·No text on this page.

·SRIRANGAM ARI SANKARA GURUKULA SERIES No. 6
MADRAS GOVERNMENT ORIENTAL MANUSCRIPTS SERIES No. 11
(WE KUPPUSWAMY SASTI
RESEARCH INSTITUTE
44 LH ROAD. MADRAS.
DAMARUKA
OF
GHANASYĀMAPANDITA
(Alias ĀRYAKA)
EDITED BY
Vidyasagara Vidyavacaspati
P. P. SUBRAHMANYA SASTRI, B.A. (Oxon), M.A. (Madras),
urator, Government Oriental Manuscripts Library | Professor of Sanskrit
& Comparative Philology, Presidency College, Madras.
SRIRANGAM
SRI VANI VILAS PRESS.
1939.

·NOTE. Ghanasyamapandita, also known as Aryaka was a famous writer of th first half of the eighteenth century and flourished under the patronage of th Mahratta King Tukkoji I (1729-1735) at Tanjore. Most of his works arı preserved in the Tanjore Palace Library. Besides being a talented writer o repute he was fortunate in possessing two wives Kamala and Sundari who were also equally gifted writers in Sanskrit. The Damaruka of Ghanasyama is a rare dramatic work, dealing with contemporary social manners complete in ten Alankaras. Our edition is based on the only manuscript of the work available in the Madras Government Oriental Manuscripts Library-D. No. 12519 which is a paper manuscript in Devanagari script. A detailed Introduction, Table of Contents and critical remarks on the author and the literary circle in which he lived, will be furnished on the completion of the Volume. PRESIDENCY COLLEGE, MADRAS. P. P. Subrahmanya Sastri, Curator, Gorernment Orientul Manuscripts Library, Madras. Dated : 30-3-1939.

·INTRODUCTION, Royal patronage in a generous and discerning measure has always been onę of the important causes for the promotion and expansion of Sanskrit language and Literature in India. The Seventeenth and Eighteenth centuries of our era were qarked in South India by the composition of numerous works in Sanskrit, representaive of all branches of learning, thanks to uninterrupted patronage learning and wit njoyed at the munihcent hands of the Mahratha rules of the Tanjore Kingdom. Among the galaxy of poets who adorned the court of King Tulaja (alias Tukkoji, 1729-1735) Ghanasyama Pandita was easily one of the brightest stars in he Literary firmament. Besides being a minister to King Tulaja, administering to his plitical and economic wants, he was also successfully ministering to his aesthetic and piritual wants by composing numerous works of art in all the well-known as well as condite modes of Sanskrit composition. Of Ghanasyama, we have fortunately abundant details regarding his parentse, his own life and lineage, preserved in his own works as well as in the works of ontemporary writers, Born of Mahadeva and Kasi, Ghanasyama had an elder brother who retired the fourth Asrama under the title of Cidambarayogin. His two wives Kamula id Sundari not only helped him in his literary adventures but immortalised thepalves by commenting on his works. His son Govardhana, followed in some asure the literary path of his erudite father. Govardhana though blind from youth composed a commentary on Ghatakarpara's works.* Ghanasyama is the reputed author of more than one hundred works, 64 in askrit, 20 in Prakrt and 25 in Vernaculars. His works include Dramas, Kavyas, . For further details, see Mr. V. A. Ramaswami Sadri's instructive monograph op 'Pandit Mayayama -Part III. Vol. Ill of the Journal of Oriental Research, Madras.

·commentaries on dramas and kavyas, works on lexicography, Rhetoric-in fact, all branches of Indian languages and literature. Professor Macdonell remarks that “The Sanskrit dramatists......do not show much fertility of invention" (History of Sanskrit Literature Page 349). It is not that the Sanskrit Dramatists are not possessed of the inventive faculty. The reason is rather the limited and restricted knowledge that we possess of compositions in Sanskrit. Owing to various reasons our knowledge of works in Sanskrit even today is neither full nor deep. Even if we take one type of Sanskrit Literature, the Drama, the Rhetoricians speak of as many as ten varieties of dramatic compositions, though we know of only two or three representative specimens in some of the rarer varieties. The Manuscript collections in the various Libraries in India and abroad have to be systematically explored before sweeping remarks could be passed. “Prahasana ” or Farce is a type of dramatic composition which calls for the inventive intellect of the author in quite a good measure indeed. To be able to compose a successful farce, the author must not only be a master who can wield his literary pen in whatever crooked or clever manner the situation warrants but should also have drunk deep from the well of human experience, in all its varied and varying shades. No apology is therefore needed for the publication of the Damaruka which is a farce of the first magnitude. Ghanasyama, the author, was well-known in his own day by the honorific epithets of Vasyavacah, Sarvajna and Sarasvati, signifying his unparallelled command over the Sanskrit language. On account of the uniqueness and excellence of the Damaruka as a farce, the publication of the work was begun, even though it was represented by only one manuscript which was fairly full of lacunae also. When the work had been printed, were fortunate in tracing a commentary on the work by Candrasekhara son of Sabdasesha in the Tanjore Palace Library. The Commentary, though very short, is useful in explaining some obscure passages and in giving better readings where the original manuscript of the Text was not satisfactory. The Commentary as well as a list of additions and corrections based on the commentary are also printed as an appendix to this edition. The edition of Damaruka is based on the single Manuscript D. No. 12519 ( a paper transcript in Devanagari script) available in the Government Oriental Manuscripts Library, Madras. T'he Damaruka Vyakhya is based on the Tanjore Palace Library manuscript No. 3793 noticed in Volume VI of the Descriptive Catalogue of the Sanskrit Manuscripts in the Tanjore Palace Library. we ·He The Sri Vani Vilas Press, Srirangam deserve our thanks for coming forpyard to publish this rare work under the conditions laid down in G. O. No. 148 lated 2nd February 1925, whereby the Curator is empowered to publish rare works with the co-operation of private printing presses. Thanks are also due to my esteemed colleague Pandit V. Krishnamachariar, jnskrit Pandit of the Presidency College, Madras, for his valuable help in eparing the press copy. Presidency College, Triplicane, Madras, 15th July 1940. P. P. Subrahmanya Sastri. Curator, Government Oriental Manuscripts Library, Madras.

·No text on this page.

·JANADAVUPL-11 ॥ विषयसूची॥ पृष्ठा: १ ६ ९ ... १०-११ १२-१३ १४-१५ १६-१७ पात्रसूचना प्रथमोऽलंकारः राजानुरञ्जनम् द्वितीयोऽलंकारः कलिदूषणम् तृतीयोऽलंकारः सुकविसंजीवनम् चतुर्थोऽलंकारः कुकविसंतापनम् पञ्चमोऽलंकारः अबोधाकरम् षष्ठोऽलंकारः शाब्दिकभञ्जनम् सप्तमोऽलंकारः पण्डितखण्डनम् अष्टमोऽलंकारः जातिसंतर्जनप् नवमोऽलंकारः प्रभुत्वम् दशमोऽलंकारः अखण्डानन्दनम् डमरुकव्याख्यानम्.. Corrections and Additions ... १८-१९ २०-२१ २२-२३ २४-२५ २६-२८ २९-३३ १ २

·No text on this page.

·S S S %3D ॥ डमरुकम् ॥ घनश्यामकविकृतम् ॥ यस्यानङ्गरणोत्सवो न घटते जाग्रत्यपि प्रेमणि क्रोधे कन्दलितेऽपि यस्य विमुखीभाशे न संभाव्यते । तस्याश्चर्यगुणाकरस्य महसो वामस्य वाऽन्यस्य वा पादान्जस्य पराः परागकणिका पायासुरायासतः ॥१॥ अपि च- अन्यस्त्री नापि दृष्टेत्यहिघटपणकृत्वद्धरत्वानिषिद्धे तत्सङ्गे साक्षिसिद्धे सुतनु कुचगिरेः पातयाग:स्पृशं माम् । यद्वा वेणीकशाभिः प्रहर दलय वा हक्शरैर्मजयाहो नाभीकूपे चिरायेत्यभिदधदुमया क्रीडितोऽव्यान्मृडो वः ॥ २ ॥ (नान्द्यन्ते) निर्वाहका- (परिक्रम्य पाण्डुरपटविहितनेपथ्याभिमुखमवलोक्य) मारिष, इतस्तावत् । (प्रविश्य) पारिपाश्चिक:- भाव, एषोऽस्मि ।

