·No text on this page.

·NATYASASTRA
WITH THE COMMENTARY OF
ABHINAVAGUPTA
Edited
with an Index
BY
M. RAMAKRISHNA KAVI, M.A:
VOL III
1954
ORIENTAL INSTITUTE
BARODA

·Printed by B. Madhava Rau, M.A., B.L., at Ananda Press,
Madras, and Published on behalf of the Maharaja Sayajirao
University of Baroda by G. H. Bhatt, Director,
Oriental Institute, Baroda.
Price Rs. 15

·PREFACE The third Volume of Bharata's Nātyaśāstra with Abhinavagupta's Commentary, comprising chapters 19-27, -27, is now published as No. CXXIV of the Gaekwad's Oriental Series. Although the Press-Copy of the third Volume was sent to the Press as early as 1936, the work could not see the light of the day uptill now on account of many unforeseen difficulties. We are indeed very sorry that scholars in India and abroad had to wait for such a long period. We assure them that the remaining portion of the text will be published without any delay, as the Press-copy is now ready for printing. The learned editor, Shri M. Ramakrishna Kavi, M.A., lias promised to write a long introduction and a critical Note on the MSS. of the Nātyaśāstra and Abhinavabhāratī, which will appear in the next Volume, We are thankful to Shri B. Madhava Rau, M.A., B.L., the Proprietor of the Ananda Press, Mylapore, Madras, for hearty Co-operation. BARODA, 20-1-1954. an General Editor,

·No text on this page.

·विषयसूची एकोनविंशोऽध्यायः श्लोकसंख्या पुटसंख्या ૨ २ . ४ ३ ३ . ८ १ ११ ૨૨ . " . ८ १८ . १२ १३ १४ . इतिवृत्तं द्विधा आधिकारिकम् प्रासनिकम् आनुषङ्गिकम् पशावस्था फलारम्भः प्रयाक्षः प्राप्तिसम्भवम् फलप्राप्ति फलयोगः सन्धिभेदः लोपत्रयम् अर्थप्रकृतयः बीजम् बिन्दु না। प्रकरी कार्यम् अनुसन्धिः मुखम् प्रतिमुखम् गर्भः विमर्शः निर्वहणम् डिमसमवकारी चतुस्सन्धियुक्ती व्यायोगेहामृगौ द्विसन्धी सन्धीनामङ्गकल्पं भङ्गप्रयोजनम् उपक्षेपाचकानि २३ . १५ २५ २८ १५ १६ , - २३ . . ३९ ३० . ४९ ५२ ५६ ३२ ३४ .

·लोकसंख्या पुटसंख्या ६२ . ३४ ३८ ७० प्रतिमुखस्य गर्भस्य विमर्शस्य काव्यसंहारः उपक्षेपः परिकरः परिन्यासः विलोभनम् युक्तिः प्राप्तिः समाधानम् विधानम्, परिभावना उद्भेदः, करणम् , . ७० . ३९ . ७२ . ७२ ३९ ७४ भेदः, . . ७७ . . . विलासः परिसर्पः विधूतम् , तापनम् नर्मनर्माती प्रगयणम् , निरोधः पर्युपासनम् पुष्पम् वज्रोपन्यासौ वर्णसंहारः अभूताहरणम् मार्ग: रूपम् उदाहरणम् ४५ ४५ ८० ४७ ४७ ८२ ८२ ८३ ४७ ४८ ८४ . ४९ ८७ सङ्ग्रह, मनुमानम् प्रार्थना, साक्षेपः तोटकम्, अधिवलम् उद्वेगः विद्रवः अपवादः संफेटः ५१ ५२ ८९ द्रवः, शक्ति ५३ ·vii लोकसंख्या पुटसंख्या व्यवसायः प्रसङ्ग, द्युतिः, खेदः ९५ . . , . . . . १०१ १०२ १०३ १०४ १०७ ६० . ६५ , ११३ प्रतिषेधः, विरोधनम् आदानम्, छादनम् प्ररोचना, व्याहार युक्तिः, विचलना सन्धिः निरोधः, प्रथनम् निर्णयः परिभाषणम् धतिः, आनन्दः समयः, प्रसाद उपगृहनम् , भाषणम् पूर्ववाक्यम् , काव्यसंहारः प्रशस्तिः, सामभेददण्डादयः विष्कम्भः चूलिका प्रवेशका अङ्कावतारः अङ्कमुखम् भाणलक्षणम् लास्याङ्गानि गेयपदम् स्थितपाव्यम् , आसीनम् पुष्पगण्डिका प्रच्छेदकम् त्रिमूढकम् सैन्धवकम् द्विमूढकम् उत्तमोत्तमकम् उक्तप्रत्युकम् चित्रपदम् भाविकम् नाटकनाटयलक्षणम् लोकानुसारि नाटयं . . . ६६ ६८ . . १२१ १२५ १२६ १२९ १३० १३१ ६९ ७० ७२ ७३ . १३४ . . १३६ १३७ ७७ .

·viii विंशोऽध्यायः लोकसंख्या पुटसंख्या १ २ ८ वृतीनां समुत्थानम् शुन्तीन समारम्भ काम्यूविष्ठा भारती सशस्वरूपा सात्यती विचिशवेषा कैशिकी जानाचारी आरमटी , . १२ १३ . . . १९ २५ २६ २७ २८ . . ९२ . . ९५ भारत्यानीनां ऋगादि समुद्भवः কাৰী भावरतीभेदाः জুম্মল্লা अनुस्खा पच आसुखानानि ভঞ্জাৱাৰঃ प्रयोगातिशयः प्रवृचकम् अधलागतम् सारस्ती सात्वतोमेदाः उत्थापक: परिवर्तक संलापकर सात्यका कैशिकी नर्म ३७ . . . . . ९८ १८ . नर्म स्कुल . . . नर्म स्फोषः नर्म गर्मः आरमटी शक्षितकम् अवपात: वस्तूत्थापनम् सफेट: वृत्तीनां रसप्रयोगः १०२ १०२ १०३ १०४ १०४ ६८ . . . १०५ १.५ ·एकविंशोऽध्यायः लोकसंख्या पुटसंख्या १ १०८ . ६ १ १२१ १२ १३ . १११ १११ . . . २० . ११२ ११२ ११३ . ४६ आहायाँभिनय नेपथ्यम् पुस्तस्य संधिमादिः ग्याजिमा, वेष्टिमा माल्यं षञ्चविधम् चातुर्विश्वमाभरणस्य आवेद्य খ चूडामण्यादिः शिरसः, काणाभरणम् कण्ठाङ्गुलिभूषणानि मणिबन्धभूषणम् कूपरवक्षोधिभूषणानि कटिभूषणम् অল্পীসুল लधुभूषणम् वेष्टितादिमाल्यविधिः विद्याधरोयक्षोप्रभृतीनां भूषणानि नागनाणाम् मुनिकन्यानाम् सिद्धस्त्रीणाम् गन्धर्वाणाम् राक्षसीनाम् सुरस्त्रीणाम् नागरमीणाम् आवन्त्यादीनाम् आभीर्यादीनाम् वेषो मलिनः उपवर्णाः वर्तना परभावप्रवेशनम् पर्वतानां खीभाव: वर्णविधिः दीपान्तरवासिनः राजावीनाम् वर्णस्थिति . . ११८ ५८ . ६० . ६२ . ६७ ६८ ११९ ११९ १२० १२० १२१ १२२ १२३ १२३ . ८० . , १०१ . १२५ १२५ १२६ ·श्लोकसंख्या पुटसंख्या . . १२९ १३० १३० १३१ . . १ . १२७ १३१ १३५ १३९ १४१ १४३ १४८ १५० १५२ १५३ . मथुकर्म, तस्य भेदा: वेषस्य नानाप्रयोगविध: वस्त्रविधिः तापखवेषाः सांनामिकवेषाः प्रतिशिरः सुकुटाः विद्याधरादिलक्षणम् अर्धमुकुटविधिः लम्बकेशः प्रतिवेषः धूर्तशृङ्गारिबालानां च मूर्धजानि सजीवलक्षणम् प्रहरणानि जर्जरम दण्डकाष्ठस्य घटा प्रतिशीर्षकम् अवटुः लोकधर्मी, नाट्यधर्मी रङ्गे शस्त्रप्रोसविधिः १३३ . १३३ १३४ १३७ १३८ . १७४ १८२ १८६ १८८ १९४ २०३ २२५ १४५ द्वाविंशोऽध्यायः २ १५० . ६ ८ १० . . ज्योष्ठाभिनय: अलङ्कार इति किं भावहावखरूपम् भावः हावः हेला लीलादिवशखभावजाः लीला विलासः विच्छित्तिः विभ्रमा किलकिञ्चितम् ११ १२ १५३ १५५ १५६ १५७ १५८ १५८ १५९ १५९ . १४ .

·ri श्लोकसंख्या पुटसंख्या २० १६१ २१ ૨ २४ २७ १६३ . २८ २९ AWWW . ३५ . ३८ . मोहायितम् कुट्टमितम् बिब्बाक: ललितम् विहृतम् शोभा कान्तिः दोप्तिश्च माधुर्यम् धैर्यम् प्रागल्भ्यम्, औदार्यम् पुरुपाणां शोभादयः विलासः माधुर्यम् स्थैर्यम् गाम्भीर्यम् ललितम् औदार्यम् तेजः सूचा अङ्कुर शाखा नाट्यायितम् निवृत्यङ्कुरः अभिनया: आलापः, प्रलाप: विलापः, अनुलाप संलाप, अपलाप: संदेशातिदेशो निर्देशव्यपदेशौ उपदेशापदेशी प्रत्यक्षपरोक्षादि सप्तप्रकाराः तेषामभिनय. सामान्याभिनयः आभ्यन्तरम् . १६७ . . ४६ १७० . १७३ . * s ะ ะะะะะะ . १७५ १७६ १७६ १७६ १७७ १७७ १७७ १७९ ६० . ७३ ७६ . १८१ नाट्यं बाह्यम् बाझा अभिनय 38 १८२ ·xii लोकसंख्या पुटसंख्या शब्दनृत्यम् स्पर्शस्य ८२ ८३ १८२ १८३ . . ९० १८४ . . १०३ १०५ १०७ १८८ . . . १८९ १८९ . . १११ . . रसगन्धनिर्देश इष्टनिदर्शनम् सौमुख्यम् भीनष्टम् मध्यस्थाभिनय: आत्मस्य परस्थ च वर्णना धर्मादिकामः कार: सुखमूलं स्त्रियः देवशोलाङ्गना आसुरी गन्धर्वसत्त्वा राक्षसशीला नागसत्त्वा शकुनसत्त्वा पिशाचसत्त्वा यक्षशीला ध्यालशीला मनुष्यसत्त्वा वानरसत्वा हस्तिसत्त्वा मृगसत्त्वा मत्स्यसत्त्वा उष्टसत्त्वा मकरसरवा खरसत्त्वा सूकरसत्त्वा हयसत्त्वा! महिषसत्वा अजसत्वा श्वानशीला गोसत्वा धर्मः १९० १९० ११८ १२० १२२ . . . १२६ १२७ १२९ . १९२ . १३० १३२ १३४ १९२ १९२ १९३ १९३ १३८ . १९४ .

·श्लोकसंख्या पुटसंख्या १९६ . १५८ १९७ १९८ . बाह्याभ्यन्तरः काम: आभ्यन्तरस्त्री कुलजा कन्यका च कामोपजातिः इङ्गितानि मुखागः वेश्याया मदनातुरत्वम् कुलजाया मदनातुरत्वम् दशस्थानानि कामः अभिलाषः चिन्ता अनुस्मृतिः उद्वेगः विलापः उन्मादः व्याधिः १९८ १६९ १७३ १७५ २०० २०० १८२ . . जडता . . . २०१ २०१ २०२ २०२ २०२ २०३ २०३ २.१ २०४ २०५ २०५ २०६ २०६ २०७ २०८ . २०० २०१ २०३ २०५ २०८ २०१ २११ . . . . २०८ मरणम् विप्रलम्भसूचना दूतीकृत्यम् प्रच्छन्नकामित्वम् राजोपचार: प्रच्छन्नकामितत्वम् दिवासम्भोगः घासकः अष्टविधनायिकाः बासकसजिका विरहोत्कन्ठिता स्वाधीनभर्तृका कलहान्तरिता खण्डिता विप्रलब्धा प्रोषितभर्तृका अभिसारिका तासां कामतन्त्राः वेश्याङ्गनालक्षणम् B २०८ २१५ २१६ २०९ २०९ २०९ . . . २१८ २१९ २२० २२१ २२७ २०९ २०९ २१.

·xiv श्लोकसंख्या पुटसंख्या २११ २२८८ २२९ २३१ २३७ . २४४ २४८ कुलजाङ्गनालक्षणम् प्रेया उपचारविशेषाः समागमः वासोपचारः प्रेष्यादीनां शुमारः विषण्णास्थितिः दुनिमित्तानि नाचकागमनम् स्त्रीसंलापः स्त्रीणां कोपस्य योनयः वैमनस्यम् व्यलोकः विप्रियम् . . २११ २११ २१३ २१३ २१५ २१६ २१७ २१७ २१८ २२० २२० २२० २२० २२१ २२२ २२३ २२४ २२५ २२६ ૨૭ २२७ २२७ २२७ . मन्युः २५५ २५७ २६० २६६ २६७ २६९ २७१ २७३ २७८ २८६ २९० २९५ ३०२ ३०७ ३०९ . . . . . नानास्त्रीणामभिनयः केशाकर्षणम् पुरुषस्य पादगतिः शयनं न कार्यम् प्रियकान्तादिशब्दाः नाथः स्वामी जीवितम् नन्दनः धृष्टः, विकत्थनः दुराचारः, शठ, वामः, निर्लजः निष्ठुरः आकाशपुरुषवाक्यम् दिव्याङ्गनाविधिः ईर्ष्यादयः नायकस्य उन्मादनम् . मानी, ३११ ३१२ ३१५ ३१७ २२७ २२७ २२८ २२८ २२८ २२९ ३२४ ३२५ २२९ २३० ·त्रयोविंशोऽध्यायः श्लोकसंख्या पुटसंख्या २ . . २३२ २३४ २३५ २३५ . २३६ . २२ २३ ३० . २३६ २३८ २३९ २३९ २४० . ३९ . २४० . २४० . . . वैशिकः धाच्यादिनीभेदः तृतीकृस्यम् स्त्रीपुरुषयोः प्रथमसमागमः अनुरक्ता वरक्ता विरागकारणानि नारीणां त्रिविधा प्रकृतिः कामोपचारकुशला मध्यमाधमाः प्रथमयौवनम् द्वितीयम् तृतीयम् चतुर्थम् नवयौवना द्वितीययौवना तृतीययौवना चतुर्थयौवना पञ्चविधपुरुषाः उत्तमः मध्यमः नारीणां विषये उपेक्षा साम प्रदानम् दण्डः मुखरागः वेश्योपचारः कामख निष्पादनम् २४१ २४१ . २४१ . . ४९ ५० २४१ २४१ . ५२ . ५ २४२ २४२ २४२ . . . २४४ . २४४ . २४४ . ६६ ६७ ६८ ७३ ७७ . २४५ २४६ २४७ २४७ ७८ ·Tri चतुर्विंशोऽध्यायः श्वोकसंख्या ३ उत्तमा प्रकृतिः मध्यमा पुटसंख्या २४९ २४९ २५० २५० २५० . १० . . १८ २२ २४ . २७ ३२ ३५ प्रमदोत्तमा मध्यमा प्रकृतिः पुरुषाणामधमा नपुंसकः शकारादयः धीरोदात्तादयः लिङ्गी, द्विजा, राजजीवी, शिष्यः नायक नायिका कुलस्त्री आभ्यन्तरी आयुक्तिकाः महादेवी देवी स्वामिनी स्यापिता भोगिनी शिल्पकारिका नाटकीया: नर्तकी अनुचारिका परिचारिका महत्चराः कुमार्य: वृद्धा आन्तःपुरिकाः कारुका कुमारीरक्षका वर्षवराः नृपः पुरोधमक्षिणः सचिवा प्राविपाकाः २५१ २५१ २५१ ૨૧૨ २५२ २५२ २५३ २५३ २५३ २५४ २५४ २५४ २५५ २५५ २५५ २५६ २५६ २५६ ૨ ५२ . २५७ २५७ २५७ २५८ २५८ २५९ २५९ २६० २६१ २६१ २६२ ·xvii पञ्चविंशोऽध्यायः श्लोकसंख्या पुटसंख्या . . १२ १३ २६६ २६७ २६७ २६७ २६७ २६८ २६८ २६८ . . १८ . लधुस्वस्थानां वस्तूनामभिनयः चन्द्रज्योत्स्त्रादीनां निर्देशः छायाभिलाषस्य निर्देश: सूर्यविकाराणामभिनयः हारनगादि निर्देशः लर्थिग्रहणस्य निदेशः आत्मस्थादीनां निर्देशः विद्युदभिनयः वाटवादीनां निर्देश सिंहादीनां निरूपणम् गुरूणां पादवन्दनम् गणनाभिनयः छत्रादीनां दण्डधारणम् सन्र्दशप्रकारः दीर्घसत्त्वस्य निर्देशः शरदभिनयः हेमन्तस्य निर्देश: शीतस्य निर्देशः शिशिरस्य निर्देश वसन्तस्य निर्देशः ग्रीष्मत्य निर्देशः प्रावृटकालस्य वर्षारात्रिः भावादीनामभिनयः विभाव: अनुभावः . २० २३ २४ २६ २८ २९ ३० ३२ . ३१ ३५ . २६९ २७० २७० २७० २७० २७१ २७१ २७१ २७१ २७१ २७२ २७२ २७३ २७३ २७४ २७५ २७५ २७५ २७६ २७६ २७६ २७६ २७७ ર . . वैष्णवस्थानम् ४७ ४९ . ५३ स्त्रीपुरुषविचेष्टितभेदः स्त्रीणां ललिताभिनयः इर्षसन्दर्शनम् क्रोधस्याभिनयः स्त्रीणां च क्रोधामिनयः सीषु दुःखप्रदर्शनम् पुरुषाणां भयकार्यम् स्त्रीणां भवकार्यम् ६१ १२ ·xviii लोकसंख्या पुटसंख्या २७७ २७७ . . ६७ २७७ २७८ ६९ २७८ २७८ . ७१ ७३ ७४ २७८ २७८ ७५ ७७ . . ८३ २७८ २७९ २७९ २७९ २७९ २८. २८. २८० २८१ २८१ २८१ २८१ २८२ ८८ . मदकार्यम् स्त्रीपुंसोर्व्यतिरेकाभिनयः त्रिपताकाङ्गुलीप्रयोजनम् शुकादीनामभिनयः खरोष्ट्राणां च यापशाचादीनां अङ्गहारनिर्देशः अप्रत्यक्षाणां प्रयोगः अप्रत्यक्षाभिवादनम् पूज्यानां च परिमण्डलाभिनयः समूहसागरादीनां पताकादीनां प्रयोजनम् वेलाभिनयः डोलाभिनयनम् दूरस्थाभाषणम् आत्मगतम् अपवारितकम् जनान्तिकलक्षणम् कर्णप्रदेशवाच्यम् जनान्तिकलक्षणम् खप्रपाठयम् मरणकाले काकुलक्षणम् वृद्धानां पाव्यम् बालानां पाठयम् व्याधिप्लुतस्य पाठयम् विषपीतमरणम् विषवेगलक्षणानि प्रथमादिविषवेगलक्षणम् संभ्रमादिषु वाक्यानि उत्तमादिषु भावयोजनम् लोकप्रशंसा अङ्गस्पर्शनम् त्रीणि प्रमाणानि नाटयवस्तूनां लोकप्रमाणम् ८९ ९२ . . . . २८२ ९९ . २८२ २८२ २८२ २८३ २८३ २८४ १०४ . १०८ ११२ ११४ ११६ ११८ १२० १२३ . २८४ २८४ २८५ २८६ २८७ ·xix पहिंशोऽध्यायः लोकसंख्या पुटसंख्या o 0 . . ८ ९ १२ त्रिप्रकारा प्रकृतिः पश्वादीनां प्रवेशः वचोवेषानुरूपेण प्रयोज्यानि परभावप्रवेशनम् सुकुमारप्रयोगः केवलं पुरुषप्रयोज्यम् स्त्रीभिः प्रयोगकरणम् रूपानुरूपा प्रकृतिः स्त्रीणां स्वभावमधुरत्वम् अलङ्कारलक्षणम् रम्भोर्वशीभिर्नाटयम् स्त्रीषु पुरुषाश्रितप्रयोगः प्रयोगस्य द्वौ भेदी सुकुमारप्रयोगः स्त्रीणामकर्तव्याः डिमादयः पुरुषप्रयोज्याः आचार्यस्य पश्च संस्काराः २९१ २९३ २९३ २९३ २९४ २९४ २९४ २९५ २९५ २९५ २९६ २९६ २९६ २९७ २९७ २९८ २९९ २० २१ २४ २५ : २८ ३१ आचार्यस्य गुणाः शिष्यस्य गुणाः ३८ ३०० सप्तविंशोऽध्यायः १ २ ३ . ५ प्रयोगः सिद्धयर्थः सिद्धिर्द्विविधा मनुष्यसिद्धिः दशाङ्गा वाडायी सिद्धिः शारीरी सिद्धिः हासखरूपम् साधुवाक्यानि करुणविस्मयार्थेषु बहुमानवाक्यम् दीप्तवाक्यम् देवी सिद्धि चतुर्विधा घाताः आत्मघात ३०२ ३०२ ३०२ ३०२ ३०३ ३०३ ३०३ ३.४ ३०४ . १० ११ . . १२ १३ १६ . . २५ .

·लोकसंख्या २८ भावदूषका घाताः खरदूषणम् पुटसंख्या ३०७ ३०७ २९ . बिषमं पुष्करगतम् . . ३२ ३२ . . ३०७ ३०८ ३०८ ३०८ ३८ 7 ४२ ४३ . ३१० ३१० ३१० ३११ ३११ ४७ . . त्रिलिङ्गजदोषः छन्दोवृत्तभेदः यानानामारोहणादिषु अनभिज्ञत्वम् यूपचयनादिषु अपरिग्रहः सिद्धिमिश्चौ घाती प्रेक्षकाणां रसत्वम् नान्दीश्लोकपठनम् देशभावहीनत्वम् नाटके योजनीयः पदवन्धः दोषा नाटयार्थतो ग्राह्याः गीतेषु रसभाषयोर्लक्षणम् प्राश्निकलक्षणम् प्रेक्षकलक्षणम् तरुणादीनां परितोषसमयः बालादीनां तुष्टिः सङ्घर्षः अभिनयभेदः प्राश्निका व्यवहार: पताकादानम् सिद्धिस्थानानि घातानां लेखनम् गीतवाद्यतालानां समत्वादिः वारकाल: प्रदोषे नाटयम् संध्याभोजनकाले नाटपप्रतिषेधः भात्रज्ञा पात्रस्य प्रयो गुणाः समृद्धिः ३१२ ३१२ ३१३ . ६५ ७१ . . ३१५ ३१६ ८७ ९६ . ३९८ ३१९ ३१९ ३१९ ३२० . १०३

·श्रीरस्तु
श्री गणपतये नमः
नाट्यशास्त्रम्
एकोनविंशोऽध्यायः 1
इतिवृत्तं तु नाट्यस्य' शरीरं परिकीर्तितम् ।
पञ्चभिः सन्धिभिस्तस्य विभागः संप्रकल्पितः॥१
अभिनवभारती–एकोनविंशोऽध्यायः
देहे ससन्ध्यङ्गगण समस्ते
यत्स्थापनं स्पर्शनवृत्तिकारि ।
तदिन्द्रियं यस्य वपुर्नमामि
तमान्तरस्पर्शमयं महेशम् ॥
"पुनरस्य शरीरविधाने" त्यादिना(१८-१२७) शरीरमितिवृत्तात्मक
विधानं च तस्य विधानरूपप्रकारात्मकं, सन्धयश्च मुखादयो विधयश्च
सन्ध्यङ्गस्वभावा लक्षणीयत्वेन प्रतिज्ञाताः, तत्र शरीरमादौ लक्षयितव्यमिति
दर्शयति इतिवृत्तं त्विति । तुशब्दो व्यतिरेके-काव्यमानस्यानभिनेयस्य
तावद् वृत्तमात्रं शरीरं, नटनीयस्य त्वभिनेयरूपस्य इति एवंप्रकारतया
यदुपस्कृतं वृत्तं, अतएवेतिवृत्तशब्दवाच्यं तद्वस्तु शरीरं, रसाः पुनरात्मा
1 भ - अत्राध्यायविभागो नास्ति ट . विंशोऽध्यायः जादिक्षान्तेषु यसंशके
च एकविंशः 2 द.हि 3 ड
काव्यस्य ट.
4 द - इति कीर्त्यते
5 ड . विभागाः परिकीर्तिताः 6 न - परिकल्पितः प - संप्रलक्षितः
ट-कार्यस्य
अष्टादशेऽध्यायेऽन्तिमश्लोकस्योत्तरार्धमित्थं संस्करणीयम्-
पुनरस्य शरीरविधानसन्धिविधिलक्षणं वक्ष्ये" इति ।
1 लब्धायत्वेन 2 शरीरमेव.

·नाट्यशास्त्रम् इतिवृत्तं द्विधा चैव' बुधस्तु परिकल्पयेत् । आधिकारिकमेकं स्यात् प्रासङ्गिकमथापरम्॥ २ शरीराविर्भावकाः, अतएवार्थनिर्मापकत्वात् अर्थतादात्म्यात् अर्थरूपता- ध्यासात् अर्थंकज्ञाननिवेशिनत्वात् अर्थोपरञ्जकत्वात् अर्थनिमित्तत्वादा, इतिवृत्ताथैकयोगक्षेमत्वं वागात्मनां शब्दानामिति । तदाशयेन- वाचि यत्नस्तु कर्तव्यो नाट्यस्यैषा तनुः स्मृता । (१४-२) इति पूर्वमुक्तम् , इह वृत्तं शरीरमिति दर्शितमित्यविरोधः । स तु कथं प्रकारवैचित्र्य इत्याशंक्याह पञ्चभिः सन्धिभिरिति । एतदुक्तं भवति- प्रकारवैचित्र्यकल्पनामया एव सन्धयः। तत्र पारम्यपरतया पश्चसंख्येति, तेन हीनसन्धिलेऽपि न कश्चिदत्र विरोधः । अन्ये तु सर्वत्र पञ्चैव सन्धयः, अपूर्णाङ्गत्वात्तु कस्यचित्सन्धेीन- सन्धित्वमुच्यत इत्याहुः । एतच्च स्वस्थाने वितनिष्यामः । एवमितिवृत्वशब्दे इतिभागस्य योऽर्थः सोऽप्रसिद्ध इति कृत्वा द्विती- यार्धेन पञ्चभिरित्यादिना व्याख्यातः, न तु सन्धिनिरूपणमेतदुदेशक्रमस्त- स्यानेकविधत्वात् । एवं शरीरमभिधाय तस्य विधानशब्देनोद्दिष्टं प्रकारवैचित्र्यं दर्शयति इतिवृत्तं द्विधा चैवेति । इतिवृत्तं स्थितं सत् , बुधो विवेचकः कविधैिव परिकल्पयेत् । चकागत् प्रकरणादावितिवृत्तं च कल्पयेत् । तच्च द्विधा । एकमपरमित्यनेनेदमाह-न निसर्गतः किश्चिदाधिकारिकम् , अन्यद्वा । कवि- धिया यदेतदाधिकारिकं कृतं तदापरस्य प्रासङ्गिकतास्तीति द्विधाशब्देन सूचितं, तदेवेदं दर्शितम् । " अधिकरणविचाले च (पा-५-३-४३) इति 1 प - 2 च - तु ट . आद्यं स्यात् ज आद्यं च ह्येव च - द्विधाप्येव ब. एवं स्यात् 3 पारस्पयंता ·mr -- एकोनविंशोऽध्यायः यत्कार्य हि फलप्राप्त्या सामर्थ्यात्परिकल्प्यते। तदाधिकारिकं ज्ञेयमन्यत्प्रासङ्गिक विदुः ॥ ३ कारणात्फलयोगस्य उत्तं स्यादाधिकारिकम् । . धाप्रत्ययः । एकं राशि द्विधा कुर्वति यथा तेनैकमेवेतिवृत्तं द्विशाखमिति यावत् । तत्पकारद्वयं क्रमेण दर्शयति यत्कार्य हीति । प्रधानत्वेन सम्पाये फले यो ज्ञानेच्छाप्रयत्नक्रियालक्षण आरम्भः तत्कार्यमिति वक्ष्यते ' यदाधिकारिक वस्तु' (१९-२६) इति, तथाभूतो य आरम्भो मुख्यफलप्राप्त्या परिकल्प्यते स आधिकारिकमितिवृत्तम् । हि यस्मात् तथैव ज्ञेयम् । निरुत्तेनाधिकार: सर्वत्रानुयायित्वं हृदयानुयायित्वं प्रयोजनमस्य । प्रासङ्गिकेऽपि हि तदन्त- लीनमेव । यथा-आधिकारिके सहाप्तेनाचिख्यासासाधनषाफलजिहीर्षा- निष्पत्तौ यथा न शक्त्यन्तरव्यापारणं, तद्वत्सासङ्गिकेऽपि सर्वत्र शक्त्यन्तर- व्यापाराभाव एव । शक्त्यन्तरेऽपि पृथग्व्यापार्यमाणे तस्याप्याधिकारिकत्व- मेव स्यात् । प्रतिज्ञानिवहणं जगत्कण्टकरावणोद्धरणं शरणागतविभीषणरक्षण- मित्याद्यपि हि प्रधानफले सीताप्रत्यानयनलक्षणे विवक्षिते न शक्त्यन्तरव्या- पारसाध्यं, अपि तु तदुपयोगिसामाद्युपायचतुष्टयतविकत्रिकादिभेदसम्पादन- नान्तरीयकोपनीतमेव । तापसवत्सराजे राज्यप्रत्यापत्तेः प्रधानफलत्वे वासव- दत्तासङ्गमपद्मावतीप्राप्त्यादौ क्रियान्तरानुपयोग एव मन्तव्यः। यदि ह्यस्य वासवदत्ताप्राप्त्युपायत्वं पद्मावतीपरिणयस्य नोच्येत न वत्सराजस्तन प्रवर्तेत, तदप्रवृत्तौ कुतः प्रधानफलमिति सर्वप्रासङ्गिकमेकरूपमेव । प्रसक्तिर्हि प्रसङ्गः तत आगतं प्रासङ्गिकं, प्रसज्यते वा प्रधानफलनिष्पत्तये इति प्रसङ्गस्तत आगतमिति । तेन शक्यन्तरयोगायोगाभ्यां च यत्प्रासङ्गिकस्या- नेकविधत्वं टीकाकृद्भिरभ्यधायि न तदुपाध्यायाः संमन्यन्ते । अतएवाह कारणात्फलयोगस्येति । अयमर्थः-आधिकारिकं नाम (अधिकार) 1 ट . तु 2 षु - समर्थ म • सामर्थ्य 3 ठ- परिकल्पते ट . परिकल्पि. तम् 4 अयं श्लोकः चसंज्ञके न विद्यते 5 अयं श्लोकः " कवः” इति श्लोकान- न्तरमेव जादिभान्तवादशेषु पठितः.

·:नाव्यशास्त्रम् 'तस्योपकरणार्थ तु कीर्त्यते 'ह्यानुषङ्गिकम् ॥ कवेः प्रयत्नान्नेतॄणां युक्तानां विध्यपाश्रयात्। यस्त्वितिवृत्तं फलसंवन्धं करोति स कविना वर्णनोपायारोहमानीतः तत्समर्थाचरणेन प्रयुज्यते । एवमन्यत्स्यादितिवृत्तमिति पूर्वपक्षमाशंक्य तत्रोत्तरमवान्तरेणाह तस्योपकरणार्थं त्विति । हिरप्यर्थे भिन्नक्रमः आनु- षङ्गिकमपि कीर्यत इति । ननु फलप्राप्तिलक्षणेन प्रयोजनेन सप्रयोजनत्वमाधिकारिकस्य लक्ष. णत्वमुक्तम् , फलप्राप्तिश्च प्रासङ्गिकेऽप्यस्ति सा पासाङ्गीति चेत् , सिद्धे प्रासङ्गिकस्याधिकारिकाद् भेदे भवेदेतत् , तत एव तत्सिद्धौ चक्रकान्योन्या- श्रयदोषः, तस्मात्फलप्राप्तिरेव विशिष्य वक्तव्येत्यभिप्रायेणाह कवेः प्रयत्नान्ने- तृणां युक्तानामिति । समुत्कर्ष प्राधान्यमवलम्ब्य फलप्राप्तिः कल्प्यते, प्रधानफलप्राप्तिप्रयोजनमाधिकारिकमित्यर्थः । ननु फलप्राप्तेः कथं प्राधान्यमाधिकारिकं, निवर्त्यत्वादिति चेत् स एव दोष इत्याशङ्कयाह कवेः प्रयत्नादिति । कवियत्फलमुत्कर्षेण विवक्षति तत्पधान- फलम् । ननु पुरुषेच्छा यद्यनियन्त्रिता, तदा पुनरपि स एव प्रयत्न* इत्याह । नेतृणां युक्तानां विध्यपाश्रयाद् धीरोदात्तादिभेदानां नायकानां मध्ये यो यत्र नायको युक्त उचितः तस्य यो विधिः सम्पाद्यं वस्तु तदपाश्रय- प्रयत्नाद्धेतोः कविफलं प्रधानमिति । यस्मिश्च विधौ यो नायको युक्तः उचितस्तस्य मयैतत्कर्तव्यमित्यभिसन्धानाभावेऽपि तत्सन्निधौ फलं नाय- कत्वं विना कर्तव्यम् , यथा तापसवत्सराजे वत्सराजस्य राज्यप्रत्यापतिः कर्तव्यतायाममात्याभिसंहितायाम् , अतएव ह्यस्यासौ नेता फलस्य चाक्रष्टा अमात्यसम्पादिताभिसन्धिमत्युपायपरम्परार्जितस्यापि । 1 ड - परोप । ढ - अण्यानुषङ्गिकम् . अस्यानु- 3 ट - विध्युपाल- यात् . 4 प्रशः ·एकोनविंशोऽध्यायः 'कल्प्यते हि फलप्राप्तिः समुत्कर्षात्फलख च॥५ ["लौकिकी सुखदुःखाख्या यथावस्था रसोद्भवा । दशधा मन्मथावस्था व्यवस्थात्रिविधा मता॥६ :- नन्येवमपि रामस्य खदारप्रत्यानयनकण्टकोद्धरणभीताभयवितरणादौ सर्वत्र कर्तव्यतौचित्यमस्ति, तथापि न व्यवस्थितं लक्षणमित्याह फलस्य चेति । चकारेण समुत्कर्षादित्यस्यावृत्तिोत्यते । तेनायमर्थः -यदेतत्फलं तावत्यंशे अधिकमुत्कर्षमवलम्बते तत्रैव तस्यौचित्यं कविना कल्पनीयम् । तथा हि-रावणोच्छेदाधवधि सीताप्रत्यानयनमेव समुत्कृष्टं भवति, तस्यैव सम्पादनायेतरप्रवृत्तिः, सचिवायत्तसिद्धिस्तु यतो वत्सराजस्ततो यौगन्ध- रायणाद्यमात्यवर्गस्तावान साविति तदामात्याद्यभिसंहिनराज्यप्राप्तिफलस्यैव तत्रोत्कर्षः। स ह्येवं मन्यते-राज्यभारचिन्ता एतैर्या कृता सा मयैवेति । एवमधिकाधिकं हृदयविपरिवर्तमानं समुचितं च नायकस्य फलं यद्यदा कविप्रयत्नेन विवक्ष्यते सम्पाद्यतया तदा तस्य प्रधानफलत्वं, रामाभ्युदयादौ सीतापत्यानयनादेरिव, न हि तत्राश्वमेधयागादायकोचितस्य कविविव- क्षितत्वमस्ति । नन्वेवमपि कविविवक्षैव पुनरपि प्रधानीभूता तत्र चोक्तो नियमहेत्व- भाव इति तत्राह विध्यपाश्रयादिति । विधीयत इति विधिः सव्युत्पत्तिः तस्यापाश्रयात् । एतदुक्तं भवति-यादृशि पुरुषार्थे व्युत्पत्तिः कर्तव्या तदुचितनायकग्रहणेन कविः प्रवर्तमानो न खेच्छया प्रवृत्तो भवतीति । हिशब्देन समुच्चयाभिधायिनैतत्सूचितं-विध्यपाश्रयायुक्ता ये नेतारस्तेषां यत्फलं तस्योत्कर्षायः कवेः प्रयत्नः ततः फलप्राप्तिः समुत्कर्षावलम्बिनी कल्प्यत इति तात्पर्यम् । 1 ट . कल्प्येत य - कल्पन्ते हि फलप्राप्ति 2 ड - यत् 3 च - समुत्कर्षः 4 ट - फलाय 5 ड - तु 6 अयं ट ड ढ मातृकापलभ्यते 7 ड - लौकिक ·wr नाव्यशाह संसाध्ये फलयागे तु व्यापारः 'काहास्य यः। तस्यानुपूच्या विज्ञाः पश्चाव्यस्याः भयोक्तृभिः॥७ प्रारम्भ प्रयत्नश्व तथा भालेश्च संभव। नियता च फलप्रातिः फलयोगश्च पञ्चमः॥ औत्सुक्यमात्रबन्धस्तु यद्वीजस्य निबध्यते। महतः फलयोगस्य स फलारमा इष्यते॥ ९ DMAA अथ कविप्रयत्नेन साध्ये व्यापार परिस्पन्दो यो बाङ्मनसगतस्तस्य या अवस्था आनुपूव्येति उद्देशक्रमेणैव प्रयोक्ताभिः कविभिर्निबन्धनीयतया ज्ञातव्याः ता उद्दिशति प्रारम्भश्चेति । चकारैस्तथाशब्देन चावश्यंभावि- क्रमत्वमासाधुच्यते । न हि प्रेक्षापूर्वकारिणोऽवस्थान्तरासम्भावनायां प्रारम्भ उचितो भवति, तत्प्रारम्भश्चेदुत्तरोत्तरावस्थाप्रसर एव । पञ्चम इत्यनेन क्रमो विवक्षित इति दर्शयति । एताः क्रपेण दर्शयितुमाह औत्सुक्यमात्रबन्ध- स्त्विति । महतः प्रधानभूतस्य फलस्य युज्यमानस्य तत्तन्नायकोचितस्य यद्वीजमुपायसम्पत् तस्य यदौत्सुक्यमानं तद्विपयस्मरणोत्कण्ठानुरूपं, अने- नोपायेनैतत् सिद्धयतीति, तस्य बन्धो हृदये निरूढिः प्रारम्भः, सा च नायकस्यामात्यस्य नायिकायाः प्रतिनायकस्य देवस्य वा । तस्या हि तथैवानुमानाद् व्यवस्था । देवसाध्यमपि च समुद्रदत्ताभिमतप्राप्त्यादिकं * पुण्योपार्जनं प्रयत्नबहुमानसिद्धये दैवसाहाय्यस्य पुरुपकारस्य फलवर्तिता 1 य - कारकस्य ड . साधकस्य ड - पूर्व्यात् एतदनन्तरं टडढमातृ- कासु दृश्यतेऽधिकः पाठः-नाट्यप्रकरणामावा व्यवस्था(व्यवस्था - 8) स्ता मता इह । धर्मकामार्थसंबन्धः फलयोगस्तु कथ्यते ॥ इति । + य - बन्धमात्रस्तु यो 6 ड - स खल्वारम्भ, सोऽत्र प्रारम्भः * ब्रह्मयशस्खामिना कृत पुष्पदृषितके पष्टेऽई नन्दयन्तीसमुद्रदत्तयोः समागमः केवलं दैवसाधित एव न तु नौतिचक्षुषा पौरुषप्रभावेन ।

·কলম্বি अपश्यतः फलप्राप्ति व्यापार यसलं प्रति। 'परं चौत्सुक्यगमनं “स प्रयत्नः प्रकीर्तितः॥ १० ईषत्प्राप्तिर्यदा काफिलय परिकल्पते । भावमात्रेण तं प्राविधिज्ञाः प्राप्तिसम्भवम् ॥११ नियतां तु फलप्राप्तिं यदा" भावेन पश्यति। नियतां तां फलप्राप्ति "लगुणां परिचक्षते॥ १२ प्रयत्नः । तयुत्पत्तिलाभाय प्रदर्शन इति । एवमपश्यत इति तदुपासव्यतिरेकेण फल- प्राप्तिमपश्यतः फलदर्शनमसंभाव्यमानं विवेचयनः फलमुद्दिश्य यो व्यापारः उपायविषयपरमोत्सुक्यगमनलक्षणं, तेन बिनेदं फलं न भवति तस्मात् स एवोपायोऽन्वेष्यः इत्युपायविषयमरणेच्छामन्नानस्वभावः, स ईषत्माप्तिरित्यादि । भवत्यस्मादिति भावः उपायः, तस्य सहकार्यन्तरयोगः प्रतिबन्धकवारणं च मानपदेनावधारितम् । तदयमर्थः-उपायमात्रेण लब्धेन यदा कदाचिद् विशिष्टफलप्राप्तिरीपत् कल्प्यते संभावनामात्रेण स्थाप्यते न तु निश्चीयते तदा प्राप्तः सम्भवः । संभावनायोग्यत्वमसंभावना- विशिष्टत्वं नाम तृतीया कर्तुरवस्था । नियतां तु फलमाप्तिं यदेति । फलस्य प्रकर्षेणाप्तिर्यतः सहकारिवर्गः प्रतिबन्धकविध्वंसनसहितता च सामग्रीरूपतः,ता सामग्री, यदा तेन भावेन पूर्वो- पात्ततया मुख्योपायेन नियतां नियन्त्रितां फलाव्यभिचारिणी पश्यति तदा नियतफलप्राप्तिनामावस्था । ननु कर्तरीत्याशङ्कयाह सगुणामिति गौणी उप- चरिता तस्येयमवस्था । नियतफलकर्तृविषयत्वेन नियतफलप्राप्तिशब्दो विषय- NT- 1 च . यो व्यापारः न - फलाप्राप्तं यो 2 ड - पदं . प . प्रयत्नः परि- कीर्तितः न . स प्रयत्न इति स्मृतः । ड . प्राप्तिश्च या 5 ड - अर्थश्च ढ - अर्थस्य 6 ड - कल्पते द - कीर्त्यते 7 8 - स शेयो विधिज्ञैः प्राप्तिसंभवः 8 ट- प्राप्त 9 ड-च 10 8 - यत्र 11 ड · सगुणं तु विनिर्दिशेत् च सगुणाः खगुणात् ·८ नाट्यशास्त्रम् 'अभिप्रेतं समग्रं च प्रतिरूपं क्रियाफलम् । 'इतिवृत्ते भवेद्यस्मिन् फलयोगः प्रकीर्तितः ॥ १३ "सर्वस्यैव हि कार्यस्य प्रारब्धस्य फलार्थिभिः। विषयिणोरभेदोपचाराद् युक्त इति यावत् । अत एव पश्यतीत्यनेन दर्शन- मेवावस्थेति दर्शितम् । यदि वा सहगुणेन दर्शनेन वर्तते, नियतफलप्राप्ति- दर्शनं तन्नामावस्थेत्यर्थः । ये स्वकारप्रश्लेषादभावेन नियतां सन्देहमयीमिति व्याचक्षते ते नियता फलप्राप्तिः संदिग्धा चेत् कथमेतद्विरुद्धं संगच्छतामिति प्रष्टव्याः। अभिप्रेतं समग्रं चेति । यस्मिन्नितिवृत्ते कर्तवस्थात्मनि नायकस्याभिप्रेतं तादृशम्, अपि च नानुचितं, अपि तु प्रतिरूपमुचितं संभवात् पूर्ण क्रियाफल- मिति समनन्तरफलं, न च विधिफलमिव स्वर्गादि कालान्तरापेक्षि वय॑ते, सावस्था नायकस्य फलयोगः फलोत्पत्तिनम । तत्र सचिवामात्यादेरपि यावस्था सा वस्तुतो नायकगामिन्येव भवतीति नाटकेषु नावश्यं सर्वा नायकस्य साक्षादेवोपनिवन्धनीयाः, अपि तु सचिवादिगतत्वेनापि फल- योगस्तु साक्षादेव तद्गन इत्यभिप्रेनमित्यनेन दर्शितम् । अवस्थान्तराणि सचिवादिगतान्यपि पर्यवस्यन्ति नायकादेरेवेत्येतदेव सुकविना रत्नावल्यां "प्रारम्भेऽस्मिन् स्वामिनः सिद्धिनौ" (अ-१) इति श्लोकेन प्रतिपदमुक्त्वा अस्मदाभिप्रायः समुच्छितेन दर्शितः । ननु मानुषव्यापारे नायकस्य तत्सचिवादेर्वा भवन्त्येता अवस्थाः, प्रतिनायकेऽप्येवं तत्र परमसदुपायापेक्षया । यत्र तु दैवायत्तं फलं वर्ण्यने तत्र कथं न च वर्ण्य पुरुषकारमात्राभिमानिनां दैवमवजानानां चावीकादिमतमे- युषां , स देवबहुमानव्युत्पत्तये हि पुरुषकारोऽप्यफलः, तदभावोऽपि सफलः प्रदर्शनीयः, अत एव दरिद्रचारुदत्तादिरूपकाणि तद्विषयाणि । तस्मादेवाय- तत्वे कथमेतदवस्थापश्चकम् , तत्परिहर्तुमाह सर्वस्यैव हीति दैवदागच्छतोऽ- 1 द - श्लोकाध न वर्तते 2 ढ • रूप 3 ड - यदृश्यते निवृत्ते तु फलयोगः स दृष्यते (ट. उच्यत) 5 द.स कीर्तितः 6 य • इतिवृत्तादि- काव्यस्य 7 द - प्रारम्भस्य न- यत्र ·९ 1 एकोनविंशोऽध्यायः 'एतास्त्वनुक्रमेणैव पञ्चावस्था भवन्ति हि ॥ 'आसां स्वभावभिन्नानां परस्परसमागमात् । 'विन्यास एकभावेन फलहेतुः प्रकीर्तितः ॥ १५ . - पीत्यर्थः । तत्रापि हि यद्यपि नायको न यतते तथापि यत्र फलं भवति तनावश्यमवस्थादिभिर्भाव्यम् । स एव च परं फलेन तदानीमर्थीभवति' 'यमर्थमधिकृत्य प्रवर्तत' इति हि प्रयोजनलक्षणं वदन्ति । तथा हि सेवाद्य- शेषोपायप्रारम्भ विनानन्दसंपादनहृदय एव, अपरथा परतः प्राप्तमपि फलं नाङ्गीकुर्यात् , अनङ्गीकरणेऽपि वास्य फलार्थित्वमेवाधिकफलान्तरसन्तोष- मनु प्रसिद्धयादिफलान्तराभिसन्धानादिति युक्तमुक्तं मुनिना सर्वस्यैव पञ्चावस्था इति । नन्वासां तावत् स्वरूपभेदः कालभेदश्च कालाभिन्नानां चैककालवा- भावात् 'संसाध्ये फलयोगे तु व्यापारः कारणस्य' इति (१९-७) यदुक्तं तत् कथम्, किं च फलयोगे साध्ये च तनावस्था कारणस्येति पञ्चेतीहावस्था फलयोग एव, न तु सा कदाचिदन्येत्याशङ्कयाह आसां स्वभावभिन्नानामिति स्वभावभेदे तु कालभेदोऽप्युपलक्ष्यते, स्वभावभेदे दिक्काले दण्डचक्रादिभि- रेकफलसंपादना, तेन कालभिन्नानामपि, आसां परस्परमन्योन्यं संगत्या नान्तरीयकत्वेन यदागमनं तदवलम्ब्य यो विन्यासो यत्फलभेदः तत आद्य- न्तावहर्षणं निश्चितोत्तरोत्तरकार्याणां कारणकारणानामपि हेतुत्वानपाया- दिति भावः । यच्चोक्तं फलयोगे कथं फलयोगान्तरमिति तत्राप्याह एकभावेन फलहेतुरिति । एकभावः संबन्धः। तेनायं भावः-फलस्योत्पत्त्यवस्था एका नायकेन सह संबद्धा, द्वितीया येयं संसाध्ये फलयोग इत्यत्र निर्दिष्टा, पूर्वा त्ववस्था मध्यत्रयेण युज्यमाना योग्यफलोत्पत्तिदर्शना पञ्चम्यवस्थेत्यर्थः । 1 ड . यथानुक्रमशो ह्येताः ढ • यथानुक्रममतास्तु च • एता अनु। 2 य - तासां 3 ड . विन्यासः फलभावेन फलाय परिकल्प्यते 4 हेतुः ·१० नाव्यशास्त्रम् 'इतिहत्तं समाख्यातं 'प्रत्यगेवाधिकारिकम् । 'तदारम्भादि कर्तव्यं फलान्तं च यथा भवेत्॥१६ पूर्णसन्धि च कर्तव्यं हीनसन्ध्यपि वा पुनः। नियमात् पूर्ण सन्धि स्याद्धीनसन्ध्यर्थं कारणात् ॥ एवमवस्थापञ्चकं प्रदर्श्य तदनुयायित्वेनेतिवृत्तस्याधिकारिकत्वं समर्थ- यितुमाह इतिवृत्तं समाख्यातमिति । यद्यस्मात्तत् कर्तव्य कार्य वस्त्वारम्भादि फलान्तं च तदिति तस्मात्तदवस्थानुयायित्वेनाधिकृतत्वादाधिकारिकमुच्यते । चस्तुशब्दस्याथे, यथा तु तदितित्तशब्दवाच्यं भवेत् तथा प्राक् सम्यगा- ख्यातमितिशब्दार्थमिति निरूपणेन ‘पञ्चभिः सन्धिभिस्तस्य विभागः' इत्यनेनैतच्च तद्गतवक्तव्यान्तरोपक्षेपाय पुनरभिहितम् । ननु किं सर्वत्र पञ्चैव सन्धय इत्याह पूर्णसंन्धि चेति । विकल्पः सर्व- वेति कश्चिदाशङ्कते तं प्रत्याह नियमादिति । उत्सर्गेणेति केचित् । उपाध्याया- स्त्वाहुः-सर्वत्रेतिवृत्तं पञ्चसन्ध्येव, न हि कश्चिदपि व्यापारो प्रारम्भाधव- स्थापञ्चकं विना सिद्ध्येत्, न शक्यमौनीकृत्यं वा । उक्तं च- सर्वस्यैव हि कार्यस्य प्रारब्धस्य फलार्थिभिः । एतास्त्वनुक्रमेणैव पश्चावस्था भवन्ति हि ॥ इति (१९-१४) अवस्थापञ्चकानुयायिना सन्धिपञ्चकेनापि भाव्यमेव, तेन सर्व नियमात्पञ्च- सन्धि, 'हीनसन्धित्वं तु तत्र कारणादपूर्णाङ्गत्वलक्षणादुच्यते, अत एव पूर्णसन्धीति व्यपदिश्यते इत्यपिशब्देन चोक्तं 'हीनसन्ध्यपि वा पुनः' इति । ड. 1 य - यवृत्तं हि 2 ट . यथाख्यातं, ड - यदाख्यातं 4 ट - कविना तत्र कर्तव्यं फलान्तं च यथाक्रमम् 5 प. यदा य तु 7 ड . यत्कार्य च - तत्कार्य 8 न. 9 ट-सन्धि न. अपि पुरस्तात् 6 ड - अपि, ड - सन्धिस्तु - 1 विधुर ·११ एकोनविंशोऽध्यायः 'एकलोपे चतुर्थस्य 'हिलोपे त्रिचतुर्थयोः। "द्वितीयत्रिचतुर्थानां त्रिलोपे लोप इष्यते ॥ प्रासडिके परार्थत्वान्न ह्येष नियमो भवेत्। यदुत्तं सम्भवेत्तत्रं तद्योज्यमविरोधतः ॥ १९ 'डिमः समवकारश्च चतुस्सन्धी' इति वक्ष्यते, तनावमर्शस्य लोपः। 'व्यायोगेहामृगों चापि सदा कार्यों त्रिसन्धिको' इत्यत्र गर्भविमर्शयोलोपः। 'द्विसन्धि तु महसनं वीथ्यको भाण एव च ' तत्र प्रतिमुखगर्भावमर्शानां लोपः, त्रिशब्देन (द्वितीयत्रिचतुर्थानामित्यत्र) तृतीयो लक्ष्यते। तत्रोप- क्रमोपसंहारौ तावत् सर्वनावश्यंभाविनौ, । तत्र तु ये प्रेक्षापूर्वकारिणो विततं बहुफलं कर्तव्यमारभन्ते तेपां पश्चैव सन्धयः। आर्तिसहिष्णुत्वेन शंक्य- मानविरुद्धमत्ययस्यापाकरणे “द्वौ प्रतिषेधौ विधि द्रढयतः" इति न्यायात् . सुदृढो हि भवत्येषां फलयोगः। डिमादिनायकास्त्वत्युद्धतप्रायत्वान्नातीव विनिपातमाशङ्कन्ते । व्यायोगादिनायका , अपि तारतम्येन फलयोगाङ्गी- भावान्नाद्रियन्ते । प्रहसनादिनायकास्त्वधर्मप्रायत्वात्तदितिवृत्तस्य चर्वित- शरीरत्वादुपक्रमोपसंहारमात्रे विश्राम्यन्तीत्यपूर्णा अवमर्शादयः । एवं पञ्चभिरितीतिवृत्तशब्दे यस्य हीतिशब्दो व्याख्यातः, सोऽनेन निर्वाहितार्थः, प्रासङ्गिके तु क इतिशब्दस्यार्थ इति दर्शयति प्रासङ्गिक इति । नियमो य उक्तो नियमात्पूर्णसन्धि स्यादित्यादि स तत्र न भवेत् , विभी- षणप्रतिष्ठापनविषये रामस्य चेदौत्सुक्यबन्धादि योज्येत तर्हि तदेव यन- संपाचं भवेत् । परामृशति यद्वृत्तमिति तत्राधिकारिके यदविरुद्धमत्र प्रासङ्गिके सम्भवि वृत्तं प्रारम्भेष्वन्यतमं च तदेव प्रासनिके योजनाहमिति । ननूक्तं औत्सुक्यमात्रबन्धस्तु यद्धीजस्य' इत्यादि तत्र चोपायतत्सह- कारिवर्गप्रतिबन्धत्वं तद्विध्वंसनं चोपक्षिप्तं तत्र तत्वरूपं न ज्ञातमित्युपाय- 1 भ - चतुर्थस्यैकलोपे तु ढ - चतुर्थः स्यात् 2 च - लोपं 3 6 द्वितृतीय तु भवेत् किश्चित् bट - यत्र 6 ड - संयोज्यमविरोधि तत् ·नाट्यशास्त्रम् 'इतिटत्ते यथावस्थाः पञ्चारम्भादिकाः स्मृताः। अर्थप्रकृतयः पञ्च तथा बीजादिका अपि॥ बीजं बिन्दुः पताका च प्रकरी कार्यमेव च। 'अर्थप्रकृतयः पञ्च ज्ञात्वा योज्या यथाविधि॥ २१ २० सामग्रीखरूपं दर्शयितुमाह इतिवृत्ते यथावस्था इति, इतिवृत्तविषये यथा येन प्रकारेणाधिकारिकस्य खण्डन'लक्षणेन पञ्चावस्था उक्ताः तेनैव प्रकारेणार्थ- प्रकृतयोऽपि पञ्चैव पठ्यन्ते । तदनभिधाने उपायादिवरूपापरिज्ञानात् प्रारम्भाद्यवस्थानां परमार्थतोऽसंवेदने आधिकारिकत्वमविदितं स्यात् । यत्रार्थः फलं तस्य प्रकृतय उपायाः फलहेतव इत्यर्थः । तत्र जडचेतनतया द्विधाकरणं, जडश्च मुख्यकारणभूतः, गूढतरो वा, आयं बीजं द्वितीयं कार्य करणीयं प्रयोक्तव्यमित्यर्थे । चेतनोऽपि द्विधा मुख्य उपकरणभूतश्च, अन्त्योऽपि द्विधा स्वार्थसिद्धिसहिततया परार्थसिद्धया युक्तः शुद्धयापि च *, तत्राद्यो बिन्दुः द्वितीयः पताका तृतीयः प्रकरी । तदेतैः पञ्चभिरुपायैः पूर्णर्फलं निष्पाद्यते । अत एवाह ज्ञात्वा योज्या यथाविधि इति तासामौदेशिकोक्तिवदुपनिबन्धक्रमनियम इत्यर्थः । अन्ये त्वाहुः- अर्थस्य समस्तरूपकवाच्यस्य प्रकृतयः प्रकरणान्यवयवार्थखण्डा इत्यर्थ- प्रकृतयः-एतच्च व्याख्यानं नातीव प्रकृतं पोषयति । सन्ध्यादीनामपि चार्थप्रकृतित्वमत्र व्याख्याने स्यात् , इतिवृत्तमेव च समुदायरूपम् । अर्थ इतिवृत्ते प्रकृतय इति वक्तव्येऽर्थग्रहणमतिरिक्तं स्यात् , इत्यवस्थाभिश्च तुल्य- तावर्णनं वर्णनमात्र स्यादिति किमनेन । 1 इदमध टपडदनबय मातृकासु न वर्तते. 2 ड.चासां पञ्च 3 द- प्रबन्धेषु प्रकीर्तिताः ट - अन्या बीजाद्या पञ्चनाटके । द्रष्टव्याः कविभिनित्यं लक्षणं च निबोधत ॥ 4 ट . इदमधैं टदयबादिष्वादशेषु न दृश्यते । ड - विनियोज्या -- 1 मन्थन - शुद्धयेति केवलपरार्थसिद्धयेत्यर्थः ·१३ - एकोनविंशोऽध्यायः 'स्वल्पमात्रं समुत्सृष्टं बहुधा यद्विसर्पति। फलावसानं यच्चैव बीजं तत्परिकीर्तितम् ॥ २२ प्रयोजनानां विच्छेदे यदविच्छेदकारणम् । तदेतत्पश्चकमुदेशक्रमेण लक्षयक्ति स्वल्पमातमिति । यद्वस्तु-सागरि- कान्तःपुरनिवासेन (वसन्तोत्सव) समये गम्भीर प्रयोजनसंवेदनाभावात् स्वल्प- मात्रमकिंचित्करप्रायं शंक्यते संवादेनोत्सृष्टं प्रक्षिप्तं यथावश्यं फलान्तं, यतो बहुभिः प्रकारैर्विसपत्येव, सर्वथा प्रसरति यत्तत् सिद्धिस्तत्फलमपि यदि निरुध्य फलत्वेन प्रवर्तते प्रथमप्रक्षेपेणैव देशकालौचित्यापेक्षैस्तद्धीजवनयस्या- रघट्टपरिवर्तनन्यायेन बहुतरोपायपरम्परोपरि' कार्यमेव यस्यापेक्ष्यं तद्बीजम् । यद्यस्मात्परितः समन्तात्कीर्तितं प्रसिद्धम् । तच कचिदुपायमानं कचि- स्फलमानं कचिवयं फलं च कचिदुपादानं कचिद्धेयव्यसननिवर्तनं कचि- दुभयमिति । तत्रापि कचिनायकोदेशेन कचित्प्रतिनायकाश्रयेणेत्यादिभेदै- बहुधा भिद्यते । तत्र चक्रवर्तिपुत्रलाभो मुनिजनाशीर्वचनद्वारेण फलस्वभाव- स्यैवाभिज्ञानशाकुन्तले। फलमपि च भविष्यदुपायाविनाभावाद् बीजमित्युच्यते । एवमन्यत्रापि यथायथमुदाहार्यम् । आनन्त्याद् ग्रन्थगौरवभयाञ्च न प्रतिदिशं लिखितम् । अथ बिन्दुं लक्षयति प्रयोजनानां विच्छेद इति । प्रयुज्यते फलं यैरुपा- यानुष्ठानैः तेषामितिवृत्तवशादवश्यकर्तव्यतादिभिर्विच्छेदेऽपि सति यदनु- सन्धानात्मकं प्रधाननायकगतं सन्धिद्रव्यज्ञानं बिन्दुः, ज्ञानविचारणं फल- लाभोपायत्वात् । यावदविच्छेदः प्रत्यनुसन्धानेन (न) कृतस्तावन्न किश्चिदपि कार्य निर्वहति । 1 ट - अल्पमात्रं समुद्दिष्टं प - अल्पमात्रमुपक्षिप्तं 2 ड - प्रसर्पति 3 न. यश्चैव प - तच्च स्यात्तद् बीजमिति 4 ड - अभिधीयते । न • कारकम् 1 क - परसरापरि ख - परस्तरापारि ·१४ नाव्यशास्त्रम् यावत्समाप्तिबन्धस्य' स बिन्दुः परिकीर्तितः॥२३ ननु बीजं तावत् फलान्तमास्ते, बिन्दोस्तु कथं स्थितिरित्याह यावत्स- माप्तिरिति । यावत्स्वस्य बध्यमानस्य फलस्य सम्यगाप्तिस्तावत् । एतदुक्तं भवति-सकलोपायप्रतिजागरणनिमित्तं ह्यनुसन्धानं यावद्धि मुख्यनायकेन प्रत्यनुसन्धानेन (न) क्रियते तावद् जडाजडरूपः सर्वोऽप्युपायधर्मोऽनुपायकल्प एव । तथा हि-तापसवत्सराजे वासवदत्ताप्रेमानुसन्धान राजमुखेन प्रत्यकं दर्शितम्-'तद्ववेन्दुविलोकनेन दिवसो नीतः प्रदोषस्तथा"* इति यावत् षष्ठेऽङ्के- त्वत्संप्राप्तिविलोभितेन सचिवैः प्राणा मया धारिताः तन्मत्वा त्यजतः शरीरकमिदं नैवास्ति निःस्नेहता। आसन्नोऽवसरस्तवानुगमने जाता रतिः किं त्वयं खेदो यच्छतधागतं न हृदयं तस्मिन् क्षणे दारुणे । तत्र प्रधानसिद्धिरायत्तसिद्धिरुभयसिद्धिः, प्रधानसिद्धावयं बिन्दुः, आयत्त- सिद्धिस्तु राज्यप्राप्तिलक्षणा । तस्याममात्यवर्गकृतमेवानुसन्धान बिन्दुः । उभयसिद्धौ तूभयकृतः येन यत्पाधान्येनाभिसंहितं स एव तदनुसंधत्तो । इत्येवं प्रधानानुसन्धानचेतनव्यापारः कारणानुग्राही स्वयं च परमकारण- खभावस्तैलबिन्दुवत् सर्वव्यापकात्वादपि विन्दुः । बीजं च मुखसन्धेरेव प्रवात्मानमुन्मेषयति बिन्दुस्तदनन्तरमिति विशेषोऽनयोः, द्वे अपि तु समस्तेतिवृत्तव्यापके। 1 ढ - कार्यस्य, न-समाप्तिमद्वन्धः 2 ड - इति संशितः तद्गोष्ठथैव निशापि मन्मथकृतोत्साहैस्तदङ्गार्पणैः । तां संप्रत्यपि मार्गदत्तनयनां द्रष्टुं प्रवृत्तस्य मे बद्धोत्कण्ठमिदं मनः किमथवा प्रेमा समाप्तोत्सवः ॥ (१-१५) यावदिति । अत्र प्रत्यङ्कदर्शितप्रेमानुसन्धानं वृत्तिकारेण ध्वन्यालोकलोचने तृतीयोद्योत उदाहरणबाहुल्येन विशदीकृतमेव । अथवास्माभिः प्रकटीकृतस्य ताप- सवत्सराजस्योपोद्धाते तनिरूपणं द्रष्टव्यम् ।

·एकोनविंशोऽध्याय: १५ यवृत्तं 'तु परार्थ स्यात् प्रधानस्योपकारकम्। 'प्रधानवच्च क प्येत सा पताकेति कीर्तिता॥ २४ फलं 'प्रकल्प्यते 'यस्याः "परार्थायैव केवलम् । अनुबन्धविहीनत्वात् 'प्रकरीति विनिर्दिशेत्॥२५ यदाधिकारिक वस्तु सम्यक् प्राज्ञैः प्रयुज्यते। "तदर्थो यः समारम्भस्तत्कार्य परिकीर्तितम्" ॥ २६ 10 यद्वृत्त तु परार्थ स्यादिति । यस्य संबन्धि वृत्तं संविदनुसन्धानं परस्य प्रयोजनसंपत्तये भवदपि स्वप्रयोजनं संपादयति । अत एवाह प्रधानवच्च कल्प्येतति । सचेतनानुसन्धाना पताका सिद्धिप्रधानस्योपकारिणी। एवं मुग्रीवविभीपणप्रभृतिरपि रामादिनोपक्रियमाणे रामादेरात्मनश्चोपकाराय प्रभवमाने प्रसिद्धिप्राशस्त्ये संपादयतीति । एवमौचित्यानौचित्यज्ञानोप- योगिन्यानयात्र पताकावदुपयोगित्वादियं पताकोत चिरन्तनाः। फलं प्रकल्प्यते यस्या इति यतश्च ततः परार्थमेव केवलं सर्वमनुतिष्ठति सा प्रकरी । यथा कृत्यारावणे कुलपतिः, वेणीसंहारे भगवान्वासुदेवः । प्रकर्षेण स्वार्थानपेक्षया करोतीति । इक् सार्वधातुभ्यः संविदपेक्षया च, स्त्रीलिङ्गत्वे कृदिकारादिति ङीष् । फलमिति फलतीति कृत्योपायानुष्ठान- मुच्यते । यदाधिकारिकमिति प्राज्ञैः प्रधाननायकपताकानायकमकरीनायकैश्वेतन- रूपैः, यद्वस्तु फलरूपं प्रयुज्यते संपाद्यते संपाद्यत्वेनानुसन्धीयते तत्फल- 1 न - हि, प यस्यावृत्तं 2 ट - परार्थस्य 3 द - प्रधानवश्चात्मनोऽपि, प - तत्संबन्धाञ्च फलवत् फ - प्रधानबन्धफलवत् 4 8 - संकल्प्यते, ट.स, प.प्रकल्पते 5 ड - सद्भिः, द - यस्य 6 न - परार्थ केवलं धुधैः, ड - परार्थ यस्य केवलम्, फ - परार्थ केवलं बुधाः 7 प - विहीनां तां फ - विहीना च ड - बन्धेन हीनस्य ह . विहीनस्य 3 य . प्रकरीमिति निर्दि ड - प्रकरी तां 9 प- वृत्तं, य-कार्य पूर्वमेवप्रकल्पितम् (द - कीर्तितम् ) 10 प - यदर्थश्च, यश्च संसाध्यं फ- यदर्थस्तु 11 न - इति कीर्तितम् , ट. समुपाहृतम्, समुदाहृतम् ट. तदर्थे .

·१६ ६ नाव्यशास्त्रम् एतेषां यस्य येनार्थो यतश्च गुण इष्यते। 'तत् प्रधानं तु कर्तव्यं गुणभूतान्यतः परम् ॥ २७ एकोऽनेकोऽपि वा सन्धिः पताकायां तु यो भवेत् । प्रधानार्थानुयायित्वादनुसन्धिः प्रकीर्त्यते ॥ २८ प्रयोजनो यः संपूर्णतादायी पूर्वपरिगृहीतस्य प्रधानस्य बीजाख्योपायस्य फलम् , आरभत इत्यारम्भशब्दवाच्यो द्रव्यक्रियागुणप्रभृतिः सर्वोऽर्थः (यस्य) सहकारी (तत्) कार्यमित्युच्यते, चेतनः कार्यते फलमिति व्युत्पत्त्या । सम्यगिति प्रभुमन्त्रोत्साहशक्तित्रयसंपनरित्यर्थः । तेन जनपदकोशदुर्गादिक- व्यापारवौचित्यं सामाधुपायवर्ग इत्येतत्सर्व कार्येऽन्तर्भवति । तत्र परं प्रथम- परिगृहीतः प्रधानभूतोऽभ्युपायो वीजवे नोक्तः । ननु प्रारम्भादिवदासामर्थप्रकृतीनां किं सर्वत्र सर्वासां सम्भवस्तथार्थ- प्रकृतिसन्ध्यवस्थाभिः सह किं यथासंख्यं नियमस्तथा किं स्वात्मन्यासां कर्तृक्रम इति शङ्कात्रयमपाकर्तुमाह एतेषामिति' पञ्चकवर्गत्रयं परामृश्यते एकैकस्य वर्गस्यैकशेषेण । तदयमर्थ:-- सर्वत्र प्रारम्भादिवत् सर्वा अर्थ- प्रकृतयोऽपि । अपि तु यस्य नायकस्य येनार्थप्रकृतिविशेषेण प्रयोजनसंपत्ति- रधिका तदेव प्रधानम् , अन्यत्तु भवदपि गुणभूतमसत्कल्पम् , यथा स्वपरा- क्रमबहुमानशालिनां पताकापकर्ये विवक्षिते एव । वीजबिन्दुकार्याणि तु सर्व- नानपायीनि । तत्रापि तु गुणप्रधानभावः तथा सन्ध्यवस्थार्थप्रकृतीनां यस्य येनोचितः संबन्धः प्रधानं नाटकादिकार्यमिति द्वितीयापि निरस्ता । यतश्च गुण उपकारो झटिति वाच्यते तदेवार्थप्रकृतिरूपं पश्चानामन्यतमं प्रधा- नत्वेन बाहुल्येन निवन्धनीयम् , अन्यद् गुणभावेन प्रधानायत्तसिद्धौ च - 1 ड - प्रधान तत्प्रकर्तव्यं 22. भूतमतः 3 ड . नैको 4 ड - च योज- येत्, ढ• पताकायाश्च योजयेत् 5 द - अनुवादि ढ . स कीर्त्यते, द. सन्धिसती (१) भवेत् ड - अनुबन्धः स कीर्तितः 1 एतासां ·হুলেনিগুত্বঃ १७ निबध्यमानाया यो पत्रांशेऽप्यधिकोपकारी स तत्र प्रधानीकतव्यः। यथा वासवदत्तालाभे (तापसवत्सराने) बिन्दुः प्रधान, कौशाम्बीराज्यलाभे तु भकरी पताका च प्रधाना, अमात्यख्य राज्यसिद्धौ स्वार्थसिद्धिरिनि पता- कात्वं केचिदाहुः । एवं सुसङ्गतासांकृत्यायनी वीजधादिषु वाच्यम् । अपरे तु-प्रथमतरमेव नायकस्य तावदूपत्वा व प्रमाणं पृथङ्नायकत्वं, सुग्री- वादयस्तु प्रथग्भूता एव, सांप्रतिके कार्य केबलमाश्रिता हति, एवं प्रमाणमिव पताकादिरूपत्वम् । तेषां मते तापसवत्सराजे उभयत्रापि बिन्दुरेव प्रधानं, पश्चानामप्यर्थप्रकृतीनामन्यतमस्य द्वयोस्तिमृणां चतसृणां सर्वासां वा प्राधान्यं यथाखं विभजनीयम् । पताकाप्रवृत्तस्य प्रधानवदतिदेशात् पञ्च- सन्धीत्यासां भवेत् पृथग्गणना । अस्त्वित्यसौ परार्थत्वादेव । अत एव च कुतः सन्धिः सूच्यते वाभ्यूबते वा निबध्यते वा । यथा मायापुष्पके- वाली यथा विनिहतः प्रथितप्रभाचो दग्धा यथैककपिना प्रसभं च लङ्का । तीर्णो यथा जलनिधिर्गिरिसेतुना च मन्ये तथा विलसितं चपलस्य धातुः॥ पताकायां हि पूर्णवर्णने पताकान्तरं स्यादित्यनवस्था । तद्युक्तमुक्तमनु- सन्धित्वान पृथग्गणनमस्येति । तथा लोल्लटाद्यास्तु मन्यन्ते परार्थे साधयितव्ये पताकानायकस्येतिवृत्त- भागा अनुसन्धयः । यथा कृत्यारावणे- धन्यास्ते ते कृतिनः श्लाघ्या तेषां च जन्मनो वृत्तिः । यैरुज्झितात्मकायैर्येषामर्थाः प्रसाध्यन्ते ॥ इति मुखानुसन्धिः, “वाली यथे"ति प्रतिमुखस्यानुसन्धिः, शक्तिहते लक्ष्मणे ओषध्यानयने गर्भस्य, अङ्गददौत्ये मन्दोदर्याक्षेपेऽवमर्शस्य, “आ! अनायें तिष्ठ तिष्ठ, अतिरथस्त्वं सा न" इति निर्वहणस्य, इति । एतत्त भवति सर्वस्यैव हि पश्चावस्था भवन्तीत्युक्तम् । किं तस्यानुसन्धिद्वित्वाभिधाने प्रयोजनं न पश्यामः। - ! अशक्त, + सुसङ्गता रत्नावल्यां, सांकृत्यायनी तापसवत्सराजे 3 1 स्यास्यात् ·१८ नाव्यशास्त्रम् 1 आगर्भादाविमर्शाद्वा' पताका विनिवर्तते। 'कस्म्पद्यस्मा निबन्धोऽस्याः परार्थः परिकीर्त्यते॥ 'यत्रार्थे चिन्तितेऽन्यस्मिनस्तल्लिङ्गोऽन्यः प्रयुज्यते। खफलसिद्धये यतमानस्य तत्र तत्रावश्यं पृथग्गणनाशङ्केति, तत्पशमन- प्रयोजनम्, अस्मत्पक्षे कस्मिस्वहि प्रधानसन्धौ तस्यानुयायित्वमिति दयितु- माह आग दाविमर्शावति प्रतिमुखे गर्भे यदि वा । यमर्थ व्याप्य निवर्तते पताकेतिवृत्तं तावत्येव पताकानायकस्य खफलसिद्धिरुपनिबन्धनीया, सिद्ध- फलस्त्वसौ प्रधानफल एवं व्याप्रियमाण आसीनोऽपि भूतपूर्वगत्या पताकाशब्दवाच्यो न मुख्यत्वेन । अनाह कस्माद्यस्मादिति । कस्मादस्याभि- प्रायः, प्रधानवच्च कल्प्येतेत्युक्तत्वात् निर्वाहादपि किं तद्भवति, अत्रोत्तरं यस्मादिति निर्वहणपर्यन्ते तत्फले क्रियमाणे तुल्यकालयोरुपकार्योपकारक- स्वाभावात् तेन प्रधानोपकारी (कारभावो?) न भवेत् । अभिविधावाङ् । ये तु मर्यादायां तं व्याचक्षते ते न सम्यगमंसत-विनिपातप्रतीकारः प्रधान- विमर्शसन्धौ प्रस्तुतोपयोगः पताकायाः, यत्र कृतघ्नतादृष्टा तन्न नीत्योच्यते कृतज्ञस्तु प्राप्तफलो विनिपातान् प्रतिकुर्यादेवेति । तत्र पताकानायको यथा- खार्थे प्रवर्तते परार्थं च (संपद्यते), भृत्यस्यान्यस्य वा जडस्य वा स्थिति:- खार्थेऽपि सति परार्थे संपद्यते । तत्पताकास्थानकं पताका तत्र जडस्य स्वार्थपरार्थप्रवृत्तौ तावदभिसन्धानाभावात् । अभिसन्धानवतः सुग्रीवादेः पताकानायकाभेदः, अजडस्यापि स्वार्थे यद्यप्यनुसन्धानमस्ति तत्रापि परार्थे नास्तीति विशेषः, प्रधानवच्च कल्प्येतेति पताकालक्षणेऽभिधानाद् बहुतरेतिवृत्ते व्यापकता नायकस्य, अस्य तु परिमितेतिवृत्तव्यापकत्वमित्यपि विशेषः। तस्य पताकास्थानकस्य वक्ष्यमाणभेदैर्भेदवत्त्वात् सामान्यलक्षणं ताव- दाह यत्रार्थे चिन्तितेऽन्यस्मिन्निति । अर्थः प्रयोजनं, उपायश्च, कर्मकरण- तु बन्धो 1.च 23. तस्मात् द - करमान्निबन्धो होतस्याः 3 ड 4 ड - परायोपकल्पते ट. परार्थाय तु कल्प्यते 5 न • यत्रान्यस्मिन् चिन्त्य- माने कल्पितोऽन्यः द - यत्रार्थश्चिन्त्यमानोऽपि तल्लिङ्गोऽर्थः ·एकोनविंशोऽध्यायः आगन्तुकेन नावेन पताकास्थानकं तु तत् ॥ ३० सहसैवार्थसम्पत्ति'र्गुणवत्युपकारतः । पताकास्थानकमिदं प्रथम परिकीर्तितम् । व्युत्पत्त्या, अन्यस्मिन्नुपाये प्रयोजने वा चिन्तिते अन्यः उपायान्तरप्रयो- जनान्तरलक्षणः प्रकर्षेण युज्यते संवध्यते यत्नेति तत्पनाकास्थानकम्, पता- काधारत्वादुपचारादितिवृत्तमपि पताकास्थानकम् । उपाध्यायास्त्वाहुः-पता- काय: स्थानमितित्तता, तन चार्थः क्रियमाणोऽपि पूर्वपदार्थमुपसंक्रामति, राजवाहन इवायमुद्धरकन्धरस्तिष्टतीति यथा, तेन पताकास्थानकमितिवृत्त- मेवोच्यते । तत्र वर्ण्यमानं तु जडाजडरूपं पताकासशमित्यर्थादुक्तं भवति । स चान्योऽर्थस्तल्लिङ्गस्तन्मुख्यमर्थ लिङ्गयति विचित्रयतीति । ननु किं तत्र पताकासादृश्यमित्याह आगन्तुकेन भावेनेति । भावनं भावः कारणत्वम्, तच्च द्विविधं खरूपकृतं सहकारिकृतं च । सहकारिकृत- मागन्तुकमुच्यते । तेन सहकारित्वसामान्यात् तत्समर्थाचरणलक्षणात् पता- कासादृश्यमिति यावत् । अन्याभिसन्धानेऽन्यसिद्धिश्चेत् भूषणभूतापि कश्चिदूषणत्वेन गृहीता, तैरर्थशब्दः उपायवाच्योपाश्रितः । तल्लिङ्ग इति कारणत्वधर्माभावप्रवृत्तिनिमित्त उपाय: उदाहरणं सामान्यलक्षणस्य विशेषलक्षणव्याख्याने शक्ययोजनमिति तत्रैव दर्शयिष्यामः । तद्भेदान् क्रमेण लक्षयति सहसैवार्थसंपत्तिरिति । यत्रोपकारकमपेक्ष्य गुणवती उत्कृष्टा अर्थस्य फलस्य सहसैवाचिन्तितोपनतत्वेन भवत्ति संपत्तिः तत् प्रथममिति साध्यफलयोगात्मधानं पताकास्थानम् । यथा रत्नावल्यां सागरिकायां पाशाव- लम्बनप्रवृत्तायां वासवदत्तेयमिति मन्यमानो यदा राजा पाशं मुञ्चति तदा तदुक्त्या सागरिकां प्रत्यभिज्ञाय "हा कथं प्रिया मे सागरिका, अलमल- मतिमात्र" मित्यादि । अनान्यत्प्रयोजनं चिन्तितं तद्वैचित्र्यकारि च प्रयोज- नान्तरं संपन्नम् । तत्र च दैवयोगः तथाभूतदेशकालयोगो नायकः स्वात्मैवा. न्याभिसन्धिबलात् कल्पितभेदः, सागरिकैव वा मरणमेवोचितमित्यन्याभि- .. " ३ न . स्थानमित्याद्यमलङ्का- 1 न-संपत्ता 2 न. न - कारक, ड. चारतः रार्थसंयुतम् , हृतम्, द- परिकीर्यते ·२० नाट्यशास्त्रम् 'वचः सातिशयं श्लिष्ट काव्यवन्धसमाश्रयम् । 'पताकास्थानकभिदं द्वितीयं परिकीर्तितम् ॥ ३२ अर्थोपक्षेपणं यत्र लीनं "सविनयं भवेत् । 'श्लिष्टप्रत्युत्तरोपेतं तृतीयमिदमिष्यते॥ ३३ - सन्धानेन, वदतीति पताकानायकसदृशत्वं भजते। अन्यस्मिन्नुपाये चिन्तिते सहसोपायान्तरमाप्तिः यथा नागानन्दे जीमूतवाहनस्य शङ्खचूडाप्राप्तवध्य- पटस्य कञ्चुकिना वासोयुगलार्पणम् । अन्ये तु 'चतुष्पताकापरम मितिभाविसन्धिचतुष्टयाभिप्रायेण मन्यमानाः प्रथमद्वितीयादिशब्दान् मुखादिसन्धिविषयप्रयोगाभिप्रायेण व्याचक्षते । अत्र च युक्तिने लक्ष्यते, न वा चमत्कारं भजतीत्यसदेव । एतत्तुल्यतया गणन- भूतेन्द्रियैः सह पताकापञ्चकगणनमप्यापादयेदिति च वदद्भिश्चिरन्तनैरे वायमुपहासपात्रीकृतः पक्ष इत्यास्ताम् । वचः सातिशयं श्लिष्टमिति । काव्यस्य प्रकृतस्य वर्णनीयस्य यो बन्धः, अतिशयोक्यादिना योजनं तनिमित्तवशायद्वचनं सातिशयश्लिष्टमप्रकृतं प्रत्यु- चितं जातं तद्वचनं तदर्थो वा तदुच्चारयिता वा यादृच्छिकं वा प्रकृतोपयोगि- त्वेन सहकारित्वेन गच्छद् द्वितीयं पताकास्थानमभिसन्धानापेक्षया । यथा रामाभ्युदये तृतीयेऽके सीतां प्रति सुग्रीवस्य संदेशोक्तिः- बहुनान किमुक्तेन पारेऽपि जलधेः स्थिताम् । अचिरादेव देवि त्वामाहरिष्यति राघवः ॥ अनान्यप्रयोजनेनातिशयाशयेन प्रयुक्तेऽपि वचसि पारेऽपीत्यादि प्रकृतो- पयोगातिशयात्पताकास्थानकम् । अर्थोपक्षेपणं यत्वेति । लीनमस्फुटरूपं उक्षिप्यमाणमर्थजातं, श्लिष्टेन संबन्धयोग्येनाभिप्रायान्तरप्रयुक्तेनापि प्रत्युत्तरेणोपेतं सद्यत्र, सविनयं विशे- षेण नयनेन विशेषनिश्चयप्राप्त्या सहितं संपद्यते तत् तृतीयं पताकास्था- 1 ड . वचसातिशय 2 ट . रसाश्रयम् 3 ट . पताकं 4 य - कल्पितम् द: -क्षेपकं यत्तु, ड यतु, भ यत्तत् 68 - संविनयं 7 भ-शिष्टं - ·२१ एकोनविंशोऽध्यायः 'द्वयर्थो वचनविन्यासः सुश्लिष्टः काव्ययोजितः । उपन्याससुयुक्तश्च तच्चतुर्थमुदाहृतम् ॥ नकम् । यथा मुद्राराक्षसे चाणक्य:-" अपि नाम राक्षसो दुरात्मा गृह्येत"। एवमस्फुटेऽर्थे उपक्षिसे (पविश्य) सिद्धार्थक:-"अंभ गहिदो" । इत्येतत्प्रत्युत्तरं सन्देशाशयेन प्रयुक्तमौचित्याद्विशेषनिश्चयं करोति । तथा च पुनश्चाणक्यः-(सहर्षमात्मगतं) " हन्त गृहीतो दुरात्मा राक्षसः" इति । इदं च प्रकृतसाध्योपयोगाङ्गित्वात् पताकास्थानीयमिति वीथ्यङ्गाद् गण्डा- दस्य भेदः-"ऊरुयुग्मं च भग्नं" तद्धि प्रत्युत दुर्योधननाशादाशयश्च दुष्टः। कस्तस्योपयोगः, पाण्डवानुसारेण तु भवतु । इदं पताकास्थानकं भिन्न- विषयत्वं कृतं ह्येतद्रूपं न क्षतिमावहति । द्वयर्थो वचनविन्यास इति यो वचनविन्यासः कथारूपं वा सालङ्कारत्व- संपत्त्याशयेन, शोभनः प्रसादयुक्तः, श्लेषवशात्, द्वयर्थ इति अनेकार्थसंप्रयुक्तः तादृशः सनुपन्यासे वस्त्वन्तरोपक्षेपे मुष्ठु संपद्यते, तच्चतुर्थम् । यथा- "प्रीत्युत्कर्षकृतो दृशामुदयनस्येन्दोरिवोद्वीक्षते"' (रत्नावली अ १.२३) इत्यत्र हि काव्यरूपताशयेन श्लेषः प्रयुक्तः प्रधानवस्त्वन्तरं सागरिकागतमुक्षि- पति-"अयं सो राआ उदयणो जस्स अहं तादेण दिण्णा-अयं स राजा उदयनो यस्याहं तातेन दत्ता (रत्ना अ१ ) इति । "उद्दामोत्कलिका" 1 भ, ढ - व्यर्थो 2 ढ -सं, भ - यत्र स्यात् ३ प - कार्य 4 8. उप- मित्या संप्रयुक्तः, न - उपपत्त्या युतं यच्च, द - उपपत्त्या च - उपन्याससंयुतश्च 5 6 - चतुर्थमिति कीर्तितम् द - चतुर्थ परिकीर्तितम् फ· द्वार्थ . न्यासं...ष्टं... तम्, युक्तं च...तत् . * आर्य गृहीतः 1 अस्तापास्तसमस्तभासि नभसः पारं प्रयाते रवा- वास्थानी समये समं नृपजनः सायन्तने संपतन् । संप्रत्येष सरोरुहातिमुषः पादास्तवालेवितुं... 2 उद्दामोत्कलिकां विपाण्डुररुचं प्रारब्धजृम्भा क्षणा- दायासं श्वसनोगमैरविरतैरातन्वतीमात्मनः ! अधोद्यानलतामिमां समदनां नारीमिवान्यां ध्रुवं पश्यन् कोपविपाटलद्युतिमुखं देव्याः करिष्याम्यहम् ॥

·२२ হয়। [यत्र सातिशय वाक्यमपाने विनाशिदृष्टमन्ते च पताका तुला ] ३५ चतुष्पताकापरम नाटके कार्याध्यते । पञ्चभिः सन्धिभिर्युक्तं 'तांश्च वक्ष्याम्यतः परभू॥३६ इति तु नोदाहरणं, द्वयर्थताप्रतिपत्तावपि हि नानार्थेन सहकारिता कुत्र- चिदाचरिता । तस्मादेतद्वीथ्यङ्गस्य व्याहारस्यैवोदाहरणं युक्तम् । एषामुत्कर्ष दर्शयितुमाह चतुष्पताकापरममिति । चतुष्पताकाशब्देन समनन्तरं पताकास्थानकमुक्तं तैश्चनुर्भिः कृतः परमनुत्ष्टं नाटके नाट्यविषये कार्यमिष्यते तस्माचथाकर्तव्यमित्यर्थः। पताकानायकेन हि यल्लेशतः कर्तव्यं तदेकेन क्रियते चदुष्टयेन वा। कोचिदित्याहुः-चतषु सन्धिषु चत्वारः पताकानायकाः, तेषां यथाक्रमं सूच- कानि पताकास्थानकानि, प्रथमं मुखसन्धौ यावच्चतुर्थमवमर्शसन्धाविति- तच्चासत्, पताकाया इव प्रकरीकार्यविन्दुबीनानामपि सूचकान्तराणि वक्तव्यानि स्युः चत्वारश्च नियमेन पताकानायका भवेयुः, आगर्भा- दिति च पक्षे चतुष्पताकापरममित्यसङ्गतं स्यात्, मुख्यनायके चेतिवृत्त- सूचकं न लक्षणतः कथ्यते पताकानायके तु कथ्यत इत्यधरोत्तरमाश्रितं स्यात् , न च मुख्यसंधावाद्यं द्वितीयं प्रतिमुखसन्धावित्यादिक्रमो न्याये लक्ष्ये वा साक्ष्यमाक्षिपति-इत्यलमनेन । एवमितिवृत्तं व्याख्यातं, तस्य च भेदद्वयं निरूपित, प्रसङ्गादाधिका- रिकत्वसिद्धये अनुवृत्तिस्थानभूता अवस्थाः पञ्च दर्शिता अर्थप्रकृतयश्च, तत्प्रसङ्गादेव पताकास्थानानि । अधुना वितिशब्दार्थ प्रयुक्तं पञ्चभिः सन्धिभियुक्तमिति । तत्र प्रतिज्ञा करोति तांश्च वक्ष्यामीति । - अथ SONOM 1 6 . आदर्श एव 2 भ-पताकमेवं हि न. काव्य । द - तान्प्रव तत्प्रव 1 "अन्ये तु कार्ययोजितः" इति पाठं ग्वीकृत्य उद्दामेत्यायुदाहृत्यायं वचन- विन्यास उपक्षेपणार्थेन समालिङ्गितः प्रसङ्गादिति व्याचक्षते। ....- ·२३ তুলৰিহাজ্ব मुख प्रतिलुखं चैव गर्भो विमर्श वए च। तथा निर्वहर्ष चेति नाटके पञ्च सन्धयः ।। [एऋषिः सन्धिभिर्युक्तं प्रधानमनु कीर्यते। शेषाः प्रधानसन्धीनामनुग्राह्यनुसन्धयः॥] ३८ यत्र बोजमुत्पत्तिर्नानार्थरससम्भवा। "काव्ये शरोरानुगता तन्मुखं परिकीर्तितम्॥ ३९ ०० .. निर्णिनीषुरुद्देशं तावदाह मुखं प्रतिमुखं चैवेति । समुच्चयपदैः पञ्चानां सर्वत्रा- वश्यंभावित्वं द्योतिनम् । नियमवाचिभिः क्रमनियमः । नाटक इत्यभिनेय- रूपके इत्यथः । महावाक्यार्थरूपस्य रूपकार्थस्य पञ्चांशा अवस्थाभेदेन कल्प्यन्ते । तत्र मुखस्य खतन्त्रस्यतिवृत्ते समस्तप्रयोजनस्यातएव नाय- कस्य स्वमुखेन परद्वारेण वा या प्रारम्भावस्था प्रथमा व्याख्याता तदुप- योगी यावानर्थराशिः स मुखसन्धिः । तस्यार्थराशेरवान्तरभागान्युपक्षेपाद्यानि सन्ध्यङ्गानि । एवमन्येषु सन्धिषु वाच्यम् । तेनाथांवयवा सन्धीयमानाः परस्परमङ्गैश्च सन्धय इति समाख्या निरुक्ता । तदेषां सामान्यलक्षणम् । तत्रैषां क्रमेण विशेषलक्षणमाह यत्र बीजसमुत्पत्तिरिति । प्रागारम्भभावि- त्वान्मुखमिव मुखं, यावत् क्रियावत्यर्थभागराशौ बीजस्य मुखोपायस्य सम्य- गुत्पत्तिः शरीरेण प्रारम्भात्मना अनुगता भवति, नानाभूतोऽर्थवशात् प्रसङ्गायातो रससंभवो यः स्यात् । एतदुक्तं—प्रारम्भोपयोगी यावानर्थराशिः प्रसक्तानुप्रसक्त्या विचित्राखाद आपतितः तावान् मुखसन्धिः, तदभिधायी 4 ढ - ग्राह्यानु, 1 प . गर्भो निमर्शश्च तथैव हि भ - चैव गर्भोऽवमर्श एव च 23. सन्धयो नाटके स्मृताः, ढ - नाटके सन्धयः स्मृताः, प. सन्धयः पञ्च नाटके 3 अयं श्लोको डनयमभढ - मातृकासु वर्तते 5 द - समाप्तिस्तु 6 न - श्लिष्टा काव्यशरीरेण, द - शरीरकाव्यानुगमात्, भ. काव्यशीर्षानुगता मुखं तत्समुदाहृतम् , कथाशरीरानुगता * विमर्शावमर्शशब्दयोरन्यतरस्वीकारेण बहूनां पाठानामश्राव्यता दृश्यते फ-ग्राह्यस्तु - ·नाव्यशास्त्रम् बीजस्योद्घाटनं यत्र' दृष्टनष्टमिव चित् । 5 -- .. च रूपकैकदेशः । यथा रत्नावल्यां प्रथमोऽङ्कः, तथा हि, अमात्यस्य वीरो, वत्सराजस्य शृङ्गाराद्भुनी नतः शृङ्गार इति इयानयं सागरिकाया राजदर्शने मात्यपारम्भविषयीकृतेऽर्थराशिरुपयोगीति सुखसन्धिः । एवं प्रतिसन्धि वक्तव्यम् । बीजस्योद्घाटनं याति । कार्यतया दृष्टं कारणतया नष्टमिति केचित् , उपादेये दृष्ट हेये नष्टमित्यन्ये, नायकवृत्त दृष्ट प्रतिनायकेतिवृत्ते नष्टमित्यपरे । न चैतत्समञ्जसम्, एकविषयमन्तरेण सन्धानायोगात, नाशस्यापि च हेयादिविषयस्य प्रारम्भवशेन दृष्टतयैव संग्रहसंपत्तेः । तस्मादयमत्रार्थः- बीजस्योद्घाटनं तावत् फलानुगुणो दशाविशेषः तद् दृष्टमपि विरोधिसं- निधेर्नष्टमिव, पांसुना पिहितस्येव बीजस्याङ्कुररूपमुद्घाटनम् । यथा वेणीसंहारे कञ्चुकिवचनम्- आशस्त्रग्रहणादकुण्ठपरशोस्तस्यापि जेता मुने- स्तापायास्य न पाण्डुम्नुभिरयं भीष्मः शरैः शायितः । प्रौहानेकधनुर्धरारिविजयश्रान्तस्य चैकाकिनो बालस्याययरातिलूनधनुषः प्रीतोऽभिमन्योर्वधात् ॥ (अ २-२) अत्र पाण्डवाभ्युदयस्य मुखोपक्षिप्तस्योद्घाटनं भीष्पवधाद् दृष्टमभिमन्यु- वधानष्टम् । अत्रापि वेदितमिति केचित् । तदा चार्थो न संगमितः स्यात् । दृष्टतैव प्रतिमुख उपयोगिनी नष्टता त्ववमर्श एवेति केचिदुत्तरोत्तरविकास- तारतम्यं दृष्टनष्टत्वमाहुः । पूर्वावस्था हि दृष्टाप्युत्तरदृष्टविकासापेक्षया नष्टा । एवं संमृष्टोपमविकास उत्तरापेक्षयति मन्यते, अनापीवार्थो न संगच्छत एव, न कार्यजननं शक्क्या। तस्मादयमत्रार्थः-दृष्टं नष्टमित्र कृत्वा तावन्मुखे न्यस्तं भूमाविव बीजं, अमात्येन सागरिकाचेष्टितं वसन्तोत्सवकामदेवपूजादिना तिरोहितं नष्टमिव 1 ड - उद्धटनं यतु 1 तदपार्थों 2 नष्टमेव ·२५ 1 एकोनविंशोऽध्यायः मुखन्यस्तस्य सर्वत्रं तदै प्रतिमुखं स्मृतम् ॥ ४० उद्भेदस्तस्य बीजस्य प्राप्तिरप्राप्तिरेव वा। 'पुनश्चान्वेषणं यत्र स गर्भ इति संज्ञितः ॥ सागरिकाचेष्टितस्य हि बीजस्येव तदाच्छादकमप्युत्सवादिरूपं भूमिरिव प्रत्युद्धोधकम् । तस्य दृष्टनष्टतुल्यं कृत्वा न्यस्तस्य, अत एव कुङ्कुमवीजस्य यदुद्धाटन तत्कल्पं, यत्रोद्धाटनं सर्वत्रैव कथाभागसमूहे' तत्पतिमुख, प्रतिराभिमुख्येन यतोऽत्र वृत्तिः । पराङ्मुखता हि दृष्टनष्टकल्पनानिदर्श- नम् । रत्नावल्यां-परप्पेसत्तणसिदं वि मे सरीरं एदस्स दंसणेण अज मे बहुमदं संपण्णम् (परपेष्यत्वक्षितमपि मे शरीरमेतस्य दर्शनेनाद्य मे बहुमतं सम्पन्नम् ) इत्यादिसागरिकोक्तेरनहाङ्कात् (प्रथमात्रात्) सुसङ्गतारचितराजत- समागमपर्यन्तं काव्यं द्वितीयाङ्कगतं प्रतिमुखसन्धिः । उद्घाटितत्वाद् बीजस्य स्तोकमानं तु शङ्कुकादिभिरुदाहृतं यत्तदेकदेशलक्षणमिति द्रष्टव्यम् । उद्भेद इति । तस्येति उत्पत्युद्धाटनदशाद्वयाविष्टस्य वीजस्य यत्रोद्भेदः फलजननाभिमुख्यत्वं स गर्भः । उद्भेदमेवं विवृणोति प्राप्तिरित्यादिना । प्राप्ति यकविषया, अप्राप्तिः प्रतिनायकचरिते पुनश्चान्वेषणमित्युभयसाधार- णम् । अन्ये तु वीररौद्रविषय एवैतस्यार्थस्य भावादव्यापित्वादेवमाहुः । प्राप्तिः, अप्राप्तिरन्वेषणमित्येवं भूताभिरवस्थाभिः पुनः पुनर्भवन्तीभियुक्तो गर्भसन्धिः, प्राप्तिसम्भवाख्ययावस्थया युक्तत्वेन फलस्य गीभावात् । तथा हि-रत्नावल्यां द्वितीयेऽङ्के सुसङ्गता-अदक्खिणा दाणिं तुम, जा एव्वं भट्टिणा हत्थेण गहीदा वि कोवं ण मुंचेसि (अदक्षिणा इदानीं त्वं यो एवं भर्ता हस्तेन गृहीतापि कोपं न मुञ्चसि) इत्यादौ प्राप्तिः। पुनर्वासव- दत्ताप्रवेशेऽप्राप्तिस्तृतीयेऽङ्के । “ तवृत्तान्वेषणाय गतश्चिरयति वसन्तकः 1 भ - उपक्षेपार्थसंयुक्तं 2 प - दृश्येत 3 ड - भवेत् 4 प. कार्य भ- उद्भेदो यत्र 5ट-अतः 6 भ - तस्य द - यत्तु य - यच्च 1 यदुचाटनं 2 भावसमूहो 3 स प्रतिमुखं 4 ·२६ नाव्यशास्त्रम् 'गर्भनिर्भिन्नबीजार्थो विलोभनकृतोऽथवा । 'क्रोधव्यसनजो वापि स विमर्श इति स्मृतः ॥४२ + इत्यन्वेषणम् । विदूषकः-ही ही भोः कोसंवीरजलंभेणावि ण तारिसो पिअवअस्सस्स परितोसो जारिसो मम सआसादो पिअवअणं सुणि भविस्सदि" * इत्यादौ प्राप्तिः । पुनः “इह तदप्यस्त्येव विम्बाधरे +" इति, विदूषकस्य-“भो वयस्स, कि अवरं * इत्यत्र वासवदत्ताप्रत्यभि- ज्ञानादप्राप्तिः । पुनः सागरिकायाः सङ्केतस्थानागमने अन्वेषणम् । पुनर्लता- पाशकरणे प्राप्तिरित्येवं गर्भः । अप्राप्त्यंशश्चानावश्यंभावी, अन्यथा हि सम्भावनात्मा प्राप्तिसम्भवः कथं निश्चय एव हि स्यात् । अवमर्श त्वप्राप्ते- रेव प्रधानता प्राप्त्यंशस्य च न्यूनतेति विशेषः । गर्भनिभिन्नबीजार्य इति । केचिद्विमर्श इति पठन्ति, अन्येऽवमर्श इति । तत्र सन्देहात्मको विमर्शः । ननु पूर्वः सम्भावनाप्रत्ययः, ततः संशय इति नेदमुचितम् , संशयनिर्णयान्तरालवर्तिनं हि तर्क तार्किकाः प्राहुः । किं च विमर्शसन्धिनियतफलप्राप्त्यवस्थया व्याप्तः, तच्च नियतत्वं सन्देहश्चेति किमे- तत् । अत्राहुः-तर्कानन्तरमपि हेत्वन्तरवशाद् वाघच्छलरूपतापराकरणे 1 ट . गर्भो ढ - गर्भात् 2 ढ - विलोपन, प . विप्रलम्भकृतोऽपि वा च अपि वा 4 भ - किंचिदाश्लेषसंयुक्तोऽवमर्श इति संज्ञितः (ड - विमर्श इति स स्मृतः) प - विमर्श इति कीर्तितः, ट. सोऽवमर्शः प्रकीर्तितः द - विचारो विमर्शः स्मृतः * ही ही भोः कौशाम्बीराज्यलाभेनापि न तादृशः प्रियवयस्यस्य परितोषो यादृशो मत्सकाशात् प्रियवचनं श्रुत्वा भविष्यति । + किंपद्मस्य रुचि न हन्ति नयनानन्दं विधत्ते न किं वृद्धि वा झषकेतनस्य कुरुते नालोकमात्रेण किं । वकेन्दौ तव सत्ययं यदपर: शीतांशुरुज्जृम्भते दर्पः स्यादमृतेन चेदिह तदप्यस्त्येव बिम्बाधरे॥ + मो वयस्य किमपरम्. S“अवमर्शे तु प्राप्तरेव प्रधानता, अप्राप्त्यंशस्य च न्यूनता" इति पाठः स्यात् । यतः, गर्भसन्धावप्राप्त्यंशः प्रधानं फलसंभावनात्मकत्वात् , अन्यथा स फल- निश्चयात्मक एव स्यादित्युक्तं, तव्यतिरेकेऽवमर्श प्राप्तेरेव प्रधानता ।

·एकोनविंशोऽध्यायः २७ संशयो भवेत् , किं न भवति । इहापि च निमित्तबलात्कुतश्चित्संभावित- मपि फलं यदा वलवता प्रत्यूवते कारणानि च बलवन्ति भवन्ति तदा जनकविघातकयोस्तुल्यबलत्वात् कथं न सन्देहः । तुल्यालविरोधकविधीय- मानवैधुर्यव्याधूननसन्धीयमानस्फारफलावलोकनायां च पुरुषकारः सुतरा- मुद्धरकन्धरीभवतीति तर्कानन्तरमन संशयः ततो निर्णय इत्येतदेवोचित- तरम् । तथा हि-पुरुषकारशालिन एव श्लाघ्यन्तै, अद्भुतमद्भुतं प्राण- सन्देहादप्यनेकात्मा समुत्तारितो यत्र संभावनाविनाभवति, यत एवात्र प्रयत्नतो विधुरप्रयत्नतो य उपनिपातः, तत एव पुरुषकारोद्यतः पुनर्नाश- मपि विजिगीषागर्भवेन प्रोद्यमं भजतीति तदाशयेन नियता फलमाप्तिरुच्यते । श्रेयांसि बहुविघ्नानीति पश्यता तदत्र मया विघ्नापसारणं कर्तव्यमिति साभिमानः स्वमुद्योगमूत्रं सहस्रगुणीकुरुते, तथा हि सागरिकावन्धनेऽपि महामात्यप्रयुक्तमैन्द्रजालिकवृत्तं मुनिपुणमुपनिवद्धं तावत् । अन्ये त्ववमर्शो विघ्न इति विदन्ति । स च व्याख्याने वीजशब्देन तद्वीजफलं अर्थशब्देन निवृत्तिरुच्यते । तेन गर्भनिर्मिनप्रदर्शितमुखं यदीज- फलं तस्य योऽर्थो निवृत्तिः पुनस्तत्रैव संपादनं निष्पत्यूहमाणतया फल- प्रसूतिः, तच्छब्देन यत्रेत्याक्षिप्तम् , सा च निवृत्तिः क्रोधेन च निमित्तेन लोभेन वा व्यसनेन शापादिना वा । अपिशब्दाद् विघ्ननिमित्तान्तराणां प्रतिपदमशक्यनिर्देशानां सङ्ग्रहः, स च देव्या वासवदत्तया सागरिकायाः कारानिक्षेपात्प्रभृति येयं तुरीयेऽङ्के राज्ञ उक्ति:- कण्ठाश्लेषं समासाद्य तस्याः प्रभ्रष्टयानया । तुल्यावस्था सखीवेयं तनुरावास्यते मम ॥ अत्र विघ्ने वासवदत्ताकोधो निमित्तम् । लोभस्तु निमित्तं, यथा तापसवत्स- राजे-" त्वत्संप्राप्तिविलोभितेन सचिवैः प्राणा मया धारिताः"*(६-३) इति । तदपरे न सहन्ते-न पत्र वासवदत्तामाप्तिलोभः प्रकृते फले विघ्न- * त्वत्संप्राप्तिविलोभितेन सचिवैः प्राणा मया धारिताः तन्मत्वा त्यजतः शरीरकमिदं नैवास्ति निस्सोहता। आसन्नोऽवसरस्तवानुगमने जाता धृतिः किं स्वियान् खेदो यच्छतधा गतं न हृदयं तस्मिन् क्षणे दारुणे ॥ भयं श्लोको भिन्नपाठत्वेन कुन्तकाभिनवगुप्तभट्टनायकहेमचन्द्रादिभिरुदाहतः।

·२८ नाट्यशास्त्रम् कारीति, इदं तदोदाहरणं-तत्रैव परिणीतायामपि पावत्यां वासवदत्ता- मलभमानस्य राज्ञो मरणाध्यवसायो मुमूर्षोः, तदलोभे मन्त्रिणां सुतरां राज्यप्राप्तिदीर्घलाभो निमित्तमिति । तच्च व्यसनं त्वमर्षनिमित्तमिति अभिज्ञानशाकुन्तले दर्शितम् । एव- मन्यदुत्प्रेक्ष्यम् । तथा हि-सपत्न्यां विद्याप्रभावो निमित्तमवमर्श, कचि- देवं, कचित्समयः-यथा विक्रमोर्वश्यां पुत्रवदनावलोकनादूर्वश्याः स्वर्ग- गमनाध्यवसाये । अन्ये त्वावृत्तिविमर्शशब्दं कल्पयन्त इत्थं व्याचक्षते-गर्भान्निभिन्नो बीजार्थफलं यस्मिन् , विमर्शादिकारणत्वाद् विमर्शरूपे कथावयवे स विमर्शो नामेति । अत्र व्याख्याने मुख्यमस्य सन्धेर्यद्रूपं विदूरकारण- संपातात्मकत्वं नाम तदस्पृष्टमेव स्यात् । अन्ये तु लाभयोग्यत्वं, नाशावस्था, अन्वेषणावस्था च यथारूचि गर्ने यथारूचि निबन्धनीया, तत्र यदा लाभात्मिका प्राप्त्यवस्था प्रतिमुखेनैव बध्यते तदान्ये द्वे गर्भ सन्धौ, यदाप्यवमर्शे नाशावस्था तदा गर्भेऽन्वेषणमेव, गर्भे यदा नाशान्वेषणे तदा चावमर्श विचारो निबन्धनीयः । कथं मया प्राप्तमायमप्यपहारितं, किमत्र विगुणोपायानुष्ठानं मया कृतं, उत प्राप्तियोग्य- मेवैतन्न भवतीति, यदाहोद्भटा-यासावन्वेषणभूमिरवमृष्टिरवमर्श इति, तच्चेदं व्याख्यानं लक्ष्यविरुद्धं युक्त्या च पूर्वोदितप्रारम्भाद्यवस्थापञ्चकगतक्रम- नियमसमर्थनप्रस्तावोक्तया विरुद्धमित्यास्ताम् । "अहमनेन विफलायां क्रियायां विलोभ्य प्रवर्तित इति यत्र कर्ता विमृशति स विलोभनकृत इति, क्रोधव्यसनादेस्तु व्यापद्यमाने फलव्यापत्ति- विषयो यः कर्तुर्विचारः स क्रोधव्यसनने विमर्श इत्येवं विमर्शनस्वभाव एव विमर्शः, कार्यविनिपातस्तूत्तरनिर्वहणसन्धिनिवध्यमानाद्भुतरसपरिपोषकत्वेन निबध्यते” इति श्रीशङ्कुकः। तन्मते विचारस्य सर्वसन्ध्यनुयायित्वात् पृथग्विमर्शसत्त्वेनाभिधानं स्यात् । व्यापत्तिविषयो विचार इति केचित् । पुनरप्यस्य सरणिरेव', सा च न व्याख्यानेन क्रमेण दर्शिता । विलोभनकृतोदाहरणं तु न व्यापत्तिविमर्श ति सर्व त्वसमञ्जसं यथारुचि परिकल्पितमित्यलमनेन । 1 अस्मत्सरणिरेव.

