·चौखम्या-संस्कृत-प्रन्थमाला।
(ग्रन्थसंख्या १६)
-
॥ मीमांसाबालप्रकाशः॥
(जैमिनीयद्वादशाध्यायार्य-संग्रहः ।)
श्रीमदूपवाक्यप्रमाणपारायारीणधुरीणामीमांसाद्वै-
तसाम्राज्यधुरन्धर श्रीभट्टनारायणात्मज
भट्टशङ्कर-विरचितः।
प्रहकरोपनायक-श्रीमुकुन्दशास्त्रिणा परिशोधितम् ।
Var
e
काश्याम् ।
विद्यापिलास-नानि यन्त्रालये, श्रीयुतयावहरिदासगुप्तेन,
मुद्रयित्वा प्रकाशितम्।
सन् १९०२ ईसी
वैक्रम सम्बत् १९५९
शुभए।

·विज्ञापनम् । श्रीपरमेश्वराय नमः । तत्रभवन्तो भगवन्तः परमकारुणिकाः श्री ६ शवरस्वा- मिकुमारिलभमभृतयो महर्पयो विस्तरेण धर्ममीमांसां व्याच- ख्युः। तेषु मन्दमतीन व्युत्पित्सून दुरवगाहतया ऽमवर्तमानान् निबन्धविनरदर्शनसमातालस्यमात्रेण तत्तत्पठनादावधिकारि- णो ऽप्यन मानान् समनुग्रहीतुकामः (श्रीमत्पद्वा- क्यममाणपारावारपारीणधुरीणमीमांसाद्वैतसाम्राज्यधुरन्धर श्री ६ भट्टनारायणात्मनभशङ्करः ) धर्ममीमांसाशास्त्रमहोदधेः सा- रमुधां समुदृस पाययन्निव धर्ममीमांमानिबन्धानां शिरोभूपणं मीमांसावालमकाशसमाख्यं निबन्धमुपनिववन्ध । अयं महारा- प्रश्राह्मणः, अस्य च वंशरक्षः विश्वनाधनारायणमण्डलीकमुद्रा- पितानेकटीकासनाभमनुस्मृतौ द्रष्टव्यः । तस्य चास्य निबन्धम्य मोधनार्थजीर्णमेकं पुस्तक महामहोपाध्यायगुरुवर श्री ६ ग- गाधरशास्त्रिचरणसकाशादुपलभ्य । अपरं च नातिशुद्धम् दुर्ल- भसंस्कृतपुस्तकमन्वहशीलस्य श्रीगोविन्ददाम-गुप्तमहाशयस्य पुस्तकालयादुपलभ्य एतत्पुस्तकद्वयद्वारा यथामति विचतुर- पारं संशोध्य एतत्पुस्तकद्वारा प्राचीनमौहनियन्यदर्शनरसिक- जनान् प्रमोदयितुकामस्य श्रीहरिदासगुप्तमहाशयस्यानुमत्या तदीपविद्याविसासनानि यन्त्रालये समुन्य प्रकाशितवानस्मि ·अत्र मधुलिह इव साररसं स्वीकृत्य दृष्टिदोपाव मतिमान्द्याव सीसकासरयोजनप्रमादाद्वा जातस्खलनं समुपेक्ष्य सफलयन्तु मत्सरिश्रमम् गुणैकपक्षपातिनः माज्ञवरा इति भूयोभूयः पार्थ- यते प्रसीदतु चानेन व्यापारण, सर्वान्तर्यामी नारायण इति शुभम् । अडकरोपनामको मुकुन्दशास्त्री।

·बालप्रकाशस्य विषयसूची विषयाः पृष्ठावाः १ ४ ६ ८ ८१९१०११११ १२ १३। २८ २९.1 ४० ४१॥ ४४ ४४. उपोधातः चोदनासूत्रार्थः प्रत्यक्षसूत्रविचारः औत्पत्तिक सुत्रविचार: इति श्री० प्रथमपादार्थानुक्रमणसंक्षेपः विप्रकीर्णपदार्थनिरूपणम् अथ प्रस्यक्षादि विधिभेदाः इति विधिनिषेधभेदा. श्रुतिभेदनिरूपणम् कारफविभक्तिरूपाया श्रुतेर्निरूपणम इति श्रुतिनिरूपणम् अर्थवादभेदा: अथ मन्त्रभेदाः इति भाष्योक्ता अष्टाविंशतिर्मन्त्रभेदाः अष्टाविंशाधिकमन्त्रभेदनिरूपणम् अथ लौफिकच्छन्दांसि इति श्री० मन्त्रभेदनिरूपणम् अथ मन्त्रप्रामाण्यम् इति श्री० मन्त्रप्रामाण्यनिरूपणम् इति प्रथमाध्यायार्थसंग्रहः अथ अर्थभावनानिरूपणम् इत्यर्थभावनानिरूपणम् ४७ ४८1 દર ६२। ६६1 ७० ७० ७३ ४३ ७ ·पृष्ठाडा ८० ८८ ९०1९१ इति विध्याव्यशब्दमायनानिरूपणम इति प्रतिषेधाग्यशब्दभावनानिरूपणाम इति शब्दमाग्नेतिफर्तव्यतानिरूपणाम अप द्वितीयाध्यायार्थकर्मभेदप्रसङ्गात् सफलफर्मभेदनिरूपणम् इति सख्याधिकरणम्यायविषयाविषयविवेकनिरूपम् इत्याथयलक्षणनिरूपणम् इति प्रकरणान्तरनिष्कर्षनिरूपणम् इति मासाग्निहोत्रमासदर्शपूर्णमासयो फर्मभेदाभेदविचार इति शाखान्तराधिकरणनिष्कर्षनिरूपणम् इति द्वितीयाध्यायार्थविचार। शेपलक्षणम् इति यहुव्रीहावस्यपदार्थवाच्यतानिरूपणम इति विशिष्टविनिरूपणम् इति मन्वपलक्षणाविचार इस्पनुपादेयनिरूपणम् इति प्रवाधिकरणदूषणोद्धार प्रति पूपाधिकरणसिद्धान्ताक्षपपरिहार इति विरोपणतादविचार इति तृतीयाध्यायार्थसग्रह तन्त्रप्रसङ्गाप्रयाजकलक्षणनिरूपणम् प्रयाजशेपाभिधारणाधिकरणासमाहिति शन चतुर्थाध्यायार्थसप्रह प्रयाजानुमन्त्रणक्रमाधिकरणसमर्थनम् इति पञ्चमाध्यायासनद मभ्युदयेष्टयधिकरणसमर्थनम् इति प्रतिहतूंजघन्यत्व पुन प्रयोगयाधनिरूपणम् ७८ १०१ १०९ १०३ १०४ ११२ ·पृष्ठाडूः ११६ ११७ ११९ ११९ १२१ १२५ १२३ ૨૨૭ १३१ इति पष्ठाध्यायार्थसंग्रहः इत्यातदेवलक्षणतन्दनिरूपणम् इति सप्तमाध्यायाधसंग्रहः आप्टमिफभेदप्रपश्यनिरूपणम् पार्वण-मृधवैषम्यनिरूपणम् इति अष्टमाध्यायार्यसग्रहः अहमेदान्तिकपणाम इत्यकादविधस्योहमयोजकस्य निरूपणम् इति नवमाध्यायायसंग्रहः प्राप्तबाधभेदनिरूपणम् अथाप्राप्तयाधभेदनिरूपणम् इति दशमाध्यायार्थसंग्रहः एकादशाध्यायाधं-संग्रहः प्रसङ्गनिरूपणम् विकल्पमयोजकनिरूपणम् विकल्पदोपनिरूपणम् विफल्पगतदोपनिरूपणम् अथ विकल्पभेदाः इति विकल्पभेदनिरूपणम् समुच्चयनिरूपणम् इति समुच्चयभेदनिरूपणम् धाक्यभेदनिरूपणम् इति द्वादशाभ्यायार्थसंग्रहः १४७ १४७ १४९ १५१

·No text on this page.

·ॐ श्रीगणेशाय नमः। मीमांसावालप्रकाशः। अर्थ द्वादशलक्षण्याः संक्षिपत्यत्र शङ्कर ।। जिज्ञामुभ्यो ऽतियालेभ्यो ऽतिस्फुटं गहनं ततः ॥१॥ लक्षणशब्दो मीमांसाशास्त्र प्रमाणाध्याययोईटः “ चोदनालक्ष- पोऽर्थों धर्मः" अथातः शेपलक्षणमिति” । तेन द्वादशलक्षणी द्रा- दशाध्यायी। तस्या धर्मो ऽथों विषयः । तदुक्तम् । अथातो धर्मजिज्ञासासूत्रमाद्यमिदं कृतम् । धर्माज्यं विपयं धतुं मीमांसायाः प्रयोजनम् ।। इति । धर्मशब्देन च गौतमीयादिवन्नापूर्वमुच्यते किं तु त- साधनं यागायेव । तदुक्तं श्रेयस्करमाप्ये, धर्मश्च “फलसम्बद्धं फ- मयागादि वगर्यते" इति । अपवादतया चावाधर्मो ऽपि जिज्ञास्यो द्वि- तीयलक्षणे(१)भेदापवादत्वेनाभेदवदिति न शास्त्रस्य विषयनानात्वं शवयम् । इह च धर्मजिज्ञासापदं न विचारं लक्षयति । औपनिपदानां तु ब्रह्मजिज्ञासापदं तल्लक्षकमिति(२) वैपन्यम् । धर्मे जिशासितुमि- च्छेत् । तस्माद्धर्मो जिज्ञासितव्य इत्यादिभाष्ये, सम्बन्धं किययोहोप छूते शास्त्राच ते पृथगित्यादिवार्तिके, तयाख्यार्थे च न्यायरत्नाकरे अध्ययनजिज्ञासाक्रिययोः सम्बन्धमथशब्दो ब्रूते ते च शास्त्रादत्य- न्तभिन्ने । न हि जिज्ञासाशब्दो मीमांसापर्याय इति श्रीतार्थपरत्वस्यै- धोक्तः । तथा आनन्तर्यवचोव्यक्तिराधितेवाघ गम्यतइति वार्तिके ऽथशब्द भानन्तर्यार्थो नाधिकारार्थ इत्युक्तम् । जिज्ञासापदस्य च विचारलक्षकत्वे ऽधिकारार्थताप्यविरुद्धोति । तृतीये ऽप्युक्तम् । प्र- थमाध्यायप्रथमसूत्रे हि धर्मशानेच्छाया वक्ष्यमाणाया व्याख्येयत्वना- नुपन्यासादनन्तरानुष्ठेयमात्रमेवोपदेष्टव्यमित्यधिकारार्थत्वं नोनय:- इह त्यध्यायरूपं या तदात्मकमेव या व्यारयेयमधिक हिशस्यते (१) पध्यायेरव्यर्थ। (२) विचारलपकमिन्यर्थ ।

·भीमांसायालाफाशे। पलक्षणामिति नन्थयोराधे प्रयमसूने विचारानुपादानादधिकारा- थतास्यब्दस्य नास्तीत्युकम । छितीयमन्थे तु तृतीयाध्यायाधसूत्रे विचारोपादानाद- धिकारार्थतति । तस्मात्सर्वस्य धों विषयः । द्वादशा- नां त्वभ्यायानां द्वादशविषयाः । प्रमाणभेदरोपरवप्रयुक्तिका माधिकारसामान्पातिदेशविशेषातिदेशोहपाधतन्त्रप्रमङ्गायाः । स. मस्तस्य चार्यस्य द्वादशविधस्य वक्ष्यमाणस्य प्रतिज्ञापिपडो ऽयं धर्मजिज्ञासेतीति भाष्यफारो भावाभावविषयाप्टविधजिशासापरतया धर्मजिज्ञासापदं व्याकुर्वन्सक्षिप्य दर्शयति को धर्मः, कथं लक्षणका, फान्यस्य साधनानि, कानि साधनामासानि, किपरचेति, तत्राएवि- धत्व तावदामासजिज्ञासायाः साधनइव धर्मस्वरूपतत्प्रमाणतरफले- ध्यपि योजनेनाभिप्रेतम् । तत्रापि लक्षणशब्दःप्रमाणयचन उपद- शमियातिदेश तत्प्रमाणको चोहयाधावनिर्दिष्टपदार्थधर्मप्रतियोगिभू- तो संगृहणाति ! लक्षणशब्देनेय चोपदेशातिदेशी वदतोपदिधाति- दिएपदार्थधर्मभूती तन्त्रप्रसङ्गो संगृहीती । साधनशब्देन च सा. भनाण्याङ्गधर्मभूती प्रयुक्तिक्रमी संगृहीती । अत्रैव च सूत्रे धर्ममी. मांसारभ्यान बेतिमिन्स्यते । तदर्थ चाथशब्देन योग्यतया ध्ययना- मन्तर्यमुक्त्वा धर्मजिज्ञासा कर्तव्यत्युपदेशात्मफजैमिनिसूत्ररूपस्मृ- त्याऽधीत्य स्नायादिति रमाताध्या न घेति । सदर्थं चाध्ययनविधिः स्वगोधार्थ उत फलवदयांचयोधरूपदृष्टार्थ इति । तत्र स स्वर्गः स्यादिति विश्वजिन्यायेन पूर्वपक्षयित्या दृष्टे सम्मवत्यष्टकल्पनान. घकागात्मिदान्तितम् । ततश्चाध्ययनविधिमूलया जैमिनिसूनस्मृत्वाऽधीत्य माया- दिति स्मृतेर्वाधाद्यथायदर्यज्ञानार्थ न्यायनिरूपणामिफा मीमां- सारश्या । तत्राध्ययनषिधी स्वाध्यायमिति द्वितीयया गुणत्य- मेव लक्ष्यते ऽन्यथा स्वाध्याये घाजपेयवाक्यस्य यागे गुणविधी घे. रुप्यापत्तरिति भवदेवः । तन्न । थ्यमाणस्य धाश्यस्य न्यूनाधिफविफल्पने । लक्षणावाक्यभेदादिदोषो नानुमिते त्वसी। इति चार्तिधोक्तन्यायेन परिहारात । चित्राधिकरणे पञ्चदशा- न्याज्यानीत्यत्र पूर्वपक्षे प्रकरणेन स्तोत्रविनियोगेपि नास्ति मत्वर्थ- लक्षणति प्रतिपादनाथै हीद चार्तिकम् । तत्र राणकग्रन्थः विधक्षितार्यापेक्षया न्यूनत्याभ्युपगमे लक्ष- भावाक्यमेदो आधिक्यान्युपगमे त्यादिशब्दोकमानर्थक्यम् ।

·७पात.. . यद्वा न्युनस्याधिकार्यविषयत्वपाल्पने लक्षणाचाफ्यभेदगीण- स्वाध्याहारदोषा इत्यर्थः२ यद्वा न्यूनत्ये लक्षणायाक्यभेदी आधिक्ये चानर्थक्यम् म. न्यथात्वकल्पने विपरिणामयपहितकल्पनाव्यवधारणकल्पनादोपा इति ३ तत्रोदाहरणानि । तत्र विवक्षितार्थापेक्षया न्यूनत्वाभ्यु- पगमे लक्षणेत्यनोदाहरणम् “पाउपेयेनेट्रा वृहस्पतिसचेन यजे. तेति । अत्र हि विवक्षितो 5र्थ उत्तरकालाशिएबहस्पति- सवान्तराङ्गकत्व बाजपेयस्य तदपेक्षया न्यूनो ऽर्थः प्रसिद्धस्यैव पृ. हस्पतिसवस्य वाजपेयोत्तरत्वं तदभ्युपगमे वाजपेयधुतो फाललक्षा गति । वियक्षितार्यापेक्षया न्यूनत्याभ्युपगमे वाक्यमेद इत्यत्रोदाहरणं "यदाग्नेयोऽटाकपालामावास्यायां पौर्णमास्यां चाव्युतोमवती"ति। अत्र हि विवक्षितो ऽथों दव्यदेवताकालयविशिष्टयागविधिस्तदणे क्षया न्यूनो ऽर्थः पूर्णमास्यधिकरणे द्वितीयपूर्वपक्षे टूिते विद्वधा- क्यधिहितयोर्दव्यदेवतमय विधीयते न याविधिरिति वदभ्युप- गमे यास्यभेद इति । विवक्षितार्यापेक्षया . आधिक्याभ्युपगमे त्यादिशब्दोक्तमा- नर्थक्यमित्यत्रोदाहरणंम, आमनमस्यामनस्य देवा इति तिम याहुती होती"ति। अत्र हि “सांग्रहण्या ग्रामकामो यजेते'ति प्रधा. नवाफ्यगतमामकामपदानुपनेण विवक्षितार्थापेक्षया मनहोमधि- धेराधिक्याभ्युपगमे ग्रामकामपदानुपगानर्थस्यम्। अत्र व्याख्यान म. स्यर्थलक्षणा न सहीतास्थादित्यपरितुष्याह “यद्वति" न्यूनस्याधि- कार्थमिपयस्यकल्पने लक्षणेत्यत्रोदाहरणम् सोमेन यजेतत्यादिमत्व- लक्षणा । न्यूनस्याधिकार्यघिपयत्यकल्पने वाक्यभेददोष इत्यत्रोदा. हरणं "सौर्य घरं निर्बपत् ब्रह्मवर्चसकाम" इति । अत्र हि स्वर्गका. मपदाध्याहार विश्वजिन्याये चतुर्थे राष्टुितं निरसितमुक्तं ब्रह्मवर्चम- स्यान्याचयत्य प्रमाणाभावात् ब्रह्मवर्चसमानं फलत्वेन न्यूनत्य स्वर्ग- स्य फल्पनया ऽधिकार्थत्व फलद्वयसमावेशाद्वाश्यभदापचिरिति।न्यू नस्त्राधिकार्यविषयत्यकल्पने गौणत्वदीप इत्यत्रोदाहरणम् । “सृष्टी- रुपदधाति "प्राणभृत उपधाती"ति अत्राहि सृप्रियन्देन सपिशब्दय- न्त एच मन्त्रा उच्यन्तइतिन्यूनस्य गोण्यासृष्टिशब्दयतामाप मन्त्राणां ग्रहणेनाधिकार्थत्वे गौणत्वमेव दोषः। स त्वगत्या घोहियवबिकल्प- पदीक्रियते । न्यूनस्याधिकार्थविषयत्वे ऽध्याहारदोष इत्यत्रोदाह- रणम् "विश्वजिना यजेते"ति अयमप्यमस्याऽङ्गीफियते। तायव्य- ·मीमांसावालनकाशे। ख्याने न्यून वे रक्षणायास्यभेदी आधिपये चानधक्यमित्य स्यार्थ । अधिक्स्य सता न्यूनत्याति । तत्राधिकस्य न्यूनले रक्षणे स्यमोहरणम् "चतुरस्त्त जुहोती नि! अन विजुहोतदेयनोद्देशत्या गधिशिष्टप्रक्षेपवचनम्याग्नयादिचादनवेतरयोरशयो प्राप्ते प्रक्षेप- मानपरत्वेन न्यूनत्वे लक्षणा । अधिकस्य सतो न्यूनत्ये याक्थभद. इत्यत्रोदादरगाम् “वपट्यतुं प्रथमभक्ष" इति । अन हि प्राथम्य- मानविधी भक्ष नुवादात प्राथम्यस्य च विधानादेकपदे चाभयाम म्भवाद्वाक्यभद । अन्यथात्वकल्पने विपरिणाम इत्यनोदाहरणमा नेयवाक्यम् । अन्यथा-रकरपने व्यवहितरपनेत्यनादाहरणम् । प्रतितिष्ठन्तीत्यत्न प्रनितिष्ठासन्ति राधीरपेयुरित्यन्यथात्वे फरिपते ये इत्यस्य रामिसमभिव्याहतस्य ये प्रतितिष्ठासन्तीति व्यवहितफल्प- मा । अन्यथावकरपन व्यवधारणकरपनत्यत्रोदाहरणम् | "यावतो यान्प्रतिगृहीयात्तावताधारणाश्चतुवपालनिर्वपर्दिति। इत्युपो. दूघात । एव द्वादशसु रक्षणार्थेषु जिज्ञास्येपु स्वरूपानन्तरमपि जिज्ञास्यतयोक्त प्रमाण मानाधीना मेयसिद्धिरिति प्रयमनाध्यायनादी निरूप्यते । तश्चानेकविध विध्यर्थवादमन्त्रमामधेयस्मृत्याचाररूपम् । तत्रार्थवाद पृथकृत्य विध्युद्दशापरनाम्नो विधे पलान्तो वि- युद्दश इति माग्यकारलक्षितस्य धर्म प्रामाण्यमाद्यपादेनोच्यने । तत्प्रतिज्ञार्थ चोदनासूनम् । तदुत्तम्।“चोदना चापदेशश्च निधिौ- कार्थवाचिन" इनि । तच्चद धर्मरक्षणद्वारा सामान्यतो धर्मस्वरूपो- सयर्थमपि । तच्चेदमर्थद्वय वचनव्यसिद्वयत पकनापि सूत्रगाच्य हातमान्यतरा शाब्दी अन्यतरार्धा । तत्र या धर्म इत्युद्दिश्य स चोदनारक्षणाश्चोदनाप्रमाणक इति प्रमाणावचनव्यचि । यचोदनालक्षण इत्युद्दिश्य स धर्म इति स्वरूपवच नव्यक्ति। तन चोदनाममाणकत्वस्य धर्मरक्षणत्याधिपध्ये ऽपि च प्रवर्तमानाविषयत्वेनेव विधये निवर्तनाविषयत्वा चोदना. लक्षणवादतिव्याप्ति धारयितुमर्थ इत्यनर्धसाधनत्यामायो पि विशेषणम् । श्येनयागल्यावृत्यर्थं तदिति माप्य । तम्प हि हिंसति । तत्रोत्तरस्या तायतैय पर्यवसा- नम् । आचाया तु द्वौ नियमौ विधक्षिती । यो धर्मस्तन चोदने प्रमाणमित्येक प्रत्यक्षानुमानयुद्धवाक्यादिन्यावृत्यर्थ । यो धर्मस्त.

·चौदनासूधप्रत्यक्षसूत्रौत्पत्तिकमूत्रार्थमंग्रह । घ चोदनाप्रमाणमेघेत्यपरो नास्तिकाभिमतदामामाण्यनिरासार्थः * इति चोदनामूत्रार्थः * तत्र प्रथमनियम फलमुपपादयितुं प्रत्यक्षसूत्रम् । सरस- प्रयोगे पुरुषस्येन्द्रियाणाम्बुद्धिजन्म तत्प्रत्यक्षमनिमित्तं वि. धमानोपलम्भनत्वादि"ति । तत्र श्रुत्या प्रत्यक्षमात्रस्याप्रामाण्यमु- कमोदितरेषाम् । तदुक्तं भाप्ये । प्रत्यक्षपूर्वकत्वाच्चानुमानोप- 'मानार्थापत्तीनामप्यकारणत्वमिति । तत एव च बुद्धादिपुरुपवचन- निराक्रियापि सिद्धति च । अत्र सर्वज्ञनिरासः प्रत्यक्षनिरासायेये. ति * इति प्रत्यक्षसूत्र समाप्तम् * द्वितीयनियमसाधनाथै स्वोत्पत्तिकसूत्रम् । " औत्प- त्तिकस्तु शब्दस्यान सम्बन्धस्तस्य शानमुपदेशो ऽन्य. तिरेकश्चार्थे ऽनुपलब्धे तत्प्रमाणं यादरायणस्यानपेक्षत्वा- दि"ति । अत्र यस्य च दुष्टं करणं यत्र च मिथ्यत्ति प्रत्ययः स ए- वासमीचीनः प्रत्यय इति भाष्योक्तस्य कारणदोपज्ञानस्याप्रामाण्य- हेतोरभाव: पञ्चपदेगाद्यावयवेगोकः । भायोक्तद्विनीयाप्रामाण्य- हेतोरभावः अव्यतिरेकश्चेत्यनेन । तदुक्रम् । औत्पत्ति कागरा दोपः कारणस्य निवार्यते । अवाधो ऽव्यतिरेकेणेति । तत्र शब्द औत्प- त्तिको नित्यः । अर्थश्च जात्यात्मा सम्बन्धश्चासङ्केतरूपः सामा. स्मेत्याधावययार्थः । उपदेशो विधिस्तस्य धर्मस्य ज्ञायते ऽनेनेति ज्ञानम् । ज्ञापक इत्यनेनाशापकत्वरूपस्याप्रामाण्यस्यामान उक्तः । ततुक्तम्। अप्रामाण्यं विधा भिन्नं मिथ्यात्याज्ञानसंशयरिति । तथा । विधायनाभिते साध्यः पुरुषार्थो न लभ्यते । श्रुतस्वर्गादिवाधेन धात्वर्थः साध्यतां व्रजेत् ॥ विधौ तु तमतिक्रम्य स्वर्गादेः साध्यतेध्यते । तत्साधनस्य धर्मत्वमेवं सति च लभ्यते॥ इति । अर्थे ऽनुपलब्धे इत्यनेन तु गृहीतग्राहकतया स्मृतेरि- याप्रामाण्यं निरस्तम् । अनपेक्षत्वादित्यनेन च प्रामाण्यस्य स्वतस्त्वं(१) (१)प्रामाण्यम्य परतसत्व तु। परापेच प्रमाणत्व ना?मान लभते कचित् । मूली कर पक्ष को कि मामधावस्यति ।। यदि हि सर्वमेव मार्ग म्वविषयमामा- पावधारणे खयमसमर्थ विज्ञामान्तरमपंचेत सह कारण गुणसवादार्थानान्यपि स्वविषय. भूत बणाचारधार परमपेवरेन पपरमपि सति न कश्चिदर्थों नमसम्म पाप्यपापमोये- तमि मामाण्यमेवोरसौदेदिबादिमा निराकसम्भा• ।

·६ मीमांसावालप्रकाशे। तन्मत- फारणगुणसंवादाक्रियाज्ञानानधीनत्वरूपमुक्तम् । प्रामाण्यं . र्थतथास्यरूपविषयधर्मः । यग्निमित्ती ज्ञाने प्रमाणबुद्धिव्यपदेशी भवतः। तच स्वतो गृह्यते ज्ञानेनैव विषयीक्रियते घटादीच अप्रामा. ण्यं त्यान्यथात्वं वाधकशानकारणदोपज्ञानघिसम्पादकानेगुह्यनानि परतः। तथा तेनैव(१)सूत्रावयवेन लौकिकयाक्ये चपतृशानहेतुनि- चयापेक्षवं प्रामाण्यप्रतिष्ठाया वेदे तु वक्तुरभावेन तदनपेक्षायादेय ननदभावादयथार्थतेत्युक्तम् । तदेतदुभयमनपेक्षत्वादिति सूत्राव. यवोक्तत्यात्तद्वचास्यानावमरे वाच्यमप्यनागतावेक्षणेन वक्ष्यमाण- तयैव चोदनासूत्रे एच घार्तिककृतीक्तम् । औत्पत्तिकसूत्रएव च भाष्ये निरालम्बनवादनिरासेन याहार्थसद्भाव उक्तः । ततश्च चौदनायास्तदर्थस्य तत्फल- स्थ स्वर्गादेव सत्वे धर्मप्रामाण्यं युक्तं नान्यथेति । महायानिकमम्मतशून्यवाददूपणमपि । इयांस्तु यो दः निरालम्बनवादे वाह्यो विपयो ऽपि नास्ति । लाधाकारा मपि न सन्ति संविद्गता इति । अत एव तन्निरासायसरे तन्मत- तात्पर्यमनूदितमाचार्यः। स्वच्छस्य ज्ञानरूपस्य न हि भेदः स्वतो ऽस्ति तहति ॥ शून्यवादमते तु संविद्गता नीलाद्याकारास्सन्तीति । एवं सिद्धपाटे 5यन्माध्यमिकैकमर्थाभावादेव झानमपि नास्तीति तदपि हेतुनिरासादेव निरस्तम् । एवं स्फोटनिरासोऽप्यन सू चोदनाया धर्मप्रामाण्यमिद्ध्य- मेघ । ऊहादिमान्दि धर्मश्चोदनाममयः । ऊहश्च पदादिधर्मः पदाधसत्त्वे फयं प्रमीयेत । एवं पदार्घमृपात्ये ऽपि तदाधितम्- इतन्त्रप्रसङ्गादि । तदुक्तं स्फोटनिरासस्य नष्फल्यश- छापूर्वमाचार्यः । घोमिरेफः प्रतिषिध्यमानः। पदेपु मन्दं फलमादधाति ॥ कार्याणि वाफ्यावयवाथयाणि । सत्यानि कर्तुं कृत एप यत्नः ॥ इति । अनेनैव यथा विधान्तरेणापि धर्मप्रमिनिमिद्धिरस्य फलं धेयःसाधनधर्मप्रमितिर्हि स्वादिधेयस्तत्साधनयागादिपदपदार्थया- पात्वेन स्यादिति। अस्मिन्य च सूत्रेऽनित्यन्याक्तशब्दार्थधे घेदाप्रामाण्यापत्त. (१) बनवेति पु. पा.।

·७ प्रकरणनिरूपणम् । स्तत्मामाण्यप्रतितिष्ठापयिषया नित्यारतिः पदार्थभूता स्थाप्यते आ- कृतिवादेन । भाकृतिश्चमीमांसकानां जातिः। जातिमेवाकृति प्राहुयक्तिराधीयते ययेति घातिकात् । तस्याश्च सौगतामिमतावस्तुरूपतुच्छाम्यापोहरूपत्ये पुनर्चेदामामा- प्यापत्तेभावरूपतोपपादिता अपोहवादेनाततो यनवाद चनादिवत्प- रमाण्वादिपुझात्मक एवावयवी नार्यान्तरमित्याशङ्का । तस्याप्रत्यक्ष त्वेन व्यवहारानुपयोगित्वात्सतिग्रहाद्यसम्भवेन तन्मूलफयेदाप्रा- माण्यावहति तत्मामाण्यसिद्ध्यर्थमेव वनादिदृष्टान्तपम्योपपादनेन निरस्ता । ततः पदपदार्थसम्बन्धस्पेश्वरकृतस?तात्मकत्ये ऽपि वेदा- प्रामाण्यापत्तेस्तत्प्रामाण्यायवेश्वरनिरासः सम्बन्धाक्षेपपरिहारेण । ततो यः प्रत्यक्षसूत्रे ऽनिमित्तं विद्यमानोपलम्मनत्वादित्यवयवेनान- न्तरफलानुपलब्ध्या चित्रादिचोदनाक्षेपः कृतः स परिहतः । ततो यस्तेनैव प्रत्यक्षसूत्रावयन “स एप यज्ञायुधी आत्मा अअसा स्वर्ग लोकं याती"त्यादिचोदनानां यक्षायुधयतः शरीरस्य स्वर्गगमनासम्भ- यरूपप्रत्यक्षविरोधात्तसामान्याच्चाग्निहोनादिचोदनानां प्रामाण्या- क्षेपः कृतस्तापरिहार मागसाधनेनात्मवादे कृतः । तदेतदुमयमप्य- व्यतिरेकश्चेत्ययययेनेथोक्तमिति । तदेवं पोडशायर्याः सूत्रोत्पत्तिकादिफे । प्रामाण्यस्य प्रसिद्धयर्थ चोदनाया निरूपिताः॥ इत्योत्पत्तिकंस्धं समाप्तम् । फमके तत्र दर्शनादित्यधिकरणे च वेदप्रामाण्यसि- यमीत्पत्तिकसूत्रएनोत्पत्तिकत्वरूपनित्यत्वस्य शब्दार्थरूपोभय- विशेषणविशिष्टेसम्बन्धे ऽन्वयाद्विशेपणीभूतशब्दनित्यत्वमप्यर्यात्म- तिक्षातमेषाक्षिप्य समाधीयते । तदिदमपादशसूत्रकै शब्दाधिकरणं नाम । ततस्तदुभूताधि- परणेन सूत्रनयघटितेन कारणासम्भवाधर्मप्रमित्यशक्ति चोदनाना- माण्ड्य पदार्थकरणत्वप्रतिणदनेन चोदनाप्रामाण्यमेवोपपादि- तम् । ततो वेदांश्चैके सन्निकर्षे पुरुषाख्या इति पट्सूत्रेण घे. दाधिकरणेन रघुवंशादिवत् पौरुषेयत्य चोदनानामाशय निरस्तम् । तदेयं कृत्स्नेनाध्यायाद्यपादेन चोदनाप्रामाण्यमेव द्वितीयसूत्रप्रति- शातं साधितम् । तदुक्तम् । इति प्रमाणत्यमिदं प्रसिद्धं युक्त्येह धर्म प्रति चोदनायाः। अतःपरंतु प्रधिभज्य चेदं या ततो वक्ष्यति तस्य यो ऽर्थः। इति ।

·८
मीमांसावालप्रकाशे।
इति श्रीमत्पदवाक्यममाणपारावारपारीणधुरीणमी-
मासाद्वैतसाम्राज्यधुरघरश्रीभट्टनारायणात्मजभ-
दृशङ्करकृतमीमामासारसद्महे वालप्रकाशे
प्रथमपादानुक्रमणसङ्केपः।
.
अत परमधिकरणरचनाभाष्यवार्तिकशास्त्रदीपिकादिनन्धपु
स्फुटैन । कचित्तु मीमांसफसिद्धान्ता शास्त्रे तत्र तत्र विप्री-
की नातिस्फुटाश्च वालव्युत्पत्त्यर्थमुद्धृत्योच्यन्ते । तन प्रमाण ताप-
म्मीमासकाना विभक्तम्भिागेनानेकविधम् ।
तथा हि । प्रत्यक्षमनुमान शब्द उपमानमापत्तिरभाव इति पट् ।
तत्र प्रत्यक्ष पडविधम् । चाक्षुपादिभेदात् । अनुमान द्विविधम् ।
सामान्यतोदष्ट विशेषतादृष्ट च । द्विविधमपि पुनििवध स्वार्थ
परायै च । केवला-प्रयिफवलव्यतिरेकिभदौ तु नष्टी।
लिङ्गिशान च तद् स्याविरूपाल्लिङ्गता न तद् ॥
इत्यनुमान रूप्यर्जितस्य लिङ्गत्वासम्भवोक्त । परायांनु-
मानवाफ्यम्य च तार्फिकाणामिव न पञ्चावयवा । किं तु नय एव ।
तदुक्तम्।
तत्तु पञ्चतय के चिद् द्धयमन्ये वय त्रयम् ।
उदाहरणपर्यन्त यद्वौदाहरणादिकम् ॥
इति प्रत्यक्षानुमानोपमानाभावाप्यानि चत्वारि लकिफान्येष ।
अर्धापत्तिर्द्विधा । टार्धापत्ति थुतार्थापत्तिश्च । उत्तरापि द्विधि-
धा। लौफिकी वैदिकी चाशब्दो पि द्विविधो लौफिको पैदिकश्च ।
चैदिको पि द्विविध उपदशातिदेशभेदाताउपदेशो ऽपि द्विविध ।
विधिनिषेधश्च । विधिनिषेधभेदान्वक्ष्याम ॥२०॥
पुनरुपदशो ऽनेकविध । शब्दान्तरमभ्यास सख्या सम्या गुण
प्रकरणान्तर चति द्वतीयकानि फर्मभेदकानि पट् ।
श्रुतिर्लिंड वाक्य प्रकरपा कम समाख्या चति तार्तीयानि
विनियोजकानि पट् ।
श्रुतिरथं पाठनम स्थानप्रमो मुश्यक्रम प्रवृत्तिक्रमश्चेति
पाशमिकानि प्रमप्रमाणानि पट् ।
प्रत्यक्षविधिरभायविधिर्विकार स्वशब्दो निषेधानुवादश्चेति
नावमिकानि कार्यापचिप्रमाणानि पञ्चेति । अतिदेशस्तु सप्तविधी
घक्ष्यते ॥३०॥

·९ . प्रकरणनिरूपणम् । थुतिरपि चतुर्विधााविधिःप्रतिषेधोऽभिधात्री विनियोकी च। लिङ्गं द्विविधम् । शब्दसामर्थ्यमर्थसामयं च . दसामर्थ्यमपि द्विविधम् । मन्त्रस्य फर्मसमवेतार्थप्रकाशनसा- मर्यमेकयाक्यतोपगमनसामध्ये च तत्रोत्तरं लिङ्गथापयविरोधाधि. करणे भाष्यकृता व्यवाहतं पूर्वलिङ्गबाध्यता चास्योक्का(१)। ननु स्योनं तइत्यस्य शब्दस्य यथैवोपस्तरणाभिधानसामध्यमेवमुत्तरेणैकवाक्यता- मुपगन्तु सामर्थ्यम् । सामर्थ्य च लिङ्गमित्युच्यते । तस्माद्भिद्यमाने वाक्ये लिङ्गमेव याधितं भवतीति सत्यमेवम् । पतदपि लिङ्गमालि- ङ्गमपि सल्वेतदेव लक्षणकं विप्रकृष्टार्थमेव भवति । लिङ्गादेकवाक्य- ता । तस्मादभिधानसामध्यम् । ततः श्रुत्पर्य इति विप्रझटार्थतति ग्रन्थेन। थाक्यमपि द्विविधम् । महावाक्यमवान्तरयाक्यं चति । तदुकम्। स्वार्थबोधे समाप्तानामगाङ्गत्वाधपेक्षया । घाफ्यानामेफयाक्यावं पुनः संहत्य जायते ॥ इति । तत्राधं प्रयोगविधिरुपं नित्यानुमेयमेव फल्पिता- गावाक्येकवाक्यताको हि प्रधानविधिरेच प्रयोगविधिरिति । द्वितीयं “ समिधो यजति " " दर्शपूर्णमासाश्यां स्वर्गकामो यजेते" त्यादि । अवान्तरयाक्यमपि द्विविधं विधिमन्त्रश्च । अर्थवा- दस्तु तात्पर्याभावे ऽपि स्तुतिलक्षफयाक्यार्थप्रतिपादकत्वमात्रेण पृथग्व्यपदिश्यते । प्रकरणमपि द्विविधम् । महाप्रकरणमयान्तरप्र- फरण च । तत्राचं प्रधानस्य । द्वितीय प्रधानस्याङ्गस्य वा । तथाध प्रकृतेर्घिकृतेश्च । एवं द्वितीयमपि । तत्र प्रकृतेरसन्दशोभूतिकम् । यथा दर्शपूर्णमासादेः। विकृतेमहामफरणं तु सन्दशेनापि भवत्यस- दशेनापि । तत्राद्यं यथा, राजसूये राजसूयाय होनामुत्पुनाति रा- जसूयेनेजानः सर्वमायुरतीति सन्दशेनोद्भूतं क्रमभकरणबलापला- धिकरणे शास्त्रदीपिकायामुक्तम् । असन्दशे ऽपि विकृतमहाप्रकरणं यथा । यत्र विरुतौ प्राकृतक्रियानुवादेन किं चिहिहितं तत्तत्प्रकर- णेन गृह्यते । यथा प्रयाजे प्रयाजे कृष्णलं जुहोतीति । अहीनात्म- फद्वादशाहे च द्वादशदीक्षा द्वादशोपसद इति द्वादशत्वं च । तदुक्त चतिलिङ्गाधिकरणे। इतिकर्तव्यतांशस्थां येनोद्दिश्योपसमियाम । द्वादशत्वविधिस्तेग फर्थभावेन गृह्यते इति॥ (1)तस्योोतिपु. पा.।

·J मीमांसायालप्रकाशे। अत्र च फियामुद्दिश्यत्युनोर्वरती द्रव्योद्देशेन जात्यादिवि- धौ औबुम्यरो यूपो भवतीत्यादी न प्रफरणपाधतेत्युक्तम् । मतपयो- कंचित्राधिकरगो ऽपि। नावान्तरक्रियायोगाहते वाक्योपकल्पितात् । गुणद्रव्ये फथम्भावशान्ति प्रस्ताः क्रियाः। इति ।म चोदुम्बरयाक्ये यूपलक्षितनियोजनसम्बन्धो पा. क्यीयसि धाच्यम् । आनधक्यपरिहारस्य सन्निधिनय सिनेः । यूपपरिच्छेदिकायाचौदुम्बरजातरार्धापत्तिफनियोजनान्ययात् । भ- भ्यथायघातादेरपि नीहिलक्षितयागान्वयस्य याश्यीयत्यापत्ते । "पत्र तु प्रमाणान्तराफियान्घयालाभस्तत्रैव लक्षितक्रियान्वयं याप- विधिरायास्यते वर्णमय्यादिवाक्ये इति । एपं च पक्ष्यमाणेषु घातिपादिग्रन्थेषु यरमाकृताङ्गानुपादेन विधीयतइत्यादिपु अङ्गशब्दः क्रियापर पवंति ध्येयमिति । सन्दरोन च पिकृतेमहामकरणं राजसूय इच न फेवलं पाच- निकं विकृत्यङ्ग सन्दशेनेय भवति । किंतु सन्देशस्पानेकविधत्वादने. कधिधम् । तथाहि । प्राकृताङ्गानुपादेन विहिताभ्यां सन्दरं पदसंयुक्तमपि विर- तो श्रुत नदपि प्रकरणेन गृयते । प्राशताङ्गानुवादेन विहितयोः पू. पश्चात्तनयोः प्रकरणमहणोर्मध्ये च तद्विच्छेदकहत्वभावात् । तथा विकृतेः पूर्यमसंयुक्त फि चिनिहितं ततः पूर्वं तु पाहताङ्गा- नुवादेन यद्विहितं ततो ऽमयुक्त यत्तद्विकृतिप्रफरणेन गृह्यते । तथा विकृतेरनन्तरमसंयुक्तं किं चिद्विधाय प्राकृताङ्गानुवादेन कस्मिाधि- शिहिते तत्पूर्वमसंयुनं प्रकरणेन गृह्यते । तदिदं भेदत्रयं पलायलाधिकरणयार्तिके उक्तम् । यस्यां तु विकृती प्राकृतं किं चिदनं सङ्कीयं तस्य पुरस्तात्प- रस्तामा घेकृतमनमाम्नायते तत्र कथम्भावगृहीतानमध्यवर्तित्वात्प्र- करणपाठो विज्ञास्यतइति । तदेतद्वार्तिक सोमेश्यरेणानन्तरभेदत्र- यपरत्वेन योजितम् । तथा विकृतेः पूर्वमसंयुक्तं किं चिद्विदितं तत. पूर्धे विकृत्य- नुवादेन यदि विहित ततो संयुक्तं यत् तद्विरुतिप्रफरणेन गृह्यते । तथा विकृतेरनन्तरमसंयुक्त फि चिद्विधाय विकृत्यनुषादेन फ- स्मिश्चिद्विहिते तत्पूर्वमसंयुक्त प्रकरणेन गृह्यते। नदिदं भेदमयं घिकस्पनुयादेन विहितस्प प्रफरणमाखतो. रवा_दुक्तं भवति । अस्य च भेदद्वयस्य पूर्वोकस्य च भेदनयस्यो- ·'प्रफरणनिरूपणम्। दाहरणानि मृग्याणि । तथा सांग्रहणीं विधाय । तदङ्गमाकृतपरिधिपरिधाने भूत्रो सीत्यादींश्च त्रीन्मन्बान वैकतान्विधाय "आमनमस्यामनस्य देया रति तिस्र आहुती होती" स्यामनहोमा असंयुक्ता विहिताः । ततस्तेषां यत्प्रयाजानां पुरस्ताज्जुहुयात् बहिरात्मानं सजातानां ध्याद्यद- नुयाजानां परस्तारस्वर्ग लोकमकामेत् मध्ये जुहोति मध्यत एव स. जातानामात्मन्धत्ते इति प्रयाजानुयास्सह कमो विहितः । तेन प्राकृताङ्गसम्बन्धित्येन विधानात्सांमहणीप्रकरणानुवृत्तेरामनहोमाः मारणेन गृह्यन्ते । तदेतचतुर्थतन्त्रसारे फलवद्वोक्तहेतुत्वादितरस्प प्रधान स्या- दिस्यधिकरणं उक्त माहेन्द्र स्तोत्रं प्रत्यभिपिच्यतइत्यत्रतु अभिषेफादरमिपेचनीय- प्राकृताङ्गसम्बधित्वेन विधाने ऽपि न तेन प्रकरणमनुवर्त्य तन्मध्य- विहितमभिपेकादि गृधतइति सम्भवति तन्मध्ये ऽभिषेकादिविध्य- भाषादिति तत्पूर्वाधिकरणे ऽभिहितमिति । अत एव मिश्रा अपि न्यायरत्नमालायामामनहोमानां प्रफरणनाथतामाहुः । घितिव. पि यत्प्राकृताङ्गमध्ये पठितं यथामनहोमादि तस्य प्रकरणेन ग्रहण- मिति अन्थेन । भट्टसोमेश्वरस्तु घलाघलाधिकरणे । क्रमत्ये सत्यपि सांग्र- हण्यादस्तिन आहुनीर्जुहोतीत्यादिभिरेकवाक्यत्वोपपत्तरिति अन्धग फमादेवामगहोमानामङ्गतामाह । तदपि शब्दादभ्युपेत्यवादमान- मिति क्षेयम् । यदपि मिश्रः शास्त्रदीपिकायाम् । चतुर्थे (१) फलवद्वोक्तहेतु- स्वादिल्यन समिधिग्राहात्यमुक्तं तदप्यऽयुपेत्यवादमात्रम् । अत एच तन्त्ररले प्रकरणग्राह्यतामुक्त्वा समिधिनापि तदधिकरणसिखिय- का । तदेव या प्राकृताङ्गानुवादेन द्वादशोपसत्यवाद्विधिरुक्तरूप: सप्तविधः सन्दंशो वा तत्रैव चिकृती प्रकरणं विनियोजफमन्यत्र स. निधिरेवेति सिद्धम् । एवं प्रधानस्य महाप्रकरणं प्रकृतेरसन्दशोतिकं विकृतेस्तु सन्दशोभूतिकमपि निकपितम् । अवान्तरप्रकरणं तु सन्दशोद्भतिकमेव तय प्रकृते स्त्येव प्र. छत्यगास्य तु प्रयाजानामाभिक्रमाधिकरणे उक्तम् । विकृतस्त्ववान्तरण करणं सन्देशोद्भुतिकं सप्तमे प्रणयनाधिकरणे वरुणप्रघासानामुकम् । (1) चतुर्षाध्यायस्य ४ पाद धामनोमानी समययता घोधिमारणे ·१२ मीमांसाचालनकाशा तर हि उपात्रायपन्तीति धरुणप्रघासावान्नरप्रफरणाधीतमपि म पेभ्यदेवे उत्तरयेदिमुपययन्ति न सुनासीरीये इति पर्युदासकयाक्य तापलादेवायान्तरप्रफरणं धाधित्या चातुर्मास्यानामयात्रेति पार प्रत्युकम् । इति प्रकरणनिरूपणम् । ममो ऽपि द्विविधः । पाठसादेश्यमनुष्ठानसादेश्यं च पाटसा- देश्यमपि द्विविधम् । यथासंण्यपाठः, सनिधिपाटब्ध । समाख्यापि द्विविधा । लौकिफी वैदिकी च । पुनरपि समा. सपा द्विविधा सामान्यसमाण्या, विशेषसमाण्या घ। विधिरपि विविधः प्रत्यक्षः फलप्यश्च । प्रत्यक्षो ऽप्यनेकया यस्यते । फल्प्यो ऽपि नानास्मृतिफलप्य आचारकल्प्यो विधिफरप्यो ऽर्थवादकल्ल्यो मन्त्रकल्प्यध । तन्न विधिकलयो यथा विशेषण- विधिःमर्थवादकल्प्यस्तु द्विविधः। म्वतन्प्रार्थवादकल्प्यो विध्यन्त- रोषार्थवादफल्यश्च । माद्यो ऽपि विविधः। फलार्थवादकरप्य: सि. स्वत् कीर्तनायादफल्प्यः, उपाण्यानार्धगदफदव्यश्च । अन्त्यो ऽपि सिविधः । एककर्तृकोपाण्यानरूपपरवृतिकल्प्यो फफकोपा. ख्यानरूपपुराकल्पकल्प्यथ। तत्र फलार्थवादफाप्यो यथा “ यस्य पर्णमयी जुहम् यति नस पापं श्लोकं तृणोती"ति। सिद्धवरकीर्तनार्थवादकल्प्यो यथा “श्रीणि चे यशस्योद. राणि गायत्री पृहत्यनुष्टुप्च । अन ह्येवायपन्त्यत पयोद्धपन्ती"ति । परकृतिकल्प्यो यथा “ताभ्यामेतमीषोमीयमेकादशकपालं पूर्णमासे प्रायच्छत् " इति । इन्द्रस्येदमुपाल्यान तस्मादिन्द्रोऽधिभे- दित्युपक्रमात्तस्य प्रायच्छदिति क्रियायां कर्तृत्वेनानुपङ्गात् । पुराकल्पकल्प्यो यथा। "तावधूतामग्नीपोमाधाज्यस्यैव नावु- पांशु पौर्णमास्यों यजनिति । विध्यन्तरशेषार्थवादकल्प्यो यथा । " उपरि हि देवेभ्यो धारयती"ति । मन्त्रकल्प्यो ऽपि द्विविधः मन्त्रगताण्यातस्यैत्र लेट्यपाल्प- मातू घिधियुक्तघाक्यान्तरकल्पनाच । तत्राद्यो यथा “यसन्ता. प फपिझलानालमत" इति । द्वितीयो यथोपांशुयाजादी याज्यानुवाझ्यासूक्तयाफादिम- प्रकल्प्यो देवतादिविधिः यथा या "उद्या दिवि दक्षिणायन्तो ऽस्थुये अश्वदाः सह ते सूर्येणे" त्यश्यदानफलविधिः । तदेतद्विरो धाधिकरणभङ्गटीकाव्याख्यानान्ते सोमेश्वरेणोक्तम् ।

·। प्रत्यक्षविधिभेदाः। भय प्रत्यक्षायधिभेदाः प्रायश उच्यन्ते । ते च के चित्म्मा- -तो अपि सम्भवन्त. प्रत्यक्षभेदप्रदर्शनयोक्तप्राया इति न पृथगुच्य- ते।के चिस्मात्ता एव सम्भवन्तीति तन तन यक्ष्यन्ते । पुनर्विधिर्विविधः । अर्धकर्मविधिर्गुणकर्मविधिश्च । गुणक- मधिधिरपि विविधः। अहष्टायों दृष्टार्थ उभयार्थश्च । उत्तरी द्विवि- घो। प्रतिपत्तिरूपी भमतिपत्तिरूपी च। तत्र दृष्टार्थी प्रतिपत्तिर्यधा। "चात्याले कृष्णाविषाणां प्रास्यती"ति । उभयार्थी प्रतिपत्तियथा । मायिफस्विष्टकदादि । अमत्तिपत्तिरूपं हाथै गुणकर्म यथा "वीहीनवहन्तीति । अप्रतिपत्तिरूपमुभयार्थ गुणकर्म यथा पशुपुरो- डाशयागाधायिकर्म। पुनरपि विधिधतुर्विधः । उत्पत्तिविधिर्विनियोगविधिः प्रयोगविधिरधिकारविधिश्च । ततोत्पत्त्यादिविधिचतुर्विधो ऽपि प्रत्येकं शियिधः। कत्यर्थः पुरुषाश्च । तत्र कन्वर्थ उत्पत्तिविधियथा । "समिधो यजती" स्यादिः। पुरुषार्थ उत्पत्तिविधिर्यथा "ऽग्निहोत्रं जुहोती"त्यादिः। प्रत्यधों विनियोगविधियथा। "वीहीन्प्रोक्षती"त्यादिः॥ पुरुपायों विनियोगविधिर्यथा । द्रव्यार्जनविधिः । फत्यर्थः प्रयोगथिधिर्यथा 55रम्भणीयादिविधिः आतिदेशिफफालदेशाघेकवाक्यतापनः । पुरुषार्थः प्रयोगविधिरपि द्विविधः । भवान्तरप्रयोगविधिर्म- हाप्रयोगविधिश्च । ताधो यथा । "पौर्णमास्यां पौर्णमास्या यजेत" "अमा- पास्यायाममावास्यया यजेते"यादिः । अत्र च फलवाक्ये करण- येनेव प्रयोगावच्छेदेन फर्मणो विधेयस्यात्तस्य करणत्वाक्षिप्तमगसा- हित्यमन्योन्यमपि विवक्षितम् । कालस्थापि च विधेयत्वात्तदेकत्य: मपि विवक्षितं, विधेयत्वमेव च विघक्षार्जि नोपादेयत्वं तद्विशेष गत्यं धेति । नदीकायामुक्तम् । नोपादेयत्वमेवक विवक्षाकारणं मतम् । विशेषणचिवक्षायां फारण हि महद्विधिः ॥ इति । एक मुख्यम् अतन्त्रिकस्य निकायकप्रयोगतासिद्धिका- शोक्ता पौर्णमास्यधिकरणकार्तिकोपपादितापपन्ना । महायोगविधियथा " समे दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो य- जते "ति । भन्नापि पपणामेषाप्रयोगतासाधक पूर्वोक्तो ऽपिलो ऽपि ·मीमांमायारयाशे। भ्यायस्तुल्य । तस्य फरमेफ मट्टल्प । प्रत्वों धियारबिधिरपि विविध । नैमित्तिक सन्नदं. निर्घाताओं नैमित्तिय सन्दीपनिर्घाताओं 5पि च । तनाचा यथा “मिन जुहाती"ति । एतदुदाहरणं शानदी पिफाया द्वादो(१) समुथयस्वदोपनिर्घातार्थेचित्यत्रोक्तम् । तत्र विध्यतिक्रमे हि दोष । अङ्गनाशे च विध्यतिनम । कपाल चामादनापात्तमङ्गम् । तेन फपालमदेऽङ्गप्रेषेण दो- पात्तनिर्धातार्थ एपाय होम । अत एव पष्ठ (४पा ४३)"घंसमवायात् भायश्चित्तमेषदोऽपी" त्यत्रैफदेराभदएनाय हाम इति पूर्णपक्षहेतुहॉमो इय भिन्न संस्कारो भेददोपनियईणादित्युत्त । न च भेददोपो नेति सिद्धान्तहतुरुक्त । फि तु हेत्वन्तरमघ नित्यानित्यसयोगविराध । पतदस्माभि शास्त्रदीपिफाप्रकाशे उनम् । तस्माददापनिर्धा- तापनमितिकोदाहरणमश्यप्रतिप्राष्टिजमध्यमानमन्तातिश्चति । द्वितीयो द्विविध । विहितातिरमानिमित्तको निषिद्धाचरण- निमित्तकश्च । तत्राद्यो यथा " यवृत्तो यश आर्तिमियाद् भू वाहे "ति गा- ईपत्ये जुहुयादित्यादि । ऋग्वदादिनिपिशाचरणे ऽन्यस्य प्रवृत्तद्धि- तीयोदाहरणमपीदमय । पुरुषार्थो ऽधिफारविधिस्त्रिविध । फाम्या नैमित्तिफ सवलितश्च । काम्यो ऽपिछिविध । फर्म फलसम्बन्धपर गुणफलसम्बन्धपरश्च । तत्राद्यो यथा “ दर्शपूर्णमासाश्या स्वर्गकामो यजते स्यादि । द्वितीयो यथा “दभन्द्रियकामस्य जुहुयादि' त्यादि । नैमितिको ऽपि विविध नियतानमित्तक अनियतनिमि- तपध। तत्राद्यो यया "याषजीयमग्निहोत्र जुहाती" स्यादि । द्वितीया यथा ।" यस्याहितानरग्निहान्दइत् क्षामघत नय पुरोडायमष्टाफपाल निर्वपदि"त्यादि । तृतीयोऽपि द्विविध निमित्तजन्योपनाशफलसम्वलित इतरफरसम्मलितश्च । तत्रायो ऽपि द्विविध विहितातिक्रमनिमित्तका निविद्याचर. यानिमित्तषश्च । (यानिपुन दोषानांतरान निमित्त मांशानिमिम्ने जुहोतीत्यादिन तेषा श्यामादोमारामबापाविधानारसमुश्चय इति प्रत्युदयमानमेतदितिमा ·" प्रत्यक्षविधिमैदाः। तवाद्यो यथा "यो ऽमावास्यां पौर्णमासी चातिपातयेदप्रये पधिकृत ऽष्टाफपाल निवप"दित्यादिः । निषिद्धाचरणनिमित्तको यथा । यथैफ यूपमुपस्पृशेदेष ते पायो " इति ब्यादित्यादिः। इतरफलमम्मलितो यथा। "वैश्वानरं द्वावशफपाल निर्व- पेत्पुथे जात इत्यारश्य " यस्मिन जातएतामिष्टिं निर्यपति पत एय तेजस्व्यमाद इन्द्रियावी पशुमान्भवती "त्यन्तो जातेष्टिविधिः । पुन रपि विपिरेकादशविधः। सामान्यविधिर्विशेषविधिः प्रतिप्रसवयिधिरभ्यनुज्ञाविधिरु- पसंहारविधिव्यवस्थाविधिः पर्युदासधिधिरभावविधिः साधार- पपिधिरुत्कर्षविधिरपकर्पविधिश्चति । इह चाभ्यनुज्ञाविधिः प्रति- प्रसवभिन्नो ऽपि अस्ति । यथा । घण्णां तु फर्मणामस्य वीणि फर्माणि जीविका । याजनाध्यापने चैव विशुद्धाश्च प्रतिग्रहः । इति । तथा प्रतिषमवरूपो ऽप्यस्ति । "क्रीतराजको ऽभोज्यान" इति। तथा प्रतिप्रसयो ऽप्यन्यनुशाविधिभिन्नो ऽप्यस्ति " ग" इति । अतस्तो पृथगुपाती । यद्यपि चोपसंहारविधिर्विशेष. विधिभेद एव । प्रतिप्रसयविधेरपि च सामान्यविधिविशेषविधिमे- दो सम्भवतस्तथापि भेदं बिना ऽपि सामान्यसम्भवातू गोयलीवर्द- न्यायेन पृथगुदेशः। एकादशयिधो ऽपि विधिदिविषः । क्रत्यर्थ' पुरुषार्थश्च । सत्र मात्वर्थः सामान्यविधिर्यथा “यवाहवनीये जुहोती"ति । पुरुषार्थ. सामान्यविधिर्यथा पुत्रकामेऐः। फत्वों विशेषविधिर्यथा “पदे जुहोती "ति। पुरुषायों विरोपविधिर्यथा “ यः कामयेत वीरो म आजायते- तिस चतुहोतारं जुहुयादि "ति । धीरपुत्रकामनायां हि चतुहोत. होमेन बाधात् पुषसामान्यफामत्येव पुत्रेष्टिः। प्रत्यर्थः प्रतिप्रसयविधिर्यथा " पूर्ण प्रपिष्टभाग इति । पुरु. पार्थः स यथा, ग्रहणे स्तके ऽपि श्राद्धाविधिः स्मातः। पुनः प्रतिप्रसवविधिः पञ्चविधः। लतार्थप्रतिप्रसवः । भूता- निपिप्रतिप्रसय. पर्युदस्त प्रतिप्रसवः नियमविधिना फलतो व्या- घर्तितं यत्तद्विषयः प्रतिप्रसवः। परिसंरयया व्यावर्तितं यत्तद्धि- पयश्चति। तपायो यथा पूषा प्रपिष्टमाग" इति ताीय: । दाथमिफ- पूषा प्रपिष्टमा- ·मीमांसायालप्रपाशे। "कृष्णलथरी घृते अपयती "ति । द्वितीयो यथोदाहृतः स्मातः ग्रहण सूतफ ऽपि थायिधिः । स्मार्तकर्मपरित्यागो राहोः रन्यन सूतफातिाराहोण्यत्र नि. मितं यस्मातफर्मथाद्धादि तस्य सूतफे परित्यागो न राहुनिमित्त- फस्मार्तस्यत्यर्थः। श्रीतो ऽपि "न हिंस्यारसर्वामूनानी"ति निषिद्धस्य प्रतिमसपो ऽपियोमीय पशुमालभंत ""पापव्यं श्वेतमालभेते"ति ।पर्युवस्तम- तिमसयो यथा भट्टसोमेश्वरमते "नप्रथमयो प्रवृज्यादि"त्यस्य प. युदासत्यात्तत्प्रतिप्रसयो "ऽग्निष्टोम प्रणती"ति । नियमविधिव्यावर्तितप्रतिमसो यथा । पृतैरेवार्विज्यं कर. ध्यमिति । भरणनियमे ऽनातव्यावृत्ती सत्यामपृतः सामिधेनारन्या. घेति होतुरवृतस्यापि प्रतिप्रसवः । परिसंख्याध्यावर्तितप्रतिप्रसयो यथा । दशमे पशोरेकहयि- मित्यत उचरे ऽधिफरणे हदयस्याने पतीत्यादौ परिसंप्यति यथासूत्रं भाष्यकृतो मतम् । मदृसोमेश्वरेण तु पशुसोमाधिकरणे तदधिकरणार्य एवं पर्णितः । एफादरा घे पशोरवदानानीति परि- संख्या । अतस्तयानान्तराणि यागे व्यापतितानीति तद्वारा वि. एकत्यपि शेपकार्ये व्यावर्तितान्यव तत्र "घ्यनेः स्विटतं यजती" त्यङ्गान्तरपु त्रयाणां प्रतिप्रसवः । प्रत्यर्थो ऽभ्यनुज्ञाविधिर्यया । यदि सोमाविमयी प्रतियिवदेत पृपतेनं परनाफाएडेनाचक्षाणं नाशयेयुः लकुटैन्तीत्येके, नित्ययदेके, धधं समामनन्तीत्यापस्तम्बसूत्रे । पुरुषायों यनुज्ञाविधियथा । फ्रीतराजको योज्यान इति। पुनरम्यनुज्ञाविधिाविधः। कुतोऽप्यव्यावृत्तं यत्तद्विपयः, कुतोऽपि ध्यावृत्तं यत्ततिपयश्च । तत्राद्यो यथा । पपणां तु कर्मणामस्य त्रीणि कर्माणि जीविका । याजनाध्यापने चैव विशुद्धाश्च प्रतिग्रहः ॥ इति । द्वितीयः पञ्चविधः। निपिद्धविषयः पर्युदस्तविपयो ऽनियमव्यावर्तितविषयः परि- सण्याव्यावर्तितविषय उपसंहारच्यावर्तितविषयथेति । तत्राघो द्विविधः सामान्यरूपो विशेषरूपश्च । माचो यपा मनूक्तो "न दीक्षितस्यान्नमनीयादिति निपिद्ध। जीवितात्ययमापनो यो नमत्ति यतस्ततः । आकाश इथ पड्डेन न स पापेन लिप्यते । इति। द्वितीयो यथा कोतराजको ऽभोज्यान इति । उभयोध ·प्रत्यक्षघिधिभेवः। प्रयोजनमल्पदोपत्वं निदोपत्वं चेत्युक्तं वार्तिफे। सामान्येनाभ्यनुज्ञानाद्विशेषश्च विशिष्यते । विशेपो ऽत्यन्तनिदोपः स्तोकदोपेतरक्रिया ॥ इति । एवं पर्युदस्ताभ्यनुज्ञाविधिरपि द्विविधः । सामान्य रूपो विशेषरूपश्च। सत्रायो यथा “न दीक्षितस्यानमश्नीयादि"त्यस्य पर्युदास- त्यपक्षे ऽग्नीषोमीये संस्थिते । यजमानस्य गृहे शितव्यमिति । द्वितीयो यया ऐतरेयवाह्मणे "अशितव्यं घपायां हुतायामि"- ति । उमयोश्च प्रयोजन बहल्पफलत्वं पर्युदासविधेरित्याह भट्ट सोमेश्वरः। नियमविधिव्यावर्तिताभ्यनुज्ञा यया । विप्रादेण्यार्जनोपाय- नियमापर्तिता क्षत्रियादिवृत्तिरापद्यभ्यनुज्ञायते । अजीयस्तु यथोन ब्राह्मणः स्वेन फर्मणा। जीवरक्षत्रियधणेति । परिसंख्याव्यावर्तित्ता यनुशाविधिः यथा " पञ्च पश्च नखा मध्या" इत्यनेन व्याघर्तितानां मार्जारादीनामभ्यनुशाविधिःप्रा- णात्ययस्यादि। उपसंहारव्याधर्तितविपयो भ्यनुशाविधिर्यया । "मषत्पूर्वो प्रामणो भिक्षेने"ति । सामान्यविधेरुपसंदारेण ब्राह्मणेषु चरे क्ष- मित्यनेन व्यायनितस्य क्षत्रियादेरभ्यनुशाविधिश्चातुर्वर्ण्य चरेद्भक्ष- मिति । मात्वर्थ उपसहारविधियथा "ग्नेयं चतुर्धा करोती"ति । पुरुपायः स यथा । ब्रह्महा द्वादशाब्दानीति सामान्य पूर्व- पोर्णयोर्वेदाध्यापिनं हत्येति विशेपे उपसहियते । पुनरप्युपसंहारो द्विविधः । उपसंहार्यस्योपसंहारविपये नियमत प्राप्तायनियमतः प्राप्तौ ति आद्योदारणान्युक्तान्येव द्विती- योदाहरणं तु "यजुर्युक्तं रथमवयवे ददाती"ति । दशमे हि मा. फाशययजुर्युक्तरथो ऽध्यध्वर्युभागस्य नियत्तंक इति पूर्वपक्ष कृत्या प्राकाशावपूर्वी विधीयमानी युक्तं यदध्वर्युमार्ग बाधेते इह तु सप्त- पशसप्तदराकानि प्राकृतदक्षिणायाधेन परस्परसहितान्येय दशि- जावेन विहितानि तत्र यजुर्युक्तस्थापि प्राप्तमच दानं स त्वब. यचे ऽस्यस्मै घा बातम्यः प्राप्तो ऽश्चर्याधुपसंड्रियते । इति सि- द्धान्तितम् । प्रत्ययों व्यवस्थाविधिर्यया "चार्चमी पौर्णमास्यामनूच्यते पृ. धन्यती समायास्यायामिति । "चतुर्होत्रापर्णिमासीममिमृत्पश्चदो- -- ·मीमांसापालप्रकाश। . आमावास्यामिति न पुरुषार्थो । व्यवसाधिधिया भयारे पावणेफोदिष्टव्यव- माविधिः। पुनव्यवस्थाविधिसिविधः । उमयमाप्तावनुभयमाप्तावस्यतर प्राप्ती वति। माधो यथा पानीधपत्योः। भाज्यमागक्रमे पागलिहा. बोभयप्रातः । द्वितीयो यपा । चतुहौंपञ्चहोतमात्रयोः तयोः प्रक रणेनाम्नानात् । यया या "यदनाय च प्रजापतये व साय जुहोति" सूर्यायच प्रजापतये प्रातरिति ग्रामणेन देवताविधिपक्षे प्रिसूर्ययोरप्राप्तः। सूतीयो यथा धाशिष्टानां नाराशेसो द्वितीयः प्रयाजस्तनून- पादन्येषामिति । मत हि विधिपाठक्रमात्तनूनपादेय द्वितीयः प्राप्तो न नाराशंसः । तथा यदि रचन्तरसामा सोमः स्यादन्दवायवामा. न प्रदान्यजीयापदि एहस्सामा शुकामानिति अनापि हि पाठत ऐ- न्द्रयाययामतेय प्रासा न शुकाप्रति पुनरपि व्यवस्थायाः जैविध्याद द्विविधा व्ययसाविधिःन्यायगभ्याव्यवस्था याचनिकी छ । तत्रापा पपोत्पवनावधातादेराज्योषधयोः । वाचनिकी तु व्यक्ला सप्तमा तेन सप्तविधस्तद्विधिः। देशतो व्यवस्था । कालतो व्ययसा | फर्मतोम्यवस्था। फलतो म्यवस्था । निमित्ततो व्यवस्पति। देरातो म्पयस्वा यथा धरणाप्रमासेषु उत्तरे विहारे पर्युरी हर्षीभ्यासादयति मारुती मंच प्रतिमसाता दक्षिास्मिमिति । स्मार्तमुदाहरणं पया। "गर्मदोत्तरभागे तु कर्तव्य सिंहयुक्तफे। “कुलीरे संस्थिते मानायुपाकुर्या दक्षिणे । इति इएस्पतिः। कालतो व्यवस्था यथा। पसन्ते माह्मणो मिनाति" "ग्रीमे राजन्य यदि पैश्यो ध्यादि "ति। स्मासंमुदाहरणं यया। विषा संध्या फर्गसनमसूत्र उदमुणः । कुर्यान्वपुरीपे च रात्रौ चैहिक्षणामुखः। ति । कसो वयवस्या यथा" पयोमतं ग्राह्मणस्प पवार ruar" s"मिसा पदयस्पति । तथा "माईगिर प्राणस्य " 6 " "घर्षासु रपकार भाद " ·" " प्रत्यक्षविधिमेदाः। प्रझ साम कुर्यापाथुरदमं राजन्यस्य रायोचाजीय वैश्यस्येति । तथा युवं हिसावपति" इति द्वयोर्यजमानयोः प्रतिपदं कुर्यादेते भस्. प्रमिन्दव रति यदुभ्यो यजमानेभ्य इति । संस्कार्यती व्यवस्था यथाज्योपधसानाय्यधर्माणाम् । स्मात तूदाहरणम्। "गर्भाष्टमे ऽन्दे फुर्वीत प्राणस्योपनायनम् । "गर्भादेकादशे राज्ञो गर्मातु द्वादशे विश इति । कर्मती व्यवस्था यथा। रथन्तरे प्रस्तूयमाने समीलयेद् पृहति समुदं मनसा ध्याये. दिति । स्मात्तोंदाहरणं तु गृहस्पतिः । इटिश्रादे फतुर्वक्षः सत्यो नान्दीमुझे पसुः । नैमित्तिके फालफामी फाम्ये तु धुरिलोचनी । पुरुरवावी चैव पार्वणे समुदाहतापित्यादि । मनुः । पिये स्वदितमित्येयं पाच्य गोष्ठे तु सुधुतम् ।। संपप्तमित्यभ्युदये देवे रोचितमिस्वपीति । फलतो ध्यपस्या यथा । "मृण्मयेन प्रतिष्ठाकामस्य प्रणयेत् ' "कांस्येन प्रहावर्चसफामयति"। स्मानॊदाहरणं तु । प्रदाय एव फलविशेषार्थमृग्यजुःसा- माध्ययनविधिः। निमित्ततो व्यवस्था यया "यदि रथन्तरसामा सोमः स्यादन्द्र- घायवामान्ग्रहान्गृहीयायदि वृहरमामा शुक्रामानि"ति । स्माता- पाहरणं तु। नृणामकृतचूडानामशुदिनशिफी स्मृता । निसचूटकानां तु प्रियवाछुद्धिरिप्यते ॥ इति मनु। तथान्यतरकोटिव्यवस्थाया कोट्यन्तरस्यार्थिको म्ययस्या भय- विसापि भायीयपया भावविपया चेति द्विविधा। तप्राधा यथा । “मागेयो पै ग्राह्मणो देवतया स सोमेनेश नीरोमीयो भयति " यदेवादः पौर्णमासं हायस्तत्तनुनियेपेचहि सउभयदेवतो भवतीत्यानीपोमीयपुरोहारोतसोमयागविपयस्येन प्ययसापिते धासदायो तसोमयागपुंघिषयत्वेन व्यवस्थिती भवति । पुर्षे पुरमायास्यायां घेदि फरोतीत्यमायास्मयां पदिष- रणे व्ययम्यापिते ऽधादविरभियाप्सनोचरं घेदिफरणं पौर्णमास्या ध्यपतितं भवति । तदिवमुदादरणदयं पथमे सियम् । तथापूमि- ·२० मीमांसायालप्रकाशे। पत्र पूर्वम् उरफा द्राक्षणस्यत्यनोचरम् । फत्वर्थः पर्युदासपिधिर्यया। यजतिषु ये यजामहं फरोति नानुयायिति" पुरपार्थः पर्युदासा यथा । मेक्षतोद्यन्तमादित्यमित्यादिः। पुनः पर्युदासर्विधिर्विविधः । पर्युदासस्य स्वातम्यारपरवि- शेपणत्याध। तपाये नेक्षतेत्येयांदाहायम् । द्वितीयस्तु द्विविधा पयु- पासस्योद्देश्यविशेषणत्याद्विधेयविशेषणत्यावा । तत्रोद्देश्ययिषण- रयेनानुयाचित्युदाहार्यम् । विधेयविशेषणवाद्यथा "नायं पृ. पीते न होतारं वृणीते " इति । पुनरपि पश्यमाणनिषेधषोडशत्य- पत्पर्युदासो ऽपि पोडशविधः । तथा हि । प्रकृती विरती अप्रतिविकृत्यात्मके च फर्मणि समानविधानः पर्युदासविधिर्नानुयाजेषु ये: यजामहमिति । भत्र धातिदेशिफद्वारा प्रतीक्षणात्सप्तदयो चै प्रजापतियो यो ऽन्वायन्त इत्यत्र धाफिकदुक्तस्य द्विरुक्तताम्यायापयास्य माम्यात् । एवं प्रकृतिगतारादुपफारिपर्युदासो विकृतिगतारादुपकारि. पर्युदासः । अप्रकृतिविरुत्यात्मकफर्मगतारादुपकारिपर्युदासः । भ. फतिगताइष्टार्थसन्निपातिपर्युवास. । प्रकृतिगतप्रतिपत्तिव्यतिरिक- सनिपातितार्थपर्युदासः । प्रकृतिगतप्रतिपत्तिपर्युदासः । विकृति. गतोपदिष्टस्य पूर्ववनिषिधस्य सन्निपातिन. पर्युदासानयः । विकृतिगतातिदिष्टस्य पूर्ववधिविधस्य सन्निपातिनः पर्यु- पासातयः। मप्रकृतिविकृत्यारमफकर्मगतोपदिएसनिपातिनः । पूर्पयनि- विधस्य पर्युदासानय इति द्वादश । पपामुदाहरणानि यथासम्भवं मृग्याणिमित्वों भावे विधि- यथा स्त्रिएकवायत्तनाशआज्यविधि "यां घे का विद्देवतामन्तरि तस्तस्या आवृश्चते आज्येनेता देवताः परिसंख्याय यजत"ति । तथा अग्न्यभाषे तु विप्रस्य पाणावेत्रोपपादयदिति । पुरुषार्थों विधिर्यथा। " सत्रायार्य विश्वजिता प. जेते "ति। साधारण्यविधिदिविधः विनियोगसाधारण्यविधिनुष्ठान- साधारण्यविधिोति । तत्राद्यो यथा ! " यदातिध्यायां धर्हिस्तदुपसदां तदनीयोमी- पस्ये"ति यथा धा यहिषो यहिधर्माणां च घेघा घेदिधर्माणां च वि- ·प्रत्यक्षविधिभेदाः। धिरङ्गप्रधानसाधारणः। द्वितीयो यथा । उपदेशेनाग्नीपोमीये ऽतिदेशेन च सवाया- नुपन्ध्ययोरङ्गभूतस्य यूपस्यानुष्ठानसाधारण्यार्थो दीक्षासु यूपं छिन- तात्यपकर्षविधिरिति। उत्कर्षविधिर्यथा ! आग्निमारुतादूयमनुयाजैश्चरन्ति” "स एप श्रीपयतथ्ये ऽहन द्विदेवत्यः पशुरालभ्यत" इत्यग्नीपोमीयस्य क. पसन्निधावुत्पन्नस्योत्कर्पविधिः। (१) साधारण्यविधिव्यतिरिको ऽपि यथा “तिष्ठन्तं पशुं प्र- पजन्ती"ति । पुनरपि सामान्यादिपिध्येकादशकं यथा सम्भयं द्विविधम् । हटामयार्थ च । तपादृष्यार्थी सामान्यविशेषविधी यथा उदाहतायेवाहवनीयपदविधी । दृष्टार्थी तु सोमफलचमतविधी। प्रतिप्रसपविधिस्तूदा द्विविधो ऽन्यदृष्टार्थ एव । ष्टार्थस्तु प्रति- प्रसयविधिर्यथा " पशु सम्पयती "ति । मभ्यनुशाविधिस्तु सों ऽपि पार्थ एव न त्वदृष्टार्थो ऽपीति । उपसंहारविधिस्तु पूर्वोक्तः त्वों पयार्थः । पुरुषार्थस्तु पूर्वोक्तो दृष्यार्थः । व्यवस्था- विधिस्तु प्रागुक्तः सो ऽप्यदृष्टार्य एव । यद्यपि वाघ्रीवृधन्यत्यो राज्यभागदेवताभूनाग्निसोमप्रकाशनार्थत्यादृधार्थतैय तथापि तु- ल्यायोयुगलयोव्यवस्थाविधिरदृष्टार्थ एव । Terयो व्यवस्थाविधिर्यथा भार्पसंख्यशियाख्ययायाविधि- स्तसंख्यार्पयुक्तगोत्रज्ञानरूपदार्थ इत्युक्त स्मृत्यधिकरणन्यायसु- पर्युदासायधिस्तु मागुक्तो द्विविधो ऽपि पुरुषायः अदृष्टार्थ पप । इटाधस्तु पर्युदासो " यजतिपु येयजामह फरोति नानुया. यि "ति । अत च यद्यप्यनूयाजव्यतिरिक्तंग्वित्यं शो मटार्थस्तथा. विविधययेयजामहारो यागप्रकाशफयन इटार्थत्वात्पर्युदासविधि- धार्थ इत्युच्यते । गमावपिधिस्तु पूर्वोदाहतयोमध्ये प्रत्यर्थों यः साः पुरुषार्थस्यदृष्टार्थ । पुनरपि सामाम्यादिषिध्येकादश जातिध्यगुगाफियाविषयस्येन यथासम्भवं चतुर्धा । जात्यादिषि- पयस्यमपि उद्देश्योग विधेयांशे उभयांगे चेति जात्यादिविषय. मपि वियफादशकं प्रत्येक निषिधमिति द्वात्रिंशदुतरं शतम्भे- पा मयन्ति । एणमुदाहरणान्यन्येप्याणि प्रन्धगौरवास्तु न प्रदर्शितानि । (Ourifier पु.। पायामा ·૨૨ मीमांसापालप्रफाशे। पुनरप्यरविधी विधिर्धालमानविधिः सगुणधात्यविधिः कि चियुद्दिश्य धात्वर्थविधिस्तद्वय विशिष्टधात्वर्यविधिर्धास्याँदेश- मान्यविधिधात्यर्थे ऽन्ययोः सम्बन्धविधिर्धात्यर्थानुरतोन प्रत्ययेना. न्ययोः सम्बन्धविधिर्मुक्त्वा धात्यर्थमन्ययारे सम्बन्धविधिति । अथ दूषणभूपर्ण द्वितीयाध्यायार्थप्रस्ताये यक्ष्यने । पुनरपि विविधो विधिरपूर्वविधिनियमविधिः परिसण्या- विधिध। विविधो ऽप्यसौ चतुर्विधः । जातिविधिदंव्यविधिगुणाधिः क्रियाविधिध। तत्र जातेरपूर्वविधिर्यथा “ खादिरं वीर्यकामस्य यूर्ण कु- ते "ति । द्रव्यापूर्वविधियंया " गोदोहनेन पशुफामस्य प्रणयदि "ति गोदोहनशब्दस्य यौगिकत्वेन द्रव्यवाचित्यात । गुणस्यापूर्वविधियंया “यदि कामयेत वर्गुफ. पर्जन्यः स्यानीचः सदो मिनुयादि "ति। क्रियापूर्वविधिर्यथा "ग्निहोत्रं जुहोती"ति । देवतावि- घिमिाधिकरणीभूताहवनीयादिविधिधापूर्वविधांयवान्तर्भूतः ।दे- पताया यागसिध्याददार्थ(न्य पि विध्यकप्रमाणत्वात् । माह- घनीयादेरप्यधिफरणत्वेन दृष्टार्थये ऽपि हामधिधिनानाक्षिप्तत्वे- माहात्वस्याधाराग्निहोत्राधिकरणबार्तिक उक्तत्वात् । मतो उहष्टार्थत्यं नियमविधिलक्षणं दीक्षितोकमज्ञानमूलमेव । तदेव विविधो ऽपूर्वविधिः पुन सिद्धी इटार्थः अदृष्टार्थश्च । देवतावि. धिरपि तद्धितचतुर्थीमन्त्रवर्णद्वितीयार्थवादभेदात्पञ्चविधः। तत्रान्ये स्फुटाः । आर्यवादिको ऽथवादभेदेपु वक्ष्यते । अध्य पनयिधिरप्यपूर्वविधियार्थश्च । न ह्ययं नियमः स ह्यर्थज्ञानस्वरूपे पा स्याकत्यपूर्वे था। नाद्य. न ह्यध्ययनेनेवार्थशानामिति नियमासम्भवी उपायान्त. रेणापि तदर्शनात् ।न द्वितीयः । अनारख्याधीतत्वन फत्वपूर्वानुप- लिते: । अव्यभिचारिद्वारेण हि तूपस्थिति. स्यान्न चान तदस्ति भावे घा पर्णतादिवाकत्वगत्यापत्तिः । मत पवाध्ययने नियमापूर्व नास्ति शूद्रव्यावश्या तु फलतो नियमव्यवहार इत्येतत्सर्व न्यायरत्न- मालायामुक्तम्। पुनरप्यपूर्वविधिविविधः । त्वधः पुरुषार्यश्च । तपायो य. (१)पय पा.पु.मा.

