·KALIDASA'S MEGHADUTA
OR
THE CLOUD - MESSENGER
(As embodicd in the Pārsvabhyudaya)
WITH
The Commentary of Mallinātba, Literal
English Translation, Variant
Readings, Critical Notes,
Appendixes
AND
Introduction, determining the date of
Kālidāsa from latest antiquarian researches
EDITED BY
KASHINATH BAPU PATHAK, B. A.
Late Professor of Sanskrit,
Deccan College, Poona.
Second Edition
1916
Indian Price Rs. 1-4
Foreign 2 Sh., $ 0.75

·No text on this page.

·Painted at the Aryabhushan Press, Poona
by Anant Vinayak Putwardhan,
and published by N G. Sardesaı for
The Oriental Books-Supplying Agency
13, Shukrawar, Poona,
( All rights reserrell)

·CONTENTS PAGE. .. #O ** 08 V . XY Exviii . H. . Preface Introduction... ... Synoptic Table of Verses Abbreviations Veghsdata, Text and Commentary Appordix I Spurious Verses ... Translation and Notes Appendix II: Geographical Names ... *** Appendix III. Authors and Works in the Coumentary 1-68 69 71-114 UU 115 ON 116

·No text on this page.

·Preface The first edition of this book was published in 1894. Since than so many new and interesting facts in Indian literary history have been discovered, that it has become necessary to rewrite the whole Introdaotion. Accordingly the date of Kalidasa has now been placed on a surer basis and that of Vallabhadeva critically examined. The text of the poem has also been improved and many additions made to the Notes ; Mallinâtha's commentary has likewise been presented in a more correct form than appears in many other printed editions. The present edition of the Meghadů ta has been prepared from a collation of two Mes, of the Paršvâbhyudaya, one belonging to the Jaina Matha at Kolhapur and the other obtained from Mysore. The verses are given in the order in which they occur in the Parsvůbhyudaya. The arrangement of the verses as it appears in the Pârśvabhyudaya, the six commentaries mentioned above, and in E, H, Wilson's edition is given in the Synoptical Table. The order given by Jinasena seems on the whole to be more natural and superior as is pointed out in the Notes at the end. The two Mss, of the Paróvábhyudaya show no variation in the Meghadüta portion though they differ in other parts. I have, however, added under each verse various readings from the six commentaries. These readings are such as are noticed and accepted by the commentators while explaining the text, and these are in my opinion sufficient for a critical study of the text. The Meghadâta being extremely popular, manuscripts of the poem abound in every part of the country. The variations in them can be traced in most cases to the ignorance of scribes. I have therefore confined myself to giving the various readings from the standard commentaries which I have consulted. I have also given under each verse Mallinâtha's commentary thereon, I havo omitted his remarks about the verses ( 32 33,69,70,78 ) being spurious, The verse pago etc. with his commentary on it is given at the end under the heading Spurious Verses.' Tho verse (YERE etc. ) belongs to the Uttaramegha according to Jinasena, Vallabha and Sâroddhariņi and is descriptive of Alaka. I have therefore omitted from the commentary on this verse the word ARUTOTUT which Mallinatha uses to explain T. With these exceptions the commentary is given here in the same form in which it appears in many printed editions of Malling tha's work though, of course, his order of the verses has been abandoned. In.

·vi my English translation of the text, I have generally followed lÍa linatha, and whenever I have differed from him I have given my reasons in the Notes In conclusion, I beg to add that I am greatly indebted to the works of previous translatois H. II. Wilson and Coi G. A. Jacob, and tender my sincere acknowledgments to lir. K. G. Oka, late Sanskrit teacher New English School, Poona, for the valuable assistance which he has frequently givou me during the course of this work. Nor would I conclude without expressing my thanks to the Blanager Oriental Books Supplying Agency for supplying me with reference books and other valuable assistance and also to Mr. H. N. Apte for a rendering of a French passage. Poona, 28th May 1916, K. B. PATIAK. Errata Page Line Incorrect Correct 6 16 13 17 14 25 25 28 43 47 75 77 101 106 106 109 109 110 नालन्या: भयं सीलल यवति Viwana Dakshinapatara नलिन्याः भवं सलिल युवति Vimana Dakshinavarta 21 यत्र जाल. यत्र जाल. 5 15 12 FERRET कातया मध्योति शिक्ष कान्तया मेष्यति 26 29 afficted afflicted ·INTRODUCTION On the date of Kálidása The date of Kálidása has been discussed hy niany scholars of desel ved reputation, but no satisfactory settlement of the question has been arrived at. This must be due in the rain to the want of sufficient material for foimiug a correct judgment on the subject. But Oriental Research has made iapid stridus during the past few years and the results achieved are at once highly interesting and 12- structive. I therefore venture to hope that we shall be able to set at rest finally the much vexed question of Kalidasa's date by the light of the recent discoveries of Sir Aurel Stein, M Chavannes and many other distinguished authorities. The arguments, which havo hitherto been adduced in support of the various dates proposed for our author being more or less unsatisfactory, need not be enumerated here, though the fact 18 worth noting that the balance of evidence is in favour of the view that the poet flourished in the fifth or sixth century after Christ. Nor does the Hindu tradition, which makes him contemporery with Vikramaditya, the supposed founder of the era comuencing in B O 57, help us towards the solution of the problem, because the carliest inscriptions mentioning this era which have been discovered in Mâlva, epeak of it as the Mâlava era or the era of the Malaves and do not connect it with Vikramaditya as its establisher. " It is an actual fact," says Dr Fleet," that the name of Vikrama does not occur in connection with the era of B, 0.57 until a comparatively late date, known as the Malaya era in Central India down to about A D. 880.'" It is not at all improbable that the name of Vikrama or Vikramaditya must have come to be connected with it in consoquence of some confused reminiscence of the crushing defeat inflicted by Skandagupta, who had the title of Vikramaditya, upon the Hâlias who were settied in the Osus valloy by the middle of the fifth century after Christ, and who were at once a menace to the Sussanian and Roman empires, It is thus evident that Kalidasa cannot be assigned to the first contury B. O, as the so called Vikrama era was not really founded by Vikramaditya. Let us now turn to the works of the poet It was I Dı. Fleet's Gupta Inscriptions, Intro. р 37.

·viii While describing the conquests of Raghu, Kalidasa says that his hero invaded the northern country on the banks of the Vankshû river where saffron is cultivated, and there he encountered the Hûna kings whom he vanquished The northern country alluded to by Kâlidâsa is identified by Kshîrasvâmin, who lived in the second half of the eleventh century, with Vahlikadeśa or Bactria in bis gloss on the word Váhlika meaning saffron, where he says - ETH (TE), GÀIFATTEITTÀ Nga: Fato perréal, In order to enable the reader to understand the view of Kshira. avamin, I shall quote the following three well-known verses of Kalidasa from the fourth Oanto of Raghu,- ततः प्रतस्थे काबरी भास्वानिव रघुर्दिशम् । शरैरुनरिवोदीच्यानद्धरिष्यन् रगानिव ॥ ६६ ।। निनीताध्वश्रमास्तस्य वधुतीरविचष्टन . । दुधुवु जिन. स्कन्धाग्लैग्नकुमकेसरान् ॥ ६७ ॥ तत्र ह्रणावरोधानां भर्तृषु व्यक्तविक्रमम् । कपोलपाटनादेशि बभूव रघुचेष्टितम् ॥ ६८।। ?? “Thence Raghu marched against the region of Kubera subjugating the northern kings with arrows as the sun drinks up the water with his rays.' " His horses, relieved of the fatigue of the journey by rolling on the banks of the Vanksha, shook their bodies which had saffron flowers clinging to their manes,” "There the Hana queens, by lacerating their cheeks, testified to Raghu's achievements in which his prowess was displayed against their husbands." >> As has been said above, Kahîrasyamin tells us that the country described in these verses is the Vahlîkadeśa or Bactria. It is watered by the river Vankshû or Vakshû, Vakků or Vankú being Prâkrita or corrupt variants of the name of the same river. The identity of the Vankshû or Vakehû with the Oxus river has been already proved in another paper. The evidence, which I have adduced on this point is so strong that it cannot fall to carry conviction to the most sceptical minds. It may be also stated here that this identification was suggested many years ago by European scholars; and Vanishû or Vaksha 1 Ind Ant. Nov. 1912. p. 266.

·ix appears as the name of the Oxag river both in the St. Petersburgh Lexicon and in the Dictionary of Sir Monier Williams The identity of the Vankshû with the Oxus being established, it follows that in the verses cited above, Kalidasa supplies interesting historical information about the Hûnas who held sway over Bactria. and enjoyed the reputation of being the most invincible conquerors of their age. As to the date when the Hûnas first appeared in the Oxus Basin, there is a cuncensus of opinion among scholars, şir Charles Elliot in his article entitled Ephthalites or White Huns contributed to the eleventh edition of the Encyclopædia Britannioa, Vol. IX P. 680, says "Before the fifth century they began to move westwards ; for about 420 we find them in Transoxiana." Col. Sykes in his latest work on the history of Persia says that they crossed the Oxus about A. D. 425. Dr. Eduard Meyer, in another article on Bactria, (Ency. Brit. Vol. III p. 181 ) tells 29 that " In the fifth century a new people came from the east, Ephthalites or White Hans, who subjected Bactria, about 450." Sir Aurel Stein in his Ancient Khotan, Chap III p. 58, says-“ By the middle of the fifth century this race, (the Hephthalites) of probably Turkish Origin, had founded a powerful empire in the Oxus Basin, whence they carried their conquests down to Gandhåra and beyond the Indus in the South, and as far as Khotan and Karoshahr in the East." Sir A, Stein says that the most autbentio account of the White Huns is to be found in the pages of M. Chavannes' work entitled Teiros Occidentaux (pages 224-226). This last mentioned eminent French writer says-n". The Hephthalites first appeared in the history of the Chinese under the name Hoa, at the time when the Wei lived at Sang-kau in the North of Chaus, i. e. from 386 to 494. The Hoa were only a small people as subjects of the Joan-Joan Towards the middle of the 5th century, they established a great power in the Basın of the Oxus and since then prom ved themselves the most redoubtable onemies of the Persian Empire, The Chinese traveller Song.Yun, who was in Gandhåra in 520 A.D. and who therefore speaks ag & contemporary authority, says that the Ephthalites had conquered that courtry two generations before (A, D. 460). In his article on the White Huns referrod to above, Sir Charles Elliot remarks that the Huns, who invaded India, appear to have belonged to the same stock as those who molested Persia This-shows i Turcs Occidentana p. 223. 7 ·X a certain amount of douht as to the identity of the lluns, who were engaged in incessant fighting with she later Sassanian kings, with the Huns vho invaded India Bizt ali doubts on this point are dispelled by the testimony of Kililisa wlio assures us that the Hûnas, wliose reputation as invincible warrior had already praveded them whon he wroto his famous verzes, were settled on the banks of the Oxus. Some interesting and important fiets in the history of these Hùnas deserve to be specially emrhaizeu as they have an immediato bearing lon the date of Kalidasa. The Lords croysod the Oxus about A. D. 425, and established their empir a in the Ocus Brsin by A, D 450. They deferted an? killni the Sussanian king Pheroz in 4849 and the Húna empire in the Oxu: Basin was “ntirely destroyed by Khusrù Anushirvâa, the gran ison of Pheroz, between 563 and 567. The Hûnas invaded India and suffered a crushing defeat at the hands of Skandagupta shortly after 450 This event is recorded in the Bhitari stone pullar wscription, which is not dated. But the victory gained by this Gupta king over the Hûnas is thus alluded to in the first part of the Junagad Rock inscription dated in Gupta Samvat 136 ( A. D. 453–156) अपि च जितमेव तेन प्रथयान्ति यशांसि यस्य रिपोपि । आमूलभनदी निव[ सन्तो] म्लेच्छदेशेषु ॥ Dr Fleet's Gupta Inscriptions, p. 52 “Moreover really a victory has been won by him whose praises are sung even by [his ] enemies resident in the foreign region, whose pride has been broken down to the root," It is therefore evident that Skandagupta won his victory over the Hûnas betweon A. D. 450-55, and Kalıdisa must have witter his verses about the Hûnas shortly after 450, the date of tho establishment of the Hûna empire in the Oxus Basia, but before their first defuat (A. D. 450-455), when they were still in the Oxus valley and considered the most invinciblo warriors of their age. In his desire to enhance the glory of his hero Kalidasa makes Raghu var quish the Hûnas of the fifth century and thus falls into an anachronisiu in tlie same way as the famous English poet in the following lines - I shall see Some squeaking Cleopatra boy my greatness Shakespeare, Antony anıl Cleopatra This Frror committed by Kalidasa is most interesting and valuable from a historical point of view as it fixes the age of this greatest ** 2 ·xi of Indian poets. In any case the Raghuvamsa must have been composed some years before the Haras acquirei dominion in India and became the rulers of Mâlva at the end of the fifth century. Though Kálidasa was thus contemporary with both Kumiragupta and Skandagupta, part of his literary caroer naturally falls in the reign of Skandagupta, as sonia of the finished productions of his genius must have been composed after A. D. 455, Skandugupta had the title of Vikramaditya, and the Hindu tradition which makes Ealdaga contemporary with Vikramaditya tau thug bo reconciled with the facts set forth above The reign of Skandagupta was as glorious as that of any of his predecessors. But the assumptions made by Mr. V. Smith that Skandagupta Wid 6 forced at last to succumb to the repeated attacks of the foreigners about 470 and that his death occurred in or about the year 480 1 " are contradicted by two ipsuriptions recenthy discovered, which say that Kumaragupta was reigning over the earth in Gupta Samyat 154 (A. D 475 ), and that Bulhagupta was reigning over the earth in the Gupta year 157 ( A D 476). These inscriptions conclusively show that Skandagupta sied shortly after 467, the latest date recorded for him, and that the Gupta empire continued to prosper for many years under his successors with its accustomed splendour. From these facts we may conclude that the second Hûna invasion of India which led to the fall of the Gupta empire must have taken place towards the close of the fifth century. This conclusion receives corroboration from some interosting passages which I have discovered in the works of Jinasena, Gunabhadra and Nemiobandra These three Jaina authors preceded Alberuni, Jinasena who finished his Harivamsa in saka 705 tells us, in a passage which has been already introduced ? to Sanskrit scholars, that the Guptas reigned 231 years and were succeeded by Kalkiraja who reigned 42 years and his successor was Ajitaījaya- गुप्तानां च शनद्वयम् । एकत्रिंशच वर्षाणि कालबिगिरदाहतम् ॥ ८७॥ द्विचत्वारिशंदेवात . कल्किराजस्य राजता । तताजितजया गजा स्यादिन्द्रपुरसंस्थितः ॥ ८८।। Jaina Harivamsa, chapter LXX. Gunabhadra in the last chapter of his Uttaraporâna says that Kalkirâja conquered the earth, was a great tyrant and persecuted I V. Snuth's Early History of India, 3rd edition, pp. 310, 311. 2 Ind. Ant. Vol. XV. p 142.

·xii 1 the Jaina Nirgranthas. He reigned 40 years and died at the age of 70 and was succeeded by his son Ajitanjaya. This story of Kalkirâja is reproduced in the Trilokasára composed about A D.778 by Nemichandra who cnjoyed the patronage of Châmınndârája. The Trilokasára adds that this tyrant Kalkirâja was born when 394 years and 7 months had passed from the rise of the saka king. This means that Kalkirâja was born when the Śaka year 395 was current. Jinasen & assigns to him a reign of 42 years We accept this, as jina. sena is the oldest of the three authors. Kalkırâja died at, the age of 70. Deducting 42 from 70 we get 28. If we ada 28 to Saka 395 we get Śaka 423 or A. D. 500 as the initial year of Kalkirâja’s reign which marks the end of the Gupta empire, Kalkirâja was born in the Saka year 395 corresponding to the Gupta year 154, only two years before the Gupta year 150, the date of the Khoh copper plate inscription, according to which the early Guptas were still reigning at the last mentioned date. Kalidasa was therefore contemporary with Skandagupta and composed most of his works in the latter half of the fifth century or before A, D, 500. It is now admitted as a fact that DignâgaAourished in the fifth century. This contirms the tradition mentioned by Dakshinavarta and Mallinatha that Dignage was a contemporary and rival of Kalidasa. Mallinâtha alludes to Dakshinavarta and Natha his predecessors in the opening verses of his commentary ou the Raghuvamsa- तथापि दक्षिणावर्तनाथायैः क्षुण्णवम॑म् । वयं च कालिदासीक्तिववकाश लमेमहि । Aronagirinâ tha, who 18 also known as Natha, frequently sefers to Dakshinavarta and is himself often referred to by Mallinâtha. Dakshinåvarta is thus older than Natha who is again older than Mullinitha, Daksbınå varta's commentaries on Raghuvamsa, Kumârauambhava and Meghadîta have been recently discovered by Mr. T. Gallapati Śâstri who, in his Introduction to his edition of Blása’s Pratiminitaku (p. 9) tells us that Dakshinävarta, in his comments on the 14th verse of the Meghadâta, says-- दिमाग इति कोप्याचार्य' कालिदासप्रबन्धान्– अन्यबातोयमर्थ इति- स्थूलहम्ताभिनये दूषयति। This interesting tradition preserved by Dakshinavarta and Mallinitha about the synchronism betwoen Kalidasa and Dignaga has now been proved to rest on historical evidence. I V. Smith's Early History of India, p. 329 and Ind. Ant Novembar 1912 as II - p. 261.

·xiu 1 133. re- It now remains to enumerate the earliest references to Kalidasa that we meet with in Indian literature and inscriptions. In the first half of the seventh contury oar poet's fame was established throughout the whole of India, as he is mentioned in the Aihole inscription dated in Śaka 566, and is praised by Båna in the introduction to the Harshacharita. Dandin who belongs to the second half of the seventh century quotes the following words of Kalidasa in his Kavyadarśa (I. 45 ) लक्ष्म लक्ष्मी तनोति Sakuntala I. 20. In the eighth century, Kumârila quotes a verse from the sâkuntala I, 17- एवं च विद्वद्वचनाद्विनिर्गत प्रसिद्ध रूपं कविभिनिरूपितम् । सताहि सदेह पदेषु वस्तुषु प्रमाणमन्तःकरणप्रवृत्तय ॥ इति । Tantravartha, Benares ed. This verse occurs in the metrical portion of the Tantravartika, Colebrocke in his essay on Mîmâmsi dispatus Kumarila's authorship of this part of the Tantrapârtika ; and the late Di Buhler once quested me to write a note ou this point. It nnay iborefore be stated here that Kumârila himself assures us that he wrote the metrical part of the Tantravartika as well as the Slnkarârtika- वाक्याधिकरणे चैतद्विस्तरेण निराकृतम् । तेनापोद्धारसस्कारकल्पनापि न युज्यत ।। Tantravar tika, Eenares ed. p 220. The Vákyâdhikarana being a well-known subdivision of the slokayârtika it follows that the above reference to Kalidasa is made by Kumârila himself. The author of the Gaudavaho, a Prakrita poem of the eighth century, refers to Kâlidâsı as the Raghukar ur the author of the Raghuvamsa. In the ninth century Nripatunga in his Kavirajamârga refers to Kalidasa, Bharavi and Magha as claulauthors who adorned the annals of Sanskrit poetry. To the ninth century also belongs the Jaina śákatîyana 2 who in his Amoghavritti (I. 4. 27 ) quotes the words 3717 TEST FURTCE from Kalidasa's Meghadîta, verse 12. This last named work was incorporated by way of samasya into the Pârsvábhyadaya by Jinasena shortly after Saka 735, the year in which his patron, the Rashtrakůta king Amoghavarsha I, ascended I Ind. Ant. October 1912, p. 237. 2 Iad. Ant. October 1914, p. 305.

·xiv the throne, In the second half of the ninth century Vâmana in his Kavyalankâragû ra (V. 2. 27) explains the use of the word 377 in Kumarasambhava I. 35. In the first half of the tenth century, the Kannada poet Ponna, who enjoyed the patronage of the Rashtrakûta king Krishnaraja III ( 939–968), boasts that he is superior to Kalidasa and gives us a metrical rendering into Kannada of a verse in the Raghuvamsa VI. 51. In the eleventh century we find Kalidasa mentioned along with Bhâravi, Bâna, Mayûra and Rajasekhara in a Kannada inscription dated Śaka 999 (!Nagar Inscription 35, Epi. Carn. Vol. VIII part II, p. 252) These references will suffice to convince us that the tradition which makes Kálidase contemporary with king Bhoja of Dhârâ is not founded on fact. The Saras vtîkauthâbhara la of Bhoja which belongs to the first half of the eleventh century, and Ksbîrasyâmin's commentary on the Amarakosha which is assigned to the second half of the same century, abound with quotations from the works of Kalidasa. In tho twelfth century Hemachandra takes up the discussion on the word T first started by the rhetorician Vâmana and says- असतेरय प्रयोग । ईक्षामान्यादी णन्तानुग्रयोगप्रतिरूपकनिपातस्य वा। Hem achandra's Prihaileratti IV. I. This opinion is refuted by Vallabhadeva, who in his commentary on the Kumarasambhava (1, 35) says-- आसेति कवीनां प्रमादजः प्रयोगो भूभावप्रसङ्गात् । यत्त्वन्ये तिडन्तप्रतिरूपको निपात इति नदसत् । तादृशस्य तिडन्तस्यैवाभावात् । Vardhamana says-- आस इति बभूवार्थे लावण्य उत्पाद्य इवास यत्न' । वामनस्तु अन दीप्तयादानयाश्रयस्य साधयति । बल्लभस्य तु निडन्तमतिरूपको निपात इति न समतम् । तादृशम्यब निडन्तस्याभावात् । Ganaratnamahodach, Brnuaires col., p. 11. - Kaldaga's use of the word 2757 has thus eliciter an interesting discussion. It is essential to point ont here chat mallivätha has fallen into a misinte in attributing the opzion about 37 bcing - frayefaqa to sakatayans. A careful perasal of Sakatayana's Sutra STATTGET IV. 2. 91 as explained in the Amoghavritti will convince Sanskrit scholars that Ilemachandra, though he has borrowed śâkatâyana’s Sûtra with its commentary, has improved upon it and has added an explanatory note of his own on the word 277. It is thus evident that Hamachandra's opinion is attacked I Kivgåvalokana, Intro. p. 44.

·хү by the commentator Vallabhadeta. Hemachandra must have finished his Sanskrit Grammar in the early part of the reign of Siddharâja- Jayasimha (A.D. 1094-1143 ), and Vallabha must have written his commentary on the Kumarasambhava about 1120 or a few years before 1141, the date of the completion of the Ganaratnamahodadhi. Again Vallabha, in his commentary on Mâgha's śiśupâlavadha IIT. 23, derives the word eTa thus— धे तृप्ता, मही ध्रायन्तीति महीधा । आतोनुपसर्गे कः। अथवा मही धारयन्तीति महीध्राः। मूलविभुजादित्वात्कः। The second explanation of the word is copied by Vallabhadeva from Kshîrasvâmin's commentary on Amarakosha (K. G. Oka's ed p. 51). Vallabhadeva explains TIFOTA by far frontETT and cites the following authority of Helâyudha who is assigned to the close of the eleventh century Afra HERFT 1761: TRUTI HA: 1 Halayudha II. 65. The roading are wait is supported not only by Mallinâtha but rests on the authority of Pálakapya who 9.193– अधरतादुपरिटाच्च दन्ता षोडश सागदाः । प्रहारिणी च द्वा दन्ती करिणाष्टादश स्मृताः ॥ Hastya Jurveila, P 140 Anınılásrama vil) The other reading 571ER found in some Mss. of Vallabhadeva's commentary is thus positively wrong. These citations from Halâyudha and Kshirasvâmin only confirm the view that Vallabha lived in the twelfth century Pandıt Durgaprasåda in his edition of Mâgha has published Vallabha's commentary on the Kavivamšavamana in which Vallabhadeva montions the poet Diblalla. But Durgâprasida appears to have forgotten this fact in his edition of Vakroktipanchâśikà where he has proposed to identify Vallabhadeva, the commentator of Kalidas., with Vallabhadeva the grandfather of Kayyata who wrote 11 A, 1. 977-78 Thus ide.life.ston is contradictod not only by the montion of Bih: 18.12 but by the othoi fauts which we have set forth above Dr. IIults «h has ilucepted this doubtful identification in his preface to his erlition of the Meyliajuta, but being conscious of the weaknoss of his po ition has atteinpted to support it by favouring us with lists of work, anl authors quoted by this commentator. In doing so the German scholar haa skipped over the most important passage in the commentary on Śıšapālavadha (I1, 12) which has I Anandaram Borooah's Sanskrit Grammar, Preface, p. 14. 1 ·Xvi 57 an immediate bearing on the date of Mâgha, and in which Vallabha tells us that Mâgba alludes to the Kašikâ, the Nyâsa of Jinen drabuddhi and the Mahâbhâshya of Patañjali, which is spoken of as STEVIE LETA 1754 Thus after mentioning only some authors cited by Vallabha, who are known to have lived before A, D. 900, Dr. Hultzsch proceeds to tell us that they confirm the date assigned to Vallabha by Pandit Durgâprasada. It is needless to add that because an author quotes eithorities belonging to the period before A, D, 900, it does not necessarily follow that he lived in the tenth century. It is thus clear that Vallabha's commentary represents the text of the Meghadata as it was current in Kashmir about A. D. 1100, In his extreme anxiety to place Vallabha on a pedastal of superiority to Jinasena, the German scholar wishes to divert our attention from the inferior chronological position of Vallabha and the corrupt Mss. of his commentary, and makes the following appeal to * Sarasvati" and the Snowy range ; mistaking, at the same time, his own opinions for facts. “ The secluded position of that home of Sarasvatî, the Kashmir valley, would account for the fact (?) that Kálıdâda's work was there handed down in a purur condi. tion and that corruptions had already crept into the text on the other side of the snowy range in the time of Jinasena "Dr. Hultzscb's first proposition, that Sanskrit texts are better preserved in Kashmir owing to its secluded position than in other parts of India, is contradicted by two eminent authors, Bhartrihari and Kablana, the latter & distinguished native of Kashmir itself. Bhartřihari assures us that the great commentary of the venerable Patañjali. being perverted in other parts of India, the text of it was proserved. only in Southern India. Chandracharya, therefore, went to Southern India, learned the Mahâbhâshya and revived the study of it in other parts of India. कृतेथ पतञ्जलिना गुरुणा तीर्थदर्शिना। सर्वेषां न्यायबीजाना महाभाष्ये निबन्धन ।। आर्षे विप्लाविते अन्ये संग्रहप्रतिकन्चुके ।। 77: 97311@fats at 3972AFUTITTHT: 1 काले स दाक्षिणात्येषु प्रन्थमात्र व्यवस्थितः ।। पर्वतादागमं लब्ध्वा भाष्यबीजानुसारिभिः । स नीतो बहुशाखत्वं चन्द्राचार्यादिभिः पुन.॥ Vá kyapadiya II, 488; Benarea ed. p. 285.

·xvii Kablana says that this Chandrâchârya introduced the Mahâbhâshya into Kashmir and composed his own grammar in the time of Abhimanyu. But in course of time the text of the Mahâbhâshya became so corrupt there that in the time of Jayâpîda a grammarian, by name Kshîra, was imported into Kashmir from other parts of India, in order to revive the study of the Mahâbhâshya. This work is spoken of by Bhartrihari as 377f+Ft and by Vallabhadeva as the commentary composed by the serpant śosha ( TTIETTA HIGTE ) as we have already seen. The belief that Patañjali was an incarnation of the serpent Ślesha is current even at the present day among the orthodox people in India If this sacred work cannot enjoy impunity from corruption, an ordinary poem like the Meghadůta cannot hope for better treatment at the hands of the Kashmirian scribes and Pandits in that home of Sarasvati. This view is amply horne out by the utter neglect into which Vallabhadeva's commentary on the Maghaduta has fallen. We have thus conclusively proved that the secluded position of that home of Sarusvatî, far from conferring immunity from corruption, offers serious obstacles to that froe communication with literary men in other parts of India, which is so essential to the preservation of Sanskrit texts imported into the Kashmir valley. The first proposition of Dr. Hultzsch having buen thus completely refuted, we shall proceed to examine his second proposition He says “Corruptions had already crept into the text in the time of Jinasena . Jinasena has incorporated in his poem nine of the spurious versos of the Meghadúta, five of which are stamped as interpolatious even by so late & writer as Mallinâtha," Here the German editor has fallen into a fallacy, which roquires to be thoroughly exposed. Jinasena and his teacher believed certain nine verses to be genuine in the 8th century or little more than 250 years later than the age of Kilidas a Mullinâtha who lived nine centuries later than Kalidasa, and six centuries later than Jinasena, considers only five of these nine verses as purious. And our learned friend Dr. Hultzsch, who is twelve centuries later than Jinasena, believes all these nine verses to be spurious. The principle to be deduced from these facts is that the later & writer is, the less reliable he is in his opinions concerning ancient texts. This principle can be best illustrated from the writings of Dr. Hultzsch himself, where we have ample means of testing the accuracy of his opinion as an authority for the twelfth and earlier centuries, when it is unsupported by contemporary evidence. In his introductory remarks on Sravana Bel·xviii work, " gola epitaph of Mallishenal Dr. Hultzsch says that Dayâpâle composed the Hitarupasiddhi (v. 38). This is not correct. Dayapala's which opens- श्रीवीरममलं पृर्णधीदृग्वीर्यसुखात्मकम् । नत्वा देवमबाधोक्तिं रूपसिद्धिं हिता ब्रुवे ॥ is called Rûpasiddhi and not Hitarûpasiddhi and was composed in the reign of the Châlukya Emperor Jayasimha II. There is a manuscript of this work in the library of the Presidency College at Madras. Dr. Hultzsch also tells us that u Vadiraja challenged other disputants in the capital of an unnamed Châlukys Emperor " This is not correct as the Emperor is actually namod in the verse as read by the German scholar himself, though misundurstood and mistrauslated by him. सेव्य सिंहसमय॑यीठविभवः सर्वप्रवादिपजा। दनोञ्चर्जयकारसारमहिमा श्रीवादिराजो विदाम् ।। Dr. Hultzsch translates the words achaTITCH "the might of whose chair was to be worshippod (even) by lious". The correct rundering of the words is "the might of whose seat way well worthy of being worshipped by (king) Simha," and the meaning inicnded is that the thrones of kings ara Simhasanus in a motaphorical suase while the seat of Vådırâja was really & Simhasana, being worshipped by सिहचक्रेश्वर or तिहमहीपति as the Chalukya Emperor Jayasinha II is called by Vâdirija in his works श्रीमतिहमहीपतेः परिषदि प्रख्यातवादोन्नति- स्तर्कन्यायतमामहादागीर सारस्वतश्रीनिधिः । शिष्यः श्रीमतिसागरस्य' विदुषा पत्युस्तप श्रीभृता भर्तुः सिंहपुरेश्वरो विजयते स्याद्वादविद्यानिधिः ।। Nyayarinuschaye-Jyakhyanar catnenald. शाकाब्द नगवाचिरन्ध्रगणने सवत्सरे क्रोधन मासे कार्तिकनाम्नि बुद्धिमहिते शुद्ध तृतीयादिने । सिंहे पाति जयादिक वसुमती जनी कथेय मया निष्पतिं गमिता सती भवतु व' कल्याणनिष्पत्तय ।। लक्ष्मीवासे बसति कटके कट्टगातीरभूमी कामावाप्तिप्रमदसुलभ सिहर्चश्वररय । निष्पन्नायं नवरससुधास्यन्दसिन्धुप्रबन्धी जीयादुच्चैजिनपतिभवपक्रमकान्तपुण्यः ।। Parsvanáthacharita. I Epi. Ind. Vol. III P 185 ff. 2 See my paper in Ind. Ant. Oct. 1914 p. 212. - ·xix Dr. It is thus evident that the startling discovery that the famous Daina poet Vâdirâjs, whose works are still extant, was worshipped even by lious is a pure invention as much due to the unaided efforts of Dr. Hultzsch's imagination as his other discovery that the aine verses were considered spurious before the time of Jinasena. Hultzsch's opinion is thus unsafe as are the opinions of other editors of the Meghsdata shose critical scumon was usurpassed" according to Dr. Hultzsch, as they are not only unsupported by contemporary evidence but are actually in conflict with such distinguished authorities as Sarasvatitîrtha, Sároddharini Mahimasinhagani and Sumativijaya. In assailing the celebrated Jaing author Jinasena, Dr. Holtzsch has failed to produce against hin the statements of authors who were his contemporaries or predecessors as to the condition of tho Ileghaduta as it was known to the litcrary world befora the 8th century. The question about the genuineness of the nine verses bsing thus closed, it is irrelevant to enquire what Vallabha, who is admittedly several centuries later than Jinasena, says on this point. But from another point of view this inquiry is necessary because it is important to ascertain the correct text of Vallabha's commentary on the Meghadůta. Dr. Hultzsch has lately brought out an edition of this commentary. This edition is based on four manuscripts. Ono manuscript D. is in Devanagarî characters and the other three, which are in ſâradâ characters, are A, B. and C. Dr. Hultzsch says that D. is quite recent and contains niae " spurious verses which are missing in A, B, C. and that A, and 0. 6ó inost correct and reliable." It must be stated for the information of Sanskrit scholars that D. ( the Devanagari Ma.) contains not only the nine verses which are " spurious” in the opinion of Dr. Hultzach, but also Vallabhadeva's commentary on those nine versed. The German editor ignores the existence of the commentary on the nine verses, because it militates against his opinion and has based his table of Vallabhadeva's text of the Meghadû ta on the Särada Mss. As regards these three Śârada Mss. it may be pointed out that Vallabha's introduction consisting of 3 verses and a prose passage is entirely missing in A, and C., while the first verse of Vallabhadeva is also missing in B. Again C. omits the text and commentary of the genuine verses 7 and 8; and A, contains the verse AENETT etc. which is admitted on all hands to be spurious. How this spurious verse has found its way into this most correct and reliable Ms." in spite of the 2,10 ·XX - secluded position of that home of Sarasvatî” will no doubt be a surprise tu Dr. Holtzsch himself, Di Hultzsch has given in his footnotes nut only the various readings but also the mistakes in these four manuscripts The Devanagari BIS. D. contains 9 mistakes which it shares with the three Śârada Nss A. B. O, while these latter contain 7 additional mistakes or 16 ( 9+7) mistakes in all. The fact that the Devanagari Ms. contains fewer mistakes can be accounted for by the supposition that it is į transcript of an older and more correct recension of Vallabha's commentary than that to which the three särada Mes can be traced back From the information thus supplied by Dr. Hultzsch himself in his preface and his foot-notes we draw the conclusion that the Devanagari Ms. (D) is complete ; it is more reliable than the other Mss. On the other hand the three Śarada M99 are incomplete and unreliable; incomplete because they onit the introduction and the two genuine verses 7 and 8; unreliable because they contain more zumerous mistakes and the wrong reading HTETT, and bocauso one of them admits & spurious verse. The omission of tho nine vorses from the Sarada Mas, can be explained as being due to the carelessness of the copyists through whose bands the Mas, have passod, in the same way as the omission from them of the introductory passage and of the two genuine verses referred to above. From those facte it is evident that the nine Ferses are genuine according to both Jinasena and Vallabha; and our Synoptical Table which is based on the Devanagari Ms, represents Vallabhadeva's text of the Meghadata as it was known to that commentator in the twelfth century. We now proceed to give our estimate of Vallabha 2s & oommentator. He attaches unusual meanings to many words. We may quote only three instances सारड्ग:मयूरः चातकः मयूरः CETATORUT: TIST TETT:. In such cases the German editor betrays his lack of confidenca in this commentator by inserting these meanings in brackets and adding the nore generally accepted senses for the benefit of his readers. Again Vallabha's proposal to read Fift and derive it from Pâņini gafe T (V. 3.103) is hardly acceptable, since Amarasimha insists that the word should undergo priddhi according to Pâņini THTETUT (IV.2.30) ·xxi सौम्यं तु सुन्दर सोमदेवते । Canto III.3.102 (K G. Oka's edition p 912. and he is followed by Kahîrasyâmin, Hemachandra and Viśyapra. kâśa, Vallabha, hovovar, cannot be held rcsponsible for the mistakes froTÀ ATT (see Pånini IV.1,56) and STIET, as the corroct readings are found in the Devanagari Ms. of his commentary which has been proved to be more correct and reliable than the Sârada Más We may also note Vallabha's far-fetched explanation of À TOT in verse 3. For these reasons VallabLa's commentary greatly suffers in comparison with the work of his more celebrated successor Mallinatha, On the Text of the Meghadûta I shall now examine the text of the Cloud-messenger as it is preserved to us in the works of Brahmın and Saina commentators. Of these the following are the most important 1 Vallabha 2 Mallipatha. 3 Sároddharini. 4 Sarasvatîtirtha. 5 Sumatı vijaya. 6 Mahimasimhaganî, The text and the commentary of Vallabha, who belongs to the twelfth century, have been already discussed. Mallinâtaa stands next in chronological order. He appears to be older than the Sâroddhârıní as we find in it a erence to his explanation of माल as मालाख्य क्षेत्र in verse 16 The Ms, of the Sâroddhârınîl is dated in Samyat 1617. The view put forward in the last-named work as to the interpretation of the word Arit in verse 21, namely, that it means, ut the same time, elephants, deer, blaok bees, châtula birds refuted by Sarasvatîtîrtha whose commentary must consequently be later than the Sâroddhariņi. The Ms. of Sarasvatitirtha's2 commentary 18 dated in Sanvat 1854. It is not complete as the portion containing the explanation of the first 15 verses is wanting. Sumativijaya wrote his work probably about Samyat 16903. Mahimasimhagani composed his commentary in Samvat 16934. Mallinâtha's commentary is the best of those that we have mentioned, as he quotes older authorites to justify bus comments and displaya great critical acumen in discussing the text. The Sâroddha. rini stands next only to Mallınatha's work in point of merit. The other commentaries need not be considered as they are still more modern and inferior in merit. It is necessary to determine the date of Mallinatha with precision He frequently quotes the Sangitara tnâkaras a work composed in the I No. 157 of 1882-83, Deccan College Ms. 2 N. 442 of 1887-91, D. C Ms. 3 No. 315 of 1882-83, D.C Ms. See S.F. Pandit's preface to his Edition of Raghuvams'a P 12. 4. No 280. of 1883-84, D. C. Ms. 5. See P. 52. etc., IS ·xxii J His OU Lomtime of the Yådava king Singhana who roigned from Saka 1151-1109. In his commentary on the Kumirasamblava II. 1 IItullin.ith a mentions Bopadeva the cuthor of the Mugdhiborlha who was contemporary with tho Ilava king lahidova and his allot or 'inn" ilandra, Thu 1:96-incutioned king ruigned from A.D. 1271 in 1:09. mut'ior work yızoted in M.llı itha's rommurtart on ile lub in the Ekarali of Wii târihara who frequently speaks of lry Viranarasimh 2s hayrug hunl·li d the pride of Hanimim 10 WS 102112.1porary with Sinn 23. Eiug Viranarasimha ruigh up tu n' 1.1.1. Mallinâtha has also written a commentary on the Ekivali. Kumarasvâmin has written a commentary on the Pratip.rulrira, a treatise or llanlara. The last-nained work troquently mentions the Kakatiya king Pratâparullra who iuvaled the kuugdom of the Yadava king Ramachandra and reigned from A, D 1995 to 1323.4 The second verso in Mallinâth i's intioduction to his romiacutilles on the Meghadîta, Raghavaasa and Kumar.lemhhıya 13 qaotol in an inscrip'ion diu od u1 S'akı 14 15 or D 1.00 From leso facts it is clear that Mallinâtha must hayo llourished in the lattor half of the fourteenth century. As I have already remarked, Mallinâtla displays uniommon critical acumen in discussing the text of the poem and is most desirous to ascertain the true reading on all occasions. This imply ccounts for the immense popularity that he enjoys in India as % mentator. Hence it is that the many editions of the Cloud-messenger that have been published in this country are exclusively based on the text of the poem as preserved in his commentary. Of the 121 verses given in his commentary Mallinátha pronounces the six stanz 48 ( 32, 33, 69, 70, 78, and B) as spurious, The fact, however, that he includes them in his text and comments on them all the same, points unmistakably to the conclusion that he did not feel sufficient confidenee in his judgment in regard to them, since in dealing with certain verses in the 15th chapter of the S'iśupâlavadha, which in his opinion were spurious, he follows & different course. This circumstance may have led European scholars to prefer the Oaloutta edition on which H. H. Wilson has based his verse translation, H. H. Wilson's text gives 116 verses only. It includes some of the verses pronounced by... Mallinitha as spurious while it rejects the others. Moreover at contains somo Verses which were not known to Vallabha and Mallinathu and wluch We are justified on that account in regarding as later interpolations. Under these circumstances one 18 at a loss to Inow whothor Mal linatha's text or that of Wilson faithfully represents the Cloudmessenger. To clear up this point it will be necessary to appeal to some higher authority and such an authority we find in Jinasenacharya. This distinguished Jaina author I have already introduced to Sanskrit scholars in my paper on Bhartrihari and Kumarıla. He I. Early history of the Deccan P. 82 ff. 2. Early History of the Dean P. 82. 3. Dr R G Bhandarkar's note (Introduction to Ekávali, Bom , S. Series). of Ind.. Ant. Vol. XXI. P. 197 ff. 5. Idein Vol V. 7 الاسم ·xxiii wrote his Harivams'a in S'aka 105 and later he became the spiritual advisel of the Rashtr:küta king Amoghavarsha I, who nounted the tbrone in Saka 731 It was shortly after this date that the Piršvabhyulaya was composed. Jin kena has inlerwoven Lhe whole of the PI-ghaduia into his poom by way of samusyű I subjoin E few extract which vill give sowe idee of tho Jaina work. श्रीनन्द्रा भरकतमयरतंभालक्ष्मी हत्या यांगकामचरितमिततरया तन्क्विास निदध्य।। पार्श्व इत्यो नभसि बिहान् बद्धवरण दग्ध. काविकांताधिरहरारुणा स्वाधिकारात्पमत्तः॥१॥ तन्माहात्म्यात् स्थितवति सति रखे विमाने समान प्रक्षाचक भ्रुकुटिविषमं लब्धसंज्ञा विभागात् । ज्जायान्भातुर्वियुतपतिना प्राक्कलत्रेण योभू- मानारतंगमितमहिमा वपभोग्येण भतुं ॥२॥ यो निर्क्स परमविमर्धाटिता भ्रातरि स्व बदा बैरं कपटमासा हा तपस्वी तपस्याम् । सिधारतीर कलुषहरण पुण्यपण्येषु लुब्धा यक्षश्वके जनकतनयास्नानपुण्योदकेषु ॥३॥ तस्यास्तीरे मुहुरूपलवानूर्वशोष प्रशुध्य- सुद्धाहुः सन्परुषमनन· पचताप नपा यः । कुर्वन्न स्म स्मरति जडधीरतापसाना मनोज्ञां स्निग्धच्छायातरुषु वसति रामगिर्याश्रमेषु ॥४॥ प्रथम सर्गः तत्र व्यक्तं दृषदि चरणन्यासमर्धेदुमौले- रच॑ भर्तुस्त्रिभुवनगुरोरर्हतः सत्सपर्यै । शश्वसिद्धरुपहृत बलि भक्तिनम्रः परीया पापापाय प्रथममुदितं कारणं भक्तिरेव ।। ६५ ॥ यस्मिन्दृष्टे करणविगमादूर्ध्वमुद्भुतपापाः सिद्धक्षेत्र विदधति पदं भक्तिभाजसमनम् । दृष्ट्वा पृतस्त्वमपि भवताव पुनर्वैरतो, कल्पिष्यंते स्थिरगणपदप्रालये श्रद्धधाना ॥६६॥ द्वितीयः सर्गः It will be obvious from these quotations that each sta nya in the Párs'vâbhyudaya borrows one or two lines from the Meghadůta, the remaining innes being composed by Jinasena himself. In this way the entire poem of Kalidasa is subjected to the process of what is known as samasya-purana. By the well-knowii rules of this process Jinasena was bound to accept Kalıdâsa’s verses as he found them, without in the slightest way eltering them; otherwise his reputation as à consummate master of versification would have suffered considerably, and he would have (posed himself to ridicule in the eyes of his Brahmin contemporaries The Meghadůta easily lent itself to Jinasena's purpose as the story of the exiled Yahshu presents a striking resemblance to curtain incidents in the life of ·xxiv Pârs'vanátha, which forms the theme of the Jaina poum Kalidasa is thus made to sing in his own words the glory of the naked Tirthankara, The whole performance is so clever that a persoz who has not previously read or h-ard of the Cloud-198senger will hardly suspect that the Pars'vâbhyudaya contains within itself an entire Brahmanical poem, though Jinayona status the fact at the end इति विरचितमेतत्काव्यमावष्टय मेघ बहुगुणमपदो कालिदासस्य काव्यम् । मलिनितपरकाव्यं तिष्ठतादाशशाकं भुवनमवतु देवस्सर्वदामोघवर्ष ॥ ७० ॥ श्रीवीरसेनमुनिपादपयोजभूग श्रीमानसूद्विनयसेनमुनिगरीयान् । तच्चोदितेन जिनसेनमुनीश्वरेण काव्यं व्यधायि परिवेष्टितमेघदूतम् ।। ७४ || It is clear therefore that the arrangement of tho verses in the Pârsyâbhyudaya is such as to make it all but impossible for subsequent scribes or commentators to tamper with the text, since any addition or alteration made in the Pârsvábhyudaya would necossitate a corresponding change in the Meghadúta. These considerittions will suffice to convince us that the Meghadüta, preserved in the Pârsvábhyudaya, which contains 130 verses only, represents the text of the poem as it was known to Jinasena in the latter part of the eighth century or before Saka 705 the date of his first work, the Jaina Hariyamsa, when he must have learnt the poem froin the lips of his teacher Vîrasena A reference to the Synoptioal Table subjoined to this Introduction will show that the 120 verses of the Meghaduta given by Jinasena are all found in the six commentarios roferred to above, Mallinatha gives an additional verse (B.) which he says is spurious. Here he is right as the verse is not given by Jinasena. But whon he regards as spurious the five other verses already referred to which are found in Jinasena's work, his view is incorrect. Vallabha gives ( 2767 TETT etc.) which is found neither in the Pársvábhyudaya nor in Millinatha's commentary and which is therefore spurious. It is hardly necessary to add that all other verses which do not occur in the works of Jinasena, Vallabha, and Mallinátha must be considered interpolations without hesitation. A glance at the Synoptical Table will show that judged by this standard H. H. Wilson's text is most unsatifactory as it exclades eight gengine verses and admits in lieu thereof four spurious ones. The text in Dr. Hultzsch's edition is equally unsatisfactory as it exoludes nine genuine verses, as has been already shown. r ·'A Synoptical Table showing the order of the verses as found in works consulted Beginning of verse. पार्धाभ्युदय. मल्लिनाथ. सरस्वतीती. सागद्वारि महिमति. सुमतिवि० वल्लभ. Wilson. o 6m .CCWww Coc WWW . m305 . काश्रित्कान्ता तस्मिन्नद्री तम्य स्थित्वा० प्रत्यासन्न धूमज्योति जात वशे० संतप्तानां० त्वामारूढ० तां चावश्यं० मन्द मन्द कर्तु यच्च० आपृच्छस्व० मार्ग मत्तः० 359 ६ ६ .. ... arrormS2Voodor r0. ८ द ८ ८ ९ ९ ११ १० १२ ९ १२ १३ अंडे शृग Mr or 03 09 ०nmour 98o ? १ १६ are rn, cro-crowa-Y0Y रत्नच्छाय त्वय्यायत्त त्वामासार० छन्नोपान्तः० तस्मिस्थित्वा० तस्यास्तिक्कै १५ १६ १७ १७ २० १७ १८ २० २१ २२ २४ नीप दृष्धा २० २१ २३ २२ २२ २३ २३ २२ २४ २५ २६ २७ २८ २६ २४ ૨૫ २६ २" २६ २७ २५ २६ २४ २५ २६ . २४ २५ २६ २७ २८ २९ २५ २६ २७ ૨૮ . २८ २८ २ २८ २९ ३ . ३० ३१ ३२ 0 mmmm OM ३२ . ३२ उत्पश्यामि० पाण्डुच्छायो तेषा दिक्षु. नीचराख्य विश्रान्तः सन् वक्र पस्था वीचिक्षोभ बेणीभूत प्राप्यावन्तीन् दीर्थीकुर्वन् प्रद्यातस्य हारोस्तारान० जालोद्गीणे.. भर्तुः कण्ठ अप्यन्यस्मिन् पादन्यास पश्चादुच्चै'० गच्छन्तीनां० नां कस्याचित् तस्मिन्काले नयन गम्भीरायाः० mr WWWWWW C0MW००० . Mmm mr mmmmm ०० MCMCN . m mr mmM ३३ ३६ لع ل ل ل لا لا ३६ ३ ३५ ३८ mmmmmm 9 v ३९ ४१ ommmm ४२ ४ ४३ ४ ४२ ४३ ४२ ·xxri REENERAL IH Beginning of verse. Wilson. . १३ १५ 3. . ४१ ४८ . ५२ ५४ ५३ ५६ ७४ ५७ ५८ ५८ ५६ ० ६० ६१ urur orm WW.७० . नग्यो किचित् त्व निप्यन्दा तत्र स्कन्द ज्योतिर्नेखा. आराध्यन० त्वय्यादातु नागुत्तीर्य ब्रह्मावत हिवाशाला तस्माद चंद्र० नस्या पातुं० आसीनाना त्वचाया य सारम्भात्पतन नत्र व्यक्त शब्दायन्ते प्रालयांद्र० गत्वा चोर्व उत्पश्यामि तस्मिन्हित्वा० तत्रावश्यक हेमाम्भोज तस्यात्संग विद्यलन्तः यत्र स्त्रीणां० गत्युत्कम्पात्० अ न्दोत्था य। मन हस्त लीला० यस्या यक्षा नीवीबन्धो नेत्रा नाता मन्दाकिन्या. अक्षम्यान्तर वासश्चित्र पत्रस्यामा मत्वा देव तत्रागार० वापी चास्मिन् तस्यास्तीरे. तन्वी श्यामा० ता जानीया mmmmmm 64 -CCw000 ३ ६४ ururuurwww . ६६ 50 5 0 0 ६५ ६८ or w w urin 9905 15७ ८ ७८ ७५ ७० ७० . 0 5 ७१ ७० 15? 9 ७२ ७१ ६८ o ७० ७६ ७९ ७३ ७५ ७२ ७८ ७८ ७१ ७७ . ० ७७ ८० C ८? o ८१ ८२ ८२ ८१ ८२ ८२ ८२ ८३ ८८ ८३ ८३ ७६ .

·xxvii Beginning of verse. समातिनि ७८ ८८ ८८ co w non ha ९० . ८८ आद्य बद्धा० GX ..ooo १०१ : १०१ ९ ० १०६ नूनं तस्या ० ९१ रक्ताशोक तन्मध्ये च० ८६ एभि साधो० गत्वा सद्य ८८ आलोकत. ९२ ९१ उत्संगे वा० ९१ ९२ ९३ शेषान्मासान्० ९२ ९३ ९४ ९५ ९४ सव्यापारामहनि ९३ ९५ आधिक्षामा ९३ निश्वासेना ९५ ९६ ९८ ९८ ९.९ पादानिन्दो ९७ ९६ ९८ ९८ ९१ सासन्यस्ता १०८ २०१ ९९ १०० १०० जाने सख्या, ९९१०० ९८ रुद्धापाग ००२ १०१ १०:२० वामश्राध्या.. १०१ २०२०२ २०३१०२ १०३ १०१ तरिमकाले० १०२ १०३ १०३ २०४ १०३ २०४१०३ प्रोत्थाप्यना० १०३ १०४ २०४ २०५ २०४७ भर्नुमित्र १०४ १०५ १०.५१०६१५५१०६ १०५ इत्याख्याते० १०५ १०६ १०६ १०७ १०६ नामाय॒ज्मन् १०६ १०७ १०७ १०८ १०७ १०७ २० अगनागं० १०७ १०८१०८ १०९ १०८१०८१०८ १०१ शब्दाख्येयं २०८१०९. १०९११० २०९ १०९ १०९ १०२ श्यामास्वंग १०९ ११० ११० १११ ११० ११० त्वामालिख्य० ११० १११ ११२ ११३ ११२ ११२ १११ १०४ मामाकाश १११ ११२ ११२ ११४ ११३ ११३ ११२ १०६ मक्षिप्यत० ११२ ११४ ११४ ११६ ११६ ११६ ११४ १०८ भिन्वा सद्यः ११३ ११३ ११३ ११५ ११४ ११४ ११३ १०७ नन्वात्मान ११४ ११५ ११५ ११७११५ ११५ ११५ १०९ शापान्तो मे० ११५ ११६ ११६ ११८ ११७ ११७ ११६ ११० भूयश्वाह ११६ ११७११७ ११९ ११८ ११८ ११७ ११? एतस्मान्मा० ११७११८ ११८ १२० ११९ ११९ ११८ ११२ आश्वास्यैना० ११८ ११९ ११९ १२१ १२० १२० ११९ ११४ कञ्चित्सौम्य ११९ १२० १२० १२२ १२१ १२१ १२० ११३ एतत्कृत्वा० १२० १२१ १२१ १२३ १२२ १२२ १२१ ११५ A अध्वक्लांत. १८ १८ १९ B अंभोबिंदु २२ २२ २२ २३ Eधाससिक्त ११२१११ १११ १२३ १२५ Hनं सदेश १२२ १२४ १२४ १२३ I श्रुत्वा वार्ता (१२३ १२५ १२५ १२४ For the additional spurious verses C, D and F see Appendix I. o . . o G तस्माद्र . 0 . . . . ०० ७ .

