·PREPACE This commentary was written in memory of the late Sri Goshihipuram Saumyanarayanachariar Svani whose elo. quent, poetic and stirring expositions of the Ramayana and other sacred classics and saintly character and full possession of the great Atma Gunas described in the Upanishads were well-known throughout the Tamilnad. Because of the supreme charm of his Ramayanam expositions, he was requested to write out his ideas in regard to Ramayanam slokas. He was saying he would first write a commentary on the Samskshepa sarga in co-operation with my humble self. He passed away before this could be fulfilled. Having laboured long in Ramayana studies, I wrote this commentary about a third of which was published serially in the columns of the Ayodhya Satoskrit journal «The Samskrita," and enjoyed wide appreciation by the readers of that journal spread all over lodia. The fisrt 40 pages of this book were published in advance and received the warm blessings of maoy a scholar friend. This commentary in full is presented to the public with some English notes of contents The author who has no eye sight now, and who is much advanced in age requests the indulgence of the readers in regard to mistakes, which may exist. Flis thanks are due to: (1) Sri A Srioivasaraghavan M. A, Professor of Sanskrit in the Government College at Pudukkottai, who is a devoted pupil of the Goshihipuram Svami and has heard fully his exposiſions of Ramayana etc., and who kindly relieved the author of the work of correcting the proofs. 2 Sri Kozhiyalam Ranganathacharya Svami who wrote to the author's dictation the entire commentary and made it ready for the press. 3 Sri Dayavalli Parthasarathy Iyengar B. A.. of Triplicane who enthusiastically co-operated in the prepasation of the English notes; and 4 The Gitanjali Press, Pudukkottai which has for some years been kindly publishing several books of the Author. Jaya-Chitrai, Revati.} THE AUTHOR ·SAMKSHEPA RAMAYANA A SHORT SUMMARY OF CONTENTS In the introduction (pages 1 to 4), the admiration with which Ramayana was received from the outset 'by readers and hearers of various types is set out in some detail. The sloka quoted from the Uttarakanda, sarga 93, beginning with "Tamadbhutam" shows the wondering appreciation and enjoyment of the beauties of the Kavya by Kusa and Lava who had mastered the Vedas and Angas and got by heart the entire poem with exposition of its meaning by the poet. Guru Valmiki directed them to sing the Ramayana with their minds entering into the heart of the poet. The twin brothers who learned the poem from the Guru himself were the first critics who were all wonder and admiration for the poet and the poem. The Rishis in and around Valmiki's hermitage heard the poem sung by the twins who were not only beautiful like Gandharvas but also sang - most sweetly like them. The assemblies of Rishis admired both the poem and the music of the singing of the singers The singing of the poem by the sweetest boy-bards was a handicap to the author. Was the poem appreciated on account of the expert and melodious singers or for the inherent merits of the poetry? The Rishi's judgement which is given in the sloka "Aho Gitasya Madhuryam Slokanam Cha Viseshatah" made it clear that the slokas are particularly sweet. When the Poem was recited for the first time in Rama's court, we are told that Kavya koyidas masters of poesy were present. Rama called it a Mahakavya and said the poem would make his fame and show him as glorious. All gathered in the Royal Asvamedha "yaga Assembly found the poem insatiably sweet and charming. In the Uttarakanda, Brahma says to Rama, "his Adikavya is wholly pratishthita, centered in you and expounds your glory." Rama describes to Brahmadeva the Rishi's eagerness to hear the pocin which would immerse them in Brahman enjoyment, "Rehayo Brahma Laukikah" Rama describes the writer of the Ramayana as Purvacharya. Kalidasa's mention of Purvasuris in the opening of the Raghuvamsa as paving the way for future bards of Raghu's vamsa and Bhavabhuti's mention of Idam Gurubhyah Purvebhyab in his opening mangala sloka the Uttararamacharita refers only to Valmiki, the plural being honorific. - ·Pages 5-15: Sloka i Elaborate reasons are given for showing that Ramayana is Rama-Brahma Vidya. It is Rana Brahma Jigbasa sastra. Tapas is the Sadbana of Brahma Jignasa said by Varuna (Guru father) to Bhrigu. The opening of this Rama Bralıma Jigaasa with the word Tapas is significant and suggestive of fine ideas. Brihadaranyaka sruti referred to as Yagnadí srudi in the Brahma sutras describes Vedanuva. chana (Swadhyaya), yagna, Dana, agd Tapas for Vividisha Oignasa of Brahma). Tapas, Swadhyaya, and Prayachana are well known sadhanas. The Guru is constantly engaged in tapas and swadhyaya and the Sishya Valmiki is also a tapasvi. The pupil's questions with numerous "whose" in the manner of the Brahma Jignasa questions in the opening mantra of Kenopanishad point to jigaasa of Ramı as Brahman. Dasaratha is described by Valmiki as a Jignasu of the great Kalyana gunas of Rama in Sarga 2 of Ayodhyakanda He was Rama guna jignasu from the mouth of country-folk who had firsthand knowledge and anubhava of Rama gungs. Rama too who considered himself a mere man until Ravana. vadha put the question to Brahmadeva who had arrived with the devas at Lanka "Who am I?" .Whose am I?" "From where have I come?" With folded hands Brahma Deva had to remind him that he was really Narayana and the whole world was his sariram. Brahma's exposition was sariraka sastra addressed to Rama, the Cosmic Sariri, The Rama Brahma-Tatya-guda charitra Vidya of Ramayanam reve. aled briefly by Narada to Valmiki was expanded by Val. miki who is described as Prachelasa (Varuni). The Bhumi. vidya of Chundogya chapter VII describes Bhuma Brahman as infinite Ananda and by knowing and absorbing the Vidya one realises and exneriences permanently the blissful Moksha-like Ananda state in which he sees, hears and perceives nothing else but Brahma. "Yatra nanyat prasyati etc." Sita is described as seeing neither the terrible Rakshasis around for the beautiful flower and fruit trees in the great Asokavanam where every life but Sita was merry. The subjects of Rama Rajya are described as constantly talking of and cojoying Rama uttering his magic name and were Ramamaya, immersed in Rama, The Ramayana produces the effect of Bhuma Brahmi vidya which was cxpounded by Lord Sanatkumara who is identified with Lord Subrahmanya Skanda both by that vidya and by Sri Sankara's Sutra Bishya in that it makes the reader and hearer of it forget everything else and become absorbed in the hero and heroine, .

·Valmiki's guru was Narada whose guru was Sanat Kumara Skanda. Lord Skanda is the jaspirer of both Rama. yana and Bhagavatam through Narada, -his pupil. Rama's gunas and charm are infinite and are shown as the greatest like those of Bhuma Brahman of Sanat kumara's Bhuma vidya in giving infinite sukhan. The word 'tapas' is also indicative of the ta pas of the heroine of the Ramayana, Sila charitra, describes graphically in the Suadarakanda and the hard tapas life of all the royal princes Rama, Lakshmana, Bharata and Satrughna and Kusa and Lava. The best part of the life of all the four brothers whether living in Danda ka or Ayodhya was spent ia hard tapas. The poet compiled the Ramayana sitting as a tapasvi, yogi on Darbha grass The word 'tapasvit means also according to Amara, Sochya a person distressed in miod and therefore an object of compassion. Dispassion for worldly things and eager longiog for Brahmagnana so impatient as to bear go waiting are essential conditions required as qualifications for approaching a Brahman Seer or guru and sitting at his feetNarada describes himself when he approaches his Guru Sanat Kumara, "I am full of sorrow on account of my unsatisfied thirst for Brahman realisation, My Lord, let me be helped to cross ocean of samsaric sorrow." The name "Valmiki" itself is indicative of his unparalleled tapas. The word 'tapasvi" used as a Viseshana" (attribute) for Valmiki suggests the Vairagya and Soka condition of the pupil's mind and confirms the view that the Ramayapa is intended to be Rama Brahma vidya. "Drink the Rama rasa" sings the great Sadasiva Brahma. Rama rasa is Brahma rasasava-an expression used by Dakshayani in her last speech to her father in reference to Siva Bhakti rasa with glowing indignation, Pages 15-21 (Slokas 2 to 5) The words of question "who, who etc., are repeated ten times which is the number known as Avatara Sankhya indicating the ten Avataras of Vishnu. Putting ten questions is appropriate for the question about Rama Avatar. They are also indicative of the Acharya sense with which the questioner's mind was filled. Althougb the questions are many and relate to various Mangalagunas, the questioning pupil wants to know one contemporary person in the whole of mapkind possessing all the gunas The many questions in the opening of the Kena-upanishad about the inner director of various functions in the human body also relate to a single entity. The words " Frih are counted in the Vishou Sabasranama as names of God Vishou. The Rishis who heard the Ramayana first in their assembly pronounced it to be "Ascharya". The Ramayana poem is a wonder as much as ·the Hero, and Heroine. The word "gunavan" in the first question is interpreted as referring to the great quality of a big person mixing on equal terms with low-placed persons. Page 26 : Sloka 6. The sweet words of the Valmiki Kokilam (cuckoo) filled the guru with joy and transported him beyond world consciousness for a few moments and he had to regain it. Great Rishis telling the story of avataras fall into trances now and then and their silence then is even more etoquent than their speeches. The "Mauna Mananam" of Munis is proverbial-and is greatly stressed by Sanat-sujata (Skanda) Pages 28 to 35. The summary opens describing Rama as coming from the stock of Ikshvaku. The Gita tells that Ikshvaku was the disciple of Manu who was the disciple of Surya vaku was the first man in Rama's Suryavamsa. Janaka's guru was Yagaavalkya whose guru was also Surya. Rama's ancestor Ikshvaku was as great as Janaka spiritually also. Narada indicates there was mystic charm in the name of Rama. In this summary Rama's name is repeated by Narada more than 50 times. Thc commentary shows how the ques. tions put are answered by the slokas. Iksh. 1 Page 29 The appropriateness of the comparison of Rama with Kubera in the matter of making gifts bounteously needs examination. Kubera is not known to be a generous giver. He is Yaksha treasurer and is compared to a Bhuta guardian of money hoards. What the Rishi means is that as a treasury office cashier honours cheques brought by any person with an order to pay from the owner of the money, he, Kubera, rightly treats the money he pays as the money of the mas. ter-Iswara in his case--and which has become due to the draweë of the cheque. He has no regret at all when he pays for the cheque. However big the some might be, 'Rama treats the money he intends to give as belonging to the man already by coming to him and gives it cheerfully and without any sense of sacrifice or vain pride, Pages 36-38: S1. 19 and 20. Election by the subjects' wish ascertained from large gatherings was a prominent consideration, Preference was of course shown to the Royal family and to primogeniture, Four considerations are mentioned here for choosing Rama .

·vii for Yuvaraja Abhisheka : (1) Jyestha (eldest son) (2) Guna. Sreshtah greatest possessor of great gunas) (3) the pleasure of prakriti 'subjects) (4) the King's opinion as to what was hitam (really good) to them The guru Dharma Raja in Katha Upanishad draws a sharp distinction between Preyas ,and Sreyas. What was priyam to Dasaratha coincided with his sincere view of what was good for the subjects. "Mahipati", the lord of the territory wished Rama's coronation. The suge gestion is that Mahi'-earth'— Medini' also joined with her sovereign lord in the wish, Valmiki stresses this in the opening of the Ayodhya kanda "Notham Akamayata Medini" Pages 38-39 (Si. 21-22) Narada says Kaikeyi saw the preparations for the installation. He has in mind the proverb "Kings and Queeas see through their spies". The Atha" between "Bharya" and “Kaikeyi" suggests also other meanings than "after", 'Atha' has the force of a question (interrogation')—was she a wife who must loyally support her husband ? 'Atha' also is Mangala word and it furthur indicates the commencement of an episode. The Mangala for the Devas and Rishis which is the real purpose of the Avatar really begins here. Kaikeyi is called 'Devi'; she was possessed by the Devas who wanted to carry out their purpose through her. Page 40 Sloka 23) Dasaratha was bound by the 'Pasa' (ropes) of Dharmi, This suggests Yama Dharma's pasa was coming round his neck. Valmiki follows the guru. He says "I am tied by Dharma bandha". Page 40 Sloka 24 The word "Pratigna" applies to (1) Rama's pratigna" as Vishnu made to the Devas, (2) Dasaratha's pra. tigna to Kaikeyi and (3) his own pratigna to her. Kaikeyi's priyam and the father's verbal mention indicate the absence of father's priyam, Page (41-42) Sloka 25 The word 'Lakshmana' shows that Lakshmana was full with Rama Seva Lakshmi and shining by sneha, Page 43-44 (Sloka 26-27) The word after 'Jata' "Kule" would split as 'ajata'also. She was an 'ajata jata. She was uttama among women as Rama was uttama'among Purushas. 1 1 F ·vili Page 44-48 (Sloka 28) The word "Anugata" follows strictly Janaka's statement at the Kanyadana, "She will follow you like your shadow". Chaya Iva' Anugata Bhaya". The comparison of Rohini following the moon would be quite correct in regard to the return journey from Lanka by Pushpa kam. Sita was following Rama in those thorny jungle paibs quite as happily as Rohini was following the Moon in the sky, The citizens followed Rama far. But Dasaratha was stopped by his counsellors after he went a short distance Both •Duran' and 'Aduram' are intended here, Page 48-Slokas (30-31) Rama is,meticulously keen in taking 'the orders of Bharadvaja and other Rishis about the choice of a site for a dwelling cottage. In the Vanam on the Yamuna bank site Rama and his brother Lakshmana (Sesha Avatar) were moving about happily. In the Yamuna Brindavan, Krishna and Bala Ram, (Sesha Avatar) were moving merrily. Pages 50-52 Slokas (32-33) Bharata would not heed the commands of all his gurus, father, mother, Vasishtha etc, on account of his irrepressible desire for Ramadasya--service to Divinity-which was more comforting and sweet than sovereignty over a Kingdom, Page 52 Bharata went to see Rama in the forest for appeasing Rama Pada. The word "Rama Pada Prasadakah suggests finely he did not care for the prasada of Tata-pada or Acharya-pada, The expression "Rama pada" indicates he revered Rama more than his father and Acharya. Pages 52-53 (Sloka 35) The description of Rama here as "Mahatmanarn' "Ramam Satya Parakramam" reproduces the words of Viswamitra's famous "Alam Yedmi" sloka in which he declared that great souls who were engaged in tapas also know Rama to be Mahatma satya parakrarna. Bharata's Rama phakti tapas is proverdial and he knew Rama's greatness just as Visvamitra did. The word 'Eva' only in 'Tvam Eya Raja' has two meanings:

·ix (1). "You alone are fit to be a Kiog, aot I, nor any other" (2) "It is appropriate that you should be a ruliog King and not a tapasa in the forest". Page 53 (Sloka 36) Every word here is charmingly suggestive. Rami was Mahabala' the mightiest ma who alone could disposé of Ravaga. If the Vanavasa was broken and no occasion for a war with Ravana arose, all his streagth would have gone in vain, Page (53-54) Sloka 37 Sending of Bharata was a pathetic scene. Though Bharata's nature was implicit obedience, his agraja Rama had to press repeatedly Bharată to return to Ayodhya. The Padukas were got for officiating as Kosala's sovereiga during Rama's exile The practice of worshipping the Padu. kas of great and holy meo partaking of divinity was started by Bharata and the practice has come to stay permanently. The feet of living persons could not be taken away and worshipped by their Bhaktas, but the sandals could be. Worshipping the sandals would imply even more reverence than the worshipping of the feet. Page 54-55 (Sloka 38) The hope of Rama's returning to be crowned sustained Bharata. He ruled from a village grama. The name 'Nandi' for the grama' was a misaomer like the 'Asoka' name for "Vanam' in which Sita was imprisoned and where she was spending her separation from her Lord. Page 55-56 (Sloka .39-40) Every word is pregnant with suggestions, Page 57 (Sloka 41) The words of the guru “Pravisya cha maharanyam" opening with eatry into the Danda ka Mahavanan are adopted by the sishya 3s the opening words of Aryapkanda, "Rajiva Lochana" suggests Rama's eyes 'beaming with joy on seeing the forest scenery and the Maharishi tapasvis who came to welcome bim and complained of horrors done by the Rakshasas. "Viradham Rakshasam Hatva” refers to the killing of the Rakshasa body. The new Deva body came jostantaneously.

·Page 60–61 (Sloka 45) The word "Samyati" used for battle denotes that the opponents take the initiative by coming as attacking aggres. sors. The description of Rishis as Agnjkalpa suggests the fire of their tapas and indignation had the power to destroy the Rakshasas just like forest fire burning the trees in the forests. Page 61 (Slokas 46-47) Narada lays emphasis on Surpanakha and afterwards Khara and his forces coming to Rama's Ashrama. He was on the defensive and could not but battle with them. He honoured Sita's request not to kill non-aggressors. Page 64-65 (Sloka 52) The word "Sahara" may suggest that Ravana could only steal her but any vihara" which was his ambition was impossible "Let us sport in the gardens on the beach" was his earnest request at the end of Aranyakanda. Pages 65-67 (Sloka 63) Jatayu was treated as bandhu and lamented as such, Sita embraced the bleeding bird in its last moments. The Parishvanga of Ishvari and the Sakshat-kara vision of Sita Devi and then of Rama in the last moments and the conversations apart from the heroic struggle and fatal wounds sustained at Ravana's hands fully qualified Jatayu for Moksham, his soul got, and Brahmamedha samskara rites Rama did for him. Moksha brings eternal embrace with the Para matma, Page 67-68 (Slokas 54-55) r Jatayu was burnt with the fire of Rami's sorrow. Ordinary fire would not do for such a heroic fighter mortally wounded. The word ''Sandadarsa" in regard to seeing Kabandha suggests the auspiciousness of the encounter both for Kabandha and Rama Rising to his old Deva state he saw the change of programme made by Indra (Val's father) i the shape of substituting Sugriva for Vali who had unfortunately yielded to a pact of offense and defence to Ravana, as stated with regret by Agastya to Rama in the Uttarakanda, and told Rama definitely he should seek Sugriva's ·Xi assistance and not Vali's. He also told Rama to go to Saba. ri's Ashram first by making a long detour round Pampa lake. She hart been waiting for about 13 years gatheriog sweet fruits ind keeping them in cold storage by her tapas and the p,wer of Guru's Ashrama sanctuary to see Rama before she burnt her body which was delaying her Moksha enjoyment exactly like Sarabhanga after openiag of Aranya kanda which closes with Sabari's moksha scene'which gave perfect gratification to Rama and cheered him up and filled him with perfect confidence of everything going well thereafter. The terrible consuming sorrow about Sita was totally suspended during his visit to Sabari's Ashrama. Seeing the long waiting Sabari's ascent to Moksha filled Rama with joy and made him forget Sita altogether. Page 72 (Sloka 57) The description of Rama as SATRUSUDANA killer of foes when he respectfully approached Sabari shows Narada's admiration of Rama's thoughts turning away from Sita altogether when in Sabari's Ashrama. Of the purposes of God's Avatara, Sadhu Paritrana protection of Sadhus and suppression of Sadhu's enemies, the former is more important, pariirana of Sabari was entitled to preference. Page 73 Sloka 58 Rama in carrying out the prior programme of Devas with any chaages made by them does everything by the Vachana of some other holy persons like (1) Agastya, who handed the Dhanus, (21 Kabandha, the Deva transformed Rakshasa and (3) Hanuman. The word 'Cha' in regard to Hanumath vachana perhaps couples “Vahapa of very tired Rama aod Lakshmana by Hanuinan's shoulders to Sugriva". The Hagumat "Vahana' began then. Pages 74–78; Sloka 60 The mention of the solemn friendship pact between Rama and Sugriva conveys by implication (Dhvani) the impossibility of seekiog Vali's assistance because of the solema firm alliance of his wiib Ravana made at a moment when he was highly praised and admired by Ravana who was forcibly carried by Vali in his armpit tied up by his tail. The pact is narrated by Agasiya with great regret as already referted to in Vitara kanda This was nothiog short of the gravest treason not only agaiost Rama whose commander-in-chief Vali was bound to be, but also agaiast ladra, his father, who begot him solely for this purpose aod endowed him with extra-ordinary strength. This unpardonable viola-, ·xii tion of his life mission and commanding commission was ample justification for shootiog him under military conventions. 1 Page 86 Sloka 61 The summary of the Sundarakanda opens in this sloka with the word "Taiah" which Valmiki takes care to place at the opening of his Sundarakanda. The dying words of Jatayu. (younger brother) were literally continued by Sampathi the elder brother. He actually saw Sita in Lanka with his proverbial eagle eye and as the direct seer of that truth tatvam he gave his revealing upadesa to Hanuman as a latvadarasi Acharya. Pages 85-86 Sloka 62 Hapurnan saw Sita in a deep Rama Dhyana state. His apudhyana of Sita had culminated in the fruit of her - Darsana but Her deepest dyhana of Rama was yet to yield fruit.. She was in the Ashoka vana but she was constantly immersed in soka dyhada. Her dyhana was accompanied with soka unlike ordinary Brahma dyhana which is a delightgiving exercise. Pages 89-91 Sloka 73 Dispelling of Sita's doubts about Hanuman being Ravana's spy, or Ravana himself in disguise and infusing of perfect confidence (samasyasa) took up a very long time. Abhigyana means the finger ring and also narration of secret incidents kaown only to Sita and Rama. Pages 96-97 Sloka 77 The description of Rama here as "Mahatma'' and Hanuman as "Ameyatma" is significant. Although Hanuman's achievements were imineasurably mighty, he knew his strength was all derived from Rama described as Mahat. ma by Viswamitra when he declared Rama's invincibility even when he was his teens "Satya" means 'Abadhya Page 98 Sloka 79 The description of Samudra Raja as the husband of Punya Nadis is sigaificant. He went to Ratna surrounded by a number of his wives to rouse compassion and appease his anger, ·xiii Page 99 (Sloka 80) The Rama Ravana war was finished in three days. It could have been finished even on the first day but for Rama's heroic generosity ja permitting him to go when he was deprived of his arms and his life was at Rama's mercy. The lightning swiftness of the disposal of the enemies is sug- Rested by Narada finishing the narration of the war with Ravana ia this sloka (80) by mentioning the killing of Ravana. Page 100: Stoka 81 After Sita was restored "Lajja" took possession of Rama. The "ajja" was due to fear of rumours by ignorant and ungenerous public Even the slightest expression of suspicion by a nearest person would produce fear and "lajja" in Rama A public fire ordeal must surely prevent the rising of any suspicion in any one's mind. Such fire ordeals were common in those days as a kind of sakshi (diviae testi. mony) Bhavabhuti says Ágai must get his purity from Sita and not vice-versa. In fact Agni himself says the same. Sita is part of the Divinity Tatva and She sits with her Lord as the Antaryami in Agoi and controls him. How could fire scathe her in any way? Hanuman states that Sita could burn and destroy fire. Fire could aever burn her. Page 101-Sloka 82 The evidence from Agni's mouth was used by Rama not to convince himself who had never had any doubt but to convince the world. The word "Gaatva" must be taken in a causal sense which is permissible in the language by usage. The expression of removal of Kalmasha may refer to the pu'ification samskara necessary to remove the pollution by the hopelessly lewd Rakshasha's forcible touch. Such a pollutiog touch would be remedied by the touch of Agbi. The word "Kalmasha" of course refers also to the possible rumours of suspicion. Rama became overjoyed when Sita came out of the ordeal with the most solemn declaration of purity by Agni Deva appearing on the scene because he was so anxious to be reunited with Sita and at the same time to allay possible suspicions of uncharitable critics by divine Agni evidence. Valmiki's sloka in Yuddhakanda describing Rama as shining with glorious satisfaction when reunited with Sita is exactly like his sloka at the end of Balakanda describing Rama as shining gloriously by the Sita's marriage vaion. The words of this sloka of Narada “Rama shone with exceeding jor" were followed by Valmiki sloka. 1 ·xiv The Devas are said to be Agni Mukhas. Agni is their mouthpiece in more ways than one He receives the offerjags made into fire and delivers them over to the Devas He also speaks the voice of Dt vas by giving purity verdict of a maligned woman on their behalf All the great Devas Brahma, Siva etc, were gathered there and delivered eulogies. Siva's address to Rama as Sastrabhritam vara the greatest among warriors bearing arms impressed Rama so much that he reproduced these words in the Gita as Krishna The Gita words in Vibhuti chapter are "I am Rama among armed warriors." Siva's praise was so much valued. The statement that Rama was extoller' by all Daivatas there at Lanka includes also Dasaratha who was described by Rama to Kausalya as pratya ksha Daivata because of his being his father. Pages 102-103 (Sloka 83) Ihe reference here to the removal of the terrible fear oppressing the Lokatraya refers to the fulfilment of the Abhayapradanam'made to the Devas described in Aswa. medha chapter of the Balakanda and to the Rishis in the opening of the Aranyakanda. The description of Raghava as Mahatma at the end of the stoka is put by Valmiki in the mouth of Vibhishana as the last words of the Saranagati sloka second padam, 7 + 'Page 103 Sloka 84 This is a very fine sloka which has been interpreted by great Acharyas as suggesting very fine ideas. The cha meaning and also” suggests a coupling of the Abhisheka made on the southern shore of the sagara at the time of Vibhishana's saranagati with the Abhisheka now actually made at Lanka The former Abhishekam became an accomplished fact when it was made in the capital Lanka alter the of Ravana and other Lanka rulers The word "Rakshasendra" suggests that Vibhishana was Deva ruler full of Satvika Daivi sampath over Raksha. sas though he was of Rakshasa birth. Rama was very anxious about fulfilling the great duty, of crowning Vibhishana as king of Lanka which he had se solved upon, although no request was made by Vibhishana, The word 'Vijvarah" suggests that the anxiety was so severe that it caused a temperature rvaning for days which came down after the Lanka coronation, The word ·XV *Tada" before Rama, suggests that he became literally a joyous Rama only then The upasarga "Pra'' before Mumoda" shows that the rejoicing was supreme. The expletive at the end expresses Narada's' wonder over this great trait of Rama. Pages 104-105 Sloka 85 Blessings were received from Devatas three in'number, The first was Lord Mahadeva who brought about the descent of Dasaratha in a V mana whq, directed the taking back of Sita affirmiog her absolute purity, appeased Sita and asked her not to be urset by Rama's behaviour. At Rama's request he forgave Kaikeyi fully. Dasarasha as pitru-Devata was the second blessing Devata. The third was Indra who fulfilled the boon asked for by Rama to bring back to life all the Vanara soldiers who were in the sleep of death and restore the lost limbs of maimed vanaras. The expression "raising the vasarası may apply to raising the vanara soldiers who had fallen and also to getting all the vadaras in general prepared for the journey to Ayodhya by Pushpaka Vimana to be the guests at the Coropation. "Surrounded by friends” Lakshmana was the only man who was in the Pushpakam. He is not covered by the description of "Suhrt". All the others were Kishkindha Mon. keys etc., and Lanka Rakshasa subjects. Rama treated every one of them as a friend. He truly fulfilled the Gita description of Krishna as a suhrt of all Bhutas “Suhrdam sarva bhogtanam" (chapter V last sloka). The Vimadam halted at Kishkindha to take the vagara ladies who were treated as Sita's friends. Pages 105 to 109 (S1. 86) The Pushpakam was halted at Bharadwaja's Ashramam with manifold purposes by Rama although it was the Panchami day which was the target date fixed by Bharata for Rama's return, failing which he had vowed to offer himself as an oblation in fire. To satisfy Bharata, he sent Hanuman who was a Gnani Bhakta who could be treated as Rama's own self according to God's Matam declared later by Krishna in the Gita, If Rama's Padukas were treated as Rama's feet, Hanuman who is proverbially called Rama's foot could be treated by Rama and Bharata almost as Rama's self. Hanuman was the finest teller of Rama's story thrilling himself and his hearers. Bharata was over- T as .

·хуі whelmed with joy on hearing Hanuman's parration. The Deras had met Rama at Lanka, The Avatar was for the protection of both Devas and Rishis. Other Rishi's ashramams were far away from Ayodhya, Rama must at least meet onc Rishi before he entered Ayodhya Bharadwaja's ashrama was ncarest to Ayodhya Bharadwaja (literally food giver) entertained and blessed Rama before Rama's entry into the forests. He had entertained Bharata's Avodhya army by his. wonderful yogic power. When coming near Bharadwaja's Ashrama, night was falling. Bharata was nraying for the appearance of Rama-Surya at Ayodhya Bharadwaja must have the opportuaity of being the host to Rama, Sita, Lak sbmana and to the Vanara and Rakshasa party. Baradwaja gave the boon that all the trees on the road to and in and about Ayodhya should produce immediately most juicy fruits etc., for the benefit of the Vanaras etc, Bharadwaja was Valmiki's pupil. He was the first enjoyer of Valmiki's first Manishada sloka. The story of the Lanka exploits could not be told by Rama Bharadwaja himself gave a short sum. mary of the happegings in the Dandaka and Lanka in hall a dozep slokas by his yogic vision This was a Samkshepa narrated by Valmiki's pupil. The words describing Rama as Satya para krama in this sloka after the finishing of the Lanka battle is very appropriate. Viswamitra's descriptions of Rama in Dasaratha's court as Satyaparakrama has been now made true. Narada echoes that description here. Pades 109-110 Slokas 87, 88 The word 'Jalpan' indicates Rama was so beside himself with feeling as to utter words indistinctly. Akhyayika bere referred to was about Bharata, "Akhyayika" means a story Kavyam. Rama considered Bharata as the hero of Ramayana. He asked Lakshmana at Panchavati Ashramam to speak about the katha of Bharata who was the Natha of Ikshvakus. The word Nandigrama is repeated twice. It became literally a Nandigraraa only now. Rama was the last to remove Jajas He alone had religiously to observe Jata Vratam by Kaikeyi's command, The other three brothers took to Jatas of their own wish. Left to them. selves, they would remove their Jatas only after Rama. But Rama commanded them to do it first and they had to obey against their wish, Rama would not have been the great person he was, if he had allowed his brothers to remove Their Jatas only after him. This great trait of Rama is admired by the Rishi by describing him as Anagha here.

·xvii - Pages 110 to 115 : Slokas 89 to 96. These 10 slokas form Phalastuti. The Phalam must be elaborately described not minding the length. Summarising the Phalam is not quite proper. Narada has this rasa in mind in lengthily describiog the Phalas in, his short samkshepam. Brahmaloka is Karmadaraya Samasa. Brahman is the Loka. Rama was himself Brahma loka. This interpretation is determined by a sutra of Vyası. He was even Brahman. Now he enters into his invisible Parama svarupa giving up the temporarily assumed Rama rupaThe word Varsha like the word Samvatsara may mean a day, Jaimini takes the word Samvatsara as meaning a day in interpreting the period of Satra vaga vedically describe as Sahasra Samvatsara. Many Ramayana commentators have given this interpretation of the word varsha in Uttarakanda Sarga 13 where the age of a Dvija boy who prematurely died is given as 5000 varshas. Sloka 96' This Samkshepa recounts at the end the absolution from all papas as phalat like the Gita promising at the end the same phalam. The reading of the Sarakshepa would be a gaana yagoa like the reading of the Gita. Sloka 97 The word Nara indicates that Samkshepa can be read by all mankiad. Sloka 98 -The Samksbepa sarga began with describing Narada as the greatest master of speech. The promise here in this . last sloka is that reading of Narada's samkshepa will make the Dvija reader master of speech. The closing is like beginning. Brahmins of those days were engaged all life ia learaing and teaching without pay) for both of which a mastery of Vak would be useful The closing words "will attain greatness" are auspicious termination. SUBHAM ·॥ श्री॥ PAHER MITION रामायणसंक्षेपसर्गरसास्वादः उपोद्वातः । . "तामतां तो हृदये कुमारी निवेश्य वाणीमृपिभापितां तदा । ममुत्सुकौ तौ सममूपतुर्निशा यथाश्विनी भार्गरनीतिमंहिताम् ॥" इत्युत्तररामायणे त्रिणवतितम सर्गे रामाश्वमेधयागशालामण्डपसमिलित- महापरिषदि, श्वोभाविनि गमायणगानप्रारंभे, आत्मनो चोविधेयस्य स्वगुर- प्रणीतकाव्यम्य रात्रौ पुनः पुनः भावनेन स्वगुरुनिनन्यस्य रसघनतया अद्भुतता संस्मृत्य संस्मृत्य आस्वाद्यास्वाद्यानुभूता कुशलवाम्याम् । श्व प्रभृति महा- परिषदि रामादीन् म्वानुभूतकाव्यरसाननुभावयितुं समुत्सुको तो रात्रि निन्यतुम्ताम् । 'कृत्स्नं रामायण कान्य गायथा परया मुदा । इमानि च फलान्यत्र म्वादूनि पिविधानि च। नातानि पर्वताग्रेषु चाम्वाद्यास्वाद्य - .

·2 . । गीयतां ॥' इति कविताशाखाखडस्य गुरोरनुशासनम् । 'आस्वाधास्वाद्य' इत्युक्तं न केवलं वन्यस्यादुफलविपयं, किन्तु वास्नीकर्वदनारविन्दगलिता- मृतासवसंयुतरामायणरसफलविषयमपि । गिरिरूपा वेदाः पर्वताः। तदने रामायणकविताशाखा । तत्र जातानि रामायणरसफलानि । 'यथोपदेश तत्त्वज्ञौ जगतुम्तौ समाहिती', 'प्रविश्य तावुभौ सुष्टु भावं सम्यगगायताम्' इति तयोः कविहृदयजत्वं वर्णितं कविना गुरुणा बालकाण्डचतुर्थे । 'वेदोपहणार्थाय त्तावग्राहयत प्रभुः' इति वेदार्थविशदीकरणाय तो गुरुणा रामायणं माहितौ । तेन च रामायणभावाः कविहृदयस्थाः कविनैव ‘ताभ्यामुपदिष्टाः इति संभावयितुं शक्यम् । स्वयं च 'तो मेघाविनौ वेदेषु परिनिष्टितौ' इति महर्षिणैव श्लाषितौ। वेदवेदाङ्गतदर्थाध्ययनानन्तरं रामायणमध्यपिपाताम् । रामायणसरस्वत्यां तयोरद्भुतत्वानुमवः । 'आश्चर्यमिदमाख्यानं मुनिना संप्रकीर्तितम्' इति रामायणप्रथमश्रोतृमहर्पिपरिषदोऽपि तम्या अद्भुतत्वानुभवः । 'तमद्भुतं धालफं' इति कृष्णावतारस्येव रामायणावतारस्याद्भुतत्वं 'तामगुसां वाणी' इति वर्णितम् । अद्भुतगायकगीतिमाधुर्येण गीतस्य रामायणस्य माधुर्य वा स्वत एव रामायणं निरतिशयमधुरं वेति संशयो यदि जायेत स रच्छिद्यते 'अहो गीतस्य माधुर्य श्लोकानां तु विशेषतः' इति ऋपि- परिपदः गीतादपि साहित्यस्य विशेषतो माधुर्यानुभवक्यनेन । 'सर्वापूर्वनियं" इति रामकथारंभः पञ्जमसगें। सर्वापूर्वनियं कृत्मा वमुन्धरा आसीत् इत्यारंभगाथोक्तं समुद्रवत् रत्न ज्यां रामायणकृतिमपि स्पृशेत् । सर्वप्रकार: रद्भुतमिदमादिकाव्यम् । पूर्वसर्गान्तिमश्लोके रामायणकृतिगानं प्रस्तुतम् । 'तां स शुश्राव काकुल्यः पूर्वाचार्यविनिर्मिताम् । अपूर्वी पाट्यजातिञ्च ,गेयेन समलंकृताम्' इत्युत्तरकाण्डे रामस्याप्यस्मिन्काव्येऽपूर्वत्वानुमवः फय्यते । 'पालाभ्यां राघवः युवा कौतुहलपरोऽभवत् । पूर्वाचार्यविनिर्मिता रामायण कृतिः । 'कृलवाद्वारे वंशेऽस्मिन्पूर्वसूरिभिः', इति रघुवंशारंमे, 'इदं गुरुभ्यः ·* . पूर्वेभ्यो नमोवाक प्रशास्महे' इत्युचररामचरितनाटकारमे च निर्दिष्टः पूर्वसूरयः पूर्वगुरवः एतदुत्तररामायणदलोकनिर्दिष्टः पूर्वाचार्यवाल्मीकिरे । 'सूरिभिः, पूर्वगुरुभ्यः' इत्युभवत्रापि पूनायां बहुवचनम् । अश्वमेधयागपरिषदि 'तधा काव्यविदो ननान्' इति काव्यज्ञाः साहित्यशास्त्रकोविदा अपि मिलिता इति वर्णितम् । न च तृप्ति ययुम्सर्वं श्रोतारः । 'पाठ्ये गेये च मधुरं सर्वश्रुति- मनोहरम्' इति रामायणस्य गानं विना केवळपाटनमात्रेऽपि माधुर्यमनुभव- सिद्धम् ॥ 'आदि काव्यमिदं राम त्वयि सर्व प्रतिष्ठितम्' इति ब्रह्मणा उत्तर- काण्डान्ते एतत्काव्यस्याऽऽदिकाव्यमिति नामकरणं कृतम् । एतस्य काव्यस्य , रामब्रह्मविद्यात्वमुपपत्तिपूर्वकमनुपदमेव निल्पयिन्यते । यथा मार्गवीवारुणी विद्या परमें व्योति आनन्दमये ब्रह्माणि प्रतिष्ठिता, तथेयं रामायणब्रह्मविद्या कास्न्येन राममणि प्रतिष्ठितेति ध्वन्यते उदाहृतब्रह्मवाचा । 'सन्निबद्धं हि श्लोकानां चतुर्विंगत्सहस्रकम् । उपान्यानशतं चैव मार्गवेण तपस्विना' इति कुशलवाभ्यां कथितं रामाय । नुपस्वी वाल्मीकिर्मार्गवः। प्राचेतसः सः वारुणोऽपि भवति । भार्गवो पारुगो रामायणकविः। तद्विद्यामूतरामायण- - विद्या मार्गवीवारुणीविद्या । 'कर्ता काव्यस्य महतः क्व चासौ मुनिपुङ्गवः' इति पृच्छता रामेणास्य काव्यस्य महाकाव्यत्वं स्पष्टं गदितम् । श्रुतं ते पूर्व- मेतद्धि मया सर्व मुरैम्सह । दिव्यमद्भुतरूपं च सत्यवाक्यमनांवृतम्' इति 'ब्रमणा जिह्वाग्रासोनसरस्वतिना सरस्वतीवल्लभेन चतुर्भिरपि मुखैश्चतुरो वेदान् सततमधीयानेन कमलसमवेन रामायणस्यास्य दिव्यत्वमद्भुतरूपत्वं च सर्वैस्मुरैरनुभूतमित्युक्तम् । 'भगवन् श्रोतृमनसो ऋषयो ब्राझलौकिकाः' इति रामेण रामायणश्रोतृणां ब्रामानुमवरसभाक्त्वमुक्तम् । लोकशब्दः अनुभवा- र्थकः । दहरविद्यायां 'ब्रह्मलोक'शब्दस्य 'बझैव लोकः इति स्थपत्यधिकरण- न्यायेन कर्मधारयमाश्रित्यायों निरणायि । अनुभूयमानं ब्रह्म ब्रह्मलोकः ।। . .

·ब्रह्मलोकममा ब्रह्मलोकनिष्ठाः ब्रह्मलोके अभयं प्रतिष्ठां विन्दन्तो ब्रामलौकिकाः । 'तामेतां परिभावयन्त्वभिनयैर्विन्यस्तरूपां बुधाः शब्दनाचिदः कवेः परिणतप्रज्ञस्य वाणीमिमाम् ।।' इत्युत्तररामचरितनाटकान्तिमश्लोके भवभूतिः । पूर्वोदाहृतं 'तामद्भुतां वाणीमृपिमापितां' इति श्लोकं स्मरति, स्मारयति चास्मान् । कुशीलवौ कुशलवौ यथा तस्यां निशायामन्वभूतां तथा युप्माभि- रस्यां निशि दृष्टः प्रयोगः अनुभाव्य इति तस्य भावः ।। 'प्राप्तराज्यस्य रामस्य वाल्मीकिर्भगवान् ऋषिः । चकार चरितं कृत्स्न विचित्रपदमात्मवान् ॥ इति बालकाण्डचतुर्थसर्गारमे .रामायणप्रारंभकाल उक्तः । 'प्राप्तराज्यस्य रामस्य राक्षसानां वधे कृते । आजम्मुः पयस्सर्वे राघवं प्रतिनन्दितुम् ॥' इत्युत्तरकाण्डारंभश्लोकः । सर्याभ्यो दिग्भ्यः सर्वे ऋषयोऽभ्यागच्छन् महीणां सुखावहं उत्खातलोकत्रयकण्टकमभिनन्दितुम् । वाल्मीकि गतः । रामायणकाव्यप्रणयनव्यप्रतैव तत्र कारणमभूदिति संभावनं सांप्रतमेव । 'कोऽन्वस्मिन् सांपतं लोके' इति वाल्मीकिषनः पट्टा- भिषेकानन्तरं तत्सनिकृष्टकाले कृतः स्यात् । 'रामस्सीतामनुप्राप्य राज्यं पुन- वाप्तवान्' इति नारदकथितसंक्षेपै एकोननवतितमः श्लोकः । घृतकथा सत्र समाप्तिमाप । तत उपरि भविष्यवृत्तान्तः सूचितः 'राजवंशान् शतगुणान् स्थापयिष्यति राघवः । चातुर्वयं च लोकेऽस्मिन् स्वे स्वे धर्मे नियोक्ष्यति ।।' • इत्यादिश्लोकैः । कुगलयाभ्यां वेदवेदाङ्गपाटनकाल एव रामायणप्रणयनमपि प्रतिदिवस किश्चित्किश्चिदभृतिति भवभूत्यभिप्रायस्सांप्रतमिव । रामेण राज्य प्राप्त, लोकश्च कविराज्यं हदप्रथमतया प्रविश्य तदोक्तुमारेमै । रामस्य राज्य- लाभादपि सीतालामादपि रामायणकान्यालामोऽभ्यर्हित इव ।। ॥ इत्युपोमानः॥