·प्रत्यक्षाविधिमेदाः। था "समिधो यजती त्यादिः। द्वितीयो यथा “ऽग्निहोत्रं जुहोती"त्यादिरिति नियमविधिस्तु त्रिविधः । प्रतिनिधिनियमः प्रतिपत्तिविधित्तबुभयन्यतिरिक्तश्चेति । प्रतिनिधिनियमो ऽपि तावदपूर्वविधिवदेव जातिव्यगुणकियाविष. यत्वेन चतुर्विधः । तत्र जानिप्रतिनिधिनियमो यथा पूतीकविधिः । द्रव्यप्रतिनिधिनियमो यथा पष्ठे"यदि सताय दीक्षिताना प्रमीयेत यो ऽस्य नेदिष्ठः स्यात्तं तस्य स्थाने दीक्षयित्वेति” । नेदिष्ठशब्दस्य युवालप- पोः कनन्यतरस्यामिति युपशब्दादेशनेदविधानाद्यौगिकत्वेन द्रव्य. धाचित्वात् । “यधुपारतः पशुः पलायेतान्यं तवणे तव्यसमिति तु फातीयं, न द्रब्यस्य गुणस्य वा प्रतिनिधिनियमः । यदा ये पशोर्द- म्ताः पुनर्जायन्ते अथ स मेध्यो भवतीति ऽवयोवस्थाविशेषावच्छिन्नस्य कृष्णासारङ्गो ऽग्नीपीमीय इत्यादिगुणयोगनश्च मुख्यद्रव्यस्य प्रधा- नन प्रयुक्तत्याद्रीविनाश व ग्रीहान्तराणाम् । गुणप्रतिनिधिनियमो यथा पातीयानां कृष्णसारङ्गामा लो- हितसारगविधिरग्नीपोमीये पशो "यदि कृष्णसारङ्ग न विन्देदयो भपि लोहितसारङ्गः स्यादि"ति शतपथात । फियातिनिधिनियमो यथा ऽऽपस्तम्बः "यदि यजमान प्रस- प्रजापतेर्विमान्नामलोक इतिचायां यजमानमागमवधाय समिष्ट- पशुपा सह जुहुयादिति । अत्र होमः प्रक्षेपमात्रं देवताभावात् । त- थाहितानिपात्रप्रतिपत्तेईक्षिणे हस्ते जुहमासादयतीत्याधायाः प्रति- निधिः पतितादिताग्निपाप्यन्या स्मयने । पात्राणि तु दहेदग्नी यजमाने पृथा मृत इति । तथा द्विजाभाचे श्राद्धानमोजनस्य प्रतिनिधिः स्मयते । दमा- दीदेयल। निधाय या दर्मयटूनासनपु समाहितः। मेषानुपसंयुक्त विधान प्रतिपादयेत् ॥ निर्दिश्याप्यनमुत्य यत्र पात्रं ततो गतिः । पात्राभाये क्षिपदम्नी गये दद्यादथाप्सु चेति ॥ प्रतिनिधिनियमः सर्यः प्रत्यर्थ एव न पुस्पार्थो ऽपीति मदि- घियः। तथा प्रतिनिधिनियमः सर्यो ऽपि दृष्टार्थ एव नाष्टार्थोऽपीति मद्वियित्रिविधी धेति । प्रतिपत्तिविधिस्तु झियायिधिरेय नजा- सिद्रव्यगुणविधिरिति न चतुर्विधः । मथा प्रतिपत्तिविधियोदेश्यफ पय न जातिगुणमियोद्देश्य- कति नोदेश्यचातुर्विध्यादपि चतुर्विधः। पुनश्च प्रतिपसिःमत्य- ।

·२५ मीमांसायालग्रफाशे। पन पुरुषार्थति न द्विविधस्तद्विधि । पुनरपि प्रतिपत्तिपिडिष्टायों उहाटाणभयाश्च नाहण्मानाथों ऽपीति न विविध । नप्राधी यया "चात्वाले कृष्णविपाणा प्रास्यती"त्यादि । द्वितीया यया विष्ट द्विधिरिति । पुनश्च द्विविधा प्रतिपत्ति साक्षाद्विनियुक्त प्रतिपाद्यविषया साक्षादिनियुक्तोपादानानुपरसिद- प्रतिपाद्यविषया च । तत्राघोदाहलय । हिताया यथा । प्रविध्यतीति । प्रतिनिधिप्रतिपत्तिानिय मव्यतिरिना ऽपि नियमविधि प्रतिनिधिविधियजात्यादिविषयत्वन तायचतुर्विध । तत्र जातनियमविधियथा क्रययाक्प गति । गो- पदवदेव हि प्रयवाक्यमार त्यधिकरणवात्तिये अद्रव्यशब्दत्यादि ति सूत्रे ऽनन्यथासिद्धग्रन्थे उदाहनम् । द्रव्यस्य नियमवि. घियथैफहायन्यात । गुणस्य यथारुणयेति । क्रियाया यया मोही- नपहन्तीति। साय प्रतिनिधिप्रतिपतिविधिव्यतिरिको नियमविधि पु. नदिविध प्रत्यक्ष पुरुषार्थश्च । अनन्तरादाहतश्चतुर्विध मत्वर्य । पुरुषाया यया । तो भायामुपेयादिति प्रामुसा नानि भुशीतेति च । पन सा 54 नियमावधिस्त्रिविध । टाथों हटाया घाटामपाधश्च । तत्र परुपात्रियानियमो नमित्तिक सवा स्वृती भायीमुपयादित्यादि टाटाभयार्थ । इद्द हि प्रयाजफत्वन तादध्यमुच्यते नियमादृष्टस्याप्रयोजक- स्यादयघातादडप्टार्थत्वात् प्राङ्मुखत्वादरपि भोजननिरपक्षणादृष्ट- माप्रणाप्रयुक्तरवघातपदृष्टाधतेध । गमन तु भायांसुखानिच्छारपि मुखाद ऋती निामत्त अदृष्टाथ प्रयुक्त एव विधि । सुखेच्छु मति तूदास्त इति पटाहटाभयाथा ऽयम् । फेलारमार्थस्तु नियमविधियथा प्रती चैपलिपफ्यावृहद्र- थन्तरपृष्ठयारदृष्टार्थयोरन्यतरस्य चिद्विकृती नियम थूयते इति। अपूर्वनियमविधिश परिसख्याविधेरपि जात्यादिविषयाण्युदाहर- जान मृग्यागि। पुन परिसण्याविधिविध । शपिपरिसरयाशपपरिसण्या च आद्या यथा “इमामगृणाग्नि'ति। द्वितीया यथा गृहमधाये पञ्चम पक्ष । यत्तु भट्टसोमश्वरेण पशुसोमाधिकरण शपपरिसरयादाहरणमुक्तम् न्यायात्सर्वधयवा- सायप्येकादयव पशोरवदानानीत्यस्यानन्यप्रयाजनवादवयवान्तरप- ·. प्रत्यक्षविधिमेदाः। २५ रिसंख्यार्थत्वाभ्युपगमेन दाशमिका सिद्धान्त इति । तदेतदस्माभि- पंशमे पशोरेफहविष्टमित्यतोऽप्रिमे ऽधिकरणे दूषितम् । मिश्रा हि तत्रास्य द्विविधतीति संख्याविधिनकयाफ्यता. मेवाहुः । यदि परं हृदयादिवाफ्यानामेवेमामगृभ्याग्निति पत्फल- तः परिसंख्यात्वं तमत्यभाप्यदुक्तं परम् । तदपि विरासने ऽपि - शुप्रत्यभिज्ञानादृदयादिवाफ्याभावे पशोरेव मध्यानपूर्वार्धाय सकद- पदानं प्राप्नुयानावयवैश्य इति निरस्तम् । यत्तु तत्र मिथैः पयोर्विशसनेन साधनत्यायोगात्साययो. यो चदानप्रसक्तिरुका सा 55पातत पवेत्ययुक्त तत्रया तबुकमा- कृत्यधिकरणवार्तिके पश्यादिचपनीताङ्गेपु विशेषयुद्धयमाघारसामा- म्यरूपैच पियसनादिविशिष्टा घुद्धिईटेति । पुनः परिसंख्या द्विविधा शाब्दी आर्थी च । तत्राचा निपे- धरूपैवेति महसोमेश्वरः । पवकारेण शाब्दीपरिसंख्येति मिथाः । पया "श्रीणि हचे यशस्योदराणि गायत्री प्रदत्यनुष्टुपच मन्त्र बेगावपनत्यत एवौद्धपन्ती"ति । आर्थी तु द्विविधा प्राप्तपरिसंपया या त्रिदोषा, अमाप्तपरिसं. एयाच या तद्धीना सा च फलतः परिसंण्यति गीयते । तत्राचाया भाष्यपालिफोकं सिद्धान्ते उदाहरणं मास्त्येव । पूर्वपक्षे तु गृहमे- धीये परमे पक्षे ऽस्ति । भाष्यकारान्तरमते तु सिद्धान्ते ऽपिक चि- पङ्गीकृता। यथा दशमे ऽङ्गिरसा हिराथुतं "सागसं पूर्वे ऽहन्साम मयति पोडश्युत्तर" इति । तद्विरात्रोत्तमाहानामतिरायसंप्यत्वाल- शत्पतिराप्रत पोडशिविफल्प प्रा उत्तरेऽहन्धिरात्रस्य गृयतइतिचा. फ्यान्तरेणानारध्याधीतेन नियतपोडशीत्युत्तर इत्यनेनानिरसा वि. राध पय परिसंख्यायते तेन द्विरापान्तरे विकल्प इति मायफारा- स्तरोक्तः सिदान्तः । शपरस्यामिभिस्तु परिसंप्या मागीता घिदोपत्वात् । घेणा- जसविधेस्त्यर्पयादपोडप्युत्तर पतीत्यीयसमिति । सप्तदशस्थित इस्यपिन प्रामपरिसंख्या। यद्यपि न या परिसंख्यानादिति (२०३॥ पा.सू. ३३ ।) सूत्ररता तल परिसंख्यात्यमेयोकं मान्यता घ तथय प्याख्यातम् । तथापिधात्तिकमताधिकरणान्ते सप्तदशथुते- उपसंहारार्थतयोक्ता । तदेडपपादितमस्माभिः शानदीपिकामकारों। तस्मात्प्राप्तपरिसंप्योदाहरणं स्मार्चमेय "पश पचनसा म- पा" इति । ममाप्तपरिसंण्योदाहरणं विमामगृभानिष । ४ ·२६ मीमांसापालप्रकाशे। पुनः परिसंख्या द्विविधा प्रत्यर्थी पुरुषार्या च । पूर्वोकानि श्री. ताम्याचोदाहरणानि । द्वितीयोदाहरणं तु स्मार्तमेव "पश्च पवनषा भस्या" इति । पुनः परिसण्या द्विविधा दृष्टार्था अदृष्टार्था च । ततरनि- यशः सर्वप्राप्यहष्टार्थ एव । विधेयांशस्तु फ चिदृष्टार्थः । क चिः पार्थः भाचो यथा इमामगृभ्णन्पश्च पञ्चनखा मक्ष्याः प्रीणि हये यक्षस्योदराणोति । मन्धमक्षणावापाडापानां हष्टार्थत्वात् । अदृष्टार्थोदाहरण तु गृहमेधीये "पश्चमे पक्षे "इति । पुनरपि परिसंख्या द्विविधा नियमतस्तत्र चान्यत्र च प्रासावनियमतस्तत्र चान्यत्रच प्राप्तीचेति । तत्राद्योदाहरणमिमामगृश्णन्नित्यादिधीतम्। द्वितीयोदाहरणं तु स्मार्त पञ्च पञ्चनखा भक्ष्या इतिापुनरपि विधिनवार्यधः । अध्याहारण विपरिणामेन व्यवहितकल्पनया व्य. घधारणकल्पनया गुणकल्पनया ऽनुपरेण यदिशब्दपरित्यागेन रू- च्यध्याहारेण हेतुहेतुमतोर्लिडिति तत्राद्याः पन्चार्थवादाधिकरण- पूर्यपक्ष आशङ्कामिपेण भाष्यपवोक्ताः। भयोच्यत अध्याहारेण चा विपरिणामेन धा व्यवहित- कल्पनया घा व्यवधारणकल्पनया या गुणकल्पनया या फश्चिदर्थः कल्पयिष्यतइति । अनुपङ्गस्त्यनुपङ्गाधिकरणे (अ० २।पा०१० १६) सिद्ध । यदिशब्दपरित्यागादयस्तु प्रयो रयन्तराधिकरण- पूर्वपक्षे ऽपयधिकरणसिद्धान्तोपयोगितया भाग्ये वार्तिके ( म० २ पा० ३ । अ०२) चोला । यदिरादपरित्यागो रुच्यध्या- हारकल्पनाव्यवधानेन संबन्धो हेतुहेतुमतोश्च लिडिति । अन्न व्य- धानेन सम्बन्ध पूर्वोक्ताव्यवहितकल्पनैव । यदिशब्दश्च यच्छब्दा- देरप्युपलक्षणमिति नवैव भेदाः । तत्राघचतुष्टयलक्षणार्थः प्राची साधश्लोकः । अध्याहारो ऽश्रुताक्षेपो व्यत्यासो व्यवधिः पदैः। मनो विपरिणामो ऽसौ प्रकृतिप्रत्ययान्यथा ॥ घाश्यान्यधात्वकरणं व्यवधारणकल्पनेति । तत्राध्याहारोदाहरणं, यथा विश्वजिता यजेतेति । अन हि चतुर्थे स्वर्गकामपदाध्याहार उक्त । व्यवहितकल्पना यथा रात्रिसत्राधिकरणे प्रतितिष्ठन्ति हवा य एतारात्रीरूपयन्तीत्यत्र ये प्रतितिष्ठन्ति ते पता रात्रीरुपयन्तीत्यन्ययकल्पनादुका । विपरित णामस्याप्येतदुदाहरणं प्रतितिष्ठासन्ति उपेयुरिति विपरिणामोतो। व्ययधारणकल्पना यथा वेदोपक्रमे "उच्चचा क्रियत" इत्यत्री- ·घा पैश्य प्रत्यक्षविधिमेदाः। पसंहारे घेदविषयत्वकल्पनाद्वाफ्यपादाघे उक्ता । तथाश्वप्रतिग्रहे- ध्यधिकरणे दानविपयोपक्रमवलेन यावतो ऽश्वान्प्रतिगृहीयादित्यु- पसंहारस्य प्रतिमाइयेदिति दानविषयत्वकल्पनोक्ता निन्याचे व्य- घधारणकल्पनोदाहरण गुणकल्पनवास्ति द्वितीय प्रतिप्रत्ययान्य- तरस्यान्यथात्वाद्विपरिणाम पवेति को भेदो व्यवधारणकल्पनायाः यदपि तलक्षणं वाक्यान्यथात्यफरणमिति तदपि वाक्यार्थस्थान्यथा- स्वफरणेन तश्च प्रतितिष्ठन्तीति चिपरिणामोदाहरणे ऽप्यविशिष्टम् । यदिविपरिणामन्यावृत्त्य चाफ्येनेकवाक्यतापनेनोपक्रमेणान्ययावं व्यवधारणफल्पनालक्षणम् । प्रतितिष्ठन्तीति विपरिणामे तु वर्तमान- त्वयाधायुपेयुरिति चानिमफलापेक्षिविधेयकवाक्यत्वादेव चान्यथा- त्यंन फेन चिदुपक्रमेणेत्युच्यते । तदपि न । फलचमसवाक्ये दि यदि राजन्य घा याजयेदि" त्युपक्रमात्तमस्मै भक्षं प्रयच्छदित्युपसंहारे तेन यजेतेति पाल्पनानाध्ये च सपा व्यवधारणकल्पनेन्युक्तिनिर्विवादा व्यवधारणफल्पना । धार्तिके तु तदधिकरणान्त पतेन पूतीफानभि- पुणुयादित्यादीनि व्यारयातानीत्युक्तर्यदि सोमं न विन्दत पूतीकान- भिपुणुयादित्यस्याप्युदाहरणतोक्ता तन यागोपक्रमामाघादण्यामिः स्यात् उच्यते । यदि सामं न विन्देतेत्युपप्रमादेव तत्रापि पूतीफानां यागसा- धनता फलप्यते । यागसाधनीभूतः सोमो यदि न लभ्यतेत्युक्ते हि इदमवगम्यते । किं चिदन यागसाधनं विधिसितमग्रे ऽस्तीति । अ- न्यथा सोमालामाक्तिरनफैिय स्यादिति । गुणकल्पना यथा “ए. हीरापदधाति प्राणभृत उपदधाती"ति । पूर्वमाराठिलिगा अन्युक्त रत्राप्राणभृच्छब्दोपेता अपि मन्या गोण्या पृत्योक्ता विधीयन्ते इति । तथा "प्येनचितं चिन्धीत स्वर्गफाम" इति मनचयनार्थित. य. मसाइयं गुणः फलाय विधीयते । अत्र हि कर्मणि हन' इत्यत उपप- दा फर्मणीत्यनुवर्तमाने 'कर्मण्यग्न्याण्यायामिति फर्मणि फिविधेः श्येन चीयमानमिति प्रतीतेः सामानाधिकारण्योपपत्य श्यनसरशमि- ति गोण्या फलप्यते । पुरुषार्योदाहरणं त्येतत् । मनुषण घिधिस्तु विविधः पुरस्तादनु परस्तादनु। पध। तापी यथा “यदि माह्मणो एजेत यास्पायं मध्ये निधाया- पुतिमावात दुरया समभिधारयेदि रामन्य पेन्द्र यदि पश्योपैश्य पमि" त्या ऐवं पश्यद्यमित्यतः परं मध्य निधायस्यायनुपज्यते ।

·२८ मीमांसापालप्रकाशे। नयुक्तमनेटवधिकरणयार्सिफे । राजन्यस्यापि प्राणवैश्य- पदेय फर्मान्तरण प्रयोगान्तरण था मम्यन्ध इत्युक्त्वा एवं चत- स्थापि मध्यनिधानवाक्यं तन्प्रप्रयोगे सत्युपपद्यताति। परस्तादनुपद्रो यथा । "अथैप ज्योतिरथैप विश्वज्योतिस्थर सर्यज्योतिरेतेन सहस्रदक्षिणेन यजेते" त्यत्र एतेनेत्यादिपूर्वयाक्य प्रये ऽनुपज्यते । यदि शब्दपरित्यागेन विधिस्तु यद्यपि,घार्तिके यदि ब्राह्मणो यजेतेत्यत्र उत्तरपक्षोत्थापनाय पूर्यापरितोपनिषेण दू- पितः परित्यागाद्वरमध्याहृत्य पुरणमिति मत्वा । थप पा यदि पंचेतति दर्शयतीति अन्धेन तथापि यदिशब्द- समानार्थफयच्छब्दपरित्यागोदाहरणं यदानेयो ऽटाफपाल इत्याय यदिशब्दपरित्यागस्थाने ऽभिपिच्योदाहार्यम्।यद्वारुध्यध्याक्षारसम्भवे यदि शब्दपरित्यागोन युक्तः व्यवधानेन सम्यन्धसम्मा रुच्यध्याहा. रोऽध्ययुक्त हेतुहेतुमल्लिङ्सम्म व्ययधानेन सम्बन्धो ऽययुक्त इति चार्तिके उक्तम् । अतो यत्र रुच्यध्याद्दारव्यवहित कल्पनाहेतुम. ल्लिङ्कल्पनरूपपक्षत्रयं न सम्मवति तद्यदिशब्दपरित्यागे उदाहार्यम् । यथा “यद्यातुरः स्यान्मनसा घाचा घा संन्यसेदिति। अत्र हि यदि रोचेत रथन्तरसामा सोमः स्यादितिवपदि रोचेत आतुरः स्यादि- ति रच्यध्याहारो न सम्भवत्यातुरताया अविधेयत्वात् । एव व्यव- धानेन सम्बन्धो न सम्भवति। स हि गृहीयादिति लिङ: 'कामप्रवेद. ने फश्चितीत्यङ्गीकृत्य यचैन्द्रयायवाग्रान्ग्रहीतुमिच्छेद्रयन्तरसामा सोमः स्यात्कार्य इतियद्यदि मनसा घाचा पासन्यसितुमिच्छेदातुरः स्यादिति करप्येत । न चैतत्सम्भवति आतुरताया अविधेयत्यादेव एवं यधातुर स्यादित्यत्र हेतुहेतुमतोर्लिङिति पक्षो ऽपि न सम्भवति । पेन्द्रवाय. पाप्रान्ग्रहान्गृहीयादिति हेतुमल्लिपक्षे हि ग्रहणकपफलस्य हेतुः रथन्तरसामा सोम. कार्य इति धदिह मनसा याचा घासंन्यस्येदिति हेतुमल्लिपक्षे सन्यासरूपफलस्य हेतुरातुरः कार्य इत्यर्थो घाच्यः । म चैतत्सम्भवति । भातुरताया अविधेयत्वादेय । न च हेतुलिङ्सम्भवः । तदा हि रथन्तरसामा सोमः स्पा. दिति हेतो लिङ् प्रहान्गृह्णीयादिति विधावेव । ततश्च स्यन्तरसाम- सोमहेतुफ महाप्रत्वं कार्यमितियदिह यघातुरः स्यादिति लिङ्ग हेती सन्यस्येदिति विधौ ततश्चातुरताहेतुफः सन्यासः कार्य त्यों बायः । म पासी सम्मपति सोमयागस्य शिपिस्यास्प्रयोजफरवा.

·प्रत्यक्षविधिभेदाः। व्यं हेतुत्वं सम्भवति न त्वातुरताया अरोपित्वादनिमित्तत्याश्च । त- स्मादातुरवाक्ये रुध्यध्याहारव्यवधानसम्बन्धहेतुहेतुमल्लिपक्षा- णामसम्भवादातुरवाक्यं यदि शब्दपरित्यागस्यैवासड्डीर्णमुदाहरणा- मिति। रुच्यध्याहारपक्षस्तु यद्यपि वार्तिके यदि प्राहाणां यजतेत्यत्र उत्तरपक्षोत्थापनाय पूर्वापरितोपव्याजेन दूषितः । अध्याहारादपि स्वपदवृत्तिरेय व्ययहितकल्पनया लघीयसी धर्ममानयाधादिति अन्धेन तथापि यत्र लिदयाभावादयत्ययेन सम्यन्धस्य कामप्रवेदने च गृहणीयादिति लिङिच्छां प्रत्यापयती- ति यातिकोक्ततृतीयपक्षस्य हेतुहेतुमतोर्लिडिति चतुर्थपक्षस्य चा- सम्भवस्तन रुच्यध्याहार सम्भवत्येव । ताहशमुदाहरणं मृग्यम् । व्यवहितकल्पनापक्षो ऽपि यद्यपि यदि ब्राहाणो यजेतत्यन पातिकता हेतुहेतुमतोर्लिङिति पक्षसम्म निराशनः 1 विनय ध्य. घहितफल्पनयाप्पय पक्षो भवायलयत्तर इति मन्यानो तुहेतुम- तोलिडिरयुपन्यस्यतीति अन्धेन तथापि यत्र हेतुहेतुमतोर्लिडित्यस्य विषयो नास्ति प्रतितिष्ठन्ति हवा य पता रात्रीरुपयन्तीति लट्मयो- गाचव्यवहितकल्पनोदाहरणं सम्भवतीत्यत. पूर्वमुदाहृतम् । हेतु हेतुमतोलिडित्यसोदाहरण तु यदि ब्राह्मणो यजेतेत्यायव । तम हेतुः फारणं हेनुमान्फलम् । तत्रापि विधाद्वयं प्राह्मणों यजतेति तो लिङ् ममिधारयदिति विधायेय । तेनायमर्थःग्राह्मणफ. ईकयागहेतु मध्यनिधानपूर्वकमाभिधारणं फायमिति । न चामि- पमाणो यागो हेतुत् प्रतिपचत इस्पोनिहितो भयतीति । अथ धा हेतुमत्यभिधारयेदिति लिङ् ग्राह्मणो यजेतेति विधायेध । अनुक्कम. पिच यागस्य हेतुस्वं हेतुमदाक्षेपारसंनिधेश्च माविष्यति । तत्रापम- यः । मध्यनिधानपूर्वकहोमपूर्वकाभिधारणरूपफलहेतुभूतो ब्राह्मण. फको यागः कार्य इति । प्रतिषेधो ऽपि विषिधः। प्रत्यक्षः फलम्य । प्रत्यक्षो ऽय. मेधा यक्ष्यते। कल्भ्यो ऽपि सप्तधा स्मृतिकल्यः माचारकल्प्यनिषेधफ- सध्या मयादकल्प्यः मन्प्रकल्प्यः प्रायश्चित्तकल्प्यो दण्डकल्प्य। सत्र स्मृतिफाप्यो यथा। सगोत्रा म परिणयेत्पादिः॥ माचारफल्स्यो यथा दरियासरपरिमाणिते पाले पारणा- निरोधः ।

·३० मीमांमायालयाशे। निषेधकरप्यो यथा विशिष्टनिषधादिशेषणनिषेध । अर्थवादकल्प्या विविध स्वतन्त्रार्थवादफरप्या दिव्यन्तर- शेपार्थवादकल्प्यश्च । आद्यो ऽपि द्विायध दापार्थवादकल्प्य सि वरफीतनार्थवादक प्यश्च । आद्या यथा स्मान । मिथ्याभिएसन दापो द्वि समो भूतनादिन । मिथ्यामिरास्तदोषश्च समादत्त मृपा पदनिति ।। द्वितीयो यथा नहात्रप्रकरण तस्मा “द्वत्स जात दशरात्रीनं त्रुह न्ती"ति । जान याममनु लक्ष्यीय तदनन्तरन्तर “दशरात्र गान दो. हो"नि सिद्धचकीतनान्यथानुपपत्या निग्ध फ्ल्प्यत । " यहाग्ने यो ऽप्टाफपालो ऽमागास्याया पौर्णमास्या चाच्युता भवतीति वि. धिवदिनि। विध्यन्तररोधार्थवादकल्प्यो यया तस्मादारण्यमेवारनीया- "दिति विधिशपेण न या पत मापान्हविग्रह नीत्यनेन मापनिषेध क रूप्यत "उपरि हि देवेभ्यो धारयनी"ति विधियदिति । मन्त्रफलाया ऽपि निषेधो विधिवद्विधा मन्त्रगतस्यैव मयुक पर्तमानापदेशस्य निषेधत्वकल्पनात् निपध्रयुक्त वाक्यान्तरकल्पना- च । आद्योदाहरण मृग्यम | द्वितीयो यथा "माधमन्न विन्दते अप्रचेता" इति । प्रायश्चित्तकल्प्यो यथा । तदाहुर्य माहितानियदि सूतफान प्राश्नीयारका तत्र प्रायश्चित्तिरिति सो ऽप्रय तन्तुमते इटाफपाल पुरोडाश निपेदि' ति। दण्डफल्प्यो यथा कर्मप्रदीपे । यजनीये हि मोमश्चद्वारण्या दिशि दृश्यते । तत्र व्याहृतिभिर्तुत्वा दण्ड दद्याद् द्विजातये॥ इति नेय दक्षिणा मुत्विगमानात् । अत्र च पूर्वदिन चाधा- ने दण्डविधिरेव करप्य तन तु निषध करप्यतइति । स्मृत्यादिकल्प्या ऽपि निपधा यथासम्भव जातिव्यत्तिगुणफ्रि- पाविषयत्वेन चतुर्थिध । तत्रायो यथा धाद्ध चणकादिनिषेध । मरीचि । कुरत्याश्चणका भ्राद्धे न देयाश्चैव कोद्रवा इति । व्यक्तिनिषधो यथा धारपव रोग्यादिनिषेध याज्ञवलक्य । रोगी हीलानिरिकाद्ग काय फोनचलति । रोयादिशब्दस्य यौगिकत्वात् ।

·प्रत्यक्षाविधिभेदाः। गुणनिषेधो यथा मरीचिः। फटुकानि च सर्वाणि घिरसानि तथैव चति । क्रियानिषेधो यथा वृद्धमनुः । ऋतुकाले नियुक्तो वा नैव गच्छत्रियं क चिदिति । पुनः स्माचादिनिपेधा द्विविधः कवयः पुरुषार्थश्च । तत्रायो यथा उक्त एघ चतुर्विधः । पुरुषार्थो ऽपि जातिद्रव्यगुणक्रियानिषेधभेदेन चतुर्विधः। तन्त्र पुरुषार्थों जातिनिपेधो यथा मसूरादिनिषेधः। यथा हि भोजना- श्रितं नाङ्मुखत्वं विधीयते न भोजन एवमत्रापि भक्षणाधित मसू- राधेव निषिध्यते न भक्षणम् । पुरुषार्थो द्रव्यनिषेधो यथा। उच्छिष्टं न भक्षयेदिति । उच्छिष्टशब्दस्य यौगिफत्वेन पाधित्वात् । पुरुषार्थो गुणनिषेधो यथा । शुक्तं न भक्षयदिति फालपरिवासजाम्लरसस्य शुक्त शब्दार्थ- स्वात् । पुरुषार्थस्तु क्रियानिषेधः स्मात्तौ यथा मनुः । सुरा घे मलमन्नानां पाप्मा च मलमुच्यते । तस्माद् घाझणराजन्यौ घेश्यश्च न सुरां पियेत् ॥ इति । पुनः स्मादिनिषेधो द्विविधः । अदृष्टार्थो हप्टार्यध । पूर्वोदाहतः सर्यो ऽप्यदृष्टार्थ एव । दृष्टार्थों यथा विवाद अरोगिणीमि- स्पादिः । तदुक्त विज्ञानेश्वरेण रोगिण्यादिषु तु दृष्टविरोध पचति । प्रत्यर्थो ऽपि स्मादिनिषेधो द्विविधः । पुरुषार्थमाप्रविषय- का पात्यर्थमानविषयकश्च । आद्यो यथा श्राद्धयतादौ मैथुनादि- . निषेधः । द्वितीयो यथा श्राद्ध विहितस्यापि मांसस्य निषेधः । फलो अक्षता गोपशुश्चेष श्राधे मांस तथा मधु । देघराश्च सुतोत्पत्तिं फली पश्च विवर्जयेत् ॥ इति निगमः । तथा। शामित्रं चैव विप्राणामिति । पुरुषार्थस्तु स्मातादिनिषेध एकविध एव पुरपार्थमात्रपिपय. कति । मत्वर्धमानविषयफस्तु नास्त्येवोदाहरणाभाचात् । पुरुषार्थमात्रविपयफः पुरुषार्थनिषेधो द्विविधः । रागप्राप्तविल पयकः विधिमाप्तपिपयफवा आयो पयोदाहतो मानयः सुरानिषेधः। द्वितीयो यचा पष्ठे (२०६। पा०१1०६) तस्या पाय- ·मीमांसायालाकाते। दुकमित्यधिकरण स्त्रिया मध्ययननिषेध इति । प्रत्यक्षा निषेधः । श्रोतः सोऽपि चतुर्विधः । जातिनिधी गुणनिषेधः क्रियानिषेधश्चेति । तरजातिनिषेधो यथा "तस्मादधर्हिपि रजत न देयमिति। व्यक्तिनिषेधः। श्रीतो यथा नासोमयाजी सन्नयेदिति असो. मयाजिपदस्य यौगिकत्वात् । फर्गुनिषेध एव चायं न क्रियानिये. धः । तथास्ये विहितक्रियानिषेधात्तय विकल्पसिद्धी दशमे तदु समे ऽवनयेदिति प्रतिप्रसवयलेन विकल्पोक्तिरयुका स्यादिति । गुणनिषेधः श्रीतो यथा । पष्ठे सप्तमपादे भाधाने एका देया दादरा देयाइत्यादिविधायाम्नातमपरिमितं देयमिति तत्र पूर्वपक्षि- तमयं पूर्वोक्तसर्वसंख्याप्रतिपेध इति स्थितोदाहरणं तु मृग्यम् । क्रियानिषेधः शीतो यथा।"नातिराने पोडशिनं गृहाती"ति। पुनः श्रौतो निषेधो द्विविधः प्रत्यर्थः पुरुषार्थश्च । तत्र फेंदाहश्चतुर्विधो ऽपि प्रत्यर्थः । पुरुषार्थो ऽपि आतिद्व्यगुण- क्रियानिषेधमेदेन चतुर्विधः । तत्र पुरुषार्थों जातिनिषेधो यथा षष्ठे ऽनारभ्याम्नातः " क. लझं भक्षयेन लशुनं न गृजनमिति । अत्रापि जातिमाननिषेधो मसूरनिषेधोक्तयुक्त्या। द्रव्यनिषेधः प्रत्यक्षी यथा । “न मलयद्वाससा सह सम्पदे- दि"ति ।मलयद्वासः ग्रब्दस्य यौगिकत्वात् । गुणनिषेध पुरुषार्थः प्रत्यक्षो यथा । रजस्वलानतेषु न रख- घेण पात्रेण पिवेदिति परिमाणनिषेधः। पुरुषार्थ श्रोतः क्रियानिषेधो यथा “न हिं स्यात्साभूतानीति मटीकायां वार्तिकरुतोक्तः। प्रत्यक्षश्च निषेधः स ध्यार्थ एव एयार्थस्तु नास्त्येव। त्वर्यश्च श्रौतो निषेधनिविधः पुरुषार्थमानविपयफः परय. मानविषयक उभयविषयश्च । आद्यो ऽपि द्विविधा रागप्राप्तविषयो विधिमातविषयश्च । तपायो यथा। ज्युपायमांसभक्षादिपुरुषार्थमपि धितः । प्रतिषेधः तोरङ्गमिष्टः प्रकरणाधयात् ॥ इति व्याकरणाधिकरणउक्तः। विधिप्राप्तपुरुषार्थमात्रविषयः मत्य निषेधो यथा "दीक्षितो नददाति न होती"ति। तदेतदशमे उफम् । प्रत्यर्थमात्रविषयको यथोदाहतएव "नातिरात्रे घोडशिन ·विधिनिषेधमेदाः। गृहणाती"ति । ऋत्वर्थपुरुषार्थोमयविपयः मत्वर्थः श्रोतो निषेधो यथा। दर्शपूर्णमासाङ्ग "नामृत वददिति । प्रतिषेधो ऽपि "प्रोहिभिर्यक्ष्य” इति सङ्कल्प्य यवैरीजागस्य य- तबीहिसङ्कल्परूपमन्त ऋत्वर्थ प्रसज्येत तद्विपयो ऽपि भयति, भवति च पुरुषार्थरागप्राप्तानृतवदनविषये ऽपी युक्तं तृतीये। अक- मंक्रतुसयुक्त संयोगाग्नित्यानुवादः स्यादित्यत्र (अ.३। पा०४।० ४) पुरुषार्थस्तु श्रीतनिषेध एकविध एव पुरुषाधमानविषय इति । फत्वर्थमानविषयकस्तु पुरुपार्थो निषेधो नास्त्येव उदाहरणासम्भ- घात सहनारश्याधीतो ऽपि न पुरुषार्थः फलकल्पनामसगात्। कत्य- यस्तु युक्तः, क्रत्वव्यभिचारिकत्वनिषेध्यद्वारा तोरुपस्थितः । पुरुषार्थमानविषयकः पुरुषार्थः श्रीतनिषेधो ऽपि विविधः । रागप्राप्तविपयो विधिप्राप्तविपयश्च । माद्यो यथा “न हिंस्यात्सव भूतानी"ति । तथा पठनवमयो"ने काला भक्षयंत्"। तस्माघूपो नोपस्पृश्य इत्येतौ रागप्राप्तकलामक्ष- पायूपापस्पर्शमनिषेधौ पुरुषार्थावित्युक्तम् । द्वितीयो यथा असोमयाजितः सान्नाव्यनिषेध. सो ऽपि कर्ट- निषेधेन फलितः पुनरपि प्रतिषेधः पोढा । सामान्यप्रतिषेधो, विशेषप्रतिषेधः, प्राप्तिप्रसवरूपः प्रतिषेधो, अभ्यनुज्ञारूप प्रतिषेधः, उपसहाररूपः प्रतिषेधः, व्यवस्थारूपः प्रतिपेधश्चंति । तत्राद्यो यथा "न हिंस्यात्साभूतानी"ति । द्वितीयो यथा “माहाणं न हन्यादि"ति । तृतीयो यथा न हिंस्थादित्यस्य गों न हन्यादित्यस्य वा गौरनु- धन्ध्य इति बाधे प्रसक्ते पुनः कलौ प्रतिप्रसवो ऽक्षतागो पशुधेति । अभ्यनुसारूप: प्रतिषेधो यथा ।एप पन्था पतत्कर्मत्यैतरेये पि द्वितीयारण्य- फे तस्मात्कालएव दद्यात्काले न दयादिति । अत्र काले दारिया- पवरयारूपे न वद्यादिति न दाने दोपः प्रतिपाद्यते न हि भोजनमान- पर्याप्तवतोऽप्यतिच्याद्यागमने तस्मै तहत्या स्वयमनशन कुर्वतोऽपि छोपी युज्यते तथात्ये। सफ्तुप्रस्थस्य यो विप्रा न यशः सहशो मतः । इत्याधुपाख्यानपिरोधात् । तस्मारकाले न दद्यादिद्यभ्यनु:- वेति तत्राददत ईपदोप इति ।

·भीमांसायालमफाले। उपसंहाररूपः प्रतिपंधो यथा । मृतानुगमनं नास्ति ग्राझपया प्रशासनादिति सामान्य. निधः। पृपा मिति समारा न विमा गन्तुमहंतीत्यनेन विशेपे उप- संट्रियते । मत्वर्थोदाहरणं तु हेमाद्री पैठीनसिः। पन्ताफनालिफापीतीफकुसुम्माश्मन्तकाश्यति ग्राफानाममस्या इति । तदिदं वृन्ताफसामान्यनिषेधफम् । फण्ड्रं वतन्तार्फ कुष्माण्डं च वियर्जयदिति देघलयचनेन विशेपे उपसंहियते । व्ययस्पितः प्रतिपेयोऽपि सप्तधा। देयतो व्यवस्थितः, कालतो व्ययस्थितः, कर्तृतो व्यवस्थितः, फर्मतो व्यवस्थितो, निमित्ततो म्यय- सितः, संस्कार्यतो व्यवस्थितः, फलतो व्यवस्सितधेति । तन देशतो व्यवस्थितो निषेधो यथा। रुष्णपक्षादिकं मासं नाङ्गीकुर्वन्ति के चन। पीच्छन्ति म तेपामपीसो विन्ध्यस्य दक्षिणे। इति । त्रिकाण्डमपड़ने । कालतो व्यवस्थितो निधो गया। सायम्प्रातर्विजातीनामशनं श्रुतिचोदितम् । नान्तरा भोजनं कुर्यादिति ॥ करतो व्यवस्थितो निषेधो यया नासोमयाजी सन्नयेदिति । फर्मतो व्यवस्थितो निषेधो यथा ।फातीयसुने । प्रजाकामस्य नवसप्तदशास्यो ऽतिरानो नाम प्रयमः। व्यष्ठस्य ज्येष्ठिनेयस्य विपुयायाम द्वितीयः । भ्रातव्ययतो गौ म हतीयः। स्वर्गकामस्यामयाबिनो या मायुनाम चतुर्थः । ऋसिफामस्य ज्योतिष्टोमातिरानो नाम पश्चमः । पशुफामस्य विश्वजिदतिरानो नाम पाठः । ग्रझवर्चसकामस्प त्रिवृवतिरानो नाम सप्तमः । घीर्यकामस्य पञ्चदशातिरानो नामाएमः ॥ अन्नाधकामस्य सप्तदशातिरानो नाम नवमः। प्रतिष्ठाफामस्य एकविंशातिरात्रो नाम दशमः । अप्तोर्यामातिरानो नामफादयः। अभिजिदतिरात्रो नाम भ्रातृव्यवतो द्वादशः। सर्वस्तोमातिरात्रो नाम चुभूपतत्रयोदय इति ।

·। विधिनिषेधभेदाः। ३५ त्रयोदशानिराशान् पश्यमाणांस्त्रयोदशातिरानाइत्युपक्रम्य तेर्श चत्यारी पोदशिकाः प्रथमा इति सूत्रेण चतुर व्यवस्थितः षोडशिनिषेधः कृत इति । निमित्ततो व्यवस्थितो निषेधो यथा। स्मातकर्मपरित्यागो राहोरन्यत्र सूतकइति ॥ राहोः राहुस्तकादन्यान्यसूतफे स्मार्तफर्मपरित्याग इत्यय- धियणात् । नन्य स्वार्थान्तरं पूर्वमुक्तम् । सत्यम् । तथाप्यर्थद्वययो- धपास्मृत्यन्तरगतवाक्यद्वयवलेन तात्पर्यग्रहादस्योभयार्थत्याविरोधा- देमाद्रिणा तथा व्याख्यातम् । संस्कार्यतो व्यवस्थितो निषेधो यया । भाश्चलायमस्ने हो- प्यद्ध मेंषु परिस्तीति सर्वत्र परिस्तरणं विधाय कृतारुतमाज्यहोमेषु परिस्तरणमित्यकृतशब्देन निषेधो ऽन्यत्र व्यवस्थयोक्तः। फलतो व्यवस्थितो निषेधो यथा । “यो ब्राह्मणायावगुरेतं श- तेन यातयेधो मिहनेत्सहनेण यो लोहितं कुर्याद्यावत. प्रस्कन्ध पां- सून्सइणीयाचावतः सम्वत्सरान्सुवगै लोकं न प्रजानीयात्तस्मान प्राणायावगुरेन हन्यान्न लोहितं कुर्यादि"ति । निषेध्यफलान्येव हि निषेधफलानि तेषु चात्र निषेधा व्यवस्थिताः। पपिधो ऽपि चाय सामान्यादिनिषेधः श्रौतस्माचादिमें- देन प्रत्यक्षफल्प्यभेदभिन्नः । तत्र तत्रास्माभियथासम्म धौतस्मा- सोदाहरणान्युक्तानि । तथा प्रत्यर्थपुरुषार्थमेदयोरपि सामान्या- दिपड्यिधनिषेधेपु सम्भवाद्यथासम्भवं फत्वर्थपुरुषाधोदाहरणान्य- प्यस्माभिः क चित्कानि चिदुक्तानि इतराण्यपि मृग्याणि । यो ऽपि श्रीतः स्माता चा प्रत्यर्थक्रियायाः प्रतिपेध इति प्र- तिषेधभेदः पूर्यमुक्तः सो ऽपि क्रत्वयक्रियाणां पोडशविधत्वात्योड- शविधः । तथा हि प्रकृती विकृती सप्रतिपिकृत्यात्मके च कर्मणि स- मानविधानो निषेधो यथा। शूद्रानीतैः फयफ्रीतः फर्म कुर्वन्पतत्यथ इति सर्वोपदिएकु- शेषु निषेधः । तथा आरादुपकारकफियानिषेधः सनिपत्योपकारक- क्रियानिषेधश्च । तत्रायो ऽपि निविधः । मरुतिगतो विहतिगतो इपूर्व- कर्मगतचा तलाधो यथा "न प्रथमयज्ञे प्रवृयादिति । विकृतिगतोऽपिद्विपिधो तिदिष्ट-विषय उपदिष्टविषयश्च ।

·मीमांसायालप्रकाशे। आयो यथा "न तो पशौ परोतीत्याज्यभागनिषेध । धैरुतोपदिष्टागदुपकारक विषयो निषधा यया । कातीयसूत्र अग्नीपोमीये पशी "स्वाहा देवेश्य" "देवेभ्य म्वाहा" तिमन्त्राभ्या परिपराव्ये आहुती आरादुपफारिफे सझपनपूर्वापरकालयोर्विधाय न घेते जुहोतीतिनिपिखे। अपूर्वफर्मण्युपदिष्टारादुपपारफप्रियानिषेधो यथा दारामि- फ अग्न्याधेये वारयन्तीयादिसामगान निषिध्यते "न प्रझा सा- मानि गायती ति। अत्र प्रक्षण सामगानस्यामातेरनुवादमानत्वा सा- मगानानिषेधान्नित्य सामगानमित्याशड्यानुवादमात्रस्यानर्थक्या- सामगाननिषेध एवाय प्रहाशब्दस्तु ब्रह्मणपरा ऽनुवाद इत्युक्तम् दशमे । सधिपत्योपकारकक्रियानिषेधो ऽपि विविध । प्रतिगतो विरतिगता प्रकृतिविकृत्यात्मकर्मगतश्च । तत्र प्रकृतिगतसनिपातिक्रियानिपेधा ऽपिद्विविध । अहरार्थविपयो इष्ट विषयश्च । दृष्टाविषयो ऽपि द्विविध प्रतिपत्तिभिन्नद्रव्यसस्कारविष- य प्रतिपत्तिविपयश्च । एवमेवापूर्वकर्मगतो ऽपि त्रिविध । घितिगतो ऽप्येषमेष- त्रिविध । स तु विविधो ऽपि पिकृतिगतो निषेध पुनर्विविध । उप- दिएविषयो प्रतिदिष्टविषयश्च । तदव द्वादशनिधभदा सिखा । तथा तुमारशानामुदाहरणानि द्वादयाच्यन्ते । तन्न प्रकृतिगतसन्निपात्यदृष्टार्थप्रियानिधो यथा । मधुपर्फे च सोमे च अप्सु प्राणाहुतीषु च । नाच्छिष्टो भति द्विज इति । सोमे पुशुद्धसर्थत्वेनाष्टार्थ. स्य सन्निपातिन आचमनस्य निषेध । प्रकृतिगतप्रतिपत्तिव्यतिरित्त दृष्टार्थसनिपातिक्रियानिषेधो य- था। भग्निहोनहोमे हुते ऽनिमुपतिष्ठतइति विधाय तस्मानापतिते- ति यतपणे हटायर्याग्निसस्कारकसन्निपात्युपस्थाननिषेध । प्रकृतिगतप्रतिपत्तिनिषेधो यथा अग्निहावरण्याथ लेह रति फलो निषेध । अप्रतिविर त्यात्मकमंगतसन्निपात्यदृष्टानियानिषेधो य. था फातीये तुनक्षत्रसम्भारसामयपनचातुमाश्यजागरणमपू. है (धाग्यारम्मणसापराशीन या पुर्यादिति धपननिषेध आधाने ।

·- विधिनिषेधमेदाः। अप्रकृतिविकृत्यात्मकर्मगतमतिपत्तिव्यतिरिक्तदृष्टार्थसन्निपा- तिक्रियानिषेधो यथा अनन्तरोक्तकातीयसूत्रगतपय रात्री पदार्थरक्ष- णार्थनेन इटार्थस्य सन्निपातिनो जागरणस्य निषेधः। अप्रकृतिविकृत्यात्मककर्मगतप्रतिपत्तिनिषेधो यथा । साहिताग्निमग्निभिदहन्ति यज्ञपात्रैश्चत्याधानकर्तृसंस्कारास्त- छरीरप्रतिपत्तिरूपो विहितस्तस्यात्महनने निधो भविष्योत्तरे। म्वच्छया मरगां विप्रादित्यादिनात्मघात्यादीनुक्वा न तेषां नागसंस्काराविति संस्कारशब्देन दादो निपिद्धः। विकृतिगतोपदिशाहपार्थसन्निपातिक्रियानिधो यथा ऽतिराने पोडशिमहनिषेधः। पशुसोमाधिकरणे क्रमसमुच्चयदर्शनोपपत्त्यै ग्रहणानामधा- र्थतोक्तः । तथा शतपथे ऽग्नीपोमीये पशौ तदाहुनॊपकुर्यात्राग्नि मन्धे- दित्युपोफरणनिषेधः। तथा कल्पसूत्राधिकरणे । अन्याथैाह्मणश्चान्यान् शापयन्स्य- निर्णयानिति चार्तिफव्याख्याने न्यायसुधाकृतोक्तं प्राश्य घृतं शसे- धथा हवा इदमनो या रथो या तो वर्त्तते एवं हैवाक्तो वर्ततइति घृतमाशनविधिरोपभूतग्राह्मणशापितः भाचमननिषेध आश्वलायनसूत्रे । नाचामेद्विज्ञायते देवरथो घा एप यद्धाता नाक्षमद्भिः फरवाणीति । सोऽयं निषेधः आचान्तेन कर्तव्यमित्यनेन क्षुतादिनिमित्तफ- स्येवोच्छिष्टनिमित्तकस्यापि विहितस्य । सच विधिरतिदिऐवप्यतेपु शस्त्रादिपु उपदेशत पर्व प्रवर्तते म द्विरुकतान्यायादतिदेशतः कर्तव्यत्वेनोहिश्याचमनविधानात क- तव्यतायाश्यातिदिऐवप्योपदेशिकत्वात् । अन्यथा चैक एवाचम- नविधिर्विकृती प्रधानांशे औपदेशिको 5ङ्गाशे त्वातिदेशिक इति पै. रूप्यमापद्यतति। विकृतिगतहष्टार्थप्रतिपत्तिव्यतिरिक्तसन्निपातिक्रियानिषेधो य- था शतपथीयः पूर्वोक्तो ऽनीपोमीयपशौ विहितस्यानिमन्धनस्य निषे- घो नाग्निं मन्थेदिति । विकृतिगतोपदिएप्रतिपत्तिनिषेधो यथा भागायदानानि क्लोम ब्रह्मणेलीहं यजमानाय पुरीततमश्वर्ययइत्यादीनि तान्यनारश्य वि- हितानि अग्नीपोमीयमायातानीति कोक्त। पुनस्तेनोक्तं शाखान्तरे अग्नीयोमीये प्रतिपेधाद्विफारपधुनुपग- ·मीमांसावालप्रकाशे। नसूत्रम् अक्तान्वेति। छन्तीति । तेन निमढे उपदेशादेव मातानि तेपां निरूद एव निषेधः । शतपये फ्लोमप्लीहाभ्यूधीपुरीततं चेच्छानिति । अत एव तत्र विकल्प इति । विकृतिगतातिदिष्टार्थसन्निपातिक्रियानिषेधो वथा। याजसनेयिमते। पूर्णमासविकृतित्वेन संमतेषु दर्घिहोमरूपेम्वपि यम्यक- होमेषु शतपथे थ्यते ते वा अक्काः स्युः तस्मादनक्ता पव स्युरिति च सोऽयं प्राकृतस्याञ्जनस्य निषेधः । अत एव तन्मूलकं कात्याय. अतिदिएडपार्थसन्निपातिनिधो यथा । यति या पतहचो ऽक्षरं यदेनदहति तस्मादचं नोहेदित्यूहनिषेधात्माकृतयाज्यानुवा- क्यानिषेधः। विकृतिगतातिदिष्टप्रतिपत्तिनिषेधो यथा पित्र्यायां शतपथे तामु महयावैध जिघ्रान्ति न प्राश्नन्तीति मन्यस्येडोपहानानन्तरमवधा. पं विधाय प्राशनं निपिद्धम् । अत एव फर्केणोकं न प्राश्नन्तीति प्रतिषिध्य प्रतिप्रसवः प्राशितव्यं स्वेव चयं मन्यामहइतीति । न स्वेत- धुक्तम । न गिरागिरेति यादितियनिषेधानुवादस्थापघ्राणस्य मा. शनस्थानापत्त्यर्थत्वात् । निषेधानुवादं विनापि या स्थानापत्तावय- घ्राणप्राशनविधियामेय विकल्पसिद्धी निपेयव्येन तस्यापधा- णपक्षे.नित्यानुवादमानत्वात् । अतो ऽन्यदुदाहरणं मृग्यम् । ननु यथा 5पूर्वविधिनियमविधिः परिसंख्याविधिरिति विधि- त्रैविध्यमुक्तमेघमपूर्वनिषेधो, नियमरूपो निषेधः, परिसंख्यारूपो नि- पेध, इति निषेधदैविध्यं फरमानोक्तम् । न घोदाहरणासम्भवानोक्तमिति थाच्यम् । उदाहरणोपप- तेः। तथा हि अपूर्वनिषेधोदाहरणं ताव"नातिराषांडशिनं गृहा- ति" "दीक्षितो न जुहोती"त्यादि।अत्र यद्यपि पोडशिग्रहणादिस्वरूपं विध्यन्तरेण प्राप्तं तथाप्यनिष्टसाधनत्यमपूर्व योधयन्त पते पूर्वनिपे- धा स्युः । यथाग्निहोत्रस्योत्पनिविधितः सरूपप्राप्तावपि तस्येष्टमा. धनत्यमपूर्व बोधयन्नाग्निहोत्रं जुहुयात्स्वर्गकाम इति फलविधिपूर्व- विधिरिति। नियमरूपनिषेधोदाहरणं तु । अमिषयणफलके प्रकृत्य भूतं न सन्तृणति असन्तणे हि हुन् इति । अत्र हि सन्तईनासन्तईन- योरन्यतरेणाप्यमिपसिझेराक्षेपत उमयोः पाक्षिकमाप्ती सन्तर्द।

·. विधिनिषेधभेदाः। ननिषेधो सन्तदनं नियमयस्तदमाप्तिपक्षं पूरयनियमनिपेधः स्यात् । परिसंख्यारूपनिषेधोदाहरणं तु वामनपुराणे । नन्दासु नाश्यगमुपाचरेत क्षौरं च रिकासु जयासु मांस। पूर्णासु पोपिपरिपर्जनीया भद्रासु सर्वाणि समारभेत ॥ इति सामान्यनिषेधे ऽपि विशेषनिषेधः। बृहस्पतिः।. अमावास्येन्दुसङ्क्रान्तिचतुर्दश्यष्टमीषु च । नरचण्डालयोनी स्यात्तैलस्त्रीमांससेवनादिति ॥ तस्मा पूर्वनिवे- धनियमपरिसंख्यारूपनिषेधविध्यमपि सम्भवति तत्किमिति नो- कामिति चेत् । उच्यते । परिसंख्यासून सर्वत्र हि परिसंख्या- शब्दादेवफाराछा विना न श्रुत्या परिसंख्यानियमो वा बोध्यत इति बार्तिकम्। तत्र वेदादौ परिसंख्यति कुनाप्यभायावर्जनघुद्धिः परिसं. ख्या तद्वाचकः शब्दो नभिति व्याख्यातं न्यायसुधायाम् । ततश्च निवृत्यर्थो निषेधः सर्वो ऽपिभीतपरिसंख्यात्वेनैवोकः। तेन प्रवर्तकयोर्विध्योरेधापूर्वविधित्यनियमविधिये समते इति न निषेधस्यापूर्वविध्यादिवफ़ेदत्रयमुक्तमिति । नन्वेवमपि निषेधस्य कथं परिसंख्यात्वम् । तत्र चान्यत्र च माते परिसंख्येति कार्यतइति परिसंख्यालक्षणे परिसंख्याशास्त्रविष. स्य तदविषयस्य च प्राप्तौ तदविपयन्यावर्तकं शास्त्रं परिसंख्यति प. रिसण्यालक्षणोक्तः। निषेधे च खविषयस्यैव निषेध्यस्य व्यावृत्तरिति चेत् न । निषेधस्यापि परिसंख्यात्वप्रतिपादकवार्तिकानुरोधेन तत चान्यन चेति धार्तिकस्यैवं तात्पर्यमुन्नीयते यस्य कस्यापि कथं चित्माप्तस्य प्राप्स्यमानस्य या व्यावृत्तिफलकं यच्छास्त्रं सा परिसं- ख्यति । तेन न कश्चिद्दोष इति । विधिः प्रतिषेधश्च पुनः प्रत्येक पञ्चविधः । लिलोटकत्यक- त्यार्थपञ्चमलकारभेदात् । पञ्चविधो ऽपि विधिः पुनर्द्विविधः श्रोतः स्मार्तश्च । एवं निषेधो ऽपि द्विविधः श्रौत: स्मार्तश्च । तत्र धोतो लिङ् यथा "ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेते"ति । श्रीतो लोद "यथा एकधास्य त्वचमाध्यतादिति । अयं च मन्त्रगतो ऽपि लोट् विधी शेय एकेन प्रकारेण त्वगाच्छेदस्याप्राप्तेः । भातः कृत्यो यथा “खाध्यायो ऽध्यतव्य" इति । यद्यपि विधी ·४० मीमांसावालप्रवाशे। फस्यो न स्मयते तयापि प्राप्तविषयप्रवर्तनारूपनपे स्मृतस्य तव्यादे- रप्राप्तविषयप्रवर्त्तनारूपो विधिलक्ष्य । तदुक्तम् । प्रवर्तनस्मृति प्राप्त प्रैप इत्यभिधीयत। अप्राप्तमपण सर्व विधित्व प्रतिपद्यते । इति ।। विधी कृत्यार्यतवैप्रत्ययाधुदाहरणेषु तवैप्रत्ययो यथा । भ. नवे अन्वतव्यम् । केन् अवगाहे । अवगादितव्यम् । फेन्य । शु. भूपेण्य । शुभूपितव्य । त्वन् फवं हवि कर्तव्यम् । एव जा- तीयका विधी श्रीत पञ्चमलफारी यथा समिधा यजतीत्यादि । पञ्चमत्व च रेटो द्वधा शेयम् । अप्रत्याहारे यद्ययकार ध. स्तथापि लकारानुयन्धकस्य र कारस्यामाबादजनुयन्धफेपु लफा- रंपु एकारानुबन्धफस्य रेट पधमत्व लकारानुषन्धभूतेप्यक्षरेषु ए- कारस्य पञ्चमत्वातू। यद्वा धातुसम्बन्धे प्रत्यया इति तृतीये धात्यधिकार प्रियास- मभिहारे राडिति लोटारहित । ततच्छन्दसि लुड्लङ्लिदाति ल. पारत्रय विहित तता लिडर्थे लडिति हेट्विहित । अतस्तृतीयधात्वविकार लकारचतुष्टयादुत्तर विदितत्याप- अमलफारो ऽयम् । हपश्च विधानापेक्ष पूरणप्रत्यय अध"पष्ठी चि- ति चिनुत"इत्यत्र । तदेतत्पञ्चमे प्रतिपादितमिति । धौत प्रतिषेध लिड् यथा । न चतुरिप्रशदिति ध्यादिति । भीत प्रतिषेधे लोटे यथा । मृग्यम् श्रीत प्रतिषेधे एत्यो यथा। "त- स्माद् यहिपि रजत न देयमिति । धीत प्रतिषेध पञ्चमलपारो यथा। “न सन्तृत्ति दीक्षितान जुहोती"त्यादि।धीत प्रतिषेधे तये- प्रत्यया यथा "तस्माद्राक्षणेन न म्लच्छित" इति । तदुक्त व्यापर- णाधिकरणन्यायसुधायाम् । एव केन् नायगाद मावगादितव्यमिति फाशिकायाम् । पव घेन्यत्वना मृग्यो । स्माों विधी लिट् यथा भग्निहोत्र सु जुहुयादायन्त दुनियो सदेति । स्मार्ता विधी लाद यथा । मृग्यम् ।स्मात्तीविधी यो यथा । चरितम्यमता निस्य प्रायश्चित्त विशुदयइति । तयेपरययाघुदाहरणानि स्मृतिषु प्राया नापलभ्यते। स्माता विधी पञ्चमलयारो यथा। मनु । महायज्ञश्च योश्च प्राह्मीय नियते ननु । भाद्नाभिषमारगुप्तो जातप विधीयते ।। इति। अन्न पर्चम्यापिधातम्यामित्यर्थ ।

·श्रुविभेदनिरूपणम्। मनापि विधौ प्रतिषेधे या प्रत्यर्थपुरुषार्थभेदसम्भवासवुदा- . हरणान्यपि यथासम्भवं मृग्याणि एवमुत्तरत्रापि झयम् । इति वि- धिनिषेधमेदाः। इतः परमभिधाम्यादयः श्रुतिमेदा उदिशास्तेयामपि भेदा इदानीमभिधीयन्ते। अभिधानीतिः पश्चाविधाधिातुः, प्रातिपदिक, कदादिमस्यय, उपसर्गों, निपातधेति । धातुरपि द्विविधः।"भूयादयो धातव" इति विहितधातुसम्मः "सनाचन्ता धात" इति च । प्रादिपदिकमपि द्विविधम् । अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदि- फमिति कृत्सम्झं "कृतद्धितसमासा"श्चति च । प्रत्ययस्तु चतुर्विधः । सुप्तिङ्कत्तद्धितभेदात् । उपसनिपात- योस्तु पाचफत्वमित्येकापक्षः।नटीयायां गत्री निवर्चनावाचियो- के पर्युदासे च नमो लक्षणोक्तेमुण्याभावे घ गाव्यादीनामिय ल. क्षणानुपपत्तेः । तयोद्योतकरयमित्यपरः पक्षः । आकस्यधिफरणे यदर्थगीतको तो तु वाचकः स विचार्यतइत्युक्तः । घोतकत्वपक्षे ऽपि धोत्यस्य तदन्वयानुविधानाचयोर्याचफ- कल्पनैवेति न थुतिस्वाविघातः पदस्येव प्रकृतिप्रत्ययार्थयोरनन्वित. योरभिधानपक्षे ऽपि विनियोजफथुतित्वाविधातः। विनियोक्रीश्रुतिस्तु अष्टधा। विधिथुतिः परस्मैपदशतिरात्मनेपदश्रुतिः सुवन्ततिङन्ता- घेकपदरूपा योपलपलक्षणेति गीयते । एकप्रत्ययरूपा । कारफायि- भक्तिः । उपपदविभकिपु तादर्थ्यचतुर्थी । शेषषष्ठी चेति । तत विधिभुतिर्यया । यजेतेत्यादौ सा स्वाधिषयीभूतां भा- धनामपुरुषार्थरूपं यागमुपेक्ष्य पुरुषार्थरूपे स्वर्गादा भाव्य वि- नियुङ्क्ते। परस्मैपदरूपा तु श्रुतिस्तृतीये "तथा फामो ऽर्थसंयोगादि" त्यधिकरणे ( अ० ३.१० ८ ०५1)सिद्धान्तसाधफतयोक्ता मि- भैः। मिनुयादिति परस्मैपदभुत्याध्वर्युव्यापारः परार्थः श्रूयते तया श्रुत्या विरोधादि कामयेत वर्षकः पर्जन्यः स्यानीचैः सदा मि. नुयादिति तत्सामानाधिकरण्यं कामयतेवाध्यत इति । भारमनेपदश्रुतियथा ऽधीतेत्यात्मनेपदश्त्याऽऽधानसाध्या- निसाध्यफर्मफलानामाधानता भयतीत्युक्तं पष्ठीप्रयोगे पुरुषभुते- रित्यधिफरणे तन्त्ररत्ने न्यानामिसम्बन्ध इतिसूत्रे । सौर्यादीनां ·પર मीमांसायालप्रकाशे। स्वाधानगसेनात्मनेपदेनाधानफर्सरेघ फलमित्यादिना सुघन्तात्मक- फपदरूपा एकप्रत्ययरूपा च पिनियोकीक्रमेण पाध्ययाधकमायेनके यथा । तथा पश्वङ्गमेकत्यं पदश्रुत्या प्रतीयते । समानप्रत्ययश्रुत्या यलीयस्था क्रियागतेति ॥ तिङन्तारमकैकपदरूपा विनियोकी श्रुतिर्यथा । यजेतेत्यादि- का शुतिर्भावनायां धात्वर्थस्य करणत्यं प्रतिपादयति । एफप्रत्यय- रूपा तु श्रुतियथा पशुनति प्रागुक्ता सुप्पा, यजेतति तिपाच तया हि फकत्वादिसंख्या भावनायां विनियुज्यते श्रुत्या 1 भत्र च तोतातितमते अमिहितान्चय उत्सर्गः । तदपवादस्त्यनेकार्थकप्रत्यये कफरयविधिश्यामन्विताया भावनायान्तिङि सुपि च पशुनेत्यादी पफरवलिङ्गाभ्यामन्धितस्य करणादिकारकस्य देवतातद्धिते च दे। पतया 5न्वितस्य द्रव्यस्याभिधानाङ्गीकारात् । तदुक्तं तन्त्ररत्ने प. एवेकत्वाधिकरणे (अ०४।पा००५) किं चैकेनाभिधानेन युग. पदभिधीयमाने सध्या कारके मिथो ऽन्विते एवाभिधीयते अन्यथा युगपदभिधानायोगादक्षादिशब्दवदर्शनादतो ऽभिधानादेव कारक- तया प्रतीयमानस्यैकत्वस्य क्रियार्थत्यं श्रौतमेवेति । न्यायरनमालायां चाइनिर्णये उक्तम् । तधनानेकार्थाभिधानमेफेन शब्देन युगपत् भवति विभक्त्येव लिङ्गसण्याफारकाणां तत्र तेषामन्वितानामेवाभिधानम् । अनन्विता- नामनेकपामर्थानामेफेन शब्देन युगपदभिधानस्यैकशेपमन्तरणासम्म- पात् अक्षशब्देनेय विदेवनादीनाम् । अन्यथा गामानयोति पा को चियक्तिमक्षमानयेति नियुक्तो विदेवनादीनामन्यतममानयेत सन्दिहीत सन्दिग्धे च किं परो ऽयं प्रयुक्त इति । तस्मादन्धि- ता ऽभिधानम्। तत्रापि प्रतीतियलेन कारकं प्रधानम लिङ्गसंख्ये गुणतः सुपि तिङयपि भावनाप्रधानं कर्तृसंख्यादिगुणभूतम् । देवतातद्धिते द्रव्यं प्रधान देवतागुणभूतेत्यादि । तथा चोक्तमभियुक्तः । यदा कमायो विभक्त्यर्यास्तदैकत्वादयो विशेषणत्वेनेति । तथा भाषप्रधानमा. ख्यानमिति । अन्विताभिधानवादान्ते तु मत्वर्थीयान्तेष्यप्यन्विता- मिधानमुक्तमामत्वर्षीया अपि विशिष्टमेवाभिदधति न हि तेषां चा- च्यान्तरं निरूप्यते हिरण्यमालिन ऋत्विज इत्यत्र विशेषणभूताहिर- जयमाला तायत्प्रकृत्यैघोक्ता ऋत्विजो पिपिशेष्याः स्वशब्देन मतु- तु फिमभिदध्यादन्यद्विशिष्टादिति । तत्रैव पदे ऽन्यन्विताभिधानं न ·श्रुतिभेदनिरूपणम्। ४३ घेति मतद्वयमुक्तम् । तत्र हि कथं तर्हि भाष्यकारेण प्रातिपदिका- दुच्चरन्ती द्वितीयाविभक्तिः प्रातिपदिकाथों विशेषक इत्याहति :- त्ययस्यान्यिताभिधायित्यमुच्यतइति गुरुमतेन शद्धित्वाद वेधा समाहितम् । भयपक्षे वा कथं सर्वशब्दानामन्यिताभिधायित्वे सति विशे- पेण प्रत्ययस्य तत्कथ्यते तेन ग्रन्थानुगुपयाच्छब्दान्तराणां स्वरूपमा- माभिधायित्वं प्रत्ययस्य त्वन्विताभिधायित्वमिति व्यवस्थाप्यम् । यद्वानेनाप्यन्यिताभिधायित्वं प्रत्ययस्य नोच्यते किं तर्हि प्र- स्पयन स्वार्थो ऽभिधीयमानः प्रथमावगतप्रकृत्यर्थानुरक्त एकाधगम्य- तइति तप्रान्वयव्यतिरेकाभ्यां प्रकृतेःप्रत्ययस्य च स्वस्वार्थेऽनुरागारो च प्रकृतिप्रत्ययसमभिन्याहारस्यैव पदान्तरसमभिव्याहारस्यैव प. धार्थानुरागे निमित्तत्वं विविच्यते । अतो ऽनुरागांशस्य समाभिव्या. हारादेय प्रतीतिसिद्धेन प्रत्ययस्य तत्र शक्तिः। स तु स्वार्थमात्रमे- वाभिधत्ते तदुक्तं शाब्दे । प्रकृतिप्रत्ययो चूतः प्रत्ययार्थ सहेति यत् । भेदेनवाभिधाने ऽपि प्राधान्येनैततुच्यते ॥ नान्याचयवशक्तिभ्यां शक्तिः का चित्पवाया। विद्यत यत एकस्माद्विशिष्टार्थगतिर्मवेत् ॥ नित्य विशिष्टएयार्थे प्रत्ययो यत्मयतते । तत्पूर्वतरविज्ञातप्रकृत्यर्थविरोषणादिति ॥ अन द्वितीयपक्ष एव पारमार्थिक इत्ये परतया शब्दान्तरा- धिकरणसिद्धान्तबार्तिकं भट्टसोमेश्वरेण व्याख्यातम् । यस्मात्तु प्रकृतिप्रत्यययोः स्वार्थाभिधाने स्मृतेराचाराध नित्यं विवक्षितझम. स्वेन पूर्वप्रयुक्तमत्यर्थन्यापृतेषु प्रतिपत्तृषु प्रत्ययाः सनिपतन्तस्त- कृितानुबन्धमेव स्वार्थ पदान्त तस्मान फदा चित्प्रत्ययाः शुद्धो लभ्यते यथोक्तं प्रातिपदिकादुच्चरन्ती द्वितीया विभक्तिः प्रातिप- दिफार्थो विशेषफ इत्याहेतीति सोऽयं सुवन्ततिङन्तपदयोरुतःप्र- फारः । पाचकादिकृदन्ते ऽप्युकः। पाक तु पचिरेवाह कर्तारं प्रत्ययो ऽन्यकः। पारयुक्तः पुनः सर्ता बायो नैकाप कम्प चिद । (२) अयमेव प्रकारो देवतातद्धिते मत्वर्थायावायपिच सम्भवति। मतः पदथुतेर्बलीयस्या विधिधुत्या हि भावना अबरुद्धा न यागा. दिमाव्यमालम्बितुंक्षमत्यादिः स्वर्गकामाधिकरणादौ मिश्रादीनां पदे (१) सामाभिधीयताति पाठान्तरम ।

·४४ मीमांसापालप्रकाशे। थुतिश्यव्यवहारो नान्यिताभिधाननियन्धनः । फि तु विशिष्टाभि- धानमानियन्धनः । न च विशेषणाभिधानं विना कथं विशिष्टा- भिधानमिनि घाच्यम् । विग्रिएग्रहणं नेष्टमगृहीतविशेषणम् । अभिधानभिधाने तु नफेन चिदिहाधिते । इतिकर्षधिकरणवार्तिकोक्तरीत्या तदुपपत्तेः। ननु यजेत प. शुनेस्यादिपदं विशिष्टाभिधानमात्रायच्छतिस्ततः समाख्याया अपि तत्तोल्याच्छतित्यापत्तिस्तेन तदधिकरणे तस्याः श्रुतित्वमाया पार्फ तु पचिरवाहेति हरिफारिकोपन्यासेनान्वयानभिधानाच्छरुतित्वा. भावोक्तिरयुक्ता सत्यमभ्युच्चययुक्तिरेखेंपा तत्रोकायात्वितःपरंतत्र युक्तिरका अथापि समाख्या सम्बन्धममिदध्यात्तथापि न सातत्र :- माणमिति सैव थुतित्यनिरासहेतुर्मुख्यः । किं च पारायंसूत्रे भि- हितं न श्रुत्यादयः पाराय॑मभिदधतीति धूमः किन्तर्हि विधिसहि- ता. पाराध्ये योधयन्तीत्यादि तेन विध्यभावादपि न समा- ख्याया. सुतित्यमिति समजसं सर्वम् । एवं प्रत्ययश्रुतिः पदश्रुति- थ निरूपिता। अथ कारकविभक्तिरूपा थुतिनिरूप्यते । मनु सुतिप्रत्यययोः कारफविभक्तश्च फो भेदो येन सा पृथइ निरूप्यते उच्यते । सुधादिश्रुतिः खोक्तानामेवार्थानामन्योन्यं विनियोत्की। फारफविमक्तिस्तु प्रातिपदिकार्थक्रिययोरस्वार्थयोरपि विनियोकी- तिभेदः । तत्र फारफविभक्तिरनेकधाातत्र "कर्मणि द्विती"त्यनुशिष्टा मीहीनवहन्तीत्यादिः कर्मणि द्वितीया "तृतीया च होश्छन्दसी"त्यनु- विष्टा ययाग्या जुहोतीत्यादिः कर्मणि तृतीया। “गत्यर्थकर्मणि द्विती- याचतुर्यो चटायामनध्वनी"त्यनुशिष्टा मामाय यातीत्यादिः कर्मणि चतुर्थी ! “कर्तृकरणयो स्तृतीये"त्युदिता "सोमेन यजेत" "प्रादा. णेन निष्कारणः पडङ्गो दो ऽध्येयो शेयचे " स्यादि फरणे कर्तरि च तृतीया। "सम्झो ऽन्यतरस्यां फर्मणी"त्युदिता पित्रा पितरं पा सशानीते इत्यादिः कर्मणि तृतीया । "चतुर्थीसम्प्रदान" इत्युक्त्वा "मैत्रापरणाय दण्डं प्रयच्छती"त्यादिः सम्प्रदाने चतुर्थी। "कियार्थोपपदस्थच फर्मणि स्थानिन" इत्युक्ता फलेन्यो याती- सादिः कर्मणि चतुर्थी "मन्यफर्मण्यनादरे विभागाऽप्राणिवि"त्युक्ता ।

·थुतिभेदनिरूपणम् । तत्रैव सेवा "अपादाने पञ्चमी"ति विहिताग्नस्तृणान्यपचिनोतीत्यादि- रपादाने पश्चमी "करणे च स्तोकार्थकृच्छकतिपयस्यासत्ववचनम्ये"- ति विहिता स्तोकेत स्तोकाद्वा मुक्त इत्यादिः करणे पञ्चमी। "दिवस्तदर्थस्यै"ति चोदिता शतस्य दीव्यतास्या- दि"विभापोपसर्ग" इति च चोदिता शतस्य प्रतिदीव्यतीत्यादि।"प्रे- ज्यबोईविषो देवतासम्प्रदान" इति च विहिता "अमये छागस्य हविषो पाया मेदसः प्रेष्यानुयूही"ति चेत्यादिर्यजेश्च करणे इति च विहिता आध्यस्य यजतइत्यादिः। करणे पष्ठी। "चतुर्थ्यथै बहुलं छन्दसी"ति चोदिता "पुरुष- भृगश्चन्द्रमसे गोधाकालकादाघाटस्ते वनस्पतीनामि"त्यादिः। सम्प्रदाने पष्ठी। "कृत्योर्थप्रयोगे काले ऽधिकरण" इति चोदिता पञ्चकृत्वा हि- घालो भुत इत्यादिरधिकरणे पष्ठी। "कर्तृकर्मणोः कृती"ति चोदिता कृष्णस्य कृतिः जगतः कतें- स्यादिः कार्तरि फर्मणि च षष्ठी। "उमयप्राप्ती कर्मणी"ति चोदिता चित्रमगोपेन गवां दोह इत्यादिः कर्मणि पाठी। "सप्तम्यधिकरणे चे"त्युपदिष्टा। "समे दर्शपूर्णमासाभ्यां यजे- ते"त्यादिरधिकरणे सममी । इति फारफविभक्तिरूपा श्रुतिनिरूपिता । तादयं चतुर्थी यथा सर्वेभ्यो ज्योतिटोमः सर्वेभ्यो दर्शपूर्णमासा- चित्यादिः। शेषपछी द्विविधा गुणत्वे प्राधान्ये च । तपाद्या "यथाज्य. स्यैव ताघुपांशु पौर्णमास्यां यजनि"त्यादिः । प्राधान्ये पष्ठी यथा "तिन एव साहस्योपसदो द्वादशाहीन. स्ये"त्यादिः । महसोमेश्वरमते त्वन्या अपि विनियोकत्र्यः श्रुतयः। इतिकरणःपेवेति शाशां छिनत्तीत्यादिः । तथा धातुस- चन्धधिहिती णमुल अभिकामं जुहोतीत्यादिः । ताइश एव परवाप्रत्ययो ऽपि तत्रापि द्वयी गतिः पूर्वस्योत्तरा. इत्यमुतरस्य वा पूर्वाङ्गत्वम् । तत्राद्योदाहरणं यया । मूलतः यात्रा परिवास्योपवेषड्गुरोतीति । उपशाख्यानाङ्गं परिवासनम् । द्वितीयोदाहरणं यथा।"वाजपेयेनेष्ट्वा वृहस्पतिसयेन यजेते"ति। एवं तदादेशो ल्ययपि । तस्यापारमाधार्येत्यादिः। एवं "तुमुन्- बुली क्रियायां मियार्थायां" "भायपचयाश्च" "अण कर्मणि चेति ·मीमांसायालप्रकाशे। पिहितास्तुमुनादयः । एवं “संख्यायाः फ्रियाभ्यावृत्तिगणने कृत्यमुर्जि"ति विहित छत्यसुच् । एवं "द्वित्रिचतुर्य मुजि"नि सुल्पत्यया वि "वैदिरसि यहि त्वे"ति प्रियदि प्रोक्षतीत्यादिः। एवं लद "आग्नावैष्णवमेकादशकपाल निदर्शपूर्णमासापा- रप्स्यमान" इति क्रियार्थीयां मियायामुपपदे मुशिष्टेन लटा ध्रुत्यैवा- रम्भाङ्गत्वादिऐ। पार्थसारथिमते तु इतिफरणादिसप्तसु वाफ्यायो विनियोगो न श्रोतः तनेतिकरणस्य तावत् तथाह्वानमपीति चेदित्यधिकरणे (१०३पा०२।०३) सिद्धान्ते युतित्व निरस्त शास्त्रदीपिकाया- म । पत्याप्रत्यये तु वाक्यीयमझत्वमुक्तं चतुयें तन्त्ररत्ने तच्चाफलं सफलवाजयेयसमामेव्याहृतं पाक्याद्वाजपेयामिति । तथा चतुर्थएव उपवेशाधिकरणउक्तम् । न च परियास्यति पत्याप्रत्ययादुपवेषफरणाय परिवासनं वाक्यसंयोगादुघलीयस्याद्वि- तीययेत्यादि । यतु धातुसम्बन्धविहितश्च क्त्याप्रत्ययो घाजपेयवृहस्पतिस- घयोरेय सम्बन्धमाचएइति तन्परमतं क्रियान्वयस्य चाफ्यार्थत्योपप- ती वाच्यत्वायोगात्। “धातुसम्बन्धे प्रत्यया" इति तु साधुत्वान्याख्या- नमानार्थे क्रियान्तरसमभिव्याहारएव णमुलादेः साधुता यथा कि- यायोगपव प्रादेरुपसर्गस्येति । अभिक्रमाधिकरणवार्तिके ऽपि (अ. ३. पा० १ अ०१) अभिफमणं प्रकृतक्रियामात्राग होमागमेव चेति भाष्यकृन्मते सशयमुफ्त्या सयुक्तश्रवणात्तमाक्षिप्य तद्धेतुं घदता कर्मणो मूर्तत्वाद्वाक्येन च सम्बन्धोपादानादिति वाक्यायम. त्वमुक्त न श्रीतम् । तत्रत्यसिद्धान्ते ऽपि सर्वथा तावदभिझाममित्येतत्पदं न कि- यान्तरमन्तरेण निराकानी भवतीत्येवोक्तं न फ्रियासम्बन्धं ध्र. धीतीति । तथा यावजीवाधिकरणचार्तिके (अ०२पा० ४ ०१) यावजीवपदाण्यातथुतिवृत्तत्यसम्भवः। मत्पक्षे भवप्तस्त्यत्र लक्षणा. वृत्तता भवेदिति यायव्ययजीवधातुश्रुतिभ्यामेव निमित्तत्यसिद्धान्त उपपादितः न तु णमुल्थुत्येति । "संख्यायाः क्रियाश्यावृत्तिगणने कृत्वसुच्" "द्वित्रिचतुर्पः सुच्" "तुमुषण्वुलो क्रियायां कियार्थायामि"त्येता अपि शब्दस्मृतयो , "धातुसम्बन्धे प्रत्यया" इति वदेव व्याख्येयाः।

·अतिभेदनिरूपणम् । "वेदिरसि बहिषे त्वे"ति प्रिदिं मोक्षतीति मन्त्रावृत्त्याना- त्तिचिन्तार्थकादशाधिकरणे ऽपि क्रियावृत्ती हि सुन् विधीयतइति अन्धो वाक्यीयक्रियान्ययाशय एव । यत्तु नवमे (पा० ११०१०) "अनावैष्णवमेकादश कपालं निर्वदर्शपूर्णमासावारप्स्यमान इत्यारम्मणीयाविधौ लट्प्रत्य- यो ऽपि श्रुत्यैव तादर्यस्याभिधायक इति सिद्धान्ते मित्रैएक्तं तत्प- रमतमेव अतएवाग्नावैष्णवमेकादशकपालं निर्वपेद्दीक्षिष्यमाण इति लश्रुतायेव पञ्चमे (पा०३। अ० ११) मित्रैर्वाक्यीयो विनियोग निरपेक्षव वाक्येन दीक्षार्थेष्टिविधीयते इति । तन्त्ररले ऽपि परेणावदनादित्यधिकरणे पञ्चमे (पा०३ । अ० ११) उक्तम् ! आमावैष्णवो वाक्येन दीक्षिप्यमाणपदसमभिव्याहा. रेण दीक्षार्थ इति । “सोमेन यक्ष्यमाणोऽग्निमादधीते"त्यत्रापि वाक्यी- यमेवाधानात्तरकालस्य सोमाङ्गत्व लटो श्रुतित्यादेव । यष्यत्र तन्त्ररतं यक्ष्यमाण इति च दीक्षिष्यमागा इतिव- क्रियार्थायां क्रियायामुपपदे लदप्रत्ययः सामेन यष्टुमित्यर्थ इति त- दपि फ्रियान्तरयोगएच लटः साधुत्वोक्तिद्वारा वाक्यायविनियोगोप- पादनार्थमेवेति सङ्क्षपः। एवं “तुमुन्ण्वुलौ झियायां फ्रियार्थायामिति विहितयोस्तुमु- पण्वुलोर्यत्र प्रयोगः यष्टु याति याजको यातीत्यादिः एवं तदनिमसूत्रेण!"भाववचनाचे" त्यनेन क्रियायां क्रियायामु- पपदपव विहितानां घनादीनां यत्र प्रयोगः यागाय याति भूतये या- तीत्यादिः । एवं तदुत्तरसूत्रेण "अगण कर्मणि चे”त्यनेन क्रिया यांकि- यायामुपपदएव विहितस्यागप्रत्ययस्य यत्र प्रयोगः गोदायो व्रजती- त्यादिस्तत्र सर्वत्र वाफ्यीय एयान्ययो न श्रोत.1 इतिश्रुतिनिरूपणम् । लिङ्गादिभेदास्तु पूर्वमेव निरूपिताः । इति श्रीमत्पदवाक्यममाणपारावारपारणिधुरणिममिांसा- दैतसाम्राज्यधुरन्धरश्रीभट्टनारायणात्मजभट्टराङ्गा कृते मीमांसाबालप्रकारो सकलविधि भेदनिरूपणम् ।