·A LIST OF ABBREVIATIONS ... OON Kad K, S. Mal, Malay. Mi. # ... .. . PI Mri, + ee Ms. R. Ram. Rat. O. . H.. 00 Kadambari Kumarasambhava. Mâlatîmadhava, Mâlavikâgnimitra. Mallinâ tha, Mrichchhakatika. Mahimasimhagani, Raghuvams'a. Ramayala. Ratnâvali. Ritusambara, S'akuntala, Saroddharini. Sarasvatitîrtha, Sumatıvijaya. Uttararâmacharita Vikramoryas i. Vallabha, Wilson. D Rit. . ... 1. 64 ... ... ... . .. Sa. Sd. St. Sv. Ut. Vi. VI. ... I. ... ... W. .

·अथ मेघदूतम् [पर्धािभ्युदयोद्धृतं] संजीविन्या समेतम् ॥ । मातापितृभ्यां जगतो नना सयो दक्षिणदृक्पातसंकुचठ्ठामदृष्ट अन्तरायतिमिरोपशान्तये शान्तपावनमचि त्यवैभवम् । तं नरं वपुषि कुञ्जर मुखे मन्महे किमपि तुनिलं महः ॥ शरणं करवाणि कामदं ते चरणं वाणि चराचरोलीव्यम् । करुणामसृणैः कटाक्षपातैः कुरु मामम्ब कृतार्थसार्थवाहा ॥ इहान्वयमुखेनैव सर्व व्याख्यायते मया । नामूलं लिख्यते किंचिन्नानपेक्षितमुच्यते ॥ आशीर्नमस्क्रिया वस्तुनिर्देशो वापि तन्मुखम् ॥ इति शास्त्रात्काव्य निर्देशात्कथां प्रस्तौति- कश्चित्कान्ताविरहगुरुणा स्वाधिकारात्प्रमत्तः शापेनास्तंगमितमहिमा वर्षभोग्येण भर्तुः । यक्षश्चक्रे जनकतनयास्नानपुण्योदकेषु स्निग्धच्छायातरुषु वसति रामगिर्याश्रमेषु ॥१॥ (a) स्वाधिकारप्रमत्तः Sv. VI. Ms. Sa.w. १. कश्चिदिति ॥ स्वाधिकारात्स्वनियोगालमत्तोऽनवहितः ॥ “प्रमादोऽनव- धानता " इत्यमरः । “जुगुप्साविरामप्रमादार्थानामुपसंख्यानम् ॥ इत्या नादानत्वम् । तस्मात्पञ्चमी ॥ अत एवापराधाद्धेतोः । कान्ताविरहेण गुरुणा दुर्भ श । दुस्तरे- णेत्यर्थः ॥ "गुरुस्तु गोष्पतौ श्रेष्ठे गुरौ पितरि दुर्भरे” इति शब्दार्णवे । वर्षं संव- त्सरं भोग्येन ॥ "कालाध्वनोरत्यन्तसंयोगे? इति द्वितीया । “अत्यन्तसंयोगे चा ·२ मेघदूतम् इति समासः। कुमति च ॥ इति णत्वम् ॥ भर्तुः स्वा मिनः शापेन । अस्तंग- मितो महिमा सामर्थ्य यस्य सोऽस्तंगमितमहिमा ॥ अस्तमिति मकारान्तमव्ययम्। तस्य "द्वितीया-॥ इति योगविभागात्समासः॥ कात्र, बदनिर्दिष्टनामा यक्षो देव- योनिविशेषः ॥ “वियाधराप्सरोयक्षरक्षोगन्धकिन्नरः । पिशाचो गुह्यकः सिद्धो भूतोऽमी देवयोनयः" इत्यमरः ॥ जनकतनयायाः सी, तायाः स्नानैरवगाहनैः पुण्यानि पवित्राण्युदकाने येषु तेषु । पावनष्वित्यर्थः ॥ छायाप्रधानास्तरवश्छायातरवः ॥ शाकपार्थिवादित्वात्समासः ॥ स्निग्धाः सान्द्राश्यातरवो नमेरुवृक्षा येषु तेषु । वसतियोग्येष्वित्यर्थः ॥ “स्निग्धं तु ममृणे साद" इति । "छायावृक्षो नमेरुः स्यात् ॥ इति च शब्दार्णवे ॥ रामगिरेश्चित्रकूटस्याश्रमेषु वसतिम् ॥ “वहिवस्य- तिभ्याश्चत् । इत्यौणादिकोऽतिप्रत्ययः ॥ च कृतवान् । अत्र काव्ये तत्र तत्र नगनगरार्णवादिवर्णनासंभवान्महाकाव्यल्य । रसो विप्रलम्भाख्यः शृङ्गारः । तत्रा- प्युन्मादावस्था । अत एवैकवानवस्था सूचितमाश्रमेष्विति बहुवचनेन ॥ सीता प्रति रामस्य हनूमत्संदेशं मनसि निधाय मेघसंदेशं कविः कृतवानित्याहुः ॥ अत्र काव्ये सर्वत्र मन्दाक्रान्तावृत्तम् । तदुक्तम्- मन्दाक्रान्ता जलाधषडगैम्भी नतो ताद्गुरू चेत् ॥ इति ॥ तस्मिन्नद्रौ कतिचिदबलाविप्रयुक्तः स कामी नीत्वा मायाकनकवलयभ्रंशरिक्तप्रकोष्ठः । आषाढब्ध प्रथमदिवसे मेघमाश्लिष्टसार्नु वडारिणतगजप्रेक्षणीयं ददर्श ॥२॥ प्रशदिवस VI. १ तस्मिान्नति ॥ तस्मिन्नद्रौ चित्रकूटाद्रौ। अबलाविप्रयुक्तः कान्ताविरही। कनकस्य वलयः कटकम् ।। कटकं वलयोऽस्त्रियाम् ॥ इत्यमरः ॥ तस्य भ्रंशेन पातेन रिक्तः शून्यः प्रकोष्ठः कूर्परादधः देशो यस्य स तथोक्तः ॥ " कक्षान्तरे प्रकोष्ठः स्यात्त्रकोष्ठः कूर्परादधः” इति शाश्वतः॥ विरहदुःखात्कश इत्यर्थः । कामी कामुकः स यक्षः। कतिचिन्मासान् । अष्टौ मासानित्यर्थः । “शेषान्मासान्गमय तुरः" इति वक्ष्यमाणत्वात् ॥ नीत्वा यापयित्वा । आषाढनक्षत्रेण युक्ता पौर्ण- अस्याषाढी ॥ " नक्षत्रेग युक्तः कालः” इत्यम् । “ड्डिाणञ्-7 इत्यादिना ङीप् ॥ भाषाढयस्मिन्पौर्णमासीत्याषाढो मासः॥ “सास्मिन्पौर्णमासीति संज्ञायाम् इत्यण॥ तस्य श्रथमदिवस आश्लिष्टसानुमाकान्तकूटम् । वप्रक्रीडा उत्खात केलयः॥"उत्खात- केंलि के डायैर्वप्रक्रीडा निगयते " इति शब्दार्णवे ॥ तासु परिणतस्तिर्यग्दन्तपहारः॥ "तिर्यग्द- ताहारस्तु गजः परिणतो मतः" इति हलायुधः ॥ स चासौ गजश्च स इव प्रेक्षणीयः दर्शनीयः तं मेषं ददर्श ॥ गजप्रेक्षणीयमित्यत्रेवलोपाल्लुप्तोपमा ॥ कोचित " आषाढस्य प्रथमदिवसे" इत्यत्र "प्रत्यासन्ने नभसि ॥ इति वक्ष्यमाण- ·पूर्वमेघः नभोमासप्रत्यासत्त्यर्थं "प्रशमदिवसे” इति पाठं कल्पयन्ति तदसंगतम् । प्रथमा- तिरेके कारणाभावात् । नभोमासस्य प्रत्यासत्त्यर्थमित्युक्तामति चेन्न । प्रत्यासात्ति- मात्रस्य मासप्रत्यासत्त्यैव प्रथमदिवसस्याप्युपपत्तेः । अत्यन्तप्रत्यासत्तेरुपयोगा- भावेनाविवक्षितत्वात् । विवक्षितत्वे वा स्वपक्षेऽपि प्रशमदिवसांतिमक्षणे मेघदर्श- नकल्पनायां प्रमाणाभावेन तदसंभवात् । प्रत्युतास्मत्पक्ष एव कुशलसंदेशस्य भाव्यनर्थप्रतीकारार्थस्य पुरत एवानुमानमुक्तं भवतीत्युपयोगसिद्धिः॥ ननून्मत्स्य नायं विवेक इति चेन्न । उन्मत्तस्य नानर्थस्य प्रतीकारार्थ प्रवृत्तिरपीति संदेश एव मा भूत् ॥ तथा च काव्यारम्भ एवासिद्धः स्यादित्यहो मूलच्छेदी पाण्डित्यप्रकर्षः। कथं तर्हि " शापान्तो मे भुजगशयनादुत्थिते शाईपाणी इत्यादिना भगवत्पबो- धावधिकस्य शापस्य मासचतुष्टयावशिष्टस्योक्तिः। दशदिवसाधिक्यादिति चेत्स्व- पक्षेऽपि कथं सा विंशतिदिवसैन्यूनत्वादिति संतोष्टव्यम् । तस्मादीषद्वैषम्यमविव-- क्षितमिति सुष्ठूक्तं "प्रथमदिवसे ” इति ॥ तस्य स्थित्वा कथमपि पुरः कौतुकाधानहेतो- रन्तर्बाष्पश्चिरमनुचरो राजराजस्य दध्यौ । मेघालोके भवति सुखिनोऽप्यन्यथावृत्ति चेतः कण्ठाश्लेषप्रणयिनि जने किं पुनर्दूग्संस्थे ॥३॥ (क) केतकाधानहेतो Sr. Vl.sd. Ms. w.and others. ३. तस्येति ॥ राजानो यक्षाः ॥ "राजा प्रभौ नृपे चन्द्रे यक्षे क्षत्रिय- शक्रयोः" इति विश्वः ॥ राज्ञां राजा राजराजः कुबेरः ॥ "राजराजोधनाधिपः" इत्यमरः । “राजाहःसखिभ्यष्टच् ॥ इति टअत्ययः ॥ तस्यानुचरो यक्षः। अन्त- ष्पिो धीरोदात्तत्वादन्तःस्तम्भिताश्रुः सन् । कौतुकाधानहेतोरभिलाषोत्पादन कार- णस्य ॥ “कौतुकं चाभिलाषे स्यादुत्सवे नर्महर्षयोः" इति विश्वः ॥ तस्य मेघस्य पुरोऽये कथमपि ॥ गरीयसा प्रयत्नेनेत्यर्थः ॥ “ज्ञानहेतुविवक्षायामप्यादि कथम- व्ययम् । कथमादि तथाप्यन्तं यत्नगौरवबाढयोः” इत्युज्ज्वलः ॥ स्थित्वा चिरं ध्यौ चिन्तयामास ॥ "ध्यै चिन्तायाम् ॥ इति धातोलिट् ॥ मनोविकारोपश- मनपर्यन्तमिति शेषः ॥ विकारहेतुमाह-मेघालोक इति ॥ मेघालोके मेघदर्शने सति सुखिनोऽपि प्रियादिजनसंगतस्यापि चेतश्चित्तमन्यथाभूता वृत्तिव्यापारो यस्य तदन्यथावृत्ति भवति । विकतिमापयत इत्यर्थः । कण्ठाश्लेषप्रणयिनि कण्ठालिङ्ग- नार्थिनि जने । दूरे संस्था स्थितिर्यस्य तस्मिन् दूरसंस्थे सति किं पुनः। विरहिणः किमुत वक्तव्यमित्यर्थः । विरहिणां मेघसंदर्शनमुद्दीपनं भवतीति भावः ॥ अर्था- न्तरन्यासोऽलंकारः। तदुक्तं दण्डिना-"ज्ञेयः सोऽर्थान्तरन्यासो वस्तु प्रस्तुत्य किंचन । तत्साधनसमर्थस्य न्यासो योऽन्यस्य वस्तुनः" इति ॥

·मेघदूतम् - अथ समाहितान्तःकरणः सन्किं कृतवानित्याह- प्रत्यासन्ने नभसि दयिताजीवितालम्बनार्थी जीमूतेन स्वकुशलमयीं हारयिष्यन्प्रवृत्तिम् । स प्रत्यग्रैः कुटजकुसुमैः कल्पितार्धाय तस्मै प्रीतः प्रीतिप्रमुखवचनं स्वागतं व्याजहार ॥४॥ (a) लम्बनार्थ SY. Ms.sd.w. (0) संप्रत्यग्रैः VI. ४. प्रत्यासन्न इति ॥ स यक्षः। यश्चिरं दध्यौ स इत्यर्थः। नभसि श्रावणे ॥ नभः ख श्रावणो नभाः" इत्यमरः ॥ प्रत्यासन्न आषाढस्यानन्तरं संनिकष्टे । प्राप्ते सतीत्यर्थः । दयिताजीवितालम्बनार्थी सन् । वर्षाकालस्य विरहदुःखजनक- त्वात् । “ उत्पन्नानर्थप्रतीकारादनर्थोत्पत्तिप्रतिबन्ध एव वरम् ॥ इति न्यायेन प्रागेव प्रियाप्राणधारणोपायं चिकीर्षुरित्यर्थः । जीवनस्योदकस्य मूतः पटबन्धो वस्त्रबंधो जीमूतः ॥ पृषोदरादित्वात्साधुः । “ मूतः स्यात्पटबन्धेऽपि ” इति रुद्रः॥ तेन जीमूतेन जलधरेण ॥ प्रयोज्येन ॥ स्वकुशलमयी स्वक्षेमप्रधानां प्रवृत्ति वार्ताम् ॥ “वार्ता प्रवृत्तिवृत्तान्तः” इत्यमरः ॥ हारयिष्यन्त्रापयिष्यन् ॥ " लुट् शेषे च " इति चकारात्कियार्थक्रियोपपदाल्लुट्प्रत्ययः । जीवनार्थ कर्म जीवन- प्रदेनैव कर्तव्यमिति भावः ॥ " हृकारन्यतरस्याम् " इति कर्मसंज्ञाया विकल्पात्। पक्षे कर्तरि तृतीया ॥ प्रत्यप्रैरभिनवैः कुटजकुसुमगिरिमल्लिकाभिः ॥ " कुटजो गिरिमल्लिका ” इति हलायुधः ॥ कल्पिताीय कल्पितोऽनुष्ठितोऽर्थः पूजाविधि- यस्मै तस्मै ॥ “ मूल्ये पूजाविधावर्षः" इत्यमरः ॥ तस्मै जीमूताय ॥ "क्रिया- ग्रहणमपि कर्तव्यम् ॥ इति संप्रदानत्वाच्चतुर्थी ॥ प्रीतिप्रमुखानि प्रीतिपूर्वकाणि वचनानि यस्मिन्कर्मणि तत्पीतिप्रमुखवचनं यथा तथा । शोभनमागतं स्वागतं स्वागतवचनं प्रीतः सन्व्याजहार । कुशलागमनं पप्रच्छेत्यर्थः ॥ नाथेन तु "प्रत्या- सन्ने नभसि ॥ इत्यत्र समाधानेन " प्रत्यासन्ने मनसि " इति पाठः कल्पितः । प्रत्यासने प्रकृतिमापने सतीत्यर्थः । यस्तु तेनैव पूर्वपाठविरोधः प्रदर्शितः सोऽस्माभिः "आषाढस्य प्रथमदिवसे? इत्येतत्पाठविकल्पसमाधानेनैव समाधायि ॥ ननु चेतनसाध्यमर्थ कथमचेतनेन कारयितुं प्रवृत्न इत्यपेक्षायां कविः समाधत्ते- धूमज्योतिःसलिलमरुतां संनिपातः क्व मेघः संदेशार्थाः क्व पटुकरणैः प्राणिभिः प्रापणीयाः। इत्यौत्सुक्यादपरिगणयन्गुह्यकस्तं ययाचे कामार्ता हि प्रकृतिकृपणाश्चेतनाचेतनेषु ॥ ५ ॥ ५. धूमेति ॥ धूमश्च ज्योतिश्च सलिलं च मरुद्वायुश्च तेषां संनिपातः संघातो मेघः क्व । अचेतनत्वात्संदेशानह इत्यर्थः । पटुकरणैः समर्थेन्द्रियैः ।। "करणं साधकतमं क्षेत्रगानेन्द्रियेष्वपि? इत्यमरः ॥ प्राणिभिश्चेतनैः ।। " प्राणी तु ·पूर्वमेघः - चेतनो जन्मी " इत्यमरः ॥ प्रापणीयाः प्रापयितव्याः । संदिश्यन्त इति संदेशास्त एवार्थाः क्व । इत्येवमौत्सुक्यादिष्टार्थोयुक्तत्वात् ॥ " इष्टार्थोयुक्त उत्सुकः ” इत्य- मरः ॥ अपरिगणयन्नविचारयन्गुह्यको यक्षस्तं मेघ ययाचे याचितवान् ॥ “ याच याच्ञायाम्॥तथाहि कामार्ता मदनातुराश्चेतनाश्चाचेतनाश्च तेषु विषये प्रकृति- रुपणाः स्वभावदीनाः । कामान्धानां युक्तायुक्तविवेकशून्यत्वादचेतनयाच्या न विरुध्यत इत्यर्थः ॥ अत्र मेघसंदेशयोर्विरूपयोर्घटनाद्विषमालंकारः । तदुक्तम्- विरुद्धकार्यस्योत्पत्तिर्यत्रानर्थस्य वा भवेत् । विरूपघटना चासौ विषमालंकाति- स्त्रिधा " इति । सा चार्थान्तरन्यासानुप्राणिता तत्समर्थकत्वेनैव चतुर्थपादे तस्योपन्यासात् ॥ संप्रति याच्चाप्रकारमाह- जातं वंशे भुवनविदिते पुष्कलावर्तकानां जानामि त्वां प्रकृतिपुरुषं कामरूप मघोनः । तेनार्थित्वं त्वयि विधिवशाइरबन्धुर्गतोऽहं याच्या मोघा वरमधिगुणे नाधमे लब्धकामा ॥६॥ (a) पुष्करावर्तकानां MI. W. etc. ६. जातमिति ॥ हे मेघ । त्वां भुवनेषु विदिते भुवनविदिते ॥ निष्ठा" इति भूतार्थे क्तः । “ गतिबुद्धि-7 इत्यादिना वर्तमानार्थत्वेऽपि । तस्य च वर्त- माने” इति भुवनशब्दस्य षष्ठयन्ततानियमात्समासो न स्यात् । “तेन च पूजायाम् ” इति निषेधात् ॥ पुष्कराश्चावर्तकाश्च केचिन्मेघानां श्रेष्ठास्तेषां वंशे जातम् । महाकुलप्रसूतमित्यर्थः । कामरूपमिच्छाधीनविग्रहम् । दुर्गादिसंचारक्षम- मित्यर्थः । मघोन इन्द्रस्य प्रकतिपुरुष प्रधानपुरुषं जानामि । तेन त्वत्प्रभुत्वाभि- जात्यादिगुणयोगित्वेन हेतुना विधिवशादैवायत्तत्वात् ॥ “विधिविधाने दैवे च" इत्यमरः ॥ वशमायत्ते ॥ “वशमिच्छाप्रभुत्वयो” इति विश्वः ॥ दूरे बन्धुर्यस्य स दूरबन्धुर्वियुक्तभार्योऽहं त्वय्यर्थित्वं गतः ॥ ननु याचकस्य याञायां याच्य- गुणोत्कर्षः कुत्रोपयुज्यत इत्याशङ्कय दैवाद्याच्याभङ्गेऽपि लाघवदोषाभाव एवो- पयोग इत्याह-याच्चेति ॥ तथाहि अधिगुणेऽधिकगुणे पुंसि विषये याच्नामोधा निष्फलापि वरमीषत्रियम् । दातुर्गुणाढ्यत्वास्त्रियत्वं याचावैफल्यादीषत्रियत्व- मिति भावः ॥ अधमे निर्गुणे याच्चा लब्धकामापि सफलापि न वरम् । ईषत्रिय- मपि न भवतीत्यर्थः ॥ " देवादृते वरः श्रेष्ठे त्रिषु क्लीबं मनाप्रिये " इत्यमरः ॥ अर्थान्तरन्यासानुप्राणितः प्रेयोऽलंकारः । तदुक्तं दण्डिना-"प्रेयः प्रियतराख्या- नम् ॥ इति ॥ एतदाये पादत्रये चतुर्थपादस्थेनार्थान्तरन्यासेनोपजीवितमिति सुव्यक्तमेतत् ॥

·६. मेघदूतम् संतप्तानां त्वमास शरणं तत्पयोद प्रियायाः संदेश में हर धनपतिक्रोधविश्लेषितस्य । गन्तव्या ते वसतिरलका नाम यक्षेश्वराणां बाहोद्यानस्थितहरशिरश्चन्द्रिकाधौतहा ॥७॥ ७. संतप्तानामिति ॥ हे पयोद । त्वं संतप्तानामातपेन वा प्रवासविरहेण वा संज्वरितानाम् ॥ “संतापः संज्वरः समौ” इत्यमरः ॥ शरणं पयोदानेनातपखि- नानां प्रोषितानां स्वस्थानप्रेरणया च रक्षकोसि ॥ “शरणं गृहरक्षियोः " इत्य- मरः ॥ तत्तस्मात्कारणाद्धनपतेः कुबेरस्य क्रोधेन विश्लेषितस्य प्रियया बियोजि- तस्य मे मम संदेश वार्ता प्रियाया हर । प्रिया पति नयेत्यर्थः ॥ संबन्धसामान्ये षष्ठी । संदेशहरणेनावयोः संतापं नुदेत्यर्थः ॥ कुत्र स्थाने सा स्थिता तत्स्थानस्य वा किं व्यावर्तकं तत्राह-गन्तव्योत । बहिर्भवं बाह्यम् । “ बहिर्वपञ्चजनेभ्यश्च" इति त्र्यः ॥ बाह्य उद्याने स्थितस्य हरस्य शिरसि या चन्द्रिका तयाधौतानि नि- मलानि हयाणि धनिकभवनानि यस्यां सा तथोक्ता ॥ "हादि धनिनां वासः। इत्यमरः ॥ अनेन व्यावर्तकमुक्तम् ॥ अलका नामालकेति प्रसिद्धा यक्षेश्वराणां वसतिः स्थानं ते तव गन्तव्या । त्वया गन्तव्येत्यर्थः ॥ कृत्यानां कर्तरि वा इति षष्ठी ॥ मदर्थं प्रस्थितस्य ते पथिकाइनाजनाश्वासनमानुषङ्गिकं फलमित्याह- त्वामारूढं पवनपदवीमुद्गृहीतालकान्ताः प्रेक्षिष्यन्ते पथिकवनिता प्रत्ययादाश्वसन्त्यः । का संनद्धे विरहविधुरां त्वय्युपेक्षेत जायां न स्यादन्योप्ययमिव जनो यः पराधीनवृत्तिः॥ ८॥ (0) आश्वसत्यः M. sd. (d) अहमिव Ml. Sd. W. ete. ८. त्वामिति ॥ पवनपदवीमाकाशमारूढं त्वाम् । पन्थानं गच्छन्ति ते पथि- काः ॥ “पथः ष्कन् ॥ इति कन्प्रत्ययः॥ तेषां वनिताः प्रोषितभर्तृकाः । प्रत्य-. यात्मियागमनविश्वासात् ॥ “प्रत्ययोऽधीनशपथज्ञानविश्वासहेतुषु ” इत्यमरः ॥ आश्वसत्यो विश्वसिताः ॥ श्वसिधातोः शत्रन्तात् “ उगितश्च ॥ इति डीप् ॥ तथीगृहीतालकान्ता दृष्टिप्रसारार्थमुन्नमय्य धृतालकायाः सत्यः प्रेक्षिष्यन्ते । अत्यु- कण्ठतया द्रक्ष्यन्तीत्यर्थः ॥ मदागमनेन पथिकाः कथमागमिष्यन्तीत्यवाह- तथाहि । त्वयि संनद्धे व्यापृते सति विरहेण विधुरां विवशां जायां क उपेक्षेत । न कोऽपीत्यर्थः । अन्योऽपि मद्यतिरिक्तोऽपि यो जनोऽहमिव पराधीनवृत्तिः परा- यत्तजीवनको न स्यात् । स्वतन्त्रस्तु न कोऽप्युपेक्षेतेति भावः ॥ अवार्थान्तरन्या- सोऽलंकारः । तदुक्तम् --" कार्यकारणसामान्यविशेषाणां परस्परम् । समर्थनं यत्र सोऽर्थान्तरन्यास उदाहृतः" इति लक्षणात् ॥

·---- “ तृष्णा ॥ पूर्वमेघः न च तस्या नाशाद्वतस्खलनाद्वा निरर्थकस्त्वत्प्रयास इत्याह- तां चावश्यं दिवसगणनातत्परामेकपत्नी- मव्यापनामविहतगतिर्द्रक्ष्यसि भ्रातृजायाम् । आशाबन्धः कुसुमसदृशं प्रायशो ह्यङ्गनानां सद्यःपाति प्रणयि हृदयं विप्रयोगे रुणद्धि ॥९॥ ९. तां चेति ॥ हे मेघ । दिवसानामवशिष्टदिनानां गणनायां संख्याने तत्परामासक्ताम् ॥ " तत्परे प्रसितासक्तौ” इत्यमरः ॥ अत एवाव्यापनाममृताम् । शापावसाने मदागमनप्रत्याशया जीवन्तीमित्यर्थः । एकः पतिर्यस्याः सैकपत्नी ताम् । पतिव्रतामित्यर्थः ॥ “नित्यं सपत्न्यादिषु " इति की । नकारश्च ॥ भ्रातुर्मे जायां भ्रातृजायाम् । मातृवनिःशंकं दर्शनीयामित्याशयः । तां मत्प्रियामविहत- गतिरविच्छिन्नगतिः सन्नवश्यं द्रक्ष्यसि चालोकयिष्यस एव । तथाहि । आशाति- आशा दिगतितृष्णयोः" इति यादवः ॥ बध्यतेऽनेनेति बन्धो बन्ध- नम् । वृन्तमिति यावत् । आशैव बन्ध आशाबन्धः ॥ कर्ता ॥ प्रणयि प्रेमयुक्त- मृत एव कुसुमसदृशम् । सुकुमारमित्यर्थः । अत एव विप्रयोगे विरहे सद्यःपाति सयोभ्रंशनशीलमंगनानां हृदयं जीवितम् ॥ “हृदयं जीविते चित्ते वक्षस्याकूतयोः" इति शब्दार्णवे ॥ प्रायशः प्रायेण रुणद्धि प्रतिबध्नाति ॥ अर्थान्तरन्यासः ॥ निमित्तान्यपि ते शुभानि दृश्यन्त इत्याह- मन्दं मन्दं नुदति पवनश्चानुकूलो यथा त्वां वामश्चायं नदुति मधुरं चातकस्ते सगन्धः। गर्भाधानक्षणपरिचयाचूनमावद्धमालाः सेविष्यन्ते नयनसुभगं खे भवन्तं बलाकाः ॥ १०॥ (8) ते सगर्व. Ms. Sv• Sd. W., तोयगृभुः Vl. (०) गर्भाधानक्षमपरिचयं W. १०. मन्दं मन्दामिति ॥ अनुकूलः पवना वायुस्त्वां मन्दं मन्दम् । अति- मन्दमित्यर्थः । अत्र कथंचिद्वीप्सायामेव द्विरुक्तिनिर्वाह्या । “प्रकारे गुणवच- नस्य" इत्येतदाश्रयणे तु कर्मधारयवगावे सुब्लुकि मन्दमन्दमिति स्यात् । तदे- वाह वामनः-" मन्दं मन्दमित्यत्र प्रकारार्थे द्विर्भावः” इति ॥ यथा सदृशम् । भा- विफलानुरूपमित्यर्थः॥ यथा सादृश्ययोग्यत्ववीप्सास्वार्थानतिक्रम” इति यादवः ॥ नुदति प्रेरयति । अयं सगन्धः सगर्वः । संबन्धीति केचित् ॥ “गन्धो गन्धक आमोदे लेशे संबन्धगर्वयोः” इत्युभयत्रापि विश्वः ॥ ते तव वामो वामभागस्थः॥ वामस्तु वक्रे रम्ये स्यात्सव्ये वामगतेऽपि च " इति शब्दार्णवे ॥ चातकः पक्षिविशेषश्च मधुरं श्राव्यं नदति व्याहरति ॥ इदं निमित्तद्वयं वर्तते । वर्तिष्यते चापरं निमित्तमित्याह-गर्भेति ॥ गर्भः कुक्षिस्थो जन्तुः ॥ “गर्भोऽपवरके ह्यमौ सुते पनसकण्टके । कुक्षौ कुक्षिस्थजन्तौ च ॥ इति यादवः ॥ तस्याधानमुत्पादनं - www .

·मेघदूतम् तदेव क्षण उत्सवः। मुखहेतुत्वादिति भावः ॥ " निर्व्यापारस्थितौ कालविशेषो- सवयोः क्षणः ॥ इत्यमरः ॥ तस्मिन्परिचयादभ्यासाद्धेतोः खे व्योम्ने । आबद्ध- मालाः। गर्भाधानसुखार्थ त्वत्समीपे बद्धपंक्तय इत्यर्थः ॥ उक्तं च कर्णोदये- " गर्भ बलाका दधतेऽभ्रयोगान्नाके निबद्धावलयः समन्तात् " इति ॥ बलाका बलाकांगना नयनसुभगं दृष्टिप्रियं भवन्तं नूनं सत्यं सेविष्यन्ते ॥ अनुकूलमारुत- चातकशब्दितबलाकादर्शनानां शुभसूचकत्वं शकुनशास्त्रे दृष्टं तद्विस्तरभयान्नालेखि॥ संप्रति सहायसंपत्तिश्चास्तीत्याह- कर्तुं यश्च प्रभवति महीमुच्छिलीन्ध्रामवन्ध्यां तच्छ्रुत्वा ते श्रवणसुभगं गर्जितं मानसोकाः । आ कैलासाद्विसकिसलयच्छेदपाथेयवन्तः संपत्स्यन्ते नभसि भवतो राजहंसाः सहायाः॥११॥ (a) उच्छिलीन्ध्रातपत्रा Ms. Sr. VI.sd. W. ११. कर्तुमिति ॥ यद्गर्जितम् ॥ कर्तृ ॥ महीमुच्छिलीन्ध्रामुद्भूतकन्दलि- काम् ॥ “कन्दल्यां च शिलीन्ध्रा स्यात् ॥ इति शब्दार्णवे ॥ अत एवावन्ध्यां सफलां कर्तु प्रभवति शक्नोति । शिलीन्ध्राणां भाबिसस्यसंपत्तिसूचकत्वादिति भावः । तदुक्तं निमित्तनिदाने-“कालाभ्रयोगादुदिताः शिलीन्ध्राः संपन्नसस्यां कथयन्ति धात्रीम् " इति ॥ तच्छ्रवणसुभगं श्रोत्रमुखम् । लोकस्यति शेषः । ते तब गर्जितं श्रुत्वा मानसोका मानसे सरस्युन्मनसः । उत्सुका इति यावत् ॥ उत्क उन्मनाः" इति निपातात्साधु ॥ कालान्तरे मानसस्य हिमदुष्टत्वाद्धि- मस्य च हंसानां रोगहेतुत्वादन्यत्र गता हंसाः पुनवर्षासु मानसमेव गच्छन्तीति प्रसिद्धिः ॥ बिसकिसलयानां मृणालाग्राणां छेदैः शकलैः पाथेयवन्तः । पथि साधु पाथेयं पथि भोज्यम् ॥ “ पथ्यतिथिवसतिस्वपतेर्डन् ” ॥ तद्वन्तः । मृणा- लाग्रशकलसम्बलवन्त इत्यर्थः । राजहंसा हंसविशेषाः ॥ “ राजहंसास्तु ते चञ्चु- चरणैर्लोहितः सिताः” इत्यमरः ॥ नभसि व्योम्नि भवतस्तव । आ कैलासात्कैला- सपर्यन्तम् ॥ पदद्वयं चैतत् ॥ सहायाः सयात्राः ॥ “ सहायस्तु सयात्रः स्यात् " इति शब्दार्णवे ॥ संपत्स्यन्ते भविष्यन्ति ॥ आपृच्छख प्रियसखममुं तुंगमालिंग्य शैलं वन्यैः पुंसां रघुपतिपदैरङ्कितं मेखलासु। काले काले भवति भवतो यस्य संयोगमत्य स्नेहव्यक्तिश्चिरविरहजं मुञ्चतो बाष्पमुष्णम् ॥ १२॥ १२. आपृच्छस्वेति ॥ प्रियं सखायं प्रियसखम् ॥ "राजाहःसखिभ्यष्टच्। इति टच् समासान्तः ॥ तुङ्गमुन्नतं पुंसां वन्यैर्नराराधनीयै रघुपतिपदै रामपादन्या- सैर्मेखलासु कटकेषु ॥ " अथ मेखला । श्रोणिस्थानेऽद्रिकटके कटिबन्धेभबन्धन" ·.. ( पूर्वमेघः इति यादवः ॥ अङ्कितं चिह्नितम् । इत्थं सखित्वान्महत्त्वात्पवित्रत्वाच्च संभावना- हम् । अमुं शैलं चित्रकूटाद्रिमालिंग्यापृच्छस्व साधो यामीत्यामन्त्रणेन सभा- जय ॥ “आमन्त्रणसभाजने । आप्रच्छनम्" इत्यमरः ।। “आडि नुप्रच्छ्यो- रुपसंख्यानम् ॥ इत्यात्मनेपदम् ॥ सखित्वं निर्वाहयति-काल इति ॥ काले काले प्रतिप्रावृटकालम् । सुहृत्समागमनकालश्च कालशब्देनोच्यते ॥ वीप्सायां द्विरुक्तिः॥ भवतः संयोग संपर्कमेत्य चिरविरहजमुष्णं बाष्पमुष्माणं नेत्रजलं च ॥ " बाष्पो नेत्रजलोष्मणोः” इति विश्वः ।। मुञ्चतो यस्य शैलस्य स्नेहव्यक्तिः प्रेमाविर्भावो भवति । स्निग्धानां हि चिराविरहसंगतानां बाष्पपातो भवतीति भावः ॥ संप्रति तस्य मार्ग कथयति- मार्ग मत्तः शृणु कथयतस्त्वत्प्रयाणानुरूपं संदेशं मे तदनु जलद श्रोष्यसि श्रव्यबंधम् । खिन्नः खिन्नः शिखरिषु पदं न्यस्य गन्तासि यत्र क्षीणः क्षीणः परिलघु पयः स्रोतसां चोपयुज्य ॥ १३ ॥ a) तावच्छणु Ml. W. &c. 8) श्रोत्रपेयं Ml. W. ete. (d) उपभुज्य Ml. Sd. Ms. VI. १३. मामिति ॥ हे जलद । तावदिदानीं कथयतः । मत्त इति शेषः। त्वत्प्रयाणस्यानुरूपमनुकूलं मार्गमध्वानम् ॥ “मार्गो मृगपदे मासि सौम्यःऽन्वे- पणेऽध्वनि ” इति यादवः ॥ शृणु । तदनु मार्गश्रवणानन्तरं श्रोत्राभ्यां पेयं पाना- हम् । आतितृष्णया श्रोतव्यमित्यर्थः ॥ पेयग्रहणात्संदेशस्यामृतसाम्यं गम्यते । मे संदेशं वाचिकम् ॥ " संदेशवाग्वाचिकं स्यात् " इत्यमरः ॥ श्रोष्यसि । यत्र मार्गे खिन्नः खिन्नोऽभीक्ष्णं क्षीणबलः सन् ॥ “नित्यवीप्सयोः” इति नित्यार्थे द्वि- र्भावः ॥ शिखरिषु पर्वतेषु पदं न्यस्य निक्षिप्य । पुनर्बललाभार्थ क्वचिद्विश्रम्ये- त्यर्थः । क्षीणः क्षीणोऽभीक्ष्णं कशांगः सन् ॥ अत्रापि कदन्तत्वात्पूर्ववद्विरुक्तिः॥ स्रोतसां परिलघु गुरुत्वदोषरहितम् । उगलास्फालनखेदितत्वात्पथ्यमित्यर्थः ॥ तथा च वाग्भटः-"उपलास्फालनक्षेपविच्छेदैः खेदितोदकाः। हिमवन्मलयोद्भूताः पथ्या नयो भवन्त्यमूः” इति ॥ पयः पानीयमुपभुज्य शरीरपोषणार्थमभ्यवहृत्य च गन्तासि गमिष्यसि ।। गमेलृट् ॥ अद्रेः शृंगं हरति पवनः किंस्विदित्युन्मुखीभि- दृष्टोत्साहश्चकितचकितं मुग्धसिद्धांगनाभिः । स्थानादस्मात्सरसनिचुलादुत्पतोदङ्मुखः खं दिङ्नागानां पथि परिहरन्स्थूलहस्तावलेपान् ॥ १४ ॥ (a) वहति Vl. (6) दृष्टोच्छ्राय VI. W. १४. अद्रेरित ॥ पवनो वायुररेश्चित्रकूटस्य शृंगं हरति किंस्वित् । किं- स्विच्छब्दो वितर्कार्थे चादिषु पठितः । इति शंकयोन्मुखीभिरुनतमुखीभिः । ..

·" १० मेघदूतम् स्वांगाञ्चोपसर्जनादसंयोगोपधात् " इति ङीप् ॥ मुग्धाभिर्मूढाभिः ॥ मुग्धः सुन्दरमूढयोः" इत्यमरः । सिद्धानां देवयोनिविशेषाणामंगनाभिश्चकितचकितं चकितप्रकारं यथा तथा ॥ “प्रकारे गुणवचनस्य " इति द्विर्भावः ॥ दृष्टोत्साहो दृष्टोद्योगः सन् । सरसा आर्दा निचुलाः स्थलवेतसा यस्मिंस्तस्मात् ॥ "वानीरे कविभेदे स्यानिचुलः स्थलवेतसे ॥ इति शब्दार्णवे ॥ अस्मात्स्थानादाश्रमात्पथि नभोमार्गे दिङ्नागानां दिग्गजानां स्थूला ये हस्ताः करास्तेषामवलेपानाक्षेपान्प- रिहरन् ॥ " हस्तो नक्षत्रभेदे स्यात्करेभकरयोरपि” इति विश्वः ॥ उदड्मुखः सन् । अलकाया उदीच्यत्वादित्याशयः ॥ खमाकाशमुत्पतोद्दच्छ ॥ अत्रेदमप्यर्थान्तर ध्वनयति- रसिको निचुलो नाम महाकविः कालिदासस्य सहाध्यायः परापादि- तानां कालिदासप्रबन्धदूषणानां परिहर्ता यस्मिन्स्थाने तस्मात्स्थानादुदङ्मुखो निर्दोषत्वादुन्नतमुखः सन्पथि सारस्वतमार्गे दिड्नागानां ॥ पूजायां बहुवचनम् दिङ्नागाचार्यस्य कालिदासप्रतिपक्षस्य हस्तावलेपान्हस्तविन्यासपूर्वकाणि दूष- णानि परिहरन ॥ “ अवलेपस्तु गर्वे स्याल्लेपने दूषणेऽपि च " इति विश्वः ॥ अद्रे- रद्रिकल्पस्य दिइनागाचार्यस्य शृंगं प्राधान्यम् ॥ “शृंगं प्राधान्यसान्वोश्च" इत्यमरः ॥ हरतीति हेतुना सिद्धैः सारस्वतसिद्धर्महाकविभिरंगनाभिश्च दृष्टोत्साहः सन्खमुत्पतोवैभवेति स्वप्रबन्धमात्मानं वा प्रति कवेरुक्तिरिति ॥ " संसर्गतो दोष- गुणा भवन्तीत्येतन्मृषा येन जलाशयेऽपि । स्थित्वानुकूलं निचुलश्चलन्तमात्मा- नमारक्षति सिन्धुवेगात् " इत्येतच्छ्रोकनिर्माणात्तस्य कवेर्निचुलसंज्ञेत्याहुः ॥ रत्नच्छायव्यतिकर इव प्रेक्ष्यमेतत्पुरस्ता- द्वल्मीकाग्रात्प्रभवति धनुःखण्डमाखण्डलस्य । येन श्यामं वपुरतितरां कान्तिमापत्स्यते ते बहेणेव स्फुरितरुचिना गोपवेषस्य विष्णोः ॥१५॥ (a) रत्नच्छाया MI. Sy. VI.Sd. w. (0) आलप्स्यते w. १५. रत्नेति ॥ रत्नच्छायानां पद्मरागादिमणिप्रभाणांव्यतिकरो मिश्रणमिव प्रेक्ष्यं दर्शनीयमाखण्डलस्येन्द्रस्यैतद्धनुःखण्डम् ॥ एतदिति हस्तेन निर्देशो विव-- क्षितः ॥ पुरस्ताद वल्मीकाग्राहामलूरविवरात् ॥ “वामलूरश्च नाकुश्च वल्मीकं पुनपुंसकम् ॥ इत्यमरः ॥ प्रभवत्याविर्भवति । येन धनुःखण्डेन ते तव श्यामं वपुः । स्फुरितरुचिनोज्ज्वलकान्तिना बर्हेण पिच्छेन ॥ "पिच्छबर्हे नपुंसके ” इत्यमरः॥ गोपवेषस्य विष्णोर्गोपालस्य कृष्णस्य श्यामं वपुरिव । अतितरां कान्ति शोभामा- पत्स्यते प्राप्स्यति॥ त्वय्यायत्तं कृषिफलमिति भूविकारानभिज्ञैः प्रीतिस्निग्धैर्जनपदवधूलोचनैः पीयमानः ।

·-- " पूर्वमेघः ११ सद्यः सीरोत्कषणसुरभिक्षेत्रमारुह्य मालं किंचित्पश्चाद्वज लघुगतिर्भूय एवोत्तरेण ॥१६॥ (a)भूविलासानभिज्ञैः V]. (b) °सुराम क्षेत्रमा M. Sr. VI. (d) किंचिदेवोत्तरेण w. १६. त्वयीति ॥ कषेर्हलकर्मणः फलं सस्यं त्वयि ॥ अधिकरणविवक्षायां सप्तमी ॥ आयत्तमधीनम् ॥ “ अधीनो निन्न आयत्तः ॥ इत्यमरः ॥ इति हेतोः प्रीत्या स्निग्धैः । अकृत्रिमप्रेमारित्यर्थः । भ्रूविकाराणां भ्रूविलासानामनभिज्ञैः । पामरत्वादिति शेषः । जनपदवधूनां पल्लीयोषितां लोचनैः पीयमानः सादरं वीक्ष्य- माणः सन् । मालं मालाख्यं क्षेत्रं शैलप्रायमुन्नतस्थलम् ॥ " मालमुन्नतभूतलम्" इत्युत्पलमालायाम् ॥ सद्यस्तत्कालमेव सीरैर्हलैरुत्कषणेन कर्षणेन सुरभि प्राण- तर्पणं यथा तथारुह्य । तत्राभिवृष्येत्यर्थः ॥ सुरभिर्घाणतर्पणः ॥ इत्यमरः ॥ किंचित्पश्चाद् व्रज गच्छ । लघुगतिस्तत्र निवृष्टत्वात्क्षिप्रगमनः सन् ॥ “लघु क्षिप- मरं द्रुतम् ।” इत्यमरः ॥ भूयः पुनरप्युत्तरेणैवोत्तरमार्गेणैव ब्रज । तृतीयाविधाने "प्रकृत्यादिभ्य उपसंख्यानम् ॥ इति तृतीया ॥ यथा कश्चिद्बहुवल्लभः पतिः कुत्र- चित्क्षेत्रे कलत्रे गूढं विहृत्य ॥ क्षेत्रं शरीरकेदारे सिद्धस्थानकलत्रयोः॥ इति विश्वः ॥ दाक्षिण्यभंगभयान्नीचमार्गेण निर्गत्य पुनः सर्वाध्यक्षं संचरति तद्वदिति ध्वनिः॥ त्वामासारप्रशमितवनोपप्लवं साधु मूर्धा वक्ष्यत्यध्वश्रमपरिगतं सानुमानाम्रकूटः। न क्षुद्रोपि प्रथमसुकृतापेक्षया संश्रयाय प्राप्ते मित्र भवति विमुखः किं पुनर्यस्तथोच्चैः ॥ १७ ॥ १७. त्वामिति ॥ आम्राभूताः कूटेषु शिखरेषु यस्य स आम्रकूटो नाम सानु- मान्पर्वतः ॥ “ आम्रशूतो रसालोऽसौ " इति । " कूटोऽस्त्री शिखरं शृंगम् ॥ इति चामरः॥ आसारो धारावृष्टिः ॥ " धारासंपात आसारः" इत्यमरः । तेन प्रशमितो वनोपप्लवो दावाग्निर्येन तम् । कृतोपकारमित्यर्थः । अध्वश्रमेण परिगतं व्याप्तं साधु सम्यङ् मूर्ना वक्ष्यति वोढा ॥ वहेलट् ॥ तथाहि । क्षुद्रः रुपणोऽपि ॥ क्षुद्रो दरिद्रे कपणे नृशंसे" इति यादवः ॥ संश्रयाय संश्रयणाय मित्रे सुहृदि । “अथ मित्रं सखा सुहृत् ॥ इत्यमरः ॥ प्राप्ते आगते सति । प्रथमसुकतापेक्षया पूर्वोपकारपर्यालोचनया विमुखो न भवति ॥ यस्तया तेन प्रकारेणोच्चैरुन्नतः स आम्रकूटः किं पुनर्विमुखो न भवतीति किमु वक्तव्यामत्यर्थः ॥ एतेन प्रथमावसथे सौख्यलाभाचे कार्यसिद्धिरस्तीति सूचितम् । तदुक्तं निमित्तनिदाने-“प्रथमाव- सथे यस्य सौख्यं तस्याखिलेऽध्वनि । शिवं भवति यात्रायामन्यथा त्वशुभं ध्रु- वम्" इति॥