·5 तपस्वाध्यायनिरतं तपस्वी वाग्विदा चरम् । 'नारदं परिपप्रच्छ वाल्मीकिर्मुनिपुङ्गवम् ॥१॥ . . प्रथम सपस्स्वाध्यायश्लोकरसाननुमवामः । तपःशब्देन स्वग्रन्थस्य मारंमणं रस्य यहुभावगर्भम् । रामजमतद्गुणचरित्रमहिमादिजिज्ञासा तद्विधा च प्रारभ्येते । -रामनझानुभावनेन - तत्सालोक्यसायुज्यादिफलमापक रामायणम् । 'रामभूतं जगत्सव' इति निरन्तरं रामकथारसानुभवस्य राममय- पर्यवसानत्वं स्पष्ट गीतं पूर्वभागावसाने उत्तरकाण्डान्ते च । 'कथयन्तश्च मां नित्यं तुष्यन्ति च रमन्ति च' इति गीतागीतरीत्या रामरतिरसनुपां सर्वेषां प्राणिनां 'सर्वैर्बझगुणैर्युक्ते ब्रह्मलोकादनन्तरे' इति - वर्णितसान्तानिकलोकेषु नित्यवासोऽभूदित्युक्तम् । ब्रह्ममीमांसाशास्त्रं राममीमांसेत्युक्तं - रत्नप्रभाख्य- शरब्रह्मसूत्रमाप्यव्याख्याप्रणेतृमिः । 'रामनाग्नि परे धाग्नि कृत्माम्नाय- समन्वयः' इति तत्र समन्वयाधिकरणनिगमनं कृतम् । 'तपसां ब्रह्म विजिज्ञा- सस्व । तपो ब्रह्मेति' इति भृगुवल्ली ब्रह्मजिज्ञासासाधनत्वेन तपोऽनुशास्ति । 'सत्तपोऽतप्यत । सतपस्तप्त्वा ।-आनन्दो बभेति व्यजानात्' इति तपसः आनन्दब्रह्मानुभवफलपर्यवसायित्वं. च निगदितम् । 'तमेतं वेदानुवचनेन बामणा. विविदिधन्ति यज्ञेन दानेन तपसाऽनाशकेन' इति वाईदारण्यकश्रुत्या तपोवेदानुवचनयोंः ब्रमविविदिपावेदनसाधनत्वं श्रावितम् । 'सांपेक्षा च यज्ञादिश्रुतेः' इति भगवान् यादरायणः तपोवेदानुवचनयोझविद्याङ्गत्व- मसूत्रयत् । विविदिपा-जिज्ञासा । कामानशनं तपः । न :सर्वथा अन- शनम् । 'न चैकान्तमनश्नतः' (योगोऽस्ति) इति गीता । तप आलोचने । 'तपश्च स्वाध्यायप्रवचने च', 'स्वाध्यायप्रवचने एवेति नाको मौद्गल्यः । तद्धितपस्तद्धि तपः' इति स्वाध्यायप्रवचनयोस्तपरलं श्रान्यते । -स्वाध्याय- स्यास्मिन् प्रथमश्लोके शव्दतो, निर्दिष्टत्वात् तपश्शब्दस्य प्रवचनमाहिल- - 1 ·6 मुचितमेव । प्रवचनं च मननाविनाभूतम् । प्रवचनान्मननदाढसिद्धिः । आलोचनरूपधात्वर्थादपि तपसो मननप्रवचनवाचकत्वलाभः । अत्र तप- श्शब्देनोपक्रममाणः ऋपिरस्य काव्यस्य , रामजिज्ञासात्वं रामब्रह्मशास्त्रत्वं ध्वनयति । 'नारदं गुरुं वाल्मीकि: शिप्यः परिपप्रच्छेति कथनेनास्य शास्त्रस्य राममीमांसाशास्त्रत्वं द्योतितम् । तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया । उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञान ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिनः ।।' इति गीताइलोकप्रदर्शितन्याय इह भाव्यः । अत्रोक्तः परिपश्नः तन्नियतसहचरितप्रणिपातसेवोपरक्षकः । 'कोऽन्वस्मिन्' इत्यारभ्य 'कः कः' इति पुनः पुनः' स्वकीर्तितबहुदुर्लभगुण- विशिष्टपुरुषविशेष जिज्ञासा स्पष्टं प्रकटीकृता ग्रन्थार्रम एव । 'केनेपितं पतति प्रेषितं मनः केन प्राणः प्रथमः प्रति युक्तः । चक्षुः श्रोत्रं क उ देवो युनक्ति' इति केनोपनिषदारंभ इवात्रापि काव्यारंगः । 'एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं पर कौतुहलं हि मे' इति स्पष्ट कल्याणगुणपूर्णसमानकालिकपुरुषविशेषज्ञाने तीवेच्छा रक्ता वाल्मीकिना । 'अहं वेमि महात्मानं रामं सत्यपराक्रमम् । वसिष्ठोऽपि महातेजाः ये चेमे तपसि स्थिताः । इति विश्वामित्रेण सावित्री- मन्त्रद्रष्टा ऋषिणा तपसि स्थितिः राममाहास्यवेदने साधनमिति स्पष्टी- कृतम् । 'ये तपसि स्थिताः ते रामं विदन्ति महात्मन' इति हेतुन्यासिगर्भ- वचनभङ्ग या तपोनिष्ठां विना रामस्य अयनाय नान्यः पन्या विद्यते इत्यव- गमितम् । रामः अय्यते - प्राप्यते अनेनेति रामायणम् । अयोध्याकाप्टारंभे 'अजानन्निव जिज्ञासुरिदं वचनमब्रवीत् । श्रुत्यैव वचनं यन्मे राघवं पतिमिच्छय । राजानः संशयो यं मे किमिदं व्रत तत्त्वतः । कथं नु मयि धर्मेण पृथिवी- मनुशासति । भवन्तो द्रष्टुमिच्छन्ति युवराज ममात्मजम् ॥ इति पितुर्दश- ; स्थस्यापि क्यचिद्रामगुणजिज्ञासया तत्पष्टत्वमुक्तम् । पृटा नानपदा जनाः रामगुणानुभयपूर्णाः सर्च सहयोचुः । 'पहवो नृप फल्याणाः गुणाः पुत्रस्य सन्ति ते । गुणान् गुणवतो देव देवकल्पस्य धीमतः । प्रियानानन्दनान् ·कृल्लान् प्रवक्ष्यामोऽयं तान् शृणु।' इति ते जिज्ञासुर्दशरथाय सम्यक् , स्वानुमूतानानन्दनान् सद्गुणान्यवक्तुमुपचक्रमिरे । प्रियानानन्दनान् कृत्स्वान्' इतीदं आनन्दमयविषये 'आवितं तस्य प्रियमेव शिरः', 'एष ह्येवानन्द याति', 'रस सेवायं लब्ध्वानन्दी भवति' इत्यादिक प्रत्यभिज्ञापयति उपहयति च । प्रथमसर्गे ऋपिणा, रामगुणाः विस्तरतो वर्णिताः। द्वितीयसर्गे जिज्ञासमानाय रामपिने तेऽकथ्यन्त राम- गुणानुमवसम्पन्नस्तत्त्वदर्शिभिः पौरजानपदादिभिः । रामगुणापरोक्षानुभव- वद्भिस्तद्गुणप्रवचनं कृतं शुश्रूपवे जिज्ञासवे दशरथाय । रावणवधार्थ मानुष- भावसंकल्पं कृतवता रामेण सत्यसंकल्पेन स्वस्य परमात्मत्वं विस्मृतप्राय- ममत् । 'आत्मानं मानुपं मन्ये रामं दशरथात्मजम्' इति सत्यवाचा तेनोक्तं ब्रह्मादिदेवेभ्यः । यदा ते सहस्ताभरणान् विपुलान् मुजान् प्रगृह्य, प्राञ्जलि स्थितं राघवं 'कर्ता सर्वस्य लोकस्य श्रेष्ठो ज्ञानवतां वरः। उपेक्षसे कथं सीतां पतन्ती हव्यवाहने । त्रयाणां वं हि लोकानामादिकर्ता स्वयं प्रमुः। अधिनौ चापि ते कर्णी चन्द्रसूर्ण च चक्षुपी' इति रामस्य परब्रह्मत्वं प्राचोचन् । देवानां वचनैः स्वमतस्वमानुपत्यबुद्धर्विचालितः स्वस्य ब्रह्मत्वं स्यात्किमिति संशय्याऽपृच्छदिव । संशयप्रयोज्या मीमांसा । तात्त्विकं स्वस्वरूपं जिज्ञास- मानः 'आत्मानं मानुषं मन्ये रामं दशरथात्मजम् । योऽहं यस्य यतश्चाई • भगवान् तद्रवीतु मे।' इति ब्रह्माणं परिपप्रच्छ । 'प्राञ्जलि राघवं स्थितं' इति जिज्ञासो राघवस्य प्रष्टुः प्राञ्जलित्वं स्पष्टमुक्तम् । इति ब्रुवन्तं काकुत्स्थं ब्रह्माब्रह्मविदां वरः । इति प्रश्नप्रतिवक्तृगुरोर्ब्रह्मणः ब्रह्मविदां वरिष्ठत्वमुक्तम् । 'अब्रवीत् शृणु मे राम सत्यं सत्यपराक्रमम्' इति च गुरोः प्रवचनोपक्रमः । 'भवान् नारायणो देवः श्रीमान् चक्रायुधो विभुः' इति प्रथममेव 'न त्वं मनुप्यः, स्वमादिदेवो विश्वयोनिारायणः । न त्वं कदाचिदपि सीतावियुक्तः । श्रीमांस्त्वम् । विष्णोः ,श्रीरनपायिनी । त्वं तत्त्वतः सीतायुक्त एवाभवः । . + ·8 त्वन्नित्यपली सा- किमर्थं तस्या अग्निपरीक्षा' इति राघवं प्राबोधयत् । . ब्रह्मकृतरामब्रह्मयोपदेशे उपनिपतच्छाया मयसी दृश्यते । 'जगत्सर्व शरीर ते' इत्यत्रान्तर्यामिब्राह्मणानुसारः स्पष्टः। अन्तर्यामिब्राझणं शारीरकब्राह्मण- मिति व्यवहियते श्रीसुरेधरकृतवृहदारण्यकवार्तिके। चाईदारण्यके भाष्ये । श्रीशकरभगवत्पादैः अन्तर्यामिब्राह्मणप्रतिपादितः विश्वान्तर्यामी 'नारायणात्यः इति भाषितम् । अत्र ब्रह्मवचने 'भवान्नारायणो देवः इति उपक्रमकृतप्रतिज्ञा समर्यते बहीभिरुपपनिभिः । - 'नगत्सर्व शरीरं ते' इति अत्र रामस्य विश्वशरीरत्वोक्तिः तस्य नारायणत्योपपादिका इति ब्रह्मण आशयः । सौवालान्तर्यामिप्राह्मणे प्रतिपर्याय 'स ते आत्मा अन्तर्याम्यमृतो दिव्यो देव एको नारायणः' इति. मट्यते । "भवान् नारायणो देवः' इत्यत्र तच्छ तिमत्यभिज्ञापन स्पष्टम् । सौबालान्तर्यामि- बालयौकरस्येन रामायणोपहणानुगुण्येन च श्रीशकरभगवत्पादैनारायण- समाल्या भापितेव । शारीरकमीमांसा च स्वनाम्नैव शारीरकब्राह्मणपति- पादितविश्धशरीरत्वं शास्त्रप्रतिपाद्यब्रह्मणः प्रख्यापयति । इत्थं च रामस्यौप-' निपदपुरुषत्वं शारीरकशास्त्रप्रतिपाद्यत्वं नान निर्णीय प्रोच्यते पृच्छते जिज्ञासवे रामाय । सर्वोपनिषद्गवां दोहेन गीतामृतदोग्धा भगवान् रामायण- मपि दोन्धि स्वगीतामृतरूपेण । 'रुद्राणामष्टमो रुद्रः' 'वं यजत्त्वं वषट्- कारस्त्वमोक्षारः परन्तपः', 'प्रभवं निधनं या ते न विदुः को भवानिति', 'त्वं धारयसि भूतानि वसुधां च सपर्वताम्', 'न तदस्ति लया विना' इत्यायत्रोक्तं माव्यम् । कुरुपद्धों भीमश्च ,देहवियोगकाले स्वसहस्रनामस्तवे इमं प्रभस्तयमनुसरति । 'शार्ङ्गधन्या हृषीकेशः पुरुषः पुरुषोत्तमः' इत्यादिक भाव्यम् ।' 'तस्यैष एव शारीर आत्मा' इति तिचिरिमिः विश्वशरीर- परमात्मनः आनन्दमयत्वं पश्यते । जानात्येव रामं वाल्मीकिः । तस्य पर- ब्रह्मत्वं गुरुमुखात् जिनासते निगमसमितमहाकाव्येतिहासप्रणयनारंभाय ।

·9 . रामायणसंक्षेपसर्गरसास्वादः तेन कीर्तिताः दुर्लमाः बहुगुणाः दिव्यस्य परमपुरुषस्यैव भवेयु । परब्रह्मैव रामस्वेनावतीर्ण इति गुरुमुखादधिजिगमिषति । स्वोद्दिष्टकाव्यनायकस्य मनुष्यस्य परब्रह्मत्वमपि स्याचेत् स्वकीयकाव्यस्य मोक्षशास्त्रत्वमपि सिद्धधेदिति भावः । 'रमन्ते योगिनोऽनन्ते सत्यानन्दे चिदात्मनि' इति रामनामनिर्वचनं रामस्य 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म', 'आनन्दो ब्रह्म' इत्युपनिषत्प्रतिपाद्यब्रह्मत्वं निर्णाययति । 'रामो रमयतां वर' इति वचनं 'एप घेवानन्दयाति' इति श्रुतिमुपयतीव । 'अपि वृक्षाः परिम्लानाः सपुप्पांकुरकोरका' इति रामविरहव्यसनकर्शितत्वं वर्णितं द्रुमादीनामपि । 'रसो वै सः, रसं ह्येवायं लकवानन्दी भवति । रामरसमेव पेपीयमाना मोदमाना आसन् वृक्षाः । तद्विरहे तद्रसाराममयादतप्यन्त । ईदृशं रामब्रह्मस्नेहमाविष्कृतवतां तेषां रामेण सह सनातनसान्तानिक्लोकप्राप्तिाय्यैवेति रामायणस्य निपुणोपदेशः। 'रामभूतं जगदमूत् रामे राज्य प्रशासति' इति सर्वेषां प्राणिनां राममयत्व- सम्पत्तिरुक्ता । राममयत्वं च ब्रह्ममयत्वम् । अत एवायोध्यकानां सर्वेषां निश्रेयसप्राप्तिरसिद्धयत् । इत्थं रामायणम्य रामब्रह्मविद्याशास्त्रत्वम् । अध्यात्मशास्त्रमिदं रामनारमवर्षकम् । 'तपसा ब्रह्म निजिज्ञासस्व' इति ब्रह्म- जिजासाश्रुति, 'तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिपन्ति यज्ञेन दानेन तपसाऽनाशकेन' इति ब्रह्मविविदिपाश्रुति च काव्योपक्रमे तपस्वाध्यायपदाभ्यां प्रत्यभिज्ञापयन् ऋपिरस्य रामायणस्य रामब्रह्मविद्यात्वं व्यञ्जयतीव । अस्य ब्रह्मजिज्ञासाकाव्यस्य स्वाध्येतृणां ब्रह्ममयत्वसम्पादनेन नित्यलोकेषु बनसायुज्यप्राप्तिफरकत्वमम्ति । तपश्शन्न क्लेशमूयिष्ठनियम- बताउनुष्ठाने प्रसिद्ध । 'तप• कृच्छादिकर्म च' इति, 'तप.क्लेशसहो दान्तः' इति चामर. । तपस. लिटत्वं प्रमिद्धम् । 'तप. क वसे छा च तावक पु' इति गौरीमातुर्मेनाया निधी । एतत्स्थानायका चावर्तिपुत्रा चत्वारोऽपि यौत्रने केवलं तपम्बिनोऽभवन् । 'यौवने विषयैषिणां वार्धके मुनिवृत्तीनाम्' . न ·. 10 रामायणसंक्षेपसर्गरसास्वादः इत्युक्तविभागो 'नैतेषां तपःशीलानां दिव्यपुरुषाणाम् । गलितयवसा- मिक्ष्वाकूणामिदं हि कुलवतम्' इत्युक्तं वृद्धक्ष्याकुधृतमारण्यक प्रत बाल्य एव चिरमेभिर्महात्मभिधृतम् । 'विद्धि मां ऋपिभिस्तुल्यं केवलं धर्ममास्थितम्' इति रामोक्तं स्वस्य बहुर्पितुल्यत्वं तथ्यमेव । उपमानियोगं 'विनापि राम- शेपत्करतिक्ष्मणः स्वयं योपने तापसव्रतं परिजगृहे । भरतशत्रुघ्नौ राज्ये वसन्तावपि राज्यं पालयन्तावपि तीन तापसनतमेवान्वतिष्ठताम् । 'तपस्वी नियताहारः शेतेशीते महीतले', 'तपश्चरति धर्मात्मा त्वद्भक्त्या भरतः पुरे' . इति भरतस्य तपोनिष्ठा वर्णिता लक्ष्मणेन । सीता च यौवने भर्तारमनुवनं बगाम । अशोकवनिकायां तया चरितं तपः प्रसिद्धम् ।। सीतारामपुत्रौ वाल्मीकितपोवने नातौ तत्रैव महर्पिणा संवर्धितौ उपनयनादिभिः संस्कृती वेदान् रामायणं चाध्यापितौ महातपस्विनाविति रामेणाऽश्लाध्येताम् । 'इमो मुनी पार्थिवलक्षणान्विती कुशीलवो चैव महातपस्विनौ' इति रामायणकथा- गानमारंभाव्यवहितपूर्व रामवचनं भाव्यम् । वाल्मीकिनारदवत् रामायणस्य प्रथमाध्येतारौ प्रथमप्रयोक्तारौ बालौ महालपस्विनौ मुनी। रामायणगानस्य प्रथमश्रोतारः। प्रथमाभिनन्दिनो महर्षयस्तपस्विनः । तपसा चेदं रामायणं निर्मितं कविना । 'उपस्पृश्योदकं सम्यक् मुनिः स्थित्वा कृताञ्जलिः । प्राचीनागेपु दर्भेषु धर्मेणान्येपते गतिम् ॥", 'सत्सर्व धर्मवीर्यग यथावत् संपश्यसि ।', 'ततः पश्यति धर्मात्मा तत्सर्व योगमास्थितः' इति तप- स्तपस्यन्नव इदं कान्य नियन्ध कविः । इत्थमस्मिन् काव्ये तपासम्बन्धभूमा । काव्यवस्तुनि काव्यनिर्माण काव्यनायकेपु काव्यप्रवर्तने च बहुधा तास्संबन्ध- प्राचुर्य व्यज्यते नप इति काव्योपक्रमणेन । 'स्वाध्यायमवचने एवेति नाको मौद्गल्यः । तद्धितरस्तद्धि तपः' इति श्रुतिस्मारणेन तपश्शन्नस्य प्रवचनार्थकार्य নিমিনি গা জনস্কো সদকা করে দিন। अध्ययनपवनननिरताः गुरवः । अत्र न केवलं बेदाध्ययनं, किन्तु शतकोटि- ·। रामायणसंक्षेपसर्गरसास्वादः 11 प्रविस्तरस्य ब्रमप्रवर्तितस्य देवलोके प्रचारितस्य रामायणस्याध्ययनमपि विवक्षितम् । 'चरितं रघुनाथस्य शतकोटिप्रविस्तरम्' । 'ब्रह्मलोकमसिद्धं शत- कोटिप्रविस्तरं रामचरित' इति श्रीमहेशतीर्थः । 'ब्रह्मणा चोदितं तच्च शत- कोटिप्रविस्तरम् । हृत्य नारदेनैव वाल्मीकाय निवेदितम् ।' इति मात्स्य- वचनमुदाहृतं श्रीगोविन्दराजेन । देवलोकमचरितरामायणाध्ययननिरतत्वावस्य राममहिमतत्त्वदर्शित्वम् । तेन च कल्मीकये तदुपदेष्टुत्वसामर्थ्यश्च । 'महर्ष त्वं समर्थोसि ज्ञातुमेवंविधं नरम्' इति वक्ष्यते । अभयं सत्त्वसंशुद्धिः' इति गीतापोडशाध्यायारंभपठितगुणेषु 'स्वाध्यायस्तप आर्जवं' इति स्वाध्यायतपसी सहपठधेते । तपस्याध्याययोस्साहचर्य श्रुतिस्मृतिप्रसिद्धम् । दैवसम्पनियतक- धर्ममध्यपठिते .ते । दैवसम्पदा ऋद्धिमन्तो गुरवः । 'यज्ञदानतपः कर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत् । यत्रो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम्' इति यज्ञदानतपसां ब्रह्मविद्याङ्गत्वं गीतापसिद्धं, यज्ञादि- श्रुतिसूत्रप्रसिद्धं च । शमदमादीनि विद्यासाधनानि विद्यासहकार्यङ्गानि । 'शमदमाधुपेतः स्यात् तथापि तु तद्विधेस्तदंगतया तेपामप्यवश्यानुध्यत्वात्' इति व्याससूत्रम् । 'क्रियावानेप ब्रह्मविदां वरिष्ठः' इति श्रुतिः । निप्पन्नायां विद्यायां तेपामङ्गलमनभ्युपगच्छद्धिरपि तेषां विद्यानिष्ठलक्षणत्वेनावश्यादरणी- यत्वमुच्यते । स्वाध्यायशब्देन श्रोत्रियत्वं, तपस्दन्देन ब्रह्मनिष्ठत्वं च ग्रहीतुं शक्यम् । तथा च 'श्रोत्रियं ब्रमनिष्ठं' इत्याचार्यलक्षणपूर्तिरुक्ता भवति । 'तपो विद्या च विप्रस्य निःश्रेयसकरावुभौ । तपसा कल्मपं हन्ति विद्यया झान- 'मश्नुते' इति मनुः ।, स्वाध्यायशब्देन विद्योच्यते । 'स्वाध्यायाद्योगमासीत • योगात्स्वाध्यायमावसेत् । स्वाध्याययोगसम्पत्त्या गमिष्यति परां गतिम्' इति स्मयते । ज्ञानमयं तपो योगः । नितरां रतो निरतः । तपस्स्वाध्ययोरत्यन्तं रतः । अनेनास्य काव्यस्य शान्तब्रह्मरसानुभावयितृत्वं व्यज्यते । 'देवद्विज- गुरुपाजपूजनं गौचमार्जवम् । ब्रह्मचर्यमहिमा च शारीरं तप उच्यते । ।

·12 - रामायणसंक्षेपसर्गरसास्वादः अनुद्वेगंकरं वाक्यं सत्य प्रियहितं च यत् । स्वाध्यायाभ्यसने चैव वाभयं तप उच्यते । मनःप्रसादः सौम्यत्वं मौनमात्मविनिग्रहः । भावसंशुद्धिरित्येत- तपो मानसमुच्यते । तपशब्देन विविधमपि तपो विवक्षितम् । अनादि- सिद्धान् तपोविभागानेव भगवान् गायति । 'उच्यते, उच्यते' इति पूर्व. रुक्तमेव - तेनावलम्च्यते । 'वाड्मय सपः' इत्युक्ताऽनुरोगकरवाक्ये दृष्टान्तः उदाहियते श्रीशङ्करमाप्ये 'यथा शान्तो भव वत्स स्वाध्यायं चानुतिष्ठ तथा ते यो भविष्यति' इति । वेदैसम्मितस्य पुगणस्य रामायणस्याभ्यसनमपि वामयं तपो भवेत् । 'देदस्साक्षादामायणात्मना आसीत्' इति स्मयते तपःपूर्विका आदिसृष्टिरिति प्रसिद्धम् । 'स तपोऽतप्यत । स तप- स्तप्त्वा । इदं सर्वमसृजत' इति जगत्सृष्टिः तपःपूर्विकेति श्राव्यते । रामायण- रूपादिकाव्यसृष्टिरपि तपःपूर्विकेति व्यज्यते तपशव्दारम्भणेन । लोकस्य तपःपरिणत्या रामायणमवतीर्णम् ॥ . 'न्यासमेपां तपसामतिरिक्तमाहुः' इति न्यासरूपशरणागतेः सर्व- भयेभ्योऽभयदानरूपमहातत्त्वस्य प्रतिपादक रामायणम् । सप्टरमपदनस्पृशा- मभयदाननित्यन्नतित्वं भगवतो विस्तरेणोपपाद्यते रामायणेन । तदपि व्यज्यते तपःपदस्यारंभनिवेशनेन । सीतया तप्तस्य पातिव्रत्यतपसोऽत्र प्राधान्येन निरूपणमपि सूच्यते उपक्रमपटिततपःशब्देन । 'पतिशुश्रूपाणानार्यास्तपो नान्यविधीयते' इत्यनसूयां प्रति सीतावचनं, 'पतिबतायास्तपसा नूनं दग्धोऽसि मे प्रभो' इति मन्दोदरीविलापरचनं चेह भान्यम् । 'तपस्स्वाध्यायनिरतं तपस्वी नारदं वाल्मीकिः' इति गुरुशिष्ययोः प्रथमदलोके सहस्मरणमस्यन्तमुचितम् । 'नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोतमम्' इति महाभारतारी गुरुशिप्यौ सह नमस्फियते । गुरुशिष्योभया- धीनो विद्यापचारः । अद्य शिष्यभूतः श्वो गुरुर्मवेत् । गुरुमिप्यपरम्परयेव ·13 . रामायणसंक्षेपसर्गरसास्वादः विद्याप्रचारस्य शाश्वतिकत्वम् ।"देवर्षि. प्राह विषि. वीणापाणिः स्मयलिव' इति भागवतारंभे. उभयोः सहत्वमनुभूतम् 1: सैषा भार्गवी वारुणीविद्या' इति तैत्तिरीये विद्या-द्वयोरपि “नामभ्यां संज्ञिता..तत्रापि.:भृगुरिति शिप्यनाम ; प्रथमम् । विल्ण : इति । गुरुनाम : चरमम् । 'पुत्रादिच्छेत्पराजयम्' | 'सत्र वाल्मीकिनारदयोः स्वरूपकथनेन : शिष्याचार्याभ्यामेभवितव्यमिति , द्योतनात् वाक्यगतवस्तुना बन्तुध्वनिः इति गोविन्दराजेनोक्तं रस्यम् ।। अत्र तपस्वीत्यात्मानं निर्दिशति कविः । अस्ति तत्र भूयः स्वारस्यम् । 'तपस्वी'ति.स्वस्य शोच्यत्वरूपदैन्यं, विवक्षितम् । 'तपस्वी तापसे शोच्ये' इति वैजयन्ती । 'सोऽहं भगवः शोचामि । तं मा भगवान् शोकस्य पारं तारयतु' इति यथा नारदो ;भगवन्तं. सनत्कुमारं , स्वन्ददेवं पप्रच्छ, तथा . वाल्मीकि स्वस्य शोकदीनत्वं प्रकाशयन् स्वगुरुं नारदं पृच्छति । ब्रह्माजाना- लामात् अनुपरांशुक् । तज्ज्ञानोपदेशेनैव तस्याः शुचः शान्तिः । आत्म- ज्ञानामिलापादनुपरतशुचे नारदाय प्रयुक्तं प्राणे-सानत्कुमारं विरमति वचनम्' इति, भूमाधिकरणसंग्रहश्लोक इह माव्यः । 'शुगस्य तदनादरणश्रवणाचदा- द्रवणात्सूच्यते हि' इति शारीरकसूत्रमपि.. भाव्यम् । .ब्रह्मज्ञानामिलापाया- स्तीवत्वे तदलामप्रयुक्तशोकोऽपि तीवः स्यात् । 'तपस्वी'त्यनेन इत्यगात्म- 'दैन्यं, आत्मनः शुक् च व्यज्यत इति गोष्ठीपुरं श्रीसौम्यनारायणाचार्यपादाः । • 'तपस्विन्'शब्देन भूमविद्यासमाधिय॑ज्यते । इयं रामविद्या अपरा,मूमविद्या । 'यत्र नान्यत्पश्यति नान्यद्विजानाति स .भूमा' इति., भूमविद्याफलम् । नैषा प.पश्यति राक्षस्य: नेमान्पुप्पफलद्रुमान् । एकस्थहृदया नूनं राममेवानुपश्यति ।। इति सीतानुभवो भूमविद्याप्रदर्शितानुभवः । । रामभूतं जगदमूत्' इति. सर्वेषां रामतन्मयत्वमुकम् । सीताया रामानन्यनिठा रामराज्ये सर्वेषां समानाऽभवत् । 'भूमावेव सुखम्' । सुखभूमा, रामः । सुखमयी रामचिन्ता । सुख- .मयो रामायणानुभवः । - 'तथापि शोवरयात्मानमकृतार्थ इव: प्रभो': इति H . .

·'14 रामायणसंक्षेपसारसास्वादः भागवतारंभे नारदः । व्यासस्य शोको भागवतावतारमयोनकोऽभूत् । रामायणं भागवतं च स्कन्दशिप्यनारदानुग्रहप्रवर्तितम् । कुमारर्थयः स्वदत- शापेन नृसिंहरामकृष्णावतारप्रयोजकाः । एतत्काव्यद्वयमपि - तेच्छिष्य- प्रवर्तितम् । तपस्वित्वं शिप्यलक्षणम् । 'कामाऽनशनमेव तपः' इति भामती 'तस्मै स विद्वानुपसन्नाय सम्यक् प्रशान्तचित्ताय शमान्विताय । प्रोवाच तो तत्त्वतो ब्रह्मविद्याम्' इति श्राव्यते । 'शान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुस्समाहितो भूत्वा' इति विद्यासाधनानि । 'शान्तो दान्तस्तितिक्षुः शरणमुपगतः शास्त्र- विश्वासशाली शिष्यः प्राप्तः परीक्षां कृतविदभिमतं तत्त्वतः शिक्षणीयः ॥' इति सर्वतन्त्रस्वतन्त्र श्रीवेङ्कटनाथाः । तपस्वित्वस्य शिष्यलक्षणत्वात् शिप्यस्म स्वस्य शिष्याधिकारसम्पत्तिः कीर्तनीयैव । न तेनात्मलाघादोषसम्भवः । तदकीर्तनेऽनधिकारापनिः । ध्वनिमर्यादया शिष्यस्वरूपमत्र लोकायोपदिश्यते । कथमत्र स्वस्य तपस्वित्यापहवः शक्यः । 'वाग्विदां वरम्' । न केवलं स्वाध्यायरूपवेदतदर्थमात्रवित् , किन्तु लोकचित्तरञ्जकवान्वित्सुश्रेष्ठः । तथा च उत्कृष्टयाण्यनुग्राहकत्वसामर्थ्य धोत्यते । कविप्रथमपद्धतिरादिकाव्य रामायणम् । पर कवीनामाधारमिदम् । अस्य प्रवर्तकगुरोर्याग्विदा वरत्वमपेक्षितमेव । गुरुनिष्ठ मिदम् । अनानस्यण्ड- कध गुरुः । 'दो अवखण्डने । नरसम्बन्धि अज्ञानम् नारं - जान, तस्य दाता इत्यप्ययों विवक्षितः । 'गुगन्दस्त्वन्धकारे स्यात् रुशब्दम्तनिरोधकः । अन्धकारनिरोधित्यात् गुरुरित्यभिधीयते ॥ इति निर्वचनदलोकोक्तगुरुपूर्ति- घोत्यते । वीणापाणिर्मुनिः । 'पाठ गये च मधुरं तन्त्रीलयसमन्वितम् ।।" इति रामायणदलोकवर्णनं भाव्यम् । नारदप्रवर्तितं रामायणं तथैव भवेत् । नारदप्रवर्तितम्यास्य गानकुमलाभ्यां कुशलवाभ्यां प्रचारणमुचितमेव । परिपाच्छ' कः कः इति बहुमनः परितो विविध पच्छ । 'कल्मीकिः' नाम्नाय तपोनिष्ठत्सरूपतपस्वित्वं प्रदश्यते । अतस्तपोनि उत्वव,चितपस्दि- ·15 . . . रामायणसंक्षेपसर्गरसास्वादः विशेषणस्यानवसर इव । निश्चलतरतपोविशेषेणास्य कमीकवृतौ नातायां प्रचेतसा वरुणेन कृतनिरन्तरदर्षेण प्रादुर्भावोऽभूदिति भृगुपुत्रम्यैदास्य प्रचेतसः पुत्रत्वं वल्मीकापत्यत्वं च संगच्छते' इति श्रीगोविन्दरानः । बहूनामहमह- मिकास्य जनकत्वाभिमती । 'भार्गवेण तपस्विना' इत्युत्तरकाण्डान्तिमभागे । 'वेदः प्राचेतसादासीत्' इत्यस्य प्राचेतससंज्ञापि प्रसिद्धा । भूमिसुतासीता- चरित्रत्वादामायणम्य तत्कवेर्वसुधाश्रोत्रजल्लमप्युचितमेव । सीतेव देवि सहजैन केवीश्वरेण' इति सीनासहजत्वं गीयतेऽस्य । चित्रकूटे 'वाल्मीकि- मभिवादयन्' इति वाल्मीकिशब्दमात्रेण निर्देशः कृतः । 'मुनिपुङ्गवम्' अनेन निदिध्यासनकौशलमुच्यते । राममन्त्रजपनिष्ठो- ऽभूद्वाल्मीकिः । 'मन्त्रविदेवास्मि, नात्मवित्" इति नारदः सनत्कुमारं विज्ञा- पयामास । राममन्त्रसततजप्ता वात्मीकिः गुरुमुखात् रामगुणचरित्रमहिमादि- विज्ञानेन रामध्याननिष्ठामाग्यमभिलपति । । . .. 3 (म.) कोऽन्वस्मिन्सांप्रतं लोके गुणवान् कश्च वीर्यवान् । धर्मज्ञश्च कृतज्ञश्च सत्यवाक्यो दृढव्रतः ॥ चारित्रेण च को युक्तः सर्वभूतेषु को हितः । विद्वान् कः कः समर्थश्व कचकप्रियदर्शनः ।। आत्मवान् को जितक्रोधो द्युतिमान् कोऽनसयकः । कस्य बिभ्यति देवाय जातरोपस्य संयुगे ॥ एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं परं कौतूहलं हि मे। , महर्षे त्वं समर्थोऽसि ज्ञातुमेवंविधं नरम् ॥ 'अथ चतुपिंगत्यक्षरगायत्र्यान्व्यपरब्रह्मविद्याविलासभूतं रामायणं चतु- विंशतिसहस्रलोकधकार' इति वदन्ती श्रीतीर्थतिलकौ रामायणस्य परब्रह्म- 4 5 .

·116 रामायणसंक्षेपसर्गरसास्वादः विद्यात्वं स्पष्टीकुरुतः । 'कः कः' इति दशकृत्यः पश्यते प्रष्ट्रा · जिज्ञासुना । 'कस्य बिभ्यति देवाश्च' इति चतुर्थश्लोके.पट्यते । 'कः कः' इत्यादिबहु- प्रश्नपदावृत्त्या बुभुत्सायास्तीनलं द्योत्यते । एतदिच्छाम्यहं श्रीतुं पर कौतूहलं हि मे इति स्पष्टं स्वजिज्ञासा कीर्तयित्वा स्वकौतूहलस्य - काष्टा- गतत्वमावेदयति । 'कःकः' इति भूयः पृच्छा परं कौतूहलं हि मे' इति कौनुहलातिशयोक्तिब्ध बुभुत्सितविपयसाश्चर्यरसत्वं व्यजयतः । पाश्चर्यो वक्ता - आश्चर्यः श्रोता आश्चर्यो - लब्धा कुशलवानुशिष्टः' . इति कटवाली। "आश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदेने आश्चर्यबद्वदति तथैव चान्यः । आश्चर्यवचैनमन्यः शृणोति। इति मगवद्वानं जीवात्मविषयेऽपि । 'आश्चर्यमिदमाख्यानं मुनिना संप्रकीर्तितम्' इत्याधनोक्तं भाव्यम् । 'केनेपित पतति प्रेषितं मनः केन माणः प्रथमः प्रति युक्तः । केनेषितां वाचमिमां वदन्ति चक्षुः थोत्रं - क उ देवो युनक्ति' इति केनोपनिषदारंम इवानापि - 'कःकः' इति • प्रश्नवाचकशब्दबहु- त्वम् । 'काका' इत्यस्मिन्काव्ये वाल्मीके_ग्द्वारं भवति । 'कः' इति भगवन्नाम । 'एको नैकः सः वः कः किं यतत्पदमनुत्तमम्'. इति विष्णु- सहस्रनामसु भगवन्नामानि पटिशानि । 'कः' इति सर्वनामशब्दो भगवन्नाम । ‘ओं तत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्विविधः स्मृतः' इति गीता । तदित्यनमि- सन्धाय फलें यजतपः क्रियाः । दानक्रियाश्च विविधाः क्रियन्ते मोक्षकांक्षिभिः' इति गीतादलोकम्य माप्ये "ता:-बामप्राप्त्युपायतया ब्रह्मवाचिना तदिति पदेन निर्देश्याः । स य कः किं यत्तत्सदमनुदम इति तनो हि नभवाची- प्रसिद्धः । इति भगवद्रामानुजाः । 'भगवरामसहमे 'यानि नामानि गौणानि विस्यानानि महात्मन,' इति प्रक्रमान, 'नाम - सहममिति निगमनात् । यत्तदादिशब्दानां सर्वनामतया व्यापिनामपि विशेषतः साक्षात्परत्रमनामत्व सिद्धमिति भावः इति तदाटी । तदिति प्रमाभिन्ना नमुः इति सोशररमाप्यम् । सर्वनामशब्दानां प्रमाण स्वरमत्ता भयो म.पिता श्रीशर- ·17 रामायणसंक्षेपसर्गरसास्वादः भगवत्पादैः । इत्थं 'क; का इति दशकृत्वः भगवद्वाचक शब्द पठनेन कवि:प्रथम पद्धति भूत काव्यारंभे मंगलमयस्त्वं सम्पाद्यते । भगवदवतार- संख्या-आद्रियते कः पदावृत्तौ अवतार विशेषवर्णक कान्यारंमे । “बहवो दुर्लभाश्चैव येत्वया कीर्तिता गुणाः" इति शिष्यकीर्तित बहुदुर्लमोत्तम गुणानामेकाधिकरणत्वमेव प्रदबुद्धिस्थम् । यद्यपि प्रश्नानां बहुत्वमापाततः प्रतीयेत, तथापि आदरातिशय एव :प्रभवीप्सायां कारणम् । न पिछिपित गुणाधिकरणव्यक्तिपृथक्त्वम् । 'महर्षे त्यं समर्थोसि ज्ञातुमेव :विघ नरम्' इति शिप्यवचनेनेदं स्पष्टीकृतम् । पृष्टसर्वगुणविशिष्ट नरः कः इति वुमुत्सा स्पष्टीकृता । "एतदिछाम्यहं श्रोतु" मिति अत्रैकवचनेनापि प्रश्नस्यैकत्वं व्यक्तीकृतम् । "एतदिव्यपुरुषगुण जातं कस्यास्तीति श्रोतु- महमिछामि" इति 'तिलकः । केनोपनिपप्रश्नानामपि एकाधिकरणत्वमेव प्रष्टभिप्रेतम् । केनोपनिषत्प्रश्नेषु केनेति प्रश्नपदे एवं उत्तरमपिगर्भितम् । कं-आनन्दः, 'आनन्दो ब्रह्म' ।। 'क' इत्युपनिषत्प्रसिद्ध ब्रझनाम । के सुखम् । 'कं ब्रह्म खं ब्रह्म' । आनन्देन ब्रह्मणा इपितं पतति प्रेपितं "को वान्याकः प्राण्यात्, यदेष आकाश आनन्दो न स्यात्' इत्यानन्दवल्या इदं प्रसिद्धत्वेन :श्रान्यते । तथानापि 'कः कः' इति प्रश्नः कः कः' इत्येवोत्तरयितुं शकयः । 'भगवान, भगवान्। इत्युत्तरमप्य- भ्यम्तं भवति सहस्रनामपठित सर्वनामभूतक:पदैरेव.। रामो रामो राम इति जनानाम भवनकथाः' इति रामे अभिषिक्त रामनाम सततं सानन्दं सर्वे जनाः तन्मया अकीर्तयन् इति गीयते युद्धकाण्डान्ते । 'सततं कीर्तयन्तो माम्' । उपक्रमप्यत्र भगवन्नाम पुनः पुनः कीर्यते । दुर्लमा बहवः तद्गुणाश्च कीय॑न्ते । पट्टाभिषेकानन्तरं तत्सनिकृष्टे काले इमा अनुयोगा :भवन्ति । 'रामो नाम ननैः श्रुतः' इति सार्य जनीन प्रसिद्धि प्रतिवचनोपक्रम एव वदन् गुरुः स्वसंक्षेपे: राम नाम पंच.चलारिंशद्वार कीर्तयति । 'नु' इति मनः ।

·. * 18 रामायणसंक्षेपसर्गरसास्वादः वितद्योतक निशतेन राममीमांसाप्रारंभोद्योत्पते । 'अस्मिन् लोके सांप्रतं इति प्रश्नस्य समान काल समान लोकवर्ति पुरुष विषयत्वम् । अस्मिन् लोके को गुणवान्' इति प्रश्नाभः । . सर्वोत्तम गुण विशिष्टः पुरुषोत्तमः कः इति प्रश्नः । सर्वाति शायि गुण विशिष्ट पुरुष विशेपः पृछ्यते । 'गुणवान् इति मतुपा गुणानां प्रशस्तत्वं, भूमा, नित्ययोगश्च विवक्ष्यन्ते । सर्वमंगलगुण भूमा तत्सतत सम्पन्नः कः इति प्रश्नहृदयम् । 'सच सर्व- गुणोपेतः कौसल्यानन्दवर्धनः','तमेवं गुण सम्पन्नं राम', 'ज्येष्ठ श्रेष्ठ गुणैर्युक्त इत्यादिकं प्रतिवचनं शिष्य बुभुत्सानुसारि । 'बहवो दुर्लभाश्चैव येत्मया कीर्तिताः गुणाः । मुने वक्ष्याम्यहं बुद्धातैर्युक्तः श्रूयतां नरः ॥” इति गुरुप्रतिवचन प्रथम वाक्येनैव दुर्लभ बहुगुण विशिष्ट पुरुष विशेषः पृष्ट इति स्पष्टीक्रियते । 'सर्वमतेषु को हितः' इति कीर्तितं सर्वभूत मुहत्त्वं, 'भोक्ता यज्ञतपसां सर्वलोक महेश्वरम् । सुहृदं सर्वभूतानां' ज्ञात्वामां शान्तिमृच्छति ॥ - इयुक्तसर्वलोकमहेश्वरस्यैव वस्तुतः सम्भवेत् । 'कश्ववीर्यवान्' इति कीर्तितं सर्वाति शयित वीर्यवत्वं परम पुरुषस्यैव सभवेत् । तादृशं चीयें भगवदसाधारणपड्गुणेष्वेकम् । ‘সত্তালন गुणस्यापि पदेव प्रथमे गुणाः" इति मर्यते । गीता भाप्य भूमिकायाच श्रीशंकर भगवत्पादाः, "स च भगवान् ज्ञानेश्वर्य शक्तिबलवीर्यतेजोभिः सदा सम्पन्नः स्वमायया देहवानिव जात इव लोकानुग्रहं कुर्वन् लक्ष्यते । अधर्मेणाभिमूयमाने धर्मे जगतः स्थिति परिरिपालयिषुः स ,आदिकर्ता नारायणाख्यो विष्णुः मौमस्य ब्रह्मगो ब्राह्मगत्वस्य रक्षणार्थ देवकयां यमुदे- वादशेन किल संबभूव" इत्यमापिपत । कृष्णविषये मापित दाम विषयेषि समानम् । “वीर्यवान्" इत्यादिभिः लोकातिशायिपाइगुष्य विशिष्टः कः इति पृष्टं मवति । वेदवेधः परः घुमानेव कि दशरथात्मजो लात इति वितण जिज्ञास्यते विलोकन गुरुमुखात । "वेदवेधेपरे पंसि जाते :

·19 , रामायणसंक्षेपसर्गरसास्वादः दशरथात्मजे । वेदः प्राचेतसासीत्साक्षादामायणात्मना " मोक्षप्रदे वेदवेद्य परे पुंसि जाते, परमपुरुष विषय श्रौतब्रह्मविद्यापि रामायण कृति रूपेण प्राचेतसादवतरतीति प्राचेतसस्य वेदसंमित शास्त्र प्रणयन प्रवर्तनादि माग्यमस्ति । आसन्नेच तद्भाग्यलामे लोकोतर सर्वातिशायि समस्त कल्याण गुण सम्पन्नो भूलोकवतीं पुरुष एव किं मोक्षप्रदः परः पुमान् इत्यादिकं जिज्ञास्यते । एतैम्सर्वोत्तमगुणैः पूर्णः कश्चित् मनुष्यलोकवर्ती पुरुषश्रेष्ठो न परमपुरुषादम्यो मवेत् । वेदवेद्य परम- पुरुषस्य ये गुणाः श्रूयन्ते, तैः पूर्णो रामः । किं रामः स एव परमः पुमान् इति जिज्ञासोविंचि कित्सा । 'महर्षे त्वं समर्थोसि ज्ञातुमेवं विधं नरम्' इति वाल्मीकि प्रभवाक्य निगमनेन अतीन्द्रिय दर्शनवत एव गुरोः तत्प्रश्नपतिवचन साम- र्य संभव इति स्पष्टमवगमितम् । नरमात्रस्य तद्गुणानां वा नातीन्द्रियत्वम् । राम तद्गुणानुभवः सर्वजन प्रसिद्धः । परंतु रामस्य परम पुरुषत्वमती- न्द्रियम् । , महर्षीणामेव तत्प्रत्यक्षीकरण सामर्थ्यम् । “अजायमानो बहुधा विजायते । तस्यधीराः परिजानन्तियोनिम्" "युवा सुवासाः परि- सढ श्रेयान्भवति नायमानः । तं धीरासः कवय उन्नयन्ति स्याधियामनसा देवयन्तः" इति भगवदव तार विपय श्रुत्युक्तधीर- स्त्वमिति भावः । धीरो धीशाली । "धीरोमनीपिज्ञः प्राज्ञः। “महर्षे यतः प्रत्यक्षीकृताशेपार्यस्त्वं टक्तगुणवन्तं नरं दिव्यपुरुष ज्ञातुं समर्थोसि, सर्वलोकप्रसिद्ध सामोसि, तस्मात् त्वत्त एव श्रोतुमिच्छामि" इति तिलकः। नर शब्दः परमात्मनोपि वाचकः । नरति-सद्गति प्रापयति इति नरः परमात्मा | "नरतीतिनरः प्रोक्तः परमात्मा सनातनः इति भारतवचनमुदा- हृत तीर्थगोविन्दराजाभ्याम् । . "तैर्युक्तः श्रूयतां नरः" इति प्रतिवचनो- पक्रमस्य नरशब्दस्यार्थहयमपि प्रामम् । परमात्ममूतोनरः श्रूयतामिति गुरुहृदयम् । नारदीय संक्षेपेणयोतितं रामस्य परब्रह्मावताररूपत्वं ब्रह्मणानु- वीत आगात् ।

·20 रामायपासंक्षेपसर्गरसास्वाद गृहीतेन दिव्य चक्षुषा साक्षात्करिष्यते वाल्मीकिना.। ततश्च “स हि देवरुदीर्णस्य रावणस्य वधार्थिभिः । अमितोमानुपे लोके जज्ञे विष्णुर- सनातनः ।" इत्यादिकं गास्यते 1. समस्तकल्याण गुणात्मकोसौ स्वशक्तिलेशोद्धत भूतवर्ग:" इति भगवतः समस्त कल्याणगुण सम्पन्नत्वमुक्तं पराशरेण । 'गुणवान् "गुणशब्दोऽत्र न गुणसामान्यमानार्थकः, गुण विशेपोऽत्रवियक्षितः । · गुण्यते इति गुणः, अभ्यसनीयः अनुकूलतमत्वेन शीलनीय इत्यर्थः । ईदृशत्वं च सौशील्यस्य , गुणान्तरेभ्यस्समधिकम् । इदं च महतोमन्दैस्सह नीरन्ध संश्लेष स्वभाववत्वम् । तदेतत् गुह शबरी गोपालादि वृत्तान्तेषु प्रसिद्धम्" इति, "वसी वदान्यो गुणवान् मजुः शुचिः सूदुर्दयालमधुरः स्थिरः समः ।" इति यामुनाचार्यस्तोत्ररत्नश्लोकभाप्ये भाषितं श्रीवेंकटनाथैः । अत्र “यद्वा गुण्यते आवर्त्यते पुतः पुनराप्रितैरनु- सन्धीयते इति गुणः सौसील्यम् । "गुणस्त्वावृति शब्दादिज्येन्द्रिया- मुख्यतन्तुपु" इति विश्वः । सुशीलं हि नाम महतो मन्दैस्सह नीरन्त्रण संश्लेपः । तस्याधिक्यं सौशील्यम् । तद्वान् । सौशील्ये गुण शब्दोऽभियुक्तैः प्रयुक्तः "वशीवदान्यो गुणवान् ऋजुः शुचिः" इति । कोवा 'सौगील्यवानित्यर्थः इति श्रीगोविन्दराजव्याख्यारस्या रामस्य सौगील्यं प्रसिद्धम् । 'परत्वस्य सौलभ्यमाकल्पमाहुः' । सर्वस्मात्परस्येश्वरस्य सौशील्यगुणो जनताचितरञ्जकतमः । 'अपिदाशक्ति- वादित्वमधीयत एके" इति सूत्रयन् चादरायणः, निरतिशय यूहनो प्रमणो निकृष्टधातु सामानाधिकरप्योती विस्मयं न्यायति । 'नियादानां नेताकपि कुलपतिः कापि शपरी :कुचेलः कुनासा प्रल युवतयो ‘माल्शदिति । अमीषां निमत्वं वृपगिरिपतेरुन्नतिमपि प्रमतैरसोतोमिः असममनुकम्मे समयसि ।" इति मगवत: सोसील्यरुपदया गुणानुमयदलोऽकीर भाव्यः । सौदील्य गुणरसाष्टः “कः कः" इति पुनः पुनरावर्तयतीय ·21 - रामायणसंक्षेपसर्गरसास्वादः गुणयतीव । परमपुमानेव किं अस्मिन् मानुषे लोके नरो. बमूव इति विस्मयरसाविष्कारः । रामावतारे परत्वं रामेणापि विस्मृतप्रायम् । रामत्वमेवामिमन्यते तेन । अतोऽत्र रामकथोपोद्धाते सौंशील्यस्य प्रथम पठनमुचितमेव । “निपादरान सौहृद सूचित सौशील्य सागर"-- इति रघुवीरगयोक्तमिह भाव्यम् । सौशील्यसागरत्वं गुणवानिति शब्देन विवक्षितम् । : 'कश्ववीर्यवान्' को गुणवान् वीर्यवांश्च । चकारेण पृष्टगुणानामैकाधि- करण्यं स्पष्टीक्रियते । 'वीर्यवा' नित्यत्रापि मतुपा वीर्यस्य काष्ठा अभिप्रेयते । 'नियतात्मा महावीर्य' इति प्रतिवचनारंभे महावीर्यशब्देन वीर्यवानित्यत्र मतुर्थः प्रकाश्यते । 'इंश्याकुवंशप्रमयः' इति मनुष्यत्वेनावतरणरूप सौलभ्य प्रतिवचनोपक्रम एव व्यज्यते । “रामोनामननैः श्रुतः" इत्यनेनापि श्रुतशब्दस्यावधृतत्वार्थकत्वमाश्रित्य रामस्य "रामोरमयतां वरः" इति निर्वचन सिद्धरमयितृत्वोत्कर्षः सर्वैरपि जनस्साक्षादनुभूत इति व्यञ्जनेन रामस्य सोशील्यं प्रकाश्यते गुरुणा। वीयवा नित्यत्र वीर्यशब्दः इतर भगवद्गुण पञ्चकोपलक्षकः । “वीर्यवान् नं च वीर्येण महता स्वेन विस्मितः" इत्ययोध्या काण्डारंमरलोकेनापि वीयवानित्यत्र निरतिशयमहत्वं मतुर्थ इति प्रकाश्यते । अस्य वीर्यस्य निरतिशयमहत्वात् अयं महावीर इति भण्यते कविमिः । 'महावीरचरित्रं' इंति महावीरसंज्ञा रामे पठिता भवभूतिना । 'महावीर चरित्र' इति श्रीवेंकटनाथीयरघुवीरगद्यस्य संज्ञा । "नय जय महावीर" इति तद्द्यप्रारमः । “रामः शस्त्रमृतांवरः' इति कृष्णेन रामस्य सर्वोत्तमवीरत्वं परिगण्यते। "युद्धकुशलानां मध्ये रामो दाशरथिरखिलराक्षसकुलक्षयकरः परमवीरोऽहमस्मि" इति तत्र मधुसूदनसरस्वती परमवीरत्वं पक्ति । "दिष्टया कृतमिदं कर्म त्वया शस्त्रभृतां वर" इति भगवता महादेवेन ·22 रामायणसंक्षेपसगरसास्याः कृतमभिनन्दनं भादिकाव्यनिषद्धं स्मृतमिव गीतागायकेन भगवता । रामायणगायककुशीलवयोरिव गीतागायकस्य गोपालम्य वाचोविधेयं रामायणम् । “वामप्रतिमकर्माणमप्रतिद्वन्द्वमाहवे" इति राम-राम संवाद रामो · जामदग्न्यः । 'वीर्यवान्,' "सत्स्वपि विकारहेतुपु अविकृतत्त्वं वीर्य " इति श्रीगोविन्दराजः । - "येन स्वयमक्षतस्सन् परान् जयति तीर्यम्" इति तिलकः । सर्वथा स्वस्याविक्रियमाणत्वम् । “नियतात्मा महावीर्यः" इति प्रतिवचने पदद्वयसमभिव्याहारेणेदं सूच्यत इव-। 'धर्मज्ञश्च' "रामो विग्रहवान् धर्मः ।" इति मारीचः स्तौति राम रावणसन्निधौ । "श्रुतिः स्मृतिर्ममैयाज्ञा' इति भगवदाज्ञाः श्रुतिस्मृति विहितधर्माः । "चोदनालेक्षणार्थो धर्मः" । कस्य चोदना? अस्यैव । नूनं स्वाज्ञा स्वयंवेत्ति, यद्यपि धर्मस्य तत्त्वं निहितं गुहायाम् । धर्म नि:संशय जानाति, अनुतिष्ठति च । स्वाचरणेन धर्मानुष्ठापन प्रयोजन- मवतारस्य । चशब्दात् अनुष्ठापनच समुच्चीयत इव । 'कृतज्ञश्च विध्युल्लंघने दण्डं पातयेदितिशंकायां, "कचिदुपकारेण कृतेनैकेन तुष्यति । न स्मरत्यपकारणां शतमप्यात्मवत्तया ॥" इति कृतज्ञत्वमनुपदमेव निर्दिश्यते भयशमनाय । सत्यवाक्य:--अयं रामगुणः प्रसिद्धः । 'सत्येन लोकान् जयति दीनान् दानेन राघवः' । "चतुर्दशसु वर्षेषु गतेषु नरसत्तम । पुनर्दक्षयसि मां प्राप्त सन्तापोऽयं विमुच्यताम्॥ ॥ "नवपंचचवर्षाणि वनवासे विहृत्य ते । पुनः पादौ ग्रहीप्यामि प्रतिज्ञान्ते नराधिप ।" इति रामस्य वाक्य सत्यापित रामप्रियेण भगवता महादेवेन दशरथ स्वर्गादानाय्य रामस्य तत्पादवन्दनं पटयता।

·23 दृढव्रत:-- रामायणसंक्षेपसर्गरसास्वादः प्रथमतो वनवासवतसंकल्पः स्वप्रियतमभरतयाश्चयापि न विचालयितुमपार्यत.। "शिरसा याचतस्तस्य वचनं न कृतं मया" इति शोकेन भृशमतप्यत । अस्य शरणागतरक्षणव्रतमसाधारणम् । “सकृदेव प्रपन्नाय तवास्मीति च याचते । अमय सर्वभूतेभ्यो ददाम्येतद्रतं मम" इति तद्वाक्यम् । 'सकृत्प्रपदनस्पृशाममयदान नित्यवती" इत्येतद्रतानुवादः । सर्वलोकशरण्यस्येश्वरस्य करुणासागरस्य व्रतमिदम् । 'चारित्रेण च कोयुक्त:--राम चारित्रं सुप्रसिद्धम् । रामचरित्रमेव लोके चारित्रम् । चारित्रलक्षणं रामचरिनात् ज्ञेयम् । सर्वभूतेषु को हितः---अयं रामगुणः हृतवान्धवाभिः क्रन्दन्तीभी राक्षसीमिरपि' कीर्त्यते । युद्धकाण्डपञ्चनवतितमसर्गे "विधवाहतपुत्राश्च कोशन्त्यो हृतवान्धवाः । राक्षस्यः सहसंगम्य दुःखार्ताः पर्यदेवयन्" इति वर्णितराक्षसीसमूह परिदेवनोपक्रमे "कथं शूर्पणखा, वृद्धा कराला विकृतोदरी । आससाद वने रामं कन्दर्पमिवरूपिणम् ।.. सुकुमार महासत्त्वं सर्वभूतहितेरतम्" ॥ इति तासां वाक्यम् । - रामे सर्वेषां पुंसां रतिः । रमस्य सर्वमूतहितेरतिः । सर्वभूतहितत्वमीश्वरलक्षणम् । भूतहितायैवेश्वरप्रवृत्तिस्सर्वापि ! , 'प्रजानां च हिते रतः' इति प्रतिवचनम् । . :- विद्वान् कः 'यः सर्वज्ञः सर्ववित्', 'वेदवेदांगतत्त्वज्ञः', सर्व शास्त्रार्थतत्त्वज्ञः', स्मृतिमान् प्रतिभानवान्" इत्यादिकं प्रतिवचनं माव्यम् । का समर्थश्च समर्थः अनन्यनिर्वासकार्यनिर्वहणशक्तः" इति तिलकः । 'सर्वज्ञः सर्वशक्तश्चकः' इति प्रष्टरभिप्रायः ॥. .