·मीमांसापालप्रकाशे। अथार्थवादभेदा निरूप्यन्ते । तत्रार्थवादस्त्रिविधः । गुणयादः अनुवादः भूतार्थवादच । तदुक्तम् । विरोधे गुणवादः स्यादनुवादोऽयधारिते। भूतार्थवादस्तदानादर्थवादस्त्रिधा मतः ॥ इति । विरोधे प्रमाणान्तरेण अवधारिते प्रमाणान्तरेण नि. धित । तयांविरोधावधारितत्वयोनिाभावे (१)। तत्र विरोधे गुणवादः स्यादित्यस्योदाहरणं यथा।"धुम पषा. मर्दिया ददशे नार्चिरि"त्यादि । धूममात्रदर्शनस्यार्चिरदर्शनस्य चा- चिपो ऽपि दर्शनेन विरुदत्वात् दूराद्भूयस्त्वेन च दर्शने विशेष सा- मान्यवाचिनो हशेरौपचारिफत्वात् । अनुवादो विधारित इत्यस्योदाहरणं तु नृसिंहाश्रमरुक्तम् । "अग्निहिमस्य भेषजमिति तत्स्वाध्यायाध्ययनवैधुर्याचित्याना। अत्र वैदिकाना मन्त्रत्वप्रसिद्धस्तस्या एव च द्वैतीयकमन्त्राधिकरणे मन्त्रव्यवस्थाप्रयोजकत्वोक्तर्विध्यन्तरेकवाक्यत्याभावाच । तस्माना. युर्वे क्षपिष्टा देवतेत्याचेव अनुवादो बधारितइत्यत्रोदाहरणम् । भूतार्थवादस्तद्धानादित्यत्रीपनिषदा उदाहरन्ति । देवतापिग्रहभोजनप्तिप्रसादफलदातृत्वप्रतिप्रतिपादकान- यादान् "प्रजापतिरात्मनो घपामुदखिदत""भाहुतिभिरिय हुतादो देयान्त्रीणाति हम एवैनमिन्द्रः प्रजया पशुभिस्तर्पयती"त्यादीन् त- दयुक्तम् । नयमे विग्रहादिपञ्चफनिरासात् । तदेतनमार्थमपश्चे घ. श्यामः । तस्माद विरोधाभाये ऽपि गुणवादानीकाराभूतार्थवाद स्तद्धानादित्यत्र । यन्न दुःखेन सम्मिन्नं न च प्रस्तमनन्तरम् । अभिलापोपनीतं यत्तत्सुखं स्वः पदस्पदमित्येवोदाहार्यम् । इदं च न लक्षणं विशेषणचतुष्टयव्याधाभावात् किंतु स्थ- रुपकपनमा विशेषणचतुष्टयेनापि हि सांसारिकसुखचैलक्षययम. स्थ ध्रुवता सुखत्याघान्तरजातिः सर्गत्यमुपलक्ष्यते तद्धिः दुःखाम- थमिदं तु न तथा एवं सांसारिक राज्यादिसुखं यपाधवधिप्रमा णामावाच्छनुष्टतापहारादिशड्डामस्तम् । त्यर्थवादादिप्रमाणतो धादियायरकालभोग्यतया प्रमितं न तन्मध्ये महारादिशा- (मायभाये .पु. पा.।

·४५ भर्थवादभेदनिरूपणम् । प्रस्तम् । तथेदमनन्तरमपच्छिन्नं सन्ततं वदिपर्यन्तमितरतु न त- था । किंतु सुखदुःखोमयरहितावस्ययावच्छिन्नम् । एवमिदम- भिलापमात्रेणोपनीतमुपस्थितेन सयन्दनवनितादिविषयापेक्षामि- तरत्तु विपयापेक्षमेव । यदे प्रयत्नानपेक्षामिलापमानोपनीतविषयमितरतु प्रयलो- पनीतविषयमिति । मत पयाकृत्यधिकरणे। अस्त्यर्थः सर्वशब्दानामिति प्रत्याय्यलक्षणम् । अपूर्वदेवतास्वर्गः सममाहुर्गवादिषु ॥ इति घेयाकरणमनिरासावसरे तवक्तहष्टान्तवैषम्योत्तचर्ये कार्यसामर्थ्य मिन्द्रादिनिर्मिधसुखसन्ततिरिति वार्तिफे निर्मिश्रसन्त- तिपदाभ्यामाधतृतीयविशेपणार्थावेय स्वर्गत्यजात्युपलक्षणार्थमुक्ती। तद्वद्याख्याने भट्टसोमेश्वरेण तु तदार्तिकव्याख्यार्यवा- तिफे केवलमेव सुनमित्युक्तेवुःखामिश्रत्वमेव स्वर्गत्वसामान्योप- लक्षणत्नेनोक्तं सन्ततित्वं तु चिरकालताख्यं दुःखामियत्वेनैवा- क्षिप्यते इति यदता अलीफिफसुखविशेषमतिपरयर्थं तदुपातमित्यु- कामिति । भूतार्ययादस्तदानादित्यत्रोपनिषदो ऽप्युदाहरणं ता मपि हि विध्युपयोगिस्वर्गस्वरूपनिरूपणार्थार्थवादवच्छ्यणादिषि- ध्युपयोग्यारमस्वरूपनिरूपणार्थस्वेन पाक्यशेपा एव । मत पय मा- घार्यपादे विंशतिमर्यवादभेद्रां तच्चोदकेषु मन्त्राख्या" "शेपे ग्राह- पराद" इत्येत्तासुनछयव्याख्याने भाष्ये प्रदर्य एतदपि प्रायिकमि- त्युक्त तत्सत्यं शानमनन्तं ग्रहोत्यावरुपलक्षणार्थमित्युक्तं मट्टसोमे- चरण । एवं “य एवं विद्यापीर्णमासी पजते य एवं पिधानमायास्यां पजत इति घिदवाक्यनुयं दर्शपूर्णमासाश्यामिति विवचनोपपत्यर्थ- समुदायद्यसिद्धयर्थ "वैश्वदेवेन यजत" इति वत्प्राचीनप्रवणे पैश्य- देवनेत्यतिदेवयिधिरीकवचनोपपत्यकसमुदायसिद्धयर्थ भूतार्यचा- दोदाहरणमेप। अत पय विभाग एप घेद इत्युक्तम् । विध्यर्थवादमन्त्राणामुपयोगोऽधुनोच्यतइत्यादी । भूतार्यपादस्तखानापित्यत्रोदाहरणान्तरं यथा ॥ "अधस्तारसमिधं धारयन्ननुदयदुपरि हिदेवेभ्यो धार- पती "ति। अन एतीपे उपरि धारणस्थापि दिराप्दस्यागेर विधिरित ।

·मीमांसावालप्रकाशे। त्युक्तम् । . पुनरप्यर्थवादो ऽत्रिंगद्विधः। आशी: "सो ऽकामयत प्रजाः सृजेय"ति । प्रलापः "न चैतद्विद्मो ब्राह्मणाः स्मो घयमग्राह्मणा घे"ति । परिदेवनं "ये मामधुक्षन्त ते मां प्रत्यमुञ्चतति । तथा याघजीवाधिकरणे यार्तिके। "आहिताग्नि एप सन्नाग्निहोत्रं जुहोतिन दर्शपूर्णमासी यज ते या माहुतिभाजो देवतास्ता अनुध्यायिनीः करोतीति परिदेषन- सरूपोऽर्थवाद इत्युक्तम् । प्रैप: "अमुतः सोममाहरे"ति। "अन्वेषणम् इह पा स इह स" इति । प्रश्नः "वेद फर्णवती सुर्मिमिति । प्रतिवचनं विद्मति। अनुपगः यद्धस्तेम फण्डूयेत पामनं भाषुकाःप्रजाः स्युर्यास्म- यते नग्न भावुका. कृष्णविपाणया फण्डूयताति । इह नम्र भाषुफाः इत्यत्र प्रजाः स्युरित्यनुपङ्गः। इतिकरणबहुलो ऽर्थवादः। उत्सृज्यानोत्सृज्यामिति मीमांसन्ते ब्रह्मवादिनस्तयाहुरुत्स- ज्यमेयोति अमावास्थायां च पौर्णमास्यां चोत्सृज्यमित्यादुरते हि यशं घहत इति ते त्यायनोरएज्येदित्याहुयें अघान्तरं यक्ष भेजाते इत्याहोपनिवद्धार्थवादः। "देवस्य त्या सवितुः प्रसव" इति स्फ्यमादत्ते प्रसूत्यै इति विधेर्याश्यपः । अश्विनोर्याहुभ्यामित्याह मश्विनी हि देवानामध्वर्यु आस्तां पूष्णो हस्ताभ्यामित्याह पत्यै इति । आख्यायिकारूपोऽर्थवादः। पुरुषं घे देवाः पशुमालभन्तं तस्मादालध्धान्मेध उदफामत्सो ऽयं प्राषिशत्तस्मादयो मेध्यो ऽभवदयैनमुत्भान्तमेधमत्यात स कि पुरुषो भपत्ते ऽश्वमालभन्त सो श्यादालन्धादशामरस गां प्रापिशदित्यादि। हेतुयनिगदोधादः। "शूर्पण जुहोती"त्यस्य विधेर्याक्यशेष.।"तेन यानं क्रियत" इति। निर्वचनरूपोऽर्थयादः। सदेनमधिनोत्तभो पधित्वमिति ।

·. अर्थवादमेदनिरूपणम् । ५१ निन्दार्थवादः। न ब्रह्मा सामानि गायतीति निषेधस्यार्थवाद “ उपवीता पा एतस्याग्नय" इति। प्रशंसार्थवादो। "वायुर्व क्षेपिष्टा देवते"ति । यद्यपि निन्दार्थयाव्यतिरिक्त सर्वप्वप्यर्थवादेषु प्रशसार्थ- त्वमविशिष्टं तथापीह वायुप्रसंसाद्वारा विधेयवायव्यपशुयोगप्रशंसा इतरत्र तु न तथेति भेदः। संशयार्थवादः। "दोतव्यं गाईपत्येन होतब्यमि"ति। विधिकल्पफोऽर्थवादः । यजमानसम्मित्तीदुम्बरी भवतीति । परशातिरर्थवादः। "इति ह स्माह घट्फुणिर्मापानेव मह्यं पचते"ति तस्मा- दारण्यमेवारनीयादित्यस्य विधेयांफ्यशेपः। पुराकल्पोऽर्थवादः। "उल्मुफैईस्म पूर्ये समाजग्मुस्तानसुरारक्षासि निजघ्नुरि"ति तस्माद् गृहपतेरेवाग्निपु निमय्य नियंपेरनिति विधेयशेषः। अनयोध मेदो यातिफरतैवमुक्तः एकपुरुषफर्तृकमुपाल्यानं परकृतिः पहुफफं पुरापल्प इति यहफफपदं द्विकर्तृफस्पापि सस्ट- प्रदार्थमनेकफर्टफमिति व्याख्यातम्।भट्टसोमेश्वरेणार्थवादाधिकरणे दिफकोदाहरणं तु “ताययतामनीपोमायाज्यस्पेय नायुपांशु पीर्ण- मास्यां यजनि"ति। म्यवधारणफल्पनार्यवादः येतसशाराणायफाभिधाग्नि गि- फरतीत्यस्य पिधेर्यापयशेषः । “मापो ये शान्तः शान्ताभिरेवास्य शुरामयती"ति । यया पुपर्मचा फियते इति यायतो श्यान्प्रति- गृमीयादित्यनयोम्यंगधारणकल्पनाविध्योरुपसंहारगनयोगपकमग- तपेदपिषयदानयिपयांचयादययेन पददानविषयतप कल्प्यात ए यमुपफमधेतसाधकाविषयविधियशेनोपसंहारम्पार्यपादगत शुक्- शामकाय नापां कि तु पेसमायफविषयमिति मन्यत इति । सदेपं विरान्तिमपंचादभेदान्भायार्थपाई नचादफेषु मन्त्रा गया ये ब्राह्मणशद इत्यतरत्रदयम्पारयानापसरे भाग्यएय. पर एतदपि प्रायिषमिायुतं तरसस्य ज्ञानमनन्तं प्रक्षारयादेवपलम- नामिति मसोमेरपण व्याख्यातम् ।

·मीमांसाचालनकारी। अतोऽन्ये सम्भयन्तो येकचित् चिनिरूपिताः। भाग्ययायार्तिककाराघेस्तान्भेदानभिदध्महे ॥ तथा हि। पूर्य हेतुवनिगदो ऽर्थवाद उकः कश्चित्तु हेतुधिधिरर्थवादः भातिध्यायामिडान्तातिध्या सन्तिष्ठत इतिषचनादनूयाजाभावे ऽध्यापभृति गृहातीति प्रकृती विहितस्योपभृत्यएगृहीतस्य चो- दफमाप्तस्य निवृत्यर्थ चतुगृहीतान्याज्यानि भवन्ति न घनानुया- जान्यक्ष्यन्भवतीति चतुर्ग्रहीते विधीयमाने अनुयाजाभावस्य हेतुत्या- मिधानाचत्र यनानुयाजाभाषस्तत्र तत्राएगृहीतामाय इति ज्ञायते । प्रकृती चाटग्रहणस्य चतुष्टद्वयलक्षणार्थत्वद्योतनात्प्रयाजाथै जुड्या समानयने नियोगतो ईमेव समानेतव्यमिति ज्ञायते । इदश हेत्वधिकरणवार्तिके उदाहरणोक्तौ न च परमार्थतो. हेतय इति प्रत्युदाहरणं चतुर्थे घक्ष्यमाणं सूचितं भहसोमेश्वरेण व्याख्यातमू। तथा पूर्व घायुर्व क्षेपिष्ठा देवतेति विधेययागधिरोपणदेयता- भूतवायुप्रशंसाद्वारा विधेययागमशंसेत्युक्तम् । फश्चित्वर्थवादः साक्षादेव विधेयप्रशंसार्थः। यथा प्रजापतिरात्मनो घपामुदखिदसामनी मागृहात्ततो ज- स्तूपरः समभवतेनायजत्ततो चै स प्रजाः पशूनसृजत यः प्रजा- कामः पशुकामः स्यात्स एतं प्राजापत्यम तूपरमालभेतेति । तथा विधेयतद्विशेषणव्यतिरिक्तप्रशंसाद्वारापि विधेयप्रशं. साथैः फश्चिदर्थवाद. । यथा दशमे अभिघार्या स्त्रयम्बका नाभि- घायर्या इति यदभिधारयेत्तद्रुद्रायास्ये पशुन्निध्यायनाभिघारयेन त- दुद्रायास्य पग्निध्यात्तन्न सुर्य अभिघायर्या एव न ह्यनभिघृतं ह. विरस्तीत्युदाहृतम्। तत्रार्थवादाधिकरणे घार्तिककारेणोक्तं यन्नाभिधारयेन्न त- द्रुद्रायास्ये पशुन्निदध्यादिति स्तुतमप्यनभिधारणं नायिष्यते इति । तथा विधेयव्यतिरिकनिन्दाद्वारापि विधेयप्रशंसार्थः कधि- एर्थवादः। सोऽपि द्विविधः। विष्यन्तरापिहितस्य प्रकृतविधेयव्यतिरिक्तस्य निन्दाद्वारा, विध्यन्तरविहितस्य प्रकृतविधेयष्यतिरिक्तस्य या निन्दाद्वारेति। तवायो यशा नवमे यहचा स्तुवते तदसुरा अन्यधायन यत्साम्ना स्तुपते ·अर्थवादभेदनिरूपणम् । तदसुरा नान्चयायन्य एवं विद्वान्साम्ना स्तुवीतेत्युदाहृतम् । तनार्थवादाधिकरणे वार्तिककृतोकं तत्रान्त सामविधानात्त- प्रशंसार्थमृचां निन्देति गम्यतइति । द्वितीयो यथा। "पातः प्रातरनृतं ते वदन्ति पुरोदयाज्जुद्वति ये ऽग्निहोत्रं दियाफीसंमदिवाकीर्तयन्तः सूर्यों ज्योतिर्न तदा ज्योतिरेषां तस्मातु- दिते होतव्यमिति । एवं यथावातिथये प्रद्रुतायानमाहरेयुस्ताक्तया- घ उदिते जुह्वति तस्मादनुदिते होतव्यमिति । अन्न पूर्वोत्तरवि- धियिहितानुदितहोमनिन्दाद्वारा उदितहोमस्तुतिः । उत्तरत्र पूर्ववि- धिधिहितोदितहोमनिन्दाद्वारानुदित होमस्तुतिरिति । तदिदं शाखा- न्तराधिकरणे (अ० २ पा०४ । अ० २) उदाहरणद्वयमुदाहृतं भाष्ये ॥६॥ तथा हेतुविधियत्कश्चित्फलविधिरर्थवादः । यथा “प्रतितिष्ठन्ति हवा य एता रात्रीरुपयन्ती"ति ॥ ७॥ तथा कश्चिभिषेधफलार्थवादः। यथा तस्माद्राह्मणाय नाचगुरतति निषेधे यो ब्राह्मणायागु- रेतं शतेन यातयादिति वर्षशतयातनारूपं फलं वाक्यषात् ॥ ८॥ तथा कश्चितुर्विधिसरूपवत्फलविधिसरूपो ऽर्थवादः यथा “यस्य पर्णमयो जुहूर्भवति न स पापं श्लोकं शृणोती"ति । एषु त्रि- चाचान्त्यौ चतुर्थे (पा० ३ अ०१) निरूपिती । मध्यमस्तु तृतीये शयौ सर्वपरीदानादिति शय्यधिकरगो नि- रूपितः । तथा कश्चिदेवताविधिरर्थवादः। यथा घाजसनेयिनं देवयाज्ञिको नादं वा य एतमात्मनो ज- भयते यदग्निमिति पूर्णाहुतेधोक्यरोपमग्निदेवताप्रापकमाह ॥९॥ तथा कश्चिद्देवताविधिसरूपो ऽर्थवादः। यथा । " विगुरुपांशु यरव्यो जामित्वाय प्रजापतिरुपांशु यप्रव्यो जामित्याय भग्नीषोमाबुपांशु यएण्याचजामित्याये"ति शाखाभेदेनो- पांशुयाजक्रमे आम्नातैष्णवप्राजापत्याग्नीलामीययाज्यानुचाफ्या- युगलैः प्राप्ता विष्णवाघादेयता उपांशुयाजस्तुस्यर्थे कीर्त्यन्तइत्युक्त- मुपांशुयाजाधिकरणे ( म०२ पा०२ अ०४)॥१०॥ तथा कश्चिद् द्रव्यविधिरर्थवादः। यथा वासः परिधत्तइति विधौ "एतद्वै सर्वदेवत्यं वासो यत् क्षोममिति क्षोमशब्दस्य यौगिकत्वादार्थयादिको द्रव्यविधिः । इदं च ·2 मीमांसाबालप्रकाशे। सन्दिग्धेषु वाफ्यरोणादित्यधिकरणान्ते भाष्यकारणोदाहृतम् ॥ ११ ॥ तथा कश्चिद् द्रव्यविधिसरूपोऽर्थवादः ।। यथा महावते प्रेडमारुह्य होता सतीति विधौ यदा ये प्रजा. मह आविशन्ति ग्रेवास्तारोहन्तीति प्रेतशब्दस्य यौगिकत्वाद् द्रव्य विधिसरूपोऽयमर्थवादः । तदेतदपि वा फारणामहणे प्रयुक्तानि प्रतीवेरनिस्यस्य सदा. धारमामाण्यप्रतिपादनपरे वर्णके धार्तिफरतोदाहतम् । एतानि च दृशयज्ञायुधानीतिच । चतुर्षे (पा० १ ०४) हिपतच्छब्दस्य सर्घनाम्नो द्रव्ययचनत्वाधागे स्फ्यादिद्रव्याय- धिमाशङ्कितन्निरस्थार्थवादमात्रमित्युक्तम् ॥ १२ ॥ तथा कश्चिजातिविधिरर्थवादः। यथाग्नये यदष्टाफपाल इति यिभितः "संस्कृतं भक्षा स्मिन्न तद्धितोत्पत्तभक्षद्रव्ये प्राप्ते मण्डफादिमसक्ती ते पुरोडा कर्म भूत्वा प्रसर्पन्तमपश्यनिति चाफ्यशपः पुरोडायत्यजातिमा- प्रापकः । इदमपि सन्दिग्धेषु वाक्यशेषादिति ( म०१ पा० भ० १८)न्यापादेय सिद्धम् ॥ १३ ॥ तथा फचिजातिविधिसरूपो ऽर्धवादः । यथा ताचयूतामग्नीपोमायाज्यस्यैव नायुपांशु पौर्णमास्यां यजनिति । एतद्धि भप्राप्तपार्णमासीकालविधिपरत्वामान्यप- जातिविधिः फितु "सर्यस्म घा पनपाय गृह्यते यत् भूयायामा- ज्यमि"ति प्राप्ताया उपांशुयाजद्रम्पपरिच्छेदफाज्यत्यजातेरनुपाद - त्युक्तं परामे उपोपान्त्ये ॥१४॥ सधा फश्चिद् गुणयिधिरर्थवादः । यथा “एटीरुपदधाती "ति यार्तिकरन्मते। भाष्यपद्धनापधानमाश्रविधिमन्त्रानुपादश्च किंतु उपधानमा- विधायपि दोषामन्त्रमात्रविधायपि दोषोक्तर्विशिष्टविधी मुण्या- मा एप्टिलिग कानामेय मन्त्राणां विधिप्रसक्तो परसादटका उपद- धातीतियाक्यशेषाद् गौगया सप्तदशसंख्यायिधिः। तदेतत्स्टनधि. फरणे महमोमेश्यरेणोत्तम् ॥ १५ ॥ तया कश्चिद् गुणविधिसरणे ऽपादः। यथा यदाकपालो भवति गायध्येयेने प्रायमेन पुनाती- पएसंल्पायधिसकपस्यात् । तदिदमुकं येश्यानराधिकरणे (१०१ पा० भ०१८) १६ तणा कधिक्रियापिधिरपंवादः । .

·अर्थवादभेदनिरूपणम् । यथामृताग्निहोने "अयस्तात्समिधंधारयनन्द्रयदिति"विधयों- फ्यशेषः। "उपरि हि देवेभ्यो धारयती"ति। तत्र तृतीये (पा०४० ५) उक्त देवेश्य इत्युक्तर्देवाग्निहोने जीपदमिहोने उपरिधारणस्य कथं चिदप्याचारादिना अमाप्तहिशब्दपरित्यागेन विधिः कल्प्य. तहति ॥ १७॥ तथा फश्चिक्रियाविधिसरूपोऽर्थवादः । पथा "यो विदग्धास नैऋतो यो तः स रोद्रो यः तास सदेवतस्तस्मादविदहता श्रपयितव्यासदेवतत्वाये"ति दर्शपूर्णमास- प्रकरणाधीत वाश्यमादुम्यराधिकरणे प्रकरणे (अ०१पा०२०२) च सम्भवनपको न फलप्यते विध्यानर्थक्यं हितं प्रतीति सूत्रे माप्यरतोदाहस्य विधिपक्षे तु यन नैऋतस्तत्र विदग्धता नीयत तथा सति प्रकरण वाध्यतेति क्रियाविधिनिरस्त इति क्रिया- विधिसरूपो ऽयमवादः ॥ १८ ॥ तथा फश्चिनिमित्तविधिरर्थवादः। यथा । अग्नी थूयते "यो चै सम्वत्सरमुख्यमभृत्यानिचिनु. ते यथा सामिगर्भो विपद्यते ताहगेप तदार्तिगावैश्वानरं द्वादशक- पाले पुरस्ताग्निर्यपेदिति । अत्र चतुर्थे (पा० ४ ०६) वैश्वानरच नित्यः स्यादित्यधिकरणे सम्वत्सराभरणमर्थवादमात्रमिति नित्य- तेति पूर्वपक्षयित्या कर्तसमानाधिकरणो यच्छब्दो निमित्ततांसम्ब- सराभरणय प्रतिपादयताति नैमित्तिको धैश्वानरयाग इति सिद्धा- तितम् ॥ १९ ॥ तथा फश्चिनिमित्तविधिसरूपो ऽर्थवादः । यथा ज्योतिटोमे थुतं यां या अश्वर्युश्च यजमानश्च देयताम- न्तरितस्तस्या माश्च्यते यत्प्राजापत्य दधिग्रहं गृह्णाति शमयत्येवे- नामिति । तत्र चतुर्थे (पा० ४ ० ५)"दधिग्रहो नैमित्तिकः श्रुतिसं- योगादि"त्यधिफरणे देवतान्तरायो निमित्तं पूर्वपघच्छब्दादिति पूर्वप- क्षिते सिद्धातितम् । अकर्तृसमानाधिकरणस्य यच्छब्दस्य निमित्तता- प्रतिपादपावाभावादर्थवादमाप्रमन्तरायभयणमिति नित्यो द्रधिग्रह इति॥२०॥ तथा कश्चित्यतविधिरर्थवादः । यथा पाठे (पा० भ०१) चतुर्होतृसम्झफर्मन्त्रैः पुरुषार्थ- तया विहिता जपाहोमाश्च चतु:तारंमयुजीत चतुझेना प्रजाकामो अहुयादित्यत पूर्वपक्षितं होमा आहवनीये फार्या एपा धा ऽनाहिता- ·भीमांसायालप्रकाशे। प्रेरित्यर्धवादमानं जपस्तुत्यर्थम् । इटिशब्देन अपोक्तोः यैपामाहिताग्नेः क्रिया जपात्मिका सेप्टिरिति । सिद्धान्तस्तु पचनानर्थक्येष्टिशब्दलक्षणापरिहाराय पष्ठीच. त्या नाहिताग्न्यधिकारा होमास्तरकर्तृका इति ॥२१ ॥ तथा फश्चित्कर्तृविधिसरूपः । यथा पाठे (पा०७।०१२) इति इस्माहवरकुर्याणिर्मापानेय मां पचतेति वृधिागोत्ररेय मापपाकः कर्त्तव्यो नान्यैरिति पूर्य- पक्षयित्वा निरस्तम् । तदिदं मापपाकविधिकल्पनां कृत्वा चिन्ति- ता॥२२॥ तथा क्रश्चित्कालयिधिरर्थवादः । यथा तायद्यूतामनीयोमावाज्यस्यैव नावुपांशु पौर्णमास्या या जनिति । तदेतदशमे । (पा०८ ! अ०१७) उपोपान्त्ये उ- क्तम् ॥२२॥ तथा फश्चित्कालविधिसरूपोऽर्थवादः । यथा अपहतपाप्मागो था तत्र इति यदा फ चन कदा च. नोपनमेदवादधीताय यजेतेत्यस्य शतपथविधेः शेषस्तेन नप सन्स- व्यतिरिक्तातुविधिज्योतियोमे यदा फ चनेति विधित पर तद्वि: धिसिद्धेः । इदं च पश्चमे (पा०४ अ०५) वकाले स्यादविप्र- तिधादित्यधिकरणे तन्त्ररने पदाक घनेत्यादेः शातपयवाक्यस्य ज्योतिष्टोमे करयन्तविधियोक्तस्तच्छेषस्य फालविधिसरूपत्वमर्या- दुक्तम् ॥२३॥ तथा कश्चिद्देशपिधिरर्थवादः। यथा ताण्डफे सरस्वत्या घिनशने दीक्षन्ते अध्ययुः म्यां प. रात्यति सा यत्र निपतति सद्गार्हपत्यः ततः पत्रिरात प्रक्रमान्म- मामति तदाहयनीयःप्रतीपं यन्ति पूर्वेण पक्षसा यन्ति पद्धत्या अध्य- ये ऽपानप्रीय चरं निरूप्यायाति पन्तीति विधाय पाक्यशेषः चतुथ- स्वारिंशदाचीनानि सरखत्याविनशनालक्षः प्रस्रवण इति । स तावन्तं देशं याने विद्याति अत एव तदनूघोपसंहृतम् । यदा प्लक्षं प्रास्न मागच्छन्त्यथोत्थानं पक्षप्रास्त्रवणमाग- म्याग्नये कामायेष्टिं निर्वपन्ते तस्यामश्यां च पुरुषी च धेनुफे दरवा कारपथ (१) प्रति यमुनामवभृयमभ्यवयन्तीति वार्तिकेतु चतु- शिवाश्वानानीति श्रुत्यन्तरं व्याकरणाधिकरणउक्तम् ॥२४॥ देशानिधिसरूपो ऽर्थयादो यथा । (१) यसमाथा दयविकारवयं ।

·अर्थवाद मेदनिरूपणम् । पत्रिंशत्प्रफमा माची शिजयनेन चतुर्विपतिः पुरस्तादिति सीमिकमहावैदिमानविधेर्याफ्यशेषः इयति शक्ष्यामहे ऽस्यां कर्तु- मिति । तदेतत्तृतीये (पा० ७ । अ० ३) "चिकीर्षया च संयोगादि- स्थधिकरणे भट्टसोमेश्चरेणोकम् ॥ २५ ॥ तथा कश्चिन्निधविध्यर्थवादो यथा। ऐतरेयिवाहाणे हरिश्चन्द्रोपाण्याने हिरण्य(१)कशिपायासीन भाचटइति होतृकर्तृकस्य मत्वर्थस्य पुत्रकामाहाप्याण्यापयेरनि. ति च पुरुषार्थस्य शौनः शेपाक्ष्यानविधर्वाफ्यशेषे नियोक्तारं न विधिबुर्विशसितारं न विविदुरिति शामिभकत्रलामोक्त्या मह्यमपर शतं दत्वाइमेन पिशासियामीति च लोभात्प्रवृत्युक्तता शामित्रे दो- पापगतेनिन्दया तनिषेधः कल्प्यते । यद्यपिचान "नहिंस्यादिति सामान्यनिषेध ऋत्विजांस्वाधि- कारिफः पराधिकारिकेण समास्यानिफेन फर्तृत्वमानतया ऋषिजः स्पृशताप्यबाधितः प्रवृत्तो ऽस्ति । अत एव तृतीये (पा०७/०१३) "यमिता च शब्दभेदादि"त्यधिकरणे घातहतोक्तम् । मत एवार्षिज्यं निन्दन्तीति तथापि विशेषनिषेधो दोपवि- शेषार्थत्वेनार्थवानेवेति ॥ २६ ॥ तथा फधिभिषेधविधिसम्पो श्ययादी यथासियो खल्याहु- रनाइतिजातिलाश्च गवेधुकाश्चेति । दशमे खानाहुतिरिति निन्दया निषेधकल्पना पूर्वपक्षयित्वा न दि निन्दा नि निन्दितुं प्रवर्तते । अपि तु विधेय स्तोतुमिति शाखान्तराधिकरणे प्रसादुक्तेन न्यायेन यत्पयसानिदानं जुहोतीति पयोविधिपत्वान्न निषेधकल्पनेति सि- द्धान्तितम्॥२७॥ सन्दिग्धाोपादाननिणांयफोऽर्थवादो यया। सारखती भवत इति विधौ "एत दैव्यं मिथुनं यत्सरस्वती- सरखांति अन्न सरस्वान्देवता यस्यासो सारस्वतः अपरोऽपि तथा ततः सारस्वतश्च सारस्वतन सारस्वतो उत सरस्चान्देषता पस्यस्येकस्तद्धित अपरस्तु सरस्वती देवता यस्येति तद्धितस्ततस्तयो- रेफशेष इति सन्दिग्धे स्त्रीपुसदेवत्य एवायं न पुग्दयदेयत्य इति निर्णयो ऽस्मादर्थवादाद्भवति । तदेतत्पश्चमे (पा० १०७) मुण्य कमेण बागानामित्यधिकरणे शास्त्रदीपकायामुक्तम् ॥ २८ ॥ तथा कश्चित्सन्दिग्धार्यशक्तिमाहकार्थवादो यथा। यवमतीभिरद्भिरीदुम्बरी मोक्षतीति विधेर्धाक्यरोषः यदा या (रणामनेरपर्यः।

·" मीमांसायालप्रकाशे। भन्या औषधयो म्लायन्ते अथैते मोदमाना इयोत्तिष्ठन्तीति तदुक्तं शास्त्रस्था या तन्निमित्तत्वादि "त्यधिकरणे (अ०१ पा०३11० ५)॥२९॥ तथा फश्चिनुपमानार्थवादः। यथा "यथा घे श्येनो निपत्यादत्ते एवमयं द्विपन्तं मातृर्य निपत्यादत्त यममिचरति श्येनेनेति" । तदुक्तं तद्वयपदेशं चेत्यधिफ- रणे नामधेयपादे (अ०१ पा०४ भ०४)॥३०॥ इति श्रीमत्पदवाक्यप्रमाणपारावारपारीणधुरीणमी- मांसाद्वैतसाम्राज्यधुरन्धरश्रीभट्टनारायणात्मज- भट्टशङ्करकृते मीमांसावालमका सक- लार्यवादभेदनिरूपणम् । -- अथ मन्त्रभेदा निरूप्यन्ते । मन्त्रो ऽपि तावविविधः । ऋग्यजु. सामेति । पपां लक्षणानि कमेण सूत्रैरेवोक्तानि । तेपामृग्यत्रार्थयरोन पादव्यवस्था । गीति सामाख्या । शेपे यजुः शब्द इति निगदास्तु यजुर्मंदा एवेत्युक्तं मावा- यंपादे “यजुषि वा तद्रूपत्वादिति” (अ० १ पा० १ ० १३) ते घाग्नीदग्नीन्विहरेत्यादयः परसम्यांधनरूपा । अतः परं "तच्चोदकेषु मन्त्राख्ये "त्यत्र सूधे ग्राहरणराब्द इत्यत्र च सूत्रे भाग्यएव प्रद- र्शिता अष्टाविंशतिर्मन्त्रभेदा उच्यन्ते । तत्रोत्तरेषां पहनामर्थप्रयु- तत्वात्सामखसम्भवः । स्वर्यचातु स्थर्ययोरपि वर्णधर्मोदाचा- दिरूपत्वेन सामखसम्भवः । अनुषङ्गस्यापि अपूर्णेषु खल्वनुषङ्ग इति भाग्यादर्थप्रयुक्तत्वात्सामस्वसम्मवः । अतः सर्वे ऽपि वक्ष्यमाणा भेदा ऋग्यजुर्मन्त्रगतत्वेन द्विगुणा ज्ञेयाः । अत पर भाष्यकारण फ चिहमन्त्रा. कचिधर्मन्त्रा उदाहताः। तत्र भाप्योकास्ताचदटाविंशतिभेदाः। एवम् तत्र पश्चिद्वि- धायकः मन्त्रः “पृणीयादिनाधमानायतव्यानि"ति।नाधयांच्या- पान्तभ्याम्भोज्यापदार्थानिति सोमेश्वरः। तथा पश्चिविधायको यजुर्मन्त्रः यथा “वसन्ताय कपि- अलानालभत" इति । एवं विधायकस्य मन्त्रस्य भुचं यजुधेति ·मन्त्रभेदनिरूपणम् । द्विविधमुदाहरणं बदत्तो मायकृतो ग्रेऽपि सर्वन द्वैघिध्यमाम- मतं तेन यत्र ऋङ्मन्न उदाहृतस्तन यजुपो ऽप्युपलक्षणम् । यत्र च यजुर्मन्य उदाहृतस्तत्र मन्त्रस्याप्युपलक्षणं तनि- दर्यते। कश्चिदस्यन्तो मन्त्रः यथा “मेधो ऽसीति । तथा फश्चित्वान्तो "मन्त्रः यथा इपेवेति ॥ तथा कश्चिदाशीमन्त्रः यथा “मायुर्दा असीति । तथा कश्चित्स्तुतिरूपो मन्त्रः यथा “अग्निधेति ॥ तथा फश्चित्संख्यामन्नायथा “पको ममएका च तस्ये ति। तथा फश्रित्यलपितमन्त्र यथा अक्षी ते इन्द्रपिङ्गले डुलेरिये. ति। डुलिः कच्छपी। तथा फश्चित्परिदेवनमन्त्रः। यथा "वे म्यिके वालिक न मानयति कश्चन ससस्त्य- श्वकः सुभद्रिका काम्पीलवासिनीमिति सुकल्याणरूपां काम्पील- देशवासिनी मां कश्चिन्न नयति कुरिसतो ऽस्यः स्वपितीति सौर्यायाः 'परिदेवनम् । तथा कश्चित्पमन्त्रः यथा “मीदग्नीन्विहरे"ति। तथा कश्चिदन्वेषणमन्त्रः यथा को ऽसि फतमो ऽसि फ- स्यासि को नामासि यस्य ते नामा मन्महि ये त्या सोमनातीतृपा- म पति। तथा फश्चित्प्रश्नमग्नः यथा "पृच्छामि” त्या परमन्तं पृथिव्या इति । अश्यमेधे प्रमोये होत्रादीनां चतुणी महविजां यजमाने प्रति प्रश्नो ऽयम्। तथा कश्चिदाख्यानमन्त्रः यया “इयं वेदिः परो अन्तः पृथि- ध्या" इति । तत्रय यजमानस्य प्रत्युत्तरमिदम् । तथा फश्चिदनुपङ्गमन्तः। स तु द्विविधः। पुरस्तादनुपग पर रनुपनश्चति ॥ तपायो यथा "याने भग्न रयाशया तनूर्षिया गहरेधोपचों भपावधीत्वेष यचो अपावधीत्स्वाहा" "याते अग्नेरजागया या ते अग्रे घराशयति । पूर्वाहापराहयारण्यस्यमानमाप्रेयसौम्यवैष्णवयागत्र- यमेकोपसत्तथापिधास्तिन्न उपसदनिदिन ज्योतिष्टोमे तत्राचाया भप्रिमनीकमित्यस्याः किमेणाह नयेगभूतमिदं मन्त्रनयम् । पतदो ग्राझणे।

·- १० मीमांसापालप्रकाशे। मशमपिपासे हया उग्रं यः पनन्ध धेरहत्यञ्च स्वर्ष पच इति । पनः उपपापं रहस्यं महापापम् । परस्तादनुषनो यथा । "चित्पतिस्त्वा पुनातु पाक्पतिस्त्या पुनातु देयस्त्वा सविता पुनारयच्छिद्रेण पवित्रेण घसोः सूर्यस्य रश्मिभिरिति । मुख्मन्ने ऽप्यनुपङ्ग उक्तो मन्त्राधिकरण मस्यफ्सात इन्द्रपिरस्मे इत्यूवि उपरितन्याभूचि त्वं तून इन्द्रं सं- रविन्दा इति श्रूयते तदेवास्थामृच्यनुपङ्गेण द्रष्टव्यमिति । अयं व ऋग्वये ऽप्यन्ययात्पुरस्तादनुपङ्गयोदमयोरप्युदाहरणम् । तथा कश्चित्प्रयोगरूपो, मन्त्रः । सवेधा स्वर्यवांधातुः स्वर्यवांश्च । तत्रायलमन्त्रो पया "मग्ने मृलमहा असि यईमा देषयु- अनम श्येय बर्हिरासदाम"ति । चातुः स्वयंवानुमन्त्रो यथा “ अग्निमीळे पुरोहितामि "स्या- दिः लेतमित्येन्तयोः प्रचयत्वात् । स्वयंघान्यजुर्मन्त्रो यथा इत्यो त्वेत्यादिः। चातुः स्वर्यवान्यजुर्मन्तो यथा “देवो घः सविता प्राप्यतु घेतमाय फर्मण “इति माघयफारस्य प्रचयत्वात् । तथा फधित्सामर्यघान्मन्त्रः यथा "देयस्य त्यति निर्धापम- फाशनसमयों मन्त्रः । कश्चिदसिमध्यो मन्त्रः पया ईज्यश्वासि धन्ध- खासी"ति । तथा फश्चित्वामध्यो मन्त्रः यथा"तस्थायामि प्रहह्मणा धन्दमा- तथा ॥ " तथा फधिदिति करणबहुलो मन्तः यथा तिघा इति मे मन इति । तथा कधिदित्याहोपनिषदः यथा “मगं भक्षीत्या ति। तथा फश्चिदाण्यायिकारूपो मन्वःयथा"तुप्रो ह भुज्युमधि- मोदमेघेरयिनं फश्चिन्ममृयां अवाहाः । तमूहथुनाभिरास्मन्वती- भिरन्तरिक्षद्भिरपोदकाभिरिति । तदर्थः। हे अश्विनी तुप्रो नाम कश्चिद्राजा भुज्यु नाम स्वपुत्रं उदमेघे समुद्रे अवाहाः पाह- यामास ति तिझे भवन्तीति प्रथमपुरुषार्थे मध्यमः स्यों हकारानकार इयार्थे । यथा धिम्ममृयान्मुमूर्षुरपि द्रये समुद्रे पाहयतीति हटान्तः } # भुज्युमात्मन्घतीमिदंदाभिन्त- । मसि.

·। मन्त्रभेदनिरूपणम् । रिक्षद्भिराकारागामिनीमिरपोदफाभिर्निर्जलाभिौमिर्युवामुद्दथुर- तारयामासथुरिति । तथा फश्चिद्धेतुविधिमन्त्रः। यथा "इन्दवो वा मुशान्ति ही". वि । अत्र हि इन्द्र पायू इमे सुता उपप्रयोभिरागतमिति पूर्वाईचे है इन्द्रवायू इमे सोमा ममिनास्तानतुं प्रयोभिरयंजमानाय वयः सह युवामुपागतमित्युक्तं यस्मादिन्दवः सोमा घां युधामुशन्ती- छन्तीति हेतुः । अन्न चाचेतनानां सोमानामिच्छायोगाईबनायाश्च विग्रहादिनिरासेनागमनायोगादिच्छया तद्दन घिधिलक्ष्यते । आगमनेन च तत्कायंभूतं भक्षणं तेनाप्यदर्शनहतुन्यसादृश्यादाचा- रमा भस्मसात्करण दाहरूपं लक्ष्यते । ततश्च यद्यदेवतोद्देशेन विहितं तद्भस्मीफायमिति हटान्त- पचनफल्पनया हेतुायधिन बनानुपाजान्यश्यन्भवतीति परमार्थहतु- यदिति माध्यतात्पयंमुन्नीयते । तथा कश्चिनिर्वचनाओं मन्त्रः । यथा “यत्प्रेपिता वरुणेन ताः शीम समपला तातदानोदिन्द्रो चायतीप्तस्मादापो अनुस्यने"ति। अत्र हि हे आपो यस्मात्ता यूयं वरुणेन प्रेपिताः सत्यः शीमं स्वच्छन्द समयला तयलानमकुर्वततच्चयतीः कुर्यतीर्थो युप्मानिन्द्र भामोत्त- स्मादनु अनन्तरम अपि स्थन भवत सप्तनतनयनाश्चति लोपमध्यम- पुरुषबहुवचनस्य धनादेशः तेनापशब्दनियंच मदम् । तथा कश्चिनिन्दामन्त्रः यथा "मोघमन्नं विन्दते अप्रचंता: सत्यं ब्रवीमि वधात्सतस्य नार्यमणं पुप्पति नो सखायं फेवलायो मवति फेयलादीति। अत्र हि यः केवलं पकाकी अत्ति न स्वर्यमशब्दोपलक्षितं देव- गणं सखायं मनुष्यगणं पोपयति स मन्दप्रशा निष्फलमन्नं लमते प्ररयुत चोराधुपद्रवहंतुत्याइधकार्येव भवति फेवलपापश्च स भयति सत्यमेतद्धीमीति कृपणनिन्दा। तथा फश्चित्संशयायों मन्धः । यथा तिरचीनो विततोरश्यि. रेषामधः खिदासीदुपरि स्विदासीदिनि । मन यां परयो म. नीति पूर्वस्याचि निर्दिष्टानां कवीनां रश्मिस्तिरधीनो विततः फिमध आसीतोपति विदादधः खिदासीदिति उपरि सि- दासीदिति च विचार्यमारणार्थयोर्याश्ययाष्टः कर्मणादात्ताया अनु- दात्तापाचविचार्यमाणानामुपरिखिदासादिति चेति सूत्राभ्यां वि. दितात्प्लुत्ताच संशयो गम्यते । तथा कश्चित्परकृतिरूपो मन्त्रः। या "चिनाद्राजा राजफाद- ·६२ मीमांसाबालप्रकाशे। म्यफे यफे सरस्वती मनुः पर्जन्य इय ततनद्धि कृष्णा सहनमयुता- पददिति। अत्र हि हे राजका राजानः चित्रो नाम राजा इदिति नि- श्वये स एव सरस्पतीमनु तद्देशे यकेन्यके यस्मिन्कस्मिचिदन्यस्मि- म्देशे गवां सहस्रमयुतानि दददिददावेव धृष्टया ततमत्तन्वन्पर्जन्य इव हिः प्रसिद्धौ । एवमेककर्टफोपाख्यानरूपा परकृतिरेषा। तथा कश्चित्पुराकल्परूपो मन्त्रः यथा “यशेन यज्ञमयजन्त देवास्तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् । तेह नाक महिमान सचन्त य- पूर्षे साध्याः सन्ति देवा" इति । अत्र हि यशेन ज्योतिष्टोमादिना विष्णुः यश इतिश्रुतर्यक्षं विष्णुं देवा अयजन्त तानि धर्माणि पु. ग्यानि स्याद्धर्ममस्रियाम्पुण्यश्रेयसी इत्यमरः। प्रथमान्यासन् । है- ति प्रसिद्धी । ते देवा महिमानो महत्वयन्तः नाकं स्वर्ग सचन्त अगमन् । यत्र नाफे पूर्व पुराणाःसाध्या नाम देवाः सन्तीति - हुकर्तृकोपख्यानरूपः पुराकल्प. । एतेष्वपि सामादि द्वादशमे- देषु यत्र गुदाहृता तत्र यजुरप्युदाहार्य यत्र यजुरुदाहृतं तत्र ऋगप्युदाहाये ते द्वादराद्वैगुण्ये चतुर्विशतिभेदा भवन्ति । इतिमाप्यो- का अष्टाविंशतिर्मन्त्रभेदाः । अवापि भाष्यकारेण प्रायिकमिद लक्षणमित्युक्तम् । अतोन्ये मन्त्रभेदा ये चिके चिग्निकापिताः । . भाष्यवार्तिककाराद्यैस्तान्सर्यानभिदध्महे ॥ तथा हि । पूर्व हेतुविधिमन्त्र उक्तः। फश्चित्तु हेतुविधिस. रूपो मन्त्र. । यथा द्वादशारं न हि तजरायति । तथा हेतुविधिमन्त्रकश्चित्फलविधिमन्त्रः स शिविधः। यजमानगामिफलविधिप्रत्विग्गामिफलबिधिरुभयगामिफल- विधिश्चेति । तवाद्यो यथा “ ममाग्ने वचों विहवेवस्तु वयं स्न्धानास्त- न्च पुषेम मा नमन्तां प्रदिशश्चनसस्त्वयाध्यक्षेणा पृतना जयेमे' ति । तदिद अस्विफ्फलं करणेपर्धवस्वादित्यधिफरणे सूतीये (पाल ८।०१३) उक्तम् । ऋत्विगामिफलविधिमन्यो थया "अग्नाविष्णू मायामवन- मिप विजिहाथा मामा सन्ताप्तमि त्याहनीयवायव्यदेशस्थस्याध्वर्यो. नौवाधारार्थ नैत्यदेशे ऽभिक्रमणस्य फरणमन्तः । तत्कल्पित- मसन्तापनरूप फलमध्ययुगामीत्युक्तम् । तृतीये (पा० अ०१४) फर्मार्थ तु फलं तेषां स्वामिन प्रयर्थवत्वादिस्यधिफरणे ऋत्विफ्फ. ले करणेवयस्यादित्यधिकरणापवादार्थे ।

·मन्त्रभेदानिरूपणम। उभयगामिफलविधिमन्त्री यथा। उपरययोहस्तौ प्रवेश्याध्ययु- रितरयोस्तयोः प्रवेशितहस्तम् यजमानमाह किमनेति यजमान आह भदभद्रामिति । तनौ सत्यध्वर्युः प्रत्याहेति प्रतिवचनकरणत्वेन वि. नियुक्त मन्तव्यपदेशाच्चति पूर्वाधिकरणापवादार्थे ऽधिकरणे तृतीये धक्ष्यते उभयगामिफलविधिमन्तोऽयमिति । तथा कश्चित्फलविधिसरूपो मन्त्रः । यथा आयुर्दा अग्ने अ- सि आयुमें देहीति दर्शपूर्णमासान्ते आहवनीयोपस्थानार्थः तृतीये (पा० ८11०७) हि मन्त्राश्चाकर्मकरणास्तदित्यधिफरणे ऽस्य लैङ्गिकविनियोगेन करणतया विनियोगाभावान फलविधिः किंतु प्रधानफलमेव यजमानप्रोत्साहनाय प्रकाशयतीत्युक्तम् । तथा कदिचहेवताविधिमंन्तः। स विविधः राणभूतदेवताविधिः प्रधानभूतदेवताविधिश्चेति। ततायो यथा । “समिधः समिधो अग्न आज्यस्य व्यन्विति समिदादिप्रयाजयाज्यामन्त्रः प्रयाजेपु हि मान्नवर्णिको देवताविधि- मेयमे प्रयाजे ऽपीति चदित्यधिकरणे द्वितीयाया दंचताविधिसामथ्य निरस्य तत्प्रख्यन्यायन समिदादिपदानां नामतासाधनार्थमुक्तः । प्रधानभूतदेवताविधिमन्यो यया । उत्तमप्रयाजमन्त्रआज्य- मागादिषु यक्ष्यमाणानामग्न्यादिदेवतानां प्रकाशकास्वादानि खादा सोममित्यादिः । दशमे (पा० ११ म०७) हि प्रयाजे च तल्यायत्या- दित्यधिकरणे स्वाहाकार यजतीति स्वाहाफाराब्दस्य द्वितीया- स्तत्वन देवताविध्यसामान्मान्त्रवर्णिकदेवतास्मरणार्यो ऽन्त्यः प्र- याजः स्वादाशब्दस्तु स्याहाग्निमित्यादिमन्त्रसम्यन्धन नामधेयमिति संस्कारकर्मत्वसिद्धयर्थमुक्तम् । तथा फश्चिद्देयताविधिसरूपो मन्त्रः । यथा पानीयतं गृ- लातीत पारनीयतमहाभ्यासे होगो मन्मः ऐभिरग्ने सरथं यावर्या- र नानारयं या विभयो घरवाः । पात्लीयतस्विरात त्रीश्च देवताननु- प्यधमायह मादयस्वेति । अन्न हि तृतीये (पा२। म०१५) कि- सच्च परायरवादित्यधिकरणे भग्नार पत्नीवत्सदेयेन त्यष्ट्रा मोम पिय स्वादेयाप्चर्ययमन्त्राच्चोदनायामश्चतस्याप्यग्नेरिव दोत्रमन्त्रा. अपरिवशतामपि देयतात्वं कल्प्यामिति पूर्यपक्ष त्या सियान्तितम् । दापि तदुशेगात्यागेमादयितत्यानुपपत्तेरमेरेय देयतात्यं इतरे त्यपिदोन पामं माचन्तु न तु देयता इति न देयतापि- चिरिति । तथा फरिषद् द्रव्यविधिमन्मः। स विविधः । गुगमनद्रव्य- ·४ मीमांसावालप्रकाशे। विधिः प्रधानभूतद्रव्यायधिश्चेति । तत्राद्यो यथा प्रेतुहोतुश्चमसः प्रग्रमणः प्रोद्गारणां प्रयज- मानस्येति यजमानशब्दस्य यौगिकत्वाद्ध्ये द्रव्यविधिः । प्रधानभूनद्रव्यविधिमन्त्रो यथा महसोमेश्वरमते ऽनुषपद- फारहोमस्य प्रतिपत्तित्यात्सोमस्याप्ने चाहीत्यनुयपदफरोतीति विनि- युक्तो मन्त्रः संस्कार्यसोमद्रव्यविधिः । तथा फश्चिद् द्रव्यविधिसरूपो मन्त्रः । यथा यूपपरित्या णे निवृता यूपं परिव्ययतीति विहिते त्रिवृरकरणके वासोरूपद्रव्यवि. घिसरूपो हौत्रः क्रियमाणानुवादी "युया सुयासा: परिचीत भागा- दि"ति । तथा कश्चिजातविधिमन्त्रः । यथा “कागस्य घपाया मेद- सो ऽनुयूही"ति । तदेतत् पष्ठान्त्ये (पा० ८।०९) उकम् । तथा फश्चिजातिविधिसरूपो मन्त्रः। यथा “यहिदेवसदनं दामी"नि मन्त्रोदामीत्युक्ते लवनेन पर्हि मापकन्यहिलनातीति । विधि- नैव पहिःसरकारकं लघनं विदधता लयने संस्कार्यमूतबर्हिःप्राप्तः। तथा कश्चिद्गुणविधिमन्त्रः।यथा “दर्भःस्तुणीतहरिते सु. पर्णरि"ति मन्नो पहिपिहपींप्यासादयतीति विरासादनाङ्गत्वेन वि. हिते यर्हिषि हारित्यगुण प्रकाययनन्ययानुपपत्या ते विधत्तं । अत एव नवमे (पा०३।०२) आतिनैमित्तिक यथास्थान- मित्यधिकरणे । “मौद्गं च निपच्छ्यि श्रीफाम" इति कर्मणि पी. राडरीफाणि यहीपि भवन्तीति विहितेषु पुण्डरीकेषु प्राकृत हारित्य- गुणप्रकाशके पूर्वोक्त मन्त्र तिर्दिष्टे हरितपदस्थाने रक्तपदमूहित- ध्यमित्युक्तम्। (अस्मादेवामियुक्ततरपैदिकभाष्यकारादिलेखावदि. कामरकोशो ऽनाहत्यः पुण्डरीक सिताम्भोजमिति (१)। तथा कश्चिद् गुणविधिसरूपो मन्त्रः । यथा पविशतिरस्य घंक्रय इति । अत्र हि छागवंक्रीणां पविंशतिसख्याखमाधसिसा प्रकाश्यते । न तु विधीयते पाययोरवधतीति विधिनैव प्रातः । फश्चिक्रियाविधिर्मन्तः यथा "मशियनोस्त्या याहुभ्यां सध्यास नृचक्षस त्या सोमदेघसुचक्षा अवख्येपं मामेवाड्नाभिमति गा" इति। पते हि महणावेक्षणसम्यग्जरणप्रकाशकाः प्रफरणेन विनियुक्ताः महणादीनामनुष्ठानयोग्यानां स्थाइत्वसिद्धी विधि फल्पयन्तीति सृतीये (पा०२।०९) लिङ्गसमाख्याभ्यां भश्यार्थतानुवाकस्य. स्यधिकरणे उक्तम्। (यपा-१५. मा. परनु टोपपौष श्यते। तथा ।- ·। अर्थवादभेदनिरूपणम्। तथा फश्चिक्रियाविधिसरूपो मन्त्रः यथा 'न ता मशन्तिन दभाति तस्करो नासामामिनो व्यथिरादधपति" । " देवांश्च याभिर्यजते ददाति च ज्योगित्ताभिः स च ते गोपतिः स- हे"ति द्वितीये (पा.१०६) हि विधिमन्त्रयारकार्यमैकश- घ्यादित्यधिकरणे यजते ददातीत्याख्याताविशेषादस्यापि मन्न- स्य "पशुना यजेत" "हिरण्यमात्रेयाय" ददातीतियधागान्तरावेधित्वं पूर्वपक्ष फत्वा यच्छन्दाधुपयन्धात फ्लप्सयोरेव यागदानयोरनुवाद इति सिद्धान्तितम् । तथा कश्चिनिषेधविधिमन्त्रः। यथा "अधीरातनूभवति रु. पतीपापयामुया पतियध्वो याससा स्थमगमभिधिसते" इति । अम हि स्त्रीपासापरिधानरूपपापात् लक्ष्मीहानिर्भवतीति दोपोक्तनिषेधः फल्यते। तथा फधिनिषेधविधिसरूपो मन्त्रः । यथा “वनिष्ठुमस्य मा. राविटोरूर्फ मन्यमाना इति । नवमे (पा०४। अ०४) दि पनिष्ठु सभिधानापुरफेण धपाभिधानमित्यधिकरणे वनिष्ठोलवन प्रतिपिध्यताति पूर्यपक्षः कृतः । सिद्धान्ते च न तावद्धनिष्ठोलपि- तव्यस्य सतो लवनं राक्यं प्रतिपसमिति निरस्तम् । तथा कधिनिमित्तविधिसरूपो मन्त्रः । यथा घाजसनयि- नो मते " यत्पशुमायुमटातोरोवापनिराहत अभिर्मा तस्मादेनसो विश्वान्मुञ्चत्वं इस" इति सम्पनहोममन्त्रः । स होमः पशोर्मा. युःकरणादी निमित्त एव भवतीति नैमित्तिक पवेति घाजसनेयिनां मतम् । मीमांसकानां तु मते नित्य एयमायुः फरणाघमावे ऽपि फार्य इति पछे (पा०८ । अ०८) तथा भक्षपाच्छादन- मसम्शतहोमपमित्यधिफरणे एवं जातीयकेपु नित्यत्वोः। तेत मीमांसकमते निमित्तविधिसरूपस्यैवेदमुदाहरणं निमितविधिमन्नो- दाहरण नास्त्येति। तथा फश्चिरसाहश्यविधिप्तरूपो मन्त्रः । पथा "श्येनमस्य पक्षः एणुतादि "ति । नवम (पा०४ । अ०६) हिदपेनश- लाकश्यपेस्पधिकरणे पक्षसः कर्चनादिना श्येनसारश्यं कर्तव्यमि- स्यनेन मन्प्रेणान्ययानुपपरया फरिपती यिधिधिष्ठाति पूर्वपर्क छत्या महाशार्थताममहाकतने च पक्षमा फल्यादविपिनाशाप- तः साफल्यमेयात्र प्रकाश्यं हायंत्यादिति मिदान्वितम् । तर्पत ऽपि तप पिक्षिमा मन्त्रभेदा उत्तर प्रापिशातिसंख्याः। भूपो ऽपि प्रापअपभेदेन द्विगुणाः सन्तश्चतुधरवारिंशरपूर्वोचा- ९ ·मीमांसायालप्रकाशे। याधाशितिरपि ग्यजुषमेदेन पट्पञ्चारादिति सर्वसङ्कल्पने शतं भेदाः सम्पन्नाः। पुनरप्यमात्राणां चतुर्दशच्छन्दः प्रयुक्ताश्चतुर्दशभेदाः । गायत्री उप्णिक, अनुष्टुप् बृहती पङ्क्तिः नियुप् जगती शतिजगती शक्करी अतिशकरी अष्टिः अत्यष्टिः धृतिः अति- धृतिरिति । तत्र गायत्रीचविंशत्यक्षरा । तत उत्तरोत्तर चतुरक्षर- चतुरक्षरवृद्ध्या उष्णिगाद्याः। तेनोणिहि २८ मनुष्टुमि ३२ बृहत्यां ३६ पङ्क्ती ४० त्रि. टुभि ५४ जगत्याम् ४८ अतिजगत्यां ५२ शक्कर्या ५६ अतिशकों ६० अपयां ६४ अत्यपयां ६८ धृत्यां ७२ अतिधृत्यां ७६ । तत्रापि सर्वानुकमणीकता गायत्र्यादीनामाधानां सप्तानां जगत्यन्तानां मे- दानामवान्तरभेदा अपि प्रत्येकमुक्ता। तद्यथा । गायत्र्या नवभेदाः । गायत्री १ पदपङ्क्तिः२ उ- णिग्गर्मा३ पादनिवृत ४ अतिनिदृत् यचमध्या ६ वर्धमाना ७ प्रतिष्ठा ८ हूसीयसी ९ इति । उष्णिहो ऽष्टी भेदाः । उष्णिक १ पुर उष्णिक २ फकुप ३ ककुभयङ्कशिरा ४ तनुशिरा ५ पिपीलिकमध्या ६ अनुष्वामी ७ उष्णिगेव इति ० अनुष्टुभः समभेदाः । अनुष्टुप महापदपङ्क्तिः २ कृतिः ३ पिपीलिकमध्या ४ काविराट् न. एकपी ६ चिराट् ७ इति । हत्या नय भेदाः। हती १ पुरस्तावृहती २ न्यसारिणी ३ उपरिपाह- सी४ विष्टारहती ५ अर्वहती ६ पिपीलिकमध्या७विषयपदा स्यहत्येव ९ रति पक्रप्टो भेदाः । पङ्क्तिः १ विराट् २ सतोपहती ३ वि. परीता प्रस्तारपङ्क्तिः ५ विष्टारपङ्क्तिः ६ भास्तारपाटः ७सं. स्तारपङ्गिः इति। विष्टुभो दश भेदाः । त्रिगुप् १ अभिमारिणो २ विराट्रस्थाना ३ विराटरूपा ४ पुरस्ताज्ज्यातिः ५ मध्ये ज्योतिः ६ उपरियोज्ज्यो- तिः ७ महायती ८ ययमध्या ९ पनत्तरति १०॥ जगत्यानयो भेदा: जगती १ महासतो गृहती २ महापाई: ३१ति। तदेवमेते आद्यानां गायन्यादीनां जगत्यन्तानां सप्तानां भेदा- मां पादविशेषप्रयुक्ताश्चतुप्पश्चाशत्सर्षे ऽपि मिलित्वा भेदाः सिद्धाः। एते ऽपि सर्वे प्रत्येकं चतुर्षिधाः। एफेनाक्षरेण न्यूनानि यह- ·मन्त्रभेदनिरूपणम् । द्गायत्र्याद्याः तावतवाधिकाभूरिगायत्र्याद्याः । द्वाश्यामक्षराभ्यां न्यूना विराट्गायत्र्याधाः द्वाभ्यामधिकाः स्वराट्गायत्र्याचा इति । तदेवमेश्चतुभिभेदैः प्रत्येक मिना पूर्योक्ताश्चतुःपञ्चाशद्भेदाः पोड- शोत्तरं द्विशतं सम्पन्नाः । भतिजगत्यादिभिरुत्तरैः सप्तभिभेदैः स- हितात्रयोविंशत्यधिक शिशत सिद्धा इति । कात्यायनानुनमयया गायत्र्यादेस्तु लक्षणम् । झयं तवृत्तितः सोणीहोदाहरणानि तु ॥ एवं अमन्त्राणां पूर्वोकैः पञ्चाशगि दैः सह द्विश- तं प्रिसप्ततिश्च भेदा उक्ताः । यजुर्मन्त्राणां तु पश्चाशदेव भेदाः पूर्वमुक्ताः । पुनस्तेषामप्यङ्मन्यवच्छन्दः प्रयुक्ता भेदाः सन्ति । याजुषानुक्रमण्यास्तु फर्कानुसारिणः प्रामाण्यमेव नाही- पुर्वन्ति । ये ऽपि प्रामाण्यं मन्यन्ते देवयाशिफादयस्ते ऽपि यजुपामनियताक्षरत्यादेफेषां छन्दो न विद्यते इति । याजुपानुक्रमणीग्रन्धमेवं व्याचक्षते पडधिकशताक्षरपर्यन्तं छन्दांसि सन्त्येय तदधिकाराणां तु यजुपां छन्दो नास्तीति । यजु- पां छन्दः सद्भावप्रमाणं तु पिङ्गलसूत्रमेव । तत्र हि । अथ लौफिफमित्यतः प्राक् छन्दः । गायत्री दैव्ये- कम् । आसुरी पञ्चदरा । प्राजापत्याप्टौ । यजुपां पट् । साम्नां दिः । चांत्रिः।छो छौ साम्नां वर्धेत । स्त्रीचाम् । चतुरब्धतुरः प्राजापत्यायाः । एकैफे शेपे । जह्यादासुरी । तान्युप्पियनुष्टुय्य हतीपङ्क्तिनिष्टुब्जगरयः । तिमस्तिस्र. सनाम्न्य एकैका ब्राह्मवः । प्राग्यजपामायइति पाद इत्यधिफारात्प्राय पोडशभिः सूत्रैरपादय- सानि एफाक्षरादारभ्य एकैकाक्षरद्धया सप्त गायत्र्यादीनि जगल्य- तानि छन्दांसि दंघी आसुरी प्राजापत्या याजुपरी सामोपपदा मगुपपदा नाही आर्पि चेति प्रत्येकमभेदमित्रान्युक्तानि । तद्यथा । अत्र गायत्री नान्युष्णिगिति सूत्राभ्यां सप्तानां छ. यसामुहेशः । दैव्ये फैमिस्यादिपट्सबर्दव्यादीनां पण्णां गाय- म्यादीनां पछत्यन्नाना पटलक्षणान्युक्तानि । तत्र साम्नां द्विरिति स्प्रेण सामगायध्या पूर्वसूत्रोकापण्णा धिरिति द्वैगुप्योक्त्या दाद- पाक्षरतोता । पूर्व पिरिति पटकात्रियोजचा ऋग्गायध्यामष्टादशा- धरना । एवं व्यादीनां पण्णां गायत्रीणां लक्षणान्युक्तानि तत उ- पिगादिपु जगत्यन्तासु कियदक्षरद्धिरित्यपेक्षायां दौठो सा- म्नाम्यर्धेतति सूत्रत्रयेण मामात्साभगायत्रीतो ऋग्गायनीतः प्राजाप- स्वगायत्रीतच सामाणिगादिपु गुणिमादिषु माजापस्योरिणगा- ·मीमांसायालप्रफाशे। दिपु च द्वित्रिचतुरक्षरद्विरुक्ता । तत एकैकं रोष इति सूत्रेण (शेपे उक्तवक्ष्यमाणद्धि- हासाविषये देवीपूष्णिगादिषु याजुपीषु चौरिणगादिषु फ्रमे ण १) देव्या गायत्रीतो याजुयाच गायत्रीतश्च एफैफ वर्धेत । दै- व्या एकाक्षराया गायत्रीत एकद्धया वयक्षरा देव्युष्णिातत एका- क्षरवृद्ध्या त्र्यक्षरा देव्यनुष्टुवित्यादि जगतीपर्यन्ता । एवमेव पडक्षरा- या याजूण्या गायध्या एकाक्षरवृद्धया सप्ताक्षरा याजुप्युपिणक् । ततो ऽप्येकवृद्ध्या ऽटाक्षरा याजध्यनुष्टुचित्यादि जगत्यन्तम् । ततो ज- ह्यादासुरीत्यनेनासुर्या गायत्रीत आसुरीपूणिगादिषु उत्तरोत्तरमे- कैकाक्षरहानिरुक्ता। ततम्तिस्रस्तिस्र इति सूत्रेण गायत्रीत्येवं सनाम्न्यस्तिस्रो यजु- गायत्री सामगायत्री प्रमुग्गायत्रीत्यनन्तराः पूर्वोक्तास्तिस्रो मिलिता यावन्त्यक्षराणि तायन्ति प्रायो गायत्र्याचा इत्युक्तं तेन यजुर्गायत्र्याः पद सामगायन्या द्वादश गायच्या अष्टाद- ૨ ३ ५ ६ आसु १५ १४ १३ १२ ११ १० ९ प्राजा ८ १२ १६ २० ૨૪ ૨૮ રૂર पत्या याजु ९ पी १० ११ १२ साम्नां १२ १४ १६ १८ २० २२ २४ देषी १ ४ . . . . ऋचां १८ २१ २४ २७ ३० ३३ ३६ आर्षी २४ २८ ३२ ३६ ४० ४८ . प ती ध्राझी ३६ ४२ ४८ ५४ ६० ६६ ७२ गाय उणि अनु गृह पङ्किः त्रिष्टु जग श्री क् टु ती स्येवं मिलित्वा पायदक्षराणि (तावती माझी गायत्री एवं यजुरणिः सप्तसामोणिहश्चतुर्दश अगुणिह एकपिशतिरित्येच मिलित्या द्विचत्वारिंशदक्षराणि २)तायती ब्राह्मी उष्णिगित्यादियोज्यं (1)षय पा.पु.मा.. (.)य पा.पु. भा.।

·मन्त्रभेदानरूपणम् । जगतीपर्यन्तम् । ततः प्राग्यजुपामिति सूत्रेण याजुया गायध्यादेःप्राप यातिनास्तिनः सनाम्न्यः देवी गायत्री आसुरी गायत्री प्राजाप- स्या गायत्रीत्याद्यास्ता मिलिता याचन्त्यक्षराणि तावन्स्यायों गायच्या. द्या इत्युक्तम् । तेन देव्या गायच्या एकमासुर्या गायत्र्याः पञ्चदश प्राजापत्याया गायच्या अपाविशत्येवं मिलिया चतुर्विशतिरक्ष- राणि तावती आ गायनी । एवं दैव्या उष्णिहो द्व आसुर्या उ- ष्णिहचतुर्दश प्राजापत्याया उष्णिहो द्वादशेत्येव मिलित्या ऽशाविंश- तिरक्षराणि तावती आर्या उणिगित्यादि जगतीपर्यन्तं योज्यम् । एवं पोडशभिः सूत्रैः पिङ्गलेन गायन्यादीनि जगरातानिसप्त- छन्दांसि प्रत्येकं देध्यासुर्याधष्टमेदमिन्नान्युक्तानि । तेनैते पाश्चाश- ददाः। एतानि च सूत्राणि यजुर्विपयाण्येव । अन्यथोक्तादीनां लोक- विषयत्वाक्षु च चतुष्पादादिगायत्र्यादिचतुर्दशछन्दसामेघानुक्रमा- भयुक्तानां प्रयोगस्यास्माभिः पूर्वमुक्तत्वादेतेषां सूत्राणां निर्विपयतैय स्यात् । एवमन्यान्यपि अङ्मन्त्रविषयचतुर्दशच्छन्दाभिन्नानि अथ लौफिफमित्यतः प्रागेय पञ्चदश छन्दासि चतुरुत्तरशताक्षरोत्कृति- तश्चतुरक्षरचतुरक्षरहान्याटाचत्वारिंशदक्षरजगतीपर्यन्तं पिङ्गले- न चतु:शतमुत्कृतिः चतुरश्चतुरस्त्यजेदुत्यतेरिस्यादिसूत्रसप्तकेनो- कानि । तानि च यजुर्मन्नविपयाण्येय । अन्यथा प्ररमन्प्रेषु अनुफ- मण्यामतिधृत्यन्तानां चतुर्दशानामेव छन्दसामुक्तत्वाल्लौकिकाधि- फाराय पूर्वमुक्तत्वेन लौकिकविषयत्वाभावात्सूत्रसप्तकोचानां पश्च- पशानां जगत्यादीनामुत्कृतिपर्यन्तानां निर्विपयतैव स्यादिति । अत पप हलायुधेनाथ लौकिफमिति सूत्रे व्याख्यातं पूर्वपां छन्दसां चैदि- कत्वमयेति । एवं घ रोडशसूत्रः पूर्वमुक्तानि पदपश्चाशदभिश्च सप्त- सूप्रेरक्तानि पथदशेस्वयं मिलिरवा एकसप्ततिश्छन्दांसि यजुगामु- कानि । एतान्यपि प्रत्येक मन्प्रधातुर्विधानि एफनाक्षरेण न्य- नानि च । तावत्याधिक भूरिफ् । वाभ्यां न्यूनं घिराट् । दाभ्यामधिकं स्वरादिति । तदेयमेतधातुभिदै प्रत्यकं भिन्नाः पूर्वोका एकसप्तनिदा- चतुरमीत्यधिक द्विशतं भयन्तीति । तेन (उत्कृतिय फाक्षराधिकारिक । पक्षराधिकाम्पराडि तगडधिकशताक्षरपर्यन्तं पशुगमपि इन्दसिमन्ति तदाधिकाश- राणां सु होता यक्षवनस्पतिमिस्यादीनां यजुशामनियतासररमात छ.

·'मामांसायालप्रकाशे। न्दो नास्तीति सिद्धम् । एवमृङ्मन्त्राणां यजुर्मन्त्रणां च भेदा उक्ताः। अथ साममत्राणां गीतिमात्ररूपत्वेन यद्यपि अक्षरमस्शाविशेषरूप- च्छन्दः प्रयुक्ता भेदा न सम्भवन्ति तथापि स्वरूपत एव भेदाः स- न्ति । ते च सामभेदा योनिग्रन्थे उत्पन्नास्तत एव शेया: बहुत्यातु विस्तरमियेह नोच्यन्ते। इति श्रीमत्पदवाक्यप्रमाणपारावारपारीणधुरीणमी- मांसाद्वैतसाम्राज्यधुरन्धरश्रीभट्टनारायणात्म- जभहशङ्करकृते मीमांसायालपकाशे मन्त्रभेदनिरूपणम् । मन्त्राः प- अथ मन्त्रणामागयम्। मन्त्राणां पदार्थत्वेन प्रामाण्यं चाफ्या) पदार्थानां प्रामापया- भ्युपगमादिति पार्थसारथिमिथाः शास्त्रदीपिकायामादु । तस्यार्थः तर्कपादे उत्पत्ती वा पचनाः स्युरिति सूत्रे आ. चार्यः । अनाभिधीयते यद्यप्यस्ति मूलान्तरं न नः। पदार्थानां तु मूलत्वमिष्ट तद्भावनावतः ।। इति याम्यार्थप्रतीतो पदार्थानां फरणत्वमुक्तम् । दर्शपू- र्णमासादिप्रयोगविधिषु श्रुतिलिङ्गादिविनियोज्या दार्थत्वन प्रविष्टा घायकवाक्यतयति मन्त्रावविध दर्शपूर्णमासादि- भावनां विदधतो महायास्यस्य दर्शपूर्णमासादिप्रयोगविधेर्महावा- क्याथै पदार्थभूता मन्त्राः प्रमाणभावं लभन्त इति । गुरुचरणास्तु एवं सति ब्रीडादियत्पदार्थविधयैषां प्रामा. ज्य स्याम शब्दविधयेति दूपयित्या स्मृतिवद्याथायलक्षणमेवेषां प्रा- माण्यमित्याहु. । भसामेश्वरस्तु अनधिगतार्थगन्तृत्वमध्याह । प्रपादिस्मृतिलिङ्गत्वं मन्त्राणां वक्ष्यते ऽन यत् । देवताकल्पन यच्च मान्न तस्माधजिश्च यः॥ मन्त्रवर्णाश्च यद्धोतुः पूर्वपानं घदिप्यते । मे देहीत्यात्मवादित्वान्मन्त्राणां याजमानता ।। करणानां त्वाविंजस्ये ऽन्यसाध्यफलस्य यत् । स्वामिगत्य क्रियार्थस्य वार्तृगत्वं च धक्ष्यते ।

·मन्त्रप्रामाण्यनिरूपणम् । मन्त्रक्रमानुरोधाश्च ब्राह्मणकमयाधनम् । छागस्य निश्चयो यश्च पशावूहश्च मन्त्रगः ।। तदर्थपरतायां स्यात्सर्य नैवान्यथा भवेत् । सर्वसाधारणस्वेन विचारस्य प्रयोजनम् ॥ फर्मकाले तु सन्ध्रयो मन्त्रार्थो ऽर्थपरत्वतः। स्पेत्यादिपु चोच्चार्य छिनमीत्यादिपतये ॥ असावित्यादिशब्दस्य स्थाने यष्ट्रादिनाम च । सिद्धान्त मन्त्रलोपश्च प्रकाश्याभाव इप्यते ॥ यथाम्नातप्रयोगस्तु फेवलो ऽर्थाविवक्षणे। यदि त्वर्थपरत्वे ऽपि नैतावत्स्यात्प्रयोजनम् ।। ततो धर्मप्रमाणत्वं मन्त्राणां नैव सिध्यति । लवनादिस्वरूपस्य प्रकाश्यत्वे हि धर्मता ।। समीहिताङ्गतामावान कथं चित्प्रतीयते । अपूर्वसाधनत्वेन यद्यप्यतामफाश्यते ।। विधिप्राप्तानुबादत्यान्न तथापि प्रमाणता । अपूर्वसाधनत्वात्तु लवनादी समीहिते ॥ आत्मनो ऽङ्गत्ववोधेन मन्त्रःप्रामाण्यमश्नुते । अस्तद्रव्ययागादिकल्पनाच प्रमाणतेति ।। तदप्रापि गुरुचरणोक्ते याथार्थ्यलक्षणे प्रामाण्ये सोमेश्य- रोते च सर्वमन्ससाधारणे मन्त्रार्यानुसन्धानविपये प्रामाण्य जपमन्वव्याप्तिरूपो दोपो ऽस्त्येव । अविवक्षितायफमुच्चार- गमाप्रमेय दि जपः । तदुवा वादगे । यम सन्तमप्यर्थमविय- मित्याच्चारणमात्रमदृष्टार्थ क्रियते यथा घेणचीमृचमनूच्येति स तत्र सन्तमपीत्यपिराब्दारक चिर्घाभावो ऽपि प्रतीयते । त- तथासतः कुतो याथार्थ्य कुतो चानुसन्धानमिति केचित् । तन्न । जपमन्त्राणामपि सर्घा ऋचः सर्वाणि यजूपि सर्वाणि सामानि पाचस्तो पारिपापं ग्रंसतीति गुणगुणिसम्बन्धीर्तनात्मयो शख्ने विनियोगाद् गणगुणिसम्बधरूपे 5थे तात्पमस्त्येव । तेन ते. पां मन्त्राधीनुसन्धानविषये प्रामाण्य सम्भवत्येव । याथाय तुत- प्राप्यध्यातमेव । ननु तत्रापि लक्षणया याथार्य याच्यमेघ । भत एवापंचादाधिकरण धूम एराग्नेर्दिया रस्यादिष्यय. यापु गुणपादस्यिांगुपमाम्य दरभूयस्यादित्यादिसूरपचारादेय यायायमुवमिति घेत न। जप इति।

·मीमांसावालप्रकाशे। तेपदाहरगोपु सम्भवमात्रेण तदुक्तं न स्वयं नियमः । अस. तापि गुणेनासतो ऽपि गुणिनः स्तुतिबुद्धयुत्पत्तिसम्भयात् । अत पवार्थवादाधिकरणएव "प्रजापतिरात्मनो वपामुदाखि- ददि"त्य महाभूतविषयत्वेन भाष्योक्तां व्याख्यामेवं तु स्तुतित्वमेव हीयतइति दूपयित्यार्थवादादिमूलिकां सृष्टिप्रलयप्रतीतिमानेणास- तोऽपि प्राजापतेरसतापि गुणेन स्तुतिरङ्गीकृता। तस्मात्स्तोत्रमन्त्रेपु यायायमव्याप्तमेव । मन्त्रार्थानुसन्धान- विषय तु प्रामाण्यम् । सम्भवतीति तदेघ युक्तमिति सिसम् । नन्वेवमपि साममन्त्राणां कथं शब्दविधया प्रामाण्यमि- ति चेत् । उच्यते । तेपामशब्दतायामपि शब्दाभिन्यकत्वेन पदानुमा. हकत्वाच्छाब्दप्रमाजनकसामग्न्यन्तर्गतत्वेन शब्दममाणान्तर्भावात् । सा चेयमप्यनृक्केपु प्रजापतेर्हदयादिषु विधा न सम्भवति । अतस्तान्यपि व्यामोतीतादृशं पदार्थविधया प्रामाण्यं मिथैरकम् । तानि चानृक्काणि पत्रिंशत्सामानि । अर्कग्रीवमेकम्। पञ्चानुगानमध्ये सामत्रयम् । हा उदो धा सामेकम् । हा उपाक सामानि त्रीणि । याचो मते दे। सत्रस्पर्धि एकम। परमष्ठिसामैकम् । आङ्गिरसव्रतमेकम् । इलान्दमेकम् । सधस्थमेकमा देवप्रतानि त्रीणि। करपयग्रीवमेकम् । प्रजायतेहृदयमेकम् । अनहुद्रतमेकम् । महादियाफीानि नव । सत्याभूतमेकम् । धर्मयोचनमेकम् । आदिलशाकार। इन्द्ररोचनमेकम् ।

·अर्थभावनानिरूपणम् । इडानां सङ्कार एफमिति। इति श्रीमत्पदवाक्यप्रमाणपारावारपारीणधुरीणमी- मासाद्वैतसाम्राज्यधुरन्धरश्रीभट्टनारायणात्म- जभट्टशङ्करकृते मीमासावालप्रकाशे मन्त्रमामाण्यनिरूपणम् । ॥ इति प्रथमाध्यायार्थसग्रह ॥ अधार्थभावनानिरूपणाम् । सय हि सर्वचाक्येषु मीमांसकम- ते फारफविशिष्टरूपेण पाक्यार्थो न नैयायिफचरससग । तदुक्तम । तद्भूताधिकरणे । भावनैव हि वाफ्यायं सर्वत्राख्यातयत्तया। अंनेफगुणजात्यादिफारफार्थानुरजिता ।। इति मर्यकत्वादेक घाफ्यमित्यत्राप्युक्तम् । भावनय च पाण्या- थे सफारफविशेपितेति ससगों भश्च न घाफ्यार्थ इत्युक्तम्। तय भाष्ये । भेद तसगों वा वाक्यार्य इति यधुच्यते तयाप्येकार्थता न स्यात् । यहुपदेपु भेदाना ससाणा च यहुत्यादिति । तद्विवरण तु पार्तिफे पृतम् । व्यक्तिपदार्थपक्षे सर्वव्यक्तीनां गयादिपदेनेयोपात्याचद्वि शेपशब्दै शुकादिमि कृष्णादिव्यवच्छेदमात्र फर्तव्य तत्ससर्ग पदार्थान्तर्गतत्यान्न घाफ्यायों भवतीति तयुपसर्जनस्लपा भयो गृयते । स च यथा शुक्लाब्देन गोशब्दस्य कृष्णादिभ्यो मिय- मानस्वाद्भवति। पप गुलशब्द स्यापि गोराब्देनाश्यादिभ्यो व्यायर्ति- तस्प भवति । व्यवच्छचनानात्वाच्च नास्त्येकपाश्यत्वे प्रमाणम् । भेदसामान्यमहणे चासर्वयाफ्याधयत्यमसन इति । तयारुति- पदार्थपक्षे शुक्रत्वगोरखयो स्वरूपेणाभिहितयो सभिधानादि- तरेतरानुसझनादर्यसिद्धो भेदोन चाक्यार्य । स च गोस्येशु परत्वससर्ग शुक्लरये च गोत्यससर्ग सामस्त्येनकम्यक्त्युपसंहा- रायुपलभ्यत इति नाना। यपि ध फप चिद्विपदे स पयोमयतापि ससंग इत्येफरय गम्येत तथापि यहुपदे येन प्रदेशेन पदद्वय साम्यते तेन तेन त- रससर्गरूपापलायरनेपत्यमिति । सा च मायना सबै पदे फा.