·१२ मेघदूतम् छन्नोपान्तः परिणतफलद्योतिभिः कानना- स्त्वय्यारूढे शिखरमचलः स्निग्धवेणीसवणे । नूनं यास्यत्यमरमिथुनप्रेक्षणीयामवस्था मध्ये श्यामः स्तन इव भुवः शेषविस्तारपाण्डुः ॥१८॥ १८. छन्नति ॥ हे मेघ । परिणतः परिपक्कैः फलैर्योतन्त इति तथोक्तैः । आषाढे वनचूताः फलन्ति पच्यन्ते च मेघवातेनेत्याशयः। काननानैर्वनचूतैश्छन्नो- पान्त आवृतपार्योऽचल आम्रकूटाद्रिः स्निग्धवेणीसवर्णे मसृणकेशबन्धच्छाये । श्यामवर्ण इत्यर्थः ॥ "वेणी तु केशबन्धे जलस्त्रुतौ ॥ इति यादवः ॥ त्वयि शिखरं शृंगमारूढे सति ॥ यस्य च भावेन भावलक्षणम् ॥ इति सप्तमी ॥ मध्ये श्यामः शेषे मध्यादन्यत्र विस्तारे परितः पाण्डुहरिणः ॥ “हरिणः पाण्डुरः पाण्डुः । इत्य- मरः ॥ भुवः स्तन इव । अमरमिथुनानाम् । खेचराणामिति भावः । प्रेक्षणीयां दर्शनीयामवस्था नूनं यास्यति । मिथुनग्रहणं कामिनामेव स्तनत्वेनोत्प्रेक्षा संभव- तीति कृतम् । यथा परिश्रान्तः कश्चित्कामी कामिनीनां कुचकलशे विश्रान्तः सन्स्वपिति तद्भवानपि भुवो नायिकायाः स्तन इति ध्वनिः॥ तस्मिन् स्थित्वा वनचरवधूभुक्तकुळे मुहूर्त तोयोत्सर्गद्रुततरगतिस्तत्परं वम तीर्णः । रेवां द्रक्ष्यस्युपलविषमें विन्ध्यपादे विशीर्णा "भक्तिच्छेदैरिव विरचितां भूतिमंगे गजस्य ॥ १९॥ , (a) FUGAT FAT Ml. W. etc. (6) तोयोत्सर्गात् St. Ms. Sv. Sd. w. १९. स्थित्वेति ॥ हे मेघ । बने चरन्ति ते वनचराः ॥ " तत्पुरुषे कृति बहुलम् ॥ इति बहुलग्रहणादलुड् न भवति ॥ तेषां वधूभिर्भुक्ताः कुञा लतागृहा यत्र तस्मिन् ॥ “निकुञ्जकुऔ वा क्लीबे लतादिपिहितादरेइत्यमरः ॥ तत्र ते नयनविनोदोऽस्तीत्यर्थः । तस्मिन्नाम्रकूटे मुहूर्तमल्पकालम् । न तु चिरं स्वकार्य- विरोधादिति भावः ॥ “मुहूर्तमल्पकाले स्याद् घटिकाद्वितयेऽपि च ” इति शब्दार्णवे ॥ स्थित्वा विश्रम्य । तोयोत्सर्गेण " त्वामासार-~~-7 इत्युक्तवर्षणेन द्रुत- तरगतिर्लाघवाद्धेतोरतिक्षिप्रगमनः सन् । तस्मादाम्रकूटात्परमनन्तरं तत्परं वर्ल्स मार्ग तीर्णोऽतिक्रान्तः । उपलैः पाषाणैर्विषमे विन्ध्यस्याद्रेः पादे प्रत्यन्तपर्वते ॥ “पादाः प्रत्यन्तपर्वताः" इत्यमरः ॥ विशीर्णा समन्ततो विसमराम् ॥ एतेन कस्याश्चित्का- मुक्याः प्रियतमचरणपातोऽपि ध्वन्यते ॥ रेवां नर्मदाम् ॥ "रेवा तु नर्मदा सोमो- दवा मेकलकन्यका" इत्यमरः ॥ गजस्यांगे शरीरे भक्तयो रचनाः। रेखा इति यावत् ॥ " भक्तिनिषेवणे भागे रचनायाम् ॥ इति शब्दार्णवे ॥ तासां छेदैगि- भिर्भाभिर्विरचितां भूतिं शृंगारमिव भसितमिव वा ॥ “भूतिर्मातंगशृंगारे जाती - - ·पूर्वमेघः १३ भस्मनि संपदि । इति विश्वः ॥ द्रक्ष्यसि । अयमपि महांस्ते नयनकौतुकलाम इति भावः ॥ तस्यास्तिक्तैर्वनगजमदैर्वासितं वान्तवृष्टि- जम्बूकुञ्जप्रतिहतरयं तोयमादाय गच्छेः । अन्तःसारं धन तुलयितुं नानिलः शक्ष्यति त्वां रिक्तः सर्वो भवति हि लघुः पूर्णता गौरवाय ॥२०॥ २०. तस्या इति ॥ हे मेघ । वान्तवृष्टिरुदीर्णवर्षः सन् । कृतवमनश्च व्यज्यते। तिक्तैः सुगन्धिभिस्तिक्तरसवद्भिश्च ॥ “तिक्तो रसे सुगन्धौ च” इति विश्वः॥ वनग- जमदैर्वासितं सुरभितंभावितं च । हिमवदिध्यमलया गजानां प्रभवा इति विन्ध्यस्य गजप्रभवत्वादिति भावः। जम्बूकुजैः प्रतिहतरय प्रतिबद्धवेगम् । सुखपेयमित्यर्थः। अनेन लघुत्वं कषायभावना च व्यज्यते । तस्या रेवायास्तोयमादाय गच्छेर्बज । हे धन मेघ । अन्तः सारो बलं यस्य तं त्वामनिल आकाशवायुः । शरीरस्थश्च गम्यते। तुलयितुं न शक्ष्यति शक्तो न भविष्यति । तथाहि । रिक्तोऽन्तःसारशून्यः सर्वोपि लघुर्भवति । प्रकम्प्यो भवतीत्यर्थः । पूर्णता सारवत्ता गौरवायाप्रकम्प्यत्वाय भवतीत्यर्थः ॥ अयमत्र ध्वनिः । आदौ वमनशोधितस्य पुंसः पश्चाच्छ्लेष्मशोषणाय लघुतिक्तकषायाम्बुपानाल्लब्धबलस्य वातप्रकोपो न स्यादिति । यथाह वाग्भटः- "कषायाश्च हिमास्तस्य विशुद्धौ श्लेष्मणो हिताः । किमु तिक्तकषाया वा ये निसर्गात्कफापहाः ॥ कृतशुद्धः क्रमात्पीतपेयादेः पथ्यभोजिनः । वातादिभिर्न बाधा स्यादिन्द्रियैरिव योगिनः॥ इति । नीपं दृष्ट्वा हरितकपिशं केसरैरर्धरूढै- राविर्भूतप्रथममुकुलाः कन्दलीश्चानुकच्छम् । दग्धारण्येष्वधिकसुरभि गन्धमाघ्राय चोर्व्याः सारंगास्ते जललवमुचः सूचयिष्यन्ति मार्गम् ॥ २१ ॥ (०) जग्ध्वारण्येषु MI. St. २१. नीपमिति ॥ सारंगा मतंगजाः कुरंगा वा ॥ "सारंगश्चातके भुंगे कुरंगे च मतंगजे? इति विश्वः ॥ अर्धरूलैरेकदेशोद्गतः केसरैः किम्ञल्कैहरितं पालाशवर्ण कपिशं श्याववर्णं । श्यामारुणमिति यावत् ॥ “पालाशो हरितो हरित्। इति । "श्यावः स्यात्कपिशो धूम्रधूमलौ कृष्णलोहिते” इति चामरः ॥ हरितं च तत्कपिशं च । "वर्णों वर्णेन। इति समासः ॥नीपं स्थलकदम्बकुसुमम् ॥ “अथ स्थल- कदम्बके । नीपः स्यात्पुलके” इति शब्दार्णवे ।। दृष्ट्वा संप्रेक्ष्य । विदित्वति यावत् । तथा कच्छेष्वनूपेष्वनुकच्छम् ॥ "अव्ययं विभक्ति-” इत्यादिना विभक्त्यर्थेऽ- व्ययीभावः ॥ "जलप्रायमनूपं स्यात्पुंसि कच्छस्तथाविधः” इत्यमरः॥ आविर्भूताः प्रथमाः प्रथमोत्पन्ना मुकुला यासां ताः कन्दलीभूमिकदलीः ॥ "द्रोणपर्णी स्निग्ध- ·मेघदूतम् कन्दा कन्दली भूकदल्यपि” इति शब्दार्णवे ॥ जग्ध्वा भक्षयित्वा ॥ "अदो जग्धिर-” इति जग्ध्यादेशः॥अरण्येष्वधिकसुरभिमतिघ्राणतर्पणम् ।। "दग्धारण्येषु' इति पाठे "दग्धम्' इत्यधिकविशेषणम् । अर्थवशात्कन्दलीश्च दृष्दैवेत्यन्वयो द्रष्टव्यः ॥ उर्ध्या भूमर्गन्धमाघ्राय जललवमुचो मेघस्य ते तव मार्ग सूचयिष्यन्त्य- नुमापयिष्यन्ति । यत्र यत्र वृष्टिकार्य नीपकुसुमादिकं दृश्यते तत्र तत्र त्वया वृष्ट- मित्यनुमीयत इति भावः॥ उत्पश्यामि द्रुतमपि सखे मत्प्रियार्थ यियासोः कालक्षेपं ककुभसुरभौ पर्वते पर्वते ते। शुक्लापांगैः सजलनयनैः स्वागतीकृत्य केकाः प्रत्युद्यातः कथमपि भवान्गन्तुमाशु व्यवस्येत् ॥ २२ ॥ २२ उत्पश्यामीति ॥ हे सखे मेघ । मनियार्थ यथा तथा द्रुतं क्षिप्रम् ॥ "लघु क्षिप्रमरं द्रुतम्। इत्यमरः॥ ययासोर्यातुमिच्छोरपि । याते सन्नन्तादुप्रत्ययः।। ते तब ककुभैः कुटजकुसुमैः सुरभौ सुगन्धिनि ॥ " ककुभः कुटजेऽर्जुने” इति शब्दार्णवे ॥ पर्वत पर्वते प्रतिपर्वतम् ॥ वीप्सायां द्विरुक्तिः ॥ कालक्षेपं काल- विलंबम् ॥ "क्षेपो विलम्बे निन्दायाम्" इति विश्वः ॥ उत्पश्याम्युत्प्रेक्षे ॥ विलम्बहेतुं दर्शयन्नाशुगमनं प्रार्थयते- शुक्लेति ॥ सजलानि सानन्दबाष्पाणि नय- नानि येषां तैः शुक्लापांगमयूरैः ॥ " मयूरो बर्हिणो बही शुक्लापांगः शिखावलः" इति यादवः । केकाः स्ववाणीः ॥ “केका वाणी मयूरस्य " इत्यमरः ॥ स्वागती- रुत्य स्वागतवचनीकृत्य प्रत्युद्यातः प्रत्युद्तः । मयूरवाणीकतातिथ्य इत्यर्थः । भवान्कथमपि यथाकथंचिदाशु गन्तुं व्यवस्येदुद्युञ्जीत ॥ प्रार्थने लिङ् । “शेषे प्रथमः ॥ इति प्रथमपुरुषः । शेषश्चायं भवच्छब्दो युष्मदस्मच्छब्दव्यतिरेकात् ॥ "स्वागतीकत्य केकाः' इत्यत्र केकास्वारोप्यमाणस्य स्वागतवचनस्य प्रकृतप्रत्यु- द्मनोपयोगात्परिणामालंकारः । तदुक्तमलंकारसर्वस्वे-" आरोप्यमाणस्य प्रकतो- पयोगित्वे परिणामः" इति । पाण्डुच्छायोपवनवृतयः केतकैः सूचिभिन्नै- #डारम्भैहबलिभुजामाकुलग्रामचैत्याः। त्वय्यासन्न परिणतफलश्यामजम्बूवनान्ताः संपत्स्यन्ते कतिपयदिनस्थायिहंसा दशार्णाः ।। २३॥ (8) नीडारंभेw. (0) फलपरिणति°w. २३. पाण्डिति ॥ हे मेघ । त्वय्यासने संनिलष्टे सति दशार्णा नाम जन- पदाः सूचिभिन्नैः सूचिषु मुकुलाग्रेषु भिन्नैर्विकसितैः ॥ “केतकीमुकुलाग्रेषु सूचिः स्यात् ॥ इति शब्दाणवे । केतकैः केतकीकुसुमैः पाण्डुच्छाया हरिणवर्णा उपव- नानां वृतयः कण्टकशाखावरणा येषु ते तथोक्ताः ॥ "प्राकारो वरणः सालः ·१ पूर्वमेघः प्राचीर प्रान्ततो वृतिः” इत्यमरः । तथा गृहबूलिभुजां काकादियामपक्षिणां नीडारम्भैः कुलायानर्माणैः ॥ “कुलायो नीडमस्त्रियाम्" इत्यमरः ॥ चित्याया इमानि चैत्यानि रथ्यावृक्षाः॥ चैत्यमायतने बुद्धबिंबे चोद्देशपादपे" इति विश्वः ॥ आकुलानि संकीर्णानि यामेषु चैत्यानि येषु ते तथोक्ताः। तथा परिणतः पक्कैः फलैः श्यामानि यानि जम्बूवनानि तैरन्ता रम्याः ॥ “मृताववासते रम्ये समाप्तावन्त इष्यते ॥ इति शब्दार्णवे ॥ तथा कतिपयेष्वेव दिनेषु स्थायिनो हंसा येषु ते तथोक्ता एवंविधाः संपत्स्यन्ते भविष्यन्ति ।। " पोटायुवतिस्तोककतिपय-" इत्यादिना कतिपयशब्दस्योत्तरपदत्वेऽपि न तच्छब्दस्योत्तरत्वमस्त्यस्य शास्त्रस्य प्रायिकत्वात् ॥ तेषां दिक्षु प्रथितविदिशालक्षणां राजधानी गत्वा सद्यः फलमपि महत् कामुकत्वस्य लब्धा। तीरोपान्तस्तनितसुभगं पास्यसि स्वादु यत्र सयूभंग मुखमिव पयो वेत्रवत्याश्चलोाः ॥२४॥ विकलं .di.VI. Ms. St. Sd.; अतिमहत् w. .(0) स्वादु यत्तत् MI• Ms. Ssd.ft; स्वw. (d) चलमि M. W.ele. २४. तेषामिति ॥ दिक्षु प्रथितं प्रसिंह नाशात नामधेयं यस्या- स्ताम् ॥ “लक्षणं नाम्नि चिह्ने च” इति विश्वः ॥ तेषां दशार्णानां संबन्धिनाम धीयन्तेऽस्यामिति धानी ॥ " करणाधिकरणयोश्च" इति ल्युट् ॥ राज्ञां धानीराजन पानी ॥ "कृयोगा च षष्ठी समस्यते ॥ इति वक्तव्यात्समासः ॥ तां प्रधाननगरीम्। प्रधाननगरी राज्ञां राजधानीति कथ्यते” इति शब्दार्णवे ॥ गत्वा प्राप्य सयः कामु- कत्वस्य विलासितायाः ॥ " विलासी कामुकः कामी स्वीपरो रतिलम्पटः॥ इति शब्दार्णवे ॥ अविकलं समयं फलं प्रयोजनं लब्धा लप्स्यते । त्वयति शेषः ॥ कर्मणि लुट् ॥ कुतः । यद्यस्मात्कारणातत्स्वादु मधुरम् । चला ऊर्मयो यस्य तच्चलोमि तरंगितं वेत्रवत्या नाम नयाः पयः सभूभंग भृकुटियुक्तम् । दशनपीड- योत भावः । मुखमिवाधरमिवेत्यर्थः । तीरोपान्ते तटप्रान्ते यत्स्तनितं गर्जितं तेन सुभगं यथा तथा । स्तनितशब्देन मणितमपि व्यपदिश्यते । “ऊर्ध्वमुच्चलितकण्ठ- नासिकं हुरुतं स्तनितमल्पयोषवत् । इति लक्षणात् ॥ पास्यासि ॥ पिबतेलट् ॥ "कामिनामधरास्वादः सुरतादतिरिच्यते" इति भावः ॥ नीचैराख्यं गिरिमधिवसेस्तत्र विश्रांतितो- स्त्वत्संपर्कात्पुलकितमिव प्रौढपुष्पैः कदम्बैः। या पण्यस्त्रीरतिपरिमलोद्वारिभिर्नागराणा- मुद्दामानि प्रथयति शिलावेश्मभियौवनानि ॥२५॥ (0)विश्रामहतोः Ml. W.etc. ।

·१६ मेघदूतम् २५. नीचौरीति ॥ हे मेघ । तत्र विदिशासमीपे विश्रामो विश्रमः खेदाप- नयः ।। भावार्थे घञ्प्रत्ययः ।। स एव हेतुस्तस्य विश्रामहेतोर्विश्रामकारणात् । विश्रामार्थमित्यर्थः ॥ “पष्टी हेतुप्रयोगे” इति षष्ठी ॥ विश्रामेत्यत्र “नोदात्तोपदेशस्य मान्तस्यानाचमे” इति पाणिनीये वृद्धिप्रतिषेधेऽपि “विश्रामो वा इति चन्द्रव्या- करणे विकल्पेन वृद्धिविधानाद्रूपासिद्धिः ॥ प्रौढपुष्पैः प्रबुद्धकसमेः कदम्बैनीपवृक्ष- स्त्वत्संपर्कानव संगात् । पुलका अस्य जाताः पुलकितमिव संजातपुलकमिव स्थि- तम् ॥ तारकादित्वादितअत्ययः ॥ नीचैरित्याख्या यस्य तं नीचैराख्यं गिरिमधि- वसेः। गिरौ बसेरित्यर्थः ॥ "उपान्वध्यासः” इति कर्मत्वम् ॥ यो नीचैर्गिरिः। पण्याः क्रेयाः स्त्रियः पण्यस्त्रियो वेश्याः ॥ "वारस्त्री गणिका वेश्या पण्यस्त्री रूप- जीविनी" इति शब्दार्णवे ॥ तासां रतिषु यः परिमलो गन्धविशेषः ॥ "विमोत्थे परिमलो गन्धे जनमनोहरे? इत्यमरः ॥ तमुनिरन्त्याविष्कुर्वन्तीति तथोक्तानि तैः। शिलावेश्माभिः कन्दरै गराणां पौराणामुद्दामान्युत्कटानि यौवनानि प्रथयति प्रक- 'टयात ॥ उत्कटयौवनाः क्वचिदनुरक्ता वारांगना विश्रम्भविहाराकांक्षिण्यो मात्रा- दिभयानिशीथसमये कंचन विविक्तं देशमाश्रित्य रमन्ते । तञ्चार बहुलमस्तीति प्रसिद्धिः ॥ अत्रोद्वारशब्दो गौणार्थत्याम जुगुप्सावहः । प्रत्युत काव्यस्यातिशोभा- कर एव । तदुक्तं दण्डिना-"निष्ठयूतोगीणवान्तादि गौणवृत्तिव्यपाश्रयम् । अति- सुन्दरमन्यत्र ग्राम्यकक्षा विगाहते” इति ॥ विश्रान्तः सन्वज वननदीतीरजानां निषिञ्च- बुद्यानानां नवजलकणैयूँथिकाजालकानि । गण्डस्वेदापनयनरुजाक्लान्तकर्णोत्पलानां छायादानात्क्षणपरिचितः पुष्पलावीमुखानाम् ॥ २६ ॥ (a) नगनदी° Sr. Vl. W.; नवनदी° Sd. Ms; तीरजातानि सिंचन MI. . W. etc. २६. विश्रान्त इति ॥ तत्र नीचैगिरौ विश्रांतो विनीताध्वश्रमः सन् । विश्रा- न्तेरनन्तरम् । वनेऽरण्ये या नयस्तासां तीरेषु जातानि स्वयंरूढानि । अलत्रिमाणी- त्यर्थः ॥ “नदनदी-" इति पाठे “पुमान्त्रिया ॥ इत्येकशेषो दुर्वारः॥ तेषामुद्या- नानामारामाणां संबन्धीनि यूथिकाजालकानि मागधीकुसुममुकुलानि ॥ अथ मागधी । गणिका यूथिका " इत्यमरः॥ कोरकजालककलिकाकुड्मलमुकुलानि तुल्यानि " इति हलायुधः ।। नवजलकणैः सिञ्चन्नार्दीकुर्वन् ॥ अत्र सिञ्चते- रार्दीकरणार्थत्वाद् द्रवद्रव्यस्य करणत्वम् । यत्र तु क्षरणमर्थस्तत्र द्रवद्रव्यस्य कर्म- त्वम् । यथा “रेतः सिक्त्वा कुमारीषु ” । सुखैनिषिञ्चन्तमिवामृतं त्वचि" इत्येवमादि । एवं किरतीत्यादीनामपि " रजः किरति मारुतः।।"अवाकिरन्वयो- वृद्धास्तं लाजैः पौरयोषितः” इत्यादिष्वर्थभेदाश्रयणेन रजोलाजादीनां कर्मत्वकर- ·पूर्वमेघः णत्वे गमयितव्ये ॥ तथा गण्डयोः कपोलयोः स्वेदस्यापनयनेन प्रमार्जनेन या रुजा पीडा ॥ भिदादित्वादअत्ययः ॥ तया क्लान्तानि म्लानानि कर्णोत्पलानि येषां तेषां तथोक्तानाम् । पुष्पाणि लुनन्तीति पुष्पलाव्यः पुष्पावचायिकाः स्त्रियः ॥ कर्मण्यण " । "टिड्ढाणञ्-17 इत्यादिना डीप् ॥ तासां मुखानि तेषां । छायाया अनातपस्य दानात् । कान्तिदानं च ध्वन्यते ॥ " छाया सूर्यप्रिया कान्तिःप्रतिबि- म्बमनातपः" इत्यमरः ॥ कामुकदर्शनात्कामिनीनां मुखविकाशो भवतीति भावः॥ क्षणपरिचितः क्षणं संसृष्टः सन् । न तु चिरम् । बज गच्छ ॥ वक्रः पन्था यदपि भवतः प्रस्थितस्योत्तराशा सौधोत्संगप्रणयविमुखो मा स्म भूरुज्जयिन्याः। विद्युद्दामस्फुरितचकितैर्यत्र पौरांगनानां लोलापांगैयदि न रमसे लोचनश्चितः स्याः॥ २७ ॥ (6) मा च भू. w. (0) स्फुरणचकितैः VI. W. तत्र Ml. W. &c. (d) वंचितासि Ml. W.&e. २७. वक इति ॥ उत्तराशामुदीची दिशं प्रति प्रस्थितस्य भवतः पन्था उज्जयिनीमार्गों वक्रो यदपि । दूरो यद्यपीत्यर्थः ॥ विन्ध्यादुत्तरवाहिन्या निर्विन्ध्यायाः प्राग्भागे कियत्यपि दूरे स्थितोज्जयिनी । उत्तरपथस्तु निर्विन्ध्यायाः पश्चिम इति वक्रत्वम् ॥ तथाप्युज्जयिन्या विशालानगरस्य । “विशालोजयिनी समा” इत्युत्पलः॥ सौधानामुत्संगेषूपरिभागेषु प्रणयः परिचयः ॥ प्रणयः स्यात्परिचये याच्चायां सौहृदेऽपि च ॥ इति यादवः ॥ तस्य विमुखः पराङ्मुखो मा स्म भूः । भवेदि- त्यर्थः ॥ " स्मोत्तरे लङ् च ॥ इति चकारादाशीरर्थे लुड् । “न माङयोगे" इत्यडागमप्रतिषेधः ॥ तत्रोज्जयिन्यां विद्युद्दाम्नां विद्युल्लताना स्फुरितेभ्यः स्फुरणे- भ्यश्चकितै तैर्लोलापांगैश्चञ्चलकटाक्षः पौरांगनानां लोचनैर्न रमसे यदि तर्हि त्वं वञ्चितः प्रतारितोऽसि । जन्मवैफल्यं भवेदित्यर्थः ॥ संप्रत्युज्जयिनीं गच्छतस्तस्य मध्येमार्ग निर्विन्ध्यासंबन्धमाह- वीचिक्षोभस्तनितविहगश्रेणिकाञ्चीगुणायाः संसर्पन्त्याः स्खलितसुभगं दर्शितावर्तनामेः। निर्विन्ध्यायाः पथि भव रसाभ्यन्तरः संनिपत्य खीणामाद्यं प्रणयवचनं विभ्रमो हि प्रियेषु ॥ २८ ॥ (०) रसाभ्यंतरं Sd. Ms. Sv.w. (d) प्रणयि वचनं d. २८. वीचीति ॥ हे सखे । पथ्युज्जयिनीपथे वीचिक्षोभेण तरंगचलनेन स्तनितानां मुखराणाम् ॥ कर्तरि क्तः ॥ विहगानां हंसानां श्रेणिः पंक्तिरेव काञ्ची- गुणो यस्यास्तस्याः स्खलितेनोपलस्खलनेन मदस्खलितेन च सुभगं यथा तथा संसर्पन्त्याः प्रवहन्त्या गच्छन्त्याश्च तथा दर्शितः प्रकटित आवर्तोऽम्भसा भ्रम एव ·मेघदूतम् नाभिर्यया ॥ " स्यादावर्तोऽम्भसा भ्रमः” इत्यमरः ॥ निष्क्रान्ता विन्ध्यानिर्विन्ध्या नाम नदी ॥ "निरादयः कान्तायर्थे पञ्चम्या " इति समासः । “द्विगुणाप्तापन्ना- लम्-" इत्यादिना परवल्लिंगताप्रतिषेधः ॥ तस्या नद्याः सन्निपत्य संगत्य । रसो- जलमभ्यन्तरे यस्य सः । अन्यत्र रसेन शृंगारेणाभ्यन्तरोऽन्तरंगो भव । सर्वथा तस्या रसमनुभवेत्यर्थः ॥ " शृंगारादौ जले वीर्ये सुवर्णे विषशुक्रयोः। तिक्तादाव- मृते चैव निर्यासे पारदे ध्वनौ ॥ आस्वादे च रसं प्राहुः” इति शब्दार्णवे ॥ ननु तत्प्रार्थनामन्तरेण कथं तत्रानुभवो युज्यत इत्यत आह-स्त्रीणामिति ॥ स्त्रीणां प्रियेषु विषये विभ्रमो विलास एवायं प्रणयवचनं प्रार्थनावाक्यं हि । स्त्रीणामेष स्वभावो यद्विलासरेव रागप्रकाशनम् । न तु कण्ठत इति भावः ॥ विभ्रमश्चात्र नाभिसंदर्शनादिरुक्त एव ॥ निर्विन्ध्याया विरहावस्थां वर्णयंस्तन्निराकरणं प्रार्थयते- वेणीभूतप्रतनुसलिला तामतीतस्य सिन्धुः पाण्डुच्छाया तटरुहतरु-शिमिर्जीर्णपणैः। सौभाग्यं ते सुभग विरहावस्थया व्यञ्जयन्ती कार्य येन त्यजति विधिना स त्वयैवोपपाद्यः ॥२९॥ (a)°सलिलासावतीतस्य Ml., सलिला सा त्वतीतस्य St- (b) शीर्णपणैः V]. w. २९. वेणीति ॥ अवेणी वेणीभूतं वेण्याकारं प्रतनु स्तोकं च सलिलं यस्याः सा तथोक्ता । अन्यत्र वेणीभूतकेशपाशेति च ध्वन्यते । रुहन्तीति रुहाः ॥ इगु- पधलक्षणः कप्रत्ययः ॥ तटयो रुहा ये तरवस्तेभ्यो भ्रश्यन्तीति तथोक्तैः । जीर्ण- पर्णैः शुष्कपत्रैः पाण्डुच्छाया पाण्डुवर्णा अत एव हे सुभग । विरहावस्थया पूर्वोक्त- प्रकारया ॥ करणेन ॥ अतीतस्यैतावन्तं कालमतीत्य गतस्य । प्रोषितस्येत्यर्थः । ते तव सौभाग्यं सुभगत्वम् ॥ “हृद्भगसिन्ध्वन्ते पूर्वपदस्य च ॥ इत्युभयपदवृद्धिः॥ व्यञ्जयन्ती प्रकाशयन्ती । स खलु सुभगो यमंगनाः कामयन्त इति भावः । असौं पूर्वोक्ता सिन्धु दी निर्विन्ध्या ॥ “ स्त्री नयां ना नदे सिन्धुदेशभेदेऽम्बुधौ गजे" इति वैजयन्ती ॥ येन विधिना व्यापारण काय त्यजति स विधिस्त्वयैवोपपायः । कर्तव्य इत्यर्थः । स च विधिरेकत्र वृष्टिरन्यत्र संभोगस्तदभावनिबन्धनत्वात्कार्य- स्येति भावः ॥ इयं पञ्चमी मदनावस्था । तदुक्तं रतिरहस्ये-" नयनप्रीतिः प्रथम चित्तासंगस्ततोऽथ संकल्पः । निद्राच्छेदस्तनुता विषयनिवृत्तिनपानाशः ॥ उन्मादो मूर्छा मृतिरित्येताः स्मरदशा दशैव स्युः” इति ॥ " तामतीतस्य ” इति पाठमा- श्रित्य सिन्धु म नयन्तमिति व्याख्यानं तु सिन्धु म कश्चिन्नदः काश्मीर- दशेअस्ति । नदी तु कुत्रापि नास्तीत्युपेक्ष्यमित्याचक्षते ॥

·१९ पूर्वमेघः प्राप्यावन्तीनुदयनकथाकोविदग्रामवृद्धा- न्पूर्वोद्दिष्टामुपसर पुरीं श्रीविशालां विशालाम् । स्वल्पीभूते सुचरितफले स्वर्गिणां गां गतानां शेषैः पुण्यैः कृतमिव दिवः कान्तिमत्खण्डमेकम् ॥ ३०॥ (0) अवंतीम् w. (b) अनुसर M]. W. &c. (d) हृतामिव Ml. Sv. VI. Sd. St. w. ३०. प्राप्येति ॥ विदन्तीति विदाः ॥ इगुपधलक्षणः कप्रत्ययः ॥ ओकसो यस्थानस्य विदाः कोविदाः ॥ ओकारलोपः पृषोदरादित्वात्साधुः ॥ उदयनस्य वत्सराजस्य कथानां वासवदत्ताहरणायद्भुतोपाख्यानानां कोविदास्तत्त्वज्ञा ग्रामेषु ये वृद्धास्ते सन्ति येषु तानवन्तींस्तन्नाम जनपदान्प्राप्य तत्र पूर्वोद्दिष्टां पूर्वोक्तां "सौधोत्संगप्रणयविमुखो मा स्म भूरुज्जयिन्याः” इत्युक्तां श्रीविशालां संपत्ति- महतीम् ॥ "शोभासंपत्तिपद्मासु लक्ष्मीः श्रीरिव दृश्यते" इति शाश्वतः ॥विशाला पुरीमुज्जयिनीमनुसर ब्रज ॥ कथमिव स्थिताम् । सुचरितफले पुण्यफले स्वर्गोप- भोगलक्षणे स्वल्पीभूते । अत्यल्पावशिष्टे सतीत्यर्थः । गां भूमि गतानाम् ॥ " गौरिला कुम्भिनी क्षमा ” इत्यमरः ॥ पुनरपि भूलोकगतानामित्यर्थः । स्वर्गिणां स्वर्गवतां जनानां शेषैर्भुक्तशिष्टैः पुण्यैः सुरुतैर्हतमानीतम् । स्वर्गार्थानुष्ठितकर्म- शेषाणां स्वर्गदानावश्यंभावादिति भावः । कान्तिरस्यास्तीति कान्तिमदुज्ज्वलम् । सारभूतमित्यर्थः । एकं भुक्तादन्यत् ॥ “एके मुख्यान्यकेवलाः” इत्यमरः ॥ दिवः स्वर्गस्य खण्डमिव स्थितामित्युत्प्रेक्षा । एतेनातिक्रान्तसकलभूलोकनगरसौभाग्य- सारत्वमुज्जयिन्या व्यज्यते ॥ दीर्घाकुर्वन्पटु मदकलं कूजितं सारसानां प्रत्यूषेषु स्फुटितकमलामोदमैत्रीकषायः । यत्र स्त्रीणां हरति सुरतग्लानिमंगानुकूल: सिप्रावातः प्रियतम इव प्रार्थनाचाटुकार ॥३१॥ ३१. दी(कुर्वन्निति ॥ यत्र विशालायां प्रत्यूषेष्वहर्मुखेषु । “प्रत्यूषोऽह- 'मुखं कल्यम् ” इत्यमरः ॥ पटु प्रस्फुटम् । मदकलं मदेनाव्यक्तमधुरम् ॥ "ध्वनौ तु मधुरास्फुटे । कलः" इत्यमरः ॥ सारसानां पक्षिविशेषाणाम् ॥ " सारसो मैथुनी कामी गोनर्दः पुष्कराह्वयः” इति यादवः ॥ यद्वा सारसानां हंसानाम् ॥ "चक्रांगः सारसो हंसः” इति शब्दार्णवे ॥ कूजितं रुतं दी(कुर्वन् । संतानय- नित्यर्थः । यावद्वातं शब्दानुवृत्तेरिति भावः । एतेन प्रियतमः स्वचादुवाक्यानुसारि कीडापक्षिकूजितमविच्छिन्नीकुर्वन्निति च गम्यते । स्फुटितानां विकसितानां कम- लानामामोदेन परिमलेन सह या मैत्री संसर्गस्तेन कषायः सुरभिः ॥ " रागद्रव्ये कषायोऽस्त्री निर्यासे सौरभे रसे" इति यादवः ॥ अन्यत्र विमर्दगन्धीत्यर्थः ॥ “विमर्दोत्थे परिमलो गन्धे जनमनोहरे । आमोदः सोऽतिनिहारी" इत्यमरः ॥ ॥

·२० मेघदूतम् अंगानुकलो मांद्याद् गात्रसुखस्पर्शः । अन्यत्र गाढालिंगनदत्तगात्रसंवाहन इत्यर्थः । भवभूतिना चोक्तम्-"अशिथिलपरिरम्भैर्दत्तसंवाहनानि ” इति ॥ संवाह्यन्ते च सुरतश्रान्ताः प्रियैर्युवतयः । एतत्कविरेव वक्ष्यति-- “संभोगान्ते मम समुचितो हस्तसंवाहनानाम्" इति ॥ शिप्रा नाम काचिनत्रत्या नदी तस्या वातः शिपा- वातः ॥ शिप्राग्रहणं शैत्ययोतनार्थम् ॥ प्रार्थना सुरतस्य याच्चा तत्र चाटु करो- तीति तथोक्तः । पुनः सुरतार्थ प्रियवचनप्रयोक्तेत्यर्थः ॥ कर्मण्यण्प्रत्ययः॥ प्रिय- तमो वल्लभ इव स्त्रीणां सुरतग्लानिं संभोगखेदं हरति नुदति । चाटूक्तिभिविस्मृत- पूर्वरतिखेदाः स्त्रियः प्रियतमप्रार्थनां सफलयन्तीति भावः ॥ “प्रार्थनाचाटुकारः। इत्यत्र “ खण्डितनायिकानुनेता" इति व्याख्याने सुरतग्लानिहरणं न संभवति । तस्याः पूर्व सुरताभावात्पश्वाचनसुरतग्लानिहरणं तु नेदानीन्तनकोपशमनार्थ- चाटुवचनसाध्यमित्युपेक्षैवोचिता विवेकिनाम् ॥ "ज्ञातेऽन्यासङ्गविकते खण्डिता- कषायिता" इति दशरूपके ॥ प्रद्योतस्य प्रियदुहितरं वत्सराजोऽत्र जढे हैमं तालदुमवनमभूत्र तस्यैव राज्ञः । अत्रोद्भान्तः किल नलगिरिः स्तम्भमुत्पाट्य दर्पा- दित्यागन्तून्रमयति जनो यत्र बन्धूनभिज्ञः ॥ ३२ ॥ ३२. प्रयोतस्येति ॥ अत्र प्रदेशे वत्सराजो वत्सदेशाधीश्वर उदयनः ।। प्रयोतस्य नामोज्जयिनीनायकस्य राज्ञः प्रियदुहितरं वासवदत्तां जज्ञे जहार । अत्र स्थले तस्यैव राज्ञः प्रद्योतस्य हैमं सौवर्ण तालद्रुमवनमभूत् । अत्र नलगिरि- नामेन्द्रदत्तस्तदीयो गजो दर्पान्मदात्स्तम्भमालानमुलाट्यो दृत्योभ्रान्त उत्पत्य भ्रमणं कृतवान् । इतीत्थंभूताभिः कथाभिरित्यर्थः । अभिज्ञः पूर्वोक्तकथाभिज्ञः कोविदो जन आगन्तून्देशान्तरादागतान् ॥ औणादिकस्तुन्प्रत्ययः ॥ बन्धून्यत्र विशालायां रमयति विनोदयति ॥ अत्र भाविकालंकारः । तदुक्तम्- “अती- तानागतं यत्र प्रत्यक्षत्वेन लक्ष्यते । अत्यद्भुतार्थकथनानाविकं तदुदाहृतम् ॥ इति । हारांस्तारांस्तरलघुटिकान्कोटिशः शशशुक्तीः शप्पश्यामान्मरकतमणीनुन्मयूखप्ररोहान् । दृष्ट्वा यस्यां विपणिरचितान्विद्रुमाणां च भंगा- संलक्ष्यन्ते सलिलनिधयस्तोयमात्रावशेषाः ॥ ३३॥ (a) एटिकान् MI. VI., °गुलिकान Ms. Sd. St. ३३. हारानिति ॥ यस्यां विशालायां कोटिशो विपणिषु पण्यवीथिकासु ॥ विपणिः पण्यवीथिका" इत्यमरः॥ रचितान्प्रसारितान् ॥ इदं विशेषणं यथालिंग सर्वत्र संबध्यते ॥ ताराञ्छुद्धान ॥ " तारो मुक्तादिसंशुद्धौ तरणे शुद्धमौक्तिके। ॥

·पूर्वमेघः २१ इति विश्वः ॥ तरलगुटिकान्मध्यमणीभूतमहारत्नान् ॥ " तरलो हारमध्यगः" इत्यमरः ॥ “पिण्डे मणौ महारत्ने गुटिका वृद्धपारदे" इति शब्दार्णवे । हारान्मु- तावलीः। तथा कोटिशः शांश्च शुक्तीश्च मुक्तास्फोटांश्च ॥ " मुक्तास्फोटः स्त्रियां शुक्तिः शङ्खः स्यात्कम्बुरास्त्रियौ ? इत्यमरः ॥ शष्पं बालतृणं तद्वच्छ्यामान् । “शष्पं बालतृणं घासो यवसं तृणमर्जुनम् ॥ इत्यमरः ॥ उन्मयूखप्ररोहानुद्तरम्यांकुरा- न्मरकतमणीन्गारुडरत्नानि । तथा विद्रुमाणां भङ्गान्प्रवालखण्डांश्च दृष्ट्वा सलिल- निधयः समुद्रास्तोयमात्रमवशेषो येषां ते तादृशाः संलक्ष्यन्ते । तथानुमीयन्त इत्यर्थः । रत्नाकरादप्यतिरिच्यते रत्नसंपद्भिरिति भावः ॥ जालोद्गीर्णैरुपचितवपुः केशसंस्कारधूपै- बन्धुप्रीत्या भवनशिखिभिर्दत्तनृत्तोपहारः। हर्येष्वस्याः कुसुमसुरभिष्वध्वखिन्नांतरात्मा नीत्वा खेदं ललितवनितापादरागाङ्कितेषु ॥ ३४॥ (a) धूमैः Sv. (8) नृत्योपहारः Ml. Sd &c. (0) अध्वखेदं नयेथाः . (d) लक्ष्मी पश्यन् Ml., मुक्त्वा खेद Vl., खेदं नीत्वा Sv.sd., त्यक्त्वा खेदंw. ३४. जालोरीणरिति ॥ जालोद्गीर्णैर्गवाक्षमार्गनिर्गतैः ॥ “जालं गवाक्ष आनाये जालके कपटे गणे" इति यादवः ॥ केशसंस्कारधूपैः । वनिताकेशवास- नार्थैर्गन्धद्रव्यधूपरित्यर्थः ॥ अत्र संस्कारधूपयोस्तादर्थेऽपि यूपदादिवत्प्रकति- विकारत्वाभावादश्वघासादिवत्षष्ठीसमासो न चतुर्थीसमासः ॥ उपचितवपुः परि- पुष्टशरीरः । तथा बन्धौ बन्धुरिति वा प्रीत्या भवनशिखिभिहमयूरैर्दत्तो नृत्यमेवो- पहार उपायनं यस्मै स तथोक्तः । उपायनमुपग्राह्यमुपहारस्तथोपदा" इत्यमरः॥ कुसुमैः सुरभिषु सुगन्धिषु ॥ ललितवानेताः सुन्दरास्त्रियः ॥ "ललितं त्रिषु सुन्द- रम् ॥ इति शब्दार्णवे ॥ तासां पादगगेण लाक्षारसनाङ्कितेषु चिह्नितेषु हर्येषु पनिकभवनेष्वस्या उज्जयिन्या लक्ष्मी पश्यन्नध्वनाध्वगमनेन खेदं क्लेशं नयेथा .. अपनय ॥ । भर्तुः कण्ठच्छविरिति गणैः सादरं वीक्ष्यमाणः पुण्यं यायात्रिभुवनगुरोर्धाम चण्डीश्वरस्य । धूतोद्यानं कुवलयरजोगन्धिभिर्गन्धवत्या- स्तोयक्रीडानिरतयुवतिस्नानतिक्तैर्मराद्भः ॥ ३५॥ : (8) चंडेश्वरस्य W... (d.) नोयक्रीडाविरत w. ३५. भर्तुरिति ॥ भर्तुः स्वामिनो नीलकण्ठस्य भगवतः कण्ठस्येव 'छविर्यस्यासौ कण्ठच्छविरिति हेतोर्गणैः प्रमथैः ॥ "गणस्तु गणनायां स्याद्गणेशे ·२२ मेघदूतम् प्रमथे चये” इति शब्दार्णवे ॥ सादरं यथा तथा वीक्ष्यमाणः सन् । प्रियवस्तु- सादृश्यादतिप्रियत्वं भवेदिति भावः । त्रयाणां भुवनानां समाहारास्त्रिभुवनम् ॥ "तद्धितार्थ-॥ इत्यादिना समासः ॥ तस्य गुरोस्त्रलोक्यनाथस्य चण्डी- श्वरस्य कात्यायनीवल्लभस्य पुण्यं पावनं धाम महाकालाख्यं स्थानं याया गच्छ ॥ विध्यर्थे लिङ् ॥ श्रेयस्करत्वात्सर्वथा यातव्यमिति भावः ॥ उक्तं च स्कान्दे- आकाशे तारकं लिङ्ग पाताले हाटकेश्वरम् । मर्त्यलोके महाकालं दृष्टा मुक्ति- मवामुयात् ।” इति ॥ न केवलं मुक्तिस्थानमिदं किंतु विलासस्थानमपीत्याह- धूतेति ॥ कुवलयरजोगन्धिभिरुत्पलपरागगन्धवद्भिस्तोयक्रीडासु निरतानामा- सक्तानां युवतीनां स्नानं स्नानीयं चन्दनादि ॥ करणे ल्युट् ॥ " स्नानीयेऽभि- पवे स्नानम्" इति यादवः । तेन तिक्तैः सुरभिभिः ॥ "कटुतिक्तकषायास्तु सौरभ्येऽपि प्रकीर्तिताः” इति हलायुधः ॥ सौगन्ध्यातिशयार्थ विशेषणव्यम् । गन्धवत्या नाम नद्यास्तत्रत्याया मरुद्विारुतै—तोयानं कम्पिताक्रीडमिति धाम्नो विशेषणम् ॥ अप्यन्यस्मिजलधरमहाकालमासाय काले स्थातव्यं ते नयनविषयं यावदत्येति भानुः। कुर्वसंध्याबलिपटहतां शूलिनः श्लाघनीया- मामन्द्राणां फलमविकलं लप्स्यसे गर्जितानाम् ॥ ३६॥ (6) अभ्येति Ms-sd.sv. VI. W. ३६. अपीति ॥ हे जलधर । महाकालं नाम पूर्वोक्तं चण्डीश्वरस्थानमन्य- स्मिन्संध्यातिरिक्तेऽपि काल आसाय प्राप्य ते तव स्थातव्यम् । त्वया स्थातव्य- मित्यर्थः ॥ " कृत्यानां कर्तरि वा।। इति षष्ठी ॥ यावद्यावता कालेन भानुः सूर्यो नयनविषयं दृष्टिपथमत्येत्यतिकामति । आ अस्तमयात् स्थातव्यमित्यर्थः । यावदित्येतदवध्यर्थे । " यावत्तावञ्च साकल्येऽवधौ मानेऽवधारणे ॥ इत्यमरः ॥ किमर्थमत आह-कुर्वन्निति ॥ श्लाघनीयां प्रशस्यां शुलिनः शिवस्य संध्यायों बलिः पूजा तत्र पटहतां कुर्वन्संपादयन्नामन्द्राणामीषद्गम्भीराणां गर्जितानामवि- कलमखण्डं फलं लप्स्यसे प्राप्स्यसि ॥ लभेः कर्तरि लट् ॥ महाकालनाथबलिपट-- इत्वेन विनियोगाने गर्जितसाफल्यं स्यादित्यर्थः ।। पादन्यासक्वाणितरशनास्तत्र लीलावधूत रत्नच्छायाचितवलिभिश्चामरैः क्लान्तहस्ताः । वेश्यास्त्वत्तो नखपदसुखान्प्राप्य वर्षाग्रबिन्दू- नामोक्ष्यन्ते त्वयि मधुकरणिदीर्धाकटाक्षान् ॥ ३७ ।। ३७. पादन्यासेति ॥ तत्र संध्याकाले ॥ पादन्यासैश्चरणनिक्षेपैर्नृत्याङ्गै वणिताः शब्दायमाना रशना यासां तास्तथोक्ताः ॥ कणतेरकर्मत्वात् “गत्यर्था- ·पूर्वमेधः २३ कर्मक-7 इत्यादिना कतरि क्तः॥ लीलया विलासेनावधूतैः कम्पितै रत्नांना कंकणमणीनां छायया कान्त्या खचिता रूषिता वलयश्चामरदग्डा येषां तैः ॥ "वलिश्चामरदण्डे च जराविश्लथचर्मणि" इति विश्वः ॥ चामरैालव्यजनैः क्लान्त- हस्ताः ॥ एतेन दैशिकं नृत्यं सूचितम् । तदुक्तं नृत्यसर्वस्वे-“खड्गकन्दुकवस्त्रा- दिदण्डिकाचामरस्रजः। वीणां च धृत्वा यत्कुर्युर्तृत्यं तदैशिकं भवेत्' इति ॥ वेश्या महाकालनाथमुपेत्य नृत्यन्त्यो गणिकास्त्वनो नखपदेषु नखक्षतेषु सुखान्सु- खकरान् ॥ “सुखहेतौ सुखे सुखम्। इति शब्दार्णवे ॥ वर्षस्यायबिंदून्प्रथमाबिन्दू- न्प्राप्य त्वयि मधुकरश्रेणिदीर्घान्कटाक्षानपांगानामोक्ष्यन्ते । “ परैरुपकृताः सन्तः सयः प्रत्युपकुर्वते " इति भावः । कामिनीदर्शनीयत्वलक्षणं शिवोपासनाफलं सयो लप्स्यस इति ध्वनिः ॥ पश्चादुर्भुजतरुवनं मण्डलेनाभिलीनः सान्ध्यं तेजः प्रतिनवजपापुष्परक्तं दधानः । नृत्तारम्भे हर पशुपतेराईनागाजिनेच्छा शान्तोद्वेगस्तिमितनयनं दृष्टभक्तिभवान्या ॥३८॥ (0) नृत्यारंभे Ml. St. sd. &c. ३८. पश्चादिति ॥ पश्चात्संध्याबल्यनन्तरं पशुपतेः शिवस्य नृत्यारंभे ताण्डवप्रारम्भे प्रतिनवजपापुष्परक्तं प्रत्यग्रजपाकुसुमारुणं संध्यायां भवं सान्ध्यं तेजो दधानः । उच्चैरुन्नतं भुजा एव तरवस्तेषां वनं मण्डलेन मण्डलाकारेणाभि- लीनोऽभिव्याप्तः सन् ॥ कर्तरि क्तः॥ भवान्या भवपत्न्या ॥ “इन्द्रवरुणभवशर्व- रुद्रमृडहिमारण्ययवयवनमातुलाचार्याणामानुक्” इति ङीष् । आनुगागमश्च ॥ शान्त उद्वेगो गजाजिनदर्शनभयं ययोस्ते अत एव स्तिमिते निश्चले नयने यस्मि- न्कमणि तत्तथोक्तम् ॥ “ उद्देगस्त्वरिते क्लेशे भये मन्थरगामिनि ॥ इति शब्दार्णवे। भक्तिः पूज्येष्वनुरागः ॥ भावार्थे क्तिन्प्रत्ययः ॥ दृष्टं दृष्टा वा भक्तिर्यस्य स दृष्टभक्तिः सन् । पशुपतेराई शोणिता यन्नागाजिनं गजचर्म ॥ “अजिनं चर्म कत्तिः स्त्री" इत्यमरः ॥ तत्रेच्छां हर निवर्तय । त्वमेव तत्स्थाने भवेत्यर्थः । गजासुरमर्दना- नन्तरं भगवान्महादेवस्तदीयमार्दाजिनं भुजमण्डलेन बिभ्रत्ताण्डवं चकारेति प्रसिद्धिः ।। दृष्टभक्तिरित कथं रूपसिद्धिः । दृष्टशब्दस्य "स्त्रियाः पुंवत्- " इत्या- दिना पुंवद्भावस्य दुर्घटत्वादपूरणीप्रियादष्विति निषेधात् । भक्तिशब्दस्य च प्रियादिषु पाठादिति । तदेतच्चोयम् । दृढभक्तिरिति शब्दमाश्रित्य प्रतिविहितं गण- व्याख्याने दृढं भक्तिर्यस्येति नपुंसके पूर्वपदम् । अदानिवृनिपरत्वे दृढशब्दाल- नविशेषस्यानुपकारित्वात्स्त्रीत्वमविवक्षितमिति ॥ भोजराजस्तु-- "भक्तौ च कर्मसाधनायामित्यनेन सूत्रेण भज्यते सेव्यत इति कर्मार्थत्वे भवानीभक्तिरित्यादि भवति । भावसाधनायां तु स्थिरभक्तिर्भवान्यामित्यादि भवति" इत्याह।

·२४ मेघदूतम्, तदेतत्सर्व सम्यग्विवेचितं रघुवंशसंजीविन्यां “दृढभक्तिरिति ज्येष्ठे' इत्यत्र । तस्माद् दृढभक्तिरित्यत्रापि मतभेदेन पूर्वपदस्य स्त्रीत्वेन नपुंसकत्वेन च रूपसिद्धि- रस्तीति स्थितम् ॥ इत्थं महाकालनाथस्य सेवाप्रकारमाभिधाय पुनरपि नगरसंचारप्रकारमाह- गच्छन्तीनां रमणवसतिं योषितां तत्र नक्तं रुद्धालोके नरपतिपथे सूचिभेद्यैस्तमोभिः । सौदामन्या कनकनिकषस्निग्धया दर्शयोर्वी तोयोत्सर्गस्तनितमुखरो मा च भूर्विक्लवास्ताः ॥ ३९ ॥ (a) रात्रौw. (0) निकषच्छायया w. (d) मा स्म भूः Ml. VI. Sr. Ms. Sd. St. ३९. गच्छन्तीनामिति ॥ तत्रोज्जयिन्यां नक्तं रात्रौ रमणवसति प्रियभवनं प्रति गच्छन्तीनां योषिताम् । अभिसारिकाणामित्यर्थः । सूचिभिभैयैः। अतिसान्दै- रित्यर्थः । तमोभी रुद्धालोके निरुद्धदृष्टिप्रसारे नरपतिपथे राजमार्गे कनकस्य निकषो निकष्यत इति व्युत्पत्त्या निकष उपलगतरेखा तस्येव स्निग्धं तेजो यस्या- स्तया ॥ " स्निग्धं तु महणे सान्द्रे रम्ये क्लीबे च तेजसि” इति शब्दार्णवे ॥ सुदाम्नाद्रिणैकदिक्सौदामनी विद्युत् ॥ “ तेनैकदिक ” इत्यण्प्रत्ययः ॥ तयोर्वी मार्ग दर्शय । किंच तोयोत्सर्गस्तनिताभ्यां वृष्टिगर्जिताभ्यां मुखरः शब्दायमानो मा स्म भूः । कुतः । ता योषितो विक्लवा भीरवः । ततो वृष्टिगर्जिते न कार्ये त्यर्थः ॥ नात्र तोयोत्सर्गे स्तनितमिति विग्रहः । विशिष्टस्येव केवलस्तनितस्याप्य- निष्टत्वात् । न च द्वन्द्वपक्षेऽल्पाच्तरपूर्वनिपातशास्त्रविरोधः । लक्षणहेत्वोः क्रियायाः” इति सूत्र एव बिपरीतनिर्देशेन पूर्वनिपातशास्त्रस्यानित्यत्वज्ञापनादिति ॥ तां कस्यांचिद्भवनवलभौ सुप्तपारावतायां नीत्वा रात्रिं चिरविलसनात्खिनविद्युत्कलत्रः । दृष्टे सूर्ये पुनरपि भवान्वाहयेदवशेष मन्दायन्ते न खलु सुहृदामभ्युपेतार्थकृत्याः॥ ४० ॥ ४०. तामिति ॥ चिरं विलसनात्स्फुरणाविन विद्युदेव कलत्रं यस्य स भवान्सुप्ताः पारावताः कलरवा यस्यां तस्याम् । विविक्तायामित्यर्थः ॥ "पारावतः कलरवः कपोता इत्यमरः ॥ जनसंचारस्तवासंभावित एवेति भावः। कस्यांचिद्भवनस्य वलभावाच्छादने । उपरिभागहत्यर्थः ॥ "आच्छादनं स्याद्वल- भिहाणाम्" इति हलायुधः॥ तां रात्रि नीत्वा सूर्ये दृष्टे सति । उदिते सतीत्यर्थः। पुनरप्यध्वशेषं वाहयेत् । तथाहि सुहृदां मित्राणामभ्युपेताङ्गीकतार्थस्य प्रयोजनस्य कत्या क्रिया यैस्ते । अभ्युपेतसुहृदा इत्यर्थः ।। सापेक्षत्वेऽपि गमकत्वात्समासः।