·२९ - एकोनविंशोऽध्यायः 'समानयनमर्थानां मुखाद्यानां सबीजिनाम् । 'नानाभावोत्तराणां यद्भवेनिर्वहणं तु तत् ॥ ४३ समानयनमिति । मुखाद्यानां चतुर्णा सन्धीनां येाः प्रारम्भाद्या: तेषां सहबीजिभिः बीजविकारः क्रमेणावस्थाचतुष्टयेन भवद्भिः उत्पत्त्युद्धाटनो- द्भेदगर्भनिर्भेदलक्षणैः वर्तमानानां नानाविधैः सुखदुःखात्मकैः हासशोक- क्रोधादिभिर्भावैरुत्तराणां चमत्कारास्पदत्वे जातोत्कर्षाणां यत्समाननयनं, यस्मिन्नर्थराशौ समानीयन्ते फलनिष्पत्तौ योज्यन्ते तनिर्वहणं पलयोगाव- स्थया व्याप्तम् । अत्र केचिदमून् सर्वान् सन्धीनवस्थापञ्चकनिर्वहणे पृथ- ग्वृत्त्या योज्यमानानिच्छन्ति । अन्ये तु सन्धौ सन्ध्यन्तरानुप्रवेशमिच्छन्तोऽपि प्रागवस्थाया एकोत्त- रावस्थापरिणामात्मकत्वे कारणं न पश्यन्त्यपि तु (ता.) कार्याभवन्तीति सांख्यदर्शनतच्छायाश्रयेणैकावस्थायाः फलसंबन्धसंगमनोपकरणभावप्राप्तं तदे- कभावानामवस्थान्तराणां फलसंगमनमुचितमेवेति मन्यन्ते । अन्ये तु मुखसन्धौ ये अवलम्ब्यमानतया आधाः प्रधानभूता अर्थाः उपायास्ते महौजसः फलसंपत्तौ साधकाः तेषां फलसंगत्या समाननयन- मिति व्याचक्षते । “महौजसा फलोपसंगतानां च" इति पाठे-यदा च सुखपाप्तेः फलवत्वं तदा रतिहासादिबाहुल्यं प्रारम्भादीनां, दु:खहानेस्तु फलवे क्रोधशोकादिदुःखात्मकभावाद् बाहुल्यं, (उभयत्र) खोचितव्यमि- चारिसहितं द्रष्टव्यम् । उदाहरणं रत्नावल्यामैन्द्रजालिकप्रवेशात्मभृत्या - समाप्तेः । एषामवस्था सन्ध्यादीनां नायकतदमात्यतत्परिवारनायिकादि- मुखेनापि नियोजनं न त्वेकमुखेनैवेति नियम इत्युक्तं पूर्वमेव । 1 प - यत्रानयन 2 8 - मुखार्थानां 3 भ - यथातथम्, प - महौजसाम् 4 ड - फलोपसङ्गतानां च प - फलोपबृंहितानां स्याज्यं निर्वहणं च तत् 5 भ- चयत्र 3 भोजदेवोऽपि पठति-'महौ- 1 क - निबर्हणं 2 योज्यमानमिच्छन्ति । जसा.फलोपसङ्गतानां' इति ।

·३० नाव्यशास्त्रम् एते तु' सन्धयो ज्ञेया नाटकख्य प्रयोक्तृभिः। तथा प्रकरणस्यापि शेषाणां च निबोधत ॥ डिमः समवकारश्च चतुःसन्धी प्रकीर्तितौ। 'न तयोरवमर्शस्तु कर्तव्यः कविभिः सदा॥ ४५ व्यायोगेहामृगौ चापि सदा कार्यों त्रिसन्धिको । 'गर्भावमझे न स्यातां तयोर्टत्तिश्च कैशिकी॥ ४६ द्विसन्धि तु प्रहसनं वीथ्यको भाण एव च। मुखनिर्वहणे तत्र कर्तव्ये कविभिः सदा ॥ ४७ "[वीथी चवै हि भाणश्च तथा प्रहसनं पुनः। कैशिकीटत्तिहीनानि कार्याणि कविभिः सदा ॥ 10 एतेषां विनियोग विभजति एते वित्यादिना " मुखनिर्वहणे तत्र कर्तव्ये कविभिः सदा" इत्यन्तेन । एतच्च पूर्वमेवनिर्णीतार्थ 'एकलोपे चतुर्थ' स्येत्यादि (१९-२७) व्याख्यानावसरे । कस्मात्तौ (डिमसमवकारौ) चतुःसन्धी इत्याह न तयोरित्यादिना । तुईते, यतस्तयोरवमर्श निबद्धमशक्यमिति । एवमुत्तरत्रापि हेतुग्रन्थान्तरत्वे- * MAHAR 1 ड . हि 2 ट . नाटकेषु 3 ढ - यथा 4ट. चतुःसन्धिः प्रकीर्तितः, ड. प्रकीर्तितौ । गर्भावमर्शहीनौ (नः) तु कर्तव्यौ (व्यः) कविभिः सदा ॥ कैशिकी- वृत्ति हीनौ तु (नस्तु) कर्तव्यौ च (व्यश्च) त्रिवृत्तिको (कः) । भारत्या त्वथ सात्वत्या ह्यारभट्या तथैव च ॥ 5 ट - विमर्शस्तु तयोर्न स्यान्न च वृत्तिस्तु कैशिकी, न-न तयोर्विमर्शस्तु स्यान्न च वृत्तिस्तु कैशिकी । 6 भ - त्रिसन्धी संप्रकीर्तितौ (ड - परि) 7 प - न गर्भो न विमर्शश्च न च वृत्तिश्च कैशिकी द - गर्भो विमों न स्यातां न च वृत्तिस्तु, ड - गर्भ चैवावमर्श च त्यक्त्वा वृत्तिं च कैशिकीम् 8 भ . चैव, ब - तेषां, ट - तेषु ड - स्यातां तेषां वृत्तिश्च भारती, 9 भ - कैशिकी विना भ - द्विजाः 10 अयं श्लोकार्थः पूर्वाध्याये (१८-१२) उक्त एव भ -मातृकायामिहब. रश्यते ·एकोनविंशोऽध्यायः ३१ ४९ एवं हि सन्धयः कार्या दशरूपे प्रयोक्तृभिः। 'पुनरेषां तु सन्धीनामङ्गकल्पं निबोधत ॥ सन्धीनां यानि उत्तानि प्रदेशेष्वनुपूर्वशः। 'स्वसम्पद्गुणयुक्तानि तान्यङ्गान्युपधारयेत् ॥ ५० नेदं योज्यम्, न तु लोपस्थानित्वेन, तस्यैको लोप इत्यादिना पूर्वमेवोक्त- त्वात् । - ननु सन्धिपञ्चकात्मक इतिवृत्तशरीरारम्भे कथं दशरूपकादिभेद इत्या शंक्याह एवं हीति । हिर्यस्मात् , एवमुक्तेन विनियोगप्रकारेण सन्धयो भवन्ति ततो दशरूपभेद इति केचिदाशङ्कापूर्वकं व्याचक्षते, तच्चासत् , लक्ष्यभेदादेव दशरूपकभेदस्य दर्शितत्वात् । अवश्यं चेतत्, अन्यद्वा डिमसमवकारयोश्चतुःसन्धिताविशेषात् कथं भेदः स्यात् , नाटकादीनां वा, तस्मादुपसंहारग्रन्थोऽयमिति हीति । अङ्गानां कल्पं कल्पनाप्रकारो वा तेनैवंप्रायमन्यदपीतिवृत्तोपयोगि भवति । अङ्गानां सामान्यस्वरूपं प्रयोजनद्वारेण दर्शयितुं प्रथमेन स्वरूपं द्वाभ्यां प्रयोजनमेकेन द्वयं द्वयेन प्रकाशयन्नाह श्लोकषट्कं “ सन्धीनां यानि वृत्तानी" त्यादि "शोभामेति न संशयः" इत्यन्तम् । अर्थभागराशिः सन्धिरित्युक्तं, तत्र सन्धीनां संबन्धनीयानि वृत्तानि संविधानखण्डानि । अनुपूर्वश इति मुख्यपयोजनसंपादन बलोपनतेन क्रमेण, न तु लक्षणनिरूपणप्रसङ्गपरिकल्पितेन, प्रदेशेष्वादिमध्यान्तभागेषु वर्तने- नाङ्गानि, कुत इत्याह स्वस्याङ्गिनः सन्धेर्या संपत्तेनिष्पत्तिः तत्र गुणवत्ले शेषभावे यतो यतो युक्तान्युचितानि संबन्धसंपादकत्वादङ्गानीत्यर्थः । +ड - अतः 1 भ-तु 2 भ - दशरूपेषु 3 ड - पुनः सन्ध्यन्तरं तेषां परं “साम भेदः" इत्यदि श्लोकत्रयं वर्तते 5 च - प्रदेशश्च तु पूर्वतः, ढ. प्रवेशेषु 6 प -सु 7 म - अवधारयेत् 1 पक्षभेदादेव ·३२ नाव्यशास्त्रम् इष्टस्यार्थस्य रचना वृत्तान्तस्यानुपक्षयः। रागप्राप्तिः प्रयोगस्य गुह्यानां चैव गृहनम् ॥५१ आश्चर्यवदभिख्यानं प्रकाश्यानां प्रकाशनम् । 'अङ्गानां षडिधं ह्येतद् 'दृष्टं शास्त्रे प्रयोजनम् ॥ अङ्गहीनो नरो यद्वन्नैवारम्भ क्षमो भवेत् । अङ्गहीनं तथा 'काव्यं न प्रयोगक्षमं भवेत् ॥ ५३ अन्ये वाहु:-स्वसंपदो बीजोत्पत्त्युद्धाटनादिका गुणाश्च शब्दार्थ- वैचिच्याणि, स्वसंपदा वा गुणाः तैरेव युक्तानीति । इष्टस्येत्यादिना प्रयोजनमाह। अभीष्टस्य प्रयोजनस्य रसास्वादकृतो रचना विस्तारणा। वृत्तान्तस्यानुपक्षयः क्रमेण स्फुटत्वादयः शलाका- कल्पत्वाभावः, एतत्प्रयोजनं सर्वसाधारणम् । प्रयोगस्येतिवृत्तस्य स्वयं परस्पर- स्यापि रागप्राप्तिः रञ्जनायोग्यत्वलाभः व्युत्पत्यवस्थायोगात्, यदि वा पौनरुक्याद्याभासे गुह्याः संछादनीया अर्थाः तेषां संछादनम् । पुनः पुनः श्रुतमपि यदभिख्यानं इतिवृत्तं तत एव नाश्चर्यकारि तदपि अङ्गयोजनायाम- पूर्वतामिव दधदद्भुततामेति, तदाह आश्चर्यवदिति । यच्च व्युत्पत्तौ साति- शयोपयोगि तत एव प्रकाश्यं तस्य प्रकाशनं विस्तारणम् , आयन्तु प्रयोजनं चमत्कारकृतं स्मृतिदृष्टमपि प्रत्यक्षविशेषसिद्धमेव, न तु सन्ध्योपासनादिवद- दृष्टं, नापि पूर्वरङ्गाङ्गवदुभयरूपमित्यर्थः । शास्त्र इति नाव्यात्मके वेद इत्यर्थः। एषां प्रयोजनानामङ्गलक्षणेदाहरणं वर्णयिष्यामः अत एव दृष्टान्तेन ढयति । अङ्गकर्तव्यसंपादनं प्रयोगक्षममिति । ततः प्रयोजनस्यासंपत्तेदृष्टस्य वा 1 ड - वचनं य . वचनात् 2 च • च निगृहनम् 3 इमर्धं च - मातृ- कायां न दृस्यते 4 ड - उक्तं शास्त्र 5. यावत् 6 ड - आरम्भे 7 ट. कार्यमप्रयोग ·एकोनविंशोऽध्यायः 'उदात्तमपि यत्काव्यं याद परिवर्जितम् । हीनत्वाद्धि प्रयोगस्य न सता रञ्जयेन्मनः॥ ५४ काव्यं यदपि हीनार्थ सम्यगडैः समन्वितम् । 'दीप्तत्वात्तु प्रयोगस्य शोभामेति न संशयः॥ ५५ [तस्मात् सन्धिप्रदेशेषु यथायोगं यथारसम्। "कविनाङ्गानि कार्याणि सम्यक्तानि निबोधत]" ॥ . प्रच्युतसंभावनात् । एतद् व्यतिरेकद्वारेण स्फुटयति उदात्तमपीति लक्षण- गुणालङ्कृतियुक्तमित्यर्थः । प्रयोगस्येति अपादानमपि संबन्धित्वेन (षष्ठी), वृक्षस्य पर्ण पततीति यथान । तस्य प्रयोगस्य तस्य काव्यस्य यतो हीनत्वं यदयोग्यत्वं यस्मात् , सतां परोपकारप्रवृत्तानां कविनटानां साधुभूतानां वा सामाजिकानां मनो न रञ्जयतीति संभाव्यते । अन्वयद्वारेणोपसंहरति यदपि इति । हीनार्थमिति स्वल्पमपि प्रयोजनं प्रहसननिदर्शनकथाख्यायिकादि । प्रयोगः प्रयुक्तिः तत्राङ्गं प्रयोजकं रञ्जनातिशयो व्युत्पत्त्यतिशयश्च तदुभयम् , तत्र काव्ये दीप्तं स्फुटमित्यर्थः । 1 अयं श्लोकः सर्वासु मातृकासु "काव्यं यदपि" इत्यादि श्लोकानन्तरमेव दृश्यते । 2 च . कार्य 3ट - तदङ्गैः 4 ड. तत् 5ट.सतो 6 न. पदविहानार्थ 7 भ - दीप्ताङ्गत्वात्, ब - दीप्तिं गत्वा प्रयोगश्च, ढ - दीप्ताङ्गस्य 8 च - प्रयोगेषु देशं प-काव्यं 10 भ - कार्याण्यङ्गानि तेषां तु प्रविभागः प्रदर्श्यते, ब - कविता 11 अतः परं यमनप - आदर्शेषु इत्यादि श्लोकत्रयं च, तदनु-“एते विशेषाः सन्धीनां स्युः सन्धिवर्थयोगतः। एभ्योऽङ्गान्यर्थयोगेन सन्धितानि निबोधत" इति श्लोको वर्तते - साम भेद" प्रहसनानिदर्शितकथंचाधीक्यादि (१) 5 ·नाट्यशास्त्रम् उपक्षेपः परिकरः परिन्यासो विलोभनम् । युक्तिः प्राप्तिः समाधानं विधानं परिभावना ॥५७ उद्भेदः करणं भेद 'एतान्यङ्गानि वै मुखे। तथा प्रतिमुखे चैव शृणुताानि नामतः ॥ ५८ विलासः परिसर्पश्च विधूतं तापनं तथा। 'नर्म नर्मद्युतिश्चैव तथा प्रगयणं पुनः॥ निरोधश्चैव विज्ञेयः पर्युपासनमेव च। 'पुष्पं वजमुपन्यासो वर्णसंहार एव च ॥ ६० 'एतानि वै प्रतिमुखे 'गर्भेऽङ्गानि निबोधत। अभताहरणं मार्गो रूपोदाहरणे क्रमः॥ ६१ संग्रहश्चानुमानं च "प्रार्थनाक्षिप्तमेव च। तोटकाधिबले चैव "युद्वेगो विद्रवस्तथा ॥ ६२ ५९ अथाङ्गानामुद्देशमाह उपक्षेपः परिकर इत्यादिना एतान्यङ्गानि सन्धिषु (६७) इत्यन्तेन । मुखे द्वादश, प्रतिमुखे गर्भे च त्रयोदश, अवमर्श द्वादश, निर्वहणे चतुर्दशति मिलित्वा चतुःषष्टिः । केचिन्मन्यन्ते-इह उपक्रम उपसंहारो मध्यमिति प्रत्यवस्थं स्थान- भेदत्रयं, तत्र प्रत्येकं सूक्ष्मेणारम्भावस्थापञ्चकेन भाव्यमिति पञ्चदश्यो 1 म - द्वादशाङ्गानि ३ ट - वक्ष्याम्यङ्गानि ढ - वक्ष्याम्यङ्गान्यतः परम् ड अतः परम् 3 ड . शमनं 4 ट - नर्मद्युतिः प्रगमनं विरोधः पर्युपासनं (भ - शम, नि) 5 6 - प्रसवणं, न - प्रगमनं च - प्रशमनं 6 ड · वज्रं पुण्यं 7 अतःपरं, नमयो: संपदार्थानि बीजस्य संप्रसिद्धिकराणि च" इत्यर्ध- मप्युपलभ्यते 8 भ - एतान्येव 9 भ - गर्भाङ्गानि, य - गर्भे चैव 10 भ - रूप- माहरणं क्रमः 8 . हरणक्रमा: 11 च - प्रार्थनाक्षिप्तिरेव भ . तोटकाधिबले तथा। उद्वेगसंभ्रमाक्षेपा गीगानीति योजयेत् 12 ट • चोद्भदो विभ्रमः ·३५ ६ एकोनविंशोऽध्यायः 'एतान्यानि वै गर्ने ह्यवमर्श निबोधत 'अपवादश्च संफेटो विद्रवः "शक्तिरेव च ।। ६३ 'व्यवसायः प्रसङ्गश्च द्युतिः खेदो निषेधनम् । विरोधनमथादानं छादनं च प्ररोचना । 'व्यवहारश्च युक्तिश्च विमर्शाङान्यमूनि च । सन्धिनिरोधो ग्रथनं निर्णयः परिभाषणम् ॥६५ "द्युतिः प्रसाद आनन्दः समयो "युपगृहनम् । "भाषणं पूर्ववाक्यं च "काव्यसंहार एव च ॥ ६६ प्रशस्तिरिति "संहारे ज्ञेयान्यङ्गानि नामतः । चतुष्षष्ठि बुधै यान्येतान्यानि सन्धिषु ॥ ६७ दशाः क्रमभाविन्यः, तत्राद्यास्तावदशानामङ्गत्वेन वर्ण्यन्ते। अङ्गिबुद्धयुदयात् । तत्रेति चतुर्दश निर्वहणे फलयोगबलात् सर्वा एवोपपाद्यन्ते । अन्यत्र तु मुखादौ काश्चिल्लीनीक्रियन्ते, न द्वादशादिभेदानि तनाङ्गानीति । तदेत- 1 भ - अवमर्श तु वक्ष्यानि यथाङ्गानि भवन्ति हि ड'- अङ्गान्येतानि वै गर्भ विमर्श च, 22. विमर्श च 3 भ - अवपातोऽथ 4 म-अथ 5 प- संस्फोटो 6 भ - द्रव एव च । युक्तिधुतिः प्रसङ्गश्च व्यवसायो विरोधनम् । प्ररोचनाविचलनमादानं च्छेदनं तथा । अवमर्श समाख्यातान्येतान्यङ्गानि वै द्विजाः॥ 7 न - प्रसङ्गो व्यवसायश्च विरोधश्च प्रकीर्तितः । प्ररोचनातिबलनमादानं छलनं तथा । ड - एतान्यवमृशेऽङ्गानि भूयो निर्वहणे शृणु ॥ 8 च - छन्दनं 9 य . व्याहा- रश्चैव 10 ड . विरोधो 11 में - स्तुतिः, न . कृतिः, 12 ड - प्रसादानन्दो च 13 ड . अप्युपः, य - श्वोप-, 14 य आभाषणं पूर्वभावं 15 ड - कार्य 16 भ - चाङ्गानि कुर्यानिर्वहणे पुनः, म - संहारे सन्ध्यङ्गानि चतुर्दश 17 अतः परं यद योः “सन्धौ निर्वहणाख्ये तु कर्तव्यानि प्रयोकृभिः । एतेषामर्थसंबन्धं पुनर्वक्ष्यामि लक्षणम् ।" इत्यधिक श्लोको विद्यते । - ·३६ नाव्यशास्त्रम् [संपादनार्थ बीजस्य सम्यक् सिद्धिकराणि च। कार्याण्येतानि कविभिविभज्यार्थानि नाटके॥]६८ पुनरेषां प्रवक्ष्यामि लक्षणानि यथाक्रमम् । दसत् । एवं हि वक्ष्यमाणेषु तेनैव क्रमेण भाव्यम् । न चासावस्ति प्रयोजन- शङ्काषट्कं ततश्चानुपपन्नं स्यात्, अनुपक्षय इत्येकमेव हि प्रयोजनं भवेत् । बीजकरणेऽपि च नियमनिदानानुपपत्तौ द्वयोदश द्वयोस्त्रयोदशेति कुतस्त्यो विभाग इत्यास्तामदः । पुनरेषामिति । पुनश्शब्दो विशेषद्योतका, लक्षण एवायं क्रमो न निबन्धन इति यावत् । तेन यदुद्भटप्रभृतयोऽङ्गानां सन्धौ क्रमे च नियम- माहुस्तद्युक्त्यागमविरुद्धमेव । तथा हि-'संप्रधारणमर्थानां युक्तिरित्यभिधी- यते' इति यन्मुखसन्धौ पञ्चममङ्गं वक्ष्यति तत्सर्वेषु सन्धिषु तावनिबन्धन- योग्यं, न च तथा निवेश्यं बध्यमानमदृष्टकृतं विदध्यात् । न च लक्ष्येन दृश्यते । वेणीसंहारे हि तृतीयेऽङ्के गर्भसन्धौ दुर्योधनकर्णयोर्महति संपधारणे द्रोणवधे वृत्ते- तेजस्वी रिपुहतबन्धुदुःखपारं बाहुभ्यां तरति धृतायुधप्लवाभ्याम् । आचार्यः मुतनिधनं निशम्य संख्ये किं शस्त्रग्रहसमये विशस्त्र आसीत् ।। इत्यादि यावत्- दत्त्वाभयं सोऽतिरथो हन्यमानं किरीटिना । सिन्धुराजमुपेक्षेत नैवं चेत् कथमन्यथा ॥ इति । न चात्र प्रतीतिव्युत्पत्योः क्षतिः काचित् । यत्तु सन्धियत्येनाभिधानं तत्र सन्धाववश्यंभावित्वख्यापनार्थ युक्तिर्मुखे भवत्येव । सन्ध्यन्तरालानि तु नेत्थमिति पृथक तानि वर्णयिष्यन्ते । कानिचित्त्वङ्गानि स्वरूपबलादेव 1 ड - सन्धिकराणि तु 2 ड - विस्पष्टार्थानि 3 च - एतेषां तु पुनर्वस्ये ·ভুক্ষনঃ ३ ७ नियमभाञ्जि, यथोपक्षेपो मुखसन्धावेव प्रथमे । एवं च न हनुपक्षिप्ते वस्तुनि किश्चिदपि शक्यक्रियम् । यत्तूच्यते (अ १९) चतुःषध्यङ्गसंयुत' मिति तेन संभवमानमेषामुक्त, न तु नियमः । यथासन्धिकृतः कतव्यानीति वचनं प्रत्युत सन्ध्यौचित्यनेषां निवन्धनमभिदधदलदभिहितनीतिपथोपदेश्येव, योग्यतार्थवृत्तिना हि यथाशब्देनायमव्ययीभावः । यत्तूक्तं शरीराङ्गनियमदर्शनात् कथमेतदिति, तत्रापि दृष्टान्ताद् व्यव- स्थापि तु न संभवतः स चास्तीत्युक्तं, शाखादयश्च वृक्षावयवा मध्येऽपि अध्नेऽप्यूर्वेऽपि भवन्ति, न च शरीरे पादपादिवदुपक्षेपादिभिरवयव- विकल्पः सन्धिरारभ्यते, यच्च प्रतिसन्ध्यभिधानं तद्बाहुल्येन तथा दर्शनात् । तथाप्युपक्षिप्तेऽर्थे विस्तारिते निश्चितगुणादभिलषिते संभावनीयमुपायादि- विषयं संधारणमित्युपक्षेपपरिकरपरिन्यासविलोभन हेतुत्वादन्यान्यभिधाय युक्तिरुक्ता, न तु तत्रैव सद्भावात् । आनन्तर्यनियमश्च मुनेरनभिमतो लक्ष्यते । अन्यथा सन्ध्यन्तरालानि सामादीनि मदान्तान्येकविंशतिः, लास्याङ्गानि गेयपदादीनि दश यानि वक्ष्यन्ते, तेषां कुल निवेशः स्यात् । सन्धिपश्चकमयं हि रूपकं क्रमनियतं, तदङ्गसंहारभावितश्च सन्धिरिति, न च क्रमेणानेनैव तानि प्रयोज्यानीति वचनमस्ति । सदपि वा न्यायापेतमन्यथा योज्येत । न चोद्देशक्रममनूच्यते निवन्धं, लक्षणालङ्कारगुणवीथ्यङ्गसन्ध्यन्तराणि लास्याङ्ग- वृत्तितदङ्गान्यपि तु असाधर्म्यदृष्टान्तः । तदेतत्प्रत्येकं लक्षणे स्फुटीभविष्य- तीत्यास्तां तावत् । १ उपक्षेपः-तत्र प्रस्तावना न तावद्रूपकाङ्गं नटवृत्तव्याप्ततयेतिवृत्ताननु- प्रवेशात् । इति तदनन्तरं पूर्व, काव्यार्थ इतिवृत्तशरीरलक्षणोऽभिधेयः प्रधान- रसलक्षणं च प्रयोजनसंक्षेपेणोपक्षिप्यते । यथा वेणीसंहारे भीमः- लाक्षागृहानलविषानगृहप्रवेशैः प्राणेषु वित्तनिचयेषु च नः प्रहत्य । आकृष्य पाण्डववधूपरिधानकेशान् वस्था भवन्तु कुरुराजमुताः सभृत्याः ॥ इति * . क्रम इत्युच्यते निबन्धः' इति स्यात् ।

·३८ नाव्यशास्त्रम् 'काव्यार्थस्य समुत्पत्तिरुपक्षेप इति स्मृतः॥ २ परिकरः-तत ईषद विस्तार्यते (परिकरः)। यथा भीमः- प्रवृद्धं यद्वैरं मम खलु शिशोरेव कुरुभि- न तत्रार्यों हेतुर्न भवति किरीटी न च युवाम् । जरासन्धस्योरस्तलमिव विरूदं पुनरपि क्रुधा भीमः सन्धिं विघटयति यूयं घटयत ।। (अ १-१०) ३ परिन्यासः-ततोऽपि निश्चयापत्तिरूपतया परितो हृदये सोऽर्थो- न्यस्यते (परिन्यासः)। यथा- चश्चद्भुजाभ्रमितचण्डगदाभिधात- संचूर्णितोरुयुगलस्य मुयोधनस्य । स्त्यानावनद्धघनशोणितशोणपाणि- रुत्सयिष्यति कचान्स्तव देवि भीमः॥ (१.२१) इत्यादि। ४ विलोभनम्-ततस्तदेव गुणवदिति श्लाघ्यते, श्लाघैव विलोभनहेतु- वाद्विलोभनम् । यथा-द्रौपदी-~-अणुगढन्तु मए एदं वअणं देवदाओ (अनुगृह्णन्तु मे एतद्वचनं देवताः) इत्यादि । यथा वा विक्रमोर्वश्यां- अस्याः सर्गविधौ प्रजापतिरभूञ्चन्द्रो नु कान्तिपदः श्रृङ्गारकरसः वयं नु मदनो मासो नु पुष्पाकरः । वेदाभ्यासजडः कथं नु विषयव्यावृत्तकौतूहलो निर्मातुं प्रभवेन्मनोहरमिदं रूपं पुराणो मुनिः ॥ इत्यादि । तदेतदुपक्षेपायचतुष्कं प्रायशो मुखसन्धौ भवति । उक्तेनैव न पौर्वापर्येण भवति । आनन्तर्यनियमस्तु नास्ति, न सन्ध्यन्तराणां सामादीनां मध्येऽनु- प्रवेशात् । तदेतदाह मुनिः काव्यार्थस्य समुत्पत्तिरित्यादिना विलोभनमिति स्मृतमित्यन्तन तत्र वृत्तान्तेनोपक्षयः सर्वेषां प्रयोजनमित्युक्तम् । परिकरस्य प्रयोजनमिष्टार्थस्य रचनापि । 1 भ - काव्यस्यार्थ, ड - कार्यस्यार्थ ·३९ एकोनविंशोऽध्यायः यदुत्पन्नार्थबाहुल्यं ज्ञेयः परिकरस्तु सः। 'तनिष्पत्तिः परिन्यासो विज्ञेयः कविभिः सदा॥ गुणनिर्वर्णनं चैव विलोभनमिति स्मृतम्। संप्रधारणमर्थानां युक्तिरित्यभिधीयते ॥ 'सुखार्थस्याभिगमनं प्राप्तिरित्यभिसंज्ञिता। 'बीजार्थस्योपगमनं समाधानमिति स्मृतम् ॥ ७२ -- ५ युक्तिर्यथा-'सहदेवः–आर्य, किंचन महाराजसन्देशोऽयं आर्येण- व्युत्पन्न एवं गृहीतः' इत्यतः प्रभृति यावद्भीमवचनम्- युष्मान् हेपयते क्रोधाल्लोके शत्रुकुलक्षयः । न लज्जयति दाराणां सभायां केशकर्षणम् ।। (१-१७) इति । अस्याः प्रयोजनं प्रकाश्यप्रकाशनमपि । ६ प्राप्तिः-मुखार्थस्याभिगमनं प्राप्तिरिति । मुखयतीति सुखं तादृशस्य वस्तुनः । यथा (वेण्याम्)-"एष खल्लु भगवान् वासुवेवः पाण्डवपक्ष- पातामर्षितेन सुयोधनेन संयमितुमारब्धः " इत्यादि “कुमारमाविलम्बितं द्रष्टुमिच्छामीति । " अयं ह्यर्थो भीमस्य चेतः सुखय"तीति सन्धेविघटनात् (प्राप्तिः)। ७ समाधानम्-बीजार्थस्योपगमनमिति । यस्मिन् बीजं तदिदानी 1 भ - समुत्पन्न, न्यासः प्रचक्ष्यते ढ - यदल्पं नार्थ 2 भ - बाहुल्ये 3 ड. तनिष्पत्या तु कथनं परिन्यासः प्रकीर्तितः, च - तन्निवृत्तिः ट - तनिष्पत्तिस्तु कथनं परि. 4 ढ - निर्वहणं तज्ज्ञैः ड - यत्तु ट - निर्वर्णना यत्तत् 5 भ. संक्षितम् 6 भ - मुख्यार्थस्योप, प - सुखार्थस्योप, 7 न • धीयते 8 भ. बीजस्यागमनं यत्तु तत्समाधानमिष्यते द - बीजार्थस्याभि-, फ - बीजार्थागमनं यतु तत्...उच्यते ·नाट्यशास्त्रम् 'सुखदुःखकृतो योऽर्थस्तद्विधानमिति स्मृतम्। कुतूहलोत्तरावेगो विज्ञेया 'परिभावना ।। ७३ 3 प्रधाननायकानुगतत्वेन सम्यगाहितं भवतीति (समाधानम् )। " यौधिष्ठिर". मित्यनेन* समाधानं दर्शितम् । ८ विधानम्-सुखदुःखकृतो योऽर्थस्तद्विधानमिति । व्यामिश्रतया सुख- दुःखे अभिधीयते यत्नेति (विधानम्)। यथा- भीमः-तत्पाञ्चालि गच्छामो वयमिदानी कुरुकुलक्षयाय । द्रौपदी–णाह जं असुरसमराहिमुहस्स हरिणो मङ्गलं तं तुंहाण होदु- (नाथ, यदमुरसमराभिमुखस्य हरेमङ्गलं तत्तव भवतु) इत्यादि (अ १) तथा- मा अनवेक्खिदसरीरा संचरह, अप्पमत्त संचरिणिज्जाई रिपुवलाई- (मा अनपेक्षितशरीराः संचरथ, अप्रमत्तसंचरणीयानि रिपुबलानि)" इति । अत्र द्रौपद्याः प्रहर्षी भयं च मिश्रतया विहितमिति विचित्रत्वाद् रसवत्ता भवति । तेनेष्टस्यार्थस्य रचना, तथा निगृह्यस्य नायिकाचित्तनिस्त्रिशभावस्य निगहनं प्रयोजनम् । एवमन्यत्रापि प्रयोजनमुत्प्रेक्ष्यम् । युक्तिवच्चेदमन्यत्रापि संभवत्येवेत्येवमन्यवाप्यूह्यम् । ९ परिभावना-कुतूहलेति कौतुकेन जिज्ञासातिशयेन व्यामिश्रो य आवेगः सा परिभावना किमेतदिति । यथा-संग्राम संघटनया संशयमाना द्रौपदी नूर्यशब्दं श्रुत्वाह-"णाह किं दाणिं एसो पळअंतजळहरत्थणिदमसळो 1 भ - सुखतो दुःखतो योऽर्थस्तद्विधानमिहोच्यते 2 ड - कौतूहलेोत्तरो वेधो भवेत्तु 3 भ - वेध्यो, न · वेधो, ट . वेदो, च - वेध्या 4 प . प्रोक्ता तु न - भवेत्तु यत्सत्यव्रतभङ्गभीरुमनसा यत्नेन मन्दीकृतं यद्विस्मर्तुमपीहितं शमवता शान्ति कुलस्येच्छता । तट् द्यूतारणिसंभृतं नृपशुना केशाम्बराकर्षणैः क्रोधज्योतिरिदं महत् कुरुवने यौधिष्ठिरं जृम्भते ॥ (१-२५) ·লাবন্যঃ बीजार्थप प्ररोहो यः स उद्धेद इति स्मृतः । 'प्रकृतार्थसमारम्भः करणं नाम तद्भवेत् ॥ "संघातभेदनार्थो यः स भेद इति कीर्तितः । ७४ खणे खणे समरदुन्दुभी ताडीअदि-(नाथ किमिदानीमेष प्रलयान्तजल- धरस्तनितमांसलो क्षणे क्षणे समरदुन्दुभिस्ताड्यते)" इति १० उद्भेदः-बीजार्थस्य प्ररोह इति । यथा-द्रौपदी-हा णाह पुणो वि तुए अहं समस्ससइइव्वा (हा नाथ, पुनरपि त्वयाहं समाश्वास- यितव्या) भीमः-भूयः परिभवक्लान्तिलज्जाबन्धुरिताननम् । अनिश्शेषितकौरव्यं न पश्यसि वृकोदरम् ॥ इति । न चेदमुद्धारनं येन प्रतिमुखं भवेत्, अपि तु शत्रुक्षयारम्भं बीजस्याङ्कुरः कुरुकुलोद्धाटनेन विनापि प्ररोहमात्रमनुस्थानानुगुण्यात् भूमिसंश्लोष इव बीजस्य । ११ करणम्-प्रकृतार्थसमारम्भः करणमिति । यथा- सहदेवः-गच्छामो वयमिदानी कुरुराजानुज्ञाताः विक्रमानुरूपमाचरि- तुम्, इत्यादि (वेणी-१)। १२ भेदः-संघातभेदनार्थों यः स भेद इति । पात्रसंघातस्य यन्निज- प्रयोजनोपक्षेपेण निष्क्रमणसिद्धये भेदनं प्रकरणमिव स भेदः । सर्वत्राङ्के- अन्तर्भावी वस्तूपायात्मा भेदः, स सन्ध्यन्तरकविंशतो वक्ष्यते । अस्यो- 1 भ - उद्भेदस्तद्विनिष्पत्तिर्विज्ञेयो द्विजसत्तमाः (ब . उद्भदस्य विनि) " प . उद्भेदः स तु कीर्तितः 3 भ - अर्थानुस्मरणं चैव प - प्रत्यक्षार्थ रम्भं करणं परिचक्षते 5 च - संपात भ - उत्साहजननं भेदो विज्ञयस्तु प्रयो- कृभिः प - संघातरूपभेदो यः 2 - संभूत 6 ड - संक्षितः 4 ड . समा- अन्ये तु विपदां शमनं करणमाहुः 6 ·४२ नाव्यशास्त्रम् [एतानि तु मुखाङ्गानि वक्षले प्रतिमुखे पुनः] ॥ समीहा रतियोगार्था विलास इति संज्ञितः। " * इति : - -at- दाहरणं-(देण्यां-- १-यी वाक्यस्) ६ अन्योन्यास्फालभिन्न" इत्यादि यावत् "पाण्डुपुत्राः अथ प्रतिमुखोद्दिष्टानामङ्गानामुद्देशक्रमेण लक्षणमाह १३ विलास:--ससीहा इतिभोगार्थी विलास इति । रतिलक्षणस्य भावस्य हेतुभूतो यो भोयो विषयः प्रमदा पुरुषो वा तदर्था या समीहा स विलासः । कामफलेषु रूपकेषु प्रतिवद्ध एक वास्थाफलत्वेन रतिरूपेण भाव्यम् । यथाभिज्ञानशाकुन्तले- तापसः कस्येदमुशीरानुलेपनमित्यादि । तथा राजा- कामं प्रिया न सुलभा मनस्तु तद्भावदर्शनाश्वासि । अकृतार्थेऽपि मनसिजे रतिमुभयप्रार्थना कुरुते ॥ इत्यादि । यस्तु वेणीसंहारे भानुमत्या सह दुर्योधनस्य दर्शितो विलासः, स नायकस्य तादृशेऽवसरेऽत्यनुचित इति चिरन्तनैरेवोक्तम् । यथा सहृदयालोककारः- सन्धिसन्ध्यङ्गघटनं रसबन्धव्यपेक्षया । न तु केवलशास्त्रार्थस्थितिसंपादनेच्छया ॥ (ध्वन्या ३) एतच्च विवरण एवास्माभिर्वितत्य दर्शितम् । इह च रतिग्रहणं, पुमर्थोपयोगि रसगतस्थायिभावोपलक्षणं तेन वीर- प्रधानेषु रूपकेषु प्रतिमुख एव ह्यास्था रतिरूपेण उत्साहः। सम्यग्विषया 1 भ-संभोगरतिसंपन्नो 2 ड - कीर्तितः * अन्योन्यास्फालभिन्नद्विपरुधिरवसासान्द्रमस्तिष्कपङ्के मग्नानां स्यन्दनानामुपरिकृतपदन्यासविक्रान्तपत्तौ । स्फीतासृक्पानगोष्ठीरसदशिवशिवातूर्यनृत्यत्कबन्धे संग्रामैकार्णवान्तःपयसि विचरितुं पण्डिताः पाण्डुपुत्राः॥

·হলথাঃ दृष्टनष्टानुलणं शामिल इति स्वतः ।। कृतस्यानुनयस्यादौ विधूतं परिग्रहः । "अपायदर्शनं यत्तु ापनं नाम तद्भवेत् ॥ समीहा चेष्टा विलास इति मन्तव्यम् । युक्तचैतन्य एव हि रसो मुख उपक्षिप्तः । तस्यैव स्वयं प्रतिसुखलोचिताभसंभावितः कर्तव्यः। लस श्लेषणेऽपि हि पट्यते। १४ परिसर्पः-निष्टानुसरणं परिसर्प इति । यथा (वेण्यां) कञ्चुकी- आशस्त्रग्रहणादकुण्ठपरशोः" * इत्यादि नष्टप्रायो हि कार्यान्तरव्या- सङ्गात् । कुरुकुलक्षयो भीष्मवधेन स्थानपरितोषसूचितेन च दुर्योधनस्या- युक्तचेष्टितत्वेनानुसृत इति प्रकृतस्यार्थस्य परिसर्पणात् प्रसरणात् परिसर्पः । यथा चाभिज्ञानशाकुन्तले भवितव्यमानतया । तथा हि- अभ्युन्नता पुरस्तादवगाढा जघनगौरवात्पश्चात् । द्वारेऽस्य पाण्डुसिकते पदपतिदृश्यते हि नका ॥ (३-५) इति । १५ विधूतम्- कृतस्यानुनयस्येति । आदौ प्रथमतः, कृतस्यानु- नयस्य सामवचसो नाङ्गीकरगं विधूतं, पश्चात् युनरङ्गीकरणमिति । आदि- शब्दात् (उपरोधः), यथा-तत्रैव-शकुन्तला-~अइ किं अंतेउरविरहप- य्युसिएण राएसिणा अवरुद्धण-इत्यादि । १६ तापनम्- अपायदर्शनं यत्तु तापनमिति । यथा रत्नावल्याम्- 1 स वर्ण्यते, प - श्चकथ्यते 2 भ-विधूतमरति प्राहुस्तथा च द्विजसत्तमाः ट - क्रुद्धस्य न - कृतस्य विनयस्य 3 भ - विलापवचनं म - तस्यापनयनं यत्र शमनं 4 ट.शमनं * घेणीसंहारे (अ २.२) $ विधूतमरति प्राहुः केचित् । तत्रारतिरित्यभीष्टानवाप्तितो दुःखम् +केचित्तु तापनस्थाने शमनं पठन्ति, अरतेः शमनमथवानुनयग्रहणादरते- निग्रहः शमनम् ।

·नाव्यशास्त्रम् क्रीडार्थ विहितं यतु हास्यं नर्मेति तत्स्मृतम्। 'दोषप्रच्छादनार्थ तु हावं नर्मद्युतिः स्मृता ॥ ७८ ०० * . दुल्लहजणाणुराओ लज्जागुरुई परवसो अप्पा । पिअसहि विसमं पेम्मं मरणं सरणं गु वरमेक्कम् ।। (२-७) १७ नर्म-क्रीडार्थ विहितं यत्तु हास्यं नति। यथा (रत्नावल्यां द्विती- येऽङ्के) विदूषकः- भो मा पांडिच्चगव्वं उचह, अहं एदा मुहादो मुणिअ वक्खाण- इस्सं-(भो मा पाण्डित्यगर्वमुदह । अहं एतस्या मुखात् श्रुत्वा व्याख्या- स्यामि) इत्यादि। १८ नर्मद्युतिः-दोषपच्छादनार्थ तु हास्यं नर्मद्युतिरिति । दोषो येनोक्तेन प्रच्छादयितुमिष्यते तस्यापि हास्यजननत्वेन नर्म च सुतरां द्योतितं भवतीति नर्मद्युतिः । यथा च (रत्नावल्यां द्वितीयेऽङ्के विदूषकः)-चउव्वेई विअ बम्हणो रिअइं पठितुं पवुत्ता । (चतुर्वेदी ब्राह्मण इव ऋचः पठितुं प्रवत्ता । इत्यभिहिते राजा-नावधारितं मया ततो विधका-दुल्लहजणाणुराओ इति पठति । अत्र हि मौयंदोषं छादयितुं यद्विदूषकेणोच्यते तद्राज्ञो हास्य- जननमिति नमैव धोतितं भवति । तथा हि राजा-महाब्राह्मण कोऽन्य एवमृचामाभिज्ञः इति । 1 थ - क्रीडाविलोभनार्थ तु न - क्रांडाविनोदनाथै तु भ - हास्यप्रायं तु यदाक्यं तन्त्रर्म परिकीर्तितम् 2 च - 2 च - संक्षितम् न - कीर्तितम् 3 भ - रति- नर्मकृता चैव द्युतिरित्यभिसंहिता 4 न - नर्मद्युति स्मृतम् दुर्लभजनानुरागः लज्जा गुर्ची परवश आत्मा। प्रियसखि विषमं प्रेम मरणं शरणं नु वरमेकम् ॥ + पूर्णा गाथा छाया चास्मिन् पृष्ठे दत्ता.

·एकोनादशोऽध्यायः उत्तरोतरवाक्यं तु भवेत्प्रगयगं पुः। था तु व्यसनसंप्राप्तिः स निरोधा अवतीर्तितः ॥७९ क्रुडख्यानुनयो यस्तु भवेत्तत्पर्युपा वनम् । १९ प्रगयणम्-उत्तरोत्तरवाक्यन्नु भवेत्तगयणमिति । (यथा-रत्ना- वल्यां द्विनीथेऽङ्के) विदूषकः-किं णु खुदाणि गाहेयर (किं नु खलु इदानीं गाथेयम्) राजा-कयापि श्लाघ्यनवयौवनया भियतममनासादयन्त्या जीवित- निरपेक्षयेदमुक्तम् । विदूपका-भो कि एदे हिं ....... (भोः किमेतैः न) इत्यादि । प्रगयणमिति रूढिशब्दः । अन्ये तु प्रजाशब्दात् विचे लिष्ययनशब्देन शना क्विना व्युत्पत्ति कल्पयन्ति । प्रागयणमित्यन्ये यठनि-प्रागिति पूर्ववचनं ततोऽयन प्राप्तिः यस्योत्तरवचनस्येति । * २० निरोधः-या तु व्यसनसंप्राप्तिः स निरोध । इति । (यथा- रत्नावल्यां द्वितीयेऽङ्के) राजा " उच्चैहेसता त्वयेयं त्रासिता" (इति), व्यसन- मत्र खेदमात्रमभीष्टोपरोधानिरोधः। २१ पर्युपासनम्-क्रुद्धस्यानुनयो यस्त्विति । यथा-(तत्रैव) विदूषकः- भो मा कुप्प एसा खु कदलीघरन्ते .. एहि * इत्यादि । राजा अनुनीतः सन्नाह- 1 च - अधरोत्तर भ - विज्ञेयं तु प्रशमनं विषादशमनोद्भवम् 2 प-प्रगमणं ड. प्रगमनं बुधाः 3 भ - विरोध इति संस्मृतः ढ - विरोधः स तु संशितः प - मुखानां संनिवेशो यः स निरोध इति स्मृतः 4 भ - यश्च तद्भवेत् अन्ये तु प्रगमनमिति प्रशमनमिति च पठन्ति + केचिद्विरोध इति अन्ये रोध इति च पठन्ति. * भा मा कुण्य, एषा खलु कदलीगृहान्तरे (वर्तते), एहि ·४ नाव्यशास्त्रम् विशेषवचनं यत्तु तत्पुष्पमिति संज्ञितम् ॥ 'प्रत्यक्षरूक्षं यद्वाक्यं वजूं तदभिधीयते। 'उपपत्तिकृतो योऽर्थ उपन्यासश्च स स्मृतः॥ ८१ प्रभृति यावत् दुर्वारां कुसुमशरव्यथां वहन्त्या कामिन्या यदभिहितं कुरः सखीनाम् । तद्भूयः शुकशिशुसारिकाभिरुक्तं धन्यानां श्रवणपथातिथित्वमेति । इत्यादि । २२ पुष्पम्-विशेषवचनं यत्तु दुष्पमिति । यथा (तत्रैव विदूषकः)- एसो को विचित्तफळहओ (एष कोऽपि चित्रफलक:)-इत्यादि विदूषकोक्तेः "परिच्युतस्तं कुचकुम्भमध्यात्" इत्यादि । यथा हि प्रेमविकासि पुष्पं भवत्येवमत्रापि राज्ञ उत्तरोत्तरानुरागविशेषसूचकं वचो विकासमस्यानुरागस्य दर्शयति । तथा हि सुसङ्गता-सहि गरुआणुराग- विक्खित्तहिअओ असंबद्धं भट्टा मन्तेढुं पवुत्तो (सखि गुर्वनुरागविक्षिप्तहृदयो- ऽसंबद्धं भर्ता मन्त्रितुं प्रवृत्तः) इत्यादि । २३ वजूम्-प्रत्यक्षरूक्षं यद्वाक्यं वजमिति । यथा (तत्रैव)-"कथमिह- स्थोऽहं भवत्या ज्ञात" इति राजन्युक्तवति सुसङ्गता-ण केवलं तुमं, चित्त फलहेण । ता जाव गदुध देवीए णिवेदेमि । (न केवलं त्वं, चित्रफलकेण । तद्यावद्गत्वा देव्यै निवेदयामि)। २४ उपन्यासः-उपपत्तिकृतो योऽर्थ उपन्यास इति । यथा (तत्रैव) विदूषकः (ससाध्वसं)-अदिमुहरा खु एसा गब्भदासी (अतिमुखरा खल्वेषा गर्भदासी)। अत्र मौखयात्मिकोपपत्तिरुपन्यस्ता ।। - 1 च - प्रत्यक्षरूपं भ - रुक्षप्रायं तु 2 भ - सोपायवचनं यत्तु स उपन्यास उच्यते 3 न - श्च संस्मृतः परिच्युतस्तत्कुचकुम्भमध्यात् किं शोषमायासि मृणालहार । न सूक्मतन्तोरपि तावकस्य तत्रावकाशो भवतः कि मु स्यात् ॥ + केचिदुपन्यासः प्रसादनमित्याहुः । भोजेन तूपन्यासाङ्गं परिहतम् ।

·হালবিয়ঃ चातुर्वण्योपगमनं वर्णसंहार इष्यते। 'कपटापाश्रयं वाक्यमभूताहरणं विदुः॥ 'तत्त्वार्थवचनं चैव मार्ग इत्यभिधीयते। ८२ LA FL २५ वर्णसंहारः- चातुर्योपगमनं वर्णसंहार इति । चातुर्वर्ण्यशब्देन पानाण्युपलक्ष्यन्ते । तेन यत्र पात्राणि पृथक स्थितान्यपि ढौक्यन्ते स वर्ण- संहारः । उपाध्यायास्त्वाहुः-इह वीरप्रधाने तावनायकमतिनायकौ तत्सचि- वौ च प्रधानत्वेन वर्ण्यन्त इति वर्णाः, कामप्रधानेऽपि नायको नायिका तत्सचिवों चेति । तथा हि रत्नावल्या (द्वितीयेऽङ्के) सुसङ्गताया वचनात्- “ अदी मे अअं गरुओ पसाओ (अतो ममायं गुरुः प्रसादः)" इत्यारभ्य, राजा-कासौ । मुसङ्गता-हत्थे गेलअ सहि पसाएहि णं (हस्ते गृहीत्वा सखी प्रसादयैनाम्) इत्यादि । अत्र चतुर्णामेकीभावः प्रयोगस्य, इष्टस्य रचना, प्रकाश्ये प्रकाशनमित्यपि प्रयोजनानि । यत्तु ब्राह्मणादिवर्णचतुष्ट- यमेलनमिति तदफलत्वादनाहत्यमेव । अथ गर्भाङ्गान्युद्देशक्रमेण लक्षयति । २६ अभूताहरणम्-कपटापाश्रयं वाक्यमभूताहरणमिति । यथा वास- वदत्तया चित्रफलके दृष्टे विदूषकवचनं-अप्पा किल दुक्खेण आलि- हिदुत्ति मम वअणं सुणिअ पिअवयस्सेण विण्णाणं दंसिरं (आत्मा किल- दुःखेनालिखितुमिति मम वचनं श्रुत्वा प्रियवयस्येन विज्ञानं दर्शितम्) इत्यादि। २७ मार्गः-तत्त्वार्थवचनं मार्ग इति । (तत्रैव) “भट्टिणि कदा वि घुणक्खरं वि संभावीयदि (भत्रि कदापि घुणाक्षरमपि संभाव्यते)" इति un 1 भ - चतुर्वर्णाभिगमनं प - वर्णितार्थतिरस्कारो प - उच्यते 2 भ - इतः परं—“एतानि तु प्रतिमुखे गर्भे चापि निबोधत" इत्यर्धमधिकं वर्तते य- अभूताहरणं तत्स्याद् वाक्यं यत्कपटाश्रयम् भ - कपटाय तु यद्वाक्यमभूताहरणं तु तत् 4 च - सत्त्वार्थ * वर्णितार्थतिरस्कारो वर्णसंहार इति पाठे उक्तार्थस्य विषयान्तरप्रसकया प्रच्छादनम् ।

·नाव्यशास्त्रम् ८३ 'चित्रार्थसमवाये तु वितर्को रूपमिष्यते॥ 'यत्सातिशयवद्वाक्यं तदुदाहरणं स्मृतम् । २८ रूपम्- -.. काञ्चनमालयोक्ते वासवदत्ता समयानुसारि परमार्थोचितं वचनमाह-अइ उज्जुए वसन्दओ खु एसो (अगि ऋजुके बसन्तकः खल्बसौ)-इत्यादिमार्ग- वच्च प्रसिद्धत्वात् परमार्थे मार्ग इति व्यपदेशः। * चिनार्थसमवाये तु विवों रूपमिति । यथा (रत्नावल्यां द्वितीयेऽङ्के) राजा-प्रसीदेति ब्रूयामिदमसति कोपे न घटते । । इत्यादि विचित्रार्थानां समवाये संभावने सर्वविषय एव विरुद्धस्तर्कः, इदं नोचित- मिदं नोचितमिति प्रतियुक्तिपर्यन्तः । युक्तिस्तु नियतप्रतिपत्तिपर्यन्तेति विशेषः, रूपमिति चानियता आकृतिरुच्यते । तत्र विशेषप्रतिपत्तिरिहापि तथोपचाराद् व्यपदेशः। २९ उदाहरणम्-यत्सातिशयवद्वाक्यं तदुदाहरणमिति । लोकमसिद्ध- वस्त्वपेक्षया यत् सातिशयमुच्यते उत्कर्षमाहरतीत्युदाहरणम् । यथा (तत्रैव तृतीयेऽङ्के)- मनः प्रकृत्यैव चलं दुर्लक्ष्यं च तथापि मे । कामेनैतत्कथं विद्धं समं सर्वैः शिलीमुखैः ।। इति । 1 भ चित्रार्थे वाक्यसंयोगे रूपकं तु विनिर्दिशेत् न - चिन्तार्थ, म - चिन्त्यार्थ, ढ - चित्रार्थसमवायो यस्तद्रूपमिनि कीर्तितम् 2 य - यत्र सातिशयं वाक्यमुदाहरणमिष्यते भ - यत्तु सातिशयं वाक्यं तदाहरणमिष्यते * चित्रार्थों वाक्यसंयोगो रूपकमिति पाठे रूपकं संशयस्य तर्केण च्छेदनमिति केचित् । अन्ये तु चित्रार्थमेव वचो रूपकमिति मन्यन्ते । + करिष्याम्येवं नो पुनरिति भवेदभ्युपगमः। न मे दोषोऽस्तीति त्वमिदमपि च शास्यसि मृषा किमेतस्मिन् वक्तुं सममिति न वेद्मि प्रियतमे ॥

·एकोनविंशोऽध्यायः ४९ 'भावतत्वोपलब्धिस्तु क्रम इत्यभिधीयते ॥ सामदानादिसंपन्नः संग्रहः परिकीर्तितः। 'रूपानुरूपगमनमनुमानमिति स्मृतम् ॥ तथा च- वाणाः पञ्च मनोभवस्य नियतास्तेषामसंख्यो जनः प्रायोऽस्मद्विध एव लक्ष्य इति यल्लोके प्रसिदिं गतम् । रष्टं तत्त्वयि विप्रतीपमधुना यस्मादसंख्यैरयं विदः कामिजनः शरैरशरणो नीतस्त्वया पञ्चताम् ।। इत्यादि। ३० क्रमः-भावतत्त्वोपलब्धिस्तु क्रम इति । भावस्य भाव्यमानस्य वस्तुनो भावनातिशये सत्यूह पनि भावनादिबलात् स्यात् या परमार्थोप- लब्धिः सा क्रमः । बुद्धिर्हि तत्त्र क्रमते न प्रतिहन्यते । यथा (तत्रैव)- हिया सर्बस्यासौ हरति बिदितास्मीति वदनं द्वयोर्दृष्ट्वालापं कलयति कथामात्मविषयाम् । सखीषु स्मेरासु प्रकटयति वैलक्ष्यमधिकं प्रिया प्रायेणास्ते हृदयनिहितातङ्कविधुरम् ॥ इत्यादि । ३१ संग्रहः-सामदानादिसंपन्नः मङ्ग्रह इति । साना सङ्केतादिवार्ताः श्रुत्वा (राज्ञा विदूषकाय) कटकस्य दानम् । एवमन्यदपि । ३२ अनुमानम्-रूपानुरूपगमन मिति । रूप्यमानेन प्रत्यक्षाद्युपलभ्य- मानेन रूपस्य व्यापकस्याविनाभाविनी गमनं ज्ञानमनुमानं निश्चयात्मकत्वा- दुहः, उपायायुक्तेरन्यत्वात् । यथा (तत्रैव)- 1 भ. तस्वोपलब्धिर्वाक्यस्य ढ - तत्त्वोपपत्तिर्भावस्ख 2 भ-युक्तस्तु साम. दामाभ्यां विशेयः संग्रहो बुधैः च - सामदानार्थ 33.संयोगः संग्रह स तु कीर्तितः प - संयुका 4 भ - रूपं तु गमनं लिझायमान इति स्मतः 7 ·५० नाट्यशास्त्रम् 'रतिहर्षोत्सवानां तु प्रार्थना प्रार्थना भवेत् । गर्भस्योद्भेदनं यत्साक्षिप्तिरित्यभिधीयते ॥' ८६ पालीयं चम्पकानां नियतमयमसौ सुन्दरः सिन्दुवारः सान्द्रा वीयी तथेयं वकुलविटपिनां पाटलापतिरेषा । आघ्रायाघ्राय गन्धं विविधमधिगतैः पादपैरेवमस्मिन् व्यक्ति पन्थाः प्रयाति द्विगुणतरतमोनिद्भुतोऽप्येष चिह्नः॥ इत्यादि । अत्र ह्याघ्रायाघ्राय गन्धमिाते गन्धानि(?) कुसुमानि तेभ्यः पादपाः, तेभ्योऽपि मार्गमनुमापिसमिति राज्ञा बिषकस्योक्तेः। ३३ प्रार्थना-तिहर्षात्मवानां तु प्रार्थना प्रार्थनेति। एतत् माध्यफलो- चितभावलक्षणं, तत्र साध्यफले यः प्राधान्येन समुचितो भावस्थद्विषया या प्रकर्षणाभ्यर्थना सा प्रार्थनाख्यमङ्गम् । यथा (तत्रैव)-संकेतस्थः प्रतिपाल- यन् राजा-- तीव्रः स्मरसन्तापो न तदादौ वाघते यथासन्ने । तपनि मादृषि हि तरामभ्यर्णजलागमो दिवसः ॥ इति । ३४ आक्षिप्तिः-गर्भस्योद्भेदनाक्षिप्तिरिति । हृदयान्तःस्थितं (तस्य) पुनः प्रतिष्ठापितस्यापि यनः कुतश्चिनिमित्तादुद्भेदनमनपह्नवनीया या स्फुटतापतिः सा आक्षिप्तिः, अभिप्रायस्य हि तवाक्षेपो बहिः कर्षणं । वासवदत्तायामेव सागरिकेनि राज्ञा विषकेण च परिगृहीतायां तदुक्तिषु “सामरिके, *शीतां. शुर्मुखमुत्पले तव दृशौ" इत्यादिषु । 1 म - कार्यानुनयपूर्वस्तु नियोगः. प. अभ्यर्थनापरं वाक्यं प्रार्थनेत्यमि- धीयते भ- मातृकायां प्रार्थनालक्षणं तोपलभ्यते ट . अतिहर्षोत्सवार्थानां यत्तु तमाक्षेपं विदुर्बुधाः ढ• उच्छेदनं यत्तु तदाक्षिप्तमिति स्मृतम्, म - उद्भेदनं यत्त तदुपक्षिप्तमिण्यते 2 म शीतांशुर्मुखमुत्पले तव दृशौ पदानुकारौ करो रम्भागर्भनिभं तवोरुयुगलं बाहू मृणालोपमौ । इस्याहादकराखिलाङ्गि रभसानिः शङ्कमालिङ्ग मा- महानि त्वमनङ्गतापविधुराण्येोहि निर्वापय॥

·एकोनविंशोऽध्यायः ५१ संरम्भवचनं 'चैव तोटकं त्विति संज्ञितम् । 'कपटेनातिसन्धानं ब्रुवतेऽधिबलं बुधाः ॥ भयं नृपारिदस्यूत्थमुद्वेगः परिकीर्तितः। ३५ तोटकम्-संरम्मवचनं चैव तोटकमिति । आवेगगर्भ यद्वचनं तचोटकम् । स चावेगो हर्षात् , क्रोधात् , अन्यतोऽपि वा । भिनत्ति यतो हृदयं ततस्तोटकम् । यथा (तत्रैव) विदूषका-अज्ज वि दाव से देवीए णिधरुहाए वासवदत्ताए वअणेहि कड्डइदे कण्णे सुहावी अदु (अद्यापि तावत्तस्या देवाविरुष्टाया वासवदताया ः कटू ने शो मुखय) इत्यादि। ३६ अश्वि-कपटेनातिसन्धानमधिवलमिति । परस्परवचनपत्त- योर्यस्यैवाधिक () सहापबुद्धयादीनबलम्बयति स एव तमतिसन्या वञ्चयितुं समर्थ इति तदिदं कर्माधिबलम् । यथा-सागरिकावेषं धारयन्ती पासवदत्ता विदूषकबुद्धिदौर्बल्याद्राजानमतिसंधत्ते 'किं पद्मस्य रुचिं न इन्ति' इत्यादि श्लोकान्तमधिभळम् । ३७ उद्वेग:-भयं नृपारिदस्युत्थमुद्वेग इति । अरिशब्दानाचिकादि । यथा (तत्रैव) राजा-कथं देवी वासवदत्ता, वयस्य किमेतत् । विदूषकः- णं अंहाणं जीविअसंशओ (ननु अस्माकं जीवितसंशय)-इत्यादि । 18 - (वचन) प्रायं तोटकं त्विह, भ - पञ्च तोटकं नाम तद्भवेत् 2 भ. कपटप्रवृत्तो योऽर्थो विशेयोऽधिबलो हि सः 3. कपटेनाभिसन्धानं श्रेयं त्वधिवल बुधैः (न • त्वति. ढ• चातिबलं) ५ - कपटस्यान्यथाभावं य - अनुमानार्थ- संयुक्त विद्यादतिबलं तथा 3 भ - नृपारिसंयुक्तमुद्धग इति काय॑ते ट-नुपादि, प- नपारिजनितं 1 अतिबलमिति 2 अतिबलम् 3 मादि गर्भसन्धिलक्षणेऽयं श्लोक उदाहतः।

·५२ नाव्यशास्त्रम् 'शा भयत्रासकृतो विद्रयः सुमुदाहृदः ॥ दोषप्रख्यापनं यत्तु सोऽपवाद इति स्मृतः' । ८८ ३८ विद्रवः-शङ्का भगनासकृतो विद्रब इति । भयत्रासकारिणो वस्तुनो या शङ्का यदाशङ्कनं स विद्रवः, विद्रवति विलीयते हृदयं येनेति । यथा (तत्रैव)- * प्रिया मुञ्चत्यद्य ध्रुवमसहना जीवितमसौ प्रकृष्टस्य प्रेम्णः स्खलितमविषह्यं हि भवति ।। इति । अन्ये तु शङ्काभयनासैः कृतो यः स विद्रव इति । तत्र च विशेष्यपदमन्वेष्यम् , समुदाय एव विशेष्य इति श्रीशङ्कुकः, उदाहरति च कृत्यारावणे षष्ठेऽके गर्भ- सन्धौ, (नेपथ्ये) (मण्डोदरी) हा अय्यउत्त, परित्ताआहि परित्ताआहि (हा आर्यपुत्र परित्रायस्व परित्रायस्ख)। प्रतीहारी (श्रुत्वा आत्मगतं)- अहो भट्टिणी विअ आक्खंददि। (अंहो भीवाक्रन्दति) (प्रकाशं) भट्टा भवदो अन्तेउरे महन्दो कलकळो मुणीअदि। (भर्तः भवतोऽन्तःपुरे महान् कलकलः श्रूयते) राजा-जायतां फिमेतदिति । अत्र रावणस्याशङ्का प्रतिहार्यास्त्रासभये । अथावमर्शसन्धावानां लक्षणमाह- ३९ अपवादः-दोषप्रख्यापनं यत्तु सोऽपवाद इति । यथा (तत्रैव) सागरिफोक्तेरनन्तरं । राजा-अयि मिथ्यावादिनी खल्वसि- 1 भ - नृपारिभयसंयुक्तः संभ्रमस्त्वमिसंक्षितः ड - नृपाग्निभयसंयुक्तः संम्रमो विद्वः स्मृतः 2 इतः पूर्व भढपादिषु-"एतान्यङ्गानि गर्भ तु वस्येऽवमर्शने पुनः (ढ-श्याम्यवसृशे)" इत्यर्धमुपलभ्यते, न . "गर्भाङ्गलक्षणं प्रोक्तं विमर्श च निबोधत" इति संश्यते भ - विशेषवचनं यत्तु ट. दोषप्रस्थापनं यत्स्यात् यत् स्यादपवादस्तु स स्मृतः पूर्वार्ध -समारूढा प्रीतिः प्रणयबहुमानानुदिनं व्यलोकं वीक्येदं कृतमकृतपूर्व खलु मया । 1 सागरिका-अय्यउत्त किं अळीअदक्खिणदाए जीविदादो विवळळह- दाराए देवीए अत्ताणभं अवराहिणं करोसि (आर्यपुत्र, किमलीकदक्षिणतया जीवि- ताइनभाया देव्या भात्मानमपराधिनं करोषि)। उन ·হুঙ্কালহিসাঃ ५३ 'रोषग्रथितवाक्यं तु संफेटः परिकीर्तितः ॥ ८९ गुरुव्यतिक्रमो यस्तु स द्रवः परिकीर्तितः। विरोधिप्रशमो यश्च सा शक्तिः परिकीर्तिता ॥ ९० श्वासोत्कम्पिनि कम्पितं स्तनपुगे मौने प्रियं भाषितं वक्त्रेऽस्याः कुटिलीकृतभ्रुणि रुषा यातं मया पादयोः । इत्थं नः सहजाभिजात्यजनिता सेवैव देव्याः परं प्रेमावद्धविवर्धिताधिकरसा प्रीतिस्तु या सा त्वयि ॥ इति अत्र देवीगुणानां सातिशयकोपनत्वेनापवदनं कृतम् । ४० संफेट:-रोषग्रथितवाक्यन्तु संफेट इति । केचित्तु स्फोट अनादर इति धातुं मनस्कृत्य संस्फोट इति पठन्ति । यथा (तत्रैव)-वासवदत्ता (सरोषं सहसोपसृत्य) अय्य उत्त, जुत्त..... सरिसं (आर्यपुत्र, युक्तं, सदृशम्) ...इत्यादि । ४१ द्रव-गुरुव्यतिक्रमो यस्तु स द्रव इति । यथा (तत्रैव)-भ- संनिधानेऽपि विषकस्य सागरिकायाश्च वासवदत्तया बन्धनम् । यथा वा-तापसवत्सराजे षष्ठेऽङ्के वासवदत्ताया योगन्धरायणवचनातिक्रमण मरणाध्यवसाय: । द्रवणं चलनं मार्गादिति द्रवः । ४२ शक्तिः-विरोधिप्रशमः शक्तिरिति । विरोधिनः कुपितस्य प्रशम: प्रसादनं शक्तिः बुद्धिविभवादिशक्तिकार्यत्वात् । यथा (तत्रैव)- सव्याजैः शपथैः प्रियेण वचसा चित्तानुवृत्या भृशं वैलक्ष्येण परेण पादपतनैर्वाक्यैः सखीनां मुहुः । प्रत्यापत्तिमुपागता मम तथा देवी रुदत्या तथा प्रक्षाल्यैव तथैव बाष्पसलिलेः कोपोऽपनीतः खयम् ॥ इत्यादि । 1 ट . दोष 2 प - संस्फोट इति 3 भ-ताडनं वधबन्धो वा विद्रव समुदाहृतः भ - द्रवस्तत्रावबोद्धव्यो गुरूणां व्यतिक्रमः 4 च -विशेयोऽ- मिद्रवस्तु स (ड - विद्रवः) म. विरोध ड - विरोधोपगमो यस्तु न. निरोधशमयं युक्तिस्सर्जनावर्षणं द्युतिः ·- ५४ नाव्यशास्त्रं व्यवसायश्च' विज्ञेयः प्रतिज्ञाहेतुसंभवः। प्रसङश्चैव विज्ञेयो गुरूणा परिकीर्तनम् ॥ वाक्यमाधर्षसंयुक्तं द्युतिस्तहरुदाहता। मनश्चेष्टाविनिष्पन्नः श्रमः खेद उदाहृतः॥ ९२ ४३ व्यवसाय:-व्यवसायश्च विज्ञेयः प्रतिज्ञाहेतुसंभव इति । प्रतिज्ञात- स्याङ्गीकृतस्यार्थस्य हेतुवो ये तेषां संभवः प्राप्तिव्यवसायः । यथा (तत्रैव)- ऐन्द्रजालिकप्रवेशादितो यावद "एको उण खेडो अवस्स पेक्खितन्चो" इति तावत् यौगन्धरायणेन यत्कमही ऋतं तस्यैव हेतुः (तस्थ) प्राप्तिः । ४४ प्रसङ्गः-प्रसङ्गश्चापि(चैव ?) विज्ञेयो गुरुणां परिकीर्तनमिति । यथा (तत्रैव) वासवदत्ताः उज्जयणीदो आअदीति अस्थि मे तस्सि इन्दआलिए पक्खवादो (उज्जयिन्या आगत इति अस्ति मे तस्मिन्निन्द्रजालिके पक्ष- पातः) इत्यादि । अत्र हि बन्धुकुलादागमोऽस्य बहुमानकारणम् । ४५ द्युतिः-वाक्यमावर्षसंयुक्तं श्रुतिरिति । आधर्षो न्यकारः तेन संयुक्तम् । यथा विदूषकः-हा दासीए उत्त इन्दआलिअ (आः दास्याः पुत्र इन्द्रजालिक) इत्यादि । ४६ खेदः-मदश्चेष्टाविनिष्पन्नः श्रमः खेद इति मानसः कायायचे- त्युभयोऽपि यावत् । आयो यथा-सिंहलेश्वरस्य कुशळप्रश्ने यथा वसुभूति. निश्वस्य "देव न जाते किं कथयामि" इत्यत आरभ्य रत्नावल्या: समुद्र- पतनाक्रर्णनोदितवासवदचाविलापपर्यन्तम् । शारीरस्तु खेदः (विक्रमोर्वश्याम्) पुरूरवसा "अहो श्रान्तोऽस्मि यावतस्या गिरिनद्यास्तीर" इत्यादि । -- 1 ड - तु 2 ड - दोषसंभवः, य - संश्रयः ट-नित्यं परिभवात्मक: न - वाक्योमर्षप्रयोजितः भ - गुणागुणविवृद्धिस्तु प्रसङ्ग इति कीर्तितः प अप्रस्तु- ताथवचनं प्रसङ्गः परिकीर्तितः 4 ड - धर्षणयुतं । च. समुत्पन्न - * एकं पुनः खेलनमवश्यं प्रेक्षितव्यम् ·एकोनविंशोऽध्यायः ईप्सितार्थप्रतीघातः प्रतिषेधः प्रकीर्तितः' 'कार्यात्ययोपगमनं विरोधनमिति स्मृतम् ॥ ९३ बीजकार्योपगमन मातानमिति संज्ञितम् । 'अपमानकृतं वाक्यं कार्यार्थ च्छादनं भवेत् ॥ ९४ यद्यपि श्रमोद्वेगवितर्कलज्जाप्रभृतयो व्यभिचारिवगें पूर्वमुक्तास्तथाप्येते सत्यवसरेऽवश्यप्रयोज्याः प्रागुक्तप्रयोजनार्थसिद्धये, ते पृथक्प्रयोजनवाद सन्ध्यङ्गत्वेनोक्ता मन्तव्याः। ४७ प्रतिषेधः-ईप्सितार्थप्रतीयातः प्रतिषेध इति । यथा रत्नावली- वृत्तान्तवर्णने ईप्सितार्थप्रतीपाते बाभ्रव्येण प्रस्तुते तस्य प्रतिघातोऽन्तःपुरदा- हेन । ४८ निरोधनम-कार्यात्ययोपगमनं निरोधनमिनि । यथा राजा- "कथमन्तःपुरेऽग्निः । हा हा धिक्कष्टं दग्धा देवी वासवदत्चा" इत्यादि यावद सागरिकोत्सादनपर्यन्तम् । अन हि कार्ये वासवदत्ता सागरिकाप्रेमविसम्भ- स्यात्ययो विनाशमुपगतः प्राप्तः । ४९ आदानम्-बीजकार्योपगमनमादानमिति बीजफलस्य समीपता- भवनमित्यर्थः । यथा सागरिका राजानं दृष्ट्वा (स्वगतं) 'अय्यउत्त' इत्यादि, अत्र हि बन्धुकुलादागमो यावद्राज्ञ उक्तिः व्यक्तं लग्नोऽपि भवतीं न धक्ष्यति दुताशनः । यतः सन्तापमेवायं स्पर्शस्ते हरति प्रिये ॥ इत्यन्तम् । ५० छादनम्-अपमानकृतं वाक्यं छादनमिति । वाक्यमिति तदर्थो लक्ष्यते । करोतिः बहुमाने वर्तने, तेन दुष्टोऽप्यर्थोऽपमानेन बहुमतीकृतः । 1 ड - निषेधः स तु कीर्तितः 2 भ - उत्तरोत्तरवाक्यं तु विरोध इति संशितः ड - विरोधनं तु संरम्भादुत्तरोत्तरभाषणम्, नय - उत्तरोत्तरवाक्यं च 3 भ- नयनं य-शमनं 4 भ - अवमानार्थजनिता छलना परिकीर्तिता, ड. य - अवमानादिजनितः समूहः छन्दनं भवेत् (स मोहः छलनं) द-भवमानादिभणनं अवमानात् ·५६ नाव्यशास्त्रम् प्ररोचना च विज्ञेया संहारार्थप्रदर्शिनी । (प्रत्यक्षवचनं यत्तु स व्याहार इदि स्मृतः ॥ ९५ सविच्छेदं वचो यत्र सा युक्तिरिति संज्ञिता । ज्ञेया विचलना तज्ज्ञैरवमानार्थसंयुत)॥ ९६ '(एतान्यवमशेऽङ्गानि संहारे तु निबोधत)। तदपमानकलङ्कापवारणाच्छादनमिति । यथा सागरिका-दिहिआ पन्ज- ळिदो भअव हुदासणो, अज्ज करइस्सदि मे सअळदुक्खावसाणम् । (दिष्टया प्रज्वलितो भगवान् हुताशनः, अद्य करिष्यति मे सकलदुःखाव- सानम् ।) इति । ५१ प्ररोचना-प्ररोचना च विज्ञेया संहारार्थप्रदर्शिनी इति । संहिय- माणस्य निर्वाह्यमाणस्यार्थस्य दर्शिका प्रकर्षण रोचत इति प्ररोचना । यथा- कासो ज्वलन् हुतवहस्तदवस्थमेत दन्तः पुरं कथमवन्तिनृपात्मजेयम् । वाभ्रव्य एष वसुभूतिरयं वयस्यः खमो मतिभ्रममिति युक्तिरित्यन्ये इदमङ्गं व्यवहरन्ति । अत्रोद्देशक्रमत्यागे यत्केषांचिदङ्गानां लक्षणं तत्क्रमानियमसूचनार्थः। अनेन पाठविपर्यासेन यत्कश्चिदुद्देशस्यान्य- थापठनं तद्दन्थकाराशयापरिज्ञानकृतम् । केचिदत्रान्यतममङ्गं नाधीयते, द्वाद- शाल्मेवैतत्सन्धिमाहः । अन्ये तु त्रयोदशाङ्गत्वेऽप्यस्य निर्वहणसन्धावपि प्रसक्तेरितिवृत्तान्तर्भूतत्वेन गणनमन्याय्यमिति त्रयोदशाङ्गत्वात् चतुःषष्टि- संख्यां समर्थयन्ते । 1 भ • या कार्यार्थप्रदर्शिनी, भ • सत्कारस्य विदर्शिका ड-प्रकाशिनी 9 भ - एतान्यङ्गान्यवमृशे ट - विमर्श एतान्यङ्गानि ढ - विमर्शतानि चोक्तानि * स्खनो मतिभ्रम इदं नु किमिन्द्रजालम् -इति चतुर्थः पादः। खमे मतिर्भमति किं स्विमिन्द्रजालम् -इति पाठान्तरम् ·एकोनविंशोपायः मुखबीजोपगमनं सन्धिरित्यभिधीयते । 'कार्यस्यान्वेषणं युक्त्या निरोध इति कीर्तितः। 'उपक्षेपस्तु कार्याणां 'ग्रथनं परिकीर्तितम् ॥ 'अनुभूतार्थकथनं निर्णयः समुदाहृतः । अथ निर्वहणसन्धाबुदेशक्रमेणानि लक्षायितुं प्रक्रमते ५२ सन्धिः-मुखबीजोपममनं सन्धिति । यथा वसुभूतिः-बाभ्रव्य, सरशीयं राजपुत्र्याः इत्यादि मुखे यदुक्तं तदिह निकटीभूतं सन्मानं सन्धिः । ५३ निरोधः-कार्यस्यान्वेषणं युक्त्या निरोध इति यथा बमुभूति:- इत इयं कन्यकेत्यादि। ५४ अथनम्-उपक्षेपस्तु कार्याणां ग्रथनमिति यथा (योगधरायणा- देव भम्यतां यन्मयाऽनिवेद्य कृतम्-इत्यादि । अत्र रनावलीलामरूपकार्य- स्योपेक्षपाद् अथनम् ।) ५५ निर्ण-अनुभूतार्थकथनं निर्णय इति । प्रमाणसिद्धस्य वस्तुनः कथनमित्यर्थः । यथा रत्नावल्यां चतुर्थेऽङ्के वसुभूति:-अपि रत्नावली, ननु त्वमीहशीमवस्था प्राप्तासि । सागरीका-(सप्रत्यभिज्ञ) तुम पि किं अमचवमुभूदी वसु-स एवाहं मन्दभाग्यः इति- प्रभृति यावद् विदूषकवाक्यं “ सविहवो होदु" इति । 1 मे . नवन 2 भ-संक्षितः 3 भ • अन्वेषणं तु कार्याणां निरोध- समुदाहतः +न-पत्र यतु निरोध इति संक्षितः 53.बिरोध 3. 7 भ . प्रम नाम तद्भवेत् अनुभूतथा भ - मनुभाब्यतया पोऽर्या निर्णयासोऽभिधीयते ट - अप 83 ·५८ नाट्यशास्त्रम् 'परिवादकृतं यत्स्यात्तदाहुः परिभाषणम् ॥ ९९ 'लब्धख्यार्थस्य 'शमनं द्युतिमाचक्षते पुनः । समागमस्तथानामानन्दः परिकीर्तितः ॥ १०० ५६ परिभाषणम्-परिवादकनं यत् तत् परिभाषणमिति । यथा सागरिका-किदापराहा खु अहं देवीए ताण सक्खुणोमि मुहं दंसेदुं कृतापराधा खल्वहं देव्या, तत् न शक्नोमि मुख दर्शयितुम् ) । वास वदत्ता अपवार्य)-अय्यउत्त जामि खु अहं इमिणा णिसंसत्तणेण ता अवणेहि से बन्धणं । आर्यपुत्र, लज्जे खल्वहमनेन नृशंसत्वेन, तदपनयास्या बन्धनम् । एतदुभयोरप्यन्योन्यापराधोट्टनं वचनम् यौगन्धरायणोऽपि प्रविश्यैव- श्यैवमेवापराधमुट्टयति तथा- देव्या मद्वचनाद्यदाभ्युपगतः पत्युर्वियोगस्तदा सा चाप्यन्यकलत्रसंघटनया दुःखं मया प्रापिता । इत्यादि। ५७ धुतिः-लब्धस्यार्थस्याशमनं द्युतिरिति । सामर्थ्यात्मशमनीयस्य क्रोधादेरर्थस्य प्राप्तस्यापि यत्पशमनं सा द्युतिः। (यथा तत्रैव) देव श्रूयता- मिदम् । सिंहलेश्वरदुहिता सिद्धरादिष्टा" इत्यादि यावद्देव्या उक्तिः, "अय्य अमञ्च पुढं एव्व किं ण भणासि पडिवादेहि रअणावळित्ति । (आर्य अमात्य, स्फुटमेव किं न भणासि प्रतिपादय तस्य रत्रावलीमिति ।) ५८ आनन्दः-समागमस्तथानामानन्द इति। आर्थितस्य तथेति प्रकारशतै प्रार्थितस्य सम्यगपुनर्वियोगवद्यदागमनं तदानन्तहेतुत्वादानन्दः । यथा (तत्रैव) राजा को देव्याः प्रसादं न बहुमन्यते-इत्यादि। 12- परिवादात्मक 2 भ - यच तद्भवेत् 3 प-ईयाकोपोपशमनं 4 भ- गमनं 5ट. बुधाः भ-कृतिरित्यभिधीयते झुतिरित्यभिधीयते 6 3 - समागमस्तु योऽर्यानामानन्दः स तु कीर्तितः 7 भ - कीर्यते * तस्याः प्रीतिमयं करिष्याति, जगत्स्वामित्वलाभः प्रभो। सत्यं दर्शवितुं तथापि बदन शक्रोमि नो लजया ॥

·एकोनविंशोऽध्यायः ५२ 'दुःखस्याफ्गमो यस्तु समयः स निगद्यते । शुश्रूषायुपसंपन्नः प्रसादः प्रीतिरुच्यते ॥ 'अद्भुतस्य तु संप्राप्तिरूपगृहनमिष्यते। 'सामदानादि संपन्नं भाषणं समुदाहृतम् ॥ १०२ ५९ समयः-दुःखस्थापगमो यस्तु समय इति । यथा- अय्यउत्त दूरे खु एदाए णादिउळ ता वह अणुचिट्ठ जहा बन्धुजणं ण सुमरेति (वासवदत्ता-आर्यपुत्र, दूरे खलु अस्या ज्ञातिकुलं, तत्त- थानुतिष्ठ यथा बन्धुजनं न सरति) अपगमनमपगमः । - ६० प्रसादः-शुश्रूषाधुपसंपन्नः प्रसाद इति । यथा वासवदत्ता- " एचिभं दाव मम बहिणिआ अशुरूपं होदु " इति खैराभस्णैरलङ्करोतीति । (एतावता तावन्मेभगिन्युनुरूपं भवत)। केचिद् धुतेरनन्तरामिदमहं पठन्ति । ६१ उपगृहनम्-अद्भुतस्य तु संभातिरुपगृहनमिति । यथा विपक:- ही ही भो कह कह संपुण्णमणोरहा संउत्तह्म (इत्युत्थाय नृत्यति) (ही ही भोः कथं कथं संपूर्णमनोरथाः संवृचाः स्मः) ६२ भाषणम्-सामदानादिसंपन्नं भाषणमिति । यद्यपि तदार्थेऽपि संग्रहास्यमिदमङ्गमुक्तं तथाप्यत्र स्थानेऽवश्यं प्रयोक्तव्यतां ख्यापयितुं पुनरु- पादनं शब्दान्तरेण च । यथा वमुभूतिः-देवि स्थाने देवीशब्दमदहसि 1 भ - दुःखापनबनं चैव समयः परिकीर्तितः • दुःखस्योपशमो दुःखोपशमनं यत्तु 2 भ - शुश्रूषावचनोपेतः प्रसाद इति संशितः च - उपसंपन्न: प्रसाद इति भण्यते -सुप्रसन्नता ३ य . सुप्रसन्नता ३ य - अत्यद्भुतस्य संप्रातिभवेत्तदुपगृहनम् । म - दानमानविनियनमाभाषणमुदाहृतम्, (भ. भाषणं नाम सजावेद 6:3. संयुक्त भाषणं तूष्यते बुधैः 7 प . अषवे बुधाः प 4 न .