·सूत्रधार- मावि, 'पुरा कविभिरचुलियत नवनवोतुजाभजीरासकलित विविध
स्क्रियनिभनं किमपि निबन्धनं निरूक्ताम्' इति संमा
इति संसना संभोग्य
संदिष्टोऽस्मि ।
पारिपार्विक:- किमस्ति किमपि बारक्षम् ?
सूत्रधारः -- (स्मृतिमभिनीय) अखि डमरकं नाम ।
पारिपार्मिकः- (सवैलक्षम्) न श्रुतं न श्रूयते न श्रोष्यते च डमरुकमिति ।
सूत्रधार:- नूनमेवमेव । परं त्विदमद्भुतम् ।
पारिपार्थिका- भाव, किं तदद्भुतम् ?
सूत्रधार:- यत्किल स्वप्ने पञ्चषान्वारीपरमेश्वरेण डमरु प्रन्थयेति नियुक्तः कश्चन कविः ।
पारिपाश्चिक:-- (स्वगतम् ) स किछ कृतार्थः । (प्रकाशम् ) आर्य को नाम म कविः ?
सूत्रधार:-
यस्येशोऽग्रभवः पिता किलं महादेवः स काशी प्रमः
साधुः श्रेयसि सुन्दरी प्रियतमा शाकम्भरी च स्वसा ।
सप्लाष्टोक्तिलिपिप्रभुर्गुणनिधिश्चौण्डाजिबालाजिनः
पौत्रो यो द्वयवादिपकमिहिरो द्वाविंशवर्षान्वितः ॥ ३ ॥
पटुपरभाषाकाव्यं नाटकमाणौ च सट्टकं चम्पू ।
अन्यापदेशशतकं प्रहसनमपि येन लीलया ग्रथितम् ॥ ४ ॥
अपि च,
सरस्वती घनश्यामो घनश्यामः सरस्वती।
इत्येत्र में प्रति प्रायः किंवदन्ती प्रवर्तते ॥ ५ ॥
यश्च पुनः,
सुरनीरघनश्यामकविकण्ठीरवप्रमः ।
स्वसुजार्जितसंपत्तिरुपकर्ता विराजते ॥ ६ ॥

·उमरुकम् भपि च, मुख्या वर्षितशैवपक्ष निजदोर्दण्डातभाग्योपक. प्रायो वैदिकलौकिकाध्वगतिमन्नष्टप्रबन्धीकर । आनन्दाम्बुनिषे त्रियम्बककुलोद्धारैकहेतो को धीर श्रीसुरनौरपण्डित घनश्याम त्वमन्याहशः ॥ ७ ॥ इत्यनुकलं वय॑ते सकलजनैः । एवं च रोमाञ्चयन्ति सुन्दरीवचनसुधाबिन्धवः । तथा हि, अये सखि गृहे गृहे भुवि पुनर्विवाहश्रुतेः कचाकच समं धवैर्विदधते चकोरीहशः । अहं तु कवितास्त्रिया मृगितलम्धदष्टोज्झित- त्रिलोकवरया स्वयंवृतधवाऽपि नन्दाम्यहो ॥ ८ ॥ पारिपार्श्विका-- किं स महाकविः १ यं प्रति खलु- वल्मीकात्मजराजशेखरकविश्रीमावभूत्याङ्गिरः- पुत्रव्यासगुणाढ्यबाणसुकविश्रीभर्टमेण्ढांशभृत् । माहाराष्ट्रकुलेन्दुरेष कवने मोजक्षितिक्षित्कवि- दिक्पालाष्टकमागभागिव कविः कण्ठीरवो दृश्यते ॥ २ ॥ अपि चैतन्महत्कुतुकम् । ननु प्राप्तः कण्ठीरव इति सघोष सदसि दु. कवीन्द्राः श्वक्षुद्रा व गवयवच्छादिकचयाः। अतिवाः सारङ्गा इव गवलवत्तार्किकगणाः परे मूढाः क्रोडा इव दपति चूडा विमनसः ॥ १० ॥ इति समाकर्ण्यते कर्णपीयूषभूता भणितिः ।

·डमरुकम् सूत्रधार:- आम् । पारिपार्श्विक:- (सानन्दम् ) अपि तत्कतिः यत्किल डमरुकमिति भणितं भावेन ? सूत्रधार:- को नु खल्वन्यः ? पारिपार्धिका- आर्य, स खलु किमिति निर्माति मुहुर्मुहुविविधनिवन्धनानि ? सूत्रधार एष्टव्या बहवः पुत्रा योकोऽपि गयो व्रजेत् । कर्तव्या बहवो ग्रन्था यधेकोऽपि प्रथा व्रजेत् ॥ ११ ॥ पारिपाश्चिक:- भाव, काव्यालापांश्च वर्जयेदिति परिभाषन्ते हि मनीषिणः । सूत्रधार:- (विहस्य) जयति नाम तत्र कुठारः । काव्यालापाश्च ये केचिद्गीतकान्यखिलानि च । शन्दमूर्तिघरस्यैते रूपं विष्णोर्महात्मनः ॥ १२ ॥ इति । पारिपार्श्विका- आर्य, को गुणः कवने ? मूत्रधारा- शन्दे निर्णयमादधाति तनुते गोष्ठयां प्रतिष्ठा पर सते कीर्तिममहुरी रचयति स्वच्छन्दमोदं मनः । मानं कंचन दोषि माष्टिं दुरितं निर्गन्धयत्यल्पता कल्पक्षोणिरहीव साधुकवने को वा गुणो दुर्लभः ॥ १३ ॥ पारिपार्श्विक:-- आर्य, स्पर्धन्ते किलानेन केचन दुष्कविहतकाः । सूत्रधार!-- (सरोषम् ) मारिष किमाशुकवनेः, एत सूक्तिविलासैः, फिमथवा. वश्यवाग्विभवः, बाहोखिदष्टप्रबन्धीकरत्वेन, केन वा गुणातिशयेन स्पर्षन्ते ।

·उमरुकम् पारिपार्धिका- (साश्चर्यम् ) भाव, अज्ञानातिशयेन । सूत्रधार-साधु सम्यगुक्तम् । पारिपार्थिक:- आर्य, अज्ञाः किमर्थ दूषयन्यस्य निबन्धनानि ? सूत्रधारा- (स्वगतम् ) सरस्वतीद्रोहार्यम् । (प्रकाशम्) निर्यनलम्य सुकवित्वपधेष्विवान्धो हा दूषयेत कुकविः सुकविप्रबन्धान् । आरोहमङ्गलविधौ मनसः प्रसाद प्रासादसङ्गमतिनिन्दति नाम पङ्गुः ॥ १४ ॥ पारिपाश्चिक:- भार्य, विनिन्दन्ति खलु मुहुरस्य कवनं केऽपि दार्भिकशिरोमणय! छान्द. सादयोऽपि । सूत्रधार:-(विहस्य) स्वयं कवित्वाध्वनि गन्तुमन्धो मन्दो बुधेन्दोस्तदिदं विनिन्देत् । अपूतशीला परिपूतशीलं कुलाङ्गनायाः कुलटाङ्गनेव ।। १५ ।। पारिपार्श्विक:- आर्य, तावदिदमास्ताम् । विलभणमिदं डमरुकम् । । - सूत्रधार:- योऽयमेत्य निशि स्वमे यदिदेश तदद्भुतम् । स जानाति न जानाति न जानाति जनोऽपरः ॥ १६ ॥ अथवा यथा कृतं कविना तथैव लक्षणं देवेनादिष्टमिति स्पष्टमेवैतत् । पारिपाधिका- आर्य, नूनमेवमेव भवेत् तथापि न खलु विनम्भो दुर्जनानां यत्किल स्वप्न- मवतीणों देव इति ।

·om डमरुकम् सूत्रधारः- वर्तते नाम कवेरुक्तिस्तत्रैव विषये । पारिपार्श्विक:-- कथमिव ? सूत्रधार:- भोः सज्जना नतु मृषा कथनः खलानी भाग्यानि संप्रति कियन्ति विलुण्ठितानि । मन्मानसेन सममत्र शिवोपगूढः साक्षी शिवो विजयते विजयाधिरूढः ॥ १७ ॥ इति । पारिपार्श्विक:- हन्त गर्वोक्तिरपि संशोभते । (विचिन्य) आर्य, किमिति न वर्णितस्तेन निजवाबयनिगुम्भविलासः ! मूत्रधारः- श्रूयतां वर्णित एव भानुदत्तादिभिः । पारिपार्श्विकः-किमिति ? सूत्रधार:- वाग्देवीकरदण्डघातनलिकक्रीडाविनिर्यत्सुधा. सारासारमहापरीमलझरीमाधुर्यवेगासहः । गम्भीरः सरलो विलेखनविलम्बन क्षणाकूणनः श्रीमान्माति रसोमिलः कविघनश्यामस्य वाणीमरः ॥ १८ ॥ इति । पारिपार्श्विकः-- युज्यते । सूत्रधारः- मारिष, कृतं विलम्बेन । अविलम्बेन कलहंसकलकण्ठयोर्वर्णिकामादाय पाश्नि. कमान मावर्जनाय राजानुरञ्जनं प्रक्रमावहे । पारिपार्श्विक:-- एवमस्तु । (इति निष्क्रान्तौ।) इति पात्रसूचना ॥