·24 रामायणसंक्षेपसर्गरसास्वाद कथैकप्रियदर्शन:--सर्वदा सर्वेषां प्रियदर्शनः । “सोमवत्मिय- दर्शनः" इति प्रतिवचनम् । चन्द्रो जगदाहादकरः । आहादकत्वमेव तस्य स्वरूपम् | अतीव प्रियदर्शनम्, 'पुंसां दृष्टिचित्तापहारिणम्” इति विग्रह सौन्दर्यम् । रामशरेणाभिहतो वाली स्वमारकस्य रामस्य प्रियदर्शन- त्वरसे मन्नोऽभूत् । - "त्वं नराधिपतेः पुत्रः प्रथितः प्रियदर्शनः" इति तदुपालंभवचने प्रथमवाक्यम् । - "तस्य पियमेव शिरः, मोदो दक्षिणः पक्षः, प्रमोद उचरः पक्षः, आनन्द आत्मा, ब्रह्मपुच्छं प्रतिष्ठा" इत्युक्तानन्द- - मय परमात्मनः कास्न्यन प्रियत्वमानन्दत्वञ्च'। सर्वाङ्गसुन्दरी तिवत् पर- ब्रह्मणि सर्वांशैरपि आनन्दमयत्त्वानुभवः आनन्दवल्लीश्रुतेः ।" कश्चैकप्रिय- दर्शनः' इति विग्रहसौन्दर्य विषयत्व प्रश्नस्य । तत्सौन्दर्यरसानुमवरसमग्नो गुरु: "विपुलांसो महाबाहुः" इत्यारम्य प्रतिवदति तद्विषये । "मात्मवान् को जितक्रोध:'--आत्मवान्-अजहत्त्वस्वभावः । आत्मा-स्वभावः । स्यमावश्च "समोहं सर्वभूतेषु नमेरोप्योस्ति कश्चन" इत्युक्तं समत्वम् । एव जितक्रोधः। न क्रोधस्य पशः । किन्तु क्रोधस्तम्यं वशे । 'क्रोधमाहारयत्ती' इति कोधापेक्षासमये क्रोधमाहारयेत् । तीब्रोपि. कोपः आहार्य एव । समुद्रराज विषये 'उत्थितस्तीव्रतमः कोपः उत्तरक्षण एवं शशाम प्रपदनेन । इदं चास्पदर्शित, "पारावारपयोविशोषणकलापारीणकालानलज्वालाजालविहारहारिविशिखव्यापार- 'घोरक्रमः । सर्वावस्थ सत्यपनजनता संरक्षणैकवती धर्मो विग्रहवान धर्मविरर्ति धन्वी स तन्वीत नः" इति राम विषयश्लोके दशावतार स्तोत्रे वेंकटनाथीये। द्युतिमान् दीप्तकान्तिमान् । “शोभयन् दण्डकारण्य दीप्तेन स्वेन तेजसा" इति गीतं भाव्यम् । मरुकान्तारं स्वनीलकान्त्या आप्याययन् आबुवाहमयमिव चकार । "अटवीसम्पदमम्बुवायन्ती” इति गोपाक- . अत ·'-25 रामायणसंक्षेपसर्गरसास्वादः 'रुविंशत्यां गोपालवर्णनं मान्यम् । कोऽनसूयक:--'को गुणवान्' इति प्रथमः -प्रभः-1 -अत्रान्ते 'कोऽनसूयकः' इति पृच्छयते। असूयाराहित्यं दुर्लभतमम् । गुणेष्वपि दोषारोपः असूया । गुणवतामपि असूयाराहित्य दुर्लभम् । अयतु - परदोषानपि करुणया-वात्सल्येन-च दोपत्वेन न परिगणयति.। “यवि.या रावणः स्वयम्" इति अस्य प्रकृत्या कल्याणबुद्धिः । कृतमपकारशतमपि न स्मरति । भणुमपि गुणं महामेरूकरोति । पर्वताकारमपि दोष परमाणूकरोति । "लीलानिर्जितषण्मुखात्... मगवतः :श्री ..जामदग्न्यादृते निर्विभप्रतिपन्नशत्रुविजयो वीरस्तु कस्तादृशः" इति. महावीरचरित्रे "रावणस्य वीर्य श्लाघतें रामः । संयुगे जातरोषस्य कस्य देवाचं विम्यति इति प्रश्नः। - 'को वीर्यवा' निति द्वितीयप्रश्नः । अत्रान्ते तस्य वीर्यस्य अनुकूलानामपि भयावहत्वमुत्प्रेक्ष्यते । नृसिंहस्य देवादीनामपि भोषणत्वं प्रसिद्धम् । "सा नोपेयाय शंकिता" इति लक्ष्मीदेव्यपि विमायेति वर्णितं शुकेन कतिपयदिवसेभ्यः पूर्वमेवासदृशं घोरं रामरावणयुद्धं वृत्तम्। - अचिरवृत्त तस्मृत्वा इत्थं प्रश्नमुपसंहरति । 'तपस्वी' इति प्रथमलोके स्वस्य तपस्वित्ववर्णनेन दैन्य-शुक्, श्रवण- कौतूहलं आतिः, इत्यादीनि इङ्गितैः सूचितानीति' घोतितम् । बुमुस्सितज्ञाने स्वस्य त्वरायाः कॉष्ठागतत्वं प्रश्नवीप्सयोपि घोतितम् । एतदहं श्रोतुमिच्छामि । मम शुश्रूषा 'अंतीय तीवा । वं महर्षिः । "ऋषीणां परमः । “सर्वे 'सवापरोक्षम् । महुभुत्सितमेवैविध नरं ज्ञातुं तवसामर्थ्यमस्ति । नाहं वेनि बहुभुस्सितं पुरुषमिति त्वया वक्तुं न शक्यम् ।'समर्थत्त्वम् । वेसि त्वम् । . .

·26 f 6 पमायणसंसपसर्गरसास्यायः कारुणिकश्च त्वम् ।, करुणामयाः महर्षयः । अहं तव मातुः पुत्रः । मम पितेव त्वम् । अहं सथो ज्ञातुमिच्छामि, क्षणमात्रविलम्बाऽसहिष्णुः । सर्वोतमनायकविषयक काव्यं निवन्धुमहं तीवकामः। "मासंवत्सरवासिने प्रयात्" इति नियमो न पुत्रविषये आदर्तव्यः । 'अहे' इति स्वस्य नारद मातृ मृगुपुत्रत्वरूपो विशेषो विवक्ष्यते । गुरुरपि 'वक्ष्याम्यहं' इति प्रतिवदन् 'आई' • इति स्वत्य प्रष्ट्रपितृत्वरूपातिशयमपि विवक्षति ।। ॥ अथ नारदसंक्षेपावतरणिका ॥ (म्) श्रुत्वा चैतत्रिलोकज्ञो पाल्मीके रदो वचः । श्रूयतामिति चामन्य प्रहृष्टो वाक्यमब्रवीत् ।। रागमय, उत्कण्ठामयं मधुरं मुधुराक्षरं कोकिलकूजितमिव वाल्मीके- बचो बहुमनुते गुरुः । श्रुत्वा चैतत् प्रहृष्टः' , 'संघवे मधुरं वाक्यम् " इतिवत् मधुरमधुरशिष्यप्रश्नश्रवणमात्रेणानन्दितो भयति रामभक्तिमयो गुरुः । "इति संप्रश्नसंहाः विप्राणां रोमहर्षणिः" इति भागवतारंभे शौनकादि- विश्पृष्टस्य सूतस्य महर्षः प्रदर्शितः । " इथं स्म पृष्टः सच बादरायणिः संस्पारितानन्तहताखिलेन्द्रियः ।। च्यात्पुनर्लब्धयहिशिः शनैः मत्याह तं मागवतोत्तमोतम" इति भागवते, परीक्षित्प्रभेन संस्मारिता- नन्त भगवद्गुणापहृतमनाः तद्गुणानन्दानुभवममः छात् शनैः लब्धबाहिशिः पुनः भागवतप्रवचनमारेभे शुकः इति वर्णितम् । तद्वदनापि उत्कण्ठामय्या शिष्यमधुरंवाचा संस्मारितभगवद्गुणरसमन्नो गुरुः आनन्दपारयश्येन सद्यः क्षिप्रमुपदेशवाक्यानि प्रारब्धुं न शक्नोतीव । 'श्रयता' मिति पदमात्रमुच्चारयति प्रथमम् । अनन्तरं विलम्बमेव पश्यामः तद्वचःप्रसरे। "प्रतिवक्तुं न चोरसेहे औत्कण्ठ्या स्मारितेश्वरः" इत्युद्धवविषये उक्तमिह भान्यम् 1 ·-- रामायणसंक्षेपसर्गरसास्वादः "आमन्त्रणसमाजने । आप्रच्छन्नमयानायः . सम्प्रदाय' इत्यमरः ।. "आनन्दनसमाजने' इत्यपि पाठः 1: 'आमन्त्रण मिति चित्पाठः आप्रच्छन्नमिति त्रीणि स्वागतसपनादिना विहितस्यानन्दस्य ।। इत्यमर- सुधा व्याख्या । अत्रामन्त्रणशब्दप्रयोगस्यौचित्यं रस्यम् । अमरसिंहोऽपि इमं रामायणश्लोक सस्मारेव । अत्र आमन्त्र्य सम्प्रदायोपदेशः प्रारभ्यते । 'प्रहृष्टः' इति हाधिक्येन वाक्योच्चारणस्य मध्ये विलम्बितत्वं कथ्यते । प्रोपसर्गेण हर्षस्योद्वेलत्वं सूच्यते । हर्षाधिक्येन किश्चिदुपरुद्धच वाक् । 'वाक्यमब्रवीत्' इत्यनेन पूर्व श्रूयतामिति पदमात्रमुच्चारयामास, न वाक्यमिति व्यज्यते । श्रूयतामिति प्रथमप्रयुक्तं पदं पुनरप्यभ्यस्यते 'यूयतां नरः' इति । "मुने वक्ष्याम्यहं बुवा" इति वाक्ये 'बुवा' इत्युक्तया आनन्द संष्ठवममत्वात् प्रज्ञाप्रमोषोऽमूदिति • व्यज्यते । “मचिताः मद्गतप्राणाः बोधयन्तः परस्परम्" इति गीतायां मगवद्गुणानुमवानन्द मूर्छासु परस्पर शैत्योपचारादिभिः बोधयन्तः · इत्यप्यर्थो. वर्ण्यते । , मयि ममहृदयत्वात् प्राणन्यापारोपरमरूपगतपाणले परस्परं समाश्वासयन्त इत्यर्थः । गुणानुसन्धानवैचिध्येण न मे किचित्मतिभाति, क्षणात् बुद्धवा वक्ष्यामीत्यर्थः । अतो मध्ये वाक्यान्तरमलंकाराय । अन्यथा वाक्यगर्मितमिति वाक्यदोषः स्यात् । अहं वक्ष्यामि अहं भूत्वा - वक्ष्यामि, न इदानीं नारदोऽस्मि । रामगुणश्रवणशियिलितत्वात् । 'रामगुणमन्नोऽयं नदीप्रवाहमम इवावलम्बन- यष्टिमपेक्षते' इति गोविन्दराजीयरसो रस्यः । श्रुत्वा चैतत् 'एतत् श्रुत्वा' इति वाल्मीकिवचसो रसघनत्वं घोत्यते । त्रिलोकज्ञः-मनुष्यलोके को गुणवान् इति प्रश्नः । त्रैलोक्यमपि कान्थेन जानन्नारदो लोकत्रयेऽपि मानुपरामसमो गुणवान् नास्तीति बुझ्यते इति घोत्यते । त्रिलोकन:- लोकत्रय सदा सञ्चरन्नपि वाल्मीकिसदशं प्रष्टारं शिष्यं न लेमे इत्यपि धोत्यते अनेन । "रामगुणस्मरणामृतपानादपूर्वशिप्यलामाद्वा प्रहः" इति गोविन्दराजः । राम - ·-- , -- 128 रामायणसंक्षेपसर्गरसास्वाद (म्) बहवो दुर्लभाचैव ये त्वया कीर्तिता गुणाः । मने वक्ष्याम्यहं युवा तैर्युक्तः श्रूयतां नरः॥ गुणानां बहुत्व, एकैकस्य सुदुर्लमत्व च. विवक्ष्यते । विशिष्टे सौलभ्यस्यात्यन्तदौर्लभ्यम् । कीर्तिताः सानन्द - श्रोतृमनोहारि- तया कीर्तिताः- 1. "सततं कीर्तयन्तो मां" इति गीताश्लोक : इव कीर्तन- शब्दस्यार्थो प्रायः। 'स्मरण कीर्तनं विष्णोः',1 :बुवा वक्ष्यामि- अर्थ बुद्धवा शब्दरचना इति न्यायः । कीर्तितेपु गुणेष्वेवायं ममः । तस्मात् गुणाधिकरणभूतगुणिपर्यन्तमपि न सद्यो.गन्तुं शक्नोति। अतो वदति अर्ह एतबहुगुणाथय वस्तु बुद्ध्वा वक्ष्यामीति । अनन्तरं तबुद्धयते । बुवा-च वक्ति "तैर्युक्तः श्रूयतां नरः इति । "आनन्दसंप्लवे मन्नो मापश्यमय मुने," इति नारदेन स्वस्य अमानुभवमकारो नर्णितो मागवतारंभे ॥ T ॥ अथ संक्षेपारम्मः ॥ (म्) इक्ष्वाकुवंशप्रमयो रामो नाम जनैः श्रुतः । नियतात्मा महावीर्यो युतिमान् धृतिमान् वशी ॥ बुद्धिमान् नीतिमान् वाग्मी श्रीमान् शत्रुनिनईणः । विपुलांसो महाबाहुः कम्युग्रीवो महाहनुः ॥ महोरस्को मेहेष्वासो गूढजत्रुररिन्दमः । 'आजानुबाहुः सुशिराः सुललाटः सुविक्रमः ॥ समः समविभक्ताङ्गः स्निग्धवर्णः प्रतापवान् । पीनवक्षा विशालाक्षो लक्ष्मीवान् शुभलक्षणः ।। 79 -10 11 ·29 1 गमायणसंक्षेपसारसास्वादः धर्मजस्मत्यसन्धश्च प्रजानां च हिते रतः । यशस्वी झानमम्पन्नः शुचिर्वश्यस्समाधिमान् ॥. 12 प्रजापतिसमः श्रीमान् धाता रिपुनिषूदनः । रक्षिता जीवलोकस्य धर्मस्य परिरक्षिता ॥ 13 रक्षिता स्वस्य धर्मस्य स्वजनस्य च रक्षिता । वेदवेदाङ्गतत्वत्रो धनुदि च निष्ठितः ॥ 14. सर्वशास्त्रार्थतत्वज्ञः स्मृतिमान् प्रतिभानवान् । सर्वलोकप्रियः साधुरदीनात्मा विचक्षणः ॥ 15 सर्वदामिगतस्मद्भिः समुद्र इव सिन्धुमिः । आर्यः सर्वसमवय सदैव प्रियदर्शनः ॥ 16 स.च सर्वगुणोपेतः कौसल्यानन्दवर्धनः । समुद्र इव गाम्भीर्ये धर्यण हिमवानिय ॥ विष्णुना सद्यो वीयें मोमबत्प्रियदर्शनः । कालाग्निमदृशः क्रोधे क्षमया पृथिवीममः ॥ धनदेन समस्त्यागे सत्ये धर्म इनापरः । 19 'इक्ष्वाकुवंशप्रभव '--"पिताहमस्य जगत माता धाता पितामहः । प्रभव प्रलयः स्थान निधानं बीजमन्ययम्" इति रामाद्भगवतो जगदुत्पद्यते । जन्मादि भस्य यत इति तल्लक्षणम् । अयमिक्ष्वाकुवंशे -प्रमवनीति अन्य मौलभ्यसौशील्याटिक प्रथममेयानुभ्यते । 'को गुणवान्' . 17 18 .

·80 - - रामायणसंक्षेपसर्गरसास्वादः इति पन्नगतगुणशब्दस्य सौशील्यार्थो गृहीतो गुरुणा । अतः 'साम्प्रत- मस्मिन् लोके को नु गुणवान् इति प्रथम ,प्रश्नस्य उत्तरं दीयते ।,' निरवधिकसोशील्यगुणाधिकरणं वस्तु : इक्ष्वाकुवंशे प्रभूतो रामः. कुशिकवंशमभवोऽन्यो रामस्तदानीं मानुषे लोके आस्ते आमदग्न्यः । सोऽपि भगवदवतारः । तद्वयावर्तकवंशः प्रथमैं कोयते । “जनकानां कुले कीर्तिमाहरिष्यति मे सुता" इति जनकः । "कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः" इति जनकः श्लाघ्यते गीतायाम्। 'जनकात्मजेव रामोऽपि. ज्ञान्यग्रेसराध्यात्मशास्त्रप्रवक्तृमहागुरुवंशप्रसूत इति प्रथममेव 'कीर्त्यते । 'इक्ष्वाकुवंशममयःइति, "हम" विवस्वते योग • प्रोक्तवानहमव्ययम् । विवस्वान्मनवे प्राह मनुरिक्ष्वाकवेऽब्रवीत् ॥” इति गुरुपरम्परामध्यस्थ- प्रसिद्धराजर्षिरिक्ष्वाकुः । रामस्य सीतावत् प्रसिद्धज्ञानिगुरुराजर्षिवंशभवत्वं घोत्यतेऽनेन । . “मनुरिक्ष्वाकवे स्वपुत्रायादिराजायाबवीत्" इति शाकर 'भाष्यम् । “आदिराजायेतीक्ष्याकोः 'सूर्यवंशप्रवर्तकत्वेन वैशिष्टयमुच्यते" 'इति तत्रानन्दगिरिः । 'आदिकाव्यमिदं आदिराजर्षिवंशप्रभवरामचरित्रम् । इक्ष्वाकुर्मानुपः । मानुपयंशे प्रभूतो मानुषत्वाभिमानो मानुषी तनुमाश्रितो रामः । 'यजातीयो यादृशो यत्स्वभावस्तजातीयस्तादृशस्तत्स्वभावः ।' 'इक्ष्वाकूणामिदं तेषां राज्ञां वंशे महात्मनाम् । महदुत्पन्नमाल्यानं रामायण- मिति श्रुतम् ।।" इति रामायणकथारंमपठितश्लोकः एतदनुसारी । तत्र मन्थो वर्ण्यते । अत्र नायको वर्ण्यते । रामब्रह्मविद्यासंक्षेपारम्भे प्रसिद्धाध्यात्मगुरुनाम कीय॑ते । 'रामो नाम जनैः श्रुतः'नाना रामः । गुणैश्च रामपदयौगिकार्यपौष्कल्यवान् । “तिष्ठत्वस्य राम इति संज्ञा, अयमन्धयतो रामः, रमयितृत्वादिगुणपूर्णत्वादिति राम नाम व्यपदेशाईत्वेन • सर्वजनावधारितः । "श्रुतः----अवधृतः । "श्रुतं शास्त्रावभृतयोः" इत्य-. मरः ।" इति गोविन्दराजः । "रमन्ते योगिनोऽनन्ते सत्यानन्दे ·31 1 - " रामायणसंक्षेपसर्गरसास्वादः चिदात्मनि । इति रामपदेनासौ परं ब्रह्माऽभिधीयते" इत्यगस्त्य संहिता रामनाम्नैव परब्रह्मत्वसिद्धिः । राम इति नाम्ना ' प्रसिद्धः । तस्येदं यौगिक नाम । रमन्ते, योगिनोऽस्मिन् इति। तिलकः ।, सर्वैरपि ननरस्य रमयितृत्वमनुमूतमित्युक्त या अस्य सोशीत्य प्रतिष्ठाप्यते । जनैः सः रामनाना श्रुतः । वस्तुतस्तु सः रामामिधानो विष्णुर्नारायणस्साक्षादिति व्यज्यते । रामाभिधानो हरिरित्युवाच इति गायति कालिदासः पुप्पकविमान- प्रयाणवर्णके त्रयोदशसर्गे । तत्पूर्वमेव ब्रह्मादिमिः, साक्षात् नारायण एव रामनामा मानुष इति प्राकाशि । 'कः' इति प्रश्नस्य इक्ष्वाकुवंशप्रमवो रामः इत्युत्तरं दीयते । 'प्रथम प्रश्नवाक्योक्तगुणाश्रयन्यक्तिनिर्दिश्यते । अनन्तरं तद्गुणादयो वर्ण्यते । नियतात्मा महावीर्यः इति विकारराहित्य- शौर्योक्त्या को वीर्यवान् इति प्रश्नवाक्योक्तद्वितीयगुणविवरणं क्रियते । द्युतिमान् प्रमावान् दीपः, तेजस्वी । वीर्येण दीप्तः ते तपन्तमिवादित्यमुपपन्न स्वतेजसा इति इलोकार्घमुदाहृतं श्रीगोविन्दराजेन । धृतिमान्-एप सेतुर्विधरण - एपां लोकानामसंमेदाय इति श्रूयते । अस्य विश्वविधरणवीर्यम् । “चौः स चन्द्रार्कनक्षत्रं खं दिशोमर्महोदधिः । वासुदेवस्य वीर्येण विधृतानि महात्मनः ।" इत्येतद्वीय प्रसिद्धम् । "धृतेश्च महिम्नोऽस्यास्मिनुपलब्धेः" इति दहराधिकरणसूत्रमेतमहिमादर्शकम् । वशी वीर्यगुणप्रसरणे क्रोधादिकमाहार्यते । अस्य वीर्येण सर्वमस्य वशे तिष्ठति । वान् इति प्रश्नस्योतरदाने इमे वीर्यतत्सम्बन्धिगुणाः प्रस्तूयन्तेऽत्र । सत्यवाक्यो दृढवतः चारित्रेण च को युक्तः इति प्रश्नवाक्यस्योत्तरं दीयते, बुद्धिमानीतिमान्वाग्मी श्रीमान् शत्रुनिवर्हणः इत्यादिना । बुद्धिमान् प्रशस्तधीः । बुद्धेः प्रशस्यं नाम शुण्या श्रवणं चैव ग्रहणं धारणं तया । उहापोहार्यविज्ञान तत्त्वज्ञानं च धीगुणाः ॥ इनि तिलकः । नीतिमान् धर्मजो धर्मानुष्ठाता तदनुष्ठापयिता च । वाम्मी-प्रशम्तवाक् कश्च वीर्य- ·. । . '32 • रामायणसंक्षेपसर्गरसास्वादः "अनुद्वैगकरं वाक्य सत्य - प्रियहित च यत् । स्वाध्यायाभ्यसन चैव वाड्मयं तप उच्यते। सत्यवाक्य एव 'वामी भवेत् । "यथा स ' एवार्हति तंत्र वक्तुम्" इत्यादिकं तद्वाक्यवर्णन भाव्यम् । "श्रीमान्-श्रीः, ऋचः 'सामानि यति सा हि श्रीरमृता सताम्" इत्युक्तश्रौलश्रीविवक्षिता ।" इति तिलकः ।.. "श्रीमानितिपदं सर्वत्रान्वययोग्यम् । श्रीमान् रामः 'श्रीमान् महावीर्यः श्रीमान् यामी श्रीमान् सर्वातिशायितचद्गुणकः - इति • सर्वत्र तासर्यार्थः" इति श्रीगोविन्दराजः । शत्रुनिबर्हणः नियमेन जयशीलत्वात् “ श्रीमत्त्वोपपत्तिः । नित्ययोगे मतुम् । श्रीवत्सवक्षाः नित्यश्रीः' नित्यश्रीत्वानुभवे । दिव्यविग्रहशोभायां मजति • गुरुः । 'कश्चैकप्रियदर्शनः इति प्रश्नस्य नित्यश्रीः कः' इत्यप्यर्थों ग्राह्यः । दिव्य- विग्रहस्य सर्वदा 'सर्वचितहरत्वमपि 'पृष्टम् । - "विपुलांसो महाबाहुः कम्बुग्रीवो महाहनुः । 'महोरस्को महेष्वासो गृढजनुररिन्दमः । 'आजानु- 'बाहुः सुशिराः 'सुललाटः सुविक्रमः । समः समविभक्ताङ्गः लिंग्धवर्ण: प्रतापवान् । पीनवक्षा विशालाक्षो लक्ष्मीवान् शुमरक्षण: ॥" श्रीमत्त्वे 'सति शत्रुनियर्हण इति वपुर्वर्णनमवतारित 'लक्ष्मीवान्':"शुभलक्षणः' इत्युप- संहियते । सामुद्रिकोक्तसर्वशुभलक्षणसम्पन्नः । । 'समः समविभक्ताङ्गः' इति समुदायशोभा अवयवशोमा चं निर्दिश्यते । . सर्वत्र समोय अस्य वपुरपि समैकान्तम् । “धर्मज्ञः सत्यवाक्यो, 'दृढवतः विद्वान् कः' इति प्रश्नानामुत्तरं दीयते धर्मज्ञः सत्यसन्धश्च • यशस्वी ज्ञानसम्पन्नः वेदवेदाङ्ग- तत्त्वज्ञः सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञः स्मृतिमान् प्रतिभानवान् इति । "चारित्रेण च को युक्तः आत्मवान् को जितक्रोधः" इति पृष्टस्योतरं दीयते 'शुचिर्वश्यः समाधिमान्' इति । सर्वभूतेषु को हितः इत्यस्योत्तरं दीयते 'प्रजानां च हिते रतः; रक्षिता जीवलोकस्य धर्मस्य परिरक्षिता, रक्षिता स्वस्थ सर्वलोकप्रियः इति । ". . .. धर्मस्य स्वजनस्य रक्षिता, ·38 . तत्र पन्या रामायणसंक्षेपसर्गरसास्वादः कथैक प्रियदर्शनः इत्यस्य सदैवप्रियदर्शनः इति प्रतिवचनम् । "सर्वदामिगतःसद्रिः समुद्र इब सिन्धुमि:'--"मीमकान्तैनूपगुणैः ....... अधृष्यश्वामिगम्यश्च यादोरत्नैरिवार्णवः" इति दिलीपो वर्णितः । समुद्रदृष्टान्तः उपाचः भीमकान्तोमयाकारसादृश्याय । “सतां सद्भिस्सङ्गः कथमपि हि पुण्येन भवति" । 'हीरेषाहि ममातुला' इति वदन् रामः कथं साधूनामनभिगम्यो भवेत् । साधूनां कदापि भीमो न भवेत् । सतीमूतानां सिन्धूनां स्वयमागतानां कथं समुद्रोऽनमिगम्यो मवेत् । "मावदारः सर्वेषां दारसंग्रवर्तिनाम्" इति वसिष्ठः । अर्थत्वं निगदति श्रुतिः। पत्नीपूर्ण आस्मैवेति वसिष्ठो वक्ति अयोध्या- काण्डे | "जानीलात्मैव मे मतम्' इति मगवद्वानम् । अस्ति ब्रह्मति चेद्वेद सन्तमेनं नतो विदुरिति सन्तो ब्रह्मविदो ब्रह्मनिष्ठाः । ते अवतीर्ण परमात्मानं साक्षात् दर्शनसलापादिभिः अनुमवितुं यदाऽऽगच्छन्ति न तेपा- मनभिगम्यो भवेद्रामः । रूपौदार्पगुणैः पुंसां दृष्टिचिंचापहारी रामः अतीव प्रियः साधूनाम् । स्त्रीणां प्रियकान्ते इव तेषां तस्मिन् निरतिशय प्रेम । “यथा नद्यास्यन्दमानाम्समुद्रे अस्तं गच्छन्ति नामरूपे विहाय" इति श्रुतिरपीदृशं प्रेम प्रदर्शयितुं नदीसमुद्रदृष्टान्त पत्रे । धर्मस्य परि- रक्षिता स्वजनन्य च रक्षिना श्रीमान् शत्रुनिबर्हणः इतीमानि रामस्य भगवदव- तारत्वलिंगानि । “धर्मसंस्थापनार्थाय, परित्राणायंसाधूनां विनाशाय व दुष्कृतां" इति गीतायामिमान्यनूद्यन्ते । "राघवत्त्वेऽभवत्सीतारुक्मिणी कृष्णजन्मनि। अन्येषु चावतारेषु विष्णोः श्रीरनपायिनी" इति पराशरोक्त- रीत्या अत्र निया सहावतीर्णत्वमपि व्यज्यत इव 'श्रीमान्' इति पदस्य द्वि- रम्यासेनेत्यवधेयम् । 'सीतायाः शत्रुकर्शनः' इतिवत् 'श्रीमान् शत्रु- निवहणः' इति पच्यते । नाऽत्र संक्षेप सीताविवाहः कण्ठरवेण परमात्मनो रामस्य सीता नित्ययुक्ता श्रीरेवेति वक्तुभव इव । कायते ।

·. 34 रामायणसंक्षेपसारसास्वादः श्रीमान्-श्रिया नित्यं युक्तः श्रियःपतिः। 'समुद्र इव गाम्भी-अक्षोभ्यः कामावान्तरशत्रुभिः । “आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं समुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वत्" इति गीताश्लोको भाव्यः । 'विष्णुना सदृशो वीर्ये ----अस्य अनन्वये पर्यवसानम् । 'अनन्वयालंकारः' इति तिलकः। 'सोमवत्प्रिय- दर्शन:'-'चन्द्रकान्ताननं राममतीव प्रियदर्शनम्' । कालाग्निसदृशः क्रोधे'- "कुशली यदि काकुत्स्थः किं न सागरमेखलाम् । महीं दहति कोपेन युगान्ताग्निरिवोत्थितः ॥' इति सीतोक्तमन्यर्थितं रामेण सागरशोषण- संरम्मे । 'क्षमया पृथिवीसमः' गंगादिपुण्यनदीपली सहितसागर प्रपदनेन सद्यः क्षान्तः अपराधः । ''धनदेन समस्त्यागे' --"त्यागे सत्यपि धनदेन समः । अनेन अक्षीणकोशत्वं महोदारत्वं चोक्तम्" इति तीर्थः । "त्यागे सत्यपि धनदवदाख्यः" इति व्याख्यानं तु प्रक्रमविरुद्धम् । न ह्यायित्वं कश्चिद्गुणः । त्यागविषये धनदेन कुवेरेण समः । कुबेरस्य त्यागित्वं "त्यागेन धनदो यथा" इति · वक्ष्यमाणवचनतस्सिद्धम् । कुतश्चित् लब्धत्वं सिद्धम् ।" इति श्री गोविन्दराज । कुबेरस्यौदार्य न प्रसिद्धम् । यथा त्यागरूपमहागुणे कुबेरसाम्यं सिद्धयेत् तथा रसवदर्थः कश्चिदन्वेष्टव्यः । निधिरक्षकः कोशाधिकारे नियुक्तः कुबेरः । यस्मै यावत् पर्न दित्स्यते ईश्वरेण अचिन्तयन्नेव अविचारयन्नेव कोशात् तावत् धनमुद्धृत्य ददाति कोशाध्यक्षाधिकारमाक् धनदः । धनस्वाम्यमीश्वरस्य न निध्यध्यक्षाधिकारिणः । राज्ञा कोशाधिकारी राजामात्याद्याज्ञानुसारेण आज्ञात तावत्तावद्धनानि ददाति राजस्वभूतकोशात् तेभ्यस्तेभ्यः पुरुषेभ्यः । कोशाधिकारिणः' कोशपालकस्य का व्यथा स्वहस्तेन प्रभूतधनवितरणे । राजाज्ञया तत्संकल्पेन यत् प्राप्त तेन पुरुषण; यत् तदाजया तस्य स्वमूतं तदेवाय तदाज्ञया स्वहस्तेन वितरति । वितीर्यमाणं धनं नात्य स्वं किन्तु राजस्वम् । यया कोशपालः स्वनियन्त्रा स्वामिना यावद्धनं यस्मै कस्मैचित् नच तस्य ·, 35 .4 रामायणसंक्षेपसर्गरसास्वादः दातुमाज्ञाप्यते तत्सद्यः तस्मै प्रयच्छति स्वहस्तदत्यने स्वत्त्वामिमानरहितः तस्मिन् धने राजाज्ञावशात् गृहीतृस्वत्त्वबुद्धिः प्रभूतधनदानेऽपि धनवियोग- निमित्तक्लेशवियुक्तः तद्वदयं महोदारो भगवान् स्वदीयमानप्रभूतधने स्वत्त्वं नैवाभिमन्यते प्रत्युत तस्मिन् धने अर्थिन एव तत्स्वामित्वबुद्धिं करोति । प्रमूतेन धनेनाहं वियुज्ये इति न लवमात्रमपि व्यथते । त्यागे ईदृशं साम्य विवक्षितं स्यात् निधीशेन धनदेन । 'लभते च ततः कामान् मयैव विहितान् हितान्' इति गीतोक्ततत्त्वमपीह माव्यम् । “दयाऽन्येषां दुःख- प्रसहनमनन्योऽसि सकलै) दयालस्त्वं नातः प्रणमदपराधानविदुषः । क्षमाते रंगेन्दो भवति नतरां नाथ नतमां तवौदार्य यस्मात्तव विमवमर्थिस्व- ममथाः ॥ इति श्री पराशरभट्टार्याणामद्भुतः इलोकः अस्मिन्नर्थे प्रमाणम् । "लब्ध न मुञ्चति विलक्षमतिर्न मुक्त धत्ते पुनः पुनरसी महतीं धनायाम् । निद्रारसं न लमते महतां निधीनां रक्षापिशाच इव सम्प्रति राजराजः" इति संकल्पसूर्योदये लोमः परिहसति धनदं लब्य इति । सत्ये धर्म इवापर:- यमो वैवस्वतः । रामोऽपि वैवस्वतः । यमः स्वसंयमनाधिकारात् यथा- पराधं दण्डननिर्वन्दात् सदा च्छिन्दिभिन्दि इत्यपराधिनो नियमेन दण्डयन्नेव वर्तते । भीषणः सः । रामस्तु सदैक प्रियदर्शनः न स्मरत्यपराधानां शतमप्यात्मवसया । सत्यगुणमात्रे यमसादृश्यमित्ववधेयम् । अर्य सदा सौम्यः । सत्यधर्मनिष्ठोऽपरो विलक्षणो यमः । अपरशन्देन यमात् व्यतिरेकोऽपि व्यज्यते । “यमो वैवस्वतो राजा यस्तवैप हृदि स्थितः । तेन चेदविवादस्ते मा गगां मा कुरून् गमः ॥ इति श्लोको हृदिस्थ- रामपरमात्मपरतया व्याख्यायते । स च सर्वगुणोपेतः कौसल्यानन्दवर्धनः- दशरथपुत्रत्वकीर्तनात्याक् कौसल्या सुप्रजवं प्रथम कीर्तयति । कौसल्यैव चिरं जीवन्ती सर्वानुक्तान् गुणाननुवभूव । सर्वगुणोपेतत्वं तयैव सानन्द- मन्वमावि ।

·36 रामायणसंक्षेपसगरसास्वादः 20 . पठ्यते । (म्) तमेवं गुणसम्पन्नं रामं सत्यपराक्रमम् ॥ 19 ज्येष्ठ श्रेष्टगुणैर्युक्तं प्रियं दशरथः सुतम् । प्रकृतीनां हिते युक्तं प्रकृति प्रियकाम्यया ॥ यौधराज्येन संयोक्तुमैच्छत् प्रीत्या महीपतिः । 'तमेवं गुणसंपन्नं राम'-'स च सर्वगुणोपेतः कौसल्यानन्दवर्धनः इति सर्वगुणसमाहारः पूर्वमेवोक्तः मात्रानन्दवर्षकत्वेन । अत्र पित्रानन्द- वर्धकत्वेन यौवराज्याभिषेकमनोरथवर्णनावसरे पुनस्तदुच्यते । काठागते आदरे पौनःपुन्यमलंकृतिः । श्रेष्ठगुणैर्युक्तं' इति पुनरप्यस्मिन्नव श्लोके 'राम'--"राम इत्यभिरामेण वपुषा तस्य चोदितः । नामधेय गुरुब्धके जगत्प्रथममङ्गलम् ॥” इति रघुवंशे वपुषोऽभिरामता रामनामकरणे मेरिकाऽभूदित्युच्यते । जातमात्रे ईशामिरामगुणा विष्कारस्यानवकाशः । गुरुपरम्परायां तृतीयगुरुत्वेन परिगणितेन वसिष्ठेन कृतं रामनाम विश्वरञ्जकगुणसम्पत्त्याप्यन्वर्थीकृतमिति व्यज्यते एवं गुणसम्पन्न राम इति समभिव्याहारेण । अत्रायोध्याकाण्डकथासंक्षेपः प्रारभ्यते । 'सत्यपराक्रम' सत्य कालत्रयेऽपि केनचिदप्यवाध्यम् । सत्यः भवाध्यः अस्य पराक्रमः । अस्य पराक्रमस्य सत्यत्वप्रतिज्ञानेन रावणि युद्ध लक्ष्मणस्य पराक्रमः सत्योऽवन्ध्योऽभवत् । 'ज्येष्ठ श्रेष्ठगुणैयुक्त" केकयराजेन कैकेयीविवाहसमये अन्यथा समयः पूर्वमकारि । तद्विरो- घेनात्र फौसल्यामुताभिषेचनविषये • दशरथमनसि स्फुरन्त्यः उपपतयः सूच्यन्ते । ज्येष्ठ पुत्रस्य राज्ये अभिपेचनं न्याय्यम् । वैधं च । न केवलं वयसा ज्येष्ठः किन्तु गुणैरपि स ज्येष्ठः । ज्येष्ठो वस्तुतो गुण श्रेष्ठोऽपि भवति । अयमपरो हेतु?वराज्याय तद्वरणे । प्रशस्यस्य श्रः ·37 रामायणसंक्षेपसर्गरसास्वादः 'ज्य च', 'वृद्धस्य च' इति पाणिनिसूत्राण्यत्र कविवुद्धिस्थानि । ज्येष्ठशब्दः वयसा गुणैश्वातिशायनवाची गोवलीवईन्यायेनात्र वयोज्येष्ठमात्रं ग्राह्यम् । ज्येष्ठ एव श्रेष्ठोऽपि भवति । 'प्रिय'-- ज्येष्ठपुत्रः गुणश्रेष्ठपुत्रः प्रियतमपुत्रश्च । प्रियमिति पदेऽसंकोचन्यायेन निरतिशयप्रियत्वं विवक्ष्यते । अग्रयप्रायन्यायश्च स्मर्तव्यः । ज्येष्ठश्रेष्ठपदसमभिव्याहारेण प्रियशब्देन प्रेष्ठो विवक्ष्यते। "तेषामपि महातेजा रामो रतिकरः पितुः" इति अयोध्याकाण्डारम्मे गास्यते । “न च रामं विना देहे तिष्टेत मम जीवितम्" । श्रेष्ठगुणैयुक्त अतोऽपि प्रियम् । “स तु श्रेष्ठगुणैर्युक्तः प्रजानां पार्थिवात्मजः । बहिश्वर इव प्राणः वमूव गुणतः प्रियः ॥” इति वक्ष्यते । सूत्राण्येव गुरुसंक्षेप- वचांसि । 'दशरथः सुतं'- 'भूमावनुपमः सूनुः गुणैर्दशरथोपमः' इति, गास्यते ऋषिणा । 'सुतं' इत्यसकोचन्यायेन कृरक्षायां भूम्यामनुपमसूनुत्वं विवक्ष्यते । कृत्स्नेऽपि लोके अयमेक एव ज्येष्ठमुतशब्दस्यानुत्तम भाजनम् । “प्रकृतीनां हिते युक्तं प्रकृतिप्रियकाम्यया" "यद्यप्येपा मम प्रीतिर्हितमन्यद्विचिन्त्यताम् ।' अन्या मध्यस्थचिन्ता हि विमर्दाभ्यधिकोदया।" इति स्वप्रीतिं पृष्ठतः कृत्वा प्रजाहितं प्रजारुचिं चापृच्छत् नरपतिः । एवं श्रेष्ठगुणैर्युक्तः प्रजाना पार्थिवात्मजः । सम्मतस्त्रिषु लोकेपु', 'तथा सर्वप्रजा' कान्तः प्रीतिसजननैः पितुः । गुणैर्विरुरुचे रामो दीप्तसूर्य इवांशुभिः 'अनुरक्तः प्रजाभिश्च प्रजाश्चाप्यनुरञ्जते । लोके रामस्य बुबुधे संमियत्व- महात्मनः । आत्मनश्च प्रजानां च श्रेयसे च प्रियेण च" इत्यादिक भाव्यम् । 'अन्यत्प्रेयः भन्यदुत श्रेयः' इत्युपनिषदि धर्मराजः । प्रजाविपये राम• प्रियो हितधाऽभवत् । प्रियहितयोम्सङ्गतमत्र । 'प्रकृतिप्रियकाम्यया'- 'इच्छामो हि महापाई रघुवीर महाबलम् । गजेन महता यान्तं राम छन्नावृताननम्' इति प्रजानां तीनेच्छा । अयमपरः प्रबलो हेतुः पूर्वसमयो' लड्ने । युवरालवरेण प्रकृतीनामिच्छानुरोधनिर्वन्धोऽग्नि । प्रकृतिरजकत्व- ·38 रामायणसंक्षेपसर्गरसास्वादः मेप हि राजत्वम् । अत्र प्रकृतिशब्दोऽभ्यस्यते तत्प्रियहितयोः प्रधानहेतुत्व- बुद्धया। प्रकृतिशब्देन सचिवा अपि प्रायाः। "निश्चित्य सचिवैस्सा युवराजममन्यत' । 'यौवराज्येन' युवराजस्य फर्म यौवराज्य, राज्यवन- भारेण संयोजयितुम् । 'अहं पित्रा नियुक्तोऽस्मि प्रजापालनकर्मणि' इति रामस्तथैवावोचत् । प्रजापालनस्य धुरत्वात् यस्तद्भुरवहने अर्हत्तमः स एवाभिषेचनीयः इत्यपरो हेतुः । “ऐच्छत् प्रीत्या महीपतिः'-स्वप्रीतिश्चरमतः कीय॑ते हेतुत्वेन । प्रीत्या महीपतिरैच्छत् । महीपतिशब्देन मद्यपि त पतिमकामयतेति व्यज्यते । “लोकपालोपन नाथमकामयत मेदिनी" इति वक्ष्यमाणमिह भाव्यम् । नारदहगत विवृणोति कविः 'शिप्यः। महीपति- रैच्छदित्युक्ते कचिदन्यो जनो नैच्छदिति व्यज्यते । सा च मन्यरैका। (म्) तस्याभिपेकसभारान् दृष्ट्वा भार्याय कैकयी । 21 पूर्व दरवरा देवी वरमेनमयाचत। विवासनं च रामस्य भरतस्याभिषेचनम् ॥ 22 'तस्यामिषेकसभारान् दृष्ट्वा' अभिषेकसमारान् मन्थरा प्रासादमारा ददर्श । कैकेयी तन्मुखात् तत् शुश्राव केवलम् । न सा ददर्श । मन्थरा- कर्तृक दर्गन कैकेय्यामारोप्यतेऽन नारदेन मन्थराचक्षुरेव कैकेयीचर- - भूचदानीमिति व्यञ्जयितुम् । “रामे वा मरते वाहं विशेष नोपलक्षये" इति स्वमुतनिर्षिशेपदर्शनमेव तस्याश्यपः सहजम् । इदं तात्कालिक मन्थरा- चक्षुपः स्वचक्षुर्भवनामिति व्यन्यते । राजानः चारचाप इत्युच्यते । महिप्यपि तथैव स्यात् । 'भार्याsथ कैकेयी'-अयशब्दो नानार्थक: 1 " मरानन्तरारम्भ- मनकाम्न्येव्यथो अथ " मन पनार्यो मङ्गलार्थश्च प्रामौ । यी माया कि इति सानुमायं पृच्छयते । मार्या-म; मरणीया । मर्ता च तस्य ·- रामायणसंक्षेपसर्गरसास्वादः 38 -- । - मरणीयः । भार्या नृशंसा पतिघातिनी बभूव । न्याय्य एव तद्विषये 'इयं भार्या किं' इत्यनुयोगः । अत्रैव रामावतारनिवर्त्यमङ्गलकथायाः उपोद्धातः । अत्रैव पौलस्त्यवधकथाबीनमुपक्षिप्यते । अथशब्देन मङ्गलमपि ध्वनिना निवर्त्यते । 'कैकेयी' केकयराजस्य पुत्री । तेन च केकयराजेन कृतः समयः कथंचित्स्मार्यते । 'पूर्व दत्तवरा' अनेन दशरथस्य स्त्रैणत्वाप- वादात् त्राणं क्रियते । पुत्राणां ननेः पूर्वमेव विशेषतोऽनिर्दिष्टकामवरद्वय- दान प्रतिश्रुतम् । पूर्वमित्यस्य पुत्रजने: पूर्वमित्येवार्थः । दत्तवराऽमृत् । 'देवी' इयमिदानी देवैराविष्टचिताऽभवत् । देवग्रहप्रस्तहृदयाऽभवत् । वरमेन- मयाचत ' विवासनं च रामस्य भरतस्याभिषेचनं' द्वौ बरौ परस्पराविना- भूतौ सहैव एको वर इव वृताविति व्यज्यते एकवचनेन । अयुतसिद्धाविमौ तद्याचितबरौ। घरद्वयमध्ये रामप्रव्राजनं प्रथमकर्तव्यत्वेन वृतम् । देवा एवात्र कैकेयीमुखेन वरयाचितारः । रामप्रसाजनं प्रथमकर्तव्यत्वेन सद्यः कर्तव्यत्वेन च तां वाचयन्ति । अयोध्याकाण्डारंभ एव, “गच्छता मातुलकुलं मरतेन तदाऽनघः । शत्रुभो नित्यशत्रुघ्नो नीतः प्रीतिपुरस्कृतः ॥" इति प्रथमश्लोकेन सशत्रुमस्य भरतस्य मातुलगृहगमनं कथितम् । यदि मरतः शत्रुघ्नेन सह मातुल कुलं नाऽगमिप्यत् तदा रामविवासनसीता- हरणदशकण्ठवधादिकं नैयामविष्यत् । .पर्तिप्यमाणायाः कृत्स्नायाः अवतारकार्यनिर्वहण कथायाः सिद्धयर्थ उपोद्घातो भवति अयोध्याकाण्डारंभ- प्रथमश्लोक इति रसोऽनुमाव्यः । 'विवासन'-क्षौमादिवसमान्यपहाय राजकुमारविरुद्धवस्कलचीरवसनत्वं तापसव्रतत्वं च द्योत्यते विवासनशब्देन । न बने वसनमात्रं, किन्तु चीरवसनवसननतमपि निर्बद्धम् । “भरतस्या- मिपेचन' राज्याभिपेचने हर्पजनकोत्सयत्वबुद्धिस्तस्याः । "सफलभुवन- मारः स्थापितो वत्समूर्ध्नि" इति तस्य स्वपुत्रशिरसि विश्वभरणभारनिवेशन- मिति सा न विवेदेति व्यज्यते ॥ । - ·40 रामायणासंक्षेपसर्गरसास्वादः - - संयतः' (म्) स सत्यवचनाद्राजा धर्मपाशेन संयतः । विवासयामास सुतं रामं दशरथः प्रियम् ।। 23 स' इति कैकेयीमुखात् वरद्वयश्रवणक्षण एव तस्य दुरवस्था व्यज्यते । “ततः श्रुत्वा महाराजः कैकेय्या दारुणं वचः ।" इत्यारभ्यायो- ध्याकाण्डद्वादशसर्गवर्णनमिह भाव्यम् । 'सत्यवचनात् ' इदमेकमेवा- ऽलमभूत् स्वप्राणस्वप्रीतिप्रजाप्रीत्यादिसर्पत्यागनिश्चये । यद्यपि प्रकृतिरञ्जनात् राजा राजा भवति, सत्यवचनव्रतविरोधे तदपि हास्यते । 'धर्मपाशेन धर्मशब्दो भगवन्तं चैवखतं धर्मरानमपि विचक्षति । पाशशब्द- स्य स्वारस्यमस्ति, तस्य तदर्थग्रहणे । 'धर्मबन्धेन बद्धोऽस्मि नष्टा च मम चेतना" इति दशरथनिर्णयश्लोके धर्मबन्धबहुत्वं चेतनानाशश्च सह कीर्तिते । निर्णयोऽन्तः । निर्णयरूपान्तः तस्यान्त: अन्तकश्वभवति । संयमशब्दश्च यमशासने प्रसिद्ध "संयमने त्वनुभूयेत- रेसामारोहावरोही तद्गतिदर्शनात् । इति यादरायणसूत्रमिह भाव्यम् । स सत्यवचनात् त्रासात् धर्मबन्धेन बद्धत्त्वान् प्रियज्येष्ठमुतविवासन निश्चित्य मृत्युना धर्मबन्धेन अस्त कतिपयदिवसमायुदशेष नरकमिवान्यभूत् । यमपाशबद्धः संयमनमेवान्वदिय । सुतं विधासयामास' राम विवासयामास , प्रियं विवासयामास ।। (म्) सजगाम वनं वीरः प्रतिज्ञामनुपालपन् । पितुर्वचन निर्देशान् केय्याः प्रियकारणान ॥ 24 स जगाम वनं वीरः। प्रियः मुतो रामः । वीरः --न निर्गमे तस्य मना विक्रया जाता । मुमुसो जगाम । 'प्रतिज्ञामनुपालयन् ' विष्णुना सहमो बीर्ये ।। महावीरोऽयं विष्णुम्पन स्वेन देवेभ्यः लां । संयतः' " . - - . - ·- - रामायणसंक्षेपसर्गरसास्वादः 41 प्रतिज्ञामनुपालअन् वनं जगाम । हेतौ शतृप्रत्ययः । पितुर्वचननिर्देशात,- कैकेन्याः प्रियकारणात् मध्यागिन्यायेन 'कैकेय्याः' इति पदं , पितृ- वचननिर्देशः कैकेय्याः कृते', 'कैकेय्याः सर्वप्रियकारणात् वनं जगाम' इत्युमयमपि द्योतयति । कैकेयीप्रियकारणं मुख्यमित्यपि द्योत्यते तस्य चरम- पठनेन । 'न नूनं मयि कैकेयी कंचिदार्शससे गुणम् । यद्राजानमवोचस्त्वं ममेश्वरतरा सती' इति रामवचन माव्यम् ।। (म्) तं वजन्तं पियो प्राता लक्ष्मणोऽनुजगाम ह । नहाद्विनयसंपन्नः सुमित्रानन्दवर्धनः ॥ 25 भ्रातरं दयितो प्रातः सौमात्रमनुदर्शयन् । 'प्रिय.'-"प्रियो हि ज्ञानिनोत्ययमहं स च मम प्रियः" इति गीतोक्तप्रकारेण ज्ञानिनां परमात्मा म्बनः प्रियतमः । ज्ञान्यपि तथैव परमात्मन. । परस्परमत्यर्थ वाड्ननसागोचरनिरतिशयनिरुपाधिकप्रीतिमन्तौ । आतृत्वं. एकपितृपुत्रत्वोपाधिकम् । प्रियत्वं निरुपाधिक सहर्ज नित्यमिति प्रियशब्दः प्रथम पठितः । माता ."देशे देशे कलत्राणि देशे देशे च बान्धवाः । ते तु देशं न पश्यामि यत्र माता सहोदरः ॥” इति रामेण सीनापेक्षयापि मातुर्गरीयस्त्वं वक्ष्यते । अत्र सीताया अनुगमन पश्चाद्वर्धते । प्रातुरनुगमनं प्रथमं वय॑ते । 'लक्ष्मण.' एतन्नामैवास्य रामकर्यम्पलक्ष्मीनित्यसम्पन्न प्रस्थापयति । "लक्ष्म्या मच" इति पामादिगणमूत्रान्मत्वर्थी येनिमत्ययः । अफारश्चान्तादेशः" इति श्री- गोविन्दराजव्याम्या । लक्ष्मीनित्यसम्पन्नवं लक्ष्मणशब्दार्थः । लक्ष्मी- वान् लक्ष्मणः श्रीलः श्रीमान्"इत्यमरः । चत्वारि लक्ष्मीवतो नामानि" इत्यमरसुत्रा । 'लक्ष्मणो लदिमसम्पन्नः पहिः प्राण इवामवत्" इति अत्र लक्ष्मणनाम्नोऽन्वर्यत्वरसोऽनुभूतो ऋषिणा । "अन्तरिक्षगतः श्रीमान्' इति ।

