Scl
Drahyana Grihya Sutra
Front matter
No text on this page.
AR * श्रीः दाहायणगृह्यसूत्रम्। रुद्रस्कन्दवृत्तिसहितम् गामवेदस्य शाखाया गृहकर्मप्रतिपादकम् भापावृत्तिसमन्वितम् । उदयनारायणवणा लोकोपकाराय निर्मितया नागरी भापया समलंकृतम्। .... " . ü.s. Will the 67, DRAHYANA GRIHYA SUTRA . COMMENTARY RODRUSKANDA TRANSLATED & PUBLISHED by Thakur Udaya Narayana Singh Shastha Publishing House Machupur, Bidhpur Bazar, , Nezal'l'rpur 1994 ALL RIGHTS RESERVED. प्रथमवार सन् १९३४ ई० १००० { पत्य ५५ सं० १६६१ वि० xxx Printed by I'l. Brandeva Misral at the Brahma I'rass will .MMRAA
No text on this page.
8 प्रस्ताव . इस समय भारत में सब ओर से मत्य सनातन वैदिक धर्म पर आक्रमण होरहे हैं जिससे हम लोगो के वर्मसे श्रद्धा प्रेम हटता जाता हैं। इसका मुख्य कारण धर्म की शिक्षा का अभाव और अपने धर्म को ठीक २ न जानना आदि है । अतएव हम लोगों को चाहिये कि वैदिक धर्म का सच्चा ज्ञान प्राप्त करें इसका साधन भारत के प्राचीन श्रौत, गृहा, धर्म सूत्रादि ग्रन्थो में उपदिष्ट कर्तव्या को समझे चूमें। वंद ४ हैं ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवर गोर अथर्ववेद इन चारों वदो की ११३१ वा ११३७ शाखायें हैं। जिनम में ऋग्वदकी २१ कृष्णा गजुबैद की ८६ शुक्ल यजुर्वेद की १५, मामद की १००० और बाथर्ववेद की ६. शाखाये हैं। प्रत्येक शाग्वा की मन्त्र महिला को पढ़ने पढ़ाने के लिये वेदों के छ. २ अङ्ग ( शिक्षा, कल्प, व्याकरण, निरुक्त, अन्द और गाना र बझा में में कल्प नामक आज के श्रात नथा गृत्व आदि भेद हैं । गृ.अगत्रा में ri वान हाने । इस समय कग में प्रति करान के लिये ॥ तथा गं गृत्रा का प्रकाशन करना परम आवश्य। प्रात व हमने पहिले गृT सूत्रों का ही प्रकाशन प्रारम्भ किया है यह गृपमृत्र मामवंद की शाग्यानी भ म है। गृगसूत्रों में प्रायः एक मे ही कानव्य संस्कार प्रादि का उपदेश है, परन्तु शाग्या भेद से कुछ भेद भी अनिवार्य है। गृपमत्रो में से भी धर्म उपदिष्ट हैं जा काल भेद अधिकारी आदि भेद में इस मगय कर्नग नहीं है। जिस देशकाल में और जिस गति में जो काम जिसके लिये कर्तव्य कहा है, वः उमी देश काल में, उमी गति से किया हुश्रा, उसी मनुप्य के लिये उचित धर्म। उसी को अन्य प्रकार से करने पर m-mmmemamal..- - ( २ ) वही अधर्म हो जाता है। जैसे रोना सर्वत्र बुग समझा जाता है, परन्तु वेद प्रमाणानुसार पिता के घर से पतिगृह को जाती हुई कन्या का रोना अच्छा माना जाता है । गाली देना सर्वत्र बुरा काम है, पर विवाह में स्त्रियाँ और पुरुष गालियों को शुभ मानते हैं। इसी के अनुसार यज्ञादि में पशुओं का आलम्भन भी पूर्वकाल में बुरा नहीं माना जाता था, परन्तु लोक रीति से अपना मांस बढ़ाने के लिये शास्त्र-विरुद्ध पशु हिंसा अत्यन्त बुरी मानी जाती थी। जब वापियो ने ऐसा विकराल समय आते देखा तब पहिले से ही (लोकविनय च) लिखगये कि जो धर्म जिस समय लोक में बुरा समझा जावं. २ समय वह कर्त्तव्य नहीं है, इसलिये “पश्याला न इस मगर वतन्य नही है । इस कारण ऐसे विचार इन ग्रन्थो में देखकर उद्वेग या संकोच नहीं करना चाहिये । सब काम देश कालो में सबके लिये जब कदापि हो ही नहीं सकते तो इन्हीं ग्रन्थो का सब लेग्ब हमारे अनुकूल कमे जावेगा ? जैसे शीतकाल में खसग्वस की टट्टी व्यर्थ होने पर भी गर्मी आने पर स्वयं सार्थक हो जाती है या जैसे गर्मी के दिनों ग या गर्म देश में शीत के वस्त्र बोझा मात्र व्यर्थ प्रतीत होने पर भी फिर शीत का देश या काल आने पर सार्थक उपकारी हो जाते हैं। तथा जैसे पंसारी की दुकान में रक्खा हुआ विप कभी किसी अधिकारी के लिये अमृत के समान उपकारी हो जाता, इसलिये उसमें इंप घृणा करना भूल है उसी प्रकार इन ग्रन्थों के पशु सज्ञपनादि विषयों में द्वेप या घृणा नहीं करना चाहिये । निवेदकः- ठाकुर उदयनारायण सिंह. - ma विषय-सूची। * पृष्ठ संख्या विपय पृष्ठ संख्या विषय गृह्य कर्मों के उद्देश सामान्यतः कर्मकाल यज्ञोपवीत 3 १ पुलवन सीमन्तोन्नयन निप्क्रमण । सोप्यन्ती होम याचमन जात कम कुशासन दिशाओ का नियम होम का स्थान स्नान हाथी के नियम मन्त्री के नियम ८३ ६५ पाक यज्ञ है नामकरण चूड़ा करण उपनयन केशान्त ( गोदानिक) ब्रह्मचारि कृत्य म्नान ( आलवन) ६ स्नातक कृत्य १२ | पुष्टि काम का उपदेश १२-१७ उपाकर्म १८ अनध्याय ३६ आश्वयुजी कम ३७ । आग्रहायगा ६७ १०२ प्रमा उपनेपनादि होम के पूर्व कृत्य विवाह गर्भाधान १०८ ११० ११३ ११५ गृह्य का अर्थ अष्टका ११७ अन्वष्टका १२४ औपामा वैश्वदेव दर्श और पौर्णमाम आग्नेय भ्याली पाक १३३ ४७ पुष्टि कामार्थ कर्म ५६ | मधुपर्क के योग्य व्यक्ति
No text on this page.