·डमरुकम् ततः प्रविशत: कलहंसकलकण्ठौ ।। कलहंसः- (परिक्रम्य) सखे कलकण्ठ, समारभस्व तावदादिमं राजानुरञ्जनं नाम निबन्धनम् । कलकण्ठ:- (स्वगतम्) सज्जोऽस्मि । (प्रकाशम् ) भ्रातुर्वाहनमुत्क्षिपन्जनयितुः कर्षन्जटाः शुण्डया दन्ताग्रेण विघट्टयनिगरितटीमाधावयन्मातरम् । गीर्वाणान्भ्रमयन्करेण गगनं पझ्या गणाँल्लोलय- न्देवः सोऽयमिभाननोऽतिमदभागव्याजमव्यात्स वः ॥ १९ ॥ कलहंसा- आकल्पं भुवनानि रक्ष सकलक्षोणीन्द्रचूडामणे कल्पेताल्पमतिः कथं नु भवतः स्तुत्यै जनो मानुषः । यत्ते सद्गुणमण्डलीकणमपि स्तोतुं जडा लजया लीनाः क्वापि फणीन्द्रजीवकवयोऽप्यायान्ति नैवावनौ ॥ २० ॥ कलकण्ठ:- अयि क्षोणीजाने ननु सहजभावेन भवता परं धैर्ये दाने यशसि सहनत्वे च विवृते । हिमाद्रेहेमाद्रेः शिविधरणिपालस्य धरणे- स्वपा भङ्गोऽसूयाऽवमतिरजनीतीव शृणुमः ॥ २१ ॥ कलहंमः- ब्रह्मोपेन्द्रशिवास्तु दोषकलिता भूमीपते त्वं तथा नैवासीति जनोऽखिलो वदति यत्सत्यैव सा भारती । यत्र क्वापि पितामहः क्षितितले यच्छ्राद्धसामान्यभुड् नित्यं यश्च कलङ्कभृद्विभुरसौ यश्चौर्यशीलो हरिः ॥ २२ ॥ D ..

·डमरुकम् कलकण्ठ:- क्षोणीचन्द्र नरेन्द्रहीर भुवने सान्द्रासु ते कीर्त्तिषु स्नातुं क्षीरनिधिभ्रमात्सुरमुनिव्यूहास्त्वरन्तेतराम् । जीवंजीवततिः प्रसारयति च ज्योत्स्नेति पातुं मुखं कर्पूरभ्रमतश्च खञ्जनदृशो हस्तान्पुरस्तन्वते ॥ २३ ॥ कलहन:- देव त्वद्यशसा सिते जगति यजातं तदाकर्ण्यतां चित्रं हंस इति भ्रमाच्छतधृतिः काकोलमारोहति । तार्क्ष्यभ्रान्तिवशंवदः समयते गृधं विकुण्ठासुतः कंचित्कर्षति कासरं वृषधिया कण्ठेकलङ्को विभुः ॥ २४ ॥ कलकपठ: त्वत्कीर्तिप्रमदा शनैरभिसरत्याशीविषाणां पति तत्संतापभियेव शीतमचलं सङ्गेच्छुरालिङ्गति । तद्भावक्षुभितेव चुम्बति मृदुं चन्द्रं तदत्ताङ्कन वेगान्माष्टुमिवायते सुरधुनी शुद्धा तथाऽप्यन्वहम् ।। २५ ।। कलहम:- क्षोणीचन्द्र दिगङ्गनास्तव महादानाम्बुगङ्गाजल स्नाताः सुन्दरकीर्तिचन्दनभरैरङ्ग समालम्भनम् । पत्राली कुचयोः प्रतापलहरीसिन्दुरबृन्दैः क्वचि- न्पुञ्जाकीर्तिमषीभिरञ्जनविधिं नेत्रद्वये तन्वते ।। २६ ॥ कलकण्ठः- ओणीन्दो शृणु चित्रमा क्षितितलादा चान्तरिक्षात्तत नकं न विमतायशस्तव यशः प्रेक्ष्य प्रतापं च ते ।

·उमरुकम् उद्वाहो मम पश्यतो रणसुधा धातुद्वयीपट्टिका(?) एवं वञ्चयते निलिम्पवनिताजालं जडं नारदः ॥ २७ ॥ कलहंमा- कुन्देज्यस्मितशम्भुचन्दनबिसक्षीरोदशेषाहिरा- ण्मुक्तैरावणहंसकैरवसुधाचन्द्रोड्मन्दाकिनीः । कीर्तिस्तेऽश्चति सूचिभेद्यतिमिरेङ्गालादिकं द्वेष्टि त- च्छुद्धाशुद्धविवेचने त्वमिव साऽप्युर्वीन्द्र सान्द्रं वपुः ॥ २८ कलकण्ठ:- शोणीन्दोर्भवतः प्रतापदहनेयाप्तऽखिले विष्टप भीनाहीश्वरकम्पनं कथयो देशेषु भूकम्पनम् ओवी दीप्त इति स्वभूरुदधितश्चित्ते सतां लीयते विन्दन्ते पुटपाकगतिमृषयो विध्यण्डभाण्डोदरे ॥ २९ कलहंस:-- (पुरोऽवलोक्य) पप जलंधद्वितीयो विनयंधर इत एवाभिवर्तते तावदावां गच्छावः ।। इति निष्क्रान्ती ।। इति डमरके निबन्धने प्रथमोऽलंकारः समातः ·॥ अथ द्वितीयोऽलंकारः ॥ ततः प्रविशति जलंधरेण सह विनयंधरः ।। विनयंधर:- सखे आरभ्यतां कलिदूषणं नाम निबन्धनम् । जलंधर:- स्तेयश्येनगणेन धर्मविहगानिन्दाश्वभिः सच्छशा- नाशावङ्करिकाभिरध्वरकिटीन्हिसाग्निना' चिवनम् । मात्सर्यादिपृथग्जनैरपि सुहृद्भपादिरङ्कन्हर- न्मैत्री पापकुलेन कश्चन कलिव्याधो विजेजीयते ॥ ३० विनयंधर:-- ग्रामे न विद्वान्जडता प्रभोश्च विश्वासिनी तस्य च धर्मपत्नी । इत्थं यदि स्यादखिलं तदानीं पुरोहितस्तस्य बृहस्पतिः स्यात् ।। ३१ जलंधर:- - वृद्धता यजमानस्य तत्पत्न्याश्चारु यौवनम् । विमर्दश्च गृहे स्याचेदाश्रितस्तत्र मन्मथः ॥ ३२ ॥ विनयंधर:- एकताम्बूलदानेन काचेनैकेन वा पुनः । काान्तिकजनोऽहाय दासेर इव जायते ॥ ३३ ॥ जलंधर:- एकादशस्थस्य गुरोः फलानि तद...कारजना लभन्ते । यथा धनीन्द्रा घनरोगजालैर्भगंदराद्यैर्विमनीभवन्ति ॥ ३४ ॥ ...द्रिणा -- ·उमरकम् विनयंधर:- भूयो रुद्राक्षभस्मानि बहुपात्रप्रसारणम् । स्थूलस्फाटिकलिङ्गं चेत्येतद्भिक्षुकलक्षणम् ।। ३५ ॥ जलंधर:- एकद्विपणदानेन हृष्टः कवयिता जनः । शैलं सिद्धार्थयेदादी सिद्धार्थ शैलयेत्ततः॥ ३६ विनयंधर:- विलेखनादिषु यदि शीतलः प्रभुस्तदाधिकारिकजन एव हि प्रभुः । परं विहास्ति किमपि सेव्यमेवकाविति त्रुटद्रिमविगलद्गणान्तरम् ।। ३.७ ।। जलंधर:- कुण्डलीकरणासक्तो द्विजिह्वो रन्ध्रदृक् क्वचित् । परभोगग्रहे व्यग्रः पिशुनो भुजगोपमः ॥ ३८ ॥ विजयंधरः- न क्वापि जीविका येषां येषां चाल्पीयसी मतिः । पौराणिकीभूय मुहुर्हिण्डन्ते प्रतिवेश्म ते ॥ ३९ ॥ - जलंधर:- भद्यान्वाधानमद्येष्टिः पशुरोति सर्वतः । संपादयन्ति स्वमहो बहवः कुक्षिदीक्षिताः ॥ ४० ॥ (नेपथ्याभिमुखमवलोक्य) सखे सुभद्रापतिसोदरौ मन्दारकमकरन्दावायातस्तहितो गन्तव्यम् ॥ इति निष्कान्तौ ॥ इति डमरुके निबन्धने द्वितीयोऽलंकारः समाप्तः ।