·. पूर्वमेघः. २५ कृत्या क्रियादेवतयोः स्त्री कार्यकुपिते त्रिषु " इति यादवः ॥ “कञः श च " इति चकारात्क्यप् ॥ न मन्दायन्ते खलु न मन्दा भवन्ति हि । न विलम्बन्त इत्यर्थः॥" लोहितादिडाज्भ्यः क्यष्" इति क्यष् । “ वा क्यषः" इत्यात्मनेपदम् ॥ तस्मिन्काले नयनसलिलं योषितां खण्डितानां शान्ति नेयं प्रणयिभिरतो वम भानोस्त्यजाशु । प्रालेयानं कमलवदनात्सोऽपि हर्तु नालन्याः प्रत्यावृत्तस्त्वयि कररुधि स्यादनल्पाभ्यसूयः॥४१॥ (0) कमलनयनात् Sv. ४१. तस्मिन्निति ॥ तस्मिन्काले पूर्वोक्ते सूर्योदयकाले प्रणयिभिः प्रियतमैः खण्डितानां योषितां नायिकाविशेषाणाम् ॥ " ज्ञातेऽन्यासंगविकते खण्डितेा- कषायिता इति दशरूपके ॥ नयनसलिलं शान्ति नेयं नेतव्यम् ॥ नयतिईिकर्मकः॥ अतो हेतो(नोवांशु शीघ्रं त्यज । तस्यावरको मा भूरित्यर्थः ॥ विपक्षेऽनिष्टमा- चष्टे- सोऽपि भानुः । नलान्यम्बुजान्यस्याः सन्तीति नलिनी पद्मिनी ॥ "तृणेऽम्बुजे नलं ना तु राज्ञि नाले तु न स्त्रियाम् ' इति शब्दार्णवे ॥ तस्याः स्वकान्तायाः कमलं स्वकुसुममेव वदनं तस्मात्यालेयं हिममेवात्रमश्रुहर्तु शमयितुं प्रत्यावृत्तः प्रत्यागतः। नलिन्याश्च भर्तु नोर्देशान्तरे नलिन्यन्तरगमनात्खण्डितात्वमित्याशयः । तत- स्त्वयि । करानंशून्रुणद्धीति कररुत् । किपातस्मिन्कररुधि सति । हस्तरोधिनि सतीति च गम्यते ॥ "बलिहस्तांशवः कराः” इत्यमरः॥ अनल्पाभ्यसूयोऽधिकविद्वेषः स्यात् । प्रायेणेच्छाविशेषविधाताद द्वेषो रोषविशेषश्च कामिनां भवतीति भावः। किं च ब्रह्माणं वार्कमीशानं विष्णुं वा द्वोष्टि यो जनः । श्रेयांसि तस्य नश्यन्ति रौरवं च भवेद्धवम् " इति निषेधात्कार्यहानिर्भविष्यतीति ध्वनिः ॥ गम्भीरायाः पयसि सरितश्चेतसीव प्रसन्ने छायात्मापि प्रकृतिसुभगो लप्स्यते ते प्रवेशम् । तस्मादस्याः कुमुदाविशदान्यर्हसि त्वं न धैर्या- न्मोघीकर्तुं चटुलशफरोद्वर्तनप्रेक्षितानि ॥४२॥ ./ ४२. गम्भीराया इति ॥ गम्भीरा नाम सरित् ॥ उदात्तनायिका च ध्वन्यते ॥ तस्याः प्रसन्नेऽनुरक्तल्वादोषरहिते चेतसीव प्रसन्नेऽतिनिर्मले पयसि । प्रत्या स्वभावेनैव सुभगः सुन्दरः ॥ " सुन्दरेऽधिकभाग्ये च दुर्दिनेतरवासरे । तुरीयांशे श्रीमति च सुभगः" इति शब्दार्णवे ॥ ते तव छाया चासावात्मा च । सोऽपि प्रतिबिम्बशरीरं वा प्रवेशं लप्स्यते । साक्षात्प्रवेशमनिच्छोरपीति भावः । तस्मा- च्छायाद्वारापि प्रवेशस्यावश्यंभावित्वादस्या गम्भीरायाः । कुमुदवाद्विशदान धव- लानि चटुलानि शीघ्राणि शफराणां मीनानामुद्वर्तनान्युल्लुण्ठनान्येव प्रेक्षिता- न्यवलोकनानि ॥ “त्रिषु स्याचटुलं शीघ्रम् ॥ इति विश्वः ॥ एतावदेव गम्भीराया - ·२६ मेघदूतम् अनुरागलिंगम् । धैर्याद्धाष्टात् । वैयात्यादिति यावत् । मोघीकर्तुं विफलीकर्तुं नार्हसि । नानुरक्ता विप्रलब्धव्येत्यर्थः ॥ धूर्तलक्षणं तु- “क्लिश्नाति नित्यं दयितामकस्थामतिसुन्दरः । अंचत्यरक्तां यत्नेन रक्तां धूर्ती विमुञ्चति" इति ॥ तस्याः किंचित्करधृतमिव प्राप्तवानीरशाखं हत्वा नीलं सलिलवसनं मुक्तरोधोनितम्बम् । प्रस्थानं ते कथमपि सखे लम्बमानस्य भावि ज्ञातास्वादो विवृतजघना को विहातुं समर्थः॥ ४३ ।। (d) पुलिनजधना W., विलजधना Ms. Sv.sd. St. Vl. ४३. तस्या इति ॥ हे सखे । प्राप्ता वानीरशाखा वेतसशाखा येन तत्तथो- क्तमत एव किचिदीषत्करधृतं हस्तावलम्बितमिव स्थितम् । मुक्तस्त्यक्तो रोधस्त- टमेव नितम्बः कटिर्येन तत्तथोक्तम् ॥ नितम्बः पश्चिमे श्रोणिभागेऽद्रिकटके कटौ॥ इति यादवः ॥ नीलं कृष्णवर्ण तस्या गम्भीरायाः सलिलमेव वसनं ॥ नीलांबरधारणं विरहतापनिवारणमिति प्रसिद्धम् ॥ हृत्वापनीय लम्बमानस्य पीत- सलिलभराल्लम्बमानस्य अन्यत्र जपनारूढस्य । ते तव प्रस्थानं प्रयाणं कथमपि कच्छ्रेण भावि ॥ कृच्छ्रत्वे हेतुमाह- ज्ञातति ॥ ज्ञातास्वादोऽनुभूतरसः कः पुमा- विवृतं प्रकटीकतं जघनं कटिस्तत्पूर्वभागो वा यस्यास्ताम् ॥ “जघनं स्यात्कटौ पूर्वश्रोणिभागापरांशयोः” इति यादवः ॥ विहातुं त्यक्तुं समर्थः न कोऽपत्यिर्थः ॥ त्वनिष्यन्दोच्छसितवसुधागन्धसंपर्करम्यः स्रोतोरन्ध्रध्वनितमधुरं दन्तिभिः पीयमानः । नीचैर्वास्यत्युपजिगमिषोर्देवपूर्व गिरि ते शीतो वातः परिणमयिता काननोदुम्बराणाम् ॥४४॥ (a) संपर्कपुण्य. W. (6) ध्वनितसुभगम् MI. W.&c. (d) वायुः M1. W. &e. ४४. त्वदिति ॥ त्वनिष्यन्दन तव वृष्टयोच्छसिताया उपबृंहिताया वसु- धाया भूमेर्गन्धस्य संपर्केण रम्यः । सुरभिरित्यर्थः ॥ स्रोतःशब्देनेन्द्रियवाचिना तद्विशेषो घ्राणं लक्ष्यते ॥ " स्रोतोऽम्बुवेगेन्द्रिययोः" इति विश्वः ॥ स्रोतोरन्ध्रेषु नासाग्रकुहरेषु यद्ध्वनितं शब्दस्तेन सुभगं यथा तथा दन्तिभिर्गजैः पीयमानः ।। वसुधागन्धलोभादाघ्रायमाण इत्यर्थः । अनेन मान्यमुच्यते । काननेषु वनेषूदुम्ब- राणां जन्तुफलानाम् ॥ “ उदुम्बरो जन्तुफलो यज्ञाङ्गो हेमदुग्धकः॥ इत्यमरः ॥ परिणमयिता परिपाचयिता ॥ "मितां ह्रस्वः" इति ह्रस्वः ॥ शीतो वायुः देवपूर्व देवशब्दपूर्व गिरिम् । देवगिरिमित्यर्थः । उपजिगमिषोरुपगन्तुमिच्छोः ॥ गमेः सन्नन्तादुप्रत्ययः॥ ते तव नीचैः शनैर्वास्यति । त्वां वीजयिष्यतीत्यर्थः ॥ संबन्ध- मात्रविवक्षायां षष्ठी ॥ “देवपूर्व गिरिम् ॥ इत्यत्र देवपूर्वत्वं गिरिशब्दस्य । न mballa ·. पूर्वमेधः तु संज्ञिनस्तदर्थस्यति । संज्ञायाः संज्ञित्वाभावादवाच्यवचनं दोषमाहुरालंकारिकाः। तदुक्तमेकावल्याम्-" यदवाच्यस्य वचनमवाच्यवचनं हि तत्" इति ॥ समा- धानं तु देवशब्दविशेषितेन गिरिशब्देन शब्दपरेणार्थो मेघोपगमनयोग्यो देवगि- रिलक्ष्यत इति कथंचित्संपायम् ॥ तत्र स्कन्दं नियतवसतिं पुष्पमेघीकृतात्मा पुष्पासारैः पयतु भवान्व्योमगंगाजलाः। रक्षाहेतोर्नवशशिभृता वासवीनां चमूना- मत्यादित्यं हुतवहमुखे संभृतं तद्धि तेजः॥४५॥ (०) वसूनां 8d. ४५. तत्रेति ॥ तत्र देवगिरौ नियता वसतिर्यस्य तम् । नित्यसंनिहितमि- त्यर्थः । पुरा किल तारकाख्यासुरविजयसंतुष्टः सुरप्रार्थनावशाद्भगवान्भवानी- नन्दनः स्कन्दो नित्यमहमिह सह शिवाभ्यां बसामीत्युक्त्वा तत्र वसतीति प्रसिद्धिः ॥ स्कन्दं कुमार स्वामिनम् । पुप्पाणां मेघः पुष्पमेधः । पुष्पमेधी- कृतात्मा कामरूपत्वात्पुष्पवर्षकमेषीकृतविग्रहः सन्व्योमगङ्गाजला, पुष्पा- सारैः पुष्पसंपातैः ॥ “धारासंपात आसारः” इत्यमरः ॥ भवान्स्वयमेव स्नपय- त्वभिषिञ्चतु । स्वयंपूजाया उत्तमत्वादिति भावः ॥ तथा च शंभुरहस्ये-“ स्वयं यजति चेदेवमुत्तमा सोदरात्मजैः । मध्यमा या यजेबृत्यैरधमा याजनक्रिया" इति ॥ स्कन्दस्य पूज्यत्वसमर्थनेनार्थेनार्थान्तरं न्यस्यति-रक्षेति ॥ तद्भगवान् । स्कन्द इत्यर्थः ॥ विधेयप्राधान्यानपुंसकनिर्देशः ॥ वासवस्येमा वासव्यः ॥ " तस्येदम् ।" इत्यण् ॥ तासां वासवीनामैन्द्रीणां चमूनां सेनानां रक्षा एव हेतु- स्तस्य रक्षाहेतो रक्षायाः कारणेन । रक्षार्थमित्यर्थः॥ षष्ठी हेतुप्रयोगे" इति षष्ठी ॥ नवशशिभृता भगवता चन्द्रशेखरेण । वहतीति वहः ॥ पचायच् ॥ हुतस्य वहो हुतवहो वह्निस्तस्य मुखे संभृतं संचितम् । आदित्यमतिकान्तमत्यादित्यम् ॥ अत्यादयः कान्ताद्यर्थे द्वितीयया ॥ इति समासः ॥ तेजो हि साक्षाद्भगवतो हरस्यैव मूर्त्यन्तरमित्यर्थः । अतः पूज्यमिति भावः । मुखग्रहणं तु शुद्धत्वसूचना- थम् । तदुक्तं शंभुरहस्ये—“ गवां पश्चाद् द्विजस्यांघ्रियोगिनां हृत्कवेर्वचः । परं शु- चितमं विद्यान्मुखं स्त्रीवह्निवाजिनाम् ॥ इति ॥ ज्योतिलेखावलयि गलितं यस्य बह भवानी पुत्रप्रेम्णा कुवलयदलप्रापि कर्णे करोति । धौतापाङ्गं हरशशिरुचा पावकेस्तं मयूरं पश्चादद्रिग्रह्णगुरुभिर्जितेनर्तयेथाः ॥४६॥ (8) कुवलयदलस्पधि St (0) रुचाप्याययेः w. " ·२८. मेघदूतम् . ४६. ज्योतिरिति ॥ ज्योतिषस्तेजसो लेखा राजयस्तासां वलय मण्डल- मस्यास्तीति तथोक्तम् । गलितं भ्रष्टम् । न तु लौल्यात्स्वयं छिन्नमिति भावः। यस्य मयूरस्य बर्ह पिच्छम् ॥ " पिच्छबर्हे नपुंसके ” इत्यमरः ॥ भवानी गौरी। पुत्रप्रेम्णा पुत्रस्नेहेन कुवलयस्य दलं पत्र तत्प्रापि तयोगि यथा तथा कर्णे करोति। दलेन सह धारयतीत्यर्थः । यद्वा कुवलयस्य दलप्रापि दलभाजि दलाहें कर्णे करोति ॥ विबन्तात्सप्तमी ॥ दलं परिहृत्य तत्स्थाने बह धत्त इत्यर्थः ॥ नाथस्तु कुवलयदलक्षेपि ” इति पाठमनुसृत्य क्षेपो निन्दापसारणं वा " इति व्याख्यातवान् ॥ हरशशिरुचा हरशिरश्चन्द्रिकया धौतापाङ्गं स्वतोऽपि शौक्लयाद- तिधवलितनेत्रान्तम् ॥ अपाङ्गौ नेत्रयोरन्तौ ॥ इत्यमरः ॥ पावकस्याग्नेरपत्यं पावकिः स्कन्दः ॥ “अत इञ् ” इति इञ् ॥ तस्य त पूर्वोक्तं मयूरं पश्चात्पुष्पा- भिषेचनानन्तरमर्देवगिरेः ॥ कर्तुः ॥ ग्रहणेन गुहासंक्रमणेन गुरुभिः । प्रतिध्वान- महद्भिरित्यर्थः । गर्जितैर्नर्तयेथा नृत्यं काग्य । माईङ्गिकभावेन भगवन्तं कुमार- मुपास्स्वेति भावः ॥ " नर्तयेथाः॥ इत्यत्र “अणावकर्मकाच्चित्तवत्कर्तृकात् " इत्यात्मनेपदापवादः “निगरणचलनार्थेभ्यश्च ॥ इति परस्मैपदं वा न भवति तस्य न पादम्याड्यमाङयसपरिमुहरुचिऋतिवदवसः” इति प्रतिषेधात् ॥ आराध्यैनं शरवणभवं देवमुल्लकितावा सिद्धद्वन्द्वैर्जलकणभयाद्वीणिभिर्मुक्तमार्गः । ध्यालम्बेथाः सुरभितनयालम्भजां मानयिष्य- स्रोतोमूर्त्या भुवि परिणतां रन्तिदेवस्य कीर्तिम् ॥४७॥ (8) त्यक्तमार्ग Vl., दत्तमार्ग W. ४७. आराध्येति ॥ एन पूर्वोक्तं शरा बाणतृणानि ॥ "शरो बाणतृणे बाणे" इति शब्दार्णवे ॥ तेषां वनं शरवणम् ॥ “प्रनिरन्तःशरे-7 इत्यादिना ण- त्वम् ॥ तत्र भवो जन्म यस्य तं शरवणभवं देवं स्कंदं ॥ “ शरजन्मा षडाननः" इत्यमरः ॥ “अवयों बहुव्रीहिय॑धिकरणो जन्मायुत्तरपदः ॥ इति वामनः । अवयॊऽगतिकत्वादाश्रयणीय इत्यर्थः ॥ आराध्योपास्य वीणिभिवीणावद्भिः ॥ बीह्यादित्वादिनिः ॥ सिद्धद्वन्द्वैः सिद्धमिथुनैः । भगवन्तं स्कन्दमुपवीणयितुमागतै- रिति भावः । जलकणभयात् । जलसेकस्य वीणाक्वणनप्रतिबन्धकत्वादिति भावः। मुक्तमार्गस्त्यक्तवा सन्नुल्लचिताध्वा । कियन्तमध्वानं गत इत्यर्थः । सुरभितनया- नां गवामालम्भेन संज्ञपनेन जायत इति तथोक्ताम् । भुवि लोके स्रोतोमूर्त्या प्रवाहरूपेण परिणतां रूपविशेषमापन्नां रन्तिदेवस्य दशपुरपतेमहाराजस्य कीर्तिम् । चर्मण्वत्याख्यां नदीमित्यर्थः । मानयिष्यन्सत्करिष्यन्व्यालम्बेथाः। आलम्ब्याव- तरेरित्यर्थः ॥ पुरा किल राज्ञो रन्तिदेवस्य गवालम्भेष्वेकत्र संभृताद्रक्तनिष्यन्दा- चर्मराशेः काचिनदी सस्यन्दे । सा चर्मण्वतीत्याख्यायत इति ॥

·। पूर्वमेधः त्वय्यादातुं जलमवनते शाणिो वर्णचौरे तस्याः सिन्धोः पृथुमपि तनुं दूरभावात्प्रवाहम् । प्रेक्षिष्यंते गगनगतयो नूनमावा दृष्टी- रेकं मुक्तागुणमिव भुवः स्थूलमध्येन्द्रनीलम् ॥४८॥ (0) दूर Sd. 8t Sv. ४८. त्वयीति ॥ शाणिः कृष्णस्य वर्णस्य कान्तश्चौरे वर्णचौरे । तत्तुल्य- वर्ण इत्यर्थः । त्वयि जलमादातुमवनते सति पृथुमपि दूरभावात् दूरत्वात्तनुं सूक्ष्म- तया प्रतीयमानं तस्याः सिन्धोश्चर्मण्वत्याख्यायाः प्रवाहम् । गगने गतिर्येषां ते गगनगतयः खेचराः सिद्धगन्धर्वादयः ॥ अयमपि बहुवीहिः पूर्ववज्जन्मायुत्तरपदेषु द्रष्टव्यः ॥ नूनं सत्यं दृष्टीरावर्त्य नियम्यैकमेकयष्टिकं स्थूलो महान्मध्यो मध्यमणी- भूत इन्द्रनीलो यस्य तं भुवो भूमर्मुक्तागुणं मुक्ताहारमिव प्रेक्षिष्यन्ते ॥ अत्रात्य- न्तनीलमेघसंगतस्य प्रवाहस्य भूकण्ठमुक्तागुणत्वेनोत्प्रेक्षणादुत्प्रेक्षैवेयमितीवशब्दन व्यज्यते । निरुक्तकारस्तु “तत्र तत्रोपमा यत्र इव शब्दस्य दर्शनम् ॥ इतीवशब्द- दर्शनादत्राप्युपमैवेति बभ्राम ॥ तामुत्तीर्य व्रज परिचितभूलताविभ्रमाणां पक्ष्मोत्क्षेपादुपरिविलसत्कृष्णशारप्रभाणाम् । कुन्दक्षेपानुगमधुकरश्रीमुषामात्माविम्वं पात्रीकुर्वन्दशपुरवधूनेत्रकौतूहलानाम् ॥ ४९ ॥ (0) श्रीजुषा W. ४९. तामिति ॥ तां चर्मण्वतीमुनीर्य ध्रुवो लता इव भ्रूलताः ॥ उपमिति- समासः ॥ तासां विभ्रमा विलासाः पारीचिताः क्लुप्ता येषु तेषां । पक्ष्माणि नेत्र- लोमानि ॥ पक्ष्म सूत्रादिसूक्ष्मांशे किअल्के नेत्रलोमानि ॥ इति विश्वः ॥ तेषामुत्क्षेपादुन्नमनाद्धेतोः । कृष्णाश्च ताः शाराश्च कृष्णशारा नीलशबलाः ।। "वर्णो वर्णेन । इति समासः ॥ " कृष्णरक्तसिताः शाराः" इति यादवः ॥ ततश्च 'शारशब्दादेव सिद्धे काष्ण्र्ये पुनः कृष्णपदोपादानं काष्र्ण्यप्राधान्यार्थम् । रक्तत्वं तु न विवक्षितमुपमानानुसाराचस्य स्वाभाविकस्य स्त्रीनेत्रेषु सामुद्रिकविरोधादितरस्या- प्रसंगात् । कचित्सद्भावकथनं तूपांतविषयम् ॥ उपरि विलसन्त्यः कृष्णशाराः प्रभा येषां तेषाम् । कुन्दानि माध्यकुसुमानि ॥ “ माध्यं कुन्दम् ॥ इत्यमरः ॥ तेषां क्षेप इतस्ततश्चलनं तस्यानुगा अनुसारिणो ये मधुकरास्तेषां श्रियं मुष्णन्तीति तथोक्तानाम् । क्षिप्यमाणकुन्दानुविधायिमधुकरकल्पानामित्यर्थः । दशपुरं रन्ति- देवस्य नगरं तत्र वध्वः स्त्रियः ॥ “वधूर्जाया स्नुषा स्त्री च॥ इत्यमरः ॥ तासां नेत्रकौतूहलानां नेत्राभिलाषाणाम् । साभिलाषदृष्टीनामित्यर्थः । आत्मबिम्बं स्व- मूर्ति पात्रीकुर्वन्विषयीकुर्वन्बज गच्छ ॥

·ब्रह्मावर्त जनपदमथ च्छायया गाहमानः क्षेत्रं क्षत्रप्रधनपिशुनं कौरवं तद्भजेथाः। राजन्यानां शितशरशतैर्यत्र गाण्डीवधन्वा धारापातैस्त्वमिव कमलान्यभ्यवर्षन्मुखानि ॥५०॥ (a) अधः VI. Ms. Sv. St. w.sd. (d.) अभ्यर्षिचत् Vl. w. ५०. ब्रह्मावतमिति ॥ अथानन्तरं ब्रह्मावर्त नाम जनपदं देशम् ॥ अत्र मनु:--" सरस्वतीदृषद्वत्योर्देवनद्योर्यदन्तरम् । तदेवनिर्मितं देशं ब्रह्मावर्त प्रच- क्षते" इति ॥ छाययानातपमण्डलेन गाहमानः प्रविशन्न तु स्वरूपेण । “ पीठक्षे- त्राश्रमादीनि परिहृत्यान्यतो व्रजेत् ॥ इति वचनात् । क्षत्रप्रधनपिशुनं । अयापि शिरःकपालादिमत्तया कुरुपाण्डवयुद्धसूचकमित्यर्थः॥ "युद्धमायोधनं जन्यं प्रधनं अंविदारणम्" इत्यमरः ॥ तत्प्रसिद्धं कौरव कुरूणामिदं क्षेत्रं भजेथाः । कुरुक्षेत्रं ब्रजेत्यर्थः । यत्र कुरुक्षेत्रे गाण्ड्यस्यास्तीति गाण्डीवं धनुर्विशेषः ॥ गाण्ड्यजगात्संज्ञायाम् । इति मत्वर्थीयो वप्रत्ययः ॥ "कपिध्वजस्य गाण्डीव- गाण्डिवौ पुन्नपुंसके ” इत्यमरः ॥ तद्धनुर्यस्य स गाण्डीवधन्वार्जुनः ॥ "वा संज्ञा- याम् ” इत्यनडादेशः ॥ शितशरशतैर्निशितबाणसहस्र राजन्यानां राज्ञां मुखानि धाराणामुदकधाराणां पातैः कमलानि त्वमिवाभ्यवर्षदभिसुखं वृष्टवान् । शरवर्षेण शिरांसि चिच्छेदेत्यर्थः ॥ हित्वा हालामभिमतरसां रेवतीलोचनांकां बन्धुस्नेहात् समरविमुखो लांगली याः सिषेवे । कृत्वा तासामधिगममपां सौम्य सारखतीना- मन्तःशुद्धस्त्वमसि भविता वर्णमात्रेण कृष्णः ॥ ५१ ॥ (0) बंधुप्रीत्या MI. W. &c. (c. )अभिगमं MI. St. Sd. Ms. W.v. (d) त्वपि VI.Sd.sv• Ms. w. ५१. हित्वति ॥ बन्धुप्रीत्या कुरुपाण्डवस्नेहेन । न तु भयेन । समरविमुखों युद्धनिःस्पृहः। लांगलमस्यास्तीति लांगली हलधरः। अभिमतरसामभीष्टस्वादां तथा रेवत्याः स्वप्रियाया लोचने एवाङ्कः प्रतिबिम्बितत्वाच्चिद्रं यस्यास्तां हालां सुराम् ॥ "सुरा हलिप्रिया हाला" इत्यमरः ॥ "अभिप्रयुक्तं देशभाषापदमित्यत्र सूत्रे हालेति देशभाषापदमप्यतीव कविप्रयोगात्साधु " इत्युदाजहार वामनः ॥ हित्वा त्यक्त्वा। दुस्त्यजामपीति भावः। याः सारस्वतीरपः सिषेवे।हे सौम्य सुभग। त्वंतासां सरस्वत्या नया इमाः 'सारस्वत्यस्तासामभिगमं सेवां कृत्वान्तरन्तरात्मनि शुद्धो निर्मलो निर्दोषो भावता ॥ "एबुल्तृचौ” इति तृच् ॥ असि सद्य एव पूतो भविष्यसीत्यर्थः॥ "वर्तमानसामीप्ये वर्तमानवद्वा” इति वर्तमानप्रत्ययः॥वर्णमात्रेण वर्णनव कृष्णः ·। पूर्वमेघः श्यामः । न तु पापेनेत्यर्थः । अन्तःशुद्धिरेव संपाया न तु बाग । बहि शुद्धोऽपि सूतवधप्रायश्चित्तार्थ सारस्वतसलिलसेवी तत्र भगवान्बलभद्र एव निदर्शनम् । अतो भवतापि सरस्वती सर्वथा सेवितव्येति भावः ॥ तस्माद्गच्छेरनुकनखलं शैलराजावतीर्णा जह्नोः कन्यां सगरतनयस्वर्गसोपानपंक्तिम् । गौरीवक्त्र कुटिरचनां या विहस्येव फेनैः शंभोः केशग्रहणमकरोदिन्दुलग्नोर्मिहस्ता ॥ ५२ ॥ (०) विहस्यैव w. ५२. तस्मादिति ॥ तस्मात्कुरुक्षेत्रात्कनखलस्याद्रेः समीपेऽनुकनखलम् ॥ “अनुर्यत्समया" इत्यव्ययीभावः ॥ शैलराजाद्धिमवतोऽवतीर्णा सगरतनयानां स्वर्गसोपानपंक्तिम् । स्वर्गप्राप्तिसाधनभूतामित्यर्थः । जह्नो म राज्ञः कन्यां जाह्नवीं गच्छेर्गच्छ ॥ विध्यर्थे लिङ् ॥ या जाह्नवी गौर्या वक्त्रे या भ्रुकुटिरचना सापल्य- रोषाद् भ्रूभंगकरणं तां फेनैर्विहस्य हसित्वेव ॥ धावल्याफेनानां हासत्वेनोत्प्रेक्षा ॥ इन्दौ शिरोमाणिक्यभूते लग्ना ऊर्मय एव हस्ता यस्याः सेन्दुलग्नोर्मिहस्ता सती शंभोः केशग्रहणमकरोत् । यथा काचित्प्रौढा नायिका सपत्नीमसहमाना स्ववा- ल्लभ्यं प्रकटयन्ती स्वभर्तारं सह शिरोरत्नेन केशेष्वाकर्षति तद्वदिति भावः ॥ इदं च पुरा किल भगीरथप्रार्थनया भगवती गगनपथात्पतन्तीं गङ्गां गंगाधरो जटा- जूटेन जग्राहेति कथामुपजीव्योक्तम् ॥ तस्याः पातुं सुरगज इव व्योनि पश्चार्यलम्बी त्वं चेदच्छस्फटिकविशदं तर्कयेस्तिर्यगम्भः । संसर्पन्त्या सपदि भवतः स्रोतसि च्छायया सा स्यादस्थानोपगतयमुनासंगमेवाभिरामा ॥ ५३॥ (a) पूर्वाधलंबी VI. Sd. Sr. w. (0) असौ M]. w. sd. (d) संगमेनाभिरामा Vl.sd. Staw. ५३. तस्या इति ॥ सुरगज इव कश्चिदिग्गज इव व्योम्नि पश्चाद पश्चाधः। पश्चिमाधमित्यर्थः ॥ पृषोदरादित्वात्साधुः ॥ तेन लम्बत इति पश्चार्धलम्बी सन्प- श्वार्धभागेन व्योम्नि स्थित्वा । पूर्वार्धेन जलोन्मुख इत्यर्थः । अच्छस्फटिकवि- शदं निर्भलस्फटिकावदातं तस्या गंगाया अम्भस्तियक्तिरश्वीनं यथा तथा पातुं त्वं तर्कयेर्विचारयेश्चेत् । सपदि स्रोतास प्रवाहे संसर्पन्त्या संक्रामंत्या भवतश्छायया प्रतिबिम्बेनासौ गंगा । अस्थाने प्रयागादन्यत्रोपगतः प्राप्तो यमुनासंगमो यया सा तथाभूतेवाभिरामा स्यात् ॥

·३२ मेघदूतम् आसीनानां सुरमितशिलं नामिगन्धैर्मुगाणां तस्या एव प्रभवमचलं प्राप्य गौरं तुषारैः। वक्ष्यस्यध्वश्रमविनयने तस्य शृंगे निषण्ण: शोभा शुभत्रिनयनवृषोत्खातपंकोपमेयाम् ॥ ५४ ॥ ५४. आसीनानामिति ॥ आसीनानामुपविष्टानां मृगाणां कस्तूरिकामृगा- णाम् ॥ अन्यथा नाभिगन्धानुपपत्तेः ॥ नाभिगन्धैः कस्तूरीगन्धैस्तेषां तदुद्भव- त्वात् । अत एव मृगनाभिसंज्ञा च ॥ " मृगनाभिर्मुगमदः कस्तूरी च ॥ इत्यमरः ॥ अथवा नाभयः कस्तूर्यः ॥ " नाभिः प्रधाने कस्तूरीमदे च क्वचिदीरितः ॥ इति विश्वः ॥ तासां गन्धैः सुरभिताः सुरभीकताः शिला यस्य तं तस्या गंगाया एवं प्रभवत्यस्मादिति प्रभवः कारणम् । तुषारैर्गौरं सितम् ॥ “ अवदातः सितो गौरः । इत्यमरः ।। अचलं प्राप्य । विनीयतेऽनेनेति विनयनम् ॥ करणे ल्युट् ॥ अध्वश्रम- स्य विनयनेऽपनोदके तस्य हिमाद्रेः शृंगे निषण्णः सन् । शुभ्रो यस्त्रिनयनस्य त्र्यम्बकस्य वृषो वृषभः ॥ “सुकते वृषभे वृषः" इत्यमरः ॥ तेनोत्खातेन विदारि- तेन पैकेन सहोपमेयामुपमातुमर्हा शोभां वक्ष्यसि वोढासि ॥ वहतेलट् ॥ " विन- यन-7 इत्यत्र " पूर्वपदात्संज्ञायामगः” इति णत्वं न भवति “ क्षुम्नादिषु च । इति निषेधात् ॥ तस्याः प्रभवमित्यादिना हिमाद्रौ मेघस्य वैवाहिको गृहविहारो ध्वन्यते ॥ तं चेद्वायौ सरति सरलस्कन्धसंघट्टजन्मा बाधेतोल्काक्षपितचमरीबालभारो दवाग्निः। अर्हस्येनं शमयितुमलं बारिधारासहस्त्रै- रापन्नार्तिप्रशमनफलाः संपदो ह्युत्तमानाम् ॥ ५५ ॥ ५५. तमिति ॥ वायौ वनवाते सरति वाति सति सरलानां देवदारुद्रुमाणां स्कन्धाः प्रदेशविशेषाः ॥ “अस्त्री प्रकाण्डः स्कन्धः स्यान्मूलाच्छाखावधेस्तरोः" इत्यमरः ॥ तेषां संघटनेन संघर्षणेन जन्म यस्य स तथोक्तः ॥ जन्मोत्तरपदत्वा- ह्यधिकरणोऽपि बहुव्रीहिः साधुरित्युक्तम् ॥ उल्काभिः स्फुलिंगैः क्षपिता निर्द- ग्धाचमरीणां बालभाराः केशसमूहा येन । दव इत्यभिर्दवाग्निवनवाह्नः ॥ “बने च बनवह्नौ च दबो दाब इतीभ्यते " इति यादवः ॥ तं हिमाद्रिं बाधेत चेत्पीड- येयदि । एनं दवानिं वारिधारासहस्रैः शमयितुमर्हसि ॥ युक्तं चैतदित्याह- उत्तमानां महतां संपदः समृद्धय आपनानामा नामा-िप्रशमनमापनिवारणमेव फलं प्रयोजनं यासां तास्तथोक्ता हि । अतो हिमाचलस्य दावानलस्त्वया शम- यितव्य इति भावः॥ -- ·। पूर्वमेघः ३३ ये संरम्भोत्पतनरभसाः स्वांगभंगाय तस्मि- न्मुकाध्वानं सपदि शरभा लंघयेयुभवन्तम् । तान्कुर्वीथास्तुमुलकरकावृष्टिपातावकीर्णा- न्केषां न स्युः परिभवपदं निष्फलारम्भयत्नाः॥५६॥ (a) त्वां मुक्तध्वनिमसहनाःW. (B) दर्पोत्सेकादुपरि W., लंघयिष्यत्यलंध्यं w. (0) हासाबकीर्णान् Sy. VI.Sd. w. (d) के वा Ml. W.etc. ५६. य इति ॥ तस्मिन्हिमाद्रौ संरम्भः कोपः ॥ " संरम्भः संभ्रमे कोपे" इति शब्दार्णवे ॥ तेनोत्पतन उत्प्लवने रसभी वेगो येषां ते तथोक्ताः ॥ “रभसो बेगहर्षयोः" इति विश्वः ॥ ये शरभा अष्टापदमृगविशेषाः ॥ “शरभः शलभे चाष्टापदे प्रोक्तो मृगान्तरे" इति विश्वः ॥ मुक्तोऽध्वा शरभोत्सवनमार्गों येन त भवन्तं सपदि स्वांगभंगाय लंघयेयुः ।। संभावनायां लिङ् ॥ भवतोऽतिदूरत्वात्स्वां- गभंगातिरिक्तं फलं नास्ति लंघनस्येत्यर्थः । ताशरभांस्तुमुलाः संकुलाः करका वर्षोपलाः॥ “वर्षांपलस्तु करका " इत्यमरः ॥ तासां वृष्टिस्तस्याः पातेनावकीर्णा- विक्षिप्तान्कुर्वीथाः कुरुष्व ॥ विध्यर्थे लिङ् ॥ क्षुद्रोऽप्यधिक्षिपन्प्रतिपक्षः सद्यः प्रतिक्षेप्तव्य इति भावः। तथाहि । आरभ्यन्त इत्यारम्भाः कर्माणि तेषु यत्न उद्योगः स निष्फलो येषां ते तथोक्ताः। निष्फलकर्मोपक्रमा इत्यर्थः । अतः के वा परिभवपदं तिरस्कारपदं न स्युन भवन्ति । सर्व एव भवन्तीत्यर्थः ॥ यदत्र घनोपलस्तु करकः" इति यादववचनात्करकशब्दस्य नियतपुंलिङ्गन्ताभिप्रायेण करकाणामावृष्टिः" इति कषांचिद्व्याख्यानं तदन्ये नानुमन्यन्ते । “वर्षोंपलस्तु करका " इत्यमरवचनव्याख्याने क्षीरस्वामिना “कमण्डलौ च करकः सुगते च विनायकः” इति नानार्थे पुस्यपि वक्ष्यतीति वदतोभयलिजन्ताप्रकाशनात् । यादवस्य तु पुंलिङ्गताविधाने तात्पर्य न तु स्त्रीलिङ्गतानिषेध इति न तद्विरो- धोऽपि । “ करकस्तु करके स्याद्दाडिमे च कमण्डलौ । पक्षिभेदे करे चापि करकां च धनोपले” इति विश्वप्रकाशवचने तूभयलिंगता व्यक्तैवेति न कुत्रापि विरो- धवार्ता । अत एव रुद्रः-" वर्षोंपलस्तु करका करकोऽपि च दृश्यते इति ॥ तत्र व्यक्तं दृषदि चरणन्यासमर्धेन्दुमौले. शश्वत्सिद्धैरुपहतबलिं भक्तिननः परीया यस्मिन्दृष्टे करणविगमादूर्ध्वमुद्भूतपापाः कल्पिष्यंते स्थिरगणपदप्राप्तये श्रद्दधानाः॥ ५७ ॥ (6) उपचितबलि M. W. (०)दूर W. Ms.sa. (d) संकल्पते Sd. Sv• Ms., कल्पनेस्य VI. w. ५७. तनोति ॥ तत्र हिमाद्रौ वृषदि कस्यांचिच्छिलायां व्यक्तं प्रकटं शश्व- सदा सिद्धैर्योगिभिः ॥ "सिद्धिर्निष्पत्तियोगयोः" इति विश्वः ॥ उपचित- बलिं सञ्चितपूजाम् ॥ " बलिः पूजोपहारयोः" इति यादवः ॥ अर्धश्वासाविन्दुश्चेत्य- ·मेघदूतम् र्धेन्दुः। “ अधः खण्डे समांशेध" इति विश्वः । स मौलौ यस्य तस्येश्वरस्य चरण- न्यासं पादाविन्यासम् । भाक्तः पूज्येष्वनुरागस्तया नम्रः सन्परीयाः प्रदक्षिणं कुरु ॥ परिपूर्वादिणो लिङ ॥ यस्मिन्पादन्यासे दृष्टे सत्युद्धूतपापा निरस्तकल्मषाः सन्तः श्रद्दधाना विश्वसन्तः पुरुषाः। श्रद्धा विश्वासः । आस्तिक्यबुद्धिरिति यावत् ॥ "श्रदन्तरोरुपसर्गवहात्तिवक्तव्या” इति अत्पूर्वाद्दधातेः शानच ॥ करणस्य क्षेत्रस्य विगमादूर्ध्व देहत्यागानन्तरम् ॥ “करणं साधकतमं क्षेत्रगावेन्द्रियष्वपि " य- मरः ॥ स्थिरं शाश्वतं गणानां प्रमथानां पदं स्थानम् ।। गणाः प्रमथसंख्यौपाः ॥ इति वैजयन्ती ॥ तस्य प्राप्तये कल्पिष्यन्ते समर्था भविष्यति ॥ क्लपः पर्याप्तिवच- नस्यालमर्थत्वात्तद्यागे “ नमः स्वस्ति-॥ इत्यादिना चतुर्थी ॥ " अलमिति पर्या- प्त्यर्थग्रहणम्" इति भाष्यकारः॥ “अव्यक्तं व्यञ्जयामास शिवः श्रीचरण- द्वयम् ॥ हिमाद्री शाम्भवादीनां सिद्धये सर्वकर्मणाम् ॥ दृष्ट्वा श्रीचरणन्यासं साधकः स्थिरयेत्तनुम् ॥ इच्छाधीनशरीरो हि विचरेञ्च जगत्त्रयम् ॥ इति शंभु- रहस्ये ॥ शब्दायन्ते मधुरमनिलैः कीचकाः पूर्यमाणाः संरक्ताभिस्त्रिपुरविजयो गीयते किंनरीभिः। निादी ते मुरज इव चेत्कन्दरेषु ध्वनिः स्था- त्संगीतार्थी ननु पशुपतस्तत्र भावी समस्तः॥५८ ॥ (0) संसक्ताभिः M.. (०) निदस्ते MITरजे MI:; कंदरीषु VI. Ms. (d) समग्र: M1. W. ete. ५८. शब्दायन्त इति ॥ हे मेघ । अनिलैः पूर्यमाणाः कीचका वेणु- विशेषाः ॥ "वेणवः कीचकास्ते स्युर्ये स्वनन्त्यनिलोद्धताः” इत्यमरः॥ “कीचको दैत्यभेदे स्याच्छुष्कवंशे द्रुमान्तरे।। इति विश्वः ॥ मधुरं श्रुतिसुखं यथा तथा शब्दायन्ते शब्दं कुर्वन्ति । स्वनन्तीत्यर्थः ॥ शब्दवैरकलहाभ्रकण्वमेघेभ्यः करणे" इति क्यङ् ॥ अनेन वंशवायसंपत्तिरुक्ता । संसक्ताभिः संयुक्ताभिर्व- शवाद्यानुषक्ताभिर्वा ॥ "संरक्ताभिः" इति पाठे संरक्तकण्ठीभिरित्यर्थः ॥ किंनरीभिः किंनरस्त्रीभिः । त्रयाणां पुराणां समाहारस्त्रिपुरम् ॥ "तद्धितार्थोनरपद-” इति समासः । पात्रादित्वान्नपुंसकत्वम् ।। तस्य विजयो गीयते । कन्दरेषु दरीषु ॥ “दरी तु कन्दरो वा स्त्री" इत्यमरः ॥ ते तब निहादो मुरजे वायभेदे ध्वनि- रिख । मुरजध्वनिरिवेत्यर्थः । स्याञ्चेत्तर्हि तत्र चरणसमीपे पशुपतेर्नित्यं संनिहि- तस्य शिवस्य । नृत्य इति शेषः । संगीतं तौर्यत्रिकं ॥ "सम्यग्गीते तु संगीत न्यायारम्भे प्रसिद्धके । तौर्याणां त्रितये च॥ इति शब्दार्णवे ॥ तदेवार्थः संगीतार्थः संगीतवस्तु ॥ " अर्थोऽभिधेयरैवस्तुप्रयोजननिवृत्तिषु ” इत्यमरः ॥ समग्रः संपूर्णो भावी ननु भविष्यति खलु ॥ “भविष्यति गम्यादयः॥ इति भविष्यदर्थे णिनिः ।।

·पूर्वमेघः प्रालयानेरुपतटमतिक्रम्य तांस्ताविशेषा- न्हंसद्वारं भृगुपतियशोवर्त्म यत्क्रौंचरन्ध्रम् । तेनोदीची दिशमनुपतेस्तिर्यगायामशोभी श्यामः पादो बलिनियमनेऽभ्युद्यतस्येव विष्णोः ॥ ५९॥ (०)अनुसरे.M1. W. ete. (d) नियमनाभ्युद्यतस्य Ml. W. etc. ५९. प्रालेयेति ॥ प्रालेया।हिमाद्रेरुपतटं तटसमीपे । “अव्ययं विभक्ति-" इत्यादिना समीपार्थेऽव्ययीभावः ॥ तांस्तान ॥ वीप्सायां विरुक्तिः ॥ विशेषान्द्रष्ट- व्यार्थीन् ॥ “विशेषोऽवयवे व्यक्तौ द्रष्टव्यो नमवस्तुनि " इति शब्दार्णवे ॥ अति- कम्य । दर्श दर्शमतीत्येत्यर्थः । अनुसरेरित्यनागतेन संबंधः ॥ हंसानां द्वारं हंस- द्वारम् ॥ मानसप्रस्थायिनो हंसाः कौञ्चरन्ध्रेण संचरन्त इत्यागमः ॥ भृगुपतेर्जाम- दमयस्य यशोवन । यशःप्रवृत्तिकारणमित्यर्थः। यत्क्रौञ्चस्याने रन्ध्रमस्ति तेन क्रौञ्चबिलेन । बले!त्यस्य नियमने बन्धनेऽभ्युद्यतस्य प्रवृत्तस्य विष्णोयापकस्य त्रिविक्रमस्य श्यामः कृष्णवर्णः पाद इव तिर्यगायामेन क्षिप्रप्रवेशनार्थ तिरश्चीन- दैर्येण शोभत इति तथाविधः सन्तुदीचीमुनरां दिशमनुसरेरनुगच्छ ॥ पुरा किल भगवतो देवा देधनुरुपनिषदमधीयानेन भृगुनंदनेन स्कंदस्य स्पर्धया कौंचशि- खरिणमतिनिशितविशिखमुखेन हेलया मृत्पिण्डभेदं भित्त्वा तत एव कौश्चक्रोडा- दिव सद्यः समुज्जृम्भिते कस्मिन्नपि यश क्षीरनिधौ निखिलमपि जगज्जालमाप्ला वितमिति कथा श्रूयते ॥ गत्वा चोर्ध्व दशमुखभुजोच्छसितप्रस्थसंधेः कैलासस्य त्रिदशवनितादर्पणस्यातिथिः स्याः । शृंगोच्छ्रायैः कुमुदविशदैयों वितत्य स्थितः खं राशीभूतः प्रतिदिनमिव व्यंवकस्याहासः॥ ६०॥ (०) तुंगोच्छ्रायः w. (d) प्रतिदिशं W. VI. Sd. Sv. St. MS. ६०. गत्वेति ॥ क्रौंचबिलनिर्गमनानन्तरमूर्ध्व च गत्वा दशमुखस्य राव- 'णस्य भुजैर्बाहुभिरुच्छ्वासिता विश्लेषिताः प्रस्थानां सानूनां संधयो यस्य तस्य । एतेन नयनकौतुकसद्भाव उक्तः ॥ त्रिर्दशपरिमाणमेषामस्तीति त्रिदशाः ॥ "संख्य- याव्यया-7 इत्यादिना बहुव्रीहिः । बहुवीहौ संख्येये डच्-१ इत्यादिना समासान्तो डजिति क्षीरस्वामी ॥ त्रिदशानां देवानां वनितास्तासां दर्पणस्य ।। कैलासस्य स्फटिकत्वाद्रजतत्वाद्वा बिम्बग्राहित्वेनेदमुक्तम् । कैलासस्यातिथिः स्याः । यः कैलासः कुमुदविशदैनिमः शृङ्गाणामुच्छ्रायैरौन्नत्यैः खमाकाशं वितत्य व्याप्य प्रतिदिनं दिने दिने राशीभूतस्त्रयम्बकस्य त्रिलोचस्याट्टहासोऽति- हास इव स्थितः ॥ " अद्यावतिशयक्षौमौ॥ इति यादवः ॥ धावल्याद्धासत्वेनो- सेक्षा । सादीनां धावल्यं कविसमयसिद्धम् ॥

·- - ३६ मेघदूतम् उत्पश्यामि त्वयि तटगते स्निग्धाभिन्नाञ्जनामे सद्यःकृत्तद्विग्दरदनच्छेदगौरस्य तस्य । लीलामद्रेः स्तिमितनयनप्रेक्षणीयां भवित्री- मंसन्यस्ते सति हलभृतो मेचके वाससीव ॥६१॥ (8) दशनच्छेद Ml. W. etc. (0) शोभामद्रेः M. W. etc. ६१. उत्पश्यामीति ॥ स्निग्धं मसृणं भिन्नं मर्दितं च यदञ्जनं कज्जलं तस्या- भेवाभा यस्य तस्मिंस्त्वाय तटगते सानुं गते सति सयः कृत्तस्य छिन्नस्य द्विरद- दशनस्य गजदन्तस्य छेदवद्वौरस्य धवलस्य तस्याः कैलासस्य मेचके श्यामले ॥ - कृष्णे नीलासितश्यामकालश्यामलमेचकाः" इत्यमरः ॥ वाससि वस्त्रेसन्यस्ते सति हलभृतो बलभद्रस्येव स्तिमिताभ्यां नयनाभ्यां प्रेक्षणीयां शोभा भवित्रीं भाविनीमुत्पश्यामि । शोभा भविष्यतीति तर्कयामीत्यर्थः ॥ श्रौती पूर्णोपमालंकारः॥ तस्मिन्हित्वा भुजगवलयं शंभुना दत्तहस्ता क्रीडाशैले यदि च विहरेत्पादचारेण गौरी। भंगीभक्त्या विरचितवपुः स्तम्भितान्तर्जलौघः सोपानत्वं कुरु मणितटारोहणायाग्रचारी ॥ ६२॥ (a) हित्वा तस्मिन Ml. VI. Sd. W. (b) विचरेव M. Sd. St. Sv.Ms.. (4) बज पदसुखस्पर्शमारोहणेषु W., मणितटारोहणायागयायी MI. VI. Sv. Ms. Sd. St. ६२. हित्वेति ॥ तस्मिन्क्रीडाशैले कैलासे ॥ कैलासः कनकाद्रिश्च मन्दरो गन्धमादनः । क्रीडार्थं निर्मिताः शंभोर्देवैः क्रीडाद्रयोऽभवन् ॥ इति शंभु- रहस्ये ॥ शंभुना शिवेन भुजग एव वलयः कङ्कणं हित्वा गौर्या भीरुत्वात्त्यक्त्वा दत्तहस्ता सती गौरी पादचारेण विचरेयदि तग्नियायी पुरोगतस्तथा स्ताम्भतो घनीभाव प्रापितोऽन्तर्जलस्यौपः प्रवाहो यस्य स तथाभूतः । भङ्गीनां पर्वणां भक्त्या रचनया विरचितवपुः कल्पितशरीरः सन् । मणीनां तट मणितट तस्या- रोहणाय सोपानत्वं कुरु । सोपानभावं भजेत्यर्थः । तत्रावश्यं वलयकुलिशोद्धट्टनोदीर्णतोयं नेष्यन्ति त्वां सुरयुवतयो यन्त्रधारागृहत्वम् । ताभ्यो मोक्षो यदि तव सखे धर्मलब्धस्य न स्या- क्रीडालोला श्रवणापरुषैर्जितैीषयेस्ताः ॥ ६३॥ (0) तब यदि Ml. Sd. &c. (d) माययेस्ताः M. W., भापयेस्ताः Sv.sa. Ma. ६३. तत्रेति ॥ तत्र कैलासेऽवश्यं सर्वथा सुरयुवतयो वलयकुलिशानि काणकोटयः ॥ शतकोटिवाचिना कुलिशशब्देन कोटिमात्र लक्ष्यते । तैरुपट्ट- . ।