- द्राह्यायणगृह्यसूत्रम्। रुद्रस्कन्दीयवृत्तिसहितम् । अथातो गृह्या कर्माणि ॥१॥ अथ अनन्तरम् । कस्मादनन्तरम् । 'देव सवितः' इत्यादिमन्त्र. वच्छाखाध्ययनात् । यतोऽनधीतवेदस्य मन्त्रापरिज्ञानात् वक्ष्यमाणेषु वाक्येपु कर्मानुष्ठानयोग्यतया प्रतिपत्तुमशक्यं, अतस्तदनन्तरमिति गम्यते । ननु-मन्त्रमात्राध्यनादपि शक्यं प्रतिपत्तुम् । सत्यम्-यदि मन्त्रमात्राध्ययने विधिस्स्यात् स्यादेवं,कृत्स्नवेदाध्ययन एव विधिप्रवृत्तः। विध्यभावे को दोप.? इच्छानिबन्धनमध्ययनं स्यात् । तथा सत्यध्ययनस्य पुरुषप्रतिपत्त्युपायत्वात् तस्याश्च तत्साध्यपुरुपार्थपरामर्शापेक्षत्वात् मन्त्राणां चातीन्द्रियपुरुषार्थसाधनकारोपकारिप्रकाशनशक्तिसद्भावनि- श्वयप्रमाणाभावेन तद्विवक्षाया असम्भवात् अवश्यमन्यविवक्षया भवितव्यम् । अन्यविवक्षया चोचरितस्याप्रामाण्यमाहुर्मीमांसकाः । ग्रन्थगौरवभयादस्माभिर्न लिख्यते । अप्रमाणभूतस्य च साधनत्वायो- गात् न तावन्मात्राध्ययनस्य वृत्तत्वम । वैधे त्वध्ययने 'स्वाध्यायोऽध्ये- तव्यः' इत्यताप्रधानत्यानिर्देशस्य संस्क्रियमाणाक्षरद्वारेण च पुरुषार्था- वबोधनरूपप्रयोजनसिद्धि सम्भवात स्वाध्यायाध्ययनस्य ज्ञानसंपादनद्वारा प्रामाण्यम् । वैधं त्वध्ययनं नियतक्रमत्वात् न तावन्मात्रस्य संभवति । एवमपि किमिति न तत्परस्य वृत्तत्वम् । एकत्वाद्विधेरन्तरास्थितौ विधिविरोधात् । न हि प्रधानभूतामध्ययनक्रियामपरिसमाप्य तदपे- क्षिते व्यापारान्तरे प्रवृत्तिः ॥ अतश्शदो वक्ष्यमाणं प्रति वृत्तस्याध्ययनस्य पर्यवसानलक्षणं हेतुत्वमाह । अध्ययनविधिर्हि अर्थावबोधपर्यन्तोऽनुष्ठानयोग्यमवबोधं २ द्राह्यायणगृह्यसूत्रम् । [प०१ विना न पर्यवस्यति । 'देव सवितः प्रसुव' इत्यादिमन्त्रोत्पन्न अवबोधो न गृह्यशास्त्रोपदेशं विनाऽनुष्ठानयोग्यो भवति । अत ए सूत्रार्थः-अध्ययनान्तरं तत्पर्यवसानादेव हेतोः गृह्याणि कर्माण्पुपदे- क्ष्याम इति ॥ औपासनाख्योऽग्निह्यः 'यस्मिन्नग्नौ पाणिं गृह्णीयात् स गृह्यः इति वचनात् । तत्साध्यानि कर्माणि लक्षणया गृह्याणीत्याह । अत औपासनहोमादिपु गृह्याग्निमत एवाधिकार इत्युक्तं भवति । आहत्य विहितं वर्जयित्वा यथा 'पुनर्मामैतु' इति ब्रह्मचारिणः । चौलादीनि बालसंस्काराथर्तया तच्छेपत्वेन तदापि बोध्यन्ते, तथाऽपि 'पुत्रं संरकु- र्यात्' इत्येवमादिवचनात् पितुरपि तानि कृत्यान्ये । स्वकृत्यानि च सर्वाण्यग्निसाध्यान्यस्मिन्नेवाग्नौ कार्याणि । अस्य सर्वसाधारणत्वेनो- त्पन्नत्वात् अग्न्यन्तरातेपे प्रमाणान्तराभावाच । बालकृत्यमपि प्रसङ्ग- सिद्धत्वान्नान्यन्तरमाक्षिपति । यदा तु सर्वाधाोन पितुरग्यग्न्यभाव- स्तदा बालकृत्येनाऽऽक्षिप्यते लौकिकाग्निस्सर्वहोमेषु समाचारसिद्धत्वात् लौकिकस्य । पिताऽपि तस्मिन्नेवाग्नौ संस्कुर्यात विद्यमाने गृह्ये उपात्तस्य विद्यमानत्वादुपादानक्षमः । अत्र परसंस्कारार्थान्येकदेशं प्रणीय तस्मिन्नेव कार्याणि । समातेषु तस्य लौकिकत्वमित्यरमदुप- लब्धदेशे समाचारः । यद्देवमेव समाचारस्सार्वत्रिकरस्यात् तथैव श्रुतिकल्पनया प्रमाणं स्यात् । अथ तु देशान्तरे