्विशेष्यस्य पूर्वनिपातो मुमागमश्च, कण्ठे विद्धमस्य कण्ठे वा विद्धः, 'अमूर्द्ध- मस्तकात्' इत्यलुक् । कारडेविद्धिभ्य इत्यन्ये पठन्ति, काण्डेन विद्धः, 'कर्तृकरणे कृता वहुलम्' इति समासः, निपातनात्काण्डशब्दस्यैकारः । सर्वे इसन्ताः ।। समर्थानां प्रथमाद्वा । प्रत्येकमत्र पदानां स्वरितत्वं प्रतिज्ञायते, न समुदाय- स्येकमित्याह-त्रयमपीति । अत्र च प्रयोजनम्-एकस्य निवृत्तावपरस्य निवृत्तिर्मा भूदिति । एतदेव स्पष्टयति--समर्थानामिति चेति । स्वार्थिकप्रत्ययावधिश्चाय- मिति । स्वत्याः प्रकृतेरर्थे भवाः स्वार्थिकाः, अध्यात्मादिः, भाष्यकारप्रयोगाद् द्वारादिकार्याभावः, स्वशब्दस्य तु द्वारादिपु पाठादस्ति प्रसङ्गः । तदादिविधिर्हि तत्र भवति; आद्यज्विशेपणत्वाद् द्वारादीनाम् , यथा--द्वारपालस्येदं दीवारपाल- मिति । प्राग्दिशो विभक्तिरिति यावदिति । तत आरभ्य हि स्वार्थिकाः प्रत्यया विधीयन्ते, किं पुनः कारणं स्वार्थिवेप न प्रवर्तते ? इत्याह-स्वार्थि केपित्यादि । न्यासः देवतिशौचिवृक्षिसात्यमुनिकाण्ठेविद्धिभ्योऽन्यतरस्याम् ॥गोत्रे पूर्वेण नित्य इत्यादि । यदा पौत्त्रप्रभृतायपत्य इश् विधीयते तदा पूर्वेण 'अणियोः' इत्यादिना नित्ये मासे विफलप्यते । यदा त्वनन्तरापत्ये तदाऽप्रास एव पक्षे विधीयते ।। समर्यानां प्रथमाद्वा || स्वार्थिकप्रत्ययावधिश्चायमधिकार इति । स्वायें महत्ययें भयाः त्यायिफा., अध्यात्मादित्याळम् । स्वाथिकाः प्रत्यया अपधिर्मर्यादा यस्य ·समर्थानां प्रथमाद्वा] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः ३६३ यावत् । स्वार्थिकेषु ह्यस्योपयोगो नास्ति, विकल्पोऽपि तत्रानव- स्थितः । केचिन्नित्यमेव भवन्ति । पदमञ्जरी तत्र समर्थानामिति सम्बद्धार्थानां चेत्यर्थः । तत्र वाक्ये सम्बद्धार्थता, व्यपेक्षा हि तत्र सामर्थ्यम् ,अपेक्षा आकाङ्क्षा, अन्योऽन्यापेक्षा = व्यपेक्षा । अनयाऽऽका- झासन्निधियोग्यत्वेषु सत्सु यः सम्बन्धः स लक्ष्यते । वृत्तौ संसृष्टार्थता । एका- र्थीभावो हि तत्र सामर्थ्यम् । वृत्तौ ह्युपसर्जनपदानि स्वार्थमुपसर्जनीकृत्य प्रधाना- थपराणि भवन्ति, यथा- गङ्गायां घोष इति गङ्गापदं. गङ्गोपसर्जनं तीरमाह । तथौपगव इत्यत्रोपगुशब्दः स्वार्थोपसर्जनमपत्यमाह । अत एव ऋद्धस्यौपगव इति ऋद्धत्वमुपगोविशेषणं न भवति । यत्र हि शब्दः पर्यवस्यति तत्रैव विशेषण- सम्बन्धः । यदि च वाक्यवद् वृत्तावपि स्वार्थ एव पर्यवस्येत्तद्वदेव विशेषण- सम्बन्धो भवेत् , प्रधानपदान्यप्युपसर्जनविशिष्ट मेव स्वार्थ ब्रुवते । यदि तु वाक्य- वद् वृत्तावपि प्रधानपदानि स्वार्थमेव ब्रुवीरन् ततो यथोपगोरपत्यं देवदत्तः कल्याणश्चेत्युभाभ्यामपत्यार्थस्य सम्बन्धः, तथौपगवः कल्याणश्चेत्यप्युक्ते स्यात्, न चैवम् । अतो यादृशस्य सम्बन्धस्य भावादयं विशेषः स एकार्थीभावः । न च स्वार्थिकेषु प्रकृत्यर्थादर्थान्तरं सम्भवति यत्प्रत्यायनाय शब्दान्तरं प्रयुज्येत, येन सह समर्थता स्यात् । एतेन प्राथम्यं व्याख्यातम् । अतः प्रतियोग्यपेक्षया सामथ्ये- प्राथम्ययोरभावात्स्वाथिकेषु नास्योपयोग इति सिद्धम् । विकल्पोऽपि तत्रान- वस्थित इति । क्वचित्प्रवर्तते । एतच्चापडक्षादिसूत्रे वक्ष्यते । इह 'प्रथमात्' न्यासः - स तथोक्तः । प्राग्दिशो विभक्तिरिति यावदिति । अनेन यतः परेण स्वार्थिकाः प्रत्यया अवधिभूताः प्रवर्तन्ते तत् सूत्रं दर्शयन् 'प्राग्दिशो विभक्तिः' इत्येतत्सत्रात् प्रागयम- धिकार इत्याचष्टे । किं पुनः कारणं त्वार्यिकेप्वप्ययमधिकारो न प्रवर्तते १ इत्याह- स्वार्थिकेप्वित्यादि । समर्थानामिति । सम्बद्धार्थानामित्येपोऽर्थः। सम्बद्धार्थता च द्विष्ठत्वात् प्रतियोगिनि सति भवति, स्वार्थिकानाञ्च प्रकृत्यर्थादर्थान्तरं न सम्भवति यत्प्रत्यायनाय शब्दान्तरं प्रयुज्येत, यदपेक्षया च समर्थता त्यात् । तस्मात् समर्थताया अभावात् स्वार्थिकेषु समर्थानामित्येतत् तावन्नोपयुज्यते । अत एव प्रतियोगिनोऽभावात् प्रथमादित्येतदपि नोपयुज्यत एव । यदि हि प्रतियोगिशब्दान्तरं त्यात्, तत आशक्षा त्यात्-किं प्रथमात् प्रत्ययः ? उत द्वितीयादिति ? ततश्च तन्निवृत्तये प्रथमादिति वचनमनुवर्तमानमर्थवत् स्यात् । असति तु द्वितीये प्रतियोगिनि तदनुवृत्तिनोपयुज्यते । विकल्पोऽपि तत्रानवस्थित इति । अनियत इत्यर्थः । यतः केचित् त्वार्थिका नित्यमेव भवन्ति । तथा च 'अपडक्षाशितग्वलंकर्मालम्' इत्यादी सूत्रे भाष्यकारः परिगणनं ·३६४ काशिकावृत्ती [समर्थानां प्रथमाद्वा लक्षणवाक्यानि – 'तस्यापत्यम्', 'तेन रक्तं रागात्', 'तत्र पदमञ्जरी इत्येतद्विशेषणं शास्त्रवाक्यगतमाश्रीयते, न विग्रहवाक्यगतम् ; अनियतत्वात् । वाक्ये हि प्रयोगोऽनियत इति सर्वेषां प्राथम्यसम्भवात् । कदाचिदपत्यवद्वा- चिनोऽपत्ये प्रत्ययः स्यात् , कदाचिदपत्यवाचिनस्तद्वति । अयं च प्रकारोऽ- सत्यपि 'प्रथमात्' इत्यस्मिल्लभ्यत इत्यनर्थकं तत्स्यात् । ननु च यस्मिन्वाक्ये यत्प्रथमोच्चारितं तस्मिंस्तत एव यथा स्यात् , चरमो- च्चारितामा भूदित्येतत्प्रयोजनं स्यात् ? तन्न; न हि वृत्तिवाक्ययोः सहप्रयोगः, ततश्च वाक्यगते प्राथम्ये व्यवस्थापके सति वृत्तेः प्रयोगो न नियत इति व्यर्थमेव 'प्रथमात्' इति विशेषणं स्यात , तस्माच्छास्त्रवाक्यगतमेव प्राथम्यं व्यवस्थापक- मित्याह-लक्षणवाक्यानीत्यादि । न्यासः करिष्यति-'के पुनर्नित्याः प्रत्ययाः १ तमबादयः प्राक् कात् , ज्यादयः प्राग्लुना, आमादयः प्राड्मयटः, वृहत्या नात्यन्तात् समासान्ताश्च' इति । तत्र 'अतिशायने तमनि- एनौ' इति तमप्प्रभृतयो ये प्रत्ययाः 'प्रागिवात् कः' इत्येतस्मात् प्राक ते नित्याः। तथा 'पूगायोऽप्रामणीपूर्वात्' इत्यतो ध्यप्रत्ययात् प्रभृति 'पादशतस्य संख्यादेवीप्सायां बुन् लोपश्च' इत्यतो धुनः प्राग ये ते नित्याः । तथा 'किमेतिङव्ययधादाम्वद्रव्यप्रकर्षे' इत्यत आम्प्रभृति प्राक् तत्प्रकृतवचने मयटो ये प्रत्ययास्ते नित्याः । तथा 'वृहत्या आच्छादने' इति यो विहितः कप्रत्ययः 'नात्यन्ताच्छो बन्धुनि' इति च यश्चप्रत्ययो ये समासान्ता हनादयस्ते सर्वे नित्याः । तस्माद् विकल्पः स्वार्थिकेष्वनवस्थितः। ततश्च वाग्रहणमपि तवानवस्थितमेव कचिदनुवर्तते, कचिनेत्युक्तं भवति । इह प्रथमादिति विशेषणं प्रयोगवाक्यस्य १ लक्षणवाक्यस्य वा यदि प्रथमः, ततो लौकिके वाक्ये पदानां प्रयोगे नियमो नास्तीति; पात्रमाहर, आहर पात्रमिति प्रयोगात् । ततश्च यदापत्यमुपगोरिति प्रयुज्यते, तदापत्यशब्दात् प्रथमासामर्थ्यात् प्रत्ययः स्यात् । ननु च तस्येत्यनेन सूत्रोपात्तेनानुफरणपदेन पष्ठ्यन्तेन प्रथमेनालौकिकवाक्यसमवायि पधानिर्दिष्टमपि पदमनुकृतम् , तत् प्रथमत्वात् प्रथमव्यपदेशमासादयति । तेन यदाप्य. पत्यमुपगोरिति लौकिकं वाक्यं प्रयुच्यते, तदोपगुशब्दादेव यथोक्तेनैव प्रकारेण लब्धप्रथम- व्यपदेशात् प्रत्ययो भविष्यति; नापत्यशब्दात् । तदाऽपि पक्षे समाश्रीयमाणे न दोप इति चेद् । पार्तमेतत् न हि मुख्ये प्रथमे सम्भवति सति गौणस्य पदणं युक्तम् । अतः सत्यप्युपगुशन्दस्य गीणेन प्रथमत्ये मुख्यात् प्रथमादपत्यशन्दादेव प्रत्यय: स्यात, नोपगुशन्दात् । प्रतिपचिगौरवञ्च । द्वितीये तु पक्ष एप दोषो नायतरति; लक्षणवाक्येपु पदानी प्रयोगस्य नियतत्वात् । अतस्तमाश्रित्याह-लक्षणवाक्यानीत्यादि । समाना मप्पे प्रथमः प्रत्ययप्रकृतित्वेन निर्यित इति, यथा-कृष्णा गया सम्पनक्षीरतगेति, गयां ·समर्थानां प्रयमाद्वा] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः ३६५ भवः' - इत्येवमादीनि भविष्यन्ति । तेषु सामर्थ्य सति प्रथमनिर्दिष्टादेव विकल्पेन प्रत्ययो भवतीति वेदितव्यम् । 'समर्थानाम्' इति निर्धारणे षष्ठी । समर्थानां मध्ये प्रथमः प्रत्यय- प्रकृतित्वेन निर्धार्यते । तस्येति सामान्यं विशेषलक्षणार्थम् , तदीयं प्राथम्यं विशेषाणां विज्ञायते । उपगोरपत्यम् औपगवः । पदमञ्जरी समर्थानामिति निर्धारणे षष्ठीति । ततश्च निर्धारणस्य तुल्यजातीय- विषयत्वात्प्रथमात्समर्थात्प्रत्ययो भवति, तत्र 'समर्थात् प्रथमात्' इति वक्तव्ये 'समर्थानां प्रथमात्' इति वचनं प्रधानपदस्याप्युपसर्जनपदेनैकार्थी- भावप्रतिपादनार्थम् ; अन्यथा वाक्यवद् वृत्तानपि प्रधानपदस्यान्येनापि सम्बन्धः शङ्कथेत । यदि तर्हि लक्षणवाक्ये प्रथमोच्चारितात्प्रत्ययः, एवं सति 'तस्यापत्यम्' इत्यादौ सर्वनाम प्रथमनिर्दिष्टमिति तत एव प्रत्ययः स्यात् , नोप- ग्वादेः,न हि तल्लक्षणवाक्ये प्रथमनिर्दिष्टमित्यत आह-तस्येति । सामान्यमित्यादि विशेषलक्षणम्', विशेषोपलक्षणमित्यर्थः । 'तस्यापत्यम्' इत्यादौ हि विशेषा एव निर्देष्टुमिष्टाः, तेषां तु सर्वेषां प्रत्येकमुपादाने गौरवं स्याद्, एकस्योपादानेऽनु- पात्ताद्विशेषान्तरान्न स्याद्, यथा--अद्भिः संस्कृतमित्यादाविति सर्वेषामुपलक्षण- त्वेन तस्येत्यादिकमुपात्तम् । तस्योपग्वादेरिति । न तु स्वयं कार्यितया, न हि तस्येत्यस्य सामान्यवचनस्य प्रकरणाद्यभावेन विशेषेऽनवस्थितस्यापत्यं प्रति सम्बन्धिविशेषप्रतिपादनेन सम्बन्ध्यन्तरव्यवच्छेदाख्य उपकारः सम्भवति । सम्बन्धिसामान्यं त्वपत्यशब्दस्य सम्बन्धिशब्दत्वादेवावगतम् , अतो यत्सूत्रे साक्षा- प्रथमोच्चारितं सामान्यवाचि न तस्मात्प्रत्ययः, यस्माच्च प्रत्ययो न तत्सूत्रे साक्षात्प्रथमोच्चारितमिति अगत्या उपलक्षणगतं प्राथम्यमुपलक्ष्याणां विज्ञायते । तदाह-तदीयं प्राथम्यं विशेषाणां विज्ञायत इति । न्यासः मध्ये कृष्णा गौः सम्पन्नक्षीरतमात्वेन । यदि तर्हि समर्थानां प्रथमात् प्रत्ययो भवति, एवं सति 'तस्यापत्यम्' इत्यत्र तस्येत्येतत्सर्वनाम सामान्यवाचि प्रथमं निर्दिष्टमिति सामान्य- वाचिन एव प्रत्ययः स्यात्, न विशेषवाचिनः; प्रातिपदिकादुपग्वित्यादेः, न हि तल्लक्षणवाक्ये प्रथम निर्दिष्टम् ? इत्यत आह-तस्येत्यादि । विशेषलक्षणार्थमिति । विशेषोपलक्षणार्थमित्यर्थः । यदि हि तस्येत्येतद् विशेषोपलक्षणार्थं न स्यात् तदा समर्थता । १. विशेपलक्षणार्थमिति क्वचित् पाठः, स तु पदमञ्जरीकारानभिप्रेतः ·३६६ काशिकावृत्ती [ समतां प्रथमाद्वा समर्थानामिति किम् ? कम्बल उपगोरपत्यं देवदत्तस्य । प्रथमा- पदमञ्जरी कम्बल उपगोरित्यादि । यथापत्यशब्दस्य पूर्वपराभ्यां यथेष्टमभिसम्बन्धो भवति, एवमणोऽपि सम्भाव्यतेति भावः । अन्नच प्रत्यये सत्यनर्थकस्यापि समु- दायस्य तद्धितान्तत्वेन प्रातिपदिकसंज्ञायामेकत्वाद्यभावेऽपि अव्ययेभ्य इव स्वादयः स्युः । ननु 'तस्यापत्यम्' इति श्रूयमाणसम्बन्ध्यपेक्षायां विभक्तौ विज्ञाय- मानायां नान प्रसङ्गः ? नैतदेवम् ; न हि लक्षणवाक्ये विभक्त्युच्चारणम् , सम्बन्धप्रतिपादनार्थसामान्यस्य सम्बन्धासम्भवात् , किं तर्हि ? पष्ठ्यन्तात्म- त्ययविध्यर्थम्। तथापि विशेपोपलक्षणद्वारेण सम्बन्धः स्याद् ? एवमपि ऋद्धस्यो- पगोरपत्यमित्यादौ सापेक्षादपि स्यादेव। समर्थपरिभापया तर्हि व्यवस्था भविष्यति ? स्यादेवं यद्येतस्मात्सूत्रात्प्रागेव सुबन्तात्तद्धिता इति व्यवस्थित स्यात् । इह तु ड्याप्प्रातिपदिकाधिकारात् पष्ठ्यादिविभक्त्यर्थवृत्तस्तत एव तद्धिताः स्युः । सति त्वस्मिन्सम्बन्धप्रतिपत्तेविभक्त्यायत्तत्त्वात्सुबन्तादेव तद्धिता भवन्ति, न चैवं सति पदकार्यप्रसङ्गः। तथा हि-राजन्ये वाघ्न इत्यादी भसंज्ञयोपजातया लुप्तविभक्त्याश्रयापि पदसंज्ञा एकसंज्ञाधिकाराद वाधिष्यते । राजत्वं राजतेत्यादौ तु प्रातिपदिकादप्युत्पत्तौ 'स्वादिपु' इति पदसंज्ञा भवत्येव । ननु तद्धितलुकि सर्वनामस्थाने दोपः, काश्यपेन प्रोक्तमधीयते 'काश्यपकौशिकाभ्यामृपिभ्यां णिनिः', 'छन्दोब्राहाणानि' इति तद्विपयतायाम् । 'तद्धीते तद्वेद' इति द्वितीयान्ताकाश्यपिशव्दादुत्पन्नस्याणः प्रोक्ताल्लुकि । न्यासः - । तस्य न स्यात् । न हि तस्येत्येतत् प्रकरणायनपेक्षं विशेपेप्ववतिष्ठते । न च विशेषेव- नवस्थितेनानेनापत्यस्य कश्चिदुपकारः क्रियते । सम्बन्धिसामान्य हि सामान्यवाचिनो- ऽपत्यस्य प्रतिपादनेनावगतमिति । तस्येत्यनेनास्यापूर्वः कश्चिदुपकारः कृतो भवति; सम्बन्धिसामान्यस्य सम्बन्धिशब्दत्वात् , अपत्यशब्देनैव गमितत्वात् । ततथोपकारा- भावात् समर्थता न स्यात् । उच्यते चेदम्-तस्येति । तस्मात् सामर्थ्याद् विशेषोपलक्षणा- र्थत्वं तस्येत्यस्य । तेन ये विशेषा उपलक्षिताः = प्रतिपादितारते सम्बन्भ्यन्तरव्यवच्छेदेन विशिष्टं सम्बन्धिनं प्रतिपादयन्त उपकारिणो भवन्तीत्युपपद्यते तैः सह सामर्य्यम् । तस्मात् वस्येत्येतत् सामान्यं विशेपोपलक्षणार्य द्रष्टव्यम् । तेन तस्य यत् प्राथम्यं तद्विशेषाणा- मुपगुशन्दादीनां विज्ञायते । ततश्च तत एव प्रत्ययो भवति, न च सामान्ययाचिनः । फम्पल उपगोरपत्यं देवदत्तस्येति । अयोपगुशब्दः कम्बलेन सद सम्बदः, नापत्येन । अपत्यरान्तस्यापि देवदत्तशब्देन, नोपगुशन्देन । तस्मादपत्यशब्देन सहो- पगुशन्दस्य सम्बन्धो नास्तीति न ततः प्रत्ययो भवति ।

·समर्थानां प्रथमाद्वा] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः ३६७ पदमञ्जरी यद्यपि काश्यपिन इत्यादौ भसंज्ञाया लुप्तविभक्तिनिमित्ताया अपि पदसंज्ञाया वाधाददोपः, काश्यपिभ्यामित्यादौ तु भवत्येव पदसंज्ञा; तथापि काश्यपिनौ,काश्य- पिन इत्यादौ सर्वनामस्थाने भसंज्ञाया अभावाल्लुप्तामन्तर्वर्तिनी विभक्तिमा- श्रित्य पदसंज्ञा स्यात् । न चासर्वनामस्थान इति प्रतिपेधः, किं कारणम् ? स्वादि- विति या प्राप्तिस्तस्या एव सनिपेधः । एवं तर्हि 'असर्वनामस्थाने' इति विभज्यते, प्रसज्यप्रतिषेधश्चाश्रीयते, तत्सामर्थ्याद् 'अनन्तरस्य विधिर्वा' इत्येतन्नाश्रीयते, तेन सर्वनामस्थाने परतः पूर्वस्यावधेर्या च यावती पदसंज्ञा स्वादिष्विति वा सुबन्तमिति वा सा सर्वा प्रतिपेत्स्यते । यद्येवम् , राजा दण्डीत्यादौ सावपि न स्यात् , 'यचि भम्' इत्यतोऽचीत्येतदसर्वनामस्थाने इत्यत्रापेक्ष्यते, तेनाजादावेव सर्वनामस्थाने सर्वा पदसंज्ञा निपेत्स्यते ? सौ हलादौ स्वादिष्विति वा सुबन्तमिति वा भविष्य- तीत्यदोषः । तदेवं सत्यस्मिन् वचने सुबन्तात्तद्धिते न कश्चिद्दोष इति स्थितम् । अत एव पूर्वाहेतरां पूर्वाह तमामित्यादौ 'घकालतनेषु' इत्यलुक् विधा- स्यते । ननु सत्यप्यस्मिन् स्वार्थिकेष्वस्याव्यापारात्कथं सुवन्तात्तरप् स्यात् ? एवं तीर्थक्रम एवायमीहशो यदुत पूर्व विभक्त्या योगः, पश्चात्तरपा । उक्तं हि प्रियकुत्सनादिपु ततः प्रवर्ततेऽसौ विभक्त्यन्त इति । एवं च कृत्वाऽलुग्विधान- मप्युपद्यते । यदि तु तदेवालुग्विधानं ज्ञापकम् , तस्यापत्यमित्यादौ नविभक्त्यर्थ- मात्रे तात्पर्यम् , किन्तु षष्ठ्यादिविभक्त्यन्ता एवोपलक्षयितुमिष्टाः । ङयाप्प्राति- पदिकाधिकारस्तु वृद्धादिविशेपणत्वेनैवोपयुज्यत इति, तथा सति पदविधित्वात् समर्थपरिभाषयैव व्यवस्था सिद्धयति । किञ्च-अनभिधानादसामर्थ्य न भविष्यति, नार्थः समर्थवचनेन। इदं तर्हि प्रयोजनम् यदर्थाभिधानसमर्थं तस्माद्यथास्यात् । किं पुनस्तत् ? कृत- वर्णानुपूर्वीकं पदम्-सौस्थितिः, वैक्षमाणिरिति, अत्र सवर्णदीर्घत्वे कृते प्रत्ययो भवति, सु + उत्थित वि + ईक्षमाण-- इत्यस्यामवस्थायां न भवति । यदि स्यात् , सावुत्थितिः वायीक्षमाणिरिति प्राप्नोति, 'वार्णदाङ्ग बलीयः' इति वृद्धिप्रसङ्गात् । नन्वन्तरङ्गत्वाद्वाणेषु कृतेषु प्रत्ययो भविष्यति ? एवं तर्खेतदर्थं समर्थवचनं कुर्व- न्नेतज्ज्ञापयति-अस्तीयं परिभाषा 'अकृतव्यूहाः पाणिनीयाः' कृतमपि शास्त्रं निवर्तयन्तीति । व्यूहः = शास्त्रकार्यम् , तदन्तरङ्गत्वात्प्राप्तमपि पश्चादस्य निमित्त- विघातो भविष्यतीति बुद्धया न कृतं यैस्तेऽकृतव्यूहाः, एवंभूता भवन्ति पाणि- नीया इत्यर्थः । कृतमपीत्यत्र वाशब्दोऽध्याहार्यः, कृतमपि वा शास्त्रकार्य निवर्त- यन्ति निमित्ताभाव उत्पत्स्यमाने इत्यर्थः । तेन पपुष इत्यादि सिद्धं भवति । अत्रान्तरङ्गत्वात्पूर्वकृतोऽपीडागम एतत्परिभाषावशान्निवर्तते, पूर्वमेव वान क्रियते, ·काशिकावृत्ती. [ समर्थानां प्रथमावा दिति किम् ? षष्ठयन्ताद्यथा स्यात् , प्रथमान्तान्मा भूत् । वाग्रहणं किम् ? वाक्यमपि हि यथा स्यात् - उपगोरपत्यमिति । यद्येवम्, समासवृत्तिस्तद्धितवृत्त्या बाध्यत - उपग्वपत्यमिति ? नैष दोषः; पूर्वसूत्रादन्यतरस्यांग्रहणमनुवर्तते, तेनैतदपि भविष्यति ॥ पदमञ्जरी ततः शसि सम्प्रसारणे कृते वलादित्वादिडभावः । प्रथमान्तादिति । प्रथमानिर्दिष्टा- दपत्यविशेषवाचिनो देवदत्तादिशब्दादित्यर्थः । अन्यथा 'सास्य देवता' इति यथा इन्द्रो देवतास्य ऐन्द्रः स्थालीपाक इति प्रथमान्तात् षष्ठ्यर्थे प्रत्ययो भवति, एवमिहापि स्यात्-देवदत्तोऽपत्यमस्य दैवदत्तिरुपगुरिति । वाग्रहणं किमिति । वृत्तिवाक्ययोयंपेक्षका भावलक्षणादर्थभेदादेव वाध्य- बाधकभावो न भविष्यतीति प्रश्नः । वाक्यमपि यथा स्यादिति । तद्यथा गोशब्देन गावीशब्दो निवर्तते सत्यामपि स्त्रीत्वप्रतिपत्तौ, तथेहाप्यौपगवमानयेत्युक्ते य एवानीयते 'उपगोरपत्यमानय' इत्युक्ते स एवेति प्रधानार्थभेदाद् वृत्त्या वाक्यं बाध्येतेति भावः । यद्येवं समासवृत्तिस्तद्धितवृत्त्या वाध्येतेति । 'यत्रोत्सर्गापवादौ विमापा तत्रापवादेन मुक्ते उत्सर्गो न प्रवर्तते' इति राज्ञोऽनन्तरो राजानन्तर इत्यादिपु सावकाशा समासवृत्तिस्तद्धितवृत्त्या पाध्येत, यथा-दाक्षिरित्यण प्रत्यय इलेति भावः। एतदपीति । समासवृत्त्याख्यं कार्यमित्यर्थः ।। । न्यासः वाक्यमपि हि यथा स्यादिति । असति हि वाग्रहणे वाक्येनापत्यस्याभिधाने प्राप्त तस्मिन्नथें विघीयमानः प्रत्ययस्तनिवर्तयेत् । ननु च समानेऽर्थे शास्त्रान्वितो. ऽशास्त्रान्वितस्य निवर्तको भवति, यथा-'गमेडोंः' इत्यनेन शास्त्रान्विती गोशब्दो. ऽशास्त्रान्वितस्य गावोशब्दस्य समानार्थस्यैव, न तु भिन्नार्थस्य रित्यादेः। न च वृत्ति वाक्पयोः समानोऽर्थः, वृत्ती घेकार्थीभावः सामर्थ्यम् , वाक्ये तु व्यपेक्षा ? नेतदेवम् , सत्यपि खंतस्मिन्नर्थमेदे प्रधानार्थो न भिद्यते तथा हि-उपगोरपत्यमानयेत्युक्ते य एवार्यो- ऽपत्यापत्यवत्सम्बन्धविशिष्टः स आनीयते । औपगवमानयेत्युक्ते स एव । प्रधानापेक्षयेच घ समानार्थः शास्लान्वितोऽशास्त्रान्यितं निवर्तयति, अन्यथा हि गोशन्दोऽपि गावोशन्दं न निवर्तयेत् । अस्ति हि तयोरप्यर्थभेदः, तथा दिगोशन्दो गोत्वमाचष्टे, गावोशन्दरतु गया; अशास्त्रीयत्यय । तस्मादसति चाग्रहणे यया गोशन्दः सत्यप्यप्रधानार्थमैदे प्रधानार्यस्य रामानार्थाद् गावोशन्दं निवर्तयति, तथा तद्वितोऽपि शास्त्रान्वितोऽशाखा- नियतं याक्यं निवर्तयेत् । तस्मादायमपि यथा स्यादिति घामहणं क्रियते। यद्येव- मित्यादि । पदि गामणेन सरितस्य भावामायी कुर्वा याक्यस्य मावः क्रियते, एवं ।

·प्राग्दीव्यतोऽग् ] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः ३९४ प्राग्दीव्यतोऽण् ॥ ८३ ॥ 'तेन दीव्यति' इति वक्ष्यति । तदेकदेशो दीव्यच्छब्दोऽवधित्वेन गृह्यते, प्राग्दीव्यत्संशब्दनाद् यानित ऊर्ध्वमनुक्रमिष्यामोऽण्प्रत्ययस्तत्र भवतीति वेदितव्यम् । अधिकारः, परिभाषा, विधिति त्रिष्वपि दर्शनेष्वपवादविषयं परिहत्याण् प्रवर्तते । वक्ष्यति – 'तस्यापत्यम्' औपगवः, कापटवः । पदमञ्जरी प्राग्दीव्यतोऽरा ॥ तेन दीव्यतीति वक्ष्यतीति । यदि तस्येदमनुकरणं प्राग्दी- व्यतेरिति वक्तव्यम् , कथं प्राग्दीव्यत इति निर्देशः१ अत आह-तदेकदेश इति । भवति हि समुदायगुणीभूतस्याप्येकदेशस्य पृथक्कृत्यानुकरणम् , यथा-अस्यवामीय- मित्यन्नेति भावः। 'प्रत्ययः' इत्यादिवणित्येवाधिकारे सति 'अत इब्' इत्यादिनापवादप्रकरणेन विच्छिन्नस्याणः 'तेन रक्तं रागात्' इत्यादिष्वर्थेषूप- स्थानं न स्यात् । तस्मादधिकारपरिमाणख्यापनार्थ प्राग्दीव्यत इत्युक्तम् । त्रिष्वपि दर्शनेष्वित्यादि । नवधिकारपक्षेऽपि प्रतियोगमुपस्थानादत इब् अण्वेत्यणपि न्यासः .. सति यदा वाक्यं नास्ति तदा तद्धितेनैव भवितव्यम् । समासवृत्तिरुपग्वपत्यमित्येषा तद्धितवृत्त्या बाध्येत । नैष दोष इत्यादि । गतार्थम् ।। प्राग्दीव्यतोऽण् ।। 'प्राग्दीव्यत्' इत्ययुक्तोऽयं निर्देशः, यावता 'दीव्यति' इति वक्ष्यति, न तु दीव्यदिति, तत्र दीव्यतिशब्दस्यावधित्वेनोपादाने दीव्यतेरिति निर्देशेन भवितव्यम् ? इत्यत आह-तदेकदेश इत्यादि । समस्तस्य दीव्यतिशब्दस्यावधित्वेनोपादाने सति न युद्ध्येतायं निर्देशः, न तु समस्तस्योपादानम् , अपि तु तदेकदेशस्य दीव्यच्छब्द- स्येत्यदोषः। अथ किमर्थं दोव्यद्ग्रहणं प्राग्ग्रहणञ्च, नाणित्येवाधिकारः क्रियताम् ? नैवं शक्यम् ; एवं हि क्रियमाणे 'स्त्रीभ्यो ढक्' इत्येवमादिनाऽधिकारान्तरेण विच्छिन्न- स्याणः 'तेन रक्तं रागात्' इत्येवमादिषु पुनरण्ग्रहणं कर्तव्यं जायेत । अवधिनाधिकार- परिमाण आख्याते तदवधिकेष्वर्थेषु सर्वेष्वयमभ्यनुज्ञायत इति पुनरण्ग्रहणं कर्तव्यं न भवति । तस्मादधिकारपरिमाणज्ञापनार्थ दीव्यद्ग्रहणं तावत् कर्तव्यम् । प्राग्ग्रहणमपि कर्तव्यमेव तस्यैवावधित्वद्योतनार्थम् । असति हि तस्मिन् 'दीव्यतोऽण' इत्युच्यमाने प्रकृतिरणो दीव्यच्छब्दो विज्ञायेत । त्रिष्वपि दर्शनेवित्यादि। कथं पुनरियमपवाद- विषयपरिहारेणाणः प्रवृत्तिलभ्यते, यावताधिकारे तस्मिन् सति प्रतियोगमुपस्थानादपवाद- विषयेऽप्यण प्राप्नोति-'अत इब् अण च' इति, अन्यथा हि तस्य तत्रोपादानमनर्थक स्यात् ? परिभाषापक्षेऽपि प्राग्दीव्यतोऽर्थेष्वणित्यविशेषेण परिभाषिते सामान्येन परिभाषा ·४०० काशिकावृत्ती [ अश्वपत्यादिभ्यश्न अश्वपत्यादिभ्यश्च ॥ ८४ ॥ अश्वपत्यादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः प्राग्दीव्यतीयेष्वर्थेष्वण प्रत्ययो पदमञ्जरी प्राप्नोति, परिभाषापक्षेऽपि प्राग्दीव्यतीयाः प्रकृतयस्ताभ्यः सर्वाभ्योऽण परि- भाष्यमाणः केनापवादविषये न स्यात् , एवं विधिपक्षेऽपि सर्वत्र प्रसङ्गः १ एवं मन्यते—यदयं पीलाया वा' इति सूत्रमारभते, तद् ज्ञापयति-नापवादविपयेऽण् भवतीति; अन्यथा 'द्वयचः' इति ढक सिद्धः, अनेन चाणित्यनर्थकं तत्स्यादिति । 'उदश्वितोऽन्यतरस्याम्' इति विकल्पवचनमप्यस्मिन्नर्थे लिङ्गम् । वयं तु ब्रूमः-'प्राग्दीव्यतः' इति नेदं दीव्यतीतिशब्दैकदेशस्य दीव्यच्छब्द- स्यानुकरणम् , किं तर्हि ? तत्रत्योऽर्थो निर्दिश्यते-दीव्यतोऽर्थात्प्रागिति । तत्र दिवेलेटि कृतेऽर्थादित्यनेन गम्यमानार्थत्वादप्रयुक्तेनाप्यप्रथमान्तेन सामानाधि- करण्याल्लटः शत्रादेशः कृतः। तत्रावधेरर्थत्वादवधिमन्तोऽप्यर्था एव प्रतीयन्ते, सजातीयविपयत्वेन प्रसिद्धतरत्वादवध्यवधिमद्भावस्य, ततश्च प्राग्दीव्यतो येऽर्था- स्तेष्वेवास्य त्रिष्वपि पक्षेपुव्यापारः । तत्र समानेऽर्थे प्रकृतिविशेपादुत्पद्यमानोऽप- वादोऽणं वाधत इति सिद्धमिष्टम् ।। अश्वपत्यादिभ्यश्च ॥ प्राग्दीव्यतीयेष्विति । 'अपपरिवहिरञ्चवः पञ्चम्या' इत्यव्ययीभावाद्भवार्थे 'वृद्धाच्छः' । 'अव्ययानां भमात्रे' इति टिलोपो न भवति; 'लुङमुखस्वरोपचाराः' इति परिगणनात् । अत एवाव्ययात्त्ययपि न भवति, 'अमेहकतसिनेभ्यः' इति परिगणनाद्वा । गणपतिशब्दस्यात्र पाठागाणपत्यो मन्त्र न्यासः । प्रवर्तमाना केनापवादविषयं परिहरेत् ? विधावपि प्राग्दीव्यतो याः प्रकृतयस्ताः सर्वा इहैकध्यमुपनोयाण विधीयमानः सर्वतः प्रवर्तेत, अन्यथा सर्वतो विधानमनर्थक स्यात् ? एव मन्यते - शापकादपवादविपये न भविष्यतीति, यदयं कचिद्वाग्रहणमन्य- तरस्यांग्रहणन करोति . 'पोलाया वा', 'उदश्वितोऽन्यतरस्याम्' इति, तशापयति- नापयादविपयेऽण भवतीति । विधौ तु भूयान् परीहारः । न हि प्राग्दीव्यतो याः प्रकृतयस्ताभ्योऽण् विधायते, किं तर्हि ? प्राग्दीव्यतो येऽस्तेिषु । तत्र समानार्थे प्रकृति- विशेषादुत्पद्यमान इमण बाधिष्पत इति । अथ किमर्थमियानवधियपाटीयते, न प्राक ठक इत्पेयोच्येत, 'प्राग्वदतेष्टर' प्रत्येतस्माट ठकः प्रागित्यर्थ: १ नैवं शस्यम् ; 'दम्नष्टक इत्येवमादिरपि ठगवधित्वेन विशायेत । 'ग्राप कंसीयात्' इत्येवं वर्हि वक्तव्यम्- 'मोयरशव्ययोर्यननौ टुक तत्र यः फंसीयशब्दत्तत: मागित्या ? एपमपराक्यं यतुम् ; 'दिगोढंगनपत्ये' इत्यतयापि फंसायादुत्पधेव, ता दयोः पं.गोयपोयिफाये दिस इत्यम एल् न स्यात् । तस्माद् यथान्यासमेवाण ॥ ? - चं' इति, ·दित्यदित्यादित्य . चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः ४०१ भवति । पत्युत्तरपदाद् ण्यं वक्ष्यति, तस्यापवादः । · आश्वपतम् । शातपतम्। अश्वपति । शतपति । धनपति । गणपति । राष्ट्रपति । कुल- पति । गृहपति । धान्यपति । पशुपति । धर्मपति । सभापति । प्राणपति । क्षेत्रपति। दित्यदित्यादित्यपत्युत्तरपदापण्यः ॥ ८५ ॥ 'प्राग्दीव्यतः' इत्येव । दिति, अदिति, आदित्य - इत्येतेभ्यः पत्युत्तरपदाच प्रातिपदिकात्प्राग्दीव्यतीयेष्वर्थेषु ण्यः प्रत्ययो भवति । दैत्यः । आदित्यः । आदित्यम् । पत्युत्तरपदात् - प्राजापत्यम् । सैनापत्यम् । पदमञ्जरी इत्यपशब्दः । एतेन क्षेत्रपत्यं व्याख्यातम् । क्षेत्रपत्यं चरुं निर्वपेत्' इति तु छान्दसम् । क्षेत्रपत्यं प्राश्नन्तीति, छन्दोवपयः कुर्वन्ति ।। दित्यदित्यादित्यपत्युत्तर पदारण्यः । पतिशब्दस्योत्तरपदशब्देन वहुव्रीही कृते पश्चाद् द्वन्द्वः, न तु द्वन्द्वत्योत्तरपदशब्देन बहुव्रीहिरित्याह- पत्युत्तरपदा- चेति । एतच्च प्रत्यासत्तेाख्यानाद्वा लभ्यते । अदितिग्रहणं तु तदुत्तरपदपरि- ग्रहार्थ स्यात् , न ह्यदित्युत्तरपदं दित्युत्तरपदं भवति । पत्यन्तादिति नोक्तम् , बहु- चपूर्वान्मा भूदिति । वाङमतिपतृमतामिति। कुदिए मतिपितृमच्छब्दयोः पाठोड- पत्यार्थो भापायामपि ण्यो यथा स्यादिति । अनेन तु छन्दसि सर्वेष्वेव प्राग्दीव्यतीयेषु ण्यविधिः । केचिदावशब्दमपि तत्रैव पठन्ति, तेन 'याना वाच्या एते वत्साः' इति प्रयोगोपपत्तिः ।

·४०२ काशिकावृत्ती [दित्यदित्यादित्य । * यमाच्चेति वक्तव्यम् * । याम्यम् । * वाङ्मतिपितृमतां छन्दस्युपसंख्यानम् * । वाच्यम् । मात्यम् । पैतृमत्यम । * पृथिव्या नानौ । पार्थिवा । पार्थिवी। * देवाद्यजनौ * । दैव्यम् । दैवम् । * बहिषष्टिलोपश्च * । बाह्यः । * ईकक्च * । बाहीकः । ईकम् छन्दसि * । बाहीकः। स्वरे विशेषः। टिलोपवचनम- व्ययानां भमात्रे टिलोपस्यानित्यत्वज्ञापनार्थम् - आरातीयः । * स्थाम्नोऽकारः * । अश्वत्थामः । पदमञ्जरी यमाच्चेति । यमशब्दोऽपि सूत्रे पठितव्य इत्यर्थः । पृथिव्या बाजाविति । बायोः स्त्रियां विशेप इत्याह-पार्थिवा, पार्थिवीति । स्थाम्न इति । बलवचनोऽयम्। तस्य केवलस्य यद्यप्यपत्येन योगो नास्ति, जातादिना तु योगः सम्भवत्येव । सर्वेषु च प्राग्दीव्यतीयेष्वयं विधिः, तस्मा- न्यासः यमाच्चेति वक्तव्यमिति । यमशब्दाच्च ण्यप्रत्ययो भवतीत्येतदर्थरूपं, व्याख्ये- यम् । तत्रेयं व्याख्या-इह लाघवार्थ पत्यन्तादिति वक्तव्ये पत्युत्तरपदादिति वचनमधिक- विधानार्थम् । अन्याधिक्यादधिक्यं भवतीति । तेन यमशब्दादपि ण्यो भविष्यतीति । अथ वा-पूर्वसूत्राच्चकारोऽनुवर्तते, तस्मादनुक्तसमुच्चयार्थत्वाद् भविष्यतीति । वाङ्मतिपितृमतामित्यादि । उपसंख्यानशब्दत्य प्रतिपादनमर्थः । प्रतिपादनं तु तदेव अन्याधिक्यादाधिक्यमाश्रित्य • चकारस्यानुक्तसमुच्चयार्थरयानुवृत्तेर्वा कर्त्तव्यम् । याम्यमित्यादिपु यथायोगं प्राग्दीव्यतीयेऽपत्यादावर्थे ण्यप्रत्ययः । पृथिव्या नानाविति । 'एते प्रादयस्तद्धिताः' इति बहुवचनेनानुकतद्धितपरि- प्रहार्थेन सिद्धयन्तीति न वकन्याः। तत्र पृथिवीशन्दाद् यदा अस्तदा टाप् - पार्थिवा, यदा त्वम् सदा 'टिदाणम्' इति टीप-पार्थियी। वहिपष्टिलोपश्चेत्यादि । ननु च 'मन्ययानो भमा टिलोपः सायंप्रातिकाद्यर्थः' इत्यनेनेय टिलोपे सिदिः, तत् किमय पुनरच्यते इत्यव आह-टिलोपवचनमित्यादि । आरातीय इति । अनित्यत्वशापनस्य मपोमनम् । भाराद् भयवोति 'सा' । स्थाम्नोऽफारः । स्पामनगन्दत्य फेयलस्यापत्या प्रयोगी नास्तीति तदन्तस्याफार ·दिदित्यादित्य० ] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः ४०३ .. * लोम्नोपत्ये बहुषु * । उडुलोमाः। शरलोमाः । बहुष्विति किम् ? औडुलोमिः । शारलोमिः । * सर्वत्र गोरजादिप्प्रत्ययप्रसङ्गे यत् है । गव्यम् । अजादिप्रत्यय- प्रसङ्ग इति किम् ? गोभ्यो हेतुभ्य आगतं गोरूप्यम् । गोमयम् । * ण्यादयोऽर्थविशेषलक्षणादपवादात्पूर्वविप्रतिषेधेन * । दितेरपत्यं पदमञ्जरी दश्वत्थाम इति भाष्योदाहरणादत्र तदन्तविधिर्भवति । अश्वत्थाम इति । अश्व- स्येव स्थाम यस्येति बहुव्रीहौ अकारष्टिलोपः, पृषोदरादित्वात्सकारस्य तकारः । लोम्नोऽपत्ये बहुष्विति । बाह्वादिध्वयं पठ्यत इतीधि प्राप्ते बहुष्वकारः, केवलस्यापत्येनायोगात्सामर्थ्यात्तदन्तविधिः । उडुलोमा इति । उडूनीव लोमा- न्यस्य, शरा इव लोमान्यस्येति बहुव्रीहिः । ननु बाह्वादिलक्षणे इयपि कृते तस्य बह्वच इति लुकि सुबन्तादिबुत्पन्न इति प्रत्ययलक्षणेन 'सुवन्तं पदम्' इति पद- संज्ञायां नलोपेन सिद्धम् ? सिद्धयतु नामेदम् ; उडुलोमेः, उडुलोमेभ्य इत्येवमादौ सुविधौ नलोपस्यासिद्धत्वादेसादिर्न स्यात् , इयो लुगपि प्राच्यभरतगोत्रादन्यत्र न सिध्यति, न वात्र पदसंज्ञा, 'असर्वनामस्थाने' इति निषेधात् । यथा च प्रत्ययलक्षणेन प्राप्तायाः सुबन्तमित्यस्या अपि पदसंज्ञायाः स निषेधरतथोक्तं पुरस्तात् । सर्वत्रेति । नापत्य एव । यदा प्राग्दीव्यतीयेऽन्यत्र च, तेन गवा चरतीत्यत्रापि गव्य इति भवति । गोरूप्यमिति । 'हेतुमनुष्येभ्योऽन्यतरस्यां रूप्यः', 'मयड् च' इति रूप्यमयटौ । रयादय इति । येन नाप्राप्तिन्यायेनाण एव ण्यादयोऽपवादाः, न्यासः प्रत्ययो विज्ञेयः । अश्वस्येव स्थामास्येत्यश्वत्थामा, पृषोदरादित्वात् सकारस्य तकारः। अश्वत्थाम्नोऽपत्यमश्वत्थामः, 'नस्तद्धिते' इति टिलोपः । लोम्नोऽपत्य इति। लोमशब्दो वाहादिषु पठ्यते, तस्य केवलस्यापत्येन सम्बन्धो नास्तीति तदन्तविधिविज्ञायते । अत्रापत्यविवक्षायां बहुप्विनि प्राप्ते तदपवाद एवाकारो विधीयते । उडुलोम्नोऽपत्यानि बहून्युडुलोमाः । सर्वत्रेति । अपत्ये च अन्यत्र च । अथ वा-प्राग्दीव्यतीये चान्यत्र चार्थेऽनादि- प्रत्ययप्रसङ्ग इति । अजादेः प्रत्ययस्य प्रसङ्गः = प्राप्तिः । तत्र गोशब्दात् सर्वत्र यद् भवति । यद्येवम्, 'उगवादिभ्यो यत्' इत्यत्र गोग्रहणं किमर्थम् १ अत्यैव प्रपञ्चार्थम् । गव्य- मिति । गोरपत्यम् , गवा चरतीति वा । अणष्ठको वाऽनादेयंत्रार्थ प्रसनस्तत्र यद्भवति, नान्यत्र । गोरूप्यम् , गोमयमिति । 'हेतुमनुष्येभ्योऽन्यतरस्यां रूप्यः', 'मयट च'।

·काशिकावृत्ती [ दित्यदित्यादित्य ? दैत्यः । वनस्पतीनां समूहो वानस्पत्यम् । कथं दैतेयः ? दितिशब्दात् 'कृदिकारादक्तिनः'.'सर्वतोऽक्तिन्नर्थादि- पदमञ्जरी अणापवादैस्तु ढगादिभिः सह सम्प्रधाराणायां परत्वात्त एव स्युरिति वार्तिका- रम्भः। अर्थविशेषोऽपत्यादिलक्षणं निमित्तं यस्य सोऽर्थविशेषलक्षणः । यस्तु तस्येदमित्यर्थसामान्यलक्षणोऽणपवादः स परत्वाद्भवति, उष्ट्रपति म पत्त्रं तस्ये- दमौष्ट्रपतम् ‘पत्त्राध्वर्युपरिषदश्च' इत्यम् भवति, न तु ण्यः । दितेरपत्यमिति । अन्न 'इतश्चानियः' इति ढग्न भवति, डौलेय इत्यादावेव तु भवति । वानस्पत्य मिति । अचित्तादिलक्षणष्ठग्न भवति, आपूपिकादावेव तु भवति । कथं दैतेय इति । अत्र तहीति । गम्यमानत्वान्न प्रयुक्तम् । यदि ण्यादयोऽर्थ- विशेपलक्षणादणपवादात्पूर्वविप्रतिपेधेन भवन्ति, कथं तर्हि दैतैयः सिध्यती- त्यर्थः । दितिशब्दादित्यादि । ननु 'प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्यापि ग्रहणम्' न्यासः - । ण्यादय इत्यादि । लक्षणशब्दो निमित्तवचनः, चिह्नवचनो वा ! अर्थविशेषो लक्षणं यस्य सोऽर्थविशेषलक्षणोऽणपवादः । तत्मात् . पूर्वविप्रतिपेधेन ण्यादयो भवन्ति । न चेदं वक्तव्यम; परशब्दत्येष्टवाचित्वात् तेनैव सिद्धत्वात्। आदिशब्देन 'उत्सादिभ्योऽञ् इत्येवमादयः प्रत्यया गृह्यन्ते । तत्र ण्यस्यावकाशः -- दितिर्देवतास्य स्थालोपाकस्येत्याद्यर्थ- विवक्षायां नात्राणोऽपवादः कश्चिदन्योऽस्तीति निष्प्रतिद्वन्द्वी ण्य एवाणपवादो भवति-- दैत्यः, वानस्पत्यमिति । ण्यश्वार्य सर्वेष्वपत्यादिप्वर्थेषु विधीयत इति सामान्यप्रत्ययो भक्दीति, अतो नार्थविशेपलक्षणः । अर्थविशेपलक्षणस्याणपवादस्यावकाश:-- दुलेरपत्य- मिति 'इतश्चानिः' इति ढक--- दौलेयः, ढगयमपत्य एवार्थविशेपे विधीयत इत्यर्थविशेष लक्षणो भवति । इोभयं प्राप्नोति-दितेरपत्यं दैत्यः, वनस्पतीनां समूहो वानस्पत्यमिति वा, ण्यप्रत्ययो भवति पूर्वविप्रतिषेधेन । अर्थविशेपलक्षणादिति किम् ? योऽणपवादोऽ- यसामान्येनार्थविशेपे विहितः स परत्वापण्यादीन् बाधित्वा भवत्येव । उष्ट्रपति म पत्त्रम् , तस्योष्ट्रपतेरिदमिति तस्येदविवक्षायाम् 'पत्त्राध्वर्युपरिपदश्च' इत्या-औष्ट्रपतम् , तस्येदं. लक्षणो षयमाणोऽपवादः, न योऽविशेपलक्षणस्तस्य । अर्थविशेषा घपत्यादयोऽर्याः । तस्येदमर्थस्तु सामान्यम् , नार्यविशेषः । कथं देतेय इति । यदि प्यादयोऽर्थविशेषलक्षणादणपवादात् पूर्वविप्रतिपेघेन भवन्ति, देतेय इति न सिध्यति । अनापि हि प्रत्ययेनेव भवितव्यमिति भावः । दितिशब्दा. दित्यादि । दितिशब्दोऽयं 'दो अवलण्डने' इत्यस्मात् 'तितो' प्रति क्तिच , 'यतिस्यत्ति' इत्यादिनेत्यमित्येवं यदा व्युत्पाद्यते तदा 'मृदिकारादकिनः' इति सी ! यथाव्युत्पर्य प्राधिपदिकं वदा सर्वतोऽक्तिमादित्य के इति । ननु 'प्रातिपदिकारणे लिविशिष्टस्यापि . -- .

·उत्सादिभ्योऽञ् ] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः त्येके' इति ङीषं कृत्वा स्त्रीभ्यो ढक् क्रियते । लिङ्गविशिष्टपरिभाषा चानित्या ॥ उत्सादिभ्योऽञ् ॥ ८६ ॥ 'प्राग्दीव्यतः' इत्येव । उत्सादिभ्यः प्राग्दीव्यतीयेष्वर्थेष्वम् प्रत्ययो भवति, अणस्तदपवादानां च बाधकः । औत्सः । औदपानः । उत्स। उदपान । विकर । विनोद। महानद। महानस । महाप्राण । तरुण । तलुन । * वष्कयाऽसे *। धेनु । पृथिवी । पङ्क्ति । जगती। त्रिष्टुप् । अनुष्टुप् । जनपद । भरत । उशीनर । ग्रीष्म । पीलु । कुल। उदस्थानाद् देशे । * पृषदंशे का भल्लकीय । पदमञ्जरी इति ङीषन्तादपि ण्य एव प्राप्नोति ? तत्राह-लिङ्गविशिष्टपरिभाषा चानित्येति । अन्ये तु भाष्यवार्तिकयोरनुक्तत्वाद् दैतेय इत्यसाधुरिति स्थिताः ।। उत्सादिभ्योऽञ् ॥ तदपवादानां चेति । इबादीनाम् । बष्कयास इति । बष्क- यशब्दोऽयमुत्पादयति, असे, असमास इत्यर्थः । पूर्वाचार्यसंज्ञेयम् , बाष्कयः । अस इति किम् ? गोबष्कयिः । ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तदन्तविधिप्रतिषेधादे- वात्र न भविष्यति ? ज्ञापनार्थं तु । एतज्ज्ञापयति-भवत्यत्र तदन्तविधिरिति । किं सिद्धं भवति ? धेनुशब्दोऽत्र पठ्यते, तदन्तादपि भवति-अधेनूनां समूह आधेनवमिति । उदस्थान देश इति । उदस्थानशब्दोऽअमुत्पादयति देशे वाच्ये- न्यासः ग्रहणं भवति' इति दितिशब्दो गृह्यमाणो दितीशब्दमणि ग्राहयति, ततश्च यथा दिति- शब्दापण्यप्रत्ययः पूर्वविप्रतिषेधेन भवति, तथा दितीशब्दादपि तेन भवितव्यमित्यत आह- लिङ्गविशिष्टपरिभाषाऽनित्येति । अनित्यत्वं पुनरस्याः 'अच्प्रकरणे शक्तिलाङ्गलांकुश- यष्टितोमरघटघटीधनुःषु ग्रहेरुपसंख्यानम्' इति घटशब्दमुच्चार्य घटोशब्दोच्चारणा- द्वेदितव्यम् ॥ उत्सादिभ्योऽञ् ॥ तदपवादानाञ्चेति । इञादीनाम् । वष्कयाऽस इति गणे पठ्यते । तस्यायमर्थः- बष्कयशब्दादञ् भवति, असे असमासे इत्यर्थः। पूर्वाचायः समासस्य 'स' इत्येषा संज्ञा कृता । वष्कयस्यापत्यं वाकयः। अस इति किम् । गौवष्कयिः । 'अत इञ्' इतीभेव भवति । उदस्थानाद्देशे इति । उदस्थानशब्दाद्देशे १. 'विधानसामदेिव टिलोपाभावः' इत्यधिकं क्वचित् ।

·४०४ काशिकावृत्ती [दित्यदित्यादित्यः दैत्यः । वनस्पतीनों समूहो वानस्पत्यम् । कथं दैतेयः ? दितिशब्दात् 'कृदिकारादक्तिनः', 'सर्वतोऽक्तिनादि- पदमञ्जरी अणापवादैस्तु ढगादिभिः सह सम्प्रधाराणायां परत्वात्त एव स्युरिति वार्तिका- रम्भः । अथेविशेषोऽपत्यादिलक्षणं निमित्तं यस्य सोऽर्थविशेपलक्षणः । यस्तु तस्लेदमित्यर्थसामान्यलक्षणोऽणपवादः स परत्वाद्भवति, उष्ट्रपति म पत्नं तस्ये- दमौष्ट्रपतम् ‘पत्त्राध्वर्युपरिषदश्च' इत्यञ् भवति, न तु ण्यः । दितेर पत्यमिति । अन्न 'इतश्चानिनः' इति ढग्न भवति, डौलेय इत्यादावेव तु भवति । वानस्पत्य- मिति । अचित्तादिलक्षणष्टग्न भवति, आपूपिकादावेव तु भवति । कथं दैतेय इति । अत्र तहीति । गम्यमानत्वान्न प्रयुक्तम् । यदि ण्यादयोऽर्थ- विशेषलक्षणादणपवादात्पूर्वविप्रतिषेधेन भवन्ति, कथं तर्हि दैतैयः सिध्यती- त्यर्थः । दितिशब्दादित्यादि । ननु 'प्रातिपदिकाहणे लिङ्गविशिष्टस्यापि ग्रहणम्' न्यासः 4 ण्यादय इत्यादि । लक्षणशब्दो निमित्तवचनः, चिह्नवचनो वा । अर्थविशेषो लक्षणं यस्य सोऽर्थविशेषलक्षणोऽणपवादः। तस्मात् पूर्वविप्रतिषेधेन ण्यादयो भवन्ति । न चेदं वक्तव्यम ; परशब्दस्येष्टवाचित्वात् तेनैव सिद्धत्वात् । आदिशब्देन 'उत्सादिभ्योऽञ्' इत्येवमादयः प्रत्यया गृह्यन्ते । तत्र ण्यत्यावकाशः - दितिर्देवतास्य स्थालीपाकस्येत्याद्यर्थ- विवक्षायां नात्राणोऽपवादः कश्चिदन्योऽस्तीति निष्प्रतिद्वन्द्वी ण्य एवाणपवादो भवति दैत्यः, वानस्पत्यमिति | ण्यश्चायं सर्वेष्वपत्यादिप्यर्थेषु विधीयत इति सामान्यप्रत्ययो भवदीति, अतो नार्थविशेषलक्षणः । अर्थविशेपलक्षणस्याणपवादस्यावकाश:- दुलेरपत्य- मिति 'इतश्चानिमः' इति ढक-दौलेयः, ढगयमपत्य एवार्थविशेपे विधीयत इत्यर्थविशेष. लक्षणो भवति । इोभयं प्राप्नोति-दितेरपत्यं दैत्यः, वनस्पतीनां समूहो वानस्पत्यमिति वा, ण्यप्रत्ययो भवति पूर्वविप्रतिपेधेन । अर्थविशेषलक्षणादिति किम् ? योऽणपवादोऽ- थसामान्येनार्थविशेपे विहितः स परत्वापण्यादीन् बाधित्वा भवत्येव । उष्ट्रपति म पत्त्रम् , तस्योष्ट्रपतेरिदमिति तस्येदं विवक्षायाम् ‘पत्त्राध्वर्युपरिपदश्च' इत्यञ्-औष्ट्रपतम् , तस्येदं. लक्षणो वयमाणोऽपवादः, न योऽविशेषलक्षणस्तस्य । अर्थविशेषा ह्यपत्यादयोऽर्थाः । तस्येदमर्थस्तु सामान्यम् , नार्थविशेषः। कथं देतेय इति । यदि ण्यादयोऽर्थविशेषलक्षणादणपवादात् पूर्वविप्रतिषेधेन भवन्ति, देतेय इति न सिध्यति । अत्रापि हि प्रत्ययेनेव भवितव्यमिति भावः 1 दितिशब्दा. दित्यादि । दितिशब्दोऽयं 'दो अवखण्डने' इत्यस्मात् 'तितो' इति क्तिच , 'धतिस्यति' इत्यादिनेत्त्वमित्येवं यदा व्युत्पाद्यते तदा 'कृदिकारादत्तिनः' इति ली। यथाव्युत्पनं प्रातिपदिकं तदा 'सर्वतोऽक्तिमयांदित्येके' इति । ननु 'प्रातिपदिकमहणे लिनविशिष्टस्यापि - ·उत्सादिम्योऽभ् ] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः ४०५ त्येके' इति ङीषं कृत्वा स्त्रीभ्यो ढक् क्रियते । लिङ्गविशिष्टपरिभाषा चानित्या' ॥ उत्सादिभ्योऽञ् ॥ ८६ ॥ 'प्राग्दीव्यतः' इत्येव । उत्सादिभ्यः प्राग्दीव्यतीयेष्वर्थेष्वञ् प्रत्ययो भवति, अणस्तदपवादानां च बाधकः । औत्सः । औदपानः । उत्स। उदपान । विकर। विनोद । महानद । महानस । महाप्राण । तरुण । तलुन । * वष्कयाऽसे । धेनु । पृथिवी। पङ्क्ति । जगती। त्रिष्टुप् । अनुष्टुप् । जनपद । भरत । उशीनर । ग्रीष्म । पीलु । कुल। * उदस्थानाद् देशे। * पृषदंशे के। भल्लकीय । पदमञ्जरी इति ङीषन्तादपि ण्य एव प्राप्नोति ? तत्राह-लिङ्गविशिष्टपरिभाषा चानित्येति । अन्ये तु भाष्यवाकियोरनुक्तत्वाद् दैतेय इत्यसाधुरिति स्थिताः ।। उत्सादिभ्योऽञ् ॥ तदपवादानां चेति । इयादीनाम् । बष्कयास इति । बष्क- यशब्दोऽयमुत्पादयति, असे, असमास इत्यर्थः । पूर्वाचार्यसंज्ञेयम् , बाष्कयः । अस इति किम् ? गोबष्कयिः । ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तदन्तविधिप्रतिषेधादे- वात्र न भविष्यति ? ज्ञापनार्थं तु । एतज्ज्ञापयति-भवत्यत्र तदन्तविधिरिति । किं सिद्धं भवति ? धेनुशब्दोऽत्र पठ्यते, तदन्तादपि भवति-अधेनूनां समूह आधेनवमिति । उदस्थान देश इति । उदस्थानशब्दोऽसमुत्पादयति देशे वाच्ये- न्यासः ग्रहणं भवति' इति दितिशब्दो गृह्यमाणो दितीशब्दमणि ग्राहयति, ततश्च यथा दिति- शब्दापण्यप्रत्ययः पूर्वविप्रतिषेधेन भवति, तथा दितीशब्दादपि तेन भवितव्यमित्यत आह- लिङ्गविशिष्ट परिभाषाऽनित्येति । अनित्यत्वं पुनरस्याः 'अप्रकरणे शक्तिलाङ्गलांकुश- यष्टितोमरघटघटीधनुःषु ग्रहेरुपसंख्यानम्' इति घटशब्दमुच्चार्य घटोशब्दोच्चारणा- द्वेदितव्यम् ॥ उत्सादिभ्योऽञ् ॥ तदपवादानाञ्चेति । इञादीनाम् । वष्कयाऽस इति गणे पठ्यते । तस्यायमर्थः- वष्कयशब्दादम् भवति, असे असमासे इत्यर्थः । पूर्वाचार्यैः समासस्य 'स' इत्येषा संज्ञा कृता। वष्कयस्यापत्यं वाष्कयः। अस इति किम् । गौवष्कयिः । 'अत इञ्' इतीभेव भवति । उदस्थानाद्देशे इति । उदस्थानशब्दाद्देशे ·काशिकावृत्ती [ उत्सादिभ्योऽन् रथन्तर। मध्यन्दिन । बृहत् । महत् । ॐ सत्वन्तु ६ । सच्छब्दो मतुबन्त आगतनुको गृह्यते - सत्वन्विति । कुरु । पञ्चाल । इन्द्रावसान । उष्णिक् । ककुप् । सुवर्ण । देव । ग्रीष्मादच्छन्दसीति वक्तव्यम् । इह मा भूत् - गैष्मी त्रिष्टुप् । छन्दश्चेह वृत्तं गृह्यते, न वेदः ॥ पदमञ्जरी औदस्थानो देशः । देशादन्यत्र यहच्छया कश्चिदुदस्थानः, तस्यापत्यमौद- स्थानिः । पृषदंश इति। पृपच्छब्दोऽसमुत्पादयंति अंशे वाच्ये-पार्पतोऽशः, अंशा- दन्यत्राणेव भवति । ग्रैष्मी त्रिप्टुविति । ग्रीष्मो देवता अस्या इत्यशेपार्थविव- क्षायामौत्सर्गिकोऽणेव भवति, ग्रीष्मे भवेत्यादिशेषविवक्षायां तु ऋत्वणेव सिद्धम् । न ह्यनेनामा शैपिकस्याणो बाधप्रसङ्गः, अर्थविशेपलक्षणानामेव प्रत्ययानां ण्या- दिभिर्वाधनात् । ऋत्वण तु शेषमात्रे विधानान्नार्थविशेपलक्षणः, कक्षान्तर- प्राप्तश्च । कथम् ? 'कालाहरू' अणोऽपवादः, तस्याप्यत्वण् । छन्दश्चेह वृत्तं गृह्यत इति । यस्य त्रिष्टुवादयो विशेपाः। न वेद इति । तेन वेदविपयेऽपि वृत्तेऽभिधेयेऽयः प्रतिपेधादणेव भवति-गृष्मी त्रिष्टुविति । " न्यासः 1 वाच्येऽञ् भवति । उदस्थाने भवो देश औदस्थानः । देश इति किम् १ उदस्थानो नाम कश्चित् पुरुषः, तस्यापत्यमौदस्थानिः । पृपदंश इति ! पृषच्छब्दादंशेऽभिधेयेऽञ् भवति । पृषदोंऽश पार्षदः । अंश इति किम् ? पार्षदोऽन्यः । अणेव भवति । कुरुशब्दोऽत्र पठ्यते, तस्यापत्यविपक्षायां कौरव इति न सिध्यति, यस्मात् 'कुर्वादिभ्यो व्यः' 'कुरुना- दिभ्यो ण्यः' इति च ण्यप्रत्ययः प्राप्नोति । अञ्प्रत्ययो हि सामान्यविहितः, ण्यप्रत्ययस्तु विशेषविहितः । सामान्यविहितश्च विशेषविहितेन बाध्यते । नैष दोषः; अयं योगस्तयो- योगयोरनुवर्तिप्यते; तत्राप्यपत्येऽर्थे कुरुशब्दोऽनवकाश इत्यापि ततो भविष्यति । अपत्यार्थस्य 'तस्येदम्' इत्यर्थविवक्षायां वा कौरव इति भविष्यति । ग्रीष्मादच्छन्दसीति वक्तव्यम् । ग्रीष्मशब्दादच्छन्दस्यभिधेयेऽञ् भवतीत्येतद्यरूपं व्याख्येयमित्यर्थः । किमर्थमित्याह-इह मा भूदित्यादि । छन्दसि त्रिष्टवादी वाच्ये सन्धिवेलादिसूत्रेण ऋत्वणेव यथा स्याद् , अञ् मा भूदित्येवमर्थम् । तेन ग्रैप्मी त्रिष्टुपित्यम् न भवति । तदं व्याख्यानम् -- वेति वर्तते, सा च व्यवस्थितविमापा । १. स्वरे विशेप:-अनन्तस्य नित्वादाथुदात्तत्वम्, प्रगन्तस्य तु प्रत्ययस्वरेगान्तो- पातत्वम् ।

·४०७ स्त्रीपुंसायां नञ्स्ननी] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः स्त्रीपुंसाभ्यां नस्नो भवनात् ।। ८७ ॥ 'धान्यानां भवने' इति वक्ष्यति । तस्य 'प्राक्' इत्यनेनैव संबन्धः । प्राग्भवनसंशब्दनाद्येऽर्थास्तेषु स्त्रीशब्दात्पुंस्शब्दाच्च यथाक्रमं नस्नी प्रत्ययौ भवतः। स्त्रीषु भवं स्त्रैणम् । पौंस्नम् । स्त्रीणां समूहः स्त्रैणम् । पौंस्नम्। स्त्रीभ्य आगतं स्त्रैणम् । पौंस्नम्। स्त्रीभ्यो हितं स्त्रैणम् । पौंस्नम्। पदमञ्जरी स्त्रीपुंसाभ्यां नव्स्नजी भवनात् ।। स्त्रीशब्दात्पुंस्शब्दाच्चेति । स्त्र्यधिकारविहि- तानां टावादीनां 'पुंसि संज्ञायां घः' इत्येतदधिकारविहितानां च प्रत्ययानां ग्रहणं न भवति, स्त्रीपुंस्शब्दयोरस्वरितत्वात् । नापि स्त्रीपुंसार्थग्रहणम् , 'स्वं रूपं शब्दस्य' इति वचनात् । पौंस्नमिति । संयोगान्तस्य लोपः' इति पुस्शब्दसका- रस्य लोपः, तत्र कर्तव्येऽनुस्वारस्यासिद्धत्वात्सकारस्य संयोगान्तत्वात् । अत एव संयोगान्तलोपप्रसङ्गानबेवोभाभ्यां न विधीयते । एवं हि मा भून्नञ् , मा च भूत्स्नय , अन्य प्रकृतस्तत्रैतावदस्तु स्त्रीपुंसयोर्नुक्चेति; तत्रायमप्यर्थः, स्त्रैणी पोस्नी अब इतीकारः सिद्धो भवति ? नैवं शङ्कयम् ; स्त्रैणाः, पौंस्नाः-'यत्र- बोश्च' इति बहुषु लुक् प्राप्नोति । इह च स्त्रैणानां सङ्घः 'सङ्घाङ्कलक्षणेष्वञ्य- विनाम्' इत्यण प्राप्नोति ? नैष दोषः; उभयत्रापि गोत्र इति वर्तते, लौकिकस्य च गोत्रस्य ग्रहणं ऋषिप्रजनं च लोके गोत्रमुपचरन्ति, न च स्त्र्यर्षिणापि पुंशब्दवाच्यं सामान्यम् । 'नस्तद्धिते' इति टिलोपस्तर्हि प्राप्नोति ? 'प्रकृत्यैकाच्' इति प्रकृतिभावो भविष्यति, 'इष्ठेमेयस्सु' इति तत्रानुवर्तते । एवं तर्हि नुग्वि- धानसामर्थ्याट्टिलोपो न भविष्यति ? यं विधिं प्रत्युपदेशोऽनर्थकः स विधिर्बाध्यते, यस्य तु विधेनिमित्तमेव नासौ बांध्यते, तत्र टिलोपार्थमेव नुग्विधानं स्यात् । स्त्रीशब्दस्यापि नुगेव लोपस्य निमित्तम् , अन्यथा यस्येति लोपात्परत्वाद् वृद्धिः स्यात् , यथा-श्रीदेवता अस्य श्रायं हविरिति । तस्माद्यथान्यासमेवास्तु । ? त्यासः तेन ग्रीष्मशब्दाच्छन्दसि वाच्येऽभु न भवतीति । वृत्तं गृह्यत इति । यस्य त्रिष्टुब्जगती- त्यादयो विशेषास्तदिह वृत्तम् । अतश्छन्दो गृह्यते, न वेदः ॥ स्त्रीपुंसाभ्यां नस्नबौ भवनात् ।। अत्र तावत् स्त्रीशब्दस्य स्वरूपग्रहणम्,न टाबा- दिस्त्रीप्रत्ययान्तस्य शब्दस्य । ततो हि 'स्त्रीभ्यो ढक्' इति ढकं वक्ष्यति, तत्साहचर्यात् पुंशब्दोऽपि तद्धमैव विज्ञायते । तस्यापि स्वरूपग्रहणमेव । पोस्नमिति । 'संयोगान्तस्य लोपः' इति लोपः।

·४०८ ... काशिकावृत्ती [स्त्रीपुंसायां नस्तनो 'स्त्रियाः पुंवत्' इति ज्ञापकाद्वत्यर्थे न भवति । योगापेक्षं च. ज्ञापकमिति स्त्रीवदित्यपि सिद्धम् ।। द्विगो गनपत्ये ।। ८८ ॥ 'प्राग्दीव्यतः' इति वर्तते, न 'भवनात्' इति । 'द्विगोः' इति षष्ठी । द्विगोर्यः सम्बन्धी निमित्तत्वेन तद्धितः प्राग्दीव्यतीयोऽपत्यप्रत्ययं पदमारी योगापेक्षं चेति । स्त्रीपुंसाभ्यामित्ययं योगो वत्यर्थे न प्रवर्तत इत्येवं ज्ञापन- शरीरम् , न तु स्नग वत्यर्थे न प्रवर्तत इत्यर्थः । कथं स्त्रीत्वं स्त्रीता पुंस्त्वं पुंस्ता चेति ? 'आ च त्वात्' इत्यत्र परिहारो भविष्यति ॥ द्विगोलुंगनपत्ये ॥ द्विगोरिति पष्ठीति । आनन्तर्यलक्षणायां तु पञ्चम्यां पञ्च- कपालस्य पुरोडाशस्येदम् 'तस्येदम्' इत्यण् , पाञ्चकपालमित्यत्रापि प्राप्नोतीति भावः। षष्ठ्यपि यद्यानन्तर्ययोगे स्यात्स एवं दोपो यः पञ्चम्याम् , ततश्च षष्ठ्याश्रयणमनर्थकं स्यादिति मत्वाऽऽह-द्विगोर्यः सम्बन्धी निमित्तत्वेनेति । यस्य न्यासः - याद प्राग भवनसंशब्दनात् स्त्रीपुंसाभ्यां ननौ भवतः, वत्यर्थेऽपि तौ स्याताम् , ततश्च स्त्रीवत् , पुंषदिति न सिध्येदित्याह-स्त्रियाः पुंवदित्यादि । यदयम् 'स्त्रियाः पुंवत्' इति निर्देशं करोति ततो ज्ञायते -वत्यर्थे नस्नजो न भवतः । ननु चैतस्मानिर्दे- शात् स्नप्रत्ययो वत्यर्थे न भवतोति शक्यं विज्ञातुम् , न तु नप्रत्ययो न भवतीति, ततश्च स्त्रीवदिति न सिध्यति १ इत्यत आह-योगापेक्षश्चेत्यादि । 'पुंवत्' इति निर्देशादयं योगो वत्यर्थे न प्रवर्तते -इत्येवमर्थमिदं योगापेक्षं शापकम् , न तु स्नप्रत्ययापेक्षम् । तेन स्त्रीवदित्येतदपि सिध्यति ।। द्विगो गनपत्ये ॥ प्राग्दीव्यत इति । तत्य. स्वरितत्वात् । न भवनादिति । विपर्ययात् । द्विगोरिति पञ्चमी चेयं स्यात् १ पष्ठो वा १ तत्र यदि पञ्चमी, तदायमर्थः स्यात् -द्विगोः परस्यानपत्यपत्ययस्य प्राग्दोव्यतीयस्य लुम् भवतीति । ततश्च यथा द्विगुसंज्ञानिमित्तस्य लुग भवति-पञ्चकपालेषु संस्कृतः पुरोडाशः पञ्चकपाल इति, तथा यो द्विगोनिमित्तं न भवति तस्यापि स्यात्-पञ्चकपालस्य पुरोडाशस्येदं खण्डम् । 'तस्येदम्' इत्यण-पाश्चकपालमिति । तमिमं पञ्चमोपक्षे दोपं दृष्ट्वा, पष्ठीपक्षमाश्रित्याह- द्विगोरिति पष्टीति । द्विगोर्यः सम्बन्धीति । यस्य तद्धितस्यायें 'तद्धितात्तिरपदसमा- हारे च' इति समाहारद्विगुविधीयते स द्विगोः सम्बन्धीति अर्थद्वारेण तदर्यस्य द्विगुसम्ब. न्धित्वात् । सोऽपि तद्द्वारेण द्विगुसम्बन्धी । निमित्तत्वेनेति । अनेन निमित्तनैमित्तिक- भावेन यः सम्बन्धो तस्य लुग भवति, न तु पौनापर्यभावेन यस्तस्यैति दर्शयति । एतच्च ·द्विगोगनपत्ये ] चतुर्थान्याये प्रथमः पादः ४०६ वर्जयित्वा तस्य लुग्भवति । पञ्चसु कपालेषु संस्कृतः पञ्चकपालः । दशकपालः । द्वौ वेदावधीते द्विवेदः । त्रिवेदः । अनपत्य इति किम् ? द्वैदेवदत्तिः । देवदत्तिः । प्राग्दीव्यत इत्येव -द्वैपारायणिकः । द्विगुनिमित्त विज्ञानादिह न भवति - पञ्चकपालस्येदं पाच- कपालम् । अथ वा - द्विगोरेवायं लुग्विधीयते, 'द्विगोः' इति स्थानषष्ठी। पदमञ्जरी तद्धितस्यार्थे 'तद्धितात्तिरपद' इति द्विगुविहितः स निमित्तत्वेन सम्बन्धी । पञ्च- कपाल इति । 'संस्कृतं भक्षाः' इत्यत्रार्थे विवक्षिते द्विगुः, अण् , तस्य लुक् । द्विवेद इति । तदधीते तद्वेद' इत्यत्रार्थे द्विगुः । द्वैदेवदत्तिरिति । द्वयोर्देवदन्तयोरपत्यम् , 'अत इम्', अपतनादपत्यम् , यस्य पित्रादिपु द्वौ देवदत्तसंज्ञको स एवमुच्यते, एकस्य वा दत्तपुत्रोऽन्यस्य साक्षात्पुत्रः। द्विगुनिमित्तविज्ञानादिति । द्विगुनिमित्तस्य प्रत्ययस्य लुम्विधानादित्यर्थः । पञ्चकपाल स्येदामति । अत्र संस्कृतार्थे यः प्रथममुत्पन्न: प्रत्ययः स एव द्विगो. निमित्तं न द्वितीय इति तस्य लुग्न भवति । अथ वेत्यादि । पूर्व लुगित्यनेनो- पस्थापितस्य प्रत्ययस्य द्विगोरित्यनेन वैयधिकरण्यमाश्रित्य व्याख्यातम्, इदानी सामानाधिकरण्यमित्येष विशेषः। कथं पुनदिंगोरेव लुग लभ्यत इत्याह- द्विगोरिति स्थानषष्ठीति । -- न्यासः निमित्तनैमित्तिकमावस्यान्तरङ्गत्वाल्लभ्यते । स हि द्विगोराद्यस्तद्धितेन सम्वद्धः; तस्मात् स गृह्यते । पौर्वापर्यभावस्तूत्तरकालमपि भवतीति बहिरङ्गो भवति, अतो न तस्य ग्रहणम् । पञ्चकपाल इति । पञ्चसु कपालेषु संस्कृत इति तद्धितार्थ' इति समासः, 'संख्यापूर्वो द्विगुः' इति द्विगुसंज्ञा, 'संस्कृतम्' इत्यण , तस्य लुक् । द्विवेद इति । द्वौ वेदावधीत इति पूर्ववत् समासः, 'तदधीते तद्वेद' इत्यण् । द्वैदेवदत्तिरिति । द्वयोर्देवदत्तयोरपत्यमिति 'अत इन्' । पञ्चकपालस्येदमिति पाञ्च- कपालमिति । अत्र संस्कृतार्थे यः प्रथमः प्रत्यय उत्पन्नः स एव द्विगोनिमित्तम् , न तु ब उत्तरकालं तस्येदमित्यर्थविवक्षायाम् । न हि तस्यार्थे विषयभूते द्विगुर्विहितः, कि तर्हि ? संस्कृतार्थे यो विहितस्तस्य । तेनाद्विगुनिमित्तत्वात् 'तस्येदम्' इति यो विहितस्तस्येह लुग् न भवति । अथ वेत्यादि । पूर्व हि द्विगोर्यस्तद्धितो निमित्तं तस्य लुग् विहितः, .

·४१० काशिकावृत्ती [द्विगोलुंगनपत्ये ननु च प्रत्ययादर्शनस्यैषा संज्ञा ? सत्यमेतत्; उपचारेण तु लक्षणया द्विगुनिमित्तभूतः प्रत्यय एव द्विगुस्तस्य लुग्भवति । द्विगुनिमित्तकोऽपि तर्हि गुणकल्पनया कस्मान्न द्विगुरुच्यते – पाञ्चकपालमिति ? न तस्य पदमारी ननु चेत्यादि । 'प्रत्ययस्य लुक्श्लुलुपः' इति प्रत्ययादर्शनस्य लुगादयः संज्ञा विहिताः, ततश्च द्विगोलुंगिति नैव समञ्जसमिति भावः । उपचारेण वित्यादि । = उपचारः, परत्र परशब्दप्रयोगः = लक्षणा, उपचारेण निमित्तेन या लक्षणा तयेत्यर्थः । अन्ये तृपचारेणेत्यस्य विवरणं लक्षणयेत्येतदि- त्याहुः । अद्विगुरूपस्तद्धितो द्विगुरूपतया यथा वुद्धया विवक्ष्यते सा लक्षणा उपचार एवेति । उपचारस्य निवन्धनं द्विगुनिमित्तत्वम् । भवति हि कारणे कार्योपचार:- आयुर्घतमिति यथा । द्विगुनिमित्तकोऽपि तहीत्यादि । कार्येऽपि कारणवदुपचारो दृश्यते, यथा-पुरातनं कर्म भुज्यत इति, ततश्च द्विगुर्यस्य प्रत्ययस्य निमित्तं सोऽपि गुणकल्पनया गुणशब्देनोपचारत्य निमित्तभूतो धर्मो विवक्षितः, तन्निमित्ता कल्पना गुणकल्पना, ना पुनरुपचारात्मिका बुद्धिः, तया कस्मान्न द्विगुरित्युच्यते ? अर्हत्येवायमेवंविधं वचनमित्यर्थः। परिहरति-न न्यासः --- इदानी द्विगोरेव विधीयत इत्यस्ति विशेषः । कथं पुनदिंगोरेव लुग्भवति ? हत्यत आह- द्विगोरिति स्थानपष्ठीति । ननु चेत्यादिनान्तरोक्तव्याख्यानं विघटयति । 'प्रत्ययस्य लुक्लुटुपः' इति लुगा- दिकाः प्रत्ययादर्शनत्यैताः संग विहिताः, ततो हुगुच्यमानोऽनेन न शक्तो द्विगोरेव लुक विधातुमित्यभिप्रायः । सत्य नेतदिति । यदनन्तरमुक्तम् । यद्येवम , कथं लुक्संशाया द्विगोर्डग लभ्यते १ इत्यत आह -उपचारेण वित्यादि । अतयाभूते वस्तुनि योऽध्या- रोपिततथाभावो शानविशेषः न उपचारः । लक्ष्यतेऽनयेति लक्षणा, सा पुनरिहोपचार एव । एतेन द्विगुरूपस्तद्धितो द्विगुरूपतया लक्ष्यते । यया मचाः कोशन्तीत्यत्रामज. रूपा अपि पुरुपा मनरूपतया लक्ष्यन्ते, तहाप्यद्विगुरूपस्तरितो द्विगुरूपतया 1 उपचा- रस्य तु नियन्धनं द्विगुनिमित्तभूतत्वम् , यदाद द्विगुनिमित्ततः प्रत्यय एव द्विगुरिति । भवति हि फारणे फायर्योपचारः, यथा-आयुर्घतमिति । द्विगुनिमित्तकोऽपि तीत्यादि। दिगुनिमित्त यस्य स तथोक्तः । यो धर्म उपचारस्य निवन्धनं स पर गुणान्देन थिय शिवः । गुणनिमित्ता पल्पना = गुणनिमिपल्पना, ना पुनरूपचारामिय येदितम्या । मधुपचारेज द्विगोनिमिर्त प्रत्ययोऽपि मिगुरुच्यते, दिगुर्नस्य निमितम् सो.रि गोप्या त्यनया फरमाद् द्विगुरिति नोगते ? फायऽपिदि कारणशन्द उपचागत् प्रयुटरमानी पिचत एम, यमा-पुरातन समिट माशुभ फर्म अज्या इति । पायकपारमिति ।

·४११ द्विगोलुंगनपत्ये ] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः द्विगुत्वं निमित्तम् , इतरस्तु द्विगुत्वस्यैव निमित्तमित्यस्ति विशेषः । यद्येवम् , इह कथं पञ्चकपाल्यां संस्कृतः पञ्चकपाल इति ? नैवात्र तद्धित उत्पद्यते, वाक्यमेव भवति । त्रैशब्द्यं हि साध्यम्-पञ्चसु पदमञ्जरी तस्येति । तत्र हि सन्निहितमपि द्विगुत्वं प्रत्ययोत्पत्तौ नोपयुज्यते, न ह्यसौ द्विगो- रित्येवं विधीयते, किं तहिं ? प्रातिपदिकादित्येवमित्यर्थः । इतर स्त्विति । प्रत्ययः, यस्य लुग्दर्शितः । द्विगुत्वस्यैव निमित्तमिति । तदर्थे हि समासो विधीयते, तस्यैव च द्विगुसंज्ञा, तेनासौ द्विगुत्वस्यैव निमित्तम् । यद्येवमित्यादि । उभयोरपि पक्षयोरेतच्चोद्यम् । न ह्यन द्विगोर्निमित्तत्वेन सम्बन्धी तद्धितः, नापि द्विगुनिमित्तत्वादपचारेण तद्वयपदेशाहः, अत्र हि समाहारे द्विगौ निष्पन्ने पश्चात्तद्धित उत्पद्यते, स च द्विगोनिमित्तं न भवतीति चोद्यार्थः । परिहरति-नैवात्र तद्धित उत्पद्यत इति । अनभिधानादिति भावः । यदि नोत्पद्यते, कथमस्मिन्नर्थे पञ्चकपाल इति रूपसिद्धिस्तस्मादुत्पद्यत एवात्र तद्धितः, तस्य च लुग्विधेयः ? इत्यत आह - शब्द्यं हीति । त्रय एव शब्दास्त्रै- शब्द्यम् = चातुर्वर्ण्यादिः । इह ह्यस्माभिस्त्रैशव्यं साध्यम् , तच्च पञ्चकपालीशब्दा- न्यासः पञ्चकपालस्य पुरोडाशस्येदं खण्डमित्यण , स च द्विगोरुत्पन्नत्वाद् द्विगुनिमित्तक इत्य- भिप्रायः । न तस्य द्विगुत्वं निमित्तमिति निष्पन्नत्वाद् द्विगोस्तद्धितस्योत्पद्यमानस्य न द्विगुत्वं निमित्तम् , किं तर्हि ? प्रातिपदिकम् । तथा हि - नासौ द्विगुरित्येवं विधीयते, किं तर्हि ? प्रातिपदिकादित्येवम् । तस्मात् सन्निहितापि द्विगुता न प्रत्ययस्य निमित्तमिति, न च प्रत्ययो द्विगुरित्युपचारेण व्यपदेष्टु शक्यत इति । इतररित्वति । तद्धितप्रत्ययः, यस्य मूलोदाहरणे लुग् दर्शितः। द्विगुत्वस्यैव निमित्तमिति । एवकारेण प्रातिपदिकस्य व्यवच्छेदः क्रियते-द्विगुत्वस्यैव निमित्तम् , न तु प्रातिपदिकत्वस्य; यतस्तदर्थे द्विगुसमासो विधीयते, न तु प्रातिपदिकत्वमित्यस्ति विशेषः । ततश्च द्विगोर्यो निमित्तं तत्रैव द्वित्वव्य- पदेश उपचाराद्भवति । न तु निष्पन्नाद् द्विगोर्य उत्पद्यते तत्रापि । यद्येवमित्यादि । यदि द्विगोर्यो निमित्तं तद्धितः सोऽत्र निमित्तत्वादुपचारेण द्विगुरु- च्यते तस्य लोपो भवति । एवं सतीह कथं लोपः-पञ्चकपाल्यां संस्कृतः पञ्चकपाल इति ? अत्र हि पञ्चानां कपालानां समाहार इति समाहारे द्विगौ निष्पन्ने ततस्तूत्तरकालं तद्धितो विधीयमानो न द्विगोनिमित्तं भवति । नैवात्रेत्यादि परिहारः । कस्मान्नोत्पद्यत इत्याह-त्रैशव्द्यं हीत्यादि । त्रय एव शब्दाः = त्रैशव्यम् । चातुर्वर्णादित्वात् स्वार्थे ष्यञ् । इहास्माभिस्त्रैशब्द्यं साध्यम् । पञ्चकपालीशन्दस्तद्धितोत्पत्तिमन्तरेणापि सिध्यतीति ·४१२ काशिकावृत्ती [ द्विगोलुंगनपत्ये . कपालेषु संस्कृत:, पञ्चकपाल्यां संस्कृतः, पञ्चकपाल इति; तत्र द्वयोः शब्दयोः समानार्थयोरेकेन विग्रहः, अपरस्मादुत्पत्तिर्भविष्यति । अथेह कस्मान्न भवति–पञ्चभ्यो गर्गेभ्य आगतं पञ्चगर्गरूप्यम्, पञ्चगर्गमयमिति ? वेत्यनुवर्तते, सा च व्यवस्थितविभाषा विज्ञायते । गोत्रेऽलुगचि ।। ८९ ॥ पदमञ्जरी त्तद्धितोत्पत्तिमन्तरेणापि सिद्ध यतीति नास्मात्तद्धित उत्पद्यते । तानेव त्रीन् शब्दान्दर्शयति-पञ्चसु कपालेष्विति । द्वयोः शब्दयोरिति । यः समाहारे द्विगुः, यश्च तद्धितार्थे, द्वावपि तो समानार्थी, तयोरेकेन पूर्वेण विग्रहः । अवधारणमत्र द्रष्टव्यं विग्रह एव, न तद्धितोत्पत्तिः; अनभिधानात् । श्रपरस्मात् पञ्चकपालादु- त्पत्तिः । सोऽयमव्यविकन्याय उच्यते, तद्यथा अवेमौसमित्यविशब्देन विग्रह एव, अविकशब्दादुत्पत्तिर्विग्रहश्च आविकमविकस्य मांसमिति । सा च व्यवस्थितविभाषेति । एवं कृत्वा त्रैविद्यः, पाञ्चनदम् , पाकुंल इत्य- त्रापि लुग्न भवति । अथ वा--त्र्यवयवा विद्या निविद्या, शाकपार्थिवादिः, तामधीते विद्यः, विद्यात्रयरूपस्य च समुदायस्य विद्यात्वं विवक्षितमित्यर्थभेदा- भावः । पञ्चानां नदीनां समाहारः पञ्चनदम् , 'नदीभिश्च' इत्यव्ययीभावः 'गोदा- वर्याश्च नद्याश्च' इत्यच्समासान्तः, पञ्चनदे भवः पाञ्चनदः । अथ वा-अभिधाने हि सति समाहारद्विगोरपि भवत्येव तद्धितः । तथा पण्गामादिपुरुपाणां कुलानि तत्र भवः पाटकुलः । अव्यविकन्यायाञ्च तिस्रो विद्या अधीते, पञ्चसु नदीपु भवः, पट्सु कुलेपु भव इति विग्रह एव; न द्विगुः, नापि तद्धितः ।। न्यासः न तस्मात् तद्धित उत्पद्यते । पञ्चसु कपालेपु संस्कृत इत्यादिना त्रैशन्धं दर्शयति । इयोः शब्दयोरित्यादि । यश्च समाहारे पञ्चकपालीशब्दः, यश्च तद्धिताविपये समासे पञ्चकपालशन्दस्ती द्वावपि समानायौं, तयोरेकेन पूर्वेण विग्रह एवेति तस्मान्न तद्धितोत्स- त्तिविशेया। अपरस्मादुत्पत्तिरिति । पञ्चकपालशब्दात् । अन्यविकन्यायेन । यया उत्रेमासमाविकमित्यविशब्देन विग्रहः, अविकशब्दस्तु प्रत्ययमुत्यादयति तद्वदिदापि । अथेह कम्मान भवतीत्यादि । रूप्यमयटायपि हि द्विगोनिमित्तभूती, अतस्तयोरपि लुका भवितव्यमिति भावः। वेत्यनुवर्तत इति । 'समर्थानां प्रथमाहा' इत्यतः । नन्येयमपि सर्वत्र विपल्पेन लुफ प्राप्नोत त्यत आह- सा चेत्यादि । चशन्दो देती । यस्मात् सा व्यवस्थिवविभाषा विशायते, तेन पयपाल इत्यादी नित्यं लुगू भयति । पश्चगर्गरूप्यमित्यादौ न भवत्येव ।।

·गोत्रेऽलुगचि] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः ४१३ 'प्राग्दीव्यतः' इत्येव । 'यस्कादिभ्यो गोत्रे' इत्यादिना येषां पदमञ्जरी गोत्रेऽलुगचि ॥ पूर्वोत्तरत्र च लुम्विधानादिह नञ् प्रश्लिप्यते । यस्का- दिभ्यो गोत्र इत्यादिनेति । 'प्राग्दीव्यतः' इत्युपजीवनाय तु प्रकरणोत्कर्षः, प्रसज्य- प्रतिषेधश्वायम् । अचीति । यद्यपा परसप्तमी स्याविधावितरेतराश्रयं प्राप्नोति-गार्गीया वात्सीया इतिच्छे परतोऽलुका भवितव्यम् ,अलुकि च सति वृद्धत्वाच्छेन भवितव्यमिति । ननु न छे परतोऽलुग्विधीयते, किं तर्हि ? 'अजा- दिमात्रे, तत्र य एवाजादिः सम्भवति तत्रैवालुग्भविष्यति, तद्यथा- गर्गाणां छात्राः, 'प्राग्दीव्यतोऽण', तत्र परतः 'यजनोश्च' इति प्राप्तस्य लुकः प्रतिषेधे गर्गा इति भवति । यद्यप्यत्र सत्यसति वा लुकि नास्ति विशेपः, 'आपत्यस्य च तद्धिते' इति यलोपविधानात् । इह त्वत्त्रेरपत्यानि बहूनि 'इतश्चानिबः' इति ढकः 'अस्त्रिभृगु' इति लुकि कृतेऽत्रीणां छात्रा इत्यणि परतः प्रतिषेधे सति आत्त्रेया इति भवति, असति तु प्रतिषेधे आत्ता इति स्यात् ? स्यादेतदेवं यदि लुप्तस्य प्रत्ययस्य पुनः प्रादुर्भावो विधीयेत, इह त्वलुगिति वचनाल्लुकः प्रति- पेधो विधेयः, प्राप्तस्य चानभिनिवृत्तस्य प्रतिपेधेन निवृत्तिः शक्यते कर्तुम् , ततश्च यद्यत्राणजादिरभिप्रेतः स्यात् , प्रागेव लुकः प्रवृत्तिरभ्युपगन्तव्या; अन्यथा वृद्धत्वाच्छ एव स्यात् , लुक चेत्प्रवृत्तः प्रतिषेधः किं करिष्यति ! यो हि भुक्त- वन्तं प्रति ब्रूयान्मा भुक्था इति, किं तेन कृतं स्यात् ! तदिहाजादौ प्रवृत्ते- ऽलुका भवितव्यम् , अलुकि च प्रवृत्तेऽजादिना भवितव्यमिति व्यक्तमितरेतराश्र- यम् । विप्रतिषेधात्सिद्धम् , लुकोऽवकाशो यत्र प्रारदीव्यतीयार्थो न विवक्ष्यते-- गर्गा वत्सा इति, छस्यावकाशः-शालीय इति; गार्गीय इत्यत्रोभयप्रसङ्गे पर- त्वाच्छो भविष्यति । तत्र परतो लुकः प्रतिपेधः, अन्तरङ्गो लुग अपत्यबहुत्व. मात्रापेक्षत्वात् , बहिरङ्गश्छः प्राग्दीव्यतीयार्थापेक्षित्वात् , अन्तरङ्गबहिरङ्गयो- श्वायुक्तो विप्रतिषेधः । एवं तर्युच्यते चेदमजादौ परतो लुग्भवतीति, यदि च , न्यासः गोत्रेऽलुगचि ।। अचीति । यद्येषा परसप्तमी स्याच्छविधावितरेतराश्रयता प्रसज्येत । कथम् ? गर्गस्यापत्यानि बहूनि 'गर्गादिभ्यो या', तस्य यदि लुक् स्याच्छो न स्यात् । लुप्तेऽपि तस्मिन् 'प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणम्' इति चेत् ? 'न लुमता- ङ्गस्य' इति प्रत्ययलोपप्रतिषेधाद् वृद्धयभावेन वृद्धसंज्ञा न स्यात्, ततश्च वृद्धलक्षणच्छो न स्यात् । तस्मादृद्धत्वं प्रातिपदिकत्य वाञ्छतोऽलुक् पूर्व स्यात् । स चालुक् छे परंतो यदि भवति ततश्चालुग्निमित्तश्छः, तन्निमित्तश्चाटुंगिति व्यक्तमितरेतराश्रयत्वम् । तदिम परसप्तम्यां दोषं दृष्ट्वा विषयसप्तमीयमिति दर्शयन्नाह-अजादौ प्राग्दीव्यतीये विषय- ·४१४ काशिकावृत्ती [ गोत्रेलुगचि गोत्रप्रत्ययानां लुगुक्तस्तेषामजादौ प्राग्दीव्यतीये विषयभूते प्रतिषि- द्धयते । गर्गाणां छात्रा गार्गीयाः । वात्सीयाः । आत्त्रेयीयाः । खारपायणीयाः । गोत्र इति किम् ? कौबलम् । बादरम् । अचीति किम् ?. गर्गेभ्य पदमञ्जरी तावत्येव निमित्तमस्तीति बहुत्वमात्रापेक्षो लुक प्रवर्तेत प्रतिषेधविधानमनर्थक स्यादिति यावत्प्राग्दीव्यतीयोऽजादिर्नोत्पद्यते तावल्लुग न प्रवतत इति कल्प्यते, ततश्च वृद्धत्वाच्छे सति लुकि प्रतिपिद्धे गार्गीय इति सिद्धमिष्टम् । विपय- सप्तम्यां तु न किञ्चिद्यत्नसाध्यम् , गर्गाणां छात्रा इत्यर्थविवक्षायामजादौ प्रत्यये विवक्षिते बुद्धिस्थेऽनुत्पन्न एव लुकि प्रतिपिद्धे वृद्धत्वाच्छो भवतीति, तस्माद्विपय- सप्तमीमाश्रित्याह-पाग्दीव्यतीये प्रत्यये विषयभूत इति । खारपायपीया इति । खरपस्यापत्यानि बहूनि 'नडादिभ्यः फक्', तस्य 'यस्कादिभ्यो गोत्रे' इति प्राप्तस्य लुकः प्रतिषेधः। कोवलम् ,वादरमिति । कुबली-बदरीशब्दौ गोरादिङीपन्तावन्तोदात्तौ, ताभ्यां फले विकारे 'अनुदात्तादेच' इत्यञ् , तस्य ‘फले लुक्' इति प्राप्तस्य लुकः न्यासः भूत इति । विषयभूते = अनुत्पन्न एव बुद्धिस्थ इत्यर्थः । गार्गीया इति । गर्गस्या- पत्यानि बहूनि । गर्गादित्वाद् यत्र । तस्य गर्गाणाञ्छात्रा इत्यर्थविवक्षायामजादावनुत्पन्ने बुद्धयभिमुखीकृते विषयभूते 'यमियोश्च' इति यो लुक प्राप्नोति तस्यानेन प्रतिषेधः क्रियते, ततश्चादिवृद्धी कृतायां वनिबन्धनायां च वृद्धसंज्ञायाम् 'वृद्धाच्छः' इतिच्छा, ईयादेशः, 'यस्येति च' इत्यकारलोपः, 'आपत्यस्य च तद्धितेऽनाति' इति यकारस्य । वात्सीया इति । पूर्वेण तुल्यम् । आत्रेयीया इति । अत्प्रेरपत्यानि बहूनि । 'इतश्चा- निमः' इति ढक, तस्य 'अत्रिभृगुकुत्स' इत्यादिना कि प्राप्तेऽत्रीणां छात्रा इति च्छे विषयभूते तस्य प्रतिषेधः । खारपायणीया इति । खरपस्यापत्यानि वहनि । 'नदादिभ्यः फाक', 'यस्कादिभ्यो गोने' इति तस्य प्राप्तस्य लुकः खरपाणां छात्रा इति च्छे विषयभूते प्रतिषेधः । कोवलम , बादरमिति । कुबलीयदरीशन्दी गीरादिलोपन्ती प्रत्ययस्वरेणान्तोदात्ती, तयोः शेषगनुदासम् । तेन कुचल्या विकार: पलम् , यदयां विकारः फलमित्यर्थयिवशायाम् 'अनुदारादेन', सण 'पले लम्' इति सगोटंग य: प्राप्नोति तस्य फुयलस्पेट बालमिश्शिायाममाटी में विषयभूते प्रतिपंधो न भवति; गोत्रमाणात् । गोने यः प्रत्ययो वानरसेन यते तर दुसः प्रतिमेपन गवितम्यम् । न चायमन गोरे पाचरतोन गरे, अपि तु विकारे, वेन तसग मयत्येव । वरिंगन सशि एम. वनित.

·गौत्रेलुगचि] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः ४१५ आगतं गर्गरूप्यम् । गर्गमयम् । प्राग्दीव्यत इत्येव - गर्गेभ्यो हितं गार्गीयम् । गोत्रस्य बहुषु लोपिनो बहुवचनान्तस्य प्रवृत्तौ दूधेकयोरलुक् । पदमञ्जरी तस्येदमित्यर्थविवक्षायां प्रतिषेधो न भवति, तेनावृद्धत्वादणेव भवति । गर्गरूप्य- मिति । यद्यत्रालुक् स्याद्, गार्यरूप्यमिति स्यात् । गागीयमिति । तस्मै हितम्' इति प्राक्क्रीताच्छः । विषयसप्तम्या एव फलं दर्शयति- गोत्रस्येत्यादि । गोत्रस्येति गोत्रप्रत्य- यस्येत्यर्थः । वहुषु लोपिन इति । बहुप्वर्थपु. विधीयमानलोपस्येत्यर्थः। बहु- वचनान्तस्य प्रवृत्ताविति । प्रवृत्तिः - अर्थान्तरसंक्रान्तिः, बहुवचनान्तस्य सतो- ऽर्थान्तरसंक्रान्तौ सत्यामित्यर्थः। द्वन्येकयोरिति । यत्रार्थान्तरे संक्रान्तस्य द्वित्वैक- त्वयोः सतोरित्यर्थः । सा चार्थान्तरसंक्रान्तिस्तदन्ताद्यदा नि प्रत्यय उत्पद्यते तस्य च लुक क्रियते तदा भवति । लुप्ते हि युवप्रत्यये प्रकृतिरेव तदर्थमाहेति न्यासः लुकि' इति स्त्रीप्रत्ययस्यापि लुक् । अनि लुते वृद्धयभावाद् वृद्धत्वं नास्तीत्यणेव भवति, न तु च्छः । गर्गरूप्यम् , गर्गमयमिति । पूर्ववद्रूप्यमयटौ । यद्यत्रालुक् स्याद् गार्ग्यरूप्यं गार्ग्यमयमिति स्यात् । गार्गीयमिति । 'तस्मै हितम्' इति 'प्राक्क्रीताच्छ:' इच्छि:, स च प्राग्दीव्यतीयो न भवति; दीव्यतः परेण विधानात् । गोत्रस्येति । गोत्रप्रत्ययस्य । बहुषु लोपिन इति । बहुवर्थेषूत्पन्नस्य यस्य लोपो विधीयते स बहुषु लोपी। बहुवचनान्तस्य प्रवृत्ताविति । प्रवृत्तिः = अर्थान्तरसंक्रान्तिः । एतदुक्तम्भवति- बहु- वचनान्तस्यार्थान्तरसंक्रान्ताविति । सा चार्थान्तरसंक्रान्तिस्तदन्ताद् यदा यूनि प्रत्यय उत्पद्यते तदा भवतीति वेदितव्यम् ; तदा गोत्रान्तस्य यूनि प्रवृत्तेः । दुथेकयोरिति । यदा गोत्रप्रत्ययान्तादेकस्मिन्नर्थे यूनि द्वयोर्वा यूनोः उत्पद्यते तदाऽर्थान्तरसंक्रान्तौ सत्या- मलुग भवति । विदस्यापत्यानि बहूनि । 'अनुष्यानन्तर्ये विदादिभ्योऽञ्' इत्यम् , स च 'योश्च' इति बहुषु लुविधानाद् बहुषु लोपी भवति, तदन्ताद् युवावेवक्षायामेकस्मिन् यूनि द्वयोर्वा 'अत इम', तस्य ण्यचत्वियादिसूत्रेण लुकि कृते गोत्रप्रत्ययान्तस्य तस्या- थन्तिरसंक्रान्तौ सत्यां गोत्रप्रत्ययस्यात्र इहापि बहुपुत्पन्नस्य लुग् न भवति । कथं पुनर्न भवति, यावताऽलुको विषयाभावात् प्राग्दीव्यतीयोऽनादिरिञ् प्रत्यय उपनीतः ? प्रत्यय- लक्षणेन भविष्यतीति चेत् ? नैतदस्ति; 'अचि' इति वचनाद् । वर्णाश्रयोऽसौ, 'वर्णाश्रये नास्ति प्रत्ययलक्षणम्' इति च परिभाषा । यथा गवे हितं गोहितमिति चतुर्थीसमासे सुब्लुकि कृते प्रत्ययलक्षणेन चतुर्थीविभक्तिमाश्रित्य गोशब्दस्य 'एचोऽयवायावः' इत्य- वादेशो न भवति; वर्णाश्रयत्वात् । वर्णाश्रयत्वं तु तस्याचि विवानात् । यथा च 'वर्णा- ।

·४१६ काशिकावृत्ती [ गोत्रेऽलुगचि विदानामपत्यं युवा युवानौ - बैदः, बैदौ । बैदशब्दादत इमि कृते तस्य च इञः ‘ण्यक्षस्त्रियार्षभितः' इति लुकि रूपम् । पदमञ्जरी भवति संक्रान्तिः । विदानामिति । विदस्यापत्यानि बहूनि, 'अनुष्यानन्तर्ये बिदादिभ्योऽन्,' विदाः, तेषां बिदानामपत्यं युवा युवानौ वेति विवक्षायाम् 'अतः' इति इघि विवक्षिते गोत्रप्रत्ययस्यानो लुकः प्राप्तस्यानेन प्रतिषेधः। इसः 'ज्यक्षस्त्रियार्प' इति लुकि वैदः, वैदाविति भवति। परसप्तमीपक्षे त्वलुग्न प्राप्नोति; अजादेरभावात् । इदमिह सम्प्रधार्यम्--इयो लुक्रियतामयं वाऽलुगिति ? परत्वादलुग्भवति । इलो लुग्नित्यः, कृतेऽप्यस्मिन्नलुकि प्राप्नोति अकृतेऽपि, अयं पुनरलुगनित्यः, न हीमो लुकि कृते प्राप्नोति; अजादेरभावात् ? प्रत्ययलक्षणेन भविष्यति । वर्णा- श्रये नास्ति प्रत्ययलक्षणम् ? नात्र वर्णो निमित्तम् , किं तहिं ? प्रत्ययः, तस्यैव तु विशेषणमचीति । तत्र यथा हलादौ पिति सार्वधातुके विधीयमानः 'तृणह इम् अतृणेडित्यत्रापि भवति प्रत्ययलक्षणेन तद्वदिहापि भविष्यति ? सत्यम् ; विषयसप्तमीप नैवं क्लेशोऽनुभवनीयो भवति । ननूभयोरपि पक्षयोरिहापि न प्राप्नोति-विदानामपत्यं बहवो माणवका विदा इति ? नैप दोपः; द्वे अन बहुत्वे--युवबहुत्वं गोत्रबहुत्वं च, तत्र गोत्रबहुत्वाश्रयस्य लुकः प्रतिपेधोऽस्तु पुनर्युवबहुत्वाश्रयो लुग्भविष्यति । लुग्विधौ हि लौकिकरय गोत्रस्य ग्रहणम् , युवापि च लोके गोत्रमित्युपचर्यते-गाायणोऽस्मि गोत्रेणेति । अथ युवबहुत्वाश्रयस्यापि लुकः पुनः प्रतिषेधः कस्मान्न भवति १ विपय- सप्तम्यां तावद् यस्यामवस्थायां लुक् प्राप्तः तस्यामवस्थायां यदि कश्चिद- जादिपियभूतस्ततोऽलुका भवितव्यम् , इह चाजादिविपयभूत उत्पन्नो लुप्तश्च, पश्याावसु बहुपु संक्रान्ती सत्यां लुक् प्राप्तः, न चास्यामवस्थायां कश्चिद- जादिविषयभूत इति पुनलग्न भविष्यति । परसप्तम्यामपि गोत्रे वर्तमानस्या, लुग्भवत्यजादी परतः । कस्मिन्न जादौ ? प्राग्दीव्यतो येऽस्तेिपु योऽजादिस्तस्मि. नित्युच्यमाने यस्मिन गोत्रे वर्तमानस्य लुक प्राप्तस्तद्वयतिरिक्त प्राग्दीव्यतीये- ऽथे योऽजादिस्नति गम्यो । ३६ चेवाजादिस्तदर्थ च च गोत्रे लुगिति प्रतिपेथो न भविष्यति । यदा-'समर्थानां प्रथमात्' इत्यतः प्रथमादिति वर्तते, तश पश्यन्तं विपरि. णम्यते, प्रथमार्थतियाश प्राथम्यमाभीयत, नदगमर्थो मयति-प्रथमम्य गोत्र. प्रत्ययस्य लुग्न भयति, यस्मिन्न प्रत्यय उत्पन्नाचार्थे वर्तमानम्य यो लुगा प्राप्तः सन भयनि । १६ नु द्वितीयमर्थमुपसंमानस्य लुक प्राप्त पति न ·४१७ . गोत्रेऽलुगचि] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः एकवचनद्विवचनान्तस्य प्रवृत्तौ बहुषु लोपो यूनि - बैदस्य बैदयो- पदमञ्जरी प्रतिषिध्यते । अवश्यं चैतदेवं विज्ञेयम्-प्रथमस्य लुक् प्रतिषिध्यत इति, अन्यथा अत्रपत्यम् 'इतश्चानिनः' इति ढक् , तस्यापत्यं बहवो युवानः, अत इनः ‘ण्य- क्षत्रियार्ष' इति लुक् ,ढकः 'अत्रिभृगु इति लुक् ,अत्त्रयः भरद्वाजशब्दाद्विदाद्यम् , तदन्ताधुवबहुत्वे इलो लुक, अञः 'यबनोश्च' इति लुक् , अस्त्रयश्च भरद्वाजाश्च अत्रिभरद्वाजास्तेषां मैथुनिकाद् द्वन्द्वाद् वुन्-अत्रिभरद्वाजिकाः, तत्रालुक् प्राप्नोति; कुत्सादृष्यणः 'अत्रिभृगु' इति लुक् , कुशिकादयन्तादियो लुकि कुशिकाः, कुत्सकुशिकिकाः, वसिष्ठकश्यपिकाः, भृग्वङ्गिरसिकाः । अथ वा-गोप- वनादिषु गर्गभार्गविकाशब्दः पठ्यते, भार्गवशब्दस्य युवबहुत्वे प्राप्तस्य लुकः प्रति- षेधार्थं तन्नियमार्थं भविष्यति--एतस्यैव द्वितीयमर्थमुपसंक्रान्तस्यालुग्भवतीति । नैव वा पुनरत्र युवबहुत्वे वर्तमानस्यालुक्प्राप्नोति, किं कारणम् ? गोत्र इत्यु- च्यते, यद्यप्यपत्याधिकारादन्यत्र लौकिकं गोत्रं गृह्यते, इह तु पारिभाषिकस्य ग्रहणम् , युवशब्दसाहचर्यात् ; अन्यथा गोत्रयुवसंज्ञयोः समावेशे योऽयं दोषो वक्ष्यते-शालङ्करपत्यं 'यविनोश्च' इति फक् , तस्य 'पैलादिभ्यश्च' इति लुक् , शालकेयूँनश्छात्रा इत्यर्थविवक्षायाम् 'गोत्रेऽलुगचि' इत्यलुक् प्राप्नोति, ततश्च 'यूनि लुक्' इत्यस्य 'फक्फिनोरन्यतरस्याम्' इति विकल्पितत्वात्पक्षे फकः श्रवणं प्राप्नोतीति स तदवस्थ एव स्यात् , असमावेशेऽपि यूनो लौकिकगोत्रत्वादेवा- लुक्प्रसङ्गात् । तदेवं गोत्रस्य बहुषु लोपिन इत्यादि न वक्तव्यमिति स्थितम् । एकवचन द्विवचननान्तस्येत्यादि । एकवचनान्तस्य गोत्रप्रत्ययस्य द्विवचना- न्तस्य वा वहुवर्थेषु युवसंज्ञकेपु प्रवृतौ संक्रान्ती सत्यामित्यर्थः । लोप इति । लुगित्यर्थः । लोपे हि प्रत्ययलक्षणेन वृद्धिस्वरप्रसङ्गः। ननु च युवबहुत्वाश्रयो .. न्यासः श्रये नास्ति प्रत्ययलक्षणम्' इति परिभाषा, तथा वैदः, वैदौ-इत्यत्राप्यलुका वर्णाश्रयतया न भवितव्यम् ? नैतदस्ति; न ह्यलुगत्र वर्णाश्रयः, किं तहिं ? तद्धिताश्रयः । अचीत्येतत् त्विह सूत्रे विशेषणत्वेनोपात्तम् । अत एव वृत्तावुक्तम् -अनादौ प्राग्दीव्यतीये प्रत्यय इति । तस्मात् तस्याः परिभाषाया इहोपस्थानेऽसति 'गोत्रेऽलुगचि' इति भवतीति, अनेनैवात्राटक सिद्धः । स च बहुपु युवतु मा भूदिति द्वयकयोरेवेत्युपसंख्यानम्। तत्र विदा इत्येव भवति । एकवचनद्विवचनान्तत्येत्यादि । एकवचनान्तस्य गोत्र प्रत्ययस्य द्विवचनान्तस्य च बहुप्वर्थेषु युवसंशकेषु प्रवृत्तौ संक्रान्ती सत्यां लुग्वक्तव्यः । तत्र वैदत्त्वेत्येकवचनान्तं गोत्रम , वैदयोरिति द्विवचनान्तम् । अत्र च पूर्ववदन , तयोर्युवापत्यबाहुत्वविवक्षायाम् 'अत इञ्। तत्य ज्यवत्रियादिवत्रेण टुकि कृतेऽसोऽपि गोत्रप्रत्यय टुगिप्यते । स च न फाति०3: २८ ·४१८ काशिकावृत्ती [ गोत्रेऽलुगचि - र्वाऽपत्यं बहवो माणवका बिदाः, न ह्यत्राञ् बहुषूत्पन्नः ।। युनि लुक् ॥९॥ 'प्राग्दीव्यतः' इति वर्तते, 'अचि' इति च । प्राग्दीव्यतीयेऽजादौ प्रत्यये विवक्षिते बुद्धिस्थेऽनुत्पन्न एव युवप्रत्ययस्य लुग्भवति । तस्मि- न्निवृत्ते सति यो यतः प्राप्नोति स ततो भवति । फाण्टाहृतस्यापत्यं फाण्टाहृतिः, तस्यापत्यं युवा, फाण्टाहृतिमिमताभ्यां णफिौ',फाण्टाहृतः, तस्य छात्रा इति विवक्षितेऽर्थ बुद्धिस्थे युवप्रत्ययस्य लुग्भवति, तस्मि- निवृत्ते इमन्तं प्रकृतिरूपं सम्पन्नम् , तस्मात् 'इनश्च' इत्यण भवति- फाण्टाहताः । पदमञ्जरी 'यवनोश्च' इत्येवान लुक् सिद्धस्तत्राह-न ह्यत्राबहुपत्पन्न इति । अभ्यो बहुपु, यभ्यो बहुध्विति विज्ञायमाने लुग्न सिध्यतीत्यर्थः । यदा त्वान्तं यद्वहुपु, यमन्तं यद्वहुष्विति विज्ञायते; तदाञन्तस्य बहुपु युवसु वृत्तेलौकिकस्य च गोत्रस्यापत्य- मात्रस्य तत्र ग्रहणात्सिद्ध एव लुक् । तथा च--गाय॑श्च वात्स्यश्च वाज्यश्च गर्गवत्सवाजाः, वैदश्च और्वश्च भारद्वाजाश्च विदौर्वभारद्वाजा इति यनयोरुत्प- त्तिवेलायामबहुत्वेऽपि द्वन्द्वे युगपदधिकरणवचनतया यवन्तस्यानन्तस्य बहुत्योपजनाल्लुग्भवति । न चैवं काश्यपस्यैकस्य ववयः प्रतिकृतयः काश्यपा इति 'इवे प्रतिकृतौ' इति विहितस्य कनः 'जीविकार्थे चापण्ये' इति लुप्, 'हरीतक्यादिपु व्यक्तिः' इति वचनाद् युक्तवदचनाभावेऽअन्तस्य बहुपु वृत्ते प्रसनः गोत्रबहुत्वे लुग्यिधानात् ।। यूनि लुक् ॥ अत्रापि यद्यचीति परसप्तमी स्यात् , प्रत्ययस्य यथेष्टप्रसङ्गः। युवप्रत्यये श्रूयमाणे यः प्राप्नोति स तावकत्र्तव्यः, तन कृते युवप्रत्ययस्य लुकि तस्य श्रवणं प्राप्नोति, विषयसप्तम्यां त्वजादी विषयभूत एव युवप्रत्यये लुप्ते यो न्यानः प्राप्नोति, तस्मादुपसंख्यायते । किं पुनः कारणं न प्राप्नोति । इत्याह --न हवेत्यादि । 'पप्रमोक्ष इति अनेन हि बहुरूपन्नयोर्चुग विधीयते, न चाग बहुमूत्पन्ना, किं तहिं १ एफ- स्मिन् दयोध, तमाम प्राप्नोतीति । तदेवं सईया यहुए विदा इत्येवं भवितम्पमिति रिपतम् ॥ यूनि लुक् ।। यूनीति 'व्यत्ययो पालम्' इति पर सप्तमो। अस एव पचावाद-- युयप्रत्ययस्येति । अगादी प्रत्यये पियधित मुभिम पवादिनाऽचोति विषयसपामील ·४१६ ण्यः' यूनि लुक् ] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः भागवित्तस्यापत्यं भागवित्तिः, तस्यापत्यं युवा 'वृद्धाटक्सौवीरेषु बहुलम्' इति ठक् – भागवित्तिकः, तस्य छात्राः - पूर्ववद् युवप्रत्यये निवृत्ते 'इनश्च' इत्यण्- भागवित्ताः। तिकस्यापत्यम् 'तिकादिभ्यः फिम्' - तैकायनिः, तस्यापत्यं युवा- 'फेश्छ च' इति छः, तैकायनीयः, तस्य छात्राः - युवप्रत्यये निवृत्ते 'वृद्धाच्छः' - तैकायनीयाः । कपिञ्जलादस्यापत्यं कापिञ्जलादिः, तस्यापत्यं युवा – 'कुर्वादिभ्यो कापिञ्जलाद्यः । तस्य छात्त्राः - ण्ये निवृत्ते 'इनश्च' इत्यण- कापिञ्जलादाः । पदमञ्जरी यतः प्राप्नोति ततः स स भवतीति सिद्धमिष्टम् । एतच्चोदाहरणेषु व्यक्तीकरि- प्यते, तदेतदाह-अजादौ प्रत्यये विवक्षित इत्यादि । इञश्चेत्या भवतीति । परससप्तम्यां तु वृद्धाच्छ एव स्यात् । फेश्छ चेति । 'यमुन्दश्च सुयामा च वार्ष्यायणिः फियः स्मृताः' इति परि- गणनं भाष्यकारेण नाश्रितम् , तेन तैकायनेरपिच्छो भवति । तैकायनीया इति । अत्र परसप्तम्यामप्यदोषः, ‘ण्यक्षस्त्रियार्षभितः' इत्यत्र तु वृत्तिकारेणाणो लुगुदाहृतः-तैकायनिः पिता तैकायनिः पुत्त्र इति, स परिगणनाश्रयेण द्रष्टव्यः, तदा च तैकायनीया इत्यनुदाहरणम् । कापिञ्जलादा इति । अत्रापि परसप्तम्यां वृद्धाच्छः स्यात् । एवं ग्लौचुकायना इत्यत्रापि द्रष्टव्यम् । इह तु औपगवेयूनश्चात्त्रा इयो लुकि वृद्धाच्छो भवति, परसप्तम्याम् 'इनश्च' इत्यस्यात् । नैतदस्य योगस्योदाहरणम् , कथम् ? 'इनश्च इत्यत्र 'गोत्रे' इति वर्तते, तेनेनं विशेषयिष्यामः-गोत्रे य इञ् विहित इति । पारिभापिकं च गोत्रं गृह्यते, कथम् ? 'कण्वादिभ्यो गोत्रे' इत्यत्र तावद् 'गोत्रे कुजादिभ्यः' इत्यस्य गोत्रस्यानुवादः- कण्वादिभ्यो गोत्रे यः प्रत्ययो विहितस्त- दन्तादण् भवतीति, तत्र च पारिभापिकं गृह्यते तस्यैव चानुवादः, तदेव च 'इश्च' इत्यत्राप्यनुवर्तते, तत्कुतो युवप्रत्ययान्तादणः प्रसङ्गः ! अवश्यं चैतदेवं विजेयम् , अन्यथा लुप्तेऽपीचि प्रत्ययलक्षणेनाः स्यादेव । न्यानः दर्शयति । यद्येषा परसप्तमी त्याद् , यत्रापि च्छप्रत्ययो नेप्यते तत्रापि त्यात् । युवप्रत्य- यान्तस्य वृद्धत्वादित्यभिप्रायः ।

·H काशिकावृत्ती [ नि लुक ग्लुचुकस्यापत्यम् 'प्राचामवृद्धात्फिन्बहुलम्' इति ग्लुचुकायनिः, तस्यापत्यं युवा – 'प्राग्दीव्यतोऽण्' – ग्लौचुकायनः, तस्य छात्राः - युवप्रत्यये निवृत्ते स एवाण - ग्लौचुकायनाः । अचीत्येव - फाण्टाहृतरूप्यम् । फाण्टाहृतमयम् । प्राग्दीव्यत इत्येव - भागवित्तिकाय हितं भागवित्तिकीयम् ॥ पदमञ्जरी इमानि तात्रोदाहरणानि यत्खच्छान्ताः। यत्-'राजश्वशुराद्यत्', श्वशुर- स्यापत्यं श्वसुर्यः,तस्यापत्यं श्वाशुरिस्तस्य छात्रा इति लुकि प्राग्दीव्यतोऽण्' भवति श्वाशुरः, अन्यथा 'वृद्धाच्छः' स्यात् ; 'कुलात्खः' कुलीनः, तस्यापत्यं कोलीनिः, तस्य छात्वाः, इलो लुकि कौलीनः; स्वसुश्छः', स्वस्त्रीयः, तस्यापत्यं स्वास्रीयिः, तस्य छात्रा इलो लुकि स्वस्रीयाः ? नैतान्युदाहरणानि; 'अब्राह्मणाद् गोत्रमात्रा- धुक्प्रत्ययस्योपसङ्ख्यानम्' इतीबो लुकि कृते श्वशुर्यः पिता श्वशुर्यः पुत्रः, कुलीनः पिता कुलीनः पुत्रः, स्वस्रीयः पिता स्वस्त्रीयः पुत्र इति भवितव्यम् । न च ब्राह्मणगोत्रे कश्चिदवृद्धिनिमित्तः प्रत्ययः सम्भवति, यत इनि कृते छः प्राप्नोति; वृद्धिनिमित्ते तु गोत्रप्रत्यये नास्ति विशेषः, यतः श्रूयमाणोऽपीनि छैन भवितव्यम् । लुप्तेऽपि तस्मिन् गोत्रप्रत्ययान्तस्यापि वृद्धत्वाच्छेन भवितव्यम् , तद्यथा-औपगवीया इति । तदेवमिन उदाहरणं न सम्भवतीति स्थितम् । यदि तु पूर्वसूत्रेलौकिकस्य गोत्रस्य ग्रहणं तदास्यादेवेन उदाहरणम्। तथा हि- श्वशुर्यादिभ्य उत्पन्नस्येनः सत्यप्यौपसहधानिके लुकि तस्य प्राग्दीव्यतीयविव- क्षायाम् 'गोत्रेऽलुगचि' इति प्रतिपेघेन पुनः प्रादुर्भावादिवाश्रयः 'वृद्धाच्छः' स्यात, यदि तस्य 'यूनि लुक्' इति लुम क्रियेत । अतोऽस्मादिन उदाहरणत्व- प्रतिपेधादप्यवसीयते - पारिभापिकं गोत्रं पूर्वसूत्रे भाप्यकारस्याभिमतमिति । किमर्थं पुनरिदमुच्यते, यावता यूनोऽपि गोत्ररूपे विवक्षिते गोत्रप्रत्ययेनाभि- धानात्तन्नियन्धन एव प्रत्ययो भविष्यति, अर्थप्रकरणादिना च युवविशेष. सिद्धिः, अवश्यं चार्थप्रकरणादिनेव विशेपोऽयसातव्यः, आरव्धेऽप्यस्मिन्सने दाब्दस्य साधारणत्यात् । न हि ज्ञायते--- किं भागवित्तेरछात्ना भागवित्ताः ? आहोस्विद्भागवित्तिकस्येति ? यदा तर्हि विशेपयियक्षा, तदापि भागयित्ता इत्येय यथा स्याद्, भागवित्तिकीया इति जातुचिन्मा मृदित्येवममिदम् ।। न्यानः पाण्टामनरप्यम फाण्टाइनमवमिनि । म एफ स्मात् पाटाहरूप्यं पाया. नमामिति न स्मात् । भागविशिकीयमिति | मामोतोपरः पूर्वपत् ।।

·४२१ तस्यापत्यम् ] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः फक्फिोरन्यतरस्याम् ॥ ९१ ॥ 'यूनि' इत्येव । पूर्वसूत्रेण नित्ये लुकि प्राप्ते विकल्प उच्यते । फक्फिोर्युवप्रत्यययोः प्राग्दीव्यतीयेऽजादौ प्रत्यये विवक्षितेऽन्यतरस्यां लुग्भवति । गर्गादिभ्यो यनि कृते 'यभिमोश्च' इति फक् , गाायणः, तस्य छात्राः गार्गीयाः, गाायणीयाः । वात्सीयाः, वात्स्यायनीयाः । फिनः खल्वपि - यस्कस्यापत्यम् , 'शिवादिभ्योऽण', यास्कः, तस्यांपत्यं युवा - 'अणो द्वयचः' इति फिञ् - यास्कायनिः । तस्य छात्राः यास्कीयाः । यास्कायनीयाः ॥ तस्यापत्यम् ॥ ९२ ॥ अर्थनिर्देशोऽयम् , पूर्वैरुत्तरैश्च प्रत्ययैरभिसम्बद्धयते । 'तस्य' इति पदमञ्जरी फक्जिोरन्यतरस्याम् ।। किमर्थमिदम् , यावता युवरूपविवक्षायां गार्याय- णीया इति, गोत्ररूपविवक्षायां च गार्गीया इति, अर्थप्रकरणादिना च विशेषाव- सायः, आरव्धेऽप्यस्मिन्सूत्रेऽयमाश्रयणीयः, गार्गीया इति शब्दस्य साधारणत्वात् ? इत्यत आह-पूर्वसूत्रेणेति । 'यूनि लुक्' इत्येतदारम्भणीयमित्युक्तम् , तस्मिंश्चारभ्यमाणे यदीदं नोच्येत, फक्फिोरपि नित्यमेव लुक् स्यात्, ततश्च गाायणीया इति न स्यात् । तस्मादिदमप्यारम्भणीयमित्यर्थः ॥ तस्यापत्यम् ।। अर्थनिर्देशोऽयमिति । प्रकृत्यर्थविशिष्टः षष्ठ्यर्थोऽपत्यरूपः प्रत्ययार्थोऽनेन निर्दिश्यत इत्यर्थः । तेन समर्थविभक्तेरपि षष्ठ्या निर्देशो दर्शित एव । पूर्वैतत्तरैश्चेति । पूर्वैस्तावदणादिभिः सम्बद्धयते; असंयुक्तविधानात्, अन्यथा 'तस्यापत्यमत इन्' इत्येकं योगमेव कुर्यात् , यतस्त्वसंयुक्तं करोति, ततो ज्ञायते-पूर्वैः सम्बध्यत इति । उत्तरैरपि सम्बध्यते; स्वरितत्वात्साकांक्षत्वाच्च .. न्यास फक्फिनोरन्यतरस्याम् ।। गार्गीयाः, वात्सीया इति । पूर्ववदकारयकारलोपः । 'वा' ति वर्तमानेऽन्यतरस्यांग्रहणम् 'पूर्वसूत्रे नित्यो विधिः' इति शापनार्थम् ॥ तस्यापत्यम् ।। पूर्वैरुत्तरैश्च प्रत्ययैरभिसम्बध्यत इति । तत्र पूर्वस्तावदणादिमिः सम्बध्यते; असंयुक्तविधानात् । अत्ययदि पूर्वरभिसम्बन्धो न भवेत् 'तत्यापत्यमत इञ्'इत्ये कयोगमेव कुर्यात् । यतस्तु 'अत इञ्' इत्यनेन 'तत्यापत्यम्' इत्येतदसंयुक्तं करोति, ततोऽसंयुक्त विधानात्पूर्वार्थमेतद्विशायत इत्येवं तावत्पूर्वैरभितम्बध्यते। उत्तरप्यभिसम्बध्यते; तेवत्य ·४२२ काशिकावृत्ती [ तस्यापत्यम् षष्ठीसमर्थादपत्यमित्येतस्मिन्नर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति । प्रकृत्यर्थ- विशिष्टः षष्ठ्यर्थोऽपत्यमात्रञ्चेह गृह्यते । लिङ्गवचनादिकमन्यत्सर्वम- पदमञ्जरी तेषाम् । तस्येति षष्ठीसमर्थादिति । तस्येति सामान्यं पष्ठ्यन्तविशेषोपलक्षणा- र्थम् , 'समर्थानाम्' इति.च निर्धारणे पष्ठी । तत्र तुल्यजातीयस्य निर्धारणादयमर्थः सम्पद्यते---षष्ठ्यन्तात्समर्थादिति । अपत्यमित्येतस्मिन्नर्थ इति । प्रथमान्तस्याप- त्यशब्दस्यान्यथासम्बन्धानुपपत्तेरयमध्याहारो लब्धः । यथाविहितमिति । 'यथार्थे यदव्ययम्' इति वीप्सायामव्ययीभावः । 'प्राग्दीव्यतोऽण्' इत्यादिभिर्यो यतो विहितः स तस्मादित्यर्थः । इह 'तस्य' इति नपुंसकयोरन्यतरेणायं निर्देशः क्रियते, एकवचनान्तेन च, तेन लिङ्गान्तराद्वचनान्तराञ्च न स्यात्-सुमातुरपत्यं सौमात्रः, क्षत्रस्यापत्यं क्षास्त्रिः, उपगोरपत्यमौपगव इति । अपत्यमिति चैकवच- नेन नपुंसकेन च निर्देशः क्रियते,तेनैकस्मिन्नेवापत्ये स्यात् , न द्वयोः,नापि बहुपु, नपुंसक एव स्यात् , न स्त्रीपुंसयोरित्याशङ्कथाह-प्रकृत्यर्थत्यादि । प्रकृत्यर्थ उपग्वा- दिर्विशेषः; तस्येत्यस्य विशेपोपलक्षणार्थत्वात् । अपत्यमात्रं चेति । मात्रशब्दोऽयं लिङ्गवचनयोव्येवच्छेदाय । लिङ्गवचनादिकमिति । आदिशब्देन कालस्य .. न्यासः स्वरितत्वात् । तस्येति । पुल्लिङ्गेन निर्देशः वियते, एकवचनेन च । तेन पुंल्लिङ्गादेवो- त्पत्तिः स्यात् , एकवचनान्ताच्च । स्त्रीलिङ्गानपुंसकाच न स्यात्-देवदत्ताया अपत्यम् , कुलस्यापत्यमेवमादौ न स्यात् । द्विवचनबहुवचनान्ताच्च-द्वयोमर्मात्रोरपत्यम् , तिसृणां मातृणामपत्यमेवमादौ न स्यात् । अथ नपुंसकलिङ्गेनायं निर्देशः १ स्त्रीलिङ्गात् पुंल्लिङ्गाच्च न स्यात् । अपत्यमित्येकवचनेत्र निर्देश क्रियते, तेनैकस्मिन्नेवापत्ये स्यात् , न द्वयोर्नापि बहुपु-उपगोरपत्ये औपगवौ; उपगोरपत्यान्यौपगवा इति । एतस्मिन् पूर्वपक्ष इदमाह-प्रकृत्यर्थविशिष्ट इत्यादि । 'गृह्यते' इति वक्ष्यमाणेन सम्बन्धः । प्रकृत्यर्थ उपग्वादिशब्दानामर्थः, तेन विशिष्ट: पप्ठ्यर्थोऽपत्यापत्यवत्सम्बन्धः । ननु च तस्यात्र वच्छन्दस्य सामान्यवाचिनो ग्रहणम् , तस्य कुत उपग्वादिरथविशेषः, येन षष्ठयों विशिष्यते । तस्येत्यस्य विशेषोपलक्षणत्वाददोषः। विशेषोपलक्षणत्वं चास्य प्रागेव प्रतिपादितम् । तस्माद् विशेष एवोपग्वादिः प्रकृत्यर्थः । अपत्यमात्रश्चेति । मात्रशन्दोऽ- धिफस्य लिलादेर्व्यवच्छेदाय । लिङ्गवचनादिकमिति । आदिशब्देन कालस्य ग्रहणम् । वर्तमानेन हि कालेनार्य निर्देशः क्रियते । यथोक्तम् –'यत्रापि साक्षादन्यक्रियापदं न श्रूयते तत्राप्यस्तिर्भवन्तीपरः प्रथमपुरुषोऽप्रयुज्यमानोऽप्यस्तीति गम्यते' इति । तत्र वर्तमानकालविवक्षायां कालान्तरे न स्यात् । कि पुनः फारण लिगवचनादि न घिवष्यते १ तस्यामाधान्यात् । अवश्यं हि ·तस्यापत्यम् ] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः ४२३. विवक्षितम् । उपगोरपत्यमौपगवः । आश्वपतः । दैत्यः । औत्सः । स्त्रैणः । पौंस्नः । तस्येदमित्यपत्येऽपि बाधनाथं कृतं भवेत् । उत्सर्गः शेष एवासौ वृद्धान्यस्य प्रयोजनम् ॥ पदमञ्जरी ग्रहणम् अत्र हि वर्तमानकालेन निर्देशोऽस्तीति प्रतीतेः, यथोक्तम्-यत्रान्यक्रिया- पदं नास्ति तत्रास्तिर्भवतिपरः प्रथमपुरुषोऽप्रयुज्यमानोऽप्यस्तीति गम्यत इति । ततश्च तस्य कालस्य विवक्षायां कालान्तरे न स्यात् । सर्वमविवक्षितमिति । नान्तरीयकत्वादुपादानस्यावश्यं हि केनचिल्लिङ्गादिना निर्देशः कर्तव्यः । तस्येदमित्यपत्येऽपीति । अणादीनां विधानं सिद्धमिति शेषः । तस्येदंविशेषा ह्यपत्यसमूहविकारादयः; सम्बन्धसामान्येऽपि सर्वविशेषान्तर्भावात , ततश्च 'तस्येदम्'इत्यनेनैवापत्येऽप्यणादीनां विधानं सिद्धम् ,तत्किं योगविभागेनापत्येऽणा- दयो विधीयन्ते, न 'तस्यापत्यमत इन्' इत्यपवादैः संयुक्त एवापत्यार्थो निर्दिश्यते इति चोद्यार्थं परिहरति-वाधनार्थ कृतं भवेदिति । 'तस्येदम्' इत्यनेन विधीय- मानानामणादीनां यो बाधकश्छः, तस्य वाधनार्थमपत्येऽणादीनां विधानं कृतं भवे- दित्यर्थः । ननु शैषिकश्छः, अपत्यादिचतुर्थपर्यन्तेभ्यो योऽन्योऽर्थः स शेपः, तत्कथमपत्ये छस्य प्रसङ्गो येन तद्वाधनार्थमिदम् ? इत्याह-उत्सर्गः शेष एवास- विति । यदि योगविभागमकृत्वा तस्यापत्यमत इन्' इत्युच्येत तदा प्रकृति- विशेषसम्वद्धस्यैवापत्यार्थस्योपयोगः, अतोऽन्योऽपत्यार्थः शेप एव स्यादिति स्यादेव वृद्धादपत्ये छः । योगविभागे तु-अपत्यार्थस्याणादिविधावुपयोगाच्छेप- न्यासः येन केनचिल्लिङ्गादिना निर्देशः कर्त्तव्य इति, नान्तरीयकत्वात् । तस्येहोपादानम्, यथा-धान्यार्थिनः पलालादेरप्रधानस्यापि । तस्येदमित्यादि । तस्येदम्' इत्येतत् सूत्रमपत्यार्थेऽपि वर्तते । यो धुपगोरपत्यमुप- गोरसावयमिति शक्यते व्यपदेष्टुम् । तत्येदमित्यत्य विशेपा घेते-अपत्यम् ,समूहः, निवासः, विकार इति । ततश्च 'तस्येदम्' इत्यनेनेवापत्यार्थेऽप्यण सिद्धः, तत् किमयं तस्यापत्य- मित्येतत् सूत्रं कृतम् १ वाधनार्थ कृतं भवेदिति । तस्येदम्' इत्यनेन विधीयमानस्याणी यो बाधकः 'वृद्धाच्छः' इति च्छः प्राप्नोति, तद्वाधनार्थमिदं कृतम् । एतत्सून विहितेनाणा छप्रत्ययस्य वाधनं यया स्यात् । फथं पुनरीषिका शैपिकं बाधते ? अपत्यादिम्पश्चनुर- योपर्यन्तेभ्योऽन्योऽर्थः शैपिकाला विषयः । अयं चापयाविषये नास्येव । सदसन फथ छप्रत्यय आधिप्पत रत्व आह-उत्सर्ग: शेप एवासायिनि । असत्यस्मिन् योग ·४२४ काशिकावृत्ती [ तस्यापत्यम् '. :: भानोरपत्यं भानवः । श्यामगवः ।। एको गोत्रे ॥ ९३ ॥ पदमञ्जरी स्वाभावाच्छस्याप्राप्तिरेव, सैवात्राप्राप्तिर्वाधेत्युच्यते । उत्सर्ग इति प्रकृति- सामान्यसम्बद्धः सामान्यभूतोऽपत्यार्थ उक्तः । बाधनार्थस्योदाहरणमाह-वृद्धा- न्यस्य प्रयोजनमिति । श्यामगव इति । श्यामा गावोऽस्य श्यामगुरिति ।। एको गोत्रे ॥ एकशब्दोऽयमन्यप्रधानासहायसङ्खयाप्रथमसमानसाधारण- वाची, अन्यार्थे तावद् –'एकान्याभ्यां समर्थाभ्याम्', 'प्रजामेका रक्षत्यूर्जमेका', 'एकान् बन्धुरपरान्निरासुः', 'इत्येके मन्यन्ते', 'यजुष्येकेपाम्' इति; केचित्त्व- नयोः प्रयोगयोः केचिच्छब्दपर्याय एकशब्द इत्याहुः । 'एकः पार्थो धनुष्मताम्' इति प्रधानार्थे । 'आद्यन्तवदेकस्मिन्', 'एकहलादो', 'एकहल्मध्ये' इत्यसहायार्थे । 'एको द्वौ बहवः' इति सङ्खथार्थे । 'एकेऽल्पप्राणः' इति प्रथमार्थे । तेनैकदिक्' इति समानार्थे । 'देवदत्तयज्ञदत्तावेकधनौ' इति साधारणार्थे । तत्र सङ्घयावचनः साधारणवचनः, प्रथमवचनो वा गृह्यते; अर्थान्तराणामसम्भवात् । गोत्रं पारिभाषिकम् ; कृत्रिमाकृत्रिमयोः कृत्रिमे कार्यसम्प्रत्ययात् , अपत्याधिकारे गोत्रग्रहणाच्च । किमर्थमिदमुच्यते, पौत्रप्रभृतावपत्ये विवक्षिते मूलप्रकृतेरुपग्वादेरेव न्यासः इत्यभिप्रायः । असावित्यनेन प्रकृतत्वात् तस्यापत्यमित्येषोऽर्थः प्रत्यवमृश्यते । उत्सर्ग उत्पन्नेनाप्यणा स एवार्थ उत्सर्गसाहचर्यादुच्यते । उत्सर्गसाहचर्य तु तस्य तत्रोत्सर्गस्या- णादेविधानात् । इहापि क्रियमाणे 'तस्यापत्यम्' इत्येतस्मिन् योगे 'तत्येदम्' इत्येतस्मिन्ननु- प्रवेशाद् यथान्यस्तद्विशेषः शेपो भवति, तथापत्यार्थोऽपि । अस्ति तस्याप्युपयुक्तापेक्षम- न्यत्वम्, चतुर्थीपर्यन्तेष्वनन्तर्भावात् । ततश्च शेषत्वादपत्यार्थे च्छप्रत्ययः प्राप्नोति । अस्मिंस्तु योगे सत्यपत्यार्थः तस्येदम्' इत्यत्र शेषे नानुप्रविशति; उपयुक्तत्वात् । ततश्चाशेष- स्वादपत्ये छप्रत्ययस्य प्राप्ति स्त्येव । सेवाप्राप्ति धनशब्देनोक्ता । अथ बाधनार्थस्यास्य किं प्रयोबनमित्याह-वृद्धान्यस्य प्रयोजनमिति । वृद्धानि प्रातिपदिकान्यस्य योगस्य प्रयोजनम् । मानोरपत्यं मानवः, श्यामगोरपत्यं श्यामगव इत्यत्राण सिद्धो भवति । असति त्वस्मिन् योगेऽपत्यार्थः पूर्वोकरीत्या शेपः स्यात् । ततश्च तत्र वृद्धेभ्यः 'वृद्धाच्छ:' प्रसज्येत ॥ एको गोत्रे ।। 'कृत्रिमाकृत्रिमयोः कृत्रिमे कार्यसंप्रत्ययः' इति पारिभापिकस्येय गोत्रस्य प्रहणम् । अपत्याधिकारे गोत्रग्रहणाच। अपत्यमा दि लौकिकं गोत्रम् , तस्य यदीह महणमभिमतं स्यादेक इत्येवं यात्, लौकिफस्य गोत्रस्यापत्याधिकारादेव लन्धत्वात् ।

·एको गोत्रे ] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः ४२५ , . पदमञ्जरी प्रत्ययो यथा स्याद्, औपगवादेः प्रत्ययान्तान्मा भूदिति । नैतदस्ति प्रयोजनम् , सन्विधिवदेतद्भविष्यति, तद्यथा-धातो विधीयमानः सन् सनन्तान्न भवति, तत् कस्य हेतोः ? आकृतौ पदार्थे समुदाये सकृल्लक्षणं प्रवर्तते, न च सनि विधीयमाने सनन्तो धातुः सम्भवति, तद्वदिहाप्यपत्यप्रत्यये विधीयमानापत्यप्रत्ययान्ता प्रकृतिः सम्भवतीति ततः प्रत्ययो न भविष्यति ? विषम उपन्यासः; एकः सन् प्रत्ययः, विधायकं च लक्षणमेकमेव तत्र युक्तम् , न तस्मिन्विधीयमाने तदन्ता प्रकृतिः सम्भवतीति । इह पुनः 'तस्यापत्यम्' 'अत इम्' 'यवियोश्च' इति बहूनि लक्षणानि, प्रत्ययाश्च बहवः, तत्र कस्मिंश्चित्प्रत्यये विधीयमाने प्रत्ययान्तरेण तदन्ता प्रकृतिः सम्भवत्येव, तथा च गुपादीनां सनः सन् भवति- जुगुप्सिषते इति ? किं पुनः स्याद्यद्येतन्नारभ्येत ? उच्यते; इह केचिन्मन्यन्ते-पुत्रशब्दपर्यायोऽपत्यशब्दः; निघण्टुषु तथा पाठाल्लोके च दृष्टत्वात् । तद्यथा पितामहस्योत्सङ्गे दारकमासीनं दृष्ट्वा कश्चित्पृच्छति-कस्य पुत्रोऽयमिति, कस्यापत्यमिति ? स देवदत्तस्य यज्ञदत्तस्य वेत्युत्पादयितारं व्यपदिशति, नात्मानम् , ततश्च यथा पितामहं प्रति पुत्त्रो न भवति तथापत्यमिति । उत्पादयितैवैकोऽपत्येन युज्यते, न तु पितामहा- दयोऽपीति । अन्ये क्रियानिमित्तकोऽपत्यशब्दः, ऽपत्यशब्दः, न पतन्त्यनेनेत्यपत्यमिति औणादिको यत्प्रत्ययः, यस्य च येनापतनं तत्तस्यापत्यम् । व्यवहितजनितोऽपि पौत्रादिः पितामहादेरपतनहेतुर्भवति, श्रूयते हि-'जायमानो वै ब्राह्मणस्त्रि- भिऋणवा जायते ब्रह्मचर्येणर्षिभ्यो यज्ञेन देवेभ्यः प्रजया पितृभ्यः, एप वा अनृणो यः पुत्री' इति, एतेन पुत्रमुत्पाद्य पितॄणामनृणो भवतीति प्रतिपादनात् पुत्रोत्पादितया प्रजया पितॄणामुपकारों दृश्यते । स्मर्यते च- पुत्रेण लोकाञ्जयति पौत्रेणानन्त्यमश्नुते । अथ पुत्रस्य पौत्रेण व्रध्नस्याप्नोति विष्टपम् ।। इति । इतिहासेषु च जारत्कारवादिपु महती वार्ता- व्यवहितजनितोऽप्युपकारक इति । सूत्रकारश्च शब्दविदां मूर्धाभिपिक्तः सूत्रयति--- 'अपत्यं पौत्रप्रभृति गोत्रम्' इति, ततो विज्ञायते क्रियानिमित्तकोऽप्यपत्यशब्द इति; अन्यथा यथा पोत्रप्रभृतिः पुत्र इत्यनुपपन्नं तागेव तत्स्यात् । एवं सति साक्षात्परम्परया वा यस्य य उत्पाद्यः स तं प्रत्यपत्यमिति सर्वेऽपि पितामहादयोऽप्यपत्येन युज्यन्ते, न तूत्पादयितैवेति । तत्राद्ये पक्षे यद्यतन्नारभ्येत, ततस्तत्र तत्रापत्ये तत्तपितृव- चनात्स स प्रत्ययः स्यात्, तद्यथा-उपगोरीपगवः, तस्यौपगविः, तस्यौपगवायनः। एवं शततमेऽपत्ये एकोनशतमपत्यप्रत्ययाः- इत्यनिष्टं प्राप्नोति, इष्टं च न सिद्धयति-औपगव इति, तृतीयादेरुपगुं प्रत्यनपत्यत्वात् । द्वितीचे तूपगोः - तु- ·काशिकावृत्ती [एको गोत्र पदमञ्जरी पञ्चमः पूर्वेषां चतुर्णामपत्यं ततो यदोपगोः प्रत्ययस्तदौपगवं इतीष्टं तावत्सि- द्धयति; अनिष्टमपि च प्राप्नोति, तच्चानिष्टमनियतमौपगविः, तत औपगवायनः, तत औपगवायनिरिति । पञ्चमे त्रीण्यनिष्टानि, पष्ठे चत्वारीत्येवं यावतिथमपत्यम- भिधित्सितम् , तावन्ति यूनान्यनिष्टानि प्राप्नुवन्ति, तद्यथा-शततमेऽष्टौ नवतिश्चेति । एवं स्थिते इदमारभ्यते । आरभ्यमाणेऽप्येतस्मिन्यदि प्रथमः पक्ष आश्रीयते ततो विध्यर्थमेतत्स्याद्, नियमार्थ वा ? कथं चेदं विध्यर्थ कथं वा नियमार्थम् ? यदि गोत्रशब्देन पौत्रप्र- भृत्यपत्यसमुदाय एकैकमपत्यमभिधीयते ततो विध्यर्थम् , तर्हि तथा नियमार्थः सम्भवति, एकस्मिन्नपत्येऽनेकप्रत्ययप्रसङ्गस्याभावाद् । न तावदेकस्मिन्प्रयोगे एकस्याः प्रकृतेरनेकप्रत्ययप्रसङ्गः; एकेनैवोक्तत्वात्तस्यार्थस्य । नापि प्रयोगभेदेन नानाप्रकृतिभ्यो नानाप्रत्ययप्रसङ्गः, सर्वदा स्वपितृवचनादेव प्रसङ्गादितिं परम- प्रकृतेस्तृतीयादावपत्येऽप्राप्तः प्रत्ययो विधीयतें। कथं पुनः 'एको गोत्रे' इत्येतावति वचने परमप्रकृतेः प्रत्ययो विधीयत इति शक्यं विज्ञातुम् , यावता यथा परमप्रकृतेरयोगादप्राप्तः, एवमौपगवाच्चतुर्थादाविति, ततः किं न विधीयते वचनव्यक्तिभेदात् ? एवं ह्यत्र वचनं व्यध्यते-गोत्र एकः प्रत्ययो भवति, यत एक एव प्रत्ययः कर्तुं शक्यते, तत एव प्रत्ययो भवतीत्यर्थः । एकग्रहणसामर्थ्या- च्चायमों लभ्यते । ननु विधीयमानेऽपि प्रत्यये प्रकृतिप्रत्ययावसम्बन्धी स्याताम् ? वचनसामर्थ्यादपत्यापत्यत्त्यापत्यत्वोपचारात् प्रत्ययो भविष्य- तीत्यदोषः । मुख्येऽपत्ये चरितार्थः प्रत्ययो न स्यादिति विधातव्यमपि, अस्मिन्पक्षे सर्वे- प्वौपगव इतीष्टं सिद्धथति, प्रत्ययमालाप्रसङ्गस्तदवस्थ एव । न ह्यनेन तत्तत्पित- वचनात्प्राप्तः प्रत्ययः प्रतिपिद्धयते । तथा पञ्चमेऽपत्ये उपगुशब्दादनेन प्रत्यये विहिते तस्यापत्यमिति पष्ट औपगविः स्यात् । यदा तु 'अपत्यं पौत्रप्रभृति गोत्रम्' इत्यपत्यशब्देन पौत्रप्रभृत्यसमुदायं लक्षयित्वा तस्यैव गोत्रसंज्ञा विधीयते, एकैकस्मिन्नपत्ये गोत्रशब्दप्रयोगः, समुदायेषु वृत्ताः शब्दा अवयवेष्वनीति न्यायात् । अन्नत्येन वा गोत्रशब्देनावयवधर्मेण समुदायव्यपदेशात्पौत्रप्रभृत्य- पत्यसमुदायोऽभिधीयते तदा नियमार्थम्-गोत्रसमुदाये एक एव प्रत्ययो भवतीति । यद्यप्येककस्मिन्नपत्ये एकैकः प्रत्ययः प्राप्नोति, तथापि पौत्र एकस्तदपत्ये चापर इति सकलनिरूपणे समुदाये बहवः प्रत्ययाः कृताः स्युरिति नियम उप- पाते । अस्मिन्पो दोप:-अनन्तरापत्यप्रत्ययान्तात्तृतीये प्रत्ययः प्राप्नोति, गोत्रशब्दोपादानेन हि नियमः क्रियते-गोत्र एक एवेति, ततश्य गोत्रेऽनेकः ·एको गोत्र] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः ४२७ 'अपत्यं पौत्रप्रभृति गोत्रम्', तस्मिन् विवक्षिते भेदेन प्रत्यपत्यं पदमञ्जरी प्रत्ययो मा भूत् । अनन्तर एकस्तृतीये चापर इत्येवमनेकः करमान्न स्यात् १ एव- मपि गोत्रे एक एव हि कृतो भवति । अथ वा-गोत्रसमुदाये एक एवेत्यनेन किं क्रियते ? तृतीयादेश्चतुर्थादौ प्राप्तः प्रतिषिध्यते । यदि तृतीयादे: स्यात्समुदायेऽ- नेकः प्रत्ययः कृतः स्यादिति । यस्त्वनन्तरस्तृतीये प्राप्तः सोऽभ्यनुज्ञायते- एक एवेतीतरव्यावृत्तौ नियमेषु तात्पर्यम् । ततश्च यतः प्रत्यये क्रियमाणे समु- दायेऽनेकः प्रत्ययः कृतो भवति ततो न भवतीत्येव वचनार्थो भवति । एवं चतुथस्यापत्यप्रत्ययेनाभिधानं न प्राप्नोति, द्वितीयाबुत्पन्नस्तृतीयमेवाचष्टे न तृतीयाद्त्पद्यत इति, किन्तु औपगवेरपत्यमिति वाक्यमेव । पञ्चमादेस्तु वाक्येनाप्यभिधानं न प्राप्नोति, न हि तत्तपितृवचनः कश्चिदपत्यप्रत्ययान्तः शब्दोऽस्ति येन विगृह्येत । परम कृतेश्च तृतीयादौ न बुत्रचित्प्रत्ययः प्राप्नोति, अयोगात् । तदेवमस्मिन्पक्षे परमप्रकृतेश्वोत्पत्तिर्वक्तव्या, अनन्तराञ्च तृतीये प्राप्तस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः। स्यादेतत्-न परमप्रकृतेरुत्पत्तिर्वक्तव्या, अभेदोपचारेणैव सिद्धेः । अभेदो- पचारश्चोपग्वौपगवयोरौपगवतदपत्ययोर्वा । तदेवं शततमेऽप्यपत्येऽभेदोपचार- परम्परया औपगव इत्यभिधानं सिध्यति, न चैवमभेदोपचारेणैवेष्टस्य सिद्धेः सूत्रस्य वैयर्थ्यम् , भेदविवक्षायां प्रत्ययमालाप्रसङ्गनिवृत्त्यर्थत्वादिति ? एवमप्य- नन्तरस्य तृतीयस्य च भेदविवक्षायां तृतीय औपगविः स्यात् , तथाऽनन्तरे तृतीयादौ च यत्र प्रत्ययो भिद्यते, यथा-गर्गादौ, तत्राप्यनिष्टप्रसङ्गः। यदि तावद् गाग्र्ये गर्गोपचारस्तदा तदपत्यमपि गार्गिः स्याद्, गायश्चेष्यते । अथापि गार्गेस्तदपत्यस्य चाभेदोपचारः, एवमपि गार्गिः स्यादितीत्यादौ विषये दोपवाने- वाभेदोपचारः। तदेवं प्रथमपक्षे विधौ नियमे च दोषप्रसङ्गाद् द्वितीयः पक्ष आश्रीयते, तत्रापि नियमः । यद्यप्येकैकस्मिन्प्रयोगे एकस्याः प्रकृतेरेक एव प्रत्ययः प्राप्नोति, तथाप्युपगोः पञ्चमे पूर्वाभ्यश्चतसृभ्यः प्रकृतिभ्यः प्रयोग- न्यासः तस्माद् गोत्रग्रहणाच पारिभाषिकस्य ग्रहणमित्याह-अपत्यं पौत्रप्रभृति गोत्रमिति । भेदेनेत्यादि । भेदेन = विभागेन, अपत्यमपत्यं प्रति = प्रत्यपत्यम् । यावन्त्यपत्यानि सम्भ- वन्ति तेभ्योऽपि सर्वेभ्यः प्रत्ययानामुत्पत्तेः प्रसङ्गे प्राप्तौ सत्यामित्यर्थः । सर्वेपामपत्येन योगेन गर्गगार्गिगार्यगाायणानामन्यतमत्य यदपत्यं तत्सर्वेषामपत्यं भवतीति परमप्रकृतेरनन्तर- गोत्रयुवलक्षणाः प्रत्ययाः प्राप्नुवन्ति । गर्गत्व यदपत्यं तत्सर्वेषां गागिंगायेगाायणा- नामपि सम्बन्धि भवति । तथा हि-गागिंगागाग्र्यायणानामन्यतमस्य यदपत्यं तत्सर्वेषां ·४२८ काशिकावृत्ती [एको गोने प्रत्ययोत्पत्तिप्रसङ्गे नियमः क्रियते - गोत्रे एक एव प्रत्ययो भवति, पदमञ्जरी भेदेन नानाप्रत्ययप्रसङ्गे नियमः क्रियते-एक एवेति । तदिदमुक्तम्-भेदेन प्रत्ययप्रसङ्ग नियमः क्रियते । ननु न ज्ञायते-क एको भवतीति, यो वा परमप्रकृतेर्यो वा प्रत्ययान्तादिति ? नन्वेक इत्युच्यते, यदि च प्रत्ययान्तात्प्राप्तः प्रत्ययः स्यादनेकः कृतः स्यात् । क ? न तावत्पञ्चमे; पूर्वेषां प्रत्ययानामस्मिन्प्रयोगे प्रसङ्गोऽपत्यान्तरविषयत्वात् । अथ गोत्रसमुदाये केनासौ निवार्येत ? न तावदनेनैव, न हि गोत्रसमुदायो गोत्र- ग्रहणेन गृह्यते । अथापि गृह्येत, एवमपि न ज्ञायते—यो वा परमप्रकृतेः, यो चा- ऽनन्तरादिति ? यदि पुनर्गोत्रग्रहणं न क्रियते, क्रियमाणं वाऽपत्यमात्रपरं विज्ञायते, न स्यादेप दोपः; अपत्ये समुदाये एक एवेति नियमात् । अपत्या- धिकारे गोत्रग्रहणात्त्वेष दोषो जायते ? नैष दोषः; अपमिति वर्तते, गोत्रे- ऽपत्ये एक एवापत्यप्रत्ययो भवतीति वचनव्यक्तिः । यदि च प्रत्ययान्ता- त्प्रत्ययः स्यादपत्यप्रत्ययोऽनेको गोने कृतः स्यात् , सामयेन वा प्रत्ययो विशेष्यते-गोत्राभिधाने समर्थानां मध्ये एक एति । यदि च प्रत्ययान्तात् प्रत्ययःस्याद् गोत्राभिधानसमर्थोऽनेकः कृतःस्यात्प्रथमस्यापि समर्थत्वात् । यद्यप्य- स्मिन्प्रयोगेऽपत्यान्तरे वर्तते पञ्चमं प्रत्यपि सामर्थ्य तावदस्ति, यदि वा तस्या- पत्यम्' इत्यादिलक्षणैरेक एव प्रत्ययः कर्तव्यः, क ? गोत्र, यस्मिन्प्रत्यये गोत्रम- भिधित्सितं तनेत्यर्थः। प्रत्ययान्ताञ्च प्रत्यये तस्मिन्नेव प्रयोगे प्रकृतिरूपसम्पा. दनायापि तावदनेक कृतः स्यात् । , न्यासः गर्गप्रभृतीनां सम्बन्धि भवति । तथा यत्र यद्यपि गर्गत्यापत्यमिति गर्गशब्देन विग्रहः क्रियते, तथापि नायं नियमो लभ्यते -- गर्गशब्दादेवोत्पत्तिरिति, अपि तु कामचारः । ततश्च यदा गर्गशब्दादुत्पत्तिर्भवति तदा गर्गादित्वाद् यञ्, यदा गार्गिशब्दात् तदा 'यभिशोध' इति फक् , यदापि गाय॑शब्दात् तदापि स एव फक्, यदा गाग्र्यायणशब्दात तदा 'अत इञ्' । एवं प्रत्यपत्यं विमागेन प्रत्ययानामुत्पत्तौ प्रसक्तायामनेन नियमः क्रियते --एक एव प्रत्ययो भवतीति । एतेन प्रत्ययनियम इति दर्शयति । प्रत्ययनियम. स्त्वेकशब्दस्य प्रत्ययशब्दतामानाधिकरण्याल्लभ्यते । एकशब्दश्चास्मिन्नियमे संख्यावचनो वेदितव्या, यथा-एकः, द्वी, वहव इति । एवकारेण द्वयादिव्यवच्छेदः क्रियते-एक एव प्रत्ययो भवति, न द्वी, नापि बहव इति । स चैकः प्रत्ययो भवन्नेकग्रहणात् परमप्रकृतेरेव भवतीति सामादुक्तं भवतीति । यटि दि गार्गिशब्दादुत्पद्येत, द्वौ स्याताम्-इफफी, नेकः १ अप गायशब्दादेवमपि द्वावेव-यफको १ अथ गार्गायणशब्दात् , प्रयः स्युः- ·एको गोत्रे ] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः ४२६ न्यासः सर्वेऽपत्येन युज्यन्ते । अपतनादपत्यम् । योऽपि व्यवहितेन जनितः, सोऽपि प्रथमप्रकृतेरपत्यं भवत्येव । गर्गस्यापत्यं गागिः। गार्गेरपत्यं गार्ग्यः । तत्पुत्त्रोऽपि गार्ग्यः । सर्वस्मिन् व्यवहितजनितेऽपि गोत्रापत्ये गर्गशब्दाद् यमेव भवतीति प्रत्ययो नियम्यते । पदमञ्जरी यदि वा प्रथमवचन एकशब्दः, कश्च प्रथमः ? यमकृत्वा प्रत्ययान्तरं कर्तु न शक्यते । साधारणवचनो वा, अपत्याधिकाराञ्च यः सर्वापत्यसाधारणः स एव गोत्रे भवतीति, गर्गशब्दाद्यमेव भवतीति । गर्गशब्दाद्यो यम् प्राप्तः स एवं भवति, न प्रकृत्यन्तरेभ्यः प्राप्ताः प्रत्यया इत्यर्थः,तदाह--प्रत्ययो नियम्यत इति । प्रत्ययान्तरं वार्यत इत्यर्थः । एतेन प्रकृतिनियम्यते इत्यपि व्याख्यातम् । यफगिञः। तस्मान्मूलप्रकृतेरेवोत्पत्तावेकः प्रत्ययः सिध्यतीत्येकग्रहणं कुर्वता सामर्थ्याद् मूलप्रकृतेरेव गोत्रप्रत्ययस्योत्पत्तिरुक्ता भवति । ननु चोत्पादियितैवापत्येन सम्बध्यते, एवं हि लोके दृश्यते-पितामहस्योत्सङ्गे दारकामासीनं दृष्ट्वा कश्चित् पृच्छति- कस्या- यमिति ? स आह- देवदत्तस्यति; तेनोत्पादयितारं व्यपदिशति, नात्मानम् । ततः सर्वेषामपत्येन योगाभावात् प्रत्यपत्यं भेदेन प्रत्ययोत्पत्तिप्रसङ्गो नास्त्येवेति निर्वयाभावा- दिदं नियमार्थ नारब्धमित्यत आह-सर्वेऽपत्येन युज्यन्त इति । अत्रैवोपपत्तिमाह-अपतनादपत्यमिति । यन्निमित्तं हि यस्य पापेप्वपतनं तदपत- नात् तस्यापत्यं भवति । तस्माद् यो व्यवहितेन जनित: सोऽपि परमप्रकृतिवाच्यस्यार्थ- स्यापत्यं भवति, तस्यापि येनापतनात् । परमप्रकृतिग्रहणञ्चोपलक्षणं वेदितव्यम् । इतर- प्रकृतिवाच्यस्यापि ह्यर्थस्याव्यवहितननितोऽपत्यं भवत्येव । यत्पुनरुक्तम्- कस्यायमित्युक्ते उत्पादयितारं व्यपदिशति, नात्मानमिति, न तेनोत्पादयितुरेवापत्येन योगः शक्यते प्रतिपादयितुम् । यस्मान्न तत्र यस्य तेनापतनं स जिशासितः त्यात्, कि तर्हि ? य उत्पादयिता स एव; अत उत्पादयितारं व्यपदिशति, नात्मानम् । यदि यस्य तु तेनापतनं स जिशासितः स्यात् तदाऽत्मानमपि व्यपदिशेदेव । यदि च सर्वेऽपत्येन न युज्येरन् , 'अपत्यं पौत्रप्रभृति गोत्रम्' इति योऽयमपत्यपौत्रप्रभृतिशब्दयोः सामानाधि- करण्येन निर्देशः, स नोपपद्यते; यदपेक्षया पौत्रादिव्यपदेशमासादयन्ति पुमांतस्तं प्रति वेपामनपत्यत्वात् । तत्मादतोऽपि निर्देशात्सर्वेऽपत्येन युध्यन्त इति विज्ञायते । तत्पुत्त्रोऽपि गार्य इति । अपिशब्दात् तत्पौत्रादिरपि । किं पुनः कारण तत्पुत्लोऽपि गार्य एत्याह- सर्वस्मिन्नित्यादि । यदपि गान्यायण इत्यकन व्यवदितेन वनितं गोगापत्यं यत्मात् तत्रापि गर्गशब्दाद् यनेय गति, तस्मात् तत्पुतोऽपि गागों भवति । गर्गशब्दादित्यनेन परमप्रकृतेर्भवतीति दर्शयति । एतकमाणाल्लन्यत इत्युमा ।

·४३० काशिकावृत्ती [एको गोने .. अथ वा - गोत्रापत्ये विवक्षिते एक एव शब्दः प्रथमा प्रकृतिः प्रत्ययमुत्पादयतीति प्रकृतिनियम्यते – गार्यः । नाडायनः ।। गोत्राद् यून्यस्त्रियाम् ॥ ९४ ॥ अयमपि नियमः । यून्यपत्ये विवक्षिते गोत्रादेव प्रत्ययो भवति, पदमञ्जरी अथ वेत्यादि । अस्मिन्पक्षे प्रथमवचन एक शब्द इति दर्शितम् । प्रथमा प्रकृतिरिति । सूत्रे तु शब्दापेक्षया पुंल्लिङ्गनिर्देश इति दर्शितम् । एक एव शब्द इति । अथ वा-अस्मिन्पक्षे साधारणवचन एकशब्दः परमप्रकृतिश्च सर्वप्रत्यय- साधारणी, सङ्घयावचनो वा प्रथमातिक्रमे कारणाभावात्परमप्रकृतिरेकशब्देन गृह्यते । अनयोः पक्षयोः प्रथमा प्रकृतिरिति । एकशब्दस्यार्थतो विवरणं द्रष्टव्यम् ॥ गोत्राबून्यस्त्रियाम् ॥ अत्राप्यनारभ्यमाणेऽस्मिन्योगे उत्पादयितर्यपत्ययुक्ते गोत्रसंज्ञाया युवसंज्ञया बाधितत्वादसति पूर्वसूत्रव्यापारे चतुर्थे तृतीयात्पञ्चमे चतुर्थात्वष्ठे पञ्चमादित्येवं प्रत्ययान्तादेव प्रत्ययप्रसङ्ग इत्यनिष्टमेव प्राप्नोति । व्यवहिते च पञ्चमादौ यूनि तृतीयादुत्पत्तिर्न प्राप्नोति, तं प्रत्यनपत्यत्वादितीष्टं न सिध्यति । सर्वेपु त्वपत्ययुक्तेषु पञ्चमे यूनि पूर्वेभ्यश्चतुभ्यः प्रत्ययः प्राप्नोति । तत्र यदा तृतीयात्तदा गाायण इतीष्टं तावसिध्यति, अनिष्टमपि प्राप्नोति प्रकृत्यन्तरेभ्योऽपि प्रत्ययप्रसङ्गादित्यत इदमारभ्यते । न्यासः अथ वेत्यादिना प्रकृतिनियमं दर्शयति । प्रकृतिनियमस्त्वेकशब्दस्य प्रकृतिसामाना. घिकरण्याल्लभ्यते । एकशब्दोऽत्र प्राथम्यनियमे वर्तत इति वेदितव्यम् , यथा- वर्गाणां प्रथम द्वितीयाः संवृतकण्ठाः श्वासानुप्रदाना अघोपा एकेऽल्पप्राणा इतरे सर्वे महाप्राणा इति । अत्र हि प्रथमेऽल्पप्राणा इति गम्यते । एकशब्दस्येदं विवरणम्-प्रथमा प्रकृतिरिति । का च प्रथमा १ या परमप्रकृतिरप्रत्ययान्ता गर्ग नह'–इत्येवमादिका । प्रकृतिनियम्यत इति । प्रथमैव प्रकृति। प्रत्ययमुत्पादयति, नाप्रथमा-गार्गिगार्यगा-- यणप्रभृतिशब्दाः प्रत्ययान्ताः। गर्गस्यापत्यं गार्यः, तत्पुत्त्रोऽपि गार्ग्यः । नडस्यापत्यं नाडायना, तत्पुत्त्रोऽपि नाडायनः । सर्वत्र व्यवहित नतेऽपि गोत्रापत्ये प्रथमा प्रकृतिः प्रत्ययमुत्पादयति ।। गोत्राद् यून्यस्त्रियाम् ॥ अयमपि नियम इति । न केवलं पूर्वः-इत्यपिशब्देन दर्शयति । सर्वेषां छपत्येन योगे परमप्रकृत्यनन्तरयुवभ्योऽपि युवापत्यविवक्षायां प्रत्ययः प्राप्नोति, अतस्तनिवृत्यर्थ नियमः क्रियते । गोत्रादेवेति । गोत्रप्रत्ययान्तादेवेत्यर्थः ।

·गोत्रादयून्यस्त्रियाम् ] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः न परमप्रकृत्यनन्तरयुवभ्यः । गाय॑स्यापत्यं युवा गाायणः । वात्स्या- यनः । दाक्षायणः । प्लाक्षायणः । औपगविः । नाडायनिः । अस्त्रियामिति किम् ? दाक्षी । प्लाक्षी। किं पुनरत्र प्रतिषिद्धयते ? यदि नियमः, स्त्रियामनियम: पदमञ्जरी अत्रापि यदि पूर्वः पक्ष आश्रीयते ततो विध्यर्थमेतत्स्यात् , नियमार्थं वा ? यदि युवशब्देनैकमपत्यमुच्यते, तत एकस्मिन्यूनि गोत्रादगोत्राच्च प्राप्त्यभावात् चतुर्थेन व्यवहिते पञ्चमादौ यूनि गोत्राद्विध्यर्थं भवति । अथ चतुर्थप्रभृत्यपत्य- समुदायो युवशब्देनोच्यते, ततो गोत्राचतुर्थे चतुर्थादगोत्रात्पञ्चम इति गोत्राद- गोत्राच्च युवसमुदाये प्रत्ययप्रसङ्गे गोत्रादेवेति नियमार्थं भवति । तत्र विधौ गाायण इतीष्टं सिध्यति, प्रत्ययमालाप्रसङ्गदोषः स्यादेव; तत्पितृवचनात्प्राप्तस्य प्रत्ययस्यानिषिद्धत्वात् । नियमे चतुर्थादेः प्राप्तस्य प्रत्ययस्य प्रतिषेधोऽयं सम्पद्यते- यदि चतुर्थादेः स्याद् युवसमुदाये गोत्रादपि प्रत्ययः कृतः स्यादिति, ततश्च नानिष्टप्रसङ्गः; किन्तु पञ्चमादौ यूनि गोत्रादुत्पत्तिर्न प्राप्नोति, तं प्रत्यन- पत्यत्वादिति पञ्चमस्य वाक्येनाभिधा स्याद्-गाायणस्यापत्यमिति । षष्टस्य तु वाक्येनापि न सिद्धथति, न हि तत्पितृवचनोऽपत्यप्रत्ययान्तः शब्दोऽस्ति, येन विगृह्येत । तदेवमत्रापि द्वितीयः पक्ष आश्रीयते, नियमञ्च, तदाह-अयमपि नियम इति । गोत्रादेवेति । यून्येवेत्येप विपरीतं नियमो न भवति; 'एको गोत्रे इति नियमावूनोऽन्यत्र गोत्रप्रत्ययस्य प्रसङ्गाभावात् । न परमप्रकृत्यनन्तरयुवभ्य इति । अन्यथा प्रयोगभेदेन तेभ्योऽपि स्यात् । किं पुनरत्र प्रतिषिध्यत इति । सर्वस्मिन्नपि प्रतिपिध्यमाने दोपदर्शनात्प्रश्नः । तमेव दोपमाविष्करोति- यदि नियम इति । तदेकवाक्यत्वात्प्रतिपेधस्येति भावः । नियामनियमः प्राप्नोतीति । परमप्रकृत्यनन्तरयुवलक्षणाः प्रत्ययाः न्यासः अनेन नियमस्वरूपं दर्शयति । न परमेत्यादिना नियमस्य व्यवच्छेद्यम् । गाायणः, दाक्षायण इति । गोत्रे यौ यभित्री विहितौ तदन्ताद् 'यभित्रोच' इति फन् । औपगविः, नाडायनिरिति । गोत्रे यावकको विहिती तदन्ताद् 'अत इ' । दाक्षीति । दक्षत्यापत्यं चतुर्थ ली । 'अत इ', 'इतो मनुप्यजातेः' इति टीम् । किं पुनरत्र प्रतिपिध्यत इति । सर्वस्मिन् प्रतिपिध्यमाने दोपं मन्यते । तमेव दोपमाविक माद-यदीत्यादि । स्त्रियामनियमः प्राप्नोतीति । परमप्रात्यनन्तरयुय- ।

·४३२ काशिकावृत्ती [ गोत्रादयन्यस्त्रियाम् प्राप्नोति ? अथ युवप्रत्ययः, स्त्रियां गोत्रप्रत्ययेनाभिधानं न प्राप्नोति गोत्र- संज्ञाया युवसंज्ञया बाधितत्वात? तस्माद्योगविभागः कर्तव्यः - गोत्राथूनि पदमञ्जरी प्रयोगभेदेन पर्यायेण स्युरित्यर्थः। अथ युवप्रत्ययः प्रतिषिध्यत इति । अस्त्रिया- मिति योगविभागेन प्रसज्यप्रतिषेधाश्रयेण चेति भावः । गोत्रप्रत्ययेनाभिधानं न प्राप्नोतीति । तद्यथा 'गर्गादिभ्यो यम्' गार्गी गाायणी, अपत्यसामान्यलक्षण एव तु प्रत्ययः स्यात् । किं कारणमनभिधानं प्राप्नोतीत्यत आह-गोत्रसंज्ञाया युवसंज्ञया वाधितत्वादिति । यथा च वाधस्तथा तनैव वक्ष्यते । स्यादेतत्- युवप्रत्ययस्य स्त्रियां लुक्करिष्यते, कथम् ? 'यूनि लुक्' इत्यस्यानन्तरं स्त्रियां चेति वक्ष्यामि, यूनि लुगित्येव, 'प्राग्दीव्यतः' इत्येतन्निवृत्तम् । यद्वा वतण्डाच्च, लुक स्त्रियाम् , यूनि च' इति वक्ष्यामि, लुक् स्त्रियामित्येव, ततश्च गार्यशब्दादुत्पन्नस्य फको लुकि कृते लुप्तस्याप्यर्थ प्रकृतिरेवाहेति यवन्तास्त्रियां वर्तमानान्ङीष्ष्फी भविष्यत इति ? एवमप्यौपगवशव्दादत इनो लुकि कृते, अनुपसर्जनाधिकाराद- ण्योऽनुपसर्जनमित्युच्यमान ईकारो न प्राप्नोतिः; अणर्थस्याप्रधानत्वात्, यूनि संक्रान्तत्वात् । मा भूदेवमण्योऽनुपसर्जनमिति, अणन्तादनुपसर्जनादित्येवं भवि- प्यति ? नैवं शक्यम् । इह हि दोषः स्याद्-आपिलिना प्रोक्तं व्याकरणम् , 'इमञ्च' इत्यण , तदधीते आपिशला ब्राह्मणी, 'तदधीते' इत्यणः प्रोक्ताल्लुकि अणन्तस्याध्येच्या प्रधानस्त्रियां संक्रान्तत्वान्डीप्प्राप्नोति, तस्मादण्योऽनुपसर्जन- मित्येवाश्रयणीयम् , स्त्रियां योऽण्विहित इति वा । तथा च सत्यौपगवीतीकारो न प्राप्नोति । यद्यप्यत्र प्रत्ययलक्षणेन इन उपसङ्खथानमितीकारः स्यात्, इह तु ग्लुचुकायनेरपत्यमौत्सर्गिकस्याणो लुकि डीन प्राप्नोति, 'इतो मनुष्यजातेः' इति डीप भविष्यति । इह तर्हि यस्कस्यापत्यं शिवायण यास्कः, तस्यापत्यं स्त्री, 'अणो द्वयचः' इति फिञ् , स्त्रियां लुकि ईकारो न प्राप्नोति ? न ह्यत्र लुप्तः प्रत्यय ईकारस्य निमित्तम् , यश्च श्रूयते न स स्त्रियां विहित उपसर्जनं च । तर्हि का गतिः १ इत्यत आह-तस्मादिति। युवसंज्ञैव प्रतिपिध्यत इति । ननु यूनि न्यासः भ्योऽपि स्त्रियां युवप्रत्ययः प्राप्नोतीत्यर्थः । गोत्रसंज्ञाया युवसंज्ञया बाधितत्वादिति । 'जीवति तु वंश्ये युवा' इत्यत्र तुशब्दोऽवधारणार्थः कृतः । तेन युवसंजैव भवति, न गोत्रसंशा; ततश्च गोत्रसंज्ञाया अभावात् स्त्रियां गोत्रप्रत्ययो न सम्भवत्येव, तेन तस्या अमिधानं न प्राप्नोति । तस्मादित्यादि । यत एव च नियमयुवप्रत्यययोरुभयोरपि प्रतिपेये दोपः, तस्मात् तन्निरासाय योगविभागः कर्त्तव्यः । तत्र गोत्राद् यूनि' इत्येको योगः, अनेन च नियमः क्रियते, यदाह-गोत्राद यूनि प्रत्ययो भवतीति ।

·अत इन् ] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः ४३३ प्रत्ययो भवति । ततोऽस्त्रियाम्-यूनि यदुक्तं स्त्रियां तन्न भवति । युवसंज्ञैव प्रतिषिद्धयते, तेन स्त्री गोत्रप्रत्ययेनाभिधास्यते ॥ अत इञ् ॥ ९५ ॥ 'तस्यापत्यम्' इत्येव । अकारान्तात्प्रातिपदिकादिञ् प्रत्ययो भवति । अणोऽपवादः । दक्षस्यापत्यं दाक्षिः । तपरकरणं किम् ? शुभंयाः, कोलालपाः - इत्यतो मा भूत् । पदमञ्जरी यदुक्तं तस्त्रियां न भवति' इत्युक्तम् , न च युवसंज्ञा यून्युक्ता, न हि युवसंज्ञायाः प्राग्युवसंज्ञास्ति ? चतुर्थादेर्जीवद्वेश्यस्यापत्यस्योपलक्षणं युवशब्द इत्यदोषः । अपर आह- स्वरूपपरो युवशव्दः, परिभाषा चेयम्- यत्र युवशब्दः श्रूयते तत्र 'अस्त्रियाम्' इत्युपतिष्ठते । 'जीवति तु वंश्ये युवा अस्त्रियाम्' इति वा व्यक्तमेव पठितव्यमिति ।। अत इञ् ॥ अकारान्तात्प्रातिपदिकादिति । 'अत सातत्यगमने' इत्यस्य वाऽच्छब्दान्तानां वा कुर्वदादीनां ग्रहणं न भवति, यदि स्याच्छिवादिपु येपाम- स्येबो बाधनार्थः पाठः, शिवप्रोष्ठप्रौष्टिकप्रभृतीनां तेषां पाठोऽनर्थकः स्यात् । व्यपदेशिवद्भावादिहापि भवति-अस्यापत्यमिरिति, यस्येति लोपे प्रत्ययमात्रस्य न्यासः ततोऽस्त्रियामिति द्वितीयो योगः । तेन च यूनीत्यत्र यदुक्तं कार्य तस्य प्रतिषेधः क्रियते, यदाह- -यूनि यदुक्तं स्त्रियां तन्न भवतीति । युवसंज्ञैव प्रतिपिध्यत इति । कथम् ? 'अस्त्रियाम्' इत्यत्र हि योगे यूनीत्येतदनुवर्तते, तेनैवं विज्ञायते- यूनि यदुक्तं कार्य स्त्रियां तन्न भवतीति । युवसंज्ञा च यून्येव कार्ययुक्तेत्यतः सैव प्रतिषिध्यते । युवसंझैवेति । एवकारेण नियमयुवप्रत्यययोर्व्यवच्छेदः क्रियते । तेन स्त्री गोत्रप्रत्ययेनाभिधात्यत इति । तत्यां युवतंज्ञायां प्रतिपिद्धायां गोत्रसंज्ञाया अविचलत्वात् ॥ अत इञ् । अत इत्यनेन प्रकृतं प्रातिपदिकं विशिष्यते, विशेषणेन च तदन्त- विधिर्भवतीत्यत आह-अकारान्तात् प्रातिपदिकादिति । अथात इति 'अत सातत्य- गमने' इत्यस्य किवन्तत्य ग्रहणं फत्मान्न विज्ञायते १ 'शिवादिन्योऽण' इति वचनात् । तद्धीनो वाधनार्थ क्रियते । यदि चेह त्वल्पग्रहणं त्यात् , शिवादिन्यः प्रसन्न एव नास्तीति तेभ्यत्तद्वाधनार्थम विधानमनर्थकं त्यात्, मौवादीनाक्षेमन्तानां पाठात् । तस्मादकारा- न्तत्यैवेटं ग्रहणम् । यद्येवम् , अत्यापत्यमिरित्यत्र न प्राप्नोति; अनकारान्तत्यात् ? एतदपि व्यपदेशिवभावनाकारान्तं भवतीत्यदोषः । शुभंयाः, कीलालपा इति । यातेः, पिवतेध 'आतो मनिन्दनिव्वनिपश्च' इत्यत्र हि ' विपेच्छन्दसि इलतधकारेण विचलनुप्यते। काशि०३:२६ "" ·४३४ काशिकावृत्ती [प्रत इन् कथं 'प्रदीया दाशरथाय मैथिली' ? शेषविवक्षया भविष्यति ॥ वाहादिभ्यश्च ।। ९६ ॥ 'बाहु' इत्येवमादिभ्यः शब्देभ्योऽपत्ये इञ्प्रत्ययो भवति । बाहविः । औपबाहविः । अनकारार्थ आरम्भः । क्वचिद्वाधकबाधनार्थः । बाहु । उपबाहु । विवाकु । शिवाकु । वटाकु । उपबिन्दु । वृक । चूडाला । मूषिका । बलाका । भगला । छगला । ध्रुवका । धुवका । सुमित्रा । दुमित्रा । पुष्करसत् । अनुहरत् । देवशर्मन् । अग्निशमन् । पदमञ्जरी शवणम् । इह तु-एरपत्यमस्य युवेति, 'यबिनोश्च' इति फकि यस्येतिलोपं बाधित्वा परत्वादादिवृद्धौ कृतायाम्-आयायन इति भवति ।। बाहादिभ्यश्च ॥ कचिदिति । अजीग दिदङ्कपर्यन्तेष्वदन्तत्वात्पूर्वेणेब् प्राप्तः, तस्य 'ऋष्यन्धकवृष्णिकुरुभ्यश्च' इत्यण बाधकः प्राप्तः । अन्ये सर्वेऽनका- रान्ताः, तेषु च बाहुप्रभृतिपूवर्णान्तेपु, पुष्करसदादिपु हलन्तेषु चाण प्राप्तः । चूडाशब्दाद् 'दूधचः' इति ढक् , वृकलादिभ्यस्तन्नामिकण्प्राप्तः। शिरस् , लोम- निति तदन्तयोर्ग्रहणम् । 'सम्भूयोम्भोमितौजसा सलोपश्च' इत्येव वक्तव्ये पृथक् सलोपश्चेति वचनं वैचित्र्यार्थम्। उदञ्चु इति पठ्यते, तत्र नायमुकारान्तात्प्रत्ययः; किन्तु किन्नन्तात्प्रत्ययः, नलोपाभावस्तु निपात्यते--उदीचोऽपत्यमौदश्चिः । एतत्सर्व पैलादिप्वौदञ्चिशब्दपाठाद्विज्ञायते । न्यासः कथमित्यादि । दशरथशब्दादप्यकारान्तत्वादिना भवितव्यम् । ततः 'दाशरथाय' इत्यणन्तस्य प्रयोगो नोपपद्यत इति भावः । शेपविवक्षायामित्यादि । एतेन दशरथ- त्यायमित्यर्थविषक्षायामत्राण विहितः, न तु 'तस्यापत्यम्' इत्यर्थविवक्षायामिति दर्शयति । यदा तु दशरथस्यापत्यमिति विवक्ष्यते, तदेऽभवत्येव-दाशरथिरिति ।। वाहादिभ्यश्च ॥ वाहविरिति । 'ओर्गुणः' । फचिदिति । अनीगर्तादिष्वकारान्तेषु । बाहुप्रभृतीनां वटाकुपर्यन्तानामनकारान्त- त्वात् माप्त्यर्थः पाठः। चूदाशब्दस्य च 'द्वथचः' इति दकि प्रासे । वृकलादीनां प्राक पुप्फरसच्चन्दाद् 'अशृद्धाभ्यो नदीमानुपीभ्यः' इत्यणि प्रासे । पुष्करसदित्येवमादीनां लोमान्दपर्यन्वानां प्राप्त्यर्थः, अनकारान्तत्वात् ।