·१ पूर्वमेघः नानि प्रहारास्तैरुदीर्णमुत्सृष्टं तायं येन तं त्वां यन्त्रषु धारा यन्त्रधारास्तासां गृहत्वं कृत्रिमधारागृहत्वं नेष्यन्ति प्रापयिष्यन्ति ॥ हे सग्चे मित्र । धर्म निदाघे लब्धस्य ॥धर्मलब्धन्वं चास्य देवभूमिषु सर्वदा सर्वर्तुसमाहारात्प्राथमिकमघत्वाहा। यथोक्तम्-"आषाढम्य प्रथम---17 इति ॥ तव ताभ्यः सुरयुवतिभ्यो मोक्षा न स्याद्यदि तदा क्रीडालोलाः क्रीडासक्ताः । प्रमना इत्यर्थः । ताः सुरयुक्तीः श्रवणपरुपैः कर्णकटुभिर्जितैः करणैर्भाययेबासंयः ॥ अत्र हतुभयाभावादात्मने- पदं पुगागमश्च न । हेमाम्भोजप्रसपि सलिलं मानसस्याददानः कुर्वन्कामं क्षणमुखपटप्रीतिमैरावणस्य । धुन्वन्कल्पद्रुमकिसलयान्यंशुकानि स्ववातै- नानाचेर्जलद ललितनिर्विशेस्तं नगेन्द्रम् ।। ६४ ॥ 10) कामात् W.; ऐरावतस्य Ml. Sr. Ms. W. (e d) धुन्वन्वात सजलपत कल्पवृक्षाशुकानि च्छायाभिन्नस्फटिकविशद W. धुन्धल्कल्पद्रुम... न्यंशुकानीव वातानाचेष्टै .. MI. St. Sd. vl. Sy. ६४. हमेति ॥हे जलद। हमाम्भोजानां प्रसवि जनकम् ॥ "जिट्टाक्षि- इत्यादिनेनिप्रत्ययः ।। मानसस्य मरमः सलिलमादढ़ानः। पिबन्नित्यर्थः । तथैराव- तस्येन्द्रगजस्य । कामचारित्वाहा शिवसेवार्थभिन्द्रागमनाहा समागतस्यति भावः। क्षणे जलादानकाले मुग्व पटेन या प्रांतिम्तां कुर्वन् । तथा कलमट्ठमाणां किम- लयानि पल्लवभूतान्यंशुकानि सूक्ष्मवबाणीव ॥ " अंशुकं वस्त्रना। स्यात्परिधा- नोत्तरीययोः । मूक्ष्मवत्र नातिदीप्तौ” इति शब्दार्णवे ॥ वातैमघवातैर्धन्वन् । नाना बहुविधाश्चेष्टास्तोयपानाच्या येषु तैललितैः कीडितेः ॥ “ना भावभेद श्रीनृत्ये ललितं त्रिषु सुन्दरे । अधियां प्रमदागारे क्रीडिते जातपल्लवे ।। इति शब्दार्णव ।। तं नगेन्द्र कैलासं कामं यथेष्टं निर्विशेः समुपभुक्ष्व ॥ " निर्वेशो मृतिभोगयो । इत्यमरः ॥ यथेच्छविहारो मित्रगृहेषु मैत्र्याः फलम् । महज मित्रं च ते कैलासः । मेघपर्वतयोरब्जसूर्ययोरब्धिचन्द्रयोः शिखिजीमूतयोः समीराग्न्योर्मित्रता स्वयमिति , तस्योत्संगे प्रणयिन इव स्तगंगादुकलां न त्वं दृष्ट्वा न पुनरलका ज्ञास्यसे कामचारिन् । या वः काले वहति सलिलोद्भारमुञ्चैर्विमाना ताजालयथितमलकं कामिनीवाभ्रवृन्दम् ॥ ६ ॥ (0) उच्चर्विमान Sd. W. St. Sr. Ms. ६५. तस्यति ॥ प्रणयिनः प्रियतमस्येव तत्त्य कैलासस्योराङ्ग ऊर्श्वभाग ऊरौ च ॥ "उत्सङ्गो मुक्तसंयोगे सक्थन्यूर्ध्वतलेऽपि च” इति मालतीमालायाम् ॥ गङ्गा ·मेघदूतम् . । दुकूलं शुभ्रवस्त्रमिवेत्युपमितसमासः ॥ “दुकूलं सूक्ष्मवस्वे स्थाइत्तरीये सितांशुक" इति शब्दार्णवे ॥ अन्यत्र तु गङ्गेब' दुकूलम् ॥ तत्त्रस्तं यस्यास्तां तथो- तामलकां कुबेरनगरीं दृष्ट्वा । कामिनीमिवात शेषः । हे कामचारिन् । त्वं पुनस्त्वं तु न ज्ञास्यस इति न । किं तु ज्ञास्यस एवेत्यर्थः ॥ कामचारिणस्ते पूर्वमपि बढुकत्वो दर्शनसंभवादज्ञानमसंभावितमेवेति निश्चयार्थं नव्यप्रयोगः । तदु- कम्-'स्मृतिनिश्चयसिद्धार्थेषु नव्यप्रयोगः ॥ इति ॥ उच्चैरुन्नतानि बिमा- नानि सप्तभूमिकभवनानि यस्यां सा ॥ " विमानोऽत्री देवयान सनभूमौ च स- द्मनि ” इति यादवः ॥ मेघसंवाहनस्थानसूचनार्थमिदं विशेपणम् ॥ अन्यत्र वि- माना निष्कोपा । यालका । वो युष्माकं काले । मेधकाल इत्यर्थः ॥ कालस्य सर्वमेवसाधारण्याइ इति बहुवचनम् ॥ सलिलमुगिरतीति सलिलोद्वारम् । स्रव- सलिलधारमित्यर्थः ।। अभ्रवृन्दं मेघकदम्बकं कामिनी स्त्री मुक्ताजालैौक्तिकस- पुंश्चल्यां मौक्तिके मुक्ता" इति यादवः ॥ अलकमिव चूर्णकुन्तलानिव ॥ जातावेकवचनम् । “अलकाचूर्णकुन्तलाः” इत्यमरः ॥ वहति बिभर्ति ॥ अब कैलासस्यानुकूलनायकत्वमलकायाश्च स्वाधीनपतिकाख्यनायि- कात्वं ध्वन्यते । “ एकायतोऽनुकूलः स्यात् । इति “ प्रियोपलालिता नित्यं स्वा- धीनपतिका मताझते च लक्षयन्ति । उदाहरन्ति च "लालयनलकप्रान्तान- चयपत्रमञ्जरीम् । एका विनोदयन्कान्तां छायावदनुवर्तते " इति ॥ इति श्रीमहामहोपाध्यायमल्लिनाथसूरिविरचितया संजीविनी- समाख्यया व्याख्यया समेतो महाकविश्रीकालिदासविर- चिते मेघदूते काव्ये पूर्वमेधः समाप्तः । रैथितं प्रत्युप्तम् ॥ उत्तरमेषः। विद्युत्वन्तं ललितवनिताः सेन्द्रचापं सचित्राः संगीताय प्रहतमुरजाः स्निग्धपर्जन्यघोषम् । अन्तस्तोयं मणिमयभुवस्तुंगमनंलिहायाः प्रासादास्त्वां तुलयितुमलं यत्र तैस्तैर्विशेषैः ॥६६॥ (6) गंभीरघोष MI.sd. etc. ६६. विद्युत्वन्तमिाते । यत्रालकायां ललिता रम्या वनिताः स्त्रियो येषु ते । सह चित्रैर्वन्ति इति सचित्राः ॥ " आलेख्याश्चर्ययोश्चित्रम् ॥ इत्यमरः ॥ "तेन सहेतितुल्ययोगे" इति बहुव्रीहिः । “वोपसर्जनस्य " इति सहशब्दस्य सभावः ।। संगीताय तौर्यत्रिकाय प्रहतमुरजास्ताडितमृदङ्गाः ॥ मुरजा तु मृदङ्गे स्याड्ढक्कामुर- - ·उत्तरमेघः ३९ जयोरपि " इति शब्दाणवे ॥ मणिमया मणिविकारा भुवो येषु । अभ्रं लिहन्ती- त्यभ्रंलिहान्यभ्रंकषाणि ॥ "वहाभ्रे लिहः" इति खसत्ययः । “अरुषि--" इत्यादिना मुमागमः ॥ अग्राणि शिखराणि येषां ते तथोक्ताः। अतितुङ्गा इत्यथः॥ प्रासादा देवगृहाणि ॥ “प्रासादो देवभूभुजाम् ॥ इत्यमरः ॥ विगुतोऽस्य सन्तीति विद्युत्वन्तम् । सेन्द्रचापमिन्द्रचापवन्तम् । स्निग्धः श्राव्यो गंभीरो घोषो गर्जितं यस्य तम् । अन्तरन्तर्गतं तोयं यस्य तम् । तुङ्गमुन्नतं त्वां तैस्तैर्विशेषैललितवनितत्वा- दिधमैस्तुलयितुं समीकर्तुमलं पर्याप्ताः ॥ “अलं भूषणपर्याप्तिशक्तिवारणवाचकम्।। इत्यमरः ॥ अत्रोपमानोपमेयभूतमेघप्रासादधर्माणां विशुद्धनितादीनां यथासंख्यम- न्योन्यसादृश्यान्मेषप्रासादयोः साम्यसिद्धिरिति बिम्बप्रतिबिम्बभावेनेयं पूर्णोपमा। वस्तुतो भिन्नयोः परस्परसादृश्यादभिन्नयोरुपमानोपमेयधर्मयोः पृथगुपादानाद्विम्ब- प्रतिबिम्बभावः ॥ यत्र स्त्रीणां प्रियतमभुजोच्छासितालिंगिताना- मंगग्लानि सुरतजनिता तन्तुजालावलम्बाः । त्वत्संरोधापगमविशदैरिंदुपादैनिशीथे व्यालुपन्ति स्फुटजललवस्यन्दि चंद्रकान्ताः ॥ ६७ ॥ (a) भुजालिंगनोच्छवासितानां V1. Ms. Sd. Sv. (0) चंद्रपादैनिशीथे MI. Sv• Ms., द्योनिताश्चद्रपादै. St. VI., परिताश्चंद्रपादैः w. sd. ६७. यवेति ॥ यत्रालकायां निशीथेऽर्धरात्रे ॥ “ अर्धरात्रनिशीथौ द्वौ " इत्यमरः ॥ त्वत्संरोधस्य मेघावरणस्यापगमेन विशदैनिमलैश्चन्द्रपादैश्चंद्रमरीचिभिः पादा रश्म्यंधितुर्याशाः” इत्यमरः॥ स्फुटजललवस्यन्दिन उल्बणाम्बुकणस्रा- विणस्तन्तुजालावलम्बा वितानलम्बिसूत्रपुआधाराः । तद्गुणगुम्फिता इत्यर्थः । चन्द्रकान्ताश्चन्द्रकान्तमणयः । प्रियतमानां भुजैरुच्छासितानि श्रान्त्या जलसे- काय वा प्रशिथिलितान्यालिगिन्तानि यासां तासां स्त्रीणां सुरतजनितामङ्ग- •ग्लानि शरीरखेदम् । अवयवानां ग्लानतामिति यावत् । व्यालुम्पन्त्यपनुदान्त ॥ गत्युत्कम्पादलकपतितैर्यत्र मन्दारपुष्पैः पत्रच्छेदैः कनककमलैः कर्णविनंशिभिश्च । मुक्ताजालैः स्तनपरिचितच्छिन्नसूत्रैश्च हारै- नैंशो मार्गः सवितुरुदये सूच्यते कामिनीनाम् ॥ ६८ ॥ (a ) गत्योत्कंपात् Sv• ( 8 ) कृप्तच्छदै W:, पत्रच्छेद्यैः Ms. Sv. VI. Sd., नलिनैः स.वित्रंसिभिश्च Sv. VI. Sd. Ms. St. (0) मुक्तालग्नस्तनपरिमलच्छिन्न- सूत्रैः Sv• Ms. Sd., मुक्ताजालै स्तनपरिसरच्छिन्नसूत्रैः M. VI. W. Sd. St- मुक्ताजालस्तनपरिचयच्छिन्नसूत्र. Ms. - ·१० मेघदूतम् ६८. गतीति ॥ यत्रालकायां कामिनीनामभिसारिकाणाम् । निशि भवो नैशो मार्गः सवितुरुदये सति गत्या गमनेनोत्कम्पश्चलनं तस्माद्धेतोरलकेभ्यः पतितैर्म- न्दारपुष्पैः सुरतरुकुसुमैः । तथा पत्राणां पत्रलतानां छेदैः खण्डैः । पतितैरिति शेषः ।। तथा कर्णेभ्यो विभ्रश्यन्तीति कर्णविभ्रंशीनि तैः कनकस्य कमलैः ॥ षष्ठया विव- क्षितार्थलाभे सति मयटा विग्रहेऽध्याहारदोषः । एवमन्यत्राप्यनुसंधेयम् ॥ तथा मुक्ताजालैमौक्तिकसरैः । शिरोनिहितैरित्यर्थः । तथा स्तनयोः परिसरः प्रदेशस्तत्र छिन्नानि सूत्राणि येषां तैहरिश्च सूच्यते ज्ञाप्यते । मार्गपतितमन्दारकुसुमादि- लिङ्गैरयमभिसारिकाणां पन्था इत्यनुमीयत इत्यर्थः ।। आनन्दोत्थं नयनसलिलं यत्र नान्यनिमित्तै- र्नान्यस्तापः कुसुमशरजादिष्टसंयोगसाध्यात् । नाप्यन्यत्र प्रणयकलहाद्विप्रयोगोपपत्ति- वित्तेशानां न खलु च वयो यौवनादन्यदस्ति ॥ ६९ ॥ (०) नाप्यन्यस्मात् Ml. (d) न च खलु MI. St. ६९. आनन्दति ॥ यत्रालकायां वित्तेशानां यक्षाणाम् ॥ “वित्ताधिपः कुबेरः स्यात्लभौ धनिकयक्षयोः” इति शब्दार्णवे । आनन्दोत्थमानन्दजन्यमेव नयन- सलिलम् । अन्यैर्निमित्तैः शोकादिभिर्न । इष्टसंयोगेन प्रियजनसमागमेन साध्यान्नि- बर्तनीयात् । न त्वप्रतीकार्यादित्यर्थः । कुसुमशरजान्मदनशरजन्यतापादन्यस्तापो नास्ति । प्रणयकलहादन्यस्मात्कारणाविप्रयोगोपपानविरहमानिरापे नास्ति । किं च यौवनादन्यद्वयो वार्द्धकं नास्ति खलु ॥ यत्रोन्मत्तभ्रमरनिकराः पादपा नित्यपुष्पा हंसश्रेणीरचितरशना नित्यपद्मा नलिन्यः। केकोत्कण्ठा भवनशिखिनो नित्यभास्वत्कलापा नित्यज्योत्स्नाप्रतिहततमोवृत्तिरम्याः प्रदोषाः॥७॥ (क)यस्यां मत्त° Sd. ; मुखरा: Ml. Ms. St. Vl. Sd.sv. (d) नित्यज्योत्स्नाः प्रतिहत M1. Sv• Ms. St. ७०. यत्रेति ।। यत्रालकायां पादपा वृक्षाः।नित्यानि पुष्पाणि येषां ते तथा। नात्वृतुनियमादिति भावः । अत एवोन्मत्तैमरैर्मुखराः शब्दायमानाः । नलिन्यः पद्मिन्यो नित्यानि पद्मानि यास तास्तथा । न तु हेमन्तवर्जितमित्यर्थः। अत एव हंसश्रेणिभी रचितरशनाः । नित्यं हंसपरिवेष्टिता इत्यर्थः । भवनाशखिनः क्रीडाम- यूरा नित्यं भास्वन्तः कलापा बाणि येषां ते तथोक्ताः । न तु वर्षास्वव । अत एव केकाभिरुत्कण्ठा उद्दीवाः । प्रदोषा रात्रयो नित्या ज्योत्स्ना येषां ते । न तु शु- क्लपक्ष एव । अत एव प्रतिहता तमसां वृत्तियाप्तिर्येषां तेच ते रम्याश्चेति त- थोक्ताः ॥ संप्रति सर्वदा सर्वर्तुसंपत्तिमाह- .

·उत्तरमेवः । हस्ते लीलाकमलमलके बालकुन्दानुविद्धं नीता लोध्रप्रसवरजसा पाण्डुतामाननश्रीः। चूडापाशे नवकुरबकं चारु कर्णे शिरीषं सीमन्ते च त्वदुपगमजं यत्र नीपं वधूनाम् ॥ ७१ ॥ (a) अलक Sy. w. sd VI. Ms. (6) आनने श्रीः Ml. (d) सीमतेपिw. ७१. हस्त इति ॥ यत्रालकायां वधूनां स्त्रीणां हस्ते लीलार्थ कमलं लीला- कमलम् ॥ शरल्लिङ्गमेतत् । तदुक्तम्-“शरत्पङ्कजलक्षणा " इति ॥ अलके कुन्तले ॥ जातावेकवचनम् ॥ अलकेष्वित्यर्थः । बालकुन्दैः प्रत्यग्रमाध्यकुसुमैर- नुविद्धम् । अनुवेधो ग्रन्थनम् ॥ नपुंसके भावे क्तः ॥ यद्यपि कुन्दानां शैशिरत्व- मस्ति “ माध्यं कुन्दम् ” इत्यभिधानाचथापि हेमन्ते प्रादुर्भावः शिशिरे प्रौढत्व- मिति व्यवस्थाभेदेन हेमन्तकार्यत्वमित्याशयेन बालेति विशेषणम् ।। "अलकम् " इति प्रथमान्तपाठे सप्तमीप्रक्रमभङ्गः स्यात् । नाथस्तु नियतपुंलिङ्गताहानिश्चेति दोषान्तरमाह । तदसत् । स्वभाववक्राण्यलकानि तासाम् "। "निघूतान्यल- कानि पाटितमुरः कृत्स्नोऽधरः खाण्डतः " इत्यादिषु प्रयोगेषु नपुंसकलिङ्गन्ताद- शनात् ॥ आनने मुखे लोध्रप्रसवानां लोध्रपुष्पाणां शैशिराणां रजसां परागेण । प्रसवस्तु फले पुष्पे वृक्षाणां गर्भमोचने " इति विश्वः । पाण्डुतां नीता श्रीः -शोभा। चूडापाशे केशपाशे नवकुरबकं वासन्तः पुष्पविशेषः । कर्णे चारु पेशलं शिरीषं प्रैष्मः पुष्पविशेषः। सीमन्ते मस्तककेशवीभ्याम् ।। “सीमन्तमस्त्रियां मस्त- केशवीथ्यामुदाहृतम् ॥ इति शब्दार्णवे ॥ तबोपगमः । मेघागम इत्यर्थः। तत्र जातं त्वदुपगमजम् । वार्षिकमित्यर्थः । नीपं कदम्बकुसुमम् । सर्वत्रास्तीति शेषः। अस्तिर्भवतिपरः प्रथमपुरुषाप्रयुज्यमानोऽप्यस्तीति न्यायात् । इत्थं कमलकुं- दादि तत्तत्कार्यसमाहाराभिधानादर्थात्सर्वर्तुसमाहारसिद्धिः । कारणं विना कार्य- स्यासिद्धेरिति भावः ॥ यस्यां यक्षाः सितमणिमयान्येत्य हर्म्यस्थलानि ज्योतिश्छायाकुसुमरचनान्युतमस्त्रीसहाया। आसेवन्ते मधु रतिफलं कल्पवृक्षप्रसूतं त्वम्भीरध्वनिषु मधुरं पुष्करेष्वाहतेषु ॥ ७२ ॥ (6)° रचितानि Ml. Ms. w.sd. (0) रतिरस w. (d) शनकैः MI. W. ete. ७२. यस्यामिति ॥ यस्यामलकायां यक्षा देवयोनिविशेषा उत्तमस्त्रीसहाया ललिताङ्गन्नासहचराःसन्तःसितमणिमयानि स्फटिकमणिमयानि चन्द्रकान्तमयानि ६ ·मेघदूतम् वा । अत एव ज्योतिषां तारकाणां छायाःप्रतिबिम्बान्येव कुसुमानि ॥तै रचितानि परिष्कृतानि ॥ "ज्योतिस्ताराग्निभाज्वालादृक्पुत्राीध्वरात्ममु” इति बैजयन्ती ॥ एतेन पानभूमेरम्लानशोभत्वमुक्तम् । हर्म्यस्थलान्येत्य प्राप्य । त्वद्गम्भीरध्वनिरिव ध्वनिर्येषां तेषु पुष्करेषु वायभाण्डमुखेषु॥ "पुष्करं करिहस्ताग्रे वाद्यभाण्डमुखे जले" इत्यमरः।। शनकैर्मन्दमाहतेषु सत्सु ॥ एतच्च नृत्यगीतयोरप्युपलक्षणम्॥ कल्पवृक्षप्रसूतं कल्पवृक्षस्य काश्रितार्थप्रदत्वान्मध्वापि तत्र प्रसूतम् । रतिः फलं यस्य तति- फलाख्यं मधु मयमासेवन्ते । आवृत्य पिबन्तीत्यर्थः ॥ " तालक्षीरासितामृतामलगु- डोन्मत्तास्थिकालाह्वयादाविन्द्रद्रुममोरटेक्षुकदलीगुग्लुप्रसूनैर्युतम् । इत्थं चेन्मधु पुष्पभनयुपचितं पुष्पद्रुमूलावृतं क्वाथेन स्मरदीपनं रतिफलं सुस्वादु शीतं मधु " इति मदिरार्णवे॥ नीवीबन्धोच्छुसितशिथिलं यत्र बिम्बाधराणां सौमं रागादनिभृतकरेष्वाक्षिपत्सु प्रियेषु । अर्चिस्तुङ्गानभिमुखमपि प्राप्य रत्नप्रदीपा- न्हीमूढानां भवति विफलप्रेरणा चूर्णमुष्टिः ॥ ७३ ॥ (a) यक्षागनानां VI. W.sd. Ms. Sv. (6) वासः कामात् W. St- (0) अभिमुखगतान w. ७३. नीवीति ।। यत्रालकायामनिभृतकरेषु चपलहस्तेषु प्रियेषु । नीवी वसन- प्रन्थिः ॥ " नीवी परिपणे ग्रन्थौ स्त्रीणां जघनवाससः" इति विश्वः ॥ नीवीति बन्धो नीवीबन्धः ॥ चूतवृक्षवदपौनरुक्त्यम् ॥ तस्योच्छसितेन त्रुटितेन शिथिलं क्षौमं दुकूलं रागाशक्षिपस्वाहरत्सु सत्सु हीमूढानां लज्जाविधुराणाम् । बिम्ब बिम्बि- काफलम् ॥ “बिम्ब फले बिम्बिकायाः प्रतिबिम्बे च मण्डले" इति विश्वः॥ बिम्ब- मिवाधरो यासां तासां बिम्बाधराणां स्त्रीविशेषाणाम् ॥ “विशेषाः कामिनीकान्ता- भीरुबिम्बाधराङ्नाः ॥ इति शब्दार्णवे ॥ चूर्णस्य कुङ्कुमादेमुष्टिः । अचिंर्भि- मयूखैस्तुङ्गान् ॥ " अर्चिर्मयूखाशखयोः ॥ इति विश्वः ॥ रत्नान्येव प्रदीपास्तान- भिमुखं यथा तथा प्राप्यापि विफलप्रेरणा दीपनिर्वापणाक्षमत्वानिष्फलक्षेपा भवति ॥ अवागन्नानां रत्नप्रदीपनिवीपणप्रवृत्त्या मौग्ध्यं व्यज्यते ॥ नेत्रा नाताः सततगतिना यद्विमानाप्रभूमी- रालेख्यानां स्वजलकणिकादोषमुत्पाद्य सधः। शंकास्पृष्टा इव जलमुचस्त्वादशा यत्र जालै- धूंमोद्गारानुकृतिनिपुणा जर्जरा निष्पतन्ति ॥ ७४ ॥ (a) य विमानानw. सलिलकणिका M1. VI.Sd.St. Ms.,सजलकणिकाःW. (.) त्वादृशो जालमार्गः MI.

·उत्तरमेघः ७४. नेत्रेति ॥ हे मेघ । नेवा प्रेरकेण सततगतिना सदागतिना वायुना ॥ "मातरिश्वा सदागतिः” इत्यमरः ॥ यद्विमानाप्रभूमोर्यस्या अलकाया विमानानां सप्तभूमिकभवनानामग्रभूमीरुपरिभूमिका नीताः प्रापिताः। त्वामिव पश्यंति यांस्ते त्वादृशः। त्वत्सदृशा इत्यर्थः ॥ "त्यदादिषु दृशोऽनालोचने कञ्च ॥ इति कञ्प्रत्ययः ॥ जलमुचो मेघाः । आलेख्यानां सच्चित्राणाम् ॥ “चित्रं लिखित- रूपायं स्यादालेख्यं तु यत्नतः । निर्मितं तु महाचित्रं ॥ इति शब्दार्णवे ॥ सलि- लकणिकाभिर्दोष स्फोटनमुत्पाय सद्यः शंकास्पृष्टा इव सापराधत्वाझ्याविष्टा इव ॥ "शङ्का वितर्कभययोः” इति शब्दार्णवे ॥ धूमोद्वारस्य धूमनिर्गमस्यानुकतावनुक- रणे निपुणाः कुशला जर्जरी विशीर्णाः सन्तो जालमार्गंगवाक्षरन्धैर्निष्पतन्ति निष्कामन्ति ॥ यथा केनचिदन्तःपुरसंचारवता दूतेन गूढवृत्त्या रहस्यभूमिं प्रापिता- स्तत्र स्त्रीणां व्यभिचारदोषमुत्पाद्य सद्यःसाशङ्काः क्लुप्तवेशान्तरा जाराः क्षुद्रमार्गेनि- कामन्ति तद्वदिति ध्वनिः । प्रकृतार्थ शंकास्पृष्टा इवेत्युत्प्रेक्षा ॥ मन्दाकिन्याः साललशिशिरैः सेव्यमाना मरुद्भि- मन्दाराणां तटवनरुहां छायया वारितोष्णाः। अन्वेष्टव्यैः कनकसिकतामुष्टिनिक्षेपगूढैः संक्रीडन्ते मणिभिरमरप्रार्थिता यत्र कन्याः॥७५॥ (8) अनुतटरूहां M. Vl. Sd. Ms. Sta Sr. ७५. मन्दाकिन्या इति ॥ यत्रालकायाममरैः प्रार्थिताः । सुन्दर्य इत्यर्थः ॥ कन्या यक्षकुमार्यः ॥ " कन्या कुमारिकानार्योः ॥ इति विश्वः ॥ मन्दाकिन्या गङ्गायाः सलिलेन शिशिरैः शीतलैर्मरुद्भिः सेव्यमानाः सत्यः । तथानुतटं तटेषु रोहन्तीत्यनुतटरुहः॥ क्विम् ॥ तेषां मन्दाराणां छाययानातपेन वारितोष्णाः शमिता- तपाः सत्यः कनकस्य सिकतामु मुष्टिभिर्निक्षेपेण गूढः संवृतैरत एवान्वेष्टव्यैर्मुग्यैर्म- णिभी रत्नैः संक्रीडन्ते। गूढमणिसंज्ञया दैशिकक्रीडयासम्यक् क्रीडन्तात्यर्थः ।। “क्रीडोऽनुसंपरिभ्यश्च ॥ इत्यात्मनेपदम् ॥ "रत्नादिभिर्वालुकादौ गुप्तैर्द्रष्टव्यकभिः । कुमारीभिः कृता क्रीडा नाम्ना गूढमणिः स्मृता ॥ रासक्रीडा गूढमणिर्गुप्तकेलिस्तु लायनम् । पिच्छकन्दुकदण्डायैः स्मृता दैशिककेलयः" इति शब्दार्णवे ॥ अक्षय्यान्तर्भवननिधयः प्रत्यहं रक्तकण्ठे- रुदायद्भिर्धनपतियशः किंनरैर्यत्र सार्धम् । वैभ्राजाख्यं विबुधवनितावारमुख्यासहाया बद्धालापा बहिरूपवनं कामिनो निर्विशन्ति ॥ ७६ ॥ (0) अक्षीणांतर्भुवन VI. St.sd. Ms.tsc. ७६. अक्षय्येति ॥ यत्रालकायाम् । क्षेतुं शक्याः क्षय्याः ॥ “क्षय्यज-- य्यौ शक्यार्थे । इति निपातः। ततो नसमासः ॥ भवनानामन्तरन्तर्भवनम् ॥

·उत्तरमेषः ७८. पत्रेति ॥ हे जलद । यत्र वाहा हयाः पत्रश्यामाः पलाशवर्णा अत एव दिनकरहयस्पर्धिनो वर्णतो वेगतश्च सूर्याश्वकल्पास्तथा शैलोदग्राः शैलवदु- नताः करिणः प्रभेदान्मदस्रावाद्धतोस्त्वमिव वृष्टिमन्तः । अयं नयन्तीत्यग्रण्यः ॥ "सत्सूद्विष-) इत्यादिना विप् ॥ “ अग्रग्रामाभ्यां नयतेः" इति वक्तव्याण्णत्वम् ॥ योधानामग्रण्यो भटश्रेष्ठाः संयुगे युद्धे प्रतिदशमुखमभिरावणं तस्थिवांसः स्थित- वन्तः। अत एव चन्द्रहासस्य रावणासेणाः क्षतान्येवाङ्काश्चिह्नानि तैः ।। "चन्द्रहासो रावणासावसिमावेपेच क्वचित् ” इति शाश्वतः ॥ प्रत्यादिष्टाभरण- रुचयः प्रतिषिद्धभूषणकान्तयः।शस्त्रप्रहारा एव वीराणां भूषणमिति भावः । अत्रापि भाविकालंकारः॥ मत्वा देवं धनपतिसखं यत्र साक्षाद्वसन्तं प्रायश्चापं न वहति भयान्मन्मथः षट्पदज्यम् । सभ्रूभंगं प्रहितनयनैः कामिलक्ष्येष्वमोघे- स्तस्यारम्भश्चतुरवनिताविनमैरेव सिद्धः॥ ७९ ॥ (०) सभूभंगप्रहित MI. VI. Ms. W. sd. (d) चटुलवनिताw. ७९. मत्वेति ॥ यत्रालकायां मन्मथः कामः । धनपतेः कुबेरस्य सखेति धनपतिसखः ॥ “राजाहःसखिभ्यष्टच् ॥ तं देव महादेव साक्षाद्वसन्तं सखिस्नेहा- निजरूपेण वर्तमान मत्वा ज्ञात्वा भयाद्भालेक्षणभयात्षट्पदा एव ज्या मौर्वी यस्य तं चापं प्रायः प्राचुर्येण न वहति न बिभर्ति ॥ कथं तर्हि तस्य कार्यसि- द्धिरत आह-सभूभङ्गति ॥ तस्य मन्मथस्यारंभः कामिजनविजयव्यापारः सभ्रूभङ्गं प्रहितानि प्रयुक्तानि नयनानि दृष्टयो येषु तैस्तथोक्तैः कामिन एव लक्ष्याणि तेष्वमोधैः सफलप्रयोगैरित्यर्थः ॥ मन्मथचापोऽपि क्वचिदपि मोघः स्यादिति भावः। चतुराश्च ता वनिताश्च तासां विभ्रमैर्विलासैरेव सिद्धो निष्पन्नः। यदनर्थकरं पाक्षिकफलं च तत्प्रयोगाद्वरं निश्चितसाधनप्रयोग इति भावः॥ इत्थमलका वर्णयित्वा तत्र स्वभवनस्याभिज्ञानमाह- तत्रागारं धनपतिगृहादुत्तरेणास्मदीयं दूराल्लक्ष्यं त्वदमरधनुश्चारुणा तोरणेन । यस्योद्याने कृतकतनयो वर्धितः कान्तया मे हस्तप्राण्यस्तबकनमितो बालमन्दारवृक्षः ॥८॥ (a) अत्रागार W. गृहान् M. (6) सुरपतिधनु .sd. etc. (0) यस्योपांत'MI- कांतया वर्धिती में MI-Sd. ete. ८०. तत्रेति ॥ तत्रालंकायां धनपतिगृहान् कुबेरगृहानुत्तरेणोत्तरस्मिन्नदूर- देशे ॥ " एनबन्यतरस्यामदूरेऽपञ्चम्याः" इत्येनप्पत्ययः। “एनपा द्वितीया । झति - ·- मेघदूतम् द्वितीया ॥ “गृहाः पुसि च भूम्न्येव " इत्यमरः ॥ धनपतिगृहादितिपाठे “उनरेण" इति नैनप्प्रत्ययान्तं किंतु “तोरणेन" इत्यस्य विशेषणं तृतीयान्तम् ॥ धनपति- गृहादुनरस्यां दिशि यत्नोरणं बहिरिं तेन लक्षितमित्यर्थः। अस्माकमिदमस्मदीयम् । "वृद्धाच्छः" इति छप्रत्ययः॥ अगारं गृहम् । सुरपतिधनुश्वारुणा मणिमयत्वाद- भ्रंकषत्वाच्चन्द्रचापसुन्दरेण तोरणेन बहिद्वारेण दूराल्लक्ष्यं दृश्यम् । अनेनाभिज्ञा- नेन दूरत एव ज्ञातुं शक्यामित्यर्थः ॥ अभिज्ञानान्तरमाह- यस्यागारस्योपान्ते प्राकारान्तःपार्श्वदेशे मे मम कान्तया वर्धितः पोषितः कृतकतनयः कृत्रिमसुतः । पुत्रत्वेनाभिमन्यमान इत्यर्थः ॥ हस्तेन प्राप्यैहस्तावचेयैः स्तबकैर्गुच्छैनमितः ॥ "स्याद्गुच्छकस्तु स्तबकः" इत्यमरः ॥ बालो मन्दारवृक्षः कल्पवृक्षोऽस्तीति शेषः॥ वापी चास्मिन्मरकतशिलाबद्धसोपानमार्गा हैमैस्स्फीता चिकचकमलैर्दीर्घवैडूर्यनालैः। यस्यास्तोये कृतवसतयो मानसं संनिकृष्टं न ध्यास्यन्ति व्यपगतशुचस्त्वामपि प्राप्य हंसाः ॥ ८१॥ (8) छन्नाMI.Sd•; स्यूता Vl.,etc., कमलमुकुलैः W. स्निग्धवैदूर्य Ml Sdete. (d)नाध्यास्यात MI.Sd. Sr. प्रेक्ष्य Ml. W. etc. ८१. वापीति ॥ अस्मिन्मदीयागारे मरकतशिलाभिर्बद्धः सोपानमार्गो यस्याः सा तथोक्ता । विदूरे भवा वैदूर्याः ॥ “विदूराच्यः" इति त्र्यप्रत्ययः ॥ वैदूर्याणां विकारा वैदूर्याणि ॥ विकारार्थेऽण्प्रत्ययः ॥ स्निग्धानि वैदूर्याणि नालानि येषां तमः सौवर्णविकचकमलैश्छन्ना वापी च । अस्तीति शेषः ॥ यस्या वाप्यास्तोये सलिले कतवसतयः कृतनिवासा हंसास्त्वां मेघ प्रेक्ष्य वीक्ष्यापि व्यपगतशुचो वर्षाकालेऽप्यकलुषजलत्वाद्वीतदुःखाः सन्तःसंनिकृष्टं संनिहितम् । सुगममपीत्यर्थः । मानसं मानससरो नाध्यास्यन्ति नोत्कण्ठिष्यन्ते ॥ “आध्यानमुत्कण्ठास्मरणम्" इति काशिकायाम् ॥ तस्यास्तीरे विहितशिखरः पेशलैरिन्द्रनीलैः क्रीडाशैलः कनककदलीवेष्टनप्रेक्षणीयः। महिन्याः प्रिय इति सखे चेतसा कातरेण प्रेक्ष्योपान्तस्फुटिततडितं त्वां तमेव स्मरामि ॥२॥ (a) यस्यास्तीरे VI. W. रचितशिखर: M. w. etc. (3) कदलीवेष्टन- W., कदलीवेष्टित Sy. MI. (d)स्फुरिततडितं MI. VI. Ms-Sr. ८२. तस्या इति ॥ तस्या वाप्यास्तीरे पेशलेश्वारुभिः॥ " चारौ दक्षे च "पेशलः" इत्यमरः ॥ इन्द्रनीले रचितशिखरः । इन्द्रनीलमणिमयशिखर. इत्यर्थः । कनककदलीनां वेष्टनेन परिधिना प्रेक्षणीयो दर्शनीयः क्रीडाशैलः । अस्तीति शेषः ॥ हे संखे ! उपान्तेषु मान्तेषु स्फुरितास्तडितो यस्य तं तथोक्तम् ॥ इदं ·उत्तरमेव विशेषणं कदलीसाम्यार्थमुक्तम् ॥ इन्द्रनीलसाम्यं तु मेघस्य स्वाभाविकमित्यनेन सूच्यते ॥ त्वां प्रेक्ष्य मद्गहिन्याः प्रिय इति हेतोः । तस्य शैलस्य मद्गृहिणीयित्वा- खेतोरित्यर्थः ॥ कातरेण भीतेन चेतसा ॥ भयं चात्र सानन्दमेव । “वस्तूनामनु- भूतानां तुल्यश्रवणदर्शनात् । श्रवणात्कीर्तनाद्वापि सानन्दा भीर्यया भवेत् ” इति रसाकरे दर्शनात् ॥ तमेव क्रीडाशैलमेव स्मरामि ॥ एवकारो विषयान्तरव्य- वच्छेदार्थः ॥ सशवस्त्वनुभवादिष्टार्थस्मृतिर्जायत इत्यर्थः । अत एवात्र स्मरणा- ख्योऽलंकारः । तदुक्तम् ---" सदृशानुभवादन्यस्मृतिः स्मरणमुच्यते " इति । निरुक्तकारस्तु “ त्वां तमेव स्मरामे " इति योजयित्वा मेघे शैलत्वारोपमाचष्टे । तदसंगतम् । अनाजवात् । अग्राकारारोपस्य पुरोवर्तिन्यनुभवात्मकत्वेन स्मरति- शब्दप्रयोगायोगात् ॥ शैलत्वभावना स्मृतिरित्यपि नोपपद्यते। भावनायाः स्मृति- त्वे प्रमाणाभावादनुभवायोगात्सादृश्योपन्यासवैयर्थ्याच्च । विसदृशेऽपि शालग्राम हरिभावनादर्शनादिति ॥ संप्रति दृष्टिपातफलस्याभिज्ञानं श्लोकद्वयेनाह- तन्वी श्यामाशिखरिदशना पक्कबिम्बाधरोष्ठी मध्ये क्षामा चकितहरिणीप्रेक्षणा निम्ननाभिः । श्रोणीभारादलसगमना स्तोकनम्रा स्तनाभ्यां या तत्र स्थायवतिविषया सृष्टिराधेव धातुः॥८३॥ (a) शिम्बरदशना W.Sd. Sv., आशिखरदशनाsd. (d) आल Ms.; युवतिविषये MI. W. etc., आद्यैव Ms. VI. W. ८३. तन्वीति ॥ तन्वी कशाङ्गी । न तु पीवरी ॥ "श्लक्ष्णं दभ्रं कर्श तनु" इत्यमरः ॥ “वोतो गुणवचनात् ॥ इति डीए ॥ श्यामा युवतिः ॥ “श्यामा यौव- नमध्यस्था" इत्युत्पलमालायाम्। शिखराण्येषां सन्तीति शिखरिणः कोटिमन्तः ॥ "शिखर शैलवृक्षायकक्षापुलककोटिषु” इति विश्वः॥ शिखरिणो दशना दन्ता यस्याः सा । एतेनास्या भाग्यवत्वं पत्यायुष्करत्वं च सूच्यते । तदुक्तं सामुद्रिक- • " स्निग्धाः समानरूपाः सुपंक्तयः शिखरिणः श्लिष्टाः । दन्ता भवन्ति यासा तासां पादे जगत्सर्वम् ॥ ताम्बूलरसरक्तेऽपि स्फुटभासः समोदयाः । दन्ताः शिखरिणो यस्याश्चिरं जीवति तत्पतिः" इति ॥ पक्कं परिणतं । बिम्ब बिम्बिकाफलमिवाध- धरोष्ठो यस्याः सा पक्वबिम्बाधरोष्ठी ॥ शाकपार्थिवादित्वान्मध्यमपद- लपिा समासः" इति वामनः ॥ " नासिकोदरोष्ठ-17 इत्यादिना ङीष् ॥ मध्ये क्षामा । कशादरात्यथः । चकितहारेण्याः प्रेक्षणानीव प्रेक्षणानि दृष्टयो यस्याः सा तथोक्ता ॥ एतेनास्याः पद्मिनीत्वं व्यज्यते । तदुक्तं रतिरहस्ये पद्मिनीलक्षण- प्रस्तावे-" चकितमृगदृशाभे प्रान्तरक्ते च नेत्रे " इति ॥ निम्ननाभिर्गम्भीरनाभिः॥ अनेन नारीणां नाभिगाम्भीर्यान्मदनाविरक इति कामसूत्रार्थः सूच्यते । श्रोणी- ·मेघदूतम् भारादलसगमना मन्दगामिनी । न तु जघनदोषात् ॥ स्तनाभ्यां स्तोकनमेषदव- नता । न तु वपुर्दोषात् ॥ युवतय एव विषयस्तस्मिन्युवतिविषये । युवतीरधिक- त्येत्यर्थः । धातुब्रह्मण आया सृष्टिः प्रथमाशिल्पमिव स्थितेत्युत्प्रेक्षा ॥ प्रथमनि- मिता युवतिरियमेवेत्यर्थः ॥ प्रायेण शिल्पिनां प्रथमनिर्माणे प्रयत्नातिशयवशाच्छि- पनिर्माणसौष्ठवं दृश्यत इत्यायविशेषणम् । तथा चास्मिन्प्रपञ्चे न कुत्राप्येवं- विधरामणीयकं रमणीरत्नमस्तीति भावः । तदेवंभूता या स्त्री तत्रान्तर्भवने स्यात् । तत्र निवसेदित्यर्थः । तामित्युत्तरश्लोकेन संबन्धः ॥ तां जानीयाः परिमितकथां जीवितं मे द्वितीयं दूरीभूते मयि सहचरे चक्रवाकीमिवैकाम् । गाढोत्कण्ठा गुरुषु दिवसेष्वेषु गच्छत्सु बाला जाता मन्ये शिशिरमथिता पभिनीवान्यरूपा ॥४॥ (b)जानीथाः Ml. Ms. (d ) गाढोत्कंठा...बाला जातां.. मथितां पद्मिनी वान्यरूपां MT. W.ete. ८४. तामिति ॥ सहचरे सहचारिणि । अनेन वियोगासहिष्णुत्वं व्यज्यते ।। मयि दूरीभूते दूरस्थिते सति । सहचरे चक्रवाके दूरीभूते सति चक्रवाकी चक्रवाक- वधूमिव ॥ “जातेरस्त्रीविषयादयोपधात्” इति ङीष् ॥ परिमितकथा परिमितवाचम् । एकामेकाकिनी · स्थितां तामन्तवनगतां मे द्वितीयं जीवितं जानीथाः । जीविततुल्यां मप्रेयसीमवगच्छेरित्यर्थः । “ तन्वी इत्यादिपूर्वलक्षणैरिति शेषः॥ लक्षणानामन्यथाभावभ्रममाशङ्कयाह- गाढति ॥ गाढोत्कण्ठां प्रबलविरहवेदनाम् ।। " रागे त्वलब्धविषये वेदना महती तु या । संशोषणी तु गात्राणां तामुत्कण्ठां विदुर्बुधाः” इत्यभिधानात् ॥ बाला गुरुषु विरहमहत्स्वेषु वर्तमानेषु दिवसेषु गच्छत्सु सत्सु शिशिरेण शिशिरकालेन मथितां पद्मिनी वा पद्मिनीमिव ॥ " इव- बदायथाशब्दौ." इति दण्डी ॥ अन्यरूपां पूर्वविपरीताकारां जातां मन्ये। हिमहत- पद्मिनीव विरहेणान्याशी जातेति तर्कयामीत्यर्थः । एतावता नेयमन्यति अमि- तव्यमिति भावः॥ नूनं तस्याः प्रबलरुदितोच्छूननेत्रं बहूनां निश्वासानामशिशिरतया भिन्त्रवर्णाधरोष्ठम् । हस्तन्यस्तं मुखमसकलव्यक्ति लम्बालकत्वा- दिन्दोर्दैन्यं त्वदुपसरणक्लिष्टकान्तेबिभर्ति ॥ ८५ ॥ (a) प्रियाचाः M. W. &c. (0) हले न्यस्त'W. (3) त्वदुपगमन Sto, स्वदनुसरण w. म. नूनमिति ।। प्रबलरुदितेनोच्छूने स्तब्धे स्थाष्टितमुटे नेत्रे यस्य तत् ।। उम्पति स्वयतः कार्तरि का "ओदितच इति निष्ठा मनम् । “बचिस्वपि- -- ·। (a) तत्र कात W. उत्तरमेषः इत्यादिना संप्रसारणम् । “संप्रसारणाच्च” इति पूर्वरूपत्वम् । “हलः” इति दीर्घः॥ तत्र "च्छोः शूडनुनासिके च” इति ( ऊठ ) आदेशे कृत रूपसिद्धिरिति तथोक्ता प्रक्रिया प्रामादिकीत्युपेक्षणीया । तथा धातोरिकारस्य गत्यभावान्मृग्यतामृडादेशः। ऊडादेशे वा को विशेषः ॥ एतेन विपादो व्यज्यते । निःश्वासानामशिशिरतयान्त- स्तापोष्णत्वेन भिन्नवर्णो विच्छायोऽधरोष्ठो यस्य तत् । हस्ते न्यस्तं हस्तन्यस्तम् । एतेन चिन्ता व्यन्यते ॥ लम्बालकत्वात्संस्काराभावाल्लम्बमानकुन्तलत्वादसकल- व्यक्त्यसंपूर्णाभिव्यक्ति तस्याः प्रियाया मुखं त्वदनुसरणेन त्वदुपरोधेन । मेघानुस- रणेनोति यावत् । क्लिष्टकान्तेः क्षीणकान्तेरिन्दोर्दैन्यं शोच्यतां बिभर्ति । नूनमिति बितर्के । “नूनं तर्केऽनिश्चये " इत्यमरः ॥ पूर्ववत्नथा न भ्रमितव्यमिति भावः ॥ रक्ताशोकश्चलकिसलयः केसरश्चात्र कान्तः प्रत्यासन्नौ कुरवकवृतेर्माधवीमण्डपस्य । एकः सख्यास्तव सह मया वामपादाभिलाषी काड्नत्यन्यो वदनमदिरां दौहृदच्छद्मनास्याः॥ ८६ ॥ (8) प्रत्यासन्न W. (d) दोहद MI.W. ect. ८६. रक्तेति ॥ अत्र कुरवका एव बृनिरावग्णं यस्य तस्य । मघौ वसन्ते भवा माधव्यस्तासां मण्डपस्तस्यातिमुक्तलतागृहस्य ॥ “अतिमुक्तः पुण्ड्रकः स्याद्वा- सन्ती माधवी लता" इत्यमरः॥प्रत्यासन्नो संनिकष्टौ । चलकिसलयश्चञ्चलपल्लवः। अनेन वृक्षस्य पादताडनाय प्राञ्जलित्वं व्यज्यते । रक्ताशोकः । रक्तविशेषणं तस्य म्मरोद्दीपकत्वादुक्तम् । “प्रसूनकैरशोकस्तु श्वेता रक इति द्विधा । बहुसिद्धिकरः श्वतो रक्तोऽत्र स्मरवर्धनः" इत्यशोककल्पे दर्शनात् ॥ कान्तः कमनीयः केसरो बकुलश्च ॥ “अथ केसरे । बकुलो वजुलः" इत्यमरः ॥ स्त इति शेषः ॥ एक- स्तयोरन्यतरः। प्राथमिकत्वादशोक इत्यर्थः । मया सह तव सख्याः । स्वप्रियाया इत्यर्थः ॥ वामपादाभिलाषी । दोहदच्छद्मनन्यत्रापि संबन्धनीयम् ॥ स चाहं चाभि- लाषिणावित्यर्थः ॥ अन्यः केसरः । दोहदो वृक्षादीनां प्रसवकारणं संस्कारद्रव्यम् ॥ " तरुगुल्मलतादीनामकाले कुशलैः कृतम् । पुष्पायुत्पादक द्रव्यं दोहदः स्यात्तु तक्रिया " इति शब्दार्णवे ॥ तस्य छद्मना व्याजेन ॥ “कपटोऽस्त्री व्याजदम्भो- पधयश्छद्मकैतवे" इत्यमरः ॥ अस्यास्तब मख्या वदनमदिरां गण्डूषमयं कक्षात ॥ मया सहेत्यत्रापि संबन्धनीयम् ॥ अशोकबकुलयोः स्त्रीपादताडनं गण्डूषमदिरा च दोहद इति प्रसिद्धिः ॥ "स्त्रीणां स्पर्शास्त्रियङ्गविकसति बकुलः शीधुगण्डूषसेका- त्पादाघातादशोकस्तिलककुरबको वीक्षणालिंगनाभ्याम् । मन्दारो नर्मवाक्यापटु- मृदुहमनाच्चम्पको वक्त्रवाताच्चूतो गीतान्नमेरुर्विकसति च पुरोनर्तनात्कर्णिकारः॥ तन्मध्ये च स्फटिकफलका काञ्चनी वासयष्टि- मूले बद्धा मणिभिरनतिप्रौढवंशप्रकाशैः।

·मेघदूतम् तालैः शिजवलयसुभगै कान्तया नर्तितो मे यामध्यास्त दिवसविगमे नीलकण्ठः सुहृदः ॥८॥ (०) शिजावलय' Ml. St- नर्तित. कांतया Ml. Sl. ८७. तन्मध्य इति ॥ किं चेति चार्थः ॥ तन्मध्ये तयोवृक्षयोमध्येऽनतिप्रौढा- नामनतिकठोराणां वंशानां प्रकाश इव प्रकाशो येषां तेस्तरुणवेणुसच्छायैर्माणभि- मरकतशिलाभिमूले बद्धा । कृतवेदिकेत्यर्थः ॥ स्फटिक स्फटिकमयं फलकं पीठ यस्याः सा । काञ्चनस्य विकारः काञ्चनी सौवर्णी वासयष्टिनिवासदण्डः । अस्तीति शेषः ॥ शिक्षा भूषणध्वनिः ॥ “भूषणानां तु शिजितम्" इत्यमरः ॥ भिदादित्वा- दङ् ॥ शिअिधातुरयं तालव्यादिन तु दन्त्यादिः । शिक्षाप्रधानानि वलयानि तैः सुभगा रम्यास्तैस्तालैः करतलवाद में मम कान्तया नर्तितो वो युष्माकं सुहृत्सखा नीलकण्ठो मयूरः ॥ " मयूरो बहिणो वहीं नीलकण्ठो भुजङ्ग भुक ॥ इत्यमरः ॥ दिवसविगमे सायंकाले यां यष्टिकामध्यास्ते । यष्ट्यामास्त इत्यर्थः ॥ “अधिशी- स्थासां कर्म 17 इति कर्मत्वाद द्वितीया । “तत्रागारम्" इत्यारभ्य एश्वसु (८०,८१, ८२, ८६, ८७ ) श्लोकेषु समृद्धवस्तुवर्णनादुदात्तालंकारः । तदुक्तम् - " तदुदाचं भवेयत्र समृद्धं वस्तु वयते ॥ इति ॥ न चैषा स्वभावोक्तिविक वा तत्र यथा- स्थितवस्तुवर्णनात् । अत्र तु कविप्रतिभोत्यापितसंभाव्यमानश्वर्यशालिवस्तु- वर्णनादारोपितविषयत्वमिति ताभ्यामस्य भेदः॥ इत्यलंकारसर्वस्वकारः ।। एभिः साधो हृदयनिहितैर्लक्षणेर्लक्षयेथा द्वारोपान्ते लिखितवपुषौ शंखपद्मौ च दृष्ट्वा । क्षामच्छायं भवनमधुना मद्वियोगेन नूनं सूर्यापाये न खलु कमलं पुष्यति स्वामभिख्याम् ॥८८॥ (0) भंदच्छायw. ८८. एभिरिति ॥ हे साधा निपुण ॥ “साधुः समर्थो निपुणो वा” इति काशि- कायाम् ॥ हृदयनिाहेतैः । अविस्मृतरित्यर्थः ॥ एभिः पूर्वोन लक्षणैरतोरणागिभिर- भिज्ञानद्वारोपान्ते ॥ एकवचनमाविवक्षितम् ॥ द्वारपार्श्वयोगित्यर्थः । लिखिते वापी आरुती ययोस्तौ तथोक्तौ शंखपनो नाम निधिविशेपो ॥ “निधिना शेवधिर्भदाः पद्मशंखादयो निधेः" इत्यमरः ॥ दृष्टा च नूनं सत्यमधुनंदानीम् ॥ “अधुना " इति निपातः ॥ मद्वियोगेन मम प्रवासेन क्षामच्छायं मन्दच्छायमुत्सवोपग्मात्क्षी- णकान्ति भवनं मगृह लक्षयथा निश्चिनुयाः । तथा हि । सूर्यापाये सति कमलं पद्म स्वामात्मीयामनियां शोभाम् ।। अभिख्या नामशोभयोः ॥ इत्यमरः ॥ न पुष्यति नोपचिनोति खलु । सूर्यविरहितं पद्ममिव पतिविराहतं गृहं न शोभत इत्यर्थः।

·उत्तरमेघः निजगृहनिश्चयानन्तरं कृत्यमाह- ग-वा सधः कलभतनुतां शीघ्रसंपातहेतोः क्रीडाओले प्रथमकथिते रम्यासानो निषण्णः। अर्हस्यन्तभवनपतितां कर्तुमल्पाल्पभासं खद्योतालीविलसितनिमा विशुदुम्मेषदृष्टिम् ।। ८९ ॥ (a) तत्पत्रिाणता w. ८९. गत्वति ।। हे मेघ । शीघ्रसंपात एव हेतुस्तस्य । शीघ्रप्रवेशार्थ- मित्यर्थः ॥ पष्ठी हेतुप्रयोगे।” इति षष्ठी ॥ “संपातः पतन योगे प्रवेशे वेदसं- विदोः । डात शब्दार्णवे ॥ सदः सपदि कलभस्य करिपोतस्य तनुरिव तनुर्यस्य तस्य भावस्तागल्पशरीरतां गत्वा प्राप्य प्रथमकथिते “ तस्यास्तीरे " इत्यादिना पूर्वोद्दिष्टे रम्यसानौ । निपटनयोग्य इ यर्थः । क्रीडाशैले निषण्ण उपविष्टः सन् । अल्लाल्याल्पकारा भाःप्रकाशो यम्यास्ताम् ॥ "प्रकारे गुणवचनस्य” इति द्विरुक्तिः॥ खद्योतानामाली तस्या विलसितेन स्फुरितेन निभा समानां विगुदुन्मेषो विद्युत्म- काशः स एव दृष्टि तां भवनस्यान्तरन्तर्भवनं तत्र पतितां प्रावष्टां कर्तुमहसि । यथा कश्चितिचटान्वष्यन्ध चिदुन्नते स्थित्वा शनैः शनैरतितरां द्राधीयप्ती दृष्टि- मिष्टदेशे पातयाते तदादित्यर्थः । सावराहेणीसाधारणााने लक्षणानि संभावनयोत्प्रेक्ष्यागीत्याह “आलोके" इत्यादिभिास्त्रामः- आलोक ते निपतति पुरा सा बलिव्याकुला वा मत्सादृश्य विरहतनु वा भाव्यगम्यं लिखन्ती। पृच्छन्ती वा मधुरवचन सारिका पजरस्था कञ्चिद्भः स्मगलि रसिके त्वं हि तस्य प्रियेति ॥९०॥ (a) पुरे W.(c) मधुरबचना Ml. W. ete. (1) निभुने W. VI. ९२. आलोकति ॥ हे मेघ । सा मलिया । बलिपु नित्येषु प्रोषितागमना- थेषु च देवताराधनेपु व्याकुला व्यापृता वा । विरहेण तनु कृशं भावगम्यम् । तत्कायरयादृष्टचरत्वात्संपाते सभावनयोत्प्रेक्ष्यमित्यर्थः । मत्सादृश्य मदाकारसा- म्यम् । मत्यतिकातमित्यर्थः । यद्यपि मादृश्यं नाम प्रसिद्धवस्वन्तरगतमाकारसाम्यं तथापि प्रतिरुतित्वेन विवक्षितमितरथालेख्यत्वासंभवात् । अक्षय्यकोशे "आले- ख्येऽपि च सादृश्यम्” इत्याभिधानात् ॥ लिखन्ती वचित्कलकादौ विन्यस्यन्ती वा। चित्रदर्शनस्य विरहिणीविनोदोपायत्वादिति भावः॥ एतच्च कामशास्त्रसंवादेन सम्य- ग्विवेचितमस्मानी रघुवंशसंजीविन्याम् “सादृश्यप्रतिकृतिदर्शनैः प्रियायाः” इत्यत्र। मधुरवचनां मजुभाषिणीम् । अत एव पारस्थाम् । हिंस्रेभ्यः कृतसंरक्षणा- ·मेघदूतम् मित्यर्थः । सारिका स्त्रीपक्षिविशेषम् । हे रासके भर्तुः स्वामिनः स्मरासि कच्चित् ।। कच्चित्कामप्रवेदने ” इत्यमरः ॥ भर्तारं स्मरसि किमित्यर्थः ॥ “ अधीगर्थदयेशां कर्मणि" इति कमणि षष्ठी ॥ परणे कारणमाह । हि यम्माकारणाच्वं तस्य भर्तुः। प्रीणातीति प्रिया ॥ " इगुपधज्ञाप्रीकिरः कः" इति कप्रत्ययः ॥ अतः प्रेमास्पद- त्वात्स्मर्तुमर्हसीति भावः । इत्येवं पृच्छन्ती वा ॥ वाशब्दा विकल्पे । उपमायां विकल्पे वा " इत्यमरः ॥ ते तवालोक दृष्टिपथे पुरा निपतति । रायो निपतिष्य- तीत्यर्थः॥ " स्यात्प्रबन्ध पुरातीते निकटागामिके पुरा " इत्यमरः ॥ " यावत्पुग- निपातयोलट" इति लट् ॥ उत्सङ्गे वा मलिनवसने साम्य निक्षिप्य वीणां मद्गोत्रकिं विरचितपदं गेयमुद्रातुकामा । तन्त्रीरा नयनसलिले सारयित्वा कथंचि- द्भूयो भूयः स्वयमधिकृतां मूर्च्छनां विस्मान्ती ॥११॥ (c ) तंत्रीमार्दी Ml. VI. Sd. St. Sy- Ms. (d) स्वयमपि कृतां M]. W. etic. ९१. उत्सङ्गेति ॥ हे सौम्य साधो । मलिनवसने । “प्रोपित मलिना कशा" इति शास्त्रादित्यर्थः ॥ उत्सङ्ग ऊरौ वीणां निक्षिप्य । मम गोवं नामाङ्कश्चिद्रं यस्मि- स्तन्मनोबाईं मन्नामावं यथा तथा ॥ “ गावं नाम्नि कुलेऽचले " इत्यमरः ॥ विर- चितानि पदानि यस्य तत्तथोक्तं गयं गाना प्रबन्धादि ॥ “गीतम् ॥ इति पाठे स एवार्थः ॥ उदातुमुच्चैर्गातुं कामो यस्याः सा ॥ " तुं काममनसोरपि ” इति मकारलोपः ॥ उवयोनिन्वादान्धारग्रामेण गातुकामत्यर्थः । तदुक्तम्-“ पड़जम- ध्यमनामानौ ग्रामौ गायन्ति मानवाः । न तु गान्धारनामानं स लभ्यो देवयोनिभिः" इति ॥ तथा नयनसलिलैः प्रियतमस्पृतिजनितेरथुभिगर्दा तन्त्री कथंचित्कच्छ्रेण मारयित्वा । आर्द्रत्वापहरणाय करेण प्रमृज्यान्यथा छणनासंभवादिति भावः ! भूयो भूयः पुनः पुनः स्वयमात्मना कृतामपि । विस्मरणान मपीत्यर्थः । मूर्च्छनां स्वरारोहावरोहक्रमम् । “ स्वराणां स्थापनाः सान्ना मूर्च्छनाः सप्त सप्त हि " इति मंगीतरत्नाकरे ॥ विस्मरन्ती वा । " आलोके त निपतति ॥ इति पूर्वणान्वयः॥ विस्मरणं चात्र दयितगुणस्मृतिजनितमृर्छावशादेव ॥ तथा च रसरत्नाकरे- वियोगायोगयोरिष्टगुणानां कीर्तनात्स्मृतः। साक्षात्कारोऽथवा मूर्छा दशधा जायते तथा " इति ॥ मत्सादृश्यमित्यादिना मनःमगानुवृनिः सूचिता ॥ शेषान्मासान्विरहदिवसस्थापितस्यावधी विन्यस्यन्ती भुवि मणनया देहलीमुक्तपुष्पैः। - ·उत्तरमेघः ५३ संयोगं वा हृदयरचितारम्भमाखादयन्ती प्रायेणैते रमणार हेगनानां बिनोदाः ॥९२ ॥ (a ) गमनदिवस र.V]. Ed. St. Sr. Ms. (6) दतपुष्पैः 111. (c) संभोगं बाहृदयलिहितारंभ Ml., सयोग वा हृदयनिहितारम W. Sd. St. Sr. Ms., मत्सरोग हृदयनिहितारमं Vl.आसादयती Ms. W. (d) विरहे हिw. ९२. शेषानिति ॥ अथवा विरहस्य दिवसस्तस्मात्स्थापितस्य तत आरभ्य निश्चितस्यावधेरन्तस्य शेषान्गतावशिष्टान्मासान्देहलीदत्तपुष्पैः ॥ देहली द्वारस्या- धारदारु ॥ “गृहावग्रहणी देहली " इत्यगरः ॥ तत्र दनानि राशित्वेन निहितानि यानि पुष्पाणि तैर्गणनया । एको दावित्यादिसंख्यानेन सुविभूतले विन्यस्यन्ती वा। पुष्पविन्यासासान्गणयन्ती वेत्यर्थः ॥ यद्वा हृदये निहितो मनसि संकल्पित आरम्भ उपक्रमो यस्य तम् । अथवा हृदयनिहिता आरम्भा युम्बनाढयो व्यापारा यस्मिंस्तं संभाग रतिमास्वादयन्ती वा । “ आलोके ते निपतति" इति पूर्वेण संबन्धः ॥ ननु कथमयं निश्चय इत्याशङ्कयार्थातग्न्यासेन परिहरति । प्रायेण बाहुल्येनाजमान रमणविरहेप्येते पूर्वोक्किा बिनाडाः कालयापनोपायाः। पतन संकल्पावस्थोता। तदुकम्-संकल्ला नायविषयमनोरथ उदाहृतः॥ इति ॥ सव्या पारामहनि म तथा पीइयेप्रिोगः शरात्री शुरुतरशुरु निर्विनोदा सखीते। मत्सदेशः मुखरितुमतः पश्य साध्वी निशीथे तामुनिझामयनिशयनां समवातायनस्थः ॥ १३ ॥ (a) मद्वियोग W. VI. St. Ms. Sd. Sv. (0) अSH. V. ete. (d) शयनां सोमवातायन' M... शयनासन्न वातायन" Sv Sd., शयनां सन्नवातायन w. ९३. सव्यापारामिति ॥ह सम्व । अहनि दिवसे सव्यापारां पूर्वोक्तबलिचित्र- लेखनादिव्यापारवती ते सवीं स्वप्रियां विप्रयोगा मद्विरहस्तथा तेन प्रकारेण ।। "प्रकारवचने थाल" इति थाल्प्रत्ययः ॥ न पीडयेत् । यथा रात्राविति शेषः ॥ किं तु रात्रौ निर्विनोदां निर्व्यापारां ते सवीं गुरुतरा शुग्यस्यास्तां गुरुतरशुचमति- दुर्भरदुःखां शङ्के तर्कयामि ॥ शङ्का वितर्कभययोः” इति शब्दार्णवे ।। अतो निशीथेऽर्धरात्र उन्निद्रामुत्सृष्टनिद्राम् । अवनिरेप शयनं शय्या यस्यास्ताम् ॥ नियमार्थ स्थण्डिलशायिनीम् । साध्वी पतिव्रताम् ॥ “ साध्वी पतिव्रता ? इत्य- मरः ॥ अता नान्यथा शङ्कितव्यमिति भावः । तां त्वत्सखी मत्संदेशैर्मद्वार्ताभिरलं पर्याप्तं सुखयितुमानन्दयितुं सौधवातायनस्थः सन्पश्य ॥ “सखा धात्री च पितरौ मित्रदूतशुकादयः । सुखयन्तीष्टकथनसुखोपायैर्वियोगिनीम् ॥ इति रसरत्नाकरे । दूतश्चायं मेघ इति भावः ॥ अनेन जागरावस्थोक्ता ॥