·रामायणसंक्षेपसर्गरसास्वादः विभीषणस्य श्रीमानिति वर्णनेऽयमेव रसोऽनुभूयते । न रामसेवारसादधिको रसः । “बाध्यात्ममृति सुस्निग्धो लक्ष्मणो लक्षिवर्धनः" इति शैशवात्मभूति लक्ष्मणस्य रामरसदर्धितत्वमुक्तम् । रामसेवारतिरसं विना मुहूर्तमपि लक्ष्मणो नजीवेत् । “लक्ष्मणोऽनुजगाम ह" इति ऋविलयो द्योत्यते इति श्रीगोविन्द- राजः । “येन येन धाता गच्छति तेन तेन सह गच्छति," 'कामानी कामरूप्य- नुसञ्चरन्' इति ज्ञानिनो मुक्ताः ब्रह्मानुगमनरताः । स्नेहाद्विनयसम्पन्नः-- रामस्नेहाद्रामवाक्यबद्धः पितृविषये प्रकटितों युयुत्सां धर्पणमनोरथ च हित्वा तस्मिन्विनयमवललम्बे। अयोध्याकाण्डे एकावेंगसर्गे लक्ष्मणक्रोधो वर्णितः ! "हनिप्ये पितरं वृद्धं कैकेय्यासक्तमानसम् । कृपषं चास्थिरं बालं वृद्धभावेन गर्हितम् ॥",त्रयोविंशसर्गे "भय मेऽनप्रमावस्य प्रभावः प्रभविष्यति । राज्ञश्चाप्रभुतां कतुं प्रभुत्वं च तव प्रमो।" इत्यादिकं लक्ष्मणवचनं माव्यम् । रामस्नेहात् तत्सान्त्ववचनगौरवात् , पितृविषये पुनर्विनीतत्वं मेजे। राम- सीताभ्यां सह पितुश्चरणौ ववन्दे बनायाऽऽपृच्छावसरे । “अथ रामश्च सीता च लक्ष्मणश्च कृताञ्जलिः । उपसंगृय, राजानं चक्रुदीनाः प्रदक्षिणम्" इति श्लोको भान्यः । 'सुमित्रानन्दवर्धनः' - सुमित्राया आनन्दं वर्षयन् वनमनुजगाम । मुतस्य वनगमने प्रवृद्धानन्दाऽऽसीत् । अवमतो रामं सततं पालपेदिति तम्या हर्षः । रामेण सह गच्छतः अव्यपि अयोध्या, रामसनिधि विना अयोध्या अटव्येवेति तम्याः मनीपा । दण्डकागमनं रामस्य वनवासः, लक्ष्मणस्य त्वयोध्यावास एवेति रसः । राम पुरुषोतम, सूर्यस्यापि सूर्य, अग्ने- रग्नि, श्रियः प्रिय, देवनानां च दैवतं च विवेद सुमित्रा ! 'तस्य के शगुणां- देविवने वाप्ययदा पुरे' इति कोसल्यामाश्चासयति सा । 'मातरं दयितो मातुः सोमात्रमनुदर्शयन्' पितृनियोग विना स्वयं वात्सल्यादगा। अमं रामदयितः। रामस्य दयिता भार्या अनन्तरदोके वश्यते । सौमात्रानु- दर्शनमस्यावतारकृत्यम् ।। - - ·48 28 27 । पमायणसंक्षेपसर्गरसास्वादः (म्) रामस्य दयिता भार्या नित्यं प्राणसमा हिता ।। जनकस्य कुले जाता देवमायेव निर्मिता। सर्वलक्षणसम्पन्ना नारीणामुत्तमा वधूः ॥ संक्षेप वनानुगमनावसरे एव सीतानिर्देशः क्रियते। तस्याः वन- गमनानन्तरमेवावतारप्रयोजनस्यावकागोऽभूत् । 'रामस्य नित्यं दयिता'-- अग्निप्रवेशनियोजनावसरेऽपि, विवासनावसरेऽपि नित्यं दयिता । नित्यं प्राण- समा, नित्यं मार्या, हृदि सन्ततं धार्या। सिमर्ते. ऋदन्तो ण्यत् इति ण्यत्' इति गोविन्दरानः । “मनस्वी तद्गतमना नित्यं हदि समर्पितः" इति बाल- काण्डोक्त भाव्यम् । विरहे, "मस्या देव्या मनातस्मिन् तस्य वायां प्रतिष्ठितम् । तेनेयं स च धर्मात्मा मुहूर्तमपि जीवति" इति सुन्दरकाण्डोक्तं च मान्यम् । एतदवतारे विरहस्य सत्वात् अयं गुणोऽवश्यं कीर्तनीयः । इतरया विरहस्य पाणवियोजकलप्रसंगो मवेत् । नित्यं प्राणममा-स्वस्मिन् शरीरत्वबुद्धिः, सीतामा र प्राणत्वबुद्धी रामस्य । "न जीवेयं क्षणमपि विना तामसि- तेक्षणाम्" इति तदुक्तिः। 'नित्यं हिता'-तस्य कोपे जातेपि तं सान्त्वयति सा। "मारये त्या न शिक्षये" इत्यादिकंमान्यम् । 'जनकस्य कले जाता' 'कुलेऽजाता' इत्यपि पदच्छेदोऽभिप्रेतः । अजाता इयं नातेव । “ममानवं जातमर्ज कुले मनो." इति माधे रामावतारमधिकृत्य नारदोक्तं भाव्यम् । मत्र वक्ता नारद एव । सीताया ईश्वरीत्याविरोधाय, 'कुलेऽजाता' इति पढच्छेदमभिप्रेति वक्ता । कुलशब्दो गृहार्थकोपि । "कुलं जनपदे गोने सजातीयगुणेपि च । पवने च तनौ ली" इत्यमरः । जनकस्य गृहेऽजाता । पाविना । 'देवमायेर निर्मिता'-मायाशब्दोऽत्रागुतवाची । "माया खेपा मया सृष्टा यन्मां पश्यसि नारद । सर्वभूतगुणैर्युक्त नैव मां द्रष्टुमईसि" इति कृष्णविग्रहस्य मायात्वमुक्तं नारदाय स्वेनैव कृष्णेन ।

·अन्यथा प्रतिमासन- . रामायणसंक्षेपसर्गरसास्वादः अपाकृतत्वेपि प्राकृतवदवभासनरूपाश्चर्यशक्तिरम्ति । शक्तयाऽपि मायाशब्दवाच्यत्वम् । अद्भुतत्वादपि तच्छब्दवाच्यत्वम् । 'माया नगन्मोहिनी" ! 'देवमाया-विष्णोराश्चर्यशक्तिरिय स्थिता । "अनेन सौन्दर्यस्य पराकाष्टोक्ता" इति गोविन्दराजः । वस्तुतो ज्ञानानन्दमयत्वेनाप्राकृतत्वात् न दशाननविंशतिहस्तैरपि स्पर्शसंभव इति तत्त्वमपि ज्ञाप्यते । सर्वलक्षणसम्मन्ना'-सर्वरूपलक्षणानामियं लक्ष्यभूता । "सा निर्मिता विश्वसना प्रयत्नादेवस्थसौन्दर्यदिशयेव" इति कुमारसंभवे पार्वतीवर्णनमिह भाव्यम् । “नारीणामुत्तमा वधूः यथा रामः पुरुषोचमः, तथेय नारीणामुत्तमा । वधूशब्दः स्नुषार्यकः । "समाः स्नुषा जना वध्यः" इत्यमरः । “यनवास हि संख्याय वासांस्यामरणानि च । भरिमनुगच्छन्त्यै सीतायै धशुरो ददौ" इति वनगमनावसरे स्नुपायै वनामरणा दिदानं ज्ञाप्यते वधूशब्देन ॥ (म् ) सीताप्यनुगता रामं शशिनं रोहिणी यथा। पौरैरनुगतो दूरं पित्रा दशरथेन च ॥ 28 अत्र पूर्वार्धे लांगलपद्धत्यर्थकसीतानाना सीरध्वजस्य देवयजनलांगल- पद्धतायाविर्भूय योनिजत्लादिकं ज्ञाप्यते। "उत्पत्तिपरिपूतायाः फिमस्याः पावनान्तरः" । "सीतापि राममनुगता' नारीणामुतमा, अस्य पश्या, दशरथ- चक्रवर्तिस्नुपा सीतापि सदृश्या भर्तारमनुगता । "या न शक्या पुरा द्रष्टुं भूतैराकाशगैरपि । तामद्य,सीतां पश्यन्ति राजमार्गगता जनाः" इति पौराणां शोचनमवधेयम् । अपिशब्देनेदं व्यज्यते । 'शशिनं रोहिणी यथा । रोहिणी अकण्टके गगनमार्गे पलभं चन्द्रमनुगच्छति, इयं सकण्टके मरण्यमा गच्छति। "अप्रताते गमिष्यामि मृदन्ती फुशकण्टकान्" इत्यस्या उक्तिमांच्या। पादुकावृत्तिरियम् ।। पादुकावृत्तिमियेप सीतेति ·45 . * । रामायणसंक्षेपसर्गरसास्वादः पादुकासहस्रप्रदर्शनम् । "अग्रतस्तै गमिष्यामि मृगन्ती कुशकण्टकान् । इति सीतापि यद्वृत्तिमियेप प्रणमामि ताम्" इति पादुकासहले ! लंकातः पुनरा- गमने पुष्पकेन गगनमार्गे आयाति । “वरिष्ठा सर्वनारीणामेषा च दिवि देवता । रोहिणी न विना चन्द्र मुहूर्तमपि दृश्यते" । 'न चास्य महतीं लक्ष्मी राज्यनाशोऽपकर्षति । लोककान्तस्य कान्तत्वात् शीतरश्मेरिव क्षपा" इति रागविषये उक्तं सीताविषयेपि तुल्यम् । हृष्टः सुमुखो वनं नगाम रामः । तथैव तत्पत्नी। “पोरैरनुगतो दूर पित्रा दशरथेन च" भ्राता लक्ष्मणः पत्नी सीता च राममनुजग्मतुः । किमत्र चित्रम् । पौरैश्च रामोऽनुगतः । दूरमनुगतः । दूर-अदृरं इति द्वेधापि पदच्छेद इप्यते । अदूर पित्रा दशरथैनानुगतः । दूरं पौरैरनुगतः । “यमिच्छेत्पुनरायान्तं नैनं दूरमनु- वजेत् । इत्यमात्या महाराजमूचुर्दशरथं वचः" 'तेषां वचस्सर्वगुणोपपन्न प्रस्चिन्नगात्रः प्रविषण्णरूपः । निशम्य राजा कृपणः समार्यो व्यवस्थितस्तं सुतमीक्षमाणः" इति श्लोको मान्यौ । 'न दूरमनुवजेत्' इति दूरानुत्रज्यातो निवृत्तोऽभूत् पिता । यद्यपि सः न्यवर्तत, तथापि तदृष्टि व न्यवर्तत । 'राम मेऽनुगता दृष्टि धापि निवर्तते । राम प्रियतमं पुत्रं परं ब्रह्म प्रेष्ठमनु प्रविष्टा दृष्टि. "अनावृत्तिश्शब्दात् अनावृत्तिः शन्दात्" इति वीप्सायुक्त- निषेधवचोरीत्या अनावृत्ताऽमूदिव । ब्रम संपन्नाः म च पुनरावर्तन्ते, परमात्मानमेव सदा पश्यन्ति सूरयः। तद्वयज्यते "राम मेऽनुगता दृष्टि- रद्यापि न निवर्तते" इति श्लोकेन । “यत्र नान्यत्पश्यति" इति भूमविद्या- श्रुतिरपि भाव्या । 'पित्रा दशरथेन च' इति च शब्देन 'मात्रा' इति समुच्चय इप्यते । “अन्वीक्षमाणो रामस्तु विषण्ण प्रान्तचेतसं । राजाने मातरं चैव ददर्शानुगतौ पर्थि" ! लक्ष्मणः' सीता च रामाभ्यनुज्ञा संपाच तदनुमती स्वयमनुजम्मतुः । न तथा पौराः पितरौ वेति व्यज्यते कर्तरिप्रयोग हिला कर्मणि प्रयोगेन।

·46 रामायणसंक्षेपसर्गरसास्वादः (म्) शृंगिवेरपुरे सूतं गंगाकुले व्यसर्जयत् । गुहमासाद्य धर्मात्मा निपादाधिपति प्रियम् ॥ 29 सूतत्वेन सुमन्त्रस्यानुगमनं नियोगकृतम् । वनमामिपर्यन्त रथेन सारथित्वेनानुगमनं विहितम् । तदनन्तरमनुगमनं याचितं तेन, किन्तु नाभ्यनुज्ञातम् । अनुगन्तुमिच्छन्तं व्यसर्जयत् रामः। 'गिवेरपुरे' "शृंगिणां कृष्णसाराणां बेराणि-कृत्रिम शरीराणि, पञ्चनेन सजातीय- मृगमहणार्थानि यस्मिन् तत् शृंगिबेरपुरम्" इति गोविन्दराजः । पुरनामैव वञ्चनावृतिद्योतकम् । 'न्यस यत्' इति णिचा अनिच्छतो बलाद्विसर्जन घोत्यते । “गंगाकूले सूतं' । सूतपदं स्थमप्युपलक्षयति । ससम्बन्धिकः शब्दः। निवर्तस्वेत्युवाचैनमेतावद्धि कृतं मया । स्यं विहाय पद्भ्यां तु गमियामो महावनम्" इति गास्यातेऽयोध्याकाण्डे । 'रहमासाय धर्मात्मा' । 'गिवेरपुरे' इति पुरनानैव मृगवंचकवे सूचितम् । 'गुह' इति नामाफि बञ्चनपरत्वद्योतकम् । "गृहति-गोपयति-वञ्चयति परस्वमिति गुहः" इति गोविन्दराज । गंगाकूले इत्यनेन पहुपुष्पमवारवान् सुमहानिमुदीपा- दपोप्युपलक्ष्यते, यत्र गुहो यूद्धरमात्यैज्ञीतिभिश्च परिश्तो राममुपागतः । शृंगिवेरपुरे ईगुदीपादपच्छायायां गुहेन सहितोऽभूत् । "ईगुदीपादपः सोय शृंगिवेरपुरे पुरा। इत्युतररामचरिते भवभूतिः । "गुहमासाद्य धर्मात्मा' निपादाधिपति प्रियम्" । "आसाद्य" इत्यत्रापि विधि- याचिना (आडा) अयान्नैरन्ध्रयमुक्त" इति गोविन्दराजोत रम्यम् । "तमातः संपरिप्वज्य गुहः" इति संपरिप्वंगपर्यंन्त नीरन्ध्रसंश्लेपाम्यनुजाने व्यज्यते । "आसाप' इत्यत्राका, ततो निपादाधिपतिं दृष्ट्वा दूरादुपस्थितम् । सहसौ. मित्रिणा रामः समागच्छद्गुहेन सः" इत्ययोध्याकाण्ड गास्यमानरीत्या रामो गुहसमीपं सलक्ष्मगो लगामेत्यर्थो प्रामः"। नात्या वृत्तेन चात्यन्तनिहीने- .........."

·. रामायणसंक्षेपसर्गरसास्वादः 47 नेत्य पुरस्करणनीरन्ध्रसंश्लेषादिभिरस्य धर्मात्मा सुतरां प्रकाश्यते इति व्यज्यते 'गुहमासाद्य धर्मारमा' इति सममिव्याहारेण । “भुजाभ्यां पीनवृत्ताभ्यां पीडयन् वाक्यमब्रवीत्" इति रामकर्तृकपरिप्वंगोऽपि गास्यते । 'निषादाधिपति प्रियम्। इत्यनन्तरपठनेन चेदमेवव्यज्यते । “निषादो मृगघाती स्यात्" । "निषाद- राजसौहृदसूचितसौंशील्यसागर" इति रघुवीरगये। स्वपादोदतगंगाकूले सौशील्यसागरो रामो निषादराजेन संगतः । "निषादानां नेता कपिकुलपतिः कापि शबरी कुचेल: कुन्जा सा ब्रजयुवतयो माल्यकृदिति । अमीषां निम्नत्वं वृषगिरिपतेरुनतिमपि प्रभूतैः स्रोतोमिः प्रसममनुकम्पे समयसि" इति दया- शतकश्लोको भाव्यः । “रामस्यात्मसमः सखा" इति गास्यमानं स्मार्यते 'प्रिय' मिति । 'निषादजात्यो बलवान् स्थपतिश्चति विश्रुतः" । अयं निपाद- स्थपतिः रामेणात्मसमसखित्वेनाभिमत्य संश्लिप्यते । “एतया निषादस्थपति याजयेत्” इति श्रुतिः निपादस्थपतेर्वेदिकमन्त्रैर्याननीयत्वं निमगाद । अयं निषादस्थपतिस्तत्कुले जनिष्यते, का हानिस्तधाजने ॥ (म्) गुहेन सहितो रामः लक्ष्मणेन च सीतया । तेवनेन बनं गत्वा नदीस्तीा पहुंदकाः ॥ 30 चित्रकूटमनुप्राप्य भरद्वाजस्य शासनाद । रम्यमावसथं कृत्वा रममाणा बने त्रयः। देवगन्धर्वसंकाशाः तत्र ते न्यबसन् सुखम् ॥ 31 "सह सौमित्रिणा रामः समागच्छद्गुहेन सः" इति अयोध्याकाण्डे । सीता तत्र न निर्दिष्टा । लक्ष्मणो निर्दिष्टः । तत्र लक्ष्मणपदं सीतामप्युप- लक्षयति । पुंसुहृद्गोष्ठयां सीतायाः न तथा प्राधान्यम् । गंगाकूले ईगुदीपा- दपच्छायायामेतेषां चतुर्णा साहित्य चित्रषु लेखनीय, हृदये च लेखनीयमिति ·48 रामायणसंक्षेपसर्गरसास्वादः वक्तुराशयो व्यज्यते चतुर्णामपि साहित्यस्यैकश्लोका सहपठनेन। अर्घश्लोक एवं तच्चित्रं परिसमाप्तम् । अनन्तरश्लोकारंभे 'ते......."त्रयः' इति गुहात् पृथक् कीर्त्यन्ते इतरे त्रयोऽपि । 'ते वनेन वनं गत्वा नदीस्तीवा बहूदकाः'.। तेवनं-देवन, "ते देवने' । क्रीढयां रममाणाः गच्छन्ति धनाद्वनम् । बहूदकाः नदी: लीलया तरन्ति । "तेवनं पादचारणम्" । इतः परं पद्यामेव सुरकार्यनिर्वहणार्थ यात्रा क्रियते । 'ते बनेन धनं गत्वा, "अवश्यं रक्षणं कार्यमदृष्टे बिजने वने । अग्रतो गच्छ सौमित्रे सीता त्यामनुगच्छतु । पृष्ठतोऽहं गमिष्यामि त्वां च सीतां च पालयन्" इति "अग्रतः प्रययौ रामः सीता मध्ये सुमध्यमा। पृष्ठतस्तु धनुप्पाणिः लक्ष्मणोऽनुजगाम ह" इति च वक्ष्यते। सीतारक्षणार्थ तस्याः मध्ययायित्यम् । तत्सूच्यतेऽनेन । रक्षणप्रयोजनानुरोधेन सीतां मध्यतः कृत्वा गच्छतः । 'ते त्रयः वने रममाणाः' इत्यनन्तरदलोकेनान्वयस्तेशब्दत्य । अपनेन-- जगद्रक्षणनिर्मिसम् । 'नदीस्तीा यहूदकाः' "चित्रयूटमनुपाप्य भरद्वाजस्य शासनात्' । भरद्वाजस्य शासनादित्येतत् 'नदीस्तीत्वा बहूदकाः' इत्यनेनाप्य- न्वेति । "अधासाद्य तु कालिन्दी शीघ्रस्रोतसमापगाम् । 'तत्र यूर्य यं कृत्वा तरतांशुमती नदीम्" इति नदीतरणादिक वनाद्वनगमन चोपदिश्यते । "एकान्ते पश्म भगवन्नाश्रमस्थानमुत्तमम् । रमेत यत्र वैदेही सुखा जनकात्म- ना" इनि यासस्य भरद्वाजमुनिना वरणीयता प्रार्थिता । "यावता चित्रकूटस्य नरः शृंगाग्यवेक्षते । कल्याणानि समापते न पाये कुरुते मनः ॥" इति चित्र- फूटो वय॑ते मरद्वाजेन । वाल्मीफिर्मगवान् तत्र यसनि । त्रयाणामेतेषां तत्समीपे पास उचितः एव । रामायगं तत्र प्रणेप्यते । सप्तशृंगं रामा- यणम् । अयोध्याकाण्ड एक: अंगः। ठतरकाण्डश्यापरः। "अयं नासो भवेवावदन सौम्य वसेमहि । इति सीता च रामश्च रक्ष्मणध शताालिक अभिगम्याश्रम सर्वे पानीकिमभिवादयन्" इति. गास्पते । भरद्वाजस्म -- ·रामायणसंक्षेपसर्गरसास्वादः 49 शासनात्,' मुन्यादिष्टत्वेन चित्रकूटवासे रतिः । वासस्थानवरणे रामरुचिनेयो लक्ष्मणः । भरद्वानरुचिनेयो रामः । “भरद्वाजशासनपरिगृहीतचित्रकूट- गिरिकटकतटरम्यावसथ अनन्यशासनीय" इति रघुवीरगये अयं रसः प्रदर्शितः । अनन्यैः परमात्मैकपरैः शासनीयो भवति सर्वेश्वरः । “वासमोपयिक मन्ये तव राम महाबल । नानानगगणोपेतः ...."गम्यतां भवता शैल- श्चित्रकूटः स विश्रुतः । ................"चरतस्सीतया साध नन्दिप्यति मनस्तव" इति भरद्वाजशासनम् । इति पन्थानमादिश्य महर्षिः स न्यवर्तत" इति तदा देशो वर्ण्यते । "तेषां स्वस्त्ययनं चैव महर्षिः स चकार है। प्रस्थितांश्चैव तान्प्रेक्ष्य पिता पुत्रानिवान्वगात्।" पितेव शास्ति भगवान् भरद्वाजः स्थलविशेषे वासं कुरु इति । ताटकाताटकेयायोधनार्थ गमने माता स्वस्त्ययनं चकार । इदानीं खरदूषणदशमुखादियोधनाय गमनावसरे पितेव भरद्वाज- मुनिः स्वस्त्ययनं चकार । माता वा पिता वा तदर्थे वनं गच्छति रामः इति न वेद । भरद्वाजस्तु तद्वेद । मातापितृकर्तव्य मुनिः करोति । "अनुप्राप्य" "कालिन्दीमनुगच्छेतां नदी पश्चान्मुखाग्निताम् ।" कालिन्द्रीतीरमनु अगमन् । यामुने वने ते त्रयो रेमिरे।"चेरतुर्यमुनावने""विहृत्य ते वर्हिणपूगनादितेशुभे वने वानरवारणायुते" इत्यादिकं भाष्यम् । "रममाणा वने त्रयः" ईश्वरमिथुन तच्छेपो ज्ञानी च रममाणाश्चरन्ति । यामुनवने वृन्दावने कृष्णः शेषश्च रेमाते । न रुक्मिणी तत्र सन्निहिता । अत्र यामुनवने त्रयोपि विजहिरे । "रम्यमावसथं कृत्वा । "लक्ष्मणानय दारूणि दृढानि च वराणि च । कुरुप्वावसय सौम्य वासे मेऽभिरतं मनः । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सौमित्रिविविधान् द्रुमान् । आजहार ततश्चक्रे पर्णशालामरिन्दमः। इत्यादिकं भाव्यम् । रममाणा वने त्रयः “तदा विजहुः मुसुखं जितेन्द्रियाः" । तापसवतानुरोधेन जितेन्द्रियतया रमणं दम्पत्योरपि । “यच कामसुख लोके यच दिव्यं महत्सुखम् । तृष्णाक्षयसुखस्येते नार्हतः पोडशी कलाम् ।" बने। “जहौ च दुःख पुरविप्रवासात् ।" "देवगन्धर्व- .

·60 रामायणसंक्षेपसर्गरसास्वादः संकाशास्तत्र ते न्यवसन् सुखम्।" "आलानं मानुषं मन्ये राम दशरथात्मजम् ।" समाद्वादश तत्रासं राघवस्य निवेशने । भुंजानामानुपान् भोगान्" इत्युक्तरीत्या पुरे मानुषानन्दोऽभूदेतेषाम् । अत्र वने तेषां तदधिको देवगन्धर्वानन्दोऽभू- दिति वैचित्र्यरसो रस्यः । अयं चानन्दः अकामहतानामानन्दः जितेन्द्रियाणा- मानन्दः । वस्तुतः “यतो वाचो निवर्तन्ते । अप्राप्य मनसा सह । आनन्द वामणो विद्वान् न विमेति कुतश्चनेति · वर्णित निरतिशयब्रह्मानन्दभान एव त्रयोपि ॥ (मू) चित्रकूट गते रामे पुत्रशोकातुरस्तदा । राजा दशरथः स्वर्ग जगाम विलपन सुतम् 82 पट्पञ्चाशत्सर्गे "सुरम्यमासाद्यतु चित्रकूटम्" इति चित्रकूटमाप्तिर्वर्णिताः तदनन्तरसर्गादारभ्य सुमन्त्रस्य अयोध्याप्रत्यावृत्तिः दशरथविलापादिकं च वर्ण्यतेऽयोध्याकाण्डे । संक्षेपक्रमस्य रेखानुसारि रामायणम् । राजा दशरथः स्वर्ग जगाम । यद्यपि दशसु विक्ष्यपि दशरथस्य रथः प्रधावितुं शक्त: अथापि तस्यैकमनोरथावाप्तिमान्य नासीदिति व्यज्यते । “अतिक्रान्तमतिकान्तमन- वाप्य मनोरथम् । रामे राज्यमनिक्षिप्य पिता मे विनशिप्यति" इति गुहसन्निधौ लक्ष्मणविलापो भाव्यः । विलपन सुतं स्वर्ग जगाम । माणवियोगक्षणपर्यन्तं सुतं विलपन्नेवास । “अन्यावाचो विमुच्चय । अमृतस्येप सेतु: ।" यद्यपि दशरथत्वात् पूर्व स्वर्गमसात् जगाम, इदानीं तु सरयो न जगाम नापि स- शरीरो जगाम । किन्तु मग्नमनोरथः मुतं विलंपन् नगाम । पुत्रशोकातुरः नाय दीर्घायू राजा कदापि व्याधिपीडितोऽभवत् । तीनतमासमपुत्रशोकातुरः प्रागवियुयुजे । "तस्यादर्शनजः शोकः सुतस्याप्रतिकर्मणः । उच्छोषयति में प्राणान् चारि स्तोकमिवातपः" इति दशरथदिष्टान्तसर्गरलोको भाव्यः । तत्म"राजा दशरथः शोचन जीवितान्तमुपागमत्॥ इति लोके मस्मिन् संक्षेपदलोके इस 'राजा दारय' इति पठ्यते गिप्येण ॥

·51 रामायणसंक्षेपसर्गरसास्वादः (म्) मृते तु तस्मिन् भरतः वसिष्ठप्रमुखैर्द्विजैः । नियुज्यमानो राज्याय नैच्छद्राज्य महाबलः ॥ 33 'राज्यस्य भरणात् मरत इति समाख्या' इति काश्यपेनोक्त शाकुन्तले । कैकेयीविवाहात्पूर्वमेव, कैकेयीपुत्रस्य राज्यामिषेकः कार्य इति समयः कृतः । पितृदत्तवरादपि तस्य राज्यमारमरणं प्राप्तम् । “मातृदेवो भव, पितृदेवो भव । आचार्यदेवो भव" इति गुरुत्रितयशासनानुवर्तित्वमनुशिष्टं श्रुत्या आचार्यमुखेन । एतच्छ तिक्रमेण अस्य गुरुत्रयनियोगोऽप्यमव- द्राज्याभिषेकविषये । माता पूर्णमनस्कतया सतीवोत्कण्ठमनुशशास सत्यवचोवद्धन पित्रा तन्नियोगः कृतः । अनन्तरं वसिष्ठप्रमुखैराचार्यैरपि नियोजितः । वसिष्टममुखर्द्विजैनियुज्यमानः' इत्यनेन मातापितृनियोजनमप्युप- लक्ष्यते । गुरुत्रयनियोगोऽप्युल्लंधितः । वहुविप्रवाक्योल्लंघनं च। तत्र हेतुः केवल स्वेच्छामात्रम् । 'नेच्छद्राज्य' मित्येक एव हेतुः। "निवर्तयित्वा रामं च तस्याहं दीसतेजसः। दासमूतो मविप्यामि सुस्थितेनान्तरात्मना" इति तस्य रामदास्यैकेच्छा महानलवनी ! 'नेच्छत् महाबलः' यद्यपि राज्यभारमरणसामर्थ्य महदेवासीत्, बलवती तस्य रामराजदास्येच्छा। "यावन्न राज्ये राज्याहः पितृ- पैतामहे स्थिनः । अभिषेकजलक्लिन्नो न मे शान्तिर्मविष्यति ।" इति तस्य बलवान् मनोरथः । 'दासमूताः स्वतस्सर्वे ह्यात्मानः परमात्मन.' । रामदास्ये निरतिशया रतिर्मरतस्य । भासि रतो भरतः । अत्र माः रामदास्यलक्ष्मीः । तस्यामेवास्येच्छा । तदत्यैव स्वस्य भाः दीप्तिरित्यस्य बुद्धिः । 'राज्यं चाहं च रामस्य धर्म वक्तुमिहार्हसि" । राज्यं चाहं च रामस्य स्वम् । तत्स्वं कथ- महमपहरेयम् । “कथं दशरथाज्जातो मवेत् राज्यापहारकः" । तस्य राज्य- भरणं घोरं पापमिति निश्चयः ॥ (म्) म जगाम वनं वीरो रामपादनमादकः ॥ 34 ·52 रामायणसंक्षेपसर्गरसास्वादः राज्ये गुरुमिनियुक्तोऽपि वनं जगाम । किमर्थम् । रामपादप्रसाद- नार्थम् । तातपादाः आचार्यपादाः इति वदेयुर्जनाः । अयं तु तातपादानां आचार्यपादानां च नियोरामुल्लंध्य तत्प्रसादमनपैक्ष्य, 'गुरुं महारण्यगत यशस्विनं प्रसादयिष्यन्' इति रीत्या रामपादान् प्रसादयितुं वनं जगाम । मातृमुखात् दशरथमृतिथवणे "यो मे भ्राता पिता बन्धुः यस्य दासोऽस्मि धीमतः । तस्य मां शीघमाख्याहि रामस्याक्लिष्टकर्मणः । पिता हि भवति ज्येष्ठः धर्ममार्यस्य जानतः । तस्य पादौ ग्रहीयामि स हीदानी गतिर्मम" इति भरतोक्तं भाव्यम् । 'रामपादप्रसादक: रामस्य पादयोः पतित्वा शिरसा याचने मनोरथः । "यापन चरणौ भ्रातुः पार्थिवन्यजनान्वितौ । शिरसा धारयिष्यामि न मे शान्तिर्भविष्यति" इति रामपादयोः प्रसादनं संकल्पितम् । "आर्यपादाविमौ मतौः इति. पादुकयोः पादाभिन्नत्वमभिमतम् । तेन च संकल्पस्य न मोघीभवनम् ।। (म) गत्वा तु स महात्मानं रामं सत्यपराक्रमम् । अयाचत् प्रातरं राममार्यभावपुरस्कृतः ॥ 35 त्वमेव राजा धर्मझ इति रामं यचोऽवचीन् । "अहे वेनि महात्माने राम सत्यपराक्रमम्" इति विश्वामित्रोक्तरीत्या तपसि स्थिताः महात्मानं राम सत्यपराक्रम विदुः । समभक्तितपसि स्थि भरतोपि तथैव राम वेद। "तपश्चरति धर्माला त्वद्भक्त्या भरतः पुरे" इति गास्यते लक्ष्मणमुखेन । 'अयाचन् भ्रातरं राम राज्याभिषेकांगीकारमयाचत । स एवानेन नियमाणो वरः। माता मरताय राज्यदान रामविवासनं चाऽगृणुत । आपभावपुरस्कृतः पुरस्कृतीचमार्यस्वभावः । भायें ज्येष्ठे भायो रक्तिः तत्पुरस्कृतः । अस्य मरतस्य रतिराये रमे, आर्थरालमत्ता । नास्य राज्ये रतिः। 'दमक्तिरिति ज्येष्ठे' इति रघुवंशोतं भाव्यम् । 'मातरं त्वयैवाह भरणीयः।

·- 53 स । राजा द्विपदां रामायणसंपसर्गरसास्वादः राज्यं चाहं च समस्य भारः तदरणीयन् । राम - रेमयतां वरम् । 'क्तिमो नाता भरतः अवश्य रामेण सर्वरमयित्रा रमविर्तव्यः । त्वमेव रोजा धर्मज्ञ' इति रामं वचोऽधीत् । 'त्वमेव राजा धर्मज्ञ' इति मरतस्य को आक्चः। त्वमेव.. राजा' अवारोऽन्ययोगव्यवच्छेदकः अयोगव्यव- छेदकन्ध । राजैव वं, न त्वं तापसो भवितुमर्हसि । कः ।' 'त्रयाणामपि लोकानां राज्यमर्हति राघवः ॥ नाहं राज्यभारं वोढुं मः । “दुरावार स्वदन्येन राज्यखण्टंमिदं महत् । 'गति खर इवाश्वस्य साक्ष्यस्येव पतत्त्रिणः । अनुगन्तुं न शक्तिम गतिं तव महीपते ।।" (म्) रामोऽपि परमोदारः सुमुखः सुमहायशाः । न चैच्छत्पितुरादेशात् राज्यं रामो महाबलः ॥ रामोऽपि - स्वभावतः सर्वरमयितृत्वशीलोऽपि । परमोदारोऽपि - परो मा अस्मादिति परमः । औदार्य नि.समाभ्यधिकोऽपि । सुमुखोऽपि- पार्यभरतविषये परमप्रसन्नोऽपि । "न हर्थिनः कार्यवशादुपेताः काकुत्स्थ- शे विमुखाः प्रयान्ति" इति रघुवंशोत्तरलोक उदाहृतो गोविन्दराजेन । सामान्यार्थिप्वपि न विमुखो भवेत् । सुमहायशाः - अर्थिमनोरथपूरणे अस्य सुमहद्यश । एवमपि राज्यं न चैच्छत् । तत्र द्वौ हेतू । तत्र प्रथमः पितुरादेशान् इति । पितुश्चरमादेशो मान्यतमः । स चादेश: आत्मान सत्यप्रतिनं कर्तुं कृतः । पितुर्नियोगपालन, पितृसत्यनतपालनं च | अपरश्च हेतु. महामल इति । जामदग्न्यजयेनास्य वलं निस्समाम्यधिकमिति प्रकाशितम् । पनं महावलं विहाय कोऽन्यो 'लोकत्रयकण्टकभूतदशकण्ठ- 36 कण्ठच्छेदसमर्थः ।। (4) पादुके चास्य राज्याय न्यास 'दत्वा पुनः पुनः निवतयामाग ततो भरत भरताग्रजः ।। 37 ·54 रामायणसंक्षेपसर्गरसास्वादः राज्याय राज्यं कर्तुं, राज्यपरिपालनाय ।, राम ववे मरतो राज्याय । रामः स्वस्थाने स्वपादुके स्वप्रतिभूत्वेन ददौ राज्याय - राज- कर्मनिहाय । राज्यभारनिर्वहणं रामे न्यस्तं भरतेन । रामेण तद्भारो भरत- द्वारा स्वपादुकयोन्यस्तः । “मात्रा हि मयि स न्यास. निक्षिप्तः सौहृदादयम् । तमिमं पालयिष्यामि राघवागमनं प्रति!" "आभ्यां राज्ये स्थितो धर्मः पादुकाभ्यां गुरोर्मम ।" "भरताय परं नमोऽस्तु तस्मै प्रथमोदाहरणाय भक्तिभाजाम् । यदुपजमशेषतः पृथिव्यां प्रथितो राघवपादुकाप्रभावः" इत्युक्तरीत्या भरतः पादुकाऽर्चनमार्गदर्याचार्योऽभवत् । भरतोपड़ पादुका- पूजनसंप्रदायततिः । पादपूजास्थाने पादुकापूजा क्रियते । ततो भरताग्रजः भरतं पुनः पुनर्निवर्तयामास ॥" भरतस्यामजत्वात् रामस्तं तत्कांक्षित- स्वामिपेचनमनोरयात् निवर्तयितुं शक्तोऽभूत् । अग्रजपारतन्ध्यैकस्वरूपत्वात् तन्निवृतिः शक्याऽभूत् । "शेप्ये पुरस्ताच्छालायाम्" इति प्रायोपवेश फर्तु. मैच्छत् ॥ (मू) स काममनवाप्यैव रामपादाचुपस्पृशन् । 38 नन्दिग्रामेऽकरोद्राज्यं समागमनकाक्षया ॥ "यावन्न चरणो आतुः शिरसा धारयिष्यामि" इत्येकः कामः । "यावन्न राज्ये राज्याईः पितृपैतामहे स्थितः । अभिपेकजलशिलः न मे शान्तिर्मविप्यति ॥" इत्यपरः । इयं कामस्य काष्ठा । सा नावाप्ता | पात- चरणयोः शिरसा धारणकामना त्यवाप्ता । रामपादायुपस्पृशन् - पादतुल्य- त्वेनामिमतपादुकयोः शिरसि धारणभायं लब्धम् । पादायुपस्पृशन् तदनुमहेण राज्यमकरोत् । रामागमनफांक्षया राज्यमकरोत् । रामागमनाशारस एवं तस्य प्राणधारकोऽत् ) 'आमापन्धः युसुमसुदा प्रायद बनानां मय: पाति प्रणयिहृदयं विप्रयोगे रणद्धि ।' 'रामागमनमाकांक्षन् भरतो आतृ.