·नारचशाखम् 'पूर्ववाक्यं तु विज्ञेयं यथोक्तार्थप्रदर्शनम् । 'वरप्रदानसंप्राप्तिः काव्यसंहार इष्यते ॥ १०३ * इत्यादि । इति । सामदानं तु यथा भगवती जीभूतवाहनस्य वरं ददाति--" वां विद्याधरचक्रवर्तिनमहं पीत्या करोमि क्षणात् अन्ये मन्यन्ते-आदिशब्देन भेददण्डादरुपायान्तरस्य संग्रामत्वं, सस्य वेग (चेह ?) स्थाने स्पष्टेन पथानोंचित्यात, गर्भसन्धयुक्तसामाधपायानु- वदनमानमत्र यत्क्रियते इत्थमिदं प्राप्तमित्येवप्रायं तदिदं भाषणाख्यमन- मिति । ६३ पूर्ववाक्यं-पूर्ववाक्यं यथोक्तार्थप्रकाशनमिति । यथा बाभ्रव्या- इदानी सफलपरिश्रमोऽस्मि संपन्न-इति । ६४ काव्यसंहार-चरमदानसंप्राप्तिः काव्यसंहार इति । यथा यौगन्ध- रायण देव तदुच्यतां किं ते भूयः प्रियमुपहरामीत्यादि यावत् , विक्रयवाहुरात्मसमतां" इत्यादि । " यातो 1 भ• पूर्वभावच विशेयः कार्वोपक्षेप वर्शका, प - पुनर्वाक्य......यथोक्का- क्षेपदर्शनम्, न • पूर्वभाषस्तु विक्षया सद्भिः कार्योंषदर्शकः (ट- दर्शका) 2.3 प्रदर्शकम् 3 च • कर * हंसांसाहतहमपहजरजः संपर्कपडोक्षित- रुत्पनैर्मम मानसादुपनतेस्तोवैर्महापावनैः । बेन्जानिर्मितरत्नकुम्भनिहितैरेषामिषिच्य सर्व स्थां... ॥ (नागानन्दे म५) । पातो विक्रमवाहुरात्मसमतां प्राप्यमुवीतले सारं सागरिका ससागरमहीपापोकहेतुः मिया । देवी मोतिमुपागता भगिनिलाभाजिता कोना कि नाति स्वनि सयमापने पमिकरोमि माया ·एकोनविंशोऽध्यायः 'नृपदेशप्रशान्तिश्च प्रशस्तिरभिधीयते। 'यथासन्धि तु कर्तव्यान्येतान्यानि नाटके ॥१०४ कविभिः 'काव्यकुशलै 'रसनावमपेक्ष्य तु । ६४ प्रशस्तिः-तृपदेशान्तिश्व प्रशस्तिरिति । (यथा रत्नावल्या)- उर्वीसुदामसत्यां जनयतु विसृजन् वासवो दृष्टिभिष्टां इष्टविष्टपानां विदयतु विविवामीणनं निममुख्याः। आकल्पान्तं क्रियायाः* क्रमसमुपचितं संगम सजनानां निविश्लेषावकाशं पिशुनजनवचोवर्जनाजळेपः ।। यथासन्धि विति. यो यस्मिन् सन्धौ योग्य इत्यर्थः। योग्यतां च कविरेव जानाति, न च मुक्तककविः, किन्तु प्रबन्धयोजनासर्थ-। तदाह कविमिरित्यादि। ननु कवेः कीदृशं तत्वबन्धनिर्माणकौशलमित्याह रसभावमपेक्ष्येति, तदपेक्षा च कौशलमित्यर्थः। रस एव हि प्रीत्या व्युत्पत्तिपदं नाव्यात्मकं शास्त्र- मित्युक्तम् । ततश्च यद्यथा यद्यस्यानुपयोमि तदरोचकिनो रुचितदधिशर्करापय:- प्रभृतिरसान्तरमध्ययोजितं-तहारेणान्तः प्रविष्टं सत् पुष्टिं व्याधिनिर्षि च विषचे, तथैव पुमर्थोपायो हृदयमनुभवेष्टुमसमर्थ सुन्दरतदुचितरससङ्घमणया प्राप्तान्तःप्रवेशो बिनेयजनस्य संपाये वस्तुनि कल्पपादपकल्पनाय कल्पते । रससंक्रान्तिश्च विभावादिरूपतयैव नान्यथेत्युक्तं षष्ठे। एतानीति । तान्य- 1 म. सुपराष्टप्रशान्तिश्च प्रशस्तिरिति संशिता च - उपदेव, प दप देवादिशान्तिः ड - देवद्विजनुपादीनों प्रशस्ति स्यात्प्रशंसनम्, ह. 27-इत्येतानि यथासन्धि कार्याण्यानि रूपके 33 • कार्य, भ - नारपत्रक ह-उपदोष 8 भारतमावान. *पोट ·नाव्यशास्त्रम् 'संमिश्राणि कदाचित्तु द्वित्रियोगेन वा पुनः ॥१०५ ङ्गानि लिखितानि विवक्षितरसभावादिसंपूर्णभावभाजि भवन्ति यानि त्वेकरसावहितमानसो यलान्तरनिरपेक्षतवाहमहमिकया समुचितभावेन बन्धशथ्यामनुवर्तन्ते । इति वृत्ताबिच्छोऽपि हि रतस्यैव पोषका, अन्यथा विच्छेदे स्थाय्यादेस्त्रुटितत्वात् क रसवाती। तेन रसत्यवाय विभावादि- परिकरो यदङ्गचक्रमिति। तथा हि "लाक्षागृहानले "त्युपक्षेपो वीर- रौद्रयोविभावांशपूरका, *"पद्धं यद्वरै"मिति क्रीवस्य वीरे व्यभिचारिणो रौद्रे स्थाथिनः स्वरूपं प्रत्युज्जीवकः परिकरः, *"चञ्चद्भुज" इति च परिन्या- सोऽनुभावांशं पुष्णाति, "अणुगहन्तु एदं ववसिदं देवदाओ" (द्रौपदी- अनुगृहन्त्वेतद्वयवसितं देवताः) (वेण्या-अङ्क १) इत्यादि विलोभनम् । अतो निवृत्यौत्सुक्यहर्षमतिस्मृतिप्रभृति व्यभिचारि, स चायं सन्धानधुर्यः, एव. मन्यदपि योज्यम् । ननु सन्धिपरतन्त्रैरभवितव्यम् , तद्रसपारन्ध्यभेषां कुतस्त्यम् , उच्यते--सन्धयो ह्यवस्थापरतन्त्राः, भारम्भाभिधानदशाविशेषोपयोगिकथा- खण्डलकं मुखसन्धिरित्युक्तम्, एवमन्यत्र । अवस्था अप्यन्यकृतिविशेष- मनूच्यन्ते । नन्वतः किम् , इदमतो भवतीत्याह-रसभावापेक्षया तु कार्य स्थितं तस्यापेक्षया अवस्थानं ज्ञात्वेति, कार्यमपि रसप्रवाहजननपर्यन्तत्वेन कृतार्थतां संपद्यते इति यावत् । संमिश्राणीति सन्ध्यन्तरोक्तं सन्ध्यन्तरेऽपीत्यर्थः । यथा युक्तिीखेऽप्युक्ता गर्भेऽप्युपनिबद्धा वितर्कव्यभिचार्यशपोषकभावेन वेणीसंहारे, यथोदाहृतं माक् तेजस्वी रिपुहतबन्धुदुःखमार " मित्यादि । द्विनीति द्वित्वत्रित्व- योगेनेत्यर्थः। तेनैकमपि सन्ध्यङ्गं तत्रैव सन्धौ द्विस्त्रियों कर्तव्यम् । यथा- रत्रावल्या प्रतिमुखे विलासः सागरिकायां राज्ञि वाऽसदुपनिबद्धः प्रधान शृहारं समुद्दीपयति । वेणीसंहारे संफेडविद्रवौ पुनः प्रदर्शितो वीररौद्रोद्दीपगो . 1 3 - सर्वाङ्गानि 2 भ स्युः सर्वाण्येतानि वा पुन: * वेणीसंहारे ·एकोनविंशोऽध्यायः ६३ 'ज्ञात्वा कार्यमवस्थां च कार्याण्यानि सन्धिषु । 'एतेषामेव चाङ्गानां संबद्धान्यर्थयुक्तितः ॥ १०६ सन्ध्यन्तराणि 'सन्धीनां विशेषास्त्वेकविंशतिः । साम भेदस्तथा दण्डः प्रदानं वध एव च ॥ १०७ प्रत्युत्पन्नमतित्वं च गोत्रस्खलितमेव च । साहसं च भयं चैव ह्रीर्माया क्रोध एव च ॥१०८ भवतः । अतिशयेन तु पौनःपुन्ये वैरस्यं स्यादिति द्वित्रिग्रहणम् । तथा द्वयो- ोगो द्वाभ्यामगाभ्यां संपाद्यं तदेकेनैव चद्धटते तकिमपरेण । एवं त्रियोगः। द्वियोगो यथा प्रतिमानिरुद्ध भीमसूनोर्वमुनागस्य कृते-उपक्षेपानन्तरमेवं न परिकरः, आयेनैव कृते परिन्यासदर्शनम् । एवं त्रियोगः, यथा भेजल- विरचिते राधाविप्रलम्भे रासकाङ्के उपक्षेपेणैवाह "लिअलीस्सा" *इत्यादि परिकरपरिन्यासकार्यगुरुभूते पालिते एकोद्देशेन (१) विलोभननिरूपण । एवं चतुरङ्गो यात् सन्धिर्भवतीति । अथ सन्ध्यन्तराणि दर्शयितमाह एतेषामेव चाङ्गानामित्यादि । तन केचिदाहुः-अन्तरं छिद्रं सन्धिरिति । तदङ्गमात्रं-तात्स्थ्याच्च तत्स्थान्यं तेन सन्ध्यङ्गच्छिद्रवर्तित्वात् सन्ध्यन्तराणि, अत एव चाङ्गानां संबद्धानि । ननु किं शेषमात्रेण, नेत्याह, किं त्वर्थस्य प्रयोजनस्य योगेन, अत एव सन्ध्यङ्गानां विशेषकाः, तदर्थविशेषसंबद्धं हि तदङ्गं भवति (इति)। अन्ये मन्यन्ते-य एवोपक्षेपाद्या सामान्या उक्ताः तेषामेवैतद्विशेषा अचान्तरभेदाः। उपक्षेपो हि सामादिविशेषभिन्नः, तथा हि "लाक्षागृहा- 1 न . कार्य कालमवरथां च ज्ञात्वा कार्याणि सन्धिषु (भ . काव्यं) 2 इदमधु चमय - मातृकास्येवोपलभ्यते । एकविंशनि सन्यन्तरणि केषुचिदा- दर्शेषु चतुः-षष्टयङ्गोदेशप्रन्थपूर्वमेव पठितानि 4 नमय - वक्ष्यामि त्वर्थोपक्षे. पकाणि च 5 न-धी राधाप्रलम्बे..."विहस्सिा" ·नाव्यशास्त्रम् ओजः संवरणं भ्रान्तिस्तथा हेत्वपधारणम्। दूतो लेखस्तथा स्वप्नश्चित्रं मद इति स्मृतम् ॥ भविष्कम्भश्चूलिका चैव तथा चैव प्रवेशकः । अङ्कावतारोऽङ्मुखमर्थोपक्षेपपश्चकम् ॥ नळ" (वेणी-१) इति क्रोधात्मोपक्षेपः, रामाभ्युदये भयात्मोपोपा, प्रति- मानिरुद्ध स्वमरूपः, उदात्तरायचे हेत्ववधारणात्मा ! एवमन्यदनुसरणीयम् (इति । एते च विभावानुभावन्यभिचारिरूपा एव ! न तु तदतिरिक्तं जगति किंचिदस्ति प्रयोगे । प्रयोगोज्ज्वलत्वोपयोगाय तूपलक्षणत्वेनैक- विंशतिरित्युक्तं कवर्मार्ग प्रदर्शयितुम् । तत्र सामादयो चीरे उज्ज्वलत्वहेतवः, वधो रौद्रे, प्रत्युत्पन्नमतित्वं मति- लक्षणं व्यभिचारिरूपं, सर्वत्र गोत्रस्खलनमीाविप्रलम्भे, साहसं (श्रृङ्गार- वीरादौ), चापलं हास्यादौ । एवमन्यत्र । ओज इति तेजः, सामान्याभि- नये (अ- २२) लक्षयिष्यते--"अधिक्षेपावमानादे" (इत्यत्र), संवरण- मवहित्थं, चित्रं विस्मयः शिलाविशेषश्च ! एते सर्वेषु नाटकादिरूपकेषु मुलभाः स्वयं च सुज्ञाना इति नदुदाहारणपरिवर्तनेन ग्रन्थो न विस्तारितः । 1 न - अवधारणम् 2 म - द्विजा * अर्थोपक्षेपपञ्चकोद्देशलक्षणविधायिन एते सप्त श्लोकाः प्रक्षिप्ता एव, यतः पूर्वाभ्यायेऽङ्गलक्षणावसरे यत्रार्थस्य समाप्तिरिपत्र (१६ - २३) तलक्षणानि सूचि- तानि मुनिना व्याख्यात्रा च कोहलमतानुसारेन वा संग्रहकारमतेन वा श्लोकाते कैश्चद्विनिवेशिताः। एतेषां सप्तमः कोहलस्यैव, द्वितीयस्तु कोहलश्लोकाचतुर्थ- पादे मिद्यते, तृतीयपञ्चमौ भरतस्यैवाष्टादशाहीतौ । - सामादीनामुदाहरणानि प्रन्थान्तेऽनुकाधरूपेण वर्णविन्यन्ते ।

·६५
एकोनविंशोऽध्यायः
मध्यमपुरुषनियोज्यो नाटकमुखसन्धिमात्रसंचारः।
विष्कम्भकस्तु कार्यः पुरोहितामात्यकञ्चुकिभिः॥
शुद्धः संकीर्णो वा द्विविधो विष्कम्भकस्तु विज्ञेयः।
मध्यमपात्रैः : शुद्धः संकीर्णो नीचमध्यकृतः॥ ११२
अन्तर्यवनिकासंस्थैः सूतादिभिरनेकधा।
अर्थोपक्षेपणं यत्तु क्रियते सा हि चूलिका ॥ ११३
अङ्कान्तरानुसारी संक्षेपार्थमधिकृत्य बिन्दूनाम् ।
प्रकरणनाटकविषये प्रवेशको नाम विज्ञेयः॥
अङ्कान्त एव चाको निपतति यस्मिन् प्रयोगमासाद्य।
बीजार्थयुक्तियुक्तो ज्ञेयो ह्यावतारोऽसौ॥ ११५
विश्लिष्टमुखमय स्रिया वा पुरुषेण वा।
यदुपक्षिप्यते पूर्व तदङ्कमुखमुच्यते ॥ ११६
एवमितिवृत्तनिरूपणनान्तरीयकत्वेन सन्धयः सन्ध्यङ्गानि सन्ध्यन्तराणि
चात्मभूतरसोपयोगीन्यपि प्राधान्येनेतिवृत्तात्मकं शरीरांशमभिनिविशमानानि,
तत एव वृत्तिचतुष्कसाधारणे निदर्शितानि । अधुना तु यस्याः प्रसादेन
शास्त्रेतिहासादिभ्योऽभ्युद्धरकन्धरीभूतं सर्वजनाहरणीयतास्पदत्वं तु नाव्यं,
यामुद्दिश्य 'प्रथमेऽध्याये "कैशिकीमपि योजय यच्च तस्याः क्षमं द्रव्यं"
इत्यादि बहुतरमुक्त, तदाविर्भावकानि, अत एवात्मभूतरसभावभागाभि-
निवेशशालीन्येव लास्याङ्गान्यपि कविप्रयोक्तृभिरभिनेतव्यकाव्यविषये
.
9

·६६ नाव्यशास्त्रम् अन्यान्यपि लास्यविधावङ्गानितु नाटकोपयोगीनि। अस्माद्विनिःसृतानि तु भाण इवैकप्रयोज्यानि ॥ [भाणाकृतिवल्लास्यं विज्ञेयं त्वेकपात्रहार्य वा । प्रकरणवदूस कार्यासंस्तवयुक्तं विविधभावम् ॥] गेयपदं स्थितपाव्यमासीनं पुष्पगण्डिका । प्रच्छेदकं त्रिमूढं च सैन्धवाख्यं द्विमूढकम् ॥११९ सर्वथैव योज्यानीति दर्शयितुमाह अन्यान्यपि लास्यविधावङ्गानीत्यादि । नाटकमित्यभिनेयमात्रम् । इतःपरमध्यायान्तमुक्तेभ्योऽङ्गेभ्यो लास्यविधौ यान्यङ्गानि वक्ष्यन्ते तानि नाटकोपयोगीन्यपि भवन्ति । नन्वेवमङ्गानामभेदादङ्गिनोऽपि लास्यस्य नाटके को भेद इत्याशङ्कां शमयति(अस्मादिति)। अस्मानाटकादनुकाराभिनयलक्षणात् विनिस्सृतानि बहिर्भूतानि, एकपात्रहार्याणि । भाण इति इवशब्देन नाटकमाह, भाणे नाव्यरूपता समस्ति, न तु लास्ये कथंचिदपि तस्य नाव्यरूपवैलक्षण्यात् । तच्चोपपादितं वितत्य तुर्येऽध्याये । ननु कानि लास्याङ्गानि नाव्ये वक्ष्यन्त इत्याह गेयपदमित्यादि दशविधं ह्येतदङ्गनिर्देशलक्षणमित्यन्तम् । एतस्य अङ्गनिर्देशस्याङ्गोदेशस्य दशविधं, यद्विशेषलक्षणं तालाध्याये (अ-३१) लास्यनिरूपणावसरे वक्ष्यते, तथा चोपसंहरिष्यति “एतेषां लास्यविधौ विज्ञेयं लक्षण"मिति (अ-१९)। तत्रैव हि संपूर्णमङ्गानां रूपं, इह तर्हि कथमुपयोग इति नाव्योपयोगिता * लास्याङ्गलक्षणं भ - मातृकायां न दृश्यते, चपम - मातृकासु विना सर्वा- खन्याखष्टादशाध्याय एवं पठितम्लक्षणपाठोऽपि भिन्नमातृकासु बहुभेदतया विद्यते । भोजशारदातनयादिभिरपि तल्लक्षणे मात्रया भिन्नं मतमुपन्यस्तम् । .1 उ-अन्यानि च 2 ड उपयुक्तानि. य . योगीति 3 य 4 फ. विनिर्गतानि । ढ-च 6 ड • पुष्पगन्धिका - - तसात ·एकोनविंशोऽध्यायः 'उत्तमोत्तमकं चैवमुक्तप्रत्युक्तमेव च । लास्ये दशविधं ह्येतदङ्गनिर्देशलक्षणम् ॥ १२० 'आसनेषूपविष्टैर्यत्तन्त्रीभाण्डोपबृंहितम् । गमयितुं आसनेषूपविष्टैर्य इत्यादिग्रन्थः । तेनेदं तात्पर्यम्-यानि लास्या- ङ्गानि वक्ष्यन्ते तेभ्यः कश्चिद्वैचित्र्यांशो लोकापरिदृष्टोऽपि रञ्जनावैचित्र्याय कविप्रयोक्तृभिर्नाव्ये निबन्धनीयः अन्ये तु व्याचक्षते-तथाविधलास्याङ्गयोजनैवात्र क्रियते, तथा हि गेयपदे निदर्शनं दर्शयति " ततः प्रविशति वीणां वादयन्ती मलयवती चेटी च । मलयवती 'उत्फुल्लकमलकेसर' इत्यादि गायति" (नागा-१) इति । तच्चेदमसत् । अत्र ह्यन्यव्यापारवद् देवतापरितोषः, किंचिद्रेयं जप्यसहस्र- तुल्यं तन्मिनं जप्यं कोटिफलसाधनमित्यादिपुराणवाक्यबलात् , कर्तव्यत्वे- नाभिसंहितो मलयवत्याः । “सा च प्रयोज्ये "ति न लास्यार्थोऽत्र किञ्चित् , न लास्याङ्गतापि । यत्रापि, ततः प्रविशतो गायन्त्यौ चेव्यो, “कुसुमाउहपि- अदूअउपे" (रत्ना-२) इत्यादि तत्रापि परिभ्रमणादिवदेव लौकिकवृत्तं वसन्तोत्सवप्रमोदाभ्युदयावसरकृतं । प्रयोजने चेद्यावत् क्रियते तत्र यद्यप्यनु- कार्यस्य तथापि नाव्यापत्वे पृथगनुपदेश्यतापत्तिः, यथा (यदा) ह्यश्वमेध- यागाद्यनुकारः कर्तव्यस्तदोपयुज्यते यज्ञाङ्गज्ञानमिति यज्ञाङ्गान्युपदेश्यानि भवेयुः । न हि तादृग्वस्तुमालमप्यस्ति यनाट्ये नोपयुज्यते च । तस्माल्लास्ये यान्यङ्गानि तत उपजीव्ये लौकिक एवांशो रञ्जनोपयोगी लास्याङ्गत्वेन मुनेरिह विवक्षितः । अन्यथा " आसनेषूपविष्टैर्य" दित्यादि किमिहोत्या, "एतेषां लक्षणं व्याख्यास्ये" इत्येतदिहेव तु नैवोक्तमित्येतद् विशृङ्खलं स्यात्, ततश्च परिधानक" मित्यादि (३१-३५०) (यत्पूर्वरङ्गविधौ (अ-३१) लास्याङ्गलक्षणमुक्तं तदप्यत्राभिनेयभागे प्रयोक्तव्यं स्यात् ।) ततो यावानंशो नाट्योपयोगी तं दर्शयितुमाह आसनेषुपविष्टैर्यदिति । यच्छब्दो निपातो यस्मिनित्यनार्थे, तेन यत्र काव्ये प्रयोगे वा शुष्कमित्यनु- 1 ड . उत्तमोत्तमकं चैव विचित्रपदमेव च । उक्तप्रत्युक्तभावं च लास्याङ्गानि विदुर्बुधाः 2 ड - भासने चोपविष्टायां ·६८ नाव्यशास्त्रम् गायनैर्गीयते शुष्कं तद्नेयपदमुच्यते ॥ १२१ [या नृत्यत्यासना नारी गेयं प्रियगुणान्वितम् । साङ्गोपाङ्गविधानेन तद्नेयपदमुच्यते ॥] १२२ प्राकृतं यद्वियुक्ता तु पठेदात्तरसं स्थिता। मदनानलतप्ताङ्गी स्थितपाव्यं तदुच्यते॥ १२३ करणीयतया शून्यं गायनैरिति न तु पातः, आसनोपविष्टैरिति स्वस्थै, न तु नेपथ्ये गीयत इत्यादिवत् , कविप्रयोगायातमावेशविशेष जृम्भद्भिर्गी- यते यत् । तन्त्रीभाण्डान्वितमिति सर्वातोद्ययुतं, न तु भाव्यासीनपाठ्य- वत्तविहीनं तद्रेयस्य पदं स्थानमिति कृत्वा गेयपदम् , तेन ध्रुवागानपश्चक- मन्तरालापवररहितं यत्र प्रयोगयोग्यं भवति स काव्यप्रयोगो गेयपद- मित्युक्तं भवति, यत्न हि प्रयोगे तत्तत्राभिनिविष्टं सामाजिकरञ्जकं भवतीति यावानंशोऽसौ कास्याङ्गादिहोपजीवितः । यत्तु गायनैः पावैः शुष्कमित्यर्थात् छेकाश्रितं गेयं निर्गीतमपि वा, एतत् ज्यश्रं चतुरश्रं वेत्येवंभूतं गीयमानं गेयानि पदानि यत्र गेयपदमिति व्याचक्षते, तत्पूर्वमेवापास्तम् । अथ स्थितप्रापि यल्लास्याङ्गं भविष्यति तदुपजीवितुमाह प्राकृतं यद्वियुक्ता त्विति । लास्येऽपि तावद् देवतानरपतिरश्चनप्रधानं पाठयमस्ति । तचित्तग्रहणं हि तत्र तेनैव मध्ये वैचित्र्याय पाठयेनापि क्रियते, तत्र स्थिते च पठत्यासीनेवेति पाठयगतं तदलौकिकं रञ्जनाङ्गं चित्रत्वं तस्मादङ्गादुप- जीव्यते । तथा हि-यद्वियुक्ता आतप्तापि सती प्राकृतभाषालक्षणयुक्तं तथात्तरसमिति रसोपयोगि स्थायिरसग्रहणपूर्वकं पठेत् । एतल्लौकिक यल्लास्याङ्गादुपजीव्यमानं स्थितपाठयम् । एतच्चावेशोपलक्षणं तेन क्रोधा- विष्टोऽपि संस्कृतेन पठतीत्याद्यपि मन्तव्यम् । 1 फ - गेयं पदभिष्यते च - उत्तमम् 2 ड - या विमुक्ता तु 3 ड • आसन - संस्थिता य - आन्तरसंस्थिता ·एकोनविंशोऽध्यायः ['बहुचारीसमायुक्तं पञ्चपाणिकलानुगम् । चच्चत्पुटेन वा युक्तं स्थितपाठ्यं विधीयते॥१२४ 'आसीनमास्यते यत्र सर्वातोद्यविवर्जितम्। अप्रसारितगात्रं च चिन्ताशोकसमन्वितम् ॥ 'वृत्तानि विविधानि स्युर्गेयं गाने च संश्रितम् । 'चेष्टाभिश्वाश्रयः पुंसां यत्र सा पुष्यगण्डिका । अन्ये तु बहुचारीयुतेन चञ्चत्पुटेनोत्तरेण यत् स्थितपाठयमिति लक्षणं कुर्वन्ति, उदाहरन्ति, रत्नावल्यां द्वितीयेऽके राजा-" उद्दामोत्कलिका" मित्यादीति, तत्पूर्वमेव निरस्तम् । न च पाठये चावसरोऽत्र तालस्यश्र- श्चतुरश्रो वा, यथा तु लास्याङ्गत्वे । तत्सर्व तालाध्याय एव वक्ष्यामः । अथासीनपाठ्यादुपजीवनीयमंशमाह आसीनमास्यते यत्रेति । अत्यन्त- शोकावेशेऽभिनयादिशून्यत्वेन यत्र आस्ते सोऽश उपरञ्जकगुणश्चतुर्विधातोयव- जितोऽतिमुकुमारकाकलीपायममदागीतमानावशेषो यश्चित्तग्राही (स लौकिका) लौकिकादपि च तत्र हि साम्यमात्रार्थस्य तस्याश्रयमाणा च स्थितिः, तदासीननामाङ्ग, आसीनपाठ्यादुपजीवितेनासनांशेन योगतश्च सर्वत्र करु- णादौ रञ्जनोपयोगि । तदाह चिन्ताशोकसमन्वितमिति । अधाशय(नध्या- नाधोमुखाद्यनुभावयुतम् । सर्वेति ध्यानविलापादिचिन्ताशोकानुभावेषु तता. देरप्रयोज्यतया तद्राहित्यमुक्तम् ) निःशब्दमिति भावः। तदनु अप्रसारित- गानमित्यभिनयशून्यमित्यर्थः । सुप्रसारितगात्रमित्यन्ये पठन्ति, तत्रापि (सोष्ठवाङ्गप्रदर्शनपृथग्यत्नराहित्येन)लस्तगात्रतयाभिनयशून्यतैव । पुष्पगडिकाख्यलास्याङ्गादुपजीव्यांशमाह वृत्तानीति । गान इति) ततेन 1 न - भूमि 2 न - आसीनमासनस्थस्य 3 8 . अपसारित, फ- अव- 'सारित, न - अप्रसाधितगात्रं तु प - संप्रसारित (ड सु) 4 ड - जिह्मदृष्टिनिरी- क्षितम् , य - चिन्ताशोकान्वितं च यत् 5 प. नृत्तानि, 6 प-चातोद्य प-गाने- श्व संस्मृतम् 7 प . चेष्टा च विविधा 8 च - पुंसा 9 पुष्पगन्धिकेति च बहुष्ट्वा- दशेषु दृश्यते ·नाट्यशास्त्रम् [यत्र स्त्री नरवेषेण ललितं संस्कृतं पठेत् । सखीनां तु विनोदाय सा ज्ञेया पुष्पगण्डिका ।। 'नृत्तं तु विविधं यत्र गीतं चातोद्यसंयुतम् । स्त्रियः पुंवच्च चेष्टन्ते सा ज्ञेया पुष्पगण्डिका ॥] प्रच्छेदकः स विज्ञेयो यत्र चन्द्रातपाहताः । स्त्रियः प्रियेषु सज्जन्ते ह्यपि विप्रियकारिषु ॥ मध्ये मुषिरेण मध्येऽवनद्धन मिश्रणाकृतो विचित्रभावः प्रात्राणां मुकुमार- प्रयोगोऽभिनेयेऽपि रञ्जक एव यद्यप्यलौकिकं यद्वैचित्र्यम् । मालासादृश्या- पुष्पगण्डिका गानवृत्तगीतगतवैचित्र्ययोगात् (स्त्रीलिङ्गविवक्षया च स्त्रीपा- त्राणं पुष्पगण्डिकोक्ता । पुंसामिति) सा च चेष्टाश्रयशब्दाभ्यां पर्यायेण योज्या। अथ प्रच्छेदकाकृतं वैचित्र्यं योजयितुमाह (प्रच्छेदक इति लास्यविधाने- (अ ३१) वक्ष्यते " ज्योत्लायां मदिरायां वा दर्पणे सलिलेऽथवा।) छाया- सादृश्यकान्तस्य प्रहर्षाविभूषित"मिति (३१-अ) त्रिधापच्छेदकस्य लक्षण (मुक्तम् । तत्र जलक्रीडायां जले प्रसाधने दर्पणे पानगोष्ठयां पान) ईषत्प्रतिफलिततत्चदाकृतिदर्शने सति कान्तायाः प्रहर्ष इति त्रिधा प्रच्छेदं प्रति विमल(फलन ?)मिति पर्यायात् (काव्येषु कविभिः प्रतिबिम्बदर्शन- जातहर्षस्य स्त्रीणां प्रणयकोपप्रसादनसामर्थ्य वर्णितम् ।) यथा- पणमह पणयप्पकुविअगोरीचलणग्गलग्गपडिबिंबं । तंसु णहदप्पणेसु अ एआअअ तनुअरं रुदं । (पणमत पणअप्पकुपिअकोरीचळणकलक्कपटिपिपम् । तंसु नखतप्पनेसुं एकातस तनुतरं रुत्तम् ॥*) 1 डजशादिषु - अयं पाठः 2 नयमादिष्ट्वयं पाठः 8ठ चन्द्राहतातपाः 4 न-रज्यन्त अपि * इयं गुणात्यकृतबृहत्कथायां प्रथमा गाथा-प्रणमत प्रणयप्रकुपितगौरीचर- णापलग्नप्रतिबिम्बम् । तेषु नखदर्पणेषु एकादशतनुतरं रुद्रम् ॥ इति छाया ·एकोनविंशोऽध्यायः ७१ अनिष्टुर'श्लक्ष्णपदं समत्तैरलङ्कृतम्। नाट्यं पुरुषभावाढ्यं त्रिमूढकमिति स्मृतम् ॥ इत्यादि । तत्र च त्रिविधेऽपि ज्योत्स्नैवोपयोगिनी, धानलीलानि खाधीनभर्तृकोचितसंभोगविशेषोपलम्भेन । एतदुक्तं भवति-लोकवृत्ते तावन्न सर्वदा संपूर्णचन्द्रोदयो भवति प्रयोगे तु संभावनागर्भतया रसोपयोगी तथा- विधः कालविशेषो गृहीतव्यः । तथा च रत्नावल्यां भूयसा चन्द्रोदयो वर्णितः, "संप्रत्येष सरोरुहद्युतिमुष" (१-२३) इति, “उदयतटान्तरित"मिति (१-२४), वक्त्रेन्दौ तव सत्ययं यदपरः शीतांशुरभ्युद्गत" (३-१३) इति । एवं रसोप- योग्यलौकिककालविशेषग्रहणं प्रच्छेदकादुपजीवितम् । यदाहुरुपाध्याय- पादा:- यद्यनास्ति न तत्रास्य कविवर्णनमर्हति । यन्नासंभवि तवास्य तद्वये सौमनस्यदम् ॥ देशोऽद्विदन्तुरो द्यौर्वा तटित्कुण्डलमण्डिता । ईदृस्यादथवा न स्यात् किं कदाचन कुलचित् ॥ इत्यादि । अथ त्रिमूढलक्षणादुपयोगिनं भागं निरूपयितुमाह अनिष्ठुर श्लक्ष्णपद- मित्यादि । त्रिमूढके तावल्लास्याने नायकस्य व्यलोकवशादेकस्या द्वेष्यतोऽ- भिनवायाः प्रथमप्रणयबद्धलज्जादिनेति मोहस्त्रयाणाम् । तत्र नायकस्याव- श्यमनिष्ठुराण्येवोदयनविषयाणीव वांसि भवन्ति । तत इह वचसि रसोपयोगी गुणालङ्कारांशः स्वीकर्तव्यः। न हि लोके यदृते माधुयौंजः- प्रभृतिगुणगणोऽस्ति सर्वो ह्येवमाविष्टो यत् किंचिद्वदति तत्काव्यमेव स्यात् । छायामात्रेण त्वंशतः स एवापूर्णत्वादनुपयोग्येव । तस्मादलौकिकमेवैतद्वैचित्र्यं रसोपयोगे सर्व तद्गुणग्रामकृतम् । समवृत्तरित्यनेन वृत्तकृतवैचित्र्यं, पुरुष- भावाढयमित्यनेन पात्रकृतमपि हेलाभावादि, एवं विशेषकृतं वैचित्र्यं यत्र नाट्ये सौन्दर्यमस्तीति दर्शयन् गुणानामेवान्वयव्यतिरेकाभ्यां तत्र प्रभाव दर्शयति । 1 ड - खल्प 2 प - उदाहतम् ·नाव्यशास्त्रम् 'पात्रं विभ्रष्टसङ्केतं सुव्यक्तकरणान्वितम् । 'प्राकृतैर्वचनैर्युक्तं विदुः सैन्धवकं बुधाः॥ १३ [रूपवाद्यादिसंयुक्तं पाठ्येन च विवर्जितम्। नाव्यं हि तत्तु विज्ञेयं सैन्धवं नाव्यकोविदैः॥] अथ सेन्धवकादुपजीव्यमंशं स्वीकर्तुमाह पातं विभ्रष्टसंकेतमिति "सैन्धवीमाश्रिता भाषा ज्ञेयं तत्सैन्धवं बुधैः । रूपवाद्यादिसंयुक्तं" इति च लास्याङ्गविधाने (अ-३१) वक्ष्यते । तत्र यदा नान्यप्राकृतादिभाषोप- करणत्वेन सैन्धवीमाया आश्रीयते तद्रसोपयोगि रञ्जनाधिक्यात् , अलौकि- कोऽयमर्थो रञ्जनोपयोगी लास्याङ्गात् स्वीकृतो भवति । तथा हि शृङ्गार- रसे सातिशयोपयोगिनी प्राकृतभाषेति सहकः कर्पूरमञ्जर्याख्यो राजशेखरेण तन्मय एव निबद्धः, भेजलेन राधाविप्रलम्भाख्यो रासकाङ्क: सैन्धवभाषा- बाहुल्येन, चन्द्रकेन खानि रूपकाणि वीररौद्राधिकोपयोगीनि संस्कृत- भाषयैव । अत एव च तत्तद्रसोपयोगतारतम्यादेवैकतमस्यातोऽन्यस्यात्र प्राधान्यं कल्प्यते । तदेतदाह पात्रमित्यादिना । जातावेकवचनं, तेन यत्र पात्राणि प्राकृतैर्वचनैर्युक्तानि,अत एव विभ्रष्टः संकेतविशेष: रसोचितः काकध्याये कथित- पूर्वः, स एष भ्रष्ठात्मा भ्रंशं नीतः संकेतो यन, मुष्ठ व्यक्तिर्यतो रसस्य तेनैव करणेन चीणावाद्यादिक्रिययान्वितं पातं सैन्धवकमिति विषयतद्वतोरभेदोप- चारात् । तेन दशरूपकस्य यद् भाषाकृतं वैचित्र्यं कोहलादिभिरुक्तं तदिह मुनिना सैन्धवाङ्गनिरूपणे स्वीकृतमेव । 2न - आश्रयम् 1 ड . पात्रं विस्मृत, न · रूपवाद्यादिसंयुक्तं 3 य- पाठ्यहीनं स्वभावोक्त्या 4 पा दि मातृकासु पाठः * भासकृतमिति मुद्रापितं भारतकथावस्तुकं पञ्चरात्रादिनाटकषट्कं चन्द्र- कस्यैवेति मन्यामहे । + शानितसौबकचक्र इति तालपत्रादर्शयोः।

·७३ एकानविंशोऽध्यायः 'मुखप्रतिमुखोपेतं चतुरश्रपदक्रमम् । 'श्लिष्टभावरसोपेतं वैचित्र्यार्थ हिमूढके॥ १३३ करुणान्वितमिति त्वपपाठः । एवं 'पाठयविहीनं सैन्धवक' मिति, यथा रत्नावल्यां विदूषको नृत्यतीति प्रियाप्रतिनिधिप्रभ्रंश', इति मुनिमतो- पेक्षयैव लक्षण उदाहृतं च कृतं न चोक्तं युक्त्या तेन किंचिदित्यसदेव । द्विमूढकाद् वैचित्र्यांशं खीकरोति मुखपतिमुखमित्यादिना । यत्र काव्ये लास्यमित्याश्रये द्वयो यकस्य नायिकायाश्च नायिकयोर्वा प्रतिमूढक इव मोहो व्यावर्ण्यते तत्र, तालनिरूपणायामेकस्तालश्चतुर्भिः पादयुक्तः सनावर्तत इति वक्ष्यते (अ-३१)- मुखप्रतिमुखोपेतं तथा चाचपुटाश्रयम् । यथाक्षरैः सन्निपातैस्तथा द्वादशभिर्युतम् ।। इति । तस्मादङ्गागपरिक्रमे यदेव तालानुसरणं चतुषु च मुखेषु गतिपरिसमापन लोके गत्यादावपरिदृष्टमपि नटसामाजिकवर्गसविधाध्यासनेन साम्याङ्गस्या- नन्दस्वभावतया रसांतरागत्वादतिशयेन रसोपयोगीति तत् स्वीकृतम् । यदने सामाजिकाः प्रतिमुख्यस्ततोऽन्या दिशो लास्याङ्गं नेतुम् , मुखप्रतिमुखे गीतकाङ्गत्वेन हि । (चतुरश्रेति) चतुरश्रं कृत्वा क्रान्तदिक्च- तुष्टयैः पदैः क्रमणं योति । किमेवं सति भवतीत्याह वैचित्र्यार्थ वैचित्र्यमत्र प्रयोजनमिति । तेनापि किमिति चेत्तत आह (श्लिष्टमावेति) श्लिष्टभावेन सर्वसाम्यलक्षणेन चित्तवृत्तिसंघट्टेन रसानामुपगतं स्फुठत्वं येनेति । 1 ड - शुभार्थगीताभिनयं 2 ड - स्पष्ट, य - अष्ट 3 न . नानार्थ तु विमूढकम् च - विचित्रार्थ प . चित्रार्थ तद्विमूढकम् ड - व्याजचेष्टं द्विमूढकम्. 1 प्रियातिथिप्रभृतिः-इति लेखकदोषः स्यात् 2 सविधाव्यापादनेन. 10 ·७४ नाव्यशास्त्रम् उत्तमोत्तमकं विद्यादनेकरससंश्रयम् । 'विचित्रैः श्लोकबन्धैश्च हेलाहावविचित्रितम् ॥ गीतकाङ्गाभ्यां मुखप्रतिमुखाभ्यामङ्गसौष्ठवेन रसभावैर्नायिकाद्वयरचनया च युतमिति श्रीशङ्घकाद्याः, तच्च प्रागेव परीक्षितम् । मुखप्रतिमुखौ सन्धी इत्येतदपि न समीचीनं, अनुपयोगादस्यार्थस्ये. त्युपाध्यायमतमेवानवद्यमावेदितपूर्व ग्राह्यम् । अयोत्तमोत्तमकमङ्गं नाव्य उपयोजयितुमाह उत्तमोत्तमकं विद्यादनेक- रससंश्रयमित्यादि । " उत्तमोत्तमके त्वादौ नर्कुटं संभयोजयेत् " इत्यादिना "हेलाहावविभूषित" मित्यन्तेन लास्याङ्गं लक्षयिष्यते (३१-अ )। तत्र च चित्तवृत्तिपरिपोषो हेलाहावादिचेष्टालङ्कारमुखेन यः स्थितः सोऽत्र लौकिक सन्नुपजीव्यते । न हि भगवदवतारस्य रामस्य कुलकललमनुपेक्ष्य, पराभव- खलीकारश्च न सोढव्यः, क्षत्रियेण च लोककण्टकाभ्युद्धरणं कर्तव्यमिति यच्छास्त्रार्थपरिपालनं मुक्त्वा, रावणहुतसीतासमानयनाथुचितं निमित्तं, पर- मार्थतो न तु यथा प्रतिरूपं " मुहुर्व्याधूतास्तादृश" मित्यादि वर्ण्यते तथास्य तृतीयत्तावतीर्णस्य (रामस्य) संभाव्यते । रामायणेऽपि मुनिना तथा वर्णितमिति चेत् किमतो वेदेऽपि हि तथा वर्ण्यतां, न वयमतो बिभीमः। स हि भागः काव्यं यश्च यश्च रसाभिनिष्यन्दी वर्ण्य इत्युक्तमसकृत् । ततश्चान्यतररञ्जनोप- क्रमविनेयहृदयसंवादिवैचित्र्यांशोऽसौ नाव्ये लास्याङ्गमसादोपनत एव । उत्तमानि तावल्लास्याङ्गानि, तेभ्योऽपीदमुत्तमं, सर्व हि रसपर्यायीति दर्शितं प्रारु । ततः संज्ञायां कन् । अनेकस्यासाधारणस्य रसस्य संश्रयोऽस्मिन्निति, स्थायिनां बहुत्व- नूतनत्वाद् घटनाविचित्रत्वमुक्तम् । श्लोके च बध्यत इति श्लोकबन्धः, (बन्धानां) विधास्तैः विविधैः (चित्र) परमार्थताभूतैः कचित्कदाचित्संभवमात्र 1 न - करणान्वितम् 2 प - विचित्र 3 न - लीलाभावविभूषितम् 4 प. विभूषितम्. 1. तच तच ताखनियं ·एकोनविंशोऽध्यायः ७५ कोपप्रसादजनितं साधिक्षेपपदाश्रयम् । उक्तप्रत्युक्तमेवं स्या चित्रगीतार्थयोजितम् ॥१३५ तथा वर्णितैर्युक्तम् , यथा (विक्रमोर्वश्यां)-"आ दुरात्मन् रक्षः, क नु खलु मे प्रियतमामादाय गच्छसि । (विभाव्य) नवजलधरः सन्नद्धोऽयं "* इत्यादि पुरूरवस उक्तिश्चानुरागेणैव व्याख्यातेति किं पुनरुक्या । हेलाहावैविशेषेण दीप्ततागमनरूपेण भूषितमिति साचिकायनुभाव- वर्गस्य सर्वस्यादीप्ततोपलक्षिता- तत्राविभूविकारायः शृङ्गाराकारसंयुतः। सग्रीवारेचको ज्ञेयो भावस्थितसमुत्थितः । स एव हावः सा हेला ललिताभिनयात्मिका । (अ २२) इति हेलाहावयोर्लक्षणम् । अथान्त्यमझं नाव्योपयोगि कर्तुमाह-कोपप्रसादजनितमित्यादि । प्रथमार्धेन भाविलक्षणमेकदेशद्वारेणान्द्यते, द्वितीयेन तत आकृष्य वैचित्र्य- भागो नाश्योपयोगी कथ्यते । तदयमर्थः-कोपप्रसादजनितं साधिक्षेप- पदाश्रयं चेत्यादिरूपं यदुक्तं प्रत्युक्तं तथास्यगाने(अ-३१) वक्ष्यते, नाट्ये एव- मिति समनन्तरमेवं वक्ष्यमाणेन पथिना स्यात्, तमाह चित्रेति । चित्रं यद्गीतं ध्रुवागानकाव्यं तस्य योऽर्थस्तेन संयोजनं यस्मिन्नाध्यांशे उक्तमत्युक्ते हि 1 न- बहुलं 2 च . सविक्षेप 3 प • अधिक्षेपसमाश्रयम् , य-परा- 5 6 . किंचिद्, न - नृत्त. श्रयम् 4 ढ- एव * नवजलधरः सन्नद्धोऽयं न हप्तनिशाचर: सुरधनुरिदं दूराकृष्टं न नाम शरासनम् । अयमपि पटुर्धारासारो न बाणपरम्परा कनकनिकषनिग्धा विद्युत् प्रिया न ममोर्वशी ॥ (४-१) ·नाव्यशास्त्रम् 'यत्र प्रियाकृतिं दृष्ट्वा विनोदयति मानसम् । मदनानल तप्ताङ्गी तच्चित्रपदमुच्यते॥ १३६ (वैचित्र्यं) लास्याङ्गात् खीकृतम् । यथा “बाले नाथ विमुञ्च मानिनि रुषम्* इत्यादौ मिन्नानां वाच्यखण्डलकानां समन्वयो रसावेशमहिम्नव, न तु श्रुतिलिङ्गादिप्रमाणषट्कं तदन्यत्रावकाशं लभते " काकार्य शशलक्ष्मणः क च कुलं" इत्यादावियमेव वार्ता । एवं “णलिनीदळणीसहमुत्तदेहिआ। अइदुल्लहपडिबंधाणुराइआ। (नलिनीदलनिस्सहमुक्तदेहा । अतिदुर्लभमति- बन्धानुरागा)॥ इत्यादेर्द्विपदिकागीतार्थस्याभिनये काव्यार्थस्य च "हिअअ समास्सस" (शाकु), इत्यादेरसावेशकृत एवाभिनयार्थसमावेशो लोकापरिदृष्ट उपरञ्जनाय सातिशयमुपयोगी रसावेशवैवश्यप्रसादादित्युक्तप्रत्यक्ताल्लास्याङ्गादुपजीवितः । यद्यपि “स्थाने ध्रुवावभिनयो यः क्रियते" (३२-४७) इति नाव्य- निरूपणायां वक्ष्यते तथापि कविना ताहकार्य प्रयोक्त्रा च तादृग्गीतं कर्तव्यमिति शिक्षणाय कुतश्चेदमङ्गमुपजीवितमिति शङ्काशमनाय रूपकाङ्गत्वे- नेहास्याभिधानं, सामान्याभिनये त्वभिनयत्वेनास्य निरूपणं भविष्यति " षडात्मकस्तु शारीर" (२२-४०) इत्यत्र । कोपप्रसादजनितत्वमित्यनेन चित्तवृत्त्यावेशस्थानमस्याङ्गस्य निवेशविषय इत्युक्तम् । यत उक्तप्रत्युक्त- महिना चाकाशभाषितात्मकमप्यलौकिकरूपं खीकुर्वता तत्सहचरं स्वगत- जनान्तिकापवारितकाद्युपलक्षितम् । न च सर्वथा तन्नाशो लोके कचित् संभव- नाव्येऽपीति गीयमानः स्यात्, अनेन श्रोतुः काकतालीयवशात् स्वचित्तवृत्त्यार्थ- . 1 एतौ श्लोको प्रक्षिप्तावपि नयपटम मातृका विना सर्वाखन्यासु दृश्येते इ. बदि प्रतिकृति 2 ड. तसं तु विचित्रपदं * अयं श्लोकः षोडशेऽध्याये आख्यानलक्षणस्य लस्यतयोदाहतः(सं २-३१०) * अयमपि पोडशेऽध्याय उपपत्तिलक्षण उदाहतः (सं २-पृ.३१८) ·एकोनविंशोऽध्यायः दृष्ट्वा स्वप्ने प्रियं यत्र' मदनानलतापिता। करोति विविधान् भावां स्तद्वै भाविकमुच्यते ॥ संवादो भवति । यथा हर्षचरिते भगवत्याः सरस्वत्याः *"तरलयसि दृशं समुत्सुका" मित्यपरवक्तं शृण्वन्त्याः। तत्सर्वं हि लोके यथा न स्यात् तर्हि प्रत्यक्षकल्पं कथमिव तत्र प्रतीतिरिति नाटयरूपतैव भ्रंशेत । अन्ये तु चित्रपदं भाविकं चेत्यङ्गद्वयमाहुः पठन्ति च- यत्न प्रियाकृतिं दृष्ट्वा विनोदयति मानसम् । मदनानलतप्ताङ्गी तच्चित्रपदमुच्यते ॥ दृष्ट्वा खमे प्रियं यत्र मदनानलतापिता । करोति विविधान् भावांस्तद्वै भाविकमुच्यते ॥ इति । तच्चेदमसत् , "लास्ये दशविधं " (१९-१२०) इत्यत्रत्येन ग्रन्थेन, " दशाई लास्य "मिति च तालाध्याये (३१) पठिष्यमाणेन विरोधात्, न चास्योप- योगः कश्चित् । तथा ह्यलौकिककैशिक्युपयोगि रसांशे सर्वथोपकारि यद्वैचित्र्यं तल्लास्याङ्गद्वारेणाह, स्वकार्य तच्च सर्व दशभिरेव संगृहीतम् । तथा हि-प्रधाने चित्तवृत्त्यंशे वा वैचित्र्यं विभावाचं वा उपरञ्जकभावे वा। तत्र (चित्तवृत्त्यशे प्रच्छेदकाद) विभावांशगतं तु वैचित्र्यं, सैन्धवका काकाशे, स्थितपाठयाल्लक्षणगुणायंशे, त्रिमूढकादनुवृत्तांशे, पुष्पगण्डिकात आहार्ये उपरञ्जकगीतातोद्ययोजने च, सात्त्विके आसीनपाठ्यात, उप- रञ्जकभावेऽपि (निः)शब्दाद् ध्रुवागानभागे सर्वातोद्ययोगे च गेयपदान , गीतार्थस्य पात्रे करुणार्थाभिनये उक्तप्रत्युक्ताद्वाचिकस्य, खरतालनुसरणा द्विमृढकात् तत एवाङ्गिकवैचित्र्यपपि, व्यभिचार्यशे तु वैचित्र्यमुत्त- 1 न - यत्तु 2 च - स तु. * तरलयसि दृशं किमुत्सुकामकलुषमानसवासललिते । अवतर कलहंसि वापिकां पुनरपि यास्यसि पङ्कजालयम् ॥ (उ.१) + चित्तवृत्त्यनुवृत्यंशे" इति स्यात् * तत्रानुत्तमोत्तमकात् ·७८ नाव्यशास्त्रम् 'एतेषां लास्यविधौं विज्ञयं लक्षणं प्रयोगज्ञैः। मोत्तमकात् । एवं तदतिरिक्तो नास्त्येवांश इति च दशैवाङ्गानि । वाग्भाग- स्तनुत्वेनोपरञ्जकभागः स्वरसात्मनि हि तद्वैचित्र्ये भूयसा मुनिना निरूपणं कृतम् । अतएव चालौकिको वैचित्र्यांशः प्रत्युतरसे सातिशयोपयोग इति- शब्दतो मुनेरनुकारो, रसात्मा नाट्यमिति (इति)नाभिप्रेतमिति लक्ष्यते । अलौकिकवैचित्र्यसारो हि रसः, तथा चोक्तं भट्टतोतेन- लक्षणालङ्कृतिगुणा दोषाः शब्दप्रवृत्तयः । वृत्तिसन्ध्यङ्गसंरम्भः संभारो यः कवेः किल ॥ अन्योन्यस्यानुकूल्येन संभूयैव समुत्थितैः । झटित्येव रसा यत्र व्यज्यन्ते हादिभिगुणाः (णैः १)। वृत्तः सरलवन्धैर्यत् स्निग्धैश्चूर्णपदैरपि । अश्लिष्टहृद्यघटनं भाषया सुमसिद्धया । यच्चेदृक्काव्यमानं सट्रसभावानुभावकम् । सामान्याभिनये प्रोक्तं वाच्याभिनयसंज्ञया (अ २२)। एवंप्रकारं यत्किंचिद्वस्तुजातं (कथार्पितम्)। अनूनाधिकसामग्रीपरिणामोन्मिषद्रसम् ॥ *रसपोषाय तज्जाते नाट्यस्वयं स्वरो . प्रतिभायाः प्रगल्भायाः सर्वमोडुप एष सः॥ इति संभावनाप्राणनाया हि यल्लोके संभाव्यते परम् अथ (परमार्थ तत् ।) वस्तुतो लोकोत्तरत्वेनैव संभारेण युक्ता कविवाणी हठादेव रसमयी भवति साधारणताप्राणत्वादिति तत्र तात्पर्यम् । ननु लास्याङ्गेभ्यो यो- भामानुपजीवति स तावदिहोक्तः, तेषां तु खरूपं वक्तव्यमित्याशंक्याह एतेषां लास्यविधाविति । एतद् दशरूपकलक्षणं 1 ड - एतद्वै 2 ड - लक्षणमुक्तं मयात्र विस्तरतः (ढ * रसपोषाय तजातं लोकानाट्यजगत्स्वयम् । प्रतिभायाः प्रगल्भायाः सर्वखं कविवेधसः॥ इति भ्रष्टनष्टाक्षरप्रायस्यास्य श्लोकस्यायमभिप्रायः स्यात् ·एकोनविंशोऽध्यायः तदिहेव तु यन्नौक्तं प्रसङ्गविनिवृत्तहेतोस्तु ॥ १३८ 'पञ्चसन्धि चतुर्टत्ति चतुःषष्टयङ्गसंयुतम् । षत्रिंशल्लक्षणोपेतं गुणालङ्कारभूषितम् ॥ १३९ महारसं महाभोगमुदात्तवचनान्वितम्। महापुरुषसंचारं साध्वाचारजनप्रियम् ॥ सुश्लिष्टसन्धिसंयोगं सुप्रयोगं सुखाश्रयम। मुदुशब्दाभिधानं च कविः कुर्यात्तु नाटकम् ॥ अवस्था या तु लोकस्य सुखदुःखसमुद्भवा। नानापुरुषसंचारा नाटकेऽसौ विधीयते ॥ १४२ कवीनां मुखग्रहणाय राशीकर्तुमाह पञ्चसन्धीत्यादि । नाटकमित्यभिनेय- काव्यमात्रम् । तत्र पञ्चसन्धीत्यादि संभवमाने मन्तव्यम् । महान्तो रसाः पुरुषार्थोपयोगिनः यत्र । महान् भोगो रञ्जनाप्रधानो रसो यत्र, आभोग इत्यन्ये । उदात्तवचनान्वितमिति गुणान् श्लेषप्रसादादीन् स्वीकुरुते । मुश्लिष्टसन्धिसंयोगमिति सन्ध्यन्तराणि (च), सुप्रयोगमिति लास्याङ्गानि, मुखाश्रयमिति छन्दोवृत्तवैचित्र्यं, मृदुशब्दरभिधानं वर्णना विवक्षितस्यार्थस्य योति माधुर्यप्रसादार्थव्यक्तिगुणानां प्रकर्षणं सूचयति । एवं नाटकं कुर्यात् । यश्च नाटकं कुर्यात् स एव कविः। किं तेनेत्याह अवस्था यात्विति 1 न - हेत्वर्थम् 2 जादिवा न्तेषु सामाघेकविंशतिसन्ध्यन्तरानन्तरमर्थोपक्षे. पकाः तेषामनन्तरं-"वृत्तिवृत्त्यङ्गसंपन्नं पताकार्थप्रतिक्रियम् (य · पदार्थप्रकृति न पार्थप्रकृति) । पञ्चावस्था समुत्पत्रं (न - विनिष्पन्न) पञ्चभिः सन्धिभिर्युतम् । षशिल्लक्षणोपेतं......" इति वर्तते । 3 भ - योगमुदात्तवचनोद्भवम् 4 ड. चार 63. योगं च 6 द - हि 7 ड - संभवेदिहभ - नाटकेषु किया भवेत् ·८० नाव्यशास्त्रम् न तज्ज्ञानं न तच्छिल्पं न सा विद्या न सा कला। न तत् कर्म न वा योगो नाट्येऽस्मिन्यन्न दृश्यते॥ योऽयं स्वभावो लोकस्य नानावस्थान्तरात्मकः। सोऽङ्गायभिनयैर्युक्तो नाट्यमित्यभिधीयते॥ १४४ देवतानामृषीणां च राज्ञां चोत्कृष्टमेधसाम् । 'पूर्ववृत्तानुचरितं नाटकं नाम तद्भवेत्॥ १४५ यस्मात् स्वभावं संत्यज्य साङ्गोपाङ्गगतिक्रमैः। 'प्रयुज्यते ज्ञायते च तस्माद्वै नाटकं स्मृतम् ॥ १४६ सर्वभावैः सर्वरसैः सर्वकर्मप्रवृत्तिभिः। नानावस्थान्तरोपेतं नाटकं संविधीयते॥ १४७ नानापुरुषेषु सञ्चार एको भावानुप्रवेशो रसात्मना यस्याः सा तादृशी यतो नाटके विधीयते संपाद्यते रसरूपतां नीयत इत्यर्थः। उक्तं चैतद्वितत्य । ननु सर्वे चात्र किमवस्थाना इत्याशंक्य प्रथमाध्यायोक्तमेव श्लोकद्वयं पठति न तद्ज्ञानमिति, योऽयं स्वभावो लोकस्येति । एतच्च तलैव व्याख्यात- मिति किं पुनरुक्तेन । पूर्ववृत्तानुचरितं कथं नाटकशब्दस्यार्थ इत्याह यस्मात्स्वभावं संतज्येति नट नताविति नमनं खभावत्यागेन प्रहीभावलक्षणं, ये त्वन्ये नट वृत्ताविति पठन्ति तन्मतेऽपीह नमनं, नटशब्दो जनिदाच्युसूत्रेण 1 ड . योगोऽसौ 2 ड - सोऽङ्गाभिनयसंयुक्तो 3 न - नाटकं त्वभिधी- यते य-नाटके संविधीयते 4 ड - लोकस्य चैव हि, द - अथ कुटुम्बिनाम् 5 द - वृत्तानुकरणं नाट्यमेष (१) लोकस्म चैव यत् भ कृतानुकरणं लोके नाट्य- मित्यभिधीयते 6 ड - संहृत्य 7 ड - अभिनीयते गम्यते भ . अभिनीयते गम्यते 8 द • क्रियास्तु वै भ - क्रियासु च 9 ड - उपेतैः. .

·८१ एकोनविंशोऽध्यायः ['अनेकशिल्पजातानि नैककर्मक्रियाणि च । 'तान्यशेषाणि रूपाणि कर्तव्यानि प्रयोक्तृभिः॥] लोकस्वभावं संप्रेक्ष्य नराणां च बलाबलम् । संभोगं चैव युक्तिं च ततः कार्य तु नाटकम् ॥ भविष्यति युगे प्रायो भविष्यन्त्यबुधा नराः। ये चापि हि भविष्यन्ति ते यत्नश्रुतबुद्धयः॥१५० 'कर्मशिल्पानि शास्त्राणि विचक्षणबलानि च। सर्वाण्येतानि नश्यन्ति यदा लोकः-प्रणश्यति ॥ "तदेवं लोकभाषाणां" प्रसमीक्ष्य बलाबलम् । मृदुशब्दं सुखार्थ च "कविः कुर्यात्तु नाटकम् ॥ चैक्रीडितायैः शब्दैस्तु काव्यबन्धा भवन्ति ये। वेश्या इव न “ते भान्ति कमण्डलुधरैर्द्विजैः॥ १५३ 10. 12 (उणादि ४-११५)व्युत्पादितो गृहीतव्य इति दर्शयति साङ्गोपाङ्गा ये पदक्रमा गतिवैचिच्याणि । एतच समस्तं नाट्याङ्गोपलक्षणं प्रयुज्यत इति नटैीयते चेति सामाजिकैस्तेनोभयोरपि नमनमुक्तमिति संभावनाकृतमौचित्यम् । मृदुशब्देति 7 ड 1 ड - यान्येव य . यान्येक 2 ड - ह्येककर्मकृतानि च (य - रूप) 3 ड. तानि शेषाणि 4 य-च 5 य-लोके प्रणश्यति, द.लोको हसिष्यति 6 भ. ते यत्नार्जित ड - तेऽत्यल्प द- तेऽप्यल्प बुद्धयः कर्मशिल्पादि वैचक्षण्यं कलासु च य - कर्मशिल्पानि वैलक्ष्यं लक्षणं च बलानि च 8 3. सर्वाणि पुंसां 9 न . सदा, भ• यथा 10 भ - एवं लोकस्य वै भावमभावं प्रसमीक्ष्य च 11 ड-भावानां 12 य - यथाक्रमम् 13 य . तज्ः कार्य तु 14 ड.शोभन्ते

·८२
नाव्यशास्त्रम्
'दशरूपविधानं च मया प्रोक्तं द्विजोत्तमाः।
अतः परं प्रवक्ष्यामि वृत्तीनामिह लक्षणम् ॥
इति भारतीये नाट्यशास्त्रे 'सन्धिनिरूपणं
नामाध्याय एकोनविंशः ॥
यदुक्तं तस्य प्रयोजनमाह भविष्यति त्रेतायुगापेक्षया द्वापरे कलौ वेत्यर्थः
मुखार्थमित्यर्थव्यक्तिः स्वीकृता । एतदुपसंहरनन्यदासूत्रयन्नध्यायमध्यायान्त
रेण सगमयति दशरूपविधानं चेति शिवम् ।
द्विजवरतोतनिरूपितसन्ध्यध्यायार्थतत्त्वघटनेयम् ।
अभिनवगुसेन कृता शिवचरणाम्भोजमधुपेन ॥
इति श्रीमहामाहेश्वराभिनवगुप्ताचार्यविरचितायां
नाट्यवेदविवृतावभिनवभारत्यामेकोनविंशः
सन्ध्यध्यायः समाप्त: ॥
.
1 ड . इतिवृत्तं ससन्ध्यङ्गं, भ - अङ्गलक्षणमेतत्तु 2 भ - ऊर्व 3 भ -
मपि 4 भ . वागभिनयेऽङ्गविकल्पो नामाध्यायोऽष्टादशः 5 जादि बान्तेषु
दटौ विना एकविंशः दट-विंशः
* क • संक्षक आदर्श “विवृतिर्भरतस्येयं लिखिता भारती नवा । नारायणेन
विदुषः शितिकण्ठद्विजन्मनः ॥” इति लेखकनामोल्लिखितम् ।

·श्रीः नाट्यशास्त्रम् विंशोऽध्यायः समुत्थानं तु वृत्तीनां व्याख्यास्याम्यनुपूर्वशः। यथा वस्तूद्भवं चैव काव्यानां च विकल्पनम् ॥ १ अभिनवभारती-विंशोऽध्यायः वृत्त्यध्यायः निश्शेषशब्दव्यवहारवृत्ति वैचित्र्यमभ्येति यतः प्रतिष्ठाम् । श्रोत्रात्मकं तत्परमेश्वरस्य वन्देतमा रूपमरूपधाम्नः॥ वृत्तिभेदात्काव्यभेदा भवन्तीत्युक्तं दशरूपकारम्भे (१८-५)। तत्र वृत्तयो न ज्ञाता इति तदवधारणार्थमाह समुत्थानं त्विति । यद्यपि कायवाड्यनसां चेष्टा एव सह वैचित्र्येण वृत्तयः ताश्च समस्त- जीवलोकव्यापिन्योऽनिदंप्रथमताप्रवृत्ताः प्रवाहेन वहन्ति, तथापि विशिष्टेन हृदयावेशेन युक्ता वृत्तयो नास्योपकारिण्यः। आवेशश्च तारतम्यलक्षणो द्विधा लैकिकोऽन्यश्च । तत्र लैकिक आवेशः सुखदुःखतारतम्यकृतो न रसाग- माखाद्यो ह्यसावित्युक्तं रसाध्याये (अ६)। अलौकिकस्त्वनावेशोऽप्यावेशमयः करिव सामाजिकस्येव । काप्यवसरे हृदयसंवादसरसस्यैव यो भासते स 1 जादिवान्तेषु द्वाविंशोऽध्यायः, चयट - एकविंशोऽध्यायः, भ. एकोन- विशोऽध्यायः 28 तु 1 वृत्त 2 रसागमनाखायो ·नाव्यशास्त्रम् ३ एकार्णवं जगत् कृत्वा भगवानच्युतो यदा। शेते स्म नागपर्यले लोकानू संक्षिप्य मायया॥२ अथ वीर्य बलोन्मत्तावसुरौ मधुकैटभी। 'तर्जयामासतुर्देवं तरसा युद्धकाट्या' । 'निजबाहू विमृदनन्तौ भूतभावनमक्षयम् । जानुभिर्मुष्टिभिश्चैव योधयामासतुः प्रभुम् ॥ "बहुभिः परुषैर्वाक्यैरन्योन्यसमभिद्रवम्"। 'नानाधिक्षेपवचनैः : कम्पयन्ताविवोदधिम् ॥ ५ ४ 10 12 एव साधारणे चमत्कारगोचर व्यापारविशेषो रसस्योपकरणीभवति । तादृशश्च प्रथमतः कृतयुगारम्भे भगवतो वासुदेवस्यैव । तस्य हि स्वफलसिद्धये न किंचित् कर्तव्यमस्ति लोकानुग्रहं मुक्त्वा । यथा हि “न मे पास्ति' कर्तव्यं (गीता ३-२२)" इति तेन साधारणस्य भावेन प्रविष्टानावेशेऽप्यावेश- मयो, भगवानेव प्रथमतो नान्यः, पूर्वसर्गगामिनो व्यापारस्य प्रलयमहारजनी- प्रस्तावेन भ्रष्टसंसारत्वात् । अत एवाह- एकार्णवं जगत्कृत्वा भगवानच्युतो यदा । शेते स्म नागपर्यङ्के लोकान् संक्षिप्य मायया ॥ इति । 1 ढ - यथा 2 च - अस्य (?) 3 ड. लोकं 4 च - संक्षेप्य 5 ड. मदोन्मत्तौ 6 6 - तर्कयामासतुः 7 न - युद्धकाक्षिणी 8 ड . बाहू विमर्दमानौ तौ न - निजबाहू विमृश्नन्तौ भ • बाहूनि तर्जयन्तौ तावङ्गहारैस्तथा हरिम् । मुष्टि- मिर्जानुभिश्चैव ताडयामासतुः प्रभुम् । च । निजबाहू विवृद्धन्तौ (१) 9 ढ - योज- यामासतुः 10 ड - अभिगवन्तावन्योन्यं वाक्यैश्च परुषैस्तथा 11 च . स्पर्धया- न्वितौ 12 च - नामविक्षेप भ - नानाविक्षेप भ - नानाविच्छेद 13 भ - अम्बुधिम् 1 क - चमत्कारकारी ख - चमत्कार गोचरचारी 2 मत्वा तमेवर्थमस्ति 3 यथाशनृ- ·८५ ६ विंशोऽध्यायः तयोर्नानाप्रकाराणि वचांसि वदतोस्तदा। 'श्रुत्वा त्वभिहतमना द्रुहिणो वाक्यमब्रवीत् ॥ 'किमिदं भारतीवृत्तिर्वाग्भिरेव प्रवर्तते । उत्तरोत्तरसंबद्धा नन्विमौ निधनं नय॥ पितामहवचः श्रुत्वा प्रोवाच मधुसूदनः। ७ . त्रेतायुगे च नान्यं प्रपत्स्यति । यद्यपि चादिकविर्वाल्मीकिरिति प्रवाद- स्तथापि प्रलयानन्तरं कृतयुगे भाविनि सन्ध्यवसरप्रतिबन्धदर्पदलनजनित- विघ्नापसरण पुरस्सरसृष्टिसम्पत्तौ चिरेण वाल्मीकिमुनेः प्रादुर्भावो भवि- ष्यतीति साधारण्याशयेनैव च भगवानेव वृत्तीनां स्रष्टोक्तः न तौ तु मधुकै- टभौ, तयोरावेशेन लौकिकेन व्याप्तत्वात्,' उद्रिक्ततमतमस्सन्तानितखांतत्वेना- विद्यामयत्वात् । विद्यावकाशवशविकसितहृदयकमलपरिमलरूपत्वाच, आनन्द- सारस्य रसोपयोगिनो व्यापारानावेशस्य भगवत्येव सम्भावनं न तु दैत्ययोः। अतएवाह किमिदं भारतीवृत्तिर्भगवन् वाग्भिरेव प्रवर्तते इति भगवतेत्यनेन युक्तं, भगवानेव हि वृत्तीनां प्रवर्तयिता नटवदनावेशदर्शनात् , न तु मधुकै- टभौ (तयोः) लौकिके चैव स्यादिति । द्रुहिणोऽभिहतमना वाक्यमब- वीदित्यनेन प्रेक्षकत्वं ब्रह्मणः प्रदर्शयन् सामाजिकहृदये विश्रान्तिप्राधान्यं वृत्तीनामाह । तनिष्ठत्वाद्रसचर्वणाया वाक्यग्रहणेन कार्यद्वारको वृत्तीनां नाव्योपयोग इति सूचयति वाग्भिरेवेति । वाचिकपाधान्ये भारतीतिः । भारतीशब्देन हि वागुच्यत इति कायदेतोरित्युक्तं तत्कार्य दर्शयति 1 भ - तयो क न - तयोरनेकरूपाणि 2 च- श्रुत्वा वाक्यानि तर्जतो, भ- गदतोस्तदा 3 च - किञ्चिदाकम्पित भ - श्रुत्वा त्वाकम्पित ज - किश्चि- दाकुश्चित 4 न - किमिय 5 न : प्रवर्तिता न - प्रतिष्ठिता भ . एवं प्रवर्तते 6 न- सम्बन्धा 1 लब्ध 2 सरणं 3 क. “वृत्तीनां" इति नास्ति 4 व्यस्तत्वात् ·नाव्यशास्त्रम् 'कार्यहेतोर्मया ब्रह्मन् भारतीयं विनिर्मिता ॥ ८ 'वदतां वाक्यभूयिष्ठा भारतीयं भविष्यति। 'तस्मादेतौ निहन्म्यवेत्युवाच वचनं हरिः॥ ९ 'शुद्धैरविकृतैरङ्गैः साङ्गहारैस्तथा भृशम्। योधयामासतुर्दैत्यौ 'युद्धमार्गविशारदौ॥ १० भूमिसंयोगसंस्थानैः पदन्यासैहरेस्तदा। अतिभारोऽभवद् भूमे रती तत्र' निर्मिता॥ ११ . वल्गितैः "शाईधनुष"स्तीत्रैदीप्ततरैरथ। "सत्त्वाधिकैरसंभ्रान्तैः सात्वती तत्र निर्मिता ॥ १२ बदतामिति कवीनामिति यावत् । 'शुद्धैरिति खोत्पेक्षितवैचित्र्यशून्यैः । अङ्गानां हारानयतामिति भृशं युद्धमार्गे विशारदाविति संबन्धः । भूमि- संयोगेन संस्थान उद्घटि(हि!)तसङ्कुचितादिरूपं येषां, पदन्यासानां न्यस्यमा- नानां पदानाम् । अतिभार इत्यक्षरसाम्यादपि निर्वचनं दर्शयन् नटव्यापा- रयोगेऽपि आन्तरविकल्पात्मकाभिः (वाग्भिः)संजुल्पबाहुल्ये भारत्येव वृत्तिरिति दर्शयति । सत्वाधिकैरिति मनोव्यापाराधिक्ये सात्वतीवृत्तिरित्याह सत् - सत्त्वरूपं विद्यते येषां तत्त्वं तेषामयमिति । सत्त्वं च तत्र परच्छिद्रान्वेषणोपा- : ड. 6 न - बाहुयुद्ध 1 भ . बाढ़ नाट्यक्रियाहेतोः 2 - भाषतां, ड. भाषतोः 3 ड- अहमेतौ निहन्म्यद्य इत्युक्त्वा (न - अयमेतौ) 4 शून्यैरिति पाठः स्यात् तदा भ - तथैव च 7 ड - भूतिसंस्थानसंयोगैः (न · भूमि), भ - भूसंस्थानः प्रयोगैश्च 8 ढ - सदा हरेः च - हरेस्ततः 9 न-तेन 10 भ - शाहूपाणेस्तु 11 न . तीवदीप्ततरैः (ट - करैः, ढ - धरैः) 12 भ- सत्त्वाधिकाततभ्रान्तः 18 ट. च विनिर्मिता 1 शून्यैरिति ·विंशोऽध्यायः ८७ 'विचित्रैरङ्गहारैस्तु देवो लीलासमन्वितैः । बबन्ध 'यच्छिखापाशं कैशिकी तत्र निर्मिता ॥ संरम्भावेगबहुलै नाचारी समुत्थितैः। नियुद्धकरणैश्चित्रैरुत्पन्नारभटी ततः॥ यां यां देवः समाचष्टे क्रियां त्तिषु संस्थिताम् । यमप्रतितानवैचित्र्योत्प्रेक्षणप्रकाशलाघवात्मकं, अत एवाह विचित्ररिति । स्वोत्लेक्षितेन हि वैचित्र्येण विना कथं युद्धविशारदौ जय्यौ स्याताम् , द्वयो- इँकागमानुसन्धानेन युध्यमानयोः सम्वुद्धिकयोः कस्य जयः कस्य पराजयो वा भवेदिति, शिखापाशं पट्टवन्धम् , तुर्हेतौ शृङ्गारस्थानलक्ष्मीसम्भोगादि- स्मरणात्, लीलया विलासेन अन्वयः शिखापाशमयेन आबध्योदासीनो वर्तत इति । चारीभिः प्रायेण निश्शळे प्रवर्तमानौ दैत्यौ सुखं निपात्येते मय्येव परिश्रमापनयनं सम्पद्यत इति । देव इति लोकवदनाविष्टः । यां यामिति वीप्सया सर्वैव क्रिया वृत्तिचतुष्टयव्याप्तेत्याह । न हि वाङ्मनश्चेष्टातोऽतिरि- तकर्मास्ति । न च क्रियाशून्यः कश्चिदप्यंशोऽस्ति । मूछीमोहमरणादावपि सूक्ष्मप्राणपरिस्पन्दाबनुमेयसञ्चितपरिस्पन्दसम्भावना । मृतस्तु ताम्र - पाषाणप्रख्यो न तस्य वृत्तिकथनेन किंचित्स्वपरम्, अन्यस्य शोकादिविभा- वनां प्रतिपाद्यमानः काव्याङ्गतामेति स च तदानीं करुणादिरसाक्रान्तः काव्ये व्यावर्णनीयो भवति । रसभावपर्यवसितो हि सर्वः कार्य संदर्भः । रसभा- वाश्च चेतनेष्वेव, तेषु च न व्यापारत्रयशून्यः कश्चिदपि "काव्यांशोऽस्ति । 4 प-या 1 ट . विविधैः 2 न - हेलासमुत्थितैः 3 भ - समुद्भवैः 5 भ - नानाधार 6 न - अङ्गै भ . स्पष्टैनिर्मिता 7 न - वृत्तिसमुद्भवाम्, भ - बुद्धिसमुत्थिताम् 5 तेषुवचन 1 संबन्धिकयोः 2 तर्हि 3 चेष्टातोमुक्ककर्षास्ति 4 काव्य 6 कस्मिन् श्चित्, 7 कामांशो, कालांशो ·८८ नाव्यशास्त्रम् तां तदर्थानुगै प्यैर्वृहिणः प्रत्यपूजयत् ॥ १५ यदा हतौ तावसुरौ हरिणा मधुकैटभौ। 'ततोऽब्रवीत् पद्मयोनिारायणमरिन्दमम् ॥ १६ अहो विचित्रैर्विषमैः स्फुटैः सललितैरपि। अङ्गहारैः कृतं देव त्वया दानवनाशनम् ॥ तस्मादयं हि लोकस्य नियुद्धसमयक्रमः । सर्वशस्त्रविमोक्षेषु न्यायसंज्ञो भविष्यति ॥ १७ १८ - तेन पञ्च वृत्तयो द्वे वृत्ती इत्यादयोऽसंविदितभरताभिप्रायपण्डितसहृदय- म्मन्यपरिकल्पितसद्भावाः प्रवादा निरस्ता भवन्ति । एतच पूर्वमेवास्माभिः प्रदर्शितम् । जप्यैरिति भक्त्यावेशमात्रवृत्ति च दर्शयन् कवेर्मुख्य रसाधिष्ठत्वमेव रूपं विस्तारणात्मकवर्णनाप्राधान्यं चति दर्शयति । (विषमैः) शस्त्रागममार्गात्मना- गम्यप्रकारैः (अद्भु)तैरपि, तथा स्फुटैरपि सर्वलक्षणप्रसिद्धैरपि चिनैः खार्थोत्पेक्षितवैचित्र्यवद्भिः, मललितैरिति लोचनगोचरवर्तित्वेनातिभ्रम्यै- रित्यर्थः । अय मिति भवदुपज्ञातवैचित्र्यबृहित इत्यर्थः। नियुद्धसमयक्रम इति समयग्रहणेन वैचित्र्ययोगऽपि शस्त्रागमापरित्यागमाह । क्रमः परिक्रमणं क्रमो वा शत्रुविक्रमणयोगे गतागतस्य निभृतं शस्त्रादिशून्यं युद्धं नियुद्धं मल्ल- युद्धं, तद्गतमपि यदेतद्रूपं तदुत्प्रेक्ष्यवैचित्र्ययोगात्सर्वेषु शस्त्रास्त्रयुद्धेष्वप्युपयोगि भविष्यति । विमोक्षग्रहणात् क्षेप्तव्यकुन्तचक्रादिविषयत्वमेव केचिदाहुः । A Gor 1 ड - वाक्यः 2 ड - उक्तवांस्तु तदा ब्रह्मा 3 ड - चित्रः सललितः स्फुटैः सुविशदैः न - विचित्रैललितैः भ - अङ्गः विचित्रलिलितैः 4 भ - दान- वानां विनाशनम् 5 ड - सर्वलोके 6 भ - समयः शुभः 7 भ-विमोक्षश्च. 1 संविदसौम्रागम 2 अहं.

·विशोऽध्यायः ८९ 'न्यायाश्रितैरङ्गहारैायाञ्चैव समुत्थितैः। यस्मायुद्धानि वर्तन्ते तस्मान्न्यायाः प्रकीर्तिताः ॥ [चारीषु च समुत्पन्नो नानाचारीसमाश्रयः । न्यायसंज्ञः कृतो ह्येष द्रुहिणेन महात्मना ॥] २० [ततो वेदेषु निक्षिप्ता द्रुहिणेन महात्मना। पुनरिष्वस्त्रजाते च नानाचारीसमाकुले ॥ २१ पुनर्नाट्यप्रयोगेषु नानाभावसमन्विताः। दृत्तिसंज्ञाः कृता येताः काव्यबन्धसमाश्रया: ॥] तच्चासत्, क्षिपेः पातमानपर्यवसायिन: खङ्गादियुद्धेष्वप्यप्रतिहतार्थयुक्त- त्वात् । न्यायशब्दनिर्वचनमाङ्गिकाभिनयनिरूपणायां कृतं स्मारयति न्याया- श्रितैरिति एतच्च तवैव व्याख्यातम् ।* एवं वृत्तीनामुत्पत्तिाख्याता । आसामेव नाव्यं प्रत्यवतारणं कर्तुमाह चरितैर्यस्येति भगवद्विश्वचरितैर्गर्भाधेयभूतैः उपलक्षितं यत् पूर्व ब्रह्मणा 1 भ - न्यायकृतैः, न - न्यायात् समुत्थितैश्चित्रैरङ्गहारैर्विभूषितम् 2 च - अवर्तन्त, ट - युद्धकृतं त्वभिः, ढ - युद्धं कृतं ताभ्यां, न • युद्धं कृतं ह्येतत् 3 ड - म्यायः प्रकीर्तितः 4 भ - संशितादर्श एव वर्ततेऽयं श्लोकः । चभमयेषु श्लोक- द्वयं न विद्यते न - ततो देवेषु 6 ज-समाश्रयं 7 प - प्रयोगेच 8 प. समाश्रया, ढ- रसाश्रया 9 ड - संज्ञा...कृता ह्येषा... समाश्रया. अध्या - १० - ७५ तत्तक्रियोचितानामङ्गानां युगपदेव प्रचारो नृत्तमातृका भवति । द्वे तिस्रश्चतस्रो वा मातृका अत्रुटितत्वेनैकक्रियावत्कृताः करणं भवेयुः, करणानामत्रुटितप्रयोगोऽङ्गहारः। तथैव युद्धादिष्वपि नृत्तमातृकास्थाने स्थानकादि- क्रियाविशेषो न्यायसंशः स्यात् । न्यायशब्देनाङ्गोचितक्रियया परभञ्जनात्मरक्षणा- ख्यविधिना च अभिद्रवतोर्योधयोः मिथ क्रियाविशेषो न्याय इति संक्षितः। 12 ·नाव्यशास्त्रम् 'चरितैर्यस्य देवस्य जप्यं यद्यादृशं कृतम् । ऋषिभिस्तादृशी वृत्तिः कृता पाव्यादिसंयुता ॥२३ नाट्यवेदसमुत्पन्ना वागङ्गाभिनयात्मिका। मया काव्यक्रियाहेतोः प्रक्षिप्ता द्रुहिणाज्ञया ॥ २४ 'ऋग्वेदाद्भारती क्षिप्ता यजुर्वेदाच सात्वती। कैशिकी सामवेदाच्च शेषा चाथर्वणादपि ॥ २५ जप्य स्तोत्रकाव्यरूपं कृतं, तादृशं भावादिचेष्टाप्रधानं, तादृश्येव वृत्तिः । ऋषिभिः ब्रह्मपुत्रैः पाठयादिभिः सम्यग्युक्ता कृता अनुसृता । तद्यथा पाठयप्रधाना भारती, अभिनयप्रधाना सात्वती, अनुभावाद्यावेश[समय- रसप्रधानारभटी, गीतवाद्योपरञ्जकप्रधाना कैशिकीति । अत एव वक्ष्यति ऋग्वेदाद्भारतीत्यादि नाव्यवेदोत्पत्तौ प्रथमाध्याये व्याख्याता या सा । द्रुहि- णाज्ञा कैशिकीमपि योजय (१-४२) इत्यादिका या तया। काव्यस्य क्रिया काव्यरूपतापादनं, तदेव हेतुः, ततः। प्रकर्षण क्षिप्ता येनाभिनेयानभिनेय- काव्यलक्षण्यमित्यर्थः। ननु भगवता वासुदेवेनाप्यंशावताररूपत्वात्संभाव्य* व्ययोदयमूर्तिना कुत इमा वृत्तय आनीता इत्याशङ्कयाह ऋग्वेदादित्यादि । छन्दोमयश्च परमेश्वरो नान्यत इति भावः । 1 न - वल्गितस्तस्य 2 ड - द्रव्यं, भ - दिव्यं 3 च - पाठ्याभिसंयुता प. पाठ्यागसम्भवा 4 प - ऋग्वेदे...यजुर्वेदे च...सामवेदे च...अथर्वण्यार- भट्यपि । 6 च - वृत्तिः 6 च तु 7 ढ - अथर्वणस्त्वारभटी सामवेदाच कैशिकी 8 म - अथर्वादारभट्यपि च - तथा 1 संयुक्ता 2 नाट्यतः * 'पत्वसंभाषिताः काव्याक्रियोदये मुनिना' इति स्यात् ·विंशोऽध्यायः ९१ या वाक्प्रधाना 'पुरुषप्रयोज्या स्त्रीवर्जिता संस्कृतपाठ्ययुक्ता। स्वनामधेयैर्भरतः : प्रयुक्ता सा भारती नाम भवेत्तु वृत्तिः ॥ २६ भेदास्तस्यास्तु विज्ञेयाश्चत्वारोऽङ्गत्वमागताः। अथासां परस्परसङ्कीर्णतया लक्ष्ये (बहुरूपतां) वहन्तीनां यत्र यत्मा- धान्येनान्यतमरूपावभासनं तत्मदर्शयितुमुत्तरो ग्रन्थः। (वाङ्मानकायचेष्टांशेषु) न होकोऽपि कश्चिच्चेष्टांशोऽस्ति । कायचेष्टा अपि हि मानसीभिः सूक्ष्माभिश्व वाचिकीभिश्चेष्टाभिर्व्याप्यन्त एव । “न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके यः शब्दा- नुगमादृते" (वाक्यपदीयं १-१२४) इति न्यायात् , मानस्यपि वाचिक्यपि चेष्टा अवश्यं सूक्ष्म काल(य?)परिस्पन्दमन्दप्राणव्यापाररूपं नाभि(ति?)वर्तते । तदुक्तम्- अर्थक्रियासु वाक् सर्वान् समीहयति देहिनः । तदुत्क्रान्तौ विसंज्ञोऽयं दृश्यते काष्ठकुडयवत् ॥ (सङ्ग्रहः*) न च रसोपयोगिलालित्यभागशून्यः कोऽपि नाव्ये परिस्पन्द इत्यन्योन्यं संवलिता वृत्तयः केवलं कचिकिचिदधिकमिति प्राधान्येन व्यपदेशः परिवर्तते । तत्र भारत्याः प्राधान्यं दर्शयति या वाक्प्रधानति । स्त्रीवजितेति कैशिकीप्राधान्यावकाशं गमयति । संस्कृतेति वचसा प्राकृतपाठयलालित्यात् कैशिकीमवश्यमाक्षिपेदिति सूचयति । भरतैरिति नटैः स्वतो वंशकरं नामधेयं येषां (तः), भरतसंतानत्वात्तद्धिते भरताः । भेदा इति 'अस्यामित्यर्थोऽत्र न तु प्रकाराः, लैलोक्यव्यापिन्या हि भारत्याः कश्चिदंशः प्ररोचनारूपः, ऐवमामुखस्वभाव इत्यादि। अत एवाह अङ्गत्वमिति अंशत्वं प्राप्ता इत्यर्थः, 1 भ - नृवर 2 ट . तां भारती वृत्तिमुदाहरन्ति 1 वाचिक्येवापि च, वाचिक्येनापि 2 वेगिनम्। 3 नव 4 मासा * अयं श्लोको भगवता भर्तृहरिणा वाक्यपदीये खवृत्तौ (१-१२७) उदाहतः, ध्याडिसंग्रहात् स्यात् ।

·९२ नाट्यशास्त्रम् प्ररोचनामुखं चैव वीथी प्रहसनं तथा। २७ जयाभ्युदयिनी चैव मल्या विजयावहा । सर्वपापप्रशमनी पूर्वरले प्ररोचना ।। २८ [उपक्षेपेण काव्यस्य हेतुयुक्तिसमाश्रया। सिद्धेनामन्त्रणा या तु विज्ञेया सा प्ररोचना॥२९ नटी विदूषको वापि पारिपाश्चिक एव वा। सूत्रधारेण सहिताः संलापं यदु कुर्वते॥ चित्रैर्वाक्यैः स्वकार्योत्थै वीर्यडैरन्यथापि वा। अन्यथा यदि रूपकस्याङ्गत्वं प्राप्ता इत्युच्यते तदा वीथी प्रहसनं च रूपक- भेदः, न तु रूपकस्याङ्गम् । तथा नाव्यस्याङ्गत्वं प्राप्त(प्राप्ता) नाव्यमिति समु- दायः । यदि वा ऐकैकमपि काव्यं दशरूपमित्युक्तं प्राक् । पूर्वरङ्ग इति तद्विषये, प्ररोचना पूर्वमुक्ता तत्र च कृते या परोचना सा भारत्यंश इत्यर्थः । नटीत्यादिना आमुख लक्षयति । वा शब्देन व्यस्तानां नटीप्रभृतीनां सूत्रधारेण सङ्घातमाह । अपिशब्देनात्मना समस्तानां, द्वितीयो वा शब्दः समस्तव्यस्ततां विकल्पयति । एवशब्दः सूत्रधारस्यावश्यंभावं दर्शयति । चिरिति भाविरूपकार्थानुकूलविषयानुसारिभिः, खं कार्य नटव्यापारं, वीथ्यङ्गैरिति श्लिष्टवक्रोक्तिप्रत्युक्तिपायरित्यर्थः, यथा " पीताम्बरगुरु- शक्त्या हरत्युषां प्रसभमनिरुद्धः इत्यादि । अन्यथेति स्पष्टोक्तिप्रत्यु- ढ-च 48 - यन्त्र 1 अयं 8 - मातृकायामेव वर्तते 2 ढ-चापि 5 न . काव्यात्थैः 8 - वाक्यैश्च कार्योत्थैः न-च 1 शर्मा * प्रतिमानिरुद्ध.

·विंशोऽध्यायः ९३ आमुखं तत्तु विज्ञेयं बुधैःप्रस्तावनापि वा॥ ३१ [लक्षणं पूर्वमुक्तं तु वीथ्याः प्रहसनस्य च। आमुखाङ्गान्यतो वक्ष्ये यथावदनुपूर्वशः] ३२. उद्धात्यकः कथोद्धातः प्रयोगातिशयस्तथा। प्रवृत्तकावलगिते पञ्चाङान्यामुखस्य तु ॥ ३३ क्तिभिः, यथा नागानन्दे “ नाटयितव्ये किमित्यकारणमेव रुद्यते" इत्यादि। आमुखमिति मुखसन्धेनिवर्तते यतः, आमर्यादायाम् , यदि वात्रामुख प्रारम्भमीषन्मुखं वा प्रस्ताव्यतेऽनयेति(प्रस्तावना) बाहुलकेन तच्छीलसंज्ञयो- रिति....... निकारो न भवति । तत्र कदाचित्काभिमुखं नीयते पूर्वरङ्गविधिः, तदभिमुखं वा कार्यारम्भः तबीयते, सा द्विधेति (५ - १८०) पूर्वरङ्गाध्याये दर्शितमस्माभिः । एवं च यदा स्थापकोऽपि सूत्रधारतुल्य- गुणाकारो रामादिवदेव प्रयुज्यते तदेदं कविकृतमामुखं भवति । अन्ये त्वाहुः-पूर्वरङ्गाध्यायेऽपि या प्रस्तावनोक्ता सापि भारतीभेद ऐवेति, किं द्वैविध्याभिधानप्रयासेन । यत्तु " क्रुद्धो भीम इत ऐवाभिवर्तते तन्न युक्तमस्य पुरतोऽवस्थातुं" इत्यादि, तत्तदीयसत्त्वावेशादेवास्य प्रकाशनाय सामाजिकानां साक्षात्कारकल्पाध्यवसायसम्पत्त्यर्थं सूत्रधारेणोच्यते, शिशु- सन्त्रासाय कयाचिदाकृत्या कश्चिदनस्यन्नपि त्राससंरम्भगर्भमाह " मागतो राक्षसः" इति, यथोक्तं भावाध्याये (७) “ सत्त्वशुद्धा मूर्तव्या' इति, एतच्च तत्रैव निर्णीतम् । तस्यामुखस्य पञ्चाङ्गानि भेदा इत्यर्थः । अय- . तज्जैः 2 भ - मातृकायामयं न वर्तते, श्लोकार्धमेव टनडमातृकासु न विद्यते 3 च - आमुखाङ्गानि पञ्च वै * सप्तमेऽध्याय १४७ वचनभागे "सत्त्वविशुद्धा कार्या यथावरूपा भवन्ति" इति भागस्य व्याख्यानावसरे। तयाख्याभागो नष्टः ।

·नाव्यशास्त्रम् उद्धात्यकावलगितलक्षणं कथितं मया। शेषाणां लक्षणं विप्रा व्याख्यास्याम्यनुपूर्वशः॥ सूत्रधारख वाक्यं वा यत्र वाक्यार्थमेव वा। गृहीत्वा प्रविशत्पात्रं कथोद्धातः स कीर्तितः॥३५ ननु ऐवं सति पश्चानां युगपत्नयोगे प्रस्तावना प्रयुक्ता स्यात्, न चैतन्मुनेरभिमतम् । तथा हि वक्ष्यति- एषामन्यतमं श्लिष्टं योजयित्वार्थयुक्तिभिः । पात्रग्रन्थैरसम्वाधं प्रकुर्यादामुखं ततः ॥ (२०-३७) इत्युद्देशे । यद्यपि पश्चादवलगितमुक्तं तथा तयोस्तुल्यं, लक्षणस्य पूर्वोक्तत्व- मित्याशयेनाह उद्धात्यकावलगितयोर्लक्षणं कथितमिति वीथ्यङ्गव्याख्याने, यद्यपि च प्रस्तावनायामन्यान्यपि वीथ्यङ्गानि भवन्ति, आमुखसामान्य- लक्षणेऽप्युक्तं वीथ्यङ्गैरिति, तथाप्युद्धात्यकमवलगितं च भाविकाव्यार्थ- प्रस्तावनेति बालर(प्रस्तावने प्रबलमङ्ग), तथा तयोर्लक्षणम्- पदानि त्वगतार्थानि ये नराः पुनरादरात् । योजयन्ति पदैरन्यैस्तदुद्वात्यकमुच्यते ।। यतान्यस्मिन् समावेश्य कार्यमन्यत्प्रसाध्यते । तच्चावलगितं ॥ इति (१८-११६)। वाक्यमिति, यथा-(रत्नावल्यां) " द्वीपादन्यस्मात्" इति । वाक्यार्थ यथा प्रतिमानिरुद्ध-" पीताम्बरगुरुशक्त्या हरत्युषां" इति। केवलमत्र वीथ्यङ्गनिबद्धम् । कथा काव्यर्थरूपा, ऊर्ध्वमेव हन्यते गम्यते तनोति कथो- - - द्धातः । 1 भ - लगिते वीथ्यां संपरिभाषिते (म - कीर्तिते) ढ - लगिते वीथ्यां चैव प्रकीर्तिते 2 न • अहं 3 भ - यत्र 4 म.प्रकीर्तितः 1 शर्मा ·९५ विशोऽध्यायः प्रयोगे तु प्रयोगं तु सूत्रधारः प्रयोजयेत् । ततश्च प्रविशेत्पात्रं प्रयोगातिशयो हि सः॥ ३६ 'कालप्रवृत्तिमाश्रित्य वर्णना या प्रयुज्यते । तदाश्रयाच पात्रस्य प्रवेशस्तत्प्रवृत्तकम् ॥ ३७ 'एषामन्यतमं श्लिष्टं योजयित्वार्थयुक्तिभिः । [तस्मादयस्यापि सम्भवो न निवार्यते ॥] ३८ प्रयोग इति प्रस्तावनात्मके, प्रयोगमिति नाव्यात्मकं भावितम् । एकस्तु- शब्दो भेदान्तरेभ्यो व्यतिरेकमाह, द्वितीयोऽवधारणे । सूत्रधार एवं यत्र प्रयोगे प्रयोग समुद्गककवाटयुगलवद्योजयति स प्रयोगद्वयश्लेषणात्मयोगाति- शयः। यथा विक्रमोर्वश्याम्-अथ कुररीणामिवाकाशे शब्दः श्रूयते । आः ज्ञातम्- ऊरूद्भवा नरसखस्य मुनेः सुरस्त्री कैलासनाथमुपनृत्य निवर्तमाना । बन्दीकृता विबुधवैरिभिरर्धमार्गे क्रन्दत्यतः करुणमप्सरसां गणोऽयम् ॥ इति । यदा कालप्रवृत्ति कांचिदवलम्ब्य यथा मूत्रधारेण किश्चिद्वस्तु वयेते तदा- [प्राश्रयेण च पात्रस्य प्रवेशः तत्कालप्रवृत्त्या स्वार्थोक्तत्वात् प्रवृत्तकम् , यथा " अस्यां शरदि- भ- वा 1 न- यत् 2 4 - सूत्रभृद्यत्र योजयेत् 3 न - कालं प्रवृत्तं, भ. प्रवृत्तकालं, ट - प्रवृत्तं कार्य 4 8 - यत्र चैवोपवर्णयेत्, न - सूत्रभृद्यत्र वर्णयेत् 5 ढ - तदाश्रयस्य, तदाश्रयश्च 6 भ - कालमेषामन्यतमं 7 न-द्वेधा य - वेधाः 8 न - युक्तितः 9 इदं श्लोकांधै ढ - मातृकायामेव 1 यथा ·६ नाव्यशास्त्रम् 'पात्रग्रन्थैरसंबाधं प्रकुर्यादामुखं ततः । एवमेतद्रुधै यमामुखं विविधाश्रयम् ॥ लक्षणं पूर्वमुक्तं तु वीथ्याः प्रहसनस्य च ॥ "[इत्यष्टार्धविकल्पा वृत्तिरियं भारती मयाभिहिता। 'सात्त्वत्यास्तु विधानं लक्षणयुक्तया प्रवक्ष्यामि॥] या सात्त्वतेनेह गुणेन युक्ता न्यायेन वृत्तेन समन्विता च"। हर्षोत्कटा "संहृतशोकभावा सा सात्त्वती नाम भवेत्तु" वृत्तिः॥ 10 12 सत्पक्षा मधुरगिरः प्रसाधिताशा मदोद्धतारम्भाः।" (वेणी १) इत्यादि पात्रग्रन्थैरसम्वाधमिति यत्र न भूयांसि पात्राणि अल्पपात्रेऽपि ग्रन्थ- बहुलत्वं तथारूपमामुख कुर्यात् । विविधाश्रयमिति बहुभेदमित्यर्थः । पूर्वमुक्तमिति दशरूपकाध्याये । यद्यपि अभेदव्यतिरेकेणापि भारती(तो?) (न्यायो) न दृश्यते तथापि न्यायेनेति तत्प्रकारचतुष्कं निरूपितम् (१० - ७२)। साचतो गुणः मानसो व्यापारः। सत्सत्त्वं प्रकाशः तद्विद्यते यत्र तत्सत्त्वं मनः, तस्मिन् भवः । 2 च - बुध 1 न . अल्पग्रन्थैः 3 इदं श्लोकाध केषुचिदादर्शषु पूर्वमेव पठितम् 4 भमातृकायां वीथ्यङ्गान्यत्रैव पठितानि न तु वीथीलक्षणावसरे । अयं श्लोको जादिमान्तेषु दृश्यते 6 भ - प्रोक्ता 7 भ - सात्वत्या अपि लक्षणमत: परं संप्रवक्ष्यामि 8 चमातृकायमयमपि न विद्यते 9 भ - सात्त्विकेन 10 न - त्यागेन शौर्येण भ - त्यागेन वृत्तेन च सन्धिता या 11 न - या 12 भ-हर्षोत्तरा 13 8-संभृत 14 प - सत्ववतीह ·विशोऽध्यायः वागङ्गाभिनयवती सत्त्वोत्थान'वचनप्रकरणेषु। सत्त्वाधिकारयुक्ता विज्ञेया सात्वती वृत्तिः ॥ ४२ वीराद्भुतरौद्ररसा निरस्तशृङ्गारकरुणनिर्वेदा। उद्धतपुरुषप्राया परस्पराधर्षणकृता च ॥ उत्थापकश्च परिवर्तकश्च सल्लापकश्च संघात्यः। . सत्त्वोत्थानस्य सत्वाधारस्य, वचनं येषु प्रकरणेषु. काव्यखण्डेषु, तेषु वा- गङ्गाभिनययुक्ता सती, सत्त्वस्य सात्त्विकाभिनयस्याधिकारे आधिक्यक्रियया सात्वतीवृत्तियुक्ता भवतीति सम्बन्धः। शृङ्गारे विषयानमग्नं मनः, करुणे कान्दिशीकं, निर्वेदे मूढमिति तया- पारो भवन्नपि क्रोधविस्मयोत्साहेष्विव न सातिशयं परिस्फुरतीति दर्शयति वीराद्भुतरौद्ररसेति । आधर्षणं वाचा न्यक्कारः। उत्थापयति यो मानसः परिस्पन्दः स तावदुत्थापकः तत्सूचको व्यापारक्रम उपचारः, तथोक्तः। तथा वेणीसंहारे भीमः--भो भोः शृण्वन्तु भवन्त:- स्पृष्टा येन शिरोरुहेषु पशुना पाञ्चालराजात्मजा येनास्याः परिधानमप्यपहृतं राज्ञां कुरूणां पुरः। यस्योरःस्थलशोणितासवमहं पातुं प्रतिज्ञातवान् सोऽयं मद्भुजपञ्जरे निपतितः संरक्ष्यतां कौरवाः ॥ इति । परिवर्तको यथा तत्रैव भीमा-सहदेव गच्छ त्वं गुरुमनुवर्तख । अहमप्य- नागारं प्रविश्यायुधसहायो भवामि । सहदेवः–आर्य, नेदमायुधागारम् , पाश्चाल्याश्चतुश्शालमिदम् । भीमः-किं नामेदं (इत्यादि यावत्) अथवा मन्त्रयितव्यैव मया पाञ्चाली। इति 2 न • नाम वचन 1 भ - विविधवाक्यकरणेषु च 4 भ-विशेषा 5 भ - उत्थापनं च 3 ज-प्रायरसा 1 व्याप्यक्रमः 18 ·नाट्यशास्त्रम् चत्वारोऽस्या भेदा विज्ञेया नाट्यतत्त्वज्ञैः॥ अहमप्युत्थास्यामि त्वं तावदर्शयात्मनः शक्तिम्। इति 'संघर्षसमुत्थस्त रुत्थापको ज्ञेयः॥ ४५ उत्थानसमारब्धानर्थानुत्सृज्य योऽर्थयोगवशात् । अन्यानर्थान् भजते स चापि परिवर्तको ज्ञेयः॥ [निर्दिष्टवस्तुविषयः प्रपञ्चबद्धस्त्रिहास्यसंयुक्तः। 'संघर्षविशेषकृतस्त्रिविधः परिवर्तको ज्ञेयः]॥ ४७ साधर्षजो निराधर्षजोऽपि वा रागवचनसंयुक्तः। 'साधिक्षेपालापो ज्ञेयः सल्लापकः सोऽपि ॥ ४८ 5 अस्त्रागारप्रवेशपरित्यागेन पाञ्चालीदर्शनात्मककार्यान्तरसम्पादको मान- सो व्यापारः परिवर्तयति कार्यमिति, परिवर्तकवचनं तूपचारारूढम् । एव- मुत्तरत्नापि । सह (आ)धर्षणेन यद्वाक्यं (साधर्ष) तद्विरहितं निराधर्ष, तेन खलीकारका- द्वचनादन्यतोऽपि वा सत्, अनन्तरमाधिक्षेपं वचनमभिभावक मानसं कर्म तत्सल्लापकशब्दवाच्यम् । यथा- अश्वत्थामा हत इति पृथासूनुना स्पष्टमुक्त्वा खैरं शेषे गज इति किल व्याहृतं सत्यवाचा । (वेणी ३-११) इत्यत्र सत्यवाचेति । 1 च - संघर्षसमाश्रयमुत्थितं भ संहरणसमुत्थं तज्झैरुत्थापनं शेयम् 2 भ - संयोगात् 3 अयं श्लोको य महादिष्वेव वर्तते 4 6 - संहर्ष 5ढ - सामर्षजो निरमर्षजोऽपि वा विविधवचन 6 च - विविध 7 ढ-साविच्छेदा- लाप: 1 रूढः 2 आविर्भाविक ·विशोऽध्यायः ['धर्माधर्मसमुत्थं यत्र भवेद्रागदोषसंयुक्तम् साधिक्षेपं च वचों ज्ञेयः संलापको नाम] ॥ ४९ 'मन्त्रार्थ वाक्यशक्तया दैववशादात्मदोषयोगाद्वा । संघातभेदजननस्तज्ज्ञैः संघात्यको ज्ञेयः॥ ५० ['बहुकपटसंश्रयाणां परोपघाताशयप्रयुक्तानाम् । कूटानां संघातो 'विज्ञेयः कूटसंघात्यः॥] ५१ इत्यष्टाविकल्पा वृत्तिरियं सात्वती मयाभिहिता। कैशिक्यास्त्वथ लक्षणमतःपरं संप्रवक्ष्यामि॥५२ .. (सङ्घातभेदजनन इति) सङ्घातस्य भेदं जनयति यो युधि स सहा- त्यका, सम्यक्षात्यः शत्रुवर्गो येन, सङ्घातकविषयाद्वा सङ्घात्यका, सङ्घात- भेदश्च परेण सामाधुपायबलेन वा क्रियते । यथा भीमो युधिष्ठिरेण सान्ना भेदितः, अतः शिखण्डिनं पुरस्कृत्य योद्धव्यश्च । दैवात्संपद्यते, यथा द्रोणेनोक्तं मुते हते शस्त्रं त्यक्ष्यामीति । आत्मदोषे वा स्वकटक लक्षणेन, यथा कर्णेन सह कलहायमानोऽश्वत्थामा शस्त्रत्यागं करोतीति । अत्र च सत्त्वाधिक्यमपरा- ध्यति " कथं नामाहमेवंभूत" इति (वेण्यां तृतीयेऽङ्केऽन्ते)। अत्यनन्तरम् । अतःपरमित्येतेभ्यो लक्षणेभ्यः पृथग्भूतमित्यर्थः। लक्ष्णः मुकुमारः श्लिष्यति हृदय इति कृत्वा । नैपथ्यविशेषो वस्त्रमाल्यादिः 1 अयं चनादिषु न विद्यते 26. क्षेपं वचनं 3 भ . यत्र 48.कार्य 6 6. बोगदोषादा 6 न - संघातकः 7 अयं श्लोकः चादिमातृकासुन रश्यते 88-शेयः स तु 9 8 - संघातः 10 च - इह 1 'कपट' स्यात्

·नाट्यशास्त्रम्
या श्लक्ष्णनैपथ्यविशेषचित्रा
स्त्रीसंयुता या बहुनृत्तगीता।
कामोपभोगप्रभवोपचारा
तां कैशिकी वृत्तिमुदाहरन्ति ।
[बहुवाद्य नृत्तगीता शृङ्गाराभिनयचित्रनैपथ्या।
माल्यालङ्कारयुता प्रशस्तवेषा च कान्ता च ॥ ५४
चित्र पदवाक्यबन्धैरल ता हसितरुदितरोषायैः।
स्त्रीपुरुषकामयुक्ता' विज्ञेया कैशिकात्तिः] ॥ ५५
'नर्म च नर्मस्फुञ्जो नर्मस्फोटोऽथ नर्मगर्भश्च ।
कैशिक्याश्चत्वारो भेदा ह्येते "समाख्याताः॥ ५६
"आस्थापितशृङ्गारं विशुद्धकरणं निवृत्तवीररसम् ।
..
तेन चित्रा, बहु विपुलं गीतं नृत्तं च यस्याम् , कामोपभोगो रतिः ततःप्रभवो
यः स शृङ्गारस्तद्भहुल उपचारो व्यवहारो यस्यां, सा तथोक्ता । (कैशिक्या-
चत्वार्यङ्गानि नर्माख्यं नर्मोपपदानि च तत्र नर्मणः शृङ्गारस्थापकत्वं) हासप्रधा-
7 भ - रोषयुता
1 6. विचित्रवेषा 2 ट - स्त्रीपुंसयुक्ता
3 भ
नाम वदन्ति वृत्तिम्
4 श्लोकद्वयं चटडढादिषु न दृश्यते 5 ट . काव्य 6 न - पट
ज- घोषाधैः 8 ज
कालयुक्ता
9 न - नों 10 न . स्फुटजो ढ - स्फओ
भ - स्पन्दो 11 भ · मया 12 8 . स्थापितशृङ्गाररसं
-

·विशोऽध्यायः १०१ हास्य'प्रवचनबहुलं नर्म त्रिविधं विजानीयात्॥५७ ईर्ष्याक्रोधप्रायं सोपालम्भकरणानुविद्धं च । आत्मोपक्षेपकृतं सविप्रलम्भं स्मृतं नर्म॥ ५८ नवसङ्गमसम्भोगो रति समुदयवेषवाक्यसंयुक्तः । ज्ञेयो नर्मस्फञ्जो ह्यवसानभयात्मकश्चैव । ५९ नता च तदेति सामान्यलक्षणम् । तत्र हास ईर्ष्या वा सूचयितुं परं वोपालब्धं परहृदयं वाक्षेप्तुमिति त्रिधा (आत्मेति) आत्मनः परकीयस्य चित्तस्योपक्षेप आत्मसमीपकरणम् । उदाहरणम्-वासवदत्ता (फलकमुद्दिश्य सहासं) *एसा वि अवरा तस्स समीवे जाआ लिहिदा । एवं वि अय्यवसन्तअस्स विण्णाणम् । द्वितीयस्योदाहरणं-"शीतांशुर्मुख" मित्यादि श्रुतवती वासवदत्ता यदा राज्ञोच्यते, “प्रिये वासवदत्ते" इति तद्वचसोपालम्भं सा सहासमाह- अय्यउत्त मा एव्वं भण" इत्यादि । तृतीयस्य सुसङ्गता (विहस्य) "जादिसो तुए कामदेवो आलिहिदो मए वि तारिसी रई आलिहिदा । ता असंभाविणी, कहेहि दाव वृत्त ।" एवं त्रिभेदं नर्माख्यमाख्याय नर्मस्फुज प्रकाशयितुमाह नवसङ्गमेति नवसङ्गममात्र एव सम्भोगो यत्र । कथं तस्य सङ्गमस्य सम्भोगत्वमित्याह रतिसमुदयेति । रतेरन्योन्यास्थाबन्धरूपायाः समुदयः स्फुटत्वं, यस्तादृशेन वेषेण वाक्येन वा योगो यत्र । अवसाने च भयं पूर्वनायिकाकृतम् । यथा रत्नावल्यामुदयनस्य सागरिकायाश्च नर्मणः स्फुञ्जो विघ्न इत्यर्थः । 2 भ 18- प्रपश्च लम्भं च करुणविद्धं च च - वचनाविरुद्धं च (वचनानुविद्धं च ?) 3 भ - समुदयवेश, ड - समुदयवाक्यवेष 4 न - स्फुटजो भ - स्पन्दो ढ - स्फो । म - भयानकश्चैव एषाप्यपरा तस्य समीपे जाया लिखिता। एतदप्यार्यवसन्तकस्य विज्ञानम् .