·मेघदूतम् पुनस्तामेव विशिनष्टि " आधिक्षामाम् ” इत्यादिभिश्चतुनि:- आधिक्षामा विरहशयने संनिषण्णैकपाव प्राचीसूले तनुमिव कलामानशेषां हिमांशोः । नोता रात्रिः क्षणमिव मया साधमिच्छारतैर्या तामेवोगविरहमहतीमश्रुभिर्यापयन्तीम् ॥ ९४॥ (a) संनिकीर्णेकपा W. (0)क्षण इव Ml. (d) विरह जनितै. W. Ms. St.sd., विरहपतितः 8. VI. ९४. आधिक्षामामिति ।। आधिना मनोव्यथया क्षामा सशाम् ॥ "पुंस्था- धिर्मानसी व्यथा " इत्यमरः ॥ क्षायतेः कर्तरि क्तः ॥ "क्षायो मः" इति निष्ठात- कारस्य मकारः ॥ विरहे शयनं तस्मिन्दिरहशयने । पल्लवादिरचित इत्यर्थः । संनिषण्णमेकं पार्श्व यस्यास्ताम् । अत एव प्राच्याः पूर्वस्या दिशो मृले । उदय- प्रान्त इत्यर्थः ॥ प्राचीग्रहणं क्षीणावस्थायोतनार्थम् । कलामात्रं कलैव शेषो यस्यास्तां हिमांशोस्तनुं मूतिमिव स्थिताम् । तथा या रात्रिर्मया साधमिच्छया कृतानि रतानि तैः ॥ शाकपार्थिवादित्वान्मध्यमपदलोपी समासः ॥ क्षण इव नीता यापिता तां तज्जातीयामेव रात्रि विरहेण महती महत्त्वेन प्रतीयमानामुष्णै- रश्रुभिर्यापयन्तीम् ॥ यातेय॑न्ताच्छतृप्रत्ययः ॥ " अतिही---27 इत्यादिना पुगा- गमः ॥ स एव कालः सुखिनामल्पः प्रतीयते । दुःखिनां तु विपरीत झते भावः ॥ एतेन कार्थ्यावस्थोक्ता॥ निःश्वासेनाधाकिसलयश्लेशिना विक्षिपन्ती शुद्धस्नानात्परुषमलकं नूनमागण्डलम्बम् । मत्संयोगः कथमुपनयेत्वमजोऽपीति निद्रा- माकान्ती नयनसलिलोत्पीडद्धावकाशाम् ॥९५॥ (0) "गडलंमि St. sd. Vl. Ms. Sv• (c) मन्संभोगः Ml; कथमुप- नमेव M., सुसमुपनयेत् VI. Ms. Ed. Sr., कथमपि भवत् St., क्षणमपि भवेत् W.. ९५. निश्वासेति ॥ शुद्धस्नानात्तैलादिरहितस्नानात्परुषं कठिनस्पर्श नूनं निश्चयेनागण्डलम्बम् ॥ सुप्सुपेति समासः ॥ अलकं चूर्णकुन्तलान ॥ जातावेक- वचनम् ॥ अधरकिसलयं क्लेशयति क्लिभातीति वा तेन तथोक्तेन । उष्णनेत्यर्थः। क्लिश्यतेय॑न्ताक्लिश्नातेरण्यन्ताद्वा ताच्छील्ये णिनिः ॥ निःश्वासेन विक्षिपन्ती चालयन्ती तथा स्वमजोऽपि स्वभावस्थाजन्योऽपि । साक्षात्संभोगासंभवादिति भावः । मत्संभोगः कथं केन प्रकारेणोपनमेदागच्छेत् । इत्याशयेनेति शेषः ॥ इति- नैवोक्तार्थत्वादप्रयोगपौनरुक्त्यादित्याशंकानिरासः ॥ प्रार्थनायां लिङ् ॥ नयनस- लिलोत्पीडेनाथुप्रवृत्त्या रुद्धावकाशामाक्रान्तस्थानाम् । दुर्लभामित्यर्थः । निद्रामा- काक्षन्तीम् । स्नेहातुरत्वादिति भावः ।। अवाश्रुविसर्जनेन लज्जात्यागो व्यन्यते । ।

·उत्तरमेघः . आये बद्धा विरहदिवसे या शिखा दाम हित्वा शापस्यान्ते विगलितशुचा तां मयोद्वेष्टनीयाम् । स्पर्शक्लिष्टामयमितनखेनासकृत्सारयन्ती गण्डाभोगात्कठिनविषमामेकवेणीं करेण ॥१६॥ () सा मयोदृष्टनीया St. VI. Ms. Sd., या मयोदेष्टनीया W. Vl. (d) कठिणविषात् Vl. ९६. आय हात ॥ आये विरहदिवसे दाम मालां हित्वा त्यक्त्वा या शिखा बद्धा ग्रथिता शापस्यान्ते विगलितशुचा वीतशोकेन मयोद्वेष्टनीयां मोच- नीयां स्पशक्लिष्टाम् । स्पर्श सति मुलकेशेषु सव्यथामित्यर्थः । काठेना च सा विषमा निम्नोन्नता च ताम् ॥ खजकुब्जादिवदन्यतरस्य प्राधान्यविवक्षायां विशेषणं विशष्येग बहुलम् ॥ इति समासः । एकवेगामेकीभूतवेणाम् । पूर्वकाल-7 इत्यादिना तत्पुरुषः ॥ तथाभूतां तां शिखाम् । अयमिता अक- तितोपान्ता नखा यस्य तेन करेण गण्डाभोगात्कपोलविस्तारादसकन्मुहुर्मुहुः सारयन्तीमपसारयन्तीम् । “ तां पश्य " इति पूर्वेण संबन्धः। अस रुत्सारणाञ्चि- सविभ्रमदशा सूचिता॥ पादानिन्दोरमृतशिशिराजालमार्गप्रविष्टा- म्पूर्वप्रीत्या गतमभिमुखं संनिवृत्तं तथैव । खेदाचक्षुः सलिलगुरुभिः पश्मभिश्छादयन्ती साभेलीव स्थलकमलिनी नप्रबुद्धां नसुताम् ॥१७॥ (0) चक्षुः खेदात् M1. W. St.sd. ९७. पादानति ॥ जालमार्गप्रविष्टान्गवाक्षविवरगतानमृतशिशिरानिन्दोः पादानश्पीन्नूर्वप्रीत्या पूर्वस्नहेन । पूर्ववदानन्दकरा भविष्यन्तीति बुद्धयोति भावः। अभिमुखं यथा तथा गत तथैव संनिवृत्तं । यथा गतं तथैव प्रतिनिवृत्तम् । तदा तेषामतीव दुःमहत्वाादोते भावः । चक्षुदृष्टिं खेदात्सलिलगुरुभिरश्रुदुभरी पक्ष्म- भिश्छादयन्तीम् । अत एव माझे दुर्दिनेऽह्नि दिवसे नप्रबुद्धां मेघावरणादविक- सितां नसुप्तामहरित्यमुकालेताम् ॥ उभयत्रापि नत्रर्थस्य नशब्दस्य सुप्सुपेति समासः ॥ स्थलकमलिनीमिव स्थिताम् । एतेन विषयद्वेषाख्या षष्ठी दशा सूचिता ॥ सा संन्यस्ताभरणमबला पेलवं धारयन्ती शय्योत्संगे निहितमसकृदुःखदुःखेन गात्रम् । त्वामप्यत्रं नवजलमयं मोचयिष्यत्यवश्यं प्रायः सर्वो भवति करुणावृतिरान्तिरात्मा ॥२८॥ (५)पेशलं 11. Sr. VI. Sd , कोमलं W. Ms. (0) अधुं W. Sr. जलालाम्य .. जलकणमय Ms.

·मेघदूतम् ९८. सेति ॥ अबला दुर्बला संन्यस्ताभरणं कशत्वात्परित्यक्ताभरणम- सकदनेकशो दुःखदुःखेन दुःस्वप्रकारेण ॥ " प्रकारे गुणवचनस्य ॥ इति विर्भावः॥ शय्योत्सने निहितं पेशलं मृदुलं गात्रं शरीरं धारयन्ती वहन्ती ॥ अनेनात्यन्ता- शक्त्या मूविस्था सूच्यते ॥ सा त्वत्सखी त्वामपि नवजलमयं नवाम्बुरूपमस्त्रं बाष्पमवश्यं सर्वथा मोचयिष्यति ॥ “द्विकर्मसु पचादीनामुपसंख्यानम् ॥ इति मुचेः पचादित्वाद् द्विकर्मकत्वम् ॥ तथा हि । प्रायः प्रायेणान्तिरात्मा मृदुहृदयः। मेघस्तु द्रवान्तःशरीरः । सर्वः करुणा करुणामयी वृत्तिरन्तःकरणवृत्तिर्यस्य स करुणावृत्तिर्भवति । अस्मिनवसरे सर्वथा त्वया शीघं गन्तव्यमनन्तरदशापरि- हारायति संदर्भाभिप्रायः ॥ ननु किमिक्ष्मादिमां चक्षुःप्रीतिभुपेक्ष्यावस्थान्तराण्येव तत्रभवान्कविरुदाहृतवान् । उच्यते-संभोगो विप्रलम्भश्च द्विधा शृङ्गार उच्यते । संयुक्तयोस्तु संभोगो विप्रलम्भी वियुक्तयोः ॥ पूर्वानुरागमानाख्यप्रवास- करुणात्मना । विप्रलम्भश्चतुर्धात्र प्रवासस्तत्र च विधा । कार्यतः संभ्रमाच्छा- पादस्मिन्याव्ये तु शापजः ॥ प्रागसंगतयोर्युनोः सति पूर्वानुरअने । चक्षुःश्रीत्या- दयोऽवस्था दश सुस्तन्कमो यथा । हमनःसनसंकल्पा जागरः कशताऽरतिः। श्रीत्यागोन्मादन्तिा इत्यनजशा दश ॥ पूर्वसंगतयोरेच मारा इति कारणात् । न तत्रापूर्ववचक्षुःनीतिरुपनिमहति ॥ हृत्सनस्य तु सिकस्याप्यविच्छेदात्र वर्ण्यते । अन्याश्च पूर्ववहाच्या इति तावस्यवस्थितिः ॥ वैयदिादिमां हित्वा वैरस्यादन्तिमां तथा । हलङ्गादिराचष्ट कपिरष्टाविति स्थितिः ॥ मत्ताश्यं लिखन्तीति पयेऽस्मिन्प्रतिपादिता।चक्षुःनीतिरित प्रोक्तं निरू लर(क्तक)छता न तत्॥ चक्षुःधीतिर्भवेचित्रेप्वदृष्टचरदर्शनात् । यथा मालविकारूपमग्निमित्रस्य पश्यतः ॥ पोषितानां च भर्तृणां क दृष्टादृष्टपूर्वता । अथ तत्रापि संदेहे स्वकलत्राणि पृच्छतु ॥ किं भर्तृप्रत्यभिज्ञा स्याकि बैदेशिकभावना । प्रवासादागते स्वस्मिानि- त्यलं कलहैर्वृथा इति ॥ नन्वीहशी दशामापति कथं त्वया निश्चितमत आह---- जाने संख्यास्तव मयि मनः संभृतस्नेहमस्मा- दित्थंभूतां प्रथमविरह तामहं तर्कयामि । वाचालं मां न खलु सुभगंमन्यभावः करोति प्रत्यक्षं ते निखिलमचिराद्भातरुक्तं मया यत् ॥ ९९ ॥ ९९, जान इति ॥ हे मेघ । तव सख्या मनो मयि संभृतस्नेह संचितानुरागं जाने । अस्मान्नेहज्ञानकारणात्प्रथमविरहे । प्रथमग्रहणं दुःखातिशयद्योतनार्थम् । तां त्वत्सखीमित्थंभूतां पूर्वोक्तावस्थामापन्नां तर्कयामि ॥ ननु सुभगमानिनामेष स्वभावो यदात्मान स्त्रीणामनुरागप्रकटनं तबाह-वाचालामिति ॥ सुभगमात्मानं मन्यत इति सुभगंमन्यः ॥ "आत्ममाने खश्च ॥ इति खमत्ययः। “अरुर्द्विषट्-" ·उत्तरमेघः इत्यादिना मुमागमः ॥ तस्य भावः सुभगंमन्यभावः । सुभगमानित्वं मां वाचालं बहुभाषिणं न करोति खलु । सौन्दर्याभिमानान प्रलपामीत्यर्थः ॥ स्याज्जल्पा- कस्तु वाचालो वाचाटो बहुगवाक ” इत्यमरः ॥ " आलजाटचौ बहुभाषिणि" इत्यालच्यत्ययः ॥ किं तु हे भ्रातः । मयोक्तं यत् “आधिक्षामाम् ॥ इत्यादि तन्निखिलं सर्वमचिराच्छीग्रमेव ते तव प्रत्यक्षम् । भविष्यतीति शेषः ॥ रुद्धापामप्रसरमलकैरञ्जनस्नेहशून्य प्रत्यादेशादपि च मधुनो विस्मृतभूविलासम् । त्वय्यासन्ने नयनमुपरिस्पन्दि शंके मृगाक्ष्या मीनक्षोभाञ्चलकुवलयश्रीतुलामेष्यतीति ।। ९०० ॥ (d) मीनभोभाकुलकुवलय°W. १००. रुद्धति ॥ अलकै रुद्धा अपाङ्गयोः प्रसरा यस्य तत्तथोक्तम् । अञ्ज- नेन स्नेहः स्नग्ध्यं तेन शून्यम् । अपि च किं च मधुनो मद्यस्य प्रत्यादेशान्निरा- करणात् । परित्याभादित्यर्थः ॥ “प्रत्यादेशो निराकृतिः" इत्यमरः ॥ विस्मृतो भ्रू- विलासो भ्रूभङ्गने येन तत् । नयनस्य रुद्धापाङ्गप्रसरत्वादिक बिरहसमुत्पनामिति भावः। त्वय्यासने सति । स्वकुशलवाशिंसिनीति शेषः । उपर्धभागे स्पन्दते स्फुरती- त्युपरिस्पन्दि । तथा च निमित्तनिदाने-“ स्पन्दान्मूनि च्छत्रलाभं ललाटे पट्ट- मंशुकम् । इष्टप्रातिशोर्ध्वमपाझे हानिमादिशेत् ॥ इति ॥ मृगाक्ष्यास्त्वत्सख्या नयनम् । वाममिति शेषः । “वामभागस्तु नारीणां गुसां श्रेष्ठस्तु दक्षिणः । दाने देवादिपूजायां स्पन्देऽलंकरणेऽपि च " इति स्त्री वामभागप्राशस्त्यात् ॥ मीन- क्षोभान्मीनचलनाञ्चलस्य कुवलयस्य श्रियाः शोभायास्तुला सादृश्यमेष्यतीति शङ्के तर्कयामि ॥ " तुल्यार्थैरतुलापमाभ्यां तृतीयान्यतरस्यां " इत्यत्र सहशपर्या- यस्य तुलाशब्दस्य प्रतिषेधादत्र च सादृश्यवाचित्वानयोगेपि(-गे न) तृतीया ।। वामश्चास्याः कररुहपदैर्मुच्यामानो मदीये- मुक्ताजालं चिरपरिचितं त्याजितो देवगत्या। संभोगान्ते मम समुचितो हस्तसंवाहनानां यास्यत्यूरुः सरसकदलीगर्भगौरश्चलत्वम् ॥ १०१॥ (a) घामा वास्याः VI. (b) चिरविरचितw. .(d) कनककदलीस्तंभ' W. Vl., सरसकदलीस्तंभ° Ml. St• Sd. Sv• Ms. १०१. वाम इति ॥ मदीयैः कररुहपदै खपदैः ॥ " पुनर्भवः कररुहो नखोड- स्त्री नखरोऽस्त्रियाम् " इत्यमरः ॥ मुच्यमानः परिहीयमाणः । नखाङ्करहित इत्यर्थः। ऊर्वोर्नखपदास्पदत्वं तु रतिरहस्ये- " कण्ठकुक्षिकुचपार्श्वभुजोरःश्रोणिसक्थिषु नखास्पदमाहुः ॥ इति ॥ चिरपरिचितं चिराभ्यस्तं मुक्ताजालं मौक्तिकसरमयं कटिभूषणं देवगत्या दैववशेन त्याजितः। संप्रति नखपदोष्माभाबेन शीतोपचारस्य ·५८ मेघदूतम् तस्य वैयदिति भावः ॥ त्यजतेय॑न्ताकर्मणि क्तः । द्विकर्मसु पचादीनां चोपसंख्यानमिष्यते " इति पचादित्वा विकर्मकत्वम् ॥ संभोगान्ते मम हस्त- संवाहनाना हस्तेन मर्दनानाम् ॥ " संवाहनं मईनं स्यात् ॥ इत्यमरः ॥ समु- चितो योग्यः ॥ सरसो द्रवभावः परिपक्को न शुष्कश्च विवक्षितः । तत्रैव पाण्डिम- संभवात् । स चासो कदलीस्तम्भश्च स इव गौरः पाण्डुरः ॥ " गौरः करीरे सिद्धार्थे शुक्ने पीतेऽरुणेऽपि च । इति मालतीमालायाम् ॥ अस्याः पियाया वाम ऊरुश्चलत्वं स्पन्दनं यास्यति प्राप्स्याते ॥ "ऊरोः सन्दादति विद्यापूर्वोः प्राप्ति सुवाससः ॥ इति निमित्तनिदाने ॥ तस्मिन्काले जलद यदि सा लब्धनिद्राखा स्या- दवास्यां स्तनितविमुखो याममा हस। मा भूदस्याः प्रणयिनि जने स्पसलब्ध कथाक- त्सयाकण्यच्युतभुजलतामान्य ग ढोपगूढम् ॥ १०२॥ (b) तनासीन W. VI. St. Sd. S.. M., सहया. स. (०)मयि. w.&e. १०२. तस्भिनिति ॥ हे जलद । तस्मिन्काले त्वदुपसर्पगकाले सा मत्रिया लब्धं निद्रासुग्वं यया तादृशी स्यादि स्याञ्चेत् । एनां निद्राणामन्वास्य । पश्चादा- सित्वेत्यर्थः ॥ उपसर्गवशात्सकर्मकत्वम् ॥ स्तनितविमुग्यो गर्जितपराङ्मुखो निःशब्दः सत् । अन्यथा निद्राभङ्गः स्पादिति भावः । याममात्र प्रहरमात्रम् ॥ द्वौ यामप्रहरो समौ " इत्यमरः ॥ सहस्त्र प्रतीक्षस्व ॥ प्रार्थनायां लोट् ॥ शक्त- योरेक वारसुरतस्य यामावधिकत्वात्स्वनेऽपि तथा भवितव्यमित्यभिप्रायः । तथा च रतिसर्वस्वे--" एकवारावधिर्यामो रतस्य परमो मतः । चण्डशक्तिमतोवूनो- रुद्भटक्रमवर्तिनोः" इति ॥ यामसहनत्य प्रयोजनमाह-मा भूदिति ॥ अस्याः प्रियायाः प्रणयिनि प्रेयसि मयि कथंचिरूच्छ्रेण स्वपलब्धे सात । गाढोपगूढं गाढालिङ्गनम् ॥ नपुंसके भाव कः ॥ सबस्तत्क्षणं कण्ठागुतः सस्तो भुजलतयो- अन्यिबन्धो यस्य तन्मा भून्मातु । कथंचि लब्धप्यालिजन्नस्य विधातो मा भूदि- त्यर्थः । न चात्र निद्रोक्तिः " तानुन्निद्राम् ॥ इति पूर्वोतन निद्राच्छेदेन बिरु- ध्यते पुनः सप्तम्यायवस्थासु पाक्षिकनिद्रासंभवात् ॥ तथा च रसरत्नाकरे- "अशक्ती रोदन निद्रा निलं जानथवाग्नमः । सप्तमादिषु जायन्ते दशाभेदेषु वासुके। इति ॥ प्रोत्थाप्यैनां स्वजलकणिकाशीतलेनानिलेन भन्याश्वस्तां सममभिनवेर्जालकैर्मालसनिाम - ·उत्तरमेघः , - विदुर स्तिमितनयनां त्वत्सनाथे गवाक्षे वाधार स्तनितवचनो मानिनी प्रकथाः ॥१०३ ॥ (a) तामुत्थाय M]. W. eto. (०)विद्यगर्भ. M1- St. Sd., विद्युद्गर्भ Sr. Ms. V!, विशुत्वम'W. (D) धीर. स्तनितवचनैः ॥1. Sd- Ms. St., धीरस्तानिनवचनः ]. W. १०३. तामिति ॥ तो प्रियां स्वस्य जलकणिकाभिर्जलबिंदुभिः शीतलेना- निलेनोत्थाप्य प्रबोध्य । एतेन तस्याः प्रभुत्वाद्यजनानिलसमाधिय॑न्यते । यथाह भोजराजः--"मृदुभिमदनैः पादे शीतलैय॑जनैस्तनौ । श्रुतौ च मधुरैगीतेनिंद्रातो बोधयेत्यभुम् ॥ इति ॥ अभिनवैतनैर्मालतीनां जालकः समं जातिकुड्मलैः सह ॥ “ सुमना मालती जातिः" इति । “साकं सत्रा समं सह " इति । क्षारको जालकं लीये कलिका कोरकः पुमान् " इति चामरः ॥ प्रत्याश्वस्तां सुस्थिताम् । शिशिरानिलसंपर्कात्पुनरुज्जीवितामित्यर्थः । श्वसेः कतीरे कः । " आदितश्च ॥ इति चकारादिप्रतिषेधः ॥ एतेनास्याः कुसुमसौमार्य गम्यते । त्वत्सनाथे त्वत्सहिते ॥ " सनाथं प्रभुमित्याहुः सहिते चित्ततापिनि ॥ इति शब्दार्णवे ॥ गवाक्षे स्तिमितनयनां कोऽसाविति विस्मयान्निश्चलनेत्रां मानिनी मनस्विनीम् । अनौचित्यासहिष्णुमित्यर्थः । विद्युद्गर्भोऽन्तःस्था यस्य स वियुद्गर्भः। अन्तर्लीनविद्युत्क इत्यर्थः ॥ “गर्भोऽपवर केऽन्तःस्थे गर्भोऽमौ कुक्षिगेऽर्भके " इति शब्दार्णवे ॥ दृष्टिप्रतिघातेन वक्तुर्मुखावलोकनप्रतिबन्धकत्वान्न योतितव्यमिति भावः। धीरो दृढः सन् । अन्यथाशीलत्वादिनैतदनाश्वासनप्रसङ्गादिति भावः । स्तनितवचनैः स्तनितान्येव वचनानि तैर्वक्तुं प्रक्रमेथा उपक्रमस्व ॥ विध्यर्थे लिङ् ॥ "प्रोपाभ्यां समर्थाभ्याम् ॥ इत्यात्मनेपदम् ॥ संप्रति दूतस्य श्रीनृजनाभिमुखीकरणचातुरीमुपदिशति--- भर्तुमित्रं प्रियमभिदधे विद्धि मामम्बुवाई तत्संदेशैर्मनसि निहितरागतं त्वत्समीपम् । यो वृन्दानि त्वरयति पयि श्राम्यतां प्रोषितानां मंद्रनिग्धेनिभिरबलावेणिमोक्षोत्तुकानि ॥ १०४॥ (a) अधिो 11. w.otc. (6) तत्संदेशात् W.; हृदयनिहितैः M.. Ms-, मनसि नितिात् W. १०४. भर्तुरिति ॥ विधवा गतभर्तृका न भवतीत्यविधवे सभर्तृके। अनेन भर्तृजीवनसूचनाइजिष्टागमशङ्को निरस्यति । मां भर्तुस्तव पत्युः प्रियं मित्रं प्रिय- सुहृदम् । तत्रापि हृदयनिहितैर्मनसि स्थापितैस्तत्संदेशैस्तस्य भर्तुः संदेशैस्त्वत्स- मीपमागत । भसंदेशमार्थनागसमित्यर्थः । अम्बुवाहं मेधं विद्धि जानीहि । न केवलमहं वाताहरः किंतु घटकोऽपीत्याशयेनाह । योऽम्बुवाहो मेषः । अबलानां ·मेघदूतम् स्त्रीणां वेणयस्तासां मोक्षे मोचन उत्सुकानि पथि श्राम्यतां श्रान्तिमापन्नानां प्रोपि- तानां प्रवासिनाम् । पान्थानामित्यर्थः । वृन्दानि संघान् । मंद्रेर्गभारैत एव म्नि- ग्धमधुरैगर्जितैः । करणैः । त्वरयति । पान्थोपकाारणो मे किमु वक्तव्यं मुहृदुपका- रित्वमिति भावः॥ भर्तृसख्यादिज्ञापनस्य फलमाह- इत्याख्याते पवनतनयं मैथिलीवोन्मुखी सा वासुत्कण्ठोच्छसितहदया वीक्ष्य संभाव्य चैव । श्रोष्यत्यस्मात्परमवहितं सौम्य सीमन्तिनीनां कान्तीपान्तात्नुहृदुपगमः संगमात्किंचिदूनः ॥ १०५॥ (6) सभाष्य W. Vl. Ms.; चव Sd. VI. W. (0) अवहिता Ml. W. St-Sd. Vl. Ms. (d ) कान्लादत ४]. St. Sd. W. V1. Ms.; सुहृदुपगतः Ml. 'W.,मुहदुपाहत. Vl. sd. St. Ms. १०५. इतीति ॥ इत्यवमाख्याते मति पवनतनयं हनूमन्तं मैथिलीव सीतेव सा मलिया । उस्कयोत्सुक्येनोलितहइया विकसितचिना सती त्वां वीक्ष्य संभाव्य समय च । अस्मानमैत्राज्ञापनात्परं राव श्रोतव्यम् । अव- हिता प्रमत्ता सती श्रोष्यन्येव ॥ अब सीताहनूमदुपमानादस्याः पातिव्रत्यं मेषस्य दृतगुणसंपनिश्च व्यज्यते । तद्गुणास्तु रसाकरे---" ब्रह्मचारी बली धीरो मायावी मानवर्जितः। धीमानुदारो निःशको वका वृतः स्त्रियां भवेत् । इति ॥ ननु वार्ता- मात्रश्रवणादस्याः को लाभ इत्याशवयार्थान्तरं न्यस्यति । हे सौम्य साधो । सीमन्तिनीनां वधूनाए॥ नारी सीमन्तिनी वधः ॥ इत्यमरः ॥ सुहृदा सुहृन्मुखे- नोपगतः प्राप्तः सन् । मुहृत्पदं विप्रलम्भशङ्कानिवारणार्थम् । कान्तस्योदन्तो वार्ता कान्तोदन्तः ॥ “वाता प्रवृत्तिवृत्तान्त उदन्तः स्यात् ॥ इत्यमरः ॥ संगमात्कान्तसं- पर्कात्किञ्चिदून ईषदूनस्तदेवानन्दकारीत्यर्थः ॥ संप्रति संदिशति- तामायुष्मन्मम च वचनादात्मनश्चोपकर्तु ब्रूयादेवं तव सहचरी रामगियर्याश्रमस्थः। अव्यापन्नः कुशलमबले पृच्छति त्वां नियुक्तः पूर्वाशास्यं सुलभविपदा प्राणिनामेतदेव ॥१०६॥ (5) ब्रूया एवं W. Ml. ()वियुक्तः 11. VI. Sv. Ms. St. Sd., वियुक्तांw. (d) पूर्वाभाष्यं MI. VI. Sd. St. Sr. Ms', भूताना हि क्षयिषु करणे- वायमाश्वाम्यमेतत् w. १०६. हे आयुष्मन् ॥ प्रशंसायां मतुप् ॥ परोपकारश्लाघ्यजीवितेत्यर्थः । मम वचनं प्रार्थनावचनं तस्माच्चात्मनः स्वस्योपकर्तु च । परोपकारेणात्मानं कृतार्थ- -- ·उत्तरमेघः ६१ , यितुमित्यर्थः ॥ उपकारक्रिया प्रति कर्मत्वेऽपि तस्यानुकरोतीत्यादिवत्संबन्धमात्र- विवक्षायामात्मन इति षष्ठी न विरुध्यते । यथाह भाराविः-" सा लक्ष्मीरुपकुरुते यया परेषाम् ।” इति । तथा श्रीहर्षश्च-" साधूनामुपकर्तुं लक्ष्मी द्रष्टुं विहायसा गन्तुम् । न कुतूहलि कस्य मनश्चरितं च महात्मनां श्रोतुम् ॥ इति । तथा च "क्वचित्वचिद् द्वितीयादर्शनात्सर्वस्य तथा" इति नाथवचनमनाथवचनमेव ।। तां प्रियामेवं ब्रूयाः । किमित्याह । हे अबले । तव सहचरो भर्ता रामगिरेश्चित्र- कूटस्याश्रमेषु तिष्ठतीति रामगिर्याश्रमस्थः सन्नव्यापन्नः । न मृत इत्यर्थः । वियुक्तो वियोग प्राप्ता दुःखी संस्त्वां कुशलं पृच्छति ॥ दुह्यादित्वात्पृच्छतेर्द्विकर्मकत्वम् ॥ तथाहि सुलभविपदामयत्नसिद्धविपत्तीनां प्राणिनामेतदेव कुशलमेव पूर्वाभाष्य- मेतदेव प्रथममवश्यं प्रष्टव्यम् ॥ कृत्याश्च" इत्यावश्यकार्थे ण्यत्प्रत्ययः ।। अंगेनांगं तनु च तनुना गाढतप्तेन तप्तं सास्त्रेणास्त्रद्रवमविरतोत्कण्ठमुत्कण्ठितेन । उष्णोच्छासं समधिकतरोच्छ्वासिना दूरवर्ती संकल्पैस्तैर्विशति विधिना वैरिणा रुद्धमार्गः॥१०७॥ (a) प्रतनु Ml. St. Sd. Vl. Sr., सतनु w. (0) अश्रुदुनं M1. W. अश्रूद्रचं Sr. St. (0) दीर्घोच्छ्वासं W.d., सोष्णाच्यासं VI. (d) संकल्पैस्ते w. १०७. अंगेनति ॥ किं च । दूरवर्ती दूरस्थः । न चागन्तुं शक्यत इत्याह । वैरिणा विरोधिना विधिना देवेन रुद्धमार्गः प्रतिबद्धवा स ते सहचरः । तनुना कशेन गाढतप्तेनात्यन्तसंतप्तेन सास्रेण साश्रुणा । उत्कण्ठा वेदनास्य जातोत्क- ण्ठितं तेनोत्कण्ठितेन ॥ " तदस्य संजातम्-" इत्यादिनेतच्यत्ययः । उत्कण्ठतेर्वा कर्तरि क्तः ॥ समधिकतरमतिप्रबलमुच्छ्रसितीति समधिकतरोच्चासि तेन । दीर्घनिःश्वासिनेत्यर्थः । ताच्छील्ये णिनिः ॥ अङ्गन्न स्वशरीरेण प्रतनु कृशं तप्त वियोगदुःखेन प्लुष्टमश्रुद्रुतमश्रुक्लिनम् ॥ अश्रु नेत्राम्बु रोदनं चास्रमस्तु च" इत्यमरः ॥ अविरतोत्कण्ठमविच्छिन्नवेदनमुष्णोच्छासं तीवनिःश्वासम् ॥ “ तिग्म •तीनं खरं तीक्ष्णं चण्डमुष्णं पटु स्मृतम् ॥ इति हलायुधः ॥ अङ्गं त्वदीयं शरीरं तैः स्वसंवेद्यैः संकल्पैमनोरथैर्विशति । एकीभवतीत्यर्थः ॥ अत्र समानुरागित्वयोतनाय नायकेन नायिकायाः समानावस्थात्वमुक्तम् ॥ संप्रति स्वावस्थानिवेदनाय प्रस्तौति- शब्दाख्येयं यदपि किल ते यः सखीनां पुरस्ता- कर्णे लोलः कथयितुमभूदाननस्पर्शलोभात् । सोऽतिक्रान्तःश्रवणविषयं लोचनाभ्यामदृष्ट- स्त्वामुत्कण्ठाविरचितपदं मन्मुखेनेदमाह ॥ १०८ ॥ (0) अदृश्यः w.sd. St. VI. Sr. Ms.

·मेघदूतम् ॥ १०८. शनाख्येयमिति ॥ हे अबले। यस्ते प्रियः सम्वीनां पुरस्तादन आन- नस्पर्श त्वन्मुग्यसंपर्के लोभानाध्यात् । अधरपानलो गादित्यर्थः । शब्दाख्येयं शब्देन रवेणाख्येयमुञ्चैर्वाच्यमपि यत् । तचनमपीति शेषः । कर्णे कथयितुं लोलो लालसोऽभूत्किल ॥ "लोलुपो लोलुभो लोलो लालसो लम्पटोऽपि च " इति यादवः ॥ श्रवणविषयं कर्णपथमतिकान्तः । तया लोचनाभ्यामदृश्यः । अति- दूरत्वादृष्टुं श्रोतुं च न शक्य इति भावः । स ते प्रियः । त्वामुत्कण्ठया विरचितानि पदानि सुप्तिङन्तशब्दा वाक्याने वा यस्य तत्तथोक्तत् ॥ " पदं शब्दे च वाक्ये च" इति विश्वः ॥ इदं वक्ष्यमाणं श्यामालम्" इत्यादिक मन्मुखेनाह । मध्यवधानेन स एव ब्रत इत्यर्थः । सादृश्यप्रतिकृतिस्वनदर्शनतदङ्गस्पृष्टस्पख्यिानि चत्वारि विरहिणां विनोद- स्थानानि । तथा चोकं पताकायाम्-"वियोगे चायोगे प्रियजनसहक्षानुभवनं ततश्चित्रं कर्म स्वपनसमये दर्शनमपि । तदङ्ग पृटानामुग्नतवता स्पर्शनमपि प्रती- कारोऽनङ्गव्यथितमनसा कापे गदितः ॥ ति ॥ तत्र सदृशवस्तुदर्शनमाह- श्याम.स्वंग चकितहरिणीप्रक्षिते दृष्टिपातं वत्रच्छायाँ शशिनि शिबिना बहमारेषु फेशान । उत्पश्यामि प्रतनुषु नदीवीचिपुभूविलासा- नहन्तकस्थं कचिदपि न ते चण्डि सादृश्यमस्ति ॥१०९॥ (a) प्रेक्षणं M]. VI. दृष्टिपातान w.sd. St. VI. Sv. M3. (6) गण्डच्छायw. (d) एकस्मिन् M.; भारु ... Sd.sv. १०९. श्यामास्विति ॥ श्यामासु प्रियङ्गुलतासु ॥ " श्यामा तु महिलाह्वया। लता गोवन्दनी गुन्द्रा प्रियंगुः फलिनी फली" इत्यमरः ॥ अङ्ग शरीरमुत्पश्यामि। सौकुमार्यादिसाम्यादङ्गमिति तर्कयामत्यर्थः । तथा चकितहरिणीनां प्रेक्षणे ते दृष्टिपातं । शाशाने चन्द्रे वक्त्रच्छायां मुखकान्तिम् । तथा शिखिना बहिणां बहभारेषु बहसमूहेषु केशान् । प्रतनुषु स्वल्पासु नदीनां बीचि ॥ अत्र वीचिनां विशेषणोपादाने नानुक्तगुणग्रहदोषः । भ्रूसाम्यनिर्वाहाय महत्त्वदोष- निराकरणार्थत्वानस्योते । तदुक्तं रसरत्नाकरे-"ध्वन्युत्पारे गुणोन्कर्पे भावोक्तो. दोषवारणे । विशेषणाद्विशेष्यस्य नास्त्यनुकगुणग्रहः” इति गुणविशेषगे गुण- ग्रहणात् ॥ भ्रूविलासान् ॥ “भ्रूपताकाः ॥ इति पाठे भ्रवः पताका इवेत्युपमित- समासः ॥ उत्पश्यामीति सर्वत्र संबध्यते ॥ तथापि नास्ति मनोनिवृतिरित्याशये- नाह- हन्तेति ॥ हन्त विषादे ॥ हन्त हर्षेऽनुकम्पायां वाक्यारम्भविपादयोः" इत्यमरः ॥ हे चण्डि कोपने ॥ “चण्डस्त्वत्यन्तकोपनः" इत्यमरः ॥ गौरादित्वाद् ङीष् ॥ उपमानकथनमात्रेण न कोपितव्यमिति भावः । कचिदपि कस्मिन्नप्येक- स्मिन्वस्तुनि ते तव सादृश्यं नास्ति अतो न निवृणोमीत्यर्थः । अनेनास्याः सौन्दर्यमनुपममिति व्यज्यते ॥

·उत्तरमेघः ६३ - संप्रति प्रतिरुतिदर्शनमाह- त्वामालिख्य प्रणयकुपितां धातुरागैः शिलाया- मात्मानं ते चरणपनि यावदिच्छामि कम अकस्तावन्मुहुरूपचित दृष्टिरालुप्यते मे क्रूरतस्मिन्नपि न सहते संगम को कृतान्तः॥ ११०॥ ११०. त्वामिति ॥ हे प्रिये । प्रणयेन प्रेमातिशयेन कुपितो कुपितावस्था- युक्तां त्वाम् । त्वत्प्रतिकृतिमित्यर्थः । धातवो गैरिकादयः । “धातुर्भूवादिशब्दा- दिगैरिकादित्वगादिषु ” इति यादवः ॥ त एव रागा रअकद्रव्याणि ॥ "चित्रादि- रञ्जकद्रव्ये लाक्षादौ प्रणयेच्छयोः । सारङ्गादौ च रागः स्यादारुण्ये रञ्जने पुमान्। इति शब्दार्णवे ॥ तैर्धातुरागैः । शिलायां शिलापट्ट आलिख्य निर्मायात्मानं माम् । मत्प्रतिकतिमित्यर्थः । ते तव । चित्रगताया इत्यर्थः । चरणपातेतं कर्तुं तथा लेखितुं यावदिच्छामि तावािसम झालं मुहुरुपचितैः प्रवृद्धर औरश्रुभिः । कर्तृ- भिः ॥ “अस्रमणि शोणिते ॥ इति विश्वः ॥ मे दृष्टिरालुप्यंत । आवियत इत्यर्थः । ततो दृष्टिप्रतिबन्धनाल्लेखन प्रतिबध्यत इति भावः । कूरो घातुकः ॥ नृशंसो घातुकः क्रूरः” इत्यमरः ॥ कृतान्तो देवम् ॥ " कृतान्ता यमसद्धान्त- दैवाकुशलकर्मसु ? इत्यमरः ॥ तरिमन्नपि चित्रेऽपि ॥ नावा- यो । “युष्मदरमदोः षष्टीचतुर्थीद्वितीयास्थयो नाव इति नाबादेशः ॥ संगम सहवासं न सहते । संगमलेखनमप्यावयोरसहमानं देवमावयोः सङ्ग न सहत इति किमु बकव्य- मित्यपिशब्दार्थः॥ अधुना स्वमदर्शनमाह- मामाकाशप्रणिहितभुजं निर्दथालेपहेतो- लब्धायास्ते पथमपि मया स्वमसंवर्शनेषु । पश्यन्तीनां न खलु बहुशो न स्थलीदेवतानां मुक्तास्थूलास्तरुकिसलयेष्वनुलेशाः पतन्ति ॥ १११ ॥ १११. मामाते ॥ सुप्तस्य विज्ञानं स्वभः॥ स्वमः सुतस्य विज्ञानम् ॥ इति विश्वः ॥ संदर्शनं संवित् ॥ “दर्शन समथे शास्त्रे दृष्टौ स्वभेऽक्षिण सविदि इति शब्दार्णवे ॥ स्वमा इति संदर्शनानि विज्ञानानि स्वमसंदर्शनानि ॥ चूतवृक्षा- दिवसामान्यावशेषभावेन संहप्रयोगः ॥ तेषु मया कथमपि महता प्रयत्नेन लब्धाया गृहीतायाः । दृष्टाया इति यावत् ॥ ते तव निर्दयाश्लेषो गाढालिङ्गनं स एव हेतुस्तस्य । निर्दयाश्लेषार्थमित्यर्थः । षष्ठी हेतुप्रयोगे” इति षष्ठी ॥ आकाशे निर्विषये प्रणिहितभुजं प्रसारितबाहुं मां पश्यन्तीनां स्थलीदेवतानां मुक्ता मौक्तिकानीव स्थूला अश्रुलेशा बाष्पबिन्दवस्तरुकिसलयेषु । अनेन चेलाञ्चले- नाश्रुधारणसमाधिव॑न्यते । बहुशो न पतन्तीति न किंतु पतन्त्येवेत्यर्थः ॥ निश्चये ·मेघदूतम् नद्वयप्रयोगः । तथा चाधिकारसूत्रम्- "स्मृतिनिश्चयसिद्धार्थेषु नद्यप्रयोगः। इति । “ महात्मगुरुदेवाना पश्रुपातः क्षितौ यदि । देशभंगो महादुःखं मरणं च भवेद् ध्रुवम्" इति क्षितौ देवताश्रुपातनिषेधदर्शनायक्षस्य मरणाभावसूचनार्थ तरुकिसलयेषु पतन्तीत्युक्तम् ॥ संक्षिप्येत क्षणमिव कथं दीर्घयामा त्रियामा सर्वावस्थास्वहरपि कथं मन्दमन्दातपं स्यात् । इत्थं चेतश्चटुलनयने दुर्लभप्रार्थनं मे गाढोष्माभिः कृतमशरणं त्वद्वियोगव्यथाभिः॥ ११२॥ (a) संक्षिप्यते Sd. St. Sr. Ms., संक्षिप्येरन् VI., क्षण इव MI. Sd.; दीर्घ- यामास्त्रियामाः St. Sd. Sv. Ms. VI. ११२. संक्षिप्येतेति ॥ दीर्घा यामाः प्रहरा यस्यां सा दीर्घयामा । विरहवेद- नया तथा प्रतीयमानेत्यर्थः । त्रियामा रात्रिः॥ आयन्तयोरर्धयामयोर्दिनव्यव- हारात्त्रियामा” इति क्षीरस्वामी ॥ क्षण इव कथं केन प्रकारेण संक्षिप्येत लघू- क्रियेत । अहरपि सर्वावस्थासु । सर्वकालेष्वित्यर्थः । मन्दमन्दो मन्दप्रकारः ॥ " प्रकारे गुणवचनस्य " इति द्विरुक्तिः। “कर्मधारयवदुत्तरेषु ” इति कर्मधारय- वद्भावात्सुपो लुक् ॥ मन्दमन्दातपमत्यल्पसंतापं कथं स्यात् । न स्यादेव । हे चदुल- नयने चञ्चलाक्षि । इत्थमनेन प्रकारेण दुर्लभप्रार्थनमप्राप्यमनोरथं मे मम चेतो गाढोष्माभिरतितीवाभिस्त्वद्वियोगव्यथाभिरशरणमनाथं कृतम् ॥ इदानीं तदङ्गस्पृष्टवस्तुदर्शनमाह-~ भित्त्वा सद्यः किसलयपुटान्देवदारुद्रुमाणां ये तत्क्षीरसुतिसुरभयो दक्षिणेन प्रवृत्ताः । आलिंग्यन्ते गुणवति मया ते तुषाराद्रिवाताः पूर्व स्पृष्टं यदि किल भवेदंगमेभिस्तवेति ॥११३॥ ११३. भित्त्वति ॥ देवदारुद्रुमाणां किसलयपुटान्पल्लवपुटान्सयो भित्त्वा । तत्क्षीरस्रुतिसुरभयस्तेषां देवदारुद्रुमाणां क्षीरतिभिः क्षीरनिष्यन्दैः सुरभयः सुग- न्धयः । तुषाराद्रिजातत्वे लिङ्गमिदम् । ये वाता दक्षिणेन दक्षिणमार्गेण ॥ तृतीया- विधाने प्रकृत्यादिभ्य उपसंख्यानात्तृतीया समेन यातीतिवत् । तत्रापि करणत्वस्य प्रतीयमानत्वात् । “ कर्तृकरणयोरेव तृतीया " इति भाष्यकारः ॥ प्रवृत्ताश्चलिताः। हे गुणवति सौशील्यसौकुमार्यादिगुणसंपन्ने । ते तुषाराद्रिवाताः पूर्व प्रागेभिर्वातै- स्तवाङ्गं स्पृष्टं भवेयदि । किलेति संभावितमेतदिति बुद्धयेत्यर्थः ॥ “वा संभा- व्ययोः किल" इत्यमरः । मयालिङ्ग यन्त आश्लिष्यन्ते ॥ अत्र वायूनां - स्पृश्यत्वे- ऽप्यमूर्तत्वेनालिङ्गनायोगादालिङ्गन्यन्त इत्यभिधानं यक्षस्योन्मत्तत्वात्मलपितमित्य- दोष इति वदन्निरुक्तकारः स्वयमेवोन्मत्तालापीत्युपेक्षणीयः ॥ - ·उत्तरमेघः r “ न च मदीयदुर्दशाश्रवणाऽतव्यमित्याह- नन्वात्मानं बहु विगणयन्नात्मनैवावलम्बे तत्कल्याणि त्वमपि नितरां मा गमः कातरत्वम् । कस्यैकान्तं सुखमुपनतं दुःखमेकान्ततो वा नीचैर्गच्छत्युपरि च दशा चक्रनेमिक्रमेण ॥११४ ॥ (a) नत्वात्मानं MI., इत्यात्मानं Sd. Ms. Sv., आत्मना नावलंबे w. (6) सुतरां Vl. W. Sv.sd. St. Ms. (0) कस्यात्यंत Vl. sd. St. w. Ms. S.; उपगतं VI. w.sd. ११४. नत्विति ॥ न त्वित्येकं वाक्यं । तुशब्दो भेदकः । किंतु न भेतव्य- मित्यर्थः ॥ अथवा नन्विति पाठः। नन्वित्यामन्त्रणे ॥ प्रश्नावधारणानुज्ञा- नुनयामन्त्रणे ननु " इत्यमरः ॥ ननु प्रिये बहु विगणयशापान्ते सत्येवमेवं करि- ध्यामीत्यावर्तयन्नात्मानमात्मनैव स्वनैव ॥ “प्रकृत्यादिभ्य उपसंख्यानम् ॥ इति तृतीया ॥ अवलम्बे धारयामि । यथा कथंचिज्जीवामीत्यर्थः । तत्तस्मात्कारणात् । हे कल्याणि सुभगे। त्वत्सौभाग्येनैव जीवामीति भावः ॥ “बह्वादिभ्यश्च? इतिडीः॥ त्वमपि नितरामत्यन्तं कातरत्वं भीरुत्वं मा गमो मा गच्छ ॥ गमाङि लुङ् । “न माङयोगे? इत्यागमाभावः ॥ तादृक्सुखिनोरावयोरीहशि दुःखे कथं न बिभेमीत्या- शंक्याह- कस्येति ॥ कस्य जनस्यैकान्तं नियतं सुखमुपनतं प्राप्तमेकान्ततो निय- मेन दुःखं वोपनतम् । किं तु दशावस्था चक्रस्य रथाङ्गस्य नेमिस्तदन्तः ॥ चक्र रथाङ्गं तस्यान्ते नेमिः स्त्री स्यात्प्रधिः पुमान्" इत्यमरः॥ तस्याः क्रमेण परीपाट्या। क्रमः शक्तौ परीपाट्याम् ॥ इति विश्वः ॥ नीचैरैध उपरि च गच्छति प्रव- तते । एवं जन्तोः सुखदुःखे पर्यावर्तेते इत्यर्थः ॥ न च निरवधिकमेतदुःखमित्याह- शापान्तो मे भुजगशयनादुत्थिते शाईपाणौ मासानन्यान्गमय चतुरो लोचने मीलयित्वा । पश्चादावां विरहगुणितं तं तमेवाभिलाषं निर्वेक्ष्यावः परिणतशरच्चन्द्रिकासु क्षपासु ॥ ११५॥ (6) शेषान्मासान् M. Sd. St. Sr. Ms. VI., मासानेतान् w. (९) विरहगणितं Ml. St.; आत्माभिलाषं M. W. etc. ११५. शापान्त इति ॥ शाङ्ग नाम धनुः पाणौ स्थितं यस्य स तस्मिशा- झपाणौ विष्णौ ॥ “सप्तमीविशेषणे-॥ इत्यादिना बहुव्रीहिः । “ प्रहरणार्थेभ्यः परे निष्ठासप्तम्यौ भवतः" इति वक्तव्यात्पाणिशब्दस्योत्तरनिपातः॥ भुजगः शेष एव शयनं तस्मादुत्थिते सति मे शापान्तः शापावसानम् । भविष्यतीति शेषः। शेषानवशिष्टांश्चतुरो मासान् । मेघदर्शनप्रभृति हरिबोधनदिनान्तमित्यर्थः । दश- ·मेघदूतम् दिवसाधिक्यं त्वत्र न विवक्षितमित्युक्तमेव । लोचने मीलयित्वा निमील्य गमय। धैर्येणातिवाहयेत्यर्थः । पश्चादनन्तरं त्वं चाहं चावाम् ॥ "त्यदादीनि सनित्यम्" इत्येकशेषः ॥ “ त्यदादीनां मिथो द्वन्द्वे यत्परं तच्छिष्यते " इत्यस्मदः शेषः ॥ . बिरहे गणितमेवमेवं करिष्यामीति मनस्यावर्तितम् । तं तम् ॥ वीप्सायां द्विरुक्तिः। 'त्यदादीनां मिथो द्वन्द्वे यत्परं तच्छिष्यते " इत्यस्मदः शेषः ॥ विरहे गणितमे- वमेवं करिष्यामीति मनस्यावर्तितम् । तं तम् ॥ वीप्सायां द्विरुक्तिः॥ आत्मनोरा- वयोरभिलाषं मनोरथम् । परिणताः शरच्चन्द्रिका यासां तासु क्षपासु रात्रिषु ॥ निर्वे- क्ष्यावो भोक्ष्यावहे ॥ विशतेर्लट् ॥ “निर्वेशो भृतिभोगयोः " इत्यमरः ॥ अत्र कैश्चित् “ नभोनभस्ययोरेव वार्षिकत्वात्कथमाषाढादिचतुष्टयस्य वार्षिकत्वमुक्तमि- ति चोदयित्वर्तुत्रयपक्षाश्रयणादविरोधः ॥ इति पर्यहारि तत्सर्वमसंगतम् । अत्र गतशेषाश्चत्वारो मासा इत्युक्तं कविना न तु ते वार्षिका इति । तस्मादनुक्तोपाल- म्भ एव । यच्च नाथेनोक्तम् “कथमाषाढादिचतुष्टयात्परं शरत्कालः" इति तत्रा- प्याकार्तिकसमाप्तेः शरत्कालानुवृत्तेः परिणतशरच्चन्द्रिकास्वित्युक्तम् । न तु तदैव शरत्प्रादुर्भाव उक्त इत्यविरोध एव ॥ संप्रति तस्या मेघे वञ्चकन्वशंकानिरासायातिगूढमभिज्ञानमुपदिशति- भूयश्चाह त्वमसि शयने कण्ठलग्ना पुरा मे निद्रां गत्वा किमपि रुदती सस्वरं विप्रबुद्धा। सान्तहस्सं कथितमसकृत्पृच्छतोसि त्वया मे दृष्टः स्वप्ने कितव रमयन्कामपि त्वं मयेति ॥ ११६ ॥ (a) चापि W. चासि Vl., त्वमपि Ml. VI-St. Sv.Ms.sd. (8) सत्वरं W. Sv. Sd. Ms. (0)पृच्छतश्च Ml. St. W. VI. Ms-Sd. ११६. भूय इति ॥ हे अबले । भूयः पुनरप्याह । त्वद्भर्ता मन्मुखेनोति शेषः। मेघवचनमेतत् । किमित्यत आह-पुरा पूर्वम् । पुराशब्दश्चिरातीते ॥ “स्यात्पबन्धे चिरातीते निकटागामिके पुरा" इत्यमरः ॥ शयने मे कण्ठलनापि त्वम् । गले बद्धस्य कथमपि गमनं न संभवेदिति भावः । निद्रां गत्वा किमपि । केन वा नि- मित्तेनेत्यर्थः। सस्वरं सशब्दम् । उच्चैरित्यर्थः । रुदती सती विप्रबुद्धा। आसी- रीति शेषः । असकद्वहुशः पृच्छतः। रोदनहेतुमिति शेषः । मे मम । हे कितवी त्वं कामपि रमयन्मया स्वमे दृष्ट इति त्वया सान्तसिं समन्दहासं यथा तथा कथितं चेति । त्वद्भर्ता भूयश्चाहेति योजना ॥ एतस्मान्मां कुशलिनमभिज्ञानदानाद्विदित्वा मा कौलीनादसितनयने मय्यविश्वासिनी भूः। स्नेहानाहुः किमपि विरहे ह्रासिनस्तेप्यभोगा- दिष्टे वस्तुन्युपचितरसाः प्रेमराशीभवन्ति ॥ ११७॥ (0) विरहे ध्वंसिनस्ते त्वभोगाद MI. विरहध्वंसिनस्ते ह्यभोग्या: VI. , विरहन्या- पदस्ते ह्यभाग्या. W., विरहे ध्वंसिनस्ते ह्यभोगात् Sr. Sd., विरहध्वंसिनस्ते ह्यभोगात् Ms. St.(d) दृष्टे W. VI. - ·उत्तरमेघः ११७. एतस्मादिति ॥ एतस्मात्पूर्वोक्तात् । अभिज्ञायतेऽनेनेत्यभिज्ञानं ल- 'क्षणं तस्य दानात्प्रापणान्मां कुशलिनं क्षेमवन्तं विदित्वा ज्ञात्वा । हे असितनय- ने । कुले जनसमूहे भवात्कौलीनाल्लोकप्रवादात् । एतावता कालेन परासु! चे- दागच्छतीति जनप्रवादादित्यर्थः ॥ “स्यात्कौलीनं लोकवादे युद्धे पश्वहिपक्षि- णाम् ॥ इत्यमरः ॥ मयि विषयेऽविश्वासिनी मरणशंकिनी मा भून भव ॥ भव- "तेलुङ । “ न माङयोगे" इत्यडागमप्रतिषेधः ॥ न च दीर्घकालविप्रकर्षात्पूर्व- स्नेहनिवृत्निराशंक्येत्याह-स्नेहानिति ॥ किमपि । किचिन्निमित्तं न विद्यत इति शेषः ॥ स्नेहान्त्रीतीविरहे सत्यन्योन्यविप्रकर्षे सति ध्वमिनो विनश्वरानाहुः । त- तथा न भवतीत्यभिप्रायः । किं तु ते स्नेहा अभोगाद्विरहे भोगाभावाद्धेतोः ॥ " प्रसज्यप्रतिषेधेऽपि ॥ नसमास इष्यते । इष्टे वस्तुनि विषये । उपचितो रसः स्वादो येषु त उपचितरसाः सन्तः । प्रवृद्धतृष्णा इत्यर्थः ॥ “रसो गन्धरसे स्वादे तिक्तादौ विषरागयोः” इति विश्वः ।। प्रेमराशीभवन्ति । वियोगासहिष्णुत्वमाप- यन्त इत्यर्थः ॥ स्नेहप्रेम्णोरवस्थाभेदाढ़ेदः । तदुक्तम्-"आलोकनाभिलाषी राग- स्नेही ततः प्रेमा । रतिशृंगारौ योगे वियोगतो विप्रलम्भश्च ॥ इति । तदेव स्फुटीकतं रसाकरे-"प्रेमा दिदृक्षारम्येषु तच्चिन्ता त्वभिलाषकः । रागस्तत्सङ्गबुद्धिः स्यात्स्नेहस्तत्प्रणयक्रिया ॥ तद्वियोगासह प्रेम रतिस्तन्सहवर्तनम् । शृंगारस्तत्समः क्रीडासंयोगः सप्तधा क्रमात् " इति ॥ इत्थं स्वकुशलं संदिश्य तत्कुशलसंदेशानयनमिवानी याचते- आश्वास्यैनां प्रथमविरहे शोकदष्टां सखी ते तस्मादनेत्रिनयनवृषोत्खातकूटानिवृत्तः। साभिज्ञानं प्रहितवचनैस्तत्र युक्तैर्ममापि प्रात:कुन्दप्रसवशिथिलं जीवितं धारयेदम् ॥ ११८ ॥ (a) आश्वास्यैवं Ml. VI. Sv. Sd- Ms. ; विरहोदयशोका M1. St.sd. *Sv• Ms., विरहादुग्रशोका VI. W. (8) शैलादाशु MI. VI. Sd. Sve, शैलादस्मात् W. St. (0) साभिज्ञानप्रहितकुशलेस्तचोभिः Ml. W. eter (d) धारयेथाः M1. W. ete. ११८. आश्वास्यति ॥ प्रथमविरहेणोदनशोकां तीनदुःखां ते सखीमेवं पूर्वोक्त- रीत्याश्वास्योपजीव्य त्रिनयनस्य त्र्यम्बकस्य वृषेण वृषभेणोत्खाता अवदारिताः कटाः शिखराणि यस्य तस्मात् ।। "कूटोऽस्त्री शिवरं शृङ्गम्" इत्यमरः ॥ शैला- कैलासादाशु निवृत्तः सन्प्रत्यावृत्तः सन्साभिज्ञानं सलक्षणं यथा तथा प्रहितं प्रेषितं कुशलं येषु तैस्तस्यास्त्वत्सख्या वचोभिर्ममापि प्रातःकुन्दप्रसवमिव शिथिलं -दुर्बलं जीवितं धारयेथाः स्थापय ॥ प्रार्थनायां लिङ् ॥ संप्रति मेघस्य प्रार्थनाङ्गीकारं प्रश्नपूर्वकं कल्पयति- कञ्चित्सोम्य व्यवसितमिदं बन्धुकृत्यं त्वया मे प्रत्यादेशान्न खलु भवतो धीरतां कल्पयामि ।