·55 रामायणसंक्षेपसर्गरसास्यायः पसलः' नन्दिग्रामे- ग्रामे राज्यमकरोत् । न नगरे, न राजधान्याम्।। सापसत्रतनियमविरुद्धत्वान्नगरवासस्य । प्रतिनिवृत्तं रामं पुरस्कृत्य तदभिपे- कोत्सवसरंभपुरस्सरमेव राजधानी प्रविश्येत । भरताश्रमस्य ग्रामस्थत्वमेवो- चितम् । रामगिर्याश्रम इव भरताश्रमः । चत्वारोऽपि भ्रातरः आश्रमवासिन एवामकन् । 'नन्दिग्रामेऽकरोदाज्यं दुखितो मन्त्रिभिस्सइ' इति गास्यते राज्यकरणस्य दुःखमयत्वम् । नन्दिग्रामे दु.खमयी स्थितिः। 'नन्दिप्राम' इति नाममात्रम्। यथा अशोकवनिकानाम । 'शोकप्रामः' इति तस्त्वम् । विपरीतलक्षणा । क्रोशमात्रे वयोव्यायाः नन्दिग्रामः । “राज्यमकरोत्" इति परस्मैपदेन स्वस्य तस्मिन् फलत्वनिवृत्तिरवगम्यते" इति गोविन्दराजव्याख्या रस्या । उपस्पृशन् – 'प्रत्यहं सेवमानस्सन्' इति तद्वयाख्या। रामपादौ "आर्यपादाविमौ मतो" इति भरतस्य रामपादुकयोः रामपादनिर्विशेषा बहु- मतिः । सा भरतमतिः व्यज्यते 'पादौ' इति निर्देशेन । राजसूयेन इयक्ष- माणो युधिष्ठिरः, “त्वत्पादुके अविरतं परि ये चरन्ति ध्यायन्त्यमद्रशमने मुधियो गृणन्ति । विन्दन्ति ते कमलनाम मवापवर्गमाशासते यदि त आशिष ईश्च नान्ये । तद्देवदेव भवतश्चरणारविन्दसेवानुमावमिह पदयतु लोक एपः" इति श्रीकृष्णपादुकासेवामहिमानमगायत्, मागवतदशमे द्विसप्ततितमाध्याये ।। - (म्) गते तु भरते श्रीमान् सत्यसन्धो जितेन्द्रियः ॥ 38 रामस्तु पुनरालक्ष्य नागरस्य जनस्य च । तत्रागमनमेकाग्रो दण्डकान् प्रविवेश ह ।। 40 गते तु भरते- भरतम्य चित्रकूटान्निवर्तनं बहुप्रयाससाभ्य- ममक्त् । श्रिया सीतया सहितोऽपि रामः भरतगमने सम्पन्ने एव श्रीमा- नमक्त् । यस्य भरतस्य क्षणविरहोऽपि रामस्यातिदुस्सहः, तस्य भरतस्य स्व- - ·b6 । रामायणसंक्षेपसर्गरसास्वादः सकाशात् अपवाहनमेवाकांक्षितव्यमभवत् स्वावतारकार्यनिर्वहणाय। "निश्चितापि -हि मे बुद्धिर्वनवासे दृढयता। भरतस्नेहसन्तप्ता पालिशीक्रियते पुनः॥". "कदा न्वहं समेष्यामि भरतेन महात्मना" इति विलपति रामः पञ्चवटयां, .भरतविरहसन्तप्तः। भरतनिर्वन्धस्य दुर्लप्यत्वेऽपि अयोध्यां पति रामनिवर्तन- मेव शिरसा याचमानस्य भरतस्याऽयोध्या प्रत्यागमनं स्वकर्तव्यवनवासवत- स्वकृतराक्षसवधप्रतिज्ञाविरोधित्वात् न तथैकान्तेनेष्टमभूत् । गते तु मरते सत्यसन्धोऽभवत् । स्थिते तु तस्मिन् सन्धायाः शिथिलीमवनभयम् । श्रीमान् --प्रतिज्ञामंगभयजनितविपादविगमात् उत्पन्नकान्तिविशेषः । सत्य- 'सन्ध:- भरतनिर्वन्धेनाप्यविचाल्यप्रतिज्ञः । जितेन्द्रियः- 'मातृभरतादि- प्रार्थनाव्याजे सत्यपि राज्यमोगलौल्यरहितः' इति श्रीगोविन्दराजः । पुन- रागमनं- स्वेन सह पूर्वमागत्य भरतेन सहागतानां पुनरागमनम् । नागरस्य जनस्य पुनरागमनमालोच्य - वनवासप्रतनियमस्य नागर- जनानां मूयस्समागमः विरोधीत्यभिप्रायः । घनवासनतं नागरजनमूय- संमिश्रणेन भज्येत 1. आरण्यकैरसह सतिः समागमश्च तद्रतोचितः । एकाग्र:- वनवसतिः नागरसमागमः इति समता भवेत् । चनन्यमता नागरव्यमता च । ऐकाप्रयेण आरण्यफजनसमागम एव वनवासनतानुरोधी स्यात् । वनवासरते एकाग्रः दण्टकान् गन्तुमियेप । 'इह मै भरतो दृष्टो मातरम्य सनागराः । सा च मे स्मृतिरन्वेति तान्नित्यमनुगोचतः ।। स्कन्धा- वारनिवेशेन तेन तस्य महात्मनः । यहस्तिफरीपैश्च रपमर्दः कृतो भृशम् ।। तस्मादन्यत्र गच्छामः इति संचिन्य राघवः । मातिष्टत संवदेवा लक्ष्मणेन च संगतः ॥ इति काव्ये । 'न तत्रारोचयतासं कारणाहुभिस्तदा' इति कारणबहुवं दण्डकाप्रवेशे। चशब्देन इतरकारणसमुथयः ।. दण्डकान् प्रविवेश ह- 'वनं समायः प्रवियेश राघव; सलक्ष्मणः सूर्य हवामगप्टरम्' इत्ययोध्याका हान्तिमदलोके महारण्यप्रवेश स्क: । अत्रायोध्याकाण्डः 1. + ·59 रामायणसंक्षेपसर्गरसास्वादा इतिवदस्य वचनम् । शरभंगसुतीक्ष्णागत्यतद्भातृन्महर्षीन ददर्श । अगस्त्य- प्रातृदर्शनानन्तरं अगस्याश्रममगमद्रामः । अत्र 'अभ्यर्हित पूर्व' मिति न्याय.' मनुसृत्य वस्तुममविपर्ययः । “अगस्त्यमभिगच्छेयमभिवादयितुं मुनिम् ।। मनोरथो महानेपः हृदि मे परिवर्तते ॥ यदहं तं मुनिवरं, शुभपेयमपि : स्वयम्" इति कथयन् रामः अगस्त्याश्रममार्ग पप्रच्छ सुतीक्ष्णमुनिम् । "अहमाल्यामि ते वरस यत्रागस्त्यो महामुनिः" इति तन्मार्गमादिशत् ' सुतीक्ष्णमुनिः । 'अहमप्येतदेव त्वां वक्तुकामः सलक्ष्मणम् । अगस्त्य- मभिगच्छेति सीतया सह राघव । दिष्टया त्विदानीमर्थेऽस्मिन् स्वयमेव ब्रवीपि माम्' इति सुतीक्ष्णः स्वयमेवागस्त्यदर्शनविषये राममादेष्टुकामोऽभवत् । इदं सर्वे न्यज्यतेऽगस्त्यदर्शनस्य सुतीक्ष्णदर्शनानन्तरपठनेन । अगस्त्यत्रातरं. तथा इति संक्षेपे काव्ये च भ्रातुर्नाम न निर्दिष्टम् । सुदर्शन इति तन्नामेति गोविन्दराजः । अगस्त्याश्रमगमनमार्गे मध्येमार्ग सन्ध्याकालाभिवर्वनात् तद्भातुरायमे निशामनयद्रामः । राव्यां व्यतीतायां विमले सूर्यमण्डले अगस्त्य- आतरमामन्त्र्य अगस्त्याश्रमं जगाम || (म्) अगस्त्यवचनाचैव जग्राहेन्द्रं शरासनम् । खड्ग च परमप्रीवस्तूणी चाक्षयसायको । 12 अगम्त्यदर्शनं तद्भातृदर्शनं च कीर्तितम् । अगस्त्यवचनाच्चैव इति अत्र पठनेन मध्यनिर्दिष्टागस्त्यमातृदन अगस्त्यदर्शनासूर्यमेव वृत्तमिति स्पष्ट होतयति । महर्षिपरतन्त्रतायामेव वृद्धसेविनो रामस्य रुचिः । सर्व तद्वचनादेय कार्यम् । वचनामवृतिः वचनानितिः। ऐन्द्र गरासनं- धनुरिदै वैष्णवम्, यत् जामदम्यहस्तात् रामहस्तगत, रामेण च यस्महस्ते निक्षितम् । वरमेन च इन्द्रद्वारा अगत्ये निशितभिव अगम्त्यानुमहपूर्वक रामहस्तं प्रापयितुम् । इन्द्रेणागस्त्ये निशिमात् पेन्द्रमिति कल्यते । खगः ·59 रामायणसंक्षेपसर्गरसास्वादः सूनी च ऐन्दावेद । 'इदं दिव्यं महचाप हेमरलविभूषितम् । वैष्णवं पुरुष- मात्र निर्मित विश्वकर्मणा ॥' इति काव्ये । 'अनेन धनुपा राम हत्वा संख्ये मासुरान् । आजहार श्रियं दीप्तां पुरा विष्णुर्दिवौकसाम् ।' इति च । रावणस्य वधार्थिमिदेवैरर्थितो विष्णुर्मानुषत्वेन रामत्वेन जज्ञे । तद्धनू राम- अपाय तस्मै महदनुग्रहपूर्वकं दीयते । 'अयेन्द्रशत्रु तरसा नघान' इतीन्द्र- च्च रावणः । इन्द्रो जितस्तेन । इन्द्रादिप्रार्थनयाऽवतारः कृतः । इन्द्रस्य खड्गादिभिरेव रावणादिवष इप्यते महर्षिणा रामेण च । परमनीती-इन- मपि कारणम् । 'नयाय प्रतिगृद्धीप्व वनं वनधरो यथा' इत्याशीः रामाय प्रायुज्यत ।। (म्) क्सतस्तस्य रामस्य वने यनचरसह । ऋषयोऽभ्यागमन्सर्वे वधायासुररक्षसाम् ॥ 13 स तेषां प्रतिशुश्राव राक्षसानां तथा बने । 'यदा रामः वने वनचरैस्सह अवात्सीत्, तदा सर्वे ऋपयः राम- मभ्यागन्य रावणादिरक्षसां वधं प्रार्थयामामुः।' इत्येतावदेव कथ्यते । अस्य वृत्तान्तस्य अगस्त्यदर्शनानन्तये नात्राभिप्रेयते । शरमंगाश्रमावस्थानसमय इभ्यागमन् । 'शरमंगे दिवं याते मुनिसंघाः समागताः । अम्यागच्छन्त काकुत्स्थं रामं ज्वलिततेजसम् ।।' इति पष्ठसर्गारंमः। महर्षि- विशेषाणां दर्शनं प्रथमं गीयते संझेपे । महर्षिसंघदर्शनं, तत्प्रार्थना, तेभ्यः प्रतिश्रवश्वानन्तरं कय्यन्ते । सर्वे क्रपयः -'वैखानसाः वालखिल्याः संप्रक्षाला मरीचयः । अश्मकुट्टाश्च बहवः पत्राहाराश्च धार्मिकाः तथैवोन्मन्जकाः परे । गात्रशय्या अशल्याच तथैवाम्रावकाशकाः ॥ मुनय- सलिलाहाराः वायुमशास्तथापरे । आकाशनिलयायैव तथा स्थण्डिल- शायिनः ।। व्रतोपवासिनो दान्ताः तथाईपटवाससः । सजपाश्च तपोनित्या- 'एव ऋषयो दन्तोलखलिनश्चैव - ·60 रामायणसंक्षेपसर्गरसास्वादः स्तपोन्विताः । सर्वे ब्राह्मया श्रिया जुष्टयः दृढयोगाः समाहिताः । शरभंगा- श्रमे राममभिजग्मुश्च तापसाः ॥ अभिगम्य च धर्मज्ञाः रामं धर्मभृतां वरम् । ऊचुः परमधर्मज्ञमृपिसंघासमाहिताः । इति कान्योक्ताः विविधा महर्षिसंघाः, सर्वशब्देन विवक्षिताः । परमधर्मः - शरणागतत्राणम् । ततस्त्वां शरणार्थ च शरण्यं समुपस्थिताः । परिपालय नो राम वध्यमानान्निशाचरैः' इति तेषामभयप्रार्थना। राक्षसानां चने- तेषां निवासस्थानभूते बने एव तेषां वधं प्रतिशुश्राव । तथा इति महर्षिकांक्षितं प्रतिजज्ञे ।। (म्) प्रतिज्ञातश्च रामेण वधस्संयति रक्षसाम् । ऋषीणामग्निकल्पानां दण्डकारण्यवासिनाम् ॥ 45 'तथेति प्रतिशुश्राव' इति ऋषिभ्यो राक्षसक्धप्रतिज्ञानं स्पटमुक्तं पूर्व- श्लोके । “आश्रयसंगरसन्याः प्रतिश्रवः संश्रवः प्रतिज्ञा च' इति हलायुधः" इति कोशमुदाहृत्य 'यथा ऋपिमिरर्थितः तथा प्रतिजज्ञे' . इत्यर्थः इति पूर्व- श्लोकव्याख्या गोविन्दराजस्य । भतिपूर्वकश्रुधातोः भतिज्ञार्थकत्वं प्रसिद्धम् । पूर्वश्लोकेनास्य इलोकस्य पुनरुक्तता परिहरणीया । सुपरिहरा च सा ।, आरण्यकाण्डपष्टे रक्षोवधप्रतिज्ञानं कृतं मुनिसंघेभ्यः । नवमसर्गे सीतया "विना वैरं च रौद्रता नाविष्करणीया' इति विस्तरेण स्मारितम् । 'स्मारये खां न शिक्षये', 'विचार्य बुद्धया तु सहानुजेन यद्रोचते तत्कुरु मा चिरेण' इति तस्या निवेदनम् । 'न कथंचन सा कार्या गृहीतधनुपा त्वया । बुद्धि विना हन्तुं राक्षसान् दण्डकाश्रितान् । अपराधं विना हन्तुं लोकान् धीर न समये' इति तस्याः अनपराधिराक्षसहननानिच्छा निवेदिता तया । ऋषिभ्यः कृतायाः प्रतिज्ञाया सीतावास्येन शैथिल्यजनिप्रसंगे, तत्प्रतिज्ञायाः अकय नीयतया दृढता पुनः प्रतिज्ञाता रामेण बप्यहं जीवित जम खां वा सीते सलक्ष्मणाम् । न तु पहिंज्ञां संश्रुत्य ब्रामणेभ्यो विशेषतः' इति । इदं च . .

·62 रामायणसंक्षेपारसास्वादः स्थाननिवासिराक्षसानन्विप्य तान् हन्तुं स्वयं तत्र नगान । इदं च तत्रैव यसवा इत्यनेन व्यज्यते । 'वसतस्तस्य रामस्य' इति भनादरे पष्ठी। राम- मनाहत्य शूर्पणखा सीतामुपरो प्रारमत । सीताविषय एव सा आततायिन्य- भवत् । विरूपिता कामरूपिणी- विरूपणानन्तरं न तदवयववत्ता कामतः सम्पादयितुं शक्या ।' 'कामरूपिणी' कामभावैकनिरूपणीया काममयी अभवत् । 'समुपेतास्मि भावेन भर्तारं' इति तद्वचः । 'रावणावरना तत्र राघवं मदनातुरा । अभिपेदे निदाघार्ता व्यालीयम लयद्रुमम्' इति कालिदासः । 'कामातुराणां न भयं न लज्जा'। कामाविष्टत्वाभावे कभं तया स्यकामः कथ्येत। सीतालक्ष्मणसन्निधौ ‘विरूपिता कामरूपिणी,' कर्णनासिकाच्छेदकयोः तयोः तदनन्तरम पि कामभावमय्यभवत् । छेदनामिमूतापि काममय्येवासीत् । तत एवं काममयी सा स्वावयवछेदको तौ वर्णयति सोदररावणसन्निधौ । कर्णनासिका- च्छेदेन न मनागपि तस्याः कामच्छेदोऽभवदिति व्यज्यते विरूपितत्वेऽपि काममावैक निरूपणीया शूर्पणखा । 'शूर्पणखा' इति संज्ञयैव तस्याः घोररूपत्वं प्रख्याप्यते। कामिन्यास्तस्याः नखच्छदादिकं कस्य नरस्यानुभाव्यं भवेत् । शूर्पणखा राक्षसी इति निर्देशेन तस्याः कामितपुरुषानापुरूप्यं व्यज्यते, यत् चतुरे विवियते विना शिष्येण 'सुमुख दुर्मुखी राम' इत्यादिश्लोकः । तेन विरूपिता रामस्य दक्षिणो बाहुः लक्ष्मणः । अतः लक्ष्मणकर्तृकविरूपणं राम- बाहुकृतविरूपणमेवेति गुरोरभिमायो व्यज्यते ।। - . . (म्) ततः शूर्पणखा वाक्यादुद्युक्तान्सर्वराक्षसान् । खरं निशिरसं चैव दपणं चैत्र सक्षमम् ॥ (म्) निजघान रणे रामः तेषां चैव । ."

·63 48 रामायणसंक्षेपसर्गरसास्वादः बने तस्मिनिवसता जनस्थाननिवासिनाम् । रथसां निहतान्यासन् सहस्राणि चतुर्दश । शूर्पणखावाक्यमात्रात् सर्वे . राक्षसाः राम योद्धमुद्युक्ताः । स्वस्थाने एससीनो रामः जनस्थानादागत्य सर्वेः राक्षसैरभियुक्त इति गुरुः पुनः पुनर्बदति। 'क्ने तस्मिन् निवसता जनस्थाननिवासिनाम् । रक्षसां निहतान्यासन् सहस्राणि तुर्दश' इति इदं पुनः स्पष्टीक्रियते । यद्यपि खरवधः चरमवृत्तः, तथापि स एव प्रथमं रामोपरि शरान् प्रचिक्षेप, तदनन्तरं इतरे। 'ततः शरसहस्रेण रममप्रतिमौजसम् । अर्दयित्वा महानादं ननाद समरे खरः। ततस्तं भीमधन्वान क्रुद्धास्सर्वे निशाचराः। राम नानाविधैः शत्रैरभ्यवर्पन्त दुर्जयम्" इति वर्ण्यते कविना । अतः प्रथमं खरः निर्दिश्यते, सैनिकाश्च तत्पदानुगत्वेन चरम निर्दिश्यन्ते । अल्पाल्पेनार्धाधिकमुहूर्तेन चतुर्दशसहस्ररक्षसां हतत्वात् पत्र तद्वधे न अमक्यननिर्बन्धः इत्यप्यभिसन्धि: स्यात् । शूर्पणखाकामातुरता- मुलः, तदअनरावणकामातुरतामूलश्च सर्वराक्षसवधः । शूर्पणखावाक्याव-- 'अब केन प्रयुक्तोऽयं पापं चरति पूरुषः । अनिच्छन्नपि वार्ष्णेय बलादिव नियोजितः' इति पृष्ठे, "काम एषः" इति कामस्य पापकर्मकारयितृत्वमुक्तम् । मा कामरूपिण्याः कामिन्याः शूर्पणखायाः कामक्रोधमूलकवाक्यश्रवण- मात्रात् किमप्यविचारयन्तः चतुर्दशसहस्रराक्षसाः राममभ्ययुव्यन् । वाक्याधुक्तान्-तस्याः वाक्यमात्रात् उद्युक्तान् । सर्वराक्षसान्-नैकोपि कि तत्वं कि न्याय्यमिति विचारयामास ।। (म्) ततो जातिवधं श्रुत्वा रावणः क्रोधमूच्छितः । महायं वरयामास मारीचं नाम राक्षसम् ॥ वार्यमाणः सबढुशो मारीचेन म रावणः । , . 19 ·64 रामायणसंक्षेपसर्गरसास्वादः न विरोधो वलयता क्षमो रावण तेन ते ॥: 50 अनाहत्य तु वद्वाक्यं रावणः कालचोदितः । जगाम सहमारीचस्तस्याश्रमपदं तदा ॥ 51 अकंपना चारात् श्रुत्वा क्रोधमूर्चितोऽभवत् । पश्चात् शूर्पणखा- मुखात् सीतासौन्दर्यश्रवणे काममूर्छितोऽभूत् । क्रोधर्मितः मारीचं सहायत्वेन बरयामास । मारीचाश्रमस्य प्रथमगमने सहायत्वेन वरण कृतम्। 'जनस्थानमवध्यं तत्सर्वं युधि निपातितम् । तस्य मे कुरु साचियं तस्य भार्यापहारणे' इति साहाय्यप्रार्थना कृता । मारीचेन वारितः तद्वाक्यमादृत्य तदा निवृत्तः । पुनरपि शूर्पणखामुखात् सीतासौन्दर्यमपणे काममूस्तिो भूत्वा पुनारीचाश्रमममिययो । तं च शरणमगमत्, "आर्नोस्मि मम चार्तस्य मवान् हि परमा गतिः" इति स्वस्य काममृशातत्वं मारीचैकगतिकलं अनन्यगतित्वं च ध्रुवन् । तदेव सुबहुशो वारितः प्रतिपिद्धो रावणो मारीचेन तदैव मारीवाक्यमनाइत्य "न चेत्करोपि मारीच हनिम त्वामहमध वै । एतत्कार्यमवश्य मे पलादपि करिष्यसि' इति भसनेनाम्यकारयत् । “जगाम सहमारीचः" इत्यनिच्छतोऽपि मारीचस्य रायणेच्छया नयनं व्यज्यते गमने सहयोगनिर्देशेन । 'नगाम तस्याश्रमपदै तदा । (म) तेन मापारिना दूरमपबाह्य नृपात्मजी। जहार भायां रामस्य गृनं हत्वा जटायुषम् ॥ 52 तेनेति- तन्नायाया आधशचित्वं व्यग्यते । माया अस्यास्तीति . मापावी । अमत्य निनिः । यद्यपि मनिर्वचनीया माया मातीति वा भागनीति का निभाया स्यात् ताकि मरीजम्य मामा प्रस्त्रे । पददस्ति। अतोऽयं मायाधीनि व्यादिश्यते । अस्य मायेव सीता- ·66 । रामायणसंक्षेपसर्गरप्तास्वादः गृधं निहतं दृष्ट्वा - अत्यल्पावशिष्टमाणो निहतमायः निहा इत्युच्यते । "तमल्पजीवितं गृध्र स्फुरन्तं राक्षसाधिपः । ददर्श भूमी परित समीपे राघवाश्रमात् । सा तु ताराधिपमुखी रावणेन समीक्ष्य तम् । गृध्रराज विनिहतं विललाप सुदुःखिता" इत्यल्पावशिष्टप्राणे विनिहतशब्दः प्रयोक्ष्यते। मरणस्य सद्योभावित्वात् तथा व्यवहारः। अस्मदर्थे त्यक्तजीवितोऽयमिति सीतारामलक्ष्मणानां शोकतापः। दशरथवयस्येऽस्मिन् प्रवयसि वयसि पितृत्वाभिमानो दाशरथेः । अस्य घ रामे पुत्रत्वबुद्धिः सीतायां च स्नुपात्त्वबुद्धिः । "निपपात हतो गृधः घरण्यामल्पजीवितः । तं दृष्ट्वा पतितं भूमौ क्षतजादं जटायुपम् । अभ्यधावत वैदेही स्वबन्धुमिव दुःखिता" इति सीवायाः अस्मिन् बन्धुत्वबुद्धिः, द्रुमपक्षिमृगसामान्येप्वपि बन्धुत्वबुद्धिरेतस्याः किं पुनर्दशरथचिरवयत्ये स्वाश्रमपालके स्वकृते दशमुखमपि प्रतिरुध्य भृर्श विक्रम्य प्राणत्यागं कृतवति । “धावन्ति नूनं काकुत्स्य मदर्थ मृगपक्षिणः । अयं हि कृपया राम मां बातुमपि संगतः। शेते विनिहतो भूमौ ममा भाग्याविहंगमः ।" इति सीतया मृगपक्षिणां सामान्यतो बन्धुभारः अस्मिन् विशेषश्च उक्तः । प्राणवियोगकतिपयक्षणपूर्व अस्य सीताररूपेश्वरीपरिप्वंगः रामरूपेश्वरपरिष्वंगः तदुभयोरतिस्निग्धकरुणवीक्षणं च समभवत् । “प्राज्ञेना- मना सम्परिप्वक्तः उत्सर्जन याति" इति श्रूयते । एतद्विषये सा श्रुतिः प्रत्यक्षीक्रियते । प्रियमाणाः बन्धवः परिप्वन्येरन् विरप्येरन् संस्करिष्येरैश्च बन्धुजनैः। ईश्वरमिथुनेन पर्यायेण साक्षात् सर्वसाक्षिक परिप्वक्तः अयं मुक्ति प्राप । निहतगृप्रदर्शनं मैथिल्या अपि वृत्तम् हननस्य तत्समक्षवृत्तत्वात् । विलपनहेतोस्सीताया अपितुल्यत्वात् 'गृभ्रं हत्वानटायुष' मित्युक्तम् । तदनन्तर- श्लोकेऽस्मिन् 'शुभं च निहतं दृष्ट्वा राघवो विललाप' इति वचनेन सीताया अपि गृध्रवधजन्मविलपनमर्थात्सूचितं भवति । 'हृतां श्रुत राघवविषये शोकहेयन्तरमुच्यते । -- .

·67 रामायणसंक्षेपसर्गरसास्वादः पच च द्योत्यते । हतां श्रुत्वा इति श्रवणं गृध्रमुखादिति अर्थात्ल्लभ्यते । वक्ान्तराऽनिर्देशात् श्रुत्वा च इति गृध्रमुखाच्छवणहेतुसूचनेन निहतमित्यस्य अल्पावशिष्टजीवार्थकत्वं न्यज्यते। नटायुदर्शनात्पूर्वमेव सीतान्वेषणमारब्धम् । सीतामन्विष्यति मगवान् । तस्य तद्विपयतत्त्वश्रावकोयं जटायुः । सां लकाऽशोकवनिकास्थितां दृष्ट्वा तत्पदमुपदेक्ष्यति हनूमतेऽस्य ज्येष्ठनाता संपातिः । नटायुमुखात् श्रवणं सीतान्वेषिणो रामस्य, संपातिमुखात् श्रवणं सीतान्वेपिणो हनूमतः । अस्मिन् इलोके दर्शनश्रवणयोन श्रुतिमसिद्धमेदो विवक्ष्यते । सीताविषयश्रवणमात्रमधुना । श्रुत्वा जटायुपो वाक्यमिति कविना वक्ष्यते । तद्दर्शन कृच्छ्रसाध्यम् । चकारद्वयेन शोकहेतुसमुञ्चायकेन शोकस्य द्विगुणीकृतत्वं द्योत्यते । 'द्विगुणीकृततापातः' इतीदं वक्ष्यते काव्ये ।। (म) ततस्तेनैव शोकन गृधे दग्ध्या जटायुषम् । मार्गमाणो बने सीतां राक्षस सन्ददर्श है। कबन्ध नाम रूपेण विकृतं घोरदर्शनम् ॥ 55 तेनैव शोकन इति पूर्वोक्तशोकहेतुभूतविपयद्वयं परामृश्यते । अथवा निहतगृधदर्शनजनितशोकमात्रं वा । 'सीताहरणनं दुःखं न मे सौम्य तथा गतम् । यथा विनाशे गृध्रस्य मत्कृते च परन्तप ॥ इति गृध्रवधस्याधिक- दु.सत्वं वक्ष्यते रामेण । जटायुदद्दने शोकररूपज्ञानाग्निरेवानुम्माग्निरिति व्यज्यते 'शोकेनैव दग्या' इति सावधारणोक्त्या । व्याजमात्रं प्रास्ताग्निः । जटायुषो राघवकरुणाज्योतिषा सर्वपूर्वकर्माणि मस्मसात्कृतानि । रामे परावरे दृष्टे जटायुषः कर्माण्यक्षीयन्त । 'गच्छ लोकाननुत्तमान्' इति रामसमनु- झानेन 'यदतः परो दिवो ज्योनिदीप्यते अनुत्तमेषु वाव लोकेषु' इति ज्योति- रधिकरणविषयश्रुतिवाक्योक्ताः ज्योनिमयाः तमोऽनीताः मुक्तपाप्याः लोकाः विवक्षिताः । यद्यपि पितृत्वाभिमतपित्रानाप्तसाक्षात्संस्कारमा गृध्रराज- .

·66 रामायणसंक्षेपसर्गरसास्वादः गृनं निहतं दृष्ट्वा – अत्यल्पावशिष्टप्राणो निहतप्रायः निहत इत्युच्यते । “तमल्पजीवितं गृधं स्फुरन्तं राक्षसाधिपः । ददर्श भूमौ पतितं समीपे राघवाश्रमात् । सा तु ताराधिपमुखी रावणेन समीक्ष्य तन् । गृध्रराज विनिहतं विललाप सुदुःखिता" इत्यल्पावशिष्टप्राणे विनिहतशब्दः प्रयोक्ष्यते । मरणस्य सद्योभावित्वात् तथा व्यवहारः । अस्मदर्थे त्यक्तजीवितोऽयमिति सीतारामलक्ष्मणानां शोकतापः। दशरथवयस्येऽस्मिन् प्रवयसि वयसि पितृत्वाभिमानो दाशरथेः । अस्य च रामे पुत्रत्वबुद्धिः - सीतायां च स्नुषात्वबुद्धिः । “निपपात हतो गृधः घरण्यामल्पजीवितः । तं दृष्ट्वा पतितं भूमौ क्षतजा जटायुषम् । अभ्यधावत वैदेही स्वबन्धुमिव दुःखिता" इति सीतायाः अस्मिन् बन्धुत्वबुद्धिः, द्रुमपक्षिमृगसामान्येप्वपि बन्धुत्वबुद्धिरेतस्याः - किं पुनर्दशरथचिरवयस्ये स्वाश्रमपालके स्वकृते दशमुखमपि प्रतिरुध्य भृशं विक्रम्य प्राणत्यागं कृतवति । "यावन्ति नूनं काकुत्स्थ मदर्थ मृगपक्षिणः । अयं हि कृपया राम मां त्रातुमपि संगतः। शेते विनिहतो भूमौ ममाऽ भाग्याद्विहंगमः ।" इति सीतया मृगपक्षिणां सामान्यतो बन्धुभावः अस्मिन् विदोषश्च उक्तः । प्राणवियोगकतिपयक्षणपूर्व अस्य सीतारूपेश्वरीपरिष्वंगः रामरूपेश्वरपरिप्वंगः तदुभयोरतिस्निग्धकरुणवीक्षण च समभवत् । "प्राज्ञेना- मना सम्परिष्वक्तः तत्सर्जन याति" इति ध्यते । एतद्विषये सा- श्रुतिः प्रत्यक्षीक्रियते । प्रियमाणाः बन्धवः परिप्वज्येरन् विलप्येरन् संस्करिप्यरेश्च बन्धुजनैः। ईश्वरमिथुनेन पर्यायेण साक्षात् सर्वसाक्षिकं परिप्वक्तः अयं मुक्ति प्राप। निहतगृध्रदर्शनं मैथिल्या अपि वृत्तम् हननस्य तत्समक्षवृत्तत्वात् । विलपनहेतोस्सीताया अपितुल्यत्वात् 'गर्भ हत्वा नटायुष' मित्सुक्तम् । तदनन्तर श्लोकेऽस्मिन् 'धं च निहतं दृष्ट्वा राघवो विललाप' इति वचनेन सीताया अपि गृध्रवधजन्मविलपनमासूचितं भवति । 'हृतां श्रुत्वा च मैथिलीम् इति राघवविपये शोकहेत्वन्तरमुच्यते । चकारद्वमेनोमयोहत्योत्समुच्चयं योग- १ ·67 रामायणसंक्षेपसर्गरसास्वादः पं च बोत्यते । हृतो श्रुत्वा इति श्रवणं गृध्रमुखादिति अर्थाल्लभ्यते । कानन्तराऽनिर्देशात् श्रुत्वा च इति गृध्रमुखाच्छ्वणहेतुसूचनेन निहतमित्यस्य अल्पावशिष्टजीवार्थकत्वं व्यज्यते। नटायुदर्शनात्पूर्वमेव सीतान्वेषणमारब्धम् । सीतामन्विष्यति भगवान् । तस्य तद्विपयतत्त्वश्रावकोयं जटायुः । तां लंकाऽशोकवनिकास्थितां दृष्ट्वा तत्पदमुपदेक्ष्यति हनूमतेऽस्य ज्येष्ठम्राता संपातिः । जटायुमुखात् श्रवणं सीतान्वेषिणो रामस्य, संपातिमुखात् श्रवणं सीतान्वेषिणो हनूमतः । अस्मिन् दलोके दर्शनश्रवणयोर्न श्रुतिप्रसिद्धभेदो विवक्ष्यते । सीताविषयश्रवणमात्रमधुना । श्रुत्वा सटायुपो वाक्यमिति कविना वक्ष्यते । तद्दर्शन कृच्छ्रसाध्यम् । चकारद्वयेन शोकहेतुसमुच्चायकेन शोकस्य द्विगुणीकृतत्वं द्योत्यते । 'द्विगुणीकृततापातः' इतीदं वक्ष्यते काव्ये ।। (म्) ततस्तेनैव शोकेन गृधं दग्घा जटायुषम् । मार्गमाणो चने सीतां राक्षस सन्ददर्श ह॥ 54 कबन्ध नाम रूपेण विकृतं घोरदर्शनम् ॥ 55 तेनैव शोकेन इति पूर्वोक्तशोकहेतुभूतविषयद्वयं परामृश्यते । अथवा निहतगृप्रदर्शनजनितशोकमात्रं वा । 'सीताहरणजं दुःखं न मे सौम्य तथा गतम् । यथा विनाशे गृध्रस्य मत्कृते च परन्तप । इति गृध्रवधस्याधिक- दुःखत्वं वक्ष्यते रामेण । जटायुदहने शोकरूपज्ञानाग्निरेवानुरूपाग्निरिति व्यज्यते 'शोकेनैव दग्ध्या' इति सावधारणोक्त्या । ब्याजमात्र प्राकृताग्नि । जटायुषो राघवकरुणाज्योतिपा सर्वपूर्वकर्माणि मस्मसात्कृतानि । रामे परावरे दृष्टे जटायुषः कर्माण्यक्षीयन्त । 'गच्छ लोकाननुत्तमान्' इति रामसमनु- झानेन 'यदतः परो दिवो ज्योतिदीप्यते अनुतमेषु वाव लोकेषु' इति ज्योति- रधिकरणविषयश्रुतिवाक्योक्ता ज्योतिर्मयाः तमोऽतीताः मुक्तपाप्याः लोकाः विवक्षिताः । यद्यपि पितृत्वाभिमतपित्रानाप्तसाक्षात्संस्कारभाक् गृध्रराज- ·56 रामायणमंझेपसगरमास्वाद. 69 एतदर्शनम्य क्यनेन, ममित्युपसर्गेण सन्दर्शनवकथनेन, 'ह' इत्याश्चर्यद्योतनेन च । कवन्ध नाम- यद्यप्यम्य कवचमना, नायमेकान्तेन कान्य , किन्तु कबन्धमटश । अम्प गिर टरमिसिनन् । इद च यरते करन्यं नाम रूपेण विकृतम् इत्यनेन । "वं तु को या किमर्थं वा कान्धमदृशो वने । माम्येनोरमि दीन मननदो विनष्टसे" इति रमणेन पृच्छयते । कान्य- मिव इति च वय॑ते । यद्यप्ययमतिपोरदर्शन अम्य दर्शन सन्दर्शनमेव ।। (म्) त निहत्य महाबाहुः ददाह स्वर्गतश्च मः । म चाम्य कथयामाम गवरी धर्मचारिणीम् ॥ श्रमणी धमनिपुणामभिगच्छेति राघम् । 57 त निहत्य महागामुढाह । मामपटे निषिप्य दह इति राम पार्टानेऽनेन । रामदग्मो जटायुमोक्ष प्राप । अपरवर्तिनामनुत्तमान् लोकान् पाप म्वेन रूपेणाभिनिप्पन्न । अय कान्यो रामदग्प स्वीय पूर्वदिव्य- म्वर्गिरूपं प्राप्य म्बर्गमगमत् । म्वर्गगमनमात्रमैच्छन् । जटायुम्तु कमपि रोक न प्रार्थयामास । केवलरामेच्या अनुतममोक्षपटवीमपुनरावर्तिनी सप्राप । महाबाहुः- इत्यत्र कान्धमाहुच्छेत्तृपिशेषण सामिप्रायम् । 'मेशको बाहुयोजन- । पादादाम्य च मे कुती तीक्ष्णदष्टमकल्पयन् । सोऽह भुजाभ्या दीर्धाभ्या सटप्याम्मिन्यनेचगन् । मिद्मद्विपमृगव्याघ्रान् भक्षयामि समन्तत" इति कयन्न योजनायतमत्त्वमग्राहकमहानाहु । तम्य याहुच्छेद तो महाबाहुना रामेण । कान्धमापेक्षयापि अय महचरबाहुः । यद्यपि लमण एस्मार्ट चिच्छेद तम्य रामदक्षिणनाहुत्यात् न तम्यान पृथक कीर्तन हन्तृत्वेन । अथवाम्मिन्यकरणे तम्य प्रथमं भयार्तत्वात् तम्यान महा- बाहुवीर्तन न क्रियते । बा गुगेर्मायो न्यज्यते पविना स तु माम- मायती ·68 रामायणसंक्षेपसर्गरसास्वादः दहनसंस्कारे सीतासाहचर्यमावश्यकं, तत्सहभावस्य दुर्लभत्वात् रामहृदये सा सन्निहितैवाभवत् । अतत्तत्साहचर्यमपि कथंचित्सं पायेत उभयशोकहेतु- समुच्चयेन । जटायुनामकीर्तनेन तस्य सुपर्णमातृविनतासुतत्वं धोत्यते । "सर्वत्र स्खल दृश्यन्ते साघवो धर्मचारिणः । शूराः शरण्याः सौमित्रे तिर्यम्योनि- गतेप्वपि" इति रामेणास्य साधुशब्दव्यपदेश्यत्वम् । साधूनां परित्राणं स्वावतारमुख्यप्रयोजनम् । यद्यपि सर्वबन्धेभ्यो मोक्ष्यमाणस्य रामानुग्रहेण ब्रह्म- सम्पन्नस्य जटायुपः शव्यकरणेन न कोपि लाभः, तथापि तत्संस्करणेन संस्कतुरेव श्रेयो लामः तदनुत्तमदाक्षिण्यप्रकाशनेन । 'महर्षिकल्पेन च संस्कृतः' इत्यस्य रामकृतसंस्कारो वर्ण्यते । महर्षि कल्पेन--राजपुत्रत्वेऽपि तापसनतेन रामेण, महर्षीणां यः प्रोक्तः संस्कारकल्पः तद्विधिना संस्कृत इत्यर्थद्वयं विवक्षितम् । स्वयं शोकेन दह्यमान एव गृध्रराजदेहं ददाह । जटायुनामावृत्त्या गृध्रपदावृत्त्या च जटायुपो भाग्य रामदाक्षिण्य च विस्मयावमिति व्यज्यते । सुदीर्घायुपो जटायुषः आयु सीतारामार्थे, अन्त प्राप । सुदीर्घायुपा प्रियमाणेन जटायुपा रामस्य 'आयुप्मन्' इति संमोघनेन दीर्घायुप्यत्वमाशिष्टम् । सीतासंयोगश्वाचिरभावित्वेनाशिष्टः "न च त्वया कार्या जनकस्य मुतां प्रति । वैदेह्या रस्यसे क्षिप्रं हत्वा तं राक्षसे रणे" इति । 'गृधं जटायुपं दावा वने सीता मृगयन् कयन्धं नाम रूपेण विकृत घोरदर्शनं राक्षस सन्ददर्श ह' । दशशिरा रावणो दिदृश्यते तद्वधाय, शिरोहीनः फबन्धो पोरदर्शनो दृष्टिपथं याति । जटायुषं संस्कृत्य तद्विपये कृतकृत्यतां संपाथ तद्विषयान्मन आकृप्य सीताम्वेपणे एकाममना अभवदिति व्यज्यते मार्गमाणो बने सीताम् इत्यनन्तरोक्त्या । कृतोदकी तावपि पक्षिसतमे स्थिरां च बुद्धि प्रणिधाय लग्मतुः। 'प्रवेश्य सीताधिगमे ततो मनः वन सुरेन्द्राविव विष्णुवासवौ' इति 'कायरलोकेनेदं व्यक्तीकृतम् । सीतान्वेषण- रूपे कार्ये एतदर्गनायोरकारकत्वममत्येवेति घोरयते सीतान्वेषणमध्ये ।

·69 56 57 रामायणसंक्षेपसर्गरसास्वादः एतदर्शनस्य कथनेन, समित्युपसर्गेण सन्दर्शनत्यकथनेन, 'ह' इत्याश्चर्यद्योतनेन' च । कवन्ध नाम-- यद्यप्यस्य कबन्धसंज्ञा, नायमेकान्तेन कवन्धः, किन्तु कबन्धसदशः । अस्य शिरः रसि क्षितन् । इदं च व्यज्यते करन्यं नाम रूपेण विकृतम् इत्यनेन । "वं तु को वा किमर्थं वा कयन्यसदृशो वने । आम्येनोरसि दीप्तेन मनजदो विवेष्टसे" इति लक्ष्मणेन पृच्छयते । कवन्ध- मिव इति च वर्ण्यते । यद्यप्ययमतियोरदर्शनः अस्य दर्शनं सन्दर्शनमेव ।। (म्) तं निहत्य महाबाहुः ददाह स्वर्गतश्च सः । स चास्य कथयामास शबरी धर्मचारिणीम् ॥ श्रमणी धर्मनिपुणामभिगच्छेति राघवम् । तं निहत्य महाबाहुर्ददाह । मामवटे निक्षिप्य दह इति रामः मार्य्यतेऽनेन । रामदग्धो नटायुर्मोक्ष प्राप । अपरवर्तिनामनुत्तमान् लोकान् पाप स्वेन रूपेणाभिनिष्पन्नः । अयं कान्धो रामदग्धः स्वीय पूर्वदिव्य- स्वर्गिरूपं प्राप्य स्वर्गमगमत् । स्वर्गगमनमात्रमैच्छत् । जटायुस्तु कमपि लोकं न प्रार्थयामास । केवलरामेच्छया अनुतममोक्षपदवीमपुनरावर्तिनी संप्राप । महाबाहुः- इत्यत्र कबन्धबाहुच्छेत्तृविशेषर्ण साभिप्रायम् । 'मेशको बाहुयोजन- 1 प्रादादास्यं च मे कुक्षौ तीक्ष्णदंष्ट्रमकल्पयत् । सोऽहं भुजाभ्यां दीर्घाभ्यां संकृप्यास्मिन्वनेचरान् । सिझद्विपमृगव्याघ्रान् भक्षयामि समन्ततः" इति कवन्धः योजनायतसर्वसत्त्वसंग्राहकमहाबाहुः । तस्य बाहुच्छेदः कृतो महाबाहुना रामेण । कवन्धनापेक्षयापि अयं महतरबाहुः । यद्यपि लक्ष्मण: एकबाहुं चिच्छेद तस्य रामदक्षिणबाहुत्वात् न तस्यात्र पृथक कीनं हन्तृत्वेन । अथवास्मिन्यकरणे तस्य प्रथमं भयातत्वात् तस्यात्र महा- बाहुत्वकीर्तन न क्रियते । अत्र गुरोर्भावो व्यज्यते कविना स तु माम- मायती + ·70 रामायणसंक्षेपसर्गरसास्वादः 'ब्रवीदिन्दो यदा रामः सलक्ष्मणः । छेत्स्यते समरे बाहू तदा स्वर्ग, गमिष्यसि' इति इन्द्रवचने रामः सलक्ष्मणः इति निर्देशेन। ददाह स्वर्गतश्च सा- रामेण यस्य देहो दह्यते स स्वर्गिदिव्यदेहं प्राप्य स्वर्गतो भवति । स इति पदेन यो दग्धः सः सुगति स्वर्गतिं प्राप्नोत् । कोऽयं रामकरणा- महिमेति व्यज्यते । निहत्य ददाह इत्यत्र द्वेधार्थोऽभिप्रेयते । मुर्ख व्यादाय स्वपितीत्यत्रेव समानकालिकत्वं हननदहनयोः। अस्य वाहुच्छेदेऽपि नायं मृतः । चितायां दह्यमानं कवन्धशरीरं मृत्पिण्डोपमम् इति वर्ण्यते । निहत्येति पदेन बाहुनिहननमात्रं वा ग्राह्यम् । यद्यपि स्वर्ग गच्छता कबन्धेन सुग्रीववृत्तान्तः तत्सख्यकरणं च विस्तरशः कथित अत्र संक्षेपे शबर्याश्रमगमनमानोपदेशकथनेन तस्यैव प्राधान्यमिति व्यज्यते । सुग्रीव- सल्यं स्वप्रयोजनार्थम् । शचर्याधमगमनं तु तदिच्छापूरणार्थम् । सीतान्वेषणे क उपकुर्यादिति लक्ष्मणपृष्टः कबन्धः सुग्रीवं प्रास्तावीत् । अपृष्ट एव स्वयं शर्यभिगमनमुपदिदेश । चरमकथितमिममुपदेशमेव प्रथमं रामोऽन्वतिष्ठत् । अनन्तरमेव सुग्रीवसमीपमगच्छत् । पंपायाः पश्चिममागे शबर्याश्रमः । पाग्भागे सुग्रीवस्थानभूतो ऋश्यमूकः ! पंपां प्रदक्षिणीकृत्य सुदूरस्थितोऽपि शबर्याश्रमः प्रथमं गम्यते । सीतान्वेषणत्वरावानपि शबर्याश्रममेव प्रथम गच्छति रामस्तस्याश्विरमनोरथ पूरयितुम् । सीतातोऽपि शबर्यामुत्कर्पबुद्धिः। शबर्याश्रमगमनलपविलम्पादिकं न गण्यतेऽस्मिन् सीतान्वेपणावसरेऽपि । स च-स्वर्गगमनमार्गमध्यस्थ एव । अस्य-सीतान्वेषणतत्परस्य । शपरी-प्रतिलोमस्त्रियं । जात्या शवरीमिति सर्वे व्याख्यातारः। शरीमिति जातित एव निर्देशस्तस्याः जातितः अत्यन्तनिकर्षयोतनेन राघवस्य सौशल्य. काष्ठामिन्यञ्जनाय । 'निपादानां नेता कपिकुलपतिः कापि गरी कुचेलः कुब्जा सा नजयुवतयो माल्यकृदिति । अमीषां निम्नत्वं वृपगिरिपतेस्लतिमपि प्रमूतैस्रोतोभिः प्रसभमनुकम्प समयसि । निर्दोष सम वन नितान् स्वात्मना .