·नाव्यशास्त्रम् विविधानां भावानां लवैलवैर्भूषितो बहुविशेषैः । 'असमग्राक्षिप्तरसो नर्मस्फोटस्तु विज्ञेयः॥ ६० विज्ञानरूप'शोभाधनादिभिर्नायको गुणैर्यत्र । 'प्रच्छन्नं व्यवहरते कार्यवशान्नर्मगर्भोऽसौ ॥ ६१ [पूर्वस्थितौ विपद्येत नायको यत्र चापरस्तिष्ठेत् । तमपीह नर्मगर्भ विद्यान् नाट्यप्रयोगेषु] ॥ ६२ इत्यष्टार्धविकल्पा त्तिरियं कैशिकी मयाभिहिता। अत ऊर्ध्वमुद्धतरसामारभटी संप्रवक्ष्यामि॥ ६३ विविधा भावाः भयहासहर्षनासरोषाद्याः लवैलवैरित्यत एव भयादीना- मंशेन भावात् स्थायित्वानुपगमात् भयानकहास्यरौद्रादिरसतापचिन सम्भ- वति । श्रृङ्गारस्तु पूर्व एव जस्स किदे तुमं एत्थ आअदा से एत्थ एव्व चिन्टदि" इति सुसङ्गतोक्तौ* हासलवः, न हास्यो रसः। " सहि कस्सकिदे अहं एत्थ आअदा" इत्यत्र सागरिकोक्तौ (रौद्र) लवो न तु रौद्रः। एवमन्यत्र । नर्मण इति तदुपलक्षितस्य श्रृङ्गारस्य स्फोटो वैचित्र्यं चमत्कारोल्लासकृतस्फुटत्वं यत्तेति । शृङ्गारोपयोगिभिर्विज्ञानाद्यैः प्रच्छन्नं यत्र नायक आस्ते नवसमागमसिद्धये स नर्मगर्भः। नर्मोपयोगिनो विज्ञानाद्या गर्भीकृता इव प्रच्छन्नतया यत्रेति, यथा प्रच्छन्नरूपो नायकः सङ्केतस्थानं गच्छति । 1 न.विशेष: शब- असमस्त 3 च - सम्भावनादिभिः भ - ससम्मा- वितादिभिः 4 च - प्रच्छन्नैः 5 भ - गर्भः सः 6 अयं च मातृकायां न वर्तते 7 भ - पूर्वस्थितोऽभिभूतो यत्र भवेन्नायको विषण्णः सः। तमपि प्रयोगशः॥ ड - पूर्वस्थितो विपद्येत यत्र चान्यतमनायकस्तिष्ठत् । तमपीह नर्मगर्भ वदन्ति नाट्य- प्रयोगेऽस्मिन् ॥ 8 ट - चापरे तिष्ठेत् 9 ट . प्रोक्ता रत्तावल्याम्

·विंशोऽध्यायः
'आरभटप्रायगुणा तथैव बहुकपटवञ्चनोपेता
दम्भानृतवचनवती त्वारभटी नाम विज्ञेया ॥ ६४
'[पुस्तावपात प्लुतलङ्कितानि
च्छेद्यानि मायाकृतमिन्द्रजालम्।
चित्राणि युद्धानि च यत्र नित्यं
तां तादृशीमारभटी वदन्ति । ६५
'पाडण्यसमारब्धा हठातिसन्धानविद्रवोपेता।
लाभालाभार्थकृता विज्ञेया वृत्तिरारभटी] ॥ ६६
संक्षिप्तकावपाती वस्तूत्थापनमथापि' संफेटः।
एते ह्यख्या भेदा लक्षणमेषां प्रवक्ष्यामि॥
'अन्वर्थशिल्पयुक्तो बहुपुस्तोत्थानचित्रनेपथ्यः।
(उद्धतेति) दीप्तरसा रौद्रादयः उद्धताः । (आरभटेति) आरभटानां ये
गुणाः क्रोधावेगाद्यास्ते प्रायेण बाहुल्येन यत्र, बहुभिः कपटैः यश्चनं तेनो-
पेता। कपटत्रयं च समवकारलक्षणे (१८ - ७१) व्याख्यातम् । यत एवास्या
कपटयोगोऽत एव दम्भप्राधान्यमसत्यवचनसम्भवश्च । (संक्षिप्तकेति) संज्ञया
सितानि वस्तूनि विषयोऽस्येति संक्षिप्तकः। तानि वस्तूनि दर्शयति (अन्वर्थेति)।
अर्थेन प्रयोजनेनानुगताः शिल्पयुक्ताः कुशलशिल्पिविरचिताः, अर्था यवेति ।
अत्रैव दिशं दर्शयति (बहुपुस्तेति)। बहु विपुलं, पुस्तस्योत्थानं प्रकटत्वं
1 भ - आरभटी 2 भ - धर्षणापता 3 भ-सा क्षेया 4 श्लोकद्वयं प्रक्षि-
समिति न व्याख्यातम् । तयोः प्रथमः श्लोको भरतस्येति सुप्रसिद्धमुदाहृतः
6 भ-क्रम
6 ड - या षड्गुणसंरब्धा परातिसन्धान ज - या पाइगु ण्यारन्धा
पराति. मयं श्लोको भमातृकायामपि न वर्तते 7 भ - अपीह
कायां संक्षिप्तकेति स्त्रीलिङ्गशब्दप्रयोगात्
नेपथ्या......विषया...
या" इति पाठः स्वीकृतः
8भ- मात.
"युक्ता,

·नाव्यशास्त्रम् संक्षिप्तवस्तुविषयो ज्ञेयः संक्षिप्तको नाम ॥ ६८ भयहर्षसमुत्थानं 'विद्रवविनिपातसंभ्रमाचरणम् । क्षिप्रप्रवेशनिर्गममवपातमिमं विजानीयात् ॥ ६९ 'सर्वरससमासकृतं सविद्रवाविद्रवाश्रयं वापि 'नाव्यं विभाव्यते यत्तद्वस्तूत्थापनं ज्ञेयम् ॥ ७० विचित्रं च नेपथ्यं खड्गचर्मवर्मादि यत्र पुस्तयोगे। यथा मायाशिरोनिक्षेपे रामाभ्युदये चित्र नेपथ्यम् , यथा (वा)श्वत्थाम्नः (वेण्याम्)। भयातिशयेन हर्षातिशयेन च क्षिप्रमेव प्रवेशनिर्गमौ यत्र पात्राणां, तथा, विद्रवो वाक्यादिकृतो विनिपातोऽवस्कन्दः ताभ्यां कृतं सम्भ्रमाचरणं आवेग- प्रधाना चेष्टा यत्र, सोऽवपातः, अवपतन्त्यस्मिन् पात्राणीति । यथा कृत्या. रावणे षष्ठेऽके "प्रविश्य खड्गहस्तः सपहारः पुरुष" इत्यतः प्रभृति यावदसौ निष्क्रान्तः। (वस्तूत्थापनमिति) वस्तूनां बहूना(मर्थाना)मुत्थापनं प्रसङ्गागतनिबन्धनं यत्र कार्ये तत्तथोक्तम् । कानि वस्तूनीत्याह सर्वरसेति । रसशब्देन स्थायिनो व्यभिचारिणश्च तेषां संक्षेपेण कृतं करणं यत्र, विद्रवैरमयाधुपप्लवैः सह, तैर्वि- हीनम्(च)। यथा, तत्रैव (कृत्यारावणे) अङ्गदादभिव्यमाणाया मन्दोदर्या भयं, अगदस्योत्साहः, रावणं दृष्ट्वा तस्यैव हि "एतेनापि सुरा जिता" इत्यादि वदतो हासः, रावणस्यातिक्रोधः, “यस्तातेन निगृह्य बालक इव प्रक्षिप्य कक्षान्तरे" इति वदतोऽङ्गदस्य जुगुप्साहासविस्मयरसा, विध्वंसनं नाटय- तीत्यत्र रावणस्य शोकः-इत्येवं विद्रवाश्रयं वस्तूत्थापनम् । तद्विप- रीतं तु तत्रैव (कृत्यारावणे) द्वितीयेऽके "नेपथ्ये कलकल: यावत्सीतां प्रति रावणस्योक्तिः-"आ लोकपालानाक्रन्दसि" इत्यादि । इत्यतः प्रभृति 1 भ - विद्रुतविभ्रान्तविविधविषयं च, ड - विद्रुतसंभ्रान्तविविधवचनं च 2 य - नैकरसलेशयुक्तं सविद्रवं वायविद्रवं वापि 3 य . प. कार्य पश्चात् ·विशोऽध्यायः १०५ संरम्भसंप्रयुक्तो बहुयुद्धनियुद्धकपटनिर्भेदः। शस्त्रप्रहारबहुलः सम्फेटो नाम विज्ञेयः॥ एवमेता बुधैज्ञेया वृत्तयो नाट्यसंश्रयाः । रसप्रयोगमासां च 'कीर्त्यमानं निबोधत॥ ७२ हास्यशृङ्गारबहुला कैशिकी परिचक्षिता। 'सात्वती चापि विज्ञेया वीराद्भुतशमाश्रया' ॥ ७३ भाविनो वस्तुनः समुत्थापनादपीदं तथोक्तम् । तथा च तत्रैव (कृत्यारावणे द्वितीयेऽङ्के) ऋषीणामुक्तिः- दुरात्मन् , नेयं सीता खनाशाय कृत्येयं हियते त्वया । इति । सम्फेटस्योदाहरणं जटायुयुद्धादि सर्वम् (कृत्यारावणे)। अथासां वृत्तीनां संक्षिप्य खरूपमाह हास्यशृङ्गारवहुला कैशिकीति सात्वती चापि विज्ञेया वीराद्भुतशमाश्रया । इति । अत्र शमशब्दः शान्तरस- परिग्रह इति तद्वादिनो मन्यन्ते । समाश्रयेत्यन्ये पठन्ति 1 ड - समायुक्तो 2 च - संस्फोटो 3 च - काव्यहेतवे, ट . नाट्यमा- 4 च - गदतो मे 5 भ · हास्यशृङ्गारकरुणैर्वृत्तिः स्यात्कैशिकी रसैः-* न - शृङ्गारे चैव हास्ये च वृत्तिः स्यात् कैशिकी द्विजाः, ड · शृङ्गारं चैव हास्यं च वृत्तिः स्यात्कैशिकी श्रिता, शृङ्गारे चाङ्गहास्ये च कैशिकी वृत्तिरिष्यते 6 नभ - सात्वती चैव विक्षया वीररौद्राद्भुताश्रया, ट - वीरे चाप्यद्भुते चैव वृत्तिः स्यात्सात्वती मता 7 8- समाश्रया। ट . * भ - मातृकापाठः कोहलानुसारी। यथा-वीराद्भुतप्रहसनैरिह भारती स्यात् सात्त्वस्यपीह गदिताद्भुतवीररौद्रैः। शृङ्गारहास्यकरुणैरपि कैशिकी स्थादिष्टा भयो- नकयुतारभटी सरौद्रा॥ इति कोहल। 14 ·नाव्यशास्त्रम् 'रौद्रे भयानके चैव विज्ञेयारभटी बुधैः। 'बीभत्से करुणे चैव भारती संप्रकीर्तिता॥ ७४ न होकरसजं काव्यं किंचिदस्ति प्रयोगतः। भावो वापि रसो वापि प्रवृत्तिर्दृत्तिरेव वा ॥ ७५ सर्वेषां समवेतानां यस्य रूपं भवेद्बहु । स मन्तव्यो रसः स्थायी शेषाः सञ्चारिणः स्मृताः] ॥ 'वृत्यन्त एषोऽभिनयो मयोक्तो वागसत्त्वप्रभवो यथावत् । अस्याध्यायस्याभिनयशेषभूतता ख्यापयन्नध्यायार्थमुपसंहरति भाविन- थार्थमासूत्रयति वृत्त्यन्त एष इति । वृत्तिरभिनयस्य दशरूपकात्मा विषयोऽपि अन्त इत्यभिनयस्य वृत्तयोऽन्तरमेकदेश आहार्य इति शरीरव्यतिरिक्तं बाह्य- मित्यर्यः । नटस्य हि सत्त्वात्मा वागभिनयो व्याहरणीय एव साक्षात्मयन- कृतत्वात् । अत एव तुशब्देन ततो व्यतिरेकमाहार्यमेव विशिनष्टि । नेपथ्य- कृतं त्वाहार्य वक्ष्यामीति भूयः कृतं विस्तार्येति शिवम् । 1 भ - भयानके च बीभत्से रौद्रे चारभटी भवेत्, ट - रौद्रे भयरसे चापि वृत्तिरारभटी स्मृता 2 न - भारती चापि विज्ञेया करुणाद्भुतरूपयोः, (ज - संश्रया) भ - भारती चापि विटेवा वीरहास्याद्भुताश्रया ट - सर्वेषु रसभावेषु भारती संप्र- कीर्तिता। 3 च - मातृकायां श्लोकद्वयं न विद्यते 4 में - त्रिधा विभकोऽमिनयो मयोको च-प्रभवः समासात् 5 भ - नयप्रयोग।

·१०७
विशोऽध्यायः
आहार्यमेवाभिनयं प्रयोगे
वक्ष्यामि नेपथ्यकृतं तु भूयः ॥
इति भारतीये नाट्यशास्त्रे वृत्तिविकल्पनं
नामाध्यायो विंशः।
७७
नृसिंहगुप्तायतिनेत्थमन वृत्तिखरूपं प्रकटं व्यधायि ।
यस्य त्रिणेत्रेण हृदन्तरात्मवृत्तिखरूपं प्रकटं व्यधायि ।
इति श्रीमहामाहेश्वराचार्याभिनवगुप्ताचार्यविरचितायां
भारतीयनाव्यवेदवृत्तावभिनवभारत्यां विंशो
वृत्त्यध्यायः समाप्तिमगमत्
1 न - यथावत् भ - तथैव 2 जादिवान्तेषु द्वाविंशः, भमातृकाया मेको-
नर्विशा, जट. एकविंशः

·श्रीः नाट्यशास्त्रम् एकविंशोऽध्यायः.1* २ आहार्याभिनयं विप्रा व्याख्यास्याम्यनुपूर्वशः। 'यस्मात् प्रयोगः सर्वोऽयमाहाभिनये स्थितः॥ १ नानावस्थाः प्रकृतयः पूर्व नैपथ्यसाधिता। अङ्गादिभिरभिव्यक्तिमुपगच्छन्त्ययनतः॥ अभिनवभारती - एकविंशोऽध्यायः आहार्याभिनयः यस्य सङ्कल्पमात्रेण विश्वमाहार्यमद्भुतम् । तं मानसमहामूर्ति वन्दे गिरिसुतामपि । आहार्यस्य सर्वपश्चादभिधानं वागाद्यभिनयेभ्योऽस्य बहिरङ्गत्वादित्यानु- पूर्व्यमिति केचित् । तच्चासत् , आवेदितपूर्वमाहार्यस्य प्राधान्यादेव त्वद्य सर्वानु- प्राहकत्वं सर्वोपजीव्यताख्यापनाय पश्चादभिधानम् । तदेवानुपूर्वश इत्य- नेनोक्तम् । तथा चाह यस्मात् प्रयोगः सर्वोऽयमिति वागङ्गसत्त्वात्मक इति । अत्रैवोपपत्तिमाह नानावस्था इत्यादि । नानाभूता या अवस्था रति- . .. 1 जादिबान्तेषु त्रयोविंशोऽध्यायः भ - द्वाविंशोऽध्यायः 2 न - चैव 3 न - प्रवक्ष्यामि 4 भ - प्रयोगो योऽस्य, न - सर्व एवा प्रयोगोऽयं यतस्तस्मिन् प्रतिष्ठितः, च -प्रयोगो यत्र 5 न - पूर्व 6 च. नेपथ्य 7 ड - सूचिताः 3 भ . व्यक्तिरुपगच्छति * अमिनभ्याये भिन्नमातृकासु पाठक्रमो भिन्नतया रश्यते । तत्र तत्र वाक्या- #ऽपि भिद्यते । व्याख्याया विरलत्वात् मयमातृकयोः पाठानुसारी क्रमोऽनुसृतः। .

·तत्र कार्य: 3 ४ एकविंशोऽध्यायः १०९ आहार्याभिनयो नाम ज्ञेयो 'नेपथ्यजो विधिः । प्रयत्नस्तु 'नाट्यख्य शुभनिच्छता [तस्मिन्यत्नस्तु कर्तव्यो नैपथ्ये सिद्धिमिच्छता। नाट्यस्येह त्वलङ्कारो नैपथ्यं यत्प्रकीर्तितम् ॥ चतुर्विधं तु नेपथ्यं पुस्तोऽलङ्कार एव च । 'तथाङ्गरचना चैव ज्ञेयं सज्जीवमेव च ॥ ५ पुस्तस्तु त्रिविधो ज्ञेयो नानारूपप्रमाणतः। सन्धिमो व्याजिमश्चैव वेष्टिमश्च प्रकीर्तितः॥ ६ शोकाद्या नानाश्रयभूताश्च याः प्रकृतयो धीरोदात्तादय उत्तमाधमप्रभृतयश्च ताः पूर्वं यत्नतो नैपथ्येन साधिताः प्रकाशिताः पश्चादङ्गादिभिर्विभागं अनु- भावविषयविभागं नामोपपत्ति देशकालादिविभागं चार्पयद्भिः स्फुटतमतामा- नीयन्ते । तेन समस्ताभिनयप्रयोगचित्रस्य भित्तिस्थानीयमाहार्यम् । तथा च समस्ताभिनयव्युपरमेऽपि नैपथ्यविशेषदर्शनाद्विशेषोऽवसीयत एव । यत्त्ववस्थान्तरयोगेऽभिनयान्तरवदाहार्य न परिवर्तते तेन' प्रत्युत तथा- भूतस्येयमवस्था प्राप्तेति स्थायिसूत्रानुस्मृतिसंपादनप्रावण्याद्रसं प्रत्यन्तरङ्गत्व- माहार्यस्यावेधते, तथा चाश्वत्थाम्नो युद्धवीररससम्पदोपेतस्यायं शोक आयात इति तथा येन [यदि] युद्धोचितोज्ज्वलधर्मपरिग्रहाद्यपासनं क्रियेतेत्यलं बहुना ।* ज्ञेयो लोके । नैपथ्यस्य(विधिः अलङ्कारः)स इहाहार्याभिनय, नाट्यस्य तु शुभमिति सिद्धिम् । (सन्धिमः) सन्धानं सन्धा तया निवृत्तः, सदळादिरूपं क्रियते(इति) सन्धिमः । व्याजः सूत्रस्याकर्षादिरूपः क्षेपस्तेन निवृत्तो व्याजिमः। 1 भ - नेपथ्यजो 2 न - नाट्यशोभामिहेच्छता 3 ड - नैपथ्यं 4 च - नाट्याङ्ग 5 न- संजीवं 1 विभावं 2 केन 3 तथा हि यदि ·नाव्यशास्रम् ११० 'किलिञ्जचर्मवस्त्राद्यैर्यद्रूपं क्रियते बुधैः। सन्धिमो नाम विज्ञेयः पुस्तो नाटकसंश्रयः॥ ७ व्याजिमो नाम विज्ञेयो यन्त्रेण क्रियते तु यः। वेष्टयते चैवं यद्रूपं वेष्टिमः स तु संज्ञितः ॥ शैलयानविमानानि चर्मवर्मध्वजा नगा। ये क्रियन्ते हि नाट्ये तु स पुस्त इति संज्ञितः॥ ९ 'अलङ्कारस्तु विज्ञेयो माल्याभरणवाससाम् । नानाविधः समायोगोऽप्यङ्गोपाङविधिः स्मृतः॥१० वेष्टिमं विततं चैव संघात्यं ग्रन्थिमं तथा। 'प्रालम्बितं तथा चैव माल्यं पञ्चविधं स्मृतम् ॥ ११ उपरि जतुसिक्थकादिना वेष्टस्तेन निवृत्तो वेष्टिमः । भावप्रत्ययान्तन्नित्तार्ये इमपं स्मरन्ति (४-४-१० का)। किलिङ्गं भूर्जवेणुदलादि । रूपं क्रियत इति रूपतां नीयत इति यावत् । यन्त्रेणेति सूत्रादिप्रयोगेण सन्धिमादयः प्रकाराः। कोपयुज्यन्त इत्याह शैलेत्यादि । समायोग इति योजना; स चाङ्गेषु शिरोहस्तादिषु उपाङ्गेषु च ललाटा- गुल्यादिषु निर्मितः। वेष्टिमं तृणवेष्टनया निर्मितं बहुमालावेष्टनकृतं वा । वितत- मित्यावेष्टितान्योन्यश्लिष्टमालासमूहात्मकं वनधारणभयेनोम्भितं वा । समात्यं वृत्तं वा आस्यच्छिद्रान्त प्रक्षिप्तसूत्र बहुपुष्पगुच्छोम्भितं वा । प्रन्धिर्म ग्रन्थिभिरुम्भितं वा । प्रालम्बितमिति जालादिपर्यन्तव्याप्तिकम् । आवे- 1 भ - कैलिसं चर्मजं वालं, ब कैलिञ्चं चार्मणं वस्त्रं, 3 -किलिसं, च .कै. लिशं न - कलम 2 भ - तेन 3 च - वस्त्रायेवेष्टिमः स तु, ब-सोयो वेष्टिमोद्भवः 4 भ - वसध्वजाश्च ये 5 च - यानि क्रियेत, भ - यानि क्रियन्ते 6 न - अत्र 7 न - अलंकारास्तु विज्ञेया मालाभरणसंक्षकाः । नानावसकता. श्चैव नानावस्थान्तरात्मकाः 8 8. प्रन्धिमत् 9 च . प्रलम्वितं ·एकविंशोऽध्यायः चतुर्विधं तु विज्ञेयं 'नाट्ये ह्याभरणं बुधैः । आवेध्यं बन्धनीयं च क्षेप्यमारोप्यमेव च ॥ १२ आवेध्यं कुण्डलादीह यत्स्याच्छ्रवणभूषणम् । आरोप्यं हेमसूत्रादि हाराश्च विविधाश्रयाः ॥ १३ श्रोणीसूत्राङ्गदे मुक्ताबन्धनीयानि सर्वदा। प्रक्षेप्यं नूपुरं विद्याद्वस्त्राभरणमेव च ॥ भूषणानां विकल्पं हि पुरुषस्त्रीसमाश्रयम् । नानाविधं प्रवक्ष्यामि देशजातिसमुद्भवम् ॥ १५ चूडामणिः समकुटः शिरसो भूषणं स्मृतम् । कुण्डलं मोचकं कीला कर्णाभरणमिष्यते॥ १६ मुक्तावली "हर्षकं च "सूत्रकं कण्ठभूषणम् । "वेतिकाङ्गलिमुद्रा च स्यादलिविभूषणम् ॥ ध्यादीनि स्वयमेव व्याचष्टे आवेध्यं कुण्डलादीत्यादिना । विविधाश्रया इति लतासंख्यादिभेदेन बहुभेदा इत्यर्थः। चूडामगिः शिरोमध्ये । मकुटो ललाटोघे । कुण्डलमधरपाल्याम् । मोचकं कर्णशष्कुल्या मध्यच्छिद्रे कृतम् , कीला ऊर्ध्वच्छिद्रे उत्तरकर्णिकेति प्रसिद्धा । हर्षकमिति समुद्कं सर्पादिरूप- तया प्रसिद्धम् । सूत्रकमिति गुच्छग्रीवामूत्रादितया प्रसिद्धम् । 'वेतिकेति सूक्ष्मकटकरूपा अङ्गुलिमुद्रा पक्षिपवाद्याकारेणोपेता । 1 ड - देहस्य 2 ड - प्रक्षेप्यारोप्यके तथा, भ - प्रक्षेप्यमृतुमेवच (१) 3 भ- कुण्डलानीह तथा श्रवणभूषणैः 4 न · निर्दिशेत् । न च 6 भ त्रियोऽथवा 8 ड - सुमकुटं, ड. 11 प - ससूत्रं प - वेटिका, म • केटकोऽङ्गुलि, च । वटिका - पुरुषस्य समकरः 7 भ - संशान्तरसमाश्रयम् 9 भ. मोचकः कीलं 10 भ. परिसरं 8.खटका, 12 ड• कटका, 1 वेधिका ·११२ नाव्यशास्त्रम् हस्तली वलयं चैव बाहुनालीविभूषणम् । 'रुचकश्चूलिका कार्या' मणिबन्धविरूषणम् ॥ 'केयूरे अङ्गदे चैव कूपरोपरिपणे । 'त्रिसरश्चैव हारश्च तथा वक्षोविभूषणम् ॥ १९ "व्यालम्बमौक्तिको हारो माला चैवाङभूषणम् । 'तलकं सूत्रकं चैव भवेत्कटिविभूषणम् ॥ २० अयं पुरुषनियोगः कार्यस्त्वाभरणाश्रयः। देवानां पार्थिवानां च पुनर्वक्ष्यामि योषिताम् ॥२१ रुचक इति करगोलके विततः तत ऊर्चे चूलिकेति प्रसिद्धो निकु- ञ्चको अवाहस्थाने-एतन्मणिबन्धविभूषणछ, केयुरः कूर्परस्योर्ध्वतः,तयोरूर्चे त्वङ्गदे । निसरः मुक्तालतात्रयेण । तलकं नाभेरधः, तस्याप्यधः सूत्रकम् । पुरुषनियोगः औचित्यमस्य । आभरणाश्रयः आभरणविधिरित्यर्थः । ननु सर्वः पुरुषोऽनेन भूष्यत इत्याशङ्कयाह देवानां पार्थिवानां चेति । शिखाव्यालः नागः ग्रन्थिभिरुपनिबद्धो मध्ये कर्णिकास्थानीयः, तस्यैव दल- सन्धानतया चित्ररचनानि वर्तुलानि पत्राणि पिण्डीपत्राणि । चूडामणिः शिरोमध्ये, ततो मकरपत्र (मकरिका), ततो ललाटान्तमुक्ताजालिका तोरणं जालिकादिरूपेण प्रसिद्धा । सर्पस्यैव वा शिरस एकमेव सुवर्णमुक्तामणि- 1 ज . हस्तती, ड- हस्तबी, ढ . हस्तपी 2 म. रुचकोश्चितिके कोय ढ - रुचिकोश्चित्तिके कार्य 3 ड . चैव 4 ड - केयूरमङ्गदं, ढ - केयूरे साङ्गदे, च - केयूरावङ्गदे 5 ड - भूषणम् 6 भ - त्रिसरं 7 ड - भवेत् , न. चित्रं, प - भवेद्वक्षोज 8 ड - व्यालम्बिमौक्तिका हारा माल्याद्या देहभूषणम् , ढ. व्यालम्बमुक्ताहारादिमालादेहविभूषणम् 9 च - तरलं, घ . तदलं, र. तनुकं, 10 भ . अहं त्रयम् ड. तलक ·एकविंशोऽध्यायः शिखापाशं शिखाव्याल': पिण्डीपत्रं तथैव च । चूडामणिर्मकरिका' मुक्ताजालगवाक्षिकम् ॥ २२ शिरसो भूषणं चैव विचित्रं शीर्षजोलकम् । 'कण्डकं शिखिपत्रं च वेणीपुच्छ': सदोरकः॥ २३ ललाटतिलकं चैव नाना शिल्पप्रयोजितम् । "भ्रूगुच्छोपरिगुच्छश्च कुसुमानुकृतिस्तथा ॥ २४ कर्णिका कर्णवलयं तथा स्यात्पत्रकार्णका। "कुण्डलं कर्णमुद्रा च "कर्णोत्कीलकमेव च ॥ २५ नानारत्नविचित्राणि दन्तपत्राणि चैव हि। कर्णयोर्भूषणं ह्येतत्कर्णपूरस्तथैव च ॥ २६ चित्रितम् । खेला (डोला) प्रायं शीर्षतः जोलकं भूषणं शिखिपत्रं मयूरपि- छाकारो विचित्रवणमणिरचितः कर्णावतंसकः । कर्णिकेत्यादिना विकल्पतः कर्णाभरणान्यपि तु स्थानान्तरभेदात्समुच्चयेनेत्याहुः । 1 च - जालं, न व्यालं, भ - शिरोव्यालं 2 भ - पिण्डयन्त्रं, य - खण्ड- यन्त्रं, प - पिण्डपत्रं, ढ - खण्डपात्रं, 3 भ - मकरको 4 न - गवाक्षिका, भ- गवाक्षिका 5 भ - वापि चित्रकं शीर्षजालकम् 6 ड. जालकम् 7 ड. कुण्डलं 8 च . खण्डपत्रं, भ - गण्डपत्रं 9 न. गुच्छा, कुजः सरोचकः, ढ • कजः भ पुच्छमधोकरः 10 च-तिलका 11 भ - नील, प . नाली, ड.शीर्ष 12 च - प्रयोजितः 13 छ - भ्रकच्छोपरि, भ्रकच्छोपरि, ड - भ्रुवोचोपरि 14 ड - भवेत् 15 न - आवेष्टकं कर्णमुद्रा, ड - आवेष्टिकः कर्णमुद्रा 16 च . कोत्पलक, न - कोंत्फलकं ढ. कर्णोत्कीलक एव च, भ - कर्णाक्षिपका 17 भ• तथा संस्कारणानि च 18 न - कार्य 15 ·नाव्यशास्त्रम् 'तिलका पत्रलेखाश्च भवेद्गण्डविभूषणम् । त्रिवणी चैव विज्ञेयं भवेद्वक्षोविभूषणम् ॥ २७ नेत्रयोरञ्जनं ज्ञेयमधरस्य च रञ्जनम् । दन्तानां विविधो रागश्चतुर्णा शुक्लतापि वा ॥ २८ रागान्तरविकल्पोऽथ शोभनेनाधिकोज्ज्वलः। 'मुग्धानां सुन्दरीणां च मुक्ताभासितशोभनाः ॥ २९ 'सुरक्ता वापि दन्ताः स्युः पद्मपल्लवरञ्जनाः। अश्मरागोयोतितः स्यादधरः पल्लवप्रभः॥ ३० विलासश्च भवेत्तासां सविभ्रान्तनिरीक्षितम् । मुक्तावली व्यालपद्धिमञ्जरी रत्नमालिका ॥ ३१ रत्नावली 'सूत्रकं च ज्ञेयं "कण्ठविभूषणम् । द्विसरस्त्रिसरश्चैव चतुस्सरकमेवच॥ ३२ तथा भृकुलिका चैव भवेत्कण्ठविभूषणम् । अदं वलयं चैव बाहुमूलविभूषणम् ॥ नाना"शिल्पकृताश्चैव हारा"वक्षोविभूषणम् । ३ विलासः। तेनायमर्थः-एवं भूतेन दन्ताधररागवैचित्र्ये सति, सविभ्रान्त- - 1 य.कीलकाः न-तिलकः पत्रलेखश्च 2 ड - कार्य 3ड - विविधा- 4 भ-वा यः शोभेन 6 भ मुख्यानां 6 भ-शोभितशोभिताः मुक्ताभा सितशोभनाः 7 प - आरक्ता एव दन्ताः स्युस्तथा मालि च रञ्जनम् । खरागोज्योतितश्च स्यात् 8 भ - विभ्रान्तं च विलक्षितम् (ब. व) 93. च सूत्रं च 10 भ- कण्ठे 11 भ-शिल्पीकृताः च . रत्न 12 प - वक्षोज

·११५
एकविंशोऽध्यायः
मणिजालावनदं च भवेत् स्तनविभूषणम् ॥
खर्जूरकं सोच्छितिकं बाहुनालीविभूषणम्।
'कलापी कटकं शो हस्तपत्रं सपूरकम् ॥ ३५
मुद्राङ्गुलीयकं चैव ह्यङ्गुलीनां विभूषणम् ।
'मुक्ताजालाढयतलकं' मेखला काञ्चिकापि वा ॥ ३६
रशना च कलापश्च भवेच्छोणीविभूषणम्।
एकयष्टिर्भवेत्काञ्ची मेखला त्वष्टयष्टिका ॥
"हिरष्टयष्टी रशना कलापः पञ्चविंशकः ।
द्वात्रिंशच चतुःषष्टिः शतमष्टोत्तरं तथा । ३८
मुक्ताहारा भवन्त्येते देवपार्थिवयोषिताम्।
"नूपुरः किङ्किणीकाश्च घण्टिका रत्नजालकम् ॥ ३९
निरीक्षितं यत् स्मितं तद्भवेदतीवहृद्य विलासः)संपाद्यत इति तावत् । तलकमिति
कवाययोजितम् ।
यष्टिरिति उता । नूपुरो जान्वधः । किङ्किणीका घण्टिकालग्ने (मा)।
च-शह
48 - सु
1 च - अनुबन्धं 2 भ - सोपवीतं ड - वर्जूरं स्वेच्छितीकं च 3 च -
कलापी कटकं तथा स्यात्पत्रपरकम्
कटकं कलकाशाखा (शाखा च - ढ)
भ-कलापी शाटक
5 न - च स्यादङ्गल्याभरणं भवेत्
64-
काञ्ची मौक्तिकजालाढ्या तलक मेखला तथा (ढ - कुलकं मेखलं) 7 म - तिलक
8च -काच्यथापि वा 9 च . ज्ञेयं 10 ड - रशना षोडश झेया
विंशतिः 12 च - षोडशाष्टौ च चतुःषष्टिः शतं तथा 13 म - नूपुरं किङ्किणी चैव
घण्टिकाजालमेव च (भ - रत्नजालकमेष च) प. नूपुरं किङ्किणी काञ्ची
113.

·११६ नाव्यशास्त्रम् 7 'सघोषे कटके चैव गुल्फोपरिविभूषणम् । 'जयोः पादपत्रं स्वाद लीष्वकुलीयकम् ॥ 'अङ्गुष्ठतिलकाश्चैव पादयोश्च विभूषणम् । 'तथालक्तकरागश्च नानाभक्तिनिवेशितः ४१ अशोकपल्लवच्छायः स्यात् स्वाभाविक एव च । एतद्विभूषणं नार्या आकेशादानखादपि ॥ ४२ यथाभावरसावस्थं विज्ञेयं द्विजसत्तमाः। आगमश्च प्रमाणं च रूपनिर्वर्णनं तथा ॥ ४३ विश्वकर्म"मतात्कार्य सुबुद्धयापि प्रयोक्तृभिः न हि शक्यं सुवर्णेन मुक्ताभिर्मणिभिस्तथा ॥ ४४ 'स्वाधीनमिति रुच्यैव कर्तुमय भूषणम्। "विभागतोऽभिप्रयुक्तमङशोभाकरं भवेत् ॥ 13 रत्नजालकं (प्रपदा)च्छादकम् । सघोष सशब्दे कटके । (अङ्गुष्ठ)तिलका इति विचित्ररचनाकृताः। आकेशादिति शिखापाशः शिखाव्याल इत्यतःप्रभृ- तीत्यर्थः । आनखादिति अलक्तकरागपर्यन्तमिति यावत् । आगम इत्युपादान- कारणमिति यावत् । प्रमाणमिति अङ्गुल्यादिपरिमाण (संमितत्वम् । रूपनिर्व- न) मिति शुक्लादि निर्वर्तनं(यथाखभावम्)। विश्वकर्मणा प्रोच्यते यानिर्दिष्टं तारकार्यमित्यर्थः । सुबुद्धयेति लोकमसिद्धापीत्यर्थः। . 1 न . सघोष कटकं 2 भ - सरत्नं कर्णिकोद्योतं 3 ज - अङ्गुलौ 4 च . अङ्गुष्ठे च 5 ढ • तलकाः न - तिलकं ५ - तिलका च 6 ज- तथैवालत भ. विभूषितः 8 भ - वा 9 ड - रसावस्थां विनायैव प्रयोजयेत् 10 म - वै 11 भ - मते 12 ड - बुद्धयावापि प्रयोजयेत् 13 ड - स्वाधीनं चेप्सया चैव च - साधी- नमतिरूढ्यैव 14 ड . विभावतो हि (ढ - अभि) य - विगाहता हि ·एकविंशोऽध्यायः यथा स्थानान्तरगतं भूषणं रत्नसंयुतम् । न तु नाट्यप्रयोगे तु कर्तव्यं भूषणं गुरु ॥ ४६ खेदं जनयते तद्धि सव्यायतविचेष्टनात्। गुरुभावावसन्नस्य स्खेदो मूर्छा च जायते। ४७ गुर्वाभरणसन्नो हि चेष्टां न कुरुते पुनः। 'तस्मात्तनुत्वचकृतं सौवर्ण भूषणं भवेत् ॥ ४८ 'रत्नवज्जतुबद्ध वा न खेदजननं भवेत्। खेच्छया भूषणविधिर्दिव्यानामुपदिश्यते ॥ ४९ 'यत्नभावविनिष्पन्नं मानुषाणां विभूषणम्। [वेष्टितं विततं चैव सङ्घात्यं ग्रन्थिमं तथा॥ लम्बशोभि तथा चैव माल्यं पञ्चविधं स्मृतम् । आच्छादनं बहुविधं नानापत्तनसंभवम् ॥ तज्ज्ञेयं त्रिप्रकारं तु शुद्धं रक्तं विचित्रितम्]। दिव्यानां भूषणविधिर्य एष परिकीर्तितः॥ ५२ पत्तनं देशः । शुद्धमिति शुक्लवर्णकम् । रक्तमिति कुसुम्भनील्यावन्य- तमोपरक्तम् । विचित्रमिति बहुवर्णम् । विभक्तिः विभागः । 4 ड जतु. 1 य - प्रयोगेषु 2 ड • प्रजायते 3 ड. तस्मान्न सम्यक् च पूर्णाल्परत्नं तु 5 न - अपदिश्यते 6 ड • यद्भावाद्विनिष्पन्नं पतौ श्लोकावग्रे श्मश्रुकर्मविधानानन्तरमेव ड ढ - प्रभृतिमातृकासु पठितो कासुचित्तु वर्जितावेव ड - मातृकायां-वेष्टयं तथैव संघात्यं अथनीय तथैव च । लम्बितं शोभितं चैव माल्यं पञ्चविधं स्मृतम् ॥ इति पठितम्

·११८
नाव्यशास्त्रम्
मानुषाणां च कर्तव्यो नानादेशसमाश्रयः।
भूषणैश्चापि वेषैश्च' नानावस्थासमाश्रयः ॥ ५३
दिव्याङनानां कर्तव्या विभक्तिः खस्वभूमिजा।
विद्याधरीणा यक्षीणामप्सरोनागयोषिताम्॥ ५४
ऋषिदेवतकन्यानां वेर्नानात्वमिष्यते।
तथा च सिद्धगन्धर्वराक्षसासुरयोषिताम् ॥
दिव्यानां नरनारीणां तथैव च शिखण्डकम् ।
शिखापुटशिखण्डं तु मुक्ताभूयिष्ठभूषणम् ॥ ५६
विद्याधरीणां कर्तव्यः शुद्धो वेषपरिच्छदः ।
'यक्षिण्योऽप्सरसश्चैव कार्या रत्नविभूषणाः ॥ ५७
'समस्तासां भवेद्वेषो यक्षीणां केवलं शिखा।
"दिव्यानामिव कर्तव्यं नागस्त्रीणां विभूषणम्॥ ५८
मुक्तामणि लताप्रायाः फणास्तासां तु केवला:
10
तासामिति (श्लो - ५९) नागयोषिताम् ।
1 प . अपवेष्टैश्च 2 भ • खनिकायजा 3 ड - मानुषीणां तथैव च 4 च -
कर्तव्यं चित्रवेषपरिच्छदम् 5 ड . यक्षिण्यप्सरसां चैव कार्य रत्नैर्विभूषणम्
6 न • बहुविभूषणाः
7 न-समस्तानां 8 ड. दिव्यवत्संप्रकर्तव्यं नागीनां तु
विभूषणम् 9 न - गणप्रायं 10 भ - केवलम्
* संग्रहे-शिखाबद्धशिखण्डं च भूषां मौक्तिकभूयसीम् । वेषं शुद्धं प्रकुर्वीत
विद्याधरमृगीदृशाम् ॥ इति संवादोऽस्ति

·११९
०
एकविंशोऽध्यायः
कार्य तु मुनिकन्यानामेकवेणीधरं शिरः ।।
न चापिभूषणविधिस्तासां वेषो वनोचितः।
मुक्तामरकतप्रायं मण्डनं सिद्धयोषिताम् ॥ ६०
तासां चैव तु कर्तव्यं पीतवस्त्रपरिच्छदम्।
पद्मरागमणिप्रायं गन्धर्वाणां विभूषणम् ॥ ६१
'वीणाहस्तश्च कर्तव्यः कौसुम्भवसनस्तथा ।
इन्द्रनीलैस्तु कर्तव्यं राक्षसीनां विभूषणम् ॥ ६२
सितदंष्ट्रा च कर्तव्या कृष्णवस्त्रपरिच्छदम् ।
वैडूर्यमुक्ताभरणाः कर्तव्या सुरयोषिताम्॥ ६३
शुकपिञ्छनिभैर्वस्त्रैः कार्यस्तासां परिच्छदः।
पुष्यरागैस्तु मणिभिः क्वचिद्वैडूर्यभूषितैः ।
दिव्यवानरनारीणां कार्यो नीलपरिच्छदः।
एवं शृङ्गारिणः कार्या वेषा दिव्याङ्गनाश्रयाः ॥ ६५
अवस्थान्तरमासाद्य शुद्धाः कार्याः पुनस्तथा ।
मानुषीणां तु कर्तव्या नानादेशसमुद्भवाः॥ ६६
१
1 ड . भूषणं कार्य तासामत्यर्थतो भवेत् 2 ड - वीणाहस्ताश्च कर्तव्या
कौसुम्भवसनास्तथा 3 न • परिच्छदः म - परिच्छदा 4 ड - भूषितः 5 च
दिव्याङ्गनासु वा
6 भ . तथैव च

·१२० नाव्यशास्त्रम् वेषाभरणसंयोगान् गदतस्तान्निबोधत। 'आवन्त्ययुवतीनां तु शिरस्सालककुन्तलम् ॥ ६७ गौडीनामलकप्राय सशिखापाशवणिकम्। आभीरयुवतीनां तु द्विवेणीधर एव तु॥ ६८ शिरःपरिगमः कार्यो नीलप्रायमथाम्बरम्। तथा पूर्वोत्तरस्त्रीणां समुन्नशिखण्डकम् ॥ ६९ आकेशाच्छादनं तासां देशकर्मणि कीर्तितम् । "तथैव दक्षिणस्त्रीणां कार्यमुल्लेख्यसंश्रयम्" ॥ कुम्भी बन्धकसंयुक्तं तथावर्तललाटिकम् । [गणिकानां तु कर्तव्यमिच्छाविच्छित्ति मण्डनम् ॥] देशजातिविधानेन शेषाणामपि कारयेत्। वेषं तथा चाभरणं "क्षुरकर्म परिच्छदम् ॥ ७२ (सालककुन्तलमिति) अलकाः स्थाने कुन्तलाः कुञ्चिताः केशा यत्र तत्तथोक्तम् । नीलपायं वस्त्रमित्याभीरीणामेव । हृदयं व्यामोति हृद्यत एवेति वेषः केशरचनादिः । आ समन्तात् भ्रियते पोष्यत्ते कान्तिर्येन तदाभरणं शिखान्यालादि । क्षुरकर्म अलकादि- योजना । परिच्छदः विचित्रवस्त्रयोगः। एतद्वेषादि प्रलम्भेन । 1 च - वेषास्त्वाभरणोपेतास्तांश्च सम्यनिबोधत 2 ड . अवन्ति 3 प- हि 4 प-शिखाप्रायैकवेणिकम् । ह - धरं 6 ढ - परिगतं कार्य 7 च- समुद्धत समुद्ध 8 प . आकेशधारणं ड - आकेशं छादनं 9 ज- वेष 10 च-तथा च 11 च - संशितम् 12 च - पथक प - पतक य • पताक ज - पथव (१) 13 न - ललाटकम् 14 ड - विशेषेण 15 भ. नानावस्थान्त- राश्रयम् ·एकविंशोऽध्यायः १२१ [आगमं चापि नैपथ्ये नाट्यस्यैवं प्रयोजयेत् । 'अदेशयुक्तो वेषो हि न शोभां जनयिष्यति। मेखलोरसि बद्धा तु हास्यं समुपपादयेत् । तथा प्रोषित'कान्तासु व्यसनाभिहतासु च ॥ ७४ वेषो वै मलिनः कार्य एकवेणीधरं शिरः । विप्रलम्भे तु नार्यास्तु शुद्धो वेषो भवेदिह ॥ ७५ 'नात्याभरणसंयुक्तो न चापि मृजयान्वितः। एवं स्त्रीणां "भवेद्वेषो देशावस्थासमुद्भवः ॥ ७६ पुरुषाणां पुनश्चैव वेषान्वक्ष्यामि तत्त्वतः । तत्राङ्गरचना पूर्व कर्तव्या नाट्ययोक्तृभिः॥ ७७ 'ततःपरं प्रयोक्तव्या वेषा देशसमुद्भवाः। सितो नीलश्च पीतश्च चतुर्थो रक्त एव च ॥ एते स्वभावजा वर्णा यैः कार्य त्वङ्गवर्तनम् । संयोगजाः पुनश्चान्ये* उपवर्णा भवन्ति हि ॥ ७९ देशोऽवन्त्यादि, अवस्था रतिशोकाद्याः। तत्रेति पुरुषेष्वेव । अङ्गनानां रूपपरि- वर्तनसंपादनात्मकवर्णवर्तना कर्तव्या न स्त्रीपात्रेष्विति यावत् । संयोगजा इति वर्णद्वयश्लेषणोत्थापिताः, उपवर्णास्तु बहुवर्णमिश्रणेनेत्यर्थः । 1 ज - मातृकायामेव 2 ड - अदेशजो हि वेषस्तु 3 ड - बन्धे च (तु) हास्यायैवोपजायते (ज - बन्धातु हास्याय...) म - वद्धा या हास्यं समुपपादयेत् 4 भ - कान्तानां व्यसनाभिहताश्च याः (ड - या) लिनस्तासां 7 च - शिरश्चाप्येकवेणिकम् 8 ड . हि हि 9 ड - नाना हि मृदायुतः 11 च - प्रयोक्तव्या वेषा देशसमुद्भवाः (न - व्यो ..षो...वः) 12 भ - अतःपरम् 13 च - अतः 13. 5 च मदन 6 ज स्यान्म- 10 न. 14 न. पुनस्त्वन्य 1A

·१२२
नाव्यशास्त्रम्
तानहं संप्रवक्ष्यामि यथाकार्य प्रयोक्तभिः।
सितनीलसमायोगे कारण्डव इति स्मृतः॥
सितपीतसमायोगात्पाण्डुवर्णः प्रकीर्तितः ।
सितरक्तसमायोगे पद्मवर्णः प्रकीर्तितः ॥ ८१
पीतनीलसमायोगाद्धरितो नाम जायते।
नीलरक्तसमायोगात्कषायो नाम जायते॥
८२
रक्तपीतसमायोगागौरवर्ण इति स्मृतः ।
एते संयोगजा वर्णा युपवर्णास्तथापरे ।
त्रिचतुर्वर्णसंयुक्ता बहवः 'संप्रकीर्तिताः ।
बलस्थो यो भवेद्वर्णस्तस्य भागो भवेत्ततः ॥
दुर्बलस्य च भागौ द्वौ "नीलं मुक्त्वा प्रदापयेत् ।
नीलस्यैको भवेद्भागश्चत्वारोऽन्ये तु वर्णके" ॥ ८५
"बलवान्सर्ववर्णानां नील एव प्रकीर्तितः।
एवं वर्णविधि ज्ञात्वा नानासंयोगसंश्रयम् ॥ ८६
८३
बलस्थ इत्यभिभवनकारी, तनोऽन्यो वर्णो द्विगुण इति, अस्यापवादमाह
नीलवर्णाहते इति । तत्र तु यो भागविधिस्तं दर्शयति नीलस्यैक इति
1 न - योगात् 2 न - कापोत इति संशितः च - कापोतो नाम जायते
ग - कापोतक 3 न . इति स्मृतः 4 न - इति स्मृतः भ - प्रकीर्त्यते । न .
गौर इत्यभिधीयते न - तथैव च 7 न . परि 8 न · भावो 9 भ - भावस्तस्य
विधीयते 10 ज - नीलवर्णाहते भवेत् न - नीलयुक्त्या 11 में - अन्यस्वेकश्च
निश्चितः च - अन्यस्य तु स्मृताः 12 भ - वर्णस्य तु बठीयस्त्वं नीलस्यैव तु
कीनितम् (च - हि कीर्त्यते) 13 च - मान 14 भ - संभोगसंभवम्

·८८ एकविंशोऽध्यायः १२३ ततः 'कुर्याद्यथायोगमङ्गानां वर्तनं बुधः। वर्तनाच्छादनं रूपं स्ववेषपरिवर्जितम् ॥ नाट्यधर्मप्रवृत्तं तु ज्ञेयं तत्प्रकृातेस्थितम् । स्ववर्णमात्मनश्छायंवर्णकैर्वेषसंश्रयैः॥ आकृतिस्तस्य कर्त्तव्या 'यस्य प्रकृतिरास्थिता । यथा 'जन्तुः स्वभावं "खं परित्यज्यान्यदैहिकम् ॥ "तत्स्वभावं हि भजते देहान्तरमुपाश्रितः। वेषेण वर्णकैश्चैव च्छादित: पुरुषस्तथा ॥ ९० परभावं प्रकुरुते" यस्य वेषं समाश्रितः । देवदानवगन्धर्वयक्षराक्षसपन्नगाः॥ ९१ 12. 134 वर्णके नीलस्य भाग इत्यर्थः । वर्तनाशब्दं पर्यायाचष्टे वर्तनाच्छादन मिति । प्रकृतिस्थितमिति देवमानुपादिखभावविभागेनावस्थितमित्यर्थः । वर्तनस्य प्रयोजनमाह यथा जन्तुः स्वभावं स्वमिति । जन्तुरिति जीवात्मेत्यर्थः स च शुद्धनिर्मलानन्तचिदानन्दप्रकाशः स्वातन्त्र्यरूपं स्वमनपायिनमपि स्वभावं परित्यज्यान्यद् व्यतिरिक्तमपि दैहिकं देहभवः शरीरकरणोचितं तत्वभावं भजते, यतो देहान्तरं तद्देहविशेष उपसमीपे आ समन्तात् श्रितः अतिनैक- व्येन तदात्मवृत्त्या प्रतिपन्न इत्यर्थः । तु वर्तना कार्या नानारूपसमाश्रया (न - वर्ण) 2 च • वर्तितम् 3 ड - धर्मीप्रवृत्तेन न . प्रवृत्ते तु 4 ज - वर्णशैः ड - वर्णजैः 5 झ - प्रकृतिर्यस्य 6 ज• यस्य 7 ज- तस्य 8 न-प्रकृतिमास्थिताः 9 ड. नरः न-जीवः 10 न-वं 11 न • देहजम् 12 ज - परभावं प्रकुरुते भूतदेहसमाश्रितम् (न - देहं समाश्रितः) भ - अन्यत्स्वभावं लभते देहान्तरसमाश्रितः 13 3. वेषैश्च 14 ज-प्रकुर्वीत 15 ज- उपाश्रितः ·नाव्यशास्त्रम् १२४ 'प्राणिसंज्ञाः स्मृता लेते जीवबन्धाश्च येऽपरे [स्त्रीभावाः पर्वताः नद्यः समुद्रा वाहनानि च ॥ ९२ नानाशस्त्राण्यपि तथा विज्ञेया: प्राणिसंज्ञया]। शैलप्रासादयन्त्राणि चर्मवर्मध्वजास्तथा।। ९३ नानाप्रहरणाद्याश्च तेऽप्राणिन इति स्मृताः। अथवा कारणोपेता भवन्त्येते शरीरिणः।। वेषभाषाश्रयोपेता नाट्यधर्ममवेक्ष्य तु। वर्णानां तु विधिं ज्ञात्वा वयः प्रकृतिमेव च॥ ९५ 'कुर्यादय रचनां देशजातिवयःश्रिताम् । देवा गौरास्तु विज्ञेया यक्षाश्चाप्सरसस्तथा। एतदुक्तं भवति-यथा परमात्मा स्वचैतन्यप्रकाशमत्यजन्नपि देहकञ्चु- कोचितचित्तीत्तरूषितमिव स्वरूपनादर्शयति, तथा नटोऽपि आत्मावष्टम्भम- त्यजन्नेव स्थाने लयतालाधनुसरणाद्यायोगाद् देहस्थानीयेन वर्तनादिवेष- परिवर्तने(न) तदुचितस्वभावालिलितमित्र स्वात्मानं सामाजिकान् प्रति दर्श- यति, प्रेक्षकपक्षे न नटाभिमानस्तत्र हि रामाभिमान इति दर्शयति । एतदाशये- नैवास्माभिस्तत्र तत्र प्रतीतिरेव व्याख्याता रसाध्यायादौ । सजीवमाहार्यभेदं व्याचष्टे देवदानवगन्धर्वेत्यादिना, शैलप्रासादादीनि निर्जीवत्वे प्रस्तुतत्वेन परिगणितान्यपि अवस्थाविशेषेषु नाव्यधर्मेण सजी- वत्वेऽपीत्याह शैलेत्यादिना, अथवा कारणोपेता इत्यादिना च । अङ्गरचनानि विभजति वणांनामिति गौरादीनाम् । 13- ते प्राणिन इति प्रोक्ता (क्षेयाः) जीवबन्धाश्च ये त्विह न - ते स्मृताः, (न . बद्धाश्च ते स्मृताः) 2 8 - संश्रयाः भ - झेयानि तु विचक्षणैः 3 भ - देश- भाषाभ्रयोपेतं 4 न - तस्मात् । न - समाश्रिताम् ·१२५ एकविंशोऽध्यायः रुद्रार्कद्रुहिणस्कन्दास्तपनीयप्रभाः स्मृताः । सोमो बृहस्पतिः शुक्रो वरुणस्तारकागणाः ॥ ९७ समुद्रहिमवद्गङ्गाः श्वेता हि स्युर्बलस्तथा । रक्तमङ्गारकं विद्यात् पीतौ बुधहुताशनौ ॥ ९८ नारायणो नरश्चैव श्यामो नागश्च वासुकिः । दैत्याश्च दानवाश्चैव राक्षसा गुह्यका नगाः ॥ ९९ पिशाचा जलमाकाशमसितानि तुवर्णतः। 'भवन्ति षट्सु द्वीपेपु 'पुरुषाश्चैव वर्णतः ॥ १०० कर्तव्या नाट्ययोगेन' निष्टप्त कनकप्रभाः। जम्बूद्वीपस्य "वर्षे तु नानावर्णाश्रया नराः ॥ १०१ "उत्तरांस्तु कुरूंस्त्यक्त्वा" ते चापि कनकप्रभाः। "भद्राश्वपुरुषाः श्वेताः कर्तव्या वर्णतस्तथा ॥१०२ नगाः पर्वताः । जलमाकाशमिति तदधिष्ठात्री देवतेह विवक्षिता । जम्बूद्वीपस्य वर्ष इति भारते । ते चापीति उत्तरकुरवः । 1 ड - समप्रभाः 2 ज - वरुणोऽथ शिवस्तथा न - वरुणोऽयेन्द्र एव च. 3 भ - सिताः कार्यास्तु वर्णतः 4 ड - श्यामवर्णोऽथ 53. यम आकाशं 6 ड . श्यामवर्णाः 7 च - वसन्ति 8 च - ये नराः वर्णतस्तु ते 9 न- तत्व 10 न . वर्षेषु भ - सर्वस्य ड - वर्षे ये 11 भ - उत्तराः कुरवो 13 न - भद्राश्वे 14 भ. क्षेयाः श्वेतास्ते वर्णतो बुधैः ये च 12 भ मुक्त्वा ·10. १२६ नाट्यशास्त्रम् केतु'माले नरा नीला गौराः शेषेषु कीर्तिताः॥ 'नानावर्णाः स्मृता भूता गन्धर्वा यक्षपन्नगाः। १०३ विद्याधरास्तथा चैव पितरस्तु समा नराः ॥ पुनश्च भारते वर्षे तांस्तान्वर्णान्निबोधत । १०४ राजानः पद्मवर्णास्तु गौराः श्यामास्तथैव च । ये चापि सुखिनो मां गौराः कार्यास्तु वै बुधैः ॥ कुकर्मिणो ग्रहग्रस्ताः व्याधितास्तपसि स्थिताः। आयस्तकर्मिणश्चैव यसिताश्च कुजातयः॥ १०६ 'ऋषयश्चैव कर्तव्या नित्यं तु बदरप्रभाः। "तपःस्थिताश्च ऋषयो नित्यमेवासिता बुधैः॥ १०७ कारणव्यपदेशेन तथा चात्मेच्छया पुनः। पितरस्तु समा नरा इति तुः खार्थे पितरो नराश्च तुल्या इत्यर्थः । कुकर्मिण इति कुत्सितं निन्दिनं कर्म येषाम् । आयस्तं शरीरक्लेशबहुलं कर्म येषामित्यर्थः । कुजातयो धीवरडोम्बाद्याः । बदरप्रभावत्वेऽप्यपवादमाह तपः स्थिता असिता इति । अनेन तु ऋषीणामपि तपोनिरतानामसितत्व- मित्यपौनरुत्यम् । व्यापकं लक्षणमाह कारणव्यपेदशेनीत । कारणं यथा क्लेशबहुला क्रिया कृष्णत्वे । आत्मेच्छयेति कविबुद्धयनुसारेणेत्यर्थः । 1 ड - मालास्तथा श्वेता भ - मालाः पुनर्नीलाः 2 8 - श्वेता गौरा भवन्ति. हि (प-वा) 3 भ - नानावर्णा-इति श्लोकस्थाने जादिवान्तवादशेषु पठितं- "नानावर्णाः स्मृता भूता वामना विकृताननाः । वराहमेषमहिषमृगवक्त्रास्तथैव च" 4 भ - गन्धर्वाश्च सपन्नगा: 5 च, सम्यक् कुजाताश्चासिताः स्मृताः (ढ - त्याः) 8 भ - ओषध्यश्चापि 9 न - बदरवर्णिनः 10 भ - तपखिनश्च कर्तव्या 11 भ - तथाध्यात्मेच्छयापि च - भ समानवा 6 भ. 73.

·१२७ 10 एकविंशोऽध्यायः वर्णस्तत्र प्रकर्तव्यो' देशजातिवशानुगः ॥ देशं कर्म च जातिं च पृथिव्युदेशसंश्रयम् । विज्ञाय वर्तना कार्या पुरुषाणां प्रयोगतः ॥ १०९ किरातबर्बरान्ध्राश्च द्रविडाः काशिकोसलाः। पुलिन्दा दाक्षिणात्याश्च प्रायेण त्वसिताः स्मृताः । शकाश्च यवनाश्चैव पहलवा बाहलिकाश्च ये प्रायेण गौराः "कर्तव्या उत्तरां ये श्रिता दिशम् ॥ पाञ्चालाः “शौरसेनाश्च "माहिषाश्चौडमागधाः । अङ्गा वङ्गाः कलिङ्गाश्च श्यामाः कार्यास्तु वर्णतः ॥ ब्राह्मणाः क्षत्रियाश्चैव "गौराः कार्यास्तथैव हि। वैश्याः शूद्रास्तथा चैव श्यामा: कार्यास्तु वर्णतः॥ एवं कृत्वा यथान्यायं “मुखाङ्गोपाङ्गवर्तनाम् । श्मश्रुकर्म प्रयुञ्जीत देश कालवयोऽनुगम् ॥ शुद्धं विचित्रं श्यामं च तथा रोमशमेव च । तत्रेति भारते । शुद्धमिति क्षुरेण, सर्वथा चासितं, श्यामं पूर्व क्षुरकम योजितमपीदानी निवारितं तद्योजनाङ्कम् । विचित्रमिनि क्षुरकर्तिकाकर्मणो- - 1 ड - त्वन्यः प्रयोक्तव्यो न . त्वन्योऽपि कर्तव्यो 2 च - तपोऽनुगः (१) ज - वयः श्रितः घ - वयोऽनुगः 3 ज - कालं भ - जाति दिशश्चैव 4 भ संश्रयान् । न - वर्तनां कुर्यात्पुरुषाणां प्रयोगवित् 6 म - काश्चि 7 न- कोशलाः 8 भ - प्रायशो वर्णतोऽसिताः 9 8 - शाकाः 10 ढ - बहिकादयः ब- बहिका वाहिकास्तथा 11 भ - विज्ञेया उत्तरां चा श्रिता 12 न - शूरसेनाश्च 13 भ - तथाचैव न - महिषाश्च ज महिषाश्च ज . सखसाश्च 14 ड - रक्ताः 15 ज. सदैव हि 16 च - अङ्गोपाङ्गेषु 17 ड - कक्रियानुगम् न - जाति ·१२८ नाट्यशास्त्रम् भवेच्चतुर्विधं श्मश्रु नानावस्थान्तरात्मकम् ॥ ११५ शुद्धं तु लिङ्गिनां कार्य तथामात्यपुरोधसाम् । मध्यस्था ये च पुरुषाये च दीक्षां समाश्रिताः॥११६ दिव्या ये पुरुषाः केचित्सिद्धविद्याधरादयः । 'पार्थिवाश्च कुमाराश्च ये च राजोपजीविनः ॥ ११७ शृङ्तरिणश्च येमा यौवनोन्मादिनश्च ये। तेषां विचित्रं कर्तव्यं श्मश्रु "नाट्यप्रयोक्तृभिः । अनिस्तीर्णप्रतिज्ञानां दुःखितानां तपस्विनाम् । व्यसनाभिहतानां च श्यामं श्मश्रु प्रयोजयेत् ॥ मध्यस्था थे च पुरुषा - त्पादनकर्मणा च रचितविचित्र मंनिवेशम् । रोमशमिति यथोत्पन्नम् । लिङ्गि- नामपि ब्रह्मचारिवानप्रस्थ दीनाम् । ये च दीक्षां ममाश्रिताः" इत्यधै- शुद्धं तु लिङ्गिना कार्य तथामान्यपुरोधसाम्" इत्यस्यानन्तरं योज्यम् , लेखकदोषात्तु स्थानान्तरे दृश्यते । मध्यस्थ इति नोत्तमानामधमानामित्यर्थः । यौवनोन्मादिन इति अमात्यपुरोधसोऽ पीति भावः। 1 न. आश्रयम् 2 भ - च निखिलं 3 प महामात्र 4 च - "पुरो धसाम्" इत्यनन्तरं अनिस्तीर्ण प्रतिज्ञानां" इति श्लोकः पठितः। तत्र शुद्धं श्यामं विचित्रं" इत्युद्देशे पठितम् । 5 न - चैव पुनः 6 न-चैव 7 न - धराश्च ये 8 न - नृपतीनां कुमाराणां 9 न - सविनः 10 भ - उन्मादिताश्च 11 भ - कर्म 12 न • भवेदथ पुरुषाः स्थानीयाश्चैव ये

·१२९
एकविंशोऽध्यायः
'ऋषीणां तापसानां च ये च दीर्घवता नराः।
"तथा च चीरबद्धानां रोमशं श्मश्रु कीर्तितम् ॥१२०
एवं नानाप्रकारं तु श्मश्रु कार्य प्रयोक्तृभिः ।
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि 'वेषान्नानाप्रयोगजान् ॥
शुद्धो विचित्रो मलिनस्त्रिविधो वेष उच्यते।
तेषां नियोगं वक्ष्यामि यथावदनुपूर्वशः॥ १२२
देवाभिगमने चैव मङ्गले नियमस्थिते।
तिथिनक्षत्रयोगे च विवाहकरणे तथा ॥ १२३
धर्मप्रवृत्तं यत्कर्म स्त्रियों वा पुरुषस्य वा ।
वेषस्तेषां भवेच्छुद्धो ये च प्रायनिका नराः ॥ १२४
देवदानवयक्षाणां गन्धर्वोरगरक्षसाम्।
नृपाणां कर्कशानां च चित्रो वेष उदाहृतः" ॥१२५
"वृद्धानां ब्राह्मणानां च श्रेष्ठयमात्यपुरोधसाम्।
वणिजां काञ्चुकीयानां तथा चैव तपस्विनाम्॥१२६
शुद्ध इति शुक्लवस्त्रादिः प्रायः । प्रायत्रिका इति प्रयवे भवा विनीता
इत्यर्थः।
1 भ - मुनीनां 2 प. तथा च वैर न-सिद्धविद्याधराणां च रोमशं च भवेदतः
(ढ • तु...तु विधीयते भ - संप्रयोजयेत्) 3 ड - कर्म प्रयोजयेत् 4 न - वेषं
योगजम् 5 भ - नानाश्रयोद्भवान् ॥ अतः परं माल्याच्छादनविधानश्लोको पठितौ
केषुचिदादर्शषु 6 ड - विशेषान् व्याख्यास्ये यथाकार्य प्रयोक्तृमिः 7 ड - कार्य स्त्रीणां
भ · किंचित् खियो 8 च - तत्र 9 भ - उदासीनाश्च ये नराः
कानां 11 भ-विचित्रोऽथ उदाहृतः 12 न • कञ्चुकिनाममात्यानां श्रेष्ठिनां
सपुरोधसाम् (प . च)। सिद्धविद्याधराणां च वंणिक्छनविदामपि (ढ · शा)
17
10 प - कामु-

·१३०
नाव्यशास्त्रम्
विप्रक्षत्रियवैश्यानां स्थानीया ये च मानवाः ।
शुद्धो वस्त्रविधिस्तेषां कर्तव्यो नाटकाश्रयः॥ १२७
उन्मत्तानां प्रमत्तानामध्वगानां तथैव च।
व्यसनोपहतानां च मलिनो वेष उच्यते ॥ १२८
शुद्धरक्तविचित्राणि वासांस्यूर्धाम्बराणि च ।
योजयेन्नाट्यतत्त्वज्ञो वेषयोः शुद्धचित्रयोः॥ १२९
कुर्याद्वषे तु मलिने 'मलिनं तु विचक्षणः ।
'मुनिनिर्ग्रन्थशाक्येषु यतिपाशुपतेषु च ॥ १३०
व्रतानुगस्तु कर्तव्यो वेषो 'लोकस्वभावतः।
चीरवल्कलचर्माणि तापसानां तु योजयेत् ॥ १३१
'परिव्राण्मुनिशाक्यानां वास: काषायमिष्यते।
नानाचित्राणि वासांसि कुर्यात्पाशुपतेष्थ ॥ १३२
कुजातयश्च ये प्रोक्तास्तेषां चैव यथाहतः।
'अन्तःपुरप्रवेशे च विनियुक्ता हि ये नराः॥ १३३
चीरमिति अवितता स्थूला च वृक्षत्वक् , वल्कलं तु तद्विपरीतम् , यथा
भूर्जपत्रत्वक् , मृगादेश्चर्म ।
.
.
1 भ- छन्नानामध्वगामिनाम् 2 ड - इज्यते 3 च - उच्चावचानि 4 च.
मलिनानि 5 भ · मुनिनिग्रन्थशाक्यानां तथैव च तपखिनाम् । यतिपाशुपतानां च
वेषः कार्यों बतानुगः
6 ड - त्रिदण्डिश्रोत्रियेषु च 7 3 - लोकानुभावतः
8 न - परिव्राण्मुनिमुख्येषु तापसेषु तथैव च । काषायवसनो वषः कार्यस्त्वर्थवशेन
9 भ - राजान्तःपुरकश्यासु नियुक्ता ये नरा नुपैः
वा

·१३१ एकविंशोऽध्यायः काषायकञ्चुकपटा: कार्यास्तेऽपि यथाविधि। अवस्थान्तरतश्चैवं नृणां वेषो भवेद ॥ १३४ 'वेषः सांग्रामिकश्चैव शूराणां संप्रकीर्तितः। विचित्रशस्त्रकवचो बद्धतूणो धनुर्धरः॥ १३५ 'चित्रो वेषस्तु कर्तव्यो नृपाणां नित्यमेव च। केवलस्तु भवेच्छुद्धो नक्षत्रोत्पातमङ्गले ॥ १३६ एवमेष भवेद्वेषो देशजातिवयोऽनुगः । उत्तमाधममध्यानां स्त्रीणां नृणामथापि च ॥ १३७ एवं वस्त्रविधिः कार्यः प्रयोगे नाटकाश्रये। नानावस्थां समासाद्य शुभाशुभ कृतस्तथा ॥ १३८ "तथा प्रतिशिरश्चापि कर्तव्यं नाटकाश्रयम्। दिव्यानां मानुषाणां च देशजातिवयःश्रितम् ॥ "पाश्र्वागता मस्तकिनस्तथा चैव किरीटिनः। "त्रिविधो मकुटो शेयो दिव्यपार्थिवसंश्रितः॥ १४० (नक्षत्रेति) नक्षत्रोत्पातपशमनार्थ यन्मङ्गलं, एतच्च नैमित्तिकस्य श्राद- 14 न - सम्यक् 1 भ - कर्तव्यास्ते प्रयोक्तृभिः । कार्याणि कुशचीराणि वल्कलानि तथैवच । वतिनां तापसानां तु ह्यन्यान्येवं विधानितु । 2 ज - अवस्थान्तरमासाद्य स्त्रीणां वेषो भवेत्तथा 4 न. तथा 5 भ - सांप्रामिकस्तु वेषः स्थाच्छाणां संप्रकीर्तितः 6 भ - तूण, न - तूण 7 ज-विचित्रवेषः 8 च. हि 9 न · मङ्गलैः 10 न - वयोजातिगुणान्वितः 11 न - कृतं . कृतस्त्वय 12 भ · प्रतिशीर्षाणि च पुनर्नानारूपाणि योजयेत् 13 भ - यथावदनुपूर्वशः 14 भ - पार्श्वगता 16 न - विविधा मकुटा क्षेया दिल्या पार्थिवसंश्रया:

·१३२
नाव्यशास्त्रम्
देवगन्धर्वयक्षाणां पन्नगानां सरक्षसाम् ।
'कर्तव्या नैकविहिता मुकुटाः पार्श्वमौलयः ॥ १४
उत्तमा ये च 'दिव्यानां ते च कार्याः किरीटिनः।
मध्यमा मौलिनश्चैव कनिष्ठाः 'शीर्षमौलिनः॥१४२
नराधिपानां कर्तव्या मस्तके मकुटा बुधैः।
विद्याधराणां सिद्धानां चारणानां तथैव च ॥ १४३
'ग्रन्थिमत्केशमकृटाः कर्तव्यास्तु प्रयोक्तृभिः।
'रक्षोदानवदैत्यानां पिङकेशेक्षणानि हि॥
'हरिच्छमणि च तथा "मकुटास्यानि कारयेत् ।
"उत्तमाश्चापि ये तत्र ते कार्याः पार्श्वमौलिनः॥ १४५
"कस्मात्तु मुकुटा: सृष्टाः प्रयोगे दिव्यपार्थिवे।
केशानां छेदनं दृष्टं वेदवादे' यथाश्रुति ॥
१४६
भद्रीकृतस्य वा यज्ञे शिरसश्छादनेच्छया"।
केशानामप्यदीर्घत्वात्स्मृतं मुकुटधारणम् ॥ १४७
देवार्चनादेरप्युपलक्षणम् । प्रकृतिरूपं शिरः प्रतिशिरः
12
16
1 न - कार्या हि तैस्तु विहिता मकुटाः पार्श्ववर्तिनः 2 ड - मालिनः
3 न - दिव्याः स्युस्तेषां 4 प - पार्श्व 5 भ. तथा मस्तकिनो 6 ड - ग्रन्धितं
केशमकुटं कर्तव्यं तु 7 भ. देवदानवयक्षाणां 8 न - कृतानि हि
9 भ.
यथा श्मश्रूणि 10 प - नानारूपाणि 11 ड . उदात्ता: 12 3.
तस्मात्तु मकुटा
श्लिष्टाः 13 ड. छेदन नेष्टं 14 8 - पादे 15 ड - ईप्सया 16 ड - केशानां
चाति

·१३३ एकविंशोऽध्यायः सेनापतेः पुनश्चापि युवराजस्य चैव हि। 'योजयेदर्धमकुटं महामात्राश्च ये नराः ॥ १४८ 'अमात्यानां कञ्चुकिनां तथा श्रेष्टिपुरोधसाम् । वेष्टनाबद्दपट्टानि प्रतिशीर्षाणि कारयेत् ॥ १४९ पिशाचोन्मत्तभूतानां 'साधकानां तपस्विनाम् । अनिस्तीर्णप्रतिज्ञानां लम्बकेशं भवेच्छिरः ॥ १५० शाक्यश्रोत्रियनिर्ग्रन्थपरिवादीक्षितेषु च। शिरोमुण्डं तु कर्तव्यं यज्ञदीक्षान्वितेषु च ॥ १५१ तथा 'व्रतानुगं चैव शेषाणां लिङिनां शिरः। मुण्डं वा कुञ्चितं वापि लम्बकेशमथापि वा ॥ १५२ धूर्तानां चैव कर्तव्यं ये च "राव्युपजीविनः । शृङ्गारचित्ताः पुरुषास्तेषां कुश्चितमूर्धजाः॥ १५३ बालानामपि कर्तव्यं त्रिशिखण्डविभूषितम् । 12 (वेष्टनेति) वेष्टनार्थमाबद्धं पट्टमुष्णीषप्राय येषु । त्रिखण्डाभूलिकाः (विशिखण्डम्)। न- 5 भ-ताप- 1 न - अमात्यस्य 2 भ - मस्तकेन्वर्धमकुटं प्रयोगे संप्रयोजयेत् अमात्यकञ्चुकिष्ठिीवदूषकपुरोधसाम् 4 ड - वेष्टनं बन्धपट्टादि सानां तथैव च 6 भ - केशशिरो भवेत् ढ . केशं तु शीर्षकम् 7 प-भिक्षितेषु 9 ढ - वृत्तानुषङ्गेण 10 ड - चापि 11 ड. राजोप प-रात्रोप 12 8 - ये च शृङ्गारिणस्तेषां शिरः कुश्चितमूर्धजम् 13 च - शिरखिशिख- भूषितम् 8 न

·१३४
नाट्यशास्रम्
जटामकुटबद्धं च मुनीनां तु भवेच्छिरः॥ १५४
चेटानामपि कर्तव्यं त्रिशिखं मुण्डमेव वा।
'विदूषकस्य खलतिः स्यात्काकपदमेव वा ॥ १५५
शेषाणामर्थयोगेन देशजातिसमाश्रयम् ।
शिरः प्रयोक्तृभिः कार्य नानावस्थान्तराश्रयम् ॥
'भूषणेवर्णकैर्वस्त्रैर्माल्यैश्चैव यथाविधि।
एवं नानाप्रकारैस्तु बुद्धया वेषान्प्रकल्पयेत् ॥ १५७
पूर्व तु प्रकृति स्थाप्य प्रयोगगुणसंभवाम् ।
स्त्रीणां वा पुरुषाणां वाप्यवस्था प्राप्य तादृशीम्॥
सर्वे भावाश्च दिव्यानां कार्या मानुषसंश्रयाः।
तेषां चानिमिषत्वादि नैव कार्य प्रयोक्तृभिः॥
इह भावरसाश्चैव दृष्टिभिः संप्रतिष्ठिताः।
दृष्टयैव "स्थापितो ह्यर्थः पश्चादजैविभाव्यते ॥
एवं ज्ञेयाङ्गरचना नानाप्रकृतिसंभवा ।
"सजीव इति यः प्रोक्तस्तख्य वक्ष्यामि लक्षणम्॥१६१
(काकपदमिति) काकपक्षवद्यत्र केशविच्छेदः।
1 ड - लम्बं 2 च-च 3 ड - विदूषकाणां कर्तव्यं खल्ली काकपदं तथा
4 न • वयाश्रितम्
5 ज . प्रयोगस्य वशानुगम् 6 8 - अतस्तैर्भूषणैश्चित्रै
वस्त्रैर्माल्यरथापि च (ड. तथैव च) । अवस्थानुकृतिः स्थाप्या प्रयोगरससंभवा
7 प . प्रकारांस्तु 8 8 - व्यवस्थां 9 न • त्वं च 10 8- आपितो प. प्रापितो
[18. संजीवः प - सजीव:

·१३५ एकविंशोऽध्यायः यः प्राणिनां प्रवेशो वै 'सजीव इति संज्ञितः। चतुष्पदोऽथ द्विपदस्तथा चैवापदः स्मृतः ॥ १६२ 'उरगानपदान् विद्याद् द्विपदान्गमानुषान्। 'ग्राम्या आरण्याः पशवो विज्ञेयाः स्युश्चतुष्पदाः॥ ये ते तु युद्धसंफेटैरुपरोधैस्तथैव च। नानाप्रहरणोपेताः प्रयोज्या नाटके बुधैः ॥ १६४ आयुधानि च कार्याणि 'पुरुषाणां प्रमाणतः । तान्यहं वर्तयिष्यामि यथापुस्तप्रमाणतः ॥ १६५ "भिण्डिादशतालः स्याद्दश कुन्तो भवेदथ"। अष्टौ शतघ्नी शुलं च तोमरः शक्तिरेव वा ॥१६६ अष्टौ "ताला धनुज्ञेय मायामोऽस्य द्विहस्तकः। प्रहरणोपेता इति युद्धोपयोगिन इत्यर्थः । तथा च नागास्ने दत्ते सर्पा- कृतिः प्रदर्शनाया, एवं नृसिंहाने तदाकृतिरित्यादि । (आयुधानां प्रमाण) दर्शयति (भिण्डिरिति । वजं......चतुस्ताळम्)। चक्रमिति खड्गादियुद्धेऽप- वारणम् । 1 ढ • स संजीव इति स्मृतः 2 च स्मृताः 3 ड - उरगाहपदो शेया द्विपदा खगमानुषा: 4 ज - प्राम्यारण्याश्च च • ग्रामारण्याश्च ढ - प्राम्य प्राम्य मुण्डाश्च 5 प-यास्ते च चतुष्पदा 6 भ - युद्धे संफेटे ह्यवरोधे 78. नाटकाश्रये 8 8 - वाणि 9 ड - तज्वैः सम्यक् 10 च - संप्रवक्ष्यामि 11 च. यावदनु- पूर्वशः ज . यथायुक्तिप्रमाणत: 12 भ - भिण्डी 13 भ - विधीयते 148. शूलश्च 15 ज - तालं 16 न - आवापो प . आमोंऽपि तथैव च ·१३६ नाव्यशास्त्रम् १७० शरो गदा च वजा च चतुस्तालं विधीयते ॥१६॥ अङ्गलानि त्वसिः कार्यश्चत्वारिंशत्प्रमाणतः । 'द्वादशाङ्गुलकं चक्रं ततोऽध प्रास इष्यते ॥ १६८ 'प्रासवत्पट्टसं विद्या द्दण्डश्चैव तु विंशतिः। 'विंशतिः 'कणयश्चैव ह्यङ्गलानि प्रमाणतः ॥ १६९ षोडशाकुलविस्तीर्ण सबलं संप्रघण्टिकम् । त्रिंशदङ्गुलमानेन कर्तव्यं खेटकं बुधैः ॥ जर्जरो दण्डकाष्ठं च तथैव प्रतिशीर्षकम् । छत्रं च चामरं चैव ध्वजो शृङ्गार एव च ॥ १७१ यत्किंचिन्मानुषे लोके द्रव्यं पुंसां प्रयोजकम् । "यच्चोपकरणं सर्व नाट्ये तत्संप्रकीर्तितम् ॥ १७२ यद्यस्य विषयप्राप्तं "तेनोह्यं तस्य लक्षणम्। "जजरे दण्डकाष्ठे च संप्रवक्ष्यामि लक्षणम्॥ १७३ यद्यस्येति । यस्य शास्त्रस्य यद्विषयीभूतं पुरुषस्य वा तदनुसारेण तस्य- वस्तुनो लक्षणमृह्यमिति । अपशब्दे भेदमाह, परिपूर्णलक्षणमुपजीव्यम्, 1 च - चक्रं ? न - भवेदथ 3 भ - चक्रं च द्वादश ज्ञेयं 4 न - प्रासार्ध 5 न - दण्डकश्चैव विंशकः प - दण्डकस्तस्य विंशका 6 न - कणयश्च भवेविंश- स्यङ्गुलैः परिमाणतः 7 प. कम्पणः 8 न. खप्पणं भ- करवालः प्रघट्टितः ढ - चर्मकार्य द्विहस्तकम् । षोडशाङ्गुलविस्तीर्ण सबलं सप्रण्टिकम् म - सबलं संप्रकीर्तितम् 9 8 - भट्टो 10 ह - प्रयोगजम् च - प्रयोजयेत् 11 8 - तत्सर्व तूपकरणं नाट्येऽस्मिन्संविधीयते 12 न - तेनोकं ढ - तेन प्रोक्तं त 13 ज.

·एकविंशोऽध्यायः १३७ 'माहेन्द्रा वै ध्वजाः प्रोक्ता लक्षणैविश्वकर्मणा। 'एषामन्यतमं कुर्याज्जर्जरं दारुकर्मतः ॥ १७४ अथवा 'वृक्षयोनिः स्यात्प्ररोहो वापि जर्जरः। वेणुरेव' भवेच्छ्रेष्ठस्तस्य वक्ष्यामि लक्षणम् ॥ १७५ श्वेतभूम्यां तु यो जातः पुष्यनक्षत्रजस्तथा। संग्राह्यो वै भवेद्वेणुर्जर्जरार्थे प्रयत्नतः ॥ १७६ "प्रमाणमङ्गलानां तु शतमष्टोत्तरं भवेत् । पञ्चपर्वा चतुर्ग्रन्थिस्तालमात्रस्तथैव च ॥ १७७ स्थूलग्रन्थिन कर्तव्यो न शाखी न च कीटवान् । न "कृमिक्षतपर्वा च न हीनश्चान्यवेणुभिः॥ १७८ "मधुसर्पिस्सर्षपाक्तं माल्यधूपपुरस्कृतम्। उपास्य विधिवढेणुं "गृणीयाज्जर्जरं प्रति ॥ १७९ (यथा) खगलक्षणेऽप्युपजीव्यमाने लोहादिनिर्मितत्वमप्यूयते । तच्च तस्मा- नाट्योपयोगरूपम्हापोहाभ्यां कर्तव्यमिति । लक्षणानीति (लक्षणैरिति ?) विश्वकर्ममते बहुभेदं महेन्द्रध्वजस्य लक्षणमुक्तमित्यर्थः । न हीनश्चेति अन्यवेणुसंघर्षे पूर्णोऽवयवतः स नेष्यत इत्यर्थः । म - वृक्ष- 1 ज - माहेन्द्रे वै ध्वजे प्रोक्तं लक्षणं विश्वकर्मणा 28 - ये...लक्षणे 3 ड.तेषां 4 भ. एकतमं 5 भ - कर्नजन् 6 न - वृक्ष जातस्य जातः स्यात् 7 भ - तु वै श्रेष्ठो वक्ष्यते ह्यस्य 8 ज.विविना 9 ज • जर्जरार्थ 10 भ. प्रमाणतः 11 भ-क्षतः क्रिीमपार्श्वश्व 12 ज - अतं तु मधुसर्पिस्या 18 न-प्रकुर्यात् ·१३८ नाट्यशास्त्रेम् 'यो विधिर्यः क्रमश्चैव माहेन्द्रे तु ध्वजे स्मृतः। स जर्जरवं कर्तव्यः पुष्यवेणुसमाश्रयः॥ १८० भवेद्यो 'दीर्घपर्वा तु तनुपत्रस्तथैव च। पर्वाग्रतण्डुलश्चैव पुष्यवेणुः स कीर्तितः॥ १८१ विधिरेष' मया प्रोक्तो जर्जरस्य प्रमाणतः । अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि दण्डकाष्ठस्य लक्षणम् ॥१८२ कपित्थबिल्ववंशेभ्यो दण्डकाष्ठं भवेद"। "वकं चैवहि कर्तव्यं त्रिभागे लक्षणान्वितम् ॥१८३ कीटेर्नोपहतं यच्च व्याधिना न च" पीडितम्। मन्दशाखं भदेद्यच्च दण्डकाष्ठं तु तद्भवेत् ॥ १८४ यस्त्वेभिर्लक्षणहीनं दण्डकाष्ठं सजर्जरम्। कारयेत्स त्वपचयं महान्तं प्राप्नुयाधुवम् ॥ १८५ "अथ शीर्षविभागार्थ घटी कार्या प्रयत्नतः। 10. 12 पुष्यवेणुं व्याचष्टे भवेद्वेणुदीर्घपर्वेति लक्षणेन लेखा शीर्षविभागा इति यत्र द्विशिरात्रिशिरा इत्यादि दृश्यते, यत्र वा -पुण्य 1 प. विधिः कार्यः क्रमेणैव 2 भ- जर्जरे तु 3 च पुष्य 4 म - दीर्घपत्रस्तु न - नित्यं हि पीतपत्रस्तु 5 ज - वर्तुलः न - मण्डल: 6 न.प्र 7 प. एवं 8 च - महात्मनः ज• च लक्षणे 9 भ - परं 10 भ. दण्डकाष्ठं तु बैल्वं स्यात्कापित्यं वांश्यमेव वा 11 द सदा ज-काष्ठविधिस्तथा 12 च. वक्रत्वेन 18न तत्काय 14 च - नैव 15 च - तदुच्यते 16 भ-कारयत्स तु नानन्दं कदाचित्प्राप्नुयानर 17 न-तथा च प्रतिशीर्षस न - तथाशीर्षविधानार्थे 18 भ . किटी 19 भ - स्खमानत: तु मानता - द ·एकविंशोऽध्यायः स्वप्रमाणविनिर्दिष्टा द्वात्रिंशत्यकुलानि वै॥ १८६ बिल्वमध्येन कर्तव्या घटी 'सिरसमाश्रया। स्विन्नेन बिल्वकल्केन द्रवेण च समन्विता ॥ १८७ भस्मना वा तुषैर्वापि कारयेत्प्रतिशीर्षकम् । "संछाद्य तु ततो वस्त्रैबिल्वदिग्धैर्घटाश्रयः॥ बिल्वकल्केन चीरं तु दिग्ध्वा संयोजयेद्धटीम्। न स्थूलां 'नानतां तन्वीं दीर्घा चैव न कारयेत्॥ 'तख्यामातपशुष्काया सुशुष्कायामथापि वा। छेद्यं बुधाः प्रकुर्वन्ति विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ १९० सुतीक्ष्णेन तु शस्त्रेण अर्धार्ध प्रविभज्य च। स्वप्रमाणविनिर्दिष्टं ललाटकृतकोणकम् ॥ १९१ अर्धाङलं ललाटं तु कार्य छेद्यं षडङ्गुलम् । निजशिर एवाच्छाद्य शिरोऽन्तरं प्रदर्यते । प्रतिपादप्रतिहस्तादेष एव कल्पः । बिल्वस्य मध्यमज्जा सिरश्च वृक्षत्वगादिः । कथं सा कर्तव्येत्याह खिन्ननेति भस्मना तुषचूर्णेन वा सुसमाहिता छादितच्छिद्रेत्यर्थः । न स्थूलामिति गुरुत्वभयात् । नानतामिति पेलवात्, छेद्यमित्यवयवच्छिद्रोत्पादनार्थम् । 1 ज-वा 2 ज - कल्केन 3 भ-चरि न-शीर्ष ज-चिर 4 भ- समाहिता प - समन्वितम् । ज - प्रतिशोर्षाणि कारयेत् 6 भ - संस्राव्य तान् 78 - न तनुं चैव न मृद्रों चैव कारयेत् न - न च तां तन्वीं मृद्धी नैव च (च - न) भ - न तनुं चैव | 8 भ · सुशुष्कायां ततस्तस्यामनिलातपयोगतः । छेद्यं बुधाः प्रकुर्वीत लक्षणं कृतिनिर्मितम् ढ-शुष्कायां तु ततस्तस्यामनिलातपयो- 9 8, ललाटाकृतिकोणजम् गत:

·नाव्यशास्त्रम्
अर्धाधमङ्गुलं छेद्यं 'कटयोद्वर्यङलं भवेत् ॥ १९२
कटान्ते कर्णनालख्य 'छेद्यं यधिकमङ्गलम् ।
'व्यङ्गुल कर्णविवर तथा स्याच्छेद्यमेव हि ॥ १९३
'ततश्चैवावटुः कार्या सुसमा द्वादशाङ्गुला।
'घट्यां ह्येतत्सदा च्छेद्ये "विधानं विहितं मया॥१९४
"तस्योपरिगताः" कार्या मुकुटा बहुशिल्पजाः ।
नानारत्नप्रतिच्छन्ना "बहुरूपोपशोभिताः॥ १९५
तथोपकरणानीह नाट्ययोगकृतानि वै"।
'बहुप्रकारयुक्तानि कुर्वीत प्रकृति प्रति॥ १९६
यत्किंचिदस्मिन् लोके तु" "चराचरसमन्विते।
विहितं कर्म शिल्पं वा "तत्तूपकरणं स्मृतम् ॥ १९७
यद्यस्य विषयं प्राप्त तत्तदेवाभिगच्छति।
नास्त्यन्तः पुरुषाणां हि नाट्योपकरणाश्रये ॥ १९८
अवटुरिति कर्णशष्कुली।
8 भ - तस्य
1 न - कटे च 2 ज - व्यङ्गुलं 3 भ - तालस्य
4 च - च विधिमङ्गुलम्
न-वधिक 5 च - अङ्गुलं 6 भ - विस्तारं 7 न - सदैव
चैवावटः कार्यों समा वै द्वादशाङ्गुला 9 भ - घटीच्छेद्यकृतं ह्येतद्विधानं परिकी-
र्तितम् 10 विधिसंविहितं मया 11 भ- तस्या उपरिगाः
12 ढ- ततः
18 भ - विविधाश्रयाः 14 भ - गुरु 15 न-युक्तिकृतानि च
16 भ-नाना-
विधान
17 छ- अथ 18 ज-सचराचरसंहिते 19 प - तद्रूपकरणं भवेत्
20 भ - विषयं प्राप्तं तत्तस्मिन् तत्त्वचिद्भवेत् । ... करणं प्रति
ढ . विषयप्राप्यं
स तसिस्त्वधिगच्छति । नान्यतः करणाश्रयम् ॥
प-विषयं प्राप्तः स

·१४१ एकविंशोऽध्यायः यद्येनोत्पादितं कर्म शिल्पयोगक्रियापि वा। तस्य तेन कृता सृष्टिः प्रमाणं लक्षणं तथा ॥ १९९ या काष्ठयन्त्रभूयिष्ठा कृता सृष्टिमहात्मना। 'न सास्माकं नाट्ययोगे कस्मात्तेदावहा हि सा॥ यद्रव्यं जीवलोके तु नानालक्षणलक्षितम् । तस्यानुकृतिसंस्थानं नाट्योपकरणं भवेत् ॥ २०१ प्रासाद'गृहयानानि नानाप्रहरणानि च। 'न शक्यं तानि वै कर्तुं यथोक्तानीह लक्षणैः ॥ २०२ लोकधर्मी भवेत्वन्या नाट्यधर्मी तथापरा। "स्वभावो लोकधर्मी तु "विभावो नाट्यमेव हि॥२०३ "आयसं तु न कर्तव्यं न च सारमयं तथा। नाट्योपकरणं तज्ज्ञैर्गुरुखेदकरं भवेत् ॥ २०४ काष्ठचर्मसु वस्त्रेषु "जतुवेणुदलेषु च। 10 15 महात्मनेति विश्वकर्मणा । विभाव इति भावनामात्रमित्यर्थः । 78 - कृत ढ. न 1 च-योगः 2 भ - सा तस्यैव क्रिया कार्या 3 प - कार्णायसभूयिष्ठा कृता भूमिः भ - काष्टा या च भूयिष्ठा कृता भूमिमहत्तरा 4 ढ - महत्तरा 5 भ. नाट्ययोगे न सास्माकं 6 भ - संयुतम् 8 भ-कि शक्यानि तथा 9 भ. तथापि वा 10 8 . प्रभावो प - प्रभवो 11 प. विकारो नाट्यमेव हि 12 न - आयसं न च भ - मृण्मयं न च ढ - लोहा- दिभिर्न 13 8 - नगसारमयं न च 14 ज - गुरुत्वात् खेदजं हि तत् 15 भ - जतुकाष्ठमयैर्भाण्डैश्चर्मवेणुदलैस्तथा ढ जतुकाष्ठचर्मवस्त्रभाण्डवणुदलैस्तथा 16 छ तन्तु (तनु) ·नाव्यशास्त्रम् नाट्योपकरणानीह लघुकर्माणि कारयेत् ॥ २०५ चर्मवर्मध्वजाः शैलाः प्रासादा 'देवतागृहाः। हयवारणयानानि विमानानि गृहाणि च ॥ २०६ पूर्व वेणुदलैः कृत्वा कृतीर्भावसमाश्रयाः। 'ततः सुर.राच्छाद्य वस्त्रैः सारूप्यमानयेत् ॥ २०७ अथवा यदि वस्त्राणामसान्निध्यं भवेदिह । 'तालीयैर्वा किलिजेर्वा श्लक्ष्णै "वस्त्रक्रिया भवेत्॥ "तथा प्रहरणानि स्युस्तृणवेणुदलादिभिः। जतुभाण्डक्रियाभिश्च नानारूपाणि नाटके॥ २०९ *प्रतिपादं प्रतिशिरः प्रतिहस्तं प्रतित्वचम्। तृणैः किलिञ्जर्भाण्डैर्वा "सारूप्याणि तु कारयेत् ॥ लघुकर्माणीति येषु क्रियमाणेषु लाघवेन क्रिया संपद्यते । तालीयैरिति तालपत्नैः । भाण्डैरिति अलाबुदलखगादिभिः । 18 . कर्मणि 2 भ - विवर्ज च प्रासादशिबिकास्तथा 3 ढ-शिखरा- स्तथा 4 भ - वा 5 न - कृति र्भावसमाश्रया प - ह्याकृति स्वाङ्गसंश्रयाम् ज- आकृतीर्भावसंश्रयाः भ - चेषाकृति समाश्रयाः 6 च - नानावणैस्ततो वस्त्रच्छादये- द्रूपकारणान् ढ - ततः सुरक्तैः 7 ज- वर्णानां 8 8 - तद्विधानमसंभवम् 9 ज - तालीमयैः ढ - तालीयजः कीलजैर्वा 10 8 - वस्त्रैः न - वस्तु 11 भ - चर्मकाष्ठकृतैर्वापि तृणवेणुदलैरपि । जतुभाण्डकृतैश्चैव नानारूपाणि कारयेत् 12 ढ- प्रतिपादौ प्रतिशिरः प्रतिहस्तौ प्रतित्वचम् । तृणजैः कीलजै भीण्डैः सरूपाणि त (जीह - ५) कारयेत् 13 भ - तपाणीह

·एकविंशोऽध्यायः
१४३
'यद्यस्य सदृशं रूपं सारूप्युगुणसंभवम् ।
मृण्मयं तत्तु कृत्स्नं तु नानारूपं तु कारयेत् ॥ २११
*भाण्डवस्रमधूच्छिष्टैलाक्षयाभ्रदलेनच।
'नागास्ते विविधाः कार्या पतसीशणबिल्वजैः॥२१२
नानाकुसुमजातीश्च फलानि विविधानि च।
भाण्डवस्त्रमधूच्छिष्टैक्षिया वापि कारयेत् ॥ २१३
भाण्डवस्त्रमधूच्छिष्टैस्ताम्रपत्रैस्तथैव च ।
'सम्यक्च नीलीरागेणाप्यभ्रपत्रेण चैव हि ॥ २१४
रञ्जितेनाभ्रपत्रेण मणीश्चैव प्रकारयेत्।
'उपाश्रयमथाप्येषां
शुल्बवड़ेन कारयेत्॥ २१५
विविधा मकुटा दिव्या" पूर्व ये गदिता मया।
"तेऽभ्रपत्रोज्ज्वलाः कार्या "मणिव्यालोपशोभिताः॥
12
मधूच्छिष्टं सित्थकम् ।
स्तथा
1 भ - यद्यस्य यादृशं कर्म तद्रूपं गुणसंयुतम् । मृण्मयं तमुपाकृत्य यद्रूपं
तत्प्रकारयेत् 2 ज - तत्र 3 च - भेण्ड 4 ढ - नगा: 5 6 - चर्मवर्मध्वजा-
6 न-जात्यश्च
7 भ - नीलीरागेण चान्यैश्च सस्यशाकेन चैव हि द.
तत्सम्यङ्नीलरागेण 8 भ - भित्तयश्चैव कारयेत् 9 भ . अपाश्रयं तथा चैषां
शुक्लभेण्डेन चैव हि 10 प - वङ्गैश्च 11 भ - दीर्घाः 12 भ - ताम्र 13 ड.
माणिक्यालोक भ-मणिप्रद्योत
भाण्डः असारं लघु दारु, भेण्ड इति साधुशब्दः स्यात् । 'बेण्डु' इति
भाषासु प्रयोगः।

·१४४
नाव्यशास्त्रम्
10.
न शास्त्रप्रभवं कर्म तेषां हि समुदाहृतम् ।
'आचार्यबुध्या कर्तव्यमूहापोहप्रयोजितम् ॥ २१७
'एष मर्त्यक्रिया योगो भविष्यत्कल्पितो मया।
'कस्मादल्पबलत्वं हि मनुष्येषु भविष्यति॥ २१८
"मानामपि नो शक्या विभावाः" सर्वकाञ्चनाः।
नेष्टाः सुवर्णरत्नैस्तु मुकुटा भूषणानि वा ॥ २१९
युद्धे नियुद्धे नृत्ते वा दृष्टिव्यापारकर्मणि ।
गुरुभावावसन्नस्य "खेदो मूर्छा च जायते ॥ २२०
"खेदमूक्लिमार्तस्य प्रयोगस्तु विनश्यति ।
प्राणात्ययः कदाचिच्च भवेयायतचेष्टया ॥ २२१
"तस्मात्ताम्रमयैः पत्रैरभ्रकै रञ्जितैरपि ।
भेण्डैरपि मधूच्छिष्टै कार्याण्याभरणानि तु ॥
एवं लोकोपचारेण स्वबुद्धिविभवेन च।
नाट्योपकरणानीह बुधः सम्यक् प्रयोजयेत् ॥ २२३
1 भ-प्रोक्तमेषां विधानतः 2 ड - विचार्य 3 भ - साधितम् 4 न.
एवं च - एवमल्प 5 भ - कृतो 6 भ- भविष्यो यो मयोदितः 7 न - कथितो
8ढ.
यस्मात् तस्मात् 9 भ - मानुषेषु 10 भ - मानामल्पशक्तित्वान्न
च वागङ्गचेष्टितम् ज - मानामपशक्तीनां न चातीवाङ्गचेष्टितम् (ड - भवेद)
11 न - विभवाः 12 भ - रत्नानि प- रत्नेषु 13 न - च 14 ज - न व्या-
यतविचेष्टना 15 च मूर्छयाभिहते जन्तौ प्रयोगो न भविष्यति ज - मू खेदश्रमा-
तस्य 16 ज - चेष्टनात् च - चेष्टिते 17 भ - तस्माद्धि ताम्रपत्रेण मुकुटादि
प्रकारयेत् । स्वच्छन्दनीलरागेण अभ्रपत्रेण चित्रितम् 18 न - अनगैः 19 भ-च

·१४५ एकविंशोऽध्यायः 'न भेयं नैव च च्छेद्यं न प्रहर्तव्यमेव च। र) प्रहरणैः कार्य संज्ञामानं तु कारयेत् ॥ २२४ 'अथवा योगशिक्षाभिर्विद्यामायाकृतेन वा । शस्त्रमोक्षः प्रकर्तव्यो रङमध्ये प्रयोक्तृभिः ॥ 'एवं नानाप्रकारैस्तु आयुधाभरणानि च । नोक्तानि यानि च मया लोकाद'ग्राह्याणि तान्यपि॥ आहार्याभिनयो ह्येष मया प्रोक्तः समासतः। अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि सामान्याभिनयं प्रति ॥२२७ इति भारतीये नाट्यशास्त्रे आहार्याभिनयो नामैकविंशोऽध्यायः । सुधामकोक्ता विद्या हस्तलाघवादि माया चक्षुर्वन्धादिका । एनमध्याय- मुपसंहर(अभिनये वक्तव्यशेषमा)मूत्रयति आहार्याभिनयो होष इति शिवम् । पाहार्याभिनयाध्याये वृत्तिरेषा यथाक्रमम् । कृताभिनवगुप्तेन ग्रन्थिस्थानेषु तत्वतः॥ इति श्रीमहामाहेश्वराभिनवगुप्ताचार्यविरचितायां नाट्यवेदविवृतावभिनवभारत्यामाहार्या. भिनयाध्याय एकविंशः ।। 1 भ - मोक्तव्यं नायुधं रङ्गे न छेद्यं न च ताडनम् । प्रादेशमात्रं गृहीवात्सं- शार्थ शखमेव च 2 भ - शिक्षायोगेन नाट्येऽस्मिन् विद्यायोग 3 भ - आयुधा- न्येवमेतानि प्रयोज्यानि प्रयोक्तभिः 4 भ - लोके । भ - परं 6 भ - अभ्यायो विशः ज-त्रयोविंशोऽध्यायः य - द्वाविंशोऽध्यायः 4A ·श्रीः नाट्यशास्त्रम् द्वाविंशोऽध्यायः सामान्याभिनयो नाम ज्ञेयो वागसत्त्वजः। अभिनवभारती - द्वाविंशोऽध्यायः भेदेनात्माभिमुखतां नयन्तं भेदकारणम् । सामान्याभिनयाकारगर्वमूर्ति शिवं नुमः ।। इहान्यदित्यूपरञ्जकं च अभिनयं चान्याभिनयं समं च तदिति तत्र भव: सामान्याभिनय इति परमार्थः । कोहलमतानुसारिभिदैः सामान्याभिनयस्तु षोढा भण्यते । तथा हि कोहल:- शिष्टं कामं मिश्रं वक्रं संभूनमेकयुक्तत्वम् । सामान्याभिनये यत् षोढा विदुरेतदेव बुधाः ॥ इति । तत्र सामान्यमिति साधारणमुच्यते तेन सर्वेष्वभिनयेषु यद्रुपमवशिष्टं पूर्व नोक्तमवश्यं वक्तव्यं च कविनटशिक्षार्थ तयेनाध्यायेनाभिधीयते स सामान्याभिनयः, सोऽभिनयेषु सामान्यभूनः साधारणभूतोऽभिनयविषय- त्वात् स्ववाच्याभिमुख्यनयनाद्वाभिनय इति व्युत्पत्त्या । तथा हि सात्विकस्य हावभावहेलादिना विशेषः पूर्वमनुक्तोऽभिधीयते । विषयश्चैवं 'षडात्मकः शारीरः' (२२-४१) इत्यादिना ' आलापश्च प्रलापथ' (२२.४९) इत्यादि- नाङ्गिकवाचिकयोः। ननु ' अङ्गायभिनयस्यैव यो विशेषः' (२५-१) इत्यतः चित्राभिनयात् कोऽस्य विशेषः, उच्यते-तत्र वागङ्गसत्त्वव्यामिश्रत्वेन चित्रता । इह तु 1 भ - एकविंशः जादिषु चतुर्विशः चय - अयोविंशः ·द्वाविंशोऽध्यायः १४७ प्रत्येकनियतस्यानुक्तस्य विशेषान्तरस्याभिधानमिति । तथा हि तत्र चित्र- शब्दं पठिष्यति अनुक्त उच्यने चिनः' इति (२५-२) तथा (चेह तु) सामान्याभिनयः कामोपचारः, स हि सकलप्राणिवर्गसाधारण आभिमुख्यं नयति च सर्व जन्तुवर्गमिति वागङ्गसत्त्वलक्षणेन सकलेन सामान्यात्मना चाभि- नयेन अभिनीयत इति । तत्कामोपचारः स्त्रीपुरुषस्वभावः तदवस्थाभेदेनेहाभि- नीयत इति सामान्यभिनयोऽयमध्यायः । अत एवैतदध्यायशेषभूतकामोप- चारप्रतिपादकमेवाध्यायं वैशिकोपचाराख्यं मन्तव्यम् । तथा सामान्यामिति समानानां कर्म सामान्यं च तदभिनयनं च । तत्तेनैकमेवाभिनयं गमयितुं यथासम्भवं बहूनामभिनयानां याभिनयक्रिया एकं तदेवाभिनयक्रिया- रूपं कर्म समानानां सताम् । नन्वेवमेकलाभिनये किं बहुभिरभिनयैः । तत्र केचिदाहुः-खोपस्थानेषु साध्येषूपस्कारांशो व्यापार इति । तच्चासत्, नहि नाटकादौ सूत्रेष्विवोप- स्कारो युक्तः । स ह्यत्र प्रत्युत दोषाय, यथाह--"काव्यान्यपि यदीमानि व्याख्यागम्यानि शास्त्रवत् इत्यादिना । प्रविस्पष्टपराकरणं तत्र निमित्तं स्पष्टार्थेन वाक्यमात्रेण तत्सिद्धेः। तवोक्तं श्रीशकुकादिभिः-इह लोकानुमारिनाट्यात् लोके सुखदुःखाद्या- वेशविवशो वक्ता, तत एव स्तम्भवेदादिभिबृंहितं अवधानबन्धोऽपि गुण- क्रियादिस्वरूपसाहचर्याभ्याससंस्कृनः(तं?) शब्दप्रयोगः(गं?) तदुपचिताको- पाङ्गविकारसंकीर्णमेव कुर्वाणो दृश्यते इति । (१) यत्र त्वसत्यतो वक्तव्यं तदस्य निरुक्तमष्टमेऽध्याये- विभावयति यस्माद्धि नानार्थार्थप्रयोगतः । शाखाङ्गोपाङ्गसंयुक्तं तस्मादभिनयः स्मृतः॥ इत्येवमन्तं श्लोकं व्याचक्षाणैः। [न तथा] सामान्यस्य समानीकृत- सकलाङ्गोपाङ्गकर्मणा सतोऽभिनयनं येनालातचक्रप्रतिमता प्रयोगस्य जायते। यथोक्तं 'प्रयोगश्चास्य कीदृश' इति, यद्वक्ष्यते मामहालहारे, भडिकाव्ये च ·१४८ नाव्यशास्त्रम् 'शिरोहस्तकटीवक्षोजछोरकरणेषु तु । समः कर्मविभागो यः सामान्याभिनयस्तु सः ।। (अ २२) इति (२) सामान्य इत्यनेनाशेषाभिनयविशेषा आङ्गिकादिगना उपलक्षिताः तत्कृतोऽभिनयः । यद्वक्ष्यति- कृत्वा साचीकृतां दृष्टिं शिरः पार्थे नतं नथा। तर्जनी कर्णदेशे च बुधः शब्दं विनिर्दिशेत् ॥ इति (२२-७६) (३) अल हि दृष्टिविशेषः शिरोविशेषो हस्तविशेषश्च संभूयेकमभिनयं प्रत्ये- कोऽभिनयः संपद्यते । (४) एकैकन तु शब्दाभिनयस्य कापि मात्रा निष्पद्यत, एवमेव तृतीयपक्षादस्य विशेषः । तत्न हि एकैकस्याप्यभिनयनेऽस्य (संभूत- त्वेन) सामर्थ्यम् । (५) तथा विमसंभावना विहीनसकलसाधारणस्पष्टभाव- साक्षात्कारकल्पाध्यवसायसंपत्तये सर्वेषां प्रयोग इत्युक्तम् । (६) तथाभिनय इति तद्विशेषो यत्न उच्यते, स च साधारणरूपः सामान्याभिनयः। तथा हि- प्रकटाक्षप्रेक्षणाचं यं यनं कुशलं प्रयोक्ता गृह्णाति तेनैव तदुचितशिरकर्मान्त- मस्य संपाद्यम् । इति षोढा गुरुभिर्निदर्शितः । वयं तु नि] मन्महे रसभावाध्याययोर्वागङ्गसत्त्वजास्त(त)द्रसभावेषु दर्शितास्ते कथं प्रयोज्या इत्ययमध्यायः। यथा हि किराटगृहाद् गन्धद्रव्या- ण्यानीय गान्धिकेन समानीक्रियते अस्येयान् भाग इदं पूर्वमिति, एवमत्राध्यायेs भिनयाः । तत्र शृङ्गारस्य प्राधान्यात् तत्रैवाभिनयानां भागयोगेन पौर्वापर्य- युक्त्या च समीकरणं सत्त्वातिरिक्त इति । तेन सामान्यानां कर्म समानीकरणं भावनप्रायमभिनयविषयं स्वयं चाभिनयरूपं सामान्याभिनयं शृङ्गारमुखेन चान्यदुपनेयमिति । तदेतत्सर्व हृदये कृत्वा मुनिराह सामान्याभिनयो नाम ज्ञेय इति । नाम्नैव ज्ञातुं शक्योऽन्वर्थत्वादस्येति भावः । तत्तु व्याख्यातम् । नन्वेवं तत्र न किंचिदवशिष्यते वक्तव्यमित्याशङ्कयावत्याह सामान्याभि- नयो नाम ज्ञेय इति । नामशब्दः प्रसिद्धिद्योतकः । तदयमर्थ:-~यद्यपि -- * षष्ठेऽध्याये रससूत्रव्याख्याने सप्तविघ्ना उक्ताः। + इदमार्याया विकाररूपं स्यात्- प्रकटाक्षवीक्षणाद्यं यत्नं कुशलप्रयोगयोक्ता यम् । गृहाति तेन तु तदुचितशिरकर्मान्तमस्य संपाद्यम् ॥ इति स्यात् ।