·७४ मीमांसावालप्रकाशे। रफविशिष्टत्वेन लक्ष्यते तत्रैफैककारकविशिष्टत्वेन तत्तत्कारकपदैः क्रियापदेन तु सर्यकारकविशिष्टत्वेन । तदुक्तं भावार्थाधिकरणे (अ० २ पा० १ ० १) यदि हि धर्मस्वरूपमभिधीयत ततः किं पदेन पदेनोच्यते इति विचारो युज्येत लाक्षागफत्वे त्वयुक्त इति । चाफ्यार्थो लक्ष्यमाणो हि सर्व- त्रैवेति नः स्थितिरिति च । लक्षणा'च पदार्थधर्मों न पदधर्मः। तदुक्तम्। तेन तल्लक्षितव्यक्त क्रियासम्बन्धचोदनेति । सच्छब्देनाकृतिः परामृश्यते । तथा न्यायसुधारताप्यर्थवादा- धिकरणे लिङः प्रवर्तनासामान्ये शक्तिमुपपाधोक्त प्रवर्सनासामा- न्यस्य वाच्यत्वे ऽवगते तद्विशेपाकासायां प्रैषादीनां पुरुषधर्माणां वेदे ऽनुपपत्तेस्तद्विलक्षणं विशेपान्तरमभिधेयेन सामान्येन विधि- प्रेरणानियोगाय लक्ष्यतइति । अत्र वाच्यमवर्तनासामान्यधर्म पव लक्षणेत्युक्तं न शब्द- धर्म इति । सेयं चाफ्यार्थभूता भावनार्थभावनति गीयते अर्थयत- इत्यर्थः फलफामः पुरुषस्तद्धर्मत्यात् । सा च प्रयत्नरूपैच, रथो गच्छतीत्यादौ च लक्षणेति भट्टसोमेश्वरो भावार्थाधिकरणे प्रत्य- पादपत्। मिथास्तु प्रायेण पुरुषधर्मः प्रयोजकव्यापाररूपैव त्यसो रथो गच्छतीत्यादावपि गत्यनुकूलचक्रनम्यादिरूपास्त्येवेति न लक्षणेति भाचार्याधिकरणपव प्रोचुः। सा च किं करोति पचति पार्क करोतीति च करोतिसामा- नाधिकरण्यात्सर्वाख्यातवाच्या। फरोतिश्च किं चिदुरपाधवस्त्वन्तरविषयं प्रयोजफव्यापारमे- घाह । तस्याश्च पूर्वापरीभूतं सर्वकारफान्वययोग्य क्रियारूपमाख्या- तेनेवोच्यत इत्यनन्याख्येयो भावार्थ इत्युभये ऽप्याहुः । यथा फर्मत्वं द्वितीयायाच्यम् । अत एव घदः कर्मत्वमानयन कृतिरित्ययोग्य था. 'फ्यमाहुः । सा च चेतनप्रवर्तनात्मकविध्यवरुद्धा पुरुषार्थरूपं भाव्य विना विध्यनुपपत्तेः पुरुषार्थरूपं माव्यमयलम्बमाना तस्यानिशी- तफरणत्वादनिर्मातेतिकर्तव्यताकत्वाथ खयं शास्त्रीय सम्छास्त्रीय एवं करणतिकर्तव्यते गृह्णाति । इत्यर्थमायनानिरूपणम् । पतामेव च भावनां साक्षाद्विपयीकुरुतो विधिप्रतिपेधी तद्द्वारा तु तद्विषेषणानि फारफाणि । तदुतम् । तताधिकरणे।

·शब्दभावनानिरूपणम् । विशिष्ट भावनां प्राप्य वृत्तिविधिनिषेधयोरिति । तप्रविधिःप्रेरणा नियोग इत्येकार्थाः 1 सैव च शब्दभायने- त्यप्युच्यते । लिङादिरूपशब्दधर्मत्वात् । तदुक्तं भाषार्थाधिकरणे। अभिधामायनामाहुरन्याय लिादयः । अर्थात्मभावना त्यन्या सर्वाच्यातेपु गम्यते । इति । अभिधीयते ऽनेनेत्यभिधा लिडादिः शब्दम्तरमों ऽभि- धामावना शब्दभावनति यावत् । सा च सामान्यतो विपतश्चैव साध्या । स्वतन्त्रपुरुष तिर्विधा लोके दृश्यते । क चिम्लेच्छयायें सुखार्थे प्रवर्तते । चिदन्यप्रेरित आचार्यप्रेरितो ऽहं गामानयामि न स्वेच्छयति व्यव- हारात् । यद्यप्याचार्यादिरप्यनिच्छन्तं न शक्नोति प्रवर्तयितुं तथापि सारसिफेच्छारहितमपि शिप्यादिकं स्वप्रवर्तनापलेनेच्छामुत्पाधमय- तयतीति वैविध्योपपत्तिः । तत्र शब्दश्रवणानन्तरभापिन्यां प्रवृत्तावाचार्यादेः स्वप्रवर्त- नाझानजननेन प्रवर्तकत्वमवसीयते । का पुनः प्रवर्तना प्रवृत्तिहेतुभूः तःप्रवर्तयितुर्धर्मः। प्रयायत धर्मत्याभाये यशदत्त एव मां प्रवर्तय- तिन देवदत्त इति व्यवस्थानुपपत्तेः । प्रवृत्तिहेतुज्ञापफत्वेन तु व्य- यथोक्ती देयदत्तस्त्वां प्रतियतीति प्रवर्तनाशापनाचशदत्तस्यापि प्रय- कत्वापत्तिः । तथा लोफिलिडो ऽपि गुर्यादिगतामादिशापफस्य प्रवर्तक- त्योपपत्तिः । लोफे चाचार्यादेः प्रवर्तयितुर्धो ऽहमनं प्रवर्तया- मोति प्रचयितुमानसप्रत्यक्षवेधः पादिरूपो नापोतुं शक्य- ते । घेदे तु पुरुगमावेन लिडाईरेप वर्चकन्याउरो श्रीफार्पः स एप विधिः। तत्रोत्तमप्रवर्तनमध्येपणम । समस्यामन्त्रणम् । नीचस्य निम- न्प्रणमामास्यमा पपु च लिटादेरनुशासनाच्छतिपदः । तत्र गन्र्धवपरि- हाराप प्रवर्तनारूपमनुम्यूतं चतुष्यपि यच्चतुष्टयानुगतमेकं मरतं. मार शक्यतापच्छेदकम् । इप्सितानीप्सितफर्मणोरिय साध्यस्पं द्वितीयामा सिधमत। अत एप हरदतः। अग्नि प्राननारूपमनुस्यूतं चतुपि। तश्रय लिइ विधातम्यः किं भेद विक्षया । इस्पाराया। न्यायष्णुपादनार्थ या प्रपयायमघापि या! .

·मीमांसायालप्रफाशे। विध्यादीनामुपादानां चतुर्णामादितः कृतमिति ।। अत्र लौकिकनिमन्त्रणादिभ्यो ऽन्योऽप्यलौफिको भेदो ऽस्ति । न्यायसिद्ध इति न्यायसूचनं न्यायव्युत्पादनं घाच्यतावच्छेदकस्य :- घर्तनात्वस्याधया इयत्यो व्यक्तयो न लौफिक्य एवति सूचनं प्रपञ्चः। ननु लोडर्थप्रैपातिसर्गयोरपि प्रवर्त्तनात्वात्कयं चतुरकिः। मैवम् । फामचारानुशारूपस्यातिसर्गस्य कामचारफरणात्मफामन्त्रण- रूपत्वात् । प्रवर्द्धनासामान्यस्यैव च प्राप्तविषयत्यविशेपितस्य प्रेप- त्वातू। तदुक्तम्। प्रवचनस्मृतिः प्राप्त प्रैप इत्यभिधीयते । अप्राप्तपणं सर्व विधित्वं प्रतिपद्यते ॥ इति "स्वाध्यायोऽध्येतव्य" इत्यादी प्रेपान्तःपातीवशेष्यभू. तप्रवर्तनामा लक्ष्यम् । अप्राप्तम्यर्चनं च विधिरिति विधातृतत्युत्त- रार्धार्थः । न्यायसुधायां तु शक्तिग्रहो ऽन्यथोक्तः। बुभुक्षितस्य पालस्य रोदनेन स्तनपाने प्रवर्तनां ज्ञात्वा स्तनदाने माता प्रवर्तते । तदासी तस्या मातुः प्रवृत्तेः कारणं जिज्ञासमानः फारणान्तरानुपलब्ध्या ख. प्रवर्तनायां कारणत्वं प्रकल्प्य गामानयेति वाक्यश्रवणानन्तरं प्रयो- ज्यप्रवृत्ति हष्ट्वा मातृप्रवृत्तिहष्टान्तेन तस्यामपि प्रवर्तनाज्ञानस्य कार- णत्यमनुमाय तत्कारणजिज्ञासायां लिडादिशब्दश्रवणानन्तर्यात्तस्यै. धान्वयव्यतिरेकाभ्यां प्रवर्तनाभिधानशक्ति कल्पयतीति । अथ प्रवर्तनालक्षणे पूर्वोक्त पदकृत्यम् । तत्राविशेषणेन प्रवर्तयित्कृतयागादेर्निरासः । धर्मशब्देन च समवेतत्ववाचिना प्रवर्तयितृसम्बन्धिनामपि तदसमवेतानां प्रवलिशब्दतदुच्चार- णानां निरासः। सर्वस्यापि लक्षणस्य फले इतिव्याप्तिस्तस्य प्रवृत्ति प्रति हेतु. त्वात् । प्रवर्त्तयित्गुदिधर्मत्वाच । अतः परसमवेतप्रवृत्तिहेतुत्यमत्र विवक्षितं फलं तु प्रपतथि- तुरेव प्रवृहेतुर्न परसमवेतप्रवृत्तरिति नोक्कातिव्याप्ति । महामुद्गलमट्टास्त्याहुः। धर्मशब्देनापूर्वनिरासः । प्रवर्तयि- हशब्देनेएतरसाधनत्वयोः । आचविशेषणेन निष्ठीवनादीनामिति । धर्मशब्देनापूर्वनिरासायोगात् । अपूर्व हि प्रवर्त्यगतं प्रवर्तपि ·७७ शदभावनानिरूपणम्। रुगतं पा । आधे प्रयतयितुरिति पाय प्रवर्तयित्सम्यन्धित्योतः प्रययंगतस्य घापूर्णस्य प्रयतयितृसम्पन्ध्राप्रसिद्धस्तद्गतातिव्याः प्रपतयितुरिति पाठपन्तनय निरासात् । द्वितीय प्रवर्तयितृगतस्या- पूर्यस्य प्रवर्यप्रति प्रति हेतुत्याभायेन तद्गतातिव्याः प्रवृत्ति- हेतुरिस्पनेनय निरासादिति। तदिदं भहसोमेश्वरमतं तदभिधाव्यापारस्यैव विधिरूपमा- घनास्ये यायकामापानिलम् । तदेतत्मतं मिः पठाधे यात्रदीपिफायामुक्तम् । अंशत्रयविशिष्टभागनाप्रतिपादनं चास्य व्यापारी य प्रवर्त- कात्यायप्रतिपादनरूपस्य व्यापारस्य प्रवर्तनारुपायमिति । यत्तु अस्तु तयभिधानागयो व्यापारो ऽस्य प्रयतफः । तस्य घर्थप्रतीस्याण्यकार्यक्लप्तस्य फेवलम् । फल्ध्यं प्रतिहेतुत्यं लियाच्यस्यति लाघयम् । इत्याराड्या प्रदान्तरणताप्यस्मिन्नामिधा स्यात्प्रयत्तिफा । पक्षे ऽपती विशेषवत्स पय स्यात्प्रयर्सफः ।। इति दोपडयमुफ्त्या। नचास्या अमिधेपत्यादिशेषः फार्यतो गतः । म युकं घभिधेयरयं सर्वासां पा प्रसस्यते ॥ इत्यनेन पूपंदोपस्योदारपूर्वकमन्यापद्धयमुफ्त्या तदुद्धार। अप प्रयतनारयन फार्यादनयोधतः । तपणाभिधयाय तणान्यासु न विद्यते ।। इस्पातल मस्याप्रमिधानारायचरमयतफरूपता स्या- उपमानिधपत्यम् । नानि चरस्यारसत्यतेति विकलव्य पणतय- तदेखि प्रयतफरयं पिहाप सदामभायाः प्रपतफाये यु- ज्यते । अभिधान पिनापिदि प्रयतफम्यमाचस्प लोफे भाग- देदे च लियादेपंधुमेपामिधेयायम न मिपदं पण लिय. संफरये ऽभिधापा प्रपतनाग्ये प्रसस्त । पपाशभिधाया- भापमापीद पुसापि म प्रवृत्तिांतरेय पदम्युमो ऽपि व्यापागे पिहोवादी प्रति एक पाफ्यावानि शिल्दिो प्रति पापार ति सामान्पनो ऽगतो ऽपि न प्रशनितुः । मन. रपयायसी प्रयासमारयेन सदन तत्रापि लियाभिहिनः सम्मम्म মুখলাগান ধৰনয়াহখমুনা ·७८ , . . मीमांसायालप्रकाशे। तो हेतुर्वाक्यार्थशान इव पदाभिहित एव पदार्थ इत्यवश्यमभ्युपेयम्। तचैतन्ममापि तुल्यमिति न सोमेश्वरोक्तदूषणावकाशः कश्चित् । तस्माद्वेदे लिअदिरंव प्रवर्तकः । तदभिधेव चप्रवर्तनाविशेषः प्रेरणा विधिरिति चांच्यतइति । इति विध्यारयशाब्दभावना नि. रूपणम् ॥ निवारणारूपापिशब्दभावना निवर्तनारूपसामान्यतो निवारणा रूपविशेपतश्च विधिवदेव प्रसाध्या । सापिच निवृत्तिहेतुर्निवतयितु. धर्मरूपाहमनं निवर्तयामीति निवर्तयितुर्मानसप्रत्यक्षवेद्या प्रवर्तना- धत् । सापि च न्यूनोत्तमसमविपयत्येन बेधा लोकेषु धर्मों वेदे च पुरुपाभावात्तदीयाशयविशेषरूपतत्त्रयासम्भवाल्लिकादेरेव नि. वर्तकत्वात्तद्धर्मभूता चतुयपि विधाङ्गीकार्या । सैव च प्रतिषेधो निषेध इति च गीयते। लोके तु तदुभय व्यवहहारो विधिव्यवहारवद्भाक्त एव । तत्र त्वेतावान्विशेषः। न निवर्तनायां विधिनिमन्त्रणेतिवत्प्रवर्तनायां शक्तिग्राहक- मनुशासनमस्ति तथाप्यनादौ संसार नभ्युपहितलिडादिश्रवणानु- विधायिनी प्रयोज्यवृद्धनिवृत्तिं दृष्ट्वा आवापोद्वापाभ्यां न पहित- लिङादेनिवृत्तावेव शक्तिग्रहे प्रसक्ने गुरुणा हिंनिवर्तकेन निव- तितो निवर्ते इत्यादिगुरो निवर्तकत्यव्यवहारान्यथानुपपत्त्या प्रव- मायामिव प्रवर्तकरवान्यथानुपपत्त्या तव्यापारभूतायां निवर्त- नायां शक्तिमहो भवति व्युत्पित्सो.। तदुक्तं तद्भूनाधिकरण- चार्तिके। विधायकैरसयुक्तो न हि नम्प्रतिपेधफः । विधिना युज्यते यत्न न हन्यानपि चेदिति ॥ तत्राभावार्थता, नैव स्वयं पुंसो रुणद्धि हि। इति अत्र नमो निवर्तनायां शक्तिरुका । नष्टीकायां तु प्रतिषेधविधिपरो हि विधायक इत्यादी प्रत्ययावृत्तिलक्ष- णो वाक्यभेदप्रसङ्गः इत्यन्ते ग्रन्ये विधायकपदेन लिङ एच प्रति. धार्थतेत्यपि पक्ष उक्त.। तथा च निषेध्यलिङ्गविवक्षायां तस्यैवावृत्तिरुक्ता न नमः । येपान्विति प्रन्थे तु पूर्वमतमप्युक्तम् । तन नभादेरभाषविषयाया लिडादेव प्रवर्तनाविषयायाः शक्तस्त्यागस्यावियेपेऽपि तथा नमा. दनिवर्तनाचाचित्वपक्षे तत्ममभिव्याहतलिडादेरागादिप्रामप्रवर्तना- नुयादकत्वस्य लिङादेश्च निव-नायाचित्वपक्षे नमादेस्तत्फलीभू- ·७२ शब्दमावनेतिकर्तव्यतानिरूपणम । तार्थप्रवृत्त्यभावानुवादकावस्थाविशेपे ऽपि अमानो नाः प्रतिषेध इत्यव्ययचतुष्ठये शक्तिचतुष्टयं कल्प्यमित्याद्यपक्षे लाघवम् । लि. लोट्पञ्चमलकाराणां तन्यादीनां चानेकेषां गत्यानां चतुष्टयाधि- कशक्तिकल्पनापत्या गौरवान प्रत्ययशक्तिकल्पनापलो युक्त इति न- मि शर्तिकशता द्विरमिधानेन तत्रादरं सूचयता ध्वतितमिति । इति प्रतिषेधाख्यशब्दभावनानिरूपणम् । सेयं दप्यपि शब्दभावना प्राशस्त्याप्राशस्त्यशानानुगृहीतव खफलभूतो प्रवृत्ति निवृत्तिं च जनयतीति तदितिकर्तव्यतात्वेनापेक्षते गृह्णाति चार्थवादैः खाम्नानार्थवत्त्वाय लक्षितम् । तस्याश्चेति कर्तव्य- तापेक्षातदन्वयवार्थभावनावद्विध्यन्वयात्कर्तव्यत्वेन प्रतीतो तस एय च मान्यकरणयोराकाङ्क्षापूर्वमन्वये स्यात् नान्यथा न च शब्द- भावना ज्योतिष्टोमादिप्रातिस्विकविधिवास्येषु स्वरूपतः सत्यपि फर्तव्यत्वेन प्रतीयते कि त्वर्थभावनैव । अतो अध्ययनविधी सा विधीयमानत्वात्कर्तव्यत्वेन प्रतीयते । तदुक्तं वार्तिके । सा हवे प्रवर्तते इति । न्यारयातं चाभियुक्तः। अध्ययनयिधिवशात्कार्यत्वेन प्रतीयतइति । ननु तत्राप्याख्यातप्रत्ययोक्तार्थभावनेवाध्ययनकरणिका थि- धीयते न तु प्रेरणा तस्या आख्यातवाच्यत्वाभावाल्लिका च विधि- द्वयानुक्केः । अयोच्यते । न तावत्सस्तुहोमवद् द्वितीयामङ्गोत्र पुरोहितं वृणीतइति यत्तु द्वितीयावधृतप्रधानभावं स्वाध्यायं प्रति गु- णभूताध्ययनमावनायगता। ततः संस्कार्यत्वानुपपत्या ऽयमेव विधिः शक्त्यनुसारेण स्वाध्यायं सम्भविनि र विनियुज्य पर्यवस्वतीति ह- तीये उत्तम् । तम विध्यंशे तावत्पुरुषमवृत्तिरेव दृष्टम् । तम च शब्दानां फरणत्वं या कर्तृत्वं वा निरूप्यते इति वार्तिफाल्लोकउम- यविवक्षासम्भवे ऽपि दे प्रवर्तयित्पुरुषामायेन कर्तृव्यापारव्याप्य- त्यनियतफरणत्वासम्भवात्स्वातन्त्र्याच्च कर्तृत्वनय स्वाध्यायो वि. नियुज्यते । अन्तरङ्गं च फt ( फारफ क्रियायाः । अत एवाख्याता. भिहिता संख्यानभिहिते ऽपि फर्तर्येवान्यतात्युत्सर्ग इत्युक्तं कर्ष- धिफरणे। एवं कर्ट१)तयास्वाध्याये चिनियुक्के इर्थवादादेर्गुणत्वाद्वि- पारस प्राधान्याप्रातिस्थिवाभ्यस्या लिक फर्वत्वेन शिनि युज्यन्ते ऽध्ययनेनोपात्ता लिडो भावयेयुरिति । ततः कि- मित्यपेक्षिते सामर्थ्योदय पुरुषमवृत्तिमिति भाययेयुरितिपदयाहत्य सम्यध्यते। (पा.पु.ना.1 ·८० घः मीमांसाबालप्रफाशे। श्रुतार्थापत्तिमूलफश्चायमध्याहार इपेत्या निमीत्यादिवत् । तदुक्तमर्थवादाधिकरणयात्तिके ततः फिमित्यपेक्षिते साम- ादेय पुरुषप्रवर्तनमिति सम्बध्यते इति । तेनेदं अतानुमितफदे. शनिष्पनं महावाक्यं भवति । अध्ययनसंस्कृताः स्वाध्यायपदो- पात्ता लिङः पुरुषमवृत्तिं भावयेयुरिति । अयमेष च धाक्यार्थः पारमार्थिको ऽन्यथाशब्दभावनायाः फार्यत्यानयगमात्तदिति कर्त- व्यताभूतप्रायस्त्यलक्षणयार्थवादप्रामाण्यं न सिध्येत् । नन्वर्थवादाधिकरणएवाघसूत्रे चाचार्यः कर्मस्थज्ञानस्य लैङ्गिकविनियोगासदों ऽध्ययनयिधिरधीतेन स्वाध्यायेन फलव- दर्यावयोधं भावयेदितीत्युक्तम् । सद्विरुद्धा कर्तृत्वोक्तिःप्रवृत्ति- फलत्वोक्तिश्च सत्यमुक्तम् । न तु विरोधः । शब्दभावनायां हिलिडा- दीनां फर्तृत्वे सत्यर्थात्फलवावयोधे फरणत्वं फलितं भवतीति प्रवृत्तिकर्तृत्वमेवायियोधकरणत्वेन फलितं व्याख्यातमित्यविरो- धः । प्रवृत्तिफलत्वं तु फलवदर्यावयोधद्वारेति न माव्यस्ययिरो- । लिंडोहि प्रवृत्तिरूपस्य धाक्यार्थस्येप्टसाधनतया योधं - त्वाप्रवृत्ति जनयन्ति नान्यथेति । नन्वेवमपि चेतनप्रपनात्मा विधिः फथमचेत्तनाल्लिङो नियुञ्जीतेति चेत् । सत्यम् । उपायासत्यत्वेऽप्युपेयसत्यत्वात् । यथा धर्णलोपागमविका- राधसत्यत्वे ऽपि तेन सत्यमेव साधुत्वं झाप्यते शिष्टपरिमहायात- व्याकरणप्रामाण्यात् । एवमिहाध्येता तावल्लिङ्मा प्रवर्तयतीति लि- व्यापारभूतशब्दभावनाकर्त्तव्यतां धुध्यते तद्गतचैतन्यस्य लि- ज्यारोपानियोज्यत्यमसत्यमेव । तेनोपायेन शब्दमापनाफर्तव्यत्वं सत्यम् झाप्यते अर्थवादप्रामाण्यात तस्याहाफर्तव्यत्वे वदितिकर्तव्य- ताभूतप्राशस्त्यानपेक्षणातल्लक्षणयार्थवादप्रामाण्यं न स्वादिति । एवं कर्तव्यत्वेनावगताया: शब्दभावनायाः फरणं शक्यालोचनयेच धि- धिशानमेव । अथ केनत्यपेक्षितं पूर्वसम्बन्धानुभवापेक्षेण विधिविज्ञानेनेति सम्यध्यत इति वातिकात् । युक्तं चैतत् । यागो हि स्वरूपतो भावन- या साध्या सत्तस्यां फलोपहितायां करणं मवति । एवं विधिज्ञानम- पि स्वरूपेण विधिना विषयेण साध्यम् । सत्तत्रय पदभावनायां प्रवृत्तिरूपफलोपहितायां फरणं भवति । केचित्सबन्धस्परणमेव क- रणं विधिज्ञानं तु तव्यापारः करणत्वनिर्वाहको यागस्पैवापूर्वमि- लिडो भिधा सैव च शब्दभाषना । स्याहुः।

·१ . प्यन्ते । कर्मभेदनिरूपणम् । भाज्यं च तस्याः पुरुषः प्रवृतिः॥ सम्बन्वयोधा करणं तदीयम् । प्ररोचना चाङ्गतयोपयुज्यते । इति । अत्र प्ररोच्यते ऽनयेति प्ररोचना प्राशस्त्यज्ञानम् । त- वाझं फलोपकारिप्रयाजादिवत् । तजन्य तु प्ररोचने प्रवृत्तिप्रतिय- न्धकालस्य भङ्ग उपफारो ऽङ्गत्यनिर्वाहफः । प्रयाजादिजन्यापूर्ववत प्रयाजद्रव्यवतवयात्रार्थवाद इति शेयम् । इति शब्दभावनेतिक- व्यतानिरूपणम्। अथ द्वितीयाध्यायार्यकर्मभेदप्रसङ्गात्सर्वे फर्मभेदा निरू- तत्र कर्म द्विविधं लौकिकं वैदिकं च । धैदिकमपि विविध प्र- पृत्तिरूपं निवृतिरूपमुमयरूपं च । अन्त्यं पर्युदासाख्यामिति । तत्राय फर्म द्विविधं क्रत्यर्थ पुरुषार्थ च तन्त्ररत्ने तु लिप्सा- सूने प्रथमवर्णके वैदिफकर्मणां विध्यमुक्तं फरपर्य पुरुषार्थमनु- भयरूपं च अध्ययनमाधानं च न प्रत्यर्थ न पुरुषार्थमिति (तन्नरल द्रव्यार्जनवर्ण के १) शास्त्रदीपिकायां तु तत्रैव । यद्भावना कथं भावपूरणार्थ विधीयते । तत्यर्थम् । भन्यरकरणं फलं च पुरुषार्थमिति प्रन्यन वैविध्यमेवोकम् । तद्गुरूणामपाएम् । तन्मतं हि तव तन्त्ररतएवोक्तम् । अध्ययनस्य पुरुषार्थत्वमिष्टमिति । विध्ये तु मूल द्रव्या- जनवर्णक एघ नचाधानवद्भवितुमर्हतीति माभ्यस्य व्याख्यापञ्च- फोक्ताय धार्तिफे यथाधान न ऋत्पर्य न पुरुषार्थमेवं कस्मान भ- पतीति प्रन्यस्य पूर्णपक्षप्रन्यये ऽपि आधानं न पुरपार्थमिति सि- दान्तवार्तिकम । तत्तु तन्त्ररत्ने प्रत्यक्षेण द्रव्यार्जनस्य यथापुरु- पातायाम्पते नेयमाधानस्यस्यमिप्राय व्याण्यातम् । गती नपारिफ न किंचिवैविध्ये मलमस्ति द्वैघिध्ये तु मूलमयातः फत्य- र्थपुरपार्ययोजिशालेति सूत्रमेव । अत्र दिदैषिध्यमेव फर्मणामुक्तं न भैविध्यम् । माध्यमप्ये- पमेय अई फत्यर्थः मधानं पुरुषार्य इत्यादि । अन्यत्र प्रन्यव्य त्याविध्यदृषणादि यशामदीपिकाप्रफाशे ऽनुमन्धेयम् । पुनरपि पैदिक फर्म विधिधं गुणफर्म प्रधानफर्म चार्थफर्मापरपर्यायम् । तपाप यथा धानम्। द्वितीयं ययाग्रिहोत्रादि। (१ प.पु.ना.।

·८२ मीमांसायालप्रकाशे। प्रत्यर्थमपि द्विविधमागदुपकारक सग्निपत्त्योपकारकश । तनाचमहष्टार्थमेव यथा प्रथाजाः। सग्निपत्योपकारकं तु त्रिविधं दृष्टार्थमार्थमुभयाथै चाश्र- यिकर्माख्यम्। स्टार्थमपि द्विविधंभाव्युपयोगसंस्कारार्थ (भूतोपयोगसंस्का- राय १) चेति । तत्राधं द्वयं प्रत्येक द्विविधम् । द्रव्यसंस्कारर्फ देयतासंस्का- रकं चेति। तत्र दृष्टार्थ भाव्युपयोगद्रव्यसंस्कारार्धम्।सस्निपत्योपकारक द्विविधम् । साक्षाद्विनियुक्तसंस्कारार्थ साक्षाद्विनियुक्तस्य यदुपका. रकं तरसंस्कारार्थ चेति । तत्राद्यं यथा "नीहीनवहन्ती"ति । द्वितीयं यथा "वत्समालभेते"ति । अत एव वत्सस्येव विनि. युक्तदोहाङ्गगोद्रव्योपफारकतया घरसमालभेतेत्यत्रालम्भसंस्कार्यत्व- मिति पशुसोमाधिकरणे भवदेवः । (भूतोपयोगद्रव्यसंस्कारार्थे दृष्टार्थ सन्निपत्योपकारर्फ २)प्र. तिपत्तिस्तु विविधा प्रधानोत्तरफाला तत्पूर्वकाला तत्समफा- तत्राधा यथा “चात्वाले कृष्णविपाणाम्मास्यती"त्यादिः। द्वितीया यथा "शकृत्प्रविध्यति" "लोहितं निरस्पती"ति । इयं चतुर्थे (पा०१ अ०११) पशावनालम्माल्लोहितशतो- रकर्मत्वमित्यधिकरणे प्रतिपादिता । प्रधानसमकाला यथा ऽऽने- यचोदनया विहिते यागे "चतुरवत्तं जुहोती"ति होमरूपा प्रतिपत्तिः। होमो दि "वपते जुहोती"ति विधानाद्वषट्कारोच्चारणोत्सरक्ष ध्वर्युणा कर्तव्यः तस्मिन्नेषच क्षणे यागस्मरणार्थन पपट्कारेण स्मारितो यागो यजमानेनानुष्ठयः। तदिदं सर्वप्रदानाधिकरणवार्तिके प्रतिपादितम् । (भूनभाव्युपयोगोभयसंस्कारार्थ तु द्रव्यसंस्कारकं नास्त्येष भूतभाव्युपयोगोभयदेवतासंस्कारफस्तु पशुपुरोडाशयाग आश्रयिक- ममदपु पक्ष्यते ३)। अहाथै सन्निपत्योपकारकं यत्तदपि प्रतिपत्तिवदेव नि. विधम् । (1)पये पा.पु. मा. प्रतिपत्तियति पा.। (३)पय पा. १ पु. ना.।

·कर्मभेदनिरूपणम् । ८३ भूतोपयोगसंस्कारार्य भाइधुपयोगसंस्कारार्थमुपयोगसम- कालं च । (तपाद्यं यथा हुतहविहः शिष्टाचारकल्प्यावधिप्राप्तः । न चेयं प्रतिपत्तिः होमेन प्रतिपादितस्याकीर्णकरतानि- वृत्ती प्रतिपस्यन्तयनपेक्षत्वात् ।भाव्युपयोगद्रव्यसंस्कारार्थमपि द्वि- विधम् । साक्षाद्विनियुक्तसंस्कारार्य साक्षाद्विनियुक्तस्य ययुपकारक तत्संस्कारार्थ चति १)। तत्राद्य (२) यथा “मीहीन्प्रोक्षती"ति । (द्वितीयं यथा दशमे खलेवाल्या स्थापनाहुतिः कर्तव्या पिनियुक्तयुपासन्यन्धत्येनाचिनियुक्तस्थाणुसम्बन्धत्वेन पारातुपका- रित्वादिति पूर्वपक्षयित्वा सिद्धान्तितं न कर्तव्या यूपीयो घमावश्च न स्थाणुरिति । तत्संस्कारद्वारा यूपसंस्कारार्थत्वादिति ३)। तृतीयं यथा एकपालमपर्यावर्तयजुहोतीति । प्रगती तु पर्यावर्तनविधिरहष्टार्थ एव हयाष्टोभयार्थमाथयि. फण्य यत्तदपि विविधम् । किंचिदव्यप्रक्षेपांशेन दृष्टार्थ देयतोदेशांयेन त्यहाथै यथा स्विटद्यागाः अमेः स्विष्टकृतः फ चिदन्यत्राधिनियागात् । किं चि- देवताद्देशांऐन टाधैं द्रव्यप्रक्षेपांशेनाइएार्य यथोत्तमः प्रयाजः । सन हि स्वाहाग्निं स्वाहा सोममित्यादियाज्यामन्त्रलिगामेण प्रत्य- मिझायमाना आज्यभागादिपु यक्ष्यमाणा एव देवताः संस्कार्या त- देतहशमे (पा०१०७)प्रयाजे घतान्यायत्यादित्यधिकरणे प्रति. पादितम्। पशुपुरोडाशयागो ऽप्येवमेवेति दशम एव (पा० १ १०९) पशायपीति चदित्यधिकरणे प्रतिपादितम् । अनेदं चिन्त्यते।"अमीरोमीयस्य वपया प्रचर्यानीपोमीयं पशु- पुरोडाशमनुनित्रपती'त्यनायोमदेवतासंस्थागर्यतया विहिनः पुरो. दाशयागो भूतषपायागाभ्यासार्थ एयोत माव्यङ्गन्यागाभ्यासार्थ ए- घोतोभयायों ऽपीति । तत्रोमगार्थो ऽयं तत्संस्कार्याया अनीपोमदे- बताया उमयन्त सरवादित्याचा पक्षः। द्वितीयस्तु यशयामाभ्यासार्थ पचासंस्कायघताया उभयत्र (1) पर्यपा.पु. ना.1 (.) तिमिति पु ..। (१)पर्य ....।

·मीमांसापालप्रकाशे। सत्वे ऽपि "धाजपेयनेष्ठा वृहस्पतिसवेन यजेते"ति घ"संस्थाप्य पी. णमासी चैमृधमनुनिर्वपती"तिवश्च वाक्यन वपायागाभ्यासमात्रार्थ- त्वावगमादिति। उच्यते पुरोडाशयागस्तारद्वाफ्यादेवाग्नीपोमीयदेवतासंस्का. रार्थः। तत्र वपायागस्य वाक्यादेवाग्नीपोमदेवतारूपोद्देश्यविशेषणावे स्वतन्त्रोद्देश्यत्वे घास्यभेदापत्तिः। बृहस्पतिसमृधयो (१)स्तु नायं दोपः । तस्मान्न भाव्यं यागाभ्यासार्थमेव तत्रोपपत्तिः। सग्निपत्योपकार्य यागापूर्व प्रधानोत्पत्यपूर्वएव व्याप्रियते । तिहि सार्वत्रिक कचिदेव त्वगत्या तदुत्पन्नस्यैव प्रधानापूर्वस्य धा- रणे ग्याप्रियत ति कल्प्यते । तदिह भाव्यङ्गयागाभ्यासापूर्वोत्पत्तौ पुरोडाशयागापू. पस्य व्यापारसम्भषे उत्पन्नयपायागाभ्यासापूर्वधारणे घ्या- पारकल्पना न सम्भवति । तस्मात्पुरोडाशयागो ऽप्युत्तममया- जवद्वक्ष्यमाणदेवतासंस्कारार्थ एवेति । सिद्धान्तस्तु प्रकरणावगतोभयात्विषलेन भूतोपयोगमाव्यु- पयोगदेवतासंस्कारार्थत्वावश्यम्भावादुत्पन्नस्यापूर्वस्य धारणमनु- त्पन्नस्य चोत्पत्तिरित्यविरोधादुभयाश्यासार्थत्वमेवेति । किं चि- दायिकर्मदेवताद्देशाग्रेनापि दृष्टार्थ द्रव्यप्रक्षेपांशेनापि द्रव्यत्यागां- शेनैव तु फेघलदृष्टार्थमित्यायिकर्मतां लमते । यथा "सूक्तवाकेन प्रस्तर प्रहरती"ति प्रस्तरप्रहरणं सूक्तयाक- प्रकाशिते ऽटदेवताफल्पनात्तदुद्देशेनापि दृष्टार्थम् । एवं प्रस्तरे जुर्मासादयतीत्युपयुक्तप्रस्तरद्रव्यप्रक्षेपांग्रेनापि रष्टार्थम् । तत्त्यागमानं तु तत्रारटार्यमिति । पुनरपि वैदिर्फ कर्म च- तुर्विधम् । उत्पत्तिप्राप्तिविकृतिसंस्कृत्यर्थत्वेन । तसाधं यथा "प्रणीताभिः संयोती"ति संययनं पुरोडाशपि पडोत्पत्त्यर्यम् । यागादि च खांद्युत्पत्त्यर्थम् । द्वितीय “पयो दोग्धी"ते । ऊधःस्थस्यैव हि दुग्धस्य प्राप्त्यर्थ दोहनम् । तृतीयं यया "प्रीहीनवहन्तीति । पैतुष्यरूपषिकारात्यात् । चतुय यथा धीहीप्रक्षितीति अदष्टरूपसंस्कारार्थत्वात् । पुनरपि पैदिक फर्म चतुर्विधम् । प्रकृतिविकृतिरुभयात्मकम- नुभयात्मकं च। (१) मधेखि पु. ना..

·कर्मभेदनिरूपणम् । तपाद्यं यथा ऽग्निहोत्रदर्शपूर्णमासादि । द्वितीयं यथा मासाग्निहोत्रादि । तृतीयं यथा ऽग्नीपोमीयसवनीयपश्चादि । भटम (पा० १ अ०७) होतदुक्तं दर्शपूर्णमासोरनीपोमीयो विकृतिस्तस्य च सवनीयपशवस्तपांचैकादशिनाः सुत्याफालत्वसा- म्यात्तेपांच प्राजापत्याः पशुगणत्यसाम्यादिति । चतुर्थं यथा दर्विहोमा नारिष्टादयः । तेपां छपूर्यत्यमष्टमान्त्ये उक्तम् । एवं गृहमेधीयाद्यपीति । पुनरपि वैदिकं फर्म द्विविधम् । नमित्तिक काम्यं च । नैमित्तिकमपि द्विविधं नियतनिमित्त- फमानियतनिमित्तफंच । अनियतनिमित्सकमपि विविधं दोपनिर्यानार्थमदोपनिर्घा- तार्थ च। तम मियतनिमित्तकं यथा । "यावजीयमग्निहोत्रं जुहोति" "वसन्त बसन्त ज्योतिपा यजेते ति। तत्राचं यायनीयाधिकरणे प्रतिपादितम् । द्वितीयं तु पठे सोमयिद्याप्रजारणवाक्येन संयोगादित्यधिक- रणे प्रतिपादितम् । अनियतनिमित्तक दोपनिर्घाताथै यथा “यो Sमावस्यां पार्णमा- सी यातिपातयेदग्नये पपिटते ऽग्राफपालं निर्धपोदिति । यो माया- स्यां पौर्णमासी यातिपातयदेवानर बादशकपालं निर्वपेदिति च । दोगनिर्घातायत्यादेकार्थत्यादनपोर्षिफल्पो द्वादणे (पा० ३ ०५) प्रायधित्तेषु चैकार्यादित्यधिकरणे पक्ष्यते । भनियतमदोपनियतार्य या द्वादश पचममुपयस्वदो- पनिर्घातापिति पूपियादा ऽधिकरणे प्रतिपादितम् ।" मिने जुहोसी"स्पादि काम्यमपि फर्म त्रिविधम् । पेहिकफलफमामुष्मिफफलफमनियतफलकं च । सम्रा पया " फारार्या दृष्टिकामो यजेत" "इयतनामिचर- भ्यजेते ति जातेटिश पुतस्यादिफलिफा। उपस्थितसस्पार्धय हि धि: सर्वः काम्पते नानुपसितेदिफसस्यायोपि फिमुन जन्मानरीयस. ज्यापी । एयमभिचारोऽप्युपस्थितशत्रोरेय फाम्यते नानुम्पिन- दिकस्यापि किमुत जन्मान्तरीयस्य । पयं पुतत्यासपि यो यदा जायते पुत्रतपय काम्पते न कालान्तरजातस्यैदिकस्यापि फिमुन जम्मासरीयस्येति ।

·" मीमांसायालप्रकाशे। आमुष्मिफफलकं यथा स्वर्गार्याग्निहोत्रादि । न हि स्वर्गः के. चलसुणात्मको मानुपशरीरेण सुखदु.स्रोभयमोगाथै धर्माधर्मोमया- रब्धेनानुभवितुं शक्य इति । अनियतफलक यथा “चित्रया यजेत पशुकाम इत्यादि । प. श्यादि हि फलमैहिफामुष्मिफत्वेनानियतमिति चतुर्थे (पा० ३ । म. ११) योगसिद्ध्यधिकरणे प्रतिपादितमिति । निवृत्तिरूपमपि फर्म द्विविधं त्वथै पुरुषार्थ च । तनाचं यथा “नातिरात्रे पोडसिन गृहाती"ति । द्वितीयं यथा न हिंस्यात्सर्वाभूतानी "ति । प्रवृत्तिनिवृ. स्यात्मकतयोभयरूपं पर्युदासास्यं यत्कर्म तदपि विपिधं कृत्वर्थ पु. रुपाय च। तत्राचं यथा “यजतिषु ये यजामहं करोति नानुयाजेवि"ति " नायं वृणीते न होतारं वृणीत" इति च । द्वितीयं यथा “ नेक्षेतोद्यन्तमादित्यमिति । इति श्रीमत्पदवाक्यप्रमाणपारावारपारीणधुरीणमी- मांसाद्वैतसाम्राज्यधुरन्धरभट्टनारायणात्मजभ- दृशङ्करकृते मीमांसावालमकाशे सक- लकर्मभेदनिरूपणम् । संख्याधिकरगो ( अ०२ पा०२१ अ०७)"सप्तदण माजाप- स्यान्पशुनालमत" इत्युदाहरणे एकस्य हृदयाघेकादणदानगणस्य प्रापको यचोदकस्तबलात्कर्मभेदः प्रतिपादितः । एवं वैद्यत्र मो. दको नास्ति तत्र तदपवादः । यथा नवमोपान्त्ये ऽश्वमेधे" श्रुतमी- शानाय परस्वत आलमत तान्पर्यग्निकतानारण्यानुत्सृजती "त्युदाह- स्य प्रतिपादितम् । तात्पर्यनिरुतानिति गुणयायन तदातागरीति. विधानादपूर्धत्वमिति । ततश्च हृदयाघेकादशावदानगणाप्रापफस्य चौदफस्याभावादे- क एव यागो ऽनेकपशुन्यक प्राजापत्येषु पूर्वपक्ष इव इयांस्तुधि- शेषस्तत्रालम्भविशसनाधभागाद्वपाहदयाधनिष्काश्यय कृत्स्ना एव पश्वघविनो देवतोदेशेन स्याश्या इति । तदुक्तं सर्वप्रदानाधिकरणे मिधेः स्थागमात्रेण ·८७ संख्याधिकरणन्यायविषयाविषयावधेकाश्रयलक्षणे । होमामाये ऽपि पर्यग्निरुतानारण्यानुत्सृजती " तिवद्देव- तासम्बन्धोपपत्तरिति । यतश्च संख्याधिकरणे (०२पा०२ अ०७) न्यायसुधाकृतारण्येषु यो यागभेदः उक्तः स भ्रान्त्यैवेत्युपेक्षितव्यः। एवं सति के चिदाक्षिपन्ति एकादशे (पा०३। अ० १३) पक्षशारदीयास्तथेति चेदित्यनोदाहृतं वैशाख्याममायास्यायां सप्त- दश मारुती स्त्रिवत्सा उपाकरोति सप्तदश पृश्नीनुणस्तान्पर्यग्निक- तानितरा आलमन्ते प्रेतरानुत्एजन्तीति । तत्र च सिद्धान्तितं पर्य- ग्निरुतवाक्येन तदन्ताङ्गीतिविधिः । उक्षवाक्ये च मारतपदा- नुपझंण सप्तदशोक्षयागा विधीयन्त इति त्रिवत्सायागैः सप्तदशाभः सह चतुरिंशत्फर्माणीति । तदनुपपन्नम् । अत्रापि ाक्षवाक्ये ऽप्येफ एव यागः प्रामोति तदन्ताङ्गीति- विधिना करण्यवच्चोदकामायेन प्राजापत्यन्यायामावादिति । अन घूमः । उक्षवाक्ये आख्याताश्रवणानिवत्साघाक्यथुतमु- पाकरोतीस्पनुपज्यते तथ तपानेफकर्मविधायीत्युक्षवाक्ये ऽनुपज्यमा- नमकप्यायानेफमेव कर्म विधत्ते अन्यथासकंदाम्नातमुपाकरोती- व्याख्यातं त्रिवत्सावास्ये सप्तदश कमांणि विधत्ते उक्षवाक्ये चैकं फर्म विधत्तइति धैरुप्यमापद्यतेति । इति संख्याधिकरणन्यायविप. याविषयविवेकानिरूपणम् । द्वितीये (पा० २ ११० ११) इन्द्रियकामाधिकरणे गु- पणे गुणफलसम्बन्ध उक्तः । तदपेक्षितस्य स्वाश्रयस्थ लक्षणमुक्तं फलाय विधीयमानो गुणो यत्र फारकतामापद्यते स आथय इति । तदिदमव्यापफम् । ज्योतिष्टोमे काम्योपथ्यादिसंस्थाश्रयत्वेन मीमां- सफामिमते । न ग्रुपच्यादिसंस्थायां फलार्थ क्रियमाणायामपि ज्योतिष्टोमे साफारफा भवति किं तु सोम पव । अतः फलाय विधीयमानो गुणो या क्रियामपेक्षते स आश्रय इत्येवाश्रयलक्षणम- मिमतम् । संस्था समाप्तिरूपत्वात्समाप्तिमन्तमपेक्षते । मतो ऽस्त्येयेदं लक्षणमुक्प्यादिसंस्थाश्रयभूते ज्योतिप्टोम इति नाव्याप्तिः । तथा फलार्यो गुणो यत्र फारकमित्याभयलक्षणं साडूंमस्थाय्य कुम्मीसाहित्य फलाओं गुणोन प्रकृते आययत्वेन सम्मते मावास्या- यागे दधिदुग्धफरणके कारकतामापयतइति तत्राप्यम्यासम् । अ- तो ऽप्युक्तमेव लक्षणमाभ्रयस्य युक्तमिति तथा रेयस्यधिफरणे (पाo २ । ०१२) क्रियाफारफमायव्यतिरिकेनापि समानफर्टका तासम्धेनाध्यायिसम्यन्धं यागेन सह रेषतीपारवन्तीयसम्बन्ध ·+ मीमांसायालप्रकाशे। फरणस्य फलाय विधीयमानस्य गुणस्याग्रश्य क्रियाकारकभावन्य- तिरिक्तसम्बन्धान्तरेणाश्रयाश्रयीभावो न सम्भवतीति नोचरितं कि तु तत्सम्मवमङ्गीकृत्यैवान्यदेवात्तर दत्तम् । एवमप्यग्निष्टोम सामेति नायकल्पत इति । तस्मादप्यस्मदुतमेवाश्रयलक्षणमाभिमतं लक्ष्यते 'न फलार्थगुणस्य यत्र कारकत्वमिति । इत्याश्रयलक्षणनिरूपणम् । प्रकरणान्तराधिकरणे पञ्चविधमनुपादेयमुकं देशः काल: फलं निमित्तं संस्कार्य चेति । अनुपादेयसनिधिसचिवश्वासनिधिः प्रफरणान्तरमिति प्र- करणान्तरलक्षणमुक्त सर्वग्रन्थेषु । तच्च "पारगया निष्कासेन तु. पश्चावभृषं यन्ती"त्यनाग्याप्तम् । तत्र हि प्रकरणान्तरेणैव भेद उक्तो पार्तिकं प्रकरणान्तराधिकरणपत्र । शास्त्रदीपिकायामपि सप्तमे (पा०३। अ०४) तयावभृथः सोमादित्यधिकरणे उकं यन्तीत्यनेन प्रकरणान्तरन्यायेन फर्मोत्तरं विधीयत इति । अत्र भट्टसोमेश्वरः समादधे अस्त्येवोक्तलक्षण तत्र घारुणी निष्फासस्य तुपाणां च भूतोपयोगित्वेन संस्कार्यतयानुपादेयत्या- दिति । तदुकं तेन । तृतीयया तुगनिष्कासस्य साधनत्वोक्तायपि निष्कासस्य धारुण्यामिक्षाशेपत्वात्तुपाणां चाग्नेयादियागपत्याद्य- रिक चित्सोमलितं स्यात्तेनायभृथ यन्तीतिवत्प्रयाजशेषेण हवींप्य- भिधारयतीतियच्च प्रतिपाद्यत्वं रूपसंस्कार्यत्वाविरोध इति । तन्मन्दम्। अधिकरणविरोधात् एकादशे हस्मिन्नेव घाक्ये सपनीयव- त्प्रचारविप्रकर्ष पूर्वपक्षं विधान्तरेण निरस्य प्रतिपत्तिरिति पूर्वपक्षा- न्तर तुनिष्कासाख्यसंस्कार्यद्वयोद्देशाद्वाक्यभेदापत्तनिरस्थापकर्म. त्वमेवोक्तम् । अत पर प्रकरणान्तरलक्षणं घाघ्यम् । नानासनि- धिरिच स्वरूपतो ऽनुपादेयसनिधिः प्रवेश्यः। किंतु तत्काय विध- रुपपदार्थसक्रमासम्मयः । स च यथानुपादेयसनिधिना भवति । पवमुपादेयद्वयसनिधिनापि भवति । तस्माद्विधरुपपदार्थसड्कमा- मम्भवन सहकृतो ऽसनिधिः प्रकरणान्तरमिति प्रकरणान्तरलक्ष- गामभिप्रेतम् । अत एव "विश्वजिता यजेते"त्यादी यत्रोपपदार्थो वि. धेयोनास्त्येव नामधेयमात्रथवणात तत्राप्युपपदार्थसड्कमासम्भव- सहकृतादसन्निधेरेय भेद इत्यवधेयम् । अत एवोद्भिदादी नाम्नेष चैवमादीनां भेद इति सन्निधाघ नाम्ना भेद उक्तः। एवमपंप ज्यो. तिरित्यादावपि ।

·प्रकारणान्तरनिष्कर्ष निरूपणम् । अष्टमतृतीये (अधि०२) च जनकसप्तरात्रप्रकरणाम्नाते. "चत्वारि त्रिन्त्यहान्यग्निटोममुखानीति वाक्ये चतुः संख्यात्रि- पुत्वरूपानेकोपादेयगुणप्रवणे तुपनिष्कासवाफ्यवत्प्रकरणान्तरन्या- येनैव भेदो भ्युपगतः । अत एव च प्रकरणान्तराधिकरणे (अ०२पा० ३ ० ११.). "मासमग्निहोत्रं जुहोती"त्यादायनुपादेयगुणे चेति वाक्ये उपसद्भिश्च- रिवति गुणान्तरोपादानात्स्वरूपतः सम्नपि वाक्य मैदःसिद्धान्तसि. पनुपयोगित्वादुपादेयगुणद्वययुक्तवाक्याभिप्रायेणेष सिद्धान्तहे- तुतयोक्तो भाष्ये। आचार्यश्च मासादिवाक्येप्येव तस्य सिद्धान्तसिद्ध्यनुपयो- गो दूषितो म सार्वत्रिक इति ध्ययम् । इति प्रकरणान्तरनिष्कर्षनि- रूपणम्। अथ "मासमग्निहोत्रं होती"सत्र फर्मभेदो नैयमिफाग्निहो- प्रवत्कर्माभेदो वेति चिन्त्यते । तत्र पूर्वपक्षः । "तिन आहुतीर्जुहोतीत्यादापपं न्यायः स्थितः यत्र गुणद्वये ऽन्योन्यविरुद्ध फोत्पत्तिवाक्योपाचे भेदात्योरेन्यत- राक्षेपमन्तरेण कर्मान्ययोऽनुपपनस्तन भेद एपाक्षिप्यते नावृत्तिरि- ति! मासानिदोषवाक्ये च नामातिदेशेन परस्परविरुद्ध सायम्प्रातः फालद्वयं फर्मोत्पत्तिवाक्यगतमस्ति तेन फर्मभेद एवाक्षिप्यते "यदा- प्रेयो ऽष्टाफपाल" इत्यत्र पोर्णमास्यमावास्याकालवयेनेवेति । मनो- च्यते । नामातिदेगाङ्गत्वापिपादभ्यासोऽपि कालव्यवत्माप्त ए. च। ततश्योपात्तेनाभ्यासेनैव फालयान्वयोपपचेन कर्मभे- माक्षेपः। "तिन माहुती होती त्यादी तु नैय केन चिच्छब्देनाभ्यास उपात्ती यतस्तेनैव नित्यसंख्योपपना स्यादतस्तदुपपत्त्यै फर्मभेद ए- पाक्षिप्यते । एवमानेयवाक्ये ऽपीति दृष्टान्तवायचेपम्यम् । अदानीमिदं चिन्त्यते । "मासं पर्शपूर्णमासाभ्यां यजते' इत्यत्रा"ज्यमागी यजतीति पद् द्वित्वसंख्यया फर्ममेदाद् द्वे फर्मणी यजिना विधीयते इति तायद. विवादम् । तथा दयन्देन पूर्णमासशब्देन च मारतानेयादिप्रयस- म्पन्धि तिफतेव्यतात्रयमेकफेन शब्देनफैकस्मिन्फर्मण्यतिदिश्यत. तात्यप्यपियादम् । भय परस्परविरुदद्रव्यदेवतादिरूपेतिकर्चव्यता- यालयम् उत्पसियाश्यगतम् । एषीकस्य फर्मणो भेदमाक्षिपति नसे. १२ ·मीमांसाबालप्रकाशे। " ति चिन्त्यम् । तत्र पूर्णपक्ष । 'पद्यप्यम मासमग्निहोत्रं जुहोती" स्यत्रेवाभ्यासोपादानं नास्ति तथापि विध्यन्ताधिकरणे इति कर्नम्यताद्वयसमुच्चयनिरा. साधयो सौर्य प्राकृनायकर्मभेदे ऽपि तदीयपौर्णमास्यमावास्यादि- विरुद्धतिकर्तव्यतगोर्विकल्पनातिदेश एयमिहापि विनिगमकामा दर्शशब्देन पूर्णमासशब्देन च तिनास्तिन इति कन्यता प्राग्ने. याविषयसम्बन्धिन्यो तिर्दिष्टा विकल्पेनकस्मिन्फर्मणि नित्यन्त इवि न फर्मभेदः पोढा फितु द्धयेति । अनमः। इतिकर्तभ्यताविफल्पोऽयटमाघे निरस्त एष तथापि मासं दर्शपूर्णमासाभ्यामित्यय दर्शयन्दन पूर्णमासशब्देन चैफैफेन लक्षणे- त्यकशब्दोपादानात्समुच्चये सत्याप्रेयवाक्यमुद्रामुदितत्वपिटक- आणि सौर्ये तु प्राकृताग्नेयेतिकर्तव्यनयोन प्रत्यक्षेकशब्दोपादानमस्ति येन समुचपस्तवलाश कर्मभेदः स्यात् किं तु सत्रैकेतिकर्तव्यताफा- नावाच्छब्दकल्पना एकतिकर्तव्यतयैव चाफासोपशाम्यतीतीहगे- चार्तिदेशफ. शब्द फल्प्यते पौर्णमास्याग्नययदप्रियपद्वति । एव पाशब्दयुक्तातिदेयकराब्दकल्पनान प्राकृताप्रेयोतफरव्य- तयोः समुथयो न था तद्यलात्कर्मभेदापत्तिरित वैषम्यम् । मन्धिह यघा पूर्णमासशब्देन दर्शशब्देन चा फर्मत्रयकर्मत्रय. सम्यन्धतिफर्तव्यतामय लक्षणयातिदिश्यते । इतिकर्तव्यतायाश नयस्य त्रयस्यैफैफराब्दोपादानात्समुच्च. यापगतेः पटकाणि। एवंसानाय्ययागद्वयेन सह प्राक्सोमाद्वैकल्पिफस्पैन्द्राग्नस्या- पि द्रव्यदेवतरूपेतिफर्तव्यतापि प्रकृतिस्था दरांशब्देन लक्षणयफश- ब्दोपात्तैवेति सप्तममपि कर्म दर्शपूर्णमासवाक्ये विधीयत इति पद कर्मानुपानं याक्षिकानां चिन्त्यमेघ । प्रस्तावेन्द्राग्नविफल्पे ऽपी. ह तदितिकर्तव्यताया अप्येकशब्दोपादानेन समुच्चिस्प वि- तत्र त्यियान्यिरोपः । प्रकृतान्द्राग्न प्राक्सोमात इह तु तद्विकृतायपि सत्रस्य सो. मेलास्थापनहाइवे. राधियोधणयतममताम्पत्ये नमः यसां स्यात्स्वधमत्वमिति न्यायेन सोमप्रात्काध इति । सत्यं सप्तमं कमद्रामविहतिभून सिध्यति तस्य तु निस्यपद- ग धामात्।

·मासानिहोलमासदर्शपूर्णमासयोः कर्मभेदाभेदविचारशाखान्तरनिष्कर्षनिरूपणे। नुष्ठाने दर्शराब्दनाम्नातिदिष्टस्य प्रकृतिवद्रावस्य याधः स्यात् । तथा चैकादशे ( पा०२ २०१५) वारुण्या निष्कासन तुपैश्चायभृथं यन्ती "त्या प्रकरणान्तरारकर्मान्तरत्वेन तत्मतिपत्ति- रर्थकर्मभूतसौमिकावभृथवद्भावबाधकापत्तरित्युक्तम् । अतः षट्- फर्मानुष्ठान याशिकानां युक्तमेवेति । ननु समुच्चयावगमकोपदेशेन प्रकृतिवद्भावातिदेशबाधो ऽस्तु । मैवम् । प्रकृतिवद्भावेन हि प्रधा- गाई विकल्पो ऽतिदिष्टः समुच्चयस्तु वैकृते. प्रधाने कल्प्यः श्रुत- स्त्वितिफर्तन्यतायामड़े । तत्र चाडगुणविरोधन्यायादौपदशिको ऽपि समुच्चय आनिदेशिकेनापि विकल्पेन वाध्यतइति प्रकृतिवदे- धानुष्ठान सिद्धम् । इतिमासाग्निहोत्रमासदपूर्णमासचाफ्ययो कर्म- भेदाभेदविचारः। सामानराधिकरणवातिक उदितानुदिवहोमयोस्तथैन्द्राग्ने- कादशकपालद्वादशकपालयो. राखान्तरीययोः समयिकल्पः सर्या- प्रतीत्युक्तम । तत्परमतं न स्वमनं श्रुनिलिङ्गाधिकरणे ऽनेकविध. याधनिरूपणे स्वयमेय पार्तिकता परशाखाविहितं खशाखाविहि- तेन याध्यतइत्युक्तम् । युक्तं चैतत् । खशाखाविहिनशानस्य स्वाध्यायाध्ययनजानितस्य फर्मागत्या- तत्सम्मवे इतरस्यानाक्षेपात । खशाखाविहितविरुखवैकल्पिफानु- छानेनापि प साद्गुण्यसम्मवात् । स्वशाखाविहिताविहितविरु- संवैकल्पिकस्य तु ज्ञान शाखान्तराध्ययनजनितमपि कर्मणा साद्गु- व्यायाक्षिप्यतएव । एतन्न्यायमूलकमेघेदै मविष्यपुराणवचनम् । यन्नाम्नात स्वशासायाँ पारक्यसविरोधे यत् । विद्वद्भिस्तदनुष्ठेयमग्निहोत्रादिकं ययेति । इति शालान्तराधिकरणनिष्कर्षनिरूपणम् । शपः परायत्यात। ननु परोदेशप्रवृत्तिधरपारायं ततो नासो कर्तुष्यतिरिक्त शेषेप्यस्ति। अथ परोहेश्यावृत्तिविशयत्वं सताततो यादी यागादी फले चक्रमेण यागफलपुरुषोद्देश्यकप्रवृत्तिविषयवसाये पि न पु- को यागोदेश्यकप्रवृत्तिविषयत्वमस्ति किं तु तारशप्रवृत्त्यधिकरणत- प। उभयमपि यार्थभावनात्यप्रवृत्ती नाति । या न्यायरत्नमालायामुक्तं कर्तुः समीक्षिवं ऐन सिध्यत्य- - ·९२ मीमांसावालमकाशे। झं तदुच्यतइत्यनेन वैधेटसाधनत्यमेव शेपलक्षणमुक्तं तदपि फरे भव्याप्तं न हि तस्येष्टसाधनता घिधिना योध्यत इति । उच्यते। प्रतिः प्रवर्तना । परं चेष्टम् । तदुद्देनैव या प्रवर्तना वैधी- या प्रवर्तना लीफिक्या रोदेश्ययात्यनियमाभावात सा प्रयोजिका सती पाराय॑म् । प्रयोजफत्वं च फारणतत्कारणानुगतम् । वैधप्रवर्तनव च साक्षात्प्रवृत्त: कारणं तद्वारा फलक । पुरुषस्यापि कर्तृत्व प्रवृत्तिद्वा- राप्रवर्तनयैव जन्यते । पर्व फरणरवेन नीहादिकारकान्तरं चेति । यद्वा परोहेश्यफप्रवृसिमचैवात्र विवक्षिता। तद्वत्तानियामकश्च सम्पन्धः पुरुषे ऽधिकरणताख्यः द्रव्य- यागफलेषु तु विषयताख्यो नान्यो द्वयोरेव लोफे तद्वत्तानियामक- त्यात् । न चैव फलोद्देश्यकयागाविषयकृत्याधिकरणत्वात्पुरुषस्य फल प्रत्यङ्गयाएत्तिः।टापत्तेः। सप्तमनवमाद्ययोहिं ( पा० १०१) सर्वस्पापूर्ववमध्ये म यागस्वरूपमा गत्वमित्युक्तम् । तेन यथावघातमोक्षणादेवी दिलक्षिते ऽपूर्वसाधनरूपे विशिष्टे विनियोगाद्विशेषणे 5पूर्वे ऽप्यनत्यमेयमिहापीति । एतत्सर्यमभिप्रेत्य परोद्देश्यप्रचिरित्येघोक्तं न तद्विपयतात. दुधिकरणता येति । तदिदमपि प्रवृत्तावाव्यातमित्युपेक्ष्यम् । तस्मादायैव विधक्षा युक्तति । यदि तु म्यायरत्नमालागतमव लक्षणं समर्थनीयं तदेव थाच्यम्। यदुक्तं वैधेटसाधनत्य फले व्याप्तं न हि तस्येसाधनतावि- धिना योध्यतइति । तन । तस्यापि कर्तृगतभोगरूपेष्टसाधनत्वस्य धैधत्वात । खगोंदिमोगो ऽपि हि पुंसां स्वादियदिष्ट पय । नन्येवमपि पुढेष्टवादिफले पुत्रदायव्याप्तिरेव न हि तस्यरसा. धनत्वं पैमिति चेत् ।न । इष्टसाधनत्वसामान्यस्यायधत्वे ऽपि पुत्रेणैः फर्षिएसाधनता विधिगम्येति स्वर्गफामाधिकरणउच! एवं ध सति पुरेऐः शर्षि- साधनतां बोधयती विधिना तस्याः पुमरूपस्येप्टस्य कर्पता विना. नुपपतेः पुत्ररूपस्यापीष्टस्य कत्रिष्टतद्भोगसाधनतारूपा फर्थता यो- ·शेपलक्षणपनीहावन्यपदार्थवाध्यतानिरूपणे । ध्यतइति पुनकपस्य फलस्य विशेषत इएसाधनताविधिगम्यवति ना- व्याप्तिरिति । इति शेषलक्षणम् । अरुणाधिकरणे (अ०३ पा० १०६) पहुबाहेरन्यपदार्थशक्तिरित्युक्तम् । अतश्च दण्डिशब्देन सम्पन्ध्येयोच्यते यथा। तपय यौगिक शब्दैः पिलाक्ष्यादिपदापि ॥ इत्युपक्रमात् । तस्मादुपपन्नं पिङ्गाक्ष्यादीनां द्रव्यवचनत्व- मिति चोपसंहारात । इन्द्रपीतनिपादस्थपत्यधिकरणद्वयपालांचा नात्तु लाक्षणिको ऽन्यपदार्थ इति भाति । तथा हि । आधे इन्द्रपीतशब्दः सोमविशेषणतत्पुरुष- स्तत्र पूर्वपदार्थमाधलक्षणापत्तेर्न यहुप्रीहिः सनिधिशेषण तत्र पदव- ये ऽप्यन्यपदार्थलक्षणापत्तरिति पूर्वपक्षिते यहुबीहाचन्यपदार्थः श. फ्य हत्ययोत्तर वाच्यम् तत्यानुफ्त्वा हुनाहुतसमुदाययाचिन इन्द्रपी- तशब्दस्य तदद्वयवे लक्षणापति तत्पुरुषे घदतः सिद्धान्तिनः पू. पक्युक्ता यहुदीहायन्यपदार्थलक्षणाभिमतेति गम्यते। निपादस्थपत्यधिकरणे (१०६ पा० १ अ० १३ )च तत्पुरुषा- कर्मधारयवलीयस्थेन सिद्धान्तितं तत्र यहुग्रीहायन्यपदार्थस्य श. क्यत्ये विद्याप्रयुक्तिलायवात्कर्मधारयं हित्या निपादः स्थपतिर्यस्थ- स्पेय बहुवीह्यापत्त्या पूर्वपक्षः परावर्तेतेति । तत्र लक्षणापक्षे बहु- प्रीधाररणशब्दस्य च द्रव्यलक्षकत्याविरोपे कि विनिगमकं यवहु- भीह्योरेव द्रव्याभिधायिता नारुणपदस्यति । प्रत्युत बहुप्रीही लक्षणायाः समस्यमानाने फपदालोचना- क्षत्वेन विलम्बितत्यान्न तेन द्रव्यविधि. स्यात् । कि तु गुणशब्दन- पति क्रायसाधनद्रव्यनिवेशस्य पूर्वोत्तरपक्षयाः साम्यात्तदाक्षेपपू- पक्षस्य चाफ्यीयतत्सिद्धिसिद्धान्तस्य चायोगादरुणाधिकरणमनु- पप स्यादिति घाच्यत्वपक्ष पर सम्मतः । न च लक्षणा न्याय्या।तत्र हि किमातिन्यायो नागृहीतवि. शेषणेत्ययंबीजम्। अनन्यलभ्यः शब्दार्थ इति कर्वधिकरणन्यायो घा। नाघः। आकृत्यधिकरणन्यायो हितम प्रयत्तेते यः शब्दः कदा चि. दपि विशेषणमा प्रयोगः । तेन पाचकनप्नुस्नुषाकुलालादि. शब्दा म तलोदाहरणमित्युक्तम् । भतो पहुयाहरपि विशेपणमाने कदाचिदप्यप्रयोगानातिन्याय रति मिशिष्टयाचितय । म द्विती- यः । तत्रापि हाक्षेपको यलम्यत्यं वा स्याहाणया या नायः। पिङ्गाण्यादी क चिव्यभिचारेणाक्षेपसम्भये ऽपि चिप्रग्यादी व्य.

·मीमांसावालप्रकाशे। मिधारेणाक्षेपायोगात् । न द्वितीयः । नियमतः शक्तिग्रहापेक्षे शब्दे ऽनन्यलभ्यो हि पदार्थ इति न्यायस्याप्रवृत्तः। अन्यथा पङ्कजादिपदे पद्मस्य लक्षणया प्रतीतिसम्मवादनन्यलभ्यन्यायादवाच्यता स्यात् । अस्ति च चित्र- ग्यादियहुप्रीहेरन्यपदार्थबोधे शक्तिग्रहापेक्षेति । तत्पुरुष तु न रा. जसम्बन्धिनि राजशदस्य शक्तिग्रहापेक्षा । यत्त्विन्द्रपीतनिषादस्यप- त्यधिकरणालोचनाद पहुयीहेः पष्ठीतत्पुरुषात्कर्मधारयाचेष्टं दौर्बल्यं न सिध्यदित्युक्तम् । तन्न । कर्मधारये तायधावन्तः श्रुतपदार्यास्तावतां याच्या थे ऽन्वयः । यहाही त्वेकस्यैवेति दौर्बल्यम् । षष्ठीतत्पुरुषादी त्वे. फस्योत्तरपदार्थस्य घाफ्यार्थे ऽन्वयः यहुव्रीहावप्येकस्यैवेति साम्यम् । यद्यपि तथापि तत्पुरुष एकस्यैव त्यागः पहुवीही त्यनेकत्या- ग इति दौर्बल्यम् अतः “सर्वत्र यौगफैः शब्दैर्द्रव्यमेवाभिधीयते' इतिवार्तिकं यदुमीहियिषयमपि न कृत्तरितमात्रविषयमिति स- मनवधम् । गौतमीयनिरस्तान्यपदार्थस्येह घाच्यता । पदुधीही जैमिनीये मते त्यिष्टोपपादिता । इति यहुदीहाधन्यपदार्थवाच्यतानिरूपणम् । यदाग्नेया 5टाफपाल:""सोमेन यजेत सरणयक- हायन्ये " त्यादौ विशिष्टविधिरभिमतः । तन पार्तिफकता ऽघारा- ग्निहोत्राधिकरणे (म० २ पा० २ अ०६) टौ श्रुतिप्रकारा- स्परदीर्वल्ययतो ऽनिरस्यता दूपणमुक्तं दध्ना जुहोतीत्यादिगुणमा. विधी समानपदोपात्तसन्निकृष्टधात्वर्थग्रहणासम्भवात् धिप्रकृष्ट- ग्रहणम् अतो पिशिएविधौ उपयोर्विरोषणधिरोप्ययोर्विध्याश्रयणास. निजविध्यर्थ तत्सम्मवो विप्रकृष्टविध्यर्थं च तदसम्भवो ऽभ्युपग- न्तव्य इति युगपद्विरुखसम्भवासम्मवापत्तिरिति । अतः श्रुतेन प्र- त्ययेन शुद्धयागं विधायोपपदार्यविधानायाभुतं प्रत्ययान्तर कल्प्यं तेनोत्पतिपिष्टपलीयस्त्वं विशिष्टविध्यङ्गीकारप्रयोजनं न सिध्यति उत्पत्तिशिष्टाया अप्यामिक्षाया पाजिनघदुत्पनशिष्टरमाद्विकल्पोप- पत्तेः। कमान्तरविधिर्वाजिनवाक्ये न स्यात् । यद्यप्यन्न तरितचतुर्थीकृतथलायलादपि भेदः सिम्येत्तथाप्यै- न्याययं गृह्णाति मैत्रायणं गृहातीत्यादायुमयत्र तद्धिताीि नौ- स्पत्तिवलीयस्त्वेन विना भेदः सिध्यदिति । "" ·विशिविधिनिरूपणम् । ९५ मनोच्यते शुद्धस्य कर्मणो ऽनुष्ठानाशक्तोचिंधानासम्भवात्स- म्भवति विशिष्टविधिः । न चैव "मग्निहोत्रं जुहोती " त्यादी शुद्धकर्मविध्यसम्भवः विध्यनुपपत्या तत्रापि उत्पत्तिविधी सामान्यत इएमाव्यवत् द्रव्यसामान्ये फल्पितेऽपि तद्विशेषाफाड्वायां घाझ्यान्त. रविहितविरीरलामेनोपपत्रस्य प्रधानविधेस्तद्विधानलेवाङ्गीकरणा- योगात् । स्ववाफ्योपाचे तु विशेष तद्विधानमावपर्यवसानो- पपत्ते. । यत्तूक्तम्। सभिष्टविध्यसम्भवनिमित्तो विप्रकृयार्थविधिरि- ति । तन्न। तस्योपपदानर्थक्यमसक्तिहेतुफरयात् । तदुतम् । प्रसिद्धबलवत्वेन प्रयोजनक्शेन च । अधिफत्वात्प्रवृतेश्च गुणरूपं विधीयते ॥ इति । अत्र ग्रीह्यादिवद्भिदादैर्गुणाविधित्वं प्रयोजनवत्य हे. तु पदन्धिपर्ययपर्यवसानेन इष्टान्ते ऽपि प्रीहिबिधावन्यथा तदुपादा- नानर्थफ्यमेय हेतुं घूतं । किं च । आधाराग्निहोत्राधिकरणे गुण- स्य क्रियाद्वारय विधेयतोत्तोधिप्रष्टविध्यर्थमपि सनिकृष्टविधिस- म्भय एच याच्यः। स तु तत्माप्तौ विविष्टरूपेण धाच्यः अमाप्ती तु ख- रूपत एयति न युगपाद्विरुक्षसभिकृष्टविधिसम्मघासम्भवदीपः ।न धानेकविरोष्यविशेषणयिधानार्थ विध्यावत्यापतिः । विशेषणमंनु- तिष्ठनेय हि पिाराष्ट्रमनुतिष्ठति नान्यथेति विशिष्टविध्यन्वथानुपपरया विरापणविधिकल्पनात् । तदुक्तम् । पूर्णमास्यधिफरणे । विपिटायां भावनायामाधाय मोतं वि. धित्यं यद्यन्यशापि भुत्यैय पुनाप्रिपेत ततः पुनरुधारणदोपमवे. दिफरपापत्या लभते । अयं पुनः सद्विधाय नितम्यापार. सार्या- न्यपानुपपत्त्या सर्यविशेपणेपु प्रत्येकनिष्ठानि पिध्यन्तराण्यायिमांप- पासमानापापगतफरूपापरिस्यागेनवासष्ठदुच्चारणफले पतंता- ति । बिशेपणान्यनुपादाय विशिष्ट व्यापारासम्मयादिति च। (महै. कायाधिकरण (म०३ पा० १०७) ऽपि पशी पुनद्रव्यसंख्या- लिङ्गानां मायनां यार्ग घ प्ररयुपादेयत्वादरूप्येण विग्रिष्टफमाय- नाविधानादयांपत्तिलभ्ययिरोपणपिध्यन्तरापिमायारफयाश्यरसि- निरितिपयं विशिषिध्यन्यथानुपपत्या विषणाधिपु फरप्य- मानपि मागादेधात्यर्थप पिशेषणाय पिन विषयो गिरोषण. विधिः श्रुतेनैव तु प्रत्यपेन धात्यानुरक्रीय मायना पिधीयटन ·. 1 मीमांसायालप्रकाशे। शुद्धा शब्दान्तरन्यायात् तत्र छुक्तं सम्बन्धिनिरूपणाधीननिरूप- णः सम्बन्धीय शेयनिरूपणाधीननिरूपणं ध ज्ञानमिपावच्छेदक- धारवर्धनिरूपणाधीननिरूपणा मावनति मतो या धात्वर्थ विना नि- रूपयितुमेवायफ्या सा सुतरां तद्विधि विना शुदा प्रत्ययेनोक्तापि विधातुमराम्यति श्रुतेनेष पिधिना धारपानुरकाया एव विधानान धात्पर्यरूपविशेषणविषयं विष्यन्तरं कल्प्यते इति । प्रहकत्याधिकरणन्यायसुधायामपि धात्वर्थावच्छिन्नय भावना श्रुतविधिधिषय युक्तम। इति विशिष्टविधिनिरूपणम् । विशिष्टविधिप्यपि पत्र "सोमेन यजेते" त्यादी तृतीयान्तेन द्रव्यादिविधिस्तत्र सोमादिप्रातिपदिक सोमादिमान्यागो मत्वर्थस्त- लक्षणास्ति। तया हि सोमादि हि फरणत्धेन श्रूयते करणं य कारकत्या- क्रिययैव सम्यम्यते नाम्येन क्रिया पात्र फलभावनेच प्रत्ययवाच्या न च तस्यां सोमादेः करणत्यं सम्भयति समानपदोपासधात्यर्थाव रोधादिति मायाधिकरणे सितम् । न च धात्यनेय सोमादेः सम्यन्धः सम्भयति तस्य धातुना प्रत्ययार्थ प्रति फरणस्येनोपादानात क्रियारूपतयानवगमाक्रियारूप- त्वे धा धात्वर्थस्य प्रस्ययार्थ प्रति करणत्यानुपपत्तेः । न च सत्यपि प्रत्यययाच्यायाः फलमायनायाः धात्यावरोधे क्षिप्तधात्यर्थभाव- नया सोमादेः सम्यन्ध इति वाच्यम् । तस्या रहाधुतस्यात् अश्रुतया च तया शब्दान्तरस्याम्पयायोगात् । फलमाधना पत्र थुता न धा- स्वर्षमायना चाच्याहस्य धात्यर्थमायनां तया सोमादेरन्वयः सीमेन माग्यमानेन यागेनेष्ट भाययेदिति पिनाप्यध्याहारण बाफ्यसमन्ययोपपतेः । तदययं यत्र प्रत्ययायें फरणं यागस्त श्रेय तृतीयान्तेन मोमादिपदेन पर्तितम्यं नान्या गतिरस्ति तत्रात्यस्त निरूढस्वेन सोमादिपदस्य सामानाधिफरण्यमात्रेण नामरयासम्भ. चादर्यान्तरवाधिनः सोमादिपदस्यार्थान्तरे यागे पृत्तिमत्यर्थलक्ष- गया श्रीक्रियते इति । सेयं मत्वर्थलक्षणा विषिष्टवि. धावंयोत प्रम्पतः प्रतिभाति । उद्भिदाधिकरणयार्तिके (अ. १ पा० १ ० हि फर्मणि गुणविधिः फले गुणविधिविधाधिरूपेण घेति यिफरन्य विश्वपि पक्षेषु पच पक्ष दोषा उक्ता । तम कृतीयपक्ष एय मत्वर्यलक्षणादोपउक्तो नेतर- योः । शास्त्रदीपिकायामपि।विशिष्टविधिपक्षेघ भवेन्मत्वर्यलक्षणति। न ·. अनुपादेयनिरुपणम। तेन " यानेन्द्रियकामस्य जुहुयादि स्यादिगुणफलसम्बन्धेषु पया धास्वविधानान मत्वर्थलक्षणाभिमता पर्य"प्रीहिभिर्यजे. ति फर्मणि गुणविधावपीति । फे चिदेवमेय सिद्धान्तं प. पयन्ति । ननु धारवर्थस्य फरणत्वावगतिमरवर्थलणायां पीजं तरफरणार्थ चन शब्दाभिहितमस्ति कि तु लाक्षणिक भावनायाध करमाका क्षया तहलक्षणायजौ स्यात् करणाफामा च विधेयाया मायनाया: स्यानानद्यमानायाः सा ध्ये भावार्थाधिकरणान्यायः तेन "ग्री- हिभिर्यजेते"त्यादी भाधनानुबादान करणाकासास्तीति न पासुना धात्यर्थः फरणत्वेनोच्यते किं तु फर्मत्वेनैव भावार्थाधिकरणन्याया- प्रकृतेः । धात्यर्थकर्मिकायां च भावनायांनीह्यादेःकरणत्वनैवान्चयो घटत इति न मत्वर्थलक्षणति । तदयुकम् । धात्वर्थस्य हि फरणत्वं सिध्यति तथापि नष- माद्यन्यायेन (अ०९पा०१०१) यागस्वरूपे नीहियिधिरनर्थक सि साधनांशे गुणं विधातुमवश्य धारवर्थः करणत्वेनानुदितव्यो लक्षणयेति गुणविधायपि सिखा मत्वर्थलक्षणा । तदुक्तम् । विधाने धानुवाद वा यागः फरणमिप्यतइति । विशिष्टविधायेष तु मत्यर्थलक्षणोक्तिर्मावार्थाधिकरणन्यायेना- तिसुलभरवारकृतेति शेयम् । इति मत्वर्थलक्षणा । अनुपादयानि पञ्चचेति प्रकरणान्तराधिकरणपोलोचनया :- तिभाति द्वित्वबाहुत्ययुक्तं या ऽचोदनात्तस्पेत्यधिकरण (अ०३ पा०३ अ०९)तु यजमानस्यात्मीयमेकत्वमध्यनुपादेयमित्युक्तं तत्राशकि कृताङ्गत्यागन्यायाप्रवृत्य तदुक्तं पार्थसाराथमिथैः । गनुपादेयमकत्यं यजमानस्य कालवदिति । अन यजमानस्येति यागाधेकत्वघ्यावृत्त्यै एकत्वमिति पजमानहित्ययहुत्वव्यावृत्यै । उभयस्थाने संख्येत्यनुक्तिरपसमाद- शत्यव्यावृत्यै । एवं ब्राह्मण्यादिजातिरप्यनुपायैव । तदुक्तं द्वितीये (अ० २ पा० ३१०३) आधानाधिकरणे सोमे- श्वरेण स्वविधिपयुके तु ब्राह्मणत्वादेः कर्तृविशेपणत्वे ऽपि जातेरनु- पादेयत्वादिति जातेरोदधिकारिविशेषणत्वावगतेः सिद्धत्वेन च काम्यतयाधिकारिधिशेषमात्यायोगादधानस्य च फलाधवशेन राज- सूययानिमित्तान्वयाविरोधानिमित्तत्यप्रतीतरिति च। ननु किमिदमनुपादेयत्वम् । उच्यते । कृतिव्याप्यत्वमुपादेयत्वं तदव्याप्यायं चानुपादेयत्यम् । ।

·मीमांसापालप्रकाशे। यथा च देशादिपञ्चकं कृत्यव्याप्यं भवत्येवं यजमानस्यात्मी. यमेफत्वं ब्राह्मण्यादिजातिश्चास्वभावसिद्धत्वाद्गवत्येव कृस्यव्याप्यम्। न चैय पशुत्वादिज तिः पश्येकवाद्यपि चानुपादयं स्यात्।नतयोः पशुव्यक्तिद्वारा कृतिव्याप्यत्वेनोपादेयत्वात् । यजमानव्यक्तेस्तु स्वकृत्यव्याप्यत्वात्तद्वारापि न तदीयैकत्यजात्यादितस्कृतिव्याप्य. गित्यनुपादेयमेव(१) मायनीयविद्ययोस्तु कृतिव्याप्यत्वेनोपादेययो- रपि सनोर्विव्यन्तरसिद्धयोरेवोपादानात्प्रयोगविध्यननुष्ठाप्यत्वमा जयथाशक्तिन्यायाविषयत्वम् । अत एव "यदायनीये जुहोती" त्यस्यानुपादेयत्सम्बन्धसचिचो ऽसन्निधिः प्रकरणान्तरमित्येतन्या. याविषयतेष्यते। ननु यजमानस्यात्मीयमेकत्वं ब्राह्मण्यादिजातिश्चानु. पादेया चत्तरसम्बन्धसचिवेनाप्यसन्निधिना प्रकरणान्तरत्वाद्भवः स्पात् । तत्राघोदाहरणं "यदायनीये जुहोती" त्येव । जात्युदाह. रणमपि मृग्यमिति चेत् । न । रूपालाभात् । जुहोतिर्हि साधारणो न किंचिद्धोमविशेष नियमेनोपस्थापयति यदीयेतिफर्तव्यतातिदि- श्येत । अत एव दर्विहोमा अपूर्वा इत्युक्तमटमे (पा० ४ अ०१) उपदेशस्तु नास्येव । अनारख्याधीते तु "ब्राह्मणो यजेते"स्यादि- अवर्ण"विश्वजिना यजेते"त्यादिवदव्यक्तचोदितत्वेनातिदंशतो रूप. लाभसम्मघाप्रकरणान्तरतः कर्मभेद इष्ट पव । अतो न पश्चैवानु- पादेयानीति नियम इति सिद्धम् । इत्यनुपादेयनिरूपणम् । प्रवाधिकरणे (म०३ पा० ३ अ० १२) घार्तिकरता मिश्च सिद्धान्त उक्तः "न प्रथमयज्ञे प्रवृद्धयादिति" प्रथमप्रयोगा- गभूनो ऽयं निषेध' । तम्य च प्रतिप्रसवो ऽयम् "अग्निष्टोमे प्रवृणक्ती" ति। तच्चैतन द्वितीयादिप्रयोगविषयम् । तत्र यत्प्रयग्य प्रवृक्षन्ती- ति प्रयम्योम्पत्तिविधियानुष्ठानसिद्धः । अतः प्रथमप्रयोग निपि- सस्य प्रतिप्रसार्थमिदम् । अतस्तत्र विहितप्रतिपिद्धस्वाद्विकल्पः। भतिरावप्रथमाहारे तु नित्यमफरणमेव वैकल्पिफातिरात्रप्रथमाहा. रविधानेन सत्र निषेधातिदेशादग्निष्टोमसस्थत्वामाधेन च मतिप्रस- घानतिदेशादिति। तत्र न्यायसुधाहता दूषणमयमुक्त दशमे प्रतिषेध प्ररे। ऐनारस्यविधाने च प्राप्तप्रतिगिद्धत्वाद्विकल्पः स्यादित्यत्रोकेन दुर्घलो ऽपि विधिस्तदधीनारमलाभेग प्रतिषेधेन तुल्यपली भवतीति म्यायन न प्रपमयः प्रक्षयादित्यस्य प्रतिषेधत्वे धप्रवये प्रतिषेधय. (1) मनि.पु.मा. बलादिति पा..