·बाह्वादिभ्यश्च ] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः ४३५ कुनामन् । सुनामन्। पञ्चन् । सप्तन् । अष्टन् ।% अमितौजसः सलोपश्च *। उदञ्चु । शिरस् । शराविन्। क्षेमवृद्धिन् । शृङ्खलातोदिन् । खरनादिन् । नगरमर्दिन् । प्रकारमर्दिन् । लोमन् । अजीगत । कृष्ण। सलक । युधिष्ठिर । अर्जुन । साम्ब । गद । प्रद्युम्न । राम' । * उदङ्कः संज्ञा- याम् * । * सम्भूयोम्भसोः सलोपश्च *। * बाह्वादिप्रभृतिषु येषां दर्शनं गोत्रभावे लौकिके ततोऽन्यत्र तेषां प्रतिषेधः * । बाहुर्नाम कश्चित्तस्यापत्यं बाहवः । * सम्बन्धिशब्दानां च तत्सदृशात्प्रतिषेधः * । पदमञ्जरी बाहादिप्रभृतिष्विति । प्रभृतिग्रहणेन वक्ष्यमाणानां कुादीनां ग्रहणम् । लोके विदितो लौकिको गोत्रभावः, संज्ञाकारित्वम् आदिपुरुषत्वमित्यर्थः । एतच्च न्यायसिद्धम् , कथम् ? अर्थवग्रहणे नानर्थकस्येति अर्थवतां बाहादीनां ग्रहणम् , स चार्थः प्रसिद्धः; झटिति प्रतीतेः । स्मृतिशास्त्रस्य चार्थतोऽनादित्वादनाद्यर्थाभि- धायिनामेव ग्रहणं न्याय्यम् । वाहुर्नाम कश्चिदिति । एवं कुञ्जो नाम नडो वा, तस्मादिबेव भवति-कौञ्जिः, नाडिरिति । यत्तु कार्य न स्वरूपोपादानेन विधीयते, किन्तु प्रकारान्तरेण; तदिदानीन्तनार्थाभिधायिनामपि भवति, 'अत इय', दैवदत्ति- रिति । सम्बन्धिशब्दानां चेति कार्यापेक्षया षष्ठी, सम्बन्धिशब्दानां श्वशुरादीनां न्यासः किं , अमितौजसः सलोपश्चेति । अमितौजस्शब्दादिञ् भवति, सलोपश्च । आमि- तौजिः । उदञ्च्विति पठ्यते, तत्राञ्चतेर्धातोश्चकारो वेदितव्यः। नायं पुनरकारान्तः, तर्हि १ क्विन्नन्तः, प्रत्ययवेलायां निपातनादनुनासिकलोपो न भवति । उदीचोऽपत्यमौ- दश्चिः । शिरःशब्दस्तदन्तविधि प्रयोनयति, केवलस्य नपुंसकस्यापत्येन सम्बन्धाभावात् । हस्तिशिरसोऽपत्यं हास्तिशीर्षिः, 'ये च तद्धिते' इत्यत्र चकारस्यानुक्तसमुच्चयार्थत्वाद् शीर्षभावः। लोमशब्दोऽपि पूर्ववत् तदन्तविधि प्रयोजयति--उडुलोम्नोऽपत्यम् औडुलोमिः, ऊर्ध्वलोम्नोऽपत्यम् औलोमिः। अजीगर्त्तादीनांप्रागुदकशब्दाद् 'ऋष्यन्धक- वृष्णि' इत्यादिनाणि बाधके प्रासे । उदक्षः संज्ञायामिति । उदको नाम कश्चित्, तस्यापत्यमौदकिः । सम्भूयोऽम्भसोः सलोपश्च । सम्भूयस् , अम्भसित्येतयोरिञ् भवति, सकारलोपश्च–साम्भूयिः, आम्भिः । वालादिप्रभृतिष्विति । प्रभृतिशब्देनेत अध्वं ये वक्ष्यन्ते ते परिगृह्यन्ते । चेपां दर्शनं गोत्रभावे लौकिक इति । दर्शनम् = प्रसिदिः । लौकिके गोत्रे भावः = संज्ञाकारित्वम् । येषां लौकिकगोत्रभावे प्रसिद्धिस्तेषां बाहादिषु परिग्रहो द्रष्टव्या। ततोऽन्यत्र तेपां प्रतिपेध इति । येषां लौकिके गोत्रभावे न दर्शनमपि तु ततोऽन्यत्र दर्शनम् , तेपां प्रतिषेधो वेदितव्यः । तेन बाहुनाम कश्चिदादिपुपो १. निवाकु । अवाकु । बिन्दु । गहा । वृफला । भद्रसामन् । गुगमन् । मुधावन् । मापसोते दाल्दा अधिकाः पुस्तकान्तरे ।

·४३६ काशिकावृत्ती [ वाहादिभ्यश्च संज्ञाश्वशुरस्यापत्यं श्वाशुरिः'। चकारोऽनुक्तसमुच्चयार्थः, आकृतिगणता- मस्य बोधयति । जाम्बिः । ऐन्द्रशमिः। आजधेनवः । आजवन्धविः । औडुलोमिः ॥ सुधातुरकङ् च ॥ ९७ ॥ सुधातृशब्दादपत्ये इञ्प्रत्ययो भवति, तत्सन्नियोगेन च तस्याकङा- देशो भवति । सुधातुरपत्यं सौधातकिः ।। * व्यासवरुडनिषादचण्डालबिम्बानामिति वक्तव्यम् । वैयासकिः। पदमञ्जरी यत्कार्यमुच्यते तस्य तत्सदृशे प्रतिषेधो भवति । संज्ञाश्वसुरस्येति । संज्ञया यः श्वसुरः, न सम्बन्धेन । श्वासुरिरिति । उणादिपु नावश्यं व्युत्पत्तिकार्य भवति, तेन 'साबसेराप्तौ' इति व्युत्पन्नस्य श्वसुरशब्दस्य 'न य्वाभ्याम्' इत्येप विधिन भवति । तथा 'मातृपितृभ्यां स्वसा' इति पत्वं धान्यमातरि न भवति । इदमपि न्याय- सिद्धम् ;संज्ञाश्वशुरस्यादिमत्त्वात्सम्बन्धिशब्दस्यानादित्वात् । मातृपितृभ्यामित्य- त्रापि प्रसिद्धतरत्वाजननीवाचिनो ग्रहणम् । उक्तं च- अभिव्यक्तपदार्था ये स्वतन्त्राः लोकविश्रुताः । शास्त्रार्थस्तेषु कर्तव्यः शव्देषु न तदुक्तिपु ।। इति । चकारोऽनुक्तसमुचयार्थ आकृतिगणतामस्य बोधयतीति । पठितशब्दापेक्षः समुच्चय इति भावः।। सुधातुरकङ च ॥ व्यासवरडेत्यादि । वेदं व्यस्यतीति वेदव्यासः, 'कर्मण्यण', न्यासः 4 यः संशाकारित्वेन प्रसिद्धो यदपत्यसंतानातःपातिनः पुमांसो बाहुव्यपदेशमासादयन्ति, तत एवेञ् भवति । यस्त्विदानीन्तनो बाहुन म कश्चित् ततोऽणेव भवति-बाहय इति । एतघ वेत्यनुवृत्तेर्व्यवस्थितविभाषाविज्ञानाच्च लभ्यते । सम्बन्धिशब्दानाञ्च श्वशुरादीनाञ्च यत्कार्यमुच्यते तस्य तत्सादृश्यात् प्रतिपेघो भवति । अत्रापि पूर्वोक्त एव हेतुर्वेदितव्यः । तेन 'राजश्वशुराद्यत्' इति श्वशुरशब्दाद् यत्प्रत्ययः सम्बन्धिशन्दादेव भवति, न संशाशब्दात् । तेन श्वशुरो नाम कश्चित्, तत्यापत्वं श्वाशुरिरितीभेव भवति । संज्ञाश्वशु- रस्येति । संशया यः श्वशुरः, न सम्बन्धेन स संशाश्वशुरः ।। सुधातुरकङ् च ।। व्यासवरुडेत्यादि । व्यासादीनामि तत्सन्नियोगेन चाफ- १. 'राजभरादिति यन्न भवति' इत्यधिकं कचित् ।

·गोत्र कञ्जादिन्यश्फ ] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः ४३७. वारुडकिः । नैषादकिः । चाण्डालकिः । बैम्बकिः ॥ गोत्रे कुञ्जादिभ्यश्च्फञ् ॥ ९८ ॥ 'तस्यापत्यम्' इत्येव । गोत्रसंज्ञकेऽपत्ये वाच्ये कुजादिभ्यश्च्फन् प्रत्ययो भवति । इनोऽपवादः । चकारो विशेषणार्थः, 'व्रातच्फमोर- स्त्रियाम्' इति । अकारो वृद्ध्यर्थः । कौञ्जायन्यः, कौञ्जायन्यौ, कौजा- यनाः । बाध्नायन्यः, ब्राध्नायन्यौ, ब्राध्नायनाः । गोत्र इति किम् ? कुञ्जस्यापत्यमनन्तरं कौञ्जिः । एकवचन- पदमारी तस्यैकदेशप्रयोगः- व्यास इति, भीमसेनो भीम इतिवत् । वरुडादयो जाति- विशेषाः । तत्तर्हि वक्तव्यम् ? न वक्तव्यम् ; प्रकृत्यन्तराण्येवैतानि स्वार्थिककन्- प्रत्ययन्तानि, अव्यविकन्यायेन च कन् , न हि तैर्वाक्यमेव भवति । व्यासशब्दा- दृषिवाचिनोऽपि बाहादेराकृतिगणत्वादिञ् भवति ।। गोत्रे कुजादिभ्यश्च्फञ् ।। चकारो विशेषणार्थ इति । यद्यत्र चकारो न क्रियेत ततो 'व्रातफयोरस्त्रियाम' इति वक्तव्यम् , ततोः 'अश्वादिभ्यः फळ' इत्यस्याग्रहणं स्यात् । कौञ्जायन्य इति । स्वार्थे ज्यः, बहुषु तु 'यादयस्तद्राजाः' इति तद्राज- त्वात् 'तद्राजस्य बहुषु' इत्यादिना लुक् । किं पुनरत्र बित्वरो भवति ? उत चित्रवरः ? इत्यत्राह-एकवचन द्विवचन- डादेशो भवतीत्येतदर्थरूपं व्याख्येयमित्यर्थः । तत्रेदं व्याख्यानम्- पूर्वसूत्रादिह चकारो- ऽनुवर्तते, स चानुक्तसमुच्चयार्थः, तेन व्यासादीनामपि भविष्यति । वैयासकिरिति । 'न य्वाभ्याम्' इत्यादिनैवृद्धिप्रतिषेधौ। अथ बाह्वादिष्वेव सुधातृशब्दमधीत्य तत्र चाकडादेशः कस्मान्न कृतः, यथा-अमितौजसः सलोपश्चेति गणे पठ्येत १ सूत्रे वा, न तत्र कश्चिल्लाघवाभावाद् विशेषो लभ्यत इति यत्किञ्चिदेतत् ॥ गोत्रे कुञ्जादिभ्यश्च्फन् । इलोऽपवाद इति । अकारान्तत्वात् कुञ्जादीनाम् । चकारो विशेपणार्थ इति । यद्यत्र चकारो न क्रियेत ततः 'बातच्फनोरस्त्रियाम्' इत्य- त्रापि नैव क्रियते; फप्रत्ययत्याभावात् । ततश्च 'वातफोरस्त्रियाम्' इत्युच्यमाने 'अश्वादिभ्यः फञ्' इत्यत्यापि ग्रहणं त्यात् । कौञ्जायन्यः, कौसायन्याविति । 'गाभ्योऽग्रामणीपूर्वात्' इत्यतः 'त्र्यः' इत्यनुवर्तमाने 'बातफनोरस्त्रियाम्' इति स्वार्थे ज्यः । कौसायना इति । 'ज्यादयस्तद्राजाः' इति तद्राजस्शकत्वात् 'तद्राजस्य पहुषु' इत्यादिना लुक् । किं पुनरम भित्वत्वरेण भवितव्यम् १ उत चित्स्वरेण १ इत्यत आह-एकवचनद्विवचनयोरित्यादि । एकवचन द्विवचनयोत्तावत् सति तस्मिन् न्यासः ·४३८ काशिकावृत्ती [गोने कुादिभ्यश्च्फन् द्विवचनयोः सतिशिष्टत्वाद् जित्स्वरेणैव भवितव्यम् । बहुवचने तु कौजायना इति, परमपि नित्स्वरं त्यक्त्वा चित्स्वर एवेष्यते । गोत्रा- धिकारश्च 'शिवादिभ्योऽण्' इति यावत् । कुञ्ज । बध्न । शङ्ख । भस्मन् । गण । लोमन् । शठ । शाक । शाकट । शुण्डा । शुभ । विपाश । स्कन्द । स्तम्भ' ।। पदमञ्जरी योरिति । तत्र हि ध्यप्रत्ययः श्रूयते, स च पश्चाद्भावीति तन्निबन्धनो बिस्वरः सतिशिष्टः। बहुवचने तु ये निवृत्ते सम्प्रधारणा-बित्स्वरो वा, चित्स्वरो वेति ? तत्र परत्वाद् बित्स्वरः प्राप्नोति, चित्करणसामर्थ्याच्चित्स्वरो भविष्यति । मित्करणसामर्थ्याद् बित्स्वरः प्राप्नोति ? अस्त्यन्यत् बित्करणस्य प्रयोजनम् , किम् ? वृद्धयर्थो बकारः। चित्करणेऽपि तीस्त्यन्यत्प्रयोजनम् , किम् ? विशेष- णम् । शक्योऽत्र विशेषणार्थोऽन्योऽनुबन्ध आसंक्तुम्। तत्र चकारानुरोधाञ्चित्स्वरो भविष्यति । वृद्धयर्थोऽपि तयन्योऽनुबन्धः शक्य आसंक्तुम् , तनं बकारानुरोधाद् निस्वरः प्राप्नोति १ एवं स्थिते इदमुच्यते-परमपि जित्वरं त्यक्त्वा चित्स्वर एवेप्यत इति । एवं मन्यते-स्वरे योगविभागः कर्तव्यः, इदमस्ति 'चितः'- चितोऽन्त उदात्तो भवति, ततः 'तद्धितस्य' चित इत्येव, तद्धितस्य चितोऽन्त उदात्तो भवति । किमर्थमिदम् ? परत्वात्प्राप्तस्य बित्स्वरस्य बाधनार्थम् । ततः 'कितः', कितश्च तद्धितस्यान्त उदात्तो भवतीति । यदि तु क्फप्रत्ययः क्रियते, तद्धितस्येति योगविभागः शक्योऽकर्तुम् । अथैवं कस्मान्न क्रियते-'गोने कुआदिभ्यश्च्फञ् , बहुपु फक् , नडादिभ्यश्च' इति नैवं शक्यम् ; इह हि दोपः स्यात्-कौआयनानामपत्यं माणवकः कौञ्जायन्यः, कौायन्यौ; ऐकेन यशब्दः श्रूयते, द्वयेकयोहिं च्फविधीयते । यदा तु फबन्तात् ज्यो विधीयते तदा यून्युत्पन्नस्येनः ‘ण्यक्षस्त्रियापंचितः' इति लुकि कृते 'तद्राजस्य' इति ब्यस्य लुकि प्राप्ते 'गोनेऽलुगचि' इति प्रतिपेधाद्यशब्दस्य श्रवणं भवति । तथा कौआयन्य- - न्यासः चित्स्परे पश्चाद् ये विहिते समुपनायमानो भित्स्वरः सतिशिष्टो भवतीति तेनैव भवितव्यम् । बहुवचने तु ज्ये निवृत्ते चकारनकारयोविशेषणे वृद्धौ च यथायोगं चरि- तार्थयोः परत्वाद् 'नित्यादिनित्यम्' इति जित्त्वरे प्राप्त तं त्यक्त्वा चित्स्वर एवेष्यते । कथं पुनरिप्यमाणोऽपि स लभ्यते, चित्करणसामध्यांदिति चेत् । न मित्करणसामर्थ्याद् १. मर-गुम्मा, गिय, शुभया,- एतेऽपिगन्दाः कचित् ।

·४३६ नडादिभ्यः फक्] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः नडादिभ्यः फक् ॥ ९९ ॥ नड - इत्येवमादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यो गोत्रापत्ये फक् प्रत्ययो भवति । नाडायनः । चारायणः । गोत्र इत्येव - नाडिः । 'शलङ्कु शलङ्कं च' इति अत्र पठ्यते – शालङ्कायनः, पैलादिषु च शालकिशब्दः पठ्यते-शालङ्किः पिता, शालङ्किः पुत्रः; तत्कथम् ? गोत्रविशेष कौशिके फकं स्मरन्ति, इलेवान्यत्र - शाल- किरिति । अथ वा-पैलादिपाठ एव ज्ञापक इञो भावस्य । पदमञ्जरी स्थापत्यानि बहूनि, अत इबो लुकि तद्राजस्यैव बहुषु वर्तमानत्वाद् न्यस्य लुकि कौञ्जायना इति भवति ।। नडादिभ्यः फक् ॥ शलङ्कु शलङ्क चेति । द्वे अपि प्रथमान्ते । शब्दरूपा- पेक्षया नपुंसकनिर्देशः । शलङ्कु इत्येतच्छब्दरूपं शलङ्कं भवति, तद्रूपेण परिणमते इत्यर्थः । इवान्यत्रेति । बाह्वादेराकृतिगणत्वादिति भावः। अभ्युपेत्यापि गोत्रमाने फको विधानम् , परिहारमाह-अथ वेति । इञो भावस्येति । शलङ्कभावा- पत्तेरप्युपलक्षणमेतत् , पूर्वत्र परिहारे तस्याः स एव पाठो ज्ञापको वेदितव्यः । न्यासः नित्स्वरोऽपि लभ्यते । एवं तर्हि स्वरविधौ योगविभागः करिष्यते, इदमस्ति-'चितः' इति; ततः 'तद्धितस्य' इति, तत्र 'चितः' इत्येवानुवर्तते । किमर्थमिदम् १ परत्वात् 'नित्यादिनित्यम्' इत्याद्युदात्तत्वं प्राप्नोति, तद्वाघनार्थम् । ततः 'कितः' इति, कितश्च तद्धितस्यान्त उदात्तो भवति ।। नडादिभ्यः फक् ॥ नडादिषु शलङ्कु शलकञ्चेति पठ्यते । तस्यायमर्थः- शलङकुशब्दः प्रत्ययमुत्पादयति शलङ्कभावं चापद्यते, तेन शालकायन इति भवति । पैलादिष्विति । पैलादिषु शालकिशब्द इअन्तः पठ्यते, तत उत्पन्नस्य युवप्रत्ययत्य लुग यथा त्यात् - शालकिः पिता, शालङ्किः पुत्र इति । तत्र हि ‘ण्यत्त्रियाभितः' इत्यादेः सूत्राद् 'यूनि लुक्' इति चानुवर्तते, तत्य शालकिशब्दत्य तत्र पाठो न युज्यते- नडादिपु पाठात् फका भवितव्यमिति कृत्वा, तत् कथमिअन्तत्तत्र पट्यत इति चोद्यम् । तत्य परिहारमाह-गोत्रविशेप इत्यादि । कौशिकं यद् गोत्रं तव शलङ्कुशब्दादाचायाः फकं त्मरन्ति, ततोऽन्यत्र विप्रेव भवतीत्यदोषः । स विश् माझादेराकृतिगणत्वाल्लभ्यते । अभ्युपेत्यापि गोत्रमाने पको विधानन् । परिवारान्तर- माह-अथ वेत्यादि। इनो भाव उपलक्षणम् । शलभावत्यापि हि पलादिपाठ ·४४० ' काशिकावृत्ती [ नडादिभ्यः फक् नड । चर । बक । मुञ्च । इतिक । इतिश । उपक । लमक । के शलङ्कु शलकं च *। सप्तल । वाजप्य । तिक । अग्निशर्मन् वृषगणे। प्राण । नर । सायक । दास । मित्त । द्वीप। पिङ्गर । पिङ्गल । किङ्कर । किङ्कल। कातर । कातल । काश्य । काश्यप । काव्य । अज । अमुष्य । * कृष्णरणौ ब्राह्मणवाशिष्ठयोः * । अमित्र । लिगु । चित्र । कुमार । * क्रोष्टु क्रोष्टञ्च * । लोह । दुर्ग । स्तम्भ । शिशपा। अन । तृण । शकट । सुमनस् । सुमत । मिमत । ऋक् । जत् । युगन्धर। हंसक । दण्डिन् । हस्तिन् । पञ्चाल । चमसिन् । सुकृत्य । स्थिरक । ब्राह्मण । चटक । बदर । अश्वक । खरप । कामुक । ब्रह्मदत्त । उदुम्बर । शोण । अलोह । दण्ड' ॥ हरितादिभ्योऽञः ॥ १० ॥ पदमारी अग्निशमन्वृषगण इति । अग्निशमन्शब्दः फकमुत्पादयति वृषगणे गोत्रे, आग्निशर्मायणो भवति वार्पगण्यश्चेद्, आग्निशर्मोऽन्यः । अमुष्येति पठ्यते, तत्रादःशब्दे प्रातिपदिकमाने पठितव्ये विभक्त्यन्तस्य पाठादुत्पन्नेऽपि फकि लुग्न भवति । आमुष्यायणा, आमुष्यपुत्रिकेत्यलुग्विधावस्य ग्रहणं न कर्त्तव्यं भवति । कृष्णरणो ब्राह्मणवासिष्ठयोरिति । कार्णायनो भवति ब्राह्मणश्चेत्, काणिरन्यः । राणायनो भवति वासिष्ठश्चेद्, राणिरन्यः । कोष्टु कोष्टं चेति । कौटायनः ।। न्यासः एव शापकम् । पूर्वत्रापि परिहारे तस्य स एव शापकं वेदितव्यम् । अग्निशमन् वृप- गणे इति । अग्निशमशब्दाद् वृषगणे गोत्रे फग्भवति-आमिशर्मायणः । अन्यत्राणेव- आग्निशमः। अमुष्येति पठ्यते । तत्र निपातनाद् विभक्तरलुक्--आमुष्यायण इति । कृष्णरणौ बामणवाशिष्ठयोरिति । कृष्णरणशब्दी यथाक्रमं ब्राह्मणे वाशिष्ठे चाभि- धेये फकमुत्पादयतः । कार्णायनो ब्राह्मणः । राणायनो वाशिष्ठः । वशिष्ठगोत्र इत्यर्थः । अन्यत्रेभेव भवति- पाणिः, राणिरिति । क्रोष्टु क्रोप्रश्चेति पठ्यते । क्रोष्टुशन्दः फफमुत्पादयति, क्रोएञ्चापद्यते-कौटायनः।। १. एका, वानव्य, शावक, नान्य, अन्यजत् , अन्तजन, इत्वरा, प्रदाया, अचला, मध्यरा, दण्डय-प्रमेते गदा पुस्तकान्तरेऽधिकाः ।

·यनिनोश्च ] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः ४४१. . हरितादिबिंदाद्यन्तर्गणः । हरितादिभ्योऽजन्तेभ्योऽपत्ये फक् प्रत्ययो भवति । इनोऽपवादः । हरितस्यापत्यं हारितायनः । कैदासायनः । ननु च 'गोत्रे' इति वर्तते । न च गोत्रादपरो गोत्रप्रत्ययो भवति, ‘एको गोत्रे' इति वचनात् ? सत्यमेतत्; इह तु गोत्राधिकारेऽ- पि सामर्थ्याधुनि प्रत्ययो विज्ञायते । गोत्राधिकारस्तूत्तरार्थः ।। यमिजोश्च ॥ १०१॥ यजन्तादिजन्ताच्च प्रातिपदिकादपत्ये फक्प्रत्ययो भवति । गाा- यणः । वात्स्यायनः । इमन्तात् - दाक्षायणः । प्लाक्षायणः । 'द्वीपादनु- समुद्रं यञ्', 'सुतङ्गमादिभ्य इञ्' इत्यतो न भवति । गोत्रग्रहणेन यजिनौ पदमञ्जरी हरितादिभ्योऽअः ।। 'हरितादिभ्यः', 'अमः' इति व्यधिकरणे पञ्चम्यौ । हरितादिभ्यः परो योऽज्य तदन्तात्प्रातिपदिकादित्यर्थः । वृत्तिकारोऽप्येतदेव वस्तुतो व्याचष्टे-हरितादिभ्योऽअन्तेभ्य इति । 'हरितादिभ्यो गोत्रापत्येऽप्रत्ययो भवति' इत्ययं त्वर्थो न भवति विदादिपु पाठात् । सामर्थ्यादिति । गोत्रप्रत्ययान्तादपरो गोत्रप्रत्ययो न भवतीत्येतत्सामर्थ्यम् । तस्माद्गोत्राधिकारेऽपि यूनि प्रत्ययो विज्ञायते.। न चैवं गोत्राधिकारस्य विच्छेद इत्याह-गोत्राधिकार इति । उत्तरार्थं गोत्रग्रहणमनुवत्तत एवेत्यर्थः ।। यजिजोश्च ॥ गोत्रग्रहणेन यजिजी विशेष्येते इति । गोत्रे यौ यविबौ विहितावित्येवम् । न चैवं प्रत्ययार्थस्यापत्यस्याविशेपितत्वादपत्यमाने प्रत्ययप्रसङ्ग , त्यासः हरितादिभ्योऽधः । न चेत्यादि चोद्यम् | सत्यमेतदित्यादि परिहार उच्यते । गोत्रे योऽत्र विहितस्तदन्तेभ्यो हरितादिभ्यः फक् । न च गोत्रप्रत्ययादपरो गोत्र- प्रत्ययः सम्भवति । तत्र सामर्थ्याद् गोत्राधिकारेऽपि यूनि प्रत्ययो विज्ञायते । यद्येवम् , गोत्राधिकारः किमर्थः १ इत्याह-गोत्राधिकार उत्तरार्थ इति ।। यबिनोश्च ।। अथ 'द्वीपादनुसमुद्रं यत्र' इति यो यञ् विहितः, यश्च 'वुञ्ण इत्यादिना सूत्रेण सुतङ्गमादिभ्य इनिति तदन्तात् कस्मान्न भवति, न पत्र कश्चिद् विशेष उपात्तः १ इत्यत आह-द्वीपादनुसमुद्रं यनित्यादि । गोत्रग्रहणेन ह्यत्र यजिनौ विशेष्येते- गोत्रे यो यजिनाविति। न च 'द्वीपात्' इत्यादिना गोत्रे या विहितः, कि तर्हि ? नातादावर्थविशेषे । नापि सुतङ्गमादिभ्यो गोत्रे इञ् विहितः, किं तहिं ? 'तदस्मिन्नस्तीति देशे' इत्येवमादिषु चतुर्वपु, तेन तदन्तान भवति । यदि तहिं गोत्र- ·४४२ [ यनिनोश्च . काशिकावृत्ती विशेष्यते । तदन्तात्तु यून्येवायं प्रत्ययः; 'गोत्राथूनि' इति वचनात् ॥ शरद्वच्छनकदर्भाद् भृगुवत्साग्रायणेषु ॥ १०२ ।। 'गोत्रे' इत्येव । शरद्वत्, शुनक, दर्भ - इत्येतेभ्यो गोत्रापत्ये फक् प्रत्ययो भवति यथासंख्यं भृगुवत्साग्रायणेष्वर्थेष्वपत्यविशेषेषु । शारद्व- तायनो भवति भार्गवश्चेत्, शारद्वतोऽन्यः । शौनकायनो भवति वात्स्य- श्चेत्, शौनकोऽन्यः । दार्भायणो भवति आग्रायणश्चेत् , दाभिरन्यः । शरद्वच्छनकशब्दौ बिदादी, ताभ्यामनोऽपवादः फक् ।। द्रोणपर्वतजीचन्तादन्यतरस्याम् ॥ १०३ ।। पदमञ्जरी इत्याह-तदन्ताधून्येवायं प्रत्यय इति । एक्कारः पौनवैचनिकः-न केवलं पूर्व एव प्रत्ययो यूनि भवति, अयमपि यून्येवेति । कस्मात् ? इत्याह-- गोत्राधूनीति वचनादिति ॥ शरदच्छुनकदर्भाद् भृगुवत्सारायणेषु ।। शरददादीनां भृग्वादिवंशप्रभवानां कृत्रिमा अपि पुत्राः सन्ति, स्ववंशप्रभवा अपि, तत्रापत्यविशेषणं क्रियते । तत्र भृगुः शरद्वतोऽपत्यं न भवति; पूर्वभावित्वात् । एवं शुनकस्य वत्सः, तस्माद्भार्ग- वश्च वात्स्यश्च आग्रायणश्चेति द्वन्द्वे युगपदधिकरणवचनतया वर्तिपदस्य बहुपु वृत्तेरस्त्रिभृग्विति 'ययनोश्च' इति च गोत्रप्रत्ययस्य लुक् ,तदाह-भार्गवश्चेद्वात्स्य- श्वेदिति । दाभिरिति । दर्भशब्द ऋपिवचनो न भवति, वाहादिपु वा पाठ्यः ।। न्यासः ग्रहणेनेह यभित्रौ विशेष्येते, न प्रत्ययार्थः, एवं सति कार्य प्रत्ययो भवतीति न विज्ञायत इत्यत आह-तदन्तादित्यादि । कस्मात् तदित्याह - गोत्राद् यूनीति वचनादिति ।। शरदच्छुनकदर्भाद् भृगुवत्साग्रायणेपु । गोत्र इत्येतदिति । यदि तर्हि गोत्र इति वर्तते, भृगुवत्साभ्यां मूलप्रकृतिभ्यां प्रत्ययार्थस्य विशेषणं नोपपद्यते, गोत्रप्रत्यया- न्ताभ्यामेव हि ताभ्यां गोत्रापत्यं प्रत्ययाथः शक्यो विशेषयितुम् , अत एव युक्त त्याद्वक्तुम्-भार्गववात्स्यायनारायणेष्विति १ नैप दोपः; गोत्राधिकारसामर्थ्याद्धि गोत्रा- पत्य एव वर्तमानाविह गृह्येते, कार्य कारणोपचारं कृत्वा । तामेव गोत्रापत्ये तयोवृत्ति दर्शयितुं वृत्तावित्युक्तम्-शारद्वतायनो भवति भार्गवश्चेद् , शौनकायनो भवति वात्स्यश्चेदिति ।।

·द्रोणपर्वत०] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः ४४३ पार्वतिः । जैवन्तायनः, 'गोत्रे' इत्येव । द्रोणादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यो गोत्रापत्येऽन्यतरस्यां फक् प्रत्ययो भवति । इनोऽपवादः । द्रौणायनः, द्रौणिः । पार्वतायन:, जैवन्तिः । कथमनन्तरोऽश्वत्थामा द्रौणायन इत्युच्यते ? नैवात्र महाभारत- द्रोणो गृह्यते, कि तर्हि ? अनादिः, तत इदं गोत्रे प्रत्ययविधानम् । इदानीन्तनात्तु श्रुतिसामान्यादध्यारोपेण तथाभिधानं भवति ॥ पदमञ्जरी द्रोणपर्वतजीवन्तादन्यतरस्याम् ।। पूर्वमुक्तम्-गोत्राधिकारश्च शिवादिभ्योऽण इति यावदिति,इहाप्युक्तम्-गोत्र इत्येवेति, तत्र नोदयति-कथमिति । नैवात्रेति । यस्य ग्रहणमूरीकृत्य भवानानन्तये दोषमाह, स नैव गृह्यत इत्येवशब्दस्यार्थः । महाभारते द्रोणो महाभारतद्रोणः । अनादिरिति । इदानीमेवमुक्तम्-वाहादिप्रभृति- स्वित्यादि । नन्वेवं प्रयोगस्यात्यन्तमनुपपत्तिः ? इत्यत आह --इदानीं विति । अर्वाचीनादित्यर्थः, न पुनमहाभारतद्रोणो वृत्तिकारेण समानकालः, अनादेरि- दानीन्तनस्य च द्रोण इति श्रुतिः समाना। तत्रानादिद्रोणस्य ये वंश्या अश्वत्थाम्ना समानकालास्ते द्रौणायना इत्युच्यन्ते । तत्र यद् दृष्टं गोत्रत्वं तदश्वत्थाम्न्यपि द्रोणशब्दवाच्यापत्यत्वात् स्खलितबुद्धयः प्रतिपत्तारोऽध्यारोपयन्ति । तेना- ध्यारोपेणाश्वत्थामनि तथा द्रौणायन इत्येतद् गोत्रप्रत्ययेनाभिधानं भवति ।। न्यासः . द्रोणपर्वतजीवन्तादन्यतरस्याम् ॥ कथमित्यादि । यदि गोत्रापत्ये द्रोणादिभ्यः फग भवति, तत् कथं द्रौणायनः, द्रोणतः प्रतीत्येवमादिषु प्रयोगेष्वनन्तरोऽश्वत्यामा द्रौणायन इत्युच्यते ? नैवात्रेति । नादानोन्तनो द्रोणस्तदनन्तरापत्ये फका द्रौणायन इति, किं तर्हि ? अनादिरिति । श्रुतिसम्भवदर्शनार्थमिदमुक्तम् । येन हेतुनाश्वत्थामा द्रौणायन इत्युच्यते तमिदानीन्तनेत्यादिना दर्शयति । इदानीन्तनात् वित्यादि । अनादिद्रोणव्यवच्छेदपरमेतद् वेदितव्यम् । न हि तावद् भारतद्रोण इदानीन्तनो भवति; चिरातीतत्वात् । चिरातीतोऽप्यर्थो बुद्धौ परिभाव्यमानो वर्तमानतां प्रतिपद्यते, यथा--अद्य कंतो हन्यताम् । इदानीन्तनाद् द्रोणादप्यश्वत्याग्नि द्रौणायन इत्येवं गोत्रप्रत्ययेन यद- भिधानं तदध्यारोपेण भवति । अविद्यमानत्यैव तत्रासजनमध्यारोपः । कस्याभ्यारोपः १ गोत्रत्य । अतिसामान्यादिति । अध्यारोपे हेतः। अनादेद्रोणल्याश्वत्यान्नः पितुश्च द्रोण इति समाना श्रुतिः । अतः श्रुतिसामान्यादनादिद्रोणापत्यत्य यो धमों गोत्र तदा भारतद्रोणापत्येऽश्वत्थाम्न्यपि श्रुतिसामान्याञ्चलितबुद्धयः प्रतिपचार अप्यारोप. यन्ति । तेनाध्यारोपेण द्रीणायन इति तत्राभिधानं प्रवर्तते ॥

·काशिकावृत्ती [ अनुष्यानन्तये अनुष्यानन्तर्ये विदादिभ्योऽञ् ॥ १०४ ॥ 'गोत्रे' इत्येव । बिदादिभ्यो गोत्रापत्येऽञ्प्रत्ययो भवति । बैदः । और्वः । ये पुनरत्रानृषिशब्दाः पुत्रादयस्तेभ्योऽनन्तरापत्य एव भवति - पौत्रः, दौहित्रः । 'अनुष्यानन्तर्येः इत्यस्यायमर्थः - अनृषिभ्योऽनन्तरे. भवतीति । यद्ययमर्थः, ऋष्यपत्येषु नैरन्तर्यप्रतिषेधो न कृतः स्यात् , तत्रेदं न । पदमश्री अनुष्यानन्तर्ये विदादिभ्योऽञ् ।। गोत्र इत्येवेति । एतेन येऽत्र ऋषिशब्दा बिदौर्वप्रभृतयस्तेभ्यो गोत्र एवान्यथा स्यादिति गोत्र इत्येतदिहानुवर्तनीयमिति दर्शयति-ये पुनरित्यादि। कथं पुनर्गोत्राधिकारे सत्ययमर्थो लभ्यते ? इत्यत्राह-अनुष्यानन्तर्य इत्य- स्यायमर्थ इति । 'अनृपि' इति पञ्चम्या लुका निर्देशः, 'आनन्तर्ये' इति स्वार्थे ध्यम् । एवं च पौत्रा इत्यादावनन्तरस्यैवाभिधानम् , न गोत्रस्य, नापत्यसामान्यस्य च । यद्ययमर्थ इति । अस्मिन् ह्यर्थेऽनृपिभ्योऽनन्तरापत्ये विध्यमिदं भवति, ततश्च ऋष्यपत्यनैरन्तर्ये, ऋपयश्च तेऽपत्यानि च ऋष्यपत्यानि, तेषां नैरन्तर्ये, ऋषिरूपाण्यपत्यानि निरन्तराणि यत्र तस्मिन्विपये प्रतिषेधो न कृतः स्यात् , तत्र को दोपः? इत्यत्राह-तत्रेदमिति। कश्यप ऋपिस्तस्यापत्यमप्यपिः,एवम् न्यासः अनुष्यानन्तर्ये विदादिभ्योऽत् ।। ये पुनरत्रानृपिशव्दा इत्यादि । ननु च सूत्रे आनन्तयंशब्दो भावप्रत्ययान्त उपात्ता, तत्रैवं विवरितव्यम् - ये पुनरत्रानृषिशब्दाः पुत्रादयस्तेम्योऽपत्यानन्तर्य एव भवति ? नैतदस्ति; न ह्ययं भावे व्यञ् विहितः, किं तर्हि ? स्वार्थ एव, चातुर्वण्यवत् ; अन्यथापत्यस्य धर्म आनन्तर्ये प्रत्ययः स्यात् , नापत्ये, तत्रेष्यते च । कथं पुनगात्राधिकारे सत्यनृषिभ्योऽनन्तरापत्य एव प्रत्ययो लभ्यते ? अत्र गोत्र- ग्रहणं निवर्तते । ऋषिशब्देभ्योऽनन्तरापत्य एव स्यादित्य आह--अनुष्यानन्तर्य इत्यस्यायमित्यादि। यद्ययमर्थ इत्यादि । अस्मिन् ह्यर्थे सत्यनृष्यानन्तर्य इत्येतद् विध्यर्थम् भवति; अनृपेरनन्तरापत्ये प्रत्ययविधानात् । ततश्च अप्यपत्य आनन्तर्य- प्रतिषेधो न कृतः स्यादित्याह-ऋपिशब्दोऽत्र ऋपिजातापित्वे वर्तते । अपत्येपु नरन्तर्यमिति । 'सप्तमी' इति योगविभागात् समासः । पश्चापेरपत्यनेरन्तर्यमिति पष्ठी- समासः । तदायमयों भवति -ऋपित्वस्यापत्येषु नैरन्तर्यविषयेऽनः प्रतिपेधो न कृतः स्यात् । अयं वा -प्रापयश्च तेऽपत्यानि च ऋष्यपत्यानि, तेषां नैरन्तयं तद्विपये प्रति- ·४४५ अनुष्यानन्तये ] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः सिद्धयति - मित्रहूः : सप्तमः काश्यपानाम् ? अनन्तरापत्यरूपेणैव ऋष्यणाभिधानं भविष्यति । अवश्यं चैतदेवं विज्ञेयम् । ऋष्यपत्ये नैरन्तयविषये प्रतिषेधे विज्ञायमाने कौशिको विश्वामित्र इति दुष्यति । गोत्रे इत्येव - बैदिः । ननु च ऋष्यणा भवितव्यम् ? बाह्वादि- राकृतिगणः, तेनेव भवति । बिद । उर्व । कश्यप । कुशिक । भरद्वाज । उपमन्यु । किला- लप । किदर्भ । विश्वानर । ऋष्टिषेण । ऋतभाग । हर्यश्व । प्रियक । पदमञ्जरी 'सप्त नैरन्तर्येण ऋषयस्तेषां सप्तम इन्द्रहूर्नाम तत्र काश्यपानाम्' इति प्रयोगो नोपपद्यते; अनि सति 'यत्रयोश्च' इति लुक्प्रसङ्गात् । तस्माद् 'अनुष्यानन्तर्ये इत्यस्य ऋषीणामानन्तर्येऽव्यवधाने प्रत्ययो न भवतीत्ययमों व्याख्येय इति भावः । प्रयोगं तावदुपपादयति-अनन्तरापत्यरूपेणेति । अपत्यसामान्यरूपेणे- त्यर्थः । न पुनष्यणनन्तरापत्ये विधीयते । तत्र यथा 'अभून्नृपः' इत्यादौ वस्तुतो भूतविशेषेऽपि सामान्यविवक्षया लुग् भवति, तद्वदिहापि वस्तुतो गोत्रेऽपि तद्रूपतिरस्कारेणापत्यसामान्य रूपविवक्षया ऋष्यण्भवतीत्यर्थः । किं पुनः कार- णमियं क्लिष्टकल्पनाऽऽश्रीयते ? इत्याह-अवश्यं चैतदेवं विज्ञेयमिति ।ऋषीणाम- पत्यानां नैरन्तयं विषयो यस्य प्रतिषेधस्य स तथोक्तः । कौशिको विश्वामित्र इति दुष्यतीति । कि कारणम् ? विश्वामित्रस्तपस्तेपेलानृषिः स्यामपि तु ऋषिरेव न्यासः षेधोऽः प्रत्ययस्य न कृतः स्यादित्यर्थः। तत्र को दोषः १ इत्याह - तत्रेदमित्यादि । सप्त काश्यपा ऋषयोऽपत्यापत्यवत्सम्बन्धेन परस्परं सम्बद्धाः, येषाम् मित्रहूर्नाम काश्यपः सप्तमः, तेषामृषित्वस्यापत्येषु नैरन्तयम् । तत्र ऋष्यपत्यानां वा नैरन्तये विषयेऽञः प्रतिषेध इष्यते, काश्यपानामि येद्रूपं यथा स्यात् । अनि सति तस्य बहुपु लोपात् काश्यपानामिति प्राप्नोति । स च प्रतिषेधोऽस्मिन्नर्थ सति न प्राप्नोति, ततश्च काश्यपानामिति न सिध्यति । तस्माद् 'अनृप्यानन्तर्ये' इत्यस्य ऋष्यपत्यनैरन्तर्येण न भवतीत्येषोऽथों विज्ञायत इत्यभिप्रायः। अनन्तरापत्यरूपेणैवेति । न चात्र गोत्रा- पत्यं विवक्षितम् । किं तहिं ? अनन्तरापत्यम् । अतोऽनन्तरापत्यरूपेणैव ऋप्यणा ऋप्यन्धकादिसूत्रविहितेन काश्यपानामित्यभिधानं भविष्यति । एतदेव द्रढयितुमाह- अवश्यश्वेत्यादि । ऋप्यपत्यं नैरन्तयं विषयो यस्य प्रतिपेत्य स तथोकः । पित्व- स्यापत्येषु ऋाप्यपत्यानां वा यन्नरन्तयं तद्विपये प्रतिपेवे विज्ञायमान इत्यर्थः । कौशिको विश्वामित्र इति दुष्यतीति । कि कारणम् १ विश्वामित्रत्तपत्तेपे-नानृपिः स्यामिति, ·काशिकावृत्ती [अनुष्यानन्तये आपस्तम्ब । कूचवार । शरद्वत् । शुनक । धेनु । गोपवन । शिनु । बिन्दु। भाजन । अश्वावतान । श्यामाक । श्यमाक । श्यापर्ण । हरित । किन्दास । वह्यस्क । अर्कलूष । वध्योष । विष्णुवृद्ध । प्रति: बोध । रथन्तर । रथीतर। गविष्ठिर । निषाद । मठर । मृद । पुनर्भू । पुत्त्र । दुहित । ननान्ह । * परस्त्री परशुं च * ॥ गर्गादिभ्यो यञ् ॥ १०५ ॥ 'गोत्रे' इत्येव । गर्गादिभ्यो गोत्रापत्ये यम् प्रत्ययो भवति । गार्ग्यः । वात्स्यः । पदमञ्जरी स्यामिति, तत्र भवानृषिः सम्पन्नः; स पुनस्तपस्तेपे- नानृपेः पुत्रः स्यामिति, तत्र भवान् गाधिरप्यपिः सम्पन्नः; स पुनस्तपस्तेपे-नानृपेः पौत्रः स्यामिति, तत्र भवान्कुशिकोऽपि ऋपिः सम्पन्नः । तदेतदृष्यानन्तर्य सम्भवति । परस्त्री परशुं चेति । द्वितीयानिर्देशादापद्यते इति शेषः । परस्त्रीशब्दः प्रत्ययमुत्पादयति, परशुं चादेशमापद्यते, परस्त्रिया अपत्यं पारशवः, ब्राह्मणस्य शूद्रायामूढायामुत्पन्नः, सा च जातितः परस्त्री भवति । यस्तु परभार्यायामुत्पन्नः पारस्त्रैणेयः स भवति कल्याण्यादिः, अनुशतिकादिश्च । पारशव इत्यत्र पूर्वोत्तर- पदसम्प्रमोहादनुशतिकादिकार्याभावः ।। गर्गादिभ्यो यत् ।। अपत्यसामान्ये भविष्यतीति । अन्ये तु– 'मनुतन्तुशब्द- , न्यासः तत्रभवानृषिः सम्पन्नः; स पुनस्तपस्तेपे-नानृधेः पुत्रः स्यामिति, तत्रभवान् गाधिरपि ऋषिः सम्पन्नः; स पुनस्तपरतेपे-नानुषेः पौत्रः स्यामिति; तत्रभवान् कुशिकोऽपि ऋषिः सम्पन्नः। तदेतद्भवति---ऋपिस्वस्यापत्येपु नैरन्तर्यम् , ऋष्यपत्यानां वानन्त- यम् । ततश्च ऋष्यपत्यनरन्तये न भवतीत्येवं विज्ञायमाने कौशिको विश्वामित्र इति न सिध्यति । परस्त्री परशुश्चेति । परस्त्रीशब्दः प्रत्ययमुत्पादयति परशुभावश्चापद्यते । परस्त्रिया अपत्यं पारशवः ॥ गर्गादिभ्यो यन् ।। कथं मानवी प्रजेति । गर्गादिपु पाठाद् यत्रा भवितव्यम् , । १. किलात, संवक, शावली, व्यायक, अलस-एतेऽवाधिकाः रानाः कचित् ।

·गर्गादिभ्यो यन् ] ४४७ चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः मनुशब्दोऽत्र पठ्यते, तत्र कथम्-मानवी प्रजा ? 'गोत्रे' इत्युच्यते, अपत्यसामान्ये भविष्यति । कथमनन्तरो रामो जामदग्न्यः, व्यासः पाराशर्य इति ? गोत्र- रूपाध्यारोपेण भविष्यति । अनन्तरापत्यविवक्षायां तु ऋष्यणैव भवि- तव्यम्-जामदग्नः, पाराशर इति । गर्ग। वत्स । 8 वाजाऽसे' * । संकृति । अज । व्याघ्रपात् । विदमृत् । प्राचीनयोग। अगस्ति । पुलस्ति । रेभ । अग्निवेश । शङ्ख । शठ । धूम। अवट । चमस । धनञ्जय । मनस । वृक्ष । विश्वावसु । जनमान। लोहित । संशित । बभ्रु । मण्डु । मक्षु । अलिगु । शर्छ। लिगु । गुलु । मन्तु । जिगीषु । मनु । तन्तु। मनायी। भूत । कथक । कष। तण्ड । वतण्ड । कपि । कत। कुरुकत । अनडुह । कण्व । शकल । गोकक्ष । अगस्त्य । कुण्डिन । यज्ञवल्क । उभय । जात । विरोहित । वृषगण । रहूगण । शण्डिल । वण । कचुलुक । मुद्गल । मुसल । पराशर । जतूकर्ण । मन्त्रित । संहित । पदमञ्जरी समुदाय एकः, न तु द्वौ शब्दौ पठितौ इति वदन्ति, तथा च ब्राह्मणे-मानुतन्त- व्यमुवाचेति प्रयोगः । कालवमनुतन्तुकुशिकानामिति च प्रवरे । कथं मानवीति । लोहितादिपाठान्नित्येन फेण भाव्यमिति भावः । अनन्तरा- पत्यविवक्षायां विति । गोत्रस्यापीति वोद्धव्यम् , तथा च जामदग्नाः, वात्सा इति प्रवरे प्रयोगः । वाजाऽसे इति । वाजशब्दो यत्रमुत्पादयति, असे = असमासे । - त्यासः ततश्च मानवोति न सिध्यतीति । लोहितादिलक्षणे हि यान्तात् तु एफे विहिते मान- व्यायनीति भवितव्यमित्यभिप्रायः। गोत्रमित्युच्यते, गोत्रे हि यञ् प्रत्यय उच्यते, नापत्यसामान्ये । तेन तत्रौत्सर्गिकोऽण मानवीति भविष्यति । कथमित्यादि । यदि गोत्रमित्युच्यते, ततो यथा गर्गशब्दादनन्तरापत्ये यञ् न भवति, तथा च जमदमि- पराशरशन्दाभ्यामपि न भवितव्यम् , तत्व.थमनन्तरो रामो जामदग्न्यः, व्यासः पारा- शर्य इत्यत्र यञ् भवति १ गोनरूपाध्यारोपेण भविष्यतीति । यदानन्तरापत्ययोरपि १ 'मरामासे । पसे इति किम् ? सौवाजि-त्यधिक पुस्तकान्तरे।

·४४८ काशिकावृत्ती [ गर्गादिभ्यो यन अश्मरथ । शर्कराक्ष । पूतिमाष । स्थूण । अररक । पिङ्गल । कुष्ण । गोलुन्द । उलूक । तितिक्ष । भिषज् । भडित । भण्डित । दल्भ । चिकित । देवहू । इन्द्रहू । एकलू । पिप्पलू । वृदग्नि । जमदग्नि । सुलोभिन् । उकत्थ । कुटीगु' । मधुबञ्चोाह्मणकौशिकयोः ॥ १०६ ॥ मधुशब्दाभ्रुशव्दाच गोत्रापत्ये यञ् प्रत्ययो भवति यथासंख्यं ब्राह्मणे कौशिके च वाच्ये । माधव्यो भवति ब्राह्मणश्चेत्, माधव एवान्यः । बाभ्रव्यो भवति कौशिकश्चेत्, बाभ्रव एवान्यः । ब<शब्दो गर्गादिषु पठ्यते, ततः सिद्धे यत्रि कौशिके नियमार्थ वचनम् । गर्गादिषु पाठोऽप्यन्तर्गणकार्यार्थः - 'सर्वत्र लोहितादिकतन्तेभ्यः' इति । बाभ्रव्यायणी ॥ पदमञ्जरी समासे तु सौवाजिः, 'ग्रहणवता प्रातिपदिकेन' इत्यस्यानित्यत्वज्ञापनार्थः-'असे' इति प्रतिषेधः ।। मधुवभ्वोर्ब्राह्मणकौशिकयोः ।। गण एव बभ्रुकौशिक इति वक्तव्यम् , एवं हि द्विबंभ्रग्रहणं न कर्त्तव्यं भवति ? तथा तु न कृतमित्येव ।। न्यासः गोत्ररूपयो रामव्यासयोर्विवक्षितत्वाद् गोत्ररूपाध्यारोपः क्रियते, तदा यञ् भवतीत्यदोषः । असतो न युक्ता विवक्षेत्येतच्च न सम्भावनीयम् ; दृश्यते ह्यसतोऽपि विवक्षा, यथा- विन्थ्यो वद्धितकः, समुद्रः कुण्डिकेति । यदा तीनन्तरापत्यविवक्षा भवति, तदा केन भवितव्यमित्याह अनन्तरापत्यविवक्षायां त्वित्यादि । वाजाऽसे इति । वाजशब्दो यामुत्पादयति । असे, असमास इत्यर्थः । वाज्यः । असमास इति किम् १ सौवाजिः ।। मधुवभ्वोर्ब्राह्मणकौशिकयोः ॥ यदि तहिं बभ्रुशब्दस्य गर्गादिपाठादेव सिद्धे कौशिके नियमामिह ग्रहणम् , एवं सति नाथों गर्गादिषु पाठेन, कौशिके विध्यर्थमेव ग्रहणमस्तु, नास्य ? इत्यत आह-गर्गादिपु पाठोऽपीत्यादि । गर्गादिषु पाठोऽपि कर्तव्यः। 'सर्वत्र लोहित' इत्यादिनान्तर्गणकार्य को यथा स्यात् । अथ गण एव कौशिकग्रहणं फस्मान्न कृतम् , कः पुनरेवं सति गुणो भवति, सूत्रे पुनर्बभ्रुग्रहणं न कर्तव्यं भवति ? १. पथ, कन्यु, श्रुव, सुनु, ककंटक, रुक्ष, तरुक्ष, तलुक्ष, प्रचुल, विलम्ब, विष्णुज- एतेऽप्यन शब्दाः कचित् । २. वत्मीकः' इत्यपि कचित् ।

·वतण्डाच ४४६ चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः कपिबोधादाङ्गिरसे ॥ १०७ ॥ कपिबोधंशब्दाभ्यामाङ्गिरसेऽपत्यविशेषे गोत्रे यञ् प्रत्ययो भवति । काप्यः । बौध्यः ।। आङ्गिरस इति किम् ? कापेयः । बौधिः । . कपिशब्दो गर्गादिषु पठ्यते, तस्य नियमाथं वचनम् - आङ्गिरसे यथा स्यात् । लोहितादिकार्यार्थश्च गणे पाठः काप्यायनी ॥ वतण्डाच ॥ १०८ ॥ 'आङ्गिरसे' इत्येव । वतण्डशब्दादाङ्गिरसेऽपत्यविशेषे गोत्रे यन् प्रत्ययो भवति । वातण्डयः । आङ्गिरस इति किम् ? वातण्डः । किमर्थमिदम् , यावता' गर्गादिष्वयं पठ्यते ? शिवादिष्वप्ययं पठ्यते । तत्राङ्गिरसे शिवाद्यणोऽपवादार्थं पुनर्वचनम् । अनाङ्गिरसे तूभयत्र पाठसामर्थ्यात् प्रत्ययद्वयमपि भवति - वातण्डयः, वातण्डः ॥ पदमञ्जरी कंपिवोघांदाङ्गिरसे । कापेय इति । 'इतश्चानिञः' इति ढक् । बौधिरिति । अनृषित्वादि , बाह्नादिर्वा ।। वतण्डाच ।। किमर्थमिति । 'वतण्डाल्लुक स्त्रियाम्' इत्येव कस्मान्नोक्तम् , किमर्थो योगविभाग इति प्रश्नः । परिहरति-शिवादिष्वपीति । वतण्डो नाम ऋषिः, तत ऋषित्वादेवाणि सिद्धे, शिवादिपु तस्य पाठो गोत्रे गर्गादियना , न्यासः सत्यमेतत् ; अपाणिनीयत्वाद् गणस्य । नैवं चाकरणे पाणिनिरुपालम्भमर्हति । गण- कारेणापि हि किं न कृतम् १ वैचिच्यार्थम् । विचित्रा हि गणस्य कृतिर्गणकारेण ।। कपिवोधादाङ्गिरसे ॥ कापेय इति । 'इतश्चानिञः' इति दक् । यदि कपिशब्दो गर्गादिपु पठ्यते, नियमार्थ विह तस्य ग्रहणम् , एवं सत्याङ्गिरसे विध्यर्थमेवास्य ग्रहणमेवास्तु, नार्थो गर्गादिपु पाठेन ? इत्यत आह-लोहितादिकार्यार्थश्चेत्यादि । वतण्डाच ।। किमर्थमिदम् १ अनर्थकमिदमित्यर्थः । किं कारणमित्याह-यावते. त्यादि। शिवादिष्वपीत्यादिना प्रयोजनं दर्शयति । यदीदं नोच्येत, ततो गादि- पाठादागिरते यथा यञ् भवति, तथा शिवादिपु पाठादणपि स्यात् । तस्मादागिरते या शिवायणो बाधनं यथा स्यादित्येवमर्थ पुनर्वचनम् । अथ गर्गादिपाठादेव सिद्धे, मारि०3:३० ·४५०. काशिकावृत्ती [ लुमिस्त्रयाम् लुक स्त्रियाम् ॥ १०९ ॥ 'आङ्गिरसे' इत्येव । वतण्डशब्दादाङ्गिरस्यां स्त्रियां यञ्प्रत्ययस्य लुग्भवति । लुकि कृते शाङ्गरवादिपाठान्डोन् भवति - वतण्डी । आङ्गिरस इति किम् ? बातण्ड्यायनी। शिवाद्यणि तु वातण्डी ॥ अश्वादिभ्यः फज् ॥ ११० ॥ 'आङ्गिरसे' इति निवृत्तम् । अश्वादिभ्यो गोत्रापत्ये फञ् प्रत्ययो भवति.। आश्वायनः । आश्मायनः । ये त्वत्र प्रत्ययान्ताः पठ्यन्ते, तेभ्यः सामर्थ्याधुनि प्रत्ययो विज्ञायते । अश्व । अश्मन् । शङ्ख । बिद । पुट। रोहिण । खजूर । खजूंल । पिञ्जूर । भडिल । भण्डिल । भडित । भण्डित । भण्डिक । प्रहृत । रामोद। क्षत्त्र । ग्रीवा । काश । गोलाय । अर्क । स्वन । ध्वन । पाद । चक्र । कुल । पवित्र । गोमिन् । श्याम । धूम । धूम्र । पदमञ्जरी समावेशार्थः । तत्र यथाऽनाङ्गिरसे समावेशो भवति, एवमाङ्गिरसेऽपि स्यादिति तन्निवृत्त्यर्थो योगविभाग इत्यर्थः ।। लुक् स्त्रियाम् ॥ वातण्डयायनीति । लोहितादिलक्षणः ष्फः । वातण्डीति । ऋपित्वात् प्यन भविष्यति ।। अश्वादिभ्यः फञ् ॥ ये त्वत्र गोत्रप्रत्ययान्ताः पठ्यन्त इति । वैल्य, आनडुह्य, आत्त्रेय-इत्येते । तत्र वैल्यशब्दः 'वृद्धकोसलाजादाळ्यङ' इति व्यङन्तः, विलिर्नाम राजर्पिः, आनडुह्यशब्दो गर्गादियबन्तः, आत्त्रेयः 'इतश्चानिनः' इति । , ढगन्तः। न्यासः आङ्गिरसे नियमार्थमेतदिति कस्मानोक्तम् । अशक्यमेवं वक्तुम् ; प्रयोजनाभावे हि नियमायं भवति । इह चास्ति प्रयोजनम् , तच्च दर्शितमेव ।। लुक स्त्रियाम् ।। वातण्ड्यायनीति । लोहितादिलक्षणः प्फः ।। अश्वादिभ्यः फञ् ॥ ये त्वत्रेत्यादि । 'एको गोत्रे' इति वचनाद् गोत्रप्रत्ययान्ता. दपरो गोत्रप्रत्ययो नोपपद्यते । तत्र सामर्थ्याद् गोत्राधिकारेऽपि ये गोत्रप्रत्यान्ताः पठ्यन्ते ·भर्गानगर्ने] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः ४५१ वाग्मिन् । विश्वानर । कुट । वेश' । शप आत्त्रेय' । नत्त । तड। नड । ग्रीष्म । अर्ह । विशम्य । विशाला। गिरि । चपल । चुनम् । दासक । वैल्य । धर्म । आनडुह्य । पुंसिजात । अर्जुन । शूद्रक । सुमनस् । दुर्मनस् । क्षान्त । प्राच्य । कित । काण । चुम्प । श्रविष्ठा । वीक्ष्य । पविन्दा । * आत्त्रेय भारद्वाजे * । कुत्स । आतव । कितव । शिव । खदिर । * भारद्वाज आत्त्रेये *। भर्गास्त्रैगर्ते ॥ १११ ।। पदमञ्जरी शय श्रात्रेये इति । शयशव्दात्फच भवति आत्त्रेयश्चेत् , शायायनः । आत्त्रेयादन्यत्र शायिः, अनृषित्वादि , वाहादिर्वा । अन्ये त्वणमेव प्रत्युदाह- रन्ति । पुंसि जात इति । पुंसीति प्रकृतिविशेषणम्, जातस्यापत्यं जातायनः । स्त्रियां तु जाताया अपत्यं जातेय इति ढगेव भवति, अन्यथा लिङ्गविशिष्टपरि- भाषया फवेव स्यात् । आत्रेय भरद्वाजे इति । आत्त्रेयायनो भवति भारद्वाजश्चेत्, अन्यत्रात इबः ‘ण्यक्षस्त्रिय' इति लुक् । भारद्वाजात्त्रेये इति । अत्रिगोत्रजो यदा भारद्वाजगोत्रजेन पुत्रत्वेन स्वीक्रियते तदा प्रत्ययः । स ह्यात्त्रेयश्च भवति भारद्वा- जस्य च गोत्रं भवति । भारद्वाजायन आत्त्रेयश्चेद्, भारद्वाजोऽन्यः, विदाद्ययेव " भवति ।। न्यासः तेभ्यः 'गोत्राद् यून्यस्त्रियाम्' इति यूनि प्रत्ययो विज्ञायते । शप आत्रेये इति । शप- शब्दाद् फास्त्रेयश्चेद् भवति शापायन आत्त्रेयः, अन्यत्र शापिः । वैल्यशब्दो गोत्रप्रत्य- यान्तः, तस्माद् यूनि भवति । विलिन म राजर्पिः, तस्यापत्यं गोत्रम् , 'वृद्धकोसला- जादा व्यङ् वैल्यः, तस्यापत्यं वैल्यायनो युवा। थानडुह्यशब्दोऽपि गोत्रप्रत्ययान्तो गर्गादिपु, यान्तत्वात् ; तस्मादपि यून्येव फन-आनडुह्यायनो युवा । पुंसि जात इति । जातात् पुंसि वर्तमानात् फञ् भवति-जातस्यापत्यं जातायनः । पुंसीति किम् ? स्त्रियां ढगेव भवति-जाताया अपत्यं जातेयः । आत्रेय भारद्वाज इति । आवेय- शब्दात् फल भारद्वाजश्चेदपत्यायों भवति-आत्नेयायणो भारद्वाजः, आत्रेयिः । भारद्वाज आनेय इति । भारद्वाजशब्दात् फल आत्रेयेऽपत्यविशेपे-भार- द्वानायन आत्रेयः, अन्यत्र-अप्यण ॥ । अन्यत्र १-१. 'वा लाय' इति मुद्रितः पाठः । २. जन, यह, सड, मेड, चट, सोजा-तेऽयन गणे दृश्यन्ते चित् ।

·४५२ काशिकावृत्ती [ भत्त्रिंगते भर्गशब्दादपत्ये विशेषे त्रैगर्ते गोत्रे फञ् प्रत्ययो भवति । भार्गा- यणो भवति त्रैगर्तश्चेत्, भागिरन्यः ।। शिवादिभ्योऽण् ॥ ११२ ॥ 'गोत्रे' इति निवृत्तम् । अतः प्रभृति सामान्येन प्रत्यया विज्ञा- यन्ते । शिवादिभ्योऽपत्येऽण् प्रत्ययो भवति । यथायथमिञादीनाम- पवादः । शैवः । प्रौष्ठः। तक्षशब्दोऽत्र पठ्यते कारिलक्षणमुदीचामिनं बाधितुम् । ण्यप्रत्य- यस्य तु बाधा नेष्यते । ताक्ष्णः, ताक्षण्यः । पदमञ्जरी शिवादिभ्योऽण् ॥ यथायमित्यादि । तत्रादन्तेष्विनोऽपवादः, मुनि-सन्धि- भूमिप्रभृतिषु 'इतश्चानियः' इति ढकः, स्त्रीप्रत्ययान्तेपु 'स्त्रीभ्यो ढक्' 'द्वयचः' इति प्राप्तस्य ढकः, गङ्गाविपादशब्दयोस्तु यस्मिन्प्राप्ते स वृत्तिकारणैवोक्तः, जरत्कारुशव्दस्य तु पाठे प्रयोजनं चिन्त्यम् । केचिदाहुः-शुभ्रादिष्वयं पठ- नीयः, जारकारेय इति यथा स्यात् , तत्र तु ढका समावेशार्थोऽस्य पाठ इति । एयप्रत्ययस्य तु बाघो नेष्यत इति । अत्रा हेतुम् 'उदीचामिज्' इत्यत्र वक्ष्यति । न्यासः भर्गात् गर्ते ॥ शिवादिभ्योऽण ॥ यथायथमिति । यथास्वम् । यस्य य इआदिरात्मीयप्रत्ययस्तदपवादोऽण विधीयते । अथाण्ग्रहणं किमर्थम् , न 'शिवादिभ्यः' इत्येवोच्येत ? 'शिवादिभ्यः' इत्येताक्त्युच्यमाने यथाविहितमित्रादिरेव प्रत्ययो मा भूद्, अणेव यथा स्यादित्येवमर्थमिति चेत् ? नैतदस्ति; यथाविहितमिञादीन् प्रत्ययान् प्रत्ये. तद्वचनमनर्थकम् ; विनाप्यनेन तसिद्धेः । तस्मादनन्तरेणाप्यण्ग्रहणमणेव भविष्यति । ननु चासत्यण्ग्रहणे फनः प्रकृतत्वात् तस्यैव विधिविज्ञायते ? नैतदस्ति; यदि हि शिवा- दिभ्यः फन विधातुमिष्टः स्यात् , ततोऽश्वादिष्वेव तेषां पाठं कुर्यात् । इदं तर्हि प्रयो- जनम्-अयमृष्टिषेणशब्दः शिवादिपु पठ्यते, तस्य 'सेनान्तलक्षणकारिभ्यश्च' इति ण्यप्रत्ययः प्राप्नोति । तत्रासल्यण्ग्रहणे पुनर्विधानमिदं तद्वाधने कृतार्थमिति ततो यथा विहितमिव स्यात् , नाण ; ततोऽणेव यथा स्यादित्यण्ग्रहणम् । उदीचामिन बाधितुमिति । 'उदीचाम्' इत्यनेनेञ् प्राप्नोति, ववस्तं वाघितुं तक्षशब्दोऽत्र पठ्यते । यथा तर्हि तन्शब्दस्यात्र पाठादुदीचामिञ् बाध्यते, तथा 'सेनान्तलक्षणकारिभ्यश्च' इति यो ण्यस्तस्यापि बाधा प्राप्नोति । ततश्च 'ताक्षण्यः' इति न सिध्यति१.इत्याह-ण्यप्रत्ययस्य तु बाधो नेप्यते । कथमनिप्यमाणापि ·शिवादिभ्योऽण् ] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः ४५३. गङ्गाशब्दः पठ्यते तिकादिफिञा शुभ्रादिढका च समावेशार्थम् । तेन त्रैरूप्यं भवति - गाङ्गः, गाङ्गायनिः, गाङ्गेयः । विपाशशब्दः पठ्यते कुजादिलक्षणेन च्फजा समावेशार्थम् । वैपाशः, वैपाशायन्यः । शिव । प्रौष्ठ । प्रौष्ठिक । चण्ड । जम्भ' । भूरि । सन्धि । मुनि । कुठार । अनभिम्लान'। ककुत्स्थ । कहोड | लेख । रोध । खञ्जन । कोहड । पिष्ट । हेहय । खञ्जार । खञ्जाल । सुरोहिका । पर्ण । कहूष । परिल । वतण्ड । तृण । कर्ण : क्षीरह्रद । जलह्रद । जटिलिक । गोफिलिक । बधिरिका। मञ्जीरक । वृष्णिक । रेख । आलेखन । विश्रवण । रवण । वर्तनाक्ष । पिटक । नभाक। ऊर्णनाभ । जरत्कारु । उत्क्षिपा रोहितिक । आर्यश्वेत । सुपिष्ट । खर्जुरकर्ण । मसूरकर्ण । तूणकर्ण । पदमञ्जरी शुभ्रादिढका चेति । 'शुभ्रादिभ्यश्च' इत्यत्र वक्ष्यति-'चकारोऽनुक्तसमुच्चयार्थ आकृतिगणतामस्य बोधयति, तेन गाङ्गेयः पाण्डवेय इत्यादिसिद्धं भवति' इति, तदभिप्रायेणेदमुक्तम् । रवणविश्रवणशब्दौ पठ्येते, तौ विश्रवःशब्दस्यादेशौ प्रकृत्यन्तरे वा वृत्तिविषये तत्समानार्थे, विश्रवसोऽपत्यं वैश्रवणो रावणः । परिषिक । पिटाक। तृक्षाक। न्यासः न भवति ? सुपिष्टशब्दादिभिः साहचर्यात् । इह यस्तक्षशब्दः सुपिष्टमयूरखरदूर- तक्षन्नित्येवं सुपिष्टादिभिः सह पठ्यते, यथा तेपाञ्चेअपवादार्थोऽत्र पाठः, तैः साहचर्याद- स्यापीअपवादार्थ एव पाठो विज्ञास्यते । तत्र शिवादीनां प्राग भूरिशन्दादिअपवादार्थ वचनम् । भूरि, सन्धि, मुनि-इत्येतेषाम् 'इतश्चानिनः' इति ढकि प्राते । कुठार, अनभि- म्लान-इत्येतयोः ककुत्स्थ-- इत्येवमादीनां प्राग जरत्कारशब्दादिलो बाधनार्थम् । बरत्कारुप्रभृतीनां प्राक् सुपिष्टशब्दात् 'नीभ्यो टक' इति दकि प्राते । सुपिष्टादीनां प्राक तक्षशब्दादिनः। तक्षन्नित्यस्य कारिलक्षणोदीचामिनः । ऋष्टिषेणस्य सेनान्त- १. 'भण्ड' इति पाठा० । २. 'अनभिग्लान' इति पाठा० ।

·४५४ काशिकावृत्ती [ शिवादिभ्योऽग मयूरकर्ण । खडरक । तक्षन् । ऋष्टिषेण । गङ्गा । विपाश । यस्क । लह्य । द्रुघ । अयःस्थूण । भलन्दन । विरूपाक्ष । भूमि । इला। सपत्नी। * द्वयचो नद्याः *। * त्रिवेणी त्रिवणं च ॥ अवृद्धाभ्यो नदीमानुषीभ्यस्तन्नामिकाभ्यः ।। ११३ ॥ : पदमञ्जरी दयचो नद्या इति । नदीवाचिनो ये द्वयचः कुल्याप्रभृतयस्तेभ्यस्तन्नामि- काणोऽपवादे 'दयचः' इति ढकि प्राप्तेऽण भवति । त्रिवेणी त्रिवणं चेति । त्रिवेण्या अपत्यं त्रैवणः, तन्नमिकाणि सिद्धे आदेशार्थं वचनम् । अथाण्ग्रहणं किमर्थम् , न यथाविहितमित्येवोच्येत, एवमुच्यमाने इबादय एक्स्युस्ते विहिताः, पुनरारम्भसामर्थ्याचो विहितो न च प्राप्नोति स एवाण भविष्यति ? इदं तर्हि प्रयोजनम्-ऋष्टिषेणशब्दोऽत्र पठ्यते, तत्र यथाविहितमित्युच्यमाने 'अत इम्' प्राप्तः, तस्य सेनान्तलक्षणो ण्यो बाधकः प्राप्तः, तत्रारम्भसामर्थ्यादि प्रसज्येत, पुनरण्ग्रहणादणेव भवति ।। अवृद्धाभ्यो नदीमानुपीभ्यस्तन्नामिकाभ्यः ।। अपत्यमन्तर्हितं वृद्धमिति शास्त्रा- न्तरे यत्परिभापितं तस्यापि ग्रहणं दृष्टम्', वृद्धस्य च पूजायाम् 'वृद्धो यूना इति, न्यासः लक्षणस्य ण्यस्य च धाधनार्थम् । गङ्गाविपाटशब्दयोर्यस्मिन्नप्राप्त इह पाठः स वृत्तिकारेणैव व्याख्यातः। यस्कादिभ्यः प्राग भूमिशब्दादिनि प्राप्ते । भूमिशब्दस्य 'इतश्चानिमः' इति ढकि । इलाशब्दस्यापि 'द्वयाचश्च' इति ढकि । एवमेव सपत्नीशब्दस्यापि स्त्रीभ्यो ठक्' इति ढक्येव । द्वयचो नद्या इति । नदीवाचका ये दूधचस्तेभ्योऽण् भवति, सन्ध्या-सान्ध्यम् , कुल्या - कौल्यम् । ननु चात्र तन्नामिकोऽणत्येव १ सत्यमस्ति; स तु 'थचः' इति ढका बाध्यते । तस्मात् तद्वाधनाथं वचनम् । त्रिवेणी त्रिवणश्चेति । त्रिवेणीशब्दः प्रत्ययमुत्पादयति, त्रिवणश्चापद्यते । त्रिवेण्या अपत्यं त्रैवणः ।। अवृद्धाभ्यो नदीमानुपीभ्यस्तन्नामिकाभ्यः ॥ शास्त्रान्तरे परिभाषितमपि वृद्धमस्ति-अपत्यमन्तर्हितं वृद्धमिति; इह शास्त्रेऽपि परिभाषितं वृद्धमस्ति 'वृद्धिर्य- स्याचामादिस्तद् वृद्धम्' इति, यतो वृद्धप्रतिषेधे कस्यचित् सन्देहः स्यात् - कस्य वृद्ध- १. "त्रिवेणोरेवाप्रभृतेस्तन्नामिकागोऽपवादस्य 'दूधचः' इति ढकोऽपवादः' इत्यधिक पुस्तकान्तरे । २. कलय । काबोध । परल । ग्रीवाक्ष ! गोभिलिक । राजलं । तडाफ । वडाक- एते दान्दाः कचिदमाधिकाः। - .

·भवृद्धाभ्यो नदीमानुपीभ्यः ] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः १५५ 'वृद्धिर्यस्याचामादिस्तद् वृद्धम्' । 'अवृद्धाभ्यः' इति शब्दधर्मः, 'नदीमानुषीभ्यः' इत्यर्थधर्मः, तेनाभेदात्प्रकृतयो निर्दिश्यन्ते । 'तन्नामि काभ्यः' इति सर्वनाम्ना प्रत्ययप्रकृतेः परामर्शः । अवृद्धानि यानि नदीनां पदमञ्जरी इह तु प्रत्यासत्तेरेतच्छास्त्रसिद्धस्यैव वृद्धस्य ग्रहणमित्याह-वृद्धिर्यस्येति । अवृ- द्धाभ्य इति शब्दधर्म इति । वृद्धपर्युदासे सति नभिवयुक्तन्यायेन तत्सदृशस्यैव शब्दस्य सम्प्रत्ययात् । स्त्रीलिङ्गनिर्देशस्तु 'नदीमानुषीभ्यः' इत्यनेन सामानाधिक- रण्यात् । कथं पुनरर्थवृत्तेः शब्दवृत्तिना सामानाधिकरण्यम् ? अभेदोपचारात् । अवृद्धशब्दवाच्यत्वान्नदीमानुष्य एवावृद्धा उक्ताः। नदीमानुषीभ्य इत्यर्थधर्म इति । स्वरूपाहणं तु न भवति, बहुवचननिर्देशात् , वृद्धपर्युदासाच्च संज्ञानद्या अपि ग्रहणं न भवति; लौकिकार्थवृत्तिना मानुषीशब्देन साहचर्यात् । तन्नामिकाभ्य इति सर्वनाम्ना प्रत्ययप्रकृतेः परामर्श इति । ता अवृद्धाः प्रकृतयो नामानि यासां नदीमानुषीणामिति बहुव्रीहिः। तदेवं त्रिभिरपि पदैरर्थ एव निर्दिश्यते, तत्रार्था- त्प्रत्ययविधानानुपपत्तेस्तद्वाचिनीभ्यः प्रकृतिभ्यः प्रत्ययो विजायते। तदिद- मुक्तम् - तेनाभेदात्प्रकृतयो निर्दिश्यन्त इति । तेनार्थेनाभेदात् । एतदुक्तं भवति- अवृद्धशब्दवाच्यास्तन्नामिका या नदीमानुष्यस्ताभ्योऽण् प्रत्ययो भवति, कोऽर्थः ? न्यासः । स्यायं प्रतिषेधः, किंस्वित् यदिह परिभाषितं तस्यायं प्रतिषेधः १ उत यच्छास्त्रान्तरेण परिभाषितं तस्येति ? अतस्तन्निरासाय 'वृद्धिर्यस्य' इत्यादिनेह शास्त्रे यत् परिभाषितं तस्यायं प्रतिषेध इति दर्शयति । कुतः पुनरेतदवसितम्-इह वृद्धं यत् परिभाषितं तस्यायं प्रतिषेध इति ? नदीमानुषीनामधेयस्य गोत्रप्रत्ययान्तस्यासम्भवात् । नदीग्रहणे विहं लौकिक्येव नदी गृह्यते, न तु पारिभाषिकी। कुत एतत् ? लौकिकार्थवृत्तिना मानुषी- शब्देन साहचर्यात् । अथ स्वरूपग्रहणमेव नदीमानुषीशब्दयोः कस्मान्न भवति ? वृद्ध- प्रतिषेधात् । स्वरूपग्रहणे हि वृद्धप्रतिषेधोऽनर्थकः स्यात् ; प्रसङ्गाभावात् । बहुवचन. निर्देशाच्च न स्वरूपग्रहणम् । स्वरूपग्रहणे हि नदीमानुषीशब्दयोंदित्वाद् द्विवचनेनैव निर्देशं कुर्यात् । अवृद्धाभ्य इति शब्दधर्म इति । वृद्धसंज्ञकप्रतिषेधे सति नजिवयुक्त न्यायेन च वृद्धसदृशस्यावृद्धस्यैव ग्रहणात् । नदीमानुषीत्यर्थधर्म इति । पारिभाषिक्या नद्याः स्वरूपस्य चाग्रहणार्थस्यैव ग्रहणं युक्तम् । तयोहि ग्रहणे शब्दधर्मः स्यात् । यदि तबर्थधर्मोऽयम् , कथं नदीमानुषीभ्य इत्यनेन प्रकृतयो निर्दिश्यन्ते, अर्थधर्म एवं ह्येवं निर्दिष्टो भवति, न प्रकृतयः १ इत्यत आह-तेनेत्यादि । तेनार्थेनामेदोपचारात् । नदीमानुष्यभिधायिन्यः प्रकृतयो निर्दिश्यन्ते । प्रत्ययप्रकृतिरिति । प्रत्ययस्य प्रकृतिरिति ·४५६ काशिकावृत्ती [अवृद्धाभ्यो नदीमानुपीभ्यः मानुषीणां च नामधेयानि तेभ्योऽपत्येऽण्प्रत्ययो भवति । ढकोऽ- पवादः । यमुनाया अपत्यं यामुनः । इरावत्या अपत्यम् ऐरावतः । वैतस्तः । नार्मदः । मानुषीभ्यः खल्वपि - शिक्षिताया अपत्यं शैक्षितः। चिन्तिताया अपत्यं चन्तितः । अवृद्धाभ्यः किम् ? चान्द्रभाग्याया अपत्यं चान्द्रभागेयः । वासव- दत्तयः । नदीमानुषीभ्य इति किम् ? सौपर्णेयः । वैनतेयः । तन्नामि- काभ्य इति किम् ? शोभनायाः - शौभनेयः ॥ ऋष्यन्धकवृष्णिकुरुभ्यश्च ।। ११४ ॥ ऋषयः प्रसिद्धा वसिष्ठादयः । अन्धकाः, वृष्णयः, कुरव इति वंशाख्याः । ऋष्यादिकुर्वन्तेभ्यः प्रातिपदिकेभ्योऽपत्येऽण्प्रत्ययो भवति । इनोऽपवादः । अत्ल्यादिभ्यस्तु परत्वाड्ढगादिभिरेव भवितव्यम् । ऋषिभ्य- पदमञ्जरी तद्वाचिनीभ्यः प्रत्ययो भवतीति । तदेतदाह-अवृद्धानि यानीत्यादि । एवं च कृत्वा अवृद्धेभ्यो नदीमनुपीनामभ्य इति वक्तव्यम् , तथा तु न कृतमित्येव । ढकोऽपवाद इति । स्त्रीलिङ्गनिर्देशात् भिद्योद्धयशोणादिष्वयं विधिन भवतीति भावः॥ ऋष्यन्धकवृष्णिकुरुभ्यश्च ॥ ऋषयः प्रसिद्धा वसिष्ठादय इति । ऋपयः = मन्त्रदर्शिनः, ते च प्रसिद्धा वसिष्टादयः, यथा इन्द्रादयो देवताः, तेन तेन परि- भाषणीया इति भावः । वंशाख्या इति । केपाञ्चिद्वंशानामेता आख्या इत्यर्थः । एवं केचिद्वंशा आख्यायन्त इति यावत् । 'मध्येऽपवादाः पूर्वान्विधीन्बाधन्ते नोत्तरान्' इत्यभिप्रायेणाह-इजोऽपवाद इति । अत्त्र्यादिभ्य इति । तत्र ऋष्यणो- न्यासः पष्ठीसमासः । ढकोऽपवाद इति । अवृद्धादीनां नदीनां मानुपीणां नामधेयाना स्त्रीप्रत्ययान्तत्वात् । वैतस्तः, नार्मद इति । वितस्तानर्मदाशब्दाभ्यामण। शैक्षित इति । शिक्षिताशब्दात् । सौपर्णेयः, चैनतेय इति । सुपर्णाविनताशन्दी पक्षिणीनामभिधेये, न नदी- मानुप्यो । शोभनेय इति । शोभनाशब्दो वर्तते नदीमानुप्यर्थः, न तु संशात्वेन, किं त ? विशेषणत्वेन ॥ ऋप्यन्धकवृष्णिकुरुभ्यश्च ॥ इत्रोऽपवाद :ति । ननु चानकारान्तेभ्योऽत्या- -- ·ऋष्यन्धक० ] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः ४५७ - स्तावत् - वासिष्ठः । वैश्वामित्रः । अन्धकेभ्यः श्वाफल्कः। रान्धसः । वृष्णिभ्यः - वासुदेवः । आनिरुद्धः । कुरुभ्यः -नाकुलः । साहदेवः । कथं पुनर्नित्यानां शब्दानामन्धकादिवंशसमाश्रयणेनान्वाख्यानं युज्यते ? केचिदाहुः - कथमपि काकतालीयन्यायेन कुर्वादिवशेष्व- संकरेणैव नकुलसहदेवादयः शब्दास्सुबहवः संकलिताः, तानुपादाय पाणिनिना स्मृतिरुपनिबद्धति । पदमञ्जरी वकाश:-वासिष्ठः, इतश्चानिनः' इति; ढकोऽवकाशः-डुलेरपत्यं डौलेयः; आत्त्रेय इत्युभयप्रसङ्ग परत्वाड्ढग् भवति । सेनान्तलक्षणस्य ण्यस्यावकाशः- हारिषेण्यः, अत्र हि 'एति संज्ञायामगात्' इति षत्वस्यासिद्धत्वात्सेनान्तमेतद्भवति, ऋष्यणः स एव; जातसेनो नाम ऋषिः, तस्मादुभयप्रसङ्गे परत्वाद् ण्यो भवति-जातसेन्यः । एवमुदीचामि-जातसेनिः, अन्धकाणोऽवकाशः-श्वाफल्कः, ण्यस्य स एव, उग्र- सेनादन्धकादुभयप्रसङ्गे परत्वाण्ण्यो भवति-औग्रसेन्यः । वृष्ण्यणोऽवकाश:--- वासुदेवः, ण्यस्य स एव; विष्वक्सेनाद् वृष्णेष्वक्सेन्यः । कुर्वणोऽवकाशः- नाकुलः, ण्यस्य स एव, भीमसेनात्कुरोभैंमसेन्यः । काकतालीयन्यायेनेति । यहच्छया। असङ्करणेति । शब्दान्तरैरसङ्कीर्णा इत्यर्थः । सङ्कलिताः = संहताः। सुबहव इति । व्युत्पिपादयिपिताः सर्वे इत्यर्थः । अनित्योऽपाश्रयेणापि नित्यस्यान्वाख्यानं दृष्टम् , यथा-शकाश्रयेण न्यासः दिभ्यो ये ढगादयः प्राप्नुवन्ति तदपवाद एव युक्त इत्यत आह-अव्यादिभ्यरित्व- त्यादि । एकेनादिशब्देन ऋषयो जातसेनादयोऽन्धकादिषु च वर्तमाना उग्रसेनादया परिगृह्यन्ते, द्वितीयेन ण्यादयः प्रत्ययाः । तत्र ऋप्यणोऽवकाशः-वासिष्ठः, 'इतश्चानिमः' इति ढकोऽवकाशः-दौलेयः; अनिशब्दादुभयप्राप्ती परत्वाद् ढग भवति-आत्रेयः । ऋष्यणोऽवकाशः स एव, सेनान्तलक्षणस्य ण्यस्यावकाशः कारिपेण्यः, हारिपेण्यः; बात- सेनो नाम ऋपिः, तत्मादुभयमाप्तौ परत्वाण ण्यो भवति-मातसेन्यः । अन्धकाणोऽव- काशः-- वाफल्कः, ण्यस्य स एव; उग्रसेनो नामान्धकः, तस्मादुभयप्राप्ती परत्वापण्यो भवति-औमसेन्यः । वृष्ण्यणोऽवकाशः-वासुदेवः, ण्यत्य स एव; शूरवेनो विप्वक्सेनी नाम वृष्णिः, तस्मादुभयप्राप्ती परत्वाण ण्यो भवति-शौरसेन्यः, वैष्वक्वेन्यः । कुर्वणो- ऽवकाशः-नाकुलः, ण्यस्य स एव; भीमसेनो नाम कुरुः, तत्मादुभवप्राप्ती परत्वात् प्यो भवति-~भमतेन्यः । कथं पुनरित्यादि चोयम् । कचिदाहुरित्यादि चोधपरिहारः । कारतालीय.

·, ४५ काशिकावृत्ती [ऋष्यन्धक अथ वा – अन्धकवृष्णिकुरुवंशा अपि नित्या एवं, तेषु ये शब्दाः प्रयुज्यन्ते - नकुलसहदेवादयः; तत्रेदं प्रत्ययविधानमित्यदोषः ॥ मातुरुत्संख्यासम्भद्रपूर्वायाः ।। ११५ ॥ मातृशब्दात्संख्यापूर्वात्सम्पूर्वाद्भद्रपूर्वाचापत्येऽण् प्रत्ययो भवति, उकारश्चान्तादेशः । द्वयोर्मात्रोरपत्यं द्वैमातुरः । पाण्मातुरः । साम्मा- तुरः । भाद्रमातुरः। उकारादेशार्थं वचनम्, प्रत्ययः पुनरुत्सर्गेणैव सिद्धः । स्त्रीलिङ्ग- निर्देशोऽर्थापेक्षः, तेन धान्यमातुर्ग्रहणं न भवति । पदमञ्जरी कालस्य । अथ वेत्यादि । 'त्रिपुरुपानूकं नाम कुर्यात्' इत्यनेन न्यायेनान्धकादिवंशा अपि नित्या एव । तेषु ये शब्दा इति । अन्धकादिष्वेवाद्यत्वेऽपि ये शब्दाः प्रयुज्यन्ते तेभ्य इत्यर्थः। मातुरुत्संख्यासम्भद्रपूर्वायाः ॥ द्वैमातुर इति । तद्धितार्थे द्विगुः, पश्चात्तद्धितः । एकस्या औरसः सुतोऽपरस्याः कृत्रिम इति द्वैमातुरत्वम् । साम्मातुर इति । प्रादि- समासात्तद्धितः । भाद्रमातुर इति । विशेपणसमासादण् । तेनेत्यादिनाऽर्थापेक्ष्यस्य स्त्रीलिङ्गनिर्देशस्य फलं दर्शयति । धान्यमातुरिति । धान्यं यो मिमीते स धान्यमाता, याजकादित्वात्पष्टीसमासः। धान्यमातरि यो माशब्दस्तस्य ग्रहणं न भवतीत्यर्थः, तेन सम्मिमीते तस्यापत्यं साम्मात्र इत्युत्वं न्यासः मिति । अबुद्धिपूर्वकमित्यर्थः । सङ्कलिता इति । समुच्चिताः। नित्या एवेति । अन्धकादीनां वंशानामनादित्वात् ।। मातुरुत्संख्यासम्भद्रपूर्वायाः । द्वैमातुर इति । प्राक् तद्धितार्थे विपये द्विगुः, पश्चात् तरित. । साम्मातुर इति । पूर्व प्रादिसमासः, पश्चात् तद्धितः । भाद्रमातुर इति । पूर्व विशेषणसमासः, ततत्तद्धितः । अय प्रत्ययार्थ वचनं फरमान भवति १ इत्याह-प्रत्ययः पुनरित्यादि । उत्सर्गलक्षणे- नैव 'तस्यापत्यम्' इत्यनेन । ननु च संख्यादिपूर्वत्वं मातृशन्दस्य विशेषणम् , तत्र मातृशन्दापेशया निर्देशः क्रियमाणः पुंल्लिन एव युज्यते, वत् कथं 'संख्यासंभद्रपूर्वायाः' रति मोलिन निर्देशः १ इत्यत आह-स्त्रीलिमानिर्देशोऽथपिक्ष इति । मागःशन्दस्य योऽयस्तदपेयोऽयं निर्देशः, ४ चार्थः स्त्रीलिमः । तेन खोलिन निर्देश: शवः । सेनेत्यादिनाांपेशस्य फलं दर्शयति । अर्यापे हि नलिमनिदेशे मोजिमो यस्यायों ·it विकर्णशुङ्गच्छगलाद् ] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः संख्यासम्भद्रपूर्वाया इति किम् ? सौमात्रः । कन्यायाः कनीन च ॥ ११६ ॥ कन्याशब्दादपत्येऽण्प्रत्ययो भवति । तत्सन्नियोगेन कनीनशब्द आदेशो भवति। ढकोऽपवादः । कन्याया अपत्यं कानींनः कर्णः कानीनो व्यासः ॥ विकर्ण शुङ्गच्छगलाद्वत्सभरद्वाजास्त्रिपु ।। ११७ ।। पदमञ्जरी न भवति, न्यायानुवादश्चायं स्त्रीलिङ्गनिर्देशः । सम्बन्धिशब्दस्य हि प्रसिद्धतर- लात्तस्यैव ग्रहणं न्याय्यम् । सङ्ख्यासम्भद्रपूर्वाया इति किमिति । न तावत्केवलात्प्रसङ्गः, न हि मातुर- पत्यमिति विशेषणं सम्भवति; अपत्ये मातृसम्बन्धस्याव्यभिचाशत् । तेनं तदन्तस्य ग्रहणात् सङ्घयादिपूर्वस्य तावत्सिद्धमिति प्रश्नः । अन्यपूर्वस्यापि स्यादित्युत्तरम् । सौमात्र इति । क्वचिदस्यानन्तरं ग्रन्थः-शुभ्रादिपाठाद्वैमात्रेय इति । तेन विपूर्वो मातृ- शब्दो न प्रत्युदाहर्तव्य इति भावः । वयं ब्रूमः-'स्त्रीभ्यो ढक्' इत्यत्र स्त्रीप्रत्यय: विज्ञानादसत्यर्थग्रहणे इह न भवति । ऐडविडो दारदः (४.१.१२० सूत्रे) इत्यस्या- नन्तरमयं ग्रन्थः, इह तु लेखकैः प्रमादाल्लिखित इति ।। .. कन्यायाः कनीन च ।। ढकोऽपवाद इति । 'यचः' इति प्राप्तस्य । कन्याया अपत्यं कानीन इति । शास्त्रोक्तविवाहसंस्कारपूर्वस्य पुरुषसम्प्रयोगस्याभावः कन्याशब्दनिमित्तं नाक्षतयोनित्वम् । या तु विवाहसंस्कारेण विना पुरुषेण सम्प्र- युज्यते सा कन्यात्वं न जहाति ।तेनैतन्न नोदनीयम्-यदि कन्या नापत्यम् ,अथापत्यं न सा कन्या, कन्या चापत्यं चेति विप्रतिपिद्धमिति । अपर आह-मुनिदेव- तामाहात्म्याद्या पुंयोगेऽपि न कन्यात्वं जहाति, यथा-कुन्ती, यथा-सत्यवती, सात्रोदाहरणमिति, तदाह- कानीनः कर्णः, कानीनो व्यास इति ।। विकर्णशुङ्गच्छगलाद्वत्सभरद्वाजास्त्रिपु ।। अत्र वत्सादीनां मूलप्रकृतीनां विकर्णादीन्प्रत्यपत्यत्वायोगादपत्यप्रत्ययान्तानां वात्स्यादीनां शब्दानां द्वन्द्वे न्यातः मातृशन्दस्य, तस्यैव ग्रहणेन भवितव्यम् , तेन धान्यमातुर्ग्रहणं न भवति । न हि तस्य स्त्रीलिङ्गोऽर्थः, किं तर्हि ? पुंल्लिङ्गः । धान्यं मिमीते यो भृतकः त धान्यमातेत्युच्यते । सौमात्र इति । प्राक् प्रादिसमासः । तत यौत्सर्गिकोऽण् ।। कन्यायाः कनीन च ॥ विकर्णशुगच्छगलाद् वत्सभरद्वाजास्त्रिषु ।। यत्र '-:

·४६० - काशिकावृत्ती [ विकर्णशुङ्गच्छगलाद विकर्णशुङ्गच्छगलशब्देभ्यो यथासंख्यं वत्सभरद्वाजाविष्वपत्य- विशेषेष्वण्प्रत्ययो भवति । वैकर्णो भवति वात्स्यश्चेत्, वैकणिरन्यः । शौङ्गो भवति भारद्वाजश्चेत्, शौङ्गिरन्यः। छागलो भवत्यात्त्रयश्चेत्, छागलिरन्यः । शुङ्गाशब्दं स्त्रीलिङ्गमन्ये पठन्ति, ततो ढकं प्रत्युदाहरन्ति शौॉय इति । द्वयमपि चैतत्प्रमाणम् ; उभयथा सूत्रप्रणयनात् । पीलाया वा ॥ ११८ ॥ तन्नामिकाणो बाधके 'द्वयचः' इति ढकि प्राप्तेऽण्प्रत्ययः पक्षे विधीयते । पीलाया अपत्ये वाऽण्प्रत्ययो भवति । पीलाया अपत्यं पैलः । पैलेयः ॥ ढक्च मण्डूकात् ॥ ११९॥ मण्डूकशब्दादपत्ये ढक् प्रत्ययो भवति । चकारादण च वा । तेन त्रैरूप्यं भवति - माण्डूकेयः, माण्डूकः, माण्डू किः ॥ स्त्रीभ्यो ढक ।। १२० ।। इह स्नोग्रहणेन टावादिप्रत्ययान्ताः शब्दा गृह्यन्ते । स्त्रीभ्योऽपत्ये पदमारी युगपदधिकरणवचनतया प्रत्येकं बहुत्वोपजननात्तस्य बहुत्वस्य लोपिभिरेव कृतत्वादपत्यप्रत्ययस्य लुका निर्देशः, तदाह-वैको भवति वास्यश्चेदित्यादि ।। रीभ्यो ढक् ।। स्त्रीग्रहणेनेत्यादि । स्वरूपमहणं तु न भवति; बहुवचन- न्यायः पत्तभरदानाविशन्दा वात्स्यभारद्वाजात्नेये गोत्रविशेपेषु लन्धवृत्तय उपात्ता पति । मत एवाह-चकर्गो भवति वात्स्यश्चेन , शीङ्गो भवति भारद्वाजश्चेत , छागलो भवत्यात्रेयश्चेदिति । सा पुनस्तेषां गोप्रापत्ये गृत्तिः कार्य कारणोपचाराद् पेदिवन्या। द्वयमपि चेतन, प्रमाणमिति । कथं पुनः परत्रयिरसमपि प्रमाणं भवति । एत्या- राहमाद-उभयथा मूत्रप्रणयनादिति । उभयथा होगत् एसमाचार्यग प्रगीतम् , रागात् को पिरोधः ॥ पीलाया या ।। टप प मण्कान् ।। स्त्रीभ्यो हरु ।। रह स्त्रीपदणेन टाया- ·स्त्रीभ्यो ढक् ] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः ४६१ ढक् प्रत्ययो भवति । सौपर्णेयः । वैनतेयः । स्त्रीप्रत्ययविज्ञापनादसत्यर्थग्रहणे इह न भवति - इडबिडोऽपत्यम् , दरदोऽपत्यम् – ऐडबिडः, दारद इति । * वडवाया वृषे वाच्ये *। वाडवेयो वृषः स्मृतः । अपत्ये प्राप्तस्ततोऽपकृष्य विधीयते, तेनापत्ये वाडव इति भवति । * अंण् क्रुच्चाकोकिलात्स्मृतः ॐ । क्रुञ्चाया अपत्यं क्रौञ्चः । कौकिलः ॥ पदमञ्जरी निर्देशात् । स्यर्थस्यापि ग्रहणं न भवति; विमातृशब्दस्यार्थस्य शुभ्रादिषु पाठात्। तस्य तु स्व्यर्थत्वं विधवाशब्दसाहचर्याद्विज्ञेयम् । किञ्च-स्त्रीशब्दस्य स्वरितत्वं प्रतिज्ञायते, स्वरितेन चाधिकारावगतिर्भवति, तेन टावादिस्त्रीप्रत्ययान्तानामेव ग्रहणं युक्तम् । क्तिन्नादयस्तु व्यवधानान्न गृह्यन्ते । ऐडविडः, दारद इति । इडविट्शब्दात् 'जनपदशब्दाक्षस्त्रियाद', दरच्छव्दाद् 'द्वयमगध' इत्यण् , तयोः स्त्रियाम् 'अतश्च' इति लुक् , ततस्तदपत्येऽणेव भवति । वृषे वाच्ये इति । वृषः = बीजाश्वः, तेन चार्थेन विशेषविहितेनापत्यलक्षणेऽर्थे ढका बाध्यते, तेनापत्येऽणेव भवति । वाडव इति । चतुष्पाल्लक्षणो ढबपि न भवति; अचतुष्पाद्वाचित्वात् । अरण कुञ्चेति । वृष इति नापेक्ष्यते, अपत्य एवायं विधिः । ढकोऽपवादः । कुच्चा च कोकिला च समाहारद्वन्द्वे नपुंसकह्रस्वत्वम् ।। न्यासः - दिस्त्रीप्रत्ययान्ताः शब्दा गृह्यन्त इति । अथ स्वरूपग्रहणं कस्मान्न भवति ? बहु- वचननिर्देशात् । स्वरूपग्रहणे हि तस्यैकत्वादेकवचनेनैव निर्देशं कुर्यात् । स्त्यर्थमात्रस्य ग्रहणं कस्मान्न भवति ? विमातृशब्दस्य स्व्यर्थस्य शुभ्रादिपु पाठात् । यद्यत्र स्न्यर्थमात्रस्य स्त्रीशब्दस्य ग्रहणं स्यात् , तस्य शुभ्रादिपु पाठोऽनर्थकः स्यात् , अनेनैव ढकः सिद्ध- त्वात् । ऐडविडः, दारद इति । इडविडोऽपत्यं दरदोऽपत्यमित्यणेव भवति । टगिति वर्तमाने ढकः पुनर्ग्रहणं नित्यार्थम् । वडवाया वृपे वाच्य इति । यस्तत्या गर्भ वीज प्रक्षिपति स वृषो वाडवेय इत्युच्यते। अण्मुम्चाकोकिलात् मृत इति । वृप इति नापेक्ष्यते । अपत्ये विधिरेवायम् । ढकोऽपवादः ॥

·४६२. काशिकावृत्ती : -[ द्वयचा द्वयचः ॥ १२१ ॥ 'स्त्रीभ्यः' इत्येव । द्वयचः स्त्रीप्रत्ययान्तादपत्ये ढक्प्रत्ययो भवति । तन्नामिकाणोऽपवादः । दत्ताया अपत्यं दात्तयः । गौपेयः ।। . द्वयच इति किम् ? यामुनः ॥ इतश्चानिजः॥ १२२॥ : स्त्रीग्रहणं निवृत्तम्। चकारः 'दयचः' इत्यस्यानुकर्षणार्थः । इकारा- तात्प्रातिपदिकादनिजन्तादपत्ये ढक्प्रत्ययो भवति। आत्नेयः । नैधेयः । इत इति किम् ? दाक्षिः । प्लाक्षिः । अनिन इति किम् ? दाक्षायणः । प्लाक्षायणः । यच इत्येव-मारीचेरपत्यं मारीचः ॥ शुभ्रादिभ्यश्च ।। १२३ ॥ 'शुभ्र' इत्येवमादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यो ढक् प्रत्ययो भवति । यथायोगमित्रादीनामपवादः । शौभ्रेयः । वैष्टपुरेयः । चकारोऽनुक्तसमु- म्चयार्थ आकृतिगणतामस्य बोधयति, तेन गाङ्गेयः पाण्डवेय इत्येवमादि सिद्धं भवति । पदमझरी द्वयचातनामिकाणोऽपवाद इति । अन्यत्र पूर्वेणैव सिद्धत्वात् ।। शुभादिभ्यथ ॥ ययायोगमित्यादि । तत्रादन्तेविनोऽपवादः, शलाकादिपु तन्नामिकाणः, विधवाशब्दात्तु क्षुद्रालणस्य ढ़कः, चतुप्पाद्वाचिपु चतुप्पाला- णस्य दरः, गोधाशब्दाद्गोधाया दूकः; वचनात्सोऽपि भवति । फचिदौत्सर्गिक स्याणः । पाण्डवेय इति । 'ढलोपोऽकन्या' इति लोपो न भवनि, कद्रूपर्युदासेन स्त्रीलिंगस्य प्रणात्, पाण्डवशदादा प्रत्ययः । न्यासः दृधरः ॥ तन्नामिकाणोऽपवाद इति । ये पचः स्वीप्रत्ययान्ता नदीमानुपी. नामपभूतास्लेम्पो विशेषविदितस्यात् तनामिका भवति। ततस्ततापनार्थ दग पिपीयते॥

·भ्रुवो वुक्च ] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः । शुभ्र । विष्टपुर। ब्रह्मकृत । शतद्वार । शतावर । शलाका । शलाचल। शलाकाभ्रू । लेखाभू । विमातृ । विधवा । किंकसा । रोहिणी । रुक्मिणी । दिशा। शालूक । अजवस्ति । शकन्धि । * लक्षण- श्यामयोर्वसिष्ठे * । गोधा । कृकलास । अणीव । प्रवाहण । भरत । भारम। मृकण्डु । मघष्टु । मकष्टु । कर्पूर । इतर । अन्यतर । आलीढ । सुदत्त । सुचक्षस् । सुनामन् । कद्रु । तुद। अकशाप । कुरेका। किशोरिका । कुवेणिका । जिह्माशिन । परिधि । वायु- दत्त । ककल । खट्वा । अम्बिका । अशोका । पिङ्गला। खण्डो- न्मत्ता । अनुदृष्टि । जरतिन् । बलिवर्दिन् । विग्रज । बीज । श्वन् । अश्मन् । अश्व । अजिर२ ।। विकर्णकुषीतकात्काश्यपे ॥ १२४ ।। विकर्णशब्दात्कुषीतकशब्दाच काश्यपेऽपत्यविशेषे ढक् प्रत्ययो भवति । वैकर्णेयः । कौषीतकेयः । काश्यप इति किम् ? वैकणिः । कौषीतकिः ।। भ्रुवो वुझ्च ॥ १२५ ॥ पदमञ्जरी लक्षणश्यामयोर्वासिष्ठ इति । लाक्षणेयो भवति वासिष्ठश्चेत् , लाक्षणिरन्यः; श्यामेयो वासिष्ठः, श्यामायनोऽन्यः, अश्वादित्वात्फञ् ।। न्यासः वस्ति, शकन्धि, कुकलास, सुदत्त, परिघि-एतेभ्यश्चतुष्पाक्षक्षणस्य ढा। गोधा- शब्दाद् गोधाया ठुका, वचनसामर्थ्यात् सोऽपि भवत्येव । शेपेभ्य औत्सर्गिकोऽण इत्येष यथायोगार्थः । लक्षणश्यामयोर्वासिष्टे इति । लक्षण, श्याम- इत्येतयोर्वासिष्ठेऽपत्य- विशेषे ढग् भवति । लाक्षणेयो वासिष्ठः, लाक्षणिरन्यः । श्यामेयो वासिष्ठः, श्यामाय- नोऽन्यः । अश्वादित्वात् फ॥ १. भारतेति पाठा० । २. स्थूल । मृकण्डू । मकयु । यमष्टु । कटु । सकण्ड । मृफट । गुद । रद । कुशे- रिला । मामाल । रावल । उन । अजिन-अते शन्दा अधिकाः क्वचित् ।

·४६४ काशिकावृत्ती [भ्रुवो वुक्च भ्रूशब्दादपत्ये ढक् प्रत्ययो भवति, तत्सन्नियोगेन च वुगांगगः । भ्रायः ।। कल्याण्यादीनामिनङ् ॥ १२६ ॥ 'कल्याणी' - इत्येवमादीनां शब्दानामपत्ये ढक् प्रत्ययो भवति, तत्सन्नियोगेन च इनङादेशः । स्त्रीप्रत्ययान्तानामादेशार्थ ग्रहणम् ; प्रत्ययस्य सिद्धत्वात् । अन्येषामुभयार्थम्। काल्याणिनेयः । सौभागिनेयः । दौ गिनेयः । 'हृद्भगसिन्ध्वन्त' इत्युभयपदवृद्धिः । कल्याणी । सुभगा । दुर्भगा। बन्धकी । अनुदृष्टि । अनुसृष्टि । जरती । बलीवर्दी । ज्येष्ठा । कनिष्ठा । मध्यमा । परस्त्री ।। कुलटाया वा ॥ १२७ ॥ कुलान्यटतीति कुलटा; पररूपं निपातनात् । कुलटाया अपत्ये ढक् प्रत्ययो भवति, तत्सन्नियोगेन च वा इनङादेशो भवति । आदे- शार्थ वचनम् , प्रत्ययः पूर्वेणैव सिद्धः । कौलटिनेयः, कौलटेयः । या तु कुलान्यटन्ती शीलं भिनत्ति, ततः 'क्षुद्राभ्यो वा' इति परत्वाड् ढ़का भवितव्यम् - कौलटेरः ।। पदमञ्जरी कुलटाया वा ।। कुलान्यटतीति कुलटेति । मूलविभुजादिपु दर्शनात्कः प्रत्ययः । पचाद्यच् तु न लभ्यते, अकारादनुपपदाकर्मोपपदो विप्रतिषेधेनेत्याप्रसङ्गात् । या तु कुलान्यटन्ती शीलं भिनत्तीति । एकत्र कुले प्रविष्टा स्वैरिणी या कुलान्तर- मटति सा दुःशीला कुलटेत्यर्थः। तुद्राभ्यो वेति परत्वादिति । क्षुद्राः = अङ्ग- हीनाः शीलहीनाश्च । या पुनर्भिक्षालिप्सया सुशीलापि फुलान्यटति, तस्या इह ग्रहणम् ॥ न्यासः विकर्णकुषोतकात् काश्यपे ॥ भ्रुवो बुक् च ॥ कल्याण्यादीनामिनङ् ।। कुलटाया वा ॥ कुलान्यटतीति कुलटा । नन्वकः सवणे दीर्घत्वे कृते कुलाटेति मवि. वन्यमित्यत आह--पररूपमित्यादि । पूर्वणवेति । 'स्त्रीभ्यो ढक्' इत्यनेनैव । व्यवहितेऽपि पूर्वव्यपदेशः प्रवर्तते, यथा-मथुरायाः पाटलिपुत्रं पूर्वमिति । कोलटेर इति । एयादेशे कृते वलि यलोपः ।।

·पारगुदीचाम् ] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः ४६५ चटकाया ऐरक ॥ १२८ ॥ चटकाया अपत्ये ऐरक् प्रत्ययो भवति । चाटकरः ।, * चटकाच्चेति वक्तव्यम् । चटकस्यापत्यं चाटकरः । * स्त्रियामपत्ये लुग्वक्तव्यः । चटकाया.अपत्यं स्त्री चटका ॥ गोधाया ढक ॥ १२९॥ गोधाया. अपत्ये ढ़क् प्रत्ययो भवति । गौधेरः । शुभ्रादिष्वयं पठ्यते, तेन गौधेयः - इत्यपि भवति ॥ आरगुदीचाम् ।। १३० ॥ गोधाया अपत्ये उदीचामाचार्याणां मतेन आरक् प्रत्ययो भवति । गौधारः । आचार्यग्रहणं पूजार्थम् , वचनसामर्थ्यादेव पूर्वेण समावेशो भवि- पदमञ्जरी चटकाया ऐरक् ॥ स्त्रीलिङ्गनिर्देशात्पुंल्लिङ्गान्न प्रसज्यत इत्याह-चटकाचेति वक्तव्यमिति । एवं च पुंल्लिङ्गनिर्देश एव कर्तव्यः, लिङ्गविशिष्टपरिभाषया स्त्रीलिङ्गादपि भविष्यति, तथा तु न कृतमित्येव । स्त्रियांमपत्ये लुग्वक्तव्य इति । चटकाया अपत्यमिति । चटकस्यापीति द्रष्टव्यम् । चटकेति । 'लुक्तद्धितलुकि' इति टापो लुकि कृते पुनरजादिलक्षण- टाप् कर्तव्यः॥ पारगुदीचाम् ॥ रका सिद्धत्वादिति । 'न लक्षणेन पदकारा अनुवाः' इत्यवग्रहेऽपि नास्ति विशेपः । ज्ञापकार्थ विति । भावप्रधानो ज्ञापकशब्दः । न्यामः चटकाया ऐरक् ।। चटकाया अपत्यं स्त्री चटकेति । 'लुक् तद्धितलुकि' इति लुकि कृते पुनटाप् कर्तव्यः । पुंल्लिङ्गादपि स्त्रियामिप्यत एव लुक । एवम् 'चटकादरक' इत्येतत् नमाजीत् , इदानीं प्रमादाच्च 'चटकायाः' इति पाठः ।। गोधाया हुक् ।। गौधेर इति । पूर्ववद् यलोपः । आरगुदीचाम् ।। आचार्यग्रहणं पूजार्थमिति । ननु चासत्याचार्यग्रहणे नित्य एवायं निधिः स्यात् , तथा चारकः पूर्वेण टूका तमावेशो न स्यात् । तद्विपरमार्थमेवा- चार्यग्रहणं करमान भवतीत्याद-बचनसामादिति । द्गपि त्र्यते, आरगपि, तत्र १. पटकेत्पत्यारे 'गजादित्याट्टा' विगं पुरतमान्तरे । काशि०3:३१ ·४६६ -- काशिकावृत्ती [आरगुदीचाम् ष्यति । आरग्वचनमनर्थकम् , रका सिद्धत्वात् ? ज्ञापकं त्वयम्-अन्येभ्यो- ऽपि भवतीति । जाडारः । पाण्डारः ।। क्षुद्राभ्यो वा ॥ १३१ ।। ढगनुवर्तते, न आरक् । क्षुद्राः अङ्गहीना; शीलहीनाश्च । अर्थ- धर्मेण तदभिधायिन्यः स्त्रीलिङ्गाः प्रकृतयो निर्दिश्यन्ते । क्षुद्राभ्यो वापऽत्ये ढूक् प्रत्ययो भवति । ढकोऽपवादः। काणेरः, काणेयः । दासेरः, दासेयः ।। पितृध्वसुश्छण् ॥ १३२ ॥ पितृष्वसृशब्दादपत्ये छण्प्रत्ययो भवति । अणोऽपवादः'। पैतृष्व- . : स्रीयः ॥ ढकि लोपः ॥ १३३ ॥ पितृष्वसुरपत्यप्रत्यये ढकि परतो लोपो भवति । पैतृष्वसेयः । कथं पुनरिह ढक् प्रत्ययः ? एतदेव ज्ञापकं ढको भावस्य ॥ पदमञ्जरी ज्ञापनार्थमिति वा पाठ्यम् । जाडारः, पाण्डार इति । ह्रस्वान्तादयं प्रत्यय इति रका नास्ति सिद्धिः ।। तुद्राभ्यो वा ॥ अङ्गहीना इति । काणादयः । शीलहीना इति । अनियतपुंस्का दासीप्रभृतयः ।। ढकि लोपः ॥ कथं पुनरित्यादि । ढग्विधौ टाबादिस्त्रीप्रत्ययान्तानां ग्रहणा- च्छुभ्रादिष्वस्यापाठात् प्रश्नः । एतदेवेत्यादि । न ह्यसतो निमित्तभावः सम्भवति ॥ न्यासः वचनसामर्थ्यात् समावेशो भविष्यति । तस्मात् पूनार्थमेवाचार्यग्रहणम् । ज्ञापकं त्वित्यादि । रका सिद्धे यदारग्वचनं तद् ज्ञापनार्थम् । तेनैवं शायते-अन्येभ्योऽप्ययं भवति; अन्यथा घारग्वचनमनर्थकं स्यात् , रफि सिद्धः । तेन जहस्यापत्यं नाहारः, पाण्डार इति सिद्धं भवति, न घेतद्रका सिध्यति ।। क्षुद्राभ्यो वा ।। अर्थधर्मणेति । अर्थस्य क्षुद्रत्वात्तदभिधायिन्योऽपि प्रकृतय उप- चारेण मुद्रा इति निर्दिश्यन्ते ।। पितृप्यसुश्छण ।। ढकि लोपः । कथं पुनरित्यादि । दग्विधी यावादिनीपत्यया- । 7 ·मृष्ट्यादिभ्यश्च ] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः ४६७ - मातृष्वसुश्च ॥ १३४ ॥ 'पितृष्वसुः' इत्येतदपेक्षते, पितृष्वसुर्यदुक्तं तन्मातृष्वसुरपि भवति- छण्प्रत्ययो ढकि लोपश्च । मातृष्वसेयः ॥ चतुष्पाद्भयो ढञ् ॥ १३५ ॥ चतुष्पादभिधायिनीभ्यः प्रकृतिभ्योऽपत्ये ढञ्प्रत्ययो भवति । अणादीनामपवादः । कामण्डलेयः । शौन्तिबाहेयः । जाम्बेयः ॥ गृष्टयादिभ्यश्च ॥ १३६ ॥ पदमञ्जरी मातृष्वसुश्च ॥ पितृष्वसुरित्येतदपेक्ष्यते इति । चकारेणानुकृष्यत इत्यर्थः । तदनुवृत्तौ योऽर्थः सम्पद्यते, तं दर्शयति--पितृष्वसुर्यदुक्तमिति । किं पुनस्तदि- त्याह-छण प्रत्ययो ढकि लोपश्चेति । तेन 'अनन्तरस्य विधिर्वा भवति प्रति- पेधो वा' इति ढकि लोप एव प्राप्नोति, न तु छणिति न चोदनीयमिति भावः ।। चतुष्पाद्भयो ढञ्। कमण्डलुशब्दश्चतुष्पादूचनोऽस्ति, दृश्यतेहि- कमण्डलु- पद आदधीतेति । जम्बुः = शृगालः ।। त्यासः न्तग्रहणात् पितृष्वसृशब्दस्य चास्त्रीप्रत्ययान्तत्वात् । ततो ढको भावमसम्भावयतः प्रश्नः । एतदेवेत्यादि । यदेतत् पितृष्वदृशब्दं प्रति ढको निमित्तत्वेनामयणम् , एतदेव पितृष्वसशब्दात् तस्य भावं ज्ञापयति । न ह्यसतो निमित्तभाव उपपद्यते ॥ मातृष्वसुश्च ।। पितृष्वसुरित्येतदपेक्षत इति । इहापि 'अनन्तरस्य पितृष्वसुर्विधिवा भवति प्रतिषेधो वा' इति लोप एवानन्तरः प्राप्नोति, न छण् ; व्यवहितत्वात् । उभयमपि चैतदिष्यते, तत्र यतो हेतोरेतद् द्वयमपि लभ्यते तमनेन दर्शयति - पितृष्वसुरिति । एतदिहापेक्ष्यमाणं ह्यर्थात् षष्ठ्यन्तं ज्ञायते यथा लोपविधौ, 'पितृथ्वसु' इति च षष्ठी, तेनायमर्थः सम्पद्यते-पितृष्वसुर्यदुक्तं तन्मातृप्वसुरपि, तेन छण ढकि लोपश्च लभ्यते । उभयमपि घेतत् पितृष्वसुरुकम् । चतुष्पाद्भयो ढम् ।। चतुष्याद्भय इति । चत्वारः पादा आसामिति तात्तयो- काः। पादस्य लोपोऽहत्यादिश्यः' इति लोपः। दहाप्यधर्मेण तदभिधायिन्यः प्रकृतयो निर्दिश्यन्ते । अत एवाह चतुष्पादभिधायिनीभ्यः प्रकृतिभ्य इति । बहुवचननिर्देशः स्वरूपविधिनिरासाय। अणादीनामिनि ! आदिशब्देन दगादीना प्रणम् । कामण्डलेय इत्यादि । फमण्डदः शान्तिवाह-जम्बुशब्दाचतुप्पाजातियाविनः, तेपान 'टे लोपोऽकद्रवाः' इत्युवर्णलोपः ॥

·४६८ काशिकावृत्ती [ गृष्ट्यादिभ्यश्न गृष्ट्यादिभ्यः शब्देभ्योऽपत्ये ढप्रत्ययो भवति । अणादीनाम- पवादः । गार्टेयः । हार्टेयः । गृष्टिशब्दो यश्चतुष्पाद्वचनस्ततः पूर्वेणैव सिद्धः, अचतुष्पादर्थ वचनम्। गृष्टि । हृष्टि । हलि । बलि । विधि। कुद्रि.। अजबस्ति । मित्रयु ॥ राजश्वशुराधत् ॥ १३७ ॥ राजन्-श्वशुरशब्दाभ्यामपत्ये यत्प्रत्ययो भवति । यथाक्रममणिञो- रपवादः । राजन्यः । श्वशुर्यः । 8 राज्ञोऽपत्ये जातिग्रहणम् । राजन्यो भवति, क्षत्रियश्चेत् । राजनोऽन्यः ॥ पदमञ्जरी गृष्ट्यादिभ्यश्च ॥ अगादीनामिति । आदिशब्देन ढकः। बहुवचनं तु प्रकृतिभेदेन तयोरेव बहुत्वान् तत्राजवस्ति-मित्रयुशब्दयोरणोऽपवादः, शेपाणाम् 'इतश्चानिनः' इति ढकः । गृष्टिशब्दो य इति । सकृत्प्रसूता स्त्री सर्वेव गृष्टिर्न धेन्वादिश्चतुष्पादेवेति भावः । अपर आह-सकृतासूतत्वसाधम्र्येणाचतुष्पदीष्वपि गौणो गृष्टिशब्द इति ।। राजश्वशुराधत् ॥ क्षत्रियजातिश्चेदिति । प्रकृतिप्रत्ययसमुदायेन क्षत्रिय- जातिश्चेद् गम्येतेत्यर्थः । राजन्य इति । ये चाभावकर्मणोः' इति प्रकृतिभावः । राजनोऽन्य इति । स पुनर्वैश्याशूद्रयोरुत्पन्नः, 'अन्' इति प्रकृतिभावः ।। न्यामः गृष्ट्यादिभ्यश्च ।। अणादीनामपवाटः । आदिशब्देन दकः । बहुवचननिर्देश प्रतिभेदेन तयोर्भदस्य विवक्षितत्वात् । तत्राजवस्ति - गित्रयुशन्दयोरणोऽपवादः, शेषा- पाम् इतथानिमः' इति टकः ॥ राजशमुराद् यत् ॥ क्षत्रियजातिश्चेदिति । प्रत्ययान्तेन यदि धलियनाहि. यद् भवति । यो धपत्यमेव गमो न क्षत्प्रियजातिरतमाणेचौरागिको भवति । एउरा 'गा' इत्यायेहानत्तत्य व्यस्थित विमापात्यपिजनाललप्यते । राजन्य इति ! ' चामायणोः' इति प्रतिमाय: । राजन इति । अत्रापि 'अन्' इति प्रतिमायः । १. पनि परि, टि-:ना पुस्तकासारे । गम्यते पचं ·कुलात् खं] चतुध्यिाये प्रथमः पादः ४६९ : क्षत्वाद्धः ॥१३८ । क्षत्त्रशब्दादपत्ये घः प्रत्ययो भवति । क्षत्रियः । अयमपि.जाति- शब्द एव । क्षात्रिरन्यः ॥ कुलात्खः ॥ १३९ ॥ उत्तरसूत्रे पूर्वपदप्रतिषेधादिह तदन्तः केवलश्च दृश्यते । कुलशब्दा- पदमञ्जरी क्षत्राद्धः ॥ घप्रत्ययो भवतीति । घशब्द एव, न तरप्तमपौ; अन्यथा सर्वत्रैव प्रत्ययविधौ घ इति तरप्तमपोर्ग्रहणात्प्रत्ययादेर्घकारस्येयादेशवचनमनुपपन्नं स्यात् , न च 'तुग्राद्धन्', 'घच्छौ च' इति धन्धचाववकाशौ, तत्रापि संज्ञाशब्दः सानुबन्ध उपात्तः । अनुबन्धस्तु संश्यर्थ इति सम्भवात् , 'ङमुनित्यम्' इतिवत् । 'किमिदम्भ्यां वो घः' इत्यत्रापि तरप्तमपोरेवादेशत्वं विज्ञायेत । अयमपि जाति- शब्द एवेति । राजन्यजात्यभिधाने घो भवति, वैश्याशूद्रयोरुत्पादिते तु इने- वेत्यर्थः ॥ कुलात्खः। उत्तरसूत्र इत्यादि । पूर्वपदप्रतिषेधस्यैतत्प्रयोजनम्-आत्यकुलादेर्मा भूदिति । ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तदन्तविधिप्रतिषेधादेवाढ्यकुलादेन भविष्यति, पश्यति त्वाचार्य:-नायं प्रतिषेधः कुलशब्दे प्रवर्तत इति । तेनात्र तावत्तदन्तस्य ग्रहणम् 'येन विधिस्तदन्तस्य' इत्यत्र स्वरूपमित्यनुवृत्तेः केवलस्यापि ग्रहणम् । सामान्यापेक्षं च ज्ञापकम्-'प्रातिपदिकश्रुतिमती परिभाषा कुशलशब्दे न प्रवर्तते' न्यासः क्षत्राद्घः ॥ घप्रत्ययो भवतीति । घशब्द एव, न तु तरसमपा इति वेदित- व्यम् । कथं पुनरेतल्लभ्यते, यावता 'घः' इति तरसमपोरियं संज्ञा, संज्ञा चोछारिता संशिनं सम्प्रत्याययतीति तयोरेव ग्रहणं युक्तम् १ नैष दोपः; प्रत्ययविधौ यत्र 'घः' इति श्रूयते, तत्र स्वरूपस्य ग्रहणं भवति; ज्ञापकाद् । यदयं प्रत्ययादेर्घकारस्येयादेशं शास्ति, तज् ज्ञाप- यति-यत्र प्रत्ययविधौ पः श्रूयते तत्र स्वरूपमेव गृह्यत इति । न हि संज्ञिनोर्ग्रहणेन । प्रत्ययादेः सम्भवति ॥ कुलात्खः ।। उत्तरसूत्र इत्यादि । उत्तरसूत्रे हि पूर्वपदप्रतिषेधाद् यत्यां परिभाषायां प्रातिपदिकश्रुतिरस्ति, साऽत्र नोपतिष्ठत इत्येषोऽयों ज्ञायते । यदि घुपतिष्ठेत, तदा ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तदन्तविधिप्रतिषेधादेव स पूर्वपदान्न भविष्यतीत्यपूर्वपदादिदि प्रतिषेधोऽनर्थकः स्यात् । सामान्यापेक्षञ्च शापकम् ; तेन 'व्यपदेशिवद्भावोऽप्रातिपदि. केन', 'ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तदन्तविधिर्नेप्यते'-इत्येतयोईयोरपीह परिमापयोत्पत्यानं न भवति । ततश्च कुलशन्दान्तं प्रातिपदिकं केवलश्च कुलशब्दो गृह्यते ॥

·४७० '... काशिकावृत्ती [ कुलात् ख तात्प्रातिपदिकात्केवलाच्चापत्ये खः प्रत्ययो भवति । आढ्यकुलीनः । श्रोत्रियकुलीनः । कुलीनः ॥ अपूर्वपदादन्यतरस्यां यड्ढकौ ॥ १४ ॥ 'कुलात्' इत्येव । अविद्यमानं पूर्वपदं यस्य तदपूर्वपदम् , समाप्त- सम्बन्धिपूर्वपदस्याभावेन कुलशब्दो विशेष्यते । अपूर्वपदात्कुलशब्दा- दन्यतरस्यां यत् , ढकम् – इत्येतौ प्रत्ययौ भवतः । ताभ्यां मुक्ते खोऽपि भवति । कुल्यः, कौलेयकः, कुलीनः । पदग्रहणं किम् ? बहुच्पूर्वादपि यथा स्यात् । बहुकुल्यः । बाहु- कुलेयकः। बहुकुलीनः॥ पदमञ्जरी इति, तेन 'व्यपदेशिवद्भावोऽप्रातिपदिकेन' इत्यस्या अप्यप्रवृत्तिः। कुलीन इति उत्तरसूत्रेऽन्यतरस्यांग्रहणार केवलादप्यनेन खो भवति । प्रशस्तो वंशः = कुलम् , तस्यापत्यं तत्प्रभवस्यापत्यमित्यर्थः ।। अपूर्वपदादन्यतरस्यां यड्ढकजी ॥ ननु च पूर्वपदशब्दः समासावयवे रूढ, न तस्य कुलशब्दे प्रसङ्गः ? इत्यत आह-समाससम्बन्धिन इत्यादि । समास- सम्बन्धिपूर्वपदं कुलशब्दस्यापि कथञ्चित्सम्बन्धि भवति, द्वयोरप्येकसमासाव- यवत्वात् । व्यवस्थावचनस्तु नैवात्र शङ्कनीयः; पूर्वपदशब्दस्य समासावयवे रूढत्वात् । तेन 'देवदत्तः कुलीनः' इत्यादी वाक्ये प्रतिपेधशङ्का न कार्या। बहुच्यूर्वादपीति । अपूर्वादित्युच्यमाने बहुकुलशब्दो बहुचा सपूर्व इति, अपूर्वपदादन्यतरस्यां यड्ढकौ ॥ ननु पूर्वशब्दोऽवयववचनः; न च कुल- शन्दस्य पदान्तरमवयव उपपद्यते; पृयाभूतत्वात् , अनारम्भफत्वाय, ततो व्यवच्छेद्याभावा- दपूर्वपदादित्ययुक्तमेतत्कुलशब्दस्य विशेषणम् १ इत्याह-समाससम्बन्धीत्यादि। समासे सत्येतद् भवति-पूर्वपदम् , उत्तरपदमिति । तस्मात् समाससम्बन्धिनः पूर्वपदस्याभावेन फुलशन्दो विशेष्यते-अविद्यमान समाससम्मन्धि पूर्वपदं यस्येति । फस्य चायिध- मानम् १ यः समासस्यान्त तो न भयति फेवलः कुलशन्दः, तेन फेवलात् कुलशन्दादय विििरत भयति । अथ व्यवस्थावाच्येय पूर्वशन्दः फरमामाभीयते । अरास्यत्वात् । सत्र हामीपमाणेऽविधमानं पूर्वपदं यस्मात् फुलशन्दात् सोऽपूर्वपदशन्देनोच्यते । तब देवदरः मुल्यो देवदतः पोलेपफ इति माश्ये पदफनो न स्यावाम् ; देवद. सदस्पेट पूर्वपरस्य नियमानत्वात् । पदादण फिगिनि । अपूर्णादित्येवं परमानोकान, एवमपि र सिप्पति, पर न्यासः ·४७३ गोत्रस्त्रियाः कुन्सने ] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः :: "अपत्यं पौत्रप्रभृति गोत्रम्' गृह्यते । गोत्रं' या स्त्री तदभिधायिनः शब्दादपत्ये णः प्रत्ययो भवति, चकाराटुक्च, कुत्सने गम्यमाने । पितुरसंविज्ञाने मात्रा व्यपदेशोऽपत्यस्य कुत्सा। गार्या अपत्यं गार्गो पदमञ्जरी पौत्रेति । लौकिकस्य त्वपत्यमात्रस्य ग्रहणं न भवति, यदि स्यात् 'तत्स्त्रियाः' इत्येव ब्रूयात् , तच्छब्देन प्रकृतस्यापत्यस्य परामर्शादेव तदर्थलाभात् । गार्ग इति । गार्गीशब्दो 'यबश्च' इति डीबन्तः, तस्य 'भस्याऽढे तद्धिते' इति पुंवद्भावेन पुंशब्दस्यातिदेशात् गाय॑शव्दागोत्रस्त्र्यभिधायिनः प्रत्ययः, यस्येति च','आपत्यस्य च तद्धितेऽनाति' इत्यल्लोपयलोपौ । ग्लौचुकायन इति । ग्लुचुकस्यापत्यम्'प्राचाम- वृद्धात्फिन्बहुलम्' इति फिन्, 'इतो मनुष्यजातेः' इति ङीष् , तस्य पुंवद्भावेन निवृत्तिः, ततः प्रत्ययः, णस्य णित्करणमत्र वृद्धयर्थम् , गार्यादौ प्रकृतेरेव वृद्धत्वात् । इह तु वतण्डस्यापत्यं गोत्रं स्त्री, 'वतण्डाच लुक् स्त्रियाम्' वतण्डी, तस्या अपत्यं वातण्डो जाल्म इति पुंवद्भावेन डीनि निवृत्ते 'लुक् स्त्रियाम्' इत्यस्य 'गोत्रेऽलुगचि' इति प्रतिषेधाद्वातण्ड्यशब्दादेव प्रत्ययः। इह च गार्या अपत्यं स्त्री गार्गा, सा भार्या यस्य स गार्गाभार्य इति 'जातेश्च' इत्येव पुंवद्भावप्रतिपेसिद्धिः, 'गोत्रं च चरणैः सह' इत्यपत्यमानं गृह्यते, तेन वृद्धिनि- मित्तस्य चेति पुंवद्भावप्रतिपेधो न प्रयोजनम् । किञ्च- गार्या अपत्यं स्त्रीत्यत्रार्थे नास्ति प्रत्ययः, 'अस्त्रियाम्' इति युवसंज्ञाया निषेधाद्गोत्रसंज्ञवावतिष्ठते, तत्र 'एको गोत्रे' इति नियमान्नैव गोत्रप्रत्ययान्तादपरो गोत्रप्रत्ययः सम्भवति, तेन नास्ति गार्गा, नतरां गार्गाभार्यः। अपर आह-अस्ति गार्गा, कथम् ? गार्या अपत्यं या स्त्री न सा युवतिर्नापि गोत्रम् ; न हि सा गर्गस्यापत्यं पौत्रप्रभृतेश्चापत्यस्य गोत्रसंज्ञा विधीयते, तद भावाद् ‘एको गोत्रे इति नियमाभावः, ततश्च णस्य भावादस्ति गार्गेति । न्यासः गोत्रस्त्रियाः कुत्सने ण च ।। अपत्यं पौत्रप्रभृति गोत्रं गृह्यत इति । न लौकिक- मपत्यमात्रम् , तद्ग्रहणे हि गोत्रग्रहणमनर्थकं त्यात् । अपत्याधिकारादेव तद्ग्रहणत्य लव्यत्वादिति भावः । पितुरसंविज्ञान इति । अप्रसिद्धौ । तत्य पितुरतंविानप्रदर्शनार्थ मात्रा यो व्यपदेशोऽस्ति तेन कुत्सा त्यात् । गार्गो जाल्मो गार्गिक इति । गर्गशब्दाद् गोने गर्गादियान्ताद् ‘यनश्च' इति डोपि 'दलत्तद्धितत्य' इति लोपे' सवि यकारस्य गागी १. पस्तुतस्तु 'मापत्यस्य च तद्धितेऽनाति' इत्यनेनान पलोपः, यस्येति च त्यकारतोपः।

·४७२ काशिकावृत्ती [ व्यन्सपने । दपरेऽकारमिवार्थे निपातयन्ति । सपत्नीव. सपत्नः । भ्रातशब्दाद् व्यन्प्रत्ययो भवति। समुदायन चेदमित्रः सपत्न उच्यते । अपत्यार्थोऽत्र नास्त्येव - पाप्मना भ्रातृव्येण । भ्रातृव्यः कण्ठकः ॥ रेवत्यादिभ्यष्ठक ।। १४६ ॥ रेवतीत्येवमादिभ्योऽपत्ये ठक् प्रत्ययो भवति । यथायोगं ढगा- दीनामपवादः । रैवतिकः । आश्वपालिकः । रेवती। अश्वपाली। मणिपालो। द्वारपाली। वृकवञ्चिन् । वृकग्राह ! कर्णग्राह । दण्डग्राह । कुक्कुटाक्ष' । गोत्र स्त्रियाः कुत्सने ण च ।। १४७ ॥ पदमञ्जरी सादृश्ये, यथा पत्नी दुःखहेतुस्तथा शत्रुरपीत्येतत्सादृश्यम् । समुदायेन चेदिति । एतेन समुदायार्थः सपत्नो न प्रकृत्यर्थः, नापि प्रत्ययार्थविशेपणम् , अनर्थकावेवान प्रकृतिप्रत्ययाविति दर्शयति । अथानुवृत्तस्यापत्यस्य विशेषणमेव सपत्नः कस्मान्न भवति ? तत्राह-अपत्यार्थोऽत्र नास्त्येवेति । एतदेवोदाहरणेन स्पष्टयति-पाप्मना भ्रातृव्येणेति । न हि पाप्मा भ्रातुपुत्रो भवति, अतः सपत्नमात्रे भ्रातृव्यशब्दस्य दर्शनादपत्यार्थोऽत्र नास्ति। किञ्च, योऽपि सपत्नो भ्रातुरपत्यं सम्भवति, सोऽप्या- द्युदात्ताद् भ्रातृव्यशब्दात्सपत्नरूपेणैव प्रतीयते, नापत्यरूपेण। तथा च भ्रातृव्यो भ्रातृव्य इति सहप्रयोगोऽपि व्यन्व्यदन्तयोर्भवति, अतः सुष्ठुक्तम्-'अपत्यार्थी नारत्येव' इति ॥ रेवत्यादिभ्यष्ठक् ॥ ढगादीनामपवाद इति । तन्न रेवतीशब्दो डीपन्तः, अश्व, मणि, द्वारशब्दोपपदात्पालयतेः कर्मण्यणि डीप ,सेपु ढक्प्राप्तः । 'वख्नु प्रलम्भने, अस्मादृकोपपदात् 'कर्त्तर्युपमाने' इति गिनिः, अस्मादण्प्राप्तः वृककर्णदण्डोप- पदाद् आहेः 'कर्मण्यण', कुक्कुटस्येवाक्षिणी यस्य स बुक्कुटाक्षः, एप्विन प्राप्तः ।। गोपस्त्रियाः कुत्सने ण च ॥ पारिभाषिकस्य गोत्रस्य ग्रहणमित्याह-अपत्यं न्यासः इत्यादि । इवार्थे इति । इवार्थः = सादृश्यम् । यथैव हि सपत्नी दुःखदुतः, तथा राहरपीति । यः सपत्नीव सपत्नः स उच्यते।। रेवत्यादिभ्यटक्॥ यथायोगमित्यादि । तत्राद्यानो चतुर्णा स्त्रीप्रत्ययान्तत्वाद् दकोऽपवादः, गृफाधिन्- इत्यस्याणा, शेषाणामकारान्चत्वादिनः ॥ १. वना, भामराह, पादाक्ष-या या पुस्तकानारे धिनाः ।

·गोत्रस्त्रियाः कुसने] चतुर्थाध्याय प्रथमः पादः ४७३ 'अपत्यं पौत्रप्रभृति गोत्रम्' गृह्यते । गोत्रं' या स्त्री तदभिधायिनः शब्दादपत्ये णः प्रत्ययो भवति, चकाराष्ट्रक्च, कुत्सने ग़म्यमाने । पितुरसंविज्ञाने मात्रा व्यपदेशोऽपत्यस्य कुत्सा। गार्या अपत्यं गार्गो पदमञ्जरी पौत्रेति । लौकिकस्य त्वपत्यमात्रस्य ग्रहणं न भवति, यदि स्यात् 'तस्त्रियाः' इत्येव ब्रूयात्, तच्छब्देन प्रकृतस्यापत्यस्य परामर्शादेव तदर्थलाभात् । गार्ग इति । गार्गीशब्दो ‘यनश्च' इति डीवन्तः, तस्य 'भस्याऽढे तद्धिते' इति पुंवद्भावेन पुंशब्दस्यातिदेशात् गाय॑शब्दागोत्रस्त्र्यभिधायिनः प्रत्ययः, यस्येति च','आपत्यस्य च तद्धितेऽनाति' इत्यल्लोपयलोपौ । ग्लौचुकायन इति । ग्लुचुकस्यापत्यम्'प्राचाम- वृद्धारिफन्वहुलम्' इति फिन्, 'इतो मनुष्यजातेः' इति ङीष् , तस्य पुंवद्भावेन निवृत्तिः, ततः प्रत्ययः, णस्य णित्करणमत्र वृद्धयर्थम् , गार्यादौ प्रकृतेरेव वृद्धत्वात् । इह तु वतण्डस्यापत्यं गोत्रं स्त्री, 'वतण्डाच लुक स्त्रियाम्' वतण्डी, तस्या अपत्यं चातण्डो जाल्म इति पुंवद्भावेन ङीनि निवृत्ते 'लुक् स्त्रियाम्' इत्यस्य 'गोत्रेऽलुगचि' इति प्रतिषेधाद्वातण्ड्यशब्दादेव प्रत्ययः । इह च गार्या अपत्यं स्त्री गार्गा, सा भार्या यस्य स गार्गाभार्य इति 'जातेश्च' इत्येव पुंवद्भावप्रतिषेधसिद्धिः, 'गोत्रं च चरण: सह' इत्यपत्यमानं गृह्यते, तेन वृद्धिनि- मित्तस्य चेति पुंवद्भावप्रतिषेधो न प्रयोजनम् । किञ्च- गार्या अपत्यं स्त्रीत्यनार्थे नास्ति प्रत्ययः, 'अस्त्रियाम्' इति युवसंज्ञाया निषेधागोत्रसंज्ञैवावतिष्ठते, तत्र 'एको गोत्र' इति नियमान्नैव गोत्रप्रत्ययान्तादपरो गोत्रप्रत्ययः सम्भवति, तेन नास्ति गार्गा, नतरां गार्गाभार्यः। अपर आह-अस्ति गार्गा, कथम् ? गार्या अपत्यं या स्त्री न सा युवतिर्नापि गोत्रम् ; न हि सा गर्गस्यापत्यं पौत्रप्रभृतेश्चापत्यस्य गोत्रसंज्ञा विधीयते, तंद- भावाद् ‘एको गोत्रे' इति नियमाभावः, ततश्च णस्य भावादस्ति गार्गेति । न्यासः . गोत्रस्त्रियाः कुत्सने ण च ॥ अपत्यं पौत्रप्रभृति गोत्रं गृह्यत इति । न लौकिक- मपत्यमानम् , तद्ग्रहणे हि गोत्रग्रहणमनर्थकं स्यात् । अपत्याधिकारादेव तद्ग्रहणस्य लब्धत्वादिति भावः । पितुरसंविज्ञान इति । अप्रसिद्धौ । तस्य पितुरसंविज्ञानप्रदर्शनार्थ मात्रा यो व्यपदेशोऽस्ति तेन कुत्सा स्यात् । गार्गो जाल्मो गार्गिक इति । गर्गशब्दाद् गोत्रे गर्गादियअन्ताद् 'यजश्च' इति ङीपि 'हलस्तद्धितस्य' इति लोपे सति यकारस्य गार्गी १. वस्तुतस्तु 'आपत्यस्य च तद्धितेऽनाति' इत्यनेनात्र यलोपः,'यस्येति च' इत्यकारलोपः।

·४७४ 'ततो दगेव भवति । ओपगचिरिति । उपगोरपत्यं गोत्रं पुमान्, अण, तदन्तादिमेव काशिकावृत्ती [ गोत्रस्त्रियाः कुंत्सने जाल्मः, गार्गिकः । ग्लुचुकायन्या अपत्यं ग्लौचुकायनः; ग्लौचुकायनिकः । 'गोत्राथूनि' इति यूनि प्रत्ययो भवति । गोत्रमिति किम् ? कारिकेयो जाल्मः । स्त्रिया इति किम् ? औपगविर्जाल्मः । कुत्सन इति किम् ? गार्गेयो माणवकः ॥ वृद्धाह्रक्सौवीरेषु बहुलम् ॥ १४८॥ 'कुत्सने' इत्येव । 'सौवीरेषु' इति प्रकृतिविशेषणम् । वृद्धात् सौवीरगोत्रादपत्ये बहुलं ठक्प्रत्ययो भवति, कुत्सने गम्यमाने। भागवित्ते- र्भागवित्तिकः । तार्णबिन्दवस्य तार्णबिन्दविकः । पक्षे यथाप्राप्त पदमारी ये तु नास्ति गार्गेत्याहुः, ते मन्यन्ते--मातृवंशः पितृवंशश्च द्वावपि वंशौ प्रतीयमपत्यं भवति; अपातहेतुत्वात् । ततश्च गार्या अपत्यं या स्त्री सा गर्गस्या पत्यं भवत्येव, 'पौत्रप्रभृतिग्रहणं च व्यवहितापत्योपलक्षणम् , तेन गापेक्षया तस्या गोत्रत्वाद् ‘एको गोत्रे' इति नियमात्प्रत्ययान्तराभाव इति । वृत्तौ तु कचित्पठ्यते-गोत्राद्यूनीति यूनि प्रत्ययो भवतीति । तदप्यस्मिन्नेव पक्षे घटते, तदाह-गार्या अपत्यं पुमान्युवा भवति गार्गेयो माणवक इति । मातामहादेरुप- लक्षणार्थोऽयं प्रयोग इति नास्ति कुत्सा ।। वृद्धाहक् सौवीरेषु बहुलम् । अत्र 'वृद्धिर्यस्याचामादिस्तवृद्धम्' इति वृद्धं गृह्यते, न त्वपत्यमन्तर्हितं वृद्धमिति शास्त्रान्तरपरिभापितम् । उत्तरसुन्ने हि वक्ष्यति-फिलो ग्रहणं न फिनः, वृद्धाधिकारादिति । सौवीरेष्विति प्रकृतिविशेष- रणमिति । 'गोत्रस्त्रियाः' इत्यतो गोत्रग्रहणानुवृत्तेर्गोत्रप्रत्ययान्ता या प्रकृतिस्तस्या विशेषणमित्यर्थः। वृद्धासौवीरगोत्रादिति । इदमपि पारिभाषिकस्यैव वृद्धस्य इति स्थिते णठको । ग्लौचुकायन इत्यादि । ग्लुचुफस्यापत्यं गोत्रं स्त्री 'प्राचामवृद्धात फिन् बहुलम्' इति फिन् , ततः 'इतो मनुष्यजातेः' इति डीप, ततो णठको । कारिफेय इति । कारकशब्दापण्वुलन्ताट् टाप । कारिफाशन्दोऽयं गोत्रे न वर्त्तते, न्यासः भवति। अत्र फेनचित् प्रतिपिशाचरणादिना कुत्सा वेदितव्या। गार्गयो माणवक इति । अप पितरि विशावे मातुः परिशनार्थ तन्मात्रा व्यपदेशः मियत इति नास्ति कृत्या, तेन दगेव मयति॥ पृद्धाह्रक्सीधीरेषु बहुलम् ।। सौवीरेविति प्रकृतिविशेषणमिति । सौवीरेए पद् र सौगोरगीवामिमापि यद् समित्ययः । भागवितरित्यादि । भगविचस्यापत्य ·४७५ वृद्धाट्टक्सौवीरेषु] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः फक - भागवित्तायनः । पक्षे-तार्णबिन्दविः । अकशापः शुभ्रादि:- आकशापेयः, तस्यापत्यमाकशापेयिकः । पक्षे- आकशापेयिः । भागपूर्वपदो वित्तिद्वितीयस्तार्णबिन्दवः । तृतीयस्त्वाकशापेयो गोत्राट्टरबहुलं ततः ॥ वृद्धग्रहणं स्त्रीनिवृत्त्यर्थम् । पदमञ्जरी ग्रहणे घटते, अन्यथा सौवीरेषु यवृद्धं तस्मादिति वक्तव्यम् । भागवित्तायन इति । 'यनियोश्च' इति फक् । तृणबिन्दोरपत्यमिति औत्सर्गिकोऽणताबिन्दवः, ततष्ठक् । पूर्वठग्ग्रहणं णेन सम्बद्धम् , अतस्तदनुवृत्तौ तस्याप्यनुवृत्तिः स्यादिति पुनरिह ग्रहणम् । भागपूर्वपदो वित्तिरिति । वित्त्यन्त इत्यर्थः । भागवित्तिशब्द इति यावत् । गोत्राट्ठबहुलं तत इति । 'गोत्रस्त्रियाः' इत्यतो गोत्रग्रहणानुवृत्त्या गोत्रवचना- प्रातिपदिकाबहुलं यष्ठगुच्यते स ततस्तेभ्य एव भागवित्तिप्रभृतिभ्यस्त्रिभ्य एव भवति, नान्येभ्य इति परिगणनश्लोकार्थः । ननु गोत्रग्रहणमनुवर्तते, यच्च सौवीरगोत्रवृत्तिप्रातिपदिकं तद्वृद्धमेव, तत्कि- मर्थ वृद्धग्रहणम् १ अत आह-वृद्धग्रहणं स्त्रीनिवृत्यर्थमिति । तद्धि गोत्रग्रहणं स्त्रिया .. न्यासः गोत्रम् , 'अत इञ्', तदन्तात् ठक्-भागवित्तिकः । भागवित्तायन इति । 'यभित्रोच' इति फा। तृणबिन्दोरपत्यमौत्सर्गिकोऽण तार्णबिन्दवः, ततष्ठक- तार्णबिन्दविकः । पूर्वसूत्रे ठक् चानुकृष्ट इतीह नानुवर्तत इति पुनष्ठग्ग्रहणं णस्य निवृत्त्यर्थम् । वापूर्वक हि ठग्ग्रहणं णप्रत्ययेन सम्बद्धम् , अतस्तदनुवृत्तौ तस्याप्यनुवृत्तिः स्यात् । भागपूर्वपदो वृत्तिरित्यादि । येभ्योऽनेन सूत्रेण ठगिष्यते, त. एतेन श्लोकेन परिगण्यन्ते । 'भाग' इत्येतत् पूर्वपदं यस्य वृत्तिशब्दस्य स तथोक्तः। अयं तावदेको भागवित्तिः, द्वितीयस्तार्णबिन्दवः, तृतीयस्त्वाकशापेयः- य एते त्रयः शब्दाः, गोत्रे ठग् बहुलं तत इति । सौवीरगोत्रवचनान्तात् प्रातिपदिकाद् बहुलं यष्ठगुच्यते स ततस्तेभ्य एव भागवित्तिप्रभृतिभ्यस्त्रिभ्यो भवति, नान्येभ्य इत्यर्थः । अय वृद्धग्रहणं किमर्थम् , यावता पूर्वसूत्राद् गोत्रग्रहणमनुवर्तते, · सौवीरग्रहणेनैव विशेषयिष्यामः; यच्च सौवीरगोने वर्तते प्रातिपदिकं भागवित्यादिकं तद् वृद्धमेव ततो निवृत्त्यभावादपार्थकं वृद्धग्रहणम् ? इत्याह-वृद्धग्रहणमित्यादि । तद्धि गोत्रग्रहणं स्त्रिया विशेषणम् , अतस्तस्मिन्ननुवर्तमाने विशेष्यायाः स्त्रिया अनुवृत्तिः स्यात् । तस्मात् ·४७६ .:. काशिकावृत्ती [ वृद्धाक्सौवीरेषु सौवीरेष्विति किम् ? . औपगविर्जाल्मः। 'कुत्सने' इत्येव - भागवित्तायनो माणवकः ! बहुलग्रहणमुपाधिवैचित्र्यार्थम् । 'गोत्रस्त्रियाः' इत्यारभ्य चत्वारो योगाः -- तेषु प्रथम: कुत्सन एव, अन्त्यः सौवीरगोत्रे एव, मध्यमौ द्वयोरपि । तदेतद्वहुलग्रहणाल्लभ्यते ॥ फेछ च ॥ १४९ ॥ 'कुत्सने' इत्येव, 'सौवीरेषु' इति च । 'फेः' इति फिमो ग्रहणम् , न फिनः; वृद्धाधिकारात् । फिजन्तात्प्रातिपदिकात्सौवीरगोत्रादपत्ये पदमसरी विशेषणम् , अतस्तदनुवृत्तौ स्त्रीग्रहणमप्यनुवर्तत, वृद्धग्रहणसामर्थ्यात्तु गोत्र- ग्रहणमेवानुवर्तते, न स्त्रीग्रहणमिति व्याचक्षते । अपत्यमन्तहितं वृद्धमित्यस्य तु वृद्धस्य ग्रहणेऽसमअसोऽयं ग्रन्थः स्यात् । औपगविरिति । ननु च परिगणनादेवात्र न भविष्यति ? तन्न; न हि सूत्रकारोऽर्वाचीनपरि- गणनाश्रयेणातिप्रसङ्गनिवारणं मन्यते, वाग्रहण एव कर्तव्ये यद्वहुलग्रहणं कृतं तस्य प्रयोजनमाह-बहुलग्रहणमित्यादि । चैचित्र्यमेव दर्शयति-गोत्रस्त्रिया इत्यारभ्येति । तत्रान्त्यः सौवीरगोत्र एवेति । अयमेवार्थो यत्नसाध्यः ।। फेश्छ च ॥ यमुन्दश्चेत्यादि । अत्र वार्ष्यायणीति शब्दरूपापेक्षाया नपुंसक- न्यासः . - । तनिवृत्यर्य वृद्धग्रहणम् । गोत्रग्रहणमेवानुवतिष्यते; तस्यैव स्वरितत्वात् , न स्त्रीति- एतद्वयाख्येयं भवति । व्याख्यानाच लघु वृद्धग्रहणमेव । औपगविरिति । अणन्तादिभ । ननु च परिगणनं कृतम् , तत् कथमोपगवशब्दात् ठक्प्रसङ्गः १ सौवीरग्रहणे सति तत्परिगणनम् । तथा हिं- भागवित्तिप्रभृतयः सौवीरगोगा- भिधायिन एव परिगणिताः। तत्रासति सौवीरग्रहणे औपगवशन्दादपि प्रसज्यते- भागवित्तायन इति । पूर्ववत् फक् । अय बहुलग्रहणं किमर्थम् , न वामहणमेव फ्रियेत, तेनापि हि भागवित्तिको भागवित्ति- फायन इत्यादि सिध्यत्येव १ इत्यत आइ-बहुलग्रहणमित्यादि। याग्रहणाद् विकल्पमा लभ्यते, न तूपाधिपैचित्र्यम् । बहुलप्रपणे तु तदपि । तस्मादुपाधीनां विशेषणानां वैचित्र्यम् = नानाप्रकारता यथा स्यादित्येवमयं बगुलमहणम् । तदेवोपाधिचिन्य दर्शपिगार-गोत्रस्त्रिया इत्यारभ्येत्यादि । नुखाययोधम् ॥ फेरल च ॥ यगुन्दश्चेत्यादि । येभ्योऽनेन सूत्रेण मावियेते, तेपामनेन . - ·४७७ फाण्टाहृतिमिमताभ्यां ] चतुर्याध्याये प्रथमः पादः छः प्रत्ययो भवति, चकाराट्रक् कुत्सने गम्यमाने । यमुन्दस्यापत्यम् - 'तिकादिभ्यः फिन्', तस्यापत्यं यामुन्दायनीयः । यामुन्दायनिकः । कुत्सन इत्येव - यामुन्दायनिः। फिमन्तादौत्सर्गिकस्याण आगतस्य 'ण्यक्षत्नियार्षभितः' इति लुक् । सौवीरेष्वित्येव - तैकायनिः । यमुन्दश्च सुयामा च वार्ष्यायणिः फिनः स्मृताः । सौवीरेषु च कुत्सायां द्वौ योगौ शब्दवित् स्मरेत् ॥ फाण्टाहतिमिमताभ्यां णफिनौ ॥ १५० ॥ सौवीरेषु, इत्येव । 'कुत्सने' इति निवृत्तम् । 'फाण्टाहृति' 'मिमत' – शब्दाभ्यां सौवीरविषयाभ्यामपत्ये णफिनौ प्रत्ययौ भवतः । फकोऽपवादः । अल्पान्तरस्यापूर्वनिपातो लक्षणव्यभिचारचिह्नम् , तेन यथासंख्यमिह न भवतीति । फाण्टाहतः, फाण्टाहृतायनिः । मैमतः, पदमञ्जरी निर्देशः । फिज इति । फिजन्ता इत्यर्थः । स्मृता इति । एते त्रयः फिचन्ताः प्रकृतयः स्मृता इत्यर्थः । सौवीरेषु च कुत्सायामिति । पुनश्चकारो वृत्तभङ्ग भयान पठितः ।बहुलग्रहणात्सिद्धोऽयमर्थः पूर्वं वृत्तिकृता दर्शितः, इदानीं तु श्लोकवार्तिक- कारणेत्यपौनरुक्तथम् । सुयामशब्दोऽपि तिकादिः । वृषस्यांपत्यं वार्ष्यायणिः । अयमपि तिकादिरेव, 'दगुकोसलकारच्छागवृषाणां युड् वादिष्टस्य” इति वचनाद् आयनादेशे कृते युडागमः ।। फारटाहृतिमिमताभ्यां णफिौ।। तेन यथासंख्यमिह न भवतीति । एवं च त्यासः श्लोकेन परिगणनं क्रियते, तत् तु बहुलग्रहणानुवृत्तेरेव लभ्यत इत्येवं तद्वेदितव्यम् । यमुन्दमुद्दिश्य वृत्तिकारेणैवोदाहरणं दर्शितम् । इतरयोस्तु दर्शयामः-सुयाम्नोऽपत्यं फिञ्-सौयामायनिः, तस्यापत्यं सौयामायनिकः । वृषस्यापत्यं फिञ् , तस्य 'दगुकोशल- कारच्छागवृषाणां युड् वादिष्टस्य' इति वचनादायन्नादेशे कृते युडागमः-वार्ष्या- यणिः, तस्यापत्यं वाायणीयः, वार्ष्यायणिकः । एते यमुन्दादयः शब्दाः फिलः स्मृताः = फिजन्ता विज्ञाताः । 'गोत्रस्त्रियाः कुत्सने ण च' इत्यादयश्चत्वारो योगाः । तत्राद्यः कुत्सन एव, अन्त्यः सौवीरेष्वेव ! मध्यमौ तु द्वौ सौवीरेषु कुत्सायाञ्च शब्दविस्मरेत् जानीयात् ॥ फाण्टाहृतिमिमताभ्यां णफिनौ ।। अल्पाच्तरस्येत्यादि । मिमतशब्दोऽयमल्पा- चतरः, तस्य 'अल्पान्तरम्' इति पूर्वनिपाते प्रासे यः परनिपातः स लक्षणव्यभिचारचिह्न १. अत्र 'कोसलमोर', 'युद्धादिष्टस्य' इति च मुद्रित: पाठोऽसाधुः ।

·४७८ काशिकावृत्ती [ फाण्टाहुतिमिमताभ्यां मैमतायनिः । सौवीरेष्वित्येव - फाण्टाहृतायनः । मैमतायनः। फाण्टाहृतेः 'यमियोश्च' इति फक् । मिमतशब्दोऽपि नडादिषु पठ्यते । कुर्वादिभ्यो ण्यः ।। १५१ ॥ 'सौवीरेषु' 'बहुलम्' इति च निवृत्तम् । 'कुरु' इत्येवमादिभ्यः शब्देभ्योऽपत्ये ण्यः प्रत्ययो भवति । कौरव्यः । गार्ग्यः । 'कुरुनादिभ्यो ण्यः' इति कुरुशब्दादपरो ण्यप्रत्ययो भविष्यति । स तु क्षत्रियात्तद्राज- संज्ञकः, तस्य बहुषु लुका भवितव्यम् ; अयं तु श्रूयत एवं – कौरव्याः । कौरव्यशब्दस्य क्षत्रियवचनस्य तिकादिषु पाठात्फिनपि भवति । कौरव्याणिः । पदमञ्जरी कृत्वा णस्य णित्करणमर्थवद्भवति, तद्धि मिमतशब्दे वृद्धयर्थम् । यथासंख्ये तु फाण्टाहृतेर्वृद्धत्वाणित्करणमनर्थकं स्यात् । इह तु फाण्टाहृताभार्य इति गार्गा- भार्य इतिवत्पुंवद्भावप्रतिपेधादिकं द्रष्टव्यम् । यथा तु वार्तिकं तथा यथासंख्य- मत्रेष्यते, यथाह-'फाण्टाहृतेर्णस्य णित्करणानर्थक्यं वृद्धत्वात्', 'प्रातिपदिकस्य पुंवद्भावप्रतिषेधार्थ तु', 'उक्तं वा' इति ।। कुर्वादिभ्यो एयः ॥ ननु च 'कुरुनादिभ्यो ण्यः' इत्येव कुरुशब्दापण्यः सिद्धः, किमर्थमिह पठ्यते १ अत आह-कुरुशब्दादपरोऽपीति । सत्यमपरोऽपि ण्यप्रत्ययो भविष्यति । स तु क्षत्रियादित्यनेनार्थभेदमाह । तद्राजसंज्ञक इत्यनेन रूपभेदमाह । तिकादिपु पाठादिति । कुरुकौरव्यशब्दौ द्वावपि पठ्येते । स्यासः सूचयति । यथेदं पूर्वनिपातलक्षणं व्यभिचरति = स्वविषये न प्रवर्तते,तथा ययासंख्यलक्षण- मपीति यथासंख्यं न भवति । अत एवैकैकस्मात् प्रत्ययद्वयं सिद्धं भवति ।। कुर्वादिभ्यो ण्यः ।। कौरव्य इति । 'भोर्गुणः', 'वान्तो यि प्रत्यये' इत्यवादेशः। कुरुनादिभ्यो ण्य इत्यादि । किमर्थम् पुनः कुरुशन्दादपरोऽपि ण्यप्रत्ययो भविष्यति, यावतानेनैव सिद्धम् , तदेव हि रूपम् , स एव च स्वरः १ इत्यत आइ-स तु क्षत्रि- यादिति । अनेनार्यमेदं दर्शयति । स हि 'जनपदशन्दात् क्षत्रियादम्' इत्यधिकारात् पलियाद्भवति, अयं त ततोऽन्यतः । ततश्चैकः क्षत्नियापत्यो भवति, अपरस्त्वक्षत्नियापत्य इति स्पष्ट एवार्यमेदः । रूपविशेषोऽपि बहुपु विद्यत इति दर्शयन्नाह-तद्राजसंज्ञक इत्यादि । तस्य हि तद्राजकत्वात् 'तदानस्प बहुपु' इत्यादिना बहुपु फुला भवति व्यम् फुरप इति । अयं तु अयत एव कौरव्या इति ।

·४७६. कुवादिभ्यो ग्यः ] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः रथकारशब्दोऽत्र पठ्यते, स जातिवचनः । त्रैवणिकेभ्यः किञ्चि- न्यूना रथकारजातिः । कारिणस्तु रथकारशब्दादुत्तरसूत्रेणैव ण्यः सिद्धः। केशिनीशब्दः पठ्यते, तस्य कैशिन्यः । पुंवद्भावो न भवति; स्त्रीप्रत्ययनिर्देशसामर्थ्यात् । 'वेनाच्छन्दसि' इति पठ्यते, कथं भाषायां वैन्यो राजेति ? छान्दस एवायं प्रमादात्कविभिः प्रयुक्तः । वामरथशब्दः पठ्यते, तस्य कण्वादिवत्कार्यमिष्यते स्वरं वर्ज- पदमञ्जरी कारिणस्तु रथकारशब्दादिति । कारिणः = शिल्पिनः। रथकारजातिस्तु शिल्पिवृत्तिन भवतीति मन्यते । तस्य पुंवद्भावो न भवतीति । 'भस्याऽढे तद्धिते' इति विधीयमानः, यदि हि स्यात् 'नस्तद्धिते' इति टिलोपः स्यात् । कस्मान्न भवतीत्याह-स्त्रीप्रत्ययनिर्देश- सामादिति । पुंल्लिङ्गस्यापि पाठे लिङ्गविशिष्टपरिभाषया केशिनीशब्दादपि सिद्धः प्रत्ययः, पुंलिङ्गात्त्वनभिधानान्न भविष्यतीति भावः । वामरथस्य कण्वादिवत्स्वरवर्जमिति गणवाक्यं व्याचष्टे- वामरथशब्द इत्यादि । तस्येति प्रकरणापण्यप्रत्ययान्तस्येति विज्ञेयम् । करवादिवदिति । केवलानां तेषां कस्यचित्कार्यस्याविधानाद्यनन्तानां कण्वादीनां यत्कार्यं तस्याति- न्यासः पथकारशब्दोऽत्र पठ्यते, तत्र रथकारशब्दश्चास्त्येव जातिवचनः, अस्ति च कारि- वचनः, तदिह तयोः कतरः पठ्यते ? इत्याह- रथकारशब्दोऽत्र पठत इत्यादि। अथ कारिवचनोऽपि कस्मान्न पठ्यते ? इत्याह-कारिणस्त्वित्यादि । यो हि कारि- वचनो रथकारशब्दः, तत उत्तरसूत्रेणैव ण्यः सिद्धः, तत् किमत्र तस्य पाठेन ! पुंवद्भावो न भवतीति । 'भस्याऽढे तद्धिते' इति यः पुंवद्भावः प्राप्नोति, स केशिनी. शब्दस्य न भवति । यदि स्यात् , 'नतद्धिते' इति टिलोपे कृते 'कैश्यः' इत्यनिष्टं रूपं स्यात् । करमान्न भवति ? इत्याह-स्त्रीप्रत्ययस्य निर्देशसामर्थ्यादिति । यदि हि पुंवद्भावः स्यात् , स्त्रीप्रत्ययेनास्य निर्देशोऽनर्थकः स्यात् , पुंल्लिङ्गमेवैनं पठेद् । पुंल्लिङ्गस्यापि पाठे लिङ्गविशिष्टपरिभाषया केशिनीशब्दादपि प्रत्ययः सिध्यति । ननु च पुंल्लिङ्गनिवृत्त्यर्थ: स्त्रीपत्ययान्तस्य पाठः स्यात् १ नैतदस्ति; अनभिधानादेव हि पुंल्लिङ्गान भविष्यति । तस्य कण्वादिवदिति । अपत्याधिकारेऽयमतिदेशो भवन् कण्वादिभिरपत्यप्रत्य- यान्तैर्विज्ञायते । कण्वादयश्च गर्गाद्यन्तःपातिनः, तेन यान्तानां कण्वादीनां यत् कार्य ·४८० - कुरु। गर्ग। काशिकावृत्ती [ कुर्वादिभ्यो ण्यः यित्वा, लुगादिकमतिदिश्यते । बहुषु - वामरथाः । स्त्री वामरथाः । स्त्री - वामरथी। वामरथ्यायनी । युवा-वामरथ्यायनः । वामरथ्यस्य छात्रा वामरथाः । वामरथानि सङ्घाङ्कलक्षणानि । स्वरस्तु ण्यप्रत्ययस्यैव भवति, नाति- देशिकमायुदात्तत्वम् । मङ्गुष अजमारक । रथकारः। वावदुक । * सम्राजः क्षत्रिये * । कवि। मति । वाक् । पितृमत् । इन्द्र- जालि । दामोष्णोषि । गणकारि। कैशोरि। कापिञ्जलादि । कुट। शलाकां । मुर। एरक । अभ्र । दर्भ। केशिनी। वेनाच्छ- न्दसि । शूर्पणाय । श्यावनाय । श्यांवरथ । श्यावपुत्र । सत्यङ्कार । वडभीकार। शङ्कु । शाक । पथिकारिन् । मूढ । शकन्धु । कर्तृ । हर्तृ । शाकिन् । इनपिण्डी' || वामरथस्य कण्वादिवत्स्वरवर्जम् ।। पदमारी देशः । लुगादिकमिति । कण्वादिपु यन्तेपु दृष्टमात्रस्य कार्यस्यातिदेशः, न तु कण्वादित्वप्रयुक्तस्य, अत एव स्वरवर्जमित्याह । तेन लुगादिकमप्यतिदिश्यते, न तु 'कण्वादिभ्यो गोत्रे' इत्येव प्रत्ययविधिः । वामरथा इति । 'यजनोश्च' इति बहुपु लुक् । यत्नश्च 'प्राचां फ तद्धितः', यूनि 'यवियोश्च' इति फक्; शैपिके- प्वर्थेषु छे प्राप्ते 'कएवादिभ्यो गोत्रे' 'सङ्घाकलक्षणेपु' इति चाण् भवति । सम्राजः क्षत्रिय इति । सम्राजोऽपत्यं साम्राज्यो भवति, क्षत्रियश्चेत् ; साम्राजोऽन्यः॥ .. न्यासः तद् वामरय्यत्य स्वरवर्ज भवतीत्ययं भवति । लुगादिकमिति । आदिशब्देन ङीवादिक गृह्यते । कण्यादीनामपत्यप्रत्ययत्य 'योश्च' इति बहुषु लुग् भवति । स्त्रियां 'यमश्च' इति सीप । 'प्राचां फ तद्धिते' इति प्रत्ययः स्नियामेव । 'यमित्रोच' इति फक् । शैयिकेप्वथेषु 'कण्यादिभ्यो गोत्रे इत्यण 'तस्येदम्' इत्यर्थविवक्षायाम् । 'सङ्घाकलक्षणे- यभ्यनिनाम्' इत्यण । एतानि कार्याणि यथा कप्वादीनां भवन्ति तथा वामरथ्यस्यापि । एषां वामरथा इत्यादीनि यथाक्रममुदाहरणानि । नातिदेशिकमायुदात्तत्वमिति । यया फण्यादीनां यान्तानां मिस्वरेणाद्युदात्तत्वम्, न तथा वामरय्यस्य, किं तर्हि ? १. मा-विस्फोटक, फाक, स्काटमा, शाकिन्, पालकि, धनुषि, युद्धिकार, एतऽधिका: चन्दाः पुस्तकान्तरे।

·४८१ ।" ण्यः उदीचामिम् ] चतुर्याध्याये प्रयमः पादः सेनान्तलक्षणकारिभ्यश्च ॥ १५२ ॥ सेनान्तात्प्रातिपदिकालक्षणशब्दात्कारिवचनेभ्यश्चापत्ये प्रत्ययो भवति। कारिशब्दः कारूणां तन्तुवायादीनांवाचकः ।कारिषेण्यः। हारिषेण्यः। लाक्षण्यः । कारिभ्यः - तान्तुवाय्यः । कौम्भकार्यः । नापित्यः ॥ उदीचामिन् ॥ १५३ ।।. ण्ये प्राप्ते इनपरो विधीयते । सेनान्तलक्षणकारिभ्योऽपत्ये इञ् प्रत्ययो भवति उदीचां मतेन। कारिषेणिः । हारिषेणिः । लाक्षणिः । तान्तुवायिः' । कौम्भकारिः । वचनसामर्थ्यादेव प्रत्ययसमावेशे लब्धे आचार्यग्रहणं वैचित्र्यार्थम् । पदमञ्जरी सेनान्तलक्षणकारिभ्यश्च ॥ लक्षणेति स्वरूपग्रहणमित्याह-लक्षणशब्दा. दिति । कारीत्यर्थग्रहणमित्याह- कारिवचनेभ्यश्चेति । कारिणः = शिल्पिनः । नापित्य इति । प्राचां मते ण्य उदाहृतः। उदीचां तु मते परत्वाद् 'उदीचां वृद्धात्' इति फिमेव भवति-नापितायनिरिति ।। उदीचामि ।। ताक्ष्ण इति । 'पपूर्वहन्धृतराज्ञामणि' इत्यल्लोपः । ताक्षण्य -- साधु कुर्वन्तीति न्यासः प्रत्ययस्वरेणान्तोदात्तत्वमेव भवति । सम्राजः क्षत्रिये इति । सम्रानः क्षत्रिये ण्यो भवति, सम्राजोऽपत्यं साम्राज्यः । अन्यत्राणेव-साम्रानः ।। सेनान्तलक्षणकारिभ्यश्च ।। अत्र ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तदन्तविधिप्रतिषेधा-: ल्लक्षणशब्दस्य स्वरूपग्रहणम् । अत एवाह- लक्षणशब्दादिति । कारीत्यर्थग्रहणम् । तत्रार्थे कार्यस्याभावात् तद्वाचिनः प्रत्ययो विज्ञायत इत्याह-कारिवचनेभ्यश्चेति । यथा लक्षणशब्दस्य स्वरूपग्रहणं तथा कारिशब्दस्य कस्मान्न भवति ? शिवादिषु तक्षन्निति पाठात् । अस्य हि कारिलक्षणमिश्र बाधितुं तत्र पाठः। यदि च कारिशब्दस्येह स्वरूप- ग्रहणं स्यात्, तक्षशब्दादिभ्यः प्राप्सेरसम्भवादुत्सर्गेणैवाणा भवितव्यमिति तस्य शिवा- दिषु पाठोऽनर्थकः स्यात् । अर्थग्रहणे त्वनेन प्रातस्येत्रो बाधनार्थत्तत्र पाठो युज्यते ।। उदीचामिम् ॥ वचनसामादित्यादि । योऽप्युच्यते, इसपि, वचनसामर्थ्यादे- वान्तरेणाचार्यग्रहणं तयोः समावेशे सिद्धे यदाचार्यग्रहणं क्रियते तद्वैचित्र्यार्थम् । १. 'तोन्नवायि:' इत्यधिकं पुस्तकान्तरे । काशि.3: ३२ ·४८२ काशिकावृत्ती [उदीचामिन तक्षन्शब्दः शिवादिः, तेनाणायमिञ् बाध्यते, न तु ण्यः । तक्ष्णोऽपत्यं ताक्ष्णः । ताक्षण्यः ॥ तिकादिभ्यः फिञ् ॥ १५४ ॥ 'तिक' - इत्येवमादिभ्यः शब्देभ्योऽपत्ये फिञ् प्रत्ययो भवति । तैकायनिः । कैतवायनिः । वृषशब्दोऽत्र पठ्यते, तस्य प्रत्ययसन्नियोगेन यकारान्तत्वमिष्यते । वार्ष्यायणिः । कौरव्यशब्दः पठ्यते, स च क्षत्रिय- वचनः; औरसशब्देन क्षत्रियप्रत्ययान्तेन साहचर्यात् । .' यस्तु 'कुर्वादिभ्यो ण्यः', तदन्ताद् इव भवितव्यम् ; तथा च ‘ण्य- क्षत्रियार्षभितः' इत्यत्रोदाहृतम्-कौरव्यः पिता, कौरव्यः पुत्र इति । पदमञ्जरी इति। 'ये चाभावकर्मणोः' इति प्रकृतिभावः । इह 'सेनान्तलक्षणकारिभ्यो वा' इति वक्तव्यम् , नार्थोऽनेनेश्वचनेन, नापि शिवादिपु तक्षशब्दस्य पाठेन, ण्ये हि विकल्पिते यो यतः प्राप्नोति स ततो भवतीति तक्ष्णः प्राग्दीव्यतोऽण', अन्येभ्यश्च 'अत इम्' भविष्यति ? नैवं शक्यम् । एवं हि जातसेनादिभ्य ऋष्यादिलक्षणो- ऽण प्राप्नोति ।। तिकादिभ्यः फिञ्।। क्षत्रियवचन इति । यः 'कुरुनादिभ्यो ण्यः' इति व्युत्पादितः । औरशशब्देनेति । उरसा शेते उरशः क्षत्रियः, पृपोदरादित्वाद्रूपम् , तस्यापत्यम् 'जनपदशब्दात्क्षत्रियात्' इत्यञ् । किं पुनरेवं प्रयत्नेन क्षत्रियवचनस्य ग्रहणं व्याख्यायते ? इत्यत्राह-तथा चेति । उदाहृतमिति । पूर्वैरपि वृत्तिकारैरित्यर्थः । न्यासः आचार्यग्रहणत्यातिरिच्यमानत्वादयमों लभ्यते, प्रन्याधिक्यादाधिक्यं भवतीति कृत्वा । ननु च पूवार्थमाचार्यग्रहणं स्यात् १ नेतदस्ति, एवं हि प्राचामपि ग्रहण कर्त्तव्यं स्यात् । तेऽपि हि सेनान्तलक्षणकारिभ्य इन स्मरन्ति । तक्षशब्द इत्यादिना वैचित्यं दर्शयवि । ताक्ष्य इति । शिवाद्यणि कृते 'पपूर्वन्धृितराशमणि' इत्यल्लोपः ताक्षण्य इति । 'ये चाभायफमणोः' इति प्रकृतिभावः ॥ तिकादिभ्यः फिन् ।। कौरव्यशब्दः पठ्यत इत्यादि। फौरव्यशब्दोऽयमरत्येव धस्त्रियगोरवचनो यः 'कुरुनादिभ्यो प्यः' इति पप्रत्ययान्ता, अस्ति बादाणादिगोप्रवचनो यः 'रुषांदिन्यः' इति प्पप्रत्ययान्तः; योरिद पूर्वी ग्रहाते । कुत एतत् ! औरसशन्देन साहलगत् । भौरसरान्दोऽयम् 'जनरपरान्दात् धलिपादम्' इत्यन्प्रत्ययान्तः, तेनासी ·तिकादिभ्यः फिन् ] ४८३ चतुर्थाध्याये प्रयमः पादः तिक। कितव । संज्ञा। बालशिख । उरस् । शाट्य। सैन्धव । यमुन्द । रूप्य । ग्राम्य । नील । अमित्र। गौकक्ष्य । करु । देवरथ । तैतिल । औरस। कौरव्य । भौरिकि । भौलिकि । चौपयत । चैटयत । शैक- यत । क्षैतयत । ध्वाजवत । चन्द्रमस् । शुभ । गङ्गा । वरेण्य । सुया- पदमञ्जरी तिकोतेरिगुपधात्कः, तिकः । किं तवास्तीति प्रवर्तते कितवः, पृषोदरादिः । सम्पूर्वाजानातेः आतश्चोपसर्गे' इति कः, स्त्रियां टाप् , संज्ञा । बालैर्वद्धा शिखास्य स बालशिखः । द्वौ शब्दावित्यन्ये, बलतेर्णिजन्तादच वालः, तस्य बालायनिः । शिखाशब्देन तद्वान् लक्ष्यते, शैखायनिः। उरशशब्दो व्युत्पादितः । 'शट कुत्सायाम्' पचाद्यच् , ततो गर्गादित्वाद्य-शाट्यः, ततो यूनि फिन् । सिन्धु- शब्दाद् द्वथमगध' इत्यण् , सैन्धवः, अत्रापि यूनि फिन्। यममुनत्तीति यमुन्दः, शकन्ध्वादि । प्रशस्तं रूपमस्यास्ति 'रूपादाहतप्रशंसयोर्यप', रूप्यः। ग्रामे भवो ग्राम्यः । नील वर्णे, इगुपधात्कः नीलः । 'अम् रोगे', औणादिक इत्रः, अमित्रः। गोकाक्ष्यो गर्गादियजन्तः । 'कृयोरुः', कुरुः। देवस्येव रथोऽस्य देवरथः । तिले तिलः, तितिलः, पृषोदरादिः, ततो मत्वर्थीय इन्, तितिलिनोऽपत्यमौत्सर्गि कोऽण् , 'नस्तद्धिते' इति टिलोपः, तैतिलः । औरशशब्दो व्युत्पादितः। 'कुरुना- दिभ्यो ण्यः', कौरव्यः। भूरि अस्यास्ति भूरिको ब्रीह्यादिः, तस्यैव पक्षे कपिलकादित्वाल्लत्वं भूलिकः, ताभ्यामत इम्, भौरिकिः, भौलिकिः। 'चुप मन्दायां गतौ' ण्यन्ताल्लटः शत्रादेशः, तस्यापत्यं चौपयतः, एवं चैतयतः । 'चिट परप्रेष्ये', ण्यन्ताल्लटः शत्रादेशः, तस्यापत्यं चैटयतः। 'शीक सेचने', णिजादि पूर्ववत्, शैकयतः। क्षितमाचष्टे क्षितयन, तस्यापत्यं क्षैतयतः। ध्वजोऽस्यास्ति ध्वजवान्, तस्यापत्यं ध्वाजवतः। द्वौ शब्दावित्यन्ये, 'ध्वज गतौ' ण्यन्तात्पचा- द्यच् , ध्वाजः; वनोतेस्तः, वतः । 'चदि आह्लादने', ततो रमस् चन्द्रमाः, तस्यापत्यं चान्द्रमसायनिर्बुधः । शोभतेऽसौ शुभः, इगुपधात्कः । गमेर्गन्, गङ्गा । न्यासः क्षत्रियवचनः, तत्साहचर्याच कौरव्यशब्दो यः क्षत्रियप्रत्ययान्तत्वात् क्षत्रियवचनः स एव गृह्यते । यरित्वत्यादि । यस्तु 'कुर्वादिभ्यो ण्यः' इति ण्यप्रत्ययान्तो ब्राह्मणादिगोत्रवचनः, तस्माद् 'अत इञ्' इतीजैव भवितव्यम् , तत्रैतत् स्यात् १ स्वमनीषिकेयं भवत इत्याह- तथा चेत्यादि । यत एवं ब्राह्मणादिगोत्रवचनादिजैव भवितव्यम् । तथा हि ण्यक्षत्रिया- दिसूत्रे पूर्वैरपि वृत्तिकारैः-कौरव्यः पिता, कौरव्यः पुत्र इत्युदाहृतम् । यदि चात: फिन ·४८४ काशिकावृत्ती [तिकादिभ्य: +फन् मन् ! आरद । वह्यका । खल्या । वृष । लोमका । उदन्य । यज्ञ। कौशल्यकार्यािभ्यां च ॥ १५५ ।।. कौशल्यकार्यिशब्दाभ्यामपत्ये फिन् प्रत्ययो भवति । इनोऽप- वादः । कौशल्यायनिः । कार्यायणिः । परमप्रकृतेरेवायं प्रत्यय इष्यते --- कोसलस्यापत्यम् , कर्मारस्या- पत्यमिति । प्रत्ययसन्नियोगेन तु प्रकृतिरूपं निपात्यते । तथा च स्मृत्यन्तः पदमञ्जरी वृन एण्यः, वरेण्यः। सर्वधातुभ्यो मनिन्, यानं यामा, शोभनं यामास्य सुयामा। आरदो नाम जनपदः, ततोऽपत्ये 'जनपदशब्दात्' इत्य-आरदः । वह्यं करणम्, वह्यमेव वह्यका, निपातनादित्वाभावः । खलाय हिता खल्या, 'खलयव' इति यत् । 'वृष सेचने' इगुपधात्कः-वृपः । लोमानि कामयति लोमका । उदकमिच्छत्यात्मन उदन्यः, 'अशनायोदन्यधनाय' इत्युदकस्योदन्भावः, ततः पचाद्यच् । यज्ञयोगाद्यज्ञः। एते तिकादयः ।। कौसल्यकार्मार्याभ्यां च । कोसलशव्दाद् 'वृद्धेत्कोसलाजादाबू ञ्यङ', कारशब्दात्कारिलक्षणो ण्यः, एतयोरिह ग्रहणमिति शङ्कामपाकरोति- परमप्रकृते- रेवेति । कथं तर्हि विकृतं प्रकृतिरूपं श्रूयते ? तबाह-प्रत्ययसंयोगेन विति । न्यासः त्यात् तदुदाहरणं न युज्येत । न हि ण्यप्रत्ययान्ताद् विहितस्य फिनो यूनि लुगुच्यते, अपि त्वणियोः ॥ कौशल्यकार्यािभ्याश्च ॥ परमप्रकृतेरेवायं प्रत्यय इप्यत इति । कोशल- शब्दात, फारशन्दाच्च । एवकारः 'वृद्धत्कोशलानादाञ्यङ्' इति त्र्यहन्तो यः कौशल्यशन्दः, यच 'सेनान्तलक्षणकारिभ्यध' इति फारिलक्षणण्यप्रत्ययान्तः कार्यिशब्दः, तयोर्व्यवच्छेदाय । यदि मूलप्रकृतेरेवेप्यते, कथमिदं विकृतं प्रकृतिरूपं श्रूयते १ इत्याद -- प्रत्ययसन्नि. योगेनेत्यादि । न चेयं स्वमनोपिना, अपि त्याचार्याणागेव भाष्यकारप्रतीनामिद ममिति दर्शयनाए - तथा चेत्यादि । फः पुनः परमप्रकृतेः प्रत्ययान्तायोत्पती विशेषः । परममावेपत्तावपत्पमाप्रे प्रत्ययो लभ्यते, प्रत्ययान्तात् तत्पत्ती गोत्राद् 1. हम भोत । पारस । र साम। वजय । धनु । बन्नु। अपन गुनन--प्रवाः समाः पुतिमानारे।