विगानं स्यात, कृत्स्न एव परार्थान्यपि स्यु', नाप्यग्नेरन्ते लौकिकत्वम् । यदा त्वनग्निः पिता भार्यामरणादिना यदि शास्त्रान्तरेष्वनग्नेस्संस्कारप्रतिषेधो विद्यते तदाऽन्येन कारयेत् । अथ तु न विद्यते स्वयमेव लौकिकेऽग्नौ कुर्यात् । ननु-अन्यदीयेऽग्नावन्यः किमिति न करोति । आहवनीयादिवत् पुरुषविशेष प्रति नियतत्वात् । यस्य यो गृह्यः स तस्यैव संस्कारयोग्यः ।। गृह्याणीति प्राप्ते छान्दसो लुक्कृतः छन्दरस्तुल्यत्वमस्य शास्त्रस्य गमयितुम् । तुल्यत्वं च पेदमूलत्वेन मन्वादिवदतीन्द्रियार्थे प्रामाण्यात् वेदमूलत्वाच । वेदमूलेषु स्मृतिशास्त्रोपु वेदाङ्गेषु च यद्यदस्य शास्त्रस्यापे- क्षितं विद्यते तस्य तस्य सङ्ग हस्सिद्धो भवति, सर्वेषामध्ययनविध्या- ख. १.1 रुद्रस्कन्दीयवृत्तिसहितम् । क्षिप्ततया एकविज्ञानविषयत्वात् । अपेक्षाऽभावे त्वविरोधिनामपि न समुच्चयः, परामर्शहेत्वभावेन वाक्यार्थस्य पर्यवसानात् । गृह्याणीति- सिद्ध कर्माणीतिवचनमग्न्यन्तरसाध्यस्यान्वष्टक्यादेरनग्निसाध्यस्य च सङ्ग हार्थम् । तस्य च प्रयोजनं वक्ष्यमाणायाः परिभापायाः साधारणत्वं सूचयितुम् । अत एप वाक्यार्थः-गृह्याण्यगृह्याणि च कर्माण्युपदेश्याम इति । गृह्यसाहचर्यादगृह्याण्यप्यौपालनवत एवेतिकेचित् ।। १ ।। भा०-अब श्रौत कर्म दर्श पौर्णमास आदि के कहने पश्चात् सदाचार सम्बन्धी उपनयनादि गृह्य (स्मार्त ) कर्मों को कहेंगे। यह अधिकार सूत्र है-यहाँ से लेकर इस ग्रन्थ की समाप्ति तक जो कुछ कहा जायगा, उसको गृह्य कर्मों के विषय में जानना ॥१॥ उदगयनपूर्वपक्षपुण्याहेषु प्रागावर्तनादवः कालोऽनादेशे ॥२॥ यस्मिन् क्षणे मकरं गच्छति सूर्यः ततः प्रभृति परमासा उदग- यनम् । यस्मिन् क्षणे सूर्याचन्द्रमसौ सह वसतः तत ऊर्ध्वं यस्मिन् क्षणे तयोरेव परमो विप्रकर्पः ततः प्राक्पूर्वपक्षः । ज्योतिश्शास्त्रे कर्मयोग्यं यदहरुक्त तत्पुण्यमहः । तेषां द्वन्द्वसमासः। अन्वये तेपामि- तरेतरयोगमाह विभक्तिः । अतो येषु कर्मसु समुचितानामन्वयः सम्भ- वति तेषु समुचितानामेवाङ्गत्वं, येष्वसम्भवस्तेपु यथासम्भवं द्वयोरेकस्य वाऽन्वयः । ननु-सकृदुश्चरितस्य कथमनेकधाऽन्वयः । सर्वकर्मणामधि- कृतत्वादादावर्तते पदं, इतरेतरयोगविवक्षया च । समुच्चयसम्भवेऽपि ज्योतिश्शारत्रे निषिद्धमहरतद्वर्जनीयं उदगयनपूर्वपक्षावनाहत्या पि दोपहेतुत्वात् । मध्यंदिनादूर्ध्वमहरावर्तनमित्याहुः । ततः प्राग्ग्रहणं वक्राभावेऽप्यावृत्तिरस्ति अह्न इति विशिनष्टि । ननु-प्रातराहुति हुत्वा हविर्निर्व पेदित्यनेनैव सिद्धम् । न सिद्धथति पूर्वकालनिषेधपरत्वात्तस्य । अपि च 'सर्वमहः प्रातराहुतेरस्थानम्' इतिवचनात् अपराह्नोऽपि स्यात् । काल इति यथाऽन्ये दर्शादयः काला अधिकारहेतवः तथाऽयमप्युक्त कालोऽधिकारहेतुर्नाङ्गमात्रमिति गमयितुम्। अतोऽन्यकालेकृतमकृतमेव न विगुणमात्रम् । विशेषादेशस्य क्लीयस्त्वेसिद्धे अनादेश इति शास्त्रा- ४ द्राह्यायणगृह्यसूत्रम् । [५० १. , न्तरादेशस्य जङ्ग, हणार्थम् । तत्र विरुद्धानां विकल्पः । यथा विवाहे सर्वकालत्वं, उपनयने च पञ्चमवादि । अविरुद्धानां समुच्चयो यथोपनयने वसन्तादि, सर्वेषु च मुहूर्तादि । एवं सर्वत्र ॥