·प्रयायाधिकरणदूषणोद्धारः। लावेध विकल्पसिद्धरम्निष्टोमवाक्यानर्थक्यमित्येको दोपः। - न प्रथमयश इत्यस्य प्रतिषेधत्वे त्यतिदिष्टतबलादेयानिशे- मप्रथमप्रयोग वातिरात्रप्रथमादारे ऽपि विकल्प पचापयेतन नित्य- मकरणं सिध्येदिति द्वितीयो दोषः। स्वयं तु समाहितम् । न प्रथमयाइति न प्रतिषेधः किं. तु पर्युदासो यत्प्रवर्य प्रवृअन्तीति प्रवर्योत्पत्तिवाक्यपः । पर्युद- स्तमतिप्रसवश्चाग्निष्टोमवाक्यम् । नन्वकर्तव्यत्वेनोक्तस्य फत्तव्यत्वे- मोक्तः प्रतिप्रसयत्वात्पर्युदासस्य चाकर्तव्यम्बोयत्याभायस्य विधीनामंकदेशः स्यादिति सूत्रेणाविकल्पाय दशमे सिद्धान्तयिष्य- माणत्यारपर्युदस्तप्रतिप्रसवो न युक्तः । अत एवाग्निष्टोमप्रथमप्रयोग विकल्पोऽध्ययुक्तः । कर्तव्यत्वाकर्तव्यत्ययोरुदासीनेन पर्युदासेन सामान्यविधेहितीयादिप्रयोगमाप्रविषयत्वेनापसंहाराप्रथमप्रयोगे तु विध्यभावादेवाननुष्ठाने प्राप्ते ऽनिष्टोमविधितत्तत्राप्यनुष्ठानमा सिध्यदिति चेत् सत्यमन्यत्र पर्युदासो नैवाकर्तव्यत्योक्त्यर्थः । तथा- पीहावश्यं तदर्थताभ्युपेया । अन्यथा प्रथमप्रयोगे नित्यानुष्ठानमात्र- स्य पर्युदासाग्निमवाक्यद्वयसाध्यस्यानारन्यवादेनैव सिद्धस्तदु- भयानर्थक्यं स्यात् । नानूयाजेविति पनित्याननुष्ठान पर्युदासला- धक्ये तु पुनर्षिधियर्थः स्यात् । अतो ऽत्र पर्युदासस्याफर्तध्यत्वो- पवर्थत्वात्पुनर्विधिना विकल्पस्तस्य च प्रतिप्रसवत्वं युक्तमिति । यापि निवेधत्वे तिराने विकल्पापत्तिरुक्ता सापिन । प्रकृती सा. मान्यवाफ्यशेषभूनस्य पर्युदासस्यातिराने ऽतिदेशापार्निस्यम- करणाद्विकल्पार्थस्यैव प्रतिप्रसयस्यानतिदेशादिति । तदेतदपि सो- मेश्वरमतमयुक्तम् । यत्तायदिद्द पर्युदासो ऽयफर्तव्यत्वात्पर्य इति 'फाप्यन्यत्राहमश्रुतं च कल्पितम् । तन्न । पर्व हि तवाप्यतिरावप्रथमाहारे ऽपि विकल्पो परि- हार्यः। यत्वोक्त विकल्पार्थस्य प्रतिप्रसवस्यानतिदेशानित्याकरण- मिति । तदापि न । न हि विकल्पः मतिप्रसवस्य वाक्याप एच किंतु पर्युदासस्याफर्तव्यत्वतात्पर्यनिर्णयद्वारा प्रयोजनं ततश्च तात्पर्य- प्राहफस्यानतिदेशे ऽपि तेनाफसंध्यत्ये गृहीततारपर्यफसपा निर्णी- तार्थस्यैव पर्युदामस्यातिदेशादेफस्य च तस्य प्रस्तावकर्तव्यत्ये तात्पर्य विस्तातु मेति परस्परविरुद्धा ऽनेकार्थत्यायोगाद्विकृताध. ध्यफतव्यस्योत्तरवादतिराने प्रपि विकल्पमसङ्गस्तयापि दुष्परिह- ससनितिं चैतनयमे ·मीर्मासावालप्रकाशे। एकपाधिकरणे। यदुत प्रकृतावन्यास्येन निर्णीतस्य शास्त्रस्य विकृतापतिदेशे. भ्यार्थपरता न न्याय्येति । तेन पर्युदासस्याकर्तव्यत्वोतवाये ऽति- रात्रप्रयमाहारे ऽपि विकल्पापत्तिरपरिहार्या | इतरपर्युदासपदक व्यत्योतार्थत्वाभावे त्वनिष्टोमप्रथमप्रयोगे नित्यानुमानापत्तेर्षिक- रूपासिद्धिरित्युभयतःपाया रज्जः । अनिष्टोमवाक्यानश्यापत्तिम स्यादिति। नन् मट्टसोमेश्वरमतदूषणे ऽपि पातिककन्मते तदुकं दुषणद्वयं कथमुद्धर्तव्यमिति चत् । अन्न घूमः । न प्रथमयक्षति निषेध एव तस्य च वैधक्रियाविषयरधाद्विकल्प: मिद पय न रथ- सायनिष्टोमवाफ्यलयः। एवमपि त्वनिष्टोमवाक्यानर्थक्यं ताश- ध विकल्पो प्रतिरात्रे प्रसज्येतेनि भट्टसोमेश्वरोक्तं दूषणद्वयमेषं . रिहर्तव्यम् । अग्निटोमवाफ्याथै परिसंख्यार्थम अमिष्टोमातिरामप्रथ- माहारयोः प्रसक्ती विकल्पो ऽग्निष्टोमएव नातिरात्रप्रथमाहार इति । प्रतिप्रसवो ऽपि च तदा निमवाफ्यं भवत्येय अफ- व्यत्वेन युद्धस्य कर्तव्यत्ययोधात् । म च प्रतिप्रसव परिसं- स्यात्य च विरुद्धम्। यता परिसंप्येष प्रतिप्रसपशब्देन पूर्वोतसारश्यादाण्याच्या ते । ननु विफल्पपरिसंख्यातिरात्रे मनुष्ठानमात्रेणापि नियत्यनु- छानमानेगापि चेत्यननुष्ठानमेय म सिध्यदिति चेत् मेघम् ।। शत्र विकल्प्यपरिसंध्या शादी किं तु अनिष्टोमपत्र प्रवृणकि नाति- रात्राति । प्रवग्यानुष्ठानपरिसंण्याद्वारा आर्थीत्यतिरात्र निस्यान- नुष्ठानसिद्धिः । एवं विकल्पपरिसत्यारीतिः क्याप्यति यदि पारमतियादेनम् । भकतन्यस्योक्तवर्थपर्युदासरीतिर्वा पर स्टेति । अपासायच कल्प्यते ततः पूर्वाप्यत्रैव कल्प्यताति तुल्यो पर्युदासानुयोगपरिहारी । नन्वग्निष्टोमे पप प्रवृणति माम्यति परिसख्यायामतिराद्वितीयादिप्रयोगेयपि पिकृत्यन्तरे च सर्घ पप्रधयों न स्यात् । तत्र वैकल्पिकप्रवर्गामात्रपरिसंख्यायां स. स्थामतिरात्रमयमाहारस्थभ्यय प्रयर्यस्य पाक्षिकस्यापरिसण्या स्यान्न तु धैकल्पिकप्रवर्गामात्रपरिसंख्यायामेव प्रमाणमस्तीति चे. त उच्यते । लाघवात्तद्विषयता लभ्यते । अग्निष्टोमपय प्रवृण- कि नान्योति हि परिसख्या यान्यत्र प्रयायनिवृत्तिबोध्यमाना यत्रा. तिरामाहारे पिकल्पातिदेशारपक्षे प्रययंनितिः प्रसका हा विष पक्षान्तरेऽपिसा चेद् योध्यते लाधर्ष भयति। यत्र स्थतिया ·" पूषाधिकरणसिद्धान्ताक्षेपपरिहारः । द्वितीयादिप्रयोगे विकत्यन्तरे च पर्यनित्तिः पक्षे ऽपि म प्रस- क्ता तत्र चेत्परिसंख्या या सा योध्यते तत्रात्यन्त गौरवं स्यातू । पथा नियमविधिरयघातादेप्राप्तिपक्षमेव पूरयति प्राप्तिपक्षे तूदाने एमियमपि परिसंख्या यत्र प्रवर्यमिति हत्तरप्रातिपक्षस्तव पूरयति तत्प्राप्तिपक्षेतूदास्ते । यथा च वीहिनियमो यत्राग्नेयादी बीइय: पक्षे प्रामात्रैव तदप्रातिपक्षं पूरयन्प्रवर्तते नापांशुया- जादी तत्रानुत्पत्तिशिष्टस्य सामान्यविहितस्यापि धीपस्य प्राप्तः पक्षे ऽपि नीहीणामप्राप्तः । लाघवाच्च विशेषप्रवृत्तस्थापि वाक्य- स्य विशेषपरता दशमे (पा०३ । अ० २) उक्ता । यथा घायव्ये पशो" हिरण्यगर्भः समवर्तता इत्याधारमानारयवी- ति श्रुतमुत्तरे जौहवाधारपत्र त"न्द्र ऊर्थो धर" इति प्राकृत मन्तजन्यनियमाएक्लोलांघवात्पूर्वाधारे तु तत्कल्पनापत्तेगौरवा- दिति ।नन्येवमप्येण प्राप्तपरिसंख्या । ला घ |दोप्यपरिहारा- सम्भवाश क चिदप्यगीकृति चेत् न।। अस्या अपि वस्तुतो मातपरिसंख्यात्यात् । यथा हि "इमामगृणन् रशनामृतस्ये स्युदाहरणे यदीयं न स्यात्ततो लिङ्गाद्विनियोजफवाफ्यफल्पनया गर्दभररानादाने ऽपि मन्त्रःप्राप्नुयादस्यां तु सत्यां लिङ्गफल्पचा- पथकल्पनैव प्रतिबध्यते । एवमत्रापि यद्यग्निीमे प्रवृणक्तीति प. रिसंख्या न स्यात्ततो ऽतिराप्रप्रथमाहारे यत्प्रवार्य प्रवृक्षन्ति न प्रथमयशे प्रवृञ्जयादित्यनयोरतिदेशफल्पनाद्विकल्पः प्राप्नुयात् । यस्यां तु सत्यामतिदेशप्रतिवन्धाभातिरामथमाहार विकल्पो भव- तीति सर्व निरयद्यम् । परीपाकाच्छास्त्रे यदुदितमहो वार्तिकता। तदधात्वा सामेश्वर इह यहु स्मा ऽन्यथयति । तदुप्पाह स्यां प्रकृतिमनयं चार्तिकमतम् | तशात्या दृष्यं न विबुधजनैपविमुखैः ॥ पति प्रयग्र्याधिकरणदूषणोद्धारः। याक्यपादान्त्ये पूषा मपिष्टभाग प्रत्यत्रामारभ्याधीते सिद्धान्वितं भज्यत इति भाग इतिव्युत्पत्या मक्ष्यं स्वीकार्य या भा- गान्दार्थः । पूष्णश्च देवताधिकरणान्यायेन देवताविग्रहादिपञ्च- फनिरासेन भक्षयितृत्वस्वीकर्तृत्वासम्भवातदुहेरोग त्याज्यं भागरा- देन लक्ष्यते । सदुक्तम् । देवता निष्फला नैव पेपणस्य प्रयोजिका । उपादानं च यागस्य भागशब्दन विद्यत ।

·. मीमांसावालप्रकाशे। मुख्यार्थासम्मवाचागलिलक्षयिषया नहि। श्रूयते भागशब्दोऽयं नानुपादानमस्त्यतः॥ इति । तत्र चोदयन्ति केवल पूषोईरोन प्रपिष्टता न विधेया सुहादियत्प्प्णः फत्यव्यभिचाराभावेन फ्रत्यनुपस्थानेनानधक्या- पातातू। नच यागमात्रोद्देशेन प्रपिष्टताविधिः नित्यवत्पूष्णोऽनुवाद: स्प प्राप्त्यभावेनायोगात । अतो ऽवश्यं यागविशिष्टपूपोद्देशेन पूप- विशिष्टयागोदेशेन या प्रपिरता विधेया तन च विशिष्टानुवाददोष । सथा न परं स एव किंतु"व्यङ्गैःस्विष्टकृतं यजति" "वषट्कर्तुः प्रथ- मभक्ष" इस्यादाविवकस्मिन्समासपदे उत्तरपदार्थादिशात्पूर्वपदार्थवि. विधेश्चैकप्रसरत्वाभावात्समासविधातो ऽपि स्यात् । न च "यदप्रये, घ प्रजापतये च सायं जुहोती"त्यादौ "क्षौमे बसानावग्निमादधीया- तामि"त्यत्र च यथा सायमनुवादेन वसनानुवादन च देवतायाः क्षोमस्य च विधी प्रकरणप्राप्तयोर्जुहोत्याधानयोरनुवादाद्विशिष्टानु- घाददोषपरिहार एवं पूषवाक्ये सम्भवति अप्रफरणाधीतत्वात् । तस्मादिह विशिष्टानुवादकृतवाक्यभेदस्य क परिहार इति । अत्र घूमः। यथा “लोहितोप्पणीया प्रत्विजःप्रचरन्ती"त्युप्पीपगतमेव लो.. हिन्यम् ऋत्विज उद्दिश्य विधीयते । अन्यथा गैरिकादिना साक्षादेय- विजां लौहित्यकरणं प्रसज्येत । समासोपात्तविशिष्टार्थविधी या- फ्यभश्च नास्ति लोहित्यमात्रपरश्च यिधिर्भवति उणीषिणः प्रचर- म्तीति प्रतित उणीपप्राप्तेः । यथा या "एकं साम तृचे क्रिया स्तोत्रीयमित्य"वापि स्तोत्रोद्देशेन ऋग्गतमेव प्रित्यं विधीयते । अन्य. था स्तोत्रएव माक्षात् नित्यविध्यापत्तेस्त्रीणि स्तोत्राणि कियेरनायच. पिच स्तोत्राणामुपसावकत्वं नरधारि तथाप्यावृत्त्येय प्रित्यरुण सम्पाद्येत । स्तोत्रावृत्तिश्च नर्गवृत्ति थिनोपपद्यत इत्यगावृत्तिरेष स्थान तिस अचः । तस्माचाहशी ऋग्गता त्रित्वसंख्या समासा- स्पतीयते तादृश्येव विधीयते संख्यामाप्रपरश्च विधिर्भवति । एवं पूषवाक्ये ऽपि भागस्त्याज्य हविरिति यावत् ततश्च समासागतं हविगतमेव पेरणं पूषोशेन विधीयते पेपणमात्रपरश्य विधिर्भ- यति । न च हविगत पेषणमदेवताभूते पूष्णि हविरभाषाच्छक्ये का देवनाभूत एवेति पुणो देवतात्वाक्षेपेण देवताभूत एय पूष्णि पर गिधीयतरति न चिशिशनुवाददोषो न च ममामवैकप्रदोष. इति सधै सुस्थम् ।

·विशेषणतायविचार। इति पूषाधिकरणसिद्धान्ताक्षेपपरिहारः । इव क्वचिद्विशिष्टस्य तादये विशेषणस्यापि तादय भव- विपथा "निन्थ्येनेटकाः पचन्ती"ति मन्यनस्यापिपाफाङ्गत्वं यथा वा "ऐन्द्रया गाई पत्यमुपतिष्ठने" इत्येन्द्रया न केवलमुपस्थानाङ्गतैय. किन्तु गाईपस्याङ्गत्वमपि व्यवहतम् । एवं “दशापवित्रेण प्रहं स- स्मार्ट"त्यादापपिच चिद्विशिष्टस्य तादर्थे ऽपि न विशेषणस्य ता- दय सम्मतं यथा ऽऽभिक्रमणस्य प्रयाजद्रव्यदेवतामन्त्राणां च प्रया- जमानावं न दर्शाङ्गत्वम् । एवमवधाताङ्गमन्त्रोलूखलमुसलतरमोक्ष- णादेरवधातमानाङ्गत्वं निर्यापाङ्गमन्त्रशूपादेश्व निर्धापमानाङ्गत्यं न दर्शाङ्गत्वमिति । तत्र कि वैषम्यबीजम् । तथैह क्वचिद्विशिएं प्रति तादयं विरोपणं प्रत्यपि तादर्थ्यमिष्यते यथावयातस्य दीपू- साधनीभूतेषु नाहिंषु विनियोगादर्शापूर्वाङ्गतापि । क चित्तु विशिष्ट प्रत्यपि तादध्ये विशेषणं प्रति न तादर्य. मिध्यते । यथार्थज्ञान प्रति स्वाध्यायस्याध्ययनस्य वा तादध्ये ऽपि न विशेषणमर्थकर्म प्रति तादयमिप्यते। एव"मष्टयपं ब्राह्मणमुपनयीत" "सते पयसिदध्यानयतीत्युपनयनदच्यानयनयोः कमेणाएवर्षविशिएं मानणं प्रति तापविशिष्टं पयश्च प्रति तादर्थे ऽपि न विशेपणीभूता. भ्यष्टसंख्यानि वर्षाणि प्रत्युपनयनस्य तापं च प्रति दध्यानयनस्य ताद- यमिप्यते । तत्रापि कि वैषम्यवीजमिति । अत्र घूमः । ऐन्द्रीदवाए। विश्यार्वाक्यीयसंयोगाद् गाई पत्यग्रहार्थत्वं यथाक्रममभिमतम् । एवं सोमस्य यागस्वरूपे आनर्थक्यादपूर्वसाधनांशे विधानादपूर्वशेषत्वं चाफ्यात्। एवं "सौर्य चरं निर्वपद् ब्रह्मवर्चस काम” इत्यादी धाफ्य- संयोगाद् द्रव्यस्य फलरोपत्वम् । भत एव सोमा दीनां फलभावनेतिफर्तव्यतात्यमुक्तं सप्तमाधादी। सोमस्य तु फलभावनाकरणत्वमाधाराग्निहोत्राधिकरणे उकम् । न च फरणत्वमितिकत्तव्यतात्वं चैकस्य विरुद्ध करणस्यैव सतो पागोपकारकतयेतिकर्तव्यतात्वात् । तदुक्तम् । न हि तत्करणं लोके घेदे वा किं चिदहशम् । इतिकर्तव्यतासाध्ये यस्य नानुग्रह ऽर्थिता ॥ इति तस्मादेन्दीदशापवित्रसोगादीनामुपस्थानादिकरणक- गार्हपत्यादिधर्मफभावनेतिकर्तव्यतात्वाद् द्रव्यभूतगार्हपत्याधर्ष- तापि चाफ्याद् युत्ता । अभिनमणप्रयाजद्रव्यदेवतामन्त्राणां तु मयाजफरणभावनामाप्रतिकर्तव्यतात्वमयान्तरप्रकरणादिभिर्न या क्यीयःसयोगो दर्शादिभिरस्ति रीतिकर्तव्यताकाडात्मफेन .

·. १०४ मीमांसापालप्रकाशे। सु प्रकरणेन प्रयाजमात्रस्य प्रहणमिति न विशिष्टस्य चिनियोगे प्रमाणमस्तीति न घिरोपणानां दङ्गित्वामि- ति धेयम्यम् । एवमेयायधातादेदीप्रकरणातदपूर्वीयवीधादी वि- नियोगाचदाङ्गता युक्ता । अध्ययनस्य त्यर्थशानाङ्गत्ये ऽप्यर्थभूत- फर्मप्रकरणामायान्न तदङ्गया। तापावर्षादेस्तु ग्रहगाईपत्यवत् कष चिद्विनियोगाभावेन वाक्यसंयोगे सत्यपि न तदङ्गत्वमुपनयनद. ध्यानयनयोरिति ग्राह्मणत्वजातियदुद्देश्यतावच्छेदकतैय न तद्देश्य ताये अापत्तिः प्रभवतीति वैयम्यमिति । नन्वेयमुद्देश्यविशेषणविवक्षायां वाफ्यभेदः स्यात् सत्यमुई- श्यतादशायामविवक्षितमेव विशेषणम् । अनन्तरवाफ्ये तु तमच्याप- योवेति सा पैश्वदेण्यामिक्षेति तच्छब्देनोपनयनसंस्कृताचवाक्षण- स्य ध्यानयनं संस्कृततप्तपयसव परामर्शनोपादेयत्वाद्विशेषणवि. पक्षासिद्धिः । एवं यस्य "पिता पितामहो पा न सोमं पिबेरस घूात्य" इत्य प्रापि तच्छन्देनकेनोमयपरामर्यात्।न चाटयग्राझणतात. पयःप्रभृनिघदुमयविशेषणसमुश्चयः, एफराब्दोपादाने ऽपिधैकल्पिको मयपरामर्शत् । एवं "काम तु यो ऽभूचानः श्रोत्रियः स्यात्तस्य प्रथ- अयादि"त्यन्न कर्तृविशेषगामित्यादिति वार्तिकारकर्पविध्यपगते प्राप्त चकर्मणि भिन्नपदोपात्तानेकफर्तृविशेषणविधी पाक्यभेदात्तच्च- ब्दमेवाभयपरामर्यादुभयधिधिरिति । इति विशेषणतादर्यविचारः । प्ररुती वाऽद्विरुक्तस्यादित्यधिकरणे (भ०३ पा०६ भ०१) द्विरुक्तत्वदोपापत्ति. कालवैषम्यं चेति सिद्धान्तहेतुयमुकम् । त. दन्योन्यव्यभिचारात्"ससदशो घे प्रजापतियंशे योग्यायत्त"इति तद- धिकरणान्तपय बार्तिककृते प्रत्युदाहरणे प्राकृतद्वारप्रतीक्षणानपे- क्षत्वात्प्राप्तिकालवैषम्याभाये ऽप्युपदशातिदेशाभ्यां प्राप्ती द्विरुक्तता- प्रसङ्गो ऽस्त्येय । तथा फलचमस सौमसामानविध्ये उव्यमाने पि. कृतित्वस्योभयवाघसिदत्वेन द्विरुक्तत्वोद्भावनायोगानित्यविधेः प्र- थम प्रवृत्तेनैमित्तिकविधेस्तु पचारप्रवृत्तेः प्राप्तिकाल वैषम्यमस्त्येव । तेन नैमित्तिकमतुल्यत्वादसमान विधानं स्यादिति सोमधर्मसामानावि. ध्यधिकरणे अपि च नैमित्तिका फलचमसास सोमधर्मान् महीपति तत्र धर्माः साधारणाः सन्तो द्विरुक्ता इत्युच्येरनिति अन्धेन सामा• नधिध्ये द्विरुक्तताप्रसङ्गाभिधानं भाष्यकारीयमुपेक्ष्यमेवेति । ननु सप्तदशो चे प्रजापति रिस्पा द्विरुक्तत्यप्रस सति सामानविभ्यायोगात्कथं प्रत्युदाहरणत्वं धार्तिककृतोकम् । उच्यते ·. फरण अ. तृतीयाध्यायायसमदः। तदर्थशास्त्रादावियात्रानर्थक्यपरिहारः प्रकृती घाद्विरुक्तवादित्याध. ३ पा० ६ १) पूर्वपक्षप्रयोजने- म कार्यः । पर्णतादायप्येवमेव तदुद्धारः सुवचः । अ. तथ मासिकालवैपम्यमेवात्र मुख्यो हेतुः सिद्धान्तसिद्धः । द्विरक्तताप्रसङ्गस्वभ्युशयहेतुरेव । अन्यथा हि संशय एव स्यात् किमतिदेशाध्युपगमेन द्विएकताल्यमानर्यक्यं परिहर्तव्यं किं घाति- देशेन प्राप्स्यमानस्यापि पर्णतादेः पूर्वपक्षप्रयोजनरूपप्रायश्चित्तविशे. पप्राप्त्यर्थत्वाभ्युपगमेनानर्थक्यं परिहर्तव्यमिति सन्देह एव दुष्परि- हर स्यात् । अयुपगतो हि तन शतशो ऽतिदेशादिमन्थरप्रमाणा- न्तरमाप्स्यमानस्याप्यर्थस्य पुनर्विधिः मयोजनविशेषेण अमेरुक्थ्या- दो तमुक्थ्येनेत्यादिना। गवामयने चाययोरहोरेन्द्रवायघाग्रताविधिना भागधर्मत्वा- प्रापस्यमानाया ऐन्द्रवायवाग्रतायाः । तथा तदर्थयात्रतायामाप लिङ्गात्माप्स्यमानस्य मन्त्रस्य । तथा ज्योतिष्टोमादौ सार्वकाम्यप्राप्त- स्य स्वार्थत्वस्य । एवमाम्नातेनार्थवादेन विधित माक्षेपस्यमानस्या- पि प्राशस्त्यस्य । एवमत्रापि । तस्मात्प्राप्तिकालपस्यमेव संशया- पनयायोपास्य प्रकृती धा ऽद्विरुक्तत्वादित्यनात निष्कर्षः। अथैतदधिकरणप्रयोजनं न सुशेयमित्यतो भिधीयते । य- पपि को ऽ: सामानविध्ये चेद् गुणकामप्रवर्तनमि. स्यन्यत्रोत तथापि तवयनादिमियायामेव युज्यते । त- दाधितगुणकामसम्भवात पर्णत्वादिजातेस्त्यक्रियरवेन तदाभितगु- णकामो म सम्भववि । अतः प्रयोजनान्तरं वाच्यम् । तत्र पूर्वपक्षे पर्णत्यादीनामुपदिष्टवाविशेपेण तल्लोपे प्रकृती विकृतौ च प्रा. यश्चित्तसाम्य सिद्धान्ते तूपदिष्टातिदिष्टयोलोपे मायश्चितविशेषति भवदेवः। तन्न। न घुपदिशातिदियोभ्रेपे प्रायश्चित्तविशेपः क्वाप्यम्नातो इश्यते । अतः प्रयोजनं वाच्यम् । तदुच्यते । पाफ्यपादाधे "इदै- नचा क्रियत" इत्यादिवरस्य यघृक्तो यश आर्तिमियाद"भूः स्वाहे" ति" गाईपत्ये जुहुयादि"त्यादिनैमिचिफप्रायश्चित्तस्य च धर्म- त्वमुक्तम्। ततो द्वितीयाधिकरणे उत्पत्तिदनिबन्धनमिदमुमय- मिति पूर्वपक्षिते सिद्धान्ततं विनियोगविधिनिबन्धनमुमयं ऋग्वेदादिना यद्वियुज्यते तपोधस्त्यादि तस्यैव चात्तीमा- यश्चित्तमिति । ततश्च याजुधैदिकाज्योतिष्टोमायिकृती सामवैदि- ·. मीमांसायालप्रकाशे केयेने या दोक्षणीयादीष्टयः स्वाङ्गायिविष्टा भतिविष्टास्तास्वपि या मुहूस्तत्रापि पर्णताप्रत्यपूर्वपक्षे थातुर्वेदिकविधिनियुक्तति त. मेरे याजुर्वेदिकाङ्गप्रेषप्रायश्चित कार्य सिद्धान्त तु तस्याः प्रकृती पातुर्वेदिकविधिविनियुक्तत्वे ऽप्ति श्येने सामवैदिकातिदेशविनियु- सत्यात्सामवैदिकानपप्रायश्चित्तं न चाहादीनामनाम्नादमन्त्रत्व. मिवातिदेशस्यावेदत्वमा ऊहप्रवरनाम्नाममन्त्रत्यमित्यत्रैव हीदमुकम। भवरानादिविधौद्रयादिपविश्यजिदादी फलपदयत्सायर्यादापतिदे- • शवहदिरपि श्रुतार्यापत्तिकल्प्यस्य अधांता कल्पनेकदेशत्वादिति घेदेकदेशत्वोक्तदत्याभ्युपगमे ऽपि अन्धो ब्राह्मणमित्युक्तं वैराग्यं प्रत्यक्षवेदस्यैष न कल्पस्येति प्रसङ्गावक्तुमेतदधिफरणमिति । इति श्रीमत्पदवाक्पप्रमाणपारावारपारीणधुरीणमी- मांसाद्वैतसाम्राज्यधुरन्धरभट्टनारायणात्मनभ- शङ्करकृते मीमांसावालमकाशे तृतीयाध्यापार्यसङ्ग्रहः। चतुयें प्रयोजफाप्रयोजफी निरूपितौ । तत्र प्रयोजको ऽपि सप्तथा । अप्रयोजको ऽपि सप्तधा। तथा हि न कश्चिदुत्पतेरपि प्रयोजकः उपादानस्यापि पाल- लनस्यापि। यथा ययागामिक्षायागादियथाक्रममष्टाकपालामिक्षादेः। फश्चित्तु त्रितयस्याप्यप्रयोजको यथा तुपोपघापः कपालस्य नोत्पत्ते. प्रयोजफो नोपादानस्य च पालनस्य स तु पुरोडाशार्यमेयो- त्पन्नमुपास पालितं च कपालं साधनत्येन गृह्णाति । कश्चित्तु उ- स्पत्तेरमयोजक उपादानपालनयोस्तु प्रयोजक यथा क्षाश्यानं म प्रसूनामुत्पत्तेः प्रयोजकं खत एव तूत्परया सिद्धानां तेषां पदग्रह- णरूपोपादानस्य प्रयोजक पालनस्य च । एव प्रातदोहयागो ऽपि अशितपीतोत्पन्नस्येयोध,स्थितदुग्धस्य दोहनरूपमुपादानं पालनं च प्रयुडके। याजिनयागो 5पि याजिनोत्पसेरप्रयोजकस्तस्या मामिक्षार्थद- ध्यानयनाधीनस्यात् । पाजिनोपादानपालनपोस्तु प्रयोजक पयक- चितरपत्तेरेव प्रयोजिफा नोपादानपालनयोर्यपामिक्षा बासिनोत्प- ·तन्त्रप्रसङ्गाप्रयोजफलक्षणनिरूपणम् । ते:प्रयोजिका नोपादानपालनयो।एवं स्वर्गादिफलं यागोत्पतेरेक प्र. योजर्फ न यागोपादानपालनयोः उत्पत्तिव्यतिरिकयागोपादानास- म्भवात् । क्षणिकस्य च पालनासम्भवात् । फश्चित्तूत्पत्युपादान- योन प्रयोजकः पालनमात्रस्य तु प्रयोजको यथाखिएकद्यागादिः शे. पस्य । कश्चित्तपादानस्यैष प्रयोजको नोत्पत्तिपालनयाXथा प्राणि सप्तमपदनिधाने ऽक्षाभ्यअनमसंस्कृतपासूपादानस्यै प्रयोजन पा. सूत्पत्तिपालनयोः । एवं च तुपोपवापो हस्तोपादान- स्यैव प्रयोजको न तदुत्पत्तेः पालनस्य घा । पबमाग्नेयादिया- गो देवताया उद्देशात्मकोपादानस्यैव प्रयोजको न देवतोत्पत्तेस्तरपा- लनस्य वा । कश्चित्पत्तिपालनयोरेव प्रयोजको न तूपादानस्य यथा स्व- गर्गादिफलमपूर्वस्योत्पत्तेः प्रयोजकं पालनस्यापि धर्मनाशफफर्मनाशा- जलस्पर्शादौ हि कृते स्वर्गानुत्पत्तेः । न तूपत्तिव्यतिरिक्त किं चि- दस्त्यपूर्यस्योपादानं यत्स्वर्गादिना फलेन प्रयुज्येत । कश्चितूरपत्यु- पादानयोरेव प्रयोजको न पालनस्य । यथाऽीयोमायविकारे निरूद- पशावसति दीक्षिते मैत्रावरुणाय दण्डदानं दण्डोत्पत्त्युपादानयोः प्रयोजकं न तत्पालनस्य पूर्वमविद्यमानत्वात्तस्येति । पवं प्रयोजको अन्यायभेदस्य तृतीयादिभेदानां च गणनया सविधः । अ- प्रयोजको ऽपि द्वितीयस्य तृतीयादिभेदानां च गणनया सप्तदि- ध इति सिद्धम्। पुनरपि प्रयोजफो द्विविधः। फश्चित्स्वार्थ प्रयुङ्क्ते यथा शेषी स्वर्गादिः शेष यागादिक स्वार्थ प्रयुक्ते न परार्थम् । कश्चित्तु परार्थ किं चित्प्रयुतो न स्वार्थम् यथा निमित्तं जी- घनभेदनादि अशेपिभूतं दादिक भेदनहोमादिकं च न स्वार्थ प्रयुके फि तु पापक्षयतूपकारादिशेयर्थ प्रयुके । तदुक्त- माचार्यः । तथा होमाः प्रयुज्यन्ते भेदनस्कन्दनादिभिः। निमितने च तेप्वेषां दोमानां शेषता मता ॥ इति । अप्रयोजफोपि पुनििवधः । कश्चित्वाङ्गस्याप्य- भयोजको यथा तुपोपवापः । कपालस्य खाङ्गभूतस्याप्यप्र- योजक फश्चित पराङ्गस्य स्त्रोपकारिणो ऽप्यमयोजकः यथा दध्या- नयनस्य घाजिनयागायथाधाक्षाभ्यानम् एफहायनीनयनसाध्यमपि ·. मीमांसायालप्रकाशे। न तस्य प्रयोजकम् । यथा वा प्रतिपत्तिः शकल्लोहितनिरसनस्विष्ट- कुचागचात्वालपासनादिःप्रतिपाद्यस्य शकल्लोदितस्य शेषस्य कृष्ण- विपाणादेवाप्रयोजका तयाप्रसङ्गपपिपशुपुरोडाशयागादिः पश्व- गस्य प्रयाजादेः स्वोपकारिणो ऽप्यप्रयोजकः । अप्रयोजकादिलक्ष- ण भाष्ये। साधारणं भवेत्तन्त्रे परायें त्वप्रयोजकः। एवमेय प्रसङ्गः स्याद्विद्यमाने स्वके विधौ ॥ इति । अस्यार्थः । साधारणम् अनेफेषां यत्र प्रयोजकत्वशक्ति- रस्ति सत्तन्त्रम् । यथा प्रयाजादे: सकृदनुष्ठानं तद्विषया हानेकेषा- मानयादीनां प्रयोजफत्वकिरस्ति । परार्थे त्वप्रयोजकः । अत्र प- राथे परमात्रार्य इत्यर्थः । अन्यथा तन्त्रे ऽतिप्रसङ्गात् । एवमपि पुरो- डाशफपाले अव्याप्तिः। कपालेघु अपयतीति सप्तम्या परस्मिन्धपण- इव फपालानां पुरोडाराकपालेनेति तृतीयया तुपोपचापे ऽपि ताद- या॑त् । अतः परार्थ इत्यस्य परमात्रमयुक्त इत्यर्थः। एव मेव प्रसङ्गः स्यादित्युक्ते फस्ताप्रयोजकप्रसङ्गयोर्भेदः इत्यत उक्तं विद्यमाने स्वफे विधाविति। यद्यपि भट्टनये पशुपुरोडाशे प्रसझोपफारिणयाजादरन- त्यात्तदंशे पुरोडाशीयो ऽतिदेशः प्रयोगपचनश्च लुप्यते तथापि पि- एलेपफलीकरणाज्यभागादिसाधारण्येन तावत्प्रयाजादिप्रयुक्तिसम. यो विधिरस्ति घाजिनादिविधिस्तु वाजिनायेय विपीकरोति न च तस्य तत्र प्रयोजकशक्तिरस्ति अन्य किं चिनियासी विषयीक- रोतीति वैषम्यमित्यर्थः । अयाय द्वादशाध्यायाधभाप्यगतस्प त. लोकव्याख्यानग्रन्थस्य तात्पर्य धर्णनीयम् । इति तन्त्रप्रसङ्गाप्रयोजफलक्षणनिरूपणम् । चतुर्षे प्रयाजशेषाभिधारणाधिकरणे किं चिदुच्यते । चतुर्जुहां गृह्णाति प्रयाजेभ्यस्तदिति प्रयाजाथै चतु- गृहीतं चतु होतं वा एतदभूतस्याघारमाधार्य पिरितः प्राचीनं :- याजान्यजतीत्यनेन प्रयाजत्रये उपसंहतं तेन जुला जुहोतीति होमे विहिते कृत्स्नमेव होतव्यम् । ननु प्रयाजशेषाभिधारणरूपप्रतिपत्त्यनुरोधेनाकृत्स्नहोमः स्यात् । न । प्रतिपत्तीनामप्रयोजकत्वात् । नचोत्पत्तिप्रयोकत्वमेय तासां नास्ति धारणप्रयोजफरवं तु तासामस्त्विति पाव्यम् । अ- शिफरणचतुष्टयविरोधात् । तथा हि सोमे पचनादक्षो न घि- यते इति पूर्वपक्षिते। प्रदर्जुहोति चमसैजुहोतीति सर्यहोमप्राप्ता- ·प्रयाजापाभिधारणाधिकरणसमाहितिः । १०९ पपि अल्पं जुहोतीति वचनेन सिद्धान्तितं तद्विरुध्येत अकृत्स्नहोम- स्प न्यायप्राप्तत्वे ऽल्पवाक्यस्य विधित्वायोगात् । तथा आज्याच्च सर्वसंयोगादित्यत्र चतुगृहीतं जुहोतीति धौयाज्याद् गृहीतेन चतुर्ग्रहीतेनोपांशुयाजे कृते पि शेषकार्यानुरा- धेन शेषः स्थाप्येतेति तदधिकरणविरोधः । एवं साकम्प्रस्थाय्ये स्विष्टकदिदं च तद्वत् सौत्रामण्यां च ग्रहेग्वित्यनयोरप्य- धिफरणयोः ( स० ३ । पा० ५ । अ० २ ।३।) सिद्धान्तो प्रत्युदधृतौ स्याताम किं च न केवलं सिद्धान्तविरोध पच किं तु प्रतिपत्तीनां प्रतिपाद्यप्रयोजकत्वायोगरूपन्यायेन यथा प्रति- पायोत्पत्तिप्रयोजकत्याभावः सिध्यत्येव प्रतिपाद्यस्य शास्त्रतः कृत्स्न- होमे प्राप्ते तद्धारणाप्रयोजकत्वमपि सिध्यत्येव । तदुक्तं सामे ऽबच- नादित्यधिकरणे (अ०३पा०५।०६)शास्त्रदीपिकायाम।अथ शेष- फार्यवशाच्छेप्येत ततस्तेषामपि प्रयोजकत्याच्छेपनारादोपापहारादा- यपि हविरन्तरागमः स्यादिति । तस्मादल्पं जुहोतीत्यादिवचनामा- घाजाहवस्य प्रयाजत्रयेण कृत्स्नहोमात्प्रयाजरोष एव नास्तीति प्र- याजशेषाभिधारणाधिकरणमनुपपन्नम् । भन्न घूमः। कृत्वाचिन्तपति कश्चिदपि ग्रन्थकारैरनुक्तमपि कल्पनीयम् । यद्वा । कृत्स्नहोमे शास्त्रतः पाते यदि प्रमादारसशेषं जुहो- ति तत इयं शेपस्य प्रतिपत्तिर्विधीयते इति नित्यवदाम्नानभङ्गेन फल्पनीयम् । प्रतिपत्तिविधिनैव च कृत्स्नहोमाभावकृतवैगुण्यप्रति- समाधिस्सापि निवर्त्ततइति । इति प्रयाजशेपाभिधारणाधिकरणसमादितिः। चतुर्थाध्यायाधपादे ऽन्त्याधिकरणे इनारश्याधीतं "चतुहीतं जुहोती"ति याक्यं सिद्धान्तसाधकत्येनो- पन्यस्तं चतुर्पहीतं जुहोतीति बनारभ्याधीतेन होमाग चतुर्ग्रहीतं प्राप्तम् तेनाटावुपभूति गृह्णाति प्रयाजानुपाजे यस्तादिति होमागभू- तग्रहणाङ्गभूताएसंख्या याधिता चतुष्टद्वयलक्षणाति। तदनुपपन्नम्। चतुहीतं जुहोतीति हि होमानुवादेन चतुर्ग्रहीतं विधत्ते न च प्रयाजानुयाजयोहामः फेन चित्प्राप्तः । एवमाज्यभागयोरु- पांशुयाजे च होमस्याप्राप्तेन चतुहतिं विधीयते । भय चतुर्ग्रहीत जुहोतीति चतुर्ग्रहीतविथिएहोमविधिरित्युच्यते । तदप्यनुपपन न धन दर्शयागादि किं चिदन्दितंन वा “यस्य पर्णमयीजुह रित्या- दिघत्कर्माव्यभिचारि किं चिद्वारमनूप होमविधानम् । तेन फ- मागतेयास्य होमस्य न स्यात् । किं तु विश्वजिदरकल्प्यफलं स्व.

·११० मीमांसापालप्रकाशे। तन्त्रमेवेदं होमान्तरमापधेत । अथ मतं चतुर्ग्रहीतामिति द्वितीयायलाचदनूचं तत्संस्कार- फत्वेन प्रतिपत्तिभूतो होमो विधीयते । चतुर्ग्रहीतस्य होमागत्यो- क्तिस्तु तन्त्ररत्ने होमोपकारकत्वमात्राभिप्रायत्युच्यते । तदप्यसु- तम् । एवमप्यस्यानारभ्याधीतत्वाश्चतुर्ग्रहीतस्य भोजनादी लोके ऽपि सम्मवाग्निर्वापालम्भवप्न धैदिककर्माङ्गचतुगृहीतोपस्थितिरस्ती- ति नास्य होमस्य प्रयाजाघगता सिध्येत् । अथ चतुर्ग्रहीतस्प हो- माङ्गत्वोक्तिवदनारभ्यवादयोक्ति द्रियते ततोऽस्तु नाम फागच- तुर्ग्रहीतोपस्थितिस्तथापि यत्र चतुर्ग्रहीतं विहितमस्ति चतुर्जुहां गृहा- ति प्रयाजेभ्यस्तदित्यत्र तत्रैव विनय चतुर्ग्रहीताक्षेपेण हामविध्युपप- ची नोपांगुयाजाज्यभागादौ चतुर्ग्रहीताक्षेपो होमविधिनोपपद्यते - द्रस्य विद्याक्षेपवकर्मभिः। एतेनेद्मपिनिरस्तम् । यथाऽध्ययनस्य स्वा. ध्यायार्थत्वविधिरेव सामर्थ्यहार्थत्वसनाथःस्वाध्यायस्यार्थशाने घि- नियोगमाक्षिपति यथा घा "चरुमुपदधाती"ति चर्थोपधानविधिरेय सामर्थ्यशार्थत्यप्रकरणैश्चरोरेवं होमो ऽप्युपांशुपाजाघर्थः सन्स्व. भाव्यस्य चतुर्ग्रहीतस्योपांशुयाजाघर्थतामाक्षिपतीति । अथ मतम उपांशुयाजाज्यमागादिप्वपि धौवमेव चतुदीत- मगमस्तीति तदनूधैव होमविधिरयम् । एपमप्योपभृते चतुही- तस्यानेन विध्यभाषान्नात्वस्य चतुष्टद्धयलक्षणार्थता सिध्यत् । कि चैपं सति उपांशुयाजादौ धौवस्यैवैकदे सकृदेष जुहां गृही- यात्समानयनवन्न त्वपरं चतुर्ग्रहीतं सिध्येत् । अथैयमेतहोपयो- सारो ऽभिमतः । औपभृते होमस्यैवासिन होममन्य चतुर्ग. हतिं विधीयते किं तु चतुहीतमनूप होमो विधेयस्तत्र चान्योन्या- ध्रयापत्तिः अष्टत्वेन चतुष्पवयलक्षणायां सत्यां प्राप्तं चतुदीतमनूध होमो विधेयः । होमविधी च तस्याङ्गत्वनिहाय चतुर्ग्रहीतस्याक्षे. पतः प्राप्तो तलक्षणात्यनेति । अतः समानयनदृष्टार्थत्वादेवीपभूते होमप्राप्ती चतुर्ग्रहीतविधिरित्याघदोपपरिहारः । फि चेत्यादिदि- तीयदोषस्य परिहारस्तु उपांशुयाजादी ध्रौवफदेशस्य चतुर्ग्रही- तत्वाभापात् । मतः तदनूच होमविध्ययोगासोमानुवादेनेव. चतुर्ग- हीतं विधेयामिति । एतदप्ययुक्तम् । उपांशुयाजादी होमाप्राप्तेरेय । किं च यदुक्तम् । धीयफदे. शास्य चतुर्ग्रहीतत्याभायादिति। तदापि नाप्राकनमयाजत्रयविषयजी- हये ऽपि चतुहीतफदेशस्यैध चतुर्ग्रहीतशम्देन लक्षणयोक्तस्तदेव. धीचे पि सम्मघात । एवमप्यारभृते चतुर्ग्रहीतस्यनेन विध्यमामा- ·चतुर्याध्यायाधसभः । माहत्वस्य चतुष्टयलक्षणार्थता सिध्योति दोपः पूर्वोक्तः स्यादेव । किं चैवं धौवाजह्वामुपांशुयाजाचर्य चतुर्ग्रहीतं न सिध्येदित्यपि पू. घोक्तो दोपः प्रसज्येत । यदि च तत्र छरस्तचतुहातसंस्कारकहो- मस्याङ्गत्वानुपपत्या चतुर्ग्रहीत प्रति दोममाक्षिप्येत ततः प्रयाजत्र- ये ऽपि प्रत्येक ताडशहोमस्याङ्गत्वानुपपत्या प्रत्येक चतुर्ग्रहीतमाक्षि- प्येत । अथ चतुर्दश पौर्णमास्यामाहुतयो हयन्ते प्रयोदशामावा- स्थायामिति सामान्यतो ऽभिकामं जुहोतीत्यादिविशेषतो लिङ्गदर्श- नैरवोपांगुयाजप्रयाजानुयाजाज्यभागेषु होमप्राप्तिः । चतुर्ग्रहीत जुहोतीत्यनेन तु प्राक्तनप्रयाजनये चतुहीतसत्त्वात्तद्वयतिरिक्त होमयत्सु चतुर्ग्रहीतं विधीयते । प्राक्तनप्रयाजत्रये तु चतुर्जुहां गृह्णाति प्रयाजेश्यस्तदित्युद्देश्यभूतप्रयाजसाहित्यस्याविवक्षितत्वेन प्र- तिप्रयाज चतुगृहीतप्राप्तया शङ्कायामपि जुद्धेकत्वादेकस्यैव चतुर्मू- होतस्य तन्त्रण लिङ्गदर्शनाप्राप्तहोमसाधनतासिद्धेर्न तत्र चतुगृहीत अहोतीत्यस्य व्यापार इति । तदध्ययुक्तम् । लिङ्गदर्शनमात्रस्य होमप्रापकत्वायोगात् । अत एव तत्र तत्र भाष्यकारेणोकं लिगमसाधकं प्राप्तिरुच्यतामिति । न व सप्तमे (पा० ३ । अ० १) स्वरसामैककपालामिक्ष लिङ्गदर्शनादित्यत्र लिङ्गमात्रस्य प्रापफत्वमिवात्रापि तथा स्था. दितिवाच्यम् । तत्रापि इतिकर्तव्यताकाडामावनाविध्यन्यथानुपप- त्या सामान्यतो ऽतिदेशकल्पने का. शर्करा इत्यत्रार्थवादेनेव लिङ्ग- विशेषमात्रायगमादिति । अत्र मः । यजतिचोदनाचोदितेषु द्रवद्व्यकेपु प्रतिपतिरू- प्रे आचाराद्धौमे प्राप्ते ऽनारभ्यवादेन चतुर्गृहीतं जुहोतीस्यनेन चतु- हीतमानयिधिः सो ऽप्युक्तरीत्याद्यप्रयाजनयव्यतिरिक्तोश्यति । पतुशास्त्रदीपिकायां सर्वप्रदानाधिकरणे (अ०३पा०४॥०१४) नन्याचारादेव होमः प्राप्त इत्याशष्ट्य पितम् । न। आचारस्य स्वतः प्रामाण्याभावात् श्रुतिकल्पनस्य च प्रत्यक्षश्रुतिसद्भाये ऽनुपपत्तेः । यदि चाचारप्रमाणको होम स्यात्ततस्तस्य प्रकृतिविकृतिसाधार- णत्यादिकृतियप्योपदोशक पर होम इति प्रत्यक्षद्वारवादाहवनीया- दयः । पवमानेटयादिपूपदेशादेय प्राप्येरमनायश्च स्वकालत्वादिति न्यायात् । तत्र तासाममि. प्रकृतितः प्रयाजवदिति सूत्रकारन्यव- हाय नोपपद्यतेति । तदपि चतुरवत्तहोमविषयमेष तनव प्रत्यक्ष- शुस्योपस्तरणादिवाक्यप्राप्तचतुरवत्तानुवादन होमविधिसम्भवादा. घपमापाताचतुर्ग्रहीत जुदातीत्पन्न तु न तदापतिः चतुर्गहीतमा- ·११२ भीमासाबालप्रकाशे। सधभावात्तदनुवादेन होमषिधेरसम्मघस्योक्तत्त्वात् । नापि हि. तीयदोषप्रमक्ति । तासामग्निपिति सूत्रस्य चतुरवतहोममात्रवि. पयतयाप्युपपत्तरिति। इति श्रीमत्पदवाक्पप्रमाणपारावारपारीणधुरीणमी- मासाद्वैतसाम्राज्यधुरन्धरश्रीभट्टनारायणात्म- जभदृशङ्करकृते मीमासावालमकाशे चतुर्पाध्यायार्थसङ्ग्रहः । पञ्चमे (पा०१।०३) भनियमो ऽन्यत्यधिकरणे शाखाभेदेनाम्नाताना प्रयाजापनमन्त्रणामामेको ममेका च तस्येस्या दीना पसन्तमृतूना प्रीणामीत्यादीना च समुखय सि एत्या किंक- भिभियत प्रमो द्युतानियत इति चिन्तितम् । तत्र रायते । ननु य. धनुमन्त्रणानामरणार्थत्वं ततो मन्त्राधिकरणविरोध तथा मध देवसामान्यादित्यत्र न चाघिमातरिङ्गाना प्रप्रिया विनियोजिका भ- सीत्यस्य च सामन्य समिधायुपसहतमित्य मन्नणयात्योत्तय- विरोध तथा। म.प्रमुच्चारयन्नेघ मन्त्रापरयेन सस्मरते । रापिणं तन्मना भूत्या स्यादेतदनुमन्त्रणम् ॥ इस्येष लक्षणानुमात्रणत्यव्याघात । अपराधर्ष सत समुच्चयाभाषेषामचिन्ता म युनोति । भत्र फचित् । मन्त्रायो स्मू- तिरूप हटमेष प्रयोजनम् । स्तोत्रशमन्त्राणामिष स्मृतिस्तु स्तो. प्रशनवदहष्टार्थी प्रयासानुमन्नणेषु च यधपि भूतिपुरया फर्मस्ग- तिने मपति तथाप्यनुमत्रणसमायया । तारपर्यप्रहारसायट्याश्यु. ऐया या गुममधेत्या स्मृतेरपि समात्योक्ति तयागप्रत्यपक्षणेन स्वार्थत्यादितिप्रन्धे सायुपेत्यवादमानमिति तदयुतम् । तथा सति पूादिस्मृतिरप्यराया प्रकरणप्रदणसम्म- ये तदनुमन्त्रणानामुत्यायोगान् । मतो पत्र मन्त्राणां लिलारपर्मस मपेतार्थप्रपाशता तत्र स्मतेरपि रहार्यतय । तसिपपश्याविषय मायिकमनुमन्त्रणरक्षण रिहालयातायतोमतदवारमयाजामन्त्र णमात्राणा लक्षणपा स्मृत्यर्पस्याार्थत्यमेय तयागेत्यादिति चस्मृत्यधानमन्त्रणविषयमेव नायुपेस्पपाद समिममेष तुरा.

·प्रयोजानमन्त्रणक्रमाधिकरणसमर्थनम् । अभ्युदितष्टचाधिकरणसमर्थनं च यपि चादृष्टार्थत्वाति वार्तिकं नित्यानुवाद इति । यद्धा मन्त्रार्थत्वेनेति न मन्त्रप्रतिपाद्यतयेत्यर्थः । करणमन्न- यतिमसङ्गात् । किंतु प्रयोजनवचनो ऽयमर्थशब्दः । ततश्च व चि. दप्रतिपाद्य. फ चित्प्रतिपाद्यः शेपी मन्त्रप्रयोजनत्वेन यन्त्र स्मर्यते त- दनुमन्त्रणमित्यर्थः । एव च मन्त्रमुञ्चारयन्निति शतप्रत्ययो वर्तमा- मार्थः समर्थितों भवति । मन्त्रजन्यानुस्मृतिमन्त्रपाठोत्तरफालेति त- प्र मन्त्रमुद्यारयन्स्मरेदित्यनुपपन्नम् । तेन दृष्टार्थस्याप्याग्नेयाद्यनुम- त्रणस्यादृष्टार्थस्यापि च प्रयाजाधनुमन्यणस्य पाठफाले शेष्यनु- सन्धानादुत्तरपानुमन्त्रणतापि युक्ता भार्थत्याच वस' मुच्चयो ऽपीति। अजयस्तु फरणात्याभावे सतीति विवक्षितत्वान्न करगोव- तिप्रसङ्गः । उच्चारयनिति च 'वर्तमानसामीप्ये वर्तमानव" ति शता मन्त्रार्यस्यनेति मन्नप्रतिपाद्यत्वेनेत्येवार्थ. । ततश्च प्रया- जानुमन्त्रणेमप्यनुमन्नणसमाण्ययेष लक्षणया दृष्टार्थरवकल्पने वि अनचादानमन्त्रवचनं समुश्चयाथै भविष्यति कृत्वाचिन्ता - त्याहुः । इति प्रयाजानुमन्त्रणक्रमाधिकरणसमर्थनम् । शते श्रीमत्पदवाक्यममाणपारावारपारीणधुरीणमी- मांसाद्वैतसाम्राज्यधुरन्धरश्रीभट्टनारायणाम- जभशङ्करकृते मीमांसावालप्रकाश पञ्चमाध्यायार्थसङ्ग्रहः। पष्टाध्याये “यस्य हविनिहतं पुरस्तश्चिन्द्रमा अभ्युदेति स . धा तगडुलान्विभजेधे मध्यमाः स्युस्तानमये दाने पुरोडाशमया- कपालं निवपेचे स्थविष्ठास्तानिन्द्राय प्रदान देधश्वर ये 5णिष्ठास्ता- विष्णवे शिपिविष्टायगृतचरणम" स्यथ प्रशान्ते दर्शकर्मणि देवता. सद्गुणचरुत्ययिधौ वाक्यमेदारकमान्तरमिति पूर्वपक्षयित्वा सिद्धा- वितम् । मन्त्रार्थवादादी शिपिविष्टो विष्णुरित्यादिसामानाधिकर- ण्याद्विशिधावगता देवतास्ति दातृप्रदातृशिपिविष्टशब्दानां च यो- गिकत्वेन भुस्यैवान्यादिपदसामानाधिकरण्यात्पदव्यप्रतिपादित विशिष्टं देवताकारकमेकमेव विधेयम् । अश्युदयेष्टिप्रफरणेच सह थपरतीति पचनमस्ति तद्देयतैक्याधिस्थविष्ठपो. तामिटर ·"- मीमांसायालप्रकाशे। योश्च सह पाकं विधचे ततश्चार्थतःप्राप्तं चरुत्वं दधितयोचाधि. करणत्यमनूयते केयलं तु देयताकारकं विशिष्टं विधीयते प्रकृते दर्श इति वाफ्यभेदाभायान फर्मान्तरयिधिरिति । तदेतदाक्षिपन्ति दीक्षित ! दधिवाक्ये तयाक्ये च प्रति- द्रष्य देवतासम्बन्धबोधनाद्वाश्यभेदो दुष्परिहर इति फर्मान्तरत्यपू- पक्षो दुष्परिहरः । अङ्गीकृतं च पाठपव याक्यभेदप्रसङ्गपरिहाराय प्रकृतयागहानेन फर्मान्तरविधिपरत्वम् । यथा “यस्योभयं हविरार्ति- माउँदैन्द्रं पञ्चशराघमोदनं निपेदि"त्यत्रोदनद्रव्यविधानात्पञ्चश- रावपरिमाणविधानान्महेन्द्रेण च सह विफल्पतः प्राप्तस्येन्द्रस्य नि. त्यवद्विधानाद्वाक्यभेदभियैव प्रकृतकर्महानन कर्मान्तरस्य दोहार्जिनि- मित्तकस्य विधिः सिद्धान्तितः । अन्यथाभ्युदये घाफ्यभेद सोया देवतान्तरमात्रविधिपद्यस्योभयमित्यत्राप्यातदोहप्रतिनिधिधिधिरिति पूर्वपक्ष एव परावर्तति । तदेतदनतिक्षुण्णमीमांसान्यायानां विभी. विकामाप्रमेव । तथा हि । वाफ्यभेदादपि यलयदानर्थक्यमप्रामाण्यापत्तेः । अत एव अत्यादीनामप्यानर्थक्यप्रतिहतामा विपरीतं यलायलामि- त्युक्तम् । तदिह विध्यन्तरकयाश्यत्वाभावात्सह अपयतीति सह पाकविधिरभ्युदयवाक्यस्य फर्मान्तरविधित्वे दधंवर ते चर- मित्यत एव सह पाकप्राप्तेरनर्थका स्यात् । न च "प्राजापत्यं घृते चरु निर्वपेच्छतकृष्णलमायुष्काम" इति प्रधानविधौ घृते अपयती- ति गुणावधिप्राप्तघृतानुयादवकर्मान्तरत्वे ऽप्यभ्युदयवाक्ये सहथ- पर्यायधिसिद्धचरुत्यानुवादः स्यादिति वाच्यम् । उभयप्राप्तावनुभ- यप्राप्ती वा सम्बन्धविधिरिति हि जायन्यधिफरणे ( ० ३ पा० ३ अ० १० ) उक्तं चर्षनुवादे च तव- तासम्पन्धाषिधानाद्योगविध्यासिद्विः । अतः सहपाकविध्यान- थंक्यपरिहाराय सबलेनैव तात्पयंग्रहानिर्वपेदित्यस्यानुषङ्गेण स्थधि- छक्षादिष्टदधिश्टतरूपद्रव्यचतुष्टये ऽपि देवतान्ययविधानार्थत्वात्प्र- तिद्रव्य याक्यभेदमेवाभ्युपेत्य न प्रकृतफर्महानमप्रकृतकर्मान्तरवि. धानं च युक्तम् । तदुक्तम् । गाण लाक्षणिक वापि घाफ्यभेदेन या स्वयम् । वंदो यमाशयत्यर्थ को नुतं प्रतिकूलयेदिति ॥ धाक्यभेदाभ्युपगमस्य तदार्तिफाक्तस्यहम्विधर्मयोदाहरण नान्यत् । गौणत्वादाहरणं तु "यथा चै इयनो निपत्यादत्त" इति । ल. क्षणोदाहरणं तु मत्यर्थलक्षणय । भार्तियाक्ये तु सह पाविधि- ·प्रतिहजघन्यत् पुनः प्रयोगबाधनिरूपणम् । घदानर्यक्येन तात्पर्यग्राहकस्याभावादास्यभेदपरिजिहीर्षया क- मन्तिरविधिरेव न्याय्य इति वैषम्यम् । इत्यन्युदितेष्टयधिकरणस- मर्थनम् । षष्ठ एव याद्गाता जघन्यः स्यात्पुनर्यज्ञे सर्ववेदसन्दद्या- घयतरस्मिन्नित्यधिकरण (पा० ५४०२०) उक्तं पौर्वापर्य पूर्वदौर्वल्ये स्थिते चिन्त्यते यदि प्रतिहर्षपच्छेदे जाते पश्चादुद्गाता अपच्छिद्यते तदा पुनर्यज्ञे सर्ववेदसं देयमुत्त द्वादशशतमिति । तदर्थ याद्गाता- ऽपच्छिघेताऽदक्षिणो यशः परिसमाप्यते इत्यदक्षिणता विधीयते ऽनू- द्यते वेति । तत्र यापूर्वस्मिन्दास्यान्नितिक्रतुस्वाभाव्याद्वादशशते चादेयं प्रतीयते । न च तस्य प्रतिहत्रपच्छेदनिमित्तकसर्ववेदसेन वाधा- सर्ववेदसमेव दास्यनासीदित्युद्गापच्छेदे तदेव पुनः प्र- योगे देयमिति वाच्यम् । तस्याप्युद्गाग्रपच्छेदे विहितेनादाक्षिगये- नयाधादिति प्राप्तम् । सिद्धान्तस्तु गात्रादाक्षिण्यं विधीयते चाफ्यभेदात् किं. तु पूर्वस्मिन्मयोगे दातव्या सती दक्षिणा तत उत्कृप्योत्तरप्रयोगे निक्षिप्यते तेनादक्षिणो यज्ञ इत्यनुवादः । पूर्वप्रयोगे चोद्गाग्रप- च्छेदे सति द्वादशत बाधित्वा सर्ववेदसमेव दातव्यमासीत अतस्त- देय पुनःप्रयोगे देयमिति । तत्रेदं न चिन्तितं । यदि प्रतिहतो जघन्यः स्यारिक भवतीति । तेनेदमवश्यं विचार्य प्रतिहपच्छेदयति प्रयो- में चिहिते न सर्वघेदसेन पूर्वजातोद्गात्रपच्छेदे निमित्त प्राप्त नमि- त्तिकं याध्यामिति पौवापर्यन्यायेन स्थिते किं पुनः प्रयोगो ऽपि बा- ध्यते । उतोत्कर्षविध्यर्थसिद्धमदाक्षिण्यमानमिति । तत्र विरोध- मिमितको वाधा न च पुनः प्रयोगांशेन सह घिरोंधो ऽस्ति सर्वस्व- दानस्य किंतु दक्षिणोत्कर्षेणैव पूर्वप्रयोगादाक्षिण्यद्वारति तावदेव बाध्यते। उच्यते पष्टएच साश्युत्थाने विश्वजिति कीते विभागसंयोगादित्यधिकरणे (पा. यदि सत्राय दीक्षितानां साम्युत्तिष्ठसित्सोममपमन्य वि. श्वजिता यजेतैत्युदाहत्य किमय विश्वजितराजकस्यै- योत्याने उत्ताझीतराजकस्यापीति संशय्य तदर्थं च सोममपभज्यति विधिरनुवादो वेति संशय्य विधिस्ततश्च तद्विशिष्टं नैमिति की- तराजफ एय शमोति फतु माझीतराजफ इति तस्य न विश्वजिदि ति प्राप्ते सोममपभज्पत्यनुयादो यसिद्धत्वात्समार्थ होकीकृतधना- नां सप्रत्यागे दक्षिणाद्रव्यस्येव सोमस्यापि विभज्य ग्रहणं प्राप्तमे- छन । यिधिस्ततश्च विश्वजिन्मानं नैमित्तिकम् । तर यथा ·। मीमांसायालप्रकाशे। माफ्यमेयाक्रीतराजकन फर्तुमिति तस्याप्यधिकार इति सिद्धा- न्तितम्। तस्यानुवादेन सिद्धान्तकरणं व्यर्थमेव स्यादित्येवं ज्ञायते यत्र विशिएं नैमित्तिक तत्र विशेषणवाधे विशिष्टमेय साध्यामिति । मत. प्रकृते ऽपि सर्वखदानेन पुनः प्रयोगविशेपणे पूर्वप्रयोगदयद क्षिणादाने याधिते पूर्वमुत्पन्न नमित्तिकं ज्ञानं विशिष्टपुनः प्रयोगधि- पयं कृत्स्नमेव याध्यते इत्येव न्याय्यम् । तेनायमत्र वाक्यार्थः । प्रस्तोतृप्रनिहर्षपच्छेदे दानविकार- मात्रम उद्गात्रपच्छेदे तु पुन, प्रयोगो ऽपीति । ततश्च नेतरयोः पुनः प्रयोग इति गम्यते । अन्यथा योगपधे ऽपि तत्र विप्रतिषेधाद्विकल्प इत्याधिकरणोक्तो विकल्पो ऽम्युच्छिद्येत पूर्वपक्षएव तु समुश्चयः स्थिर स्यात् । तत्रापि हि विशेषणेनैव सह सर्वधेदसस्य विरोधा- द्विफल्प: स्यात्पुनःप्रयोगश्च स्यादेव । अथ तत्र फर दक्षिणेति चेत् । तत्र पौर्यापर्य पुनः प्रयोगे का दक्षिणेति प्रतियन्दीमुद्धर भध सुहृद्भूत्वा पृच्छसि । ततःणु । द्वादयग्रतमुमयति । पौर्वापर्येण युगपद्धा ऽपच्छेदे हि पूर्वप्रयोगे द्वा- दशशतं दास्यनासीदिति तदुत्कर्षविशिष्टः पुनः प्रयोगः स्यादंध । पूर्वप्रयोगे चोभयन सर्ववेदस दीयते इति योगपये ऽपि समुच्चय स्यान्न विकल्प इति तदधिकरणोच्छेदापतिः । त. स्माद्विशेषणमात्रयाधं सर्ववेदसेन पदन्नुपेक्षणीय एवेत्युप- (स्यते। इति प्रतिहजघन्यत्रे पुनः प्रयोगयाधनिरूपणम् । अथेह कथं यत्राचे प्रयोगे फेयलमुद्गाता ऽपच्छिमस्तनिमि. ते तु द्वितीयप्रयोगे फेधलं प्रतिहता पच्छितः । अप्रायमयोगगता द्वादशशतदक्षिणोद्गाप्रपच्छेदाद द्वितीयप्रयोगे प्राप्ता यत्पूर्वस्मिन्दा. स्यरस्यादिति सा द्वितीयमयोगगतप्रतिहपच्छेदनिमित्तेन सर्वयेद. सेन बाध्यते । मनु द्वितीयः प्रायश्चित्तरूपत्वेनाधप्रयोगाङ्गम् । याद्गाता जघन्य' स्यादिस्यत्र चदमुक्तं पूर्वप्रयोगाभ्नेय दक्षिणोतरमयोगे उत्कृप्य तेन त्वायप्रयोगे अदाक्षिपय विधीयते इति । ततश्च द्वाद- प्रयतदक्षिणायप्रयोगाङ्गत्वानमितिफतदीयाइद्वितीयप्रयोगाङ्गभूत प्र. तिपच्छेदनिमित्तं सर्ववेदसमेष पाधेत भगगुणविरोधन्यायादि. ति चन् ।न एवमुत्कर्पविधेरदृष्टार्थत्वं प्रसज्येत । न ह्युचरप्रयो. गगतया दाक्षिण्यापूर्वप्रयोगोपयिषी मानतिः क्रियते ।

·प्रतिहजघन्यत्ये पुनः प्रयोगवानिरूपणम् । अतिदेशलक्षणतद्भदनिरूपणं घ किं च पूर्यप्रयोगात्नधायगता दक्षिणा तत आच्छिधोत्त- रप्रयोगादायेनेह विधीयते अदाक्षिण्यानुवाक्यशेषान गिरागिरेति वाक्यशेषेणय गिरापदम्यानापत्तिरिगपदस्य । नम्बाच्छिद्य वि. धानं चतुर्थे गिरस्तं यदातिथ्यायां पहिरित्यादा न । तत्र धानि- श्याप्रकरणे प्रसून यतिविहिन प्रकरणपाठे योपत्तेरासिण्या- इमेघावश्यम् । ततश्च तस्य निर्विपयतापतः सादिकमाछप घि- धान ने युक्तमित्युक्तम् । इह त्याच्छिद्य विधानं घटतपय नैमिति- परवात । निमित्ताभाये च तस्या दक्षिणायाः पूर्वप्रयोगाङ्गलोपप- स्तरिति । किं च द्वितीयप्रयोगालकाननितिसिद्धयर्थैर्य दक्षिणा ताम- योगाइमूर्तयेत्युचितम् । नाधप्रयोगाङ्गभूतेति आद्यप्रयोगायोगसिद्धय- र्थत्वामावात् । भन्यप्रयोगस्य हि ऋत्विजः संस्क- रोति अम्यप्रयोगस्य घालमित्यपूर्या युक्तिः । ततश्च तद्दक्षिणा- टोपे प्रायश्चित्तमपि द्वितीयप्रयोगानमय नाथप्रयोगागामिति । त. स्मादाचप्रयोगगताद्गाप्रपच्छेदनिमित्त द्वितीयप्रयोग डरष्टा द्वादरारातदक्षिणा द्वितीयप्रयोगातप्रतिहपच्छेदनिमिसफपयंद- सदक्षिणायद् द्वितीयप्रयोगाश्रमेय नारप्रयोगाङ्गमित्यगुणविरोध- म्यायाविषयस्यान पूर्वयोसरा याध्यते किं स्यनयोदिनन पायापर्य- ध्यायेन पूर्वयात्तरया याध्यताति सुस्पम् । इत्याचे प्रयोग फेफ्लो- नानपच्छेद दितीयश्योग च फेवलपतिदपच्छेदे पार्यापर्यन्यायम- धृत्तिनिरूपणम् । इति श्रीमत्पदवाक्यममाणपारावारपारीणधुरीणमी. मांसाद्वैतमाम्राज्यधुरन्धग्श्रीभट्टनारायणात्म. भशङ्करकृते मीमांसावालमकाशे पढाध्यायायसङ्ग्रहः। सतमाये तिदेशलक्षणं माये । सोफामप्युदाहरन्ति । प्रास्ताफिर्मणो यस्मात्तासमानेषु कर्मसु । धर्मप्रदेशो येन स्यारसी तिदेश तिमितिरिति । स पुनभित्तायिभागेन सप्तपियः ।

·मीमांसायालप्रकाशे। प्रथमं तावन्नामातिदेशो घचनातिदेशवेति द्वधा । तदुक्तं भाये। स च नाम्ना वचनेन च । तत्र नाम प्रिविधमतिदेशक क. मनाम संस्कारनाम यौगिकं चति । वचनम् पुनाविधम् । प्रत्य- क्षथुतमानुमानिफं चति । आनुमानिफमपि विविधं चोदनासा- मान्यातिदेशः आश्रयातिदेशः स्थानापत्यतिदेश इति । तत्र यद्यप्यन्त्यो द्वौ भेदी सप्तमे ऽध्याये नोको तथापि तयो- राध इन्द्रियकामाधिकरणे ( अ० २। पा० । अ० ११ ) निरूपितः । युद्धौ विपरिवर्तमान आभय एव हि तत्र खेतिकर्तव्यनाया आय. यदिति फल्पनया प्रापको भवति न चोदनासामान्यम् । स्थाना- पत्यतिदेशोपि फलचमसाधिकरणे निरूपितः । न च सोम भक्षयतीति चोदनासामान्यामह भक्षभुतरिति याच्यम् । इन्द्रिय.' कामवाक्ये जुहोतोरिख नारिष्टादिसाधारण्येन भक्षस्यपि इडादि- भक्षसाधारण्येन चोदनालिङ्गत्वायोगात् । अतःप्ररुत योगात्सोम- कार्यस्य च स्यैः क्रयाभिषयादिधर्मर्धिनानुपपराकासया सोमपदि- तिफल्पनानायं चोदनासामान्ये ऽन्तर्गत इति सप्तयिधत्वं सिद्धम् । अतश्च श्लोफे तत्समानेग्वित्यविवक्षितं चोदनासामान्यनिमित्तातिदे- शव्यतिरिक्त भेदपदके अव्याप्तेः । तथा कर्मस्वित्यप्यविवक्षितम् । फलचमसविषये स्थानापत्त्यतिदेशभेदे भव्याप्तेः । यद्वा फलनमसबहध्युन्मार्जनस्यापि विधेयत्वेन पाक्यभेद- प्रसङ्गात्तदुभयधिशिष्टमवेटिवद्यजमानचमसाभ्यासप्रयोगान्तरमेव विधीयताति कर्मप्रहणे विषक्षिते ऽपि नाम्याप्तिः । तथापि खलेघा. ली यूपणे भपतीति खलेषा द्रव्याविषययूपरादरूपसंस्कारना- मातिदेशे फर्ममहणविषक्षायामव्याप्तिः स्यादेति तदपियक्षित- मेवेति । अत्र मिथाः । पड्यिध एयातिदेयः । यौगिकराम्देन हि फेयलयोगिक धोक्तं योगरूदं या । तत्रार्थ विक्ष्याजिति सर्यपृष्ठा- दि तनय नाम गुणविधिस्यात् । उत्तरं स्यग्निहोत्रादिदार्दिकर्मना- मपन्देनयोक्तम् । मायगीये तु प्रथममयन्त्यनेनेति येनेष योगेन द्वा- दशाहे प्रवृत्तितेनय गवामयने ऽपीति युतिकृतन धर्मलक्षकमित्या नतिदेशफमेष। माप्ये स्वतिदेयफानतिदेशफनामम् भूम्नातिदेशफ शब्द इति । पयं तु कर्मनामेति प्रागुक्तयोगरूदभिन्नं श्येनादि ।नदि त. प्रापि कादिरम्ति गुणविशेषस्यैष निमित्तत्वात सिंहो माणयकइति घ.

·आएमिफभेदप्रपश्वनिरूपणम् । तू न च योगा । यौगिकामति च योगरूदमिति भाग्यायें न फोऽपि दोषः । टुपीका तु यौगिकं नातिदेशकामति प्रायशीया- दिफेवलयौगिकपरं भाष्य योगिफपदं न भवति किं तु योगरू- उपरमित्येवमाशया । इत्यतिदेशलक्षणत दनिरूपणम् । इति श्रीमत्पदवाक्यप्रमाणपारापारपारीणधुरीणमी- मांसाद्वैतसाम्राज्यधुरन्धरश्रीमनारायणात्म- जभदृशङ्करकृते मीमांसावालप्रकाशे सप्तमाध्यापार्घसङ्ग्रहः । भष्टमे ऽध्याय यस्य लिङ्गमर्थसंयोगादित्येतत्सूत्रार्यपा वधिफरणेषु नानाविधानि प्रतिलिङ्गान्युक्तानि टिपु राशि तेन देवतानिय एफद्विदेवतत्यमापदन्यफत्यम् आज्यद्व्यफत्वं प. यादव्यफरय दधिग्यफरवम् उज्यलविण्वदम्यकत्य पसमानवर्णद्रव्यफत्यं पशुप्रभवगतिमद्यकश्य निपति- पत्य आलमतिय पशुपु पाणिद्रव्यफरवं मुत्याफासरचं पशुग: णत्यम् इत्यादीनि सोमेघव्यक्तचोदितत्यम् अहर्गणस्वमहीनत्यं सत्वं सम्यत्मरसन्नत्यं निकायिायमित्यादीनि । तत्र यस्य लिन- मर्थसंयोगादिति सामाग्यसूत्रेणेघ विशेषयिपरणाथैः सूत्रान्तरेर नियद्धान्यपि कानि चिदन्यान्यपि चोदनालिङ्गानि सामान्यतः संप- दीतानीत्यन्यथानुपपस्या ऽयदय कल्पनीयं यथा तेश्रामग्यतापशेग पादव्ययम्पेत्यवार्थवशेनेति पाव्यपस्था इत्यन्तरस्यापि वृत्तादिय- शस्योपलक्षणार्थमित्युक्तम् । फानि ताम्पन्यानि चोदनालिझानी- ति चेत् । उच्यते । एवं सायचोदनालिङ्गं पदेयतासम्पन्धमातपाद- कतरितान्तपदाक्षरमाम्यम् । "यथा ऽऽनाघेणय मेफादारापाले नियंपेरसरस्यसीमाज्यस्य पत याहम्पत्यधरिति । अकादयश. पालवमन्द्रानमफादापाले निर्यपेदिति प्रायते पहाताश्या. मेतममीमीयमे कादशकपाले पूर्णमामे मायच्चदिति पिदिने । मा. एते भीपीमाये शाचिशियम द्विदयतन्य नियपतियत्त्वं चाय- विदितीये मारतानीयोमायप्रधानचांदनायां नास्ति तथा प्यायिक ·१२० मीमांसाचालनकाशे। धिना निर्धापयत्त्वमस्त्येव । अतस्तत्र द्रव्यदेवतासम्बन्धप्रतिपाद- कतद्धितान्तपदे ऽग्निमुम्वत्वसाम्यमेव चांदनालिङ्ग प्राकृतानीपोमी- यविध्यन्तातिदेशनियामकम् । तदेतचोदनालिङ्गं मीमांसकानामप्य- भिप्रेतं लक्ष्यते । अन्यथाष्टमएव तृतीयपादाद्य हविगणे परमुसर- स्वत्यधिफरणे भाग्नावैष्णये नीपोमीयस्य विध्यन्त इति साध्ये दे. घतासामान्यादिति हेतुरसङ्गतः स्यात् । विश्वत्यत्यस्येन्द्राग्ने ऽपि तुल्यत्वात् एवमग्निसमवायमात्रस्यापि । तद्धितमात्र त्याग्नेये ऽपि तुल्य तदवश्यं पञ्चाक्षरतशितान्तपदवत्यमाग्नमुखतद्धितान्तपदवत्वं या ऽऽवश्यं किं चिच्चीवनालिङ्गान्तरमिह सिद्धान्तहेतुतया विवक्षि- तं गम्यते एवमारम्भणीयाया"माग्नार्वैष्णयमेकादशफपालं निर्यपेह- शंपूर्णमासावारस्यमान" इति। "आमावैष्णवमेकादशकपालं निर्वपे- हीक्षिष्यमाण" इति च "चायापृथिव्यमेककपालमि"त्यत्र तु पञ्चाक्षर. तद्धितादेव चोदनालिङ्गादग्नीपोमीयविकृतित्वम् । आश्विनादिकपा- ले तु द्विदेवतास्ये सति घ्यक्षरतद्धितघरगदैन्द्राग्नविकृतित्वम् । एवं "मारतं सप्तकपालं मरद्धः सान्तपनेभ्यो मध्यन्दिने चलमि"- स्यत्रापि सारतपने रूपविशेषणाधिक्ये ऽपि प्रधानभूतयताविधि- प्रयक्षर एवेति ध्यक्षरदेवताविधिसाहश्यावनेकदेयतत्वाचन्द्राग्नपि- कृतित्वमेघ ।" सौमेन्द्र चरं निर्यपच्छ्यामा सोमवामिन" इत्यत्र तु यक्षरत्वे सत्यपि अर्थवाचिशब्दगतसंख्यायाः प्रथमोप- पिताया अपि यहिरङ्गत्वादन्तरगसोमरूपार्थसमवायेनेन्द्रसमयाय- साम्ये ऽपि स सोमप्राथम्यातदुपस्थितो ऽग्नीपोमीयविध्यन्त एष । पवमिन्द्रासोमीये इन्द्रमुख्यत्यादन्द्राग्नविकृतित्वम् । सो. मापौष्णसोमारीद्रादौ तु सामसमयायमानणाग्नीपोमीयविकृतिय शुनासीरीये ऐन्द्रावैयमित्यत्र सत्यप्यग्नीपोर्मायचोदनालिङ्गे प. ज्याक्षरत्वे भरसंख्याया घहिरङ्गत्वादन्तरङ्गेन्द्रसमवायनेन्द्रामविक- तित्वम् । एघमन्द्रापाणेन्द्रापार्हस्पत्यादी । एवमैन्द्रः पुरोडाशः सौम्यधरित्यप्रेन्द्रसमवायेनेन्द्राग्नविकृतिः पूर्वः । उत्तरस्तु सोम- समवायेनाम्नीपामीयविकृतिः । “धैश्वदेषं च निपेद् भ्रातृम्यवा- नित्यादौ तु चतुरक्षरेन किं चित् यक्षरपञ्चाक्षरत्यादिनियामफ- मस्तीत्यनियम एवैन्द्रामाप्नीपोमीयविकृतित्वे । तदिदमुनामापस्त- म्पसृते । एकंदवता आग्नेयविकारा द्विवेवता अग्नीयोमीयविकाराय- हुदेयताश्चन्द्राग्नविकारा चेति । अप्रैन्द्राग्नविकारा घेति विदेवते। वति सम्बन्धनीयम् । तेनोमयत्र विकल्पः स च व्यवस्थितो ऽस्म. ।

·पायणमृधवैषम्यनिरूपणम् । १२१ धुक्तोदाहरणेषु पूर्वोक्तरीत्या फ चिच्चाव्ययसितविकल्पो ऽपीति । कपर्दी तु यासां विकृतीनां द्विबहुदेवतापदेषु चत्वार्यक्षराण्यधिका- नि या ता अग्नीपोमीययिकारा यासा तुत्रीएयूनानि वा ता ऐन्द्राम- विकारा अन्यत्र प्रशसिदेवताभ्य इत्याह तत्र यक्षरेण सामीप्यात अक्षरोपस्थितावपि पडक्षणादिभिश्च सामीप्यारपश्चाक्षरोपस्थितावपि चतुरक्षरे उमयसाम्यात्कथं पचाक्षरस्योपस्थितिरिति चिन्त्यम् । पस्य तु कर्मणः क चिदुत्पत्तिचोदनायां केन चित्प्रकृतिलिङ्गेन फि चिद्वितित्वमवधारित तस्य फर्मणो यातिदिष्टस्योहना- न्यदेवतत्वे ऽपि न तोतुकं कर्मान्तरविकृतित्वं भवति पूर्वावधा- रितफर्मविकृतित्वं या गपैति । अवधारितागविशिष्टस्यैवातिदेशा- त । यथा नीपोमीयपशुपुरोडाशस्या नीपोमीयस्य वपया प्रर्च- ग्निीपोमीयं पशुपुरोडाशमनुनिषपतीत्यग्नीषोमीयपशुपकरणे उ- स्पन्नस्याग्नीपोमीयमिति प्रकृतिलिङ्गसंयोगेन दार्शपौर्णमासिफा35- ग्नीपोमीयपुरोडाशविकृतित्वेनानवधारितस्याग्नेये सवनीये पेन्द्राग्ने च निरूढपणावतिदिएस्योहेनाग्नयत्वे ऐन्द्राग्नत्वे च सत्यपि सन्न प्रत्यक्षचोदनाभावेन चोदनालिङ्गासम्भवात्प्राकृतस्यैव पशुपुरोडा- प्रयागस्य प्रतावनीरोमीयमिति चोदनालिझेनावधारित दार्शपी- मासिकाग्नीप्रेमीय पुरोडायविकृतित्वं न याध्यतइति तदीयमेवा- नुमन्त्रणादि भवतीति धूर्तस्यास्यादेः सपनाये आग्नेयस्य पशु- पुरोडाशस्याग्नेयचिकृतित्वं निरुढे चन्द्राग्नस्य पशुपुरोडारास्यन्द्रा- ग्नविशतित्यमित्यभिधानमुपेक्ष्यमेव । यत्तु तद्गमफमापस्तम्बसूत्रं तदप्य या समभिव्याहारादि- तियच्छतितदनुसारिण्यायविरोधाद् योध्यम् । यत पच फातीयान- तदनुमन्यन्तइति. इत्याटमिकप्रतिलिङ्गभेदप्रपश्यनिरूपणम् । पार्वणहोमयोस्वप्रवृत्तिरिति विशेषातिदेगापवादः फलनि- यमफईसमुदाययदएमएय यक्तव्यो ऽपि फय चित्प्रसङ्गानयमे उ. समय यामिकीमतीहव तत्र किं चिच्चिन्यते । सत्येण पावणी जुहोतीति संख्यया फर्मभेदाही पदेवत्या होमी विधीयते तत्र पर्यशब्दः पृणातदानकर्मणी निष्पना फर्मयच. मम्लन फर्मव देयता सा घस्मरणीयस्येन संस्थार्या तक्ष पपेका होमः पदफमदेवत्यः स्यात्ततो विद्यमानफार्माशे महार्यता घेत तत्परिहाराय एकः पौर्णमासीदेवत्यो ऽपरो मायास्यापत्य रति पाल्भ्यते । सेन प्रकरणायिगेरे ऽपि सतायाफन्यायेन संस्फाय.