·उंदीचा वृद्धादगोत्रात् ] चतुर्थाध्याये प्रयमः पादः ४८५ रम्--'दगुकोसलकर्मारच्छागवृषाणां युड् वादिष्टस्य" इति। दागव्या- यनिः । कौसल्यायनिः । कार्याियणिः । छाग्यायनिः । वाष्यायणिः ॥ अणो द्वयचः ॥ १५६ ॥ अणन्ताद् द्वयचः प्रातिपदिकादपत्ये फिन् प्रत्ययो भवति । ईनोऽपवादः । काळयणिः । हार्नायणिः । अणं इति किम् ? दाक्षायणः । द्वयंच इति किम् ? औपगविः । ॐ त्यदादीनां वा फिञ् वक्तव्यः । त्यादायनिः, त्यादः । यादा- यनिः, यादः । तादायनिः, तादः । अणत्र प्राप्तः ।। उदीचां वृद्धादगोत्रात् ।। १५७ ।। वृद्धं यच्छब्दरूपमगोत्रं तस्मादपत्ये फिप्रत्ययो भवति । उदीचा- माचार्याणां मतेन । आम्रगुप्तायनिः । ग्रामरक्षायणिः । कोरिशब्दादपि वृद्धादगोत्रात्परत्वादनेनेव भवितव्यम् । 'नापितायनिः । पदमञ्जरी न चेयं स्वमनीषिकेत्याह-तथा चेति । युड्वादिष्टस्येति । पूर्वान्तकरणे दागव्या- यनिा, ओर्गुणो न स्यात् ; अतः परादिकरणम् । श्रादिष्टेस्येति । कृतायनादेशस्ये- त्यर्थः। एतस्मिन्ननुच्यमानेऽनवकाशत्वाद्युटि कृतेऽनादित्वादायनादेशो न स्यात् ।। अणो द्वन्यचः ॥ का यणिरिति । कर्तुरपत्यमित्यण , कात्रः, ततो यूनि फिम् , तस्याब्राह्मणगोत्रादिति लुग्न भवति, विधानसामर्थ्यात् । अपर आह- कर्तुश्चात्त्रः कात्रः, 'तस्यापत्यम्' इत्यादावगोत्रे चरितार्थं वचन मिति । अपर आह-अपत्यग्रहणमावर्तते, तनैकेना विशेष्यते, अपरेण प्रत्ययार्थो निर्दिश्यते, ततश्चापत्यस्यैवाणो ग्रहणादस्त्येव वर्चनसामर्थ्यमिति ।। उदीचां वृद्धादंगोत्रात् ।। काहिशब्दादपीति । कारिलक्षपास्योदीचामियोऽव- यूनि' इाते वचनाद् 'यून्यपत्ये' इत्येव विशेषः। युड् वादिष्टस्येति । आदिष्टग्रहणमाय- नादेशे कृते यथा स्यादित्येवमर्थम् ; अन्यथा ह्यनादित्वादायन्नादेशो न स्यात् । दाग- व्यायनिरिति । औगुणे कृते 'वान्तो यिं प्रत्यये' इत्यवादेशः ॥ अंणो द्वचः ।। कात्रायणिरिति । कतुरंपत्यमित्यण - कात्रा, ततः फिञ् । दीक्षा- यण इति । दाक्षिशब्दादिअन्ताद् यूनि 'यभित्रोच' इति फक । प्रतिपादनादि संगमम् ॥ उदीची वृद्धादगोत्रात् ।। वृद्धांदिति । इहैव यत्पारिभाषिक वृद्धं तद् गृह्यते, १. 'युद्धादिष्टस्य' इति काशिकापदमार्योः मुद्रितः पाठोऽसाधुः; अनत्यभाष्यप्रामाण्यात् । त्यासः ।

·४८६ काशिकावृत्ती [ उदीचां वृद्धादगोत्रात् उदीचामिति किम् ? आम्रगुप्तिः । वृद्धादिति किम् ? याज्ञदत्तिः । अगोत्रादिति किम् ? औपगविः ।। वाकिनादीनां कुक्च ॥ १५८ ॥ 'वाकिन' - इत्येवमादिभ्यः शब्देभ्योऽपत्ये फिन् प्रत्ययों भवति, तत्सन्नियोगेन चैषां कुगागमः । यदिह वृद्धमगोत्रं शब्दरूपं तस्यागमा- थमेव ग्रहणम् , अन्येषामुभयार्थम् । वाकिनकायनिः । गारेधकायनिः । इञाद्यपवादो योगः। 'उदीचाम्' इत्यधिकारात्पक्षे तेऽपि भवन्ति । वाकिनिः । गारेधिः। पदमञ्जरी काशः-तान्तुवायिः, फिमोऽवकाश:-आम्रगुप्तायनिः; नापिताटुभयप्रसङ्गे फिन् भवति । याज्ञदत्तिरिति । 'वा नामधेयस्य वृद्धसंज्ञा वक्तव्या' । पक्षे याज्ञदत्तायनिरिति भवत्येव ।। वाकिनादीनां कुक् च ॥ यदिह वृद्धगोत्रमिति । वाकिन-गारेध-काक-इत्येते त्रयः। वचनं वाकः सोऽस्यास्ति वाकिनः, बहिणवदुपपाद्यः । अगारे एधते गारेधः, पृपोदरादित्वादादिलोपः, शकन्ध्वादित्वात्पररूपम् । कायतेः काकः, 'अन्येषामपि' इति कः। कर्कटस्यापत्यं काट्यः, गर्गादिः, कुर्वादि । लंघयतेलका, अस्मादेव निपातनाद् घस्य कादेशः । वर्मचर्मशब्दौ ब्रीह्यादी। इआद्यपवाद इति । वर्मिचर्मिणोरण प्राप्तः, लङ्काशब्दात् 'द्वयचः' इति ढक प्राप्तः, यमन्ताद् 'यवियोश्च' इति फक्; शेपेभ्य इब् प्राप्तः, 'वमिचर्मिणोर्न- लोपश्च' इति कुकि कृते प्रातिपदिकस्यानकारान्तत्वान्नलोपो न प्राप्नोतीति विधीयते । यदि पुनरयं कुक परादिः क्रियते, आयनादेशो न स्यात; फस्याना- दित्वात् । यदा च लिङ्गविशिष्टपरिभापया वर्मिणी-चर्मिणीशब्दाभ्यां प्रत्ययो भवति, तदा 'भस्याऽढे तद्धिते' इति पुंवद्भावो न स्यात् ।। न्यासः न शाम्रान्तरप्रसिद्धम् ; अगोत्रादिति प्रतिषेधात् । कारिशब्दादित्यादि । कारिलक्षणस्ये- भोऽवकाशः- तान्तुवायिरिति, फिलोऽवकाश:- आम्रगुप्तायनिरिति; इहोभयं प्राप्नोति- नापितानि रिति, परत्वात् फिलेव भवति ॥ चाकिनादीनां कुक् च ॥ यदिह वृद्धमगोत्रमिति । याफिनशन्दादिफाकपर्यन्तम् । यादापवादो योगति । आदिशन्देनाणो प्रणम् । तर चमिवमिशन्दयोरणोपवादा, रोपाणामिनः।

·प्राचामवृद्धात्फिन्वहुलम् ] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः ४८७ वाकिन । गारेध । कार्कट्य । काक । लङ्का। * चमिवर्मिणोनं- लोपश्च ॥ पुत्रान्तादन्यतरस्याम् ॥ १५९ ॥ 'उदीचां वृद्धात्' इति वत्तते । पुत्रान्तमगोत्रमिति पूर्वेणैव प्रत्ययः सिद्धः, तस्मिन्ननेन कुगागमोऽन्यतरस्यां विधीयते । पुत्रान्तात् प्रातिपदिकाद्य: फिञ्प्रत्ययस्तस्मिन् परभूतेऽन्यतरस्यां कुगागमो भवति पुत्रान्तस्य । तेन त्रैरूप्यं सम्पद्यते - गार्गीपुत्रकायणिः, गार्गीपुत्रायणिः, गार्गीपुत्रिः । वात्सीपुत्रकायणिः, वात्सीपुत्रायणिः, वात्सीपुत्रिः ॥ प्राचामवृद्धास्फिन्वहुलम् ॥ १६ ॥ अवृद्धाच्छब्दरूपादपत्ये फिन् प्रत्ययो भवति बहुलं प्राचां मतेन । ग्लुचुकायनिः। अहिचुम्बकायनिः । प्राचामिति किम् ? ग्लौचुकिः । अवृद्धादिति किम् ? राजदन्तिः । उदीचाम् , प्राचाम् , अन्यतरस्याम् , बहुलमिति सर्व एते विकल्पार्थाः, तेषामेकेनैव सिद्धयति ? तत्राचार्यग्रहणं पूजार्थम् । बहुल- पदमञ्जरी पुत्रान्तादन्यतरस्याम् ।। पूर्वणैव प्रत्ययः सिद्ध इति । तेनासाविह विधीयते । कथं तर्हि पञ्चम्या निर्देश इत्याह-पुत्रान्तादित्यादि। प्राचामवृद्धात्फिन्वहुलम् ।। विकल्पार्था इति । विकल्पप्रयोजनम् । तत्राऽऽचा- र्योपादानं मतान्तरे प्रत्ययस्याभावं द्योतयति, बहुलग्रहणं तु क्वचित्प्रवृत्त्यादि- कम् , अन्यतरस्यांशब्दस्तु विकल्पमेव, तेषामेकेनैव सिद्धचतीति प्रकरणाद्विकल्प ? न्यासः चर्मिवर्मिणोनलोपश्चेति। चर्मिन्, वर्मिन्-इत्येतयोः कुक्फिनौ भवतः, नलोपश्चेति । कुकि कृते प्रातिपदिकस्य नकारान्तत्वान् नलोपोऽत्र न प्राप्नोतीति विधी- यते - चार्मिकायणिः, वार्मिकायणिः ॥ पुत्रान्तादन्यतरस्याम् ।। तेनेत्यादि । वचनात् पूर्वसूत्रेणैवोदीचा मतेन यः पक्षे फि विहितस्तस्मिन्ननेनान्यतरस्यां कुगागमोऽपि विधीयते । तेन त्रीणि रूपाणि भवन्ति ।। प्राचामवृद्धात् फिन बहुलम् ।। विकल्पार्था इति । विकल्पप्रयोजनाय । एकेनैव सिध्यतीति । विकल्पार्थत्वादिति । प्रकृतत्वाद्विकल्प इति गम्यते । अत्र च किमर्थं सर्वेषां ·४८८ काशिकावृत्ती [प्राचामवृद्धात्किन्वहुलम् ग्रहणं वैचित्र्यार्थम् , क्वचिन्न भवत्येव - दाक्षिः । प्लाक्षिः ।। मनोर्जातायञ्यती धुक्च ।। १६१ ॥ मनुशब्दादम् , यत् - इत्येतो प्रत्ययौ भवतः, तत्सन्नियोगेन पुगागमः, समुदायेन चेन्नातिर्गम्यते । मानुषः, मनुष्यः । जातिशब्दावेतौ । अपत्यार्थोऽत्र नास्त्येव, तथा च मानुषा इति बहुषु न लुग्भ- वति । अपत्यविवक्षायां त्वणैव भवितव्यम् - मानवी प्रजा । अपत्ये कुत्सिते मूढे मनोरौत्सर्गिकः स्मृतः । नकारस्य च मूर्द्धन्यस्तेन सिद्धयति माणवः ॥ पदमञ्जरी इति गम्यते। किमर्थं तर्हि सर्वेषां ग्रहणम् ? तत्राह-तत्रेति । बहुलग्रहणं वैचित्र्या- थमिति । पारिशेष्यादन्यस्य ग्रहणं विकल्पार्थमित्युक्तं भवति । वैचित्र्यमेव दर्शयति-कचिदिति ॥ मनोर्बातावभ्यतो पुक् च ।। तथा 'चेति । अपत्यार्थे तु सति 'यबमोश्च' इति बहुपु लुक प्रसन्येत; लौकिकस्य गोत्रस्य तत्र ग्रहणात् । अपत्ये कुत्सित इति । णत्वविधानार्थमिदम् , अणः सिद्धत्वात् । न च 'न दण्डमाणवान्तेवासिपु' इति णत्वसिद्धिः, अर्थविशेपस्यानिश्चायाद् । अनधीतवेद- त्वान्मूढत्वम् । विहिताकरणात्प्रतिपिद्धसेवनाच्च कुत्सितत्वम् ।। न्यासः महणमित्यध्याहार्यम् । तत्रेत्याधुत्तरम् । यच्चोदोचांग्रहणं यच्च प्राचाग्रहणम् , तदुभयं पूषार्थम् । बहुलाहणं वैचित्र्यार्थम् । पारिशेष्यादन्यतरस्यांग्रहणं विकल्पार्थमित्युक्त भवति । कचिदित्यादिना बहुलग्रहणस्य वैचित्र्यार्थतां दर्शयति ।। मनोर्जातायभ्यती पुक् च ।। तथा चेत्यादि । यस्मादपत्यार्योऽत्र नास्ति, एवञ्च हत्या मानुपा इति पहुपु लुग्न भवति । अपत्यार्थ तु सति 'यसोच' इति बहुयु टुक प्रसन्येव । अपत्ये कुत्सित इत्यादि । मूर्धन्योपसंख्यानपरोऽयं श्लोकः । अण्प्रत्ययोऽपत्य- विपक्षापान 'वस्यापत्यम्' इत्यनेनेय सिध्यति । ननु च मूर्धन्योऽपि च बहुलग्रहणानुगृत्या सियत्रीय १ एवं तदि बहुलग्रहणानुत्तेलम्प एवार्यः लोफेन फथ्यते । स चापि मूर्धन्यो विशिष्ट एप विश्व दादापपत्ये भयति, न सर्वत्र । भनधोतवेदत्वादशो मूदः । मूदत्या. देव मविपिसापरणारा कुरिसवो यः साक्षाणातीपो माग उच्यते ।।

·अपत्पं पीनप्रभृति गोत्रम् ] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः ४६ अपत्यं पौत्रप्रभृति गोत्रम् ।। १६२ ॥ पौत्रप्रभृति यदपत्यं तद् गोत्रसंज्ञं भवति । सम्बन्धिशब्दत्वादपत्य- पदमञ्जरी अपत्यं पौत्रप्रभृति गोत्रम् ॥ तद्गोत्रसंज्ञं भवतीति । अपत्यमानस्य लोके गोत्रत्वादपत्यविशेषे गोत्रशब्दस्य नियमात्परिभाषेयं युक्ता, न संज्ञेति चेत् ? न; लिङ्गवती परिभाषा भवति, यथा-'इको गुणवृद्धी' इति, विध्यन्तरशेषभूता वा, यथा-'विप्रतिषेधे परं कार्यम्' इति, न चेयं तथा; किञ्च वृद्धयादयोऽपि सर्वार्थप्रत्यायनयोग्याः संज्ञिविशेषे शक्त्यवच्छेदेन नियम्यन्ते । अथ च ताः संज्ञास्तथेयमपि भविष्यति । उक्तं च- व्यवहाराय नियमः संज्ञानां संज्ञिनि कचित् । नित्य एव तु सम्बन्धो डिस्थादिषु गवादिवत् ।। वृद्धयादीनां च शास्त्रेऽस्मिन् शक्त्यवच्छेदलक्षणः। अकृत्रिमो हि सम्बन्धो विशेषणविशेष्यवत् ।। इति । यदि पौत्रप्रभृतेरपत्यस्य गोत्रसंज्ञा क्रियते, गर्गस्यापि प्राप्नोति, सोऽपि कश्चित्प्रति पौत्रो भवत्येव, तत्र को दोषः ? 'गोत्राचून्यस्त्रियाम्' इति यूनि प्रत्ययप्रसङ्गः, गार्यादेव तु यूनीष्यते ? नैष दोषः; इहापत्यग्रहणं न कर्तव्यम् , पौत्रस्यापत्यत्वात्तत्प्रभृतेरपत्यस्यैव ग्रहणं सिद्धम् , तत् क्रियते-अपत्यरूपेण प्रतिभासमानस्य यथा स्यात् , वस्तुतोऽपत्यस्य मा भूदित्येवमर्थम् । अतोऽपत्यरूपेण प्रतिभासमानस्य गर्गस्य न भविष्यति । ननु चासत्यप्यपत्यग्रहणे पौत्रप्रभृति- रूपेण प्रतिभासमानस्य संज्ञाया विज्ञानात्तेन रूपेणाप्रतिभासमानस्य गर्गस्व न भविष्यतीति किमपत्यग्रहणेन! यद्येवम् , औपगवस्यापि न स्यात् ,सोऽपि ह्यपत्य- रूपेण प्रतिभासते, न तु पौत्रप्रभृतिरूपेग, अपत्यमाने प्रत्ययविधानाद्गार्यादेरेव तु स्याद्-यत्र गोत्र- एक प्रत्ययः । कुतश्चायमों- लभ्यते-- पौत्रप्रभृतिरूपेण प्रतिभासमानस्येति ? तद्ग्रहणसामर्थ्यादिति चेत्, सर्वस्यापि यत्किञ्चित्प्रति वस्तुतः पौत्रप्रभृतित्वाव्यभिचारात् पौत्रप्रभृतिग्रहणं न कर्त्तव्यं भवति । तद्ग्रहणसामर्थ्यादयमों लभ्यत इति ? तन्न; संज्ञिनिर्देशार्थत्वादचेतनव्यावृत्त्य- र्थत्वाच्च । 'गोत्रम्' इत्येतावति युक्ते कस्य संज्ञा स्यात्, रथादीनां च वस्तुतोऽपि न्यासः अपत्यं पौत्रप्रभृति गोत्रम् ।। प्रभृतिशब्द आदिशब्दस्यार्थे। पौत्रा प्रभृतिर्यस्येति बहुव्रीहिः । यदि पौत्रप्रभृति यदपत्यं तद् गोत्रसंशं भवति, गर्गस्यापि गोत्रसंज्ञा प्राप्नोति, सोऽपि कञ्चित् प्रति पौत्रो भवत्येक ! सल्याञ्च गोत्रसंज्ञायां गोत्रशन्दादनन्तरांपत्ये प्रत्ययों न प्राप्नोतीति चोद्यमाशङ्कयाहः-सम्बन्धिशब्दत्वादित्यादि।' गोत्रसंशा ह्यपत्यस्य ·४६० काशिकावृत्ती - [ अपत्यं पीत्रप्रभृति गोत्रम् शब्दस्य यदपत्यं तदपेक्षया पौत्रप्रभृतेर्गोत्रसंज्ञा विधीयते । गर्गस्यापत्यं पौत्रप्रभृति गायः । वात्स्यः । अपत्यमिति व्यपदेशोऽयं पौत्रप्रभृतेः । पदमञ्जरी पौत्रप्रभृतित्वं नास्ति । अतो वस्तुतः पौत्रप्रभृतेर्गर्गस्य मा भूत् , अपत्यस्पेण प्रतिभासमानस्य यथा स्यादित्येवमर्थ त्वपत्यग्रहणं कर्तव्यम् । सम्बन्धिशब्दत्वाञ्च पौत्रप्रभृत्यपत्यशब्दयोर्य प्रति पौत्रप्रभृतित्वमपत्यत्वं च तमेव प्रति गोत्रसंज्ञा विज्ञायते । तेनाङ्गिरसः पौने गर्गस्यानन्तरे न भवति 'गर्गादिभ्यो यन् । तदेतत्सर्वमुक्तम् । सम्बन्धिशब्दत्वादित्यादि । यस्य यदपत्यमिति । प्रतिभासत इति भावः । तदयमत्र सूत्रार्थः-वस्तुतः पौत्रप्रभृतिरपत्यरूपेण प्रतिभासमानोऽर्थो यं प्रत्यपत्य- रूपेण प्रतिभासते यं च प्रति वस्तुतः पौत्रप्रभृतिः, तं प्रति गोत्रसंज्ञ इति । अपत्यमिति व्यपदेशायेति । संज्ञिन इति शेषः । अपत्यरूपेण प्रतिभासमा. नस्य संज्ञिनो व्यपदेशो यथा स्यादित्येवमर्थमित्यर्थः । इह कस्मान्न भवति- गर्गापत्यस्य तृतीयादेरपत्यमिति, अत्र हि गर्गापत्यशब्देन गर्ग प्रत्यपत्यरूपेण प्रतिभासमानस्य वस्तुतः पौत्रप्रभृतेर्गग प्रति गोत्रसंज्ञायां सत्यां गर्गस्य चतुर्थे जीवदंश्ये 'गोत्राथूनि' इति गर्गापत्यशब्दात्प्रत्ययः प्राप्नोति ? नैप दोषः; संज्ञा- प्रकरण एवास्मिन्कर्तव्येऽपत्यप्रत्ययेपु विधीयमानेषु मध्ये संज्ञाकरणं प्रत्यय- - न्यासः पौत्रप्रभृतेविधीयते । तेन च यथापत्यमिति सम्बन्धिशब्दोऽसौ नियोगतोऽपत्यवन्तम- पेशते । तेन तस्य यदपत्यं तदपेक्षया गोत्रसंशा विधीयते । न च यस्य गर्गः पौत्रस्तस्यासौ गर्गोऽपत्यमिति शक्यते व्यपदेष्टुम् ; अपत्यत्वस्य तत्राप्रतिभासनात् । अप्रतिभासनं पुनस्तस्य तद्वतोऽविवक्षितत्वात् । यदपि हि तनापत्यत्वं तदप्यविवक्षितस्वरूपेण नाख्या- वम्, ततोऽपत्यस्य पौत्रप्रभृतेर्विधीयते । अतः स्वरूपेण प्रतिभासमानो न भवति गर्गस्य गोत्रसंशायाः प्रसङ्गः। गर्गस्य पौत्रप्रभृतीति । गर्गसम्बन्धि पौनाद्यपत्यं गार्य इति गोत्रसंशायर्या सत्याम् 'गोत्रे कुलादिभ्यश्रुफम्' इत्यतो गोत्र इत्यनुवर्तमाने गर्गादिभ्यो यम्' इति गोत्रेऽपत्ये यम् भवति । अपत्यमिति व्यपदेशोऽयमिति । संशिन इति शेषः । तबोचरसूत्र इत्यभिप्रायः । इह तु पीत्रत्यापत्यत्तान्यभिचारात् तदपत्यमेव प्रत्ययान्तः संशित्वेन विशायत इति नार्थः संजिन्यपदेशार्थनापत्यग्रहणेन । उत्तरसूत्रे तु पौत्रप्रभृत्येतत् पप्ठ्यन्तं विपरिणम्य पौत्रप्रभृतेः सम्बन्धिनोऽपत्यय युवसंशेष्यते, सा चापत्यग्रहणमन्त- रेण न लभ्यते । अन्यदपि वपत्यात् पौत्रप्रभृतेः सम्बन्ध्यस्ति, तत्र न जायते-कस्येयं उंग्रेवि ! अवत्त संशिनो व्यपदेशाय युक्तमपत्यग्रहणमित्येके ।

·जीवति तु वंश्ये युवा] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः . पौत्रप्रभृतीति किम् ? अन्यस्य मा भूत् । कौजिः। गागिः । गोत्रप्रदेशाः - ‘एको गोत्रे' इत्येवमादयः ॥ जीवति तु वंश्ये युवा ॥ १६३ ॥ अभिजनप्रबन्धः = वंशः। तत्र भवो वंश्यः पित्रादिः, तस्मिन् पदमञ्जरी वाच्यस्यापत्यस्य परिग्रहार्थम् । यदिदं तस्यापत्यम्' इत्यारभ्य प्रत्ययार्थत्वेन निर्दिष्टमपत्यं तद्गोत्रसंज्ञमिति, तेनापत्यशब्देन प्रतिभासमानस्यापत्यस्य संज्ञा न भविष्यति । ननु च ते तद्राजाः' इत्यत्र तच्छब्देनाजादीनामेव परिग्रहो यथा स्यात्पूर्वेषां मा भूदिति मध्ये संज्ञाकरणं स्यात् । यद्येतावत्प्रयोजनं स्याद्, 'अब्बा- दयस्तद्राजाः' इत्येव ब्रूयात् , तस्माद् क्तमेव साक्षात्प्रयोजनमस्मिन् प्रकरणे संज्ञा- करणस्य । स्थिते त्वेवमुक्तमपि प्रयोजनं भवत्येव, अत एव तत्र वक्ष्यति- गोत्रयुक्संज्ञा काण्डेन व्यवहितत्वादिति ।। जीवति तु वंश्ये युवा ॥ अभिजनप्रबन्धौ वंश इति । अभिजनाः पित्रादयः, अभिजायन्ते येभ्यः पुत्रादय इति कृत्वा । प्रबन्धः = सन्तानः । तत्र भवो वंश्य इति । दिगादित्वाद्यत् । पौत्रप्रभृत्यपत्यमिति षष्ठीसमासः, यद्यत्रापि पूर्ववत् 'पौत्र- प्रभृति' इत्येतत्सामानाधिकरण्येनापत्यं विशेषयेत् , तृतीयस्यापि जीवद्वंश्यस्य युव- संज्ञा स्यात् । तत्र को दोषः १ युवसंज्ञया गोत्रसंज्ञाया बाधितत्वाद्र्गादिभ्यो यम् स्यात् , न कश्चिदपत्यप्रत्ययः । किं कारणम् ? गोत्रादेव यूनीति नियमात्, न्यासः इह तु संशिव्यपदेशार्थं युक्तमपत्यग्रहणं पश्यामः । असति ह्यपत्यग्रहणे सम्बन्धि- शब्दत्वादपत्यशब्दस्येत्यादि यदुक्तं चोद्यनिरासाय तदघटमानं स्यात् । ततश्च गर्गस्यापि गोत्रसंशा स्यादेव । तस्मादिहापि संशिव्यपदेशायापत्यग्रहणं कर्त्तव्यमेव, अपत्यरूपेण प्रति- भासमानस्य संज्ञा यथा स्यात् । अन्यस्य मा भूदिति । ननु तस्मादेव तत्प्रकृतमपत्यग्रहणं तदेव संशिव्यपदेशाय भविष्यति, तत् किमपरेणापत्यग्रहणेन ? नैतदस्ति; तद्धि प्रत्ययार्थतया प्रकृतं कथं संशिनो व्यपदेशाय स्यात् , स्यादेतत् यद्यपि तत्प्रत्ययार्थे कृतं तथापि तस्येहानुवृत्तस्य तत्प्रयोजनं नास्तीत्यतः संशिव्यपदेशाय विज्ञास्यत इति १ एतच्च नास्ति; उत्तरार्थ ह्यधि- काराणामनुवृत्तिदृश्यते, व्याख्यानञ्चैवं कर्तव्यं स्यात् ; व्याख्यानाच्च वचनमेव लघुतर- मित्यपत्यग्रहणं कर्तव्यम् । कौञ्जिः, गागिरिति । अनन्तरस्य गोत्रसंशाया अभावाद् 'गोत्रे कुलादिभ्यश्च्फ' 'गर्गादिभ्यो यञ्' इति यश्च गोत्रे विधीयमानो न स भवति ॥ जीवति वंश्य तु ॥ अभिजनप्रबन्ध इति । अभिजनाः = पितामहादयः, युवा ·. ४६२ .: कांशिकावृत्ती [ जीवति तुं वैश्य युवा जीवति सति पौत्रप्रभृत्यपत्यं युवसंज्ञं भवति । पौत्रप्रभृतीति च न सामानाधिकरण्यनापत्य विशेषयति, कि तहिं ? षष्ठया विपरिण- म्यते - पौत्रप्रभृतेर्यदपत्यमिति । तेन चतुर्थादारभ्य: युवसंज्ञा विधी- यते । गायिणः । वात्स्यायनः । तुशब्दोऽवधारणार्थः - युवैव भवति, न गोत्रमिति ॥ पदमारी नानन्तरान्न मूलप्रकृतेः । तस्माद्वाक्येनैवाभिधानं प्राप्नोति गर्गस्यापत्यं गार्गेर- पत्यमिति । एतेनोपगोस्तृतीयों जीवद्वंश्यो व्याख्यातः, तस्माद्वैयधिकरण्येन विशेषणमित्याह-पौत्रप्रभृतीति । षष्ठी विपरिणभ्यत इति । अत्रं च व्याख्यानमेव शरणम्। तुशब्दोऽवधारणार्थ इति । अनेकार्थत्वान्निपातानां भिन्नक्रमों युवशब्दा- नन्तरं द्रष्टव्य इत्याह-युवैव भवति, न गोत्रमिति । असत्यवधारणे एकसंज्ञाधिका- रांदन्यत्र संज्ञायां समावेशाभ्युपगमात्कृत्यप्रत्ययसंज्ञानामिव गोत्रयुवसंज्ञयोः समावेश: स्यात् । अस्तु, को दोषः ? यस्कस्थापत्य गोत्रम् 'शिवादिभ्योऽण' तदन्ताधूनि 'अणो द्वयचः' इति फिम् , वृद्धौ, यस्येति लोपे कृते यास्कायनिरिति । वहुपु 'यस्कादिभ्यो गोत्रे' इति फिलो लुक् प्रसज्येत; एकंदेशविकृतस्यानन्य- .. न्यासः प्रबन्धः = सन्तानः, तत्र भवों वश्य इति दिगादित्वादयत्। पौत्रप्रभृत्यपत्यमिति । षष्ठी- समासः । पौत्रप्रभृतीति चेत्यादि । यदि पौत्रप्रभृतीत्येतत् सामानाधिकरण्येनापत्यं विशेषयेत् पौत्रप्रभृति यदपत्यमिति तदारभ्य युवसंज्ञा स्यात्, तच्चानिष्टम् ; तस्मान्नैतत् सामानाधिकरण्येनापत्यत्य विशेषणम् , किं तहिं १ अर्थाद् विभक्ति विपरिणामे कृते पष्ठ्यन्ततामापन्नं वैयधिकरण्येन पौत्रप्रभृतेर्यदपत्यमिति, तथा सति यदिष्टं सम्पद्यते तद् दर्शयितुमाह---सेनेत्यादि । यत एवं विभक्तिविपरिणामे कृतें पौत्रप्रभृतीत्यनेन पाव्य- न्तेनापत्य विशेष्यते तेन चतुर्थादारभ्य युवंसंज्ञा विधीयते, तस्य च विभक्तिपरिणामस्यापत्यं हेतुः । अपत्यशब्दों हि सम्बन्धिशब्दत्वाद्धेत्यापेक्षते, तन पप्ठ्या हेतुर्भवति । सन्निहि- तत्वाच । पौत्रप्रभृति तस्येत्येतदेवापेक्षते, ततस्तत्रैव पठी प्रकल्पयति । यदि तापत्यग्रहण- सामथ्यात् पौत्रप्रभृतेः पठौविपरिणामो भवति, · पूर्वसूत्रेऽपि फरमान्न भवति १ तत्र प्रयमाया अनवकाशत्वात् । पूर्वसूत्रे यकृतार्या ग्रंथमा, ततो न शक्यते तस्याः पष्ठीं विपरिणयितुम् । इह तु कृतायी शक्यते पठीभावेन विपरिणमयितुम् । गाायण इति । ६६ युवसंशायां सत्याम्' 'गोवाद यून्यन्त्रियाम् इति गोत्रप्रत्ययान्ताद् यूनि प्रत्ययों भपतिनुशन्दोऽवधारणार्थ इति । कः पुनः संशसमावेशे दोपः कम्यते ! शालोरपत्यं ·४६.३ जीवति तु वंश्ये, युवा ] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः , पदमञ्जरी त्वात् । यस्कादिभ्योऽनन्तरस्य गोत्रप्रत्ययस्य लुगुच्यते, न चात्रानन्तरः फिन् । शिवाद्यणो यस्येति लोपः, तस्य पूर्वस्मादपि विधौ स्थानिवद्भावाद्यस्कादिभ्योऽनन्त- रस्य विहितस्येति वा विज्ञास्यते । इह च कण्वस्यापत्यं काण्व्यः, तस्यापत्यं युवा कापव्यायतः, तस्यच्छात्राः काण्वायनीया इति, 'कण्वादिभ्यो गोत्रे' इत्यण न भवति, कण्वादिभ्यः परो योऽनन्तरो यो वा तेभ्यो गोने विहितस्तदन्तादित्याश्र- यणात् । इह च औपगवस्यापत्यमौपगविरिति 'गोत्राथूनि' इति प्रतिपदविधानातू ‘एको गोत्रे' इति नियमो बाधिष्यते । यदि बाध्यते, औपगवेयूनोऽपत्यमिति चतु- थस्य यूनो गोत्रत्वात्पञ्चमे यूनि फक प्राप्नोति ? नैष दोषः; पञ्चमे यूनि विवक्षिते उत्पन्नस्येनः यूनि'लुक्' इति लुकि कृते औपगवशब्दादणन्तात्पुनरपीबेव भविष्यति । इह तर्हि दाक्षेरपत्यं दाक्षायणस्यापत्यमित्यर्थविवक्षायाम् 'फक्फियोर- न्यतरस्याम्' इति फको लुगभावपक्षे तदन्तादिन प्राप्नोति ? किच औपगवेरपत्य- मित्यत्रापि लुप्तेऽपीबि प्रत्ययलक्षणेन फक्प्राप्नोति ? एवं तर्हि गोत्राथूनि' इत्यत्र एकग्रहणमनुवर्तिष्यते, तेनातेकः प्रत्ययो न भविष्यति । यस्तर्हि गोत्रेऽलुगचि' इत्यलुक् सोऽस्त्रीणां यूनां छात्र इत्यादौ प्राप्नोति, यूनोऽपि गोत्रत्वात् ? प्राप्नोतु, तं बाधित्वा परत्वायूनि लुग्भविष्यति ? नैवं शक्यम् , फक्फिमोर्हि दोषः स्यात्-शालङ्करपत्यं शालङ्किः, पैलादिषु पाठादिञ् शलङ्कादेशश्च, ततः शालङ्कर- पत्यं युवा 'यनियोश्च' इति फक् , 'पैलादिभ्यश्च' इति लुक् , ततः शालङ्केयूँन- छात्रा इति प्राग्दीव्यतीयार्थविवक्षायाम् 'गोत्रेऽलुगचि' इति पैलादिषु लुकः प्रतिषेधे सति 'यूनि लुक्' इति लुकि नित्ये प्राप्ते 'फक्फिोरन्यतरस्याम्' इति पक्षे फकः श्रवणप्रसङ्गः असत्यां तु यूनो गोत्रसंज्ञायाम् ‘गोत्रेऽलुगचि' इत्यस्याप्रवृत्ती पैलादिषुः लुरभवत्येव । 'फक्रिफोरन्यतरस्याम्' इत्ययं तु विकल्पोः यूनि 'लुक' इत्यस्यानन्तरस्य, न तु पैलादिषु लुको व्यवहितस्यान्तरङ्गस्य, तत 'इव्यश्च' इत्यण-शालङ्का इति भवति । तथा पीलाया अपत्यम् , 'पीलाया वा' इत्याण , पैलः, तस्यापत्यं युवा, 'अणो यचः' इति फिन , तस्य पैलादिभ्यश्च' इति लुक् , ततः पैलस्य यूनश्चात्त्राः पैलीया इति ।। न्यासः युवा. 'यजिनोश्च' इति फक् , पैलस्यापत्यं युवा 'अणो द्वयचः' इति फि; तयोः 'पैलादिभ्यश्च' इति लुगुच्यते-शालकिर्युवा, पैलो युवेति । यदि च गोत्रयुवसंशयोः समावेशः स्यात् तदा शालकऍनश्छात्रा इत्यर्थविवक्षायां प्राग्दीव्यतीयेऽजादौ प्रत्यये विषयभूते गोत्राश्रयः 'गोत्रेऽलुगचि' इत्यलुक् स्यात् । ततस्तस्माद् यूनो गोत्रसंज्ञा मा भूदित्यवधारणार्थस्तुशब्दः क्रियते ॥

·४६४ काशिकावृत्ती [ भ्रातरि च ज्यायसि भ्रातरि च ज्यायमि ।। १६४ ।। भ्रातरि ज्यायसि जीवति कनीयान् भ्राता युवसंज्ञो भवति पौत्र- प्रभृतेरपत्यम्। गार्ग्यस्य द्वौ पुत्रौ, तयोः कनीयान् मृते पित्रादौ वंश्ये भ्रातरि ज्यायसि जीवति युवसंज्ञो भवति । अवंश्यार्थोऽयमारम्भः । पूर्वजाः पित्रादयः 'वंश्याः' इत्युच्यन्ते । भ्राता तु न वंश्यः; अकारण- त्वात् । गायें जीवति गाायणोऽस्य कनीयान्भ्राता.। वात्स्यायनः । दाक्षायणः । प्लाक्षायणः ॥ वान्यस्मिन् सपिण्डे स्थविरतरे जीवति ॥ १६५ ॥ सप्तमपुरुषावधयः सपिण्डाः स्मर्यन्ते । येषाम् - पदमञ्जरी भ्रातरि च ज्यायसि ।। कनीयान् भ्रातेति। भ्रातृज्यायः-शब्दयोः सम्बन्धि- शव्दत्वादयमर्थो लभ्यते । अकारणत्वादिति । यः साक्षात्परम्परया वा कारणं भवति, स लोके 'वंश्य' इत्युच्यते । गाग्र्ये जीवतीति । ज्यायसि भ्रातरि जीवती- त्यर्थः । एवं वात्स्यायनादावपि द्रष्टव्यम् ।। वान्यस्मिन् सपिण्डे स्थविरतरे जीवति ।। सप्तमपुरुपावधय इति । आत्मनः प्रभृति पित्रादिपु पुत्रादिषु वा गण्यमानेषु सप्तमपुरुषोऽवधिये॒पां ते तथोक्ताः । प्रायेण तु पूरणप्रत्ययो न पठ्यते, सप्तपुरुपावधय इत्येव पठ्यते, न तत्र समीचीन- न्यासः भ्रातरि च ज्यायसि || भ्रातृशब्दस्य सम्बन्धिशब्दत्वाद् यदपेक्षं भ्रातृत्वं तमेव भ्रातरं संशित्वेनोपक्षिपति । न्यायानिति प्रशस्यतरो वृद्धतरव्याभिधीयते । तस्य च ज्यायत्वं गुणवंयसा वा । युवान प्रतियोगिनमपेक्ष्य भवतीति स एव ज्यायसत्यनेन प्रतियोगी प्रत्युपस्थाप्यते । तेन भ्रातुरेव कनीयसः संशा विशात्यत इति मत्वाह- फनीयान् भ्राता युवसंज्ञो भवतीति । पूर्वजा इत्यादिना अवश्यार्थतामारम्भस्य समर्थयते । अकारणत्वादित्यनेनापि भ्रातुरवंश्यत्वम् । यो हि साक्षात् पारम्पर्येण वा फारणं स बंश्यः, न च भ्राता कारणम् , तस्मादसौ वंश्यो न भवतीति । गाग्य जीवति भ्रातरि बीरवीत्यर्थः । एवं वात्स्ये बीपति वाल्यायनोऽस्य फनीयान् भ्राता, दाक्षी जीवति दाक्षायणोऽस्य फनीयान् भाता चेदितव्यः ।। यान्यस्मिन् सपिण्डे स्थविरतरे जीवति ।। सप्तमपुरुषायधय इति । ससमः पुरुषोऽवधियो सपिण्डाना ते तथोक्ताः समानपिन्डाः, निपातनात् समावः, 'समानस्य' दति योगविभागामा बम प योगविभागांतनिपातनं लिखा, वेन सपिन्छाः ·वान्यस्मिन्सपिण्डे० ] ४६५ चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः 'उभयत्र दशाहानि कुलस्यान्नं न भुज्यते' । इत्येवमादिकायां क्रियायामनधिकारः। भ्रातुरन्यस्मिन्सपिण्डे स्थविरतरे जीवति पौत्रप्रभृतेरपत्यं जीवदेव युवसंज्ञं वा भवति । प्रकृतं जीवतिग्रहणं सपिण्डस्य विशेषणम् , इदं तु संज्ञिनः । तरनिर्देश उभयोरुत्कर्षार्थः । स्थानेन वयसा चोत्कृष्टे सपिण्डे यथा स्यात् । पितृव्ये पितामहे भ्रातरि च वयसाधिके जीवति । गर्गस्यापत्यं गायिणः, गार्यो वा । वात्स्यायनः, वात्स्यो वा । दाक्षायणः, दाक्षिर्वा । पदमञ्जरी मर्थ पश्यामः । समानः पिण्डो येषामिति सपिण्डाः, निपातनात्सभावः । स्मर्यन्त इति । तद्यथा-'सपिण्डता तु पुरुषे सप्तमे विनिवर्त्तते' इति । सप्तमे- ऽतीते विनिवर्तत इत्यर्थः । उभयत्रेति । जनने मरणे चेत्यर्थः । एवमादिकायां क्रियायामिति । आदिशब्देन 'दानं प्रतिग्रहो होमः स्वाध्या- यश्च निवर्तते' इत्यादिका क्रिया गृह्यते । जीवदेवेति । वस्तुव्याख्यानमेतत् । सूत्रे तु जीवतीत्याख्यातपदम् , तच्चेदपत्यं जीवतीति, प्रथमार्थे वा शत्रन्तात्सप्तमी व्याख्येया। तरनिर्देश इत्यादि । असति तस्मिन्स्थविरशब्दाद्वयःप्रकर्षमात्रं गम्येत, तरपा तु स्थानप्रकर्षों द्योत्यते, ततस्तदुपादानसामर्थ्यात् , यथा गोतरः, अश्वतर इत्यादावप्रवृत्तिनिमित्तभूतस्यापि वाहदोहादेः प्रकृत्यर्थसम्बन्धिनः प्रकर्षे तरब् भवति, तथात्रापि । स्थानम् = पदम् , पितृत्वादिकम् । न्यासः शास्त्रेष्वा सप्तमात् पुरुषात् । परेण ये ते सपिण्डा नोच्यन्ते । येषामित्यस्याधिकार इति परेण सम्बन्धः । उभयत्रेति । जन्मनि मरणे च । इत्येवमादिकायामिति । आदिशब्देन निवृत्त्या- दिकाः क्रियाश्च गृह्यन्ते । तथा चोक्तम् -- उभयत्र दशाहानि कुलस्यान्नं न भुज्यते । दानं प्रतिग्रहो यज्ञः स्वाध्यायश्च निवर्तते ॥ इति । जीवतीति । सप्तम्येकवचनमेतत् । प्रथमायाश्च स्याने सुव्यत्ययेन सप्तमी विहिता, अत एवाह-जीवदेवेति । तरन्निर्देश इत्यादि। असति हि तरन्निर्देशे स्थविर- शब्दाद् वयाप्रकर्षमात्रं गम्यते, तरपा तु स्थानप्रकर्षोऽपि गम्यते । तस्मादुभयोरुत्कर्षार्थ- स्तरनिर्देशः कृतः । पितृव्ये पितामहे भ्रातरि चेति । द्वावप्येतौ स्थानत उत्कृष्टौ । स्थानशब्देन चेह सम्बन्धविशेष उच्यते; अनेकार्थत्वाद्धातूनाम् । ।

·४६६ काशिकावृत्ती [ वात्यस्मिन्सपिण्डे० स्थविरेति किम् ? स्थानवयोन्यूने गाय एव भवति । जीवतीति किम् ? मृते. मृतो वा गाग्य एव भवति । वृद्धस्य च पूजायाम् ॥ १६६ ॥ अपत्यमन्तहितं वृद्धमिति शास्त्रान्तरे परिभाषणाद गोत्रं वृद्धमित्यु- च्यते । वृद्धस्य युवसंज्ञा वा भवति पूजायां गम्यमानायाम् । संज्ञासा- माद् गोत्रं युवप्रत्ययेन पुनरुच्यते । 'वृद्धस्य' इति षष्ठीनिर्देश:, विचित्रा पदमञ्जरी स्थानवयोन्यूने इति । स्थानेन वयसा च न्यूने इत्यर्थः । ननु च ज्यायसीत्य- नुवृत्तेरेवोभयोः प्रकर्पो लभ्यते, 'प्रशस्यस्य श्रः', 'ज्य च', 'वृद्धस्य च' इत्युभयो- ज्यादेशविधानात् ? तन्न; नहि सकृत्प्रयुक्तः शब्दोऽनेकार्थमभिधातुं समर्थः । एव- मपि तरन्निर्देशो न कर्तव्यः, ज्यायसीत्यनुवृत्तरेव स्थानप्रकर्पलाभात् ? एतदपि नास्ति; स्थविर इति विशेपणान्तरोपादाने सति ज्यायसीत्यस्यानुवृत्तरेव दुर्ज्ञान- त्वात् । जीवतीति किमिति । श्रुतं प्रकृतं चोभयमधिकृत्य प्रश्नः । अत.एवो- भयोः प्रयोजनं दर्शयति-मृते मृतो वेति । तत्र मृत इति स्वपितरि, मृतो वेति पौत्रप्रभृतेरपत्यभूतोऽर्थः॥ वृद्धस्य च पूजायाम् ॥ अपत्यमन्तस्तिमित्यादि । एतच्चापत्यग्रहणेन वृद्धस्य विशेपणाद् इह परिभापितस्य च शब्दात्मकस्यापत्यत्वासम्भवात् विज्ञायते । पूजायां गम्यमानायामिति । का पुनरन पूजा ? यावत्वमेव । यद्यपि युवशन्दो- उनपेक्षितप्रवृत्तिनिमित्तमेव संज्ञा, तथापि प्रायेणाल्पवयसो जीवदश्यत्वं सम्भव- तीति तध्यारोपे सति तत्सहचरितं वयोऽपि प्रत्यायितं भवतीति पूजा भवति । संशासामर्यादिति । गोत्रस्य सतो युवसंज्ञा विधीयते, गोत्रसंता चेत्प्रवृत्ता 'एको " त्यात । गार्य एव भवतीति । न गाम्यायणः । युवसंशायामसत्यां युवप्रत्ययस्य प.फो. अनुत्पः । मृते इति । स्थविरवरे सपिण्डे । मृतो वेति । पौत्रप्रभृतिरप्या मृतोऽर्थः ॥ वृद्धस्य च पूजायाम् ॥ अपत्यमन्तस्तिमित्यादिना शास्त्रान्तरेण परिभाषित पद्रवत् परिगाप्रते, न तु पदिह शारने परिभापित उदिति दर्शयति । कुतः पुनरेवद- बगतम् - शास्त्रान्तरपरिभापितमिद गृहं गत रति ? अपत्याधिकारात् । शन्दात्मरस्य पिस्पारस्वासम्मपाद विशयते । पूजागां गम्यमानायामिनि । फा पुनरिह पूना विधिता ? गुल्लमेष | ar सोफे सर्वमागिनामभिमवम् । ननु च नेह युपशन्दी नरा. पदायी रहाते, सिहं ! संपदाका, व ६२ हनन पूना मेष दोषः; पूजापदण. सामादियाराम एवायं मुशियो. गो परिप्यते । संशासागस्यादित्यादिना ।

·४६७ यूनश्च कुत्सायाम् ] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः सूत्रस्य कृतिरिति । तत्र भवान् गार्यायणः, गार्यो वा । तत्र. भवान् वात्स्यायनः, वात्स्यो वा । तत्र भवान् दाक्षायणः, दाक्षिर्वा । पूजायामिति किम् ? गार्यः । वात्स्यः ॥ यूनश्च कुत्सायाम् ॥ १६७ ॥ कुत्सायां गम्यमानायां यूनो वा युवसंज्ञा भवति । निवृत्तिप्रधानो विकल्पः, युवसंज्ञायां प्रतिषिद्धायां पक्षे गोत्रसंज्ञैव भवति; प्रतिपक्षा- पदमञ्जरी गोत्रे' इति नियमः प्राप्नोति, ततश्च परमप्रकृतेरेवोत्पन्नेन प्रत्ययेनाभिहितत्वाद- प्राप्तोऽपि प्रत्ययोऽस्माद्वचनाद्भवतीत्यर्थः। इह पूर्वत्र सामानाधिकरण्येन संज्ञाविधानात्प्रक्रमाभेदाय तथैव संज्ञा विधातुं युक्ता,कोऽयं वृद्धस्येति षष्टीनिर्देशः इत्यत्राह-वृद्धस्येति । षष्ठीनिर्देश इति । इतिकरणो हेतो, वार्तिककारीयं चेदं सूत्रम् । वृत्तिकारेण तु सूत्रेषु प्रक्षिप्तम् । एतेनोत्तरसूत्रं व्याख्यातम् ॥ यूनश्च कुत्सायाम् ॥ निवृत्तिप्रधानो विकल्प इति । न पुनः प्रवृत्तिप्रधान इति; पूर्वमेव प्रवृत्तत्वात् । यदाह-यूनश्चेति । न ह्यप्रवृत्तायां तस्यामेष निर्देश उपपद्यते । ननु च निवृत्तिरप्यनिर्वृत्ता या न शक्यते कर्तुम् , यो हि भुक्तवन्तं ब्रूयान्मा भुथा इति किं तेन कृतं स्यात् । तस्माद् 'यूनश्च' इति निर्देशो युव- संज्ञाविषयो लक्षणार्थः । जीवढेश्यस्य चतुर्थादेरिति, न तु युवसंज्ञाशिष्टस्य निर्देश इति वक्तव्यम् । एवं च प्रवृत्तिविकल्पोऽप्युपपद्यते, सा तु प्रवृत्तिरसत्यपि सूत्रे संज्ञाप्रणयनस्य प्रयोजनं दर्शयति । गोत्रप्रत्ययेनाभिहितमपि गोत्रम् | संज्ञासामर्थ्यात् पुनर्युव प्रत्ययो विधीयते गाायण इति । अथ किमर्थं वृद्धस्येति षष्ठ्या निर्देशः क्रियते, न वृद्धमिति प्रथमान्तं निर्दिश्यते, एवं हि लघु सूत्रं भवति ? इत्याह- वृद्धस्येत्यादि । इतिकरणो हेतौ । यस्माद् विचित्रा सूत्रस्य कृतिः; तस्माद् वृद्धस्येति षष्ठ्या निर्देशः । एवं हि सूत्रे कृते वैचित्र्यं सम्भवतीत्यभिप्रायः। तत्रभवान् गाायण इति । तत्रभवच्छब्दस्य पूनावचनस्य प्रयोगेण पूजां गमयतीति ।। यूनश्च कुत्सायाम् ॥ ननु च युवसंज्ञा पूर्वमेवाभिनिवृत्ता, यदाह- यूनश्चेति । न ह्यसत्यां तस्यामयं निर्देश उपपद्यते, तदभिनिर्वृत्तायास्तस्याः पुनर्विकल्पेन विधानमनुप- पन्नमित्यत आह-निवृत्तिप्रधानो विकल्प इति । नायं विधिप्रधानो विकल्पः, किं तहिं ? प्रतिषेधप्रतिपादनपर इत्यर्थः । सिद्धायां संज्ञायां विधानं नोपपद्यत इति सामर्थ्याद- नेन पक्षे निवृत्तिः क्रियत इति विज्ञायते । यद्येवम , पक्षे युवसंज्ञायां प्रतिषिद्धायां गोत्रसंज्ञा वक्तव्या; अन्यथा यूनो गोत्रप्रत्ययेनाभिधानं न स्यात् ? इत्यत आह-युवसंज्ञाया- न्यासः - ? ।

·४६८. काशिकावृत्ती [ यूनश्च कुत्सायाम भावात् । गार्यो जाल्मः, गाायणो वा। वात्स्यो जाल्मः, वात्स्या- यनो वा । दाक्षिर्जाल्मः, दाक्षायणो वा । कुत्सायामिति किम् ? गाायणः ॥ जनपदशब्दात्क्षत्रियादञ् ॥ १६८ ॥ जनपदशब्दो यः क्षत्रियवाची तस्मादपत्येऽञ् प्रत्ययो भवति । पाञ्चालः । ऐक्ष्वाकः । वैदेहः । पदमञ्जरी लभ्यत इति मत्वा निवृत्तिप्रधान इत्युक्तम् । युवसंज्ञायां प्रतिषिद्धायामिति । तस्या अभावपक्ष इत्यर्थः । गाग्र्यो जाल्म इति । का पुनरत्र कुत्सा ? गोत्रत्वारोपिणामेव, अजीवद्वंश्या हि गोत्रसंज्ञकाः, ते प्रायेण चरमवयसो भवन्तीति तदारोपे भवति कुंत्सा॥ जनपदशब्दात्तस्त्रियादञ्॥ जनपदशब्दो यः क्षत्रियवाचीति । नन्वते पञ्चाला- दयः शब्दाः क्षत्रियशब्दा एव, तत्सम्बन्धात्तु 'तस्य निवासः' इति तद्धिते कृते 'जनपदे लुप्' इति च लुपि जनपदे वर्तन्ते, तत्कथमवरकालया जनपदशब्द- तया नित्यक्षस्त्रियशब्दता लक्ष्यते ? कः पुनराह- क्षत्रियसम्बन्धादेव ते जनपदे वर्तन्त इति, सूत्रकारस्तावत् 'लुव्योगाप्रख्यानात्' इति वदन् क्षत्रियेष्विव जनपदे- ऽपि स्वाभाविका पश्चालादिशब्दस्य प्रवृत्तिरित्याह-पाञ्चाल इति । यदपि पश्चाला- दयः शब्दा जनपदे पहुवचनान्ताः, क्षत्रिये त्वेकवचनान्ताः, तथापि प्रातिपदि- कस्य विशेपणं जनपदत्वम्, न सुवन्तस्येत्येकवचनान्तादपि प्रत्ययो भवत्येव । ऐक्षाक इति । इक्ष्वाकुशब्दस्य दाण्डिनायनादिसूत्रे टिलोपो निपातितः । न्यासः मित्यादि । गोत्रसंशाया युवसंश प्रतिपक्षः प्रत्यनीकः । सा चेनिनृत्ता गोत्रसंचैव प्रवर्तते; प्रतिपक्षाभावात् , अतो न वक्तव्येति भावः। गार्यो जालम इति । बाल्मशब्दस्य कुत्सावचनस्य प्रयोगेण कुत्सां गमयति । कुत्सा पुनरिह यूनो गृद्धतयाभिधानस्यैवानभि- मतत्वात् । अत एवाकुत्सिते युवेति वाक्यार्थ पदमन्वाख्यायते । सा च कुत्सा याऽन्या वा ततो वेति विशेपो नाश्रीयते, यया कदन्नादिविपये देवदत्तादीनाम् । जनपदशब्दात् क्षतियादा ।। जनपदगृत्तिशन्दा पयालादिर्जनपद इत्युक्तः धनियत्तिः वत्तिय इत्यभिधानेऽभिधेयोपचारात , माश्यांदा । ननु पयालादयः शन्दाः एसियशन्दाः, ते 'तस्य निवासः' इति तस्तेि को रास्य 'जनपदे गुप्' इति लुमि च मनपदे वर्तन्ते, तत् प्रथमवरफालया अनपदशन्दतया नित्याः क्षत्यियशदा विशेष्यन्ने ? फचं पुनः शनियसम्बन्धादेते जनपदे वर्तन्त तदभिधानुमईति विद्वान् । नवकारेण ·४६९ सास्त्रेयगान्धारिम्यां च] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः जनपदशब्दादिति किम् ? द्रुह्योरपत्यं द्रौह्यवः। पौरखः । क्षत्रियादिति किम् ? ब्राह्मणस्य पञ्चालस्यापत्यं पाञ्चालिः । वैदेहिः । के क्षत्रियसमानशब्दान्जनपदशब्दात् . तस्य राजन्यपत्यवत् । पञ्चालानां राजा पाञ्चालः । वैदेहः । मागधः ॥ साल्वेयगान्धारिभ्यां च ॥ १६९ ॥ साल्वेयगान्धारिशब्दाभ्यामपत्येऽञ् प्रत्ययो भवति । जनपद- शब्दावेतौ क्षत्रियाभिधायिनौ ताभ्यामजपवादे 'वृद्धात्' इति ब्यङि प्राप्ते पुनरञ्विधीयते । साल्वेयः । गान्धारः। तस्य राजनीत्येव - साल्वेयो राजा। गान्धारो राजा ॥ पदमञ्जरी द्रौाव इति । क्षत्रियवचन एवायं न जनपदशब्दः । ब्राह्मणस्य पञ्चाल- स्येति । बाह्वादिप्रभृतिषु येषां दर्शनमित्युक्तत्वात्कथमत्र प्रसङ्ग इति चिन्त्यम् । क्षत्रियसमानशब्दादिति । समानः शब्दो यस्य समानशब्दः, क्षत्रियेण यस्य समानशब्दस्तस्माजनपदशब्दात् तस्येति षष्ठीसमर्थाद्राजन्यभिधेयेऽपत्यवत्प्रत्ययो । न्यासः । . .. हि 'तदशिष्यं संज्ञाप्रमाणत्वाल्लुब्योगाप्रख्यानात्' इति युक्तवद्भावं लुपञ्च प्रत्यादिशता जनपदे क्षत्रियेष्विव स्वत एव पञ्चालादिशब्दस्य वृत्तिरुक्ता । यथां शब्दा नित्यास्तथा पञ्चालादिरपि जनपद इति कुतो जनपदवचनान्ताया अवरकालता ! पाञ्चाल इत्यादि । पञ्चालादयः शब्दा देशे सन्तः क्षत्रियवाचिनोऽपि भवन्ति स्वभावत एव, तेभ्योऽपत्या- र्थेऽञ् । ऐक्ष्वाक इति । इक्ष्वाकुशब्दस्य 'दाण्डिनायनहास्तिनायन' इत्यादौ सूत्रे उकारलोपो निपातितः । द्रौटव इति । [शब्दः क्षत्रियवचन एव, न जनपदशब्दः, तेनाणेव भवति । पाञ्चालिवैदेहिरिति । इह पञ्चालविदेहशब्दौ भवतो जनपदंशब्दो, न तु क्षत्रिय- वचनौ । अपि तु ब्राह्मणवचनौ, तेनेव भवति । क्षत्रियसनानशब्दादित्यादि । क्षत्रियवचन एव शब्द उपचारेण क्षत्रिय इत्युक्तः, जनपदशब्दो जनपद इति । क्षत्रियेण समानः शब्दो यस्य स तथोक्तः । तस्मात् क्षत्रिय- समानशब्दादस्येति षष्ठीसमर्थाद् रजन्यभिधेयेऽपत्यवत् प्रत्ययोत्पत्तिरिति वक्तव्यम् 'अवृद्धादपि बहुवचनविषयात्' प्राप्तस्य बुञोऽपवादः । यथा पञ्चालस्यापत्यमित्यत्र ·काशिकावृत्ती [ द्वयञ्मगधकलिङ्ग द्वयमगधकलिङ्गसूरमसादण् ॥ १७० ॥ जनपदशब्दात्क्षत्रियाभिधायिनो द्वयचः, मगध, कलिङ्ग, सूर- मस - इत्येतेभ्यश्चापत्येऽण् प्रत्ययो भवति । अनोऽपवादः । आङ्गः । वाङ्गः । पौण्डः । सौह्मः । मागधः । कालिङ्गः। सौरमसः। तस्य राजनीत्येव - आङ्गो राजा ॥ वृद्धत्कोशलाजादाज्यङ्॥ १७१ ॥ 'जनपदशब्दात्क्षत्रियात्' इत्येव । वृद्धाच्च प्रातिपदिकादिकारान्ताच्च कोशल-अजादशब्दाभ्यां चापत्ये ज्यङ् प्रत्ययो भवति । अनोऽपवादः । वृद्धात्तावत् - आम्बष्ठ्यः । सौवीर्यः । इकारान्तात् - आवन्त्यः । कौन्त्यः । कोशलाजादयोरवृद्धार्थ वचनम्। कौशल्यः । आजाद्यः । तपरकरणं किम् ? कुमारी नाम जनपदसमानशब्दः क्षत्रियः, तस्यापत्यं कौमारः। * पाण्डोजनपदशब्दात् क्षत्रियाड् ड्यण वक्तव्यः*। पाण्ड्यः । अन्य- पदमारी भवति । अवृद्धादपीति प्राप्तस्य वुमोऽपवादः । कचितु वृत्तावेवायं ग्रन्थः पठ्यते । मागघ इति । 'द्वयमगध' इत्यण् ।। वृद्धकोसलानादाव्यङ् ॥ डयरवक्तव्य इति । डकारप्टिलोपार्थः, कारो न्यासः मवति पावाला, तथा पञ्चालानां राजा पाचाल इत्यत्रापि भवति । मागध इति । यथा मगधशन्दादपत्ये 'द्वयमगध' इत्यादिनाण् भवति, तथा तस्य राजेत्यत्रापि ॥ साल्वेयगान्धारिभ्याश्च ॥ द्वयमगधकलिङ्गसूरमसादण् ॥ वृद्धकोशला- जादाब्यङ्॥ पृरमहणेने 'पिर्यस्याचामादिस्सद् गदम्' इति गृाते, तस्यैव हि जनपदशन्दता धनियवाचित्वं च सम्भवति, न शास्त्रान्तरपरिभापितस्य । आम्बष्टयः, सौवीर्य इति । आम्बष्टसौवीरगन्दागा घ्पछ । आवन्त्यः, कौन्त्य इति । अवन्ति कुन्तियन्दान्यां पर । कौमार इत्यत्रान् भवति । व्या वक्तव्य इति । क्षत्यिम- सोऽपवाद इति, सटिलीपापं इति । स च 'वान्यस्मिन् गपि' इत्यती म पुतिन्यापन पेलनुपरेलगते । सिमसिमसा नाति ! पस्मितविभागात्यात् स ·सात्वावयवप्रत्यग्रथ.] चतुर्याध्याये प्रथमः पादः स्मात्पाण्डव एव । तस्य राजनीत्येव - आम्बष्ठ्यो राजा । आवन्त्यः । कौन्त्यः । कौशल्यः। आजाद्यः॥ कुरुनादिभ्यो ण्यः॥ १७२ ॥ जनपदशब्दात्क्षत्रियादित्येव । कुरुशब्दान्नादिभ्यश्च प्रातिपदिके- भ्यो ण्यः प्रत्ययो भवति । अणमोरपवादः । कौरव्यः। नकारा- दिभ्यः नैषध्यः । नेपथ्यः । तस्य राजनीत्येव - कौरव्यो राजा ॥ साल्वाक्यवप्रत्यग्रथकलकूटाश्मकादिञ् ॥ १७३ ॥ जनपदशव्दात् क्षत्रियादित्येव । सल्वा नाम क्षस्त्रिया तन्नामिका, तस्या अपत्यम् , 'द्वयचः' इति ढक्, साल्वेयः । अणपीष्यते पदमञ्जरी वृद्धिनिमित्तस्येति पुंवद्भाव प्रतिपेधार्थः । अन्यस्मादिति । गुणवचनाद्युधिष्ठिर- पितृवचनाच्च । पुरोररवक्तव्यः पौरव इति क्वचित्पठ्यते, तत्र पुरुशब्दस्याजनपद- शब्दत्वात्प्राग्दीव्यतीयेऽणि सिद्धे तद्राजसंज्ञार्थ वचनम् । जनपदवाचित्वे 'द्वयमगध' इत्येव सिद्धम् ।। कुरुनादिभ्यो रयः ।। आदिशब्दो नकारेणैव सम्बध्यते, न कुरुशब्देन तदा- देजनपदस्याभावात् , तदाह-कुरुशब्दान्नकारादिभ्यश्चेति । अणजोरपवाद इति । कुरुशब्दाद् 'द्वयमगध' इत्यणोऽपवादः, नादिभ्यस्त्वनः। नैषध्य इति । कथं 'नैषधोऽर्हति चेदयम्' इति ? स्वच्छन्दवाच ऋषयः । कथं स नैषधस्यार्थपतेः सुतायाम्' इति ? निरङ्कुशाः कवयः । शेषविवक्षायां वोभयत्राण्समर्थनीयः॥ साल्वावयवप्रत्यग्रथकलकूटाश्मकादिञ् ॥ सल्वा क्षत्रियेति पाठः, तन्नामिकेति वचनात् , इदं हि तन्नामिकाणः प्राप्त्यर्थमुक्तम् । न च साल्वाशब्दात्तस्य प्राप्तिः, वृद्धत्वात् , सलेवप्रत्ययः । अणपीष्यत इति । साल्वावयवे अपदातौ साल्वादिति न्यासः न भविष्यति । अन्यस्मात् पाण्डव इति । यः पाण्डुशब्दः क्षत्रिये वर्तते, तस्मादौत्स- गिकेऽणि कृते पाण्डव इति भवति ॥ कुरुनादिभ्यो ण्यः ॥ अञणोरपवादः। कुरुशब्दस्य तु द्वयलक्षणस्याणः । कुरु- शब्दात् 'कुर्वादिभ्यो ण्यः' इति पूर्वमपत्ये उक्तः । तस्य यो जनपदशब्दः क्षत्रियो न भवति सोऽवकाशः, यस्तु जनपदशब्दः क्षत्रियस्तस्मात् परत्वादनि प्राप्ते तदपवादो द्वयब्लक्षणोऽण् स्यात् । अतस्तं बाधितुं पुनर्यो विधीयते ॥ साल्वावयवप्रत्यग्रथकलकूटाश्मकादिन् ॥ अणपीष्यत इति । तन्नामिका- लक्षणः । कुतो विज्ञायते १ साल्व इति निपातनात् । तदवयवा जनपदानां वाचकाः ·५२ • काशिकावृत्ती [ साल्वावयवप्रत्यग्नथ० साल्वः । तस्य निवासः' साल्वो जनपदः । तदवयवा उदुम्बरादयः, तेभ्यः क्षत्रियवृत्तिभ्य इदं प्रत्ययविधानम् । साल्वावयवेभ्यः प्रत्यग्रथ- कलकूटाश्मकशब्देभ्यश्चापत्ये इञ् प्रत्ययो भवति । अनोऽपवादः । औदुम्बरिः। तैलखलिः । माद्रकारिः। यौगन्धरिः । भौलिङ्गिः । शारदण्डिः । प्रात्यग्रथिः । कालकूटिः। आश्मकिः । तस्य राजनी- त्येव - औदुम्बरी राजा। उदुम्बरास्तिलखला मद्रकारा युगन्धराः । भुलिङ्गाः शरदण्डाश्च साल्वावयवसंज्ञिताः ।। ते तद्राजाः ॥ १७४ ॥ 'जनपदशब्दात् क्षत्रियादम्' इत्येवमादयः प्रत्ययाः सर्वनाम्ना प्रत्यवमृश्यन्ते, न तु पूर्वे; गोत्रयुवसंज्ञाकाण्डेन व्यवहितत्वात् । तेऽनादय- स्तद्राजसंज्ञा भवन्ति । तथा चैवोदाहृतम् । तद्राजप्रदेशाः – 'तद्राजस्य बहुषु तेनैवास्त्रियाम्' इत्येवमादयः ॥ कम्बोजाल्लुक् ॥ १७५ ॥ पदमञ्जरी निर्देशात्, न च निपातितोऽण ढकोऽपवादः, 'साल्वेयगान्धारिभ्यां च' इति निर्देशात्। तेभ्यः क्षस्त्रियवृत्तिभ्य इति । 'जनपदशब्दात्क्षत्रियात्' इत्यनुवृत्तेरेत- लभ्यते। 'उदुम्बरास्तिलखलाः' इति श्लोकः प्रदर्शनार्थः । तेन बुस, अजमीढ, आज- कन्द-इत्येतेभ्योऽपिभवति, तथा च भाष्य उदाहृतम्-बौसिः, आजमीढिः, आज- कन्दिरिति । साल्वावयवसंज्ञिता इति । साल्वावयव-इत्येवं शब्दिता इत्यर्थः ।। ते तद्राजाः॥ तथा चैवोदास्तमिति । तत्र 'तद्राजस्य बहुपु तेनैवास्त्रियाम्' मित्यत्र कार्याश्रयमुदाहृतम् , इह तु प्रकरणे रूपामयम् ।। न्यासः धान्त्रियाणां समाना भवन्ति । अतस्तेऽप्यौपचारिक साल्यापदेशमासादयन्ति । ते तद्राजाः ॥ गोत्रयुवसंज्ञाकाण्डेन व्यवहितत्वादिति । गोत्र युवसंगप्रकरणं दि यदन्तरा व्यवधायकं कृतं तस्यैतदेव प्रयोजनम् । तेन ये व्यवदिताः पूर्वेऽणादयस्तेषां 'ते तद्राजाः' इत्या सर्वनाम्ना प्रत्यवमी मा भूदिति । तथा चैवोदाइतम् । घाबस्य बाहुए तेनैवास्त्रियाम्' इत्यत्र कायांभयानुदाहतम् । स तु प्रकरणे रूपाभयम् ।।

·'अतश्च] : चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः 'जनपदशब्दात् क्षत्रियात्' इत्यनेन विहितस्यानो लुगुच्यते । कम्बोजात्प्रत्ययस्य लुग् भवति । कम्बोजः । * कम्बोजादिभ्यो लुग्वचनं चोलाद्यर्थम् * । कम्बोजः । चोलः । केरलः । शकः । यवनः । तस्य राजनीत्येव- कम्बोजो राजा ॥ स्त्रियामवन्तिकुन्तिकुरुभ्यश्च ॥ १७६ ॥ अवन्ति-कुन्ति-कुरुशब्देभ्य उत्पन्नस्य तद्राजस्य स्त्रियामभिधेयायां लुग्भवति । अवन्तिकुन्तिभ्यां ञ्यङः, कुरोण्य॑स्य । अवन्ती । कुन्ती। कुरू। स्त्रियामिति किम् ? आवन्त्यः । कौन्त्यः । कौरव्यः ॥ अतश्च ॥ १७७॥ 'स्त्रियाम्' इत्येव । अकारप्रत्ययस्य तद्राजस्य स्त्रियामभिधेयायां लुग्भवति । तकारो विस्पष्टार्थः । शूरसेनी । मद्री। दरत् । पदमञ्जरी कम्बोजाल्लुक् ॥ चोलः, शक इति । 'द्वयमगध' इत्यस्याणः । केरल स्त्रियामवन्तिकुन्तिकुरुभ्यश्च ।। अवन्ती, कुन्तीति । लुकि कृते 'इतो मनुष्य- जातेः' इति ङीष् । कुरूरिति । 'ऊकुतः ॥ अतश्च ।। तकारो विस्पष्टार्थ इति । असति हि तस्मिन् 'अस्य' इति निर्देशः इत्यत्रामः ॥ न्यासः कम्बोजाल्लुक् ॥ चोलः, शक इति । द्वयमगधलक्षणस्याणो लुक् । केरल . इत्यना॥ स्त्रियामवन्तिकुन्तिकुरुभ्यश्च ॥ अवन्ती । कुन्तीति । तद्धितलुकि कृते 'इतो मनुष्यजाते.' इति ङीष् । कुरूरिति । 'अङ्' इत्यूङ् ॥ अतश्च ।। तकारो विस्पष्टार्थ इति । तकारे ह्यसति 'अस्य' इति निर्देशेन भवि- तव्यम् , ततश्च समानत्वाद् निर्देशस्य सन्देहः स्यात्-किमयमवर्णस्य निर्देशः ? आहोस्वित् इदमः ? इति । तकारे तु सत्येष दोषो न भवति; तपरस्य वर्णेष्वेवं प्रसिद्धत्वात् । दोनिवृत्यर्थस्तु तकारो न भवति, दीर्घस्थासम्भवात् । सूरसेनी । मद्रीति । सूरसेन- १. अतिप्राचीनपुस्तकद्वये चशब्दरहितं सूत्रं दृश्यते ।

·५०४ काशिकावृत्ती [अतश्च अवन्त्यादिभ्यो लुग्वचनात् तदन्तविधिरत्र नास्ति, तेनेह न भवति- आम्बष्ठया। सौवीर्या ॥ न प्राच्यभर्गादियौधेयादिभ्यःः॥ १७८ ॥ प्राच्यभ्यो भर्गादिभ्यो यौधेयादिभ्यश्चोत्पन्नस्य लुग्न भवति । 'अतश्च' इत्यनेन स्त्रियां लुक् प्राप्त: प्रतिषिद्धयते । प्राच्येभ्यः क्षत्रियेभ्य- स्तावत् - पाञ्चाली । वैदेही। आङ्गी। वाङ्गी। मागधी। भर्गा- पदमञ्जरी स्यात् , ततश्च सन्देहः स्यात-किमयं वर्णनिर्देशः ? आहोस्विदिदम इति ? इद- मश्च निर्देशेऽनन्तरस्येलो लुक् प्रसज्येत, तकारे सत्येष दोपो न भवति, तपर- निर्देशस्य भूयसा वर्णेष्वेव प्रसिद्धत्वात् 'तपररतत्कालस्य' इति संज्ञाकरणाच्च । कथं 'माद्रीसुतौ पुष्पफले समृद्धे' इति ? स्वच्छन्दवाच ऋपयः, मद्रीसुतावित्येव वा पाठ्यम्। अवन्त्यादिभ्यो लुग्वचनादिति । यद्यत्र तदन्तविधिः स्यादवन्त्यादिभ्यो लुग्व- चनमनर्थकं स्याद्। अनेनैव सिद्धत्वात् । तदन्तविधौ त्वसति अकारमात्रस्य ग्रहणेन सिध्यतीत्यवन्त्यादिभ्यो लुग्वचनमर्थवद् भवति ।। न प्राच्यभांदियाँधेयादिभ्यः॥ पाञ्चालीत्यादि । पञ्चालादयः शरावत्याः प्राञ्चो जनपदाः। भर्गादिग्रहणमप्रागर्थम् । भृनो गः, भर्गः । कृन उः, करुः, तमोपति = द्वेष्टि, मूलविभूजादित्वात्कः, करूपाः। चिनोतेः कयः आदेश्च कः, बहुलवचनादित्संज्ञाभावः, केकयः । कशेर्मिरः, कश्मीरः । साल्वशब्दो निरुक्तः । शोभनानि स्थलान्यस्य सुस्थलः। उरसा शेते उरशः। 'कुरुनादिभ्यो ण्यः' न्यासः शब्दाद् योऽम् , मद्रशब्दाद् यो दयलक्षणोऽण-तयो कि कृते 'जातेरस्त्रीविषयादयो- पघात् इति की । दरदिति । दरच्छन्दाद् द्वयमगधलक्षणस्याणो लुक् । यदि 'अतः' इति वर्गस्येदं ग्रहणम् , एवं सति वर्णग्रहणं तदन्तविधि प्रयोजयतोती. हापि प्राप्नोति-आभ्यप्ठ्या, सौवीयां इति! अव आह-अवन्त्यादिभ्यो लुगित्यादि । यद्यत्र तदन्तविधिः स्यादवन्त्यादिम्यो लुग्वचनमनर्थफ स्यात् । अनेनैव सिद्धत्वात् । वदन्तविपावसत्यकारग्रहणमात्रेण न सिध्यतीत्यवन्त्यादिभ्यो लुग्वचनमर्यवद् भवति । नप्राच्यभर्गादियोधयादिभ्यः ।। पाञ्चाली वैदेहीति । जनपदशन्दादित्यादिनाम् । 'शारयायमो दीन् । । आङ्गी, मागधीति । 'पूवमगध' इत्यादिनाण् । 'बातेरस्त्री. पिपपादयोपथात्' इति ली। मगशाल्पशम्दान्यां यमगधलक्षणोऽण | शेपेम्य.

·५०५ न-प्राच्यभर्गादि.] चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः दिभ्यः - भार्गी। कारूषी। कैकेयी। यौधेयादिभ्यः - यौधेयी। शौभ्रेयी । शौक्रेयी। कस्य पुनरकारस्य प्रत्ययस्य यौधेयादिभ्यो लुक् प्राप्तः प्रति- षिद्धयते ? पाञ्चमिकस्यानः 'पादियौधेयादिभ्यामणौ' इत्येतस्य । कथं पुनस्तस्य भिन्नप्रकरणस्थस्यानेन लुक् प्राप्नोति ? एतदेव विज्ञा- पयति - पाञ्चमिकस्यापि तद्राजस्य 'अतश्च' इत्यनेन लुग्भवतीति। किमे- तस्य ज्ञापनेन प्रयोजनम् ? पर्खाद्यणः स्त्रियां लुक् सिद्धो भवति । पशुः । रक्षाः। असुरी। तथा चोक्तम् – 'यौधेयादिप्रतिषेधो ज्ञापकः पर्धा- धणो लुक' इति । भर्ग । करूष । केकय । कश्मीर । साल्व । सुस्थाल । उरश'। कौरव्य । भर्गादिः । पदमञ्जरी कौरव्यः। यौधेयीत्यादि। युधाया अपत्यम् , शुभ्राया अपत्यम् , 'द्वयचः इति ढक् । शुभ्राशब्दात् 'शुभ्रादिभ्यश्च' इति, ततः स्वार्थे 'पादियौधेयादिभ्यः' इत्यच् । यद्यबो लुक् स्याड्डग्लक्षणे डीपि सति उदात्तनिवृत्तिस्वरः स्यात् , लुकि तु प्रतिषिद्धे 'शाङ्गरवाद्ययः' इति ङीनि सत्याधुदात्तं भवति । कस्य पुनरिति । . अस्य वक्ष्यमाणोऽभिप्रायः, तमेव प्रकाशयति-कथं पुनरिति । परिहरति---एतदेवेति पशुरिति । पशुः क्षत्रियो जनपदेन समानशब्दः, तस्यापत्यं सङ्घः, स्त्रीत्वविशिष्टः, 'द्वयमगध' इत्यण् , तस्य अतश्च' इति लुक् ,पुनः पादिलक्षणः स्वार्थिकोऽण् , तस्यापि लुक् । एवं रक्षा इति । रक्षसः क्षत्रिय- स्यापत्यम् , स्त्रीत्वविशिष्टः सङ्घः, पूर्ववदण् , द्वयस्यापि लुक् , 'अत्वसन्तस्य' इति दीर्घः। आसुरीति । जनपदलक्षणस्यानो लुकि पवादिलक्षणस्याणो लुक् , न्यासः स्त्वञ् । भार्गीत्यादौ पूर्ववत् ङीष् । यौधेयी, शौक्रेयी, शौभ्रेयीति । यौधेय-शौक्रेय- शौभ्रेयशब्देभ्यः स्वार्थे 'पादियौधेयादिभ्योऽणी' इत्यण् । भार्गीत्यादौ पूर्ववद् ङीष । कस्य पुनरित्यादि। येनाभिप्रायेण पृष्टवान् तं कथमित्यादिना आविष्करोति । पश्वर्यादीत्यादि । पशुः = क्षत्रियः, जनपदेन समानशब्दः, तत्यापत्यं स्त्रीत्वविशिष्टम् । १. 'उरस' इति पाठा ।

·५०६
B.
काशिकावृत्तौ
[ न प्राच्यभर्गादियौधेयादिभ्यः
HY
।
यौधेय । शौभ्रेय । शौक्रेय । ज्याबाणेय। घात॑य । धार्तेय ।
त्रिगर्त । भरत । उशीनर । यौधेयादिः ॥
, -
इति श्रीजयादित्यविरचितायां काशिकावृत्तौ
चतुर्थाध्यायस्य प्रथमः पादः.
पदमञ्जरी
जातिलक्षणो ङीप् । ज्ञापकत्वमेव द्रढयति-तथा चोक्तमिति । वार्तिककारेणै-
दुक्तम् । यौधेयादिषु त्रयो निरुक्ताः; ज्ययासहितो वाणो यस्याः सा ज्यावाणा,
तस्या अपत्यं ज्यावाणेयः । ज्यावानेय इत्यन्ये पठन्ति, तत्र ज्यांवानो यस्या
ज्यावाना । 'धृ क्षरणे' 'धृ धारणे' आभ्यां क्तिजन्ताभ्याम् 'इतश्चानियः' इति
ढक् , घार्तेयः, धार्तेयः। त्रयो गर्ता येषां ते त्रिगर्ताः । 'भृनोऽतच्', भरतः ।
वशेः कर्मणि किः, उशिः, उशयः, उष्टा नरा यस्य स उशीनरः, 'अन्येषामपि
दृश्यते' इति दीर्घः ।।
इति श्रीहरदत्तमिश्रविरचितायो पदमञ्जयों
चतुर्थाध्यायस्य प्रथमः पादः
त्यासः
'द्वयमगध' इत्यादिना , तस्य 'अतश्च' इति लुक् । 'पादियोघेयादिभ्योऽणो' इत्यने-
नापि यः स्वार्थिकोऽण, तस्यापि लुक् । एवं रक्षाः । असुरशन्दाज्जनपदशब्दादित्या-
दिनाञ् , तदन्तात् पूर्ववत् स्वार्थिकोऽण् , तयोर्मुक । तथा चेत्यादिना शपकमेव
भाष्यकारमतेन द्रदयति ।
बोधिसत्त्वदेशीयाचार्यश्रीजिनेन्द्रबुद्धिपादविरचितायां
काशिकाविवरणपत्रिकायां चतुर्थाध्याये
प्रथमः पादः समाप्त:

·1 अथ चतुर्थाध्याये द्वितीयः पादः तेन रक्तं रागात् ॥ १ ॥ शुक्लस्य वर्णान्तरापादनमिह रञ्जरर्थः । रज्यतेऽनेनेति रागः । तेनेति तृतीयासमर्थाद्रागविशेषवाचिनः शब्दात् 'रक्तम्' इत्येतस्मिन्नर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति । कषायण रक्तं वस्त्रं काषायम् । माञ्जिष्ठम् । कौसुम्भम् । रागादिति किम् ? देवदत्तेन रक्तं वस्त्रम् । पदमञ्जरी तेन रक्तं रागात् ॥ रञ्जिरयमस्त्येवाभिष्वङ्गे-भोजने रक्त इति; अस्ति वर्णविशेषे-रक्ता गौः, लोहितेत्यर्थः अस्ति शुक्लस्य वर्णान्तरापादने- रक्तः पट इति । तत्राद्ययोरर्थयोर्ग्रहणे, रूपेण कान्तायां रक्तः, कोपेन रक्तं मुखमित्यत्रापि प्राप्नोतीति मन्यमानस्तृतीयमर्थमाश्रित्याह-शुक्लस्येत्यादि । एतच्चाभिधान- स्वाभाव्याल्लभ्यते । रज्यतेऽनेन राग इति । 'घमि च भावकरणयोः' इति नलोपः । भावसाधनस्तु रागशब्दो न भवति, न हि रूजनक्रियैव रूजनक्रियायाः करणं भवति । रागविशेषवाचिन इति । स्वरूपग्रहणं तु न भवति; उत्तरत्र लाक्षादीनां रागग्रहणेन विशेषणात् । रागादिति किमिति । अनभिधानादेव कर्तृवाचिनो न भविष्यति, 'देवदत्तं वस्त्रम्' इति युक्ते स्वस्वामिभावस्यैव सम्प्रत्ययादिति प्रश्नः । लक्षणैकशरणो नैतत्प्रतिपत्तुमर्हतीत्युक्तम् । न्यासः तेन रक्तं रागात् ।। रजिरयमस्त्येवानुरागे-देवे रक्तः, स्त्रियां रक्त इति; अस्ति च वर्णविशेषे-रक्तो गौरिति, लोहित इत्यर्थः; अस्ति शुक्लस्य वर्णान्तरापादने- रक्तः पट इति, शुक्लमपनीय रक्तादिकं वर्णान्तरमापादित इत्यर्थः। इह तृतीयेऽर्थे वर्तमानो गृह्यते, यदाह-शुक्लस्येत्यादि । रागशब्दोऽयमस्त्येव भावसाधनः, अस्ति च. करण- साधनः, तत्रेह द्वितीयो गृह्यते, यदाह- रज्यतेऽनेनेति राग इति । रागग्रहणेन चार्थस्य ग्रहणम् , न स्वरूपस्य । तेन रागविशेषवाचिनः प्रातिपदिकात् प्रत्ययो विज्ञायते, न तु रागशब्दादेवेत्यत आह-रागविशेषवाचिनः प्रातिपदिकादिति । अथ त्वल्पग्रहणं करमान्न भवति १ अर्थपरत्वान्निर्देशस्य । यत्र शब्दपरो निर्देशत्तत्र स्वरूपं गृह्यते, न यत्रार्थपरो निर्देश इति प्राक् प्रतिपादितमेव । अर्थपरत्वञ्च निर्देशत्याविच्छिन्नाचार्यपार- ·५०८ काशिकावृत्ती [ तेन रक्तं रागात् कथं काषायौ गर्दभस्य कौँ, हारिद्रौ कुक्कुटस्य पादाविति ? उपमानाद्भविष्यति - काषायाविव काषायौ, हारिद्राविव हारिद्रौ । 'द्वैपवैयाघ्रादम्' इति यावत्तृतीयासमर्थविभक्तिरनुवर्तते ॥ लाक्षारोचनाशकलकर्दमाहा' ॥ २ ॥ ... लाक्षादिभ्यो रागवचनेभ्यस्तुतीयासमर्थेभ्यः 'रक्तम्' इत्येतस्मिन्नर्थे ठक् प्रत्ययो भवति । अणोऽपवादः ! लाक्षया रक्तं वस्त्रं लाक्षिकम् । रौचनिकम् । शाकलिकम् । कार्दमिकम् । * शकलकर्दमाभ्यामणपीष्यते ॐ । शाकलम् । कार्दमम् । * नील्या अन् वक्तव्यः । नील्या रक्तं नीलं वस्त्रम् । ॐ पीतात् कन् वक्तव्यः *। पीतेन रक्तं पीतकम् । ॐ हरिद्रामहारजनाभ्यामञ्वक्तव्यः । हारिद्रम् । माहारजनम् ॥ पदमञ्जरी कथमिति । न ह्यत्र वर्णान्तरमाहितमिति प्रश्नः। उपमानादिति । रूप- सादृश्यनिमित्तात् ।। लाक्षारोचना ।। शकलकर्दमयोत्तिके दर्शनात्सूत्रे प्रक्षेपः । नील्या इति । ओपधिविशेपो नीली, अण्बाधनार्थवचनम् । नीलशब्दख गुणशब्दत्वादेव नीलीरक्ते वस्त्रे सिध्यति । पीतादिति । रागविशेपवाची पीतशब्दः । इदमपि वचनमण्याधनार्थमेव । स्वार्थिककन्प्रत्ययान्तस्तु पीतकशब्द गुणवचनो वस्त्रे लभ्यते ।। न्यासः पर्योपदेशाद् गम्यते । यदि तहि शक्लस्य वर्णान्तरापादनं र रिहार्यः, कापायौ गर्दभस्य कणों, हारिद्री कुक्कुटस्य पादाविति न सिध्येत् , न यत्र शुक्रस्य वर्णान्तरापादर्नमित्यभि- प्रायेणाह -कथमिति । उपमानादित्यादि परिहारः । यथा 'गौवाहीकः' इत्युपमानाद् गोशन्दोऽन्तिरे वादोके वर्तते, तहापि कापायादिशन्दो गर्दभकर्णादाविति भावः ।। लाक्षारोचनाशफलकदमाक् ।। शकलकर्दमाभ्यामणपीप्यत इति । 'चान्यस्मिन् सपिण्डे' इत्यतो मण्डकप्तुतिन्यायेन वारणानुगृत्तेलभ्यते । न चैवं सत्यति- प्रसनो भवति व्यवस्थितविभाषाविशनात् ।। १. 'साक्षारोपनाहग' पति पदमझरीसम्मतः गूगपाठः ।

·नक्षत्रेण युक्तः काल ] चतुर्थाध्याये द्वितीयः पादः ५०६ .. नक्षत्रेण युक्तः कालः ॥ ३ ॥ तृतीया समर्थविभक्तिरनुवर्तते । तेनेति तृतीयासमर्थाद् नक्षत्र- विशेषवाचिनः शब्दाद् ‘युक्तः' इत्येतस्मिन्नर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति । योऽसौ युक्तः, कालश्चेत्स भवति । पदमञ्जरी नक्षत्रेण युक्तः कालः॥ इह पारमर्षाः कालं क्रियात्मानमिच्छन्ति, यथो- क्तम्- आदित्य-ग्रह-नक्षत्र-परिस्पन्दमथापरे । भिन्नमावृतिभेदेन कालं कालविदो विदुः ।। इति । वैशेषिकास्तु द्रव्यमाकाशकल्पम् , उक्तं च- व्यापारव्यतिरेकेण कालमेके प्रचक्षते । नित्यमेकं विभु द्रव्यं परिमाणं क्रियावताम् ।। इति । द्वयोरपि दर्शनयोनक्षत्रेण कालस्य योगो न सम्भवति, किं कारणम् ? अप्राप्ति- पृर्विका प्राप्तिः = योगः, कालविशेषावधारणार्थो हि लोके पौपादिशब्दप्रयोगः, एवंविध एव च योगः कालविशेषावधारणहेतुर्भवति । द्रव्यपक्षे तावद् द्वयोरपि नक्षत्रकालयोनित्यत्वात्कालस्य च सर्वगतत्वान्न कदाचिदयोगः । क्रियापक्षेऽपि नक्षत्रगतायाः क्रियायाः कालाख्यायाः समवायलक्षणो योगोऽव्यभिचाराद- विशेषणम् । सूर्यादिगतायास्त्वसम्भवादविशेषणम् । यदि तु यथाकथञ्चिद्योगः, तदा व्यभिचाराभावः । न हि सोऽस्त्यहोरात्रो यः पुष्येण न युक्तः । तस्मात् 'नक्षत्रेण युक्तः कालः' इत्यनुपपन्नो निर्देशः । - न्यासः नक्षत्रेण युक्तः कालः ॥ इह कालं क्रियात्मानं केचिदिच्छन्ति, अपरे द्रव्यात्मान- माकाशादिकल्पम् । दर्शनद्वयमपि चैतदिहाश्रयितुमयुक्तम् । पूर्वस्मिन् दर्शने समाश्रीय- माणे सूर्यादिद्रव्यान्तरस्थाया वा क्रियाया नक्षत्रेण योगः स्यात् १ आत्मस्याया वा ? पूर्वस्यात्तावन्न सम्भवति, अर्थान्तरातमवायात् ; अन्यथा ह्याकाशादयोऽपि क्रियावन्तः स्युः । न ह्यान्तरसमवायिन्या अपि क्रियाया द्रव्यान्तरेण योगः स्यात् । आत्मत्थायास्तु क्रियाया विद्यते नक्षत्रेण योगः, किन्तु युक्त गद्दणं विशेषणं नोपपद्यते; व्यवच्छेद्याभावात् । न हि पुप्यादित्थायाः कालत्य पुष्यादिभिः कदाचिद् योगो युज्यते यद्वयवच्छेदार्थ युक्तमहणं क्रियते । एवं तावत् 'क्रिया कालः' इत्येतद् दर्शनमत्राश्रयितुमयुक्तम् । द्वितीय- मप्ययुक्तमेव; यस्मात् कालविशेषावधारणदेतरिह योगोऽभिप्रेतः । तया हि कालविशेषा- वधारणार्थमेव पौषीत्यादि लोके प्रयुज्यते । स चवंविधो योगत्तयोरेव भवतीति ययोः सन्निकर्षविप्रकी ता, यथा - पुग्यचन्द्रमसोः । तयोदि कदाचित् सनिकपी भवति, ·५१० काशिकावृत्ती [ नक्षत्रेण युक्तः कालः. कथं पुननक्षत्रेण पुष्यादिना कालो युज्यते ? पुष्यादिसमीपस्थे चन्द्रमसि वर्तमानाः पुष्यादिशब्दाः प्रत्ययमुत्पादयन्ति । पुष्येण युक्तः कालः । पुष्यसमीपस्थेन चन्द्रमसा युक्त इत्यर्थः । पौषी रात्रिः । पौषमहः । माघी रात्रिः । माघमहः । नक्षत्रेणेति किम् ? चन्द्रमसा युक्ता रात्रिः । काल इति किम् ? पुष्येण युक्तश्चन्द्रमाः ॥ पदमञ्जरी कथं तर्हि निर्देशः कर्त्तव्यः, नक्षत्रादेर्युक्तान्तायुक्ते काले प्रत्ययविधानं युक्तलोपश्च, पुष्येण युक्तश्चन्द्रमाः पुष्ययुक्तः, पुष्ययुक्तेन युक्तः काल इति पुष्ययुक्तशब्दाश्चन्द्रमसि वर्तमानात्प्रत्ययः, युक्तशब्दस्य च लोपः, पौपी रात्रिः, पौपमहः, एवं सर्वत्र । तत्र युक्तवभावे दोपः, मघायुक्तशब्दात्प्रत्यये क्रियमाणे तस्य लुपि मघा इति स्त्रीत्ववहुवे न सिद्ध यतः, युक्तस्यैव तु चन्द्रमसो लिङ्गवचन- प्रसङ्गः, अतो नक्षत्रवाचिन एव प्रत्यययोर्योगः सम्भवतीति मत्वा पृच्छति- कथं पुनरिति । न चन्द्रमसैव योगे पुष्यादीनां नक्षत्रता; ज्योतिर्मात्रवचनत्वान्नक्षत्र शब्दस्य । ये तु पुष्यादीनामावस्थिकी नक्षन्नता चन्द्रमसा योगे भवतीत्याहुः, तेपामयं प्रश्नोऽनुपपन्नः। पुष्यादिसमीपस्थ इति । मुख्यार्थासम्भवे गौणस्या- श्रयणमिति भावः । तत्र मघादयः शब्दा अपरित्यक्तस्वलिङ्गसङ्ख्या एव चन्द्रमसि वर्त्तन्ते, यथा-मञ्चादयः, मञ्चान स्त्रियः पश्येति । तेन युक्तवद्भावविपयेऽपि दोपाभावः। पुष्यसमीपस्थेन चन्द्रमसा युक्त इत्यर्थ इति । यद्यपि चन्द्रमसा कालस्य योगो नित्यः, चन्द्रमसो नित्यत्वात् ; पुप्यसमीपेन तु कादाचित्कः, पुष्यसमीपतायाः कादाचिकत्वात् । पोपीति । 'सूर्यतिष्य' इत्यादिना यलोपः ।। न्यामः कदाचिद्विप्रकर्षः । न च नक्षत्रकालयोः कदाचित् सन्निकर्षविप्रकपा स्तः, तयोनित्यत्वा. दित्येतचेतसि कृत्वाइ-कथं पुनरित्यादि । न कथचिदित्यभिप्रायः । नक्षत्रनिकट- वर्तिनि चन्द्रमसि वर्तमानः सूत्रे नक्षत्रशब्द उपात्त इत्येतत् सूचयन्नाद-पुप्यादि- समीपस्थ इत्यादि । यथैव हि सामीप्याद् 'गङ्गायां घोषः' इति गन्नासमीपस्थे देशे गनाशन्दी वर्तते, तयेहापि पुप्यादयो नक्षत्रविशेषवाचिनः शन्दाः पुण्यादिममीपश्ये चन्द्रमसि वर्तन्ते । तेन तव ते वर्तमाना प्रत्ययमुत्पादयन्ति । तेन पुप्यादिसमीपस्थ. चन्द्रमता कालत्य शिपायधारणहेतुयोग उपपद्यते । तदयत्यत्य चन्द्रमसा कादाचित स्वात् । पुप्यसमीपरणेन चन्द्रमसा मुक्त इताः; तदवणे चन्द्रमसि पुष्पशन्दस्य च । पौरीति । सिप्यागस्त्यमत्स्यानां य उपधायाः' इत्यत्र 'तिपपुष्यफोनवाणि यलोपः' पलोप: ॥ रवि वचनाद् ·लुबविशेपे] चतुर्थाध्याये द्वितीयः पादः ५११ अद्य लुबविशेषे ॥४॥ पूर्वेण विहितस्य प्रत्ययस्य लुब् भवति अविशेषे । न चेन्नक्षत्र- युक्तस्य कालस्य राज्यादिविशेषोऽभिधीयते । यावान् कालो नक्षत्रेण युज्यतेऽहोरात्रस्तस्याविशेषे लुब् भवति । अद्य पुष्यः । कृत्तिकाः । अविशेष इति किम् ? पौषी रात्रिः । पौषमहः ॥ पदमञ्जरी लुबविशेषे ।। यद्यविशेषे लुब् भवति, इहापि प्राप्नोति-पौषी रात्रिः, पौषम- हरिति, अत्राप्यद्य ह्यो वेति विशेषो न गम्यते । अथ रात्रिरहरिति । विशेषा- वसायात्तदाश्रयः प्रतिषेधो भवति, इहापि तर्हि न स्याद्-अद्य पुष्यो ह्यः कृत्तिका इति, अद्यत्वादिविशेषावसायात् ; 'पुष्ये पायसमश्नीयात्' इत्यादावेव तु स्याद् यत्र नमनागपिविशेषावसायः ? अत आह-न चेदित्यादि । रात्र्यादिरित्या- दिशब्देन मुहूर्तादेः परिग्रहः। विशेषोऽभिधीयते इति । प्रत्ययान्तेन । एतदेव स्पष्टयति-यावानिति । कियाँश्च कालो नक्षत्रेण युज्यते ? इत्याह- अहोरात्र इति । षष्टिनाडिकात्मक इत्यर्थः। तावन्तं हि कालमेकस्य नक्षत्रस्य समीपे चन्द्रमा वर्त्तते । तदेतदेवं यावान्कालो नक्षत्रेण युज्यते तस्य सर्वस्य प्रत्ययान्तेनाभिधान- मविशेषः, तदेकदेशस्याभिधानं विशेषः । एतच्च प्रत्ययान्तेऽनुप्रवेशादन्तर- ङ्गत्वाच्च लभ्यते । प्रसज्यप्रतिषेधश्चायम् , तेन पौषोऽहोरात्र इत्यत्र समुदाये- न्यासः लुबविशेषे ॥ यद्यविशेषे लुब् भवति, इहापि प्राप्नोति - पौषो रात्रिः, पौषमहरिति, अत्राप्यविशेषो गम्यत एव । तथा हि पौषी रात्रिरित्युक्ते, अद्य श्वो वेति विशेषो न गम्यत इत्यत आह-न चेत् नक्षत्रयुक्तस्येत्यादि । एवं मन्यते-'नक्षत्रेण युक्तः कालः' इत्यनुवर्तते, तेन तद्विशेष एव न भवतीति । रात्र्यादिविशेप इति । आदिशब्देनाहः, मुहूर्तः, लवः-इत्येते विशेषा गृह्यन्ते । यावानित्यादि । अनन्तरोक्तमेवार्थ विस्पष्टीकरोति । कियाँश्च कालो नक्षत्रेण युज्यते ? अहोरात्रः । तदेवं यावान् कालो नक्षत्रेण युज्यते तस्या- विशेषे गम्यमाने लुपा भवितव्यम् । तेन च पौषी रात्रिः, पौषमहरित्यत्र यावान् कालो नक्षत्रेण युक्तस्तस्याविशेषो न गम्यते, अपि तु तदेकदेशस्य रात्रेः, अह्नो वेति नायं लुपो विषयः। यद्येवम् , प्रत्ययस्यापि कथमेकदेशो विषयः ? समुदायद्वारेण तदन्तःपातिनी गृह्यन्ते । एकदेशानामपि योगात् पूर्वेण प्रत्ययोत्पत्तिः सिद्धा भवति ! पुनरिहावयवत्यैक- देशो लुपो विषय इति । इह तर्हि प्राप्नोति-पौषोऽहोरात्र इति, अत्र यावान् कालो ·५१२ काशिकावृत्तौ [संज्ञायां श्रवणाश्वत्थाभ्याम् संज्ञायां श्रवणाश्वत्थाभ्याम् ॥ ५ ॥ अविशेषे लुब्विहितः पूर्वेण, विशेषार्थोऽयमारम्भः। श्रवणशब्दा- दश्वत्थशब्दाचोत्पन्नस्य प्रत्ययस्य लुब् भवति संज्ञायां विषये । श्रवणा रात्रिः । अश्वत्थो मुहूर्तः । लुपि युक्तवद्भावः कस्मान्न भवति ? निपातनाद् : 'विभाषा फाल्गुनीश्रवणाकात्तिकी' इति । संज्ञायामिति किम् ? श्रावणी, आश्वत्थी रात्रिः ॥ द्वन्द्वाच्छः ॥६॥ पदमञ्जरी नापि प्रतीयमानोऽवयवद्वयात्मकः प्रतीयत इति तदाश्रयः प्रतिषेधो भवति, इह पुष्येण युक्ता पौर्णमासी पोपी, मघाभिर्युक्ता माघीत्यादौ लुप् प्राप्नोति ? ज्ञापकात्सिद्धम्, यदयम् 'विभापा फाल्गुनीश्रवणाकार्तिकीचैत्रीभ्यः' इति निर्दिशति, तज्ज्ञापयति-पौर्णमास्यां लुब्न भवतीति । श्रवणाशब्दात्तु भवति- 'श्रवगाकार्तिकी' इति निर्देशादेव । कथं तर्हि श्रावण्यां पौर्णमास्यामिति ? अवाध- कान्यपि निपातनानि भवन्ति । संज्ञायाँ श्रवणाश्वत्थाभ्याम् ॥ विशेषार्थोऽयमारम्भ इति । न तु संज्ञायां नियमार्थः विधिसम्भवे नियमायोगात् , 'श्रवणाकात्तिकी' इत्यसंज्ञायामपि लुपो दर्शनाच्च । लुपि युकवद्भावः कस्मान भवतीति । श्रवणा रात्रिरित्यत्र । निपातनादिति । छीप्त्वत्र प्रत्ययलक्षणेन न भवति; 'अण् योऽकारः' इति विज्ञानात् ।। बन्दाञ्चः ।। नक्षत्रमणमनुवृत्तं पाश्यन्ततया विपरिणम्यते, तच्च द्वन्द्वस्य न्यानः नधप्रेण पुरतः, स्याविशेयो गम्यते, या बोरात्र इत्युके न शायते-फिमतीता, अया- नागतः, अथ वर्तमान पति और दोपः, अविशेष प्रति प्रसध्यप्रतियोऽयम् । तेन नवजात्य वाटप या पिशेषो रान्यादित न दम् भवतीति शायते, न यानि. ग्रेग तर सुध भक्तीति ।। यो अब मायायाम लुपि युनपद्भावः फरमान भवतीनि। पदि पा, भराय लिलावा सात् । निपाननादित्यादिना परिधारा । मार्यः ।। सन्दान्तः । न पा दिशामात् पध्यन्त सिरिणामी ·कलेक् ] चतुर्थाध्याये द्वितीयः पादः नक्षत्रद्वन्द्वात्तृतीयासमर्थाधुक्ते काले छ: प्रत्ययो भवति, विशेषे चाविशेष च। राधानुराधीया रात्रिः । तिष्यपुनर्वसवीयमहः । अविशेषे - अद्य राधानुराधीयम् । अद्य तिष्यपुनर्वसवीयम् । लुपं परत्वाद् बाधते ॥ दृष्टं साम ॥७॥ तेनेति तृतीयासमर्थाद् 'दृष्ट साम' इत्येतस्मिन्नर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति । यद् दृष्टं साम चेत्तद्भवति । क्रुञ्चेन दृष्टं क्रौञ्चं साम । वासिष्ठम् । वैश्वामित्रम् ॥ कलेढंक ॥ ८॥ कलिशब्दात्तृतीयासमर्थाद् 'दृष्टं साम' इत्येतस्मिन्नर्थे ढक् प्रत्ययो भवति । अणोऽपवादः । कलिना दृष्टं साम कालेयम् । ॐ सर्वत्राग्निकलिभ्यां ढरवक्तव्यः ॐ ॥ अग्निना दृष्टमाग्नेयम् । पदमञ्जरी विशेषणमित्याह-नक्षत्रद्वन्द्वादिति । राधानुराधीया रात्रिरिति । एकदेशद्वारेण राव्यादेनक्षत्रद्वययोगः। अद्य राधानुराधीयमिति । अद्येत्यस्यालिङ्गत्वेऽपि तद्विशेषणस्य नपुंसकत्वम् , लोकाश्रयत्वाल्लिङ्गस्य, लुपं परत्वाद्वाधते। छ इति । ननु युगपत्प्राप्तयोविप्रतिषेधः, न च लुप्छयोर्युगपत्प्रसङ्गः, प्रत्ययादर्शनस्य हि लुप्संज्ञा, तस्य कथं प्रत्ययेन सह प्रसङ्गः ? तस्मादयमत्रार्थ:-'मध्येऽपवादाः पूर्वान्विधीन्वाधन्ते नोत्तरान्' इति, एवमयं लुवण एव भवति, नास्य छस्य । तेनायं छो लुपो विषये श्रूयते, एतदेव लुपं परत्वाद्वाधते च्छ इति बाधकत्वम् । परत्वा- दिति । यतोऽयं परस्तेन लुबस्य न भवति, तेन तद्विषयेऽप्यसौ श्रूयत इति ।। दृष्टं साम ॥ यस्य साम्नो विशिष्टकार्यविपये विनियोगो येन ज्ञातस्तेन दृष्टमित्युच्यते॥ कलेढेक् ॥ सर्वत्रेति । न केवलमग्नेः 'सास्य देवता' इत्यस्मिन्नेवार्थे ढक् , न्यासः नक्षत्राणां यो द्वन्द्वस्तस्मात् प्रत्ययो विज्ञायतं इत्याह-नक्षत्रद्वन्द्वादिति । विशेपे चाविशेपेचेति । अविशेषग्रहणस्य निवृत्तत्वात् । अद्य राधानुराधीयमिति । ननु चावि- शेषे लुपा भवितव्यम् , तत् कथं प्रत्ययस्य श्रवणमित्याह -- लुपं परत्वाद् वाधत इति ।। दृष्टं साम ।। कलेर्डक् ।। तीयादिति । 'देस्तोयः' इति तीयः। 'त्रैः संप्रसारणञ्च' इति तीयं वक्ष्यति, तदन्तात् त्वार्थ ईकग्वक्तव्यः । काशि०3:३४ ·५१४ काशिकावृत्ती [ कलेर्डक् एवमग्नौ भवम् , अग्नेरागतम् , अग्नेः स्वम् - इति सर्वत्र ढगेव भवति । आग्नेयम् , तथा कालेयमपि प्रतिपत्तव्यम् । * दृष्टे सामनि अण्वा डिद्भवतीति वक्तव्यम् । उशनसा दृष्टं साम औशनसम् , औशनम् । * जाते चार्थे योऽन्येन बाधितः पुनरविधीयते स वा डिद्भवतीति वक्तव्यम् ॐ । 'प्राग्दोव्यतोऽण्' प्राप्तः कालठना बाधितः 'सन्धिवेला- धृतुनक्षत्रेभ्यः' इति पुनर्विधीयते, स वा डिद्भवतीति वक्तव्यम् । शतभिषजि जातः शतभिषः, शातभिषजः। * तीयादीकक् स्वार्थे वा वक्तव्यः । द्वैतीयीकम् , तार्तीयी- कम् । द्वितीयकम् , तृतीयकम् । ॐ न विद्यायाः * । द्वितीया, तृतीया विद्या । ॐ गोत्रादकवदिष्यते * । दृष्टं सामेत्यस्मिन्नर्थे । औपगवेन दृष्टं साम औपगवकम् । कापटवकम् । 'गोत्रचरणाद् वुन्' भवति । दृष्टे सामनि जाते च द्विरण्डिद्वा विधीयते । तीयादीका न विद्याया गोत्रादकवदिष्यते ॥ पदमारी नापि केवलं दृष्टं सामेत्यत्रैवार्थे कलेढंग ; अपि तु सर्वेष्वेव प्राग्दीव्यतीये- वित्यर्थः। संग्रहश्लोके जाते च द्विरण डिदा विधीयते इति पाठः । जातेऽर्थे योऽण विधीयते स वा डिद्भवतीत्यर्थः । न विद्याया इति । विद्यावाचिन ईकग न भवतीत्यर्थः । गोत्रादश्वदिति । अहे यो दृष्टः प्रत्ययः स सर्वोऽतिदिश्यते, न त्वाह एवा- हत्य विहितः, तेन 'सङ्घाइलक्षणेपु' इत्यस्याणः 'गोत्रचरणाद् वुम्' इत्यस्य च वुनोऽतिदेशः ।। i न्यासः न विद्याया इति । विद्याया अभिधाने वीयादीकग्न भवति । गोत्रादश्यदिति । यथा तस्याद इत्यत्रार्थ विवक्षिते गोत्रात् प्रत्ययो भवति, 'तेन घरं साम' इत्यत्रार्थ विवक्षिते तथैवेप्यते । औपगन दृष्टं सामेति । श्रीपगवशन्दः 'तस्थापत्यम्' इति गोत्रप्रत्ययान्तः । गोत्रचरणाद् वुन् भवतीति । ययौपगवस्यायमा ·वामदेवाड् ड्यड्ड्यौ ] चतुर्थाध्याये द्वितीयः पादः ५.१५, वामदेवाड़ डथड्डयौ ॥९॥.. वामदेवशब्दात्तृतीयासमर्थाद 'दृष्टं साम' इत्येतस्मिन्नर्थे व्यत्,ज्य - इत्येतौ प्रत्ययौ भवतः । अणोऽपवादः । वामदेवेन दृष्टं साम वामदेव्यं साम । तित्करणं स्वरार्थम् । डित्करणं किमर्थम् ? 'ययतोश्चातदर्थे' इति नत्र उत्तरस्यान्तो- दात्तत्वे विधीयमानेऽनयोग्रहणं मा भूत् । अननुबन्धकग्रहणपरिभाषया एकानुबन्धकग्रहणपरिभाषया चानयोनिवृत्तिः क्रियते । अवामदेव्यम् । पदमञ्जरी वामदेवाद् ड यड्ड्यौ ॥ डिकरणं किमर्थमिति । यस्येति लोपेनैव सिद्धिं मत्वा प्रश्नः। अनयोहणं मा भूदिति । अथ क्रियमाणेऽपि डित्करणे कस्मादेवानयोग्रहणं न भवति ? तत्राह-अननुबन्धकेति । 'अननुबन्धकस्य ग्रहणे न सानुबन्धकस्य' इति यग्रहणे ड्यड्यतोर्ग्रहणं न भवति, एकानुबन्धक- परिभाषया तु यद्ग्रहणे ड्यतो ग्रहणाभावः। अवामदेव्यमिति । अव्ययपूर्व- पदप्रकृतिस्वरेणादयुदात्तत्वमेव भवति । औपगवक इत्यौपगवशब्दाद् गोत्रप्रत्ययान्तादङ्के वुञ्भवति, तथा 'तेन दृष्टं साम' इत्य- त्रापि । ननु च 'गोत्रचरणादुन्' इत्यत्र नाङ्कार्थ उपात्तः, तत् कथमनेनाङ्कवदित्युच्यमाने वुञ् भवति ? नैष दोषः, तत्रावदित्यनेन विहितस्येदमर्थो विवक्ष्यते । तेन गोत्रप्रत्यया- न्ताद् यथा 'तस्येदम्' इत्यत्रार्थे प्रत्यय इष्यते, तथा तेन दृष्टं सामेत्यत्रापीत्यर्थः । ..., दृष्टे सामनीति संग्रहः। गतार्थः ।। वामदेवाड् ड्यड्ड्यौ ॥ वामदेव्यम् , वामदेव्यमिति । एकस्तित्स्वरेणान्तस्व- रितः, द्वितीयः प्रत्ययस्वरेणान्तोदात्तः । डित्करणं किमर्थमिति । 'यस्येति च' इत्येवं लोपस्य सिद्धत्वाड् डित्करणस्यानर्थक्यं मन्यते-ड्यड्ड्यावित्यादि । न वामदेव्यमवामदेव्यमिति-अत्र नो गुणप्रतिषेधे 'सम्पाद्यहंहितालमर्यास्तद्धिताः' इत्यतो ना इत्यनुवर्तमाने 'ययतोश्चातदर्थे' इत्युत्तरपद- स्यान्तोदात्तत्वे विधीयमानेऽनयोग्रहणं मा भूदित्येवमथं डित्करणम् । असति च तत्रानयो- ग्रहणे नत्र एव स्वरो भवति, स पुनरुदात्त ; 'निपाता आधुदात्ता. भवन्ति' इति वचनात् । अथ क्रियमाणे डित्करणे कस्मादनयोग्रहणं न भवति ? इत्याह-निरनुबन्धक- ग्रहणे न सानुबन्धकस्य' इति परिभाषया ड्यड्ड्ययोरपि निवृत्तिः क्रियते । यद्ग्रहणेऽपि 'एकानुबन्धकग्रहणे न द्वयनुबन्धकस्य' इति परिभाषया यतः । अनयोश्च परिभाषयोरस्तित्व एतदेव डित्करणं लिङ्गम् । न्यासः ·५१६ ' काशिकावृत्ती [ वामदेवाड, ड्यड्ड्यौ सिद्धे यस्येतिलोपेन किमर्थं ययतौ डितौ । ग्रहणं माऽतंदर्थे भूद्वामदेव्यस्य नञ्स्वरे ॥ परिवृतो रथः ॥ १० ॥ तेनेति तृतीयासमर्थात् 'परिवृतः' इत्येतस्मिन्नर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति, योऽसौ परिवृतो रथश्चेत्स . भवति । वस्त्रेण परिवृतो रथः वास्त्रो रथः । काम्बलः । चार्मणः । रंथ इति किम् ? वस्त्रेण परिवृतः कायः । समन्ताद्वेष्टितः परि- वृत उच्यते । यस्य न कश्चिदवयवो वस्त्रादिभिर्वेष्टितः तत्र न भवति । तेनेह न - छात्त्रैः परिवृतो रथः ॥ पदमञ्जरी संग्रहश्लोके अतदर्थे इत्यनेन 'ययतोश्वातदर्थे' इत्येतत्सूत्रं लक्ष्यते । नन्वर इति । नमाश्रयः स्वरो नस्वरः, उत्तरपदान्तोदात्तत्वं तस्मिन्विधीयमाने इत्यर्थः ।। परिवृतो रथः ॥ चार्मरण इति । 'अन्' इति प्रकृतिभावः। परिवृतो रथ इति । तदेकान्तग्रहणम् , येन परिवृतो रथस्तदेकान्तश्चेद्भवतीति वक्तव्यम् । तेन चर्मवस्त्रादावेव भवति, इतरथा छात्रादावपि प्रसङ्ग इत्याह-समन्ताद्वेष्टित इत्यादि । वृणोतिर्वेष्टने परिः सर्वतो भावे । यस्य न कश्चिदवयव इति । वाहुल्या: भिप्रायमेतत् , न हि चक्रनेमिप्रभृतयश्चर्मणा पिधीयन्ते नाप्यन्तरावयवाः । ननु तत्कारी चायं यदाह-छात्रैः परिवृत इति । तद्वेपी च, यदाह-समन्ताद वेष्टित इत्यादि । नायं तत्कारी, औपचारिकोऽयं प्रयोगः, परिवृतः इव परिवृतः ।। . न्यासः संग्रहलोके. अतदर्थ इत्यनेन 'ययतोश्चातदर्थे। इत्येतत् सूत्र लभ्यते । एतस्मिन् सूत्रे इत्यर्थः । नम्वर इति । नञो यः स्वरः स नस्वरः । शेषो गतार्थः ।। परिवृतो रथः ।। चामण इति । 'अन्' इति प्रकृतिभावे टिलोपो न भवति । 'न संयोगाद् वमन्तात्' इत्यल्लोपो न भवति । अयेह कस्मान भवति- छात्नैः परिवृतो श्य इति १ अत्राह - समन्ताद् वेष्टित इत्यादि । तृणोतिरयं वेटने वर्तते, तस्य परिणा सर्वतो भावो द्योत्यते । तस्माद् यः सर्वतो वेष्ट्यते तत्रैव प्रत्ययेन भवितव्यम्, न तु छात्रै रथः सर्वतो वेष्टिता, ततो न तत्र प्रत्ययस्य प्रसः! यस्तु छात्रैः परिवृतो रथ पति प्रयोगः, स परिवृतस्याध्यारोपेणीप- चारिकः । न च मुख्ये सति परिवृतत्वे गीयस्याध्यारोपितस्य ग्रहण युक्तम् ॥

·=पवैयानादम् ] ५१७ चतुर्थाध्याये द्वितीयः पादः . पाण्डुकम्बलादिनिः॥ ११ ॥ पाण्डुकम्बलशब्दात्तृतीयासमर्थात् 'परिवृतो रथः' इत्येतस्मिन्नर्थे इनिः प्रत्ययो भवति । अणोऽपवादः । पाण्डुकम्बली, पाण्डुकम्बलिनी, पाण्डुकम्बलिनः । पाण्डुकम्बलशब्दो राजास्तरणस्य वर्णकम्बलस्य वाचकः । मत्वर्थीयेनैव सिद्धे वचनमणो निवृत्त्यर्थम् । द्वैपवैयाघ्रादम् ॥ १२ ॥ द्वीपिव्याघ्रयोविकारभूते चर्मणी द्वैपवैयाने, ताभ्यां तृतीयासम- भ्याम् 'परिवृतो रथः' इत्येतस्मिन्नर्थेऽञ् प्रत्ययो भवति । अणो- ऽपंवादः । स्वरे विशेषः । द्वैपेन परिवृतो रथो द्वैपः । वैयाघ्रः ॥ पदमञ्जरी पाण्डुकम्बलादिनिः॥ मत्वीं येनैव सिद्ध इति । यो हि येन परिवृतः स तस्यास्ति । अणो निवृत्त्यर्थमिति । यद्येतन्नारभ्येत, परिवृतो रथ इति विवक्षायां पूर्वेणाण प्रसज्येत ॥ दैपवैयाघ्रादम् ॥ दीपिव्याघ्रयोरिति । 'विरूपाणामपि समानार्थानाम्' एकशेपः प्राप्नोति, तनावान्तरजातिभेदेन भिन्नार्थत्वान्न भविष्यतीति समाधातव्यम् । चर्मणैव रथस्य परिवरणं सम्भवति, न विकारमात्रेणेति 'चर्मणी' इत्युक्तम् । द्वीपिव्यात्रशब्दाभ्याम् 'प्राणिरजतादिभ्योऽम्' इत्यम्प्रत्ययः, द्वीपिनष्टिलोपः ।। न्यासः पाण्डुकम्बलादिनिः ।। पाण्डुकम्बलीति । 'सौ च' इति दीर्घः । मत्वर्थीयेनैव सिद्ध इति । यद्धि येन समन्ताद् वेष्टितं तत् तस्यास्ति । तत्माद् 'अत इनिठनौ' इति मत्वर्थीयेनेनिना सिद्धे यत् तद्वचनं तदणो निवृत्त्यर्थम् । यदि लभ्येत, तन्नारभ्येत । यदि लेतद्वचनं न स्यात् , तदा परितृतो रयः' इत्यप्रसन्येत, ततथ पाण्डुकम्बल इति स्यात् , पाण्डुकम्बलीति चेप्यते । तस्मादग्निवृत्त्यर्थमुच्यते ॥ पवैयात्रादन् । दीपिव्याघ्रयोविकार इत्यादि । दीपिनो विकारधर्म, व्यामृत्य विकारश्चर्म-इत्यर्यविवक्षायाम् 'प्राणिरजतादिन्योऽम्' इत्यञ्अत्यपान्तत्वात् देपपैयाम- रान्दयोः, तान्यामिद शोपियाप्तविकारत्याच चर्मणी अभिधीयते। चर्मणैव शोपिण्या:- विकारेण स्थत्य परिपृतत्वं तम्भवति, न विकारनामेति चर्नगो हपयैया गन्दाम्या विवशिवे प्रति गम्यते॥

·५१ काशिकावृत्ती [ कौमारापूर्ववचने कौमारापूर्ववचने ॥ १३ ॥ 'कौमार' इत्येतदण्प्रत्ययान्तं निपात्यतेऽपूर्ववचने । पाणिग्रहणस्या- पूर्ववचनम् । उभयतः स्त्रियाम् अपूर्वत्वे निपातनमेतत् । अपूर्वपति कुमारी पतिरुपपन्नः कौमारः पतिः । कुमारीशब्दाद् द्वितीयासमर्था- दुपयन्तरि प्रत्ययः । अपूर्वपतिः कुमारी पतिमुपपन्ना कौमारी भार्या । प्रथमान्तादेव स्वार्थे प्रत्ययोऽपूर्वत्वे द्योत्ये । कौमारापूर्ववचने कुमार्या अण्विधीयते । पदमञ्जरी : कौमारापूर्ववचने ॥ अपूर्ववचन इति । अपूर्वशब्दो भावप्रधानः । अपूर्वत्वस्य वचनमपूर्ववचनम् , तस्मिन्नपूर्ववचने । कस्य पुनरपूर्वत्वोक्तावित्याह-पाणिग्रहण- स्येति । एतच्च निपातनसामर्थ्याल्लभ्यते । उभयतः। आद्यादित्वात्तसिः । स्त्रीपुंसयोरुभयोरप्येतन्निपातनमिष्यते, उभयोश्च पक्षयोरपूर्वत्वं स्त्रिया एव, न पुंस इत्यर्थः । तत्र कौमारेति स्त्रीपुंससाधारणप्रातिपदिकमात्रनिर्देशादवसीयते- उभयोरपि निपातनमिति । स्त्रिया एवापूर्वत्वमित्येतत्तु निपातनवलालभ्यते । अपूर्वपतिमिति । यस्याः पाणिर्न केनचिद्गृहीतपूर्वः साऽपूर्वपतिः, न विद्यते पूर्वः पतिरिति कृत्वा, तामुपपन्नः = प्राप्तः, भार्यात्वेन स्वीकृतवानित्यर्थः । स तु पूर्वकृतोदाहो भवतु मा वा भूत् । अपूर्वपतिरिति । अयमपि बहुव्रीहिः, अत्रापि कौमारेत्यादि । कौमारेति निपात्यतेऽपूर्ववचने । किमत्र निपात्यते ? कुंमार्या . पुरुपः पूर्ववत् । न्यासः P कौमारापूर्ववचने । अपूर्ववचन इति । अपूर्वस्य वचन इति, अपूर्वाभिधान इत्यर्थः । कत्यापूर्ववचनमित्याह-पाणिग्रहणस्येत्यादि । एतच्च सामान्योक्तावपि निपातनसामर्थ्याल्लभ्यते । यथैव हि निपातनसामर्थ्यादन्यदपि किञ्चिदलाक्षणिकं कार्य लभ्यते, तयेदमपि । उभयतः वियामित्यादि । यदि फौमार इति पुमानभिधीयते, एवमप्यत्यापूर्वत्वं यदा स्त्रिया एव विशेषणं भवति । अयापि कौमारीति स्न्यभिधीयते, एवमप्यपूर्वत्वं यदा स्रिया एवं विशेषणं भवति, न पुंसः, एवमेतन्निपात्यते; नान्यये- त्यर्थः ।.अपूर्वपतिमिति । नास्याः पूर्वः पतिरिति बहुमोदिः । पत्या सह यस्याः पाणि- प्रदर्ण निगृच चाऽपूर्वपतिः। तो पतिरुपपन्नः प्राप्तवानित्यर्थः। अपूर्वपतिरिति । अपमपि यहुमोदिः। फोगारापूर्ववचन इत्यादि । फीमार प्रत्येतनिपात्यते, अपूर्ववचने । किं पुनरिह ·तत्रोद्धृतममत्रेभ्यः ] चतुर्थाध्याये द्वितीयः पादः ५१६ अपूर्वत्वं यदा तस्याः कुमार्यां भवतीति वा ॥ कुमायाँ भवः कौमारः पतिः, तस्य स्त्री कौमारी भार्येति सिद्धम् ॥ तत्रोद्धृतममत्रेभ्यः ॥१४॥ तत्रेति सप्तमीसमर्थादमत्रवाचिनः शब्दात् 'उद्धृतम्' इत्येतस्मिन्नर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति । भुक्तोच्छिष्टमुद्धतमुच्यते, यस्योद्धरणमिति प्रसिद्धिः । अमत्रम्=भाजनं पात्रमुच्यते । शरावेषद्धृतः शाराव ओदनः । माल्लिकः । कार्परः । पदमञ्जरी अण विधीयते । कदा ? अपूर्वत्वं यदा तस्याः। यदा कुमार्या अपूर्वत्वं न पुंसस्त- देत्यर्थः । कुमार्या भवतीति वेति । अनेन योगः प्रत्याख्यायते; यः कुमारीमुप- पन्नस्तस्यामसौ भवति, तदायत्तत्वाद्धर्माचरणादेः, ततश्च तत्र भवः' इत्येवाण सिद्धः । यद्यपि वाण्याद्यपि कुमायाँ भवति तथापि सत्यभिधाने 'तत्र भवः' इति भवत्येव । सूत्रारम्भेऽपि हि नासौ दण्डवारितः, एवं तावत्कौमार इति सिद्धम् । स्त्रियामपि सिद्धम् , कथम् ? कौमारस्य स्त्री कौमारी, प्रत्यासत्त्या च यस्यामसौ भवन कौमारव्यपदेशं लभते सैवाभिधीयते न स्त्र्यन्तरम् , एतच्च सूत्रारम्भे- ऽप्यङ्गीकर्तव्यम्॥ तत्रोद्धृतममत्रेभ्यः ॥ अत्रोद्धरतिरुद्धरणपूर्वके निधाने वर्तते, तेन सप्तमी- समर्थाद् विभक्तिर्नोपपद्यते । भुक्तोच्छिष्टमिति । शिष्टमेवोच्छिष्टम् , यथा उच्छिनष्टि न सर्व जुहोतीति भुक्तशिष्टमित्यर्थः । यस्योद्धरणमिति प्रसिद्धिरिति । 'कृत्यल्युटो बहुलम्' इति भूते कर्मणि ल्युट् । शरावेद्धृत इति । उद्धृत्य निहित इत्यर्थः।। न्यासः निपात्यत इत्याह- कुमार्या अण विधीयत इति । कुमारीशब्दादण् निपात्यत इत्यर्थः । कदेत्याह अपूर्वत्वं यदा तस्या इति । इह हिं निपातनेन पुमानभिधीयते, स्त्री वा, तत्र द्वयोरपि पक्षयोरपूर्वत्वम् । यदा तस्याः त्रिया विशेषणं भवति, न पुंसः, तदेतन्निपातनम् , नान्ययेत्यर्थः । कुमार्या भवतीति वेति । अनेन योगः प्रत्याख्या- यते । यो हि कुमारी प्राप्तवानसौ तत्र भवति । ततध तत्र भवः' इति शैपिके भवार्थे- ऽणन्तं कौमारशब्दं व्युत्पद्येत, ततः पुंयोगलक्षणे कोषि सति हि कुमारीत्येतत् सिद्धम् । त्वरकृतो विशेषो नास्त्येव । क्या हि अणन्तान् छोप्यपि कृते 'यत्येवि ३' इति लोपे च 'अनुदात्तत्य च यत्रोदात्तलोपः' इत्युदात्तेन डोपा भवितव्यम् । लोप प्रत्ययत्वरेणाधु- दात्त एव । ननु चैवं सति कौमारत्य याऽन्यापि त्रो कौमारज्यपदेशत्व फारणं वापि ·५२० काशिकावृत्ती [ तत्रोद्घतममत्रेभ्यः अमत्रेभ्य इति किम् ? पाणावुद्धृत ओदनः । तत्र' इति सप्तमी समर्थविभक्तिः क्षीराड्डन्' इति यावदनुवर्तते ।। स्थण्डिलाच्छयितरि व्रते ॥ १५ ॥ स्थण्डिलशब्दात्सप्तमीसमर्थात् शयितर्यभिधेये यथाविहितं प्रत्ययो भवति, समुदायेनं चेद् व्रतं गम्यते । व्रतमिति शास्त्रितो नियम उच्यते । स्थण्डिले शयितुं व्रतमस्य स्थाण्डिलो भिक्षुः । स्थाण्डिलो ब्रह्मचारी। व्रत इति किम् ? स्थण्डिले शेते ब्रह्मदत्तः । संस्कृतं भक्षाः ॥ १६॥ तति सप्तमीसमर्थात् . 'संस्कृतम्' इत्येतस्मिन्नर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति यत्संस्कृतं भक्षाश्चेत्ते भवन्ति । खरविशदमभ्यवहारार्थ पदमारी स्थरिडलाच्छयितरि व्रते । शास्त्रित इति । जातशास्त्र इत्यर्थः। यद्वा तृतीयासमर्थाद्विधानेऽर्थे 'प्रातिपदिकाद्धात्वर्थे' इति णिच् , कर्मणि शास्त्रेण विहित इत्यर्थः । स्थरिडले शयितुं व्रतमस्येति । तुमुनत्र वक्तव्यः; नतस्याक्रिया- रूपत्वात् ॥ संस्कृतम्भक्षाः । संस्कृतमित्येतत् कर्मसामान्ये व्युत्पाद्यते, तेन नपुंसकलिङ्ग- मेकवचनं च, मक्षा इत्येतत्तु अपूपाद्यभ्यवहार्यविशेपे व्युत्पायते, तेन पुल्लिङ्ग बहुवचनं च । तत्र वाक्यार्थगम्यस्यार्थस्य पदसंस्कारेऽनुपयोगात्संस्कृतमित्ये- तद्भवति, अत एव विरम्य सम्बन्धं दर्शयति-यत्तत्संस्कृतम्भक्षास्ते चेद् भवन्तीति, क्त, न्यासः फौमारोति प्रसज्यते । नेप दोपः, प्रत्यासत्तेहि या तस्य प्रत्यासन्ना सैव तस्य फौमारोति भविष्यति । फा पुनस्वस्य प्रत्यासन्ना १ या कौमारे व्यपदेशस्य हेतुः । यस्यामसी भवन् कौमार इत्युच्यते सैव, नान्या । यद्यपि व्यासादयोऽपि कुमायां भवन्ति तथापि तेप्वण् न भविपति, अनभिधानात् । एतद्यावश्यमनभिधानमाश्रयणीयमिति; इतरया हि झियमाणेऽपि निपातने 'तत्र भवः' इत्यनेनाण स्यादेव ।। तत्रोद्धृतममत्रेभ्यः ।। स्थण्डिलाच्छयितरि व्रते ॥ समुदायेन चेत्यादिना प्रकृतिप्रत्ययोपाधियं प्रवल दर्शयति । शालितःमान्दः 'याचि यमो मते' (३.२,४०) प्रत्यन म्युत्पादितः॥ संस्हतं भक्षाः ।। संरकतमिति । अत्र सामान्पयन्दत्वात् संस्कवादस्य नपुंसक ·- - दनष्ठा ] चतुर्थाध्याये द्वितीयः पादः ५२१ 'भक्षम्' इत्युच्यते । सत उत्कर्षाधानम्-संस्कारः । भ्राष्ट्रे संस्कृता भक्षा भ्राष्ट्रा अपूपाः । कालशाः। कौम्भाः । भक्षा इति किम् १ पुष्पपुटे संस्कृतो मालागुणः ॥ शूलोखाद्यत् ॥ १७॥ शूलशब्दादुखाशब्दाच्च सप्तमीसमर्थात् 'संस्कृतं भक्षाः' इत्येत- स्मिन्नर्थे यत् प्रत्ययो भवति । अणोऽपवादः । शूले संस्कृतं शूल्यं मांसम् । उख्यम् ॥ दध्नष्ठक ॥१८॥ दधिशब्दात्सप्तमीसमर्थात् 'संस्कृतं भक्षाः' इत्येतस्मिन्नर्थे ठक् प्रत्ययो भवति । दधनि संस्कृतं दाधिकम् । ननु च संस्कृतार्थे प्राग्वहतेष्ठकं वक्ष्यति, तेनैव सिद्धम् ? न सिद्धयति; दध्ना हि तत्संस्कृतं यस्य दधिकृतमेवोत्कर्षाधानम्, इह तु दधि केवलमाधारभूतं द्रव्यान्तरेण लवणादिना संस्कारः क्रियते ॥. पदमञ्जरी अणौ यत्कर्म णौ चेत् स कर्तेतिवत् , तच्छब्दस्य प्रतिनिर्दिश्यमानलिङ्गता । खरविशदमिति । खरम् = कठिनम् , विशदम् = विभक्तम् । भक्षशब्देनोच्यत इति । यद्यप्यभक्षो वायुभक्ष इति भक्षयतेरन्यत्रापि प्रयोगः, भक्षशब्दस्तु तत्रैव प्रसिद्ध इति भावः ।। शूलोखाद्यत् ।। शूलोखादिति । समाहारद्वन्द्वः, उखा = पात्रविशेषः । यस्तु स्वाङ्गवाच्युखाशब्दस्तस्येह ग्रहणं न भवति; स्वाङ्ग संस्कर्तव्यस्याभावात् । कथमुख्योऽग्निरिति । न ह्यसौ भक्षः, भवार्थे दिगादित्वाद् द्रष्टव्यः ।। दनष्ठा । इह तु दघि केवल माधारभूतमिति । यथा शूले संस्क्रियमाणस्य : न्यासः लिङ्गत्वम् । एकवचनत्वञ्च । भक्षा इति । विशेषशब्दत्वाद् भक्षशब्दस्य पुंलिङ्गत्वम् । बहुवचनत्वञ्च । भक्षशब्दोऽयं घान्त उपात्तः । स च खरवियदाभ्यवहार्य एव रूढ इत्याह-खरविशद इत्यादि । सुबोधम् ।। शूलोखाद् यत् ।। दध्नष्टक ।। ठकं वक्ष्यति 'संस्कृतम्' इत्यनेन । तेनेव सिद्ध- मिति । यद् दनि संस्कृतं तद् दध्ना हि संस्कृतं भवतीत्यभिप्रायः । इह दध्यधिकरण- माधारभूतमिति । यथा शूले संक्रियमाणस्य मांसत्य शूलम् । न हि शूलेन मांसख्य ·५२२ काशिकावृत्ती [ दनष्ठा 1 उदश्वितोऽन्यतरस्याम् ॥ १९ ॥ उदश्विच्छब्दात्सप्तमीसमर्थात् 'संस्कृतं भक्षाः' इत्येतस्मिन्नर्थेऽन्य- तरस्यां ठक् प्रत्ययो भवति । पक्षे यथाप्राप्तमण भवति । औदश्वितम् । औदश्वित्कम्। क्षीराड्ढन् ॥ २०॥ क्षीरशब्दात्सप्तमीसमर्थात् 'संस्कृतं भक्षा' इत्येतस्मिन्नर्थे ढब् प्रत्ययो भवति । अणोऽपवादः । क्षीरे संस्कृता :रेयी यवागूः ॥ सास्मिन्पौर्णमासीति संज्ञायाम् ॥ २१ ॥ सेति प्रथमासमर्थाद 'अस्मिन्' इति सप्तम्यर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति, यत्तत्प्रथमासमर्थ पौर्णमासी चेद्भवति । इतिकरणस्ततश्चेद्विवक्षा भवति । 'संज्ञायाम्' इति समुदायोपाधिः - प्रत्ययान्तेन चेत्संज्ञा गम्यत पदमञ्जरी मांसस्य शूलम् । यद्यप्यन्न दध्यपि संस्कारकम् तथापि न तद्विवक्षितम् , किन्तु तदाधारस्य द्रव्यान्तरेण यः संस्कारः स एव विवक्षित इति भावः ।। उदश्वितोऽन्यतरस्याम् ।। औदश्वित्क इति । 'इसुसुक्तान्तात्कः' । क्षीरा ॥ अत्र संस्कृतमित्येव सम्बध्यते, न भक्षा इति; तेन यवाग्या- मपि भवति । यीति । 'टिट्टागम्' इत्यादिना डीप्॥ सास्मिन्पोणमासीति संज्ञायाम् || ततश्चेद्विवक्षेति । ततः प्रत्ययान्ताल्लोकस्य विवक्षा भवति चेद् एवं प्रत्ययो भवति, नान्यथेत्यर्थः । संज्ञायामिति समुदायोपा- घिरिति । एतदेव स्पष्टयति-प्रत्ययान्तेन चेदिति । पापी पौर्णमासीति । 'लुव. न्यासः । कथित् संस्कारः क्रियते, अपि त लवणादिना । आधारभावमानं तु मांसस्य शूलं प्रतिपयते । यदि ark दधि फेवलमाधारभूतम्, केन मईि संस्कारः क्रियते । इत्याह- दव्यान्तरणेत्यादि। उदमितोऽन्यतरस्याम् ।। ओदश्चित्तमिति । 'शमुमुक्तान्तात् फ' ॥ क्षीरा उन्न ।। रेयीति । टिदाणम्' इति सीप ।। सास्मिन् पौर्णमासीति संज्ञायाम । ततश्चेद् वियना भवतीति । पब दति परपयानो निमित। एतन मावि-यदि प्रत्यपानतातोकेस विधा मायेय मापसी मम नापारमा प्रत्ययानन मेत्यादिना संगयाः समुदायोपार्मि ·सास्मिन्पौर्णमासीति ] चतुर्थाध्याये द्वितीयः पादः इति । मासाधमाससंवत्सराणामेषा संज्ञा । पौषी पौर्णमासी अस्मिन्पौषो मासः । पौषोऽर्धमासः । पौषः संवत्सरः । इह न भवति-पौषी पौर्णमासी अस्मिन्दशरात्र इति । भृतक- मासे च न भवति । इतिकरणस्य संज्ञाशब्दस्य च तुल्यमेव फलं प्रयोगानुसरणम् , तत्र किमर्थं द्वयमुपादीयते ? संज्ञाशब्देन तुल्यतामिति करणस्य ज्ञापयितुम् , न ह्ययं लोके तथा प्रसिद्धः। संज्ञार्थत्वे तु संप्रति ज्ञापिते यत्तत्र तत्रोच्यते इतिकरणस्ततश्चेद्विवक्षेति तदुपपन्नं भवति । पदमञ्जरी विशेषे' इति पौर्णमास्यां लुब्न भवतीति पूर्वमेवोक्तम् । मृतकमासे चेति । भृता एवं भृतकाः, कर्मकरास्तेषां यो मासः कर्मकरणादारभ्य त्रिंशद्रावलक्षणः स यदा पौष्या पौर्णमास्या तद्वान् भवति । वस्तश्च न माघादिव्यपदेशभाक् तत्रेत्यर्थः । । तुल्यमेव फल मिति । कि पुनरतदित्याह-प्रयोगानुसारणमिति । ण्या- ल्ल्युट् । संज्ञाशब्देन तुल्यतामिति । तुल्यफलतामित्यर्थः । इतिकरणस्य ज्ञापयितु- मिति । किं पुनरिद ज्ञापकसाध्यम् ? तबाह-न ह्ययमिति । ज्ञापनस्य प्रयोजन दर्शयति-संज्ञार्थत्वे विति । संज्ञाव्देन तुल्यफलत्वे इत्यर्थः । प्रवृत्तिभेदेन चायमर्थो ज्ञाप्यत इति । संज्ञायामिति द्वितीयाप्रवृत्तिः, इह शास्त्रे 'संज्ञायाम्' इत्यस्यार्थे इतिशब्दो वेदितव्य इति परिभाषा सम्पद्यते । न्यासः स्पष्टीकरोति । एषा संज्ञेति । या प्रत्ययान्तेन गम्यते। पौषीति । 'नक्षत्रेण युक्तः काल' इत्यण , तदन्तान् डीप् । इह न भवतीति। संज्ञाया अनवगम्यमानत्वात् । न हि दुशरावस्य प्रत्ययान्ता संशा, नापि भृतकमासस्य । किं तत् तुल्यं फलमित्याह-प्रयोगानुसरणमिति । प्रयोगानुसरणं प्रयोगोपलक्षणमित्यर्थः । संशाग्रहणे घेतत् क्रियते- प्रयोगमुपलक्ष्य यत्र प्रयोगो दृश्यते मासार्धमाससंवत्सरेषु तत्र प्रत्यय उत्पादयितव्यः, न तु भृतकमासादौ । इतिकरणेनाप्येतदेव क्रियते । तया हि-प्रत्ययान्ताद् यदि लोकस्यार्थविवक्षा भवति, एवं हि प्रत्यय उत्पादयितव्यः, नान्ययेति । एवमर्थमितिकरण उपादीयते, ततश्च लोकविवक्षा मासाईमाससंवत्सरविपया भवति, एवं हि न भूतकमासादिविषया । तस्मात् प्रयोगानु- सरणम् , उभयोरपि फलं तुल्यमेव । संज्ञेत्यादि। ननु च यथा संशयन्दा प्रयोगानुसरण- ·म ५२४ काशिकावृत्ती [ सास्मिन्पौर्णमासीति . : मथ पौर्णमासीति कोऽयं शब्दः ? पूर्णमासादण्, पौर्णमासी । अथ वा - पूर्णो माः पूर्णमाः, पूर्णमास इयं पौर्णमासी । मा इति. चन्द्र उच्यते ॥ आग्रहायण्यश्वथा ॥ २२ ॥ 'सास्मिन्पौर्णमासी' इति सर्वमनुवर्तते । आग्रहायणीशब्दादश्वत्थ- शब्दाच प्रथमासमर्थात्पौर्णमास्युपाधिकाद्, अस्मिन्निति सप्तम्यर्थे ठक्-प्रत्ययो भवति । अणोऽपवादः । आग्रहायणिको मासः । अर्द्धमासः संवत्सरः । एवम् - आश्वत्थिकः ।। विभाषा फाल्गुनीश्रवणाकार्तिकीचैत्रीभ्यः ॥ २३ ॥ पदमञ्जरी पूर्णमासादणिति । पूर्णो मासोऽस्यां तिथाविति बहुब्रीहौ प्रज्ञादेराकृतिगण- वादस्मादेव वा निपातनादण् । मा इति चन्द्रमा उच्यत इति । चन्द्रमशब्दैक- देशप्रयोगः, सत्याभामा भामेतिवत् ॥ आग्रहायण्यश्वत्थाट्ठ ॥ अग्रे हायनमस्या इत्याग्रहायणी, प्रज्ञादेराकृति- गणत्वादण्, 'पूर्वपदारसंज्ञायाम्' इति णत्वम् । अश्वत्थेन युक्ता पौर्णमासी घश्वत्थ इति । निपातनात्पौर्णमास्यामपि लुप्॥ 1. 1 न्यासः फलतया लोके प्रसिद्धः, तथेतिकरणोऽपि, तत् किमर्थमिह तस्य तेन तुल्यत्वमेव ायते ? इत्याह-न ह्ययमित्यादि । तथा हि-लोकेऽयं संज्ञाशब्दः प्रयोगानुसरणफलत्वेन यथा प्रसिद्धः, न तथेतिकरणः । तस्मादस्य तेन तुल्यता शापितेति भावः। संज्ञार्थत्वे इत्यादिना शापनस्य प्रयोजनं दर्शयति । संशया तुल्योऽयों यस्य स संशार्थः । समासेन गम्यमानत्वात् तुल्यशब्दोन प्रयुज्यते, यया 'हच्ययांनाम्' इत्यत्र सचिना समानशब्द इति भावः । संगा- यस्य मावः = संज्ञार्यत्वम् । अर्थशन्दचार्य प्रयोजनवचनः । तदुपपन्नं भवतीति । यत एव संशाशन्देनेतिफरणस्य तुल्यार्थता शापिता तेन यत्र यत्र प्रयोगानुसरणार्थ इतिकरणा, तवववध विवक्षा भवतीत्युच्यते-तदुपपन्नं भवतीति; इतिकरणस्य संशप्रयोजनत्वात् । पूर्णमासादणिति ।। पूर्णी मासो यत्या तिथाविति तमायें बहुमीहिः । अस्मादेव निवनादण् । पूर्णमासस्येयं पौर्णमासी । तस्येदम्' इत्यम् । तिपिविशेषस्येयं संगा। प्युत्सचिस्तु यथाफपवित् फतम्या ॥ आमहायण्यश्वरधाटठक। विभाषा फाल्गुनीश्रवणाकात्तिफीचंत्रीभ्यः ।।

·सास्य देवता] चतुर्थान्याये यः पादः ५२५ . फाल्गुन्यादय: पौर्णमासीशब्दास्तेभ्यो विभाषा ठक् प्रत्ययो भवति, 'सास्मिन्पौर्णमासोति संज्ञायाम्' इत्येतस्मिन्विषये । नित्यमणि प्राप्ते पक्षे ठग्विधीयते । फाल्गुनो मासः, फाल्गुनिकः । श्रावणः, श्रावणिकः । कात्तिकः, कार्तिकिकः । चैत्रः, चैत्रिकः । सास्य देवता ॥ २४॥ सेति प्रथमासमर्थात् 'अस्य' इति षष्ठयर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति, यत्प्रथमासमर्थं देवता चेत्सा भवति । यागसम्प्रदानं देवता देयस्य पुरोडाशादेः स्वामिनी, तस्मिन्नभिधेये प्रत्ययः । इन्द्रो देवताऽस्य ऐन्द्रं हविः । आदित्यम् । बार्हस्पत्यम् । प्राजापत्यम् । देवतेति किम् ? कन्या देवताऽस्य । कथमैन्द्रो मन्त्रः ? मन्त्रस्तुत्यमपि देवतेत्युपचरन्ति । पदमञ्जरी सास्य देवता ॥ यागसम्प्रदानं देवतेति । यद्यपि देवशब्दो मनुष्यादिव- ज्जातिवचनः, स्वार्थिकश्च तल तथापि समुदायशक्त्या देवताशब्दो यागे दर्श- पूर्णमासादौ यद्यत्सम्प्रदानत्वेन चोदितं तत्र सर्वत्र वर्तते, न स जातिविशेष इत्यर्थः । देयस्य पुरोडाशादेः स्वामिनीति । दिवेरैश्वर्यकर्मणो देवताशब्दव्यु- त्पत्तिं दर्शयति, एवं च कृत्वा वावृतुपित्रुषसो यत्', 'कालेभ्यो भववत्' इति वचनमुपपद्यते, न हयूतुषु पितृषु उपसि वा जातिरस्ति । तथा पितृदेवत्यम् , देवदेवत्यमिति प्रयोगोऽप्येवमेवोपपद्यते । कामति । पुरोडाशादिकस्य देयस्याभावादिन्द्रस्य सम्प्रदानत्वं नास्तीति प्रश्नः। मन्त्रस्तुत्यामपीत्यादि । नानेनौपचारिकत्वं प्रयोगस्योच्यते, अपि तु ... न्यासः सास्य देवता ॥ तस्मिन्नभिधेय इति । यागसम्प्रदानभूतदेवतास्वामिनीके पुरो- डाशादौ । एष चाभिधेयविशेषः । सामान्योक्तावपीतीत्यस्येहानुवृत्तेर्लभ्यते । आदित्यम् , वार्हस्पत्यमिति । 'दित्यदित्यादित्य त्युत्तरपदात्' इत्यादिना ण्यः। यागस्य देवतेहाभिप्रेता। ऐन्द्रो मन्त्र इति च प्रयोगे कस्यचित् पुरोडाशादिकस्य देयस्याभावादिन्द्रस्य सम्प्रदानत्वं नास्ति । अतो नासो देवतेति प्रत्ययेनात्र न भवितव्यमिति मन्यते । मन्त्रस्तु- त्यमिति । यया देवता पूजाही तथा मन्त्रस्तुत्यमपि वस्तु, ततो देवतासांधात् तदपि देवतेत्युपचरन्ति विद्वांसः । इन्द्रध मन्त्रस्तुत्यो भवति, तस्मादतम्प्रदानभूतमपि तं देवतेत्युपचरन्ति । देवतोपचारं तत्र कुर्वन्तीत्यर्थः। नन्वेवमंपि नैवात्र प्रत्ययेन ·५२६. काशिकावृत्ती [ सांस्य देवता कथम् - आग्नेयो वै ब्राह्मणो देवतेति ? उपमानाद्भविष्यति । 'महाराजप्रोष्ठपदाटुञ्' इति यावत् 'सास्य देवता' इत्यधिकारः । सेति प्रकृते पुनः समर्थविभक्तिनिर्देशः संज्ञानिवृत्त्यर्थः ।। कस्येत् ॥ २५॥ कशब्दो देवतायां प्रजापतेर्वाचकः, ततः पूर्वेणैवाण्प्रत्ययः सिद्ध इकारादेशार्थ वचनम् । कस्य इकारादेशो भवति प्रत्ययसन्नियोगेन । कायं हविः । कायमेककपालं निर्वपेत् ॥ पदमञ्जरी मुख्य एव प्रयोगः, यागसम्प्रदाने सार्वलौकिकः प्रयोगः, अयं तु नरुक्तानामि- त्येतावान्विशेषः । उपचरन्तीति ब्रुवते, प्रयुञ्जत इत्यर्थः । कथमित्यादि । पूर्वोक्तं प्रकारद्वयमत्र नास्तीति प्रश्नः । उपमानादिति । कापायी गर्दभस्य कर्णावितिवद् गीणोऽयं प्रयोग इत्यर्थः । सेति प्रकृत इति । प्रकृतं हि साग्रहणं संज्ञया सम्बद्धमिति तदनुवृत्तौ संज्ञाया अप्यनुवृत्तिः स्यात् ॥ कस्येत् ।। किमो विभक्तौ कादेशं कृत्वा कस्येति निर्दिष्टमित्याशङ्कामप- नयति - कशब्द इति । एवं च कृत्वा कायानुबृहीति सम्प्रैपः । कस्मै अनुब्रूहीति, 'न कस्मै देवाय हविपा विधेम' इति तु छान्दसः स्मैभावः, यदिन्द्राग्नी अवम- स्यामित्यादिवत् । कायमिति । इत्वे कृते यस्येति लोपः प्राप्तः परत्वादादिवृद्धया न्यासः भवितव्यम् ; मुख्ये सति गौणस्याश्रयणस्यायुतत्वात् १ नेप दोषः, यथैव हि कश्चिदेफेनैव यत्नेन श्वेतो धावतीति तन्त्रेण वास्यद्वयमुच्चारयति, तयेहाप्याचार्यण द्वे वास्ये तन्त्रेणोचा- रिते । तमेकं मुख्यार्यम् , अपरं गौणार्य भविष्यति । कथमित्यादि । अग्नेहि न मुख्यं देवतात्वम् , नापि गौणम् । तर ख्यं तायनास्ति; देवाभावेनासम्प्रदानभूतस्यात् । गौणमपि नास्ति; मन्त्रशन्दाभावेन मन्त्रस्तु. त्यतयानुपाचत्वात् । वरमादन प्रत्ययेन न भवितव्यमिति भावः । उपमानाद्भविष्यतीति। देवतास्वामिनी एवान प्रत्यय उपपद्यते । यस्यान्तरे प्रत्ययान्तप्रयोगः स आग्नेय लाग्नेय त्युपमानाद् भविष्यति, यथा-कापायो गर्दभत्य कणांविति । ननु प सास्मिन् पौर्णमासति विप्रवमेव । तत् किमयं पुनरिद समविभकिनिदिश्पत रत्यत आद सनि प्रान यादि । यदिदं सेवि मा सलंगासम्बदमिति, तो शामदगत्या. पतिः सान् । तस्मात् वपि पुनरिद समरिमविनिर्दिरपत्र पति पावत् 11 महारो मुमुक्षामः, नदीमनित्ययः । भाम्पमानेनागा रायगांनाम- + ·छ च ] चतुर्थाध्याये द्वितीयः पादः ५२७ शुक्राद्धन् ॥ २६ ॥ शुक्रशब्दात् ‘सास्य देवता' इत्यस्मिन्नर्थ घन् प्रत्ययो भवति । अणोऽपवादः । शुक्रियं हविः । शुक्रियोऽध्यायः ।। अपोनत्रपानप्तृभ्यां घः ॥ २७ ॥ अपोनप्त, अपान्तप्त-इत्येताभ्यां घः प्रत्ययो भवति 'सास्य देवता' इत्यस्मिन्विषये। अणोऽपवादः। अपोनप्त्रियं हविः, अपांनप्त्रियम् । अपोनपाद, अपांनपादिति देवताया नामधेये एते, तयोस्तु प्रत्ययसन्नियोगेन रूपमिदं निपात्यते ॥ छ च ॥ २८॥ अपोनप्त, अपान्नप्त इत्येताभ्यां छकारः प्रत्ययो भवति ‘सास्य देवता' इत्यस्मिन्विषये । अणोऽपवादः । अपोनप्त्रीयं हविः । अपान्नप्त्री- यम् । योगविभागः संख्यातानुदेशपरिहारार्थः । पदमञ्जरी बाध्यते, श्रीर्देवतास्य श्रायमितिवत् । 'सोमायण' इत्यत्र कग्रहणे च क्रियमाणे यद्यपि यस्येति लोपात्परत्वाद् वृद्धिर्भवति, कृतायामपि वृद्धौ यस्येति लोपः स्यादेव ॥ अपोनप्पानप्तृभ्यां घः ॥ अपोनपात् अपांनपादिति देवतानामधेये इति । पृषोदरादित्वादनयोः साधुत्वम् । तयोस्तु प्रत्ययसन्नियोगेनेति । एवं च अपोन- पाते अनुब्रूहि, अपांनपातेऽनुबहि, अपोनपात्तं यज, अपां नपातं यजेति सम्प्रेषः । वेदे तु अपोनप्त्रे स्वाहेति छान्दसः प्रयोगः॥ छ च ॥ योगविभाग इत्यादि । पूर्वसूत्र एव छग्रहणे सति घच्छौ द्वौ प्रत्ययौ, न्यासः ग्रहणात् । सत्यपि सवर्णग्रहण आन्तरतम्याद् ह्रस्वत्य ह्रस्व एव भविष्यति, न दीर्घः । प्रजापतेर्वाचक इति । अनेनासर्वनामत्वमत्य दर्शयति । इकारस्य 'यस्येति च' इति लोपो न भवति, विधानसामर्थ्यात् । कायमिति । वृद्धयायादेशी ॥ शुक्राद् घन् । अपोनप्पान्नप्तृभ्यां घः ॥ अपोनपात् , अपानपादिति यद्येते देवतानामधेये तत् कथमेतद्विलक्षणं प्रकृतिल्पं सूत्रे श्रूयते ? इत्याह-तयोस्तु प्रत्ययसन्नियोगेनेत्यादि ।। छ च ।। अथ किमर्थ योगविभागः क्रियते, न 'अपोनप्तृ-अपानप्तृभ्यां घच्छौं' ·५२८ [छ च च काशिकावृत्ती * छप्रकरणे पैङ्गाक्षीपुत्रादिभ्य उपसंख्यानम् * ॥ पैङ्गाक्षी- पुत्रीयम् । ताणबिन्दवीयम् ॥ * शतरुद्राच्छश्च घश्च ® । शतरुद्रीयम् ।। महेन्द्राद् घाणौ च ॥ २९ ॥ '.: महेन्द्रशब्दाद् . घाणौ प्रत्ययौ भवतः, चकाराच्छश्च, 'सास्य देवता' इत्यस्मिन्विषये । महेन्द्रो देवतास्य महेन्द्रियं हविः । माहेन्द्रम् । महेन्द्रीयम् ।। सोमाट् व्यण ॥ ३० ॥ सोमशब्दात् ट्यण्प्रत्ययो भवति 'सास्य देवता' इत्यस्मिन्विषये । अणोऽपवादः । णकारो वृद्धयर्थः । टकारो छोवर्थः । सोमो देवतास्य सौम्यं हविः । सौम्यं सूक्तम् । सौमी ऋक् ।। पदमञ्जरी प्रकृती अपि द्वे इति स्यात्सङ्ख्यातानुदेशः । शतरुद्रीयमिति । शतशब्दोऽनन्त- वचनः, शतं रुद्रा देवताऽस्येति घच्छौ, तयांविधानसामर्थ्याद् द्विगो गनपत्ये' महेन्द्राद्घाणी च ।। 'महेन्द्रादण्च' इत्युच्यमानेऽनन्तरश्छ एव समुच्ची- येत, न व्यवहितो घ इति पुनर्ग्रहणम् ।। सोमाट् ट्यण ॥ सोमीति । टित्त्वान्छीप् , 'हलस्तद्धितस्य' इति यलोपः ।। लुग्न भवति ॥ न्यासः इत्येमयोग एवं क्रियते ? इत्याह-योगविभाग इत्यादि । एकयोगे हि द्वे प्रकृती, प्रत्ययावपि दाय, समसंख्यत्वात् संख्यातानुदेशः स्यात्। अतस्तमिवृत्तये योगविभाग: कियते। छप्रकरण इत्यादि । आधीपुयादिभ्यश्चमफरणे यस्योपसंख्यानम् = प्रतिपादन फम्याम् । बमेदं प्रतिपादनम्-चकारोऽत्र झियते, स चानुकसमुपयार्थः, तेन माठी. पुधादिम्परो भवतीति ।। महेन्द्राद घागी || 'अपमहेन्द्रादण च' इत्येव करमालोकम् १ चकाराद् पन्छी मगिरता, एपमुममाने देममपि शियते । अनन्तरं ७ एग पहारगाम पर दति। घरमा तपामा आयोति मदनम् ॥ सोगाद साप | मोमीनि। शादिल' रवि मी 11 ·द्यावापृथिवीशुनासीर० ] चतुर्थाध्याये द्वितीयः पादः ५२९ वायवृतुपित्रुवसो यत् ॥ ३१॥ वाय्वादिभ्यः शब्देभ्यो यत्प्रत्ययो भवति ‘सास्य देवता' इत्येतस्मि- विषये । अणोऽपवादः । वायुर्देवतास्य वायव्यम् । ऋतव्यम् । पित्र्यम् । उषस्यम् ॥ द्यावापृथिवीशुनासीरमरुत्वदग्नीपोमवास्तोष्पतिगृहमेधाच्छ च ॥ ३२॥ द्यावापृथिव्यादिभ्यश्छः प्रत्ययो भवति चकाराद्यत् ‘सास्य देवता'इत्य- स्मिन्विषये। अणो ण्यस्य चापवादः। द्योश्च पृथिवी च द्यावापृथिव्यौ देवते अस्य द्यावापृथिवीयम् , द्यावापृथिव्यम्। शुनश्च सीरश्च तौ देवते अस्यति शुनासीरीयम् , शुनासीर्यम् । शुनः वायुः । सीरः आदित्यः । मरुत्वान्दे- वतास्य मरुत्वतीयम् , मरुत्वत्यम् । अग्नीषोमोयम् , अग्नीषोम्यम् । पदमञ्जरी वाय्वृतुपित्रुषसो यत् ॥ वायव्यमिति । 'ओर्गुणः', 'वान्तो यि प्रत्यये । पित्र्यमिति । 'रीतः' इति रीङ्, यस्येति लोपः ।। द्यावापृथिवीशुनासीर मरुत्वदग्नीषोमवास्तोष्पतिगृहमेधाच्छ च ॥ अगो एयस्य चापवाद इति । वास्तोष्पतिशब्दात्पत्युत्तरपदस्य ण्यस्यापवादः, शेपेभ्योऽणः । द्यावापृथिव्याविति । 'दिवो द्यावा', 'दिवसश्च पृथिव्याम्' इति द्यावादेशः । शुनासीराविति । 'देवता द्वन्द्वे च' इत्यानडादेशः । शुनो वायुः, सीर आदित्य इति । अन्ये तु एकमेव शुनसीरमिन्द्रस्य गुणममन्यन्त, यथाहाश्वलायन:- 'इन्द्रो वा शुनासीरः' इति । मन्त्रलिङ्गश्च भवति- इन्द्रं वयं शुनासीरमस्मिन्यज्ञे हवामहे' इति । मरुतोऽस्य सन्ति मरुत्वानिन्द्रः। अग्नीपोमीयमिति । 'ईदग्नेः न्यासः वायवृतुपित्रुपसो यत् ।। वायव्यम् । ऋतव्यमिति । 'भोर्गुणः', 'वान्तो यि प्रत्यये' इत्यवादेशः । पित्र्यमिति । 'रीतः' इति रीङ, यस्येति लोपः ।। द्यावापृथिवीशुनासीरमरुत्वदग्नीपोमवास्तोष्पतिगृहमेधाच्छ च ॥ अणो ण्यस्य चापवाद इति । वास्तोप्पतिशब्दाद् 'दित्यदित्यादित्य' इत्यादिना प्रासत्य ण्यत्यायमपवादः । शेपेभ्यत्त्वौत्सर्गिकल्याणः । वास्तुनः पतिवत्तिोप्पतिः । वास्तुशब्दस्य नपुंसकत्य पुंल्लिाता, पप्ठ्यर्थेऽलुक् च निपातनात् । पप्ठ्या: 'पतिपुत्रपृष्ठ' इत्यादिना पत्वम् । द्यावापृथिव्याविति । 'दिवो द्यावा' इति द्याचादेशः। शुनासीरीयमिति । 'देवताद्वन्दे च' इत्यानङ् । अग्नीप.मीयमिति । 'ईदग्नेः सोमवरुणयोः' इतीत्वम् , 'अग्नेः लत्स्तोमतमा इति पत्वम् ।। फाशि०:३५ ·५३०. ." काशिकावृत्ती .. [ द्यावापृथिवीशुनासीर वास्तोष्पतीयम् , वास्तोष्पत्यम् । गृहमेधीयम् , गृहमेध्यम् ॥ अग्नेर्डक् ।। ३३ ॥ अग्निशब्दाद ढक् प्रत्ययो भवति 'सास्य देवता': इत्येतस्मि- विषये । अणोऽपवादः । अग्निर्देवतास्य आग्नेयोऽष्टाकपालः ।।RE * प्राग्दीव्यतीयेषु तद्धितार्थेषु सर्वत्राग्निकलिभ्यां ढग्वक्तव्यः:* ॥ कालेभ्यो भववत् ॥ ३४ ॥ कालविशेषवाचिभ्यः शब्देभ्यो भववत्प्रत्यया भवन्ति 'सोस्य देवता' इत्यस्मिन्विषये । 'कालादुन्' इति प्रकरणे भवे प्रत्यया विधान स्यन्ते, ते 'सास्य देवता' इत्यस्मिन्नथें तथैवेष्यन्ते, तदर्थमिदमुच्यते । वत्करणं सर्वसादृश्यपरिग्रहार्थम् । मासे भवं मासिकम् । आद्धमासि- पदमञ्जरी सोमवरुणयोः' वास्तोः पतिर्वास्तोष्पतिः, अस्मादेव निर्देशात्साधुः। गृहमेधशब्द- मकारान्तं बचा मन्यन्ते । 'मरुद्भयो गृहमेघेभ्य उत्तरा' इत्याश्वलायनः। 'गृहमेधास आगता' इति च मन्त्रलिङ्गम् । 'मरुद्भयो गृहमेधिभ्यः सर्वासां दुग्धे सायमोदनम्' इति तु तैत्तिरीयकम् । तत्र चेकारान्तो नकारान्तो वेतिः विप्रतिपन्नाः ॥ अग्नेर्दक् ।। कलेगित्यत्रोक्तमेवार्थ स्मारयति-प्राग्दीव्यतीयेष्विति ॥ कालेभ्यो भववत् ॥ कालविशेषवाचिभ्य इति । स्वरूपग्रहणं तु न भवति; बहु- पचननिर्देशात् । वत्करणमित्यादि । असति वत्करणे 'कालेभ्यो भवः' इत्युच्यः माने यदि तावदेवं सम्बन्धः, कालेभ्यो भवे ये प्रत्यया विधास्यन्ते ते 'सास्य देवता' इत्यत्रार्थे भवन्तीति देवताप्रकृतिरविशेपिता स्यात् , ततश्च 'कालान्' इति ठनिन्द्रादेरपि प्राप्नोति । अथ पुनरेवं सम्बन्धः--भवे ये प्रत्यया विधास्यन्ते ते भवन्ति कालेभ्यो देवताभ्य इति ? एवमपि भवप्रत्यया न विरोपिताः स्युः, ततश्च 'दिगादिभ्यो यत्' इति यत् प्रत्ययोऽपि भवे विहितः कालवाचिभ्यो- न्यासः अग्नेर्दक ।। कालेभ्यो भवयत् ।। बहुवचनप्रणेन स्वरूपादणे निरस्ते, कालवि- शेपवाचिभ्यः प्रत्ययो विशायत इत्याद-कालविशेपवाचिभ्य इत्यादि । पत्करणमि- त्यादि। सर्वस्य साहश्यस्य परिग्रहो यथा स्यादित्येवमयं वकरणम् । 'फालेम्यो भया' इत्युपमाने यदि वापत् कालमण भयमत्ययः नम्बध्यते । भयेऽमें मालेम्यो लिगस्पात ये भरपगाले हास्य देवता' इत्येतस्मिनये मयन्ति, तदा च देवतातिरक्रोिपिका पात् ।

·. महाराजप्रोष्ठपदाठ्ठन् ] : चतुर्थाध्याये द्वितीयः पादः कम् । सांवत्सरिकम् । वासन्तम् । प्रावृषेण्यम् । तथा मासो देवतास्य मासिकम् । आर्धमासिकम् । सांवत्सरिकम् । वासत्तम् । प्रावृषेण्यम् । महाराजप्रोष्ठपदाट्ठञ् ॥ ३५ ॥ महाराजशब्दात्प्रोष्ठपदंशब्दाच ठम् प्रत्ययो भवति सांस्य देवता इत्यस्मिन्विषये । महाराजो देवतास्य माहाराजिकम् । प्रौष्ठपदिकम् । * ठप्रकरणे तदस्मिन्वर्तत इति नवयज्ञादिभ्य उपसंख्यानम् * नवयज्ञोऽस्मिन्वर्तते नावयज्ञिकः कालः । पाकयज्ञिकः ॥ ":"* पूर्णमासादण् * । पूर्णमासोऽस्या वर्तते पौर्णमासी तिथिः ।। पदमञ्जरी ऽस्मिन्नर्थ प्राप्नोति । अथाप्येवं सम्बन्धः- कालेभ्यो भवे ये प्रत्ययास्ते भवन्ति, कालेभ्य एव देवतार्थे इति तत्र सकृत् श्रुतस्य तस्य कालशब्दस्यैवमुभयसम्बन्ध एक तावद् दुर्लभः । अथापि लभ्येत, एवमपि यः कश्चित्कालाद्भवे. प्रत्ययो यतः कुतश्चिदेवतायाः स्याद् ऋतुभ्योऽण् मुहूर्तादेरपि प्राप्नोति । वतिनिर्देशे सति सादृश्यपरिग्रहो भवति, तेन याभ्यः प्रकृतिभ्यो येन विशेपणेन', भवेऽर्थे विधास्यन्ते ये प्रत्ययाः, इहापि ताभ्य एव प्रकृतिभ्यस्तेनैव विशेषणेन त.एव प्रत्यया भवन्तीति न किश्चिदनिष्टम् ।। महाराजप्रोष्ठपदाञ् ॥ महाराजो चैश्रवणः, प्रोष्ठपदशब्दात्पूर्वेण नक्षत्राणि. प्राप्ते वचनम् , नवयज्ञ आग्रयणम् । पूर्णमासादरिणति । अस्मिन्वर्ततः इत्येव ।। ... न्यासः एवञ्च देवतामात्रवाचिनः प्रातिपदिकादविशेषेण प्रत्ययाः प्रसज्येरन् । अय देवता प्रकृतिभिः कालग्रहणं सम्बध्यते ? भवे ये विधास्वन्ते ते प्रत्ययाः कालेभ्यो देवताभ्यः प्रसज्येरन् । अथाप्युभयेषां सन्निधानाद् विशेष्यभेदेन वास्यभेदाच प्रत्ययैः प्रकृतिभित्र सम्बध्यते - कालेभ्यो भवेऽर्थे विधात्यन्ते ये प्रत्ययात्ते कालेभ्यो देवताभ्यो भवन्तीति ? एवमपि यः कश्चित् कालप्रकृतिः प्रत्ययो यतः कुतश्चित् कालाद्देवतायाः त्यात्, मातुभ्योऽण् मुहूर्तादिभ्योऽपि' स्यात् । वती तु सति तत्य सादृश्यविधानात् सर्वसादृश्यपरिग्रहो भवति । तेन याभ्यः प्रकृतिभ्यो येन विशेषणेन ये प्रत्यया भवाय विधात्यन्ते, इहापि ताभ्य एव प्रकृतिभ्यत्तेनैव विशेषणेन त एव प्रत्यया भवन्तीति न भवत्यनिष्टप्रसन्न वासना इति । सन्धिवेलादिसूनेणाण । प्रावृषेण्य इति । 'प्रावृप एण्यः'। १. 'देवताभ्योऽपि' इति महीपूरसंस्करणे. पाठः ।

·५३२ काशिकावृत्ती [ पितृव्यमातुलमातामह पितृव्यमातुलमातामहपितामहाः ॥ ३६ ॥ पितृव्यादयो निपात्यन्ते । समर्थविभक्तिः, प्रत्ययः, प्रत्ययार्थोऽतु बन्ध इति सर्व निपातनाद्विज्ञेयम् । ॐ पितृमातृभ्यां भ्रातर्यभिधेये व्यत् , डुलच् – इत्येतौ प्रत्ययौ निपात्येते है । पितुर्भ्राता पितृव्यः । मातुर्धाता मातुलः। ॐ ताभ्यां पितरि डामहच् छ । ॐ मातरि षिच्च * । ताभ्यामेव पितरि डामहच् प्रत्ययो भवति - पितुः पिताः पितामहः, मातुः पिता मातामहः । मातरि षिच्च – पितामही, मातामही । * अवेर्दुग्धे सोढदूससरीसचो वक्तव्याः * । अवेर्दुग्धम् अविसोढम् । अविदूसम् । अविमरोसम् ॥ * तिलान्निष्फलारिपञ्जपेजो प्रत्ययौ वक्तव्यौ * । निष्फलस्तिलः तिलपिजः । तिलपेजः । * पिञ्जश्छन्दसि डिच्च १ । तिल्पिञ्जः ।। पदमञ्जरी पौर्णमासीति । पूर्णो मासोऽस्यां तिथौ वर्तत इति विग्रहः, एपेव च व्युत्पत्तिः 'सास्मिन्पौर्णमासी' इत्यत्रापि दर्शिता ।। पितृव्यमातुलमातामहपितामहाः॥ पितृमातृभ्यामिति। स्वरूपपदार्थकत्वे- नाभ्यहितत्वे विशेपाभावाल्लघ्वक्षरस्य पूर्वनिपातः, अयोनिसम्बन्धवाचित्वाद- नछोऽभावश्च । डामहजिति । कथं ताकारेऽवग्रहः-माता + महः, पिता + मह इति ? तस्मान्महप्रत्ययः पितृमातृभ्यां निपातितस्तयोश्चानडादेश इति केचित् । वृत्तिकारस्तु संहितापाठस्यैव नित्यत्वात् 'नलक्षणेन पदकारा अनुवाः' इति न्याये- नायमहो मा कारीतिः मन्यते । मातरि पिच्चेति । पित्त्वमुपसत्ययमित्यर्थः । त पुतः पकारोऽनुबन्धः कर्तव्य इति देशाभावात्-मातामहा इत्यपि मन्त्रे दृश्यते। अपे१र। इति । दुग्धं चीरम् । सोढादीनाम्, 'आदेशप्रत्यययोः' इति पत्वं न न भवति, सकारोच्चारणसागात् । निलस्तिल इति। सस्यावस्थायां फलरहित उच्यते, धान्यायस्थायां प्रयोजाशून्य इत्यन्ये ।। महाराजगोष्ठपदाट ठम्॥ पिढयमातुलमालामाइपितामहाः ॥ पितामही, मातामहोति । गिद्गोदित्य इति । ।

·भिक्षादिभ्योऽण् ] चतुर्थाध्याये द्वितीयः पादः ५३३ तस्य समूहः ॥ ३७॥ 'तस्य' इति षष्ठीसमर्थात् 'समूहः' इत्येतस्मिन्नर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति । किमिहोदाहरणम् ? चित्तवदायुदात्तमगोत्रं यस्य च नान्यत्प्रतिपदं ग्रहणम्। अचित्ताट्टकं वक्ष्यति – 'अनुदात्तादेरम्', 'गोत्राद्वम्' प्रतिपदं च 'केदाराद्यञ्च' इत्येवमादि, तत्परिहारणात्रोदा- हरणं द्रष्टव्यम् । काकानां समूहः काकम् । शौकम् । बाकम् । 'इनित्रकट्यचश्च' इति यावत्समूहाधिकारः ।। * गुणादिभ्यो ग्रामज्वक्तव्यः । गुणग्रामः । करणग्रामः । गुण । करण । तत्त्व । शब्द । इन्द्रिय । आकृतिगण: ॥ भिक्षादिभ्योऽण् ॥ ३८ ॥ 'भिक्षा' इत्येवमादिभ्यः शब्देभ्योऽण् प्रत्ययो भवति 'तस्य समूहः' इत्येतस्मिन्विषये। अण्ग्रहणं बाधकबाधनार्थम् । भिक्षाणां समूहो पदमजरी तस्य समूहः।। सर्वस्यैव विषयस्यापवादैरवष्टब्धत्वात्पृच्छति-किमिहोदाहर- रणमिति । काकशुकवकशब्दा आधुदात्ताः 'प्राणिनां कुपूर्वाणाम्' इत्यनेन, अस्यार्थः-व्यधिकरणे षष्ठ्यौ, अथादिः प्राक् शकटेरित्यत आदिरित्यनुवृत्तं षष्ठीबहुवचनान्तं विपरिणम्यते, प्राणिवाचिनां ये आदिभूताः कवर्गात्पूर्वे अचस्ते- पामुदात्तो भवतीति । तत्र शौकमित्यनुदाहरणम् ; खण्डिकादिषु पाठात् । वक- शब्दस्तूदाहायः ॥ भिक्षादिभ्योऽम्॥ अएंग्रहणं बांधकवाधनार्थमिति । भिक्षाशब्दोऽयम् 'गुरोश्च हलः' इत्यकार प्रत्ययान्तत्वादन्तोदात्तः, ततः 'अनुदात्तादेः' इत्यञ् अणो वाधकः न्यासः ३ . तस्य समूहः ।। ककिम् , शौकम् , वाकमिति । काकशुकवकशब्दा आधुदाचाः । 'प्राणिनां कुपूर्वाणाम्' इत्यनेन । अस्यायमर्थः-प्राणिविशेषवाचिनी शब्दानां य आदि- भूताः कवर्गात् पूर्वे तेषामुदात्तो भवतीति ।। भिक्षादिभ्योऽण् ।। अथाण्ग्रहणं किमर्थम् , न भिक्षादिभ्यो यथाविहितमेवोच्येत ? इत्यत आह-अण्ग्रहणमित्यादि । भिक्षाशब्दोऽयम् 'गुरोश्चं हलः' इत्यकारप्रत्ययान्त- १. वस्तुस्त्वत्र 'खण्डिकादिभ्यश्च' इत्यमेव भवतीति नेदमुदाहरगम् । न्यासानुसाउँवा- प्रास्माभिस्त्विदं स्थापितमिति ध्येयम् । २-२. गुणादिभ्य इत्यारभ्याकृतिगम इत्यन्तः पाठो वहा पुस्तकेषु नास्ति। ३. कोकमिति महीनूरपुस्तके पाठ।।

·१ है :::. काशिकावृत्ती [भिक्षादिभ्योऽण भैक्षम् । गाभिणम् । युवतिशब्दोऽत्र पठ्यते, तस्य ग्रहणसामर्थ्याद पुंवद्भावो न भवति–'भस्याऽढे तद्धिते' इति । युवतीनां समूहो यौवतम् । - भिक्षा.। गर्भिणी । क्षेत्र । करीष । अङ्गार । चर्मिन् । धर्मिन् । सहस्र । युवति । पदाति । पद्धति । अथर्वन् । दक्षिणा'। भूत ॥ , पदमञ्जरी प्राप्नोति, तस्य वाधनार्थमण्ग्रहणम् । ननु च यद्यत्राव्य स्यात्पुनर्वचनमनर्थक स्यात् ? नानर्थकम् ; परत्वादचि तत्तल्लक्षणष्ठक प्राप्नोति, तद्वाधनार्थमत्र पुन चचनं स्यादित्यच् स्यादेव, पुनरण्ग्रहणादणेव भवति । गाभिणमिति । 'भस्याऽढे तद्धिते' इति पुंवद्भावेन छीपो. निवृत्तिः, ततोऽणि. 'इनण्यनपत्ये' इति प्रकृति- भावात् 'नस्तद्धिते' इति टिलोपाभावः। तस्य ग्रहणसामर्थ्यात्वद्भावो न भवतीति । यदि स्यात्, "सिद्धत्वात्प्रत्ययविधौ' इति वचनादनुत्पन्न एव तद्धिते पुंवद्भावेन भवितव्यम् । युवशब्दश्च 'कनिन्युवृप' इति कनिन्प्रत्ययान्तत्वादाद्युदात्त इत्यौत्सर्गिक एवाण सिद्ध इति तस्येह पाठोऽनर्थकः स्यात् । यौवतमिति । यथा न्यासः त्वादन्तोदात्तः। तत्र 'अनुदात्तादेरम्' इत्यञ् अणो बाधकः प्राप्नोति, तस्य बाधकस्य बाधनार्थमण्ग्रहणम् । ननु च यद्यत्राण स्यात् पुनर्वचनमनर्थकं स्यात् ? नेतदस्ति; परत्वा- दचित्तलक्षणष्ठा प्राप्नोति, अतस्तद्वाधनाथ पुनर्वचनं स्यात् । अञ्प्रत्ययस्तु स्यादेव, अण्ग्रहणात् पुनरणेवेति न भवत्येप दोपः । गाभिणमिति । गर्भिणीनां समूहो भस्याऽढ़े तद्धिते' । सिद्धत्वात् प्रत्ययविधी' इति पुंवद्भावेन त्रीप्रत्ययनिवृत्तिः, ततोऽण, तस्मिन् 'नस्तद्धिते' इति टिलोपः प्राप्तः, ‘इनण्यनपत्ये' इति . प्रकृतिभावान भवति । तस्य ग्रहणेति । युवतिशब्दस्य यदि पुंवद्भावो न भवति, तदा तस्य प्रत्ययान्तत्वाद् 'अनुदा- चादेः' इत्यभिः प्राप्ते तद्वाधनार्थमिहाण्ग्रहणमर्थवद्भवति । यदि पुंवद्भावः स्यात् तदा तदनर्थकं स्यात् । तथा हि-'सिद्धश्च प्रत्ययविधी' इति वचनादनुत्पन एव तद्धिते बुद्धिस्ये पुंवद्भावेन भवितव्यम् । युवशन्दत्य 'कनिन् युवृपितशिरानिधन्विद्युप्रतिदिवः' १-१. चमंन्, प्रमंन्-इति पाठा० । २. प्रचंन्-इति पाठा० । ३. विषय । श्रोन । ८ वृक्षादिन्यः पग्दः । वृक्षराग्डः । ततः । वृक्ष । ताए । पागलंपिकमा [.तनपे । गारिगन् पुस्तक "शादिन्यः पण्डप्रत्पपो भवति । वृक्षा, पति पाठा. ४. पानि भापकरण मा ति पाठ असन्मवे।