२॥ इस ग्रन्थ में जहां २ समय की कोई व्यवस्था नहीं की कई है कि अमुक समय अमुक कार्य करें-ऐसे स्थानों में सब कामों को उत्त- रायण शुक्ल पक्ष, निर्दोष दिन में दोपहर के पहिले करना चाहिये ।।२।। अपवर्गे यात्माहं ब्राह्मणानाशयेत् ॥ ३ ॥ अधिकारप्रयोगे समाप्ते यथाश्रद्धं त्यवान् माहामान् भोजयेत ॥३॥ भा०-सव ही कर्मों की समाप्ति में यथा शक्ति एक, दो या तीन उप- युक्त ब्राह्मणों को भोजन करावे ॥३॥ यज्ञोपवीतम् ॥ ४॥ कर्माङ्ग स्यादिति शेपः। नित्ये विद्यमानऽपि यज्ञोपवीतान्तरं प्रसङ्गारिसद्धम् ॥ ४॥ भा०-आगे कहे जाने वाले कम्मों को यज्ञोपवीत धारण कर करे।॥४॥ सौत्रम् ॥ ५ ॥ तद्यज्ञोपवीतं कार्पाससूत्रकृतं रज्जुर्वासो वा। स्मृत्यन्तराच्छं- षावगतिः ॥५॥ कौशं वा ॥ ६॥ कुशविकारः कौशम् ॥ ६॥ भा०-सूत या वस्त्र या कुशरज्जु में से जो जिस समय मिल सके उस समय उसी का यज्ञोपवीत बनाकर उससे काम लेवे ॥५॥६॥ *उपवीत-जो बांये कन्धे से दहिने पार्श्व लटकता हो और दहिने कन्धे से वाम पार्श्व में लटकता हो उसे 'प्राचीनावीती' कहते हैं। और जो माला की भांति गले में पहना जावे उसे निवीत कहते हैं।
ख. १
रुद्रस्कन्दीयवृतिमहिनम् ।
ग्रीवायां प्रतिमुच्य दक्षिण बाहुमुद्धत्य यज्ञोपवीती
भवति ॥ ७॥
तत्मात्रं कौशं वा पाशाकृतिं कृत्वा ग्रीवायामा सज्य दक्षिण
बाहुमुद्धत्य तस्यावताबलम्पमानं कृत्वा यज्ञोपवीती बनि । विन्यास-
विशेषयुक्ते अम्मिन् द्रव्ये यज्ञोपवीतशब्दो वर्तते, तदर्थे द्रव्यं
उपचारात् ॥ ७॥
भाः-जनेऊ को दाहिने कन्धे पर राव के वांय कन्धे के बगल में
लटकता पहिनने वाले को 'यज्ञोपवीती' कहते हैं ।। ७ ।।
सव्यं प्राचीनापीती ।। ८ ।।
ग्रीवायां प्रतिमुच्य सव्यं बाहुमुद्धृत्य प्राचीनावीती भवति ।
एतत पित्र्यं, स्मृत्यन्तरात । "उपासने गुरूणां वृद्धानामतिथीनां च
होमे जप्यकर्मणि भोजने आचमने स्वाध्याये च यज्ञोपवीती स्यात्
अन्येष्वप्येप्रकारेषु भवति" इति व्याप्तयर्थ, गृह्यशास्त्रे विहितादन्य-
त्राप्येतदद्वयमङ्गमिति । निवीतिता नोक्ता, अस्मिच्छास्त्रे निवीतिता
कृत्यं नास्तीति , केचित्-'वायसान ववकामः' इत्यत्र निवीतित्व-
मिच्छन्ति वधकामे श्येनयागे दर्शनात् । तदर्थं च "ग्रीवायां प्रतिमुच्य"
इति सूत्रं विच्छिन्द्य "निवीती भवति" इत्यध्याहरन्ति ॥८॥
सर्वकर्मणामङ्गमाचमनं आदौ कर्तव्यम् । तदाह-
भा-इसी प्रकार जनेऊ को वांये कन्धे पर रख के दाहिने बगलकक्ष
के नीचे लटकते पहिनने वाले को 'प्राचीनावीती' कहते हैं । दैव कार्यों
में 'यज्ञोपवीत' 'और पितृ कार्यों में प्राचीनावीत पहनना चाहिये ।।८।।
त्रिराचस्यापो द्विः परिमृजीत ॥ ९ ॥
उदकं त्रिग्ङ्गुष्ठमूलतलेन पीत्वाऽङ्गुष्ठमूलतलेना लोमप्रदेशा-
द्धहिः परित प्रोष्ठी द्विः परिमृजीताद्भिः॥३॥
पादावभ्युक्ष्य शिगेऽभ्युक्षेत् ॥ १० ॥
पादौ युगपदभिमुखं प्रोक्षेदद्भिः । पृथक्सूत्रकरणं पूर्वोत्तरसूत्राभ्यां
वैलक्षण्यं गमयितुम् । वैलक्षण्यं च पाण्यवयवविशेषानपेक्षत्वम् ॥१०॥
oor
-
द्राह्यायणगृह्यसूत्रम्।
[प० १.