·।' अथ तृतीयोऽलंकारः ॥
ततः प्रविशतः मन्दारको मकरन्दश्च ।।
मकरन्द:-
सखे किं विलम्ब्यते ? पठ्यतां तावत् सुकविसंजीवनं नाम निवन्धनम
मन्दारका
वाणी पातु नखांशुलोहितमहावीणा यदीया रुचि-
विस्रोता वलिवीचिका कुलतटी रोमालिशवालिनी ।
वक्त्राब्जाऽविझपा नितम्बपुलिना नाभीपुटावर्तिनी
केशालिगलशङ्खिनी भुजलतोपेता विदेदीप्यते ॥ ४१ ।।
मकरन्द:-
अभिनन्दनमात्रेण स्वकवित्वस्य केवलम् ।
कवयो यस्य कस्यापि वहग्न्हास्यमप्यहो ॥ ४२ ।।
मन्दारकः-
कविमातृगृहस्थायाः कवितावालसुध्रुवः ।
लालनं यद्रमज्ञानामयं क्रीडाविधिर्मतः ॥ ४३ ॥
मकरन्दः
अहो नु कवितावध्वाः स हि तातोऽस्ति शाब्दिकः ।
तार्किको दण्डपाणिः स्यात्कविः मंजीवनौषधम् ॥ ४४ ॥
मन्दारक:-
कृतोशनममार्गेषु गन्तुमान्ध्यं भजन्त्यहो ।
दुर्लभे दोषमार्गे तु यावदञ्जनदृष्टिभिः ॥ ४५ ॥

·25970 उमरुकम् १३ मकरन्द:- स्निह्यति प्राङ्निबन्धेषु स्वपित्रा रचितेष्विव । नवग्रन्थश्रुतो खिन्नो मात्रन्त इव दुर्जनः ॥ ४६ ॥ - मन्दारका- क विहारः क्व चाहारः क निद्रा काङ्गनारतिः । कवित्वब्रह्मणि परं सुसक्तश्चेन्महाकविः ॥ ४७ ।। मकरन्दः- कृतीनिर्माति विविधाः परं न स्तोति कुछये । सदा चिन्तयते वाचं सत्कविहिणायते ।। ४८ ।। अन्दारकः- स्थिरीकुर्वन्कृतिख्यातिं सदा वाग्ब्रह्मशीलनात् । ब्रह्मीभवति मेदिन्यां महीरत्नं हि सत्कविः !! ४९ ॥ मकरन्दः-- (आकाश) शाण्डिल्य ! किं ब्रवीपि ? कोकिलेन सह पिङ्गलकः समभ्यतीति । भवत गच्छ। (विचिन्त्य) सखे तदावाभ्यामिह न स्थातव्यम् ।। इति निष्क्रान्ती। इति डमरुके निबन्धन तृतीयोऽलंकारः समाप्तः ॥ ontrol.vavaanindia - ·॥ अथ चतुर्थोऽलंकारः ।। ततः प्रविशत: कोकिल कपिल की। कोकिलकः- कतमं निबन्धनं प्रयोक्तव्यम् ? पिङ्गलक:- कुकविसंतापनं नाम । कोकिलकः- (सानन्दोल्लासम) त्र्यचमिक्षुधनुर्वीजसिन्दूररुचि सुन्दरम् । द्वन्द्वमिन्दुशिरो मञ्चे चञ्चत्किचिदहं भजे ॥ ५० ॥ पिङ्गलक:- परस्य पदरत्नानि किंचार्थमतुलं हरन् । ज्ञास्यत्यन्य इति त्रस्तो दुष्कविस्तस्करायते ॥५१॥ कोकिलक:- न्यस्यत्यग्रे बहून्ग्रन्थानर्थग्राहाय दुष्कविः । पृच्छन्तं वश्चयल्लोकं शूद्रः काान्तिकायते ॥ ५२ पिङ्गलक तुभ्यं न तिष्ठे हाहेति रुदती कविताङ्गनाम् । पतिव्रतामिव विटो हठात्कर्पति दुष्कविः ॥ ५३ ।। कोकिलकः- लेखिन्यः पञ्चषा द्वित्राः पत्रिका द्वो मषीघटी। कुकवेः कवमानस्य केवलो डम्भडम्बरः ॥ ५४ ॥ पिङ्गलकः- हंसेनव बको मोहात्कवीन्द्रेण कविब्रुवः । गण्यते चेदयत्येव सद्विडम्बनभाण्डताम् ।। ५५ ॥

·उमटकम् कोकिलकः- - द्वारस्थं मां विमुञ्चेति प्रभुं बहीति तत्प्रियम् । तं प्रभुं शंकरोऽसीति कुक्षये स्तौति दुष्कविः ।। ५६ ॥ पिङ्गलका- नामान्तरनिदेशेन श्लोकमेकं कविब्रुवः । नानाप्रभुसभारङ्गे वक्ति दुस्तुन्दपूर्तये ॥ ५७ ॥ कोकिलका- अधुना कवयामीति चिन्तामभिनयन्क्षणम् । पद्यं पूर्वकृतं ब्रूते प्रतिष्ठायै कविन्नुवः ॥ ५८ ॥ पिङ्गालकः- तुष्यत्यविदिते लोकैः कवित्वान्तरचोरणे । ज्ञाते संवाद एवेति मन्दं भणति दुष्कविः ॥ ५९ कोकिलकः- आत्मनो जडता यत्र तद्यत्नेन विनिन्दति । विक्रयाजीवति गिरामलं दुष्कविवाणिजः ॥ ६ ॥ पिङ्गलक:- सखे न सांप्रतमिह स्थातुम् । यन्नेपथ्यार्थप्रविष्टौ कन्दलकसुन्दरको कोकिलक:--- तदेहि । इति निष्क्रान्तौ इति डमरुके निबन्धने चतुर्थोऽलंकारः समाप्तः D.S.

·॥ अथ पञ्चमोऽलंकारः॥
ततः प्रविशति कन्दल केनानुगम्यमानः सुन्दरकः ।
सुन्दरकः-- सखे मा विलम्बिष्ठाः । यदभिहितं गुरुपादैरबोधाकरं नाम प्रवन्धमनुसंधत्स्वेति ।
।
कन्दलकः- (स्वगतम् ) साधु युक्तरूपमुक्तन् ।
वयं तत्प्रणतेः कर्मीकुर्महे शर्महेतवे ।
यन्मुखैादशाब्जेव भाति काऽपि सभानदी ॥ ६१ ॥
सुन्दरक:-
कीलालवर्णा कृतवर्णवर्णा स्थानं सदा स्थानसगोष्णताका ।
करीरशब्दग्रहपीवरे या वरा परिव्राजकलोचनस्य ।। ६२ ।।
-
कन्दलका-
तान्पाण्डुरस्याघवहानिहन्तु झपक्षितिक्षित्पुटभेदनान्तम् ।
बिभ्रत्पुरः शब्दगृहं सशङ्कुश्चक्रे समीपं धृतचक्रसूनुः ॥ ६३
-
सुन्दरका-
भूभृपतिः प्राक् शिशिरोऽथ कृष्णो मयूरसाष्टापदसिंहजुष्टम् ।
स्वपुत्रमात्रे युधि संजहार चाणूरजित्पूर्वजजिप्णुतारम् ।। ६४
कन्दलक:-
पात्रपत्रा निहन्त्वप योष्माकीणमघाकरम् ।
मिन्धुमित्रप्रमभतकन्यापत्यङ्गजानुजः ।। ६५
सुन्दरक:-
अनयाना घटश्रोत्रदायादो बलवान्घटः ।
हन्तुं शालावृकान्प्रापदल्पकुक्षित्रियाज्ञया ॥ ६६ ॥

·उमरुकम् कन्दलक:- अयं मामभ्यवहरेचक्रीत्येष प्लवंगमः। औतुजेमनब......नां क्षयनिर्व्याधनं गतः ॥ ६७ सुन्दरक:- घनध्वनिखगध्वस्ताः सहपङ्क्तिशताङ्गजाः । सालावृकादरपराः पराववृतिरेतराम् ॥ ६८ ।। कन्दलक:- नीलबाहुगदाक्रान्ता दुःखमण्डचतुष्टये । आत...तानि कायस्था पूतना मता ।। ६९ ।। - सुन्दरक:- अजादक्षेक्षणापीडः पीडां पीडयतां स वः । शुचिभूभृङ्गिनुद्विद्विजास्या यमुपासते ॥ ७० ॥ कन्दलक:- सद्यः खण्डयतां देवी शिवास्माकारिमण्डलम् । ....दुग्धधरं यस्या गौरनेत्रो महा नमः ॥ ७१ ॥ (नेपथ्ये कलकल:) सुन्दरकः- (विलोक्य) सखे कपिञ्जलमञ्जुलकौ प्रहृष्टौ कुतोऽपि चिरमिहागच्छतः । तदिहस्थी न भवावः ॥ इति निष्क्रान्तौ ॥ इति डमरुके निबन्धने पञ्चमोऽलंकारः समाप्तः ।।