·ઉપર मीमांसापालप्रकाशे शावधयस्था । सौर्यादौ च संस्कार्यस्य समुदायस्यामावादनतिदेश इत्यधिफरणार्थः। तत्र फालामीज्येति पूर्वपक्षे निरस्ते ऽपि पूर्वपक्षान्तरं प्रति. भाति पौर्णमास्यमावास्याशब्दयोः पौर्णमास्यधिकरणे समुदायनाम. स्थनिरासेन यागनामावमुक्तम् । तत्पर्यशब्दोऽपि न समुदाय- धाची किंतु यागवाची पृणातेनार्यानिष्पन्नत्वात् । पर्वेत्येकरा- दोपादानात (१) त्याग्नेयादियागप्रयसंस्कारे ऽपि प्रत्येफधर्मत्यात्प्र- त्येकविकृती सौर्यादापतिदेशः स्यादेवेति । अप्रोच्यते । विधिमानप्रमाणिफा देवतेत्युक्तमिन्द्रमहेन्द्राधि. फरणे विधिशब्दस्य मन्त्रत्वे भावः स्यादिति दशमे च अतःपार्वणा- पिति तद्धितो देवताविधिस्तावदयश्यं वाच्यः तस्यैव तु संस्कार्यस. मर्पफन्वे चैरूप्यलक्षणयाक्यभेदापत्तः सदेवताविधिरेव । पर्वदेवत्य- स्य च होमस्य पर्वस्मारणसामाल्लिङ्गाद्वाफ्याश पर्व प्रति तादयें पदान्तरकल्पनया भति सामर्थ्यवाफ्ययोः श्रुतिफल्पकत्वात् । यानानां च फर्मणां विधेयविशेषणविवक्षया परस्परसहितानां देवतात्वमवगतं तादृशानामेव भाव्यत्वं भवति न प्रत्येकमिति प्र. त्येकविकृतावनतिदेशः। नन्वेफस्यैव पुंस उपादेयतादशायां विधक्षितमेकत्वं स्वर्ग- काम इति पदान्तरेणोदेरादशायां स्वविवक्षितं तद्वरपणामप्युपादे- यतादायां विवक्षितं साहित्य पदान्तरणोद्देशदशायां स्वविधक्षित स्यादिति चेत् । न । कल्पितवाक्ये उद्देश्यसाहित्यवियक्षायामपि याफ्यभेदाभायाद्वैपम्यं तदुक्तं चित्राधिफरणे । धूयमाणस्य वाक्यस्य न्यूनाधिकविफल्पने । लक्षणावाक्यभेदादिदोषो नानुमिते त्यसाविति ॥ न हि विवक्षितसाहित्यदेवताको होमो ऽष्टार्थतया शक्य एकैकेन पर्यणा स्वार्थत्वेन प्रहीतुमिति विधेयसामर्यादुद्देश्यसा- हित्यविवक्षा लभ्यते । “यथाभावप्नी अनुगतापभिनिम्लोचेदभ्यु- दियाद्वा पुनराधेयं तस्य प्रायश्चित्ति"रित्यत्र पठे विधेयसाम- ाशिमित्तविशेषणाग्निसाहित्यविषक्षा लभ्यते इति । तो चेमी पार्वणहोमी विकृती नातिदिश्यते शनि सामान्यतो यद्यप्युक्तं तया- प्ये कस्मिन्द्धयोर्वा नातिदिश्येते घहुपु स्पतिदिश्येते एप वैश्वदेवादिपर्वणि तो हि प्राकृताग्रेयादेस्तरसमप्रधानयागान्तरस (1) स्याने यादियागामा साहित्य प्रतीयतेवन ने संस्कायवेगोश्यविमेवरवाद- विवक्षितम् । पत, प्रमो सम्पानुष्ठाने त्यधिक २३.। । यथा ·पाणयमृधपश्यनिरूपणम् अष्टमाध्यापाथसङ्ग्रहथ । १२३ हितस्य संस्कारकाविति धैश्वदेवाघन्तर्गतकैफयागस्य तत्समन- धानेन तदेकमकृतिकेन तदन्यप्रतिफेन या यागालान्तरेण सहितस्य संस्कारार्थमतिदेएच्यावय । चैतप्रधानयागानां प्राकृतप्रधानयाग- स्थानापन्नत्वात् । यथा अग्नीपोमीयस्य चपया प्रचर्याग्नीपोमीयं पशु- पुरोडाशमनुनिपतीत्यत्राप्यग्नीपोमीयमिति तद्धितो देवताविधिरेय नोद्देश्यपरो धेरूयात् । द्वन्द्वोपात्तं च देवतासाहित्य विधेयविशे- पणत्याद्विवक्षितम । विवक्षितसाहित्यदेवताफथ पुरोडाथयागः सामर्थ्यवाफ्याभ्यां पशुदेवतासंस्फारार्थ.। तदुक्तं कर्मधिकरणं । त. पथाऽऽनीपोमीयस्य वपया प्रचर्या नीपोमीय पशुपुरोडाराम नुनिष- पतीत्यत्र सत्यपि तद्धितेन देवतोपसर्जनत्योपादाने यागस्य प्रयाजना- कालायां सत्यामग्नीमयोरेव सन्निहितयोः सस्फास्वं विधाय- तइति न पशोरारापफारफत्वेन फलप्यते न हि पूर्व गुणत्यमुत्त- रेण प्राधान्येन विराज्यतइति स चायं पुरोडाशयागः परस्परस- हिताग्नीपोमदेवतासंस्कारफः प्रकृती विकृती तु तत्स्थानापन्नाया- मेफस्पा देवतायां द्वयोश्चातिदिश्यते । यया 55ग्नेयेसवनीये पेन्द्राग्ने च निरुढे । पार्वणी त्येफस्मि- कर्मणि योग्य नातिदिश्यते एफस्य पेस्तस्य फर्मणोः द्वयोश्च चकृतयोः फर्मयो. प्राकृतयहुफर्मस्थानापरयभावाविति विशेषः । एवं च सति या पार्यणपशुपुरोडीशन्यायो मा- स्ति तपानेफेपामेकशब्दोपात्तत्वे ऽप्युहिश्यमानसाहित्य स्या- विधक्षितत्यामरुती प्रत्येफमङ्गत्यात्मत्यफविकृतातिदेयो भ- पत्येव । यथा "संस्थाप्य पौर्णमासी घमृधमनुनिर्वपती"ति । मन हि पौर्णमास्यधिकरणे पौर्णमासीथप्दसमुदायवाचित्यनिरासेन समुदा- पिवाचिनोतरहश्यत्वेन च परस्परसाहित्यस्याधिपक्षितत्येन पार्य- पधेपम्यारप्रस्येफमङ्गत्वेन प्ररुती तन्प्रन्यायेन सरुदनुष्ठाने ऽपि उपा- अयाजाग्नीपोमीयप्रत्येकविरती पैमृधातिदियो भयत्यय प्रयाजादि- यदिति । ननु पोर्णमासीमिति नोहेश्यसमर्पफम मत एव तद- धिफरणे यापपीयो पिनियोग इत्युक्त धान तेन पार्यणाथिति पया विधेयत्वेन घियक्षित (साहित्यानामेघ पर्षणां पाधीयमायावदशायामपि विष- क्षितसाहित्यतेप भयति । एवं विधयपाणमास्युचरकालविशेष- पौर्णमासाग्यपागत्रयसादिस्यस्य विधेयविशेषणविषणस्य दि. पक्षितस्ये साइशष यागप्रयस्य पाक्यीयमाव्यस्यायत्येपयिस्ता- पनतिदेशः स्यात् । न । पम्यात् । पार्यजापित्यत दि विक्षि.

·मीमासायालप्रकाशे। तसाहित्यदेवताफस्य होमस्य न प्रसेकं शतयाऽङ्गत्वं भवति इति विधेयसामर्थ्यादुद्देश्यसाहित्यविषक्षा लभ्यतइत्युक्तं न(पास्यीयवि. नियोगमानात १) मृघस्य तु विवक्षितसाहित्यपणिमासात्ययागन. योत्तरानुष्ठितस्यापि प्रत्येकमदृष्टार्थतया नात्वं सम्भवतीति न सा. मनोद्देश्यसाहित्यविवक्षा लभ्यतइति पूर्व फालविशेषणतादशा- यां साहित्यविवक्षायामम्युत्तरफालमविरक्षितसाहित्यतायां न को ऽपि विरोध इति । ननु न त्वदुक्तसामय पार्वणहोमयोद्देश्यवि. वक्षालामहेतुर्येन वैमृधे तदभावाद्वैषम्यं स्यात् फिन्तूदेश्यसमर्पर्फ पद फरप्यते पार्वणहोमयोरिति त्वययोक्तम । तेनैव न्यायेन मृधे. ऽपि तत्कल्प्यते । न च कल्पितवाक्ये साहित्यधिवक्षादावपि पाक्य- भेदो मवति । तदुकं चित्राधिकरणे। भूयमाणस्य याश्यस्य न्यूनाधिकधिकरपने । लक्षणाघाक्यभेदादिदोपे नानुमिते त्यसाविति २)। (स्य सौर्य घर निर्वपेद् "ग्रह्मवर्चसफाम" इति । अत्र हि स्व. गंफामपदाध्याहार विश्वजिन्न्यायेन चतुर्थे शङ्कितं निरसितुमुफ न. हावर्चसाख्यान्वाचयत्वे प्रमाणाभावाद् प्रहावर्चसमानफलत्यन न्यू मस्य स्वर्गफल्पनया ऽधिकार्यस्ये फलद्वयसमावेशाद्वाफ्यभेदापत्ति. रिति । ऊनस्याधिकायिपयत्वकल्पने गौणत्वदोप इत्यत्रोदाहरण• म। "पष्टीरपर्दधाति प्राणभृत उपदधातीति । अन हि एटिश- ब्देन एशिशब्दयन्त एव मन्ता उच्यन्तहति न्युनस्य गोण्या कृत्या मष्टिशब्दवतामपि मन्त्राणां ग्रहणेनाधिकार्थत्ये गौणत्यमेव दोपः। सत्यगल्या प्रीदियवधिकल्पपदगोमियते । एवं प्राणभृदुदाहरणे दएण्यम्। न्यूनस्याधिफार्थविषयत्वे ऽध्याहारदोष इत्यत्रोदाहरणम् । विश्वजिता यजेतेति । अयमप्यगस्याङ्गीबियते । सृतीयम्या. ख्याने न्यूनत्ये लक्षणाचाफ्यभेदी आधिक्ये चानण्यामि- त्यस्वार्थ: । अधिफस्य सतो न्यूनत्ये न्यूनस्य सतयाधिश्य इति । तत्राधिफस्य सतो न्यूनत्वकल्पने लक्षणेत्यत्रोदाहरणम् । " चतु. रवत्तं जुहोती "ति । अन हि जुहोतेयतोद्देश्यत्यागविशिष्टद्रव्यम- क्षेपवचनस्याग्नेयादिचोदनयेवेतरयोरंशयो. प्राप्तत्वात्प्रक्षेपमानपर- स्वेन न्यूनत्ये लक्षणा । अधिकस्य सतो न्यूनत्ये पाश्यभेद इत्यत्रो पाहरणम। "धपदयतुं प्रथमभक्ष" इति । अझ विप्राथम्यमात्रविधी मक्षानुवादात्प्राथम्पस्य च विधानादेफपदे घोमयासम्भपाताश्य- (१) पा.पु.भा.। (य..पु. ना.

·अष्टमाथ्यायार्थसङ्ग्रहः ऊहभेदनिरूपण च । भेद इति । न्यूनस्य सतो ऽधिकरवे आनर्थक्यमित्यत्रोदाहरणम् । आमनामस्यामनस्य देवा इति तिन आहुतीजुहोतीत्येव पूर्वोक्तम् । अत्र हि भाचानुपादान्त्यूनस्य सतः सांग्रहश्या नामकाम यो यजे- तेति प्रधानन्या (१) । उच्यते ततश्च पार्वणहोमयोमृधे चोभयत्र फरिपतवाक्ये वा- फ्यभेदाभायादुद्देश्यसाहित्यविवक्षया विकृतावनविदेश इति । अत्र प्रमः। सूक्तचाफविभागाधिकरणे ( अ०३ पा० २ अ०.६ ) भाग्नेयाधुत्पतिवाक्येयपि फलसामान्ये विधिवलेन फरणत्वावग- मात्फलवाक्यं तद्विशेषमानार्थ ततश्चोत्पत्तिवाक्येषु पण्णां कर्मणां पडाफाशा उत्पधन्तइति पद प्रफरणानीत्युक्तम् । अङ्गविधीनां चोत्पतिविधिभिरेव सह प्रफरणादे कयाफ्यता फलप्यत इत्युक्तं चित्राधिकरणे । उत्पत्तियाक्यविज्ञातं कर्म सवै छ- नूधत इति । व्याख्यातं चेदं सोमेश्वरेण । ततश्च पार्वणयोः सामथ्र्यस्योद्देश्यसाहित्यविवक्षाहेतुत्वामाये प्रत्येकप्रकरणात्मत्येकमेवोद्देश्यताप्रेयादेः स्यादिति प्रत्येकविता- घतिदेशापत्तिः । अन्यथा प्रयाजादेरपि विवक्षितसाहित्येवेव कल्पि तवाक्ये वाफ्यभेदाभावात्प्रकरणेन विनियोगात्मत्येविकृतावनतिदे। शः स्यात् । चैमृधे ऽपि च तद्वदेव प्रत्येकप्रकरणात्प्रत्येकमेव वि. नियोगः । यतः पूर्वोक्तसामर्थ्यादेय पार्वणयोरद्देश्यसाहित्याधिवक्षा- तः प्रत्येफयिकृतावनातेदेशः । मृधे सद्विपर्यय इति सिद्धम् । तस्माद्याशिफवर्याणां पार्वणन्यायतो कृतिः। विकृती वैमृधस्येति न्यायनातं वचः ।। इति श्रीमत्पवाययप्रमाणपारावारपारीणधुरीणमी- मांसाद्वैतसाम्राज्यधुरन्धरश्रीभट्टनारायद्यात्म- जभदृशङ्करकृते मीमांसावालप्रकाशे पार्चणम्यवैपम्यनिरूप भष्टपाध्यायार्थसंग्रहश्च । (१) पा... ना.।

·मीमांसाचालप्रकाशे। अहो द्विविधः घाचनिको न्यायगम्यश्च । आयो यथा- सकृदयहन्तीति । द्वितीयस्यतु लक्षणमाहुर्माधवाचायां अधिकर- णमालायाम्। प्राकृतस्थानपतितपदार्थान्तरकार्यतः। ऊहाप्रयोगो चिरुत ऊबमानतयोदित इति । भत्र कार्यत उपकारात् प्रयोजनत्येन चास्य हेतुत्वं तेनोपका- रार्थमित्यर्थः । मन च प्राकृतस्यानपतितेत्यनुक्की पदार्थान्तरं प्रीहितो यवास्तदुपफारायें विकृते पदार्थान्तरान्वयादेवान्यथाभूते प्रोक्षणा- घघातप्रयोगे प्रतिव्याप्तिः स्यादत उक्तम् । मारतस्थानपतितेति नप मीहिस्थानापना यवाः। प्रत्यक्षविधिमा भावे विधानेन विफारतः। स्वराब्दाध निषेधानुवादात्तत्कायंफारितेति ॥ सोमेश्वरसंगृहीततवमोक्तस्थानापतिप्रमाणपञ्चकाभावात् । अन्यथा धैपरीत्यस्यापि प्रसगाच्च । पदार्थान्तरेत्यनुवादः तत्रैव हि विकृतत्वं सम्भवति नान्यनेति भवस्तत्पद कृत्यं न कार्यमा कार्यतर- त्यनुक्ते इसकृदयहन्तीति याचनिके विकृतावयघातस्य विकृतप्रयोगे. ऽतिव्याप्तिः स्यादत उक्त कार्यत इति । असी व वाचनिको न फा. यंतः आवृत्तस्यैवायघातस्य तुपविमोकलक्षणकार्यतः मारतो न तवातिव्याप्तिरिति । विकृत इत्यनुक्त पदार्थान्तरेत्यस्यापि लक्ष- णा । ननु प्रवेणेकते हे हविपि अपघातप्रयोगे अतिव्याप्तिः स्यादत उक्तं विकृत इति न चासावधघातो विकृतः पदार्यान्तरान्वयादिति नातिव्याप्तिरिति । चतुर्थपादेन तु दश- दस्य यौगिकरवं दर्शितं तेन कार्यकल्प्यत्वं लम्धमः । इतरांशस्तु क- दिलश्य इति योगरूढो ऽयं पजादिशब्दवदूहराब्द इति भावः । सोयम्ही विभक्तविभागेनैकादशविधः । तद्यथा प्रथम तापस्त्रिविधः । मन्त्रोहः सामोहः संस्फा- रोहधेति । अन गोपलीयर्दन्यायेन मन्त्रोहसामोहयोः पृथगुक्तिस्तत्सा. धफनावमिफम्यायभेदात् । नयमद्धितीयपाइपोडशाधिकरणे हि सा- मोइन्यायउक्तः। तदुत्तरपादाये च तदितरमन्घोहन्याय उक्तः इति मन्त्रोहो ऽपि नयधा फ्य चिरप्रकृतिमानमूहते न लिई यचनं वसू. याय जुष्टमिति १ छ चिल्लिगमात्रम्हते न प्रकृतिर्वचनं च यया यस्यसि रुद्रासीत्येकहायन्या मन्त. साण्डे वसुरसि रदोऽसीति २ ·ऊप्रयोजकानरूपणम् । १२७ कचिद्वचनमात्रमूछते न प्रकृतिलिङ्गं च यथा "डागस्य घ. पाया मेदस" इति मन्त्रः प्राजापत्येपु लगानामिति ३ क्यचित्मकृतिलिने एवोहोते न वचनं यथा "ग्नये जुट. मि"स्पतददित्य जुष्टमिति ४ क्व चित्प्रकृतिवचने एवोहोते न लिङ्ग यथाग्नये जुधमित्येत- द्विश्वेश्यो देवेभ्य इति वैश्वदेवे हविपि ५ पय चिल्लिङ्गवचने एवोहतेन प्रकृतिः यथा प्रास्मा अग्नि भरनेत्यनास्मै पद पुल्लिङ्गकवचनं मल्हाआलमैतेत्यादिपु माध्य. स्येवं स्त्रीलिङ्गबहुवचनरूपंग ६ पच चित्रीण्यपि प्रकृतिलिङ्गवचनाम्यूद्यन्ते । यथापादेवी शुखाः स्पति प्रोक्षण्यमिमन्त्रणार्थो मनस्तधाएगब्दः स्त्रीलिङ्गो घहु- घचनान्तो घृप्त प्रोक्षणमिति।चिहिते घृते प्रोक्षणे घृतदेवशुधमसीति नपुंसकलिङ्कवचनान्तधूतपदोहे सर्वमयान्यथा भवति ७ फ्य रितु प्राकृतस्यैव सफलस्य पदस्याभ्यासात्मफे अहः पथा पशुगणे एकधकधेतिर कचित्त्वव्ययसकतचितारतपदस्पाने ऽध्ययसम्मकतखिता- स्तान्तरपदरूपमूखते यथा याजसयिनी फर्फमते "मिशा- थरुणा खोत्तरत" रत्युत्तरपरिधिपरिधानमन्धः । फित्रायां मि. प्रावरुणो स्वा पुरस्तात्परिधत्तामिति यथा चाहवनीयायेक्षणे सूर्यस्त्या पुरस्तात्पाविति मारतो मन्त्रः पिण्यायां सूर्यस्त्या दक्षिणतः पारिव- स्पद्यते । सम्प्रदायमत स्वध मप्रदये ऽप्यूहो नास्तीत्युक्तम् । चित्यतनितान्तस्याप्यव्ययस्य स्थाने ऽतक्षितान्तमप्यन्ययमद्य- ते । यथा" मा गृह्णामि सुरयं यो मयोभूयं उद्यन्तमारोहति सूर्यमढे । आदित्य ज्योतिषां ज्योतिरुत्तमं यो यज्ञाय रमतां देवता- ज्य" इस्पन्याधानमस्त्रे याजमाने सघस्कालप्रकृती मन्त्रलोपे ऽपि सबस्कालघिराती अब यज्ञाय रमतामित्यदः क्रियते । तष य इत्यम्ययस्थाने अधेत्यव्ययमूयते । इत्यूरभेदनिक- पणम् । मधैकादविधम्हप्रयोजक निरूप्यते । तदुक्कम । मुख्यदृष्टाधता स्यार्यसमवेतार्थतादिभिः। मयुक्ताः प्रकृती मन्ना गताः फार्यातिदेशतः॥ विकारयनिपिसोहा कायायनेषु पथधा। मर्यान्तरे यार्थशारणोह मजन्ति नः ॥ इति । तपमेफादश प्रपोजका पत्राकानि । मुण्यार्यरव १ ·मीमांसायालेप्रकाशे। हार्यत्व २ स्वार्थत्वं ३ समवेतार्थत्वं ४ शब्दस्वरूपाविवक्षा आदि शब्दस्यार्थ ५ कार्यमुखोऽतिदेश ६ विकृतिगतत्व ७ अनिषिद्धोद- त्य ८ कार्यापत्ति.९ अर्थान्तरत्वम१०अपूर्वार्थव धर्माणां चेति ११ ॥ तानि चैतान्येकादयापि प्रयोजकानि ऋग्यजुर्मन्त्रोहएचापेक्षितानि न साममन्त्रोहसस्कारोहयो । तत्र त्याचेष प्रयोजकानि हटा- र्धत्व १ शब्दस्वरूपाविवक्षा २ कार्यमुखो ऽतिदेश ३ विकृतिगत स्व ४ कार्यापत्ति. ५ अर्थान्तरत्व ६ अनिपिद्धोहत्य ७ अपूर्वार्थत्वं धर्माणा चति ८ मन्त्रा इत्यनेन सूचितम् । अत्रैकादशानामपि मुर एयार्थवादीनामूहप्रयोजकत्वसिद्धयै एकैफव्यतिरेके ऽप्यूहाभाध न. घमाधिकरणेपूक्त दशमाद्यसिद्ध च कार्यमुखातिदेशस्योहप्रयाजक- स्वमुच्यते । तथा हि इय गौस्तया फ्रीणामि तस्यै श्रुतमित्यादी सोमक- पार्थकहायनीप्रकाशनार्थे मम्ने क्षीरादिवाचिना श्वतादिशब्दाना विक्रेत्रानमनार्थत्वाद् दृष्टार्थत्वे ऽपि यसाधनस्तुत्यर्थत्वाश्च स्वार्थत्धे ऽपि कालान्तरे चैफहायन्यामपि क्षीरादिसम्भवात्समघेतार्थत्वेऽपि एफहायन्ययस्थायामुच्यमानस्य क्षीरादिमत्त्यस्य मुख्यत्वाभाघादी- पचारिफस्य क्षीरादिमयस्य साण्डोत्पादयिष्यमाणधेनुद्वारेण सा- पडे ऽप्युपपत्तेरूहाभाचान्मुख्येत्युक्तम् १ । पत्नीमित्येकवचनस्य विद्यमानार्थत्वेन मुख्यत्व ऽपि सन्नहनीयपत्नीसत्याप्रफायनाच्च स्वार्थत्वे ऽपि एषत्वस्य चानेकपत्नीप्रयोगे ऽपि पत्नीत्वसामान्ये समचायात्समवेतार्थत्वे ऽपि प्रशतावपूर्वसाधीभूतपत्नीव्यक्तिपर स्यात्सामान्यसख्याप्रकाशनस्याष्टार्थत्वेनोहाभावाइष्टाधतेत्युतम् । २ । इडापद्वानमन्त्रे " यज्ञपतिं घर्धानि "ति यज्ञपतियब्दस्य य. नमाने मुख्यत्वे ऽपि तत्प्रोत्साहनार्थत्वेन हयार्थत्यसम्भवे ऽपि य- जमानस्य च कर्मसमचायात्समवेतार्थत्ये ऽपि इडास्तुत्यर्थवृद्धिधि- पणत्वात्स्वार्थवाभावेनोहाभायात्स्वायत्युक्तम् । इन्द्रागच्छ हरिव मागच्छे "ति सुग्रहाण्यामन्त्रे हारयच्छ- प्दस्य हरिवत्तालक्षणे गुणे मुख्यत्वे ऽपि तस्य चन्द्राय दरियते धाना इति सवनीयहविरादिपु देवतात्वान्तर्गतस्तत्मारानावन राधे ऽपि यक्ष्यमाणेन्द्रप्रकाशनाच्च स्वार्थत्ये ऽपि वस्तु स्थन्। हरियत्यासमयायात्समवेतार्यत्याभावेनोहाभायात्समवेतार्थते स्युत्तम ४ । सरस्वपि मुख्यत्वादिषु अर्थप्रकारानयच्छब्दरूपस्याध्याद. र सत्यान्तरयुक्ताया विकृतावेन्द्रीषद् गौणत्योपपोकहासम्भ- पात्माची ययोत्पचिघचनमर्याना तथोत्तरस्या तती तामसतित्वा. . .

·एकादशविधस्योहप्रयोजकस्य निरूपणम् । १२९ चाकार्यत्वादित्यत्तदधिकरणसिद्धशब्दस्वरूपानादरसूचना- यादिशब्दः। ननु प्रकृती मन्त्राणां मुख्यत्वादिरूपेण प्रयोगे ऽपि विकृता. पर्थान्तरयुक्तायामतिदेशेन प्राप्तानां तदीयद्रव्यदेवतादिप्रकाशना- सामर्थन प्राकृतकार्यार्थत्वायोगादतिदेशवलात्कार्यान्तरकल्पनेव स्यानोहेन प्राकृतकार्यसामर्यफल्पनेत्याशय विकारेषु कार्याति- देशतो गता इत्युक्तम् । प्राकृतकार्यनरपेक्ष्येण पदार्थतिदेणे शा- सातिदेशे वा कार्यान्तरकल्पना युज्येत वैकृतभावनाकाहायशानु करणोपकारलक्षणात्कार्यद्वारस्यैवातिदेशस्य दशमाघे पक्ष्यमाण- स्वान कार्यान्तरकल्पनेत्याशयः । यद्यपि प्रकृती व्रीहिमन्ने मुख्यदृष्टार्थतास्वार्थत्यसमपेतार्थ- स्वधीहिवरूपा विवक्षाः सन्ति यवेषु व्रीहिकार्ययागसाधनता स्य- स्ति तथापि नीहियविध्योर्युगपद्यागानुवादेन प्रवृत्तींहिकार्य सघ- धैः साध्यतइति विनिगमनाविरहादनघगतेलैंगिकोपदेयेनेच का- यापत्तिमुख्यातिदेशेनाप्यमान हिमन्त्रानूह इत्यतिदेशविकृतिब्दा- भ्यां सूचितम् ॥ ७॥ मुख्यत्यादिवशप्रयोजकसत्त्वे ऽपि "पूति या पतहचो ऽक्षर यदेनदूहति तस्माहचं नोहेदि "ति निषेधादनूहं प्राकृतयाज्यानुवा- फ्यादा वक्तुम् अनिपिरोहा इत्युक्तम् । फार्यद्वारातिदेशे ऽपि कार्यान्तरार्थे बीहादौ यूपाचटस्तरण- यहिन्योयन मन्त्रमाप्तेरेचामायनोहाभावात्प्रायते कार्यमापनधि- त्युक्तम् ९. भारतकार्यार्थप्यपिचकृतवाहिन्यर्थान्तरत्वाभावेनायिकृतस्यैय प्रीदिमन्त्रस्य प्रयोगोपपत्तेरहाभाषादर्यान्तरेश्वित्युक्तम् १० । ननु कार्यद्वारके ऽप्यतिदेशे ग्रीधादिकार्यापनेम्वपिनी- पारेषु भीडादिमफाश्याभायेत नीहिमन्त्रस्यैवाप्राप्तेनोहः स्यादित्याय- यापूर्वाधद्वारेणेत्युक्तम् । स्वरूपप्रयुक्तन्धनिरासेनापूर्वप्रयुक्तत्यस्य नयमाघे पक्ष्यमाणत्यानीवारादिपु प्रीधादिस्वरूपाभावे ऽपि पीधा- दिलक्षितापूर्वसाधनत्यसद्भायातद्वारेणातिप्राप्तिरित्याशयः ११ । पञ्चधा कार्यापत्तिध विभकविभागात्ममाणपश्चकप्रमेयत्या. । तद्यपापच चिरमत्यक्षानुमानाभ्याम् । शब्दानु त्रेधा । क्य चित्प्रत्यक्षादेय स्वशब्दात पय चित्तु प्रतिषेधेन स्वराब्दानुमानमनु. मिताध स्वराब्दात्कायांपत्तिः । पय चिस्यमावेश प्रतिषेधानुमान प्रतिषेधाच्च स्वशब्दानुमानं तेनानुमितानुमानलम्धास्वशब्दाफायर्या- ·१३० मीमांसाचालनकाशे। पसिः। तत्र नेवारश्चरिति विकारतद्धितेन नीवाराणां चस्पति. स्वोक्तः प्रत्यक्षसहकृतविधिना प्रदेयप्रकृतित्वलक्षणग्रीहिकार्यापत्ति- रयसीयते ।११ नखावपूतानां चरित्यादी न प्रत्यक्षेण कार्यापतिः न हि निलचनायघातयोः प्रत्यक्षेणोक्यङ्गम्यते । येन प्रत्यक्षतो नखानामु. सूखलमुसलकार्यापत्तिः स्यात् । कि त्ववपवनस्य चैतुष्यं फलं प्र. त्यक्षेण दृष्ट्याऽऽनुमानं भवति नूनमुलूखलमुसलकायें नखाधर्तन्तर- ति । अतो तानुमानेन कार्यापत्तिः।। "परिधौ पशुं नियुअती"त्यत्र तु स्वशब्देनैव परिधिः सप्तम्या यूपकार्ये नियोजने प्राकृते धिकरणत्वेन यूपयविधीयते न घयम- प्राकृतनियोजनान्तरविधिौरवात् । ३ । "न गिरागिरेति यादि"ति गिरापदकार्य लक्षयति प्रतिपिद्ध हिगिरापदे तत्कार्य साधनाभिलापि लक्ष्यते । तत्र च लक्षितेरा- 'पदस्य 'साध्यामिलापिणो विधिः। न हीरापदं कार्यप्रतिपादकशब्दा. हते तत्साधनत्वेन शक्यं घिधातुं न हाशाब्देन शाब्दस्यकवाक्यता भयतीति । तस्मादन स्वशब्दानुमानम् । परिधी त्वाम्नातएव स्वशब्द इति विशेषः।४। "जुहूषा एतर्हि वाग्भवति यहि पृछयः पडहासन्तिष्ठत"इस्यत्र संस्थया प्रतिषेधो लक्ष्यते न हि संस्थितः कर्तव्योभवतीति । प्रतिषेधे- न च पूर्ववत्कार्य लक्ष्यते। तस्मिल्लक्षिते मध्यरामघृताशने विधीये- ते । एवमत्र लक्षितलक्षणया खशब्दः । तदिदं मधुघृतावनोदाहरण घातिककृता पितम्। संस्था हि समाप्तिन चाभूतस्य संस्था संस्थित- स्य वा अमानः । तेन लिगवाक्याभ्यां कृतपडहस्य पुंसः संस्कारके ऽवगम्यमाने मधुघृताशने कथं पडइफलार्थे स्यातामिति । तस्मा. दत्रोदाहरणं मृग्यमित्युक्तम् । तत्तु घयं ग्रूमः । पाठे (पा०४ अ० ११) उक्तं " सत्रायार्य विश्वजिता यजेते ” त्यत्रागोरणशब्दोक्त सत्रसङ्कल्पे विहिते विश्वजित्सवमकुर्वतोभवति न कुर्वत इति। तेनेदमभावे विधानस्यो- दाहरणमिति । इत्येफादायिधस्योहप्रयोजकस्य निरूपणम् । इति श्रीमत्पदवाक्यप्रमाणपारापारपारीणंधुरीणमी- मांसाद्वैतसाम्राज्यधुरन्धरश्रीभट्टनारायणात्म- जमशङ्करकृते मीमांसाबालप्रकाशे नवमाध्यायार्पसङ्ग्रहः ।

·प्राप्तबाधभेदनिरूपणम्। १३१ पाधो निवृत्तिरननुष्ठानमिति यावत् । स च द्विविधः । प्राप्त- बाधो ऽमाप्तबाधश्चेति। यतातिदेशसामान्यशास्त्रादिजनितेशाने शे सर्व विषये वा मिथ्येदमिति प्रत्ययान्तरं भवति स प्राप्तधाधः । यत्र तु लिङ्गादौ श्रुतिकल्पनाप्रतियन्धात शानोत्पत्तिरेय - तिबध्यते ऽसावमाप्तबाघ इति। अनयोश्च मध्ये पूर्वो मित्रैः प्रमेयापहारलक्षणो याध इत्यपि व्यवहृतः। उत्तरश्च मूलाच्छंदलक्षण इत्यपि । तत्र प्राप्तबाधो ऽपि द्विविधो नित्यो वैकल्पिकश्च । तत्रनित्यस्ताबदकविंशतिभेदः। तद्यथा । प्रत्यक्षेण तदाभासो बाध्यते १। अनुमानेन तदामा- साशब्देन तदामासः३ । उपमानेन तदाभास ४ । अर्था- पत्त्या तदाभासः ५। अमावेन तदाभासः ६ । एते पटलौकिका याधा. 1 अथ शास्त्रीयाः । नित्यं नैमित्तिकेन यथा “दर्शपूर्णमासयोः पञ्चदश सामिधेनीरनुयादिति नित्य पाञ्चदश्य समदश घेयस्येति वैश्यनिमित्तकेन साप्तदश्येन वैश्यफतफे प्रयोगे . बाध्यता। उभयमपि त्वथै पुरुषार्थेन । यथा । पूर्वोक्तं पाचदा सा- सदश्य च “एकविंशतिमनुगूयात्प्रतिष्ठाकामस्ये "ति काम्येन पक- विशतित्वेन याध्यते । २। पूर्व परण । यथा यदाता पच्छित अद- क्षिणो यक्षः परिसमाप्यते यत्पूर्वस्मिन्दास्यन् स्यातयात् । याद प्रतिहती सर्ववेदसं दद्यादि"ति योनिमित्तयादै नैमित्तिके विहि- ते तत्र निमित्तपोर्चापर्ये परेण नैमित्तिका पूर्वनैमित्तिकं चा- " . ध्यते । प्राकृतमथलोपेन बाध्यते । यया । कृष्णलचरावधघातः प्राधा- तमोदकपातो वैतुप्यरूपार्थलोपाद । यया वा स्वयं दिते वहिप ल- पन प्राप्तिरूपार्थलोपात् ।। मारुतमेव पर्युदासेन पाध्यते । यथा।"न होतारं वृणीते" इति पित्र्यायां श्रुतं तत्र वैधनिषेधे विकल्पप्रसक्तः पर्युदासत्वं नित्यबाधा- माक्तमेव प्रत्याम्नानेन बाध्यते । तदप्यारश्याधीतेनानार- भ्याधीतेन पति द्विधा । आद्योदाहरणं यथा "कुशमय घभिंयती"ति "शरमय घर्हि भवतीति विकृती विहितः शरै- य दशमे उकं ५। प्रकृतितःप्राप्ताः फुशा ·'मीमासायालप्रफाशे। २३२ पाध्यन्ते ।। हितीयोदाहरणम् । यथा य इष्टयत्यनारभ्य यिहितेन सघ. स्फालत्वेन विकृतिप्यतिदिष्टद्वैयहफाल्ययाधः ७ सामान्यविहितं विशेषविहितेन याध्यते । तदपि विधेयभेदे विधेयैक्ये घेति द्विधा । तपाद्योदाहरणं यथा । पदेनाहवनीययाधः। द्वितीयोदाहरणमुपसंहार.1९। सामान्यविशेषवाधो न वाक्यानेफत्वएव किं तु वाक्येक्ये ऽपि यथा सप्तमे (पा०३१ अ०४।) उक्तं "धारुपया निष्कासेने "ति द्रव्याविशेपेणावभृयनाम्ना सामान्यतो ऽतिदिष्टः पुरोडाशी याध्यते । १०१ निष्प्रयोजनं सप्रयोजनेन बाध्यते । यथा निगदेपु परसम्गे- धनार्थेषु तदर्थ कल्पितविधिनापि प्राप्तेनोच्चस्त्वनोपांशुत्वमुपांशुय- जुपेत्यनेन प्राप्त याध्यते । ११ । अल्पं भूयसा याध्यते यथा । पञ्चदशरा नाम्नां मिथश्चि- न्तायामेकममिष्टुनामाग्नेयी सुग्राण्याप्रवर्तफमनेकनन्द्रीसुब्रह्मण्याप्र- यतफेन ज्योतिरादिनाम्ना वाध्यते । १२ । मावफाश निरवकाशेन । यथा । यत्कि चित्प्राचीनमिति वी- प्सार्थयत्किचिच्छब्दवशेनाग्नीपोमीयमाग्भाविपदार्थविशेषोद्देशेन धि- हितं दीक्षणीयातो अन्यत्रापि सावकाशमुपांगुत्वं दीक्षणीयादिमा- प्रार्थेन यावत्येति स्वरेणान्यत्र निरवफाशेन वाध्यते । तथा विशेपसमाख्यया सामान्यसमाख्यायाधी पिताीयो ऽनोदाहरणम् । १३ । अङ्ग प्रधानेन वाध्यते यथा । पथमानेष्टिपग्निहोत्रहवणी नि. घोपेण याध्यते । १३ । अगधर्मः प्रधानधर्मेण याध्यते । यथा । दीक्षणीयायाः पर्व- कालत्वं सुत्यापर्वकालत्वेन । १४ । उपादेयमनुपादेयेन । यथा । सान्तपनीयोत्कर्षे ऽभिप्रणयनं कालेन याध्यते ।१९। त मे पश्चदश शास्त्रीययाधभेदा. पूर्वे च लौकिकाः पडिति एकविरातिर्वाधभेदाः । प्रसङ्गलक्षणो ऽपि याधः प्राप्तयाध पच । स तु सप्तविधः । प्रधानप्रसङ्ग पफनफारः यथा काम्यार्थेनाग्निहोत्रादिप्रयोगेण नित्यतत्प्रयोगस्य प्रसङ्गसिद्धिः। १ । अङ्गप्रसङ्गस्तु पोढा । तद्यथा । औपदेशिकेनाङ्गेनोपदेशिफस्य प्रसङ्गः। तत्रापि नैमित्तिकेन नित्यस्य यथा । घेदयनिमित्तफसातद. इयेन निस्पस्य पाशदश्यस्य ।२।

·प्राप्तयाधमेदनिरूपणम्। १३३ तथा काम्येन नित्यस्य नैमित्तिकस्य च । यथा प्रति- साथै कविंशतित्वेन पाशदश्यस्य नित्यस्य वैश्यनिमित्तफस्य च साप्तदश्यस्य।३।४। औपदेशिफना ऽतिदेशिकस्य । यथा। दीर्थन प्रयाजादिना निशीटपर्थस्य प्रयाजादेः 1५। भातिदेशिफेनातिदशिकस्य । यया । पश्यर्थेन प्रयाजादिना प- शुपुरोडाशार्थस्य प्रयाजादेः । ६। पातिदेशिफेनोपदेशिफस्य यथा। "एकशितिमनुस्यात्प्रति- साफाम्यस्ये"ति फाम्ये नुवचनान्तरे नित्यानुवचनप्रतिफे प्रति- दिशाभिः सामिधनीभिः प्राकृतसामिधेनीकार्यस्याग्निसामिन्धनस्य प्रसङ्गतः सिद्धेस्तासां घाघः।७। तइम सप्तम सङ्गलक्षणा बाधाः पूर्वरेफविंशतिसण्यधिः स. हाटाविंशतियांधभेदाः सिद्धाः। फरिपफस्तु प्राप्तयाधः पूर्वमुहिष्ट सो ऽपि विभक विभागेन चतुर्षियः । तथा हि । औपदेशिकनोपदेशिफस्य कश्चि- तु। सो ऽपि चतुश्री भावयो याभावयोश्च । द्वियिधो ऽपि चायं प्रकृती विपती चेति तन प्रकृती उपदियो धयोर्यथा ब्रीहियययोः । विकृती उप- दिश्योर्भाचयोर्यथा "नादिरो यूपो भवति चेल्वो यूपो भवनी"ति । प्रकृतायुपदिष्पयोर्भावाभावयोर्यथा ऽग्निहोत्रे न दयधिश्रयेदधिधय- दित्येक इति। विकृतावुपदिएयोमावाभाषयोर्यथा "तिराने पोडशिन गृह्णाति नातिराने पोडशिनं गृहाती"ति । फश्चित्तु उपदिऐनाति- दिएस्य धैकल्पिको याधः । स तु विविधः । उपदिष्टेन भावनाति- दिरस्य मावस्य वैकल्पिको याधः । यथा पित्र्यायां हो त्रीन्या प. रिधीन्परिध्यादित्यापस्तम्यसूत्रम् । अत्र हि प्राकृतपरिधानानुवादेन नित्यस्यापि विधी वाक्यभेदापत्ते । परिधिद्वयमेध घेकरिपकतया विधीयते तदभावपक्षे ऽतिदेशप्राप्तमेव परिधिनित्वमन्यते ।। उपदिन भावेनातिदिएस्थामावस्य वैकल्पिको याधः । - सघ तत्र यत्मकृती किं चिनियमेन निपिखं विकृती तदेव चैफ- ल्पिफतया विधीयते । तादृशमुदाहरणं मृग्यम् । २। उपविऐनामाचेनानिदिष्टस्य भावस्य चैकल्पिको बाधः । यथा । पापाज्यभागाचतिदेशतः प्राप्ती "न ती पौ करोती"ति निपे- धाद याध्येते । उपदिष्टेनाभायनातिदिएस्याभावस्य वैफरिपफो धाध .

·१३४ मीमांसायालप्रकाशे। इति नैव सम्भवतीति ते एते चैकल्पिफाः सप्त थाधभेदाः । एकच. त्वारिंशसु वैकल्पिफयाधभेदाः । द्वादशाध्यायायनिरूपणे एफच- त्वारिंशद्विधविकल्पोक्त्या धावक्ष्यन्ते । तेनेमे सप्त धैकल्पियाध- भेदास्तैरेफचत्वारिंशसंश्यैकल्पिकयाधमेदैः सहाप्टाचत्वारिंशद- फल्पियाधभेदाः पूर्वोकाश्चाधाविंशतिनित्यपाधभेदा मिलित्या पट- सप्ततिःमाप्तयाधभेदाः सिद्धाः। यदा तु यक्ष्यमाणेफचत्वारिंगवैक- ल्पिकयाधभेदयत्पूर्वोक्ता अष्टाविंशतिसंख्या अपि नित्ययाधभेदा जा. तिद्रव्यगुणक्रियादिविषयत्वेन भिन्ना निरुप्यन्ते तदा ते द्वादशोसरं शतं भवन्ति । तेनैते नित्यैरवाचत्वारिंशत्सल्यैः प्राप्तयाधभेदैः सह पष्टयधिकं शतं प्राप्तयाधभेदाः सिद्धाः॥ १६०॥ इति प्राप्तयाधभेदनिरूपणम् । अथा प्राप्तयाधभेदा उच्यन्ते । तेच विभक्तधिमागेन पश्च- विंशत्यधिकंशतचतुष्टयं भवन्ति । तथा हि । प्रत्यक्षेणानुमानादीनि पञ्च पाध्यन्त इति ते पश्चयाधभेदाः।५। प्रत्यक्षव्यतिरिक्तानां तु मध्ये यदेय प्रथमं प्रवृत्तं तेनोत्तरस्यो- त्पत्तिप्रतिवन्ध भवति । तेनानुमानकृताधरयारो पा. धभेदाः।४। उपमानरुताधत्वारः।४। शब्दकृताश्चत्वारः ।। अर्धापत्तिकृताश्चत्वारः । ४ । अभायकृताश्चत्यार.४ा योगपधे तु योईयोःप्रमाणयोः सामग्योरेकविषयत्वेन घिरोधे ऽन्योन्यम- तिबन्धात्प्रमाणसंप्लय एव शानानुत्पत्तिलक्षण इति नेयायिकाः । त इमे लौफिका पधिरातिधभेदाः॥२॥ अथ शास्त्रीया भप्राप्त पाधभेदा उच्यन्ते । शुरया लिङ्गादीनि पथ घायन्ते । लिन वाफ्यादीनि चत्वारि । पाक्येन प्रकारणावी. नि त्रीणि । प्रकरणेन ममादिमयम् । प्रमेण समाययेति । तपते. पञ्चदययाधर्मदा यत्रैफः शेषो द्वयोः शोषिणोध्या प्रमाणाभ्यां विनियुज्यते तनापि सम्भवति (पथा। एकेन्द्रीयत्या गाई पत्ये लिने- नेन्द्र तथा यौकस्मिन् शेपिणि दो शेपो माया प्रमाणायां यिनि- युज्यते तत्रापि सम्भन्ति । यथा एफस्मिन् गाईपत्ये शेपिणि श्रुत्ये- न्द्रीलिङ्गेन यो फां चित्परतापीसामान्यसम्बन्धपक्ष यादिति १) त्रिंशत् ।ते व पूर्वोतो. पञ्चविंशतिसंश्यैलाफियोः प्रत्यक्षादियाधभेदः सह पचपचारायाधभेदाः सपना: ५५ ॥ श्रुत्यादिषु च यथा पि. जातीयर्षिजातीयानां पाध एवं सजातीयः सजातीयानामपि पाधः । तघया धुत्या तायड्रतियांध्यते । तदुक्तम् । (OM ...मा.

·अप्राप्तयाधनिरूपणम्। १३५ तथा पश्यङ्गमेकात्वं पदभुत्या प्रतीयते । समानप्रत्ययथुत्या पलीयस्याक्रियाइतेति ।१। तथा इसन्दिग्धश्रुत्या सन्दिग्धध्रुतिघाधो यथा । आमिक्षा- यागे वैश्वदेवीत्यसन्दिग्धतद्धितश्रुत्या वाजिभ्य इति चतुर्थी पञ्च- भीत्वेन सन्दिग्धाया श्रुतेर्वाधो गुणाधिकरणे उत्तः ।२। लिनेनापि लिङ्गंयाध्यते । यथा “स्योन ते सदनं कृणोमी" त्यन्न मन्ने उभयोरर्धयोः कर्मसमवेतस्वस्वार्थप्रकाशनसामर्थेन त-. स्मिन्नित्येकवाक्यतोपगमनसामरिमर्क लिई बाध्यते ।३। वाक्येनापि याश्य बाध्यते । यधा। प्रोक्षिताभ्यामुलूख- लमुमलाभ्यामवहन्ती"त्यत्र प्रोक्षिताध्यामिति तृतीयायाः क्तमत्य- योकोलूखलमुसलगतकरणकारकानुवादित्वाच्छीतविनियोगाभावेन चाफ्यीयविनियोगे सत्यसौ धैयधिकरण्यासायघाते किंतूलूखलमुस. लयोरेवेति नव उत्पत्तिसयोगादित्यधिकरणे वक्ष्यते । यत्त्वत्र वार्तिफमुदाहरणमुक्तम् “पश्चदश सामिनीरतु यात्सप्तदश सामिधेनीरनुयाद्वेश्यस्यति । उभयत्रापि हि सामाना- धिफरणयादेफयाक्यत्यकृते विनियोगे सति निमित्तपिपसंयोगा- साप्तदश्यं बलीयो भवतीति । तदयुक्तम् । निमित्तनैमित्तिकन्यायेनैव तत्र यासिः । किं च नैमित्ति- फत्वेन पाधः प्राप्तवाधः तेन वाक्यान्तरत्वे पूर्व नित्यपाश्चदश्यशा- नोत्पत्तेः स एव युक्तः । वाक्ययोस्त्यन्योन्यं धाधी प्राप्तबाधः स घाक्यकत्यपव युक्तः अवघातसमभिव्याहारनिमित्तबोधानुत्पत्ते- रिति । ४॥ मकरणेनापि फरणं याध्यते । यथा " ऽभिप्रार्म जुद्दोतीत्य- घान्तरप्रकरणन महाप्रफरणम् । महाप्रफरणमपि महाप्रकरणेन पाध्यते । यथा ज्योतिष्टोमप्रफरणेन नित्यानिस्यसंयोगविरोधसह- कृतेन संस्थाप्रफरणम् ।। क्रमेणापि कमो बाध्यते । ऐन्द्रामयोः कर्मणोरेन्द्राप्रयोश्च याज्यानुवाक्यायुगलयोर्यथासंख्यक्रमेणास्यन्त- देशसामान्यलक्षणेन पौर्यापर्यप्रत्यासत्तिकमो युगलयोनियमेन फर्म- व्ये प्रापको बाध्यते।६। समाख्यथापि समाख्या याध्यते। यथा विशेषसमास्यया सा- मान्यसमाख्याः । यथोक्तं तृतीये (पा० ७ ! अ० २१) तस्योपदे पसमाख्यानेग निर्देश इत्यधिकरणे।७। त पते सप्त बाधमेवाः शेषशेपिभेदेन विगुणा द्वादय पूर्वोक्तः पक्षपञ्चाशत्संख्यरप्राप्तयाधः सद द्विपष्ठिरमाप्तयाधगंवा ·। तत्र भीमासायालप्रकाशे। सिद्धा । ६२॥ शब्दान्तरादीनां तु मिथ समयायामापान बाध. भेदा सम्मपन्ति फमप्रमाणानामपि श्रुतिलिङ्गादिय पपणा पश्चदशयाधभेदा तु ताीययन सूत्र- क्रमेण पलायल किं त्वन्यथा । तथा च निरालम्बनवादे श्रुत्य- र्थपठनस्थानमुख्यासत्तिप्रवृत्तिभिरित्यययासूत्रमनुक्रम्य विरोधे सति दौर्वत्यमतेषामपि पूर्ववदित्युक्त पूर्ववच्छतिलिङ्गादियादित्यर्थ ।सू प्रक्रमण यलायले सति अवदानाभिधारणासादनेषु प्रवृत्तिकमान्मु. ख्यकमस्य बलीयस्त्व पञ्चमोक्त विरध्यतेति । त च श्रुत्यर्थादीना पण्णा पञ्चदशवाधभेदा एपम् । श्रुति पञ्चभ्या ऽपि बलीयसीति स्पष्टमव । तेन श्रुत्यार्थादीना पञ्चाना पञ्चबाधा ।। भारयप्रयोजनविरोध हि यागादीनामप्रसरात्तै कमफ- ल्पनासम्भवादयेन पाटादीना चतुर्णी चत्वारो धाधा । पाठ स्थानादिनि यो घलवानित्यपि स्फुटमेव । स हि श्रुति- चदाम्नातन प्रत्यक्षएव स्थानादिषु तु न तदस्ति । श्रुतिस्तु साक्षाक मविपयेव न पाठ इति श्रुतितो भेद । तेन ते प्रयो याधा स्थानमपि मुख्यप्रवृत्तिभ्या प्रपल मित्यसन्दिग्धम् । पाठे हि क्रमचतोऱ्याने प्रत्यक्षत्रमण जाते ऽनुभवक्रमेण स्मृति- स्तत्त्रमेण चानुष्ठानक्रम स्थान तु आश्विनग्रहणेन सवनीयमात्रज्ञान पश्च-तरस्य तु चोदकावश्यकर्तव्यत्वात् सह परनिति साहित्यस म्पत्यै सवनियाऽऽनन्तर्याक्षपमात्र परिशेषात्मयोगविधिना न तु प- श्वन्तरस्य सवनीयानन्तर ज्ञान पाठेनेवास्ति । मुख्यक्रमे तु मुख्य- स्वच ज्ञानमस्ति न तु कमवतोरन्यतरस्यापि पाठेनघ शाने स्त एव प्रवृत्तावपि क्रमवश्या पूर्वयोरेव झाने सिद्ध न तु क्रमवतोरल्य तरस्यापि पाठनेर तन तो द्वौ बाधौ २। मुख्यममा ऽपि प्रवृत्ते सपल । पूर्वो दि प्रधानानामझासत्यर्थ उत्तरस्त्वगानामेव परस्प- रप्रत्यासत्यर्थ इत्यङ्गगुणविराधन्यायादवाय धाध सिद्ध इति प. उचदशैत बाधा । तदेते पन्चदपि वाधा विप्रतिपत्ती घाम- कृत्यन्वयाद्यथा प्रकृतीति सूत्र तन्त्ररत्न उत्ता । श्रुत्यादिचतुएय मुख्यप्रवृत्तिभ्या सर्वत्र चलीय पणामपि हि श्रुत्यादीना पूर्वपूर्वध- लीयस्त्व तत्र तत्र साधयिष्यतइति । अनोदाहरणानि । तत्र श्रुत्यार्थयाधे स्थितोदाहरणाभावात्र- त्याचिन्तान्यायनोदाहरणमुक्त तन्त्ररलकमको यो ऽर्थशब्दास्यामि- त्यधिकरणे (अ०५पा० ४ ०१)। + ·अप्राप्तवाधमे निरूपणम् । अस्यधयोर्विरोधस्तु नेव क चन सम्भवी । पथाश्रत्येच हि न्याय्यमर्थस्य परिकल्पनम् ॥ रिवाग्निहोत्रं पक्तव्या ययागूरिति हि भुते । पाफो इष्टार्थ एव स्यादनुष्ठान च पश्चिमम् ।। इति । अनुष्ठानं च पश्चिम होमोत्तरं स्यादिस्यनुपङ्गः । अथैन तु पाठवाय. क्रमकोपाधिकरणे (०५पा०४ अ०१) एवामिहोत्र जुहोति यघागं पचतीत्युदाष्टत्य सिदान्तित इत्यर्थतो दुधलस्य पा- ठस्य तितो दोर्षल्यं फैमुतिकन्यायेनार्थादेय सिद्धामिति तद्दा- हरणानुक्ति । पवमस्मदुक्तयलायलरीत्या पाठाद् दुर्यलस्य सानस्थ सुत्यर्याभ्यां सुतरां दीर्घल्य फैमुतिफन्यायसिद्धम् । तत्र तु श्रुति- स्थान योरस्थानयोध याधोदाहरणे पञ्चमे ऽनुक्तत्वान्न त इति ग- म्यते । पाठेन स्थानबाधे तूदाहरण प्रारुताञ्च पुरस्तावदित्यधिका- रणे ( अ० ५।पा० २ अ०१९)उक्तम् । सावित्रहोमोमासम्भरणाय- पूर्वपदार्थायिधाय दीक्षणीयादय प्राकृता. सगुणा. भूताः । तत्र प्राकृतेन दीक्षणीयाप्राचीनेन पदार्थेनोपस्थितानां दीक्षणीयादीनां स्थानेन प्रागनुष्ठाने तत. प्रान पाठ सावित्रहोमादेने स्यादिति पाठ- झमेण स्थानात्मामो पाध्यतइति । पाठेन गुख्यकमयाधे तूदाहरण प्रकृती तु स्वशब्दत्वादित्यधिकरणउक्तम् । (१०५ पा०१ भ०८) अग्नीपोमीयनिर्धाप आज्यनिर्यापोत्तर मुख्यकमात्प्राप्त भोपनियों पत्वेनाज्यनिर्वापामाय । पाठासधैय कार्य इति । मुख्यक्रमेण प्रव- तिक्रमवाधे तूदाहरणमवदानाभिधारणासादनप्वानुय प्रवृत्या स्थादित्यधिकरणउत्तम् । ( अ० ५ पा० ४ ० २ ) साना. ग्यधर्मा हि पूर्व प्रवृत्ता पश्चादाग्नेयधर्मा. प्रधान त्याग्नेयस्य प्रथम पश्चात्सानाय्यस्य । तत विरुदयदान प्रयाजशेषाभिधारण पंद्यामासादन तरसानाय्यस्य पूर्व भत्तिकमात्याप्त मुख्यकमात्या- प्रेयस्य पूर्घ फायमिति । एवं पञ्चदशाना याधाना मध्ये ऽर्धन पाठया- ध पाठेन थानवाट पाठेन मुख्ययाधी मुख्य प्रवृत्तिवाध इत्येते- पा चतुर्णी याधभेदानामुदाहरणानि चत्वारि चतुर्वधिफरणेषु वि- ऐपत उदाहतान्युक्तानि । माघयाधभेदोदाहरण च फगको यो अर्धशब्दास्यामिति जैमिनिनय पत्याचिन्तयोपनियनमुक्तम् । इत- रेपो तु दशानां वाधभेदानामुदाहरणान्यनुपलम्भारपञ्चमे नोक्तान्य. स्माभिश्चेति । श्रुत्यर्थादिषु च ध्रुतिलिङ्गादिषसजातीयानामप्य- न्योन्ययाधा, श्रुत्योरथयो स्थानयोमुस्ययो. प्रत्याश्चेत्येवं विधा उदाहरणासम्भवारपश्चमे न चिन्तिता. । पाठयोस्तु विधिमन्नग ।

·। भीमांसायालप्रकाशे। तयोमन्त्रगतोयलयानित्युक्तं मन्नतस्तु विगंधे स्पादित्यधिकरणे (म० ५पा०१ अ०९) अग्नीपोमीयम्राह्मणं प्राक्पठितं पश्चात्यानेयमाझणं मन्त्रकाण्डे तु प्रागाग्रेयस्य याज्यानुवाफ्यायुगलं ततोऽनीपोमीयस्य तत्र मन्त्रपाठक्रमेण विधिपाठकमयाधादानेयः पूर्वमनुष्ठेयः पश्चा- दीषोमीय इति । तपने पोडशयाधभेदाः पूर्वोक्तपिटिसंख्याध. मेदैः सहाटसप्ततिरप्राप्तयाधभेदा: मिद्धाः ॥ ७८ ॥ तथा ध्रुत्या स्मृतिर्वाध्यते यथा "औदुम्बरी स्पृष्टोद्रायदि"ति श्रुत्या “भोदुम्बरी सर्वा वेष्टयितव्ये"ति स्मृतिः।१। तथा श्रुत्या चारो बाध्यते । यथा ऽपपदप्रयो गरूप आचारस्तस्माद् ब्राह्मणेन न ग्लेच्छित इति निषेधरूपया थुत्या। ३. तथा स्मृत्याप्याचारो बाध्यते । यथा । मातुलस्य सुनामूवा मातृगोयां तथैवच । समानप्रवरा चैय त्यक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥ इति स्मृत्या मातुलफन्यापरिणयनाचारो दाक्षिणा- त्यानां। ३ । तथा प्रत्यक्षवैदिकालनेन स्मृतिर्याध्यते । असोदाहरणं सोमे- श्वरेणोक्तम् । मातुलकन्योद्वाहनिषेधस्मृतिः पूर्वोक्ता श्रीतलिङ्गन बाध्यते । श्रीतलिङ्गप्रयं च तत्रोक्तम । “गर्भे नु तो जनिता दम्पती फवस्त्वष्टा सविता विश्वरूप" इत्येकम् । " आयाहीन्द्रपथिमिलितमिरित्यपरं" मन्त्ररूपम् । पा. जसनेयके " रुची व्यूहति प्राची जुहं प्रतीचीमुपभू- तमि"ति रुग्व्यूहनविधिवाक्यशेषरूपं तस्मात् समाना देघ- पुरुषा दत्ताचायश्च जायते उततृतीये सङ्गच्छामहै चतुथै सङ्गच्छा- मह इति तृतीयम् । तदर्यस्तनिरासश्च शाखदीपिकाप्रकारो ऽस्म. स्कृतो विस्तरभयान्नेहोक्तः। इदं तु तत्रोदाहरणम् । आरासनं विशसनमयो अधियिकर्तनम् । सूर्यायाः पश्य रूपाणि तानि ब्रह्मानुशुन्धतीति ॥ सूर्याख्याया नववध्या आशसनविशसनविर्तनाख्यधस्त्रत्र- यधारणविषयश्रीतमन्नलिनेन सूर्याधिदे यधूपलं दद्यादिति स्मृतेरे. फवस्त्रधारणार्थीया याधः ।।। तथा प्रत्यक्षयेदिकलिनेनाचारोबाध्यते । यया यघषराहाधि- फरणे (०१पा० ३०५) “यदा वा अन्या भोषधयो म्लायन्ते ·भप्राप्तपाधभेदनिरूपणम् । भयते मोदमाना इचोत्तिष्ठन्ती" त्यपालिङ्गत प्रियगुपु यपशष्द. मयोगरूपाचारो बाध्यते । एव सुतिस्मृत्याचारसम्बसा. पञ्चधाधभेदा. पूर्वोत्तरष्टस. सतिसष्यधिभदैः सह ज्यशीतिरप्राप्तयाधमेदाः सिद्धा' ॥८३ ॥ तथा आप्तस्मृत्या अनाप्तस्मृतिबाध्यत । यथा । नात्मान घातये. दिति मन्वादिस्मृत्या केदार पातयेदेहमिति पानण्ड्यादिम्मृतिः । तथा अविगीतस्मृत्या विगीतस्मृतियांध्यते यथा न स्तनः स्यादि- तथैव सप्तमे भक्त भक्कानि पहनदनना । अश्वस्तनविधानेन हर्तध्य छीनकर्मण ॥ इत्याप्तस्मृतिरपि दण्डाभायमानपरा अल्पदोषपराव। अहएार्थस्मृत्या इटार्या स्मृतियोध्यते । यथा । न जातु पाहाणं हन्यादित्यनया जिघांसन्त जिघांसीयादित्यात्मरक्षणादि त्यनया। रार्थी ।३. एवं आताचारणानाताचारोपाध्यते।यथा पिल्वधिकरणउक्त (म०१ पा० ३ ० ५) वृथिविषयपीलशब्दप्रयोगरूपाचारण हस्तिथिषयम्लेच्छरूपानाशप्रयागरूपा चारयाध इति । ४। तथा । अविगीताचारेण विगीताचारो याध्यते । यथा दाक्षि- रणात्यानां मांसभक्षणवर्जनाचार प्राच्यादीनां च मांसभक्षणाचार सनीमायामाचाराश्यां श्रुत्यनुमान सामान्यत पय स्यातदा- क्षिणात्यप्राच्याद्युपपदकल्पनाया होलाकाधिकरणन्यायेन (अ० १ पा० ३ अ० ८) निरस्तत्वात् । नतच किं वि- फल्प उनान्यतरेणान्यतरवान. । बाधे ऽपि केन कस्यति वीक्षायां लोभादिमूलकत्वेन भक्षणाचारस्य विगीतस्थासम्भवलोभादिमूल- केनाविगीलेन पर्जनाचारेण याध, १५॥ तथा यरष्टार्थेनाचारेण हशार्थ आचारो बाध्यत । यथा वसन्तोत्सवाद्याचारेण भारिया फारणाग्रहणे भयुक्तानि प्रती. पेरशिति वर्णके (अ० १ पा०३ भ०४) भूतिफल्पनोत्तर- हटायेंन तासमानकालीनस्य यस्य कस्य चिदृष्टार्थस्पाचारस्प याधः ६॥ तदेते पर स्मृत्याचारसम्बद्धा धाधमदा पूर्वोक्तनशीविसण्य. धधिभेदैः सह पफोननवतिर्वाधभेदा सिद्धा ॥ ९ ॥ तथा ऐन्दति वतृतीयादिश्रुतिप्रभवया स्मृत्वा लिगाविस- माख्यान्तप्रभवा बाध्यते । यथा पुत्र प्रतिमाहीप्यासिवेशनस्य मध्ये यातिमिहत्येत्याधया होमादीतिकर्तव्यतायुकपुत्रमतिमहादिपि.

·१४० मीमासाबालप्रकाशे। पयत्याद्विधिश्रुतितृतीयाश्रुतिप्रभयया स्मृत्या न रोरो अग्ने अन्यजा- तमस्तीत्यादेः शेषोऽपत्यमन्योत्पादितं नास्तीत्यर्थत्वेन दत्तकपुत्रनिपे- धलिङ्गत्यात्तत्प्रभवा यस्य ये चीजिनो जातास्तस्य ते नेतरस्य धि- त्यायेति । तेनैते ऽपि पञ्चदशभेदाः शेषसमवाये, पञ्चदश च शेषिसमवाये इति त्रिंशत् । ततश्चते पूर्वोत्तरेकोननवतियाधभेदैः सह एकोनचिरात्यधिकं शतमप्राप्तयाधभेदाः सिद्धाः॥ ११९ ॥ तथा विधिप्रभवया स्मृत्या अर्थवादप्रभवा सा याध्यते। यथा मागामनागामदितिं वधिटेति विधिप्रभवया गां न हन्यादित्यनया तद्यदेवादो मनुष्यराज आगते अन्यस्मिन्वाईत्युक्षार्ण घा घेहतं घा क्षदन्त इत्यर्थवादप्रभवा महोक्षं चा महाजं वा भोमियायोकल्पपेदि. ति । ११. तथा सन्दिग्धमसन्दिग्धेन । यया शर्फराअनं केनेति स. दिग्धं घृतस्तुत्या । २। तथा दुर्बलाश्रयं बलवदाश्रयेण याध्यते । यथादुर्थ- लक्रमाधयं " वेदं कृत्वा चोदि करोती "ति वेदवाक्यं यलयत्प. दार्थाश्रयेण "क्षुते आचामेदिति स्मृतिवाक्येन ।३। तथा उपसंहारस्थमुपक्रमस्थेन । यथा उचेत्याधुपसंहार- स्थमृगादिपर्द वेदोपक्रमेण । ४। तथा अत्यन्ताहवार्य नियमादृष्टार्थेन यथा स्वधाते भाज्यसा- साय्यार्थत्यमापधार्थत्वेन । ५॥ भारादुपकारित्यं सन्निपातित्वेन यथा पशुपुरोडाशादौ ।। अनेकार्थविधानमल्पार्थविधानेन याध्यते । यथा। दमा हो. तात्यादौ विशिष्टविधिगुणविधिना । ७। तथा अनेफार्थत्वमेकार्थत्वेन बाध्यते । यथा । मातत्याध- करणे ( म०१ पा० ३ ० १० द्वि० वर्णके)।८। तथानेकशब्दत्वमेकशब्दत्वेन वाध्यते । यथा व्याकरणाधि- फरणे (म०१ पा०३०९) यहुबाधो ऽल्पयाधेन याध्यते । यथाश्यप्रतिग्रहेऐः। प्रतिग्रही- तृविषयत्वे घरुणायेति चतुयाः पञ्चम्यर्थत्यमनयदिरयस्य च प्रति- प्रहार्यत्वं स स्वां देवतामिति च तच्छब्दस्यामाधान्यनिर्दिष्टघरुणप- रामर्थित्वं दातृत्त्ये च घरुणस्यादेवतात्याद्देवताशब्दायोग इति यहु- याधः । दातुरिटिपक्षे प्रतिगृह्णातिमात्रस्य स्वार्थस्यागः।१०॥ तया घेदान्तपेत्पन्न येदान्तविहितत्वेन यायते। ययायाने सामवेदोत्पन्न धारवन्तीयादि उच्चस्त्वेन प्राप्तं यजुर्वेदविहितत्पनो- ·अप्राप्तवाधभेदनिरूपणम् । पांशुत्वप्राप्त्या । ११ । तथा परशाखाविहित स्वशाखाचिहितेन वाध्यते । यथोदित- हामायनुदितहामादिना । १२ । अनारण्याधीत प्राकरणिकेन बाध्यते । यथा नारभयाधीत साप्तदश्य पाञ्चदश्येन । १३ । नन्धिह मित्रविन्दादात्रुपसहारणव प्रकृताचनारभ्याधीतमा- सदश्यबाध सिद्ध न प्रकरणाधीतपाश्चदश्येनेत्यसड्डीर्णमुदाहरण पाच्य यत्र प्रकरणाधीतेनवानारन्यवादो बाध्यतइति । तदुच्यत । गनी श्रुत “यदिसमिता मिनुयादिति यूपैकादशिनीमान तत्रामा सत्याधच्छब्दस्यागन विधिरडाकतो वार्तिकमते । तेन ज्योतिप्टोमे ऽप्रिविधिना प्रकरणाधीन बाधितो रयाक्षमात्राणि यूपान्तराला- नि भवन्तीत्यनारन्यवादाविकृतीरग्निहितागच्छतीति । तदिद शा- खान्तराधिकरणे उक्तम् २)। तथा प्रयागरचनाश्रय चादकानयेण वाध्यते । यथा श्येन मातागपूदुगातु कर्तृत्व चादकप्राप्तन नानविकर्तृकत्येन ॥ १४ ॥ तथा देवताश्रय द्रव्याश्रयेण बाध्यते । यथा पेन्द्रपुरोडाशे देवतासामान्यासानाय्यविध्यन्त स्यारस तु द्रव्यसामान्यास तेनामयविध्यन्तेन बाध्यते । १५ । पश्चादाम्नात पूर्वाम्नातन यथाध्वरकल्पायामानावैशाव द्वा- दशकपालस्येन्द्राग्नविकारत्यादामावास्यत-नगा सरस्वत्यामाज्यभा• गाया प्राप्त पौर्णमासतन्दम् । १६ । आत्या लक्षणा याध्यते । यथा उद्भिदादी नामधे श्रुत्या य जिसामानाधिकरण्याद् गुणयिधी प्रसक्ता मत्यर्थलक्षपणा निषादस्य- पत्यादी च ॥१७॥ श्रुत्यैव गोण्यपि बाध्यते । यथा । वहिर्म-अप्रकाश्य गौण कु- शमरयमुलपादिमुष्पकुशलपार्थेन । १८ । लक्षणयापि गौणी बाध्यते । यथोक तद्वयपदेशाधिकरणे (अ० १ पा०४ . ४) पूर्वपक्षे चत्यर्थोपादानेन कर्म णि प्रवृत्तावत्यन्तविप्रकृष्टा गौणता स्यादिति । न चैतत्पूर्वपक्षोक्ति- मान सिद्धान्ते क्लसत्वेन गौण्यगीकरणादरलप्तरचे दीपेल्यस्य स- मतत्वात् । दौर्यक्यबीज तु लक्षणाया शक्यसम्बन्धमात्रापेक्षणात् । गौगया शक्यसम्यन्धिगुणसम्बन्धापेक्षणात् । मन खितोदादरणम् । पृष्ठ- सप्तम । पृष्ठरुपतिष्ठतरस्यत्र चित्राधिकरण यायेन स्तोत्रवधन (1) था-पु.ना.। - ·RBર मीमांसाहालप्रकाशे। शब्द इति निर्विवादम् । समासमग्निहोत्रमितिवद् गीण्या हिड्डारादि- पृष्ठधर्मातिदेशार्थ इत्यायङ्य गोणीतो बलीयस्या लक्षणया मन्त्रा पर करणतया विधीयन्ते इति सिद्धान्तितम् । ननु उपान्मन्त्रकर इति मन्त्रकरणके ऽभिधाने ऽधै प्रयोजने विवक्षिते उपपूर्वात्ति- प्यतेरात्मनेपदस्मरणादभिधानार्थमग्निसमीपे तिष्ठदित्याख्यानपदा- विगमात्समीपस्थितौ च पृष्ठधर्माणां हिङ्कारादीनाममारुतकार्यताप- तेरनतिदेय इति न्यायान्तरेणैव सिद्धान्ते उक्तो न लक्षणा प्रायल्या. दिति चत् । सत्यम् । तथापि न्यायद्वयन सिद्धान्तसाधनं न विरु- ध्यते । यथा नैमित्तिकेन साप्तदश्यादिना नित्यपाञ्चदश्यादिघाधे यथा या काम्येन एकविंशतिमनु यात्प्रतिष्ठाकामस्येत्यादिना नित्य- नैमित्तिफयोर्याध तातीय इति । १९ । तथा लक्षणानामपि मध्ये लक्षणया लक्षितलक्षणा घाध्यते । यथोक्तं नयमे “ यावत्या चाचा कामयीत तावत्या दीक्षणीयायाम- समयादित्यादिः स्वरयोर्नियमो न लक्षितलक्षणया ज्योतिष्टोमापूर्ण- यः किं तु लक्षणया दीक्षाया पूर्वार्थ एवेति । २०॥ तथा लक्षणानां मध्ये अजहत्स्वार्थया जहत्स्वार्थी पाध्यते । पूर्वस्याम्मुख्यार्थस्य वाक्यान्वियात उत्तरम्यां तदभायात् । ए- ताजं गोणीतो मत्वर्थलक्षणाया बलीयस्त्वाय तद्वयपदंशाधिकर- णपूर्वपक्षे चार्तिककृतोक्तम । गुणघिधिपक्षे हि स्वाधापरित्यागेध श्येनपदं तद्वन्तमुत्तरकाले लक्षयति।आत्मोचारणकाले तु स्वार्थमेय विनियुद्ध भवतस्तु श्यनाथांनुपयोगादादित एव सादृश्यविवक्षया पद प्रवृत्तमिन्यभ्युपगमात् श्रुतियाधप्रसंग इति । एतच वीजं जह- स्वार्थाजहत्म्वार्थलक्षणयापि बलापले तुल्यम् । तत्रोदाहरणं सू- क्तवाफेन प्रस्तर प्रहरतीति । अन हि श्रुतितिनियुक्तास्य सूक्तचा. फस्य करणत्वात्तत्प्रकाश्यानां देवतानां सयोगे कल्पिते तदुपपत्य- कल्पितो यागः प्रहरतिना लक्ष्यते तत्र यागमात्र न लक्ष्यते कि तु प्रक्षेपविशेष्यक इति । गौतमीयास्तु यन शक्यलक्ष्ययोरुभयोर- पि प्राधान्यं का यो दधि रक्ष्यताभित्यादौ तत्रैवाजहखालक्षणे- स्याहु तत्परिभाषामात्रम् । २१ । तदिदमुदाहरणं प्रकृतिरूपैकशब्दविषय प्रतिप्रत्ययरूपन्द. भेदविषयं तूदाहरणं यथा । प्रोद्गातृणामित्यत्र उद्गातृप्रातिपदिक उद्गीथाख्याद्वितीयसाममक्तेर्गातुरंफस्यैव मुल्यस्य पुरुषस्थाभिधा- यर्फ तत्रोद्गात्रादिपुरुषत्रयलक्षणा मजहरवायांबहुपचने त्वेक- स्वलक्षणा जहत्स्वार्था सा पूर्वया याध्यतइत्युक्तं तृतीये । २२ ।

·अप्राप्तबाथभेदनिरूपणम् । तथा निरूढलक्षणया अनिरुढलक्षणा याध्यते । उदाहरणं मृग्यम्। २३॥ तयेकलक्षणया नेकलक्षणा याध्यते । यया दशमेर- यघोषणेत्यत्र समादारद्वन्द्व इति पूर्वपक्षे पदद्वयलक्षणा स्यात्तत्पुरुपे तु पूर्वपद एवंति स पथ युक्त इति सिद्धान्तितम् । २४ । तपाल्पलक्षणया यहुलक्षणायाधः वहुबाधो ऽरुपयाधेनेत्यत्रो- दाहतः ।२५। तथा फ्लप्तया लक्षणया अक्लप्ता लक्षणा वाध्यते ।यथा "ऋग्- भिः प्रातदिवि देव ईयते यजुर्वेदे तिष्ठति मध्ये अन्हः । सामवेदे. नास्तमये महीयते वेदरशून्यस्त्रिभिरेति सूर्य" इत्यत्र ऋगादिशब्दानां घेदपरा लक्षणा क्लत्युञ्चनचा क्रियतइत्यत्र ऋगादिशब्दा एच घेदपरा न घेदपदं ऋगादिलक्षक तलक्षणाया अक्लसत्यादिति ।२६। तया लक्षणयोरपि कायंलक्षणया धर्मलक्षणा याध्यते । यथा अंधातव्या दीक्षणीयेति । २७ । तथा गीणीनामपि मध्ये भूमलिगसमवायाभ्यां या गौणी तयेतरा गोणी वाध्यतं । पूर्वस्या मत्वर्थलक्षणायामिय शक्यस्यापि पाक्यार्थान्वयादुतरस्यं तदभावात् । २८! तथा भूमलिङ्गसमयाययोरपि पूर्वयोरा याध्यते । पूर्वस्यां यहां यस्यानां वाक्यार्यान्वयात् उत्तरस्यां तदभावात् । २९ ॥ तथा नियमविधिना अपूर्वविधिर्याध्यते । यथोपांशु यजुषेति निगदेष्यपूर्वविधित्वापत्तेयजुरन्तरेषु नियमविधिरेघाङ्गीकृत । ३० । तथा नियमविधिनैव परिसंख्याविधिर्वाध्यते । यथा ऋती भार्यामुपगच्छेदिति । ३१ । तथा मन्त्र प्रक्रमेण प्राक्षणक्रमो बाध्यते । यथोक्त मन्त्रतस्तु विरोधे स्यादिति । ३२॥ तयोत्पत्तिशिनोत्पन्नशिष्टं वाध्यते । यथाऽमिक्षया वाजि- नम् । ३३1 तया ऽनुवादेनविधित्व विध्यन्तर्गतियथा ऽवभृषेऽनीयरुणी खिटकती राजनीति स्विटकच्छब्दलक्षिते स्विष्टकृत्वविशिष्टानिकार्य ऽग्निवरणयोर्विधीविशिष्टस्थानापतेरस्थिप्टकच्छन्दकं वचन कार्यमिति पूर्वपक्षिते यतिना प्राकृतस्विष्टकृयागमेयोद्दिश्याग्नीवरुणयोर्धिधावे- फविशेष्यस्थानापसिरेव द्वयोरिति विशेषणं प्रासमेवानूचते स्विर- कृतावितीत्युक्तं दशमे । इंगसद्धीगोंदाहरणादेवानेकार्थविधिरण- विधानेनत्यनेनागतार्थता । ३५ ।

·" मीमांसाचालप्रकाशे। सयाधयादत्वेन विधिर याध्यते । अपादायोगाद्धि विधिह- त उपरि हि देवेभ्यो धारयतीति । यथा "विष्णुरुपांशु यष्टम्य इत्पादौ । ३५॥ तथा प्रतिप्रसवविधिना नियमविधिर्याध्यते । यथा घृते थपयतीति थपणप्रतिप्रसवस्य घृतनियमस्य चैकत्र वाक्ये कर्तुम. शक्यत्वात्प्णोत्तरवाधे उत्पतिवाक्यप्राप्तधूतानुवाद इत्युक्तं दश. मद्वितीयपादाचे । ३६ । तथा प्रतिप्रसवविधिना अपूर्वविधिरपि पाध्यते । यथा पूषा प्रपिष्टभाग" इति पेपणस्य चरौ प्रतिप्रसवेन पशौ पुरोडाशे चापूर्वविधिः । ३७॥ तथा चैदिकत्वसामान्योपस्थितेमावैदिकं बाध्यते । यथा 5s- श्यप्रतिग्रहेऐनिमित्तं वैदिकं दानं न लौकिकम् । ३८ ॥ तथा अनपेक्षितविधिरपेक्षितविधिना थाध्यते । थया सोमव- मनेटिदिकसोमस्य म तु लौकिकस्य । ३९ तथा देवताविधौ तद्धितेन चतुर्थी याम्यते । यथा पैश्वदेवी- ति तदितेनामिक्षाया विश्वैर्देवैः सम्बन्ध पोधयता घाजिभ्य इति चतुर्थी वाजिनस्य विश्वैर्देवैः सम्बन्धं बोधयन्ती । ४० । तथा तद्धितेनैव मन्त्रवणों वाध्यते । यथा पानीयतं गृह्णा- तीति तद्धितेन निरपेक्षस्य पत्नीवतो देघतात्वं बोधयता भनाइप लीवन्नित्यायवमन्त्रवर्णस्त्वदेवतात्वप्रापकः।।१। तथा तद्धितेन द्वितीया पाध्यते मृग्यमुदाहरणम् । १२ । तथा चतुध्यां मन्प्रवर्णो बाध्यते । यथा सोमेश्वरमते ऽनि- होने “यदग्नये च प्रजापतयेच सायं जुहोती"ति चतुर्थ्या फेवलस्या- पनेर्देवतात्वप्रापिकया ऽग्निज्योतिरिति मन्त्रयों ज्योतिष्ट्यविशिष्ट- स्थाग्नदेवतात्वमापकः । ४३ । तथा चतुर्येव द्वितीयापि याध्यते । मृग्यमुदाहरणम 1४४। तथा मन्त्रवर्णेन द्वितीया पाध्यते । योपांशुयाजे 5ग्नीपो. मीययाज्यामन्त्रवणेन तावतामाज्यस्यैव नाधिति द्वितीयया । ४५ । तथा प्रतिनिधिनियमेन द्रव्यनियमविधिर्याध्यते । यथा प्रतीकेषु। ४६ । तथा प्रतिनिधिनियमेनेवाभाघे विधिरपि याम्यते । यथा पूतीकेम्वेच । ४७1 तथा ऽनुपणाध्याहारो याध्यते । यथा “याते भाने रजा- ये"त्यादौ । ४८।