भा०-सब ही कम्मों का अङ्ग, आचमन होता है अतरत्र-आचमन
को कहते हैं। दोनों हाथों को धोकर उचित स्थान में बैठ कर तोन वार
आचमन करके दो वार सारे शरीर का मार्जन करे। और दो वार
ओंठ और अधर में लगा जल साफ करे उसके वाद दोनों पैर; एवं
माथे पर जल छिड़के ॥ ६ ॥ १०॥
इन्द्रियाण्यद्भिस्संस्पृशेत् ॥ ११ ॥
अङ्गुरानामिकाभ्यां चक्षुधी। अङ्गुष्ठप्रदेशनीभ्यां नासिके
अगुष्ठकनिष्ठकाभ्यां श्रोत्रे । अप इत्यधिकाराप्तिद्धे अद्विरिति प्रत्यङ्ग-
मग्रहणार्थप् । इन्द्रियाणीति सामान्योक्तारपि पादयोः पृथग्ग्रहणात्
पावादीनामयोग्यत्वात्। मनलश्वाशक्यत्वात्, त्वचस्सर्वगतत्वात् सिद्धः,
जिह्नायाश्च पाने । पारिशेष्यात्त्रयाणामेव ॥ ११ ॥
भा०-और अँगूठा, अनामिका अँगुलियों से दोनो नेत्रों,अँगूठा,
प्रदेशनी अँगुलियों से नाक के दोनों छिद्रों और अँगूठा, कनिष्ठिका
अँगुलियों से दोनों कानों को स्पर्श करे । और भी अन्य इन्द्रियों का
स्पर्श करे ॥११ ।।
अन्ततः प्रत्युपस्पृश्य शुचिर्भवति ॥ १२ ॥
प्रत्युपस्पृश्येत्युक्त पूर्वोक्तानां प्रत्येकं स्यात अतोऽन्तत इत्युक्तम ।
उपस्पृश्येति सिद्धे प्रतीति पूर्वमप्युपस्पर्शनमस्तीति सूचयितुम् । पूर्व-
मुपस्पर्शनमपेक्ष्य प्रत्युपस्पर्शनं भवति । तत्र स्मृत्यन्तराद्गम्यते-'ग्रामरिण-
बन्धनात्पाणी प्रक्षाल्य' इति । तत्परामर्शे च तत्सहचरितानां “प्राङ-
मुख उदङमुखो वा शौचमारभेत, शुचौ देशे प्राप्तीनो दक्षिण बाहु
जान्वन्तरा कृत्वा यज्ञोपवीती वाग्यतः, हृदयस्पृशः, अनुष्णाभिरफेना-
भिरद्भिः, तीर्थेन पादौ प्रक्षाल्य" इत्येवमादीनामपि परामर्शस्सिद्धो
भवतीति तैस्समुञ्चयः । पादप्रभृति क्रियाविशेषाणां निरपेक्षश्रवणान्मुग्व-
मार्जनादीनां निवृत्तिः । शुचिरिति न केवलं कर्माङ्गभाव एवाचमनप,
अप्रायत्ये सति शुद्धयर्थमपि भवतीति वेदितव्यम् । भवतीति यज्ञोप-
वीती भवतीतिवत् ॥ १२॥
ख.१.]
रुद्रस्कन्दीयवृत्तिसहितम्।
भा०-कर्म को प्रारम्भ करके या कर्म का आरम्भ न करने पर शयन
करने के पश्चात् पुनः आचमन करके ही कर्म करने योग्य पवित्र
होता है ॥ १२॥
आसनस्थानसंवेशनान्युदगग्रेषु दर्भेषु ॥ १३ ॥
कुर्यादिति शेपः । विध्धुपदिष्टानि नार्थप्राप्तानि आसनादीनि,
वचनस्यान्यथावैयर्थ्यात् ।। १३ ॥
भा०-जिस किसी कर्म में बैठ कर जहां कर्म करना पड़े वहां उत्तराम
कुशों पर ही आसन स्थान और बैठने का व्यवहार करे ।। १३ ।।
पाङ मुखस्य प्रतीयात् ॥ १४ ॥
प्राङ्मुख इत्युक्ते कुर्यादित्यध्याहारे कर्तुरेव प्राङ्मुखत्वं स्या-
दिति सर्वस्यैव कर्म सम्बन्धिनः प्राङ्मुखत्वं विधातुं सम्बन्धमात्रवाचिनी
पाठीमाह यथा चौले मातुः । वाक्यशेषात्सिद्धे प्रतीयादिति मधुपर्के
दातुश्चौले नापितस्य प्रत्यङ्मुखमियात् गच्छेदित्यर्थः ॥ १४ ॥
भा०-और जहां साफ साफ यह विधान न हो कि अमुक दिशा की
ओर मुखकर बैठे वहां पूर्वाभिमुख बैठ या खड़े होकर कर्म करना
समझो ॥ १४॥
पश्चादग्नर्यत्र होमस्स्यात् ।। १५ ।
यस्मिन् प्रदेशे होमो विद्यते तत्र प्रधानमङ्गानि च पश्चादग्रुप-
विश्य कुर्यात् । स्यादिति व्याप्त्यर्थं भवतीतिवत् ॥ १५ ॥
भा०-और जहां होम करने का विधान हो परन्तु किधर होके होम
करे यह नहीं कहा है। वहां होमाग्नि के पश्चिम दिशा में बैठकर
कर्म करे ॥ १५॥
सहशिरसं स्नानशब्दे ॥ १६ ॥
प्रतीयादिति शेपः, स्नातामहतेन स्नाप्य कुमारं इत्यादौ । स्नान
इत्येव मिद्वे शब्द इति गृह्यात्मानमभिपिञ्चेन्'इत्यत्र शिरस्यभिषेकार्थम्।
इतरथा सेकमात्रमिदं न स्नानमिति न शिरसि स्यात् । स्नाने स्नानतुल्य-
वाचिनि शब्दे इति सूत्रार्थः ॥ १६ ॥