·॥ अथ षष्ठोऽलंकारः ॥
ततः प्रविशत: कपिञ्जलमञ्जुलको ।
कपिजला- (सानन्दम् ) सखे मजुलक! अपि सत्यं सामाजिकप्रार्थनं शाब्दिकभञ्जनं नाम
निबन्धनं प्रयुज्यतामिति ?
मञ्जुलक:-
सत्यम।
कपिजला- (स्वगतम) कुतः पुनर्विलम्बनम् । (प्रकाशम )
जयत्यञ्जनसिन्दूरसुन्दराङ्ग महन्महः ।
विजानन्ति जना यत्र यमुनाशोणसंगमम् ॥ ७२ ।।
मम्मुलक:-
मान्यभष्मिकृपाऽऽलीढो भीमधर्मपरिव्रतः ।
दीर्घपृष्ठादितः कामं विजयत्येष धूर्जटिः ॥ ७३ ।।
कपिजल:-
आनन्दनिधिरव्याजं भवमानः प्रकाशताम् ।
समस्तगुणसाधीयानामोदत्येष सज्जनः ।। ७४ ॥
मन्जुलक:-
वन्यं भक्षति पीयतेऽच्छमपगानीरं पथा साधुना
स्वैरं संचरते न जातु लजते ननोऽपि नान्यं स्तुते ।
नो वा संशृणुते न वा वचति नो संपश्यते नेहते
कुञ्ज विश्रमते तदेष सुमतिः शङ्केऽद्य रङ्कूयते ॥ ७५ ।'
कपिजल:-
खिने किंचिव खिने नितान्तं छिन्ने धैर्य जातु मिन्ने न भाति ।
जृम्भत्युत्कण्ठत्यनुत्तिष्ठमाना नार्या भाजत्यूररीकुर्वतस्तम् ॥ ७६ ॥

·मन्जुलका- पश्य ज्ञानोत्र संक्रीडत्येत क्रोडत्ययं गुणः । घूर्णन् जायति शूद्रोऽयं जीयते वधुमण्यसौ ॥ ७७ ।। कपिजल:- स्नायति यस्त्वयि सोऽद्य क्षिपते बिभृतेऽभिलपते । नुदते यमर्गायममति क्षिप्यति भरते सह गङ्गे ।। ७८ ।। मजुलका- शुभिसंबन्धमाबिभ्रत्पुरा द्विजगणाश्रितः । अमृष्यमाणश्छेत्तारं स्वयमेधति सजनः ॥ ७९ ॥ कपिजल:- ईश्वरे देवि तेजे न महता धर्ममाचरे । पदो रजः प्रार्थयते क्लिश्यते मे न दित्ससे ॥ ८० ॥ मन्जुलक:- धेनुश्रियै द्रोणदुघा प्रसूयते विश्राममुज्झन्कवते मुदे कविः । आफैं निचायन् विट आनुते वधू संतिष्ठते शीलगुणाय दुर्यशः ।। ८१ ॥ (नेपथ्ये) हरिदासमणिवर्माणौ क पुनरतुच्छया मुदा गच्छतः । (पुनस्तत्रैव) पण्डितखण्डन नाम निबन्धनमभिनेतुं रङ्गमण्डपं प्रति गच्छावः ।। कपिञ्जल:- सखे तत्तूर्णमाब्रज । इति निष्क्रान्तौ ॥ इति डमरुके निबन्धने षष्ठोऽलंकारः समाप्तः ।।

·॥ अथ सप्तमोऽलंकारः॥
ततः प्रविशति हरिदासेन सह मणिवर्मा ।।
माणिवर्मा-
गिरिजामातर तात गिरिजामातर पुनः ।
वन्दे मन्देतरानन्दवृन्दतुन्दिलमानसः ॥ ८२ ।।
हरिदासः-
निर्णेनेक्तितरामेषा मनीषां ब्रह्मवन्दिता ।
वीणावादपरा साध्वी शंभुपत्नी सरस्वती ।। ८३ ॥
मणिवर्मा-
जातु सायकनिपातितध्वनइदशारिदशकंधरः सुधीः ।
राम एप परिचुम्बति स्म तां रेवतीं परवधूपराङ्मुखः ॥ ८४ ॥
हरिदासः--
हरिप्रिया महालक्ष्मी रोहिणीर हरिं मुदा ।
आगच्छन्ती पतिं शुक्रं विवेवत्ति सदा तदा ॥ ८५
मणिवर्मा-
दैवादलाभेन सुलोचनानां तारुण्यपुण्यो भृशमुन्मदिष्णुः ।
समीपभूतिष्ठदयत्नवश्यगौरीकुचौ पीडयते कुमारः ॥ ८६ ॥
हरिदासः-
वनानगरमभ्येत्य पापशङ्कां परित्यजन् ।
सुमित्रालिङ्गनं चक्रे लक्ष्मणः काममोहितः ॥ ८७ ॥

·CHE KUPPLWAYS STR RESF tir उमरुकम् ARH ROAD, HADRAS.. २१ मणिवर्मा-- विदन्नपि कथं लसद्रसतरङ्गिणीमूर्मिळां जगाम रघुनन्दनः सपदि शृङ्गबरे पुरे । इति प्रकटमन्युमान्भरत एप संकेत यन् सहद्भिरधिजाङ्गलं निशि हठेन सीतामगात् ॥ ८८ ॥ हरिदासः- निष्कलङ्क भृशोष्णांशु चन्द्र वक्षाजकुम्भयोः । या या विरहिणी यत्ते सा सुख्यति न दुःख्यति ॥ ८९ माणिवर्मा-- गोस्वामी स्वयमीशाना विधवानन्दनोऽच्युतः । गोस्वामिविधवानां तद्वपाकप्योरिवैकता ॥ ९० ॥ हरिदासः- सहेलं व्योमनि निशामपमाने शिशौ बुधे । रोहिणी चन्द्ररहितां चुम्बति स्म विरोचनः ।। ९१ ।। मणिवर्मा-- रावणिः समरे जातु कुण्ठासु शरपालिपु । पौलस्त्यं स्वगुरुं हन्तुं पिनाकं महदक्षिपत् ।। ९२ हरिदासः- (नेपथ्याभिमुखमवलोक्य) भो बहुवसुयायावरौ न चिरमागच्छतम् । आवाभ्यां पुन- विलम्ब्यते । इति मणिवमणा सह निष्क्रान्तः॥ इति डमरुके निबन्धने सप्तमोऽलंकारः समासः ·॥ अथ अष्टमोऽलंकारः॥ ततः प्रविशति बहुवसुना सह यायावरः॥ यायावर:- सखे बहुवसो ! अपि संप्रकाश्यते जातिसंतर्जनं नाम निबन्धनम् । बहुवसुः- (स्वगतम्) कः संदेहः (प्रकाशम् अनलिं घटयन् ) नव्ये सङ्गमहोत्सवे शयनतो भीता ईशोर्युग्मतो हीणा नाभिसरोजतः प्रविनता वक्षोजयोः कूणिता । हे सुभूः किमु वैकृतैरिति जवात्पत्या मुदालिङ्गिता देवी मङ्गलदेवता दिशतु वः स्वाख्यादिमाधं मुहुः ॥ ९३ ॥ यायावर:- - नाज्ञान मानान् पेर्यतम्बिरप्पाकुट्टिश्च मूत्तवन् । वेगडं नल्लतम्बिश्च रज्जुग्रथनकर्मणा ॥ ९४ ।। प्रातः पर्युषितं भुक्त्वा रज्जुग्रथनकर्मणा । महिषीक्षालनेनापि क्षिपन्ति द्रविडा वयः ॥ ९५ यायावर अहो द्राविड हेषु पितुः श्राद्धन्यभोजनम् । सूपाज्ये रथसप्तम्यां दीपो दीपावलीमहे ॥ ९६ ।। बहुवसु:- करीषकृतये वीहिवितुषीकरणाय च । निर्ममो निर्मिमीते म दुर्विधिविडाङ्गनाः ॥ ९७

·उमाकम्
११
यायावर:-
महाराष्ट्रा जडा यत्तैः प्रमादो यत्न इत्यहो ।
भणितावप्रमादोऽयमयत्नमिति भण्यते ।। ९८॥
(प्रविश्य पटाक्षेपेण)
दर्दुरिका- अज्जा एसो खु सुणेमी आअच्छइ ।
उभौ-
हन्त शरणमेव शरणयावः ।।
(इति निष्क्रान्ताः सर्वे ॥)
इति डमरुके निबन्धने अष्टमोऽलंकारः समाप्तः