·71 । रामायणसंक्षेपसर्गरसास्वादः समत्वेन मावयित्वा तैस्सह नीरन्धं संश्लिप्यति । कश्चित् यक्षः इत्यनिर्दिष्ट- नामकयक्षनिर्देगवत् । धर्मचारिणी भवतु सा नातितः शबरी किं तेन । सर्वोचमधर्मचरणशीला सा । आचार्योपासनं चोत्तमो धर्मः । 'यतः प्रवृत्ति- भूतानां येन सर्वमिदं ततम् । स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धि विन्दतिमानवः' इति गीतं भगवता । स्वकर्मणा भगवदर्चनधर्मेण सिद्धिरिति । 'तस्मादात्मज अर्चयेत् भूतिकामः' इति मुण्टकश्रुतिः ब्रह्मज्ञाचार्यार्चनस्य मोक्षरूपभूति- हेतुत्वे प्रसिद्धिं निजगाद । लिडा च तदर्चनां व्यपत्त सिद्धयुपायत्वेन । श्रमणी- सर्वसंगपरित्यागिनी चतुर्थाश्रमवेषधराम् । 'अस्तेयाथैः स्वजातेः परिचरणमुखरप्यधीतैः स्वजातेः सपि प्राप्नुयुस्ता परगतिमिति तु ब्राझ- गीतादिसिद्धम्' इति तत्त्वमुक्ताकलापोक्तमिह माव्यम् । अस्तेयाद्याः सर्वसामान्यधर्माः । आचार्यपरिचरणधर्मश्च साधारणः । तस्य सर्वोचमधर्मत्वात् सिद्धिसाधने नि संशयत्वात् तद्धर्मावलम्विनो निपुणा इति व्यज्यते धर्मनिपुणा- मिति । "सिद्धिर्भवति वा नेति संशयोऽच्युतसेविनाम् । न संशयोऽत्र तद्भक्त- परिचर्यारतात्मनाम्' इति स्मर्यते । 'इतस्ते दिवमारूढाः यानह पर्यचारिपम्' 'मुनीनामाश्रमो येपामहं च परिचारिणी' इति शबर्या आचार्यपरिचर्या स्वा- चरितेति कथ्यते । 'अहं चे तिस्वस्य निहीनता द्योत्यते आचार्यकरुणानिरवधि- कत्वव्यञ्जनाय । 'कचित्ते गुरुशुश्रूपा सफला चारुमापिणि' इति रामेण शवर्याचरितः दत्तमधर्म: निर्दिश्यते । श्रमण्याश्चारुमापित्वं चिरगुरुपरिचर्या- सिद्धम् । तदाचार्यमुन्याश्रमः शवर्या आश्रम इति व्यपदिश्यते । श्रमण्या वासस्थानमाश्रमः । सैव नियुक्ता गुरमिः चिरकालानन्तराभ्यागन्तृरामस्य आतिथ्य कर्तुम् । 'रामेण तापसी पृष्टा सा सिद्धा सिद्धसंमता' इति सा रामा- गमनात्पूर्वमेव सिद्धाऽभवदिति स्पष्टमुच्यते । कथं सा सिद्धाऽमवदिति पृष्टे उच्यते-सिद्धसमत्या-आचार्यामिमत्येति । आत्मज्ञानविधायकमुण्डक- श्रुतिरेतेन शबरीवृत्तान्तवर्णनेनोपवृह्यते । शवूकः स्वानधिकृततपः स्वयं तेपे ।

·72 रामायणसंक्षेपसर्गरसास्वादः अस्यास्तपोधर्मस्तु निरन्तराचार्यपरिचर्या । तस्मादस्यास्तपसो न दोषता ॥ (म) सोऽभ्यगच्छन्मदातेजाः शनरीं शत्रुसूदनः । शवर्या पूजितस्सम्यक् रामो दशरथात्मजः ॥ 57 'सर्वदाऽभिगतस्सद्भिः समुद्र इव सिन्धुभिः' इति अस्य सद्भिस्सदाऽ भिगम्यत्वं भणितम् । अभिगमन मिति पूज्यविषये व्यवहियते । सद्विरप्यभि- गम्यो राम तां शबरीमभ्यगच्छत् । कवन्धोऽपि 'श्रमणीमभिगच्छ' इत्युवाच । शत्रुसूदनः सः शवरीमभ्यगच्छन्-शत्रुसूदनोद्योगस्यातित्वरया फर्तव्यत्वनिर्वन्धसद्भावेपि इमां शबरीमभ्यगच्छत् । शबर्यातिथ्यप्रतिग्रहान- न्तरं सीतान्वेषणकार्य व्यग्रोऽभवत् । पूज्यपूजक्योरन्तरंव्यज्यते 'दशरथात्मजः इति पूज्यरामवर्णनेन, शपया इति पूजिकाया जात्या निर्देशेन च । संक्षेपे- पीदं मुख्यतया सम्यक् कीर्त्यते । सम्यक- सम्यक्त्वं च पादग्रहण- पाद्यानमनादिसमर्पणेन । 'रामस्य पादौ जग्राह' 'पाद्यमाचमनीयं च सर्व प्रादाद्यथाविधि' 'मया तु विविध वन्यं संचितं पुरुषर्षभ । तवा पुरुषव्याघ्र पम्पायास्तीरसम्भवम्' इत्यादिवर्णनं भाव्यम् । यद्यपि पूर्वमेवाचार्य- परिचर्यया सा सिद्धि प्राप्ता निम्रन्था मोक्षसिद्धयपेक्षां विनापि केवलं भक्त्या राममपूजयत् आचार्यनियोगेन स्वयं प्रयोजनत्वेन च । इदमपि पूजायाः सम्यक्त्वम् । मोक्षसिद्धप्रतिबन्धक फलेवरं रामस्य पुरतः अग्नी प्रक्षिप्य तत्याज । 'अन्तकालेऽपि मामेव स्मरन् त्यक्त्वा फलेवरम्। यः प्रयानि स मदाय याति नास्त्यत्र संशयः ॥ इति गीतं भगवता । अस्या विपये मरन्' इत्यस्य स्थाने पदयन् इति पठितव्यम् । 'पश्यन्ती' इति या । रामः- रमयनां श्रेष्ठः ॥

·--- रामायणसंक्षेपसर्गरसास्वादः 73 पम्पातीरे हनुमता संगतो वानरेण ह । हनूमद्वचनाच्चैव सुग्रीवेण समागतः ॥ 58 शवर्यानन्दनफलमिव हनुमत्समागमः। इदं व्यज्यते 'शबर्या पूजितः पम्पातीर एव हनूमता संगतः' इति वर्णनेन । हनुमत्संगतिफलं सुप्रीवसख्यम् । इत्थं चोत्तरोत्तरकल्याणपरम्परागतिरुच्यते । 'राज्याझंशो चने वासः सीता नष्टा हतो द्विनः । ईदृशीयं ममाऽलक्ष्मीनिर्दहेदपि पावकम्' इति नैराश्यमवलम्बितं पूर्वम् । शत्रर्यातिथ्यप्रतिग्रहानन्तरं पम्पातीर एव वक्ष्यते रामेण 'प्रणष्टमशुभं तत्तत्कल्याणं समुपस्थितम् । तेन तत्त्वेन हृष्टं ने मनो लक्ष्मण सम्प्रति । हृदये हि नरव्याघ्र शुभमाविर्भविष्यति । तदा- गच्छ गमिप्यावः पम्पां तां .प्रियदर्शनाम्' इति । तद्व्यज्यतेऽत्र कल्याण- परम्पराप्राप्त्युसरोत्तरपटनेन। अत्र शबरीशब्दः त्रिः पठ्यते नारदेन । 'एवमुक्तः स धर्मात्मा शर्या शबरीमिदम् । राघवः प्राह' इतीय रीतिरनु- सियते काव्ये । शवयर्या टक्तयोऽपि पूनारूपाः । पम्पातीरे- अनेन पटेन किष्किन्धाकाण्डप्रारंभः सूच्यते । 'ददर्श पम्पां शुमदर्शकाननां अनेकनानाविधपक्षिजालकाम्' इत्यारण्यकाण्डोप- संहारः । 'स तां पुष्करिणीं गत्वा पद्मोत्पल्झपाकुलाम्' इति च किष्किन्धा- काण्टारंमः । पम्पातीरवर्णकः प्रथमसर्गः। रामस्य हनुमता संगमः गङ्गा- यमुनयोस्संगम इवेति व्यज्यते संगतशब्देन । शबरी वनमानुषी । अयं वानरः । 'हनुमता' इति हनुमन्नान्नैव हनूमतः प्रभावो व्यज्यते । ह इति गुरोविस्मयः । हनुमत्समागमानन्तरमेव सर्वाभ्युदयप्राप्तिः । हनुमद्वचनाचैव- कवन्धवचनात् हनूमद्वचनाच्च । सर्वकार्येषु इतरवचनादेव रामः प्रवर्तते । अगस्त्यवचनात् ऐन्द्रं शरासनं जग्राह । 'हनूमद्वचनाचैव' इत्यत्र चकारेण वाहनस्यापि समुच्चयो द्योत्यते हनूमद्वचनात् हनूमद्वहनात् च । 'ततो महद्वत्म 1 C ·74 रामायणसंक्षेपसर्गरसास्वादः सुदूरसंक्रमः क्रमेण गत्या प्रतिकूलधन्वनम्' इति भृशं सुदूराटनपरिश्रान्ती राघयौ । हनूमद्रूपवहनलाभो महालाभस्तयोः। हनूमद्वचनाचेति हनूमतोऽ द्भुतभाषणं च सूच्यते । हनूमद्वचने विस्तरतोऽद्भुतशुद्धिसौष्ठवादिगुणाः रामेणैव वर्णिताः ।। १ सुग्रीवाय च तत्सर्व शंसद्रामो महाबलः । आदिवस्तद्यथावृत्त सीतायाश्च विशेषतः ।। 59 यद्यपि महाबलत्वेन रावणयुद्धे सहायापेक्षाऽस्य न स्यात्, तथापि सीतान्वेषणाय तत्सहायापेक्षास्त्येवेति व्यज्यते महाबलः इत्यनेन । रामस्य महाबलत्वं नान्वेषणोपयोगि। जन्मन आरभ्य सर्ववृत्तान्तकथनापेक्षया सीतायाः तत् रावणहृतत्यादिक वृत्तं तदन्वेषणस्यावश्यकर्तव्यतया विशेपेणाकथयदित्युच्यते सीतायाश्च विशेषतः इति ॥ सुग्रीवथापि तत्सर्व श्रुत्वा रामस्य यानरः । चकार सख्यं रामेण प्रीतश्चैवाग्निसाक्षिकम् ॥ 60 'वानराणां नराणां च कथमासीत्समागमः इति सीतया साश्चर्य पृच्छयते । 'राममुग्रीक्योरक्यं देव्येवं समजायत' इति हनूमता वानरस्य स्वस्य सीतादेव्या आश्चर्यभूतसमागम इव रामसुग्रीवयोरपि समागमोऽभवत् इति एवंशब्देनोच्यते सामिनयम् । सख्यं चात्र अग्निसाक्षिकं भवति । सुप्रीवेश सम्ज्यकरणं कबन्धेन सीतान्बेपणे एकोयत्वेन कथितम् । भास्करस्य औरसः पुत्रः सुमीवः इति तत्सग्न्यस्यौचित्यं च सूचितम् । मिथोबद्धवैरपात्रोमध्ये मुग्रीवस्य सहायवरणमेव कर्तव्यमिति स्पष्टं कथितं दिव्यज्ञानवता देवसंपन्नेन । 'कुरु रापय सत्येन वयस्य वनचारिणम्' इति तदुपदेशः। सत्येन वयस्य करणं च सम्न्यस्याऽग्निसाक्षिकत्वेन भवति । अत्राग्निसाक्षिकं रामसुप्रीवसंख्य- ·75 .. रामायणसंक्षेपसर्गरसास्वादः करणं निर्दिश्यते । रामसहायार्थनेवेन्द्रेण स्वांगत्वेन स्वपुत्रत्वेनोत्पादितस्य वालिनः पूर्वमेव रामशत्रुणा रामसंहार्येण सीतापहारकरावणेनाग्निसाक्षिक सख्य निर्वर्तितमिति सूच्यते । 'सोहं दृष्टबलस्तुभ्यमिच्छामि हरिपुंगव । त्वया सह चिरं सत्यं मुस्निग्यं पावकाग्रतः । दाराः पुत्रीः पुरं राष्ट्र भोगाच्छादनभोजनम्। सर्वमेवायिभक्तं नो भविष्यति हरीश्वर' इति वालि- गृहीतमुक्तेन रावणेन पायकस्य पुरतः दीर्घसत्यप्रतिज्ञान प्रार्थितम् । यद्यपि वाली रामसहायार्थमेव ब्रह्मनियोगेन महेन्द्रेण वानरयोनावुत्पादितः रामजनेः पूर्वमेव, यद्यपि वालिने महलं दत्तं तदर्थमेव, अयं स्वधर्पितेन स्वजितेन रावणेन अग्निसाक्षिक सख्यमव.रोत् तत्प्रार्थनक्षण एवेति सविस्मयं वर्ण्यते उत्तरकाण्डपञ्चत्रिंशे अगस्त्येन 'एवमेतत्पुरावृत्तं वालिना रावणः प्रभो । घर्षितश्च कृतश्चापि माता पावकसन्निधौ' इति । स्वर्पितेन भविष्यता राम- शत्रुणा राममार्यापहारकेण किमर्थमयमग्निसाक्षिकं सख्यं चकार तं च प्रातृ- लेन मावयामासेत्यगस्त्यस्य विस्मयः । बालकाण्डसप्तदशे रामसहायार्थ देवैः ऋक्षवानरपुत्रोत्पादनं वर्णितम् । अनन्तरस रामावतारो वर्णितः । 'यमूव मू- भीमगरीररूपैः समावृता रामसहायहेतोः' इति सप्तदशसर्गोपसंहारः । 'विष्णो. सहायान्यलिनः सृजध्वं कामरूपिणः । सृजध्वं हरिरूपेण पुत्रांस्तुल्यपराक्र- मान्' इति ब्रह्मणाऽऽदिश्यन्ते देवाः । 'वानरेन्द्र महेन्द्राममिन्द्रो वालिन- मूर्जितम् । सुग्रीवं जनयामास तपनस्तपतां वरः' इत्येतस्यां वानमिन्द्र- सूर्याभ्यामुत्पादिताघिनौ प्रातरौ । 'सूर्यपुत्रं च सुग्रीवं शक्रपुत्रं च वालिनम् । प्रातरावुपतस्थुस्ते सबै ते हरियूथपाः । तांश्च सर्वान्महाबाहुर्वाली विपुल- विक्रमः । जुगोप मुजवीर्यण ऋक्षगोपुच्छवानरान्' इति भविष्यति अपहृत- सीनान्वेषणे रामरावणयुद्धे च रामसहायार्थमेव रामपक्षे प्रधानसहायत्वेनैव वालिने सुमहहलादिकं दतं महेन्द्रेण । स्वपितृभूतेन्द्रशत्रू रावणः । इन्द्र जित्वा वबन्ध रावणपुत्रः इन्द्रजित् । स्वपितुः इन्द्रस्य पालनार्थमेव रामः ।

·. । 76 रामायणसंक्षेपसर्गरसास्वादा अवतारित: रावणवधार्थिभिः । रामसेनाधिपत्यकरणार्थमेव सृष्टस्य तदर्थमेव देवैः अनुगृहीतसुमहद्वलस्व वालिनः प्रतिपक्षिणा सहाग्निसाक्षिक चिराय सख्यं प्रतिज्ञाय भ्रात्रीकृतो देवशत्रुः । देवद्रोग्धा पितृद्रोग्धा स्वस्वामिभूतरामद्रोग्या स्वमुहृत्तमोऽभवत् । किष्किन्धा प्रान्तभागेष्वेव भृशमुच्चैः क्रन्दाती सीतामप- जहार रावणः । नेदमविदितः स्याद्वालिनः । अश्यमूकप्रान्ते रामलक्ष्मणागमना- दिकं तयोः सीताम्वेषणोद्योगादिकं च कथं वाऽविदितं भवेत्। विदन्नपि रावण- पक्षपात्येवासीत् । वानरसेना रामसेना । येन रामसेनाधिपत्याधिकारो निर्वाह्यः स एव रामपरिपन्थी रामशत्रुणा पावापुरतः बद्धसख्योऽभवत् । सेनानयेन तस्य सद्योवधो न्याय्य एव दण्डः । सेनाधिपत्यानधिकृतोपि दण्डाहः किमुत तदधिकृतः शत्रुपक्षपाती। नानेन युद्धकरणस्य युद्धे पातनस्य वा निर्बन्धः । सर्वलोकप्रसिद्धन सेनानयेन शीर्षच्छेद्य एव सैनिकाधिकार परित्यज्य ततो भ्रष्टः । इदं व्यन्तयितुमेव रामावतारसर्गपूर्वसर्गे एव वालिनः महावलसम्पत्त्या रावणशत्रुणेन्द्रेण स्वपुत्रत्वेन सृष्टत्वं वर्णितम् । देवा मानुष- रूपेण चरन्त्येते महीतले' इति रामप्रतिवचनेन यतस्त्वं देवैः रावणवधार्थे । मत्सहायार्थमुतादितः त्वदधिकार कृतघ्नतया अत्यजः अरिपक्षं प्राविशः अहं च त्वपितृप्रार्थनया रावणवधार्थ मानुपरूपेण चरामि इति वालिन सयोवध्यत्वे हेतुर्यजितः । वालिनःप्रतिपक्षप्रविष्टत्वादेव कबन्धेन सुग्रीवसख्यमेवोपादिश्यत । सुग्रीवसख्यकरणे 'सीताकपीन्द्रक्षणदाचराणां वामानि नेत्राणि समं स्फुरन्ति' इति श्लोकेन कपीन्द्ररावणयोः सखित्वं रामपक्षविरुद्धत्वं च व्यजितं तयोः सहपठनेन । कपीन्द्रशन्देन इन्द्रपुत्रत्वेऽपि इन्द्रशत्रुणा पद्धसख्यं इति व्यज्यते । स्वस्य स्वभ्रात्रा मुग्रीवेण सह रामकर्यसाम्राज्ये वा फपिराज्य- भोगे वा सहत्वमाम्यं न लब्धमिति व्यज्यते 'युगपद्विहितं तात न मन्ये सुखमावयोः। सौहार्द प्रातृयुक्तं हि तदिदं तात नान्यथा' इति सुग्रीवं प्रति वालि- वचनेन। स्वस्य स्वपित्रादिदेवैः विश्वस्रष्टा ब्रह्मणा च सीनान्वेषणरायणयुद्धादिपु ।

·रामायणसंक्षेपसर्गरसास्वादः च नियमितं रामसहायभूतवानरसेनानायकत्वाविकार स्वबुद्धिमोहात् परित्यय शत्रुपक्षानुकूल्यं च स्वेनावलम्बितमित्यनुतप्य स्वस्त रामसाहाय्यं स्वपुत्रेणा- गदेन स्वात्मम्तेन, स्वमात्रा सुग्रीवेण च कार्यमित्यनुमणास "राघवस्य च ते कार्य कर्तव्यमविशंकया । स्यादधर्मो ह्यकरणे त्वां च हिंस्याद्विमानितः। एष तारात्मजः श्रीमान् लया तुल्यपराक्रमः । रक्षसां तु वधे तेषामग्रतत्ते भविष्यति" इति । "कृप्यमाणं भविष्येण बुद्धिमोहेन मां बलात्" इति वदता स्वस्य स्वनियतरामकर्याधिकाराद्रंशः आपतिन , रामार्थमेव स्वेन सह- सुप्टेन स्वभ्रात्रा सुग्रीवेण वैरं कृतं, रामप्रतिपक्षिणा स्वपितृशत्रुणा रायणेना- ग्निसाक्षिक सज्य बद्धं, तस्मिन्-प्रातृत्वबुद्धिश्च निवेशिता इति स्वानुनापो- ऽमिव्यजितः । स्यादधर्मो राघवकार्याकरणे इति वदता स्वनियतस्वकार्या- करणे स्ववधरूपदंडपातो न्याय्य एवेति स्वाभिप्रायो व्यञ्जितः । “त्वया ह्यनु- गृहीतेन राज्य शक्यमुपासिनुम् । त्वद्वशे वर्तमानेन तव.चित्तानुदिना । शक्यं दिवं चार्जयितुं वसुधां चापि शासितुम् । त्वचोहं वधमाकांक्षन् वार्यमाणोपि तारया । सुग्रीण सह भ्रात्रा द्वन्द्वयुद्धमुपागतः" इति, रामप्रतिवचनानन्तरं वालिनोक्तं भाव्यम् । त्वद्वशे वर्तनमेव मम नन्मनियतम् । त्वकिकरमाव: त्खनुग्रहो मया कांक्षणीयः । जन्मनियतमद्धर्मः त्वत्साहाय्यकरणरूपो मया परित्यक्तः । मद्धर्मभूततद्धर्मे यद्यप्यहं प्रतियोधितम्तारया मसुत्राङ्गाद- वाक्यमनुपदन्त्या, पूर्व मया रावणाय दत्तं सख्यप्रतिज्ञोहंघनरूपादसत्या- - द्विम्यन् वन्मनियतमपितृनियतकर्ममूतत्वत्सेनानयनं कर्मानुष्ठातुमशन- वानः त्वादेशत्वदनुकूलाकरणप्रयुक्तमहापराधस्य स्वामिना त्वया वघरूप- दण्डेनैव शुद्धि प्राप्नुयामिति जानन् त्वद्वाणनिहतः त्वदर्शनत्वत्कटाक्षाद्वि- कमनुभयन् त्यत्तः सर्वपापेभ्योऽमयं च रब्ध्वा मोक्ष प्राप्तुमिच्छन् सुग्रीवसन्धि- त्वत्सेवाकरणविषयमाप्ततमतारोपदेशं वचनं परित्यज्य पात्रा द्वन्द्वयुद्धेऽवातरम्। यदि बुद्धिमोहात् मन्नियतधर्म परित्यज्य रावणेन सख्यं पूर्व नापरिप्यत, तदा ·78 रामायणसंक्षेपसर्गरसास्वादः तारोपदेश एव मया अंग्यकरिष्यत । नक्षत्ररूपतारावशो भूत्वा प्रियभार्या- तारावशगो नाऽभवम् । 'न हि तारामतं किञ्चिदन्यथा परिवर्तयेत्' इत्यस्य वननं ताराद्वयेऽपि सत्यम् । 'इदं महेन्द्रोपमभीमविक्रमप्रसादितस्त्वं क्षम मे नरेश्वर' इति राघवक्षमाप्रार्थने 'महेन्द्रोपम' इति रामस्य पितृतुल्यत्वं द्योतयति । 'तद्भवान् दण्डसंयोगादस्माद्विगतकिल्यिपः । गतः स्वां प्रकृति धम्या धर्मदृष्टन वमना' इति राघववचनेन वपदण्डेनास्य किल्यिपक्षयः, स्वप्रकृतिभूतस्वशुद्धामस्वरूपाविर्भावरूपमोक्षश्च भवतीति स्पष्टीक्रियते । विभीषणविषयाऽभयप्रदानश्लोके, भयनिवृत्तिदानं प्रतिज्ञातं "अभयं सर्वभूतेभ्यो ददामि" इति । इन्द्रकुमारार्जुनायाभयप्रदानश्लोके "अहं त्या सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः" इति शोकनिवृत्तिदान प्रतिज्ञातम् । अत्रेन्द्रकुमार- वालिविषये "त्यज शोके च मोहं च मयं च हृदये स्थितम्" इति शोकमोहमये- भ्योऽभयं दत्तम् । मुग्रीवाय किष्किन्धाराज्यं दत्तं, यालिने तु मोक्षसाम्राज्य दतम् । रावणेन निहतो गृध्रराजः रामान्मोक्षसाम्राज्यमलभत । रामेण. हतो वाली रामान्मोक्षसिद्धिमलमत । शबरी मोक्षसिद्धिपतिबन्धकं शरीरमग्नी प्रक्षिप्य सिद्धि प्राप रामसन्नियो रामं पश्यन्त्येव "चक्षुपा तव सौम्येन पृनामि रघुनन्दन" इति वदन्ती । वाली स्वसिद्धिपतिबन्धकं स्वामिद्रोह- पितृद्रोहादिरूपमहापापं स्वशरीरं च रामेणापनाय्य प्रियदर्शनवेन स्वकीर्तितरामदर्शनमनुभवन्नेव रामाभयप्रदानेन परमं निःश्रेयसमयाप । वैष्णव धनुः अगस्त्यमहर्षिद्वारा रामहस्तं प्रापितं प्रथम इन्दरामशत्रं रावणमित्र वालिनं हन्तुं, अनन्तरं रावणं हन्तुं च । . । (म्) ततो यानरराजेन वरानुकयनं प्रति । रामायादित सर्व प्रणया!खिनेन च ॥ 61 ·। रामायणसंक्षेपसर्गरसास्वादः 79 वानरराजो वाली । वानरराजत्वं वालिने रामसाहाय्यार्थमेव दचमिति व्यन्यते ऋषिणा वानररामशब्देन । वानरराजेन यालिना सह वरवृत्तान्त- मनुकथयति रामेण पृष्टम् । तत्प्रश्नं प्रति तत्प्रतिवचनम् । पृष्टवते रामाय- समावेदितम् । सर्वशब्देन स्यात्यन्तलजाबहमवाच्यं स्वमार्याधर्षणानु- मवादिकमप्यावेदितनिति द्योत्यते । लजावहतादृश गोप्यविषयावेदने हेतुद्वय रानस्य सखित्वं स्यात्यन्तदुःखितत्वं च । रामाय प्रणयिनीरुमाधर्षणावेदने का लजा । अत्यन्तं दु.खेनाभिमूतम्य लजोल्लंघनं न चित्रम् । स्मावृचान्ता- वेदनाभावे वालिविषये तीतक्रोधो न भवेत् येन वालिवधः प्रतिज्ञायेत । 'प्रातिसि मार्याचां त्यक्त्वा धर्म सनातनम् । अस्य त्वं घरमाणस्य मुग्रीवस्य महात्मनः । रुमायां वर्तसे, कामास्नुपायां पापकर्मकृत् । तद्व्यतीतस्य ते धर्मान् कामवृत्तस्य वानर । मातृभार्यायनशेऽस्मिन् दण्डोयं प्रतिपादितः । ""औरसी भगिनीं वापि मायां वाप्यनुजस्य यः। प्रचरेत नरः कामात् तस्य दण्डो वधः स्मृतः ॥ इति रामक्रोधस्य प्रधानं निमित्त स्मायां वर्तनमिति रामेण कय्यते । (म्) प्रतिज्ञातं च रामेण तदा वालिवधं प्रति । वालिनय बलं तत्र कथयामास वानरः ।। 62 तदा-रुनावृत्तान्तादिमहापराधश्रवणेऽविलंबेन वालिबधप्रतिज्ञानं कृतम् । तत्र-रामेण वालिवये प्रतिज्ञाते, हन्तव्यं शत्रुवलं ज्ञापनीयमेव ॥ (म्) सुग्रीयः शक्तिवासीनित्यं वीर्येण राघवे । राघवप्रत्ययार्थ तु दुन्दुभेः कायमुत्तमम् ॥ 63 दर्शयामास सुग्रीयो महापर्वतसंनिभम् । .

·80 रामायणसंक्षेपसर्गरसास्वादः वालिवलं सुग्रीवस्य प्रत्यक्षानुभूतम् । रामबलं तु केवलं श्रुतम् । अतः सुग्रीवः शंकाग्रस्त आसीत वालिवीर्याधिकरामवीर्यविषये । नित्यम् इत्यस्य वीप्सापरत्वमात्रमत्रेति चारु प्रदर्शितं गोविन्दराजीये महामाप्यायुदा- हरणेन । रामदर्शनादारभ्य सालभेदनपर्यन्तं प्रतिक्षणं शकावासावनुभवन्नेवा- सीत् । त्रुटियुगायतेऽस्य सुग्रीवस्य वालित्रस्तस्य । क्षणबहुत्वात् प्रतिक्षणं भयस्यावृतेश्च । नित्यशब्दो निपुणं प्रयुक्तः । एतस्मिन्नन्तरे एफैकः क्षण: अस्य शोकभवातस्य युगशतमिव भवतीति व्यज्यते नित्यशब्देन । वीर्येण-. वीर्यविषये । रामदर्शनात्पूर्व वालियोर्येण नित्यं शंकित एवासीत् । 'राघवे' इति पर्यन्तं पठित्वा तथार्थोपि ग्राह्यः । 'उद्विग्न शंकितव्यापि विहरामि महावने' इति सुग्रीवेण कथ्यते । रामदर्शनादनन्तरं . राघववीर्यविषये प्रतिक्षणं शकार्दित एवास्ते । राघवप्रत्ययार्थम् इत्यस्यार्थद्वयम् । राघवस्य वालि- महाबलज्ञापनार्थमिति वा, राघववीर्यविपयस्वत्रत्ययार्थनिति वा । प्रथमोऽर्थस्तिल- फोक्तः । चरमश्च तीर्थगोविन्दराजोक्तः । द्वावस्यर्थी नारदहृदयस्थौ । 'वालिनः पौरुष यत्तत् यच्च वीर्य धृतिश्च या। तन्मयैकमनाः श्रुत्वा विधत्स्व यदनन्तरम्' इत्यारभ्य दुन्दुभिवयं वर्णयित्वा, 'एषोऽस्थिनिचयस्तस्य दुन्दुभैः संमकाशते' इति दुन्दुभिकायास्थिफूट प्रदर्य, वालिनं निहतं मन्ये दृष्ट्या रामस्य विक्रम । हतस्य महिषम्यास्थिादेनकेन लक्ष्मग । उद्यम्याथ प्रक्षिपेचेत् तरसा दे धनुश्शते ॥ इति राघवस्य वालिबलपत्ययाथै स्वस्य राघववीर्यप्रत्ययार्थं च दुन्दुभ्यस्यिकूट दर्शयामासेति वक्ष्यते। 'कस्मिन् कर्मणि निर्दृते थद्दघ्याः यालिनो वधे' इति लक्ष्मणेन पृष्टे दुन्दुभ्यस्थिकूटदूरमझेपरूपपरीक्षाकांक्षा पोक्ता मुग्रीवेण । 'यदि न प्रत्ययोऽस्माकं विक्रमे तब वानर' इति राघव- यचनमपि भाव्यम्। उत्तममित्यस्य, उत्तम राघवप्रत्ययसाधनं सत्यायक- मिति का, उतम स्वरत्ययसायनमिति वार्थः । महत्तम- उन्नततममिति चार्थः 'राघवस्य वालिमहायलत्वे विश्वासार्थ स्वमवलपत्यायनोत्तमसाधनम् । इति .

·81 रामायणसंक्षेपसर्गरसास्वादः निलकः । उत्तम-उन्नतं च इति गोविन्दराजः । महापर्वतसंनिर्म-ऋश्य- मुकपर्वतनिकटेऽपरमहापर्वतमिव स्थितम् ॥ (म्) उत्स्मयित्वा महाबाहुः प्रेक्ष्य चास्थि महायलः ॥ पादाङ्गटन चिक्षेप संपूर्ण दशयोजनम् । 64 - उत्स्मयित्वा-महसन् । 'स्मितपूर्वमयो रामः' इति वक्ष्यते। 'टदार- मीपद्धाम्यं कृत्वा' इति तीर्थतिलको । महाबाहुः इत्यनेन बाहुवीर्यनिश्चयेपि पावीर्यपरीक्षा क्रियते देहवलज्ञानार्थमिति द्योत्यते । महाबलः पादाङ्गुष्टेन चिशेप-अयं महावलः पादाङ्गुष्ठमात्रेण महाकायदूरविक्षेपमकरोत् । बाली पादेन चिक्षेप, अयं तु पादाङ्गुष्ठमात्रेण । मन्दं हसन् चिक्षेप इति लीलया अनायासेन चिझेपैति व्यज्यते । पादाङ्गुष्ठेन लीलया इति वक्ष्यते । अन्य समीवस्य बाडिविषयशंकावसरे पादाङ्गुष्ठवलपदर्शनेन सुग्रीवस्य प्रत्याय्यते । विमीषणादिरावगपर्यन्तराक्षसादिशंकावसरे 'अङ्गुल्यप्रेण तान् हन्यां' इत्युक्त्वा . मुग्रीवप्रत्यायनं क्रियते । 65 (म्) विमेद च पुनः सालान्सप्केन महेपुणा ॥ गिरि रसातलं चैव जनयन्प्रत्ययं तदा । पुनः परीक्षान्तरनिर्यणप्रार्थना कृता सुग्रीवेण स्वप्रत्ययार्थम् । 'इमे च विपुन्यः साला: सप्तशाखावलम्धिनः । यत्रै घटते वाली निष्पत्रयितुमोज- सा। एतदस्या समं चीय मया राम प्रकीर्तितम् । 'सालमे तु निर्मिन्या मवेद्वयक्तिबलावले' इति एकसालनिर्भेदनमेव कांक्षितं बलपरीक्षायै । एकेन महागरेण सप्त सालान् बहून्यन्यानि च निरभिनत् ।।

·66 82 रामायणसंक्षेपसर्गरसास्वादः (मू) ततः प्रीतमनाः तेन विश्वस्तः स महाकपिः ॥ किष्किन्धां रामसहितो जगाम च गुहां तदा । ततो गर्जद्धरिवरसुग्रीवो हेमपिङ्गलः ॥ 67 'अद्य मे विगतः शोकः प्रीतिरद्य परा मम । येन सप्त महासाला गिरिभृमिश्च" दारिताः । बाणेनैकेन काकुत्स्थ स्थाता ते को रणाग्रतः' ॥ इति मुग्रीवेण वक्ष्यते । रामवालिबलाबलविपये रामस्यातिबलत्वप्रत्यायनं लोकस्यापि क्रियतेऽपरोक्षपरीक्षाद्वयेन । प्रत्ययं जनयन्निति लोकस्य - रामवलपत्ययकरण- मपि सूच्यते । तदा-तत्क्षण एव । पर्वतान्तरवकाशे गुहावदवस्थिता किष्किन्धा । हरिशब्दः सिंहवाच्यपि । गुहायां गर्जत्ययं हरिवरः गुहायां सिंहः स्यात् गर्जेत् च । स्वस्मिन् सिंहत्ववुद्धिरस्य । गुहायां तस्य गर्जननादः सिंहनाद इवाभवत् । अगर्जत् सुग्रीवः- शोभनशंखोपमा सुग्रीवस्य ग्रीवा । गुहास्थमुग्रीवकण्ठात् शंखघोप इव सिंहनादः । हेम- पिंगल:-'हर्पप्रकर्षेण निवृत्तवैवर्ण्यः स्वर्णवत् पिंगलवर्ग: विरराज' इति गोविन्द- . राजः ॥ (म्) नेन नादेन महता निर्जगाम हरीश्वरः । अनुमान्य तदा तारां सुग्रीवेण समागतः ॥ 68 भ्रातृमहाघोषश्रवण एव हरीश्वरः स्वगृहानिर्जगाम । हरीश्वरः मुग्रीयो हरिवरः, भयं तु हरीधरः । अनुमान्य इति णिचा भर्सननिर्बन्धनराम- नादिभिः 'सुग्रीवं न च प्राणविमोश्या'मी, ति वाग्दानेन च कथंचित् तां अनुमति दापय्य इति भावो व्यज्यते । अनेन प्रियतमया तारया सन्धिरूप- हितमुपदिष्टोपि मुप्रीवेग युद्धार्थसमागममेव रोचयामास, न सन्धिसमागमम् । राघवसहाय एव सुग्रीयो यो(मागत इति स्पष्टमुक्तं तारया अंगदमुखात् ·, सेनानयधर्मः। दण्डकस्य राज्ञः दण्ट्यदण्डनाय दण्ड्येन न योधननिर्वन्धः । रामायणसंक्षेपसर्गरसास्वादः 83 श्रुतमनुवदन्त्या । 'राघवसहायमुग्रीवेण सौहृदान्नान्या गतिरस्ति ते इति तारया अनन्यगतिकत्वं च स्पष्टं प्रतियोधितम् । "वैरमेतत्समुत्सृज्य तव पार्श्वे स तिष्ठनु", "क्षमो हि ते कोसलराजसूनुना न विग्रहः शक्रसमानतेजसा" इति तदुक्ति व्या । टमाभ्यामपि प्रातृभ्यां रामपक्षे स्थातव्यं, तत्पाश्वस्थाभ्यां, भवितव्यं, रामेण विग्रहो न न्याय्य इति वदन्त्या तया वालिमुग्रीवयोरैक्य दमयोस्सह रामकर्यनिवर्तनौचित्यं च स्पष्टीकृतम् । स्वप्रियहिततमभार्यापुत्र- प्रार्थनामपि तिरश्चकार वाली, न केवलं स्वपित्रादिसर्वदेवलोकनियोगम् । इन्द्रपुत्रकाकविषये उक्तं स पित्रा च परित्यक्तः' इति । अस्य पुत्रस्य रामेण वयमेवाचकांन्द्रिः पिता । प्रात्रोर्मध्ये सुग्रीव एव सहायत्वेन वरणीयः इति देवानां सिद्धान्त एवावेदितो दिवं गच्छता देवभूतेन कबन्धेन । 'तदवश्यं त्वया कार्यः स मुहृत्सुहृदां वरः। अकृत्वा हि न ते सिद्धिमहं पश्यामि चिन्तयन्' इति तेन सीतापरिमार्गणाय रामस्य सुग्रीवानन्यगतिकत्वमुक्तम् ।। (म्) निजधान च तत्रनं शरेणैकैन राघवः । तत्र-मुग्रीवेण समागते सति, परिहीयमाणे सुग्रीवे आतिमापद्य शत्रुमयान्मोक्षणाय, प्रेक्षमाणं दिशश्चैव रापवं च मुहुर्मुहुः' इति वर्णयिष्यमाण- रीत्या राघवमाहय्यं भृशमर्थयमाने । शरण एकैन निजधान- स्वभार्या- पहारिणं रावण युद्धप्रथमदिने एकेन शरेण जित्वापि तं न निजधान, किन्तु 'गच्छानुज्ञानामीति तं निवर्तयामास । स्वात्रितस्यमित्रभार्यापहारिणं बालिन शरेणैकेन सयो जपान । स्वसेनाधिकारे इन्द्रादिदेवैर्नियुक्तस्य तदधिकार परित्यज्य ततो भ्रष्टस्य देवस्वपितृशत्रुणा बद्धसख्यस्य सः शीर्षच्छेद एव राघवः इति नाम प्रातृचतुष्टयसाधारणम् । यद्यपीदानी राजा मरतः, टमावपि राघवी । राघवशब्देन नृपभरतप्रातृत्व व्यज्यते । भरतस्य धर्मकृतादेशा वयम्' इति राघवेण वक्ष्यते ॥ .

·. रामायणसंक्षेपसर्गरसास्वादः । 85 • (मू) स च सर्वान् समानीय वानरान् वानसमः ।। 70 दिशः प्रस्थापयामास दिक्षुर्जनकात्मजाम् । सच इनि, 'निवृत्तकार्य सिद्धार्थ प्रमदामिरतं सदा । क्रीडन्तमिव देवेन्द्रं नन्दनेऽप्सरसां गणैः । मन्त्रिपु न्यस्तकार्य च मन्त्रिणामनवेक्षकम् । रसन्नराज्यसन्देशं कामवृत्तमवस्थितम् ।" इति वर्णयिष्यमाणरीत्या रामकार्य सर्व विस्मृतवानपि इति द्योत्यते । हनूसत्प्रतिबोधनात्, 'समानयन्तु ते सैन्य त्वरिताः शासनान्मम ।' 'त्रिपञ्चरात्रादूर्ध्व यः प्रामुयान्नेह वानरः । तस्य प्राणान्तिको दण्डो नात्र कार्या विचारणा ॥ इति हनुमद्वारा शासनेन समा- निनाय । वानरान् नीलद्वारा समानाय्य सीतायाः पदान्वेपणेच्छया वानरान् सर्वा दिशः प्रस्थापयामास । दिक्षुः- सीतायाः पदान्येपण- मिच्छन् । 'दिक्षुः अन्वेपिपुः' इति तिलकः। जनकात्मजा-सीता । 'मुतामयोनिजां सीतां दद्यां दाशरथेरिह' इत्युच्यते जनकेन सीताविवाहप्रकरणे। दाशरथेरित्यत्र पष्ठीप्रयोगो रस्यः । पूर्वमपि दाशरथेरेप सीता । सम्प्रदान- चतुर्थीकारकं न यथार्थं भवेत् । लांगलपद्धत्या देवयजनभूमिकपणे भूमेः स्वयमुन्थिता माम्यवशात् जनकेन दृष्टा सुताभिमत्या संवर्धिता आत्मजामिमति- विपयाऽभूत् । मविप्यरिपत्रे जनकाय यया केवलं कृपया दर्शनं ददौ तथा मद्यमपि दिरसेदिति हनूमदाद्याशंसा। दिक्षुर्जनकात्मजाम् इत्यत्र जनकात्मजेति पदेनेदं व्यज्यते । 'इहस्थोहं प्रपश्यामि रावणं जानकी तथा' इति सम्पातिवचने 'जानकी' मिति सीताया निर्देशः । 'ननकस्यात्मजां द्रक्ष्यथ मैथिलीम्' इति च तदुक्तिः । 'सीतादर्शनकाक्षिण', -न्वेष्टुम्' इति मीनापदप्रयोगोऽपि, 'सीताकृपयैव अविलंब- इति व्यत्रयति । 'देव्यै च तस्यै जनकात्मजाय इति प्रत्यार्थनावचनमवधेयम् । . 11 ·84 । रामायणसंक्षेपसर्गरसास्वादः ततः सुग्रीववचनात् हत्वा चालिनमाहवे ॥ 69 सुग्रीवमेव तद्राज्ये राघवः प्रत्यपादयत् । सुग्रीववचनात् वालिन निजवान । सर्वमन्यवचनात्, अन्यनियोगात् करोति राघवः । न स्वेच्छामात्रेणेति पुनः पुनः कथ्यते । वचनात्मवृत्तिरिति राघवानुष्ठानम् । 'वचनं कौशिकस्येति कर्तव्यमविशंकया' इति ताटकावधावसरे उक्तम् । 'भगस्त्यवचनाचैव जग्राहैन्द्र शरासनम्' 'हनुमद्वचनाञ्चैव सुग्रीवेण समागतः' इत्यादिकं माव्यम् । सुग्रीववचनात् वालिनमाहवे हत्वा ततः सुग्रीवमेव तद्राज्ये राघवः प्रत्यपादयदित्यन्वयः कार्यः। 'धातोः स्थान इका- 'देशं सुग्रीवं सन्यवेशयत्' इति रघुवंशे कालिदासः । वालिस्थाने सुग्रीवः । 'इतरत्सर्वं वालिराज्यमिव । सैव तारा प्रियतमा महिपी। बालिपल्यः मुमीयपल्यः । वालिपुत्र एव युवराजः । राज्यांगमूर्त राश्यमात्यादिकं पूर्व- वदेव । स्थानिवदादेशः । प्रकृतिप्रत्ययाः आश्लिप्येयुः । प्रकृतिस्थानापन्न- मादेशं च प्रत्ययाः आश्लिप्यन्ति । "मातुरन्तः पुरं सौम्य प्रविवेश महाबलः" "स्यां च पत्नीमभिप्रेतां तारां चापि समीप्सिताम् । विहरन्तमहोरात्र कृतार्थ विगतज्वरम्" इति पक्ष्यते । प्रकृतिसुतः आदेशमुतवत् युवराजो भवति । रामेण स्वोभिषेकात्पूर्व स्वाभिपेक इव मित्राभिषेको निरवय॑त । 'अभ्यपिश्चन्त मुद्ददः सहलाक्षमिवामराः । शास्त्रदृष्टेन विधिना महर्षिविहितेन च । गजो गवाक्षो गवयः शरभो गन्धमादनः । मैन्दच द्विविदश्चैव हनुमान् बाम्ब यानलः । अभ्यपिञ्चन्त सुप्रीयं प्रसन्नेन सुगन्धिना । सलिलेन सहस्राक्ष यसवो वासवं यथा' इति सुमीवपट्टामिपेकश्लोकाः भाव्याः । यथास्मिन्नमिपके सप्तसमुद्रपुण्यनयादिती हराः हरयः तयैव रामाभिपकेपि । प्रत्यपादयदिटि गिचा नगरे ‘स्ययमप्रविशनेव यानरराज्यमन्च्यादिभिरकारयदिति चोत्यते राज्य मित्रं निवेश्य स्वयं माल्यवति न्यवसदु मितायां प्रापि ।।

·85 रामायणसंभपसर्गरसास्वादः (म्) स च सर्वान् समानीय वानरान् वानरपमः ।। 70 दिशः प्रस्थापयामास दिक्षुर्जनकात्मजाम् । मच इति, 'निवृत्तकार्य सिद्धार्थ प्रमदामिरतं सदा । क्रीडन्तमिव देवेन्द्रं नन्दनेऽप्सरसा गणैः । मन्त्रिषु न्यम्तकार्य च मन्त्रिणामनवेक्षकम् । उत्सन्नराज्यसन्देशं कामवृत्तमवस्थितम् ।। इति वर्णयिप्यमाणरीत्या रामकार्य सर्व विस्मृतवानपि इति द्योत्यते । हनूमत्प्रतिपोधनात्, 'समानयन्तु ते सैन्य त्वरिताः शासनाम्मम ।' 'त्रिपञ्चरात्रादूर्ध्व यः प्रामुयान्नेह वानरः । तस्य प्राणान्तिको दण्डो नात्र कार्या विचारणा ॥' इति हनुमद्वारा शासनेन समा- निनाय । वानरान् नीलद्वारा समानाय्य सीतायाः पदान्वेषणेच्छया वानरान् सर्या दिशः प्रस्थापयामास । दिक्षुः- सीतायाः पदान्वेषण- मिच्छन् । 'दिक्षु अन्वेपिपु.' इति तिल्कः । जनकात्मजा-सीता । 'सुतामयोनिजां सीता दद्या दाशरथेरिह' इत्युच्यते जनकेन सीताविवाहप्रकरणे। दाशरथेरित्यत्र पष्ठीप्रयोगो रस्यः । पूर्वमपि दाशरथेरेव सीता । सम्प्रदान- चतुर्थीकारकं न यथार्थ मवेत् । लागलपद्धत्या देवयजनभूमिकपणे भूमेः स्वयमुत्थिता भाम्यवशात् जनकेन दृष्टा सुताभिमत्या संवर्धिता आत्मजाभिमति- विषयाऽमूत् । भविष्यत्पित्रे जनकाय यया केवलं कृपया दर्शनं ददौ तथा मामपि दित्सेदिति हनूमदाद्याशंसा । दिक्षुर्जनकात्मजाम् इत्यत्र जनकात्मजेति पदेनेदं व्यज्यते । 'इहस्योहं प्रपश्यामि रावणं जानकी तथा' इति सम्पातिवचने 'जानकी' मिति सीताया निर्देशः । 'वनकम्यात्मजां राज्ञ तत्र द्रव्यथ मैथिलीम्' इति च तदुक्ति. । 'सीतादर्शनकाक्षिणः', 'सीताया पढमन्वेष्टम्' इति मीतापदप्रयोगोऽपि, 'सीताकृपयैव अविलंन- सीतादर्शनसमव' इति व्यञ्जयनि । 'देव्यै च तस्यै जनकात्मजाय इति अशोकवनिकादर्शनपूर्वसर्गान्ते हनुमत्प्रार्थनावचनमवधेयम् । . , ·81 । वसवो वासवं यया' इति सुग्रीवपट्टामिषेकरलोकाः भाव्याः । यथास्मिन्नभिपके रामायणसंक्षेपसर्गरसास्वादा ततः सुग्रीववचनात् हत्वा चालिनमाहवे ॥ 69 सुग्रीवमेव तद्राज्ये राघवः प्रत्यपादयत् । सुग्रीववचनात् वालिन निजघान । सर्वमन्यवचनात्, अन्यनियोगात करोति राघवः । न स्वेच्छामात्रेणेति पुनः पुनः कथ्यते । वचनात्प्रवृतिरिति राघवानुष्ठानम् । 'वचनं कौशिकस्येति कर्तव्यमविशंफया' इति ताटकावधावसरे उक्तम् । 'अगस्त्यवचनाचैव जग्राहैन्द्रं शरासनम्' 'हनुमद्वचनाच्चैव सुग्रीवेण -समागतः' इत्यादिकं भाव्यम् । सुग्रीववचनात् वालिनमाहवे हत्वा ततः सुप्रीवमेव तदाज्ये राघवः प्रत्यपादयदित्यन्वयः कार्यः । 'धातोः स्थान इवा- 'देशं सुग्रीवं सन्यवेशयत्' इति रघुवंशे कालिदासः । वालिस्थाने सुग्रीवः । इतरत्सर्वं वालिराज्यमिव । सैव तारा प्रियतमा महिपी। वालिपल्यः मुग्रीयपल्यः । वालिपुत्र एव युवराजः । राज्यांगभूतं राक्ष्यमात्यादिकं पूर्व- वदेव । स्थानिवदादेशः । प्रकृतिप्रत्ययाः आश्लिप्येयुः । प्रकृतिस्थानापन- मादेशं च प्रत्ययाः आरिलप्यन्ति । "मातुरन्तः पुरं सौम्यं प्रविवेश महाबलः" "स्वां च पत्नीमभिप्रेतां तारां चापि समीप्सिताम् । विहरन्तमहोरात्रं कृतार्थ विगतज्वरम्" इति यक्ष्यते । प्रकृतिमुतः आदेशतवत् युवराजो भवति । रामेण स्वाभिषेकात्पूर्व स्वाभियेक इव मित्राभिषेको निरवय॑त । 'अभ्यपिश्चन्त मुहृदः सहस्राक्षमिवामराः । शास्त्रदृष्टेन विधिना महर्षिविहितेन च । गजो गवाक्षो गययः शरभो गन्धमादनः । मैन्दश्च द्विविदश्चैव हनुमान् जाम्ब- वान्नलः । अभ्यपिश्चन्त सुग्रीवं प्रसन्नेन सुगन्धिना | सलिलेन सहलाई . सप्तसमुद्रपुण्यनद्यादितीर्याहराः हरयः तथैव रामाभिपकेपि । प्रत्यपादयदिति णिचा नगरे स्वयमपविशन्नेव वानरराज्यमन्यादिभिरकारयदिति घोत्यते । राज्ये मित्रं निवेश्य स्वयं माल्यवति न्यवसदुद्बुमितायां प्रापि ।।