·गोत्रोक्षोष्ट्रोरभं] चतुर्थाध्याये द्वितीयः पादः ५३५ गोत्रोक्षोष्ट्रोरभ्रराजराजन्यराजपुत्रवत्समनुष्याजादू वुञ् ॥ ३९ ॥ गोत्रादिभ्यो वुञ्प्रत्ययो भवति 'तस्य समूहः' इत्येतस्मिन्विषये । अपत्याधिकारांदन्यत्र लौकिकं गोत्रं गृह्यतेऽपत्यगात्रं न तु पौत्रप्रभृत्येव । औपगवानां समूहः औपगवकम् । कापटवकम् । उक्षन्--औक्षकम् । उष्ट्र--औष्ट्रकम् । उरभ्र-औरभ्रकम् । राजन्-राजकम् । राजन्य- राजन्यकम् । राजपुत्र - राजपुत्रकम् । वत्स वात्सकम् । मनुष्य पदमञ्जरी तु वार्तिकं तथा पुंवद्भाव इष्यते । आह हि-'भिक्षादिषु युवतिग्रहणानर्थक्यं पुंवद्भावस्य सिद्धत्वात् प्रत्ययविधौं' इति । गोत्रोक्षोष्ट्रोरभ्र राजराजन्यराजपुत्रवत्समनुष्याजाद् वुञ् ॥ अपत्याधिकारा- दन्यत्रेति । यद्येवम्, राजन्यमनुष्ययोरुपादानमनर्थकम् , गोन इत्येवंसिद्धम् । न तावपत्यप्रत्ययान्तौ; जातेः प्रत्ययार्थत्वात् । उक्तं हि-'राज्ञोऽपत्ये जातिग्रहणम् , मनोर्जातावभ्यतौ पुक्चेति। किंतर्युच्यते 'प्रकृत्याऽके राजन्यमनुष्ययुवानः' इति । यलोपो न भवतीति, यावताऽनापत्ययकारत्वेनैव न भविष्यति ? सत्यम् । अपत्यार्थत्वमभ्युपेत्यैतदुच्यते । यद्यपत्यार्थत्वमभ्युपेयते, राजन्यमनुष्ययोर्ग्रहण- मनर्थकम् ? नानर्थकम् ; ज्ञापनार्थत्वात् , एतज् ज्ञापयति-नैतयोरपत्यकृतं भवतीति, तेन यलोपो न भवति, सर्वथा 'प्रकृत्याऽके राजन्यमनुष्ययुवानः' इति न वक्तव्यम् । औपगवकमिति । यथान परोऽप्यनुदात्तादेरञ् न भवति, तथा 'खण्डिकादिभ्यश्च' इत्यत्र वक्ष्यते ।। .. न्यासः इति कनिन्प्रत्ययान्तस्य नित्स्वरेणाद्युदात्तत्वम् । तत्र यदि पुंवद्भावः त्यादुत्सर्गलक्षणेनेवाण सिद्ध इतीह ग्रहणमनर्थकं स्यात् । तस्माद् मा भूदत्यानर्थक्यमिति तस्य ग्रहणसामर्थ्यादेव पुंवद्भावो न भवति, तेन यौवतमिति सिद्धं भवति ॥ गोत्रोक्षोष्ट्रोरभ्रराजराजन्यराजपुत्रवत्समनुप्याजाद् वुन् । अपत्याधिकारा- दन्यत्र लौकिकं गोनं गृह्यत इति । यद्येवम् , गोत्रग्रहणेनैतत्य सिद्धत्वाद्राजन्यमनुध्ययोक- पादानमनर्थकम् ? नेतदन्ति; न हि ती गोत्रप्रत्ययान्ती, नातेः प्रत्ययार्यत्वात् । यद्येवम् , लोपत्य प्रातिरेव नास्ति, तत्र यदुकम्-प्रत्याफे रानन्यमनुष्ययुवानः' इति यलोपोन भवतीति, तदनर्थक स्यात् १ एतत् पुनरेकीयमतमाभियोक्तम् । केचिदाचा राजन्यमनु- ध्ययोरपत्यप्रत्ययान्तत्वमिच्छन्ति, अतस्तन्मवमाभित्येतदुतामित्वदोषः, तन्मतेन हिं राजन्यमनुष्ययोहणमनर्थक स्यात् । शापनार्थत्वात् । नेतद् शाप्यते-राजन्यमनुप्सपो- ·५३६ काशिकावृत्ती [गोत्रोक्षोट्रोर मानुष्यकम् । अज-आजकम् । 'प्रकृत्याऽके राजन्यमनुष्ययुवानः' इति यलोपो न भवति - 'आपत्यस्य च तद्धितेऽनाति' इति । * वृद्धाच्चेति वक्तव्यम् * । वृद्धानां समूहो वा कम् ॥ केदारायश्च ॥४०॥ केदारशब्दाद् यञ्प्रत्ययो भवति, चकाराद् बुञ् च, 'तस्य समूहः' इत्येतस्मिन्विषये। अचित्तलक्षणस्य ठकोऽपवादः। केदाराणां समूहः कैदार्यम् । केदारकम् । * गणिकायाश्च यवक्तव्यः * । गणिकानां समूहो गाणिक्यम् । ठञ् कवचिनश्च ॥ ४१ ।। कवचिन्शब्दान् प्रत्ययो भवति 'तस्य समूहः' इत्येतस्मिन्विषये । कवचिनां समूहः कावचिकम् । चकारः केदारादित्यस्यानुकर्षणार्थः-केदाराणां समूहः कैदारिकम् ।। ब्राह्मणमाणववाडवाद्यन् ॥ ४२ ॥ ब्राह्मणादिभ्यः शब्देभ्यो यन्प्रत्ययो भवति तस्य समूहः' इत्येत- पदमञ्जरी बामणमाणक्वाडवाद्यन् ।। नकारः स्वरार्थ इति । 'नित्यादिनित्यम्' इत्या- न्यासः र्यकारत्य किञ्चिदपत्याश्रितं कार्य न भवतीति । किं पुनस्तत् १ आपत्यव्यपदेशम् । तेन राजन्यकम् , मानुष्यकमिति-अनापि 'आपत्यस्य च तद्धितेऽनाति' इति यलोपोनभवतीति । तथा सूत्रोपात्त एवं राजन्यमनुष्ययोः प्रकृतिभावः 'प्रकृत्याके राजन्यमनुष्ययुवानः' इत्यनेनाख्यायत इति वेदितव्यम् । वृद्धाच्चेति वक्तव्यमिति । वृद्धशब्दाद् युष भवतीत्येतदर्थरूपं व्याख्येयमित्यर्थः । तभेदं व्याख्यानम् - इह पुनरुत्तरसूत्राघकारोऽनुवर्तते सिंहावलोकितन्यायेन, त चानुक्क- समुपयार्यः, तेन पृद्धान्दाद् घुम् भवतीति । योगथायं यथायोगमणभोरपवादः ॥ फेदाराद् यश्च ॥ गणिकायाश्च या वक्तव्यः। वकन्यो व्याख्येय इत्यर्थः । सप्रेट व्याख्यानम् - राप्युत्तरस्वाञ्चकारोऽनुवर्तते, स चानुक्कसमुच्चयार्थः, वेन गणिपारादादपि पा भयोति, युम् न भवतीति; अनभिधानात् ।। ठा मयचिनच॥ फरचिश्यन्दो मत्ययायेनिप्रत्ययान्तः, प्रत्ययस्वरेणान्तोदाचा । परमादनुदानादिक्षणेऽनि प्राते पचनम् ॥

·ग्रामजनबन्धुसहायेभ्यस्तल ] चतुर्थाध्याये द्वितीयः पादः ५३७ स्मिन्विषये। नकारः स्वरार्थः । ब्राह्मणानां समूहो ब्राह्मण्यम् । माणव्यम् । वाडव्यम् । * यन्प्रकरणे पृष्ठादुपसंख्यानम् * । पृष्ठानां समूहः पृष्ठयः षडहः । अह्नः खः ऋतौ के । अह्नां समूहः अहीनः ऋतुः । ऋताविति किम् ? आह्नः । खण्डिकादिषु दर्शनादञ्भवति । * पर्धा णस्वक्तव्यः * । पशूनां समूहः पार्श्वम् । पदसंज्ञकत्वाद् गुणो न भवति। * वातादूलः' * । वातानां समूहो वातूलः ॥ ग्रामजनबन्धुसहायेभ्यस्तल ॥ ४३ ॥ पदमञ्जरी द्युदात्तत्वं यथा स्यात् । किमर्थं पुनर्ब्राह्मणादिभ्यो यन्विधीयते, न प्रकृतो यमेव विधीयते, न हि वृद्धेषु यत्रो यनो वा विशेषोऽस्ति-तदेवं रूपम् , स एव स्वरः, ठअस्त्वस्वरितत्वादननुवृत्तिः ? ज्ञापनार्थं तु । एतज् ज्ञापयति-अन्येभ्यऽप्ययम् । किं सिद्धं भवति ? पृष्ठादुपसङ्घयानं चोदयिष्यति तन्न वक्तव्यं भवति । पृष्ठानां समूह इति । पृष्टशब्दः स्तुतिविशेषवचनः । पृष्ठ्यः षडह इति । तद्वति तदुपचारः। णस्वक्तव्य इति । सकारः पदसञ्ज्ञार्थः, तेन पार्श्वमित्यत्र भत्वाभावादोर्गुणो न भवति ॥ न्यासः ब्राह्मणमाणववाडवाद् यन् ।। पृष्टादुपसंख्यानमिति । पृष्ठशब्दाद् यन्प्रत्यय- स्योपसंख्यानम् = व्याख्यानं कर्तव्यमित्यर्थः । तत्रेदं व्याख्यानम्-पूर्वसूत्रादिह चकारोs- नुवर्तते, स चानुक्तंसमुच्चयार्थः, तेन पृष्ठशब्दादपि भविष्यतीति । अहीन इति । 'अहृष्टखोरेव' टिलोपः । आह्न इति । 'अल्लोपोऽनः' इत्यकारलोपः । ननु चाचित्तलश्च- णेन ठका भवितव्यम् , तत् कथमाह्न इति भवति ? इत्याहः--खण्डिकादिवित्यादि। णस् वक्तव्यं इति । सकारः 'सिति च' इति विशेषणार्थः । तेन पार्श्वमित्यत्र भत्वा- भावात् 'ओर्गुणः न भवति ॥ ग्रामजनवन्धुसंहायेभ्यस्तल्॥ ग्रामशब्दादचित्तलक्षणे टकि प्राप्ते । ननशन्दो भित्त्वरेणाद्युदात्तः, घनन्तत्वात् । तथा बन्धुशन्दोऽपि नित्त्वरेणाद्युदात्तं एव । तथा १-१. अयं पाठो वहन नास्ति ।

·५३ ::: . काशिकावृत्ती. [ग्रामजनवन्धुसहायेभ्यस्तल् !: : ग्रामादिभ्यस्तत्प्रत्ययों भवंति 'तस्य समूहा। इत्येतस्मिन्विषये। नामाणां समूहः नामता । जनता । बन्धुता । सहायता । * गजाचेति वक्तव्यम् * । गजानां समूहो गजता ॥ अनुदाचादेरञ् ॥४४॥ अनुदात्तादेः शब्दादप्रत्ययो भवति 'तस्य समूहः' इत्येतस्मि- विषये । कपोतानां समूहः कापोतम् । मायूरम् । तैत्तिरम् ।। खण्डिकादिभ्यश्च ॥ ४५ ॥ . . 'खण्डिका' इत्येवमादिभ्यः शब्देभ्योऽन् प्रत्ययो भवति 'तस्य समूहः' इत्येतस्मिन्विषये। आधुदात्तार्थमचित्तार्थं च वचनम् । खण्डिकानां समूहः खाण्डिकम् । वाडवम् । क्षुद्रकमालवशब्दोऽत्र पठ्यते । क्षुद्रकाश्च पदमञ्जरी अनुदात्तादेर । अचित्तात्परत्वाद् ठका भवितव्यमिति । चित्तवन्त उदा- हृताः, कपोतमयूरशब्दौ 'लघावन्ते' इति मध्योदात्तौ, इगुपधारकः, तरतेः सन्वत्तुक् चाभ्यासस्येति किप्रत्ययान्तस्तित्तिरिशब्दः प्रत्ययस्यरेणान्तोदात्तः । सन्वद्भावेनाद्युदात्तत्वं न भवति; 'उणादयो बहुलम्' इति बहुलवचनात् ।। खण्डिकादिभ्यश्च ।। क्षुद्रकाश्चेनि । क्षुद्रकस्यापत्यानि, जनपदशब्दादिति विहितस्य तद्राजस्य लुक् , मालवात्तु वृद्धलक्षणस्य व्यङः । पूर्वेणाभिः सिद्धे इति । समासान्तोदात्तत्वे सति शेपनिघातेनानुदात्तादित्वात् ।। D न्यासः हि स 'धान्ये निद्' इति, वर्तमाने 'शृस्वस्निहितप्यसिवसिहनिक्किदिवन्धिमनिभ्यश्च' इत्यनेन व्युत्पादित उप्रत्ययान्तः । आधुदात्तत्वादणि प्राप्ते । सहायशब्दोऽपि 'लघावन्ते द्वयोश्च बहपो गुरुः' इति मध्योदात्तः। तत्र अनुदात्तादेरभि प्रासे तलो विधानम् । गजाच्चेति वक्तव्यमिति । गजशब्दात् तत् भवतीत्येतदर्थरूपं व्याख्येयमित्यर्थः । व्याख्यानं चेह चकारस्यानुवृत्तिमाश्रित्य कर्त्तव्यम् ।। अनुदात्तादेख्न् ।। कापोतम् , मायूरमिति । कपोतमयूरधन्दी 'लघावन्ते द्वयोध पहपो गुरुः' इति मध्योदात्तौ। तैत्तिरमिति । तिचिरिशन्दः 'इंगुपधात् किद्' इति फिप्रत्ययान्तः। तरः सन्वतुक . चाभ्यासत्येति प्रत्ययस्वरेणान्तोदात्तः । ननु च सत्यद्भावादादाचः प्राप्नोति ? 'उणादयो बहुलम्' इति बहुलवचनात् स्वरे सन्वद्भावो न भविष्यतीत्यदोषः। खण्उिकादिभ्यश्च ।। आशुदात्तार्थमचित्तार्थश्च वचनमिति । असत्येतस्मिन्ना- ·खण्डिकादिभ्यश्च ] चतुर्थाध्याये द्वितीयः पादः ५३४ . मालवाश्चेति क्षत्रियद्वन्द्वः । ततः पूर्वेणैवानि सिद्धे वचनं गोत्रवुञ्बा- धनार्थम् । ननु च परत्वादमा वुन् बाधिष्यते, न च गोत्रसमुदायो गोत्रम् , न च तदन्तविधिरत्रास्ति ? एवं तर्हि एतज् ज्ञापयति-वुनि पूर्व- पदमञ्जरी ननु च परत्वादिति । अभ्युपेत्य गोत्रत्वमेतदुक्तम् , तदेव तु नास्तीत्याह- न च गोत्रसमुदायो गोत्रमिति । तत्र च यथा जनपदसमुदायो जनपदग्रहणेन न गृह्यत इति काशिकोसलाया इत्यत्र छ एव भवति, न जनपदलक्षणो वुजू , तद्वदनापि गोत्रलक्षणो वुन् न प्राप्नोतीति भावः । स्यादेतत्-मा भूत्समुदायो गोत्रम् , मालवशब्दस्तु गोत्रं भवति, ततश्च तदन्तविधिना समुदायादपि प्राप्नो- तीति ? तत्राह-न. चेति । 'येन विधिस्तदन्तस्य' इत्यत्र हि समासप्रत्यय- विधौ प्रतिषेधः' इत्युक्तम् । एवं तहीत्यादि । कथमेकेन यत्नेनोभयं शक्यं .. न्यासः द्युदात्तेभ्योऽण् स्यात्, अचित्तेभ्योऽचित्तलक्षणष्ठक् प्रसज्येत । क्षुद्रकाश्च मालवाश्चेति क्षत्रियद्वन्द्व इति । क्षुद्रकस्यापत्यानि बहूनि 'जनपदशब्दात् क्षत्रियाद', मालवस्या- पत्यानि बहूनि । 'वृद्धत्कोशलाजादाञ् व्यङ। तयोः 'तद्राजस्य' इति बहूषु लुक, पश्चाद् द्वन्द्वः । ततः पूर्वणानि सिद्ध इति । समासान्तोदात्तत्वे कृते द्वन्द्वसमासस्यानु- दांतादित्वात् । वचनं गोत्रवुजो बाधनार्थम् । 'गोत्रोक्षोष्ट्रोरभ्र' इत्यादिना गोत्रलक्षणो बुञ् प्राप्नोति, तद्वाधनाथ क्षुद्रकमालवकस्येह गणे पाठः । ननु चेत्यादि । परत्वादेवान बुझं वाधिष्यत इत्यतो नार्थो वुझो बाधनार्थनानेन वचनेनेति भावा । एतच्च गोत्रत्वमभ्युपेत्योक्तम् । इदानी गोत्रत्वमेव न भवतीति दर्शयितुमाह न चेत्यादि । गोत्रसमुच्चयोऽयम् । न च गोत्रसमुदायो गोत्रग्रहणेन गृह्मते, यथा जनपदसमुदायो न जनपदग्रहणेन । तथा च काशयश्च कोशलाश्च काशिकोशलाः, तेषु भवाः काशिकोशलीयाः । जनपदत्वाभावात् 'जनपदवध्योश्च' इति वुञ् न भवति, द्धाच्छ: एव तु भवति । त्यादेतत्-यद्यपि गोत्रसमुदायो गोत्रं न भवति, तदवयवस्तु भवति, क्षुद्रकमालवकशब्दोऽवयवो गोत्रम् , अतस्तदन्तविधिना तदन्ताद् गोत्रसमुदाया- दपि वुत्र प्राप्नोति ? अत आह-न चेत्यादि । न हि सर्वत्तदन्तविधिर्भवतीति । तथाहि- 'येन विधिस्तदन्तत्य' इत्यत्रोक्तम्-'समासप्रत्ययविधौ प्रतिषेधः, उगिवर्णपदणवर्जम्' इति । प्रत्ययविधिश्वायम् । येषु तत्र च तदन्तविधिरिष्यते ते तव भयाद्यादिग्रहणम्' इत्यादिना. परिगणिताः, न चात्य तत्र परिगणनम् । ततो नास्ति तदन्तविधिः । एवं तीत्यादि। यदयं बुद्रकमालवाहणं करोति बुयाधनार्थम् , वन्शापयति-युभि पूर्वविप्रतिषेधो ·५४० काशिकावृत्ती [ खण्डिकोदिभ्यश्च विप्रतिषेधः, सामूहिकेषु च तदन्तविधिरस्तीति । प्रयोजनम् - औपगवक कापटवकमिति बुञ् भवति, वानहस्तिकं गौधेनुकमिति च तदन्तविधिः । 'क्षुद्रकमालवात्' इत्येतावता योगविभागेन पूर्वविप्रतिषेधस्तदन्त- विधिश्च ज्ञापितः, पुनरस्यैव नियमार्थमुच्यते 'सेनासंज्ञायाम्' इति क्षुद्र कमालवात्सेनासंज्ञायामेवाञ्भवति । क्षौद्रकमालवी सेना। क्षौद्रकमालवकमन्यत् । पदमञ्जरी ज्ञापयितुम् ? शक्यमित्याह, अन्यथानुपपत्त्या ज्ञापकं भवति, उभयेन च विना नास्मादविधानमुपपद्यत इति । किमत्रानुपपन्नम् ? तत्र पूर्वविप्रतिषेधज्ञापनस्य प्रयोजनमौपगवर्क कापटवकमिति । वुमोऽवकाशः यदायुदात्तम्-ग्लुचुकस्यापत्यं ग्लुचुकायनिः, 'प्राचामवृद्धाल्फिन्' तेषां समूहो ग्लौचुकायनकमिति; अमस्तु कापोतमित्याद्यगोत्रमवकाशः; गोत्रादनुदात्तादेरुभयप्रसङ्गे परत्वादञ् स्यात् , अस्मात्तु ज्ञापकाद् वुबेव भवति । तदन्तविधिज्ञापनस्य प्रयोजनम-वनहस्तिनां समूहो वानहस्तिकम् । गीधेनुकमिति । 'जङ्गलधेनुवलजान्तस्य' इत्युत्तरपदवृद्धि- विकल्पः। पुनरस्यैव नियमार्थत्वं वर्णयिष्यन् कथमेकेन यत्नेनोभयं लभ्यम्-ज्ञापन च नियमश्च ? इत्याशङ्कयाह-तुद्रकमालबादित्येतावतेति । योगविभागेन यत्नद्वय- माश्रीयत इत्यर्थः । क्षौद्रकमालयी, क्षौद्रकमालवकमिति । उभयनापि मालवा- न्यासः भवति, न परविप्रतिषेधः । सामूहिकेषु च तदन्तचिधिरस्तीति । किमेतस्य शापने प्रयोजनमित्याह-औपगवकम् , कापटवामिति । एतद् बुञ्यूर्वविप्रतिषेधज्ञापनस्य प्रयोजनम् । असति घेतस्मिञ् ज्ञापने परविप्रतिषेधेन 'अनुदात्तादेरम्' इत्यम् स्यात् । चुनस्तु यवायुदात्तत्वं सोऽवकाशः-ग्लौचुकायनकमिति । ग्लुचुकायनशब्दो हि 'प्राचाम- गृधात् फिन् बहुठम्' इति फिन्प्रत्ययान्तत्वाद् नित्स्वरेणायुदात्तः । वानहस्तिकम् , गौधेनुकमिति । तदन्तविधिज्ञापनस्य प्रयोजनम् । असत्येतस्मिन् छापने 'अचित्तहस्ति- धेनोफ् इति धेनुपतिशम्दाभ्यो विघीयमानष्ठक न तदन्तात् स्यात् । क्षुद्रकमालवफादिति । गणे 'धुद्रकमालवात् तेनासंशयाम्' इति पट्यते, स्त्र यधय- १.पा 'मोगलामो पुष नयति' इत्यधिमा पुस्तकान्तरे।

·खण्डिकादिभ्यश्च ] चतुर्थाध्याये द्वितीयः पादः ५४१ असिद्धिरनुदात्तादेः कोऽर्थः क्षुद्रकमालवात् । गोत्रावु न च तद्गोत्रं तदन्तान्न च सर्वतः ॥ ज्ञापकं स्यात्त दन्तत्वे तथा चापिशलेविधिः । पदमञ्जरी दुत्पन्नस्य ज्यङः 'गोत्रेऽलुगचि' इति लुकि प्रतिषिद्धे 'आपत्यस्य' इति यलोपः । असिद्धिरित्यादि अनुदात्तादेरिति । हेतुगर्भ विशेषणम् ; यतोऽयं क्षुद्रक- मालवशब्दोऽनुदात्तादिस्तेन तस्मादनुदात्तादेरित्येवाभः सिद्धिरस्ति । कोर्थः तस्य गणपाठेनेति शेषः । न किञ्चित्प्रयोजनम् इत्यर्थः । गोत्रलक्षणो वुञ् प्राप्नोति, अतस्तद्वाधनार्थः पाठ इति चेत्तत्राह-गोत्रामिति । गोत्रा विधीयते, न च तत्क्षुद्रकमालवेतिशब्दरूपगोत्रमित्यर्थः। तदन्तादिति । मालव- शब्दस्य गोत्रत्वात्तदन्तविधिना प्राप्नोत्येव । न स सर्वत इति । आद्यादित्वा- सप्तम्यन्तात्तसिः, स तदन्तविधिः सर्वत्र न भवतीत्यर्थः। तदन्तत्वे इति । तदन्तविधिरस्तीत्यस्मिन्नर्थ इत्यर्थः। तथा चेति । धेनुरनबिकमुत्पादयतीति आपिशलेः सूत्रम् । अत्र वृद्धयर्थोऽनुबन्धो मृग्यः, इकस्यैव चेसुसुक्तान्तात्परस्य कादेशो द्रष्टव्यः । अर्थमानं वा भाष्यकारेण निर्दिष्टम् । इकमिति ठकमित्यर्थः । धेनूनां समूहो धैनुकम् । अनबिति किम् ? अधेनूनां समूह आधेनवम् , उत्सादि- पाठान् । यद्यपि धेनुशब्दः सूत्रे पठ्यते, तथापि बष्कयास इति लिङ्गादधेनु- न्यासः मेको योगः स्यात् , एकेन यत्नेन च ज्ञापनं नियमश्च न लभ्यते । तस्मादत्र योगविभागः कर्त्तव्यः । तत्र क्षुद्रकमालवादित्येको योगः, सेनासंज्ञायामिति द्वितीयः। तत्र पूर्वो योगो ज्ञापनार्थः, उत्तरो नियमार्थः । पुनरस्यैवेति । क्षुद्कमालवादित्यस्यैव योगस्य । क्षौद्रकमालवीति । 'टिड्ढाणम्' इति ङीप् । क्षौद्रकमालवकमन्यदिति । तदन्तविधिनात्र बुञ् भवति । अक्सिद्धरित्यादिः । क्षुद्रकमालवशब्दाद् 'अनुदात्तादेरञ्' इत्यञ् सिद्धः । तत् को र्थः किं प्रयोजनं तस्य गणपाठेन ? न किञ्चिदित्यर्थः । स्यादेतत्-यो गोत्रलक्षणो वुञ् स्यादतस्तद्वाधनार्थः पाठः १ इत्याह - गोत्राघुञ् विधीयते । न च क्षुद्रकमालवशब्दो गोत्रम् , तत् कुतस्ततो वुप्राप्तिः १ तदन्तादित्यादि । यद्यपि क्षुद्रकमालवशब्दो गोत्रसमुदायो गोत्रं न भवति, तदवयवस्तु भवति, तेन तदन्तविधिना प्राप्नोत्येव । न च सर्वत इति । न च तदन्तविधिः सर्वत्रैव भवति । परिगणितेष्वेव कार्येषु तदन्तविधि- रिष्यते, न चेदं तत्र परिगण्यते, तत् कुतस्तदन्तविधिना वुमाप्तिः । ज्ञापकं स्यादि- ·. काशिकावृत्ती [खण्डिकादिभ्यश्च सेनायां नियमार्थं च यथा बाध्येत चाञ् वुना ।। खण्डिका। वडवा । * क्षुद्रकमालवात्सेनासंज्ञायाम् * । भिक्षुक । शुक । उलूक । श्वन् । युग । अहन् । वरना । हलबन्ध ।। पदमञ्जरी शब्दादपि भवति । तत्र यदिसामूहिकेषु तदन्तविधिन स्यात, अनभिति प्रतिषेधो- ऽर्थकः स्यात् । प्रयोजनान्तरमप्याह-सेनायामिति । यथेति । पूर्वविप्रतिषेधेन बुआऽनो बाधा यथा स्यादित्येवमर्थश्च तस्य गणे पाठ इत्यर्थः । उलूकशब्दोऽत्र पठ्यते स 'लघावन्ते' इति मध्योदात्तः । छन्दसि तु यदुलूको वदति मोघमेतत् , इत्था उलूक आपप्तदिति यदायुदात्तत्वम्, तच्छान्दसम्।भापायों तु मध्योदात्तमेन, तत्र पूर्वेणैवाञ् सिद्धः, तस्मादेवं वक्तव्यम्-औलूक्यशब्दो गर्गादियजन्तः, यतः 'यानोश्च' इति बहुपु लुकि कृते रूपम् , तदिह पठ्यत इति । असति हि तस्य पाठे उलूकानां समूह इत्यर्थविवक्षायां 'गोत्रेऽलुगचि' इति लुकः प्रतिपेधादौलुक्य- शब्दाद् गोत्राश्रयो बुआप्नोति । शुकशब्दोऽत्र पठ्यते, 'तस्य : समूहः' इत्यत्र तु 'यस्य च नान्यत्प्रतिपदविधानमस्ति' इत्युक्त्वोदाहृतम्-काकं शौकमिति, तस्मात्तंत्र शौकमित्यस्य स्थाने वाकमिति पठितव्यम्। बकशब्दः 'प्राणिनां कुपूर्वाणाम् इत्याधुदात्तः । युगवरत्रेति पठ्यते, तत्सङ्घातविगृहीतार्थमिच्छन्ति-योगवरत्रम् , योगम् , वारत्रमिति, तत्र सङ्घातपक्षे 'जातिरप्राणिनाम्' इति द्वन्द्वैकवद्भावे नपुंसकलुस्वत्वे सति युगवरत्रेति दीर्घनिर्देशोऽनुपपन्नः, तस्माद्युगसहिता परति समासः कर्तव्यः, जातिपरत्वाभावाद्वा एकवद्भावाभावः ।। त्यादि। इदं हि क्षुद्रकमालवग्रहणं शापनार्थ भवेत् । एतज्ञापयति • सामूहिक तदन्तविधिरस्तीति । एवं कृत्वाऽऽपिशलेविधिरुपपनो भवति । विधीयतेऽनेनेति विधिः, स पुनः 'धेनोरनमः' इति, एतद्धि तत्सूत्रम् । अत्यायमर्थः--धेनुशन्दः समूहेऽर्थ उकमुत्लादयति, न चेखेनुशन्दो नत्र उत्तरो भवतीति । नपूर्वपदो न भवतीति यावत् । यदि तत्र सामूहिकेषु तदन्तविधिन स्याद् , 'अनमः' इति वचनं नोपपद्यते । असति तदन्त. विधी धेनुशन्दादुच्यमानः प्रत्ययः, कः प्रसनो यदधेनुशन्दात् त्यात् । तदेतदनप्रिति वचनं परमर्थपद्भवति यदि सामूहिकेषु तदन्तविधिर्भवति, नान्यया । प्रयोजनान्तरमाद-- सेनायामित्यादि। सेनासंशायामेव क्षुद्रकमालवशन्दादम् भवतीत्येष नियमो यथा स्मादित्येवमयरवस्य गणे पाठ इत्यर्थः । यथेत्यादि । चेवि समुपये । पूर्वविप्रतिपेन सुनाऽनो नापनं यथा सादित्यामी गणे पाठः । खण्टिक इति । राडिफरान्दो मलयीयठन्प्रत्ययान्तो निस्त्वरेणायुदाचः । पल मारने' इत्यस्माद् 'उणादयो बालम्' इत्पयन्प्रत्यये उलयोरेफत्यस्मरणाल लहारण न्यासः ·५४३ चरणेभ्यो धर्मवत् ] चतुर्थाध्याये द्वितीयः पादः चरणेभ्यो धर्मवत् ॥ ४६॥ चरणशब्दाः कठकलापादयः, तेभ्यः षष्ठीसमर्थेभ्यः समूहे धर्मवत् प्रत्यया भवन्ति । 'गोत्रचरणाद् वुन्' इत्यारभ्य प्रत्यया वक्ष्यन्ते, तत्रेदमुच्यते-'चरणाद्धर्माम्नाययोः' इति, तेन धर्मवदित्यतिदेशः क्रियते । वतिः सर्वसादृश्यार्थः । कठानां धर्मः काठकम् । कालापकम् । पदमञ्जरी चरणेभ्यो धर्मवत् ।। गोत्रचरणावुजित्यारभ्य प्रत्यया वक्ष्यन्ते इति । ननु च न तत्र धर्मग्रहणमस्ति, तत्कथं धर्मवदित्यतिदेशो युज्यत इत्याह-तत्रेदमिति । इदमेव धर्मवदितिवचन-लिङ्गमस्ति, तत्र चरणाद्धर्माम्नाययोरिति । वतिः सर्वसा- दृश्यार्थ इति । असति तस्मिन् 'चरणेभ्यो धर्मः' इत्युच्यमाने यदि तावदेवं . न्यास: । यौगम् , वारत्रम् , डकारादेशे टापि बडवेति भवति । भिक्षुकशब्दोऽपि कुत्सार्थविवक्षायां कन्नन्तत्वात् पूर्वपदावेदात्तः। शुकोलूकयोरपि 'प्राणिनां कुपूर्वाणाम्' इति कुपूर्वादिग्दात्त एव । श्वशब्द 'कनिन् युवृषि' इत्यतः कनिन्ग्रहणेऽनुवर्तमाने 'श्वन्नुक्षन्पूषन्सीहन्क्लेदंन्नेहन्मूर्धन्मजन्नर्य- मन्विश्वप्सन्परिज्मन्मातरिश्वन्मघवन्' इति कनिन्प्रत्ययान्तो निपातितः, तेनासावपि पूर्ववदायुदात्तः । युगवरत्राशब्दयोरचित्तार्थः। संहतविगृहीतार्थ युगवरत्राग्रहणं वर्णयन्ति- यौगवरत्रमिति ॥ चरणेभ्यो धर्मवत् ।। गोत्रचरणाद् बुनित्यारभ्येति । ननु च तत्र धर्मग्रहणं नास्ति, तत् कथं धर्मवदित्यतिदेशः प्रयुज्यते ? इत्याह-तन्नेदमित्यादि। इदमेव धर्मवदिति वचनं लिङ्गभूतं गमयति- चरणाद्धर्माम्नाययोरित्येतद्वचनं शेषभूतमिति । न हि तेन विनातिदेश उपपद्यते । वतिः सादृश्यार्थ इति । असति हि वतौ यदि चरणग्रहणं धर्मप्रत्ययैरभिसम्बध्यते- चरणेभ्यो धर्मेऽर्थे ये प्रत्यया अभिधात्यन्ते ते भवन्ति 'तत्यं समूहः' इत्येतस्मिन्नर्थ इति, समूहप्रकृतिर्न विशेपिता त्यात् । एवञ्चेह प्रकृतिमानाद्धर्म- प्रत्ययाः प्रसज्येरन् . अथ प्रकृतिः सम्बध्यते-- धर्म ये विधात्यन्ते प्रत्ययात्ते भवन्ति 'चरणेभ्यः समूह.' इत्येतस्मिन्नथे, एवमपि धर्मप्रत्यया न विशेषिताः त्युः । ततश्चाचरणे- भ्योऽपि ये धमें विधात्यन्ते प्रत्ययास्तेऽपीइ चरणेभ्य आपोरन् । अथाप्युभयसानिधाना- दुभ विशेष्यते, तेन वाक्यमेदं कृत्वा प्रत्ययैः प्रकृतिभिः सम्बप्यते-चरणेन्यो धौथे ये प्रत्यया विधात्यन्ते वे सन्रे भवन्ति चरणेन्य पति ? एवपि कथित् चरणमातितः . १. 'भनुपमा विपक्षापान इस पाठा।

·५४४ काशिकावृत्ती [ चरणेभ्योधर्मवत् छान्दोग्यम् । औक्थिक्यम् । आथर्वणम् । तथा समूहेऽपि-काठकम् । कालापकम् । छान्दोग्यम् । औक्थिक्यम् । आथवर्णम्' ।। अचित्तहस्तिधेनोष्ठक ॥ ४७ ॥ पदमञ्जरी सम्बन्धः, चरणेभ्यो धर्मे ये प्रत्यया विधास्यन्ते ते भवन्ति, समूह इति समूह- प्रकृतिरविशेपिता स्यात् , ततश्च काकादिभ्योऽपि बुनादयः प्रसज्येरन् । अथ पुनरेवं सम्बन्धः-धर्मे ये प्रत्यया विधास्यन्ते ते चरणेभ्यः समूहे भवन्तीति ? एवमपि धर्मप्रत्यया न विशेषिताः स्युः, ततश्च तस्येदम्' इति विधास्यमाना अणा- दयोऽपि कठादिभ्य आपोरन् । अथाप्येवं सम्बन्धः-चरणेभ्यो धर्मे ये प्रत्ययास्ते भवन्ति चरणेभ्य एव समूह इति ? तत्र सकृत् श्रुतस्य चरणशब्दस्यै- वमुभयसम्बन्ध एव तावद् दुर्लभः, अथापि लभ्येत ? एवमपि यः कश्चिद्ध, प्रत्ययो यतः कुतश्चिञ्चरणशब्दात्स्यात् , 'कौपिञ्जलहास्तिपदादण' कठादिभ्योऽपि स्यात्, वतिनिर्देशे तु सति सर्वसादृश्यपरिग्रहो भवति । तेन याभ्यः प्रकृतिभ्यो येन विशेषणेन ये प्रत्यया धर्म विधास्यन्ते, इहापि ताभ्यः प्रकृतिभ्यस्तेनैव विशेषणेन त एव भवन्तीति न किञ्चिदनिष्टम् । काठकम् , कालापकमिति । गोत्रचरणागुम् । छान्दोग्यमिति । 'छन्दोगौक्थिक' इति ज्यः। आथर्वणमिति । आथर्वणिकस्येक- लोपश्च' इत्यण , इकलोपश्च ।। न्यासः प्रत्ययो यतः कुतश्विचरणात् समूहे स्यात् । 'कौपिजलशास्तिपदादण् छन्दोगादिभ्योऽपि स्यात् । नती तु तस्य सादृश्ये विधानात् सर्वसादृश्यपरिग्रहो भवति । तेन याभ्यः प्रकृति- भ्यधरणविशेषणेन ये प्रत्यया विहिताः, इहापि ताभ्यः प्रकृतिभ्यत्तेनेय विशेषणेन त एव प्रत्यया भवन्तीति न फिशिदनिटमापद्यते । तस्मात् सर्वसाटश्यपरिमहायं वत्करण फर्तव्यम् । काठकम् , कालापकमिति । गोत्रचरणाद् पुम्' । छान्दोग्यम् , ओक्थिक्यमिति । 'छन्दोगोस्थिकयाशिकचनटाभ्यः' इति भ्यः । आधर्वणमिति । पिजालमास्तिपदादण', 'आयर्वणिकत्येफलोपध' इत्यण , इहलोपथ । एते प्रत्यया पमा चरम्मी घमें भवन्ति तथा मूऽपि ॥

·केशाश्वाभ्यां यञ्छौ ] चतुर्थाध्याये द्वितीयः पादः अचित्तार्थेभ्यो हस्तिधेनुशब्दाभ्यां च ठक् प्रत्ययो भवति 'तस्य समूहः' इत्येतस्मिन्विषये । अणमोरपवादः । अपूपानां समूह आपूपि- कम् ! शाष्कुलिकम् । हास्तिकम् । धैनुकम् । * धेनोरनत्र इति वक्तव्यम् * । आधेनवम् । केशाश्वाभ्यां यञ्छावन्यतरस्याम् ॥ ४८॥ केश, अश्व - इत्येताभ्यां यथासंख्यं यच् , छ – इत्येतौ प्रत्ययौ भवतोऽन्यतरस्याम् 'तस्य समूहः' इत्येतस्मिन्विषये। केशानां समूहः कैश्यम् । कैशिकम् । अश्वानां समूह आश्वम् । अश्वीयम् ॥ पदमञ्जरी अचित्तहस्तिधेनोष्ठक् ॥ अणजोरपवाद इति । अचित्तार्थेषु येननाप्राप्ति- न्यायेनाणोऽपवादः । कपोतादिषु चित्तवत्सु चरितार्थस्यानोऽपि परत्वाद्वाधक इत्यर्थः । हस्तिधेनुशब्दयोस्तु प्रत्ययस्वरेणान्तोदात्तयोरनुदात्तादिलक्षणस्यानोऽ- पवादः । हस्तिशब्दः 'हस्ताज्जातौ' इतीनिप्रत्ययान्तः। धेनुशब्दः 'धेटोऽनुश्च' इति नुप्रत्ययान्तः । श्राधेनवमिति । उत्सादिपाठादञ् , 'जङ्गलधेनुवलजान्तस्य' इति पक्षे वृद्धयभावः ।। न्यासः अचित्तहस्तिधेनोष्ठक् ।। अचित्त इति । अर्थप्रधानत्वानिर्देशस्यार्थस्येदं ग्रहणम् , न स्वरूपस्य, तेनाचित्तवाचिभ्यष्ठग विज्ञायत इत्याह---अचित्तवाचिभ्यः शब्देश्य इति । हस्तिधेनुशव्दयोश्च शब्दप्रधानत्वान्निर्देशत्य स्वरूपग्रहणम् । अत एव हस्तिधेनु- शब्दाभ्यामिति । अधेनोरिति वक्तव्यमिति । धेनुशन्दादनपूर्वाट ठग भवतीत्येतदर्थरूपं व्याख्येय- मित्यर्थः। तत्रेदं व्याख्यानम्- वक्ष्यमाणमिहान्यतरत्यांग्रहणमुभयोरपि योगयोः शेपो विज्ञायते, व्यवस्थितविभाषा च । तेन घेनुशन्दादनपूर्वादेव भवतीति, न नपूर्वादिति । आधेनवमिति । 'उत्सादिभ्योऽञ्' । ननु च धेनुशब्दत्तत्र पठ्यते, तत् कथमधेनुशन्दाद् भवतीति ? तत्रापि तदन्तविधेः सम्भवात् । तत् कथं विशायते ? वकयास इति वष्कय. शब्दत्य समासे प्रतिषेधात् । वष्कयशब्दादि प्रत्ययविधानम् , गोवष्यशब्दान प्राप्नोति, किं समाततिपेपेन ? इतः प्रतिषेधाविज्ञायते--- अत्ति तर तदन्तविधिरिति ।। फैशाश्वाभ्यां यश्चावन्यतरत्याम् ।। केराशब्दादचित्तलक्षणे ठकि प्राते वचन- मिदम् । अवशन्दादप्पणि सूमामिदमारभ्यते । अन्यतरत्याग्रहणाद गगावपि भवतः ।। माधि.3: ३६ ·५४६ काशिकावृत्ती : [ पाशादिभ्यो यः +- पाशादिभ्यो यः ॥ ४९ ॥ पाशादिभ्यो यः प्रत्ययो भवति 'तस्य समूहः' इत्यतस्मिन्विषये। पाशानां समूहः पाश्या। तृण्या। पाश । तृण । धूम । वात । अङ्गार । पोत । बालक । पिटक । पिटाक । शकट । हल । नड । वन ॥ खलगोरथात् ॥ ५ ॥ खलगोरथशब्देभ्यो यः प्रत्ययो भवति 'तस्य समूहः' इत्येत- स्मिन्विषये । खलानां समूहः खल्या । गव्या । रथ्या.। पाशादिष्वपाठ उत्तरार्थः ।। इनित्रकट्यचश्च ।। ५१ ॥ पदमञ्जरी पाशादिभ्यो यः॥ यप्रत्ययान्तं स्वभावतः स्त्रीलिङ्गम्। वातशब्दोऽन्न पठ्यते-वातानां समूहो वात्या, पृथग्वातादर्शनादयुक्तोऽन्न समूहः, तस्माच्छी- प्रत्वे प्रत्ययो वक्तव्यः ? नैष दोपः; एकस्यापि वातावयविनो दिग्भेदेन भेदो- ऽध्यारोपः, तदाश्रयश्च समूहः । अथ वा--प्रतिदिशं वातावयविन एव भिद्यन्ते, तथा च प्रतिभासः-पूर्वो वातः, उत्तरो वातः, सर्वतो वान्ति वाता इति । आह च- वायोर्वायुसम्मूर्छनं नानात्वे लिङ्गमिति ।। खलगोरथात् ॥ अथ कस्मात्खलादयोऽपि पाशादिष्वेव न पठिताः, एवं हि विभक्ति!च्चारयितव्या भवति ? तत्राह-पाशादिषपाठ इति । इनित्रकट्यचश्च ।। योगविभागो यथासङ्ख्यार्थः, अन्यथा इनित्रकट्यचस्त्रय न्यासः पाशादिभ्यो यः ।। अचित्तलक्षणके ठकि प्रासे वचनमिदम् ।। खलगोरथात् ।। गोशन्दादणि प्रासे खलरयाभ्यामचित्तलक्षणे ठकीदं वचनम् । अत्र पाशादिम्वेव खलादीनां पाठ। कस्मान्न कृतः १ इत्याह-पाशादिप्यपाठ उत्तरार्थ इति । उत्तरसूत्र इनित्रफट्यचः खलादिभ्य एव यया स्युः, पाशादिभ्यो मा भूदिति । १. मन मोलिङ्गत्वं लोकाययत्वास्लिङ्गस्य इत्यधिम पुस्तकान्तरे । २. पत्र-पाटलका, गल-इत्यधिको शन्दो पुस्तकान्तरे । ३. मोगविभाग उत्तरापंः' इति पाठा० ।

·५४७ . खलगोरथात् ] चतुर्थाध्याये द्वितीयः पादः खलगोरथशब्देभ्यो यथासंख्यम् 'इनि' 'त्र' कट्यच्'-इत्येते प्रत्यया भवन्ति 'तस्य समूहः' इत्येतस्मिन्विषये। खलिनी । गोत्रा। रथकट्या ॥ * खलादिभ्य इनिर्वक्तव्यः । डाकिनी । कुण्डलिनी। कुटुम्बिनी। * कमलादिभ्यः' खण्डच् प्रत्ययो भवति *। कमलखण्डम् । अम्भोजखण्डम् । कमल । अम्भोज। पद्मिनी। कुमुद । सरोज । पद्म। नलिनी । कैरविणी। कमलादिराकृतिगणः ॥ 8 नरकरितुरङ्गाणां स्कन्धच् प्रत्ययः * । नरस्कन्धः । - करि- स्कन्धः । तुरङ्गस्कन्धः ।। ॐ पूर्वादिभ्यः काण्डः प्रत्ययो भवति । पूर्वकाण्डम् । तृण- काण्डम् । कर्मकाडम् ॥ पदमञ्जरी श्वकारायश्चेति चत्वारः प्रत्ययाः, प्रकृतयस्तु तित्र इति वैषम्यं स्यात् । खलादिभ्य इति । खलादयः प्रयोगतो गम्याः । एतेऽपि प्रत्ययाः स्वभावतः स्त्रियामेव ॥ न्यासः इनित्रकट्यचश्च ॥ खलादिभ्य इनिर्वक्तव्य इति । वक्तव्यो व्याख्येय इत्यर्थः । तत्रेदं व्याख्यानम् - 'चकारोऽत्र क्रियते, स चानुक्तसमुच्चयाः, तेन खलादिभ्य इनिप्रत्ययो भविष्यति । आदिशब्दश्चार्य प्रकारे, खलप्रकार इत्यर्थः । किं पुनस्ते खल- प्रकाराः १ येभ्य इनिर्दृश्यते । यदि तर्हि खलादिभ्य इनिभवति, वैषम्याद् यथासंख्यं न प्राप्नोति ? वाक्यमेदाददोषः। एकं वाक्यं यथासंख्यं न भवति, इह द्वे वाक्ये. इति । इनित्रफट्यचः खलगोरथेभ्यो भवन्तीत्येकं वाक्यम् ; चकारश्चानुक्तसमुच्चयार्थः, ततः खलादिभ्य इनिर्भवतीति द्वितीयम् । द्वितीये तु वाक्ये सलशब्दत्य तत्र प्रकारोपलक्षंणत्वं वेदितव्यम् , न तु प्रकृतित्वम् ।। १-१. अयं पाठः क्वचिन्नास्ति ।

·५४८ काशिकावृत्ती [विषयो देशे . विषयो देशे ॥५२॥ 'समूहः' इति निवृत्तम्। षष्ठी समर्थविभक्तिरनुवर्तते । तस्येति षष्ठीसमर्थाद् 'विषयः' इत्येतस्मिन्नर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति, योऽसौ विषयो देशश्चेत्स भवति । विषयशब्दोऽयं बह्वर्थः । क्वचिद् ग्रामसमुदाये वर्तते - विषयो लब्ध इति । कचिदिन्द्रियग्राह्य-चक्षुर्विषयो रूपमिति । क्वचिदत्यन्तशीलिते ज्ञेये – देवदत्तस्य विषयोऽनुवाक इति । क्वचिदन्यत्राभावे - मत्स्यानां विषयो जलमिति । तत्र देशग्रहणं ग्रामसमुदायप्रतिपत्त्यर्थम् । शिबीनां विषयो देश: शैवः । औष्ट्र: । देश इति किम् ? देवदत्तस्य विषयोऽनुवाकः ।। पदमारी विषयो देशे। ननु च विपयस्य देशत्वाव्यभिचाराद् देश इति विशेषणं व्यर्थ- मित्यत आह-विषयशब्दोऽयमिति । अत्यन्तशीलितः = अत्यन्ताभ्यस्तः । तत्र देशग्रहणं ग्रामसमुदायप्रतिपत्यर्थमिति । यद्येवम् , देशप्रहणमेवास्तु मा भूद्विपय- प्रणम् ? नैवं शक्यम् ; देशशब्दोऽपि नानार्थः, देशनं देश इति क्रियाशब्द- स्यापि भावात् । शिवीना विपयो देशः शैव इति । कथं शिवयो देश इति ? निवासविवक्षायाम् 'तस्य निवासः', 'जनपदे लुप्' इति लुपि भविष्यति। नन्वर्थ- भेदो भवति, शिबीनां निवासो जनपद इत्यत्र स्वस्वामिभावो न प्रतीयते, अन्य- दीयेऽपि जनपदे निवाससम्भवात् ; शिवीनां विपय इत्यत्र तु स्वस्वामिभावः प्रतीयते, न तु निवासार्थः, तत्रावसतामपि स्वामित्वसम्भवात् ? सत्यम् । एवासौ येषां विफ्यस्तत्रैव तेषां निवासे जनपदे लुप स्मयते, न निवासमाने । अत्र चाभिधानस्वाभाव्यं हेतुः । एवं च शिवीनां विपयः शैव इत्यत्रार्थे शिवय इत्यपि भवति । एवं पसातीनां विषयो वासातः, तेपामेय निवासो वसातयः । तथा गान्धारीणां विपयो गान्धारः, निवासो गान्धारयः । अङ्गाः, वगाः, सुनाः पुण्डा इति-निवासरूपतेय विकल्यते, न विपयरूपता। न्याग: विपयो देशे ॥ योऽसी विषयो देशश्चेत् स भवतीति । ननु च यो विषयः स देश एप भवति, कि विशेषणेन देशमणेन ? इत्याद-विषयशब्दोऽयमित्यादि। अत्यन्तशीरित इति । अत्यन्ताम्यस्त इत्यर्थः ।।

·काशिकावृत्ती .[सोयादिरिति ? सोऽस्यादिरितिच्छन्दस प्रगाथेषु ॥ ५५ ।। ... 'सः' इति समर्थविभक्तिः । 'अस्य' इति प्रत्ययार्थः । 'आदिः' इति प्रकृतिविशेषणम् । इतिकरणो विवक्षार्थः । 'छन्दसः' इति प्रकृतिनिर्देशः । 'प्रगाथेषु' इति. प्रत्ययार्थविशेषणम् । 'सः' इति प्रथमा- समर्थात् 'अस्य' इति षष्ठ्यर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति, यत्प्रथमासमर्थ छन्दश्चेत्तदादिर्भवति, यत्तदस्येति निर्दिष्टं प्रगाथाश्चेत्ते भवन्ति । इति- करणस्ततश्चेद्विवक्षा । पङ्क्तिरादिरस्य पाङ्क्तः प्रगाथः । आनुष्टुभः जागतः। आदिरिति किम् ? अनुष्टुम्मध्यमस्य प्रगाथस्य । छन्दस इति किम् ? उदुत्यशब्द आदिरस्य प्रगाथस्य । प्रगाथेष्विति किम् ? पङ्क्ति- रादिरस्यानुवाकस्य । प्रगायशब्दः क्रियानिमित्तकः कचिदेव मन्त्र- विशेषे वर्तते । यत्र द्वे ऋचौ प्राथनेन तिस्रः क्रियन्ते स प्रग्रथनात्प्र- कषंगानाद्वा 'प्रगाथः' इत्युच्यते ॥ पदमारी राजन्याः । तत्रैव वैल्वतादिपु विषयविवक्षैव, नेन वैल्वतकम् , आम्बरीपपुत्रक- मित्याद्येव भवति । सर्वत्र चाभिधानशक्तिरेव हेतुः, तदाह-विषयाभिधाने जनपदे लुप् , बहुवचनविपयाद् गान्धार्यादिभ्यो वा राजन्यादिभ्यो नित्यम् , न वाभिधेयस्य निवासविपयत्वात् । निवासविवक्षायां लुप् , विपयविवक्षायां तु प्रत्यय इति । सोऽस्यादिरितिच्छन्दसः प्रगाथेपु । छन्दस इति न स्वरूपग्रहणम् , नापि मन्त्रधामणयोः, कस्य तहि ? अक्षराणामियतावचनश्छन्दःशब्दोऽस्ति, यस्य जगत्यादयो विशेपास्तस्य ग्रहणम् ; प्रगाथानामादो तस्यैव सम्भवात् , तेन पपत्यादिशन्देभ्यः प्रत्ययः । यत्र दे ऋचौ तिसः क्रियन्त इति चतुर्थपष्टौ पादी बाईतो प्रगाये पुनरभ्यसित्वोत्तरयोरवस्येदित्येवमादिना प्रकारेण । तद्यथा- यहायज्ञा यः प्रियं मित्रं न शंसिपों प्रिय मित्रं न शंसिपमूजे निपातमिति। तत्र योऽयमुच्चारण कारस्तप्रथनम् । प्रनयनादिति । प्रगावशब्दप्रवृत्तिनिमित्त न्यात: भौरिख्या पुकार्यादिभ्यो विधत्भक्तली ।। सोऽस्यादिरितिच्छन्दसः प्रगा- थेषु ॥ दन्दस इति । न स्वरूपमहणम् , नापि मन्प्रवासगयो । फस्य तर्हि अठराणा- ·संग्रामे प्रयोजनयोद्धृभ्यः] चतुर्थाध्याये द्वितीयः पादः * छन्दसः प्रत्ययविधाने नपुंसके : स्वार्थ उपसंख्यानम् *। त्रिष्टुबेव त्रैष्टुभम् । जागतम् ॥ .:. . संग्रामे प्रयोजनयोधृभ्यः॥६५॥ - 'सोऽस्य' इति समर्थविभक्तिः, प्रत्यायार्थश्चानुवर्तते। प्रथमा- समर्थविशेषणं प्रयोजनं योद्धारश्च । प्रत्ययार्थविशेषणं संग्रामः । प्रयो- जनवाचिभ्यो योद्धृवाचिभ्यश्च शब्देभ्यः प्रथमासमर्थेभ्योऽस्येति षष्ठ्यर्थे पदमञ्जरी दर्शयति, प्रपथ्यत इति प्रगाथः, 'अकर्तरि च कारके' इति कर्मणि घम् , पृषो- दरादित्वाद्रेफनकारयोर्लोपः। प्रागाणावति । 'कृत्यचः' इति णत्वम् , 'कै गै शब्दे'; प्रगीयत इति प्रगाथः, 'उषिकुषिगर्तिभ्यस्थन् । त्रैष्टुभमिति । कुटीर इति स्वार्थिकस्यापि रप्रत्ययस्य यथा भिन्नलिङ्गता, तथेहापि नपुंसकत्वं द्रष्टव्यम् ॥ संग्रामे प्रयोजनयोद्धृभ्यः ॥ 'समर्थानां प्रथमाद्वा' इति वचनात्संग्राम- वाचिभ्यः प्रत्ययः प्राप्नोति, न प्रयोजनयोद्धृभ्यश्वरमनिर्दिष्टेभ्य इत्याशङ्कयाह- सोऽस्येति समर्थविभक्तिरित्यादि। प्रथमासमर्थविशेषण मिति । तेन विशेष्यद्वारेण न्यासः मियत्तावचनश्छन्दःशब्दोऽस्ति, यस्य जगत्यादयो विशेषाः, तस्येदं ग्रहणम् । तस्यैव हि प्रगाथ इत्यादौ सम्बन्धः, नेतरस्य । तेन पङ्क्तयादिभ्यः प्रत्ययो भवतीत्युक्तं भवति । प्रग्रन्थनेनेति । उच्चारणविशेषणेन प्रग्रन्थनात् प्रकर्षाद् गायनार्थाद्वेति । एतेन यन्निमित्तकः प्रगाथशब्दस्ता क्रियां दर्शयति । प्रगाथशब्दोऽयं यदा 'अकर्तरि च कारके संज्ञायाम्' इति कर्मणि घमन्तो व्युत्पाद्यते-प्रपथ्यतेऽसौ प्रगाथ इति, पृषोदरादिपाठाद् ग्रन्थे रेफानुनासिक्योर्लोपश्च, तदा प्रग्रन्यनक्रियानिमित्तको भवति । यदा तु 'कै गै शन्दे' इत्यस्माद् 'उणादयो बहुलम्' इति प्रगाथस्थन्प्रत्ययान्तो व्युत्पाद्यते, तदा गायन क्रियानि- मिचो भवति । नपुंसक इत्यादि । नपुंसकलिङ्गे स्वार्थ एव च्छन्दसः प्रत्ययस्योपसंख्यानम् । तत्रेदं व्याख्यानम्-इतिकरणो विवक्षार्थः। तेन यत्र प्रत्ययान्ताच्छिष्टानां विवक्षा भवति वत्र प्रत्ययेन भवितव्यम् । नपुंसकलिङ्गे स्वार्थेऽपि च सा भवति, अतस्तत्रापि प्रत्ययो भवति । अवश्यं चैतदेव विज्ञेयम् । यो हि मन्यते-'सर्वातिप्रसङ्गनिवृत्तिरितिकरणेन क्रियते' इति, तस्यासावनर्थक एव स्यात् सर्वातिप्रसङ्गानामुपाधिभिनिरस्तत्वात् ।। संग्रामे प्रयोजनयोद्धृभ्यः । अत्र संग्रामे' इति प्रत्ययार्थ इति, सप्तम्यन्तत्वात् । १. मुद्रितमूलपुस्तके प्रगयनादिति पाठ उपलभ्यते, स पदनञ्जयंसम्मतः ।

·५५२ काशिकावृत्ती [ संग्नामे प्रयोजनयोधुभ्यः संग्रामेऽभिधेये यथाविहितं प्रत्ययो भवति । भद्रा प्रयोजनमस्य संग्रा- मस्य भाद्रः संग्रामः । सौभद्रः । गौरिमित्रः । योद्धृभ्यः--महिमाला योद्धारोऽस्य संग्रामस्य आहिमाल: । स्यान्दनाश्वः । भारतः । संग्राम इति किम् ? सुभद्रा प्रयोजनमस्य दानस्य । प्रयोजन- योद्धृभ्य इति किम् ? सुभद्रा प्रेक्षिकाऽस्य संग्रामस्य ॥ तदस्यां प्रहरणमिति क्रीडायां णः ॥ ५७ ॥ तदिति प्रथमासमर्थात् 'भस्याम्' इति सप्तम्यर्थे णः प्रत्ययो भवति, यत्तदिति निर्दिष्टं प्रहरणं चेत्तद्भवति । यदस्यामिति निर्दिष्टं क्रीडा चेत्सा भवति । इतिकरणस्ततश्चेद्विवक्षा । प्रहरणमस्यां क्रीडायां दाण्डा । मौष्टा । प्रहरणमिति किम् ? माला भूषणमस्या क्रीडायाम् । क्रीडाया- मिति किम् ? खड्गः प्रहरणमस्यां सेनायाम् ।। घनः सास्यां क्रियेति नः॥५८ ॥ 'सा' इति समर्थविभक्तिः । 'भस्याम्' इति प्रत्ययार्थः स्त्री- लिङ्गः । 'क्रिया' इति प्रकृत्यर्थविशेषणम् । 'धनः' इति प्रकृतिनिर्देशः । पदमारी प्रयोजनयोद्धार एव प्रथमनिर्दिष्टाः । प्रत्ययार्थविशेषणं संग्राम इति । तेन तद्- द्वारेण संमामश्चरमनिर्दिष्टः ।। धनः सास्या क्रियेति अः॥ अस्यामिति प्रत्ययार्थः स्त्रीलिङ्ग इति । तेन दण्डः न्यासः 'मयोवनयोन्या' इति पवम्यन्तत्यात् प्रकृतिनिर्देशः, ततध 'समयांना प्रथमावा' प्रत्येतदिनभ्यते; प्रथमत्य प्रत्ययार्थत्वेन द्वितीयत्य प्रकृतित्वेनोपादीयमानत्यादित्यस्य पोयत्य निरासायाह-सोऽत्येति समर्थविभक्तिः प्रत्ययार्थधानुवर्तत इति । एते. नैवद् दर्शयति-'योजनयोसृभ्यः' इत्येवदेवमयं यस्मात् पूर्वरपादेव स पवि प्रथगं तदि- शानुपर्तत, यदिशेषणं व प्रयोवनयोदृम्य इति । प्रत्ययायोऽन्यत्येति पूर्वरावादनुवचने, सरितपन संप्रामः, दो नास्ति विरोधः पूर्वपदं यत् प्रथमानिदिएस्तव एष प्रत्ययविधा- नादिति ॥ सदस्यां प्रदरणमिति गोटायां णः ।। पत्रः सास्यां क्रियेति मः।। क्रियेति ·५५३ घनः सास्यां क्रियेति नः] चतुर्थाध्याये द्वितीयः पादः इतिकरणो विवक्षार्थः । घनन्ताक्रियावाचिनः प्रथमासमर्थात् 'अस्याम्' इति सप्तम्यर्थे स्त्रीलिङ्गे भः प्रत्ययो भवति । 'घनः' इति कृदग्रहणम् , तत्र गतिकारकपूर्वमपि गृह्यते । श्येनपातोऽस्यां वर्तते श्यैनम्पाता। तैलम्पाता। घन इति किम् ? श्येनपतनमस्यां वर्तते । क्रियेति किम् ? प्राकारोऽस्यां वर्तते । अथ समर्थविभक्तिः प्रत्ययार्थश्च कस्मात्पुनरुपादीयते, यावता द्वयमपि प्रकृतमेव ? क्रीडायामित्यनेन तत्सम्बद्धम् , अतस्तदनुवृत्ती पदमञ्जरी लिङ्गस्य विवक्षितत्वं दर्शयति । घजन्ताक्रियावाचिन इति । भावे यो घञ् तदन्तादित्यर्थः । श्यैनम्पातेति । पतनं पातः, श्येनानां पात इति कर्तरि षष्ठ्याः समासः, ततो बः, 'श्येनतिलस्य पाते अः' इति मुम् । प्राकार इति । द्रव्य- वचनोऽयं कर्मणि घअन्तः, 'उपसर्गस्य घभ्यमनुष्ये बहुलम्' इति प्रशब्दस्य न्यासः प्रकृतिविशेषणमिति । यत्र तद् घान्तं क्रियावाचि चेद् भवतीति । तेन भावे यो घञ् तदन्तात् प्रत्ययो भवतीत्युक्तं भवति । ननु च भावे यो घञ् तेनैव तदन्तं क्रियावाचि ? यस्माद् धात्वर्थत्य सिद्धता नाम यो धर्मस्तत्र घञादिभिर्भवितव्यमित्युक्तं प्राक् , धर्मधर्मि- गोर्भेदस्याविवक्षितत्वात् क्रियाधर्मोऽपि क्रियाशब्देनोक्त इत्यदोषः । इतिकरणो विवक्षाथ इति । ननु च पूर्वसूत्रादेवेतिकरणोऽनुवतिष्यते, तत् किं पुनरिह तस्योपादानम् ? इतिकरणल्येह प्रकरणेऽनधिकारतां दर्शयितुं पुनरुपादानम् । तेन 'तदधोते तद्वेद' इत्यत्रास्येतिकरणस्याननुवृत्तौ विवक्षानियमाभावादध्येतृवेदितृमात्रे प्रत्ययः सिद्धो भवती- त्येके । वैचित्यार्थमितिकरणोपादानमित्यपरे । श्यैनम्पातेति । 'शल हुल पल्ल. गती', भावे पञ् , श्येनस्य पात इति पष्ठीसमासः । जे विहिते 'श्येनतिलत्य पाते अः' इति मुम्। प्राकार इति । करोतेः प्रपूर्वाद् 'अकर्तरि च कारके संशागाम्' इति कर्मणि घन्। 'उपसर्गत्य पत्र्यमनुष्ये बहुलम्' इति प्रशब्दस्य दीर्घः । भवतीदं घमन्तम् , न तु किया. वाचि प्राकारत्य द्रव्यत्वात् । अथेत्यादि चोद्यम् । क्रीडायामित्यनेन तत्सम्बद्धमित्यादि परिदारा। त्यादेवन ·111 ३५४ काशिकावृत्ती [ घनः सास्यां क्रियेति का क्रीडानुवृत्तिरपि सम्भाव्यत । सामान्येन चेदं विधानम् । दण्डपातोऽस्यां तिथौ वर्तते दाण्डपाता तिथिः । मौसलपाता तिथिः ॥ तदधीते तद्वेद ॥ ५९ ॥ तदिति द्वितीयासमर्थाद् 'अधीते', 'वेद'-इत्यतयोरर्थयोर्यथाविहितं प्रत्ययो भवति । छन्दोऽधीते छान्दसः। वैयाकरणः । नैरुक्तः । निमि- त्तानि वेद नैमित्तः । मौहूर्तः । औत्पातः । द्विस्तद्ग्रहणमधीयानविदुषोः पृथग्विधानार्थम् ॥ पदमञ्जरी दीर्घत्वम् । सामान्येन चेदं विधानमिति । एतदेवोदाहरणेन द्रढयति- दण्ड- पात इति ॥ तदधीते तद्वेद ।। इह योऽयं ग्रन्थमधीते स तं स्वरूपतो वेत्ति, यश्च वेत्ति सोऽवश्यमधीते- इत्यन्यतरोपादानेन सिद्धम् , किंमर्थमिमावर्थावुपदिश्यते, नैतयोरावश्यकः समावेशः, अध्ययनम् = शब्दपाठः, अर्थावबोधः वेदनम् , भवति च-कश्चित्संपाठं पठति नाथ वेत्ति, कश्चिच्चाएं वेत्ति न संपाठं पठति । द्विस्तग्रह यामित्यादि । तदधीते वेद' इत्युच्यमाने समुच्चयो विज्ञायेत, ततश्च यस्तदधीते वेद च तत्रैव स्यात् , यस्तु केवलमधीते वेद वा न तत्र स्यात् । द्विस्तग्रहणे तु वाक्यभेदेनाधीयानविदुपोः पृथक्प्रत्ययविधानं सिध्यति । ननु च तदस्य तदस्मिन्स्यात्' इत्यत्र नानार्थनिर्देशे प्रत्येकं समर्थविभक्तिः सम्बन्धनीयेति द्विस्तग्रहणेन न्यायो व्युत्पादयिप्यते, अत एव 'तेन दीव्यति' इत्यत्र प्रत्यर्थ न्यासः अनुवर्तता कोडा, तस्याचेदं प्रत्ययविधानमिष्यत इत्यत आह-सामान्येन चेत्यादि ।। तदधीते तद्वेद ।। वैयाकरण इति । 'न स्वाभ्याम्' इत्यादिना वृद्धिप्रतिषेधः, ऐलागमश्च । :. द्विस्तग्रहणमित्यादि। यदि 'तदधीते वेद' इत्येवोच्येत प्रत्ययार्थद्वयस्य द्वितीया- समय समुच्चयो विशायेत,. ततश्च यस्त्वधीते वेत्ति च तत्रैव स्यात् ; यस्त्वधीते केवलं न पैत्ति, वेचि वा केवले नाधोते तत्र न स्यात् । द्विस्तग्रहणे तु वाक्यमेदादधीयाने विपि च प्रत्येर्फ प्रत्ययः सिध्यति । तदर्थ विस्तद्ग्रहणम् । नेतद् द्विस्तग्रहणस्य प्रयोज- नम् , यथैव हि 'तेन दीव्यति खनति जयति जितम्' इत्यत्र सकृत् समर्थविभक्त्युपादा- नेऽपि प्रत्ययार्थचतुष्टयेन तृतीयासमयेन समुचयो न विधायते, तयेहापि न विशास्यते । तेन यया दीव्यविप्रभृतिषु प्रत्ययो भवति, तथैदापि प्रत्येकमधीयाने विदुपि च भविष्य- जीवि । न मगः-देव द्विस्तद्महणमधीयानविदुपो. पृथग्विधानार्थमिति । कुतस्वहिं ?

·ऋतुक्यादिसूत्रान्ताक] चतुर्थाध्याये द्वितीयः पादः क्रतूक्थादिसूत्रान्तायुक् ॥ ६ ॥ ऋतुविशेषवाचिभ्य उक्थादिभ्यश्च सूत्रान्ताच ठक्प्रत्ययो भवति 'तदधीते तद्वेद' इत्यस्मिन्विषये। अणोऽपवादः । अग्निष्टोममधीते वेद वा आग्निष्टोमिकः । वाजपेयिकः । उक्थादिभ्यः-औक्थिकः । लौका- यतिकः । सूत्रान्तात्वात्तिकसूत्रिकः । सांग्रहसूत्रिकः । पदमञ्जरी प्रत्ययो भवति ? न धूमः-इहैव द्विस्तद्ग्रहणमधीयानविदुषोः पृथग्विधानार्थमिति, किं तर्हि ? उत्तरत्र 'ऋतूक्थादिसूत्रान्ताक्', 'वसन्तादिभ्यष्टक्' इत्यत्रापि, किं च कारणं न स्यात् ? ऋतुशब्दः कर्मनामधेयं वसन्तादयोऽप्याः, न तेषा- मध्ययनं सम्भवति, तस्य शब्दविषयत्वात् , तत्सहचरिते तु ग्रन्थे सम्भवति, गौणत्वात्तु न गृह्यते, मुख्य एव त्वर्थे वेदनं सम्भवतीति तेभ्यो विदुष्येव स्याद्, नाध्येतरि । पुनस्तद्ग्रहणात्तु यत्नाद् गौणस्यापि ग्रहणात्तत्रापि भवति ।। ऋतूक्यादिसूत्रान्ताहक् ॥ ऋतुविशेषवाचिभ्य इति । स्वरूपस्य तु ग्रहणं न भवति, यदि स्यादुक्थादिष्वेव पठेत् । ऋतुसामान्यवाचिनामपि सोमयागादीनां पर्यायाणां न भवति; उक्थादिषु यज्ञशब्दस्य पाठात् । तस्माद्विशेषवाचिनामेव ग्रहणं तेभ्यो मुख्यार्थवृत्तिभ्यो वेदितरि प्रत्ययः, तत्प्रतिपादनपरग्रन्थवृत्ति- भ्यस्त्वध्येतरि । वात्तिकसूत्रिक इति । वृत्तौ साधु वार्तिकम् 'कथादिभ्यष्टक' । वार्तिकं च तत्सूत्रं चेति कर्मधारयात्प्रत्ययः । एवं सांग्रहसूत्रिक इति । कल्प- सूत्रमिति कर्मधारयः, समाहारद्वन्द्वो वा । न्यासः 'ऋतूस्थादिसूत्रान्ताह', 'वसन्तादिभ्यष्ठक्' इत्यत्र च । किं कारणं तत्र न स्यात् ? क्रतुशब्दः कर्मनामधेयः, वसन्तादयोऽप्यतुवचनाः, तेषामध्ययनं नोपपद्यते । तत्सहचरिते ग्रन्थे स्यात्, स च तत्र गौण इति न गृह्यते । मुख्य एवार्थे वेदने सम्भवतीति तेभ्यो विदुष्येव प्रत्ययः स्यात्, नाध्येतरि । पुनर्दित्तद्ग्रहणाद् गौणत्यापि ग्रहणं भवतीति प्रत्येकमध्येतृविदुषोरत्र ठक्प्रत्ययो भवति । ऋतूक्यादिसूत्रान्ताद्वक् ॥ ऋतुशब्दः कर्मनामधेयः, तत्याध्ययनवेदने दे. न सम्भवत इति साहचर्यात् तदर्थो ग्रन्यो गृह्यते, न तु क्रतुनामा ऋतुरस्तीति तद्विशेया येऽग्निष्टोमादयत्तदयों ग्रन्यो गृह्यते, तत्र चाह - ऋतुविशेषवाचिभ्य इति । अग्निष्टो. ममधीत इत्यग्निष्टोमेन सहचरितं तदर्थग्रन्यमधीत इत्यर्थः ।

·-- ---------- --------- काशिकावृत्ती [ ऋतूक्थादिसूत्रान्ताक * सूत्रान्तादकल्पादेरिष्यते *। कल्पसूत्रमधीते काल्पसूत्रः, अणेव भवति । उक्थशब्दः केषुचिदेव सामसु रूढः । यज्ञायज्ञीयात्परेण यानि गीयन्ते, न च तान्यधीयाने प्रत्यय इष्यते, कि तर्हि ? साम- लक्षणे औक्थिक्ये वर्तमान उक्थशब्दः प्रत्ययमुत्पादयति। उक्थमधीते, औक्थिकः । भौस्थिक्यमधीत इत्यर्थः। औक्थिक्यशब्दाच प्रत्ययो न भवत्येव; अनभिधानात् । * विद्यालक्षणकल्पसूत्रान्तादिति वक्तव्यम् * । वायसविद्यिकः । साविधिकः। गौलक्षणिकः । आश्वलक्षणिकः । मातृकल्पिकः । पाराशरकल्पिकः । विद्या च नाङ्गक्षत्रधर्मसंसर्गत्रिपूर्वा * । अङ्गविद्यामधीते आङ्ग- विद्यः । क्षात्त्रविद्यः । धार्मविद्यः। सांसर्गविद्यः । विद्यः । पदमञ्जरी यज्ञायज्ञीयात्परेणेति । एनपा योगे पञ्चमी चिन्त्या, एनवपि परशब्दात्पा- क्षिकः, यदा तद्विधौ ‘उत्तराधरदक्षिणादातिः' इति नानुवर्तते, दिक्शव्देभ्य इत्येवानुवर्तते । न च तान्यधीयाने प्रत्यय इप्यत इति । ठग , अण्-च प्रत्ययद्वय- मपि नेष्यते, तेनोक्थान्यधीयत इति वाक्यमेव भवति । अत्र च अभिधानमेव शरणम् , सामलक्षणं प्रातिशाख्यम् । श्रोक्थिक्य इति । औक्थिकानामाम्नायः, इदमर्थे 'छन्दोगौक्थिक' इति व्यः। औविथक्यशब्दाच्च प्रत्ययो न भवतीति। अण्प्र- त्यय इत्यर्थः, इदं प्रसङ्गादुक्तम् । सूत्रान्तादिति । अत्यल्पमिदमुच्यत इत्याह- विद्यालक्षणकल्पसूत्रान्तादिति वक्तव्यमिति । विद्या चेत्यादिवाक्येनातिप्रसक्त- स्यापवादः । अङ्गादिपूर्वो विद्याशब्दः प्रत्ययं नोत्पादयतीत्यर्थः । विद्य इति । . न्यासः सूत्रान्तादकल्पादेरिप्यत इति । किमिप्यत एव १ ततो न तत् शस्यते , लभ्यते च । कुतः ? वेत्यनुवृत्तेर्व्यवस्थितविभाषाविज्ञानात् । किं तर्हि ? सामलक्षण औस्थिक्ये वर्तमाने इति । उक्थसंशकाना साम्नां लक्षणं व्याख्यानन्य औक्थिक्या, 'छन्दोगीस्थिक्य' इत्यादिना ज्यः । तत्रीक्थिक्ये सामलक्षणे अन्ये वर्तमान उक्थशन्दः प्रत्ययमुत्पादयति । कुत एतत् १ गौणेन सह क्रतुशन्देन निर्देशात् । औथिक्ये उक्थ- शब्दस्य नृचिस्तादध्यान्द्रयति । भवति च तादयांत् तान्छन्दयम्, यया-प्रदीपार्या मासिका प्रदीप इति । अमौक्यिक्यं योऽधीते कथं तर भवितव्यम् । इत्यत आह-ओक्थि- फ्यशब्दाथेति । वय फारणमाह-अनभिधानादिति ।

·- ऋतूक्यादिसूत्रान्तावृक् ] चतुर्थाध्याये द्वितीयः पादः ५५७ * आख्यानाख्यायिकेतिहासपुराणेभ्यष्ठरवक्तव्यः । आख्या- नाख्यायिकयोरर्थग्रहणम् , इतिहासपुराणयोः स्वरूपग्रहणम् । यावक्री- तिकः । प्रैयङ्गविकः । वासवदत्तिकः । सौमनोत्तरिकः । ऐतिहासिकः । पौराणिकः। * सर्वसादेदिगोश्च लः । सर्ववेदः । सर्वतन्त्रः । सादेः सवात्तिकः । ससंग्रहः । द्विगोः - द्विवेदः । पञ्चव्याकरणः । पदमञ्जरी व्यवयवा विद्या त्रिविद्या, तामधीते त्रैविद्यः । तिस्रो विद्या अधीत इति तु विग्रहे 'द्विगोलु गनपत्ये' इति लुक्प्रसङ्गः। यावक्रीतिक इति । यवक्रीतमधिकृत्य कृतमाख्यानं यवक्रीतशब्देनोच्यते, एवं प्रैयङ्गवमधिकृत्य कृतमुपचारात्प्रैयङ्गवमुच्यते । वासवदत्तिक इति । वासव- दत्तामधिकृत्य कृता आख्यायिका, 'अधिकृत्य कृते ग्रन्थे' इत्यत्रार्थे 'वृद्धाच्छः', तस्य 'लुबाख्यायिकाभ्यो बहुलम्' इति लुप् , ततोऽनेन ठक् । एवं सौंमनोत्तरिकः, ऐतिहासिक इति । इति हासीदिति यत्रोच्यते स इतिहासः, पृषोदरादित्वात्साधुः। सर्वसादेरिति । सर्वादेः, सादेदिगोश्चोत्पन्नस्य प्रत्ययस्य लो भवति लुग्भवतीत्यर्थः, अर्थवतः सशब्दस्य ग्रहणात्सर्वशब्दः पृथगुपात्तः, 'द्विगोश्च' इत्यनेन 'द्विगोर्चुगनपत्ये' इत्ययमेव लुक् स्मारितः। सर्ववेद इति । सर्ववेदान- धीते इत्यगो लुक् । सवार्त्तिक इति । वर्तिकान्तमधीते इति अन्तवचने सह- शब्दस्याव्ययीभावः, 'अव्ययीभावे चाकाले' इति सभावः, ततोऽणो लुक् । '.. त्यासः 'विद्यालक्षणकल्पसूत्रान्तात्' इत्यस्यातिप्रसतत्यापवादमाह-विद्या चेत्यादि । विद्याशब्दोऽनङ्गक्षत्रधर्मसंसर्गत्रिपूर्व एव प्रत्ययमुत्पादयति, नाङ्गादिपूर्व इत्यर्थः । त्रैविद्य इति । त्र्यवयवा विद्या, शाकपार्थिवादित्वादुत्तरपदलोपी समासः । त्रिविद्यामधीते विद्यः । यावक्रीतमाख्यानमधीते यावक्रीतिकः । प्रियङ्गुमधीते प्रैयङ्गविकः । वासवदत्ता- माख्यायिकामधीते वासवदत्तिकः । सुमनोत्तरामधीते सौमनोत्तरिकः । सर्वसादेर्दिगोश्च ल इति । सर्वादेः सादेर्द्विगोरुत्पन्नत्य ठको लोपो भवतीत्यर्थः । ननु च 'द्विगो गनपत्ये' इत्येवं सिद्धः १ सत्यमेतत् इह तु कैश्चिद् 'विद्यालवणकल्प- सूनान्ताद्' इत्यादिना प्रतिपदं प्रत्ययो विधीयते । तद् द्वेप्यमपि जायेत । प्रतिपदविधा- नाल लुक, ततो लुग्वचनम् ।

·५५८ काशिकावृत्ती [ ऋतूम्यादिसूत्रान्ताठक * अनुसूर्लक्ष्यलक्षणे च * । अनुसूमि ग्रन्थः, तमधीते आनु- सुकः । लाक्षिकः । लाक्षणिकः । * इकन्बहुलं पदोत्तरपदात् । पूर्वपदिकः' । * शतषष्टेः षिकन् पथो बहुलम् * । शतपथिकः । शतपथिकी। षष्टिपथिकः । षष्टिपथिकी । बहुलग्रहणादणपि. भवति '- शातपथः, षाष्टिपथः । उक्थ। लोकायत । न्याय । न्यास । निमित्त । पुनरुक्त । निरुक्त । यज्ञ । चर्चा । धर्म । क्रमेतर । श्लक्ष्ण । संहिता । पद । क्रम । संघात । वृत्ति । संग्रह । गुणागुण । आयुर्वेद ।. सूत्रान्ताद- कल्पादेः ॐ विद्यालक्षणकल्पान्तात् । विद्या चानङ्गक्षत्रधर्मसंसर्ग- त्रिपूर्वा । आख्यानाख्यायिकेतिहासपुराणेभ्यष्ठक् । सर्वसाद्विगोश्च लः । अनुसूलक्ष्यलक्षणे च । द्विपदी -- ज्योतिषि । अनुपद अनुकल्प अनुगुण । इकन्बहुलं पदोत्तरपदात् । शतषष्टेः षिकन् पथो बहुलम् ॥. पदमञ्जरी अनुसूरिति । अनुसूशब्दष्ठकमुत्पादयति, लक्ष्यलक्षणशब्दो चेत्यर्थः । आनुसुक इति । अनुसूमधीत इति ठक् , तस्य 'इसुसुक्तन्तात्कः' इति कादेशः, 'केडणः' इति हुस्वः। पदोत्तरपदादिति । पदशब्द उत्तरपदं यस्य स तथोक्तः, पूर्वपदमधीते पूर्वपदिकः । एवमुत्तरपदिकः । शतपष्टेरिति । शतशब्दात्पटिशब्दाच्च परो यः पथिन्शब्दस्तदन्तात् पिकन भवति । पकारो डीपर्थः ।। न्यासः अनुसूर्लक्ष्यलक्षणे चेति । अनुसूशब्दः प्रत्ययमुत्पादयति । लक्ष्यलक्षणे च शब्दरूपे प्रत्ययमुत्पादयता । आनुसुफ इति । 'इसुमुक्तान्तात् कः' इति कः, 'केऽणः' इति हस्वः। इकन बहुलं पदोत्तरपदादिति । पदशन्द उत्तरपदं यस्य स तयोक्तः । शतपष्टः पिकन् पथ इति । शतपटिशन्दाभ्यामुत्तरस्मात् पपः पिकन् प्रत्ययो १. "शान् चहलं पदोतरसदात् । पदोतरपदिकः। अन्ये तु पदोत्तरसदादिति पदशन्द उत्तरसवं यस्य तःमादित्यवं व्यापाते, तन्मते पूादिकः, उत्तरपदिकः" इति कचित्याठा० । 1 ·वसन्तादिभ्यष्ठक् ] चतुर्थाध्याये द्वितीयः पादः ५५४ क्रमादिभ्यो बुन् ।। ६१॥ 'क्रम' इत्येवमादिभ्यः शब्देभ्यो वुन्प्रत्ययो भवति तदधीते तद्वेद' इत्यस्मिन्विषये । अणोऽपवादः । क्रमकः । पदकः । क्रम । पद । शिक्षा । मीमांसा । सामन् ॥ अनुब्राह्मणादिनिः ।। ६२॥ अनुब्राह्मणशब्दादिनिः प्रत्ययो भवति तदधीते तद्वेद' इत्यस्मि- न्विषये । अणोऽपवादः । ब्राह्मणसदृशोऽयं ग्रन्थोऽनुब्राह्मणम् । तदधीते अनुब्राह्मणी, अनुब्राहाणिनौ, अनुब्राह्मणिनः । मत्वर्थे 'अत इनिठनौ' इति इनिना सिद्धम् ? तत्रैतस्माटुन्नपि प्राप्नोति । अनभिधानानं भविष्यति ? अणो निवृत्त्यर्थं तहि वचनम् ॥ वसन्तादिभ्यष्ठक् ।। ६३ ॥ 'वसन्त' इत्येवमादिभ्यष्ठक्प्रत्ययो भवति तदधीते तद्वेद' इत्यस्मि- न्विषये । अणोऽपवादः । वसन्तसहचरितोऽयं ग्रन्थो वसन्तः, तमधीते वासन्तिकः । वार्षिकः । पदमञ्जरी अनुब्राह्मणादिनिः॥ ब्राह्मणसदृश इति । 'यथार्थे यदव्ययम्' इति सादृश्येऽव्ययीभावः। चोदयति-मत्वर्थ इति । परिहरति-तत्रैतस्मादिति । दूषयति-अनभि- धानादिति । साक्षात्परिहारमाह-प्राणो निवृत्त्यर्थं तु वचन मिति । कचित्तु मत्वर्थ इत्यादि न पठ्यते ॥ वसन्तादिभ्यष्ठक् ।। वसन्तसहचरित इति । यत्र वसन्तो वर्ण्यते यो वा न्यासः - भवति । पकारो ङीषथः, नकारः स्वरार्थः । एतत् सर्वमुक्थादिषु पाठादेव सिद्धम् । यदपोह किञ्चिन्न पठ्यते, तदपि च बहुलग्रहणेन संगृहीतम् । उक्थादिष्वपि षिकन् बहुलं पदोत्तरपदाच्चेति पख्यते ॥ क्रमादिभ्यो वुन् । अनुब्राह्मणादिनिः ।। ब्राह्मणसदृशोऽयं ग्रन्थोऽनुब्राह्म- णमिति । यथार्थेऽव्ययीभावं दर्शयति । ननु योऽनुब्राह्मणमघोते तत्यानुवाहाणमस्तीति तत्र मत्वयांयेनैवेनिना सिद्धम् , तत् किमर्थमिदम् १ अण्वाधनार्थम् । यदीदं नोच्येत 'तदधीते तद्वेद' इत्यण प्रसज्येत ॥ वसन्तादिभ्यटक । वसन्तसहचरितो ग्रन्थो वसन्त इति । यो वसन्ते पठ्यते, ·५६० काशिकावृत्ती [ वसन्तादिभ्यष्ठक वसन्त । वर्षाशरद् । हेमन्त । शिशिर । प्रथम । गुण । चरम । अनुगुण । अपर्वन् । अथर्वन् ॥ प्रोक्ताल्लुक् ।। ६४ ॥ प्रोक्तसहचरितः प्रत्ययः 'प्रोक्तः' । प्रोक्तप्रत्ययान्तादध्येतवेदित्रोरु- त्पन्नस्य लुग्भवति । पाणिनिना प्रोक्तं पाणिनीयम् , तदधीते पाणिनीयः। पदमञ्जरी वसन्तेऽध्येयः । वसन्तसाहचर्यात्ताच्छद्यं लभते । उक्थादिष्वेते पठितव्याः, ते वा वसन्तादिपु ? तथा तु न कृतमित्येव । अथ- शब्दोऽत्र पठ्यते, स उपचारेण प्रोक्ते ग्रन्थे वर्तते । अथर्वणमधीते आथर्वणिकः, 'वाण्डिनायनहास्तिनायन' इति निपातनात् 'नस्तद्धिते' इति टिलोपाभावः ।। प्रोक्ताल्लुक् ॥ प्रोक्तसहचरित इति । अर्थस्य प्रोक्तत्वादर्थेन च प्रत्ययस्य पौर्वापर्यायोगान्मुख्यार्थासम्भवाद् गौणस्य ग्रहणमित्यर्थः । अपर आह-प्रोक्त- शब्द इह स्वर्यते, तेन तदधिकारविहितः प्रत्ययो गृह्यत इति । यदि वा प्रोक्ते भवः प्रोक्त इति सौनोऽयमतद्धितनिर्देशः । पाणिनीयमिति । ननु पणोऽस्यास्तीति पणी, तस्यापत्यं पाणिनः, पाणिनस्यापत्यं पणिनो युवा पाणिनिः, ततः 'तेन प्रोक्तम्' इत्यर्थविवक्षायां यूनि लुक्' इति इनो लुकि कृते प्रत्ययलक्षणेन 'इनश्च' इत्यण प्राप्नोति ? नैप दोपः; 'इनश्च' इत्यत्र 'कण्वादिभ्यो गोत्रे' इत्यतः 'गोत्र' इत्यनुवर्तते, तेनेवं विशेषयिष्यामः-गोने य इम् विहितस्तदन्तादिति । तत्र च पारिभापिकं गोत्रं गृह्यते, तेन यूनीनो न भविष्यति, ततो वृद्धाच्छः; आपि. शलिशव्दाद् 'इनश्च' इत्यण , उभयत्राध्येतृप्रत्ययस्य लुक् । नन्वत्र लुकि सति, न्यासः नियोगेन यत्र च वसन्तो वर्ण्यते स वसन्तसहचरितो भवति । वर्षाशरदमिति । पश्चि शरम वाशरदम् । 'द्वन्दाचुदपदान्तात् समाहारे इति टच । समासान्तेन निर्देशः ।। प्रोक्ताल्लुक । युको निर्देशो यदि प्रोक्तनामा प्रन्यो व्याकरणादिर्भवति, न चासा- वस्ति; अन्यायन ततः पर सम्भवतीत्येतं दोपमपाकर्तुमाह-प्रोक्कसहचरित इत्यादि । गहचयात् सोध्यमित्यभेदोपचारेण मोक्का यो विहितः प्रत्ययः स प्रोक्तशब्दे- नोक इति दर्शयति । पाणिनीय इति । 'वृद्धान्छ। तदन्तात् 'तदधोते तवेद' इत्यम् । वस्य टुफ पाणिनीयः । आपिशलिना पोकमित्यम् , वत्स युर-आपिशल: । कः पुनरत्र १. पर्या, सर-स्यामना मुरितः पाठः ।

·सूत्राच कोपधात् ] चतुर्थाध्याये द्वितीयः पादः आपिशलः । स्त्रियां स्वरे च विशेषः - पाणिनीया ब्राह्मणी ।।. सूत्राचं कोपधात् ॥ ६५ ॥ - ' सूत्रवाचिनः ककारोपधादुत्पन्नस्य प्रत्ययस्य लुग्भवति । अप्रोक्तार्थ आरम्भः । पाणिनीयमष्टकं सूत्रम् , तदधीते अष्टकाः पाणिनीयाः ।दशका वैयाघ्रपदीयाः । त्रिकाः काशकृत्स्नाः । * संख्याप्रकृतेरिति वक्तव्यम् * । इह मा भूत् – महावात्तिक सूत्रमधीते माहावात्तिकः । कालापकमधीते कालापकः । पदमञ्जरी असति वा तदेव रूपमिति नास्ति विशेषः ? तत्राह-स्त्रियां स्वरे च विशेष इति । असति लुकि स्त्रियाम् 'टिड्ढाणम्' इत्यादिना डीप स्यात् , अण्स्वरेणान्तो- दात्तत्वं च । लुकि तु सति टाव भवति, छस्वरेण मध्योदात्तत्वं च । आपिशले तु स्वरे नास्ति विशेषः, यथा तु लुकि सत्यपिशलेत्यत्र ङीव्न भवति, तथा 'अनुपसर्जनाद्' इत्यत्र प्रत्यपादि ॥ सूत्राच्च कोपधात् ॥ अष्टकं सूत्रमिति । अष्टावध्यायाः परिमाणमस्य, 'संख्यायाः संज्ञासङ्घसूत्राध्ययनेषु' इति ‘संख्याया अतिशदन्तायाः कन्' । संख्याप्रकृतेरिति वक्तव्यमिति । संख्या प्रकृतिर्यस्य प्रत्ययस्य तदन्तात्कोप- धादिति वक्तव्यमित्यर्थः । कालापकमधीते कालापक इति । कलापिना प्रोक्तम- न्यासः विशेषोऽर्थो लुकि सति, यावता तदेव रूपम् ? इत्याह-स्त्रियामित्यादि । असति लुकि 'टिड्ढाणञ्' इति ङीप स्यात् , सोऽणः स्वरेणान्तोदात्तः। लुकि हि सति टाव भवति, स्वरेण तु मध्योदात्तः। आपिशलिशब्दाल्लुकि सति स्वरे नास्ति विशेषः। सत्यपि हि लुक्यन्तोदात्तत्वेन भवितव्यम् । स्त्रियां तु पूर्वोत्तो विशेपो वर्त्तते- न हि लुकि सति ङीव् भवति; सत्यप्यणि तत्रैव 'अनुपसर्जनाद्' इत्यधिकारात् प्रतिषेधात् , प्रोक्तार्थविहितत्य चाण इहोपसर्जनत्वात् ।। सूत्राच कोपधात् ॥ कोपधादिति वचनात् स्वरूपग्रहणं न भवतीत्यतः सूत्रवाचिनो ग्रहणं विज्ञायत इत्याह-सूत्रवाचिनः प्रातिपदिकादिति । अष्टकमिति । अष्टावध्यायाः परिमाणमस्य । 'तदस्य परिमाणम्' इत्यनुवर्तमाने 'संख्यायाः संज्ञासङ्घसूत्राध्ययनेषु' इति च 'संख्याया अतिशदन्तायाः कन्' इति कन् । संख्याप्रकृतेरिति वक्तव्यमिति । संख्या प्रकृतिर्यस्य प्रत्ययत्य त संख्याप्रकृतिः । तदन्तात् कोपधादुत्पनत्य लुच भवतीत्येतदर्थमं वक्तव्यम् , व्याख्येयमित्यर्थः । तत्रेदं काशि०3: ३७ ·काशिकावृत्ती [ सूत्राच्च कोपधात् कोपधादिति किम् ? चतुष्टयमधीते चातुष्टयः ॥ छन्दोब्राह्मणानि च तद्विपयाणि ॥ ६६ ॥ प्रोक्तग्रहणमनुवर्तते । छन्दांसि ब्राह्मणानि च प्रोक्तप्रत्ययान्तानि पदमञ्जरी धीयते कालापाः, 'कलापिनोऽण् , 'नान्तस्य टिलोपे सब्रह्मचारि' इत्यौपसंख्या- निकष्टिलोपः, ततः तदधीते' इत्यण, प्रोक्ताल्लुक्। कालापानामाम्नाय इति 'गोत्रचरणाद् वुन्', कालापकम् , ततः 'तदधीते' इत्यण् , तस्य लुग्न भवति । यदि स्याद् बित्स्वरेणादधुदात्तत्वं स्यात् , लुगभावे त्वण एव खरो भवति, स्त्रियां च डीव भवति । चतुष्टय इति । चत्वारोऽवयवा अस्य संख्याया अवयवे तयप्', 'ह्रस्वात्तादौ तद्धिते' इति भूद्धन्यः ।। छन्दोब्राह्मणानि च तद्विषयाणि ॥ प्रोक्तग्रहणमनुवर्तते इति । तद्धयनुवर्त- मानमेव पूर्वसूत्र आरम्भसामर्थ्यान्न सम्बध्यते । छन्दांसि च बाह्मणानि चेति । तद्वाचीनि शब्दरूपाणीत्यर्थः । स्वरूपग्रहणं तु न भवति; बहुवचननिर्देशात्, अप्रोक्तप्रत्ययान्तत्वाच्च । प्रोक्तप्रत्ययान्तानीति । प्रोक्तादिति पञ्चम्यन्तं प्रकृतं प्रथमाबहुवचनान्तं विपरिणम्यते, 'छन्दोब्राह्मणानि' इत्यनेन सामानाधिकरण्या- न्यासः व्याख्यानम्-वेति वर्तते, सा च व्यवस्थितविभाषा, तेन संख्याप्रकृतेरेव भविष्यति, नान्यस्मादिति । चातुष्टयमिति । चत्वारोऽवयवा अस्येति 'संख्याया अवयवे तयप्', 'हस्वात् तादौ तद्धिते' इति मूर्धन्यः पत्वं भवति । एतत् संख्याप्रकृतिप्रत्ययान्तम्, न तु कोपधम् , किं तईि १ योग्धम् ॥ छन्दोब्राह्मणानि च तद्विपयाणि ।। प्रोक्तग्रहणमनुवर्तत इति । तच्चेहार्थात् प्रयमान्तं विशयते छन्दोवाहाणानोत्यस्य समानाधिकरणार्थम् , अत आह-छन्दांसि बामगानि च प्रोक्तप्रत्ययान्तानीति भवन्ति । स्वरूपग्रहणमिह न भवति । तथा हि-प्रोक्तग्रहणमिहानुवर्त्तते, न च च्छन्दोबादाणशब्दो प्रोक्तप्रत्ययान्तौ। तस्माच्छन्दो- नादाणवाचिनो ये शब्दाः प्रोकप्रत्ययान्तास्ते गृह्यन्ते । किमयं पुनरिदमुच्यते । इह प्रोक्तप्रत्ययान्वस्य बहुप्रकारता लभ्यते । तया हि कचित् तदन्तस्य स्वातन्यमुपलभ्यते, यथा-पाणिनिना मोकं पाणिनीय शास्त्रम् । मोक्तार्थ एव वृत्तिः = त्वातन्त्र्यम् । पाणिनीय- शब्दस चार प्रोकार्य एप मृत्तिः । कचिदुपाध्यन्तरयोगः, यथा-पाणिनीयं महत् भवतु विहितमिति । कचिदाक्यम् -- पाणिनीयगधीत इति । कचिद् गृत्तिः पाणिनय इति । तदिध छन्दोवालणानामभ्येतृयेदितृविपया वृत्तियथा स्यात् । प्रकारान्तरं मा ·काशिकावृत्ती [ छन्दोवाह्मगानि च ब्राह्मणानि खल्वपि - ताण्डिनः । भाल्लविनः । शाट्यायनिनः । ऐतरेयिणः । ब्राह्मणग्रहणं किम् , यावता छन्द एव तद् ? ब्राह्मणविशेषप्रति- पत्त्यर्थम् , इह तद्विषयता मा भूत् - याज्ञवल्क्येन प्रोक्तानि ब्राह्म- णानि याज्ञवल्क्यानि । सौलभानि । पदमञ्जरी स्वातन्त्र्यादि, तदर्थमिदमारभ्यते, तदाह-तेनेति । एवं च कृत्वाऽर्थद्वयस्यापि तन्त्रेण विग्रहः कर्तव्य इति दर्शयति । कठेन प्रोक्तमधीयते कठाः, वैशम्पाय- नान्तेवासित्वाणिनिः, तस्य 'कठचरकाल्लुक्' इति लुक् , ततः 'तधीते' इत्यण् , ततस्तस्यापि 'प्रोक्ताल्लुक' इति लुक् । मुदपिप्पलादशब्दाभ्यां प्रोक्तार्थे औत्सगि- कोऽण् । शेषं यथायोगं पूर्ववत् । ऋचाभः =वैशम्पायनान्तेवासी। एवं ताण्डव्यः । वाजसनेयशब्दः शौनकादिः । तारिडन इति । 'आपत्यस्य' इति यलोपः । भाल्लविशब्द इअन्तः । शाट्यशब्दाद् गर्गादियजन्ताद् 'यमियोश्च' इति फक् । ऐतरेयशब्दः शुभ्रादिढगन्तः, तेभ्यः 'पुराणप्रोक्तेपु' इति णिनिः, सर्वत्राध्येतृप्रत्ययस्य लुक् । ब्राह्मणविशेषप्रतिपत्त्यर्थमिति । ब्राह्मणस्य विशेषः पुराणप्रोक्तत्वम् । याज्ञ- वल्ल्यानीति । याज्ञवल्क्यशब्दः कण्वादिः, सुलभादौत्सर्गिकोऽण् , अन स्वातन्त्र्यं भवति । 'पुराणप्रोक्तेपु' इत्यत्र वक्ष्यति-'याज्ञवल्क्यादयो ह्यचिरकालप्रवृत्ता न्यासः तदन्तात् 'तधोते तद्वेद' इत्यण् । वाजसनेयिन इति । वाजसनेयेन प्रोक्तमिति । 'शौनकादिभ्यश्छन्दसि' इति णिनिः, तदन्तात् तदधीते तद्वेद' इत्यण , तस्य लुक । ताण्डिन इति । ताण्ड्यशब्दाद् गर्गादियजन्तात् प्रोक्तार्थे 'पुराणोक्तेपु माहाणकल्पेषु इति णिनिः, 'आपत्यस्य च तद्धितेऽनाति' इति यलोपः। ततः 'तदधीते तद्वेद' इत्य । तस्य लुक् । भालचिन इति । भालविशब्दादिमन्तात् प्रोक्तार्थे पूर्ववणिनिः, तदन्तात् तद्वदेत्यण , तस्य लुक् । शाट्यायनिन इति । शाट्यशब्दाद् गर्गादियजन्ताद् 'यजि- बोध' इति फक् , ततः प्रोक्तार्थे पूर्ववणिनिः, तदन्तात् 'तदधीते तद्वेद' इत्यण , तस्य लुक् । ऐतरेयिण इति । ऐतरेयशब्दाच् शुभ्रादिढगन्तात् पूर्ववण्णिनिः, ततः 'तदधीते'. इत्यण, तस्य लुक् । ब्राह्मणविशेषप्रतिपत्त्यर्थमिति । ब्राहाणविशेपः पुराणप्रोक्तत्वम् । तस्य प्रतीतिः = प्रतिपत्तिर्यथा स्यादित्येवमयं ब्राह्मणग्रहणम् । याज्ञवल्क्यानीति । याज्ञवल्क्यशब्दाद् गर्गादियभन्तात् प्रोकार्थे 'कण्वादिभ्यो गोत्रे इत्यण् । सौलमानीति सुलभेन प्रोक्ता:

·तदरिमन्नस्तीति देशे] चतुर्थाध्याये द्वितीयः पादः चकारोऽनुक्तसमुच्चयार्थः । कल्पे - काश्यपिनः। कौशिकिनः । सूत्रे-पाराशरिणो भिक्षवः। शैलालिनो नटाः। कर्मन्दिनः । कृशाश्विनः । छन्दोब्राह्मणानीति किम् ? पाणिनीयं व्याकरणम् । पैङ्गी कल्पः ॥ तदस्मिन्नस्तीति देशे तन्नाम्नि ॥ ६७ ॥ 'तत्' इति प्रथमा समर्थविभक्तिः । 'अस्मिन्' इति प्रत्ययार्थः । 'अस्ति' इति प्रकृत्यर्थविशेषणम् । इतिकरणो विवक्षार्थः। 'देशे तन्नाम्नि' इति प्रत्ययार्थविशेषणम् । तदिति प्रथमासमर्थादस्मिन्निति सप्तम्यर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति, यत्प्रथमासमर्थमस्ति चेत्तद्भवति, यदस्मिन्निति निर्दिष्टं देशश्चेत्स तन्नामा भवति - प्रत्ययान्तनामा, इतिकरणस्ततश्चेद्विवक्षा । उदुम्बरा अस्मिन् देशे सन्ति औदुम्बरः । बाल्बजः । पार्वतः । मत्व यापवादो योगः ॥ पदमञ्जरी इत्याख्यानेषु वार्ता' इति । काश्यपिनः , कौशिकिन इति । 'काश्यपकौशिकाभ्या- मृषिभ्यां णिनिः' । पाराशरिण इति । पाराशर्यशब्दाद् गर्गादियजन्तात् 'पारा- शर्यशिलालिभ्याम्' इति णिनिः, पूर्ववद्यलोपः । कमन्दिन इति । 'कर्मन्दकृशाश्वा- दिनिः' । पिङ्गशब्दात्पुराणप्रोक्तेषु' इति णिनिः ।। तदस्मिन्नस्तीति देशे तन्नाम्नि ।। इतिकरणस्ततश्चेद्विवक्षेति । ननु तन्नाम- . त्यासः इत्यण, नीति । पूर्ववत् 'कलापिनोऽण' इत्यण् । अत्र स्वातन्त्र्यं भवति । न हीह पुराणप्रोक्तत्व- मस्ति; इदानीन्तनेन प्रोक्तत्वात् । काश्यपिनः, कौशिकिन इति । काश्यपेन प्रोक्तः कल्पः, कौशिकेन प्रोक्त इति । 'काश्यपकौशिकाभ्यामृषिभ्यां णिनिः', तदन्तात् 'तदधीते' तस्य लुक । पाराशरिणः, शैलालिन इति । पाराशर्येण प्रोक्तं सूत्रम् , शिला- लिना प्रोक्तं सूत्रम्-'पाराशर्यशिलालिभ्यां भिक्षुनटसूत्रयोः' इति णिनिः, 'आपत्यस्य च तद्धितेऽनाति' इति यलोपः, ततः 'तदधीते' इत्यण , तस्य लुक् । कर्मन्दिनः, कृशाश्विन इति । कर्मन्देन प्रोक्तं सूत्रम्, कृशाश्वेन प्रोक्तं सूत्रमिति 'कर्मन्दकृशाश्वादिनिः', वद- न्तात् 'तदधीते तद्वेद' इत्यण् , तत्य लुक् । पैङ्गी कल्प इति । पिङ्गेन प्रोक्तः कल्प:-'पुराणप्रोक्त' इत्यादिना णिनिः। तत्र स्वातन्त्र्यमेव भवति, न च तद्विषयता || तदस्मिन्नस्तीति देशे तन्नाम्नि ॥ प्रत्ययान्तनामेति । यदि तर्हि तन्नाम्नि देशे ·कातिकावृत्तौ [तेन निवृत्तम् तेन निवृत्तम् ॥ ६८॥ 'तेन' इति तृतीयासमर्थात् 'निर्वृत्तम्' इत्यस्मिन्विषये यथाविहितं प्रत्ययो भवति देशनामधेये गम्यमाने । 'देशे तन्नाम्नि' इति चतुर्वपि योगेषु सम्बध्यते । सहस्रेण निर्वृत्ता साहस्री परिखा । कुशाम्बेन निर्वृत्ता कौशाम्बी नगरी । हेतौ कर्तरि च यथायोगं तृतीया समर्थविभक्तिः ॥ तस्य निवासः ॥ ६९ ॥ 'तस्य' इति षष्ठीसमर्थात् 'निवासः' इत्येतस्मिन्नर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति देशनामधेये गम्यमाने । निवसत्यस्मिन्निति निवासः । ऋजुनावां पदमञ्जरी ग्रहणादेवातिप्रसङ्गो न भविष्यति ? तन्न; द्विविधं नाम-कदाचित्केनचित्सङ्के- तितम् , नित्यं व्यवहारानुपाति । तत्र द्वितीयस्य परिग्रहार्थमितिकरणः क्रियते, भूमादिविशेपपरिग्रहार्थं च । 'तन्नाम्नि इत्येतत्तु नामधेयताविरोधिनो बलीयसोऽपि प्रत्ययान् बाधितुम् , अन्यथा नाप्राप्ने मतुप्यारम्भात्तस्यायं बाधकः । तदपवादै- रित्वनिठनादिभिः सह सम्प्रधारणायामपवादविप्रतिषेधादिनिठनादय एव स्युः ।। तेन निवृत्तम् ।। निर्वृत्तमित्यन्त वितण्यर्थाद् वृतेः कर्मणि क्तः ।। तस्य निवासः ।। ऋजुनावामिति । ऋज्वी नौर्येषां तेषामित्यर्थः ।। न्यासः ? प्रत्ययः, इतिकरणोऽनर्थकः, तन्नामग्रहणादेवातिप्रसङ्गनिवृत्तिः १ नैतदस्ति; द्विविधं हि नाम-संकेतितम् , अनुवृत्तञ्च । संकेतितं यदद्यापि व्यवहारपदवीं नानुपतति, अनु- वृत्तञ्च व्यवहारमनुपतति । तत्रानुवृत्तं यन्नाम तत्रायं योगः। अनुवृत्तञ्च व्यावहारिकम् , तत्प्रतिपत्त्यर्थमितिकरणः क्रियते, ग्रामादिविशेषपरिग्रहार्यश्च । यद्येवम् , इतिकरण एव क्रिय- ताम् , किं तन्नाम्नीत्यनेन ? एतदपि न कर्त्तव्यम् ; नामधेयता विरोधिनीऽपि बलीयसोऽपि प्रत्ययान् बाधितुम् । कथम् ? नाप्रासे मतुप्ययं योग आरभ्यमाणो मतुपमपवादत्वाद् बाधते । तदपवादैस्त्विनिठनादिभिः सह सम्प्रधारणायामपवादविप्रतिषेधादिनिठनादय एव स्युः । नामग्रहणे तु सति बलीयोभिरपि सम्प्रधारणायाः सम्प्रत्ययो भवति-यो नामधेयतां गमयति स चातुरर्थिक एवेति । अतः स एव भवति ।। तेन निर्वृत्तम् ।। चतुर्वपीति । अनन्तरातीतेऽस्मिन् वक्ष्यमाणयोश्च योगयोः । कर्तरि चेति । लक्ष्यानुरोधेन क्वचिद्धेतौ कचित् कर्तरि च - सहस्रणेति हेती, कुशा- म्वेनेति कर्तरि । यदा हेतौ तदा वृत्तेरकर्मकत्वानिवृत्त इति करि निष्ठा, यदा कर्तरि तदाऽन्तर्भावितण्यर्थ वात् कर्मणि । अकर्मका अत्यन्त वितण्याः सकर्मका भवन्ति ।।

·५६७ मतोश्च बह्वजङ्गात् ] चतुर्थाध्याये द्वितीयः पादः निवासो देश आर्जुनावो देशः । शैवः । औदिष्ठः ॥ अदूरभवश्व ॥ ७० ॥ पूर्वा समर्थविभक्तिरनुवर्तते । तस्येति षष्ठीसमर्थाद् ‘अदूरभवः' इत्येतस्मिन्नर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति । विदिशाया अदूरभवं नगरं वैदिशम् । हैमवतम् । चकारः पूर्वेषां त्रयाणामर्थानामिह सन्निधानार्थः । तेनोत्तरेसु चत्वारोऽप्यर्थाः सम्बद्धयन्ते ।। ओरञ् ॥ ७१ ॥ चत्वारोऽर्था अनुवर्तन्ते । उवर्णान्तात्प्रातिपदिकाद्यथाविहितं समर्थविभक्तियुक्तादम् प्रत्ययो भवति तदस्मिन्नस्ति' इत्येवमादिष्वर्थेषु । अणोऽपवादः । अरडु - आरडवम् । कक्षतु - काक्षतवम् । कर्कटेलु - कार्कटेलवम् । नद्यास्तु परत्वान्मतुब्भवति - इक्षुमती । अनधिकार: प्राक् सुवास्त्वादिभ्योऽणः ॥ मतोश्च बह्वजङ्गात् ।। ७२ ॥ बह्वज् अङ्गं यस्यासौ बह्वजङ्गो मतुप् , तदन्तात्प्रातिपदिका- पदमञ्जरी अदूरभवश्च ।। अदूरमन्तिकं तत्र भवतीत्यदूरभवः, निपातनात्सप्तमीसमासः । विदिशाया इति । 'दूरान्तिकाथैः षष्ठ्यन्यतरस्याम्' इति पष्ठी। चकार इत्यादि । असति तु तस्मिन्नानन्तर्यादयमेवार्थ उत्तरत्र सम्बध्येत ।। ओरज ॥ अरडुः = क्षत्रियविशेपः । नद्यां तु मतुप्परत्वादिति । आरडव- मित्यादिरसोऽवकाशः, 'नद्यां मतुप्' इत्यस्योदुम्बरावतीत्यादिः ।। मतोश्च वहजङ्गात् ।। चातुरर्थिक इति । चतुर्णामर्थानां समूहश्चतुरर्थी, तत्र भवः, अध्यात्मादित्वाम् । तद्धितार्थे द्विगौ तु ठमो लुक् स्यात् । न्यासः तस्य निवासः ।। अदृरभवश्च ।। ओरम् ।। यथायथमिति । यथात्वम् । तत्र प्रयमे प्रयमासमर्थविभक्तियुक्तात् । द्वितीये तृतीयासमर्यविभक्तियुक्तात् । तृतीयचतुर्थयोः पष्ठीसमर्थविभक्तियुक्तात् । नद्यास्तु परत्वान्मतुबेव भवतीति । 'नद्यां मनुप्' इत्यनेन || ·. ५६८ काशिकावृत्ती [ मतोश्च बह्वबङ्गात दञ्प्रत्ययो भवति चातुरर्थिकः । अणोऽपवादः । एषुकावतम् । सैध्र- कावतम् ॥ बह्वजङ्गादिति किम् ? आहिमतम् । यावमतम् । अङ्गग्रहणं बह्वजिति तद्विशेषणं यथा विज्ञायते, मत्वन्तविशेषणं मा विज्ञायीति । मालावतां निवासो मालावतम् ।। बह्वचः कूपेषु ।। ७३ ॥ बह्वचः प्रातिपदिकादञ् प्रत्ययो भवति चातुर्थिकः कूपेष्वभि- धेयेषु । अणोऽपवादः । यथासम्भवमर्थाः सम्बध्यन्ते । दीर्घवरत्रण निर्वृत्तः कूपः, दैर्धवरत्रः । कापिलवरत्रः ॥ उदक्च विपाशः ॥ ७४॥ विपाश उत्तरे कूले ये कूपास्तेष्वभिधेयेष्वम् प्रत्ययो भवति चातुरथिकः । अणोऽपवादः । अबह्वजर्थ आरम्भः । दत्तेन निवृत्त: कूपो दात्तः । गौप्तः । उदगिति किम् ? दक्षिणतो विपाशः । कूपेष्वणेव-दात्तः । गौप्तः । स्वरे विशेषः । महती सूक्ष्मेक्षिका वर्तते सूत्रकारस्य ! ॥ पदमञ्जरी अङ्गग्रहणं किमिति । 'मतोश्च वचः' इत्येवास्तु, व्यधिकरणे पञ्चम्यौ, बदचो यो विहितो मतुप तदन्तादिति विज्ञायमाने सिद्धयत्येव विवक्षितमिति प्रश्नः। मतुवन्तविशेषणं मा भूदिति । अन्यथा सामानाधिकरण्ये सम्भवति, वैयधिकरण्यस्यायुक्तत्वात् तस्यैव विशेपणं स्यादिति विभावः । अस्ति चेदिदानी कचिदबदम् मत्वन्तो यदर्थं वद्वज्ग्रहणं स्यात् ? अस्तीत्याह-स्ववान् , श्ववान् ।। उदक्च विपाशः ।। महती सूक्ष्मेक्षिकेति । एवं नाम स्वरेऽप्याचार्योऽवहित इति आचार्यस्य प्रशंसैपा॥ न्यासः मतोश्च वरजङ्गात् ।। मालावतमिति । यदि बदनिति, न भवत्येप दोपः ।। १. एमटावतम्' इति पाठा० ।

·सुवास्त्वादिभ्योऽण् ] चतुर्थाध्याये द्वितीयः पादः ५६६ सङ्कलादिभ्यश्च॥ ७५॥ • 'कूपेषु' इति निवृत्तम् । 'सङ्कल' इत्येवमादिभ्योऽन् प्रत्ययो भवति चातुरर्थिकः । अणोऽपवादः । यथासम्भवमर्थसम्बन्धः । संगतः कल: सङ्कलः, सङ्कलेन निवृत्तः साङ्कलः । पौष्कलः । सङ्कल । पुष्कल । उद्वप । उडुप । उत्पुट । कुम्भ। विधान । सुदक्ष । सुदत्त । सुभूत । सुनेत्र । सुपिङ्गल। सिकता। पूतीकी। पूलास । कूलास । पलाश । निवेश । गवेष । गम्भीर । इतर । शर्मन् । अहन् । लोमन् । वेमन् । वरुण । बहुल । सद्योज । अभिषिक्त । गोभृत् । राजभृत् । गृह । भृत । भल्ल । माल । वृत् ॥ स्त्रीषु सौवीरसाल्वप्राक्षु ॥ ७६ ॥ 'देशे तन्नान्नि' इत्यस्य विशेषणम् – सौवीरादयः, स्त्रीत्वं च । ड्या प्रातिपदिकादम् प्रत्ययो भवति चातुरर्थिकः । अणोऽपवादः । सौवीरे स्त्रीलिङ्गे देशे वाच्ये साल्वे प्राचि । सौवीरे तावत्-दत्ता- मित्त्रेण निवृत्ता नगरी दात्तामित्त्री। साल्वे-विधूमाग्निना निर्वृत्ता वैधूमाग्नी । प्राचि खल्वपि-ककन्देन निवृत्ता काकन्दो। माकन्दी । माणिचरी । जारुषी ॥ सुवास्त्वादिभ्योऽण् ॥ ७७ ॥ 'सुवास्तु' इत्येवमादिभ्योऽण् प्रत्ययो भवति चातुरर्थिकः' । अन उवर्णान्तलक्षणस्य कूपलक्षणस्य चापवादः। सुवास्तोरदूरभवं नगर सौवास्तवम् । वार्णवम् । पदमञ्जरी सुवास्त्वादिभ्योऽण ॥ अञ इति । 'अण्ग्रहणरहितसूत्राभिप्रायमेतत् । तस्य त्यासः बतचः कूपेषु ।। उदक् च विपाशः ।। सङ्कलादिभ्यश्च ॥ स्त्रीपु सौवीरसाल्व- प्राथु । सुवास्त्वादिभ्योऽण् । उवर्णान्सलक्षणस्येत्यादि । य उवणान्तास्तेभ्यः १. 'ययासंभवमयंसंवन्धः' इत्यधिकं कचित् ।

·५७० । काशिकांवृत्तौ [सुवात्त्वादिम्योऽम् अण्ग्रहणं नद्यां मतुपो बाधनार्थम् । सौवास्तवी नदी । सुवास्तु । वर्गु । भण्डु । खण्ड। सेचालिन् । कर्पूरिन् । शिख- ण्डिन् । गर्त । कर्कश । शटीकर्ण । कृष्ण। कर्क । कर्कन्धूमती। गोह्य। अहिसक्थ । वृत् ॥ रोणी ॥ ७८ ॥ रोणीशब्दादण्प्रत्ययो भवति चातुरर्थिकः । यथासंभवमर्थसंबन्धः । कूपलक्षणस्यानोऽपवादः । रोणीति कोऽयं निर्देशः, यावता प्रत्ययविधी पञ्चमी युक्ता ? सर्वावस्थप्रतिपत्त्यर्थमेवमुच्यते- रोणीशब्दः सर्वावस्थोऽ- पदमञ्जरी तु प्रयोजन स्वयमेव वक्ष्यति-अण्ग्रहणं मतुपो वाधनार्थम्' इति । तेन वस्तुतो मतुपोऽप्ययमपवादः। अथाण्ग्रहणं किमर्थम् , न सुवास्त्वादिभ्यो यथाविहितमित्ये- वोच्येत, पुनर्वचनाद्धि को विहितो न च प्राप्नोति स एव भविष्यति स चाणेव ? तत्राह-अरग्रहणमिति । असत्यण्ग्रहणे मध्येऽपवादन्यायेन यथाविहितमित्युच्य- मानोऽणन एव बाधकः स्याद्, नदीमतुपा तु परत्वाद्वाध्येत, पुनरण्ग्रहणात्तु मतुपो विपये भवतीत्यर्थः । किञ्च-'ओरम्' इत्यस्य नद्यां मतुप्परत्वाद्वाधक इत्युक्तम् , तत्रासत्यण्ग्रहणे यथाविहितमित्युच्यमाने नद्याम् 'ओरम्' एव स्याद्, घचनं तु मतुपो बाधनाथ स्यात् । तस्मादेतदर्थमप्यण्ग्रहणं कर्तव्यम् ।। रोणी ॥ केवलस्तदन्तश्चेति । अन्यथा ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तदन्त- न्यासः 'ओरम्' इति प्रासस्यानोऽपवादः । शेषेभ्यश्च 'बहचः कूपेषु' इत्यादिना प्राप्तस्य कूपलक्ष- णस्य । अथाण्ग्रहणं किमर्थम् , सुवास्त्वादिभ्यो यथाविहितमेवीच्येत । पुनर्वचनं यो विहितो न च प्राप्नोति तदर्थ विज्ञायते । अणेव च विहितो न प्राप्नोति, अपवादेन चाधितत्वात् । अथ स भविष्यतीत्यत आह - अण्ग्रहणमित्यादि । असति ह्यण्ग्रहणे 'मध्येऽपवादाः पूर्वान् विधीन् बाधन्ते नोत्तरान्' इति नदीमतुपा सह संप्रधारणायां परत्वानदीमतुप् स्यात् । अणो ग्रहणादणेव भवति । तस्मान्मतुपो बाधनार्थमण्ग्रहणम् ॥ रोणी ॥ कोऽयं निर्देश इति । कुत्सितोऽयं निर्देश इत्यर्थः । कुत्सितत्वं तु लक्षणा- तिक्रान्तत्वात् । तदेव लक्षणातिकान्तत्वं दर्शयितुमाह-यावतेत्यादि । सर्वावस्थाप्रति- १. 'कण्डु-इति पाठा० । २. 'गाहि'-इति पाठा०।

·वुञ्छण्कठजिल]] चतुर्थाध्याये द्वितीयः पादः J७१ प्रत्ययमुत्पादयति,केवलस्तदन्तश्च। रौणः । आजकरोणः । सैंहिकरोणः ॥ कोपधाच ॥ ७९ ॥ ककारोपधाच्च प्रातिपदिकादण्प्रत्ययो भवति चातुरर्थिकः । यथासम्भवमर्थसम्बन्धः । कूपलक्षस्यौवर्णलक्षणस्य चासोऽपवादः। कार्ण- च्छिद्रिकः कूपः । कार्णवेष्टकः । कृकवाकुना निर्वृत्तं कार्कवाकवम् । त्रैशङ्कवम् ॥ वुञ्छण्कठजिलसेनिरढण्ययफफिजियकक्ठकोऽरीहणकृशाश्वर्य- कुमुदकाशतृणप्रेक्षाश्मसखिसङ्काशवलपक्षकर्णसुतङ्गमप्रगदिन्वराह- कुमुदादिभ्यः ॥ ८० ॥ पदमञ्जरी विधिप्रतिषेधात्केवलादेव स्यात् , न तदन्तात् । रोणीति पुनः शास्त्रनिरपेक्षेण निर्देशेन शास्त्रनिरपेक्षत्वमिह सच्यत इति परिभाषाया अनपेक्षणात्तदन्तादपि भवति । ननु च रोणीति नेदं प्रातिपदिकम् , स्त्रीप्रत्ययान्तत्वात्; न च 'ग्रहणवता प्रातिपदिकेन' इत्यत्र लिङ्गविशिष्टस्य ग्रहणम् , येन स्त्रीप्रत्ययान्तेनापि तदन्तविधिः प्रतिषिध्येत, स्वरूपविधिविषया परिभाषेयं प्रातिपदिकस्य स्वरूपग्रहणे लिङ्ग- विशिष्टस्यापि ग्रहणं भवतीत्युक्तत्वात् ? यथाकथञ्चित्प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्ग- विशिष्टस्य ग्रहणं भवतीति भाष्यकारपक्षः, तदाश्रयेणैतदुक्तम् । एवं च वृत्ति- कारस्याप्ययमेव पक्षः । ङयाप्सूत्रे तु परपक्षो दर्शित इति गम्यते । कि सिद्ध भवति ? कुमारीमाचष्टे वुमारयति-'णाविष्ठवद्' इति टिलोपः सिद्धो भवति ।। न्यासः पत्त्यर्थमित्यादि । सर्वावस्था च केवलस्य तदन्तस्य च प्रतिपत्तिा प्रकृतित्वेन यथा स्यादित्येवमर्थमुच्यते । यदि 'रोण्याः' इत्यादिनिर्देशः क्रियेत तदा 'ग्रहणवता प्रातिपदि- केन तदन्तविधिर्न' इति केवलादेव स्यात् , न तदन्ताद् । रोणीति शास्त्रानपेक्षेण निर्देशेन शास्त्रनिरपेक्षतमिहोच्यते, तदस्याः परिभाषाया अनपेक्षणादिह तदन्तादपि प्रत्ययः सिद्धो भवति । ननु च ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तदन्तविधिः प्रतिषिध्यते, न चेदं प्रातिपदिकम्। स्रोप्रत्ययान्तत्वात् । अथ मतम्-प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्यापि ग्रहणं भवतीति प्रातिपदिकस्य तदन्तविधेः प्रतिषिध्यमानः स्त्रीप्रत्ययान्तस्यापि प्रतिषिध्यत इति, एतच यत्र हि प्रातिपदिकस्य स्वरूपग्रहणं तद्विपया परिभाषेति प्राग शापितमेतत् ? एवं तर्हि तत्य ज्ञापनत्य प्रायिकत्वं दर्शयति । तेन कचिदत्वल्पग्रहणेऽप्येपा परिभाषा प्रवर्तते। तेन कुमारीमाचष्टे कुमारयतीत्यत्र 'गाविष्ठवत् प्रातिपदिकत्यं' इतीष्ठवद्भावः सिद्धो भवति ॥

·५७२ H काशिकावृत्ती [ बुञ्छण्कठजिला बुनादयः सप्तदशः प्रत्ययाः, अरीहणादयोऽपि सप्तदशैव प्राति- पदिकगणाः । आदिशब्दः प्रत्येकमभिसम्बध्यते । तत्र यथासंख्यं सप्तदशभ्यः प्रातिपदिकगणेभ्यः सप्तदश प्रत्यया भवन्ति चातु- रर्थिकाः । · अणोऽपवादः। यथासम्भवमर्थसम्बन्धः । अरीहणादिभ्यो बुञ्प्रत्ययो भवति । आरीहणकम् । द्रौघणकम् । अरीहण । द्रुघण । खदिर । सार । भगल । उलन्द । साम्परा- यण । क्रौष्ट्रायण। भास्त्रायण । मैत्रायण । त्रैगायन । रायस्पोष । विपथ । उद्दण्ड । उदञ्चन । खाडायन । खण्ड । वीरण । काशकृत्स्न । जाम्बवन्त । शिशपा । किरण । रैवत । बैल्व । वैमतायन'। सौसा- यन । शाण्डिल्यायन । शिरोप । बधिर' । अरीहणादिः ! कृशाश्वावादिभ्यश्छण्प्रत्ययो भवति । काश्विीयः । आरिष्टीयः । कृशाश्व । अरिष्ट । अरीश्व । वेश्मन् । विशाल । रोमक । शबल । कूट । रोमन् । वर्वर । सुकर । सूकर । प्रतर । सदृश । पुरग। सुख । धूम। अजिन । विनता। अवनत । विकुघास। अरुस् । भवयास । मौद्गल्य । कृशाश्वादिः ॥ पदमञ्जरी वुन्छएकठजिलसेनिरढवण्ययफफिजिब्ब्यकक्ठकोरीहणकृशाश्वयकुमुदकाश- तृणप्रेक्षाश्मसखिसङ्काशबल पक्षकर्णसुतङ्गमनगदिवराहकुमुदादिभ्यः ।। सूत्रे कुमुद- शब्दो द्विरुपादीयते, तत्रारीहणकृशाश्वीकुमुदाश्व काशतृणादयश्चेति द्वन्द्वयोर्द्वन्द्व- न्यासः कोपधाच्च ।। चुञ्छण्कठजिलसेनिरढण्ययफक्फिनिळ्यकक्ठकोऽरीहणक- शाश्वश्यकुमुदकाशतृणप्रेक्षाश्मसखिसङ्काशबलपक्षकर्णसुतङ्गमप्रगदिन्वराहकुमुदा. १. 'मैमतायग-इति पाठा०। २, वैगीयग, गोमतायण, सौमतायण, खाण्डायग, विपाश, सुयज्ञ, जम्बु, समर्थ- एतेभ गणे वचिदधिकाः शब्दाः । ३. 'वनिता-इति पाठा० । ४. 'अयावस्'-इति पाठा० ।

·वुञ्छष्कठजिल० ] चतुर्थाध्याये द्वितीयः पादः ५७३ ऋश्यादिभ्यः कः प्रत्ययो भवति । ऋश्यकः । न्यग्रोधकः । ऋश्य । न्यग्रोधः । शिरा । निलीन । निवास । निधान । निवात। निबद्ध । विबद्ध । परिगूढ । उपगूढ । उतराश्मन् । स्थूलबाहु । खदिर । शर्करा । अनडुह । परिवंश । वेणु । वीरण' । ऋश्यादिः । कुमुदादिभ्यष्ठच्प्रत्ययो भवति। कुमुदिकम् । शरिकम् । कुमुद । शर्करा । न्यग्रोध । इत्कट । गर्त। बीज। अश्वत्थ । बल्वज । परिवाप । शिरीष । यवाष । कूप । विकत । कुमुदादिः ॥ काशादिभ्य इलः प्रत्ययो भवति । काशिलम् । वाशिलम् । काश । वाश । अश्वत्थ । पलाश । पीयूष । विश। तृण । नर । चरण । कर्दम । कर्पूर । कण्टक । गृह । काशादिः तृणादिभ्यः शः प्रत्ययो भवति । तृणशः । नडशः । तृण । नड । बुस । पर्ण। वर्ण । चरण । अर्ण । जन । बल । लव । वन । तृणादिः । प्रेक्षादिभ्य इनिप्रत्ययो भवति । प्रेक्षी । हलकी । प्रेक्षा। हलका । बन्धुका । ध्रुवका । क्षिपका । न्यग्रोध । इर्कुट । प्रक्षादिः । अश्मादिभ्यो रप्रत्ययो भवति । अश्मरः । अश्मन् । यूष । रूप । मीन । दर्भ । वृन्द । गुड । खण्ड । नग । शिखा । अश्मादिः । ५ १. खण्ड, परिवृत्त, कदम, अंशु-एतेऽत्र गणेऽधिकाः पुस्तकान्तरे । २. उत्कट-इति पाठा० । ३. फण्टक, कङ्कट, संकट, पलाश, विक, कत, दशनाम ---पुस्तकान्तरे एतेऽधिकाः शब्दा अत्र गणे। ४. विस-इति पाठा० । ५. ग्रावास, नड, वन, वधूल, वर-एतेऽत्र शन्दा गणेऽधिकाः पुस्तकान्तरे। ६. फलका-इति पाठा० । ७. बुधका, संकट, रूपका, काकंटा, सुपटा, गुफा, महा-एते गन्दा प्रमाधिका: पुस्तमान्तरे। ६. गुथ, म, नद, नत, कार, पानपदाधिकाः पुनारे ।

·५७४ काशिकावृत्ती [ वुञ्छण्कठजिल सख्यादिभ्यो ढम् प्रत्ययो भवति । साखेयम् । साखिदत्तेयम् । सखि । सखिदत्त । वायुदत्त । गोहित'। भल्ल । पाल । चक्रपाल । चक्रवाल। छगल । अशोक। करवीर। सीकर । सकर। सरस । समल । सख्यादिः । संकाशादिभ्यो ण्यप्रत्ययो भवति । सांकाश्यम् । काम्पिल्यम् । संकाश । काम्पिल्य । समीर । कश्मर । शूरसेन । सुपथिन् । सक्थच । यूप। अंश । एग। अश्मन् । कूट । मलिन । तीर्थः। अगस्ति । बिरत । चिकार । विरह । नासिका । संकाशादिः । बलादिभ्यो यः प्रत्ययो भवति । बल्यः । कुल्यम् । बल । वुल । तुल । उल । डुल । कवल । वन । कुल । बलादिः ।। पक्षादिभ्यः फक् प्रत्ययो भवति । पाक्षायणः । तौषायनः । पक्ष । तुष । अण्ड । कम्बलिक । चित्र । अश्मन् । अतिस्वन् । पथिन्पन्थ च । पक्षादिः । कर्णादिभ्यः फिञ्प्रत्ययो भवति । कार्णायनिः । वासिष्ठायनिः । कर्ण । वसिष्ठ । भलुश । शल । डुपद । अनडुह्य । पाञ्चजन्य । स्थिरा । कुलिश । कुम्भी। जीवन्ती । जित्व । आण्डीवत् । कर्णादिः । सुतङ्गमादिभ्य इञ्प्रत्ययो भवति । सौतङ्गमिः । मौनिचित्तिः । सुतङ्गम । मुनिचित्त । विप्रचित्त । महापुत्र । श्वेत । गडिक । शुक्र । विग्न । बीजवापिन् । श्वन् । अर्जुन । अजिर । जीव । सुतङ्गमादिः । १. गोहिल-इति पाठा० । २. चर्क, वक्रमाल, उशीर, सुरस, रोह, तमाल, कदल, सप्तल-एते शब्दा भय गणेऽधिकाः कचित् ॥ ३. कुम्भ, मीरज, नीरक, सरफ, सलगा, सरस, समल, रोमन्, लोमन्, हंसका, लोमक, गकण्डा, परितवल, यमल, हस्त, सिंहा-चिदेते धान्दा अत्र गणेऽधिकाः । ४. प्रकं, लूप, स्फिक, ज्ञायत्-एते सदा प्रम गणेऽधिका कचित् ।

·वुञ्छण्कठजिल० ] चतुर्थाध्याये द्वितीयः पादः ५७५ प्रगदिन्नादिभ्यो ब्यः प्रत्ययो भवति । प्रागद्यम् । प्रगदिन् । मगदिन् । शरदिन् । कलिव । खडिव । गडिव । चूडार । मार्जार । कोविदार । प्रगद्यादिः । बराहादिभ्यः कक् प्रत्ययो भवति । बाराहकम् । पालाशकम् । वराह । पलाश । शिरीष । पिनद्ध । स्थूण । विदग्ध । विजग्ध । विभग्न । बाहु । खदिर । शर्करा' । वराहादिः ॥ कमुदादिभ्यष्ठक् प्रत्ययो भवति । कौमुदिकम् । कुमुद । गोमथ । रथकार । दशग्राम । अश्वत्थ । शाल्मली। कुण्डल । मुनिस्थूल । कूट । मुचुकर्ण । कुमुदादिः । शिरीषशब्दोऽरीहणादिषु कुमुदादिषु वराहादिषु च पठ्यते, औत्सर्गिकोऽपि तत इष्यते, तस्य च वरणादिषु दर्शनाल्लुब्भवति । तथा चोक्तम् - शिरीषाणामदूरभवो ग्रामः शिरीषाः, तस्य वनं शिरीषवन- मिति ॥ पदमञ्जरी करणादेकशेषाभावः । कुमुदादिष्विति । ऋश्यादेरनन्तेरेषु औत्सर्गिकोऽपि तत इष्यत इत्यादि यदुक्तं तदेवाप्तप्रयोगेण द्रढयति-तथा चोक्तमिति । 'लुपि युक्तवद्' इत्यत्र भाष्यकारणैतदुक्तम् । अथास्मात्प्रयोगाद्विशेषविहितानामेव पक्षे लुब् भवतीति कस्मान्नोच्यते ? तथा वा भवतु; सर्वथा चातूरूप्यमेवात्र नः समीहितम् ।। न्यासः दिभ्यः ।। औत्सर्गिकोऽपि तत्रेष्यत इति । यद्येवम् , तस्य श्रवणं प्राप्नोतीत्यत आह-तस्य चेत्यादि । तथा चोक्तमित्यादि । तदेव द्रढयति-औत्सर्गिक इत्येव । शिरीषाणामदूरभवो ग्रामः शिरीषाः, तस्य वनं शिरीषवनमिति भाष्यकारवचनालभ्यते । विशेषविहितानां हि लुपा न भवितव्यम् । अत औत्सर्गिकत्य लुब् भवतीति विशायते ॥ १. विनद्ध, निबद्ध, विरुद्ध, मूल-एतेऽत्र गणेऽधिकाः पुस्तकान्तरे। २. कुन्द, मयुकणं, शुचिकगं, शिरीप-एतेऽप्यनाधिका शब्दाः ।

·क़ाशिकावृत्ती [जनपदे लुप् जनपदे लुप् ॥ ८१ ॥ 'देशे तन्नाम्नि' इति यश्चातुरर्थिकः प्रत्ययो भवति, तस्य देशः विशेषे जनपदेऽभिधेये लुब्भवति । ग्रामसमुदायः = जनपदः । पञ्चा- लानां निवासो जनपदः पञ्चालाः कुरवः । मत्स्याः । अङ्गाः । वङ्गाः । मगधाः । सुह्माः । पुण्ड्राः । इह कस्मान्न भवति-उदुम्बरा अस्मिन्सन्ति, औदुम्बरो जनपदः, वैदिशो' जनपद इति ? तन्नाम्नीति वर्तते । न चात्र लुबन्तं तन्नामधेयं भवति ॥ वरणादिभ्यश्च ॥ ८२ ॥ 'वरण' इत्येवमादिभ्य उत्पन्नस्य चातुर्थिकस्य प्रत्ययस्य लुब् भवति । अजनपदार्थ आरम्भः। वरणानामदूरभवं नगरं वरणाः । शृङ्गी । शाल्मलयः। चकारोऽनुक्तसमुच्चयार्थ आकृतिगणतामस्य बोध- यति । कटुकबदर्या अदूरभवो ग्रामः कटुकबदरी । शिरीषाः काञ्ची । वरणाः । पूवौं गौदौ'। आलिङ्गयायन । पर्णी। शृङ्गी । शाल्मलयः । सदावी। वणिकि । वणिक । जालपद। मथुरा । उन्नयिनी । गया । तक्षशिला । उरशा । आकृत्या ।। शर्कराया वा ।। ८३ ॥ शर्कराशब्दादुत्पन्नस्य चातुर्थिकस्य प्रत्ययस्य वा लुब्भवति । वाग्रहणं किम् , यावता शकंराशब्द: कुमुदादिषु वराहादिषु च पठ्यते, तत्र पाठसामर्थ्यात्प्रत्ययस्य पक्षे श्रवणं भविष्यति ? एवं तर्हि शर्कराया वा ॥ कुमुदादिविति । ऋश्याद्यनन्तरेंपु। पाठसामर्थ्यादिति । पदमञ्जरी न्यासः जनपदे लुप् ।। वरणादिभ्यश्च ।। शर्कराया वा || पाठसामादित्यादि । १. 'वैतरा:'-इति पाठा० । २. 'कन्दुक-इति पाठा० । ३. 'पूर्वेण गोदी, अपरंग गोदी'-इति पाठा० । ..

·नद्यां मतुप्] चतुर्थाध्याये द्वितीयः पादः ५७७ एतज्ज्ञापयति - शर्कराशब्दादौत्सर्गिको भवति, तस्यायं विकल्पितो लुबिति । शर्करा । शार्करम् । गणपाठाच्च श्रवणम् , उत्तरसूत्रे विहितौ च द्वौ प्रत्ययौ । तदेवं षड् रूपाणि भवन्ति - शर्करा, शार्करम् , शर्करि- कम् , शार्करकम् , शार्करिकम् , शर्करीयमिति ॥ ठक्छौ च ॥ ८४॥ शर्कराशब्दाढक् , छ – इत्येतौ प्रत्ययौ भवतश्चातुरथिको । यथा- सम्भवमर्थसम्बन्धः । शार्करिकम् । शर्करीयम् ॥ नद्यां मतुप् ॥ ८५ ॥ नद्यामभिधेयायां मतुप्प्रत्ययो भवति चातुरर्थिकः । तन्नाम्नो देशस्य विशेषणं नदी। उदुम्बरा यस्यां सन्ति उदुम्बरावती । मशका- पदमञ्जरी नित्ये हि लुपि गणयोरस्य पाठोऽनर्थकः स्यात् । शर्करेति । अणो लुप। शार्कर मिति । तस्यैव श्रवणम् । शार्करि कमिति । कुमुदादित्वावच । शार्करक- मिति । वराहादित्वात्का, 'केऽणः' इति ह्रस्वः। शार्करिकम्, शर्करीयमिति । उत्तरसूत्रेण ठक्छौ। नद्यां मतुप् ॥ तदस्यास्त्यस्मिन्' इति मतुपि सिद्ध वचनमिदं तदस्मिन्नस्तीति प्राप्तस्याणो वाधनाथ निवृत्ताद्यर्थं च, तत्सूचितम्- चातुरर्थिक इति । देशस्य विशेषणं नदीति । यद्यपि 'विशष्टलिङ्ग' इत्यत्रोक्तम्-'नदीग्रहणमदेशत्वात् जन- पदो हि देशः' इति, इह तु नद्यां देश इति; सम्बन्धसामादजनपदो देशग्रहणेन गृह्यते, एवं च पर्वतेष्वपि चातुरथिको भवति । अन्ये त्याहुः-नद्यपि देश एव, लोकप्रसिद्धेः; 'विशिष्टलिङ्ग' इत्यत्र तु नदीग्रहणं यस्य द्वन्द्वस्य सर्व एवावययो नदीवचनस्तत्परिग्रहार्थम् , यत्र कश्चिदवयवो नदीवचनः, कश्चिदन्यदेशवाची-तत्र न्यासः यदि नित्यो लुप् स्याद् , गणयोरस्य पाठोऽनर्थकः त्यात् । तत्मात् पाठसामथ्यांदेव पने भवणं भविष्यतीत्यत आह । एवं तहीत्यादिना वाग्रहणस्य ज्ञापकं दर्शयति । शर्करेति । औत्सर्गिकस्य लुप् । शार्करमिति । तस्यैव पक्षे श्रवणम् । शरिकमिति । कुमुदादित्वाट ठच् । शार्करकामिति । वराहादित्वात् कक् । शारिकम् , शर्वरीयमिति । उत्तरसूत्रेण ठक्छौ । ठक्छौ च ।। नद्यां मतुप ।। उदुम्बरावतीति । 'मती वानोऽनजिरादीनाम्' इति दीर्घः॥ काशि०3:३८ ·५७८ काशिकावृत्तो [.नद्यां मतुप वती । वीरणावतो । पुष्करावती । इक्षुमती । द्रुमती । इह कस्मान्न भवति - भागीरथी, भैमरथी ? मतुबन्तस्यातन्नाम- धेयत्वात् । मध्वादिभ्यश्च ॥८६॥ 'मधु' इत्येवमादिभ्यः शब्देभ्यो मतुष्प्रत्ययो भवति चातुरर्थिकः । अनद्यर्थ आरम्भः । मधुमान् । विसवान् । मधु । विस । स्थाणु । मुष्टि'। इक्षु । वेणु । रम्य । ऋक्ष । कर्कन्धु । शमी । किरीर । हिम । किशरा । शर्पणा । मरुत् । मरुव । दार्वाघाट । शर । इष्टका। तक्षशिला । शक्ति । आसन्दी । आसुति । शलाका । आमिधी । खडा। वेटा । मध्वादिः ॥ कुमुदनडवेतसेभ्यो ड्मतुप् ॥ ८७ ॥ 'कुमुद', 'नड', 'वेतस' - इत्येतेभ्यः शब्देभ्यो ड्मतुप् प्रत्ययो भवति चातुरर्थिकः । कुमुद्वान् । नड्वान् । वेतस्वान् । महिषाच्चेति वक्तव्यम् * । महिष्मान्नाम देशः ॥ पदमञ्जरी मा भूदित्येवमर्थमिति । उदुम्बरावतीत्यादौ 'मतौ बचोऽनजिरादीनाम्' इति दीर्घत्वम् । भागीरथीति । 'तेन निर्वृत्तम्' इत्यण ।। कुमुदनडवेतसेभ्यो ड्मतुः ।। कुमुदानित्यादौ झयः 'मादुपधायाश्च' इति वत्वम् । अथ वकारादिरेव कस्मान्न विहितः ? ज्ञापनार्थम् , एतज्ज्ञापयति- अन्येभ्योऽप्ययं भवतीति । तेन महिष्मानिति सिद्धं भवति, महिपाच्चेति न न्यासः मध्वादिभ्यश्च ॥ कुमुदनडवेतसेभ्यो ड्मतुप्॥ कुमुदशब्दाट उच्ठकोः प्राप्तयोः । नहशब्दादपि 'नडशादाड्डवलच्' इति 'नडादीनां कुक्च' इति । अस्मिथ विधी प्राप्ते वेतसशब्दादपि मतुम् विधीयते । महिपाश्चेत्यादि । 'महिपशब्दान्मतुय् विधीयते' इत्येतदर्थरूपं व्याख्येयमित्यर्थः । तत्रेदं व्याख्यानम् - पूर्वसूत्राधकारोऽनुवर्तते; स चानुकसमुच्चयार्थः । तेन महिपशब्दादपि भविष्यतीति ॥ । १.'दृष्टि हुष्टि इति वा पाठा० ।

·उत्करादिभ्यश्छः ] चतुर्थाध्याये द्वितीयः पादः ५७६ यथा- नडशादा ड्वलच् ॥ ८८ ॥ नडशादशब्दाभ्यां ड्वलच् प्रत्ययो भवति चातुरर्थिकः । यथा- सम्भवमर्थसम्बन्धः । नड्वलम् । शावलम् ।। शिखाया वलच् ॥ ८९ ॥ शिखाशब्दाद्वलच् प्रत्ययो भवति चातुरथिकः । यथासम्भवमर्थ- सम्बन्धः। शिखावलं नाम नगरम् । मतुष्प्रकरणेऽपि शिखाया वलचं वक्ष्यति, तददेशार्थं वचनम् ॥ उत्करादिभ्यश्छः ॥ १० ॥ उत्कर-इत्येवमादिभ्यश्छः प्रत्ययो भवति चातुरर्थिकः । सम्भवमर्थसम्बन्धः । उत्करीयम् । शफरीयम् । उत्कर । सम्फल' । शफर । पिप्पल । पिप्पलीमूल । अश्मन् । अर्क । पर्ण । सुपर्ण। खलाजिन । इडा। अग्नि । तिक । कितव । आतप । अनेक । पलाश । तृणव । पिचुक । अश्वत्थ । शकाक्षुद्र । भस्त्रा। विशाला। अवरोहित। गर्त । शाल । अन्य । जन्या । पदमञ्जरी वक्तव्यं भवति । एतेनैतदपि निरस्तम्-प्रकृतस्यैव मटुपो डित्त्वातिदेशेन सिद्ध- मिति, न हि डित्त्वातिदेशे पूर्वोक्तं ज्ञापनं समर्थितं भवति ।। नडशादाड् ड्वलच ॥ शादशब्दो दोपधः, 'पकोऽस्त्री शादकर्दमौ' इति ।। शिखाया वलच ॥ शिखाया वलज्वक्ष्यतीति । 'दन्तशिखात्संज्ञायाम्' इत्यनेन । तददेशार्थ वचनमिति । इदं तु निर्वृत्ताद्यर्थम् , देशे तन्नाम्न्यणो वाधनाथं च ।। न्यासः नडशादाड् ड्वलच ॥ नडशब्दात् पूर्वसूत्रेण ड्मतुप्यपि प्राप्ते शादशब्दादप्यणि ड्वलविधीयते ॥ शिखाया वलच् ॥ शिखाया वलचं वक्ष्यतीति । 'दन्तशिखात् संज्ञायाम्' इत्यनेन । १. संकर'-इति पाठा० । २.म.को. १.१.६ ।

·५८० काशिकावृत्ती [ उत्करादिभ्यश्छः अजिन । मञ्च । चर्मन् । उत्क्रोश । शान्त । खदिर। शूर्पणाय । श्यावनाय । नैव । बक । नितान्त । वृक्ष । इन्द्रवृक्ष। आर्द्रवृक्ष । अर्जुनवृक्ष । उत्करादिः ॥ नडादीनां कुक् च ॥ ९१ ॥ 'नड' - इत्येवमादीनां कुगागमो भवति, छश्च प्रत्ययश्चातुरर्थिकः । यथासम्भवमर्थसम्बन्धः । नडकीयम् । प्लक्षकीयम् । नड । प्लक्ष । बिल्व । वेणु । वेत्र । वेतस । तृण । इक्षु । काष्ठ । कपोत । ॐ क्रुञ्चाया ह्रस्वत्वं च *। * तक्षन्नलोपश्च * । 'शेपे ॥ ९२ ॥ 'शेषे' इत्यधिकारोऽयम् । यानित ऊर्ध्वं प्रत्ययाननुक्रमिष्यामः, शेषेऽर्थे ते वेदितव्याः । उपयुक्तादन्यः शेषः । अपत्यादिभ्यश्चतुरर्थपर्यन्तेभ्योऽन्योऽर्थः पदमञ्जरी नहादीनां कुक् च ॥ तक्षनलोपश्चेति । यदि पुनरयं कुक् परादिः क्रियेत, नान्तस्य पदत्वात्सिद्धो नलोपः; किन्तु कुटि प्रत्ययादेरादेशानुपपत्तिः, छस्या- प्रत्ययादित्वादीयादेशो न प्राप्नोति ।। शेपे ।। उपयुक्तादन्यः शेष इति । शब्दार्थकथनमेतत् । तस्यैव प्रकरणादागतं विशेपमाह - अपत्यादिभ्य इति । एते यत्रोपयुक्ताः । चतुरर्थपर्यन्तेश्य इति । चत्वारोऽर्थाः 'तदस्मिन्नस्ति' इत्यादयः पर्यन्तो येषामिति पिदो बहुव्रीहिः । चातु- रर्थ्यपर्यन्तेभ्य इति पाठे समाहारद्विगोश्चातुर्वण्यादित्वात्स्वार्थे प्यम् । ये तु पठन्ति-चातुरर्थपर्यन्तेभ्य इति, ते प्रज्ञादेराकृतिगगत्वादणमिच्छन्ति । किमर्थ न्यासः टकरादिभ्यश्छः ।। नडादीनां कुक् च ।। ऋचाया ढस्वत्वञ्चेति । श्वाशन्द- स्य कुम्भवति इत्यत्यय-क्रोचकीयमिति । तचन्नलो५श्चेति । तक्षामित्येतस्य कुगा. गमो भयति, नलोपध-तक्ष-कीर्यामति !! शेपे ।। उपयुक्तादन्यः शेष इत्येतद् अहणावाक्यम् । तदेव अपत्यादिभ्य दत्यादिना विशृणोति । अपत्यादयो दि चातुरर्यपर्यन्वा प्रत्ययविधी विनियुक्ताः, तस्मात् यो गोन्पो जानादिरगः स शेषः। ननु च निराचा अपत्यादयः, वेभ्यश्चान्तरेषु जाता. दियेषु पादपस्ततोऽपत्यादि नेव ते प्राप्नुवन्तीति वस्ति तानियल्पयन शेषाधिकारेण!

·शेषे] चतुर्थाध्याये द्वितीयः पादः ५८१ .. शेषः । तस्येदंविशेषाः ह्यपत्यसमूहादयः, तेषुः पादयो मा भूवन्निति शेषाधिकारः क्रियते । पदमञ्जरी पुनः शेषवचनम् ? शेषे घादयो यथा स्युः, अपत्यादिषु मा भूवन् । चिरनिवृत्ता अपत्यादयः ? चतुर्वर्थेषु तर्हि मा भूवन ; अन्यथा 'ओरज्' इत्यादयः 'नडा- दीनां कुक् च' इत्येवमन्ता यथा चतुरर्थेषु भवन्ति, तथा घादयोऽपि 'विभाषा पूर्वाह्नाभ्याम्' इत्येवमन्तास्तत्रैव स्युः। न ह्यकस्मात्प्रकरणं विच्छिद्यते । निव- तिष्यते तहिं चतुर्थाः ? अस्वरितत्वाल्लिङ्गाच्च, यदयमुत्करादिषु कांश्चिद् वृद्धान् शब्दान्पठति- आर्द्रका, शालेति; अन्यथा 'वृद्धाच्छः' इत्येव सिद्धः स्यात् । स्वार्थे तर्हि घादयो मा भूवन ? अनिर्दिष्टार्थत्वाद्धि स्वार्थ एव स्युः, नामी अनिर्दिष्टार्थाः । जातादिष्वर्थेषु घादयोऽनुवर्तिष्यन्ते ? यद्यनुवर्तन्ते या या परा प्रकृतिः तस्यास्त- स्याः पूर्वः पूर्वः प्रत्ययः प्राप्नोति । नार्थनिर्देशं प्रति व्यग्रयोरन्योऽन्यमभिसम्बन्धो भवति । लिङ्गाच्च, यदयं क्वचिच्चकारेण प्रकृतं समुच्चिनोति 'रङ्कोरमनुष्येऽण च' इति, तज्ज्ञापयति-न पूर्वः पूर्वः प्रत्ययः परस्याः परस्याः प्रकृतेर्भवतीति । लौकिकोऽधिकारोऽपेक्षालक्षणः । न च घादीनां प्रकृत्यन्तरापेक्षा, नापि ग्रामादीनां प्रत्ययान्तरापेक्षा, तस्मादप्रयोजनमेतत्स्वार्थे मा भूवन्निति । तदेव तर्हि प्रयोजनम्-अपत्यादिषु तर्हि मा भूवन्निति । ननु चोक्तम्-चिरनिवृत्ता अपत्यादयश्चातुर्थी च नापेक्ष्यत इति ? न बमोऽपत्यादीनामत्राभिसम्बन्ध इति, किं तहिं ? तस्येदमित्यनेनापत्यादिष्वपि प्राप्नुवन्ति । कथम् ? इत्याह- तस्येदविशेषा ह्यपत्यसमूहादय इति । यथा 'तस्येदंम्' इत्यनेन पाणिनीयाश्चात्त्रा इति छात्वादिषु विशेपेषु प्रत्ययो भवति, एवमपत्यादिष्वपि विशेपेपु घादयः स्युः; विशेपेपु सामान्यभावात् । ननु च विशेपशब्दसंनिधौ सामान्यशब्द उपात्तः, तत्र विशेपे पर्यवस्यति- कौण्डिन्यो ब्राह्मण इति, विशेषान्तरे वा-दधि ब्राह्मणेभ्यस्तक कौण्डिन्यायेति । तत्रापत्यादिविशेपसन्निधावुपात्तं तस्येदमिति सामान्यम् , यद्यपत्यादिष्वेव पर्य- वस्येत् सामान्योपादानं व्यर्थ स्यादिति विशेपान्तर एव पर्यवसास्यति । किञ्च यद्यपत्यादिप्वपि घादयः स्युः, 'प्राग्दीव्यतोऽण' इत्यत्रैवाणादिभिः सह अथ वा- - न्यासः इत्यत आह-तस्येदमित्यादि । जातादिष्वर्थेषु तत्येदमित्येपोऽर्थः पठ्यते । तच्चा- पत्यादीनां सामान्यम् । सामान्ये च विधीयमानत्तद्विशेपेऽपि विधीयते । तदुपलक्षणत्वात् सामान्यत्य । अतत्तत्येदं विशेषत्वान्जाताद्यन्तःपातिप्वपत्यादिषु घादयः प्राप्नुवन्ति । वस्मात् तेषु मा भूवन्निति शेषाधिकारः क्रियते ।

·५८२ [ शेर्षे काशिकावृत्ती किञ्च - सर्वेषु जातादिषु घादयो यथा स्युरनन्तरेणैवार्थादेशेन सम्बन्धित्वेन कृतार्थता मा ज्ञायीति साकल्यार्थं शेषवचनम् । वक्ष्यति- 'राष्ट्रावारपाराद घखौ' । राष्ट्रियः । अवारपारीणः । 'शेषे' इति लक्षणं चाधिकारश्च । चक्षुषा गृह्यते चाक्षुषं रूपम् । श्रावणः शब्दः' । दृषदि पिष्टाः दार्षदा सक्तवः । उलूखले क्षुण्णः औलुखलो यावकः । अश्वैरुह्यते आश्वो रथः । चतुभिरुह्यते चातुरं शकटम् । चतुर्दश्यां दृश्यते चातुर्दशं रक्ष इति ॥ पदमञ्जरी विधीयेरन् , लिङ्गाच्चापत्यादिषु धादयो न भविष्यन्ति, किं लिङ्गम् ? 'फेश्छ च' इत्यत्र 'फेर्वा' इत्येव ठग्विधानार्थवक्तव्यम् , ठका मुक्ते 'वृद्धाच्छः' इति तावच्छः सिद्धः, तदेवं छविधानं ज्ञापनार्थम्-न ह्यपत्यादिपु धादयो भविष्यन्ति । तथा गोत्रचरणामिति समूह इदमर्थान्तर्भूते बुधि सिद्धे 'गोत्रोक्षोष्ट्र' इति पुनर्विधान- मपि लिङ्गमस्यार्थस्य; तथा 'राजन्यादिभ्यो वुम्' इति राजन्यादिपु दैव- यातशब्दः पठ्यते, स च देवयातूनामपत्यानि दैवयातवा इति गोत्रप्रत्ययान्तः; तथाऽरीहपादिपु भास्त्रायणशब्दो गोत्रप्रत्ययान्तः पठ्यते, तत्रापि 'गोत्रचरणाद् धुन्' इत्येव सिद्धः; तदेतैलिङ्गैरपत्यादिपु पादयो न भविष्यन्ति । तदेवमेतत्प्र- योजनं नोपपद्यत इति प्रयोजनान्तरमाह-किम्चेति । असति हि शेपग्रहणे प्रथमेनैवार्थेन सम्बन्धमनुभवतां कृतार्थता विज्ञायेत, द्वितीयादिपु त्वर्थेपु 'प्राग्दीव्यतः' इति विशिष्टावधिपरिच्छिन्नेष्वर्थेपु विधीयमाना अणादय एव स्युः, शेपशब्दस्तूपयुक्तादन्यतमान् जातादीनान्वशीकृत्य शक्नोत्यभिधातुमिति सर्वत्र घादयः सिध्यन्ति । अतः साकल्यार्थमपि विशेपवचनं कर्तव्यम् । लक्षणं चाधिकारश्चेति । तत्र 'तस्येदमः इत्येव चाक्षुपादयः सिध्यन्ति, पार्पदादयस्तु 'संस्कृतं भक्षाः' इति; तस्माल्लक्षणत्वं नातीवोपयुज्यते ।। न्यासः किम्वेत्यादिना प्रयोजनान्तरं दर्शयति । असति हि शेषाधिकारे घादीनां प्रथमार्थ- मेव सम्बन्धमनुभवतां तत्रैव कृतार्थता विशायेत ! उप्र द्वितीयादिप्वय प्राग्दीव्यत्तीया एवाणादयः स्युः, न तु पादयः । शेषशब्दस्तूपयुक्तादन्यतया जातादीनयानेकीकृत्य शत्यभिधानम् -- सर्वत्र पादयः सिध्यन्तोति । अत: साकल्या या शेपवचनम् । लक्षणं चाधिकारश्चति । इह लक्षणस्य विधायकत्वाल्लक्ष्यतेऽनेनेति लक्षणमिति कत्या; -------- ---- १. 'रागनों सः, मानः मा:-त्वेवारिमन्पुस्तकेऽधिकाम् ।

·ग्रामाद्यखनौ ] चतुर्थान्याये द्वितीयः पादः ५८३ राष्ट्रावारपाराद् घखौ ॥ ९३ ॥ 'राष्ट्र' 'अवारपार' - इत्येताभ्यां यथासंख्यं घ-खावित्येतौ प्रत्ययौ भवंतः । राष्ट्रियः । अवारपारीणः । विगृहीतादपीष्यते - अवारीणः । पारीणः । विपरीताच्च - पारावारीणः । प्रकृतिविशेषोपादानमात्रेण तावत्प्रत्यया विधीयन्ते । तेषां तु जातादयोऽर्थाः समर्थविभक्तयश्च पुरस्ताद्वक्ष्यन्ते । ग्रामाद्यखनौ ॥ ९४॥ पदमञ्जरी राष्ट्रावारपाराद्धखौ ॥ विगृहीतादपीष्यते इति । सूत्रे तु संघातस्यैव ग्रहणम् ; अन्यथा वैषम्यात्संख्यातानुदेशो न स्यात् । विपरीताच्चेति । इयमपीष्टिरेव ।। न्यासः उत्तरत्राधिकारः स्वरितत्वात् । तत्र यदाऽस्य लक्षणम् , चाक्षुषादयः सिध्यन्ति ।, यदा वधिकारता, तदा सर्वेषु नातादिप्वषु घादयो भवन्ति । यदि तर्हि शेष इति लक्षणमपी. दमनेनैव यथा ग्रहणादिष्वर्थेषु शेषेष्वर्थेषु प्रत्ययो भवति, तथा जातादिष्वपि भविष्यतीति जातानुक्रमणमनर्थकम् ? न; अपवादविधानार्थत्वात् । यानि त्वनपवादार्यानि जातनिवृत्तलब्धक्रीतकुशलाः- इत्येवमादीनि तानि शेषग्रहणस्यैव प्रपञ्चो वेदितव्यः । राष्ट्रावारपाराद् घखौ ॥ राष्ट्रशब्दाद् 'वृद्धाच्छः' इति च्छे प्राप्ते । अवारपार- शब्दादणि घखौ विध येते । अवारस्य पारमवारपारमिति पष्ठीसमासः । राजदन्तादिपु दर्शनात् पारावारमित्यपि पक्षे भवति । विगृहीताद् विपरीताच्च लभ्यते । वक्तव्यमेवैतत् । अथ वा- एकशेषो विज्ञास्यते, तत्रैकः समुदायार्थः, अपरोऽवयवार्थी भविष्यति । विपरी- तस्यापि 'एकार्थानां विरूपाणाम्' इत्येकशेषो न विरुध्यते, यथा- वक्रदण्डश्च कुटिल- दण्डश्च कुटिलदण्डाविति, यथा च यङ्लुफाविति । ननु च तस्यैवं प्रकृतयो भवन्ति, पञ्च राष्ट्रादिशब्दाः, प्रत्ययौ तु द्वौ-इति वैषम्यात् संख्यातानुदेशो न सिध्यति १ नैप दोपः, निर्देशापेक्षं हि यथासंख्यत्वम् । निर्देशश्च द्वयोरेव, तदपेक्षया प्रकृते यथासंख्यत्वम् । एवं पञ्चाद्यभेद उपजायते, न स ययासंख्यं वाधते । यथा वुझादीनाञ्च गणापेक्षया यथासंख्य प्रवृत्ते तु यथासंख्येन प्रत्ययोत्पत्तिवेलायां गणेषु यद्यपि प्रातिपदिकरूपाण्यसमसंख्यानि भवन्ति, तथानापि यथासंख्यं न होयते। कुतः पुनरवगतम्-एकशेषोऽयमिति ? व्याख्यानात्। प्रकृतिविशेपोपादानमात्रेणेति । मात्रशब्दो जाताद्यर्थविभक्तिनिर्देशस्य च व्यवच्छेदाय ॥

·५८४ काशिकावृत्ती [ग्रामाद्यखमी नामशब्दाद्य, खम्-इत्येतौ प्रत्ययौ भवत: । ग्राम्यः । ग्रामीणः ।। कल्ल्यादिभ्यो ढकञ् ॥ ९५ ॥ 'कत्रि' इत्येवमादिभ्य ढकम् प्रत्ययो भवतिः। कात्त्रेयकः । औम्भेयकः । कत्रि । उम्भि । पुष्कर । पुष्कल । मोदन । कुम्भी । कुण्डिन । नगर । वञ्जी । भक्ति । माहिष्मती। चर्मण्वती । ग्राम । उख्या । * कुड्याया' यलोपश्च * । कत्यादिः ।। कुलकुक्षिग्रीवाभ्यः श्वास्यलङ्कारेषु ॥ १६ ॥ कुलकुक्षिग्रीवाशब्देभ्यो यथासंख्यं 'श्वन', 'असि', 'भलङ्कार' - इत्येतेषु जातादिष्वर्थेषु ढकन् प्रत्ययो भवति । कौलेयको भवति श्वा चेत्, कौलोऽन्यः । कौक्षेयको भवत्यसिश्चेत्, कौक्षोऽन्यः । ग्रैवेयको भवत्यलङ्कारश्चेत्, अवोऽन्यः । पदमञ्जरी मामाद्यखजी ।। ग्रामशब्दः कत्र्यादिपु पठ्यते, तेन ढकमपि भवति ।। कठ्यादिभ्यो ढकत्र ॥ कात्यक इति । कुत्सितास्त्रयः कत्त्रय इति बहु- प्रीहिर्वा । अस्मादेव निपातनात्कोः कद्भावः, तेन कद्भावे 'नौ उपसंख्यानम्' इति न वक्तव्यं भवति । कुल्याया यलोपश्चेति । केचित्तु वृत्तीयं वर्ण लकारं पठन्ति, अन्ये तु डकारम् ।। कुलकुक्षिणीवाभ्यः श्वास्थल कारेषु । अयं योगः शक्योऽवक्तुम् । कथम् ? कौलेयकः श्चा, यदा कुलशब्दः श्वफुले वर्तते तदा तस्यापत्यमपि श्वैव भवति, + न्यासः 1 मामाद् यखनी ॥ वृद्धलक्षणे छे मासे वचनम् ॥ कल्यादिभ्यो ढकम् ।। फरव्यादिषु यदृदं पठ्यते ततश्छे प्राते शेपेभ्यस्त्वणीति योगोऽयमारम्पते । कत्मिसन्दश्च तत्पुरुपः-कुत्सितात्रयः, 'कोः फत्' इति योगविभा- गात् फन्दावः । अत एव निपातनाद् बहुमोहिवां-कुत्सितात्रयो यस्याः सा फत्तिः । हुयाया यलोपश्चेति । कुष्याशदाद दम् भवति यलोपश्च - कोयकः । ये तु कुण्याया यलोपरचेति पठन्ति तेपा पोलयका ।। पुलपुक्षिप्रीवाभगः पास्यलहारेषु ।। अणोऽपयादो योगः। + Ana १.मती'-तित पाटा। २. 'THER'-निषितान्ति, पोमो कोयना: पति।

·दक्षिगापश्चात्पुरसस्त्यक्] चतुर्थाध्याये द्वितीयः पादः ५८५ नधादिभ्यो ढक् ॥९७॥ 'नदी'- इत्येवमादिभ्यो ढक् प्रत्ययो भवति ।नादेयम् । माहेयम् । पूर्वनगरीशब्दोऽत्र पठ्यते । पौर्वनगरेयम् । केचितुपूर्वनगिरीति पठन्ति, विच्छिद्यः च प्रत्ययं कुर्वन्ति - पौरेयम् , वानेयम् , गैरेयमिति; तदुभयमपि दर्शनं प्रमाणम् । नदी। मही। वाराणसी। श्रावस्ती । कौशाम्बी। नवको- शाम्बी। काशफरी । खादिरी । पूर्वनगरी । पावा । मावा । साल्वा । दार्वा । दाल्वा । वासेनकी। वडवाया वृषे ॥ दक्षिणापश्चात्पुरसस्त्यक् ॥ ९८ ॥ दक्षिणा, पश्चात्, पुरस् – इत्येतेभ्यस्त्यक् प्रत्ययो भवति शैषिकः । दाक्षिणात्यः । पाश्चात्त्यः । पौरस्त्यः । पदमञ्जरी तत्र 'अपूर्वपदादन्यतरस्याम्' इति ढकना सिद्धम् ; कुक्षिग्रीवाशब्दाभ्याम् 'दृति- कुक्षिकलशिवस्त्यस्त्यहे' इति ढषि कृते आस्यलङ्कारयोस्स्वार्थिकः कन् भविष्यति ॥ नद्यादिभ्यो ढक् ॥ गणे नदीति स्वरूपग्रहणम् , न संज्ञा; नद्याः मह्यादीनां पृथग्ग्रहणात् । पौरेयमित्यादिषु पुरि भवम् , बने भवम् , गिरौ भवमिति विग्रहः । उभयमपि दर्शनं प्रमाण मिति । उभयथाप्याचार्येण शिष्याणां प्रतिपादितत्वात् ।। दक्षिणापश्चात्पुर सरत्यक् ।। दक्षिणाशब्द: 'दक्षिणादाच्' इत्याजन्तोऽव्ययं गृह्यते; पश्चात्पुरोभ्यां साहचर्यात् । तेन न टावन्तस्य प्रवीणवाचिनो ग्रहणम् ।। न्यासः नद्यादिभ्यो ढक् ॥ यान्यत्रावृद्धानि तेभ्योऽणि प्राप्ते, वृद्धेभ्यस्तु वाराणसीत्येवमादि- भ्यश्छे प्राप्तेऽपवादः। केषाञ्चिद् 'रोपघेतोः प्राचाम्' इति वुनि प्राप्ते ढगारभ्यते । पौरेयमिति । पुरि भवम् । वने भवं वानेयम् । गैरेयमिति गिरौ भवम् । तदुभय- मपि दर्शन प्रमाणभूतमिति । उभयथाप्याचार्येण शिष्याणां प्रतिपादितत्वात् । गणे नद.त्येतत् त्वरूपेण ग्रहणम् , न संशाग्रहणार्थम् । संशाग्रहणे हि मह्यादीनां पाठोऽनर्थकः स्यात् ॥ दक्षिणापश्चात्पुरसरत्यक् ।। पश्चात्पुरसोरव्ययत्वात् साहचर्याद् दक्षिणाशब्दोऽपि 'दक्षिणादाच्' इत्यानन्तमव्ययमेव गृह्यते । एवञ्च 'अव्ययात्यप्' इत्यत्र परिगणनात् त्यपः प्रातिनात्तीत्यणोऽपवादोऽयं योगः ।।

·५८६ काशिकावृत्ती : [ कापिश्याः फक कापिश्याः फक् ॥ ९९ ॥ कापिशीशब्दात् ष्फक् प्रत्ययो भवति शैषिकः । षकारो ङीषर्थः । कापिशायनं मधु । कापिशायनी द्राक्षा ॥ * बाह्नयुदिपर्दिभ्यश्चेति वक्तव्यम् । बाह्लायनी। और्दा- यनी । पार्दायनी ॥ रङ्कोरमनुष्येऽण च ॥ १० ॥ रङ्कुशब्दादण् प्रत्ययो भवति, चकारात्ष्फक्च शैषिकोऽमनुष्येऽभि- ये । राङ्कवो गौः । राङ्कवायणो गौः । अमनुष्य इति किम् ? राङ्कवको मनुष्यः । ननु च रङ्कुशब्दः कच्छादिषु पठ्यते, तत्र च 'मनुष्यतत्स्थयो- वु' इति मनुष्ये परत्वादुव भवितव्यम्, कच्छादिपाठादमनुष्ये पदमञ्जरी कापिश्याः फक् ॥ वल्युदिपीति । 'अवृद्धादपि' इति बुबि प्राप्ते वचनम् ॥ रकोरमनुष्येऽएच ॥ रकवो नाम जनपदः, ततः 'प्राग्दीव्यतोऽण' प्राप्तः, तस्य 'अवृद्धादपि' इति वु वाधकः, तस्य ओर्देशे ठञ् , ततः कोपधादण् , ततः 'कच्छा- दिभ्यश्च' इत्यण प्राप्तः, ततः फगणौ विधीयते । कोपधत्वादेवाणि सिद्धे रङ्कु- शब्दस्य कच्छादिपु पाठो मनुष्यतत्स्थयोवुम्विधानार्थः। मनुष्ये परत्वादिति । उत्कृष्टत्वाद् अपवादत्वादित्यर्थः। कच्छादिपाठा मनुष्येऽपि सिद्ध इति । ननु च मनुष्यतत्स्थयोधूविधानार्थस्तत्र पाठः स्यात् , ततश्च तद्वयतिरि से विपये फगेव स्यात् , यत्राण विधीयते ? नेतदस्ति; कच्छादिपाठस्योभयार्थत्वे . न्यासः + कापिश्याः पफक ।। वृद्धादिति छे प्राप्ते कापिशीशन्दात् फग्विधीयते । चाहीत्यादि। वाहीत्यादिभ्यः प्रभवतीत्येतदर्थरूपं व्याख्येयमित्यर्थः । तदं व्याख्यानम् - उत्तरसूत्रादिह चकारः सिंहावलोकितन्यायेनानुवर्तते, तत्यानुवतसमुच्चयार्थ- त्वाद् वाहयादिभ्योऽपि प्फरभवतीति ।। रकोरमनुष्येऽण् च ।। 'ओदेशे ठम्' इति ठमि 'जनपदवदवध्योश्च' इति मनपद- उधणे पुनि कोपभादण त्यणि प्रासे वचनम् । फच्छादिपाठादणपि सिद्ध इति । 'कन्छादिभ्यध' इत्यत्र 'कोपधादण' पत्यण- ·५८७ दथुप्रागपागुदक्प्रतीचो यत् ] चतुर्थाध्याये द्वितीयः पादः ऽणपि सिद्धः, किमिह मनुष्यप्रतिषेधेनाण्ग्रहणेन च ? तदुच्यते; नैवायं मनुष्यप्रतिषेधः, कि तर्हि ? नजिवयुक्तन्यायेन मनुष्यसदृशे प्राणिनि प्रतिपत्तिः क्रियते । तेन राङ्कवः, कम्बल इति ष्फग्न भवति । विशेषविहितेन च फकाऽणो बाधा मा भूदित्यण्ग्रहणमपि क्रियते ॥ द्यप्रागपागुदक्प्रतीचो यत् ।। १०१ ॥ दिव, प्राच् , अपाच् , उदच् , प्रत्यच् – इत्येतेभ्यो यत्प्रत्ययो पदमञ्जरी बाधकाभावात् । नजिवयुक्तन्यायेनं मनुष्यसदृशे प्राणिनि प्रतिपत्तिः क्रियते इति । यस्त्वमनुष्यशब्दो रक्षःपिशाचादिपु रूढः, न तस्यैव ग्रहणम् ; अनभिधानादिति मन्यते, अथैवं कस्मान्न विज्ञायते--परत्वादेव वुबि सिद्धे मनुष्यप्रतिषेधो ज्ञाप- यति-'मनुष्यतस्थयोः' इत्यस्याप्येतौ ष्फगणौ बाधकाविति, तेन तत्स्थे ष्फगणा- वेव भवतो न वुनिति ? तन्न; अनिष्टत्वात् । न हि तत्स्थे हफगणाविष्येते, किं तहिं ? वुबेव । राङ्कवः कम्बल इति मग्न भवतीति । यथा तु वात्तिकं भाष्यं च तथात्र फगिष्यते, मनुष्यप्रतिषेधश्च प्रत्याख्यातः । यथाऽऽह-'रकोरमनुष्य- ग्रहणानर्थक्यं मनुष्यतत्स्थयोवुविधानात् , तत्स्थे ष्फगणोपिकमिति चेन्नानिष्ट- त्वादण्ग्रहणानर्थक्यं च कच्छादिभ्योऽण्विधानात्' इति। विशेषविहितेन च ष्फकेति। अन्यथा कच्छादिपाठस्य प्राणिनि चरितार्थत्वात्प्राणिनि ष्फगेव स्यात् ।। धुप्रागपागुदवातीचो यत् ॥ 'धु' इति दिव उत्त्वेन निर्देशः । द्युशब्दस्य तु न्यासः ग्रहणानुवृत्तेः । नविवयुक्तन्यायेनेति । नञ्युक्ते चेवयुक्ते च सत्सदृशसंप्रत्ययो भवति । इह च मनुष्यशब्दो नत्र्युक्तः, तस्मान्नेह मनुष्यप्रतिषेधः क्रियते । अपि च मनुष्य- सदृशे प्राणिन्येव प्रवृत्तिः, तेन मनुष्यसदृशे प्राणिनि प्फगणौ भवतः। अप्राणिनि तु कच्छादिपाठादणेव भवति, न फक् राकवः, कम्बल इति । विशेषविहितेनेत्यादि। यदीहाप्यण्न क्रियेत, तदा 'कच्छादिन्योः' इत्यणो राश्वः कम्बल इत्यत्र सावफाश- त्वात् प्राणिनि विशेषविहितेन प्फका तत्य बाधनं त्यात् । तत्मादेप दोषो मा भूदित्य- णपि क्रियते ॥ । द्युप्रागपागुदक्प्रतीचो यत् ।। अणि प्राते यद् विधीयते । प्रागित्यादयः शन्दा अवतेः 'ऋत्विग्' इत्यादिना किनि कृते सत्यात्मानं लभन्ते । ते च द्विविधा:- अव्यय- संशकाः, अनन्ययसंशकाध। यदा लत्तातिप्रत्ययान्ता भवन्ति तदा 'तद्वितधासर्व- ·५५८ काशिकावृत्ती [ दथुप्रागपागुदक्प्रतीचों यत् भवति शैषिकः। दिव्यम् । प्राच्यम् । अवाच्यम् । उदीच्यम् । प्रतीच्यम् । अव्ययात्तु कालवाचिनः परत्वात् ट्युट्युलौ भवतः । प्राक्तनम् ॥ कन्थायाष्ठक ॥ १०२ ॥ कन्थाशब्दाढक् प्रत्ययो भवति शैषिकः । कान्थिकः ॥ चौँ बुक् ॥ १०३॥ 'कन्थायाः' इत्येव । वर्णों या कन्था तस्या वुक् प्रत्ययो भवति शैषिकः । ठकोऽपवादः । वर्गुनीम नदस्तत्समीपो देशो वणुः । तद्विष- यार्थवाचिनः कन्याशब्दादयं प्रत्ययः । तथाहि जातं हिमवत्सु कान्थकम् । पदमारी ग्रहणं न भवति, व्याख्यानात् । अवाच्यमिति । अवाची - दक्षिणा दिक् । अध्ययात्तु कालवाचिन इति । यथाव्ययात्कालवाचिनः 'कालाहम्' इति ठन्न भवति; न्यायस्य तुल्यत्वात् ।। वर्णी बुक् ॥ तत्समीपो देशो वर्गुरिति । 'अदूरभवश्च' इत्यर्थे 'सुवास्त्वा- दिभ्योऽण' इत्यण , तस्य 'जनपदे लुप्' इति लुप् । तद्विपयार्थवाचिन इति । स -- न्यासः विभक्तिः' इत्यव्ययसंज्ञा विधानादव्ययसंज्ञकाः, अन्यदा त्वनव्ययसंज्ञकाः। तेपामिद विशेषस्यानुपादानादुभयेपामपि ग्रहणम् । प्राच्यम्, अपाच्यमिति । 'अचः' इत्यकार- लोपः, 'चौ.' इति दीर्घः । उदीच्यमिति । 'उद ईत्' इतीकारः । प्राक्तनमिति । प्राक्शन्दाद् दिक्शन्देभ्यः सप्तमीपञ्चमीप्रथमाम्यो दिक्' इत्यादिनाऽस्तातित, तस्य 'अश्वेर्टक' इति टुम् , ततोऽनेन यति प्राते 'सायशिरम्' इत्यादिना ट्युट्युलौ भवतः । पतलु-यश्च कालवाचो सोऽवकाशः॥ कन्यायाष्टक ।। अणपवादोऽयं योगः ॥ वर्गा बुक् ॥ वर्गुरिति । नदोऽभिधीयते । स्रोतसि च कन्या न सम्भवतीति सामापिकमधिकरणं विशायते, अत आह-तत्समीपो देशो वर्गुरिति । वर्गुशन्दा 'अदूरमवश्य' इत्यत्रार्थे 'सुवास्त्वादिभ्यो' इत्यण , तत्य 'जनपदे लुप' पति लुपि कृते गर्गुरिवि भवति । ननु च प्रतिपदविधानात् प्रत्ययस्य टुन्न भवति ? नेयम् ; नुवारत्या- दिपाटोनिनादादन्यस्मिन् प्रत्यपाय कृतार्थ:--मार्णवो पागो बाण नगरमिति, न तु पाररे। तर तु परस्याल मोन भवितव्यम् । तद्विषयायति । विपयमपणेन वांविधि ·अव्ययात्यप् ] चतुर्थाध्याये द्वितीयः पादः ५८६ अव्ययात्त्यप् ॥ १०४॥ अव्ययात् त्यप् प्रत्ययो भवति शैषिकः । अमेहकतसित्रेभ्यस्त्यविधिर्योऽव्ययात्स्मृतः । निनिभ्या॑ ध्रुवगत्योश्च प्रवेशो नियमे तथा ॥ अमात्यः । इहत्यः । कत्यः । इत्तस्त्यः । तत्रत्यः । यत्रत्यः । परिगणनं किम् ? औपरिष्टः। पौरस्तः । पारस्तः । वृद्धात्तु छो भवति - आरातीयः । पदमञ्जरी वर्गुर्देशो विषयो यस्यार्थस्य तद्वाचिन इत्यर्थः। विषयग्रहणेन वर्णाविति विषय: सप्तमी दर्शयति ॥ अव्ययात्त्यप् । अमेहेति । योऽव्ययात्त्यविहितः सोऽमादिभ्य एव स्मृत इत्यर्थः। अमाशब्दः समीपवाची स्वरादिः, अमा समीपे भवोऽमात्यः। औपरिष्ट इति । उपरिष्टाद्भव इत्यणि कृते 'अव्ययानां भमा टिलोपः' इति टिलोपः। परतःशब्दः 'विभाषा परावराभ्याम्' इत्यतसुजन्तः, तत्र भवः । श्रारातीय इति । 'वहिपष्टिलोपश्च' इत्यनित्यत्वज्ञापनादन टिलोपाभावः। न्यासः सप्तम्या विषयसप्तमीत्वं दर्शयति । स वर्गुदेशो विषयो यस्य तद्विषयार्थः । सा पुना कन्यैव ॥ अव्ययात्त्यप् ।। अमेहेत्यादि । परिगणनम् । एतच्चोत्तरसूत्रस्थस्यान्यतरत्यांग्रह- णस्योभयोर्योगयोः शेपभूतत्वाद्, व्यवस्थितविभाषाविज्ञानाच्च लभ्यते । अमाशब्दः समीपवाची, स्वरादिपाठादव्ययत्वम् । इहेत्यादीनाम् 'तद्धितश्चासर्वविभक्तिः' इति । अमा भवोऽमात्यः। औपरिष्ट इति ! उपरिटाद् भवतीत्यणि कृते 'अव्ययानां भमाने टिलोपो वक्तव्यः' इति टिलोपः । पत्तो भावः पारस्तः । परतःशब्दः 'विभाषा परावराभ्याम्' इत्यतनुजन्तः । आरातीय इति । अत्र टिलोपो न भवति; 'वहिपष्टिलोपश्च' इत्यानित्यत्वत्य अपितत्वात् । १. इदं पद्याचं चिनास्ति। २. पन 'भव्ययानां भगा टिलोपः' इत्यधिःपाठ कास्मिन्पुस्तके ।

·५.६० काशिकावृत्ती [ अव्ययात्यप् के त्यब्नेध्रुवे * । नियतं ध्रुवम् – नित्यम् । ॐ निसो गते । निर्गतो वर्णाश्रमेभ्यो निष्टयश्चण्डालादिः । के आविसश्छन्दसि । आविस्-शब्दाच्छन्दसि त्यप्प्रत्ययो भवति । आविष्टयो वर्द्धते । ६ अरण्याण्णो वक्तव्यः । आरण्याः सुमनसः । • दूरादेत्यः ॐ । दूरेत्यः पथिकः । * उत्तरादाहम् । ॐ । औत्तराहम् ॥ ऐपमोह्य वसोऽन्यतरस्याम् ।। १०५ ।। ऐषमस् , ह्यस् , श्वस् – इत्येतेभ्योऽन्यतरस्यां त्यप्प्रत्ययो भवति शैषिकः । एषमस्त्यम् , ऐषमस्तनम् । ह्यस्त्यम् , ह्यस्तनम् । श्वस्त्यम् , श्वस्तनम् । 'श्वसस्तुट च' इति ठमपि तृतीयो भवति शौवस्तिकम् ॥ पदमारी त्यने व इति । निशब्दाद् ध्रुवे वाच्ये त्यभवति । नियतं सर्वकालं भवो नित्यः। निसो गते इति । निःशब्दाद् गते वाच्ये त्यभवति । निष्टय इति । 'हस्वा- त्तादौ तद्धिते' इति पत्वम् , तकारस्य प्टुत्वम् । एवमाविर्भूतमाविष्टयम् । अरण्यायए इति । अणि सति डीप स्यादिति णो विधीयते । दूरेत्य इति । 'तत आगतः' इत्यत्रार्थे (त्यः । उत्तरादाहजिति। आशुदात्तार्थ वचनम् । औत्तराहमिति । 'उत्तराच्च' इत्याहिप्रत्ययः, उत्तराहिशब्दात्परिगणनेन त्यपोऽभावादणि सति सिद्धम् ।। ऐषमोलःश्वसोऽन्यतरस्याम् ।। ठअपि तृतीयो भवतीनि । विधिवाक्यापेक्षं न्यात: सन्नेधुंव इति । निशन्दाद् भवे याच्ये त्यभवति । नियते सर्वकाले भयो नित्यः । निलो गत इति । निःसन्दाद् गते वाज्ये त्यभवति । निष्ट्य इति । 'स्वाचादौ वास्ति' इति न्यः । एवमाविष्टय इत्यप्रापि भवति । पेपमोहामासोऽन्यतरस्याम् ।। ऐपतीनि कालवाचोनि प्रातिपदिकान्यव्य- पानि । 'सायचिरम्' इत्यादिना परत्वाट्यालोः प्रासयोरिदं वचनम् । शोषस्लिा- मितिबादीनार सेवागमः ॥