·॥ अथ नवमोऽलंकारः ॥
ततः प्रविशति सुनमिः॥
सुनेमिः- (आकाशे) सखे शिवदत्त, कुतः पुनर्विलम्बसे ? तदेहि तावत्प्रभुत्वं नाम निबन्ध
मुपक्रमावहे ।
(पविश्य)
शिवदत्तः-- (सहोल्लासं शिरसि कराववतंसयन् )
वासश्चर्म रथो वृपः प्रियतमाऽपणैकदन्तः सुतो
ज्येष्ठोऽन्यस्तु विशाख इत्यभिजनो (हस्ते) कपी धनम् ।
नो मातापितरौ गृहं महिधरो भस्माङ्गरागो महा-
नित्थं सर्वदरिद्रमीश्वरमहो लक्ष्म्ये भजामो वयम् ।। १०४ ॥
-
सुनेमिः-
असत्यं सेवनं पित्रोहिंसां यात्राकृति पराम् ।
स्वर्णस्तेयं तपो घारं प्रभवो हृदि जानते ॥ १०५ ।।
शिवदत्त:-
परद्रव्यं परं धर्म परनिन्दा परां मतिम् ।
परनारी परं ब्रह्म प्रभवो ननु मन्वने ॥ १०६ ।।
सुनेमिः--
मुख विद्याऽस्ति नो भूमिमग्ना न च महादधौ ।
न मृताः प्रभवश्वान्ये कुनो गर्वायस प्रभो ॥ १०७ ।।
शिवदत्त:--
शिविकास्थिभाद्यैर्धरन्तां प्रभवो मुदम् ।
स्वान्ते यद्यनुमास्यन्ति स्वान्ते पुण्यैनसी इव ॥ १०८ ॥

·२५ - सुनेमि:- कुञ्जराद्यासिकाजालैर्हन्त न प्रभवोऽधिकाः । मर्कटा नारिकेळेषु वसन्तीति किमुन्नताः ॥ १०९ ।। शिवदत्ता- याचको याचते लक्ष्मी यत्किंचिद्वसु न प्रभून् । अन्यथा गतलक्ष्मीकान्कि न याचति तत्स तान् ॥ ११० ॥ सुनेमिः- प्रभूणां जाड्यवसिद्धं मोहमूहामहे वयम् । तदप्यहो न जानीमः क्वास्ति वा भाग्यरेखिका ।। १११ ॥ शिवदत्तः- परेभ्यो मतिसत्कर्मदयास्वप्रमदादिकम् । प्रभवो...प्रेयः प्रभवो नास्ति को गुणः ॥ ११२ ॥ सुनेमिः- (परिवृत्यावलोक्य) किमेप ककुन्दर इत एवाभिवर्तते (प्रविश्य) ककुन्दर:- (शिवदत्तस्य कर्ण एवमिव) शिवदत्त- अपि सत्यमुदरंभरिः श्वेतद्वीपादागतः ? ककुन्दरः-- अलमलीकाशङ्कया । भवतु ; गच्छ त्वम । शिवदत्तः- भवतु गच्छ त्वम् । ककुन्दर:- तथा। इति निष्क्रान्तः। सुनेमिः- किं कारणमिहावयोरवस्थाने । शिवदत्तः- तदेहि गच्छावः । सख्युरुदरंभरेः वैभवं प्रत्यक्षीकुर्वः । इति निष्क्रान्ता इति डमरुके निबन्धने नवमोऽलंकारः समाप्तः ।।

·॥ अथ दशमोऽलंकारः॥
(नेपथ्ये)
भो भो जितेन्द्रियसुकर्मसुमेधसः, तूर्णमाब्रजतनिबन्धनमभियोक्तुमखण्डानन्दनाभि-
धानम्।
(ततः प्रविशति सुकर्मसुमेधोभ्यां तृतीयो जितेन्द्रियः ।)
जितेन्द्रिय:-- (प्रामालिः सानन्दविनयम् । )
पत्नीविषे सुतझषे विषयानलेऽस्मिन्
तृष्णाजवे भवसरस्वति मग्नजन्तोः ।
आलम्बरज्जुरिव यस्य पदं चकास्ति
निःश्रेयसाय नरसिंहमुपास्महे तम् ।। ११३ ॥
मुकर्मा-
स्वरो दधातु नीचतामुपेतु मांसमल्पता-
मसृश्चि यान्त्वदृश्यतां कलेबरं विशुष्यतु ।
वितस्तिमात्रमङ्गमस्य पूर्तये नराधमा-
न लक्षयाम्यहं दृशः स्तवस्य वा हृदोऽथ वा ॥ ११४ ॥
सुमेधा:-
पुत्रो रोदितु संप्रदर्य जठरं तातानमित्यन्वहं
भार्या मूर्ख दरिद्रपुंगव गृहाद्गच्छेति संक्रुध्यतु ।
इन्द्रोऽसि द्रुहिणोऽसि विष्णुरसि भोः शर्वोऽसि साक्षादिति
स्तुत्वा कंचन पामरं न च वयं याचामहे काञ्चनम् ॥ ११५ ।।
जितेन्द्रियः
विहिंसानिद्राशाभरपिशुनता विभ्रति जनाः
स्वकीयप्रादेशप्रमितजठरापूरणकृते ।
अपास्येदं सर्व परमपदलाभाय न हि को-
ऽप्यसारे संसारे शरणयति कंसारिचरणम् ॥ ११६ ॥

·डमरुकम् सुकर्मा- मुहुः स्नातुं पुण्या विविधसरितो धर्तुममला- स्त्वचो भोक्तुं कन्दादिकमनुचरा बालहरिणाः । इतीदं निर्याचं सकलमपि क्लप्तं ननु तथा- ऽप्यरण्यं दुर्जन्तुर्जगति न शरण्यं कलयति ॥ ११७ ॥ सुमेधा- अङ्गादङ्गान्नवनवाः स्वेदा इव सुतादयः । उत्पद्यन्ते विपद्यन्ते मुधा मुह्यन्ति जन्तवः ॥ ११८ ॥ -- जितेन्द्रियः-- विषयानुशन्ति यावत्सत्वास्ताम्यन्ति हन्त ते तावत् । यावद्विजुगुप्सन्ते तेभ्यस्तावत्सुखं प्रमोदन्ते ।। ११९ ।। सुमेधाः- श्रुती निजगुणग्रहे न चतुरे दृशौ मन्दिते रदा निपतिताः शिरः पलितदुःस्थिरं कम्पते । गतागतजडे पदे शिथिलसन्धिवन्धं वपु- श्च्युतं पिशितमप्यहो तदपि लेढि भोगं जनः ॥ १२० ॥ उष्णीषं वरकञ्चुकं दृढतरं पादत्रमू|शुकं विभ्राणो रविभानुभिदृढतरं विद्धं मुखं लम्भयन् । जन्तुर्दास्यति किंचिदेप इति दुर्मत्या मुहुः सेवते किं तु ब्रह्मपदाधिरोहणविधी पङ्गत्वमालम्बते ॥ १२१ ।। जितेन्द्रियः- भ्राताऽम्बा जनकः स्वसा प्रियतमा पुत्रः कुमारी धनं गेहं गौरिति तत्र तत्र ममतां मूढो विधत्ते मुधा ।

·१८ उमरुकम् भीमेनासुखदायिना परमभौमेनाध्वना यास्थतः कापि प्रारणक्षमेषु कतमद्वस्तु स्वतः स्थास्यति ॥ १२२ ॥ सुकर्मा- भ्रातः सज्जन नैकजन्ममृतिभिः खिन्नोऽसि तच्छ्रयतां धर्माधर्मसुखासुखानि विजहत्ताटस्थ्यमासादयन् । त्वंकारोक्तिविनाशपूर्वकमिमं लोकं स्वमालोकय- ब्रह्मैवाहमिति स्थिरात्मविषयामेकां मनीषां धर ॥ १२३ ।। सुमेधाः- (आकाशे) भोःसामाजिकाः, किं नु वो भूयः प्रियमुपहर्तव्यम् । किं ब्रूथ ? इतोऽपि किमन्यत्प्रियमस्तीति । तथाऽपीदमस्तु भरतवाक्यम्-- दुर्भिशेण समं लोके प्रमीलन्त्वसुमेधसः । सुभिक्षेण सह प्रायः संभवन्तु सुमेधसः ॥ १२४ ॥ अपि च दक्षश्चेत्कवितां करोतु विततां देवी दयार्दा गिरां कृत्युल्लासितसाधवे सुकवये मा दुष्कविद्रुह्यतु । द्वे नाड्याविदमाहितं डमरुकं शंभोगिरा जृम्भतां जीयाच प्रवचा महाकविरसावष्टप्रबन्धीकरः ॥ १२५ ॥ इति निष्क्रान्ताः सर्वे ॥ इति डमरुकं समाप्तम् ।

·॥ डमरुकव्याख्यानम् ॥ श्रीमचन्द्रशेखरप्रणीतम् । श्रीमत्कामेश्वरं देवं देवीं कामेश्वरी पुनः । पितरं शब्दशेषं च वाम्छापूर्यै नमाम्यहम् ॥ १॥ घनश्यामस्य सुमहाकविशन्दजुषः कृतेः । कुर्या डमरुकस्याहं टिप्पणं चन्द्रशेखरः ॥२॥ जामातृशोधमत्राकुर्वद्भिर्धातुविस्तराद्यबिलम् । उमरुकचित्रावल्यां यं मत्तातपादरचितायाम् ॥ ३ ॥ १. अथ कविम्रन्थपूत्यें विघ्नन्नं मङ्गलं करोति- यस्येति । महसः अर्धनारीश्वरस्य । २. क्रोडितः आलिङ्गितः । निर्वाहकः निर्वहणकारी, सूत्रधार इति यावत् । ७. अस्मिन् पद्ये 'वर्धितशैवपक्ष' इत्यादीनि संबोधनानि बिरुदप्राप्तानि । ९. भावभूतिः भवभूतिः। अङ्गिरःपुत्रो बृहस्पतिः । गुणान्यः क्षेमेन्द्रः । भर्तृमेण्टः कालिदासः । दक्षते प्रगल्भते । १०. गवला महिषाः । पीयूषोऽभिनवं पयः । १२. काव्यालापाश्चेति । श्लोकोऽयं विष्णुपुराणस्थः ।। देशरूपं समञ्जसम् । दार्भिकाः पशवः, सदसदज्ञानिन इति यावत् । १८. आकूणनमुत्कण्ठनम् । पात्रसूचना, प्रस्तावनेति व्यज्यते । २२. पितामहः पितृपिता, ब्रह्मा च । विधुश्चन्द्रः विष्णुश्च । हरओरः, महेश्वस्त्र २४. शतधृतिब्रह्मा । काकोलं काकम् । विकुण्ठासुतो विष्णुः । D.5.