·मप्राप्तमाघमेद निरूपणम् । ૨૪, तथा पलतया कल्या योगो याध्यते । यथा रथकार इति५९॥ तथा अन्यन योगेन रदियोध्यते यथा प्रोक्षणीशब्दे । ५०॥ तथा फ्लप्तजातियाचित्वेन संस्कारनिमित्तत्वं बाध्यते । यथा पहिराज्यपुरोडाशादौ । ५१। तथा फ्लप्तयांगेन संस्कारनिमित्तत्वं याध्यते यथा प्रोक्षणी- वादबा ५२॥ तथा यौगिकप्रसजद्वाक्यभेदतत्मण्यतरपदेशेषु नामधेय. स्पेन गुणविधित्यं वाध्यते । निरूढेषु तु गुणविधित्वेनैव नामधेयत्वं साम्यते सोमादिषु । पते पञ्चयाधमेदा द्विपञ्चाशद्भिः सह सप्तप- धारादप्राप्तयाधभेदाः पूर्वोकैरेकोनविंशत्यधिकशतसंख्यरमाप्तबाध- भेदैः सह पदसप्तत्यधिक शतममाप्तयाधभेदाः सिद्धाः ॥ १७६ ।। तया पूर्वोक्ताः षट्पटवधिकं शतं प्राप्तवाधमेदा, पते च षट्- सप्तत्यधिकं शतमप्राप्तयाधभेदा मिलित्वा गतवयं द्विचत्वारिंशच्च बाधभेदा भवन्ति ॥ २४२ ॥ एतेषामपि च सर्वेषां बाधभेदानामानर्थक्यप्रतीपाते विपरी- तो बायो भवति । तेन सर्वे ऽपि बैगुण्यमापन्नाः सन्तश्चत्वारिश- तानि चतुरशीतिश्च सम्भाव्यन्ते । तद्यथा “वीहीनवहन्ती"त्यत्र व्रीहिमात्राषघातमापिका ध्रु- तिः, प्रकरणेन बाध्यते एवं तत्रैव लक्षणया मुख्य- पतिरपि । श्येनादी चौपमानानर्थक्याद् गौपया मत्वर्थलक्षणा याध्यते । न फेवलं तायप्रमाणमेवानर्थक्यप्रतीघातेन याध्यते । किंतु ऐतीयकमपि यथा ज्युदितेष्टी ये पयिष्ठा ये ऽणिष्ठा इत्यन- योर्षाक्यपोरनेफार्थोपादानाशाक्यभेदापतेर्गुणेन कर्मभेदस्य प्रसक्त- स्वसह धयपतीति विध्यानर्थक्यायाधः धुत्यादीनां वानर्थक्यामा- ये ऽयुत्तरोतरेणान्यथानुपपत्यादिसहकतेन पूर्वस्य पूर्वस्य पायो मपति । तत्सोदाहरणं प्रपञ्चयामः। तथा लिङ्गेन थुतियाधे तायत्स्रुवेगावधति स्वधितिना उपचतीति स्यादिरेका रोषः श्रुत्या द्रवायदाने इतरापदाने यानेकन रोपिरिण प्रासो लिन द्रयापदानएव नियमनात शेष्यन्तरे यायत सधैफश्मिशेषिणि वायदानादौ अस्यैप स्वपः करणान्तरं चानेक- पेषः माप्तस्तत्र लिनेन सवमेव नियच्छता करणान्तरं धौतमपि था- पते पाक्येन लिया| "देयस्य त्वे"ति मन्त्रे सवित्रादिदेवतामफा. पानसामध्ये तमशंसपित्रादौ चिनियुझानं वायन प्रकृतानिदेयत्य. निर्धापे विनियुझानेन बाध्यते ।

·मीमासावालप्रकाशे। पौ च "हिरण्यगर्भःसमयतान"इत्याधारमाधारयतीत्याधा- रयतेः पूर्वाधारविषयता हिरण्यगर्भमन्त्रलिङ्गादायट्योचाराधारे इन्द्र ऊधों ध्वर" इति मन्त्रजन्यनियमाहएस्य क्लप्तत्वातद्विपयतानिव- ये तत्समभिव्याहारात्मफादाक्याल्लिङ्ग वाध्यताति दशमे स्थितम् । प्रकरणेन चाक्ययाधे श्यने "निवौता प्रत्विजःप्रचरन्ती"ति विहितं निवीतं तायवेदिवहिस्तमन्यायेन वाक्यादङ्गमधानार्थ प्रसक्तं इयेनप्रकरणात्मवानमात्रार्थ भवति । अत एप दशमे तदने बैटि- केषु चोदकप्राप्तमुपपीतं भिन्नविषयमिति नारिष्टीयहोमवाधसमुध- यचिन्ताविषय इति वक्ष्यने । नन्ध निधीतमझान्तरे ऽपि न स्यात् किं च ताीयर्दिवे- दिन्याययंपन्यम् । उच्यते । सौमिकदीक्षादक्षिणवत्प्रधानार्थमेव सत्कर्टद्वारा प्रयोगाङ्गत्वात्प्रसङ्गादगान्तरेपूपफरिष्यतीति न तद- धमपि वाफ्यमायासनीयम् । प्रधानहविपि तु चेदियदिपोरासादिते- भागहविरासादितं भवतीति तदर्थमपि वाक्यस्य पृथगायासेन भा- ध्यमिति तार्तीयम्यायचैपम्पमिति । फ्रमेण प्रकरणवाधे दविनामासीति मन्त्रमाग्नेयादि- ध्वपि विनियुञानं प्रकरणमुपांशुयाजमात्रे विनियुझाने न यथासंख्याम्नानक्रमेण बाध्यते । न चामियात्मको मन्त्री याभिधानक्रियावशेन प्रा. । अय चास्पष्टलिङ्गो ऽस्यार्यस्याभि- धायक इत्यज्ञानात्कथं प्रकरणविषय इति वाच्यम् । मिश्रमते उ धारणावेशेनेर ग्रहणसम्भवात् । अन्यत्प्रकारो शेयम् । समाप्यया क्रमवाधे ज्योतिष्टोमे वरणोपात्तानामृत्विजा स- निधानात्सर्वत्राव्यवस्थया कर्तृत्वे प्राप्त समाख्यया व्यवस्था । एवमे- कान्तरितादावपीति पञ्चदयते ऽपि बाधा ते ऽपि शेषशेपिमेदादू द्विगुणात्रिंशत्पूर्वश्चतुरशीत्याधिकशतचतुष्टयसंख्ये. सह चतुर्दशा- धिकानि पश्चशतानि याधभेदा भवन्ति ॥ ५१४ ॥ तथा प्रत्यक्ष थुत्यादिभिरानुमानिकानां थुत्यादीनां बाधः । यथा श्येनादौ "शरमयं धहिरिणति प्रत्यक्षथुत्या "यहिपि हवींया- सादयती'त्यानुमानिकश्रुते. । त रमे पञ्चदा बाधाः ।। .तथा ऽऽनुमानि. श्रुत्यादिभिरानुमानिकानां तेषां बाधः । यथा पशायनुमेय प्रयाजादिविनियोजकै. श्रुत्यादिभिः पशुपुरोडाशे तद्विनियोजकानामानुमानिकानां श्रुत्यादीनाम् । ते ऽपि पञ्चदशया- था.। तथा ऽऽनुमानिकानां श्रुत्यादीनां प्रत्यक्षैर्लिङ्गादिभिर्वाधः । यथा कृष्णलेषु सामध्यन मीहीनवहन्तीत्वतिदेशानुमितश्रुतेः । ते ·तन्त्रनिरूपणम्। पि पञ्चदश। एवं पञ्चचत्वारिशयाधभेदाः पूर्वोक्तश्चतुर्दशाधि- कपञ्चरातमितैर्याधभेदैः सह एफोनपटयधिक शतपञ्चकं याधभेदा भवन्ति । ५५९ ये के ऽपि तत्र तन स्युर्याधा न्यायसहस्त्रगाः । तत्रैवान्तर्भवन्तीति न भेदान्तरसम्मवः ॥ प्रमाणानामिव च न्यायानामप्यन्योन्यं तन बाध्ययाधकमा- घो भवति तं वाक्यभेदनिरूपणग्रन्थानन्तरं निरूपयिष्यामः ॥ इति श्रीमत्पदवाक्यप्रमाणपारापारपारीणाधुरीणमी- मांसाद्वैतसाम्राज्यधुरन्धरश्रीमहनारायणास्म- जमशङ्करकृते मीमांसाबालकाशे दशमाध्यायार्घसङ्ग्रहः । अकादशाध्यायार्थः । तत्र तन्त्रलक्षणमुक्तमेय, माधारणं भवेत्तन्त्रमिति । अत्र साधारणशब्दो विशेषाग्रहणमाह ततश्च विशे- पग्रहणे सति प्रसनामयोजफरये भवत । विशेषाग्रहणे तु तम् सकृदनुष्ठानमित्यर्थः । विशेशग्रहणं च सप्तधा। फलकामनातो निमित्ततो रूपतः संख्यातः कालतो मन्त्रतः कर्तृतश्चेति। तन्त्र च प्रधानानामङ्गानां चेति द्विविधम् । यथा सानारय- यागयोः प्रयाजानां च दशंपूर्णमासयोः । तत्र चोगयत्र पूर्वोक्त सात- धा विशेषग्रहणं नास्ति । आधे स्वर्गकामनाया द्वितीये करणांपफा- रकामनाया भविशेषात् न बत्र काम्याग्निहोत्रेण मित्याग्निहोत्ररस- अब फामनातो विशेषग्रहणमस्ति । न चाक्त तन्त्रोदाहरणद्वये निमित्ततो विशेषग्रहणमस्ति यथा वैश्यनिमित्तफसाप्तदश्येन नित्य- पाशदश्यस्य प्रसङ्गसिसौ। न च तन्त्रोदाहरणद्वयं द्रव्यदेवताण्य. रूपतो विशेषग्रहणमस्ति यथा पाशुकैः पृपदाज्येनानुयाजान्यजनीति पृपदाज्यद्रव्यकैरनुयाज. फेवलाज्यद्रव्यकाणामन्याजानां पौरोडा. शिकानां प्रसङ्गसिद्धी । नापि पूर्वोक्ततन्त्रोदाहरणहये संख्यातः फालतो वा विशेषग्रहणमात्तिायया पाशुकैः "प्रयाजेतिष्ठन्तं पशुप्र- यजन्ती"ति तिष्ठतिपशावपकृप्यमाणरेकादश प्रयाजान्यजतीये कादय ·. १४८ मीमासापालनकाशे। संध्याफेच पौरोडाशिकानामासनेषु हविःषुप्रयजन्तीति हविराप्ताद- नोत्तरफालविहितानां पञ्चसंख्यानां चातिदेशिकानां प्रयाजानां प्रस- गसिखौ । न च प्रागुक्ततन्त्रोदाहरणद्वय मन्त्रतः कर्तृतीया विशेष- प्रहणमस्ति यथा सवनीयपशी मैत्रावरुणकर्वकामिमधहोतारमा णीतायं सुतासुती यजमान इत्यग्नीपोमीयादनतिदियारसूक्तचापा- तन्त्रिणि सपनीयहविरङ्गानां मैत्रावरुणरहितानां प्रसझोपकारित्वे । तदुकं द्वादशे । पशुसपनीयेषु विकल्पः स्यादित्यत्र । तस्मात्सप्ता विशेषाग्रहणे तन्त्रम्मवतीति सिसम । सप्तधा च विशेषग्रहणे प्रस- ड्रो भवतीत्यपि सिचम् । तत्र च प्रसङ्गात्सप्तविधान्युदाहरणान्य- प्युक्तानि । सच तम् विविधम्। तत द्विविधमुक्तं प्रधानतन्त्रमगतन्नं च प्रधानाङ्गतन्त्रं च तृतीयम् । प्रधानतन्त्रमपि त्रिविधम् । प्रत्याविरुत्योः प्रकृतिविकृत्यो- श्व । तत्र प्रकृत्योर्यथा सानाय्ययोरित्युक्तम् । द्वितीय यथा । आहि- तानेयुगपदनैकगृहदाहादौ क्षामयत्यादीनाम् । तृतीयभेदे श्रौतमुदा- हरणं मृग्यम् । स्माते तु हेमाद्रिणांक्तम् । अमावास्याध्यतीपातमायादीना- मेदिनकर्तव्यत्वापत्ताविति । भङ्गतन्त्रमपि वेधा । उपदिशनामेयाङ्गानामन्योन्यम् । ययो- दाहतं दर्शाङ्गानां प्रयाजानाम् । उपदिष्टातिदियोरन्योन्यं यया “दीक्षासु यूपं छिनती"त्यप- कृष्यमाणस्थानीयोमीये उपदिष्टस्य सवनीय चातिदिएस्य यूपस्य तरसंस्काराणां चान्योन्यम् । अतिदिष्टानामेवान्योन्यं यया घरुणप्रघासैपु उत्तरे वि- हारे इष्टसु हविःषु अतिदिष्टानां प्रयाजानां तन्त्रम् । प्रधानाइतन्त्रं प्रकृतिप्रधानस्य स्वाङ्गपिछत्या सह तन्त्रं यथा “यस्योभयं ह- विरातिमादैन्द्रं पशशरायमोदनं निर्वपेदिति सामाग्ययागागभूत- या ऽग्नेययागविकृतिभूतयेष्टया सह सानाय्ययागस्य तन्त्रम्। तथा विकृतिप्रधानस्य स्वाभाविकृत्या तन्त्रं यथा ऐन्द्रस्यामिक्षायागस्य प्रधानभूतस्यामिक्षार्तावतिदिष्ठेन तदङ्गभूतेन घितिरूपेण सा- माय्यहविरातिनिमित्तकेन्द्रपञ्चशराधयागेन सह तन्नम । न चो- कोदाहरणद्वये प्रसङ्ग एवेति धाच्यम् । सानाय्यवद् द्रव्यभेदादेव. तक्याच । तदेयमरविधं तन्नं निरूपितम्। तु देधा।

·विकल्पप्रयोजकमसननिरूपणम् । इति श्रीमत्पदवाक्यप्रमाणपारावारपारीणधुरीणमी- मांसाद्वैतसाम्राज्यधुरन्धरश्रीभट्टनारायणात्म- जभट्टशङ्करकृते मीमांसावालप्रकाशे एकादशाध्यायार्थमंग्रहः। अथ द्वादशाध्यायाः। तत्र विशेषग्रहणे सकृदनुष्ठानं प्रस. ग इत्युक्तमेव विरोपग्रहणं च सप्तधा फलतो निमित्तता रूपतः सं- ख्यातः कालतो मन्त्रतः फर्तृतश्चेत्यप्युक्तमेष । तदुदाहरणान्यप्यु- कान्येव एकादशे । इदानी भेदा एव निरूप्यन्ते । प्रसङ्गस्त्रिविधः । प्रधानप्रसङ्गोऽङ्गमसङ्गः प्रधानाङ्गप्रसङ्गश्चेति । तत्र प्रधानप्रसङ्गस्त्रिविधः । प्रकृत्योर्विकन्याः प्रकृतिविकृत्योश्च । तत्र प्रकृत्योः प्रप्सनो यथा । काम्येनाग्निहोत्रादिप्रयोगेण- नित्यतत्प्रयोगस्य प्रसङ्गः । विकृतिप्रधानयोः प्रसङ्गोयथा या विकृतयो निमित्ते पामे च चि- हितास्तत्र युगपग्निमित्तफलकामोत्पत्तौ अग्निहोत्रवदेवकाम्यप्रयागेण नित्यप्रयोगस्य प्रसद्भासद्धिास्मादाहरण तु दर्शश्रादबिशनिभूत- योमहालयापरपशनाद्धनित्यश्राद्धयोर्मध्ये पूर्वेणोत्तरस्य प्रसङ्ग- सिद्धिः। प्रकृतिविकृतिप्रसगस्तु द्विविधः प्रकृत्या विकृतर्विकृत्या वा प्रकृतेः। ततोभयन श्रौतमुदाहरण मृग्यम् । स्मात तु आधोदाहरणं यया दर्शनादन नित्यथाद्धस्य प्रसङ्गसिद्धिरिति । द्वि- तीयोदाहरणं तु यथा । तीर्थश्राद्धेन दर्शश्राद्धस्य प्रसङ्गास- दिरिति। भगमसङ्गस्तु पोदा । तद्यथा । औपदेशिफेनाङ्गेनोपदेशिक- स्याङ्गस्य प्रसङ्गः । यथा वैश्यनिमित्तकैन सातदश्येन नित्यानस्य पाञ्चदशस्य। तथा काम्येत नित्यस्य नैमित्तिकस्य च । यथा प्रतिष्ठास्य. कविंशत्यनुवचनस्याङ्गेन एकविंशतित्येन नित्यस्य पाश्चदश्यस्य वै. श्यानिमित्तकस्य च सातदश्यस्य प्रसङ्गसिद्धि । औपदेशिकेनाङ्गेनातिदेशिकस्य प्रसङ्गो यथा । दीर्थन प्रयाजादिना निशीएपर्यस्य प्रयाजादेः प्रसङ्ग- सिद्धिः। तथा ·मीमांसायालप्रकाशे। तथा आतिदेशिकेनातिदोशकस्य प्रसङ्गो यथा । पश्यन प्र. याजादिना पशुपुरोडाशार्थस्य प्रयाजादेः प्रसङ्गसिद्धिः। तथा आतिदेयिफेनोपदेशिकस्य प्रसङ्गी यथा| श्येने तिदिष्टः फर्तृभिः प्रयोगविधितश्चादकवलीयस्वेन प्रापितः श्येनस्यौदाप्रस- माख्यया प्रापितस्योगातुः कार्यसिद्धेः प्रसङ्गः प्रधानाङ्गप्रसङ्गश्चतु- र्धा । प्रकृतिप्रधानेनागस्य प्रसङ्गसिद्धिः । अनेन च प्रकृतिप्र- धानस्येति द्वौ भेदी । विकृतिप्रथानेनागस्य प्रसङ्गसिद्धिः । अङ्ग्रेन च विकृतिप्रधानस्येति द्वौ भेदायिति । एषु चतुर्वपि भेदपु श्रौतो. दाहरणानि मृग्याणि। स्मार्तानि तूच्यन्ते । तत्राद्ये भेद उदाहरणं यथा फास्येना- मावास्याश्राद्धन यात्राद्यङ्गभूतश्राद्धस्य प्रसङ्गसिद्धिः । द्वितीयभेदे उदाहरण, यथा यानाघगभूतश्राद्धेन नित्यामा- वास्य प्रसङ्गसिद्धिः। तृतीयभेदोदाहरणं यथा फाम्यभरण्यादिश्रा- खेन यात्रायद्गभूतभावस्य प्रसङ्गसिद्धिः । चतुर्थभेदोदाहरणं यथा यात्राघगभूतश्राद्धन नित्यश्राद्धस्य प्रसङ्गसिद्धिरिति ॥ तदे- घश्चतुर्दशविधः प्रसङ्गो निरूपितः ॥ अथ द्वादशे ऽध्याये पफार्थास्तु विकल्पेरन्समुथये ह्यात्तिः स्यात्प्रधानस्येत्यधिकरणे ( पा०३। अ० ४ )ीदियवादीनां विकल्पे एकार्थत्यं हेतुरुक्तः । तेन न दृष्टार्थत्वं तत्र हेतुः द्वादश (पा०३१०५)पय दर्शपूर्णमासात्ययजदोपनिर्घातार्थानां पधिकृत- श्वानरीयादीनां विकल्प.उक्तस्तानि चादृष्टार्थानीति दृष्टार्थत्वहेतुस्तया. व्यापकः। तथा पञ्चमे परेणावेदनादीक्षितः स्यादित्यधिकरणे (पा० ३१ अ० ११) काम्यानामेकार्थानां कर्मणां विफल्पः तन्भरने उक्त- सत्राप्यव्यापकों दृष्टार्थत्वहेतुः। अत ऐकायें सूने हेतुरुक्तः तत्रापि श्रुतं भाव्य गृहीत्वैकार्थ्य योध्यम् । न त्वथुतमवान्ताकार्य गृहीत्या फाम्यानामेकफलानां फर्मणां तदभावात । नन्वेषमाग्नेयादीमा- मैकार्याद्विकल्पापत्तिः । अन्न समादधे भट्टसोमेश्वरः । निरपेक्षसा- धनत्वमपि विफल्पे हेतुः समर्थः पदविधिरिति हि स्मृत्या पदसम्य. धिविधिमात्रे सामापेक्षोक्त समामो यथा पदयोर्विधिरिति कृत्या पदविधिरेयं पदत्यसम्पादकः सुब्यिधिरपि पदविधिरिति तृ- तीयादिविभक्तावपि सामथ्र्य प्रतीयते । तच्च व्यपेक्षारूपम् । वि. गतापेक्षत्वं च व्यपेक्षा । तेन निरपेक्षसाधनत्यायगमा माहादी वि. कल्पः । आग्नेयादीनां तु फलयाक्ये उपादेयत्वाद्यजतिरुपेकराब्दोपा. .

·विकल्पगतदोपनिरूपणम् । दानाद् इन्दयशाच्च साहित्यविवक्षया निरपेक्षसाधनस्वाभाधान विकल्पापत्तिरिति । तदयुक्तम् । पञ्चमे हि परेणावेदनाहीक्षित स्थादित्यत्र दण्डेन दीक्षयति मेखलया दीक्षयतीति तृतीयया दीक्षाया दगडादीमा समु. स्थय उन । सो सुपपन्न स्थानृतीयया निरपेक्षसाधन वाघगमा- तू । न च यथा मर्मकस्मिनपि क्रये निरपेक्षसाधनत्वनैफहायन्य- जादीना समुच्चयस्तथा दगडादीनामपीति वाच्यम् । दृष्टाहटार्थत्वन वैपम्यात् । मजादीना ह्येफहायन्यसिद्धानत्यतिरेकरूपदृष्टार्थत्वान- फहायनामाप्रेण क्रयो निराफाटो भवतीति युक्त समुच्चय दण्डादीना तु दीक्षाभिव्यञ्जक यम्। इप्टेस्तु तदुत्पादकत्व दीक्षा चा- रएरूपा मतदुत्पादकन नाभिव्यञ्जककाढानिवृत्ति । अभिव्य- कानेपरवे ऽपि च मान्यतरणान्यतराकासानिवृत्ति । अतो दण्डा- दिसमुच्चयसिद्धान्तभङ्गापत्तन निरपेक्षसाधनत्य विकल्पहेतु । अत भाग्नेयादीनामकाद्विकल्पापत्तिर्मिश्राक्तरीत्यैव समाधेया । तेर्दि परेणायदनादित्यत्र तन्त्ररत्ने उक्तम् । ऐकायंवत्समुच्चयप्रमाणा- भायो ऽपि विकल्पहतु । समुच्चयप्रमाण च युगपत्साहप्रधा. नाही प्रयोगवचन । स चाग्नेयादिपु एकशब्दापादानद्वन्द्वगों इस्तीति न समुच्चयप्रमाणाभार वीहियवादौ तु रटार्थे ऽन्यतरेणैव तसिद्धनासी समुच्चयेन गृहातीति समुश्चयप्रमाणाभाव । का- ग्याना त्वेकार्थानां फर्मणामकप्रयोगवचनामावादेव समुच्चयप्रमा- णामाघ । पर द्वादशे दर्शपूर्णमासातिपत्यकनिमित्तकाना पथिकत- वैश्यानरीयादानामकप्रयोगपश्चनाभाघादेय समुच्चपप्रमाणाभाय । दण्डादिषु तु पफप्रयोगयचनसवाददृष्टार्थचन च बीहियवन्या- याभावात्समुख्यप्रमाणमवास्तीति युक्त समुथ्य इति सर्व सुस्तम् । इति विफल्पप्रयोजकनिरूपणम् । अथ विकल्पदोपनिरूपणम् । तत्र इयोर्विकल्पे तावदायी दोपा । तथा हि नीयनुष्ठाने यवशास्त्रस्थ प्रतीतप्रामाण्यत्याग अ- प्रतीताप्रामाण्यकल्पन चेति द्वौ दोषी । तथा पूर्व यवानुष्ठानसमये प्रीतिशास्त्र त्यक्तस्य प्रतीतप्रामाण्यस्य पुनरुज्जीवनम् । अप्रतीतस्य चाप्रामापयस्य फलिपतस्य त्याग ति गौ दोषी। तद्य प्रीधनुष्ठाने ययशाने दापो बोहिताने च द्वाविति चत्वारों दोपा । एव य- पानुष्ठाने ऽपि प्रीहिशाने द्वौ दोपी यवशास्त्रे च द्वापिति चत्वार । पप वस्तुद्वयविफल्पे टी दोगा ।एव यस्तुद्वयविफल्पे प्रतिशास्त्र दोपचतुष्पापची वस्तुप्रयधिकल्पे एकशास्त्रद्धया दोषचतुष्कदै ·१५२ मीमांसायालप्रका। दिशदोषाः। नन्येफस्मिन्युगले दोषाष्टकप्रसक्ती प्रतियुगलं दोपाष्टकवृद्ध त्रिविकल्पे वीणि युगलानीति चतुर्विंशतिदोषाः स्युः। एव चतुष्टयविकल्पे पडुयगलानीति पडप्टफानि अष्टाचत्वा- रिंशद्दोपाः स्युरिति चेत् । न । स्थाद्धि एतद्यदि सामयिकानां प्रामा. ग्यत्यागानां सामयिकानां चाप्रामाण्यकल्पनानां भेदः स्यान्न तु तदस्ति । त्रिविकल्पे हि शास्त्रद्वयार्थानुष्ठानसमद्वये ऽयननुष्ठीयमा- नार्थकतृतीयशास्त्र कृत. प्रामाण्यत्याग एक एव न समयभेदाद्भिन्नः। परमप्रामाण्यफल्पनमपि न समयमैदागिन्नम् । ततश्च त्रिविफ- पे तृतीयशाने तो द्वावेव दोषी तद्विपर्ययरूपी च दावेव दो- पाविति द्वादशैव दोपा इति द्विविकल्पप्रसक्तदोगटफारमतिशास्त्र दोषचतुष्कस्यैय प्रवृद्धश्चतुर्विकल्पे पोडश दोषाः । पञ्चविकल्पे विंशतिः । पड्विकल्पे चयतिः । सप्तविफल्पे ऽष्टाविंशतिः । अष्टविकल्पे द्वात्रिंशत् । नवविफल्पे पत्रिंशत् । दशपिकल्पे चत्वारिंशदग्निहोत्रद्रव्येषु । एवमुत्तरप्रापि शास्त्रसंख्यातचतुर्गणा' दोपाः उन्नेया। इति विकल्पगतदोपनिरूपणम् । भय विकल्पभेदा. । तत्र प्रथम तायद्विकल्पः सर्वोऽपि त्रि. विध न्यायगम्यः, घाचनिक , पेच्छिकञ्चेति । तत्राद्यो एविधः । जात्यो व्ययोर्गुणयोः क्रिययोर्जातितदभावयोव्यतभावयोगुणत- वमाययो. क्रियातदभावयोश्चेति । तन जात्योर्विकल्पो यरा ब्रीहियवयोः । इह च यद्यपि द. प्यधिकल्पा प्यस्ति तथापि द्रव्यपरिच्छेदरूपव्यापारवत्याल्यकर- पस्वस्य जाती सम्भयात् द्रव्यलक्षणां विना जात्योरेव फरणत्योप- देशे तयोरेवादी विकल्पो भवति । जातेः फरणत्वान्यपानुपपत्त्या द्रव्यकरणत्वज्जातिथिकल्पान्ययानुपपत्त्या द्रव्यविकल्पः प्रसूतो भ- धन्न स्वातन्त्र्येण व्यपदिश्यत इति ।१। द्रव्ययोधिकल्पो यथा दर्शपूर्णमासयोरग्नीपोमीयेफादपक्षा- दशकपालयोः शाखाभेदेनाम्नातयोर्षिफल्पः शापान्तराधिकरणउ. फरायोगिफानां हि द्रव्यवाचितोक्ता । सर्वत्र यौगिकैः शब्दैद्रव्यमेवाभिधीयतइति । २। गुणयार्विकल्पो यथा कृष्णसारङ्गो ऽग्नीपोमीयः । लोहितसा. रगो ऽग्नीषागीय इति ।३। क्रिययोर्विकल्पो यथा । ज्योतिष्टोमे पहिःपवमानं प्रसपताम- .

·. विकल्पमेदनिरूपणम्। न्योन्यकच्छधारणे "यदि प्रस्तोता ऽपच्छिद्या ब्राह्मणे घरं दद्याद्यदि म. तिहा सर्ववेदसं याद्याद्गाता दक्षिणो यज्ञः परिसमाप्यते तेन पुनर्यजेत यत्पूर्वस्मिन्दास्यस्यात्तद्दद्यादिति विशिष्टदानादिनमि- तिकविधीनां युगपदपच्छेदे विकल्प इति पछे (पा० ५। भ०१८) उक्तम्।। जातितदभावयोव्यतभावयोश्वविकल्पोदाहरणे यथा वा- जसनेयिनाम् । “नक्षत्रसम्भारचातुमाश्यजागरणइध्मपूर्वार्धा- न्वारम्भणसापराशीन वा कुर्यादि"त्याधाने श्चुतम् । तदिह नक्षत्रश. ब्देन कृत्तिकाधुक्तेर्जातितदभावयोर्विकल्पः । सम्मारचातुः प्राश्यश- ब्दयोश्च यौगिकत्वेन द्रव्ययाचित्वाद् द्रव्यतभाषयोर्विकल्पः । अत्र घाशब्दश्रवणे ऽपि न याचनिको विकल्पः किं तु विधिनिषेधयशा- न्यायत एवेति वाशब्दो ऽनुवादः।५।६। गुणतदभापयोर्विकल्पो यथा दार्शिकवेदिमाने वाजसनेय- नामेव घेदिपरिमाणविशेषतदभारयोः । व्याममाना पश्चात्स्यादित्या- हुरिति नात्र मानास्तीति च ग्रतपथाव । ७। क्रियातभावयोर्विकल्पो यथा।"भतिराने घोडशिनं ग्रहाति" "नातिराने पोडशिनं गृहाती"ति । ८॥ तदेवमविधो न्यायगम्यो विफल्पः । सोऽयं न्यायगम्यो वि- कल्पः क्रत्वपुरुषार्थभेदेन द्विविधः । तत्राएविधो ऽपि प्रत्यर्थ उ- दाहृत एष । स चाष्टविध एघ जातिद्रव्ययोजातिगुणयोोतिक्रिय- योद्रव्यगुणयोदयक्रिययोर्गुणक्रिययोरिति द्विकविषयाः पद तथा जातिव्यगुणानां जातिव्यफ्रियाणां जातिगुणक्रियाणां, द्रव्यगुणा- क्रियाणां वेति विफविषयाश्चत्वारो भेदास्तथा चतुष्टयविषयापक त्येकादराभेदा न समवन्त्यकार्याभावात् । पुरुषार्थस्य स्वेते ऽन्येका दय सम्भवन्ति पूर्वोक्ताश्चाष्टावित्येकोनविंशतिविधो ऽसौ। तत्र न्यायगम्यः पुरुषार्थजात्योर्विकल्पो यया । "वानस्पत्येन ब्रह्मवर्चसकामस्य प्रणयदिति पाजसनेयिनामुक्तम् । “कांस्येन प्रा- वर्चसफामस्य प्रणयदि"ति तु चतु उदाहतम् । अव दि जातिरेव फलाथै विधीयतोयया "छोदुम्बरो यूपो भयती"त्यतातिदेशेन “यस्य पर्यमयी जुहूर्भवती"सन च जुबाजुहोतीत्यनेन द्रव्यप्राप्तजीतिमा फ्रत्वर्थत्वेन विधीयते । तथा कांस्पधानस्पत्यवाक्ययोरपि "चमसे. नारः प्रणयेदि" स्यनेनाफारविपिएदव्यप्रप्तिर्जातिरेव फले विधीयते । अत एव पानस्पत्यकांस्यमये चमसाकारे पर पाने फव्ये । तदुक्तं तन्भरले चतुर्थ नैमित्तिके विकारस्यादिस्यधिकरणे । (पा०३। ।

·मीमांसापालप्रकाशे। अ०२)ननु प्रणयने विपत एव चमसो विहितः सत्यम् । न तु स कांस्यविधिना विरुध्यते । आफारवाची हि चमसशब्दो म प्रकृतिविशेषमपेक्षते पफ्यते हि कांस्येनापि तदाकृतिकं पात्रं स- म्पादयितुं सामान्यविहितं होमार्य चारणमेव तेन विरुध्यत इति प्र. न्थेन । तस्माज्जात्योरेवाफास्मिन्फले विहितयोायगम्यो यिफल्प इति । १ न्यायगम्यः पुरुषार्थद्रव्ययिकल्पो यथा । "गोदोहनेन पशुफा- मस्य प्रणयेदि"तियद्योगिफेनैव शब्देन द्रव्यान्तरस्य पशुफलार्थत्येन विहितस्य विकल्पो भवति ।२। न्यायगम्यः पुरुषार्थगुणविकल्पो यथा । “यदि कामयीत प'. फः पर्सन्यः स्यानाचैः सदो मिनुयादि"ति पृटयर्थविहितनीचैर्माना. ख्यगुणन सह पृष्टयर्यविहितगुणान्तरस्य विकल्प इति ।३। न्यायगम्यः पुरुषार्थक्रियाविफल्पो यथा । एफर्थािनां फाम्ये- टीनाम।४। न्यायगम्यस्य पुरुषार्थजातितदभाषयोन्यतदभावयोर्गुणतद्- भावोध विकल्पस्योदाहरणानि मृग्याणि । ५। पुरुषार्था हि जातिद्रव्यगुणा गुणफलसम्बन्धेष्वेव सम्भघ- न्ति तेषां च विकल्पसिद्धयर्था निषेधा यद्यप्यभागिप्रतिषेधसूने घा- सिककृता यानिरस्तास्तथापि यन तद्विपया गुणफलसम्पन्ध- विधयः सामान्यतःप्रवृत्ताः सामान्यत एव च तन्निपंधा। अमिचारमहीनं च कृत्वा चान्द्रायणं चरेदिति । काम्याहीननिषेधवत्ता पुरुषार्थस्यापि जात्यादिनयस्य विकल्पः सम्भवति । वार्तिककृदुक्तं तु घेयर्थं निपेधस्पाननुष्ठानमात्रफलक- रवाभ्युपगमेन तस्य तु दोगर्थत्याद्वस्तुतो न चैयर्यमानिषेधामाघे हि काम्यस्य फामनायामपि सत्यामैच्छिकाननुष्ठानसिद्धायपि काम्यानु ठाने दोषो न सिध्येदिति तदनुष्ठाने दोपयोधनेनार्थयानिषेधायथा । भभिचारमहीनं च कृत्वा चान्द्रायणं चरेदिति । काम्यानामहीनानां निपेयः । तादृशानि तु पुरुषार्थजात्या दिवयविपयाण्युदाहरणान्यन्ये ग्याणि । न्यायगम्यः पुरुषार्थक्रियातदभाषयोस्तु विकल्पो यया । महीनविकल्पपयोक्तः । उदाहरणान्तरमपि यथा पडपितृयज्ञे जीयरिपतृफस्य होमान्तं जीवत्पितरनारम्मो घेति । पिपडपितृयज्ञो विहितो निषिद्धश्च तत्र पुरुगफियातदभावयोर्वि- कल्पो न्यायगम्यः । न चान पाचनिको विकल्पो पाशदादीत - ·विकल्पभेदनिरूपणम्। मितव्यं विहितप्रतिषिद्धस्य न्यायादेव विकल्पो भवति पोडशिप्रह- याग्रहणयोरियेति वाशब्दस्यानुवादत्वादिति ॥ ८॥ एवं जातिद्रव्यादीनामेकादश ये विकल्पभेदास्तेषामप्युदाहर- पणान्यन्वेष्याणि । एवं न्यायगम्य एकोनविंशतिविधो विकल्पो नि- रूपितः । एवमेव पाचनिकस्यापि विकल्पस्यैकोनविंशतिमंदा शेया । तत्र त्वर्थजातिविकल्पे वाचनिक उदाहरणं मृग्यम् । फत्वर्थ द्रव्यविफल्पस्तु चाचनिको यथा “य इण्यापशुना सो- मेन या यजेत सोऽमावास्यायां पौर्णमास्यां घे"ति । न चायं न्याय- गम्यो होमान्स जीवस्पितुरनारम्भो तिचद्वाशब्दस्त्वनुवाद इति धाच्यम् । तत्र होकवाक्योपादानाभाषात्समुच्चयासम्भधाच्च न्या- याद्विकल्पः । इह स्थिटिपशुसोमानामुद्देश्यानां भेदादेकवाक्या- म्तर्गत्यसम्भवे ऽपि इष्टुयहेरोन कालद्वांचधेरेव पाद्देशेन सोमाद्दे- शेन ध कालदयविधेः प्रयोगविधित्वेन "द्वादशाहेनप्रजाकामं याज- येदि त्यनेफगुणफलान्वयविधिवदनुत्पत्तिविधित्वे ऽप्यगेकगुणविधि- निमित्तवाक्यभेदाभायादेफवाक्योपादानेन समुच्चयप्रसक्तौ वाशब्देन वाचनिक एय विकल्पः अत एव चाशब्दोपादानाभावे हष्टार्थयोरपि गुणयोरेकचाक्योपादानात्समुच्चय उक्तो धैश्वानराधिकरणे चार्ति- ककृता । यदि चैकं पाक्यं भवेत्तसः सर्वविशिष्टकभावनाविधानाम विकल्प: स्यादिति । प्रयोगविधित्वाच्च वाक्यभेदपरिहारसम्भवे तदर्थ पौर्णमाम्यमावास्यापदायां पर्व लक्ष्यते ततश्चैच्छिको पिक- ल्पः पशुना यजेतेत्यत्राय चा पशुरयं या पशुरिति यदित्यभिधानं मुर्खस्योपेक्ष्यम् । पायनिकः क्रत्यर्धगुणविकल्पो यथा “युग्या अयुग्या मुटीलनाती"ति । इहापि न न्यायाधिफल्पसिद्धिः युजां चायुजां च मुरीनामेकवाक्योपादानेन समुञ्चयप्रसक्तो घाशब्देन वाचनिक- त्यादेव विकल्पस्य । अहि यहि नातीति विहिते ऽपि लयने यार- लादिप्रयोगविधिचिन्हामावे ऽपि च युगयुषपदलक्षितोमयधि- शिष्फधिकल्पविधानाभ वाक्यभेदः । यथा रथन्तरं घेत्य पक्ष्यते। हानिक कारणफ्रिएशफिरणे यथा “रयतरंपति गृहपृष्ठं भवती"ति धाक्यद्वयविहितपृष्ठस्तुस्योर्षिफल्पमा रथन्तरं या पृष्ठं भवति पृहद्वा पृष्ठं भवतीति चाशब्द(१)लक्षितफविकल्पविधिः । ननु पृष्ठद्वयोद्देशे चास्यभेदः स्यात् । न । नेफत्य विवक्षित न द्वित्वं (१) पानीलाम्य विध्यवयाय प्राधानको लपपा गायतिदिER!

·मीमांसाचालप्रकाशे। फितु पृष्ठमात्रमुद्दिश्य विफल्पविधी विधेयविफल्पसामन्यादेय पृष्ठद्वयलामादिति ! प्रत्ययोस्तु जातितदभाययोगव्यतदभावयो- गुणतदभावयोः क्रियातदभावयोध ये पाचनिका विकल्पास्तदुदाह- रणानामेवं विधो विषयः । यत्र विकृतावातिदशिकजात्यादिचतुएय- स्थ निषेधा धाराब्दयुक्ताः थुताः प्राकृतजास्याद्येय धा धाशब्दयुक्तं श्रुतं तत्रासौ चतुर्विधो ऽपि विकल्पः सम्मवति । न च तन न्यायाद्रिक- ल्पसिद्धिर्षाशब्दार्थविध्यभाये हि भोपदेशिफेन निषेधेन "न तो पशी फरोतीतिवत्प्राकृतस्य जात्यादेर्वाध पव स्यादतो न्याया- दसिध्यन्वाचनिको विकल्प इति । ताहशानि चोदाहरणानि मृ- ग्याणि ॥८॥ एवं जातिद्रव्यादीनामेकादश ये विकल्पभेदास्तेषामपि चाच- निकानामुदाहरणान्यन्येप्याणि । यथा । “पयसा पायसेन पा श्रा कुति"स्यादीनि घाचनिक पयापुरुषार्थजात्योः पुरुषार्थद्रव्ययोः पुरु- पार्थगुणयोः पुरुषार्थक्रिययोर्विकल्पे उदाहरणानि । तत्र पुरुषार्थ- जातिविफल्पो पाचनिको यथा। तिलोहियवैर्मापैरद्भिर्मूलफलेन था। दसेन मास प्रीयन्ते विधियत्पितरो नृणामिति । पुरुषार्थद्रव्यविकल्पोधाचनिको यथा। मनुः । कुसलधान्यको पा स्यात्कुम्भी धान्यफ एष धा। ध्यहिको चापि भवेदश्वस्तनिक पव येति ॥ पुरुषार्थगुणधिफल्पो घाचनिको यथा । मनुः । पट्फमको भवत्येपां त्रिभिरन्यः प्रवर्तते । द्वाभ्यामेफश्चतुर्षस्तु ब्रह्मसत्रेण जीयतीति । पुरुषार्थक्रियाविकल्पो धाचनिको यथा । चतुर्यपालिको धा स्याचाप्यएमफालिफः । चान्द्रायणविधाने शुकणे च यर्तयन् । पक्षान्तयोघोप्यनीयाद् ययागुफथितां सहदिति ॥ पुरुषार्थजातितदभावयोः पुरुषार्थद्रव्यतदभाषयोः पुरुषार्थ- गुणतभाषयोः पुरुषार्थक्रियातदभापोय याचनिकविकल्पे तूना- हरणानि मृग्याणि । स च यन विधिनिषेधौ भिन्नो तस्तत्र न्याया- देव विकल्पः सिद्वो न पाचनिकः किं तु या पुरुषार्थजास्यादिविधि- रेघ घाशब्दयुक्तः श्रुतस्तत्र भवति पाचनिकः । एवं जातिद्रव्यादी. नरमेकादश य विकल्पमेदास्तेषामपि पुरुषार्थविषयाणां चाचनिजा- नामुदाहरणान्यन्वेण्याणि । यथा “पयसा पायमेन या धाचे दोन ·- विकल्पमेदनिरूपणम। मासं तृप्ति. पितृणामित्यादीनि ॥ १९ ॥ पेच्छिको ऽपि विकल्पः - त्यर्थविषय एकोनविंशतिविधः पुरुषार्थन्यायगम्यविकल्पकत्यर्थ- घाचीनकविकल्पवरपुरुषार्थवाचनिकविकल्पवञ्च । तत्र । प्रत्यर्थविषययोर्जात्योरैच्छिको विकल्पो यथा।"ब्रह्मणे ब्राह्मण- मालभेते"त्यादी कौण्डिन्यादजात्यो इह यद्यपि ब्राह्मणत्वादिजातेरे- घागत्वं न फौण्डिन्यत्यादिजातेस्तथापि तूपफारकत्वमानण मत्य. त्यव्यवहारः। सन्ति हीडशा अन्यस्मिन् गास्ने व्यवहाराः । तदु- के पलायलाधिकरणचार्तिक । पशुफामप्रयोग च फ्रमेण चमसाङ्गता। श्रोताद् गोदोहनात्तत्र चमसस्य निराक्रियति । एवमुप्तरत्र फत्वर्थविषयो द्रव्ययोरैच्छिको विकल्पो यथा । पशुना यजेतेत्यत्रोपादेयधिशेपणस्यफत्वस्य विवक्षितत्यान्मन्त्रवणेन छागनियमे ऽस्वयं वा छागोऽयं वेत्यैच्छिको द्रव्यविकल्पः । एवमा- प्रेस्याग्नीध्रमुपतिष्ठत्तात्यत्र प्रकृताग्नेयो प्राह्यति तात यन्यायेन सिरे उपायं घा प्रकृताग्नेग्री प्रदगियं घेत्यैच्छिफ पय माग्दभ्यरिकल्पः । फत्यर्थविषयोगुणयोच्छिको विकल्पो यचा "गौरनुपन्ध्य" इत्यादी निगुणोपादानायोगायत्किं चिद् गुणोपादाने प्रसक्तं श्येतो धा रत्तो घेत्यैच्छिक एवं गुणविकल्पः । तथा ऽऽहीने नेफयजमानफे पेन फन विद्यजमानेन शुफ्रान्चारम्भ औदुम्यरीसम्मानं च कार्यामिति द्वाद- शे उक्तम्। मत्यर्थविषयः क्रिययोरेच्छिफोयिफल्यो यथा । “यपास रथ- फार आदध्यादि"ति अत्रैवार्णिकस्याघाने विहिते सति शानं धिना त. पनुष्ठानायोगाद्शाने ऽध्याक्षिप्ते पुस्तफपाठादिजन्यानां शानानामच्छि- फो विकल्पः। मत्यर्थस्य तु जाल्पादेलदमावस्य च ऐच्छिषो कि- ल्पो नित्यकर्मणि राताशकविषयत्न व्यरस्थितः सम्भयति । पष्ठे निस्यकर्मण्यशश्यानत्यागस्य स्थापितस्यात् । पचमेकादय ये जातिगव्यादिपिपया पिफल्पास्तेषामपि मात्यधिरपणामच्छि- कानामुदाहरणान्यन्येण्याणि धाये हि पयः पायसादिमिन्नर्यादये- विदितं तच्च लोफतो भोजने समुच्चयेनापि फ्लग विफल्पनापि यथा प्राप्तं च विधीयताति न नित्यं समुच्चयो नापि नित्यं विफल्पः ति इमादायुक्तं युक्त च । मत ऐच्छिके करचर्यजातिदग्यार्शियक- पे तदुदाहरणम् । पुरुगयंजात्यादिपिफल्ममेदार अधिकारको नपिंशातिरय । तन यद्यपि तुल्यफलाना जात्यादीनां न्यायगम्पा यि- ·मीमांसाचाळप्रकाशे। फि तु पृष्ठमानमुद्दिश्य विकल्पविधी विधेयविफल्पसामदेिव पृष्ठद्वयलामाविति । अत्यधयोस्तु जातितदभावयोद्रव्यतदभावयो- गुणतदभावयोः क्रियातदभावयोश्च ये पाचनिका विकल्पास्तदुदाह- रणानामे विधो विषयः । यत्र विकृतावातिदोशिफजात्यादिचतुष्टय. स्य निषेधा पाशब्दयुक्ताः श्रुताः प्राकृतजात्यायेष या याशब्दयुक्तं श्रुतं तपासौ चतुर्विधो ऽपि विकल्पः सम्भवति । न च तत्र न्यायाद्विक- रूपसिद्धि शब्दार्थविध्यभावे हि औपदेशिकन निषेधेन "न तो पशी फरोतीतिवत्प्राकृतस्य जात्यादेर्वाध एव स्यादतो न्याया- दसिध्यन्वाचनिको विकल्प इति । तारानि चोदाहरणानि मृ. ग्याणि ॥८॥ एवं जातिद्रव्यादीनामेकादश ये विकल्पभेदाम्लेपामपि वाच- निकानामुदाहरणान्यन्वेभ्याणि । यथा । “पयसा पायसेन वा श्रावं कुर्वीते"त्यादीनि वाचनिक एवापुरुषार्थजात्योः पुरुषार्थदध्ययोः पुरु- पार्थगुणयोः पुरुषार्थफिययोर्विकल्प उदाहरणानि । तत्र पुरुषार्थ. जातिषिफल्पो पाचनिको यथा। तिलैहियर्मारैरद्भिर्मूलफलेन था। दस्तेन मासं प्रीयन्ते विधिपत्पितरो नृणामिति ॥ पुरुषार्थद्रव्यविकल्पोधाचनिको यथा । मनुः । कुसलधान्यको वा स्यात्कुम्भी धान्यक एव था। ऽयहोहको धापि भवेदश्वस्तनिक एव येति ॥ पुरुषार्थगुणविकल्पो घाचनिको यथा । मनुः। पट्फर्मेको भयत्येषां त्रिभिरन्यः प्रवर्तते । द्वाभ्यामेफचतुर्षस्तु ब्रह्मसत्रेण जीवतीति । पुरुषार्थक्रियाविकल्पो घावनिको यथा । चतुर्थफालिको पा स्याघद्वाप्यष्टमफालिकः । चान्द्रायणविधाना गुल्ले कृष्णे च घर्तयन् । पक्षान्तयोर्धाप्यनीयाद यवागूफथितां सदिति ॥ पुरुषार्थजातितदभावयोः पुरुषार्थद्रव्यतदभाषयोः पुरुषार्थ- गुणतदभावयोः पुरुषार्थक्रियातदभाधयोश्च पाचनिकविकल्प तूदा- हरणानि मृग्याणि । स च यत विधिनिषेधौ भिन्नो स्तनम न्याया- देव विकल्पः सिद्धो न घाचनिकः किं तु यत्र पुरुषार्थजात्यादिविधि- रेष पाशब्दयुक्तः श्रुतस्तत्र भयति पाचनिकः । पर्य जातिद्रव्यादी. नामेकादश ये विकल्पभेदास्तेषामपि पुरुषार्थविषयाणां पाचगिका. नामुदाहरणान्यन्वयाणि । यथा “पयसा पायमेन पा थाने दत्तेन ·विपत्पभेदनिरूपणम् । मासं तृप्ति पितृणामित्यादीनि ॥ १९ ॥ ऐच्छियो ऽपि विकल्पः क- त्यर्थविषय एकोनविंशतिविधः पुरुषार्थन्यायगम्यविफल्पयक्रत्यर्थ- वाचनिफविकल्पयत्पुरुषार्थवाचनिकविकल्पपश्च । तत्र । प्रत्यर्थविषययोजात्योरच्छिको विकल्पो यथा। "ब्रह्मणे ब्राह्मण- मालभेते"त्यादौ कौण्डिन्यादजात्यो इह यद्यपि प्राहाणत्यादिजातेरे- घाइन्वं न फौण्डिन्यत्वादिजातस्तथापि क्रतूपकारकत्वमात्रण फत्व- स्वव्यवहारः। सन्ति हीहशा अप्यस्मिन् ग्रास्त्रे व्यवहाराः। तदु. कं पलायलाधिकरणवार्तिके। पशुफामप्रयोगं च फ्रमेण चमसाङ्गता। श्रीताद् गोदोहनात्तत्र चमसस्य निरानियेति । एवमुत्सरन क्रत्वर्थविषयो द्रव्ययोरेतिको विकल्पो यथा । पशुना यजेतेत्यत्रोपादेयविशेषणस्पैकरवस्प विवक्षितत्वान्मन्नवर्णन छागनियमे ऽव्ययं वा छागोऽयं चेत्यैच्छिका द्रव्यविफल्पः । एवमा- मेय्यामी,मुपतिष्ठतइत्यत्र प्रकृताग्नेयी ग्राह्यति तार्ती यन्यायेन सिदे पीयं चा प्रकृताग्नेयी ऋगियं घेत्यच्छिफ पध अग्न्यविकल्पः । फत्वर्थविषयोगुणयोरीच्छिको विफल्पो यथा “गौरनुपन्ध्य" इत्यादी निर्गुणोपादानायोगाद्यरिक चिद् गुणोपादाने प्रसक्ते श्वेतो घारको घेत्यैच्छिक पय गुणविकल्पः । तथा महीने ऽनेकयजमानफे येन कन चिद्यजमानेन शुमान्धारम्भ औदुम्बरीसम्मानं च फार्यामिति द्वाद- श उत्तम्। कत्वर्थविषयः क्रिययोरच्छिपोविफल्पो यथा । “वर्षासु रय- फार भादभ्यादिति अत्रैवार्णिकस्याधाने विहिते सति ज्ञानं विना त- दनुष्ठानायोगाद्शाने ऽप्याक्षिसे पुस्तफपाठादिजन्यानां ज्ञानानामच्छि- फो विकल्पः। फत्यर्थस्य तु जात्यादेतदभावस्य च ऐच्छिको विक- स्पो नित्यकर्मणि राताशक्तविषयत्वेन व्यथितः सम्भवति । पष्ठे निस्यफर्मण्यशक्यानत्यागस्य स्थापितत्वात् । एवमेकावय ये जातिद्रव्यादिविषया यिफल्पास्तेषामपि प्रत्यर्थविषयाणामच्छि- फानामुदाहरणान्यन्ये याणि । श्राद्धे हि पयः पायसादिमिन्नत्य- विहितं तच्च लोफतो भोजने समुच्चयेनापि क्लम विकल्पेनापि यथा प्राप्तं च विधीयतइति न नित्यं समुच्चयो नापि नित्यं विकल्पः इति हेमाद्रायुक्तं युक्त च । अत ऐच्छिके फरपर्पजातिव्यादिनिक रूप तदाहरणम् । पुरुषार्थजात्यादिविकल्पभेदा। अवैच्छिको एमा नविंशतिरेव । तत्र यधपि तुल्यफलानां जात्यादीनां न्यायगम्यो- ·मीमांसापालनकाशे। कल्पो न त्वैच्छिकस्तथापि भिन्नफलानामन्यतरफलफामनायामच्छि को विकल्पो भवति । तेषां तूमयफलकामनायां समुच्चयो ऽपि भर ति अतो पक्ष्यमाणानि तद्विषयाणि समुच्चयोदाहरणान्येवान्यतर- फरफामनायां विकल्पोदाहरणानि शेयानि । पुरुषार्थजातितदभावादीनां तु चत्वार्युदाहरगानि समुच्चयेन सम्भवन्ति विफल्पविषयाणि तान्युच्यन्ते । इन्द्रियार्थदधित्यतदभावयोरैच्छिको विकल्प । तथा "गोदो- हनन पशुकामस्य प्रणयोद ति पश्वर्यविहितगोदोहनद्रव्यतभा- घयोरैच्छिको विकल्प' । तथा "यदि कामयीत घर्षुक पर्जन्य स्या- नीचे सदोमिनुयादिति वृष्टयर्थविहितनीचस्वतदभाययोरैच्छिका विकल्प तपा“चित्रयायत पशुधाम" इति पश्यचिहितचिटिकि- यातदभावयोच्छिको विकल्प इति । एवमैच्छिकविकल्पस्यकोनविंश- तिक्रत्वरिषयो एकोनविंशतिश्चपुरुषार्थविषयो इत्येवमष्टींवरादैच्छि- कविफल्पभेदा पूर्वोक्ताश्च सप्तविंशतिन्यायगम्यविकल्पभेदा अष्ट त्रिशच्च वाचनिकविकल्पभेदा इति सर्वे मिलित्वा ध्यधिक शर्त विकल्पभेदा सिद्धा। पुनरपि द्विविधो विकल्प पूर्वोक्तो यथासम्भवम् । भव्यय- स्थितो व्यवस्थितश्च । आद्य यथाऽग्निहोने दशद्रव्यविकल्प । द्वितीयो यथा “प्रीहिभिरिएवा घीहिभिरेव यजेत" "योग्य यवैरिट्वा यवैरेष यजताबीहिन्य" इति ग्राह्यामयणोत्तर श्रीहिभिरेष दर्शपूर्णमासौ कार्यों यघाग्रयणावधि यवाप्रयणोत्तर च पवैरेव दर्शपूर्णमासी कार्यों ग्रीह्याप्रयणपर्यन्तमिति । यदा त्वग्निहोी चे मानादायत्वात्तस्या पयसा जुहुयादि. ति धीह्याग्रयणफाले प्रीहियघाप्रयणकाले च यवानग्निहोत्रधनु खादयित्वा तत्पपसा ऽग्निहोत्रहोम कृते आप्रयणसिद्धिपक्षमतदा प्रयणाभावादेय चीहियषयोरप्यव्यवस्थितविषल्प एव । व्यवस्मितधिकल्पस्तु द्विविध । न्यायगम्यो चाचनिकश्च । तत्राघो यथा| "स्वेणावधति स्वधितिनाऽवधति हस्तेनायधतीति" सहतद्रयमासायदानेपव्यवस्थितविफल्पे रुवादे प्राप्त न्यायतो ध्यवस्याता अर्थाद्वा कल्पनेकदेशत्यादित्यत्र । स्मात्तौदाहरण तु । प्रतिवेद ब्रह्मचर्य द्वादशादानि पञ्च घा ग्रहणान्तिकमित्यव्यवस्थित विफल्प उक्त स्मृतिपादेयार्तिकरता समसमर्थगाईस्थ्ययोग्यायो- ग्याविषयोऽय व्यवस्थितविकल्प इति न्यायेन स्थापितम् ।

·विकल्पभेदनिरूपणम् । वेदानधात्य वेदी धा घेदं पापि यया क्रमम् । सामर्थ्याश्रमयोग्यत्वमङ्गीकृत्यैतदुच्यतइति ॥ वाचनिकस्तु व्यवस्थितविकल्पः सप्तथा सम्भवति । देशतः फालतः फर्तृतः कर्मतः फलतः निमित्ततः अवधितश्चेति । . तन देरातो धाचनिको व्यवस्थितविकल्पो यथा तैत्तिरीयाणां श्रौतसूत्ने ऽत्र यः परिधय इति परिधिषु घिहितेषु पश्चाद्देशादिश्रये स्थाविष्ठादीनां परिधीनामव्यवस्थितविकल्पे प्राले स्वविष्ठम्पश्चादणी- थान्द्राधीयान्दक्षिणाभ्यो ऽणिठो हसिष्ठ उत्सराय इति देशतो व्य- घस्थितविकल्प उक्तः। स्मात्तोंदाहरणमपि । “वसन्ते ब्राह्मणी मी- नादधीते"त्यादौ यत्र वसन्तस्याङ्गत्व तत्र विकागडमण्डनेन । श्रौतस्मातक्रियाः सर्वाः कुर्याश्चान्द्रमसतुविति । चान्द्र नियमे कृते अमावास्यया मासान्सम्पाद्याहरुत्सृजन्ति समावास्यया हि मासासम्पश्यन्तिपौर्णमास्यया मासान्सम्पाद्याहरु- सृजन्ति पौर्णमास्यया हि मासान्सम्पश्यन्तीति श्रुत्युक्तस्य द्विविध- स्य चान्द्रस्य सर्यदेशेष्वव्यवस्थितविकल्प प्राप्त निकाण्डमण्डनेन । चान्द्रो ऽपि शुक्लपक्षादिः कृष्णादिति च द्विधा । कृष्णपक्षादिकं मासं नाङ्गोकुर्यन्ति फेचन ॥ ये ऽपिच्छन्ति न तेपासपीष्टो विन्ध्यस्य दक्षिणे। इति देशतो व्यवस्थितविफल्प उक्तः । फालतो वाचनिको व्यवस्थितविकल्पो यथा दर्शपूर्णमासयो- राज्यभागयोः झमे पानी युगलं वृधन्वतीयुगलं चेति याज्यानु- घाक्यायुगले पठिते तयोः पौर्णमास्याममायास्यायां चाम्यवस्थित- चिकल्पे प्राप्ते यानीपौर्णमास्यामन्च्येते वृधन्वती अमावास्याया- मिति चाफ्यात्कालतो व्यवस्थितविकल्पः। पौर्णमास्यमावास्याशदी कर्मचाचिनावगीकृत्य कर्मतो व्यवस्थितपिकल्पो ऽयमिति सोमेश्य- रमतमस्माभिः शास्त्रदीपिकामकारो निरस्तम् । फर्तृतो याचनिको व्यवस्थितविकल्पो यथा । याजमाने व्रते तत्म- काराकस्य दर्शपूर्णमासप्रकरणाधीतस्य "अग्ने व्रतपते" "यायो मत- पते" "मादित्य व्रतपते" इति मन्त्रत्रयस्य ब्राह्मणक्षत्रियवैश्येम्वव्यव- थितविकल्प प्राप्त माहाणादिकर्तृतः क्रमेण व्यवस्थितविकल्प उक्तः। स्मातादाहरणमपि आश्वलायनगृह्यसूत्रे । यदि "यासांसि पसीरन् रक्तानि धसील्कापायं ब्राह्मणो माशिष्ठं क्षत्रियो हारिदं चैश्य" इति। अन्न वृत्तौ वासांसि यसीरनित्यजिनेन पूर्वविहितेन सह घेफल्पिको धातो विधिरित्युक्तं यथा यदि रकानि पसीरन्निति यदिशब्दस्य ·मीमांसाबालप्रका। व्ययहितान्वयो गीत तत्र कापायादीनामध्यवस्थितविक- पे ब्राह्मणादौ प्राप्त ब्राह्मणादिफर्तृत कापायादर्व्यवस्थित- विकल्प । फर्मतो व्यवस्थितविफल्पो यथा घरुणप्रघासेपु "द्वापानी प्रण- यत' इति विहारद्वय विहित तस्याव्यवस्थितविकल्पा नवहविरासा दने प्राप्तस्तत्र अष्टावध्वर्युरुत्सर विहारे हवींप्यासादयति मारतीमय प्रतिप्रस्थाता दक्षिणस्मिन्निति मारुतीव्यतिरिकहविरासादनमा रुतीहविरासादनरूपकमतो बिहारद्वयस्य व्यवस्थितविकल्प । फलतो व्यवस्थितविकल्पो यथा ज्यातिप्टोमे पोडशिसस्थे "सौ- भरमुफ्थ्याना प्रा साम भवती"त्युक्थ्य प्रयग्रमाख्यास्तोत्रसाधनत्वेन नित्य सोभर विहितम् । ज्योतिष्टोमातिराने तु"यदि बृहत्सामातिरा- भ स्यात्सोभरमुक्थ्याना ग्रासामकार्यमिति ब्रह्मसामत्वेनेव नेमि- त्तिक" "यदि रयन्तरसामा सोमर वुदि"ति चौपथ्यत्रये ऽपि ने- मित्तिक विहितम् । तता नित्य मैमित्तिफ च सौभर पुन फलत्रय- साधनस्वेन विहित "शा वृएिकामो ये नायकामो य स्वर्गकाम स सौभरण स्तुपीते 'ति । सौमरस्य च नानाशाखीयस्य नानानिधन- फस्याव्यवस्थितधिकल्पे प्राप्ते "हीपिति पृष्टिकामाय निधन कुर्यात ऊर्मित्यमायकामाय ऊ इति स्वर्गफामाये 'ति । तत्तत्फले तत्त. निधनकस्य सौभरस्य विधानात्फलता व्यवस्थितविषल्प । निमित्ततो व्यवस्थितधिकल्पो धाचनिको यथा । शाह यावमायौच सपिण्डेषु विधीयते । अर्याक्सवयनादस्थ्ना ध्यहमेकाहमय घेति ॥ अर्वागित्यनेन चतुरहोपलक्षणाच्चतुर्णा पक्षाणामध्यय- सितविकल्पे मनुनोके उपनीते तु विषममिति स्मृत्यन्तरात् । दन्तजाते ऽनुजात च एतचूडे च सस्थित । इति मनुवाफ्पान्तरे चापक्रमले भनुलोमक्रम ङ्गीक्रियमाणे - न्तजाते दयाहापत्त फूतचूडे च पकाहापचेस्तन च । नित्तथूडकानां तु निरामाच्छुद्धिरिप्यते । इति मनुनेय विरोधापत्ते प्रतिलोमक्रमाश्रयणेन दन्तजात एकाह अनुजातमपत्य यस्माचाहशे ध्यह कृतचूडे चतुरह । उपनीते दशाह । इति व्यवस्थितधिफरपोधिरो- धाधिकरणे पार्मिककृतोर । अस्मिन्पक्षे निवृत्तचूडफानामिति विराप्रपक्ष प्रथमवर्षकूलचूडविषय । चतुरहस्तु कृतीयवसचूड- विषय । भकृतचूडे तनाप यह पवेति । प्रकारान्तरेणापि प.

·। विफल्पभेदनिरूपणम्। पस्थितविकल्पो वार्तिकरयोक्तः । ब्राह्मणस्य स्वाध्यायानिवृत्यर्यमि- ति गौतमवचनात् । एकाहाद् ब्राह्मणःशुध्येघोग्निवेदसमन्वितः। ध्यहाकेवलवेदस्तु विहीनो दशमिर्दिनः। इति स्मृत्यन्तराच्च निवेदस्याग्निमत एकाहः द्विवेदस्य चतुरह. धग्निवेदरहितस्य दशाह इति । अयमेव पक्ष आदतो मेधा- तिथिविज्ञानेश्वरादिभिः । अनुजातपदव्याख्या मेधातिथेः । अनुजा- तो दन्तजाताद घालतर इति स्मरन्तीति । तद्दन्तजातानुजातान्यतचूडेपु च ममात् । चितिक्रिया व्यहैकाहा इति चार्तिकविरोधादुपेक्ष्यम् । अत्र हि क्रमशब्दस्य प्रतिलोमकमपरतोक्तदन्तजातविषयादेकाहादथिक- स्यहो ऽनुजातविषय उक्तः । सदन्तजाताद् यालतरेऽनुजातशब्दार्थे सद्यः शौचविपये विरुध्यतेति अवधिती व्यवस्थाया स्तूदाहरणमुक्तमेव "व्रीहिमिरिष्ट्वा ब्रीहिभिरेव यजेते"त्यादि । सर्व- स्मिश्च व्यवस्थितविकल्पे पूर्वोक्ता अटो दोषा न सन्ति । इतरेतर- रविषये इतरेतरवाक्यामवृत्तेरेव एकानुष्ठाने ऽपतिरशास्त्रस्य प्रतीतप्रा- मापयत्यागाद्यभावात् व्यवस्थितविकल्पे च दोपाधक नास्तीति शा- खान्तराधिकरणे । ( म० चैफे प्रति शिष्यतइति सूत्रे अथ तेषां विकल्पना- थैव तवरं शाखान्तराणामेव व्यवस्थितप्रतिपद्यमानानाम- नाकुलतरे कल्पितमिति वार्तिके ऽनाकुलतरमित्यनेनोक्तम् । भट्ट- सोमेश्वरेण व्याख्यातम् । पूर्वपक्षिणा प्रतिचरणमग्निहोनादिव्यव- स्था उन युपगमे निरपेक्षसाधनत्वेनसमुच्चयायोगादेकेनवाग्रिहोत्रा- धानर्थक्यापतैर्विकल्पनार्थवत्यं वाच्य तच्च फर्मेक्याभ्युपगमेन शाखानामेव व्यवस्थितैः कठादिचरणः प्रतिपद्यमानत्वेनाटदोषत्व- निमित्ताकुलत्वानापादकत्वारकल्पितं घरमिति । एवमैच्छिकचिकरपे ऽप्यपी दोपा न सन्ति कस्यापि शास्त्रस्य प्रतीतप्रामाण्यत्यागाद्यभावात्। “पशुना यजेते"ति रकमेव पात्रं तत्र चैकत्वविवक्षावशेन कदाचित्कस्याश्चित्'व्यक्त(१)रुपादाने ऽपिसक- लस्तच्छास्त्रार्थोऽनुष्ठीयत पवेति कत्यं तस्य शास्त्रस्य प्रामाण्यत्यागा- दि। एवं स्वेच्छया व्यत्यन्तरोपादाने ऽपीति । एवमेव पाचनिके पिविकल्प टी दोषा न सन्तिा रयन्तरं वा पृष्ठं भवति" "वृहद्वा पृष्ठं भवती"त्यादौ हि उभयोः पाक्षिफकर्तव्यतैव प्रतीयते न प्रीहि- (1) पश्यरिति १ पु. पा.। २ पा ४ अ० ·मीमांसापालप्रका। व्यवहितान्यो ऽङ्गीकृत तत्र कापायादीनामव्यवस्थितविक- ल्पे ब्राह्मणादो प्राप्त ब्राह्मणादिफत पापायादेव्यवस्थित- विकल्प। फर्मतो व्यवस्थितविफल्पो यथा परुणप्रघासेषु "द्वायनी प्रण- पत' इति विहारद्वय विहित तस्याव्यवस्थितविकल्पा नवहविरासा दन प्राप्तस्तत्र अष्टावध्वर्युस्त्तर विहारे हवींच्यासादयति मारुतीमय प्रतिप्रस्थाता दक्षिणस्मिन्निति मारताव्यतिरिक्तहविरासादनमा रतीइविरासादनरूपकमतो विहारद्वयस्य व्यवस्थितविफल्प । फलता व्यवस्थितविकल्पो यथा ज्योतिप्टोमे पोडशिसस्थे "सौ. भरमुफ्थ्याना मा साम भवती"त्युक्थ्यप्रयग्रहास्यस्तोत्रसाधनत्वेन नित्य सौभर विहितम् । ज्योतिप्टोमातिराने तु“यदि वृहत्सामातिरा. घ स्यात्सोमरमुक्थ्याना ग्रहासामकार्यमिति ग्रहासामत्वेनैव नैमि- तिक' "यदि रथन्तरसामा सौभर कुर्यादिति चोक्थ्यनये ऽपिने- मित्तिक विहितम् । ततो नित्य मैमित्तिक च सौभर पुन फलश्रय- साधनत्येन विहित "दा दृष्टिकामो ये उन्नायकामो य स्वर्गफाम स सौभरण स्तुबीते ति । सौमरस्य च नानाशाखायस्प नानानिधन- फस्याव्यवस्थितविफल्पे प्राप्ते "हीपिति घृष्टिकामाय निधन कुर्यात् अनित्यनाथकामाय ऊ इति स्वर्गकामायेति । तत्तत्फले तस- न्निधनकस्य सौभरस्य विधानात्फलतो व्यवस्थितविघल्प । निमित्ततो व्यवस्थितविकल्पो चाचनिको यथा। दशाह शायमाणैच सपिण्डेषु विधीयते । अक्सिश्चयनादस्सना न्यहमेकाहमय यति ॥ अर्चागित्पनन चतुरहोपरक्षणाच्चतुर्णी पक्षाणामध्यघ- खितविफल्पे मनुनोक्त उपनीते तु विषममिति स्मृत्यन्तरात् । दन्तजाते ऽनुजात च कृतचूडे च सस्थिते । रति मनुवाक्यान्तरे चापनमस्थे भनुलामक्रम श्रीक्रियमाणे - न्तजाते दयाहापत्त कृतचूडे च एकाहापत्तेस्तत्र च। निहत्तचूडकानां तु निरामाच्छुद्धिरिप्यते । इति मनुनेव विरोधापत्ते प्रतिलोमक्रमाश्रयणेन दन्तजाते एकाह अनुजातमपत्य यस्मात्ताहशे घ्यह कृतचूडे चतुरद । उपनीते दशाह । रति व्यवस्थितविकल्पो विरो- धाधिकरणे पार्तिककृतोर । अस्मिन्पक्षे निवृत्तचूडकानामिति विरात्रपक्ष प्रथमपर्षतचूडविषय । चतुरहस्तु हतीयवरितचूड. विषय । मष्टतचूडे ततापि यह एपेति । प्रकारान्तरेणापि प- ·विकल्पभेदनिरूपणम्। वस्थितविकल्पो वार्तिकएवोक्तः । ग्राह्मणस्य स्वाध्यायानिहत्यर्थमि- ति गौतमवचनाव। एकाहाद् ब्राह्मणःशुध्येद्योऽग्निचेदसमन्वितः । ध्यहारकेशलवेदस्तु द्विहीनो दशभिदिनः ॥ इति स्मृत्यन्तराच्च निवेदस्याग्निमत एकाहः द्विवेदस्य चतुरह, भग्निवेदरहितस्य दशाह इति । अयमेव पक्ष आदतो मेधा- तिथिविज्ञानेश्वरादिभिः । अनुजातपदव्याख्या मेधातिथेः । भनुजा- तो दन्तजातादू पालतर इति स्मरन्तीति । तद्दन्तजातानुजातान्यकृतचूडेपु च फ्रमात् । चितिक्रिया व्यकाहा इति वार्सिफविरोधादुपेक्ष्यम् । अत्र हि क्रमशदस्य प्रतिलोमकमपरतोक्दन्तजातविषयादेकाहादधिफ- स्यहो ऽनुजातविषय उक्तः । सदन्तजाताद् थालतरे नुजातशब्दार्थे सद्यः गौचविपये विरुध्येतेति अवधितो व्यवस्थाया स्तूदाहरणमुक्तमेय "बीदिभिरिया धीहिभिरेव यजेते"त्यादि। सर्व- स्मिश्च व्यवस्थितविकल्पे पूर्वोक्ता अष्टो दोपा न सन्ति । इतरेतर. रविपये इतरेतरवाक्याप्रवृत्तेरेव पकानुष्ठाने ऽपीतरशास्त्रस्य प्रतीतप्रा- मापयत्यागाधमायात व्यवस्थितविकल्पे च दोपाष्टकं नास्तीति शा- खान्तराधिकरणे । ( म० २ पा० चफ प्रति शिष्यतइति सूत्रे तेषां विकरपेना- थैवत्वं तवरं शाखान्तराणामेव व्यवस्थितप्रतिपयमानानाम- नाकुलतर कल्पितमिति वार्तिके ऽनाकुलतरमित्यनेनोक्तम् । भट्ट- सोमेश्वरेण व्याख्यातम् । पूर्वपक्षिणा प्रतिधरणमाग्निहोत्रादिव्यव- साइनभ्युपगमे निरपेक्षसाधनत्वेनसमुच्चयायोगादेफेनवामिहोना- धानर्थक्यापत्तैर्विकल्पनार्थवत्त्वं वाच्यं तच्च फर्मेक्याभ्युपगमेन शाखानामेव व्यवस्थितैः फठादिचरणः प्रतिपद्यमानवेनाटदोषत्व. निमित्ताकुलश्यानापादकत्यात्कल्पितं चरमिति । एवमैच्छिफविफल्पे ऽप्यष्टौ दोपा न सन्ति फास्यापि शास्त्रस्य प्रतीतप्रामाण्यत्यागाद्यभावात्। "पशुना यजेते ति होकमेव शास्त्रं तत्र चैकरवधिवक्षावशेन कदाचिरफस्याविरघुव्यक्त(१)रुपादानेऽपिसक- लस्तच्छानार्थोऽनुष्टीयत पवेति कत्यं तस्य शास्त्रस्य प्रामाण्यत्यागा- दिएवं स्वेच्छया व्यक्तान्तरोपादाने ऽपीति । एवमेव चाचनिके ऽपि विकल्पे वो दोपा न सन्तिा रयन्तर या पृष्ठं भवति" "हवा पृष्ठं भवती"त्यादौ दि उभयोः पाक्षिककर्तव्यतेच प्रतीयते न ग्रीहिः (सापयरिति पु. पा.। अ० अथ ·मीमांसाचालनकाशे। पथवत्सर्योभयकत्र्तव्यतेति मान्यतरानुष्ठाने ऽपीतरवासानामाण्या- दिकल्प्यमिति । तस्माल्यायगम्य विकल्प पवाटदोपत्यमिति सिम पूषाकाध विफल्पा पुनर्यथासम्भवं भाषाभाषविषया पश्चधा । फे चित्पातिगता एवाफे विदित्युपदिएपदार्थविषया । के चिमतिविस्त्यात्मकफांद्रापदिएपदार्थविषया । फे विविस्ताघु- पदिष्यातिदिएपदार्थविषया कि विनिरुतातिदिएमाअधिषया इति। तत्र प्रतापदिएपदार्थविषयो माववियल्पो भायाभायविषल्पश्च पया मासाग्निहोत्रप्रकृती नित्याग्निहोत्रे पयमाविद्रयाणां विकल्प दिध्याधिधयणदमाघयोध विकल्प मदम्पधिभये- दधिधयेदित्येक रति पारपत्रमाणात । विस्तापदिएयो पयोमायामाययोध विषल्पो यथापा. जपेये प्राजापत्यानां प्रतुपशुभि समालम्भो प्रहासामपाल येत्युपदि- एपी पालयापिपल्प 1"भतिराने पोडशिने गृहाति नातिराने पो- रशिन पहातति पोरविप्रपदभाषयोधिपः । अप्रतिषिरत्यारमयकोपदिएयो पोरसापयोग मि. पोपा । आधाने पयमानेपीना पूर्णाहुत्या सदपिषल्प । सोय पाजसनपिनागनुनलमसम्भारयातु मायजागरणेमपूधाचार. मणसाराहीन या पुर्यादिति पूर्वमुदाहतम् । पिरतायुपदिरातिदिया पोस्तारशयोभायाभापपोध पिपपी पपा "पाएमा पशुमा सामेापत सो मायास्यायो पौर्णमास्या "त्यशिदोपासायाममायास्याविएतापतिविधाया- भाषामाया उपदिशपाय पीणमास्या विषल्प । एमिशिदी पासा पोर्णमासीयितापतिदिष्टाया पौर्णमास्या उपविधयामा- मावास्याया विपल्प । मायामाहरणे तुम तोपती परोसी"- ति पशुपागरूपायां पिरतायतिदिध्याराग्यभागयोस्पदिएप पस. प्रिपेधस्य विपति। विस्तापतिदिएमासविषपस्तु मापयोपियो आपया पत्नी संपाजयस्याज्येन पति " मिति । पशी पुरा भुतं माप या पानी सपाजयन्तीति । तरपनीसयाजामा जाधग्यता र मपति मप्राशयंतापत्ते किंतु प्रतितो . पnि प्रासापा जायन्या निएमार्थम् । नम नापादयायालाय. पत्यायियक्षिनमाभपशुगणे प्रतिस्थाय स्वाति जाधनीममुचयायापामतत्तयां याचिम्मान युगादति पिकाप । सप माश(पा०म०६) म्यपिणार नुपूर्वपदपर्म स्यादिवधि पपा ।

·विकल्पभेदनिरूपणम्। करणे उक्त विकृतातिदिष्टस्य भावस्यानुपदिष्टनानतिदिऐनामान विकल्प उदाहरणम् । अत्र य. कश्चिद्भायः प्रकृतावैकल्पिक एव विकृती तु निषेधानुपदेशे ऽपि पदार्थान्तरविफलपयशादर्यात्स्वाभा- घेन सह विकल्प भजते तारगुदाहार्यमन्त्ये मेदे। तद्यथा । अग्नीपो- मीये प्रयाजपाभिधारणं धपाया अवैकल्पिफमेयासीत प्राजापत्यप- श्वालम्भे तु फालद्वयं वैकल्पिक विहितं क्रतुपश्वालम्भफाले प्रम- सामकाले घेति । ततश्च प्रयाजशेषाभिधारणं प्राजापत्यवपानां धैक- ल्पिकं भवति । ब्रह्मसामकालपक्षे प्राजापत्यवाभिधारणा) प्रया- जशेषस्थापनस्य चतुर्थे निरालादिति । तदेवं प्रकृतिविकृतितदुभया- नात्मफफर्मनिष्ठा उपदिशातिदिएभावामावर्षिपयादश विकल्पमेधा निरूपिताः। अधेदमुच्यते ये के चित्पूर्व माधाभावविषया विकल्पमेदा उक्तास्ते सर्वे यद्भावविषयास्तत्प्रतियोगिकाभावविषया एव । फे चित्तु तद्भावविषयास्तत्प्रतियोगिकाभावयतिरिक्ताभा- पविपया अपि सन्तो भावविषया अध्यभावान्तरविषया अपि पिक- ल्पा सम्भवन्ति । तद्यथा अग्निष्टोमसंस्थैव नित्या प्रतोरङ्गजन्याः फास्याः । संस्था च प्रहस्तोत्राभ्यासविषयव्यापारोपरमात्मकत्ये. गाभावरूपा । न चान समुचयः सम्भवति । संस्थितस्य संस्थान्त. रायोगातू । तत्र प्रत्यर्थया ऽग्निहोमसंस्थया पुरुषार्थनामुक्थ्यादि- संस्थानामच्छिको विकल्पः । तथा पुरुषार्थानामुपथ्यादिसैस्यानां मिन्नफलानामपन्छिको विकल्पोऽन्यान्यम् । तथा संस्थानां स्वसमानफलेज्योतिप्टोमतदाशितैोत्यादिभावः सहकाध्योन्यायगम्यो विकल्प इति । अत्र च ये के चिदन्ये विकल्पा दृश्यन्ते यथोपांशुयाजादी वैष्णयादियाज्यानुवाश्यामन्त्रविकल्पः यया था तत्रैय देवताधिका- ल्पः यथा पा तन्त्र वा वैश्वदेविकामिति तन्त्रविफल्पः यथा घेष्टिपूर्व- स्थादिकामविकल्पः । यथा धैको दी यहयो चाहीनेन यजेत्रित्या- दिः कर्तृविकल्पः । यथा या तलयफारादिसहस्सामशाखागनानां गीतिप्रकारभेदानां विकल्पः इत्यादयस्ते यथासम्मपं जात्यादिधि- कल्पवेवान्तर्भवन्ति के चित् । तन्त्रक्रमादीनामपि क्रियाधर्मस्वादभधर्मिणोधाभदासद्धिक- रूपाः क्रियाविफल्पभेदे एयान्तभयन्ति । तथा फ चितिकल्पस्याप्यन्पतरफोटमा सह विफल्पो भवति ·यमः। १६४ मीमांसायालप्रकाशे। यथा असोमयाजिनः सान्नायविकल्पः नासोमयाजी सन्नयेत् तदु- समेव नयेदिति विधिप्रतिषेधपलात् सोमयाजिनस्तु सान्नाय्यमेवे- ति । पुरोधाशाभ्यामेवासोमयाजिनं याजयेधावतायाप्रेयश्चैद्राग्नश्च सान्नायेन तु सोमयाजिनमिति पवनात् । तदेतदशमे प्रतिपादित पुरोटागाभ्यामित्यधिकतानामित्यक्ष । स्मातादाहरणत्रयं तु विज्ञाने- श्वरेणोक्तम् । श्वश्वा सद्द मना सह पित्रा सहेति सपिण्डीफरणे विफल्पः स्मृतिभेदेनोकः स्मृतिः। पितामयादिभिः सार्धं सपिण्डीकरणे स्मृतम् । पैठीनसिः। अपुत्रायां मृतायां तु पतिः कुर्यात्सपिण्डताम् । श्यश्वादिभिः सयास्याः सपिण्डीफरणं भवेत् ।। पत्या पैकेन फर्तव्यं सपिण्डीफरणं लिया। सा मृतापि हि तेनैक्यङ्गता मन्त्रातिप्रतः। उराना। पितुः पितामहे यदत् पूर्णे संवत्सरे सुतः। मातुमर्मातामहे तवदेषा फार्या सपिण्डतेति ॥ सत्रापुत्रायां भार्यायां मृतायां भी स्पमात्रैप सापिण्ये पुर्यात् । अन्यारोहणे तु पुनः स्थपित्रेय मातुः सापिण्ड पुर्यात् । भासुरादिविवाहोत्पन्नः पुत्रियापुत्रश्च मातामहैनव । प्रामादिवियाहोत्पन्नः पित्रा मातामईन पितामहा पा धि- कल्पेन फुर्यादिति। तपा मातुः पिण्डदानादौ गोरे विकल्पः । स्यगोगाद् भ्रश्यते नारी घियाहात्सप्तमे पदे । स्वामिगोत्रण पतष्पा तस्माः पिगडोदयक्रिया । इति भर्तृगोत्रपिपयात् । पितगोत्रं समुत्सृज्य न फुर्याद्भगोत्रतः। जन्मन्येव विपत्ती व नारीणां पैतृकं पुलमिति । पितगोत्रधिपयाच्च यधनात् । सत्रासुरादियिपाहेषु पुरिफापरणे च पिसगावमेय। माझादिपिपाहेपु प्रीदियययद् गृहमन्तरपांच विफल्प एपेति। तथा क्षयाहभाचे एकोदिष्ट पार्ण ग्रेति पिकल्पः।

·. समुच्चयनिरूपणम्। सापण्डीकरणायें प्रतिसम्वत्सरं सुनैः । मातापित्रोः पृथक्कार्यमेकोदिष्टं मृते ऽहनि ।। इति यमेनफोद्दिष्टविधानात् । सपिण्डीकरण कृत्या कुर्यास्पार्वणवत्सदा । मतिसम्वत्सरं विद्वान्दयागलेयोदितोयिधिः॥ इति शातातपेन पार्वणविधानात् । तत्र सन्यासिनां क्षयाहे सुतेन पार्वण कार्यम् । एफोद्दिष्टं यतेर्नास्ति त्रिदण्डग्रहणादिह । सपिण्डीकरणाभावात्पार्वणं तस्य सर्यदा ॥ इति प्रचेतोवाफ्यात् । अमावास्याक्षयाहे प्रेतपक्षक्षयाहे च पार्वणमेव । अमावास्याक्षयो यस्य प्रेतपक्षे ऽथ वा पुनः । पार्वणं तस्य कर्तव्यं नैकोहि कदाचन ।। इति स्मृतेः । अन्यत्र क्षयाहे असंन्यासिनः पार्वणकोदिष्टयो- हियवद्विकल्प पवेति । हाते श्रीमत्पदवाक्यप्रमाणपारावारपारीणधुरीणमी- मांसाद्वैतसाम्राज्यधुरन्धरश्रीभट्टनारायणात्म- जभदृशङ्करकृते मीमांसाबालप्रकाशे विफल्पभेदनिरूपणम् । यद्यपि शाब्दिकैः प्रत्येकमेकक्रियान्वयः समुच्चय इति । वि. शेषतो ऽसौ लक्षितस्तथापि मीमांसकव्यवहारः साहित्यसामान्ये एच दृश्यते परेणावेदनादित्यत्र हि समुच्चयप्रमाणाभावो ऽप्ये कार्यय द्विकल्पहेतुरतः। समुश्शयममाणं चैकः प्रयोगायीधित्युिक्तम् । न च प्रयाजादिषु प्रत्येक एकस्या दर्शपूर्णमासक्रियाया भ- न्चयो ऽस्ति । ग्रहकत्वाधिकरणे (म०३ मा १ अ ७) हि वा- तिफलता प्रत्येकवाक्यपरिसमाप्तिसमुदाययाश्यपरिसमाप्सिन्याय- योरेचं विषयभेद उक्तः । प्राधान्य पूर्वो गुणस्ये तूत्तरः । यथा “प्रहं सम्मायिकहागन्या कीपातीति" प्रयोगविधी च प्रया.