·१४९ द्वाविंशोऽध्यायः 'तत्र कार्यः प्रयत्नस्तु नाट्यं सत्त्वे प्रतिष्ठितम् ॥ १ - सामा- ज्ञेयः स्थिर] विषये सामान्याभिनयः प्रसिद्धोऽपि वाक्यार्थबलात् , तथापि यो वागनसत्त्वेभ्यो जानः तद्विषयः सामान्याभिनयो व्याख्यातः । तत्रेति विषये तन्निरूपणायामस्माकं प्रयासः कार्य एव । आहार्यों हि यद्यप्यभिनयान्तरेभ्यो न्यूनस्तथापि तस्य सिद्धस्वरूपत्वान्नानोपादानम् । आङ्गिकादिक्रियाणां हि पूर्वापरीभूतरूपतया सम्भावनीयविशेष)भावनादेकीकारात्मा न्यामिनयो यत्रसंपाद्य एव । आहार्यस्य तु तन्मध्ये स्थिरत्वेनावस्थानायन- सिद्ध एवासौ । अत एवाहार्येऽपि भविष्यति सामान्याभिनयचिन्ता । न तु सर्वथैवास्य तत्र त्यागः । तथा हि " वागङ्गालङ्कारैः (२२-१४) इति लीलायां, "माल्याच्छादनविलेपनभूषणानां" (२२-१७) इति विच्छित्तौ, " वागङ्गाहायसचनेगेन" (२२.१७) इति विभ्रमे, तस्य सातिशयनिरूपणं भविष्यति । अन्ये त्वाहुः-आन्तरभावानपेक्ष एवाहार्यो दण्डकमण्डल्वक्षसूत्रादिव्रत- विशेषादिमात्र गमयति न तु भावं कंचित् । उज्ज्वलो हि वेषो न रति गमयति नापि मलिनः शुचम् । तदभावेऽपि हि ते भवत एव । औचित्य- मानं ह्येतद्रतावुज्ज्वलो वेषः, शुचि मलिन इति । ये त्वेते गुणद्रव्यादिबाह्या- भिनयाः सुखदुःखादिभावानिश्चयाश्च ते चित्तवृत्तीनां वाह्यार्थानां च कार्य- कारणभावस्य नियतव्यक्तित्वाद् भावापेक्षा इति । वागङ्गसञ्चामिनया अन्योन्य सहचर्यमाणाः, नत्वेवं तेष्वाहार्य इत्यस्यानुपादानक्रिया । एतच्च न मुनेमत- मित्यावेदितमस्माभिरुपाङ्गाभिनयाहार्याभिनयाध्याययो (८,२२) रित्यास्ताम् । नन्वेवं त्रितयनिष्ठो यद्यपि यत्रस्तथाप्यभिहितत्वेन किमिह वक्तव्य- मित्याह नाव्यं सत्त्व इति । तुशब्दः सत्त्वशब्दानन्तरं द्रष्टव्यः । सात्त्विक त्वभि- नये नाव्यं प्रतिष्ठितम् । रसमयं हि नाट्यं रसे चान्तरङ्गः सात्विकस्तस्माद स एवाभ्यर्हित इति तद्तमेव वक्तव्यं पूर्वमभिधेयमित्याशयमशेषचिरन्तना आक्षेपपूर्वकं समादधति-त्रिपूद्दिष्टेषु वक्तव्यं वागसत्त्वेषु नाव्यं प्रतिष्ठित- मिति सोऽयमाक्षेपः । प्रतिसमाधानं तु यदि वागङ्गजमेव स्यात् प्रयत्नं विनापि 18. सत्वे ·१५० नाव्यशास्त्रम् सत्त्वातिरिक्तोऽभिनयो ज्येष्ठ इत्यभिधीयते। समसत्त्वो भवेन्मध्यः सत्त्वहीनोऽधमः स्मृतः॥ २ अव्यक्तरूपं सत्त्वं हि विज्ञेयं भावसंश्रयम्'। यथास्थानरसोपेतं रोमाञ्चास्रादिभिर्गुणैः॥ ३ सिद्धिः स्यात्, वागङ्गसत्त्वजोऽसौ सत्त्वे च नाट्यं प्रतिष्ठिनम् , सत्त्वं च मनस्समाधानजम् । तस्माद्भूयसा प्रयत्नेन विना (न) सिध्यतीति । एतत्तु चोद्यसममेवोत्तरं सत्वस्य हि प्रयत्नाधिक्यमुपयोगीति वागणयोरुपा. दानमलमेवेति-अलमनेत । ननु कोऽत्रहेतुः सत्त्वे नाट्यं प्रतिष्ठितमित्याशङ्कयाह सत्वातिरिक्तोऽभिनय इति । सत्वमिति सात्त्विकोऽभिनयः, तेन वागङ्गा[सत्त्वा]भिनययोर्यत्र- कवाभिनये क्रमेण युगपद्वा प्रयुज्यते तत्र परे(?) सात्त्विकस्या(न्य)द्वयापेक्षया- धिक्यं भवति । तत्पशस्यतमाभिनयक्रिया (ज्येष्ठा) भवति । मुष्ठु सम्यगभिमुखी- भावं सौष्ठवं नीतो भवति रसपर्यन्तत्वात्पीतेरिति भावः। अथ सात्त्विकोऽन्यतुल्य एक, तदभिनयन प्रशस्यं संपद्यते पर- मिति यावत् । यदि त्वितरापेक्षया सात्त्विको न्यूनस्तार्ह अभिनयक्रिया खरू- पेणापूर्णा संपद्यत इत्यर्थः । सात्त्विकाभावे ह्यभिनयक्रियानामापि नोन्मी- लति । अभिनयनं हि चित्तवृत्तिसाधारणतापत्तिमाणसाक्षात्कारकल्पाध्यव- सायसंपादनमिति, अत एवोक्तं सत्त्वे नाव्यं प्रतिष्ठितमिति । अव्यक्तरूपमित्यादिकं प्रबन्धं श्रीशङ्कुकादय इत्थं नयन्ति-कस्मात् पुनः सत्त्वं प्रयत्नातिशयमपेक्षते । उच्यते-रामाद्यनुकार्यगतं भावसंश्रयं तद्भावना- प्रकर्ष रोमाञ्चादिसंपादकं यदान्तरं नाट्यस्य सत्त्वं तदव्यक्तं अस्फुटं केवलं रोमाञ्चादिभिर्गमकत्वाद्गुणभूतविज्ञेयं, अन्यथा हि मुखाद्यभावे कुत एषामुद्भव इत्यहेतुकं स्यात् । तत्र सत्त्वं भावस्य स्थाने प्रसङ्गतो यो मुख्यो रसस्तेनोपेतं, रसेनानुकार्ये च प्रकृष्टेन यनेन ज्ञेयं मुखादि तस्य ये रोमाञ्चादयः कार्यास्तत्त. 1 च - झेयं भावरसाश्रयम् भ-भावनाधयम् ·द्वाविंशोऽध्यायः १५१ त्साध्यभावे यतः सत्त्वात्प्रवर्त्यन्ते तन्मयः प्रयोगः कथं प्रकृष्टयनमन्तरेण सिध्ये. दिति तात्पर्यम् । न केवलं [प्रकृत]रोमाश्चादावभिनये संपाये नटस्य सत्त्वमुप- युज्यते यावढङ्गनानां येऽलङ्कारास्तेष्वपि । नथा हि ते तावत् कटककेयूरादिभ्यो- ऽप्यभि विकारानयनेऽभिनय (?) रूपलावण्यादिवत् स्तनकेशादिवच्च युवतिरिच- मिति प्रतीयते, न त्वभिनेयं तेषां किंचिदस्ति केवलमलङ्कारत्वमेषाम् । न च प्रयोगाभिनिविष्टत्वायुवतेरपि प्रयोज्यास्ते प्रयोक्तुं शक्या मनस्समाधानमन्तरेण। तत्र मनसो देहवृत्तित्वात् समाधानं सत्त्वमुपचारादेहात्मकम् । देहे हि मन- स्समाधातव्यम् , तत ईषद्विकारो भावः स एव प्रौढतायां तदतिशये च हावो हेला च । तथा च भावः तत्र कटकादाविव हेमः स्थितः । तत्र तु मदना. नपेक्षी विकारो भावः येनाकामयमानापि तरुणी कामयमानेव लक्ष्यते, तस्यैव तु मदनापेक्षत्वेन प्रौढतायां हेलात्वमेव, यौवने क्रमादुपचीयमाने खात्मेन्द्रिय- मनःस्वास्थ्ये हावः हेला शरीरविकारः धात्वादिवैषभ्यात्तु तदवसादे प्रवि- लय इति हेलातो भावयुक्तो भावतै(हावते ?)वेति नानपेक्षितहेवन्तरा यौवनकृताः शरीरविकारा अपि प्राधान्येन वक्त्रगानगता गुणा इव भाषा इव नाभिनयाः । किं त्वीषद्भिद्यमानैर्वागाधभिनयमुखरागेण च संभवतया प्रतीता अप्रतीता अलङ्कारा उच्यन्ते । तदेतदुक्तमव्यक्तरूपमित्यादिना समा- ख्याता बुधैर्हेला ललिताभिनयात्मिका (२२-११) इत्यन्तेन । एतेभ्य- स्त्वजेभ्योऽन्ये शीलकृता इति स्वाभाविका दश लीलाद्याः सत्वबलेनैव प्रयोज्याः। अन्ये तु निसर्गजत्वेनायनजाः सप्त शोभाद्या उक्ताः (२२-३२)। तबैते शोभाद्याः स्त्रीगताः पुरुषगताश्चान्ये । सर्वे चैते अतत्स्वभावेनापि नटेन सत्त्वबलात्मयोक्तव्या इति बहुप्रदर्शनविलसितं) व्याख्यानं न ग्रन्थज्ञेभ्यो रोचते । तथा हि-किमिदमनुकार्य (र्यगतं ?) कवेः शिक्षार्थमुपदिश्यते, तथानु- कतृगतं नटस्य (वा)। प्रथमस्तावद्यदि पक्षस्तदव्यक्तरूपं सत्वमिति सत्त्वस्य कथं प्रयोक्तार स्थितिः, सवाद्भावः समुत्थित इति युक्तम् । नटे च सत्त्वं, अनुकार्ये च भाव इति किं केन संगच्छते । स्वनुकार्य च प्रस्तुते प्रागल्भ्य- ·१५२ नाव्यशास्त्रम् माधुर्ये परत्र (पान ) गते उच्यते इति किमेतच्च, प्रतिलव(विलय?) क्रमेण भावहावहेलाना परस्परकार्यकरत्वं प्रथम तावड्याख्यानम् , तदप्यसत् । न हि प्रतिसंहारे कारणता कार्यस्य व्यपदिश्यते । न हि पृथिव्यादिभूतीन प्रविल- यतन्मालाणां कारणानि, तानि चाहंकारस्य, सोऽपि च बुद्धः, सा च प्रकृतेः, प्रकारो वा तदहङ्करणमिति व्यवहारः । प्रति (संहार इव) प्रकृतेः कार्यदशा- यामपि संभवान्न पूर्वः प्रादुर्भावः तत्कथं कार्यता तदहंकारादेः कारणत्वमेत- दिति चेत् सामानमेतदिहापि । यदि हि भावो हावतां प्राप्तः सोऽपि हेलात्वं च ततो हेला विलीयते । आख्यास्था दोषात् तदा हाः स्थित एव, न हेलया हेला परं कार्यकारणभावव्यवहारस्यावकाशः । किं ते देहविकाराः प्रयत्नेन निवा इति साक्षिण इति] यदुच्यते तस्मिन्नाव्यस्य संसारे नाम तदस्ति यत्प्रयत्नेन निवा इति सात्त्विकाद्वैतम् । किं च विभावानुभावव्यभि- चारिव्यतिरिक्तमपि यद्यनोपयोगि संभवति तथैव प्रतिज्ञातं तत्संयोगाद्रस- निष्पत्तिरिति, गीतातोधरङ्गादिवलेनेदं व्यवस्थितं सामान्याभिनय इत्यामि- धानात् अनभिनयवत्वे चास्य सत्त्वनिवर्त्यस्यापि को नाव्ये उपयोगः, कथं च सामान्याभिनयेनेत्यपरामृष्टाभिधानम् । एतत्सर्वं मुनिमताननुपविष्टः परं श्रदी- यते नामेत्यास्तां तावत् । प्रकृतव्याख्यानमुच्यते-इहोक्तं सवे नाट्यं प्रतिष्ठितं तेन सात्विक- भावानुनयो वक्तव्यः तस्य च किंचिदुक्तमिति दर्शयति अव्यक्तरूपं सत्त्वं हि विजेयमिति । इह चित्तवृत्तिरेव संवेदनभूमौ संक्रान्ना देहमाप व्यामोति । सैव च सत्त्वमित्युच्यते । तत्र चाव्यक्तं संविषाणभूमिद्वयानिपतितं यत्सत्त्वं तद्भावाध्यायसंश्रयत्वेनैव विज्ञेयम् । तस्य च ये गुणा देहपर्यन्ततां प्राप्ता धर्मरोमाश्चादयः तेऽपि तत्रैवोक्ताः किंचित् । यथास्थानमिति यस्य रसस्य यत् स्थानं, तद्यथा शृङ्गारस्य (उत्तमौ) स्त्रीपुंसौ, रौद्रस्य रक्षो- दानवादिः, भयानकस्याधमप्रकृतिः, तदनतिक्रमेण रसेषूपेतं सम्बद्ध तत्सत्त्वम्। भावशब्देनात्र भावाध्यायः(उक्तः) ।

·द्वाविंशोऽध्यायः १५३ अलङ्कारास्तु 'नाट्यज्ञैर्जेया भावरसाश्रयाः। एतदुक्तं भवति-चित्तवृत्तिरूपं यत्सत्त्वं तद्भूकायसंक्रान्तपाणदेहधर्म तावशाद् भवदपि भावाध्याये रसाध्याये च बितत्य निरूपितमिति पुनः किं तदभिधानेन । किं तस्य भूसत्त्वस्य रूपं वक्तव्यमित्याह अलङ्कारास्तु नाट्यज्ञैरित्यादि । अयमभिप्रायः-संवेदनरूपात्ममृतं यत्सत्वं तद्विचारितम् । अन्यत्तु देहधर्मत्वे- नैव स्थितं साविक, यतः सात्त्विकेष्वेवोत्तमेषु दृश्यते, तत्र स्त्रीणामुत्तमत्वं शृङ्गाररसपर्यन्तमेव, पुरुषाणां तु वीररसविश्रान्तम् । शान्तस्तु प्रधानत्वेन न प्रयोगाह इत्युक्तप्रायः। स्त्रीगतेन श्रृङ्गारेण पुरुषनिष्ठेन वीरेण च सार्व- लौकिकः पुमर्थों व्याप्तः। न च सत्त्वमयमुत्तमस्त्रीरूपं विमुच्यान्यनामी- चेष्टालङ्कारा विनिवेशं लभन्ते [न] सात्त्विकास्तावद्राजसतामसशरीरेष्ट्वसंभ- वात् । चण्डालीनामपि रूपलावण्यसंपदो दृश्यन्ते, ननु चेष्टालङ्कारास्तासामपि भवन्त उत्रमतामेव सूचयन्ति ववर्गापेक्षया वा संपर्छशादिना । एतदुक्तं भट्टतोतेन-न चालङ्कृतीनामत्र लक्षणं महदाश्रयमिति-ते च दृष्टाः सन्तः उत्तमेयं शृङ्गारसमुचितेति विभावादिसुविवेकविहीनं व्यभिचारिरूपदशान्तर- संस्पर्शशून्य विशेषविरहितमेव सामान्यरूपं श्रृङ्गारमभिनयति(न्ति?), सामान्या. भिनया न तु लावण्यादिवदनभिनेया एव(वं?) शरीरविकारा अनुभावा एव तेन विभावानुभावव्यभिचारिसंयोगादित्येवमेवैतत् । एवं पुरुषगता अपि शोभा- दय उत्साहप्रकृतिरयमित्येतावन्मातं गमयन्तः सामान्याभिनया एव । किं च यत्किंचिदङ्गनानां शृङ्गारोचितं चेष्टितमभिनीयते तत्रैव चेष्टालङ्कारा अवश्य- मभिनेया इति सामान्यवत्सर्वावस्थानुयायित्वेनाभिनीयत इति (च) सामा- न्याभिनया एव प्रधानपुरुषस्य शोभादयः, तथैते वागङ्गसत्त्वाहार्याणि स्वभेद- सहितानि यथासंभवं संभूयाभिप्रविष्टानि यथा किलिकिश्चिते विच्छित्ती विघ्नमे चेति सामान्याभिनया वागङ्गाहार्ययोगेऽपि च सत्त्वप्रधानतया सात्त्विका इत्युक्ताः। 1 च-च 2 च . सत्त्वस्था भ - वृत्तः 3 क • समाश्रयाः न चेष्टालङ्कृतीनां तु इति स्यात् 90 ·१५४ नाव्यशास्त्रम् यौवनेऽभ्यधिकाः स्त्रीणा विकारा वक्त्रगात्रजाः॥ आदौ त्रयोऽङजास्तेषां दश स्वाभाविका: परें। अयत्नजाः ‘पुनः सप्त रसभावोपबृंहिताः॥ एवं तैरेव सामान्याभिनयैः प्रधानप्रमदापुरुषद्वारेण विश्वमेव व्याप्तम् । ते चानाध्याये वक्तव्याः, नदाह-अलङ्कारास्त्विति तुर्व्यतिरेके, अन्ये भावा- ध्यय एवोक्ताः, एते तु वक्तव्याः ते तु तत्र नोक्ताः। यत एते केवलमलंकारा देहमाननिष्ठाः, न तु चित्तवृत्तिरूपाः । भाबसंश्रया इति रतिभावमात्रमभिन- यन्तीत्यर्थः। ते हि यौवने उद्विक्ता दृश्यन्ते बाल्ये त्वनुद्भिन्ना वार्धके तिरो- भूताः। यदाह यावन्त एते तरुणीजनस्य भावाः समं कुट्टमितादयोऽपि । रात्रावदृश्यानिव तान्घटादीकामप्रदीपः प्रकटीकरोति ॥ इति । वक्त्रगात्रजा इति देहविकारमात्ररूपा एव परं न हि यथा वाष्पादीना. मन्तःप्राणभुवि कण्ठरोधादिरूपं लक्ष्यते, तथा चेष्टालङ्काराणाम् गात्राणि(वक्षो- नितम्बा)दीनि, वक्त्रं प्राधान्यात् पुनरुपात्तम् । तत्र देहविकाराः केचन क्रियात्मका अपि ते च प्राग्जन्माभ्यन्तरिता भावसंस्कारमात्रेण सचोबुद्धन देहमाने सति भवन्ति, त एवाङ्गजा उच्यन्ते, तथा भावो हावो हेला च । अन्ये त्वद्यतनजन्मसमुचितविशिष्टविभावानुप्रवेशस्फुटीभवद्रातभावानुविद्धे देहे परिस्फरन्ति । ते स्वाभाविकाः खस्मादतिभावात् हृदयगोचरीभूताद् भव- न्तीति । तथा कस्याश्चित् कश्चिदेव स्वभावबलाद् भवति, अन्यस्या अन्यः, कस्याश्चित् द्वौ वय इत्यादि, अतोऽपि स्वाभाविकाः । भावहावहेलास्तु सर्वा एव सचिव सत्त्वाधिकास्त्तमाङ्गनासु भवन्ति । तथा शोभादयः सप्त । एवमङ्गजाः खाभाविकाच क्रियाजन्मानः, अन्ये तु गुणवभावाः शोभादयः ते चायनजाः। यत्नजाताः क्रियात्मका उच्यन्ते, (इच्छातो) यनस्ततो देहक्रियेति हि पदार्थविदः । ततोऽन्येऽयव जाताः। तदेतदाह-आदौ त्रयोऽङ्गजा इति । तेषामलङ्काराणां मध्ये । आदा- 3 न. तथा 1 भ-ह्यधिकाः न - अभ्यधिकं 2 भ-प्रोक्ताः तथा 5 न-प्रोक्ताभावोप 43.

·६ द्वाविंशाऽध्यायः १५५ देहात्मकं भवेत्सत्त्वं सत्त्वाद्भावः समुत्थितः। भावात्समुत्थितो हावो हावाद्धेला समुत्थिता ॥ हेला हावश्च भावश्च परस्परसमुत्थिताः । सत्त्वभेदे भवन्त्येते शरीरे प्रकृतिस्थिताः । ७ वागङ्गमुखरागैश्च सत्त्वेनाभिनयेन च। कवेरन्तर्गतं भावं भावयन्भाव उच्यते॥ विति प्राच्यवासनानुविद्धदेहमानपभवित्वात् पूर्वमेव भवन्तीति यावत् । भावोपबृंहिता इत्युभयशेषः । स्वाभाविका अयनजा खरतिभावेन प्राणिता भवन्ति । [अनुमति] पुनरिति सवानां, पुस्तचित्रालेख्यलिखितानामेव नेते भवन्ति । तत्र त्रयाणां तावदुपक्षेपकर्ट पीठवन्धमाह देहात्मकं भवेत्सत्त्वमिति । शरीरखभावं तावत्सत्वं संभाव्यते उत्तमशरीरतां प्राप्तमित्यर्थः। ततो भाव: ततोऽपि हावः तस्मादपि हेला । एवं तीव्रतरसत्वे देह एव । यदा तु तथाविदं सत्त्वं न भवति तदा प्राक्तनरतिवासनोत्थं अन सहकार्यन्तरमपेक्षणीयं वर्तत इति दर्शयति- हेला हावश्च भावश्च परस्परसमुत्थिताः। सत्त्वभेदे भवन्त्येते शरीरे प्रकृतिस्थिताः॥ इति एकश्चशब्दोऽपिशब्दार्थे, अपरः समुच्चये । प्रत्येकं हि समुच्चये द्योत्ये तृतीयोऽपि चः पठितव्यः स्यात् । तदयमर्थः-प्र(क)तिस्थिताः देहस्वभाव- मात्रापेक्षा अप्येते परस्परसमुत्थिता भवन्ति । तथा हि-कुमारीशरीरे प्रौढतमकुमार्यन्तरगतहेलावलोकने सति हावोद्भवो भावश्चेदुल्लासितपूर्वः, अन्यथा हि भावस्यैवोद्भवः । एवं हावेऽपि दृष्टे भावो हेला वा । यदा तु हावावस्थोद्भिन्ना पूर्व परत्र च हेला दृश्यते तदा हेलातोऽपि हेला । एवं हावा- दावो भावाद्भाव इति च वाच्यम् । एवं परकीयभावादिश्रवणात् तथाविधे- 1 अतः प्रभृति श्लोकपञ्चकस्य पाठक्रमो भिन्नमातृकासु भिन्नतया दृश्यते 2 च. भावो हावश्च हेला च प- हावो भावश्च हेला च 3 भ - समुत्थितः * भ - सवभेदा 5 भ-प्रकृतिर्हि ताः ·९ १५६ नाव्यशास्त्रम् ['भावस्यातिकृतं सत्त्वं व्यतिरिक्तं स्वयोनिषु । नैकावस्थान्तरकृतं भावं तमिह निर्दिशेत् ॥] तत्राक्षिभ्रविकाराढयः शृङ्गाराकारसूचकः । सग्रीवारेचको ज्ञेयो हावः 'स्थितसमुत्थितः ॥ १० याभिधेयरमणीयकाव्याकर्णनादेरपि हेलादीनां प्रवोधो भवतीति मन्तव्यम् । एतदन्योन्यसमुत्थितत्वम् । ननु यद्येते प्रकृतिस्थितास्तत एवाङ्गजास्तकिमन्यापेक्षणेनेत्याह (वागङ्गे- त्यादिना)। वागङ्गमुखरागेणेत्यादिपाठः परं भावाध्यायश्लोको नास्य तुल्यो- ऽर्थस्त्वन्य एव, न तु श्रीशङ्कुकेनार्थ( ?) एकार्थ मन्तव्यम् । एवं चित्तवृत्ति लक्षणं देहधर्मस्येति सर्वसंमतम् । तस्मादयमर्थः-वागङ्गमुखरागैः सत्त्वेन च लक्षितो भावः वागसत्त्वविशेष एव बालिकाया भाव इत्युच्यत इत्यर्थः। किमपि विशेषो नेत्याह । किं त्वन्तर्गतं वासनात्मतया वर्तमानं रसाख्यं भावं भावय- न्सूययन् किं सर्वस्य नेत्याह कवेः सूक्ष्मसूक्ष्मानपि योर्थान् पश्यति तस्य सहृदयस्येत्यर्थः। एतदुक्तं भवति–उत्तमाधमरूपे कुमारीद्वितये व्यवहरति (एकायाः) वाक् स्पन्दते चक्षुरादिव्यापारः क्रीडनकावहारखेदजनितमुखवैवर्ण्य बाष्पादि च पश्यतः हृदयस्य भवति तावद्विशेषोल्लासिनी अभिनयजनितेवानुमातृरूपा अपितु विशेषाध्यवसायिनी मतिः, महतीयं काचिन्नायिकाभविष्यतीति । तथाविधं यद्वा- गादेरान्तररतिवासनासद्भावसमुपनतं किंचिद्विशिष्टरूपत्वं स देहविकारविशेषो भावः। चशब्द एक इवशब्दार्थे, अभिनयतुल्यो वागादिभिर्लक्षितो भाव इत्यर्थः । तत्रेति तत्पुरुष एव (उत्तमाङ्गना)पात्रलक्षणेन चोद्भूतारकचिबुकग्रीवादेः सातिशयो विकाररूपो धर्मः, अत एव श्रृङ्गारोचितमाकारं सहृदयासहृदयसर्व- जनहृदयं सूचयतीति । हावः-एष हि खचित्तवृत्ति परत्न जुहतीं ददतीं तां कुमारी हावयति । स्थितसमुत्थित इति स्थितः स्वयं समुत्थितः स्खेत्यु(स्वतः?) 1 भ - मातृकायामयं श्लोको न लभ्यते 3 य - निर्विशेद * भ - विकाराभ्यां 5 . - रससूचकः म - संयुतः 6 न • भावः 7 - सस्व 2 च-च ·'यो वै हावः स एवैषा शृङ्गाररससंभवा । समाख्याता बुधैर्हेला ललिताभिनयात्मिका ॥ ११ द्भिद्योद्भिद्य विश्राम्यन् हावः, स तु प्रसरणैकधर्मकः, तथा हि हेला स्यात् , अत एवायं सुकुमारपरिकरसब्रह्मचारीति दर्शितम् । हावावस्थायां यत्स्वयं रतेः प्रबोधनं न मन्यते केवलं तत्संस्कारवलात्तथाविकारान् करोति । यदृष्टा तथा कल्पयति । यदा तु रतिवासनाप्रबोधात्तां प्रबुद्धां रतिमभिमन्यते केवलं समुचितविभावोपग्रहविरहानिर्विषयतया स्फुटीभावं न प्रतिपद्यते तदा तज्ज- नितो देहविकारविशेषो हेला । 'हिल भावकारण' इति (धातुपाठ) पठ्यते । भावस्य संबन्धादिति या प्रसरता वेगवाहित्वमित्यर्थः । वेगेन गच्छत् हेलतीत्युच्यते लोके । तदाह श्रृङ्गारेति । श्रृङ्गाररसो रतिः ततो हृदये स्थिता या हेला संभवतीत्यर्थः। तथा शृङ्गारस्य रस(स्य?)मानतायां याहक्साधारणमिव रूपं तस्य संभवः संभावना या स्यात् सामाजिकशृङ्गार- रसास्वादसदृशरूपैव संभावना चमत्कारमानप्राणा । तथा हि तस्या यावद्विष. यार्जनं किंचिदवभाति विभावविशेषापरिस्फुरणादिति वरसुन्दर(रूपोत्कीर्ण) ग्रावकल्पशैशवदशोत्तीर्णतारुण्योन्मीलना अत एव ललिता चेष्टा अभिनयरूपता- मिव अस्यां विकारावेशातिशयवशात् न प्रतिलभते । क्रमेणोदाहरणान्ये- षाम्- उत्तालालकभञ्जनानि कबरीभारोऽथ शिक्षारसो दन्तानां परिकर्म नीविनहनं भूलास्ययोग्याग्रहः । तिर्यग्लोचनवगितानि वचसां छेकोक्तिसंक्रान्तयः स्त्रीणां म्लायति शैशवे प्रतिकलं कोऽप्येष केलीक्रमः॥ (विद्ध १) स्मितं किंचिन्मुग्धं तरलमधुरो दृष्टिविभवः परिस्पन्दो वाचामभिनयविलासोक्तिसरसः । गतानामारम्भः किसलयितलीलापरिकरः स्पृशन्त्यास्तारुण्यं किमिव हि न रम्यं मृगदृशः ॥ 1 च-4 एव, न - य एष भ - यो चै भाव स पवैषां ·१५८ नाव्यशास्त्रम् लीला विलासो विच्छित्तिविभ्रमः किलिकिञ्चितम्। मोडायितं कुट्टमितं विब्बोको ललितं तथा ॥ १२ विहृतं चेति विज्ञेया दश स्त्रीणां स्वभावजाः। 'पुनरेषां स्वरूपाणि प्रवक्ष्यामि पृथक्पृथक् ॥ १३ कुरङ्गीवाङ्गानि स्तिमितयति गीतध्वनिषु यत् सखी कान्तोदन्तं श्रुतमपि पुनः प्रश्नयति यत् । अनिद्रं यच्चान्तः स्वपिति तदहो वेदम्यभिनवां प्रवृत्तोऽस्याः सेक्तुं हृदि मनसिजः प्रेमलतिकाम् ।। अत्र हि भावान्तर्गतरतिप्रबोधमात्रमुक्तम् । न त्वभिलाषः श्रृङ्गार इति मन्तव्यम् । तत्परं ब्राह्मणस्योपनयनमिव भविष्यत्समस्तपुरुषार्थसद्मपीठ- बन्धत्वेन योषितां परमो ह्युत्सवः लोकोत्तरोऽलङ्कारः सातिशयमानन्दस्थानं परं पवित्रमित्युपश्रूयते । यद्यपि चैते पुरुषस्यापि भवन्ति तथापि योषितां त एवालङ्कारा इति तद्तत्वेनैव वर्णिताः। पुंसस्तूत्साहवृत्यात एव परमा- लङ्काराः, तथा च सर्वेष्वेव नायकभेदेषु धीरत्वमेव विशेषणतयोक्तम् । तदाच्छादितास्तु शृङ्गारादयः धीरललित इत्यादौ । एवं त्रीनगजान् व्याख्याय स्वाभाविकान्दशोद्दिशति लीला विलास इत्यादिना । विशिष्टविभावलाभे रतौ सविशेषत्वेन स्फुटीभूतायां तदुपबृंहण- कृता देहविकारा लीलादयः शाक्याचार्यराहुलकादिभियन्मतं विशेषसौम्या- दनुपलक्ष्य हेलाहावादीन् लीलादिमध्य एव पठद्भिश्चेष्टैवालङ्काराभूतेति, एतावन्माने विश्रम्य सामान्येन चेष्टा अलङ्कार इति, तदयुक्तम् । 1 च - विलासौ 2 न-किञ्चितः 3 न - कृट्टिमितं 4 6 . बिम्बोको 5 ड - विब्बोकललिते 6 भ - संप्रोक्ता च - संयुक्ता 7 भ. स्त्रीषु 8 ज. अलङ्कारास्तथैतेषां लक्षणं गुणुताञ्चितम् (ड - शूणुत द्विजाः) ·द्वाविंशोऽध्यायः १५९ वागडालङ्कारैः शिष्टेः प्रीतिप्रयोजितैर्मधुरैः। इष्टजनस्यानुकृतिर्लीला ज्ञेया प्रयोगज्ञैः॥ स्थानासनगमनानां 'हस्तभ्रनेत्रकर्मणां चैव। उत्पद्यते विशेषो यःश्लिष्टः स तु विलासः स्यात् ॥१५ माल्याच्छादनभूषण विलेपनानामनादरन्यासः। स्वल्पोऽपि परी शोभां जनयति यस्मात्तु विच्छित्तिः अत्रैषां दशानां क्रमेण लक्षणान्याह वागङ्गालङ्कारैरिति । प्रियतमगतैः प्रीत्या तं प्रति बहुमानातिशयेन स्वात्मनि योजितैः मधुरैः सुकुमारैः न तु तदी- यैरवोद्धतैः मधुरैरपि विशिष्टैः न तु कल्पितत्वेनाभिमानैः अत एवानुकृतिनो- द्धट्टकरूपेणाविकृतं(तः?) बहुमानः खात्मनि तत्स्वात्मीकरणेन । एते च दश प्राप्त- संभोगत्वेऽपि भावयन्त्येव । शोभादयस्तु सप्त भाविनोप्राप्तसंभोगतायामेव । एतान् लीलादीन् कवयो लोकवाचोऽत्र कीदृशा साङ्कर्येण प्रयुञ्जते । यथा- “गतेषु लीलाश्चितविभ्रमेषु" (कुमा १.३३) इति । 'तत्रोपचारोऽन्वर्थत्वं लौकिकी प्रसिद्धिर्वा प्रमाणीकर्तव्या। तन्त्र रेवं पठितव्यम्-“गतेषु लीला- श्चितसुन्दरेषु" इति, तदसदिति भट्टेन्दुराजशिष्याः, यतो ये लीलाविभ्रम- प्रभृतयो भविष्यन्त्यस्तदुचिततया तदानीं शिक्ष्यत इव । व्याहृत्य नीयते स हि [अभिनय] प्रयोगकालो लीलादेरिति विनयस्य तु राजहंसकर्तृत्वमुत्प्रेक्ष्यते । स्थानासनेति स्थानमूर्ध्वता, आसनमुपविष्टता । स्थानकादावप्रयत्नशिक्षितमपि शृङ्गारबलादुपनीय तद्रूपं विलासः, श्लिष्ट इत्यनुल्बणम् । यथा- बाळे डअंणस्सु विमण्णमासणु(१)-इत्यादौ । स्वल्पोऽपि परामित्यल्पतयैव परां शोभां जनयति सौभाग्यगर्वमहिमा ह्यसौ । यथा- -- 1 च - नेत्रभ्रवक्त्र 2 भ - विक्लिष्टः म - यः क्लिष्टः 3 ड - विभूषा 3. अधिकां 5 च - नयति हि यत्सा तु 6 भ - सा स्यात्तु, 3 . या सा तु ·१६० नाव्यशास्त्रम् विविधानामर्थानां वागङ्गाहार्यसत्त्वयोगानाम् । मदरागहर्षजनितो व्यत्यासो विभ्रमो ज्ञेयः॥ १७ स्मितरुदितहसितभय हर्षगर्वदुःखश्रमाभिलाषाणाम् सङ्करकरणं हर्षादसकृत् किलिकिञ्चितं ज्ञेयम् ॥ १८ 5 कच उपरब्भउ सस्सर इसिणिभत्थ(१)-इत्यादौ । यत्तु “सरसिजमनुविद्धं शैवलेनापि रम्यं (शाकु)–इत्युदाहृतं तदसत् । न ह्यत्रानादरन्यासः सौभाग्यगर्वकृतः, अपि तु तपखिसमुचितवेषपरिग्रहण- प्रायमित्यलम् । विविधानामिति योगो भेदः तेन वागादिभेदेन वहुभेदानां च बहूनां च (अर्थानां) योऽन्यथा निवेशः पूर्ववत्सौभाग्यगर्वकृतः (स) विभ्रमः, तद्यथा, वचनेऽन्यथावक्तव्येऽन्यथाभाषणम् , हस्तेनादातव्ये पादेनादानम् , रशनायाः कण्ठे न्यासः इत्यादि । मयेन कृतो रागः प्रियतमं प्रत्येव बहुमानो हर्षः । सौभाग्यगर्यो यथा- चिरिअ बन्धिअनिच्चिप्पटणिच्चिअ बद्धजम्म अदेसि सहि । सोहग्गमत्थि एके चिअरिअ किप्पिण वेण] णाहिणेवउ(१) ॥ स्मितरुदितहसितेति सङ्करेण संकीर्णतया हर्षाद्र्वायत्संकरणम् । यथा- मह.. तिमळळमकळति हळहळन्ति सप्पदिओ (व) ल्लवच्चर इव इ अणेकत्ति (१) इत्यादौ। अत्र हि गर्वश्रमदुःखस्मितरुदितहसितानि देशीपदैः क्रमणोक्तानि । 1 प. वेगेन य - युक्तानाम् विभ्रमः स मतः (जप्रोक्का) 5 ड- षङ्गाणाम् 6 च - सङ्कट 2 ज - जनितहेलो 3 च - योऽतिशयो 4 च - रोष ड. रोषमोह भ - हर्षदुःख ·द्वाविंशोऽध्यायः इष्टजनस्य कथायां लीलाहेलादिदर्शने वापि। तद्भावभावनाकृतमुक्तं मोडायितं नाम ॥ १९ केशस्तनाधरादिग्रहणादति हर्षसंभ्रमोत्पन्नम् । 'कुट्टमितं विज्ञेयं सुखमपि दुःखोपचारेण ॥ २० इष्टानां भावानां प्राप्तावभिमान गर्वसंभूतः। स्त्रीणामनादरकृतो 'बिब्बोको नाम विज्ञेयः॥ २१ 'हस्तपादाङ्गविन्यासो भ्रूनेत्रोष्ठप्रयोजितः। सौकुमार्याद्भवेद्यस्तु ललितं तत्प्रकीर्तितम् ॥ २२ इष्टजनस्येति कथने दर्शने वा कान्तस्य यदुत्पद्यते योषितो लीलादि तद्भावभावनवशान्मदनाङ्गमर्दपर्यन्तं तदङ्गमोडनान्मोडायितम् । यथाह- सिइऊणथणसकियहत्थऊरू ।-*इत्यादौ । केशस्तनाघरग्रहणादिति प्रियतमेनेति शेषः । यथा- देशिखणमि णअथणहिअइआपडि अपुणहे तिहिं अज- णहरग्गस उकि किं दुरपसमहणाहलहबंधाहिं । *इत्यादौ । इष्टानामिति वस्त्रालङ्कारादीनामिति अनादरकृत इति तद्विषय एव योऽ नादरकृतस्तबहुलम् (विव्वोकम् ?)। यथा-चन्दघसि नामकोप्पेस स तु किं दु आविळं उइआ को चण्ड । *इत्यादौ । हस्तपादाङ्गविन्यास इति कर्तव्यवशादायत एव हस्तादिकर्माण यदै- चिच्यं स विलासः । लालते तु यत्र बाह्यव्यापारयोग एव न किंचिदस्ति नादातव्यबुद्धिः । अथ च सुकुमारकरव्यापारणं न दुष्टस्य किंचित्, अथ च 1 भ - हेलालीलाभिदर्शने स्याताम् 2 भ - भावनकृते मोट्टायितमित्यभि- स्यातम् 3 भ - आदिषु ग्रहणेष्टुति ड - ग्रहणेष्टुति 4 ड - कुट्टिमितं 5भ- अनवदते सुखं तु 6 च - गर्भ ज - गई 7 भ - बिम्बोको 8 २२, २४ श्लोको भ - मातृकायामेव दृश्यते * प्राकृतभागोऽस्पष्टार्थः

·१६२
नाव्यशास्त्रम्
[करचरणान्यासः सभ्रूनेत्रोष्ठसंप्रयुक्तस्तु।
सुकुमारविधानेन स्त्रीभिरितीदं स्मृतं ललितम्] ॥
वाक्यानां प्रीतियुक्तानां प्राप्तानां यदभाषणम्।
व्याजात्स्वभावतो वापि विहृतं नाम तद्भवेत् ॥ २४
[प्राप्तानामपिवचसां क्रियते यदभाषणं ह्रिया स्त्रीभिः।
व्याजात्स्वभावतो वाप्येतत्समुदाहृतं विहृतम् ॥] २५
शोभा कान्तिश्च दीप्तिश्च तथा माधुर्यमेव च ।
धैर्य प्रागल्भ्यमौदार्यमित्येते स्युरयत्नजाः॥ २६
रूपयौवनलावण्यैरुपभोगोपबृंहितैः।
अलङ्करणमङ्गानां शोभेति परिकीर्तिता ॥
तारादिकर्मेति विशेषः। यथा-
कि अणि लोपळळविअरुपकिसार इचच्चा ए स बहुमजत्ति......भराबहु-
खिसिद्पुणाखिळळविळूण अ अणळळहिखणु अ॥ *इत्यादि ।
अन्ये तु 'लड विलास' इति (धातु)पाठं प्रमाणयन्तो विलासमेव
सातिशयं ललितसंझं मन्यन्ते ।
वाक्यानां प्रीतियुक्तानामिति । प्राप्तानामित्यवसरलाभेन कथने योग्या-
नामित्यर्थः । स्वभावत इति मौग्ध्यावाल्यादन्यचित्तत्वाद्वा ।
व्याजादिति । व्याजादिभिर्मीग्ध्यादिभिः प्रख्यापनातिशयेनेत्यर्थः ।
तत्पख्यापनमपि कासांचित् स्वभाव एव । यथा कविभिस्तु......ळिळळि-
करन्ति अ इच्छिहि पुणच्छ मरणुकरन्ति *-इत्यादौ ।
अथायनजा इति । शोभाकान्तिरित्यादि । एषां क्रमेण लक्षणानि ।
रूपयौवनलावण्यैरिति । तान्येव रूपादीनि पुरुषेणोपभुज्यमानानि छायान्तरं
13- खेतत् 2 3 - यत् सा शोभेति भण्यते
* प्राकृतभागोऽस्पष्टार्थः

·द्वाविंशोऽध्यायः विज्ञेया च तथा कान्तिः शोभैवापूर्णमन्मथा। कान्तिरेवाति विस्तीर्णा दीप्तिरित्यभिधीयते ॥ २८ सर्वावस्थाविशेषेषु दीप्तेषु ललितेषु च। अनुल्बणत्वं चेष्टाया माधुर्यमिति संज्ञितम् ॥ २९ चापलेनानुपहता सर्वार्थेष्वविकत्थना। स्वाभाविकी चित्तरत्तिधैर्यमित्यभिधीयते ॥ ३० प्रयोगनिस्साध्वसता प्रागल्भ्यं समुदाहृतम् । औदार्य प्रश्रयः प्रोक्तः सर्वावस्थानुगो बुधैः॥ ३१ श्रयन्ति । सा च्छाया मन्दमध्यतीव्रत्वं क्रमेण संभोगपरिशीलनादाश्रयति शोभा कान्ति दीप्तिं चेत्यर्थः । आ समन्तात् पूर्णो मन्मथ इति कामोपभोगो हेतुर्यस्याः सा इत्यर्थः । अन्यस्तु (अ)पूर्णमन्मथेति व्याचक्षाणः कन्तिदीप्ति- शोभानां क्रमेण सातिशयत्वमाह । तचोपक्रमविरुद्धमित्युपाध्यायाः। दीप्तेष्विति क्रोधादिषु । चशब्द इवार्थे ललितेषु रति क्रीडादिषु यथा- माझुण्यं चेष्टायास्तथा दीप्तेष्वपि यत्तन्माधुर्यम् । सर्वार्थेष्विव रूपयौवनादिषु वर्गत्वाचेयं क्रिया रूपेभ्यः पृथगेव धीरता पठिता । प्रयोग इति कामकलादौ चातुःषष्टिक* इत्यर्थः । यथाहुः- अन्यदा भूषणं पुंसः शमो लज्जेव योषितः । पराक्रमः परिभवे प्रागल्भ्यं सुरतेष्विव ॥ इति । यत्त्वनुकतविषयमेतदित्यन्यैर्व्याख्यातं तत्पूर्वमेव दूषितम् । सर्वास्वर्षा- क्रोधाद्यवस्थास्वपि यत्परुषवचनाद्यनुदीरणं तदौदार्यम् । चित्तवृत्तिखभावा 1 ज. अथ 2 भ. वा B भ. चेष्टायां 4 य. सर्वावस्थेप्वविकत्थना ("नवाक्षरपादो भुरिचि") 5 च - अनुकत्थना 6 च - संशितम् * बाभ्रवीयोक्का आलिङ्गनादिचतुःषष्टिकला वात्स्यायनेन सांप्रयोगिकेऽ- नूदिताः।

·१६४ नाव्यशास्त्रम् अपि केचिदेते विभावजन्यवाभावाद् भाववर्गे न पठिताः रसान् प्रति भाव- कत्वाभावाच (इत्याहुः)। तच्चैतदयुक्तम् । शोभाकान्तिदीप्तयः ता बाह्यरूप- लावण्यगता एव विशेषाः आवेगचापलत्रासामर्षा भावा एव । माधुर्याद्या न चित्तवृत्तिखभावा इति क एषु भावत्वाशङ्कावकाशः इत्यभावोऽपि भावान्तर- तया तद्विशेषणतया प्रतिभासगोचर इति अतो भावरूपतैवेति चेदस्तु नामैवम् । तथाप्यलङ्कारत्वात्, सामान्याभिनयरूपत्वात्, बाह्यशरीरनिष्ठतापर्यवसानात्, शृङ्गारकमानविषयत्वाच्च, अशेषरसविषयत्वात्, व्यभिचारिवर्गात् पृथक्त्वेनैषा- मभिधानम् । [न च] एतावत एवैत इत्यत्र नियमो विवक्षितः। तेन मौग्ध्यमद- भावविकृतपरितपनादीनामपि शाक्याचार्यराहुलादिभिरभिधान* विरुद्ध - मित्यलं बहुना। राहुलादिभिरिति, आदिशन्दन पद्मश्रीसागरनन्दिमातृगुप्तप्रभृतये गृहीताः। तन्मते मौग्ध्यं यथा- बाल्ये गते वचोभङ्गी रामाणां कान्तसन्निधौ । हारिमोक्तिमयी या तु तन्मौग्ध्यं परिकीर्तितम् ॥ मदो यथा- तारुण्यातिशयोद्भतः सुरापानविशेषितः । विकारबडुलो यस्तु तं वदन्ति मदं बुधाः ॥ भावो यथा- कान्तस्य दृष्टिपथतस्तिरोधातुमिच्छति । लज्जयाधोमुखी मुग्धतिर्यग्विक्षिप्तलोचना ॥ प्रियं पश्यत्यतिशयजातरोमाञ्चकञ्चुका । तत्क्षणोद्भूतमदनाचार्यशिक्षोपदेशतः ॥ यत्तस्यां जायते चेष्टा सभावः शाक्यसंमतः विकृतम्- वचसा प्राप्तकालेऽपि प्रियया नाभिधीयते । क्रियया यदनुष्ठानं विकृतं तदुदाहृतम् ॥ परितपनम्- क्षणमात्रमदृष्टे या प्रिये सन्तापसन्ततिः । विरहोत्थेव कामिन्यापरितापः स कथ्यते ॥ आदिशन्देन विक्षेपकेलिब्याजप्रतिभेदनादय ऊह्याः।

·द्वाविंशोऽध्यायः १६५ सुकुमारे भवन्त्येते प्रयोगे ललितात्मके । विलासललिते हित्वा दीप्तेऽप्येते भवन्ति हि ॥ ३२ शोभा विलासो माधुर्य स्थैर्य गाम्भीर्यमेव च। ललितौदार्यतेजांसि सत्वभेदास्तु पौरुषाः ।। दाक्ष्यं शौर्य मथोत्साहो नीचार्थेषु जुगुप्सनम् । उत्तमैश्च गुणैः स्पर्धा यतः शोभेति सा स्मृता॥ ३४ धीरसंचारिणी दृष्टिगतिोषभाञ्चिता। 'स्मितपूर्वमथालापो विलास इति कीर्तितः ॥ ३५ "अभ्यासात्करणानां तु श्लिष्टत्वं यत्र जायते । महत्स्वपि विकारेषु तन्माधुर्यमिति स्मृतम् ॥ ३६ अथैषां सामान्याभिनयत्वमुपपादयितुमाह मुकुमारे भवन्त्येत इति । ललितात्मके प्रयोगे प्रयुज्यमाने श्रृङ्गारे यः सुकुमारोऽन्योन्योपसंभोगविप्र- लम्भादि भेदः । तत्र सर्वत्रेते न भवन्ति । न ह्येतच्छून्यमङ्गानां चेष्टितं प्रयो. गाईम् । योऽपि तत्र शृङ्गारे ईमिर्षदीप्तिप्रकारस्तत्रापि विलासं ललितं च वर्जयित्वा अवश्यमन्येषां क्रमयोगपद्यादिना संभव इति श्रृङ्गारभेदेषु साधा- रणभूतो योऽभिनयस्तेन सामान्याभिनयतास्य युक्तेति तात्पर्यम् । अथ पुरुषगतानुद्दिश्य लक्षयति शोभा विलास इत्यादि। यतः शरीर- विकाराद् दाक्ष्यादि गम्यते सा शोभेति संवन्धः । गोवृषभः उत्तमा गौः। महत्खपि विकारेष्विति युद्धनियुद्धव्यायामादिष्वभ्यासकृतं, करणानां 1 प - दीप्तेष्टुते 2 ढ - धैर्य 3 ड · तथा 4 च - जुगुप्सितम् । ड. 6 ड - स्थिर भ - वीर 7 ढ - स्मृतपूर्व तथा वाचो ज - सितपूर्वस्तथा भ- मितं दन्तप्रभालस्यं 8 भ - स स्मृतः 9 भ खभावाचक्षुरादीनां लीनत्वं सन्धा या बायते ·१६६ नाव्यशास्त्रम् धर्मार्थकामसंयुक्ताच्छुभाशुभसमुत्थितात्। व्यवसायादचलनं स्थैर्यमित्यभिसंज्ञितम् ॥ ३७ यस्य प्रभावादाकारा हर्षक्रोधभयादिषु । भविषु नोपलक्ष्यन्ते तगाम्भीर्यमिति स्मृतम्॥ ३८ अबुद्धिपूर्वकं यत्तु निर्विकारस्वभावजम् । 'शृङ्गाराकारचेष्टत्वं ललितं तदुदाहृतम् ॥ ३९ दानमभ्युपपत्तिश्च तथा च प्रियभाषणम्। करचरणादिक्रियाणां श्लिष्टत्वं अनुल्वणत्वं यत्र शरीरविकारो स माधुर्यम् । नटगतमेतदिति त्वसत् प्रक्रमविरोधात्, प्रयोत्कृगुणानां च प्रकृत्यध्याये भूमिकाविकल्पाध्याये च (अ ३५, ३६) वक्ष्यमाणत्वात् । धर्मादयो यस्य फलं स तैः संयुक्त इत्युक्तम् । शुभाशुभसमुत्थितादिति । शुभसंकल्पना अशुभसङ्कल्पजाश्च । अशुभादपि हि सङ्कल्पोऽस्थिरान्निवर्तते । यथैलश्चातुर्वर्ण्यस्य सर्वखहारादर्थफलाद्याशयात् । अन्ये तु वीरस्यैतदनुचितमिति मत्वान्यथा व्याचक्षते शुभाशुभयोः समु- त्थित इति । तेन यच्छास्त्रोक्तमुचितं चारभ्यते । तत्र क्रियमाणे (शुभ) मुलभ- तयार्थलाभः, अशुभं क्षयव्ययादिरूपकमस्तु तथापि तद्विषयाध्यवसायादवि- चलनं स्थैर्य देहविकाररूपमेव । आक्रियते चित्तवृत्तिरेभिरित्याकारः, मुखरागदृष्टिविकारादयः । तेष्वपि चासत्सु कारणसामग्रयव्यभिचरितफलेति हर्षादिसंभवेऽपि यत्कृतस्तत्कृत- मुखरागाद्यभावः स एव निस्तिमितदेहस्वभावो गाम्भीर्यम् । परजनविषयं दानादि चेष्टाविकाररूपमेवौदार्यम् । स्वग्रहणन्तु लोकोक्तिम- नादररूपरूपान्तु भयं नोदाहाय(नौदार्य)मेव स्फुटयति । अभ्युपपतिः परि- 18 - आकारे रोषहर्ष भयादिषु । भावेषु नोपलभ्यं यत् द आकारो 2 च लभ्यन्ते 3 ज - पूर्वजं 4 भ - मण्डनं निर्विकारजम् च - सुकुमारः खमावत: ज - सुकुमारस्वभावजम् 5 भ - शृङ्गारसूचकं चैव 6 ज : प्रकीर्तितम् 7 भवपाच ·१६७ द्वाविंशोऽध्यायः 'स्वजने च परे वापि तदौदार्य प्रकीर्तितम् ॥ अधिक्षेपावमानादेः प्रयुक्तस्य परेण यत्। प्राणात्ययेऽप्यसहनं तत्तेजः समुदाहृतम् ॥ 'सत्त्वजोऽभिनयः पूर्व मया प्रोक्तो द्विजोत्तमाः। शारीरं चाप्यभिनयं व्याख्यास्याम्यनुपूर्वशः ॥ ४२ षडात्मकस्तु शारीरो वाक्यं सूचाङ्करस्तथा। शाखा नाट्यायितं चैव निवृत्त्यङ्कर एव च ॥ ४३ त्राणार्थिनोऽङ्गीकरणम् । परेणेति शत्रुणा, न तु गुरुणा मित्रादिना वा। प्राणात्ययेऽपीति न तु नीत्यनुवर्तनेन कचित् देशकालाद्यनुवर्तनन सहन- पूर्वकं निर्यातनम् । तथा च ममैव श्लोकः- मृनी कंचन पार्थिवं धृतत्रता च्छिद्रः प्रविश्यान्तरं खं रूपं विनिगृह्य तापमतुलं दत्त्वा चिराद् भ्रंशितः । यश्चकुजडरूपतापरिचितो नीत्येव बन्हे त्वया तन्मन्येऽत्र कथासु तिष्ठति परं निवन्ध्यतेजस्विता ॥ इति । सात्त्विकः पूर्वमुक्त इत्यर्धस्यास्य कचिच्छङ्काशमनं प्रयोजनमाहुः-एवं हि शंक्यते सात्त्विकप्रसङ्गेन कस्माद्रोमाञ्चादयो नोक्ता इति; तद्वारणार्थमाह पूर्वमिति भावाध्याय एव ते निरूपिता-इति । अयं च नाषः, यतः सत्त्वे नाव्यं प्रतिष्ठितं, अता वागङ्गसच इत्यत्र पश्चानिर्दिष्टः साविकः सामा- न्याभिनयो यस्मात् पूर्वमिति आदौ प्रोक्तः ततो हेतोदिलोमक्रमेण अनुपूर्वशः आनुपूय॑ क्रमप्राप्तं तेन क्रमेण शारीरं सामान्याभिनयं वक्ष्यते । सत्त्वानन्तरं हि विपरीतवृत्त्या आङ्गिकस्यानन्तर्य वागङ्गसत्त्व इति । (शारीरमित्यादि) अत्र चशब्दो यस्मादर्थे, अपिशब्दस्तत इत्यत्राथें । तत्रोद्देशमाह-पडात्मकस्त्विति । - 1 भ - खेजने वापर 2 ज - इति स्मृतम् 3 च - अपमानादेः भ. अव- मानाचैः 4 च - सत्वतोऽभिनयः च - मयोका (को) द्विजसत्तमाः ·१६८ नाव्यशास्त्रम् नाना'रसार्थयुक्तैर्वृत्तनिबन्धैः कृतः सचूर्णपदैः । प्राकृतसंस्कृतपाठो वाक्याभिनयो बुधैज्ञेय ॥ ४४ .. यः पूर्व शारीरोऽभिनयो बहुना प्रकारवैचित्र्येणोक्तः तस्यावान्तरसामान्या- भिनयरूपा हि षड् भवन्तीति, स एव षडात्मकतयाऽवान्तरजातियोगात् सात्त्विकवाचिकाभिनयैश्च संभूय क्रमतां प्राप्तैश्च व्यामिश्रतायां सामान्याभि- नयः संपाद्यत इति तुशब्दस्यार्थः । (वाक्यमिति) वाक्यसहचरितः शारी- रोऽभिनयो वाक्यम् । न हि शरीराभिनयमध्ये च निर्वर्तकानि गणितानीति चिरन्तनाः। शारीरखरा (अ २८) इति यद्व्यवहाराद्वा भावश्च शारीरत्वेन प्रसिद्ध वाक्यमेवाभिनयान्तरनिरपेक्षमिति, सद्वृत्तभाषागुणः स्फुटता स्वार्थप्रतीति यदा विधत्ते तत एव रसभावानुभावकं तदा तदेव वाक्याभिनय इति तु काव्यकौतुकग्रन्थः । अत्र तु पाठयरूपः सामान्याभिनयः कथमिति चिन्त्यम् । शरीरानुप्रवेशादितिचेत् त्वरितानपेक्ष (तदितरानपेक्ष?) एव । न चाभिनय- शून्याभिनेयकाव्ये वाक्यं किंचिद्भवति । न चाभिनये वाक्याभिनयव्यवहार इत्युपाध्यायेनायमेकीयोऽभिप्रायो दर्शितः न त्वस्यायं स्वपक्ष इति भ्रमितव्यम् । तल वाक्याभिनयस्य लक्षणमाह- नानारसार्थयुक्तैर्वृत्तनिवन्धैः कृतः स चूर्णपदैः । प्राकृतसंस्कृतपाठो वाक्याभिनयो बुधैर्तेयः ॥ इति । नानारसविशेषो वाक्यार्थः तेन युक्तानि वाक्यानि यानि तानि च वृत्त- रचितानि चूर्णपदात्मकानि वा पुनरपि संस्कृतानि वा प्राकृतानि वा तैर्युक्तः सहचरितः शारीरो वाक्येन सहैव प्रयुज्यमानः शारीरो वाक्याभिनय इति यावत् । प्राकृतः संस्कृतश्च पाठोऽस्मिन्निति बहुव्रीहिः स चायं वाक्याभि- नयश्चतुर्षा संस्कृतप्राकृतयोगद्यपद्यभेदात् । अत्र केचिदाहुः योऽर्थः सदैव .हृदये वर्तते अत एव विमर्शानुबन्ध- नादिनिरपेक्ष एव स सततं स्फुरति । यथा भीमसेनस्य कुरुकुल- 1 च - भावरसावृत्तनिबद्धैः कृतस्य 2 य - निबद्धैः ढ • नृत्तनिबद्धैः 3 भ• पदैः स चूर्णकृतैः 4 न . पाठ्यो भ • पाठ्यः ·१६९ द्वाविंशोऽध्यायः वाक्यार्थो वाक्यं वा 'सत्त्वाङ्गैः सूच्यते यदा पूर्वम् । पश्चाद्वाक्याभिनयः 'सूचेत्यभिसंज्ञिता सा तु॥ आत्म- विषयः क्रोधानिशयः तद्विषये वाक्ये "चञ्चद्भुजाभ्रमिन" (वेणी-अ १) इत्यादौ पाठसपकालं यो भ्रुकुट्यादिमयः शारीरोभिनय इति । एत- चासत् । सूचायां विमर्शपूर्वकवस्तुविषयायामपि प्रवृत्तायां यद्वाक्यं बध्यते तत्सहचरितोऽपि शारीरः किमिति न वाक्याभिनयः तथापि चतुर्विधवाक्या- भिनययोगात् सूचादीनां बहुभेदत्वं वक्ष्याम इत्यास्तां तावत् । वाक्यार्थो वाक्यं वा सत्वाङ्गैः मुच्यने यदा पूर्वम् । पश्चाद्वाक्याभिनयः मूचेत्यभिसंज्ञिता सा तु ॥ इति । यदा तु निपातः यदित्यनार्थे इह वर्तते । तेन यैः सात्त्विकाङ्गिकैः भावि- वक्तव्यं सूच्यते, यषामन्तरोऽभिनयः प्रवर्तत एव सूचाभिनयः । बुद्धया समार्था "निति हि न्यायो वा प्रसरेत् । तलोत्तमानां बाहुल्ये- नाभिसंधानविचारपूर्वकं एवमिति चिरनरोऽसावभिसन्धिकालः तत्राविष्ट- स्यैवेहोपयोग इति-विचार्यमाणं तथाभूतवस्तुविशेषावेशजनितेन शरीरविका- रेणावश्यं भवितव्यं सममेव सूचाभिनयः । तत्र च द्वयी गतिर्विद्यते, स्थितेनैवाभिसन्धानेन यादृक्कम आक्षिप्तस्तादृशैव क्रमेण परतः शब्दोच्चारणम् । यथा 'राज्यं निर्जिनशत्रु योग्यसचिवन्यस्तः समस्तो भर: (रत्ना--अ-४) इत्यादौ । तत्र हि पूर्वपूर्वावान्तरवाक्यांशाभिधेयभागप्रभावित एवोत्तरोत्त- रावान्तरवाक्यार्थ इति यागभिसन्धानक्रमस्ताहगेव तत्र क्रमः। यत्र वन्यथा- भिसन्धानमन्यथा च क्रमस्तत्र निर्विभागभेदकं सन्धानीयवाक्यार्थसंधानम् । यथा मायापुष्पके सुग्रीवस्य- दुर्ग भूमिरमात्यभृत्यमुहृदो दाराः शरीरं धनं मानो वैरिविमर्दसौख्यममरमख्येन सख्येन किम् (सख्योन्नतिः१)। यस्मात्सर्वमिदं प्रियाविरहितैस्तस्मादशक्ता(विरहिणस्तस्याद्य शक्ता)वयं न खेच्छामुलभैः-पथोऽपि घटने शैलाश्मखण्डैरपि । 2 य-वचना ड - वाच्या 3 ड - सा सूचा सूरिभि- 1 न - सर्वाङ्गैः श्रेया 22 ·१७० नाव्यशास्त्रम् 'हृदयस्थो निर्वचनैरङ्गाभिनयः' कृतो निपुणसाध्यः । 'सूचैवौत्पत्तिकृतो विज्ञेयस्त्वङ्कराभिनयः॥ ४६ अत्र हि शरीरं दारा भूमिर्धनं भृत्या दुर्ग वैरिविमर्दसुखं रामस्य मित्र- मितिप्रसिद्धिरित्यभिसन्धानक्रम उचितो, निकट (पद) परामर्शक्रमेण प्रकरणा- (र्थवशादिदं लब्धं) दूरं प्रसृत्य क्रमेण यद्वा इदं तावदास्तां, इदमपि तत इति न्यायेनान्तः प्रवेशः, तथापि रामस्य मित्रमितिप्रसिद्धिरित्यादिना विलोमक्रमेण भाव्यम् । तत्र प्रथमे पक्षे वाक्यं मूच्यत इत्युक्तम् , क्रमो हि वाक्यमिति तद्विदो मन्यन्ते । ‘एको नववच. एको नववच......शब्दः क्रमो युध्यतः सुहृद्भि (१)रि- त्यादौ । द्वितीयपक्षे तूक्तं वाक्यार्थः मुच्यन इति । अन्यस्त्वाह-यदा स्वयमेव विमृश्यते तदा वाक्याथैः सूचितः, यदा तु परवचनमाकर्ण्यते, यथा 'भो वयस्स पेक्ख पेक्ख' (रत्ना) इत्यादावुद्यानवर्णनं पूर्यते तदा तदुक्तोऽर्थः मूच्यते तस्य पश्चाद्वचनाभिनयो भविष्यात 'वयस्य सम्यगुपलक्षित 'मित्यादि, तत्र सूचाभिनये वाक्यं मूच्यत इति । तच्चासत्- परवाक्यापेक्षया हि तत्र निवृत्त्यकुराभिनयः भाविवाक्यापेक्षया तु ततोऽन्यैव सूचा । अनभिनेय एवाभिनयनलक्ष्यं प्रत्यपरिचयोऽयमपराध्यति । किंचिद्वा- क्यार्थप्रग्रहणेन किमयमों न स्वीकर्तुं शक्यो येन पुनर्वाक्यशब्दोपादानं स्यात्, तस्मात्परोदीरितवाक्यार्थ एव ह्यसौ चितो न तु वाक्यमित्यास्ताम् । तदिदमुक्तपूर्व गद्यपद्येतरचतुःप्रकारवाक्यं तदर्थसूचने भेदादष्टधा सूचा- भिनयादनु षोडशधा युक्तम् । परवाक्यस्य न भिन्नाङ्गतेत्यधुनवोपपादितम् । हृदयस्थो निर्वचनैरङ्गाभिनयः कृतो निपुणसाध्यः । मूचैवोत्पत्तिकृतो विज्ञेयस्त्वङ्कुराभिनयः ॥ इति अन्यपरेऽषि वाक्ये यद्गीभूतं हृदयस्थं वस्तु तनिष्ठो योऽभिनयोऽङ्गवि- कारैर्वचनशून्यैः सम्पादितः मूचातुल्यः सोऽङ्कुरो नाम शारीरः। यथा साग- 1 ब - हृदयौः 2 य - अङ्गविकारैः भ - अभिनयैः 3 न - कृते 4 भ. सूच्वैवाघू(पूर्णकृतो 8 - सूचेव * एकैनैव वचः क्रमेण(१) ·द्वाविंशोऽध्यायः 'यत्तु शिरो मुखजङ्कोरुपाणिपादैर्यथाक्रमं क्रियते। शाखादर्शन मार्गः शाखाभिनयः स विज्ञेयः॥ ४७ रिका-जाव अहं पि कुसुमाइं अवचाइअ कामदेवं पूअइस्स-इत्यभिधा- यैतद्वाक्ये गर्मीभूनं कुसुमापचयमङ्गविकारैर्दर्शयति । यच्चायमकुरो निपुणैरेव प्रयोवृभिः सामाजिकैश्च साध्यः आपाद्यः चेतसा ध्यात उत्पत्त्या स्वबु- द्धिकल्पनयापचितः । यद्यपि कविवाक्यान्यवानोपजीव्यानि, तथापि यादव कुसुमापचयकर्म सागरिकायाः सौभाग्यसौन्दर्यप्रेमसाध्वसादिगर्भ न तादृशं तापसस्य तदुभयविलक्षणं 'यः......वेद्या (?)' इत्येवमादि तत्सर्व बचनेभ्य एवाकृष्यते तथा विस्पष्ठेन च तथाबचनतो लभ्यमेतत् । अपि तु पर्यालोच. नातिशयगम्यमिति निपुणसाध्यमित्युक्तम् । अन्ये तु नचाया उत्पत्तिभागेन तुल्योऽङ्कुरस्तस्याः प्राग्भावे वचनशून्य- त्वादिति । इदं त्वनुक्तसमासं (नं ?) निर्वचनशब्देनोक्तत्वादर्थस्य । यत्तु शिरोमुखजङ्कोरुपाणिपादैर्यथाक्रमं क्रियते । शाखादर्शनमार्गः शाखाभिनयः स विज्ञेयः ।। समस्तेन शाखाव्यापारेण वर्तनाप्रधानतया प्रयुक्तः शाखाभिनयः शिरो- मुखनचोरु चेत्यादिना कृतैकवद्भावेन द्वन्द्वपदसमूहेन पुनः (श्लोक) इन्द्रेन, नाटयायितमित्यादि स्थान इत्यादि च । पूर्वप्रविष्टस्य पात्रस्यापरपात्रं प्रविश्य तदूपमुदीक्षमाणस्य प्रवेशोऽपि तझुवागानतत्सूचापरिक्रमणादिकालेन किंचिनाध्यमस्तीति तत्काले पूर्वपात्रेण ये समुचिता उपचाराः क्रियन्ते नाट्यायितमित्याद्या यास्तात्पर्यम् । पूर्वप्रवि- ष्टेन पात्रेण सह सङ्गमं विधाय पश्चात्मविष्टस्य पात्रस्य पूर्वप्रविष्टपात्रपरिक्रम- णादिकाले स्थानकेनैवासीनस्य तूष्णीं स्थिती प्राप्तायामभिनयः तदपि नाटयायितमित्यपरायास्तात्पर्यमिति श्रीशङ्कुकायाः। तच्चायुक्तम् । अन्यो- न्यसङ्गमावधि यत्पात्रस्य चेष्टितं तदपरोदितवाक्यार्थरचनोचितत्वं वा निर्वचन- कादौचित्यमात्रादेवोपनतं वा, पूर्वत्र पक्षे निवृत्त्यङ्कुरः उत्तरत्राङ्कुरः इत्युभयं न नाट्यायितम् । भ• यस्तु 1 च- यस्तु यस्तु शिरोजकोरुपाणिपादादिभिर्विरचितो विधिवत् (1) 2 च • भुज 3 भ - देशित च - दर्शित ·१७२ नाव्यशास्त्रम् नाट्यायितमुपचारैर्यः क्रियतेऽभिनयसूचया नाट्ये। काल प्रकर्षहेतोः प्रवेशकैः संगमो यावत् ॥ तथा हि प्रयोगकुशला एवंविधे विषये धर्मी-लिखति इति, प्रति पाल- यन्नास्ते (इति), यथापुष्पापचयं नाटयतीति । नाटयस्य सन्धानरूपत्वं च वाक्यं सूचादीनामपि संभवत्येव । न वा नाटयेन नाटयं सन्धीयत इति नाट्यायितवाचोयुक्तिरपि कथम् । तस्मादित्यमेतद् व्याख्यातव्यम्-इह यदा वमोऽप्येकघनो दृश्यते तन्मध्यत एव च किं दृश्यमानं परस्य स्वप्न एव जाग्रदूपतामापादिते खमोऽयं मया दृष्ट इति वर्ण्यते, तदा जाग्रदपेक्षया स्वम- व्यवहारः, न तत्र पारमार्थिक इत्यौपचारिकं तदपेक्षं तस्य स्वमत्वमिति तस्य खमायितव्यवहारो दृष्टः । एवमिहापि नाटय एकघनस्वभावे हि स्थिते तत्रै- वासत्यनाट्यानुप्रवेशानाट्यपात्रेषु सामाजिकीभूतेषु तदपेक्षया यदन्य नाटयं तस्य तदपेक्षया नाटयरूपत्वं पारमार्थिकमिति नाट्यायितमुच्यते । तच्च द्विविधं नाट्यरूपकनिष्ठभेव वा कार्यान्तरनिष्ठं वा । तस्य क्रमेण लक्षण- मार्याद्वितयेनोच्यते । नाटये यत्प्रवेशकर्नाटयान्तरगतैरिव पातः अत एव ततः प्रविशतीत्युक्तः सङ्गमः क्रियते तनाट्यायितम् । कीदृशैरभिनयद्वारेण यत्सू- चनं तयोपचारैः परमार्थतयोपचर्यमाणैः । ननूभयमपि नाटयं कस्मान भवति नत्वेकपनतेत्याशङ्कयाह कालपकर्षलक्षणादेतोरन्योन्यभिन्नकालत्वात् कथं तत्रैकघनता युक्तेति भावः । यावदिति भूयस्तरं प्रबन्धं व्यामोतुं परि- मित वा सर्व नाट्यायितमित्यर्थः । तथा यावदिति स्वमे खम्मान्तरं तत्राप्य- न्यत् खमान्तरमित्यादिन्यायेन वा भवत्वेक(घनोत्वमाथितवृत्त्या वा सर्वथा तन्नाटयायितम् । तत्रास्य बहुतरव्यापिनो बहुगर्भस्खमायिततुल्यस्य नाट्यायि- तस्योदाहरणं महाकविसुबन्धुनिबद्धो वासवदत्चानाट्यधाराख्यः समस्त एव प्रयोगः । तत्र हि बिन्दुसारः प्रयोज्यवस्तुक उदयनचरिते सामाजिकीकृतः, असावप्युदयनो वासवदत्ताचेष्टिते । एष चार्थ: -खस्मिन् सूत्ररूपके दृष्टे सज्ञानो भवति । अतिवैतत्यभयात्तु न प्रदर्शितः । एकस्तु प्रदेश उदाहियते तत्र ह्युदयने सामाजिकीकृते सूत्रधारप्रयोग:-" तव सुचरितैरेष जयति" इति, तत उदयनः 'कुतो मम सुचरिता'नीति सार्ने विलपति- 1 न · सूचना 2 ज - प्रहर्ष 3 ड - प्रवेशने सङ्गम भ समागमे - ·द्वाविंशोऽध्यायः स्थाने ध्रुवावभिनयो 'यः क्रियते हर्षशोकरोषाद्यैः । नावरससंप्रयुक्त यं नाट्यायितं तदपि । ४९ एवम्ब कि *कटकपिङ्गलपालकैस्तैभक्तोऽहमप्युदयनः मृतलालनीयः । योगन्धरायण ममानय राजपुत्री हा हर्षरक्षित गतस्त्वमपप्रभावः ।। तत्रैव विन्दुसारः सामाजिकीभूतः परमार्थतामभिमन्यमानो “धन्या खलु (ईदृशभक्तस्य) प्रलापेः" इत्युच्छ्सति । प्रतीहारी आत्मगतं-"अअणिद- परमत्थकळणेहिं पिच्छइ खु देवो" इत्यादि । परिमितव्यापिनो निगर्भस्य नाट्यायितस्योदाहरणं यथा बालरामायणे गर्भाङ्के सीतास्वयंवरे । एवं तावन्नाट्यरूपकनिष्ठं नान्यायितं व्याख्यातम् । कार्यान्तरनिष्ठं तूच्यते । इह यदाभ्यन्तररसाविष्टना भवति तदा ध्रुवायोगाभिनयः स्वतुल्य- तामापाद्यमानः परस्परमिलिताकारकता काकतालीयेनोपनिपातात् (संभा. व्यते)। यथा-नळिनीदळए णीसहसुकदेहिं आतथा मुच्चइ । पळइ विअभइ विज्जइ हंसी णळिणीवणे वि णत्थिज्जइ ।। इत्यादौ । तत्र हि प्रयोक्तुरेवमभिसन्धिध्रुवामभिनयेन दर्शयामीति । किं तु प्रासादिक्यध्रुवायां गीयमानायां, “यत्र काव्येन (वाक्येन?)नोक्तं स्यात् तत्तु गीतं प्रसाधयेत्" (अ ३२) इति वचनात् ध्रुवार्थस्तनोचित आघातः, प्रयोगोहि वहुविधां मदनावस्थां नाटयतीति । एवं भूतोऽङ्कुरखभावः पौर्वापर्यपर्यालोच- नवशात् तथाभूत एवोपनिपतित इति, अप्रयुज्यमानापि (ध्रुवा) काकतालीयेन प्रयोगमुपांशुरूपा नाटयमपि नाट्यमिव शासत इति तथाविधनाट्यायितत्वा- पादकः शारीराभिनयो नाटयायितमिति दर्शयति स्थाने ध्रुवावभिनयो यः क्रियत इति । भावैर्व्यभिचारिभिः रसैः खस्थायिभिः ये संप्रयुक्ता आविष्टाः तत्संपादनैकमनसः श्योक्तारस्तैर्यो ध्रुवास्थिति ध्रुवार्थविषयोऽभिनयः क्रियते । कथं, स्थाने प्रसङ्गे सति काकतालीयवशादित्यर्थः। योऽभिनयः शारीरो नाट्यायितम् । ननु किं प्रतिपदमभिनयता, नेत्याह हर्षादिभिरिति तत्सूचकैरङ्गोपाङ्गसत्त्वैरित्यर्थः । तदपीति न केवलं पूर्व यावदिदमपीति । 1 च . यत् 2 ज- कोपाद्यैः 3 भ - संप्रयुक्तं प - संप्रविष्टैः द - संप्रयुक्तो यो 4 न - तब कटकादय उदयनस्य भ्रातरः ·॥ १७४ नाव्यशास्त्रम् 'यत्रान्योक्तं वाक्यं सूचाभिनयेन योजयेदन्यः । 'तत्संबन्धार्थ'कथं भवेन्नित्त्यङ्करः सोऽथ ॥ 'ऐतषां तु भवेन्मार्गो यथाभावरसान्वितः। यनान्योक्तं वाक्यं सूचाभिनयेन योजयेदन्यः । तत्संबन्धार्थकथं भवेनिसच्यङ्कुरः सोऽथ ।। अन्योक्तं वाक्यं कथमन्यसूचाभिनये चित्तवृत्तिमूचकेनाङ्गोपाङ्गसत्व- क्रमेण दर्शयेदित्याशङ्कय हेतुमाह तत्संवन्धकथमिति बीजादेनिवृत्तिं यथाङ्कुरः सूचयति, एवं निवृत्ते वाक्ये (तदनुर)यति निवृत्त्यङ्कुर उक्तः। तथा हि विदूषकेण वत्सराजे "अवि सुहयदि दे लोअणाणं" इति पृष्टे सागरिका- " सञ्चं जीविदमरणाणं अन्तरं वदामि" इति, ततो राजा-" मुखयतीति किमुच्यते । कृच्छ्रेणोरुयुगं व्यतीत्य सुचिरं" इत्यादि पठति । तस्मिन् क्रमेणा- कर्ण्यमाने सागरिकाया यथाभूत(संशयोत्कण्ठारागोदयजनितो) व्यभिचारि- सत्त्वयोजितः सत्त्वाङ्गोपाङ्गपरिस्पन्दो दृश्यमानो निवृत्त्यङ्कुरः। (निवृत्त्यकुरो) नाट्यायितं च वासवदत्तानाट्यधारे प्रतिपदं दृश्यते । एतेषां च सर्वा- भिनयैः सम्भूय वृत्तित्वात् सर्वत्र चाभिनेये प्रायशः सद्भावात् सामान्या- भिनयत्वं तदर्थमेव च वितत्येतत्स्वरूपाभिधानम् , यत्पूर्वमुक्तम्- अस्य शाखा च नृत्तं च तथैवाङ्कुर एव च । त्रिविध वस्त्वभिनयः.. इति तेन सहास्य यथा न विरोधस्तथैवोपपादितमुपाङ्गाभिनय इति तत एवावधार्यम् । किं पुनरुक्ताभिधानेन । एवमाङ्गिक सामान्याभिनयमुपपाद्य वाचकमुपपादयति एतेषां तु भवे- न्मार्ग इति विषय इत्यर्थः। वाक्यभावे यद्यप्यात्मापि शरीरो निर्विषय एव तेन यदेके शाखाङ्कुरनाट्यायितानां च वाक्यविरहितत्वं मन्यमाना एतेषामिति 2 ब-तं य तत्संबद्ध 3 ड - कृतं निवृत्त मेवाङ्गुरं विद्यात् 4 च - एतेषां च स्मृता मार्गा...न्विताः...निर्दिष्टाः...स्मकाः. ज - एतेमार्गास्तु विशेया...न्विताः...निर्दिष्टाः...त्मकाः नाट्यधारशब्दो नाट्यपार इति नाट्यसार इति च रश्यते । नाट्यपार एव साधुः स्यात् । - ...... 13. यस्तु भ-यञ्च ·१७५ द्वाविंशोऽध्यायः 'काव्यवस्तुषु निर्दिष्टों द्वादशाभिनयात्मकः ॥ ५१ आलापश्च प्रलापश्च विलापः स्यात्तथैव च। अनुलापोऽथ संलापस्त्वपलापस्तथैव च । ५२ सन्देशश्चातिदेशश्च निर्देशः स्यात्तथापरः उपदेशोऽपदेशश्च व्यपदेशश्च कीर्तितः ५३ 'आभाषणं तु यहाक्यमालापो नाम स स्मृतः अनर्थकं वचो यत्तु प्रलापः स तु कीर्तितः ॥ ५४ 5 ३ सर्वेषामित्यादि वाक्यमूचानिवृत्त्यङ्कुरमात्रविषयत्वेनैव मंकोचन्ति, ने न तत्त्वज्ञाः, सर्वोऽप्यभिनयो वाक्योपजीवनमन्तरेण नियमहत्वभावादसमञ्ज- सतामभ्येति । केवलं तत्कालिकातत्कालिकाटिमात्रेण वाक्यं भिद्यतां नाम । एतच्चोपाङ्गाभिनये वितत्योपपादितम् । काव्यवस्तुष्विति दशरूपकभेदेषु द्वादशरूपोऽभिनयात्मको वाचिकाभि- नयस्य भाव इत्यर्थः । द्वादशप्रकारानुदिशति आलापश्चेत्यादिना तानेव क्रमेण लक्षयति आभाषणं वित्यादिना । युष्मदर्थविषयमुपदेशादिशून्य यद्वचनं तदालाप इत्यर्थः । “विभ्राजसे मकरकेतनमर्चयन्ती" (रत्ना-१), जयतु भवान्" इत्यादि । अनर्थकं वचो यत्तु स प्रलाप इति पर- स्परमसम्बद्धं मौादिवशादित्यर्थः । यथा दरिद्रचारुदत्त* शकार:- "शुणामि मल्लगन्ध, अन्धआळशच्चिदादो उण णीसआदो हिदुत्तं एळामि (शृणोमि माल्यगन्धम् , अन्धकारसंचितया पुनर्नासिकया (तदुक्तं) आलोक- यथावा 1 भ - काव्यवस्तुविनिर्दिष्टाः म - काव्यबन्धेषु न - कार्याः 2 6 निर्विष्टाः 3 ज -च ड - अन्यः 4 3 - हाप 5 ड . च तथैवच 6 य - आभाषणे 7 न. बच्च 8 च - स प्रलापश्च कीर्तितः ड - संशितः भ. सप्रलापः प्रकीर्तितः दरिदचारुदत्तमिति मृच्छकव्यां प्रथमाङ्कस्य नाम.

·१७६ नाट्यशास्त्रम् 'करुणप्रभवो यस्तु विलापः स तु कीर्तितः । बहुशोऽभिहितं वाक्यमनुलाप इति स्मृतः॥ ५५ 'उक्तिप्रत्युक्तिसंयुक्तः संलाप इति कीर्तितः। पूर्वोक्तख्यान्यथावादो पलाप इति स्मृतः॥ ५६ 'तदिदं वचनं ब्रूहीत्येष सन्देश उच्यते 'यत्त्वयोक्तं मयोक्तं तत्सोऽतिदेश इति स्मृतः॥ ५७ यामि) (मृच्छ-१)। करुणप्रभवो यस्तु स विलाप इति । करुणग्रहणं दुःखोप- लक्षणम् , तेन विपलम्भोऽपि गृह्यते । तत्र करुणरससंबन्धं वचनं, (दुःखे) यथा-कासि प्रयच्छ मे प्रतिवचनम् , विप्रलम्भे यथा-वाणाः पञ्चमनो- भवस्य (रत्रा-३) इत्यादि । एतत्प्रधानादेव कामावस्थाविशेषो विलापः (तासु षष्ठयवस्था) इति वक्ष्यते । बहुशोऽभिहितं वाक्यमनुलाप इति । अनुवादार्थ तदेव पुनरुच्यमानमित्यर्थः। यथा-"द्वीपादन्यस्मादपि" (रत्ना १) इति सूत्र- धारेणोक्ते नेपथ्ये यौगन्धरायणः-एवमेतत् , दीपादन्यस्मादपीत्यनुवदति । उक्तिप्रत्युक्तिसंयुक्तः संलाप इति । यद्विधान्युदाहरणानि (१)। पूर्वोक्तस्यान्यथा वादोऽप्यपलाप इति । यथा कृत्यारावणे गौतमीरूपच्छन्ना रामाक्रन्दितं लक्ष्मणे श्रावयितुकामा शूर्पणखा पूर्वमाह-"अवि सुदं ने"(अपि श्रुतं त्वया)। ततः सीता (ससंभ्नमम् )-" अये किंति" (अये किमिति)। ततः सा- अं वञ्चिते, सत्यं गौतमीमेव मामियं सीता जानात्वित्येवं ह्याह, “णं मए णक हण्णिदं, अवि सुदंते" (इति)। तदिदं वचनं ब्रूहीत्येष सन्देश इति । उदा- हरणेन लक्षणमुन्नेयम् । ततः परमुखेनान्यस्य खवचोऽपणं सन्देश इति । अतिदेशस्त्वयोक्तं युक्तं मयोक्तमिति सिद्धनासिद्धस्य तुल्यतापादनमतिदेश इत्यर्थः । अनोपदेशातिदेशयोरुपमानस्य च साहित्यविषये तार्किकमीमांसक- विषये विशेषप्रतिपादनं यत् टीकाकारैः कृतं तत्सुकुमारमनोमोहनं वृथा 1 च - दुःखशोकोद्भवं यत्तु. न - करुणप्रभवं यत्तु 3 ड . प्रकीर्तितः 4 न - उत्तप्रत्युक्त 5 च - त्वमिदं 6 च - अतिदेशस्त्वयोक्तं यचन्मयोतमिति स्मृतः । , 2 ड - इति स स्मृतः ·१७७ ५८ द्वाविंशोऽध्यायः 'स एषोऽहं ब्रवीमीति निर्देश इति कीर्तितः। व्याजान्तरेण कथनं व्यपदेश इहोच्यते ॥ इदं कुरु गृहाणेति ह्युपदेशः प्रकीर्तितः । अन्यार्थकथनं यत् स्यात् सोऽपदेशः प्रकीर्तितः । एते मार्गास्तु विज्ञेयाः सर्वाभिनययोजकाः । सप्तप्रकारमेतेषां पुनर्वक्ष्यामि लक्षणम् ॥ ६० प्रत्यक्षश्च परोक्षश्च तथा कालकृतास्त्रयः । आत्मस्थश्व परस्थश्र प्रकाराः सप्त एव तु ॥ ६१ भ्रमणिकामात्रं प्रकृतानुपयोगादिहोपेक्ष्यमेव । स एवैषोऽहं ब्रवीमीति निर्देश इति लक्षणम् । व्याजान्तरेण कथनं व्यपदेश इति व्याजविशेषेणेत्यर्थः। यथा मुद्राराक्षसे क्षपणकस्य राक्षसदूषणार्थ तावन्नगरान्निर्वासनं तत्र च चाण- क्येन व्याजेन वचनं कृतम्-" अयं पापीयान् (जीवसिद्धिः) राक्षसप्रयुक्त- विषकन्यया पर्वतेश्वरं घातितवान् ततो निर्वास्यते" इति । इदं कुरु गृहाणेति धुपदेश इति नियोग इत्यर्थः । अन्यार्थकथनमपदेश इति स्वयं विवक्षितस्यान्य एव वक्तीत्यन्यकथनमित्यर्थः । यथा भीमं प्रति सहदेवः-एवं गुरुणा सन्दिष्टं मुयोधनस्येति (वेणी-१)। उपसंहरति एते मार्गास्त्विति सर्वेषु षट्स्वपि शारीष्वित्यर्थः । तथा अभिनीयन्त इत्यभिनया नाटकादिकाव्यविशेषाः तेषु, यतः सामान्येन भवन्त्यत एवैते सामान्याभिनया इति तात्पर्यम् । 1 ज - सोऽयं ब्रवीमि यदहं निर्देशः स तु संशितः (8. स एकोऽहं ब्रवी- मीति......) 2 भ - करुणं 3 म - प्रकीर्तितः ड - भवेत्त सः 4 ड. देश इति स्मृतः 5 ज - तु . 6 ज - इति स्मृतः 7 भ . हि 8 भ - वाक्य 9 च - प्रकारास्तेषां च पुनर्वस्यामि तत्त्वतः 10 न - तत्वत: 11 ज - कृताचवा 12 ज- चैव तु भ- कीर्तिताः 28 ·१७८ नाव्यशासम् 'एष ब्रवीमि नाहं भो वदामीति च यहचः। प्रत्यक्षश्च परोक्षश्च वर्तमानश्च तद्भवेत्॥ ६२ अहं करोमि गच्छामि वदामि वचनं तव । 'आत्मस्थो वर्तमानश्च प्रत्यक्षश्चैव स स्मृतः॥ ६३ करिष्यामि गमिष्यामि वदिष्यामीति यहचः। आत्मस्थश्च परोक्षश्च भविष्यत्काल एव च ॥ ६४ हता जिताश्च भग्नाश्च मया सर्वे द्विषद्गणाः। आत्मस्थश्च परोक्षश्च वृत्तकालश्च स स्मृतः॥ ६५ [त्वया हता जिताश्चेति यो वदेन्नाट्यकर्मणि। परोक्षश्च परस्थश्च वृत्तकालस्तथैव च ॥ ६६ एष ब्रवीमि कुरुते गच्छतीत्यादि यहचः। 'परस्थो वर्तमानश्च (प्रत्यक्षश्च) भवेत्तथा ॥ ६७ ६ अथात्रैव भेदान्तराण्याह आत्मस्थश्च परस्थश्चेत्यादि । अत्रोदाहरण- दिशमाह अहं करोमीत्यादि । 1 - एष इत्यादिश्लोकचतुष्टयस्य भ - मातृकायां पाठभेद:-कृतं मया करि- न्येऽहं करोमीति च यद्वचः। भूतं भवद् भविष्यच तदात्मस्थमुदाहतम् । स करोति कृतं तेन करिष्यति च यद्वचः । भवद्भूतं भविष्यञ्च परोक्षं परसंस्थितम् । एष चके करोत्येष करिष्यति च यद्वचः । भूतं भवद्भविष्यं च प्रत्यक्षं परसंसितम् 2 ज. प्रवीति ज- परस्स: 4 च . प्रत्यक्षे आत्मसंस्थश्च वर्तमानश्च 53- परसव वृत्तकालस्तु एतच्छलोकचतुष्टयं च • मातृकायामेव विद्यते 73. मात्मसन्ध परखच वर्तमानश्च स स्मृतः 6 ·द्वाविंशोऽध्यायः सं गच्छति करोतीति वचनं यदुताहृतम् । परस्थं वर्तमानं च परोक्षं चैव तद्भवेत्॥ ६८ करिष्यन्ति गमिष्यन्ति वदिष्यन्तीति यद्वचः। परस्थमेष्यत्कालं च परोक्षं चैव तद्भवेत् ] इस्तमन्तरतः कृत्वा यहदेनाट्यकर्मणि। 'आत्मस्थं हृदयस्थं च परोक्षं चैव तन्मतम् ॥ परेषामात्मनश्चैव कालस्य च विशेषणात् । सप्तप्रकारयायैव भेदा ज्ञेया अनेकधा ॥ ७१ इदानी विषयभेदकृतमात्मस्थस्यापि पारोक्ष्यं दर्शयति हस्तमन्तरतः कृत्वेत्यादि । खगतजनान्तिकापवारितकेषु वक्तुरात्मस्थं पानान्तराणां चाप्र- त्यक्षं नाटयधर्मीवशादित्यात्मस्थमपि तत्परोक्षम् । लोकधाप्यात्मस्थं परो- क्षम् । यथा-" मुप्तो मचो न्वहं किल विललाप" इति । यदाहोत्तमविषये- ऽपि चित्तव्याक्षेपादिभ्यो (लिट् भवतीति । अन्य)भेदानां कार्येण (सम्भव) माह- परेषामात्मनश्चैव कालस्य च विशेषणात् । सप्तप्रकारस्यास्यैव भेदा ज्ञेया अनेकधा ।। एते प्रयोगा विज्ञेया मार्गाभिनययोजिताः । एतेष्विह विनिष्पनो विविधोऽभिनयो भवेत् ॥ इह तावद्वाक्यं द्वादशधाभिन्नं तत्राप्यात्मस्थपरस्थयोः प्रत्यक्षत्वपरो- क्षत्वाभ्यां चतुर्विधत्वं चतुर्णा कालत्रयेण गुणने द्वादशभेदाः । भूतभविष्यतो- 2 च. 1 च- मातृकायामयं श्लोकः "परेषां" इति श्लोकानन्तरं वर्तते विपर्ययात् 3 च - प्रकारास्तस्यैव 4 य - बनेकधा भ - बनेकशः ·१८० नाट्यशास्त्रम् 'एते प्रयोगा विज्ञेया मार्गाभिनययोजिताः। 'एतेष्विह विनिष्पन्नो 'विविधोऽभिनयो भवेत् ॥७२ शिरोहस्तकटीवक्षोजङ्कोरुकरणेषु तु। समः कर्मविभागो यः सामान्याभिनयस्तु सः॥ ७३ ललितैर्हस्तसंचारै स्तथा मृद्वचेष्टितैः। अभिनेयस्तु नाट्यज्ञै रसभावसमन्वितैः ।। ७४ रपि प्रत्यक्षत्वं योगिप्रत्यक्षादिदृशा न भवति । एवं द्वादशानां तावद्भिर्गुणने चतुश्चत्वारिंशदधिकं शतम् । संस्कृतेतरभेदेन त्रिविधत्वं यदुक्तं तेन गुणने द्विपञ्चाशदधिकानि नवशतानीति (1) वाक्याभिनयस्य भेदाः । सूचाया वाक्यतदर्यभेदाद द्वैगुण्यम् । तेन एकोनविंशतिशतानि चतुरधिकानि सूचा- भेदाः । वाक्यतुल्या एवाङ्कुरभेदाः सूचाभेदैर्गुणनीयास्तैः, पुनः शाखाभेदा- स्वैरपि द्विविधनाटयायितभेदस्तावद्भिनिवृत्त्यङ्गुरभेदा इति कोटिशतान्यनेकानि भवन्ति । न तु यथा श्रीशङ्कुकेनोक्तं चत्वारिंशत्सहस्राणीत्यादि । एवं विशिष्टः सामान्येनाभिनीयमानः संभूयाभिनयैर्युक्तः सर्वाभिनयेषु सामान्यभूत इत्येवं यः सामान्याभिनय अस्या एकीभावनिबन्धनभूताया अलातचक्र[ मण्डल]संनिभत्वसम्पादिकाया सामान्याभिनयक्रियायाः 1 श्लोकाधं चभ - मातृकयोर्न दृश्यते 2 ड . प्रयोक्तृभिः 3 ड - मार्गा शभिनये स्मृताः ड - मार्गा झभिनयाश्रयाः (न - त्मिकाः) 4 न - एभिरेव ब - एभिर्मागों, भ - एभिर्मानः 5 भ - विविधाभिनयो 6 ड . मतः 7 भ. वदनपाण्यूरुजबोदरकटीगतः । समकर्मविभागो यो विविधाभिनयस्तु सः ज- वदनहस्तोरुजलोदरकटीगतः । समकर्मविपाको यः सामान्याभिनयः (8 - पाद.. कृतः) च - वदनहस्तोरः कटयूरुचरणाश्रयः। समः कर्मविभागे यो विविधाभिनयः 8 च . विन्यासैः च - नेयं...समन्वितम् ।

·१८१ ७५ द्वाविंशोऽध्यायः 'अनुद्धतमसंभ्रान्तमनाविद्धाचेष्टितम् । लयतालकलापात प्रमाणनियतात्मकम् ॥ सुविभक्तपदालापमनिष्टुरमकाहलम् । यदीदृशं भवेन्नाट्यं ज्ञेयमाभ्यन्तरं तु तत् ॥ ७६ एतदेव विपर्यस्तं स्वच्छन्दगतिचेष्टितम्। 'अनिबद्धगीतवाद्यं नाट्यं बाह्यमिति स्मृतम्। 'लक्षणाभ्यन्तरत्वाद्धि तदाभ्यन्तरमिष्यते। 'शास्त्रबाह्यं भवेद्यत्तु तद्बाह्यमिति भण्यते ॥ अनेन लक्ष्यते यस्मात्" प्रयोगः कर्म चैव हि। तस्माल्लक्षणमेतद्धि नाट्येऽस्मिन् संप्रयोजितम् । ७७ ७८ प्राधान्यप्रदर्शनार्थमाह अनुद्धतमसंभ्रान्तमित्यादि । अनाविशन्देनाङ्गिक - विषयं सामान्य दर्शयति । एतदभावं दुष्टत्वमिति दर्शयन् व्यतिरेकक्रमेणापि सामान्याभिनयस्यावश्योपादेयतामाह एतदेव विपर्यस्तमित्यादिना। आभ्य- न्तरमिति (वयमेव विवृणोति) लक्षणाभ्यन्तरत्वादिति । ननु वागाभि- नयोपेत इति लक्षणं तस्य बाह्योऽप्यस्तीत्याशङ्कयाह अनेन लक्ष्यते यस्मा दिति सामान्याभिनयरूपमेव लक्षणमिति तात्पर्यम् । (संपयोजितमिति) नाव्यविषयाः प्रत्येकं तावत् क्रिया एकीभावं नेयाः, एकीभावगतम क्रियासमूहोऽप्येकीभावं नेय इत्येतत् । कर्ममयोगशब्दाभ्यां नाव्य इति 33. 6 म 1 च - अनुद्भर्ट भ - अनुद्भटमसंक्रान्तं 2 च - काल ड - कलापादि नियमात्मकः 8 - आत्मजात् भ - कालायातप्रमाणनियमान्वितम् 4 3 - अना- कुलम् 5 3 - अभ्यन्तरं अनुबद्ध च - अति 7 च - लक्षणाभ्यन्तरं यस्मात्तस्मादाभ्यन्तरं स्मृतम् 83 तदभ्यन्तरं 9 च - शास्त्रार्थबाघभावा (g) बाह्यमित्यभिधीयते 10 3 - संक्षितम् भ - विश्रुतम् 11 ब - यसिन् 12 भ- वा बुधैः 13 भ - समुदाहतम् । - ·१८२ नाव्यशाखम अनाचार्योषिताये च ये च शास्त्रबहिष्कृता। 'बाह्यं प्रयुञ्जते ते तु अज्ञात्वाचार्यकी क्रियाम् । ८० शब्दं स्पर्श च रूपं च रसं गन्धं तथैव च । 'इन्द्रियाणीन्द्रियार्थीश्च भावैरभिनयेद्बुधः॥ कृत्वा साचीकृतां दृष्टिं शिरः पार्श्वनतं तथा। 'तर्जनी कर्णदेशे च बुधः शब्दं विनिर्दिशेत् ॥ ८२ सप्तम्या कथयति-अनेन विना स्फुटं नाट्यरूपत्वमेव साक्षात्काराध्यव - सायरूपं रसानुप्राणितं तन्न संपद्यत इति । व्युत्पत्तिदूरीभावं त्वनधीयानां, भट्टपुत्रादौ तदभावात्तदाह अनाचार्योषिता ये चेत्यादिना । अथ संभूयाभिनयरूपत्वमेव सामान्याभिनयमाह शब्द स्पर्श चेत्यादि। इन्द्रियशब्दस्येन्द्रियार्थशब्देन स्पर्शादिविशेषणस्यासंभवम् , स्वविषयग्रहणा- वेशः स्वकरणग्राह्यतावेशश्च सर्वेषामिन्द्रियाणां विषयाणां च प्रदर्श्यते, अत एवैष सामान्याभिनयनेयेऽर्थद्वयेऽभिनयस्य साधारण्यम् । भावैरिति क्रिया - विशेषैरित्यर्थः । तानाह कृत्वा साचीकृतां दृष्टिमित्यादि। अनेनादरवशा- समस्तो भरः श्रोत्रदेशमनुयाति, यथोक्तं- तथाहि शेषेन्द्रियवृत्तिरासां सर्वात्मना चक्षुरिव प्रविष्ठा ॥ (रघु ७-१२) इति चकाराच्छोत्रमपि शब्दग्रहणाविष्टमनेनाभिनीतं भवतीत्याह । मुत्तरत्न । 13 - उदिताः भ . अनाचार्य हिताः ब - अनाचार्याहिताः 2 च - बहिर्गताः 3 च - बाह्यस्ते (न्ते) (3) तु प्रयोज्यन्ति क्रियामात्रैः प्रयोजिते य - बाह्यं ते तु प्रयोस्यन्ते क्रियामन्यैः प्रयोजिताम् (8 - हेतु...मन्त्रैः) 4 ज - इन्द्रियैः 5 भ. भावेन 6 य - पानितं, प.पाबें 7 3. तर्जनी कर्णदेशे तु शब्दं त्वभिनवे. 8 च - तु बुधः शब्दान् नियोजयेत् इन्द्रियस्येन्द्रियार्थेन शब्दस्पर्शादिविशेषेण स्यात् संभवा-इति पाठः स्यात् ।

·१८३ द्वाविंशोऽध्यायः किंचिदाकुञ्चिते नेत्रे कृत्वा भ्रूक्षेपमेव च। तथाऽसगण्डयोः स्पर्शात् स्पर्शमेवं विनिर्दिशेत् ।। कृत्वा पताको मूर्धस्थौ किंचित्प्रचलिताननः । निर्वर्णयन्त्या दृष्टया च रूपं त्वभिनयेद् बुधः॥ ८४ किंचिदाकुञ्चिते नेत्रे 'कृत्वोत्फुल्लां च नासिकाम् । एकोच्छवासेन चेष्टौ तु रसगन्धौ विनिर्दिशेत् ॥ पञ्चानामिन्द्रियार्थानां भावा ह्येतेऽनुभाविनः । "श्रोत्रत्वङ्केत्रजिह्वानां घाणस्य च तथैव हि ॥ ८६ 'इन्द्रियार्थाः समनसो भवन्ति ह्यनुभाविनः । न वेत्ति ह्यमनाः किंचिद्विषयं पञ्चधागतम् ॥ "मनसस्त्रिविधो भावो विज्ञेयोऽभिनये बुधैः । ८७ एतदुपसंहरति पश्चानामिन्द्रियार्यानामित्यादि । इन्द्रियार्थाः समनस इति यथाशब्दादिग्रहणक्रियाभिः शब्दः श्रोत्रे प्रतीयने, तन्मनोऽपि तदधि- ठाक्रमेणाधिष्ठानं कुर्वदित्यतोऽपि सामान्याभिनयः । तदुक्तम्-युगपद् डा. नानुत्पतिर्मनसो लिङ्गमिति । मनसस्त्रिविधो भाव इति वैशेषिकादिदृशि मनस्संयोगजो य आत्मन इच्छाद्वेषमाध्यस्थ्यलक्षणो भावः स मनस इत्युक्तः। 1 ज - भ्रुवोरुत्क्षेपणेन च 2 ड - अङ्गुलिः 3 ड - तु 4 य • कृत्वा फुल्ला 5 भ - नाडिकाम 6 न - चेदिष्टौ च . चोद्दिष्टौ ड - दृष्टेष्टौ भ. सहोच्छवासे. चेष्टौ तु 7 ब - इन्द्रियाणां च 8 भ - त्वचक्षुणजिह्वानां श्रोत्रस्य तु तथैव च (च • च . हि,) (म - जिह्वा-जिहा) 9 प - इन्द्रियार्थीश्च मनसो भावय- न्त्यनुमाविना 10 भ - भवन्तीह विभाविनः 11 3 - पञ्चहेतुकम् भ भूतजम् 12 भ-मानस: 13 य - अभिनयो बुधैः, 3. नयं प्रति । न्यायसू-१-१-१६.