द्राह्मायणगृह्यसूत्रम् । [प०१ मा०-और जहां स्नान करके कर्म करने का विधान हो वहां शिर सहित जल से नहा कर समझना ।। १६ ॥ दक्षिणेन पाणिना कृत्यमनादेशे ।। १७ ।। कुर्यादित्यध्याहारात्सिद्ध कृत्यमिति गृह्योक्तादन्यदपि यत्कृत्य तदपि दक्षिणेनैव हस्तेन कुर्यादित्येवमर्थम् । आदेशवलीयम्वासिद्ध अनादश इति पदार्थस्वभावादेशेपि निवृत्त्वर्थप, यथा परिदध्यादित्यादी द्वयोः पाण्योः ।। १७॥ भा०-और जहां यह न लिखा हो कि दहिने या पांये हाथ से कम करे वहां दाहिने हाथ से कर्म करना समझना ॥ १७ ।। मन्त्रान्तमव्यक्त परस्यादिग्रहणेन विद्यात् ।। १८ ।। मन्त्रान्तं, अव्यक्त च विनियोगतः परिमाणतश्च । परस्येत्यस्य- काक्षावशात् द्वावों, उत्तरस्य मन्त्रस्येत्येकः, प्रधानस्य मन्त्र- बोध्यस्यार्थभ्येति द्वितीयः । आदिश्च ग्रहणं चादिग्रहणम । यथा- सङ्खथ नान्वयः । एप सूत्रार्थः । मन्त्रान्तमुत्तरम्यादिना विद्यादात विनियोगतः परिमाणतश्च अर्थवशेन विनियुक्त परिमाण क्त च विद्यादिति । अविनियुक्तो हि मन्त्रोऽध्ययनमस्कृतः काविशेष- सम्बन्धाकाङ्क्षः कर्मविशेपार्थाना मन्त्राणां सन्निधावाम्नायमानम्त- कर्मशेपभावं प्रतिपद्यते, सन्निधिविशेपादपर्यवमानाच्च । तस्मिन्नपि कर्मणि यत्पदार्थप्रकाशन समर्थो यस्य तस्यैव शेपः, मामयविशेषात । यस्त्वतत्प्रकाशकः स तत्प्रकाशक एव जपतया आशीर्वादतया वोप- युज्यते । आकाङ्क्षादिवशाचेयत्तापरिच्छेदो मन्त्रस्य ॥ ननु परस्य ग्रहणेऽनेनैव परिमाणस्याप्युक्तत्वात् अन्तमादीत्यनेन किम ! उच्यत- द्वयोर्मन्त्रयोर्मध्यगतस्य यस्य पदस्याभिवानकोऽन्वयो न कनचिदव- गम्यते, तस्यावश्यमेकेनान्वयः कल्प्यः, अन्यथा तस्यानर्थक्यं स्यात । यस्य वा द्वाभ्यामपि केनापि प्रकारेणान्वयो दृश्यते तस्याप्येकेनैवान्वयः आकाङ्क्षापूर्तेरेकत्वाच्चावगम्यते । एतदुक्त भवति-उत्तरमन्त्रादेः प्राक् पूर्व एव मन्त्रोऽनन्वयि यत्किञ्चित्पदमित्येकोऽर्थः, उत्तरमन्त्रादेः - स्व. १.] रुद्रस्कन्दीयवृत्तिसहितम् । प्रागेव पूर्वमन्त्रो नोत्तरादिसहित इति द्वितीयः । मध्यमं पदं कि पूर्वण सम्बध्यते उतोतरेणेति सन्देहे कल्पनालाघवाद्विशेषाध्यवसायः । अस्पार्थस्य न्यायलिद्वेर्न दोपः, नैयायिकत्वात् सूत्रस्य । वाक्यशेषा- सिद्धे विद्यादिति न स्वाच्या कल्पयेत, न्यायसिद्धमेव जानीयादि- त्वमर्थम् ॥१८॥ भा०-जिस मन्त्रके अन्त का भाग ऐमा स्पष्ट न हो जिस्से विनियोग और उसका परिमाण-मालूम हो । ऐसी दशा में उत्तर मन्त्र की आदि को लेकर समझे या प्रधान मन्त्र के अर्थ को समझ कर तदनुसार कार्य करे॥१८॥ स्वाहान्ता मन्त्रा होमेप ॥ १९ ॥ ये पाठन स्वाहान्ता तेऽपि स्वाहान्ता. कार्या । 'स्वाहा सोमाय पितृमते स्वाहाऽग्नये कव्यवाहनाय' इत्यत्र न स्वाहान्ताः, आद्येनैव कृतार्थत्वात, 'पुरस्तात्स्वाहाकृतयो वा अन्ये देवा उपरिष्ठात्स्वाहाकृतयो- ऽन्ये' * इति श्रुते ।अविकारासिद्ध मन्त्रा इनि व्याप्त्यर्थम् ॥१६॥ भा०-होम करने के मन्त्रो में मे जिन मन्त्रों में "स्वाहा” शब्द का प्रयोग-मन्त्र पाठ में न हो तो भी ऐसे मन्त्रों में "स्वाहा" शब्द को जोड़कर होम करे ।। १६ ।। पाकयज्ञ इत्याख्या यः कश्चैकाग्नी ॥ २० ॥ संज्ञा व्यवहागर्था । एकाग्निः गृह्याग्निः । एकाग्निग्रहणं अन्याग्नि- साध्यानां मंज्ञानिवृत्त्यर्थम् । यः कश्चेति 'सप्त पाकयज्ञसंस्थाः' इति दर्शनान तद्वयतिरेकार्थं शास्त्रान्तरोक्तसङ्ग्रहार्थं च ॥ २० ॥ गृह्य अग्नि में माध्य कर्मों की “पाक यज्ञ" संज्ञा है ॥ २० ॥ तत्रत्विक ब्रह्मा सायंप्रात:मवर्जम् ॥ २१ ॥ नत्र तस्मिन्नेव पाकयझं नान्यत्र । अतो मथिते लौकिके वान ब्रह्मा । ऋत्विगिनि 'आर्पयोऽनूचानः' इत्याधुत्विग्गुणनियमार्थम्॥२१॥ र तै. सं. ३-१-५. २ १० दाद्यायणगृह्यसूत्रम्। [प० १. भा०-उस "पाक यज्ञ" में सायं प्रातहोम कर्म को छोड़कर अन्य पाक यज्ञों में ऋत्विगही ब्रह्मा होते हैं ॥ २१ ॥ स्वयं होत्रम् ॥ २२ ॥ सायंप्रातोमवर्जमित्यनुवर्तते, इतरथा सूत्रानर्थक्यं स्यात् । तथा हि सर्वहोमेष स्वामिनो होमकर्तृत्वं न विधेयं नित्यप्राप्तत्वात् । सायं- प्रोतोंमे स्वामिनोऽन्यस्यापि कर्तृत्वाभ्यनुज्ञानार्थं सूत्र, तदधिकागर्थ मेव हि ब्रह्मासनमनुक्त्वैतदुक्तम् ॥ २२ ॥ भा०-नित्य होम कर्म में स्वयं यजमान का ही अधिकार है।॥ २२ ॥ दक्षिणतोऽग्नेन्दङ मुखरतूष्णीमास्ते ब्रह्माऽऽहोमात्मागग्रेषु ॥२३ अग्नेर्दक्षिणतः न होतुः। तूष्णों वाग्यतः। आहोमात प्रयोग- समाप्तेः ॥२३॥ भा०-अग्नि के दक्षिण भाग में ब्रह्मा उतर मुंह होकर होमको समाप्ति तक चुपचाप मौन होकर पूर्वाग्र कुशों पर बैठे ।। २३ ।। कामं त्वधियज्ञ व्याहरेत् ॥ २४ ॥ यज्ञोपकार्यन्तरितादि ब्रह्मा ब्रूयात । अत एवं कर्मविदेव ब्रह्मा । कामं त्विति लौकिकस्यापि कर्मापकारिणो व्याहरणार्थम् ॥२४॥ भाव-परन्तु यज्ञ सम्बन्धी बातें आ पड़ने पर ब्रह्मा बोल सकते हैं ॥२४॥ अयज्ञीयां वा व्याहृत्य महाव्याहृतीपेत् ॥ २५ ॥ वाशब्दात् यज्ञियामप्यन्यथासिद्धाम् । जपेत् मनसा । व्याहतय एव महाक्याहतयः । “इदं विष्णुः" इति वा ऋचम् ।। २५ ॥ भा०-यदि यज्ञ के अतिरिक्त लौकिक विपयों में बात करें तो इसका प्रायश्चित्त स्वरूप व्याहृतियों या "इदं विष्णुः” ऋचा का जप करने से पवित्र होंगे ॥२५॥ हौत्रब्रह्मत्वे स्वयं कुर्वन् ब्रह्मासनमुपविश्य छत्रमुत्तगसङ्गं कमण्डलुं वा तत्र कृत्वाऽथान्यत्कुर्यात् ॥ २६ ॥ आपत्कल्पोऽयम् । उत्तरासङ्ग उत्तरीयं वासः । अथान्यदिनि
ख. १
रुद्रस्कन्दीयवृत्तिसहितम् ।
११
ब्रह्योपवेशनात्पूर्व निर्वृत्तं यत्कर्म तदनन्तरं विहितं यदवशिष्टंदित्यर्थः ।
अत एव न कर्मादौ ब्रह्मोपवेशनम् । क्व तहि ? 'इदं भूमेः' इत्यम्यान-
न्तरमेव वक्ष्यामः ।। २६॥
भा०-यदि होत कार्य और ब्रह्मा का काम एक ही व्यक्ति को
करना पड़े तो ब्रह्मा के लिये डाले हुये आसन पर छाता या जल भरा
कमण्डल रख के उसी प्रकार प्रदक्षिणा आदि पूर्वक अपने होता के
आसन पर वापिस आये और अग्निहोत्रादि साधारण कार्य भूमि
जपादि करे।। २६॥
अव्यावृत्ति यज्ञांगैरव्यवायं चेच्छेत् ॥ २७ ॥
होमाङ्स्सहाग्नेः पराङ मुखो न भवेत्, अन्तरा च न गच्छेदि-
त्यर्थः । कुर्यादित्यध्याहारात्सिद्ध इच्छेदिनि, यदि प्रमादाव्यावृत्ति
व्यवायं वा कुर्यात् तदा पुनः प्रतिमुखः स्यात्, प्रत्यागच्छेदित्येवमर्थम् ।
पाकयज्ञसाधारणमिदं सूत्रम् । एवमुक्ता परिभाषा ।। २७ ।।
इति द्राह्यायणगृह्यसूत्रवृत्तौ प्रथमस्य पटलस्य
प्रथमः खण्डः॥१॥१॥
भा-होम 'काय्र्यो' को प्रमाद से या किसी कारण न छोड़े या
बीच में त्याग न करे । यदि कारणवश छोड़ना भी पड़े तो फिर कार्या-
रम्भ करे ॥ २७ ॥ इति
द्राह्यायणगृह्यसूत्र प्रथम पटल के पहिले खण्ड का
अनुवाद समाप्त हुआ।॥ १॥
पूर्व भाग वेश्मनो गोमयेनोपलिप्य तस्य मध्यदेशे लक्षण
कुर्यात् ॥ १॥
गृहस्याभिमुग्वे गृहैकदेशे भाग पूर्वापलिप्तेऽपि स्वयं गोशकृतोप-
लिप्य उपलिप्तस्य मध्यदेश लक्षणं कुर्यात।लक्षणस्य स्वरूपमन्यतोऽवग-
न्तव्यम। पांसुभिः स्थण्डिलं कुर्यादित्यर्थः ।। १ ।।
भा०-घर के पूर्व भाग में जहां पाक यज्ञ करना हो वहाँ गोवर
सं लीप कर लिपी हुई जगह के मध्य भाग में यज्ञ वेदी बनावे ॥१॥
१२
दाहायणगृवसूत्रम् ।
[१० १.