·, 85 . रामायणसंक्षेपसर्गरसास्वादः (म्) स च सर्वान् समानीय वानरान् वानरसमः ।। 70 दिशः प्रस्थापयामास दिदृक्षुर्जनकात्मजाम् । स च इति, 'निवृत्तकार्य सिद्धार्थ प्रमदामिरतं सदा । क्रीडन्तमिव देवेन्द्रं नन्दनेऽप्सरसां गणैः । मन्त्रिपु न्यस्तकार्य च मन्त्रिणामनवेक्षकम् । उत्सन्नराज्यसन्देशं कामवृत्तमवस्थितम् ।।' इति वर्णयिप्यमाणरीत्या रामकार्य सर्व विस्मृतवानपि इति द्योत्यते । हनूमत्प्रतिबोधनात्, 'समानयन्तु ते सैन्य वरिताः शासनान्मम ।' 'त्रिपञ्चरात्रादूर्ध्व यः प्रामुयानेह वानरः । तस्य प्राणान्तिको दण्डो नात्र कार्या विचारणा ॥' इति हनुमद्वारा शासनेन समा- निनाय । वानरान् नीलद्वारा समानाय्य सीतायाः पदान्वेपणेच्छया वानरान् सर्वा दिशः प्रस्थापयामास । दिक्षुः- सीतायाः पदान्वेषण- मिच्छन् । 'दिदृशुः अन्वेपिपुः' इति तिलकः । जनकात्मजा-र 'मुतामयोनिजां सीतां दद्यां दाशरथेरिह' इत्युच्यते जनकेन सीताविवाहप्रकरणे। दाशरथेरित्यत्र षष्ठीप्रयोगो रस्यः । पूर्वमपि दाशरयेरेव सीता । सम्प्रदान- चतुर्थीकारकं न यथार्थ भवेत् । लांगलपद्धत्या देवयजनभूमिकपणे भूमेः स्वयमुत्थिता माम्यवशात् जनकेन दृष्टा सुताभिमत्या संवर्धिता आत्मजाभिमति- विषयाऽमृत् । मविप्यत्पित्रे जनकाय यथा केवलं कृपया दर्शनं ददौ तथा मध्यमपि दित्सेदिति हनूमदाद्याशंसा। दिक्षुर्जनकात्मजाम् इत्यत्र जनकात्मजेति पदेनेदं व्यज्यते । 'इहस्थोहं प्रपश्यामि रावणं नानकी तथा' इति सम्पातिवचने 'जानकी' मिति सीताया निर्देशः । 'जनकस्यात्मजां राजः तत्र द्रक्ष्यय मैथिलीम्' इति च तदुक्तिः । 'सीतादर्शनकांक्षिण', 'सीतायाः पढमन्वेष्टम्' इति मीतापदप्रयोगोऽपि, 'सीताकृपयैद अविलंब- सीनादर्शनसभवः' इति व्यञ्जयति । 'देव्यै च तस्यै जनकात्मजाय इनि अगोकवनिकादर्शनपूर्वसर्गान्ते हनुमत्प्रार्थनावचनमवधेयम् । -सीता।

·86 रामायणसंक्षेपसर्गरसास्वादः (म्) ततो गृध्रस्य वचनात् सम्पातेर्हनुमान्मली ॥ 71. शतयोजनविस्तीर्ण पुप्लवे लवणार्णवम् । अस्मिंदलोके किष्किन्धासुन्दरकाण्डयोस्सन्धिः । ततः इति, 'ततो रावणनीतायाः' इति सुन्दरकाण्डारंभश्लोकसूचनम् । सम्पाति: सीतापदतत्त्वदर्शी साक्षाद्दष्टा आचार्यः । तद्वचनात् हनु- मान्सीतां ध्यायन् तामन्विप्यन् सागरमुलंघयति । किष्किन्धाकाण्डान्तभवस्य आचार्यसम्पातिवचनस्य हनूमदन्वेपणप्रयोजकस्य सुन्दरकाण्डारंभेऽव्यवधानेन बुद्धौ सन्निधानमिप्यते। 'शतयोजनविस्तीर्ण पुष्टुवे लवणार्णव'मिति सुदीर्घमुन्दर- प्रथम सर्गः । गृध्रस्य वचनात्सम्पातेः यथाऽन्यवचनात्प्रवर्तते रामः तथा तद्दासो हनूमान् सम्पातिवचनात्सागर लंघयते सीतादर्शनाय । 'चारणा- चरिते पथि' इत्यस्य सीताप्रत्यक्षदर्याचार्यसम्पातिप्रोक्तमार्गेणेत्यप्यर्थः कथञ्चित् प्रायः । 'इहस्थोहं प्रपश्यामि रावणं जानकी तथा' इति सीतां लंकास्था दृष्टवा तस्या: लंकायामवस्थानमुपदिदेश । 'सम्पातेर्वचनं श्रुत्वा हरयो रावणक्षयम् । हृष्टास्सागरमाजग्मुः सीतादर्शनकाक्षिणः' इति वक्ष्यमाणमिह भाव्यम् । 'भवतां तु समर्थानां न किश्चिदपि दुष्करम् । तदलं कालसंगेन क्रियतां बुद्धिनिश्चयः' इति सम्पातिना वानराः प्रोत्साहिताः त्वरिताश्च । गृध्रस्येति पदेन गृघराजयोः सम्पातिजटायोमध्ये जटायुः अर्थोपदेशे ममार 1 'पुत्रो विश्वसः साक्षात् भाता वैश्नवणस्य च । इत्युक्त्वा दुर्लभा प्राणान् मुमोच पतगेश्वरः' इति जटायो- रोक्तिः । 'बहि हि इति रामस्य ब्रुवाणम्य कृताञ्जलेः । त्यक्त्वा शरीर - गृध्रस्य जग्मुः प्राणा विहायसम्' इति रामस्य करणयाच्या 'पुत्रो विश्रयसः साक्षात् आता वैश्रवणस्य च । अध्यास्ते नगरी लंकां रावणो नाम राक्षसः । इतो द्वीपे समुद्रम्य सम्पूर्ण शंतयोजने । तस्मिन् लंकापुरी रम्या निर्मिना ·87 रामायणसंक्षेपसर्गरसास्वादः . विश्वकर्मणा । तस्यां वसति वैदेही दीना कौशेयवासिनी। रावणान्तःपुरे रुद्धा राक्षसीमिस्समावृता' इति वानरान्प्रति सम्पातिवचने 'पुत्रो विश्रवसः साक्षात् प्राता वैश्रवणस्य च' इति भ्रातृजटायुचरमार्घवचनमेवानू तदनुक्तस्यावशिष्टस्य पूरणं क्रियते ज्येष्ठनात्रा गृधेणेति व्यज्यते । सामान्यगृध्रशब्दप्रयोगादुभयोरपि गृधयोर्वचनस्यैकवाक्यत्वं व्यज्यते। 'आचार्य- स्तु ते गतिं वक्ता' इत्युपकोसलविद्यायां आचार्यः अग्निभिरनुपदिश्य परिशेषितं परयति । गृध्राणां सुदूरद्रष्टत्वशक्तिः प्रसिद्धा । 'वचनात्सम्पातेः' । अस्त्य- । त्रापि महान् रसः वचनसम्पात्योस्समभिव्याहारे । किमर्थ सीतास्थानादि- कथनमात्रेणोपकारः कृतः सम्पातिना। किं तेनाकाशे सम्पत्य सीतां दृष्ट्या तस्यै रामवृत्तान्तोद्योगादिकमावेद्य तामाश्वासयितुं न शक्यते । शक्यमेव तस्य सम्यम् योनि पतितुं लंकां त्वरया गर्नु सीतां द्रष्टुञ्च । राक्षस्यायविज्ञात यथा तथा सीतासमीपं गत्वा तया हनूमत्संभाषणादिकं लंकायां विक्रमणादिकं च मुकरम् । संपातिः स्वयं लंकां प्रतिचारणाचरिते पथि अक्लेशेन पतितुं लंकां प्रातुं समर्थोपि इति परिकरांकुरालंकारः। यद्यपि संपतनसमर्थः सम्पातिः गृधः सः। संपातिवचनात् लंधयन् सागरं हनूमान् संपातिवचनानुसरणा- कांक्षी । 'न हि कर्मसु सज्जन्ते वुद्धिमन्तो भवद्विधाः' इति संपातिवचनमनु- सरन् 'न हि धर्मविरुद्धेषु बहपायेषु कर्मसु । मूलघातिषु सज्जन्ते बुद्धिमन्तो भवद्विधा ' इति रावणं प्रति वदति । सज्जन्ते इति शब्दमर्थान्तरे प्रयुक्ते । सम्पातेहेनुमान्चली, बलवानेव जटायुज्येष्ठः संपातिः । तथापि तदपेक्षया हनूमान् बलवत्तर. । तस्मादपि संपात्यपेक्षया हनूमतों गमनम् । लंका गन्त्रा रामपक्षस्थेन बलिष्टतया भाव्यम् । चलीति मत्वर्थीयप्रत्ययेन बलातिशय उच्यते । संपातेहनुमानली इति समहारेणान्ययोऽपीप्यते। सागरलंघन सहज गृध्रराजस्य सुकरतमं च हनुमदपेक्षया । विहायसा पतने समर्थतरः सपानिः । बलं तु हनुमतोऽधिकम् । बुद्धयता च मया वीर्य रावणम्य । । .

·88 ह . रामायणसंक्षेपसर्गरसास्वादः दुरात्मनः' इत्याद्यस्य वचनमपि भाव्यम् । हनुमान् चली-संपातिवचनश्रवणा- नन्तरमेव जांबवत्संधुक्षणेन हनूमतो वलाधिक्यं संपद्यते । इदमपि व्यज्यते बली इति हनुमद्विशेषणेन । 'उसिष्ठ हरिशार्दूल लघयस्व महार्णवम् । परा हि सर्वभूतानां हनुमत्या गतिस्तव । विषण्णा हरयस्सर्वे हनूमन् किमुपेक्षसे । विक्रमस्व महावेगो विष्णुनीन् विक्रमानिव' इति महर्षीणां शापात् प्रसुप्तं स्ववीर्य स्मार्यते हनुमान् जांबवता वृद्धतमेन । 'बाघसे यत्समाश्रित्य बलमस्मान् प्लवंगम । तंहीर्घकालं वेत्तासि नास्मा शापमोहितः । यदा हि स्मार्यते कीर्तिस्तदा ते वर्धते बलम् । ततः सहजतेघौघमहर्षिवचनौजसा' इत्युत्तरकाण्डे राम प्रत्युच्यतेऽगस्त्येन । प्रसुप्तमभवत् हनुमद्दल महर्पिशापात् । प्रसुप्तं बलं जाम्यवस्मारणेन प्रयोध्य उत्थाप्यते । 'उतिष्ठ मूढे किं शेपे' 'उतिष्ठ नरशार्दूल' इत्यादाविवान 'उत्तिष्ठ हरिशार्दूल' इति पट्यत इति रसोऽनुभाव्यः । प्रसुप्तस्य हनुमद्वलस्य जाम्बवता वृद्धतमेन सुप्रभातं पट्यत इति रसः । इदं सर्वे व्यज्यतेऽत्रं सम्पातिवचनानन्तरं सागरलंघनात्पूर्व हनुमान्यकी इति पठनेन । 'हनूमान्यली' इत्याभ्यां पदाभ्यां पूर्वकथाप्रस्थावेन जाम्बवता कृतोत्साहवं तदुतनिरवधिकवलयत्वं च धोत्पते इति श्रीगोविन्दराजः । (मू) तत्र लकां समासाद्य पुरी रायणपालिताम् । ददर्श सीतां ध्यायन्तीमशोकवनिकां गताम् ।। लहां रावणपालितां पुरी समासाच तत्र अशोकवनिकां गतां सीतां ददर्श इत्यन्वयः प्रदर्शितः । तत्र इत्यस्य अणवप्लवने इति नार्थः । एक- स्मिनेवोत्तने । ला रावणपालिताम् इति पुनः पुनः पठिप्यते लंका- गमनस्य दुष्करस्ययोतनाय । समित्युपसर्गेण चतुरंगुलमात्रावकारामप्य- विहाय करालंकायामप्यासादनान्वेपणे व्यज्यते । सयां पुरी मथनं सम्यगन्धिप्य अनन्तरं यनिकामन्यिप्यति । पुरी लंकां समामाघ इति लंकापुरीदेवता- 72 ·89 - रामायणसंक्षेपसरसास्वाद. समासादनमपि ग्राह्यम् । 'अह हि नगरी रका स्वयमेव प्लवंगम' इति तया वक्ष्यते । ददर्श सीता-सीतापदेन तत्कृपये ददर्शति व्यज्यते, तस्या पित्रे जनकाय स्वयं दृष्टिविषयीमूत्ववृत्तान्तस्मारणेन । ध्यायन्तीं-राममेव ध्यानेनानुपश्यन्ती सीतां ददर्श । ध्यानस्य दर्शनसमानाकारत्वं वेदान्त- प्रसिद्धम् । मातरं सीतां ध्यायन् हनूमान् तस्या. कृपया ता ददर्श । सा प तदा राममेव ध्यानेनानुपश्यन्ती स्थिता ! 'नेमानं पुष्पफन्दुमान् पश्यति नूनं राममेवानुपश्यती' ति वक्ष्यते । अशोकर निकां गतां ध्यायन्ती-- 'अशोकवनिका चेय दृश्यते या महाद्रुमा' 'वन नेत्रमन कान्त नानाद्रुमलता- युतम्' इति वक्ष्यते । जनमनो नयनाहादकाशोकादिपुष्पफलमरितद्रुम- मण्डिता न पश्यति, एकस्थहृदया राममेव ध्यायन्ती। पुरी सर्वा मन्विष्टा, निकामात्रमनन्विष्टम् । वनिका-अल्पार्थे अनुकम्पार्थे चकात्यय' । निप्कुट- वृक्षवाटी प्रमदावनम् । 'अशोक शोकापनुद शोकोपहतचेतसम् | त्वन्नामान कुरु क्षिप प्रियासन्दर्शनेन माम्' इति रामाक्रन्दितन् । अशोकवनिकागता दु खस्यान्तमपश्यन्ती व्यसनपरम्परया निपीड्यमानाऽऽसीत् । अशोकवनिकाया शोषध्यानपरा दीना नित्यं दु खपरायणाऽभवत् । (म्) निवेदयित्वाऽमिन्नान प्रवृत्तिश्च निवेद्य च । समाश्वास्य च वैटेही मर्दयामास तोरणम् ॥ सीता ददर्श । तस्यै अमिज्ञानं निवेदयित्वा-दत्वा, रामप्रतिव निवेद्य च वैदेहीं समावास्यच, अशोकवनिकागतं तोरण मर्दयामास इत्येकम्या निशाया एकदेशे अतित्वरित बहूनि कार्याणि हनुमता साधिता- नीति धोत्पते । अमिज्ञानममर्पण, रामप्रवृत्तिनिवेदन सीताममाश्वासन च हल बहुमिस्सगैवर्ण्यते। आरम्भपभृति म्यो म्य समांश्वासन क्रियते अमिज्ञानप्रवृत्त्यादिनिवेदनेन । रामप्रवृचिनिवेदन च पुन पुन. नियते । 73 ५ ·90 रामायणसंक्षेपसर्गरसास्वादः अभिज्ञाननिवेदनं च भूयो भूयः क्रियते । समाश्वासेन ऐकान्तिकेन भवि- तन्यं, न तस्य डोलारोह उचितः । पञ्चत्रिंशसगें, 'हनुमन्तं कपि व्यक्तं मन्यते नान्यथेति सा' इति तस्या विश्वासदाढयस्याकम्पनीयत्वेन जनिः कथिता । कपिरेवाय, न कपिकुंहनाधरो रावण इति तदा दाढ्य विश्वासस्य । अनन्तरं पत्रिंशसारभे, सीताप्रत्ययकारणात् तत्प्रत्ययार्थमानीतमङ्गुलीयकरूपममि- ज्ञानं तस्यै प्रदर्शयामास । 'समाश्वसिहि. भद्रं ते क्षीणदुःखफला शसि' इति तां समाश्वासयामास च । एकोनचत्वारिंशत्सर्गे च, 'क्षिम त्वं देवि शोकस्य पारं यास्यसि मैथिलि । रावणं चैव रामेण निहतं द्रक्ष्यसेऽचिरात्। एवमाश्वास्य वैदेही हनुमान्मारुतात्मजः । गमनाय मतिं कृत्वा पैदेही पुनरप्रवीत् इत्युक्तम् । समावास्य च वैदेही इति संक्षेपोक्तकथा चत्वारिंगत्सर्गपर्यन्त- मनुगम्यते । 'त्वां दृष्ट्वा प्रियवक्तारं संप्रहष्यामि वानर । अर्धसज्ञातसस्येव वृष्टिं प्राप्य वसुन्धरा' इति स्वस्याः महान् हर्षः स्ववाचैवोदीरितः अनन्तरसर्गे। त्रिंशसर्गादारभ्य आचत्वारिंशत्सर्गान्त सीताप्रत्ययोत्पादने, रामप्रवृति- निवेदने च, सीताधैर्योत्पादने च भूयानुद्यमो हनूमतः ! 'रक्षोभित्रासिता पूर्व भूयबास गमिप्यति । ततो जातपरित्रासा शब्दं कुर्यान्मनस्विनी । जानाना मां विशालाक्षी रावणं कामरूपिणम्' इत्यादिना कृत्याकृत्यधिचिन्तनं चतुरं कृतं त्रिंशसर्गे। 'राममक्लिष्टकर्माण स्वबन्धुमनुकीर्तयन् । नैनामुद्वेजयिष्यामि तद्वन्धुगतमानसाम् । इक्ष्वाकूणां वरिष्ठस्य रामस्य विदितात्मनः । शुभानि धर्मयुक्तानि वचनानि समर्पयन् । श्रावयिष्यामि सर्याणि मधुरो प्रवन् गिरम् । श्रद्धास्यति यथा हीयं तथा सर्व समादधे' इत्यारंभ एवोक्तं हनुमता। अभिज्ञानं निवेदयित्वा इति न केवलमंगुलीयकसमर्पण, किन्तु यद्यत् रामदूतत्वप्रत्ययजननाय श्राव्यते सीता हनुमता रामकथासंकीर्तनप्रभृति, तत्सर्वमपि निवृक्ष्यते, 'विधासाथै तु वैदेहि भर्तुरुक्ता मया गुणाः,। अचि. रादायको देवि त्वामितो नयिताऽनधे । एवं विश्वासिता सीता हेतुभिः शोक. . .

·91 . । रामायणसंक्षेपसर्गरसास्वादः फर्शिता । उपपनैरभिज्ञानदूत तमवगच्छति' इति पञ्चत्रिंशस 'अभिज्ञानरिति बहुवचनप्रयोगात् । गुहक्ताभिज्ञानशब्द एवं प्रयुज्यते शिष्येण । अभि- जानैरिति बहुवचनान्ततया च प्रयुज्यते । अभिज्ञानमिति संक्षेपरलोके जातावेकवचनम् । अंगुलीयकसमर्पणस्य प्राधान्यज्ञापनार्थमेकवचनप्रयोगः। निवेदनशब्दश्व समर्पण, ज्ञापनञ्चाभिधत्ते । 'निवेदयित्वा, निवेद्य' इति प्रयोगद्वयस्यापि साधुत्वं समर्थित श्रीगोविन्दराजैः। द्वयमप्यत्र प्रयुज्यते एकस्मिन्नर्थे । 'यावत्प्रवृत्ति श्रृणुयां प्रियस्य' इति सीतयोक्ता प्रवृतिर्वार्ता । 'वार्ता प्रवृत्तिवृत्तान्तः' इति अमरः । रामलक्ष्मणयोः कुशलवृत्तान्तः, तयोः सीतामत्यानयनोद्योगहचान्तश्च प्रवृत्तिशब्दाभिप्रेतः । “रामस्य कुशलं सीताविरहप्रयुक्तां तदुर्मनायमानतां. सीतान्वेषणतत्पत्यानयनाद्युद्योगच्च वर्णयन् समाश्वासने च भूयोभूय. करोति । सम्पूर्णसमाश्वासनमेव मुख्य- मुद्देश्यम् । पूर्वोक्तद्वयस्य तादात् तस्य चरमकीर्तनम् । एतस्त्रितयमपि एकाधिक्दशसर्गेपु संमिश्रतया वर्ण्यते । त्रयाणामपि त्यपा ग्रहण कृतम् । अयमपि तोरणमर्दनात्पूर्वमावीति न तेषां क्रमिकनिर्देशे तावानादरः । त्रयाणां समुच्चय । मर्दयामास तोरणम् - तोरणं च अशोकवनयहिरिम् । तोरणेन वनमपि लक्ष्यते । वनमपि मर्दितम् । तोरणमर्दने च तोरणपरिघ- मादाय प्रतियोधिराक्षसवीराणां मर्दनं च कृतम् । चण्डमारुतेन वनं भज्येत । तत्पुत्रो मारुतिः कथं तत् न भन्ज्यात् । इदं चौचित्यं प्रदर्शितं ऋषिणा 'ततो मारुतवत्क्रुद्धो मारुति(मविक्रमः । ऊरुवेगेन महता द्रुमान् क्षेतुमथार- मन्' इति वनभंजनसगै एकचत्वारिंशे। घण्टमारुतिर्वनं वभंज। 'युयुत्सुरेको बहुभिर्महाबलेः श्रिया ज्वलंतोरणमास्थितः कपिः' इति सर्गान्तश्लोकोऽत्र भाव्यः ।। (म्) पश्च सेनाग्रगान् हत्वा सप्तमन्त्रिमुतानपि । शूरमक्षं च निप्पिण्य ग्रहणं समुपागमद् ॥ 7" ·92 . रामायणसंक्षेपसर्गरसास्वादः एकरात्रौ अतित्वरितं वृत्तयुद्धानां शत्रुवधानां च वर्णने मानादरेण तेषां योगपयायत्वमिति द्योत्यते । प्रथम किंकराः प्रेषिताः । तेषु हतेषु महस्तपुत्रो जम्बुमाली । 'न वीरसेना -गणशोच्यवन्ते' इति इलोके चरम इन्द्रजिषणे, सेनानां प्रेषणे गणशो नाश एव भवति, न ताभिरमगस्यावन सम्पयेत इत्युक्तं रावणेन । इन्द्रज़िदेक एव योर्दु जगाम । प्रथमप्रेषित रावणकिंकराणा अशीतिसहस्रं हतं हनुमता । बहूनां प्रेषणमरोचयमानः प्रहस्तपुत्रमेकं समादिदेश । अयं च रावणमावो व्यज्यते ऋषिणा, 'स राक्षसानां निहतं महहलं निशम्य राजा परिवृसलोचनः । समादिदेशा- मतिम पराक्रमे महस्तपुत्रं समरे सुदुर्जयम् ' इति द्विचत्वारिंशसर्गान्ते । तस्मिन् हते नैको मन्त्रिपुत्रः प्रेषणीय इति मन्त्रिपुत्रसप्तकं प्रेषितम् । न सेना प्रेषिता तदा । 'प्रहस्तपुत्रे निहते. महाबले अमात्यपुत्रानतिवीर्य- विक्रमान् । : 'समादिदेशाशु निशाचरेश्वरः' इति चतुश्चत्वारिंशान्तिमदलोकेन रावणमाको व्यज्यते । अनन्तरं सेनासहिताः पञ्चसेनाप्रनायकाः प्रेषिता । पञ्चवीरप्रमुखाः सेनया सह तदा प्रेपिताः । प्रथमप्रेषिताः स्यकिकराः न सनायकाः । 'हतान् मन्त्रिमुतान् बुद्ध्वा . वानरेण महात्मना', 'पंचसेनान- नायकान् सन्दिदेश दशग्रीवः' 'यात सेनामगास्सर्वे महापरपरिग्रहाः' इति ते सन्दिष्टाः । अत्र संक्षेपश्लोके पश्च,सेनाग्रगान् हत्वा इत्युक्तं अनुनृतं कविना । 'सेनाप्रग' शब्दो रूढियोगश्चेत्युभावपि माझौ वृतफयानुसारेण । 'सप्तमन्त्रिपुप्रयुद्धात्पूर्व अस्य व्युत्कमेण, निर्देशेऽस्ति भावविशेषः । प्रथम- सेनातुल्यबहुकिंकरसंघः प्रेषितः, किन्तु अग्रगनायकरहिताः इति प्रथमपूर्व- वृन विरुद्धोयमयो(मूलत्वस्फोरणेन कयचिन् व्यज्यते । पसंख्योपत्रमा भावि पयत्व फोरयति । पञ्च या सप्त वा भवतु वीरयोघसंख्या, दशसहमी । या भवतु, पञ्चत्वमेव तेपां. गतिः । पयानां पञ्चत्वं, सप्तानां च, সী- + सहसस्य च तुश्या वधगतिः । बहुसेना, नायकसहिता, महती सेना पस. ..

·रामायणसंक्षेपसर्गरसास्वाद 93 सेनाप्रगषण एव-प्रेपिता । 'स तस्य कृत्वार्यपतेनहाकरिर्महद्वयली मनसो महात्मनः । युयुत्सुरेको .बहुमिर्महावीः श्रिया ज्वम्तोरणनास्थिनः कपिः' इति वनमर्दनोतरं तोरणारूढेन स्थितेन एकेन बहुभिर्योधनं तीनकांक्षिन- मित्युक्तम् । 'युयुत्सुरेको बहुभिर्महाबलेः' महायररित्यस्य 'चलिष्ठः', 'गहा- सेनाभिः' इति द्वेधाप्यों ग्राय- एतद्वयतीताकांक्षा पश्चसेनाप्रगयुद्धरपूर्वत । इदमपि सूच्यते तत्प्रथमनिर्देशेन । वीरश्रिया- ज्वलन्तमूर्ध्वरेतसं जितेन्द्रिय जयश्रीवरिप्यते । पञ्चसेनानायकसहितपञ्चसेनाभिम्सह युद्धे सम्पद्यमानस्य जयस्यः सुमहती जाज्वल्यमानता । मन्त्रिमुतेषु हतेषु “राजपुत्रोऽक्ष: लैस्समेतः प्रेपितः । तस्य शौर्य गुरुणा प्रशस्यते । तस्य शौयं हनुमन्मनोऽ रंजयत् । अवेक्षताक्षं बहुमानचक्षुपा' ।। 'अबालवालदिवाकरप्रमः करोत्ययं कर्म महन्महाबलः । न चास्य सर्वाहवकर्मशोभितः प्रमापणे मे मतिरत्र जायते' इति हनूमतोऽपि तद्वीयरजितचित्तस्य वीरवारहननमतिः प्रथम न्यवायत इति • व्यज्यते, 'शूरमक्ष' - मिति । मन्त्रिपुत्रप्रेपणानन्तरं राजपुत्र- प्रेषणस्य सुगमत्वात् अक्षस्य रावणकुमारत्वमभिधानं विनैव व्यंग्यम् । यद्यपि तद्धिसनाऽरुचिः प्रधर्म समननि, अनन्तरं 'न खत्वयं नामिमबेदुपेक्षित पराक्रमोहस्य रणे विवर्धतेप्रमापणन्त्वेव ममास्य रोचते न वर्धमानोग्निपेक्षित क्षमः ॥ इति तद्वधे तीतरुचिरुदपयन | अम्बरे विचरन्तं तं, सः मारुततुल्य- विक्रमः समेत्य पादयोवृदं अण्डजेधरो महोस्गमिव गृहीत्वा सहवाशः समा- विध्य महीतले वेगात् मुमोच । स च कुमारः 'भमबाहरुकटीशिरोधरः क्षरसन्निर्मथितास्थिलोचनः प्रभिन्नसन्धिः प्रविकीर्णवन्धनः हतः क्षिती वायु- सुतेन राक्षस.' इति तम्य निप्पीडनं, तेन मारणं च वर्णितम् । शूरमिति प्रयापदेन, अंश च नियिम्य इत्यनन्तरसन्दर्भग च, हनुमतः प्रथनं सस्प वीर्येण विद्वत्वं तस्य महन्तत्वबुद्धिननिः, अनन्तरं तस्य स्वहस्तेनैव सर्पमारं निष्पेषणं च चतुरं व्यज्यते । निप्पिप्य-पूर्णीकृत्य इति श्रीगोविन्दराजः ।

·- 94 रामायणसंक्षेपसर्गरसास्वादः तस्यौर्वदेहिकक्रियायै अवयक्तिया, अवयवशो वा देहास्पीन्येवावशिष्टानि । ग्रहणं समुपागमत् कथंचित् ग्रहणं, रावणसमीपनयनं रावणेन · संवादश्च तीव्रमकांक्ष्यन्त । अयं च महाचार्यः रावणस्याप्युपदेश कतुं चकांक्ष । सीतां प्रत्येवायं दूतत्वेन प्रेषितः सुग्रीवराघवाभ्याम् । रावणविषयेऽयं स्वयं कृत- दूतः । रावणपालितलंकानगरी प्रति गमनाभ्यनुज्ञायां इदमप्यनुमतं स्यादिति मतिः । अनुमतं भवतु वा, मा वा, तदविरुद्धमेवेदम्। 'कार्ये कर्मणि निर्दिष्टे यो वहून्यपि साधयेत् । पूर्वकार्याविरोधेन सकार्य कर्तुमर्हति' इति स्वेनैवोकं भाव्यम् । 'कथं नु खल्वद्यभवेत्सुखागतं प्रसह्य युद्धं मम राक्षसैस्सह । तथैव खल्वात्मवलं च सारवत्संमानयेन्मां च रणे दशाननः ॥ ततस्समासाद्य रणे दशाननं स मन्त्रिवर्ग सबल्ममाथिनम् । हदि स्थितं तस्य मतं बलं च वै सुखेन मत्वाहमितः पुनर्बजे ॥ इति रावणायोधनपर्यन्तमनोरथः प्रादर्शि । स्वयं रावणस्यानागमनेन इन्द्रजिदभियोग 'स रोचयामास परैश्च बन्धनं प्रसह्य वीरे- रमिनिग्रहं च । कौतूहलान्मां यदि राक्षसेन्द्रो द्रष्टुं व्यवस्येदिति निश्चितार्थः ।। इति स्वयमेव रावणदर्शनोपायत्वेन बन्धनं रोचयामास । 'ग्रहणं समुपागमत्' इत्यनेन तत्पूर्वमिन्द्रजिदरमहणं व्यज्यते । 'शराणामन्तरेवाशु व्यवर्तत महाकपिः । हरिस्तस्याभिलक्ष्यस्य मोघयन् लक्ष्यसंग्रहम्', 'ततस्तु लक्ष्ये स विहन्यमाने शरैप्वमोघेषु च संपतसु' इति तदस्त्राणां लक्ष्यस्पशवारणं कथितम् । तस्य कपेः शस्त्रावध्यतां समीक्ष्य तं ब्राह्मालेण निजग्राह । ब्रह्मास्त्रस्यापि न हनूमद्धनने शक्तिः, तद्वन्धनमात्रे काचित् शक्तिः, सा च • मुहूर्तमात्रावधिका । 'स वीर्यमवस्य कपिर्विचार्य पितामहानुमहमात्मनश्ध । विमोक्षगफि परिचिन्तयित्वा पितामहाज्ञामनुवर्तते स्म' इति प्युक्तिः 'दर्शने राक्षसेन्द्रस्य दुर्लमे तदिदं मया । यनं राक्षसराजम्य दर्शनार्थ विनाशितम्', 'महणे चापि रक्षोभिर्महान्मे गुणदर्शनः राक्षसेन्द्रेण संवादस्ततो गृहन्तु मां परे', 'रक्षणार्थ तु देहस्य प्रतियुद्धा मया रणे' 'राजानं द्रष्टु- ·95 रामायणसंक्षेपसर्गरसास्वादः कामेन मयास्त्रमनुवर्तितम्' इति स्वोक्तयश्च भाव्याः। 'ववन्धुः शणवरकैश्च द्रुमचीरैश्च संहतैः' इति राक्षसैन्धान्तरे कृते, 'स पद्धस्तेन बल्केन विमुक्तोऽ स्त्रेण वीर्यवान् । अस्त्रबन्धस्स चान्यं हि न पन्धमनुवर्तते' इत्युक्तरीत्या मुहूर्तावधेः पूर्वमेव बन्धात् मोक्षोऽभवत् । 'कानमनुवर्ततां हनुमानस्वबन्ध, नाई चन्धान्तरप्रयोजनहनुमद्वन्धमनुवर्तेय' इत्यस्त्रस्य भाको व्यज्यते 'न चन्धमनुवर्ततेऽस्त्रवन्धः' इति । वल्कादिषन्धनक्षण एव अन्वबन्धः स्वयं मुमुचे । तदनन्तरं अस्त्रयन्यस्यानुवर्तन स्वयमेवान्वभाव्यत हनुमता रावण- दर्शनसंवादादिप्रयोजनोद्देशेन । इदं च समुपागमन इति समुपोप- सर्गाभ्यां व्यज्यते- 'तस्यैते कथिता हाः प्रकाशन्ते महात्मनः' इति श्वेता- श्वतरोपसंहारमन्ने कथिताः अकथिताः इत्युभयथापि पदच्छेदो ग्राह्यः । गुरुब्लोकेन अभिघावृत्त्याऽकथिताः व्यञ्जनात्त्या व्यञ्जिताश्चार्थाः व्यक्ता भवन्ति शिप्यस्य ।। (म्) अस्त्रेणोन्मुक्तसात्मानं ज्ञात्वा पैतामहाद्वरान् । मर्पयन् राक्षसान्वीरो यन्त्रिणस्तान् यदृच्छया । 75 ततो दग्ध्वा पुरी लंकामृते सीतां च मैथिलीम् । रामाय प्रियमाख्यातुं पुनरायान्महाकपिः ।। 76 यन्त्रिणो राक्षसान् वीरो मर्षयन् यन्त्रणं त्वस्यैवानुकूलं अस्त्रबन्धा- मोक्षसम्पादनेन । यदृच्छया-स्वप्रयत्नं विनैव मोक्षणं लभ्यते । पैता- महाद्वरात् मुहूर्तावधिकत्वं लब्धम् । यन्त्रिभिस्तु पूर्वमेवोन्मोचन सम्पादित बन्धान्तयन्त्रणेन । तत्रापि हनुमत्प्रयत्न विना शत्रुप्रयत्नेनैवोन्मोचनं नितम् । ब्रह्मास्त्रबन्धानोनितोपि राक्षस: शणकादिमिर्वन्धनमन्ववर्तत । तदमर्पयत्। तस्य राक्षसराजदर्शनानुकूलत्वात् अनन्तरं लेकादर्शनानुकूलत्वाच्च । 'ततो दग्ध्वा .

·96 रामायणसंक्षेपसगरसास्वादः पुरी लकामृते सीतां च मैथिली ।. ततः इत्यस्य 'अनन्तरं - राक्षसैर्यन्त्रणातू इति चार्थः । वेष्टयन्ति स्म लांगूलं जीर्ण: कार्पासकैः परैः' इति दहनाथै फूर्त यन्त्रण च ग्राह्यम् । तैलेन अग्निना संयोजनं च वर्णितम् । छित्वा पाशान् समुत्पत्य हन्यामहमिमान्पुनः । किन्तु.रामस्य प्रीत्यर्थे विपहिप्येऽहमीदृशम् । लैका चारयितव्या वै पुनरेव भवेदिति' इत्युक्त सहन च सूच्यते । मर्पयन् यन्त्रिणः इति लकादहनोपकारकयन्त्रणादिकमपि प्रायम् । सहस्त्रीबालवृद्धाश्च जग्मुः प्रीता निशाचराः । 'समूयः संगतै रैः राक्षसैर्ह रिसत्तमः । निबद्धः कृतवान्वीरः तत्कालसदृशीं मतिम् । इत्युतमवीरोपि.मर्पयामास । तें सीतां च मैथिलीम् - 'विनष्टा नानकी नून न ह्यदग्धः प्रदृश्यते । लंकायां कश्चिदुद्देशः सर्वा भस्मीकृता पुरी' इति हनुमतः निर्वेदशोकादिके प्रथम मुत्पन्न; 'अथवा चारु सांगी रक्षिता स्वेन तेजसा । न नशिप्यति कल्याणी नाग्निरग्नौ प्रवर्तते । न हि धर्मात्मनस्तस्य भार्याममिततेजसः । स्वचारित्राभिगुप्तां तां स्पष्टुमईति पावकः' इति स्वेनैव शमितम् । “अपि सा निर्दहेदग्नि न तामग्निः प्रवक्ष्यति' इति च पुनरुवाच ।। अथोपीच: चारणानाममृतोपमा · याचम् 'दग्येयं नगरी सर्वा सहमाकारतोरणा । जानकी न तु दन्धेति. विस्मयो त एव न।' इति । इदं सर्वं सूच्यते मते सीतां च मैथिली इति । चारणवाक्य- श्ररणमात्रेणावृप्तः 'प्रत्यक्षतस्तो पुनरेव दृष्ट्वा प्रतिप्रयाणाय मति चकार' । प्रथमदर्शनं नालं रामाय , सीताक्षेममियमाख्यातुम् ।, लंकादहनानन्तरे पुनदृष्ट्वा 'दृष्टा सीते' त्याख्यातुं प्रतिययो । सीतां पुनदृष्ट्या रामसनिधि पुनरायात। (मू) सोऽभिगम्प महात्मानं कत्या राम प्रदक्षिणम् । न्यवेदयदमेयात्मा दृश सीतेति तचतः ।। 77 ·97 78 रामायणसंभेपसर्गरसास्वाद महात्मानं रामम्-'अहं वेमि महात्मानं राम' इति महर्षिणा विश्वामित्रेण, 'सर्वलोकशरण्याय राघवाय महात्मने' इति शरणवरीत- विभीषणेन चोक्तं सर्वलोकाधिपत्वं निरूपमगांभीर्यकारुण्यादिकं च घोतितं महात्मविशेषणेन । अभिगमनप्रदक्षिणनमस्कारादिमिः पूज्यो महाला, 'महान्-आत्मा' इत्युपनिषद्गम्यः। महात्मानं रामं अमेयात्मा महाकपि- रभ्यगच्छन् । न्यवेदयत् समर्पयामास दृष्टा सीतेति तत्त्ववार्ताम् ॥ (मू) ततः सुग्रीवसहितो गत्वा तीरं महोदधेः । समुद्रं क्षोभयामास शरैरादित्यसन्निभैः ।। सीतादर्शनश्रवणोत्तरक्षण एव लंकाभियोगरावणयुद्धमति: समननि । सीतादर्शनवार्ताश्रवणानन्तरक्षणमात्रविलम्बोपि न सझते । 'दिष्ट्या स कुशली रामो धर्मात्मा सत्यसंगरः' इति हनुमतोता सीता, 'कुशली यदि काकुत्स्थः किं न. सागरमेखलाम् । महीं दहति कोपेन युगान्ता- ग्निरिवोत्थितः' इत्यपृच्छन् । 'न त्वामिहस्यां जानीते रामः कमललोचनः । तेन त्वां नानयत्याशु शचीमिव पुरन्दरः । श्रुत्वैव तु वचो मा क्षिप्रमेप्यनि राघवः । चनं प्रकर्षन्महती हवृक्षगणसंकुलाम् । विष्टम्मयित्या वाणौधे- रक्षोम्यं वरुणालयम् । करिष्यति , पुरी लंकां काकुत्स्थः शान्तराक्षसान्' इत्युत्तरितं हनूमता । तच्च निवेदितं रामाय । तथैव क्रियते । सुग्रीव- साहितः । 'सुग्रीव' इति तस्य महती चमूरपि लक्ष्यते । 'ततो वानर- राजेन लक्ष्मणेन च पूजितः । जगाम रामो धर्माला ससैन्यो दक्षिणां दिशम् । एकेन हनुमद्वाहनेन जम्मतुः प्रातरौ । रामाऽविनामूतो लक्ष्मणः । तदुभयाविनामूतो हनूमान् । निर्दिष्टेन रामेण लक्ष्मणोमि निर्दिष्टो मवति । महोदधेः इति पदमेव निवेशितं 'प्रतिशिइये महोदधे रिति पयोधिपुलिन- प्रतिशयनवर्णने । शराः आदित्यसनिमाः। सागरशोषणसमर्थाः । बहवः ·98 . रामायणसंक्षेपसर्गरसास्वादः आदित्या एव सागरजलान्तःप्रविष्टाश्चत् सघः शुष्येन्महोदधिः। न समुद्रस्य नाशने दृढसंकल्पः । क्षोभणमात्रं संकल्पयामास तन्मात्रमले तस्यौद्धत्यं शमयितुमिति । 'अद्याक्षोभ्यमपि क्रुद्धः क्षोभयिष्यामि सागरम् । महार्णवं क्षोमयिष्ये' इति संक्षेपानुसारि काव्यम् ।। (मू) दर्शयामास चात्मानं समुद्रस्सरितां पतिः । समुद्रवचनाचैव नलं सेतुमकारयत् ॥ 78 भगवदागमनावसर एव प्रत्युद्गमन कार्य समुद्रराजेन । समुद्धतो नात्मानं दर्शयामास । देवतासहजमदृश्यत्वमवललम्वे । क्रूरदोभणानन्तर- मेवात्मानं दर्शयामास । द्वे रूपे समुद्रस्य । प्राकृतसागररूपं बाह्यम् । ततोऽप्यान्तरं देवतारूपं दिव्यम् । दिव्यरूपविशिष्टः आत्मा 'आत्मना' इति निर्दिश्यते । पूर्व प्राकृतं वाह्यरूपमेव दर्शयामास । 'ततो मध्यात्समुद्रस्य सागरः स्वयमुस्थितः । उदयन् हि महाशैलान्मेरोरिव दिवाकरः', 'समुद्रः प्रत्यदृश्यत । स्निग्धवैडूर्यसंकाशः जाम्बूनदविमपितः' इत्यादिकं भाव्यम् । सागरमध्य एव वसेत् सागराधिष्ठातृदेवता सागरराजः । आत्मा मध्य- कायः । स्वमध्यकायात्स्वात्मा उस्थितः । समुद्रः आत्मानं दर्शयामास- मुद्रा चाञ्जलिमुद्रा । साञ्जलिरात्मानं दर्शयामास । 'सागरः समुपक्रम्य पूर्वमामन्त्र्य वीर्यवान् । अब्रवीत्प्राजलिर्वाक्यं राघवं शरपाणिनम्' इति काव्ये समुद्रशब्दव्यंग्यार्थो विवृतः । 'समुपक्रम्य, पूर्वमामन्य' इत्यनेन पूर्वभापि- त्वमनियमवतो राघवात् पूर्वमेव प्रथम बमापे अपराधक्षापणायेति व्यभितम् । शरपाणिनं मजलिपाणिरुवाच । 'प्रत्यत्रमजलिरसी व निमहाले' इत्यादिक भाव्यम् । नालिसमा मुद्रा निग्रहसंकल्पस्य सयोऽपनयने । सरितां पतिः स्वपलीसमावृतः आगत्य मानलिस्त्रवीत् । सपत्नीकः शरणं ययौ । सर्वाः पुप्यनयः मतारं पर्यवारयन् शरणवरणे। ।

·99 रामायणसंक्षेपसर्गरसास्रादः मिर्नानारूपामिरीश्वरः । गङ्गासिन्धुप्रधानाभिरापगामिस्समावृतः' इत्यादिक भाव्यम् । 'सरितां पति' रिति प्रयुज्यते, न सरित्पतिरिति अलगाश्रीयते पत्नीनामविनाभावनियमं द्योतयितुम् । 'सहाधिकारः', 'सहत्व सर्वकर्मठ' । एकैव पत्नी स्त्री अलं कृपोत्तम्भनाय । सर्वाः पन्यः भर्ना सह जुद्धं राघवमुप- तस्थिरे। सरित्पतिरित्युक्ते सर्वसरितां साहित्य नियतं न सिद्धयेत् । पल्यश्चमाः जगन्मङ्गलाः पुण्यसरितः । तासां माङ्गल्यहानी विश्वस्य महती माङ्गल्यहानिस्स्यात् । 'अपां पत्युः शत्रूनसहनमुनेर्धमनिगडं कृपे काकस्यैक हितमिति हिनस्ति स्म नयनं' इति दयाशतकश्लोकव्याख्यानेऽस्य विस्तरो द्रष्टव्यः । तस्मिन्दग्धे तदा कुक्षौ समुद्रस्सरितां पतिः । राघवं सर्वशास्त्रज्ञमिदं वचनमब्रवीत् । अयं सौम्य नलो नाम तनुजो विश्वकर्मणः। एप सेतुं महोत्साहः करोतु मयि वानरः' इति काव्यश्लोकेषु एतत्संक्षेपश्लोकानुसरणं रस्यम् । सेतुर्विधमंगलम् । विश्वकर्मणः पुत्रेण नलेन तन्निर्माण प्रार्थयामास । समुद्र- वचनाचैव-न बलात्कारेण, किन्तु तत्पूर्णसमत्या तद्वचनेनैव । एषः नलः मयि सेतुं करोतु इति समुद्रवचनं काव्ये निबद्धमेव मूलव्यजितम् । नलः सेतुं करोतु इति वचनमेव अणिकर्तासणौ इति सूत्रमनुमृत्य नलं सेतुमकार- यत् इति भवेत् । मूले णिचा निर्दिष्टं अणिनिर्दिश्यते काव्ये । संक्षेप णिचा निर्देशः ।। 80 तेन गत्वा पुरी लंका हत्या रावणमाहवे । रामः सीतामनुप्राप्य परां वीडामुपागमत् ।। तेन सेतुना लंकां गत्वा रावणमाहवे इति इलोकांर्धन निर्देशेन व्यहोमात्र निर्वृत्तलंकायुद्धस्य नातिचिरत्वं व्यज्यते । रुकायां हनुमयुद्ध पादेखिभिः प्रदर्शितम् । रामरावणयुद्धमेकेन पादेन संक्षितम् । ल्यपा निर्देशश्च सीताप्राप्यंगताव्यञ्जनाय | रामः सीताम् इति दम्पत्योरत्र सह ·. । 100 रामायणसंक्षेपसर्गरसास्वादः निर्देशो रस्यः । सीतां प्राप्य तदनु परां ब्रीडामुपागमत् । सीता रामेण प्राप्ता । तदनु परा नीडा प्रोप्ता ।। तामुवाच ततो रामः पपं जनसंसदि । अमृप्यमाणा सा सीता विवेश ज्वलनं सती ॥ 81 बीढया परिवृतोऽभूद्रामः। वीडा च जनापवादमिया। बीडया सीतारामौ अन्तरितौ । तामुत्सायव सीतासंयोगो लभ्यः । जनापवादाप- . नोदनेन बीडोत्सारणं संभवेत् । तदपनोदनं चै जनप्रत्यायनेन भवेत् । तत्पत्यायनं च प्रत्ययिताप्ततमसाक्ष्येण । भगवान् वैश्वानर एव सतीशुद्धौ अत्ययिततमः साक्षी । जनसंसदि अमावात्मानं शोधयेति परुपमुक्ता सीता । 'जनसंसदी ति लोकप्रत्यायनकांक्षैव परुषवदने निमित्तमिति द्योत्यते । 'उपे- क्षसे कथं सीतां पतन्ती हव्यवाहने' इत्युपक्रम्य 'सीता लक्ष्मीर्भवान्विष्णुर्देवः कृष्णः प्रजापतिः । वधार्थ रावणस्येह प्रविष्टो मानुषी तनुम्' इति ब्रह्मादिदेवैः आपेण इतिहासस्तवेन ज्ञापिते, 'विशुद्धभावां निष्पापां प्रतिगृहीप्व राघव । न किश्चिदभिघातव्यं महमाज्ञापयामि ते ॥ इति देवानां मुखेनाग्निनाऽऽज्ञतेच 'अवश्यं त्रिषु लोकेषु न सीता पापमर्हति । दीर्घकालोपिता हीय रावणान्तः पुरे शुभा। बालिशः खलु कामात्मा रानो दशरथात्मजः । इति वक्ष्यन्ति मा सन्तो जानकीमविशोध्य हि । अनन्यहृदयां भक्तां मचित्तपरिवर्तिनीम् । अहमप्यवगच्छामि मैथिली जनकात्मजाम् । प्रत्ययार्थ तु लोकानां त्रयाणां सत्यसंश्रयः । उपेक्षे चापि पैदेही प्रविशन्ती हुताशनम्' इति रामोजमवधेयम् । सामन्यादीना शुध्यापादिका । सीता देवयजनसमवा । 'यज्ञो वै विष्णुः विष्णुभूमिसंभवा । ज्वलनं निवेश-तत्प्रवेशेन अग्नौ अधिका शुद्धिः तेजधा- भवन् । ज्वलननाम अन्वयमभवत् । सती-सद्विद्यापतिपादितसत: पती । भन्यादिसर्वात्मिका अग्निशरीरिका सीता। तदामकोऽग्निः। 'यस्याः ·101 , गमायणसभेपसर्गरसास्वादा मग्निः शरीरं, या अग्नौ तिष्ठन्ती अम्नावन्तरा यमयति' 'अपि सा निर्दहेदग्निन तामग्निःप्रवक्ष्यति' 'नाग्निरम्नौ प्रवर्तते' इति लंकादहने हनुमदुक्तमपि माव्यम्।। (म्) ततोऽग्निवचनात् सीतां ज्ञात्वा विगतकल्मषाम् । बभौ रामः संप्रहृष्टः पूजितः सर्वदेवतैः ।। 82 अग्निवचनं शोधपरीक्षकवचनम् । प्रत्ययिततमसाशिवचनम् । 'अनिमुखा वै देवाः' । अग्निवचनं सर्वदेववचनम् । कामुकपापिष्ठरावणांकस्पर्श- रूपकल्मषमग्मिस्पर्शेन शुध्यति । आकस्मिकस्यास्पृश्यस्पर्शकल्मपस्य विशोध- कोऽमिस्पर्शः । अग्निवचनं जनसंसदि प्रयुक्तम् श्रोतृलोकमत्यायकम् । ज्ञात्वा-अन्तर्भावितणिच् । ज्ञापयित्वा इत्यर्थः । बाह्यस्पर्शदोपापनयन ज्ञात्वेति चार्थः । वभौ रामः संप्रहष्ट:-अधिक यमौ रामः; निरतिशयहर्ष- समन्वितोऽभूत् सीतायाः विशुद्धौ लोकस्य विश्वासजननेन । 'समेत्य रामः प्रियया महाबलः सुखं मुखा)ऽनुवभूव राघवः' इति ऋषेस्सर्गान्तश्लोको भाव्यः। 'समेयिवान् उत्तमराजकन्यया । अतीव रामः शुशुभे' इति सीता विवहान्तरं बालकाण्डान्तिनरलोके गीतम् । सीतासमन्वयेन अतीव शुशुमे । तत्समन्वयस्य विच्छेदोमूत् । रावणवधानन्तरमपि लनापवादशंक्या बिच्छेदः । इदानीं पुनरपि सी.या समेयिवान् अतीव वमी, प्रहर्षमतुलं लेमे समेल रामः प्रियया इत्येतस्मिन्नवसरे सीताप्रतिग्रहे बालकाण्डान्तिमसा- श्लोकदृष्टगोमाप्राप्तिसाम्यं व्यज्यते । बभौ संप्रहृष्टः इति संभपश्लोके च तदेव व्यज्यते । सीतया देव्या शक्त्या समेत्य महावलोऽभवन् । दैवतं पूजयेयुमनुप्याः। भगवदवनाररहस्यप्रकाशवतां सतां दैवतं सीतासमेतं रामं 'समर सी एमरेलाप' इत्यपूजयन् । पूजितः सर्दिवः-महेश्वरेण दिया कृतमिदं कर्म त्वया शम्नमृतांवर' इति पूजितः शम्बभृतां वर' इति महेश्वर- तं रामदलापावचनमनुगीतं कृष्णेन 'रामः शन्नमृतामह मिति । न. पितृ- --- ·102 रामायणसंक्षेपसर्गरसास्वादः समानं दैवतं रामबुद्धया। पितैव प्रत्यक्षं दैवतं तस्य । इतरदैवतानि न प्रत्यक्षागि। यतो भूलं नरः पश्येत् प्रादुर्भावमथात्मनः। कयं तस्मिन्न वर्तेत प्रत्यने सति दैवते' इत्युक्तं रामेण मातरं प्रति 'मातृदेवो भव' इति पितुरप्यभ्यहित- तरात्वेन मातृदेवताऽनुशिष्टा, ततः पितुर्नियोग तिरस्कृत्याऽऽयोध्यायामेवोषित- व्यमिति स्वनियोग एवानुसरणीय इति वादिनी मातरं प्रति । महेश्वरेण महता देवतेन पित्रा दशरथेन सर्वोचमवैवतेन इतरैस्सर्वदैवतैश्चत्यर्थः । न तन- संसन्मात्र तत्र, सर्वदैवतसंसदपि तत्रासीत् ।। (म्) कर्मणा तेन महता त्रैलोक्य सचराचरम् । सदेवपिंगणं तुष्टं राधवस्य महात्मनः ॥ 83 कर्मणा तेन, इति, व्यवस्तित्वेपि लोकत्रयकंटकस्तरावणवधोपि ग्राह्यः। 'दिष्ट्या सर्वस्य लोकस्य प्रवृद्ध दारुण तमः । अपावृत्तं, त्वया संख्ये राम- रावज भयम्' इति महेश्वरोक्तं, माव्यम् ।, रावणवधादपिः महत्तर सीता: प्रतिमहकर्म ।, सीतां विना का प्रतिष्ठा रामस्य । सीतारामानुभावपि। दैवत लोकस्य । तयोः परदेवतात्वं व्यासज्यवृति । सीतासंयोगेनैव कारुण्यादीनां महागुणानां, प्रभूतता । रूपिणी करुणेय सा । 'प्रणिपाचप्रसन्ना हि मैथिली जनकात्मजा' ।. लोक्यं सचराचरम्-सदेवर्षिगणन् अत्र समासेन! लोकत्रयसमाहारो, निर्दिश्यते । रापत्रस्य, महात्मनः सर्वलोकशरण्याय- राघवाय महात्मने' इति राघवशरणागतिवचनरीतिः । 'शरण्ये - शरण . जन्नु- नारायणमनामय इति सर्वे देवाः शरणं ययू रावणमयनिवृध्ये बालकाण्डारंमे ! 'त.वयं भवता रख्याः, मवद्विपयवासिनः। इत्यारण्यकाण्डारंभसर्गे :ऋषि- गणाः शरणं- नमुस्तद्भयनित्ये । देवर्षिगणेभ्यो दनिमयमिदानीमेव. सम्पूर्ण,निर्वर्तितम् ! सदेवपिंगण तुष्टम् इत्यस्यानन्तरं पाययस्य महात्मनः इते. निघेलनेतः परम्पगतेभ्यस्त्रेभ्यो दम्भय मारयति । : मानो .