·नाट्यशास्त्रम् 'इष्टस्तथा मनिष्टश्च मध्यस्थश्च तथैव हि ॥ ८८ 'प्रहलादनेन गात्रस्य तथा पुलकितेन च । 'वदनस्य विकासेन कुर्यादिष्टनिदर्शनम् ॥ ८९ इष्टे शब्दे तथा रूपे स्पर्श गन्धे तथा रसे। इन्द्रियैर्मनसा प्राप्तः सौमुख्यं संप्रदर्शयेत् ॥ ९० परावृत्तेन शिरसा नेत्रनासाविकर्षणैः' चक्षुषश्चाप्रदानेन ह्यनिष्टमभिनिर्दिशेत् ॥ ९१ "नातिहृष्टेन मनसा न "चात्यर्थजुगुप्सया। मध्यस्थेनैव भावेन मध्यस्थमभिनिदिशेत् ॥ ९२ 11 12 कापिलशि तु विन्ध्यवासिनो मनस एव, ईश्वरकृष्णादिमते मनःशब्देनान बुद्धिः । महादनेन गात्रस्येत्यादिकं विषयग्रहणक्रियास्वभीष्ठविषये निदर्श- यितव्यम् । अतोऽपि चास्य सामान्याभिनयत्वं द्रष्टव्यम् । एतदेव स्फुटयति दृष्टे(इष्टे १)शब्द इत्यादिना । सुमुखत्वं प्रसादादि- युक्तं वदनमित्यर्थः। विकर्षणानि सङ्कोचनानि च । बहुवचनेन मध्ये ग्रहण- सिदये विकासासंभिन्न इति दर्शयति । 2 भ- वा 1 च - इष्टोऽनिष्टश्च मध्यश्च तस्याभिनय उच्यते ड - इष्टोऽनिष्टस्तथा चैव मध्यस्थश्व तयैव हि 3 भ - गात्रप्रहादनेनेह 4 ज -नितान्तप्रक्रि याभिश्च सर्वमिष्टं निरूपयेत् भ - नितान्तास्त (तास्य ?) ढ · आननप्रक्रियाभिश्व 5 च - उष्टे (१) 6 च-घ्राणे 7 भ- मनसि 8 च- मनसि प्राप्ते 9 ब- सौख्यं संप्रति दर्शयेत् 10 भ · तथा पातेन चक्षुषः । नेत्रत्रासाशिततया ड. प्रदानेन च चक्षुषः । नेत्रत्रासाञ्चिततया 11 य - निर्णनैः। 12 भ - न चाति- मात्रं ष्टेन न जुगुप्साकृतेन तु ड न चातिमात्रष्टस्तु न चात्यन्तजुगुप्सया 18 च.चात्यन्त 14 भ - मध्यसाभिनयः स्मृतः ·१८५ द्वाविंशोऽध्यायः तेनेदं तस्य वापीदं स एवं प्रकरोति वा। परोक्षाभिनयो यस्तु मध्यस्थ इति स स्मृतः॥ ९३ आत्मानुभावी योऽर्थः स्यादात्मस्थ इति स स्मृतः। 'परार्थवर्णना यत्र परस्थः स तु संज्ञितः॥ प्रायेण सर्वभावानां कामान्निष्पत्तिरिष्यते। स चेच्छागुणसम्पन्नो बहुधा परिकल्पितः ॥ अथात्रैव पूर्वोक्तमकारसंभवं दर्शयति तेनेदमित्यादि । कृतं कर्तव्यमिति वाक्यशेषे भूतता भविष्यत्ता च । आत्मनि सुखादयोऽर्थाः समवायिन इति सर्व एव ते आत्मस्थाः स्युः, रूपादीनां चान्यत्र समवायात् सदैव परस्थता स्यादि- त्याशङ्कयाह आत्मानुभावी योऽर्थः स्यादिति । परशब्दसनिधानादात्म - शब्दोऽत्राईभावास्पदे प्रत्यगात्मनि वतते । नत्रात्मानमजुभावयति यदार्थः स आत्मस्थः । रूपादयोऽपि चैवं भवन्तीति जथं नालस्याः परमुखादयश्च नैव- मिति कथमात्मस्थाः। अथ कामोपचारस्य सामान्याभिनयत्वमुपपादयति प्रायेण सर्वभावाना- मिति । कामादिति इच्छानः। यद्यप्यनिच्छोः किश्चिद्भवति तदपि प्राक्तनं च कर्माधिपत्यात् । कर्मस्थापूर्वकमिति मायग्रहगं व्याप्त्यर्थः कामादेव निष्प- तिरित्यर्थः। ननु कोऽयं कामो नामेत्याह स चेच्छेति । न चेच्छांमात्रादेव कार्यवि- निष्पत्तिरित्याह गुणेन कार्यप्रयत्नादिना कार्यव्यापारादिसहितेन सम्पन्न: सहकृतः सर्वकार्यकारी। नन्वेकैव चेदिच्छा कथमने कार्य प्रसूयत इत्या- शङ्कयाह बहुधा परिकल्पितः भूयस्यः इच्छा इति यावन्तमुदाहरति धर्मकाम 1 ज.च 2 च-च 3 इदमधैं भ - मातृकायां न दृश्यते 4 च भ. परार्थवर्णने यश्च परार्थवर्णना याच (ज - परस्य) ड - परस्य वर्णनीयं च परस्थः सोऽभिधीयते 5 ज चेप्सा...बहुधा काम इभ्यते 6 भ - निषन्नो 24 ·१८६ नाव्यशास्त्रम् धर्मकामोऽर्थकामश्च मोक्षकामस्तथैव च। 'स्त्रीपुंसयोस्तु योगो यः स तु काम इति स्मृतः॥९६ सर्वस्यैव हि लोकस्य सुखदुःखनिबर्हणः । भूयिष्ठं दृश्यते कामः स सुखं व्यसनेष्वपि ॥ ९७ 'यः स्त्रीपुरुषसंयोगो रतिसंभोगकारकः। 'स भृङ्गार इति ज्ञेय "उपचारकृतः शुभः ॥ इत्यादि । धर्मः कामः अर्थो मोक्षे च । तत्र कामो नामेच्छा सा च सुखे तत्साधने वा भवति । तत्र धर्मार्थयोः स्वयं सुखरूपत्वं नास्ति सुखसाध- नतापि च । साक्षाद्धर्मेण ह्यप्सरोनन्तादि(गतादि ?)सुखसाधनमुपायते । एवमर्थेऽपि मन्तव्यम् । मोक्षो यद्यप्यबहिस्साधनाधीनपरमानन्दविश्रान्ति- लक्षणः सुखात्मैव, तथापि दुर्लभ इति न तत्र संमोहितं लोकस्य हृदयम् । स्त्रीपुरुषयोस्तु संयोगः साक्षादेव सुखसाधनमिति तस्यैवेच्छाविषयतेति निरुपपदेन कामशब्देन स एव वाच्यः । तेन च सर्वोऽर्थोऽनुरज्यते, यदाह- स्त्रीति नामापि संहादीति (कामन्द-स ४-५२) तथापि तत्स्पृष्टे लोकोचरेऽप्यर्थों लोकस्य हृदयसंवादादयत्नेनैव हृदयंगमत्वमभ्युपगच्छति । यथा- मोहदुर्दिननिशाभिसारिका मानिनी समदना मदोद्धता । धीरियं प्रणयतस्त(स्त्व?)दुन्मुखी खण्डिता रमण मास्म तां कृथाः ॥ इति अनेनैवाशयेन रहस्योऽप्यर्थो मया रहस्येषु(मुख्ययैव वृत्त्या) निबद्धः कैशिक्या ह्येतदर्थमेवादरेण विनिवेशः प्रतिपादितः । अत एह्यस...... कामोपचारस्य सामान्याभिनयत्वं बहुतरलक्ष्यव्यापकत्वात् तदेव दर्शयति यः स्त्रीपुरुषसंयोग इति । इच्छामात्रमपि तत्र सुखे(चोपचारकृत)मित्यत इच्छा- 1 च - यत्तु स्त्रीपुंसयोर्योगः स वै (१) कामः 2 भ - संप्रयोगो यः कामास तु संशितः (ड - तु संयोगो) 3 अयं श्लोको ड - मातृकायां न विद्यते 4 भ - तु 5 ब - शोकदुःखनिबर्हणः 6 न - निबर्हणम् 7 भ - सुखदो 8 न - वश्चापि 9 भ • शृङ्गार इति स 10 8 - उपकार ·१८७ द्वाविंशोऽध्यायः भूयिष्ठमेव लोकोऽयं सुखमिच्छति सर्वदा। 'सुखस्य हि स्त्रियो मूलं नानांशीलाश्च ताः पुनः॥ 'देवदानवगन्धर्वरक्षोनागपतत्रिणाम् । पिशाचयक्षव्यालानां नरवानरहस्तिनाम् ॥ १०० मृगमीनोष्ट्रमकर खरसूकरवाजिनाम् । 'महिषाजगवादीनां तुल्यशीलाः स्त्रियः स्मृताः॥ लक्षणं संभोगं करोतीत्याह । उपचारोऽन्योन्यहृदयग्रहणोचितैापारैः परि- पूर्णः । इह चोक्त(उत्तम)प्रकृतिर्यदि भवति तद्रसाध्यायोक्तदृशा शृङ्गार इत्यु- च्यते । एतमेवार्थमुपोद्धलयति भूयिष्ठमेव लोकोऽयं सुखमिच्छति सर्वदा इति । भूयिष्ठमिति प्राप्तादधिकमिति यावत् । अत एव परमानन्दलाभमन्त- रेण न कुत्रचित् संतुष्यति लोकः । सर्वदेति दुःखाभावमपि मुखार्थमेवेच्छति, सर्वदुःखनिवृत्तिं हि कामयते मुखेन यथेच्छमश्नीयान्, यथाभीष्टं च रमणी- मुपभुञ्जीयादिति । हारमपि त्यजति मृदुशीतलसमीरस्पर्शजनितमुखसिद्धयर्थ- मेव । अत एव शून्यरहस्यविदः कणादसुगतादिसंमतमिमं मोक्षं न रोचयन्ते प्रेक्षावतां तत्राप्रतिप्रसङ्गादिति दर्शितमित्यलं बहुना । उपचारकृतमित्युक्तम् , तत्रोपचारज्ञानाय स्त्रीणामाशयं दर्शयति, आश- यग्रहणपूर्वकत्वादुचितस्योपचारस्य नानाशीलाः (इति)। शीलं सत्वं चैतन्य बुद्धिपूर्वकं स्वभावो हेवाक इति पर्यायाः। देवदानवेत्यादिना तानि शीलान्यु- विश्य यथोद्देशं लक्षयति । आदि ग्रहणेनान्यदपि शीलमस्तीत्याह । 1 य - प्रायेण सर्व...नित्यशः च - सर्वः प्रायेण द • इह प्रायेण लोकोऽयं शुभमिच्छति नित्यशः 2 भ-नित्यशः 3 भ - सुखमूलं स्त्रियश्चैव 4 च- शीलधराश्च ता. 5 य - देवतासुर भ - देवगन्धर्वदैत्यानां सयक्षोरगरक्षसाम् । पिशाचपक्षि... 7 ड . महिषाश्व भ - महिषप्रभृतीनां च 6 ढ- वन ·१८८ नाट्यशास्त्रम् 'स्निग्धैर.रुपाडैश्च स्थिरा मन्दनिमेषिणी। अरोगा दीप्त्युपेता व दानसचार्जवान्विता॥ १०२ 'अल्पखेदा समरता स्वल्पमुह सुरत प्रिया। 'गन्धपुष्परता हृद्या देवशीलाङना स्मृता ॥ १०३ अधर्मशाव्याभिस्ता स्थिरक्रोधातिनिष्ठुरा। मद्यमांसप्रिया नित्यं कोपना चातिमानिनी॥ १०४ 'चपला चातिलुब्धा च परुषा कलहप्रिया। "ईर्ष्याशीला चलस्नेहा चासुरं"शीलमाश्रिता॥१०५ "क्रीडापरा चारुनेत्रा नखदन्तैः सुपुष्पितैः । "खड़ी च स्थिरभाषी च मन्दापत्या रतिप्रिया॥१०६ गीते वाये च नृत्ते च "रता हृष्टा मृजावती। 14 समरतेति नातिमृद्वी नातिखरेत्यर्थः खङ्गीति मुखसन्निवेशान्यङ्गानि यस्या इत्यर्थः। 1 ड- स्निग्धा चाङ्गैः...स्थिर च - स्निग्धाङ्गोपाङ्गनयना भ-स्निग्धखराङ्गो- पाङ्गैश्च 2 भ - दीप्तियुक्ता च दानशील... 3 च - सत्यार्जवदयान्विता ज- दानशक्त्यार्जवान्विता 4 में - अपखेदा 5 भ - सुरभि 6 ड. गान्धर्ववाद्या- भिरता हृद्या देवाङ्गना 7 भ - निरता ब - साध्यनिरता 8 प - नित्य 9 भ. वाचाला 10 च - ईर्ष्याशीलाथ निस्नेहा शीलमासुरं 11 भ - सत्त्वं 12 भ. सुनेत्रा कामवशगैः ज - सुनेत्रा कामभोगा च ढ - अनेकारामभोग्या च 18 ड . स्मिताभिभाषिणी तन्वी मन्दाचारा न - तन्वङ्गी मितभाषी भ - तन्वङ्गी नित्यहष्टा च मन्दापत्या मृजावती ज - तन्वङ्गी स्मितभाषा च मन्दा गत्या मूदुस्तथा 14 भ - गीतनृत्ते सदासता विदग्धा सुरभिप्रिया 15 ज - नित्यं ·द्वाविंशोऽध्यायः १८९ गन्धर्वसत्त्वा विज्ञेया स्निग्धत्वकेशलोचना॥ १०७ 'बृहद्व्यायतसर्वाङ्गी रक्तविस्तीर्णलोचना। 'खररोमा दिवास्वप्न निरतात्युचनाषिणी। नखदन्तक्षतकरी क्रोधेा कलहप्रिया। 'निशाविहारशीला च राक्षसं शीलमाश्रिता॥ तीक्ष्णनासाग्रदशना सुतनुस्ताम्रलोचना। नीलोत्पलसवर्णा च'स्वप्नशीलाऽतिकोपना ॥ ११० तिर्यग्गतिश्चलारम्भा बहुश्वासातिमानिनी । गन्धमाल्यासवरता नागसत्त्वाऽङना स्मृता॥१११ "अत्यन्तव्याटताया च तीक्ष्णशीला सरित्प्रिया। सुरासवक्षीररता बह्वपत्या फलप्रिया । ११२ नित्यं श्वसनशीला च "तथोद्यान वनप्रिया। "चपला बहुवाक्छीघ्रा शाकुनं सत्त्वमाश्रिता ॥ ११३ 10 व्यावृतं विस्तीर्णमास्यमन्तर्मुखं यस्याम् । निष्कुटे गृहारामे चरतीति (निष्कुट- या 1 च - शीला 2 ड - वृहदायत 3 ड - भूरि ढ - हरि 4 च - स्वभावा ढ - निवृत ड - निवृत्त ज - नियत भ - नित्यमत्युग्न 5 भ - निशापि चारशीला 6 ब- सत्त्वं 7 भ . स्वल्पनिद्रा ड - स्वप्नोद्वेगा 8 भ • चलरसा बहुसत्त्वाति (ब - अभि) 9 ड - बहुसत्त्वाभिनन्दिनी 10 ड - माल्यादिनिरता अत्यर्थ व्यापृतास्या भ तन्वङ्गी दीर्घवदना 12 भ-क्रीतिरसा 13 -चासन 14 ड. सदा 15 च. रति 16 भ . चला बहुलपा शीघ्रा 17 ड. शीलं 11 च ·१९० नाव्यशास्त्रम् 11 'ऊनाधिकाङ्गुलिकरा 'रात्रौ निष्कुटचारिणी। बालोडेजनशीला च पिशुना क्लिष्टभाषिणी ॥ 'सुरते कुत्सिताचारा रोमशाङी महास्वना । पिशाचसत्त्वा विज्ञेया मद्यमांस' बलिप्रिया ॥ ११५ 'स्वप्नप्रस्वेदनाङी च स्थिरशय्यासनप्रिया। मेधाविनी बुद्धिमती मद्यगन्धामिषप्रिया ॥ ११६ 'चिरदृष्टेषु हर्ष च कृतज्ञत्वादुपैति सा"। अदीर्घ शायिनी चैव यक्षशीलाऽङना स्मृता॥११७ 'तुल्यमानावमाना या परुषत्वक् खरस्वरा"। "शठानृतोद्धतकथा व्यालसत्त्वा च पिडक् ॥११८ आर्जवाभिरता नित्यं दक्षा क्षान्तिगुणान्विता। विभक्ताङी कृतज्ञा च गुरुदेवहिजप्रिया ॥ ११९ धर्मकामार्थ निरता ह्महङ्कारविवर्जिता। चारिणी) तच्छीलेति । कुत्सिताचारेति औपरिष्टकादिपिया। (बुद्धिमतीति) 1 ड - न्यून 2 च ड - दृप्त . 5 ड - सुरतेज्झिताचारा 14 6 भ · सुनिष्ठुरा ड. चिरदृष्टे तु 2 च - क्ररा 3 भ - रात्रिसंचरणप्रिया 4 भ - मृदु च - श्लिष्ट 7 च - रति ब- अशन आसव 8 भ - सुप्त 9 भ - प्रियशय्यासनस्थिरा 10 ड- तु मृदङ्गी 11 भ - नित्यदृष्टा कृतज्ञा च स्थूलाङ्गा प्रियदर्शना 12 च. 13 भ - केशिनी चैव ज्ञेया यक्षाङ्गना हि सा च - गमना चैव झेया यक्षान्वया झना 14 च - मानापमानयोस्तुल्या परुषत्वकटुकाक्षरा (ज - च कटुखना) 15 भ- परुषत्वात्पटुखना 16 च - शठाकृत भ - शाठययुक्त 17 च - पिङ्गाग्व्यालवंशजा भ- अथ पिङ्गली 18 च - देवार्चने रता 19 च - नित्या च वश्याहंकारवर्जिता वा 13 म ·द्वाविंशोऽध्यायः १९१ सुहृत्प्रिया 'सुशीला च मानुषं सत्त्वमाश्रिता ॥ १२० संहताल्पतनुर्हष्टा पिङ्गोमा छलप्रिया। 'प्रगल्भा चपला तीक्ष्णा वृक्षाराम वनप्रिया॥ १२१ स्वल्पमप्युपकारं तु नित्यं या बहुमन्यते। प्रसह्यरतिशीला च 'वानरं सत्त्वमाश्रिता॥ १२२ महाहनुललाटा चशरीरोपचयान्विता। पिङ्गाक्षी रोमशाङी च गन्धमाल्यासव"प्रिया॥१२३ कोपना स्थिरचित्ता" च "जलोद्यानवनप्रिया। मधुराभिरता चैव हस्तिसत्त्वा प्रकीर्तिता ॥ १२४ स्वल्पोदरी "भग्ननासा तनुजा "वनप्रिया। "चलविस्तीर्णनयना चपला शीघ्रगामिनी॥ १२५ "दिवानासपरा "नित्यं गीतवाद्यरतिप्रिया" 'निवासस्थिरचित्ता च मृगसत्त्वा प्रकीर्तिता ॥१२६ 20 अशेषाविस्मरणं बुद्धिः प्रतिभा । प्रसोति कामुकमभियुज्येत्यर्थः। निवास 1 भ. तथा चैव 2 भ - धृष्टा पिङ्गायतशिरोरुहा 3 च - फल 4 भ चलचित्तास्थिरा...रतिप्रिया 5 ड - सरित् च - रति 6 भ - उपकृतं तुया नित्यं 7च-कपिसत्त्वं समाश्रिता 8 भ-या उत्सेध 9 ड. मांसल 10 भ-आमिष 11 च-सत्त्वा 12 भ- तथोद्यानरति 13 ड - रतिप्रिया 14 च. मग्ननासा भुग्न भ- मन्द 15 भजन 16 ड रक्त 17 भ- परि 18 च - भीलरो- मशा गीतलोमिनी 19 भ - वाद्यप्रिया तथा 20 च - कोपनायतसत्त्वा च मृग- सत्त्वाङ्गना स्मृता (ड - स्थिर) 21 भ - भूमिनिरता .

·१९२. नाव्यशास्त्रम् दीर्घपीनोन्नतोरस्का'चला नातिनिमेषिणी। 'बहुभृत्या बहुसुता मत्स्यप्तत्त्वा जलप्रिया॥ १२७ लम्बोष्ठी स्वेदबहुला किञ्चिद्विकटगामिनी। कृशोदरी पुष्पफल लवणाम्लकटुप्रिया॥ . १२८ 'उद्बन्धकटिपार्था च वर निष्ठुरभाषिणी। 'अत्युन्नतकटीग्रीवा 'उष्ट्रसत्त्वाऽटवीप्रिया ॥ १२९ स्थूलशीर्षाञ्चित ग्रीवा 'दारितास्या महास्वना। ज्ञेया मकरसत्त्वा च क्रूरा मत्स्यगुणैर्युता॥ १३० स्थूलजिह्वोष्ठदशना" रूक्षत्वक्कटुभाषिणी। रतियुद्धकरी" धृष्टा" नखदन्तक्षतप्रिया। १३१ "सपत्नीद्वेषिणी दक्षा चपला शीघ्रगामिनी। "सरोगा बह्वपत्या च खरसत्त्वा प्रकीर्तिता॥ १३२ "दीर्घपृष्ठोदरमुखी रोमशाङ्गी बलान्विता। "सुसंक्षिप्तललाटा च कन्दमूलफलप्रिया॥ १३३ 14 इति सौधादिः । (रतियुद्धकरीति) रतौ युद्धमिव । (नखेति) नखदशनप्रका- 3 भ - क्षारमूल 4 भ - उद्बद्ध 1 भ - रमोमन्दा (१) च - चलनाति ड - चपला निर्निमेषिणी 2 च- बहुभृता भ - बह्वपत्या तथा चैव 5 भ- प्राया प्रियाशना 6 ड - अभ्युन्नतखर 7 च - भवेदुष्टी वनप्रिया 8 ड-स्थिर भ - शीलाञ्चित 9 भ - तीक्ष्णदंष्ट्रा 10 च तु 11 ढ. वदना 12 च - रता 13 ड - हृष्टा 14 भ - सपक्ष 15 ड - सरोषा 16 कृष्ट दंष्टोत्कटमुखी हृखजङ्घा तथैव च 17 भ - अयं श्लोकः भ · मातृकायां न वर्तते - रसना च

·१९३
द्वाविंशोऽध्यायः
कृष्णा दंष्टोत्कटमुखी 'ह्रस्वोदरशिरोरुहा।
हीनाचारा बह्वपत्या सौकरं सत्त्वमाश्रिता॥ १३४
'स्थिरा 'विभक्तपार्थोरुकटीपृष्ठशिरोधरा ।
'सुभगा दानशीला च ऋजुस्थूलशिरोरुहा ॥ १३५
'कृशा चञ्चलचित्ता च स्निग्धवाक्छीघ्रगामिनी।
कामक्रोधपरा चैव हयसत्त्वाङना स्मृता । १३६
स्थूलपृष्ठाक्षिदशना तनुपार्थोदरा स्थिरा"।
हरिरोमाञ्चिता रौद्री लोकद्विष्टा रतिप्रिया। १३७
किञ्चिदुन्नतवक्त्रा च जलक्रीडावनप्रिया।
बृहल्ललाटा सुश्रोणी" माहिषं "सत्त्वमाश्रिता॥१३८
कृशा तनुभुजोरस्का "निष्टब्धस्थिरलोचना।
संक्षिप्तपाणिपादा च सूक्ष्मरोम समाचिता॥ १३९
भयशीला जलोहिग्ना" बह्वपत्या "वनप्रिया।
चञ्चला शीघ्रगमना "ह्यजसत्त्वाना स्मृता॥ १४०
रादि करोति स्वयं च तदात्मनि बहुमन्यते । (संक्षिप्तपाणीति) संक्षिप्तं परि-
1 च. पीवरोरु 2 भ . सौकरी वृत्ति 3 ड - स्फीता, ढ. स्थिता
4 भ - निचित 5 च - सुरूपा 6 भ - स्थूलाकुञ्चितमूर्धजा । ड गूढा
ड.
इदा
8 भ. प्रकीर्तिता 9 च • अस्थि 10 भ - स्निग्धत्वङयदुराचया ड -
उदरस्थिरा प . उदा स्थिता 11 भ - रोमान्विता ड - खररोमाञ्चिता रौद्रा
12 भ . ललाटजघना 13 प. शीलं 14 ड-निष्टन्धेतर च - निष्टब्धतर
13 च . रूक्ष्म(सूक्ष्म रूक्ष)रोमा
16 ड • जडोन्मत्ता भ• अल्पकृष्णा च
17 भ.जन च . धन 18 भ - अजाशीला
25

·१९४ नाव्यशास्त्रम् 3. 'उद्बन्धगात्रनयना विजृम्भणपरायणा। 'दीर्घाल्पवदना स्वल्पपाणिपादविभूषिता ॥ उच्चःस्वना स्वल्पनिद्रा क्रोधना सुकृतप्रिया। हीनाचारा कृतज्ञा च श्वशीला परिकीर्तिता॥ १४२ 'पृथुपीनोन्नतश्रोणी तनुजका सुहृत्प्रिया। संक्षिप्तपाणिपादा च दृढारम्भा प्रजाहिता॥ १४३ पितृदेवार्चनरता सत्यशौचगुरुप्रिया। "स्थिरा परिक्लेशसहा गवां सत्त्वं समाश्रिता"। नानाशीला: स्त्रियो "ज्ञेयाः स्वं खं सत्त्वं समाश्रिताः। विज्ञाय च यथासत्वमुपसेवेत ताः पुनः ॥ १४५ उपचारो यथासत्त्वं स्त्रीणामल्पोऽपि हर्षदः । महानप्यन्यथायुक्तो नैव तुष्टिकरो भवेत् ॥ १४६ "यथा संप्रार्थितावाप्त्या रतिः समुपजायते। मितम् । शीलज्ञानस्योपयोगमाह विज्ञाय च यथासत्त्वमुपसेवेतेति । सत्त्वानु- सारेण सेवांयाः प्रयोजनमाह उपचारो यथासत्त्वमिति । एवं च सतीत्येतदेव व्यतिरेकेणाह महानप्यन्यथेति । महानिति पूर्णः । अन्यथेति अयथासत्त्वम् । 1 ड - उद्बद्ध 2 भ - श्वदीर्घ ड - दीप्ताल्प च - दीर्घान्त 3 च - उचैः खराल्पनिद्रा च भ - बहुवाक् खल्पनिद्रा च 4 च - बहुभाषिणी भ - सुकृतिप्रिया 5 य- अपकृष्टा 6 भचड - लीला 7 भ - पृथूनतनितम्बा च 8 च - दृष्टारम्भा 9 च - शुचिसत्त्वा ड - नित्यशौचा 10 य - स्थिर 11 च - उपाश्रिता 12 भ- ज्ञात्वा रतिसत्त्वमवेक्ष्य च । नयोपचर्य (ब · र्या) तत्त्वबैर्यथा ता रतिमाप्नुयुः । उपचारो (ब - रे) यथा सत्त्वं प्रयुक्तो (ब - के) हर्षवर्धनः (ब - ना) च उपाश्रिताः 13 च • उपसर्पद्यथागुणम् ड - उपसर्पत्ततो बुधः 14 च - प्रयुक्तो हर्षवर्धनः ढ • हर्षितः 15 भ - मातृकायां श्लोकद्वयं न वर्तते 16 ड - वा स्यात्

·द्वाविंशोऽध्यायः
१९५
स्त्रीपुंसयोश्च रत्यर्थमुपचारो विधीयते॥
धर्मार्थ हि तपश्चर्या सुखार्थ धर्म इष्यते।
सुखस्य मूलं प्रमदास्तासु'सम्भोग इष्यते॥ १४८
कामोपभागों द्विविधो नाट्यधर्मेऽभिधीयते ।
बाह्याभ्यन्तरतश्चैव नारीपुरुषसंश्रयः । १४९
आभ्यन्तरः पार्थिवाना स च कार्यस्तु नाटके ।
बाह्यो वेश्यागतश्चैव स च प्रकरणे भवेत् ॥ १५०
"तत्र राजोपभोगं" तु व्याख्यास्याम्यनुपूर्वशः।
उपचारविधि सम्यक् कामतन्त्र समुत्थितम् ॥
"त्रिविधा प्रकृतिः स्त्रीणां नानासत्त्वसमुद्भवा।
पुरुषार्थान्तरे कस्मादित्यव्युत्पतिनं कृतेति बेदप्रामाण्यादि दर्शयति
धर्मार्थ हीत्यादि । अस्येदानी सामान्याभिनयस्य प्रकृत उपयोगं दर्शयति
कामोपभोगो द्विविध इति । (नाट्यधर्म इति) नाघ्योपाये इतिवृत्त इत्यर्थः।
अभ्यन्तरमन्तःपुरं तत्र भवः (आभ्यन्तरः)। नाटक इति नाटिकायां चेत्यर्थः ।
अनुपूर्वश इति (वक्ष्यमाणग्रन्थे मुनिना) स्त्रीणां नैविध्यम् , राजोपचारे नायि-
कायाः कामोपपत्तिः, इङ्गितं इष्टवेदनम् , कामावस्थाः, विप्रलम्भोपचारः,
दूतीप्रेषणम् , सन्देशः, रत्युपायचिन्ता, [कन्यामित्रम्], प्रच्छन्नकामितम् ,
.
1 प-खो 2 3. उपचारो 3 ड - विधीयते न विविधो नाट्यधर्मों
विधीयते
4 ज. संभवः
5 च . कर्तव्यः सच 6 भ. नाट्यके
कृतश्चैव च - वेश्याङ्गनानां तु
9 भ - प्रकरणो 10 अयं श्लोक
च - मातृकायां न दृश्यते भ - वस्तु राजोपभोगस्थं 11 ज - चारं 12 भ भ-चैव
भ - कामं तत्र ज - समुद्भवम् 14 ड - द्विविधा
8 ड • तु
133

·१९६
नाव्यशास्त्रम्
'बाह्मा चाभ्यन्तरा चैव याद्वाहयाभ्यन्तरापरा ॥
कुलीनाभ्यन्तरा ज्ञेया बाहया वेश्याङना स्मृता'।
कृतशौचा.तु' या नारी सा बाहयाभ्यन्तरा स्मृता ॥
अन्तःपुरोपचारे तु कुलजा कन्यकापि वा।
न हि राजोपचारे तु बाहयस्त्रीभोग इष्यते॥ १५४
आभ्यन्तरो भवेद्राज्ञो बाटो बाह्मजनस्य च।
दिव्यवेशाङ्नानां हि राज्ञां भवति सङ्गमः॥ १५५
'कुलजाकामितं यच्च तज्ज्ञेयं कन्यकास्वपि।
'या चापि वेश्या साप्यत्र यथैव कुलजा तथा॥ १५६
"इह कामसमुत्पत्तिर्नानाभाव समुद्भवा ।
स्त्रीणां वा पुरुषाणां वा उत्तमाधममध्यमा॥ १५७
अन्तःपुरभोगः, [नि]वासकः इत्यादिना क्रमेणेत्यर्थः। राज्ञामभ्यन्तर एव
नाटके भोगः, न तु राज्ञामवेति । वेशो गणिकानां स्थानं तत्र भवाः वेश्याः ।
(कृतशौचेति) कृतं शौचं शुद्धशीलत्वमेकान्तावरुद्धत्वेन यस्याः, सा च वेश्या
पुनर्भवा । कन्येति गणिका कुमार्यपीत्यर्थः । न हि राजोपचारे तु बाह्यस्त्रीभोग
इत्यस्यापवादमाह दिव्यवेश्येत्यादि । यथा पुरूरवस: उर्वश्या ।
3 च. मता
4 च-च
5 ड.चारेषु
1 भ - बाह्याभ्यन्तरजा चैव तथा चोभयसंश्रिता 2 न . बाह्या चाभ्यन्तरा-
परा च - स्यादबाह्येऽभ्यन्तरा परा
6 भ - अङ्गनाभिश्च 7 भ - कुलटाकामिकं (ब - का) 8 भ - इह 9 भ- यश
(या च?) वेश्या समा तत्र 10 अयं श्लोको बभ - मातृकयोर्न दृश्यते 11 ड .
बीज

·१९७ द्वाविंशोऽध्यायः 'श्रवणादर्शनाद्रूपादङ्लीलाविचेष्टितैः । मधुरैश्च समालापैः कामः समुपजायते ॥ १५८ 'रूपगुणादिसमेतं कलादिविज्ञानयौवनोपेतम् । दृष्ट्वा पुरुषविशेषं नारी मदनातुरा भवति ॥१५९ ततः कामयमानानां नृणां स्त्रीणामथापि च । कामभावङितानीह तज्ज्ञः समुपलक्षयेत् ॥ १६० कामोपचार इति प्रस्तुतस्तत्र कामस्य कथमुत्पत्तिरित्याह श्रवणादिति सर्वत्र शेषः । सीतायाः श्रवणाद्रावणस्य, शकुन्तलादर्शनाद् दुष्यन्तस्य । रूपं चित्रादि प्रतिकृतिः, ततो वत्सेशस्य दृष्टेऽप्याकारे कामोऽनुत्पद्य- मानोऽङ्गलीलालक्षणाद्विचेष्टितादुपजायते, नष्टरागपत्यानयनं वा ततो भवति, यथा विशाखदेवस्य निबदेशभिसारिकाबन्धितके(वचितके)वत्सेशस्य पद्मावती- भट्टशबरीवेषाधाचरणरूपाल्लीलाचेष्टितात् कामावृत्तिराख्याता । एवं मधुरेऽ- ध्यालापे मन्तव्यम् । माधुर्यमर्थद्वारेण वरूपतः । चकारेणान्यदपि निमित्तं दर्शयति । यथा तापसवत्सराजचरिते पद्मावती प्रति कामोत्पतिर्वत्सेश्वरस्य निमित्तमत्यन्तानुवृत्तिर्नाम । तथा चाह- माय मनः प्रणिधाय धृता जटा न गणितः खजनो न नवं वयः । अनुगमैरिति मामनुरागिणी व्यवसितादपनेतुमिवेच्छति ॥ इति । (४-८) कामभावः कामाख्यश्चित्तवृत्तिः, तत्कृतानीङ्गितानि शरीरविकारा इत्यर्थः, 1 भ · श्रवणस्पर्शनाद्रूपादङ्गभाव सप्रलापैश्च ढ - संप्रलापेश्व 3 ब- चीयते 4 अयं श्लोको भ - मातृकायां नास्ति 5 भ - वा 2ड

·१९८
नाव्यशास्त्रम्
स्रस्तोत्तरपुटा
'ललिता चलपक्ष्मा च तथा च मुकुलेक्षणा।
चैव काम्या दृष्टिर्भवेदिह॥ १६१
["वलितान्ता सलालित्यसंमितैर्व्यञ्जितैस्तथा ।
दृष्टिः सा ललिता नाम स्त्रीणामर्धावलोकने ॥]१६२
ईषत्संरक्तगण्डस्तु सस्वेदलवचित्रितः।
प्रस्पन्दमानरोमाञ्चो मुखरागो भवेदिह ॥ १६३
काम्येनाविकारेण सकटाक्षनिरीक्षितैः०
तथाभरणसंस्पर्श:" कर्णकण्डूयनैरपि" ॥ १६४
अङ्गुष्ठाग्रविलिखनैः स्तननलिप्रदर्शनैः ।
नखनिस्तोदना चैव केश संयमनादपि ॥ १६५
वेश्यामेवं विधैर्भावै लक्षयेन्मदनातुराम् ।
कुलजायास्तथा चैव "प्रवक्ष्यामीहितानि तु॥१६६
प्रहसन्ती व नेत्राभ्यां प्रततं च निरीक्षते।
स्मयते सा निगूढं च "वाचं चाधोमुखी वदेत् ॥
। एतौ भ - मातृकायां न स्तः 2 म - पश्मविकारा 3 ड - साना मुकुलि-
तेक्षणा 4 अयं ढड • मातृकयोरेव दृश्यते 5 ड · फुल्लितान्ता 6 ड - लौकनैः
7 ड च खेदविन्दुविचित्रितः 8 ड.
- तु कामजः (ढ - दः) 9 भ - विहारण
10 भ - निरीक्षणैः 11 ड - संस्पर्शात् 12 ड - कण्डूलनादपि ह . कण्डूयनादपि
13 ड - अग्रेण लिखनात् भ - लेखनाश्चैव 14 भ - प्रदर्शनात् 15 भ - निस्तो-
टनात् 16 ड - चापि 17 भ - संचयनात् 18 भ - लासयेत् ब - लालयेत्
19 ड - विशेयानीङ्गितानि वै (भ - तु) 20 च - च नेत्राणां पतनं च परीक्षयेत्
21 भ-या 22 3-च 28 ड- वाक्यं

·१९९ द्वाविंशोऽध्यायः स्मितोत्तरा मन्दवाक्या स्वेदाकारनिगृहनी प्रस्पन्दिताधरा चैव चकिता च कुलाना ॥ १६८ 'एवंविधैः कामलिङ्गैरप्राप्तसुरतोत्सवा । 'दशस्थानगतं कामं नानाभावैः प्रदर्शयेत् ॥ १६९ प्रथमे त्वभिलाषः स्याद् द्वितीये चिन्तनं भवेत्। अनुस्मृतिस्तृतीये तु चतुर्थे गुणकीर्तनम् ॥ १७० उद्वेगः पञ्चमे प्रोक्तो विलापः षष्ठ उच्यते । उन्मादः सप्तमे ज्ञेयो भवेद्वयाधि स्तथाष्टमे ॥ १७१ नवमे जडता चैव दशमे मरणं भवेत्। अप्राप्तसुरतोत्सवेति प्राप्तसंभोगत्वे तु नैते विकाराः प्रादुर्भवन्ति । यदा तु काम उदितस्तदादेः प्राप्तसंभोगता कामावस्थानामुदय एव तथा च प्राप्त- संभोगतायामपि विप्रलम्भे *कुसमसदृक्षादिमहिमानं प्राप्ते कामिजनसंभोगे भवन्त्येवैता अवस्थाः। तथा च भट्टतोतेनोक्तम्- कामावस्था न शृङ्गारः कचिदासां तदङ्गता । इति पूर्वपाप्तसंभोगतायामपि शृङ्गाराङ्गतेति यावत् । अप्राप्तसंभोगित्वेऽपि हि सागरिकावत्सराजयोर्दर्शितः शृङ्गारो रसाध्याये । अभिलाषात्मकः कामः क्रमादीदृशीर्दशाः प्रतिपद्यत इत्याह प्रथमे त्वभि- लाष इत्यादि । अत्र व्यभिचारिण एक केचित्] कामावस्था लक्षणान्तर- 1 प - निगृहिनी ड - निगूहना 2 म कुलजागना भ कुलाङ्गनाम्... सुरतोत्सवाम् 3 भ - विविधैः कामलिङ्गैश्च 4 ड - दशावस्थागतं भावं 6 द - प्रकाशयेत् 7 ड - अभिलाषा 8 च - अथ ड - ततः 9 ड - प्रोक्का कामसूत्र-III - २. (कुसुमलधर्माणो हि योषितः) ·२०० नाव्यशास्त्रम् स्त्रीपुंसयोरेष विधिलक्षणं च निबोधत ॥ १७२ 'व्यवसायात्समारब्धः संकल्पेच्छासमुद्भवः। समागमोपायकृतः सोऽभिलाषः प्रकीर्तितः॥ १७३ निति विशति च मुहुः करोति चाकारमेव मदनस्या तिष्ठति च दर्शनपथे प्रथम स्थाने स्थिता कामे ॥ केनोपायेन संप्राप्तिः कथं वासौं भवेन्मम। दूती निवेदितै वैरिति चिन्तां निदर्शयेत् ॥ १७५ आकेक रार्धविप्रेक्षितानि वलयरशनापरामर्शः। 'नीवी"नाभ्याः "संस्पर्शनं च कार्य द्वितीये तु॥१७६ योगादिह पुनस्ताः । व्यवसायादिति काम्यजनज्ञानं तत्संकल्पपूर्वकेच्छा तत उद्भव उद्रिक्तत्वमस्येति समागमोपायस्य तद्विषयस्य चिन्ता विषयस्य द्वितीयावस्थात्मनः कृतं करणं यतो वक्ष्यति हि केनोपायेन संप्राप्यत इति चिन्तनीयाद्यवस्थासहचरितं कार्य, वाग्व्यापाराधुचितः शब्दश्चान्यसाह- चर्यादित्याह निर्याति विशति चेत्यादि । मदनस्याकार अपाक्रियते येन दृष्टया- दिविशेषेण दर्शनपथ इति तं यत्र पश्येत तेन वा दृश्येतेत्यर्थः । दूतीनिवेदितै- भर्भावैः मनोरथैरित्युपलक्षणं स्वकल्पितरपीत्यर्थः आकेकरमिति विचलमविचलं विप्रेक्षितम् । 2 भ - पर: 1 भ. व्यवसाय 3 भ - निर्गच्छति प्रविशति च 4 म. स्थानस्थित कामे 5 भच - संप्राप्यः कथं वा स ड - संभवेत् 6 भ.संपा- दितैः ब - संवादितैः 7 ड - वाक्यैः 8 ड. अक्षि 9 भ - नाभ्यूरुदर्शनं च 10 ड - नाभ्यूरूणां स्पर्शः कार्यों 11 च - संदर्शनं च तथा ·२०१ १७७ १७८ ॥ द्वाविंशोऽध्यायः मुहुर्मुहुनिःश्वसितैर्मनोरथविचिन्तनैः। 'प्रद्वेषाच्चान्यकार्याणामनुस्मृतिरुदाहृता । नैवासने न शयने धृतिमुपलभते स्वकर्मणि विहस्ता 'तच्चिन्तोपगतत्वात् तृतीयमेवं प्रयुञ्जीत ।। अङ्गप्रत्यङ्गलीलाभिर्वाक्चेष्टा'हसितेक्षितैः । नास्त्यन्यः सदृशस्तेनेत्येतत् स्याद गुणकीर्तनम् ॥ गुणकीर्तनोल्लुकसनै रश्रुस्खेदापमार्जनैश्चापि । 'दूत्यविरहविस्रम्भैरभिनययोगश्चतुर्थे तु॥ आसने शयने चापि न तुष्यति न तिष्ठति । नित्यमेवोत्सुका च स्यादुद्वेगस्थानमाश्रिता"॥ १८१ चिन्तानिःश्वास खेदेन "हृद्दाहाभिनयेन च। कुर्यात्तदेव" "मत्यन्तमुद्वेगाभिनयेन च ॥ १८२ इह स्थित इहासीन इह चोपगतो मया । १८० विहस्तेति अशक्ता। दूत्या अविरह इति समासः। उद्वेगाख्यं स्थान- मवस्था । उद्वेगाभिनयो निर्वेदे दर्शितः । रुदितनिाश्वसितादिः पूर्वावस्थाया 18 - प्रद्वेषणा कार्याणां च - प्रद्वेषणात्वन्य 2 भ - अपीज्यते 3 न - तचित्त 4 भ - वाक्येष्ट 5 च - ईक्षणैः 6 भ - इत्ययैतत् '7 भ - उत्ककथनैः च - उप्लुकश्नः 8 ड - अवमार्जनाद्वापि (भ• चैव) 9 भ - दूतीविहारविन- म्भणैश्चतुर्थे त्वभिनयः स्यात् दूत्या 10 ड - हृष्यति भ . तिष्ठति न हण्यति 11 च - एव तु भ - उद्वेगं तु विनिर्दिशेत् ड - एव तत् 12 ड - खेदैश्च हत्ताप 13 भ-इच्छोका 14 भ - तमेवं 15 ड - अत्यर्थे 16 भ. नयं 26 ·२०२ नाव्यशास्त्रम् इति तैस्तैर्विलपितैर्विलापं संप्रयोजयेत् ॥ १८३ 'उद्विग्नात्यर्थमौत्सुक्यादधृत्या च विलापिनी'। ततस्ततश्च भ्रमति विलापस्थानमाश्रिता॥ १८४ 'तत्संश्रितां कथां युङ्क्ते सर्वावस्थागतापि हि। 'पुंसः 'प्रद्वेष्टि चाप्यन्यानुन्मादः संप्रकीर्तितः॥१८५ तिष्ठत्यनिमिष दृष्टिी निःश्वसितिगच्छति भ्यानम् रोदिति विहारकाले 'नाट्यमिदं स्यात्तथोन्मादे ॥ सामदानार्थसंभोगैः "काम्यैः "संप्रेषणैरपि। सर्वै"निराकृतैः पश्चाद्" व्याधिः समुपजायते॥ : उत्चरावस्थान्तरीभवतीति दर्शयति उद्विग्ना सती विलापिनी भवतीति । सर्वा- वस्थागतापीति गुरुजनसनिधावपीति, अनेनोन्मादत्वं स्फुटयति । विहारकाल इति क्रीडोचितेषु कालेषु रोदितीत्यर्थः। नाट्यमिति न तु पटशकलवक्रशरावाद्य- बोन्मादोक्तमिति भावः । इयत्युन्मादपर्यन्ते प्राप्ते चित्तवृत्तिभवे कामे शरीरमप्य- न्यथाभवतीत्याह सर्वैनिराकृतैः पश्चाद्वयाधिरिति । निराकृतैः विफलीभूतैः । 1 भ · तु विनिर्दिशेत् ड - विलापस्त्विति दर्शितः (ढ - स्त्वभिदर्शितः) 2 अयं भ - मातृकायां न दृश्यते 3 च - अरत्या च विलापनी 3. रत्या चापि विलापिनी 4 म - तत्संश्रयां ड - तत्संश्रवकथायुक्ता च - मातृकायामिदमः न वर्तते 5 च - प्रद्वेष्टि चापरान्पुंसो यत्रोन्मादः स उच्यते 6 ड - प्रवेषितान्यष स्यात् 7 भ - स उन्मादो विधीवते 8 भ • भनियम 9 भ - विकार 10 य - लायं 11 भ• काम्य 12 च - संपेक्षणैः 13 भ - निरन्तरकतैस्ततो व्वाधि- भवेदिह 14 च - सर्वैरवनाकारणात् (१) रच्छेदाकाशयवाद्य-क ·२.३ द्वाविंशोऽध्यायः मुहयति हृदयं 'क्वापि प्रयाति शिरसश्च वेदना तीव्रा। न धृतिं चाप्युपलभते ह्यष्टममेवं प्रयुञ्जीतं १८८ 'पृष्टा न किंचित् प्रव्रते न शृणोति न पश्यति । 'हाकष्टवाक्या तूष्णीका जडतायां गतस्मृतिः॥ १८९ अकाण्डे दत्तहुंकारा तथा प्रशिथिलाडिका। श्वासप्रस्तानना चैव जडताभिनये भवेत् ॥ १९० सर्वैः कृतः प्रतीकारैर्यदि नास्ति समागमः। कामाग्निना प्रदीप्ताया जायते मरणं ततः॥ १९१ एवं स्थानानि कार्याणि कामतन्त्रं समीक्ष्य ।। 'अप्राप्तौ यानि काम्यस्यं वर्जयित्वा तु नैधनम् ॥ "विविधैः पुरुषोऽ"प्येवं विप्रलम्भसमुद्भवैः । भावरेतानि कामस्य नानारूपाणि योजयेत् ॥१९३ 5. .. 10 मुखतीत्यत हेतुः, यतो हृदयं नावतिष्ठति । हा कष्टमिति एतद्यतिरेकेण तूष्णीका एतदेव भाष्यत इति यावत् । प्रतीकारैरिति समागमोपायरित्यर्थः। नैधनं मरणम् । नानारूपाणीति अवस्था इत्यर्थः । 1 म- कापि हि गच्छति शिरश्च ड - दह्यत्यङ्गं 2 भ - अष्टमवामस्थिते कामे च - त्वभिनयेत् 3 भ - किश्चिद्रवीति नो पृष्टा 4 ड - तूष्णीं हाकष्टभाषा च नष्टचित्ता जडा स्मृता भ - विक्षिप्तनिस्सहाङ्गा च नष्टचिन्ता जडस्मृतिः ड- प्रतीकारैः कृतः सर्वैः (भ - स्मृतैः) 6 ड - भवेत्तु 7 भ - अवेक्ष्य तु च - तन्त्र- समीक्षा 8 भ-अप्रातानि हि कामय 9 ड.कामस्य 10 च त्रिविधैः 11 3.हि 12 भ - अनुसूचकैः 13 ड - कारयेत् ·२०४ नाट्यशास्त्रम् 'एवं कामयमानानां स्त्रीणां नृणामथापि वा । सामान्यगुणयोगेन युञ्जीतालिनयं बुधः ॥ १९४ चिन्तानिःश्वासखेदेन हृद्दाहाभिनयेन च । तथानुगमनाच्चापि तथैवाध्व निरीक्षणात्॥ १९५ आकाशवीक्षणाचापि तथा दीनप्रभाषणात् । स्पर्शनान्मोटनाच्चापि तथा 'सापाश्रयाश्रयात् ॥ एभिर्नानाश्रयोत्पन्नैर्विप्रलम्भसमुद्भवैः । कामस्थानानि सर्वाणि भूयिष्ठं संप्रयोजयेत् ॥ १९७ 'स्रजो भूषणगन्धांश्च गृहाण्युपवनानि च । 'कामाग्निना दह्यमानः शीतलानि निषेवते॥ १९८ 'प्रदह्यमानः कामार्तो 'बहुस्थानसमर्दितः । प्रेषये कामतो दूतीमात्मावस्थाप्रदर्शिनीम् ॥ १९९ सन्देशं चैव दूत्यास्तु प्रदद्यान्मदनाश्रयम् । पुरुषस्य सुलभोपायत्वान्मध्य एव समागमः शक्यक्रियः, न तु योषिता- मित्याशयेन कामावस्थाः स्त्रीपदिष्टाः, पुरुषेष्वतिदिष्टाः । स्रजो भूषणगन्धांश्चेत्यादिना यदुक्तं तद्यथायोगमवस्थातुं योज्यम् । Amware-- 1 भ - मातृकायां श्लोकचतुष्टयं न वर्तते 2 ड - देहस्यायासनेन च 3 च- अर्ध 4 च - पापाश्रय ड . चोपाश्रय 5 ड - वासो भ - चासश्चन्दन 6 भ - भूयिष्ठं दह्यमानो हि 7 ड - प्रसहामानः 8 भ - नवस्थानसमन्वितः 9 च. कामदूतीं तु खावस्थादर्शनं प्रति भ - कामदूतीं तु निजावस्थां प्रदर्शयेत् कामुको.. निवोदिनीम् 10 ड • प्रशंसिनीम् ·२०५ द्वाविंशोऽध्यायः 'तस्येयं समवस्थेति कथाहिनयेन सा॥ २० 'अथावेदित भावार्थो रत्युपायं विचिन्तयेत् । अयं विधिविधानज्ञैः कार्यः प्रच्छन्नकाषिते ॥२०१ विधिं राजोपचारख पुनर्वक्ष्यामि तत्त्वतः। अभ्यन्तरं गतं सम्यक् कामतन्त्रसमुत्थितम् ॥२०२ सुखदुःखकृतान् भावान् नानाशील समुत्थितान्। यान्यान् प्रकुरुते राजा तान्स्तान् लोकोऽनुवर्तते । न दुर्लभा: पार्थिवानां स्त्र्यर्थमाज्ञाकृतः गुणाः । दाक्षिण्यात्तु समुद्भूतः कामो रतिकरो भवेत् ॥२०४ बहुमानेन देवीनां वल्लभानां भयेन च । प्रच्छन्नकामितं नायिकान्तरेभ्यः सन्ध्रियमाणमित्यर्थः। ननु राज्ञां किमशक्यं येन दूतीप्रेषणादिप्रयासमनुभवन्तीत्याह न दुर्लभाः पार्थिवानामित्यादि । आज्ञाकृता गुणा उपायाः उप प्रलम्भादुदाहरणात अय इत्यर्थः। राज्ञां ये उपाया इति सम्बन्धषष्ठी तेन बलार्थेऽभिमतनिषेधः । दाक्षिण्यादित्युभयविषयम् , पूर्वनायिकासु च दाक्षिण्यं, अभिलषणीय- प्रमदाकृतं च दाक्षिण्यम् , तस्या राजविषयं प्रेमेत्यर्थः । कुतः प्रच्छन्नत्वमित्याह बहुमानेनेति कर्मषष्ठी। देव्यो हि प्राप्ताभिषेका अवश्यं राज्ञा बहुत्वेनोत्कृष्ट- 1 भ - इयं तस्य त्ववस्था हि निवेद्या प्रश्रयादिति ड - तस्याप्यवस्थेति निवेद्यं प्रश्रयादिभिः 2 च - अथ वेदित 3 भ - भावार्थैरभ्युपायं 4 भ - कामितैः 5 भ - तत्र राजोपचारस्य व्याख्यास्याम्यनुपूर्वशः । विधिमाभ्यन्तर 6ड- गतान् ... तन्त्रे समुत्थितान् 7 भ- शिल्प 8 भ - तु ते राक्षां स्त्रीसंभोग- कृता गुणाः च - दुर्लभः ... कृतो गुणः ड - नृपाणां तु स्त्रियो ह्याझाकृता गुणाः 9 भ. चोरीणां ·२०६ नाव्यशास्त्रम् प्रच्छन्नकामितं राज्ञा कार्य परिजनं प्रति॥ २०५ यद्यप्यस्ति नरेन्द्राणां कामतन्त्र मनेकधा। प्रच्छन्नकामितं यत्तु तद्वै रतिकरं भवेत् ॥ २०६ 'यहामाभिनिवेशित्वं यतश्च विनिवार्यते। दुर्लभत्वं च यन्नार्याः सा कामस्य परा रतिः॥२०७ राज्ञामन्तःपुरजने दिवासंभोग इष्यते। वासोपचारो यश्चैषां' स रात्रौ परिकीर्तितः ॥ २०८ त्वेन माननीयाः । अनेकधेति विवाहितावरुद्धेत्यादिनेत्यर्थः । वामाभिनिवे- शित्वमिति " मुलभावमानी हि मदन इति विघ्नः, तथाप्यभि- लष्यमाणं वस्तु प्राप्तं चेत् कोऽभिलाषः, तेन प्राप्तं प्राप्तमपहारितमिव गतं, गतं प्राप्तमिवेत्येवम् । (दुर्लभत्वमित्यादि) पराक्रमेण [विद्धि] विष्णुरयं काम उत्तमतमा प्रीतिं प्रतिप्रतनोति न ह्यत्र यायामिव (भयादिव?) निवृत्तिः साध्या, अपि तु भौमात्मकं मुखं भोगस्त्वसति कामे तेन (केन?) प्रत्युत संभवनीयः । रतिरिति तदेतत्वादित्यर्थः। अथ स्पष्टकामितमाह राज्ञामन्तःपुरजने (दिवा)संभोग इति । संभोगः परस्परावलोकनप्रणयकलहसङ्गीतकादि । यथोक्तम्-" तद्वक्वेन्दुविलोक- नेन दिवसो नीतः।* इति । अन्तःपुरजनोऽत्र ऊढा, पुन ः, अवरुद्धग- णिका, कन्यकाप्रेष्याविषयं तु प्रच्छन्नकामितमुक्तम् । 1 भ. राशः 2 च - नृपाणां तु 3 भ - कामद्रव्यं 4 भ · संभाव्यते भयं यत्र यतश्चैव निवार्यते । दुर्लमें यत्तु तत्रासौ कामो रतिकरो भवेत् । च - यतश्चैव 6 3-कामिनः सा रतिः परा 7 भ-चैव व्याख्येयमस्फुटा भ्रष्टपतिताक्षरत्वात् । पूर्णः श्लोकः- तद्वक्वेन्दुविलोकनेन दिवसो नीतः प्रदोषस्तथा तद्रोष्ठथैव निशापि मन्मथकृतोत्साहैस्तदङ्गार्पणैः । तां संप्रत्यपि मार्गदत्तनयनां द्रष्टुं प्रवृत्तस्य मे बद्धोत्कण्ठामिदं पुनः किमथवा प्रेमा समाप्तोत्सवः ॥ तापस १-२६.

·द्वाविंशोऽध्यायः २०७ 'परिपाट्यां फलार्थे वा नवे प्रसव एव वा । दुःखे चैव प्रमोदे च षडेते वासकाः स्मृताः ॥२०९ उचिते वासके स्त्रीणामृतुकालेऽपि वा नृपैः । प्रेष्याणामथवेष्टानां कार्य चैवोपसर्पणम् ॥ २१० प्रभूतान्तरपूर्वस्य वासकवृत्तान्तमाह- परिपाट्यां फलार्थे वा नवे प्रसव एव वा। दुःखे चैव प्रमोदे च षडेते वासकाः स्मृताः ।। इति परिपाटिर्यथाकल्पितानुपूर्वी अस्या एकेन भिन्न वारः, अस्या द्वाभ्या- मित्यादि । तदपवादमाह फलार्थ इति ऋताविति यावत् । नव इति नवत्वे प्रसवे वृत्ते चिरविरइखिन्ना मुखायितं दुःखे तदीयवन्धुव्यापत्त्या दुःखिता आश्वासनीयेति । प्रमोद इति तदीयपुत्रोत्सवादौ 'उत्सवो हि माननीय' इत्यु- तम् । वासयति तत्र स्थाने रात्रमिति वासः। अत्र उचितः कामोपचारः फलार्थ इत्यस्य हेतोः सर्वापवादकत्वं दर्शयितुं धर्मवृत्तिना राज्ञा परिचार्यों द्वेष्या दुर्भगा अपि सेव्या इति निरूपयितुमाह- उचिते वासके स्त्रीणामृतुकालेऽपि वा नृपैः । प्रेष्याणामपि सर्वासां कार्य (चैवोपसर्पणम् ) ॥ इति आर्तवकालो हि भूयानपि *फलतः परमिति भवति । यथोक्तम्- ऋतुः षोडश तत्राद्याश्चतस्रो दशमात्परा त्रयोदशी च निन्द्याः स्युरयुगाः कन्यकोद्भवाः । षष्ठयष्टमी च दशमी द्वाभ्यां वर्णैश्च साधिका युग्मा पुत्राय रात्रिः स्यात् || इति । 1 भ - परिपाट्या कुलार्थे च नवप्रसवसंगमे 2 ड - नव...च 3 ड- इति । 4 भ - बुधैः । डभनम - द्वेष्याणां 6 भ - अवचेष्टानां 7 च - वेश्यानामपि कर्तव्यमिष्टानां परता ·२०८ नाट्यशास्त्रम् तत्र वासकसज्जा च' विरहोत्कण्ठितापि वा। स्वाधीनभर्तृका चापि कलहान्तरितापि वा ॥ २११ खण्डिता विप्रलब्धा वा तथा प्रोषितभर्तृका। तथाभिसारिका चैव ज्ञेयास्त्वष्टौ तु नायिकाः ॥२१२ उचिते वासके या तु रतिसंभोगलालसा। "मण्डनं कुरुते हृष्टा सा वै वासकसज्जिका॥ २१३ अनेककार्यव्यासाद्यस्या नागच्छति प्रियः। तदनागतदुःखार्ता विरहोत्कण्ठिता तु सा ॥ २१४ 'सुरतातिरसैर्बद्धो यस्याः पार्थे तु नायकः । तत्रापि नक्षत्रविशेषपरिवर्जनम् । पुनश्च राज्ञां मुख्यफलम् , यथाह 'प्रजायै गृहमेधिनाम् । (रघु-१) इति । अन तु वृद्धपशुव्यो (पशवो)वदन्ति- मासपमुआ... ..(षण्मासगब्भिणी एकदिअहज्जरमुहे... ।* (इति यत्तनिषिद्धं स्मृतौ वैद्यके च ।) वासकभावाभावमावितानायिकाभेदान्दर्शयति अत्र (तत्र?) वासक- सजेति । एताः क्रमेण लक्षयति उचिते वासक इत्यादिना । उचितः पूर्वोक्तन नयेनायातः । लालसा साभिलाषा । 1 ड वा 2 ड-चैव 3 च - तथा 4 भ - इत्यष्टौ नायिकाः स्मृताः 5 च - मङ्गलं 6 च - तस्यानुगम ड , अनागमन भ. भ. तदनागम 7 न- मता 8 भ - सुरतविरसैद्धा (१) ड - सुरतैश्चरितैः 9 च - पार्श्वगतः प्रियः। सामोदे गुणसंयुक्ता अपूर्णा चास्फुटार्थेयं गाथा कोक्कोकवचनस्य मूलं स्यात् । यथा- रङ्गादिश्रान्तदेहा चिरविरहवती मासमात्रप्रसूता गर्भालस्या च नव्यज्वरयुततनुका त्यक्तमानप्रसन्ना । माता पुष्पावसाने नवरतिसमये मेघकाले वसन्ते प्रायस्संपन्नरागा मृगशिशुनयना खल्पसाध्या रते स्यात् ॥

·२०९ द्वाविंशोऽध्यायः 'सान्द्रामोदगुणप्राप्ता भवेत् स्वाधीनभर्तृका ॥ २१५ ईर्ष्याकलहनिष्कान्तो यस्या नागच्छति प्रियः। "सामर्षवशसंप्राप्ता कलहान्तरिता भवेत्॥ २१६ 'व्यासादुचिते यख्या वासके नागतः प्रियः। 'तदनागमदुःखार्ता खण्डिता सा प्रकीर्तिता ॥ २१७ यख्या दूतीं प्रियः प्रेष्य दत्त्वा संकेतमेव वा। नागतः कारणेनेह विप्रलब्धा तु सा भवेत् ॥२१८ 'नानाकार्याणि सन्धाय यस्या वै प्रोषितः "प्रियः। सा(प्र?)रूढालककेशान्ता भवेत् प्रोषितभर्तृका ॥ "हित्वा लज्जां "तु या श्लिष्टा मदेन मदनेन च । अभिसारयते कान्तं सा भवेदभिसारिका ॥ २२० स्वाभिलाषा । आमोदगुणो हर्षः सौभाग्याभिमानश्च । व्यासङ्गादित्यन्य- नारीविषयादित्यर्थः। (प्र)रूढाः प्रलम्बीभूता अलकाः, केशान्तश्च कबरीभारः। प्ररूढ एकवेणीभूते यस्याः । अन्ये त्वकृतकर्मतया केशान्ते ललाटे रोम्णामुद्भेद- मुत्परूढं वर्णयन्ति । मदो मद्यकृतः, चकाराद् द्वयं वदन्मदनस्यैव प्राधान्यमाह । अभिसरः सहायः तस्य व्यापारेण प्रियतममतिकामति, "तत्करोति तदाचष्टे तेनातिकामति धातुरूपं" चेति स्पष्ट (स-टे: १) इत्यस्य वृद्धिः। कुप्यन्ती 1 भ सामोदगुणसंप्राप्ता 2 भ - अमर्ष 3 च - संतप्ता 4 भ - मसि- नवोचिते 5 ड - तस्यानागम च - तदनागमनार्ता तु खण्डितेत्यभिधीयते 6 च. दूत्या प्रियः...गत्वा ड - दूतीप्रियं 7 भ - ऐव 8 भ - स्मृता 9 च - गुरुकार्या- न्तरवशाद्यस्या विप्रोषितः 10 भ - अभिसंबंन्धावस्या विप्रोषितः ड.मर्थसंबन्धे- यस्था विप्रोषितः 11 भ - या निर्लजेन संबद्धा (प - या नैर्लज्येन) 12 ड - समा- कृष्टा 13 च ड - वा प. या 27 ·२१० नाव्यशास्त्रम् आस्ववस्थासु 'विज्ञेया नायिका नाटकाश्रया। एतासां चैव वक्ष्यामि कामतन्त्रमनेकधा॥ २२१ चिन्तानिःश्वासखेदेन 'हृद्दाहाभिनयेन च । 'सखीभिः सह संलापैरात्मावस्थावलोकनैः॥ २२२ ग्लानिदैन्याश्रुपातैश्च रोषस्यागमनेन च। 'निर्भूषणमुजात्वेन दुःखेन रुदितेन च ॥ २२३ 'खण्डिता विप्रलब्धा वा कलहान्तरितापि वा। तथा प्रोषितकान्ता च "भावानेतान् प्रयोजयेत् ॥ विचित्रोज्ज्वलवेषा तु" प्रमोदोद्दयोतितानना। उदीर्णशोभा च तथा कार्या स्वाधीनभर्तृका ॥२२५ प्रशान्तेत्यादयस्तु नायिकाभेदे नेहोक्ताः, तेषां वासकामावनिवृत्तत्वाभावात् । नाटकाश्रया इति नाव्यविषया इत्यर्थः । तत्र विप्रलम्भजीवितं शृङ्गारेण वासकाभावभावितनायिकाभेदाश्रयं प्रथमं दर्शयति चिन्तानिःश्वासखेदेनेत्यादिना । सामान्यभूते सकलहृदयसंवा- दिनि मदनोपचारे चायमभिनय इत्यपि सामान्याभिनयः। भावानेतानिति पठितानुभावव्यभिचारिसमुचिता ये भावा व्यभिचारिस्थायिरूपा(णामि) हापठितमप्यनुभावजातं प्रदर्शयति यावत् । वासकसज्जा अभिसारिका च खावसरे खाधीनभर्तृकयैव तुल्ये इति पृथङ्नोक्ते । यथा- 1 भ - सर्वासु 2 भ - संप्रवक्ष्यामि कामतन्त्रप्रयोजनम् 33. योगं प्रयोक्तृभिः ड • यथायोज्यं 4 च - खेदैश्च 5 च - हृदया भ - हत्ताप 6 ड . सखीनां संप्रलापैश्च 7 भ - निज 8. य - निर्भूषणा न - विभूषणा च - निर्भूष- णाङ्गी विसजा 9 भ - खण्डितां...लब्धां...तामपि । ...कान्तां च भावैरेतैः प्रदर्श- येत् 10 डच - भावैरेवं 11 च-च 12 च • अतिशया ·२११ द्वाविंशोऽध्यायः 'वेश्यायाः कुलजायाश्च प्रेष्यायाश्च प्रयोक्तृभिः। एभिर्भावविशेषैस्तु कर्तव्यमभिसारणम् ॥ २२६ समदा मृदुचेष्टा च तथा परिजनाता। नानाभरणचित्राङ्गी गच्छेद्वेश्याङ्गना शनैः ॥ २२७ संलीना स्वेषु गात्रेषु त्रस्ता विनमितानना। अवकुण्ठनसंवीता गच्छेत्तु कुलजाङ्ना ॥ २२८ मदस्खलितसंलापा विभ्रमोत्फुल्ललोचना। आविद्धगतिसंचारा गच्छेत्प्रेष्या समुद्धतम् ॥ २२९ 'गत्वा सा चेद्यदा तत्रं पश्येत्सुप्तं प्रियं तदा । अनेन तूपचारेण "तस्य कुर्यात्प्रबोधनम् ॥ २३० अलङ्कारेण कुलजा वेश्या गन्धैस्तु शीतलैः प्रेष्या "तु वस्त्रव्यजनैः "कुर्वीत प्रतिबोधनम्॥ अथाभिसारणस्वरूपमाह वेश्याया इत्यादि। भावविशेषरिति वस्तु- विशेषैरित्यर्थः । संलापो दूत्या सख्या सहोक्तिमत्युक्तिः। (अलङ्कारेणेति) अलङ्कारशन्दो नूपुरादि(वि)शिष्टः [तत्] । 1 भ - वेश्यानां कुलजाया वा प्रेन्याया वा ड - वेश्याया ..जाया वा प्रेग्याया वाथवा नृपैः प - वेश्यायांकुलजायां च 2 ज जनैः 3 च - विप्रेक्षित ड- अवनमित भ - विक्षिप्तलोचना 4 च - च भ - गच्छेत 5 भ-प्रेष्यागना तथा (ड-नबा) 6 भ - रहोगतं तु संप्राप्ता च - स्यादयं शयितो व्यक्त ड . गत्वा सा वदति व्यकं 7 ज- व्यक्त 8 च- यदा भा सदा 9 भ-प्रिया यथास्थापयति तथा वस्याम्यहं पुनः 10 ड - कुर्याद्वै प्रति 12 च- बोधवेच्छयितं प्रियम् ततः 11 ड . अथ वस्तु ·२१२ नाट्यशास्त्रम् 'कुलाङ्नानामेवायं नोक्तः कामाश्रयो विधिः । सर्वावस्थानुभाव्यं हि यस्माद्भवति नाटकम् ॥ नवकामप्रवृत्ताया क्रुद्धाया वा समागमे। 'सापदेशैरुपायैस्तु वासकं संप्रयोजयेत् ॥ २३३ नानालङ्कारवस्त्राणि गन्धमाल्यानि चैव हि। "प्रियायोजितभुक्तानि निषेवेत मुदान्वितः ॥ २३४ ननु राज्ञां वेश्यादिसंभोगो निहवकारापायसङ्कुलत्वात् किमिहानेन दर्शि- तेनेत्याशङ्कयाह सर्वावस्थानुभाव्य हि कार्य नाटकमिति नाट्य इति यावत् । सर्वावस्था अनुभाव्या प्रत्यक्षायमाणत्वं नेया, यत्र प्रकरणादौ वेश्यासंभोगो- ऽप्यस्तीत्युक्तं दशरूपके (अध्या-१८) यदि तर्हि सर्वतः प्रकारो नाटके प्रदर्श्वस्तदा वासके यदा प्रकटप्रकार उक्तः। एवं व्याजप्रकारोऽपि वाच्य इत्याशयेनाह नवकामप्रवृत्ताया इति । नवे पुरुषसम्भोगे या प्रवृत्ता प्रथमसमागमनीया वेश्या पूनर्भूर्गान्धर्वविवाह- विवाह्या कन्या वा तस्याः समागमे चिकीर्षिते, सव्याजैः उपायैः वासको व्याजश्च यथा तथैव प्रकटं नाङ्गीकरोति, नायिकान्तरेभ्यश्च झटिति भीरु यको भवति । अवरुद्धापि खण्डिता कलहान्तरिता वा वासकमनङ्गीकुर्वती व्याजतो- नीकार्यते । तत्र नायिकाहृदयग्रहणोचितविदग्धतानिमित्तं नायकस्योपचा- रमाह नानालङ्कारेत्यादि । .. 15- मातृकायामधिकः पाठः-निर्भर्त्सनपरं प्रायस्तथाश्वसनपेशलम् । निष्ठुरं मधुरं चैव सखीनामपि जल्पनम् 2 च-प्रीका 3 ड-स्थान 4 च तु 5 च - मय ड - न च 6 भ - नानोपायैः समाधाय 7 च - संप्रकल्पयेत् 8 भ - यानि यानि च माल्यानि धूपगन्धाम्बराणि च 9 "प्रिया" आरभ्य... "समुद्भवे" इस्यन्तस्य पाठस्य स्थाने भ मातृकायां तु-हर्षात् सुखानि वस्तूंनि निषे- वेत मरातुरः । नार्या नित्यं विशेषेण प्रमोदरससंभवः चड - नित्यं सुखान्युदात्तानि 10 ड - मदाधिता य - मुदान्विता च . सेवेत मदनान्वितः ·२१३ 1 द्वाविंशोऽध्यायः न तथा भवति मनुष्यो मदनक्शः कामिनीमलभमानः। द्विगुणोपजातहर्षो भवति यथा सङ्गतः प्रियया ॥ २३५ विलासभावड़ित वाक्य लीला- 'माधुर्यविस्तारगुणोपपन्नः। परस्परप्रेमनिरीक्षितेन समागमः कामकृतस्तु कार्यः॥ २३६ 'ततः प्रवृत्ते मदने उपचारसमुद्भवे । 'वासोपचारः कर्तव्यो नायकागमनं प्रति॥ २३७ ननु प्राप्ता चेत् प्रमदा तर्हि निवृत्तकामः, तत् कोऽयमुपचारप्रतिभर इत्याशङ्कयाह न तथा भवतीति । मदनः कामभवः इति काम एव । मदि हर्ष- ग्लपनयोरिति पठति, तेन समागमे द्विगुणीभवति कामः, ततश्योपचारे यव उचित इत्याह विलासभावेति । विलासः स्त्रीणां च व्याख्यातः 'स्थाना- सनगमनानामिति, (२२-१५) (स्त्रियाः) 'धीरसंचारिणी दृष्टिः (२२-३५) इति (पुरुषस्य) च । तत्प्रधानभावाः चेष्टितानि । इङ्गितं प्रेमसूचका व्यापाराः 'काम्येनाङ्गविकारेणे'त्यादि, 'चकिता भवेत्' इत्यन्तेन (२२-१६७.१७२)। वाक्यलीलेति अङ्गासाध्यादिश्ता । माधुर्य " सर्वावस्थाविशेषे" विति व्याख्याताः 2 ढ-चार 1 च - विशेषो विशेषमाधुर्य 8 भ - उपचारस्तु 33. एधित 43-काव्य 5च. नार्याऽप्यथविशेषेण प्रमोदरससंभवः । 6 ड गतव 73 ·নামা गन्धमाल्ये गृहीत्वा तु चूर्णवासस्तथैव च । आदर्शो लीलया गृह्यश्छन्दतो वा पुनः पुनः॥२३८ वासोपचारे नात्यर्थ भूषणग्रहणं भवेत्। रशनानूपुरप्रायं स्वनवच्च प्रशस्यते । २३९ नाम्बरग्रहणं रहे न स्नानं 'न विलेपनम् । नाञ्जनं नाङ्गरागश्च केशसंयमनं तथा ॥ २४० 'नाप्रावृता नैकवस्त्रा न रागमधरस्य तु"। उत्तमा मध्यमा वापि "कुर्वीत प्रमदा क्वचित् ॥२४१ अधमानां भवेदेष "सर्व एव विधिः सदा। (२२-२९)नृणां च, "अभ्यासात् करणानां"(२२-३६)इति । एषां विस्तारगुणेन कविवर्णनाकृतेनोपपन्न एतस्मादुपचारत्सम्यगुद्भवो यस्य । चूर्णः पटवासः । वासो वस्त्रम् । नात्यर्थमिति खेदावहत्वात् । रानावदृश्यत्वातु दरिद्राणां दीपशून्यं वासगृहं दृष्टवतां हेतुत्वेन खनवत्त्वं, चेति हेतौ यतः प्रशस्तेन सुरतली- लोपयोगिना शब्देन युक्तम् । नाम्बरग्रहण रङ्गे इत्यादिना प्रसङ्गतो निषेध- माह । वासोपचारसिद्धये तु रङ्गेऽप्येतदुपचारोपयोगि कर्तव्यमिति हि कोप- 1 च - माल्यं 2 भ - वासान् 3 च - स्थापयेत्रायककृते कुर्याश्चात्मप्रसा- धनम् भ - आदर्शः संगृहीतव्यः कृतार्थापि पुनः पुनः (ड - कृतार्थों) 4 भ - तु 5 ड - चैव यद्भवेत् 6 च - नानुलेपनम् 7 च - रागं च 8 च - न च केशो- पसंग्रहः भ - न केशरचनं . - स्तनकेशग्रही न च 9 ड - नापावृता 10 भ. 11 ड - प्रयोक्तव्याङ्गना च - प्रकुर्यात् 12 भ - विधिः प्रकृतिसंभवः ·२१५ 1 द्वाविंशोऽध्यायः कारणान्तरमासाद्य तस्मादपि न कारयेत् ॥ २४२ प्रेष्यादीनां च नारीणां नराणां वापि नाटके। भूषणग्रहणं कार्य पुष्पग्रहणमेव च ॥ २४३ 'गृहीतमण्डना चापि प्रतीक्षेत प्रियागमम्। 'लीलया मण्डितं वेषं कुर्याद्यन्न विरुध्यते ॥ २४४ 'विधिवद्वासकं कुर्यान्नायिका नायकागमे। 'प्रतीक्षमाणा च ततो नालिकाशब्दमादिशेत् ॥ २४५ संभावनयेति नाम्बरग्रहणमिति सामान्योक्तावपि प्रकारादुत्तमाया मध्यमायाश्चेति गम्यते । अधमायाश्च भवत्येतद्रङ्गेऽपि । एवं निषेधमधमासु पुनर्विधिमुक्त्वा प्रकृत- मुपचारमेवाभिसन्धत्ते भूषणग्रहणमित्यादि । उक्तपूर्वेऽत्रोपचारे आदरं दर्शयति विधिवद्वासकं कुर्यादिति वासकोचितमुपचारमित्यर्थः । ननु समाप्त उपचारे यदि प्रियो नागतः किं कुर्यादित्याह प्रतीक्षमाणेति । नालिकाशब्दमादिशेदिति इयांश्च कालो गतः किमित्यादि न प्राप्तः स्यादिति, 1 च - तासामपि ह्यसभ्यं यन्न तत्कार्य प्रयोक्तृभिः। प्रमदाभिर्नरैर्वापि नानाभावं नाटके भ - तासामर्पितु संभोगो न कार्यस्तु प्रयोक्तृभिः। वेश्यादीनां तु नारीणां नराणां चापि नाटके 23. सामान्य 3 भ - कृत्वा पुष्पाणां ग्रहणं भवेत् 4 ड - नियुक्तमण्डना चापि (भ - निवृत्त...वापि 5 च - किंचित् श्लोकाधं च ड - योरेव वर्तते 7 ज - वासोपचारं कृत्वैवं नायिका नायकागमम् 8 च - वीक्षमाणा प्रियपश्यं (१) शृणुयानाडिकाध्वनिम् ड. शृणुयानाडिकाघोष प्रतीक्षेदासनस्थिता (भ - आसनस्था समुत्सुका 6 इदं ·२१६ नाव्यशास्त्रम् श्रुत्वा तु नालिकाशब्दं नायकागमविक्लबा। विषण्णा वेपमाना च गच्छेत्तोरणमेव च ॥ २४६ 'तोरणं वामहस्तेन कवाट दक्षिणेन च । 'गृहीत्वा तोरणाश्लिष्टा संप्रतीक्षेत नायकम् ॥ २४७ 'शङ्कां चिन्तां भयं चैव प्रकुर्यात्तोरणाश्रिता। अदृष्ट्वा रमणं नारी विषण्णा च क्षणं भवेत् ॥ दीर्घ चैव विनिःश्वस्य नयनाम्बु निपातयेत्। "सन्नं च हृदयं कृत्वा "विसृजेदङ्गमासने । २४९ व्याक्षेपाद्विमशेच्चापि नायकागमनं प्रति। तैस्तैर्विचारणोपायैः शुभाशुभसमुत्थितैः ॥ २५० गुरुकार्येण मित्रैर्वा मन्त्रिणा राज्यचिन्तया। "अनुबद्धः प्रियः किं नु तो वल्लभयापि वा ॥२५१ ततोऽप्यनागतेऽयं विधिरित्याह श्रुत्वा तु नालिकशब्दमिति तैस्तैर्विचारणोपायै- रिति यदुक्तं तत्रोदाहरणम् । अनागतोपायानाह गुरुकार्येणेत्यादि । अनुभाववर्ग- . तु 1 च - नादं ड - घोष 2 ड - वेपन्ती सन्नहृदया तोरणाभिमुखी व्रजेत् 3 च - वामेन तोरणं ग्राह्य (भ - प्राप्य) 5 च - हस्तेन समुवीभूय उदीक्षेत प्रियागमम् (म - आवेष्ट्य पश्चात्तु) ड - हस्तेनाधोमुखी भूयः प्रतीक्षेत प्रियागमम् 6 च - शुभाशङ्कां भयं चैव कुर्यात् तोरणसंस्थिता भ - सशङ्का चैव रूपं च कुर्यात् तोरणमाश्रिता 7 च तु 8 भ 9 भ - अश्रु चैव ड - आत्रं चैव ढ - आस्यं चैव 10 भ - आते 11 भ - विमुञ्चेत् 12 च - विचारणैश्चापि (ड - श्चैव) 18 भ-समन्वितः 14 ड .कार्यश्च 15 च. मन्त्रिण भ-मन्त्राणां 16 न. अनुबद्ध सानुबन्धः 18 च - धृतो तु निश्वस्य 17 च - तु ·२१७ द्वाविंशोऽध्यायः 'उत्पातानिर्दिशेचापि शुभाशुभसमुत्थितान्। निमित्तैरात्मसंस्थैस्तु स्फुरितैः स्पन्दितैस्तथा॥ २५२ शोभनेषु तु कार्येषु निमित्तं वामतः स्त्रियाः। अनिष्टेष्वथ सर्वेषु निमित्तं दक्षिणं भवेत् ॥ २५३ सव्यं नेत्रं ललाटं च भ्रूनासोष्ठं तथैव च। ऊरुबाहुस्तनं चैव स्फुरेद्यदि समागमः ॥ २५४ 'एतेषामन्यथाभावे 'दुनिमित्तं विनिर्दिशेत् । दर्शने दुनिमित्तस्य मोहं गच्छेत्क्षणं ततः॥ २५५ 'अनागमे नायकस्य कार्यो गण्डाश्रयः करः। भूषणे चाप्यवज्ञानं रोदनं च समाचरेत् ॥ २५६ अथ चेच्छोभनं तत्यानिमित्तं "नायकागमे। सूच्यो नायिकयासन्नो गन्धाघ्राणेन नायकः॥ २५७ स्त्वस्याखेदार्थचिन्तादिव्यभिचारिसंभवो यथायोगं योज्यः । उत्पातः सह- साऽशुभसूचको महाभूतपरिस्पन्दः स च परस्थः । स्फुरितं चलनं स्पन्दितमे- तदितित्वते स्वदेहस्थ इति भेदेनोक्ते । नेत्रमित्यादि सव्यं वाममिति मन्तव्यम् 10 - 1 ड - आकारं दर्शयेदेव (ड - वापि तम्) इदं श्लोकार्थे भ मातुकायां न वर्तते 2 ड.च 3 च - दुरुक्केषु तु कार्येषु (भ - विज्ञेयं) 4 च - च भ्ररध- रोष्ठः (भ-ष्टं) ड - च भ्ररथोष्ठं 5 च - अतोऽन्यथा स्पन्दमाने (ड · नं 6 ड - अनिष्टं चापि (भ - दुरुक्तं) ज मनिटं च च - दुरितं दक्षिणे भवेत् 7 भ- अप्राप्ते चैव कर्तव्यः प्रिये गण्डाश्रितः करः (च - र्पितः 8 3-हस्तो गण्डाधितो भवेत् 9 भ - प्रसाधने त्वज्ञानं 10 भ - ततश्वेच्छोभनं पश्वेत् (च - श्च शो) 11 च - वै प्रियागमे 28 ·२१८ नात्यशास्त्रम् दृष्ट्वा चोत्थाय संहृष्टा' प्रत्युद्गच्छेद्यथाविधि। 'ततः कान्तं निरीक्षेत प्रहर्षोत्फुल्ललोचना ॥ २५८ सखीस्कन्धार्पितकरा कृत्वा स्थानकमायतम् । दर्शयेत ततः कान्तं सचिह्नं सरसत्रणम् ॥ २५९ यदि स्वादपरावस्तु कृतस्तैस्तैरुपक्रमैः। उपालम्भकृतैर्वाक्यरुपालभ्यस्तु नायकः॥ २६० मानापमानसम्मोहेरवहित्यभयक्रमैः । वचनस्य समुत्पत्ति: स्त्रीणामीाकृता' भवेत् ॥२६१ वित्रंभस्नेहरागेषु सन्देहे प्रणये तथा। परितोषे च 'घर्षे च दाक्षिण्याक्षेपविभ्रमे ॥ २६२ तथा बाहू । अन्यथाभाव इति दक्षिणस्फुरणे । प्रत्युद्गच्छेदिति नायिकेति प्रथ- मया योज्यम् । एवमियता वासकसज्जया वागङ्गसत्वव्यामिश्रः सामान्याभिनयः प्रिय- संप्राप्त्यवधिदर्शितः। अथ खण्डितादीनां संदर्यते यदि स्यादपराद्धस्त्विति तैस्तैरिति मानावहित्थवस्त्रभङ्गाभिष्यन्दादिभिः । अन्यथाभाषणे कोपादुचिते तदपवादमाह विसम्मेत्यादि कस्मिंश्चित् कार्ये निरूप्ये विस्रम्भसात्मिका कार्या, शरीरापाटवादि पश्यतो वार्ताप्रश्नादौ स्नेहः, तद्वशाद्योऽनुरागो लक्षितः, ; 1 च - हृष्टाङ्गी च . हि नायकम् 3 सार्धश्लोकस्य स्थाने भ - मातृ- कायां "न तथा भवति" (श्लो-२३५) ग्रन्थोऽस्ति ; चभब - मातृकासु सार्धश्लोको न वर्तते 4 भ. नरः ड - ततः 5 भ - अभिभाष्यः स (च - तु) 6 च - अव- हित्थैर्यथाक्रमम् ड - क्लमैः 7 भ · कृते 8 ड · संमोहे 9 च - हर्षे 10 च - पातने प-विस्मये ·द्वाविंशोऽध्यायः २१९ धर्मार्थकामयोगेषु' प्रच्छन्नवचनेषु च*। हास्ये कुतूहले चैव संभ्रमे व्यसने तथा ॥ स्त्रीपुंसयोः क्रोधकृते पृथमिश्रे तथापि वा। अनाभाष्योऽपि संभाष्यः प्रिय एभिस्तु कारणैः ।। यत्र स्नेहो भवेत्तत्र हीा मदनसम्भवा। चतस्रो योनयस्तख्याः कीर्त्यमाना निबोधत ॥ २६५ वैमनस्यं व्यलीकं च विप्रियं मन्युरेव च। एतेषां संप्रवक्ष्यामि लक्षणानि यथाक्रमम् ॥ २६६ कृतापराधः सत्यतो न वेति सन्देहः, प्रणयः प्रार्थना, अपत्याद्यभ्युदयः परितोषः कलास्थित्यादि (कलाशिल्पादि ?) निकृतिपक्षेण स्पर्धा संघर्षः, पक्षस्य सखी- जनादेर्यदा कार्यः प्रियेण सम्पाद्यः पश्यति तदा सखीकार्यविवादविषयादा- क्षिण्यम् , इन्द्रजालादिकृते विस्मयः, धर्मार्थकायोपयोगिनि व्रतगृहकृत्यकौमुदी- हर्षोत्सवादाववश्यं कर्तव्ये चाप्रियं प्रति स्मरणाकर्तव्या, तेन वा स्मरणम् , उपालम्भद्वारेण किमयं वदेदिति परीक्षणम् , यथा नायकोऽत्यादरात् किंचि- स्पृच्छति तत्कुतूहलम्, सर्वो यदा हसति तदा हास्यम् , अग्न्याधुत्पातः संभ्रमः, वसुबन्धु ?)वियोगादि व्यसनम्, एतेष्वनाभाषणे सर्वथैव निस्ते- हता स्यात् । क्रोधकृत इति युगपदित्यर्थः । अपराद्ध इत्युक्तं तत्रापराध दर्शयितुमुपक्रमं करोति यत्र स्नेह इति । योनयो हेतवश्चत्वारः-वैमनस्य, व्यलीकं, विप्रियं, मन्युरिति, तान् क्रमेण . - 1 ब - योग्येषु 2 भ - कुसुमिते 3 भ - हास्योपस्थानसंप्राप्तौ दोषप्रक्षेप- निह्नवे (च . दोषोप) 4 च - भयं तत्र या तत्र मन्मथः (ड - मदनस्ततः) भ तत्र हर्षों यत्रेा मदनस्ततः 5 - तत्र 6 च - च समुत्पत्तिं प्रयोगं च निबो- धत भ - चैव वक्ष्यामि यद्यत्तत्र विधीयते * सरणे च परीक्षणे-इति व्याख्यातुपाठः स्यात् .