·६८ मेघदूतम् “ निशब्दोऽपि प्रदिशसि जलं याचितश्चातकेभ्यः प्रत्युक्तं हि प्रणयिषु सतामीप्सितार्थक्रियैव ॥ ११९ ॥ (b) प्रत्यादेष्टुं VI. St., प्रत्याख्यातुं Sv• Sd. Ms. अवीरतां Ms. Sv• तयामि Vl. W.St.sd. ११९. कच्चिदिति ॥ हे सौम्य साधो । इदं मे बन्धुलत्यं बन्धुकार्यम् ॥ देवद- तस्य गुरुकुलमितिवत्प्रयोगः ॥ व्यवसितं कच्चित्करिष्यामीति निश्चितं किम् ॥ कच्चित्कामप्रवेदने ” इत्यमरः ॥ अभिप्रायज्ञापनं कामप्रवेदनम् ॥ न च ते तूष्णीभावादङ्गीकारं शङ्के यतस्ते स एवोचित् इत्याह- प्रत्यादेशात्करिष्यामीति प्रतिवचनात् ॥ उक्तिराभाषणं वाक्यमादेशो वचनं वचः" इति शब्दार्णवे॥ भवतस्तव धीरता गम्भीरत्वं न कल्पयामि न समर्थये खलु । तर्हि कथमङ्गीकारज्ञानं तत्राह- याचितः सन्निःशब्दोऽपि निर्गर्जितोऽपि । अप्रतिजानानोऽपीत्यन्यत्र । चातकेभ्यो जलं प्रदिशासि ददासि । युक्तं चैतदित्याह-हि यस्मात्सतां सत्पु- रुषाणां प्रणयिषु याचकेषु विषय ईप्सितार्थक्रियैवापेक्षितार्थसंपादनमेव प्रत्युक्त प्रतिवचनम् । क्रिया केवलमुत्तरमित्यर्थः ॥ “गर्जति शरदि न वर्षति वर्षति वर्षासु निःस्वनो मेषः । नीचो वदति न कुरुते न वदति सुजनः करोत्येव” इति भावः।। संप्रति स्वापराधसमाधानपूर्वकं स्वकार्यस्यावश्यं करणं प्रार्थयमानो मेघ विसृजति- एतत्कृत्वा प्रियमनुचितं प्रार्थनादात्मनो मे सौहार्दाद्वा विधुर इति वा मय्यनुक्रोशबुद्धया । इष्टान्देशान्विचर जलद प्रावृषा संभृतश्री- र्मा भूदेवं क्षणमपि सखे विद्युता विप्रयोगः ॥ १२० ॥ (a) प्रियमनुचितप्रार्थनावम॑नः VI. St.sd. Sr., प्रियमनुचितप्रार्थनावर्तिन- Ms., मियसमुचितं प्रार्थनं चेतसः W. (०)जलद विचर Ml. Sr.sd. (d) क्वचि- दपि W.; चते Ml. VI. Ms. St. Sd. Sv., न ते W. १२०. एतदिति ॥ हे जलद । सौहादत्सुिहृद्भावाद्वा ॥ “हृद्भगसिन्ध्वंते पूर्व- पदस्य च " इत्युभयपदवृद्धिः। विधुरो वियुक्त इति हेतोः॥ "विधुरं तु प्रविश्लेषे इत्यमरः ॥ मयि विषयेऽनुक्रोशबुद्धया करुणाबुद्धया वा । आत्मनस्तवानुचित- मननुरूपमपि । मे प्रियं मम प्रियमेतत्संदेशहरणं प्रार्थनात् कृत्वा संपाय प्रावृषा वर्षाभिः ॥ “ स्त्रियां प्रावृट् स्त्रियां भूग्नि वर्षाः" इत्यमरः ॥ संभृत- श्रीरुपचितशोभः सन् । इष्टान्स्वाभिलषितान्देशान्विचर । यथेष्टदेशेषु हरे- त्यर्थः ॥ “देशकालाध्वगन्तव्याः कर्मसंज्ञा ह्यकर्मणाम् ॥ इति वचनात्कर्मत्वम् ॥ एवं महत्क्षणमापि स्वल्पकालमपि ते तव विद्युता । कलत्रेणेति शेषः । विप्रयोगो विरहो मा भन्मास्तु ॥ “माङिलुङ्" इत्याशिषि लुङ् ॥ " अन्ते काव्यस्य नित्य- त्वाकुर्यादाशिषमुत्तमाम् । सर्वत्र व्याप्तये विद्वान्नायकेच्छानुरूपिणीम् ॥ इति सार- स्वतालंकारे दर्शनाकाव्यान्ते नायकेच्छानुरूपोऽयमाशीर्वादःप्रयुक्त इत्यनुसंधेयम् । इति श्रीमहामहोपाध्यायमल्लिनाथरुरिविरचितया संजीविनीसमाख्यया व्याख्यया समेतो महाकविश्रीकालिदासविरचिते मेघदूते काव्य उत्तरमेघः समाप्तः।

·APPENDIX 1 Spurious Verses found in the works consulted and elsewhere. (with the commentary of Ml. on B) After the 17th A अध्वक्लांतं प्रतिमुखगतं सानुमानानकूट- स्तुङ्गेन त्वां जलद शिरसा वक्ष्यति श्लाघ्यमानः । आसारेण त्वमपि शमयेस्तस्य नैदाघमाग्निं सद्भावाः फलति नचिरेणोपकारो महत्सु ॥ After the 21st- प्रक्षिप्तमपि व्याख्यायते- B अम्भोबिन्दुग्रहणचतुरांश्चातकान्वीक्षमाणाः श्रेणीभूताः परिगणनया निर्दिशन्तो बलाकाः। त्वामासाद्य स्तनितसमये मानयिष्यन्ति सिद्धाः सोत्कम्पानि प्रियसहचरीसंभ्रमालिंगितानि ॥ अम्भ इति ॥ अम्भोविबिन्दूनां वर्षोंदबिन्दूनां ग्रहणे । “सर्वसहापतित- मम्बु न चातकस्य हितम् ॥ इति शास्त्रास्पृष्टोदकस्य तेषां रोगहेतुत्वादन्तराल एव स्वीकारे । चतुरांश्चातकान्वीक्षमाणाः कौतुकात्पश्यन्तः श्रेणीभूता बद्धपङ्क्तिीः।। अभूतततद्भावे चिः ॥ बलाका बकपंक्तीः परिगणनयैका द्वे तिस्त्र इति संख्यानेन निर्दिशन्तो हस्तेन दर्शयन्तः सिद्धाः स्तनितसमये त्वद्गर्जितकाले सोत्कम्पान्युत्क- म्पपूर्वकाणि प्रियसहचरीणां संभ्रमेणालिंगितान्यासाय। स्वयंग्रहणाश्लेषसुखमनुभू- येत्यर्थः । त्वां मानयिष्यन्ति । त्वनिमित्तत्वात्सुखलाभस्यति भावः॥ After the 98rd...- स्निग्धाः सख्यः क्षणमपि दिवा तां न मोक्ष्यन्ति तन्वी- मेकप्रख्या भवति हि जगत्यङ्गनानां प्रवृत्तिः। स त्वं रात्री जलद शयनासन्नवातायनस्थः कान्तां सुप्ते सति परिजने वीतनिद्रामुपेयाः॥ D अन्वेष्टव्यामवनिशयने संनिकीर्णेकपायो तत्पर्यङ्कप्रगलितलवैश्छिन्नहारैरिवास्त्रैः। भूयो भूयः कठिनोवषमा सारयन्ती कपोला- दामोक्तव्यामयमितनखेनैकवेणी करेण ॥

·मेघदूतम् After the 110th- E धारासिक्तस्थलसुरभिणस्त्वन्मुखस्यास्य बाले दूरीभूतं प्रतनुमपि मां पंचबाणः क्षिणोति । धर्मान्तेऽस्मिन्विगणय कथं वासराणि व्रजेयु- दिक्संसक्तप्रविततधनव्यस्तसूर्यातपानि ॥ After the 120th F इत्याख्याते सुरपतिसखः शैलकुल्यापुरीषु स्थित्वा स्थित्वा धनपतिपुरी वासरैः कैश्चिदाप । मत्वागारं कनकरुचिरं लक्षणैः पूर्वमुक्तै- स्तस्योत्सङ्गे क्षितितलगतां तां च दीनां ददर्श ॥ G तस्माद्रेनिगदितुमथो शीघ्रमेत्यालकायां यक्षागारं विगलितनिभं दृष्टचिह्नविदित्वा । यत्संदिष्टं प्रणयमधुरं गुबकेन प्रयत्नात् तहिन्याः सकलमवदत्कामरूपी पयोदः॥ H तं संदेशं जलधरवरो दिव्यवाचा चचक्षे प्राणास्तस्या जनहितरतो रक्षितुं यक्षवध्वाः । प्राप्योदंतं प्रमुदितमनाः सापि तस्थौ स्वभर्तुः केषां न स्यादभिमतफला प्रार्थना धुत्तमेषु ॥ I श्रुत्वा वार्ती जलदकथितां तां धनेशोऽपि सद्यः शापस्यान्तं सदयहृदयः संविधायास्तकोपः। संयोज्यैतौ विगलितशुचौ दंपती हृष्टचित्तौ भोगानिष्टानविरतसुखं भोजयामास शश्वत् ॥ -- ·TRANSLATION WITH NOTES CRITICAL AND EXPLANATORY 2 The title of the Poem () is a Bahuvrihi compound and may be dissolved- TA TIET (TEX)The poem is also known as- Meghasandes'a or simply Megha in Southern India. (See Introduction). 1. A certain Yaksha neglectful of his duties and shorn it his glory by the curse of his lord, which was to last for a year and was unbearable by reason of his separation from his wife, took UP his abode among the hermitages on Mount Rimagiri which abouaded in shady trees and where the waters were rendered sacred by Sita'* ablutions. Faragrarany-Ml. interprets JMT15 as a kind of tree remarkable for its shade.' OE. TAHUT ETIETETTE 19T: R. IV.74. But it may more properly be taken in the sense of any shady tree as Sd. suggests. TAFTA-Rámagiri is identified by Mr. and Vi. with Feat. But Wilson says that the mountain here alluded to by the poet is 747 the hill of Râma' which is situated a short distance to the north of Nagpur. But recent archeological explorations point to Ramagarh hill in the Central Provinces as the place intended by the poet owing to its extreme proximity to Amrakůta or Amarakantaka the source of the Narmadâu river. (See Modern Review, October 1915, pp. 379-386). 2. Having passed some months on that mountain, the lover, who was separated from his wife and whose forearm was bare by the fall of the golden bracelet, 5&w on the first of Ashadha & cloal, resting on the peak, which was as beautiful as an elephant stooping to give a side-blow with his tasks in sport with a rampart. automatiyag:-The fall of the golden bracelet must be due to his being emaciated. Ot. अनभिलुलितज्याघातात मुहुर्माणबंधनात्कनक- T ER EFT PAT TAAT Sa. III 12. fee-The chief objections started by Vi. and some other commentators against this reading are that Sravana is said to be at ·72 9 nand in verse 4 (Trap Het &c.), and therefore 1944ETÈT is to de preferred as being nearer to it ; and that the remaining period of the exile is montioned as four months in verse 115 ( TITTAT À PETIT &c.), while there will be ten days in excess of this period if the first reading is adopted. Both these objections are properly refuted by MI. who says that proximity in general of the months Áshidha and Sravana is meant and not of any particular days thereof. and the expression four months is to be understood not in a literal sense but approximately. TETTE TATHAT-Here qe means & rampart or mud-wall" and mast' sporting with a rampart' by striking against it with horns or tusks Of, at TNSSTUTTGTTST | R. V. 4. fora is a technical term applied to an elephant striking a side-blow with his tusks. See Halayudha II. 66 ). 3. Staniling with sone difficulty before it, which was the occasion of delight, and suppressing his tears, that servant of the lord of the Yakshas thought for a long time ; at the sight of a cloul the feelings even of the happy are changed, how much more must this be the case when the person longing for embracing the neck of his beloved one is far away from her ? कौतुकाधानहतो:--This reading is preferable to केतकाधानहेतोः, because the former expresses directly the effect produced on the lover's mind by the approach of the rainy season, while the latter only suggests the blooming of the Ketaki plantas & characteristic of the rainy season ; but it is hardly a sign presaging the advent of that season on the first day of Ashadha. मेघालोके भवति सुखिनोप्यन्यथावृत्ति चेत:--Sd. explains अन्यथावृत्ति by अस्वस्य or प्रचलोत्कालिकाकुलं. Of. एतेन पुनर्निर्वृतानामप्युत्कंठाकारिणा मेघोदयेनानर्थाधीनो भाव- 1 1 Vi. IV. 4. Desirous of sustaining the life of bis beloved one, the month of S'rdiaņa being at band, and of sending news of his welfare to her by the cloud, he, full of joy, bade him a welcome couched in affectionate espressions, after worshipping him with fresh jasmine flowers. strange T-MI, takes this as an adverb, but sa. explains, it as an adjective thus :first agree to TETRI ·73 7. What possible connection can there be between a cloud which consists of smoke, light, water, and wind, and messages which can be carried by creatures endowed with sound organs of sense ? Unmindful of this, through eagerness, the ) aksha requested the cloul; for love-smitten persons are naturally incapable of distinguishing between animate and inanimate things. *-* &c. This expression is an instance of farmior and is frequently employed to express inconsistency between two things or ideas. (f.क सूर्यप्रभवो वशः क्व चाल्पविषया मति: 1 R.I.23;क बतहरिणकाना जी- वितं चानिलोलं क्व च निशितनिपाता वज्रसाराः शरास्ते । Sa. I. 10. sentar-d. explains it us विवक्तुमसमर्थाः । VI. reads प्रणयकृपणाः though he explains it as above. 6. I know thee to be sprung from the world-renowned line of the Pushkaras and the Irartakas, to be the principal officer of Indra, and to be able to change thy form at will; happily, therefore, I, separated from my wife, apply to thee for help; a request preferred to a well-known person, though not granted, is better than one made to a low-born person and complied with. पुष्कलावर्तकानां--M1. takes पुष्कराः and आवर्तकाः as two dietinet kinds of superior clande Sd. explains :-467 4 995 great FACET I Wilson says that these are so called from their . including water in their vortices.' Of. AETHNITZEYTT gefraestreg i K. S. II. 50. Tehragas-Vl. dissolves the compound as yrag gar: qat: I EFSTT 96TATI 7. O cloud, tb on art the refuge of the distressed ; please, therefore, take to my beloved one & message from me who am severed from her by the wrath of the Lord of wealth. Thou art to go to the seat of the lord of the Yakshas, called Alaků, where the palaces are lighted up by the crescent moon on the head of S'ica standing in the garden outside the city. MATTI-On this sd, and Sv. remark: पुरावकश्चेति पूज्यत्वाद्वहुवचनं । (Hemachandra II, 2, 124). alergraffragtiisit Here it means & crescent moon. 'शिरश्चंद्रिका 'मूर्धनिबद्धचंद्रकला Sd. Cf. पत्युः शिरश्चंद्रकलामनेन स्पृशेति सख्या परिहास' 1 K, S. VII. 19. The grammatical rule " बहिर्दैवपञ्चजनभ्यश्च 7 ·74 şta 54: quoted by MI, here is neither a Sútra nor a Värttika of Katya yana ; but it is found in the Kasika on IV. 3. 58 in the form of a. Varttika based on the authority of the Mahâbhâshya on IV, 3. 60. 8. Travellers' wives removing their ringlets and en- -couraged by the prospect of their busband's return ) look np to thee moving in the air. Thou being at work, who would neglect bis wife distressed by separation, provided ofcourse he be not, as I am, dependent upon others ? प्रत्ययादाश्वसन्त्यः-Sd. explains -FASTITEETTYTETT. 1 This is an instance of a deviation from Panin though detended by Haradatta in his remarks on the Kasika II. 4, 72. After quoting the instances 7 Freitaart marha ( Mahabharata po 268, 69 ), ey- FORTIT: ( Bhatti,) and 7 fargelectronic ( Panchatantra III. 1) he says :---निरंकुशाः कवयः । अपर आह-क्षमूष सहने घटादिस्तब घटादय पिता इति सिद्ध वित्करणं ज्ञापक- अनित्यं गणकामिति । Madhava in his Dhatrapatha adds the instance प्रत्ययादाश्वसन्त्यः and says=अत्र गणकार्यस्यानित्यत्वज्ञापनात्-शपो लुङ 1991 Thus the roots in these instances is regarded as of the 1st Conjugation) संनद्धे-3d. explains .-प्रकटितसुरधनुस्तडिल्लतागार्जितादिसामग्रीके। Of. नवजलधरः FT CHRIST. | Vi. IV.1. विरहविधुराम्-See note on विधुर in verse 120. TFFM Faiteto.--The words ( atan), which are implied in the 3rd line, have to be supplied here. 9. And thou whose course is unimpeded wilt certainly find thy brother's chaste wife alive, and busy counting the days [ of my exile ]. For the tie of hope genorally sustains the heart of women which is tender like a flower, full of affection and apt to sink suddenly during separation. #far fra eto...MI, reads this verse as 10th, but it does not harmonize with the context ; because this verse must come after (arta etc. ), since the latter indicates the incidental good that the cloud is likely to do, and the former the principal object of the journey. This connection is naturally expressed by the particle * which Ml. omits to explain. Moreover the verses (934 gala eto.) and (Emain etc.) look more natural if they are brought together, ·75 48 they both describe the auspicious omens that attend, the cloud's - journey. आशाबंधः-Of. आशातंतुन च कथयतात्यंतमुच्छेदनीयः प्राणत्राण कथमपि करोत्याय-. 777T: 57: I Mal. IX. FESd. explains it by reciea, and Sv. by ETA I 10. A favourable wind drives thee in a very gentle and suitable manner; this proud châtaka bird sings sweetly on thy left : the female cranes, arranged in rows from their experience of the pleasure of conception, will, assuredly, attend upon thee, who art finelooking, in the sky. Hi Tea TETETT etc. The two chas here may denote simultaneous actions as Sv. suggests. #H-The quotation from " Váwnna 4 Hafar TETY fufa:” fois positively wrong, the correct one being the AYTT HA ETT The repetition of the word te here denotes the idea of intensity. Thus the means in a very gentle manner.' When the repetition of such adjectivas takes the form of a Karmadharaya compound us in verse 112 ( Aquae Fita), the sense conveyed is different. Thus. #TAT means having a little mild heat.' T-Ml. explains this by wat, but sd. and Sv. more properly take it in the sense of 'as' connecting the two subordinate sentences in the first half with the principal one in the second. qri eto.-On this Wilson quotes the following verse:--TZUTAT- काश्चाषा ये च पुसगिताः खगाः । मृगा वा वामगा ह(होटाः सैन्यसंपदलप्रदा.॥ 19:The other sense of this word is a relation which also suits the context equally well, as there is a poetical kinship between the cloud and the châtaka bird. Of. F: Fey lahti Sa. V. गर्भाधानक्षणपरिचयातू-This may also mean :-गर्भाधाने गर्भग्रहणावसेर क्षणं HUTAITĖ ORY: FIFTAT I as Sv. suggests. for ja eto.-C. HIERT 19*4T HOH BACHAFTA (:) | Mri. V. 23. Tar: -Sr. explains this as gestern: The word is always feminino. The rainy season is that of their gestation, which explains, their Attachment to the cloud, 11. And having heard that thunder of thine which is pleasant to the ear and can make the earth overgrown with mushrooms and fertile, the swans, eager to ·76 go to the lake linasa and supplied with pieces of shoots of lotus-stalks as food for their journey, will become thy companions in the sky as far as Kurlasa. 9 9 etc.---The propriety of the particle 4, omitted by ML in his explanation, is seen by reading this verse immediately after ( &.). glePargOf. Erat BOTH THE qat: ( Halâyudha V. 45 ). श्रवणसुभगं etc -Of. बलाहकाः श्रोत्रमनाहरस्वनाः Rit. II. S. ATTRERT:-The origin of the lake Manasa is explained thus :- कैलासशिखरे राम मनसा निर्मित सरः । ब्रह्मणा मागिदं यस्मात्तदभून्मानसं सरः ॥ Ram. It lies, ag Wilson saye, between the mountain Himalaya and Kailasa a lofty range running parallel with the Himalaya on the north of that chain It is the special resort of the wild grey goose at the beginning of the rainy season. Of. verse 81. STT TET--Kailasa is to the north of the Himalaya and is the fabled abode of Siva and luis friend Kubera. Of Terses 60, 61, 62, and commentary thereon. बिसकिसलयच्छेदपाथेयवतः-~-Of. पश्चात्सरः प्रति गमिष्यसि मानस त्व पाथेयमुत्सृज बिसं ETTET IT: I Vi. IV 15. 12. Embrace thy dear friend, this lofty mountain, and honour him who on his sides is marked with the footprints of Rama which are worthy of being worshipped by men ; who ( the mountain) on coming into contact with thee every season manifests his friendship by shedding a hot tear due to a long separation. Stres -Ashirasvámin in his commentary ( .Amara III. 2. 7 ) saya आमच्छन-आइपूर्व. प्रच्छिरालिड्गनादिनानन्दनार्थः, यथा- आपृच्छस्व प्रियसखममुम् । (Thus the root so with a means' to honour; 'to pay rospects to ' ). आपृच्छव-ज्योकुरु according to V1. Pigh... The mountain Ramagiri. (See note on 1). भवतो यस्य संयोगमेत्य-Sv. connects यस्य with संयोग and भवतः with FE:, but Ml.'s interpretation is decidedly superior. 13. O cloud, ysten to me who am describing the path fit to be pursued by thee, along which thou wilt travel resting on mountains when thou art much exhansted, and drinking the light waters of rivers when thou art exceedingly emaciated ; thou wilt next hear my message expressed in agreeable words. L ·77 345* The arrangement of words in which is pleasing.' Thy reading of Ml. means nearly the same thing. 14. From this place abounding in wet capes, rise into the sky with thy face to the north, avoiding on the way contact with the massive trunks of the quarterelephants, thy movements, being watched by the silly wives of the Siddhas with their uplifted faces, full of surprise as if the wind were carrying away the crest of the mountain. : ji atra etc.-According to Ml. Kalidasa aims a side-thrust at his rival Dinnágâcharya in this verse, which may therefore admit of the following interpretation:- From this place where stands thy champion Nichula, ascend, O muse, the heaven of invention, holding up thy head, and avoiding in the course of thy effort the salient faults indicated by Dinnaga with his hands, while thy flight is admired by good poets and fair women filled with surprise and looking upwards as if the genius of the mighty Dinnaga were eclipsed by thee. As to Nichula nothing more is known than the scanty information Touchsafed by Ml. himself. Dinnagacharya was a celebrated Buddhist author. He is said to have written & work entitled Pramana Samuchchaya. Dharmakirti, another celebrated Buddhist writer, wrota Vârttikas on his works, and both these writers are attacked by Kumârila. Ml.'s tradition about Dinnaga being a contemporary of Kálidasa, also alluded to by an earlier commentator Dakshinavatára is now confirmed by independent evidence. (See Introduction). 9: -The mountain, of course, must be Rânagiri and not Chitrakúta. See note on 1). FERTAI–The elephants supposed to preside over the eight quarters are :-ऐरावतः पुंडरीको वामनः कुमुदोजनः । पुष्पदंतः सार्वभौमः सुप्रतीकच दिग्गजाः ॥ Amara I. On the plural form here sd. remarks :- Suret fra प्रस्थितस्यास्य बाधाविधायक एक एव गजः सभवति तत्कथं बहुवचनं । उच्यते बहुत्वमेवात्र विवक्षिन यदंबुदं प्रति यक्षशिक्षेयम् । दिगंतराणि परिहृत्य त्वयोत्तरैव हरितूर्ण गतव्येति भावः। स्थूलहस्तावलेपान्-Sr. explains :-पुष्टशुंडादंडस्पर्शान् । Sd. :-पीवरकराघातान् । 15. This fragment of Indra's bow in front, as finelooking as a combination of the rays of gems, rises from the top of the anthill ; from which thy dark body will ·78 : COW receive very great splendour, as that of Vishnu in the disguise of a cowherd derives from a glittering peacock feather. grou:-This reading is equally good with that of MI., the form (monº) being explained by Pênini's rule « GTT TER". gchara-Explained as gert eft by Sd, and Sv. para-On this $d, says :- Teos amafjestafereenHETIME- शिरोमणिकिरणसमूहात्समुत्पद्यते | Sd. also interprets वल्मीक: as सातपो मेघः, but cites no authority for it. Varahamihira thus explains the origin of a rainbow:-सुर्यस्य विविधवर्णा पवनेन विघहिताः साभ्रे वियति धनु-सस्थाना ये दृश्यते तदिंद्रधनुः ॥ केचिदनंतकुलोरगनिश्वासोद्भूतमाहुराचार्याः । Hep Here VI. reads ausw and supports it by Panini Sútra TATÜHHIAATRYFERTE ( VIII. 3. 45 ). But Chandragomin omits are in his Sůtru FHIETTEET (VI. 4. 39 ) and thus sanctions the form .- aus also given by Ml, and other commentators. Traa-The allusion here is to the belief that f'ishnu was a herd in his childhood during the 10th incarnation which is fully described in the Harivamsa and the Bhagavatapurana. 16. When observed by the village women, with eyes full of affection and ignorant of the amorous sportings of the eye-lashes, because the fruit of agricultural labour depends on thee, retire a little to the west after ascending the Alala, where the fields are at ouce rendered fragrant by the operation of the plough and then pursue thy northerly conrse at a swifter pace again. ° लोचनैः पीयमान-Of. ता राघवं दृष्टिभिरापिवत्यः | R. VII. 12, and तमेकदृश्य -799: for: K. S. VII. 64, -सद्यःसीरोत्कषणसुरभिक्षेत्र-MI. takes सद्यःसारोत्कषणसुरभि as an adverb modifying ret ; VI. as an adjective qualifyingi; but sd, and St. take the whole as a Ba huurt hi compound qualifying Ac. The last intern pretation is the best as it thon properly describes the region called Mâla. (See below). ATM. and St, interpret Ilala as HAYATINI Sv. as larei si I and quotes:-मालं देशे वनेप्युक्तं मालं पामांतराटवी । मलं मालवदेशे च वसतेभूमिका Sd. says:-माल क्षेत्रसमूई । मालाख्यं देशं वनभूमि वा । अत्र केचिन्मालं मालाभिधानं क्षेत्रमिति ब्रुवते नन्न युक्तं कस्यचिदेकरयायनीमिति क्षेत्र (स्या)रोहणेन सकलजनपदवधूनां staferee TFG I Of these interpretations & particular district' ·79 called Mála is preferable. Wilson identifies Mala with a place called Malda, a little to the north of Ratanpore. किंचित्पश्चात-St. says मनाक्पश्चिमभागेन । Sd. मनापश्चिमभागाश्रित | while VI. explains:- FÖRETTIFRUT TUMAT I bat the last interpretation is not acceptable as it is not reconcilable with : 'again.' V1.'s interpretation of भूयः=बहुतरं is not happy. 17. The mountain Âmrakata will cheerfully bear thee on its head when thou art fatigued by the journey, because thou hast extinguished the wild fire with shower. Not even a low person, in consideration of previous favours, refuses shelter to a friend who is come to seek refuge ; how much less will one so high? आम्रकूट: -Wilson correctly identifies this with Amarakantaka. It is .80 called from the abundance of mango trees in the surrounding forests. It is the source of the Narmada mentioned further on, and forms the eastern portion of the Vindhya mountain. qui-The word ge:, though an indeclinable, has here the force of an adjective. 18. When thou, resembling in colour an oiled braid of hair, art seated on the summit, the mountain Amrakúta, whose sides are clothed with wild mango trees sbining with ripe fruit, and which is like the earth's nipple, dark in the centre and white on the rest of its surface, will indeed attain to a state worthy to be seen by heavenly pairs. Targeoita According to Sd., St. and Sv. fara means atranne 19. Resting for a short while on it (the îmrakuta) whose bowers of creepers are used by the wives of 1oresters, and traversing the road beyond it at a swifter pace by reason of the discharge of water, thou wilt see the Narmada parted into streamlets at the foot of the Vinahya rugged with stones and resembling the figures composed of the marks, of painted streaks on the body of an elephant. age afstof:-VI. explains :- तस्माइनंतर वर्त्म मार्गमवतीर्णः। which meana * slighted on the road beyord it, ·80 -Another name of the Narmada, one of the holy rivers of Indi&er It rises from the mountain Amrahůta, flows westward, and falls into. the gulf of Oambay. FotoVindhya forms the southern boundary of Arya carta, reaches almost from the eastern to the western sea, and constitutes the limit between Hindustan proper and the Deccan, Fermi-sa. explains this as :--faragott 37731: AYETETTI Tha: eto ---This is explained by sd, as :-*131919ifer चिता विन्यस्ता । Of. भक्तिभिर्बहुविधामिरर्पिता भाति भूतिरिव मतदंतिनः। K. S. VIII. 69- 20. Having poured out showers of rain, thou wilt take its water which is fragrant with the juice of wild elephants and whose current is obstructed by bowers of Jambú trees. The wind will not be able to move thee full of water ; for every thing empty becomes light; fullness contributes to hea viness. famThe other sense of this word given by Ml, is pungent' and the verse suggests that a person, to whom an emetic is administered, must also take a pungent decoction to prevent a tendency to flatulonce. sta:Fr-Sv. explains अंतर्मध्ये सारं जलं यस्य। The other sense of the compound is . endowed with strength as given by MI. Tri-St. and Sv. explain this as : -İ TT** I Sd, as:- आंदोलयितुं । 21. Seeing the kadamba flower green and brown with half-grown filameuts and the plantain trees which have put forth their first buds in the marshes, and smelling the very fragrant odour of the soil in the burnt forests, the deer will indicate the path of thee discharging drops of water. arvoaring etc.--This reading is preferable to that of MI. for the following reasons:-The word sa gains in propriety, and of the two chas the first connects ata and col: and the second the two gerunds and STTET4. If the reading (Fear etc.) of M. were adopted, there would be three gerunds and two chas, and the object of pat would be too remote from it, ·81 y FIT:-M. takes the word to mean either elephants' or deer'. Sv. adds that it may also mean' back bees.' $d. takes it to mean all these and the châtaka birds. Vl. takes it to mean peacocks but cites no authority. St. says that hera it only means deer,' and I think, tightly; since Kálidá sa, uses this word frequently in this sense. Of. एष राजेव दुष्यंतः सारंगेणातिरंहसा । BaI.5, इमं तावत्मियामवृत्तिनिमित्तं HTUTART42449 | Vi. IV. It is also used by Kálidã sa, though rarely, in the sense of the châtaka birda' in qufru Fiften: R. XVII. 15. The derivation of FIET according to l'anini is (HTT+ =HTT). It is a Bahupri hi compound dissolved as FRÅTART": While the dissolution (सारं गच्छति or सारं गायति, etc.) proposed by other commentatora is rather fanciful. 22. I suppose, o friend, that thongh desirous of travelling quickly for wy beloved one's sake, thou wilt be delayed on every mountain fragrant with kutaja flowers. Received with cries expressive of welcome by the peacocks whose eyes are full of tears, thou wilt try to travel rapidly by some means or other. मप्रियार्थ--Sd. says:मदभीष्टकार्यसाधनार्थे । अस्मत्मियासंदेशकथनार्थ वा । Ms. :- मदीया मिया ममिया तदर्थ । अथवा मत्मियं संदेशभकाशनलक्षणं तदर्थ । 23. At thy aproach the Daśårna country will have its garden helges wbitened by ketakı flowers Open at the apex, its trees in the villages disturbed by the nestmaking of domestic birds, the skirts of its jamba forests dark with ripe frait, and the swaps making a few days' halt there. eSt. Anys :-974 रेषु मुकुलाप्रेषु भिन्नैविकसितैः । The Ketaki plant is also called afergey. मामचैत्याः--St. says :-प्रामाणां चैत्यानि चतुष्पथस्थवृक्षाः । 8d.: चैत्याः पूज्यपादपाः पिप्पलादयाः। VI. takes चैत्य to mean a बुद्धालय, but it is not preferable to what Ml, and other commentators say. Traf-This is explained by St. :- als ma sfat i Some tako Te in the sense of her which is far-fetched, niet: Here, as in Sisupälavadha IV. 40, Ml. explains st by ru, and cites in support Vis'va and S'abdarnava. But this interpreta. tion, though ingenious, is not acceptable. qata is always used by 11 ·83 tregi fu-This must be the name of a bill near Bhilsa and riot necessarily • a hill of little elevation' as some commentators observe. fethet:-Here Ml. VI. etc. read fareat, and Vi. remarks Telat #15T: | MI., however, defends the word by quoting Chandra Sutra - विश्रामो वा.' But there is no such Sutra in चन्द्रव्याकरण, which sanctions only the form fer arra by the Sutra VI. I. 42. Perhaps MI, may have in his mind the Sût a fartat (V. 2, 41 ). Of. Śákatayana IV, 1.233, and Hemachandra IV. 3.56. granary-Lit. With the hair standing on end as it were.' The erection of the bair is supposed to be the effect of pleasure. 26. Having refreshed thyself, proceed, sprinkling with drops of fresh water the buds of the jasmine in the gardens on the banks of the Vanananili, and acquainted for a moment, by affording shade, with the faces of the women gathering flowers whose ear-lotnses have faded owing to the trouble of wiping the sweat on their cheeks. TEXT rat-Here MI.'s reading, 88 well as his explanation, is vague and not satisfactory. From the reading in the text it is clear that it must be a proper name, as the whole expression defines the locality of the gardens.' Sd. reads Teat, but it seems also to read वननदी° from the explanation, where it adds :-अथवा मालवदेशे यूथिका- खंडमंडितोद्यानमालिततीरदेशाधननदी नाम्ना सरिदस्तीति । Of. V1. काननसरिन्नदीविशेषावा 27. Though the road is circuitous for the travelling to the North, yet do not fail to take interest in the bal- .conies of the palaces of Ujjayini. If thou art not amused by the eyes of the townswomen there with unsteady side-glances and dazzled by flashes of lightning, thon wilt be deceived. mera:--This was the capital of the district of Avanti. It is mentioned in the Nasik cave-inscriptions. Ptolemy mentions it as the apital of king Chashtana ( A.D. 150 ). It is one of the seven sacred fplaces in India, and visited by numerous pilgrims. It is on the bank of the Siprâ and is famous for the temple of Mahakala. It is also called feruor and after ifan: Fa:-Lit.' Thou wilt be deceived' (1. o. you will have lived in rain ). St. says:-व्यर्थजन्मा भविष्यसि । अथवा यदि तवैवं नोपदिशामि तर्हि त्वं मा वंचितोसि।

·84 28. Coming on thy way across the Nirvindhya... having for its girdle-string & row of birds noisy on account of the turbulence of the waves, moving in & beautiful manner owing to stuinbling (against rocks), and manifesting its navel-like eddies-driuk its waters (enjoy her love); for amorous gestures are women's first expressions of love. Granular: Name of a river in Málvå. It springs from the Vindhya range as its name implies, It is also mentioned by Jinasena in his Adipurana EzAT:-In this expression means 'wator' as well as love.' 29. The river Sindhu, whose scanty water is braidlike, and whose colour is wbite on account of withered leaves falling from the trees growing on the banks, manifests, by her being love-lorn, the good fortune of thee, O fortunate one, who bast crossed the Nirvindhya. Thou alone shoulist adopt the means by which it will abandon its legpegs. aratare Fay:--This reading is preferable to that of MI., 4. there is a river called Kala-sindhu in Målva, which falls into the Chambal. This is supported by sd, and Sy. who say that there is a river of this nime in the district. MI's interpretation of place is farfetched, which is due to hia ignorance of the fact stated obove. 30. On reaching the country of the Avantis, abounding in old villagers conversant with the story of Udayana, approach the town of Ujjayini, mentioned before, which is great in wealth and which is, as it were, a brilliant part of heaven created by the remaining merit of the denizens of beaven who have descended to earth when the reward of their merit had run short. spin-A part of Mâlvå, with Ujjein as its capital. उदयनकथा --For the story of उदयन or वत्सराज See note on verse 32. fat-Another Dame of Ujjein as intimated before. Vi, and sa. take it as an adjective of gti and explain it at:-Alter: (FEET AT MY शालाप्राकारा यस्यौ सा। + ·85 31. Where every morning the breeze from the Siprd lengthening the lout cooing of the cranes renlered sweet hy intoxication, fragrant by reason of its contact with the sweet sinell of blowu lotuses, apl agreeable to the body, removes the languor of women due to sensual pleasure, like a lover who employs flattering terms in his address. ferara: -Sipra is the name of the river on which Ujjein stands. Of. सिमातरंगानिलकंपितासु विहर्तुमुद्यानपरंपरामु । B. VI. 35. Aratarger:-01 25TT Truf: 1 K. S. VIII. 25. 32. Here Vatsara ja carried off the beloved daughter of Pradyota. Here too there was the golden garden of tala trees belonging to that very king. Here indeed roamed the elephant Nalagiri uprooting his post in madness. With these stories well-informed persons divert their relatives who come on a visit to this place. * uerare fingrea etc.-M1. pronounces this verse and the following one spurious but his judgment is erroneous as they are found in the Pârs'vábhyudaya. VI. says that the story of Udayana is given in the Brihathatha. This work was composed by Gunadhya in the Paisáchi dialect. It has been translated into Sanskrit by Kshenzendra and Somadeva. The work of the latter is called कथासरित्सागर. The story as given in this work may be summarized thos: CAETÈT was a sovereign of Ujjein, who had a daughter named energi. The princess sees the , figure of artist or guar in a dream, and becomes enamoured of him, She contrives to inform him of her love and he carries her off from her father." According to sd. चंडमहासेन was another name of प्रद्योत mentioned in the text, and according to Sy, he was also called चंडप्रद्योत. FrasfitFT:~Was the name of a furious elephant given to or by Indra 33. Seeing brilliant pearl-strings with precious stones in the centro, crores of conch-shelli ani pezrl-oysters, emeralis dirk green ske young gras :pi enitting rays of lustre, and fryniends of cocals uxpusel for sale at the ·86 markets, one is led to suppose that the oceans must have only water left in them. art-Sv, explains:-300TE I St. YMENTI तरलघुटिकान Here °धुटिकान् may probably be a mistake for "गुटिकान् or शुलिकान्. St. explains.--निस्तलमुक्ताफलान्. Sd. :-तरला नायकमणयस्त एष गुलिका येषु तान् । TART-The appellation (1) of the ocean loses its significance, since it is dispossesed of all its gems to adorn this town, 34. With thy body fattened by the incense used in perfuming the hair and escaping from the lattice-windows, with the dance given as a present (to thee) by the domestic peacocks through brotherly affection,- having recovered from the fatigue, as thou art exhausted by the journey, in the palaces of this (town) scented with flowers and marked with the red lac from the feet of beautiful won en- STÆTTETRaeto-This verse together with the next must be treated as TH OZ Tita, as is done by Sv, and Sd. Ml. does not do so, as his reading is different, As for the belief that there is a natural friendship between a' cloud and the peacock See MI.'s commentary on verse 64 (ABASC etc. ). Of. Eg: in verse 87. 35. And being eagerly watched by the attendants (of Siva ) because thy splendour is like unto that of their lord's neck, thou wilt go to the holy abode of Chandis'rara, the master of the three worlds, wbere the garden is shaken by the breezes from tbe Gandhavatt, redolent of lotus pollen and fragrant with the perfumes used by young women engaged in sporting themselves in the waters. Hapo afa-The god śiva swallowed the poison produced at the churning of the ocean to save the universe, which made his throat dark blue. Hence his name कंठेकाल: or नीलकंठ:. TEMACET-Lit. "the Lord of TST OF Pârvata,' 1,4. Mahâkála referred. to in the next verse.