·उमरुकम्बाख्यानम् २५. अङ्कनं कलाम् । २७. ततं विस्तृतम् । सुधां चूर्णम् । धातुः रक्तमनःशिला । २८. चन्द्रः कर्पूरम् । २९. स्वभूर्विष्णुः। ३०. पृथग्जनैः चण्डालैः। ३३. दासेरो भृत्यः । । ३४. अगदवारो वैद्यः । भगन्दरो रोगविशेषः । ३५. पात्राण्युपकरणानि । ३६. सिद्धार्थः सर्षपविशेषः । ३७. शीतको मन्दः। ३८. भोगः सुखं फणा च । ४१. विस्रोताः गया। ईशः परमेश्वरः। ४६. प्रानिबन्धेषु प्राचीनप्रबन्धेषु ; खिन्ते खिद्यते । ५४. कवमानस्य कवयतः । सांप्रतं युक्तम् । ६१. त्रयं पार्बतीपश्चवक्त्रषण्मुखत्रयम् । ६२. कीलालवर्णा रक्तकान्तिः कुगवर्णवर्णस्थानं भूगामिचातुर्वर्ण्यस्तोत्रपात्रम् । सदास्था. नसदोष्णतर्का सत्सभानित्यचतुरतर्कशास्त्रा । करीरशब्दग्रहः कुम्भकर्णः । लोलचक्षुः, स्त्रीत्यर्थः । 1. एतत्पदघटित: श्लोक: मूलमातृकायां नोपलभ्यते । 2. 'वों दिजादौ शुक्लाद। स्तुतौ वर्ण तु बाऽश्वरे ' इत्यमरः । 3. 'वंशाहुरे करीरोऽस्त्री तरूभदे घटे च ना' इति कोशात् करीरशन्दो घटपर्वायकुम्मवाची। शब्द. प्रहशब्दच श्रोत्रपर्याय कर्णवाची । अतश्च करीर शब्दग्रह इति संघातो रावणानुभव वंचिलायति ।

·उमरकन्याख्यानम् ६३. पाण्डुरस्य पाण्डोः । आत्मरुहानात्मजान् । झपक्षितिक्षिद्विरादः । पुटभेदनं पुरम् । शब्दगृहं कर्णम् । सशङ्कः शल्यसहितः । धृतचक्रो धृतराष्ट्रः । ६४. भूभूः सीता । सुशिरोधिः सुग्रीवः । कृष्णो नीलः । केयूरसाष्टापदसिंहजुष्टः अङ्गरस- शरभकेसरिसेवितः । स्वपुत्रमावे पत्न्यै । चाणूरजित्पूर्वजजिष्णुरिन्द्रजित् , तस्य तातं रावणम् । ६५. पत्रिपत्रो गरुडवाहनः । 'पत्रं स्याद्वाहनेऽपि च' इति केशवः। अघाकरं पापपुञ्जम् । सिन्धुमित्रं मैनाकः, तत्प्रसूर्मेना, तद्भर्ता हिमवान् , तत्कन्या गौरी, तत्पतिः शिवः, तदङ्गनानुजः तच्छथालः । . ६६. अनयानः, सयान इति यावत् । घटोत्रदायादः कुम्भकर्णसुतः ; घटः कुम्भः । शालाकान् कपीन् । अल्पकुक्षिप्रियो मन्दोदरीपतिः । ६७. अभ्यवहरेद्भक्षयेत् । चक्री सर्पः । प्लवंगमो मण्डूकः ! 'ओतुजेमनवस्तूनां मार्जा- रखादनपदार्थानाम् , मूषिकाणामिति यावत् । क्षयनिय॑यनं वासबिलम् । ६८. घनध्वनिखगाः मेघनादशराः । पशिशताङ्गो दशरथः । सालावृकाः कपयः । दरो भयम् । ६९. नीलः कृष्णः । अन्धका यादवाः । अहन्सानिकायस्था गर्वाधिक्यस्थिता । अन्यत्र ७०. अजादक्षेक्षणं विष्णुवामलोचनम् । चन्द्र इति यावत् । शुचिभूः स्कन्दः । भृङ्गिसूनुर्गिरिजा । द्विद्विजास्यो द्विरदमुखः । ७१. मा लक्ष्मीः । शिवा शुभा । दुग्धधरं पयोधरम् । गौरनेत्रः पीताम्बरः। 'नेत्रं लोच- नवस्त्रयोः' इति वामनः। महाममः महान् ममशब्दो यस्य स तथोक्तः । वत्सल इति यावत् । ७३. भीष्मो भीषणः, भीष्माचार्यश्च । कृपा दया । कृपः कृपाचार्यः । भीमधर्मः । भयंकरधनुः । अन्यव (भीमधर्मों ?) भीमसेनयुधिष्ठिरौ । दीर्घपृष्ठाः सर्पाः । अन्यत्र (दीर्घपृष्ठ) ; दीर्घ पृष्ठम् । कामं मन्मथं, यथेप्सितं च । विजयति अर्जुनवदाचरतीत्यर्थः । ७४. भवमानः अधिगच्छन् । प्रकाशतामतिप्रसिद्धताम् । आमोदत्यामोदवदाचरतीत्यर्थः । ७५. पीयते पिवति । लजते लज्जते । वचति वदति । विश्रमते विश्राम्यति । रयते हरिणायते । 1. 'बापस्नु भोजनम् । बेमनंह भाहारः' इसमरः ।

·७६. अनुत्तिष्ठमाना अचेष्टमाना । ऊररीकुर्वनीकुरु । संपृच्छते विचारयति, आपृच्छते । राजं राजानम् । अध्येति स्मरति । इदं, प्रसिद्धनि- सर्थः । तिष्ठमानः, आत्मानं प्रकाशयमित्यर्थः । - ७७. ज्ञेति बुधं प्रति संबोधनम् । अनः अकटम् । संक्रीडति कूजति । गुणो रज्जुः । मायति धीयते । वधुमणी स्त्रीरत्नम् । ७८. सायति नाति । क्षिरते त्यजति । भरते बिभर्ति । ७९. शुचिः पूतः, अग्निश्च । द्विजा ब्राह्मणाः, पक्षिणश्च । अ इति संबोधनम् । सदं सद । एधति एधवदाचरतीत्यर्थः । ' इन्धनं त्वेध इध्ममेधः समित् स्त्रियाम् ' इत्यमरः । ८०. ईश्वरे इति पार्वती प्रति संबोधनम् । ते तव । अजेन शिवेन । पत् चरणम् । प्रार्थयते याचमानाय । विश्यते खिद्यमानाय | ८१. प्रसूयते प्रसूते । निचायन् पश्यन् । आनुते उत्कण्ठते । संतिष्ठते नश्यति । ८२. गिरिजामातरं शंकरम् । - ८३. निर्णेनेक्तितरां भृशं शोधयति । ब्रह्माणो ब्राह्मणाः । शंभुर्ब्रह्मा । 'शंभू ब्रह्मत्रिलो- पनौ' इत्यमरः। ८४. दुर्दशारिदशकन्धर इति । दुष्टा ये दशारयस्तेषां दश कन्धरा (यस्य) इत्यर्थः । रामो बलरामः। ८५. हारीप्रिया इन्द्राणी । महालक्ष्मीरधिककान्तिः ! हरि चन्द्रम । - ८६. पुण्यो मनोज्ञः । गौरी संनिहितार्तवा कन्या । कुमारो युवराजः । ८७. सुमित्रालिङ्गनं सुवयस्यपरिष्वङ्गम् । ८८. लसद्रसतरङ्गिणी शृङ्गारकल्लोलिनी, गङ्गा च । ऊर्मिलां लक्ष्मणपत्नी वीचीजटिला च। मन्युः क्रोधो दैन्यं च । सीता रामपत्री लागलपद्धतिं च । ८९. उष्णांशु चतुरकान्तिम् । चन्द्रं कर्पूरम् । 1. वास्मादर्शनेन अपस्थ: कमन श्लोकोऽत्र आदर्शप्राचीनमूलपुस्तके त्रुटितः मादित्यूमते ॥