·दिक्पूर्वपदादसंज्ञायां अः] चतुर्थाध्याये द्वितीयः पादः तीररूप्योत्तरपदादऔ॥ १०६ ॥ तीरोत्तरपदाद रूप्योत्तरपदाच प्रातिपदिकाद् यथासंख्यमन् , ञ- इत्येतौ प्रत्ययौ भवतः शैषिको । अणोऽपवादौ । काकतीरम् । पाल्वल- तीरम् । रूप्योत्तरपदात् - वार्करूप्यम् । शैवरूप्यम् । तीररूप्यान्ता- दिति नोक्तम् , बहुच्प्रत्ययपूर्वाद् मा भूदिति । बाहुरूप्यम् । अणेव भवति ॥ । दिक्पूर्वपदादसंज्ञायां जः ॥ १०७ ।। असंज्ञायामिति प्रकृतिविशेषणम् । दिवपूर्वपदात्प्रातिपदिकादसंज्ञा- विषयाद् ञः प्रत्ययो भवति शैषिकः। अणोऽपवादः। पौर्वशालः । दाक्षिणशालः । आपरशालः । असंज्ञायामिति किम् ? पूर्वेषुकामशमः । अपरैषुकामशमः । पदमञ्जरी तृतीयत्वम् , प्रत्ययापेक्षया तु ठञ् चतुर्थः, 'श्वसस्तुट च' इत्यत्र विकल्पाधिकारात् व्युट्युलावपि भवतः ॥ तीररूप्योत्तरपदादौ।। अञ्जपोः स्त्रियां विशेषः-काकतीरी, चाणाररूप्या। बहुच्यूर्वान्मा भूदिति । अन्यथा बहुतीरशब्दादपि स्यात् , उत्तरपदशब्दस्य तु समासविषये नियतत्वान्नास्ति बहुच्पूर्वात्प्रसङ्गः॥ दिक्पूर्वपदादसंज्ञायां अः ॥ असंज्ञायामिति । न चैवमसंज्ञाया इति पञ्चम्या न्यासः तीररूप्योत्तरपदादौ ॥ अथ तीररूप्योत्तरादित्येवं कस्मान्नोक्तम्, एवं हि लघु सूत्रं भवतीति ? अत आह-तीररूप्यान्तादित्यादि । यदीह तीरलप्यान्तादित्युच्येत, बहुच्पूर्वादपि स्यात्-बहुतोरे बात इति, भवति घेतत् तीरान्तम् । उत्तरपदग्रहणे ह्येपोऽतिप्रसङ्गो न भवति, न ह्येतत् तोरोत्तरपदम् , यस्मात् समासे सत्येतद्भवति । पूर्व- पदमुत्तरपदमिति न्यायेन नायं ममासः ॥ दिकपूर्वपदादसंज्ञायां नः ॥ पौर्वशाल इति । पूर्वत्यां शालायां भवः पौर्यशालः । 'तद्धितार्थ इत्यादिना तद्धितायें समाता, ततः प्रत्ययः । १. (वरे विशेप:' इत्यधिकं पुस्तकान्तरे ।

·५६२ काशिकावृत्ती [ दिक्पूर्वपदादसंज्ञायां नः 'दिक्संख्ये संज्ञायाम्' इति समासः । 'प्राचां ग्रामनगराणाम्' इत्युत्तर- पदवृद्धिः । पदग्रहणं स्वरूपविधिनिरासार्थम् ॥ मद्रेभ्योऽञ् ॥ १०८ ॥ 'दिक्पूर्वपदात्' इत्येव । दिक्पूर्वपदान्मद्रशब्दादम् प्रत्ययो भवति शैषिकः । पौर्वमद्रः । आपरमद्रः । 'दिशो मद्राणाम्' इति पर्युदासादादि- वृद्धिरेव ॥ उदीच्यग्रामाच्च पहचोऽन्तोदात्तात् ॥ १०९ ।। दिग्ग्रहणं निवृत्तम् । उदीच्यग्रामवाचिनः प्रातिपदिकाद बह्वचो- ऽन्तोदात्ताद् अन् प्रत्ययो भवति शैषिकः । अणोऽपवादः । शैवपुरम् । माण्डवपुरम् । पदमञ्जरी निर्देशः, विपयसप्तम्यापि तदर्थलाभादित्याह-संज्ञाविषयादिति । पौर्वशाल इति । पूर्वस्यां शालायां भव इति तद्धितार्थे समासः, ततः प्रत्ययः । पदग्रहण- मित्यादि । 'दिक्पूर्वाद्' इत्युच्यमाने स्वरूपं स्यात, ततश्च दिग्गज इत्यादेरेव स्यात् । पदग्रहणे तु सति दिग्विशेपवाचिनां ग्रहणं भवति, कथम् ? व्यधि- करणपदो बहुव्रीहिः - दिशः पूर्वपदमस्मिन्निति, 'दिशः' इति वाचकापेक्षया षष्ठी, दिशो वाचकं पूर्वपदमस्मिन्नित्यर्थः ।। मद्रेभ्योऽज ।। मद्रशब्दो जनपदवचनः, बहुवचननिर्देशो जनपदवाचिनः परिग्रहार्थः, तेन मद्रपर्यायो न गृह्यते । पोर्चमद्र इति । मद्रैकदेशे मद्रशब्दस्य वृत्तेदिवशब्देन सामानाधिकरण्ये सति तद्धितार्थ' इति समासः ।। उदीच्यमामाच्च यहचोऽन्तोदात्तात् ।। शेयपुर मिति । 'प्रस्थपुरवहान्तात् न्यासः अय पदग्रहण किमर्थम् ? न 'दिक्पूर्वाद्' इत्येवोच्येत १ इत्यत आह-पदग्रहणमित्या. दि। असति हि पदाहणे स्वरूपग्रहण स्यात् । तथा च दिग्गना, दिग्नागः, दिग्भागः, दिग्दा::... इत्येवमादि: प्रकृतिविंशयते । पदग्रहणे तु सति दिग्विशेषो गृपते, कथम् ? पदग्रहणसामध्याद् यविकरणे बहुमीहिशियते-दिशः पूर्वपदं यस्य । दिव इति च पाचकापेक्षया पठी विशयते । तेनेह तदभिधायो पूवादिदिक्शन्दो गृहाते ॥ मंद्रभ्योऽम् ।। पौर्वमद्र इति । पूर्वपत् तद्धिता समास:, योऽणि प्रासे, मादपि यापचनविषयाद्' इति च युनि, मद्रज्योः कन्' इति मन्यम् विधीयते ॥ उदीच्यमामाश याचोऽन्तोदात्तात् ।। शवपुरम् , माहानगरमिति । शियपुर- महानगरशन्दी यमासस्वरेणान्तोदाती।

·५६३ प्रस्थोत्तरपदपलद्यादि] चतुर्थाध्याये द्वितीयः पादः उदीच्यग्रामादिति किम् ? माथुरम्'। बह्वच इति किम् ? ध्वजी । ध्वाजम् । अन्तोदात्तादिति किम् ? शार्करीधानम् । शर्करी- धानशब्दे लित्स्वरेण धानशब्द उदात्तः । प्रस्थोत्तरपदलद्यादिकोपधादण ॥ ११ ॥ प्रस्थोत्तरपदात् पलधादिभ्यः ककारोपधाच प्रातिपदिकादण प्रत्ययो भवति शैषिकः । उदीच्यग्रामलक्षणस्यानोऽपवादः। माद्रीप्रस्थः । माहकीप्रस्थः । पलद्यादिभ्यः - पालदः । पारिषदः । ककारोपधात् - नैलीनकः । चैयातकः । पलद्यादिषु यो वाहीकनामस्ततष्ठमिठयोरप- वादः, यथा - गौष्ठी, नैतकीति' । पदमञ्जरी इति वुञ् न भवति; 'वृद्धात्' इति तत्र वर्तते ।। प्रस्थोत्तरपदपलद्यादिकोपधादण ॥ उदीच्यग्रामलक्षणस्याजोऽपवाद इति । ततोऽन्यत्र ब्रीहिप्रस्थ-गिरिप्रस्थ-करिकादावौत्सगिक एवाण , कैलासप्रस्थ-काक- शाकादिषु वृद्धेषु 'वृद्धाच्छः' भवति, देशवाचिनि तु मालाप्रस्थादौ 'प्रस्थपुरवहा- न्ताच्च' इति वुन् ,इक्ष्वाकुप्रभृतिषु जनपदवुञोऽपवादः 'कोपधादण' इत्यण्वक्ष्यते, न्यासः - माथुरमिति । मथुराशब्दः प्रातिपदिकस्वरेणान्तोदात्तः। मध्यदेशग्रामरतु, तेना- णेव भवति । ध्वाजमिति । ध्वनीशब्दः पिप्पल्यादित्वान् ङीषन्तः । गौरादिपु हि पेप्पल्यादयः पठ्यन्ते, तेनासौ प्रत्ययस्वरेणान्तोदात्तः । उदीच्यग्रामश्च वहजन्तो भवति । धानशब्द उदात्त इति । 'गतिकारकोपदाद्' इति धानशब्दस्य ल्युडन्तस्य प्रकृति- भावात् ॥ प्रस्थोत्तरपदपलद्यादिकोपधादण ॥ उदीच्यग्रामलक्षणस्यायोऽपवाद इति । प्रस्थोत्तरपदादीनामुदीच्यग्रामत्वात् । माद्रीप्रस्थः, माहकीप्रस्थ इति । अत्र प्रकृतिः समासस्वरेणान्तोदात्ता । अथोत्तरपदग्रहणं किमर्थम् , न प्रस्थान्तादित्येवोच्येत ? नैवं शक्यम् ; तदिहापि प्रसज्येत-उत्तमकणांप्रस्थः । तत्राप्युत्तरपदग्रहणान्न भवति । न बन प्रत्यशब्द उत्तरपदम्, किं तहिं ? कर्णीप्रत्यशब्दः। ततष्टचिठयोरपवाद इति । १. 'माधुरम्-इति पाठा० । २. 'वयतक:-इति पाठा० । ३. 'नफेतीति', 'नधिकोति' इति पाठा० । फासि० 3 : ३६ ·५६४ काशिकावृत्ती [प्रस्थोत्तरपदपलद्यादि गोमतीशब्दः पठ्यते, ततः 'रोपधेतोः प्राचाम्' इति वुञोऽपवादः । वाहीकशब्द: कोपधोऽपि पुनः पठ्यते परं छं बाधितुम् ।. . ' अण्ग्रहणं बाधकबाधनार्थम् । पलदी। परिषत् । यकृल्लोमन् । रोमक । कालकूट । पटच्चर । वाहीक । कलकोट । मलकोट । कमलकोट । कमलभिदा । कमल- कीर । बाहुकीट । नैतकी । परिखा। शूरसेन । गोमती । उदयान' ! पलद्यादिः ॥ पदमञ्जरी अरीहणकादौ च 'वृद्धादकेकान्त' इति छो भवति, तस्मादनोऽपवाद इति सुष्ठूक्तम् । उत्तरपदग्रहणादिह न भवति-उत्तरो माइकिप्रस्थ उत्तरमाइकिप्रस्थः; तत्र भव इति । 'प्रस्थान्तात्' इति तूच्यमानेऽनापि स्यात् । अएग्रहणं बाधकबाधनार्थमिति । यद्यण्ग्रहणं न क्रियेत, तदा यदा वृद्धं वाहीकग्रामवाचि तस्मात् 'प्राग्दीव्यतोऽण्' इत्यणि प्राप्ते 'वृद्धाच्छः' प्राप्तः, तस्मिन् 'वाहीकग्रामेभ्यश्च' इति ठजिठाभ्यां बाधिते पुनर्विधानाच्छ एव स्यात् । तस्माद्वाधकमपि तं छं वाधित्वा अण्ग्रहणादणेव भवति । न्यासः 'वादीकमामेभ्यश्च' इति प्राप्तयोः। अथ वाहोकशब्दः किमर्थमिह पठ्यते, यावता कोप- धत्वादेवाण सिदा १ अवाह-वाहीकशब्द इत्यादि । यदि वाहीकशब्द इह न पठ्यते, परत्वाद् 'वृद्धाच्छ:' इति च्छः स्यात् । कोपधस्य तु निलोक इत्यत्रावृद्धमवकाशः। वस्मात् परमपि च्छं वाधित्वाऽण यया स्यादिति कोपधोऽपि वाहीकशब्दः पठ्यते । अयाण्ग्रहणं किमर्थम् , न यावता याविहितमेवोच्येत १ न; पुनर्विधानादणेव भव.. तीति विशयते। अपवादस्य विधाने पुनर्विधानमनर्थकमित्याह-अण्प्रहणमित्यादि। यदन गृहं वाहीकगामः, तस्मात् 'पाग्दीव्यतोऽण् इत्यतोऽणि प्राप्ते 'वृद्धाच्छः' प्राप्नोति, तस्मिन् 'वादीकरामेन्यव' इति ठमिठी, ती परत्वात् बाधित्वा यात्राण्पदणं न क्रियेत तदा पुनर्विधानाच्छ एव स्यात् । अण्ग्रहणादणेव भवति-गोप्थ्यां भवं गोष्टमिति । तस्मात् बाधकमपि बाधित्वाऽणेव यथा स्यादित्येवमयंगणदणम् । कोषध-. महगनिहाजरदार्थम् । जनपदावधिः 'कोपवाद इत्यनेन सिद्धः। पल्लोमान्दा - १. पर-T, जनमोर, ललकीपटा, गोठी, नपिनी, नकती, मातोगर- पराधिक प्रचित् ।

·कण्वादिभ्यो गोत्रे] चतुर्थाध्याये. द्वितीयः पादः ५६५ कण्वादिभ्यो गोत्रे ।। १११ ॥ गोत्रमिह न प्रत्ययार्थः, न च प्रकृतिविशेषणम् । तद्देवं संबध्यते कण्वादिभ्यो गोत्रे यः प्रत्ययो विहितस्तदन्तेभ्य एवाण प्रत्ययो भवति शैषिकः । छस्यापवादः । काण्वाश्चात्त्राः । गौकक्षाः ॥ पदमञ्जरी यकृल्लोमशब्दः पठ्यते, यकृल्लोम्नि अवः याकृल्लोमः, 'अन्' इति प्रकृति- भावो न भवति, गणे नलोपनिपातनादित्याहुः ।। कण्वादिभ्यो गोत्रे ॥ गोत्रमिह न प्रत्ययार्थ इति । शेषाधिकारस्य वाध- प्रसङ्गात् । न च प्रकृतिविशेषण मिति । कण्वादीनामगोत्रप्रत्ययान्तानां गोत्रे वृत्त्यसम्भवात् । करावादिभ्यो गोत्रे यः प्रत्ययो विहित इति । प्रतिपदविहितो यजेव गृह्यते । एवं च कृत्वा गोत्रमपि पारिभाषिकं गृह्यते, न त्वपत्याधिकारा- दन्यत्र लौकिकं गोत्रं गृह्यत इत्यपत्यमात्रस्य ग्रहणम्-कण्वो देवताऽस्येति । ननु 'कण्वादिभ्यः' इत्युच्यमाने कथमणन्तात्प्रसङ्गः ? कथं वा यन्तेभ्यः स्याद् येनेष्टं तावत्सिध्यति ? एवं मन्यते-केवलेभ्यः कण्वादिभ्य औत्सर्गिक एवाण सिध्यति, छापवादत्वाद्योगस्य कण्वाद्यवयवे तद्धितान्ते कण्वादिशब्दो वर्तिष्यत इति ॥ न्यासः पलद्यादिषु पठ्यते, तस्य नलोपो निपात्यते, अन्यथा 'अन्' इति प्रकृतिभावे सति यकृल्लोम्नि भवः याकुल्लोम इति न सिध्येत् ।। कण्वादिभ्यो गोत्रे ॥ गोत्रग्रहणमिह न प्रत्ययार्थमिति । शेषाधिकारात् । यदि हि प्रत्ययार्थः स्यात् , शेषाधिकारो बाध्येत । न प्रकृतिविशेपणम् । असम्भवात् । न हि कण्वादीनाम् परमप्रकृतिरूपाणामेव गोत्रार्थत्वं सम्भवति । तर्हि गोत्रग्रहणं सम्बध्येतेत्येव- मर्थ पृच्छति । एवमित्यादिना प्रत्ययविधिविशेषणं गोवग्रहणमिति दर्शयित्वा तेन गोत्र- प्रत्ययान्तेभ्यः कण्वादिभ्योऽण भवतीति दर्शयति । छस्यापवाद इति । गोत्रप्रत्ययान्तानां कण्वादीनां वृद्धत्वात् । काण्वाः, गौकक्षा इति । कण्वगोकशशब्दाभ्यां गोवापत्ये गर्गादित्वाद् यञ् , तदन्तादण् , 'आपत्यत्य' इत्यादिना यलोपः । काण्व इति । 'तात्य देवता' इत्यण। १. 'गोर इति किम् ? कन्यो देवताऽन्य कावः, तयेदं गान्वीयम् । मन्वादिलंगांयन्त- गंग:-त्यधिकं पुस्तान्तरे।

·काशिकावृत्ती [ इनश्च इञश्च ।। ११२ ॥ 'गोत्रे' इत्येव । गोत्रे य इञ्विहितस्तदन्तात्प्रातिपदिकादण्प्रत्ययो भवति शैषिकः । छस्यापवादः । दाक्षाः । प्लाक्षाः । माहकाः। गोत्र इत्येव - सौतङ्गमेरिदं सौतङ्गमीयम् ॥ न द्वयचः प्राच्यभरतेषु ॥ ११३ ॥ द्वयचः प्रातिपदिकात्प्राच्यभरतगोत्रादिमन्तादण् प्रत्ययो न भवति । पूर्वेण प्राप्तः प्रतिषिद्धयते । पैङ्गीयाः । प्रौष्ठीयाः । चैदीयाः । पौष्कीयाः। काशीयाः । पाशीयाः । द्वयच इति किम् ? पानागाराः। प्राच्यभरतेष्विति किम् ? दाक्षाः। काशीया इति कथमुदाहृतम् , यावता काश्यादिभ्यष्ठमिठाभ्यां भवितव्यम् ? नैतदस्ति; देशवाचिनः काशिशब्दस्य तत्र ग्रहणम् , चैदि- शब्देन साहचर्यात् । गोत्रात्तु वृद्धाच्छ एव भवति । पदमञ्जरी इअश्च ।। गोत्र इत्येवेति । पूर्वत्र पारिभापिकस्य गोत्रस्य ग्रहणमित्युक्तम् , इहापि तदेवानुवर्तते, तेनानापि पारिभापिकस्यैव ग्रहणादिह न भवति-पाणिने- यूनच्छात्राः पाणिनीया इति । सौतङ्गमेरिदमिति । सुतङ्गमशब्दाद् कुञ्छणादि- सूत्रेण चातुरर्थिक इन् । अत्रापत्यत्वमेव नास्तीति सुतरामगोत्रत्वाद्भवति प्रत्युदाहरणम् ।। न दयचः प्राच्यभरतेपु ॥ ननु च भरताः प्राच्या एव, तकिमर्थं तेपां न्यासः इनश्च ।। दाध्यादिभ्यः 'अन इम्' इतीअन्तेभ्योऽण् । सौतङ्गमीयमित्ति । सुता मेन निवृत्तमिति ' धुण इत्यादिना सुतसमशब्दाचातुरर्थिक इन ॥ न द्वयचः प्राच्यभरतेपु । पैनीयाः, प्रोष्ठीया इति । प्राच्यगोत्रोदाहरणम् । काशीयाः, पाशीया इति । भरतगोत्रोदाहरणम् । कथमित्यादि चोद्यम् । नेतदस्तीति परिहारः । उभयचेतत् तदुदाहरणम् । उभयचैतदनुगतार्थम् । ननु च भरताः प्राच्या . एव, ततः मान्यग्रहणेनेव तेषां ग्रहणं भविष्यति, तत् किमयं तेषां वशन्देनोपादानम् ? १. 'वदीयाः' इति पाठा० । २. 'दि'-इति पाठा० ।

·५.४७ ॥ वृद्धाच्छः ] चतुर्थाध्याये द्वितीयः पादः ज्ञापकादन्यत्र प्राच्यग्रहणेन भरतग्रहणं न भवतीति स्वशब्देन भरतानामुपादानं कृतम् ॥ वृद्धाच्छः ॥११४॥ 'गोत्रे' इति नानुवर्तते । सामान्येन विधानम् । वृद्धात्प्रातिपदि- काच्छः प्रत्ययो भवति शैषिकः । अणोऽपवादः । गार्गीयः । वात्सीयः। शालीयः । मालीयः । अव्ययतीररूप्योत्तरपदोदीच्यग्रामकोपधविधींस्तु परत्वाद्वाधते ॥ पदमञ्जरी - स्वशब्देन ग्रहणम् ? तत्राह-ज्ञापकादन्यत्रेति । 'बतच इञः प्राच्यभरतेषु' इत्यत्रायमर्थो ज्ञापितः– 'अन्यत्र प्राच्यग्रहणे भरतानां ग्रहणं न भवति' इति । अपर आह-ज्ञापकादन्यनेत्यन्वयः, अन्यत्रास्यार्थस्य ज्ञापितत्वादित्यर्थः ।। वृद्धाच्छः ॥ अव्ययतीरेत्यादि । अव्ययात्त्यब् भवतीत्यस्यावकाशः- अमात्यः, छस्यावकाश:-शालीयो मालीयः, आराच्छब्दाच्छो भवति-आरा- तीयः । 'अमेहकतसित्रेभ्यः' इति परिगणनमनपेक्ष्यायं विप्रतिषेधः। तीरोत्तर- विधेरवकाशः- काश्यतीरः, छस्य स एव; वायसतीराच्छो भवति वायस- तीरीयः । रूप्योत्तरविधेरवकाशः-चाररूप्यः, छस्य स एव; माणिरूप्याच्छः प्राप्तः, तं चापियोपधलक्षणो वुब् बाधते-माणिरूप्यकः । प्राप्तिमात्राश्रयेण तु छस्य रूप्योत्तरपदलक्षणस्य च बस्य विप्रतिपेध एक्तः। उदीच्यग्रामलक्षणस्य विधेरवकाशः-शिवपुर-- शैवपुरः, वाडवकर्पाच्छो भवति–वाडवकीयः । कोपधविधिः- 'प्रस्थोत्तरपदपलद्यादिकोपधादण' इत्ययं विवक्षितः, स तस्माद्धि परस्थस्तस्यावकाशः-निलीनक-नैलीनकम् , उलूका अस्मिन्सन्ति तदस्मिन्नस्ति' इत्यण , औल को नाम ग्रामस्तत्र भवः, तस्माच्छो भवति-औलूकीयः । यस्तु न्यासः इत्यत आह- ज्ञापकादन्यत्रेत्यादि । कान्यत्र ? 'बहच इञः प्राच्यभरतेषु' इत्यत्र । वृद्धाच्छः ।। अव्ययतीरेत्यादि । तत्राव्ययविधि वाधते-आराद् भव आरा- तीयः । तीरोत्तर एव विधिः, तं च-वायसतीरे भवो वायसतीरोयः । रूपोत्तरपदात् तु छ बाधित्वा 'धन्वयोपधाद् वु' इति योपधलक्षणो वुम् भवति-मणिलप्ये भवो माणिरूप्यक इति । उदीच्यग्रामविधि वाघते- वाडवावे भवो वाटवातीयः, साढलपुरे भवः साडलपुरीया। कोपधलक्षणम्-औदके भव औदकीयः, चौल्टके भवः चौल्टु- कोयः। तेषां तु विधीनामवृद्धोऽवकाशः ।।

·५९८ काशिकावृत्ती [ भवतष्ठक्छसौ भवतष्ठक्छसौ ॥ ११५॥ 'वृद्धात्' इत्येव । भवच्छब्दाद् वृद्धात् ठक् , छस् - इत्येतो प्रत्ययौ भवतः शैषिको छस्यापवादौ । सकारः पदसंज्ञार्थः । भवतस्त्य- दादित्वाद् वृद्धसंज्ञा । भावत्कः । भवदीयम् । भवृद्धात्तु भवतः शतुरणेव भवति भावतः ॥ काश्यादिभ्यष्ठबिठौ ॥ ११६ ॥ 'काशि' - इत्येवमादिभ्यः ठन् , मिठ - इत्येतो प्रत्ययौ भवतः शैषिको। इकार उच्चारणार्थः । अकार एवोभयत्र विपर्यस्तदेशोऽनुबन्धः । स्त्रीप्रत्यये विशेषः । काशिकी, काशिका | बैदिकी, बैदिका। 'वृद्धात्' इत्यत्रानुवर्तते । ये त्ववृद्धाः पठ्यन्ते, वचनप्रामाण्यात्तेभ्यः प्रत्ययविधिः । पदमञ्जरी 'कोपधादण्' इत्यण् , स जनपदवुनोऽपवादः, तस्यापि 'वृद्धादकेकान्त' इत्यत्र 'कोपधग्रहणं सोसुकाद्यर्थम्' इति विहितश्छो बाधको भवति ।। भवतष्ठक्छसौ ॥ ठक्छस् इत्येताविति । सित्करणादवसीयते-छसोऽयं निर्देशः, न शस इति, शसि हि स्वादिपदत्वेनैव सिद्धम् । सकारः पदसंज्ञार्थ इति । तेन भवदीय इत्यत्र जश्त्वं भवति । भावत्क इति । 'इसुसुक्तान्तात्कः' । प्रक्रियालाघवाथ ककि विधातव्ये ठग्विधानं स्त्रियां ङीवर्थम्-भावत्की । अवृद्धात्तु भवत इति । शवन्तात् । कचित्तु भवतः शतुरित्येव पाठः ॥ काश्यादिभ्यष्ठनिठी ।। वृद्धादित्येवेति । कथं तर्यवृद्धेश्यो युवराजादिभ्यः प्रत्यय इत्यत आह-ये विति । न्यासः भवतष्ठक्छसौ ॥ सकारः पदसंज्ञार्थ इति । 'सिति च' इति पदसंशा यया स्यात् । उत्याच सत्यों भवदीयमित्यत्र 'झलां जशोऽन्वे' इति जश्त्वं भवति । भावक इति । 'इनुनुक्वान्तात् फः' । अवृद्धात्तु भवत इति । शमन्तादिति ॥ काश्यादिभ्यष्टमिठी।काशि-चेदिशब्दाम्यां बनपदलक्षणे युमि प्राप्ते साना: 'हम इत्यणि सांवादादिम्यो गृक्षाच्छे इस्तिकशन्दाद् 'मोदंशे ठम्' इति उनि परि- शिष्टेभ्यः 'माग्दोमवारण त्यगोदमारम्यते । कथं पुनर्मकार एप विपर्यस्तदेशेऽनुवन्ये मिरमाणे पिशेष रत्सव आर-स्त्रीप्रत्यये विशेष इति । अन्ते हि प्रकारेनुपन्चे सति दागन' इति जयति । आदी हि अति टापेव भवति ।

·काश्यादिभ्यष्ठचिठी ] चतुर्थाध्याये द्वितीयः पादः देवदत्तशब्दः पठ्यते, तस्य 'एङ् प्राचां देशे' इति वृद्धसंज्ञा दैवदत्तिकः । वाहीकग्रामस्य तु नास्ति वृद्धसंज्ञा - देवदत्तः । कथं भाष्य उदाहृतम् - 'वा नामधेयस्य वृद्धसंज्ञा वेदितव्या; देवदत्तीया, दैव- दत्ताः' इति, यावता वृद्धसंज्ञापक्षे काश्यादित्वादुबिठाभ्यां भवितव्यम् ? तत्रैवं वर्णयन्ति - 'वा नामधेयस्येति व्यवस्थितविभाषेयम् , सा छे कर्तव्ये भवति, ठठियोनं भवति' इति । काशि। चेदि। संज्ञा। संवाह । अच्युत । मोहमान । शकु- लाद । हस्तिकबूं। कुदामन् । हिरण्य । करण । गोधाशन । भौरिकि । भौलिङ्गि। अरिन्दम । सर्वमित्त । देवदत्त । साधुमित्र । दासमित्व । दासग्राम । सौधावतान । युवराज । उपराज । सिन्धुमित्र । देवराज । * आपदादिपूर्वपदाकालात् * । आपत्कालिकी, आप- पदमञ्जरी यद्यवृद्धेभ्यो वचनप्रामाण्यात्प्रत्ययौ भवतः, किमर्थतहि वृद्धाधिकारः ? इत्यत आह-देवदत्तशब्द इत्यादि । कथं भाष्ये उदाहृतमिति । यद्यपि तत्र स्वयमपि छप्रत्ययमुदाहरत्येव, तत्तु भाष्यकारप्रामाण्येन, न स्वातन्त्र्येणेति 'भाष्ये' इत्युक्तम्। आपदादिपूर्वपदादिति । आपदादिराकृतिगणः । कालादिति । कालशब्दा- न्तादित्यर्थः॥ न्यासः वृद्धादित्यनुवर्तत इति । यद्येवम् , अत्र ये वृद्धाः पश्यन्ते तेभ्यः प्रत्ययो न प्राप्नोति ? इत्याह-ये त्ववृद्धा इत्यादि। यदि तमुवृद्धेभ्योऽपि वचनप्रामाण्यात्प्रत्ययो भवति, वृद्धादित्यस्यानुवृत्तिरपाथिकेत्यत आह-देवदत्तशब्द इत्यादि । देवदत्तंशब्दस्य प्राग्देश एव हि वर्तमानेऽस्य वृद्धसंशा, न वाहीकग्रामे । तत्र यदि वृद्धादिति नानुवर्तते, वाहीकग्रामवाचिनोऽपि ततष्ठचिठौ स्याताम् । तस्मात् तन्निवृत्त्यर्थं वृद्धाधिकारोऽर्थवान् भवतीति भावः। कथमित्यादिना वृद्धसंशयां देवदत्तीया इति भाष्यकारस्योपन्यासे तदुदाहरणं विघटय्य तत्रैवं वर्णय- न्तीत्यादिना समर्थयते। आपदादिपूर्वपदात् कालादिति । आपच्छब्द आदिउँपां तान्यापदादीनि । तानि १. 'वैदि-इति पाठा० । २. 'कुनामन्'-इति पाठा० ।

·- काशिकावृत्ती [ कास्यादिभ्यठचिठ कालिका । और्वकालिकी, और्वकालिका । तात्कालिकी, तात्कालिका ॥ वाहीकग्रामेभ्यश्च ॥ ११७ ॥ 'वृद्धात्' इत्येव । वाहीकग्रामवाचिभ्यो वृद्धभ्यष्ठबिठौप्रत्ययौ भवतः शैषिको छस्यापवादौ । शाकलिकी, शाकलिका । मान्थविकी, मान्थविका ॥ विभाषोशीनरेंषु ॥ ११८ ॥ 'वृद्धात्' इति वर्तते, 'वाहीकग्रामेभ्यः' इति च । उशीनरेषु ये वाहीकनामास्तद्वाचिभ्यो वृद्धभ्यः प्रातिपदिकेभ्यो विभाषा ठबिठौ प्रत्ययौ भवतः ।। आह्वजालिकी, आह्वजालिका, आह्वजालीया । सौदर्शनिकी, सौदर्शनिका, सौदर्शनीया ॥ ओर्देशे ठञ् ॥ ११९॥ 'वृद्धात्' इति नानुवर्तते। उत्तरसूत्रे पुनर्वृद्धग्रहणात् । उवर्णा- पदमञ्जरी वाहीकग्रामेभ्यश्च ॥ छस्यापवादौ इति । एवं च ये छेनैव बाधिता अव्यय- तीररूप्योत्तरपदोदीच्यग्रामकोपविषयास्तद्विपयेऽप्येतावेव भवतः, न चेदन्येन बाधः, तद्यथा-आरान्नाम वाहीकग्रामः आरास्की, आरात्का, 'इसुक्तान्तात्कः' । तथा कास्तीरं नाम वाहीकग्रामः कास्तीरिकी, कास्तीरिका । इह तु दाशरूप्यं नाम वाहीकग्रामः, 'धन्वयोपधात्' इति वुन् ठबिठौ बाधते-दाशरूप्यकः । तथा शकलान्यस्मिन्सन्ति शाकलं नामोदीच्यग्रामः भूयो वाहीकग्रामः, ततष्ठ- बिठौ भवतः-शाकलिकी, शाकलिका । इह तु सौसुकं नाम वाहीकग्रामः प्रस्थोत्तरपदादिसूत्रेण प्राप्त कोषधलक्षणमणं छो बाधते, परत्वात्तमप्यपवादत्वाद् 'वृद्धादकेकान्त' इत्यत्र 'कोपधग्रहणं सौसुकाद्यर्थम्' इति कोपधलक्षणश्छो वाधते, सौसुकीयः ॥ ओर्देशे ठञ् ॥ नेपादकपुकः, शावरजम्युक इति । निपादकर्पू-शवरजम्बू- शब्दाभ्यां ठञ् , 'इसुसुक्तान्तात्कः', 'केऽणः' इति ह्रस्वः ।। न्यासः , पूर्वपदं यस्य तदापदादिपूर्वपदम् , ततः काला ठझिठौ भवतः। आदिशब्देनोर्वादयः शन्दा गृह्यन्ते। वाहीकग्रामेभ्यश्च ।। विभापोशीनरेपु ॥ ओर्देशे ठम् ॥ नैपादकर्षुकः ।

·धन्वयोपधाद, वुम् ] चतुर्थाध्याये द्वितीयः पादः ६०१ - . . न्ताद् देशवाचिनः प्रातिपदिकात् ठञ् प्रत्ययो भवति शैषिकः । नैषाद- कर्षुकः । शाबरजम्बुकः । देश इति किम् ? पटोश्चात्त्राः पाटवाः । ठठियोःप्रकरणे ठनः केवलस्यानुवृत्तिन लभ्यत इति ठग्रहणं कृतम् ॥ वृद्धात्याचाम् ॥ १२० ॥ 'ओर्देशे' इत्येव । उवर्णान्ताद् वृद्धात्प्राग्देशवाचिनः प्रातिपदिका- ठम् प्रत्ययो भवति शैषिकः । आढकजम्बुकः । शाकजम्बुकः । नापित- वास्तुकः । पूर्वेणैव ठभि सिद्ध नियमार्थं वचनम् - वृद्धादेव प्राचाम- वृद्धान्न भवतीति । मल्लवास्तु माल्लवास्तवः ॥ धन्वयोपधाद् वुञ् ॥ १२१ ॥ 'वृद्धात्' इति वर्तते, देश इति च । धन्ववाचिनो यकारोपधाच पदमञ्जरी वृद्धात्प्राचाम् ॥ वृद्धादेव प्राचामिति । विपरीतस्तु नियमो न भवति- प्राचांमेव वृद्धादिति, अप्राग्देशवाचिनो वृद्धस्योवर्णान्तस्याभावाद् यत्र पूर्वसूत्र- स्यातिप्रसङ्गः स्यात् । आढकजम्बुक इति । पूर्ववत्कादेशहस्वत्वे ॥ धन्वयोपधाद् वुञ् ॥ धन्ववाचिन इति । धन्वविशेषवाचिन ऐरावतादे- रित्यर्थः । स्वरूपस्य पर्यायाणां च ग्रहणं न भवति, वृद्धाधिकारात् । पारधन्वक इति । 'पारेमध्ये षष्ठया वा' इत्यव्ययीभावः, 'अचश्च' इति टच समासान्तः, न्यास: शावरजम्बुक इति । निषादकषू-शबरजम्बूशब्दाभ्यां ठञ् , 'इसुसुक्तान्तात् कः', 'केऽणः' इति ह्रस्वः। ननु च ठञ् प्रकृत एव, स एवेहानुकृष्यते, तत् किं ठञ्ग्रहणेन ? इत्यत आह–ठबिठयोरिति । यथैव हि ठञ् प्रकृतः, एवं भिठोऽपि । तत्र द्वयोरपि प्रकरणे ठञ् चानुवर्तिष्यते, नेतर इत्येतन्न लभ्यते । तस्माद् भिठस्य निवृत्तये पुनष्ठअहणं कृतम् । ननु चास्वरितत्वादेव मिठो नानुवर्तिष्यते ? सत्यमेतत् ; तदेवात्वरितत्वं शापयितुं भिठस्य ठञ्ग्रहणं कृतम् । तच्चात्वरितत्वमाख्यायते मन्दबुद्धीनामनुग्रहाय ॥ वृद्धात् प्राचाम् । आढकजम्बुक इति । पूर्ववत् कादेशो हृस्वत्वञ्च ॥ धन्वयोपधाद् वुन् ॥ धन्वनोऽर्थस्य ग्रहणम् , न त्वरूपत्य; वृद्धाधिकारात् । १. जय-'केऽग इति ह्रस्वः'-इत्यधिकः पाठोऽपि क्वचित् । २. 'शालजम्युफ:-इति पाठा० ।

·कांशिकावृत्ती [ धन्वयोपधाद् वुन देशाभिधायिनो वृद्धात्प्रातिपदिकाद् बुझ् प्रत्ययो भवति शैषिकः । धन्वशब्दो मरुदेशवचनः । पारधन्वकः। ऐरावतकः । योपधात् साङ्काश्यकः । काम्पिल्यकः ॥ प्रस्थपुरवहान्ताच ॥ १२२ ॥ 'वृद्धात्' इत्येव', 'देशे' इति च; अन्तशब्दः प्रत्येकमभिसम्बद्धयते । प्रस्थ, पुर, वह – इत्येवमन्तादेशवाचिनः प्रातिपदिकाद् वृद्धाद् प्रत्ययो भवति शैषिकः । छस्यापवादः । मालाप्रस्थकः । नान्दीपुरकः । कान्ती: पुरकः । पैलुवहकः । फाल्गुनीवहकः । पुरान्तो रोपधः, तत उत्तरसूत्रेणैव सिद्धमप्रागर्थमिह ग्रहणम् ॥ रोपधेतोः प्राचाम् ॥.१२३ ॥ पदमञ्जरी वुनि यस्येति लोपः । यदि तु धन्वशब्दो नपुंसकलिङ्गः, ततः 'नपुंसकादन्यतर स्याम्' इति टजभावपक्षे वुनि 'नस्तद्धिते' इति टिलोपः। साङ्काश्यकाम्पिल्यशब्दो बुञ्छणादिसूत्रेण ण्यान्तौ ॥ प्रस्थपुरवहान्ताच ॥ वृद्धादिति वर्तते इति । यद्येवमन्तग्रहणमनर्थकं प्रस्था- दीनामवृद्धत्वादेव तदन्तविधिर्भविष्यति ? नैतदस्ति; 'वा नामधेयस्य' इति प्रस्था- दीनामेव पदानां वृद्धत्वसम्भवात् । अथाप्येवंनाम्नो देशस्याभावः, तथापि यथा पूर्वसूत्रे धन्वविशेपग्रहणं तथेहापि सम्भाव्येत- नादीपुरं नाम वाहीकेषु ग्रामः, तत्र वाहीकग्रामलक्षणौ ठमिठौ छरयापवादौ, अयमपि बुब् छस्यापवादः । इह त्वपवादविप्रतिपेधाद् चुम् भवति । एवं च पातनप्रस्थकः, कौजीवहक इत्यत्रापि बुझेव भवति ॥ न्यासः न हि धन्वशन्दो वृद्धः । पारधन्वनि बातः पारेधन्वकः, 'नस्तद्धिते' इति टिलोपः।ऐरावते बात ऐरावतका ॥ प्रस्थपुरवहान्ताच्च ।। वृद्धादित्येवेति । यदि तईि वृद्धादित्यनुवर्तते वृद्धाधि- कारादेव स्वरूपग्रहणाभावात् कथं तदन्तविधिर्भविष्यति, न हि प्रस्थादेः केवलस्य वृद्धत्वं सम्भवति, किं तहिं १ तदन्तस्य, तत् किमन्तग्रहणेन १ मेवम् ; सत्यपि वृद्धाधिकारे यथा धन्येति वृद्धग्रहणं हि देशस्य विशेपणं तयेहापि स्यात् , तन्निवृत्यर्थमन्तमहणं कृतम् ।।

·जनपदतदवध्योश्च ] चतुर्थाध्याये द्वितीयः पादः 'वृद्धात्' इत्येव, 'देशे' इति च । तद्विशेषणं प्राग्ग्रहणम् । रोपधा- दीकारान्ताच प्राग्देशवाचिनो वृद्धाद् वुन् प्रत्ययो भवति शैषिकः । छस्यापवादः । पाटलिपुत्रकाः । ऐकचक्रकाः । ईतः खल्वपि -- काकन्दी, काकन्दकः। मांकन्दी, माकन्दकः । प्राचामिति किम् ? दात्तामित्त्रीयः । तपरकरणं विस्पष्टार्थम् ॥ जनपदतवध्योश्च ॥ १२४ ॥ 'वृद्धात्' इत्येव, 'देशे' इति च । तद्विशेषणं जनपदतदवधो । वृद्धाजनपदवाचिनस्तदवधिवाचिनश्च प्रातिपदिकाद् वुन् प्रत्ययो भवति शैषिकः । छस्यापवादः । आभिसारकः। आदर्शकः। जनपदावधेः खल्वपि -- औपुष्टकः । श्यामायनकः । तदवधेरपि जनपद एव गृह्यते, न ग्रामः । किमर्थं तर्हि पदमञ्जरी रोपधेतोः प्राचाम् ॥ ईकारान्ताच्चेति । ह्रस्वस्य तु ग्रहणं न भवति, तदन्तस्य पारदेशवाचिनोऽसम्भवात् । ऐकचक्र इति । एकचक्रा नाम प्राग्देशे नगरी, तत्र 'एङ् प्राचां देशे' इति वृद्धसंज्ञा, ककन्देन निवृत्ता नगरी काकन्दी, स्त्रीषु 'सौवीरसाल्वप्राक्ष' इत्यञ् । तपरकरणं विस्पष्टामिति । न तु हृस्वप्लुतयो- निवृत्त्यर्थम् ; तदन्तस्य प्रान्देशवाचिनोऽसम्भवात्, ईकारस्थानण्त्वेन तयोर- ग्रहणाच्च । असति तु तकारे 'रोपधयोः' इत्युच्यमाने किमत्र गृहीतमिति विस्पष्टं न ज्ञायेत । तकारे तु सति वर्णनिर्देशो निश्चीयते, तत्रैव तस्य प्रसिद्धत्वात् । 'ईकाररोपधयोः' इति निर्देशे गौरवप्रसङ्गः ।। जनपदतवध्योश्च ॥ तदवीधरपि जनपद एव गृह्यते इति । स चासाव- रोपघेतोः प्राचाम् ॥ इकारान्ताच्चेति । कथं पुनर्जायते-दीर्घत्येदं ग्रहणम्, न हस्वत्येति १ सामर्थ्यात् । प्राग्ग्रहणं हि देशस्य विशेषणम् । वृद्धादिति वर्तते, न च वृद्धमिकारान्तं प्राग्देशवाच्यस्ति, तत्माद् दीर्घत्येदं ग्रहणमिति विशागते । एकचका- शब्दत्य तु 'एङ् प्राचाम्' इति वृद्धसंज्ञा । अय तपरकरणं किमर्थम् , नेह किञ्चित्तत्य व्यावत्यंमत्तीत्यत आह-तपरकरणं विस्पष्टार्थम् । असति हि तस्मिन् रोपघ इति स्थिते गुणे कृते विभक्तौ च रोपधयोरिति निर्देशः स्यात्। तत्रैव सन्देहः त्यात्- किंरोपपत्ये ग्रहणम् १उत रोपपत्येकारान्तत्येति ? तपकरणे तु सति सन्देहो न भवति । ईरोपधादिति नोक्तम् , वैचित्र्यार्थम् ।। जनपदतवध्योश्च ।। तदवधेरपीत्यादि । 'जनपदवदवथ्योश्च' इत्यत्र तच्छन्देन न्यासः - ·६०४ काशिकावृत्ती [ जनपदतदवध्योश्च ग्रहणम् ? बाधकबाधनार्थम् । गतॊत्तरपदाच्छं बाधित्वा वुव जन- पदावधेर्भवति । त्रैगर्तकः । अवृद्धादपि बहुवचनविषयात् ॥ १२५ ॥ 'जनपदतदवध्योः' इत्येव । अवृद्धाद, वृद्धाच्च जनपदात्तदवधिवाचि- नश्च बहुवचनविषयात्प्रातिपदिकाद् प्रत्ययो भवति शैषिकः । अण्छ- योरपवादः । अवृद्धाज्जनपदात्तावत् - अङ्गाः । वङ्गाः। कलिङ्गाः । पदमञ्जरी वधिरिति कर्मधारय आश्रीयत्ते, न तु तस्यावधिस्तदवधिरिति षष्ठीसमास इत्यर्थः । तथा हि सति मौजी नामावधिभूतो ग्रामः, तत्र भवो मौजीय इत्यत्रापि स्यात् । कस्य पुनरसाववधिरिति चेत् ? सन्निधानाज्जनपदस्यैवेति विज्ञायते। गर्तोत्तरपदाच्छं बाधित्वेति । अन्यथा तु गर्वोत्तरपदाच्छो भवतीत्यस्याव- काश:-वृकगीयः, जनपदवुअोऽवकाश:- आङ्गकः; त्रिगतशब्दादुभयप्रसङ्गे परत्वाच्छः स्यात् , ततश्च गर्वोत्तरपदाच्छविधेर्जनपदाद् वुञ् पूर्वविप्रतिषिद्ध इति पूर्वविप्रतिषेधः पठितव्यो भवति । त्रैगर्तक इति । उत्तरसूत्रेण वुन् । एतेनोत्तरत्र तदवधिग्रह्णस्योपयोगं दर्शयति ॥ अवृद्धादपि बहुवचनविपयात् ।। अरछयोरपवाद इति । अवृद्धादणोऽपवादो वृद्धाच्छस्य । इहावृद्धादपि बहुवचनादित्येव सिद्धम्। यौगिको बहुवचनशब्दः- न्यासः सन्निहितत्वाब्जनपद एव परामृश्यते । न चायं पष्ठीसमास. 1 पठोसमासे ह्यजनपदो- ऽपि योऽवधिस्ततोऽपि बुञ् प्रसज्येत । छ एव तस्येष्यते-मौसी नाम वाहीकानाम- वधिामः, तत्र भवो मौजीय इति । तस्मात् समानाधिकरण एवायं समासः-स एव बनपदोऽवधिर्मर्यादा तवधिरिति । तेन जनपदावधिरेव जनपदा एवं गृह्यन्ते, न ग्रामः । किमर्थं तर्हि तदवधिग्रहणमिति । यदि तदधिरपि जनपद एवं गृह्यते, निरर्थक तहि तस्य ग्रहणम् , 'ननपदाच्च' इत्येतावदेव वक्तव्यमित्यभिप्रायः । वाधकबाधनार्थमिति। गोत्तरपदाद् वक्ष्यमाणश्छ एव परत्वाद् विशेषविहितत्वाच्च बाधकः, तस्य वाधनाथ तदवधिग्रहणम् । तेन हि त्रिगर्तेषु भवस्त्रगर्तक इत्यत्रोत्तरसूत्रेण गर्वोत्तरपदाच्छं बाधित्वा बुप्रेव भवति ॥ अवृद्धादपि बहुवचनविपयात् ।। अण्छयोरपवाद इति । अवृद्धादणोऽपरादः, गृहालस्य । अथ विषयग्रहण किमर्थम् , विनापि तेन विशेषो लभ्यत एव । कथम् ?

·अवृद्धादपि बहुवचन० ] चतुर्थाध्याये द्वितीयः पादः ६०५ आङ्गकः । वाङ्गकः । कालिङ्गकः । अवृद्धाज्जनपदावधेः - अजमीढाः । अजक्रन्दाः । आजमीढकः । आजक्रन्दकः । वृद्धाज्जनपदात् - दार्वाः । जाम्ब्वाः । दार्वकः । जाम्ब्वक: । वृद्धाज्जनपदावधेः कालञ्जराः । वैकुलिशाः । कालञ्जरकः । वैकुलिशकः । विषयग्रहणमनन्यत्र भावार्थम् । जनपदैकशेषबहुत्वे ‘मा भूत् । वर्तन्यः । वार्तनः। अपिग्रहणं किम् , यावता वृद्धापूर्वेणैव सिद्धम् ? तक्रकौण्डिन्य- न्यायेन बाधा मा विज्ञायोति समुच्चीयते ॥ पदमञ्जरी वहूनामर्थानां वचनो बहुवचन इति । यदि वा बहुवचनाद्वहुवचनान्तादित्यर्थः, नार्थो विषयग्रहणेन ? तत्राह- जनपदैकशेषबहुत्व इति । जनपदश्यैकशेषवशेन यद्वहुत्वं तनेत्यर्थः । वर्तन्य इति । अवयवभेदेन भेदमाश्रित्य एकशेषः । नायं नित्यबहुवचनान्त:: द्वयेकयोरपि दर्शनात् । तक्रकौण्डिन्यन्यायेनेति । पूर्वसूत्रे हि जनपदसामान्ये वृद्धाद् वुब् विहितः, यथा-ब्राह्मणसामान्ये दधिदानम् । इह तु बहुवचनविषये विशेषेऽवृद्धाद् वुञ् , यथा-कौण्डिन्ये तक्रदानम् , ततश्च न्यासः इह जनपदतदवधिशब्दाभ्यां समानाधिकरणत्वाद् बहुवचनशब्दो न पारिभाषिको विज्ञायते, किं तर्हि १ अन्वर्थः- बहूनामर्थानां वचनो यो जनपदस्तदवधिश्चेति । यश्च बहूनामर्थानां वचनः सोऽर्थान् बहून् ब्रुवन् सामर्थ्यादेव बहुवचनविषयो भवति ? इत्याह- विषयग्रहणमित्यादि । अनन्यत्रभावः कथं नाम लभ्यत इत्येवमर्थ विषयग्रहणम् । अनन्यत्रभावः किमर्थमिष्यत इत्याह-जनपदैकदेशः क्रियते । वर्तनी च वर्तनी च वर्तनी च वर्तन्यः, तद् बहूनां वाचको भवति । ततश्च यदि विषयग्रहणं न क्रियते ततो वर्तनीपु भव इति वुञ् स्यात् । विषयग्रहणे तु सति न भवति, अनन्यत्रभावो विषयः । तेनैवं विज्ञायते- बहुवचनं न यो व्यभिचरतीति । यश्चैकशेपः स बहुवचनं व्यभिचरति, तस्य हि विवक्षाभाने बहुत्वात् । द्वयोरपि च कदाचिद् वृत्तेः । अपिग्रहणमिति । अपिग्रहणं हि वृद्धादपि यथा स्यादित्येवमर्थ क्रियते । वृद्धात् पूर्वेणैव सिद्धः प्रत्ययः, तत् किमपिग्रहणेन ? तक्रकौण्डिन्ययायेनेति । यथा 'ब्राह्मणेभ्यो १. 'वतंनी च वरांनी च वर्तनी च वतन्यः, वतंनीपु भव इति बुञ् न भवति; सह- विवक्षाया अभावे वहृववनाभावात् । वतन्यः । वातनः' इति पाठा० ।

·काशिकावृत्ती [ कच्छाग्निवत्रगतॊ० कच्छानिवस्त्रगोत्तरपदात् ।। १२६ ॥ 'देशे' इत्येव । उत्तरपदशब्दः प्रत्येकमभिसम्बद्धयते । कच्छाद्युत्तर- पदाद्देशवाचिन: प्रातिपदिकाच्च वृद्धादवृद्धाच्च बुब् प्रत्ययो भवति शैषिकः। छाणोरपवादः । दारुकच्छकः । पैप्पलीकच्छकः । काण्डाग्नकः । वैभुजाग्नकः । ऐन्द्रवक्त्रकः। सैन्धुवक्त्रकः । बाहुगर्तकः । चाक्रगर्तकः ।। धूमादिभ्यश्च ।। १२७ ॥ धूमादिभ्यो देशवाचिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यो वुञ् प्रत्ययो भवति शैषिकः । अणादेरपवादः । धौमकः । खाण्डकः'।. पदमञ्जरी बहुवचनादपि वृद्धाद् बुषि प्राप्ते आरभ्यमाणोऽवृद्धाद् वुल्. वृद्धाद् वुमो बाधकः स्यादित्यपिशब्देन समुच्चीयत इत्यर्थः । इह बहुवचनविपयादित्येतावता सिद्धमवृद्धार्थोऽयमारम्भः । वृद्धाधिकारविच्छेदार्थं त्ववृद्धादपीति वचनम् ।। कच्छाग्निवक्त्रगतॊत्तरपदात् ॥ कच्छशब्दार्थमुत्तरपदग्रहणम् । स हि केवलोऽपि कूलाख्ये देशे वर्तते, इतरेषां तु केवलानां देशवृत्त्यसम्भवादेव तदन्त- विधिः सिद्धः । कच्छाद्यन्तादित्युच्यमाने बहुच्पूर्वादपि स्यादित्युत्तरपदग्रहणम् ।। धूमादिभ्यश्च ।। अण्णादेरपवाद इति । अवृद्धेभ्यो धूमादिभ्योऽणोऽपवादः, न्यासः दधि दीयतां तक्र कौण्डिन्याय' इति सामान्येन वृत्तस्य दधिदानस्य विशेषे वर्तमानेन तक- दानेन बाधा क्रियते, तथेहापि बहुवचनविपये च सामान्येन प्रवृत्तस्य पूर्वयोगस्य बहुवचनविषये वर्तमानेनानेन योगेन बाधा विज्ञायते । तस्माद् वृद्धादपि यथा स्यादि- त्यपिशब्देन समुच्चीयते ।। कच्छाग्निवक्त्रगर्तोत्तरपदात् । कच्छशब्दार्थमुत्तरपदग्रहणम् , स हि केवलोऽपि देशे वर्तते । इतरेषां तु केवलानां देशे वृत्त्यसम्भवात् सामर्थ्यादेव तदन्तविधिलभ्यत इतीतरान् प्रत्युत्तरपदग्रहणमनर्थकम् । 'कच्छाग्निवक्त्रगन्तिात्' इति नोक्तम् , बहुच्पूर्वान्मा भूत् । यदा हि कच्छदेशेन देशान्तरस्य गुणसाम्ये सतीपदसमाप्तः कच्छदेश इति कच्छ- शब्दाद् बहुच क्रियते तदा बहुकच्छशब्दो देशवचन इति । अन्तग्रहणे तु सति ततोऽपि प्रत्ययः स्यात् , उत्तरपदग्रहणान्न भवति । दारुकच्छक इति । कच्छशब्दस्योत्तरपदस्य वृद्धस्योदाहरणम् । पैप्पलीकच्छक इत्यवृद्धस्योदाहरणम् । एवमग्न्याद्युत्तरपदानामपि । एकमवृद्धस्योदाहरणम् । अपरं वृद्धस्य वेदितव्यम् ।। १. 'साइण्डका-इति पाठा० । .

·६०७ नगरात्कुत्सनप्रावीण्ययो।] चतुर्थाध्याये द्वितीयः पादः पाथेयशब्दः पठ्यते, तस्य योपधात्वादेव तुनि सिद्धे सामर्थ्याद- देशार्थ ग्रहणम् । तथा विदेहानर्तशब्दयोर्जनपदलक्षणे वुजि. सिद्धेऽदेशार्थः पाठः । विदेहानां क्षत्रियाणां स्वं वैदेहकम् । आनर्तकम् । समुद्रशब्दः पठ्यते, तस्य नावि मनुष्ये च बुनिष्यते - सामुद्रिका नौः । सामुद्रको मनुष्यः । अन्यत्र न भवति - सामुद्रं जलमिति । धूम । खण्ड' । शशादन । आर्जुनाद । दाण्डायनस्थली । माहक- स्थली । घोषस्थली । माषस्थली । राजस्थली । राजगृह । सत्रासाह। भक्षास्थली । मद्रकूल । गतकूल । आञ्जीकूल । द्वयाहाव । व्याहाव । संहीय । वर्वरः । वर्चगर्त । विदेह । आनर्त्त । माठर । पाथेय । घोष । शिष्य । मित्र । वल । आराज्ञी। धार्तराज्ञी। अवयात । तीर्थ । कूलात्सौवीरेषु *। * समुद्रान्नावि मनुष्ये च * । कुक्षि । अन्तरीप। द्वीप । अरुण । उज्जयिनी । दक्षिणापथ । साकेत' । नगरात्कुत्सनग्नावीण्ययोः ॥ १२८ ॥ नगरशब्दाद् वुन् प्रत्ययो भवति शैषिकः कुत्सने प्रावीण्ये च पदमञ्जरी वृद्धेभ्यश्छस्य, उदीच्यग्रामेभ्यस्त्वञः, वाहीकग्रामेभ्यप्ठबिठयोः। कूलात्सो. वीरेष्विति । कौलको भवति सौवीरेपु, कौलमन्यत्र ।। न्यासः धूमादिभ्यश्च ।। अणादेरपवाद इति । आदिशब्देन कच्छादीनां ग्रहणम् । तत्र देशवचना अवृद्धा ये धूमादयत्तेभ्योऽणोऽपवादः । ये तु वृद्धास्तेभ्यश्लस्य । य उदीच्य. ग्रामारतेभ्योऽणः। ये वाहीकग्रामास्ते ठठियोः । तस्य योपधत्वादेव वुनि सिद्ध इति । 'धन्वयोपधाद् वु' इत्यनेन । जनपदलक्षणे वुत्रि सिद्ध इति । 'अवृद्धादपि'.. इत्यादिना । कूलात् सौवीरेषु इति । कुलशब्दाद वुञ् भवति सौवीरेषु । कौलको. भवति सौवीरश्चेत् , कोलोऽन्यत् ।। १. 'राउड'-दति पाठा० । २. मानवली, पल्ली, सुराज्ञी-एतेन गणेऽपिका। शन्दाः कुपित् ।

·काशिकावृत्ती [नगरात्कुत्सनप्रावीण्ययोः गम्यमाने । प्रत्ययार्थविशेषणं चैतत् – कुत्सने प्रावीण्ये च जातादौ प्रत्ययार्थ इति । कुत्सनम्=निन्दनम् । प्रावीण्यम् = नैपुण्यम् ॥ केनेदं मुषितः पन्था गात्रे पक्ष्मालिधुसरः । इह नगरे मनुष्येण सम्भाव्यत एतन्नागरकेण । चौरा हि नाग- रका भवन्ति । केनेदं लिखितं चित्रं मनोनेत्रविकाशि यत् । इह नगरे मनुष्येण सम्भाव्यत एतन्नागरकेण । प्रवीणा हि नागरका भवन्ति । कुत्सनप्रावीण्ययोरिति किम् ? नागरा ब्राह्मणाः । कत्त्र्यादिषु तु संज्ञाशब्देन साहचर्यात्संज्ञानगरं पठ्यते, तस्मिन् नागरेयकमिति प्रत्यु- दाहार्यम् ॥ अरण्यान्मनुष्ये ॥ १२९ ॥ अरण्यशब्दाद् वुञ् प्रत्ययो भवति शैषिको मनुष्येऽभिधेये । औप- संख्यानिकस्य णस्यापवादः । आरण्यको मनुष्यः । पदमञ्जरी नगरात् कुत्सनप्रावीण्ययोः ॥ केनेदं मुपितमिति प्रश्नः, इह नगरे मनु- प्येणेत्युत्तरम् । सम्भाव्यत एतदित्यादि प्रष्टुर्वचनम् । संज्ञानगरं पश्यत इति । माहिष्मतीशब्दसाहचर्यात् संज्ञानगरं संज्ञाभूतो नगरशब्द इत्यर्थः ।। अरण्यान्मनुष्ये ॥ औपसंख्यानिकस्येति । 'अरण्याण्णो वक्तव्यः' इत्युप- संख्यानप्राप्तस्य । । न्यासः नगरात् कुत्सनप्रावीण्ययोः ।। नागरा ब्राह्मणा इति । अण् । ननु च 'नगर- माहिष्मती' इति नगरशब्दः कन्यादिषु पठ्यते, ततो ढकना भवितव्यम् , तत् कथं नागरा इति प्रत्युदायत इत्याह-व्यादिब्धित्यादि । द्विविधो नगरशब्दः- नातिवचनः, संज्ञाशन्दश्च । तयोः फल्यादिपु माहिष्मतीशन्देन साहचर्यात् संशशब्दः पठ्यते । तत्र नातिशब्दान्नागरा इति प्रत्युदाहतम् । संशाशन्दे तु नागरेयक इति. प्रत्युदाइतव्यम् ।। अरण्यान् मनुष्ये ॥ औपसंख्यानिकस्य णस्यापवाद इति । . 'अरण्याण्णा' इत्युपसंख्यानात् प्राप्तस्य ।

·विभाषा कुरुयुगन्धराभ्याम् ] चतुर्थाध्याये द्वितीयः पादः ६०६ -- *. पथ्यध्यायन्यायविहारमनुष्यहस्तिष्वितिः वक्तव्यम् । आर- ण्यकः पन्थाः । आरण्यकोऽध्यायः । आरण्यको. न्यायः । आरण्यको विहारः । आरण्यको मनुष्यः । आरण्यको हस्ती। * वा गोमयेषु *। आरण्याः, आरण्यका गोमयाः । एतेष्विति किम् ? आरण्याः पशवः ।। विभाषा कुरुयुगन्धराभ्याम् ॥ १३० ॥ कुरु, युगन्धर - इत्येताभ्यां विभाषा वुञ् प्रत्ययो भवति शैषिकः। कौरवकः, कौरवः । यौगन्धरकः, यौगन्धरः। जनपदशब्दावेतौ, ताभ्याम् 'अवृद्धादपि' इति नित्ये वुभि प्राप्ते विकल्प उच्यते । कुरुशब्दः कच्छादिष्वपि पठ्यते, तत्र वचनादणपि भविष्यति । सैषा युगन्धरार्था विभाषा' । मनुष्यंतस्थयोस्तु कुरुशब्दान्तित्य पदमञ्जरी 'मनुष्ये' इत्यल्पमिदमुच्यते, इत्याह-पथ्यध्यायेति । भारण्यकोऽध्याय इति । योऽरण्येऽधीयते उपनिषद्भागः स उच्यते । विहारः क्रीडा ॥ विभाषा कुरुयुगन्धराभ्याम् ॥ कुरुशब्दः कच्छादिषु पठ-यते इति । कथं तर्हि कुरुशब्दाद् वुनः प्राप्तिरुक्ता, ताभ्यामवृद्धादपीति नित्यं बुबि प्राप्त इति ? आद्यप्राप्त्यभिप्रायेण तदुक्तम्, न पुनर्योऽनेन विकल्पेन वाध्यते तदभिप्रायेण । येऽपि पठन्ति-बुषि सिद्ध इति, प्राप्त इत्यर्थः । यथा सिद्धे सत्यारम्भो नियमार्थ इति कुरुशव्दार्थं विभाषाग्रहणं न कर्तव्यमिति प्रतिपादयिष्यन्नाह कुरुशब्दः कच्छादिषु पठन्यत इति । ततः किमित्यत्राह-तत्रेति । किमर्थं तर्हि विभाषा- त्यासः पथ्यध्यायन्यायेत्यादि । एषु पथ्यादिषु वुञ्भवतीत्येतदर्थरूपं व्याख्येयमित्यर्थः । तत्रेदं व्याख्यानम्-'धूमादिभ्यश्च' इत्यतश्चकारोऽनुवर्तते, स चानुक्तसमुच्चयार्थः, तेन पथ्यादिपु वुभवति । वा गोमयेष्विति । गोमयेषु वाच्येषु वा वुञ्भवतीति । स तु तत्यैव चकारस्यानुक्त- समुच्चयार्थस्यानुवृत्तेर्वक्ष्यमाणस्य विभापाग्रहणत्योभयोः शेषभूतत्वाल्लभ्यते । यदि तर्हि वक्ष्यमाणं विभाषाग्रहणमुभयोर्योगयोः शेपभूतं पथ्यादिप्वपि विकल्पेन विधिः स्यात् ? नेप दोषः व्यवत्यितविभाषा हि सा, तेन गोमयाद् विकल्पेन विधिर्भवति, पथ्यादिपु नित्यमिति ॥ विभापा कुरुयुगन्धराभ्याम् ।। सैपा युगन्धरार्था विभाषेति । न कुन- १. 'पारियोप्याद्युगन्धराया विभाषा-इति पाठा० । काशि०3:४० ·६१० काशिकावृत्ती [विभापा कुरुयुगन्धराभ्याम् एव वुञ्प्रत्ययो भवति । कौरवको मनुष्यः, कौरवकमस्य हसितमिति ॥ मद्र वृज्योः कन् ।। १३१ ॥ मद्रवृजिशब्दाभ्यां कन् प्रत्ययो भवति शैषिकः । जनपदवुमो- ऽपवादः । मद्रेषु जातः मद्रकः । वृजिकः ॥ कोपधादण् ।। १३२ ॥ 'देशे' इत्येव । ककारोपधात्प्रातिपदिकादण्प्रत्ययो भवति शैषिकः। जनपदवुञोऽपवादः । अन्यत्र जनपदं मुक्त्वा पूर्वेणैव कोपधादणि सिद्धम् । पदमञ्जरी ग्रहणमित्याह-सैषेति । ननु युगन्धरशब्दादपि 'अवृद्धादपि' इति नित्ये वुधि सिद्धे- ऽन्तरेणापि विभाषाग्रहणं पुनर्वचनाद्विकल्पो विज्ञास्यते ? नैवं शक्यम् । विपर्ययोऽपि स्यात्। युगन्धरशब्दान्नित्यो वुजू , 'अवृद्धादपि' इत्यनेन तु विभापित इति पुनरारम्भो ह्येवमप्युपपद्यते । मनुष्यतत्स्थयोस्त्विति । एतच्च कच्छादिषु पाठसामर्थ्याल्लभ्यते, अन्यथाऽनयैव विभाषया बुजणोः सिद्धत्वात्तनास्य पाठोऽनर्थकः स्यात् ।। मद्रवृज्योः कन् । मद्रशब्दः 'स्फायितञ्चि' इति रक्प्रत्ययान्तः, 'वृजी वजने' 'इगुपधात्किः' इति किप्रत्ययान्तो वृजिशब्दः । जनपदवुजोऽपवाद इति । 'अवृद्धादपि' इति ॥ कोपधादरण ।। किं पुनरदेशवाचिनोऽयं नेष्यते यतो देशप्रणमनुवर्तते ? इत्यत आह–अन्यत्रेति । पूर्वेण, प्रस्थोत्तरपदादिसूत्रेण, एवं चोत्तरार्थ देशानु- न्यासः शब्दार्या । तत्र कच्छादिपाठाद् विनापि विभाषाग्रहणेनाणा भवितव्यम् । ननु युगन्धर- शब्दादप्यणि 'अवृद्धादपि बहुवचनविषयात्' इति नित्य एव वुनि प्रासे वचनमनित्यार्थ भविष्यति, नित्ये हि बुनि पुनरारम्भोऽनर्थकः स्यात् , तस्माद् युगन्धरार्याऽपि विभापा न प्रसज्येत १ नैतत् , पुनरारम्भो विपर्ययेणापि शक्यते समर्थयितुम् । जनपदलक्षणो यो घुम् स विभाषा, अयं तु नित्य इति । अस्मात् तु युगन्धरार्थ विभापाग्रहणं कर्तव्यम् । मनुष्यवस्थयोस्तु कुरुशब्दान्नित्य एन कुत्र्भवति, कच्छादिपु पाठसामर्थ्यात् । अन्यथानयैव विभाषया वुमणो। सिद्धत्वात् कच्छादिपाठोऽनर्थकः स्यात् ; अनवकाशत्वात् ।। मद्रवृज्योः कन् ।। जनपदवुलोऽपवाद इति । 'अवृद्धादपि' इत्यादिप्राप्तस्य । मद्र- वृज्योः कन्निति घ्यन्तस्य परनिपातः 'वन्दे धि' इत्यस्य विधेरनित्यत्वशापनार्थम् । तेन धूमाग्नी इत्येवमादि सिद्धं भवति ।। फोपधादण् । जनपदवुनोऽपवाद इति । पूर्ववत् प्राप्तस्य । किं पुनर्देशादन्यत्र ·कच्छादिभ्यश्च ] चतुर्थाध्याये द्वितीयः पादः ६१.१ ऋषिकेषु जातः आर्षिकः । माहिषिकः । अण्ग्रहणमुवर्णान्तादपि स्यात् - इक्ष्वाकुषु जातः ऐक्ष्वाकः ॥ कच्छादिभ्यश्च ।। १३३ ॥ 'देशे' इत्येव । 'कच्छ' -- इत्येवमादिभ्यो देशवाचिभ्योऽण्प्रत्ययो भवति शैषिकः। वुनादेरपवादः । काच्छः । सैन्धवः । वार्णवः । पदमञ्जरी वृत्तिः न त्वदेशनिवृत्त्यर्था । नन्वदेशवाचिनः प्राग्दीव्यतीय एवाण सिद्धः, प्रस्थो- त्तरपदादिसूत्रं तु उदीच्यग्रामलक्षणानो बाधनार्थम् , तत्किमुच्यते-अन्यत्र पूर्वे- णैवेति, सत्यम् ;सति त्वेवमर्थे तस्यारम्भे प्रतिपदविधानात्तेनैव सर्वत्राण्विधियुक्तः, अथाण्ग्रहणं किमर्थम् , न कोपधाद्यथाविहितमित्येवोच्येत, आरम्भसामर्थ्याद्धि यो विहितो न च प्राप्नोति स एव भविष्यति ? इत्यत आह-अरग्रहणमिति । इक्ष्वा- कुशब्दाद् 'ओर्देशे ठम्' प्राप्तः, तस्मिन् जनपदवुनाबाधिते यद्यण्ग्रहणं नक्रियेत पुनर्वचनाद् वुमेव स्याद्, अण्ग्रहणे त्वणेव भवति । ऐक्ष्वाक इति । दाण्डिनाय- नादिसूत्रेण टिलोपः, एवं चाण्ग्रहणादेवायमोर्देशे ठयो बाधको न परत्वात् । कच्छादिभ्यश्च ।। वुजादेरपवाद इति । ये जनपदवाचिनो बहुवचनविषयाः, तेभ्यो बुञोऽपवादः, सिन्धुवर्णशब्दाभ्यामोर्देशे ठयः। साल्वशब्दः पठ्यते- जनपदलक्षणो वुमा भूदिति । 'अपदातौ साल्वात्' 'गोयवाग्वोश्च' इति नियमार्थं भविष्यति- अपदातावेव गोयवाग्वोरेवेति, वृद्धत्वाच्छः प्राप्नोति ।। न्यासः वर्तमानो नेष्यते, यो देशे न वर्तते ? इत्याह-अन्यत्रेत्यादि पूर्वेणेति । 'प्रस्थोत्तर- पदात्' इति सूत्रेण । अथाण्ग्रहणं किमर्थम् , न कोपधाद्यथाविहितमेवोच्येत, यथाविहितमुच्यमानेऽण- पवादो वुञ् स्यादिति चेत् १ न; वुञ्जिधाने हि वचनमनर्थकं स्यात् , तेन विना वुञः सिद्धत्वात् । तस्माद् वचनसामर्थ्याद् विहितोऽणेव प्राप्नोति । अन्येन बाधित्वा अत- एवाण भविष्यतीति । स हि 'प्राग्दीव्यतोऽण' इति विहितो बाधितश्च वुभैवेत्यत आइ- अण्ग्रहणमित्यादि । इक्ष्वाकुपु जात इति । इक्ष्वाकुशब्दादोर्देशे ठञ् प्रातः, तस्मिन् जनपदवुना बाधिते यदीहाण्ग्रहणं न क्रियते तदा पुनर्वचनाद् वुव भवति, अण्ग्रह- णादणेव भवति । ऐक्ष्वाक इति । 'दाण्डिनायनहास्तिनायन' इत्यादाविष्वाकुशन्दत्यो- कारस्य लोपो निपातितः ।। कच्छादिभ्यश्च ।। वुनादेरपवाद इति । आदिशन्देन ठनः । तत्र ये जनपद- बहुवचनविषयान्तेभ्यो बुनः प्राप्तत्यापवादः । सिन्धुवर्णशब्दाम्यामोदेशे ठमः कच्छरान्दा, ·काशिकावृत्ती [ कच्छादिभ्यश्च कच्छशब्दो न बहुवचनविषयः, तस्य मनुष्यतत्स्थयोवुअर्थः पाठः । विजापकशब्दः पठ्यते, तस्य कोपधत्वादेवासिद्धे इह ग्रहणमुत्तरार्थम्। कच्छ । सिन्धु । वर्ण । गन्धार । मधुमत् । कम्बोज । कश्मीर । साल्व । कुरु । रङ्कु। अणु' । खण्ड । द्वीप.। अनूप । अजवाह । विजापक । कुलून । कच्छादिः ॥ मनुष्यतत्स्थयोचुञ् ॥ १३४ ॥ 'कच्छादिभ्यः" इत्येव । मनुष्ये मनुष्यस्थे च जातादौ प्रत्ययार्थे कच्छादिभ्यो कुन् प्रत्ययो भवति । अणोऽपवादः । काच्छको मनुष्यः । काच्छकमस्य हसितं जल्पितम् । काच्छिका चूडा.। मनुष्यः । सैन्धवकमस्य हसितं जल्पितम् । सैन्धविका चूडा । मनुष्यतत्स्थयोरिति किम् ? काच्छो गौः । सैन्धवो वार्णवः ।। अपदातौ साल्वात् ।। १३५ ॥ साल्वशब्दः कच्छादिषु पठ्यते, ततः पूर्वेणैव मनुष्यतत्स्थयोनि सिद्ध नियमार्थ वचनम् । अपदातावेव मनुष्ये मनुष्यस्थे च साल्वशब्दाद् बुञ्प्रत्ययो भवति । साल्वको मनुष्यः । साल्वकमस्य हसितं जल्पितम् । अपदाताविति किम् ? साल्वः पदातिव्रजति ।। पदमञ्जरी अपदातौ साल्वात् ।। पादाभ्यामततीति 'पादस्य पदाज्यातिगोपहतेपु' इति पदादेशः, न पदातिरपदातिः । अपदातिः = अश्वरोहादिः। अपदातावेव मनुष्ये तत्स्थे चेति । द्वन्द्वनिर्दिष्टत्वेन तत्स्थे चेत्युक्तम् , न तु तत्स्थस्य पदातेः सम्भ- चूडा। सैन्धवको न्यासः न बहुवचनविषय इति । तेन 'अवृद्धादपि' इत्यादिना बाधकस्य वुञोपासावेव सामा. न्येनासिद्ध एवेति दर्शयति । यद्येवम् , किमयं तस्य पाठः१ इत्याह-तस्येत्यादि । उत्तर- सूत्रेण वुञ् मनुष्यतत्स्थयोर्यथा स्यादित्येवमर्थः । कच्छस्येह पाठः, न वनर्थकः । कोप- धादेवाण सिद्ध इति । पूर्वसूत्रेणेति । इह ग्रहणमुत्तरार्थमिति । उत्तरसूत्रे वुन यथा स्यात् ॥ मनुष्यतत्स्थयोवु ॥ अपदाती साल्वात् ।। साल्व इति । कच्छादिपाठादण || १.प्रण्ड' इति पाठा० ।

·-- गहादिभ्यश्च ] चतुर्थाध्याये द्वितीयः पादः गोयवाग्वोश्च ॥ १३६ ॥ गवि यवाग्वां च जातादौ प्रत्ययार्थे साल्वशब्दाद् वुञ्प्रत्ययो भवति. शैषिकः । कच्छाद्यणोऽपवादः । साल्वको गौः। साल्विका यवागूः । साल्वमन्यत् ॥ गर्नोत्तरपदाच्छः॥ १३७॥ 'देशे' इत्येव । गतॊत्तरपदाद्देशवाचिनः प्रातिपदिकाच्छः प्रत्ययो भवति शैषिकः । अणोऽपवादः । वाहीकग्रामलक्षणं च प्रत्ययं परत्वाद् बाधते । वृकगीयम् । शृगालगीयम् । श्वाविद्गीयम् । उत्तरपदग्रहणं बहुच्पूर्वनिरासार्थम् - बाहुगतम् ॥ गहादिभ्यश्च ॥ १३८॥ 'गह' इत्येवमादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यश्छः प्रत्ययो भवति शैषिक: अणादेरपवाद.' । गहीयः । अन्तःस्थीयः। देशाधिकारेऽपि सम्भवापेक्षं पदमञ्जरी वोऽस्ति । अपदातौ साल्वादेवेत्येष तु विपरीतनियमो न भवति; 'गोयवाग्योश्च' इत्यारम्भात् ॥ गर्वोत्तरपदाच्छः॥ वाहीकग्रामलक्षणमिति । यद्यपि 'वाहीकग्रामेभ्यश्च' इति ठचिठी विहितो, तथाप्युत्सृष्टानुबन्धयोस्तयोष्टरूपाविशेषाद्वाहीकग्रामलक्षण- मित्येकवचननिर्देशः । श्वाविद्गीयमिति । श्वानं विध्यतीति व्यधेः किप , सम्प्रसारणम् , 'नहिवृति' इति दीर्घः, श्वाविधां गतः श्वाविद्गतः ।। गहादिभ्यश्च ॥ श्रादेरपवाद इति । तत्र माहकिप्रस्थशब्दात् 'प्रस्थपुर- न्यासः गोयवाग्वोश्च ।। गर्तोत्तरपदाच्छः ।। अवृद्धार्थ वचनम् । वृद्धात्तु 'वृद्धाच्छः' इत्यनेनैव सिद्धमिति । तति तु वृद्धादपि परत्वादनेनैव भवितव्यम् । अणोऽपवाद इति । नाप्राप्त तस्मिन्नत्यारम्भात् । वाहीकग्रामलक्षणश्चेत्यादि। यद् गोत्तरपदं वाहीकवाचि ततो वाहीकमामलक्षणौ ठनिठौ बाधितत्वात् परत्वाच्छ एव भवति, तत्य गर्वोत्तरपदमवकाश इति । अथोत्तरपदग्रहणं किमर्थम् , न गतान्तादित्येवोच्येत ? इत्याह-उत्तरपदग्रहणमित्यादि । यदि गन्तिादित्युच्येत तदा बहुगत इत्येतस्मादपि १. 'प्रगलो रपवाद:'-इति पाठा० ।

·६१४ काशिकावृत्ती [ गहादिभ्यश्च विशेषणम् , न सर्वेषाम् । 'मध्यमध्यमं चाण चरणे' इति पठ्यते, तस्याय- मथः मध्यशब्दः प्रत्ययसन्नियोगेन मध्यममापद्यते । मध्यमीयाः। चरणे तु प्रत्ययार्थेऽण् भवति - माध्यमा इति । तदेतद्विशेष एव स्मयते पृथिवीमध्यस्य मध्यमभावः । चरणसम्बन्धेन निवासलक्षणो- ऽणिति च। पदमञ्जरी वहान्ताच्च' इति वुञोऽपवादः, वाल्मीकिप्रभृतिभ्य इअन्तेभ्यः 'इनश्च' इत्यणः, शेषेभ्य औत्सर्गिकस्याणः। सम्भवापेक्षमिति । येषां देशे चादेशे च वृत्तिः सम्भवति गहादीनां तेषामेव विशेषणम्, न त्वन्तस्थपूर्वपदादीनामित्यर्थः । पृथिवीमध्यस्येति । पृथिवीमध्यवाच्येव मध्यशब्दो ग्राह्यः, न मध्यान्तरवाचीत्यर्थः । चरणसम्बन्धेन निवासलक्षणोऽणिति । चरणसम्बन्धेन योऽण्विधीयतेऽण चरण इत्यनेन स निवासलक्षणो द्रष्टव्यः । 'सोऽयं निवासः' इत्यत्रैवार्थे भवतीत्यर्थः, तेन पृथिवीमध्यं निवास एषां कठादीनां चरगानामित्यत्रार्थे मध्यमा इति भवति । : न्यासः बहुपूर्वात् स्यात् , भवति ह्येतद् गर्तान्तम् । उत्तरपदग्रहणे तु सति न भवति, न ह्येतद् गर्वोचरपदम् । समासे हि सत्येतद् भवति – पूर्वपदमुत्तरपदमिति ।। गहादिभ्यश्च ।। अणादेरपवाद इति । आदिशब्देन वुमः । तत्र कामप्रस्थ- शब्दात् 'प्रस्थपुरवहान्ताच' इति प्राप्तस्य वुञोऽपवादः, शेषेभ्यस्त्वौत्सर्गिकस्याणः । सम्भवापेक्षं विशेषणमिति । सम्भवमपेक्षत इति सम्भवापेक्षम् । येषां देशे चादेशे च वृचिः सम्भवति गहादीनां तेषामेवेदं विशेषणमिति । एतदुभयमपि विशेषणमेवा- चार्यः स्मर्यते । पृथिवीमध्यस्येत्यादिना तद्विशेषं दर्शयति । चरणसम्बन्धेनेत्यादि । चरणेनार्थेन सम्बन्धश्चरणसम्बन्धः, तेन हेतुना करणेन वाण भवति । किंविशिष्टः ? निवासलक्षणः । निवासी लक्षणं यस्य स तथोक्तः । कथं निवासलक्षणः १ यः पृथिवीमध्ये निवासभूते वर्तमानात् मध्यशब्दाद् भवति, स हि निवासेन लक्ष्यते । तदेतदुक्तं भवति-पृथिवीमध्यनिवासोऽस्य चरणस्येति। यदायमों विज्ञायते तदाण्भवति, नान्यत्रेति । तेन यदा पृथिवीमध्याद् गतं चरणमिति विवक्ष्यते तदा च्छ एव भवति- मध्यमीय इति । कथं पुनः सामान्योकावेष विशेषो लभ्यत इति ? सामान्याभिधानेऽपि विशेषोपस्थानदर्शनात् । घृतक्षरणवच्च स ह्यविशेपेणोपदिष्टो घृतादिष्वेवावतिष्ठते । तस्मात् सामान्योकावपि पृथिवीमध्य एव वर्तमानो मध्यशब्दो मध्यमभावमापद्यते । घरणे च प्रत्ययायें निवासलक्षण एवाण भवति, न हि सर्वेषु नावादिष्वर्थेषु ।

·गहादिभ्यश्च ] चतुर्थाध्याये द्वितीयः पादः ६१५ * मुखपार्श्वतसोर्लोपश्च ॐ । मुखतीयम् । पार्श्वतीयम् । * कुग्जनस्य परस्य च * । जनकीयम् । परकीयम् । ॐ देवस्य चेति वक्तव्यम् * । देवकीयम् । * वेणुकादिभ्यश्छण् वक्तव्यः । आकृतिगणोऽयम् । वैणुकीयम्। वैत्रकीयम् । औत्तरपदकीयम् । प्रास्थकीयम्'। माध्यमकीयम् । गह । अन्तःस्थ । सम । विषम । * मध्यमध्यमं चाण्चरणे *। उत्तम । अङ्ग । वङ्ग। मगध । पूर्वपक्ष । अपरपक्ष । अधमशाख । उत्तमशाख । समानशाख । एकनाम । एकवृक्ष । एकपलाश । इष्वन। इष्वनी। अवस्यन्दी । कामप्रस्थ । खाडायनि। कावेरणि"। शैशिरि । शौङ्गि । आसुरि । आहिसि । आमित्रि। व्याडि । वैदजि । भौजि । आद्धयश्वि । आनृशंसि । सौवि । पारकि । अग्निशर्मन् । देवशर्मन् । श्रौति । आरटकि । वाल्मीकि । क्षेमवृद्धिन् । उत्तर । पदमञ्जरी मुखपार्श्वतसोलोप इति । मुखपार्श्वशब्दयोस्तसन्तयोः प्रत्ययसन्नियोगेन लोपो भवति, स च 'अलोऽन्त्यस्य', तत्र कृते यस्येति लोपः, लोपवचनम् ,'अव्ययानां भमाने टिलोपः' इत्यस्यानित्यत्वज्ञापनार्थम् , तेनारातीय इति सिद्धं भवति ।। , न्यासः मुखपार्श्वतसोर्लोप इति । मुखपार्श्वशब्दयोस्तसस्तयोः प्रत्ययसन्नियोगेन लोपो भवति । स च 'अलोऽन्त्यस्य' इति वचनादन्त्यस्य । लोपवचनम् 'अव्ययानां भमात्रे टिलोपः' इत्यस्यानित्यत्वज्ञापनार्थम् , तेनारातीय इत्यत्र न भवति । मुखतीयम्, पार्श्वतीयम् । 'अपादाने चाहीयमहोः' इति मुखपार्श्वशब्दाभ्यां तसिः। 'आद्यादिभ्य उपसंख्यानम्' इत्यौपसंख्यानिके सकारस्य लोपे कृतेऽकारस्यापि 'यस्येति च' इति लोपः। देवस्य चेति वक्तव्यमिति । देवशब्दस्य कुम् भवतीत्येदर्थरूपं व्याख्येयमित्यर्थः । तत्रेदं व्याख्यानम्-'कुग्जनस्य परस्य' इत्यत्र चकारोऽनुवर्तते, स चानुक्कसमुच्चयार्थः, तेन देवशन्दादपि भविष्यति ॥ १. 'प्रास्यीयम्' इति पाठा० । ३. 'अवस्कन्द-इति पाठा० । ५. 'कामवेरगि'-इति पाठा० । २. 'इप्वनीक'-इति पाठा० । ४. 'सापडायनी'-इति पाठा० ।

·-- .६१६ काशिकावृत्ती [ गहादिभ्यश्च अन्तर । . * मुखपावतसोर्लोपः । * जनपरयोः 'कुक्च * । * देवस्य च, * * वेणुकादिभ्यश्छण् । गहादिः ॥ प्राचां कटादेः ॥ १३९ ॥ 'देशे' इत्येव । तद्विशेषणं प्राग्ग्रहणम् । प्राग्देशवाचिन: कटादेः प्रातिपदिकाच्छ: प्रत्ययो भवति शैषिक: । अणोऽपवादः। कटनगरी- यम् । कटघोषीयम् । कटपल्वलीयम् ॥ राज्ञः क च ॥ १४० ॥ असम्भवाद्देशाधिकारः, न विशेषणम् । राज्ञः ककारश्चान्तादेशो भवति छश्चःप्रत्ययः। राजकीयम् । आदेशमात्रमिह विधेयम् , प्रत्य- यस्तु 'वृद्धाच्छः' इत्येव सिद्धः ।। वृद्धादकेकान्तखोपधात् ॥ १४१ ॥ 'देशे' इत्येव । वृद्धाद्देशवाचिनोऽक, इक-इत्येवमन्तात् खकारोप- धाच प्रातिपदिकाच्छः प्रत्ययो भवति शैषिकः । कोपधलक्षणस्याणोऽप- वादः । वाहीकग्नामलक्षणस्य च प्रत्ययस्य, 'रोपधेतोः प्राचाम्' इति च । अकान्तात्तावत् - आरोहणकीयम् । द्रौघणकीयम्। इकान्तात् - माश्व- पथिकीयम् । शाल्मलिकीयम् । खोपघात् - कौटिशिखीयम् । आयो- मुखीयम् ॥ • . पदमारी वृद्धादकेकान्तखोपधात्॥ आरीहणकीयम् , द्रोहणकीयमिति । तेन निर्वृत्तम्' इत्यत्रार्थे बुञ्छणादिसूत्रेण यो बुल् तदन्ताभ्यां प्रत्ययः, उदाहरणदिक्चेयम- कान्तस्य दर्शिता । 'वृद्धाच्छः' इत्येव ह्यत्र छः सिद्धः, न ह्येतौ जनपदवाचिनौ, येन कोपधादणः प्रसङ्गः स्यात् । इदं त्वत्रोदाहरणं द्रष्टव्यम्-ब्राह्मणको नाम जनपदो यत्र ब्राह्मणा आयुधजीविनः 'ब्राह्मणकोष्णिके संज्ञायाम्' इति निपातनात् न्यासः प्राचां कटादेः । राज्ञः क च ॥ वृद्धादकेकान्तखोपधात् ॥ कोपधलक्षणस्य चेत्यादि । अकान्तात् 'कोपधादम्' इत्यणि प्राप्तेऽणोऽपवादः। कोपधादपि वाहीक- ग्रामलक्षणस्य ठभो मिठस्य च । रोपघेतोः प्राचामिति .

·विभाषाऽमनुष्ये ] चतुर्थाध्याये द्वितीयः पादः ६.१७ * अकेकान्तग्रहणे कोपधग्रहणं सौसुकाद्यर्थम् * । सौसुकोयम् । मौसुकीयम् । ऐन्द्रवेणुकीयम् ॥ कन्थापलदनगरग्रामहृदोत्तरपदात् ॥ १४२ ॥ 'देशे' इत्येव, 'वृद्धात्' इति च। कन्थाद्युत्तरपदाद्देशवाचिनो वृद्धात्प्रातिपदिकाच छः प्रत्ययो भवति शैषिकः । वाहीकग्रामादिलक्ष- णस्य प्रत्ययस्यापवादः । दाक्षिकन्थीयम् । माहकिकन्थीयम् । दाक्षि- पलदीयम् । माहकिपलदीयम् । दाक्षिनगरीयम् । माहकिनगरीयम् । दाक्षिग्रामीयम् । माहकिग्रामीयम् । दाक्षिह्रदीयम् । माहकिह्रदीयम् ॥ पर्वताच ॥ १४३ ॥ पर्वतशब्दाच्छः प्रत्ययो भवति शैषिकः । अणोऽपवादः । पर्वतीयो राजा । पर्वतीयः पुरुषः ॥ विभाषाऽमनुष्ये ॥ १४४ ॥ पर्वतशब्दाच्छः प्रत्ययो भवति वा, अमनुष्ये वाच्ये । पूर्वेण नित्ये प्राप्ते विकल्प उच्यते – पर्वतीयानि फलानि, पार्वतानि फलानि । पर्वतीयमुदकम् , पार्वतमुदकम् । पदमञ्जरी साधुः, तत्र जातो ब्राह्मणकीय इति । अकेकान्तग्रहणे कोपधग्रहणमिति । सूत्रे- ऽकेकान्तग्रहणमपनीय कोपधादिति वक्तव्यम् , व्यापकत्वाल्लधुत्वाच्चेत्यर्थः ।। कन्थापलदनगरग्रामह्रदोत्तरपदात् ॥ अन्तग्रहणेनैव सिद्धम् , नार्थ उत्तरपद- ग्रहणेन । न च बहुच्पूर्व प्रसङ्गः, 'प्राचां देशे' इत्यधिकारात् ।। विभाषाऽमनुष्ये ॥ यद्यत्र नञः प्रश्लेपो न स्यादसन्देहार्थम् 'मनुष्ये विभापा- न्यासः अकेकान्तग्रहणे कोपधग्रहणमिति । इह सूत्रेऽकेकान्तग्रहणमपनीय कोपधग्रहणं फर्तव्यम् । कोपधादित्येवं वक्तव्यमित्यर्थः । कन्यापलदनगरग्रामह्रदोत्तरपदात् ॥ वाहीकग्रामलक्षणस्येति । ठठियोध। अन्तग्रहणेनैव सिद्धे सत्युत्तरपदग्रहणं वैचित्र्यार्थम् ।। पर्वताच्च । विभापाऽमनुष्ये ॥ पार्वतीयानि फलानीति । ननु चामनुष्य- ·६१८ काशिकावृत्ती [विभाषाऽमनुष्ये अमनुष्ये इति किम् ? पर्वतीयो मनुष्यः ॥ कृकणपर्णाद्धारद्वाजे ॥१४५ ॥ 'देशे' इत्येव । भारद्वाजब्दोऽपि देशवचन एव, न गोत्रशब्दः । प्रकृतिविशेषणं चैतन्न प्रत्ययार्थः । कृकणपर्णशब्दाभ्यां भारद्वाजदेश- वाचिभ्यां छः प्रत्ययो भवति शैषिकः । कृकणीयम् । पर्णीयम् । भारद्वाज इति किम् ? कार्कणम् । पार्णम् ॥ इति श्रीजयादित्यविरचितायां काशिकावृत्तौ चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः पदमञ्जरी इत्येव ब्रूयात् , लाघवे विशेषाभावादिति मत्वाऽऽह–अमनुष्येऽभिधेय इति । अमनुष्यशब्दो यौगिकोऽत्र गृह्यते, न तु रक्षःपिशाचादिपु रूढ इति दर्शयत्यु- दाहरणेन । पर्वतीयानि फलानीति ।। कृकणपर्णाद् भारद्वाजे ॥ न गोत्रशब्द इति । कुत इत्याह-प्रकृतिविशेषणं चैतदिति । चशब्दो हिशब्दार्थे ।। इति श्रीहरदत्तमिश्रविरचिता पदमब्जर्या चतुर्थस्याध्यायस्य द्वितीयः पादः न्यासः शब्दो रक्षःपिशाचादिष्वेव रूढः, तथा हि 'सभाराजाऽमनुष्यपूर्वा' इत्यत्रेह कस्मान्न भवति-काष्ठसमेति, तदमुक्तम् –'अमनुष्यशब्दो रूढिरूपेण रक्षःपिशाचादिष्वेव वर्तते' इति, तत् कथम् 'अमनुष्ये' इत्युच्यमाने फलादिष्वभिधेयेषु भवति १ नैष दोषः; द्वौ धमनुष्यशन्दी-रूढः, व्युत्पन्नश्च । तत्र 'सभारानाऽमनुष्यपूर्वा' इत्यत्र रूढिशब्दस्य ग्रहणम् , इह वितरस्य मनुष्यादन्यत्र वर्तमानस्य ॥ कृकणपर्णाद् भारद्वाजे ॥ भारद्वाजशब्दोऽपि देशवचन एव, न गोत्रशब्द इति । देश एव भारद्वाजे कुकणपर्णशब्दवृत्तेः सम्भवात् ।। बोधिसत्त्वदेशीयाचार्यश्रीजिनेन्द्रबुद्धिपादविरचितायां काशिकाविवरणपश्चिकायां चतुर्थस्याध्यायस्य द्वितीयः पादः समाप्त १. पत्र 'अगोषवादा'-उत्पषिक कुवचित् । -- ·अथ चतुर्थाध्याये तृतीयः पादः युष्मदस्मदोरन्यतरस्यां खञ्च ॥ १ ॥ देशाधिकारो निवृत्तः। युष्मदस्मदोः खम् प्रत्ययो भवति शैषिकः । चकाराच्छश्च । अन्यतरस्यांग्रहणाद् यथाप्राप्तम् । तदेते त्रयः प्रत्यया भवन्ति, तत्र वैषम्याद्यथासंख्यं न भवति । त्यदादित्वाद् वृद्धसंज्ञ- कयोर्युष्मदस्मदोश्छे प्राप्ते प्रत्येकं प्रत्ययत्रयं विधीयते – यौष्माकीणः, आस्माकीनः । युष्मदीयः, अस्मदीयः । यौष्माकः, आस्माकः ॥ पदमञ्जरी युष्मदस्मदोरन्यतरस्यां खञ्च ॥ षष्टीनिर्देश उत्तरार्थः। एते त्रयः प्रत्यया भव- न्तीति । ननु चान्यतरस्यांग्रहणेन खञ्छयोः पक्षेऽनुत्पत्तिः प्रतिपाद्यते, तदनु- त्पत्तावपवादाभावात्स्वशास्त्रेण 'प्राग्दीव्यतः' इत्यनेनैवाण भवति, तत्कुतोऽनेन प्रत्ययत्रयस्य विधानम् , छोऽपि तर्हि नैवानेन विधीयते, तस्यापि हि चकारोऽभ्य- नुज्ञापक एव- यद्यन्योऽपि कश्चित्प्राप्नोति सोऽपि भवतीति, ततश्लोऽपि स्व- शास्त्रेण 'वृद्धाच्छः' इत्यनेनैव भवति, एक एव त्वपूर्वः खन् विधीयते । अथ यस्य प्रवृत्तावस्य तात्पर्य स सर्वोऽनेन विधीयत इति छस्यानेन विधानम् । यद्येवम् , अणोऽप्यनेनैव विधानम् , न खञ्छयोरनुत्पत्तिमात्रेऽन्यतरस्यांग्रहणस्य तात्पर्यम् , तस्य महाविभापयैव सिद्धत्वात् , किं तर्हि ? अणः प्रवृत्तावपि । तस्मात्तात्पर्य- तस्त्रय एते प्रत्यया भवन्तीत्युक्तम् , प्रत्येकं प्रत्ययत्रयं विधीयत इति च । तत्र खप्रत्ययो भवतीत्यनेन खञ एवापूर्वस्य विधानमिति दर्शितम् । अन्यतरस्यां- ग्रहणाद्यथाप्राप्तं चेत्यनेनाणोऽभ्यनुज्ञानम् । त्यदादित्याद्युप्मदस्मदोश्छे प्राप्त इत्यनेनापि छत्याभ्यनुज्ञानम् । भाप्ये तु योगविभागेन यथासंख्याभावः प्रतिपादितः-'युप्मदस्मदोः' इत्येको योगः, अत्र 'गर्तोत्तरपदाच्छः' इत्यतश्छोऽ- नुवर्तते; ततः 'खञ्च' इति द्वितीयो योगः ॥ न्यासः युप्मदस्मदोरन्यतरस्यां खन॥ तत्र वैषम्याद् यथासंख्यं न भवतीति । दिमकती, प्रत्ययाध त्रय इति वैषम्यम् । ननु च सन्मायेयानेन विधीपते, अग्नत्यय- त्पन्यतरत्यांमहणेन यथाप्रातत्यान्यनुशाने ते शालादेव भवति, उत कुचो पस्यन् ? मोऽपि तहिं नैवानेन विधीयते, वत्सापि दि पहरोम्पनुधारक एव । जति ·६२० फाशिकावृत्ती [तस्मिन्नणि च० तस्मिन्नणि च युष्माकास्माकौ ॥ २ ॥ तस्मिन्निति साक्षाद्विहितः खम् निर्दिश्यते, न चकारानुकृष्टश्छः । तस्मिन्लनि अणि च युष्मदस्मदोर्यथासंख्यं युष्माक, अस्माक - इत्येता- वादेशौ भवतः। निमित्तयोरादेशौ प्रति-यथासंख्यं कस्मान्न भवति ? योगविभागः करिष्यते - 'तस्मिन्', खनि युष्मदस्मदोर्युष्माकास्माको भवतः । ततः पदमञ्जरी तस्मिन्नणि च युष्माकास्माको ॥ साक्षादिति । प्रत्यक्षेण विहितः, स्वरूपो- पादानेन विहित इत्यर्थः । हेतुगर्भ चेदं विशेषणम् -यतः साक्षाद्विहितः ततः खबेव निर्दिश्यत इति । तस्मिन्नियुक्ते तत्रैव झटिति प्रत्ययो भवति, न चानुकृष्टश्च इति । चकारो हि समीपवर्तिनः खलः सहायतामात्रमभिधाय निवर्तते । तत्र सहायस्यानिर्देशात्प्रकृतान्वेपणम् , तत्र गर्वोत्तरपदाच्छः' इति यावदन्वेषणे छस्य प्रतीतिश्चिरेण भवति, तेन च नासौ प्रत्यवमर्शाहः । यदा तु यथासंख्यनिरासाय पूर्वसूत्रे योगविभागस्तदा नैव चकारेण छस्यानुकर्षणमिति न तस्य परामर्शशङ्का । निमित्तयोरित्यादि । द्वे हि निमित्ते---खाणौ, निमित्तिनावपि द्वावेव- आदेशो, ततश्च साम्याद्यथासंख्येन भवितव्यमिति मत्वा प्रश्नः । योगविभाग: करिष्यत इति । 'खन गोर्युष्माकास्माकौ' इति वक्तव्ये 'तस्मिन्नणि च' इति न्यासः स्वशास्त्रादेव 'वृद्धाच्छः' इत्येतस्माद् भवतीति ? एवमपि वैपम्यम् । सर्वथा नास्ति यथासंख्यप्रसङ्गः। तस्मिन्नणि च युप्माकारमाको ॥ तस्मिन्निति साक्षाद् विहितः खन्न निदिश्यत इति । तस्मिन्नियुक्ते प्रागेव तत्रैव प्रतीत्युत्पत्तेः। तत्र पुनः कारणं साक्षाद् विहितत्वम् , आनन्तयांच खत्रः, तस्यैव निर्देशो युक्तः । ननु च पूर्वसूत्रे खञ्चेति चकारेण च्छोऽनुकृप्यते, वाचकदेशश्च वाच्य इति खमस्छ एवानन्तरो भवति । स्यादनन्तरो यदि चकारस्तस्य वाचकः स्यात् , न चासौ तस्य वाचकः, स हि समीप- वर्तिनः पदार्यान्तरस्य सायतामात्रमाचप्टे खमः · सहायतामाख्याय निवृत्ते चकारे सा सहायता प्रकरणाच छेनैव विज्ञायते । तस्माच्चकारश्छत्य वाचको न भवतीति नासो वाहराः। वत्कृतयोस्तस्यानन्तर्यनिमित्तयोरित्यादि । द्वे हि निमिचे-खमणी, निमित्तिनावपि ·तवकममकावेकवचने] चतुर्थाध्याये तृतीयः पादः ६२१ 'अणि च' इति । यौष्माकीणः, आस्माकीनः । यौष्माकः, आस्माकः । तस्मिन्नणि चेति किम् ? युष्मदीयः । अस्मदीयः ॥ तवकममकावेकवचने ॥ ३ ॥ एकवचनपरयोंयुष्मदस्मदोस्तवक, ममक - इत्येतावादेशौ भवतो यथासंख्यं तस्मिन्खनि अणि च परतः । निमित्तयोस्तु यथासंख्यं पूर्ववदेव न भवति । ननु च 'न लुमताङ्गस्य' इति प्रत्ययलक्षणप्रतिषेधादेकवचनपरता पदमञ्जरी वचनाञ्चकारेण वाक्यभेदस्य सूचनादादेशयोनिमित्ताभ्यां प्रत्येकमनभिसम्वन्ध इत्यर्थः॥ तवकममकावैकवचने । 'कृत्रिमावृत्रिमयोः कृत्रिमस्यैकवचनस्य ग्रहणम्', तस्य च कृताकृतप्रसङ्गित्वेन 'सुपो धातुप्रातिपदिकयोः' इति लुकि कृते युष्मद- स्मदोरेकवचनपरता न सम्भवतीति प्रत्ययलक्षणेन समर्थयितव्या । तदपि प्रत्ययलक्षणं विघटयन्नाह-ननु चेति । वचनादिति । यदि पुनरेकवचनपरत्वे- न्यासः द्वावेवादेशौ, ततः समानत्वाद् यथासंख्येनात्र भवितव्यमिति मन्यमानस्य प्रश्नः । योगविभाग इत्यादि परिहारः । युष्मदीयः, अस्मदीय इति । 'यदि तस्मिन्नणि च' इति नोच्यते ततो यथाः पूर्व- सूत्रविहितयोः खाणोरिमावादेशौ भवतस्तथा च्छेऽपि स्याताम् । तस्मिंस्तु सति न भवतः ।। तवकममकावेकवचने । पूर्वेण युष्माकास्माकयोः प्राप्तयोः 'प्रत्ययोत्तरपदयोश्च' इति त्वमयोरेकवचने तवकममकावादेशौ विधीयते । एकवचनपरयोरिति । एकवचनं परं याभ्यां ते तथोक्ते । निमित्तयोस्त्वित्यादि । यथा पूर्व एव सूत्रे योगविभागान्नि- मित्तयोरादेशौ प्रति यथासंख्यत्वं न भवति, तयेहापि न भविष्यति । तस्य च यथा- संख्याभावस्य पूर्वसूत्र एव योगविभागो हेतुः । तेन हि पूर्वत्र निमित्ते निवृत्ते यथासंख्ये कृते तस्मादिहाप्यनुवर्तते । ते निवृत्ते यथासंख्ये एवानुवर्तते; अजहद्धर्मत्वादधिकारा- णाम् । तस्मादिहापि पूर्वकयोगविभागाद् यथासंख्याभावः । इह सर्वविधिभ्यो लुग्विधिलवानित्येकवचनस्य लुकि कृते युष्मदत्मदोरेकवचन- परता न सम्भवतोति प्रत्ययलोपलक्षणेन समर्थयितव्या। तदपि प्रत्ययलोपलक्षणं प्रति- पेधयितुमाह-ननु चेत्यादि । वचनादित्यादि परिहारः । यदि दि प्रत्ययलोपलक्षणं ·६२२ काशिकावृत्ती [ तवकममकावेकवचने युष्मदस्मदोर्न संभवति ? वचनात्प्रत्ययलक्षणं भविष्यति । अथ वा नैवेदं प्रत्ययलक्षणम् , किं तर्हि ? अन्वर्थग्रहणम् । एकवचने युष्मदस्मदी एकस्यार्थस्य वाचके तवकममकावादेशौ प्रति- पद्यते इति सूत्रार्थः । तावकीनः, मामकीनः । तावकः, मामकः । तस्मिन्नणि चेत्येव - त्वदीयः, मदीयः ।। अर्धाद्यत् ॥ ४॥ पदमञ्जरी नाण्खयौ विशेष्येयाताम् , को दोषः १ इह च स्याताम्-युष्माकं छात्रो यौष्मा- कीणः, आस्माकीन इतिः, इह च न स्याताम्-तब छात्त्रास्तावकीनाः, मामकीना इति । तस्मात्पूर्वसूत्रे खपण्परतया विशेष्येते युष्मदस्मदी, एकवचनपरतयापि ते एवात्र विशेष्येते, ततश्च वचनाद् आस्माकीनः-प्रत्ययलक्षणं भवतीत्येपैव गतिः । अन्वर्थग्रहणमिति । एकोऽर्थ उच्यते येन तदेकवचनम् । अत्र च पक्षे 'एकवचने' इति प्रथमाद्विवचनान्तम् , न सप्तम्यन्तम् । न्यासः न स्यादिदं वचनमपार्थकं स्यादित्यभिप्रायः । ननु च यस्यैकवचनपरता सम्भवति तस्य विशेषणार्थमेकवचनं स्यात् , कस्यैकवचनपरता सम्भव ति ? निमित्तस्य खादेः । निमित्ते वेकवचनपरत्वेन विशेष्यमाणे सतीदेव स्याताम्- यौष्माकः पुत्र; आस्माकः पुत्रः, अत्र पकवचनपरत्वम् , वद्धि तस्योपपद्यते; इह च न स्याताम्-- तावकाः पुत्राः, मामकाः पुत्रा इति, न ह्या निमित्तस्यैकवचनपरता सम्भवतीति १ नैतदस्ति; युष्मदस्मदी पूर्वसूत्रे विशेष्ये अभूताम् । तथा हि-खञ्यणि च परतो युष्मदस्मदोरिति खाण्परता तयोः, अत एव युष्मदस्मदी विशेष्यते । तदिहापि तथाभूते एवानुवर्तते; अनहद्धमत्वादधि- काराणामिति तयोरेवैकवचनपरत्वं विशेषणं युक्तम् । अथ वा-तवकममकयोविधेयत्वेन प्राधान्यात् तयोरेवैतद् विशेषणं युक्तम् । तयोरेव तद् विशेषणं भवत् स्थानिद्वारकमेव भवति। यदि स्यानिनोरेकवचनपरता,एवमादेशौ स्थानियवादेकवचनपरौ भवतः । तदने. नापि प्रकारेण युप्मदस्मदोरेकवचनविशेषणं युक्तम् , न तु कथञ्चिन्निमित्तस्य खनादेः । अथ वेत्यादि । पूर्व पारिभापिकमेकवचनमाश्रित्य व्याख्यातम् , इदानीं त्वर्थ- मानित्य व्याचटे - एकोऽयं उच्यते येन तदेकवचनम् । अत्र तु व्याख्याने 'एकवचने' इति नेदं सप्तम्येकवचनम् । किं तर्हि १ प्रथमाद्विवचनान्तम् ।। १. 'वचनात्प्रत्ययलक्षगप्रतिपंधोन संभवति' इति पाठा० ।

·६२३ परावराधमोत्तमपूर्वाच्च ] चतुर्थाध्याये तृतीयः पादः अर्द्धशब्दाद् यत् प्रत्ययो भवति शैषिकः। अणोऽपवादः । अर्थम् । * सपूर्वपदाटुञ्वक्तव्यः * । बालेयाचिकम् । गौतमाद्धिकम् ॥ परावराधमोत्तमपूर्वाच्च ॥ ५ ॥ पर, अवर, अधम, उत्तम – इत्येवम्पूर्वाचार्धाद्यत् प्रत्ययो भवति शैषिकः । पराद्धर्यम् । अवराद्धधम् । अधमाद्धर्यम् । उत्तमाद्धय॑म् । पूर्वग्रहणं किम् , 'परावराधमोत्तमेभ्यः' इत्येवोच्यते, अर्धादिति वर्त्तते, तस्य तत्पूर्वता विज्ञास्यते ? परावरशब्दावदिग्ग्रहणावपि स्तः परं सुखम् , अवरं सुखमिति । तत्र कृतार्थत्वाद् दिक्छब्दपक्षे परेण ठञ्यतौ स्याताम् । अस्मात्पूर्वग्रहणाद्यत्प्रत्ययो भवति-पराद्धर्यम् ,अवरा- द्धर्यमिति । पदमञ्जरी पर्धाद्यत् ।। बल्यर्थं वस्तु बालेयम्, तस्यार्धम् = एकदेशः, तत्र भवं बालेयाचिकम् ॥ परावराघमोत्तमपूर्वाच ॥ 'सपूर्वपदाम् वक्तव्यः' इत्यौपसङ्ख्यानिके ठभि अदिति वर्तते इति । ततश्च परावराधमोत्तमेभ्यः परो योऽद्धशब्द इत्येवं विशेषणसामर्थ्यादेवार्द्धशब्दस्य परावरादिपूर्वता विज्ञास्यते, तत्किं पूर्वग्रहणेनेति ? एवमनन्तरोक्तस्य चोद्यस्यैवैतत्समर्थनं परिहति-परावरशब्दाविति । अस्मात्तु पूर्वग्रहणाद्यत्प्रत्यय एव भवतीति । पूर्वविप्रतिषेधसूचनद्वारेणेति भावः । प्राप्ते वचनम्। न्यासः अर्धाद् यत् ॥ परावराधमोत्तमपूर्वाञ्च ॥ 'ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तदन्तविधि- नास्ति' इति तदन्तविधिप्रतिषेधात् पूःणाप्राप्तावयमारम्भः । तत्राधमोत्तमशब्दौ निन्दा- प्रशंसावचनौ, तत्पूर्वादणि प्राप्ते सत्ययमारम्भः । परावरशब्दौ यावदिक्छब्दौ तत्पूर्वा- दप्यण्येव । यौ तु दिक्शब्दौ तत्पूर्वादुत्तरसूत्रेण ठनि यति च । कथं पुनः 'परावराध- मोत्तमेभ्यः' इत्युच्यमाने परावरादिपूर्वता शक्या विज्ञातुम् ? इत्याह-अर्धादिति वर्तत इत्यादि । इह हि पूर्वसूत्रादर्धादित्यनुवर्तते । तत्र परावराधमोत्तमेभ्यः परो योऽशब्दः- इत्येवं विशेष्यमाणेऽर्द्धशब्दसामर्थ्यादेव तत्य परावरादिपूर्वता विशात्यते, तत् किं पूर्वग्रहणेन ? तत्रेति । परावरयोरदिक्शब्दयोः । परेणेति । उत्तरसूत्रेण ठत्र्यती त्याता- मिति । यदि पूर्वग्रहणं न क्रियेतेत्यभिप्रायः । अस्मादित्यादि । परावरादिपूर्वादेव यया ·६२४ काशिकावृत्तौ [ दक्पूर्वपदादुञ्च दिक्पूर्वपदाहश्च ॥ ६॥ दिक्पूर्वपदादर्धान्तात्प्रादिपदिकात् ठञ् प्रत्ययो भवति, चकाराद्यञ्च शैषिकः । अणोऽपवादः । पूर्वाद्धर्थम्, पौर्वादिकम् । दक्षिणायम्, दाक्षिणाद्धिकम्। पदग्रहणं स्वरूपविधिनिवारणार्थम् ॥ ग्रामजनपदैकदेशादञ्ठी ॥७॥ 'दिक्पूर्वपदाद' इत्येव । ग्रामैकदेशवाचिनो जनपदैकदेशवाचिनश्च प्रातिपदिकाद् दिक्पूर्वपदादन्तिादञ्छनौ प्रत्ययौ भवतः, शैषिको यतोऽ- पवादो। इमे खल्वस्माकं ग्रामस्य जनपदस्य वा पौर्वार्धाः, पौर्वाधिकाः । दाक्षिणार्धाः, दाक्षिणाधिकाः ।। पदमञ्जरी दिक्पूर्वपदाहश्च ॥ अणोऽपवाद इति । सौत्री प्राप्तिमभिप्रेत्यैतदुक्तम् , 'सपूर्वपदाहरू वक्तव्यः' इत्युक्तत्वात् । पदग्रहणमित्यादि । 'दिक्पूर्वात्' इत्युच्यमाने स्वरूपविधिः स्यात् , दिगर्धे जात इत्यत्रैच स्यात् । पदग्रहणे तु सति-पद्यतेऽनेनेति पदम् , दिशः पदं पूर्वमस्मादिति निपातनात्समासः ।। ग्रामजनपदैकदेशादठजी ॥ पौर्वा इति । ग्रामस्य पूर्वस्मिन्नद्धे भव इति तद्धितार्थे समासः, ततः प्रत्ययः । यद्यप्यर्द्धशब्दो प्राममपेक्षते, तथाप्यस्य नित्यसापेक्षत्वात्प्रधानत्वाच्च वृत्तिद्वयमप्यविरुद्धम् --समासवृत्तिः, तद्धितवृत्तिश्च । ततश्व त्यासः स्यादित्येतदेव दि पूर्वग्रहणस्य प्रयोजनम् । तेन हि पूर्व कार्य भवति, न परमित्येषोऽथेः सूच्यते । तस्मात् पूर्वग्रहणाद् दिक्शब्दपक्षेऽपि परावरपूर्वाद् यदेव भवति । दिक्पूर्वपदाट ठश्च ॥ पौर्वाचिकमिति । पूर्वस्मिन्नड़े जातः । तद्धितार्थ इत्यादिना समासः, ततस्तद्धितः । अथ पदग्रहणं किमर्थम् , दिक्पूर्वादित्येयोच्येत १ इत्याह-पदग्रहणमित्यादि । असति हि पदग्रहणे स्वरूपविधिः स्यात् , ततश्च निगढ़े बात इत्यत्रैव स्यात् । पदग्रहणे तु सति यन्नाम किञ्चिद् दिक्सम्बन्धि पूर्वपदं तस्य ग्रहणमुपपन्नं भवति । प्रामजनपदैकदेशादौ ॥ यतोऽपवादाविति । पूर्वेण प्राप्तस्य । पौर्वार्धा इति । पूर्ववत् समासः । नन्वत्र पूर्वस्मिन्न ग्रामस्येति प्राममपेक्षमाणस्याशब्दस्या- ·द्वीपादनुसमुद्रं यन् ] चतुर्थाध्याये तृतीयः पादः ६२५ मध्यान्मः ॥ ८॥ मध्यशब्दान्मः प्रत्ययो भवति शैषिकः । अणोऽपवादः । मध्यमः ॥ * आदेश्चेति वक्तव्यम् * । आदिमः ।, अवोऽधसोर्लोपश्च * । अवमम् । अधमम् ॥ अ सांप्रतिके ॥९॥ अकारः प्रत्ययो भवति मध्यशब्दात्सांप्रतिके जातादौ प्रत्ययार्थे । मस्यापवादः। सांप्रतिकम्-न्याय्यम् , युक्तम्, उचितम्, सममुच्यते । नातिदीर्घ नातिह्रस्वं मध्यं काष्ठम् । नात्युत्कृष्टो नात्यवकृष्टो मध्यो वैयाकरणः । मध्या स्त्री ॥ द्वीपादनुसमुद्रं यम् ॥ १० ॥ समुद्रसमीपे यो द्वीपस्तस्माद् यञ् प्रत्ययो भवति शैषिकः । पदमञ्जरी ठग्रहणं किमर्थम् , नाम्चेत्येवोच्येत ? न चैवमुच्यमाने यतोऽपि समुच्चय- प्रसङ्गः; पूर्वसूत्रे चानुकृष्टत्वात् । तस्माद्विस्पष्टार्थ ठग्रहणम् ।। अ साम्प्रतिके ॥ साम्प्रतिकं युक्तं न्याय्यमुचितं सममुच्यत इति । कस्यचित्क- श्चित्प्रसिद्ध इत्यनेकशब्दोपादानम् । सम्प्रतिशब्द इदानीमित्यत्रार्थे प्रसिद्धोऽपि न्याय्येऽपि वर्तते । दृश्यते हि-'अनाप्तश्चतूरात्रोऽतिरिक्तः पात्रोऽथ वा एप सम्प्रति यज्ञो यत्पञ्चरात्र इति', न न्यूनो नातिरिक्तः, सम इत्यर्थः । स च प्रज्ञादौ पठ्यते । तेन साम्प्रतम् , सम्प्रतीति च पर्यायौ ।। . -~- - - न्यासः -- - सामर्थ्यात् समासो नोपपद्यते ? नैष दोष; प्रधानमत्राद्धं भवति । प्रधानस्य सापेशत्यापि समासः - इत्येतद् 'उपमितं व्याघ्रादिभिः सामान्याप्रयोगे' इत्यत्र ज्ञापितम् ॥ मध्यान्मः ॥ मध्यशब्दो यो गहादिषु पृथिवीमध्यवचनः मध्यमध्यमवाण चरणे' इति पठ्यते, ततस्तु तत एव विधिर्भवति । यत्त्वन्यत्तस्येह ग्रहणं वेदितव्यम् ।। अ साम्प्रतिके ॥ न्याय्यं युक्तमित्यादिभिः पयायैः साम्प्रतिकशब्दार्थमाचष्टे- साम्प्रतिकं न्याय्यमुच्यते । तया हि प्रयोगो दृश्यते न वायं प्रातमित्येवं वर्तितव्यम- साम्प्रतमिति । अत्र न्याय्यः प्रतिषेधः प्रतीयते । साम्प्रतमेव तान्प्रतिरम् विनयादेरा- रुतिगणत्वात् 'विनयादिन्यत्र' इति ठक् ।। काशि० 3:४१ ·. ६२६ काशिकावृत्तो [ द्वीपादनुसमुद्र-यन् कच्छादिपाठाद् अणो मनुष्यवुनश्चापवादः । द्वैप्यम् । द्वैप्यं भवन्तोऽनुच- रन्ति चक्रम् । अनुसमुद्रमिति किम् ? द्वैपकम् । द्वैपमन्यत् ॥ कालाहज् ॥ ११ ॥ कालविशेषवाचिनः प्रातिपदिकात् ठञ् प्रत्ययो भवति शैषिकः । अणोऽपवादः । वृद्धात् तु छं परत्वाद्वाधते । मासिकः । आर्द्धमासिकः । सांवत्सरिकः। यथाकथञ्चिद गुणवृत्त्यापि काले वर्तमानात्प्रत्यय इष्यते । कादम्ब पदमञ्जरी द्वीपादनुसमुद्रं यञ् ॥ अनुसमुद्रमिति । 'अनुर्यत्समया' इत्यव्ययीभावः । सप्तम्यन्तं चैतद्, तद् द्वीपस्य विशेषणम् , तदाह-समुद्रसमीपे यो द्वीप इति ।। कालठ्ठञ् ।। काल विशेषवाचिन इति । स्वरूपस्य च पर्यायाणां च ग्रहणं न भवति; सन्धिवेलादिसूत्रेण सन्धिवेलात्रयोदशीप्रभृतिभ्योऽवृद्धेभ्योऽण्विधा- 'नात् । तद्धि ठनो बाधनार्थः, अर्थग्रहणे च तेभ्यष्ठनः प्रसङ्गः। इह 'गौणमुख्ययोर्मुख्ये सम्प्रत्ययः' इति न्यायान्मुख्यया वृत्त्या ये काले वर्तन्ते मासोऽर्द्धमास इति, तत एवायं प्रत्ययः स्याद् न तु गौणवृत्त्या कालवृत्तेः, कदम्बपुष्पसाहचर्यात्कदम्ब कालः, ब्रीहिपलालसाहचर्याद् व्रीहिपलालं काल इत्यादेरित्याशङ्कयाह-यथाकथञ्चिदिति । येन केनचित्प्रकारेण । एतदेव स्पष्टयति-गुणवृत्त्यापीति । परत्र परशब्दप्रवृत्तेर्यन्निवन्धनं स गुणः, तन्निबन्धना न्यासः द्वीपादनुसमुद्रं यन् ॥ अनुसमुद्रमिति । समुद्रं समयाऽनुसमुद्रम् । 'अनुर्यत्स- मया' इत्यव्ययोभावः। अणो मनुष्यवुनश्चापवाद इति । 'कच्छादिभ्यश्च' इति प्राप्तस्याणः । 'मनुष्यतत्स्थयोवुन्' इति प्राप्तस्य चुनः।। कालाट ठम् ॥ कालविशेषवाचिन इति । अनेन कालादित्यर्थग्रहणम् , न स्वरूपस्येति । यदि हि स्वरूपग्रहणं स्यात् सन्धिवेलादिसूत्रेणाणो विधानमनर्थकं स्यात् । 'प्राग्दीव्यतोऽण् इत्यनेनैव सिद्धत्वात् । इह त्वर्थग्रहणे ठञ्चाधनार्थत्वात् तस्यानर्थक्यं भवति । तस्मादर्यग्रहणमेतत् । इह केचिच्छन्दा मुख्यया वृत्त्या काले वर्तन्ते–मासोऽर्द्धमास इति, केचिद् गोण्या वृत्या कदम्बपुप्पसाहचर्यात् कालः कदम्बपुष्पः, प्रीहिपलालेन साहचर्यात् कालो बीदिपलाल इति; तेपामिहोभयेपामपि ग्रहणम् । अत एवाह-यथा कथञ्चिदिति । येन केनचित् प्रकारेणेत्यया । गुणवृत्त्यापीति । अनेन यथाकयचिदित्यस्यायं विस्पष्टी- ।

·विभाषा रोगातपयोः ] चतुर्थाध्याये तृतीयः पादः ६२७. पुष्पिकम् । बैहिपलालिकम् । 'तत्र जातः' इति प्रागतः कालाधि- कारः ॥ श्राद्धे शरदः ॥ १२ ॥ शरच्छब्दात् ठञ् प्रत्ययो भवति श्राद्धेऽभिधेये शैषिकः । ऋत्व- णोऽपवादः । 'श्राद्धे' इति च कर्म गृह्यते, न श्रद्धावान्पुरुषः; अनभि- धानात् । शारदिकं श्राद्धम् । शारदमन्यत् ॥ विभाषा रोगातपयोः ॥ १३ ॥ 'शरदः' इत्येव । रोगे, आतपे चाभिधेये शरच्छब्दा?ञ्. प्रत्ययो वा भवति शैषिकः । ऋत्वणोऽपवादः । शारदिको रोगः । शारदिक, आतपः । शारदो रोगः । शारद आतपः । रोगातपयोरिति किम् ? शारदं दधि ॥ पदमञ्जरी वृत्तिर्गुणवृत्तिः । एतच्च सन्धिवेलादिसूत्रेऽनेन कालग्रहणेन नक्षत्राणि यद्विशिनष्टि ततो लभ्यते । न हि मुख्याथः कालशब्दोऽस्ति नक्षत्राणां सम्भवति । पुष्पादि: समीपस्थेन हि चन्द्रमसा योगाल्लक्षितलक्षणया पुष्पादिशब्दानां काले वृत्तिः । सैव च 'लुबविशेषे' इति लुम्विधानेनाप्यन्वाख्यायते पौषादिनिवृत्त्यर्थम् , न त्वेतावता कालस्तेषां मुख्योऽर्थः ।। श्राद्धे शरदः ॥ श्राद्ध इति कर्म गृह्यते इति । श्रद्धास्मिन्विद्यत इति 'प्रज्ञा- श्रद्धार्चा' इति मत्वर्थीयोऽणः, श्रद्धया सम्पाद्यं पित्र्यं कर्म श्राद्धशब्देन उच्यत इत्यर्थः । न श्रद्धावान् पुरुष इति । यदा स एव णः षष्ठरर्थे भवति तदा पुरुपवृत्तिः श्राद्धशब्दः । कथं पुनः शब्दसाधारण्येऽप्ययं विशेषो लभ्यते ? इत्याह-अनभि- घानादिति । शारदिकं श्राद्धमिति । यद्यत्र विहितं तत्तत्र भवमिति भवे प्रत्ययः॥ । न्यासः . करोति । औपचारिकी वृत्तिः, अप्रधानभूता वृत्तिरित्यर्थः । अपिशब्दान्मुख्ययापि वृत्त्या । ननु च मुख्ये सति गौणत्य ग्रहणमयुक्तम् , गौणमुख्ययोमुख्य कार्यसम्प्रत्ययात् ? नेप दोपः; आचार्यप्रवृत्तिज्ञापयति-गौणत्यापि कालत्य ग्रहणमिति, यदयं सन्धिवेलादिसूत्रे प्रकृतेन कालग्रहणेन नक्षत्राणि विशिनष्टि । न हि मुख्यार्थः कालो नक्षत्राणां विशेषण- मुपपद्यते; तेषु मुख्यत्य कालत्वत्यासम्भवात् ।। श्राद्धे शरदः ॥ ऋत्वणोऽपवाद इति । सन्धिवेलादिसूत्रेग प्रातत्य श्राद्ध इति न कर्म गृह्यत इति । क्रियाविशेपः कधित् शास्त्रोकेन विधिना साध्यः श्राद्धग्रहणेन .

·६२८. काशिकावृत्ती [ निशाप्रदोपाम्यांच : निशाप्रदोपाभ्यां च ॥ १४॥ निशाप्रदोषशब्दाभ्यां विभाषा ठञ् प्रत्ययो भवति शैषिकः । 'काला?' इति नित्ये ठनि प्राप्ते विकल्प उच्यते । नैशम् , नैशिकम् । प्रादोषम् , प्रादोषिकम् ॥ श्वसस्तुट् च ॥ १५ ॥ 'विभाषा' इत्येव । श्वःशब्दाद्विभाषा ठञ् प्रत्ययो भवति, तस्य च तुडागमो भवति। त्यप्प्रत्ययोऽप्यतो विहितः 'ऐषमोहःश्वसोऽन्यतरस्याम्' इति; एताभ्यां मुक्ते ट्युटयुलावपि भवतः - शौवस्तिकः, श्वस्त्यः, श्वस्तनः ॥ पदमारी श्वसस्तुट् च ॥ तस्य चेति । ठयः, न तु श्वःशब्दस्य । कुत एतत् ? ठो विधेयत्वेन प्राधान्यात् । स च तुडागम इकादेशे कृते भवतीति वेदितव्यम् । ननु चान्तरङ्गत्वादिकादेशात्प्राक् ठअस्तुट् प्राप्नोति, इकादेशस्त्वङ्गाधिकारे विधानादङ्गसंज्ञायामभिनिवृत्तायां पश्चाद् भवन्वहिरङ्गः,तुटि च कृते प्रत्ययादेष्ठ- स्येकादेशविधानाद्यथा कर्मठ इत्यत्र न भवति एवमत्रापि न स्यात् , यदि पुनरयं तुक् पूर्वान्तः क्रियते; नैवं शक्यम् , 'इसुसुक्तान्तात्कः' इति कादेशः स्यात् , तस्मादस्तु परादिरेव । कथमिकादेशः ? ज्ञापकात्सिद्धम् , यदयं कुछणादिपु. ठश्चित्करणं करोति, तज्ज्ञापयति-अन्तरङ्गेभ्योऽपि पूर्वमिकादेश एव भव- तीति । यदि न स्यात् , प्रत्ययसंज्ञासन्नियोगशिष्टे प्रत्ययस्वरे कृते पश्चादिकादेश इति सिद्धमन्तोदात्तत्वं स्यात् । ट्युट्युलावपि भवत इति । 'सायंचिरम्' इत्यादिना. . । न्यासः गृह्यते, न तु श्रद्धावान् पुरुषः । कुत् एतत् १ तस्य प्रत्ययेनानभिधानात् । शारदिक- शब्देन ह्यभिधानशक्तिस्वाभाव्यात् कर्मण एवाभिधानम् , न पुरुपस्य ।। विभापा रोगातपयोः ॥ निशानदोपाभ्याश्च । श्वसतुट च ।। तस्य वेति । उभा । कुत एतत् ? तस्य विधीयमानतया प्राधान्यात् , प्रधाने च कार्यसम्प्रत्ययात् । स च तुडागम इकादेशे कृते भवतीति वेदितव्यम् । ननु सन्नियोगशिष्टत्वात् तुरस्तेनैव तावद् भवितव्यम् , पश्चादजसंज्ञायामभिनिर्वृत्तायामिकादेशेन ? नेतदस्ति; उपदेशाव- स्थायामेव होकादेशे कृते न भवितव्यम् , ज्ञापकात्। यदयम् 'बुञ्छएकठच्' इति प्रत्यय- स्वरार्थमनुवन्धं चकारं करोति । प्रत्ययसंशायाः सनियोगाद्धि प्रत्ययस्वरे ते पश्चादि- फादेश इति सिद्धमन्तोदात्तत्वम् , किक्षित्करणेन १, तत्माधिकरणाद् विशयते--.

·सन्धिवेलाचतु.] चतुर्थाध्याये तृतीयः पादः ६२६ सन्धिवेलाघृतुनक्षत्रेभ्योऽण् ॥ १६ ॥ 'कालात्' इत्येव सन्धिवेलादिभ्य ऋतुभ्यो नक्षत्रेभ्यश्च कालवृत्ति- भ्योऽण्प्रत्ययो भवति शैषिकः । ठमोऽपवादः । अण्ग्रहणं वृद्धाच्छस्य बाध- नार्थम् । सन्धिवेलादिभ्यस्तावत् - सान्धिवेलम् । सान्ध्यम् । ऋतुभ्यः- गैष्मम् । शैशिरम् । नक्षत्रेभ्यः - तैषम् । पौषम् । पदमञ्जरी श्वःशब्दोऽव्ययम् , कालवाची चेति कृत्वा। शौवस्तिकमिति । द्वारादित्वाद् वृद्धिप्रतिषेधः, ऐजागमश्च ।। सन्धिवेलातुन क्षत्रेभ्योऽण् । अरग्रहणं वृद्धाच्छस्य बाधनार्थमिति । अस- त्यण्ग्रहणे सन्धिवेलादिभ्यो यथाविहितमित्युच्यमाने यद्यप्यारम्भसामर्थ्यात्का- लाज न भवति; तथापि सन्धिवेलादिषु पठितात्पौर्णमासीशब्दात्स्वात्यादेश्व वृद्धाच्छः स्याद् , वचनं तु कालाट्टो बाधनाथ स्यात् । तस्मादण्ग्रहणं कर्तव्यं वृद्धाच्छस्य बाधनार्थम् । सौवातमिति । 'अत सातत्यगमने' सुपूर्वात् 'अज्यतिभ्यां च' इतीण् प्रत्ययः, स्वात्या युक्तः काल इत्यण् , तस्य 'लुबविशेषे' इति लुप् , ततो भवादावर्थेऽनेनाण् , 'न य्वाभ्याम्' इति वृद्धिप्रतिषेधः, ऐजागमश्च । जातार्थे तु श्रविष्टाफल्गुनी' इति लुकि स्वातिरिति भवति । तैषमिति । अत्रापि जातार्थे पूर्ववल्लुका भवितव्यमिति भवादौ प्रत्ययः, 'तिष्यपुष्ययोर्नक्षत्राणि यलोपः' . न्यासः सन्नियोगशिष्टेभ्योऽपि पूर्वमिकादेशो भवति । तेन ठग्ग्रहणान्यङ्गसंज्ञाभूतानीकमेव बोधयन्तीति तुडपि तस्यैव भविष्यतीति विज्ञायते । एताभ्यामित्यादि । श्वःशब्दोऽय- मव्ययं कालवाची। तेन यदा ठञ्त्यपौ न भवतः, तदा 'सायञ्चिरम्' इत्यादिना ट्युट्युलौ अपि भवतः ॥ सन्धिवेलावृतुनक्षत्रेभ्योऽण् ॥ ठोऽपवाद इति । 'कालाठ्ठञ्' - इति प्राप्तस्य । अथाण्ग्रहणं किमर्थम् , यथाविहितमेवोच्येत , तेनैवमुच्यमाने न प्राप्नोतीत्या- शङ्कनीयम् , यदि टम् स्यात् पुनर्वचनमनर्थकं स्यात् , तस्माद् वचनप्रामाण्याद् यो विहितो न स प्राप्नोति, ठञ्प्रत्ययेन वाघितत्वात् स एव भविष्यति, स चाण्च ! इत्यत आइ.- अण्ग्रहणमित्यादि । सन्धिवेलादिपु पौर्णमासीशन्दो वृद्धः पठ्यते । स्वातिरिति नक्षत्रशब्दो वृद्धोऽस्ति । तत्र यद्यण्ग्रहणं न क्रियेत, ताभ्यां परत्वाट ठमा छे बाधिते पुनर्वचनाच्छ एव त्यात् । तस्मात् तमपि बाधित्वा वृद्धादणेव यथा त्यादित्येवमर्थ पुनरण्ग्रहणम् । तैपम्, पौपमिति । तिघ्यपुष्यशब्दाभ्यां 'नक्षत्रेण युक्तः कालः' इत्यण, तत्याणो 'लुबविशेषे' इति लुप् , ततोऽनेनाण, 'तिप्यपुष्ययोनक्षत्राणि' इति यलोपः । 1 ·६३० काशिकावृत्ती [ सन्धिवेला सन्धिवेला.। सन्ध्या । अमावास्या । त्रयोदशी। चतुर्दशी । पञ्च- दशी। पौर्णमासी । प्रतिपत् ।।.. 5, * संवत्सरात्फलपर्वणोः * । सांवत्सरं फलम् । सांवत्सरं पर्व ।। 'प्रावृष एण्यः ॥ १७॥ प्रावृष्शब्दादेण्यः प्रत्ययो भवति शैषिकः। ऋत्वणोऽपवादः । प्रावृषेण्यो बलाहकः ॥ चर्पाभ्यष्ठक् ॥ १८ ॥ वर्षाशब्दाढक् प्रत्ययो भवति शैषिकः । ऋत्वणोऽपवादः । वार्षिक वासः । वार्षिकमनुलेपनम् ॥ छन्दसि ठञ् ॥ १९॥ पदमञ्जरी इति यलोपः । संवत्सराफलपर्वणोरिति । सांवत्सरं फलं पर्व वा, सांवत्सरिक- मन्यत् ॥ प्रावृष एण्यः ।। प्रवर्पतीति प्रावृट् , किपि 'नहिवृति' इत्यादिना दीर्घः । प्रावृषेण्य इति । भवार्थे प्रत्ययः, जाते तु प्रावृपष्ठपं वक्ष्यति । 'रषाभ्याम्' इत्येव सिद्ध' प्रत्यये णकारोच्चारणम्--प्रावृपेण्यमाचष्टे प्रावृपेण्ययतेः किप , णिलोपः, 'लोपो व्योर्वलि' इति यलोपः, प्रावृपेणित्यत्र णत्वार्थम् ; अन्यथा 'पदान्तस्य इति प्रतिषेधः स्यात् ॥ वर्षाभ्यष्ठक् ॥ वार्षिकं वास इति । 'कालात्साधुपुष्प्यत्पच्यमानेषु' इति . M साध्वर्थे ठक् ॥ त्यासा संवत्सरात्फलपर्वणोरिति । संवत्सरशब्दाभवति फले पर्वणि चामिषेये । सांवत्सरं फलम् , सांवत्सरं पर्व वा । सांवत्सरिफमन्यत् ।। प्रावृ एण्यः ।। अथ किमर्थ प्रत्यये मूर्धन्यः पठ्यते, न 'रपाभ्याम्' इत्यनेनैव णत्वं भविष्यति । नैवं शक्यम् , इह हि न स्यात्-प्रावृषेणिति, पदान्तत्वात् ।। वाभ्यप्टक् ॥ अथ किमर्थ ठग्विधानम् , कालाट ठजैव सिद्धत्वात् उभयत्रापि तदेव रूपमिति १. नैवम् ; ठकि सति प्रत्ययस्वरेणान्तोदात्तत्वं स्यात् , ठमि तुः सति 'नित्यादिनित्यम्' इत्याधुदाचत्वम् ।।

·सर्वत्राण्च तलोपश्च] चतुर्थाध्याये तृतीयः पादः " : वर्षाशब्दाच् छन्दसि विषये ठञ् प्रत्ययो भवति शैषिकः । ठको- ऽपवादः । स्वरे भेदः । नभश्च नभस्यश्च वार्षिकावृतू ॥ वसन्ताच ॥ २० ॥ :: : 'छन्दसि' इत्येव । वसन्तशब्दाच् छन्दसि विषये ठञ् प्रत्ययो भवति शैषिकः । ऋत्वणोऽपवादः । मधुश्च माधवश्च वासन्तिकावृतू॥ हेमन्ताच ॥ २१ ॥ 'छन्दसि' इत्येव । हेमन्तशब्दाच् छन्दसि विषये ठन् प्रत्ययो भवति शैषिकः । ऋत्वणोऽपवादः । सहश्च सहस्यश्च हैमन्तिकावृतू । योगविभाग उत्तरार्थः । सर्वत्राण च तलोपश्च ॥२२॥ हेमन्तशब्दादण् प्रत्ययो भवति, तत्सन्नियोगेन चास्य तकारलोपः । हैमनं वासः । हैमनमुपलेपनम् । सर्वत्रग्रहणं. छन्दोऽधिकारनिवृत्त्यर्थम् । छन्दसि भाषायां च सर्वत्रैतद्भवति । पदमञ्जरी छन्दसि ठञ् ॥ नभश्च नभस्यश्च वार्षिकावृत् इति । 'तस्येदम्' इत्यत्रार्थे प्रत्ययः, ऋतुशव्दश्च ऋत्ववयवयोर्मासयोर्वतते, वर्पोरेतो मासाववयवा- सर्वत्राण च तलोपश्च ॥ हैमनमिति । यदा तशब्दस्य समुदायस्य लोपस्तदा 'अन्' इति प्रकृतिभावात् 'नस्तद्धिते' इति टिलोपो न भवति । यदा तु तकारस्या- नेन लोपोऽकारस्य तु यस्येति लोपः, तदा तस्य 'असिद्धवदनाभात्' इत्यसिद्ध- त्वात्स्थानिवद्भावाच टिलोपाभावः । -- • - वित्यर्थः ।। न्यासः छन्दसि ठञ् ॥ वसन्ताच्च ॥ हेमन्ताच्च ॥ योगविभाग उत्तरार्थ इति । 'सर्वत्राण च तलोपश्च' इति वक्ष्यति, स हेमन्तशन्दत्यैव यथा स्यात् , वसन्तत्य मा भूत् । यदि 'हेमन्तवसन्ताभ्याम्' इत्येकयोगः क्रियेत, तो वतन्तत्यापि त्यात् ; तत्य पुत्तरत्रानुवृत्तः ॥ सर्वत्राण च तलोपश्च ॥ छन्दति पूर्वेण ठभि प्रासे भाषायामपि त्वणि चैत- दुच्यते । सर्वत्र ग्रहणमित्यादिना सर्वत्रग्रहणत्य प्रयोजनमाचष्टे । छन्दसि भापाया- ·६३२ काशिकावृत्ती [ सर्वत्राण्च तलोपश्च :- ननु च छन्दसीति । नानुवतिष्यते ? सैवाननुवृत्तिः - शब्देनाख्यायते प्रयत्नाधिक्येन पूर्वसूत्रेऽपि सम्बन्धार्थम् । हैमन्तिकमिति हि भाषायामपि ठनं स्मरन्ति । ... अथ भण्च' इति चकारः किमर्थः ? अण् , यथाप्राप्तं च ऋत्वणिति । कः पुनरनयोरणोविशेषः ? ऋत्वणि हि तकारलोपो नास्ति-हेमन्ती पङ्क्ति- पदमञ्जरी ननु चे छन्दसीति नानुवर्तिष्यत इति । अस्वरितत्वात् । सैवेत्यादि । यासाव- स्वरितत्वादनुवृत्तिः सैवं सर्वत्रेत्यनेन शब्देनाख्यायते, किमर्थम् ? इत्याह-प्रयत्ला- धिक्येनेति । ननु च तत एवास्वरितत्वात्पूर्वसूत्रेऽपि छन्दसीति नानुवर्तिष्यते, तस्माद्विस्पष्टार्थमेव सर्वत्रग्रहणम् । भाषायामपि ठबं स्मरन्तीति । भाष्ये तु नैत- दिष्यते, तथा हि-सूत्रमिदं प्रत्याख्यातम् , कथम् ? हेमन्तपर्यायो हेमन्- शब्दोऽस्ति-हेमन्नागनीगन्ति कौँ, तस्मादेतौ हेमन्नशुष्यतः, यदि हेमन् प्रमीयते हेमन्तो भवति' इति दर्शनात् , तत्र भाषायां हेमन्-हेमन्तशब्दयो त्वणि हैमनं हैमन्तमिति रूपद्वयं सिद्धम् , छन्दसि तु हेम्नो हैमनम् , हेमन्तस्य 'हेमन्ताच्च' इति ठबि हैमन्तिकम् , 'सर्वे विधयश्छन्दसि विकल्प्यन्ते' इति हेमन्तशब्दा- देवाणि हैमन्तमिति रूपत्रयं सिद्धमिति । सूत्रकारेण तु भाषायामेतद्वृत्तिविषया- दन्यत्रत्वाचिनो हेमञ्छब्दस्य प्रयोगाभावान् नलोपो विहितः, यथाप्राप्तं च ऋत्वणिति, अनन्तरस्तु ठञ् सर्वत्रग्रहणस्य पूर्वत्रान्वयेनैव सर्वत्र सिद्धिरिति नासौ समुच्चीयते । कः पुनरनयोविशेष इति । न कश्चिदिति भावः। त्रीणि न्यासः । श्वेत्यादिना छन्दोऽधिकारनिवृत्तेः फलं दर्शयति । ननु चेत्यादि । अस्वरितत्वादेव छन्दसीति नानुवर्तिष्यते, ततो नार्थश्छन्दोऽधिकारनिवृत्त्यर्थेन सर्वत्रग्रहणेनेत्यभिप्रायः । सैवेत्यादिना यासावस्वरितत्वादननुवृत्तिः सैव सर्वत्रेत्यनेन शब्देनाख्यायते । किमर्थ- मित्याह-प्रयत्नाधिक्येनेत्यादि । प्रयत्नाधिक्यमेतदेव शब्देनाख्यातम् । तेन हेतुना पूर्वसूत्रेऽपि सर्वत्रशब्दस्य सम्बन्धो यथा स्यादित्येवमर्थः शब्देनाख्यायते। कस्मात् पुनः पूर्वसूत्रेऽपि सर्वत्रग्रहणस्य सम्बन्ध इष्यते ? इत्याह-हैमंन्तिकमिति होत्यादि। हिंशन्दो हेतौ । आचार्या हि मन्तिकमिति भाषायां ठभं स्मरन्ति । स चैवं भाषायामपि सिध्यति, यदि पूर्वसूत्रेऽपि सर्वत्रग्रहणस्य सम्बन्धो भवति । तत्र हि सति पूर्वसूत्रस्यायमों भवति - हेमन्ताच्च सर्वत्र च्छन्दसि भाषायामपि ठञ् भवतीति । कः पुनरनयोरणो- विशेष इति । न कश्चिदिति भावः। त्वणि हीत्यादिना विशेष दर्शयति ।

·सायंचिरंप्राहे..] चतुर्थाध्याये तृतीयः पादः ६३३ रिति, तदेवं त्रीणि रूपाणि भवन्ति-हैमन्तिकम् , हैमन्तम् , हैमनमिति ॥ सायश्चिरम्सालेप्रोऽव्ययेभ्यव्युट्युलौ तुट् च ॥ २३ ॥ कालाद्' इत्येवः । सायम् , चिरम् , प्राल, प्रगे - इत्येवमादिभ्यो- ऽव्ययेभ्यश्च ट्युटयुलौ प्रत्ययौ भवतः, तयोश्चादिष्टयोस्तुडागमो भवति । सायन्तनम् । चिरन्तनम् । प्रालेतनम् । अव्ययेभ्यः पदमञ्जरी रूपाणि भवन्तीति । पूर्वेण ठनि एकम् , अनेनाण्तलोपयोर्द्वितीयम् , ऋत्वणि यस्येति लोपे परमिति त्रीणि रूपाणि ॥ सायम्चिरम्प्राहप्रगेऽव्ययेभ्यष्ट्युटयुलौ तुट च ॥ इह 'युवोरनाको' इत्यङ्गा- धिकारे विहितत्वादनादेशो बहिरङ्गः, तुडागमस्तु प्रत्ययसन्नियोगेन विधाना- दन्तरङ्ग इति तेनैव तावद्भवितव्यम् , तत्र कृतेऽनादेशो न प्राप्नोति, किं कारणम् ? अङ्गस्य निमित्तं यो युस्तस्यानादेशः, तुटि त्वत्र सति त्युशब्दोऽङ्गस्य निमित्तं न युशव्दमात्रम् , ततश्च यथा मृत्युरित्यत्रानादेशो न भवति, तथात्रापि न स्यात् । यदि पुनरयं तक पूर्वान्तः क्रियते ? नैवं शक्यम् ; प्रातस्तनमित्यत्र हि विसर्जनीयो न स्यात् , अपदान्तत्वात् । तस्मात्परादिरेवायं कर्तव्यः, तत्र चानादेशो न प्राप्नोति ? तत्राह-तयोश्चादिष्टयोस्तुडागमो भवतीति । आदिष्टयोरिति कृता- देशयोरित्यर्थः । एष चार्थ आदिष्टशब्दस्य अशेआद्यच्प्रत्ययान्तत्वेन लभ्यते, आदिश्यत इत्यादिष्टः, स ययोरस्ति तावादिष्टौ, तयोरादिष्टयोरिति । एतच्च 'घकालतनेषु' इति निर्देशाल्लभ्यते, न ह्यनादिष्टयोस्तुविधाने तनशब्द उपपद्यते । प्रातस्तनमित्यत्र वृद्धाच्छं परत्वाद्वाधत इति नोक्तम् ; छस्य बाधकमपि ठयं वाध- न्यासः हैमन्तीति । 'टिड्ढाणञ्' इति की । तदेवमित्यादि । यत एव पूर्वसूत्रेण ठञ् भवत्यनेनाण तलोपसहितः, तेन त्रीणि रूपाणि भवन्ति । सायञ्चिरम्प्राहे प्रगेऽव्ययेभ्यष्ट्युट्युलौतुट च । 'कालाट ठञ्' इति ठनि प्राप्ते सायमादिभ्यः ट्युट्युलौ विधीयेते, तयोश्च तुडागमः। ठअपवादत्वाच्च ट्युट्युलोः । ठप्रैव च्छस्य बाधितत्वादेताभ्यां पुनश्छत्य सम्प्रधारणेव नास्ति । तेन वृद्धादपि ट्युट्यु- लावेव भवतः-प्राक्तनमिति । तयोश्चेत्यादि । यद्यनादिष्टयोस्तुट् स्यात् तदा युरूपी प्रत्ययौ न भवत इत्यनादेशो न स्यात् । तस्मादादिष्टयोस्तयोः कृतादेशयोस्तुडागमः। एतच 'घकालतनेषु कालनाग्न.' इति निर्देशाल्लभ्यते । न ह्यनादिष्टयोस्तुविधानेन तनशन्द उपपद्यते । अय प्रत्यययोष्टिकरणं किमर्थम् , न तुट एव टित्वेन प्रत्यययोरपि टित्वं विशात्यत इति, यतस्तद्ग्रहणेन ग्रहणादागमानाम् ? नैतदस्ति; युक्तं यत् प्रत्यय- .

·६३४ काशिकावृत्ती [सायचिरंपालु दोषातनम्। दिवातनम् । सायमिति मकारान्तं पदमव्ययम् , ततोऽव्ययत्वादेव सिद्धः प्रत्ययः । यस्तु स्यतेरन्तकर्मणो घनि सायशब्दः, तस्येदं मकारान्तत्वं प्रत्ययसन्नियोगेन निपात्यते । दिवसावसानम् = सायः । चिरशब्दस्यापि मकारान्तत्वं निपात्यते । प्राले, प्रगे इत्येका- -रान्तत्वम् । * चिरपरुत्परारिभ्यस्त्नो वक्तव्यः *। चिरलम् । परुत्तम् । परारित्नम्। पदमञ्जरी मानयोष्ट्युट्युलोरुत्कृष्टवलयोर्दुवैलेन छेन सह सम्प्रधारणाभावात् । मकारान्तं पदमव्ययमिति । स्वरादिपु पठितम् । अन्तकर्मण इति । अन्तक्रियस्य, 'षोऽन्त- कर्मणि' इत्यस्येत्यर्थः । यद्यप्यसाववसानमात्रवाची, घनन्तस्तु सायशब्दो दिव- सान्तवचन इति न कालाधिकारस्य बाधशङ्का । प्रत्ययसन्नियोगेनेति । अन्यत्र स्वकारान्त एव, यथा-सायाह्नः, सायत्तर इति। आह च-संख्याविसायंपूर्वस्याह्न- स्येति । एकारान्तत्वमिति । निपात्यत इत्यनुपङ्गः। यत्र सप्तम्यर्थो नास्ति-- प्राहः सोढोऽस्येत्यादौ, तदर्थ निपातनम् । जातादिके त्वर्थे 'धकालतनेषु' इत्यलुका सिद्धम्। चिरपरुत्परारिभ्य इति । चिरशब्दस्य सूत्र उपादानात् ट्युट्युलावपि भवतः, न तु 'किंयत्तद्वहुपु योऽज्विधानात्' इतिवत्सूत्रस्य बाधः । परुत् = पूर्वस्मिन् संवत्सरे, परांरि = पूर्वतरे । प्रत्नशब्दः पुराणवचनः । न्यासः धर्मा गमे भवन्ति तस्य प्रत्ययभक्कत्वात् , न त्वागमधर्मा प्रत्यये । तस्माहित्कार्यार्थ प्रत्यययोरपि टित्त्वमासज्यते। स्यतेरन्तकर्मण इति । 'षोऽन्तकर्मणि' इत्यस्य । प्राई प्रगे इत्येकारान्तत्वमिति । निपात्यत इति सम्बन्धः । ननु च 'धकालतनेषु कालनाम्नः' इति सप्तम्या अलुकैव सिद्धम् , तदपार्थकं निपातनम् १ यत्र तर्हि सप्तम्यों नास्ति वदर्थ निपातनम्-प्रादा सोदोऽस्य प्रादेतना, प्रगः सोढोऽस्य, प्रगेतन इति । अत्र हि 'तदस्य सोढम्' इति प्रथमासमर्यात्प्रत्ययविधानात्सप्तम्यर्थी नास्ति । तदभावात्सप्तम्यपि . नास्त्येव । चिरपरुत्परारिभ्यस्त्नो वक्तव्य इति । व्याख्येय इत्यर्थः । व्याख्यानं तुः-- 'वद्धिताः' इत्यत्रैव कृतम् । एवमुत्तरत्रापि वेदितव्यम् । चिरशन्दस्य सूचे चोपादानाट युट्युलावपि भवतः।

·तत्र जात: ] चतुर्थाध्याये तृतीयः पादः ६३५ * प्रगस्य छन्दसि गलोपश्च * । प्रत्नम् । ॐ अग्रपश्चाड्डिमच् छ । अग्रिमम् । पश्चिमम् । अन्ताच्चेति वक्तव्यम् । अन्तिमम् ॥ विभाषा पूर्वाह्वापराहाभ्याम् ॥ २४ ॥ पूर्वाह्णापराह्मशब्दाभ्यां विभाषा ट्युटयुलौ प्रत्ययौ भवतस्तु च सयोरागमः । 'काला' इति ठभि प्राप्ते वचनम् , पक्षे सोऽपि भवति । पूर्वाह्नेतनम् । अपराह्नेतनम् । पौर्वाह्निकम् । आपराह्निकम् । 'घकालतनेषु कालनाम्नः' इति सप्तम्या अलुक् । यदा तु न सप्तमी समर्थविभक्तिः पूर्वाह्नः सोढोऽस्येति, तदा पूर्वाह्णतन इति भवितव्यम् ।। तत्र जातः॥ २४॥ अणादयो घादयश्च प्रत्ययाः प्रकृताः, तेषामतः प्रभृत्यर्थाः समर्थ- पदमञ्जरी अग्रपश्चाड्डिमजिति । केचिदवादिशब्दमपि पठन्ति- अग्रादिपश्चादिति, ते 'मध्यान्मः' इत्यत्रादेश्चेति वक्तव्यमिति न पठन्ति । डित्करणं पश्चादित्यत्र टिलोपार्थम् । 'अव्ययानां भमा टिलोपः' इत्यस्यैवायं प्रपञ्चार्थः । विभाषा पूर्वाहापराहाभ्याम् ।। सप्तम्या अलुगिति 'डन्याप्प्रातिपदिकात्' इत्यत्र निरणायि-सुबन्तात्तद्धितोत्पत्तिरिति, तत्तत्रैव द्रष्टव्यम् । यदि सुबन्ता. त्तद्धित उत्पद्यते, कथं पूर्वाह्नतन इत्यत्र भवति ? तबाह -यदा विति ।। तत्र जातः ।। तेषामतः प्रभृत्यर्थाः समर्थविभक्तयश्च निर्दिश्यन्त इति । तदिदमु- न्यासः प्रगस्य च्छन्दसि गलोपश्चेति । वक्तव्य इति सम्बन्धः। वक्तव्यशब्दस्य स एवार्थः । व्याख्यानात् विहापि 'प्रत्नपूर्वविश्वेमात् थाल च्छन्दसि' इति निपातनमाश्रित्य कर्तव्यम् । अन्ताच्चेति वक्तव्यम् । अन्तशब्दाडिमज् भवतीत्येतदर्थरूपं व्याख्येयमित्यर्थः । व्याख्यानं तु कृतमेव । डिमचो डित्करणं पश्चादित्यस्य टिलोपार्थम् । ननु च 'अव्ययानां भमाने टिलोपो वक्तव्यः' इत्यनेनैव सिद्धम् ? न सिध्यति; अनित्यत्वात् तस्य । यथा आरातीय इत्यत्र न भवति, तथापि न भवतीति कस्यचिद् भ्रान्तिः त्यात् , अतत्तन्नि- रासायं डिस्करणम् ॥ विभाषा पूर्वाहापराहाभ्याम् ।। पूर्वाह तन इति । अहः पूर्वी भाग इति पूर्वादि- सूत्रेणकदेशिसमासः । 'राजाहः सखिभ्यष्टच' इति टच समासान्तः, 'अहोऽह: एतेम्य इत्यहादेशः, 'अहोऽदन्तात्' इति णत्वम् । यदाऽसतम्यन्तात् प्रत्ययत्तदा पूर्वादतन ·- । ६३६ काशिकावृत्ती [ तत्र जातः विभक्तयश्च निदिश्यन्ते । तत्रेति सप्तमीसमर्थात् 'जातः' इत्येतस्मिन्नर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति । स्रुघ्ने जातः स्रौनः। माथुरः । औत्सः । औदपानः । राष्ट्रियः ।' अवारपारीणः । शाकलिकः। माकलिकः । ग्राम्यः । ग्रामीणः। कात्रेयकः । औम्भेयकः ॥ प्रावृपष्ठप ॥२६॥ प्रावृटशब्दात्सप्तमीसमर्थाज्जात इत्येतस्मिन्नर्थे ठप : प्रत्ययो भवति । एण्यस्यापवादः । पकारः स्वरार्थः । प्रावृषि जातः प्रावृषिकः ॥ संज्ञायां शरदो वुञ् ॥ २७ ॥ पदमञ्जरी भयमनिर्देश्यम् , कथम् ? 'शेप इति लक्षणं चाधिकारश्च' इत्युक्तम् , तत्र लक्षण- तया चाक्षुपं रूपमित्यादाविव जातादिष्वप्यर्थेवणादयः सिद्धाः, अधिकारतया च घादय इत्यर्थास्तावन्न निर्देश्याः प्रत्ययार्थेन चाभिधानस्वाभाव्येन समर्थ- विभक्तयोऽपि लभ्यन्ते इति तन्निर्देशोऽपि न कर्तव्य एव । नियमार्थमिति चेन्न अनिष्टत्वात् । तत्रैतस्यात्-जातादिष्वेव तद्धिता यथा स्युः, तत्रास्ते तत्र शेत इत्यादी मा भूवन्निति जातादयोऽर्था अनुक्रम्यन्त इति ? तच्च नैवम् अनिष्टत्वात् । अन्यत्रापि हि तद्धिता इप्यन्ते -चाक्षुपं रूपम् , श्रावगः शब्दः, चातुर्दशं रक्षः, दार्पदाः सक्तव इति । यत्र तु नेप्यन्ते, तत्रास्त इत्यादी-तत्रानभिधानान्न भवि- प्यन्ति, यथा-अगुल्या खनतीत्यादी। तस्मानार्थो जाताद्यनुक्रमणेन । अपवादविधानार्थ तु, प्रावृषष्ठ्यादीनपवादाँतत्र तत्रासहारेण वक्ष्यामीति अवश्यानुक्रमितव्या अर्थाः, तेऽन्यार्थाः सन्तो योगविभागेनाणादीनामप्यर्थी निर्दिश्यन्ते। विस्पष्टार्थम् , यानि पुनरनपवादान्यदर्शनानि, यथा-कृतलब्धकीत- कुशलाः' इति, तानि शक्यान्यवक्तुम् ।।

·• ६३७ पूर्वाह्णापराह्ला] चतुर्थाध्याये तृतीयः पादः शरच्छब्दात्सप्तमीसमर्थाज्जात इत्येतस्मिन्नर्थे वुञ् प्रत्ययो भवति, ऋत्वणोऽपवादः समुदायेन चेत्संज्ञा गम्यते । शारदका दर्भाः । शारदका मुद्गाः । दर्भविशेषस्य मुद्गविशेषस्य चेयं संज्ञा । :: संज्ञायामिति किम् ? शारदं सस्यम् । संज्ञाधिकार केचित् 'कृतलब्धकीतकुशलाः' इति यावद- नुवर्त्तयन्ति ॥ पूर्वाहापराह्णाामूलप्रदोषावस्कराद् वुन् ।। २८ ।। पूर्वालादिभ्यः शब्देभ्यो वुन् प्रत्ययो भवति 'तत्र जातः' इत्येत- स्मिन्विषये संज्ञायां गम्यमानायाम् । पूर्वाह्नकः । अपराह्णकः । 'विभाषा पूर्वाह्णापरालाभ्याम्' इत्यस्यापवादः । आर्द्रकः । मूलकः । नक्षत्राणोऽपवादः । प्रदोषकः । 'निशाप्रदोषाभ्यां च' इत्यस्यापवादः अवस्करकः । औत्सगिकस्याणोऽपवादः । असंज्ञायां तु यथाप्राप्तं ठञादय एव भवन्ति ॥ पदमञ्जरी संज्ञायां शरदो वुञ् ॥ समुदायेन चेदिति । प्रकृतिप्रत्ययसमुदायश्चेत्संज्ञा भवतीत्यर्थः। कृतलब्धीतकु.शला इति यावदिति । यावच्छब्दोऽवधिद्योतको निपातः ।। न्यास: संज्ञायां शरदो वुच ॥ समुदायेन चेत् संज्ञा गम्यत इति । अनेन समुदायो- पाघित्वं संज्ञाया दर्शयति । प्रकृतिप्रत्ययसमुदायेन चेत् संज्ञा गम्यत इत्यर्थः । यद्येवम् , शारदका दर्भा इति दर्भशब्दस्य प्रयोगो न प्राप्नोति, प्रत्ययान्तेनाभिहितत्वात् ? नेप दोषः; यथैव हि शारदकशब्दो दर्भविशेषस्य नामधेयं तथा मुद्गविशेषत्यापि । तत्रासति दर्भशब्दप्रयोगेऽनेकार्थसाधारणत्वात् कस्य नामधेयमिति सन्देहः स्यात्- कोऽर्थः शारदकशन्देन विवक्षित इति । तस्मादसन्देहार्थो दर्भशब्द उपादीयते । संज्ञाधिकार- मित्यादि । केचिदिति वचनात् केचिन्नानुवर्तयन्तीत्युक्तं भवति ॥ पूर्वाहापराहा मूलप्रदोपावस्कराद् वुन् । पूर्वाहकः, अपराहक इति । पूर्वदेकदेशिसमासादिकं कार्य विधेयम्-'विभाषा पूर्वाहापराइभ्याम' इति, तत्र ट्युट्युल विधिश्च । आकः, मूलक इति । 'नक्षत्रेण युक्तः कालः' इत्यागतत्याणः ततो वुन् । निशाप्रदोपाभ्यामिति । ठविधैः । ठयादय एवेति । आदिशब्देन व्युट्युलादयो गृह्यन्ते ।। 'लुयविशेपे' इति लुप, ·६३८ काशिकावृत्तौ [ पथः पन्थ च .. पथः पन्थ च ॥ २९ ॥ पथिशब्दाढुन् प्रत्ययो भवति 'तत्र जातः' इत्येतस्मिन्विषये अणोऽपवादः । प्रत्ययसन्नियोगेन च पथः ‘पन्थ' इत्ययमादेशो भवति । पथि जातः पन्थकः ॥ अमावास्याया वा ॥३०॥ अमावास्याशब्दाद वुन् प्रत्ययो भवति वा 'तत्र.जातः' इत्येत- स्मिन्विषये । सन्धिवेलादिषु पाठादणोऽपवादः । अमावास्यकः, आमा- वास्यः । एकदेशविकृतस्यानन्यत्वादमावस्यशब्दादपि भवति । अमाव- स्यकः । आमावस्यः । अ च ॥ ३१ ॥ अमावास्याशब्दादकारः प्रत्ययो भवति 'तत्र जातः' इत्येतस्मिन् पदमञ्जरी अमावास्याया वा ॥ एकदेशविकृतस्यानन्यत्वादिति । 'अमावस्यदन्यतरस्याम्' इत्यत्र 'अमापूर्वस्य बसेण्येति पक्षे वृद्धयभावो निपात्यते' इत्युक्तम् । ण्यति च 'अत उपधायाः' इति सामान्येन वृद्धिविधानात् , अमावास्याशब्दस्य न्याय्य- त्वादवृद्ध युपधस्तस्यैवैकदेशविकार इति भावः । ये त्विह सूत्रे सन्धिवेलादिपु च द्वस्वोपधमधीयते, तेपां दीर्घोपधस्य न स्यात्; अतद्विकारत्वात् ।। अ च ॥ किमर्थो योगविभागः, न च 'अमावास्याया वा' इत्युच्येत, चका- रावुन् , वावचनादुभयोरभावेऽपि भविष्यति ? सत्यम् ; उत्तरत्र तु विकल्पा- 2 न्यासः पथः पन्थ च ॥ अमावास्याया वा ॥ एकदेशविकृतस्येत्यादि । 'अमावस्य- दन्यतरस्याम्' इत्यत्र ण्यत्यतिरेव निपात्यते । अकृषिस्तु गृखेरेकादेशभूततया विकारो भवतीत्ये सदेशविकृतत्वममावस्याशन्दस्योपपद्यते । ये तु सन्धिवेलादिषु इस्योपधमधीयते, तेषां गृपपपत्य प्रहण न प्राप्नोति, न हि विकृतिः प्रकृति रागाति । तस्माद् दीर्प एव पाठो युकः ।।

·-- श्रविष्ठा० बहुलाल्लुक ] चतुर्थाध्याये तृतीयः पादः ६३६ विषये । पूर्वेण वुन्नणोः प्राप्तयोरयं तृतीयः प्रत्ययो विधीयते । अमा- वास्यः। अमावास्यकः । आमावास्यः। अमावस्यः। अमावस्यकः। आमावस्यः ॥ सिन्ध्वपकाराभ्यां कन् ॥ ३२॥ सिन्धुशब्दादपकरशब्दाच्च कन् प्रत्ययो भवति 'तत्र जातः' इत्येत- स्मिन्विषये । सिन्धुशब्द: कच्छादिः, ततोऽणि मनुष्यवुनि च प्राप्ते विधानम् , अपकरशब्दादप्यौत्सर्गिकेऽणि । सिन्धुकः । अपकरकः ॥ अणौ च ॥ ३३ ॥ सिन्ध्वपकरशब्दाभ्यां यथासंख्यमणौ प्रत्ययौ भवतः 'तत्र जातः' इत्येतस्मिन्विषये । पूर्वेण कनि प्राप्ते वचनम् । सैन्धवः । आपकरः ॥ श्रविष्ठाफल्गुन्यनुराधास्वातितिष्यपुनर्वसुहस्तविशाखापाढा- बहुलाल्लुक् ॥ ३४ ॥ श्रविष्ठादिभ्यः शब्देभ्यो नक्षत्रेभ्य आगतस्य जाताथै लुग्भवति । पदमञ्जरी नुवृत्तिः शङ्कथेत । योगविभागे तु सन्धिवेलाद्यणोऽभ्यनुज्ञानाय पूर्वसूत्रे वाग्रहण- सामादस्यापि विकल्पसिद्धेरिह वाग्रहणं नानुवर्त्यमिति व्यवधानादुत्तरत्र विकल्पस्य निवृत्तिः सिद्धा भवति ।। अणजौ च ॥ योगविभागो यथासंख्यार्थः ।। अविष्ठाफल्गुन्यनुराधास्वातितिष्यपुनर्वसुहस्तविशाखापाढाबहुलाल्लुक् कृत्तिकापर्यायस्य वहुलाशब्दस्यात्र द्वन्द्वैकवद्भावेन नपुंसकह्रस्वत्वेन निर्देशः, न - । न्यासः भवतीति कस्यचिद् भ्रान्तिः स्यात् , अतत्तन्निवृत्त्यर्थं योगविभागे हि सति व्यवधानतया विकल्पस्य कन् नित्यो विज्ञायते ॥ सिन्ध्वपकाभ्यां कन् ॥ अपकरशव्दादौत्सगिंकेऽणीति । प्राप्त विघानमिति सम्बन्धः। अणबी च ॥ यथासंख्यार्यो योगविभागः यदि 'सिन्ध्वपकराभ्याञ्च कन्नणनः' इत्येकयोगः क्रियेत, ततो वैषम्याकैदकत्याः प्रकृतेः प्रत्ययात्त्रयः त्युः ।। अविष्टाफल्गुन्यनुराधास्वातितिष्यपुनर्वसुहस्तविशाखापाढाबहुलाल्लुक् ॥ नक्ष- ·काशिकावृत्ती [ श्रविष्ठा० बहुलाल्लुक तस्मिस्त्रीप्रत्ययस्यापि 'लुक्तद्धितलुकि' इति भवति । श्रविष्ठासु जातः श्रविष्ठः । फल्गुनः । अनुराधः । स्वातिः । तिष्यः । पुनर्वसुः । हस्तः । विशाखः । अष.ढः । बहुलः । * लुक्प्रकरणे चित्रारेवतीरोहिणीभ्यः स्त्रियामुपसंख्यानम् । चित्रायां जाता चित्रा। रेवती। रोहिणी । स्त्रीप्रत्ययस्य लुकि कृते गौरादित्वान् ङीष् । फल्गुन्यषाढाभ्यां टानौ वक्तव्यौ *। फल्गुनी । अषाढा । ॐ श्रविष्ठाषाढाभ्यां छणपि वक्तव्यः । श्राविष्ठीयः । आषा- ढीयः ॥ पदमञ्जरी बादाननिमित्तस्य बहुलाशब्दस्य; भविष्टादिभिः । साहचर्यात् । चित्रेति । 'लुक्तद्धितलुकि' इति लुकि कृते पुनष्टाप् । गौरादिपाठान् डीपिति । 'रेवती नक्षत्रे, रोहिणी नक्षत्रे' इति तत्र पठ्यते, न चेमौ नक्षत्रवाचिनौ; जातार्थवृत्तित्वात् । तस्माद् ‘गौरादिपु पिप्पल्यादयश्च' इति पाठात्तेपां चावृत्कृतत्वादत्र डीपित्यर्थः। टानों वक्तव्याविति । स्त्रियामित्यपेक्ष्यते, टकारो ङीवर्थः, नकारः स्वरार्थः, विधानसामर्थ्याच्चानयो ग्न भवति । छणपि वक्तव्य इति । अत्र च 'स्त्रियाम्' इति नापेक्ष्यते ।। न्यासः पाणः श्रवणे प्रासे लुगुच्यते । ननु च 'नक्षत्रेभ्यो बहुलम्' इत्यनेनैव लुग भविष्यति ? सत्यमेतत् ; तस्यैवायं प्रपञ्चः । उत्तरावपि योगी प्रपञ्चौ तस्यैव वेदितव्यो। अविष्ठादय- चैते 'नक्षत्रेण युक्तः कालः' इत्यनेनागतस्याण: 'लुबविशेधे' इति कृते लुबन्ता वेदितव्याः । स्त्रीप्रत्ययस्यापि 'लुक् तद्धितलुकि' इति लुग भवतीति । ये स्त्रीप्रत्य- यान्तास्तेषामुपसंख्यानमिति प्रतिपादनमित्यर्थः । तच्चोपरिष्टात् करिष्यते। चित्रायाष्टापो लुकि कृते पुनष्टाप् क्रियते । गौरादित्वान् डीपिति । रेवतीरोहिणीत्यत्र । फल्गुन्यपाढाभ्यां टानी वक्तव्याविति । स्त्रियामित्यपेक्ष्यते । तयोस्तु विधान- सामान लुम् भवति । टस्य टकारो डोवर्थः, अनो नकार आशुदात्तार्थः । वक्तव्यशब्दो व्याल्येये वर्तते । व्याख्यानं तु शतमेव च। अविष्ठापाढाभ्यां छणपि वक्तव्य इति । अत्र स्त्रियामिति नोपपद्यते । कारो ·वत्सशालाभिजिद०] चतुर्थाध्याये तृतीयः पादः ६४१ स्थानान्तगोशालखरशालाच ॥ ३५ ॥ स्थानान्तात् प्रातिपदिकाद् गोशालशब्दात् खरशालशब्दानातार्थे प्रत्ययस्य लुग्भवति। गोस्थाने जातः गोस्थानः । अश्वस्थानः । गोशालः । खरशालः ॥ वत्सशालाभिजिदश्वयुक्छतभिषजो वा ॥ ३६ ॥ वत्सशालादिभ्यः परस्य जातार्थे प्रत्ययस्य लुग् वा भवति । वत्सशालायां जातः वत्सशालः, वात्सशालः। अभिजित् , आभिजितः । अश्वयुक्, आश्वयुजः । शतभिषक् , शातभिषजः । बहुलग्रहणस्यायं प्रपञ्चः ॥ पदमञ्जरी स्थानान्तगोशालखरशालाच ॥ गोशालेति । 'विभाषा सेना' इति नपुंसकत्वे हस्वत्वम् । तत्साहचर्यात्वरशालस्यापि नपुंसकस्य ग्रहणम् , न तु द्वन्द्वैकवद्भावेन ह्रस्वत्वम् । एकादेशस्य पूर्व प्रत्यन्तवद्भावाल्लिङ्गविशिष्टपरिभाषया स्त्रीलिङ्गा- भ्यामपि लुग्भवत्येव । यद्यपि टाबन्तयोरपि पाठे एकदेशविकृतस्यानन्यत्वान्न- पुंसकाभ्यामपि लुक् सिद्धयति, लाघवार्थं तु ह्रस्वस्य पाठः ॥ वत्सशालाभिजिदश्वयुक्छतभिषजो वा ।। वत्सशालेति । हस्वान्तस्य दीर्घान्तस्य वा ग्रहणम् । बहुलग्रहणस्यैवायं प्रपञ्च इति । अश्वयुक्शतभिषक्शब्दावभिप्रेत्यै- तदुक्तम् ; अन्ययोरनक्षत्रवाचित्वात् । अभिजिदिति । यद्यपि नक्षत्रमप्यस्ति- 'अभिजिन्नाम नक्षत्रमुपरिष्टादपाढानामिति', मुहूर्तमप्यस्ति ।। न्यासः वृद्धयर्थः । वक्तव्यशब्दस्य स एवार्थः । व्याख्यानमपि करिष्यते च । कृतमेव ।। स्थानान्तगोशालखरशालाच्च ॥ गोशालखरशालयोहत्वान्तयोः पाठान्नपुंसकयो- ग्रहणं विज्ञागते । नपुंसकलिङ्गता तु 'विभाषा सेनासुरा' इत्यादिना । यद्यपि नपुंसक- योग्रहणम् , तथापि प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्टत्यापि ग्रहणं भविष्यति इति स्त्री- लिङ्गाभ्यामपि लुम्भवत्येव । उदाहरणेऽप्यौत्सर्गिकत्याणो लुक ॥ वत्सशालाभिजिदश्वयुक्शतभिपजो वा ।। यत्तशालशब्दो नपुंसकलिङ्गो गृह्यते । कुव एतत् ? व्याप्तेन्यांयात् , नपुंसकलिजात्य हि अहणे लिङ्गविशिष्टपरिभाषया स्त्रीलिता- दपि टुग्न सिध्यति; न तु नीलिमात्य ग्रहणे नपुंक्तकात् । वहुलग्रहणत्यायं प्रपञ्च इति । वत्सशालगन्दो यद्यपि नक्षत्रवचनो न भवति, तथापि बहुलवचनात् ततोऽपि लुग्भविष्यतीत्यभिप्रायः ॥ काशि०3:४२ ·काशिकावृत्ती .[ नक्षत्रेभ्यो बहुलम् नक्षत्रेभ्यो बहुलम् ॥ ३७॥ नक्षत्रेभ्य उत्तरस्य जातार्थे प्रत्ययस्य बहुलं लुग्भवति । रोहिणः, रौहिणः । मृगशिराः, मार्गशीर्षः ॥ कृतलब्धक्रीतकुशलाः ॥ ३८ ॥ 'तत्र' इत्येव । सप्तमीसमर्थात् कृतादिष्वर्थेषु यथाविहितं प्रत्ययो भवति । त्रुध्ने कृतो वा लब्धो वा क्रीतो वा कुशलो वा स्रौनः । माथुरः । राष्ट्रियः । ननु च यद्यत्र कृतं जातमपि तत्तत्र भवति, यच्च यत्र क्रीतं लब्धमपि तत्तत्रैव भवति, किमर्थं भेदेनोपादानं क्रियते ? शब्दार्थस्याभिन्नत्वात् । पदमञ्जरी नक्षत्रेभ्यो बहुलम् ।। वाग्रहणानुवृत्तव्यवस्थितविभापाविज्ञानाच्च लुग्व्यव- स्थायां सिद्धायाम् , बहुलवचनं कचिदन्यदेवेत्येतदर्थम् , तेन टानौ वक्तव्यावित्यादि सिद्धं भवति । रोहिण इति । 'चित्रारेवतीरोहिणीभ्यः स्त्रियामुपसङ्ख्थानम् इत्येतत्तु स्त्रियां नियमेन लुगर्थे, न तु स्त्रियामेव लुगर्थम् । कृतलब्धमीतकुशलाः ॥ यद्यत्र कृतं जातमपि तत्तत्र भवतीति । यद्यपि जातं सर्व कृतं न भवति, स्वयं जातस्यापि भावात् ; कृतं तु सर्व जातं भवति, न प्रजननस्वभावं क्रियते, यथा-व्योमेति भावः । यच क्रीत लब्धमपि तत्तत्र भवतीति । अत्रापि लब्धं सर्व क्रीतं न भवति; दानादिनापि लाभसम्भवात् । क्रीतं तु लब्ध. मेव; यस्यापि लाभहेतुत्वादित्यर्थः । तत्किमर्थ भेदेनोपादानं क्रियत इति । जात- लन्धाभ्यामेव गतमिति प्रश्नः । शब्दार्थस्याभिनत्वादिति । परव्यापारोपहितं न्यासः नक्षत्रेभ्यो बहुलम् ॥ रोहिण इत्यादी नक्षत्राणः पवे टुक् । मृगशिरा इति । भत्वसन्तस्य चाधातोः' इति दीर्घः। मार्गशीर्ष इति । 'ये च तदिते' इत्यत्र चकार- स्मानुसतमुघपार्थत्वाच् शिरसः शोर्पभावः । अय बहुलग्रहणं किमर्थम् १ न पूर्वस्त्रादेव यापदणमनुपविम्पते । इदं प्रयोजनम् - न फचिदम्यदेव यया स्यात्, तेन फल्गुन्य- पादाम्यां यानी सिती भवतः । भविटापादाभ्यान्टाणपोति ।। गालन्धमीतहुशलाः ।। ननु चेत्यादि । जन्मपाल जावरान्दस्यायः, 'फवस्यापि पन्नापेप, तस्मात् गर म त जावमपि यत् तर भाति । यच्चमीतमित्यादि। प्रासं सम्पमप्युनते । परि को प्रातमपि तद् भगत्य, वरमा की लपमपि मातिशब्दस्यास्यामिन्नत्यादिति। लपमन्यानाभायो मायरान्दरमाया।

·प्रायभवः ]] चतुर्याध्याये तृतीयः पादः ६४३ वस्तुमात्रेण क्रीतं लब्धं भवति, शब्दार्थस्तु भिद्यत एव ॥ प्रायभवः ॥ ३९ ॥ 'तत्र' इत्येव । सप्तमीसमर्थाद झ्याप्प्रातिपदिकात् 'प्रायभवः' इत्येतस्मिन्विषये यथाविहितं प्रत्ययो भवति । प्रायशब्दः साकल्यस्य किञ्चिन्यूनतामाह । स्रुघ्ने प्रायेण बाहुल्येन भवति स्रोघ्नः । माथुरः । राष्ट्रियः । प्रायभवग्रहणमनर्थकम् , तत्रभवेन कृतार्थत्वात् । पदमञ्जरी रूपं कृतमित्युच्यते, तद्रहितं तु जातमिति; तथा मूल्यप्रदानरूपो यः स्वीकर्तु- व्यापारस्तदुपहितं रूपं क्रीतामत्युच्यते, तद्रहितं तु लब्धमिति । तत्र यथा- विक्लिन्न ओदनः, पक्क ओदन इति शब्दार्थाभेदः, तथानापीत्यर्थः । एतदेव स्पष्ट- यति-वस्तुमात्रणेति । वस्तुत इत्यर्थः । एतदुक्तं भवति-क्रीतं वस्तुतो लब्धं भवतीत्येतावत् , शब्देन तु रूपान्तरमभिधीयते । एवं कृतमपि वस्तुतो जातं भवति, शब्देन तु रूपान्तरमभिधीयत इति द्रष्टव्यम् । उपसंहरति-शब्दार्थस्तु भिद्यत एवेति । तत्राक्रियमाणे कृतक्रीतयोरुपादाने यथा-कायं घटः कृतः, क्रीतो वा इति पृष्टे स्त्रुध्ने जातो लब्ध इति चोत्तरं न प्रयुज्यते; तथा तद्धितोऽपि न स्यात् । तस्मात्कृतक्रीतयोस्तद्धितेनाभिधनाय भेदेनोपादानमिति ।। प्रायभवः ॥ प्रायेण भवः, 'कर्तृकरणे कृता बहुलम्' इति समासः । तत्र भवेन कृतत्वादिति । यत्प्रायभव इत्यस्य साध्यम् , तस्य 'तत्र भवः' इत्य- न्यासः जातशब्दस्यैव विशेषोपलक्षितपरव्यापारो स्वजन्मनिष्पत्तौ कृतशब्दस्या। प्रासिंसामान्य लब्धशब्दस्यार्थः । प्राप्तिविशेषो यस्य मूल्यहेतुका प्राप्तिः स क्रीतशब्दस्यार्थः । न च सामान्यविशेषयोरेकार्थता युक्ता । मा भूत्पर्यायप्रसङ्ग इति भिद्यते शब्दार्थः । वस्तुमाने- णेति । क्रीतलब्धयोर्यदाधारभूतं वस्तुमात्रं तस्याभिन्नरूपत्वात् क्रीतं लब्धं भवति । मात्रग्रहणं शब्दार्थव्यवच्छेदार्थम् । अत एवाह-शव्दार्थस्तु भिद्यत एव । न हि येन रूपेण क्रीतशब्देन तत्प्रत्याय्यते तेनैव लब्धशब्देन । एवं बातकृतशब्दयोर्वस्तुत्वेनाभिन्नत्वम् । शब्दार्थद्वारेण तु भिन्नार्थत्वमेव । अन्येनैव हि रूपेण जातशब्देन तद्वस्तु प्रत्याय्यते, अन्येन कृतशब्देन ॥ प्रायभवः । प्रायभवग्रहणमनर्थकमिति । वैचित्र्यादन्यत्यार्थत्याभावादनर्थक- मित्युच्यते । वैचित्र्येण तु सार्थकमेव । फत्मात् पुनरनर्थकमिति ? तत्र भवेन कृतार्थत्वादिति । यत् 'प्रायभवः' इत्यत्य साध्यम् , तत्य 'तत्र भवः' इत्यनेनैव साधित- ·काशिकावृत्तौ [प्रायभवः अनित्यभवः प्रायभव इति चेद् ? मुक्तसंशयेन तुल्यम् ॥ पदमञ्जरी नेनैव साधितत्वादित्यर्थः । यो हि राष्ट्र प्रायेण भवति तत्रैवासौ भक्तीति 'तत्र भवः' इत्येव सिद्धम् । शङ्कते-अनित्यभवः प्रायभव इति चेदिति। यस्तत्र कदा चिद्भवति कदाचिन्न स प्रायभवः, यस्य तु नियत आधाराधेयभावः स 'तत्र भवः' इति पृथगुपादानसामर्थ्याइँद आधीयत इति . याच्येतेत्यर्थः । निराकरोति- मुक्तसंशयेन तुल्यमिति । यं भवान्मुक्तसंशयं न्याय्यं तत्रभव उदाहरणं मन्यते- सौन्नो देवदत्त इति, तेनैव तुल्यम् । सोऽपि हि कदाचित्तरमादुदक्देशादभि- निष्कामति । तत्र चेयुक्ता तत्र भवता, इहापि युक्ता दृश्यताम् । अथैतदपि प्राय- भवस्योदाहरणम्-खौघ्नो देवदत्त इति । तत्रभवनस्य किमुदाहरणम् ? तत्र नित्यभवः सौन्नः प्राकार इति । यद्येवम् , 'तत्र भवः' इति प्रकृत्य जिह्वामूला- गुलेश्छो विधीयते स तस्मिन्दृष्टापचारे न स्यात् , दृश्यते च- वानरोऽहं. महाभागे दूतो रामस्य धर्मतः । रामनामाङ्कितं चेदं पश्य देव्यङ्गुलीयकम् ।। इति । तस्मात्तत्रभवे सामान्ये प्रायभवस्य विशेफ्स्यान्तर्भावादनर्थकं प्रायग्रहणम् ? इदं तहिं प्रयोजनम् --'उपजानूपकर्णोपनीवेष्ठक' प्रायभवे यथा स्यान्नित्यभवे मा भूत-उपजानु भवं गड्विति । अथेदानी जानुसमीपस्थशरीरावययक्वाचिन उपजानुशब्दात्तन भव इति प्रकृत्य 'शरीरावयवाद्यत्' इति यत्करमान्न भवति ? अनभिधानात् । ठगपि तनिभिधानादेव न भविष्यति ? तदेवं स्थितम:- एतत्प्रायग्रहणमनर्थकम् , तन भवेन कृतत्वादिति ॥ न्यासः त्यादिति भावः । यो हि राज्ये प्रायेण भवति तत्रासौ भवत्येव । ततश्च तत्र भवे वस्या- न्वर्भावात् 'वन भवः' इत्यनेनैव कृतं सम्पादनमिति किं प्रायभवग्रहणेन ? अनित्यभव इत्यादिना परत्योत्तरमाशते । स्यादेतत्- अनित्यभवः प्रायभवो नित्यभयस्ता भव इति, तस्मात् तत्र भवेन प्रायभवस्यासंग्रदान सिध्यति १ इत्याशझ्याए - मुक्तसंशयेन तुल्यमिति । मुक्तस्त्यक्तः संशयो येन तत् मुकर्सशयम् । न्याय्यस्तन भयोऽमिति यो निधितस्तेन तुल्यं भवति । तथा हि-सुघ्ने भयो देवदचः स्रोन इत्युच्यते, न चासो सुप्ने सदा भवति, अवश्यं हि कदाचिदुदरदेशादीनपकामति, अप च तत्रभवप्रत्ययो भवति । यदि च नित्यवस्तत्र मयः १ जिज्ञामूले भवो वर्ण विशमूलीय इत्यर 'तम भवः' इत्पधिकारे 'विजालानुलेला इति च्छो न स्यात् , न दि यों नित्यं जिलामूले भवति । तस्मात् प्रापभवस्य तप्रभवान्वभावात् तो न व्यतिरियत इत्सन माय- भगमगा।