·२२०
नाट्यशास्त्रम्
निद्राखेदालसगति सचिहं सरसवणम् ।
एवंविधं प्रियं दृष्ट्वा वैमनस्यं भवेत् स्त्रियाः॥२६७
'निद्राभ्यसूयितावेक्षणेन रोषप्रकम्पमानाङ्ग्या।
साध्विति सुष्ठ्विति वचनैः शोभत इत्येवमभिनेयम्
बहुधा वार्यमाणोऽपि यस्तस्मिन्नेव दृश्यते ।
"संघर्षमत्सरात्तत्र व्यलीकं जायते स्त्रियाः॥ २६९
कृत्वोरसि वामकरं दक्षिणहस्तं तथा विधुन्वन्त्या।
चरणविनिष्ठम्भेन च कार्योऽभिनयो व्यलीके तु ॥
जीवन्त्यां त्वयि जीवामि दासोऽहं त्वं च मे प्रिया।
उक्त्वैवं योऽन्यथा कुर्याहिप्रियं तत्र जायते ॥२७१
दूतीलेखप्रतिवचनभेदनैः क्रोधहसितरुदितैश्च ।
विप्रियकरणेऽभिनयः सशिरःकम्पैश्च कर्तव्यः॥
लक्षयति निद्राखेदालसगतिमित्यादिना (सुरते) गतया निद्रया। (असूयितेति)
यदसूयितेनावेक्षणं तेन । (बहुधेति) यतो नायिकातो वार्यते तस्यामेव दृश्यत
इति सम्बन्धः । (संघर्षेति) सम्यक् कृतो घर्षः संघर्षः। (उक्त्वैवमित्यादि)
4
1 भ - रतिं 2 भ - विधीयते 3 च . तीवायितवचनाद्रोषाद्बहुशः
प्रकम्पमानोष्ठी भ - निद्राघूर्णितनयने रोषस्फुरितोष्टकम्पितापाझ्या ड . निद्रासू-
यितवदना रोषाहुशः प्रवेपमानाङ्गी
4 च - वाक्यैः शोभनमित्यभिनयं युज्यात्
म - वाक्यैः शोभन इत्येवं 5 ड - अवधीर्यमाणो 6 ड . तत्रैव हि तिष्ठति
(भ - दृश्यते) 7 ड - संहर्षात्तत्र मात्सर्याद्यलीकमुपजायते (च - तु भवेत् स्त्रियाः)
भ - संहर्षेतु त्वमात्सर्ये...ततः।
8 च . रुषा विधुन्वाना
9 च . विनिक्षेपेण
च तस्मिन् कुर्वति साभिनयम् 10 भ - व्यलीककृतः 11 च - तद्विप्रियमिति
खियाः भ - एतदै विप्रियं भवेत् 12 च • कम्पः प्रयोक्तव्यः

·२२१
द्वाविंशोऽध्यायः
प्रतिपक्षसकाशात्तु यः सौभाग्यविकत्थनः'।
उपसर्पत् सचिह्नस्तु मन्युस्तत्रोपजायते ॥ २७३
वलयपरिवर्तनैरथ सुशिथिलमुत्क्षेपणेन रशनायाः।
मन्युस्त्वभिनेतव्यः सशङ्कितं बाष्पपूर्णाक्ष्या ॥ २७४
दृष्ट्वा स्थितं प्रियतमं
सशङ्कितं सापराधमतिलज्जम् ।
ईर्ष्यावचनसमुत्थैः
खेदयितव्यो 'ह्युपालम्भैः॥
२७५
न च निष्ठुरमभिभाष्यों
न चाप्यतिक्रोधनस्तु परिहासः ।
बाष्पोन्मित्रैर्वचनै-
रात्मोपन्याससंयुक्तैः ॥
२७६
प्रतिज्ञातस्यापरिपालनं विप्रियम् । दूतलेखादिमुखेन यानि प्रसादनार्थ प्रति-
वचनानि तेषां भेदः दूषणमनङ्गीकरणम् । (वलयेत्यादि) मन्युना तत्क्षण एव
तनुत्वं गाने भवतीति वळयानां परिवर्तनं, वाससो रशनायाश्चोत्क्षेप इति ।
केचित्सहृदयास्त्वाहुः-मन्युना सखीजनमध्य एवास्याबहुमानलक्षणा
भवत्यप्रतिपत्तिरिति तत्कृतानि च वलयस्य परिवर्तन योज(लोच)नभ्रमणादिकं,
1 ड - विकत्थन 2 च - च मन्युस्तत्र भवेत् त्रियाः 3 च - वर्तनेन च
सशिथिल... भ - वर्तनेन च तथा समुत्क्षेपणेन 4 च - मोक्षैश्च 5 भ साशकं
ड - अशङ्कितं 6 भ - अपि 7 च - अतिभाग्यो भ-प्रवाच्यो 8 भ. अति-
ऋदया स परिभाबः च - परिहार्यः 9 भ - वाक्यैः

·२२२ नाव्यशास्त्रम् मध्याकुल्यकुष्ठाग्रविच्यवात्पाणिनोरसि कृतेन'। उहर्तितनेत्रतया प्रततैरभिवीक्षणैश्चापि ॥ २७७ कटिहस्तविवर्तनया विच्छिन्नतया तथाञ्जले: करणात्। 'मूर्धभ्रमणनिहञ्चितनिपातसंश्लेषणाचापि ॥ २७८ अवहित्थवीक्षणाद्वा' अङ्गुलिभङ्गेन तर्जनैर्ललितैः। "एभिर्भावविशेषैरनुनयनेष्वभिनयः कार्यः॥ २७९ शोभसे साधु दृष्टोऽसि गच्छ त्वं किं विलम्बसे। मा मां स्प्राक्षीः प्रिया यत्र तत्र या ते हृदि स्थिता ॥ गच्छेत्युक्त्वा परातत्य विनिवृत्तान्तरेण तु"। केन चिद्वचनार्थेन प्रहर्ष योजयेत्पुनः ॥ २८१ रशनोत्क्षेपण यन्त्रोत्क्षेपणं चेति । मध्याङ्गुल्यङ्गुष्ठाग्रविष्यवादिति तत्स्थं मूलं व्यापार स्मारयति । (कटीति) कटीपार्श्वगतस्य हस्तस्य विवर्तमानाया अञ्जले- ईस्तस्य पताकाभ्यां तु संश्लेषादित्यस्य विश्लेषणम्, अवहित्थेन गाम्भीर्येण यद्वीक्षणं, तेन चायतं स्थानकमाक्षिप्तम् । तत्र हि तस्य विनियोग उक्तः (१२-१६४)। निरपेक्षभावता संभवतीत्याह गच्छेत्युक्त्वेति । विनिवृत्तिप्राधान्य- लैः करणात् 1 भ- अधरस्थेन 2 भ - तथा प्रततवक्षिणेनापि (ड - णाशापि) 3 ड निविष्टतया न - निवर्तनया 4 भ - स्फुरदधरतया तथा जडीभावात् च - - अङ्गः 5 भ- अर्ध 6 च - निहंचं वियतः संदर्शनाचापि भ-निपात- संदर्शनाचापि (न . निधात ड . नखादि) 7 च - क्षणेन च ड - क्षणश्चापि भ-क्षणादपि 8 भ - मङ्गाच च - साङ्गुलिभङ्गेन 9 भ • तर्जनाचापि ड. लिखितः 10 भ - एषोऽभिनयः प्रयोक्तव्यः (ड - अस्य) च - अयमेतेवभिनयः 11 च-कस्मात् 12 च - सां भ - मा मा तिष्ठ 13 भ - तव या हृदयोत्थिता (च - दि संस्थिता) 14 च - पुनः प्रतिनिवृत्य च भ. परावृत्ता विनिवृत्योत्तरेण तु 15 च - संप्रयोजयेत् ·२२३ द्वाविंशोऽध्यायः रभसग्रहणाच्चापि हस्ते वस्त्रे च मूर्धनि। कार्य प्रसादनं नार्या ह्यपराध समीक्ष्य तु॥ २८२ हस्ते वस्त्रेऽथ केशान्ते नार्याप्यथ गृहीतया। कान्तमेवोपसर्पन्त्या कर्तव्यं मोक्षणं शनैः॥ २८३ गृहीतयाथ केशान्ते हस्ते वस्त्रेऽथवा पुनः। हुँ मुञ्चेत्युपसर्पन्त्या वाच्यः स्पर्शालसं प्रियः॥ २८४ पादाग्रस्थितया नार्या किंचित्कुट्टमितोत्कटम् । अश्वकान्तेन कर्तव्यं केशानां मोक्षणं शनैः॥ २८५ 'अमुच्यमाने केशान्ते 'संजातवेदलेशया। हं हु मुञ्चापसर्पति वाच्यः स्पर्शालसाङ्या ॥ २८६ गच्छति रोषवाक्येन गत्वा प्रतिनिटत्य च । केन चिहचनार्थेन “वाच्यं यास्यसि नेति च ॥ २८७ विधूननेन हस्तेन" हुंकारं संप्रयोजयेत्। स चावधूनने “कार्यः शपथैर्व्याज एव च ॥ २८८ मुत्तरं येनासौ विलम्बते । अपराधमिति, अल्पेऽपराधे मूर्धनि मध्ये हस्ततले भूषितवस्त्रे । व्याज इति व्रतोपवासोऽद्य मया प्रस्तुत इत्यादि । 10 4 भ . अपस. 1 भ. वापि 2 ड - प्रणमनं 3 ड - अपराद्धं...च पंन्त्या 5 च - वस्त्रेषु 6 - भ यथा प्रियो न पश्येद्धि स्पर्श ग्राह्यस्तथा स्त्रिया (ब - ों) च - ग्राह्यः स्पर्शस्तथा नार्या न पश्येदयितो यथा 7 च-तथावा- कुञ्चिताङ्गया (ढ - थैवा) 8 च - विमुच्य ढ . आमुच्य 9 ज - नार्या सखेद 10 भ - वासः 11 भ - वासो च - आलापं संप्रयोजयेत् ड - चालापं योजये- पुमान् 12 च हस्तस्य 13 ड. स्त्री 14 ड - कार्य शपथैर्वाच्यः भ - कुर्या- छपथान् व्याजमेव च च - कार्यः शपथे ·२२४ नाव्यशास्त्रम् अक्ष्णोः संवरणे कार्य पृष्ठतश्चोपगृहनम् । नार्यास्त्वपहते वस्त्रे दीपच्छादनमेव च ॥ २८९ तावत् खेदयितव्यस्तु यावत्पादगतो भवेत्। ततश्चरणयोर्याते' कुर्यादतीनिरीक्षणम् ॥ २९० 'उत्थाप्यालिङयेच्चैव नायिका नायकं ततः। 'रतिभोगगता हृष्टा शयनाभिमुखी व्रजेत् ॥ २९१ एतद्गीतविधानेन सुकुमारेण योजयेत् । यदा शृङ्गारसंयुक्तं रतिसंभोगकारणम् ॥ २९२ यदा चाकाशपुरुष परस्थवचनाश्रयम्। भवेत्काव्यं तदा ह्येष "कर्तव्योऽभिनयः स्त्रिया॥ यदन्तःपुरसंबन्धं "काव्यं भवति नाटके। शृङ्गाररससंयुक्तं "तत्राप्येष विधिर्भवेत् ॥ २९४ ननु वस्त्रापहारशयनादि रङ्गे निषिद्धमिति (किं) तेनोक्तेन, सत्यं लास्यदाने (स्थाने?) तु तस्योपयोगः । इह तु कामोपचारप्रसङ्गादित्युक्तं, तदाह एतद्गीतविधानेनेति, न च नाव्येऽस्य सर्वात्मनानुपयोगः तथाहि यथा भाणकादौ । आकाशपुरुष इति (प्रविष्टपात्रे ग) भावितः प्रधानोऽप्रविष्टः पुरुषो भवति तदा इदमिदं मया दृश्यत इति ब्रूयात् । एवं परस्थं वा यदा व्याख्या- यते न च प्रत्यक्षत्वेनैतदुपयुज्यत इति दर्शयति यदन्तः पुरसंबन्धमिति । 1 ज - संवननं म• संवरणं 2 ज - नीवी भ - अधश्छादनं 3 भ- छादयितव्यः 4 ड. हतो 5 भपाते च - पाते 6 में - संयोज्य स्पर्शनं च - स्पर्शस्य प्रहणं कृत्वा ज - उत्क्षिप्य 7 भ - उत्थाप्य विधिना 8 ज - हता 9 च - भवेत् 10 भ - आकारमात्रेण ड-पुरुष 11 ड - कार्य चकाव्ये 12 भ - कार्यस्तु 13 ड - कार्य च - कार्य नाटकसंश्रयम् 14 च - तदापि

·२२५
द्वाविंशोऽध्यायः
न कार्य शयनं रड़े नाट्यधर्म विजानता।
केनचिहचनार्थेन अड़च्छेदो विधीयते ॥ २९५
'यद्वा शयीतार्थवशादेकाकी सहितोऽपि वा।
'चुम्बनालिङनं चैव तथा गुह्यं च यद्भवेत् ॥ २९६
दन्तच्छेद्यं नखच्छेद्यं नीवीप्रेसनमेव च।
'स्तनान्तरविमर्द च रङमध्ये न कारयेत् ॥ २९७
भोजनं सलिलक्रीडा तथा लज्जाकरं च यत्।
एवंविधं भवेद्यद्यत्तत्तद्रले न कारयेत् ॥ २९८
'पितापुत्रस्नुषाश्वश्रूदृश्यं यस्मात्तु नाटकम्।
तस्मादेतानि सर्वाणि वर्जनीयानि यत्नतः॥ २९९
वाक्यैः सातिशयैः श्रव्यैर्मधुरै र्नातिनिष्टुरैः।
हितोपदेशसंयुक्तैस्तज्ज्ञः कुर्यात्तु"नाटकम् ॥ ३००
नन्वेवं सर्वमत्र प्राप्तमिति ननूत्पलचेटादौ दृश्यते शयनमित्याशङ्कयाह
यद्वा शयीतेति नात्र शयननिषेधस्तात्पर्यम्, अपि तु चुम्बनादिनिषेध इति भावः।
पितापुत्रेत्यादि । ततश्च रसो भज्येत, स हि साधारणान्योन्यानुप्रवेशमाण
इति प्रत्यर्पि(पतिपदं?) वदामः। एतत्सामान्याभिनयमध्ये वाचिकोऽप्यभिनयो-
1 भ - नाट्यधमी तु पश्यता 2 भ - तस्यच्छेदं प्रयोजयेत् च - छेदमत्र
3 च . यदा खपेदर्थवशात् 4 च - चुम्बनालिङ्गनादीनि रङ्गमध्ये न कारयेत्
भ - चुम्बन लोकधर्म च
5 च स्तनाधर
6 भ - योजयेत्
7 च - पितृ
8 भ - पूज्यैः 9 भ - श्राव्यैः
10 3 - न च च - न तु
11 च - प्रायः
कुर्वति ड - जननैस्तः कार्य तु
29

·२२६ नाव्यशास्त्रम् [एवमन्तःपुरकृतः कार्यस्त्वभिनयो बुधैः]। समागमेऽथ नारीणां वाच्यानि मदनाश्रये॥ ३०१ प्रियेषु वचनानीह यानि तानि निबोधत। प्रियः कान्तो विलीतश्च नाथः स्वाभ्यथ जीवितम् ॥ नन्दनश्चेत्यमिप्रीते वचनानि भवन्ति हि। दुःशीलोऽथ दुराचारः शठो वामो विकत्थनः ॥ निर्लज्जो निष्ठुरश्चैव प्रियः क्रोधेऽभिधीयते। यो विप्रियं न कुरुते 'न चायुक्तं प्रभाषते॥ ३०४ 'तथार्जवसमाचारः स प्रियस्त्वभिधीयते। अन्यनारीसमुद्भूतं चिह्नं यस्य न दृश्यते ॥ ३०५ "अधरे वा शरीरे वा स कान्त इति भाष्यते। "संक्रुद्धेऽपि हि यो नार्या नोत्तरं प्रतिपद्यते ॥ ३०६ परुषं वा न वदति विनीतः साऽभिधीयते। हितैषी रक्षणे "शक्तो न मानी न च मत्सरी॥३०७ 10 ऽस्तीत्याशयेनाह प्रियेषु वचनानीति । 1 भ - कान्तस्तथा नाथो दाः 2 म · अतिप्रीतो में - अभिहितो ड- अभिप्रेतो च - अभिजने 8 भ - स्यात् 4 भ - विरूपकः 5 च - प्रियं क्रोधे- ऽभिनिर्दिशेत् ड - प्रायः क्रोधे विधीयते (ढ - अभि) क्रोधवाक्या भवन्ति हि 6 च - नानायुक्तं भ - न चायुक्तप्रभाषणम् 7 भ- तथाऽवक्र 8 भ-प्रिय इत्युच्यते हि यः (ड - धुधैः) च - प्रिय इति 9 च - यत्र 10 भ - देहे वाप्यधरे पापि 11 ड - संक्रद्धोऽपि 12 ड - नोत्तरोत्तरभाषणम् भ - प्रतिभाषते 13. यो 14 भ . स दास इति कीर्तितः 15 भ-सक्तो च . युक्तो

·२२७
গ্লানি ১৪
'सर्वकार्येष्वसंमूढः हा नाश इति हितः ।
सामदानार्थसंभोगैस्तथा लालनपालनः ।। ३०८
नारी निषेवते यस्तु व स्थायीत्यभिधीयते ।
नारीप्सिा लिगायाने पुणं शयनक्रियाम् । ३०९
करोति यस्तु संभोगेस जीवितमिति स्मृतः।
कुलीनो धृतिमान्दक्षो दक्षिणो वाग्विशारदः॥३१०
श्लाघनीयः लखीमध्यो नन्दनः सोऽभिधीयते।
एते वचनाविन्यामा शति प्रीतिकर स्मृताः॥ ३११
तथा समीतिचापयानि गदतो मे निबोधत।
निष्ठरश्चासहिष्णुश्च" नानी धृष्टो चिकत्थनः॥ ३१२
"अनवस्थितचित्तश्च दुःशील इति स स्मृतः।
ताडनं बन्धनं चापि यो विमृश्य समाचरेत् ॥ ३१३
तथा परुषवाक्यश्च दुराचारः स तन्यते ।
वाचैव मधुरो यस्तु कर्मणा नोपपादकः ॥ ३१४
"योषितः किञ्चिदप्यर्थ स शठः परिभाष्यते।
नारीप्सितैरिति न तु खोचितैरिति यावत् । (रतिप्रीतीति) रतौ सत्यां
1 ड.
सम्यक्
2 भ . स स्वामी परिकीर्तितः ड - यः स स्वामीति कीर्तितः
3 भ - सजयते ड. संभजते 4 डभ - नाथ इति संशितः 5 ड.जीवितः
सोऽभिसंशितः 6 च . जीवित इति 7 म • नाम स स्मृतः
8 ड - स्मृति
9 भ - वदतो
10 भ- यो 11 भ - उत्तरोत्तरवादी च 12 च-कथ्यते
13 च- उच्यते भ- संशितः 14 भ · नोपपादयेत् 15 च - योषितां :,

·२२८ नाव्यशास्त्रम् वार्यते यत्र यत्रार्थे 'तत्तदेव करोति यः॥ ३१५ 'विपरीतनिवेशी च स वाम इति संज्ञितः। 'सरसवणचिह्नो यः स्त्रीसोनाग्यविकत्थनः॥ ३१६ 'अतिमानी तथा स्तब्धो विकथन इति स्मृतः। वार्यमाणो दृढतरं यो नारीमुपसर्पति ॥ सचिह्नः सापराधश्च स निर्लज्ज इति स्मृतः । 'योऽपराधस्तु सहसा नारी सेवितुमिच्छति ॥ ३१८ अप्रसादनबुद्दिश्च "निष्ठरः सोऽभिधीयते। "एते वचनविन्यासाः प्रियाप्रियविभाषिताः॥ ३१९ "नर्तकीसंश्रिता: कार्या बहवोऽन्येऽपि नाटके। एष गीतविधाने तु सुकमारे विधि भवेत् ॥ ३२० "शृङ्गाररससंभूतो रतिसंभोगखेदनः। यच्चैवाकाशपुरुषं परस्थवचनाश्रयम् ॥ ३२१ या प्रीतिः परितोषः, रतौ क्रोधोऽपि हि भवति परितोषश्च मुतादावुभयमप्यु- पात्तम् । सहसेत्यप्रसाद्य । अन्येऽपीति उदाहरणमेतदित्यर्थः । पूर्वोक्तमेवोपसंहरति एष गीतविधान इति शृङ्गारे रसे आकाशपुरुषादौ । 1 च - तं तमेव भ तमेव कुरुतेऽसात् 2 भ - भवेदभिनिवेशी च- विपरीतनिषेवी 3 य - सरसो व्रण 4 च - अभि 6 भ-स विरूप 6 भ- विभाज्यते 7 च - सापराधस्तु 8 च - रभसात् भ · रहसा 9 भ-वृत्तिः 10 भ . स धृष्ट इति संक्षितः 11 भ - वाच्यावाच्येष्वविन्यासाः प्रियाप्रियविभा- षिताः। तां तामवस्थामासाद्य विपरीता भवन्ति हि 12 ड- नानावस्थां समासाद्य विपरीतां समाचरेत् 13 च - मारविधिः, ड. मारो विधिः भ - मारो भवेद्विधिः 14 च - शृङ्गारे ड - शृङ्गाररति

·२२९
द्वाविंशोऽध्यायः
शृङ्गार एवं वाच्यं स्यात्तत्राप्येष क्रमों भवेत्।
यहा पुरुषसंबन्धं कार्य भवति नाटके ॥
३२२
भृङ्गार रससंयुक्तं तत्राप्येष क्रमो भवेत् ।
एवमन्तःपुरगतः प्रयोज्योऽभिनयो भवेत् ॥ ३२३
दिव्याङ्गनानां तु विधिं व्याख्याख्याम्यनुपूर्वशः।
नित्यमेवोज्ज्वलो वेषो नित्यं प्रमुदितं मनः ॥ ३२४
'नित्यमेव
सुखः
कालो देवानां ललिताश्रयः।
'न चेा नैव च क्रोधो नासूया न प्रसादनम् ॥
'दिव्यानां दृश्यते पुंसां चहारे योषितां तथा ।
ये भावा मानुषाणां स्युर्यदडं यच्च चेष्टितम् ॥ ३२६
"सर्व तदेव कर्तव्यं दिव्यैर्मानुषसङ्गमे।
[यदा मानुषसंभोगो" दिव्यानां योषितां भवेत्॥३२७
एवमिति प्रीत्या कोपेन वा, यदा वाच्यवचनं स्यात् तत्राप्येष एव वचन
क्रमः । पुरुषसंवन्धमिति प्रत्यक्षपुरुषयुक्तमित्यर्थः । दिव्यवेश्याङ्गनाभिस्तु राज्ञां
भवति संभोग इति तत्र सामान्याभिनयमाह नित्यमेवेत्यादि । अत्र श्लोकद्वये
यद्यपीत्यध्याहारेण ये भावा इत्यत्र च तथापीत्यध्याहारेण सङ्गतिः कार्या ।
1 ड - रस
2 ड. विधिः 3 ड. रति 4 च - सुखकालः सदा नित्यं
5 च - देवीनां
6 च - ईर्ष्या न स्यान्न
7 च . प्रसाधनम्
8 ड • दृश्यते
दिव्यपुंसां हि (च - देव) 9 च - प्रति 10 भ - तत्सर्वं मानुषीं प्राप्य कार्य
दिव्यैरपि द्विजाः (च - कर्तव्यं दैवतैरपि) 11 च - संयोगो

·२३० नाव्यशास्त्रम् 'तदा सर्वाः प्रकर्तव्या ये भावा मानुषाश्रयाः] शापभ्रंशात्तु दिव्यानां तथा चापत्यलिप्सया ॥ 'कार्यो मानुषसंयोगः शृङ्गाररससंश्रयः । पुष्पैर्भूषणजैः शब्दैरदृश्यापि प्रलोभयेत् ॥ ३२९ पुनः संदर्शनं दत्त्वा क्षणादन्तरिता भवेत् । वस्त्राभरणमाल्याचैलेखसंप्रेषणैरपि। ३३० ईदृशैरुपचारैस्तु "समुन्नावस्तु नायकः। उन्मादनात्समुद्भूतः कामो रतिकरो भवेत् ॥ ३३१ स्वभावोपगतो यस्तु नासावत्यर्थभाविकः । एवं राजोपचारो हि कर्तव्योऽभ्यन्तराश्रयः ॥ ३३२ विप्रलम्भो हि जीवितेऽभियान इति भावः । समुन्माद्य इत्यत्र हेतुमाह उन्मादनादिति एतच्च विक्रमोर्वश्यां स्फुटमेव दृश्यतां इति शिवम् । 1 च - सर्व एव तदा कार्याः ड . तदा सर्व प्रकर्तव्यं 2 च - भावा मानुष- संश्रयाः 3 च - अङ्गनानां यदा भवेत् भ - शापभ्रंशावतीर्णानां तथा चापत्यमि 4 च - मानुषैः सहसंयोगः । ड - तथाचैवोपसर्पणम् च्छताम् च - देव 6 च - विप्र भ - अदृश्यासु विलोभयत् भ - अदृश्यात्रापि या भवेत् अन्तर्हिता भ - पुनरन्तर्हिता 8 भ - दिव्याभरण 9 च - अभ्युपगमैः भ - अभ्युपायैस्तु 10 य • समं मान्यस्तु 11 च - समुत्पन्नः 12 च-भावका लोके नास्त्यसौ डम्बभावितः भ - गतं चापि नात्यर्थमधिको भवेत्

·२३१
द्वाविंशोऽध्यायः
बाह्ममप्युपचारं तु प्रवक्ष्याम्यथ वैशिके।
इति भारतीये नाट्यशास्त्र सामान्याभिनयो
लामाध्यायो द्वाविंशः।
सामान्याभिनयः सोऽयं प्रन्थिस्थानेषु सङ्गतः ।
कृतोऽभिनवगुप्तेन शिवस्मरणशालिना ॥
इति महामाहेश्वराभिनवगुप्तविरचिनायां नाट्यवेदवृत्तावभिनवभारत्यां
सामान्याभिनयो द्वाविंशः॥
2 ड -
चतुर्विंशोऽध्यायः
-
1 च
अभ्युपचारं च व्याख्यास्यास्यथ
च. प्रयोविंशतितमः भ - एकविंशोऽध्यायः

·श्रीः नाट्यशास्त्रम् नयोविंशोऽध्याय:.1 3 : १ विशेषयेत्कलाः सर्वा यस्मात्तस्मात्तु वैशिकः। वेशोपचारे साधुर्वा वैशिक परिकीर्तितः॥ 'यो हि सर्व कलोपेतः सर्वशिल्पविचक्षणः । स्त्रीचित्तग्रहणाभिज्ञो वैशिकः स भवेत्पुमान् ॥ २ अभिनवभारती-त्रयोविंशोऽध्यायः पुंसामशक्तापि तदेकभावमादर्शयन्ती बहुभावपूर्णा । वेश्यामतिर्नितिधाम यत्स्था तस्मै नमस्तात्परमेश्वराय ॥ सामान्याभिनयशेष एव वैशिक इत्युपसंहृतं वृत्तपूर्वेऽध्याये-बाह्य- मप्युपचारं तु प्रवक्ष्याम्यथ वैशिके-इति, वैशिको वक्तव्य इति सङ्गतिः । तदुपक्रममाणो...मायेन तावनिरुक्तमाह विशेषयेदिति । विशेषणं जानाति, तेनानिकामयतीति च धात्वर्थो लक्षणमिति हि तद्विदो वैशेषिका (वैशिका ?):। (वैशिकः) वेश्याकामुकः, स च सर्वान् कामान् विशेष- यत्यतिवैदग्ध्यात् । अथ व्याकरणोचितमस्य निर्वचनमाह वेश्योपचारे साधु. र्वेति । वेशो वेश्या उपचारस्तत्रभव इत्यर्थः । भवार्थमेव विभजति साधुरित्य- नेन । तस्मादसौ कलासु विशेषज्ञ इत्याह यो हि सर्वकलोपेत इति । - 1 भ - द्वीविंशः, य - चतुर्विशः, जादिषान्तेषु--पञ्चविंशः 2 ब . वैशिकम् च-वैशिके 3 न - वेश्योपचरणाद्वापि ड - वेशोपचारतो वापि 4 बभ- वैशिकं 5 बभ - कीर्तितम् ड - समुदाहृतः (ढ • तम्) 6 च - यस्तु 7 ड- गुण 8 च • प्रयोजकः 9 च - ग्राहकश्चैव ·२३३ ३ ४ ५ त्रयोविंशोऽध्यायः गुणास्तस्य तु विज्ञेयाः स्वशरीरसमुत्थिताः। आहार्याः सहजाश्चैव त्रयस्त्रिंशत्समासतः ॥ शास्त्रविच्छिल्प'सम्पन्नो रूपवान् प्रियदर्शनः। विक्रान्तो 'धृतिमांश्चैव वयोवेष कुलान्वितः ॥ सुरभिर्मधुरस्त्यागी सहिष्णुरविकत्थनः। अशतिः प्रियाभाषी चतुरः शुभदः शुचिः॥ कामोपचारकुशलो दक्षिणो देशकालवित् । 'अदीनवाक्यः स्मितवान् वाग्मी दक्षः प्रियंवदः ॥६ "स्त्रीलुब्धः संविभागी च श्रद्धधानो दृढस्मृतिः । गम्यासु चाप्यविस्रम्भी मानी चेति "हि वैशिंकः॥ "अनुयुक्तः शुचिर्दक्षो" दक्षिण: प्रतिपत्तिमान् । भवेच्चित्राभिधायी च "वयस्यस्तस्य तद्गुणः॥ ८ विज्ञानगुणसम्पन्ना "कथिनी लिङिनी तथा। आहार्याः शास्त्रज्ञतादयः । सहजा चाप्यविस्रम्भीति सहसैव नाभियुक्तः, अपि तु स्फुटभावमन्वेष्यति । भवेत् चित्राभिधायीनि वक्रोक्तिकुशलः । तस्येति वैशिकस्य । कथिनी बृहत्कथादिलम्भ[न]कथनाकर्णनकुशला । लिङ्गिनी चित्रकरी । प्रातिवेश्या 10 रूपलावण्यादयः । गम्यासु 10 च - अलुब्धः - 1 च - समुद्भवाः 2 च - शील 2 च - शील ३ च • वृत्तिमान् ज - मतिमान् 4 य- वाग्मी 5 य गुण 6 च. सुभगः य शुभगः 7 च - कृतशो 8 च. अदीन 9 य - दक्षश्च श्रुतिमान्मतिमांस्तथा 118 व्रतः 12 च - चैव 13 ढ . स 14 य. अनुरक्ता 15ढ. दान्तः 16 च - छिद्रा- पिधायी (प - भि ढ - वि) ज - छिद्रपिधायी न - चित्रविधायी ब-छिद्रावधाती 17 च - घयस्याः...गुणा 18 8 - षड्गुणाः 19 भ • कथिका ज · रनोपजी- विनी चापि प्रतिपत्तिविचक्षणा (ढ - ना) 30 ·२३४ नाट्यशास्त्रम् 'प्रातिवेश्या सखी दासी कुमारी कारुशिल्पिनी ॥ ९ धात्री पाषण्डिनी चैव तथा रङोपजीविनी'। प्रोत्साहनेऽथ कुशला मधुरकथा दक्षिणार्थ कालज्ञा॥ 'लडहा संरतमन्त्रा दूती त्वेभिर्गुणैः कार्या' । तयाप्युत्साहनं कार्य "नानादर्शितकारणम् ॥ ११ यथोक्तकथनं चैव तथा भावप्रदर्शनम् । "न जडं रूपसम्पन्नं नार्थवन्तं न चातुरम् ॥ १२ निकटावसथस्था । पाण्डिनी निनी । रङ्गोपजीविनी रजकस्त्री चारणस्त्री। प्रोत्साहने कुशलत्यादीनि सर्वासां विशेषणानि । उतः सह प्रोत्साहः प्रोत्सा- हनमिति द्वौ णिचौ। प्रोत्साहयति नायिका तु नायकस्तया प्रोत्साहयति संमुखीकारयतीत्यर्थः। तस्या व्यापारान्तरमाह यथोक्तेति संमुखीकरणं सन्देशार्पणं काम्याया भावपरीक्षणं चेति द्वितयमनया कार्यमित्यर्थः । जडः करणीयं न शक्नोति कर्तुं प्रत्युत्पन्नमतिसाध्यानि कृत्यानीत्याह । रूपेणार्थेन वा युक्तः स्वार्थ- तामाहरेत् । आतुरो हि दृश्यमान एव जुगुप्सां जनयति, स च रतेर्निरपेक्ष इत्यातुरो न कामदूतः । नानादर्शितकारणं कृत्वा प्रोत्साहनमित्युक्तं तानि EDIA 7 य- लटहा 1 - प्रतिवेश्या 2 8 - दारुशिल्पिका 3 ढ - दूत्यस्त्वीक्षणिकास्तथा 4 च . नेषु 5 च • कुशलां...कथां...दक्षिणां ..ज्ञाम्...हां...त्रां...दूती...धां कुर्यात्. 6ढ 8 च - दूतीमेवंविधां कुर्यात् 9 य - प्रोत्साहनं 10 च - अनुरागानुकीर्तनम् ढ - नानादर्शन 11 भ-जननी च. मुजारूप घयोऽपेतमर्थवन्तं जडं तथा । दूतं वाप्यथ दूतीं वा न कुर्याद्वैशिकाश्रये रूपवन्तं च 192 ·त्रयोविंशोऽध्यायः २३५ दूतं वाप्यथवा दूतीं बुधः कुर्यात्कदाचन कुलभोगधनाधिक्यैः कृत्वाऽधिकविकत्थनम् ॥ १३ 'दूती निवेदये काममर्थाश्चैवानुवर्णयेत् । 'न चाकामप्रसत्तायाः 'क्रुद्धाया वापि सङ्गमः॥ १४ 'नानुपायः प्रकर्तव्यो दूत्या हि पुरुषाश्रयः। उत्सवे रात्रिसञ्चार उद्याने "मित्रवेश्मनि ॥ १५ धात्रीगृहेषु सख्या वा "तथा चैव निमन्त्रणे । व्याधितव्यपदेशेन शून्यागारनिवेशने ॥ १६ "कार्यः समागमो नृणां "स्त्रीभिः प्रथमसङ्गमे। एवं समागमं कृत्वा सोपायं विधिपूर्वकम् ॥ 'अनुरक्तां विरक्ता वा लिङ्गाकारैस्तु लक्षयेत्। १७ 17 reaturaRISAPNA Port कारणान्याह कुलभोगेत्यादि । उत्सव इति स्वगृह एव रात्रिचारप्रधानो य उत्सवः । प्रथमसङ्गम इति गान्धर्वविवाहे वेश्यापुनर्भूसङ्गमे चेत्यर्थः । - 1 ज - वापि हि दूती वा 2 य - कथञ्चन 3 ढ - आधिक्यं कार्य चैव विकथनम् (च - वावि) य - विकल्पनम् 4 ज - आभिः 5 य. काम्यं ढ. कार्यमर्थानां च प्रभाषणम् 6 8 • नवकाम 7 च - क्रुद्धायां वा समागमः 8 य. नानापायैः ढ - नानोपायैः 9 च - अभिपुरुषाश्रये य • तु 10 य - ज्ञाति 11 च - क्षये सखीगेहे 12 8 . निमन्त्रणैः 13 ढ. समाश्रय 14 ढ . एवं समागमः कार्यों नृणां 15 य. 16 य - नानोपायविधानजम् प.खोपायं विधिसंमितम् 17 य - अनुरक्तं विरक्तं च चिह्नः समुपलक्षयेत् र - चिहैः समुपलक्षयेत् 18 ब - लिङ्गाचारैस्तु च- एष

·२३६
नाव्यशास्त्रम्
स्वभावभावातिशयैर्नारी या मदनाश्रया।
करोति निभृता लीलां नित्यं सा मदनातुरा।
'सखीमध्ये गुणान् ब्रूते स्वधनं च प्रयच्छति ॥ १९
'पूजयत्यस्य मित्राणि द्वेष्टि शत्रुजनं सदा।
'गमागमे सखीनां या हृष्टा भवति चाधिकम् ॥ २०
तुष्यत्यस्य कथाभिस्तु सस्नेहं च निरीक्षते।
सुप्ते "तु पश्चात् स्वपिति "चुम्बिता प्रतिचुम्बति ॥
उत्तिष्ठत्यपि पूर्व च तथा क्लेशसहापि च ।
"उत्सवे मुदिता या च व्यसने या च दुःखिता॥२२
एवंविधैर्गुणैर्युक्ता त्वनुरक्ता तु सा स्मृता"।
विरक्तायास्तु चिह्नानि चुम्बिता नाभिचुम्बति ॥२३
13
(स्वभावेति) स्वभाव भावे सुरते येऽतिशया नखरदनसहिष्णुतादयस्तै-
रुपलक्षिता अनुरक्तेति संवन्धः । मित्राणि शत्रुजनमिति नायकस्येति शेषः ।
पश्चात्संवेशनं पूर्वमभ्युत्थानं च । तेन विना किमत्र सुखमिति दर्शयति उत्सवे
-
7 ड. तथा
1 ड - या नारी मदनार्दिता 2 च • अनिभृतां ज • अनिभृतं 3 च - झेया
4 च - गुणान् सखीमुद्दति य गुणान् सखीनामाख्याति
5 य - प्रददाति च
6 य - संपूजयति च - पूजयत्यपि मित्राणि शत्रुपक्षं च निन्दति
8 य - समागमं प्रार्थयते दृष्टे दृष्यति चाधिकन् च . चैवहि हण्यति ड.
दृष्टवा
हष्यति चाधिकम् ड - च 9 प. अन्यकथाभिश्च 10 चच 11 य-प्रथम
परिषुभ्यते । परिक्लेशांश्च सहते चुम्बिता प्रतिचुम्बति 12 ढ - वा ज - रतिक्लेशं
सहत्यपि 13 य - समा दुःखे सुखे च स्यान्न क्रोधमुपयाति च 14 य या
रक्तेति वैशिकैः ढ . यानुरक्ता तु सा भवेत् च-रक्ता क्षेया हि वैशिकी . 15 ड .
लिङ्गानि 16 य - चुम्बितास्यं प्रमार्जति (च - हिं हि)

·त्रयोविंशोऽध्यायः २३७ 'अनिष्टां च कथां ब्रूते प्रियमुक्तापि कुप्यति । 'प्रद्वेष्टि चास्य मित्राणि भजतेऽरिजनं तथा। २४ शेते पराखी 'चापि शयने पूर्वशायिनी। सुमहत्युपकारे'ऽपि न तोषमुपयाति च ।। २५ क्लेशं न सहते चापि तथा कुप्यत्यकारणात् । या स्यादेवंप्रकारा तु विरक्त तां विनिर्दिशेत् ॥ २६ 'हृदयग्रहणोपायमस्या व्यापारचेष्टितम् । अर्थप्रदर्शनं चैव "उपदानं पुनर्भवेत ॥ २७ "अकारणमुपन्यासस्तथैव व्याधितापि च। 11 यसन इति नायकस्य । अनिष्टां कथां ब्रूते इति पर्वतादपि (पूर्वकृतामिति ?)। हृदयं गृह्यते यैरुपायैः अस्या इति रक्ताया व्यापारचेष्टितमिति तदीय हृदय- ग्रहणन्यापारतात्पर्यत्वं कामतन्ने चेष्टितम् । अर्थस्य प्रदर्शनमिदं ममास्तीति । उपन्यासः (उपदानं ?) अर्थस्य, दास्यामीति । उपन्यासः अन्यमुखेन काचि- दनुरक्तस्याङ्गनास्तीति कथनम् । (व्याधितेति) विचित्रा आधयो यस्य तस्य भावः । ततो हेतोरसेवनम् । विचित्राभिप्रायदर्शनव्याजेन तन्निकटादपसर्प- 1 य . करोत्यनिष्टां च कथां 2 य - मित्राणि चास्य प्रवेष्टि शत्रुपक्षं प्रशं. सति (ड - तस्य शत्रु) 3 ड - चैव शय्यायां (य - स्था) 4 ड - चारे 5 य. तुष्यति कथंचन 6 च - वापि 7 ज . अकारणे 8 ज - यस्यामेवं विकारास्तु (ड - प्र प. प्रकारस्तु) 9 य : हृदयग्रहणं चैव तथा ड - हृदयग्रहणानि स्युः व्यापारस्य विचेष्टितम् (च - अस्यां व्यापारचेष्टितम्) 10 च - तदा सद्भावदर्श- नम् । अर्थोपन्यास एवं स्यादपन्यासस्तथैव हि (ड • अर्थदानं......च) भ. परि- स्वागोऽथ नितरां 11 ड . व्याधितायाः परित्यागो भावोपक्षेप एव च (न. पीडि) ...हारियात्...

·२३८ नाश्यशान्त्रम् २९ व्याजात्यागोऽथ निकटाद्भावोपक्षेप एव च ॥ २८ दारियाव्याधितो दुखात्पारुष्यादःश्रवात्तथा। प्रवासगमनादेव तिलोनादतिक्रमात् ॥ अतीवानिगमाचापि तथा विप्रियकारणात् । एभिः स्त्री पुरुषो वापि कारणैस्तु विरज्यते॥ ३० भावग्राहीणि नारीणां कार्याणि मदनाश्रये। 'तुष्टिमेति यथा नारी प्राप्यते पुरुषैरथ ॥ ३१ लुब्धामर्थप्रदानेन कलाज्ञानेन पण्डिताम् । चतुरां लडहत्वेन हनुटत्त्या च मानिनीम् ॥ ३२ [भूषणग्रहणाचापि शृङ्गारमुखरों भवेत् ] पुरुषद्वेषिणीमिष्टैः कथायोगैरुपक्रमैः ॥ : णम् इति यावत् (व्याजात्परित्याग इति)। एषोऽन्यत्र रागीत्यन्यमुखेनाभिधानं भावोपक्षेपः। रक्ताया अप्येतानि विरागकारणानीत्याह दारिद्यादित्या. दिभ्यः, अपत्यमरणादेः, अश्राव्यत्वं यद्वचनं पारुष्यं ततो यत एवं तेना- स्यापि रागं रक्षेदिति भावग्राहीणीति । प्राप्यत इति सेव्यत इति यावत् । पुरुषैरिति कुशलैरिति भावः । अस्याः कथं तुष्टिरित्याह लुब्धामित्यादि । पण्डितामिति कलाविदाम् । लडहत्वेन प्रागल्भ्येन । . माना 1 य दुःश्रुतात् 2 ड. च - गमनोन्मानात् 3 ड . अतिवेलागम- त्वाच्च 4 ड - सेवनात् 5 ड - या न च प्रीयते न - यैर्न कुष्यति या नारी क्रुद्धो वापि प्रसीदति 6 ड - क्रीडनत्वेन च. चैव चातुर्यैः 7 ड . तु म-तु कामिनीम् 8 ढ - मुखतो 9 श्लोकाध ज - ढडमातृकाखेव वर्तते 10 ज• कथाभिः परिसान्त्वयेत् ·त्रयोविंशोऽध्यायः २३९ ४ AAN 'उपक्रीडनकैर्बालांभीरुमाश्वासनेन च । गर्वितां नीचसेवाभिरुदात्तां शिल्पदर्शनैः ॥ सर्वासामेव नारीणां त्रिविधा प्रकृतिः स्मृता। उत्तमा मध्यमा 'नीचा वेश्यानां तु स्वभावजाः ॥ या विप्रियेऽपि तिष्ठन्तं प्रियं वदति नाप्रियम् । 'न दीर्घरोषा च तथा 'कलासु च विचक्षणा ॥ ३६ शीलशोभाकुलाधिक्यैः पुरुषैर्या च काम्यते । कुशला कामतन्त्रेषु दक्षिणा रूपशालिनी"॥ ३७ गृह्णाति कारणाद्रोषं "विगतेा ब्रवीति च। कार्यकालविशेषज्ञा "सुरूपा सा स्मृतोत्तमा ॥ ३८ 'पुरुषैः काम्यते या तु तथा कामयते च तान्। कामोपचारकुशला प्रतिपक्षाभ्यसूयिनी" । ३९ नीचसेवाभिरिति पादस्पर्शनादिभिः । शिल्पदशनैरिति विस्मयहेतुभि- रित्यर्थः। प्रतिपदमशक्यो भेदसंग्रह इत्याशयेनाह सर्वासामेवेति उत्तममध्य- माधमानां प्रत्येकमिति यावत् । onrn. n-MITRAK- - 1 ज - बालामपि क्रीडनकै रुमाश्वासचाटुभिः 2 ड - भीतां 3 य- चैव तृतीया चाधमा स्मृता 4 ज - निबोधत । य - न वदत्यप्रियं प्रियम् 6 य. न चिरं क्रोधमायाति दोष प्रच्छादयत्यपि (न - षान्) ड - अदीर्घ 7 ड - कला- शिल्प 8 य - काम्यने पुरुषर्या तु कुलभोगधनाधिकैः (च - शोभा ड - आदिकैः) 9 म.- आधिक्या: 10 च - धारिणी 11 य . गतेा प्रब्रवीति न - दोषं 'गतेा प्रब्रवीति 12 य. सुभगा 13 य - पुंसः कामयने या तु पुरुषैर्या च काम्यते (च - तुं) 14 ज - अस्यसूयिका ·२४२ नाव्यशास्त्रम् यौवन भेदास्त्वेते विज्ञेया नाटकेषु चत्वारः। पुनरेव तु पुरुषाणां च कामतन्त्रे प्रवक्ष्यामि ॥ ५२ चतुरोत्तमौ तु मध्यस्तथा च नीचः प्रवृत्तकश्चैव । 'स्त्रीसंप्रयोगविषये ज्ञेयाः पुरुषास्त्वमी पञ्च ॥ ५३ 'समदुःखक्लेशसहः प्रणयक्रोधप्रसादने कुशलः। 'योऽर्थी नात्मच्छन्दो दक्षश्चतुरः स बोद्धव्यः॥ ५४ यो विप्रियं न कुरुते नार्याः छिचिद्विरागसंज्ञातम् । "अज्ञातेप्सितहृदयः स्मृतिमान्धृतिमान् स तुज्येष्टः । मधुरस्त्यागी रागंन याति मदनस्य चापि वशमेति अवमानितश्च नार्या विरज्यते चोत्तमः स पुमान् ॥ "सर्वार्थैर्मथ्यस्थो भावग्रहणं करोति यो नार्याः"। किंचिद्दोषं दृष्ट्वा विरज्यते मध्यमः स भवेत् ॥ ५७ .. उपचारार्थ पुरुषभेदो ज्ञेय इत्याशयेनाह चतुरोत्तमावित्यादि । पञ्च क्रमेण लक्षयति समदुःख इति । अज्ञातेप्सितहृदय इति गम्भीर इत्यर्थः । ज्येष्ठ 8 ड - तु 1 य - लम्भा ह्येते 2 य • च पुरुषगुणान् कामिततन्त्रे (ह - तु) 3 य. तथाऽधमः संप्रवृत्तकः 4 ड . प्रवर्तकः 5 य - स्त्रीणां प्रयोग 6 य - दुःखक्लेश- सहिष्णुः प्रियवारदाता 7 ड - प्रत्युपचारे निपुणो (च - रत्युप) 9 य - धीरोदात्तः प्रियंवदो मानी 10 प - संजननम् 11 य- अज्ञातहृदय. 12 च - ज्ञेयः स्मृतिमान् 13 ब . तथा चैव 14 8 - नयति च...नापि 15 य - असौ भवेज्ज्येष्ठः (च - स च) 16 प - सर्वावस्थास्वपि सद 17 च नारीणाम् 18 ड पुरुषः तत्व:

·२४३ त्रयोविंशोऽध्यायः 'काले दाता ह्यवमानितोऽपि न क्रोधमतितरामेति। दृष्ट्वा व्यलीकमात्रं विरज्यते मध्यमोऽयमपि ॥५८ अवमानितोऽपि नार्या निर्लज्जतयाभ्युपैत्यविकृतास्यः । 'अन्यतरं संक्रान्तां स्नेहपरावृत्तभावश्च ॥ ५९ अभिनवकृते व्यलीके प्रत्यक्षं रज्यते दृढतरं यः। 'मित्रनिवार्यमाणो विज्ञेय: सोऽधमः पुरुषः । ६० 'अविगणितभयामर्षो मूर्खप्रकृतिः प्रसक्तहासश्च । एकान्तदृढग्राही निर्लज्जः कामतन्त्रेषु ॥ ६१ रतिकलहसंप्रहारे- ष्वकर्कश: क्रीडनीयकः स्त्रीणाम् । एवंविधस्तु तज्ज्ञै विज्ञेयः संप्रटत्तस्तु" ॥ ६२ इति यावत् । नन्वन्यदीयं कार्यवशात्संक्रामेदित्याह स्नेहति अन्यदीयेन स्नेहेन प्रेम्णा परावृत्तः तद्विषयो भावोऽभिप्रायो यस्याः। : - 5 यकृत 1 अयं श्लोको भ-मातृकायां नास्ति 2 ड . अप्यलीक 3 य-निर्लजा समुपस- पंति तथैव ड-उपसर्पति य एनाम् 4 य . अन्यनरं संक्रान्तामारूढस्नेहभावतया (न-श्च) ड. संक्रान्तान्तमन्यः भ - संक्रान्तान्तिकमन्यव्यावृत्तस्नेहभावरसः 6 य - सुहृदापि 7 य- नाम 8 ब - अविगलित ज-अवगणित 9 ड. प्रकृष्टभावश्च (ड - दृष्ट) ब - प्रमुक्तहासश्च 10 च - हारेषु कर्कश 11 न. नीयकत्रीणाम् 12 न-विधिः च विधिमा प्रवृत्ततो नाम विज्ञेयः 13 ड. स्यात् ·२४४ ६४ नाट्यशास्त्रम् नानाशीलाः स्त्रियो ज्ञेया गूढार्थहृदयेप्सिताः । विज्ञाय तु यथासत्त्वमुपसर्पत्तथैव ताः ॥ ६३ भावाभावौ विदित्वाऽथ तत्र तैस्तरुपक्रमैः। पुमानुपचरेन्नारी कामतन्त्रं समीक्ष्य तु॥ साम 'चोपप्रदानं च 'भेदो दण्डस्तथैव च । उपेक्षा चैव कर्तव्या नारीणां विषयं प्रति ॥ ६५ तवास्मि मम चैवासि दासोऽहं त्वं च मे प्रिया। आत्मोपक्षेपणकृतं यत्तत्सामेति कीर्तितम् ॥ ६६ काले काले प्रदातव्यं धनं विभवमात्रया। "यन्निमित्तान्तरकृतं प्रदानं नाम तत्स्मृतम् । ६७ ननु किमनेन स्त्रीणां भावज्ञानेनेत्याह नानाशीला इति अर्थनमर्थः अभि- प्रायः गूढाभिप्रायं हृदयमासाम् । यथासत्त्वमिति यथाशयम् । भावाभावा- विति अनुरागविरागौ नारीणां विषये बन्धनं स्वीकारः तं प्रतीति तस्मि- साध्ये सामादयः उपेक्षान्ताः पञ्चोपाया इत्यर्थः । तान् क्रमेण व्याचष्टे तवा- स्मीत्यादि । आत्मन उपक्षेपो निजभावप्रदर्शनम्, काले दिवसे दातव्यामिति 4 च-तत- - तु ततः ड च ततः 18. लीला: 2 न • गूढार्थहृदयाश्च ताः Bच-तत्त्वं श्व ताः न - तु ताः पुनः 5 य - 6 3.चैव 7 य- दण्डो भेदः 8 य . चैव त्वं 9 न - युतं 10 य . तत्सामेति हि संक्षितम् ड . तत्लामेत्यभिधीयते 11 य - निमित्तान्तरसंभूतं ज· नियुक्कान्तर ड - सनिमि- साम्तर 12 ड : भवेत् ·त्रयोविंशोऽध्यायः २४५ भेदः स्यात्तत्प्रियस्येह सोपायं दोषदर्शनम् । बन्धनं ताडनं 'चापि दण्ड इत्यभिधीयते ॥ मध्यस्था मानयेत्साम्ना लुब्धां चोपप्रदानतः । अन्यावबद्धभावां च भेदेन प्रतिपादयेत् ॥ ६९ दुष्टाचारे समारब्धे त्वन्यभावसमुत्थिते । दण्डः पातयितव्यस्तु मृदुताडनबन्धनैः ॥ ['नायकः पुरुषो वाच्यो नायिकां ताडयेच्च ताम् । ताडयत्तां बुधो नारी रज्या वेणुदलेन वा ॥] ७१ सामादीनां प्रयोगे तु परिक्षीणे यथाक्रमम् । न 'स्याद्या च समापन्ना तामुपेक्षेत बुद्धिमान् ॥ ७२ नियमे न सति निमित्त विशेषकृतेन प्रमोदव्यसनादिनिबन्धनेन दानेन वर्तयती- त्यर्थः । तस्या योऽन्यः पियः तस्य दोषास्तथा दृश्यन्ते यथा तया सत्यत्वेन प्रतीयेरनिति भेदः तदाह सोपायमिति । चतुर्णामुपायानां खं खं विषयमाह मध्यस्थामिति किश्चित् स्निह्यन्तीमित्यर्थः । आनयेत् स्वीकृर्यात् । प्रतिपादये- दिति आत्मनि संमुखीभावं गमयेत् । दुष्टाचार इति देशात्पलायनं पुरुषा- न्तरगृह एव वास इत्यादिके । तत्रापि च स्त्रीषु निरपेक्षः स्यादिति मृदुताड- नबन्धनैरिति । उपेक्षाया विषयमाह सामादीनामिति दण्डेनापि हि तत्साम्मु- 1 य - वाऽपि 2 न - मानयेत् 3 ड - लुब्धामर्थ न - लुब्धां चार्थ 4 प - भावायां भेदनं । 3. मध्यभावे 6 य - हि 7 अयं ज - मातृकायामेव दश्यते 8 न - भावावशमापनां (च - भवेद्वशं) ड - भवेदशगा या तु ·२४६ नाव्यशास्त्रम् मुखरागेण नेत्राभ्यां विज्ञेयो' भावचेष्टितैः । द्वेष्यो वापि प्रियो वापि मध्यस्थो वापि योषिताम् ॥ अर्थहेतोस्तु वेश्यानां प्रियो वा यदि वाप्रिया । 'गम्य एव नरो नित्यं मुक्त्वा दिव्यनृपस्त्रियः॥ ७४ द्वेष्यं तु प्रियमित्याहुः प्रियं प्रियतरं तथा। सुशीलमिति दुश्शीलं गुणाढयमिति निर्गुणम् ।। प्रहसन्ती च नेत्राभ्यां यं दृष्ट्वोत्फुल्लतारका । प्रसन्नमुखरागाच लक्ष्यते भावरूपणैः ॥ ७६ भावाभावी विदित्वैव निरस्तैस्तैरुपक्रमैः । यत्नादुपचरेन्नारी कामतन्त्रं प्रतीक्ष्य तु॥ ७७ ख्यं त्यजति या तस्याः किञ्चिदुपेक्षेत बुद्धिमानित्युक्तम् । किं संबुध्यत इत्याह मुखरागेणेत्यादि । वेश्याचित्तं तु दुर्लक्षमिति प्रयत्नपरीक्ष्यमित्याशयेनाइ अर्थहेतोस्त्विति । किं सर्वासां वेश्यानामयं विधिः नेत्याह मुक्त्वा दिव्यनृपस्त्रिय इति । ननु बचने वेश्याहृदयमुपलक्षेतेत्याह द्वेष्ये तु प्रिय इत्याहुरिति । तुरप्यर्थे । ननु किमस्वकार्यहृदया एव ताः, नेत्याह उपचारबलत्वादिति अर्थकाम- मयादित्यर्थः मध्ये वा नो सेवया (१)। ननु यद्येवंभूताः कथं ताः काम्यन्ते 1 न - त्वङ्ग 2 ड - अप्रियो यदि वा प्रिया 3 ड - गम्यो हि पुरुषो नित्यं (8 - नानो भ - नरो भवति नित्यं तु 4 ज - अप्यप्रियं 5 न - इव य - सुशील इति · 6 ड . निर्गुणं गुणवानिति 7 च - रागा 8 ड . मातृकायामयं न वर्तते ·२४७ ७८ त्रयोविंशोऽध्यायः उपचार'बलत्वाच्च विप्रलम्भात्तथैव च। तासु निष्पद्यते कामः काष्ठादग्निरिवोत्थितः ॥ योषितामुपचारोऽयं यथोक्तो वैशिकाश्रयः। कार्यः प्रकरणे सम्यग्यथायोगं च नाटके ॥ ७९ एवं वेश्योपचारोऽयं तज्ज्ञैः कार्यो द्विजोत्तमाः। अत ऊर्ध्व प्रवक्ष्यामि प्रकृतीनां तु लक्षणम् ॥ ८० इति भारतीये नाट्यशास्त्रे त्रयोविंशोऽध्यायः । JatniRAMRAUTAHARLEARura INDI- जनैरित्याशङ्कयावृत्त्यैतदेवाह उपचारबलत्वाञ्चेति । यतो हृदयग्रहणोचित- मुपचारं निन्दती मध्ये च विप्रलम्भयन्ती तस्मात् काम उत्सुको भवति । कामाभिनिवेशी स इत्युक्तम् । काष्ठादग्निरिति प्रत्युन दुश्चिकित्स इत्यर्थः । वैशिक पुरुषाधिकारे प्रवृत्तमध्यायं प्रकृते उपयोजयति योषितामिति । नाटक इति दिव्य वेश्यानां तत्र भावात् पताकानायकादिगतत्वेन चेति शिवम् । अध्यायो वैशिकः सोऽयं त्रयोविंशतिपूरणः । कृतोऽभिनवगुप्तेन भद्रग्रन्थिपदक्रमः । इति श्रीमहामाहेश्वराचार्याभिनवगुप्तविरचितायां नाट्यवेदवृत्तावभिनवभारत्या वैशिकस्त्रयोविंशोऽध्यायः ॥ 1 य - छलत्वाञ्च ड - फलत्वाञ्च 2 च - लम्भकृतेन च 3 भ - इव हुताशनः "4 ज - आश्रये 5 ब - योग्यं 6 न - वेशोप 7 न - शेयो 8 च - परं 9 ज. 'चित्रस्याभिनयं प्रति 10 ब भ य न मातृकामु अध्यायविभाग एव नास्ति म-प्रयोविंशः च . चतुर्विशः अन्यस्मिन् पञ्चविंशः ·श्री नाट्यशास्त्रम् चतुर्विशोऽध्यायः 'समासतस्तु प्रकृतिस्त्रिविधा परिकीर्तिता। पुरुषाणामथ स्त्रीणामुत्तमाधममध्यमा॥ १ अभिनवभारती-चतुर्विंशोऽध्यायः त्रिधा विकल्पनं यस्यां पुमान् यत्रोपचर्यते । तां वन्दे प्रकृतिं शम्भोः शक्तित्रयविजृम्भणात् ।। इह कामोपचारः पूर्व दर्शितः कामश्च स्त्रीपुरुषहेतुक इत्युक्तम् । स्त्रीणां च पुंसां च यद्यपि विचित्राः स्वभावास्तथापि ते प्रतिपदमशक्यकलना इति प्रकृतित्रयेण ते सर्वे शक्यसंग्रहा इति प्रकृतित्रयं वक्तव्यम् । तथा चाह समासत इति कामोपचारश्च शृङ्गारपर्यवसायी नायकविशेष एवेति नायक- भेदा वक्तव्याः । तस्य च नायकस्यान्तःपुरो बहिर्वा किनामधेयः कियाग्वा परिवार इति सर्व कविना ज्ञातव्यं नटेन च । तदेवं प्रकृतिनायकपरिवार- भेदानभिधाय कोऽयमध्यायोऽस्याभिचारमारभ्यते प्रकृत्यादिभेदोपचारो हि * अस्याध्यायस्य पाठक्रमो बहुधा भिद्यते जाद्यादर्शषु चतुर्विंशतितम इस्य- वनद्धभूमिकाध्याययोर्मध्येऽयं पठयते चनमयभादिषु चतुर्विंश एव बहुपाठभेदोऽप्ययं निर्वचनवाक्यसाम्येन द्विधाऽत्र दीयते प्रथमं वृत्तिकारपाठानुसारी बनमभादर्शपाठः, अनन्तरमनुषन्धरूपेण चफ पाठस्तु निवेश्यते पाठान्तरप्रदर्शनसौलभ्यात् काश्यां मुद्रितकोशः पूर्वं पाठं, काव्यमालायां मुद्रितस्तु द्वितीयं क्रममनुवर्तते । - 1 अत ऊर्व प्रवक्ष्यामि प्रकृतीनां तु लक्षणम्- इति चतुर्विंशाध्यायप्रारम्भ (ज, ठ, ड, ढाधादर्शषु) वर्तते । वृत्तिकारीयपाठे तदर्ध वैशिकाध्यायान्त एव पठितम् । बनभादिश्वयमध्यायो वैशिकेनैव संमेलितः ।

·२४९ २ ३ चतुर्विशोऽध्यायः 'जितेन्द्रियज्ञानवती नानाशिल्पविचक्षणा । दक्षिणाधमहालक्ष्या भीतानां परिसान्त्वनी॥ नानाशास्त्रार्थसंपन्ना गाम्भीर्यौदार्यशालिनी। स्थैर्यत्यागगुणोपेता ज्ञेया प्रकृतिरुत्तमा॥ 'लोकोपचार चतुरा शिल्पशास्त्रविशारदा। 'विज्ञानमाधुर्ययुता मध्यमा प्रकृतिः स्मृता ॥ 'रूक्षवाचोऽथ दुःशीलाः कुसत्त्वाः स्थलबुद्धयः। क्रोधना घातकाश्चैव मित्रघ्नाश्चिद्रमानिनः ॥ . ५ पिशुनास्तूद्धतैर्वाक्यैरकृतज्ञास्तथालसाः। मान्यामान्या विशेषज्ञा स्त्रीलोलाः "कलहप्रियाः॥ ४ स्त्रीणां नपुंसकस्य (काम) विरहत्वादुपचारः स्नेहव्यवहार इत्यध्यायसङ्गतिः। तत्र प्रकृतिव्यवहारं तावदाह समासतस्त्विति । तुर्व्यतिरेके-पूर्व विस्तरेण खभावो दर्शितोऽधुना तु संक्षेपन इनि । (लोकोपचारेति)। लोकोपचारो व्यवहार (रतस्मिन् च तु) पतत्यव- श्यम्) । कृतमुपकारं ये विस्मरन्त्यकृतज्ञारते । मान्यामान्ययोरविशेषज्ञा इति समासः। 1 भ - नरशीलगुणोपेतायुत्तमाधममध्यमाः । तस्मात्पृथक्पृथग्भावैर्विज्ञेयाः प्रकृतीर्बुधैः॥ 2.द. दीनानां 3 द . धैर्य 4 भ- किंचिल्लोकोपकारक्षा 6 भ - साधारणगुणोपेता 7 द - कक्षा 8 द - शल्प भ · खल्प 10 द - घातकाः भ - दर्शनाः 11 द - ता 12 द - मान्य 32 5द-कार 9 भ. कृत 13 म-कुहक

·२५०
७
नाट्यशास्त्रम्
सूचकाः पापकर्माणः परद्रव्यापहारिणः।
एभिर्दोषैस्तु संपन्ना भवन्तीहाधमा नराः॥
एवं तु शीलतो नृणां प्रकृतिस्त्रिविधा स्मृता।
'स्त्रीणां पुनश्च प्रकृतिं व्याख्यास्याम्यनुपूर्वशः ॥
'मृदुभावा चाचपला स्मित'भाषिण्यनिष्ठुरा।
गुरूणां वचने दक्षा सलज्जा विनयान्विता॥
रूपाभिजनमाधुर्यैर्गुणः स्वाभाविकैर्युता।
'गाम्भीर्य धैर्यसंपन्ना विज्ञेया प्रमदोत्तमा ।
नात्युत्कृष्टहरनिखिलैरोभिरेवान्विता गुणैः।
अल्पदोषानुविधा च मध्यमा प्रकृतिः स्मृता॥ ११
१०
पुनश्चेति पूर्व यद्यप्युक्ता तथापीत्यर्थः । तत्र हि कामोपचाराभिप्रायेण
प्रकृतिविध्यं व्याख्यातम् । इह तु सर्वव्यवहारविषयमिति विशेषो दृश्यते ।
(तत्र तु) विषयभेदादुत्तमादित्वं (सत्त्वसमुद्भवत्वात) रस्याः स्निग्धा इत्या-
दय आहाराः सात्त्विकस्य प्रिया इत्युच्यन्ते । तत्र हि सत्त्वमाहारविषयमेव
सहधूमाभ्यवहारादिति । कृतकटुकाहारव्रतो मुनिर्न सात्त्विक इति नापि
चोरो (१) घृतगुड (प) योनभोजी सात्त्विक इति । वचने दक्षासती गुरूणां
विषये सलज्जा । नात्युत्कृष्टरतिश्रेष्ठताहीनः, अनिखिलैः असमग्रेः। सङ्कीर्ण
1 म-हि शिल्प
2 भ - एवमेव तु बोद्धव्या स्त्रीणामपि यथाक्रमम्
3 भ-सितभाषिणी 4 भ - हासिनी 5 न - नय 6 भ-गंभीरा धीरलत्त्वा
वायोत्तमा प्रकृतिः स्मृता 7 भ. मध्या प्रकृतिरिष्यते

·२५१ चतुर्विंशोऽध्यायः अधमा प्रकृतिर्या तु पुरुषाणां प्रकीर्तिता। विज्ञेया सैव नारीणामधमानां समासतः॥ १२ 'नपुंसकस्तु विज्ञेयः संकीर्णोऽधम एव च । प्रेष्यादिरपि विज्ञेया संकीर्णा प्रकृतिद्विजाः॥ १३ शकारश्च विटश्चैव ये चान्येप्येवमादयः। संकीर्णास्तेऽपि विज्ञेया ह्यधमा नाटके बुधैः॥ १४ एता ज्ञेयाः प्रकृतयः पुरुषस्त्रीनपुंसकैः । आसां तु संप्रवक्ष्यामि विधानं शीलसंश्रयम् ॥ १५ 'अत्र चत्वार एव स्युर्नायकाः परिकीर्तिताः । 'मध्यमोत्तमप्रकृतौ नानालक्षणलक्षिताः॥ १६ धीरोद्धता धीरललिता धीरोदात्तास्तथैव च। धीरप्रशान्तकाश्चैव नायका: परिकीर्तिताः॥ १७ देवा धीरोद्धता ज्ञेयाः स्यु/रललिता नृपाः। सेनापतिरमात्यश्च धीरोदात्तौ प्रकीर्तितौ॥ १८ इति । कश्चिन्मिश्रप्रकृतिः कश्चिदधमप्रकृतिरेव । प्रेष्याश्च संकीर्णा इति स्वामि- चित्तानुरोधात् । चिटोऽप्येवं शकरोऽप्य (नुभूत) विभवत्वादुत्तममध्यमचेष्टित- 'माचरति सङ्गीणः । परमार्थतस्तु प्रेष्यविटशकारा अधमा एव । प्रकृतिभेदमभिधाय नायकभेदमाह अत्र चत्वार इति । सुरतविषये संब- धिग्रहणे । विग्रहं वा सन्धिना दूषयतीति विदूषकः विप्रलम्भनत्वे (कथा) NAL ..... 1 भ - नपुंसकं...यं...र्णमधर्म तथा 2 न. द्विधा 3 भ - प्यधमाश्चैव विशेयास्तेपि नाटके 4 द - काः 5 द - तत्र न - अथ 6 द - मध्योत्तमाया' .

·२५२
नाव्यशास्त्रम्
धीरप्रशान्ता विज्ञेया ब्राह्मणा वणिजस्तथा।
एतेषां तु पुन याश्चत्वारस्तु विदूषकाः ॥ १९
लिंगी द्विजो राजजीवी शिष्यश्चेति यथाक्रमम् ।
देवक्षितिभृतामात्यब्राह्मणानां प्रयोजयेत् ॥
२०
विप्रलंभसुहृदोमी संकथालापपेशलाः।
व्यसनी प्राप्य दुःखं वा युज्यतेऽभ्युदयेन यः॥ २१
'तथा पुरुषमाहुस्तं प्रधानं नायकं वुधाः।
यत्रानेकस्य भवतो व्यसनाभ्युदयौ पुनः । २२
सपुष्टौ यत्र तौ स्यातां न भवेत्तत्र नायकः।
दिव्या च नृपपत्नी च कुलस्त्री गणिका तथा ॥ २३
एतास्तु नायिका ज्ञेया नानाप्रकृतिलक्षणाः।
धीरा च ललिता च स्यादुदात्ता निभृता तथा ॥ २४
विनोदने (नैः) दूषयन्ति विस्मारयन्ति । यथाक्रममिति ऋमिकमौचित्यमत्र
यथोचितं योजना, तद्यथा लिङ्गी ऋषिः देवानाम् , द्विजो वीरः सेनापते,
राजा जीवी राज्ञः, शिष्यो ब्राह्मणस्य । तेषां व्यापारमाह विप्रलम्भसुहृद
इति विदूषकः।
नन्वेकपुरुषसंभव इतिवृत्ते को नायक इत्याह व्यसनीति । प्राप्यदुखं
चेति । पूर्वमेव न व्यसनपतितो व्यसनी वा अयमपि तु सुखीभूत्वा दुखं प्राप्तः।
नन्वेतल्लक्षणमात्रेतिवृत्तेऽनेकस्यापि रामचरित इव सुग्रीवविभीषणयो-
रपीत्याह यत्रानेकस्येति । एवं नायकभेदं निरूप्य नायिकाभेदमाह दिव्या-
--
1 कथा 2 न . जायते 3 न - समौ

·२५३ चतुर्विशोऽध्यायः दिव्या राजांगनाश्चैव गुणैर्युक्ता भवन्ति हि। उदात्ता निभृता चैव भवेत्तु कुलजांगना ॥ २५ ललिते चाभ्युदात्ते च गणिकाशिल्पकारिके। [प्रकृतीनां तु सर्वासामुपचाराद् द्विधा स्मृताः ॥ २६ बाह्यश्चाभ्यन्तरश्चैव तयोर्वक्ष्यामि लक्षणम्। तत्र राजोपचारो यो भवेदाभ्यन्तरो हि सः॥ २७ ततो वाक्योपचारस्तु यस्य बाह्यः स उच्यते। अथ राजोपचारे च राज्ञामन्तःपुराश्रितम् ॥ २८ स्त्रीविभागं प्रवक्ष्यामि विभक्तमुपचारतः।] राजोपचारं वक्ष्यामि ह्यन्तःपुरसमाश्रयम् ॥ २९ महादेवी तथा देव्यः स्वामिन्यः स्थापिता अपि। भोगिन्यः शिल्पकारिण्यो नाटकीयाः सनर्तका:॥३० अनुचारिकाश्च विज्ञेयास्तथा च परिचारिकाः। तथा संचारिकाश्चैव तथा प्रेषणकारिकाः॥ महत्तयः प्रतीहार्यः कुमार्यः स्थविरा अपि । आयुक्तिकाश्च नृपतेरयमन्तःपुरो जनः॥ ३२ चेति । अथ परिवारभेदमाह राजोपचारमित्यादि । महादेवीप्रभृत्यायुक्ति- कान्तः सप्तदशकः स्त्रीगणः, नपुंसकादिवर्गोऽष्टादश । अत एव वक्ष्यति एतद- दशविध प्रोक्तमन्तःपुरमिति, तद्विषयः परिवार इत्यर्थः। महादेवीत्येकत्वं- ·नाट्यशास्त्रम् ३४ अत्र मूर्धाभिषिक्ता या कुलशीलसमन्विता। गुणैर्युक्ता वयस्स्था च मध्यस्था क्रोधना तथा ॥ ३३ 'मुक्तेा नृपशीलज्ञा सुखदुःखसहा समा। शान्तिस्वस्त्ययनर्भर्तुरसततं मङलैषिणी ॥ 'शान्ता पतिव्रता धीरा अन्तःपुरहिते रता। एभिर्गुणैस्तु संयुक्ता महादेवीत्युदाहृता॥ ३५ एभिरेव गुणैर्युक्तास्तत्संस्कारविवर्जिताः। गर्विताश्चातिसौभाग्या: पतिसंभोगतत्पराः ॥ शुचिनित्योज्ज्वलाकाराः पतिपक्षाभ्यसूयकाः। वयोरूपगुणाढया यास्ता देव्य इति भाषिताः॥ ३७ सेनापतेरमात्यानां भृत्यानामथवा पुनः। भवेयुस्तनया यास्तु प्रतिसम्मानवर्जिताः॥ शीलरूपगुणैर्यास्तु संपन्ना नृपतेहिताः। स्वगुणैर्लब्धसम्माना स्वामिन्य इति ताः स्मृताः॥३९ ६ विवक्षितम् । महादेवीनां क्रमेण लक्षणान्याह अत्र मूर्धाभिषिक्तेत्यादि । सर्वेषां मूर्धनि प्रधानस्थानेत्यभिषिक्ता । वयसि मध्यमे तिष्ठतीति मध्यस्था । (अन्तःपुरेति) अन्तःपुरिके बाह्ये च वर्गे अन्तःपुराय हितं कौशल्यसंपाद- नम् । देव्य इति । महादेवी तु श्रृङ्गारोचिता नातीव भवति साभिमुख्यमभि- प्रयातीत्याशयेन वासवदत्तादिषु कवयो देवी वाचोयुक्त्या व्यवहरन्ति । 1 न - विभूषिता दर्शनीया 2 न • अभीष्टानृत्त 3 न • तथा 4.न: शुचिः

·२५५
चतुर्विंशोऽध्यायः
रूपयौवनशालिन्यः कर्कशा विभ्रमान्विताः।
रतिसंभोगकुशलाः प्रतिपक्षाभ्यसूयिकाः॥ ४०
दक्षा भर्तुश्च चित्तज्ञा गन्धमाल्योज्ज्वलास्सदा ।
नृपतेश्छन्दवर्तियो न हीामानगर्विताः ॥
उत्थिताश्च प्रमत्ताश्च त्यक्तालस्या न निष्ठुराः।
'मान्यामान्यविशेषज्ञाः स्थापिता इति ताः स्मृताः॥
'कुलशील लब्धपूजामृदवो नातिचोद्भटाः।
मध्यस्था निभृताः क्षान्ता भोगिन्य इति ताः स्मृताः॥
नाना कलाविशेषज्ञा नानाशिल्पविचक्षणाः।
गन्धपुष्पविभागज्ञा लेख्यालेख्यविकल्पिकाः॥ ४४
शयनासनभागज्ञाश्चतुरा मधुरास्तथा।
दक्षाः सौम्याः स्फुटाःश्लिष्टा निता: शिल्पकारिकाः॥
ग्रहमोक्षलयज्ञा या रसभावविकल्पिकाः।
चतुरा नाट्यकुशलाश्चोहापोहविचक्षणाः॥
४६
.
(स्वगुणैरिति समान) लम्भिता गुणैर्योजिता (कलाशीलब)योभिः । कर्कशा
सौभाग्यगर्वेण ।
1 न.शालिन्यः 2 न - ईर्ष्याकोपागमहते 3 न - अप्रमत्ता विवेकिन्यः
- रूप 5 न - कुलैः पूजा 6 न - विश्रुताः 72 - काल 8 न - मुदिता
92 - स्वरताललयबाश्च तथाचार्योपसेविताः न. परभावेङ्गितक्षाश्च
4 न - रूप

·२५६
नाट्यशास्त्रम्
रूपयौवनसंपन्ना नाटकीयास्तु ताः स्मृताः।
हेलाभावविशेषाढया सत्त्वेनाभिनयेन च ॥
माधुर्येण च संपन्ना ह्यातोद्यकुशला तथा।
अङ्गप्रत्यङ्गसंपन्ना' चतुष्षष्ठिकलान्विता ॥
चतुराः प्रश्रयोपेताः स्त्रीदोषश्च विवर्जिताः।
सदा प्रगल्भा च तथा त्यक्तालख्या जितश्रमा॥४९
नानाशिल्प प्रयोगज्ञा नृत्तगीतविचक्षणा।
'अथ रूपगुणौदार्यधैर्य सौभाग्यशीलसंपन्ना ॥ ५०
'पेशलमधुरस्निग्धानुनादिकलचित्रकण्ठा च।
समागतासु नारीषु रूपयौवनकान्तिभिः॥
५१
न दृश्यते गुणैस्तुल्या यस्याः सा नर्तकी स्मृता।
सर्वावस्थोपचारेषु या न मुञ्चति पार्थिवम् ॥ ५२
विज्ञेया दक्षिणा दक्षा नाट्यज्ञैरनुचारिका।
शय्यापाली छत्रधारी तथा व्यजनधारिणी॥ ५३
संवाहिका गन्धयोक्त्री" तथा चैव प्रसाधिका।
तथाभरणयोक्त्री च माल्यसंयोजिका तथा ॥ ५४
4 न • अनु
1 न - संयुक्ता 2 न . प्रियंवदा सलज्जा च प्रगल्भा विजितश्रमा 3 न.
शील
5 न - वीर 6 न - संयुता 7 न - अनुवादिकलायुक्ता
रक्तकण्ठा मनोरमा 8 ट . नीकलत्रकण्ठी च 9 न - बहीषु 10 न • छत्राधि.
कारिण्यः 11 न• अथ गन्धज्ञा 12 न - तथा माल्यविचक्षणा.

·२५७
चतुर्विशोऽध्यायः
एवं विधा भवेयुः ता ज्ञेयाः परिचारिकाः।
नानाकक्ष्या विचारिण्यः तथोपवनसंचराः॥
५५
देवतायतनक्रीडा प्रासादपरिचारिकाः।
यामकिन्यस्तथा चैव याश्चैवं लक्षणाः स्त्रियः॥ ५६
संचारिकास्तु विज्ञेया नाट्यज्ञैः समुदाहृताः।
प्रेषणेऽकाम संयुक्ते गृह्यगुह्यसमुत्थिते॥ ५७
नृपैर्यास्तु नियुज्यन्ते ताः ज्ञेयाः परिचारिकाः ।
सर्वान्तःपुररक्षासु स्तुति स्वस्त्ययनेन च ॥ ५८
या वृद्धिमभिनन्दन्ति ता विज्ञेया महत्तराः।
सन्धिविग्रहसंबद्धनानाचारसमुत्थितम् ॥
'निवेदयन्ति याः कार्य प्रतिहार्यस्तु ताः स्मृताः।
अप्राप्त रससंभोगा न संभ्रान्ता न चोद्भुटाः ॥ ६०
निभृताश्च सलज्जाश्च कुमार्यो बालिकाः स्मृताः।
पूर्व राजनयज्ञा याः पूर्वराजाभिपूजिताः॥
पूर्वराजानुचरितास्ता वृद्धा इति सुज्ञिताः।
अत्यपिचेत्यर्थः । यामकिन्यः प्रतिदहरं जाग्रति याः ।
६
1 द-उपचारतः त . भोगवारिता: 2 न.काम्य 3 द - गुहागुड
4 ट - प्रेषणकारिकाः 5 ट - रक्षायामाशीः 6 ट- रामा हरन्ति 7 ट . रति
8 ट . भविश्रान्ता न चोत्कटा: 9 ट . इति कीर्तिताः त . पालिकाः स्मृताः
10 ट-राजेन संज्ञा त - रङ्ग
11 ट . स्थविरा इति ताः स्मृताः
33

·२५८
नाव्यशास्त्रम्
भाण्डागारेष्वधिकृता'श्वायुधाधिकृतास्तथा ॥ ६२
फलमूलौषधीनां च तथा चैवान्ववेक्षिकी।
गन्धाभरणवस्त्राणां माल्यानां चैव चिन्तिका ॥ ६३
बह्वाश्रये तथा युक्ता ज्ञेया ह्यायुक्तिकास्तु ताः।
इत्यन्तःपुरचारिण्यः स्त्रियः प्रोक्ताः समासतः॥ ६४
'विशेषणविशेषेण तासां वक्ष्यामि वै द्विजाः।
अनुरक्ताश्च भक्ताश्च नानापार्श्वसमुत्थिताः॥
६५
या नियुक्ता नियोगेषु कार्येषु विविधेषु च ।
न चोद्भटा असंभ्रान्ता न लुब्धा नापि निष्टुराः॥६६
दान्ताः क्षान्ताः प्रसन्नाश्च जितक्रोधा जितेन्द्रियाः।
अकामा लोभडीनाश्च स्त्रीदोषैश्च विवर्जिताः॥ ६७
सा त्वन्तःपुरसंचारे योज्या पार्थिववेश्मान।
कारुकाः कञ्चुकीयाश्च तथा वर्षवरा: पुनः॥ ६८
5
विशेषणमिति विशेषमन्याभ्यः, आयुक्तिकानां वक्ष्यामीत्यर्थः। आकाम्य
इति परस्य कामयितुमनीं अशक्याश्च कामिना हि । सर्वे शंसन्ति
आयोजनेष्विति ।
1 2 . गारनियुक्ता याः
2 ट . बीजानां चान्व
32. सत्ता च
विशेषणं तु शेषाणां त . विशेषाणां
6 [एवं विधास्तु कर्तव्या नियोगिन्यो नियोक्तृभिः ।
मतः परं प्रवस्वामि तृतीचं प्रकृति द्विजाः॥
यस्यानपुंसकं नाम द्वितीया प्रकृतिः स्मृता ।

·२५९ चतुर्दिशोऽध्यायः औपस्थायिकनिर्मुण्डा 'स्त्रीणां प्रेषणकर्मणि । रक्षणं च कुमारीणां बालिकानां प्रयोजयेत् ॥ ६९ अन्तःपुराधिकारेषु राजचर्यानुवर्तिनाम् । सर्ववृत्तान्तसंवाहाः पत्यागारे नियोजयेत् ॥ विनीताः स्वल्पसत्त्वा ये क्लीबा वै स्त्रीस्वभाविकाः। जात्या न दोषिणश्चैव ते वै वर्षवराः स्मृताः॥ ७१ ब्राह्मणाः कुशला वृद्धाः कामदोषविवर्जिताः। प्रयोजनेषु देवीनां प्रयोक्तव्या नृपैः सदा ॥ ७२ एतदष्टादशविधं प्रोक्तमन्तःपुरं मया। अतः परं प्रवक्ष्यामि बाह्यं पुरुषसंभवम् । राजा सेनापतिश्चैव पुरोधा मन्त्रिणस्तथा। सचिवाः प्राडिवाकाश्च कुमाराधिकृतास्तथा। ७४ .. अथ बाह्यपरिवारमाह राजेति । युवराजोऽत्र राजशब्देनोक्तः । (अमात्य- 1 [म - अभ्यगारास्तथैव च । भपुमांसोऽथ ये शात्वा स्त्रीलीलाधारिणश्च । अन्तःपुरचरास्तेऽपि कार्याः कार्यनियोगिनः ॥ द्वारस्यांस्नातकान् कुर्यादायाचारसमन्वितान् । प्रेपणेष्ठार्यरूपेण कन्चुकीयान् प्रयोजयेत् ॥ अन्तःपुराणां रक्षार्थ योज्या वर्षवरा नृपैः । [छानविज्ञानसंपन्नाः स्त्रीसंभोगविवर्जिताः । अमत्सरा ये पुरुषाः काञ्चुकीयास्तु ते स्मृताः ॥] म-पुरुषांस्तु बहिश्वरान् ·२६० नात्यशाखम् एके चान्ये च बहवो मान्या ज्ञेया नृपस्य तु । विशेषमेषां वक्ष्यामि लक्षणेन निबोधता ७५ बलवान् बुद्धिसंपन्नः सत्यवादी जितेन्द्रियः। दक्षः प्रगल्भो धृतिमान् विक्रान्तो मतिमाञ्छुचिः॥ दीर्घदर्शी महोत्साहः कृतज्ञः प्रियवाङ्मृदुः। लोकपालव्रतधरः 'कर्ममार्गविशारदः ॥ ७७ उत्थितश्चाप्रमत्तश्च वृद्धसेव्यर्थशास्त्रवित्। परभावेङ्गिताभिज्ञः शूरो रक्षासमन्वितः॥ ऊहापोहविचारी च नानाशिल्पप्रयोजकः। नीतिशास्त्रार्थकुशलस्तथा चैवानुरागवान् ॥ धर्मज्ञोऽव्यसनी चैव गुणैरेतैर्भवेन्नृपः । कुलीना बुद्धिसंपन्ना नानाशास्त्रविपश्चिताः॥ स्निग्धाः परैरहार्यश्च न प्रमत्ताश्च देशजाः। अलुब्धाश्च विनीताश्च शुचयो धार्मिकास्तथा ॥ ८१ पुरोधो मन्त्रिणस्त्वेभिर्गुणैर्युक्ता भवन्ति हि। बुद्धिमान्नीतिसंपन्नस्त्यक्तालयः प्रियवदः॥ ८२ इति) अमेति सहार्थे सहभवाः सहचारिणोऽमात्या इत्येकोऽर्थः । अनुराग- वानिति प्रजासु, प्रजात्रयत्नानुरक्ताः, अनुरागोऽहि सार्वगुण्यमिति कोटल्य: 1 म - शूरो दाक्षिण्यसंयुतः । कलाश्चाप्रमत्त वृद्धसेन्यथ नीतिवित् ।

·चतुर्दिशोऽध्यायः २६१ पररन्ध्रविधिज्ञश्च यात्राकालबिशेषवित्। अर्थशास्त्रार्थकुशलो हनुरक्तः कुलोद्भवः ॥ ८३ देशवित्कालविच्चैव कर्तव्यः क्षितिपैः सदा । व्यवहारार्थतत्त्वज्ञा बुद्धिमन्तो बहुश्रुताः ॥ 'मध्यस्था धार्मिका धीराः कार्याकार्यविवेकिनः । क्षान्ता दान्ता जितक्रोधा सर्वत्र समदर्शिनः॥ ८५ ईदृशः प्राडिवाकास्तु स्थाप्या धर्मासने द्विजाः। उत्थिताश्चाप्रमत्ताश्च त्यक्तालख्या जितश्रमाः॥ ८६ अव्यसनिभिः स्त्रीमद्यमृगयाक्षादावसक्ताः । (अर्थशास्त्रस्येति) अर्थशास्त्रस्य योऽर्थ एकवाक्यतात्पयादिना तजानाति । परैरहार्या इति अभेद्याः । ज्ञानं अर्थशास्त्रस्य, (नस्य) विधौ (ज्ञान) विज्ञानं तदधिष्ठानकौशलं लक्ष्यलक्षणज्ञा इति यावत् । (प्राविवाक इनि) पृच्छति विवादपदे निर्णयमिति प्रायो विवदितारस्तेषां विवेक उच्यते यैस्तैः प्राङिवाकः, पृच्छेः किवचीति किपि दीर्घ पाडिति रूपम् । विपूर्वस्य ब्रूतेवि विवाक इति । नयोऽ- 1 म तत्वको 2 म - भवेत्सेनापतिद्विजाः । कुलीना बुद्धिसंपना नानाशास्त्रविपश्चितः । सिग्माः परैरहार्याश्च न प्रमत्ताश्च देशजाः ॥ मलुन्धाश्च विनीताश्च शुचयो धार्मिकास्तथा । पुरोधोमन्त्रिणस्त्वेभिर्गुणैर्युक्ता भवन्ति हि ॥ दक्षाः प्रियंवदा भकाः शुचयः श्रमवर्जिताः । विनीताः कुशला दान्ताः प्रभवा सचिवाः स्मृता 3 म - वाग्मिनो ·२६२ नाव्यशास्त्रम् ८७ स्निग्धाः क्षान्ता विनीताश्च मध्यस्था निपुणास्तथा। नयज्ञा विनयज्ञाश्च ऊहापोहविचक्षणाः॥ 'सर्वशास्त्रार्थसंपन्नाः कुमाराधिकृतास्तथा। बृहस्पतिमतादेषां गुणांश्चाभिकांक्षयेत् ॥ विज्ञेयं चोपहार्य च सभ्यानां च विकल्पनम् । इत्यष वो मया प्रोक्तः प्राडिवाकविनिर्णयः ॥ ८९ ८८ वार्थशास्त्रं नयहेतुत्वात् । एवं विनयोऽत्र धर्मशास्त्रम् । कुमाराणां राजपुत्राणां रक्षार्थमधिकृताः। एतचैषां संक्षेपेण स्वरूपमुक्तं वितत्य तु तत्पधानेभ्य एव शास्त्रेभ्योऽ. वधारयेदिति दर्शयति बृहस्पतिमतादिति बार्हस्पत्यौशनसादेरित्यर्थः । एषा- मिति राजसेनापत्यादीनां कुमाराधिकृतपर्यन्तानां यदेतैतिव्यमुपहरणीयं वा संपाद्य तदपि बार्हस्पत्यादेरभिलक्षयेदिति संबन्धः । ननु कियन्तः प्राङ्किवाका इत्याह सभ्यानां चेनि । तन्मतादेव जानीयादि- त्यर्थः । प्रजानां मात्स्यन्यायाद्रक्षितुं राज्ञोऽधिकारः, मात्स्यो न्यायश्च विवाद- निर्णयेन रक्ष्यते । तत्र च पानिवाका एव प्रधानम् । तथा च प्राङिवाको राज- स्थानीय इति लोके प्रसिद्धम् । प्रधाने च व्यपदेशं कुर्वनुपसंहरति इत्येष वो मया प्रोक्तः प्रादिवाकविनिर्णय इति । राजोपयोगीति बाह्याभ्यन्तरपरि- वारनिर्णय इति यावत् । 1 म - क्रमायाता हितासकाः कुमाराधिकृताः स्मृताः । 2 म - सर्वप्रकृति- लक्षणम् 3 म -बानविज्ञानवेदिनः । स्वदेशजा विनीताश्च शुचयो धार्मिकास्तथा ।

·२६३ चतुर्विशोऽध्यायः अत ऊर्ध्व प्रवक्ष्यामि चित्राभिनयनं पुनः॥ इति भारतीये नाट्यशास्त्रे पुंस्यपचारो नामाध्याय- श्चतुर्विशः॥ अध्यायान्तरमासूत्रयति अत अर्ध्वमिति । पुनःपुनरयमभिप्रायो यद्यपि सामान्याभिनये चित्राभिनयोऽस्ति तथापि रसस्वभावविशेषो दर्शितः। शृङ्गार- तयभिचार्यादीनां हि प्राधान्य पूर्वमेव दर्शितम् । चित्राभिनये तु रसाधुप- योगिबाह्यवस्तुविषयमेवाभिनयानां भावनारूपं मिश्रीकरणात्मकं समानी- करणमुच्यते । तेन चित्राभिनयः सामान्याभिनयविशेषभूत एवेति शिवम् ॥ चतुर्विंशोऽयमध्यायः किञ्चित्कृतविवेचनः । मयाभिनवगुप्तेन शिवदास्यैकशालिना ॥ इति श्रीमहामाहेश्वराचार्याभिनवगुप्तविरचितायां नाट्यवेदवृत्तावभिनवभारत्या स्त्रीपुंसोपचारोऽध्यायश्चतुर्विशः

·श्रीः
नाट्यशास्त्रम्
पञ्चविंशोऽध्यायः
अंगाद्यभिनयस्यैव यो विशेषः क्वचित् कचित् ।
'अनुक्त उच्यते चित्रः स चित्राभिनयस्स्मृतः॥ १
अथ पञ्चविंशोऽध्यायः
वागासवचेष्टाचित्राभिनयप्रयोगरचनचणः ।
संसारनाव्यनायकपुरुषाकारः शिवो जयति ॥
सामान्याभिनयस्य चित्राभिनयः शेष इत्युक्तम् । केवलसामान्याध्याये
रसात्मकप्रधानं पदार्थविशेषमभिनयानां समानीकरणम् । इह तु तदुपयोगी
विभावादिविषयम् । किञ्चैक एवाभिनयः पूर्व यो निरूपितः स एव कार्या
न्तरालाभे तविरुदमर्थमभिनयतीति चित्र उच्यते । तद्वैदग्ध्यमध्याये निरूप्यत
इति सङ्गतिः । तदेतदाह अनाद्यभिनयस्यैवेति । अङ्गमिति करणाङ्गहारास्तेषा
मभिनयत्वं नोक्तम् । तर्हि वक्ष्यते-
शिखिसारसहंसाद्या स्थले ये च स्वभावतः ।
रेचकैरङ्गहारैश्च तेषामभिनयः.. ॥ इत्यादि।
आदिग्रहणे विभावादि विभावोऽपि विभावस्याभिनय इति वक्ष्यते । अभिनी-
यतेऽनेनेत्यभिनयः । तस्य च विशेषः उत्तमोत्तमेत्यादिना वक्ष्यते । अभिनीयत
इति चाभिनयः । यो ह्यन्येनाभिनय उक्तः स इहाभिनयान्तरस्याप्यभिनयत्वे-
नोक्तो यथा “अलपनकपीडाभिः सर्वार्थग्रहण" मिति । अङ्गाभिनयस्येति
समाहारे वृत्तिस्तस्य विशेषो य उच्यत इति संबन्धः । कचिदिति । न सर्वत्र ।
....
1 भ- भब्यक
2ज - बरसात्त

·२ पश्चविंशोऽध्यायः २६५ उत्तानों तु करौ कृत्वा स्वस्तिकौ पार्श्वसंस्थितौ । उद्वाहितेन शिरसा तथा चोर्ध्व निरीक्षणात् ॥ प्रभातं गगनं रात्रिः प्रदोषं दिवसं तथा । ऋतून धनान् वनान्तांश्च विस्तीर्णाश्च जलाशयान्॥ दिशो ग्रहान् सनक्षत्रान् किञ्चित् स्वस्थं च यद्भवेत् । 'तस्य त्वभिनयः कार्यों नानादृष्टिसमन्वितः ॥ 'एभिरेव करैर्भूयस्तेनैव शिरसा पुनः। अधो निरीक्षणेनाथ भूमिस्थान् संप्रदर्शयेत् ॥ ५ स्पर्शस्य 'ग्रहणेनैव तथोल्लुकसनेन च । चन्द्रज्योत्स्नां सुखं वायुं रसं गन्धं च निर्दिशेत् ॥ अत्राभेदतः अस्मात्कचिदनुक्तोऽसौ विशेषः कचित्तूक्त एव "स्वस्तिकविच्युति- करणा"(९-२१) दित्यादि । य एवासावधिको विशेषः तदेव चित्रमभिनयम् । यतः संपादयति तत उपचारात् । चिताभिनयस्तत्र तत्र प्रभातादयः सर्वलोक- साधारणा इति तद्विपयस्याभिनयस्य सहकारियोगेन चित्रत्वं दर्शयितुमाह उत्तानौ तु करौ कृत्वेति । (९-१३६) "स्वस्तिकविच्युतिकरणादिशो घनाः खं वनं समुद्राश्च । ऋतवो महीतलोच्चं विस्तीर्ण चाभिनेयं स्या" दित्युक्तम् । संयुक्त- हस्ते स्वस्तिके । अनोत्तानत्वं पार्श्वस्थता शिरसो उद्वाहनं दृष्टरूयता इत्यादि- विशेष उच्यते । एवमुत्तरत्र योज्यम् । नानादृष्टीति । कदाचिद्विस्मिता कचिच विहीनेत्यादिक्रमेण ऊर्ध्व स्वविरुद्धमधस्स्थं त्वित्थमभिनेयमित्याह अधोनिरी- क्षणेनेति । स्वस्थमित्युक्तं गगने च मृगाङ्कादयः पदार्थास्ते कथमभिनेया इत्याह स्पर्शस्य ग्रहणेनैवेति । 1 ज - पताको खस्तिकसितौ 3 ब - स्वखं दिव्यार्थमेष च 4 ब - अनेनाभिनवेन ह्यनेकान् भावान् प्रदर्शयेत् । ज - अमिनेयं तत्र सर्वे 5 च - भावरसातः 6 ब - अनेनैव कमेणेह नानाभावसमाश्रयम् 7 च - ग्रहणात्. उल्लुकसनादपि 8 च - रसगन्धी 2 ज-उच्च ....4 34 ·२६६ ७ वस्त्रानाकुण्ठसूर्ग रजोमानिलांस्तथा। भूमितापायं च कुच्छा मामिलापतः ॥ ऊर्जाष्टिस्तु मध्याह्ने सूर्यमादिशेत् । उदयारूगतं चैव विस्मयाथैः प्रदर्शयेत् ॥ थानि साम्यार्थयुक्तानि सुखभावकृतानि च । गात्रस्पर्शेस्सरोमाञ्चस्तेषामभिनयो भवेत् ॥ यानि स्थुस्तीक्ष्णरूपाणि तानि चाभिनयेत्सुधीः । असंस्पशैस्तथोडेगैस्तथा मुखविकुण्ठनैः ॥ १० गम्भीरोदात्तसंयुक्तानानभिनयबुधः। 'साटोपैश्च सगर्वैश्च गात्रै: सौष्ठवसंयुतैः॥ ९ "किञ्चिदाकुञ्चिते नेत्रे कृत्वा भ्रूक्षेपमेव च । तथांसगण्डयोः स्पर्शादिति !" (२२-२८) उलूकवदंसना यस्योर्च विधूनलं । रज इति धूलिः ! उदयास्तमयोः पूर्वपश्चिययोः पर्वतयोः गतं सूर्य स्मयोऽभिनयोऽर्थोऽभिनयत्वेन प्रयोजनं येषामिति विस्मयाभिनयैर्निदर्शयेदिति यावत् । सर्वग्राहक लक्षणमाह यानि सौम्यार्थयुक्तानीति । सौम्यं येषां प्रयोजन एतदेव स्फुटगति सुखप्रधानस्य भावस्य कृतं संपचिर्येभ्यः सुखप्रधानो भावः सोम इव सौम्यसुखायेत्यायः । विकुण्ठनैः मोचनैः । गम्भीरोदात्तसंयुक्ता- निति भावप्रधानो निर्देशः । तेन यद्विषयं गांभीर्यमुदायुक्तत्वं च । आदावन शाखाविस्तरः गन्धर्व इत्यात्मनिर्देशादिगम्भीरोदात्तप्रसंगाद्राजोचितहाराभि- नय.........पवीतदेशस्थमरालमिति । आद्या धनुर्नताकुञ्चितोऽगुष्ठकः शेष- 1 ज - अनलान् ब . अनिलो 2 ज - मये चैव गम्भीरार्थः ब - संभ्रमेण 8 ब- साहसैश्च ·पञ्चयिशोऽध्यायः २६७ यज्ञोपवीत देशस्थानरालं हाल मादिशेत । स्वस्तिको विभुती हारसाचीन निदर्शयेत् ॥ भ्रमणेन प्रदशिल्या दृष्टः परिगमेन । 'अलपनकपीआय सवार्थहणं वेत् ।। १३ श्रव्यं श्रयायोगेन दृश्यं दृष्टिविलोकन, आत्मस्थं परसस्य वा मध्यस्थ वाजिनिदिशेत् ॥१४ विद्युचुल्काधनमाविष्फुलिंगापित्तथा । त्रस्तांगाक्षिनिमश्च तेऽनिनया प्रयोक्टान १५ भिन्नोर्बवलिता बनराले भारो देहस्या भूषणमपहारो वक्षसः पुनरपि तमेव गत्या सर्वग्रहण तथैव लोकस्मेति को सूचीमुखरस तानः परितो भ्रमणेन गमनविशेषमा । भ्रमणेन प्रदेशिन्या दृष्टेः सर्वार्थेऽभिनयेऽभिनयान्तरमच्याह अलपद्मकपीडादिरिति । अलपद्मशब्देन तदगुल्यः पीडा करतळेन तासां संयोगः, तत्र च बहुत्वं विवक्षितं तेनायमर्थः “आवर्तिन्यः रितल"(९-९१) इति यः अलपल्लव उक्तस्तस्य क्रमेण कनीयः स्यादिति कांगुलीति इस्तवलेन संयोजयेदिति । सर्वार्थाभिनयः । एतच रूपालपनत्य माङ्नोक्तम् । अथ यदा कान्येन सर्वशब्दः प्रवर्तते । तद्यथा सर्वः शब्द इत्यादौ तदा विशेषसहकारि- णमाह श्रव्यं श्रवणयोगेनेति । (२२-७६) कृत्वा साचीछल्ला ता हर्षि शिर:- पार्थानतमित्याश्रवणयोगः तत्सहितशब्दविषयः साभिनयः विधुदादिविषये येऽभिनया उक्ताः। तद्यथा "ची विरलांगुली विद्युतिय च तटिलता (९-६६) इत्युक्तत्वात् । तेषां विशेषमाह त्रस्तेति । वस्तुत्रासाभिनयोऽगानामक्ष्णोश्च 1 च .देशे तु कृत्वारालौ करावुभौ 2 ब-हस्तं 3 ब-हारार्थहारबोगेषु * च-पीडनाबालपनत्य 6 ज-भायं 6 ज: उपपातनात् 7 ज. दीया ·नाव्यशास्त्रम् २६८ उद्वेष्टितपरावृत्तौ करौ कृत्वा नतं शिरः । असंस्पर्श तथानिष्टे जिलदृष्टेन कारयेत् ॥ १६ वायुमुष्णं तमस्तेजो मुखप्रच्छादनेन च। रेणुतोयपतंगांश्च 'भ्रमराश्च निवारयेत् ॥ १७ कृत्वा स्वस्तिकसंस्थानों पद्मकोशावधोमुखौ । सिंहक्षवानरव्याघ्रश्वापदाश्च निरूपयेत् ॥ स्वस्तिको त्रिपताको तु गुरूणा पादवन्दने । खटकस्वस्थिको चापि प्रतोद ग्रहणे स्मृतौ ॥ १९ निमेषः संकोच इति । विद्युदादिव्यङ्ग्यमप्यभिनयमाह उद्देष्टितपरावृत्ताविति । परावृत्तौ समन्तादुद्वेष्टितौ क्रमात् मुक्तकनीयस्याङ्गुलिगुणावित्येवं प्राग्भावे मुष्टिः पश्चाद्भाने तु पराङ्मुखोऽरालोभ इति । तत्रा सादिः स्थितमेवान जिह्म- घटेनेति । जिह्मया दृष्टया "लंबिता कुञ्चितपुटा शस्तियनिरीक्षणः निगूढा गूढतारा च जिह्मा दृष्टि"(८-८३)रिति "सिंहव्यालेष्वभिनय" (९-१२१) इत्यूर्णनाभस्य कर्मोक्तम् । तत्र विशेषमाह कृत्वा स्वस्तिकसंस्थानाविति । पद्मकोशावित्स्नोत्तराभावे चोक्ते एतत्प्रकृतत्वात् “पनकोशस्य हस्तांगल्यः कुञ्चिता" इत्यूर्णनाभः । अन्ये पद्मकोशस्यैव तमनुक्तं कर्मेत्याहुः। त्रिपताकस्या- जुक्तं कर्म दर्शयति-खस्तिको निपताको च गुरूणां पादवन्दन इति । खटका- मुखस्य कर्मोकं “मन्थानशरापकर्षणपुष्पापचयप्रतोदकार्याणीति" (९-६३)। तत्र प्रतोदकृत्ये विशेषमाह खटकस्वस्तिको चापि प्रतोदग्रहण इति ॥ 1 ज- मसंस्पर्शाचयानिष्टं मा स्पृश्शेति च निर्दिशेत् 24-ऊमं नम ३ च-सं ज-तमो भगांव च - पतङ्गानां भ्रमराणां च वारणम् 6 6 ज रूपबेद् द्विजसतमाः 7 च-प्रग्रहादिषु - संजीत ·पञ्चविंशोऽध्यायः २६९ एक हि त्रीणि चत्वारि पञ्च षट्सस वाया। नव वा दश वापि स्युगणना लिर्भवत । दशाख्याश्च शताख्याश्च सहस्राख्यास्तथैव च। पताकाभ्या तु हस्ताभ्यां प्रयोज्यास्ताः प्रयोक्तृभिः॥ 'दशाख्यगणनायास्तु परतो या भवेदिह । वाक्यार्थेनव साध्यासी परीक्षादिनथेन च । २२ उत्रध्वजपताकाश्च निर्देश्था दधारणात् । 'नानाप्रहरणं चाथ निर्देश्यं धारणाश्रयम् ॥ २३ अथ सर्वव्यवहारोपयोगिसंख्याभिनयं प्रदर्शयन्नुक्तपूर्वाणामेव इस्ताना- मनुक्तं कर्म दर्शयति । एतदुक्तं भवति “सूचीमुखप्रदेशिन्या त्रिपताकांगुलिका- गुलांएलिविधौ ऊर्ध्वलताष्टकांगुलिचतुष्कण मुकुल हस्तविकालतया चैकादितया पश्चता संख्या, षडादिका तु द्वाभ्यां यथा मुकुले सूच्यास्येन षट् यावन्मुकुले यौ दशपर्यन्ता गणना यावतीति दशपर्यन्ता गणना यावर ततः परन्तु बहुत्वा- भिनय एवेत्याह दशा इत्यादि । दशभिराख्या येषां तेऽत्र विंशत्यादयः विशेति हि विशति तस्मादन पताकाभ्यामभिनय इत्याह दशाख्येति । आख्या- शरोऽवधिवाची। आख्यात प्रतते भावा यावतीति । दशपर्यन्ता गणना यावतीति दशपर्यन्ता गणना यावर्ततः परा सा संक्षेपेणाभिनेया बहुस्वमात्रेण वाक्यार्थशद्वोऽत्र संक्षिप्तमुपलक्षयति । पदार्था हि तत्र संक्षिप्यन्ते । एतच परोक्षाभिनये । प्रत्यक्षे वेकैकस्थ निर्देशेनैव गणनेति यावत् । आयतदण्ड- ग्रहणमिति(९-६२)। खटकामुखस्य सामान्येन कर्मोक्तम् । तद्विशेष्यं दयितुमाह छत्रध्वजपताकाश्चेति । दण्डधारणे एव तत्पकारमन्तभूतमित्यर्थः । चकारेणा- भिनयान्तरमप्यत्र सूचयति । अथशन्दे च । तद्यथा शिरस उपर्यधोमुखः - 1 ज-वा 2 ज. गडान्मनलिमिर्षुधा 3 ज-मभिनेवार संख्यावास्तु दशम्बस्तु परतोऽभ्याधिका बदा । बाचिकेनैव साध्या মাসে মাগি লাগলো ·রাখা, एकचित्तो ह्यधोदृष्टिः फिञ्चिन्नतशिरास्तथा। मव्यहस्तश्च सन्देशः रहते ध्याने वितकिते ॥ २४ उहाहितं शिरः कृत्वा हंसपक्षी प्रदक्षिणौ । 'अपत्यरूपणे कार्यावुछ्यों च प्रयोक्तुभिः॥ २५ उद्घाहितं शिरः कृत्वा हंसवक्त्रं तथोर्ध्वगम् । प्रसादयच्च यं मानं दीर्घसत्वं च निदिशेत् ॥ २६ अरालं च शिरस्स्थाने समुहाह्य तु वामकम् । गते निर्वृत्ते ध्वस्ते च प्रान्तवाक्ये च योजयेत् ॥ सर्वेन्द्रियस्वस्थतया प्रसन्नवदनस्तथा । विचित्र भूतलालोकैः शरदन्तु विनिदिशेत् ॥ २८ गात्रसंकोचनाचापि सूर्याग्निपटुसेवनात् । हेमन्तस्त्वभिनेतव्यः पुरुषैर्मध्यमाधमः ॥ २९ पताकछते पञ्चांगुल्यूवंध्वजे सूचीमुख्यांगुलिपताकायां मुष्टिशिखरकपित्थ- मृगशीर्षकाद्या यथायोग प्रहरणेषु योगध्याने स्तोक इति(९-११४) कचिद्विस्मिता अपूर्वशलिसंपदर्शनात् कचित् "ग्लानाभीष्टादर्शना"दित्यादि दृष्टिभेदादि चाद्यो व्यसनसंभवस्तस्मिन्निमित्ता यावस्थान्तरपासिः ततो हेतोरिति संवन्धः। रूक्षस्येति । उद्वेजनस्य माङ्कर्षारालस्य यथा प्रथमे भागे वर्षितुं प्राड्मेघा- 1 प - शिरः किंचिन्नतं भवेत् न. शनैराकम्पयेच्छिर: 2ज - सन्देश कुर्यात् 3 ज • अपत्पाभिनयं कार्यमुच्छ्यश्च 4 ज - प्रसादेन मुखस्य च कुसुम 6 ज. त्वभि 7 ज• तथा शुल्काभिलाषतः प-तथाग्न्य 8 म- उत्चनः ·. .. पञ्चविंशोऽध्यायः २७१ शिरोदन्तोष्टकम्पेन गात्रसंकोचनेन च । कूजितैश्च सशीत्कारैरधमश्शीतमादिशेत् ॥ ३० अवस्थान्तर'मासाद्य कदाचितूत्तमैरपि। शीताभिनयनं कुर्यादेवा व्यसनसंभवम् ॥ ३१ 'ऋतुजानां तु पुष्पाणां गन्धाघ्राणैस्तथैव च । रूक्षस्य वायोः स्पर्शाच्च शिशिरं रूपयेबुधः ॥ ३२ 'प्रमोदजननारम्भैरुपभागैः पृथग्विधिः । वसन्तस्त्वभिनेतव्यो नानापुष्पप्रदर्शनात् ॥ ३३ खेद प्रमार्जनैश्चैव भूमितापैः सवीजनैः । उष्णस्य वायोः स्पर्शेन ग्रीष्मं त्वभिनयबुधः ॥ ३४ कदम्बनीपकुटपैः शाहलैः सेन्द्रगोपकैः । "मेघवातैः सुखस्प : प्राटट्कालं प्रदर्शयेत् ॥ ३५ योति । निषांनः आकाशस्फोटः शब्दो गर्जिनादन्य एव चिह्नमिति पुष्प- पुष्पादिशेषषविशेष इाते । तत्कालोचिनी वस्त्वाभरणप्रसाधनादिः यस्मिन्निति बक्तव्ये संबन्धमानापेक्षया षष्ठी कर्मेति कचिद्रूपानुसरणमित्यादिरूपं यथा कचिदातपः कचिच्चन्द्रोद्योतः । भावानां विभावैरभिनयो यथा क्रोधस्य परस्थस्य ----- 1 ज- संप्राप्तः 2 ज. उत्तमोऽपि कदाचन ३ ज - शीतवातस्य निर्देश कुर्यादू...संभवे 4 ज - अनिलस्य सुखस्पर्शातुजानां तथैव च । गन्धाघ्राणेन पुष्पाणां । ज- । ज - आमोदजननैर्गन्धैः 6 ज - ससंभ्रमैः 7 ज-नैः 8 ज- अवमार्जनाचापि 9 ज - तापोपवीजनैः । स्पर्शनातुवायोश्च 10 ज - मेधर्म- यूरनादेश्व प्रावृषं संनिरूपपेत् । गम्भीरैर्मेघनादैश्च ·२७२ नाव्यशास्त्रम् i मेघौधनादैर्गम्भीरैर्धाराप्रपतनैस्तदा । विद्युनिर्घातघोषैश्च वर्धारानं समादिशेत् ॥ ३६ यद्यस्य चिहं वेषो वा कर्म वा रूपमेव वा। निर्देश्यः स ऋतुस्तेन इष्टानिष्टार्थदर्शनात् ॥ ३७ पतानृतूनर्थवशा दर्शयेद्धि रसानुगान् । सुखिनस्तु सुखोपेतान् दुःखाथोन दुःखसंयुतान् ॥ यो येन भावनाविष्टः सुखदेनेतरेण वा। स तदाहितसंस्कारः सर्व पश्यति तन्मयम् ॥ ३९ 'भावाभिनयनं कुर्याद्विभावानां निदर्शनैः । तथैव चानुभावानां भावसिद्धिः प्रवर्तिता । ४० विभावनाहृतं कार्यमनुभावन नीयते । मूचीमुखांगुल्यादिपरः अनिश्यिते तद्द्वारेण क्रोधः । अनेन च सहाध्याये यदुक्तं तत्राभिप्रायविशेषो दर्शितः । नत्र ह्युक्तं 'रिपुर्देशे तथैव क्रोध" (२२-अभ्या.)इति एवं नेहाख्यषयरूपकेण हेमपक्षणानुभावानां भावसिद्धया प्रवर्तितमभिनयं कुर्यादिति संबन्धः । णोऽभिनयः शोकोचितेन मुखविकूणनादिना । नन विभावः कथमभिनय इत्याशंक्याह विभावेनाहृतं कार्यमिति । विभावः करणत्वाद्मक इति यावन । विभावेन हि कार्यमाहृतः । सामग्री हि कार्य व्यभिचरन्ती गमयत्येव । 1 ज - अत्र 2 ज . नैः 3 ज · प्रयुजीत विचक्षणः । दुःखोपेतांस्तु दुःखेन सुखोपेतान्मुखेषु च 4 च - विभावनाहृतं कार्यमनुभावे निरूपणात् 5 ज- प्रबर्तिते 6 ज - भावेन प्रतिदर्शयेत ·নিময়ী आत्मानुभवनं भावो विशाव: परदानम् । गुरुर्मित्रं सरवा स्निग्धः संबन्धी बन्धुरेव वा! आवेद्यले हि यः प्रातः स विशद इति स्मृतः ॥ यत्त्वख संभ्रमोत्थानरयंपाद्यासनादिभिः पूजनं क्रियत भक्तया 'सोऽनुभावः प्रकीर्तितः ॥ एवमन्येष्वपि ज्ञेयो नानाकार्यप्रदर्शनात् । 1 ननु भावः कथमनुभावः गमक इत्याह अनुभावेनेति । अनुभवान्तरे साहचर्यानुभवात् सपकमित्येलदमुत्र तत्त्वम् । यदुक्तं भावसिद्धिप्रवर्तितमनु- भावानामभिनयं कुमादिति । अथ विस्मरणशीलान् प्रति श्रृंगग्राहिकया भावविभावामानम्वरूपं दर्शयति आत्मानुभवनं भाव इत्यादि । आत्म- विश्रान्नं यदनुभवनं सुख दुःखमं विद्रूपं स भाव इत्यर्थः । आत्मग्रहणात् घटाउनुभवनं न भाव इत्युक्तं भन्नति । णिचमन्ये पठन्ति । तत्रार्थ आत्मानु- भाव्यते येन न च तागर्थस्तदस्तीति प्रकर्षों गम्यने । नेन यल्लन्धसत्तार्थक चेत् तदवश्यमनुथूयने मुखादिरूपम् । तदेव भाव इत्युक्तं भवति । यतु व्यतिरिक्तवस्तु ज्ञानं तत्मार्च सुखादिजनकत्वाद्विभानः । तदाह विभावः परदर्शनमिति । तदुदाहरनि गुरुगिनमित्यादि । शुरुदशेने सनि विनयग्रहणे आदावुन्साह एव मित्रायथोचितं इर्षादनुविभावर मोज्यम् । मित्रं कार्यवशात् समानध्यानियोगत्वात सखा सहपाठक्रीडनापरिचितः आवेद्यत इत्यनेन दर्शनविषयस्य व भावनि दर्शयति ! प्राप्त इत्यनेन चित्तवृत्ति- जन्मनि गुर्वादरन्वयव्यतिरेको सूचयन् कारणमाह । यत्त्वस्येति गुर्वादेः संभ्रमेण यदुत्थानं प्रत्युद्गमनं बहुवचनाद्यततं सूचको यथोचितं भावे संग्रहा- लिङ्गनादिवचनेनेत्यर्थः । उदाहरणमात्रमेतदिति दर्शयति एवमन्येष्वपीति । वि. वाचा 3 ज.स्वभाव इति कीर्तितः 1 ज - मांसनपरिग्रह। 36 ·३७१ नाशाजम विभावो वापि भावो का विज्ञेयोऽर्थवशादबुधैः । यस्त्वपि प्रतिसंदेशो दूतस्येह प्रदीयते। सोऽनुमान इति ज्ञेयः 'प्रतिसन्देशदार्शतः।। ४५ एवं भावो विभावो वाप्यनुभावश्च कीर्तितः । पुरुषैरभिनेय: स्यात्प्रमहाभिरथापि वा ॥ ४६ स्वभावाभिनये स्थानं पुंसां कार्य तु वैष्णवम् । आयतं वावहित्थं वा स्त्रीणां कार्य स्वभावतः ॥ प्रयोजनवशाच्चैव शेषाण्यपि भवन्ति हि। नानासावाभिनयः प्रयोगैश्च पृथग्विधैः ॥ ४८ रसेषु शृङ्गारादिष्विति भावः एकेन वा ग्रहणेनानुभावः चितः। द्वितीयो विकल्यार्थः अपिशद्धेन स्थायिव्यभिचारिरूपतां समुच्चिनोति । अर्थवशादिति प्रयोजनवशात् । ननु नियमेनायमस्याश्चित्तवृत्तौ विभाव इति शक्यं पक्तुम् । प्रयोजना- न्तरयोगे तस्यैवान्यन्त्र विभावत्वदर्शनात् । न झवलं पत्यक्षेण दृश्य एवानुभव- श्चित्तवृत्तिं गमयति । यावत्यमाणान्तरेण शब्दादिनाप्यविदित इति दर्शयितुमाह यस्त्वपि प्रतिसन्देश इति । एतच्चानुमानस्याप्युपलक्षणम् । सन्तमसे हि गद्गदगुरुसज्जनवचनानुमेयात् । बाष्पादपि हि भवनि शोकावगमः। एतदुप- संहरति एवमित्यादि । पुरुषैः प्रमदाभिर्वेत्युक्तं तत्रानावेश्यादेषां स्थानमावे. दयति । गतिं च दर्शयति स्वभावाभिनय इत्यादिना । शेषाणीति । स्थानान्त- राण्यपीति यावत् । यदुक्तम्- 1 ज-पर 2 ज - भावानभिनयैः कार्य नित्यं प्रयोक्तुभिः