·লাল
३
९०. गोस्वामिसुतः वृषभपार्थिवः । 'पार्थिवे तनये सुतः' इत्यमरः । देवराजस्तु-
गौर्मयूरः, तत्स्वामी षण्मुखः, स सुतो यस्य स तथोक्त इति व्याचकार । विधवः पधिपतिः गा
इति यावत् । वृषाकप्योरिव हरविष्ण्वोरिव ।
९१. निशामयमाने पश्यति । चन्द्ररहितां कर्पूरवियुक्ताम् । विरोचनचन्द्रः ॥
९२. पौलस्त्यं रावणं कुबेरं च । पिनाकं शिवधनुः शूलं च ।
९३. शयनतः शेषात् । दृशोश्चन्द्रसूर्ययोः । नाभिसरोजतः ब्रह्मणः । वक्षोमणेः कौस्तु-
भात् । स्वाख्यादिमाई, मङ्गलमित्यर्थः ।
भार्यावेष (आर्यो ! एष) खलु सुनेमिरागच्छति ।
शारणं गृहम् ।
१०५. पशोः उपाकृति कतावभिमन्य हननम् ।
पृहतिका वसविशेषः ।
१०८. स्वान्ते स्वविनामे । स्वमात्मानम् ।
११२. स्वप्रमदाः धनहर्षाः, निजागनाश्च ।
चक्षुकरिष्याव: द्रक्ष्यावः।
११३. आजवंजवसरस्वति संसारसागरे ।
पीहा इति रोगविशेषः
११९. उचन्ति इच्छन्ति ।
१२०. निजगुणः शन्दः।
१२५. आहितं रचितम् । प्रवचा वश्यवचाः । स्वाधीनसरस्वतीक इति यावत् ।
संपूर्णमिदं उमाकव्याख्यानम्
1. एतत्सदघटितं पयं वाक्यं वा मातृकायां नोपसम्पते
१. इदं पदं मून पश्यते ।

·CORRECTIONS AND ADDITIONS. The Text of the Damarukam was reconstructed from the only Manuscript available in the Government Oriental Manuscripts Library, Madras. When the text had been printed, a cominentary on the text, called Damarukavyakhyanam by Candrasekhara became available from the Tanjore Palace Library. The Com. mentator, a son of the author, has been very useful in preserving correct readings where the Original Text had many lacunae. The following additions and corrections based on the commentary will be found to be very useful and instructive. The commentary is also printed in Extenso after the Text. Page 1. L. read 3. 14 For क्रीडितो भावभूत्याङ्गिरः दृश्यते " 17 क्रोडितो भावभूत्यगिरः दक्षते देशरूपमुक्तम् गगने बिधु 5. برا ८ " 7 7 " " " " सम्यगुक्तम् गगनं विभु हरिः 23 " . " 9 8 " " " 10 11 " " " 12 7 " " 13 14 3 " 16 वपुः 19 तद...कारजना तदागदारजना 9 शीतलः शीतकः कुलतटी कुचतटी 4 खिन्नो खिन्ते Read सखे! before कतम 5 read प्रयं 8 कृत...तक कुगवर्णवर्णस्थानं सदास्थानसदोष्णतको 9 लोचनस्य लोलचक्षुः पाण्डुरस्याघवहान्...., पाण्डुरस्यात्ममहानिहन्तुं 14 शिशिरोऽय... सुधिरोधि कृष्णकेयूरसाष्टपद- सिंहजुष्टः For वयं " . " " " ·Page 16 .ܝܐ 17 " " " . " 18 " " . " . " " " 19 18 For ०त्यनजानुजः read त्यङ्गनानुजः 4 Re-read as ओतुजेमनवस्तूनां क्षयनिर्व्यथनं गतः। 7 For सालावृकादरपराः read सालावृका दरपरा: 9 मण्डचतुष्टये मन्धकतुष्टये 10 Re-read आत्ताहंतानिकायस्था वनिता पूतना गता 15 सद्यः माध्य 16 वीक्ष्य महा नमः महाममः 10 भीमधर्मपरिव्रतः भीमधर्मपरीवृतः दीर्घपृष्ठादिकः दीर्घपृष्ठाश्चितः 21 Re-read as विन्ते किंचिन्नैव खिन्ते नितान्तं छिन्ते धैर्य जातु भिन्ते न भाति । 22 For भाजति read भ्राजति 9 शुभि शुचि 10 अमृष्यमाणः अ मृष्यमाणः स्वयमे० सदमे० 12 तेऽजेन गोस्वामी स्वयमीशानो गोस्वामिसुत ईशानो 14 निशामपमाने निशामयमाने वक्षोजयोः वोमणेः 12 रज्जुग्रथनकर्मणा धात्रा ग्रामझये कृताः 12 Re-read as असत्यं सेवनं पित्रोहिंसां चोपाकृतिं पशोः ।। 21 For मुदम् read मदम् 22 स्वान्ते स्वं ते 22 प्रत्यक्षीकुर्वः चक्षकरिष्याव: 8 तृष्णाजवे भवसरस्वति तृष्णाजवंजवसरस्वति 13 असृश्चि असृद्धि 5 निर्याचं निर्याच्वं , " " " " " " " तेजे न " 21 22 7 " 24 25 26 " " 27 " ·श्रीशंक गुरुकु पत्रिका THE JOURNAL OF THE SRI SANKARAGURUKULAM, SRIRANGAM. Editor: Gurubhaktasikhamani, Sastraprasarabhushana, T. K. Balasubrahmanya Aiyar, B A., Founder of Sri Sankaragurukulam, Srirangam. Literary Adviser: Vidyasagar.i, Vidyavacaspati, P. P. Subrahmanya Sastri B. A. (Oxon), m. A., Curator, Government Oriental Manuscripts Library and Professor of Sanskrit, Presidency College, Madras. The Main features are : 1. The publication of rare and hitherto unpublished works of writers of established reputation on all branches of learning bearing on Hindu Culture and Learning. 2. The reviewing of books and periodicals on current thought. 3. The encouraging of the production of original compositions in Sanskrit by contemporary writers and poets, Annual Subscription Rs. 6/only. For bona fide Vidyarthis on production of certificate from their teacher Rs. 4/only The Journal is now published Quarterly. If sufficient encouragement is forthcoming it is hoped to convert it into a Bimontbly and even a Montbls, Advertisement rates are : i Full page for one insertion Rs. 10/ Do. for one year Rs. 30/- page for one insertion Rs. 61- for one year Rs 201- THE MANAGER, The Journal of the Sri Sankaragurukulam SRIRANGAN wt wa

·No text on this page.

·GANİTASARA SANGRAHA of Mahaviracarya. Edited with English translation and netes by Rao Bahadur M. Rangacharya, M. A. 1912. PADYACUDAMANI of Buddhaghosa. Edited by Rao Bahadur M. Raugacharya, m.n. and S. Kuppuswami Sastri, A., with a commentary written by Pandits K, Venkateswara Sastri and D. S. Satakopacharya, 1921. 3 4. BRAHMASIDDHI of Mandanamisra and a commentary thereon by Sankhapani. Edited by Mahamahopadhyaya Vidyavacaspati 8. Kuppuswami Sastri, M.A., with a Foreward by Vidyasagara Vidyavacaspati P. P. S. Sastri, B.A. (Oxon)., ... (Madras) 1937. Edited by Vidyasagara Vidyavacaspati P. P. S. SASTRI B.A. (Oxon), M.A. (Madra 6. RATNESVARAPRASADANA NATAKA of Gururama Kavi. Published by the Sri Balamanorama Press, Mylapore, Madras. 1939. Ro. 6. RAMANUJACAMPU of Ramanuja 1. MAHABUISTAF Pode har vi harnamblata's Pradipa} In th MAHABHASYA of Patanjali with Annambhatta's Pradipa (N06, 6 and 7 are being published in the Madras Government Press.) 8. SASTRA DIPIKA of Parthasarathi Misra with the Mayukhavali of Sri Appaya Dikshita. %. BALABHARATA of Agastya Pandita with the Manohara of Salva Timmaya Dandanatha. 10. NAYAMANJARI of Srimad Appaya Dikshita. 11. DAMARUKA of Ghanasyama with Dama ukavyakhya of Chandrasekhara. Published by the Sri Sankaragurukulain, Srirangam. Re. 13. SRNGARAPRAKASA of Maharajadhiraja Sri Bhoja Ders. (Nos. 8, 9, 10 end 12 are in the Press and published serially by the Sri Sankaragurukulam Srirangam, in the Sri Sankaragurukola Patriks)

·No text on this page.