·कोशाड्ढन् ] चतुर्थाध्याये तृतीयः पादः ६४५ - उपजानूपकर्णोपनीवेष्ठक ॥४०॥ उपजान्वादिभ्यः शब्देभ्यः सप्तमीसमर्थेभ्यः 'प्रायभवः' इत्येतस्मिन् विषये ठक् प्रत्ययो भवति । अणोऽपवादः । औपजानुकः । औपक- णिकः । औपनीविकः ॥ सम्भूते ॥ ४१ ॥ 'तत्र' इत्येव । सप्तमीसमर्थाद झ्याप्प्रातिपदिकात् 'सम्भूते' इत्ये- तस्मिन्नर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति । अवक्तृप्तिः प्रमाणानतिरेकश्च सम्भवत्यर्थ इह गृह्यते, नोत्पत्तिः, सत्ता वा; जातभवाभ्यां गतत्वात् । स्रुघ्ने सम्भवति स्रौनः । माथुरः । राष्ट्रियः । कोशाड्डञ् ॥ ४२ ॥ कोशशब्दाद् ढम् प्रत्ययो भवति 'तत्र सम्भूते' इत्यस्मिन्विषये। पदमञ्जरी उपाजानूपकोंपनीवेष्ठक् ।। उपजान्वादयः सामीप्येऽव्ययीभावाः, समाहार- द्वन्द्वस्य सौत्रः पुंल्लिङ्गनिर्देशः ।। सम्भूते ॥ अवक्तृप्तिः प्रमाणानतिरेकश्चेति । सकृत्प्रयुक्तस्याप्यनेकार्थत्वम- विरुद्धम् , तन्त्राद्याश्रयणादिति भावः । तत्रावलप्तिः = सम्भावना, इदमेवं भवे- दिति बुद्धिः; प्रमाणानतिरेकः = आधारपरिमाणादाधेयपरिमाणास्यानतिरेकता, यस्यां सत्यां सर्वमाधेयमाधारेऽनुप्रविशति । स्रौन इति । देवदत्त इदानीं सुघ्ने सम्भाव्यत इत्यर्थः, सुनप्रमाणाद्वाऽनतिरिच्यते सेनादिकोऽर्थ इत्यर्थः ।। कोशाड ढम || कौशेयं वस्त्रमिति । ननु च न वस्त्रं कोशे सम्भवति, वस्त्र- न्यासः उपजानूपकर्णोपनीवेष्टक् ॥ जानुनः समीपम् , कर्णस्य समीपम् , नीव्याः समीपमिति-अव्ययं विभक्ति' इत्यादिनाऽव्ययीभावः । उपजानुक इति । 'इसुसुक्ता- न्तात् कः ॥ सम्भूते ।। अववलुप्तिरित्यादि । अवक्लप्तिः = सम्भावना । प्रमाणानतिरेकः = आधारप्रमाणादाधेयप्रमाणस्यानतिरिक्तता, यत्यां सत्यां सर्वमाधेयमाघारमनुप्रविशति । खुध्ने सम्भवति । यस्तु जुध्ने सम्भाव्यते, जुनप्रमाणान्नातिरिच्यते, तदनुप्रवेशात् त सेनादिकोऽर्थ एवमुच्यते ।। कोशाड्ढन् ॥ कौशेयं वस्त्रमिति । ननु च वत्वं कौशेयं न सम्भवति, किन्तु कमिः, ववध क्रमावेव स्यात् , न वस्ने; अपि च विशेपानभिधानात् खनसम्बन्धिनोऽपि ·६४६ काशिकावृत्ती [ कोशाड्ढन् अणोऽपवादः । कोशे सम्भूतं कौशेयं वस्त्रम् । रूढिरेषा, तेन क्रिमौ न भवति, खङ्गकोशाच्च ॥ कालात्साधुपुष्प्यत्पच्यमानेषु ।।.४३ ॥ 'तत्र' इत्येव । कालविशेषवाचिभ्यः सप्तमीसमर्थेभ्यः साध्वादिष्व- पदमञ्जरी दशायां तत्कारणस्य कोशस्य परावृत्तत्वात् , न च कोशान्तरे वस्त्रस्य सम्भवः, न च तत्रेष्यते, तस्माद्विकारे कोशाङ्कल् सम्भूते ह्यर्थानुपपत्तिरिति वार्तिकमेव शर- णम्। 'तस्य विकारः' इत्यत्र प्रकरणे 'एण्या ढम्' इत्यस्यानन्तरम् 'कोशाच्चेति वक्तव्यम्' इत्यर्थः । अर्थानुपपत्तिरिति । कौशेयशब्दस्य योऽर्थो लौकिकः सूत्रवस्त्र- लक्षणस्तस्यानुपपत्तिः स्यात्, लौकिकोऽर्थः शाखेण नानुसृतः स्यात् । कृमिरेव त्वभिधेयः प्राप्नोति स हि कोशे सम्भवति । किञ्चाविशेपाभिधानात्खगकोशा- दपि प्रत्ययः प्रसज्येत, इत्यत आह-रूढिरेषेति । रूढिशब्देषु नावश्यमवयवा- र्थोऽन्वेष्यः, यथा तैलपायिकादिष्विति मन्यते । सूत्रकारेण तु सत्कार्यवादाश्रयेण सम्भूते प्रत्ययो विहितः, तत्र हि कारणदशायामपि कार्यस्य सत्त्वात् तत्र तत्स- म्भवति तदनुपपन्नम् । कार्यकारणयोहि तादात्म्यमभिसम्बन्धः, न त्वाधाराधेय- भावः ।।. कालासाधुपुष्ष्यत्पच्यमानेषु ॥ कालविशेपवाचिभ्य इति । स्वरूपग्रहणं तु न न्यासः १ कोशात् प्रत्ययः प्रसन्येतेत्याइ - रूढिरेपेत्यादि । रूदिशब्दो हि यथाकथञ्चिदुत्पाद्यते, न तनावश्यमवयवार्थोऽपेक्ष्यः; कचिदवयवार्थसम्भवात् । तथा हि तैलं पिवतीत्येवं तैलपायिकाशब्दो व्युत्पाद्यते, स च तैलपानक्रियारहित एव कचित् प्राणिविशेपे वर्तते । तस्माद् यद्यपि कोशे सम्भूतमित्येवं विगृह्य कोशशब्दात् प्रत्यय उत्पाद्यते, तथापि वस्त्रे सूत्रे वा कौशेयशब्दः साधुभावमनुभवति, न कुमौ। अथ खनकोशादुत्पत्ती को दोषः, येन ततः प्रत्ययो नेष्यते ? खजस्याभिधानं प्राप्नोति । स हि तत्र सम्भवतीति चेत् १ इतर- स्मादपि तहिं कोशात् प्रत्ययोत्पत्ती च कुमेरभिघानं प्राप्नोति, स हि तत्र सम्भवति । अय तत्रापि रूटिवशाद् वस्त्रस्याभिधानम् , न कमेः । इतरस्मादपि तर्हि कोशादुत्पत्ती वनत्याभिधानं न सनत्य १ एवं मन्यते - यद्यपि सम्भूताधिकारे कोशाट्टा विधीयते, क्यापि कौशेयशन्दान सम्भवोऽर्थः प्रतीयते, अपि तु विकारोऽर्थः; रूढिवशात् । कोशेयं पत्त्रमिति कोशविकारो पत्रमित्यर्थः । तथा च वार्तिककारेणोकम् ---'विकारे फोशाद् टन् सम्भूतापांनुपपत्तेः' इति । विकारच कौशेयशन्दात् कृमिकोशस्य प्रतीयते, न सड़कोरात्य; रूदिवयात् । तस्माद् यस्य विकारः प्रतीयते तदभिधायिन एप कोराशन्दाद् उकः प्रत्ययः; नेवरस्मात् ॥

·६४७ आश्वयुज्या वुन् ] चतुर्थाध्याये तृतीयः पादः र्थेषु यथाविहितं प्रत्ययो भवति । हेमन्ते साधु: हैमनः प्राकारः । शैशिरमनुलेपनम् । वसन्ते पुष्प्यन्ति वासन्त्यः कुन्दलताः। ग्रैष्म्यः पाटलाः । शरदि पच्यन्ते शारदाः शालयः । गृष्मा यवाः ॥ उसे च ॥४४॥ 'तत्र' इत्येव, 'कालात्' इति च । सप्तमीसमर्थात्कालवाचिनः प्रातिपदिकादुप्ते यथाविहितं प्रत्ययो भवति । हेमन्ते उप्यन्ते हैमन्ता यवाः । गृष्मा ब्रीहयः । योगविभाग उत्तरार्थः ॥ आश्वयुज्या वुञ् ॥ ४५ ॥ आश्वयुजीशब्दादुञ् प्रत्ययो भवति उप्तेऽर्थे । ठमोऽपवादः । आश्व- युज्यामुप्ता आश्वयुजका माषाः। अश्विनीभ्यां युक्ता पौर्णमासी आश्व- युजी । अश्विनीपर्यायोऽश्वयुक्शब्दः ॥ पदमञ्जरी भवति; उत्तरत्राश्वयुज्यादीनामनेन कालशब्देन विशेषणात् ।। उप्ते च ॥ सूत्रे भूतकालस्याविवक्षां दर्शयति । हेमन्ते उप्यन्ते इति । योग- विभाग उत्तरार्थ इति । उत्तरयोगयोरुक्त एव प्रत्ययो यथा स्यात् , साध्वादिषु मा भूत्॥ आश्वयुज्या वुञ् ॥ वुलो बकारः स्वरार्थः, उत्तरत्र वृद्धयर्थश्च, अश्वयुग्भ्यां युक्तेति पाठः, अश्युजोद्वित्वात् 'नमोऽश्विभ्यामश्वयुग्भ्याम्' इति दर्शनात् । अश्विनीपर्याय इति पाठः। 'तारा अश्वयुगश्विनी' इत्यमरसिहः। अश्वनीपर्याय न्यासः कालात् साधुपुष्प्यत्पच्यमानेषु ॥ कालादिति स्वयंते, प्रकृतीरत्तरा विशेष- यितुम् । न च स्वरूपग्रहणे सत्युत्तराः प्रकृतयः शक्या विशेषयितुम् ; स्वरूपस्यासाधार- णत्वात् । तस्मादर्थग्रहणमेवैतत् । तेन कालविशेषवाचिभ्यः प्रत्ययो विशायत इत्याह- कालविशेपवाचिभ्य इत्यादि । हैमन इति 'सर्वत्राण च तलोपश्च । शशिर इत्यादी सन्धिवेलादिसूत्रेण ऋत्वम् । उप्ते च ॥ योगविभाग उत्तरार्थ इति । उत्तरत्र वु उप्त एव यथा स्यात् ; साध्वादिषु मा भूत्। आश्वयुज्या वुञ् ॥ठमोऽपवाद इति । 'कालाट ठम्' इति प्राप्तत्य । ननु च कालाट ठन विहितः । न चाश्वयुजोशन्दः कालवाची, ततः कुतठम् ? इत्याराड्य काल. वाचित्वमाश्वयुनीशन्दत्य प्रतिपादयितुमाह-अश्विनीभ्यां युक्तेत्यादि ।।

·६४८ काशिकावृत्ती [ग्रीष्मवसन्तादन्यतरस्याम् ग्रीष्मवसन्तादन्यतरस्याम् ॥४६॥ ग्रीष्मवसन्तशब्दाभ्यामन्यतरस्यां वुञ् प्रत्ययो भवति उप्तेऽर्थे । ऋत्वणोऽपवादः । गृष्मं सस्यम् , गृष्मकम् । वासन्तकम् , वासन्तम् ॥ देयमृणे ॥ ४७ ॥ 'तत्र' इत्येव, 'कालात्' इति च । सप्तमीसमर्थात्कालवाचिन: प्रातिपदिकाइयमित्येतस्मिन्नर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति, यद् देयमृणं चेत्तद्भवति । मासे देयमृणं मासिकम् । आर्द्धमासिकम् । सांवत्सरिकम् । ऋण इति किम् ? मासे देया भिक्षा ॥ कलाप्यश्वत्थयवसाद वुन् ।। ४८।। 'कालात्' इत्येव । कलापि, अश्वत्थ, यवबुस - इत्येतेभ्यः काल- वाचिभ्यः सप्तमीसमर्थेभ्यः 'देयमृणम्' इत्येतस्मिन्नर्थे वुन्प्रत्ययो भवति। कलाप्यादयः शब्दाः साहचर्यात्काले वर्तन्ते । यस्मिन्काले मयूराः कलापिनो भवन्ति स कलापी । यस्मिन्नश्वत्याः फलन्ति सोऽ- पदमञ्जरी इति प्रसिद्धः पाठः, तन्नाशुपूर्वादनेरौणादिक इन्प्रत्ययः, पोदरादित्वादादेह स्वः।। कलाप्यश्वत्थव्यवसाद् वुन् । मयूरादिपु प्रसिद्धानां कलाप्यादीनां शब्दानां काले वृत्तिने सम्भवति, तत्कथम् 'कालविशेपवाचिभ्यः' इत्युक्तम् ? अत आह- कलाप्यादयः शब्दा इति । अश्वत्येन वृक्षेण कालस्य सम्बन्धोऽव्यभिचाराद- विशेषणमिति ‘फले लुक' इति लुगन्तोऽश्वत्थशब्द इत्याह-यस्मिनश्वस्थाः फल- न्यासः भीमयसन्तादन्यतरस्याम् ।। देयमृणे ।। कलाप्यश्यत्ययवधुसाद् बुन् । यं पुनः फलापादयः शब्दाः काले वर्तन्ते, यावता मयूरादिपु तेषां गृत्तिः प्रसिद्धत्यत आदपलाप्यादयः शब्दा इत्यादि । एतदेव विषयं स्पष्टीकरोति-यस्मिन् काल इत्यादि । अश्वत्यशन्दोऽत्र गृचविशेष रुदः । तेन सर्व एव कालः सम्बध्या इति सदारेल बालविशेषो न संशयते । तस्मादबायफलसहचारिणि फालेऽवत्यशन्दो वर्तव वि दन्निपारयस्मिनसत्याः पन्नीत्यादि । अत्यान्दो मपनि गृक्षे पर्तो, पारिपटात एग ॥

·संवत्सराग्रहायणभ्यां ठञ्च ] चतुर्थाध्याये तृतीयः पादः ६४६ श्वत्थः । यस्मिन्यवबुसं सम्पद्यते स यवबुसशब्देनोच्यते । कलापिनि काले देयमृणं कलापकम् । अश्वत्थकम् । यवबुसकम् ॥ ग्रीष्मावरसमाद् वुञ् ॥ ४९ ॥ ग्रीष्मावर-समशब्दाभ्यां वुन प्रत्ययो भवति 'देयमृणम्' इत्येतस्मि- न्नर्थे । अणठमोरपवादः । ग्रीष्मे देयमृणं गृष्मकम् । आवरसमकम् । प्रत्ययान्तरकरणं वृद्धयर्थम् । समाशब्दो वर्षपर्यायः ॥ संवत्सराग्रहायणीभ्यां ठञ्च ॥ ५० ॥ संवत्सराग्रहायणीशब्दाभ्यां ठञ् प्रत्ययो भवति, चकाराद् वुश्च 'देयमृणम्' इत्येतस्मिन्नर्थे । संवत्सरे देयमृणं सांवत्सरिकम् , सांवत्सर- कम् । आग्रहायणिकम , आग्रहायणकम् । वेति वक्तव्ये ठग्रहणं सन्धिवेलादिषु 'संवत्सरात्फलपर्वणोः' इति पठ्यते, तत्र फले ऋणत्वेन विवक्षितेऽणं बाधित्वा ठभेव यथा स्यादिति ॥ पदमञ्जरी न्तीति । अपकृष्टो यवो यववुसं जात्यन्तरं वा यवादिवत् , यवानामेव वा बुसं यवसम्॥ ग्रीष्मावासमाबुञ्।। अवरसममिति विशेषणसमासः। न चावरशब्दो दिग्याची, येन 'दिक्सङ्घये संज्ञायाम्' इति नियमात्समासो न स्यात् । पावरसमकमिति । आगामिनां संवत्सराणामाद्यवत्सरे देयमित्यर्थः। अपर आह-अतीते वत्सरे देयं यदद्यापि न दत्तं तदावरसमकमिति ।। संवत्सराग्रहायणीभ्यां ठञ्च ॥ वेति वक्तव्ये इति । वुनि विकल्पिते पक्षे यथा प्राप्तष्टमेव भविष्यतीति मन्यते । ठग्रहणमित्यादि । असति ठञ्ग्रणे सन्धि- न्यातः ग्रीष्मावरसमाद् वुन् ॥ अण्ठबोरपवाद इति । ग्रीष्मशब्दादृत्वणोरपवादः । अवरसमाशब्दात् कालाट ठनः । अवरा चातौ समा चेत्यवरसमा । संवत्सराग्रहायणीभ्यां ठञ् च ।। कालाट ठनि प्राते वचनम् । तेन ठम् न वक्तव्य इति । वुनि विकल्पिते विनापि ठग्रहणेन पदे ययाप्रातं ठनेव भवतीत्यभि- प्रायः । ठग्रहणमित्यादि । तत्र यद्यत्र ठअहणं न कियेत 'सन्धिवेला' इत्यादिषु ·६५० काशिकावृत्ती [ व्याहरति मृगः व्याहरति मृगः ॥५१॥ 'तत्र' इत्येव, 'कालात्' इति च । कालवाचिन: सप्तमीसमर्थात् प्रातिपदिकाद् 'व्याहरति मृगः' इत्येतस्मिन्विषये यथाविहितं प्रत्ययो भवति । निशायां व्याहरति मृगः नैशः, नैशिकः । प्रादोषः, प्रादोषिकः । मृग इति किम् ? निशायां व्याहरत्युलूकः ॥ तदस्य सोढम् ॥ ५२ ॥ 'कालात्' इत्येव । तदिति प्रथमासमर्थात्कालवाचिनः प्रातिपदि- कात् 'अस्य' इति षष्ठयर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति यत्प्रथमासमर्थ श्वेत्तद्भवति । सोढम् = जितम् , अभ्यस्तमित्यर्थः। निशासहचरित- सोढमध्ययनं निशा, तत्सोढमस्य छात्रस्य नैशः, नैशिकः। प्रादोषः, प्रादोषिकः ॥ तत्र भवः ॥ ५३॥ 'कालात्' इति निवृत्तम् । तत्रेति सप्तमीसमर्थाद ड्याप्रातिपदि- पदमञ्जरी वेलादिपु 'संवत्सरात्फलपर्वणोः' इति पाठात्फले ऋणत्वेन विवक्षिते वुना मुक्तेऽणेव स्यात् , ठग्रहणात्तु ठमेव भवति ।। व्याहरति मृगः ।। व्याहरति = शब्दायते ॥ तदस्य सोढम् ॥ अस्येति । नेयं सोढापेक्षया कर्तरि पष्टी, 'न लोकान्यय' इति प्रतिषेधात् , किं तर्हि ? कर्तुरेव सम्बन्धित्वमात्रविवक्षया शेपलक्षणा पाटी। निशासहचरितमध्ययनमिति । कालस्य स्वरूपेणासोढत्वात्तत्सहचरितवृत्तरत्र सूने ग्रहणमिति दर्शयति ।। तत्र भवः ॥ कालादिति निवृत्तमिति । 'तत्र जातः' इति प्रकृतं तत्रग्रहण न्यासः 'संवत्सराफलपर्वणः' इति पाठात् सन्धिवेलाद्यणटअपवादत्वादण्त्वेन काले विवक्षिते युना मुक्केऽणेव स्यात् । ठग्रहणादणमपि बाधित्वानेव भवति । व्याहरति मृगः । नेशिका, नेशः । प्रादोपिकः, प्रादोप इति। निशाप्रदोपाभ्यां ठम् । तेन मुस्ते पक्षे प्रत्यणेव भवति । सदस्य सोढम् ।। कालादिति वर्तते, न च फालो जोयते, तस्मानियासहचरित. मिहापपनं गोण्या त्या निवेत्येवमादिमिरभिधीयत इति विज्ञायते। अत एवाद-- निशासहचरितमभ्ययन निशेति ।।

·दिगादिभ्यो यत् ] चतुर्थाध्याये तृतीयः पादः ६५१ काद् ‘भवः' इत्येतस्मिन्नर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति । सत्ता भवत्यर्थों गृह्यते, न जन्म; 'तत्र जातः' इति गतार्थत्वात् । जुध्ने भवः स्रोन्नः । माथुरः । राष्ट्रियः । पुनस्तत्रग्रहणम् 'तदस्य' इति निवृत्त्यर्थम् ॥ दिगादिभ्यो यत् ॥ ५४॥ 'दिश्' इत्येवमादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यो यत्प्रत्ययो भवति 'तत्र भवः' इत्येतस्मिन्विषये। अणश्छस्य चापवादः । दिशि भवं दिश्यम् । वय॑म् । मुख-जघनशब्दयोरशरीरावयवार्थः पाठः - सेनामुख्यम् , सेना- जघन्यमिति'। दिश् । वर्ग । पूग । गण । पक्ष । धाय्या। मित्त । मेधा । अन्तर । पथिन् । रहस्। अलीक । उखा । साक्षिन् । आदि। अन्त । मुख । जघन । मेघ । यूथ । * उदकात्संज्ञायाम् ॥ न्याय । वंश । अनुवंश । विश । काल । अप् । आकाश । दिगादिः ।। पदमञ्जरी कालाधिकारेण सम्बद्धमिति तदनुवृत्तौ तस्याप्यनुवृत्तिः स्यादिति पुनरिह तन्त्र- ग्रहणं कृतम् 'सप्तम्यर्थमात्रं यथा गृह्येत कालसम्बन्धविशिष्टः सप्तम्यर्थो मा ग्राहि' इत्येवमर्थमिति भावः। ननु च प्रकृतं तत्रग्रहणं पूर्वसूत्रे तदिति प्रथमया समर्थ- विभवत्या व्यवहितम् ? नेत्याह, शक्यं हि तदन्यत्रापि पठितुम् ।। दिगादिभ्यो यत् ।। सेनामुख्यमिति । यदन्तस्य सेनाशब्देन षष्ठीसमासः, न तु सेनामुख्यशब्दात्प्रत्ययः; तदन्तविध्यभावात् ।। न्यासः तत्र भवः ।। दिगादिभ्यो यत् ॥ अणश्छस्य चापवाद इति । यद् दिगादिपु वृदं वाप्यादि ततश्छस्यापवादः, शेपेभ्यत्त्वणः प्राग्दीव्यतीयत्य । अथ मुखनघनयोश्च किमर्थः पाठो दिगादिषु, यावता. घरीरावयवात् ताभ्यामुत्तर- सूत्रेणैव भविष्यति ? इत्याह-मुखजघनयोरिति ।सेनावयववाचिनौ हि यो मुखजयनशब्दो १. 'मुखजघनाम्यां सेनाया अग्रभागपश्चाद्भागायुच्येते' इत्यधिक: पाठः कुत्रचित्पुस्तके । २. इतोऽग्रे 'उदक्या रजस्वला। संज्ञायामिति किम् ? प्रीदको मस्यः --स्त्यधिक पुस्तकान्तरे, वस्तुतस्तु तन्यावस्थव्यात्यानम् ।

·काशिकावृत्तौ [ शरीरावयवाच्च शरीरावयवाच ॥ ५५ ॥ शरीरम् = प्राणिकायः । शरीरावयववाचिनः प्रातिपदिकाद यत्प्रत्ययो भवति तत्र भवः' इत्येतस्मिन्विषये। अणोऽपवादः । दन्तेषु भवं दन्त्यम् । कर्ण्यम् । ओष्ठयम् ।। दृतिकुक्षिकलशिवस्त्यस्त्यहेढ ।। ५६ ॥ इत्यादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यो ढञ् प्रत्ययो भवति तत्र भवः' इत्येत- स्मिन्विषये । इतौ भवं दार्तेयम् । कौक्षेयम् । कालशेयम् । वास्तेयम् । आस्तेयम् । आहेयमजरं विषम् । अस्तिशब्दः प्रातिपदिकम् , न तिङन्तः ॥ पदमञ्जरी शरीरावयवाच ।। शरीरं प्रारिएकाय इति । 'व्याकरणस्य शरीरम्' इत्यादिकस्तु प्रयोगो गौणः । अणोऽपवाद इति । वृद्धात्तु छं परत्वाद्वाधते, पादे भवं पद्यम् , 'पद्यत्यतदर्थे' इति पद्भावः । नासिकायां भवं नस्यम् , 'नस नासिकाया यत्तरक्षु- द्रेपु' इति नस्भावः । कथम् 'वेगो जोरस्यः' इति ? कथं च न स्यात्, न शरीरावयवसमुदायः शरीरावयवग्रहणेन गृह्यते । न च तदन्तविधिरस्ति ? निरक्शाः कवयः।। दृतिकुक्षिकल शिवस्त्यस्त्यहेढ ॥ इतिश्चर्मविकारः, शरीरावयवश्च । कुक्षि- शब्दो धूमादिः, वस्ति भेरधः शरीरावयवः । थाहेयम् विषादि । अस्तिशब्दः प्रातिपदिकमिति । विभक्तिप्रतिरूपं निपातसंज्ञकम् , तच्च न्यासः दी शरीरावयववाचिनौ न भवतः। पाणिपादायवयवत्वभावं हि शरीरम्, न चैवमा- त्मिका सेना; किं तहिं १ रयादितमुदायात्मिका । उदकात्संज्ञायामिति । उदकशब्दात् संशायां गम्यमानायां यद्भवति-उदस्या स्त्री, रजस्वलोच्यते । न चात्र प्रकृत्यर्थः प्रत्ययार्थी वा विद्यते । सा च तयोरविद्यमानता संगापदणेन विधायते । संशयामन्यत्र-औदको मत्य इति, अनाणेव भवति । शरीरावयवाच ।। अणोऽपवाद इति । नामात तस्मिन्नस्यारम्भात् । यस्तु पादा- दिगृदखवः परत्वाद् यत् वाचते । इतिगुश्किलशिवरत्ययढिन् ।। इतिकुशिन्या शरीरावयवत्याद् यति प्रासे; फुधियन्दो भूमादिप्यपि पठाते, तस्माद् भूमादिम्मति युनि प्रासे; रोपेभ्यस्त्वणि दन मितीपत। भवितवी मा विजयोत्या भाद-~-अस्तिशब्द इत्यादि । विमानसर.

·गम्भीरायः ]] चतुर्थाध्याये तृतीयः पादः ग्रीवाभ्योऽण् च ॥ ५७॥ ग्रीवाशब्दादण्प्रत्ययो भवति, चकाराड्डञ्च, 'तत्र भवः' इत्येतस्मि- विषये, शरीरावयवाद्यतोऽपवादः । ग्रीवासु भवं ग्रैवम् , अवेयम् । ग्रीवाशब्दो धमनीवचनः, तासां बहुत्वाबहुवचनं कृतम् ॥ गम्भीरायः ॥ ५८॥ गम्भीरशब्दाद् ञ्यः प्रत्ययो भवति 'तत्र भवः' इत्येतस्मिन्विषये। अणोऽपवादः । गम्भीरे भवं गाम्भीर्यम् । * बहिर्देवपञ्चजनेभ्यश्चेति वक्तव्यम् * । बाह्यम् । दैव्यम् । पाञ्चजन्यम् ॥ पदमञ्जरी तिङन्तेन समानार्थम्--अस्तिक्षीरा गौरिति, धनवचनं च अस्तिमानिति ।। ग्रीवाभ्योऽरच ॥ धमनीवचन इति । धमनीसङ्घातवचन इत्यर्थः । स च यदो- भूतावयवभेदे सङ्घाते वर्तते तदा बहुवचनम् , यदा तु तिरोहितावयवभेदे सङ्घाते वर्तते तदैकवचनान्तः प्रयोगः ।। गम्भीराब्ब्यः ॥ बहिर्देवपञ्चजनेभ्यश्चेति वक्तव्यमिति । 'प्राग्दीव्यतः इत्यत्रोक्तम्- 'देवस्य यजौ, बहिषष्टिलोपश्च' इति । तच्चावश्यं वक्तव्यम्- अर्थान्तरेष्वपि यथा स्यादिति । तस्यैव प्रपञ्चार्थम् , इह तु वहिर्देवयोहणम् ।। न्यासः प्रतिरूपकाश्चेति निपाता भवन्ति' इति निपातसंज्ञक तिङन्तसदृशं प्रातिपदिकमेतत् , न तिङन्तः। एतच्च तिङन्तेन समानार्थम् , यथा- अस्तिक्षीरा ब्राह्मणीति । भिन्ना- यंत्र यथा धने वर्तते, यथा-अस्तिमानिति । धनवानिति गम्यते । तदिह विशेषस्या- नभिधानादुभयस्यापि ग्रहणम् ।। ग्रीवाभ्योऽण च ॥ बहुवचननिर्देशाद् बहुवचनान्तात् प्रत्ययेन भवितव्यम् , अन्यथा लेकवचनेनैव निर्देशं कुर्यादिति कत्यचिद् भ्रान्तिः त्यात् , अतत्तां निराकर्तु- -ग्रीवाशब्द इत्यादि । अर्थविशेषाद् बहुवचननिर्देशः कृतः, न तु बहुवचनान्ता- देव यथा स्यादिति दर्शयति ॥ गम्भीरायः ॥ वहिवेत्यादि। बहिर्देवपञ्चबनेभ्यश्च त्र्यो भवतीत्येतदर्थरूपं १. . चतुर्मासाद्यज्ञे ज्यो वक्तव्यः । चातुर्मास्यानि व्रतानि । चातुर्मात्यो यशः । चातुमासोऽन्यः' इत्यधिक बहुपु पुस्तकेषु ।

·काशिकावृत्ती [अव्ययीभावाच्च अव्ययीभावाञ्च ।। ५९ ॥ अव्ययीभावसंज्ञकात्प्रातिपदिकाच ज्यः प्रत्ययो भवति तत्र भवः' इत्येतस्मिन्विषये । अणोऽपवादः । न च सर्वस्मादव्ययीभावाद्भवति, कि तहि ? परिमुखादेः, परिमुखादीनां च गणपाठस्यैतदेव प्रयोजनम् - तेषां विशेषणमव्ययीभावग्रहणम् । परिमुखं भवं पारिमुख्यम् । पारि- हनव्यम् । परिमुखादेरन्यत्र न भवति - औपकूलम् । परिमुख । परिहनु । पर्योष्ठ । पर्युलू । औपमूल । खल । परि- सीर । अनुसीर । उपसीर । उपस्थल । उपकलाप । अनुपथ । अनु- खड्न । अनुतिल । अनुशीत । अनुमाष । अनुयव । अनुयूप । अनुवंश' । पदमञ्जरी अव्ययीभावाच ॥ कि तहिं परिमुखादेरिति । कथं पुनः सामान्योक्तावयं विशेपो लभ्यत इत्याह- परिमुखादीनां चेति । चशब्दो हेतौ। दिगादेरनन्तरं परिमुखादिगणः पठ्यते, तस्य नान्यत्प्रयोजन सम्भवति अव्ययीभावग्रहणस्य, परिमुखादिविशेषणतयाऽन्वयसम्भवात् , तस्मात्परिमुखादेरेव भविष्यति, न सर्व- स्मादव्ययीभावात् । यद्येवम् , परिमुखादेरित्येव वक्तव्यमत्त आह-तेषामेवेति । न्यासः व्याख्येयमित्यर्थः। तचेदं व्याख्यानम्--चकारोऽत्र वर्तते, तेन बहिरादिभ्योऽपि ज्यो भविष्यतीति ॥ अव्ययीभावाच ॥ किं त_त्यादि । कथं पुनरव्ययीभावादिति सामान्येनोच्य- मानः प्रत्ययः परिमुखादेरेव १ इत्यत आह-परिमुखादीनाञ्चेत्यादि । चशन्दो हेती । न मन्यत् कार्यमस्ति परिमुखादिगणपाठस्य । तत्र यद्यप्येतदपि न स्याद्, विध्यर्थमेव तस्य स्यात् ,तस्मात् परिर सादेरेव भवति, न सर्वस्मादव्ययीभावात् । यद्येवम् ,परिमुखादेरित्येवं वक्तव्यमित्याह तेपामित्यादि । यदि हि परिमुखादेरित्युच्यते, ततोऽसत्यव्ययीभावाहणे उत्युपेभ्योऽपि परिमुखादिभ्यः प्रत्ययः स्पात् , तस्मिस्तु सति न भवति-परिगतं मुखं परिमुखमिति प्रादिसमासः, तत्र भवः पारिमुम्बा; अणेव भवति । अपि च-उत्तरार्थमव्य. योभावग्रहणमवश्यमेव फर्तव्यम् - 'अन्तःपूर्वपदाम् । 'प्रामात्पर्यनुपूर्वात्' इत्यव्ययी- भावाद् यया स्यात् । पारिहनव्यमिति । 'भोर्गुण', 'वान्तो यि प्रत्यये इत्यवादेशः। औपालमिति । 'अव्ययं विभक्ति' इत्यादिनाव्ययीभावः । एप च परिमुखादि न पठयत १. 'मनुस्मार-दति पुस्तकान्दाधिन ।

·- अन्तःपूर्वपदाढन् ] चतुर्थाध्याये तृतीयः पादः अन्तःपूर्वपदाटुञ् ॥ ६ ॥ 'अव्ययीभावात्' इत्येव । अन्तःशब्दो विभक्त्यर्थे समस्यते, तत्पूर्व- पदादव्ययीभावाट्ठञ् प्रत्ययो भवति 'तत्र भवः' इत्येतस्मिन्विषये । अणोऽपवादः । आन्तश्मिकम् । आन्तर्गेहिकम्' । * समानशब्दाट्ठञ् वक्तव्यः । समाने भवं सामानिकम् । * तदादेश्च * । सामानग्रामिकम् । सामानदेशिकम् । * अध्यात्मादिभ्यश्च *। आध्यात्मिकम् । आधिदैविकम् । पदमञ्जरी 'परिमुखादेः' इत्युच्यमाने बहुव्रीहितत्पुरुषेभ्योऽपि ञ्यप्रत्ययः स्यात् , अव्ययी- भावग्रहणात्तु तेभ्योऽणेव भवति । उत्तरार्थं चावश्यमव्ययीभावग्रहणं कर्त्तव्यम् , तत्र ये परिपूर्वास्तत्र यदि वर्जनं गम्यते ततः 'अपपरिबहिरञ्चवः । पञ्चम्या' इत्य- व्ययीभावः । अथ सर्वतो भावः, ततोऽस्मादेव निपातनादव्ययीभावः । उपपूर्वेषु सामीप्येऽनुपूर्वेषु 'अनुर्यत्समया' 'यस्य चायामः' 'पश्चादर्थे यदव्ययम्' इति च यथाभिधानं समासः॥ अन्तःपूर्वपदाञ् ॥ आध्यात्मिकमिति । 'अनश्च' इति टच् समासान्तः । , न्यासः इत्यणेव भवति । अत्र परिमुखमिति कथमव्ययीभावः, यावता अपपरिबाहिरञ्चवः पञ्चम्या समस्यन्ते, पञ्चमी च परिणा कर्मप्रवचनीयेन योगे भवति, कर्मप्रवचनीयसंज्ञा तु 'अपपरी वर्जने' इत्यनेन; न च परिमुखे वर्जनं गम्यते, किं तर्हि १ सर्वतोभावः १ एवं तहि 'अव्ययम्' इति योगविभागादव्ययीभावो भविष्यति । अन्ये तु येऽत्र परिहनुप्रभृतयोऽव्ययीभावाः, ते 'अपपरिवहिरञ्चवः पञ्चम्या' इत्यने- नैव भवन्ति । अत्र येष्वपि वर्जनं न गम्यते, ततस्तेष्वपि 'अव्ययम्' इति योगविभागेनैव । ये तूपसीरादय उपपूर्वाः, ते सामीप्ये 'अव्ययम्' इत्यादिना । अनुगङ्गमिति । 'यत्य चायामः' इत्यव्ययीभावः । अन्ये तु येऽनुसीरादयोऽनुपूर्वास्ते पश्चादर्थेऽव्ययमित्यादिना ॥ अन्तःपूर्वपदाम् ॥ अन्तःशब्दो विभक्त्यर्थे समत्यत इति । 'अव्ययं विभक्ति' इत्यादिना । विभक्त्यर्थत्वधिकरणम्, अन्तःशब्दत्याधिकरणप्रधानत्वात् । समानशब्दाढवक्तव्य इति । वक्तव्यशब्दो व्याख्येये । तत्रेदं व्याख्यानम्- इहान्तःपूर्वादित्येवं सिद्ध यदधिकं पदग्रहणं तदधिकमिह कार्य भवतीत्येवमयं क्रियते, वेन समानशब्दादपि ठञ् भवतीति । एतेन शब्दान्तरादेव । - १. 'आन्तरगारिकम् ...त्यधिक पुस्तकान्तरे।

·अन्तःपूर्वपदाट्ठन् ] चतुर्थाध्याये तृतीयः पादः ६५७ * जनपरयोः कुक्च * । जनकीयम् । परकीयम् । * मध्यशब्दादीयः *। मध्यीयः । 28 मण्मीयौ च प्रत्ययौ वक्तव्यौ । माध्यमम् । मध्यमीयम् । * मध्यो मध्यं दिनण नास्मात् * । मध्ये भवं माध्यन्दिनम् । * स्थाम्नो लुग्वक्तव्यः * । अश्वत्थामा । * अजिनान्ताच ॐ । वृकाजिनः । सिंहाजिनः ।। समानस्य तदादेश्च अध्यात्मादिषु चेष्यते । पदमञ्जरी परमीयाविति । गहादिषु 'मध्यमध्यमं चाण चरणे' इति यत्पठितं तत्र 'पृथि- वीमध्यवाची मध्यशब्दो गृह्यते' इत्युक्तम् , भवार्थे तु ततोऽन्यत्रापि मध्यमीय- मिति यथा स्यादिति मीयप्रत्ययवचनम् । जातादिषु पृथिवीमध्यवाचिन एव मध्यमीय इति भवति, न मध्यान्तरवाचिनः । तथा गहादिपाठेन पृथिवीमध्यं निवास एषामित्यस्मिन्नेवार्थे माध्यमा इति सिध्यति, मध्यान्तरवाचिनो भवा- र्थेऽपि यथा स्यादिति मण् प्रत्यय उक्तः । मध्यो मध्यंदिन चास्मादिति।मध्यशब्दो मध्यभावमापद्यते दिनण्चास्मात् प्रत्ययो भवतीत्यर्थः। स्थाम्न इति । स्थामन्शब्दान्तादित्यर्थः । अश्वत्थामेति । अश्वस्येव स्थाम वलमस्येति बहुव्रीहिः, पृषोदरादित्वात्सकारस्य तकारः, ततो भवार्थे 'स्थाम्नोऽकारः' इत्यकारः, तस्यानेन लुक् । वृकाजिन इति । अणो लुक् । समानस्य तदादेश्चेति । आनन्तर्यत्वलक्षणा पाटी। अध्यात्मादिष्विति । न्यासः मण्मीयौ च प्रत्ययौ वक्तव्याविति । मध्यशब्दादित्यपेक्षते । मध्यो मध्यं दिनण चास्मादिति। मध्यशब्दो मध्यम्भावमापद्यते, दिनण् चास्मात् प्रत्ययो भवति । स्थाम्न इति । स्यामशब्दान्तात् प्रातिपदिकात् । अश्वत्येव स्याम बलमस्येति वहुवीहिः, पृषोदरादित्वात् सकारस्य तकारः । अश्वत्याम्नि भव इत्यण , तत्य टुक् । अजिनान्ताच्चेति । लुगिति सम्बध्यते । वृकाजिन इति । अणो लुक् । समानस्येति । आनन्तर्यलक्षणा पठी। समानशब्दादनन्तरठमिप्यत इत्यर्थः । अध्यात्मादिग्विति । वैषयिकेऽधिकरणे सतमी । अध्यात्मादिविषये ठनिष्यत इत्यर्थः । काशि०3:४३ ·६५८ : काशिकावृत्ती [अन्तःपूर्वपदाढन् ऊर्ध्वन्दमाञ्च देहाच्च लोकोत्तरपदस्य च ॥ मुखपार्वतसोरीयः कुग्जनस्य परस्य च । ईयः कार्योऽथ मध्यस्य मण्मीयौ प्रत्ययौ तथा ॥ मध्यो मध्यं दिनण्चास्मात्स्थाम्नो लुगंजिनात्तथा ॥ ग्रामात्पर्यनुपूर्वात् ।। ६१॥ 'अव्ययीभावात्' इत्येव । नामशब्दान्तादव्ययीभावात् परि, अनु - इत्येवम्पूर्वाञ् प्रत्ययो भवति 'तत्र भवः' इत्येतस्मिन्विषये । अणोऽप- वादः । पारिग्रामिकः । आनुग्रामिकः ॥ जिह्वामूलागुलेश्छः ॥ ६२ ॥ जिह्वामूलशब्दादङ्गुलिशब्दाच्च छः प्रत्ययो भवति तत्र भवः' इत्येतस्मिन्विषये । यतोऽपवादः । जिह्वामूलीयम् । अङ्गुलीयम् ॥ वर्गान्ताच्च ॥ ६३ ॥ वर्गशब्दान्ताच प्रातिपदिकाच् छः प्रत्ययो भवति 'तत्र भवः' इत्येतस्मिन्विषये । अणोऽपवादः । कवर्गीयम् । चवर्गीयम् ॥ अशब्दे यत्खावन्यतरस्याम् ॥ ६४ ॥ पदमञ्जरी विषयसप्तमी। उन्दमाच देहाच्चेति। ऊशब्दादमशब्दान्ताच्चेत्यर्थः। ऊर्ध्व- पूर्वादेव च देहान्तादिप्यते । उक्तं हि प्राक् 'उर्ध्वदेहाच, ओर्ध्वदेहिकम्' इति । स्थानो लुगजिनात्तथेति पाठे उभयत्रापि तदन्तविधिः ।। -- न्यासः कुग्जनस्य परस्य चेति । चकारादीयश्च प्रत्ययः । ऊर्ध्वन्दमाश देहाच्चेति । ऊर्ध्व शन्दात् परस्मात् दमशन्दादूशब्दाद्देदशब्दाच ठगिष्यत इत्यर्थः । ईयः कार्योऽथ मध्यस्येति । अपरान्दः समुच्चये । मध्यशन्दस्यानन्तर श्यः फार्य इत्यर्थः। मण्मीयौ प्रत्ययो तथेति । मध्यधन्दादित्यपेक्ष्यते । मण्मीयो मध्यशन्दस्यानन्तरी सर्वगी। अजिनात् तयेति । अजिनान्तात् टुग्यताव्य इत्यर्थः ।। प्रामान पर्यनुपूर्यात् ।। पारिपामिकमिति । प्रामात परीति । 'अपपरिवदिरायः पक्षमा पम्पयोभाया । आनुमामि कमिति । अत्रापि 'अनुर्य समया' इति ॥ जितामूलागुलेश्छः ॥ यतोऽपवाद पनि । 'शरीरागपाच' इति मासस्य ।

·तस्य व्याख्यान इति ] चतुर्थाध्याये. तृतीयः पादः ६५ 'वर्गान्तात्' इत्येव । शब्दादन्यस्मिन्प्रत्ययार्थे वर्गान्तात्प्रातिपदि- कादन्यतरस्यां यत्खौ प्रत्ययौ भवतः 'तत्र भवः' इत्येतस्मिन्विषये । छे प्राप्ते वचनम् , पक्षे सोऽपि भवति । वासुदेववर्यः । वासुदेववर्गीणः । वासुदेववर्गीयः' । युधिष्ठिरवर्यः। युधिष्ठिरवर्गीणः । युधिष्ठिरवर्गीयः । अशब्द इति किम् ? कवर्गीयो वर्णः ॥ कर्णललाटात्कनलंकारे ॥ ६५ ॥ कर्ण-ललाटशब्दाभ्यां कन् प्रत्ययो भवति 'तत्र भवः' इत्येतस्मिन् विषयेऽलङ्कारेऽभिधेये । यतोऽपवादः । कर्णिका । ललाटिका । अलङ्कार इति किम् ? कर्ण्यम् । ललाट्यम् ॥ तस्य व्याख्यान इति च व्याख्यातव्यनाम्नः ॥६६ ॥ व्याख्यायतेऽनेनेति व्याख्यानम् , व्याख्यातव्यस्य नाम व्याख्या- तव्यनाम । तस्येति षष्ठीसमर्थाद् व्याख्यातव्यनाम्नः प्रातिपदिकाद् व्याख्यानेऽभिधेये यथाविहितं प्रत्ययो भवति, तत्र भवे च । वाक्यार्थ- पदमञ्जरी अशब्दे यत्खावन्यतरस्याम् ॥ वासुदेववर्गीय इति । 'वृद्धाच्छः' इत्यस्य परत्वाद्यत्खौ बाधकाविति वृद्धादप्यनेन छ एषितव्यः॥ तस्य व्याख्यान इति च व्याख्यातव्यनाम्नः ॥ तस्येति षष्ठीसमर्थादिति । ननु चाधिकारार्थोऽयमिति वक्ष्यति, भवव्याख्यानयोर्युगपदधिकारोऽपवादविधानार्थः, कृतनिर्देशौ हि ताविति, तत्किमित्यत्र यथाविहितविधानार्थत्वं व्याख्यायते ? उच्यते-तात्पर्यतोऽपवादविधानायाधिकारस्यानुपङ्गिकेऽणादिविधानार्थत्वे को दोष इति मन्यते, अगतिकगतिर्हि विशेषविवक्षायां सामान्याश्रयः प्रत्ययः । अत एव 'कृतलव्धक्रीतकुशलाः' इत्यादीन्यनपवादान्यर्थादेशनानि भवन्ति । तत्र भवे न्यासः वर्गान्ताच्च ॥ अशब्दे यत्वावन्यतरस्याम् । छे प्राप्त इति । पूर्वसूत्रेण ॥ कर्णललाटात् कनलकारे ॥ कर्णिकाशब्दश्चाभरणविशेपे रूढः। रूढिशन्देषु च नावश्यमपि कर्णसम्बन्धेन भवितव्यम् ॥ तस्य व्याख्यान इति च व्याख्यातव्यनाम्नः ॥ तस्य व्याख्यानमिति । व्याख्यायतेऽनेनेति व्याख्यानम् , करणे ल्युट । चकारात् तत्र भवे चेति । ननु च २. 'अर्जुनवग्यः, अर्जुनवर्गीणः, मजुनवर्गीय:'- इत्यधिक चित् ।

·६६० काशिकावृत्ती [ तस्य व्याख्यान इति समीपे चकारः श्रूयमाणः पूर्ववाक्यार्थमेव समुचिनोति – 'तत्र भवः' इति । सुपां व्याख्यानः सौपो ग्रन्थः । तैङः। कार्तः। सुप्सु भवं सौपम् । तैङम् । कार्तम् । व्याख्यातव्यनाम्न इति किम् ? पाटलिपुत्रस्य व्याख्यानी सुको- पदमञ्जरी चेति । अयमनुवादः; एतस्मिन्नेव विशेपे 'तत्र भवः' इति विहितत्वात् । ननु च व्याख्यानस्य प्रत्ययार्थस्य समीपे श्र. श्रयमाणश्चशब्दस्तत्समानजातीयस्यैव प्रत्य- यार्थस्य समुच्चयं करोति, न समर्थविभक्तेः; यथा 'केदाराद्यञ्च' इति प्रत्यय- समीपवर्तिना प्रत्यय एव समुच्चीयते, न प्रकृतिः; 'ठकवचिनश्च' इति प्रकृतिरेव न प्रत्ययः; ततश्चेह तस्येत्युपादानाद्भवार्थेऽपि पष्टीसमर्थादेव प्रत्ययो युक्तः, तत्राह-वाक्यार्थसमीपे इति । इहेतिकरणः क्रियते-प्रकृतं वाक्यार्थ प्रत्यवमर्शा- मीति । प्रत्यवमर्शस्य च प्रयोजनम् - तत्तुल्यजातीयस्यैव समुच्चयो यथा स्यादित्येतदेवेति भावः । एतमेव च न्यायं निरूपयितुं पूर्वंम् 'तत्र भवे च' इत्यनु- वादः कृतः। व्याख्यातव्यनाम्न इति किमिति । व्याख्यानशब्दस्य सम्बन्धिशब्दत्वाद्यत्प्रति- व्याख्यानं तदेव तस्येत्यनेन निर्दिष्टमिति गम्यत इति मत्वा प्रश्नः । पाटलिपुत्रं न्यासः व्याख्यानं प्रत्ययार्थः, तस्य समीपे चकारः श्रूयत इति प्रत्ययार्थमावस्यैव समानजातीयस्य तेनानुकर्पणं न्याय्यम्, न तु समर्थविभक्तेरपि; समानजातीयस्य तु चकारः समुघयं फरोति, यया--'केदाराद् यञ्च' इति; प्रत्ययसमीपतिना चकारेण प्रत्यय एव समु. घीयते, यया-- ----'ठम् कवचिन' इति प्रातिपदिकसमीपस्येन चकारेण प्रातिपदिफमेय वन प्रत्ययार्थमावस्येवानुकणे सति समविभक्त्यन्तरोपादानात् पूर्वत्याः समर्थविभक्ते. निगृती सपा भवायऽपि पठीसमर्थादेव प्रत्ययो युक्तः-तदयुक्तमुक्तम् ; वन भवे चेति, तस्य भवे नेति युक्तम ! श्त्यत आह-वाक्यार्थसमीप इत्यादि । इतिफरणेन तस्य व्याल्यान इत्येपोऽनःप्रत्ययगृश्यते । न तु व्याख्यानमत्ययार्थः। तस्मादितिफरणा- नन्तरमुचारिताचारस्वत्यत्यास पापणार्यमेव उनाप भयमाणखल्पजावीपमेय माया समुगिनोति। न मनायें गतमीसममांदल प्रत्ययो भवति। न धान्यमा पूर्ण पाल्पा उपप ! E यासायंसमुपयो गया सादित्येपमम् ५५ कता; भासणादि सभागाने तो मगन् । पुनरयो पारमा इत्याम नारद ·तस्य व्याख्यान इति ] चतुर्थाध्याये तृतीयः पाद. शला, पाटलिपुत्रः सुकोशलया व्याख्यायते-एवंसंनिवेशं पाटलिपुत्रमिति, न तु पाटलिपुत्रो व्याख्यातव्यनाम । पदमञ्जरी सुकोशलया व्याख्यायत इति । नेयं कर्तरि तृतीया, किं तर्हि ? करणे सुकोशलया करणभूतया पुरुषैर्व्याख्यायत इत्यर्थः। कथमित्याह-एवंसनिवेशमिति । तादृशो हि पाटलिपुत्रे प्राकारादिसन्निवेशो यादृशः सुकोशलायाम् , तेन तया तद्वयाख्यायते । यद्येवम् , तस्य व्याख्यातव्यस्य पाटलिपुत्रंशब्दो नामापि भवति, तत्कथं प्रत्युदाहरणम् ? अत आह-न विति । यदिह व्याख्यात- व्यमभिप्रेतम् , न तस्य नाम भवतीत्यर्थः । किं पुनरिहाभिप्रेतम् ? यद्वयाख्यात- व्यतया लोके प्रसिद्ध ग्रन्थात्मकम् , एतदर्थमेव हि व्याख्यातव्यनामग्रहणं कृतम् , व्याख्यातव्यमात्रस्य व्याख्यानशब्दस्य सम्बन्धिशव्दत्वेनैवाक्षेपसिद्धेः । ननु च भवार्थमेतत्स्यात् , न हि तत्राक्षेपतो व्याख्यातव्यस्य लाभः ? एवं तर्हि नामग्रहणं प्रसिद्धयुपसंग्रहार्थं भविष्यति । न्यासः न तु पाटलिपुत्रशब्दो व्याख्यातव्यनामेति । ननु च पाटलिपुत्रः कोशलया व्याख्यायते, नियतं तेन व्याख्यातव्येन भवितव्यम् , अन्यथा तस्य व्याख्यानी सुकोशला न स्यात् । तस्य व्याख्यानस्य पाटलिपुत्रशब्दो व्याख्यातव्यनाम भवतीति तत् कथमुच्यते, न तु पाटलिपुत्रशब्दो व्याख्यातव्यनाम भवतीति ? नैतदस्ति; यदीह व्याख्यातव्यमभि- प्रेतम् , न तस्यैतन्नाम भवतीति भावः । किञ्चेह व्याख्यातव्यमभिप्रेतम् ? यद्वयाख्यातव्य- तया लोके प्रसिद्धतरम् । कुत एतत् ? व्याख्यातव्यनामग्रहणात् । इह हि व्याख्यातव्य- नामग्रहणं व्याख्यातव्याथं तु न कर्तव्यमेव; विनापि हि तेन व्याख्यातव्यनाम्न एव प्रत्ययसिद्धेः। तथा हि 'तस्य' इति तस्य प्रतियोगि व्याख्यानमुपात्तम् , तच व्याख्यातव्य- त्यैव सम्भवति, नान्यस्य । तस्माद् यत् तत्य व्याख्यातव्यं सामर्थ्यात् तदेव तत्येत्यनेन पष्ट्यन्तेनोपादीयत इति विज्ञायते । ततश्चान्तरेणापि व्याख्यातव्यनामग्रहणं व्याख्या- तव्यनामाभिधायिन एव प्रत्ययो भविष्यतीति किं व्याख्यातव्यनामग्रहणेन ? तत् क्रियते व्याख्यातव्यतया लोके यः प्रसिद्धस्तदभिधायिन एव प्रत्ययो यथा त्यादित्येवमर्थम् । व्याकरणादयो ग्रन्यविशेषा लोके प्रसिद्धाः, न ते पाटलिपुत्रादयः । एवमपि नामग्रहणं न कर्तव्यम् , व्याख्यातव्यग्रहणसाम-देव हि व्याख्यातव्यतया प्रतिद्धतरेभ्यः प्रत्ययो लभ्यत एव ? नेतदत्ति; व्याख्याने हि प्रत्ययार्थे व्याख्यानादेव व्याख्यातव्यवाचिनः प्रत्यये सिद्धे पुनव्याख्यातव्यग्रहणसामाद् व्याख्यातन्यतया ये प्रसिद्धारतेभ्यः प्रत्ययो लभ्यते, न तु तत्र भवे; तत्र तामध्याभावात् । भवेऽपि चायें तत्र व्याख्यातम्यतया प्रसिद्ध- ·६६२ कांशिकावृत्ती [तस्य व्याख्यान इति भवव्याख्यानयोयुगपदधिकारोऽपवादविधानार्थः । कृतनिर्देशो हि तौ ॥ यहचोऽन्तोदात्ताट्ठञ् ॥ ६७ ॥ बह्वचो व्याख्यातव्यनाम्नः प्रातिपदिकादन्तोदात्ताद भवव्याख्यान- योष्ठञ् प्रत्ययो भवति । अणोऽपवादः। षात्वणत्विकम् । नातानति- कम । समासस्वरेणान्तोदात्ताः प्रकृतयः । . पदमञ्जरी भवव्याख्यानयोरिति । नात्रायमर्थः–योऽयं भवव्याख्यानयोर्युगपदधिकारः सोऽपवादविधानार्थ इति; पूर्वमधिकारत्वस्याव्याख्यातत्वात् । तस्माद्भवव्याख्या- नयोर्युगपदधिकारोऽयं न त्वणादीनामर्थनिर्देश इत्यर्थः । किमर्थोऽधिकारस्तत्राह- अपवादविधानार्थ इति । अणादीनां चायमर्थनिर्देशः कस्मान्न भवति ? तत्राह- कृतनिर्देशौ हि ताविति । एकः 'तत्र भवः' इति, अपरः तस्येदम्'-इत्येवं कृत- निर्देशौ हि तावौँ । तस्मात्तदर्थमेतन्न भवति । पूर्व त्वधिकारार्थतयावश्यकर्त्तव्य- स्यानुपङ्गिकमर्थनिर्देशार्थमिदमिति व्याख्यातम् ।। वहचोऽन्तोदात्ताट ठञ् ॥ अगोऽपवाद इति । वृद्धाच्छं तु परत्वाद्वाधते । सामस्तं नाम शाखें तस्य व्याख्यानं सामस्तिकम् । पत्वादिविधायकं शानं पत्यादि- शब्देनोच्यते । नतः = अनुदात्तः, अनतः = उदात्तः । अन्तोदात्ताः प्रकृतय इति । न्यासः तराः, तदभिधायिभ्य एव प्रत्यय इप्यत इतिन तु यतः कुतधित् । तस्माद् भवाधिकारे रूढ्युपसंग्रहार्य नामग्रहणं कर्तव्यम् । अथ फिमर्थ भवव्याख्यानयोर्युगपदधिकार। क्रियते ? इत्याह-भवव्याख्यानयो- रित्यादि । ठनादीनपवादाननाभिधास्यामीत्येवमयों युगपदनयोरधिकारः। ननु फिमु. च्यते-~अपवादविधानार्थ इति; न पुनः प्रकृतानामणादीनां प्रत्ययानामनिर्देशो यथा स्यात् १ इत्यत आह कृतनिर्देशी हिताविति । कृतनिर्देशी हितावों । एकः तत्र भर. पति, अपर 'तस्येदम्' इति । तस्येदंविशेषत्वाद् व्याख्यानस्य ।। वडयोऽन्तोदात्ताट ठ ।। पात्वविकमिति । नातानतिकमिति । उभयत्र द्वन्दात् प्रत्ययः । समासस्वरेणान्तोदात्ताः प्रकृतय इति । रामासस्येत्यनेन बहुवचन- निराधेवतातोयापरमात्यपेक्षया । १. नतीनुसार, पनत उातः, तपोभापानम् : गोपरगन्यायमित्यर्थः ।

·ऋतुयज्ञेभ्यश्च ] चतुर्थाध्याये तृतीयः पादः - बह्वच इति किम् ? व्यचष्ठकं वक्ष्यति । एकाच प्रत्युदाह्नि. यते - सौपम् , तैङम् , कार्तम् । अन्तोदात्तादिति किम् ? संहितायाः सांहितम् । संहिताशब्दो हि गतिस्वरेणाद्युदात्तः ॥ ऋतुयज्ञेभ्यश्च ॥ ६८ ॥ क्रतुभ्यो यज्ञेभ्यश्च व्याख्यातव्यनामभ्यः प्रातिपदिकेभ्यो भवव्या- ख्यानयोरर्थयोष्ठञ् प्रत्ययो भवति । अणोऽपवादः । ऋतुभ्यस्तावत् - अग्निष्टोमस्य व्याख्यानस्तत्र भवः आग्निष्टोमिकः । वाजपेयिकः । राजसृयिकः । यज्ञेभ्यः - पाकयज्ञिकः । नावयज्ञिकः । अनन्तोदात्तार्थ आरम्भः । 'ऋतुभ्यः' इत्येव सिद्धे यज्ञग्रहणमसोम- पदमञ्जरी उदाहृतचोदित्वेऽप्येकजातीयापरप्रकृत्यपेक्षं बहुवचनम् , ताश्च कुत्वरुत्वादयः । गतिस्वरेणेति । 'गतिरनन्तरः' इत्यनेन । उदात्त इति वर्णग्रहणम् , तेन सिद्ध- स्तदन्तविधिः, यथा 'वर्णादनुदात्ताद्' इत्यत्र । तस्मादन्तग्रहणं विस्पष्टार्थम् ।। क्रतुयज्ञेभ्यश्च ॥ अग्निष्टोमाद्यर्थेपु मन्त्रब्राह्मणकल्पेषु वर्तमाना अग्निष्टोमा- दिशब्दा इहोदाहरणम् । अनन्तोदात्तार्थ आरम्भ इति । तत्र राजसूय-वाजपेयशब्दो कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरेण मध्योदात्तौ, राजा सूयते, राज्ञा वेह सूयते, क्यप् ; तत एव निपातनात्समासः, पष्ठीसमासो वा। पीयतेऽस्मिन्निति पेयः ‘कृत्यल्युटो बहुलम्' इत्यधिकरणे यत्; वाजो यवागूभेदः, तस्य पेयः पायो वाजपेय इति । स्तुतिः = स्तोमः, अग्नेस्तोमोऽस्मिन्निति वहुव्रीहिः, 'परादिश्च परान्तश्च' इत्यन्तो- दात्तः। नवैौहिभिर्यजनं नवयज्ञः आग्रयणम् , 'कर्तृकरणे कृता बहुलम' इति समासः, 'कृदुत्तरपदप्रकृतिभावेन नङ एव स्वरोऽवतिष्टते' इत्यन्तोदात्तः । अल्प- न्यासः द्वयचष्ठकं वक्ष्यति- 'द्वथजृद्ब्राह्मण' इत्यादिना। सौपमिति । तैङमिति । सुप्तिशब्दौ प्रातिपदिकत्वरेणान्तोदात्तौ। गतिस्वरेणाद्युदात्त इति । 'गतिरनन्तरः इत्यनेन । अन्तग्रहणं विस्पष्टार्थम् ; सर्वोदात्तस्य प्रातिपदिकत्यासम्भवात् । तामादेव तदन्तविधिर्भविष्यतीति यथा-'वर्णादनुदात्तात्तोपधात् तो नः' इति । अपि चोदात्त इति वर्णग्रहणं सर्वत्र तदन्तविधि प्रयोजयतीति युक्त एव तदन्तविधिः ॥ मतुयज्ञेभ्यश्च ।। अनन्तोदात्तार्थ आरम्भ इति । यद्येवम् , राजयिकम् , ·काशिकावृत्ती [ तुयज्ञेभ्यश्च यागेभ्योऽपि यथा स्यात् - पाञ्चौदनिकः । दाशौदनिकः । बहुवचनं स्वरूपविधिनिरासार्थम् ॥ अध्यायेष्वेवः ॥ ६९ ॥ ऋषिशब्दाः प्रवरनामधेयानि, तेभ्य ऋषिशब्देभ्यो भवव्याख्यान- योरर्थयोष्ठञ् प्रत्ययो भवति । अणोऽपवादः । अध्यायष्वेव प्रत्ययार्थ- विशेषणेषु । 'व्याख्यातव्यनाम्नः' इत्यनुवर्तते, तत्साहचर्यादषिशब्दैग्रन्थ उच्यते। वसिष्ठस्य व्याख्यानस्तत्र भवो वा वासिष्ठिकोऽध्यायः । वैश्वामित्रिकः । अध्यायेष्विति किम् ? वासिष्ठी ऋक् ।। पदमञ्जरी पर्यायः पाकशब्दः, पाकश्चासौ यज्ञश्च पाकयज्ञः, समासस्वरेणान्तोदात्तः । सत्य- न्यार्थ एतस्यारम्भे, अन्तोदात्तादपि यज्ञाभिधायिनः परत्वादनेनैव ठम्प्रत्ययो युक्त इत्यन्तोदात्तानामुपन्यासः। ऋतुभ्य इत्येव सिद्ध इति । क्रतुयज्ञयोः पर्यायत्वादिति भावः । सोमयागे. भ्योऽपीति । अन्यथा क्रतुशब्दस्य सोमयागे रूढत्वादन्यत्र न स्यात् , यज्ञग्रहणात्तु तेभ्योऽपि भवति । एवं केवलयज्ञग्रहणेऽपि स एव दोपो यः केवलक्रतुग्रहणे, तस्माद् गौणमुख्यपरिग्रहार्थमुभयोरुपादानम् ।। अध्यायेप्वेवर्षेः ।। ऋपिशब्दाः प्रवरनामधेयानीति । होत्राध्वर्युणा च प्रत्रि- यन्त इति प्रवराः - भृग्वादयः, तद्यथा भार्गवच्यावनाप्रवानौवजामदग्नेति होता, जमदग्निवदुर्ववदनवानवच्च्यवनवभृगुवदित्यध्वर्युः । एतेन यद्यपि मन्त्रदर्शिप्य- पिशब्दः प्रसिद्धः, तथापि प्रवराध्यायपठितानामेव ग्रहणमिति दर्शयति । वसिष्ठस्य व्याल्यान इति । वसिप्टेन दृष्टो मन्त्र उपचाराद् वसिष्ठ इत्युक्तः । वासिष्ठी मटगिति भवार्थेऽण् , एवकारः सर्ववाक्यानां सावधारणत्यापनार्थः।। न्यासः वाजपेरिममित्येतदेवोदादरणयं युक्तम्, राजस्य वाजपेयशन्दयोः कृदन्तोत्तरपदयोः महावित्वरेण मभ्योदात्त्वानुवरपदं चागुदाचमन, एफ क्यपवित्वात् त्वरेण, अपरम् 'पनो नावः' इति समावे च कते 'गतिकारकोपपदात् इत्' इति प्राविभानायुदाच. भेपापतिते; आग्निोमि नापरिमिति एचदुदाहरणस्यमयुक्तम्, अग्निष्टोम-नवपश. धन्दामा प्रत्यारोमान्चोदागम्यागनेनामाप्नः न ६ पूर्वगानेन या टनि विशेषः । प्रणयादव । गन्दः पादचार पर्व विनिगः ॥

·छन्दसो यदणौ ] चतुर्थाध्याये तृतीयः पादः ६६५ पौरोडाशपुरोडाशात् छन् ॥ ७० ॥ पौरोडाशशब्दात् , पुरोडाशशब्दाच्च भवव्याख्यानयोरर्थयोः छन् प्रत्ययो भवति । पुरोडाशाः पिष्टपिण्डाः; तेषां संस्कारको मन्त्रः पौरो- डाशः, तस्य व्याख्यानस्तत्र भवो वा पौरोडाशिकः । पौरोडाशिकी। पुरोडाशसहचरितो ग्रन्थः पुरोडाशस्तस्य व्याख्यानस्तत्र भवो वा पुरो- डाशिकः । पुरोडाशिकी । षकारो ङीषर्थः ॥ छन्दसो यदणौ ॥ ७१॥ छन्दः-शब्दाद्भवव्याख्यानयोरर्थयोर्यदणौ प्रत्ययौ भवतः । द्वयचः' इति ठकि प्राप्ते वचनम् । छन्दस्यः । छान्दसः ॥ पदमलरी पौरोडाशपुरोडाशाष्ठन् । पुरोडाशाः पिष्टपिण्डा इति । 'दाच दाने' कर्मणि घञ् , पुरो दाश्यन्ते दीयन्त इति पुरोडाशाः, पृषोदरादित्वात्समासः, दकारस्य च डकारः, एतेनैतदाह-आकृतिवचनः पुरोडाशशब्दः, न यूपाह्वनीयादिवददृष्ट- निमित्त इति । तेषां संस्कारको मन्त्र इति । 'मखस्य शिरोऽसि' इत्येवमादिः । पुरोडाशसहचरितो मन्त्रः पुरोडाश इति । मन्त्र एव हि व्याख्यातव्यो न पुरोडाशः॥ छन्दसो यदणौ ॥ अत्र भवव्याख्यानौ द्वावौँ, यदणौ प्रत्ययावपि द्वावेव, तथापि यथासंख्यं न भवति; 'तस्य व्याख्याने' इति यदणौ भवतः, 'तत्र भवः' इति चेत्येवं समुच्चयात् । द्वयच इति ठकि प्राप्त इति । उत्तरसूत्रे द्व-यज्ग्रहणेन ठकि प्राप्त इत्यर्थः ।। न्यासः अध्यायेष्वेवर्पः ॥ पौरोडाशपुरोडाशात् छन् । पुरोडाशरयेदमित्यन्तोदात्तः । तस्माद् बहचोऽन्तोदात्ताट ठभि प्राप्ते । पुरोडाशस्तु 'लघावन्ते द्वयोश्च बहपो गुरुः' इति मध्योदात्तः । अस्मादणि प्राप्ते छन् विधीयते । पकारो कीपर्थः, नकार आधुदा- तार्थः । तेषां संस्कारो मन्त्रः पौराडाश इति । पुरोडाशसहचरित इति । तादात् साहचर्यादा पुरोडाशा येन मन्त्रेण संलियन्ते तत्र पुरोटाशशब्दो वर्तते, न पुरोडाशेतु । कुत एतत् ? व्याख्यातन्यनामग्रहणानुवृत्ते।। न हि पुरोडाशा व्याख्यातन्यतया प्रसिद्धतराः ।।

·काशिकावृत्ती [ द्वयंज साह्मण द्वयबामणप्रथमाध्वरपुरश्चरणनामाख्यातादृक् ॥ ७२ ॥ द्वयजादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यो व्याख्यातव्यनामभ्यो भवव्याख्यान- योरथयोष्ठक् प्रत्ययो भवति । अणादेरपवादः । द्वयचस्तावत् - ऐष्टिकः । पाशुकः । ऋकारान्तात् - चातुर्होतृकः । पाञ्चहोतकः । ब्राह्मण-ब्राह्म- णिकः । ऋक् - आचिकः । प्रथम - प्राथमिकः । अध्वर - आध्व- रिकः । पुरश्चरण - पौरश्चरणिकः । नामाख्यातग्रहणं सङ्घातविगृहीतार्थम् । नामिकः । आख्यातिकः । नामाख्यातिकः ॥ अणुगयनादिभ्यः ॥ ७३ ॥ पदमञ्जरी द्वयबाह्मणप्रथमाध्वरपुरश्चरणनामाख्याताट ठक् ॥ अण्णादेरपवाद इति । आदिशब्देन ठमः । तत्र ऋक्छन्दे द्वयक्षु चाणोऽपवादः, पुरश्चरणशब्दोऽपि ल्युडन्तः कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरेण मध्योदात्तः । असिप्रत्ययो हि सप्तम्यन्ता- दुत्पद्यत इति पुरःशब्दः कारकम् , 'पुरोऽव्ययम्' इति वा गतिः । तेन तस्मादप्यण एवापवादः। ब्राह्मणादिष्वन्तोदात्तेपु ठनोऽपवादः, ऋकारान्तेष्यप्यणोऽ- पवादः । ये तु तत्र वदचोऽन्तोदात्तास्तेपु परत्वादयं ठवाधते। नामाख्यातग्रहणं सघातविगृहीतार्थमिति । आख्यातार्थ विगृहीतग्रहणम् , नामशब्दात्तु द्वयच्यादेव सिद्धम्।। न्यासः छन्दसो यदणी ॥ द्वयलबाह्मणप्रथमाध्वरपुनश्चरणनामाख्याताहक अणादेरपवाद इति । आदिशन्देन ठमः। तत्र य ऋकागन्ता उदगातृप्रभृतयो बहचो. ऽन्तोदात्तास्वेभ्यष्टमोऽपवादः । प्राणप्रयमाध्वरेभ्योऽपि टन एव । तेऽपि बरुचः प्रातिपदिकत्वरेणान्तोदाताः। नामाख्यातशन्दादपि समस्तात् तस्यैव । सोऽपि रह , समासत्वरेणान्तोदात्तथ । परिशिष्टेभ्योऽणः । पांशुकम , पाश्चहोतृकमिति । 'समु. मुस्वान्तात् कः' पाहोन-चतुदोतृान्दाविगन्ते द्विगाविति पूर्वपदप्रतिस्परेणायुदाची । पूर्वपदं दिया गायाः' युदात्तम् । पुरधरणशन्दो न्युमन्तः कनुचरपदप्रकृतिस्वरेण मध्पोदाः । आग्ल्यावशन्दः 'गतिरनन्तरः' इत्यापदाचः । सहातविगृहीनामिति । समारोपसमाभपणासम्पत इति दिवन्यम् ।।

·द्वयवाह्मण ] चतुर्थाध्याये तृतीयः पादः ६६७ ऋगयनादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यो भवव्याख्यानयोरर्थयोरण प्रत्ययो भवति । ठयादेरपवादः। आर्गयनः । पादव्याख्यानः । अण्ग्रहणं बाधक- बाधनार्थम् । वास्तुविद्यः । ऋगयन । पदव्याख्यान । छन्दोनाम। छन्दोभाषा। छन्दोवि- पदमञ्जरी अरणगयनादिभ्यः ।। ठजादेरिति । आदिशब्देन ठकः छस्य च ग्रहणम् । तत्र विद्यान्यायशिक्षाशब्देभ्यो द्वयज्लक्षणस्य ठकोऽपवादः, व्याकरणशब्दाद् वृद्धा- च्छस्य, शेषा बह्वचोऽन्तोदात्ताः, तेष्वनः । अथाण्ग्रहणं किमर्थम् , न ऋगयना- दिभ्यो यथाविहितमेवोच्येत, वचनप्रामाण्याद्यो विहितो न च प्राप्नोति अन्येन वाधितत्वात् , स एवाण भविष्यति ? अत आह-अण्ग्रहणमिति । असत्यएग्रहणे यद् वृद्धमन्तोदात्तं बह्वच , यथा-वास्तुविद्येति, तस्माद् वृद्धाच्छे ठा बाधिते पुनर्वचनाच्छ एव स्याद् , अण्ग्रहणात्त्वणेव भवति । ऋगयनमिति । 'पूर्वपदात्संज्ञायामगः' इति णत्वं न भवति, 'अगः' इति प्रतिषेधात् । अयनशब्दश्च भावसाधनोऽभेदोपचाराद् ग्रन्थे वर्तते, 'अनो भाव- न्यासः अणगयनादिभ्यः ।। ठमादेरपवाद इति । आदिशब्देन ठकश्छस्य च । तत्र ये बहचोऽन्तोदात्तास्तेभ्यष्ठञः । विद्यान्यायशिक्षाशब्देभ्यो द्वयज्लक्षणस्य ठकः । व्याकरण- शब्दाद् वृद्धाच्छस्य । अण्ग्रहणं किमर्थम् ? न ऋगयनादिभ्यो यथाविहितमेवोच्येत, न चैवं सत्यपवादाष्ठ नादयः स्युरिति संभाव्यते; अपवादविधानस्य हि वैयर्थं स्यात् । तस्माद् वचनप्रमाण्याद् यो विहितो न च प्राप्नोत्यन्येन बाधितत्वात् स एव भविष्यति, स चाणेव ? इत्यत आह-अण्ग्रहणमित्यादि। तत्र यद्यण्ग्रहणं न क्रियेत, तदा यदव वृद्धमन्तो- दार्च तस्माच्छे ठा वाधिते पुनर्वचनाच्छ एव भविष्यति । तत्माच्छत्य बाधकत्य वाधनार्यमण्ग्रहणम् , तेन वास्तुविद्य इति सिद्धं भवति । वास्तुविद्यायन्दो वृद्धः, समास- स्वरेणान्तोदात्तश्च । ऋगयनेत्यादि । प्रागयनमिति । भागयनशब्दो भावताधन ऋचामयनम् , यद्यपि भावे ल्युट् , तथाप्यमेदोपचारात् तद्वति ग्रन्ये व्याख्यातव्ये वर्तते, स च 'अनो भाव- कर्मवचने' इत्यन्तोदातः । यल करणे ल्युटं कृत्वा नगयनशब्दो व्युत्पाद्यते, तेषां त रुदुत्तरपदप्रकृतिस्वरेण मध्योदाचो न गणे पाट प्रयोजयति । ततः 'प्राग्दीव्यतोऽण' स्त्येव सिद्धः। पदव्याख्यानशब्दः 'मन्तिन्व्याख्यानशयनासनत्यानयानकादिकीता इत्यन्तोदात्तः। मानेति । मनेर्धातोर्यदा पम् तदा 'यायपाजनित्रकाणान्' इत्यन्ती- दातः ! अब मिनातेोट् , तदा 'अनो भावकर्मवचने' इत्यन्तोदात्तः । छन्दोभापति ।

·काशिकावृत्ती [ द्वयवाह्मण . चिति । न्याय । पुनरुक्त । व्याकरण । निगम । वास्तुविद्या। अङ्ग- विद्या । क्षत्त्रविद्या । उत्पात । उत्पाद । संवत्सर । मुहूर्त । निमित्त । उपनिषत् । शिक्षा' । ऋगयनादिः ॥ तत आगतः ॥ ७४ ॥ तत इति पञ्चमीसमर्थात् 'आगतः' इत्येतस्मिन्नर्थे यथाविहितंप्रत्ययो भवति । त्रुघ्नादागतः स्रोघ्नः । माथुरः । राष्ट्रियः । तत इति मुख्यं यदपादानं विवक्षितं तदिह गृह्यते, न नान्तरीय- कम् । स्रुघ्नादागच्छन्वृक्षमूलादागत इति ॥ पदमञ्जरी कर्मवचने' इत्यन्तोदात्तः । पदव्याख्यानशब्दः 'मन्क्तिन्व्याख्यान' इत्यन्तोदात्तः। छन्दोमानशव्द ऋगयनशब्देन व्याख्यातः । छन्दो भावेति कृत्स्वरेणान्तोदातः । छन्दोविचितिशब्दो मन्तिन्नित्यन्तोदात्तः। पुनरुक्तशब्दस्थाथादिस्वरेण । निरुक्त- शब्दः 'संज्ञायामनाचितादीनाम्' इति । निगमशब्दो गोचरादिसूत्रे घान्तो निपा. तितोऽन्तोदात्तः । वास्तुविद्या, क्षत्त्रविद्या, अङ्गविद्येति समासस्वरेण । उत्पा- तोत्पादशब्दौ थाथादिस्वरेण । अशेः सरन् , वसेः सम्पूर्वाचिदिति संवत्सर- शब्दोऽन्तोदात्तः। मुहूर्तनिमित्तशब्दो प्रातिपदिकस्वरेण। उपनिपूर्वात्सदेः फिप, उपनिपच्छन्दः कृत्स्वरेणान्तोदात्तः ।। तत पागतः॥ तत इति मुख्यं यदपादानं विवक्षितं तदिह गृह्यत इति । न्यासः 'गतिकारकोपपदात् कृत्' इति कृत्स्वरेणान्तोदाचः । भापाशब्दः 'गुरोश्च हलः' इत्यकार- प्रत्ययान्तो व्युत्पादितः । छन्दोविचितीति । 'मन्तिन्' इत्यादिनान्तोदाचः । पुनरुक्त- शब्दाः 'थाथपञ्काबविप्रकाणाम् इत्यन्तोदात्तः। निरुक्तः 'संशयामनाचितादीनाम्' इत्यन्तोदात्तः । व्याकरणशब्दो ल्युडन्तो मध्योदात्तः। निगमशन्दः 'गोचरसबर' इत्या. दिर धप्रत्ययान्तो निपातितः प्रत्ययत्वरेणान्तोदात्तः । वास्तुविद्याशब्दोऽविद्याक्षस्त्रि. यविद्येत्येती च समासत्वरेणान्तोदाताः । उत्पात, उदपाद-प्रत्येती यायादिसूत्रेणान्तो- दाची । संवत्सर इति । 'अवेः सर प्रत्यनुची यः संपूांधिदित्येवं व्युत्पादिवत्यात संपत्तरशन्दोऽन्तोदाचः । मुलतेधातोः कः, के ऊरागमः, तेन मुहूते इत्यन्तोदाचः । १. पर-पन्नामिरिनी, पान, निदसा, विधा, उपाय, मिता--तमा भपिका पुराना।

·६६९ शुण्डिकादिभ्योऽण ] चतुर्थाध्याये तृतीयः पादः ठगायस्थानेभ्यः ॥ ७५ ॥ 'आय' इति स्वामिग्राह्यो भाग उच्यते, स यस्मिन्नुत्पद्यते तदा- यस्थानम् । आयस्थानवाचिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यष्ठक् प्रत्ययो भवति 'तत आगतः' इत्येतस्मिन्विषये, अणोऽपवादः । छं तु परत्वाद्वाधते । शुल्क- शालाया आगतः, शौल्कशालिकः । आकरिकम् । बहुवचनं स्वरूप- विधिनिरासार्थम् ॥ शुण्डिकादिभ्योऽण् ॥ ७६ ॥ 'शुण्डिक' – इत्येवमादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्योऽण् प्रत्ययो भवति 'तत आगतः' इत्येतस्मिन्विषये । आयस्थानठकोऽपवादः । शुण्डिकादा- गतः शौण्डिकः । कार्कणः । पदमञ्जरी मुख्यत्वादेव । अपादानसंज्ञा तु नान्तरीयकस्यापि भवति, कारकप्रकरणे हिं गौणमुख्यविभागो नाश्रीयते ।। ठगायस्थानेभ्यः ॥ श्राय इति स्वामिग्राह्यो भाग इति । एत्येनं स्वामी, स्वामिनं वाऽयमेतीति कृत्वा ।। शुण्डिकादिभ्योऽण ॥ आयस्थानठकोऽपवाद इति । उपलक्षणमेतत् । कृकण- शब्दात् 'कृष्णपर्णाद्भारद्वाजे' इति छस्याप्यपवादः।तीर्थशब्दाद् धूमादिलक्षणस्य वुओऽप्यपवादः । उदपानशब्दादुत्साद्यञोऽप्यपवादः । न्यास: निमित्तशब्दोऽपि प्रातिपदिकस्वरेण । उपनिपदिति । उपनिपूर्वात् सदेः किम् । कृत्स्वरेणान्तोदात्तः ॥ तत आगतः ॥ अथ सुध्नादागच्छन् वृक्षमूलागत इति । अत्र वृक्षमूलशब्दात् प्रत्ययः करमान्न भवति ? इत्याह- मुख्यमित्यादि । मुख्यं प्रधानं विवक्षितम् , तदिह परिगृह्यते; न तु नान्तरीयकमप्रधानम् । न हि मुख्ये सतीतरत्याप्रधानत्य ग्रहणं युक्तम् ; मुख्य कार्यसम्प्रत्ययात् । ठगायस्थानेभ्यः॥ शुण्डिकादिभ्योऽण् । आयस्थानठकोऽपवाद इति । वाहु- ल्यादेवमुक्तम् ; यत्मात् कृकणश-दोऽत्र पठ्यते । तत्र हि 'कृकणपर्णाद् भारद्वाजे दति १. 'नागरिकम, आपणिकम्'-इत्यपि कुचितपुःतके ।

·६७ काशिकावृत्ती [ शुण्डिकादिभ्योऽण अण्ग्रहणं वाधकबाधनार्थम् । औदपानः. शुण्डिक । कृकण । स्थण्डिल । उदपान । उपल । तीर्थ । भूमि । तृण । पर्ण । शुण्डिकादिः ॥ : विद्यायोनिसम्बन्धेभ्यो वुजू ॥ ७७ ॥ विद्यायोनिकृतः सम्बन्धो येषां ते. विद्यायोनिसम्बन्धाः तद्वाचिभ्यः शब्देभ्यो वुञ्प्रत्ययो भवति 'तत आगतः' इत्येतस्मिन्विषये । अणोऽप- वादः । छं तु परत्वाद्वाधते । विद्यासम्बन्धेभ्यस्तावत् - उपाध्यायादाग- तम् औपाध्यायकम् । शैष्यकम्। आचार्यकम् । योनिसम्बन्धेभ्यः - माता- महकः । पैतामहकः ॥ ऋतष्ठञ् ॥ ७८ ॥ पदमञ्जरी अथाण्ग्रहणं किमर्थं न शुण्डिकादिभ्यो यथाविहितमेवोच्येत, वचनसाम- योद्धि, यो विहितो न च प्राप्नोति अन्येन वाधितत्वात् , स एवाण भविष्यति ? अत आह-अरग्रहणमिनि । उदपानशब्द इह पठ्यते, स चोत्सादिः, तत्रा- सत्यण्ग्रहणे आयस्थानठकं बाधित्वा 'उत्सादिभ्योऽञ्' इत्यमेव स्यात् । अण्ग्रहणा- स्वणेव भवति ॥ विद्यायोनिसम्बन्धेभ्यो वुज् । विद्यायोनिकृत इति । बहुव्रीहौ गतार्थत्वात्कृत- शब्दस्याप्रयोगः ॥ ऋतष्ठञ् ।। एपूदाहरणेषु 'इसुसुक्तान्तात्कः' । एवं च प्रक्रियालाघवाय को- वायं विधेयः, तथा तु न कृतमित्येव ।। , न्यासः प्राप्तस्य च्छस्यापवादः । तीर्थशब्दश्चेह धूमादिषु पठ्यते, ततः 'धूमादिभ्यश्च' इति प्राप्तस्य युनोऽपवादः । अयाण्ग्रहणं किमर्थम् , न शुण्डिकादिभ्यो यथाविहितमेवोच्येत, न चैवं पठ्यमानेऽपवाद एव स्यादित्याशहनीयम् ; अपवाद विधाने हि वचनवैययं स्यात् , तस्मादन्तरेणाप्पण्प्रणमणेव भविष्यति ? इत्यत आह अण्प्रहणमित्यादि । उदपान- शन्दोऽत्र पथ्यत भायस्थानवचनम्, उत्सादिप्वसौ पठ्यते; तपासत्याग्रहण आयस्था- नठर्फ बाधित्वा 'उत्सादिभ्योऽम्' इत्यनेव स्यात् । तस्मात् तस्य बाधकस्य बाधनार्थम- पदणम् । तेनोदपान इत्यत्रासिदो भवति ।। १. मार 'मानुलकः'दाहरनमपि वरपु पुरावा विद्यते ।

·गोत्रादकवत् ] चतुर्थाध्याये तृतीयः पादः ६७१ 'विद्यायोनिसंबन्धेभ्यः' इत्येव । ऋकारान्तेभ्यः प्रातिपदिकेभ्यो विद्यायोतिसम्बन्धवाचिभ्यष्ठञ् प्रत्ययो भवति 'तत आगतः' इत्येतस्मि- विषये । वुञोऽपवादः । विद्यासम्बन्धवाचिभ्यस्तावत्-होतुरागतंहौतृकम्। पौतृकम् । योनिसम्बन्धवाचिभ्यः भ्रातृकम् । स्वासृकम् । मातृकम्.। तपरकरणं मुख सुखार्थम् । विद्यायोनिभ्यामन्यत्र - सावित्रम् ॥ पितुर्यञ्च ॥ ७९ ॥ पितृशब्दाद् यत् प्रत्ययो भवति चकाराट्टञ्च 'तत आगतः' इत्ये- तस्मिन्विषये । पितुरागतं पित्र्यम् । पैतृकम् ॥ गोत्रादङ्कवत् ।। ८० ॥ अपत्याधिकारादन्यत्र लौकिकं गोत्रमपत्यमानं गृह्यते । गोत्र- प्रत्ययान्तात्प्रातिपदिकादङ्कवत् प्रत्ययविधिर्भवति 'तत आगतः' इत्ये- तस्मिन्विषये । अङ्कग्रहणेन तस्येदमर्थसामान्य लक्ष्यते । तस्माद् वुमति- पदमञ्जरी पितुर्यच ।। पित्र्यमिति । 'रीतः', 'यस्येति च । गोत्रादकवत् ॥ अङ्कग्रहणेन तस्येदमित्यर्थसामान्य लक्ष्यत इति । कथं मुख्य सम्भवति लक्षणानीयते ? व्याख्यानमत्र शरणम् । अपर आह- अङ्के यद् दृष्टं तदतिदिश्यते, न त्वङ्क आहत्य विहितम् । 'गोत्रचरणाद् वुय्' इत्ययमपि वुन् तस्येदमिति सामान्ये विहितोऽप्यनादिव्यतिरिक्ते विपयेऽङ्केऽपि दृष्ट इति तस्या- न्यासः विद्यायोनिसम्बन्धेभ्यो वुञ् ॥ ऋतष्ठम् ॥ तपकरणं मुखसुखार्थमिति । अथ दीर्घनिवृत्त्यर्थं कस्मान्न भवति ? असम्भवात् । न हि विद्यायोनिसम्बन्धिषु किञ्चिह- कारान्तं प्रातिपदिकमस्ति यन्निवृत्त्यर्थस्तकारः स्यात् ॥ पिर्यञ्च ॥ पित्र्यमिति । 'रीङ मातः' इति रीङ, यत्येति लोपः ।। गोत्रादङ्कवत् ।। यदि गोत्रादकवत्प्रत्ययविधिर्भवतीत्युच्यतेऽण एवातिदेशः प्राप्नोति, न बुञः। यत्मादण्विधावेवाग्रहणमस्ति । 'सचाइलक्षण' इत्यादौ सूत्रेण बुञ्चिशी 'गोत्रचरणाद् बुझ्' इत्यत्र ? इत्याह-अग्रणेनेत्यादि । यथा काकेभ्यो दधि रक्ष्यतामित्यत्र काकग्रहणमुपघात मान्यत्योपलक्षणम., एवमिहाप्याग्रहणं 'तत्येदम्' इत्यस्य । तेनायं सूत्राथों भवति- यया 'वत्येदम्' इत्यत्र गोत्रात् प्रत्ययो भवति, तथा 'वत आगतः' इत्यत्रापि । तेन युमोऽप्यतिदेश उपपद्यते । नन्वेवमप्यगोऽतिदेशो न ।

·६७२ काशिकावृत्ती [ गोवादकवत् दिश्यते', नाणेव – 'सङ्घाङ्कलक्षणेष्वभ्यनिनामण्' इति । औपगवाना- मङ्कः औपगवकः । कापटवकः । नाडायनकः । चारायणकः । एवम् - औपगवेभ्य आगतमौपगवकम् । कापटवकम् । नाडायनकम् । चाराय- णकम् ॥ हेतुमनुष्येभ्योऽन्यतरस्यां रूप्यः ॥ ८१ ॥ हेतुभ्यो मनुष्येभ्यश्चान्यतरस्यां रूप्यः प्रत्ययो भवति 'तत आगत' इत्येतस्मिन्विषये । मनुष्यग्रहणमहेत्वर्थम् । हेतुः = कारणम् । हेतुभ्य- स्तावत् - समादागतं समरूप्यम् । समीयम् । विषमरूप्यम् । विषमी- यम् । गहादित्वाच्छः । मनुष्येभ्यः - देवदत्तरूप्यम् । यज्ञदत्तरूप्यम् । देवदत्तम् । याज्ञदत्तम् । वहुवचनं स्वरूपविधिनिरासार्थम् ॥ मयट् च ।। ८२ ॥ पदमञ्जरी प्यतिदेश इति । औपगवकमिति । वुन उदाहरणम् । अणस्तु-वैदम् , गाय॑म् , दाक्षमिति । वतिः सर्वसादृश्यार्थः, 'कालेभ्यो भववत्', 'चरणेभ्यो धर्मवत्' इति यथा ।। हेतुमनुष्येभ्योऽन्यतरस्या रूप्यः। समादागतमिति । समाद्धेतोरागतमित्यर्थः । तत्र 'देती' इति तृतीया प्राप्नोति, ज्ञापकात्सिद्धम् , यदयं पञ्चम्यन्ताद्धेतोः प्रत्ययमाह तज्ज्ञापयति----भवति हेती पञ्चमीति । नेतदस्ति ज्ञापकम् , यन्त्र 'विभाषा गुणे' इति पञ्चमी, तदर्थमेतत्स्यात्-जाड्यादागत इति ? तस्मात् 'विभाषा गुणे इत्यन्न विभापति योगविभागादगुणवचनादपि पश्चमी भवति ।। न्याराः प्राप्नोति, न हि तद्विधी गोयग्रहणमस्ति ? पूर्वसूचाद् गोप्रग्रहणमनुवर्तत इत्यदोषः। 'सजइलाण' इत्यादिना येन सूत्रेणाणू विहितस्तद् दर्शयति । हेतुमनुष्येभ्योऽन्यतरस्यां रूप्यः ॥ समादागतमिति । समादेतोयगतमस्यार्थः । फेन पुनरिह पवनी ? अरमादेय शाप कात् । यदयं पसभ्यन्तात् प्रत्ययमाद ततो शायते- देवी परमी भपति॥ -- १. मोर जातिभिर्न पुस्तकानारे।

·६७३ विदूरायः] चतुर्थाध्याये तृतीयः पादः हेतुभ्यो मनुष्येभ्यश्च मयट् प्रत्ययो भवति 'तत आगतः' इत्येत- स्मिन्विषये। सममयम् । विषममयम् - मनुष्येभ्यः। देवदत्तमयम् । यज्ञदत्तमयम् । टकारो ङीबर्थः - सममयी। योगविभागो यथासंख्यनिरासार्थः ।। प्रभवति ॥ ८३ ॥ 'ततः' इत्येव । पञ्चमीसमर्थाद् ड्याप्प्रातिपदिकात् 'प्रभवति' इत्येतस्मिन्विषये यथाविहितं प्रत्ययो भवति । प्रभवति = प्रकाशते, प्रथमत उपलभ्यते इत्यर्थः । हिमवतः प्रभवति हैमवतो गङ्गा । दारदी सिन्धुः ॥ विदूरायः ॥ ८४ ॥ विदूरशब्दाञ् ञ्यः प्रत्ययो भवति ततः प्रभवति' इत्येतस्मिन् विषये । अणोऽपवादः । विदूरात्प्रभवति वैदूर्यो मणिः । ननु च वालवायादसौ प्रभवति, न विदूरात् , तत्र तु संस्क्रियते ? एवं तर्हि - पदमञ्जरी मयट् च ॥ योगविभागो यथासंख्यनिरासार्थ इति । विकल्पार्थेनान्यतरस्यां- ग्रहणेन रूप्यमयटोः पझेऽभावः प्रतिपाद्यते, तदभावे स्वशास्त्रेणैव प्राप्तः प्रत्ययो भवति । तेन रूप्यमयटोरेवानेन विधानादसति योगविभागे स्यादेव यथासङ्घय- मिति भावः ॥ प्रभवति । प्रकाशते इति । उत्पत्तिवचनस्तु प्रभवतिर्न गृह्यते; 'तत्र जातः' इत्यनेन गतत्वात् ।। विदूराळ्यः ॥ अयुक्तोऽयं निर्देश इत्याह-ननु चेति ।

·काशिकावृत्ती [विदूरायः ६७४ वालवायो विदूरं च प्रकृत्यन्तरमेव वा । न वै तत्रेति चेद ब्रूयान्जित्वरीवदुपाचरेत् ॥ तद्गच्छति पथिदूतयोः ॥.८५ ॥ तदिति द्वितीयासमर्थाद् गच्छति' इत्येतस्मिन्विषये यथाविहितं प्रत्ययो भवति, योऽसौ गच्छति पन्थाश्चेत्स भवति दूतो वा। स्रुघ्नं गच्छति लौटनः पन्था दुतो वा। माथुरः। तत्स्थेषु गच्छ्सु पन्था गच्छतीत्युच्यते । अथ वा स्रुघ्नप्राप्तिः पथो गमनम् । . पदमञ्जरी वालवायो विदूरं चेति । वालवायशब्दः प्रत्ययमुत्पादयति, विदूरं चादेशमा- पाद्यते, सूत्रे त्वादेश एव निर्दिष्टः, तेनानुरूपः स्थानी वालवायशब्द आक्षिप्यते, यथा-शिवादिषु विश्रवणरवणेत्यादेशाभ्यां पठिताभ्यां विभवःशब्दः। प्रकृत्य- न्तरमेव वेति । विदूरशब्दो नगरस्येव पर्वतस्यापि वाचकः, स एवात्र प्रकृति- रित्यर्थः । न वै तत्रेति चेदिति । चेच्छब्दोऽक्षमायाम् , पर्वतवाची विदूरशब्दो न प्रसिद्ध इति चेद् यात्स जित्वरीवदुपचारेत् = व्यवहरेत् , यथा-वणिज एव मङ्गलार्थ वाराणसी जित्वरीति व्यवहरन्ति, एवं वैयाकरणा एव वालवायं विदूरमुपचरन्ति । नियतपुरुषापेक्षापि प्रसिद्धिर्भवतीत्यर्थः । तद्गच्छति पथिदूतयोः ।। प्राप्तिफले परिस्पन्दे गमिर्वर्तते, न च पथः परि- स्पन्दोऽस्ति तस्मात्पुरुपति गमनं पथ्युपर्यत इत्याह -तत्स्थेविति । अथ न्यासः वालवायो विदूरख्छेति । बालवायशब्द एव प्रत्ययमुत्पादयति, न विदूरशन्दः । प्रभवतिशब्दस्य प्रथमव उपलभ्यत इत्यर्थः । प्रभवति च वालवाये पर्वते । तस्माद् यतः प्रभवति तद्वाची वालवायशन्दः प्रकृतित्वेनाक्षिप्यते । यथा विश्रवणरवणा इत्यादेशावेव शिवादिपु पठ्यते। अपत्याधिकारात् तु येन तयोरपत्यापत्यवत्सम्बन्धः स एव प्रकृति. त्वेनाक्षिप्यते विश्रवत्शब्दः । विश्रवसोऽपत्यं वैश्रवणः, रावणः । अथवा प्रकृत्यन्तरमेव विदूरशब्दो वालवाये वर्तते । विदूरात् भवति वालवायात् पर्वतात् प्रभवतीत्यर्थः । एवं स्थिते यो ब्रूयात् - नैव तत्र वालवाये प्रसिद्धो विदूरशन्द इति तं प्रत्याद - जित्वरीवदुपाचरेदिति । यथा वणिज एव वाराणसी नगरौं 'जित्वरी' स्त्युचारयन्ति मालार्थम् ,न लोकाएवं वैयाकरणा पर वालवायं विदूरमित्युचारयन्ति । नियतदेयपुरुषविषया अपि रूढयो भवन्तीत्येतज्जित्वरीवदित्यनेन कथयति ।। तद्गच्छति पथिदृतयोः ।। पयो निष्क्रियत्वाद् गमेः कर्तृत्वं नोपपद्यत इत्याद- १. 'राधिपः' इत्यधिकगोन्पा ।

·६७५ अधिकृत्य कृते ग्रन्ये ] चतुर्थाध्याये तृतीयः पादः पथितयोरिति किम् ? स्रुघ्नं गच्छति सार्थः ॥ अभिनिष्क्रामति द्वारम् ॥ ८६ ॥ तदित्येव । द्वितीयासमर्थाद् ‘अभिनिष्कामति' इत्येतस्मिन्नर्थे यथा- विहितं प्रत्ययो भवति यत्तदभिनिष्कामति द्वारं चेत्तद्भवति । आभि- मुख्येन निष्क्रामति=अभिनिष्क्रामति, स्रुघ्नमभिनिष्कामति कान्यकुब्ज- द्वारं स्रौघ्नम् । माथुरम् । राष्ट्रियम् । द्वारमभिनिष्क्रमणक्रियायां करणं प्रसिद्धम् , तदिह स्वातन्त्र्येण विवक्ष्यते, यथा - साध्वसिश्छिनत्तीति । द्वारमिति किम् ? त्रुघ्नमभिनिष्कामति पुरुषः ॥ अधिकृत्य कृते ग्रन्थे ॥ ८७ ॥ 'तत्' इत्येव । अधिकृत्यैतदपेक्ष्य द्वितीया । अधिकृत्य = प्रस्तुत्य, आगूर्येत्यर्थः । तदिति द्वितीयासमर्थाद 'अधिकृत्य कृते' इत्येतस्मिन्नर्थे पदमञ्जरी वेति । प्राप्तावपि गमिर्वर्तते, यथा देवभूयङ्गत इति ।। अभिनिष्कामति द्वारम् ।। द्वारमभिनिष्कमणक्रियायामिति । अनेनैतदाह- तत्स्थेष्वभिनिष्क्रामत्सु करणभूते द्वारे तदारोपाद् द्वारमेवाभिनिष्क्रामतीत्युच्यत इति । अभिनिष्क्रमणं द्वारमिति नोक्तम् ; तदिति द्वितीयाधिकारात् , तदा हि कृद्योगलक्षणा षष्ठी प्राप्नोति ।। अधिकृत्य कृते ग्रन्थे । आख्यायिकाभ्य इति । तादर्थ्य चतुर्थी, आख्या- न्यासः तत्स्थेष्वित्यादि । पुरुपवृत्तिर्गमनं पथ्युपचर्यत इति दर्शयति । अथ वेत्यादि । प्राप्ता- वत्र गमिवर्तते । अस्ति च प्रत्यक्षगम्यैव खुध्नादीनां पथोऽस्यैवानन्तर्यलक्षणा प्राप्तिः ॥ अभिनिष्कामति द्वारम् ।। कथं पुनः करणत्वेन प्रसिद्धं द्वारं स्वातन्त्र्येणैव विव- क्ष्यते १ इत्याह-यथेत्यादि । यथा च्छेदनक्रियायामसिः करणत्वेन प्रसिद्धोऽपि त्वातन्त्र्येण विवक्ष्यते । ननु चेतनावतोऽभिनिष्क्रमणं भवति, चेतनावता प्रयुक्तत्य वा-देवदत्तोऽभि- निष्कामति, शकटमभिनिष्कामतीति, न च द्वारं चेतनावता प्रयुक्तम् , तत्मानोपपद्यदे तत्याभिनिष्क्रमणम् ? नैप दोषः, अचेतनेष्वप्यभिनिष्कामतीति व्यवहारो दृश्यते, तद्यथा अनेन गुहामुखेन वायुरभिनिष्कामतीति । निष्क्रियत्वात् तर्हि नोपपद्यते ? तल्येपु निष्कामत्सु द्वारमभिनिष्क्रमतीत्युपचर्यत इत्यदोपः॥ अधिकृत्य कृने ग्रन्थे ।। ननु 'ते' पति कर्मणि निष्ठा, ततश्च तयाभिस्तित्वात् फर्मणो द्वितीया न प्राप्नोति ? इत्याह-अधिकृत्यत्यैतदपेक्षया द्वितीयति। ल्यान्तेन पा ·६७६ काशिकावृत्ती [ अधिकृत्य कृते ग्रन्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति यत्तत्कृतं ग्रन्थश्चेत्स भवति । सुभद्रामधि- कृत्य कृतो ग्रन्थः सौभद्रः । गौरिमित्रः । यायातः । ग्रन्थे इति किम् ? सुभद्रामधिकृत्य कृतः प्रासादः । * लुवाख्यायिकार्थस्य प्रत्ययस्य बहुलम् * । वासवदत्तामधिकृत्य कृताऽऽख्यायिका वासवदत्ता। सुमनोत्तरा । उर्वशी । न च भवति भैमरथी ॥ शिशुक्रन्दयमसभद्वन्द्वेन्द्रजननादिभ्यश्छ। ।। ८८ ।। 'तत्' इत्येव । 'अधिकृत्य कृते ग्रन्थे' इति च । शिशुक्रन्दादिभ्यो द्वितीयासमर्थेभ्यश्छः प्रत्ययो भवति अधिकृत्य कृते ग्रन्थे। अणोऽप- वादः । शिशूनां क्रन्दनं शिशुक्रन्दः, तमधिकृत्य कृतो ग्रन्थः शिशु- क्रन्दीयः । यमस्य सभा यमसभम् , यमसभीयः। द्वन्द्वात् – अग्निकाश्य- पीयः । श्येनकपोतीयः । शब्दार्थसम्बन्धीयं प्रकरणम् । वाक्यपदीयम् । इन्द्रजननादिभ्यः - इन्द्रजननीयम् । प्रद्युम्नागमनीयम्' । इन्द्रजननादि- राकृतिगणः प्रयोगतोऽनुसतव्यः, प्रातिपदिकेषु न पठ्यते । * द्वन्द्वे देवासुरादिभ्यः प्रतिषेधः * । दैवासुरम् । राक्षोऽसुरम् । गौणमुख्यम् । पदमारी यिका = गद्यग्रन्थप्रभेदः, तदभिधानाय यः प्रत्यय उत्पन्नस्तस्य बहुलं लुन् भवतीत्यर्थः । न चेदं वक्तव्यम् , अभेदोपचारेण ताच्छन्द्यलाभाद् अभिधान. लक्षणत्वाञ्च कचित्तद्धित्त उत्पद्यते, कचिन्न । शिशुक्रन्दयमसभइन्वेन्द्रजननादिभ्यश्चः ॥ इन्द्रजननादिराकृतिगण इति । न्यासः क्रियाभिधीयते तदपेक्षया द्वितीया, न च तस्या यत् कर्म तत् केनचिदभिहितम् । निष्ठया दि अन्यात्मकमेव कमाभिहितम् , न तु ल्यान्तक्रियाया यत् कर्म सुभद्रादिकं तदपि । गिरिमिटरमधिकृत्य तो गैरिमित्तः । ययाविमधिकृत्य यायातः । लुवित्यादि। भाख्यायिकाय इति तादध्ये चतुर्थी । आख्यायिकार्थमाख्यायिका- मभिधा मत्ययस्य दुग्भवतीत्ययः॥ १. सीतागगीय.-त्यधिक पुस्तनान्तरे ।

·अभिजनश्च ] चतुर्थाध्याये तृतीयः पादः ६७७. इन्द्रजननादेराकृतिगणत्वात् शिशुक्रन्दादयोऽपि तत्रैव द्रष्टव्याः । प्रपञ्चार्थमेषां ग्रहणम् । एवं च सति देवासुरादिप्रतिषेधोऽपि न वक्तव्यः ततश्छप्रत्ययस्यादर्शनात् ॥ सोऽस्य निवासः ॥ ८९॥ 'स' इति प्रथमासमर्थात् 'अस्य' इति षष्ठ्यर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति यत्प्रथमासमर्थं निवासश्चेत्स भवति । निवसन्त्यस्मिन्निवासः देश उच्यते । त्रुघ्नो निवासोऽस्य स्रौघ्नः । माथुरः । राष्ट्रियः ॥ अभिजनश्च ॥९॥ 'सोऽस्य' इत्येव । स इति प्रथमासमर्थात् 'अस्य' इति षष्ठ्यर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति यत्प्रथमासमर्थमभिजनश्चेत्स भवति । अभि- जनः = पूर्वबान्धवः । तत्सम्बन्धाद् देशोऽप्यभिजन इत्युच्यते-यस्मिन्पूर्व- पदमञ्जरी तेन 'विरुद्धभोजनीयमध्यायं व्याख्यास्यामः' इति सिद्धं भवति ।। सोऽस्य निवासः ।। इह यस्य स्रुघ्नो निवासः सुध्नेऽसौ भवति, ततः 'तत्र भवः' इत्येव सिद्धम् , शब्दार्थभेदात्तु पृथगुपादानम् ।। अभिजनश्च ॥ अभिजनाः पूर्वबान्धवा इति । अभिजायते तेभ्य इति कृत्वा, पूर्ववान्धवाः पित्रादयः । वन्धुशब्दः प्रज्ञादिः । तत्सम्बन्धादेशोऽपीति । यथा यष्टिसम्बन्धाद्यष्टिशब्दः पुरुपे वर्तते, तथाभिजनशब्दो देशे । कः पुनरसौ देशः ? न्यासः - शिशुक्रन्दयमसभद्वन्द्वेन्द्रजननादिभ्यश्छः ॥ यमसभमिति । 'सभाराजा इत्यादिना नपुंसकलिङ्गता। यदोन्द्रजननादावेव शिशुक्रन्दादयो द्रष्टव्याः, तत्किमथं पृथग्रहणम् ? इत्यत आह- प्रपश्चार्थमित्यादि । एवञ्च सतीत्यादि। चशब्दो हेतौ। यस्मादिन्द्रजननादेराकृति- गणत्य तदन्तर्भूतानामेव शिशुक्रन्दादीनां प्रपञ्चायं ग्रहणम् ; तत्मादेवमयऽस्मिन् स्थिते देवासुरादीनां प्रतिषेधो न वक्तव्यः, प्राप्त्यभावात् । येभ्य एव च्छपत्ययोऽयं दृश्यते, त एवेन्द्रनननादयः, न च देवतुरादिन्यो दृश्यते ॥ सोऽस्य निवासः ॥ अभिजनश्च ।। तत्सन्बन्धाद् देशोऽप्यभिजन उच्यत इति । यया योः प्रवेशयेति यष्टिसम्बन्धाद् यष्टिशब्दः पुरुष वर्वते, तयाभिजनशन्दी ·[अभिजनश्च काशिकावृत्ती बान्धवैरुषितम् । तस्मादिह देशवाचिनः प्रत्ययः, न बन्धुभ्यः; निवास- प्रत्यासत्तेः । स्रुघ्नोऽभिजनोऽस्य स्रौघ्नः । माथुरः । राष्ट्रियः । निवासाभिजनयोः को विशेषः ? यत्र सम्प्रत्युष्यते स निवासः । यत्र पूर्वैरुषितं सोऽभिजनः । योगविभाग उत्तरार्थः ।। आयुधजीविभ्यश्छ: पर्वते ॥ ९१ ॥ 'सोऽस्याभिजनः' इति वर्तते । 'आयुधजीविभ्यः' इति तादर्थे चतुर्थी, ‘पर्वते' इति प्रकृतिविशेषणम् । पर्वतवाचिनः प्रथमासमर्थाद- पदमञ्जरी इत्याह-यस्मिन्निति । तदिहेत्यादि । तदिति वाक्योपन्यासे । कथं पुनर्मुख्ये- ऽभिजने सम्भवति गौणात्प्रत्ययो भवति ? इत्याह-निवासप्रत्यासत्तेरिति । प्रत्या- सन्नेनानन्तरसन्निहितेन निवासशब्देनाभिजनस्य विशेपणादित्यर्थः । इह हि निवासे योऽभिजन इति विशेपिते, तस्माद् देशवाचिन एव प्रत्ययः । निवासाभिजनयोः को विशेष इति । अभिजनस्यापि निवासभूतस्य ग्रहणा- नास्त्येव विशेप इत्यर्थः। तत्रेति । यन स्वयं निवसति स तस्य निवासः। यत्न तु पूर्वैः पित्रादिभिरुपितं सोऽभिजन इत्यर्थः । आयुधजीविभ्यश्छ पर्वते ॥ आयुधजीविभ्य इति तादर्थ्य चतुर्थीत्यादि । यदि तु 'आयुधजीविभ्यः' इति पञ्चमी स्यात् , पर्वतादिति ल्यव्लोपे पञ्चमी व्याख्येया स्यात् , ततश्चायमर्थः स्यात् आयुधजीविभ्यः पर्वतमुद्दिश्य पर्वतेऽभिधेये छो भवतीति, तत्र सोऽभिजन इत्यधिकारो वाध्येत ।। न्यासः देशे वर्तते । कः पुनरसौ योऽभिजनसम्बन्धादभिजन उच्यते ? इत्यत आह .. यस्मिन्नि- त्यादि । इह देशवाचिन इत्यादि । कथं पुनर्मुख्येऽभिनने गौणात् प्रत्ययो भवति ? इत्याह-निवासप्रत्यासत्तेरिति । निवासोऽनुकृप्यते तेनाभिजनो विशेष्यते निवासो योऽभिजन इति । तस्माद्देशवाचिन एवं प्रत्ययो भवति, न बन्धुभ्यः; तेषामनिवासत्वात् । निवासाभिजनयोः को विशेपः ? नास्त्येप कश्चिद् विशेषः, अभिजनस्य निवास- भूतत्वादिति मन्यते । यत्रेत्यादिना विशेष दर्शयति । योगविभाग उत्तरार्थ इति ।। उत्तरेषु योगेप्यभिजनप्रत्यया यथा स्युः, निवासे मा भूपनिति ।। आयुधजीविभ्यरदः पर्यते ॥ आयुधजीविभ्य इति । वादये चतुर्थीवि पञ्चमी ·काशिकावृत्ती [. सिन्धुतक्षशिलादिम्यो स्तक्षशिलादिभ्यश्च यथासंख्यमणौ प्रत्ययौ भवतः 'सोऽस्याभिजनः' इत्येतस्मिन्विषये। सैन्धवः । वार्णवः । सिन्धु । वर्ण । गन्धार । मधुमत् । कम्बोज । कश्मीर । साल्व । किष्किन्धा । गब्दिका । उरस । दरत्' । ये तु कच्छादिषु पठ्यन्ते सिन्धुवणुप्रभृतयः, तेभ्यस्तत एवाणि सिद्धे मनुष्यवुनो बाधनार्थं वचनम् । तक्षशिलादिभ्यः खल्वपि -- ताक्षशिलः । वात्सोद्धरणः । तक्षशिला । वत्सोद्धरण । कौमेदुर । काण्डवारण । ग्रागणी । सरालक । कंस । किन्नर । संकुचित । सिंहकोष्ठ । कर्णकोष्ठ । बर्नर । सवसान ॥ तूदीशलातुरवर्मतीकूचवाराड्ढक्छण्डज्यकः ॥ ९४ ॥ तूद्यादिभ्यश्चतुभ्यः शब्देभ्यो यथासंख्यं चत्वार एव ढक् , छण् , ढन् , यक - इत्येते प्रत्यया भवन्ति 'सोऽस्याभिजनः' इत्येतस्मिन्विषये । भणोऽपवादः । तौदेयः । शालातुरीयः । वामतेयः । कौचवार्यः ।। भक्तिः ॥ ९५॥ पदमारी सिन्धुतक्षशिलादिभ्योऽणजी ॥ सिन्धुवणुप्रभृतय इति । प्रभृतिशब्देन मधुमत् , कम्बोज, साल्व, कश्मीर, गन्धार-इत्येते गृह्यन्ते । किष्किन्धादिभ्यश्च- तुर्यः 'अवृद्धादपि' इति बुनि प्राप्ते वचनम् । तक्षशिलादिप्यपि वृद्धेभ्यश्छ: प्राप्तः, शेपेभ्यः 'पाग्दीव्यतोऽण् । न्याराः - सिन्धुतक्षशिलादिभ्योऽणजी ॥ प्रभृतय इति । प्रभृतिशब्देन मधु, वसन्त, फम्बोन, साल्व, फरमोर-इत्येते गृपन्ते । गन्धारि, किष्किन्धा, सारदि, उरस् , दरत्- इत्येतेपाम् 'अवसादपि इत्यादिना युनि प्राप्ते वचनम् | तक्षशिलादिपि फोमेनुर, काण्ड- पारण, प्रामणी-इत्येतेपाम् हिमाच्छः' इति च्छे प्रासे । शेषाणाम् 'माग्दोव्यतोऽण' इत्पणि १. सग, रिमा-एतोशनी पुसमानारेडा गणे:धिको।

·: महारांजादुम् ] . चतुर्थाध्याय तृतीयः पादः समर्थविभक्तिः प्रत्ययार्थश्चानुवर्तते । 'अभिजनः' इति निवृत्तम् । स इति प्रथमासमर्थात् 'अस्य' इति षष्ठ्यर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति, यत्प्रथमासमर्थ भक्तिश्चेत्तद्भवति । भज्यते सेव्यते इति भक्तिः । स्रुघ्नो भक्तिरस्य सौनः । माथुरः । राष्ट्रियः ।। अचित्ताददेशकालाटक ।। ९६ ॥ देशकालव्यतिरिक्तादचित्तवाचिनः प्रातिपदिकाटक् प्रत्ययो भवति 'सोऽस्य भक्तिः' इत्येतस्मिन्विषये। अणोऽपवादः। वृद्धाच्छं परत्वा- द्वाधते । अपूपा भक्तिरस्य आपूपिकः । शाष्कुलिकः । पायसिकः । अचित्तादिति किम् ? देवदत्तः । अदेशादिति किम् ? स्रौघ्नः अकालादिति किम् ? गैष्मः ॥ महाराजाद्वञ् ॥ ९७॥ महाराजशब्दाट ठञ् प्रत्ययो भवति ‘सोऽस्य भक्तिः' इत्येतस्मिन् विषये। अणोऽपवादः। महाराजो भक्तिरस्य माहाराजिकः । प्रत्य- यान्तरकरणं स्वरार्थम् ॥ पदमञ्जरी अचित्ताददेशकालाढुक् ।। अचित्तवाचिन इति । स्वरूपग्रहणं तु न भवति, देशकालप्रतिपेधात् । तत्साहचर्यादेशकालयोरपि स्वरूपग्रहणं न भवति ।। न्यासः तूदीशलातुरवर्मतीकूचवाराडक्छण्ढयकः । भक्तिः ॥ भज्यते सेव्यत इति भक्तिरिति । 'भज सेवायाम्' इत्येतस्मात् कर्मसाधनः तिन् । अचित्ताददेशकालाढक् ।। ननु च देशकालयोरचित्तयोः प्रतिषेधान्नभिवयुक्त- न्यायेन प्रकृतिरचेतनैव विज्ञात्यते, तत् किमचित्तग्रहणेन नैतदस्ति; विना हि तेनादेश- कालादिति न ज्ञायते-किमयं प्रकृतिनिर्देशः, उत देशकालयोः प्रतिषेध इति ? तत्रा- निष्टमपि वियते-अदेशशब्दात् , कालशब्दाच्चेति । अचित्तग्रहणे तु सति तेनाति- प्रसङ्गे सत्यदेशकालादिति प्रतिषेधो विज्ञायते । अस्मादेव च प्रतिषेधादचिचादिति त्वरूपग्रहणं न भवति । स्वल्पग्रहणे हि देशकालाभ्यां प्रसओ नात्तीति प्रतिषेधं न कुर्यात् ॥ महाराजा ॥ ननु च पूर्वसूत्रादेव ठगनुपतिष्यते, वेनापि दि माारानिक इति सिध्यत्येव, तत् कथं ठम् प्रत्ययान्तरं लियते ? इत्याद--प्रत्ययान्तकरणमित्यादि ।

·६८२ काशिकावृत्तो [ वासुदेवाजुंनाम्यां न वासुदेवार्जुनाभ्यां वुन् ॥ ९८ ॥ वासुदेव-अर्जुनशब्दाभ्यां तुन्प्रत्ययो भवति 'सोऽस्य भक्तिः' इत्ये- तस्मिन्विषये। छाणोरपवादः । वासुदेवो भक्तिरस्य वासुदेवकः । अर्जुनकः । ननु च वासुदेवशब्दाद् 'गोत्रक्षत्रियाख्येभ्यः' इति वुअस्त्येव, न चात्र वुन्बुमोविशेषो विद्यते, किमर्थं वासुदेवग्रहणम् ? संज्ञैषा देवताविशेषस्य न क्षत्रियाख्या। पदमञ्जरी वासुदेवार्जुनाभ्यां वुन् ॥ छाणोरपवाद इति । 'वासुदेवशब्दः संज्ञा' इति वक्ष्यति, तेन तत्रोत्तरस्य वुबोऽप्राप्तिः । अर्जुनशब्दोऽपि यो वृक्षविशेषवचनो वर्णविशेषवचनो वा, न तत्र चुनः प्राप्तिः, क्षत्रियवचनादपि बहुलवचनाद् वुमोऽप्राप्तिरेवेति भावः। ननु चेत्यादि । वसुदेवस्यापत्यम् , 'ऋष्यन्धकवृष्णिकुरुभ्यश्च' इत्यण । न चात्रेति । न तावद् वृद्धौ विशेषः; प्रागेव वृद्धत्वात् । योऽपि 'वृद्धिनिमित्त स्य' इति पुंवद्भावप्रतिषेधः, सोऽस्यापि 'न कोपधायाः' इत्यस्त्येव । संज्ञेषा देवता- विशेषस्येति । वसत्यस्मिन्सर्वमिति व्युत्पत्त्या परमात्मन एपा संज्ञा । न क्षत्रिया- ख्येति । उपलक्षणमेतत् , नापि गोत्राख्येत्यपि द्रष्टव्यम् । प्रासङ्गिकं प्रयोजनान्तरं वासुदेवग्रहणस्य दर्शयति-अजाद्यदन्तम् , न्यासः मित्स्वरेणाद्युदात्तत्वं यथा स्यादिति प्रत्ययान्तरकरणम् । ठकि हि सति तद्वितस्य 'कितः' इत्यन्तोदात्तत्वं स्यात् ॥ वासुदेवार्जुनाभ्यां वुन् ॥ वासुदेवशब्दाद् वृद्धाच्छस्यापवाद. । अर्जुनशब्दादी- सर्गिकल्याणः । ननु चार्जुनशब्दः क्षत्रियाख्यः, तस्मादुत्तरसूत्रेण प्राप्तस्य धुञोऽपवादो युक्तः १ एवं मन्यते-बहुलग्रहणं तत्र क्रियते, तेनार्जुनशब्दाद् प्रत्ययस्य प्राप्तिरेव नास्ति, तस्मादस्मादणेव स्यात् , अतस्तदपवादो न्याय्यः । ननु चेत्यादि चोद्यम् । स्यादेतत्-त्रुञ्चुनोविशेषोऽस्ति, अतो वासुदेवशब्दाद् बुन् विधीयते १ इत्याह ---न चात्रेत्यादि । वासुदेवशब्दस्य च बुनि धुनि वा सति नास्ति कश्चिद् विशेप इति । तथा घुभयत्र तदेव रूपम् , स एव स्वरः। योऽपि बुभि सति पुंवद्रावप्रतिपेधः 'वृद्धिनिमित्तस्य च तद्धितत्यारक्तविकारे इति, स चुन्यपि लभ्यत एव 'न कोपधायाः' इति । संपात्यादिना, यदुक्तम्-'ननु च वासुदेवशन्दाद् गोत्रक्षत्रिया:

·गोत्रक्षत्रियाख्येभ्यो० ] चतुर्थाध्याये तृतीयः पादः ६५३ 'अजाद्यदन्तम्' 'अल्पान्तरम्' - इति चार्जुनशब्दस्य पूर्वनिपातम- कुर्वन् ज्ञापयति – अभ्यहितं पूर्व निपततीति ॥ गोत्र क्षत्रियाख्येभ्यो बहुलं बुञ् ॥ ९९ ॥ गोत्राख्येभ्यः क्षत्रियाख्येभ्यश्च प्रातिपदिकेभ्यो बहुलं वुञ् प्रत्ययो भवति 'सोऽस्य भक्तिः' इत्येतस्मिन्विषये। अणोऽपवादः । वृद्धाच्छं परत्वाद्वाधते । ग्लुचुकायनिर्भक्तिरस्य ग्लौचुकायनकः । औपगवकः । कापटवकः । क्षत्रियाख्येभ्यः - नाकुलकः । साहदेवकः । साम्बकः । आख्याग्रहणं प्रसिद्धक्षत्रियशब्दपरिग्रहार्थम् – यथाकथञ्चित् क्षत्रियवृत्तिभ्यो मा.भूत् । पदमञ्जरी अल्पाच्तरमिति चेति । इतिकरणः प्रत्येकमभिसम्बद्धयते । यद्यप्येतज्ज्ञाप्यते, तथापि 'श्वयुवमघोनामतद्धिते' इति निर्देशात्कचिदन्यथापि भवति ।। गोत्रक्षत्रियाख्येभ्यो बहुलं वुज् ॥ गोत्रक्षत्रियाख्येभ्य इति । आपूर्वाख्या- तेर्मूलविभुजादित्वात्कः। आख्याग्रहणमिति । आपूर्वस्य ख्यातेग्रहणमित्यर्थः । यथाकथञ्चिदिति । क्षत्रियशब्दसामानाधिकरण्याघेपां क्षत्रिये वृत्तिः, यथा- शूरः क्षत्रिय इति, तेभ्यो मा भूदित्यर्थः ।। न्यासः ख्येभ्य इति वुअस्त्येव' इति, तन्निकरोति । गोत्रक्षत्रियाख्येभ्यो वुञ् विधीयते । न च वासुदेवशब्दो गोत्राख्यं प्रातिपदिकम् , नापि क्षत्रियाख्यम् , तत् कुतो वुनः सम्भवः ! अजाद्यदन्तमित्यादि । इतिकरणः प्रत्येकमभिसम्बध्यते । 'अजाद्यन्तम्' इत्यनेन 'अल्पान्तरम्' इत्यनेन वाऽर्जुनशब्दस्य पूर्वनिपातममकुर्वतेतद् विज्ञापितम्-अभ्यर्हितं पूर्व निपतति। तेन मातापितरौ, श्रद्धामेधे, दीक्षातपसी-इत्यत्र शास्त्रादेवाभ्यहिंतत्य पूर्वनिपातः सिद्धो भवति । अभ्यर्हितत्वं तु वासुदेवशब्दत्य देवताविशेषत्वात् ॥ गोत्रक्षत्रियाख्येभ्यो बहुलं बुञ् ॥ ग्लौचुकायनकः । म्लौचुकायनक इति । ग्लचुकम्लुचुकशब्दाभ्याम् 'प्राचामवृद्धात् फिन्' तदन्ताद् वुञ् । आख्याग्रहणं किमर्थम् ? न गोत्रक्षत्रियेभ्य इत्येवोच्येत ? इत्यत आह- आख्याग्रहणमित्यादि । यद्याख्याग्रहणं न क्रियेत, ततो येऽपि कथाकथञ्चित् धनिये वर्तते तेभ्योऽपि त्यात् , नेप्यते; तस्मात् प्रसिदक्षालयपरिप्रदार्थमाख्याग्रहणं क्रियते । तेनेद न भवति- विद्वान् क्षत्रियो भक्तिर- स्पेति । न विद्वच्छन्दः क्षत्रियशन्द इति प्रतिक्षः । स्लिपरान्दत्य नु सामानाधिकरप्पात् ·- ६४ काशिकावृत्ती [ गोवक्षत्रियाख्येभ्यो बहुलग्रहणात् कचिदप्रवृत्तिरेव -पाणिनो 'भक्तिरस्य पाणि- नीयः । पौरवीयः॥ जनपदिनां जनपदवत्सर्वं जनपदेन समानशब्दानां बहुवचने ॥ १०॥ जनपदिनो ये बहुवचने जनपदेन समानशब्दास्तेषां जनपदवत्सर्व भवति -- प्रत्ययः, प्रकृतिश्च, 'सोऽस्य भक्तिः' इत्येतस्मिन्विषये । 'जन- पदतदवध्योश्च' इत्यत्र प्रकरणे ये प्रत्यया विहिताः, ते जनपदिभ्योऽ- स्मिन्नर्थेऽतिदिश्यन्ते । जनपदिनः = जनपदस्वामिनः क्षत्त्रियाः । अङ्गा जनपदो भक्तिरस्य आङ्गकः । वाङ्गकः । सौह्मकः । पौण्डूकः । तद्वद् - अङ्गाः क्षत्रिया भक्तिरस्य आङ्गकः । वाङ्गकः । सौह्मकः । पौण्डकः । पदमञ्जरी जनपदिनां जनपदवत्सर्व जनपदेन समानशब्दाना बहुवचने ॥ जनपदिनाम् जनपदिवाचिनां शब्दानाम् जनपदवत् जनपदवाचिना शब्दानामिव, जनपदेन जनपदवाचिना शब्देन, समानशब्दानाम् समानश्रुतीनाम् , बहुवचने बह्वा- भिधाने । वृत्तेरप्येष एवार्थः। प्रत्ययः प्रकृतिश्चेति । अनेन सर्वशब्दस्यार्थी दर्शितः । जनपदिनो जनपदवामिन इति । स्वस्वामिभावसम्बन्धे मत्वर्थीयं दर्श- यति । अङ्गा जनपदा इत्यादिना दृष्टान्ते प्रवृत्तिप्रकारमाह। तदित्यादिना तूदाहरणम् । सर्वत्र बहुष्वर्थेपु 'द्वयमगध' इत्यादिना विहितस्याणः 'तद्राजस्य बहुपु' इति लुकि कृते समानशब्दादवृद्धादपि बहुवचनेति वुनि विवक्षिते 'गोत्रेऽलुगचि' इति वचनादाङ्गशब्दाद् वुन् । न्यासः क्षस्त्रिये वृत्तिर्गम्यते । पाणिनीय इति । पाणिनोऽपत्यमित्यण , 'गायिविदथि' इत्यादिना प्रकृतिभावः, पाणिनो भक्तिरस्येति 'वृद्धाच्छ' पाणिनीयः। पौरवो भक्तिरत्येति पौरवीयः ।। जनपदिनां जनपदवत् सर्व जनपदेन समानशब्दानां बहुवचने ॥ एकशब्दा. इति । एतेन समानशब्दोऽयमेकवाचीति दर्शयति । प्रत्ययः प्रकृतिश्चेति । सर्वशब्देन योऽर्थ उपात्तस्तमाचष्टे । तद्वत् अङ्गा क्षत्रिया-भक्तिरस्येति । अनादिभ्यः क्षत्रियेभ्यो वहुप्वपत्येपु 'यमगध' इत्यादिना विहितत्याणः 'तद्राजस्य' इत्यादिना लुक क्रियते । बहुवचनेऽनादयो जनपदिनो जनपदेन समानशब्दा भवन्ति । अन जनपदवृत्तिभ्योऽना- ·जनपदिनां जनपदवत् ] चतुर्थाध्याये तृतीयः पादः ६८५ जनपदिनामिति किम् ? पञ्चाला ब्राह्मणा भक्तिरस्य पाञ्चालः । सर्वग्रहणं प्रकृत्यतिदेशार्थम् , स च द्वयेकयोः प्रयोजयति वृद्धिनिमित्तेषु च वुञआदिषु विशेषो नास्तीति । मद्रवज्योः कनि विशेषः । मद्रस्यापत्यम् 'द्वयञ्मगधकलिङ्ग- सूरमसादण्' इत्यण-माद्रः । वृजिशब्दादपि 'वृद्धकोशलाजादाञ्ञ्यङ', पदमञ्जरी पश्चाला ब्राह्मणा इति । अभेदोपचाराद् ब्राह्मणेषु पञ्चालशब्दस्य वृत्तिः, तत्रातिदेशाभावादणेव भवति । सर्वग्रहणमित्यादि । असति सर्वग्रहणे प्राधान्यात्प्रत्ययस्यैवातिदेशः स्यात् , न प्रकृतेः । वतिनिर्देशस्तु यैर्जनपदै जनपदिनस्तेषां तज्जनपदप्रत्यय एव यथा स्यात् , जनपदान्तरप्रत्ययो मा भूदित्येवमर्थं स्यात् । न त्वनेन प्रकृत्यतिदेशो लभ्यते, तस्मात्तदर्थं सर्वग्रहणं क्रियते। स च दयेकयोः प्रयोजयतीति पाठः । स च प्रकृत्यतिदेशः सर्वग्रहणं द्वयेकयोः प्रयोजयति, न बहुपु; तत्र रूपस्या- भिन्नत्वात् । यदाह-'बहुवचने समानशब्दानाम्' इति । द्वयेकयोस्तु जनपद- वाचिनो रूपं वृद्धम् , जनपदवाचिनरत्ववृद्धमिति तत्रैव सर्वग्रहणस्य प्रयोजन- मित्यर्थः। अतिदेशः प्रयोजयति, अतिदेशं प्रपोजयतीति वा पाठे न समी- चीनमर्थं पश्यामः । वृद्धिनिमित्तेष्वित्यादि । तत्र ह्यतिदिष्टेऽपि प्रकृतिरूपे पुन- वृद्धया भाव्यमिति नास्ति विशेषः । स्यासः दिभ्यो यथा 'सोऽस्य भक्तिः' इत्येतस्मिन् विषये 'जनपदतदवथ्योश्च' इति वुञ् ञवति, तथा जनपदवृत्तिभ्योऽपि- पञ्चाला ब्राह्मणा इति । यदा पञ्चालनिवासिपु साहचर्यात् पञ्चा- लादिशब्दो वर्तते, तदा भवन्ति ब्राह्मणा जनपदेन बहुवचने समानशब्दाः, न तु ते जनपदिनः । तेनातिदेशाभावादणेव भवति-पाञ्चालः । सर्वग्रहणमित्यादि । यदि सर्वग्रहणं न क्रियते, तदा प्रत्ययस्य विधीयमानतया प्राधान्यात् प्रधाने कार्यसम्प्रत्ययात् तस्यैवातिदेशः स्यात् , न प्रकृतेः। तस्माद् यया प्रकृतेरप्यतिदेशो भवति तदर्थ सर्वग्रहणं क्रियते । स चेत्यादि। स च प्रकृत्यतिदेशः सर्वग्रहणं देयकयोरेख प्रयोजयति, न बहुपु । जनपदशन्दो नात्र वृद्धः, तत्मादवृद्धो जनपदश दो दृश्यते । बहुवचने तु तद्रानत्य बहुषु तेनैवालियाम्' इति लुकि कृते विनाप्यतिदेशेनावृद्धः, अत एव भवतीति तत्र प्रकृत्यतिदेशोऽनर्थकः । ततो नैतदर्थ सर्व- ग्रहणं कर्तव्यम् । वृद्धिनिमित्तेवित्यादि । तृद्धिनिमित्तेषु धुमादिप्वादिष्टायामवृद्धायां प्रहतौ पुनर्वृद्धिभावात् । प्रकृतिनिहांसे कुत इति सर्वग्रहणात्मकृत्पतिदेशेन निहांसः । - ·काशिकावृत्तो [ जनपदिनां जनपदवत् इति व्यङ्- वाज्यः । स भक्तिरस्येति प्रकृतिनिहाँसे कृते -- मद्रकः, वृजिकः । जनपदेन समानशब्दानामिति किम् ? अनुषण्डो.जनपदः, पौरवो राजा, स भक्तिरस्य पौरवीयः । बहुवचनग्रहण समानशब्दताविषयलक्षणार्थम् ; अन्यथा हि यत्रैव समानशब्दता तत्रैवातिदेशः स्याद् ; एकवचन द्विवचनयोनं स्यात् - पदमञ्जरी मद्रवृज्योः कनि विशेष इति । तत्र वृद्ध यसम्भवात् । प्रकृतिनिहींसे कृत इति । निहांसः = अपचयः, अल्पत्वमित्यर्थः । मद्रकः, वृजिक इति । असति तु प्रकृत्यतिदेशे माद्रकको वाय॑क इति स्यात् । वहुवचनग्रहणमित्यादि । समानशब्दताया यो विपयस्तस्य लक्षणं प्रदर्शनं तदर्थम् । अन्यथा हीति । यदि बहुवचनग्रहणं न क्रियते । यत्रैवेति । बहुवचने, तत्रैव हि तद्राजस्य लुकि कृते समानशब्दता भवति । एकवचन द्विवचनयोन स्यादिति । लुगभावेन समानशब्दताया अभावात् । ननु सर्वग्रहणं प्रकृत्यति- देशार्थम् , स च इथेकयोः प्रयोजयतीत्युक्तम् , तत्कथं द्वयेकयोन स्यात् ? तस्मात् सर्वग्रहणाद्यत्र कचित्समानशब्दानां सर्वत्रातिदेशः सिद्धः। अस्यैवार्थस्य विस्पष्ट- प्रतिपत्यर्थम् 'बहुवचने' इत्युपलक्षणमुपात्तम् ।। .. न्यासः निर्हासः = अल्पता, अपक्षय इत्यर्थः । माद्र इति । एताञ्च प्रकृतिमपेक्ष्य मद्र इत्येषा प्रकृतिरल्पा भवति । वाज्य इति । एताञ्च वृनिरिति । ननु क्तेःसर्वसादृश्यार्थत्वाद् वति- निर्देशेनैव प्रकृतेरतिदेशो भविष्यतीति तत् किं सर्वग्रहणेन ? नैतदस्ति; यथैव तत्र सर्व- सादृश्यार्थे वतौ न प्रत्ययार्थो देवतार्थेऽतिदिश्यते, तथेहापि जनपदरूपं जनपदिनि नातिदिश्यते । कस्मात् पुनस्तत्र प्रत्ययार्थी नातिदिश्यते १ वतिना तयोर्भेदस्य प्रतिपादि- तत्यात् । वतिर्हि सादृश्ये विधीयते, सादृश्यं च भेदाश्रयम् ; यदि भवार्थस्यापि देवता- थतया विपरिणामः स्यात् , तदा वतिरेव न स्यात् । तस्मादन्यस्य कार्यस्य सादृश्यं वति- राचष्टे, प्रत्ययार्थयोस्तु भेदम् , इहापि च जनपदबनपदिनोभेंदमाचष्ट इति । असति सर्वग्रहणे जनपदरूपं जनपदिनि न लभ्यते । तस्मात् सर्वग्रहणं क्रियते। बहुवचनग्रहणमित्यादि । समानशब्दताया विषयप्रदर्शनं लक्षणम् । तदर्थ बहु- वचनग्रहणम् । अन्यथा होत्यादि । यदि बहुवचनग्रहणं न क्रियतेत्यर्थः । तत्रैवेति । बहुवचने । बहुवचन एव तद्वाजप्रत्ययस्य लुकि कृते समानशब्दता भवति, यतश्च तत्रै- वातिदेशः स्यात् । एकवचन द्विवचनयोन स्यादिति । तत्र समानशब्दवाया अभा. - ·तित्तिरिवरतन्तुखण्डिकोखा०] चतुर्थाध्याये तृतीयः पादः ६८७ वाङ्गो वाङ्गौ वा भक्तिरस्येति । बहुवचने तु, बहुवचने समानशब्दाना- मेकवचन द्विवचनयोः सत्यपि शब्दभेदेऽतिदेशो भवति - वाङ्गः वाङ्गो वा भक्तिरस्य वाङ्गकः ॥ तेन प्रोक्तम् ।। १०१।। तेनेति तृतीयासमर्थात् 'प्रोक्तम्' इत्येतस्मिन्नर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति । प्रकर्षणोक्तम् = प्रोक्तमित्युच्यते, न तु कृतम् ; 'कृते ग्रन्थे' इत्यनेन गतत्वात् । अन्येन कृता माथुरेण प्रोक्ता माथुरो वृत्तिः । पाणिनीयम् । आपिशलम् । काशकृत्स्नम् ॥ तित्तिरिवरतन्तुखण्डिकोखाच्छण् ॥ १२ ॥ तित्तिर्यादिभ्यः शब्देभ्यश्छण् प्रत्ययो भवति तेन प्रोक्तम्' इत्ये- तस्मिन्विषये । अणोऽपवादः। तित्तिरिणा प्रोक्तमधीयते तैत्तिरीयाः । वारतन्तवीयाः । खाण्डिकीयाः। औखीयाः । छन्दसि वाऽयमिष्यते - तित्तिरिणा प्रोक्तः श्लोक इत्यत्र न पदमञ्जरी तेन प्रोक्तम् ।। प्रकर्षेणोक्तमिति । अध्यापनेनार्थव्याख्यानेन वा प्रकणा- प्रकाशितमित्यर्थः । प्रकर्षणेति वचनाद् ग्रामे ग्रामे यद्यपि काठकादिकं देवदत्ता- दिभिः प्रोच्यते, तथापि तेभ्यः प्रत्ययो न भवति । न तु कृतमिति । प्रपूर्वो वचिः करणेऽपि वर्तते इति भावः । मधुरायां भवो माधुरः, ततो वृद्धाच्छे प्राप्ते 'कलापिनोऽण्' इत्यण्ग्रहणादधिकविधानार्थादण्प्रत्ययः । पाणिनीयमिति । स्वय- मन्येन वा कृतं यत्पाणिनिना प्रोक्तं तदुच्यते ।। न्यासः वात् । वहुवचने वित्यादि । बहुवचनग्रहणे तु सति बहुवचने ये जनपदेन मान- शब्दास्तेषां यत्र वा तत्र वातिदेशे विज्ञायमाने द्वेयफयोरप्यसौ सिद्धो भवति ।। तेन प्रोक्तम् ।। प्रकणोक्तमिति । प्रकपः = अतिशयः, व्याख्यातं तदध्यापितं वा प्रोक्तम्' इत्युच्यते । न तु कृतमिति । न तु कृतमुत्पादितं प्रोक्तमित्युच्यते । करमादित्याह- कृते ग्रन्थ इति गतार्थत्वात् । कथं माथुरै त्यण् , यावता वृद्धाच्छेनैव भवितव्यम् ? नेप दोप; 'कलापिनोऽण' इत्यत्राण्ग्रहणत्यान्येभ्यो भवतीत्येतत् प्रयोजनं वक्ष्यति, तेन माथुर- शब्दादप्यण्भवति । पाणिनीयमिति । पाणिनशन्दाद् 'वृक्षाच्छः' इति च्यः। आपिशलम् , काशकृत्स्नमिति । अपिशलिकाशस्निशन्दान्याम् 'प्रश्च' इत्यम्। .

·६८८ काशिकावृत्ती [ तित्तिरवरतन्तु० भवति । 'शौनकादिभ्यश्छन्दसि' इत्यत्रास्यानुवृत्तेश्छन्दोऽधिकारविहि- तानां च तद्विषयतेष्यते ॥ काश्यपकौशिकाभ्यामृपिभ्यां णिनिः॥ १०३ ।। काश्यप-कौशिकशब्दाभ्यामृषिवाचिभ्यां णिनिः प्रत्ययो भवति 'तेन प्रोक्तम्'. इत्येतस्मिन्विषये। छस्यापवादः । णकार उत्तरत्र वृद्धयर्थः कल्प्यः, 'ताभ्यां प्रोक्तः' इति स्मयते, तस्यापि च तद्विषयता भवत्येव । 'शौनकादिभ्यश्छन्दसि' इत्यत्रानुवृत्तश्छन्दोऽधिकारविहितानां च तत्र पदमञ्जरी तित्तिरिवरतन्तुखण्डिकोखाच्छण ॥ छन्दसि चायमिष्यत इति । छन्दस्य. भिधेय इत्यर्थः । तित्तिरिणा प्रोक्तः श्लोक इत्यत्र न भवतीति । न केवलं छणेव, अपि त्वपि न भवत्यनभिधानादित्याहुः । कथं पुनरिष्यमाणोऽपि छन्दसि लभ्यः ? इत्याह-शौनकादिभ्य इति । काश्यपको शिकाभ्यामृषिभ्यां णिनिः ॥ णकार उत्तरन वृद्धयर्थ इति । इह तु पूर्वमेव वृद्धेः सिद्धत्वात् । योऽपि वृद्धिनिमित्तस्य' इति पुंवद्भावप्रतिषेधः, सोऽपि न प्रयोजनम् ,णिन्यन्तस्याध्येतृवेदितृविषयत्वेन स्त्रियामवृत्तेः । वृत्तावपि 'जातेश्च' इति सिद्धत्वात् , चरणत्वेन जातित्वात् । तस्यापि चेति । कथं छन्दोब्राह्मणाना- मुच्यमाना तद्विपयता कल्पस्य भवति ? तत्राह-शौनकादिभ्य इति । ननु च तत्रानु- - न्यासः तित्तिरिवरतन्तुखण्डिकोखाच्छण् । तैत्तिरीया इति । छण्प्रत्ययः, 'तदघीते' इत्यण , तस्य 'प्रोक्ताल्लुक्' इति लुक । 'छन्दोब्राह्मणानि च तद्विषयाणि' इति तद्विषयता। छन्दसीत्यादि । कथं पुनश्छन्दसि लभ्यते १ न हि च्छन्दोग्रहणमस्तीत्याह शौनकादिभ्य इत्यादि। काश्यपकौशिकाभ्यामृपिभ्यां णिनिः ॥ णकार उत्तरत्र वृद्धयर्थ इति । उत्तरेषु योगेषु वृद्धिर्यथा स्यात् । इह हि णकारस्य प्रयोजनं नास्ति, तस्य हि वृद्धिरेव प्रयोजनम् । काश्यपकौशिकशन्दो वृद्धिमन्तौ । तस्यापि चेत्यादि । ननु च च्छन्दो. बादाणादीनां तद्विषयता युक्ता, तत् कथं कल्पस्यापि सा भवति ? इत्याह-शौनकादिभ्य इत्यादि । स्यादेवत् -- यद्यपीदं 'शौनकादिभ्यश्छन्दसि' इत्यत्रानुवर्तता, तथापि च्छन्दो- १-१. शौनकादिम्पन्दन्दनीत्यप्रेदमनुवतंयितव्यमित्याः' इति पाठो वहा पुस्तके दृश्यते ।

·६८९ कलापिवैशम्पायनान्ते] चतुर्थाध्याये तृतीयः पादः तद्विषयतेष्यते - काश्यपेन प्रोक्तं कल्पमधीयते काश्यपिनः । ऋषिभ्यामिति किम् ? इदानीन्तनेन गोत्रकाश्यपेन प्रोक्तं काश्य- पीयम् ॥ कलापिवैशम्पायनान्तेवासिभ्यश्च ॥ १०४ ॥ पदमञ्जरी वृत्तौ सत्यामप्यस्य योगस्य न कल्पः छन्दो भवति, नापि ब्राह्मणम् ? अत आह- छन्दोऽधिकारविहितानां चेति । 'छन्दोब्राह्मणानि' इत्यत्र छन्दोग्रहणं स्वयंते, तत्र स्वरितेनाधिकारावगतिर्भवतीति छन्दःप्रकरणमध्यपातिनोऽस्यापि णिनेस्तद्विषयता भवतीत्यर्थः । यत्तु 'छन्दोब्राह्मणानि' इत्यत्र चकारस्यानुक्तसमुच्चयार्थत्वमाश्रित्य कल्पादेस्तद्विषयत्वप्रतिपादनम् , तत्प्रकारान्तरं द्रष्टव्यम् । इदानीन्तनेन गोत्र- काश्यपेनेति । न ह्यसावृषिः, अमन्त्रदर्शित्वात् ।। - न्यासः ब्राह्मणादीनां तद्विषयतोच्यमाना कल्पस्य न सिध्यत्येव । न हि शौनकादिसूत्रानुवृत्ती सत्यागस्य योगस्य कल्पश्छन्दोभावं ब्राह्मणभावमापद्यत इत्याह-छन्दोऽधिकारवि- हितानाञ्चेत्यादि । कथं पुनरिष्यमाणोऽपि च्छन्दोऽधिकारविहितानां तद्विषयता लभ्यते ? एवमर्थम्, 'छन्दोब्राह्मणानि च तद्विषयाणि' इत्यत्र च्छन्दोग्रहणं स्वयंते, तेन शौनकादिभ्य- श्छन्दसीतीदम्प्रकृतयो विहिताः प्रोक्तप्रत्ययाः, तेषां सर्वेषामेव कल्पादावपि तद्विषयता भवति । अथ गुणकल्पनया कल्पादीनामपि च्छन्दस्त्वं विवक्ष्यते। ननु च च्छन्दोवाहा- णानि च' इत्यत्र चकारस्यानुक्तसमुच्चयार्थत्वात् तेनैव प्रागेव कल्पादेस्तद्विषयता प्रति- पादिता, तत् किमर्थं पुनरनेन प्रकारेण प्रतिपाद्यते । तत्र वा कल्पादेस्तद्विपयता प्रति- पादनार्थश्चकारः कर्तव्यः, अयं वा प्रकार आश्रयितव्य इति विकल्पप्रदर्शनार्थम् । इदानीन्तनेनेत्यादि । इदानीन्तनो यः काश्यपः स काश्यपगोत्रप्रभवत्वात् काश्यप इत्युच्यते, तथेदानीन्तनो यः कौशिकः स कौशिकगोत्रप्रभवत्वात् कौशिक इत्युच्यते तत्र यदि ऋषिग्रहणं न क्रियेत ततो णिनिः स्यात् , ऋषिग्रहणे तु सति न भवति । कथं न भवतीति, यावता काश्यपकौशिकशब्दावपि पिजन्दावेव, तथाहि प्रवराध्याये ये पच्यन्ते त पय इति, इमावपि तत्र पठ्यते एव ? नैप दोषः; विशेषणोपादानसामर्थ्या- यदयमृषिशब्दः क्रियाशब्दो विज्ञायते-पिर्दर्शनादिति । तेन यावनन्यपुरुपसाधारणेनौ- पदेशिकेन दर्शनेन तद्वन्तौ काश्यपकौशिकशब्दी तत इदं प्रत्ययविधानम् ; न चेदनी- न्तनौ काश्यपकौशिकयन्दावेवंविधौ, ताभ्यां छ एव भवति ॥ १. पोसिफिनः' इत्यधिक वहा पुस्तकेषु । फाति०3:४५ ·- ६६० काशिकावृत्तौ [ कलापिवैशम्पायनान्ते कलाप्यन्तेवासिनां वैशम्पायनान्तेवासिनां च ये वाचकाः शब्दाः तेभ्यो णिनिः प्रत्ययो भवति 'तेन प्रोक्तम्' इत्येतस्मिन्विषये । अणोऽप- वादः । छं तु परत्वाद्वाधते । तत्र कलाप्यन्तेवासिनश्चत्वारः - हरिद्रुः छगली, तुम्बुरुः, उलप इति । वैशम्पायनान्तेवासिनो नव - आलम्बि, पलङ्ग, कमल, ऋचाभ, अरुणि, ताण्ड्य, श्यामायन, कठ, कलापी इति । प्रत्यक्षकारिणो गृह्यन्ते, न तु व्यवहिताः शिष्यशिष्याः। कुतः ? कलापि-खांण्डायनग्रहणात् । तथा हि - वैशम्पायनान्तेवासी कलापी, पदमारी कलापिवैशम्पायनान्तेवासिभ्यश्च ।। कलाप्यन्तेवासिनामित्यादि । सूत्रे त्वभेदोपचाराश्रयो निर्देशः । कलाप्यन्तेवासिनश्चत्वार इत्यादि । ननु च शिष्य- शिष्येष्वपि शिष्यव्यवहारो लोके दृश्यते, तत्कथमियन्त एवेति नियमः ? तत्राह- प्रत्यक्षकारिण इति । क्रियासामान्यवचनः करोतिः प्रकरणादिहाध्ययने वर्तते । कलापिसाएडायनग्रहणादिति । एतदेव विवृणोति तथा हीति । वैशम्पायनस्या- न्तेवासी कलापी, यदि चान्तेवास्यन्तेवासिनोऽपि गृोरन्, कलापिग्रहणमनर्थकम् , 'वैशम्पायनान्तेवासिभ्यः' इत्येव सिद्धम् ; कलाप्यन्तेवासिनामपि वैशम्पायना- न्तेवासित्वात् । तथा वैशम्पायनान्नेवासी कठः, कठान्तेवासी खाण्डायनः, तत्र व्यवहितानामपि ग्रहणे वैशम्पायनान्तेवासित्वादनेनैव सिद्धे शौनकादिपु खाण्डायनशब्दस्य पाठो निष्फल: स्यात् । उदाहरणेपु छन्दोब्राह्मणानीति तद्विपयता, अध्येतृप्रत्ययस्य 'प्रोक्ताल्लुक्' इति लुक् । न्यासः कलापिवैशम्पायनान्तेवासिभ्यश्च ।। अभिधानेऽभिधेयोपचागत् कलापिवैशमा- यनान्तेवात्यभिधायिनः शन्दा इद कलापिएम्पायनान्तेवासिशन्देन निर्दिष्टाः । भव एवाप-कलाप्यन्मेवासिनामिति । ननु च ये व्यवदिवा शिष्यशिम्याः, ते कलापिवैशम्पायनान्तेवासिन एव भवन्ति, वदयुक्तमुकम्-कलाप्यन्तेवासिनश्रत्यारस, पैशम्पायनान्तेवासिनो नव ? इत्याद-प्रत्यक्ष कारिण इत्यादि । फरोविरमाध्ययने वर्तते । यः साक्षादधीत ते प्रत्ययकारिणः । पदान्दवासिनो गुमन्ते चेतावन्त एवेति । किमत्रायुकन् ? कुव इद साधा- मारिनो गुमन्ते, न हि व्यवदिता इत्यत पति । कलापिखाण्डायनमा गादिति । वनिदेशः । नया चेत्यादि । प्रत्यय विवरण | चम्पायनस्य लाप्य.

·६६२ काशिकावृत्ती [ कलापिवैशम्पायनान्ते. -- ऋचाभारुणिताण्ड्याश्च मध्यमीयास्त्रयोऽपरे । श्यामायन उदीच्येषु उक्तं कठकलापिनोः । चरक इति वैशम्पायनस्याख्या, तत्सम्बन्धेन सर्वे तदन्तेवासिन- श्वरका इत्युच्यन्ते ॥ पुराणप्रोक्तेषु ब्राह्मणकल्पेषु ॥ १०५ ॥ प्रत्ययार्थविशेषणमेतत् । तृतीयासमर्थात्प्रोक्ते णिनिः प्रत्ययो भवति यत्प्रोक्तं पुराणप्रोक्ताश्चेद् ब्राह्मणकल्पास्ते भवन्ति । पुरा- णेन = चिरन्तनेन मुनिना प्रोक्ताः। ब्राह्मणेषु तावत् - भाल्लविनः । शाट्यायनिनः । ऐतरेयिणः । कल्पेषु - पैङ्गी कल्पः । आरुणपराजी । पदमञ्जरी पिनोरिति । 'कठचरकाल्लुक्' इति कठाल्लुगुक्तः । कलापिशब्दादपि 'कलापि- नोऽण' त्यणुक्तः॥ पुराणप्रोक्तेषु वाहाण कल्पेषु ।। भाल्लविन इत्यादि । भल्लु, शाट्यायन, न्यासः देशः, तत्रोत्पन्नश्चरकः । एवं पलङ्गकमलावुभौ । प्राचामेव त्रयः। एते प्राच्याः वैशम्पायनशिष्या ऋचाभारुणिताण्ड्याश्च मध्यमीयास्त्रयोऽपरे चरकाः। मध्यदेशे भवा मध्यमोयाः । गहादिपु 'मध्यमध्यमचाण चरणे' इति पठ्यते । तस्यायमर्थः-मध्य- शब्दो मध्यमभावमापद्यते, छप्रत्ययश्च ततो भवति, चरणे तु प्रत्ययार्थेऽण च भव- तीति । तत्र यदा ऋचाभादीनां चरणत्वं न विवक्ष्यते, तदा च्छे कृते मध्यमीया इति भवति । चरणविवक्षायां स्वणि कृते माध्यमा इति भवति । उदक्षु भवा उदीच्याः, 'धुमागपाग्' इत्यादिना यत् । उदीच्येषु मध्ये श्यामायनिश्चरकः। कठकलापिनावप्यु- दीच्येषु चरकी, तयोरुतं काठकलापिनोः । किमुक्तम् ? एकस्य तावदुक्तम्---कठचर• काल्लुग' इति, अपरस्याप्युक्तम् - 'फलापिनोऽ' इति । ननु च वैशम्पायनान्तेवासिनां फठेनैव चरक इत्येपाख्या, तत् कथं चरक इत्युच्येत १ इत्याह-चरक इति वैशम्पायनस्ये- त्यादि । यद्यपि तेषां चरक इत्याख्यानं न भवति, तद्गुरोस्तु वैशम्पायनस्य भवति, तत्सम्बन्धेन छिप्या अपि तयोच्यन्ते ।। पुराणोक्तेपु ब्राधाणकल्पेषु ।। भाल्लविन इति । भालय, शाट्यायन, ऐतरेय- इत्येतेभ्यः मोकाय णिनिः। तदन्तात् 'तदघीते' इत्युत्पन्नस्य 'प्रोकाल्डा' 'छन्दो- गादाणानि' इत्यादिना वरिषयता । पैङ्गीति । आरुणपराजीति । पिकारणपराज- शम्दान्यो णिनिः।

·पुराणप्रोक्तेषु० ] चतुर्थाध्याये तृतीयः पादः '- पुराणप्रोक्तेष्विति किम् ? याज्ञवल्कानि ब्राह्मणानि । आश्मरथः कल्पः । याज्ञवल्कादयोऽचिरकाला इत्याख्यानेषु वार्ता, तया व्यवहरति सूत्रकारः, तद्विषयता कस्मान्न भवति ? प्रतिपदं ब्राह्मणेषु यः प्रत्ययः, तस्य तद्विषयता विधीयते णिनेः । अयं तु याज्ञवल्क्यशब्दस्य कण्वा- दिषु पाठादण्। न वायं योगश्छन्दोऽधिकारमनुवर्तयति, तेन कल्पेष्वपि न भवति । पदमञ्जरी ऐतरेय, पिङ्ग, अरुण, पराजि- इत्येतेभ्यो णिनिः । यज्ञवल्काश्मरथशव्दौ कण्वादी, ताभ्यां यजन्ताभ्यामपि 'आपत्यस्य' इति यलोपः । ननु च याज्ञवल्कादीन्यपि पुराणप्रोक्तान्येव, शाट्यायनकादिभिवा- ह्मणान्तरैस्तुल्यकालत्वात् ? इत्यत आह याज्ञवल्क्यादयो हीति । आख्यानानि भारतादीनि । तया व्यवहरतीति । अर्थस्तु तथा वा भवत्वन्यथा वेति भावः । तद्विषयता कस्मान्न भवतीति । याज्ञवल्कादिविषयः प्रश्नः, 'छन्दोब्राह्मणानि च' इत्यत्र पुराणोक्तत्वविशेषस्यानाश्रयणात्प्राप्नोतीति भावः । प्रतिपदमिति । एतल्लक्षणप्रतिपदोक्तपरिभाषया लभ्यते । एतदर्थमेव च तत्र ब्राह्मणग्रहम् ; छन्दस्त्वादेव सिद्धेः। कल्पेषु तर्हि कस्मान्न भवति, यथा-काश्यपिनः, कौशिकिन इत्यत्र ? इत्यत आह -- न वायमिति । युक्तं तत्र छन्दोऽधिकारे तस्य योगस्यानुवृत्तेः, अयं तु न ? न्यासः याज्ञवल्कानीति । आश्मरथ इति । याज्ञवल्क्याश्वरथ्यशब्दाभ्यां गर्गादियान्ता- भ्याम् 'कण्वादिभ्यो गोत्रे' इत्यण , 'आपत्यस्य' इत्यादिना यलोपः । ननु याज्ञवल्कादी- न्यपि पुराणप्रोक्तान्येव ब्राह्मणानि, ब्राह्मणान्तरैः पुराणप्रोक्तैस्तुल्यत्वात् ? इत्याह- याज्ञवल्क्य इत्यादि। आख्यानेषु ह्येषा वा"-याज्ञवल्क्यादयोऽपरकालाः प्रवक्तारो अन्येभ्यः प्रवक्तृभ्यः। तथा च वस्तुत्वमनपेक्ष्य व्यवहरति सूत्रकार इत्यदोषः । तदिप- यता कस्मान्न भवति । 'छन्दोब्राह्मणानि' इत्यादिनेति भावः । प्रतिपदमित्यादि। लक्षणप्रतिपदोक्तपरिभापया हि प्रतिपदं विशेषणम् । ब्राहाणमुच्चार्य ब्राह्मणेषु यः प्रत्ययो विदितस्तस्य तद्विषयता विधीयते । तस्मात् तद्विषयतात्य न भवति । कल्पेयु तहि कस्मान्न भवति, यथा- काश्यपेन प्रोक्तं कल्पमधीयते काश्यपिन इत्यत्र ? इत्याह - न चाय- मित्यादि । छन्दोऽधिकारे ये योगात्तद्विहितत्य प्रत्ययत्य तद्विषयता भवति, न चायं योगश्छन्दोऽधिकारमनुवर्तते; तेनैतद्विहितत्य प्रत्ययत्याध्येतृवेदिवृश्यियता कल्पेषु न भवति-पैकी कल्पः, आवणपराजी कल्प इति ।

·६६४ काशिकावृत्ती [ पुराणप्रोक्तपु० पुराण इति निपातनात्तुडभावः । न वात्यन्तबाधैव, तेन पुरातन- मित्यपि भवति ॥ शौनकादिभ्यश्छन्दसि ॥ १०६ ॥ 'शौनक' इत्येवमादिभ्यो णिनिः प्रत्ययो भवति, 'तेन प्रोक्तम्' इत्येतस्मिन्विषये छन्दस्यभिधेये । छाणोरपवादः । शौनकेन प्रोक्तमधीयते शौनकिनः । वाजसनेयिनः । छन्दसीति किम् ? शौनकीया शिक्षा । 'कठशाठ' इत्यत्र पठ्यते सत्सङ्घातार्थम्, केवलाद्धि लुकं वक्ष्यति। कठशाठाभ्यां प्रोक्तमधोयते काठशाठिनः । शौनक । वाजसनेय । साङ्गरव । शाङ्गरव । साम्पेय । शाखेय । खाण्डायन । स्कन्ध । स्कन्द । देवदत्तशठ । रज्जुकण्ठ । रज्जुभार । कठशाठ । कशाय । तलवकार । पुरुषांस । अश्वपेय'। शौनकादिः ॥ पदमञ्जरी तथेति कल्पेष्वपि तद्विपयता न भवतीत्यर्थः । न चात्यन्तवाधैवेति । सिद्ध- शुष्कपकवन्धैश्च' इति निपातनादेव सिद्धे, 'शुपः कः 'पचो वः' इति लिङ्गम्- 'वाधकान्यपि निपातनानि भवन्ति' इति । यथा तु सर्वादिसूने भाष्यम् , तथा 'अन्यपराण्यपि निपातनानि वाधकान्येव' इति स्थितम् ।। त्यासः पुराण इति कोऽयं शन्दा, यावता 'सायंचिरम' इत्यादिना ट्युट्युलोः सन्नियोगेन तुटि कृते पुरातनमिति भवितव्यम् ? इत्यत आइ-पुराण इति निपातनात् तुडभावः । यद्येवम् , न भवति पुरातनम् १ इत्याह-न चेत्यादि । ननु वाधकान्यपि निपातनानि' इत्यतो भवितव्यमेव वापफेनेति ? अबाधकान्यपि । अवाधकान्यपि भवन्ति, एतच 'शदेरगती वः' इत्यत्र प्रतिपादितम् ।। शौनकादिभ्यश्छन्दसि ॥ छाणोरपवाद इति । ये वृद्धारतेभ्यश्छस्यापवादः, शेपेभ्यस्त्वणः । शौनफिनः । वाजसनेयिन इति । शौनकेन प्रोकं वानसनेयेन प्रोक- मिति णिनिः । तदन्तात् तदधीवे' इत्यण, तस्य 'प्रोक्ताल्टक' पूर्ववत् तद्विषयता । फेवटाद्धीत्यादि । तत् संहतार्थमित्यवार्य हेतुः । यस्मात् केवलात् कठाल्दुर्फ वश्पति, वस्मात् कठशाठ पति यदन पठ्यते वसंहतार्यम् । १. काम्न-इत्ययं सदा पुस्तकान्तरेन गणेऽधिपाः ।

·कलापिनोऽण् ] चतुर्थाध्याये तृतीयः पादः . कठचरकाल्लुक ॥ १०७॥ कठचरकशब्दाभ्यां परस्य प्रोक्तप्रत्ययस्य लुग्भवति । कठशब्दा- वैशम्पायनान्तेवासिभ्य इति णिनेश्चरशब्दादप्यणः । कठेन प्रोक्तमधी- यते कठाः । चरकाः । छन्दसीत्येव - काठाः । चारकाः ॥ कलापिनोऽण् ॥ १०८॥ कलापिशब्दादण् प्रत्ययो भवति 'तेन प्रोक्तम्' इत्येतस्मिन्विषये । वैशम्पायनान्तेवासित्वाणिनेरपवादः । कलापिना प्रोक्तमधीयते कालापाः । 'इनण्यनपत्ये' इति प्रकृतिभावे प्राप्ते, नान्तस्य टिलोपे सब्रह्मचारिपीठसर्पिकलापिकुथुमि तैतलिजाजलिजाङ्गलि लाङ्गलिशिला- लिशिखण्डिसूकरसद्मसुपर्वणामुपसंख्यानम् * इति टिलोपः । अथाण्ग्रहणं किम् , यथाप्राप्तमित्येव सिद्धम् ? अधिकविधानार्थम् । तेन माथुरी वृत्तिः, सौलभानि ब्राह्मणानीत्येवमादि सिद्धम् ॥ पदमञ्जरी कलापिनोऽण् ॥ यथाविहितमेवोच्येतेति । तत्र वचनसामाद्यो विहितो न च प्राप्नोति स एवाण भविष्यतीति भावः । एवमादीनीति । आदिशब्देन मौदाः, पैप्पलादाः, शाकला इत्येतेषां ग्रहणम् । अत्र मुद-पिप्पलाद-शाकल्य- इत्येतेभ्यः 'पुराणप्रोक्तेपु' इति णिनेरपवादोऽण्भवति ।। न्यासः कठचरकाल्लुक् ।। कठाश्चरका इति । प्रोक्तप्रत्ययस्य लुकि कृते यो यध्येतर्यण भवति तस्यापि प्रोक्ताल्लुक । पूर्ववत् तद्विषयता || कलापिनोऽण् || कालापा इति । पूर्ववत् प्रोक्तप्रत्ययान्तादध्येतर्युत्पन्नस्याणो लुक्, तद्विषयता च । अथेत्यादि । ननु चासत्यण्ग्रहणे यथा प्राते विधीयमाने गिनेरेवापवादः स्यात् ? नैतदस्ति; एवं हि वचनमनर्थक स्यात् । तस्माद् यो विहितो न च प्राप्नोत्यनेन बाधि. तत्वात् स एव भविष्यति, स चाणेव । एवमादीति । आदिशब्देन मोदाः, पप्पलादाः, १. 'लोकाः' इत्यधिक कुप्रचित् । २. 'कोयुमो-इति पा० । ३. 'जालो'-इति यहा पुस्तफेनहायवे ।

·६६६ काशिकावृत्ती [छगलिनो दिनुक - छगलिनो दिनुक् ॥ १०९॥ छगलिन्शब्दाद् दिनुक् प्रत्ययो भवति तेन प्रोक्तम्' इत्येतस्मिन् विषये। कलाप्यन्तेवासित्वाणिनेरपवादः । छालिना प्रोक्तमधीयते छागलेयिनः॥ पाराशर्यशिलालिभ्यां भिक्षुनटसूत्रयोः ॥ ११० ॥ णिनिरिहानुवर्तते, न ढिनुक् । पराशर्यशिलालिभ्यां णिनिः प्रत्ययो भवति 'तेन प्रोक्तम्' इत्येतस्मिन्विषये। 'भिक्षुनटसूत्रयोः' इति यथासंख्यं प्रत्ययार्थविशेषणम् , सूत्रशब्दः प्रत्येकमभिसम्बध्यते, तद्विषयता चानेष्यते, तदर्थं छन्दोग्रहणमनुवय॑म् , गुणकल्पनया च भिक्षुनटसूत्रयो- श्छन्दस्त्वम् । पाराशर्येण प्रोक्तमधीयते पाराशरिणो भिक्षवः । शैला- लिनो नटाः । पदमञ्जरी पाराशर्यशिलालिभ्यां भिक्षुनटसूत्रयोः ॥ तदर्थं छन्दोग्रहणमनुवर्त्यमिति । ननु तदनुवृत्तावपि कथं भिनुनटसूत्रयोश्छन्दस्त्वम् ? तत्राह-गुणकल्पनया चेति । उपचारस्य निमित्तभूतो धर्मो गुणो गुरुशुश्रूपणादिः, तन्निमित्ता कल्पना गुण- कल्पना । पाराशरिण इति । पूर्ववद्यलोपः । शैलालिन इति ।. शिलामलते इति शिलाली, 'अलं भूपणपर्याप्तिवारणेयु' इत्येतस्मात् 'सुप्यजातो' इति णिनिः, ततोऽस्मिन् णिनी टिलोपः। न्यासः शाकलाः, जावला:-इत्येतेषां ग्रहणम् । असति त्वण्ग्रहणे सर्वमेव न सिध्येत् ; 'वृद्धाच्छ.' इति च्छेनाण भौत्सर्गिफस्य बाधितत्वात् । छगलिनो ढिनुक् ॥ छागलेयिन इति । इहापि पूर्ववदेवाध्येतर्युत्पन्नस्याणो टुक च, वद्विषयता च । एवमुत्तरयोयोगयोवेदितव्यः । पाराशर्यशिलालिभ्यां भिनुनटमूत्रयोः । यथासंख्यमित्यादि। पाराशर्याद भिशुक्से प्रत्ययः, विलालिनो नटसूत्रे । तद्विषयता चाप्यत इति । कथं पुनरिप्य- मागापि सा लम्पते । इत्याद-जदयमित्यादि । ननु चानुवर्तमानच्छन्दोग्रहणेनेय वायवा प्राप्नोति । न मिनटभूपयोरच्चन्दल्यादित्याह-गुणकल्पनया चेत्यादि । न्दिरारूपचारनिमिस यो धर्मः स ६ गुणोऽभिवः, तरतुफा फल्पना । गया उन्दो परमपीपवे बमा सुसमापि तवं उमादसति । मिनप्योरित्रमादिकपा गुगमत्सनमा ·तेनकदिक् ] चतुर्थाध्याये तृतीयः पादः ६६७ भिक्षुनटसूत्रयोरिति किम् ? पाराशरम् । शैलालम् । कर्मन्दकृशाश्वादिनिः ॥ १११ ॥ 'भिक्षुनटसूत्रयोः' इत्येव । कर्मन्द-कृशाश्वशब्दाभ्यामिनिः प्रत्ययो- भवति । तेन प्रोक्तम्' इत्येतस्मिन्विषये यथासंख्यं भिक्षुनटसूत्रयोर- भिधेययोः । अणोऽपवादः । अत्रापि तद्विषयतार्थं छन्दोग्रहणमनुवय॑म् । कर्मन्देन प्रोक्तमधीयते कर्मन्दिनो भिक्षवः । कृशाश्विनो नटाः । भिक्षुनटसूत्रयोरित्येव - कार्मन्दम् । काश्विम् ॥ तेनैकदिक ॥ ११२ ॥ तेनेति तृतीयासमर्थात् 'एकदिक्' इत्येतस्मिन्नर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति । एकदिक्तुल्यदिक् , समानदिगित्यर्थः । सुदाम्ना एकदिक् सौदामनी विद्युत् । हैमवती । त्रैककुदी । पैलुमूली। 'तेन' इति प्रकृते पुनः समर्थविभक्तिग्रहणं छन्दोऽधिकारनि- वृत्त्यर्थम् । पूर्वत्र हि छन्दोऽधिकारात् तद्विषयता साध्यते ॥ पदमञ्जरी पाराशरमिति । कण्वाद्यण् । शैलालमिति । औत्सर्गिकेऽणि 'नान्तस्य टिलोपे सब्रह्मचारि' इत्यादिना टिलोपः ॥ तेनेकदिक् ॥ सौदामनीति । 'अन्' इति प्रकृतिभावः । सुदामादयः = पर्वतवि- शेपाः ।। न्यासः । भिक्षुनटसूत्रयोश्छन्दस्त्वमौपचारिकम् । पाराशरिण इति । पाराशर्यशब्दो गांदिषु यजन्तः, 'आपत्यत्य च तद्धितेऽनाति' इति यलोपः । शैलालिन इति । 'नत्तद्धिते इति टिलोपः। पाराशरमिति 'कण्वादिभ्यो गोत्रे' इत्यण् । शैलालमिति । औत्सगिकोऽण , 'नान्तस्य टिलोपे सत्राचारिपीठ' इत्यादिना स्लिोपः ॥ कर्मन्दकृशाश्वादिनिः । तेनैकदिक् ।। तेनेति । 'तुझ्यार्थरनुलोपमाभ्याम्' इति तृतीया । सौदामनीति । 'अन्' इति प्रतिभावाट टिलोपायभावः । ननु च सेनेति प्रहतमेव, तत् किमयं पुनारेः तृतोपा समर्थविकिपदीयते ? -नेति प्रकृत इत्यादि । पूर्वज दि वेनेति इन्दोभितारसपान , भवन्त- - इत्याद- ·६४८ काशिकावृत्ती [ तसिश्च तसिश्च ॥ ११३ ॥ तसिश्च प्रत्ययो भवति 'तेनैकदिक्' इत्येतस्मिन्विषये । पूर्वेण धादिषु अणादिषु च प्राप्तेष्वयमपरः प्रत्ययो विधीयते। स्वरादिपाठाद- व्ययत्वम् । सुदामतः । हिमवत्तः । पिलुमूलतः ॥ उरसो यच्च ॥ ११४ ॥ 'उर':-शब्दाद्यत् प्रत्ययो भवति, चकारात्तसिश्च, 'तेनैकदिगि' इत्येतस्मिन्विषये । अणोऽपवादः । उरसा एकदिग उरस्यः । उरस्तः ॥ उपज्ञाते ॥ ११५॥ 'तेन' इत्येव । तृतीयासमर्थात् 'उपज्ञाते' इत्येतस्मिन्विषये यथा- विहितं प्रत्ययो भवति । विनोपदेशेन ज्ञातम्-उपज्ञातम् , स्वयमभि- सम्बद्धमित्यर्थः । पाणिनिनोपज्ञातं पाणिनीयमकालकं व्याकरणम् । काशकृत्स्नम् । गुरुलाघवम् । आपिशलम् । दुष्करणम् ।। पदमञ्जरी तसिश्च ॥ स्वरादिपाठादव्ययत्तमिति । तस्मिन्नेवार्थे विधीयमानस्याप्यस्य लिङ्गसंख्यानुपादानमपि स्वाभाविक वेदितव्यम् ।। उपजाते ॥ विनोपदेशेन ज्ञातमुपज्ञातमिति । उपपूर्वो जानातिस्तत्र प्रसिद्ध इति भावः। अकालकमिति । आन्याय्यादुत्थानादित्यादिकालपरिभापारहित- मित्यर्थः । गुरुलाघवं नामार्थशास्त्रम्, यत्रोपायानां गौरवं लाघवं चिन्त्यते । 'दुपू' इत्ययं सहेतशब्दो यत्र क्रियते, यथा पाणिनीये 'वृत्' इति, तद् दुष्करणं व्याकर- णम् , कामशास्त्रमित्यन्ये ।। न्यासः दनुवृत्ती तस्याप्यनुगृत्तिः त्यात् । तस्माच्छन्दोऽधिकारनिवृत्तये पुनरिह तृतीया समर्थ- विभक्तिरूपादीयते । फिमर्थ पुनश्छन्दोऽधिकारः पूर्वत्र मियते ? इत्याए-पूर्वत्र इत्यादि । पूर्वेषु योगेपु न्छन्दोऽधिकारात् तद्विपयवा साध्यते । तत्मात् तत्र च्छन्दोऽधिकारः फरम्यः । बस्मिल कियमाणे तन्नित्यर्य इह च यत्न आल्ययः; अन्यधेर च्छन्दस्येव प्रत्यय: स्यात् । तसिा ।। उरसो यच्च ।। उपनाते ।। अकालकमिति । फालपरिमापारहित. मित्यर्थः।

·कुलालादिभ्यो वुन् ] चतुर्थाध्याये तृतीयः पादः ६६६ = कृतम्, कृते ग्रन्थे ॥ ११६ ॥ 'तेन' इत्येव । तृतीयासमर्थात् 'कृते' इत्येतस्मिन्नर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति, यत्तत्कृतं ग्रन्थश्चेत्स भवति । वररुचिना कृता वार- रुचाः श्लोकाः । हैकुपादो ग्रन्थः । भैकुराटो ग्रन्थः । जालूकः । ग्रन्थ इति किम् ? तक्षकृतः प्रासादः । उत्पादितम् विद्यमानमेव ज्ञातम् = उपज्ञातम् इत्ययमनयोविशेषः ॥ संज्ञायाम् ॥ ११७॥ तृतीयासमर्थात् 'कृते' इत्येतस्मिन्नर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति समुदायेन चेत्संज्ञा ज्ञायते । मक्षिकाभिः कृतं माक्षिकम् । कार्मुकम् । सारघम् । पौत्तिकम् । मधुनः संज्ञा एताः ।। कुलालादिभ्यो वुञ् ॥ ११८ ॥ 'तेन' 'कृते' 'संज्ञायाम्' इति चैतत्सर्वमनुवर्तते । कुलालादिभ्यो वुन् प्रत्ययो भवति 'तेन कृतम्' इत्येतस्मिन्नर्थे संज्ञाया गम्यमाना- याम् । कौलालकम् । वारुडकम् । कुलाल । वरुड । चण्डाल । निषाद । कार । सेना। सिरिध्र । सेन्द्रिय । देवराज। परिषत् । वधू । रुरु । ध्रुव । रुद्र । अनडुह् । ब्रह्मन् । कुम्भकार । श्वपाक । कुलालादिः ॥ पदमञ्जरी कृते ग्रन्थे । 'तित्तिरिवरतन्तु' इत्यादीनि सूत्राण्यत्र प्रकरणे न पठितानि । तित्तिर्यादयो हि छन्दसां प्रवक्तारो न कर्तारः; नित्यानि हि छन्दांसि न केन- चिस्क्रियन्ते ॥ संज्ञायाम् ।। अग्रन्थार्थमिदम् ।। न्यासः कृते ग्रन्ये ।। कः पुनः कृतोपशातयोविशेषः, येनोपज्ञायत इति प्रहते सति कृत- ग्रहणं क्रियते ? इत्याह-उत्पादितमित्यादि । १. "फागुंतन्-इति पाठा० ।

·- ७०० काशिकावृत्ती । [ क्षुद्राभ्रमरवटर. क्षुद्राभ्रमरवटरपादपादञ् ॥ ११९ ॥ 'तेन' 'कृते' 'संज्ञायाम्' इति सर्वमनुवर्तते। क्षुद्रादिभ्योऽञ् प्रत्ययो भवति 'तेन कृते' इत्येतस्मिन्विषये संज्ञायां गम्यमानायाम् । अणोऽपवादः । स्वरे विशेषः । क्षुद्रादिभिः कृतं क्षौद्रम् । भ्रामरम् । वाटरम् । पादपम् ॥ तस्येदम् ॥ १२ ॥ तस्येति षष्ठीसमर्थात् 'इदम्' इत्येतस्मिन्विषये यथाविहितं प्रत्ययो भवति । अणादयः पञ्च महोत्सर्गाः । धादयश्च प्रत्यया यथाविहितं विधीयन्ते । प्रकृतिप्रत्ययार्थयोः षष्ठ्यर्थमात्रं तत्सम्बन्धिमात्रं च विव- क्षितम् , यदपरं लिङ्गसंख्याप्रत्यक्षपरोक्षादिकं तत्सर्वमविवक्षितम् । उपगोरिदमौपगवम् । कापटवम् । राष्ट्रियम् । अवारपारीणम् । पदमञ्जरी तुद्राश्रमरवटरपादपादञ् ॥ अणोऽपवाद इति । बाहुल्यादेवमुक्तम् , पादप- शब्दाद्धि छः प्राप्नोति । अन्ये तु पादपशब्दस्य स्थाने पदपशब्दं पठन्ति ।। तस्येदम् ।। 'तस्या पत्यम्' इत्यत्रोक्तमेवार्थ स्मारयति-प्रकृतिप्रत्ययार्थयोरि- त्यादि ।प्रकृती पष्ठ्यर्थमात्रं विवक्षितम् ,प्रत्ययार्थेऽपितत्सम्वन्धिमायद्योगात्पष्ठी, तस्मिन्नभिधेये प्रत्ययः । मात्रशब्दव्यवच्छेद्यं दर्शयति-यदपरमिति । इदं शब्दः प्रत्यक्षवचनः, तच्छन्दः परोक्षवचनः । आदिशब्देन सामान्याभिधायित्वं गृह्यते । तत्सर्वमविवक्षितमिति । अन कारणम् 'तस्यापत्यम्' इत्यत्रैवोक्तम्। , न्यासः संज्ञायाम् ।। कुलालादिभ्यो वुन् । क्षुद्राभ्रमरवटरपादपादम् ।। स्वरे विशेष इति । अणि हि प्रत्ययस्वरेणान्तोदात्तत्वं त्यात् । अभि तु सति निरस्वरेणाधुदात्तत्वं भवति । तस्येदम् ।। तस्येति । यदि पुंल्लिनायं निर्देशः, पुंस्येव स्यात् , न द्विवचनबहु- पचनान्तात् । प्रत्यक्षवाचिनच न स्यात् ; नापि विशेषयाचिनः तच्छन्दस्य परोक्षवस्तु- मायाचित्यात् । प्रत्ययायोऽपोदमित्येकवचनेन नपुंसकलिन निर्दिष्ट इत्ये करिमन साद - नपुंसक एप, नान्यत्र परोन स्यात् इदमः प्रत्ययाचित्वात् । इत्येतत् सर्व- माराहपाद -प्रकृतिप्रत्ययार्थयोरित्यादि । माता पार्थमा विवक्षितम् । प्रत्ययाय- पिपासम्मभिमानम्, न पिना पथ्ययों न सम्मयते । यदपरमित्यादिना नाम- ·तस्येदम् ] चतुर्थाध्याये तृतीयः पादः .७०१. अनन्तरादिष्वनभिधानान्न भवति - देवदत्तस्यानन्तरमिति । * संवहेस्तुरणिट् च *। संवोढुः स्वं सांवहित्रम्। सिद्ध एवात्राण , इडर्थमुपसंख्यानम् । 8 अग्नीधः शरणे रण भं च । आग्नीध्रम् । * समिधामाधाने षेण्यण् * । सामिधेन्यों मन्त्रः । सामिधेनी ऋक्॥ पदमञ्जरी वहेस्तुरिति । तृन्तृचोः सामान्येन ग्रहणम् । सांवहित्रमिति । ढत्वादी- नामसिद्धत्वात्पूर्वमिहेटि कृते निमित्ताभावात्तेषामभावः । अग्नीध इति । अग्निमिन्ध इति क्विप अग्नीत् 'ऋत्विग्विशेषः । त्वमग्निहतीयते' इत्यत्र तुछान्दसंहस्वत्वम् । शरणम् = गृहम्, स्थानम् , यत्राग्नीध्रीयं धिष्ण्यं तदा- नीध्रम् , तास्थ्यात्तु मञ्चाः क्रोशन्तीतिवदृत्विजि प्रयोगः कल्पसूत्रकाराणाम्- 'प्रत्याश्रावयेदाग्नीधः आग्नीध्र पोतारं ब्रह्मणः' इति । छप्रत्ययं च ततः शरणे कुर्वन्ति, 'आग्नीध्रीयसकाशमुत्तरेणाग्नीध्रीयं धिष्ण्यं परीत्य' इति शरणवचनाच्छः । समिधामाधान इति । यया समिध्यतेऽग्निः सा समित् , सम्पदादित्वात्करणे त्यासः शब्देन यद् व्यवच्छिन्नं तदर्शयति । आदिशब्देन सामान्याभिधायित्वं गृह्यते । अस्य तु सर्वत्र विवक्षाकारणम् तस्यापत्यम्' इत्यत्रैवोक्तम् । अथेह कस्मान्न भवति--देवदत्तस्या- नन्तरम् , देवदत्तस्य समीपमित्यादि ? अनन्तरादिष्वित्यादि। अनभिधानादिति । प्रत्ययान्तेनानन्तरादीनामप्रत्यायनमित्यर्थः । संवहेतुरिति । वहेनन्तादित्यर्थः। सांवहित्रमिति। सम्पूर्वाद्वहेस्तुरिट च, यणादेशः । सिद्ध एवत्राणिति । 'प्राग्दीव्यतोऽण्' इत्यनेन । यद्येवं किमर्थमुपसंख्यानम् ? इत्याह-इडर्थमित्यादि । उपसंख्याने ह्यसतोडागमो न स्यात् , 'एकाच उपदेशेऽनु- दात्तात्' इतीटप्रतिपेधात् । अग्नीध इत्यादि । अमोध इत्येतस्माच् शरणे गृहे वाच्ये रण वक्तव्यः, भसंज्ञा च वक्तन्या, भसंज्ञायाश्च सत्यां पदसंशाभावाजश्त्वं न भवति । समिधामित्यादि।आघीयन्ते येन मन्त्रविशेषेण समिधत्तस्मिन् समिधामाधानविशेषे समिच्छब्दात् पेण्यण् प्रत्ययो वक्तव्यः = व्याख्येयः । व्याख्यानं तु-'हविर्निवाससामि- घेनीपु' इत्येतन्निर्देशमाश्रित्य वक्तव्यम् । सामिधेनीति । 'पिद्गौरादिभ्यश्च' इति ही, 'हलस्तद्वितस्य' इति यलोपः।