·87 TERET:-Gand havati is the name of a river in Malvå. ara-Sv. explaine:-wrê gorfa AT: THT. I 8d.:-99 नानीयचूर्णानि नैतिकता सुरभयः । 36. Though reaching Maha kala at another time, thou shouldst, О cloud, wait till the sun passes beyond the range of thy sight; playing the laudable part of a drum during the evening worship of S'ira, thou wilt receive the complete fruit of thy deep thunderings. HET-Mahakala is the name of the gacred place, as well as of the image of S'ida in Ojjein. It is one of the twelve Jyotirlingas. seura -Those, who perfer to read anda here do 'not nee that the cloud is told simply to wait till sunset in order to attend the evening worship of Siva, to see the city and rest there during the night, and then to resume his journey after sunrise on the following day. (See verse 40 ). 37. There on receiving from thee the first drops of rain pleasing to the Dail-marks (on their bodies) the ilancing girls-whose girdles tinklo by the movements of their feet and whose hands are wearied by playfully waving the chaurs with bandles adorned by the luster of the gems (of their bangles)-will cast at thee side-glances as long as rows of bees. Testerea The other interpretation of this offered by Sa. and others ( vie. रलच्छायाखचिता वलय उदरलेखास्तासामेव चामरग्राहिणीना यैस्लै), is hardly satisfactory. Tiger Wilson's interpretation of this is wrong. sd. explains it:-नखपदवत्सुखजनकान् । अथवा नखपदानां सुखान् । where नखपद or नखक्षत, as given by Mi., means the nail-marks made on their bodies by their lovers.' This is also supported by a Jaina commentator who says:- सुरतक्रीडायां रमणदत्तनखक्षतमिव सुखदायिकान् । Of. वेणुना दशनपीडिताधरा धीणया Tara: R. XIX, $5.(Algo see verse 101 Ibid ). 38. Afterwards overhanging in a circular form the raised arms of S'rva ) resembling a forest of tree, and assuming the lustre of the eveuing as red as a fresh China rose, take away Siva's desire for a wet skin of an ·88 w elephant at the opening of the dance, thy devotion being watchel hy l'arrati with eyes free from fear and ste dy. STATTETITES-Hire the clond is requested to serve'as a sabstitute for the wet skin of the el 3phant demo ( FIST ), which siva used in his dance. 80 as to quiet the fears of Parvati. EXT-According to Pânini's rule this compound ought to be EET iti; hut this is one of the well known deviations from Panini which are found in Kalidasa's works. See also Ml's commontary on R. XII. 19. 39. To women there, who go to lovers' houses at night when the sight is obstructed by thick darnkness in the high-way, show the path by lightning bright like a strenk of gold on a touch-strue, and do uot make nuise by thundering and discharge of water, for they are timid. „So thick that it can be pierced with a needle.' On this sd. says : -ATATTESTART TO TASTEST 974: 1 flere MI. takes are in the sole of lustre and supports it by quoting S'abdárnap. But tho word may be taken in its ordinary sense of bright, shining.' Sd, explains it.. कधीपलस्फुरत्कांचनेरखासवर्णया । Cf. कनकनिकपस्निग्धा विद्युत्प्रिया मम नोर्वशी। Vi. IV.1. TET-Of. Rit. II, 40. AT-Here it is needless to remark that this reading is preferable to that of M), as there are two verbs which must be joined by y. 40. Daving passed that night ou some house-roof where pigeons rest thou, whose lightning-wife is fatigued by constant shiniog, wilt accomplish the rest of the journey when the sun rises again. Inteed those who have undertaken important business for their friends are never remirs. भवनवलभौ--St. says:-वलभी उपरितनभूभौ । Of. सौधान्यत्यर्थतापाद्वलभिपरिचयदे- PEYTTET Mâlvi. II. 12. f-11.080 w ho prefer to read ana in verse 96 connect this word with 2 But M. connects it with ale 7.7 and this seems pro ferable. (See note on verse 36). n ·89 41. चाहयेदवशेष-Of. स वाह्यते राजपथः शिवाभिः R.XVI. 12. सुहृतामभ्युपतार्थकृत्याः-This compound, which ought to be अभ्युपेनतुहृदर्य- Frati, is defended by Mi according to Pañjali's Mahâbhâshya on (II. 1. 1)--ATTHET 17477FAHRT: 1 This means that a relative term, which presupposes the existence of another term, may becomes member of a compound though the other term be outside the compound, At that time the tears of disappointed women require to be wiped by lovers, therefore avoid the san's path quickly , for when be has returned to remove the dew-tears from the lotus-face of the lotus creeper, he would be extremely wroth with thee impeding his beams. Ara:-Here, as in verse 70, That is used in the sense of 'a lotus ereoper' as पद्मिनी is verae 84. In Kalidasa the words नलिनी, पद्मिनी, कमलिनी, etc. are generally found in this sense. Of. सुरगज इव बिभ्रत्सप्रिनी rigar K. S. III. 76, TT NEET JOTRETA ETTE Tagg: 1 K, 8. IV, 6, आभिययुः सरसो मधुसंभतां कमलिनीमलिनीरपतत्रिण.। R.IX. 30, न पर्वताने नलिनी "ARTEFAT I Mri. IV. 17. Of-There is also an allusion to the other sense of , viz. a hand.' 42. Even thy reflected image, naturally beautiful, will find its way into the limpid water of the Gambhird as into a pure mind therefore it does not become thee to disnppoint throngh insolence, its glances consisting of the quick gambols of the fish. atferrer:-Gambhirê is the name of a river in Mâlva. It is mentioned by Jinasena in his Adipurana chapter XXIX. GrIQ-sd, explains thus :-O TIME app 37AT I St. says :- छायात्मापि प्रतिविमपि । साक्षान्वदीयस्नावनिष्टतु नव प्रतिबिंबमपि लप्स्यत इति शब्दार्थः। The gist of all this is that despite thyself, thy reflection will enter the water, Hann-Mi,’s interpretation of this word is ungsual. The interpretation of Vi. and other commentators, viz, HAFI or efrian through solfcontrol, firmness of mind, etc.' is more natural, 43. There will be difficulty aticulizg the departare of theo bugil tutt', Oool, after taking Flits dark w.ter, runsublug clutlus, which Lake Touched 12 ;

·90 the branches of the canes, which is as it were slightly held up by the hand, and which has left the bank resembling the loins. Who, that has tasted the pleasure, is able to give up a fair one with Joins uncovered ? 44. The cool breeze, which ripens the wild figs, which is agreeable owing to its contact with the smell of the earth swollen by thy showers, and which is inhaled by the elephants with & sweet sound in their trunks, will blow beneath the desirous of approaching Deoagiri. tantra_V1. and sd. say that the word as itself is a synonym: of attest trunk of an elephant,' & quote drágha XVIII. 49. in support. Alfarat etc. According to MI. the meaning in the wind will waft or fan thee gently But St. takes it more literally thus:- ते नव नरिधस्तादास्यति । forf-The place Devagiri alludod to here may be the same with a place called in the map Devagara situated south of the Obambal in the centre of Mâlyâ. This hill is the site of a temple of Kârttikeya. This place should not bs confounded with fint or दोलनाबाद in the Deccan, With ara etc. Of. Tato etc. R. VIII. 24. 45. Assuming the form of a flower, O cloud, thou wilt sprinkle on Karttikeya, who has taken up his abode per-. manently there, showers of blossoms wet with the water of the celestial Ganges; for that lustre, surpassing the san, was placed by S'rva, with a new moon on the forehead, in the mouth of fire with a view to the protection of Indra's armies. En Upon this VI. remarks that arestat is a mistake for eraturat according to Pánini Sätra IV, 2. 114, But Ml. refers to the. general Satra T (IV s. 120) as bis authority for the word. FACEBÈ eto.-One of the many names of Karttikeya is phy: 'sprung' from fire' (Of. prac. in verse 46). 'He is also called TESTAT" born in the forest of Sara grass' (cf. araurti in verse 47 ), Kârttikoya was. generated from the semen of Siva, and cast into Agni who, too weak to retain it, cast it into the Ganges. The semen is also represented to have been cast into a thicket of Šaru grass. Thence it was swallowed by the six Krittikás, every one of whom produced the ·91 + male child. But these six children born severally were combined nto. one with six heads and twelve hands. He was appointed the commander of the army of Indra, and slow the demon Taraka. He is', represented as riding a peacock. of. सुरसरिदिव तेजो पह्निनिष्टयतमैशम् । R. II. 76 46. Afterwards, with thy thunderings made greater by being re-echoed by the mountain, thou wilt cause that peacock of Karttikeya to dance, the outer corners of whose eyes are brightened by the lastre of śroa's moon, and whose fallen feather, covered with circles of streaks of lustre, Parvati places in her ear, instead of a lotus petal, through affection for her son. har etc.-One interpretation of this word is places the feather along with a lotus patal,' In this case it is an adjective of the Another interpretation is places the feather in her ear which ought. to hold a lotus patal.' In this case it qualifies of Tri-Lit, of the god ‘sprung from fire.' See note on verse 45, 47. After worshipping the god Kürttikeyr born in the forest of the Sura grass, thou, whose path is left by pairs of the S. dulhus with lutes in their hands through fear of water-drops, and who hast travelled some distance, wilt halt (there), intending to honour the fame of Rantidera which has assumed on the earth the form of a stream and which is sprung from the sacrifice of kine. Tart-See note on verse 45, greatest ste.-The river alluded to here is Charmanvatē, then modern Ohambal. Rantideva ia fabled to have killed many kine in. Bacrifices, and their skins sent forth a stream of blood which received the name Charmanvatê. See the Mahabharata ( 248 ), and the Bhagarata Purana. trae FfRantideva, king of Das'apura, was the son of Sanksiti and six in descent from Bharata. He was pious and offered many sacrifices. 48. When thou, resembling Krishna in colour, art stooping to drink water, the carrent of that river, which .

·7 99 Ahough large appears slender through distance, will be seen, by celestial beings moving in the air am fixing their eyes, as if it were the earth's ringle-stringeid pearl necklace with a large saphire iu the ceutre. वर्णचौरे-Of. कुंदक्षेपानुगमधुकर श्रीमुषी in verse 49. 49 aj etc.--Here Wilson seems to have miesed the poet's meaning. It is the current of the river that is likened to a pearl-necklace, and the cloud stooping down to drink of its water to & sapphire in the centre. This is one of the finest images to which the poet frequently recurs. Cf. एषा प्रसन्नस्तिमितप्रवाहा सरिद्विदूरांतरभावतन्वी । मदाकिनी भाति The TOT : #R. XIII. 48. भावj-St. explains it by नमयित्वा, Sd. by आनम्य, and VI. by निक्षिप्य. All these convey the notion of bending or casting down' which is perhaps better than MI.'s explanation, ÁS. After crossing that river proceerd, making thy form an object of curiosity to the fges of the fur ones of Dašapura which ard lamılır with the movements for the creeper-lıke eyebrows, wbich bave dark aud variegated tints and flashing up by reason of the up-lifting of the eye-lasbes, and which assume the beauty of the bees following the movements of the jasmine. ENEETTITAUfaf-The hunda flower is white and the bee seated in the centre of its oup is black. These two together afford a very striking resemblance to the dark iris and white ball of a full black eye. gray-Dasapura, the modern. Dasor or Mapdasor on the north or left bank of the Sivadâ, is the chief tuwn of the district of that hane in the western Mâlva division of contral India. It must hava been & very prosperous town in andieut umes as it is montioned in the Mahabharata, the Nâsik inscriptions, and the Gupta inscriptions. RICE_Here Sd. remarks: - EIGTfETART-71*11421Hati कौतुकं कारणं विलोकितं कार्य । कारणे कार्योपचारात्कौतुकं जनयन्निरीक्षितानामिति भावः । 50. Entering next the region of Brahmävarta by thy shadow, thon wilt proceed to the memorable Kurukshetra, which reminds one of the war between the Kshatriyus, and where Arjuna coveret with hundre'ls ·93 of sharp arrows the heals of warriors as thou dost the lotuses with showers of rain. ora-Lit. 'the abode of Brahman,' is a region between the rivers arasvati and Drishaduati (Manu II. 17). It is north-west of Hastinapura, and contiguous to Kurukshetra. See Manu II. 19. * TTT-The scence of the battle between the Pandavas and Kauravas', called Kurukshetra, lies a little to the south-east of" Thaneshvar. It is still a place of pilgrimage, and watered by the river Sarasvati. अभ्यवर्षन्मुखानि-Of. मेषाः सस्यनिवांभोभिरभ्यवर्षन्नुपायनैः। R.X.V. 58. 51. O gentle one, having used those waters of the Sarasvati which Balarama, who did not take to fighting through his affection for his relatives drank, abandoning wine possessed of pleasunt flavour anl marked by Revati's eyes ( reflected), thou wilt become inwardly pare, dark only in colour. Garrait-Repatî was the wife of Balarama, and shared in the revels of her husband. Hence the wine is said to be marked by the reflections of her eyes. 8d, says : -higartiala afya 411-Here and olsewhere Vl. reads het and explains it (14 31 T: ) by Panini's Sütra ziatzana V.3, 103. But the Teilenus i not an fant nor does it spejfically mention this word. O.der and better authorities are Amara aud Kshirasvamin Amara gives atti arte ( III 8. 162 ) and Kshfrasvå min explains a TETET सौम्यम् । सोमायण (VI. 2.80) । सुन्दर तूपचारात् । ara-The Sarasvati, one of the holy rivers of India, falls from the southern portion of the Himalaya and runs into the great desera, where it is lost in the sands. It flows a little to the north-West of Kurukshetra, sd. quotes the following verse : OTT SET GOTT सरस्वती । प्रामे वा यदि वारण्ये पुण्या सर्वत्र नर्मदा ॥ faye: etc.Balarama was sent to perform ablations in the Saraspati to atone for the sin of having killed & charioteer at the instance of Krishna. स्वमसि भविता-Here असि भविता may be भवितासि 2nd per. sing. of the peripbrastic Future of , with its two parts transposed against the rules of Panini. Of. TUT TYHAT in R. IX. 61. Similar forms arefound in Ašvag hosha's works and in the inscriptions of the period. 1 ·52. Thence thou wilt proceed to Jahnu's daughter ( the Ganges ) which descends from the Himalaya near Mount Kanakhala, in which Sagara's sons found a flight of steps to heaven, and which, laughing as it were with its foam at the frowns on Parvata's face, seized Siva's hair, its band-like waves touching the moon. - Kanah hala is a place near Haridoara where the Ganges descends into the low ground of Hindustan, The meaning of the word is explained in the following verse quoted by Wilson :-03 TET मुक्ति थै भजते तन मज्जनात् । अतः कनखलं तीर्थ नाम्ना चक्रुर्मुनीश्वराः ।। however, Et: Jahnu was & sage who, being disturbed in his austerities by the passage of the Ganges, drank up its waters. Upon relenting, he allowed the stream to re-issue from his ear. Hence the name जाह्नवी or जहुतनया. THUter-Sagara, a king of the Solar race, commenced a horse-sacrifice and sent his sons with the horse that was let loose The borse was carried by Indra to the lower world and tied behind the sage Kapila. In quest of the horse the sons of Sagara dug the earth, went down to Pátâla and disturbed the austerities of the sage who reduced the princes to ashes. Their great-grandson Bhagiratha brought down the Ganges from heaven to parify thein from sin and raise them to heaven. (See the Ramayana, Beate ). * 1991: OTA TAT-The Ganges is said to have first descended upon the earth, but was afterwards received on the head by siva at the request of Bhagiratha. This provokod the jealousy of Parvati, which :is alluded to in the text, 53. If thou shouldst think of drinking its meandering water, clear as pure crystal, like Indra's elephant with its hinder part leaning against the sky, then, with thy shadow moving along the stream, the river will at once look an beautiful as if it has been anited by the Jumna at another place than Prayaga. TTTS T-., VI. and Sv. explain this as :-ÊTEUTET I Airãdana of Airárata is the elephant of Indra ; and one belonging to the eastern wartot.

·95 पश्चाधलंबी-Those who read पूर्वाधलंबी, take the expression to mean 'with his fore-part hanging down,' The compound Tate: may, according to Katyayana, be dissolved thus:--3497327427 TAT: 1 तिर्यगंभः--Sv. takes तिर्यक् as an adjective of अंभः, The Moghalata explains it as :-तिर्यप्रवाहि ( अभः)। ETTTTTThe confluence of the Ganges with the Jumva is at Prayaga or Allahabad, and is considered very sacred. This idea seems to be favourite with Kálidá sa ; for he recures to it in participaran मथुरां गतापि गंगोमिसंसक्तजलेव माति । R. VI. 48. 54. Reaching the mountain which is the source of that very river, which is white with snow, and whose rocks are fragrant with the mask of the deer sitting there, thou, seated on its summit which beguiles the fatigae of the journey, wilt possess a bauty comparable to the mad dag up by Siva's white bull. ATT refrori--The musk is called arfat because it is obtained from the navel of the musk-deer. Of, TTTTTTTTTTTET I R. XVII. .24, E FELICITmie K. . I. 54. 55. If the wild fire, kindled by the friction of the branches of the pine trees when the wind blows, and which barns with its sparks the collection of the Chamari's hair, does harm, thou wilt thoroughly pat it out with thousands of showers of water ; for the wealth of the great has for its object the alleviation of the distress of the afflicted. Barat etc.Here is the reading in the Parývábhyudaya and may probably be a mistake tor तम्, · Nyata : -The chamari is the Y&k of Tartary of Bosh Grunniens. sa, calls it TUTTI S-Sv. explains FINS I. e. thoroughly. Of. Ķit. I. 25. 56. There, with heavy showers of bail, scatter the śarabhas which, impetuous in their upward light, may, to the destruction of their own bodies, suddenly obstruct thee, removed from their path. Whose embarking upon fruitless undertakings will not become an object of ridicule ?

·96 tari- Another interpretation of this, offered by sd. and VI., and which is also possible, is at Or ( 976 +31 + ATT ). TT::-The sarabha is a fabulous animal having eight legs, and of & fierce untractable nature, -Would attack or assail. Of.seas afruit catata sâ.7. 57. Bant down with devotion, thou shonldest tarn round the foot-print of siva, with the crescent moon on his fors-head, which is vis ble on tbs rock there, which is always worshippod by the Siddh is and which, wben seen, will fit the believers, absolved from their sins, for the attainment of the permanent position of his attendants after departure from the body. Far-The spot here alluded to is called TOTTA in the same bhurchasyr and may have, as Wilson saya, soale connection with a hill at Ilaridoâra known by the name of Haraka-pairi the foot of Sipa, Here Siddhas means' devotees or yoging.' 58. The bamboos, filled with wind, make a pleasant sound, śiva's conquest of Tripura is sung by the sweetvoiced Wives of the Kinnaras. It the noise resoubling in the caves resemble that of a drum, siva's musical apparatus will indeed be co.nplete. शब्दायते मधुरं etc.-Cf. स कीचकमारुतरः कूजद्भिरापादितवंशकृत्यं । R. II. 12. यः पूरयन्कीचकरंध्रभागान्दरीमुखात्येनसमीरणेन । K.S. I8. rrrrr:-Hore MI. reads HETTA: which means 'in consort or to the Accompaniment of pipes, eto,' Ferrfa rer-Tripura is, as the word implies, a collection of three cities ' which formed the domain of a demon and was reduced to ashes by Sipa, 15:Hore and in veree 66 the reading cq: is corrected into groti, as the form gre is never met with संगीवार्थः-sd. explains this :-तथा वादनृत्यस्यार्थः समुदायः । 59. Passing beyond those various curiosities on the slopes of the Himalaya, thou, beautiful by reason of thy ·97 form being compressed obliquely and resembling the black foot of Vishnu intent upon putting down Bali, shouldst go to the North by the gap of Mount Krauñcha by which flamingoes proceed to the Manasa lake and which established Parasurama's fame. -The gap or fesure in the Trauñcha mountain was made by Parasurama to open him:elf & passage to the south from mounta Kailása where he received instruction from siva. This passage is said to be used by flamingoes on their way to the Manasa lake. af fruitsgara-This is an allusion to the myth of Vishnu, who in his dwarf incarnation set his foot on the hvad of Bali and thrusta him into the lower world, 60. After proceeding further, thou shouldst become the guest of Karlåsa, the jouuts of whose summits have been slackened by the arms of Råvaņ), which is the mirror of the wives of the gods, which fills the sky with its lofty peaks white like lotuses, and which resembles the laughter of Sira accumulated day by day. Fateherea_This alludes to the story that Râvana once shook. the mount Kailasa, Of. Fremantiew: in verse 78 ibid. 61. I anticipate that when thou, resembling collyrium powdered and glossy, art on its slopes, the beauty of the mouutain, as wbite as a piece of ivory just cut off, will be such as to be looked at with steady eyes, like the dark cloth of Balarama when it is thrown over his sboulders. maa:-Lit, 'the bearer of the plough' Balarama is represented as of fair complexion. 62. If on that mountain of sport (Karldsa) Parvati, to whom siva has given his hand leaving aside bis serpent-bracelet, should walk on foot, go in front of her and become a flight of stepe for the ascent of the jewelled. slopes, with thy body of water congealed within thee and arranged into steps. porror-8d. and VI, explain this :- Tarsa (lapattu) ! 13 ·98 means 63. There necessarily the celestial damsels will turn thee into a shower-bath when thou art discharging water by striking against the sharp edges of their bangles. If thou, O friendl, canst not escape from them as they have acquired thee in the hot wasne, thou wilt frighten them, engaged in sport, with thuurder, dr-alful to hear. UNITETITEITHIUTO-Hero -d., Ms., anl $v. read protegirstore and explain it as : TqETA atrage oma forma तेषामुद्धट्टनं तेनागर्णि वांत गेयं धेन । A wordmg to Wilson for here also thunderbolt or ligutning.' 8t. dissolves the compound mit मेवकुलिशस्तेन etc. यंत्रधारागृहत्वं-Sd says :-बापनेकसंगचतुरांतर्विवरावभासितशालभांजकाप्रभूतानि नत्करतलाद्यवयवप्रवृत्तवारिधाराभिरुपल्लक्षिन ग्रीष्मोधमनिषेधकं धनिना धाम यंत्रधारागृह । To this Ms. adds .--एकानस्थान ग्रीष्मतापनिवारणाय वाटपाषाणेन पुनलिकादिसबंधन जल- निर्झरणं मेघजलकणपातनार्थ स्थान सुग्विनां गृह यत्रधारागृहं कथ्यते । affrettat:---Here is another deviation from Panini. The causal of ft is four or TTV when the for pr coede directly from the agent ; but when it is caused by an instrument, as it is here, the form ought to be 144. Hence Ml, reads THI: I but the realing in the text and that of Sd., Sv., MH., etc. mai ha defended in the same way as Bhattoji Dikshita defends 19641947 in R II, 33, i e. by taking : or भापये: as the Potential of the causal of भीषयते or भापयते. 64. Drinking the water of the lake Manasa which proluces golden lotuses, gratifying Airāvata by supplying him, at pleasure, with a covering for bis face at the time (of drioking), waving with breezes, the blossoms of tbe wishing-tree as if they were clothes, thou, O cloud, canst fiud enjovmout in the lord of mountains by various playful movements. rº_Here eros may mean apot tre for a moment,' which is decidedly better. Sd. says ----मुखपट. करिणां वदनाच्छादक वासः । तेन प्रीति तुष्टिमुत्पादयन् । H--It is better to connect this word with an ag 8d. does, than with faftrat: as MI, does. 65. O thou who canst wander at will, on seeing Alakd on the top of the nountain, as on a lover's lap, ·99 with her white garment in the shape of the Ganges disarranged, tbon wilt certainly recognize the city which, fall of lofty paluces, bears daring thy season a collection of clouds of shed ling water, as a woman does her braid with pearl-strings. har-The implied sense of this as referring to trgait is quite free from anger of pride.' fare also means a seven-storied palace see verse 74 ibid. af - This is an adjective of the 66. Where the palaces, with beautiful women pictures, drums btaten for music, floors set with jewels, and sunmits kissing the clsuds, cap stand comparison with tbee who art accompanied by lightning and rainbow, possessed of a pleasant deep thunder, filled with water and lofty. Tagen ete-This verse and the next thirteen verses are devoted to describing Alalû. The order of the verges here greatly differs from that of Ml. Es will be seen at a glance from the synoptical table of the verses appended to the Introduction. With many of these verses may be compared the description of Ergey In K S. VI. 37-46. Farurrera-Here qui care means "peals of thunder' and the reading is equally good with that of Ml, adopted in the translation. 67. Where in the dead of night the moon-stones, hanging from the fridge (of the ceiling ) and shedding large drops of water owing to moon-beams clear on the removal of the obstruction caused by thee, dispel the languor due to sensual pleasure in the bodies of wonien released from the embrace in the arms of their lovers. afegiffarº—Those who read Bragietarafemrat take Bogters in the sense of direct oppressed or troubled.' astoramaT ---Sd. notices another reading throat: and explains it ast-यंत्राणि पुत्रिकामभुतीनि तयुक्तेषु जालेषु वातायनेष्ववलंबते येते तथोक्ताः । 68. Where the path, parrued by women at night, is indicated at sunrise by Mandåra flowers from their hair, by the pieces of the patra creepers, by the golden ·100 lotuses fallen from their ears, by the strings of pearls, and by garlands with their strings cut off through coutact with their breasts, owing to their movements in walking gaasd, takes this as qualifying 35640: and explaing it as: पत्रलतादिपत्राणां छेदो भंग। येषु तानि नै । नागवल्लीदलशकलैः। Those who read पत्रच्छेद्यैः interpret it as:---पत्राणां दलाना छेदं खण्डनमहतीनि पत्रच्छेद्यानि नैः । स्तनपरिचितच्छिन्न--Here परिचित 18 equivalent to परिचय 'contact'. 69 Where tears are due to joy only an'l to no other cause, no grief is felt except that which is Occasioned by love and which can be allevi:ted by zion with beloved; (where) no separation occurs except in lovequarrels, and no ot ber stage of life than yonth is found among the Yakshas. MI. considers this and the following vorso as spurious but he in "wrong. (See Introduction) punt targ etc-Of. 9978 TŪ etc. K, S, VI. 44, 70. Where the trees always bear flowers and are full of intoxicated bees ; the lotus creepers always bear lotuses and have for their girdles rows of flamingoes; the domestic peacocks with ever-shining plumage lift ap their necks for the purpose of crying; and (where ) the niyhts are agreeable because they have their darkness dispelled by constant moon-light, 71. Where women have a lotus in their hand to sport with, and a fresh kunda flower wreathed in their hair, have the beauty of their face rendered pale by the pollen of the lodhra flower and bear a fresh kurabaku flower on their topknot, a fine sirisha flower in their ear, and at the parting of the hair akadamba flower which owes its birth to thy approach. बालकुंदानुविद्ध Here aa is a noun. Those who read 318 'treat it as an adjective to it. 72. In which town the yakshas, accompanied by beautiful women, having come to the palaces set with crystals and adorned with the reflected images of the ·101 2 stars reseinbling flowers, partake of the wine called Ratiphala (love-inflaming) yielded by the wishing-tree, while drums as deep in sound as thy thunder are being beaten in an agreeable manner. EFFECTSome commentators take this in the sense of the terraces of palaces probably because they are said to reflect the stars. 73. Where the fine garment of women, with bimbalıke lips, loosened by the untying of the knot, being carried away through love by lovers with quick hands, the handful of powder thrown by the women overpowered by shame, though it reaches the lamp-like jewels high with rays, becomes fruitless. भचिस्वंगान-Sd. explains :-महायुतीन् । अर्चिषा नेजसा तुंगान्महीयस. । 74. Where cloarls like thee, led by the wind, which propels them, to the terraces of the palaces, having immediately spoiled the pictures with drops of their water and being seized as it were with fear, escape through windows, skilful io imitating the issue of smoke and reduced to particles. यंत्र जालै --Sv. reads -यंत्र जाले. and. explains.-यंत्राण्यनेकसंचारचतुरकृत्रिमपुत्त- Beforella Math GIOIỆT Tatuor a: 1 (See note on verse 67 ibid). 75. Where girls courted by the gods, attended by the breezes, coolel by the waters of the Ganges, and protected from the heat by the shade of the mandare trees growing in the forests on the banks, play with jewels which are concealeil by being thrown by handfuls into yolde' se ud and which have to be searched for. 76. Where possessed ot anfailing wealth in the interior of their houses, accompanied by celestial lamsels as mistresses, and engaged in conversation, the lovers every day enjoy themselves in the outer garden called Varbhraja in company with Kinnuras, endowell with sweet voices, celebrating the fame of Kubera. वारमुख्यासहाया:--According to Amara बारमुख्या is a respectable dance ing-girl attached to a temple eto.

·102 1 77. Where & variegated garment, wine skilfnl in teaching tremulons glances to the eyes, the opening of flowers together with sprouts, variety of ornaments, and the red lac fit for applying to the lotus-like feet : all these ) things that adorn the fair ser are produced by the wishing-tree alone. FATTEETH--Cf. K. S. IV. 12. T--This pronoun has for its antecedent tu in the last verse. 78. Where the horses, green like leaves, rival the sun's coursers, and the elephants, lofty like mountains send forth showers, like thee, through the flow of their rut, and the best of warriors, who encountered Racana in battle, bave the splendour of their ornaments eclipsed by the marks of the wounds inflicted with the sword Chandrahasa. पत्रव्यामाः etc.-MI. reads this in the पूर्वमेघ as describing उज्जयिनी ; but according to Jinasena it describes Alaxa, particularly the garden called 9115, and this better suits the context if we remember tha. Alaka was invaded by Ravana. VI. also reads this verse in the dest cription of Alaka. प्रभेदान-St. explains:-कटस्थलभेदात् । प्रत्यादिष्टाभरण-Of. प्रत्यादेशो रूपवितायाः श्रियः। VI. I. Hauria :--Chandrahúsa was the name of Růvana's scimitar which laughed the moon to scorn.' 79. Where knowing that Siva the friend of Kuber resides in person, Cupid through fear does not, as a rule,, take up his bow which has been for its string. His work is accomplished by the sports of clever women alone, in. which glances with frowns are let fly and which are effective against lovers who are their mark. FIT C... eto. This verse also refers to the outer garden. Of. Verse 7 ibid. This alludes to the story of S'iva having reduced capid once to ashes by the fire of his eye, Hence he is supposed to be always in dread of siva.

·103 षट्पदज्यं-Of. अलिपंक्तिरनेकशस्त्वया गुणकृत्ये धनुषो नियोजिना | K. S. IV. 15.' 80. Tbere stands our huse which can be recognized from afar by the archway which is to the north of Kubera's palace and is as fiue as thy rambow; in the garden of which ( house ) is reared by my wife, like an adopted son, a young mandara tree which is weighed down by clusters of flowers that are within reach of the hand, 1967:--Of. Fire (FETA) Śå IV. 14. In a Karmadhêraya compound the word ***, like eto, may stand either first or second. 81 In this (bouse) there is a well, the flight of steps leading to which is built of emeralds, which is fall of blown golden lotases with long stems of paidurya and in the waters of wbich the flamingoes, having taken up their abode and being freed from distrees, do not long for the Manasa lake which is near, even at thy approach, हैमैः स्फीता etc.-Of. कनककमलैः in verse 68, and हेमांभोजप्रसवि in 64. Here Farat means (abounding with. VI. reads us and explains-- स्यूता=प्रोता संबद्धा। start or act means lapis lazuli. The word is derived from विडूर or विदूर whence it is brought. वालवाय is the name of the mountain where it is found, while it is polished at the town of fakt or pr. Hence its synonym ks given by Kshirasvamin. (See Amara II. 9. 93). Cf. Farrahagalgley NOTIK, S I. 24. (See Max Muller's India page 266 and Mahabhashya on IV.3.84). न ध्यास्थति-Sd. and St. render न ध्यास्यति by न स्मरिष्यति — will not think of." Stay:--The flamingoes are supposed to go to the Manasa lake at the commencement of the rainy season, because the water than becomes turbid elsewhere. The water in the well here was always pure. Of. verse II ( ** = etc. ). 82. On its wargin there is a mountain of sport the summit of which is made up of fine sapphires and which is beantiſal on account of its being surrounded by golden ·104 1 plantain trees. After soing thee, O friend, with lighteoing shining at land, I remember that very mountain with feelwgs of pleasure and fear as it was a favourite With my wife. F--Here MI. refutes the views of the Niruſtalar ( already referred to in his comment oil 48) who would soon to take this verse as an instance of 1997 and interpret it thou art that very mountain Ml, shows that this idea cannot be reconciled with tho use of ITA, nor can recollection be the same as the conocption of the two objects being .duntual, as the mention of likeness would be uncalled for in the le ter case. 83 The fair one, wlio may be there, possessed of a slender form of bloowwg youth, 11 proted teeth, of a lower lip us reil as a ripe bimba fruut, of a slender waist, of eyes like those of a friylıteped deer, of a deep navel, of a slow gait through the weight of her hips, and slightly beut dowu on ilccounz of her breasts, as if she were the Creator's tirst eil'ort in the way of making woman, 19 CAT etc.-- Ml, reads this verse and the following two, which describe the Yaksha's wife, after 86, 87, 88 and 89 which refer to bis house. This order looks perhaps better Tatarariist--Here MI.'s remark--715TTUTTGara279936TT ATT FFA- 17: sems to be uncalled for, since Vamana refers to the Karmaháraya compound Famater and not to the Bahutrih. anaefruite--Of, verse 109, and €7475TTTÖTTE. Ut. III. 29. युवतिविषया etc.-OF. स्त्रीरत्नसृष्टिरपर। प्रतिभाति सा मे धातुर्विभुत्वमचिंत्य वपुश TEIT: Sa. II. 10. 84. Know that fair one, who speaks seldom, to be my second life, reseinbling a lonely female chakravdha separated from ber mate, when I, h-r companion, am away, I believe the Indy, full of deap distress when these lengthy days are psssing, is changed like a lotus creeper blighted by frost. जीविते मे द्वितीयं-Of.त्य जीवितं त्वमसि मे हृदयं द्वितीयं | Ut. III. 27. -The chakravala is the “ ruddy goose. These birds fly in pairs during the day, but are supposed to remaiu separate during - ·105 'the night. They are in Sauskrit poetry the type of constancy and connubial affection. Of. सरास नलिनीपत्रेणापि त्वमावृतविग्रहां ननु सहचारी दूरे मत्वा Taine For: 1 V2. IV. 20. FRTFETTATUHMI. takes to here in the sense of winter or the cold season, but Sv. explains the whole expression by fue which seems preferable. Sd. and St. rtad aaritar here which means the same thing. Of. 42 TT À Paaft geferti T 1 R, VIII, 45, and बिषि चाकारमानवतानां मृणालिनी हैममिवोपराग । R. XVI.T. 85. I suppose ber face, resting on her hand and Partially visible through dishevelled hair, with the eyes stvollen through bitter weeping and with the lower lip assuming a clifferent colour owing to the heat of her sighs, is reduced to the plight of the moon whose light is interrupted by thy pursuit, 86. Here the red asoka with its waving shoots and the beautiful bakula are founrl near the bower of madhavi creepers surrounded by a hedge of kurabaka plant. The former longs with me for the left foot of thy friend and the latter for the wine in her mouth ander the plea that they will cause them to blossom. argi --This alludes to the belief that the aśoka tree blossoms on being kicked by a woman with her left foot of. असूत सयः कुसुमान्य- शोक स्कंधात्प्रमृत्यव सपल्लवानि । पादेन नापेक्षत सुंदरीणां संपर्कमाशिंजितनूपुरेण ।। K. S. III. 26. TAETİ --A similar belief in regard to the kesara ( 17 ) tree is referred to here, viz , that it blossoms when sprinkled with wine from the month of a woman Cf मूल गइपसकासव इव बकुलैबीस्यते पुष्पवृष्ट्या। Rat. I. $ 17--The word dieg is said to be a modification of all. But the first may be a derivative from face (having two hearts) as Ml. says iu his commentary on R. III. 1, and the second is from e having aversion or dislike). The word aag, which Ml roads here, seoins to be a corruption of one of these. These different forms in their primary sense signify pregnancy or the longing of a pregnant woman' In a secondary senso they mean 'the longing of a tree or the object longed for' Of. कुसुमं छनदोहदं त्वया यदशोकोयमुदीरयष्यति। R.VIII.61. 87. Between the two there is a golden perch with vit crystal stand and set at the foot with gems resembling 14 ·106 young bamboos in beauty ; on this roosts thy friend the peacock in the evening, (when he is) caused to dance by uy frienrl with clappings of hands rendered agreeable by the ringing of her bangles. Téstamygt).--Here fista is a deviation from Pánini's rules according to which the root is ft (and not fast) which always takes the Atmanepada, and the present participle ought to be front and not lista. Hence MI. reads Fisiotº and thus avoids the difficulty. Vl, who is older than Ml. remarks :-शिंजरात्मनेपदित्वाशिजदिात प्रयोग. प्रमादजः । अनित्यो वानुदात्तत आत्मनेपदावधि: । Sd. and others who read शिंजद्वलय or सिंजद्वलय take sista or FAUTI as a present participle of a denominative from FIT or for a tinkling sound.' The denominative fish means शिंज इवाचरति | Of. कूजितं राजहंसेन नेदं नूपुरसिंजित | Vi. IV , 14 आदित्सुभिर्नूपुर- THAT I K. S. I. 34. कतया नर्तितोमे-Of. करकिसलयतालैर्मुग्धया नय॑मानं सुतमिव मनसा त्वां वमलेन FATITA I U. III 20. MT: -See note on verse 34, 88. By means of these characteristics treasured up in the mind, U good one, and after seeing saikha and Padma drawn on both sides of the door, find out the house which indeed is now pale in lustre owing to my separation. In the absence of the sun the lotus has no beauty of its own. शंखपनौ-On this sd. remarks:-तौ हि (अधोभागे) पुरुषरूपी गृहद्वारशाखासु मंगलार्थमालिख्यते । पुष्यति-Sv. renders it by धारयति । Of. वपुरभिनवमस्याः पुष्यति स्वां न शोभा। Sa, I. 19. Barrei-Cf. FTAKT Test yraT954315 STEUTTIS: 1 K. S. VII, 18 89. Assuming at once the form of a young elephant, with the view of eutering quickly, and seated on the aforesaid mountain of sport with a beautiful summit, thou wilt send forth into the interior of the house thy eye consisting of the lustre of lightening which shines gradually and resembles the beauty of a line of fire-flies. 90. To thy eye she will appear either engaged in workshipping the gods, or drawing a likeness of me emaciated by separation as conceived by fancy, or asking ·107 in a sweet voice the sårikå in the cage 0 kind-hearted one, dost thou remember the lord ? For thou wert bis beloved.' FE-This bird is supposed to be a female parrot. The suha and sárila are described as a loving pair in the Vasavadatta of Subandham (See Hall's Edition page 108.) रसिके-St. renders this by करुणारसोपस्कृतचित्ते । Ms. by गुणानुरागिणि। 91. Or placing the late, O good one, on her lap clad with a dirty grment, desirous of singing loudly a song the words of which are so arranged as to contain my name as its characteristic, and touching with difficulty the strings wet with tears, she now and again forgets the melody composed by berself. महोत्रांक-This is an adverb moditying विरचितपदं । ETTE-VI, renders it by Tofurcat | Lakshminivasa also support him. स्वयमाधिकृता-St. notices and explains this reading by आत्मप्रस्तुताम् । 92. Or counting on the ground by flowers placed at the threshold the months that have still to run of the period commencing from the (first) day of separation, or anticipating union the pleasures of which are pictured by the mind : (for) as a rule these are the pastimes of women during separation from their husbands. -Ml. renders this by stany ; but it would be better to interpret it by कालनियमस्य or अवधिर्वर्षाख्यस्तस्य as Sd, and VI. do. 93. During the day-time separation does not afflict thy friend so much as she is then occupied with work ; I am afraid, at night having nothing to divert her, she has her Borrow redoubled. Therefore standing at the window of the house, see the faithful fair one who is sleepless and lying on the ground in the dead of night, to gladden her with messages from me. 94. Wasted by mental agony, resting on one side on & solitary bed, resembling the disc of the moon with only one digit left at the horizen in the eastern quarter and passing with hot tears that very night, rendered long by:

·108 my absence, which was spent like a moment in my company with enjoyments most to ber liking. प्राचीमूल-Ms. remarks:-कृष्णपक्षे चतुर्दश्या रात्री शेषकलामात्रस्य चंद्रस्य दिड्मुख संभवः। TAY-H re MI.'s reading is decidedly better. The instances like क्षणमिव गमितो वासरो वासवेन are very rare. 95. Dioving asile, with a sigb which pains her lower lip resembling a shoot, her tresses which overhang ber cheeks and which are coarse owing to a bath without the application of scented oil, and thinking how she can meet me though in a dream and therefore ) longiog for sleep, thn prospect of wbich is destroyed by the flow of tears. कथमुपनयेतू-It is better to read कथमपनमेत् with M1.Of. सुग्वमुपनतम् in 114. Fraseratia fast ate --Ol. TOTASTE TESTI: TE FATA: Ś. VI., 22. कथमुपलभे निद्रा स्वप्ने समागमकारिणी । VI. II. 10. 96. Casting aside repeatedly from the surface of her cheeks, with her long-uailed hand, her tresses which were tied up without a garland into a single braid hard, irregular, and painful when touched, on the first day of our separation, and which are to be loosened by me relieved from sorrow at the end of tbe curse. af Trefroi-Of, verge 104 below, 97. Covering, with the eye-lashes heavy with tears through sorrow, the eye, which turned with former pleasare to the moon's rays cool with peotar entering through the window, and which turned away from thom as quickly, and reseinbling the grouud-lotus which is neither open por closed on a cloudy day. 98. She, with her delicate boily deprived of ornaments and frequently jilaced on the bed with great porrow, will necessarily cause even thee to shed tears consisting of fresh water. As a rule every kiu'l-bearted (wet) person is filled with pity. 999-Of. fcaricareit: śá. III. 21. Hafazere --See note on min in verse 101 below. 99. I know that thy friend's heart is full of affection for me; hence I conjecture her to be reduced to this con- ·109 COLAdition on our first separation. It is not an overweening opinion of my personal attraccions that makes me boast in this way, All that I have said, O brother, will become presently obvious to thee. 100. I suppose that the eye of the deer-eyed one the side-glances of which are prevented by her tresses, which is devoid of moisture due to collyriums, which has forgotten the movements of the brow owing to abstinence from wine, and which throbs in the upper dart as tby approach, will stand comparison with the beauty of a lotus waving on account of the movements of the fish. fermera eto.--MI. in his commentary on this verse says that the compound should be dissolved as श्रिया- तुला ( not श्रियी तुला), and refers to the Panini's Sutra II. 3. 72 ab bis authority. For the mistake in the commentary due to carelessness on the part of scribes, see mentary on the verse ). 101. And her left thigh, freed from my nail-marks, caused to lay aside the pearl-string long familiar by the course of fate, fit to be cham pooed by my hands at the end of enjoyment, and as white as the pith of the juicy plantain tree, will throb. स्थाजितो देवगस्या-The source of MI's remark-द्विकर्भमुपचादीनां चोपसंख्यानfa-CaricaT4794-is not known. But us like qe is considorec @sami by Sudhahara in the following lines quoted in the Madhaviya Dhatupátha- जयतेः कर्षतर्मन्थेषेर्दण्डयतेः पत्रेः । तारग्रीहस्तथा मोचस्त्याजदीपश्च संग्रहः ॥ कारिकायां च शवेन सुधाकरमुखैः कृतः । foo also the remark of Ml. on R. XV. 88--b**** नित्यमनुसंधेयम्। 102. O cloud, if at that time she should be enjoying the pleasures of sleep, wait for three bours only sitting behind her and unaccompanied by thunder ; let not her close embrace, in which her lover is met in a dream with difficulty, be one in which the tie of the creepier-like Arms falls at once from the neck.

·110 Sar~Here VI, explains ter by fani and refers to R. I. 56, and K. S. III. 17. 103. With a breeze cool with thy water-drops, a wakening ker who is refreshed with fresh buds of the Jfàluti creeper and whose eyes are motionless (ibrongh wonder) when thou art at the window with lightning inside, thou shouldnt begm, O wise one, to address the prourl lady with "leep thunder for thy words. #--This means together with or along with ' aed is connected with प्रत्याश्वस्तां। Ferna:--Sv. also takes effe as a noun in the rootive; but it may also be taken as forming a compound with the following words. 104. Know me, I sily, to be it cloni, dear friend of thy bngland, whois come to thee with messages from him truaturel up in the mind and who harries withiler and pleasing rous crowds of fatigued travellers oager to loosen the bruil of their wives. 105. This being sail, O gentle one, she, as luxions as s'êtê was to listen to Jaruti, and with her heart, enlivenet with enguruess, will attentively listeu to the message after seeing and respecting thee. In the opinion of women, the arrival of a friend froin where the husband resides is little sbort of an actual meeting. 106. O louy-lived one, at my request and in order to do good to thyself thou shouldst say to her thus : consort living among the hermitages of Ramugire is doing well; he, bound by service, inquries after thy health. This is the only thing to be first wished for by men who are e4sily afficted with misfortunes. TTTTTTT je root with 34, like F with 35, gotorns t'e Genetite of the object, Of, Kirâta VII. 28. 107. With those well-known desires thy husband, who is at a distance and whose path is obstructed by adverse fate, joins his body emaciated, exceedingly pained, full of tears, distressed and having deep sighs with thine which is very thin, pained, wet with tears, full of ceaseless distress and hot sighs. -Thy ·111 Fenetrat:Here : may also mean those well-known to themselves. 108. He-who, in the presence of female attendants, wished to whisper in thy ear, with the desire of touching thy face, what shonld have been apoken aloud -being beyoud the reach of thy ear and invisible to thy eyes, addresses to the by my m uth this message the words of which are inspired by the lovgig of love. 109. I see thy body in the priyangu creeper, thy glance in the eyes of a frightened leer, the beauty of the face in the moon, thy hair in the heavy tails of the pea. cocks, and the sportings of thy eye-brows in the small waves of rivers ; but alasl not in any one of these is there an (entire) likeness to thee, O angry one ! श्यामास्वंग etc.-Of. पृषतीषु विलोलमीक्षितं पवनाधूतलतासु विभ्रमः । R VIII. 59. बहभारेषु केशान-f. रातिविगलितबंधे केशपाशे सुकेश्याः सति कुसुमसनाथे कि करोत्येष afe: Vi. IV. 10. 110. After portraying thee as angry with love on the rock with metallic colours, if I wish to represent me as prostrate at thy feet, my sight is immediately obscured by overpowering tears. Cruel fate does not bear our meeting even in that (picture). ATATTHEU 70727° etc --This is one of the best verses in the writinga of Kêudása, अस्तावन्मुहुरुपचितैः etc.-Of. न च सुवदनामालेख्येपि प्रियामसमाप्यतां मम नयन- योरुद्वाऽपत्व सखे न भविष्यति । V1. II 10. 111. The forest deities indeed, who see me stretching out my arms into space to closely embrace thee found in the visions of a dream by me with ditficulty, shed abundantly drops of tears as large as pearls on the shoots of trees. US ET: etc-sd, takes aret: as modifying grünftar and explains it by en repeatedly; but Lahshmînicasa like Ml. connects it with gria. Ms. also takes it with qih in the sense of in plenty.' 112. How can the night with its long hours be reduced to a moment? How can the day have its heat mitiguted under all circumstances ? Indulging in such vain hopes as these, my mind, o quick-eyed one, is rendered ·112 helpless by the very severe pain due to separation from thee. TOTTASee note on verse 94, above, AThe night is so called because of its consisting of threwatches or nine hours only, the first hali of the first and the second half of the last being considered part of a day. PETG etc.--See note on jate in verse 10. सर्वावस्थासु-Sd. explains :-ग्रीष्ममध्याह्यादिषु दशा। दुर्लभप्रार्थनं मे etc.---Of इदमसुलभवस्तुप्रार्थनादुर्निवारं । प्रथममपि मनो मे पंचबाण: TOGI Vi. II. 6. 113. Those Himalayan breezes, which blow in a southerly direction, breakiug open the shoots of the pine trees and fragrant with the flow of the juice exulling from them, are embracel by me, o virtuous one, from an in pression that they may have indeed touched thy body previously € fono-These two particles togethe, donote a high degree of probability as Sd. suggests. 114. Thinking much O dear one, I support myself by myself; therefore, O fortunate one, do not be very much afraid. Who enjoys constant happiness or suffers uninterrupteri misery ? Fortune goes up and down with the revolution of the circumference of a wheel. parcarat etc. Taking Mi.'s reading (Farrari etc.) the line may ba explained in another way, thus:-1, 3, TEHF, E, fattotu, T, 91-971, 57, भवलंबे-मात्मानं तु बहु विगणयनात्मतेव नावलव इति न । चक्रनेमिक्रमण-Of. Mahabharata आदि. 142. 60; चक्रवत्परिवर्तते दुःखानि च सु- me (Alanu). 115. My curse will come toan end wheu Vishnu rises from his serpent-couch; pass the remaiuiug four months with thy eyes shut; afterwards we shall enjoy those various desires redoubled owing to our separation during nights in which the light of the autumnal moon is perfect. Har etc.-Vishnu is said to sleep on the 11th of Ashâdha and to awake on the 11th of Kartika. Hence the two days are called styrt and eft respectively, 1 ·113 face-at-The sense intenıler Leru is 'yuiotly, with ivrutudes, Troratra FT-VI. and will the other couumentators take frota, as qualifying ret, in the sens 2 of 29-30. dereloped, perfect.' 116. Thy husband a lued further anonce lying close to my neck ou the buil an falling asleer, thou 'awokest suddenly crying aloud : to me inquiring the reason repeatedly, thon sailst with a gentle smile, "O rogue, I saw thee in my dream divertiug some other woman.' TESTE-MI.'s reading tya is better. 117. O black-eyel one, knowing me to be well from the giving of this token, do aut be doubtful about me from popular rumour, They say love dies a way uuring separation ; ( this is ) a thoughtless assertion affection becomes accumulated as its desire for the object loved is intensited from non-enjoyment. altaThe gist of the popular report according to St. is:-17 परनारीसंगमः संभाव्य इति लोकापवादातू । Sd. holds the same view :-तत्र स्थितस्य तस्य स्रक्चंदनवनितादीनि संपत्स्यते तत्कथं त्वद्विरहेण ग्लानिमुपयास्यति । This explanation is decidedly superior to that of Ml. as it agrees with the ideas that immediately precede and follow the line. Ar.. sferat Do not be doubtful about me,' i. e. about my faithfulness or attachment to thee. Sd. explains:- FERUIT FETA- न्तरमपि मया ने सव्यते किमुत वनितातर । अतोप्यलीकलोकापवादादेवं मय्याशंका मा कार्षीः । MI.'a suggestion about her being suspicious of his death does not suit the context. किमाप-St. explains:-तत्किचित् । अविचारितरमणीयामित्यर्थ | Sd. takes it as un adverb to आहुः and explains:-अविचारितरमणीयं यथा भवति तथा 'thoughtlessly.' VI, explains it as: : : 118. Having thus consoled thy friend overpowered with sorrow during our first separation and returning from that mountain (Kailåsa) the peaks of which are dug up by Siva's bull, sustain my life as frail as a jasmine flower which opens at early dawa, with words sent with a token and nised (by her) there. Periparceria-Of. Terse 54. gra:TETT-This may also mean as frail as the kunda flower at early dawn. 15 ·114 119. O friend, bast thon made up thy mind to lo me this kindness ? Indeed I do not suppose that thy silence is due to a rejection of my suit. Though silent thou givest water to the chitaka birds when asked. Doing the desirel thing on the part of the gool is of itselfa reply to those who make a request. Fatra- The more natural meaning of this word is rejection,' See verse 100 ), though Ml. takes it to mean & reply.' afraimsd. renders this by haa (solare) silonce,' which is better than Ml, who takes it in the sense of 'gravity.' प्रत्युक्तं हि etc.--Cf. स्वार्थात्सता गुरुतरा प्रणयिकियेव । Vi. IV.15. 120. Having done me this fiuvour, thougb it ill be comes thee, in compliance with my request, through friendship or a feeling of pity for me because I am sepiarated, go, O cloud, to any regions thou likest, leing filled with splenlour by the raivy seison. Mayest thon, O friend, he never separateil froiu lightning in this way even for a moment. विधुर इति वा--Cf मयि च विधुरे भाव. कोयं प्रवृत्तिपराइमुग्वः Vi. IV. 20. VI. explains feyx by I. franar. Of. FTIT Pay (Visvapralása). Ksharesvamin in his commentary on Amara III. .. 20 dissolves the compound विधुरः विघटिता धः कार्यभारोस्य । w ·Appendix II Verse 27 1 GEOGRAPHICAL NAMES IN MEGHADŪTA 'WITH MODERN EQUIVALENTS (FOR DETAILS SEE NOTES.) Name Modern Equivalent 30 अवान्त Part of western Mâlva. capital Fe. 17 87T995 The STATUSUT (3498 ft.) in Rewa, Central India. उज्जयिनी In Malva, (also, अवान्तका or विशाला.) 52 कनखल A place of pilgrimage near हरिद्वार, U. P. 50 कुरुक्षेत्र Near Thaneshwar, U P. 11 कैलास In Tibet (20226ft) north west of Arme lake Its Tibotian name means, "The holy ice-mountain, or “The ice-jewel." 59 Arth See note on verse 59. 42 गम्भीरा A river in Ojjein Dist., Tributary of FT. 35 गंधवती A small river which must have joined a near the modern गंधर्वती or गंधर्ववती Ghat, not far from महाकालेश्वर temple. 47 Tutar The Chambal in Mâlva, tributary of Jamna. 52 STEP The sacred river Ganges, 49 दयपुर Mandasor in Central India. 23 दशार्ण Eastern Målva capital rarestr. 44 artt 5 betweon car and Fr. 28 निर्विघ्या Probably the river पार्वती in Malva. 25 नीचैगिरि Prob. उदयगिरि hill near Bhilsa. Aan Country N. E. of Delhi, comprising FETT. 16 माल Possibly Arest near Ratanpur, 0, P. 17 HTTET This famous lake lies in Tibet between the fire to the North and Gurla Mândhå tâ to the South. It is oval in form with a diameter of 151 miles and depth of 250 feet, Its Tibetian name meana Holy lake.' 53 यमुना The River Jamna, 19 रेवा The River नर्मदा. 3 TATIF The Råmagarh hill in Sirguja State, O. P. 26 7777€ Probbably Bes or Besh in Mâlva, joining Betwa near Bhilsa. farfar Bhilsa or Bisnagar in eastern Mâlya. 19 falz The famous Vindhya Mt. 24 gai The river Betwa in Malva. 31 सिमा The river which flows past 3 fotoft in Milan 24

·No text on this page.

·116 . 29 51 57 54 सिन्धु The कालीसिंधु, a tributary of the Chanlal, सरस्वती Soe note on Verse 1. श्रीचरणन्यास A. small hill near ofare called हरका नायी हिमालय The famous Himalaya, Appendix III Works and Authors mentioned in Commentary (The figures to right rofer to verses.) ११ रसरत्नाकर रसाकर ३७ ३ ५९ ३१ १०६ अक्षय्यकोश अधिकारसूत्र १११ अमर अलेकारसर्वस्व अलंकारसर्वस्वकार ८७ अशोककल्प आगम उत्पलमाला १६ एकावली कर्णोदय कामसूत्र काशिका क्षीरस्वामिन् चन्द्रव्याकरण २५ दण्डिन् 3 दशरूपक ३१ दिनागाचार्य निमित्तनिदान निचुल निस्क्तकार निस्तरकृत नृत्यसर्वस्व पताका भवभूति भारवि भाष्यकार भोजराज मदिरार्णव मनुस्मृति मालतीमाला मालविकाग्निमित्र यादव रघुवंशसंजीविनी रतिरहस्य रतिसर्वस्व ५७ बाग्मट वामन विश्व विश्वप्रकाश वैजयन्ती शब्दार्णव शंभुरहस्य शाश्वत श्रीहर्ष संगीतरत्नाकर सामुद्रिक सारस्वतालंकार स्कान्द हलायुध ७२ १०६ ६५ १० १२० १०२