·पञ्चविंशोऽध्यायः
'धैर्यलीलांगसंपन्नं धुरुषाणां विचेष्टितम् ।
मृदुलीलागारेश्च स्त्रीणां कार्य तु चेष्टितम् ॥ ४९
करपादांग सञ्चारास्त्रीणां तु ललिताः स्मृताः।
'सुधीर श्वोधन व पुरुषाणां प्रयोक्तभिः ॥
यथा रसं यथा सावं स्त्रीणां भावप्रदर्शनम् ।
नराणां प्रमाना आवाभिनयनं पृथार ।।
भावानुनओपन युक्त व्याख्यात्यान्यनुपूर्वशः।
आलिंगनेन मात्रामा सस्मितेन च चक्षुषा । ५२
तथोल्लुकसनाचा 'हर्षे सन्दर्शयेन्नरः।
क्षिप्रसञ्जातरोमाश्चात् बाप्पेणारतलोचना॥
५३
कुर्वीत नर्तकी हर्ष प्रीत्या वाक्यैश्च सस्मितः
उत्तरक्तनेत्रय सन्दष्टाघर एव च ॥ ५४
10
धैर्यलीला संपन्नं कृत्वा पुरुषचेष्टितम् ।
प्रयोक्तृभिः प्रयोक्तव्यं स्त्रीणां चेष्टित मन्यथा ॥
मार्दवलीलाप्रधानैरङ्गविक्षेपोरोति तत्र तथा सिदत्वं हेतुमाह करपादाङ्गसञ्चार
इति । तुहेतौ । आलिङ्गनेन गाताणामिति । स्वात्मीयानामेवान्योन्यमासे...
णेत्यर्थः । क्रोधस्त्वभिनयेदिति व्यभिचरितः प्राप्तिमिति मन्तव्यम् । रसेषु हि
अन
1 प - बैर्य ज - धेर्योदात्त ५ ज - नराणामपि ३ ज - हारं तु 4 ज.
5 ज . धीरोदात्तास्तु विक्षेया 6 ज - शब्दार्थाभिनयं बुधाः (न - पृथक्)
7 न - संयुकं ४ प . प्रहर्ष संयोजयेत् ६ - हर्षे पुंसां प्र...
9 भ- रोमाना
10 प - प्रीतियुक्का मितन च 11 प-नंबास्यास्स

·२७६ निश्वालकवितांगश्च क्रोध वाभिन्दयेन्नरः। नेत्राभ्यां जयपूर्णाभ्या शिौष्ठापनात् ॥ ५५ शिरसः कम्पनाचव भ्रकुटीकरणेन च । मोनेनालिगेन माल्या विजेत् ।। ५६ आयतस्थानकस्थाया ईव्यों क्रोधे वल्लियाः। निश्वासोच्छवास्तबहुलेरघाखविचिन्तनैः॥ ५७ आकाशवचनाचापि दुःख सा तु योजयेत्। रुदितः श्वसितश्चैव शिरोनिहननेन च ॥ भूमि पाताभिधातैश्च दुःखं स्त्रीषु प्रयोजयेत् । आनन्दजं चाति वा ईर्ष्यासंभूतमेव वा।। ५९ यत्पूर्वभुक्तं रुदितं तत्स्त्रीनीचेषु योजयेत् । संभ्रमावेगचेष्टानिश्शस्त्रसंपतिनेन च ॥ पुरुषाणां मयं कार्य धैर्यावेगवलादिभिः । 'चलतारकनेत्रत्वाद्गात्रैः स्फुरितकम्पितैः॥ सामान्याभिनयः शृङ्गारद्वारेण दर्शितः । अल तु व्यभिचारिषु दयते । दुःख- मिति शोकः भूम्यां हस्ताभ्यां च ये धाता हस्तताडनानि तथाभूतहस्ताभ्यां घातास्तैराकाशस्येति शून्योऽध्यवलम्बनमवृत्तेत्यर्थः। विलग्नं कळासंकथितानि ६० 1 ५ - बाप्पपूर्णः क्षणत्वाच 2 ज- क्रोधो 3 द. वोक्षणात् । द. सस्वरः 6 प - आनन्दार्थसमुत्पन्नं 7 प-रिपोधैर्य 8 द. नेत्रप्रचलहस्तभूगावस्कुरणकम्पनः ५ - तथा चलितनेत्रत्वाद्वात्राणां कम्पनादपि 5 प.हस्त

·२७७
.
স্থানঃ
सन्त्रस्तहृदयत्वा पापापवलोकन:
'भर्तृन्वेषधाचैव चै क्रन्दनादाय । ६२
'प्रियस्यालिंगनाच्चैवलयं कार्य बस्त्रि-माः ।
'मदा ये लिहित : पूर्व तो बीनीचेषु यो वेद ॥६३
मृदुभिः समाहितानत्य पाका यावलंबन्धात् ।
नेत्रावघूर्णनश्यय सालस्यः काथने तथा ।
गात्राणापलेश्चैव मदः गर्यो भवेनियाः।
अनेन विधिना कायः कारणोत्थिताः॥
"पौरुषः स्त्रीकृतो कपि मावा ह्यभिनयं प्रति।
सर्वे सलालेता नावास्स्त्री कार्याः प्रयत्नतः ॥६६
धैर्यमाधुर्यसंपन्ना भावाः कार्यास्तु पौरुषाः ।
त्रिपताका गुलोभ्यां तु वलिताभ्यां प्रयोजयेत् ॥
शुकाश्च शारिफायव सूक्ष्ना
थे चापि पक्षिणः।
शिखिसारसहसाधाः स्थूला येऽपि स्वभावतः॥ ६८
10.
चलिताभ्यामिति मन्धरं चरं परवीत्यारेचितकैरजहारैरिति तुर्याध्यायनिरू-
पितैर्गतिप्रचारैरिति तदुचितैरेव शिरोनीवादिकर्मभिः भयोगों स्त्रीनीचानां
द - भ्रातुः
-
1 प - तथा पाश्र्वावलोकनात् 2 न त्रातुः
3 द - नेन च
4 द - पुरुष 5 न • मया 6 न - ललितैः कार्य 7 4 - सुकुमारैस्तु ललितः
पावनितविलम्वितः 8 द विलग्नैः न - विलासकलितः 9 द • करणान्धितः
10 ज - स्त्रीकृताः पौरूषा ये वा भावामिनयनं प्रति 11 न-श्रीणां कार्या:
प्रयोक्तुभिः 12 ज - पुरुषाणां प्रयोजयेत् 13 द • काभ्यां तु हस्ताभ्यां

·नाट्यशाने
रेचरंगहारश्च तेषामनियो भवेत् ।
खरोष्ट्राश्चत्तराभिहव्याघ्रगोमहिपादयः ।।
गतिपच्चा रंगश्च तेऽलिनेयाः प्रयोक्तः।
भूताः पिशाचा या दानवाः हराक्षसः॥
अंगहाराबनिश्या नामसंकीर्तनादपि।
अंगहारोवनिर्देश्या अप्रत्यक्षा भवन्ति ये॥
प्रत्यक्षास्त्वभिनेतव्या योगे: सविस्मयः ।
देवाश्च चिहँश्च प्रणामकरणे वैश्च विचेष्टितैः ॥७२
'अनिनेयो अर्थवशदिप्रत्यक्षाः प्रयोगज्ञैः।
'सव्योत्थितन हस्तेन सरालेन शिरः स्पृशेत् ॥ ७३
'नरेऽभिवादनं ह्येतदप्रत्यक्ष विधीयते।
खटकावर्धमानेन 'कपोताख्येन वा पुनः॥ ७४
दैवतानि गुरूंश्चैव प्रमदाश्चाभिवादयेत्।
दिवौकसश्च ये पूज्याः प्रत्यक्षाश्च भवन्ति ये॥ ७५
राक्षसादिदर्शने विस्मयस्तूत्तमानाम् । अत्र च भावादिगता अनुभावा.......
दिशदेरुका भावः यथा गदतो रुद्रस्थ रौद्राभिनयस्य चेष्टितानि यथा
1 ज - पक्षाङ्गहारोविविधतेऽभिनेयाः प्रयोक्तृभिः ५ द - महापशूनङ्गहारै-
तिमिश्च प्रयोजयेत् ३ द-कर्म 4 ज - अनुकरणादिविधानादप्रत्यक्षानभि.
नवेचाः । ज - पाश्वोत्थितेन मध्येन
6 ज - बन्दनं पुरुषाणां तु परोक्षं संप्रयो-
जबेत् 7 ज. पताकास्पेन था तथा

·অজগৎঙাঙ্গ:
२७९
तान् प्रमाणैः प्रमानश्च मनीरार्थं च योजयेत्।
महाजनं सखीवर्ग विटधूर्तजनं तथा ॥
७६
परिमण्डलसंस्थेन हस्तेनानियेन्नरः ।
पर्वतान् प्रांशुयोगेन' रक्षांश्चैव समुच्छ्रितान् ॥ ७७
प्रसारिताभ्यां बाहुभ्यामुत्क्षिताभ्यां प्रयोजयेत्।
समूहसागरं सेना बहुविस्तीर्णमेव च ॥
पताकाभ्यां तु हस्ताभ्यामुक्षिप्ताभ्यां प्रदर्शयेत् ।
शौर्य धैर्य च गर्व च दपनौदा मुच्छ्रयम् ॥
७९
ललाटदेश स्थानेन त्वरालनाभिदर्शयेत् ।
वक्षोदेशापाविधौ करो तु मृगशीर्षकौ ॥
विस्तीर्णप्रद्रुतोत्क्षेपौ योज्यौ यस्यादपास्तम् ।
अधोमुखोत्तानतलौ हस्तौ किञ्चित्प्रसारितौ ॥
कृत्वा त्वभिनयेद्वेलां बिलहारं गृहं गुहान् ।
कामं शापग्रहग्रस्तान ज्वगेपहतचेतमः
८२
'एतेषां चेष्टितं कुर्य'दंगाद्यैः सदृशैबुधैः ।
८१
रुद्रस्य संचिह्नानि यथास्य त्रिशूलं परिमण्डलत्वेल सम्यग् ज्ञातं यस्येनि
प्रकरणादन पनाक एव विशेषो मन्तव्यः । अङ्गायैरिति । आदिग्रहणाददृष्टि-
साविकपरिग्रहः। सदृशैरिति डोलाहत्तादिरूपः । विलोल रिति चञ्चलेरिनि
1 ज - भाबेन 2 ज - विक्षिप्ताभ्यां प्ररूपयेत् 3 ज - पूजां 4 ज - स्थान
6 ज - क्षिप्रं कुर्यात् 7 ज · एवं विधा नरा ये तु कुर्यात्तेषां
विचेष्टितम् न - तेषामभिनयः कार्यों मुखगात्रविचेष्टितैः
5 ज• कृत्वा

·२८० नाव्यशास्त्रम् ८३ दोलानिनयनं कुर्यादोलायारतु विलोललैः ॥ संक्षोमेजयाणां श्याग्रहणेन च । यदा चोगवती डो प्रत्यक्षा पुस्तजा भवेत् ॥८४ आसनेषु प्रविष्टानां कर्तव्यं तत्र डोलनम्। आकाशवनानीह वक्ष्याम्यात्मगतानि च ॥ ८५ अपवारितकं चैव जनान्तिकमथापि च । दूरस्थाभाषणं यत्स्यादशरीरी वेदनम् ८६ परोक्षान्तरितं वाक्यमाकाशवचनं तु तत् । तत्रोत्तरकृतेर्वाक्यः संलापं संप्रयोजयेत् ॥ नानाकारणलंयुक्तः काव्यभावसमुत्थितैः। हृदयस्य वचो यत्तू नदात्मगतमिष्यते॥ सवितर्क च तद्योज्यं प्रायशो नाटकादिषु । ८७ ८८ भावः । अगाचिकप्रसंगाचवाभिनयं वक्तुं प्रतिजानीते आकाशवचनानी- त्यादि । दरस्थेन रङ्गमप्रनिष्टेनैव पात्रेण महाभाषणमत एवाह अशरीरं यनि- वेदनमिति । परोक्तेन प्रविष्टपात्रसंबन्धिन्यान्तहिनं व्यवहिनम् । नन्वप्रविष्टस्य संबन्धिवचन कनादीयत इत्याशंक्याह नत्रात्तरकृतैरिति । उत्तरत्वेन यानि कृतानि वाक्यानि "मैं ब्रवीषि" इति नै प्रयोजयेदिति प्रारु प्रविष्टम्यैव पानस्य कर्तुत्वं परोक्तवचन मनुभाषणच्छायाप्रविष्ट एवं अयादिति तात्पर्यम् । : - 1 ज - कनैः भ - कार्य डोलान्दोलनलीलया 2 ज.भणेन रज्जुप प - रज्वाल प- रज्वासं + ज चाङ्क , न - भवेत्प्रत्यक्षमंश्रयाः । उदात्तारोहणं कार्य लोकानुकरणाश्रयम । न चेमवती डोला 6 ज तदा स्वारोहणं कार्ये लोकानु- करणाश्रयम् 7 ज.

·पश्चरिंशोऽध्यायः २८१ निगूढभावसंयुक्तमपवारितकं स्मृतम् । कार्यवशादश्रवणं पार्श्वगर्यज्जनान्तिकं तत्स्यात् । हृदयस्थं सविकल्पं लावस्थं चात्मयतमेव ।। ९० 'इति गूढार्थयुक्तानि वचनानीह नाटके। जनान्तिकानि कर्णे तु तानि योज्यानि योश्तृभिः॥ पूर्ववृत्तं तु यत्कार्य भूयः कथ्यं तु कारणात् । 'कर्णप्रदेशे तद्वाच्यं मागात्तत्पुनरुक्तताम् ॥ ९२ अव्यभिचारेण पठेदाकाशजनान्तिकात्मगतपाठयम्। प्रत्यक्षपरोक्षकृतानात्मसमुत्थान परकृतांश्च ॥ ९३ हस्तमन्तरितं कृत्वा त्रिपताकं प्रयोक्तृभिः। जनान्तिकं प्रयोक्तव्यमपवारितकं तथा ॥ ९४ स्वप्नायितवाक्यार्थस्त्वभिनेयो न खलु हस्तसंचारैः। सुप्ताभिहितैरेव तु वाक्याथैः सोऽभिनेयः स्यात् ॥९५ निगूढभावो निगूढनं सर्वेषां यनिगृहाते एक एव शृणुयादिति तदपवारितं जनान्तिकं एकान्तिकन्वं चैकस्यैव निगृह्यत इति विशेषः ।। अन्ये त्वाहुः । उभयमित्येतजनान्ति मेन । यावतो हि जनस्य तद्वक्तव्य तावतोऽन्तिके सामीप्ये तदुच्यते । अपवारितकं तु तदुच्यते यत्र तूहात्पर- मुद्दिश्य नोच्यते । अथ च परः श्रुणोत्वित्ययमेवाशयो वचने तदपवारितकं तेन निगृढेन भावेनाशयन संयुक्तमयभिचारणेत्युक्त कालादिसर्वमनानुसरे दिति यावत् । न खल्विति । न तत्र हस्ताभिनय इत्यर्थः । सुप्ताभिहितैरित्युक्त 2 प 1 प - बानि गुह्यार्थ तानि कर्णनिवेद्यानि एवमित्यभिधाय च 3 ज . वाच्यं कृत्वा प्रदेशे तु न स्यादुक्तं पुनर्वथा 86 ·साल रियामा शुनकवचनार्थम् । पूर्वानुल्लक कार्य अनाजे ते पाठ्यन्न् । ९६ माथिलमुनरुणानण्यानुसजविनाक्यगद्गदजैः। हिदायतोतों का प्रयास जाले ॥ ९७ हिला का गोलरणवत्कथयेत् । आज सुब्बारे कार्य प्रदत्स्व-गाते या पाठयम्॥ वृद्धानां योजयेत्पाव्यं गद्दस्वालतारम् । असमाता चैव वालानां तु कलस्वनम् ॥ ९९ नानाभायोपरतं मरणाभिनये बहुकीर्तितं तु। विक्षिसहरसादैनितेः भरतभा कार्यम् ॥ १०० व्याधेिप्लनेच भरणं निषण्णगात्रैस्तु पंप्रयोक्तव्यम्। हिक्कावालोगेतं तथा पराधील त्रिसंचारम् । १०१ तानि लगनः कस्यति भन्न स्वर माहित्यादि । पूर्वानुस्मरणेन कृतं प्रयुक्तं प्रशिक्षिा र स्वस्थान तो भंसमानानि शुरूणि स्वकर्माण्यचतुराणि यानि जिलाध्यमूलानि नणं भवन्धीरे यान्यक्षगणि तथा ने चलद्धण्टाव करणं प्रधान यद्वाक्यं नत्र यो गद्गदस्वरभेदः नतो ये जातातारमन्द्रायाः उदाचान्दा तात्यश्व नैरुपलक्षिनां मरणकाले काकुं कुर्यादिनि संचयः । कलस्वनमिनि मधुर स्वर ! एवमाकाशभाषितमात्मगतमपचारितं जनान्तिकं कर्णोक्तं स्वमायितोक्तम- रणभूमि भाषिनं बद्धबालोक्तमिति वचनगतं चित्राभिनगमुक्त्वा मरणप्रसङ्गेन तद्गतमपि कथयितुमाह नानाभावोपगामिति । विषं पीनमनेनेति विषपीतः । 1 ज - पाठ्यं पुनरुक्तसंयुकम 2 प . तदा गात्रैः 3 4 - वनवेक्षित ·પડકએ २८३ હું વેલ, આ જ દુર દેસાઈ ‘ર ગ્રા વિદ્યાર્લંચકુવે પુરાવો : ૦૨ અને વેગે પોરય સ્વા જય પટેલો કે ! વાયા હતા હવે જ કે ૧૦૩ વેનતુ પશ્ચમર્ચનું પ્રોવા પહે તુ , જો કે હતો તને બંધ તત્વ નવ ય તત્ર નવે જ્ઞાનવરનો રાંવેદનનય એવો ધાનાને નાંખ્યું છે સોગવેપ, વ ડૂચનં તવામાન વલતદ્દત્તાત્રે લાઠું લૅવામિન १०६ દૃર્તાનને પત્યાહું દ્વાર છેયો ચંદ્યરને વેફીનનોચેમે i૧૦૭ દ્વારવમનયોગે ફેરસને ઢોસ્ટરને 1 નિરસ્થાન નેતધ્યાનસ્તંરાયાને શ तनैतस्य दकस्याप्युपलक्षणम् । विषस्य वेगाक्रमणेन बानुषु रसादिवोन:- पर्यन्तेषु संचरणं प्रथमे वेगे यत्कृशत्वमन्त्राभिनयः कार्य शते संवन्धः। चलति જાત્રા છ મા વાતરો વાહ વધે તો જામ્યો રપ- 1 ज - विषस्य बुर्यात् प्रकम्पन परतः 2 - હવા કુલ 8 -પરામાં થી 4 ન - ૪ માત્રામાં 6 . પાનું 6 - ૩mધ 7 4-धिकामे प्रयुधीत ४ ५ -सको हैपिलोलनः शिरस:

·नाव्यात
अंलकपोलस्पशशिरतोऽथ विनाननं शिरोऽपांगः।
सर्वेन्द्रियामाहाजता त्वनिनयेतु ॥ १०९
समीलितनेत्रत्वात् ज्याधिविरदो भुजंगदशनाहा।
एवं हि नाट्यधर्मे लगानि बुधः प्रयोज्यानि ॥११०
संभ्रमेष्वय रोवेधु शोकावेशकृतधु च।
यानि बाश्यानि युज्यन्ते पुनरुक न तेष्विह ॥ १११
साध्वहो मा च होत कि त्वं मामावदेति च ।
एवंविधानि कार्याणि द्वित्रिसंख्यानि कारयेत् ॥
प्रत्यंगहीनं यतकाव्यं विकृत च प्रयुज्यते
न लक्षगतिस्तत्र कार्यवभिनयों बुधैः॥
११३
भावो यत्रोत्तमानातुन त मध्येषु योजयेत्।
यो भावश्चैव मध्यानान तं नीचेषु योजयेत् ॥११४
संबन्धादित्यर्थः । शिरसो भङ्गो ग्रीवासन्धिविच्युतिस्ततः । पुनरुक्तं न
तेष्विति दोषायांत शेषः। तदुदाहरति साध्वहो इत्यादि। तत्र शब्दपुनरुक्तं
साधुसाध्वित्यादि । अथेपुनरुक्तमहो साधु भद्रं चेत्यादि । प्रत्यङ्गहीनमित्यादि ।
प्रहसनप्रधानतथा यथा प्रत्यान केनचित्संस्कारांशेनाहीनं कार्यम् । अत एव
विकृतत्वादासप्रधानं तत्राप्यभिनयोऽप्यलाक्षणिको हासायैव यथातथापि ॥
1 प - स्पर्शात् प्रीवाभङ्गाद्विवर्तनाच्छिरसः। बाहोन्द्रिय 2 प-प्रचारणाद्वा
महानिपतनाच । व्याधिविषाभ्यां मरणं कर्तव्यं नर्तकैरेवम् । पतेऽमिनयविशेषाः
कर्तव्या भावसत्वसंयुकाः । अन्ये च लोकिका ये तु ते सर्व लोकत: कार्या:

·पञ्चविंशोऽध्यायः पृथक् पृथग्भावरीरात्मचेष्टासमुत्थितः। ज्येष्ठमध्यमनीचेषु नाट्यं रागं हि गच्छति ॥ ११५ एतेऽभिनयविशेषाः कर्तव्याः सत्त्वमावसंयुक्ताः। अन्ये तु लौकिका ये तु ते सर्वे वत्कार्याः।।११६ नानाविधैर्यथा पुष्पाला 'अथ्नाति माल्यकृत् । अंगोपांगै रसैर्भावस्तथा नाट्य प्रयोजयेत् ॥ ११७ या यस्य लीला नियता गतिश्च रंगप्रविष्टस्य निधानयुक्तः। तामेव कुर्यादविमुक्तसत्त्वो यावन्नरांगात्प्रतिनिर्टतः स्यात् ॥ ११८ --- अथ सर्वानुग्राहक सामान्य लक्षणमाह भावो य उत्तमानामित्यादि । रामं गच्छतीति । सर्वस्य रञ्जकं भवतीति यावत् । सामान्याभिनयशेषत्वं तदुक्तात्तन्मुखेनोपसंहारदिशा चित्राभिनयस्य दर्शयति एतेऽभिनय- विशेषा इति । सत्त्वभावसंयुक्ता इत्यनेन सत्त्वातिरिक्तोऽभिनय इत्यादि स्मरति । नानाविधेरित्यभिनयानां समानीकरणं चित्रत्वं च दर्शितम् । क्रमा- कर्म श्रमवशादुपचितवपरित्यागः प्रयत्नेन परिरक्ष्य इत्येतत्तात्पर्येण श्लोक पठति या यस्य लीला नियता गति श्चेति । विमुक्ततत्वो त्यक्तावष्टंभं प्रति निर्वत इति निर्वत्या निर्विक्ष्यते इति । वृत्तो विषयाजनादेनिवर्तते । तेन 1 बध्नाति २ प. निर्गतोऽसौ ·२८६ नाट्यशास्त्र एवमेते ज्या प्रोक्ता 'नाट्ये चाभिनया: क्रमात् । अन्ये तु लौकिका ये ते लोकादायाः सदा बुधः । लोको वेदस्तथाध्यात्म प्रमाणं त्रिविधं स्मृतम् । वेदाध्यात्मपदार्थेषु प्रायो नाट्यं प्रतिष्ठितम् ॥ १२० वेदाध्यात्मोपपन्नं तु शब्दच्छन्दस्समन्वितम्। लोकसिद्ध भत्सिद्ध नाट्यं लोकात्म तथा॥ १२१ राधावनिहतो निष्कान्तः स्वादित्यर्थः। किमतावानभिनयकारः नेत्याई अन्ये तु लौकिका इति । न किमत लोकः प्रभागनित्याशंक्याह लोका वेदस्तथाध्यात्ममिति । लोकसिद्धानि प्रत्यक्षानुमानागमनाणानि कोकशद्धे- नोच्यन्ते । वद इति तु यथाखं नियत रूपो लोकसिद्धोऽप्यागमो यथा न्यायेषु धनुर्वेदः स्वरतालादो गान्धर्ववेद इत्यादि । अध्यात्म संस्थं वदनं वेदाध्या- स्माभ्यां ममिता ये पदार्थाः तेषु नाट्यं प्रतीतमित्यन हेतुमाह वेदाध्यात्मोपपन विति । तुती । समन्वितमिति भावें । रतक्तं शर्मसमन्वयो व्याकरणामि- धानेनागमेन सिद्धः। छन्दस्समन्वयस्तु खसंवेदनेन । अव्यता हि सद्विदा स्वसंवित्सिद्धाहत्तेषु प्रगीतानाभिव रागभाषादीन् नीयते । एतच्चागमस्ववेद- नयोः प्रमोपलक्षणमात्रं । अथ लोकं प्रमाणयितुमाह यल्लोकसिद्धमिति । यल्लोफेसिद्धं तत्सिद्धं न । तत्कस्यचिदसिद्धमिति पावन । नाहि लोकासिद्धि- मपहोति कश्चित्समधेः। मुविप्रतिपन्नस्यापि तदपवे कापाषाणतापतिप्रसंगात् । तथेति । तत एवं प्रकारादेतो कात्मक लोकानुकीर्तनरूपं नाव्यमित्युक्तम् । ४५. प्रयोग 14 - भावा नाट्यसमाश्रयाः। नोक्का ये तु मया तेऽपि ३ प . उपनिषद ·पञ्चविंशोऽध्यायः 'न च शक्य हि लोकस्य स्थावरस्य चरस्य च । शास्त्रेण निर्णयं कर्तु भावचेष्टाविधि प्रति॥ १२२ नालाशीलाः प्रकृतयः 'शीले नाट्यं प्रतिष्ठितम् । तस्माल्लोकप्रमाणं हि विज्ञेयं नाट्ययोक्तृभिः । एतान् विधी श्वालिनयस्य सम्य. ग्विज्ञाय रंगे मनुजः प्रयुक्ते। स नाट्यतत्त्वाभिनयप्रयोक्ता संमानमय्यं लभते हि लोके। १२४ ननु लोकेन जगत्प्रत्ययं नदागयनैद प्रमितम् । तात्क पुनर्लोकेनोक्तेनेत्या- शङ्कयाह न शक्य लोकोनि । गील खभावः । प्रातमुपहरति तस्माल्लोक- प्रमाणं हि विज्ञेयमिति । एतान् विधीनिाने । सापान्याभिनयात् प्रभृत्येलद- ध्यायपर्यन्दं ये कर्नव्यतारूपाभिनयानां विषय उक्ताः तान् सम्यग् विज्ञायति वदन् कोहलादिशास्त्रलक्ष्यप्रवाहसिद्धमपि चित्राभिनयं सूचयति । ननश्चौदाहर- णार्यान् दर्शयामो पाभूत्मम्मदायप्रवाहविच्छेद इति मुख्याभ्याशे हमपक्षात्स्कन्दो या शक्तिदर्शनाम् । संमुखो ग्वटको पाश्चये शाहिनिरूपणम् ।। 1 प. देवतानामृषीणां च राक्षां जनपदम्य च । पूर्ववृत्तानुचरितं नास्यमिय. भिधीयते । एवं लोकभ्य या वार्ता नानावस्त्रान्तरास्मिका। सा नास्ये संविधातव्या नाट्यवेदविचक्षणः । यानि शाखाणि ये धर्मा यानि शिल्पानि या क्रिया। लोकधर्म- प्रवृत्तानि तनाट्यमिति संज्ञितम् । 2 ज - नियमं 3 ज - नाना 5 ज - अभ्यन्तरं च बाह्यं च द्विविधं नाट्यमिप्यते + ज• नासु

·२८८
नाव्यशास्त्रम्
-
लीलालोकितमंदंशयुग्पेन कुसुमायुधा
रुद्रवद्रूपयेदुर्गा चतुरेण सरस्वतीम् ।।
खटकेन तथा श्रिम् ।
गौरी च दंष्ट्रया देवीं वाराहीमिति मातरः ।।
प्रदर्यात्तत्तदुचितब्राहभ्यादिगतलक्षणैः।
मूचीहस्ताङ्गुलिकाद्रिनन्दिनीम्यानयोन्नता ।।
तत्मोत्तानाधोमुखेन त्रिपताकामुखेन तु ।
गङ्गा तयैव चतुरेणान्या सर्पशिरोदयम् ।।
उपयुपरि डोलं स ले तिर्यग्विलोलितः।
अगलत्रिपनाकौ च पताकद्वयकम्पनम् ।।
अब्धि .. पुष्पपुटास्त्रिपताको तपस्विनाम् ।
कोवराचीनी शिखरौ बाबदन्तरे ।।
कूपरार्ध्वस्थितेनापि त्रिषताकेन योषितः ।
पार्थर्धकटकेन स्याल्लोकपालास्मलक्ष्मभिः ॥
स्तब्धकार्यो मुक्तहस्तौ जिनं विद्याधरान् प्रजाः ।
अग्निना वाथ रक्षांसि नष्टं या सूचिकामुखात् ।।
विद्यात्तु त्रिपताकाभ्याम्मूर्ध्निराजप्लवङ्गमान् ।
पताकाभ्यामधो मर्पशिरोभ्यां स्वस्तिकस्थितः ।।
धर्म सितादिभिश्चाहीनृतवो पणयः पुनः।
काङ्गुलेन रिपु थ ग्रन्थतर्जनिकऽङ्गना ।।
कूर्पगश्चितां कम्प्रपताकाभ्यां च पारसः ।
प्रसारितं च बाहुभ्यां वृश्चिकस्थलपक्षिषु ।।
नयां च मध्यमानुष्ठपनाकामस्तकोपरि ।
उत्क्षेपाश्चितस्यांधिं नतोमतकरद्वयात् ।।
....

·पञ्चविंशोऽध्यायः
'एवमेते ह्यभिनया वाङ्लेपथ्यांगसंभवाः ।
प्रयोगज्ञेन कर्तव्या नाटके सिद्धिमिच्छता ॥ १२५
इति भारतीये नाट्यशास्त्रे चित्राभिनयो नाम
'पञ्चविंशोऽध्यायः॥
गरुडं चतुराभ्यां तु कण्डमूलोभयादधः ।
पताकपरे कुच्य चालीढो क्रोधरूपणे ॥
मुखान्तिके तर्जनीं तु विश्लिष्टां वाक्यरूपणे ।
चूडायां मूर्युपाङ्गेषु स्त्रीविषादे तथोदहम् ।।
वक्षः पार्थान्नूलतः खं पताकस्खस्तिकेन तु ।
तथा प्रभातहस्ताभ्यामावेगोदतिताङ्गुलिः ॥
पराङ्मुखाभ्यां रात्रिर्वा पताकखस्तिकादिभिः ।
मुखाच्छादात्खलत्यादौ शलभाधूलिधूम्रकः ।।
पताकेनोरसि सुहृदरालेन सुतादयः।
अभिमूर्धाय तद्युग्मं कुजवामनबालकाः ॥
पताका मूर्ध्नि खण्डः स्यादय स्वस्तिकविच्युते ।
निधिमाकुश्चिते वामपरे भूधरादिषु ॥
उत्तानं च शिरस्तेषां भेदास्तु न निरीक्षणात् ।
वामकस्निपताकः स्यात् कण्ठमूलोऽपरोऽपरः॥
करिणी गण्डविचलञ्चतुराभ्यां मदश्रिताम् ।
पोर्णनाभमुकुलैः स्वस्तिकैश्चिकेन तु ॥
1 ज- चत्वारो धभिनया 2 ज- सत्त्वा: ३ प - त्रयोविंशः न - पदिशा

·नाव्यशास्त्रम्
सिंहगोमायुशरभा यथाखं दृष्टिभेदतः ।
ललाटे सर्पशिरसा खजि श्रवणमूलतः ॥
खनिकास्त्री तथान्यच्च शिखरं स्यात्प्रसारितम् ।
मुष्टिर्मलस्य शल्यश्च खटकेन हृदन्तरे ॥
संदंशेन मतिर्नाभेरुद्यता वक्षसि स्थितिः ।
पल्लवेन वमूर्धानं स्पृशता स्वेचरानतिः ॥
पराङ्मुखपताकाभ्यां मुखे स्वस्तिकविच्युते ।
कवाटाभ्यां करिघटान्मीशं (१) च करयुग्मतः ।।
मृगशीर्षे कनिष्ठायां निर्देशश्चतुरेण वा ।
चलः मूच्याखयुगलं हयसैन्येशान्वितम् ॥
शूलपाण्यादिशब्देषु केचिदर्तिपदाश्रितम् ।
कुन्जन्त्वभिनयन्त्यन्ये विशेष्येऽन्यद्वयाश्रितम् ।।
अव्याहतायां वाक्यार्थप्रतीतो स्यात्पदेष्वथ ।
स्नानं मूनि पताकाभ्यां शकटेऽन्योन्यसंमुखौ ।
कूर्पराकुञ्चितौ कार्यो त्रिपताककरेण तु ।
अयस्कारादिनिर्देशे खटकः करिविद्रवे ।।
गणेशे मुकुलास्योऽथ विक्षेपात्स्युर्मरीचयः ।
शिरसः पार्थयो:--त्रिपताकद्वये जटा ॥
उपर्युपरि युक्ताभ्यां शिखराभ्यां महेश्वरी ।
बीमादिचतुरेण स्यान्मुष्टिना वाथलेखकाः॥
खटकेन तथामूकाश्शून्योतानोपनो (१) क्रमात
अधस्खलितयोगेन चतुरेणापमीलनात् ॥

·पञ्चविंशोऽध्यायः
२९१
शिखरे वामकेऽधस्तः पताकस्थेन दक्षिणे।
सजती खरको सूर्ये सारथौ पृष्ठपूर्वगौ ॥
प्रमाणो मानपरिमाः सूची संदृष्टयरालकैः।
एलाक्रीडा धनुर्योगाद पुलिन्दाभिनयो मतः ॥
यामाचौ खटकारालौ समपादः कपालिनि ।
खबाहूचे तु खटको पार्थक्षेपश्च पादगः ॥
महाभैरवनाथस्य खटकावंसजानुगौ ।
अनुर्वकर्मणः पादः कर्मान्तं यदुदीरितम् ॥
तस्य खबुध्या घटनं चित्राभिनयनं विदुः ।
तस्योदाहरणं किञ्चिदिदमूहाविवृद्धये ।।
मयाभिनवगुप्तेन दर्शितं धीमतः प्रति ।
यथालिखितवस्तूनां प्रतिपत्संस्थितान् प्रति ।
अपि वाचस्पतेर्वाणी कुण्ठा किमुत माशाम् ।।
एवं प्रमाणत्रयेणाभिनयान् विज्ञाय यो रहे सभायां
नाव्ये तत्त्वतोऽभिनयान् प्रयुक्रे स च संमानं लभत इति योज्यम् । अभि-
नयशेषभूतोऽयमितिकर्तव्यतारूपः परस्परसंमीलनामा प्रयोगस्तेन च विना
न काचित् सिद्धिरित्युपसंहारच्याजेनैवमिति श्लोकेनांगीशब्दखीकृतसावि-
केन दर्शयन् सामान्यामिनयनायकान् सर्वान् दर्शयति सिद्धमिति शिवम् ॥
विचित्राभिनयाध्यायः सोऽयं व्याकृतसारकः ।
कृतोऽभिनवगुप्तेन शिवानुग्रहशालिना ।।
इति श्रीमहामाहेश्वराचार्यामिनवगुप्तविरचितायां ना
वृत्तावभिनवभारत्या चित्राभिनय:
refमोऽध्याय: समाप्तः ॥

·श्री नाट्यशास्त्रम् पड्विंशोऽध्यायः १ २ अनुरूपा विरूपा च तथा रूपानुरूपिणी। त्रिप्रकारेह पात्राणां प्रकृतिश्च विभाविता ॥ नानावस्थाक्रियोपेता भूमिका प्रकृतिस्तथा। भृशमुद्योतयेन्नाटयं स्वभावकरणाश्रयम् ॥ ॥ अभिनवभारती-पदिशोऽध्यायः॥ पस्मिन् सति प्रकृतिभूमिविकल्प एष नेपास्य याति हृदयादरणीयभावः । रागः स यस्य महिमा महनीयधान्नि भूयात्स नित्यमपि तत्र च रागवन्तः॥ समानीकरणलक्षण: सामान्येऽभिनयः प्रस्तुतः । तत्र यथाभिनयाना- मन्योन्यं समानीकरणमुपदेश्य तथाभिनेतुरभिनेयस्य च । एवं सोऽभिनेयद्वारे- णाभिनयोऽभिनेता समानीकृतो भवति । तदेतदिति । अभिनेत्रभिनेययोः समानीकरणं सामान्याभिनयरूपमनेन प्रकृत्यध्यायोऽभिधीयते । तदर्थ- सूचनायैव सङ्गतिप्रदर्शनाभिमायो वृत्ताध्यायपरिसमाप्तौ यः प्रयुत इति प्रयोक्तेति प्रयोगज्ञेति च निरूपितम् । स एव हि प्रयोगं जानाति यः प्रयोज्य- प्रयोजकखरूपवित् । वन कविः प्रयोज्यानुकरणीयो अनुकीर्तनीय इति

·२९३
३
पर्दिशोऽध्याय:
बहुबाहूबहुमुखास्तथा ६ विकृताननाः।
पशुश्वापदवक्त्राश्च खरोष्ट्राश्च गजाननाः ॥
एते चान्ये च बहवो नानारूपा भवन्ति ये।
आचार्येण तु ते कार्या मृत्काष्ठजतुचर्मभिः॥
स्वाभाविकेन रूपेण प्रविशेद्रंगमण्डलम् ।
आत्मरूपमवच्छाद्य वणकर्भषणैरपि ।
पादृशं यस्य यद्रूपं प्रकृत्या तत्र तादृशम् ।
वयोवेषानुरूपेण प्रयोज्यं नाट्यकर्मणि ॥
यथा जीवत्स्वभावं हि परित्यज्यान्यदेहिकम् ।
परभावं प्रकुरुते परभावं समाश्रितः॥
एवं बुधः परंभावं सोऽस्मीति मनसा स्मरन् ।
येषां वागंगलीलाभिश्चेष्टानिस्तु समाचरेत् ॥
५
६
७
पर्यायाः। तत्र प्रयोक्ता प्रयोज्यसदृशो वा भवति विसदृशो वा उभयात्मको
का.। तत्र सदृशोऽनुरूपः उभयात्मरूपानुरूपः स्खलक्षणं तेना तदेतो तवैव (१)
सादृश्यं लक्षितम् । आनुरूप्पं सादृश्यात् । तदुभययोगाद्रूपानुरूपा यद्यपि
कथंचित् . सर्वत्रैव वैविध्यं संभवति । तथाप्युद्रिक्ता सकललोकसंवादिनी
अस्मादृशबुद्धिर्यथा पुरुषस्य प्रयोक्तुः पुरुषेण प्रयोज्येन योषितो योषिता तत्र
सहाव्यवहारः। स्त्रिया पुरुषस्य तु कैसादृश्यं । सा सिंहवदनदशवदनादिर्यस्तु
प्रयोज्यैरन्यसादृश्यमेव । तदपि प्रकृतिवैविध्यं दर्शयितुमाह अनुरूपेत्यादि ।
पानाणामिति । धीयते रसो यत इत्यनेन नटबुद्धितिरोधानं सूचयनटरादे-

·२९४ नाट्यशास्त्रम् ९ ॥ सुकुमारप्रयोगो यो राज्ञामामोदसंभवः । शृंगाररसमासाद्य तन्नारीषु प्रयोजयेत् ॥ युद्धोद्धताविद्धकृता संरंभारभटाश्च ये। न ते स्त्रीभिः प्रयोक्तव्याः योक्तव्याः पुरुषेषु ते अनुद्भटमसंभ्रान्तमनाविद्धांगचेष्टितम् । लयतालकलापातप्रमाणनियताक्षरम् ॥ ११ सुविभक्तपदालापमनिष्टरमकाहलम्। ईदृशं यद्भवेन्नाट्यं नारीभिश्च प्रयोजयेत् ॥ १२ एवं कार्य प्रयोग भूमिकाविनिवेशनम्। स्त्रियो हि स्त्रीगतो भावः पौरुषः पुरुषस्य च ॥ १३ यथा वयो यथावस्थमनुरूपेति सा स्मृता। पुरुषः स्त्रीकृतं भावं रूपात्प्रकृरुते तु यः॥ १४ रप्यपायतामाह । प्रकर्षण क्रियते साक्षात्कारकल्पनानुव्यवसायगोचरत्व- मीयत इति प्रकृतिः। सेयं त्रिपकारप्रकृतिप्रविभागेन भाविना संती नाटयं भृशं द्योतयेदिति ज्ञानस्य प्रयोजनमुक्तम् । कुतः सामान्य द्योतयेदिति विशेषणद्वारण हेतुमाह खभावेति । प्रयोज्यस्वभावो हि नाट्यकर्तव्यः । तन मुकुमारस्वभावे पुंसि प्रयोज्ये लालित्यसौकुमार्ये स्त्रीजनस्यायवसिद्ध इति स एव तत्र योक्तः युक्तो रूपानुरूपाणि वा सा तस्य प्रकृतिः, उदते तु प्रयोज्ये पुमानेव प्रयोक्ता युक्तः सानुरूपा प्रकृतिरूपायां तु प्रकृती कथंचित् यवेन संपायमनुकीर्तनमिति तन सावधानेन प्रतियोक्ता मान्यम् ।

·२९५ पडिशोऽध्यायः रूपानुरूपा सा ज्ञेया प्रयोगे प्रकृतिर्बुधः । छन्दतः पौरुषी भूमिं स्त्री कुर्यादनुरूपतः॥ १५ न परस्परचेष्टासु कार्यों स्थविरबालिी। पाठयप्रयोगे पुरुषाः प्रयोक्तव्या हि संस्कृते॥ १६ स्त्रीणां स्वभावमधुराः कण्ठाः पुंसां तु बलवन्तः। यद्यपि पुरुषो विद्यात् गीतविधानं च लक्षणोपेतम् ॥ १७ माधुर्यगुणविहीनं शोभां जनयेन्न तद्गीतम् । यत्र स्त्रीणां पाठयाद्गुणैर्नराणां च कण्ठमाधुर्यम् ॥ प्रकृतिविपर्ययजनिती विज्ञेयौ तावलंकारौ । प्रायेण देवपार्थिवसेनापतिमुख्यपुरुषभवनेषु ॥ १९ नन्वनुरूपैव प्रकृतियुक्तेत्याशङ्कयाह नानेति (२ श्लो)। नानाप्रकाराभि- स्वस्थाभिः विलासलालित्यौद्धत्यादिभिर्धम्यः क्रियाभिश्व सुकुमारोद्धतात्मि- काभिरुद्यानगमनयुद्धसन्नाहनादिभिरुपेता तस्मानानारूपैव प्रकृतियुक्ता । तस्याः प्रकृतेः पर्यायेण खरूपं स्पष्टयति भूमिकेति । भूमिखष्टं स्थानं । यथा च ध्यानपटगते दशभुजपञ्चवक्त्रादिरूप एव भगवति सदाशिवे धिषणा- निवेशः क्रियते न तु तत्र तद्देशत्वतत्कालत्वे आदर्तव्यम् । नापि तत्सिन्दूर- हरितालादिकृतं तद्रव्यं केवलमवष्टंभस्थानम् । तदेवं रामादयोऽवष्टंभस्थान- मात्रम् । एतश्च रसाध्यायादौ वितत्य निरूपितम् । तेन भूमिरिव भूमिका । श्वार्थे अण् । अरूपायाः प्रकृतेरसंभाव्यत्वात् । तत्संपाद्यत्वाच्च पूर्व स्वरूप- माह बहुबाहु इत्यादि । विकृताधाराः तेष्वप्रावरणादयः पशुवक्ता यथा ·२९६ नाव्यशास्त्रम् स्त्रीजनकृताः प्रयोगा भवन्ति पुरुषस्वभावेन । रम्भोर्वशीप्रभृतिषु स्वर्गे नाटयं प्रतिष्ठितम् ॥ २० तथैव मानुषे लोके राज्ञामन्तःपुरेष्विह । उपदेष्टव्यमाचार्यः प्रयत्नेनांगनाजने ॥ न स्वयं भूमिकाभ्यासो बुधैः कार्यस्तु नाटके स्त्रीषु योज्यः प्रयत्नेन प्रयोगः पुरुषाश्रयः ॥ २२ यस्मात्स्वभावोपगतो विलासः स्त्रीषु विद्यते । तस्मात्स्वभावमधुरमंगं सुलभसौष्ठवम् ॥ २३ ललितं साष्ठवं यच्च सोऽलंकरः परो मतः । प्रयोगो द्विविधश्चैव विज्ञेयो नाटकाश्रयः॥ २४ गोमुखाः अश्वमुखाः श्वापदवकः यथा सिंहवक्राः खरोष्ट्रेत्यादिना सर्ववपुषा तद्रूपान् कार्य इति । आवश्यकेनेति शेषः । अत्र हेतुमाह स्वाभाविकनेति । अनुकीर्तनीयस्य यः खभावः तदुचितेन रूपेणेति यावत् । आत्मरूपमिति । नटरूपमपिशब्दात् । मृत्काष्टादिनिर्मितवाहुवक्त्रादिरपि । अवष्टंभयोगस्य प्राधान्यं दर्शयितुमेकविंशत्यध्यायोक्तं हेतुं स्मारयति यथा जीवस्वभावमिति । परं भावं रामादिकं वेषादिभिः समाचरेदिति संबन्धः । सोऽस्मीत्यनेन खात्मावष्टंभस्यात्याज्यतामाह । अन्यथा लयायनुसरणमशक्यम् । अथ रूपानुरूपिणी प्रकृतिकेत्याशंक्याह सुकुमारपयोग इति राज्ञामित्युपलक्षणम् आमोदो विभावपरिपूर्णता। तन्नारीष्विति । प्रयोक्रीषु प्रयोज्यतयात्र विष- यत्वेन विवक्षितः । प्रयोजयेदिति । नाट्याचार्यः ।

·पर्दिशोऽध्यायः सुकुमारस्तथाविद्धो नानाभावरसाश्रयः । नाटकं सप्रकरणं भाणो वीथ्यङ्क एव च ॥ २५ ज्ञेयानि सुकुमाराणि मानुषैराश्रितानि तु । सुकुमारप्रयोगोऽयं राज्ञामामोदकारकः ॥ २६ श्रृंगाररसमासाद्य स्त्रीणां तत्तु प्रयोजयेत् । युद्धोद्धताविद्यकृता संरंभारभटाश्च ये। २७ न ते स्त्रीणां प्रकर्तव्याः कर्तव्याः पुरुषैर्हि ते यथाविद्धांगहारं तु भेद्यभेद्याहवात्मकम् ॥ २८ नन्वेवमनुरूषा पुरुषविषये प्रकृतिः किं नास्तीत्याशंक्याह युद्धोद्रतोविद- हताविति । प्रयोगा इति शेषः। युद्धोद्धौराविधेश्च कृताः व्याप्ताः अत एव परम्भप्रधाना आरभटादयः । स्त्रीपुरुषभूमिकेत्यस्यार्थस्य व्यापकत्वमाह अनुद्भटमिति । अनुरूपां प्रकृतिं लक्षयितुमाह स्त्रिया हीति । प्रयोक्रयानु- रूपाननुरूपां लक्षयति पुरुषस्त्रीगतमिति । यत्र पुरुषत्वमालम्ब्य स्त्रीवर्तते यथा सांकृत्यायिनी । न तु सर्वतेत्यर्थः । स्त्रीपुरुषं प्रयुक्तमित्यतेत् सर्वत्र युक्तमिति दर्शयति छन्दत इति । स्थविरवालिशाविति । संबन्धिशब्दाः संबन्ध्यन्तरमाक्षि- पन्तीति स्थविरो युवभुमिकायां युवा च वृद्धभूमिकायां न योज्यः । बालि- शोऽत्र विरूपः स विरूपभूमावायोज्यः । एतचोपलक्षणम् । यत्र यत्प्रयोजनो न श्लिष्यति न स तत्र योज्य इत्यर्थः। पाठ्यप्रयोग इति । संस्कृतपाठ्य- प्रधाने सुकुमारप्राकृतपाठ्यप्रघाने । गीत इति गीतप्रधान प्रयोग इत्यर्थः । अत्र हेतुमाह प्रायः प्रकृतिरिति । बलवन्त इति । रजपूरणोचितगम्भीर- खरा। ननु पुमांसोऽपि भावयन्त्येव तत्कयमुक्तं स्त्रीणां गेयं प्रकृतिरित्याशंक्याह यद्यपि पुरुष इति । 88 ·नाव्यशास्त्रम् मायेन्द्रजालबहुलं पुस्तनैपथ्यदीपितम् । पुरुषप्रायसंचारमल्पस्त्रीकमथोडतम् ॥ २९ सात्वत्यारभटीयुक्तं नाट्यमाविद्धसंज्ञितम् । डिमः समवकारश्च व्यायोगेहामृगौ तथा ॥ ३० एतान्याविद्धसंज्ञानि विज्ञेयानि प्रयोक्तृभिः । एषां प्रयोगः कर्तव्यो देवदानवराक्षसः ॥ ३१ उद्धता ये च पुरुषाः शौर्यवीर्यसमन्विताः योग्यः स च प्रयत्नः कर्तव्यः सततमप्रमादेन॥३२ ननु विपर्ययोऽपि दृष्ट इत्याशंक्याह तावलङ्काराविति । कदाचित्कापीति यावत् । तत्र स्त्रीपुरुषप्रयोगमनुकरोतीत्ययमेव प्रचुरः प्रकार इति दर्श- यति । प्रायेणेति । पुरुषखभावेन प्रयोज्येनोपलक्षितोऽयं स्त्रीभिः कृताः प्रयोज्याः। अत्रानुवादं दर्शयति रंभोर्वशीप्रभृतिष्विति । अत्र हेतुमाह उपदेष्ट- भ्यामिति । उपदेष्टुं शक्यमित्यर्थः । स्वयमिति पुरुषैः न्यासोऽत्र प्रयोगः । .. ननु पुमानपि भावबुद्धिमाश्रित्याशंक्य हेत्वन्तरमाह यस्मादिति । पुरुष- संबन्धिवलितं च यद्वस्तु तदतीवहृद्यं प्रतिभाति । तदाहसोऽलंकार इति । यदुक्तमनुद्भट इत्यादिना युद्धोद्धता इत्यादिना प्रयोगद्वैविध्यं तद्रूपकभेदेन विभजस्तद्रूपके सप्रयोग उचित इति दर्शयति नाटकमित्यादिना । शौर्यवीर्य- समन्विता इत्यनेन श्लोकसप्तकेन प्रायः प्रकृतिः स्त्रीणां गेयं नृणां पाव्यविधिरित्युक्तम् । तत्रायनसिद्धेऽर्थे को नाट्याचार्यमवर्तितस्य गुण- निकाभ्यासव्यापार इत्याशंक्याह संगीतपरिक्लेश इति । मधुरत्वं स्वाभाविक ·पर्दिशोऽध्यायः २९९ न हि योग्यया विना भवति च भावरससौष्ठवं किंचित् संगीतपरिलेशो नित्यं प्रमदाजनय गुण एव ॥३३ यन्मधुरकर्कशत्वं लभते नाट्यप्रयोगेण । प्रमदाःनाट्यविलासर्लभते यत् कुसुमैर्विचित्रलावण्यम्। कामोपचारकुशला भवति च काम्या विशेषेण ॥३४ गीतं वृत्तं तथा वायं प्रस्तारगमनक्रिया । शिष्यनिष्पादनं चैव षडाचार्यगुणाः स्मृताः॥ ३५ कर्कशत्वं सविधनत्वं कलाभ्यासकृतः। अथ नाल्याभ्यासमोत्साहनार्थमा प्रमदा नाट्यविलासैरिति । न स्वयं भूमिकान्यासो बुधैः कार्यस्तु नाटके इत्युक्तम् । तत्र नाटचा- चार्यः किं बुद्धयते येन बुधा इति संशये स इत्याह गीतं नृत्तमित्यादि । खरज्ञोऽग्रहारक्रियापि चतुर्विधातोद्यकुशलस्तालज्ञः लोकोपकारविच्चे- त्यर्थः। प्रस्तारोऽत्र तालः। गमने क्रियाङ्कस्य कीदृशी गतिरित्यनेनोप- चारकौशलं तक्ष्यते । एतैर्विना नाटयाचार्यनामापि न लभत इत्यर्थः । जहादयस्त-पृष्ठे भवन्तस्तदुत्कृष्टं कुर्वन्तीति ते गुणा इति विभागेनोक्ता । ऊहोऽनुक्तस्य कल्पनमपोहो अनुक्तस्य अनुसरणमिति पूर्वोन्मेषरूपा प्रतिभा स्मृतिरुपदिष्टस्याविस्फुरणं मेधाः उपदिष्टस्य झटिति ग्रहणं शिष्यनिष्पादनं शिष्याशयौचित्यानोपदेश्यत्वं गुणप्रख्यानोद्यमः प्रगल्भते इत्यर्थः। राग इति । प्रयोजनानभिसन्धिना तल कलायात्रासंपर्षाभ्यधिकं प्रतिपतिः ·नाव्यशास्त्रम् एतानि पञ्च यो वेत्ति स आचार्यः प्रकीर्तितः। ऊहापोही मतिश्चैव स्मृतिर्मेधा तथैव च ॥ ३६ मेधास्मृतिर्गुणश्लाघारागः संघर्ष एव च । उत्साहश्च षडेवैतान् शिष्यस्यापि गुणान् विदुः॥३७ एवं कार्य प्रयोगज्ञैर्नानाभूमिविकल्पनम् । अत ऊर्ध्व प्रवक्ष्यामि सिद्धीनामपि लक्षणम् ॥ ३८ इति भारतीये नाट्यशास्त्रे विकृतिविकल्पो नाम षड्रिंशोऽध्यायः॥ स्पर्धा । एतदुपसंहरन्नध्यायान्तरमासूत्रयति एवमिति । अत ऊर्ध्वमिति चेति । सिद्वैविध्येऽप्यवान्तरभेदेन बहुत्वमिति सिद्धीनामित्युक्तमिति शिवम् ॥ प्रकृतिविकल्पाध्याये विषमपदालोचनं समारचितम् । अभिनवगुप्तेन मया विषमविलोचनपदाब्जभृङ्गेण ॥ इति श्रीमहामाहेश्वराचार्याभिनवगुप्तेन विरचितायां भारतीयनास्य- वेदवृत्तावभिनवभारत्यां प्रकृतिविकल्पाध्यायः पशिः॥

·श्री: লা ইং सप्तविंशोऽध्यायः सिद्धीनां तु प्रवक्ष्यामि लक्षणं नाटकाश्रयम्। यस्मात्प्रयोगः सर्वोऽयं सिद्धयर्थ संप्रदर्शितः॥१ सिद्धिस्तु द्विविधा ज्ञेया वाङ्मनोंगसमुद्भवा । 'दैवी च मानुषी चैव नानाभावसमुत्थिता ॥ २ अभिनवभारती-सतविंशोऽध्यायः सत्त्वमित्यमलरामण्डले देवमानुपविभेदभेदिता। सिद्धिमानयति यः स्वविधया तं नमामि गिरिजार्धधारिणम् ॥ इह यो यथाभिनये यस्मिन् योक्तन्यः सिदिमिच्छतोति सर्वमभिनयानां ताव- सिदिपर्यन्तमुक्तम् । अभिनयमक्रमेणैवोपाङ्गाभिनयाध्याये सप्तमे । तथाभिनय- समानीकरणात्मकमेठनिका संपादनात्मकस्सामान्याभिनयस्यापि सिदिकल- त्वमेव दर्शितम् । चित्राभिनयाध्यायान्ते “एवमेते ह्याभिनया वाङ्नैपथ्याङ्ग- संभवाः । प्रयोगज्ञेन कर्तव्या नाटके सिद्धिमिच्छतति" श्लोकेन तत एव रसा भावा इत्यत्र सिद्धिरुद्दिष्टा तन केयं सिदिर्नामति भवितव्यमधुना जिज्ञासया तदभिप्रायेणानन्तरवृत्तावध्यायपर्यन्ते दर्शितः॥ 1 न-प्रतिष्ठितम् ट - वाक्सव च - मानुषीदेविकी तथा । वान- यसंभूता नावाभावरसाभया 3 भ-पुनश्च 4 न-सममाश्रया भ-विविधा नाट्यभाविनी ·३०२ নাগ্রন্থ ३ ४ दशांगा मानुषी सिद्धिर्दैवी तु द्विविधा स्मृता । नानासत्त्वाश्रयकृता वाङ्नैपथ्यशरीरजा'। स्मितापहासिनी हासा साध्वहो कष्टमेव च। प्रबद्धनादा च तथा सिदिईयाथ वाङ्मयी। पुलकैश्च सरोमाञ्चैरभ्युत्थानैस्तथैव च । चेलदानांगुलिक्षेपैः शारीरी शिद्धिरिष्यते॥ किञ्चिच्छिष्टो रसो हास्यो नृत्यद्भिर्यत्र युज्यते। स्मितेन ‘स प्रतिग्रायः प्रेक्षकैनित्यमेव च ॥ किञ्चिदस्पष्टहास्यं यत्तथा वचनमेव च । अर्थहास्येन तद्ग्राह्यं प्रेक्षकैनित्यमेव हि ॥ ५ ६ ७ अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि सिद्धीनामपि लक्षणम् ॥ इति । तत्र सिदिर्नामा- साध्यप्रयोजनसंपत्तिः। सा च नटानां सामाजिकानां च। तत्र कतरा बक्तव्येत्याशंक्याह सिद्धीनां तु प्रवक्ष्यामि लक्षणं नाटकाश्रयमिति । तुर्व्यतिरेके । यद्यपि सामाजिकाश्रयं नाटकाश्रयं च सिद्धीनां लक्षणं वक्तव्य तथापि नटाश्रयमेव वक्ष्यामि । नेतरदिति । नाटकोऽत्र नटः नटतीति अपि हि व्युत्पत्तिः । कस्मात्पुनरितरं नोच्यत इत्याशझ्याह- 3 प-हाहतेति 1 न -शारोरी वाङमयी तया 2 ट हासातिहासा च । भवेत्प्रवृद्धानन्दाया 4 ष-संपरि ·सप्तविंशोऽध्यायः विदूषकोच्छेद'कृतं भवेच्छिल्पकृतं च यत् । अतिहास्येन तद्ग्राह्यं प्रेक्षकैर्नित्यमेव तु ॥ 'अहोकारस्तथा कार्यो नृणां प्रकृतिसंभवः। यद्धर्मपदसंयुक्तं तथातिशयसंभवम् ॥ तत्र साध्विति यद्वाक्यं प्रयोक्तव्यं हि साधकैः। विस्मयाविष्टभावेषु प्रहर्षार्थेषु चैव हि ॥ करुणेऽपि प्रयोक्तव्यं कष्टं शास्त्रकृतेन तु। प्रबद्धनादा च तथा विस्मयार्थेषु नित्यशः। 'साधिक्षेपेषु वाक्येषु प्रस्पन्दिततनूरुहैः । कुतूहलोतरावेधैर्बहुमानेन साधयेत् ॥ १२ १० यस्मात्प्रयोगः सर्वोऽयं सिद्धयर्थः संप्रदर्शितः ॥ इति । सामाजिकानां सिद्धयर्थों यः प्रयोगः स इति विशेषणभागे विश्रान्तिः । दण्डीप्रेषादस्याह लोहितोष्णीषाः प्रचरन्तीति । यथा विधिविवक्तः तेनाय. मर्थः । यथा सिा प्रयोगः सप्रयोजनः सामाजिकगतया तदुद्देशेनैव नाटयो- त्पत्तौ न वेदव्यवहारोऽयं संश्राव्यः शूद्रजातिष्वित्यादेशेषु प्रयोग- दर्शित्वात् सा सिद्धिः पूर्व दर्शितैव । तदुपयोगनान्तरीयकतया क परा सिद्धिः । अनेनाध्यायेन दयते । एतदुक्तं भवति । सामाजिगानां ताबदभि- 1 प - पदं 2 - पहीकारो नियतं 3 प • यादिषु भावेषु ज- येषु भायेषु शृङ्गाराद्भुतविक्रमः। 4 प - अविच्छेदेषु ·नाख्यशास्रम् दाप्तप्रदेशं यत्कार्य छेद्यभेद्याहवात्मकम् । सविद्रवमथोत्फुल्लं तथा युद्धनियुद्धजम् ॥ १३ प्रकम्पितांसशीर्ष च साश्रं सोत्थानमेव च । तत्प्रेक्षकैस्तु कुशलैस्साध्यमेवं विधानतः ॥ १४ एवं साधयितव्यैषा तज्ज्ञैः सिद्धिस्तु मानुषी। दैविकी च पुनः सिद्धिं संप्रवक्ष्यामि तत्त्वतः॥ १५ या भावातिशयोपता सत्वयुक्ता तथैव च । 'सा प्रेक्षकैस्तु कर्तव्या दैवी सिद्धिः प्रयोगतः॥ १६ न शद्बो यत्र न क्षाभो न चात्पातनिदर्शनम्। संपूर्णता च रंगस्य दैवी सिद्धिस्तु सा स्मृता॥ १७ संहित फलाप्तिलक्षणा सिदिः । ब्रीह्यात्मिका ब्रीह्यादिष्वधिगच्छन्तीत्यादौ तत्र स्थाने निरूषितपूर्वैव । सा च मानुषेण सामाजिकेनाभिसंहितत्वान्मानुषी- त्युच्यते । तत्रापि तया न संहितोऽसौ यथा निविषयवकपरमानन्दाविर्भाव- खरूपापत्तिवर्गब्रह्मचारिणी गीतादेर्विषयस्य नाटयान्तरुपरञ्जकतया निममस्य विषयसमत्वान्नटादेः निहुतत्वादामादेस्तुच्छत्वाद्देशकालनियन्त्रणतया एवं विषयत्वापादनात्तस्याश्चात्र असंभवस्योपादानात् सोऽप्ययं सिदयंशो देवशान्त्याः समस्त रसप्रकृतिता- 1 प. पूर्ण 2 ज- प्रत्यत्थानास्रसंभवः * न- नाव्यसंप्रेक्षक या नित्यं सिदिस्तु देविको। 3 ज-चेलस्यं चालनात ·.. सप्तविंशोऽध्यायः ३०५ 'दैवी च मानुषी चैव सिधिरेषा मयोदिता। अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि धातान्दैवसमुत्थितान् ॥ १८ देवात्मपरसमुत्था त्रिविधा घाता बुधैस्तु विज्ञेया। औत्पातिकश्चतुर्थः कदाचिदथ संभवत्येषु ॥ १९ वाताग्निवर्षकुञ्जरभुजङ्गमण्डपनिपाताः। कीटव्यालपिपीलिकपशुप्रवेशनाश्च दैवककृता॥२० घातानतः परमहं परयुक्तान् संप्रवक्ष्यामि। [वैवर्ण्य चाचेष्टं विभ्रमितत्वं स्मृतिप्रमोहश्च ॥ २१ अन्यवचनं च काव्यं तथांगदोषो विहस्तत्वम्। एते त्वात्मसमुत्था घाता ज्ञेया प्रयोगः॥ २२] "खं खं निमित्तमासाद्य शान्तादुत्पद्यते रसः" इति बदतामुचित एव स्पष्टतयानुरोधो रहस्यार्थस्यान्यपरत्वाच्च शास्त्रस्य । तदुक्तं भहनायकेन- प्रधाने सिद्धिभागेऽस्य प्रयोगात्वमागताः। गेयादयस्तथैवैते धैनं (१) युपयोगिनः॥ सोपानपदपतया च सा च मोक्षस्पृशात्मिका । सा तु मोक्ता यतो गुहयमृषयोऽन्यपदे कथम् ।। शास्त्रे प्रकटयेयुर्हि ताळमानकृते यथा ॥ इति ॥ - 1 ज - एवं सिद्धिस्तु विलेया प्रेक्षकर्दियमानुषी। प-एवं साधयितव्यैषा तर सिद्धिस्तु मानुषी 2 प-संक्षोभणं 29 ·३०६ नाव्यशास्त्रम् मात्सर्याद्वेषाद्वा तत्पक्षत्वात्तथार्थभेदत्वात् । एते तु परसमुत्था ज्ञेया घाता बुधैर्नित्यम् ॥ २३ अतिहसितरुदितविस्फोटितान्यथोत्कृष्टनालिकापाताः गोमयलोष्टीपिपीलिकविक्षेपाश्चारिसंभूताः ॥ २४ औत्पातिकाश्च घाता मत्तोन्मत्तप्रवेशलिङ्गकृतः । पुनरात्मसमुत्था ये घातांस्तांस्तान् प्रवक्ष्यामि ॥२५ वैलक्षण्यमचेष्टितविभूमिकत्वं स्मृतिप्रमोषश्च । अन्यवचन च काव्यं तथार्तनादो विहस्तत्वम् ॥२६ 'अतिहसितरुदितविस्वरपिपीलिकाकीटपशुविरावाश्च । मुकुटाभरणनिपाता पुष्कर जाः कव्यदोषाश्चः॥२७ यस्तु प्रस्फुटो देवसिद्धचंशः पुरुषार्थव्युत्पत्तिलक्षणः सोऽपि “धर्मो धर्म- प्रवृत्तानां कामं कामोपसेविना" मित्यादिना प्रदर्शित एवेति सामाजिकाश्रया सिद्धिर्न वक्तव्या । लक्षणतस्तदाह सम्यक प्रकर्षेण प्रकटित इति । नटस्य तु या सम्यक् प्रयोगनिष्पचिलक्षणा सिद्धिः सा प्रयोगसिदिरुपयोगिनी प्रयोगनिष्पत्या हि विना नाट्यतथैव नेति कुतः सा भवेत्प्रयोगनिष्पत्तिश्च सामान्याभिनयस्यैव सम्यक्तापत्तिः । परमार्थतस्तु परकीयमोत्साहन- तारतम्योदितप्रकृतिभानप्रत्ययबलेन वा स्वतः प्रतिभानमाहात्म्येन वा तत्र पूर्वा मनुष्यनिष्पादितत्वान्मानुषीत्युच्यते ।. दृश्यतेऽपि प्रोत्साहनबलेना- 1 ष - धूली 2 प-स्यु परसमुत्थाः 3 2 - आरटितरुदितविहसित- 4ट-प्रपतन bट - रवागतित दोषाध खासक्षताङ्गकंपाद्या;

·सप्तविंशोsध्यायः
३०७
अतिहसितरुदितहसितानि सिद्धर्भावस्य दूषकाणि
1
कीटपिपीलिकपाता सिद्धिं सर्वात्मना घ्नान्त॥ २८
'विस्वरमजाततालं वर्णस्वरसंपदा च परिहीणम् ।
अज्ञातस्थानलयं स्वरगतमेवंविधं हन्यात् ॥ २९
मुकुटाभरणनिपातः प्रबद्धनादश्च नाशनो भवति।
'पशुविशसनं तथा स्याबहुवचननं प्रयोगेषु ॥ ३०
विषमं मानविहीनं विमार्जनं चाकुलप्रहारं च ।
अविभक्तग्रहमोक्षं पुष्करगतमीदृशं हन्ति । ३१
पुनरुक्तो ह्यसमासो विभक्तिभेदो विसन्धयोऽपार्थः ।
त्रैलिंगजश्च दोषः प्रत्यक्षपरोक्षसंमोहाः॥ ३२
प्रबोधो हनूमत एव सागरलंघने । तत्र प्रोत्साहनं वाचिकं । पञ्चधा सा त्वहो
कष्ठमित्येकं स्थानं शारीरं पञ्चधेति दशधा। अन्ये तु विभागमाहुः। तथा
हि प्रोत्साहनं वचसा वा सात्त्विकदर्शनेन वा शरीरव्यापारेण वा । वचनं
सप्तधा । तद्यथा मध्यमारूपतत्मरोहात्मकं सामान्यवैखर्यात्मकं तत् परोहात्मक
विशेषशन्दात्मकं वैखरीखभावम् । आवेशोचितविशेषवैखरीरूपं तत्प्रवन्धं
विच्छेदं च । तदाह । सितंयन्तःसञ्जल्परूपा मध्यमां सूचयति । संविदो
-
1 ट - सिद्धिवादप्रणामकरणानि प-दरहसितरुदितयोगैः सिद्धिविभाग
प्रणाशमुपयाति 2 ट. विशसनमपि शेयं बाधाजननं प्रयोगस्य
विखरमरकरागं

·३.८ नाव्यशास्रम् छन्दोटत्तत्यागो गुरुलाघवसको यतेर्भेदः। एतानि यथा स्थूलं घातस्थानानि काव्यस्य ॥ ३३ ज्ञेयौ तु काव्यजाती हौ घातावप्रतिक्रियो नित्यम् । प्रकृतिव्यसनसमुत्थः शेषोदकनालिकत्वं च ॥ ३४ अप्रतिभागं स्खलनं विस्वरमुच्चारणं च काव्यस्य । अस्थानभूषणत्वं पतनं सुकुटल्य विभ्रंशः॥ ३५ 'वाजिस्यन्दनकुञ्जरखरोष्ट्रशिविकाविमानयानानाम् । आरोहणावतरणेष्वनभिज्ञत्वं विहस्तत्वम् ॥ ३६ प्रहरणकवचानामप्ययथाग्रहणं विधारणं चापि। अमुकुटभूषणयोगश्चिरप्रवेशोऽथवा रहे। ३७ एभिः स्थानविशेषैर्घाता लक्ष्यास्तु सूरिभिः कुशलैः। यूपाग्निचयनदर्भस्रग्भाण्डपरिग्रहान्मुक्त्वा ॥ हि हासविकासानुपः सुन्दरस्पन्दो यदाहं वहणं स्मितेनेति । सात्विकं तु पुलकादिरूपमेकं चैव । शरीरविकारोऽपि द्विधा । अनभिसन्धिपूर्वक एव यथा झटिति हयुत्थानः । अभिसन्धानकृतो वा यथा चेलादिप्रक्षेपं चेलाय. भावे चोवोगुलिकरणादिभिस्तेनेयं दशविधा मानुषी सिदिः तत्र तत्र प्रयोगौचित्यात्सभेदेन प्रवर्तते । यदाह हास्यं स्मितेनेत्यादि । खपतिमान- तारतम्यकृता तु सिद्धिर्दिविधा । कदाचितु प्रतिभवन्त्यपि स्वमयोगादतीव 1 प-रथनाग ·सप्तविंशोऽध्यायः ३०९ सिध्द्या मिश्रो घातस्सर्वगतवैकदेशजो वापि। नाट्यकुशलैः सलेख्या सिद्धिर्वा स्याद्विधातो वा ॥ 'नालेख्यो बहुदिनजः सर्वगतोऽव्यक्तलक्षणविशेषः। यस्त्वैकदिवसजातस्स प्रत्यवरोऽपि लेख्यस्यात्॥ जर्जरमोक्षस्यान्ते सिद्धेर्मोक्षस्तु नालिकायास्तु । कर्तव्यस्त्विह सततं नाट्यज्ञैः प्राश्निकैर्विधिना ॥४१ दैन्ये दीनत्वमायान्ति ते नाव्ये प्रेक्षकाः स्मृताः। ये तुष्टौ तुष्टिमायान्ति शोके शोकं ब्रजन्ति च ॥४२ मन्दीभवति । तत्संभाग्यमानमध्यात्मिक्राधिदैविकानां शरीरादिगता व्याधि- रूपप्रक्षोभवाद्यभूतजनितकककलशब्दादिभूकम्पवातवर्षादीनां विघ्नानां देव- परपर्यायाष्टकृताददृष्टप्रेरितं न पुरुषव्यापारोपनतादपसारणाद्वा भवति । यत्रेदमाह न शन्दो यत्र न लोभ इत्यादि । मूलत एव विघ्नानामसंभवादा यदाशयेनाह यो भावातिशयोपेतेति । तदेतदाहुर्यन्मुनिराह सिद्धिस्तु द्विविधा झेयेति । अत एवास्या रसः प्रत्यङ्गत्वान्नाव्यामध्ये रसा वा इत्यत्र गुणाजयुक्तं सामाजिकाश्रिता तु फळमाहुः। यत्तु भट्टनायकेनोक्तं "सिद्धरपि नगदेरणत्वं ब्रजन्त्यास्तत्पक्षेऽयमिति" तेन नाव्याङ्गता समर्थितफलच पुरुषार्थत्वादिति केवलं जैमिनिरनुरत 2 प-रोऽहि। 1 प -सिद्धिर्वा धातो वा सर्वगतोप्यक्ष लक्षणो बहुश: भ-सोल्पतरत्वाम 3 ज-नालिकलेक्याच सिदिलेल्वं व ·नाव्यशास्त्रम् योऽन्यस्य महे मू| नांदीश्लोकं पठेद्धि देवस्य । स्ववशेन पूर्वरङ्गे सिद्धेर्घातः प्रयोगखें। यो देशभावरहितं भाषाकाव्यं प्रयोजयेद्बुद्ध्या। तस्याप्यभिलेख्यः स्याद्घातो देशः प्रयोगज्ञैः ॥४४ कः शक्तो नाव्यविधौ यथावदुपपादनं प्रयोगस्य । 'कर्तुं व्यग्रमना वा यथावदुक्तं परिज्ञातम् ॥ ४५ तस्माद्गम्भीरार्थाः शब्दा ये लोकवेदसंसिद्धाः। सर्वजनेन ग्राह्यास्ते योज्या नाटके विधिवत्॥ ४६ 5. इत्यलमनेन । वाङानोंऽगसमुद्भवेति सर्वाभिनयैकीकारसंपत्तिरपीत्यर्थः मनो- रूपत्वात् । अन्ये तु वाङानोंगसमुद्भवा दशाङ्गा मानुषीति संबन्धयन्ति । तदन्येऽ- प्यभिनयविषयैवेति दर्शितं नानासत्त्वाश्रयकृता वाङ्मय्यथशरीरजेति । विपकच्छेदकृतमिति । च्छेदोऽत्र वचनभनी प्रकम्पितस्कन्धना...श्रयोच्छाटनं च कृत्वा तत्साध्यं प्रोत्साहने बृंहितव्यमिति संबन्धः । अथानेन साभ्युत्थान- 1 प-योऽन्यस्थ कवेः काव्ये काव्यं संमिश्रयेत्तथान्येन । तस्यापि बलद्रले तजीर्घातो विलेख्यस्तु योऽन्यस्य कवे नाना काय काबेन मिश्रयेन्मोहात् निर्दिष्दोषतस्तसिन् सिद्धा लेख्यो बुधैः क्रमशः 2 भ - निर्दिष्टः स धुधै शीतः काव्यापहारिणो बन्ध: 3 भ - वेषहीनं प-विषवभाबेतमपि च प्रयोजयेक्ताव्यम् भ-भाषावयवं च योजयेत् काव्ये 4 प भ्रष्टो बनमनो वा प-गम्भीरा शब्दा ये व्याकरणे वदेशात्रसंप्रोकार

·सप्तविंशोऽध्यायः
न च किञ्चिद्गुणहीनं दोषैः परिबर्जितं न चाकिंचित् ।
तस्मानाट्यप्रकृतौ दोषा नाट्यार्थतो ग्राह्याः॥
'न च नादरस्तु काया नटेन वागङसत्त्वनेपथ्ये।
रसभावयोश्च गीतेष्वातोये लोकयुक्त्यां च ॥
एवमेतत्त विज्ञेयं सिद्धीनां लक्षणं बुधैः।
अत ऊ प्रवक्ष्यामि प्राश्निकानां तु लक्षणम् ॥
चारित्रारि जनोपेताः शान्तसत्ताः कृतश्रमाः ।
यशोधर्मपराश्चैव मध्यस्थवयसान्विताः ॥
षडङ्नाव्यकुशलाः प्रबुद्धाः शुचयः समाः ।
चतुरातोद्यकुशला 'वृत्तज्ञास्तत्वदर्शिनः॥
देशभाषाविधानज्ञाः कलाशिल्पप्रयोजकाः ।
चतुथाभिनयोपेता रसभावविकल्पकाः ॥
५२
रिति नवमो भेदो व्याख्यातः। प्रकम्पितांसशीर्षमित्यनेन वचनागुलि-
क्षेपात् दशमोऽपि भवेदस्पृष्टो मन्तव्यः । सासमिति वदनेवं सूचयन्ति ।
यद्यपि भेदान्तरमप्यत्रानुपविष्टं तथापि बाहुल्यादभ्युत्थानेन व्यपदेश
इति । एवं भेदाक्रियते । द्वेषः सहजैवामीतिर्मात्सर्य तु कार्यार्थमेकद्रव्याभि-
लापात् । पिपीलिकानिक्षेपः सुकुमारप्रकृतेः स्त्रीपात्रमायस्य वासनोत्पानेन
सिदिविधातः "औल्पातिकाश्च घाताः पश्वेगोन्मत्तलिङ्गकता इति । अशंकित
1 म - नानादरस्तु 2 न-प्रेक्षकाणां 3 म -श्रुतान्विताः 4 भ. - नेपथ्यशाः
सुधार्मिकाः 5 म-सूक्ष्मज्ञा रसभावयो।

·३१२
नाव्यशास्त्रम्
2
शब्दच्छन्दोविधानज्ञा नानाशास्त्रविचक्षणाः।
एवं विधास्तु कर्तव्याः प्राश्निका दशरूपके ॥ ५३
अव्यग्रैरिन्द्रियैः शुद्ध ऊहापोहविशारदः ।
त्यक्तदोषोऽनुरागी च स नाट्ये प्रेक्षकः स्मृतः॥५४
न चैवैते गुणाः सम्यक् सर्वस्मिन् प्रेक्षके स्मृताः
विज्ञेयस्याप्रमेयत्वात्संकीर्णानां च पर्षदि ॥ ५५
यद्यख्य शिल्पं नेपथ्यं कर्मचेष्टितमेव वा।
तत्तथा तेन कार्य तु स्वकर्मविषयं प्रति ॥
५६
नानाशीलाः प्रकृतयः शीले नाट्यं विनिर्मितम् ।
उत्तमाधममध्यानां वृद्धबालिशयोषिताम् ॥
तुष्यन्ति तरुणाः कामे विदग्धाः समयात्विते।
अर्थेष्वर्थपराश्चैव मोक्षे चाथ विरागिणः ॥
शूरास्तु वीररौद्रेषु नियुद्धेष्वाहवेषु च ।
धर्माख्याने पुराणेषु वृद्धास्तुष्यन्ति नित्यशः॥५९
न शक्यमधमैख़तुमुत्तमानां विचेष्टितम् ।
तत्त्वभावेषु सर्वेषु तुष्यन्ति सततं बुधाः ॥ ६०
1 म - नाठ्ययोक्तृभिः न - नाट्यदर्शने 2 य - ये तुष्टे तुष्टिमायान्ति
शोके शोकं ब्रजन्ति च । दैन्ये दीनत्वमायाति ते नाटये प्रेक्षकाः स्मृताः

·सप्तविंशोऽध्यायः बाला मूर्खाः स्त्रियश्चैव हास्यनैपथ्ययोः सदा । यस्तुष्टो तुष्टिमायाति शोके शोकमुपैति च ॥ ६१ क्रुद्धः क्रोधे भये भीतः स श्रेष्ठः प्रेक्षकः स्मृतः। एवं भावानुकरणे यो यस्मिन् प्रविशेन्नरः ॥ ६२ स तत्र प्रेक्षको ज्ञेयो गुणैरेभिरलंकृतः । एवं हि प्रेक्षका ज्ञेयाः प्रयोगे दशरूपतः। ६३ संघर्षे तु समुत्पन्ने प्राश्निकान् सनिबोधत । यज्ञविन्नर्तकश्चैव छन्दोविच्छब्दवित्तथा ॥ ६४ अस्त्रविचित्रकृद्धेश्या गान्धर्वो राजसेवकः । यज्ञविद्यज्ञयोगे तु नर्तकोऽभिनये स्मृतः ॥ छन्दोविद्वत्तबन्धेषु शब्दवित्पाव्यविस्तरे । इष्वस्त्रवित्सौष्ठवे तु नेपथ्ये चैव चित्रकृत् ॥ ६६ कामोपचारे वेश्या च गान्धर्वः स्वरकर्मणि सेवकस्तूपचारे स्यादेते वै प्राश्निकाः स्मृताः॥६७ पशोः सिंहादेर्वेषं कृत्वा सुकुमारं प्रयोक्तारं भीषयति सामाजिकं वा । एवं मात्स- योदुन्मत्तलिङ्गमपि कश्चित्करोति हासानयनेन प्रकृतप्रयोगविप्रसंवादनायति वैलक्षण्ये लक्षणविस्मरणमन्यभूमिकोचितसत्त्वखीकारोऽपि विभूमिकस्तूष्णी कता। अन्येन पठनीयमन्यः पठतीत्यन्यवचनं काव्यमिति बहुव्रीहिः (२२)। आर्तनाद इति । इतः प्रभृति परद्वेषप्रयुक्ताः सिद्धिविधाताः। आर्तत्वं हि छाना प्रदर्श्य नादं सिदिविघातकं करोति । एवं व्याधिदर्शनेन मकुटाभरण- 40

·३१४
नाव्यशास्त्रम्
एभिदृष्टान्तसंयुक्तैर्दोषा वाच्यास्तथा गुणाः ।
अशास्त्रमा विवादेषु यथा प्रकृतिकर्मतः॥
६८
अथैते प्राश्निका ज्ञेयाः कथिता ये मयानघाः।
शास्त्रज्ञानाद्यदा तु स्यात्संघर्षः शास्त्रसंश्रयः ॥ ६९
शास्त्रप्रमाणनिर्माणैर्व्यवहारो भवेत्तदा ।
भर्तृनियोगादन्योऽन्यविग्रहात्स्पर्धयापि भरतानाम् ॥
अर्थपताका हेतोस्संघर्षो नाम संभवति ।
तेषां कार्य व्यवहारदर्शनं पक्षपातविरहेण ॥ ७१
कृत्वा पणं पताकां व्यवहारः स भवितव्यस्तु ।
सर्वैरनन्यमतिभिः सुखोपविष्टैश्च शुद्धभावैश्च ॥७२
यैलेखकगमकसहायास्सह सिदिभिर्घाताः
नात्यासनैनंदूरसंस्थितैः प्रेक्षकैस्तु भवितव्यम्॥७३
तेषामासनयोगो द्वादशहस्तस्थित: कार्यः ।
यानि विहितानिपूर्व सिद्धिस्थानानि तानि लक्ष्याणि॥
निपात इति (२७) नेपथ्यभ्रंशः । अन्यः पुष्करावाहितदोषा इत्यनेनेदमाह न
केवलमभिनयानामेव समानीकरणं सामान्याभिनयानां यावदातोधगीतयो-
रप्यन्योन्यमभिनयैश्च समं मीलनं सोऽपि सामान्याभिनयः। अन्यदिति ।
गीतादि । तच्चाभिनयाश्चेति द्वन्द्वः । समशदेन कर्मधारयः तत्र भवः
प्रयोग इति ।

·३१५ सप्तविंशोऽध्यायः घाताश्च लक्षणीयाः प्रयोगतो नाट्ययोगे तु। दैवाद्धातसमुत्थाः परोत्थिता वा बुधैर्नवैर्लेख्याः॥७५ घाता नाट्यसमुत्था ह्यात्मसमुत्थास्तु लेख्या: स्युः। घाता यस्य त्वल्पाःसंख्याताःसिद्धयश्च बहुला: स्युः॥ विदितं कृत्वा राज्ञस्तस्मै देया पताका हि। सिध्यतिशयात्पताका समसिद्धौ पार्थिवाज्ञया देया॥ अथ नरपतिः समः स्यादुभयोरपि सा तदा देया। एवं विधिज्ञैर्यष्टव्यो व्यवहारः समञ्जसाम् ॥ ७८ खस्थचित्तसुखासीनैः सुविशिष्टैर्गुणार्थिभिः । विमृश्य प्रेक्षकैग्राह्य सर्वरागपरामुखैः ॥ ७९ साधन दूषणाभासः प्रयोगसमयाश्रितैः । समत्वमङमाधुर्य पाठ्यं प्रकृतयो रसाः ॥ ८० नन्वञ्जितादिभिः को दोषो जायते इत्याह । भावस्य प्रयोगस्यानु- भावादिरूपस्य क्षणानि तेषु सत्सु तदवस्थावचनात् तत्र सर्वात्मने रसादिदोषाः। प्रथमेऽध्यायेऽवाह- नासं सञ्जनयन्ति स्म शेषा विघ्नास्तु नृत्यताम् । इति तत्र स एव सिद्धिविधाते प्रधानतमत्वेनोक्तः। विस्वरमजाततालमित्येव स्पष्टीकृतं वर्णेत्यादिना । एतत्स्वरूपं च वितत्य गेयाधिकारे निरूपयिष्याम इतीह नोक्तम् । एवं विधं खरगतं कर्तृहन्याद्विहन्ति प्रयोगं नाशयन्तीत्यर्थः । एवं पुष्करगतं कर्तृनियोन्यं विधिप्रयोगं हन्तीत्यकाव्यकृतघातस्य स्थानानि:

·नाट्यशास्त्रम्
वाद्यं गानं सनेपथ्यमेतज्ज्ञेयं प्रयत्नतः ।
'गीतवादिनतालेन' कलान्तरकलासु च ॥ ८१
'यदङ्गं क्रियते नाट्यं समन्तात् सममुच्यते ।
अङ्गोपाङसमायुक्तं गीतताललयान्वितम् ॥ ८२
'गानवाद्यसमत्वं च तद्बुधैः सममुच्यते।
'सनिर्भुग्नमुरः कृत्वा चतुरश्रकृतौ करौ ॥ ८३
ग्रीवाञ्चिता तथा कार्या त्वङमाधुर्यमेव च ।
पूर्वोक्तानीह शेषाणि "यानि द्रव्याणि साधकैः ॥
"वाद्यादीनां पुनर्विप्रा लक्षणं सन्निबोधत ।
वाद्यप्रतयो गानं वाद्यमाणानि निर्दिशेत् ॥ ८५
-----
निमित्तानीत्यर्थः । काव्यजातामिति सप्तमी । प्रकृतिव्यसनेति । प्रकृतकृतमनौ-
चित्यमिति यावत् ।
तदुक्तम् -
अनौचित्यावृते नान्यद्रसभङ्गस्य कारणम् ॥ इति ।
शेषोदकनालिकया काल उपलक्ष्यते । तस्य शेषत्वमन्यकालव्याप्तियोग्यत
तेन यत्र काळे यदनुचितं तत्र तनिबन्धनं । यथा प्रभाते सङ्गीतकदर्शना
राज्ञः। चकारादेशादौचित्यमपि । तेन देशकालखभावकृतं यदनौचित्यं कार
1 र-प्रानिक ईयवादिता 2 म - भुवाणां गानयोगे तु
र-लैन
4 प-तदङ्गं 6 र-योग 6 न - भाण्ड 7 न - समं चैव बसिन्तर
र - हनस्थाने 10 म. पाठयादीनि क्रमेण तु 11 र - बार
प्रकृतयो गानं वस्यमाणं विनिर्दिशत्
8र-समुन्नत

·सप्तविंशोऽध्यायः ३१७ यानि स्थानानि सिद्धीनां तैः सिद्धिं तु प्रकाशयेत् । हर्षादङ्ग समुद्भूतां नानारससमुत्थिताम् ॥ ८६ वारकालास्तु विज्ञेया नाट्यज्ञैर्विविधाश्रयाः। दिवसभैव रात्रिश्च तयोरान् निबोधत । पूर्वाह्नस्त्वथ मध्याह्न स्त्वपराह्नस्तथैव च । दिवा समुत्था विज्ञेया 'नाट्यवाराः प्रयोगतः॥८८ प्रादोषिकार्धरात्रिश्च तथा प्राभातिकोऽपरः। नाट्यवारा भवन्त्येते रात्रावित्यनुपूर्वशः ॥ एतेषां यत्र यद्योज्यं नाट्यकार्य रसाश्रयम् । तदहं संप्रवक्ष्यामि वारकालसमाश्रयम् ॥ तत्सर्वमैव सिद्धिविघातकमिति । उत्तमव्यतिक्रियामीति । स्थानविशेषरिति । स्थानविशेषैरिति निमित्तैरित्यर्थः । यूपानिपावनेति । तच्छिहात् नटो दुर्लभश्च तत्न यथात्वं सर्वजनेन मुज्ञातं न च लोकवृत्तोपयोगिनीति भावः । सर्वगत इति । सर्वत्र प्रयोग एकदेशज इत्यंशे बहुदिन- वरुदत्यसौ सिद्धिविघातकः । अव्यक्त इति । प्रयोगान्तेऽस्य प्रयोगा- न्तरेण संबन्धो रके कार्य इत्यर्थः। एकदिवसजात इति । एकप्रयोगो लक्षणं प्रत्यपर इत्यन्वेति । जर्जरमोक्षस्यान्त इति पूर्वरङ्गप्रयोगोऽपि परीक्ष्य इति दर्शयति । नाव्यविधौ ययावदुक्तं ज्ञातुं प्रयोगस्य चोपपादनं कर्तुमशक्कोऽपि व्यग्रमनस्कत्वात् देशवेषाधनौचित्येन यो यं प्रयोगं कुर्यात्तस्य सर्वस्य जा 1 र - वयोभूतां 2 2 - विशेषाचर्तवस्तु ये। ३ र - वारकाला प्रयोक्तृभः र प्रभातसमयस्तथा

·३१८
नाटयशास्त्रम्
यच्छ्रोत्ररमणीयं स्याधर्मोत्थान'कृतं च यत् ।
पूर्वाहे तत्प्रयोक्तव्यं शुद्धं वा विकृतं तथा ॥ ९१
सत्त्वोत्थानगुणैर्युक्तं वाद्यभूयिष्ठमेव च ।
पुष्कलं सत्त्वयुक्तं च अपराहे प्रयोजयेत् ॥
९२
कैशिकीत्तिसंयुक्तं शृङ्गाररससंश्रयम् ।
नृत्तवादित्रगीताढ्यं प्रदोषे नाट्यमिष्यते। ९३
यन्नमहास्यबहुलं करुणप्रायमेव च ॥
प्रभातकाले तत्कार्य नाट्यं निद्राविनाशनम् ॥ ९४
अर्धरात्रे नियुञ्जीत समध्याह्ने तथैव च ।
सन्ध्याभोजनकाले च नाट्यं नैव प्रयोजयेत् ॥९५
नन्वज्ञस्यैवेत्याद्वियस्य योजना दोषप्रत्यर्थ न ग्राह्य इत्युक्त
प्रयोक्तुरवलेपोऽवतरोदित्याशयेनाह न च नादस्त्विति । तज्जैरित्युक्तम् ।
तान् वशीकर्तुमाह अतः ऊर्ध्व प्रवक्ष्यामि प्राश्निकानां विति। प्रश्ने भवा
प्रध्यस्थत्वेनाभिनयचतुष्कगीतातोये चेति । पढङ्गत्वान्नाव्यं सन्तोष इत्यादिना
विमलाशयत्वेन सहृदयत्वमेषां परमो गुण इति दर्शयिति कार्यमिति । तेन
सह विचार्यमित्यर्थः । शीळमेव दर्शयति । तुष्यन्ति तरुणाः काम इत्यादिना।
प्रविशेदिति साधारणीभावमेवं सूचयनि तत्समीपे भवेदिति यावत् ।
एवं वस्तुमात्रविचारे विधिरुक्तः। प्रयोक्तृणां परस्परकळहहेतुविधिर्वक्तव्यः ।
स च कदाचिल्लक्ष्यमात्रविषयो भवति । कदाचिल्लक्षणविषयोऽपि पूर्वमधि-
घाता: ।
कृत्याह।
1 र - धर्माख्यान
। र - संयुकं
2 र - सिद्धिबहुलं
३ प - ललिताभिनयात्मकम्

·सप्तविंशोऽध्यायः
एवं कालं च देशं च 'समीक्ष्य च बलाबलम् ।
नित्यं नाट्यं प्रयुञ्जीत यथाभावं यथारसम्॥ ९६
अथवा देशकालौ च न परीक्ष्यौ प्रयोक्तृभिः।
यथैवाज्ञापयेद्धर्ता तदा योज्यमसंशयम् ॥ ९७
तथा समुदिताश्चैव विज्ञेया नाटकाश्रिताः।
पात्रं प्रयोगमृद्धिश्च विज्ञेयास्तु त्रयो गुणाः॥ ९८
बुद्धिमत्वं सुरूपत्वं लयतालज्ञता तथा।
रसभावज्ञता चैव वयस्स्थत्वं कुतूहलम्॥ ९९
ग्रहणं धारणं चैव गात्रावैकल्यमेव च।
'निजसाध्वसतोत्साह इति पात्रगतो विधिः॥ १००
सुवाद्यता सुगानत्वं सुपाठ्यत्वं तथैव च ।
शास्त्रकर्मसमायोगः प्रयोग इति संज्ञितः॥ १०१
....
-
संघर्षेत्विति । उपचार इति । राजोचित इति भावः। द्वितीयमधि-
कृत्याह शास्त्रज्ञानात्विति । भनियोगादिति । लेखको लिखति गगका
पिण्डयति । योरपि यथैकस्य न घातः तेनायमस्याधिकारसिदिः। स चेत्साह
सिद्ध्यतिशयात्पताकेति । यदि तु न कुत्रचिदतिशयः। तदा कथमित्याह ।
इति शन्दोऽध्याहार्यः। तत्तद्रसप्रधानं नाट्यं तत्र तत्र-कालेषु रसः संभवती-
त्यभिप्रायेणाह देशकालाविति । नेपथ्ये पाठः यत्कतुं जानाति तेन योग
इति पात्रसंपाद्यन्तर्भावोऽस्य । पात्रं हि रसप्रविष्टमेव । यदा समुदिता.
1 र-परंच
2 र- नाव्यवारं
3 र • कदाचित् । र - जित

·३२० नाट्यशास्त्रम् शुचिभूषणतायां तु 'माल्याभरणवाससाम् । विचित्ररचना चैव समृद्धिरिति संज्ञिता ॥ १०२ यदा समुदिताः सर्वे एकीभूता भवन्ति हि। अलङ्काराः सकुतपा मन्तव्यो नाटकाश्रयाः॥ १०३ एतदुक्तं द्विजश्रेष्ठाः सिद्धीनां लक्षणं मया। अत ऊर्ध्व प्रवक्ष्याम्यातोद्यानाच विकल्पनम् ॥१०४ इति भारतीये नाट्यशास्त्रे सिद्धिव्यञ्जको नाम सप्तविंशोऽध्यायः - इति सामान्याभिनयत्वमाह । अध्यायपञ्चकेन हि तदेवोक्तम् । नाच्यो- त्पत्तिरिव पूर्वरङ्गान्तेनेत्युक्तम् । वक्ष्यति च अलङ्कार इति शोभापूर्णताथाश्च- तुरित्यर्थः। वक्तव्यशेष सूचयति अत ऊर्ध्वमित्यादि । शिवम् ।। नृसिंहगुप्तापरनामधेय- विद्यावदातः मुखलाभिधानः यं देहविद्यभिरययुजत्सः प्रयोगसिद्धिं कृतवान् महााम् ।। इति श्रीकाश्मीरमहामाहेश्वराचार्याभिनवगुप्ताचार्यविरचितायां अभिनवभारत्यां नाट्यवेदवृत्तौ सिध्यध्यायः सप्तविंशः ॥ 1 सुमाल्यार्बरता तथा 2 र - षड्विंशः ·अभिनवगुप्तश्लोकः १६७. मायापुष्पकम् १७, १६९ अभिसारिकावञ्चितकम् १९७ मुद्राराक्षसम् २१, १७७ ईश्वरकृष्णः १८४ रत्नावली ८, १९, २१, २४, २५, २९ उगादिः ८१ ४३, ४५, ५७, ४८, ४९, ५०, ५१, ५४ ५६, ५७, ५९, ६१, ६२, ६९, ७१, ७३ उद्भट: २८, ३६ ११०, १०२, १६९, १७४, १७५ उपाध्यायः १९,४७, ७१ राजशेखरः ७२ कपमञ्जरी ७२ राधाविप्रलम्भः ६३, ६२ कामन्दकम् १८६ रामाभ्युदयम् ८, १३, २० कुमारसम्भवः १५४ रामायणम् ७४ कृत्यारावणम् ७५, १४०, १०५, १७६ राहल: १६४ कोहलः ७२, २८७ लोल्लटः १७ गुणाव्यः ७० वाक्यपदीयम् ९१ वासवदत्तानाट्यधारा १७२ टीकाकारः ७६ विक्रमोर्वशी ३८, ७५, ९५ तापसत्वत्सरामम् २७, ५३, १९७, २०८, विन्ध्यवासी १८४ ३, ४, १४, १७ विशाखदेव. १९७ तोतः ७८, १५३, ११९ वेणीसंहारः २४, ३६, ३७, ३८, ३९, ४. दरिद्रचारुदत्तम् १७५ ४४, ४२, ४३, ४४, ४५, ६२, ६८ नागानन्दम् २०, ६०, ६७, ९३ ८६,८७, ९८, १३४ प्रतिमानिरुद्धम् ६३, ९२, ४४ शङ्खकः २८, १४७ १५० विन्दुसारः १७३ शाकुन्तलम् २८, ४२, १६० बृहत्कथा ७० सहृदयालोकः ४२ बजलः ६७. ७२ सुवन्धु १७२. भगवद्गीता ८४ हर्षचरितम् ७७

·No text on this page.

·No text on this page.