·૦૨ काशिकावृत्ती [ रयाद्यत् - रथावत् ॥ १२१ ॥ रथशब्दाद्यत् प्रत्ययो भवति 'तस्येदम्' इत्येतस्मिन्विषये । अणोऽपवादः । रथस्येदं रथ्यम् , चक्रं वा, युगं वा । रथाङ्ग एवेष्यते, नान्यत्र; अनभिधानात् । * रथसीताहलेभ्यो यद्विधाविति तदन्तविधिरुपसंख्यायते । परमरथ्यम् । उत्तमरथ्यम् ॥ पत्नपूर्वाद ॥ १२२॥ पतन्ति तेनेति पत्त्रम् = अश्वादिकं वाहनमुच्यते । तत्पूर्वाद्रथ- शब्दादम् प्रत्ययो भवति तस्येदम्' इत्येतस्मिन्विषये। पूर्वस्य यतोऽ- पवादः । आश्वरथं चक्रम् । भौष्ट्ररथम् । गार्दभरथम् ।। पदमारी किम् । सा समिदाधीयते यया सा सामिधेनी ऋक् , पित्वान्डीप , 'हलस्तद्धि- तस्य' इति यलोपः ॥ रथाधत् ।। रथाङ्ग एवेष्यत इति । यस्तु रथस्य वोढा रथ्य इति . वोढरि प्रयोगः, सः 'तद्वति रथयुगप्रासङ्गम्' इति द्रष्टव्यः । स्यादेतत्- अयमेव तद्वोढर्यपीप्यताम् , 'तहति' इत्यत्र स्थग्रहणं मा कारीति ? नैवं शक्यम् , इह द्वी रथी वहति द्विरथ्य इति 'द्विगोलुंगनपत्ये' इति प्राग्दीव्यतीयो लुक प्राप्नोति । यत्तु द्वयो रथयोरङ्गं तत्र द्विरथमित्येव भवति ।। पत्नपूर्वादन् । पतन्त्यनेनेति पत्नमिति । 'दाम्नीशस' इत्यादिना इन् । अश्वयुक्तो रथोऽश्वरथः, पष्टीसमासे वृत्तिस्वभावाद्युक्तार्थावगतिः । तस्यागमा- घरधम्॥ न्यासः स्थाद् यत् ।। नान्यति । सन्नादादी। पत्नपूर्वादन् । पत्वाध्वर्युपरिपदश्च ।। 'पत्रावाये' इत्यवधारणमत्र प्रष्टव्यम् -- पत्वाद् वाम एवेति । अन्यत्र फरमान भवति ? अनभिधानात् । अय फिमर्थ न पूर्पण रदेश्योग एव मियते-पत्नपूर्वपत्याध्यमुपरिषदोन्' इति ने शम्पम् ; एवं दि पूर्वपत्न. पूर्वान् मातिपदिपादन्यो-पि प्रसन्येव । योगविभागे पूर्वस्मिन् योगे रयादित्यनुपचे रय एका पत्यपूर्व प्रदान विशेष इविन भवत्यविप्रसाए फोगे तु रथाती सत्या १. 'रामभरमा गरगरपामा पनि नित् ।

·७०३ द्वन्द्वाद् वुन्० ] चतुर्थाध्याय तृतीयः पादः पत्त्राध्वर्युपरिषदश्च ॥ १२३ ॥ पत्त्रं वाहनं तद्वाचिनः प्रातिपदिकादध्वर्यु-परिषच्छब्दाभ्यां चाप्र- त्ययो भवति तस्येदम्' इत्येतस्मिन्विषये। अणोऽपवादः । * पत्त्राद्वाो । अश्वस्येदं वहनीयमाश्वम्। औष्ट्रम् । गार्दभम् । आध्वर्यवम् । पारिषदम् ।। हलसीराहक ॥ १२४ ॥ हल, सोर-शब्दाभ्यां ठक् प्रत्ययो भवति 'तस्येदम्' इत्येत- स्मिन्विषये। अणोऽपवादः । हलस्येदं हालिकम् । सैरिकम् ॥ द्वन्द्वाद् बुन्दैरमैथुनिकयोः ।। १२५ ॥ द्वन्द्वसंज्ञकाद् वुन् प्रत्ययो भवति 'तस्येदम्' इत्येतस्मिन्विषये, वैर- मैथुनिकयोः प्रत्ययार्थावशेषणयोः । अणोऽपवादः । छं तु परत्वाद्वाधते । वैरे तावत् – 'बाभ्रव्यशालङ्कायनिका । काकोलूकिका । मैथुनिकायाम् - अत्रिभरद्वाजिका। कुत्सकुशिकिका। विवहन- मैथुनिका । वैरस्य नपुंसकत्वेऽप्यमी स्वभावतः स्त्रीलिङ्गाः । पदमञ्जरी पत्राध्वर्युपरिषदश्च ॥ पत्नत्यर्थग्रहणमितरयोः स्वरूपग्रहणम् । व्याख्यानं चात्र शरणम् ।। द्वन्द्वाद् वुन् वैरमैथुनिकयोः ॥ वैरम् = विरोधः, वीराणामिदमिति: कृत्वा, मिथुनकर्म मैथुनिका, मनोज्ञादित्वाद् वुञ् । मिथुनम् = दम्पती, कर्म = क्रिया- निष्पादनम् । बाभ्रवशालकायनिकेति । वुमन्तं स्वभावतः स्त्रियां वर्तते ।। न्यासः यथा पत्त्रपूर्वतया रथो विशेष्यते, तथा पत्त्रादिभिरपि रथ एव विशेष्यते इत्यनिष्टं स्यात् । तस्माद् योगविभाग एव न्याय्यः ।। हलसीराहक् ।। द्वन्द्वाद् वुन् वैरमैथुनिकयोः॥ वाभ्रव्यशालङ्कायनिकेति । वुन्नन्तः स्वभावादेव स्त्रियां वर्तत इति टाप, 'प्रत्ययस्थात्' इत्यादिनेत्त्वम् । १. 'वाभ्रव०'-इति पाठा० । २-२. पाठोऽयं कचिन्न दृश्यते ।

·७०४ -- काशिकावृत्ती [द्वन्द्वाद वुन् वैरै देवासुरादिभ्यः प्रतिषेधो वक्तव्यः *। दैवासुरम् । राक्षोऽसुरं बैरम् ॥ गोत्रचरणादू वुम् ।। १२६ ॥ गोत्रवाचिभ्यश्चरणवाचिभ्यश्च प्रातिपदिकेभ्यो वुन् प्रत्ययो भवति 'तस्येदम्' इत्येतस्मिन्विषये। अणोऽपवादः । छं तु परत्वाद्वाधते । गोत्रात्तावत् – ग्लौचुकायनकम् औपगवकम् । - चरणाद्धर्माम्नाययोरिष्यते । काठकम् । कालापकम् मौदकम् । पैप्पलादकम् ॥ सङ्घाङ्कलक्षणेष्वञ्यजिजामण् ॥ १२७ ॥ सङ्घादिषु प्रत्ययार्थविशेषणेष्वनन्ताद यान्ताद् इनन्ताच प्रातिप- दिकादंण्प्रत्ययो भवति 'तस्येदम्' इत्येतस्मिन्विषये। पूर्वस्व वुञोऽपवादः । * घोषग्रहणमत्र कर्तव्यम् * । तेन वैषम्याद्यथासंख्यं न भवति । अनन्तात् -- वैदः सङ्घः। बैदोऽङ्कः । बैदं लक्षणम् । वैदो घोषः । पदमञ्जरी गोत्रचरणाद् वुञ् । बुनि प्रकृते वुमो विधानमवृद्धेपु वृद्धयर्थम् । वृद्धेषु वुनि बुनि च विशेपो नास्ति- तदेव रूपं स एव स्वरः, पुंवद्भावप्रतिपेधोऽपि 'न कोपधायाः' इत्युभयोरस्ति ।। सचाइलक्षणेष्वन्यजिजामण ॥ पूर्वस्य. वुञोऽपवाद इति । गोत्रग्रहणानुवृत्तेर- जादीनां गोत्रप्रत्ययानामत्र ग्रहणमिति भावः । घोषग्रहणमत्र कर्तव्यमिति । घोपः = आभीरस्थानम्, तत्रापि प्रत्ययो यथा स्यादित्येवमर्थम् । घोपग्रहणस्यानुपगिक प्रयोजनान्तरमाह-तेन वैपम्यादिति । न्यासः गोनचरणाद् वुन् । युनि प्रकृते पुञ्चिधानं वृद्धपर्थम् । वचावृद्धा एव गोन- चरणशन्दाः प्रयोजयन्ति, न वृद्धाः। तेषु हि बुभि वुनि वा सति न कधिद् विशेषः । ग्लौचुकायनक इति । 'प्राचामवृद्धात् फिन् बहुलम्' इति फिन् , तदन्ताद् युम् । चरणादित्यादि । चरणादमाम्नाययोरेवेप्यते, नान्यतः अनभिधानादिति । सहाइलक्षणेप्यभ्यविनामम् ।। तेन पैपम्याद् यथासख्यं न भवति । असति गु पोपपदणे, अनादयस्त्रयः सहादयोऽपि तय इति समानाद् यथासंख्यं स्यात् ! धोपे च प्रत्ययो न स्यात् । पैद इति । 'अप' इत्यादिनाम् वदन्तादण । अलभयोः को ·शाकलाद्वा] चतुर्थाध्याये तृतीयः पादः ७०५ यमन्तात् - गार्गः सङ्घः । गार्गोऽङ्कः । गार्ग लक्षणम् । गार्गो घोषः । इनन्तात् - दाक्षः सङ्घः। दाक्षोऽङ्कः । दाक्षं लक्षणम् । दाक्षो घोषः । अङ्कलक्षणयोः को विशेषः ? लक्षणं लक्ष्यभूतस्यैव चिह्नभूतं स्वम्, यथा-विद्या बिदानाम्। अङ्कस्तु गवादिस्थोऽपि गवादीनां स्वं न भवति । णित्करणं डीबथं पुंवद्भावप्रतिषेधार्थं च । बैदी विद्याऽस्य बैदीविद्यः ॥ शाकलाद्वा ॥ १२८ ॥ शाकलशब्दात्सङ्घादिषु प्रत्ययार्थविशेषणेषु वाऽण्प्रत्ययो भवति 'तस्येदम्' इत्येतस्मिन्विषये । वुमोऽपवादः। शाकलेन प्रोक्तमधीयते शाकलाः, तेषां सङ्घः शाकलः, शाकलकः । शाकलोऽङ्कः, शाकल- पदमञ्जरी अथाङ्कलक्षणयोः को विशेष इति ॥ निघण्टुषु पर्यायतया पाठान्नास्त्येव विशेष इत्यर्थः । पृथुगुपादानसामाद्विशेषोऽत्राश्रीयताम् ? इत्याह- लक्षणं लक्ष्यस्यैवेति । स्वमात्मीयं सम्बन्धीत्यर्थः । वैदी विद्या अस्येति । बिदानामसाधा- रणी या विद्या सा यस्यास्ति स वैदीविद्यः ।। शाकलाद्वा ॥ वुञोऽपवाद इति । शाकलशब्दस्य चरणशब्दत्वात् , तदर्श- यति-शाकलेन प्रोक्तमिति ।। न्यासः विशेष इति ? नास्त्येव कश्चिद् विशेषः । पर्यायत्वादकलक्षणयोरिति मन्यते । लक्षण- मित्यादिना विशेषं दर्शयति । लक्षणं चिह्न लक्ष्यस्येव स्वम् , नान्यस्य; यथा विद्या बिदानाम् । बिदानामेव हि लक्षणानां सम्बन्धिनाम् , नान्यस्य कस्यचित् । अङ्कस्तु गवादिस्थो न गवादीनां सम्भवति । किं तहिं ? ततोऽन्येषाम् , गवादिस्वामिनाम् । अथ किमर्थं णित्करणं प्रत्ययस्य, यावताञन्तयजन्ताः प्रकृतयो वृद्धा एव १ अत आह-णित्करणमित्यादि। बैदी विद्येत्यत्र ङीव यथा स्यात् । इह च बैदीविद्य इत्यत्र 'वृद्धिनिमित्तस्य च तद्धितस्यारक्तविकारे' इति पुंवद्भावप्रतिषेधो यथा स्यात् । एवमर्थ णित्करणम् , न वृद्धयर्थम् ।। शाकलाद् वा ॥ वुनोऽपवाद इति । चरणलक्षणस्य शाकलशब्दस्य चरण- लक्षणत्वात् । शाकला इति । शाकल्यशब्दाद् गर्गादियजन्तात् 'कण्वादिभ्यो गोत्रे इति प्रोक्तार्थेऽण् । 'आपत्यस्य च तद्धितेनाति' इति यलोपः। शाकल इति स्थिते काशि०3:४६ ·कौपिञ्जलहाप्ति०] चतुर्थाध्याये तृतीयः पादः ७०७ रैवतिकादिभ्यश्छः ॥ १३१ ।। रैवतिकादिभ्यश्छः प्रत्ययो भवति 'तस्येदम्' इत्येतस्मिन्विषये । गोत्रप्रत्ययान्ता एते, ततः पूर्वेण वुनि प्राप्ते छविधानार्थं वचनम् । रैवतिकीयः । स्वापिशीयः । रेवतिक । स्वापिशि । क्षमवृद्धि । गौरग्रीवि । औदमेयि । औद- वाहि । बैजवापि । रैवतिकादिः ॥ कौपिञ्जलहास्तिपदादण् ॥ १३२ ।। कौपिञ्जल-हास्तिपदशब्दाभ्यामण्प्रत्ययो भवति 'तस्येदम्' इत्येत- स्मिन्विषये। गोत्रवुनोऽपवादः; गोत्राधिकारात्। कौपिञ्जलः ।हास्तिपदः ॥ पदमञ्जरी रैवतिकादिभ्यश्छः ॥ पूर्वेणेति । 'गोत्रचरणाद् वुम्' इत्यनेन । रैवतिकीय इति । रेवत्या अपत्यम् 'रेवत्यादिभ्यष्ठक' रैवतिकः, ततश्छः । अन्ये इअन्ताः, तत्रानन्तरसूत्रात्प्रतिषेधोऽनुवतिष्यते, रैवतिकादिभ्यो वुञः प्रतिषेधे विज्ञायमाने यत्रापवादो नास्ति-रैवतिकीय इति, तत्र 'वृद्धाच्छः' इत्येव सिद्धः; क्षेमवृद्धि- शब्दादपि गहादित्वाच्छः; अन्येपु 'इनश्च' इत्यण् स्यात् , तस्माच्छग्रहणम् ।। कौपिञ्जल हास्तिपदादण ॥ गोत्रवुजोऽपवाद इति । कुत इत्याह- गोत्राधि- कारादिति । कोपिञ्जल' इति । कुपिञ्जलस्यापत्यम् , अस्मादेव निपातनादण , तदन्तात्पुनरण । हास्तिपद इति । हस्तिन इव पादावस्य हस्तिपादः, पादस्य न्यासः अतस्तस्यैवायं प्रतिषेधो विधीयते । गौकक्ष्यशब्दाद् गर्गादियजन्तात् 'कण्वादिभ्यो गोत्रे' इत्यण, पूर्ववद् यलोपः । दाक्षा इति । दाक्षिप्लाक्षिमाहकिभ्यः 'इञश्च' इत्यण ॥ रैवतिकादिभ्यश्छः ॥ पूर्वेणेति । 'गोत्रचरणाद् वुञ्' इत्यनेन। रैवतिकीयमिति । रेवत्या अपत्यमिति रैवतिका, ततश्छः । स्वापिशीयमिति । स्वापिशशब्दादिअन्ताच्छः । अथ च्छग्रहणं किमर्थम् , नानन्तरसूत्राद् विप्रतिषेधोऽनुवर्तिष्यते, तत्र रेवतिकादिभ्यो वुनि प्रतिषिद्धे वृद्धत्वादेषां छ एव भविष्यति ? भवेत् सिद्धं यत्र च्छस्यापवादो नास्ति-रैवतिकीय इति, ये त्वत्रेअन्ताः पठ्यन्ते-स्वापिशि, औदमेधि, औदवापि - इत्येवमादयः तेभ्यः 'इश्च' इत्यण प्रसज्येत । तस्माच्छग्रहणं कर्तव्यम् । अथ क्षेम- वृद्धिशब्दोऽत्र कस्मात् पठ्यते, यावता गहादिरसौ, गहादित्वाच्छ एव भविष्यति १ न सिध्यति; गहादिपाठस्यान्यस्तद्धितार्थोऽवकाशः, इदमर्थे तु परत्वाद् वुमेव स्यात् । तस्मादिदमर्थे तु स्यादिति युक्तस्तस्येह पाठः॥ कौपिञ्जलहास्तिपदादण् ।। गोत्राधिकारादिति । 'गोत्रवुञोऽपवादः' इत्यत्रायं + ·७०८ काशिकावृत्ती. [आथर्वणिकस्येक आथर्वणिकस्येकलोपश्च ॥ १३३ ॥ 'अण्' इत्येव । आथर्वणिकशब्दादण्प्रत्ययो भवति तत्सन्नियोगेन च इकलोपः, 'तस्येदम्' इत्येतस्मिन्विषये।चरणवुनोऽपवादः । आथर्वणिक- पदमारी लोपो न भवति; 'अहस्त्यादिभ्य' इति वचनात् । हस्तिपादस्यापत्यम् 'तस्यापत्यम्' इति अस्मादेव निपातनादण , पद्भावश्च, हास्तिपदस्येदम् , पुनरण । अथाण्ग्रहणं किमर्थम् ? असत्यण्ग्रहणेऽनन्तरश्छः प्राप्नोति सिद्धोऽत्र छः 'वृद्धाच्छः' इति ? न सिद्धयति; 'गोत्रचरणाद् वुम्' इति प्राप्नोति । एवं तर्हि यद्येताभ्यां छ इष्टः स्यात् , रैवतिकादिष्वेवेमौ पठेत् , एवं हि विभक्त्यनुच्चारणालाघवं भवति । तस्मात्पृथगारम्भादेव छो न भविष्यति । अन्यस्तु चो विहितो न च प्राप्नोति स एव भविष्यति, स चाणेव । एवं तीसत्यण्ग्रहणे यत्र बुञ् प्राप्तः प्रतिपिध्यते, न दण्डमाणवान्तेवासिपु, तत्र वुमो विधानार्थमेतत्स्यान्तस्मादण्ग्रहणं कर्तव्यम् । णिकरणं ङीवर्थम् , पुंवद्भावप्रतिषेधार्थ च-कौपिञ्जली क्रिया अस्य कौपिञ्जली- क्रिय इति ॥ आथर्वणिकस्येकलोपश्च ॥ चरणवुजोऽपवाद इति । अथर्वणा प्रोक्तो वेदो- न्यासः हेतुः । अन हि गोवग्रहणेऽधिक्रियमाणे कौपञ्जल-हास्तिपदशब्दाभ्यां गोत्रवाचकाम्यामण विधीयते, स च नगप्राप्ते गोत्रवुनीति तेन तस्यैवापवादो विज्ञायते । कौपिजल इति । कुपिझलस्यापत्यमित्येतस्मादेव निपातनादण् , तदन्तात् कौपिक्षलस्येदमिति पुनरण । हास्तिपद इति । हस्तिन इव पादावस्येति हस्तिपादस्यापत्यमित्यस्मादेव निपात- नादण् , पादस्य पद्भावः, हास्तिपदस्येदम् इति पुनरनेनाण । अयाण्ग्रहणं किमर्थम् , न यथाविहितमेवोच्येत १ ननु चैवमुच्यमाने 'वृद्धाच्छः' स्यात् १ नैतदस्ति; यद्येताभ्यां छोऽभीष्टः स्याद् , रैवतिकादिप्वेतौ पठ्येयाताम् । रेवति- कादिभ्यस्तु पृथगुपादानाद् विज्ञायते-नैताभ्यां छो भवतीति । बुञ् तर्हि त्यात् ? नेतदस्ति; आरम्भो पेवमनर्थकः स्यात् , गोपादित्येवं चुनः सिद्धत्वात् । नानर्थकः; यत्रासी प्रतिषिभ्यते तत्रारम्भस्य सार्थकत्वात् । क चासो प्रतिषिध्यते १ 'न दण्डमाण- वान्तवासियु' । तस्मादण्ग्रहण कर्तव्यम् । णिकरणं फीपिजली क्रियेति कीन्यया स्यात् । २६ च कीपिजली क्रियाऽस्य कौपिजली- निय इति 'पृद्धिनिमित्तत्य च तसिवत्याराविकारे' इति पुंवद्भावप्रतिषेधो यथा त्यात् ।। आथर्वणिकस्थेकलोपश्च ॥ चरणकुञोऽपवाद मति । आर्यणिकस्य चरण- वाभियात् । आधयंग इति । अथर्वणा प्रोकमित्यण, 'अन्' पवि प्रकृतिभावः ।

·७०६ तस्य विकार ] चतुर्थाध्याये तृतीयः पादः स्यायमाथर्वणो धर्म आम्नायो वा । 'चरणाद्धर्माम्नाययोः' । तस्य विकारः॥ १३४ ॥ तस्येति षष्ठीसमर्थात् 'विकारः' इत्येतस्मिन्विषये यथाविहितं प्रत्ययो भवति । प्रकृतेरवस्थान्तरम् विकारः । किमिहोदाहरणम् ? अप्राण्या- चुदात्तमवृद्धम्, यस्य च नान्यत् प्रतिपदं ग्रहणम्। अश्मनो विकारः आश्मः । आश्मनः । 'भश्मनो विकारः' इति टिलोपः पाक्षिकः । भास्मनः । मात्तिकः । नित्स्वरेणाद्युदात्ता एते । पदमारी ऽभेदोपचारादथर्वा, तमधीते वसन्तादित्वाक्,–आथर्वणिकः, दाण्डिनायनादि- सूने निपातनाडिलोपाभावः। अथ वा-अथर्वणा प्रोक्तो वेदः 'तेन प्रोक्तम्' इत्यण् , ततः 'छन्दोब्राह्मणानि' इति तद्विषयतायामाथर्वणशब्दस्यापि वसन्तादिषु पाठाध्येतरि ठक् , तस्य विधानसामर्थ्यात् 'प्रोक्ताल्लुक्' इति लुग्न भवति- आथर्वणिकः । पूर्वसूत्रमिदञ्च वार्त्तिके दर्शनात्सूत्रेषु प्रक्षिप्तम् ।। तस्य विकारः।। प्रकृतेरिति । उपादानकारणस्य । अवस्थान्तरमिति अन्यथा- त्वम् । अपवादेनानाक्रान्तस्य विषयस्य दुर्लभत्वात्प्रश्नः । किमिहोदाहरणमिति । अप्राणीति । प्राणिभ्योऽयं वक्ष्यति । आद-युदात्तमिति । अनुदात्तादेरप्यनं वक्ष्यति । अवृद्धमिति । वृद्धान्मयटं वक्ष्यति । यस्य च नान्यदिति । यथा 'गोप- यसोर्यत्' इति । नित्स्वरेणेति । अश्मभस्मशब्दौ मनिन्प्रत्ययान्तौ । 'मृदस्तिकन्', - मृत्तिका। न्यासः आथर्वण इति स्थितेऽध्येतरि 'तदधीते तद्वेद' इत्यनुवर्तमाने 'वसन्तादिभ्यष्ठक्'-आथर्व- णिकः । अत एव निपातनात् 'प्रोक्ताल्लुक्' इति लुग्न भवति । चरणाद्धर्माम्नाययो- रिति पूर्वोक्तमिष्टं स्मारयति । तस्य विकारः । प्रकृतेरवस्थान्तरमिति । प्रकृतेः कारणस्यावस्थान्तरम् = अन्य- यात्वम् । अप्राणीति । प्राणिनः 'प्राणिरजतादिभ्यः' अभं वक्ष्यति । आधुदात्तमिति । 'अनुदात्तादेश्च' इत्यत्रं वक्ष्यति । अवृद्धमिति । वृद्धान्मयटं वक्ष्यति–'नित्यं वृद्धशरा- दिभ्यः' इति, यस्य च नान्यत् प्रतिपदं विधानमिति--'गोपयसोर्यत्' इत्येवमादि । ननु च 'अन्'इति प्रकृतिभावेन भवितव्यम् , तत्कथमाश्म इति भवति ? इत्याह-अश्मनो विकार इति टिलोप इति । टिलोपार्थमश्मनो विकार इत्येतदुपसंख्यानं कृतम् । नित्स्वरेणा- धुदात्ता एत इति । अश्मादयः शब्दाः । तत्राश्म-भस्मशब्दौ मनिन्प्रत्ययान्तत्वाद् ·७१० हालः, सैरः । काशिकावृत्ती [ तस्यविकारः तस्य प्रकरणे तस्येति पुनर्वचनं शैषिकनिवृत्त्यर्थम् । विकारावय- वयोर्षादयो न भवन्ति - हालः, ।. पदमञ्जरी तस्य प्रकरणे इति । 'तस्येदम्' इत्यस्मिन् । पुनर्वचनं शैषिकनिवृत्त्यर्थमिति । प्रकृतं हि तस्यग्रहणं शैषिकैर्घादिभिः सम्बद्धम् , अतस्तदनुवृत्तौ तेऽप्यनुवर्तेरन् इदं त्वपूर्व तस्य ग्रहण क्रियमाणं घादिसम्बद्धस्य तस्यग्रहणस्य निवर्तकं घादीनपि निवर्तयति । ननु च विधेयतया प्रधानभूता घादयः, न ते गुणभूते तस्यग्रहणे निवर्तमानेऽपि निवर्तितुमर्हन्ति, न हि गुणानुवर्ति प्रधानम् , किं तर्हि ? प्रधाना- नुवर्ती गुणः ? सत्यम् ; तस्य ग्रहणसामर्थ्यात्प्रधानभूतानामपि घादीनां निवृत्तिः, अणादयस्तु ननिवर्तन्ते, 'प्राग्दीव्यतः' 'प्राग्भवनात्' इति च विशिष्टावधिपरिच्छे- देनाधिकृतत्वात् । विकारावयवयोरिति । परस्तात्तु प्राग्वहतेः 'प्राग्घितात्' इति चाधिकारान्तरेणावष्टब्धत्वादेव धादीनां निवृत्तिः सिद्धेति भावः। स्यादेतत्-मा भूवन्ननेन घादयः, तस्य ग्रहणेन निवर्तितत्वात् ; 'तस्येदम्' इत्यनेन तु प्राप्नुवन्ति, तस्येदंविशेषत्वाद्विकारावययवयोरिति ? तन्न; 'तस्येदम्' इत्येव विकारावयवयोरणादिपु सिद्धेपु पुनस्तेपां विधानं शैपिकाणां बाधनार्थमेव । किं तर्युच्यते-तस्येति पुनर्वचनं शैषिकनिवृत्त्यर्थमिति, यावता सूत्रप्रवृत्तिरेव शैपिकनिवृत्त्यर्था ? सत्यम् ; तस्य ग्रहणे त्वसति सूत्रप्रवृत्तिः शैपिकानपि विप- यीकुर्यादिति तस्यग्रहणस्यैवायं भारः यदुत वै शैपिका निवर्तन्ते । हालः सर इति । हलशब्दः 'नब्धिपयस्यानिसन्तस्य' इत्यायुदात्तः। सीरशब्दः कन्प्रत्य- यान्तत्वान्नित्स्वरेणाद्युदात्तः, नात्र वक्ष्यमाणस्यापवादस्य कस्यचित्प्रसङ्ग इत्य- प्रभवति । , न्यासः नित्स्वरेणाद्युदात्तौ । मृत्तिकाशब्दोऽपि तिकन्प्रत्ययान्तत्वात्-'मृदस्तिकन्' इति । अथ तस्येति वचनं किमर्थम् , यावता तस्यग्रहणं प्रकृतमेव १ इत्याह-तस्य प्रकरण- मित्यादि । तद्धि प्रकृतं तस्येति वचनं शैषिकर्यादिभिः सम्बद्धः। अतस्तदनुवृत्ती तेऽप्यनुवर्तेरन् । अस्मिस्तु तस्यग्रहणे क्रियमाणे पूर्वकं तस्येति वचनं निवर्तते । तस्मात् प्रकृतेऽपि तस्येति वचने शैपिकनिवृत्यर्थ पुनस्तस्येत्युच्यत इति । ननु च प्रधान पादयः, विधीयमानत्वात् ; तत्येवि तु वचनमप्रधानम् , तदर्थत्वात् । तत्रायुक्ता गुणे निवर्तमाने प्रधानस्य निवृत्तिः, प्रधानगृत्तिर्हि गुणो भवति, न गुणार्थतिः प्रधानम् ? नेप दोपः; सत्येति वचनसामथ्यात् प्रधानस्यापि गुणनिवृत्ती निवृचिर्भवतीति, अन्यथा हि सत्येति वचनमनर्थकं स्यात् । अणादीनामपि तहिं निचिः प्रसज्येत, यथैव हि नमतं तस्यैतिषचनं पादिभिः सम्बन तथा अणादिभिरपि । नेप दोषः; उभ. ..

·. .. अवयवे च०] चतुर्थाध्याये तृतीयः पादः अवयवे च प्राण्योपधिवृक्षेभ्यः ॥ १३५ ॥ प्राण्योषधिवृक्षवाचिभ्यः शब्देभ्यः षष्ठीसमर्थेभ्योऽवयवे यथाविहितं पदमञ्जरी इदं च योगविभागेनाणादिविधानस्य प्रयोजनं दर्शितम् । यदि हि 'तस्य विकारः' 'बिल्वादिभ्योऽण' इत्येवापवादविधानार्थमुच्येत, ततो हलस्य विकार इत्यत्र 'तस्येदम्' इत्यनेन प्रत्ययो विधातव्यः, ततश्चाणं बाधित्वा 'हलसीरा?' इति ठक् प्राप्नोति, तथान्यस्मिंस्तस्येदंविशेपे; योगविभागेन त्वणादीनां विधा- नादणेव भवति, तस्यग्रहणे तु घादीनां निवृत्तिः प्रयोजनम् । वृजीनां विकारो वार्ज इति, वृजिशब्दस्य फिटसूत्रेपु विकल्पेनान्तोदात्तत्वविधानात्पक्षे आधुदा- तत्वादण् । यदि त्वत्र 'तस्येदम्' इत्यण्प्रत्ययः स्यात् ; यदि वानेन घादयो विधी- येरन् ततो मद्रवृज्योः कन्निति कन्स्यात् । तथा त्रिगर्तानां विकारः त्रैगत इति, त्रिगर्तशब्दो बहुव्रीहिपूर्वपदप्रकृतिस्वरेणाद्युदात्तः, अत्र प्रथमः 'प्राग्दीव्यतोऽण' प्राप्तः, जनपदलक्षणो बुञ् द्वितीयः, गर्वोत्तरपदलक्षणश्छरतृतीयः, तदवधिग्रहणेन विहितो वुञ् चतुर्थः; अनेन त्वणेव भवति । तथा रंकूणां विकारो राङ्कव इति- अत्र 'पाग्दीव्यतोण'प्रथमः, तदपवादयोः अवृद्धादपि' इति ओर्देशे ठम्' इति वुन्छ- बोस्तुल्यकक्षयोरन्यतरो द्वितीयः, 'कोपधादण्' इति वा कच्छादिपाठाद्वाऽतृतीयः, 'मनुष्यतत्स्थयोर्बुज्' चतुर्थः; अनेन त्व प्राप्त ओरबा बाधितः 'कोपधाच' इति प्रतिप्रसूयते । यदि तर्हि विकारावयवयो_दयो न भवन्ति पाटलिपुत्रस्यावयवाः पाटलिपुत्रकाः प्रासादा इति, 'तस्येदम्' इत्यत्रार्थे 'रोपधेतोः प्राचाम्' इति कुन प्राप्नोति ? नैष दोषः; प्राण्योषधिवृक्षेभ्यो हि घादीनामवयवे निवृत्तिः, तत्र कः प्रसङ्गो यदप्राण्योषधिवृक्षेभ्योऽवयवे निवृत्तिः स्यात् ! ।। न्यासः येषां हि निवृत्तौ निष्फल: सूत्रस्यारम्भः स्यात् । विधेयस्य कस्यचिदभावात् तस्मान्न भवत्युभयेषां निवृत्तिः । ननु चारम्भसामर्थ्यादुभयेषामन्यतमेषां निवृत्तिरित्येतावद विज्ञायते । तत् किं घादयो निवर्तन्ते ? उताणादयः १ सन्देह एव । सन्देहमात्रमेतत् , सर्वसन्देहेष्विदमुपतिष्ठते-'व्याख्यानतो विशेषप्रतिपत्तिनं हि सन्देहादलक्षणम्' इति । घादयो निवर्तन्त इत्येवं व्याख्यास्यामः स्वरितत्वादणादीनामनुवृत्तिर्भविष्यति । ननु चास्वरितत्वाद् घादीनामनुवृत्तिः, सैव तु तस्येति वचनेनाख्यायते शैषिकनिवृत्त्यर्थम् । विकारावयवयोरित्यादिना विशेषं दर्शयति । केन पुनर्विकारावयवयोर्घादयः प्राप्नु- वन्ति ? 'तस्येदम्' इत्यनेन; तस्येदंविशेषत्वात् तयोः । हाल:, सैर इति ! यदि शैषिका अनुवर्तेरंस्ततो हलसीरशब्दाभ्याम् 'हलसीराक्' इति ठक स्यात् । तन्निवृत्ती. त्वणेव भवति ।।

·- ७१२ काशिकावृत्ती [अवयवे च० प्रत्ययो भवति, चकाराद्विकारे च। तत्र प्राणिभ्योऽनं वक्ष्यति । कपो- तस्य विकारोऽवयवो वा कापोतः । मायूरः । तैत्तिरः । ओषधिभ्यः मौर्व काण्डम् , मौर्व भस्म । वृक्षेभ्यः - कारीरं काण्डम् , कारीरं भस्म । इत उत्तरे प्रत्ययाः प्राण्योषधिवृक्षेभ्यो विकारावयवयोर्भवन्ति । अन्येभ्यस्तु विकारमात्रे । कथं द्वयमप्यधिक्रियते - "तस्य विकारः', 'अवयवे च प्राण्योषधिवृक्षेभ्यः' इति ? विकारावयवयोयुगपदधिकारो- ऽपवादविधानार्थः । कृतनिर्देशौ हि तौ ।। पदमञ्जरी अवयवे च प्राण्योषधिवृक्षेभ्यः ॥ मौर्वमिति । मूर्वाशब्दः 'तृणधान्यानां च द्यपाम्' इत्याधुदात्तः । खदिरमिति । खादेः खदिरशब्दः किरच्प्रत्ययान्तो निपातितः, तेनानुदात्तादिलक्षणो धुम् प्राप्नोति । यदि त्वणिष्यते, विल्वादिपु पठितव्यः। कृतनिर्देशो हि ताविति । 'तस्येदम्' इत्यनेन । यद्यपि शैपिकनिवृत्त्यर्थत्वं पूर्वयोगस्य प्रयोजनमुक्तम् , तथापि तदनपेक्ष्य भास्मनम् , मार्तिकमित्यादौ ताव- दणादयः सिद्धा इत्यभिसन्धायेदमुक्तम् ।। न्यासः अवयवे च प्राण्योपधिवृक्षेभ्यः ॥ मौर्य काण्डमिति । मूर्वाशब्दादवयवे प्रत्ययः । मौवं भस्मेति । विकारे । इत उत्तरमित्यादिना वक्ष्यमाणानां प्रत्ययानां विषयविभागं दर्शयति । कथमिति । केन प्रकारेणायं विभागो लभ्यते । प्रत्यक्षमर्थ पृच्छति - द्वयमपीत्यादि । यतो हेतोरेप विषयविभागो लभ्यते तदर्शयति । तत्र फलपाकान्ता ओपधयः, पुष्पयन्तः फलवन्तश्च वृक्षाः, तद्विशेपा वनस्पतयः फलवन्त एव । तत्र वनस्पतिग्रहणेन वृक्ष- विशेपास्ततोऽन्येन गृह्यन्ते । वृक्षग्रहणे तु वनसतेरपि ग्रहणं विशेयम् । विकारावयवयो- रित्यादि । युगपदधिकारे घणादोन वक्ष्यामीत्येवमयों युगपदधिकारः । अणादीनामर्थ- निर्देशार्थोऽपि फरमान मववि १ इत्याह-कृतनिर्देशी हिताविति । कृतनिर्देशी हि वावयाँ 'वत्यैदम्' इत्यनेनेवः तस्येदंविशेषत्वात् तयोः ।। १. नयन्तीत्पर याने 'वृक्षरान वनस्पतयोऽपि गृह्यन्त-न्यन्नोपाय चिनारोन्नययो वा नेपोषः, गलः, भौगुम्बरः । प्रोपपिसन्दालतासोऽपि गृह्यनी, तात्या विकारोऽपयपो पा, गुलः, गान्दनः-पन्या विकारावययमो मनित-इत्यपियारिमगुरता ।

·विस्वादिभ्योऽण् ] चतुर्थाध्याये तृतीयः पादः ७१३ विल्यादिभ्योऽण् ॥ १३६॥ 'विल्व' - इत्येवमादिभ्योऽण्प्रत्ययो भवति विकारावयवयोरर्थयोः । यथायोगमञ्मयटोरपवादः । . विल्वस्यावयवो विकारो वा बैल्वः । गवेधुकाशब्दोऽत्र पठ्यते, ततः कोपधादेव सिद्धे मयड्वाधनार्थं ग्रहणम् । विल्व । व्रीहि । काण्ड । मुदग। मसूर । गोधूम । इक्षु । वेणु । गवेधुका । कर्पासी । पाटली । कर्कन्धू । कुटीर । बिल्वादिः ॥ पदमञ्जरी विल्लादिभ्योऽण ॥ अमयटोरपवाद इति । तत्र काण्ड-पाटलीशब्दाभ्यां वृद्धलक्षणस्य मयटोऽपवादः, शेपेभ्यस्त्वनुदात्तादिलक्षणस्याञः, बिल्वशब्दस्य 'विल्वतिष्योर्वान्तःस्वरितः' इत्यन्तःस्वरितः, उदात्तो वा। ब्रीहिमुद्गशब्दो घृतादित्वादन्तोदात्तौ। मसूर-गोधूम-गवीधुकशब्दाः 'लघावन्ते ढूंयोश्च' इति मध्यो- दात्ताः । इपेः क्सः, इक्षुः, प्रत्ययस्वरेणान्तोदात्तः । वेणुशब्दः 'विभाषा वेण्वि- न्धानयोः' इति पक्षेऽन्तोदात्तः। कर्पासीशब्दो जातिलक्षणङीपन्तः। कर्कन्धू- शब्दः 'अलावूकर्कन्धूदिधिपूः' इति निपातनान्मध्योदात्तः, 'कुटीशमीशुण्डाभ्यो र' इति कुटीरशब्दः प्रत्ययस्वरेणान्तोदात्तः। मयड्वाधनार्थमिति । 'मयड्वैतयोः' इत्यादिना प्राप्तस्य मयटो वाधनार्थम् , शेपेभ्यस्त्ववृद्धेभ्यः शब्देभ्यः पक्षे मयड् भवत्येव । अण्ग्रहणं बाधकबाधनार्थम् । बिल्वादिभ्यो यथाविहितमित्युच्यमानेऽपि हि पाटलीशव्दान्डीपन्तादददात्तादिलक्षणस्यायो मयटा बाधे प्राप्ते पुनर्वचना- दवेव स्यात् ; अण्ग्रहणात्त्वणेव भवति । . त्यासः बिल्वादिभ्योण् ।। अमयटोरपवाद इति । यत्रानुदात्तादि । तस्माद् 'अनु- दात्तादेश' इति प्राप्तस्यानोऽपवादः । यद् वृद्धं ततः 'नित्यं वृद्धशरादिभ्यः' इति मयटः । तत्र बिल्वशब्दस्य प्रातिपदिकस्वरेणान्तोदात्तत्वे प्राप्ते 'बिल्वतिष्ययोन्ति- स्वरित्वम्' इति स्वरितत्वं भवति, उदात्तो वा । ब्रीहिमुद्गशब्दौ घृतादित्वादन्तोदात्तौ । मसूरगोधूमशब्दौ 'लघावन्ते द्वगोश्च बह्वषो गुरुः' इति मध्योदात्तौ । एवं गवेधुका- शब्दोऽपि । इषेः क्सुः, इक्षुः। प्रत्ययस्वरेणान्तोदात्तः। वेणुशब्दोऽपि . . 'विभाषा वेण्विन्धानयोः' इति पक्षेऽन्तोदात्त एव । कर्पासीपाटलीशब्दौ 'जातेरस्त्रीविषया. दयोपधात्' इति डोषन्तौ । ङीष्प्रत्ययान्तत्वान् ङीष्प्रत्ययस्वरेणान्तोदात्तौ। कर्कन्धू- शब्दः 'अन्दूहन्भूजम्वूकफेलूकर्कन्धूदिधिषू.' इति निपातनानान्मध्योदात्तः। कुटीर शब्दः 'लघावन्ते' इत्यादिना मध्योदात्तः। सर्व एते 'अनुदात्तं पदमेकवर्जम्' इत्यनु- दात्तादयः। तेनाञ्चाधनाथं ग्रहणमिति । अथाण्ग्रहणं किमर्थम्, न बिल्वादिभ्यो ·७१४ काशिकावृत्ती [ कोपधाच कोपधाच ॥ १३७ ॥ ककारोपधात्प्रातिपदिकादण् प्रत्ययो भवति यथायोगं विकाराव- यवयोरर्थयोः । अन्नोऽपवादः। त' - तार्कवम् । तित्तिडीक -- तैत्ति- डोकम् । माण्डूकम् । दार्दुरूकम् । माधूकम् ।। त्रपुजतुनोः पुक् ॥ १३८ ।। त्रपु-जतुशब्दाभ्यामण प्रत्ययो भवति विकारे, तत्सन्नियोगेन तयोः षुगागमो भवति । ओरञोऽपवादः । त्रपुणो विकारः त्रापुषम्। जातुषम् । अप्राण्यादित्वान्नावयवे ॥ ओरञ् ॥ १३९ ॥ उवर्णान्तात्प्रातिपदिकादप्रत्ययो भवति विकारावयवयोरर्थयोः । अणोऽपवादः । अनुदात्तादेरन्यदिहोदाहरणम्। दैवदारवम् । भाद्र- दारवम् ॥ पदमञ्जरी कोपघाच ॥ अओऽपवाद इति । 'ओर' 'अनुदात्तादेश्च' इति प्राप्तस्य, तित्तिडीकादयः 'लघावन्ते' इत्यादिना मध्योदात्ताः ।। पुजतुनोः पुक् ॥ अप्राण्यादित्वादिति । प्राण्योपधिवृक्षेप्वन्यतमत्वस्या- भावादित्यर्थः ॥ ओरज । देवदारु-भद्रदास्शन्दी 'पीतद्र्वनाम्' इत्यादिनाादात्तौ । ययाविहितमेयोच्येत ? नैवं शक्यम् ; पाटलीशब्दो पत्र वृद्धः पश्यते, तस्मादो चाधके मटि प्राप्ते पुनर्वचनादमेव त्यात् । अण्ग्रहणात् त्वणेव भवति । तस्मादण्ग्रहण न्यासः क्रियते ॥ कोपधाश || यथायोगमिति । प्राण्योपधिक्षेभ्यो विकारावययोः, अन्येभ्यस्तु विकारमात्र प्रत्येपो यथायोगार्थः। अनोऽपवाद इति । 'ओरम्', 'अनुदाचादेः' इत्येतान्यां प्राप्तत । तित्तिढीक-माण्डूक-दर्दुरूक-मधूकरान्दाः 'लघायन्ते' इत्यादिना मनोदाचाः, तेनानुदाचादयो भवन्ति । पुजतुनोः गुरु ।। औरनोऽपवाद इति । अनुदाचत्वात् । अप्राण्यादीति । भारियन्टेनोपपिलमधलप गते ।। ओरल ।। अनुदामादरम्यदिक्षीदादरणमिति । अनुदानादेस्सरम्प्रेणा सि. पात् । दयारणम् , भाददारयमिति। देवदास भदायरान्दो पोतवमाना।

·पलाशादिभ्यो वा ] चतुर्थाध्याये तृतीयः पादः .७१.५ अनुदात्तादेश्च ॥ १४ ॥ अनुदात्तादेः प्रातिपदिकादञ् प्रत्ययो भवति विकारावयवयोर- थयोः । अणोऽपवादः । दाधित्यम् । कापित्थम् । माहित्थम् ॥ पलाशादिभ्यो वा ॥ १४१ ॥ पलाशादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यो वाऽञ्च् प्रत्ययो भवति विकारा- वयवयोरर्थयोः । पालाशम् । खादिरम् । याबसम् । उभयत्रविभाषेयम् । पलाशखदिरशिशपास्पन्दनानामनुदात्तादित्वात्प्राप्ते, अन्येषामप्राप्ते । पलाश । खदिर । शिशपा। स्पन्दन । करीर । शिरीष । यवास। विकत । पलाशादिः ॥ पदमञ्जरी पीतद्रुः = सरलो वनस्पतिः, पीतद्रुरर्थो येषां तेषामादिरुदात्तो भवतीत्यर्थः ।। अनुदात्तादेश्च ॥ दाधित्थं कापित्थमिति । दधनि तिष्ठतीति 'सुपि स्थः', उपपदसमासः, पृषोदरादित्वात्सकारस्य तकारः, कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरेणान्तो- दात्तत्वम् । पलाशादिभ्यो वा ॥ उभयत्रविमाषेयमिति । कथमित्याह-पलाशखदिरे- त्यादि । पलाशशब्दो घृतादित्वादन्तोदात्तः । खदिरशब्दः 'अजिरशिशर' इत्यादौ न्यासः इत्याधुदात्तौ । तस्यायमर्थः-पीतद्रुः अर्थो येषां ते पीतवथाः, तेषां पीतवर्थवचना- नामादिरुदात्तो भवति ॥ अनुदात्तादेश्च ।।दाधित्थमित्यादि । दनि तिष्ठतीति, कपौ तिष्ठतीति-'सुपि स्थः' इति कः, 'अतो लोपः' इत्यकारलोपः, पृषोदरादित्वात् सकारस्य तकारः, उपपदसमासः, समासस्वरेणान्तोदात्तौ । तेन दधित्थ-कपित्थशब्दावनुदात्तादी भवतः ॥ पलाशादिभ्यो वा ॥ उभयत्रविभापेयमिति । प्राप्ते चाप्राप्ते च । तामेवो. भयत्रविभाषां स्पष्टीकर्तुमाह-पलाशखदिरेत्यादि । पलाशब्दो घृतादित्वादन्तोदात्तः, खदिरशब्दोऽपि तित्स्वरेण । 'इषिमदिमुदिखिदिच्छिदिभिदिमन्दिचन्दितिमिमिहिमुहि- मुचिरुचिरुधिबन्धिशुषिभ्यः किरच्' इत्यनुवर्तमाने 'अनिरशिशिरशिथिलस्थिरस्फिरस्थ- विरखदिराः' इति किरप्रत्ययान्तो निपातितः । शिशपाशब्दः 'पान्तानां गुर्वादीनाम्' इति मध्योदात्तः। तस्यायमर्थः-पाशब्दान्तानां गुर्वादीनां द्वितीयमुदात्तं भवतीति । अथ द्वितीयं प्रागीषादित्यत्रानुवर्तते, 'स्पदि किञ्चिञ्चलने' अस्माद् 'अनुदात्तादेश्च हलादे:

·काशिकावृत्ती [ शम्याएलन् शम्याष्ट्रलञ् ॥ १४२ ॥ शमीशब्दाट ट्लञ् प्रत्ययो भवति विकारावयवयोरर्थयोः । अनोऽ- पवादः । शामोल भस्म । शामीली सुक् ।। मयड्वैतयोर्भापायामभक्ष्याच्छादनयोः ॥ १४३ ॥ प्रकृतिमात्राद्वा मयट प्रत्ययो भवति, भक्ष्याच्छादनवजितयोविका- रावयवयोरर्थयोर्भाषायां विषये यथायथं प्रत्ययेषु प्राप्तेषु । अश्ममयम् । आश्मनम् । मूर्वामयं मौर्वम् । भाषायामिति किम् ? बैल्वः खादिरो वा यूपः स्यात् । अभक्ष्या- च्छादनयोरिति किम् ? मौद्गः सूपः । कासिमाच्छादनम् । एतयोरिति किमनेन, यावसा विकारावयवौ प्रकृतावेव ? ये विशेपप्रत्ययाः 'प्राणिरजतादिभ्योऽन्' इत्येवमादयः, तद्विषयेऽपि यथा पदमञ्जरी किरच्प्रत्ययान्तो निपातितः। शिशपाशब्दो 'द्वितीयं प्रागीपात्' इति वर्तमाने 'पान्तादीनां गुर्वादीनाम्' इति मध्योदात्तः । 'स्पदि किञ्चिच्चलने, 'अनुदात्ते- तश्च हलादेः' इति युच् , किरतेरीरन् , करीरम् , 'कहभ्यामीपन्', शपभ्यां किच', शिरीपम् , शेपे नित्स्वरेणाद्युदात्तावेतौ । विककतमूलासयवासशब्दा: 'ग्रामादीनां चं' इत्याद्युदात्ताः॥ शम्याप्ट्लज ॥ अनोऽपवाद इति । शमीशब्दो गौरादिडीपन्तः । शामीली स्रगिति । चातुर्मास्ये वरुणप्रघासेपु शमीमय्यः खुचो भवन्तीति श्रुतम् ।। मयड्यतयोर्भापायामभक्ष्याच्छादनयोः ॥ मौद्गः सूपः, कार्पासमाच्छादन मिति । उभयत्र विल्याण , चिकारावयवयोरभक्ष्याच्छादनयोश्च यथासंख्यं न भवति विकारावयवयोरसमासनिर्देशन प्रत्येकमभिसम्बन्धात् ।

·नित्यं वृद्धशरादिभ्यः ] चतुर्याध्याये तृतीयः पादः ७१७ - स्यात् - कपोतमयम् , कापोतम् । लोहमयम् , लौहमिति ॥ नित्यं वृद्धशरादिभ्यः ।। १४४ ॥ 'भाषायामभक्ष्याच्छादनयोः' इत्येव । वृद्धेभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः शरादिभ्यश्चाभक्ष्याच्छादनयोविकारावयवयोर्भाषायां विषये नित्यं मयट प्रत्ययो भवति । वृद्धभ्यस्तावत् - आम्रमयम् । शालमयम् । शाकमयम् । शरादिभ्यः - शरमयम् । दर्भमयम् । मृण्मयम् । नित्यग्रहणं किम् , यावताऽऽरम्भसामर्थ्यादेव नित्यं भविष्यति ? पदमञ्जरी. दिभिः सम्प्रधारणायां परत्वात्त एव स्युः, पूर्वेषां विशेपप्रत्ययानां मयडभावपक्षे सावकाशत्वान्मयट्पक्षे परत्वान्मयडेव लभ्यत इति प्राणिरजतादिभ्योऽबादय इत्युक्तम् । एतयोः' इति वचनं पुनर्विधानार्थं सम्पद्यत इति परेषामपि विषये मयड् भवति ॥ नित्यं वृद्धशरादिभ्यः ॥ नित्यं मयट्प्रत्ययो भवतीति । प्राग्दीव्यतीयानाम- पवादः। अणं तु कोपधलक्षणमबेव परत्वाद्वाधते । शाकमयम् , अाम्रमयमिति । आम्रशब्दः 'अमितम्योर्दीर्घश्च' इति रन्प्रत्ययान्तः । न्यासः ह्येतयोरिति नोच्येत, ततो य इत उत्तरे विशेषाः प्रत्यया अआदयः, तैः सह सम्प्रधारणायां परत्वात् त एव स्युः । 'एतयोः' इत्युच्यमाने तु विशेषप्रत्ययेष्वपि पक्षे भवन्ति, तेन कपोतमयमित्यादि सिद्धं भवति । अथ क्रियमाणे 'एतयोः' इत्येतस्मिन् , कथमपवादविषये मयड् भवति ? एतयोरित्यस्य द्वितीयविधानार्थत्वान् मयट् प्रत्ययो विकारावयवयो- भवति । एकम् -- विधानमेतयोरिति, मथड् भवतीति-द्वितीयम् । तत्र यद्येतद् द्वितीयं विधानं तदा प्रापणार्थम् । तेन यत्रापि निषेधप्रत्ययैर्वाधितो मयड् न प्राप्नोति तत्रापि भवति । अथ वाग्रहणं किमर्थम् , यावतोत्तरसूत्रे नित्यग्रहणादेवेह विभाषा विज्ञायते ? नैतदस्ति; नित्यशब्दो ह्याभीक्ष्ण्येऽप्यस्ति-नित्यप्रहसितः, नित्यनल्पितमिति । प्रायेण च भवनमाभीक्ष्ण्यं भवतीति वृद्धशरादिलक्षण एव मयड् नित्यः स्यात् , अयं त्वनित्यः । इह तु वाग्रहणे सति नित्यग्रहणम् , तत्र नियमेनाव्यभिचारेण भवतीत्येषोऽर्थो विज्ञायते । तस्माद्वाग्रहणं कर्तव्यम् ॥ नित्यं वृद्धशरादिभ्यः ।। प्राग्दीव्यतीयाणो ह्यपवादो मयडारभ्यते, अणं तु कोप- धलक्षणम् अञमुवर्णान्तलक्षणमनुदात्तादिलक्षणं च परत्वाबाधते। आरम्भसामर्थ्यादेव ·७१८ काशिकावृत्ती [नित्यं वृद्धशरादिभ्यः एकाचो नित्यं मयटमिच्छन्ति, तदनेन क्रियते । त्वङ्मयम् । स्रङ्मयम् । वाङ्मयगिति । शर । दर्भ । मृत् । कुटी । तृण । सोम । बल्वज । शरादिः ।। गोश्च पुरीपे ॥ १४५ ।। गोशब्दात्पुरीषेऽभिधेये मयट प्रत्ययो भवति । गोमयम् । पुरीष इति किम् ? गव्यं पयः । पुरीषं न विकारो न चावयवः । तस्येदंविषये विधानम् । विकारावयवयोस्तु गोपयसोर्यतं वक्ष्यति ॥ पदमञ्जरी तदनेन क्रियत इति । नित्यंशब्दोऽतिरिच्यमानः पूर्वाचार्यपठितस्य वाक्यस्थ स्मारक इति । एवं च मृच्छब्दस्य शरादिषु पाठोऽस्यैव प्रपञ्चार्थो द्रष्टव्यः॥ गोश्च पुरीपे ॥ गव्यं पय इति । कथं पुनरत्र प्रसङ्गः, यावता विकारावयव- योरिति वर्तते, पयश्च न विकारो नावयवः १ तबाह-पुरीपं न विकार इत्यादि । अक्रियमाणे पुरीपग्रहणे इष्टसिध्यर्थमेव 'तस्येदम्' इत्यधिकारे 'गोर्मयट' इति सूत्रं कर्तव्यम् , ततश्चात्रापि प्रसङ्ग इत्यर्थः ।। न्यासः । नित्यं भविष्यतीति । यदि घनित्यः स्यात् , अस्य सूत्रस्यारम्भोऽनर्थकः स्यात् । पाक्षिकस्य मयटः पूर्वेणैव सिद्धत्वात् । तदनेनक्रियत इति । यत् तदेकेपामाचार्याणामिष्टम् । तदनेन नित्यग्रहणेन सफलं क्रियत इत्यर्थः । कथं योगविभागः क्रियते १ तद् यथा द्वारं द्वार- मिति शब्दाधिक्यादयांधिक्यं भवतीति नित्यग्रहणेनायमर्थः सूच्यते । यद्येवम् , नित्यः ग्रहणादेव मृच्छन्दादपि नित्योऽयं मयट् सिद्धः, तदपार्थकोऽस्य शरादिपु पाठः १ नान- र्थक; नित्य महणत्यैवोदाहरणप्रदर्शनार्थत्वात् ।। गोश्च पुरीपे || गव्यमिति । गोरिदमित्यर्थविवक्षायां सर्वत्र 'गोरजादिप्रसन्ने यत्' इति यत् , 'वान्तो यि प्रत्यये' इत्यवादेशः। पुरीपं न विकारो नाप्यवयव इति । प्रकवत्वाद् गोरिति गम्यते । तत्र विकारस्तावन भवतिः प्रकृतेरवस्थान्तरं विकारः, न च गोरवस्थान्तरं पुरोपम् ; गोधमानन्वयात्। वस्तूपकारस्य' समुदायस्यैकदेशो प्रारम्मोडाययो भपति, यथा-- एस्तादि शरीरस्य न चैवं गौः पुरीयम् । फ वाद विधानमित्याह - तस्येदंविषय इति। गया भावितत्वात् पुरीपत्य, वत् तस्याः शामिति स्वदमयी मागितामात् तमेवेदं भयरी विधानम् । विहारावस्मयोस्ताद ऐन तिसाद ...विकारावरायोग्लित्यादि । १-१NTAurt at: पाट: पानात।

·असंज्ञायां तिलयवाभ्याम् ] चतुर्थाध्याये तृतीयः पादः ७१६ । पिष्टाच ॥ १४६ ॥ पिष्टशब्दान्नित्यं मयट् प्रत्ययो भवति 'तस्य विकार' इत्येतस्मिन् विषये। अणोऽपवादः । पिष्टमयं भस्म ॥ संज्ञायांकन् ।। १४७ ॥ पिष्टशब्दात्कन् प्रत्ययो भवति विकारे संज्ञायां विषये। मयटोऽप- वादः । पिष्टकः ॥ बीहे: पुरोडाशे ॥ १४८ ॥ वोहिशव्दान्मयट् प्रत्ययो भवति पुरोडाशे विकारे। बिल्वाद्यणो- ऽपवादः । ब्रीहिमयः पुरोडाशः । ब्रैहमन्यत् ॥ असंज्ञायां तिलयवाभ्याम् ।। १४९ ।। तिल-यवशब्दाभ्यामसंज्ञाविषये मयट प्रत्ययो भवति विकारावय- वयोरर्थयोः । तिलमयम् । यवमयम् । असंज्ञायामिति किम् ? तैलम् । यावकः । ‘यावादिभ्यः कन्' ॥ पदमञ्जरी पिष्टाच ॥ पिष्टमयं भस्मेति ॥ पैष्टी सुरेति तु सामान्यविवक्षायाम् 'तस्येदम्' इत्यण् , 'प्रदीयतां दाशरथाय मैथिली' इतिवत् ॥ असंज्ञायां तिलयवाभ्याम् ॥ यावक इति । यवशब्दाद्विकारेऽण , तदन्ताद् 'यावादिभ्यः' इति स्वार्थे कन् ।। न्यासः पिष्टाच्च ॥ अणोऽपवाद इति । पिष्टशब्दोऽयम् 'निष्ठा च द्वथजनात्' इत्याधु- दात्तः, तेन तस्मादौत्सर्गिकः प्राप्नोति, ततस्तस्यायमपवादः ।। संज्ञायां कन् । मयटोऽपवाद इति । पूर्वसूत्रेण प्राप्तस्य । ननु च संज्ञायां कनं वक्ष्यत्येव, तदपार्थक तद्विधानम् ? नैतदस्ति; स ह्यल्पादिष्वर्थेषु, अय तु विकारे । तदिदं सार्थकम् ; अर्थभेदात् ॥ व्रीहेः पुरोडाशे ॥ अज्ञायां तिलयवाभ्याम् ।। तिलयवशब्दावाद्युदात्ता- विति । तस्मादण्प्राप्नोति, अतस्तस्यायमपवादः। आधुदात्तत्वं तु तयोः 'तृणधान्यानां द्वयषाम् इत्यनेनैव भवितव्यम् । अस्यायमर्थः-- तृणधान्यानां द्वयचामादिरुदात्ता भवतीति । यावक इति । विकारेऽण् । तदन्तात् तु 'यावादिभ्यः कन्' इति कन् ॥

·७२० काशिकावृत्ती [ द्वयचश्छन्दसि ब्यचश्छन्दसि ॥ १५० ॥ द्वयचः प्रातिपदिकाच् छन्दसि विषये मयट् प्रत्ययो . .भवति विकारावयवयोरर्थयोः। भाषायां मयडुक्तः, छन्दस्यप्राप्तो विधीयते यस्य पर्णमयी जुहूर्भवति । दर्भमयं वासो भवति । शरमयं बहिर्भवति ॥ नोत्वदधविल्वात् ।। १५१ ॥ उत्वतः प्रातिपदिकाद् वर्ध-बिल्वशब्दाभ्यां च मयट प्रत्ययो न भवति । 'द्वयचश्छन्दसि' इति प्राप्तः प्रतिषिध्यते। मौझं शिक्यम् । गार्मुतं चक्रम् । वार्षी-बालप्रग्रथिता भवति । बैल्वो ब्रह्मवर्चसकामेन कार्यः । तपरकरणं तत्कालार्थम् । धूममयान्यभ्राणि । मतुन्निर्देशस्तदन्तविधिनिरासार्थः । इहैव स्यात्-वैणवी यष्टिरिति । पदमञ्जरी नोवद्र्धविल्लात् ॥ मौजमिति । मुञ्जशब्दात् 'तृणधान्यानां च द्वय- पाम्' इत्याधुदात्तत्वादौत्सर्गिकोऽण् । गार्भूतमिति । गर्मुच्छब्दः 'मृगोरुतिः', 'योर्मुट च' इत्युतिप्रत्ययान्तत्वादन्तोदात्त इति 'अनुदात्तादेश्च' इत्यञ् । कथंतईि 'तस्मा एतं गार्मुतं चरुं निर्वपेत्' इत्यन्तोदात्तत्वम् ? सर्वविधीनां छन्दसि विकल्पि- तत्वादण भविष्यति । वार्धाति । वर्धशब्दः 'लघावन्ते' इत्याधुदात्तः, तमादण , 'टिड्डाणम्' इति ङीप् । मतुनिर्देशे इत्यादि । असत्ति तस्मिन्वर्णग्रहणं सर्वत्र तदन्तविधि प्रयोजय- तीति तदन्तविधिः स्यात् । वैणवीति ।विल्याद्यण ।। न्यासः द्वयचश्छन्दसि ॥ नोवर्धवल्वात् ।। मौसमिति । मुञाशब्दस्य पूर्वपदाधु. दाचत्वेन तस्मादौत्सर्गिक एवाण् । गार्मुतमिति । 'मृग्रोतिः', 'योर्मुट च' इति प्रत्यय. स्वरेण गर्मुच्छब्दोऽन्तोदात्तः । तस्माद् 'अनुदात्तादेव' इत्यम् । वा/ति, वृधियपिभ्यां रन्' वर्धशब्दो नित्त्वरेणादात्तः, तस्मात् 'पाग्दीव्यतोऽण', 'टिड्ढाणम्' इति छोप् । वेल्चमिति । 'बिल्वादिभ्योऽण् । अथ मतुपा निर्देशः फिमर्थः १ न नोर्धिविल्यादित्येयोच्यतेत्यत आह-मतुव्- निर्देश इति । 'नोत्वर्धिविल्वात् इत्युच्यमान उदिति वर्णमहणं स्यात् । अत्र वर्णमहणे सर्वन उदन्तविधि प्रयोजयतीति तस्मात्तनिषेधाय मतुन्निर्देशः । कः पुनस्वदन्तविधी सवि दोपः स्यादित्यत आह -हेवेत्यादि । एषकारेण मुआदिम्पो न स्यादिति दर्शयति । येणवीति । पिल्लादित्वादण ॥

·तालादिभ्योऽण् ] चतुर्थाध्याये तृतीयः पादः ७२१ तालादिभ्योऽण् ॥ १५२ ॥ तालादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्योऽण् प्रत्ययो भवति विकारावयवयो- रर्थयोः । मयडादीनामपपादः । ताल धनुः । बाहिणम् । ऐन्द्रालिशम् । * तालाद्धनुषि', । बार्हिण । इन्द्रालिशः । इन्द्राद्दश । इन्द्रा- पदमञ्जरी तालादिभ्योऽण ॥ मयडादीनामपवाद इति । आदिशब्देनालो ग्रहणम् , बहुवचनं तु तयोरेव प्रकृतिभेदेन बहुत्वात्। तत्र तालश्यामाकाभ्यां वृद्धत्वान्म- यट प्राप्तः, वर्हिणस्य विकारो वाहिणम्-'प्राणिरजतादिभ्योऽम्', तस्माद् ‘वितश्च तत्प्रत्ययात्' इत्यञ् प्राप्तः, शेपेभ्योऽनुदात्तादिलक्षणस्य । लिशिशिभ्यामिन्द्र- शब्द उपपदे मूलविभुजादित्वात्कः, 'अन्येषामपि दृश्यते' इति दीर्घत्वम् । 'चप् सान्मने', पचाद्यच् । पीयूक्षाशब्दः 'लघावन्ते' इति मध्योदात्तः, तत्र हि 'फिष', इत्यधिकारात्प्रागेव टापः स्वरप्रवृत्तिः, इन्द्रायुधशब्द समासस्वरेणान्तोदात्तः । तालाधनुषीति । अन्यत्र तालमयमित्येव भवति । अण्ग्रहणं बाधकबाधना- न्यासः तालादिभ्योऽण् ॥ मयडादीनामपवाद इति । आदिशब्देनानः । प्रकृतिभेदात् तयोर्बहुत्वस्य विविक्षितत्वाद् द्वयोरपि बहुवचनम् । तत्र तालश्यामाकशब्दाभ्यां वृद्ध- लक्षणस्य मयटोऽपवादः । बर्हिणो विकारोऽवयवो वेति 'प्राणिरजतादिभ्योऽम्' इत्यनेन बाहिणशब्दोऽपि विकारावयवप्रत्ययान्तः, तेन तस्मादञ् 'भितश्च तत्प्रत्ययात्' इति प्राप्तत्यानोऽपवादः । शेषेभ्यस्त्विन्द्रालिशादिभ्योऽनुदात्तादिलक्षणस्याञः । लिशिशि- भ्यामिन्द्र उपपदे 'कप्रकरणे मूलविभुजादिभ्य उपसंख्यानम्' इति कप्रत्ययः । 'अन्ये- षामपि दृश्यते' दीर्घत्वम् । 'गतिकारकोपपदात् कृत्' इति कृत्स्वरेणान्तोदात्तौ इन्द्रा- लिशेन्द्रादृशशब्दौ । इन्द्रायुधशब्दः समासस्वरेणान्तोदात्तः। 'चप सान्त्वने पचाद्यच' चपशब्दोऽन्तोदात्तः। पीयूक्षाशब्दः 'लघावन्ते' इत्यादिना मध्योदात्तः । यद्यप्यस्य टापि कृते 'लघावन्ते' इति नास्ति, प्राक् तु टापो विद्यत एव, तस्यामेवाव- स्थायां मध्योदात्तत्वं भवति । तालाद् धनुषीति पठ्यते । तालशब्दादण् प्रत्ययो भवति धनुष्यभिधेय इति । तालं धनुः, तालमयमन्यत् । अथाण्ग्रहणं किमर्थम् , न यथाविहितमेवोच्येत ? नैवं शक्यम् ; बार्हिणशब्दाद् वृद्धिलक्षणो मयड् जितश्च तत्प्रत्ययात्' इत्यणा वाघितः । - १. इतोऽग्ने 'तालमयमन्यत्, नित्यं वृद्धति मयट्' इत्यधिकमन्यत्र । काशि०३:४७ ·७२२ काशिकावृत्ती [ तालादिम्योऽणः युध । बाप । श्यामाक । पोयुक्षा । तालादिः ॥ जातरूपेभ्यः परिमाणे ॥ १५३ ॥ जातरूपम् सुवर्णम् । बहुवचननिर्देशात्तद्वाचिनः सर्वे गृह्यन्ते । जातरूपवाचिभ्यः प्रातिपदिकेभ्योऽण् प्रत्ययो भवति परिमाणे विकारे । मयहादीनामपवादः। हाटको निष्कः । हाटकं कार्षापणम् । जातरू- पम् । तापनीयम् । परिमाण इति किम् ? यष्टिरियं हाटकमयी । प्राणिरजतादिभ्योऽञ् ॥ १५४ ॥ प्राणिवाचिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यो रजतादिभ्यश्चान् प्रत्ययो भवति विकारावयवयोरर्थयोः । अणादीनामपवादः। अनुदात्तादेरञ् विहित पदमञ्जरी थम्, अन्यथा यथाविहितमित्युच्यमाने बाईणशब्दाद्वृद्धलक्षणो मयट् स्यात्, वचनं तु 'वितश्च तत्प्रत्ययात्' इत्यत्रो बाधनार्थ स्यात् ।। जातरूपेभ्यः परिमाणे !! मयडादीनामपवाद इति । आदिशब्देनागो ग्रहणम् , बहुवचनं तु पूर्ववत् । तत्र वृद्धभ्यो हाटकादिभ्यो मयटोऽपवादः, तपनीयादिभ्यो- नुदात्तादिभ्योऽवः॥ प्राणिरजतादिभ्योऽञ् ॥ अणादीनामिति । आदिशब्देन भयड् गृयते, बहुवचनं तु पूर्ववत्। तत्राद्युदात्तेभ्यःप्राणिशब्देभ्योऽणोऽपवादः, वृद्धेभ्यो मयटा, न्यासः १५ वनारम्भसामर्थ्याद् मयडेव स्यात् । श्यामाप्रशन्दः 'लघावन्ते' इत्यादिना मध्योदात्तः तस्माद् 'अनुदात्तादेरम्' परत्वाद् वृद्धलक्षणेन मया बाधित इति पुनरारम्भ- सामन्यांदमेव स्यात् । अण्ग्रहणादणेव भवति । जातरूपेभ्यः परिमाणे ॥ बहुवचननिदेशादित्यादि । यदि स्वरूपग्रहणमभोट स्यार वस्यकत्वादेकवचनेनैव निर्देशं कुर्यादिति भावः। मयढादीनामिति । आदि- गन्देनायो महणम् । बहुवचनं तु पूर्ववत् । तत्र ये मृद्धा हाटकनावरूपप्रमृतयः, तेभ्यो मपटोऽपवादः 1 ये तु तपनीयप्रभूतयोऽनुदात्तादयस्तेम्पोऽना | तापनीयमिति । तप- नौपचन्दः 'सधायन्ते' इत्यादिना मभ्योदात्तः ।। प्राणिरजतादिभ्योऽम् || अणादीनामपवाद इति । आदिशन्देन मपट परि- १. पति पाठा ·७२३ प्राणिरजतादिभ्योऽन् ] चतुर्थाध्याये तृतीयः पादः एव, परिशिष्टमिहोदाहरणम् । प्राणिभ्यस्तावत् - कापोतम्। मायूरम् । तैत्तिरम् । रजतादिभ्यः - राजतम् । सैसम् । लौहम् । रजतादिषु येऽनुदात्तादयः पठ्यन्ते - रजत-कण्टकारप्रभृतयः, तेभ्योऽभि सिद्धे पुनर्वचनं मयड्बाधनार्थम् । रजत । सोस । लोह। उदुम्बर। नीलदारु'। रोहितक। विभीतक । पीतदारु । तीवदारु । त्रिकण्टक । कण्टकार । रजतादिः॥ पदमञ्जरी रजतादिष्वपि यदायुदात्तं तस्मादणोऽपवादः, अनुदात्तादेस्तु मयटः । कापोतम्, मायूरम् , तैत्तिरमिति । तित्तिरिशब्दरतरतेः 'सन्वच्चाभ्यासस्य' इति किप्रत्ययान्तो- ऽन्तोदात्तः, शेषौ 'लघावन्ते' इति मध्योदात्तौ। परिशिष्टमिहोदाहरणमिति चोक्तम् , तस्माच्छुक-बक-गृधादय इहोदाहाः । शुकबकशब्दौ 'प्राणिनां कुपूर्वा- णाम्' इत्याधुदात्तौ। गृध्रशब्दो रन्प्रत्ययान्त आधुदात्तः । कथं तर्हि कापोत- मित्याधुदाहृतम् , सत्युदात्तार्थे प्राणिग्रहणेऽनुदात्तादेरपि प्राणिनः परत्वादनेनै- वाभवितुमर्हतीति मन्यते, आह च 'अनुदात्तादेरबः प्राण्यविप्रतिषेधेन' इति ? कः पुनरत्र विशेषस्तेन वा सत्यनेन वा ? सापवादकः स विधिर्मयटापरेण बाध्यते, अयं पुननिरपवादः, अनेनैव हि परत्वान्मयड् बाध्यते । किं सिद्धं भवति ? श्वाविधो विकारः शौवाविध इति सिद्धं भवति । कथं सिद्धं भवति ? श्वानं विध्य- तीति विप् , 'नहिवृति' इति दीर्घः, अहिज्यादिसम्प्रसारणम् , कृदुत्तरपदप्रकृति- स्वरेणान्तोदात्तत्वादनुदात्तादिः । तत्रानुदात्तलक्षणस्याबो बाधकं मयटं परत्वाद- यमब् बाधते, द्वारादित्वाद्वृद्धिप्रतिषेधः, ऐजागमश्च ।। गृह्यते । बहुवचनं तु पूर्ववत् । तत्र ये प्राणिशब्दा आधुदात्तास्तेभ्योऽणपवाद इति । ये तु वृद्धास्तेभ्यो मयट परिगृह्यते । रजतादिष्वपि यदायुदात्तं तस्मादणोऽपवादः । यत् पुनरनुदात्तादि तस्मान् मयटः । ततो हि 'अनुदात्तादेश्च' इत्यनेनैवाभि सिद्ध पुनर्वचनमञव यथा स्याद् , 'मयड्वैतयोः' इत्यादिना मयड मा भूदित्येवमर्थम् । तत्र रजतं घृतादि- पाठादन्तोदात्तम् । सीस, लोहेति 'नब्विषयस्यानिसन्तस्य' इत्याधुदात्तम् । अस्यायमर्थः- नपुंसकविषयस्य शब्दस्यानिसन्तस्यादिरुदात्तो भवतीति । नबिति नपुंसकस्य संज्ञा । अन्त्यात् पूर्वमित्यनुवर्तमाने 'शिशुमारोदुम्बरबलीवर्दोष्ट्रारपुरूरवसांच' इत्युदुम्बरेऽन्त्यात् पूर्वमक्षरमुदात्तम् । नीलदारु-रोहितक-विभीतक-इत्येतेषां 'लघावन्ते' इत्यादिना न्यासः १. 'नीचदारु' इति पाठा० ।

·७२४ काशिकावृत्ती नितश्च तत्प्रत्ययात् .., -- जितश्च तत्प्रत्ययात् ॥ १५५ ।। 'अन्' इत्येव । तदिति विकारावयवयोरर्थयोः प्रत्यवमर्शः । निंद्यो विकारावयवप्रत्ययस्तदन्तात्प्रातिपदिकादञ्प्रत्ययो भवति 'विकारावय- वयोः' इत्येव'। मयटोऽपवादः। 'ओर', 'प्राणिरजतादिभ्योऽन्', 'पलाशा- दिभ्यो. वा', 'शम्याष्ट्रलम्', 'प्राणिरजतादिभ्योऽम्', 'उष्ट्रावुन्', 'एण्या ढन्', 'कंसीयपरशव्ययोर्यजनौ' - इत्येते प्रत्यया गृह्यन्ते । दैवदारवस्य पदमञ्जरी नितश्च तत्प्रत्ययात् ॥ तयोर्वाचकत्वेन यः सम्बन्धी प्रत्ययः स तत्प्रत्ययः, पठीसमासः । विकारावयवयोरेवेति । यदि तु वित्प्रत्ययान्तः प्राण्योपधिवृक्षवाची सम्भवति ततोऽवयवेऽपि भवति; द्वयोः प्रकृतत्वात् । लक्ष्यमनपेक्ष्यैवमुक्तम् । ननु च पूर्वे पश्चालाः, पटो दग्ध इत्यवयवे समुदायशब्दो दृष्टः, विकारे च प्रकृति- शब्दः-शालीन्भुङ्क्ते मुद्गरिति शालिविकारान्मुद्गविकाररित्यर्थः; ततश्च देवदार्या- द्यवयविकारवृत्तेर्देवदादिशब्दात्तद्विकारावयवयोस्तेन तेनाबादयो भविष्यन्ति, नार्थोऽनेनेत्याशङ्कयाह-मयटोऽपवाद इति । सत्यमस्ति यथाकथञ्चिदिष्टसिद्धिः, तथापि वृद्धलक्षणो मयण्मा भूदित्येवमर्थमेवाञ्विधेयः । अन्यथा येनैव हेतुनैत- द्वाक्यं भवति–दैवदारवस्य विकारः, शामलस्य विकारः, तेनैव मयडपि स्यात् , विकार्यात्तेनैव हेतुना मयडपि प्राप्नोति ? अनभिधानान्न भविष्यति, तदेव तीन- भिधानं विधानेन प्रतिपाद्यते । यद्येवम् , 'तस्य विकारः', 'उष्ट्राद् वुम्', औष्ट्रक न्यासः मध्योदाचत्वम् । पीतदारुशब्दमपि केचित् पठन्ति, स 'नब्धिपयत्यानिसन्तस्य' इत्याद्युदात्तः 'तरतेहिः' इति डिप्रत्ययान्तत्वात् विशन्दस्य प्रत्ययस्वरेणाद्युत्तत्वम् । त्रयः फण्टका अत्येति बहुरोहिः । 'बहुबीदी प्रकृत्या पूर्वपदम् इति विकण्टकशन्द आधुदात्तः । फण्टं फरोतीति कर्मप्यण् । फण्टकारकशन्दः कृत्स्वरेणान्तोदात्तः ॥ नितश्च तत्प्रत्ययात् ।। मयटोऽपवाद इति । सलक्षणस्य सर्वस्य मित्प्रत्य- यान्तस्य गृहत्वात् । एने प्रत्यया गृपन्त इति । ननु चैकानुबन्धपरिभाषया प्लमो प्राणन प्राप्नोति । नेप टोपः; 'मितरच' इति हि चकारसालान्चयार्थः वेन सत्यापि प्रणं भविष्यति । औरमो प्रणेन 'अनुदानादेख' 'पलाशादिभ्यो पा' इत्येवामा प्रहगं बेदितव्यम् । अभिनत्वात् । य एवम् 'औरत' इत्यनेनानिदिवः स एवास्मिन् सूपरमेऽनुपति विदारवस्य विकारोऽययो चेत्यादिना यमागोगोंपा प्रत्यगानामुदा.. १. निगमाग्न-दति पाया।

·क्रीतवत्परिमाणात् ] चतुर्थाध्याये तृतीयः पादः ७२५ . विकारोऽवयवो वा दैवदारवम् । दाधित्थस्य दाधित्थम्। पाला- शस्य पालाशम् । शामीलस्य शामीलम् । कापोतस्य कापोतम् । औष्ट्रकस्य भौष्ट्रकम् । ऐणेयस्य ऐणेयम्। कांस्यस्य कांस्यम् । पारश- वस्य पारशवम् । मित इति किम् ? बैल्वमयम् । तत्प्रत्ययादिति किम् ? बैदमयम् ॥ क्रीतवत्परिमाणात् ॥ १५६ ॥ 'प्राग्वतेष्ठम्' इत्यत आरभ्य क्रीतार्थे ये प्रत्ययाः परिमाणाद्विहितास्ते विकारेऽतिदिश्यन्ते । परिमाणात् क्रीत इव प्रत्यया भवन्ति 'तस्य विकारः' इत्येतस्मिन्विषये।अणादीनामपवादः। संख्यापि परिमाणग्रहणेन पदमञ्जरी चर्म, तस्य विकार औष्टिकोपानदिति, 'टिड्ढाणम्' इति ङीप्प्राप्नोति, न चेष्यते, एवं हि सौनागाः पठन्ति-'वुनश्चाबईतः प्रसङ्गः' इति । तस्मादवयवे समुदायशब्दो विकारे च प्रकृतिशब्द इति तेन तेन लक्षणेनाबादयो भविष्यन्ति । अनभिधानात्तु विकारावयवप्रत्ययान्तान्न मयड् भविष्यतीत्येतदेव साम्प्रतम् । बैल्वमयमिति । 'बितो यत्नेन मयटं सूत्रकारो निवर्तयन् अन्यतो वष्टि मयटम्' इति वृत्तिकृतो मतम् । भाष्यवात्तिककारौ पुनराहतुः- 'तच्चानभिधानमाश्रयितव्यम् , अभि- धाने ह्यन्यतोऽपि मयटः प्रसङ्गः-बैल्वस्य विकारः' इति ।। क्रीतवत्परिमाणात् ॥ 'चरणेभ्यो धर्मवत्' इत्यनेन तुल्यमेतत् । सङ्ख्या च परिमाणग्रहणेन गृह्यत इति । चकारादुन्मानं च, परिमीयतेऽनेनेति परिमाणमिति न्यासः परशव्यस्य लुक हरणादीनि दर्शयति । कांस्यम् । पारशवमिति । कंसाय हितमिति 'प्राक् क्रोताच्छ:' कंसीयः । परशवे हितमित्युगवादित्वाद् यत् । विकारोऽवयवो वेति 'कंसीयपरशव्ययोर्यजनौ च' इति यथासंख्यं यजनौ भवतः, छयतोश्च कांस्यम् , पारशवः; तयोविकारोऽवयवो वेत्यनेनाम । बैल्वमयमिति । बिल्वशब्दो -'बिल्वादिभ्योऽण्' इत्यण्णन्तः, ततो वृद्धलक्षणो मयडेव भवति । वैदमयमिति । 'अनुष' इत्यादिनाञ् - वैदः । भवत्ययमञ्प्रत्ययो भित्, न तु विकारावयवलक्षणः, तेन मयडेव भवति ॥ क्रीतवत् परिमाणात् ॥ अणादीनामपवाद इति । आदिशब्देनाभादीनां ग्रह- णम् । संख्यापि परिमाणग्रहणेन गृह्यत इति । कथं पुनरेतलभ्यते, यावता परिमाण- ·4 ܒܝܕ . - । -- ७२६ काशिकावृत्ती [ क्रीतवत्सरिमा गात् गृह्यते, न रूढिपरिमाणमेव । निष्केण क्रीतं नैष्किकम् । एवं निष्कस्य विकारो नैष्किकः । शतेन क्रीतं शत्यम् , शतिकम् । शतस्य विकारः शत्यः, शतिकः । साहस्रः । वतिः सर्वसादृश्यार्थः । अद्वयर्द्धपूर्वाद 'द्विगोलुंगसंज्ञायाम्' इत्येव- मादिकमप्यतिदिश्यते। द्विसहस्रः, द्विसाहस्रः। द्विनिष्कः, द्विनैष्किकः ॥ पदमारी यौगिकः परिमाणशब्द इत्यर्थः । तदाह-न रूढिपरिमाण मेवेति । नैष्किक इति । 'असमासे निष्कादिभ्यः' इति ठक् । शत्यः, शतिक इति । 'शताच्च ठन्यताव- शते । साहस्रमिति । 'शतमानविंशतिकसहस्रवसनादण' । वतिः सर्वसादृश्यार्थ इति । किमेवं सति सिद्धं भवति ? तदाह-अध्यर्द्धपूर्वे- त्यादि । आदिशब्देन प्रकृतिप्रत्यययोः प्राग्वतेः सङ्घयापूर्वपदानां तदन्तग्रहणम- लुक' इति तदन्तविधेश्च परिग्रहः । एतदुक्तं भवति-याभ्यः प्रकृतिभ्यो येन विशेपणेन ये प्रत्यया विहितास्ताभ्यः प्रकृतिभ्यस्तेनैव विशेपणेन त एव प्रत्यया विकारे भवन्ति । द्विसाहसमिति । पक्षे लुक् , 'सङ्घयायाः संवत्सरसङ्घयस्य च' इत्युत्तरपदवृद्धिः । द्विनैष्किकमिति । प्राग्वतीयस्य ठनः 'द्वित्रिपूर्वान्निष्कात्' इति पक्षे लुक् , 'परिमाणान्तस्य' इत्युत्तरपदवृद्धिः ।। -- 7 । त्यासः । शन्दः प्रस्थादिषु रुदः, न संख्यायाम् १ नेपः दोपः; यथैव हि प्रस्थादि परिच्छेदहेतुस्तथा संख्यापि । अव उपमानात् संख्यायामपि परिमाणशन्दो वर्तिष्यते परिमाणमिव परि- माणमिति । नन्वेवं मुख्ये सति गौणग्रहणमयुक्तम् १ अयमत्र दोपः-इइ हि तन्त्रण दौ परिमाणशब्दाबुच्चारितो, वत्र द्वितीय पदमुपात्तम् , तेन संख्यापि गृह्यते । नैष्कि- कमिति । प्राग्वतेएम् । शत्यः, शतिक इति । 'शताच ठन्यतावशते । साहस्रमिति । 'शतमानविंशतिकसहलवसनादण' । अध्यर्धपूर्वेत्यादिना। सादृश्याथै वत्तौ सति यदिष्टं सम्पद्यते तदर्शयति । आदिशब्देन प्रकृत्यादिपरिमहः। द्विसहस्त्रमिति । द्वयोः सहसयोर्विकार इति वद्धि- वा द्विगुः । 'प्राग्यतेः संख्यापूर्वपदात् वदन्वयिघिरलुफि' इति तदन्तविधेरम्यनुशनाद्यपा झोतायें 'समानविंशतिफसदसयसनात् इति द्विसदनादण् भवति, तथा विकारेऽपि । तस्य च झोताय विभाषा फापापणसहसाभ्याम्' इति पढे दुग भवति, तदापि । द्विसा. सदसमिति । 'संख्यायाः संवत्सरपूर्वस्य' इत्युत्तरपदधिः। द्विनिक इति । यथा कोवा निमान्दात् प्राग्यवेष्ठन् भपति तस्य पक्षित्रिपूपांनिष्कात्' इति परे दुक, पापि।द्विनेफिसमिति । 'परिमाणान्तस्यारंगशाणपोः' इत्युचरपदयूरियति ।। ।

·गोपयसोयंत् ] चतुर्याध्याये तृतीयः पादः ७२७ उष्ट्राद् बुञ् ॥ १५७ ॥ उष्ट्रशब्दागुम् प्रत्ययो भवति विकारावयवयोरर्थयोः । प्राण्यनोऽप. वादः । उष्ट्रस्य विकारोऽवयवो वा औष्ट्रकः ॥ उमोर्णयोर्वा ॥ १५८॥ उमाशब्दादूर्णाशब्दाच वा बुञ् प्रत्ययो भवति विकारावयवयो- रर्थयोः । औमम् , औमकम् । और्णम् , और्णकम् ।। एण्या ढञ् ॥ १५९॥ एणीशब्दाद ढञ् प्रययो भवति विकारावयवयोरर्थयोः । प्राण्य- मोऽपवादः । ऐणेयं मांसम् । पुंसस्त्वमेव भवति-एणस्य मांसमैणम् ॥ गोपयसोर्यत् ।। १६० ॥ गो, पयस् - शब्दाभ्यां यत् प्रत्ययो भवति विकारावयवयोरर्थयोः। गव्यम् । पयस्यम् । सर्वत्र गोरजादिप्रसङ्गे यदस्त्येव, मयड्विषये तु विधीयते ॥ पदमञ्जरी उमोर्णयोर्वा ॥ उमाशब्दस्तृणधान्यानां वेत्याधुदात्तः, ऊर्णाशब्दःप्रातिपदिक- ताभ्यां वुअभावे यथाक्रममणौ ॥ एण्या ढञ् ।। स्त्रीलिङ्गनिर्देशस्य प्रयोजनमाह-पुंसस्त्वजेव भवतीति ।। गोपयसोर्यत् ॥ मयविषये त्विति । 'मयड्वैतयोः' इति विहितस्य मयटो स्वरेणान्तोदात्तः, विषये ।। न्यासः उष्ट्राद् वुञ्।। उमोर्णयोर्वा ॥ उमाशब्दस्तृणधान्यमित्यादिनाद्यदात्तः, ऊर्णा- शब्दोऽपि प्रातिपदिकस्वरेणान्तोदात्तः, ताभ्यां यथासंख्यमणो प्राप्तयोविभाषा वुजारभ्यते । एण्या ढम् ॥ पुंसस्त्वमेव भवतीति । यदिह पुंसो ठञ् स्यात् पुंल्लिङ्गेनैव निर्देशं कुर्यादिति । पुंल्लिङ्गेन हि निर्देश प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गविविशिष्टस्यापि ग्रहण भवतीत्येपीशब्दादपि प्रत्ययो लभ्यत एव । तस्मात् स्त्रीलिङ्गनिर्देशादेव पुंसोऽञ् भवति, न ढञ् ॥ गोपयसोर्यत् ॥ मयड्विषये तु विधीयत इति । अनादिप्रसङ्ग इति वचनात् । .: . २. इतोऽग्ने कोशाड्ढन् वक्तव्यः * । कौशेयं वासः, सूत्रं च' इत्यधिक क्वचित् ।

·[ द्रोच ७२ काशिकावृत्ती द्रोश्च ॥ १६१॥ द्रुशब्दाद्यत्प्रत्ययो भवति विकारावयवयोरर्थयोः। ओरलोऽप- वादः । द्रव्यम् ॥ माने वयः ॥ १६२ ॥ द्रुशब्दान्माने विकारविशेषे वयः प्रत्ययो भवति । यतोऽपवादः । द्रुवयम् ॥ in फले लुक् ॥ १६३ ॥ विकारावयवयोरुत्पन्नस्य फले तद्विषये विवक्षिते लुग्भवति । आमलक्याः फलम् आमलकम् | कुवलम् । बदरम् । फलितस्य वृक्षस्य फलमवयवो भवति विकारश्च । पल्लवितस्येव पल्लवः ।। पदमञ्जरी द्रोश्च ।। अजोऽपवाद इति । 'ओरम्' इत्यस्य, सूत्रप्राप्त्यभिप्रायं चैतत् । एकाचो नित्यं मयटमिच्छन्तीति मयट त्वस्मात्प्राप्नोति । द्रव्यमिति । गुणैः संदूयते प्राप्यत इति गुणसंद्रावः ।। माने वयः ।। मीयते येन तन्मानं प्रस्थादि । फले लुक् ।। तहिशेप इति ।। विकारावयवविशेपे । उदाहरणेपु आमलकी- शब्दाद् वृद्धान्मयटो लुक् , इतरयोगौरादित्वान्डीप् , ताभ्यामनुदात्तादिलक्षण- स्यायः, सर्वत्र 'लुक्तद्धितलुकि' इति स्त्रीप्रत्ययस्य लुक् । ननु च न फलं वृक्षस्य विकारः, स हि द्विविधो भवति–यो वा प्रकृतिमुपमृद्नाति खादिरं भस्मेति, यो या प्रकृतेर्व्यपदेशान्तरं करोति खादिरः स्रुव इति; फलं तु नैवंविधमिति वृक्ष स्थितमपि काकादिवन्न तस्य विकारः, नाप्यवयवः, अनारम्भकत्वात् ; उत्पन्ने हि मुझे पश्चात्फलमुपजायते तत्कथं विकारावयवयोरूपन्नस्य प्रत्ययस्य लुम्विधीयते ? इत्याह-गलितस्येति । फलशब्दस्तारकादिः, 'प्रकृतेरवस्थान्तरं विकारः' इत्युक्तम् , . मपटोऽननादित्वात् तस्पिये न प्राप्नोतीत्यतस्तत्र गोयन्दाद् विधीयते । पयःयन्दल विपरित्यनुन्प्रत्यमान्यो नित्स्वरेणादाधः, तत्मात् 'पान्दोम्यतोऽ' इत्पम् माप्नोति । मवत्तपादोय परिधीयते ॥ दोरा माने ययः ।। फर नुक् ।। तद्विषय पनि । पिपरापपपिपये। भागमति पनि एयरादिन्यः' , पस। खीमपत्य ·प्लक्षादिभ्योऽग् ] चतुर्थाध्याये तृतीयः पादः ७३. . .. पक्षादिभ्योऽण् ॥ १६४॥ फले' इत्येव । प्लक्षादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः फले विकारावय- वत्वेन विवक्षितेऽण् प्रत्ययो भवति । अनोऽपवादः। विधानसामर्थ्या- पदमञ्जरी अफलितावस्थायाश्च फलिताऽवस्थान्तरं भवत्येव । तत्र वृक्षत्वं तूभयत्रानुवर्तते, सर्वत्र चोत्तरावस्था विकारः, सर्वश्चावयवः स्वोत्पत्तेः प्राग्नोपस्थितो नास्यारम्भकः, यथा शृङ्गदन्तादिरथ च गवादेरवयवो भवति, तदेतत्फलेऽपि समानम् । पल्लव- शब्दोऽर्द्धर्चादिः । फले लुम्विधानमनर्थकम् ; प्रकृत्यन्तरत्वात् । आमलकादिशब्दः फले वर्तते, न यौगिकः-आमलक्याः फलमिति, यथा नामलक.योगावृक्षे आम- लकशब्दः, आमलकफलस्येयमामलकीति, यथाङ्गादिशब्दः क्षत्रिये जनपदे च । प्रत्ययनिवृत्त्यर्थं तु यथैतद्वाक्यं भवति-आमलक्या विकारः कुवल्या विकार इति, तथा प्रत्ययोऽपि स्यात् ।। प्लक्षादिभ्योऽण ॥ अञोऽपवाद इति । शिग्रु-काक्षतुशब्दाभ्यामुवर्णान्त- लक्षणस्य, शेपेभ्यस्त्वनुदात्तलक्षणस्य । तत्र प्लक्षशब्दः 'फिपः' इत्यन्तोदात्तः, फिषिति प्रातिपदिकस्य नाम । न्यग्रोधशब्दः 'लघावन्ते' इति मध्योदात्तः । अश्वत्थशब्दो घृतादित्वादन्तोदातः । इगुदीबृहतीशब्दौ गौरादिङीषन्तौ । विधानसामर्थ्यादिति । यद्यस्य लुक् स्याद्विधानमनर्थकं स्यात् । न ह्यणोऽनो वा स्यासः .. पूर्ववत् । ननु च फलं वृक्षस्य न विकारः, नाप्यवयवः । विकारो द्विधा भवति--यो वा प्रकृतं निगृह्णाति : खादिरं भस्मेति, यो वा प्रकृतिव्यपदेशं करोति : खादिरो यूप इति । नच फलं वृक्षमपगृह्णाति, नापि फलेन युक्तस्य व्यपदेशान्तरं भवतीत्यत आह. फलितस्येत्यादि । यया पल्लवो न वृक्षमपगृह्णाति, नापि तस्य व्यपदेशान्तरं जनयति, अथ च तस्य विकारस्तथा फलमपि । स्यादेतत् । पल्लवितावस्थां वृक्षस्यापरहन् पल्लव उपजायते, अतो युक्ता तस्य तद्विकारावयवतेति; फलमपि तस्य फलितावस्था वृक्षस्यापगृह्णन् फलमुपजायते, तस्यापि युक्त एव तद्विकारभावः । यदप्युक्तम्-नाव- यवोऽनारम्भकत्वादिति, तदप्ययुक्तम् ; फलं ह्युपजायमानं शाखाद्यवयवसहायमन्यमेव विशिष्टं वृक्षावयवमारभते । तद् यथा पल्लवो विशिष्टं समुदायान्तरमारभमाणोऽवयवो भवति तथा फलमपीति वेदितव्यम् ।। प्लक्षादिभ्योऽण् ॥ अञोऽपवाद इति । तत्रेक्षुकर्कन्धूशब्दाभ्यामुवर्णान्त- लक्षणस्यानोऽपवादः, शेषेभ्यस्त्वनुदात्तादिलक्षणस्य । सर्वे हि तेऽन्तोदात्तत्वादनुदात्ता- दयः । तत्र प्लक्षन्यग्रोधाश्वत्थशब्दाः प्रातिपदिकस्वरेणान्तोदात्ताः। इङगुदीवृहतो- शब्दौ तु गौरादिङीषन्तत्वात् प्रत्ययस्वरेणान्तोदाचौ । विधानसामर्थ्यादित्यादि ।

·७३० काशिकावृत्ती [ प्लक्षादिभ्योऽण तस्य न लुग्भवति । प्लाक्षम् । नैयग्रोधम् । प्लक्ष । न्यग्रोध । अश्वत्थ । इङ्गुदी। शिनु । कर्कन्धु' । बृहती। प्लक्षादिः ॥. जम्वा वा ॥ १६५ ॥ 'फले' इत्येव । जम्बूशब्दात्फलेऽभिधेये वाऽण् प्रत्ययो भवति । अनोऽपवादः । अत्राणो विधानसामर्थ्याल्लुग्न भवति, अनस्तु भवत्येव जाम्बवानि फलानि, जम्बूनि वा ॥ लुप् च ।। १६६ ॥ 'वा' इत्येव । जम्ब्वाः फलेऽभिधेये प्रत्ययस्य वा लुब्भवति । युक्त- वद्भावे विशेषः । जम्ब्वाः फलं जम्बूः फलम् , जम्बु फलम् , जाम्ब- बमिति वा ॥ पदमञ्जरी लुकि कृते कश्चिद्विशेषः । नैयग्रोधमिति । न्यग्रोधस्य च 'केवलस्य' इत्यैजागमः ।। जम्ब्वा वा ।। अअस्तु भवत्येव । न ह्ययो विधानसामर्थ्यम् ; फलांदन्यत्र श्रवणात् । जम्यूनीति । फलस्याभिधेयत्वान्नपुंसकह्रस्वे 'जश्शसोः शिः', नुम् , 'सर्वनामस्थाने च' इति दीर्घः ।। लुप्च ।। युक्तवद्भावे विशेष इति । लुपि हि सति 'लुपि युक्तवद्वयक्ति- वचने' इति प्रकृत्यर्थगते लिङ्गवचने भवतः, लुकि त्वभिधेयवल्लिङ्गवचने स्याताम् । .. न्यासः यद्यणो लुक् स्याद् वचनमनर्थकं स्यात् । न ह्मणो वामो वा लुकि कृते कश्चिद् विशे- पोऽस्ति । नयग्रोधमिति । 'न्यग्रोधस्य च केवलस्य' इत्यैजागमः ।। जम्च्या वा ।। अञस्तु भवत्येवेति । तस्य हि लुकि सति विधानमनर्यकं भवति अश्रूयमाणत्वात् । जम्बूनीति । लुकि कृतेऽभिधेयलिङ्गं नपुंसकं भवति । 'हस्वो नपुं. सफे प्रातिपदिकस्य' इति, 'जश्शतोः शि', नुम् , 'नोपधायाः' इति दीर्घः ॥ लुप् च ।। कः पुगटुपि सति विशेपो यतो लुकि प्रकृते स विधीयते ? इत्याह युकवद्भायो विशेष इति । लुपि सति युक्त पदावो भवति 'लुपि युक्तवद्वयक्तिवचने' इति-दुपि सत्येष विशेष इति । जम्वृः फलमिति । अत्र युक्तपदावेन प्रकृतिगतमेव लिनं भवति, तेन नपुंसकलिन प्रवर्तते । १. '', 'मनु'-रति पाठा० । २. मारा, सुपर-स्त्यधिक कुचित । +- ·लुप्च ] : चतुर्थाध्याये तृतीयः पादः ७३१ * लुष्प्रकरणे फलपाकशुषामुपसंख्यानम् । बोहयः। यवाः । माषाः । मुद्गाः । तिलाः । * पुष्पमूलेषु बहुलम् *। मल्लिकायाः पुष्पं मल्लिका । नव- मल्लिका' जातिः । विदार्याः मूलं विदारी। अंशुमती। बृहती। न च भवति पाटलानि पुष्पाणि शाल्वानि मूलानि । बहुलवचनात्कचिदन्यदपि भवति-कदम्बं पुष्पम् , अशोकम् , करवीरम् , बैल्वानि फलानीति ॥ पदमञ्जरी फल पाकशुषामिति । फलपाकेन शुष्यन्तीति फलपाकशुषः । ब्रीहयो मुद्गा इति । बिल्वाधणो लुक् , यवमापतिलशब्दाः 'तृणधान्यानां च द्वयषाम्' इत्याधु- दात्ताः, तेभ्य औत्सर्गिकस्याणो लुक् । मल्लिकाशब्दो मादीनामिति मध्योदात्तः । अस्यार्थः- अन्न द्वितीयः प्रागीपात्' इति व्यषामिति वर्तते, मकारादीनां त्र्यषां द्वितीयमक्षरमुदात्तं भवति । नवमालिकाशब्दः 'लघावन्ते' इति मध्योदात्तो जाति- शब्दः । विदारीबृहतीशब्दौ गौरादिङीषन्तौ । अंशुशब्दः प्रातिपदिकस्वरेणान्तो. दात्तः, ततो मतुप् 'हस्वनुड्भ्यां मतुप्' इति मतुबाद्युदात्तः, ङीबनुदात्तः । तदेव- मंशुमतीशब्दे मतुबकार उदात्तः । पाटलानीति । बिल्वादित्वादण् , साल्वशब्दः प्रातिपदिकस्वरेणान्तोदात्तः । क्वचिदन्यदपि भवतीति । लुपोऽन्यदपि कचित्कार्य भवति, तत्पुनलुंग्लुपोरभावश्च । कदम्बमित्यादावनुदात्तादिलक्षणस्यानो लुक् । कदम्बादयः शब्दाः 'लघावन्ते' इति मध्योदात्ताः। बैल्वानीति । अत्रोभयाभावः, बिल्वाद्यण ॥ लुप्प्रकरण इत्यादि । फलपाकेन शुष्यन्तीति फलपाकशुषः। 'अन्येभ्योऽपि दृश्यते इति क्विप् । ब्रीयः, मुद्गा इति । बिल्वादिभ्योऽणो लुप्। यवाः, माषा इति । अत औत्सर्गिकस्याणः । एते 'तृणधान्यानाम्' इत्यादिनाद्युदात्ताः। ... पुष्पमूषु बहुलमिति । पुष्पमूलेषु चाभिधेयेषु बहुलं लुन्भवति । मल्लिका, वन- मल्लिका, जातिः, विदारी, अंशुमती, बृहती-अत्रानुदात्तादिलक्षणस्याओ लुप् । मल्लिका-नव- मल्लिकाशब्दौ 'लघावन्ते द्वयोश्च ब्रह्वषो गुरुः' इति मध्योदात्तौ। जातिशब्दश्च तिक्तौ च संज्ञायाम्' इति क्तिच्प्रत्ययान्तत्वादन्तोदात्तः। बदरीवृहतीशब्दावपिगौरादिङीषन्तत्वादन्तो- दात्तानेव । अंशुमतीशब्दः 'उगितश्च' इति ङीबन्तः । अंशुशब्दस्य प्रातिपदिकस्वरेणा- न्तोदारात्वान् मध्योदात्तः। पाटलानीति । बिल्वादित्वादण् । शाल्वानि मूलानीति । न्यासः १. 'नवसालिका-इति पाठा० ।

·काशिकावृत्तौ . [ हरीतक्यादिभ्यश्च हरीतक्यादिभ्यश्च ॥ १६७ ॥ 'हरीतकी' इत्येवमादिभ्यः शब्देभ्यः फले प्रत्ययस्य लुब् भवति । लुकि प्राप्ते लुपो विधाने युक्तवद्भावे स्त्रीप्रत्ययश्रवणे च विशेषः । हरी- तक्याः फलं हरीतकी। कोशातंकी। नखरजनी । अत्र च व्यक्तियुक्त- वद्भावेनेष्यते, वचनं त्वभिधेयवदेव भवति । हरीतक्याः फलानि हरीतक्यः । हरीतकी। कोशातकी। नखरजनी । शष्कण्डी"। दांडी। दोडी । दीडी । श्वेतपाकी। अर्जुनपाकी । काला । द्राक्षा । ध्वाङ्क्षा । गर्गरिका। कण्टकारिका। शेफालिका । येषां च फलपाकनिमित्त: शोषः । पुष्पमूलेषु बहुलम् । हरीतक्यादिः ॥ पदमञ्जरी हरीतक्यादिभ्यश्च ।। हरीतक्यादिपु द्राक्षाप्रभृतिभ्यो मयटो लुप् , उदात्ता- दिभ्योऽणः, अनुदात्तादिभ्योऽयः ।। न्यासः शाल्वानीत्यनुदात्तादिलक्षणोऽन् । शाल्वशब्दः प्रातिपदिकस्वरेणान्तोदातः। शाल्व इति %3D शाक इति यत्य प्रसिद्धिः । फचिदन्यदपीति । लुपोऽन्यत्रापि कचित् कार्य भवति । तर पुन फ्लुपोरमावश्च । कदम्बमित्यादावनुदात्तलक्षणस्यानो लुक। कदम्बादयः शन्दाः 'लघावन्ते' इत्यादिना मध्योदात्ताः। वैल्वानीति । अवोभयाभावः । 'बिल्वा- दिभ्योऽण् । एतत् तु सर्व हरीतक्यादिपाठादेव सिद्धमिति नापूर्व वक्तव्यम् । यतः हरीवक्पादिपु 'येपास फलपाकनिमित्त शोपः, पुष्पमूलेयु बहुलम्' इति पश्यन्ते ॥ हरीतक्यादिभ्यश्च ।। रोतफ्यादिपु कण्टफारिका, गारिका, शेफालिका- इत्येते 'संज्ञायां कन्' इति फनन्तत्वान् नित्त्वरेणाद्यदात्ताः । तेनैव तेभ्य औत्सर्गिकल्याणो दुप् । शेपेम्पत्त्यनुदातादिलक्षणलान: सवें दि तेऽस्तोदात्तत्वादनुदात्तादयः । तम काला, दाधा, प्राधा-इत्येतेभ्यः प्राग्ये पठान्ते ते लोपनात्वादन्तीदाताः । तत्र श्वेतपाकी, अनामो-इत्येती 'पाफकर्पण' इत्यादिना छोपन्ती। शेषेन्यलु गौरादित्वाद् 'गौरा- दिन्न' ! फालावाभावान्देन्यः प्रातिपदिकस्परेणान्तोदातेभ्यशाप् , सपणदीर्घत्वम् , 'एकादेव उनादासः' इत्युदात्तत्वम् । अतः पालादयोऽप्यन्तोदाताः ॥ ३ ·७३३ कंसीयपरसाव्ययो० ] चतुर्याध्याये तृतीयः गाद. कंसीयपरशव्ययोजजी लुक्च ॥ १६८ ॥ 'प्राक्क्रीताच्छ:'-कंसीयः । 'उगवादिभ्यो यत्'-परशव्यः । कंसीय. परशव्यशब्दाभ्यां ययासंख्यं यजभौ प्रत्ययो भवतः तस्य विकारः' इत्येत- स्मिन्विषये, तत्सन्नियोगेन च कंसीयपरशव्ययोलुंग्भवति । कंसीयस्य विकारः कांस्यः । परशव्यस्य विकारः पारशवः । प्रातिपदिकाधिकाराद्धातुप्रत्ययस्य न लुग्भवति । परशव्यशब्दा- दनुदात्तादित्वादेवाभि सिद्धे लुगर्थं वचनम् । पदमञ्जरी कंसीयपरशव्ययोर्यजजी लुक् च ॥ प्राक् क्रीताच्छेन कंसीय इति । 'प्राक कीताच्छः' इत्यधिकारे 'तस्मै हितम्' इतिच्छप्रत्ययेन कंसीयशब्दो व्युत्पाद्यत इत्यर्थः । एतेनोगवादिभ्यो यता परशव्यशब्द इति व्याख्यातम् । तत्सन्नियोगेन च कंसीयपरशव्ययोलुंग्भवतीति । प्रत्ययादर्शनस्य लुक्संज्ञाविधानात्तदवयवयोः प्रत्यययोलुंग्भवतीत्यर्थः। अथ 'वृतृहनिकपिकमिभ्यः सः' इति सः, कंसशब्दे सप्रत्ययः । यश्च परा- न्शृणोतीति परशुः, 'आङ्परयोः खनिभ्यां णिच्च' इति कुप्रत्ययस्तयो कस्मान्न भवति ? तबाह-प्रातिपदिकाधिकारादिति । प्रातिपदिकाधिकारे हि ततः परयो- श्छयतो ग्भवति, न धातुप्रत्ययस्य, आह-'डन्याप्प्रातिपदिकग्रहणमङ्गपदसंज्ञार्थ यच्छयोश्च लुगर्थम्' इति, ननु च 'अतः कुकमि' इत्यत्र कंसग्रहणं लिङ्गम्-नाव- यमुणादिपु व्युत्पत्तिकार्य भवतीति, तेनोकारसकारयोलग्न भविष्यति ? सत्यम् ; वृद्धावृद्धावर्णस्वरद्वयज्लक्षणप्रत्ययविधौ तत्सम्प्रत्ययार्थमवश्यकर्तव्यस्य ङया- न्यासः कंसीयपरशव्ययोर्यबनौ लुक् च । कंसीय इति । उणादौ कंसशब्दः सप्रत्य- यान्तो व्युत्पादितः । परशुशब्दोऽपि 'पृभिदिव्यधिषिभ्यः कुः' इत्यनुवर्तमान 'आङ्- परयोः खनिशृभ्यां णिच' इति कुप्रत्ययान्त ; तदनयोरपि धातुप्रत्यययोर्लुक्कस्मान्न भवति ? इत्याह -प्रातिपदिकाधिकारादित्यादि । प्रातिपदिकादिति वर्तते, तेन प्रातिपदि- केन्यो यो विहितस्तस्य लुम् भवति । न चेमौ प्रातिपदिकाद् विहितो, किं तर्हि ? धातोः 'अतोऽनयोलुंग न प्रवर्तते । अनुदात्तत्वादेवेति । परशव्यशब्दो हि तित्स्व-

·७३४
काशिकावृत्ती
[ कंसीयपरशव्ययो०
ननु च यस्येति लोपे कृते 'हलस्तद्धितस्य' इति यलोपो भवि-
ष्यति ? नैतदस्ति; 'ईति' इति तत्र वर्तते ॥
इति श्रीजयादित्यविरचितायां काशिकावृत्तौ
चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पादः
पदमञ्जरी
प्रातिपदिकमणस्यानुपङ्गिक प्रयोजनं दर्शितम् । अत एव च 'ड्याप्प्रातिपदि-
कात्' इत्यत्र नेदं वृत्तिकृता दर्शितम् ।।
इति श्रीहरदत्तमिश्रविरचितायां पदमार्या
चतुर्थस्याध्यायस्य तृतीयश्वरण:
•.
त्यासः
रितम्' इत्यन्तस्वरितः । तेनानुदात्तादिरिति । ईतीति तत्र वर्तत इति । 'यस्येति च'
इत्यतः ॥
योधिसत्त्वदेशीयाचार्यश्रीजिनेन्द्रबुद्धिपादविरचितायां
काशिकाविवरणपश्चिकायां चतुर्थस्याध्यायस्य
तृतीयः पादः समाप्तः

·अथ चतुर्थाध्याये चतुर्थः पादः प्राग्वहतेष्ठक् ।। १ ॥ 'तद्वहति रथयुगप्रासङ्गम्' इति वक्ष्यति । प्रागेतस्माद्वहतिसंशब्द- नाद्यानर्थाननुक्रमिष्यामः, . ठक् प्रत्ययस्तेष्वधिकृतो वेदितव्यः । वक्ष्यति - तेन दीव्यति खनति जयति जितम्' इति। अक्षर्दीव्यति आक्षिकः"। * ठक्प्रकरणे तदाहेति माशब्दादिभ्य उपसंख्यानम् * । माशब्द इत्याह माशब्दिकः । नैत्यशब्दिकः । कार्यशब्दिकः । वाक्यादेतत्प्रत्यय- विधानम् । पदमारी प्राग्वहतेष्ठक् ॥ तदाहेति । 'वाक्यादेतत्प्रत्ययविधानम्' इति वक्ष्यति, न च वाक्याद् द्वितीया सम्भवति; अप्रातिपदिकत्वात् । तेन तदिति कर्ममात्रं निदि- श्यते, न तु द्वितीयासमर्थविभक्तिः । माशब्द इत्याहेति । शब्दो मा कारीत्याहेत्यर्थः। संसर्गरूपस्य वाक्यार्थस्येति- करणेन प्रत्यवमर्शे सति वचनक्रिया प्रति कर्मत्वं सम्भवति, नान्यथेति मत्वैष विग्रहः । वाक्यादेतत्प्रत्ययविधानमिति । एतच्चाही प्रभूतादिभ्यः पुनर्वचनाल्लभ्यते, अन्यथा प्रभूतादयो माशब्दादय एव भवन्तु, किं पृथग्वचनेन ! न्यास: प्राग्वहतेष्ठक ॥ अथ प्राग्ग्रहणं किमर्थम् १ अर्थविशेषे प्रत्ययान्तरेणापवादेन निव- तितस्य ठक उत्तरस्मिन् ग्रन्थान्तरे पुनरुपस्थानं यया स्यादित्येवमर्थम् । तद्यथा- 'संस्कृतम्' इत्येतस्मिन्नर्थविशेषे 'कुलत्थकोपधात्' इत्यणा निवर्तितस्योत्तरत्रार्थान्तरेः 'तरति' इत्येतस्मिन्नर्थे पुनरुपस्थानं यथा स्यादिति । ठक्प्रकरण इत्यादि । तदिति कर्माभिधायिभ्य आहेत्येतस्मिन्नर्थे माशब्दादिभ्यष्ठक उपसंख्यानम् । वाक्यादेतत् प्रत्ययविधानमिति । स एव हि वाक्यार्थ इति नाव- मृष्टः कर्मभावमुपगतः । तदाहेति निर्दिश्यते - तदभिधायिन एव वाक्यात् प्रत्यय इति । पदसमुदायो हि वाक्यमिति । 'मा' इत्येतस्य च 'शब्द' इत्येतस्य च पदस्य यः समु- दायस्तद् वाक्यम् । एमन्यत्रापि वेदितव्यम् । ।

·काशिकावृत्ती [प्राग्वहतेष्ठक * आहौ प्रभूतादिभ्यः * । प्रभूतमाह प्राभूतिकः। पार्याप्तिकः । क्रियाविशेषणात्प्रत्ययः । * पृच्छतौ सुस्नातादिभ्यः * । सुस्नातं पृच्छति सौस्नातिकः । सौखरात्रिकः। सौखशायनिकः। ..: * गच्छतौ परदारादिभ्यः * 1 परदारान् गच्छति पारदारिकः । गौरतल्पिकः ॥ तेन दीव्यति खनति जयवि जितम् ।। २ ॥ 'तेन' इति तृतीयासमर्थाद दीव्यति खनति जयति जितमित्ये- तेष्वर्थेषु ठक् प्रत्ययो भवति । अक्षैर्दीव्यति आक्षिकः । शालाकिकः । अभ्रया खनति आभ्रिकः । कौद्दालिकः । अर्जयति आक्षिकः । अजितमाक्षिकम् । शालाकिकम् । सर्वत्र करणे तृतीया समर्थविभक्तिः । पदमञ्जरी आहाविति । आहेति पदे प्रकृतिभागस्यागन्तुकेनेकारेणेदमोऽनुकरणम् । तत्र शब्दे कार्यस्यासम्भवादर्थप्रत्ययविधिः । क्रियाविशेषणादिति । तदन्ताभिधायिन इत्यर्थः। पृच्छताविति । तिङन्तानुकरण मेतत् । एवं गच्छताविति । तिङन्तार्थे तु प्रत्ययः । सुस्नातं पृच्छतीति । सुस्नातं भवता, सुस्नातो भवानित्येवं वा-पृच्छ- तीत्यर्थः । सौखरात्रिक इति । सुखरात्रिं पृच्छति । एवं यः पृच्छति,; स एवमु- च्यते । एतेन सौखशायनिको व्याख्यातः । अनुशतिकादित्यादुभयपदवृद्धिः । गौरुतल्लिक इति । तत्पशब्देन भार्या लक्ष्यते ।। तेन दीव्यति खनति जयति जितम् ।। सर्वत्र करणे तृतीयेति । दीव्यत्यादाव- न्यासः कथं पुनः प्रातिपदिकधिकारे वाक्यात् प्रत्ययविधिः १ इत्यत आह-प्रभूतादिभ्य इति । पुनर्वचनात् । यदि घनेनापि प्रातिपदिकादेव प्रत्ययविधिः स्यादेवं सति 'आहौ प्रभूतादिभ्यः, इति पुनरुपसंख्यानमनर्थकं स्यात् । अनेनैव सिद्धत्वात् । प्रभूतादयोऽपि हि माशब्दादयो भविष्यन्ति, ते च कर्माभिधायिन एव प्रत्ययमुत्पादयन्ति; क्रियाविशेष- णाभिधायित्वात् । क्रियाविशेषणानां हि कर्मत्वम् 'तत्प्रत्यनुपूर्वमोपलोमकूलम्' इत्यत्र प्रतिपादयिष्यते--प्रत्ययार्थोऽप्याहेति । स एव तस्मादाहेति प्रभूतादिभ्य इति पुन- वचनाद् वाक्यादेव प्रत्ययविधानं विज्ञायते। क्रियाविशेषणादिति । प्रभूतादिशब्द: क्रियाविशेपणामिधायित्वादभिधानेऽभिधेयोपचारं कृत्वा क्रियाविशेषणशब्देनोक्तः ।। तेन दीव्यति खनति जयति जितम् ।। 'तेन' इति प्रत्येकमभिसम्बध्यते । सर्वत्र ·तेन दीव्यति०] ७३७ चतुर्थाध्याये चतुर्थः पादः देवदत्तेन जितमिति प्रत्ययो न भवति; अनभिधानात् । अगुल्या खनतीति च । प्रत्ययार्थे संख्याकालयोरविवक्षा। पदमञ्जरी भिहितत्वात्कर्तरि तृतीया नोपपद्यत इति तत्साहचर्याजितमित्यनेनापि योगे करण एव तृतीयेति सर्दशब्दार्थः । तेन देवदत्तेन जितमित्यत्र न भवति । हेतु- तृतीया तु नाशङ्किता; अनभिधानात् । न हि हेतुतृतीयान्ताह त्पद्यमानेन ठका विग्रहवाक्यार्थस्याभिधानमस्ति । प्रत्ययार्थ इति । निर्धारण एषा सप्तमी, सामान्यापेक्षमेकवचनम् । इह दीव्यतीत्यादौ तिपो बहवोऽर्थाः-एकत्वसङ्ख्या, वर्तमानकाले, युष्मदरमद्व्यतिरेक इति, तेषु मध्य इत्यर्थः । तदेव दर्शितम् । सङ्ख्याकालयोरविवक्षेति । नान्तरीय- कत्वात् । अवश्यं हि यया कयाचित्सङ्ख्यया येन केनचित्कालेन निर्देश इति तयोरुपादानम् , न तु तयोविवक्षा। तत आक्षिको आक्षिका इति द्विबह्वोरपि भवति, अक्षरदीव्यदित्यादौ कालान्तरे चाक्षिक इति भवति, न्यायस्य तुल्यत्वात् पुरुषस्याप्यविवक्षा, तेनाक्षिकस्त्वम् , आक्षिकोऽहमित्यत्रापि भवति । यथैव तर्हि सङ्ख्याकालपुरुषाणामविवक्षा तथा कतुरपि प्राप्नोति, एकप्रत्ययवाच्यत्वात् ? नैष दोषः; कर्तुरविवक्षायामाख्यातोपादानमकिञ्चित्करं स्यात् । विपर्ययस्तु न भवति-कर्तुरविवक्षा कालादीनां विवक्षेति; कर्तुः प्रधानत्वात् । सङ्ख्यादिविशिष्टो हि कर्ताऽऽख्यातानां प्रधानभूतोऽर्थः, तेन स तावद्विवक्ष्यते, इतरेषां नान्तरीय- कत्वादविवक्षा । किञ्च, साधनस्याप्यविवक्षायां जितमित्यस्योपादानमन) स्यात् । इहाख्यातेषु क्रिया प्रधानभूता, गुणभूतः कर्ता, अत एव किं करोति देवदत्त इति क्रियाप्रश्ने पचतीत्याख्यातेनोत्तरं दीयते, न तु कृदन्तेन पाचक इति; तस्य सत्त्वप्रधानत्वात् । किच, यदि कृदन्तेष्विवाख्यातेष्वपि कर्ता प्रधानभूतः स्याद्, न्यासः करणे तृतीयेति । दीव्यतीत्यादौ कर्तरि लकार इति तेनैव कर्तुरभिहितत्वात् कर्तरि तृतीया नोपपद्यते । तस्मात् करण एव तृतीया । अथ हेतौ तृतीया कत्मान्न भवति ? अनभिधानात् । जितमित्यत्र कर्मणि निष्ठाविधानाद् यद्यपि कर्तर्यपि तृतीया सम्भवति, तथापि दीव्यतीत्यादिभिः साहचर्यात् करण एव तृतीय विज्ञायते । देवदत्तेन जितमित्यत्र कर्तरि तृतीया; तेन वाक्यमेव भवति; न प्रत्ययः । इह सूत्रे दीव्यतीत्यादिनैकवचनान्तेनैकसंख्यस्य प्रत्ययार्थत्य वर्तमानेन च कालेन निर्देशः । ततश्चैकस्मिन्नेव प्रत्ययः स्यात् , न द्विबढ़ोः । तथा वर्तमान एव काले, न भूतभविष्यतोरिति यश्चोदयेत् , तं प्रत्याह-प्रत्ययार्थे संख्याकालयोरविवक्षेति । अविवक्षा तु तयोन्तिरीयकत्वात् । अवश्यं हि यया कयाचित् संख्यया येन केनचित् काशि०3:४८ ।

·७३८ काशिकावृत्ती [ तेन दीव्यति० क्रियाप्रधानत्वेऽपि चाख्यातस्य, तद्धितः स्वभावात्साधनप्रधानः ॥ संस्कृतम् ॥ ३ ॥ 'तेन' इति तृतीयासमर्थात् 'संस्कृतम्' इत्येतस्मिन्नर्थे ठक्प्रत्ययो भवति । सत उत्कर्षाधानम् = संस्कारः। दघ्ना संस्कृतं दाधिकम् । शाङ्गवेरिकम् । मारिचिकम् । योगविभाग उत्तरार्थः ॥ पदमञ्जरी यथा-पाचकस्यापत्यमित्यपत्यादिभिर्योगो भवति, तथाऽऽख्यातवाच्यस्यापि स्यात् पचत्ययमिति, क्रियावेशः स्याद्, यथा-पाचकस्तिष्ठतीति । तस्माक्रिया- प्रधानमाख्यातम् । ततश्च तदर्थे विधीयमानः प्रत्ययोऽपि क्रियाप्रधानः स्यादिति तदन्तस्यापत्यादिभिर्योगः क्रियावेशश्च न स्यात्-आक्षिकस्यापत्यमाक्षिकं पश्येति । तत्राह-क्रियाप्रधानत्वेऽपि चाख्यातस्येति । आख्यायतेऽनेन क्रिया प्रधानभूतेत्याख्यातस्तिङन्तः, 'कृत्यल्युटो बहुलम्' इति करणे क्तः, स्वनिकाय- प्रसिद्धिरेषा । स्वभावादिति । यथा 'तेनैकदिक्' , 'तसिश्च' इत्येतस्मिन्नर्थे विधीयमानयोरण्तसोस्सत्त्वभूतार्थाभिधायित्वम् , विपर्ययश्च-सौदामनी विद्युत्सुः दामतो विद्युदिति, तथात्रापि । न हि स्वभावः पर्यनुयोगमर्हति ।। संस्कृतम् ।। योगविभाग उत्तरार्थ इति । उत्तरोऽपवादः संस्कृत एव यथा स्यात् ॥ न्यासः कालेन निर्देशः कर्तव्य इति । न तो प्रधानम् , न च तयोविवक्षेति । यदि तर्हि संख्याकालयोरविवक्षेति साधनस्याप्यविवक्षा प्राप्नोति, एकप्रकरणत्वात् १ नैष दोषः; यस्य हि विवक्षामन्तरेण द्वितीयस्य पदत्योचारणमनर्थकं भवति तन्नियोगतो विवक्षि- तव्यम् । दीव्यतीत्यादिष्वन्वर्थमात्र विवक्ष्यमाणे द्वितीयस्य पदस्योचारणमनर्थकमा- पद्यतेति न युक्ता साधनस्याप्यविवक्षा । इह दोव्यतीत्येवमादौ 'क्रियामधानमाख्यातम्' इति क्रियैव पदेन प्राधान्येनाख्यायते, कर्ता तु गुणीभूतः, तद्धितस्तु-आक्षिक इति प्राधान्येन कर्तारमेवान वक्ति, क्रियां तु गुण- भावेन, एतच्चायुक्तम् ; आख्यातेषूत्पन्नैः प्रत्ययैर्ययासौ तिङन्तेनाभिधीयते, तथैव प्रत्ययान्तेनापि युक्तोऽभिधातुमिति यश्चोदयेत् , तं प्रत्याइ –क्रियाप्रधानत्वेऽपि चेत्यादि । अभिधानस्वभावश्चायम् , येन क्रियाप्राधान्यत्याप्यनुविधीयमानस्तद्धितः कर्तृ- प्रधानो भवति । तस्मात् कर्तृवभावोऽत्रापेक्षितव्यः । न हि स्वभावोऽपि पर्यनुयोगमईति ।। संस्कृतम् ।। योगविभाग उत्तरार्थ: --'कुलत्थकोपधादण्' इत्ययमपवादः संस्कृत एव यथा स्याद् , 'दीव्यति' इत्यादी मा भूदित्येवमों योगविभागः ॥

·नौयचष्ठन् ] वतुर्याध्याये चतुर्थः पादः ७३६ कुलत्थकोपधादण् ॥ ४॥ कलत्यशब्दात्ककारोपधाच्छब्दाच प्रातिपदिकादण् प्रत्ययो भवति 'संस्कृतम्' इत्येतस्मिन्विषये । ठकोऽपवादः । कुलत्थैः संस्कृतं कौलत्थम् ककारोपधात् - तैत्तिडीकम्' । दार्दभकम् ॥ तरति ॥ ५ ॥ तेनेति तृतीयासमर्थात् 'तरति' इत्येतस्मिन्नर्थे ठक्प्रत्ययो भवति । तरति प्लवते इत्यर्थः । काण्डप्लवेन तरति काण्डप्लविकः । औडुपिकः ॥ गोपुच्छाटुञ् ॥ ६॥ गोपुच्छशब्दाट ठञ्प्रत्ययो भवति 'तरति' इत्येतस्मिन्नर्थे । ठकोऽप- वादः । स्वरे विशेषः । गौपुच्छिकः ॥ नौयचष्ठन् ॥ ७ ॥ नौशब्दाद द्वयचश्च प्रातिपदिकाट ठन् प्रत्ययो भवति 'तरति' इत्येतस्मिन्नर्थे । ठकोऽपवादः । नावा तरति नाविकः । नाविकः। द्वयचः खल्वपि - घटिकः । प्लविकः । बाहुकः षकारः सांहितिकः, नानुबन्धः - बाहुका स्त्री। पदमारी कुलत्थकोपधादण ॥ कुले तिष्टति कुलत्थः, अस्मादेव निपातनात्सकारस्य तकारः । केचित्पुनः सकारमेवाधीयते ।। नौद्यचष्ठन् ॥ इह ठगधिकारे सूत्रे क्वचित्प्रत्ययस्यानुवन्धो ङीषर्थः । सहि किं कुलस्थकोपधादण् ॥ तरति ।। गोपुच्छाट ठम् ॥ स्वरे विशेष इति । ठकि हि सति तद्वितस्य 'कितः' इत्यन्तोदात्तत्वं स्यात् । ठञि सति जित्त्वरेणाद्युदात्तत्वं भवति ॥ नौद्यचष्ठन् ।। इह प्रकरणे केषुचित् साहितिकः षकारो दृष्टः केचित् प्रत्यय- स्यैवानुबन्धः; तदिह ठगधिकारे न ज्ञायते--कः साहितिकः ? कः प्रत्ययानुबन्धः ? इति । अतोऽसन्देहाथं परिगणनं कृतम् । तच्च ‘आकर्षात् पर्पादिभ्यः' इत्यादिना श्लोकेन करोति । 'आकर्षात् ष्ठल', 'पर्पादिभ्यष्ठन्' 'भस्त्रादिभ्यष्ठन्' 'कुसीददशैका- दशात् ष्ठन्ष्ठचौ' 'आवसथात् ष्ठल', 'किशरादिभ्यः ष्ठन्' इति षितः षडेते । ननु च 'अन्यतो ङीष् इत्यादयोऽन्येभ्योऽपि षितः सन्त्येव । तत् किमुच्यते घडेते ? इत्यत आह- न्यासः १. 'तैत्तिरीकम्'-इति पा ।

·७४० काशिकावृत्ती [ नौद्वयचष्ठन् आकर्षात्पपादेर्भस्त्रादिभ्यः कुसीदसूत्राच। आवसथात्किशरादे: षितः षडेते ठगधिकारे ।। विधिवाक्यापेक्षं च षट्त्वम् , प्रत्ययास्तु सप्त ॥ चरति ॥८॥ 'तेन' इति तृतीयासमर्थात् 'चरति' इत्येतस्मिन्नर्थे ठक्प्रत्ययो भवति । चरतिर्भक्षणे गतौ च वर्तते। दध्ना चरति दाधिकः । हास्तिकः । शाकटिकः ॥ आकत्ष्ठिल् ॥ ९॥ आकर्षशब्दात् ष्ठल् प्रत्ययो भवति 'चरति इत्येतस्मिन्नर्थे । ठकोऽपवादः । लकारः स्वरार्थः । षकारो ङीषर्थः । आकर्षेण चरति पदमञ्जरी साहितिकः, किं वानुबन्धः ? इति तत्र सन्देहे विषयपरिगणनं करिष्यन्श्लोक- वार्तिककारः सर्वानेव पितः परिगणयति-श्रकर्षादिति-यदि तु यत्र सन्देहस्ताने- वोपादायैतावन्तष्ठगधिकारे पित इत्युच्येत, तदा आकर्षादिपु प्रत्ययस्यापि- त्वमनार्पमाशङ्क्येत । कुसीदसूत्रादिति । कुसीदादिकं सूत्रं यस्य तत्कुसीदसूत्र कुसीदशब्दश्च, दशैकादशशब्दश्च । ननु सप्तैते भवन्ति, कुसीदादिसूत्रेण द्वयोः पितोर्विधानात् ? इत्यत आह- विधिवाक्यापेक्षं च पट्त्वमिति । सप्तानां प्रत्ययानां विधिवाक्यापेक्षमौपचारिक पटत्वमाश्रित्य 'पितः पडेते' इत्युक्तम् ।। अाकर्षात् छल ।। आकर्षेति । 'पुंसि संज्ञायां घः प्रायेण' इति अधि- करणे घः।। न्यासः ठगधिकार इत्यादि । ठकः प्रकृतत्वात् तदधिकारे ये पितः त एव परिगृह्यन्त इति दर्शयति । नन्येववमपि सति सप्त भवन्ति, कुसीदादिसूत्रे पित्प्रत्ययद्वयविधानात् ? इत्यवाह--- विधिवाक्यापेक्षं तु पट्त्वमिति । पितः प्रत्ययानां सप्तत्वात् । एतेनेव योगाः पितः प्रयुक्ताः । पित्प्रत्ययायाः पठेते योगा इत्यर्थः ॥ चरति ।। आकर्पात् एल् ॥ लकारः स्वरार्थ इति । लिति प्रत्ययात् पूर्वस्यो- ।

·७४१ श्वगणाञ्चः] चतुर्थाध्याये चतुर्थः पादः आकर्षिकः । आकर्षिकी । 'आकर्ष' इति = सुवर्णपरीक्षार्थो निकषोपल उच्यते ॥ पादिभ्यः ष्ठन् ॥ १० ॥ : 'पर्प' इत्येवमादिभ्यः छन् प्रत्ययो भवति 'चरति' इत्येतस्मिन्नर्थे । ठकोऽपवादः । नकारः स्वरार्थः । षकारो ङीषर्थः । पपिकः, पपिकी । अश्विकः, अश्विकी। पर्प । अश्व । अश्वत्थ । रथ । जाल । न्यास । व्याल । पाद: पच्च । पदिकः । पर्यादिः । श्वगणाहश्च ॥ ११ ॥ श्वगणशब्दाढम् प्रत्ययो भवति, चकारात् छन्, 'चरति' इत्येतस्मि- न्नर्थे । ठकोऽपवादः । श्वगणेन चरति श्वागणिकः, श्वागणिकी। ठन् । श्वगणिकः, श्वगणिका । 'श्वादेरिमि' इत्यत्र वक्ष्यति – 'इकारादिग्रहणं च कर्त्तव्यं श्वागणिकाद्यर्थम्' इति । तेन ठमि द्वारादिकार्यं न भवति । पदमञ्जरी पादिभ्यः ष्ठन् । पदिषु 'पादः पत्' इति पठ्यते, पादाभ्यां चरति पदिकः, 'पद्यत्यतदर्थे' इत्यत्र वक्ष्यति- 'पद्भाव इके चरतावुपसङ्खथानम्' इति, सोऽस्यैव प्रपञ्चार्थः॥ श्वगणाट्ठञ् च ॥ श्वागणिक इति । ननु च श्वशब्दो द्वारादिषु पठ्यते, तदादिविधिश्च तत्रेष्यते, तत्कथं श्वाणिक इति ? तत्राह-वादेरिजीत्यत्रेति ।। न्यासः दात्तत्वं यथा स्यात् । षकारो ङीषर्थ इति । 'षिद्गौरादिभ्यः' इति ङीष् यथा स्यात् । आकर्षिकीति । स्वर्णपरीक्षार्थी निकषोपल उच्यतः इति । आकृष्यते स्वर्णमिति कृत्वा ॥ पादिभ्यः ष्ठन् । पदिषु पादः पच्चेति पठ्यते, तस्याममर्थः-पादशब्दात् ष्ठन् प्रत्ययो भवति तत्सन्नियोगेन च पदित्ययमादेशः; पदिकः, पदिको। यद्येवम् , 'पद्यत्यतदर्थे' इति पद्भावे 'इके चरतावुपसंख्यानम्' इति कस्मादुपसंख्यायते ? नैष दोषः, 'पादः पत्' इत्यस्यापौराणिकत्वात् ॥ श्वगणाञ्च ।। श्वागणिक इति । शुनां गणः ३वगणः । ननु च श्वशब्दो द्वारादिषु पठ्यत इति 'द्वारादीनाञ्च' इति वृद्धिप्रतिषेधेनैनागमेन भवितव्यम्, तत्र ·७४२ काशिकावृत्ती [ वेतनादिभ्य जीवन वेतनादिभ्यो जीवति ॥ १२ ॥ 'तेन' इति तृतीयासमर्थेभ्यो वेतनादिभ्यः शब्देभ्यः 'जीवति' इत्ये- तस्मिन्नर्थे ठक् प्रत्ययो मवति । वेतनेन जीवति वैतनिकः कर्मकरः । धनुर्दण्डग्रहणमत्र सङ्घातविगृहीतार्थम् । धानुर्दण्डिकः । धानुष्कः । दाण्डिकः । वेतन । वाह । अर्धवाह । धनुर्दण्ड । जाल । वेस । उपवेस । प्रेषण । उपस्ति । सुख । शय्या । शक्ति । उपनिषत् । उपवेष । स्रक् । पाद । उपस्थान । वेतनादिः ॥ वस्नक्रयविक्रयान् ॥ १३ ॥ वस्नक्रयविक्रयशब्दाभ्यां तृतीयासमर्थाभ्यां ठन् प्रत्ययो भवति 'जीवति' इत्येतस्मिन्विषये। ठकोऽपवादः । वस्नेन जीवति वस्निकः । क्रयविक्रयग्रहणं सङ्घातविगृहीतार्थम् – क्रयविक्रयिकः, ऋयिकः, विक्रयिकः ॥ आयुधाच्छ च ॥ १४ ॥ आयुधशब्दाच्छप्रत्ययो भवति, चकारार्दुश्च 'जीवति' इत्येत- स्मिन्विषये । आयुधेन जीवति आयुधीयः । युधिकः ।। पदमञ्जरी वेतनादिभ्यो जीवति ॥ धनुर्दण्डग्रहणं सङ्घातविगृहीतार्थमिति । तन्त्रावृत्त्येक- शेषाणामन्यतमाश्रयणात् ॥ वस्नक्रयविक्रयाछैन् ।। वसेर्वस्नम् = मूल्यम् । क्रयविक्रयग्रहणं सङ्घातविगृही. तार्थमिति । उक्तोऽत्र हेतुः । क्रयविक्रयेणेति समाहारद्वन्द्वः ।। आयुधाच्छ च ॥ आयुध्यतेऽनेनेति आयुधम् , 'घबर्थे कविधानम्' इति कप्रत्ययः ॥ न्यासः तदादिविधेरिष्टत्वात् , तत् कथं श्वागणिक इति भवति १ इत्याह-वादेरिखीत्यादि । द्वारादिफायें च प्रतिषिद्ध सत्यादिवृद्धिरेव भवति । वेतनादिभ्यो जीवति ।। वस्नक्रयविक्रयान् ।। क्रयविक्रयग्रहणं सङ्घात- विगृहीतार्थमिति । इह तन्नेण क्रयविक्रयशब्दावुच्चारितो; तत्रैकस्य सङ्घातार्थ ग्रहणम् , अपरस्य तु विग्रहीतार्थ नेदितव्यम् ।।

·७४३ विभाषा विवधवीवधात् ] चतुर्थाध्याये चतुर्थः पादः हरत्युत्सङ्गादिभ्यः॥ १५ ॥ 'तेन' इत्येव। उत्सङ्गादिभ्यस्तृतीयासमर्थेभ्यः 'हरति' इत्येतस्मि- नर्थे ठक्प्रत्ययो भवति । हरतिर्देशान्तरप्रापणे वर्तते । उत्सङ्गेन हरति औत्सङ्गिकः । औडुपिकः। उत्सङ्ग । उडुप । उत्पत । पिटक । उत्सङ्गादिः ॥ भस्त्रादिभ्यः छन् ॥१६॥ 'भस्त्रा' इत्येवमादिभ्यस्तृतीयासमर्थेभ्यः 'हरति' इत्येतस्मिन्नर्थे ष्ठन्प्रत्ययो भवति । भाया हरति भस्त्रिकः, भस्त्रिकी। भरटिकः, भरटिकी। भस्त्रा। भरट । भरण। शीर्षभार। शीर्षेभार। अंसभार । अंसेभार । भस्त्रादिः ॥ विभाषा विवधवीवधात् ।। १७ ॥ 'हरति' इत्येव । विवधवीवधशब्दाभ्यां तृतीयासमर्थाभ्यां विभाषा ष्ठन् प्रत्ययो भवति । तेन मुक्ते प्रकृतष्ठग्भवति । विवधेन हरति विव- पदमञ्जरी हरत्युत्सङ्गादिभ्यः॥ हरति = नयति, उपादत्ते वा।। भस्त्रादिभ्यः ष्ठन् ।। भनम् = चर्मविकारः, येन लोहादि ध्मायते, येन वा धान्यादिकं नीयते, 'हूयामाश्रुभसिभ्यस्त्रन्' इति करणे त्रन् । शीर्षभारः, शीर्षेभार इति पठ्यते, निपातनाच्छीषभावः सप्तमीसमासश्च, 'तत्पुरुषे कृति बहुलम्' इति सप्तन्या अलुक्॥ न्यासः आयुधाच्छ च ॥ हरत्युत्सङ्गादिभ्यः ॥ भस्त्रादिभ्यः ष्ठन् ॥ भस्वादिषु शीर्षेभार इति पठ्यते । तत्रारमादेव निपातनाच्छिरसः शीर्षभावः, 'सप्तमी' इति योगविभागात् समासः, 'तत्पुरुषे कृति बहुलम्' इति पक्षे सप्तम्या अलुक् ।। । १. 'उडप, पिटाक'~एतौ शब्दवत्र गणे कचिदधिको । २. 'भारग' इति पाठा० ।

·.. कोशिकावृत्ती [विभापा विवधवीवधात् धिकः, विवधिको । वीवधिकः, वीवधिकी । ठक् खल्वपि - वैवधिकः, वैवधिको! विवध-वीवधशब्दौ समानार्थी पथि पर्याहारे च वर्तेते ॥ अण कुटिलिकायाः ॥ १८॥ 'हरति' इत्येव । कुटिलिकाशब्दात्तृतीयासमर्थादण् प्रत्ययो भवति 'हरति' इत्येतस्मिन्नर्थ । कुटिलिकया हरति मृगो व्याधं कौटिलिको मृगः । कुटिलिकया हरत्यगारान् कौटिलिकः कारः । कुटिलिका = वक्रगतिः, कर्माराणामायुधकर्षणी लोहमयी यष्टि- श्वोच्यते ॥ निवृतेऽक्षधूतादिभ्यः ॥ १९॥ 'तेन' इत्येव । अक्षयूतादिभ्यस्तृतीयासमर्थेभ्यः 'निवृत्ते' इत्येतस्मि- नर्थे ठक् प्रत्ययो भवति । अक्षद्यूतेन निवृत्तम् , आक्षचूतिकं वैरम् । जानुप्रहृतिकम्। अक्षधूत । जानुप्रहृत । जङ्घामहृत । पादस्वेदन । कण्टकमर्दन । गतागत । यातोपयात । अनुगत । अक्षधूतादिः ॥ मन्नित्यम् ॥ २० ॥ 'निर्वृत्ते' इत्येव, 'ड्वितः वित्रः' इत्ययं त्रिशब्दो गृह्यते । त्र्यन्ता- पदमारी विभाषा विवधवीवधात् ॥ पर्याहारे चेति । परित आह्रियतेऽनेन तण्डुलादि- कोऽर्थ इति पर्याहारः = उभयतो बद्धशिक्योंऽसवाह्यः काष्ठविशेप उच्यते । वीवधशब्दो वार्तिके दर्शनात्सूत्रे प्रक्षिप्तः ॥ अराकुटिलिकायाः॥ कुटिलव्याधानामुपरमणम् = कुटिलिका, संज्ञायां कन् ॥ प्रेमम्नित्यम् ॥ वितः वितरित्ययं त्रिशब्दो गृह्यत इति । सङ्घ यावचन- - त्यासः विभापा विवधवीवधात् ॥ पर्याहारे इति। परितः स हियत इति पर्याहारः, मण्डलादिकमुच्यते ।। अण् कुटिलिकायाः॥ निवृत्तेऽश्शातादिभ्यः ।। त्रेमम्, नित्यम् ॥ ड्वितः स्त्रिरित्ययं त्रिशब्दो गृह्यते इति । संख्याशन्दः फरमान म्यते । अनभिधानात् ।

·मम्नत्यम् ] चतुर्थाध्याये चतुर्थः पादः ७४५ नित्यं मप् प्रत्ययो भवति 'तेन निवृत्ते' इत्येतस्मिन्नर्थे । 'डुपचष्पाके' - पवित्रमम् । डुवप् - उत्रिमम् । 'डुकृम्' – कृत्रिमम् । नित्यग्रहणं स्वातन्त्र्यनिवृत्त्यर्थम । तेन त्र्यन्तं नित्यं मप्प्रत्ययान्त- मेव भवति, विषयान्तरे न प्रयोक्तव्यमिति ॥ * भावप्रत्ययान्तादिमब्वक्तव्यः । पाकेन निर्वृत्तं पाकिमम् । त्यागिमम् । सेकिमम् । कुट्टिमम् ।। पदमञ्जरी रत्वनभिधानान्न गृह्यते । उनिममिति । वच्यादिसूत्रेण संप्रसारणम् । नित्यग्रहणं स्वातन्त्र्यनिवृत्त्यर्थमिति । प्रत्ययरहितस्य त्र्यन्तस्य प्रयोगः स्वातन्त्र्यम् , स्वातन्त्र्यनिवृत्तौ सत्यां यो गुणस्तं दर्शयति-त्र्यन्तं नित्यं मप्रत्य- यान्तमेव भवतीति । एवकारव्यवच्छेद्यं दर्शयति-विषयान्तरे न प्रयोक्तव्यमिति । ननु विभाषया वाक्ये प्रसक्ते नित्यग्रहणं क्रियमाणं निर्वृत्ताधिकारे तद्विषयमेव वाक्यं निवर्तयितुमर्हति-पवित्रणा निवृत्तमिति, यथा- 'अन उपधालोपिनोन्य- तरस्याम' 'नित्यं संज्ञाच्छन्दसोः' इति, ततश्च विषयान्तरगतत्र्यन्तस्य स्वातन्त्र्यं स्यादेव कृत्रिमर्हत्सुविहितमिति ? एवं मन्यते- योगविभागोऽत्र कर्तव्यः, 'प्रेमभवति निवृत्ते' इत्येको योगः, ततः 'नित्यम्' । अत्र त्रेमबित्येवा- पेक्ष्यते न निवृत्त . इति; योगविभागसामर्थ्यात् । तेन सर्वविषयस्वातन्त्र्यस्यः नित्यग्रहणेन निवृत्तिः क्रियत इति । नन्वेवमपि 'नित्यम्' इत्यत्र निवृत्तमित्यस्या- नपेक्षणात्स्वातन्त्र्यान्तरे नित्यमुपाधिः प्राप्नोति ? सत्यम् ; अनभिधानात्तु तथानाश्रीयते। भावप्रत्ययान्तादिम वक्तव्य इति । 'तेन निवृत्तम्' इत्येतस्मिन्नर्थे । पाकेन निर्वृत्तं पाकिममिति । एवं च त्र्यन्तादपि भावाभिधायिन इमपि कृते यस्येति ' न्यासः न हि त्रिरित्युक्ते विवक्षितार्थस्य प्रतीतिर्भवति । उप्तिममिति । 'वचिस्वपियजादीनां किति' इति. संप्रसारणम् । नित्यग्रहणं स्वातन्त्र्यनिवृत्त्यर्थमिति । केवलस्य त्रिप्रत्ययान्तस्य मप्रत्यय- रहितस्य प्रयोगः स्वातन्त्र्यम् , तन्निवृत्त्यर्थं नित्यग्रहणम् । स्वातन्त्र्यनिवृत्यर्थेः नित्यग्रहणे सति योऽर्थः सम्पद्यते तं व्यन्त इत्यादिना दर्शयति । विषयान्तर इत्यादिना यदे- वकारस्य व्यवच्छेद्यं तदाचष्टे । मप्प्रत्ययविषयार्थादन्यविषये यत्र प्रत्ययो न. भवतिः तद्वि. षयान्तरम् । नित्यग्रहणं तन्निवृत्तिर्यथा स्यादित्येवमर्थ वेदितव्यम् ।।..

·७४६ दना संसृष्टं काशिकावृत्ती [ अपमित्ययाचिताम्यां० अपमित्ययाचिताभ्यां कक्कनौ ।। २१ ॥ 'निर्वृत्ते' इत्येव । अपमित्ययाचितशब्दाभ्यां यथासंख्यं का, कन्- इत्येतो. प्रत्ययौ भवतः 'निर्वृत्ते' इत्येतस्मिन्नर्थे । आपमित्यकम् । याचितकम् ॥ संसृष्टे ॥ २२ ॥ 'तेन' इत्येव । तृतीयासमर्थात् 'संसृष्टे' इत्येतस्मिन्नर्थे ठक् प्रत्ययो भवति। संसृष्टम् = एकीभूतम् , अभिन्नमित्यर्थः । दाधिकम् । मारिचिकम् । शाङ्गवेरिकम् । पैप्पलिकम् ॥ पदमञ्जरी लोपे च कृत्रिममित्यादि सिद्धं भवति, स्वरेऽपि नास्ति विशेषः, उदात्तनिवृत्ति- स्वरेणैवोदात्तत्वम् । सूत्रारम्भस्तु नित्यग्रणेन स्वातन्त्र्यं निवर्तयिष्यामीत्येवमर्थे वेदितव्यः॥ अपमित्ययाचिताभ्या कक्कनौ ।। अपमित्येति । 'उदीचां माङो व्यतिहारे' इति क्त्वाप्रत्ययेऽपशब्देन समासे क्त्वो ल्यप् , 'मयतेरिदन्यतरस्याम्' इतीत्वम्, 'क्यातोसुन्कसुनः' इत्यव्ययसंज्ञा । तेन नात्र तृतीयासमर्थात्प्रत्ययः ।। संसृष्टे ॥ ननु यद्येन संसृष्टं तत्तेन संस्कृतं भवति; ततश्च संस्कृतमित्येव संसृष्टेऽपि प्रत्ययःसिद्धः? नसिध्यति; सत उत्कर्षाधानम् = संस्कारः, एकीभावस्तु संसर्गः, न च यत्रासौ तत्रावश्यमुत्कर्षोऽस्ति, अशुचिद्रव्यसंसर्गे हि प्रत्युतापकर्ष एव भवति । तस्मात्संसृष्ट इति वक्तव्यम् । यद्यस्य निबन्धनमस्त्येतदेवास्तु, मा भूत्संस्कृतमित्येतत् ? तदवश्यं कर्तव्यम् , इहापि यथा स्यात्---विद्यया . न्यासः अपमित्ययाचिताभ्यां कक्कनौ ॥ अपमित्येति । 'उदीचां माडो व्यतीहारे' इति क्त्वा, तस्य ल्यवादेशे कृते, अपमित्येति भवति । तस्य च 'क्वातोसुन्कसुनः' इत्यव्ययसंज्ञा । तेन तृतीयासमर्थविभक्त्यधिकारेऽप्यविभक्तिकादेवास्मात् प्रत्ययविधिः । संसृष्टे ॥ ननु च 'संस्कृतम्' इत्येव संसृष्टे प्रत्ययो भविष्यति, यत् पुनर्येन संशष्टं तत्चेन संकृतं भवति १ नैतत् ; सतो ह्युत्कर्षाघानम् = संस्कारः, एकभावः = संसर्गः, न च तत्रोत्कग भवितव्यम् , स्वचिद्रव्यसंसर्ग स्वप्रकर्प एव भवति, नोकपः । संसर्गमात्र प्रत्यय इष्यते; तस्मात् संसृष्ट इति वक्तव्यमेतत् ; एतदेव क्रियताम् ; किं 'संस्कृतम् इत्यनेन ? असत्यपि संसर्गे यत्र संस्कृतमस्ति तत्रापि प्रत्यय इष्यते-- वैधिकः, न विद्यया संसर्ग उपपद्यते; संसर्गो द्रव्ययोरेव भवति, यथा-दण्डपुरुषयोः। .

·७४७ लवगालुक] चतुर्याध्याये चतुर्थः पादः चूर्णादिनिः॥ २३॥ चूर्णशब्दादिनिः प्रत्ययो भवति संसृष्टे । ठकोऽपवादः । चूर्णैः संसृष्टाश्चूर्णिनोऽपूपाः । चूणिनो धानाः ॥ लवणाल्लुक ।। २४॥ 'संसृष्टे' इत्यनेनोत्पन्नस्य ठको लवणशब्दाल्लुग्भवति । लवणः सूपः । लवणं शाकम् । लवणा यवागूः । द्रव्यवाची लवणशब्दो लुकं प्रयोजयति, न गुणवाची ॥ पदमञ्जरी संस्कृतो वैद्यक इति, न ह्यत्र संसर्गोऽस्ति; मूर्तिधर्मत्वात् । किञ्च 'कुलस्थकोपधादण' संस्कृत एव यथा स्यात्संसृष्टे मा भूदित्येवमर्थं संस्कृतमित्येतद्भवतीति वक्तव्यम् ।। चूर्णादिनिः ।। चूर्णेन ये संसृष्टास्तेषां चूर्णमस्तीति मत्वर्थीयेनैवेनिना सिद्धम् ? सत्यम् ; तद्रूपविवक्षायां सिद्धम् । संसर्गविवक्षायां तु ठक् प्राप्नोति । अनभि- धानं तु दुर्ज्ञानम् ॥ लवणाल्लुक् ॥ लवणद्रव्यवाचीत्यादि। लवणशब्दोऽयमस्त्येव गुणवचन:- घण्णां रसानामन्यतमस्य वाचकः, अस्ति च द्रव्यवचनो यः सैन्धवादिषु वर्तते; तत्र यो गुणवचनः स न लुकं प्रयोजयति, मधुरादिशब्दवदभेदोपचारादेव द्रव्ये वृत्तिसिद्धेः। द्रव्यशब्दस्तु सोऽयमित्यभिसम्बन्धाद् द्रव्ये वर्तमानः । यद्यपि प्रष्टी प्रचरी यष्टीः प्रवेशयेत्यादौ द्रव्यशब्दस्यापि कचिदभेदोपचारो दृष्टः, तथापि भेदविवक्षायां तत्स्थोऽपि दृश्यते-प्रष्टस्येयं प्राष्ठी यष्टिमतः पुरुषानिति । तस्माद् द्रव्यवाच्येव लवणशब्दो लुकं प्रयोजयति, स च प्रयोजयत्येव ।। न्यासः मूर्तिमतस्तद्धर्मत्वात् , न तु विद्या मूर्तिमती। कुलत्यकोपधादणो विधानार्थ संस्कृत- ग्रहणं कर्तव्यम् । न हि संसृष्टमाने प्रत्यय इष्यते; किन्तु तत्कृतगुणाधाने ।। चूर्णादिनिः । ननु च चूर्णेन ये संसृष्टास्तेषां चूर्णमस्ति, तत्र मत्वीयेनैवेनिना सिद्धमिति तदपार्थकमिदम् १ नैतत् ; अस्तिविवक्षायां मत्वर्थोयेन सिद्धं स्यात् , संसृष्ट- विवक्षायां पुनर्न सिध्यति, तत्र हि ठक् स्यात् । ठको बाधनाथत्वे कुतोऽस्यानर्थक्यम् ॥ लवणाल्लुक ।। द्रव्यवाचीत्यादि। लवणशब्दोऽयमस्त्येव गुणवचनो यो रस- विशेषे वर्तते, रसस्य गुणत्वात् । अस्ति द्रव्यवचनः, यथा- पञ्च लवणानीति । तत्र यो गुणवचनः स लुकं न प्रयोजयति । गुणैर्हि यद्यपि द्रव्यं न संसृज्यते, तथापि गुण- शब्दाः सोऽयम्' इत्यभेदेन सम्बन्धाद् द्रव्ये वर्तन्ते, यथा-शुक्ला पटः, मधुरं क्षारम्, ·७४८ काशिकावृत्ती [ मुद्गादण मुगादण् ॥ २५॥ मुद्गशब्दादण् प्रत्ययो भवति 'संसृष्टे' इत्येतस्मिन्विषये । ठकोऽप- वादः । मौदग ओदनः । मौद्गी यवागूः ।। व्यञ्जनैरुपसिक्ते ॥ २६ ॥ 'तेन' इत्येव । व्यञ्जनवाचिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यस्तृतीयासमर्थेभ्यः 'उपसिक्ते' इत्येतस्मिन्नर्थे ठक् प्रत्ययो भवति । दध्ना उपसिक्तं दाधि- कम् । सौपिकम् । खारिकम् । व्यञ्जनैरिति किम् ? उदकेनोपसिक्त ओदनः ।। ओजःसहोम्भसा वर्तते ॥ २७ ॥ औजस्, सहस् , अम्भस् – इत्येतेभ्यस्तृतीयासमर्थेभ्यः 'वर्त्तते' पदमञ्जरी व्यञ्जनरुपसिक्ते ।। ओदनादिषु रसो येन व्यज्यते तद्वयञ्जनम् । बहुवचन- निर्देशः स्वरूपविधिनिरासार्थः । उपसिक्तः = सेचनेन मृदूकृतः । इह यद्येनोप- सिक्तं तत्तेन संसृष्टं भवति, तत्र संसृष्ट इत्येव सिद्ध नियमार्थ वचनम्-व्यञ्ज- नेभ्य उपसिक्त एव संसृष्टे यथा स्यात्संसृष्टमात्रे मा भूत् , दध्ना संसृष्टा स्थालीति ॥ न्यासः अम्लं दधीति; तथा लवणशब्दोऽपि वर्तिष्यते, ततः किं लुका १ अवश्यं तदेवं विज्ञ- यम् , अन्यथा हि मधुरादिभ्योऽपि लुग वक्तव्यः स्यात् । द्रव्यशब्दास्त्वन्यत्र सोऽयमित्य- भेदसमर्थनान्न वर्तन्ते । तस्माद् द्रव्यवाची लवणशब्दो लुकं प्रयोजयति ।। मुद्गादण् ॥ व्यञ्जनैरुपसिक्ते ॥ व्यअनैरिति । बहुवचननिर्देशः स्वरूप- विधिनिरासार्थः। तेनेत्यधिकारादेव तृतीयायां समर्थविभक्तौ वर्तमानायां तृतीया- नुवादा सुखप्रतिपत्तये । 'संसृष्टे' इति वर्तमान उपसिक्तस्यैतत् प्रयोजनम्- ओदनादौ यथा स्यात् इह मा भूत्-- सूपेन संसृष्ट स्यालोति, उदकेनोपसिक्त ओदन इति । उदकं व्यञ्चनं न भवति; व्यञ्जनशब्दस्य सूपादावेव रूढत्वात् । ननु यद् व्यञ्जनैपसिक्तं तत्तैः संस्कृतं भवति, तत्र संस्कृतमेव सिद्धम् १ न सिध्यति; सतो पत्कर्पाधानं संस्कारः, न चासौ सर्वत्रोपसिक्तः सम्भवति । तथा हि-व्यगते स्वादुरसैः प्रतिभावापन्नैरुप- सिक्तप्वोदनादिष्वपकप एव भवति, नोकपः । उपसिक्तमात्रेऽपि चेष्यते । तस्मात् प्राक् सस्य पृथगारम्भः॥

·७४६ तत्प्रत्यनुपूर्वमोप०] चतुर्याध्याये चतुर्थः पादः इत्यर्थे ठक्प्रत्ययो भवति । ओजसा वर्तते औजसिकः शूरः । साहसिक- श्त्तौरः । आम्भसिको मत्स्यः ।। तत्प्रत्यनुपूर्वमीपलोमकूलम् ।। २८ ।। 'तत्' इति द्वितीया समर्थविभक्तिः। 'प्रति' 'अनु'- इत्येवम्पूर्वेभ्य ईप, लोम, कूल-शब्देभ्यो द्वितीयासमर्थेभ्यः 'वर्त्तते' इत्येतस्मिन्नर्थे ठक् प्रत्ययो भवति । ननु च वृतिरकर्मकः, तस्य कथं कर्मणा सम्बन्धः ? क्रियावि- शेषणमकर्मकाणामपि कर्म भवति । प्रतीपं वर्तते प्रातीपिकः । आन्वीपिकः । प्रातिलोमिकः । आनु- पदमञ्जरी तत्प्रत्यनुपूर्वमीपलोमकूलम् ॥ क्रियाविशेषणमित्यादि । आख्यातं हि धात्व- थस्य कर्तव्यतामाचष्टे-वर्तते = वर्तनं करोति, सुप्यते = स्वापः क्रियते, शोभन- मोदनं पच्यते = ओदनकर्मकः पाकः शोभन: क्रियते इति । पचिधात्वर्थः कर्तव्य एव सम्बध्यमानः कर्म सम्पद्यते, तस्य यत्समानाधिकरणं विशेषणं तदपि कव भवति । प्रातीपिकः, आन्वीपिक इति । प्रतिगता आपोऽस्मिन्निति बहुव्रीहिः, 'ऋक्पूरब्धूः' इत्यकारः समासान्तः, 'द्वयन्तरुपसर्गेभ्योऽप ईत्' इतीत्वम् । व्युत्पत्तिमानं चैतत् , प्रतिकूलानुकूलपर्यायौ त्वेतौ । 'ऊदनोर्देशे' इत्यूत्वमत्र न भवति; अदेशत्वात् , देशत्वे क्रियाविशेषणत्वासम्भवात् । सूत्रे ईप्शब्दस्य . न्यासः ओजःसहोम्भसा वर्तते ॥ वर्तत इति । चेष्टत इत्यर्थ । तत्प्रक्रियाविशेषण- मित्यादि । अनेन हि वृत्यर्थस्य कर्तव्यतामाचष्टे । वर्तत इति वर्तमानं करोत्यर्थः । स हि वृत्त्यर्थः कर्तव्यतया सम्बध्यमानः कर्म सम्पद्यते । तत्सामानाधिकरण्याच्च तद्विशेषण- मपि कर्तव्यतया युज्यते । तदपि कर्म च प्रसक्तम् । क्रियाविशेषणस्यैवाकर्मकेऽपि धातौ कर्मत्वमाख्यातम् । तदित्यनेन द्वितीयासमर्थविभक्तौ लब्धायामपि द्वितीयान्ता इह प्रकृतयो निर्दिष्टा विस्पष्टार्थम् ; अन्यथा प्रत्ययविधौ पञ्चमी न्याय्येति तदन्ता एव निर्दिश्येरन् ।। तत्प्रत्यनुपूर्वमीपलोमकूलम् ॥ प्रातीपिक इति । प्रतिगता आपोऽस्मिन्निति बहु व्रीहिः । ऋक्पूरब्धःपथामानक्षे' इत्यकारः समासान्तः । एवञ्च 'द्वयन्तरुपसर्गेभ्योऽपः ·७५० काशिकावृत्ती [ तत्प्रत्यनुपूर्वमोप० लोमिकः । प्रातिकूलिकः । भानुकूलिकः ॥ परिमुखं च ॥ २९ ॥ परिमुखशब्दाद् द्वितीयासमर्थाद् 'वर्तते' इत्यस्मिन्नर्थे ठक्प्रत्ययो भवति । परिमुखं वर्तते पारिमुखिकः । चकारोऽनुक्तसमुच्चयार्थः । पारिपाश्विकः । प्रयच्छति गह्यम् ॥ ३० ॥ 'तत्' इति द्वितीयासमर्थात् 'प्रयच्छति' इत्येतस्मिन्नर्थे ठक्प्रत्ययो भवति, यद् द्वितीयासमर्थं गह्यं चेत्तद्भवति । द्विगुणार्थम् = द्विगुणम् , पदमारी निर्देशात् । प्रातिलोमिकः, आनुलोमिक इति । पूर्ववद्वहुव्रीहिः, 'अच् प्रत्यन्वव- पूर्वात्' इत्यच् समासान्तः । अत्रापि व्युत्पत्तिमात्रम् , अर्थस्तु पूर्वोक्त एव । प्राति- कूलिक इति । पूर्ववद्वहुव्रीहिः । अत्रापि कूलार्थो नास्ति । प्रतिसरणं चैतयोरर्थः ।। परिमुखं च ।। पारिमुखिक इति । परिरिह वर्तते, तस्य च 'अपपरी वर्जने' इति कर्मप्रवचनीयसंज्ञा, 'पञ्चम्यपाङ्परिभिः' इति पञ्चमी, 'अपपरिबहिररुचवः' इत्यव्ययीभावः, अनेन ठक् । स्वामिनो मुखं वर्जयित्वा यः सेवको वर्तते स पारिमुखिकः । सर्वतोभावे वा परिशब्दः, परितो मुखम् , प्रादिसमासः, यतो यतः स्वामिनो मुख ततस्ततो वर्तत इत्यर्थः । एवं पारिपाश्चिकः ।। प्रयच्छति गद्यम् ॥ द्विगुणा) द्विगुणमिति । द्वैगुणिक उत्तमर्ण उच्यते, न न्यासः ईत्' इतीत्वम् । अपरत्र तु 'ऊदनोर्देशे' इति देशादन्यत्रोत्वमेव, ततष्ठक् ।प्रातिलोमिकम् , आनुलोमिकमिति । प्रतिगतानि लोमान्यस्य, अनुगतानि लोमान्यस्येनि बहुव्रीहिः । 'अच् प्रत्यनु' इत्यादिनाऽच समासान्तः ।। परिमुखञ्च ॥ 'पञ्चम्यपाङपरिभिः' इति पञ्चमी । 'अपपरिबहिरश्चवः पञ्चम्या' इत्यन्योभावः, ततष्ठक । स्वाभिमुखं वर्जयित्वा यः सेवको वर्तते स पारिमुखिकः । सर्वतोभावे वा परिः, तस्य 'कुगतिप्रादयः' इति प्रादिसमासः । यतो यतः स्वामिनो मुखं वर्तते ततस्ततो या सेवको वर्तते स पारिमुखिकः ।। प्रयच्छति गाम् ॥ द्विगुणमिति । तादर्थ्यात् ताच्छन्द्यं दर्शयति । अद्विगुणार्ये वस्तुनि द्विगुणशन्द वर्तयित्वा तत्र प्रत्ययं कुर्वतः कोऽभिप्रायः १ एवं मन्यते-द्वैगुणिक इति उत्तमर्ण उच्यते, न चासौ द्विगुणं प्रयच्छति, किं तर्हि ? स्कन्दयित्वा द्विगुणं गृहाति; अन्यथा हि विपर्यये सति प्रशस्यमेव स्यात्, न तु गर्यम् । यदैकस्मिन्नर्थे तादाद् द्विगुणधन्दो वर्तते तदेकमेव द्विगुणार्थ प्रयच्छतो द्विगुणमेव भवतीति गर्षमिति । गहा ·कुसीददर्शकादशात् ] चतुर्थाध्याये चतुर्थः पादः तादात्ताच्छन्द्यम् । द्विगुणं प्रयच्छति द्वैगुणिकः । गुणिकः । * वृद्धधुषिभावो वक्तव्यः * । वार्धषिकः। प्रकृत्यन्तरं वा वृद्धिपर्यायो वृधुषिशब्दः । गॉमिति किम् ? द्विगुणं प्रयच्छत्यधमणः ।। कुसीददशैकादशात् धन्ठचौ ॥ ३१ ॥ 'प्रयच्छति गद्यम्' इत्येव । कुसीदम् = वृद्धिः, तदर्थ द्रव्यं कुसी- दम् । एकादशार्था दश दशैकादशशब्देनोच्यन्ते । कुसीद, दशैकादश- शब्दाभ्यां यथासंख्यं छन् , प्ठज् -- इत्येतो प्रत्ययौ भवतः 'प्रयच्छति गद्यम्' इत्येतस्मिन्विषये । ठकोऽपवादौ । कुसीदं प्रयच्छति कुसीदिकः, कुसीदिकी। दशैकादशिकः, दशैकादशिकी ॥ पदमञ्जरी चासौ द्विगुणं प्रयच्छति, कि तोकगणं दत्त्वा द्विगुणं गृह्णाति, अत एव तद्गह्यं भवतीति । तस्माद् द्विगुणार्थे द्विगुणशब्दो वर्तयितव्यः । वाधु षिक इति । वृद्धयर्थे धने वृद्धिशब्दः। प्रकृत्यन्तरमेवेति । एतच्च वार्धषिक इत्येतद्वृत्तिविषयमेव । नियतविषया अपि हि शब्दा भवन्ति, वृद्धिशब्दा- दनभिधानान्नैव भविष्यति, तेन वार्धिक इत्यनिष्टप्रसङ्गो नोद्भावनीयः। अथ कथम् 'वार्धदासमकम्पत ववान्यस्य च वार्द्धषेः' इति ? स्वच्छन्दवाच ऋषयः ॥ कुसीददशैकादशात् ष्ठन्ष्ठचौ ॥ तदर्थं द्रव्यं कुसीदमिति । अत्रापि कुसीदिक इत्युत्तमर्णस्याभिधानमिष्यते, न चोत्तमर्णः कुसीदं प्रयच्छति, किं तहि ? अधमणः, न च तस्य वृद्धिप्रदानं गद्यम् , तस्मात्तादात्ताच्छब्द्यमिति भावः । एकादशार्थ न्यासः पुनरिह प्रतिषिद्धस्य शास्त्रेण दीयमानस्य प्रत्यवायहेतुत्वाद्वेदितव्या । प्रकृत्यन्तरमित्या- दिनोपसंख्यानं प्रत्याचष्टे । तत्रापि तादाद् वृद्धयर्थं यद्दीयते तद् वृधुषिशब्देनोच्यते । ननु च तत्प्रत्याख्याने वृद्धिशब्दात् प्रत्यये सति वार्धिक इत्यपि स्यात् ? नैष दोषः; अव्यविकन्यायेन हि वृद्धिशब्देन वाक्यमेव भवति । वृधुषिशब्देन वाक्यं वृत्तिश्च ॥ कुसीददशैकादशात् ष्टन्ष्टचौ ॥ तत्रापि कुसीदाथै वस्तुनि दशैकादशार्थेषु च दशसु दशैकादशशब्दं वर्तयित्वा ततः प्रत्ययः । सर्वतः पूर्ववदभिप्रायो वेदितव्यः । दश चैकादश चेति समानाधिकरणसमासः। ननु च भिन्नविषययोः सामानाधिकरण्यं नोपपद्यते ? दशैकादशशब्दोऽप्येकादशार्थेषु दशस्वेवोपचाराद् वर्तत इत्यदोषः । यो ·७५२ काशिकावृत्ती [ उञ्छति उञ्छति ॥ ३२ ॥ 'तत्' इति द्वितीयासमर्थात् 'उञ्छति' इत्येतस्मिन्नर्थे ठक्प्रत्ययो भवति । बदराण्युञ्छति बादरिकः । श्यामाकिकः । भूमौ' पतितस्यै- कैकस्य कणस्योपादानम् = उञ्छः । कणानुञ्छति काणिकः' । रक्षति ॥ ३३ ॥ 'तत्' इति द्वितीयासमर्थाद 'रक्षति' इत्येतस्मिन्नर्थे ठक्प्रत्ययो भवति। समाज रक्षति सामाजिकः । सान्निवेशिकः ।। शब्ददर्दुरं करोति ॥ ३४ ॥ 'तत्' इति द्वितीयासमर्थाभ्यां शब्ददर्दुरशब्दाभ्यां 'करोति' इत्ये- तस्मिन्नर्थे ठक् प्रत्ययो भवति । शब्दं करोति शाब्दिको वैयाकरणः । दार्दुरिकः कुम्भकारः ॥ पदमञ्जरी दश दशैकादशशब्देनोच्यन्त इति तत्रैकादशशब्दस्यापि तदर्थेषु दशस्वेव वृत्तेः सामानाधिकरण्ये सति विशेपणसमासः, 'संख्याया अल्पीयस्याः' इति दशशब्दस्य पूर्वनिपातः । दशैकादशादिति निर्देशादकारः समासान्तः । एवं वाक्यमप्यकारान्तेनैव भवति-दशैकादशान्प्रयच्छतीति ॥ रक्षति ॥ सामाजिक इति । समाजः = समूहः, समजत्यस्मिन्निति कृत्वा; एवं सन्निवेशः ॥ शब्ददर्दुरं करोति ॥ शब्दं करोतीति । करोतिरिह ज्ञाने वर्तते, प्रकृत्यादि- विभागेन जानातीत्यर्थः । एतच्चाभिधानस्वाभाव्याल्लभ्यते, इह न भवति-शब्दं करोति खर इति । पात्रविशेपवाची दर्दुरशब्दः । अनुकरणशब्द इत्यन्ये । न्यासः दश प्रयन्टत्येकादश एव स्युरिति स दशैकादेश इत्युच्यते । दशैकादशादिति निर्देशा- दकारान्तत्वं निपात्यते, किमर्थम् ? वाक्येऽप्यकारान्तत्वभवणार्थ दशैकादशान् प्रपतीति ।। उति ॥ उञ्छतीति उद्धुनोतीत्यर्थः ।। रक्षति ।। शब्ददर्दुरं करोति ॥ वदित्यनेनेय द्वितीयासमर्थविभको लगायो रामलुरमिति स्विीपानिर्देशो लौकिकवाक्यप्रदर्शनार्थः। शन्ददर फरोतीत्येतद् १.१. पाठोत्र वा पुस्ताका नास्ति ।

·७५३ पतिमत्स्वमृगान्हन्ति ] चतुर्थाध्याये चतुर्थः पादः पक्षिमत्स्यमृगान्हन्ति ॥ ३५ ॥ 'तत्' इत्येव । पक्ष्यादिभ्यो द्वितीयासमर्थेभ्यो 'हन्ति' इत्येतस्मिन्नर्थे ठक्प्रत्ययो भवति । स्वरूपस्य पर्यायाणां च तद्विशेषाणां च ग्रहणमि- हेष्यते । पक्षिणो हन्ति पाक्षिकः । शाकुनिकः । मायूरिकः । तैत्ति- रिकः । मत्स्य - मात्स्यिकः, मैनिकः, शाफरिकः, - -शाकुलिकः । मृग - मार्गिकः; हारिणिकः, सौकरिंकः, सारङ्गिकः ॥ पदमञ्जरी पक्षिमत्स्यमृगान्हन्ति ॥ स्वरूपस्य तद्विशेषाणां पर्यायाणां च ग्रहणमिष्यत इति । अत्र हेतुः ‘स्वं रूपम्' इत्यत्रैवोक्तः । मात्स्यिक इति । 'सूर्यतिष्य' इति लोपो न भवति; मत्स्यस्य ड्यामिति परिगणनात् । हारिणिकः, सौकरिक इति;। अत्र मृगपर्यायस्योदाहरणं किमिति न प्रदर्शितम् ,. यथा पूर्वयोः द्वावपि ह्येतस्माद्वि- शेषौ, आरण्याश्चतुष्पादो मृगाः उच्यन्ते, हरिणपर्यायोऽपि. मृगशब्दोऽस्ति, तदपेक्षया हारिणिक इति पर्यायोदाहरणम् ।। .. . न्यासः .. .. • - व्यावहारिकं वाक्यम् । अस्य प्रतिग्रहो यत्र लोके व्यवहारस्तत्र प्रत्ययो भवति नान्यत्रे- त्यर्थ सूचयति, तेन शब्दं करोति खर इत्यत्र न भवति ।. लोके स शाब्दिक इत्युच्यते यः शब्दं वेत्ति; वैयाकरण एव शब्दं वेत्ति, तेन तत्रैव: प्रत्ययो भवति; न खरे । असो वैयाकरणः प्रत्ययप्रकृत्यादिना सर्व शब्दं जानाति ॥ पक्षिमत्स्यमृगान् हन्ति ॥ स्वरूपस्य पर्यायाणाञ्च तद्विशेषणानाञ्च ग्रहण- मिष्यत इति । कथं पुनरिष्यमाणमपि पर्यायादीनां ग्रहणं लभ्यते १ अर्थप्रधानत्वा- निर्देशस्य । शब्दप्रधाने हि निर्देशे स्वरूपस्य ग्रहणं भवति, : नार्थप्रधान इति प्रति- पादिमेतत् प्राक् । यदि तर्हि पर्यायाणामपि ग्रहणम् , अजिझान् हन्त्यनिमिषान् हन्ती- त्यत्रापि प्राप्नोति १ नैष दोषः; इह द्वितीयासमर्थविभक्तौ लब्धायां - पुनर्द्वितीयासमर्थ- विभक्तिनिर्देशो लौकिकवाक्यप्रदर्शनार्थः । अस्य परिग्रहः- यत्र लौकिकवाक्यव्यवहारस्तत्र प्रत्ययो भवति नान्यत्रेत्यस्यार्थस्य सूचनार्थम् , तेनाज़िमान् हन्तीत्यादौः प्रत्ययो:न भवति । अजिझान् हन्त्यनिमिषान् हन्तीत्यत्यार्थस्य विवक्षायामाजिझिकः, आनिमिधिक इति लोके न व्यवहारोऽस्ति । तत्र पक्षिषु पाक्षिक इति स्वरूपत्योदाहरणम् । शाकु- निक इति पर्यायस्य । मायूरिकः, तैत्तिरिक इति विशेषस्य । मत्त्येषु मात्स्यिक इति स्वरूपत्य । मैनिक इति पर्यायस्य । शाफरिकः शाकुलिक इति विशेषत्य। मृगेषु मागिक इति स्वरूपस्य । हारिणिक इति पर्यायत्य । सौकरिका, सारङ्गिक इति विशेषस्य ॥ काशि०3:४६ ·काशिकावृत्ती [.परिपन्थं च तिष्ठा परिपन्थं च तिष्ठति ॥ ३६ ॥ परिपन्थशब्दात्तदिति द्वितीयासमर्थात् तिष्ठति' इत्येतस्मिन्नर्थ ठ प्रत्ययो भवति । परिपन्थं तिष्ठति पारिपन्थिकश्चौरः । चकारो भिन्नक्रमः प्रत्ययार्थं समुच्चिनोति । परिपन्थं हन्ति पारिपन्थिकः । समर्थविभक्तिप्रकरणे पुनद्वितीयोच्चारणं लौकिकवाक्यप्रदर्शनार्थम् परिपथशब्दपर्यायः परिपन्थशब्दोऽस्तीति ज्ञापयति, स विषयान्तरेऽपि प्रयोक्तव्यः ॥ पदमञ्जरी परिपन्थं च तिष्ठति ॥ तदिति द्वितीयासमर्थादिति । परिपन्थशब्दः परिमुख- शब्दवदव्ययीभावः, तत्पुरुषो वा । तत्राप्यव्ययीभावपक्षे क्रियाविशेषणात्तिष्ठतेर- कर्मकत्वेऽपि परिपन्थस्य कर्मत्वम् । तत्पुरुपे तु परितः पन्थाः परिपन्थ इति 'कालभावाध्वगन्तव्याः' इति वचनात्कर्म, तदित्यधिकारसामर्थ्यादित्यन्ये । पारिपन्थिकचोर इति । यः पन्थानं वर्जयित्वा तिष्ठति यो वा पन्थानं व्याप्य तिष्ठति स एवमुच्यते । लौकिकशक्यप्रदर्शनार्थमिति । परिपन्थं तिष्टतीत्येतल्लौकिकवाक्यं तस्य प्रदर्श- नार्थ द्वितीयोचारणम् । अथैवमर्थे द्वितीयोचारणे किं सिद्धं भवति ? इत्याह परिपथपर्याय इत्यादि । किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् ? इत्याह-स विषयान्तरेऽपीति । . - न्यासः परिपन्थञ्च तिष्ठति ॥ यथा परिमुखञ्चेति परिमुखशब्दस्याव्ययीभावत्वं तत्पुरुष- त्वय, तपेहापि परिपन्पशब्दस्य तद्वयं वेदितव्यम् । तदिति द्वितीयासमर्थादिति । ननु च तिष्ठतिरयमकर्मकः, तत् कथं द्वितीयया सह सम्बन्धः १ नेप दोपः, अकर्मणा. मपि हि कालमावाध्वनो फर्मसंग प्रतिपद्यन्ते। तथा चोकम् -'कालभावाध्वगन्तव्याः कर्मसंशा प्रकर्मणाम्' इति । पारपन्थिकश्यौर इत्यव्ययीभावः। चोरो यः पन्यानं वन- पित्वा तिष्ठति स पारिपन्पिकरान्देनोच्यते । तत्पुरुषपठे तु यधीरः सर्वान् पयो व्याप्य विवि स पारिपन्यिक उच्यते। चकार इत्यादि। तिष्ठति चेत्या प्रत्ययार्थसमनन्तरमेव चारो द्रष्टव्यः, तेन समानमावीपस्यैव प्रत्ययस्यायस्य समुच्चयं फरोति । अप प्रकृतेरेष समुच्चयः करमाल विशायदे मंत्वानुपपत्तेः । म दिदित्तोपा समर्थविभफिरनुपर्तते, विचारकत्वात् महवाया मत्स्यादेः प्रकृतेः फर्ममायो नोपपपवे। पाठाभावाचनामेव समकाणां मम्मते, न मत्स्मादीनार।

·प्राकन्दाहश्च ] चतुर्थाध्याये चतुर्थः पादः माथोत्तरपदपदव्यनुपदं धावति ॥ ३७ ।। माथाशब्दोत्तरपदात्प्रातिपदिकात् पदवी, अनुपद - इत्येताभ्यां च 'धावति' इत्येतस्मिन्नर्थे ठक् प्रत्ययो भवति । दण्डमाथं धावति.दाण्ड: माथिकः । शौल्कमाथिकः । पादविकः। आनुपदिकः । माथशब्दः पथिपर्यायः ॥ 3 आक्रन्दाहश्च ।।.३८ ।।.. आक्रन्दन्त्येतस्मिन्नित्याक्रन्दः = देशः, अथः .वा-आक्रन्द्यत इत्याक्रन्दः -- आर्तायनमुच्यते; विशेषाभावाद् द्वयोरपि ग्रहणम् । आक्रन्दशब्दात्तदिति द्वितीयासमर्थात् 'धावति' इत्येतस्मिन्नर्थे ठप्रत्ययो भवति, चकाराटुक्च । स्वरे विशेषः । आक्रन्दं धावति आक्रन्दिकः, आक्रन्दिकी ॥ पदमञ्जरी असति तु ज्ञापने प्रत्ययसंन्नियोगेन परिपन्थशब्दस्य निपातनं विज्ञायेत, ततश्च ततोऽन्यत्र प्रयोगो न स्यात् ।। माथोत्तरपदपाव्यनुपदं धावति ।। माथशब्दः पथिपर्याय इति । मथ्यते प्रशा- द्यते गन्तृभिरिति कृत्वा । दण्डाकारो मथो दण्डमाथः ।। आक्रन्दाहञ्च ॥ श्राक्रन्दो देश इति । दुःखितानां रोदनस्यायनमा यन- न्यासः लौकिकवाक्यप्रदर्शनार्थं तदेवद् द्वितीयोच्चारणं करोतीत्याह-परिपथपर्याय इति । किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनमित्याहस विषयान्तर इत्यादि । असति ह्यस्मिन् ज्ञापने ठक्प्रत्ययसन्नियोगेन प्रकृतिनिर्दिश्यमाना प्रत्ययाभावेन प्रसज्यते । ज्ञापने तु सति यत्रापि प्रत्ययो न भवति तत्रापि प्रयोग उपद्यते ।। माथोत्तरपदपदव्यनुपदं धावति ॥ दण्डभावो माथो दाण्डमायः = ऋजुः पन्था उच्यते, तं धावति दाण्डमाथिकः । शुल्कस्य मायः शुल्कमायः, शौल्कमाथिकः । पदस्य पश्चादनुपदम् , पश्चादर्थेऽव्ययीभावः. अनुपदं धावत्यानुपदिकः। प्रत्यासत्या धावतीत्यर्थः। द्वितीयायां समर्थविभक्तौ लब्धायां पुनर्द्वितीयानिर्देशः 'इष्टाद् द्विती- यान्ताद् यथा स्याद् , अनिष्टाद् मा भूत्' इत्येवमर्थम् । तेन यः 'अनुर्यत्समया' 'यस्य चायामः' 'कुगतिप्र' इत्यादिभियोगैरनुशन्दस्य समासः, ततो न भवति ।। आक्रन्दा ठश्च ॥ आर्तायनमिति । परित्राणार्थमीयते । गम्यत · इत्ययनम्, आर्तानामयनमार्तायनम् । शरणमित्यर्थः ।। ..