·. . . रामायणसंक्षेपसर्गरमास्वादः 103 निवेशनेन राघवाय महात्मने इति शरणप्रार्थनाकर्तृविभीषणविमानन्तर- श्लोकेपि बुद्धिसन्निधानाय || अभिषिच्य च लंकायां राक्षसेन्द्रं विभीषणम् । कृतकृत्यस्तदा रामो विज्वरः प्रमुमोद है ॥ 84 पूर्वश्लोके सर्वलोकशरण्येन राघवेण महात्मना दत्तस्याभयस्य पूर्ण- निप्पतिः तेन च त्रैलोक्यस्य सचराचरस्य तुष्टिश्च वर्णिता । अत्र 'राघवाय महात्मने निवेदयत मां क्षिप्र'मिति शरणागतविभीषणाऽमिपेकसंजाता रामतुष्टिवर्धते । सदेवर्षिगणं त्रैलोक्यं तुष्टम् । नाद्यापि रामस्तुष्टः । न केवलं न तुष्टः किन्तु. महता ज्वरेण संज्वरित एवासीत् । तज्ज्वरनिवृत्ति- रत्रोच्यते । लंकायामभिपिच्य-पूर्व सागरतीरेऽभिषिक्तो लक्ष्मणेन समुद्रात् जलमानय । तेन चैनं महात्मानमभिषिञ्च विभीषणम् । राजानं रक्षसां क्षिप्रम्' इति रामादेशमनु । तच्च तदानीं न यथार्थम् । सत्यसंकल्पत्वात् ध्रुवभावि- तयोकं तत् । सागरतीरे संकल्पमात्रेणाभिषिच्य इदानी तत्त्वतोऽमिषिच्य । देवेन्द्र देवराज्ये इदानीं पुनरभिषिक्त इवाभूत् इन्द्रजिद्रावणादिवधेन । राक्षसेन्द्रम् इति रावणादौ व्यवहारे इन्द्रशब्दः औपचारिकः । राक्षसेवरत्व- मेव रावणस्य । विभीषणस्य प्रकृतयः जातितो राक्षसत्वेपि नाऽसुरप्रकृतयः किन्तु देवप्रकृतयः । दैवप्रकृतिराक्षसजातीयाना- इन्द्रो विभीषणः । म्वप्रकृतिभूतराक्षसानां तु रजको राजा। कृतकृत्यस्तदा-तदैव कृतकृत्यत्व- बुद्धिः । तदा रामः -- तदैव रमणवानमवत् । तत्पूर्व ज्वरपीडित एव । इदानी विगतज्वरोऽभवत् । शीतजलम्नानं ज्वरनिवृत्त्युपलक्षकम् । विभीषणस्य बापनेन रामस्य ज्वरो न्यवर्तत । 'जानी वात्मैव मे मतम्' इति न्यायेन रामस्यात्मैव विभीषणः । विज्वरः प्रमुमोद ह-न केदलं ज्वरतापनिवृत्तिः किन्तु निरतिशवप्रमोवानुमः ॥

·- । 104 रामायणसंक्षेपसर्गरसास्वादः देवताभ्यो वरं प्राप्य समुत्थाप्य च वानरान् ।' अयोध्यां प्रस्थितो रामः पुष्पकेण सुहृवृतः ।। 85 देवताभ्य इति बहुवचनं कपिञ्जलाधिकरणन्यायेन तिसूषु देवतामु विश्राम्यति । पर्धनयनः श्रीमान् : महेश्वरः, पितृदेवता-दशरथः, सुरनायकः इन्द्रश्च । तिमभ्योप्येताभ्यो देवताभ्यो वराः लब्ध्याः। 'श्री रामो राम रामेति' कीर्तयन्नेव रममाणो महेश्वरः पितरं दशरथं स्वर्गादवतीर्ण विमानस्थ दर्शयामास । महान्तं प्रसादमकरोन्महादेवः । आशिषश्च दत्तस्तेन । महादेवप्रसादाच्च पित्राऽयं समागमः इति रामेणैव सन्दिश्यते भरताय हनुमन्मुखेन । 'भ्रातृभिसह राज्यम्यो दीर्घमायुरवाप्नुहि' इत्या- शिंपमाशशास पिता । 'सपुत्रां त्वां त्यजामीति यदुक्ता कैकेयी त्वया । स शापः कैकेयी घोरः सपुत्रां न स्पृशेत् प्रभो' इति पितरं वरं प्रार्थयामास रामः । महाराजः सः 'तथे' ति कृताञ्जलिं राममुवाच । महानयं प्रसादो रामस्य । 'कर्तव्यो न तु वैदेहि मन्युस्त्यागमिमं पति । रामेण त्वद्विशुद्धयर्थ कृतमेतद्धिनैपिणा' इति सीतासान्त्वनं कृतं मान्येन श्वशुरेण । अयं च महाप्रसादो रामस्य । तदनन्तरमिन्द्रेण 'ब्रूहि यन्मनसेच्छति' इत्युक्तो रामः 'यदि प्रीतिस्समुत्पन्ना मयि सर्वसुरेश्वर । वक्ष्यामि कुरु ते. सत्यं वचनं वदतां वर ॥ मम हेतोः पराक्रान्ताः ये गता यमसादनम् । ते सेवं जीवित प्राप्य समुत्तिष्ठन्तु वानराः' इति वरं प्रार्थयत् । 'समुत्थास्यन्ति हरयः ये हता युधि राक्षसः । ऋक्षाश्च सहगोपुच्छाः निकृताननवाहवः । नीरुजो निणा- श्चैव संपन्नवलपौरुषाः । समुत्थास्यन्ति हरयः मुताः निद्राक्षये यथा' इतीन्द्रेण वरदानोक्तो 'ततः समुत्थितास्सर्वे सुप्त्वेव हरिपुङ्गवाः' इति सर्वेषां समुत्थानमुक्तम्। समुत्थान पदप्रयोगश्च संकल्पादेवास्य पितरः समुतिष्ठन्ति' इत्यादिच्छन्दोगवचनस्मारकः । समुत्थाप्य च वानरान् इति गुरुणा प्रयुक्तः शब्दः । मुप्तानिय समुत्थाप्य इति गोविन्दराजन्याख्या रस्या'। व्यजितोऽयमेव ।

·105 रामायणसंक्षेपसर्गरसास्वादः भावः विवृतः काव्ये 'ततः समुत्थिताः से सुप्त्वेव हरिपुंगवा' इति । 'देवताभ्यो वरप्राप्त्या समुत्याप्य सुहृद्धृतः' । वानराः राक्षसाच सुहृदः । 'सुहृदं सर्वभूतानां' इति गीतावचनस्फोरितः भगवत्स्वमावः । पुष्पकेण अयोध्या प्रस्थितः कुवेरस्य पुप्पक रावणतत्परिवारवहनेन मलिनितं पवित्रीकृतमिदानीं सर्वलोकानामेव पावनस्य ससीतस्य रामस्य तमुहृत्सरि- वारस्य च वहनेन । भरद्वाजाश्रमं गत्वा रामः सत्यपराक्रमः। भरतस्यान्तिकं रामो हनूमन्तं व्यसर्जयत् ॥ 86 भरतकृतशरणागतिरेकैव नाद्यापि फल्यती । महत्कृत्यशेषमवशिष्टम् । कदा कदा इति रामागमनमाकांक्षनास्ते नन्दिग्रामे भरतः । देवशरणागत्या पूर्वकृतया चतुर्दशवर्षावधित्वेन विलम्बस्समननि, शरणागतिद्वयस्य फलायो- नियतविरुद्धत्वात् । चतुर्दशवर्षपूर्त्यनन्तरं न विलम्बलेशोपि सोत भरतेन । अयोध्यायां भरतस्य हुताशनप्रवेशो मवेत् । यद्यप्ययोध्यैव गन्तव्या पुष्पकेण मध्ये विलंबं विना; यद्यप्ययोध्यामेव प्रस्थितः, मध्ये भरद्वाजाश्रममगमदित्युच्यते भरद्वाजाश्रमं गत्वा रामः इति । मरद्वाजाश्रम एवं प्रथमः ऋप्याश्रमः अयोध्यातो वनप्रस्थाने । सन्निकृष्टश्च स आश्रमः अयोध्यायाः । 'शत्रुहन्तारं महर्षीणां सुखावई' इति महीणां सुखायैव शत्रु- रावणादिहननम् । एकोपि महर्पिरवश्यं संभावनीयः अयोध्याप्राप्तिपूर्वमेव । अगस्त्याद्याश्रमाः विप्रकृष्टाः । किष्किन्धायां कश्चिद्विलम्बः कृतः तारादिसर्व- वानरस्त्रीणामारोहाय । 'स्वदारसहितास्सै ह्ययोध्यां यान्तु सीतया' इति थानराः अभिषेकमहोत्सवहर्षमागिनश्चिकीर्पिता रामेण । वानराः सीतान्वेषणरावणयुद्धाथै स्वस्त्रीमिविरहिताः । तैरपि सपत्नीकैरागन्त- ज्यम् । सहसीत पट्टाऽभिषेकोत्सवः। अतदारश्चेत् हनुमद्वत, एक आयातु । सपनीका एव ६ ·- . 106 रामायणसंक्षेपसर्गरसास्वादः 'देवतियङ्मनुप्येषु पुनामा भगवान्हरिः । स्त्रीनाम्नी लक्ष्मीमत्रेय नानयोर्विद्यते परम्' इति भगवान् पराशरः तिर्यक्षु स्त्रीणां लक्ष्मीत्वं ज्ञापयति । 'राधवत्वेऽभवत् सीता' इति च सद्ववचनम् । अत्ररपि 'सीता लक्ष्मीर्मवान्विष्णुः' इति ब्रह्मादिदेवरुक्तम् । वानर्यः आत्मान एव सीतायाः । कथं तदात्मभूतास्तद- भिपेकोत्सवेऽसन्निहिता भवेयुः । सीतापट्टामिपेको भविष्यतीति रामस्य धुद्धिः । भरद्वाजाश्रमे पुष्पका दवरोहणे रामस्य बयो भावाः । 'स्त्रीतृतीयं च्युत राज्यात् धर्मकामं च केवलम् । पदाति त्यक्तसर्वस्वं पितुर्वचनकारिणम् । सर्वभोगैः परित्यक्तं स्वर्गच्युतमिवामरम् । दृष्ट्वा तु करुणापूर्व ममासीत्समि- तिजय' इति महत्या करुणयाऽऽविष्टोऽभवन्मुनिः । तस्य प्रीतिर्जनयितव्या । 'साम्प्रतं सुसमृद्धार्थ समित्रगणवान्धवम् । समीक्ष्य विजितारिं त्वां मम प्रीति- रनुत्तमा' इत्यनुत्तमा प्रीर्तिजनयितव्या , तस्य तद्दननमस्काराऽऽतिथ्यग्रहणा- दिभिः । वाल्मीक्यन्तेवासी · भरद्वाजः' । रामायणकाव्यप्रणयनारंभ 'अकर्दममिमं तीर्थ भरद्वाज निशामय "शिष्यं चैयाब्रवीद्वाक्यमिदं च मुनि- पुंगवः । पादबद्धोऽक्षरसमस्तन्त्रीलयसमन्वितः । शोकार्तस्य प्रवृत्तो मे श्लोको भवतु नान्यथा । शिष्यस्तु तस्य अवतो मुनेर्वाक्यमनुत्तमम् । प्रतिजमाह संहृष्टस्तस्य तुष्टोऽभवद्गुरुः', 'भरद्वाजस्ततः शिष्यो विनीतः श्रुतवान् गुरोः', 'स प्रविश्याश्रमपदं शिष्येण सह धार्मिकः । उपविष्टः कथाश्चान्याश्चकार ध्यान- मास्थितः' इत्यादिश्लोकाः इह भाव्याः ।। 'गानिपादे त्यादिश्लोकोच्चारणावसरे सन्निहितः भरद्वाजः शिष्यः । सच तच्छलोकप्रथमाभिनन्दकः । ब्रह्मा च द्वितीयः । नारदागमे तत्संक्षेप- प्रवचने च सन्निहितः शिष्यः । ब्रह्मागमने 'वृत्तं कथय वीरस्य यथा ते नारदात् श्रुतं' इति तदा देशावसरे ब्रह्मादेशमनुक्रम्य द्वीतीयसर्गान्तं 'कृत्स्नं रामायणं काव्यमीहशैः करवाण्यहम्' इति रामायणनिर्माणसंकल्पने, काव्य.

·रामायणसंक्षेपसर्गरसास्वादः 107 तृतीयसर्गे रामायणकथायाः धर्मवीर्यणान्येपणे, संक्षेपतस्तत्कथासंग्रहणे च सन्निहितः शिष्य. । 'प्राप्तराज्यस्य रामभ्य वाल्मीकिभगवान् ऋषिः । चकार ललितं कृत्स्नं विचित्रपदमालवान्। इति पट्टाभिषेकोत्सवदिनानन्तरमेव रामायण निर्ममे । नारदागमनं, नदीस्नान, नदीतीरोद्यानपर्यटनं, मानिपादरलोक- प्रतिभानम्, तद्व्याहरणं, ब्रह्मागमनं, इत्येनत्सवमभिषेकानन्तस्मृतम् । बहु- दिवसैः काव्यं रचितं स्यात् । तत्काले च मरद्वाजः सन्निहितः । अभिषे- काव्यवहितपूर्व शिष्यभरद्वाजाप्रमेऽरोहणमुचितमेव । 'रावणेन हृता मार्या' इत्यारभ्य, 'समागमश्च त्रिदशैः यथा दत्तश्च ते वरः' इत्यन्तं पञ्चभिः श्लोफैः मरद्वाजेनैव कथासंक्षेपस्यावसरस्सममूत् । पञ्चम्यां पञ्चभिः श्लोक काण्डत्रयस्य गुरनारदसंक्षेपात्पूर्वमयं शिप्यत संक्षेपः । मरतशत्रुमसन्निधौ हनुमत्संक्षेपम्याप्यवमरो भवति । हनुमान् वक्ता। भरतशत्रुघ्नौ श्रोतारी । अलभ्यराभस्तयोरोम च । अलभ्य. श्रोतृराम कन्याणमापिणो हनूमत । वेप्युद्मथनेन प्राणत्यागोयुक्ता सीता 'संश्रये मधुरै हनुमत्कीतनं शुश्राय । चतुर्दशार्पपूर्ति दिने शुश्राप हनुमन्मधुरकीर्तनं हुताशनपवेशोयुक्तो भरत , 'शृणोम्यहं प्रीतिकरं मम नाथस्य कीर्तनम्" इति । "अहमप्या ते दमि वर शत्रभृतां वर' इति वरदानोक आस्ते मरद्वाजः । अयोध्यायाः वहि. मार्ग- मध्ये शृंगिवेरपुरे गुह आस्ते । स च प्रत्यागमनवृत्तान्तं बोधनीयः । महता वानरराक्षससमूहेन सह तत्रापरोहणं नोचितम् । सीतारामाभ्यां सह गच्छन्त सुप्रीवविभीपणादय. सर्वे अयोध्याप्राप्तेः पूर्व मरतादिभिम्सादरं. प्रत्युत्थातव्या. । वसतयश्च सब्जीकर्तव्याः । 'प्रत्युद्ययौ ततो रामं महात्मा सचिवम्सह' इति, 'सूताः स्तुतिपुराणज्ञाः सर्वे चैतालिकाम्तथा । स वादिन- कुशलाः गणिकाश्चापि संघश' इत्यादिश्लोकैश्च प्रत्युत्यानं वर्ण्यने । 'सिश्चन्तु पृथिनी, कृत्स्ना हिमशीतेन वारिणा। ततोम्यवनिरन्त्वन्ये राः पुष्पैश्च सर्वश. । समुच्छ्तिपताकान्तु रख्याः पुरवरोत्तमे । शोमयन्तु च .

·108 रामायणसंक्षेपतर्गरलाला वेश्मानि सूर्यस्योदयन प्रति ।सन्दाममिर्मुक्तपुष्पैः सुगन्थैः पञ्चवर्णकैः ॥ इति नगरसर्वरय्यावेश्माचलंकारः कार्यः । न स्वस्योपचारं मनुते रामः । स्वेन सहागच्छन्तौ वानरराक्षसराजौ, सैनिकाश्च ईदृशोपचारैस्संभावनीयाः । असंख्येयानो वानराणां तत्प्रियफलादिकं संपादनीयमभ्यवहाराय । मधुर- मधुप्रियाः वानराः । सीतादर्शनरूपप्रियश्रवणसन्तुष्टाः · मधुवनं प्रविश्य सुग्रीवाज्ञामप्युल्लंघ्य मधु पपुः । तेषां प्रियं मधु संपादनीय वृक्षेभ्य एव प्रमूत- मधुसवः सम्पादनीयः तत एव वानरपानाय । संहृष्टो धीमान्वरमयाचत । 'अकाले फलिनो वृक्षाः सर्वे चापि मधुस्रवाः। फलान्यमृतकल्पानि बहूनि विविधानि च । -भवन्तु मार्गे भगवन्नयोध्यां प्रति गच्छतः ।।' इति राम- प्रार्थना । तथेति च भगवता प्रतिज्ञाते पादपाः तत्र स्वर्गपादपसन्निमाः मधु- सवाः सर्वतो योजनानि त्रीणि वानराणां गच्छतामभवन् । ततः प्रहृष्टाः प्लवगर्षमास्ते बहूनि दिव्यानि फलानि चैव । 'कामादुपांश्नन्ति सहस्रशस्ते . मुदान्विताः स्वर्गजितो यथैव' इति वानराणां अद्भुतफलाशनमधुपानजनित- प्रीतिर्वर्णिता । 'सदा फलान्कुसुमितान्यक्षान्प्राप्यमधुसवान् । मरद्वाजप्रसादेन. मतभमरनादितान् । तस्य चैप वरो दत्तो वासवेन परंतप । ससैन्यस्य तथा- तिथ्यं कृतं सर्वगुणान्वितम्' इति हनुमद्वचनम् । 'संगत्या भरतः श्रीमान् राज्यार्थी चेत् स्वयं भवेत् । प्रशास्तु वसुधां कृत्स्ना अखिला रघुनन्दनः' इति रामबुद्धिः । भरतस्यांजसो भावः तत्त्वतोऽवगन्तव्यः । मरद्वाजः प्रथम रामविषयभरतभावे, शकावानमवत् । 'पंकदिग्धस्तु भरतः जटिलस्त्वां प्रतीक्षते । पादुके ते पुरस्कृत्य' इति स्मितपूर्वमुवाच रघुश्रेष्ठ ऋषिः । भरतस्य मावशुद्धिस्तस्मात् श्रुता । तदनन्तरं भरतसकारी प्रेषितो हनुमानपि 'मरतस्येगितानि च तत्त्वेन मुखवणेन दृष्ट्वा व्याभाषणेनं च' इति याथातथ्येनं तन्मनोभावपरिज्ञाने आदिष्टः । 'भरद्वाजाश्रमं गत्वा रामः भरतस्यान्तिक हनूमन्तं व्यसर्जयेत्' इत्यनेन हनूमत्प्रेषणाय' भरद्वानाश्रममगमदित्यपि - 1 + . 1 ·109 . रामायणसंक्षेपसर्गरसास्वादः व्यज्यते । 'अविघ्नं पुप्ययोगेन श्वो राम द्रष्टुमर्हसि' इति हनुमद्वचनम् । पूर्व पुप्ययोगे दशरथमनोरथो विनितः । इदानी पुप्ययोगः अविनः क्षेम- करो भवति । पुप्ययोगे निष्क्रान्तः पुप्ययोगे आगन्तुमर्हति । 'सूर्यस्योदयनं प्रति' इति भरतवचनेन रामसूर्यस्य सूर्योदयकाले प्रत्यावृत्त्यौचिलं प्रदर्यते । 'पञ्चमीमद्य रजनीमुपित्वा वचनान्मुनेः। भरद्वाजाभ्यनुज्ञात द्रक्ष्यत्ययेव राघवम्' इति गुहं प्रति हनुमद्वचनम् । भरद्वाजाभ्यनुज्ञा- पूर्वकं वनवासत्रतं समापनीयम् । अयोध्या च प्रवेष्टव्या । अयोध्यावास्तव्य- भरतसेनातिथ्यं कृतं पूर्वम् । इदानीं लंकाकिष्किन्धावास्तव्यसेनातिथ्य क्रियते । मरद्वाजाश्रमात् मरताश्रमं ससैन्यो ययौ रामः । प्रहर्षाद्भरतमक मारोप्य विमानेन तदाश्रमं ययौ । पूर्व चित्रकूटागतं भरतमंके आरोप्य ते वमापे । वनवासावसाने तथैव अंकमारोपयति मरतशाचं रामसिमः । भरतस्यान्तिकः सामीप्यभाक् रामभक्ते रामदास्ये च हनुमान् । भरतस्य नेदीयांसं तत्सगं मक्तं भरतसमीपं प्रेषयामास । तत्सशस्यैव तत्समीप- प्रेपणमुचितम् ।। (मृ) पुनराग्व्यायिका जल्पन सुग्रीवसहितस्तदा । पुष्पकं तत्समारुह्य नन्दिग्राम ययौ तदा । 87 पुनः शब्देन पूर्वमाख्यायिकाकथनं व्यज्यते । सीतायै पुप्पण लंकातः प्रत्यावृत्तिसमये तत्तत्स्थलपदर्शनपूर्वकं कथा कथिता । भरतं प्रति हनुमद्विसनैनावसरे संक्षेपेण कथा कथिता रामेणैव । अत्र पुनः कथा कथ्यते। अत्र मरतकथा कय्यते । तामेवेक्ष्वाकुनाथस्य भरतस्य कयां कुरु' इति रामबुद्धया भरत एवं कथानायकः । भरतकथा रामायणम् । न रामकया, न सीताकथा। भरतकथां जल्पति बाप्परुद्धकण्ठं महद्वैतव्यगतो रामः । रामजल्मनस्याऽव्यक्तत्वात् तत् न निवद्धमिव कान्ये । :निस्वनः श्रूयते ·110 । । रामायणसंक्षेपसर्गरसास्वादः भीम , प्रहृष्टानां वनौकसाम्' इति वानरभीमनिस्वने तज्जल्पनं न सुश्रवमिव । नन्दिग्राम. इदानीमेवान्वर्थो भवति । मत्वर्थीयः इनिः अतिशायने । पूर्व दुःखिग्रामः । 'श्रुत्वा तु परमानन्दं अगमत् भरतः' । इदं च नन्दिप्रामपदं अभ्यस्यतेऽनन्तरश्लोकारमेऽपि ॥ (म्) नन्दिग्रामे जटां हित्वा भ्रातृभिस्सहितोऽनघः । रामस्सीतामनुप्राप्य राज्य पुनरखाप्तवान् ।। 'नन्दिग्रामे प्रातृभिः सहितः जटां हित्वा' । चत्वारोपि जटाव्रत- धारिणो जटिलाः । 'पूर्व तु भरते स्नाते लक्ष्मणे च महाबले । सुग्रीवे वानरेन्दे च राक्षसेन्द्रे विभीषणे । विशोधितजट. स्नातं.' इति भरतादीनां स्नानानन्तरमेव रामस्सस्नौ । जटाशोधनेपि भरतादिनातृणामेव पूर्वत्वम् । रामस्यैकस्यैव नटाधारित्वव्रतमनुशिष्टम् । भरतादयस्तु स्वेच्छया जटां धारया- मासुः । तदिच्छाधृतं तद्वतम् । भ्रातृणां जटाशोधनस्य स्वपूर्वमेव संविधाना- भावे रामस्य दोष आपतेत् । भ्रातृजटाविशोधनस्य अनुल्लंघनीयस्वाज्ञया प्रथमनिर्वर्तनादेव रामस्य अनघत्वसम्पत्तिः । अनधशब्देनेदं व्यज्यते । भ्रातृभिस्तन्जटां हापयित्वा अनन्तरं स्वयं जटां जहाति । प्रातृभिः जटाहाने स्वस्य साहित्यमुच्यते । साहित्यमात्रमुच्यते न योगपद्यम् । विशोधितउटैः प्रातृभिस्सहित: जटां हित्वा, 'सीतामनुप्राप्य' सीतालाभ एवाऽलभ्यलाभः । राज्यावाप्तिन तथा प्रधाना। पूर्व राज्यं पित्रा रामाय दत्तम् । भरताय मित्रा पुनर्दवं न गृहीतं भरतेन । रामपादुकामेव राज्येऽभ्यपिञ्चद्भरतः। राम- पादुकाराज्य रामराज्यमेव । 'दवं राज्यमिदं तव' इति वदन् भरतः रामस्य राज्यं पुनस्तस्मै दतमिति व्यायति ।। (म्) प्रहृष्टमुदितो लोकस्तुएः पुष्टस्सुधार्मिकः । निरामयो ह्यरोगच दुर्भिक्षभयवर्जितः ॥ .. 89 1 ·111' ५ . रामायणसंक्षेपसर्गरसास्वादः रामस्य राज्यालामे न तस्य तेन हर्पः, यतस्तेन दुर्धर्षः अविक्रियः सदैकस्वरूपो रामः। ऋषिमिस्तुल्यो रामः समदुःखमुखः । रामस्य राज्यप्राप्ती लोको निरतिशयहर्पसमन्वितोऽभवत् । प्रहृष्टः मुदितः तुष्टः पुष्टः इति भूयोभ्यः तत्सन्तोपतिशयः प्रदर्श्यते । आमयरोगदुर्भिक्षादि- भयाधभावश्च निषेधविधया कथ्यते । 'वार्ता निरामयः कल्य उल्लासो निर्गतो गदात्' इत्यमरः । अरोग इति रोगात्यन्ताभावकथनमिव । निरामय इति प्राप्तादामयान्निर्गतत्वम् । पुनरुक्तत्वेपि अभ्यासेन प्रतिज्ञानदाढ्यं योध्यते । दुर्भिक्षाद्भयं-दुर्भिक्षभयम् । न केवलं दुर्भिक्षावर्जितत्वं, किन्तु दुर्भिक्षा- गंकापि न जायते । दशभिः- इलोकैः , फलं पट्यते । फलम्य विस्तरशः कथनमिप्यते । फलस्य संक्षेपोऽनुचितः । काव्ये अत्रोक्तं फलाल्यानं भूय- 'सानुलियते । 'सर्व मुदितमेवासीत् सर्वो धर्मपरोऽभवत्' इति सर्वमुदितत्वस्य सर्वधार्मिकत्वस्य सहपठनात् गुरोर्भावो व्यज्यते । सर्वे धार्मिकाः परस्परं नोपारुन्धन् । परस्परं मैत्रीमवललम्बिरे । तत्र च कारणमुच्यते 'राममेवानु- पश्यन्तो नाभ्यहिंसन्परस्परम्' इति । सर्वेषां स्वात्यर्थरामप्रियत्वे कथमेक- स्मिन्नपि तजने हिंसारुचिरुदियात् । इदमेव कारणमुक्तं प्रहादेन 'सर्वमूतात्मके तात जगन्नाथे' जगन्मये । परमात्मनि गोविन्दे मित्राऽमित्रकथा कुतः'. इति । 'निरामया विशोकाश्च रामे राज्य प्रशासति' इति काव्ये । आसन् प्रजा धर्मराताः रामे शासति नानृताः', 'सेवं धर्मपरायणाः' इति च काव्ये । 'न च्याधिकं भयं चासीत् रामे राज्यं प्रशासति' इति च । . 90 न पुत्रमरण किश्चित् द्रक्ष्यन्ति पुरुषाः क्वचित् । नार्यश्चाऽविधया नित्यं भविष्यन्ति पतिव्रताः ॥ 'न च स्म वृद्धा बालानां प्रेतकार्याणि कुर्वते'। 'न पर्यदेवन्विधवा' इति काव्ये ॥ .

·112
।
.
।
रामायणसंक्षेपसर्गरसास्वादः
न चानिज भयं किश्चित् नाप्सु मजन्ति जन्तवः ।
न वातजं भयं किश्चित् नापि ज्वरकृतं तथा ॥ 91
न चापि क्षुद्भयं तत्र न तस्करभयं क्या ।
'निर्दस्युरभवल्लोक: नानर्थः कंचिदस्पृशत्' इति कव्ये
नगराणि च राष्ट्राणि धनधान्ययुतानि च ।
नित्यं प्रमुदितास्सर्वे यथा कृतयुगे तथा ॥
92
: सर्वेषु नगरेषु च धान्यागाराण्यभवन् । मुहुर्मुहुः उक्त्या सत्यत्वं
गम्यते । संक्षेपे मुहुर्मुहुरुक्तिः च । रामनामोक्ताविव फलकथनेपि भूया.
नादरः।
अश्वमेधशतैरिष्ट्वा तथा बहुसुवर्णकः ।
गवां कोट्ययुतं दत्वा विद्वद्भयो विधिपूर्वकम् ।। 93
असंख्येयं धनं दत्वा ब्राह्मणेभ्यो महायशाः ।
'यज्ञाद्भवति पर्जन्यः पर्जन्यादनसंभवः' यज्ञस्य दक्षिणा प्रधानमूता ।
नादक्षिण यागमामनन्ति । गोसहस्र दक्षिणा, सुवर्ण दक्षिणा यज्ञो वै विष्णुः' ।
यज्ञो रामः यज्ञ आत्मानं यजते । श्रेष्ठो रामो लोकं यज्ञाचरणधर्म
संमायति ।
अव लोकः ब्रह्मलोकः । आत्मानमेवामोति । अवताररूपं विहाय
पररूपो भवति । प्रमेव सन् ब्रमाप्येति ।
राजवंशान् सतगुणान् स्थापयिष्यति राषः ।
चातुर्वण्यं च लोकेऽस्मिन् व स्पे धर्म नियोक्ष्यति ॥

·रामायणसंक्षेपसरसास्वादः 118 धर्मस्य सेतुरयं धर्ममर्यादां परिपालयति । 'एप सेतुर्विधरणे लोका- नामसभेदाय' । 'स्वे स्वे कर्मण्यभिरतः संसिद्धि लभते पराम्' । 'श्रेयान् स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात्' 'स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः' इति गीतोक्तयः विग्रहवर्मभूतरामाचरितानुरोधिन्यः । नारदोत्तमनुसरति गीता ।। दशवर्पसहस्राणि दशवर्षशतानि च । रामो राज्यमुपासित्वा ब्रह्मलोकं गमिष्यति ।। 95 'दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च । प्रातृमिस्सहितः श्रीमान् रामो राज्यमकारयत् ।।' इति काव्ये। 'रामो राज्यमुपासित्वा' इति ईश्वरेण रामेण अनारत प्रजोपासनमुच्यते । 'तदुपासितव्यम्' इति रामोपासनं विधत्ते श्रुतिः । रामस्तु लोकमाराधयति । 'आराधनाय लोकस्य मुञ्चतो नास्ति मेव्यथा' इत्युत्तर- चरितनाटके । किमिदं नैच्यम् । किमिदं प्रजाप्रेम । ब्रह्मैव लोकः ब्रह्मलोकः । आत्मानमेवामोति । अवताररूपं विहाय पररूसो भवति । ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येति । 'दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशताणि च । कृत्वा वसस्य नियति स्वयमेवात्मना पुरा। सत्वं मनोमयः पुत्रः पूर्णायुर्मानुपेप्विह ।' इति पितामह- नियोगवचनं पटितमुत्तरकाण्डे चतुरुतराततमे सर्गे। रामपट्टाभिषेकाव्यव- हितोवरमयं संक्षेपः कथ्यते नारदेन ॥ 96 - इदं पचित्रं पापनं पुण्यं वेदेश्च समितम् । यः पठेत् रामचरितं.सर्वपापैः प्रमुच्यते ।। रामराज्ये प्रजानां सर्वसौख्यभाक्त्वं । यर्णितम्। किन्तेनास्माक- मिदानीन्तनानाम् । एतदामचरितसंक्षेपपठनेन सर्वपापैः प्रमुच्यन्ते । सर्व- ·114 रामायणसंक्षेपसर्गरसास्वादः पापैः प्रमोचने मोक्षसिद्धयेत् । सर्वपापेभ्यो मोक्षणप्रतिज्ञानेन गीतोपसंहारः ।। एतत्संक्षेपपठितारः भवं सर्वलोकशरण्यं राम शरणत्वेनाध्यवस्येयुः । अध्यात्मशास्त्रमिदं नारदमुखगलित प्रचुरां रामब्रह्मभक्ति रामतन्मयतापर्यव- सानामादध्यात् । अध्येतारं रामभूतं कुर्यात् । एतमाख्यानमायुष्यं पठन् रामायणं नरः । सपुत्रपौत्रः सगणः प्रेत्य स्वर्गे महीयते ॥ 97 - ४ . इदमाख्यान संक्षेपरूपमपि रामप्रापकम् । तत एव रामायणम् । स्वर्गशब्द इह मोक्षार्थकः । तत्रैव सच्छब्दस्य योगार्थपोप्कल्यम् । 'नरः' इति नरसामान्यस्यान संक्षेपे अधिकारो द्योत्यते । सर्वेपानराणामेतद्रामायणाध्ये. तणां मोक्षमाप्तिस्साधारण्येन नियता । तचद्वणस्य मोक्षावराणि ऐहिकविशेष- फलानि अनन्तरश्लोके कीर्त्यन्ते ।। पठन् द्विजो वागृपमत्वमीयात् . स्यात् क्षत्रियो भूमिपतित्वमीयात् । चणिक् जनः पण्यफलत्वमीपात् जनय शूद्रोऽपि महत्वमीयात् ॥ 98 पूर्वदलोके देहादुकान्त्यनन्तरं मोक्षप्राप्तिरका । मोक्ष सर्वेषां साम्यम् । न तत्र फलपेपग्यन् । इह लोके तत्तद्वर्णः पाप्य फलमत्र कीय॑ते । ईयात् इति चतुर पठ्यते । स्यादिवि प्रथमपटितं सर्वत्रानुपञ्जनीयम् । 'अस्ति ब्रह्मेति चेद्वेद सन्तमेनं ततो विदुः' इति श्रुत्युक्तरीत्या मानन्दमयराम- ·115 . रामायणसंक्षेपसर्गरसास्थादः मयोयं संक्षेपपठितः अस्तीति सद्भिर्व्यपदेश्यो भवेदिति व्यज्यते सर्यवर्णाधि- कारिषु अनुपक्तेन स्यादिति पदैन। द्विजः श्रेष्ठयाक् सम्पन्नो भवति । अध्ययनाध्यापनयजनयाजनाचार्यकरणादिषु वागृपमत्वमुपकुर्यात् । सरस्वती- मियपुत्रो नारदो वाग्विदां वरः। तद्ग्रन्थपठनेन वाग्विदां वरत्वं लभ्यते । वागृपभत्वं प्रथमश्लोकोक्तवाग्विदां वरत्वमेव । इत्यं च उपक्रमोपसंहार- श्लोकयोरामिरूप्यं विद्वद्रस्यम् । संक्षेपपठितृणां सर्वक्षत्रियाणां भूमिपतित्वस्य न मुख्यतः प्राप्तिसंभवः । कथंचिदुपचारेण कियत्कियदल्पं वा भूरि वा लम्येत । 'स्यादस्ति स्यान्नास्तीति' सप्तभंगीवाक्ये इव स्यादिति कयं- चिदर्थे तिडन्तप्रतिरूपकमव्ययमिति श्रीगोविन्दराजः । पण्यविपये यद्यत्फलं आशास्यते वणिग्भिः तत्फलं सिद्धयेत् । पण्यविषयमनोरथः सफलो भवेत् । पण्य लाभेन पणितं भवेत् । चतुर्थवर्णो महान् भवेत् । 'महत्वमीयात्' इति मांगलिकः टपसंहारः ।। शुभम ·GITANJALI PRESS, LIMITED., PUDUKKOTTAI, ·श्रीः। ॥ शुद्धिपत्रिका ॥ Page Line अशुद्धम् शुद्धम् 4 .1 2 . 7 11 12 13 अद्भुतता नुमूता रताळ्यां सर्य जिज्ञासवे द सस्वाध्याययो दानशक्तिरूप शोचस्या गुरुत्वपू श्रोतुं विषयस्याश्चर्य कुंशलानुगि ब्रहामिधानमुच्चार्य विशिष्टो नरः प्रभारंमः युक्तं 7 अद्भुततां 8 नुमूतों 10 रन यां 8 सर्व 1 जिज्ञासुदशरथाय 22 स्वाध्ययोरत्यन्त 14 दानरूपमहातत्त्वस्य 24 शो स्या 19 गुरुपू 3 श्रीतुं 6 विषयसाश्चर्य 7 कुशल्यानुशि 23 मामिज्ञानमुच्चार्य 8 विशिष्ट नरः 3 प्रभारमः 7 युक्त 8 ये स्मया 14 16 " 18 " ये त्वया " ·ii Page Line अशुद्धम् शुद्धम् 18 १ बुद्धा ते 16 पढेव बुद्ध्वा तैः । " 19 5 भूलोकवतीं पु " " 6 लोकवती 7 दम्यौ -15 सद श्रे 16 स्याधिय मनसा 17 मनीपिज्ञः 23 हय . 20 12 अभितो 4 शोद्धत मूतवर्ग: " 9 वसी . पडेव भूलोकवर्तिपु लोकवर्ती दन्यो सउथे स्वया धियादेवयन्तः. मनीषीज्ञः धद्वय अर्थितो शोद्धत मूतसर्गः रशी पुनः पुन 'माल्यकृदिति रूपदयागुण"श्लोकोऽत्र रामस्य प्रष्टुर प्रदर्शित ण्ठ्यात्मा संहिता। वयन्ते माशस्त्य दाराः " "श्लोकीत्र " 23 " -24 .11 पुतः पुन 21 माल्शकदिति 23 रुमदया गुणा 15 रमस्य 21 मटर 17प्रदर्शित 22 ण्ठ्या स्मा 1 संहिता 10. वर्ण्यते 22 प्रशस्त्य 8 दारः 20 31 " . 33 ·111 Page Line अशुद्धम् शुद्रम् ननस्य मित्यर वरणे इति तत् भूय यो 33 जनन्य 33 17 मित्वर 374 24 वरेण 39 23 इति तम्य 40 2] विक्रया 16 45 3 पुप्पकेन 46 11 गास्यासे 18 नापि वि 19 ना (आढा) 20 व्यज्यते। 21 टनाटा 49 8 तदा देशो 50 10 वर्णिता 52 22 विक्रिया भावायो पुप्पण गास्यते नामिवि ना आहा व्यज्यते- त्यत्राटा। तदादेशो . वण्तिा। 53 कारस्थ नामय 57 66 67 13 काकुत्स्थ 15 नामव्य 23 23 पित्रानाप्त माक गृध्र 13 आयु 11 परव 1 कश्चित् " वन्य • पित्रनाप्त भागृध्र আৰু पराव अन “कापी" ति निर्देश कश्चित् 68 69 71 ·iv शुद्धम् Page Line अशुद्धम् .72 17 सिद्धप 76 विदितः 20 बद्धस 77 धिकार 18 - . दत सत्य 78 19 80 . 81 11 3 श्रतम् सुग्रीवस्य ततो गर्ज . 82 83 रैक्यं " सिद्धिम विदित बद्ध स धिकारं दतसख्य शत्रं श्रुतम् सुमीवः ततोऽगर्ज रैक्येन चित्यं स्प जपान साहाय्य मुल्लंघ जटाय्वोर्म करणायाच्जा । हनूमद्वत्स । न सुकरम् प्रयुक्त समाहा हनुमन् या तेजौघ" प्रस्तावेन 86 6 -चित्यं च स्प 13 जधान 16 साहय्य 6 मुलंघ 17. जटायो 20 करुणायाच्या 12 हलूमस 13 सुकरम् 185 प्रयुक्त 22 समहा 4 हनुमत्या " " - 87 " " " 88 8 तेघौष ० 14 प्रस्थान ·Page Line भगुद्धम् 91 1 ज्ञानेदूतं '02. 3 गणशोच्यवन्ते 03 11 शोभितः 16 क्षितु 97 10 राक्षसान् , ज्ञानेत गणशोप्यवन्ति" शोमिनः शिg राक्षमाम् रामेण मातृदेवो तरत्वेन . 102 3 रामेण 4 तरात्वेन लव्याः 104 104 106 , 107 5 लब्ध्वाः 6 रामो राम 3 अनपि 22 नदा देशावसरे सर्गान्तं 3 र लिंत कृत्स्नं 15 शृणोभ्यह 18 प्रथम 23 रामनल्मन 5 उल्लासो 1 लोका 14 शताणि च वलस्य 1 संक्षेपपठितः 108 राम राम अनापि तदादेशाबसरे सर्गान्ते चरितं कृत्स्नं गणोम्यई प्रथम रामनत्पन टल्लायो एषां लोका शतानि च वासस्य संक्षेपपटिता 109 111 113 " 116

·!
BHAVAN'S. LIBRARY
This book should be tatutnod aygthin triförtņght from the date
last marked below
Date of Issue
Date of Issue
Date of Issue
Date of Issue
19 MAR 1957