·दारसिद्धः . मीमांसायामप्रकाशे। जादेर्गुणत्याग्न प्रत्येकमेककियान्वयो ऽस्ति । मस्ति च समुच्चयप्रमा- पत्यव्यवहार इति साहित्यसामान्यएव मीमांसफानां समुच्चयव्यव- सो ऽयं समुच्चयो ऽपि विकल्पवत्प्रथम तावनिचिधः। न्यायगम्यो याचनिक ऐच्छिकश्चति । तत्र न्यायगम्यः समुच्चयो विकल्पयन्नाप्रविधः । द्रन्यादीनां तदभावानां च समुच्चयायांगाद । नापि चतुर्विध एवासी जात्योद्रव्ययोर्गुणयोः क्रिययोश्चेति । फि तु सजातीयविजातीयविषयत्वेन द्विकप्रिफचतुष्कविषयत्वेन च पञ्चदशविधा समुच्चयः। तत्र सजातीयविषयश्चतुर्विध उत्त पय । विजातीयद्विषधि- पयस्तु पोढा । जातिव्ययोजातिगुणयोजांतिक्रिययोव्यगुणयो- व्यकिययोर्गुणक्रिययोश्चेति विजातीयतिकविषयश्चतुर्धा चतुष्क- विषयस्त्वेकः । एवं पञ्चदशानां न्यायगम्यसमुच्चयभेदानां क्रमेणो- दाहरणान्युच्यन्ते। तत्र न्यायगम्यो जात्योः समुश्चयो यथा सोमेश्वरमते माय- क्यात्तत्रैव गवाजादीनां न्यायेन समुच्चयः साधितो द्वादशे (पा० ४ अ०३) क्रयणेषु तु विकल्पः स्यादेकार्थत्वादित्याधिकरणे ।१। न्यायगम्यो द्रव्ययोः समुचयो यथा ।माधाने “सम्भारान्स- म्भरती"त्यत्र सम्नियन्तहति सम्भारा इति सम्भारशब्दस्य यौगिक त्वेन"परिधीन्परिधाती"त्यत्र च परिधीयतेऽग्निस्तदायतनं वायरिति परिसमन्तादीयन्तइति वा परिधिशब्दस्य यौगिकत्येन व्यवाचि. त्वात्सण्यायुक्तेपु तु समुच्चय इति द्वादशाधिकरणन्यायात चतु. भिरभिमादत्तइत्यत्र मन्त्रसमुच्चयायोकादाधाने सम्भाराणां दर्श- पूर्णमासयोश्च परिधीनां समुच्चय इति ।२। न्यायगम्यो गुणयोः समुच्चयो यथा । अरुणयकहायन्येत्य- प्रारुपाधिकरणन्यायेनेफफानियमः स्यादित्यनेनारुण्यस्यैफहाय- म्येफसंख्ययोश्चान्योन्यनियमारसमुच्चयः।३। क्रिययोन्यायगम्यः समुच्चयो यथा एकादशे हि भड़ानां तु शब्दभेदादिस्यादिपञ्चदशसूत्रे द्वितीये ऽधिकरणे प्रयाजानुयाजादी- नामझानां विफल्पो भूयस्त्वे फलभ्यस्त्वं घेति पूर्वपक्षद्वय निर- स्यकप्रयोगविधिविधेयस्यारसमुच्चय उक्तः। तथा द्वादशे क्रयणेषु वित्यत्र सन्निपातिमयसमुच्चयो न्यायगम्य उक्तः द्वादशे (पा० ३ अ०६) समुच्चयस्त्यदोपनिर्घाताग्वित्याधिकरणे तथा ·पययोः।। चात्र समुच्चयभेदनिरूपणम्। नैमित्तिकमात्यनक्रियासमुच्चयो न्यायगम्य उक्तः ।। न्याययभ्यो जातिद्रव्ययो. समुश्चयो पथा। "अरुणयकहाय- म्या पिङ्गाक्ष्या गवा सोम प्राणाती"ति गोपदमाम्नातमित्याकृत्यधि- करण বহুমানি सुत्रव्याख्याने वार्तिकरतो. । तत्रैकहायनापिङ्गाक्षीशब्दाभ्यां यौगिकाभ्यामुक्तस्य द्रव्यस्य गोशब्दोक्तायाध जातेरणाधिकरणन्यायेन स- मुच्चय ।। जातिगुणयोरपि न्यायगायः समुच्चयो ऽग्नेय गोत्याय- न्यायगम्यो जातिक्रिययोः समुच्चयो यथा। निमन्ध्यनेएका. पचन्तीति । न हरुणाधिकरणे ( ० ३ पा० १ अ० ६ ) नियम्यमानस्थ स्वशब्दनीपादान न्यायशरीरान्तर्गत यथा फथ चिदुपादानमपेक्षते अस्ति पानाक्षपतो निजातेर पादानम । तेन निर्मस्थ्यशब्दविहि- साया मथनक्रियाया पाफाक्षिप्तायाधानिजातेरफफादरुणान्याये- नेय समुच्चय इति । । म्यागम्यो द्रव्यगुणयोः समुच्चयो यथा । एकादायनीपिङ्गा- क्षीयब्दाश्यामभिहितस्य द्रव्यस्यास्पयस्य च समुथय. 11 न्यायगम्यो द्रष्यक्रिययोः समुच्चयो यथा । निमन्थ्यश- दम योगिकन द्रव्योपादानात्तस्य मयनक्रियाया धान्योन्यनियमाद- रुणान्यायेनेय समुच्चय.।९। भ्यायगम्यो गुणक्रिययो समुच्चयो यथा । “लोहितोप्पीपा लोहितपसना ऋत्विजा प्रचरन्तीति । अत्र हि यस्यते परिधीयते सहसमिति यौगिको ऽय यसनराब्दा निर्मन्थ्ययत्न पनजातिवच- न. तथा सति उपयोपस्यापि यत्रत्मालोहितवसना इत्यनेनैव सिद्ध लोहितोणी इत्यमर्थक स्यात् । ततश्च निमन्थ्यशब्देनेव धसनश- देनोक्ताया. परिधामकियाया लौहित्यगुणस्य च प्रचरन्तीत्येकाफ्रि- यावीकारावरुणान्यायेनेय समुच्चय । १०॥ तदेयं न्यायगम्यानां द्विकसमुच्चयभेवानान्दगानामुदाहरणा- ज्युक्तानि एव जातिद्रव्यगुणाना जातिद्रव्यारियाणा जातिगुणक्रिया- या द्रव्यगुणमियाणामिति धिकविषयावत्यारश्चतुष्कविषयक इति पश्चाना न्यायगम्यसमुभयमेदानामुदाहरणानि धाच्यानि । यथारूपाषाक्ये गोत्यजात्येफहायनीद्रव्यारणागुणानामित्या- दि । व पते पञ्चदशन्यायगम्पसमुशपभेदा. प्रत्यर्थजात्यादिविषया ·१६८ मीमांसायालप्रकाशे। एवोदाहनाः। एवं पुरुषार्थजात्यादिविषया अपि पञ्चदशन्यायग- म्यसमुच्चयभेदा उच्यन्ते। तन पुरुषार्थयोर्जात्योन्यायगम्यः समुचयो यथा । मनुः । तिलोहियमांपैरगिलफलेन था। दत्तन मास प्रीयन्ते विधिवत्पितरो नृणामिति ॥ अन हि ब्रीहियवरिति द्वन्द्वोपात्त समुच्चितं जातिद्वयं प्रह तथानाधितं फले विधीयते । एवं मूलफळेनेति । पुरुषार्थद्रव्ययोन्यायगम्यः समुच्चयो यथा । मार्कण्डेयः। भक्षभोज्यस्तु संस्कृतः । रागखाण्डवोप्यध । दौस्तु मार्स प्रीयन्ते थाद्धेपु पितरी नृणामिति । अन हेमाद्रिणा व्याख्यातं दन्तरवखपड्य यद्भुज्यते तद्भक्ष- म् । यत्त्वनतिकाठिन्यादतिप्रयतवत्खण्डनानपेक्षं चर्वयित्वैव निगी: यंते तद्भोज्यम् । यस्योष्ठदशनरसनादिभिर्निष्पीडितस्य ससूत्कारेण मुखमारुतेन रसो निष्पीयते तचोप्यं यथेनुसण्डार्दिक मुद्दाढण्या- दिरसाः काथ्यगृहीताः शर्फरादियुक्ता रागाः । अम्लादियुक्ताः खा. ण्डवा इति । तत्रैते सर्वे न जातिवचनाः किं तु द्रव्यवचनाः । तत्र भक्षभोज्य चोयराब्दा उक्तार्थविशेषवचनेभ्यो धातुभ्यः कृत्प्रत्यये रुते निष्पत्तयोंगिकत्वाद् द्रव्यवचनाः । रागसाण्डवशब्दी तु रूढा- धपि कुलालादिशब्दवदाकृत्यधिकरणाविपयत्याद् रूट्ययोपाधिषि- शिएव्यवचनाचिति द्रव्याणामेयान इन्द्रोपात्तानां प्रकृतभावाधि- तानां फले न्यायगम्यः समुच्चय इति । पुरुषार्थयोर्गुणयाायगम्यः समुच्चयो यथा। वायुपुराणे। स्निग्धमुष्णं च यो दद्यादग्निष्टोमफलं लभदिति । न च चशब्ददर्शनाद्वाचनिको ऽयं समुच्चय इति भ्रमित- व्यम् । ऐका भावादेकवाक्योपादानादेव समुच्चयसिद्धौ चशब्द- स्यानुवादत्यात न च स्निग्धोष्णशब्दो द्रव्यविधी लोहि- तोष्णीपादियदप्राप्तगुणस्यैव विधानाद् द्रव्यस्य तु श्राद्धविधिना प्राप्तस्यैवानुवादात् । पुरपार्थक्रियासमुच्चयो न्यायगम्यो यथा । "दर्शपूर्णमासा: भ्यां स्वर्गकामो यजेते"ति । अन्न हि यजिरूपैकराब्दोपादानादानेया: दीनां साहित्यं फले विवक्षितमित्येकादशाये साधितम् । पुरुषार्थयोऑतिद्रव्ययोन्यायगम्यः समुच्चयो यथा।

·समुश्चयभेदनिरूपणम् । पद्मपुराणे। सम्वत्सरं तथा गव्य पय. पायसमेव चेति। अनापि शब्दो ऽनुवादः एकवाक्योपादानेन न्यायादेव समुच्चयसिद्धः । न च भिन्नपदोपात्तयोः पय.पायसयोर्विधी पास्यभेदः इन्द्रियकामाधिकरणे गुणफलसम्बन्धविधी भावनान्तर- विध्य युगमेनोमयविशिटैकफलभावनाविधानादवाक्यभेदात् । पुरुषाययोर्जातिगुणयोायगम्यः समुच्चयो यथा। "सादि- रंधीर्यकामस्य यूपं कुति"ति । इहापि हि सदिरप्रातिपदिकोपात्त- या जात्या एकवचनोपात्तया चकत्वसंख्यया विशिष्टं यदेकं करण- कारक द्वितीयालक्षित तद्विशिष्टेका फलभावना विधीयते । तत्र स. दिरत्यजाते'कसंख्यायाश्चैकपदोपादानात्पशुना यजेतेतिघत्समुच्च- यः । जातिक्रिययोः पुरुषार्थयोः समुच्चय उदाहरण मृग्यम् । पुरुषार्थयोद्रव्यगुणयोायगम्यः समुच्चयो यथा। "गोदोह- नेन पशुकामस्य मणयेदि"ति। अत्रापि हि खादिरपदवद्यौगिकगोदो- हनमातिपदिकोक्तेन द्रव्येण एकवचनोपात्तया चैकत्वसंख्यया वि- शिएमेकं करणकारकं फले विधीयते । तयोर्द्रव्यसंख्ययोरेकपदो- पादानारपशुनेतिवत्समुच्चयः । ननु "चमसेनापः प्रणयदि"ति चमसैफत्यं चमसस्थानापन्ने गोदोहने ऽपि प्राप्तमेवानूद्यताम । न च प्रणयनाङ्गमेवैफत्वस्य द्वारमपेक्षितमिति वाच्यम् । अभ्युदयेटा- विज्यार्थत्वेन श्रपणानगभूतयोरपि दधिपयसोः प्रपीतास्थानापत्त्या प्रणीताधर्ममानयमे स्थापनात् । मैवम् ! प्रणीताधर्माणां हि प्रणी- ताङ्गस्यात्प्रणीतास्थानापन्नयोधिपयसोयुक्ता प्राप्ति. चमसैकावं तु न चमसस्याङ्गं पश्वकत्वमिव पशोः । तथा पश्वङ्गमेकत्वं पदश्रुत्या प्रतीयते । समानप्रत्यश्रुत्या पलीयस्या क्रियागता ॥ इति न्यायात् तेन चमसाधर्मत्वान्न चमसैकत्वं चमसस्था- नापने ऽपि गोदोहने प्राप्नोति । नन्वेयं स्थानापतिरूपेणातिदेशेन मामापच्चमसैकत्वं गोदोहने उपदेशेनेव तु प्रामोतु । चमसेनेति हि चमस एफरवं च प्रणयनानं मणयनं च गोदोहनस्याश्रयः। तत्र गोदोहनेनैककार्यत्वाचचमसमाप्रवाधे ऽपि भिन्नकार्यत्वान्नैकत्वं या- ध्यत इति तदङ्गकमेव प्रणयनमाथयो भवतीत्येकत्वानुवाद पर स्यात् । न च “ नानृत घदेदि "ति पुरुषार्थनिषेधे ऽपि प्रात्व संयो- गान्तरमर्थपदित्युक्त फत्रधिकरणे तदत्र प्रत्यर्थत्वे ऽप्येकत्वस्य पुरुषार्थ संयोगान्तरमर्थवादिति वाच्यम् । तर हि पुरुषार्थनिषेधेन ૨૨ ·. । १७० मीमांसायालप्रकाशे। नतरिमध्यति यत्तदतिकमे ऋतुफलं न भवतीति तदर्थ संयोगान्तर इह तु फलार्थसंयोगान्तराभाये ऽप्येकत्वस्य प्रणयना कत्त्वातिकमे विगुणप्रणयनाधितागोदोहनात्फलं न भवतीति सिद्धमेकेनैव त्व- र्थसंयोगेनेत्यनर्थक संयोगान्तरम् । तस्माद्वोदोहनेनेस्यकत्यानुबाद एय स्यात् । मेयम् । चमसैकत्वं हि प्रणयने उपदिश्यमान द्वारमा- काङ्क्षमाणं प्रणयने यद्विधितो नित्यं चमसादि सवारैव प्रणयने उप- दिश्यते अन्यथा नित्यानित्यमयोगविरोधात् । तस्मागोदाहनाश्रयी- भूने फ्रत्वङ्गेऽपि प्रगायने नित्यद्वाराभावान्नोपदेशतश्चमसैकत्वं प्रा. मोतीति । गांदोहनेनेत्य करवानुवादासम्भवाद् गोदोहनं तदेकत्वं चो. भय समुश्चितं फलार्य विधीयताति सिद्धम् । द्रव्यक्रिययोः पुरुषा- र्थयोन्यायगम्ये समुच्चये उदाहरण मुग्यम् । गुणक्रिययोः पुरुषार्थयोायगम्यः समुच्चयो यथा “ज्योनि- टोमेन स्वर्गकामो यजेते"ति । अत्र बरुणयफहायन्येतिघदेकवाफ्यो. पातं ज्योतिटोमेनेत्येकत्वं करणं यागश्च यजिना फरणत्वेन लक्षितः फलभावनायो समुच्चित्य विधीयते इति । एवमेय जात्यादित्रिकपिल पयेषु चतुर्यु भदेषु चतुष्कविषये चैकस्मिन्भेदे उदाहरणान्यन्येण्या- णि । तदेवं न्यायगम्यनिशद्विधः समुच्चयो निरूपितः । पाचनिक- स्यापि समुच्चयस्य तावन्त एव भेदाम्त उच्यन्ते । यद्यपि दर्शपूर्णमासादिसमुशयो ऽपि मागुक्तः फाधिदेफय. ज्याभिधानथतिगम्यः कश्चिदेकवाक्यगम्य इति धावनिक एव तथापि चशब्दोभयशब्दादिभुतिगम्य एघेह पाचनिफत्येनाभि- प्रेत इति भेदः। तत्र कत्यर्थजातिसमुच्चयो धाचनिको यथा । गौधाश्वधे- त्यादिः । न चाकयाक्योपादानादेव समुच्चयसिद्धौ चशब्दो ऽनुवादमानामिनि धान्यम् । “विग्भ्यो दक्षिणां ददात"ति प्राप्तद- क्षिणाद्देशेनाने कद्रव्यविधी वाक्यभेदापत्तेध पदार्थविशिष्टानेकद्रव्य- घिधि विनकवाफ्योपादानस्यैवासिद्धः। प्रत्यर्थद्रव्यसमुच्चयो धाचनिको यथा । सवनीयेपु"आग्नेयम- जमानिटोमालभते"त्युक्त्वा ऐन्द्राग्नमुपथ्ये द्वितीयमैन्द्र पृष्णि पोड- शिनि तृतीयं सारम्बती भेषीमतिरात्रं चतुर्धामिति द्वितीयादिशब्देश- शब्दम्यानीयोगिकेन्द्रामादिशब्दोक्तानां तत्सद्दयताविशिष्टद्रव्याणां समुश्चयो विधीयते । अन्यथा सवनीयसमाख्यया एककार्यवाघग. मादुक्थ्याधुत्तरसंस्थासु विकृतिपूपदिष्टरेन्द्रामादिभिरितिदिष्टस्य पूर्वस्याग्नेयस्य पाधापत्तेः । तदिद संसाधिकरणे वार्तिकक- ·समुच्चयभेवनिरूपणम्। १७१ तोक्तम्। . झरवर्थगुणसमुश्यो वाचनिको यथा। ब्रह्मपुराणे। मृष्टस्निग्धाति यानि स्युरीपत्कट्यालकानि च। स्वादूनि देवभोज्यानि तानि श्राद्ध नियोजयदिति ॥ अत्रापि स्निग्धकट्वालकशब्दरगणादिवदु गुगणश्चनरनेके गुणाः प्राप्तश्राद्धोदेणेग चशब्दात्समुच्चिता एवं गौश्वाश्यश्चत्यादिव- विधीयन्ते । फत्वर्थक्रियासमुच्चयो चाचनिको यथा। "संसय उभे कुर्या- द गोसव उभे कुर्यादिति वार्तिककन्मते ऽतिदेशतो विकल्पन प्राप्त- योधिन्तरसाधनकवृहत्साधनकयो पृष्ठयोः समुच्चयो विकृती समु. थयाविशिष्एपदार्थयाचिना उभयशब्देन विहितः । फत्वजातिद्रव्यसमुच्चयो वाचनिको यथा । देवला। ततो ज्न बहुसंस्कार नैकव्यञ्जनभक्षवत् । चौथ्यपेयसमृदं च यथाशक्त्युपकल्पयेदिति ॥ भत्र प्राप्तधाशोदेशनीदनजातिरनशब्देनोक्ता यौगिकचोष्यपे. यशब्दोक्तं च द्रव्ये वाफ्यभेदपरिहाराय चराब्देन समुच्चित्य विधायन्ते। फत्यर्थजातिगुणसमुच्चयो पानिको यथा । देवलः। अथ पिण्डावशिष्टान मोजयेत् यतो द्विजान । भोजने. सतिलैः स्नेहभक्षपविमितैिरिनि । अत्र स्नहैरिति गुणस्तिलजातिश्च सद्दादेशोपस्थापितशब्देन च शब्दसमानार्थत प्राप्ते श्राद्धे समुच्चित्य विधीयते । प्रत्यर्थजातिक्रियासमुच्चयो धाचनिको यथा। गद्धलिखिती। तत्तस्तिलमौसः शाकै. पूपैः कुशरपायसापूपैलाज क्षः पा. नैर्मधुना घृतेन दना पयसा च मभूतमिष्टमन्नं दद्यादिति । भत्र निर्मन्य्यशब्दवत्पयसा ऋतं पायसमितितार्थतदि- तोपात्ता पणक्रिया पयादिजातिश्च चशब्देन प्राप्तेधा समुचि स्य विधीयते। मत्यर्थद्रव्यगुणसमुच्चयो चाचनिको यथा। ब्रह्मपुराणे। पूरिकां च रसालां च गोभीर च नियोजयेत् ।

·१७२ - किंतु । मीमांसायालप्रकाशे। यानि चाभ्यवहार्याणि मादुस्निग्धानि भो द्विजाः। ईपदुष्णकटून्येव देयानि श्राद्धकर्मणीति ॥ अत्र रसालाशब्दः कुलालशब्दवदो ऽपि न जातिवचनः । सिताचतुर्जातमधूपणाढ्यं दधिप्रघृष्टं सरसं रसाला । इत्युपाधिपुरस्कारेण द्रव्यवचनः चशब्देन च तदृद्रव्यं निग्धो पणादिश्च गुणः समुश्चित्य प्राप्त थारे विधीयते । मत्वर्थवष्यक्रियासमुच्चयो पाचनिको यथा । पूर्वोक्त शह- लिखितवाक्ये पायसन्दः थपणक्रियाधिधिनिमन्ध्ययदित्यु भक्ष. शब्दो यौगिको द्रव्यवचन इत्यप्युक्तम् । अतस्तत्र मियाद्रव्ये चशब्देन समुच्चित्य प्राप्ते श्राद्ध विधीयते । फत्वर्थगुणक्रियासमुच्चयो याचनिको यथा। सौरपुराणे। विविधं पायसं दद्यात् भक्ष्याणि पिपिधानि च । लेषं चोप्य यथाफाममुष्पमेय फलं चिनेति ।। अत्रपायसराब्दे प्रत्ययोपात्ता थपणफिया उष्णगुणध चयदे- न समुचित्य प्राप्ते भाचे विधीयते । एवं मत्यर्थजात्यादियिपया पा. चनिकसमुच्चयभेदा दश सोदाहरणा उक्ताः। एवमेव दशपुरुषार्थजात्यादिघिपया याचनिफसमुच्चयभेदा- स्तदा स्युर्यादाहरणानि सम्भवेयुन तु तानि सम्भयन्ति यानि तु । श्यामाचणफैः शाकै पारश्च प्रियामिः । गोधूमश्च तिले गर्मासं प्रीणयते पितॄन् । इत्यादीनि फूर्मपुराणादिवाक्यानि प्रस्तथासाधितीधादि. जातीनां चग्रन्देन समुच्चितानां फलसम्बन्धयोधकांनीय पश्यन्ते । तत्र सर्पानेकीहादिविशिष्टफलभायनाविधाने पाक्यभेदाभायात् एकवाक्योपादाननैव समुथये सिखे चशब्दस्यानुयादत्याभ कापि पाचनिकः पुरुषार्थजात्यादिसमुच्चयो ऽस्ति पुरुषार्थपय आदिजाते. पुरुषार्थगयाधाफियायाध घशब्देन फले पाचनिफसमुच्चयोदाद- रणं दृश्यते । पाने। पाधीणसामिषं लोहं पालशा तथा मधु दुहिनामिपमन्नं च दत्ताम्यात्मकुलोद्यः ॥ अनन्तां चे प्रयच्छन्ति तृप्ति गौरीतनया। पितृणां नात्र सन्देही गयाश्राद्धं च भो द्विजाः । इतिग चान पयादिना गयाधादन च विशिष्टका फलमापना + - ·समुच्चयभेदनिरूपणम् । विधीयतहत्ययाक्ष्यभेद इति वाच्यमारवतीवारयन्तीयसम्बन्धेन यागेन च विशिष्टाया एकस्याः फलभावनाया विधानेन वाफ्यभेदोद्धारा- देवरयाधिकरणसिद्धान्तभङ्गापत्तेः । तस्माच्चशब्देनैवात्र याक्यभेद- परिहारो पाच्य इति । यदा त्वत्रापि प्रकृतश्राद्धाधितजात्यादितत्प्र- कृतभाद्धाधितव गयापि देशः फलाय विधीयते आश्रयावानुवा- देन "संक्रमयशेन पजेत साकं प्रस्थाय्येन यजेत" इतिवत्तदा नास्त्येव धाचनिके पुरुषार्थजातिक्रियासमुच्चये उदाहरणम् । एवमेव जात्या- दिपिकविषयेषु चतुर्यु भेदेषु चतुष्कविषये चैकस्मिन्भेदे पश्चो- दाहरणान्यन्वेष्याणि । शति वाचनिकसमुच्चयभेदास्त्रियनिरूपिताः। इदानीमैच्छिकसमुच्चयभेदास्तावन्त एवोच्यन्ते । तत्र तु फत्वर्थजात्यादिविषयेषु पञ्चदशस्वैच्छिकेषु समुघय. भेदेपु प्रायव उदाहरणानि न सन्ति । मत्वर्थानां जात्यादीनां प्र- योगविधिना नित्यवत्समुच्चयस्यैव सिद्धेः । पुरुषार्थजात्यादिविषयेषु तु पञ्चदशस्वैच्छिकेपु समुभयभेदेषु उदादरणान्युच्यन्ते । तेषां चैकफलत्वे न्यायेन विकल्पावश्यम्भाधारफलभेदएगोदाहरणानि स- भवन्ति । तथा पफाधयत्वे फलभेदे ऽप्येच्छिको विकल्प एव भव. ति । यथा आश्वलायनसूत्रे यघागरोदनोदधिसर्पिमिकामानाद्यका- मेन्द्रियकामतेजस्फामानामिति । अत्र ययाग्वादीनां चतुर्णी क्रमेण फकचतुएयकामनायामैच्छिको विकल्प एव भवति न समुच्चयः । तस्मात्फलभेदयन्त्याश्रयभेदन्ति चेहोदाहरणानि प्रायशः। तन पुरुषार्थजातिप्समुच्चय ऐच्छिको यथा “फांस्येन प्रम- पर्चसफामस्य प्रणयेत्"। "आहार्यपुरीपां पशुकामस्य घेदी कुति"ति दर्शपूर्णमासपोम्रह्मपर्चसपशुरूएफलद्वयकामनायां प्रणयनपात्रप्रक- तिपरिच्छेदककांस्यजाते.दिप्रतिपरिच्छेदकपुरीपजातेच ऐच्छिक समुच्चयः।। गनु "यदी समठी"ति नित्यप्रयोगे मननोत्पाचं गृदाख्यं पुरी प्रासमेव तत्र प्राक्षाप्रामविवेकेनाहरणमेवाहार्यपुरीणमित्यत्र विधी यते न मुजाति।न । आहरणस्याहार्यसापेक्षरवारपुरीषमप्ययश्यं वि. धेयं तत्राप्रतीतं विशेषणत्वं हित्या प्रतीतविशेष्यत्वेनैव विधियुक्तः । तथा च वेद्याश्रयानुयादो ऽप्युपपन्नः अन्यथा क्रियाया आश्रयानपे- क्षत्यात्तदनुपपत्तिरिति । पुरुषार्थद्व्यसमुच्चय ऐच्छितो यथा । माश्यलायनसूने ·.मामासाचालप्रकाश- मनायामैच्छिकः समुच्चयः। गात्मनस्तत्परिमाणस्य था गुणस्य पशुफलाथै विहितस्योमयफलका- पुरुषार्थ द्रव्यक्रियासमुच्चय ऐच्छिको यथा। गोदोहनस्य एकविंशत्यनुवचनस्य चोभयफलकामनायामच्छि- का समुच्चयः। पुरुषार्थगुणक्रियासमुच्चम ऐच्छिको यया। घसजान्याफारस्य एफवियत्यनुवचनस्य चोमयफलकामना- पामैच्छिकः समुच्चयः। पुरुषार्थजातिद्वव्यगुणत्रिफस्यैच्छिकः समुच्चयो यया । दर्शपूर्णमासयोराहार्यपुरीपगोदोहनपासजान्धाकाराणां . याणां पशुत्रयकामनायां समुच्चय ऐच्छिकः। पुरुषार्थजातिव्यक्रियानिकस्यैच्छिकः समुधयो यथा । आ- हायपुरुपगोदोदनकविंशत्यनुवचनानां पशुद्धयप्रतिष्ठाकामनायाम- च्छिकः ममुच्चयः। पुरुषार्थजातिगुणक्रियानिकस्यैच्छिकः समुथयो यथा । आ- दायपुरीपयरसजान्याफारेकर्षियत्यनुपचनानां पशुवयाप्रतिष्ठरफाम- नायामैच्छिकः समुच्चयः । पुरुगद्रव्यगुणकियासमुथय ऐच्छिको यथा गोदोहनवत्स- जाम्याकारकविंशत्यनुषचनानाम्पशुद्धपप्रतिष्ठाफाममायामच्छिफः समुच्चयः। पुरुरायचतुष्टयसमुच्चयो यथा आहार्यपुरीपगोदोहनवत्सजा- न्वाकारैफविंगत्यनुवचनानां चतुर्णामपि पशुनयमतिष्ठारूपफलचतु. एयफामनायामच्छिकः समुच्चयः । एषमैच्छिकसमुश्शयमेदारिश- निरूपिताः । तदेवं न्यायगम्यारिंशद्वाचनिकानिदैच्छिकानि- प्रदिति नातिसमुच्चयभंदा उक्ताः । पते च जास्पादिसमुग्रयामाप- विषया पवेत्युक्तम्। ते च पुनः पञ्चधा। के चिद् प्रकृताघुपतिदिष्टपदार्यविषयाः । कचिद्विकृतावुपदिष्टपदाविपयाः । के चित्प्रकृतिविकृत्यनात्मकफोपदिष्पदाविषयाः। फेचिद्विकृतावतिदिष्टपदार्थविषयाः। के चिद्विकृतावेवोपदिष्टातिदिएपदार्यविपया इति । तवाघोदाहरणम् । यथा ऋये गवारण्यादीनां क्रयाणां च ज्योतिप्टोमे दर्शपूर्णमासयोधादोपनिर्घातार्यप्रायधित्तानाम् । सो ·समुन्धयभेदनिरूपणम् । तरद्वयं द्वादशे उक्तं तया द्वादशे याज्यानुवाक्ययोः समुच्चय द्वितीयोदाहरणे यथा दयपेये "शतं ब्राहाणाः सोमान्भक्षयन्ती"- त्युपदिष्टायाः प्राह्मणजातेर्दशदशैफैकं चमसमनुप्रसर्पन्तीत्युपदिष्टा- याः शतसंख्यायाश्च समुचय इति । तृतीयोदाहरणं यथा । भाधाने पवमानेष्टीनां समुच्चयः । तत्रापि माप्यरुन्मते तासामाधानेन समुच्चयो धाचीनकः संवत्सरे निवपद् द्वादशसु रानिपु सद्यो वेति । चार्तिकन्मते ऽप्यनत्या- माकरणिफस्तासामेय तिरुणामन्योन्य"मनये पवमानायामये पाच- कायाग्नये शुचय"इति। चतुर्थोदाहरणं यया। "संसय उभेकुर्याद गोसवउभे कुर्याद- पचितावप्येकाहे उभे मृद्रयन्तरे कुर्यादिति । पञ्चमोदाहरणं यथासंस्थाधिकरणे संस्थापशोरेन्द्राग्नमुक्थ्ये द्विती. यमित्युक्य्यादिविकृतावुपदिष्टस्येन्द्राग्नादेरतिदिष्टस्य चाग्नेयस्य सवनी- यस्प समुच्चय उक्त-तया दशमे (पा.२०१६) द्वेष्ये चाचोदनाद्दक्षि- मापनयः स्पादित्यधिकरणे प्राकृतवैकृतदक्षिणासमुच्चय उक्तः। तथा नैमित्तिके तु कार्यत्वात्प्रकृते स्यात्तदापत्तरित्यधिकरणे पायव्यादि पशावुपदिएश्वेतगुणस्य प्राकृताजादिजातेश्च समुच्चय उक्तः । तथा पभिर्दीक्षयतीत्यधिकरण ( म०१ पा० ३ ०४)मायाकूतिमग्नि- मित्यादयः । पभिक्षियतीति दीक्षार्थतयोपदिशा परमन्धा अति- विक्षार्थराकृत्यै प्रयुज ऽग्नय इत्यादिभिः पभिमन्नैः सह स- मुच्चीयन्ते द्वादश जुहोतीति दीक्षावृत्तिविधेरित्युक्तम् । तथा यजुर्युकइत्यधिफरणे (अ०१०पा०३१०१)वाजपेये यजु- युक्तं रथमवर्यवे ददातीति यजुर्युक्तंनोपदिऐनातिदिष्टस्याध्वर्युभा- गस्य समुश्चय इत्युक्तम् । तथा तदुत्तराधिकरणे ( स०१० पा०४ अ०१) नक्षत्रेणी सो ऽनुजुहोतीत्युपदिधानामुपहोमानामतिदिष्टानां च नारिष्टहोमानां समुच्चय उक्त । तथा तदुत्तराधिकरणे गृहस्पतिसपादौ यादस्पत्यं गृहातीति महान्तरस्योपदिष्टस्यातिदिष्टानां च प्रहाणां समुच्चय इत्युक्तम् । तया तदुत्तराधिकरणे घाजपेये उपदिष्टानां प्राजापत्यपशू- नामतिदिष्टानां च संस्थापशूनां समुच्चय उक्तः । तथा तदुत्तराधिकरणे सांग्रहण्यामुपदिशानां त्रयायामाम• महोमानामतिदिष्टस्त्रिभिरनुयाजैः सह समुच्चय उक्तः ।

·१७६ मीमांसापालप्रकाशे ।- गात्मनस्तत्परिमाणस्य या गुणस्य पशुफलाथै विहितस्योभयफलका. मनायामैच्छिकः समुच्चयः। पुरुषार्थद्रव्यक्रियासमुच्चय ऐच्छिको यथा। गोदोहनस्य एकविंशत्यनुवचनस्य चोभयफलकामनायामच्छि- कः समुच्चयः। पुरुषार्यगुणक्रियासमुच्चम ऐच्छिको यया । यत्सजान्याफारस्य एफविंशत्यनुवचनस्य चोमयफलकामना- यामैच्छिफः समुच्चय.। पुरुषार्थजातिव्यगुणत्रिकस्यैच्छिफः समुच्चयो यथा । दर्शपूर्णमासयोराहार्यपुरीपगोदोहनयत्सजान्याकाराणां प्र. याणां पशुत्रयकामनायां समुच्चय ऐच्छिकः। पुरुषार्थजातिव्यक्रियानिकस्यच्छिकः समुथयो यथा । आ- हार्यपुरुषगोदोहनकविंशत्यनुवचनानां पशुद्धयप्रतिष्ठाकामनायाम- च्छिक. ममुश्चयः। पुरुषार्थजातिगुणक्रियात्रिफस्यैच्छिफः समुच्चयो पथा । आ- हार्यपुरीपवरसजान्याफारैफर्विशत्यनुयचनानां पशुखयप्रतिष्ठाकाम नायामैच्छिकः समुच्चय । पुरुषार्थद्रव्यगुणफ्रियासमुच्चय ऐच्छिको यथा गोदोहनवत्स- जान्याकारकविंशत्यनुवचनानाम्पशुद्धयप्रतिष्ठाफामनायामच्छिकः पुरुषार्थचतुष्टयसमुन्धयो यथा आहार्यपुरीपगोदोहनघरसजा- न्याकारैकविंशत्यनुवचनानां चतुर्णामपि पशुलयप्रतिष्ठाकपफलचतु- एयफामनायामैच्छिक समुच्चयः । एवमैच्छिकसमुथयभेदात्रिंश- निरूपिता । तदेवं न्यायगम्यात्रिंशद्वाचनिकालिंदैच्छिकारि. शदिति ननतिसमुच्चयभेदा उक्काः । एते च जात्यादिसमुच्चयाभाय- विषया पवेत्युक्तम् । ते च पुनः पञ्चधा। फे चिद् प्रकृतायुपतिदिएपदार्यविषयाः। कचिद्विकृतावुपदिष्टपदार्थविषयाः। के चित्प्रतिविकृत्यनात्मककर्मोपदिष्टपदार्थविषयाः। केचिद्विकृतावतिदिष्टपदार्यविषयाः। के चिद्विकृतावेवोपदिष्यातिदिष्टपदार्थविपया इति । तवाघोदाहरणम् । यथा ऋये गवारण्यादीनां क्रयाणां च ज्योतिष्टोमे दर्शपूर्णमासयोग्यादोषनिर्घातार्यप्रायश्चित्तानाम् । तत्रो. समुच्चयः।

·समुन्धयभेदनिरूपणम् । वरयं द्वादशे उक्त तथा द्वादशे याज्यानुवाफ्ययो समुच्चय उक्त । द्वितीयोदाहरणं यथा दरापेये "शतं प्राहाणा सोमान्भक्षयन्ती"- स्युपदिष्टाया. प्राहाणजातेदंशदशेफैकं चमसमनुमसर्पन्तीत्युपदिष्ठा- पा शतसख्यायाध समुश्चय इति । तृतीयोदाहरण यया । भाधाने पवमानेष्टीनां समुद्ययः । तत्रापि भाष्यरुन्मते तासामाधानन समुच्चयो पाचनिक सवत्सरे निर्वपद् द्वादशसु रात्रिषु सद्यो वेति । धार्तिफन्मते ऽप्यङ्गत्या- प्राकरणिकस्तासामेय तिरुणामन्योन्य मनये पवमानायामये पाव- कायानये शुचय" इति। चतुर्थीदाहरण यथा। "ससव उभेकुर्यादु गोसव उभे कुर्याद- पचितायप्यफाहे उभे वृदयन्तरे कुयोदि"ति । पञ्चमोदाहरण यथासंग्याधिकरणे सस्थापयारेन्द्राममुपथ्ये द्विती यमित्युपथ्यादिविकतावुपदिष्टस्यैन्द्रामादेरतिदिष्टस्य चाग्नेयस्य सयनी- यस्य समुच्चय उक्त ।तथा दशमे (पा०२१०१६) देप्ये चाचोदनादक्षि- मापनय स्यादित्यधिकरणे प्राशतवैकृतदक्षिणासमुच्चय उक्त । तथा नैमित्तिकेतु कार्यत्वात्प्रकृते स्यात्तदापत्तेरित्यधिकरणे घायन्यादि- पशायुपदिएश्येत्तगुणस्य प्राकृताजादिजातेश्च समुञ्चय उक्त पभिर्दीक्षयतीत्यधिकरण (०१ पा० ३ अ०४ )मायातिमग्नि- मित्यादय । पक्षियतीति दीक्षार्थतयोपदिष्टा परमन्त्र। अति- दिक्षार्थराफूत्यै प्रयुज ऽग्नय इत्यादिभि पइभिमन्त. सह स- मुञ्चीयन्ते द्वादश जुहोतीति दीक्षात्तिविधेरित्युक्तम् । तथा यजुर्युक्त त्यधिकरणे (अ०१०पा०३१०१)वाजपेये यनु. युंक्त रथमचर्यच ददातीति यजुर्युक्तेनोपदिष्टनातिदिएस्पाध्ययुंभा- गस्य समुन्धय इत्युक्तम् । तथा तदुत्तराधिकरणे (भ०१० पा० ४ ०१) नक्षमेटी सो ऽनुजुहोतीत्युपदिपानामुपहोमानामतिदिष्टानां च नारिष्टहोमानां समुच्चय उक्त । तथा तदुत्तराधिकरणे गृहस्पतिसवादी पार्हस्पत्यं गृहातीति महान्तरस्योपदिएस्यातिदिष्टानां च प्रहाणा समुच्चय इत्युक्तम् । तथा तदुत्तराधिकरणे घाजपेये उपदिष्टाना प्राजापत्यपशू- नामतिदिष्टानां च संस्थापशूनां समुच्चय उत्ता । तथा तदुत्तराधिकरणे सांग्रहण्यामुपदिष्टानां प्रयाणामाम. महोमानामतिदिस्त्रिभिरनुयाज. सह समुच्चय उपा। ૨૨ तथा ·मीमांसायालप्रकाशे। तथा उपगेवित्यधिकरण(अ०१०पा०३१०६)गवामयने महाय ते दिक्षु दुन्दुभयो नदन्तीति प्रत्य पत्नय उपगायन्तीत्युपदिष्टानां पत्नीनामातादरुपगातृभिऋत्विग्मि समुच्चय उर । तथा सस्कार चैत्यधिकरण ( अ०१० पा०३०७) अजना- भ्यञ्जन गोग्गुलसन प्रात सपने श्यअनइत्युपदिष्टगोग्गुलवाया नस्यातिदिष्टनवनीनाभ्यञ्जनन सह समुश्चय उक्त । तथा नदुत्तराधिकरण (अ०१पा०३१०८ ) महाप्रत ताप य- जमान परिधत्तइत्युपदिएस्य सार्पस्यातिादष्टस्य चाहतस्य समु. नथा तदुत्तराधिकरण (अ०१०पा०३०९) महाग्रतएवोपदि- एश्लोकादिसाम्नामतिदिष्टाना च गायनादीना समुच्चय उक्त तथा स्तामविपदाचित्यधिकरण ( अ०१०पा०३२०१२ ) द्वात्रिंशतपवमानो अभिषचनीय इत्यादिविधावुपदिष्टाना राजसाम्नामतिदिष्टाना च समुच्चय उक्त । यथा द्वादश (पा०४ अ०५) गुदेनापयजतीति प्रतिपत्तिवान्प शुगगा उनकेपा गुदाना समुच्चय उच । अत्र च य क चिदन्य समुच्चय भदा दृश्यन्त। यथा वा द्वादशाक्ता(पा०४४०३)याज्यानुवाक्यया समुच्चय । यथा या द्वादशाक्त (पा०३ अ०१४) एव ता चतुभिरनि- मादत्तइत्यादी मन्त्रसमुच्चय । यथा धा ऽग्नहात्र अग्निसूर्यप्रजापतीना दवताना समुच्चय ! यथा पा ज्यातयाम प्राकरणिकग्रहणसमुच्चयादत्सिदो यागे ऽनङ्गभूतानामपान्द्रयाय्यादीना समुच्चय । तदुक्त पशुसा- माधकरण घार्तिक दवतानामन्यसयुक्तत्वादप्रिया- रूपत्वाच्च न प्रकरणन यागाय व विज्ञायत इतियागानङ्गवादव इमा पुनग्रहणसम्बद्धा थुता प्रकरणन यागसम्बन्ध प्रतिपचन्तर- ति प्रसङ्गापफारित्वन यागान्वयमानमुपक्रम उक्तम् । उपसहार ऽपि तदशेन व देवतानामपि समुच्चयमिद्धिरित्य- चापसहत नाङ्गवम् । एष तावद्वात्र्तिकाय प्रतिभाति । सामेश्वरण तूपसंहारपार्तिकमङ्गत्वपरतया व्याख्यातम् । यथा पा सत्र "चतुर्विशतिपरमा सप्तदशावरा सनमासार- रनिति कर्टसमुच्चय । यथा चाध्ययंवे याजमान च फायड दर्शपूर्णमासयोराम्नातेषु "घाजस्य प्रसवन स्यादिमन्त्रषु सामाल्यानिफफव्य. मा ·समुश्यमेदनिरूपणम् । समुचयस्तृतीये (पा० अ०७) याम्नातेपूभी द्वयाम्नानस्यार्थवत्त्वा- दित्यत्रोक्त । यथा वा जानेष्टी नैमित्तिक नान्यथानुपपनिकल्पितस्य प्र- त्ययायपरिहाररूपाभावात्मकस्य फल स्यार्थचादिकेन पूतत्वरुपपाप- क्षयात्मकामावलेन सह भागत्मकैश्च नेजस्वित्यान्नादवेन्द्रियार. त्यपशुमस्वरूपै फले सह तपामपि चान्योन्य समुच्चय । यथा वा स्वर्गादिकाम्यस्त्रफलार्थ विविदिपार्थ वानुष्ठितेरग्निहोत्रादिमि प्रस शान्नित्यप्रयागफलसिद्धी फलसमुच्चय । यथा वा द्वादशे ( पा० ३ अ०३) एककर्मणि शिष्यत्वाद् गुणानां सर्पकर्म स्थादित्यत्रोक्त “मुजुमाघारयति ऊर्धमाघा- श्यति दीर्घमाघारयति सन्ततमाघारयतीति विहितानामृत्योर्धत्व- दीर्घत्वसन्ततत्यानां चतुर्गामाघारे ममुच्चय । यथा रा "त्वाष्ट्र पानीयतमालमेत"अग्नये ऽनीकरते प्रातरष्टा- कपाल निर्वपेतू"। अग्नय दाने पुराडाशमणकपाल निर्षपेत विष्णवे शिपिविष्टाय ते चर इन्द्राय प्रदात्रे यश्चरु अग्नये पयमानाया- प्रय पात्रकायाग्नय शुचय' इत्यादा कमायोपादानाद्देस्तातद्विशे- पणानां तत्र तत्रोक्त समुशयस्ते यथासम्भय जात्यादिसमुञ्चयेव- पान्तर्भवन्तीति कचित् । मजुत्यावदार्यवसन्ततत्यादीनामपि क्रिया यमबाहर्मधर्मिणाश्चाभेदात्ततममुश्चय क्रियासमुन्चयभद- पेयान्तर्भवति । तथा क चिरसमुभयस्यापि समुच्चयव्यतिरित्तेन फेन चिन्नावेन सह समुच्चयो भनि यथा "मसर उभे वृहद्रथन्तर फुपादि" स्यादी द्वन्द्वोपात्तस्येतरेतत्यागात्मफस्य समुन्चयस्य विध- चनोपात्तया वृहद्रथन्तररूपसमुच्चयव्यतिरिक्त्या द्वित्वसरण्या समुच्चय । तदुक्त दशमपठे भाष्यकारेण । उपादेयत्न चानयो- त्यिश्रुति समासतिश्च विघक्षितैवेति । अत्रोदाहरणान्तर लिङ्ग पाद सूक्तधाकविभागाधिकरणे बार्तिफे उत्तम निनु चायमितरेत- रयाग फलाथै विपक्ष्यमाण इति फव्यतासम्बन्धलाया यला- स्पसज्यमानो न शक्यते पारायतुमिति । नन्वैकयार्जशब्दापादानाव- गतेतरेतरयोगपरमेघद वार्तिकमस्तु न द्वन्द्वारगतेतरेतरयोगपगमि- ति चेत् । न । तेन सहापि नाम्नतरेतरयुक्तररमानमेव धमों य- धिको न समुदाय फलधानि युपममवार्तिकाद् इन्द्रसमासोपनद- शपूर्णमासनामाम्यस्येवेतरेतरयागस्य विवक्षितत्वामिक्षितत्वाच- ताविषयत्यागमात । एच च यदतो यार्तिकरतो पि भाग्य- पदेवायमों ऽभिप्रतो गम्यते द्वन्द्व चार्थ इन्द्र इति स्मृतिवलाale ·१८. मीमांसायालप्रकाशे। च्य पवेतरेतरयोगः तस्मिश्च शाब्द मति एफयजिशब्दोपादानाओं न विधक्षितस्तस्य सन्निकृष्टप्रमाणद्वन्द्वाघगतस्यैकशब्दोपादानम लक्ष- गया विप्रकृष्टेनानुवादादिति । एतत्त्दाहरणं मिधाणां न सम्मतम् । पष्ठऽध्याये द्वचाधानं चत्यत्र द्वन्द्धे इतरतरयोगो न घाच्यः प्रधान भूनेन फारफेणादायन्विताः समस्यमानपदार्या गुणमायेन च कारक प्रति विवक्षितसाहित्यास्तथैव क्रियान्ययिनो भवन्ति । यत्र तु प्रधा- नभूताः पदार्थास्तत्र द्वन्द्वस्थानामपि साहित्यं न वियश्यताति प्रति- पादनात् । तदा च न्यायादेव समुद्ययाधगमसिवेश्याथै द्वन्द्व इति स्मृतिः शब्दानुशासनमात्रपरा नार्धानुशासनपरापि। तस्मादेकपदेन समुच्चयसमुच्चये वृहद्रथन्तरे इत्येवोदाहरणम् । पफयाक्यापा- दानातु द्वित्वसमुच्चययोः समश्चये दर्शपूर्णमासाध्यामित्यप्युदाहर णमेव । यदा हि न द्वन्द्ववाच्य इतरेतरयोगस्तदा पदारतरलयस्येन विमकृष्टात्समासलभ्यादितरेतरयोगाद्भावार्थाधिकरणन्यायेन फल- सम्बन्धिना यजेतेत्येकशब्दनोपादानाल्लभ्यमेव साहित्यं सन्निकृष्ट- मिति विधीयते द्वन्द्वस्तु तदंशे ऽनुगद। लिङ्गपादवानिफ तु पर- मतमभ्युपेत्यवाद एव । तदापि तु दर्शपूर्णमासाश्यामिति समुदाय- गत द्वित्यं विवक्षितमय । अन्यथा पौर्णमास्यधिकरण दर्शपूर्णमा. मनाम्ना.। प्रत्यकवाचितोक्त सङ्कल्पे यजोधरोपणापेक्षायां दर्शः पूर्ण- मासश्च यक्ष्यइति सङ्कल्पापत्ते । तस्माद्दर्शपूर्णमासाभ्यां यक्ष्य - तीसङ्कल्पसिद्धये द्वित्वमपि विवक्षितमित्येकचास्योपादानात् द्वित्व- समुच्चययोः समुच्चये दर्शपूर्णमासाभ्यां यतेत्यप्युदाहरणमिति सिद्धम्। इते श्रीमत्पदवास्यममाणपारावारपारीणधुरीणमी- मांसाद्वैतसाम्राज्यधुरन्धरश्रीभट्टनारायणात्म- जभशङ्करकृते मीमामावासप्रकाशे समुच्चयभेदनिरूपणम् । अथ द्वादशलक्षणयां विप्रकीर्णा इतस्ततः। घाक्यभेदभिदा सीः सतिप्यह प्रवीम्यहम् ॥ तत्र प्रिविधस्तावद्वाक्यभेदः । आवृत्तिलक्षणों विभागलक्षणी रूप्यलक्षणश्चेति ।

·घाफ्यभेदनिरूपणम्। आवृत्तिलक्षणो ऽपि विविधः । प्रकृत्यावृत्तिः प्रत्ययात्तिरुम- पावृत्तिश्चेति । प्रकृत्यावृत्तिरपि द्विविधा । प्रातिपदिकावृत्तिर्धास्वावृत्तिश्चेति। प्रातिपदिकात्तिरपि द्विविधा । समासासमासभेदात् । प्रत्ययावृत्तिरपि चतुर्विधा । सुप्तिकृत्तद्धितभेदात् । तदुक्त- मकत्वादेफ वाफ्यमित्यन्न चार्तिके । पदतदेकदेशतत्समूहात्तिप्र. सङ्गात्मकस्तद्विभागलक्षणो चाफ्यभेद इति । तथा विभागलक्षणे ग- ग्यमानसम्बन्धत्यागो ऽनेकाहएकल्पना च दोपः।इतरत्रावृत्तरवंदत्वा. दप्रामाण्यमिति। एतयाख्यातं भट्टसोमेश्वरेण बाजपेयगुणविधावा- ख्यातपदावृत्तिर्ग्रह करावयक्षायां पदैकदेशप्रातिपदिकावृत्तिहथिरा- तेरसयरयेन विशेषणे हविरानिमादिति पदसमूहावृत्तिराहण्यस्य शरस्नप्रफरणनिवेशे ऽरुणयेति पदस्य पिङ्गाक्ष्यादिवाक्याद्विभाग इति विभागलक्षणयास्यभेदस्य त्ववान्तरगेदा न सन्तीति नाताः। घेरुप्यलक्षणोऽपि धाक्यभेदो ऽनेकविधः । वैरूप्यभेदात् । तत्र येसप्यं त्रिविधं प्रकृती प्रत्यये वाक्ये वेति । भाद्यं वाजपेयगुणविधिपक्षे पजी । कर्मचारणत्वरूपमुद्दे- श्यत्योपादेयत्वरुपं गुणप्रधानत्यरूपं विधेयत्यानुवाचत्वरूप चति चतुर्विधम् । द्वितीयं प्रहमित्येफरवस्य सम्मान प्रहं वाप्रति गुणत्वे द्विती- पाधिभत्त्या लक्ष्ये प्रहापेक्षया प्राधान्यस्थापि भौतत्वात् । तृतीयं तु भरणयेत्यत्र तृतीयया फरणीभूनामेकहायनीमुदि- स्यारुणप्रातिपदिकार्थविधी भिन्नपदोपात्ताया अप्येकहायन्या पक. पाक्ये येसप्यम् । तथा न्यान्यपि नानाविधानि चैरूप्याण्युच्यन्ते । साश्यतिग्रोटीफिफवैदिकोभयदाननिमित्तकत्वे मत्वन्यपुरुषा- पत्यकप्यम् । पठचतुकादशे च । तत्र हि यः सत्रायागुरते स विश्वजिता यजेनेति विश्वजितः सत्र प्रवृत्तमप्रवृतं च प्रति- साधारपयन विधी प्रवृत्तं प्रति फरवर्थत्वादप्रवृत्तं च प्रति पु- स्वायत्यादेकय स्पादियुक्तम् । तथायघातस्याज्योपधसान्ना- य्यार्थत्ये दृष्टाहार्थत्ववैह प्यम् । सोमबमनेटेलौकिक- धेरिकसमयानिमितकर पेक्षितानपेक्षितविधिवरूप्यम् । तपा पूर्योदशाहते यः समायागुरनइत्यत्रापि। तथा पष्ठे शुदिते ऽयो तरलविवक्षायां दधिश्तयोदेवतानपनादेयताविधायाफाभि- तानाशालिनविधियरुप्यम् । तया मातुलकन्यापरिणयने स्मृत्या- भारतुल्ययलय दोपजनकत्वाजनकत्यधिरोधाद्वस्तुवैकप्यम् । एवं तथा ·मीमांसाचालनकाशे। च्य एवैतरेतरयोग तस्मिश्च शाब्द सति एक्यजिशदोपादानाओं न विवक्षितस्तस्य सनिकृष्टप्रमाणद्वन्द्वावगतस्यैकशळोपादानेन लक्ष- पाया विप्रष्टेनानुवादादिति । एतत्तदाहरण मिधाणा न सम्मतम् । पष्ठ न्याय द्वयाधान चेत्यत्र द्वन्द्वे इतरतरयोगो न वाच्य प्रधान. भूनेन पारपणादापन्यिता समस्यमानपदार्या गुणभावन च कारक प्रति विपक्षितसाहित्यास्तथैव क्रियान्ययिनो भवन्ति । यत्र तु प्रधा- नभूता पदार्थास्तत्र द्वन्द्वस्थानामपि साहित्य न विवक्ष्यतइति प्रति- पादनात् । तदा च न्यायादेव समुश्चयाघगमसिदेश्वार्थे द्वन्द्व इति स्मृति शब्दानुशासनमात्रपरा नार्थानुशासनपरापि। तस्मादेकपर्दैन समुच्चयसमुच्चये वृहद्रथन्तर इत्येवोदाहरणम् । एकवाक्यापा- दानानु द्वित्वसमुश्चयया समुच्चय दर्शपूर्णमासाभ्यामित्यप्युदाहर- यदा हि न द्वन्द्ववाच्य इतरतरयोगस्तदा पदारतरलभ्यत्वेन विमकृष्टात्समासल यादितरेतरयोगाद्भायार्थाधिकरणन्यायेन फल- सम्बन्धिना यजतेत्यक्शब्दनोपादानाल्लभ्यमेन साहित्य सन्निरट- मिति विधीयन द्वन्द्वस्तु तदशे ऽनुवाद । लिङ्गपादयानिक तु पर- मतमभ्युपेत्यगाद एर । तदापि तु दर्शपूर्णमासाध्यामिति समुदाय गत द्वित्व विवक्षितम । अन्यथा पौर्णमास्यधिकरगो दर्शपूर्णमा- मनाम्ना । प्रत्यकवाचितोते सङ्कल्पे यजोरोपरणापेक्षायां दर्श पूर्ण- मामैश्च यक्ष्यइति सङ्करपापत्ते । तस्माद्दर्शपूर्णमासाभ्यां यक्ष्य - तीसङ्करपसिद्ध्यै द्वित्वमपि विवक्षितमित्येकगमयोपादानात् द्वित्व- समुच्चयया समुच्चये दर्शपूर्णमासाध्या यजतेत्यप्युदाहरणमिति सिद्धम। णमव । इति श्रीमत्पदवाक्यप्रमाणपारावारपारीणधुरीणमी- मासाद्वैतसाम्राज्यधुरन्धरश्रीभट्टनारायणात्म- नभदृशङ्करकृते मीमांसावासमकाशे समुन्नयभेदनिरूपणम् । अथ द्वादशलक्षपयां विप्रकीर्णा इतस्तत । वाक्यभदभिदा सयां सशिप्यह प्रवीम्यहम् ॥ तत्र त्रिविधस्तावद्वाक्यभेद । आवृतिरक्षण विभागरक्षणों धैरूप्यलक्षणश्चेति।

·घाययभेदनिरूपणम् । १८१ आवृत्तिरक्षणो ऽपि त्रिविध । प्रकृत्यावृत्ति प्रत्ययातिरुम- यावृत्तिश्चेति । प्रकृत्यावृत्तिरपि द्विविधा । प्रातिपदिकावृत्तिर्धात्वावृत्तिश्चेति। प्रातिपदिकात्तिरपि द्विविधा । समासासमासभेदात् । प्रत्ययावृत्तिरपि चतुर्विधा । सुप्तिडकृत्तद्धितभेदात् । तदुक्त- मर्थकरवादेक वाक्यमित्यन वार्तिक । पदतदेकदेशतत्समूहावृत्तप- सङ्गात्मपस्तद्विभागलक्षणो वाक्यभद इति । तथा विभागलक्षणे ग- भ्यमानसम्बन्धत्यागोऽनेकाहटकल्पना च दोप इतरत्रावृत्तरवदत्वा- दप्रामाण्यमिति। पतयाण्यात भट्टसोमेश्वरेण घाजपेयगुणविधावा- एयातपदावृत्तिर्ग्रहैकराववक्षाया पदैकदेशप्रातिपदिकानिहरिरा- संस्भयत्वेन विशेषणे हविरातिमाछेदिति पदसमूहावृत्तिरारण्यस्य पस्नप्रकरणनिधेशे ऽरुणयेति पदस्य पिङ्गाक्ष्यादियागाद्विभाग पति विभागलक्षणयाश्यभेदस्य वनान्तरभेदा न सन्तीति नाता । पैरूप्यलक्षणो ऽपि चाफ्यभेवा नेकविध । वैमप्यभेदात् । तत्र वैरूप्य त्रिविध प्रकृती प्रत्यये वाक्ये ति । भाष वासपेयगुणनिधिपक्ष यजौ । फर्म धकरणत्वरूपमुद्दे श्यत्वोपादेयत्वरूप गुणप्रधानत्यरूप विधेयत्वानुवाचत्ररूप चति चतुर्विधम्। द्वितीय प्रहमित्येफरवस्य सम्मान ग्रह वा प्रति गुणत्वे द्विती- याविभक्त्या लक्ष्ये ग्रहापक्षया प्राधान्यस्यापि श्रीतत्वात् । तृतीय तु अरुणयेत्यत्र तृतीयया करणीभूनामेकहायनीमुद्दि- स्यारुणमातिपदिकार्थविधौ भिन्न पदोपात्ताया अध्येकहायन्या एक याक्य वैकप्यम् । तथा न्यान्यपि नानाविधानि रूल्याण्युच्यन्ते । भरवप्रतिनहेऐकिक वैदिकोमयदानानिमित्तको क्रत्यर्थ गपुरुषा- यापकप्यम् । पष्ठचतुर्थकादशे च । तत्र हि य सत्रायागुरते स विभाजिता यजेनेति विश्वजित सन प्रवृतमप्रवृत च प्रति- साधारपयन विधी प्रवृत्त प्रति क्रत्यर्थवादप्रवृत्त च प्रति पु. वार्थत्वादरूप्यं स्यादिस्युक्तम् । तथापघातस्याज्यौपधसान्ना- स्यार्धत्वे दृष्टारार्थत्वरूप्पम । तथा सोममने ऐलौकिक धैदिफसोमवमननिमित्तकावे उपेक्षितानपक्षितविधिवैरूप्यम् । तथा पूर्योदाहते य समायागुरतात्यत्रापि। तथा षष्ठेयुर्दिते ऽणे तपहलवियशाया दधिश्तयोर्देवतानपनयाद्देयताविधानाकाद्धि- तानाकादिनविधिौरूप्यम् । तथा मातुलकन्यापरिणयने स्मृत्या. भारतुल्यबरुत्व दोपजनकत्वाजनकत्यघिराधाद्वस्तुरूप्यम् । इद ·मीमांसायालप्रकाशे। च्य एवैतरेतरयोगः तस्मिश्च शाब्द मति एफयाजिशटोपादानाों न विवक्षितस्तस्य सन्निकृष्टप्रमाणद्वन्द्वावगतस्यैफशब्दोपादानेन लक्ष- गाया विप्रकृप्टेनानुवादादिति । एतत्तदाहरणं मिश्राणां न सम्मतम् । पष्ट ऽध्याये द्याधानं चत्यत्र द्वन्द्वे इतरेतरयोगोन घाच्यः प्रधान भूनेन फारफेणादापन्विताः समस्यमानपदार्या गुणभावन च कारक प्रति विवक्षितसाहित्यास्तथैव क्रियान्ययिनो भवन्ति । यत्र तु प्रधा- नभूताः पदार्थास्तत्र द्वन्द्वस्थानामपि साहित्यं न विवश्यतइति प्रति- पादनात् । तदा च न्यायादेव समुथयावगमसिद्धेश्वार्थे द्वन्द्व इति स्मृतिः शब्दानुशासनमात्रपरा नार्थानुशासनपरापि। तस्मादेफपदेन समुच्चयसमुच्चये वृहद्रथन्तरे इत्येवोदाहरणम् । एकवाक्यापा. दानात्तु द्वित्वसमुश्चययोः समुश्चये दर्शपूर्णमासाभ्यामित्यप्युदाहर णमेव । यदा हि न द्वन्द्ववाच्य इतरतरयोगस्तदा पदारतरल यस्येन विमकृष्टात्समासलभ्यादितरेतरयोगाद्भायाधिकरणन्यायेन फल- सम्बन्धिना यजेतेत्येकशब्दनोपादानाल्लभ्यमेव साहित्यं सन्निकृष्ट- मिति विधीयते द्वन्द्वस्तु तदशे ऽनुवादः । लिङ्गपादवार्तिक तु पर- मतमभ्युपेत्ययाद एव । तदापि तु दर्शपूर्णमासाभ्यामिति समुदाय- गत द्वित्वं विवक्षिनमय ! अन्यथा पौर्णमास्यधिकरण दर्शपूर्णमा- सनाम्ना। प्रत्यकवाचितोक्ते सङ्कल्पे यजोविरोषणापेक्षायां दर्शः पूर्ण- मासश्च यक्ष्यइति सङ्कल्पापत्ते । तस्माद्दर्शपूर्णमासाश्यां यक्ष्य - तीएसङ्कल्पनिय द्वित्यमपि विवक्षितमित्यफवाश्योपादानात् द्वित्व- समुच्चययोः समुच्चये दर्शपूर्णमासाभ्यां यजतेत्यप्युदाहरणमिति सिद्धम्। इति श्रीमत्पदवाक्यप्रमाणपारावारपारीणधुरीणमी- मांसातसाम्राज्यधुरन्धरश्रीभट्टनारायणात्म- जभदृशङ्करकृते मीमांसावासप्रकाशे समुच्चयभेदनिरूपणम् । अथ द्वादशलक्षायां विप्रकीर्णा इतस्ततः। पास्यभेदभिदा सयां सडियह प्रवीम्यहम् ॥ तत्र त्रिविधस्ताबद्वाक्यभेदः । आवृत्तिलक्षणो विभागलक्षणों रूप्यलक्षणश्चेति।

·पाक्यभेदनिरूपणम्। भावृत्तिलक्षणो ऽपि विविध प्रकृत्यावृत्तिः प्रत्ययावृत्तिरुम- यावृत्तिधेति। प्रहात्यावृत्तिरपि द्विविधा । प्रातिपदिकात्तिर्धात्वात्तिश्चेति। प्रातिपदिकावृत्तिरपि द्विविधा । समासासमासभेदात् । प्रत्ययावृत्तिरपि चतुर्विधा । सुप्तिकृत्तचितभेदात् । तदुक्त- मधफरयादेक वाक्यमित्यत्न चार्तिके । पदत्तदेकदेशतत्समूहायात्ता- सङ्गामफास्तद्विभागलक्षणो घाफ्यभेद इनि । तथा विभागलक्षणे ग. म्यमानसम्बन्धत्यागो नेफाइटकल्पना च दोपः।इतरत्रावृत्तरपदत्या- पमामाण्यमिति। एतद्वयाख्यातं मसोमेश्वरेण याजपेयगुणविधावा- ख्यातपदावृत्तिग्रहफविवक्षायां पदेकदेशप्रातिपदिकात्तिहविरा- संस्मयत्येन विशेषणे हविरातिमादिति पदसमूहात्तिरारुण्यस्य फ्रास्नप्रकरणनिवेशे ऽरुणयेति पदस्थ पिङ्गाश्यादिवाफ्याद्विभाग इति विभागलक्षणवाक्यमेदस्य त्यवान्तरभेदा न सन्तीति नाताः। घेरूप्यलक्षणोऽपि वाफ्यभेदो नेकविधः । धैरूप्यभेदात् । तत्र घेरूप्यं निधिध प्रकृती प्रत्यये वाफ्ये घेति । माघ घाजपेयगुणविधिपक्ष यजी ! पायफरणत्यरूपमुद्दे- श्यत्वोपादेयत्यरूपं गुणप्रधानत्यरूपं विधेयत्यानुवाचत्वरूप चति चतुर्विधम। द्वितीयं प्रहमित्येकारवस्य सम्मागं प्रह घा प्रति गुणत्ये द्विती- पाधिमाया लक्ष्ये प्रहापेक्षा प्राधान्यस्यापि धौताया । तृतीयं तु अरणयेत्या तृतीयया फरणीमूनामेफहायनीमुद्धि- प्यारुणमातिपदिकापविधी भिन्नपदोपात्ताया अप्थेफहायन्या एका पाक्ये येरुप्यम् । तथा न्यान्यपि नानाविधानि येरुप्याण्युपते । भावप्रतिपदेलोफिफयैदिकोभयदानानिमितकरये फत्यर्थम्यपुरुषा- अंत्ययमप्यम् । पठचतुकादशे च । नत्र दियः सयायागुरते म विदाजिता यजेनेति विश्यंजितः सत्र प्रवृत्तमप्रप्त च प्रति- साधारयन विधी प्रकृतं प्रति प्रत्यर्थस्यादप्रतं च प्रति पु. गायत्यावरूप्ये स्पादिस्युनम् । तथायघातस्थाग्यौपधमाला- स्पार्थत्वे हायरप्यम । मोमपमएलफि.फ. पेरिफसोमयमननिमिमधारये उपेक्षितानपेक्षितविधियरप्यम् । तया दाहसे या समायागुरतास्यामि तपा यति धी सहलाययक्षा दधिगतयोपतानपनपा पतापिधापाका सानाकालिनविधिप्पम । तथा मानुनफयारिणाने स्मृत्पा. पारस्पयरपे दोलनकापाजनमापपिराधास्तुपैरव्यमान तथा ·मीमांसायाळप्रकाशा च्य एवेतरेतरयोगः तस्मिश्च शाब्दे मति एफयाजिशब्दोपादानाओं न विवक्षितम्लस्य सन्निकृष्टप्रमाणद्वन्द्वावगतस्यैकशदोपादानम लक्ष- गया विप्ररुऐनानुवादादिति । एतत्तदाहरणं मिश्राणां न सम्मतम् । पष्ठं ध्याये द्वयाधानं चत्यत्र द्वन्द्वे इतरेतरयोगो न घाच्यः प्रधान- भूनेन कारणादावन्विताः समस्यमानपदार्था गुणभावन च कारक प्रति विवक्षितसाहित्यास्तथैव क्रियान्ययिनो भवन्ति । यत्र तु प्रधा- नभूताः पदार्थास्तत्र द्वन्द्वस्थानामपि साहित्यं न विधक्ष्यतइति प्रति. पादनात् । तदा च न्यायादेव समुच्चयावगमसिवाय द्वन्द्व इति स्मृतिः शब्दानुशासनमात्रपरा नार्थानुशासनपरापि। तस्मादेफपदेन समुच्चयसमुच्चये वृहद्यन्तरे इत्येवोदाहरणम् । एकवाक्यापा. दानानु द्वित्यसमुच्चययोः समुचये दर्शपूर्णमासाश्यामित्यप्युदाहर- णमेव । यदा हि न इन्द्ववाच्य इतरेतरयोगस्तदा पदान्तरलभ्यत्येक विमकृष्णात्समासलश्यादितरेतरयोगाद्भायार्थाधिकरणन्यायेन फल- सम्बन्धिना यजेतेत्येकशब्दनोपादानाल्लभ्यमेव साहित्यं सन्निकृष्ट- मिति विधीयते द्वन्द्वस्तु तदंशे ऽनुवादः। लिङ्गपादवालिफ तु पर- मतमभ्युपेत्यवाद एव । तदापि तु दर्शपूर्णमासाश्यामिति समुदाय- गत द्वित्वं विवक्षितमय । अन्यथा पौर्णमास्यधिकरणे दशंपूर्णमा. सनाम्नी । प्रत्यकवाचितोक्ने सङ्कल्पे यजविरापणापेक्षायां दर्शः पूर्ण- मासैश्च यक्ष्याति सङ्कल्पापत्ते । तस्मादर्शपूर्णमासाभ्यां यक्ष्य - सतीष्टसङ्कल्पसिय द्वित्वमपि विवक्षितमित्येकवाक्योपादानात द्वित्य- समुच्चययाः समुच्चये दर्शपूर्णमासाभ्यां यजतत्यप्युदाहरणमिति सिद्धम्। इति श्रीमत्पदवाक्यममाणपारावारपारीणधुरीणमी- मांसाद्वैतसाम्राज्यधुरन्धरश्रीभट्टनारायणात्म- जभट्टशङ्करकृते मीमांसावासमकाशे समुच्चयभेदनिरूपणम् । सय द्वादशलक्षणयां विप्रकीर्णा इतस्ततः। चाफ्यभेदभिदा सां: सलिप्यह प्रवीम्यहम् ॥ तत्र प्रिविधस्तायाद्वाक्यमेद । आवृत्तिलक्षणो विभागलक्षणो धेरूप्यलक्षणश्चेति ।

·घाक्यभेद निरूपणम् । मावृत्तिलक्षणो ऽपि त्रिविधः । प्रकृत्यावृत्तिः प्रत्ययात्तिरुभ- पावृत्तिश्चेति। प्रकृत्यावृत्तिरपि द्विविधा । प्रातिपदिकात्तिर्धात्वावृत्तिधेति। प्रातिपदिकावृत्तिरपि द्विविधा । समासासमासभेदात् । प्रत्ययावृत्तिरपि चतुर्विधा । सुप्तिकृत्तरितभेदात् । तदुक्त- मर्थकरवादेकं वाफ्यमित्यत्न चार्तिके । पदतदेकदेशतत्समूहावृत्तिप्र- सङ्गात्मकतद्विभागलक्षणो थाक्यभेद इति । तथा विभागलक्षणे ग- म्यमानसम्बन्धत्यागोनिकाहएकल्पना च दोपहारतरत्रावृतरवदया- दमामाण्यमिति। एतद्वन्याख्यातं महसोमेश्वरेण वाजपेयगुणविधाया- एयातपदापत्तिर्ग्रहैकवायवक्षायां पदेकदेशमातिपदिकातिहविरा- तेंग्भयत्वेन विशेषणे हरिरानिमादिति पदसमूहान्तिरारुण्यस्य फास्नप्रकरणनियेशे ऽरुणयति पदस्य पिङ्गाक्ष्यादियाश्याद्विभाग इति विभागलक्षणयाक्यभेदस्य त्यवान्तरगेदा न सन्तीति नाताः। धैरुप्यलक्षणोऽपि वाक्यभेदी नाविधः । यरूप्यभेदात् । सत्र यरूप्यं विविध प्रकृती प्रत्यये वाफ्ये बेति । भावं घाजपेयगुणविधिपक्षे यजी । फमधफरणत्यरूपमुद्दे- स्पत्योपादेयत्यरूपं गुणप्रधानत्यरूपं विधेयत्वानुवाचत्वरूप चति चतुर्विधम् । द्वितीयं प्रदमित्येफरवस्य सम्मान प्रहं पाप्रति गुणत्ये द्विती- पाविभक्त्या लक्ष्ये प्रहापेक्षा प्राधान्यस्यापि शातत्यात । तृतीयं तु अरुणयेत्यत्र तृतीयया फरणीभूनामेफहायनीमुद्धि- श्यारणमातिपदिफार्थविधी भिन्नपदोपात्ताया अपयेपाहायन्या एका पापये पेसप्यम । तथा न्यान्यपि नानाविधानि येरुप्पाण्युच्यन्ते । भश्यप्रतिघ्रष्टलॉफिदिकोभयदानमिमित्तकत्ये फस्यधन्यपुगपा. ग्य कप्यम् । पठचतुकादशे च । तत्र हि या सत्रायागुरते म विजिता पजेनेति विश्वजित: सत्र प्रयतमप्रप्तं च प्रति- साधारयन विधी प्रपृतं प्रति प्रत्यर्थस्यादप्रवृत्तं घ प्रति पु. गपरयालिप्यं स्यादिश्युक्तम् । तपायघातस्याज्योपधमाना. पापाय प्यम् । तथा सोमयमोटलौफिफा घेदिपसमिपमननिमित्तपरये पक्षिवानपेक्षितीयधिमप्यम् । तपा पूर्वादास्ते या सत्रायागुरलापत्रावि तथा रटे युर्विते से नगमाययक्षायां पिटतयोयतागपनयादेयतापिधायाकाहि तानाकादिनविधियरुप्यम् । तपा मालपन्यापरिणयने स्मृस्या- पारनुल्यपलस्य दोरजमफयाजनपायपिरोधादस्तुरूप्यम् ।

·मीमांसावालप्रकाशे। च विधिभदादावृत्यभाये ऽपि वैरूप्यप्रसादुदाहृनम्। तथान्यदपी. एशमय वैश्वदेवस्यानसम्पारकर्म-वे पुरुषार्थत्वे चैकमेव फर्म प्रत्ये- कमेवान द्रव्य गुगणभूतं प्रधानमूतं चेति । तथा कृष्णलवगै घृते थपयतीति अपणप्रतिप्रसयघृतनियमविधियरूप्यम् । तथा "पूषण प्रपिष्टमाग" इति पेपणस्य चरुपशुपुरोडाशार्यत्वे चरो प्रतिप्रसा- पशुपुरोदाशयोश्चापूर्वविधित्याद्वैरुप्यम् । तथा नरमे पत्नीस- याजान्तान्यहानीत्यत्रापूर्वविधिनियमविधिवैरुप्यादन्त्याहजै प्रवृ. तिरित्युक्तम् । तथा प्रहैफत्यधिवक्षायामपूर्यविधिपरिसख्याना- प्यम् । तथोभयार्त्यधिकरणे ऽपि तथा दशमतृतीयोपन्त्ये सामच- मसा दक्षिणेत्यत्रैकराश्यत्वे सोमचमस एति नियमास प्रझण ए. घेति परिसण्यापत्तेश्च येस्प्यम् । तथा नित्यानित्यसंयोगविरोधात्मक च वैरूप्यम् । तदपि भा- च्यखरूपेद्वारेचा। आद्य सस्थासामानविध्ये । द्विनीय फल चमसासामानविध्यधिकरणे। पष्ठतुर्याधे पकस्यैवोपलक्ष्योपलक्षणतरूप्यम् । तत्र हि होमार्यचतुरवत्तनाशे रोपादेव पुनरवदेय "यस्य सर्वाण ह- घीपि नश्येयुर्दु ययुरपहरेयु"वा भाज्यनैतादयता परिसण्याय यजे- तेति हविर्भाशे निर्मिते विहिते त्याज्य नि शेषनऐ हविष्युतान्याया पुरोडाशान्तरोत्पादने प्रसत्ते हपिनाशनिमित्तविहिताज्या यएन्य- मिति संशय्य पूर्वकोटिं पूर्वपक्षीकृत्य सिद्धान्तित तन्धरले । पृत्स्न स्यासिकलस्य पुरोडाशस्य मध्यपूर्वाधे अवदानोपलक्षणमित्येन शास्त्रार्थ । कृत्स्नस्यैव शास्त्रलाया प्रकृतत्वात् । इतरथा यदि कृत्स्नपुरोडाशमध्यपूर्वधिलक्षितमवदानद्वय शास्त्रार्थ इति न गृह्यते ततो द्वयवदाननाशे सति इतरत्सर्वमवशिष्ट तस्योपलक्षण नाश तु सति तदेवोपलक्षणभूतमेव शिष्टम् । पुनरवदीयमानमुपलक्ष्य प्रसज्यतेति धेरूप्य शास्त्रस्य स्यात् । एकरूपेण च शारनेण मान्य- तस्मादपादानत्वगचिपक्षमीवलाचागाङ्गभूनद्वयवदानोप. लक्षणमेवेतरन तु स्वय यागानभूतमुपलक्ष्यमिति । यथा विधि- प्रत्यये ऽपि विध्यनुवादमप्यम् । तद्यथा द्वितीये "वायव्य श्वेत- भालभेत सौर्य चरु निर्वपेदिति । दार्शपौर्णमासिकाचीपामालमत धतुरो मुष्टीभिपतीस्वालम्भानिर्वापापन्ध श्वेतचरुगुगौ विधीयत घायव्यमितीया वृक्षप्रमरत्वाद् वृक्षस्य च यायुसम्बन्धात्सौर्यमि- ति च चरो स्थाल्यास्तेजस्वित्वन सूर्यसायात्कथ चिदनुवाद तथा ।