·.'. काशिकावृत्ती [ पदोत्तरपदं गृह्णा पदोत्तरपदं गृह्णाति ॥ ३९ ॥ : पदशब्द उत्तरपदं यस्य तस्मात्पदोत्तरपदशब्दात् 'तत्' इति द्वितीयासमर्थाद् ‘गृह्णाति' इत्येतस्मिन्नर्थे ठक् प्रत्ययो भवति । पूर्वप गृह्णाति पौर्वपदिकः । औत्तरपदिकः । पदान्तादिति नोक्तम् , बहुपूर्वान्मा भूदिति ॥ प्रतिकण्ठार्थललामं च ॥ ४० ॥ -: प्रतिकण्ठार्थललामशब्देभ्यस्तदिति द्वितीयासमर्थेभ्यः - 'गृह्णाति इत्येतस्मिन्नर्थे ठक् प्रत्ययो भवति । प्रतिकण्ठं गृह्णाति प्रातिकण्ठिकः । आर्थिकः । लालामिकः ।। पदमञ्जरी मुच्यते, आतैरीयते प्राप्यत इति कृत्वा । आयिनमात्र्तानां त्राता आनन्द इत्युच्यते, आनन्द्यते आतैराहूयत इति कृत्वा ।। पदोचरपदं गृह्माति ॥ पदग्रहणेन स्वरूपं गृह्यते, न सुप्तिङन्तमुत्तरपदस्य पदत्वाव्यभिचाराद्, अत एवाह-पदशब्द उत्तर पदं यस्येति ।। प्रतिकण्ठार्थललामं च ॥ कण्ठं कण्ठं प्रति प्रतिकण्ठम्, 'यथार्थे यदव्ययम् इति वीप्सायामव्ययीभावः । आभिमुख्य वा, 'लक्षणेनाभिप्रती आभिमुख्य' इति । यस्तु प्रतिगतः कण्ठं प्रतिकण्ठ इति प्रादिसमासः, तस्य ग्रहणं न भवति; अनभिधानात् ।। न्यासः पदोत्तरपदं गृहाति ॥ पदग्रहणेन स्वरूपमेव गृह्यते, न सुप्तिङन्तं पदम् । अत: वाद - पदशब्द उत्तरपदं यस्येति । एतच द्वितीयायां प्रकृतायां लौकिकवाक्यप्रदर्श- नार्थत्वाद् द्वितीयानिर्देशाल्लभ्यते । पदोत्तरपदं गृहातीत्येल्लौकिक वाक्यम् । अस्स प्रदर्शनेनेतत् सूचितम्-लौकिकस्य हि पदस्य ग्रहणम् , न पारिभाषिकस्येति । अय पदान्तादित्येव फरमानोक्तम् । इत्याद पदान्तादिति नोक्तमित्यादि। गता- र्थम् । पदमेवोत्तरपदं यत्य तस्माद् यया स्यात् । इह तु श्लोकपादपदं गृहातीति वाक्य- मेव भवतीति फेचित् ॥ प्रतिकण्ठायललामन ॥ कण्ट फण्टं प्रति प्रतिकण्ठम् , ययाऽव्ययोभावः, आगि. मुल्ये या धणेनाभिप्रती आभिमुल्ये' इति । कण्ठस्याभिमुख्य इति । फण्ठस्पा- भिमुल्य प्रतिफण्टम् । प्रातिकण्ठिमः स उच्यते सर्व मण्ठं यो ग्वाति, यो पा कण्ठमाभि. मुल्येन गाति । द्वितीयासमयंप्रफरणे पुनर्दिवोपान्तप्रविनिर्देश इयाद स्यात्, अनि .

·७५७ समवायान्समवैति ] चतुर्थाध्याये चतुर्थः पादः धर्म चरति ॥४१॥ धर्मशब्दात्तदिति द्वितीयासमर्थात् 'चरति' इत्येतस्मिन्नर्थे ठक्प्रत्ययो भवति । चरतिरासेवायाम् , नानुष्ठानमात्रे । धर्म चरति धार्मिकः । ... * अधर्माच्च वक्तव्यम् * । आधर्मिकः ॥ प्रतिपथमेति ठश्च ॥ ४२ ॥ प्रतिपथशब्दाद द्वितीयासमर्थाद 'एति' इत्यस्मिन्नर्थे ठन् प्रत्ययो भवति, चकाराटुक् च । प्रतिपथमेति प्रतिपथिकः, प्रातिपथिकः ॥ समवायान् समवैति ॥ ४३॥ समवायवाचिभ्यः शब्देभ्यः 'तत्' इति द्वितीयासमर्थेभ्यः ‘सम- वैति' इत्येतस्मिन्नर्थे ठक् प्रत्ययो भवति । समवायः समूह उच्यते, न सम्प्रधारणा। 'समवायान्' इति बहुवचनं पदमारी धर्म चरति ॥ अधर्माच्चेति वक्तव्यमिति । 'ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तदन्त- विधिप्रतिषेधाद्वचनम् । आधर्मिक इति । नत्र विरोधिवचनः, पापाचार . इत्यर्थः ।। प्रतिपथमेति ठुश्च ॥ प्रतिपथमिति । पूर्ववद्वीप्सायामव्ययीभावः, 'ऋक्पूर- व्धुः' इत्यकारः समासान्तः ॥ समवायान् समवैति ॥ समवायः समूह उच्यत इति । समवयन्ति तस्मिन्निति कृत्वा । न सम्प्रघारणेति । समयपूर्वस्येणः सम्प्रधारणायामपि प्रयोगोऽस्तीति न्यासः ष्टान्मा भूत् । तेन प्रतिगतः कण्ठमिति 'कुगतिप्रादयः' इति तत्पुरुषो यः प्रतिकण्ठशब्द- स्ततो न भवति ॥ धर्मचरति ॥ चरतिरासेवायामिति । आसेवा = पौनःपुन्यम् । .. अधर्माच्च वक्तव्यमिति । अधर्मशब्दाच्चरतीत्येतस्मिन्नथें ठग भवतीत्येतदर्थ- रूपं व्याख्येयमित्यर्थः । तत्रेदं व्याख्यानम्-पूर्वसूत्रादिह चकारोऽनुवर्तते, स चानुक्त- समुच्चयार्थी वेदितव्यः, तेनाधर्मादपि भविष्यति ॥ प्रतिपथमेति ठश्च ॥ प्रतिपथिकमिति । पूर्ववद् वीप्सायाम् ,आभिमुख्ये वाव्ययी- भावः । पन्थानं पन्थानं प्रति प्रतिपथम् । आभिमुख्ये-पथ आभिमुख्यं प्रतिपयम् । यः सर्वान् पथ एति, आभिमुख्येन वा पन्थानमेति स प्रातिपथिक इति चाभिभीयते। समवायान् समवैति ॥ समवायः समूह उच्यते, न सम्प्रधारणेति । कुत .

·७५८ .... काशिकावृत्ती [ समवायान्समवैति स्वरूपविधिनिरासार्थम् । समवैति, आगत्य तदेकदेशीभवतीत्यर्थः । समवायान्समवैति सामवायिकः । सामाजिकः । सामूहिकः । सान्निवेशिकः ॥ परिषदो ण्यः ॥४४॥ 'परिषदो ण्यः प्रत्ययो भवति 'समवायान् समवैति' इत्येतस्मिन विषये । ठकोऽपवादः । परिषदं समवैति पारिषद्यः ॥ सेनाया वा ॥ ४५ ॥ सेनाशब्दाद् वा ण्यः प्रत्ययो भवति 'समवायान्समवैति' इत्येतस्मि- न्नर्थे । 'ठकोऽपंवादः । पंक्षे सोऽपि भवति । सेनां समवैति सैन्यः । सैनिकः ॥ 4 संज्ञायां ललाटकुक्कुट्यौ पश्यति ॥ ४६॥ ललाट-कुक्कुटीशब्दाभ्यां तदिति द्वितीयासमर्थाभ्याम् "पश्यति' इत्येतस्मिन्नर्थ ठक्प्रत्ययो भवति, संज्ञायां विषये। संज्ञाग्रहणमभिधेय- पदमञ्जरी मन्यते । समागत्य तदेकदेशीभवतीत्यर्थ इति । तत्र गुणभूतसमागमापेक्षया सम- वायमिति द्वितीयानिर्देशः । लोके तु प्रायेण सप्तमी · प्रयुज्यते-द्रव्ये गुणाः समवयन्तीति ॥ परिषदो एयः॥ परितः सीदन्त्यस्यामिति परिपत् , सम्पदादित्वादधिकरणे किप्, 'सदिरपतेः' इति पत्वम् ॥ संज्ञायां ललाटकुक्कुट्यो पश्यति ।। संज्ञानं संज्ञा = प्रतीतिः, प्रसिद्धिरित्यर्थः न्यासः एतत् । वन समवैतीत्यस्य प्रत्ययार्थस्यायोगात् । आगत्य तदेकदेशीभवतीति समवैति- शब्दत्यायः । सम्प्रधारणा चामूचिः, चैतसिको धर्मः, न च तदेकदेशीभवितुं शक्यते । तस्मात् समूह एव समवायशन्दस्यार्थः, नैतीत्यस्याः। एतीवि वर्तमान समवैतीति यचनमर्थविरोपप्रतिपत्यर्थम् । एतीति प्राप्तिमानं कुर्वन्नुच्यते । 'समबतीत्यागत्य वदेफदेशोभवतीति॥ परिपदो ण्यः । सेनाया वा ।। संज्ञायां ललाटकुक्कुटयो पश्यति ।। अभिधेय. १. मा परिपोदन्त्यस्मिन्नित्यधिकरणे कि'-इरपधिकः पाठः चित् । .

·संज्ञायां ललाटकुक्कुट्यो ] ७५९ . चतुर्याध्याये चतुः पादः नियमार्थम् , न तु रूढ्यर्थम् । ललाटं पश्यति लालाटिकः सेवकः । कौक्कुटिको भिक्षुः। सर्वावयवेभ्यो ललाटं दूरे दृश्यते, तदनेन ललाटदर्शनेन सेवकस्य स्वामिनं प्रत्यनुपश्लेषः कार्येष्वनुपस्थायित्वं लक्ष्यते। लालाटिकः सेवकः । स्वामिनः कार्येषु नोपतिष्ठत इत्यर्थः । कुक्कुटीशब्देनापि कुक्कुटीपातो लक्ष्यते । देशस्याल्पतया हि भिक्षुरविक्षिप्तदृष्टिः पादविक्षेपदेशे चक्षुः संयम्य गच्छति स उच्यते कौक्कुटिक इति॥ पदमञ्जरी अभिधेयनियमार्थमिति । अभिधेये सेवकविशेषे भिक्षुविशेषे च नियमः, तत्रैव वृत्तिर्यथा स्यादित्येवमर्थमित्यर्थः । न रूढ्यर्थमिति । लालाटिक-कौक्कुटिकशब्द- योर्डित्थादिवदरूढत्वात् तन्नियोगेन वर्तते, यावद्योगे च वर्त्तते । योगेऽपि ललाट- कुक्कुटीदर्शनमात्रेण ठम् न भवतीत्येतावत्संज्ञाग्रहणेन प्रसिद्धयुपसंग्रहार्थे न । क्रियते। यादृशस्तु योगोऽत्र विवक्षितस्तं दर्शयति-सर्वावयवेभ्य इत्यादि । अनुपश्ले- षस्य विवरणं कार्येष्वनुपस्थायित्वमिति, दूरे स्थितो ललाटमेव पश्यति, न पुनः कार्येषूपतिष्ठत इत्यर्थः। कुक्कुटीपातो लक्ष्यते इति । यावति देशे कुक्कुटी पतति यावन्तं देशं समतीत्य निपतितुं समर्था स देशो लक्ष्यत इत्यर्थः । अनेनापि प्रकारेण देशस्या- ल्पत्र लक्ष्यते, कुक्कुटी पततु. मा वाऽपतदित्याह-देशस्याल्पतयेति । एतदेव स्पष्टयति-यो हि भिक्षुरिति । भिक्षुः संन्यासी ।। न्यासः । नियमार्थ इति । अभिधेये सेवकविशेषे भिक्षुविशेषे च प्रत्ययान्तस्य नियमः । तत्रैव वृत्तियथा स्यादित्येवमर्थम् । न तु रूड्यर्थमिति । लालाटिककौक्कुटिकशन्दयो रुन्या- मेकत्वात् । तदनेनेत्यादि । यत एव सर्वावयवेभ्यो ललाटं दूरे दृश्यते, तस्मादनेन ललाट- दर्शनेन सेवकस्य स्वामिनं प्रत्यनुपश्लेषो लभ्यते । न त्वत्र ललाटाओं दर्शनं चास्ति । याशश्चानुपश्लेषो विवक्षितः; तं कार्येष्वनुपस्थायित्वमित्यनेन दर्शयति । "बुक्कुटीशब्देनापीत्यादि । कुक्कुट्या ह्यल्पदेशविषयः पातो भवति । तदनेन. १. 'तदयमभिधेये नियमः संज्ञाग्रहणेन क्रियते, कुक्कुटी - दाम्भिकचेष्टा'-इत्यधिक क्वचित् ।। , ·. तस्य.धम्यम् " ७.६७ काशिकावृत्ती तस्य धर्म्यम् ॥ ४७ ॥ 'तस्य' इति षष्ठीसमर्थाद् 'धर्म्यम्' इत्येतस्मिन्नर्थे ठक् प्रत्ययो भवति । धम्य न्याय्यम्। आचारयुक्तमित्यर्थः । शुल्कशालाया धम्यं शौल्कशालिकम् । आकरिकम् । आपणिकम् । गौल्मिकम् ॥ अण् महिष्यादिभ्यः ॥ ४८ ॥ महिषी' इत्येवमादिभ्योऽण् प्रत्ययो भवति 'तस्य धर्म्यम्' इत्ये- तस्मिन् विषये । ठकोऽपवादः । महिष्या धर्म्य माहिषम् । प्राजावतम् । महिषी। प्रजावती । प्रलेपिका। विलेपिका । अनुलेपिका । पुरोहित.। मणिपाली । अनुचारक । होतृ । यजमान । महिष्यादिः ॥ ऋतोऽञ् ॥ ४९ ॥ ऋकारान्तात्प्रातिपदिकादञ् प्रत्ययो भवति 'तस्य धर्म्यम्' इत्येतस्मिन्विषये । ठकोऽपवादः। पोतुर्धम्यं पौत्रम् । औद्गात्रम् । 8 नराच्चेति वक्तव्यम् ॐ । नरस्य धा नारी । ॐ विशसितुरिड्लोपश्च छ। विशसितुर्धम्यं वैशस्त्रम् । * विभाजयितुणिलोपश्च *। विभाजयितुर्घयं वैभाजित्रम् ॥ अवक्रयः॥ ५०.॥ 'तस्य' इत्येव । पष्ठीसमर्थाद् 'अवक्रयः' इत्येतस्मिन्नर्थे ठक पदमञ्जरी तस्य धर्म्यम् ।। धर्मः = अनुवृत्त आचारः, ततोऽनपेतं धर्म्यम्, 'धर्मपध्यर्थ- न्यायादनपेते' इति वचनात् । दौवारिकमिति । द्वारादीनां च' इति वृद्धिप्रतिषेधः, एजागमध्य ।। तोऽ ॥ होतुर्धम्य होममिति । होतृशब्दस्य महिप्यादिपु पाठादपंपा. ठोऽयम् , पोतुर्धभ्यमिति तुं पाठः । अपर आह-यजमानसाहचर्यादत्विग्वचनस्य होतृशब्दस्य महिप्यादिपु पाठः, अयं तु क्रियाशब्द उदाहृत इति । नरायेति वक्तव्यमिति । नृशब्दात्सूत्रेणेवानि नारमिति सिद्धे नरशब्दाहको निवृत्त्यर्थ वचनम्, अनभिधानं तु दुर्ज्ञानम् ।। . न्याचः कुमारीपावधेयस्याल्पा बस्यो । न त्यत्र कुरमुट्यो देशम विपवे ॥ .

·७६१ तदस्य पण्यम् ] चतुर्थाध्याये चतुर्थः पादः -- . प्रत्ययो भवति । अवक्रीणीतेऽनेनेत्यवक्रयः = पिण्डक उच्यते । शुल्कशा- लाया, अवक्रयः शौल्कशालिकः। आकरिकः । आपणिकः । गौल्मिकः । नन्ववत्रयोऽपि धर्नामेव ? नैतदस्ति; लोकपीडया धर्मातिक्रमेणा- प्यवक्रयो भवति ॥ तदस्य पण्यम् ॥ ५१॥ 'तत्' इति प्रथमासमर्थादस्येति षष्ठ्यर्थे ठक् प्रत्ययो भवति यत्तत्प्रथमासमर्थं पण्यं चेत्तद्भवति । अपूपाः पण्यमस्य आपूपिकः । शाष्कुलिकः । मौदकिकः। पण्यमिति विशेषणं तद्धितवृत्तावन्तर्भूतम् , अतः पण्यशब्दो न प्रयुज्यते ॥ पदमञ्जरी अवक्रयः ॥ अवकोयतेऽनेनेत्यवक्रय इति । क्रयो नाम = स्वद्रव्यत्यारोन पर- द्रव्यस्वीकरणम् , तस्यावमत्वमवशब्दो द्योतयति । वाणिज्यार्थ तैलधान्यादिकं देशान्तरं नयताऽस्मिन् शुल्कस्थाने प्रतिभारमेतावद् देयमिति तद्देशाधिपतिना यत्कल्पितं सोऽवक्रयः, पिण्डक इति चोच्यते । तत्र स्वद्रव्यमेव दत्वा स्वगव्यमेव स्वीक्रियते इत्ययमवक्रयो भवति, न तु मुख्यः ।... नन्वित्यादि । अवक्रयस्याप्यनादिप्रवृत्तत्वादिति भावः। लोकपीडयेति । अर्थलोभेन धर्मातिक्रमण धर्मापेतत्वं दर्शयति ।। तदस्य परयम् ॥ पण्यमिति विशेषणमित्यादि । इह यो विशेषणमुपाधिों- पादीयते द्योत्ये तस्मिस्तेन भवितव्यम् तद्यथा-'सास्य देवता', इन्द्रो देवता अस्य ऐन्द्रः स्थालीपाक इति देवतात्वं वृत्तावन्तर्भवति, तद्वदत्रापि पण्यत्व- मन्तर्भवतीति नात्रापूर्व किंश्चित् ॥ .. .. न्यासः तस्य धर्म्यम् ॥ अण, महिष्यादिम्यः॥ ऋतोऽञ् ॥ अवक्रयः ॥ तदस्य पंण्यम् ॥ अपूपा पण्यमस्येति आपूपिकः । अथ यथा वाक्ये पुण्यशब्दो युज्यते.तथा वृत्तावपि कस्मान युज्यते? इस्पाई, पण्यमिति । विशेषणमित्यादि । अथ य एवमवेक्ष्यमाणः पण्यायं वृत्तावन्तर्भावयति तेन गतार्थत्वात् पुण्यशब्दोःन प्रयुज्यते ॥ १. 'पान्तरगारिका-इति पाठा० । .

·७६२ काशिकावृत्ती [लवणाहन .:: :: लवणाट्ठञ् ।। ५२ ॥ लवाणशब्दाढन :प्रत्ययो भवति तदस्य पण्यम्' इत्येतस्मिन्विषयेः। ठकोऽपवादः । स्वरे विशेषः । लवणं पण्यमस्य लावणिकः ॥ किशरादिभ्यः ष्ठन् ॥ ५३ ॥ :: 'किशर' इत्येवमादिभ्यः ' छन् प्रत्ययो भवति तदस्य पण्यम्' इत्येतस्मित्त्विषये। ठकोऽपवादः। किशरादयो गन्धविशेषवचनाः । किशराः पण्यमस्य किशरिकः । किशरिकी । नरदिकः । तरदिकी । किशर । नरद । नलद । सुमङ्गल । तगर । गुग्गुलुः । उशीर।। हरिद्रा । हरिद्रायणी । कृशरादिः ॥ : ::::... शलालुनोऽन्यतरस्याम् ॥ ५४ ॥ शलालुशब्दादन्यतरस्यां ष्ठन् प्रत्ययो भवति तदस्य पण्यम्' इत्येतद्विषये । ठकोऽपवादः पंक्षे सोऽपि भवति । शलालुशब्दो गन्ध- विशेषवचनः। शलालुपण्यमस्य शलालुकः, शलालुकी। शालालुकः, शालालुकी ॥ शिल्पम् ॥ ५५ ॥ "तत्' इति प्रथमासमर्थादस्येति षष्ठयर्थे ठक् प्रत्ययो भवति, यत्तत्प्रयमासमर्थ शिल्पं चेत्तद्भवति । शिल्पम् = कौशलम् .. मृदङ्ग- वादनं शिल्पमस्य मादंङ्गिकः । पाणविकः । वैणिकः । पदमअरीः फिशरादिभ्यष्ठन् । किशरादयो गन्धविशेषवचनास्तद्वति वर्तन्ते, गन्धान्पि- . M नष्टोति यथा ॥ रालालुनोऽन्यतरस्याम् ॥ शलालुक इति । 'इसुसुक्तान्तात्कः' ।। शिल्पम् ॥ कौशलमिति । क्रियाभ्यासपूर्वको ज्ञानविशेषः । मृदभवादनं शिल्पमस्येति । मृदन्नो वाद्यते येन तन्मृदङ्गवादनं शिल्पम् भावसाधनस्य गौणं . न्यासः . व्यगान् ।। किशरादिभ्यः छन् । शलालुनोऽन्यतरस्याम् ॥ शलालुक भनि । 'माकान्तात् फः' ।। शिल्पम् ।। शिल्पं फौशलमिति । झिपान्यासपूर्वको छानपिशेषः। मृदायादनं ·७६३ प्रहरणम् ].. चतुर्थाध्याये चतुर्थः पादः मृदङ्गवादने वर्तमानो मृदङ्गशब्दः प्रत्ययमुत्पादयति । शिल्पं तद्धितवृत्तावन्तर्भवति ।। मड डुकझझरादणन्यतरस्याम् ॥ ५६ ॥ 'मड्डुक', 'झझर' – शब्दाभ्यामन्यतरस्यामण् प्रत्ययो भवति, 'तदस्य शिल्पम्' इत्येतस्मिन्विषये । ठकोऽपवादः । पक्षे सोऽपि भवति । मड्डुकवादनं शिल्पमस्य माड्डुकः, माड्डुकिकः । झाझरः,, झाझ्- रिकः ॥ प्रहरणम् ॥ ५७ ॥ .::, तदस्य' इत्येवः। 'तत् : इति प्रथमासमर्थादस्येति षष्ठ्यर्थे ठक् प्रत्ययो भवति, यत्तत्प्रथमासमर्थं प्रहरणं चेत्तद्भवति । असिः प्रहरण- मस्य आसिकः । प्रासिकः । चाक्रिकः । धानुष्कः ॥ पदमञ्जरी सामानाधिकरण्यम् । मृदङ्गवादनविषयं शिल्पमस्येत्यर्थः । माङ्गिक इति । ननुःमृदङ्गवादनं शिल्पमस्येति विग्रहः कृतः, तंतश्च मार्दैङ्गवादनिक इति भवितव्यम् ? तत्राह-मृदङ्गेत्यादि । मृदङ्गवादनशब्दात्तु प्रत्ययो न भवत्यनभिधा- नात् , किं तूपचरितवृत्तेरपि मृदङ्गशब्दादेव भवति । अत एवानभिधानात् मृदङ्गनिष्पादनं शिल्पमस्य मार्दङ्गिक कुम्भकार इत्यत्र न भवति ।।: :::: मड्डकझझरादणन्यतरस्याम् ॥ अयमेव निर्देशो ज्ञापयति-तद्वादन- वृत्तिभ्यो मृदङ्गादिभ्यः प्रत्ययः' इति । न हि मुख्यमड्डुकझर्झरयोः शिल्पेन सामानाधिकरण्यमुपपद्यते ।। प्रहरणम् ॥ प्रहरणमायुधम् , प्रतियतेऽनेनेति कृत्वा । धानुष्क इति । पूर्ववत् कादेशः, 'इशः पः' इति विसर्जनीयस्य पत्वम् ।। न्यासः शिल्पमस्येति । मृदङ्गो वाद्यते येन शिल्पेन तन्मृदङ्गवादनम् । ननु च मृदङ्गवादनं शिल्पं यस्येति विगृधः प्रत्यय उत्पद्यमानो मृदङ्गवादनशब्दादेव प्राप्नोति,. न तु मृदग्नशन्दांत् , ततो मार्दवादनिक इति भवितव्यम् , तत् कयं मार्दग्निक 'इति. भवति ? इत्याह-मृदङ्गवादनमित्यादि । मृदनशन्द एव प्रत्ययमुत्पादयति स तु मृदन- वादने वर्तमानः, न मृदने । अत्र शब्दशक्तिस्वाभाव्यं हेतुः । न चायं नियमः-येन विग्रहः क्रियते, तत एव प्रत्ययेन भवितव्यमिति । यथा प्रवेरिदं मांसमाविकम् मांस- ·..', काशिकावृत्ती [ परश्वधाञ्च . . . ...... परश्वधाहञ् च ।। ५८॥ परश्वधशब्दात् ठञ् प्रत्ययो भवति, चकारात् ठक् । स्वरे विशेषः । परश्वधः प्रहरणमस्य पारश्वधिकः ॥ शक्तियध्थ्योरीकक ॥५९ ॥ !! शक्ति, यष्टि-शब्दाभ्यामीकक्प्रत्ययो भवति, 'तदस्य प्रहरणम्' इत्ये- तस्मिन्विषये । ठकोऽपवादः । शक्तिः प्रहरणमस्य शाक्तीकः । याष्टीकः ॥ पदमञ्जरी परश्वधाश्च ।। परश्वधः = परशुः ।। : .. शक्तियष्ट्योरीकक । शक्यतेऽनया प्रहमिति शक्तिः, यष्टिशब्दोऽव्युत्पन्न प्रातिपदिकम् । किमर्थमीकगुच्यते न कगेवोच्यते, का रूपसिद्धिः ? शक्तियष्टि- शब्दाभ्यां बदादिङीपन्ताभ्यां लिङ्गविशिष्टपरिभापया ककि कृते शाक्तीको याष्टीक इति सिद्धम् ; न सिध्यति ? 'केडणः' इति हस्वत्वं प्राप्नोति । विभाषा डीबुक्तः, तदभावपक्षे दीर्घस्य शङ्कव नास्ति ? एवं तर्हि इकगेवोच्येत, इकारेऽपि हि सवर्णदीर्घत्वे सिध्यति, यस्येति लोप इकारोच्चारणसामर्थ्यान्न भविष्यति । पदस्यावानिवृत्तिरिकारस्य प्रयोजनम् । एवं तर्हि सूत्रारम्भो निष्फलः स्यात्, पूर्वसूत्रविहितेन ठकैवावग्रहनिवृत्तः सिद्धत्वात् १. नानर्थकम् ; वाक्यनिवृत्त्यर्थ- त्वात् । एवमपि प्रत्ययान्तरमनर्थक शक्तियष्ट्योरित्येतावद्वक्तव्यम् , ठक् प्रकृतः, तस्य पुनर्विधानं वाक्यनिवृत्त्यर्थ भविष्यति, किमीकको विधानेन, तद्विधानात्तु न्यासः मित्यविशन्देन विग्रहः क्रियतेऽविकशब्दादेव प्रत्ययो भवति, तयेहापि मृदजवादनशन्देन विग्रहः क्रियते, प्रत्ययस्तु मृदडशन्दाद् भवति । तेन तर गतार्थत्वाच शिल्परान्दो न मयुज्यत इत्यभिप्रायः॥ मड्डुकझर्झरादणन्यतरस्याम् ॥प्रहरणम् ॥ धानुष्क इति । कादेशः । 'इण पा' इति विसर्जनीयस्य पत्वम् ।। मरवधान ठश्च ॥ शक्तियष्ट्योरीकक ॥ अप दीपाचारण किमर्मम् , इकगेव नोन्येत, रकस्यपि सवर्णदीर्घत्वे फवे शाकीको याप्टीक इति सिभ्यत्येव न सिध्यति इका- रस्य 'यस्येति च रति लोपेन भवितव्यम् । तत् कुतः सवर्णदीर्घत्वम १ इकारोच्चारण. सामप्यादेव गो. न भविष्यति । ननु चावमहानिचिरिफारस्य प्रयोजन स्यात् । नेवत् , यदि होवत् प्रपोजनं स्यात् एवारम्भोऽनयंकः स्यात् ; ' ठकाप्यनवमहस्प विवाद ,नानक पायनियुसर्थयात् । एवमपि प्रत्यपाहणमनयम स्पाद , हळू .

·अरितनास्तिदिष्टं ] चतुर्थाध्याये चतुर्थः पादः ७६५ अस्तिनास्तिदिष्टं मतिः ॥६० ॥ 'तदस्य' इत्येव । 'तत्' इति प्रथमासमर्थेभ्यः ‘अस्ति', 'नास्ति', 'दिष्ट' -- इत्येतेभ्यः शब्देभ्य: ‘अस्य' इति षष्ठ्यर्थे ठक् प्रत्ययो भवति, यत्तत्प्रथमासमर्थं मतिश्चेत्तद्भवति । अस्ति मतिरस्य आस्तिका । नास्ति मतिरस्य नास्तिकः । दैष्टिकः । न च मतिसत्तामात्रे प्रत्यय इष्यते, कि तर्हि ? परलोकोऽस्तीति यस्य मतिरस्ति स आस्तिकः, तद्विपरीतो नास्तिकः । प्रमाणानुपातिनी यस्य गतिः स दैष्टिकः । तदेतदभिधानशक्तिस्वभावालभ्यते । अस्ति, नास्ति-शब्दौ निपातौ, वचनसामर्थ्याद्वा आख्याताद्वाक्यान्च प्रत्ययः ॥ पदमञ्जरी यस्येति लोपो न भविष्यति । यथैव तर्हि यस्येति लोपो न भवति एवं सवर्ण- दीर्घत्वमपि न स्यात् ; यं विधि प्रत्युपदेशोऽनर्थकः स विधिर्बाध्यते, 'यस्य तु विधेनिमित्तमेव नासौं बाध्यते, यस्येतिलोपं च प्रति इकारोच्चारणमनर्थक सवर्णदीर्घस्य पुनर्निमित्तमेव ।। अस्तिनास्तिदिष्टं मतिः ॥ यद्यस्ति मतिर्यस्य स आस्तिकः, चोरेऽपि प्राप्नोति, तस्यापि मतिसद्भावात् १ तबाहन चेति । तद्विपरीत इति । पर- लोको नास्तीति मतिर्यस्य तन्नास्तिकः = लोकायतिकः, न त्वचेतनः पदार्थः, मत्य- भावमात्रे प्रत्ययस्यानिष्टत्वात् । दिष्टम् = दैवम् , तद्विषया मतिर्यस्य स दैष्टिकः, वृत्तावपि प्रमाणानुपातिनी मतिर्यस्येति दैववित् , प्रमीयते तेभ्यो दैवमिति । प्रमाणशब्देनेतिहासपुराणादिविवक्षितम् । अस्तिनास्तिशब्दौ निपाताविति । तेन प्रातिपदिकाधिकारो न वाध्यते इति - न्यासः -- प्रत्ययो हि प्रकृतः, तत्रैतावदेव वक्तव्यम्- शक्तियष्ट्योरिति । एवं पुनर्विधानं वाक्य- निवृत्त्यर्थ भविष्यति, किमोकग्विधानेन ? तस्मादिकग्ग्रहणसामोल्लोपो न भविष्यति । एवमपि ठकैव 'यत्येति च' इति लोपाभावेनानवग्रहे सिद्ध होकग्ग्रहणमधिकविधानार्थ प्रतीयते । तेन 'यस्येति च' इति लोपो न भवति । यया तस्मादकः सवणे दीर्घोऽपि न स्यादिति विगृहीतमेव भूयेत । तत्मादीकग्वक्तव्यः ।। अस्तिनास्तिदिष्टं मतिः ॥ किं तहिं परलोकोऽत्तीति मतिर्यस्येति, कयं पुनरसति विशेषोपादान एतल्लभ्यते? इत्याह-तदेतदित्यादि। . अभिधानशक्तिस्वाभान्या- ल्लभ्यते । ननु चास्तीति विन्तम् , नातीवि वाक्यम् । अत एतान्यां न प्राप्नोति ·७६६ काशिकावृत्ती [ शीलम् -- . 1 शीलम् ।। ६१ ॥.. तदस्य' इत्येव । “तत्' इति प्रथमासमर्थादस्येति षष्ठयर्थे ठक् प्रत्ययो भवति, यत्तत्प्रथमासमर्थं शीलं चेत्तद्भवति ।-शीलम् - स्वभावः । अपूपभक्षणं शीलमस्य आपूपिकः । शाष्कुलिकः । मौदकिकः । भक्षणक्रिया तद्विशेषणं च शोलं तद्धितवृत्तावन्तर्भवति ।। छत्त्रादिभ्यो णः ॥ ६२ ।। 'छत्न:-इत्येवमादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यो णः प्रत्ययो भवति, 'तदस्य शीलम्' इत्येतस्मिन्विषये। ठकोऽपवादः । छत्त्रं शीलमस्य छात्रः । .. छादनादावरणाच्छत्तम् । गुरुकार्येष्ववहितस्तच्छिद्रावरण- प्रवृत्तश्छत्नशीलः शिष्यश्चात्त्रः । पदमञ्जरी भावः । वचनसामर्थ्याच्चेत्यभ्युपगम्यवादः ।। शीलम् ।। शीलं स्वभाव इति । शील्यते पुनःपुनः क्रियतेऽनेनेति कृत्वा । अपूपमक्षणं शीलमस्येति । शीलविपये शीलत्वमारोप्य सामानाधिकरण्येन व्यपदेशः । भक्षणक्रियेत्यादि । शीलं तावदुपात्तत्वादन्तर्भवति, क्रियाविपयत्वाञ्च शीलस्य क्रियाद्यन्तर्भवति, स्वभावाच भक्षणक्रिया, न निष्पादिका ।। छत्नादिभ्यो णः॥ छत्नशीलता शिष्यस्य दर्शयितुमाह-छादनादावरणाच्छत्र- मिति । छादयतेः ष्ट्रनि 'इस्मन्त्रन्किपु च' इति ह्रस्वः । छत्नशील इति । छन्त्र- ' . न्यास: प्रत्ययः प्रातिपदिकाधिकारात् ? इत्यत आह-अस्तिनास्तिशब्दावित्यादि। अभ्युप- गम्यापि तिङन्तत्वं वाक्यत्वञ्च परिहारान्तरमाह- वचनादाख्याताद् वाक्याच्च प्रत्यय इति ॥ शीलम् ॥ अपूपभक्षणं शीलमस्येति । शीलविषयत्वादुपचारात् व्या व्यपदेशः । भक्षणफिया तद्विपयक्ष शील तद्धितवृत्तावन्तर्भवति । तेन तत्र प्रतीयमानत्वाद् भक्षण- शोलशन्दी न प्रयुज्यते इति भावः ।। यस्त्रादिभ्यो गः॥ छत्नशीलत्वं शिष्यस्य प्रतिपादयितुमाइ-छादनादपवार- णाच्छुत्वमित्यादि । अपवारणादित्यनेन च्छादनादित्यस्यार्य व्यक्तीकरोति । आला. दयति हि यत् वच्छत्यमित्युच्यते, तेन शिष्योऽपि गुरुकार्यतत्परो गुरोयानि छिद्राणि गोपपवितेपामापरणाय प्रचस्तर युक्तः सच्च्यसहचरितां कियामाचरश्उत्त्रणीलो भावि।

·कर्माध्ययने वृत्तम् ] चतुर्थाध्याये चतुर्थः पादः : ७६७ स्थाशब्दोऽत्र पठ्यते, स चोपसर्गपूर्वो गृह्यते - आस्था, संस्था, अवस्थेति । -: छत्त। बुभुक्षा । शिक्षा । पुरोहं । स्था । चुरा। उपस्थान । ऋषि । कर्मन् । विश्वधा । तपस् । सत्य । अनुत । शिबिका। छत्वादिः।। कर्माध्ययने वृत्तम् ।। ६३ ॥ 'तदस्य' इत्येव । 'तत्' इति प्रथमासमर्थात् 'अस्य' इति षष्ठयर्थे ठक् प्रत्ययो भवति, यत्तत्प्रथमासमर्थ कर्म चेत्तवृत्तमध्ययनविषयं भवति । एकमन्यदध्ययनेः कर्म वृत्तमस्य ऐकान्यिकः । द्वैयन्यिकः । त्रैयज्यिकः । एकमन्यदिति विगृह्य 'तद्धितार्थ' इति समासः, ततश्च ठक प्रत्ययः। अध्ययने कर्म वृत्तम्' इत्येतत्सन तद्धितवृत्तावन्तर्भवति । यस्या- पदमञ्जरी सहचरिता. छादनक्रिया शीलमस्येत्यर्थ । यदि त्वपूपभक्षणं शीलमस्यापूपिक इतिवत् छत्वावरणं शीलमस्य छात्त्रिक इति व्युत्पाद्यते, तदा दासेऽपि प्राप्नोति अभिधानस्वाभाव्यात्तु तथा नाश्रीयते । उपसर्गपूर्वो गृह्यते इति । ततश्च तस्य 'आतश्योपसर्गे' इत्यादिना व्युत्पत्तिः, केवलस्य स्थाशब्दस्याभावात् । केवलस्य तु पाठः सर्वोपसर्गग्रहार्थः । चुरेति पठ्यते, तत्र चोरयतेः ‘ण्यासश्रन्थो युच्' इति युचि प्राप्तेऽस्मादेव निपात- नादकारः, गुणाभावश्च । न च युचोऽन्यत्र बाधः, चोरणेत्यपि भवति । कर्माध्ययने वृत्तम् ॥ कर्म = क्रिया, तञ्च स्खलितमपचाररूपं विवक्षितम् , न तच्छीलं कर्म, तेनेह न भवति-अध्ययने जपो वृत्तोऽस्येति । एतच्चाभिधान- न्यासः स्थाशब्दोऽत्र पठ्यते, स चोपसर्गपूर्वो गृह्यत इति । ततश्च तस्य 'आत- भोपसर्गे' इत्यल्प्रत्ययमुत्पाद्याप्युत्पादितत्वात् । केवलत्य तु पाठः सर्वोपसंग्रहार्यः । चुरेति पठाते, तत्र निपातनादकारप्रत्ययो गुणाभावश्च ।। . कर्माध्ययने वृत्तम् ।। क्रियया यद् व्याप्यमानमीप्सिततममनीप्सिततमं वा तत् कर्म । इह त्वनीप्सिततमं गम्यते । अत एवाह-यस्याध्ययनप्रयुक्तस्येत्यादि । न हि कस्यचिदध्ययने युक्तस्य परीक्षाकाले पटतः त्वलितपाटरूपमीप्सितं भवति । अध्ययनयन्दो भावसामनः, कर्मवाधनोवा । अघोतम् , अघीयते वाऽध्ययनम् । वृत्तम् - भूवम् , उत्पन्न- मित्यर्थः।

·काशिकावृत्तो | [ बह्वपूर्णपदाच ध्ययनंप्रयुक्तस्य परीक्षाकाले पठतः स्खलितमपपाठरूपमेकं जातं स उच्यते ऐकान्यिक इति । एवं द्वैयन्यिकः, त्रैयन्यिक इति ॥ ::. ... बहपूर्वपदाढच ।। ६४॥ बह्वच् पूर्वपदं यस्य तस्माद्बह्वच्पूर्वपदात्प्रातिपदिकाटुच् प्रत्ययो भवति तदस्य कर्माध्ययने वृत्तम्' इत्येतस्मिन्नर्थे । उकोऽपवादः । द्वाद- शान्यांनि कर्माण्यध्ययने वृत्तान्यस्य द्वादशान्यिक: । त्रयोदशान्यिकः। लातुर्दशान्यिक इति । चतुर्दशापपाठा अस्य जाता इत्यर्थः। ::: ..... '... उदात्ते कर्तव्ये योनुदात्तं करोति स उच्यतेऽन्यत्त्वं करोषीति ।। पदमञ्जरी स्वाभाव्याल्लभ्यते । तदेतद्वक्ष्यति -- यस्याध्ययने नियुक्तस्येत्यादि । एकमन्य- दिति । सम्यक्पाठापेक्षया ।। बहच्यूर्वपदाच ॥ स्वरभेदेऽप्यन्यत्वं भवति, न वर्णभेद एवेत्याह-उदात्ते कर्तव्ये इति । उदात्तग्रहणं सम्यक्स्वरस्योपलक्षणम् । अनुदात्तग्रहण चास- म्यक्स्वरस्य ॥ 3 न्यासः एकमन्यदित्यादि । सम्यक् पाठापेक्षायान्योऽर्थी वेदितव्यः । द्वैयन्यिकः, यन्यिक इति । 'न स्वाभ्या पदान्ताभ्याम्' इत्यैनागमः। अध्ययने कर्म : वृत्त- मित्येतत् सर्व तद्धितवृत्तावन्तर्भवतीति । तेन तबाध्ययनवृत्शन्दोऽवगतार्थत्वान प्रयुज्यत इति भावः ॥ बदच्पूर्वपदाच ॥ द्वादशान्यिक इति । द्वादशग्रन्दो बहन्पूर्वपदम् । दो च दश चेति द्वन्द्वः । 'द्वयष्टनः संख्यायामबहुमो शीत्योः' इत्यात्त्वम्, ततो द्वादशान्या- नीति विया 'तचितार्थ' इति समासः । ननु चैकादेशे कृते पूर्वोत्तरपदाभावाद् पइन्पूर्वपदं न भवति, न चान्तादिवझावोऽस्ति-'उभयत आश्रये नान्तादिवत्' इति । नेप दोपः 'नेन्द्रस्य परस्य' इति पकादेकादेशात् पूर्व प्रत्ययः । त्रयोदशा- न्यिक इति । प्रयभ दश चेवि द्वन्दः, 'प्रेस्त्रयः' इति प्रय आदेशः। अन्यान्दोत्र सम्पक पाठापेक्षयापपाठे पर्तत इत्यत आह-चतुर्दशापपाठा.. इत्यादि । कथं पुन यतेऽपपाठेऽन्यशन्दो वर्तते । इत्याद-ददात्त इत्यादि । उदाते कर्तव्येऽनुदात्त- करणमपपाठः । वम य उदाचे .फर्तव्येऽनुदा करोति स यरमादन्य; करोपीत्युन्मते ववो शायवेऽन्परादोऽपाठे पर्वत इति ।।

·७६६ तदस्मै दीयते० ] चतुर्थाध्याये चतुर्थः पादः हितं भक्षाः॥६५॥ 'तदस्य' इत्येव । 'तत्' इति प्रथमासमर्थात् 'अस्य' इति षष्ठयर्थे ठक् प्रत्ययो भवति, यत्तत्प्रथमासमर्थं हितं चेत्तद्भवति, तच्च भक्षाः । ननु च हितयोगे चतुर्थ्या भवितव्यम् , तत्र कथं षष्ठ्यर्थे प्रत्ययो विधीयते ? एवं तर्हि सामर्थ्याद्विभक्तिविपरिणामो भविष्यति । अपूपभक्षणं हितमस्मै आपूपिकः । शाष्कुलिकः । मौदकिकः । हितार्थक्रिया च तद्धितवृत्तावन्तर्भवति ॥ तदस्मै दीयते नियुक्तम् ॥ ६६ ॥ 'तत्' इति प्रथमासमर्थाद् 'अस्मै' इति चतुर्थ्यर्थे ठक् प्रत्ययो भवति, यत्तत्प्रथमासमर्थं तच्चेद् दीयते नियुक्तम् । नियोगेनाव्यभिचारेण पदमञ्जरी हितं भक्षाः ॥ हितम् , भक्षाः--इति पदयोः पर्यवसानेन सम्बन्धः । अन्न 'हितम्' इति सामान्योपक्रमत्वादेकवचनं नपुंसकत्वं च । 'भक्षाः' इत्यपूपादि- विशेपेषूपसंग्रहात्पुंल्लिङ्ग बहुवचनं च । अत एवाह-यत्तत्प्रथमासमर्थ हितं चेत्तद्भवति तच भक्षा इति । एवं तहीति । एवं च चतुर्थ्यर्थे प्रत्ययो न पष्ठ्यर्थे । कथं तर्हि पूर्वमुक्त- मस्येति षष्ठ्यर्थ इति ? एवं तयधिकारमात्रापेक्षया तदुक्तम् । अपर आह- 'हितं भक्षास्तदस्मै' इति सूत्रच्छेदः, ततः 'दीयते नियुक्तम्' इति तस्या एवेति । हितार्थः क्रिया चेति । हितार्थस्तावदुपात्तत्वादन्तर्भवति । भक्षणक्रियाप्य- पूपादिशब्दानां लक्षणया तत्र वृत्तेरन्तर्भवति ।। तदस्मै दीयते नियुक्तम् ।। अव्यभिचारोनियोग इति । अस्मिन्पक्षे नियुक्तमिति न्यासः हितं भक्षाः ॥ ननु हितशब्दयोगे चतुझं भवितव्यम् , 'हितयोगे चतुर्थी भवति' इत्युपसंख्यानात् 'तस्मै हितम्' इति निर्देशात् ? सामर्थ्याद् विभक्तिविपरिणामो भविष्यतीति । सामर्थ्य पुनस्तदेवोपसंख्यानम् । लिङ्गश-हितायां क्रिया तद्धित. वृत्तावन्तर्भवति, तेन न प्रयुज्यत इति । तदस्मै दीयते नियुक्तम् ॥ ननु च तदस्य पण्यम्' इत्यतत्तदिति प्रयमा समर्थ- विभक्तिरनुवतिष्यते, तदपार्थकं पुनः प्रयमातमर्थविभक्त्युपादानम् ; 'अस्मै इति प्रत्ययार्योऽप्यपार्थक एव । तया हि 'अत्य' इत्यनुवर्तते, तत्र 'दीवती' इत्यभिसम्बन्धात्तु सम्प्रदानत्वेन भवितव्यम् । ततश्च शेपसम्बन्वे निवृत्ते चतुर्व्यत्र विपरिणम्यते, तत्मात् काशि०3:५० ·७७० काशिकावृत्ती [ तदस्मै दीयते० दीयत इत्यर्थः । अव्यभिचारः = नियोगः । अग्ने भोजनमस्मै नियुक्तं दीयते आग्रभोजनिकः । आपूपिकः । शाष्कुलिकः । केचित्तु नियुक्तम्=नित्यमाहुः । अपूपा नित्यमस्मै दीयन्ते आपू- पिकः ॥ श्राणामांसौदनाट्टिठन् ।। ६७ ॥ 'श्राणा', 'मांसौदन' शब्दाभ्यां टिठन् प्रत्ययो भवति, 'तदस्मै दीयते नियुक्तम्' इत्येतस्मिन्नर्थे । ठकोऽपवादः । इकार उच्चारणार्थः । टकारो डोबर्थः । श्राणा नियुक्तमस्मै दीयते श्राणिकः, नाणिकी । मांसौदनिकः, मांसौदनिकी । अथ ठमेव कस्मान्नोक्तः, न ह्यत्र ठमष्टिठनो वा विशेषोऽस्ति ? पदमञ्जरी क्रियाविशेषणत्वात्कर्मणि द्वितीया। अग्रभोजनममै नियुक्तं दीयत इति । यद्यग्रभोजनं दीयते तदास्मै एवेत्येप नियोगार्थः । तेन कदाचिल्लोपेऽपि न नियुक्तताया हानिः। केचित्विति । अन पझे नियुक्तमित्यन्तसंयोगे द्वितीया । श्राणामांसौदनाट्टिठन् । 'श्रा पाके' क्तः, क्षीरविपोरेव निपातनाच्छ्र- भावाभावे 'संयोगादेरातो धातोः' इति निष्टातकारस्य नकारः । श्राणा = यवागूः । मांसमिश्र ओदनो मांसौदनः । ठव कस्मानोक्त इति । लाघाधात्स एव युक्तो वक्तुमिति भावः । न खत्रेति । द्वे अप्येते प्रकृती पूर्वमेव वृद्धे, योऽपि 'वृद्धिनिमित्तस्य' इति पुंव- न्यासः 'दीयते नियुक्तम्' इत्येतावदेव पकव्यम् १ अनोच्यते-समर्थविभक्त्युपादानं तावत् पूर्वसूत्रे समर्थविभक्तिविशेपः प्रत्ययमुत्पादयतीत्यस्य सूचनार्थम् । तेनेह न भवति-- दुःसमस्याध्ययने वृत्तम्, अजयोऽस्याध्ययने वृत्त इति | अपपाठ एव हि वृत्ते प्रत्यय इप्यते । दीयमाने न सर्वस्मात् चतुर्थी--अरो पृष्ठं ददातीति । स च पप्ठ्या एवं प्रत्ययो विणायते, चतुर्यन्वाद् यथा स्यात् । एवम् 'अस्मै' इति प्रत्ययायों निर्दिश्यते ।। आणामांसौदनाहिठन् ।। अथ ठोव फरमानोक्त इति । एवं हि लघु सूर्भ भवतीति भावः। स्यादेवत्-ठाटठनोविशेषोऽस्ति, अतप्टिटन्नुको न ठम् । प्रति भाद-गझनेत्यादि । म्योरप्पनयोस्त्यानास्ति विधेपः। योऽपि दिनिमित्स्य' ·अगारान्ताहुन् ] चतुर्थाध्याये चतुर्थः पादः ७७१ मांसौदनग्रहणं सङ्घातविगृहीतार्थ केचिदिच्छन्ति, तत्र वृद्ध्यभावो विशेषः -- ओदनिकः, ओदनिकी ॥ भक्तादणन्यतरस्याम् ॥ ६८॥ भक्तशब्दादण् प्रत्ययो भवत्यन्यतरस्यां तदस्मै दीयते नियुक्तम्' इत्येतस्मिन्विषये । ठकोऽपवादः । पक्षे सोऽपि भवति। भक्तमस्मै दीयते नियुक्तं भाक्तः, भाक्तिकः ॥ तत्र नियुक्तः ॥ ६९ ॥ 'तत्र' इति सप्तमीसमर्थात् 'नियुक्तः' इत्येतस्मिन्नर्थे ठक् प्रत्ययो भवति । नियुक्तः = अधिकृतः, व्यापारित इत्यर्थः । शुल्कशालायां नियुक्तः शौल्कशालिकः । आकरिकः । आपणिकः । गौल्मिकः । दौवारिकः ॥ अगारान्तान् ॥ ७० ॥ पदमञ्जरी द्भावप्रतिपेधः, स टिठन्यपि 'न कोपधायाः' इति भवति । मांसौदनग्रहण- मित्यादि । ठन्येव वक्तव्ये टिठनो वचनमेवात्र प्रमाणमिति तेषां भावः ॥ भक्तादणन्यतरस्याम् ॥ भजेर्भक्तम् = अन्नम् ।। तत्र नियुक्तः ॥ नियुक्तमिति प्रकृते पुनर्नियुक्तग्रहणमर्थभेदार्थमेव, तमे- वार्थभेदं दर्शयति-नियुक्तोऽधिकृत इत्यादि । किञ्च-प्रकृतं नियुक्तग्रहणं प्रकृत्यर्थ- विशेषणस्य दीयत इत्यस्योपाधिः, न तस्येह प्रत्ययार्थत्वं शक्यं विज्ञातुम् ॥ न्यासः इत्यादिना ठभि पुंवद्भावप्रतिषेधः, तस्य 'न कोपधायाः' इति टिठन्नप्यभावान्नात्र ठटिठनो। कश्चिद्विशेषोऽस्ति । मांसौदनेत्यादिना विशेषं दर्शयति । केचिदिति वचनाद् विगृहीतग्रहणं केचिन्नेच्छन्तीत्येतदुक्तं भवति । तन्मते ठभेव वक्तव्यः । टिठन्वचनं वैचित्र्यार्थ वेदितव्यम् ॥ भक्तादणन्यतरस्याम् ।। तत्र नियुक्तः ॥ अथ 'नियुक्तः' इति वर्तमाने पुन- नियुक्ताहणं कस्मात् क्रियते १ अर्थभेदात् । न तत्य हव्यभिचारलक्षणो नित्यभावोऽर्थः । अस्य तु ततोऽन्य एवार्थी यदाह-नियुक्तोऽधिकृत इत्यादि ।। १. 'पान्तरिकः' इति पाठा० ।

·७७२ . काशिकावृत्ती [अगारान्ताहन् ..: अगारशब्दान्तात्प्रातिपदिकाटुन् प्रत्ययो भवति, 'तत्र नियुक्तः इत्येतस्मिन्विषये। ठकोऽपवादः । देवागारे नियुक्तो देवागारिकः । कोष्ठागारिकः । भाण्डागारिकः । अध्यायिन्यदेशकालात् ॥ ७१॥ 'तत्र' इत्येव । सप्तमीसमर्थाददेशवाचिनः प्रातिपदिकादकाल- वाचिनश्चाध्यायिन्यभिधेये ठक् प्रत्ययो भवति। अध्ययनस्य यौ देश- कालौ शास्त्रेण प्रतिषिद्धौ तावदेशकालशब्देनोच्येते, तत इदं प्रत्यय- विधानम् । श्मशानेऽधीते श्माशानिकः । चातुष्पथिकः । अकालात्- चतुर्दश्यामधीते चातुर्दशिकः । आमावास्यिकः । अदेशकालादिति किम् ? सुघ्नेऽधीते । पूर्वाह्नेऽधीते ॥ कठिनान्तमस्तारसंस्थानेषु व्यवहरति ॥ ७२ ।। 'तत्र' इत्येव । कठिनशब्दान्तात्सप्तमीसमर्थात् प्रस्तारसंस्थान- शब्दाभ्यां च ठक् प्रत्ययो भवति, 'व्यवहरति' इत्येतस्मिन्नर्थे । व्यव- पदमञ्जरी अध्यायिन्यदेशकालात् ।। अधीते इत्यध्यायी, आवश्यके णिनिः, ग्रह्यादि- लक्षणो वा । अध्यनस्य यो देशकाली शास्त्रेण प्रतिपिद्धो तावदेशकालशब्दे- नोच्यते इति । अप्रतिषिद्धाभ्यां देशकालशब्दाभ्यामन्यत्वात्पर्युदासवृत्त्या, अभक्ष्यास्पर्शनीयवत् । तद्यथा-शूद्रादिप्राणिभिर्भक्ष्यमाणमपि लशुनमभक्ष्य- मित्युच्यत, स्पृश्योऽपि चण्डालोऽस्पृश्य इत्युच्यते, अप्रतिपिद्धाभ्यां भक्ष्य- स्पृश्याभ्यामन्यत्वात् ; तदिहापि श्मशानचतुर्दश्यौ स्वरूपेग देशकालावेव सन्तावप्रतिपिद्धाभ्यां देशकालाभ्यामन्यत्वाददेशकालशब्देनोच्यते । 'अध्यय. नस्य' इत्येतदध्यायिना प्रत्ययार्थन सन्निधापितत्वाल्लभ्यते ।। कठिनान्तप्रस्तारसंस्थानेषु व्यवहरति ।। व्यवहरतिः सम्भवति पणिना न्यासः अगारान्ताट ठन् । अध्यायिन्यदेशकालात् ।। अध्येतुं ग्रोलमस्येत्यध्यायो, वाटोलिको णिनिः। अध्ययनस्य यो देशकाली शास्त्रेण प्रतिपिद्धी तावदेश- फालशब्दनोच्यते इति । अप्रतिपिनाम्या देशालशन्दाभ्यामन्यत्वात् पर्युदासत्या- सासरांनीपपरययनस्येति । अत आद--- उपाध्यायिना प्रत्यगायन सनिमापित जान नदिपिनामपननाघ्यायुपपदवे ॥

·७७३६ निकटे वसति चतुर्थाध्याय चतुर्थः पाद. हारः = क्रियातत्त्वम्, यथा - लौकिकव्यवहार इति । वंशकठिने व्यवहरति वांशकठिनिकश्चक्रचरः। वार्धकठिनिकः । प्रास्तारिकः । सांस्थानिकः॥ निकटे वसति ॥ ७३ ॥ निकटशब्दात्सप्तमीसमर्थाद् ‘वसति' इत्येतस्मिन्नर्थे ठक् प्रत्ययो भवति । यस्य शास्त्रतो निकटवासस्तत्रायं विधिः । 'आरण्यकेन भिक्षुणा पदमञ्जरी समानार्थः, आह हि-'व्यवहृपणोः समर्थयोः' इति; अस्ति विवादे-व्यवहारे पराजित इति, अस्ति विक्षेपे-शलाको व्यहरतीति, अस्ति क्रियातत्त्वे; तदिह चरमस्य ग्रहणं तद्धितस्वभावादित्याह-व्यवहारः क्रियातत्त्वमिति । यत्र देशे या क्रिया यथानुष्ठेया तत्र तस्यास्तथानुष्ठानमित्यर्थः । वंशाः = वेणवः कठिना यस्मिन्वंशकठिनो देशः। वी = चर्मविकारः कठिना अस्मिन्व कठिनः, आहिताग्न्यादित्वाद्विशेषणस्य परनिपातः । चक्रयुक्तेन शकटेन चरतीति चक्रचरः, स देशाननुक्रमेण चरन् तत्रानुष्ठेयक्रियाविपरीतं चरन्नेवमुच्यते । संस्थानप्रस्तारौ सन्निवेशौ। निकटे वसति ।। अरण्यं निवासो यस्य स आरण्यकः, 'अरण्यान्मनुष्ये' .. न्यासः कठिनान्तप्रस्तारसंस्थानेषु व्यवहरति ॥ अल्पान्तरस्य प्रस्तारशब्दस्य च पूर्व- निपातमकुर्वन्नेतत् सूचयति-अन्यदपि कार्य लक्षणप्राप्तं न भवति । तेन कठिनान्तशब्दस्य ग्रहणं न भवतीति कठिनशब्दान्तं प्रातिपदिकं गृह्यते । व्यवहरतिरयमस्ति पणिना समा- नार्थः- यस्य 'व्यवहपणोः समर्थयोः' इत्यत्र ग्रहणम् , अस्ति विवाद- व्यवहारे परि- हृतमिति, अस्ति च विक्षेपे शलाका व्यवहारतीति, अस्ति च लौकिके क्रियातत्त्वे- लौकिको व्यवहार इति; इह तु क्रियातत्त्वे वर्तमानत्य ग्रहणमित्येतद्दर्शयितुमाह- व्यवहारः क्रियातत्त्वमिति । क्रियाया अविपरीतस्वभावत्वादि क्रियातत्त्वम् । यथेत्यादि । लौकिको व्यवहार इत्यत्र यया व्यवहारः क्रियातत्वे वर्तते, तयेहापि दर्श- यति । क्रियातत्त्वे वर्तमानस्य ग्रहणम् । तत्र' इति सप्तम्यधिकारे सप्तमीनिर्देशात् प्रसिद्धयुपसंग्रहणं लभ्यते । वांशकठिनिकञ्चक्रचर इति । यवकचरः सन्ननुष्ठेयां क्रियां शास्त्रोक्तमविगीतां वंशकठिनेऽनुतिष्ठति स एवमुच्यते ॥ निकटे वसति ।। निफटे समीप इत्यर्थः । यत्र शात्रतो निकटवासत्तयायं विधिः । एतय सप्तम्यां समर्थविभक्तो लब्धायां पुनः सप्तमीनिर्देशात् प्रसिद्धयुपसंग्रहणेन ·७७४ काशिकावृत्ती [ निकटे वसति ग्रामात्नोशे वस्तव्यम्' इति शास्त्रम् । निकटे वसति नैकटिको भिक्षुः ।। आवसथात् ष्ठल ॥ ७४ ॥ 'तत्र' इत्येव । आवसथशब्दात्सप्तमीसमर्थाद् ‘वसति' इत्येतस्मि- नर्थे ष्ठल् प्रत्ययो भवति । लकारः स्वरार्थः, षकारो ङीषर्थः । आव- सथे वसति आवसथिकः । आवसथिकी । ठकः पूर्णोऽवधिः, अतः परमन्यः प्रत्ययो विधीयते ।। प्राग्घिताद्यत् ॥ ७५ ॥ 'तस्मै हितम्' इति वक्ष्यति। प्रागेतस्माद्धितसंशब्दनाद्यानित ऊर्ध्वमनुक्रमिष्यामो यत्प्रत्ययस्तेष्वधिकृतो वेदितव्यः । वक्ष्यति – 'तद्व- हति रथयुगप्रासङ्गम्' । रथ्यः । युग्यः । प्रासङ्गयः ।। तद्वहति रथयुगनासङ्गम् ।। ७६ ॥ 'तत्' इति द्वितीयासमर्थेभ्यो रथयुगप्रासङ्गेभ्यः 'वहति' इत्येतस्मि- पदमञ्जरी इति वुन्। भिक्षुः संन्यासी। ग्रामारकोशे इति । 'यतश्च निर्धारणम्' इति पक्षमी । अयं च विवेपोऽभिधानस्वभावाल्लभ्यते ।। आवसथात् छल् ॥ आवसत्येतमिति आवसथः, 'उपसर्गे वसेः' इत्यथ- प्रत्ययः । ठकः पूर्णो विधिरिति । प्राग्वतीयस्य ठको विधानं पूर्णमित्यर्थः, अवधिरिति पाठे पूर्णः प्राप्त इत्यर्थः ।। तद्वहति रथयुगप्रासनम् ॥ ननु य एवार्थो रथं वहतीति स एव रथस्य वोदेसि, तत्र तस्येदं रथाद्यदित्येव सिद्ध नार्थो रथग्रहणेन ? ननु तत्रोक्तं रथा- एवेष्यत इति, योढर्यपि प्रयोगदर्शनादिष्यताम् ? इदं तहिं प्रयोजनम्-द्वी न्यासः लभ्यते । स वमर्थः कृता-इष्टे विपये सप्तम्यन्ते यया स्यात् , अनिष्टान् मा भूत् । स पुनः शास्त्रको निकटवास आरण्यकस्य भिक्षोरिति दर्शयति--आरण्यकेन भिक्षुणेत्यदि ॥ आयसधात् एल।। प्राग्पिताद् यत् ।। तद्वदति रथयुगप्रासाम्॥ तदिति हितीसासमविभक्तो लन्मापां रपादीनां द्वितीयानिर्देश प्रसाद् यया स्यान, भनिधान्मा भूत् । वनेर भपति-गोयुग्म इवि, दर न भयवि-युगं पति रामा ·७७५ धुरो यड्ढको ] चतुर्थाध्याये चतुर्थः पादः न्नथें यत्पत्ययो भवति । रथं वहति रथ्यः । युग्यः । प्रासङ्गयः । 'रथसीताहलेभ्यो यद्विधौ' इति तदन्तविध्युपसंख्यानात् परम- रथ्य इत्यपि भवति ॥ धुरो यड्ढकौ ॥ ७७॥ 'तद्वहति' इत्येव । 'धुर्' इत्येतस्माद् द्वितीयासमर्थाद् 'वहति' इत्येतस्मिन्नर्थे यत् ढक् - इत्येतौ प्रत्ययौ भवतः । धुरं वहतीति धुर्यः, धौरेयः ॥ . पदमञ्जरी रथौ वहति द्विरथ्यः, 'द्विगो गनपत्ये' इति प्राग्दीव्यतीयो लुग्मा भूत् , 'रथसीताहलेभ्यो यद्विधौ' इति तदन्तविधिः । 'युग्यं च पत्ने' इत्येव सिद्धम् । इह युगग्रहणमयुग्यमित्यत्र 'ययतोश्चातदर्थे' इति स्वरार्थम् , निपातनस्य तु क्यबन्तत्वादेष स्वरो न स्यात् । रथाङ्गवचनोऽयं युगशब्दः, इह न भवति- युगं वहति राजा कलिं द्वापरं वेति । प्रासङ्गशब्दो वत्सानां दमनकाले स्कन्धे यत्काष्ठमासज्यते तद्वाची गृह्यते, प्रासज्यते इति प्रासङ्गः, इह न भवति- प्रसङ्गादागतः प्रासङ्गस्तं वहतीति । एतच्चाभिधानस्वभावाल्लभ्यते ।। धुरो यड्ढकौ ॥ धूपूंर्वतेः, 'भ्राजभास' इति विप् , 'राल्लोपः । धुरं वहतीति धुर्य इति । 'न भकुर्छराम्' इति प्रतिषेधात् 'हलि च' इति दीर्घाभावः । ढबत्र विधीयते, न तु ढकञ् । धौरेयो भविता पितुरिति च दृश्यते, धौरे- यक इति स्वार्थिके कनि भवति । 'धुरो ढक च' इति वक्तव्यम् , चकारात्प्राग्वितीयो यद्भविष्यति ।। न्यासः कलिं द्वापरं वेति । तथा प्रासज्यत इति प्रासङ्गः, यत् काष्ठं वनकाले वत्सानां कण्ठ आसज्यते तत्प्रासङ्गः, तं वहति प्रासङ्गया। इह न भवति - प्रसङ्गादागतं प्रासङ्गम् । 'युग्यञ्च पत्त्रे' इति निपातनाद् युग्यशन्दे सिद्धे युगग्रहणं त्वरार्थम् । न युग्यमयुग्य- मित्यत्र नत्रो गुणप्रतिषेधे 'सम्पाद्यहंहितालमर्यास्तद्धिताः' इत्यतो ना इत्यनुवर्तमाने 'ययतोश्चातदर्थे' इति ना उत्तरस्यान्तोदात्तत्वं यथा स्यात् । तेन न खेकत्वरो लभ्यते । तस्य क्यवन्तत्वात् ।। धुरो यट्टको ।। अथ 'धुरो ढक च' इत्येवं कत्मान्नोक्तम् , चकारो समुच्चयार्थः, यथाभिहिते प्रत्यये विशायमाने यदेव भविष्यति ? नेतदेवम् ; यो हि धुरं वदति धुरोऽतो वोढा भवति । तत्य यथाविहिदे प्रत्यते विशायमाने 'तत्येदम्' इत्यणपि स्यात् । यग्रहणात् तत्येदंविवक्षायामपि यदेव भवति ।।

·७७६ काशिफावृत्ती [खः सबंधुरात् खः सर्वधुरात् ॥ ७८॥ 'तद्वहति' इत्येव । सर्वधुराशब्दाद् द्वितीयासमर्थाद 'वहति' इत्ये- तस्मिन्नर्थे खः प्रत्ययो भवति । सर्वधुरां वहति सर्वधुरीणः । स्त्रीलिङ्गे न्याय्ये 'सर्वधुरात्' इति प्रातिपदिकमात्रापेक्षो निर्देशः । 'खः' इति योगविभागः कर्त्तव्य इष्टसंग्रहार्थः। उत्तरधुरीणः । दक्षिण- धुरीणः ॥ एकधुराल्लुक च ॥७९॥ 'तद्वहति' इत्येव । एकधुराशब्दाद् द्वितीयासमर्थाद 'वहति' इत्ये- पदमञ्जरी खः सर्वधुरात् ।। स्त्रीलिङ्गनिर्देशो न्याय्य इति । सर्वा चासौ धूश्चेति 'पूर्व- काल' इत्यादिना समासः, ऋक्पूरब्धूः' इत्यकारः समासान्तः, तत्र धूःशब्दस्य स्त्रीलिङ्गत्वात् 'परवल्लिङ्ग द्वन्द्वतत्पुरुपयोः' इति वचनात् स्त्रीलिङ्गनिर्देशस्य न्याय्यत्वम् , यथा-'वन्धुनि बहुव्रीहौ' इत्यत्र । दक्षिणधुरीणः। दक्षिणां धुरं वहति, उत्तरां धुरं वहतीति तद्धितार्थे समासः, ततोऽकारः समासान्तः ।। एकधुराल्लुक् च ॥ एकधुरादिति निर्देशः सर्वधुरादित्यनेन व्याख्यातः । चकारेण खोऽनुकृष्यते, तेन स तावद्विधेयः, प्रत्ययादर्शनस्य च लुक् संज्ञा । न चान्योऽत्र प्रत्ययः, तेन खस्यैव लुग्विज्ञायते, तस्य यदि लुक् स्याचकारे- णानुकृष्य विधानमनर्थकं स्यात् । एकधुराल्लुगिति वक्तव्यम् , लुक् स्वभावाद- त्यासः खः सर्वधुरात् ॥ सर्वधुरमिति । सर्वा चासो धूथेति 'पूर्वकालैक' इत्यादिना समासः । 'ऋषपूरब्धः इत्यादिना समासान्तः । स्त्रीलिङ्गे न्याय्य इति । तत्पुरुपस्योत्तरपदार्थप्रधानत्यात् 'परवल्लिङ्गं द्वन्द- तत्पुरुषयोः' इवि धूःशन्दस्य यल्लिनं तदेव न्याय्यमिति । तत्र सर्वधुरायाः' इति सूत्रे फव्ये यतः सर्व पुरादिति नपुंसकलिन निर्देशः स शन्दल्पापेशः, अर्थापेक्षे हि निदेशे परवल्लिावा भवति । अयन्तु शन्दरूपापेशः, शब्दरूपच नपुंसफमिति नपुंसफेनैव निर्देशो युक्ता । अर्थविवक्षायां तु स्त्रीलिममेव भवति - सर्वधुरां वहतीति ।। एकधुराल्लुक् च ।। 'एकधुरात्' इत्ययमपि शन्दरूपापेक्षया निर्देशः। अर्थापेश्या दि परपलिस्ता भपति । अत्रापि पूर्ववत् समाससमासान्ती पेदितव्यो। पचनसा- मप्पांत् परे उग विधीयते । यदि हि नित्यो लुक् स्यात् खस्य विधानमन एव हि विदयात् । ननु काररान्दात् केनचिद् विदिवो न स्यात्, वस्य 5 प्र यसवे विगतमा पचनादेव पोsपि पिपिरतुगम्यते इत्यदोषः ।। स्यात्, गत ·हलसीराटुक्] चतुर्थाध्याये चतुर्थः पादः ७७७ तस्मिन्नर्थे खः प्रत्ययो भवति तस्य च लुग्भवति । वचनसामर्थ्यात्पक्षे लुग्भवति । एकधुरां वहति एकधुरीणः । एकधुरः ॥ शकटादण ॥ ८॥ 'तद्वहति' इत्येव । शकटशब्दाद् द्वितीयासमर्थाद् 'वहति', इत्य- तस्मिन्नर्थेऽण् प्रत्ययो भवति । शकटं वहति शाकटो गौः ॥ हलसीराहक ॥ ८१॥ 'तद्वहति' इत्येव । हलसीरशब्दाभ्यां द्वितीयासमर्थाभ्यां 'वहति' इत्येतस्मिन्नर्थे ठक् प्रत्ययो भवति । हलं वहति हालिकः । सैरिकः ।। पदमञ्जरी नन्तरस्व खस्य प्राकरणिकस्य यतो वा विधिरनुमास्यते, तदाह-तस्य च लुग्भवतीति एकधुरीण इति । एकां धुरं वहतीति तद्धितार्थे समासः, क्तोऽकारः समासान्तः, ततः खः ।। शकटादण् ।। शकटादण्विधानमनर्थकम् । कथं शाकट इति ? 'तस्येदम् इत्यण भविष्यति, यो हि शकटं वहति शकटस्यासौ वोढा भवति ? तत्राहुः- आरम्भसामर्थ्यादत्रापि तदन्तविधिः, तेन द्वे शकटे वहति, द्वैशकट इति प्राग्दीव्यतीयो लुग्न भवति ।। हलसीराट्ठक् ।। इह यो हलं वहति सीरं च तस्यासौ वोढा भवति, तन तस्येदं हलसीराहगित्येव हालिकः सैरिक इति सिद्धम् , नार्थोऽनेन ? अत्राहुः- आरम्भसामर्थ्यादत्रापि तदन्तविधिः, द्वैहालिकः, द्वैसीरिकः, सीरिक इति लुङ् न भवतीति ॥ तत्रो- न्यासः शकटादण् ।। रयशकटहलसोरेभ्यः प्रत्ययविधानमनर्थकम् ; 'तस्येदम्' इत्यनैव सिद्धत्वात् । शब्दभेदाद्विधानमिति चेदन्यो हि शब्दो रथं वहतीति, अन्यो हि रयत्य वोटेति । तदाऽर्थाश्रयत्वात् प्रत्ययविधानत्यार्थसामान्यात् सिद्धम् । न हि कश्चिद् रथ्यमित्युक्ते रयस्यायमित्येवावैति, वहत्यर्थः प्रतीयते । तस्मात् त्यादेव रथाद् यत् ।। हलसीराद्वक् ।। शकगदणेवोत्सर्गः कर्तव्यः । एवञ्च वाक्यं करिष्यामः, गया- रयत्य वोदा रथ्य इति । न तत्र विधीयते; तत्र प्रत्ययविधाने 'द्विगोगनपत्ये' इत्यनेन लुक प्राप्नोति । अनेन पुनर्न प्राप्नोति, फरमात् ? 'पाग्दीभ्यतोऽग्' इत्यधिकारात् । ननु च क्रियमाणेऽपीह द्विगोरन् प्रत्ययो न प्राप्नोति, 'ग्रहणयता प्रातिपदिकेन तदन्त- ·७७८ काशिकावृत्ती [ संज्ञायां जन्याः संज्ञायां जन्याः ॥ ८२॥ 'तहति' इत्येव । जनीशब्दाद् द्वितीयासमर्थाद 'वहति' इत्ये- तस्मिन्नर्थे यत् प्रत्ययो भवति, समुदायेन चेत्संज्ञा गम्यते । जनीं वहति जन्या = जामातुर्वयस्या । सा हि विवाहादिषु जामातृसमीपं प्रापयति । जनी = वधूरुच्यते । विध्यत्यधनुषा ।। ८३ ॥ 'तत्' इति द्वितीयासमर्थाद 'विद्धयति' इत्येतस्मिन्नर्थे यत् प्रत्ययो भवति, न चेद्धनुष्करणं भवति । पादौ विद्धयन्ति पद्याः शर्कराः। ऊरव्याः कण्टकाः। भधनुषेति किम् ? पादौ विद्धयति धनुषा । पदमञ्जरी संज्ञायां जन्याः ।। जामातुर्वयस्येति । सा हि प्रणयकलहादौ जनी जामातुः समीपं प्रापयति । जनी वधूरुच्यत इति । जायतेऽस्यां गर्भ इति कृत्वा । 'जनिवभ्योश्च' इति वृद्धिप्रतिषेधे 'कृदिकारादक्तिनः' इति डीप ।।. विध्यत्यधनुषा ।। पादौ विध्यन्ति पद्या इति । तदन्तीत्यर्थः। 'पद्यत्यतदर्थे इति पद्भावः । उरव्या इति । 'ओर्गुणः', 'वान्तो यि प्रत्यये । नन्वसमर्थत्वादिति । सापक्षमसमर्थ भवतीत्यसामर्थ्यम् । प्रत्ययार्थो धन न्यासः विधिर्नास्ति' इति १ न एतदेव हि 'शकटादण' इत्येवमादिक शापकं भवति तदन्तविधे- रिति । वेन द्वैइलिका, द्वैशकटः, द्वैसीरिक इत्येवमादिकं सिद्धं भवति ।। संज्ञायां जन्याः ।। अस्यत्यत्र गर्भ इति 'इन् सर्वधातुभ्यः', जनयतीति वा । अत्र 'कृदिकारादतिनः 'सर्वतोऽक्तिनात्' इति डीप-चनो, तो वहन्ति अन्याः - जामा- तुर्वयत्याः । विवाहमानिताभिधीयते । केचित् कर्तरि जायतेऽस्यां गर्भ इति 'कृत्यल्युटो बहुलम्' इति ल्युटि जननशब्दाच छोपि नकाराकारयोलोपेन साधयन्ति । ननु च बनौशन्दादेव यद् विधेयः १ सर्वकालार्थ निपातनमित्येके ।। विध्यत्यधनुपा | पद्या इति । 'पद्यत्याद' इति पादशन्दत्य पद्भायः । अरव्या इति । 'वान्तो यि प्रत्यये इत्यवादेशः । ननु चेत्यादि । धनुरन प्रकृत्यर्थः, प्रत्यपार्थेन वायं फरणमपेक्ष्यते, तेन सापेश- मसमर्थ भक्चोत्यसामर्पम् ! ननु च व्यधनमेवान सापेक्षम्, क्रियया कारण सम्बयत रवि फला, वप यधनं मियामधानत्मादाल्यावत्य प्रधान भवति, प्रधानस्य सापेशल ·७७४ विध्यत्यधनुषा] चतुर्याध्याये चतुर्थः पादः नन्तसमर्थत्वादनभिधानाच्च प्रत्ययो न भवति, न हि धनुषा पद्य इत्युक्ते विवक्षितोऽर्थः प्रतीयते ? एवं तहि धनुष्प्रतिषेधेन व्यधनक्रिया विशेष्यते, यस्यां धनुष्करणं न सम्भाव्यते इति । तेनेह न भवति - चौरं विध्यति, शत्रु विध्यति देवदत्त इति ॥ पदमञ्जरी बाह्यम् करणं धनुरपेक्षते । ननु व्यधनमत्र सापेक्षम् , करणक्रिययोः सम्बन्धात् , व्यधनं च प्रधानम् , क्रियाप्रधानत्वादाख्यातस्य, भवति च प्रधानस्य सापेक्ष- स्यापि वृत्तिः, यथा-राजपुरुषः शोभन इति ? भवतु क्रियाप्रधानमाख्यातम् , तद्धितस्तु स्वभावात्साधनप्रधानः । क्रिया तु गुणभूतेत्युक्तम् सा च धनुरपेक्षत इत्यसामर्थ्यम् । अनभिधानाच्चेति । अत्रैवोपपत्यन्तरमनभिधानमेव दर्शयति । न हीति । 'धनुषा पद्यः' इत्युक्ते इत्थम्भूतलक्षणा सहयोगलक्षणा वा तृतीया गम्यते, न तु पादौ धनुषा विध्यतीत्ययं विवक्षितोऽर्थः। अवश्यं चैतदेवं विज्ञेयम्- असमर्थत्वादनभिधानाचात्र प्रत्ययो न भवतीति । यो हि मन्यते- 'अधनुषेति प्रतिषेधात्प्रत्ययो न भवति' इति, तस्य शर्कराभिः पादौ विद्धयति कण्टकैरूरू विद्धयतीत्यत्र प्रत्ययः स्यादेव ? एवं तर्हि विशेषोपलक्षणपरोऽत्र धनुषेति निर्देशः, न तु धनुष: करणत्वप्रतिषेधपर इत्यर्थः। धनुष्प्रतिषेधेनेति । 'नित्यं समासे- ऽनुत्तरपदस्थस्य' इति षत्वमुपलक्षणत्वमेव प्रतिपादयति । यस्यामिति । तेनेह न न्यासः भवत्येव वृत्तिः, यथा-राजपुरुषोऽयमभिरूप इति ? नैतदस्ति; यद्यपि क्रियाप्रधानमा- ख्यातम्, तथापीह प्रत्ययार्थ एव प्रधानम् । प्रत्ययार्थस्य साधनं व्यद्धा। तथा च प्रागुक्तम्-'क्रियाप्रधानत्वेऽपि चाख्यातस्य तद्धितः स्वभावात् साधनप्रधानः' इति । अथ क्रियाद्वारेण व्यद्धरपि करणं प्रत्यपेक्षा भवतीति कल्प्यते, तथा च सति प्रकृत्यर्थ- स्यापि क्रिया द्वारेणैव करणं प्रत्यपेक्षा भवतीति केन वार्यते! न हि पादौ विध्यति धनुषेति करणविवक्षायां व्यधनमात्रस्य पादौ कर्म धनुष्करणविशिष्टस्य । तस्माद् व्यधन- स्यापि क्रियाकरणे प्रत्यपेक्षेत्यसामर्थ्यात् प्रत्ययो न भविष्यति । अनभिधाच्चेति । अत्रैवोपपत्त्यन्तरम् । कथं पुनरुपपत्त्यन्तरमित्याह-न हीत्यादि । धनुषा पद्य इत्युक्ते धनुषः पद्यं प्रत्युपलक्षणभावः सम्भाव्यते, यथा- शिखया परिवानकमद्रासोदित्यत्र शिखया परिव्राजकं प्रति । धनुषा सह दृष्टः पद्य इत्येषोऽप्यर्थश्वाशङ्कयते । न तु पादौ विध्यति धनुपेत्यमों विवक्षितः प्रतीयते । एवं तहीत्यादिना क्रियाविशेषणपरो धनुषेति निर्देशः, न धनुपः फरणत्वप्रतिषेधः । प्रतिपचे प्रधानमिति दर्शयति-तेने- १. 'तन दीव्यति' (पा. मु. ४।४।२) इत्या वृत्ती ।

·७८० काशिकावृत्ती [धनगणं लब्धा , धनगणं लब्धा ॥ ८४ ॥ 'तत्' इत्येव। धनगणशब्दाभ्यां द्वितीयासमर्थाभ्याम् लब्धा' इत्ये- तस्मिन्नर्थे यत् प्रत्ययो भवति । धन्यः । गण्यः । लब्धेति तृनन्तम् , तेन द्वितीया समर्था विभक्तियुज्यते ॥ अन्नापणः ॥ ८५ ॥ अन्नशब्दात् 'तत्' इति द्वितीयासमर्थात् 'लब्धा' इत्येतस्मिन्नर्थे णः प्रत्ययो भवति । अन्नं लब्धा आन्नः ।। वशं गतः ॥ ८६ ॥ वशशब्दात् 'तत्' इति द्वितीयासमर्थाद् ‘गतः' इत्येतस्मिन्नर्थे यत्प्रत्ययो भवति । वशं गतः वश्यः = कामप्राप्तोः, विधेय इत्यर्थः ॥ पदमञ्जरी भवति-चौरं विद्धयतीति । सम्भाव्यते हि प्रच्यवच्छेदनादिकायां चोरस्य व्यधनक्रियायां धनुपः करणत्वम् ।। धनगणं लब्धा । लब्धेति तृनन्तमेतत् , तृजन्ते तु 'कर्तृकर्मणोः कृति' इति पष्ठ्या भवितव्यम् । तृनन्ते तु 'न लोकाव्ययनिष्ठा' इति प्रतिपेधाद् द्वितीयेव भवति ।। वराजतः ।। 'वश कान्तौ', वशनं वशः, 'वशिरण्योरुपसनयानम्' इत्यच् । कामः= इच्छा, तां प्राप्त इति । परेच्छानुगामीत्यर्थः ।। न्यासः त्यादिना । मियत एव धनुषः प्रतिषेधः, तेन किया विशेप्यते । तेन चौरं विध्यतीत्यादी न भविष्यति । सम्भाव्यते हि चौरादिव्यनक्रियया धनुषः फरणत्वम् ।। धनगणं लब्धा ॥ फयं पुनरम दितीया समर्थविभक्तिः, यावता 'कर्तृकर्मणोः कति' इति पप्ठ्या भवितव्यम् । इत्याद - लब्धेति तृन्नन्तमित्यादि । तृमन्तस्य दि प्रयोगे 'न लोकाव्यपनिष्ठासलतनाम्' इति पटामविषपेन स्तिीया भवति ।। अनागः ॥ वशं गतः ॥ यशः = पामः, इजा । परोधातोरत एवं निपातना. दमपमा स्तिोपासमनिमकी महतायां परामिति रितीपानिदंग परे निपये दिली. पावाद पपा स्मा, अनिसमा मूत् । संगोपनगति- गवाD Pामाता पिपलनपति ·७८१ मूलमस्यावर्हि ] चतुर्थाच्याये चतुर्थः पादः पदमस्मिन् दृश्यम् ॥ ८७ ॥ निर्देशादेव प्रथमा समर्थविभक्तिः । पदशब्दात्प्रथमासमर्थाद दृश्यार्थोपाधिकादस्मिन्निति सप्तम्यर्थे यत्प्रत्ययो भवति । पदं दृश्य- मस्मिन् पद्यः कर्दमः। पद्याः पांसवः । शक्यार्थे कृत्यप्रत्यः । शक्यते यस्मिन् पदं द्रष्टुं प्रतिमुद्रोत्पादनेन स पद्यः कर्दमः । कर्दमस्यावस्थो- च्यते - नातिद्रवो नातिशुष्क इति ॥ मूलमस्यावहि ॥ ८८॥ मूलशब्दात्प्रथमासमर्थाद् ‘आबर्हि' इत्येवमुपाधिकादस्येति षष्ठयर्थे यत्प्रत्ययो भवति । मूलमेषामावहि मूल्या माषाः । मूल्या मुद्गाः । 'वृहू उद्यमे', येषां मूलमावृह्यते उत्पाट्यते ते मूल्याः, सुष्ठु निष्पन्नाः । मूलोत्पाटनेन विना ग्रहीतुं न शक्यन्ते इत्यर्थः ।। पदमञ्जरी पदमस्मिन् दृश्यम् ॥ निर्देशादेव प्रथमा समर्थविभक्तिरिति । द्वितीया तु न भवति; दृश्यमिति क्यपा कर्मणोऽभिहितत्वात् । शक्यार्थे कृत्यप्रत्यय इति । तेन योग्यत्वे सति पदस्पर्शनाभावेऽपि पद्यः कर्दम इति प्रयोग उपपद्यत इति भावः । मुद्रा = सन्निवेशः, प्रतिरूपा मुद्रा प्रतिमुद्रा। नातिद्रवो नातिशुष्क इति । पांस- वोऽपि नात्यल्पा नातिबहुलाः पद्याः॥ मूलमस्यावहि ॥ प्रथमासमर्थादिति । द्वितीयाया निमित्ताभावान्निर्देशादेव प्रथमैव भवतीति भावः। 'वृहू उद्यमने', वादिरयं न वादिः। दृश्यते हि 'उद्धृह रक्षः सहमूलमिन्द्र ह्यस्सुष्मिक् प्रवृहाण', 'तद्ववर्हात्मनोदेवा' इति च । आवहणमावहः = उत्पाटनम, आवोऽस्यास्तीत्यावर्हि, सुष्ठु पक्का न शक्यन्ते न्यासः पदमस्मिन् दृश्यम् ॥ कर्मणः कृतैवाभिहितत्वाद् द्वितीया न सम्भवति । न च द्वितीयाप्रथमाभ्यामन्यत्र विभक्तौ पदमिति रूपमुपपद्यते । तस्मात् प्रथमान्तमेवैतदिति निश्चित्याह-निर्देशादेवेत्यादि ।। मूलमत्यावहि ॥ आवर्हणमावहः, उत्पाटनमित्यर्थः । वृहेराङ्पूर्वाद्भावे घम् , आवहोऽत्यात्तीत्यावहीति । द्वितीयाविभक्तिरिह नास्ति । न च प्रथमाद्वितीयाभ्यामन्यत्यां विभक्तौ मूलमित्येतद्रूपमुपपद्यते । तत्मात् प्रथमान्तमेवैतत् । निर्देशादेव प्रथमा समर्थविभक्तिपपद्यते इति मत्वाऽऽह-मूलशब्दात् प्रथमासमर्थादिति ।।

·७८२ काशिकावृत्ती [ संज्ञायां धेनुष्या संज्ञायां धेनुभ्या ॥ ८९ ।। 'धेनुष्या' इति निपात्यते संज्ञायां विषये । संज्ञाग्रहणमभिधेय- नियमार्थम् । धेनोः षुगागमो यश्च प्रत्ययो निपात्यते । अन्तोदात्तोऽपि ह्ययमिष्यते । या धेनुरुत्तमाय ऋणप्रदानाद्दोहनार्थं दीयते सा धेनुष्या। पीतदुग्धेति यस्याः प्रसिद्धिः । धेनुष्यां भवते ददामि ॥ गृहपतिना संयुक्ते ज्यः ॥ ९ ॥ निर्देशादेव तृतीया समर्थविभक्तिः। गृहपतिशब्दात् तृतीयासमर्थात् 'संयुक्ते' इत्येतस्मिन्नर्थे ञ्यः प्रत्ययो भवति । गृहपतिना संयुक्तः गाह- पत्योऽग्निः । अन्यस्यापि गृहपतिना संयोगोऽस्ति, तत्र संज्ञाधिकारादति- प्रसङ्गनिवृत्तिः ॥ पदमञ्जरी संग्रहीतुम् । मध्यतो लूयमाने कोशस्था अपि यस्यामवस्थायां पतेयुस्तामवस्था प्राप्ता इत्यर्थः ।। संज्ञायां धेनुष्या ॥ यश्च प्रत्ययो निपात्यत इति । कुत्र ? अनिर्दिष्टार्थत्वात्स्वार्थे, तदाह-या धेनुरुत्तमर्णायेति । कथं पुनर्यति प्रकृते यप्रत्ययो निपात्यते ? तबाह- अन्तोदात्तोऽपि ययमिप्यत इति । यति हि 'तित्वरितम्' इति स्वरितः स्याद् अन्तोदात्तश्चेष्यते, न केवलं संज्ञायाम् , अपि त्यन्तोदात्तोऽपीत्यपिशब्दस्यार्थः ।। गृहपतिना संयुक्त व्यः ॥ अन्यस्यापीत्यादि । गृहपतिहि यजमानः, स यथा गाई पत्ये कार्याणि करोति तथा दक्षिणाग्नावाहवनीये च, भूयो वाऽऽहव- नीये; तस्मादन्यस्यापि गृहपतिना योगोऽस्ति । यद्येवम् , तत्राप्यतिप्रसङ्गः ? इत्यत आह-तत्रेति । अपर आह-गृहपतिरग्निविशेपः, तेन संयोगो गार्हपत्य- - न्याराः संज्ञायां घेनुप्या ॥ यश्च प्रत्यय इति । किमर्थ पुनर्यप्रत्ययो निपात्य इत्याद- अन्तोदात्तो यमपीप्यत इति । यति सति तित्स्वरेणान्तस्वरितसात् । अन्तोदाच. चेप्यते। वस्माद् यात्पर एवं न्याय्यः न केवलं संशाविपय एवेष्यते; अपि त्वन्तो- दाचोमोत्येपोऽपिरान्दस्यायः॥ गृहपतिना संयुक्त व्यः ॥ संयुक्ते इति । सम्बर इत्यर्थः । अन्यस्यापीत्यादि । यथैर लिगपतिनमानो गाईपत्ये कार्य फरोति, उपा ·७८३ नौवयोधर्मविषमूल] चतुर्थाध्याये चतुर्थः पादः नौवयोधर्मविषमूलमूलसीतातुलाभ्यस्तार्यतुल्यप्राप्यवध्या- नाम्यसमसमितसम्मितेषु ॥ ९१ ॥ नावादिभ्योऽष्टभ्यः शब्देभ्योऽष्टस्वेव तार्यादिष्वर्थेषु यथासंख्यं यत्प्रत्ययो भवति । प्रत्ययार्थद्वारेण तृतीया समर्थविभक्तिलभ्यते । नावा तार्यं नाव्यमुदकम् । नाव्या नदी । शक्यार्थे कृत्यः । वयसा तुल्यो वयस्यः सखा। संज्ञाधिकारोऽभिधेयनियमार्थः, तेन वयसा तुल्ये शत्रौ न भवति । पदमञ्जरी स्यैवाग्निहोत्रेऽपि गार्हपत्ये अग्नये गृहपतये प्रजापतये, पत्नीसंयाजेषु च तत्रै- वेज्यते इति, तत्रापि गृहपतिरग्निर्गृह्यते न यजमान इत्यत्र संज्ञाधिकार एव शरणम् ।। नौवयोधर्मविषमूलमूलसीतातुलाभ्यस्तार्यतुल्यप्राप्यवध्यानाम्यसमसमितसम्मि- तेषु ॥ तत्र नावादीनां प्रथममूलान्तानां पञ्चानां द्वितीयमूलादीनां च त्रयाणां पूर्व पृथक्पृथक् द्वन्दं कृत्वा ततो द्वयोरपरो द्वन्द्वः कृतः, न त्वष्टानां युगपत्सह- विवक्षा; कि सिद्धं भवति ? न मूलयोः सारूप्यादेकशेषो भवति । का पुनरत्र समर्थविभक्तिः ? इत्यत आह-प्रत्ययार्थद्वारेणेति । द्वारम् = मुखम् , उपायः। इह तार्यादयः प्रत्ययार्थाः, तत्सम्बन्धे करणे कर्तरि हेतौ तुल्यायोगे च यथा- सम्भवं तृतीयैव भवति । नाव्यमिति । अत्र तावत्तरणक्रियायां करणत्वम् । वयसा तुल्य इति । तत्र हेतुमाह-यो येन वयस्तुल्यः स तं प्रति वयस्यः शत्रौ न भवतीति । किं तु मित्र एव भवति । न्यासः दक्षिणान्नावाहवनीये च । तस्मादन्यस्यापि दक्षिणादेहपतिना संयोगोऽस्ति । यद्येवम् , अतिप्रसङ्गोऽन्यत्र प्राप्नोति १ इत्याह-तत्र संज्ञाधिकारादित्यादि । अभिधेयनियमार्थ संज्ञाग्रहणमनुवर्तते, तेनेह न भवत्यतिप्रसङ्गः ।। नौवयोधर्मविपमूलमूलसीतातुलाभ्यस्तार्यतुल्यप्राप्यवध्यानाम्यसमसमित- सम्मितेपु ॥ कथं पुनरिहापि समर्थविभक्तिलभ्यते, यावता नेहोपात्ता, नाप्यनुवर्तते ? इत्याह-प्रत्ययार्थद्वारेणेत्यादि । द्वारम् = उपायः, कारकमित्यर्थः । इह तायांदया प्रत्ययाः। तत्सम्बन्धे कतरि करणे हेतौ तुल्यायोगे च यथासम्भवं तृतीयैव भवति । ततः समर्थविभक्तिलभ्यते। नाव्यमिति । 'वान्तो यि प्रत्यये' इत्यवादेशः अन नावत्तरणक्रियायां कर्तृत्व करणत्वञ्च विवक्षावशाद् भवतीति करणे, कर्तरि वा तृतीया । एवमन्यत्रापि यथायोगं वेदितव्यम् ।

·७८४ काशिकावृत्ती [ नौवयोधर्मविषमूल० धर्मेण प्राप्यं धर्म्यम् । ननु च 'धर्मादनपेते' इति वक्ष्यमाणेनैव सिद्धम् ? नैतदस्ति; धर्म यदनुवर्तते तद्धर्मादनपेतमित्युच्यते, फलं तु धर्मादपेत्यैव; कार्यविरोधित्वाद्धर्मस्य । विषेण वध्यो विष्यः । विषेण वधमहतोत्यर्थः । मूलेनानाम्यं मूल्यम् । आनाम्यम् = अभिभवनीयम् । पटादीना- मुत्पत्तिकारणं मूलम् , तेन तदभिभूयते शेषीक्रियते । मूलं हि सगुणं मूल्यं करोति । 'पोरदुपधात्' इति यति प्राप्ते आनाम्यमिति निपातनाद् ण्यत् । मूलेन समो मूल्यः पटः । उपादानेन समानफल इत्यर्थः । पदमञ्जरी ननु चेति । धर्मेण प्राप्यं सुखादि, फलमपि धर्मादनपेतमेव; कार्यस्य कारणा- विनाभावादिति प्रश्नः । धर्म यदनुवर्तत इति। अनादिः शिष्टसमाचारस्तज्जन्यो वाऽऽत्मगुणो धर्मः, यदनुष्ठानमनुवर्तते तद्धर्मादनपेतम् , फलं तु धर्मादपैत्येवेति कुतः ? इत्याह-कार्यविरोधित्वादिति । धर्मस्य कार्य सुखानुभवः, कार्य विरोधि नाशकं यस्य स कार्यविरोधी, तस्य भावः कार्यविरोधित्वं तस्मादित्यर्थः। उत्पन्ने हि फले धर्मो नश्यति, अन्यथा सकृद्धर्मे कृते स्वर्गमनुभवतः प्रभवो न स्यात् । वधमहतीत्यर्थ इति । वध्यशब्दस्य 'दण्डादिभ्यो यः' इत्यत्रार्थे व्युत्पादि- तत्वात् । आनाम्यमभिभवनीयमिति । अनेकार्थत्वाद्धातूनामापूर्वो नमिरभिभवे वर्तते । पटादीनामुत्पत्तिकारणमिति । पटादीनामुत्पत्त्यर्थ पटादीनामुत्पत्त्यर्थं वणिम्भिर्विनियुक्तं यद्वस्तु तन्मूलशब्दवाच्यमित्यर्थः । तेनेति । मूलेन । तदिति । मूल्यम् । शेपी- कियत इति । शेपीकरणमेवात्राभिभव इत्यर्थः । गुणभावमापद्यते कथमित्याह-- मूलं हि सगुणं मूल्यं करोतीति । मूल्यमिह कर्तृ, मूलं कर्म, पटादिपु विक्रीय- न्यासः धर्मेण प्राप्यं धर्यमिति । तत् पुनर्धर्मस्य फलं स्वर्गाद्युच्यते । ननु चेत्यादि । ननु च धर्मेण पत्याप्यं तदादनपेतं भवतीति भावः । विप्य इति । विषेण वधमईतीत्यर्थी । वयशब्दत्य 'दण्डादिम्यो यः' इत्याय व्युत्पादिवत्वात् । आनान्यमभिभवनीयमिति। अनेकार्थत्याद् घालूनामप्र नमिरभिमये वर्तते । पटादौनामुत्पचिफार मूलनिति । दचेन हिरण्येन पटादीनामुत्पचिभवति । तेनेति । मुझेन । तदिति । मूल्यम् । शेपीक्रियत इति । अनेनाभिभूगत इत्यस्यार्थगाचष्टे ।

·नौवयोधर्मविषमुल.] चतुर्थाध्याये चतुर्थः पादः ७८५ सीतया समितं सीत्यं क्षेत्रम् । समितम् = सङ्गतमित्यर्थः ॥ 'रथसीताहलेभ्यो यद्विधौ' इति तदन्तविधिरपीष्यते । परम- सीत्यम् । उत्तमसीत्यम् । द्विसीत्यम् । त्रिसीत्यम् । तुलया सम्मितं तुल्यम् । सम्मितम् = समानम् , सदृशमित्यर्थः । पदमञ्जरी माणेषु यन्मूलातिरिक्तं वस्तु लाभो नाम तन्मूल्यम् , गुणो भागः, स पुनरिह मूल्यमेव, तेन सह वर्तते सगुणः, हिशब्दो हेतौ। एतदुक्तं भवति-यस्मा- न्मूल्यमात्मनैव भागभूतेन सभागं मूलं करोति तस्मान्मूले मूल्यमभिभूयते शेषी- क्रियते, मूल्ये सति तेन गुणेन सगुणं मूलं भवति; इयमेव चावनतिः, अयमेवा- भिभवः, इदमेव शेषीकरणम् । लोके तु यावता द्रव्येण पटादिको विक्रीयते तत्र समुदाये मूल्यशब्दः प्रसिद्धः, न मूलातिरिक्त भागे, स च मूल्यसम्भवादौ- पचारिकः । एवं च यत्रापि मूल्यं नास्ति दायप्रतिग्रहादिलब्धे क्षेत्रे क्रीयमाणे, तत्रापि क्रयद्रव्ये मूल्यशब्दप्रयोगः सिद्धो भवति । सीता - हलायम , सम्पूर्वादिणः क्तः, समितम् = सङ्गतम् , निम्नोन्नतादि- रहितं कृतमित्यर्थः, समीकृतमिति यावत् । द्विसीत्यमिति । द्वाभ्यां सीताभ्यां समीकृतमिति तद्धितार्थे समासः, ततः प्रत्ययः । तुलया सस्मितं तुल्यमिति । अत्र तुल्यायोगे तृतीया । यद्यपि तद्योगे न्यासः शेषीक्रियते = गुणभावमापाद्यते, अप्रधानीक्रियत इत्यर्थः । अप्रधानीकरणमेव = अभि- भवः । कथं पुनस्तेन तच्छेषीक्रियते ? इत्याह-मूल्यं हीत्यादि । हिशन्दो हेतौ । मूल्यमिह कर्तृ, मूलं कर्म । तत्प्रणयेन हिरण्येन पटादयो विक्रीयन्ते । तत्र यन्मूलातिरिक्तं हिरण्यं लाभः, तन्मूल्यं गुणो भागः । सह तेन वर्तत इति सगुणः । गुणः पुनरिह तदेव मूल्यं वेदितव्यम् । तदेतदुक्तं भवति-- यस्मान् मूल्यभागेनैव भागभूतेन सभागं मूलं करोति न न्यूनं तन्मूल्यमभिधीयत इति । मूल्ये सति तत् तत्र द्विगुणं करोतीत्युच्यते । का पुनरियं युक्तिः, यदि नाम सगुणं मूलं करोतीत्येच्यते तत् कथं मूल्यमभिभूयते १ यथेयं युक्तिस्तदाख्यायते- इइ हि शास्त्रे यत् सिद्धमुपकारि तदङ्गमप्रधानम् , यच्चोपकार- साध्यमनुपकारकं तदनि प्रधानमित्येषा व्यवस्या। तथा चोक्तम्- शास्त्र द्वयमेवेह स्यादनमश्वा भवेदङ्गि तत्र । उपकारि सिद्धमङ्गं साध्यानुपकारकमजोति ॥ इति । एवञ्च मूल्येन मूलं सगुणं क्रियमाणमुपकार्यत्वात् प्रधान सम्पद्यते, मूल्यं त्वनुप- कार्यत्वादप्रधान सम्पद्यते । तन्मूलेन मूल्यमभिभ्यते, तदपेक्षया तत्याः प्रधानभावापत्तेः । तुलया सम्मितं तुल्यमिति । यत्र तुल्यायोगे तृतीया । यद्यपि तुल्यायोगे काशि०३:५१ ·७८६ काशिकावृत्ती [ नौवयोधर्मविषमूल यथा तुला परिच्छिनत्ति परम् , एवं तदपीति || धर्मपथ्यर्थन्यायादनपेते ॥ ९२ ।। निर्देशादेव पञ्चमी समर्थविभक्तिः । धर्मादिभ्यः पञ्चमीसमर्थेभ्य:- 'अनपेतः' इत्येतस्मिन्नर्थे यत्प्रत्ययो भवति । धर्मादनपेतं धय॑म् । पथ्यम् । अयम् । न्याय्यम् । संज्ञाधिकारादभिधेयनियमः ॥ छन्दसो निर्मिते ॥ ९३ ॥ प्रत्ययार्थसामर्थ्य लभ्या समर्थविभक्तिः । छन्दःशब्दात् तृतीयासम- पदमञ्जरी पष्ठ्यपि भवति, तथापि नावादिभिस्साहचर्यात्तुलाशब्दादपि तृतीयासमर्थादेव प्रत्ययः । अत एव पूर्वमुक्तम्-तृतीयासमर्थविभक्तिलभ्यते' इति । पष्ठयन्ता- दपि न कश्चिद्दोपः, न्यायस्तु कथितः । कथं पुनस्तुल्यस्य तुलया सहशत्वमत आह-यथेति । एवं तदपीति । तदपि तुल्यं प्रतियोगिनं सादृश्येन परिच्छिनत्ति, एतद् व्युत्पाद्यत्वेन प्रदर्शितम् । सदृशपर्यायस्तुल्यशब्दः, नावयवार्थः कश्चित् अत एव 'तुल्यास्यप्रयत्नं सवर्णम्' इत्यत्रोक्तम्-'तुल्यशब्दः सदृशपर्यायः' इति ।। धर्मपथ्यर्थन्यायादनपेते ॥ निर्देशादेवेति । सत्यर्थसम्भवेऽर्थान्तरस्य वा सम्भवे सति निर्देशादिति द्रष्टव्यम् , 'धुरो यङ्घको' इत्यत्रातिप्रसङ्गो नोद्भाव- नीयः। संज्ञाधिकारादभिधेयस्य नियत इति । शास्त्रीयात् पथो यदनपेतं तत् पथ्यम् , न तु तस्मादनपेतश्चोरः ।। चन्दसी निर्मिते ।। प्रत्ययार्थसामध्यं लभ्यते इति । निर्माण छन्दसः करण- न्यासः पाठ्यपि विधीयते, तथापि नौमतिभ्यतृतीयासमर्थेभ्यः प्रत्ययविधानात् तुलाशब्दादपि तृतीयासमयांदेव प्रत्ययो विशयते । यथेत्यादिना तुलया सादृश्यं दर्शयति । ननु च 'तल्यात्यप्रयत्नम् इति निपातनादेव तुल्यशब्दस्य साधुत्वं भविष्यति, स च सत्य एव लोक प्रसिद्ध इति नार्यस्तुलाशन्दात् सम्मिते प्रत्यपविधानेन ! स्वरायं तु प्रत्यय विधानम् । 'यतोऽनावः' इत्यापदाचल्यं यमा सात् । न दि निपातने सत्याधुदासत नवरादस्प शस्यते विशातुम् ।। धर्मापयर्थन्यायादनपत ॥ निर्देशादेव पखमी समर्थविभक्तिरिनि । यधेया, शुरो गट्टी'त्येवमादापि निदेशादेव समविमतिविया ! नेप दीप; तर दि स्तिोमा मितिः। एवं जन स्वाद-जापानुपरिपार्मिका स्यात् । ५८ न कापिर पिपिस, पन्चमी च सूक्षे भूपये। वरमान शेष समागमतिरतु. पसमिधा॥

·७८७ हृदयस्य प्रियः] चतुर्थाध्याये चतुर्थः पादः र्थात् 'निर्मिते' इत्येतस्मिन्नर्थे यत्प्रत्ययो भवति । निर्मितः उत्पादितः । छन्दसा निर्मितश्छन्दस्यः । इच्छया कृत इत्यर्थः । इच्छापर्यायश्छन्दः शब्द इह गृह्यते ।। उरसोऽण च ॥ ९४ ॥ उरःशब्दात्तृतीयासमर्थात् 'निर्मिते' इत्येतस्मिन्नर्थेऽण् प्रत्ययो भवति, चकाराद्यच्च । उरसा निर्मित औरसः पुत्रः, उरस्यः पुत्रः । संज्ञाधिकारादभिधेयनियमः ।। हृदयस्य प्रियः ॥ ९५ ॥ निर्देशादेव समर्थविभक्तिः। हृदयशब्दात्षष्ठीसमर्थात् 'प्रियः' इत्येतस्मिन्नर्थे यत्प्रत्ययो भवति । हृदयस्य प्रियो हृद्यो देशः । हृद्यं वनम् । संज्ञाधिकारादभिधेयनियमः । इह न भवति - हृदयस्य प्रियः पुत्र इति ॥ पदमञ्जरी त्यात् । इष्टपर्यायश्छन्दःशब्दो गृह्यते इति न वेदवचन:, नापि त्रिष्टुबादिवचनः । एतच्च संज्ञाधिकाराल्लभ्यते । यद्यपि स्वच्छन्दतो हि वचसांप्रवृत्तिः, 'छन्दानुवृत्ति- 'दुस्साध्या' इत्यादावकारान्तश्छन्दशब्द इच्छापर्यायः, तथापि तस्यैव धातोर- सुन्नन्तस्येच्छावाचित्वमविरुद्धं चेति मन्यते ।। उरसोऽण च ।। औरसः पुत्र इति । आत्मनोत्पादित इत्यर्थः । संज्ञाधिका- रादभिधेयनियम इति । उरसा निर्मितं सुखमित्यादौ न भवति ।। हृदयस्य प्रियः ।। हृदयम् = अन्तःकरणम् , प्रियम् = प्रीतिकरम् । हृद्यमिति । 'हृदयस्य हृल्लेखयदण्लासेषु' इति हृदादेशः ।। . न्यासः छन्दसो निर्मिते ॥ प्रत्ययार्थसामर्थ्यलभ्येति । निर्मिते इति प्रत्ययार्थः । तत्र च्छन्दसः करणत्वमिति सामर्थ्यात् तृतीया समर्थविभक्तिलभ्यते । छन्दःशब्दोऽयं वेदे त्रिष्टुबादौ, इच्छायाश्च वर्तते; इइ त्विच्छायां वर्तमानो गृह्यते, अत एवाह-इच्छया कृत इति । इच्छावृत्तिस्तु संज्ञाग्रहणस्याभिधेयनियमार्थत्यानुवृत्तलभ्यते ॥ उरसोऽण च ।। संज्ञाधिकाराभिधेयनियम इति । तेनोरसा निमितं सुख- मित्यादौ न भवतीति भावः ।। हृदयस्य प्रियः ॥ हृद्य इति । 'हृदयस्य हल्लेख' इत्यादिना हद्भावः ॥

·७८८ [ बन्धने चौं काशिकावृत्ती बन्धने चर्षों ॥ ९६ ॥ 'हृदयस्य' इत्येव । 'बन्धने' इति प्रत्ययार्थः । तद्विशेषणमृषि- ग्रहणम् । बद्धयते येन तद्वन्धनम् । हृदयशब्दात्षष्ठीसमर्थाद्वन्धने ऋषा- वभिधेये यत् प्रत्ययो भवति । ऋषिः = वेदो गृह्यते । हृदयस्य बन्धन- मृषिः हृद्यः । परहृदयं येन बद्धयते वशीक्रियते स वशीकरणमन्त्रः = हृद्य इत्युच्यते ॥ मतजनहलात् करणजल्पकपेंषु ॥ ९७ ॥ मतादिभ्यस्त्रिभ्यः शब्देभ्यस्त्रिष्वेव करणादिष्वर्थेषु यथासंख्यं यत्प्र- त्ययो भवति । प्रत्ययार्थसामर्थ्याल्लब्धा षष्ठी समर्थविभक्तिः । मतम् : ज्ञानम् , तस्य करणं मत्यम् , भावसाधनं वा । जनस्य जल्पो जन्यः।हलस्य कर्षों हल्यः । द्विहल्यः । विहल्यः । कर्षणं कर्षः, भावसाधनं वा ॥ पदमञ्जरी बन्धने चौ ॥ षष्ठीसमर्थादिति । बन्धनयोगे कृद्योगलक्षणा कर्मणि पष्टी। ऋपिर्वेदो गृह्यते इति । तदुक्तमृपिणा' इत्यादौ दर्शनात् । यस्त्वाध्यानसम्पन्ने वसिष्ठादावृपिशब्दः, तस्य ग्रहणं न भवति संज्ञाधिकारात् ।। मतजनहलाकर्णजल्पकपु ॥ पत्ययार्थसामर्थ्यलन्धेति । करणादयः प्रत्य- यार्थाः, तद्वचनाः करणादयः शब्दाः कृदन्ताः, तद्योगे यथायथम् 'कर्तृकर्मणोः कृति' इति पष्ठी भवति । संताधिकाराद्धलसम्बन्धाच कर्पशब्दोऽपि.क्रियावचनो गृह्यते, न परिमाणशब्दः । मतस्य करणमिति कर्मणि पष्ठी। जनस्य जल्प इति कतरि। जल्पशब्दो भावसाधनः, अत एवात्र भावः साधनं वेति नोक्तम् । हलस्य कर्प इति कर्मणि पष्टी, करणस्य वा कर्तृत्वविवक्षायां कर्तरि । दिहल्य इति । 'रथसीताहलेभ्यो यद्विधी' इति तदन्तविधिः ।। न्यासः वन्धने चौँ ।। पिशब्दोऽयमस्त्येव गुणवति पुरुषविशेपे, अस्ति च वेदे; इह संशाधिफारादेव न मनुष्यग्रहणमिति दर्शयति । ऋपिर्वेदो गृह्यते ॥ मतजनहलात् करगजल्पकपु॥ प्रत्ययार्थसामयलभ्येति । फरणादयः प्रत्ययाः । तत्र करणादयः शब्दा भावे करणे च व्युत्पाद्यन्त इति सामथ्यांदेवोप- तन्यमाना पटोविभक्तिविंशायते । यद्यपि कर्पशब्दः परिमाणवचनोऽप्यस्ति, तथापि फरणादीनां साहचर्यात् क्रियाशब्द एष गाते । फरणशब्दो भावसाधनः। यदा तु फरणयापना, सदा क्रियतेऽनेनेति फरणम् , 'रपसीनाइलेभ्यो यद्विधी' इति तदन्त.

·७८४ प्रतिजनादिभ्यः खन् ] चतुर्थाध्याये चतुर्थः पादः तत्र साधुः ॥ ९८॥ 'तत्र' इति सप्तमीसमर्थात् 'साधुः' इत्येतस्मिन्नर्थे यत्प्रत्ययो भवति । सामसु साधुः सामन्यः । वेमन्यः । कर्मण्यः । शरण्यः । साधुरिह प्रवीणो योग्यो वा गृह्यते, नोपकारकः; तत्र हि पर- त्वात् 'तस्मै हितम्' इत्यनेन विधिना भवितव्यम् ॥ प्रतिजनादिभ्यः खञ् ॥ ९९ ।। प्रतिजनादिभ्यः शब्देभ्यः खञ् प्रत्ययो भवति, 'तत्र साधुः' इत्ये- तस्मिन्नर्थे । यतोऽपवादः । प्रतिजने साधुः प्रातिजनीनः । जनेजने साधुरित्यर्थः । ऐदंयुगीनः । सांयुगीनः । प्रतिजन । इदंयुग । संयुग । समयुग । परयुग। परकुल । परस्य- कुल। अमुष्यकुल। सर्वजन । विश्वजन । पञ्चजन । महाजन । प्रतिजनादिः॥ पदमञ्जरी तत्र साधुः ।। सामन्य इति । 'ये चाभावकर्मणोः' इति प्रकृतिभावः । प्रवीणः = निपुणः, योग्यः = समर्थः। तत्र हि परत्वादिति । 'तस्मै हितम्' इत्यनेन चतुर्थीसमर्थात्प्रत्ययो विधीयते, अनेन तु सप्तमीसमर्थात्तेन नात्र 'विप्रति- षेधे परम्' इत्येतत्परत्वापरत्वं विवक्षितम् , किं तर्हि ? इष्टवाची परशब्दः, उप- कारलक्षणे साधौ प्राक्क्रीतीयानामेवेष्टत्वात् 'तस्मै हितम्' इत्यनेन विधिना भवितव्यमित्यर्थः । एतच्च संज्ञाधिकाराल्लभ्यते ।। प्रतिजनादिभ्यः खञ् ॥ जनं जनं प्रति प्रतिजनमिति 'यथार्थे यदव्ययम्' इति वीप्सायामव्ययीभावः। प्रतिजने साधुरिति । 'तृतीयासप्तम्योबहुलम्' । परस्यकुलम् , अमुष्यकुलमिति । षष्ठीसमासेऽस्मादेव निपातनात् षष्ठ्या अलुक् । न्यासः विधिरत्रेष्यते । तस्योदाहरणम् -- 'द्विहल्यः' इति दर्शयति । भावसाधनञ्चेति । अत्रांपि पूर्ववद् विभागो वेदितव्यः ॥ तत्र साधुः ॥ सामन्य इति । 'ये चाभावकर्मणोः' इति प्रकृतिभावः । साधुरिह निपुणः, योग्य इति भावः ।। प्रतिजनादिभ्यः खञ् ॥ जनं जनं प्रति प्रतिननम् , 'यथार्थेऽव्ययम्' इत्यव्ययी- भावः। परस्यकुलमम् , अध्यकुलमिति । निपातनादलुक् । 'षष्ठ्या आक्रोशे' इति वा यदा परकुलत्वेनाक्रुश्यते ।

·७६० काशिकावृत्ती [प्रतिजनादिभ्यः खन यंत्र हितार्थ एव साध्वर्थः, तत्र वचनात्प्राक्क्रीतोया बाध्यन्ते ॥ भक्ताण्णः ॥ १०० ॥ भक्तशब्दाद् णः प्रत्ययो भवति, 'तत्र साधुः' इत्येतस्मिन्विषये । यतोऽपवादः । भक्ते साधुः भाक्तः शालिः । भाक्तास्तण्डुलाः ॥ परिषदो ण्यः॥ १०१ ॥ परिषद्-शब्दाद् ण्यः प्रत्ययो भवति, 'तत्र साधुः' इत्येतस्मिन् विषये । यतोऽपवादः । परिषदि साधुः पारिषद्यः । णप्रत्ययोऽप्यनेष्यते । तदर्थं योगविभागः क्रियते - 'परिषदः', णो भवति । परिषदि साधुः पारिषदः, ततः ‘ण्यः', परिषद इत्येव ॥ कथादिभ्यठक् ॥ १०२॥ कथादिभ्यः शब्देभ्यष्ठक् प्रत्ययो भवति तत्र साधुः' इत्येतस्मि- न्विषये । यतोऽपवादः । कथायां साधुः काथिकः । वैकथिकः । कथा । विकथा। वितण्डा । कुष्टचित् । जनवाद । जनेवाद । वृत्ति । सद्गृह । गुण ! गण । आयुर्वेद । कथादिः ।। पदमञ्जरी पूर्वसूत्र उक्तम्- 'साधुः प्रवीणो योग्यो वा गृह्यते, नोपकारकः, तत्र प्राक्क्रीतीया- नामेवेष्टत्वादिति, इह तु न तथेत्याह-योति । प्राक्क्रीतीया इति । अप्राप्तिरत्न वाधः; न हि चतुर्थ्यन्ताद्विधीयमानानां सप्तम्यन्तेभ्यः प्राप्ति- रस्ति । तत्र प्राक्क्रीतीया न भवन्तीति वक्तव्ये वाध्यत इत्युक्तम्-'चतुर्थ्यन्तेभ्यो- ऽध्यनभिधानात्प्राक्क्रीतीया न भवन्ति' इति दर्शयितुम् ॥ भकारणः ॥ भक्तास्तण्डुला इति । भक्तयोग्याः, त्रिफलीकृतत्वात् ॥ परिपदो ययः॥ एप्रत्ययोऽप्यत्रेप्यते इति । 'पारिपदा कृतिरेपा तत्र- भवताम', 'सर्ववेदपारिपदं हीदं शास्त्रम्' इति च भाष्यकारप्रयोगात् ।। वाध्यन्ते न्यासः - यत्रेत्यादि । 'पविजन', 'सर्वजन' इत्येवमादिपु केपुचिरितार्थ एव प्रतीयते, ननु प्रवीणो योग्यशन्दत्यार्थः । तेन तत्र वचनसामथ्यात् परेऽपि प्राक्कीवीयाः प्रत्यया बाध्यन्ते; अन्यया हि वचनमनर्थकं स्यात् ।। १. ना मुक्तिपुस्तके 'भक्कादापारम्यान' पति गुमप्रतीकमुपातम् , तत्तु प्रागादि- मेर पवम् ।

·समानतीथें वासी ] चतुर्थाध्याये चतुर्थः पादः ७६१ गुडादिभ्यष्ठञ् ।। १०३ ॥ गुडादिभ्यः शब्देभ्यष्ठञ् प्रत्ययो भवति 'तत्र साधुः' इत्येतस्मि- न्विषये। यतोऽपवादः । गुडे साधुः गौडिक इक्षुः। कौल्माषिको मुद्गः । साक्तुको यवः । गुड । कुल्माष । सक्तु । अपूप। मांसौदन । इक्षु । वेणु। संग्राम । सङ्घात । प्रवास । निवास । उपवास । गुडादिः ॥ पथ्यतिथिवसतिस्वपतेर्ड ञ् ॥१०४ ॥ पथ्यादिभ्यः शब्देभ्यो ढन् प्रत्ययो भवति 'तत्र साधुः' इत्ये- तस्मिन्विषये । यतोऽपवादः । पथि साधु पाथेयम् । आतिथेयम् । वास- तेयम् । स्वापतेयम् ॥ सभाया यः॥ १०५ ।। सभाशब्दाद्यः प्रत्ययो भवति 'तत्र साधुः' इत्येतस्मिन्विषये । यतोऽपवादः । स्वरे विशेषः । सभायां साधुः सभ्यः । दश्छन्दसि ।। १०६ ॥ सभाशब्दाड्डः प्रत्ययो भवति 'तत्र साधुः' इत्येतस्मिन्विषये छन्दसि । यस्यापवादः । सभेयोऽस्य युवा यजमानस्य वारो जायताम् ॥ समानतीर्थे वासी ॥ १०७॥ पदमञ्जरी पश्यतिथिवसतिस्थपतेर्हज् ॥ पतन्त्यनेनेति पन्थाः, 'गमेरिनिः' 'पतेस्थ च'; अतति सततं गच्छतीत्यतिथिः, न विद्यते तिथिर्यस्य सोऽप्यतिथिः, एकमपि दिनमत्रास्थित इत्यर्थः । वसनं वसतिः, 'वसेञ्च' इत्यतिप्रत्ययः, तत्र योग्या वास- तेयी रात्रिः । स्वपतिराद्यः, स्वपतेर्योग्यं स्वापतेयं धनम् ।। समानतीर्थे वासी ॥ वसतीति वासी, निपातनाणिनिः, ग्रह्यादेराकृतिगण- न्यासः भक्ताण्णः ॥ परिषदो ण्यः ॥ कथादिभ्यष्टक् ॥ गुडादिभ्यप्ठम् ॥ पथ्य- तिथिवसतिस्वपते ।। सभाया यः ।। स्वरे विशेष इति । यति सति यतोऽनावः इत्यायुदात्तत्वं स्यात्, ये तु सति प्रत्ययस्वरेणान्तोदात्तत्वं स्यात् ॥ ढश्छन्दसि ।। समानतीर्थे वासी॥ वसतीति वासी। निपातनादेव गिनिः, ·७६२ काशिकावृत्ती [ समानतीर्थे वासी 'साधुः' इति निवृत्तम् । 'वासो' इति प्रत्ययार्थः । समानतीर्थ- शब्दात्तत्रेति सप्तमीसमर्थाद् ‘वासी' इत्येतस्मिन्नर्थे यत्प्रत्ययो भवति । समाने तीर्थे वासीति सतीर्थ्यः । समानोपाध्याय इत्यर्थः । तीर्थशब्दे- नेह गुरुरुच्यते । समानस्य सभावः, तीर्थे यः' । समानोदरे शयित ओ चोदात्तः ॥ १०८ ॥ समानोदरशब्दात्सप्तमीसमर्थात् 'शयितः' इत्येतस्मिन्नर्थे यत्प्रत्ययो भवति, ओकारश्चोदात्तः । शयितः स्थित इत्यर्थः । समानोदरे शयितः समानोदर्यो भ्राता ॥ सोदरायः॥ १०९॥ पदमस्नरी त्वाद्वा साधुरिति । निवृत्तमिति । तेन किं सिद्धं भवति ? इत्याह-वासीति प्रत्ययार्थ इति । साधुरित्यस्यानुवृत्तौ तु तस्यैव विशेषणं वासिग्रहणं स्यात् । तीर्थशब्देनेह गुरुरुच्यत इति । प्रयागादितीर्थसाधर्म्यात् । तरन्त्यनेनेति तीर्थम् , तरतेः क्थन् । मुख्यस्य तीर्थस्य ग्रहणं न भवति; संज्ञाधिकारात् ॥ समानोदरे शयित ओ चोदात्तः॥ ओकारचोदात्त इति । तित्स्वरितस्या- पवादः। शयिता स्थित इति । शेतेः स्थितावपि वृत्तेः, आमाशयः, जलाशय इति यथा । समानोदर्य इति । उद्दीर्यत इत्युदरम् , उदि घणातेरलचौ पूर्वपदान्त- लोपश्चेत्यलचोरन्यतरः । समानं च तदुदरं च समानोदरम् , 'पूर्वापरप्रथम' इत्यादिना समासः, ततः प्रत्ययः ।। न्यासः महादिलक्षणो वा । अथ वा-वसनं वासः, सोऽस्यास्तीति वासी, मत्वीय इनिः । अय वप्रेति वर्तमाने पुनः 'समानतीय इति सप्तम्युपादानं किमर्थम् । प्रकृतित्वेनेष्टात् सतम्पन्ताद् यया स्यात् , अनिष्टान् मा भूत् । एतेन गुरुवचनो यस्तीर्थशन्दत्तदन्तात् सप्तमीसमयांत् प्रत्ययो भवति, न तु यः प्रयोगादिवचनस्तदन्तात् । अमुमेवार्य चेतति कृत्याऽऽद-तीर्थशब्देन गुरुरुच्यत इति ।। समानोदरे शयित ओ चोदात्तः ।। औकारस्योदात्त इति । यतः स्वरे प्राप्त ओकारस्योदाचत्वं विधीयते । शयतिः स्थित इत्यर्थः। अनेकार्थत्वात् तस्य स्थितावपि चेः, क्या हि-आमाशयः, बलाशय इति । समानोदर्य इति । समानय तदुदरयेवि समानाधिकरणसमार्स फत्पा तवा प्रत्ययः ।। १-१. पाठो निम्नास्ति।

·भवे छन्दसि] चतुर्थाध्याये चतुर्थः पादः ७६३ सोदरशब्दात्सप्तमीसमर्थात् 'शयितः' इत्येतस्मिन्नर्थे यः प्रत्ययो भवति । 'विभाषोदरे' इति सूत्रेण यकारादौ प्रत्यये विवक्षिते प्रागेव समानस्य सभावः । समानोदरे शयितः सोदर्यो भ्राता। 'ओ चोदात्तः' इति नानुवर्तते । यकारे स्वरः ॥ भवे छन्दसि ॥ ११० ॥ 'तत्र' इत्येव । सप्तमीसमर्थाद् 'भवे' इत्येतस्मिन्नर्थे छन्दसि विषये यत्प्रत्ययो भवति । अणादीनां घादीनां चापवादः । सति दर्शने तेऽपि भवन्ति; सर्वविधीनां छन्दसि व्यभिचारात् । मेध्याय च विद्युत्याय च नमः। आपादपरिसमाप्तेश्छन्दोऽधिकारः । भवाधिकारश्च 'समुद्राभ्राद्धः' इति यावत् ॥ पदमञ्जरी सोदराद्यत् ॥ यकारादौ प्रत्यये विवक्षित इति । 'विभापोदरे' इत्यत्र 'तीर्थे यः' इत्यतो य इत्यनुवर्तते, तत्र य इत्येपा विषयसप्तमीति दर्शयति । यो चोदात्त इति तु नानुवर्तत इति । यविधानसामर्थ्यात् ।। भवेच्छन्दसि ॥ अणादीनां घादीनां चापवाद इति । 'तत्र भवः' इति प्राप्ता. नाम् । सति दर्शने तेऽपि भवन्तीति । तद्यथा-मुजवान्नाम पर्वतस्तत्र भवो मौज- वतस्तस्येति भक्षः । मेध्यायेति । अत्र 'यतोऽनावः' इत्याधुदात्तत्वं प्राप्नोति, अन्तस्वरितं चाधीयत इति ॥ न्यासः सोदराद् यः।। एकदेश विकृतस्यानन्यत्वात् सोदर्यशब्दादपि पूर्वेण यत्येव प्रासे यो विधीयते । 'विभापोदरे' इति विषयसप्तमीति मत्वाऽऽ:--- यकारादी प्रत्यय इत्यादि । ओ चोदात्त इति नानुवर्तत इति । प्रत्ययविधानसामा य उदाचः ॥ भवे च्छन्दसि ॥ अणादीनां घादीनाश्चापवाद इति । 'तत्र भवः' इति माता- नाम् । यद्येवम् , यता बाधितत्वाच्छन्दसि तेषामभावः त्यात् , ततश्च मुहावत्य मौञ्चावत' वेत्येवमादि न सिध्यति ? इत्याह-सति दर्शन इत्यादि । कथं पुनरेवं लम्पते १ इत्याद--- सर्वविधीनामित्यादि । सर्वविधिव्यभिचारलु बहुलं छन्दति' इति बहुलमहणाल्लन्यते । मुजावान् नाम पर्यवः, तभ भवीsat नौजावतः ॥ 1 ।

·७६४ काशिकावृत्ती [ पाथोनदीभ्यां ड्यण पाथोनदीभ्यां ज्यण ॥ १११ ॥ पाथशब्दान्नदीशब्दाच ड्यण् प्रत्ययो भवति 'तत्र भवः' इत्ये- तस्मिन्नर्थे । यतोऽपवादः । पाथसि भवः पाथ्यो वृषा। नाद्यो गिरो मे प्रयच्छति । पाथोऽन्तरिक्षम् ॥ वेशन्तहिमवद्धर त्यामण ॥ ११२ ।। वेशन्तशब्दाद्धिमवच्छब्दाचाण् प्रत्ययो भवति 'तत्र भवः' इत्ये- तस्मिन्विषयें। यतोऽपवादः । वैशन्तीभ्यः स्वाहा । हैमवन्तीभ्यः स्वाहा। स्रोतसो विभापा ब्यडब्यौ ।। ११३ ॥ स्रोतश्शब्दाद्विभाषा 'ड्यत्', 'ड्य' -- इत्यतौ प्रत्ययौ भवतः 'तत्र भवः' इत्येतस्मिन्विषये । यतोऽपवादः । पक्षे सोऽपि भवति । स्रोतसि भवः स्रोत्यः । स्रोतस्यः । ड्यड्ड्ययोः स्वरे विशेषः ॥ सगर्भसय॒थसनुताद्यन् ॥ ११४ ॥ 'सगर्भ', 'सयूथ', 'सनुत'-शव्देभ्यो यन् प्रत्ययो भवति तत्र भवः' पदमारो पाथीनदीभ्यां ड्यण ॥ पाथोऽन्तरिक्षमिति । पाति भूताद्यवकाशदानेनेति कृत्या । यद्यपि 'पातेलेर्जुन', 'उदके थुट्', 'अन्ने च' इति अन्नोदकयोः पाथः- शब्दोऽसुनि व्युत्पाद्यते, तथापि वाहुलकादन्तरिक्षेऽपि भवति ।। वेशन्तहिमवन यामण ।। वेशन्तः = पल्वलम् , 'विशेस च', तत्र भवा आपः वेशान्त्यः॥ स्रोतसो विभाषा ड्यड्ड्यो । 'सुरीभ्यां तुट च' इत्यसुन् । स्रोतः नदीप्रवाहः॥ सगर्भसयूथसनुताधन् ॥ 'अतिगृभ्यां भन्', गिरति गोर्यते वा गर्भः । युता - - न्यासः पाथोनदीभ्यां व्यण् । शन्तहिमपद्भधामण ।। स्रोतसो विभापा व्यड्डी ।। पदययो। स्वरे विशेषः । यति हि सति 'तित् त्वरितम्' इत्यन्वत्वरितः स्पात्, रूपे तु प्रत्ययस्वरेणान्तोदात्तत्वं भवति ॥ मगर्भसयूधसनुताद् यन् । समानो गर्भः, समानो मूम रवि कर्मधारयः । ' ·अनाद्यत् ] चतुर्थाध्याये चतुर्थः पादः ७६५ इत्येतस्मिन्विषये । यतोऽपवादः । स्वरे विशेषः । अनुभ्राता सगर्व्यः । अनुसखा सयूथ्यः । यो नः सनुत्यः । सर्वत्र 'समानस्य छन्दसि' इति सभावः॥ तुग्राद् घन् ॥ ११५ ॥ तुग्रशब्दाद्धन् प्रत्ययो भवति 'तत्र भवः' इत्येतस्मिन्विषये। यतोऽपवादः । त्वमग्ने वृषभस्तुग्ग्रियाणाम् । अन्नाकाशयज्ञवरिष्ठेषु तुग्रशब्दः ॥ अग्राद्यत् ॥ ११६॥ अग्रशब्दाद्यत् प्रत्ययो भवति 'तत्र भवः' इत्येतस्मिन्विषये। अग्ने भवमग्रयम् । किमर्थमिदम् , यावता सामान्येन यद्विहित एव ? 'घच्छौ चं' इति वक्ष्यति, ताभ्यां बाधा मा भूदिति पुनर्विधीयते ॥ पदमञ्जरी भवन्त्यस्मिन्यूथम् , 'तिथपृष्ठगूथयूथप्रोथाः' इति क्थन्प्रत्ययान्तो निपातितः । नुतिर्नुतम् , 'नपुंसके भावे क्तः' । सगर्भादयस्त्रयोऽपि कर्मधारयाः॥ तुग्राद् धन् । 'तुरुस्तुशम्यमः सार्वधातुके' इत्यत औणादिको रन गुडागमः ।। अग्राद्यत् ॥ 'ऋजेन्द्राय' इत्यग्रशब्दो निपातितः। सामान्येनेति । 'भवे छन्दसि' इति । ताभ्यां वाधा मा भूदिति पुनर्विघीयत इति । एवमपि यद्ग्रहण- मनर्थकम् , अग्रादित्येवास्तु, प्राकरणिको यद्भविष्यति; अथ वा 'अग्राद् घच्छौ च' इति चकाराद्भविष्यति, 'अग्रपश्याड्डिमच्' इत्यस्य समुच्चयो न शक्यः, विदेश- स्थत्वात् ? एवमप्यनन्तरस्य वनः समुच्चयो विज्ञायेत । योगविभागे पुनरनन्तरो घनेव स्यात् , योगविभागसामर्थ्यान्न भविष्यति । अथ कथम् 'ताश्च एव चाग्यजननः, 'एतच्छिवे विजानीहि ब्राह्मणाम्यस्य लक्षणम्' इति भापायां प्रयोगः ? छन्दोवदृपयः कुर्वन्ति ।। त्यातः स्तुतौ', भावे क्तः, समानं नुतमस्येति बहुव्रीहिः । समानश्च तन्नुतज्ञेति कर्मधारयो वा । स्वरे विशेप इति । यति सति 'तित् त्वरितम्' इत्यन्तत्वरितत्वं स्यात् , यनि सति निस्वरेणाद्यदात्तत्वं त्यात् । सर्वत्र समानस्य च्छन्दसीति । 'समानत्य च्छन्दत्य. मूर्मप्रभृत्युदकेंपु' इत्यत्योपल्क्षणपर एकदेश उपाचः ॥ तुमाद् घन् । अग्राद् यत् ।। सामान्येन यद्विहित इति । 'भवे छन्दसि' इत्यनेन । अय यद्महणं किमर्थम् , न यथाविदितमेपोच्येत १ नेयं शक्यम् ; ?

·७६६ काशिकावृत्ती [ घच्छौ च घच्छौ च ॥११७॥ अनशब्दाद्यत् , घच्छौ प्रत्ययो भवन्ति, 'तत्र भवः' इत्येतस्मि- विषये । अग्रयम्, अग्नियम्, अग्रीयम् । चकारः 'तुग्राद्धन्' इत्यस्यानुकर्षणार्थः । अप्रियम् । स्वरे विशेषः ।। समुद्राभाद् घः॥ ११८ ॥ समुद्रशब्दाद, अभ्रशब्दाच घः प्रत्ययो भवति 'तत्र भवः' इत्ये- तस्मिन्नर्थे । यतोऽपवादः । समुद्रियाणां नदीनाम् । अभ्रियस्येव घोषः । अभ्रशब्दस्यापूर्वनिपातः; तस्य लक्षणस्य व्यभिचारित्वात् ॥ वर्हिपि दत्तम् ॥ ११९ ॥ 'भवः' इति निवृत्तम् । बहिः-शब्दात्सप्तमीसमर्थात् 'दत्तम्' इत्ये. तस्मिन्नर्थे यत् प्रत्ययो भवति । बहिष्यषु निधिषु प्रियेषु ।। दूतस्य भागकर्मणी ॥ १२० ॥ पदमञ्जरी घच्छौ च ॥ चकारस्तुग्राद्धनित्यस्यानुकपणार्थ इति । पूर्वमेव विहितस्य यतो- ऽनुकपणे प्रयोजनाभावात् ॥ समुद्राभाद् घः ।। समुनत्तीति समुद्रः, उन्देः 'स्फायितञ्चि' इति रक्प्रत्ययः । अपो बिभर्तीत्यभ्रम् , मूलविभुजादित्वात्कः । तस्य लक्षणस्येति । तस्य पूर्व- निपातस्य यल्लक्षणं तस्येत्यर्थः । व्यभिचारित्वादिति । व्यभिचारस्य चायमेव निर्देशो लिङ्गम् ॥ वहिपि दत्तम् ।। 'वृहेर्नलोपञ्च' इतीसिप्रत्ययः, बहिः ।। दूतस्य भागकर्मणी ॥ दूताद्भागे 'तस्येदम्' इत्यणि प्राप्त वचनम् , कर्मणि न्यासः पचाहिमच्' इत्येवामशब्दाद् दिमजप्युक्तः, तत्र ययाविहिते प्रत्यय उच्यमाने टिम पपि स्यात् । वस्माद् यद्ग्रहणे फतव्यम् ।। घच्छी च॥ स्वरे विशेप इति । घे विहितेऽन्तोदाचत्यं स्यात् , धनि तु सत्यायुदात्तत्वं भवति ।। समुद्राभ्राद्धः ॥ ननु च 'अजाद्यदन्तम् , 'अल्पान्तरम्' इत्यनशन्दत्य पूर्व- निपातेन भवितव्यम् , तत् फयमपूर्वनिपाता ? इत्याह-अघ्रशब्दस्येत्यादि ।। यदिपि दत्तम् ॥ तस्य भागकर्मणी || भावे तस्येदम्' इत्यणि मासे 'गुणवचन- ·७६७ रेवतीजगतीहविष्याभ्यः०] चतुर्थाध्याये चतुर्थः पादः निर्देशादेव समर्थविभक्तिः । दूतशब्दात् पष्ठीसमर्थाद्भागे कर्मणि चाभिधेये यत्प्रत्ययो भवति । भागः = अंशः । कर्म = क्रिया। यत्ते अग्ने दूत्यम् । दूतभागः, दूतकर्म वा ।। रक्षोयातूनां हननी ॥ १२१ ॥ निर्देशादेव समर्थविभक्तिः । रक्षःशब्दाद्यातुशब्दाच्च षष्ठीसमर्थात् 'हननी' इत्येतस्मिन्नर्थे यत्प्रत्ययो भवति । हन्यतेऽनयेति हननी । या ते अग्ने रक्षस्या तनूः । रक्षसां हननी । यातव्या । यातूनां हननी । बहुवचनं स्तुतिवैशिष्ट्यज्ञापनार्थम् । बहूनां रक्षसां हननेन तनूः स्तूयते ॥ रेवतीजगतीहविष्याभ्यः प्रशस्ये ॥ १२२ ॥ पदमञ्जरी तु दूतवणिग्भ्यां चेत्यौपसंख्यानिके ये ॥ रक्षोयातूनां हननी ॥ रक्षेरसुनि रक्षः 'कमिमनिजनि' इत्यादिना । यातेस्तौ यातुः। यातुशब्दो रक्षःपर्यायः । 'विरूपाणामपि समानार्थानाम्' इत्येकशेषस्तु न भवति; बह्वाभिधायिस्वरूपपरत्वेन सूत्रे भिन्नार्थयोनिर्देशात् । निर्देशादेव समर्थविभक्तिरिति । सा पुनः ‘कर्तृकर्मणोः कृति' इति कर्मणि पष्टी। बहुवचनं स्तुतिवैशिष्ट्यज्ञापनार्थमिति । तद्धि बहुवचनात्प्रत्ययविध्यर्थम, अन्यथा द्वित्वाद् द्विवचनमेव न्याय्यं स्यात् । कथं पुनर्वहुवचनेन स्तुतिवैशिष्ट्यं ज्ञाप्यते ? तबाह -बहूनामिति । बहुवचनान्तात्प्रत्यये बहूनां रक्षसां हनने सामर्थ्यमुद्भा- व्यते मन्त्रे। तथा च स्तुतिविशिष्टा सम्पूर्णा भवति । योगग्यायं शैपिकयोरण्छ- योरपवादः॥ न्यासः ब्राह्यणादिभ्यः' इति ष्यनि यतो विधानम् । येषाम् 'सख्युर्यः' इत्यत्र 'दूतवणिग्भ्याञ्च' इत्युपसंख्यायते, तेषां कर्मणि ये प्राप्ते ॥ रक्षोयातूनां हननी । निर्देशादेव समर्थविभक्तिः । सा पुनः पष्ठी 'फर्तृफर्मणोः कृति' इति कर्मणि द्रष्टव्या । योग्यतामात्रे विवक्षिते हन्यतेऽनयेति हननी, करणे ल्युट् , 'टिड्दाणम्' इति डोप । ननु च रक्षोयातुशब्दयोदित्वाद् द्विवचनेन भवितव्यम्, तत् कथमिदमुक्तम् १ वचनतामात् सम्भावनमेव लुतिरिति दर्शयितुमाद-बहुवचन- मित्यादि। योगाचायम् 'तत्येदम्' इत्यणि प्राप्ते वेदितव्यः ।।

·७९ काशिकावृत्ती [ रेवतीजगतीहविष्याभ्यः रेवत्यादिभ्यः षष्ठीसमर्थेभ्यः प्रशस्ये वाच्ये यत्प्रत्ययो भवति । प्रशंसनं प्रशस्यम् , भावे क्यप् प्रत्ययो भवति । यद्वो रेवती रेवत्यम् । यद्वो जगती जगत्यम् । यद्वो हविष्या हविष्यम् । हविषे हिता हविष्याः, तासां प्रशंसनं हविष्यम् । यस्येति लोपे कृते 'हलो यमा यमि' इति लोपः ॥ असुरस्य स्वम् ।। १२३ ॥ असुरशब्दात्षष्ठीसमर्थात् 'स्वम्' इत्येतस्मिन्नर्थे यत्प्रत्ययो भवति । अणोऽपवादः । असुर्य वा एतत्पात्रम् , यच्चक्रधृतं कुलालकृतम् ।। मायायामश् ॥ १२४॥ असुरशब्दात्षष्ठीसमर्थात् 'मायायाम्' स्वविशेषेऽगप्रत्ययो भवति । पूर्वस्य यतोऽपवादः । आसुरी माया स्वधया कृतासि ॥ पदमञ्जरी रेवतीजगतीहविष्याभ्यः प्रशस्ये ॥ रयिरस्यास्तीति रेवती, 'रयेमतो बहुलम् इति बहुलयचनात्सम्प्रसारणम् । उगित्त्वान्ङीय , नक्षत्रे तु गौरादित्वान्ङीप् । जगच्छब्दाच्छतृवद्भावान्डीप् । पष्ठीसमर्थेभ्य इति । 'शंसु स्तुतौ' इत्यस्मात् 'कृत्यल्युटो बहुलम्' इति भावे क्यप् , तद्योगे कर्मणि पप्टी भवति, विपे हिता विप्या, 'उगवादिभ्यो यत्' ।। असुरस्य स्वम् ।। न सुरोऽसुरः = सुरप्रतिपक्षः । अथ वा 'असेहरन्', अस्य- त्यस्यते चेत्यसुरः।। मायायामण ।। मीयतेऽनयेति माया = असदर्थप्रकाशनशक्तिः । माङ औणा- दिको यः । नेति वक्तव्येऽण्ग्रहणं लाघवे विशेषाभावात् ।। न्यासः रेवतीजगतीहविष्याभ्यः प्रशस्ये ॥ पष्ठीसमर्थेभ्य इति । सामाद्धि षष्ठ्येय समर्थविभक्तिविज्ञायते । यया हि -'शंसु स्ततौ' इत्यतोऽस्मादेव निपातनाद् भावे क्यप्रत्ययः'कृत्यल्युटो बहुलम्' इवि बहुलवचनात् । वनावश्यं कुद्योगलक्षणया पप्ठ्या भवितव्यम् । अयमपि योगः पूर्ववदणि प्राप्ते येदितव्या॥ असुरस्य स्वम् ।। पष्टीसमर्थादिति । 'अनुरत्य' इति निर्देशादेव पष्ठी समर्थ विशिलन्यते । स्वमिति । आत्मोपमित्यर्थः। अणोऽपवाद इति । तस्येदम्' इति प्रासय ॥ मायायामम् ।। गापायां नेति पस्तम्येन विस्पटायर ।।

·तद्वानासामुपधानो०] चतुर्थाध्याये चतुर्थः पादः ७६१ - तद्वानासामुपधानो मन्त्र इतीष्टकासु लुक् च मतोः ॥ १२५॥ 'तद्वान्' इति निर्देशादेव समर्थविभक्तिः । मतुबन्तात्प्रातिपदिकात् प्रथमासमर्थादासामिति षष्ठ्यर्थे यत्प्रत्ययो भवति, यत्प्रथमासमर्थमुप- धानो मन्त्रश्चेत्स भवति । यत्तदासामिति निर्दिष्टमिष्टकाश्चेत्ता भवन्ति । 'लुक्च मतोः' इति प्रकृतिनिहाँसः । इतिकरणस्ततश्चेद्वि- वक्षा । 'तद्वान्' इत्यवयवेन समुदायो निर्दिश्यते । वर्चःशब्दो यस्मि- न्मन्त्रेऽस्ति स वर्चस्वान् । उपधीयते येन स उपधानः । चयनवचन इत्यर्थः । वर्चस्वानुपधानमन्त्र आसामिष्टकानामिति विगृह्य यति विहिते मतोलुंकि कृते – वर्चस्या उपदधाति, तेजस्या उपदधाति । पयस्याः । रेतस्याः । पदमञ्जरी तदानासामुपधानो मन्त्र इतीष्टकासु लुक् च मतोः ।। मतुनिहासः = मतोर- पचयः । तदानित्यवयवेन समुदायो निदिश्यत इति । स विवक्षितो वर्चःशब्दादि- रवयवोऽस्मिन्मन्त्रलक्षणे समुदायेऽस्तीत्येवमेकदेशार्थाभिधायिनः सर्वनाम्नः समुदाये मतुबयं विहित इत्यर्थः । वर्चःशब्दो यस्मिन्मन्त्रेऽस्तीति । स पुनः कुम्भेष्टकोपधानमन्त्रः-'भूतं च स्थ भव्यं च स्थ देवस्य वः सवितुः प्रसवः' इत्यादिकः । वर्चस्या उपदधातीति । यथा वर्चस्या भवन्ति तथोपदधातीत्यर्थः । तेजस्वान्मन्त्रः-'वसु च स्थ वाम च स्थ देवस्य वः सवितुः' इत्यादिकः । वयस्वन्तो मन्त्राः-'त्र्यविर्वयत्रष्टुव्' इत्यादिकाः, ऋतुमन्तो मन्त्राः-'मधुश्च माधवश्च' न्यासः तद्वानासामुपधानो मन्त्र इतीष्टकासु लुक् च मतोः ॥ स विवक्षितोऽवयवो. ऽस्मिन्निति तद्वान् । कः पुनरसौ ? समुदायः । अत एवाह-तद्वानित्यवयवेन समु- दायो निर्दिश्यत इति । एतेनैकदेशादिदं प्रत्ययविधानमित्युक्तं भवति । वर्चःशब्दो- ऽस्मिन् मन्त्रेऽस्तीत्यादिना तत्समुदायं प्रदर्शयति । चयनवचन इति । चिनोतेरेव करणे लुप् । तेजस्या इति । तेजःशब्दोऽत्य मन्त्रस्यात्तीति तेनस्वानुपधानमन्त्रः । शेपं विग्रहवाक्यादि पूर्ववत् । मन्त्रादेव, समुदायान्मा भूत् । यद्यपि समुदायः प्राति- पदिकं न भवति, तथापि वचनसामयादपि त्यात् । किं हि वचनान्न लभ्यत इत्यभिप्रायः।

·८०० काशिकावृत्ती [ तद्वानासामुपधानो तद्वानिति किम् ? मन्त्रसमुदायादेव मा भूत् । उपधान इति किम् ? वर्चस्वानुपस्थानमन्त्र आसामित्यत्र मा भूत् । मन्त्र इति किम् ? अङ्गलिमानुपधानो हस्त आसामित्यत्र मा भूत् । इष्टकास्विति किम् ? अङ्गलिमानुपधानो हस्त आसामित्यत्र मा भूत् । इतिकरणो नियमार्थः । अनेकपदसम्भवेऽपि केनचिदेव पदेन तद्वान्मन्त्रो गृह्यते, न सर्वेण ॥ पदमञ्जरी इत्यादिकाः। मन्त्रसमुदायादेव मा भूदिति । ननु तद्वानित्यस्मिन्नसति 'समर्थानां प्रथमाद्वा' इति वचनादासामिति प्रथम निर्दिष्टत्वात् षष्ठ्यन्तादिष्टकावाचिन उपधाने मन्त्रे प्रत्ययविधिः प्रसञ्जनीयः ? सत्यम् ; आसामिति प्रथमं न करिष्यत इति मत्वा प्रश्नप्रतिवचने, ततश्च तद्वानित्यस्याभावे 'व्यविवैयस्त्रिष्टुप्छन्दः' इत्ययमुपधानमन्त्र आसामिष्टकानामिति वाक्यं स्यात् , ततश्चेतिना परामृष्टान्मन्त्रसमुदायादेव प्राप्नोति । वर्चस्वानुपस्थानमन्त्र इत्यादि । उपस्थानं मन्त्रेणाभिमन्त्रणं विवक्षितम् , 'शिवेन मा चक्षुपा' इत्यादिकः कुम्भेष्टकाभिमन्त्रणे विनियुक्तः । अगुलिमानित्यादि । यद्यपि सर्वासामिष्टकानामगुलिमान्हस्त उपधानः, तथापि यास्तूष्णीमुपधेया इष्ट- कास्तासु मन्त्रव्यावृत्त्यर्थतया विशेपणमर्थवत्-एपां कपालानामित्यत्र मा भूदिति । स्त्रीलिङ्गनिर्देशादत्राप्रसङ्ग इति चेत् ? एवपि शर्करासु प्रसङ्गः । अनेकपदसम्भवेऽपीति । असति वितिकरणे मन्त्रे बहूनां सम्भवायेन केन- चित्पदेन तद्वान्मन्त्रो गृह्यं त तथा पदेकदेशेन वर्णसमुदायेन, इतिकरणान्वय मतिप्रसङ्गो न भवति । मतुग्रहणमुत्तरार्थम् अश्विमानित्यत्र मतुप एव लुग्यथा स्यात् , इनेमा भूदिति । इह तु मत्त्वन्तात्प्रत्ययविधानात्तस्यैव लुग्भविष्यति । वर्चःशब्दादाव- सुप्रभृतेरप्रसन्नः, उणादीनामव्युत्पन्नत्वात् । इह 'प्राणभृत उपदधाति' इत्यादाय- भेदोपचारात्प्रत्ययाभावः ।। प्रत्ययः न्यासः इतिकरणो नियमार्थ इति । असतीक्षितिफरणे मन्ने पढ़ना पदानां सम्भये संवेण पदेन समान् मन्त्री गणवे । अस्मिलु सवि तेन नियमान येनैव पदेन तदता मन्ये. पेटकोपलन्यते, तेनेच सर्यो मन्त्री प्रसव इत्येतदुपपन्नं भवति । अथ मन्मदन हिमर्थ , पावता मतुवन्तादयं विधीयते, राम प्रत्यारस्य लुग पिगमगानो विधानसामप्पांच मनुष एवं भविष्यतीत्या. मन्मदणम् ! मैया ·वयस्यासु मूर्नो मतुप्] चतुर्थाध्याय चतुर्थः पादः ८०१ अश्विमानण् ॥ १२६ ॥ अश्विशब्दो यस्मिन्मन्त्रेऽस्ति सोऽश्विमान् । अश्विमच्छब्दादण् प्रत्ययो भवति । पूर्वस्य यतोऽपवादः। अश्विमानुपधानो मन्त्र आसा- मिष्टकानामिति विगृह्याण्विधीयते, तत्र मतुपो लुकि कृते 'इनण्यनपत्ये' इति प्रकृतिभावः । आश्विनीरुपदधाति ॥ वयस्यासु मूर्नो मतुप् ॥ १२७ ॥ वयस्वानुपधानो मन्त्रो यासां ता वयस्याः, तास्वभिधेयासु मू! मतुप् प्रत्ययो भवति । पूर्वस्य यतोऽपवादः। यस्मिन्मन्त्रे वयःशब्दो मूर्द्धन्शब्दश्च विद्यते, स वयस्वानपि भवति, मूर्द्धन्वानपि; यथा - मूर्द्धा वयः प्रजापतिच्छन्द इति । तत्र वयस्वच्छब्दादिव मूर्द्धन्वच्छब्दादपि पदमारी अश्विमानण ॥ सोऽश्विमानिति । यद्यपि बहवोऽश्चिमन्तो मन्त्राः 'ध्रुव- क्षितिः' इत्यादिकाः, तथापि सामान्यापेक्षमेकवचनम् ॥ वयस्यासु मूनों मतुप ॥ वयस्यास्विति । छन्दसि या वयस्या इप्टका उच्यन्ते तास्वित्यर्थः । ताश्च बह्वयः, तास्वन्तश्चतस्रो मूर्धन्वत्यः, 'विष्टम्भो वयः' इत्यादिवयस्वद्भिर्मन्नैरुपधेयाः, तत्र च यद्यपि मूर्द्धा वयः प्रजापतिश्छन्द इत्यन्तिम एकस्मिन्नेव मन्त्रे मूर्द्ध शब्दोऽस्ति, तथापि साहचर्याद् 'विष्टम्भो वयः' इत्याद्याश्चत्वारो मूर्धन्यन्त उच्यन्ते, यथा- छत्त्रिणो यान्तीति, तेन मूर्द्धन्वती- रुपधातीति बहुवचनम् । मूर्द्धन्वानपि भवतीति । ननु ‘अनो नुट्' इति छन्दसि नुड् विधीयते ? सत्यम् ; यथा सूत्रकारेण लान्दसमेव पदं प्रयुक्तम्-'वय- सस्यासु' इति, तथेदमपि वृत्तिकारेण, मूर्धन्वानपि भवति छन्दसीत्यर्थः । 'वय- स्याश्च ताः मूर्धन्वत्याश्च' इति 'उभयथापि छन्दस्यभिधीयते' इत्युक्तं भवति । न्यासः उत्तरत्र ‘अश्विमानण' इत्यत्र घुपधानमात्रावयवे द्वौ मत्वर्थीयो-इनिमतुपौ, तत्रासति मतुग्रहणे द्वयोरपि लुक स्यात् । अस्मिन् शति मतुप एव भवति || अश्विमानण् ।। आश्विनीरिति । 'टिड्ढाणम्' इति डीप् ॥ वयस्यासु मूनो मतुप् ।। मूर्धन्वतीरिति । 'उगितच' इति डोप । वयस्यात्ता मूर्धन्वत्यश्चेति वयत्वानुपधानो मन्त्रः, तातामिति वयत्याः । भूर्धन्वानुपभानो मन्त्रः, तासामिति मूर्धन्वत्यः । गि १.५२ ·८०२ काशिकावृत्ती [ वयस्यासु.मूनों मतुप यति प्राप्ते मतुब् विधायते - मूर्धन्वतीरुपदधाति, वयस्या एव मूर्द्धन्वत्यः। वयस्यास्विति किम् ? यत्र मूर्द्धन्शन्द एव केवलो न वयःशब्दः, तत्र मा भूत्। 'मूर्द्धन्वतः' इति वक्तव्ये 'मूनः' इत्युक्तम् - मतुपो लुकं भाविनं चित्ते कृत्वा ॥ मत्वर्थे मासतम्वोः ॥ १२८ ।। यस्मिन्नर्थे मतुब्विहितस्तस्मिश्छन्दसि विषये यत्प्रत्ययो भवति मासतन्वोः प्रत्ययार्थविशेषणयोः। प्रथमासमर्थादस्त्युपाधिकात्षष्ठयर्थे सप्तम्यर्थे च यत्प्रत्ययों भवति । मत्वर्थीयानामपवादः । नभांसि विद्यन्ते पदमञ्जरी यत्र मूर्द्धन्शब्द एव केवल इति । यथा-'अग्ने यशस्विन्यशसे समर्पय' इत्या- दिक मन्त्रे । ततो मा भूदिति । तदभिधायिनो मूर्द्धन्शब्दादित्यर्थः । मूर्द्धन्वत इति वक्तव्यमिति । 'तद्वान्' इति च 'लुक् च मतोः' इति चानुवर्तते, ततश्च मूर्द्धन्वत इति युक्तं वक्तुमिति भावः । इह तु गायत्रीः पुरस्तादुपदधाति, 'तेजो वै गायत्री तेज एव मुखतो धत्ते मूर्द्धन्वती भवति' इति मुख्यो गायत्रीपु मूर्धन्वती- शब्दः प्रथमं मतुवन्तः प्रयुक्तः, किं कारणम् ? तदुपधानमन्त्रेषु 'अग्निद्र्धा भुवः' इत्यादिपु वयःशब्दस्याभावात् ॥ मत्वर्थे मासतन्वोः ॥ मत्वर्थग्रहणाल्लब्धमर्थ दर्शयति-प्रथमासमर्थादि- त्यादि । मासतन्वोरिति 'कृपिचमितनिधनिसर्जिखजिभ्य ऊः' इत्यूकारान्तस्तनू शब्दः सूत्रे निर्दिष्टः, न तु 'भृमृशीङ तृचरित्सरितनिमिमस्जिभ्य उः' इत्युका- न्यासः यनेत्यादि । न घेवंविधो यासामुपधानो मन्त्रस्ततो वयस्यास्थिति वचनात् । अत्र मूर्धशब्द एवास्ति, न वयःशब्दः, ततो न भवति- र्धन्वत्य इति । वक्तव्य इति । तद्वानित्यधिकाराद् मतुवन्ताद् मूर्धशब्दाद् प्रत्ययेन भवितव्यम् । अतः 'मूर्धन्वतः' इति युक्तं वक्तुम् , तन्मतुपो भाविनं लुकं चेतसि कृत्वा । एवं लघु सूनं भवति ।। मत्वर्थे मासतन्योः ।। मत्वर्य मासतन्वोरिति प्रत्ययार्थविशेषणम् । मत्वर्थग्रहणा- देव प्रथमा समर्यविभक्तिरस्त्युपाधिका लभ्यते ? इत्याह-प्रथमासमर्थादरत्युपाधिका- दिति।

·८०३ मत्वर्थं मासतत्वोः ] चतुर्थाध्याय चतुर्थः पादः यस्मिन्मासे नभस्यो मासः। सहस्यः । तपस्यः । मधव्यः । नभःशब्दोऽभ्रेषु वर्तते । तन्वां खल्वपि - ओजोऽस्यां विद्यते ओजस्या तनू, रक्षस्या। मासतन्वोरिति किम् ? मधुमता पात्रेण चरति । मासतन्वोरनन्तरार्थे वा । मध्वस्मिन्नस्ति, मध्वस्मिन्ननन्तरमिति वा मधव्यो मासः । * लुगकारेकाररेफाश्च वक्तव्याः *। लुक्तावत् - तपश्च तप- स्यश्च । नभश्च नभस्यश्च । सहश्च सहस्यश्च । नपुंसकलिङ्ग छान्द- सत्वात् । अकारः -- इषो मासः । ऊर्जा मासः । इकारः -- शुचिर्मासः । रेफः - शुक्रो मासः । पदमञ्जरी रान्तः; 'द्वन्द्वे घि' इति पूर्वनिपातप्रसङ्गात् । अनन्तरार्थे चेति । न केवलं मत्वर्थ- मात्र इति चशब्दस्यार्थः। लुगकारेकाररेफाश्चेत्यादि । रादिफः' इत्यत्र वर्णादिति न सम्वध्यते, तेन समुदायनिर्देशेऽपि इफः कृतः । अन्ये तु रशब्दा इति पठन्ति, प्रत्यय इत्यधि- कारोऽकारादिभिः सम्बध्यते, न तु लुका । तपनं तपः, सहनं सहः, भावोऽसुन् , 'तदस्मिन्नस्ति' इति सूत्रेण विहितस्य यतो लुक् । कथं पुनरत्र नपुंसकत्वम् , यावता तद्धितलुकि सत्यभिधेयवल्लिङ्गेन भवितव्यम् ? अत आह-नपुंसकलिङ्ग छान्द- सत्वादिति । इट् = अन्नम् , इष्यमाणत्वात् । ऊके = वलम् , 'ऊर्जवलप्राणनयोः', ताभ्यामकारः प्रत्ययः-इषः, ऊर्जः । शोचनं पूर्ववकिप, आतपातिरेकेण शरीरादेः शोषः, तद्वान्मासः शुचिः। एवं शुक्रः । शोचनं शुक, न्यासः अनन्तरार्थे चेति । न केवलं मत्वर्थ एव प्रत्ययो वक्तव्यः । ननु च तपः-प्रभृतीनां प्रत्ययार्थमासादिवचनानामभिधेयलिङ्गवचनानि भवन्तीति पुंल्लिङ्गता प्राप्नोति, तस्याञ्च सत्याम् 'अत्वसन्तस्य चाधातोः' इति दीर्पण भवितव्यम् , तत् कथं तपश्च सहश्च नभश्चेति प्रयोगः १ इत्यत आह-नपुंसकलिङ्ग छान्दसत्वादिति । अयं हि च्लान्दतः प्रयोगः । तति पुंल्लिनेऽभिधेये नपुंसकलिन्नमुपपद्यते । ध्यत्ययो बहुलम्' इति लिमव्यत्ययस्य च्छन्दसि विधानात् । इडस्मिन् मानेऽस्तीति इपः । ऊर्गस्मिन् मातेऽत्तीति अर्जः। शुगस्मिन् मानेऽन्तीति शुचिः। शुग यागिन् 'चीः कुः इति कुत्वन् । अर्थदणं फिमर्थन् , यावता 'मती छः वृत्तसाम्नोः' इत्यत्र यया 'मता इत्युच्य- मासेऽत्तीति शुक्रा, ·८०४ काशिकावृत्ती [मघोनं च मधोर्न च ॥ १२९ ॥ गधुशब्दान्मत्वर्थे ञः प्रत्ययो भवति, चकाराद्यच्च । उपसंख्याना- ल्लुक्च । माधवः, मधव्यः, मधुः । तन्वां खल्वपि - माधवा, मधव्या, मधुः तनूः ॥ ओजसोऽहनि यत्खौ ॥ १३०॥ 'मत्वर्थे' इत्येव । ओजःशब्दान्मत्वर्थे यत्खौ प्रत्ययौ भवतोऽहन्य- भिधेये । ओजस्यमहः । ओजसीनमहः ।। पदमञ्जरी अत्र छान्दसत्वादेवायस्मयादित्वद्भत्वाजश्त्वाभावः, तदेव छन्दोऽधिकारे लुगादीनां विधानाद्भाषायां शुचिशुकादीनामन्याय्यः प्रयोगः स्यात् , व्युत्पत्य न्तरेण वा, अव्युत्पन्ना वा नभस्यादयः शब्दा मासेषु वर्तन्ते । इपोर्जशब्दावर्श- आद्यच्प्रत्ययान्तौं, मत्वर्थीये रप्रत्यये पृषोदरादित्वाज्जश्त्वाभावे शुक्र इति भवति, शोचतेरन्तर्भावितण्यादौणादिके किप्रत्ययये कृते शुचिरिति भवति, शोचयति संतापयति प्राणिन इति कृत्वा। अभेदोपचारान्नभःप्रभृतीनां मासेपु वृत्तिः, नभस्यप्रभृतयस्तु 'तत्र साधुः' इति यदन्ताः, 'मतौ छः सूक्तसाम्नोः' इत्यत्र यथान्तरेणाप्यर्थग्रहणं मत्वर्थे प्रत्ययो लभ्यते, तथेहापि लप्स्यते; नार्थो- ऽर्थग्रहणेन॥ मधोर्ज च ॥ अनापि भाषायां मधुयोगान्मासो मधुः, तस्य प्रज्ञादिपु पाठादायुदात्तत्वम्॥ प्रोजसोऽहनि यत्खौ ।। - यग्रहणमनर्थकम् , 'खश्च' इत्येव' वक्तव्यम् , चकारात्माकरणिको यद्भविष्यति ? नैवं शक्यम् ; 'खश्च' इत्युच्यमानेऽनन्तर- सुत्रविहितस्य बस्य समुच्चयो विज्ञायेत, तस्माद्यग्रहणम् ।। न्यासः माने मत्वर्ये प्रत्यय उच्यते, तथेहापि लभ्यते, तस्मात् 'मतौ' इत्येवं कस्मान्नोकम् ? सत्यमेतत् ; विस्पष्टार्थमर्थग्रहणम् ।। मधोत्रं च ।। ओजसोऽहनि यत्खौ ॥ असन्तत्वादः 'अस्मायामेघास्रजो विनिः' इति विनिप्रत्यये प्राप्ते मतुपोऽपवादैः सह समावेशात् मतुपि · यत्सी विधीयते । अथ यद्महणं फिमर्थम् , ननु 'भोजसोऽहनि ख च' इत्येवोच्येत, चकारेण यथाविहिते प्रत्यये विशायमाने यदिति च भविष्यति १ नैवं शक्यम् ; चकारेण हि सन्देहः स्यात्- फिमनेनानन्तरच विहितो मोऽनुकृप्यते । अथ प्रकृतो यदिति ? तस्मादसन्देहाथ यादणं फर्वव्यम् ।। .

·६०५ पूर्वैः कृतमिनयो च चतुर्थाध्याय चतुर्थः पादः वेशोयशआदेभंगायल् ॥ १३१ ॥ 'मत्वर्थे' इत्येव । वेशोयशसी आदौ यस्य प्रातिपदिकस्य तस्माद् वेशोयशआदेर्भगान्तात् प्रातिपदिकान्मत्वर्थे यल् प्रत्ययो भवति । लकारः स्वरार्थः । वेशोभगो विद्यते यस्य स वेशोभग्यः । यशोभग्यः। वेशः इति बलमुच्यते । श्रीकामप्रयत्नमाहात्म्यवीर्ययशस्सु भग- शब्दः । वेशश्चासौ भगश्च श्रीप्रभृतिर्वेशोभगः, सोऽस्यास्तीति वेशोभग्यः ॥ ख च ॥ १३२ ॥ वेशोयशआदेर्भगान्तात्प्रातिपदिकान्मत्वर्थ खः प्रत्ययो भवति । योगविभागो यथासंख्यनिरासार्थ उत्तरार्थश्च । चकाराद्यत् । वेशोभग्यः, वेशोभगीनः । यशोभग्यः । यशोभगीनः ॥ पूर्वैः कृतमिनयौ च ॥ १३३ ॥ 'मत्वर्थे' इति निवृत्तम् । निर्देशादेव समर्थविभक्तिः । पूर्वशब्दात् तृतीयासमर्थात्कृतमित्येतस्मिन्नर्थे 'इन', 'य' - इत्येतौ प्रत्ययौ भवतः । चकारात्ख च । पथिभिः पूर्विणैः । पूयः । पूर्वीणैः । पदमञ्जरी ख च ॥ योगविभाग इत्यादि । केचित्पुनरेकमेव योगमधीयते । तथा च- 'यथासंख्यमनुदेशः समानाम्' प्रत्ययविध्यर्थो बहुवचननिर्देशः, वहुवचनान्तात् प्रत्ययोत्पत्तौ यथासंख्यमिष्यत इति । उत्तरार्थश्चेति । उत्तरत्र खस्यैवानु- वृत्तिर्यथा स्यात् , यतो मा भूदिति ।। न्यासः वेशोयशआदेर्भगाद् यल्॥ लित्करणं स्वरार्थम् ।। ख च ॥ योगविभाग इत्यादि । यदि पूर्वसूत्र एव खग्रहणं क्रियते; द्वे प्रकृती, प्रत्ययावपि द्वावेवेति सामाद् यथासंख्यं प्रसज्येत । तस्मात् तन्निरासार्थो योग- विभागा । ननु 'यथासंख्यमनुदेशः समानाम्' इत्यत्र इइ फरमान मवति- 'वेशोयश- आदेभंगाद् यल् ख च' इति दर्शयित्वा त्वरितेन लिनेन यथासंक्ष्यमित्युक्तम् १ तदेक- योगतामभ्युपेत्य । भवतु नामैक्रयोगः, तथापि ययासंख्यं न भवतीति दर्शनार्थम् , तत् कुतो ययासंख्यनिरासार्यो योगविभाग इति १ अत आह - उत्तरार्थश्चेति ॥ पूर्वः कृतमिनयौ च ।। पूर्वः कुवमिनयो चेति । स एव यया स्यात् , यन्मा ·- ५०६ काशिकावृत्ती [ पूर्वैः कृतमिनयो च 'पूर्वैः' इति बहुवचनान्तेन पूर्वपुरुषा उच्यन्ते । तत्कृताः पन्थानः प्रशस्ता इति पथां प्रशंसा ॥ अद्भिः संस्कृतम् ॥ १३४ ॥ निर्देशादेव समर्थविभक्तिः । अप्शब्दातृतीयासमर्थात् 'संस्कृतम्' इत्ये- तस्मिन्नर्थे यत्प्रत्ययो भवति । यस्येदमप्यं हविः । अद्भिः संस्कृतमिति ।। सहस्रेण संमितौ पः॥ १३५ ॥ निर्देशादेव समर्थेविभक्तिः । सहस्रशब्दात्तृतीयासमर्थात् ‘सम्मितौ' इत्येतस्मिन्नर्थे घः प्रत्ययो भवति । सम्मितस्तुल्यः सदृशः । अयमग्निः सहस्त्रियः । सहस्रतुल्य इत्यर्थः । केचित्तु 'समितौ' इति पठन्ति । तत्रापि समित्या सम्मित एव लक्षयितव्यः; तत्र छन्दसि प्रयोगदर्शनात् ॥ पदमञ्जरी पूर्वैः कृतमिनियो च ॥ बहुवचनान्तेनेत्यादि । बहुवचनान्तात्प्रत्ययविध्यर्थो बहुवचननिर्देशः । बहुवचनान्तात्प्रत्ययोत्पत्तौ यथा प्रशंसा गम्यते - पूर्वैर्वहुभिः क्रियत इति प्रतीतेः, तेन पूर्वशब्दश्च वृद्धेषु पुरुषेपु प्रवर्तत इत्यर्थः ।। सहस्रेण सम्मितो घः । निर्देशादेव समर्थविभक्तिरिति । सा पुनस्तुल्यायोगे तृतीया । सम्मित एव लक्षयितव्य इति । किं कारणम् ? इत्याह-तत्रेति । छन्दसि हि तत्र सम्मिते प्रयोगो दृश्यते ॥ न्यासः भूत् । पूर्वरिति बहुवचनान्तेनेत्यादि । 'पथिभिः पूर्वः' इत्येवमादिभिर्वेदवाक्यैः पूर्वपुरुपकृतत्वेन यदा प्रशंसां प्रतिपादयितुं निष्ठा साध्वेव शक्यते विशातुम् , तदा पूर्व- पुरुषाभिघायिनः पूर्वशब्दात् प्रत्यय उपपद्यते । तस्मात् पूर्वरिति बहुवचनान्तेन पूर्व- पुरुषा अभिधीयन्ते। छन्दसामर्थपरत्वाद् बहुवचनस्य । तेन पूर्वपुरुषाणां पन्था आस्थित सम्पद्यत इति दर्शयितुमाह-तत्कृताः पन्थान इति ।। अद्भिः संस्कृतम् ॥ संस्कृतमिति प्राग्यहतीये ठकि प्राप्ते यद्विधीयते । निर्देशादेव समर्थविभक्तिरिति । तृतीया । सा पुनःसंस्करणक्रियायामपां करणत्वात् करणे वेदितव्या ॥ सहस्रेण सम्मिती घः ।। निर्देशादेव समर्थविभक्तिरिति । तृतीया । सा पुन- स्वल्यायोगे वेदितव्या । तत्रापीति । सम्मित्या = सादृश्येन धर्मेण सम्मित एव धर्मी लयितव्यः । किं कारणम् ! इत्याह-वन सम्मित एव वैदिकप्रयोगे दृश्यते सम्मितिमात्रे ॥ .

·८०७ मये च ] चतुर्थाध्याये चतुर्थः पादः मतौ च ॥ १३६ ॥ मत्वर्थे च सहस्रशब्दाद् घः प्रत्ययो भवति । सहस्रमस्य विद्यते सहस्रियः । 'तपःसहस्राभ्यां विनीनी', 'अण् च' इत्यस्यापवादः ॥ सोममर्हति यः ।। १३७ ॥ निर्देशादेव समर्थविभक्तिः । सोमशब्दाद् द्वितीयासमर्थाद् 'अर्हति' इत्येतस्मिन्नर्थे यः प्रत्ययो भवति । सोममर्हन्ति सोम्या ब्राह्मणाः । यज्ञार्हा इत्यर्थः । यति प्रकृते यग्रहणं स्वरे विशेषः ॥ मये च ॥ १३८ ॥ सोमग्रहणम्, यश्चानुवर्तते । 'मये' इति मयडर्थो लक्ष्यते । सोमशब्दान्मयडर्थे यः प्रत्ययो भवति । आगतविकारावयवप्रकृता मयडर्थाः - 'हेतुमनुष्येभ्योऽन्यतरस्यां रूप्यः', 'मयट च', 'मयड्वैतयोर्भाषायामभक्ष्याच्छादनयोः', 'तत्प्रकृत- वचने मयट्' इति । तत्र यथायोगं समर्थविभक्तिः। सोम्यं मधु पिबन्ति । सोममयमित्यर्थः ॥ पदमञ्जरी सोममर्हति यः॥ 'छन्दसि' इत्यधिकाराद्भापायां सोम्यशब्दस्य साधुत्वं चिन्त्यम्-'आयुष्मान्भव सोम्येति वाच्यो विप्रोऽभिवादने' इति । केचित्सौ- म्येति वृद्धिं पठन्ति । सौम्यशब्दो दर्शनीयवचनः सुखादिवत् ॥ मये च ॥ मय इति मयडर्थो लक्ष्यते इति । शव्दे कार्यस्यासम्भवात् । तत्र यथायोगं समर्थ विभक्तिरिति । आगते पञ्चमी, विकारावयवयोः षष्ठी, प्रकृत- वचने प्रथमा ॥ न्यासः - मतौ च ॥ शब्दे कार्यासम्भवान् मतुःशब्देन मत्वर्थो लक्ष्यत इत्याह- मत्वर्थ इत्यादि । मत्वर्थे च प्रत्ययविघानात् प्रथमासमर्यादस्त्युपाधिकात् प्रत्ययो विज्ञायत इत्याह-सहस्रमस्य विद्यत इति ॥ सोममर्हति यः॥ तदहति' इत्यहाथै ठकि प्राप्ते यो विधीयते । स्वरे विशेप इति । यत्यादाद्युत्तत्वं स्यात् । यप्रत्यये तु सत्यन्तोत्तत्वं भवति ॥ मये च ॥ रूप्यमयटोऽपवादो योग इति । मय इति मयडर्थो लक्ष्यत इति । शब्दे कार्यासम्भवादिति भावः। तन्न यथायोगं समर्थ विभक्तिरिति । तत्रागतायें पञ्चमो, विकारावयवयोः षष्ठी। प्रकृतवचने प्रथमेति यथायोगार्थः ॥

·८०८ काशिकावृत्ती [ मधोः मधोः॥ १३९॥ यशब्दो निवृत्तः । मधुशब्दान्मयडर्थे यत्प्रत्ययो भवति । मधव्यान् स्तोकान् । मधुमयानित्यर्थः । चसोः समृहे च ॥ १४०।। वसुशब्दात्समूहे वाच्ये यत्प्रत्ययो भवति चकारान्मयडर्थे च । यथायोगं समर्थविभक्तिः । वसव्यः समूहः । मयडर्थो वा । * अक्षरसमूहे छन्दसः स्वार्थे उपसंख्यानम् *। ओश्रावयेति चतुरक्षरम् , भस्तु नौषडिति चतुरक्षरम् , यजेति द्वयक्षरम् , ये यजा- मह इति पञ्चाक्षरम् , द्वयक्षरो वषट्कारः एष वै सप्तदशाक्षर- श्छन्दस्यः प्रजापतिर्यज्ञो मन्त्रे विहितः । सप्तदशाक्षराण्येव छन्दस्य इत्यर्थः । छन्दःशब्दादक्षरसमूहे वर्तमानात्स्वार्थे यत्प्रत्ययः । * वसुशब्दादपि यद्वक्तव्यः ॐ । हस्तौ गृहीतस्य बहुभिर्वसव्यैः । वसुभिरित्यर्थः । अग्निरीशे वसव्यस्य । वसोरित्यर्थः । नक्षत्राद्घः ॥ १४१ ॥ नक्षत्रशब्दाद्धः प्रत्ययो भवति स्वार्थे । 'समूहे' इति नानुवर्तते । , नक्षत्रियेभ्यः स्वाहा ॥ सर्वदेवात्तातिल ॥ १४२ ॥ पदमञ्जरी वसोः समूहे च ॥ ओश्रावयेत्यादिकस्याक्षराणि गण्यन्ते, सप्तदशात्मकश्छन्द- स्योऽक्षरसमूहः । प्रजापतिः प्रजापतिना दृष्टः । हस्तौ पृणस्वेति पृणातिः पूरण- नक्षत्राद् घः॥ समूह इति नानुवर्तत इति । तेनानिर्दिष्टार्थत्वात्स्वार्थे प्रत्यय उत्पद्यत इति भावः॥ कर्मा॥ न्यासः मधोः ।। मयडर्थ आगते प्रकृतवचने यथायोगं रूप्यमयटोः प्रासयोर्यद् विधीयते । तत्र मयटो हि 'द्वथचश्छन्दसि' इति प्राप्तस्य 'नोत्ववर्धविल्वात्' इति प्रतिषेध उच्यते ॥ वसोः समूहे च ॥ अत्रापि मयडर्थे यथायोग रूप्यमयटोः समूहे त्वणि उकि च यविधीयते । नसुशब्दोऽप्ययमस्ति देववचनः-वसवो देवा इति, अस्ति च धनवचना- वसु घनमिति; तत्र देवतावचनात् समूहविवक्षायामौत्सर्गिकोऽण् माप्नोति, धनवचनत्वा- ·८०६ . भावे च] चतुर्थाध्याये चतुर्थः पादः सर्वदेवशब्दाभ्यां तातिल प्रत्ययो भवति, छन्दसि विषये स्वार्थिकः । सर्वतातिः । देवतातिः ॥ शिवशमरिष्टस्य करे ॥ १४३ ॥ करोतीति करः, प्रत्ययार्थः। तत्सामर्थ्यलभ्या षष्ठी समर्थ- विभक्तिः। शिवादिभ्यः शब्देभ्यः षष्ठीसमर्थेभ्यः 'करे' इत्येतस्मिन्नर्थे तातिल्प्रत्ययो भवति । शिवं करोतीति शिवतातिः। शन्तातिः । अरिष्टतातिः ॥ भावे च ॥ १४४॥ भावे चार्थे छन्दसि विषये शिवादिभ्यस्तातिल्प्रत्ययो भवति । शिवस्य भावः शिवतातिः। शन्तातिः । अरिष्टतातिः । यतः पूर्णोऽवधिः, अतः परमन्यः प्रत्ययोऽधिक्रियते ॥ इति श्रीजयादित्यविरचितायां काशिकावृत्तौ चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थः पादः पदमञ्जरी शिवशमरिष्टस्य करे ॥ करोतीति कर इति । पचाद्यच् । सामर्थ्यलभ्या षष्ठी समर्थविभक्तिरिति । सा पुनः कृद्योगलक्षणा कर्मणि । भापायां शिवतातिप्रभृ- तीनां साधुत्वं चिन्त्यम् । इति श्रीहरदत्तमिश्रविरचितायां पदमार्या चतुर्थस्याध्यायस्य चतुर्थः पादः दचिचलक्षणष्ठक् । यथायोगमित्यादीति । समूहे मयडर्थे च षष्ट्यादिका सागयंलब्वेति ।। नक्षत्राद् घः ।। सर्वदेवात् तातिल ॥ शिवशमरिष्टस्य करे ।। भावे च ।। इति बोधिसत्त्वदेशीयाचार्यश्रीजिनेन्द्रबुद्धिपादविरचितायां काशिकाविवरणपन्निकायां चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थः पादः यत्पञ्चिकानावमिमामासाद्य सुधियः सुखम् । तरन्ति काशिकाम्भोधिं स जिनेन्द्रो जयत्ययम् ॥ न्यासः ॐ समाप्तोऽयं चतुर्थोऽध्यायः