दक्षिणतः माची लेखामुल्लिख्य ॥ २ ॥
स्थण्डिलस्य दक्षिणापरकोणादारभ्य प्रागपवाँ ग्याल्लिखत् ।।२।।
भा-वेदी के दक्षिण भाग में पश्चिम से पूर्व को रेख। ग्बैच ।।२।।
तदारम्भादुदीची तदवसानात्याची तिस्रो मध्ये प्राचीः ॥३॥
पश्चिमरेखारम्भादुत्तराः तिस्रः । कुन 'अपित्र्यं सर्व प्रागपवर्ग-
मुदगपवर्ग वा' इति स्मृतिबाहुल्यात् । एवं सर्वत्रानादेश ।। ३ ।।
भा०-और उस रेखा से उत्तर क्रम से तीन रेखा करे। अर्थात
दक्षिण रेखा से उत्तर मध्य भाग में क्रम से एक के बाद दूसरी, तीमरी
रेखा करे ॥३॥
तदभ्युक्ष्य ॥४॥
उल्लिखितं स्थण्डिलमद्भिरभ्युक्ष्य ॥ ४॥
भा०-और उस वेदी को जल से अभ्युक्षण करे ।। ४ ।।
अग्निमुपसमाधाय ॥५॥
स्थण्डिलस्य मध्ये अग्निमसंमुखमभिमुखं निधाय । उपेत्युपयो-
गाय यत्र यत्र शास्त्रणाहोमार्थाऽप्यग्निनिधीयते तत्र तत्रोपलेपनाद्यनि-
धानान्तं कुर्यादित्येवमर्थ, यथा सर्पवलौ । इतरथा सर्वत्रैतद्धोमेपु कुर्यात्'
इति वचनात् अहोमार्थे न स्यात् ॥ ५॥
भा०-और वेदी के बीच में अग्नि का आधान करके तब होम
करे यह साधारण विधि सब होम यज्ञ में करना चाहिये ॥५॥
इमं स्तोममिति परिसमूद्य तृचेन ॥ ६॥
निधीयमानस्याग्नेः प्रकीर्णान् कणान् समन्तत एकीभावं प्रापय्य
प्रत्यूचं परिसमूहनं प्रागुपक्रममुदगपवर्गं कुर्यात्, निराकाङ्क्षत्वाचाम् ।
अस्य विनियोगमात्रपरत्वान्नार्थक्यकल्पनायां प्रभुत्वम् ।। ६ ।।
भा०-उसके वाद "इमं स्तोमं०" इत्यादि तीन ऋचाओं से यज्ञ
वेदी का परिसमूहन करे ॥६॥
पर चादग्नेभूमौ न्यश्चौ पाणी कृत्वेदं भूमेरिति ॥ ७ ॥
ख. .] रुद्रस्कन्दीयवृत्तिसहितम् । १३ अग्नरनन्तरमेव पश्चात्तृणादिभिरमहिनो भूमिगताववाङ्मुखी हस्तौ कृत्वा 'इदं भूमे.' इति जपेत् । 'अन्येषां विन्दते वसु, अन्येषां विन्दते धनम्, इत्यनयोस्तुल्यार्थत्वात् विकल्पेन मन्त्रान्तत्वम् ॥ ७ ॥ तयोनियममाह- भा०-इमक अनन्तर अग्नि के पश्चिम भागमें तृण आदि सहित भूमि पर दोनो हाथ औंधे कर के “इदं भूमे." मन्त्र का जप करे ।।७।। वस्वन्तं रात्रौ ॥ ८॥ रात्रिकाले विहितं यद्रात्री क्रियते तत्र वस्वन्तमेव । अनन्तरं ब्रह्मोपवेशनम् । कुतः ? अग्निनिधानात्पूर्वं तावन्नोपवेशनं दक्षिणतोऽग्नः इति वचनात् । परतोऽपि 'उपममावायसमूह्य न्यञ्चौ पाणी कृत्वेदं भूमेः इति क्त्वाप्रत्ययेन समानक कत्वस्योक्तत्वादवान्तरप्रयोगैकवाक्यत्वाव- गते धान्नोपवेरानम् । इदानीं तु विरोवाभावाद्वयमाणस्य ब्रह्मापेक्षत्वा- दुपवेशनम् । पूर्वोक्तानां सूत्रैक्येपि मुग्वबोवार्थं सूत्रावच्छेदः कृतः ।।८।। भा०-और जो कृत्य रात्रि में करना हो तो "अन्येषां विन्दते वसु" पढ़े और नहीं तो "अन्येषां विन्दते धनन्” यदि (दिन में करना हो तो) तब ब्रह्मा का उपवेशन करे।।८।। पश्चादर्भानास्तीर्य दक्षिणतः प्राची प्रकर्पदुत्तरतश्च ॥ ९ ॥ अग्नेः पश्चात् । प्रोगग्रान् दर्भान निरन्तरानास्थण्डिलमुदगपवर्गान प्रकीर्य दक्षिणतः प्रकीर्णानग्रेपु गृहीत्वा प्राची प्रकृष्य तथोत्तरतश्च प्रकर्पन् । माग्न पुरस्तादग्राणि सङ्गनानि नभ्यु अयमेकः कल्प ।।६।। अप्रकृप्य वा ॥ १० ॥ पश्चात्म्तरणमात्रमवैकः कल्पः ।। १० ।। पूर्वोपक्रमं प्रदक्षिणमग्नि स्तृगणयान्मूलान्थग्रंशदादयंत्रिवृतं पञ्चवतं वा ॥ ११ ॥ अग्नः पुरस्तात् पूर्व ततो दक्षिणतस्तत उत्तरतम्नतः पश्चात् । ननूनरतम्समापनीयं प्रदक्षिणम' इति वचनात् । न, 'मूलान्य श्लाद- यन्' इति वचनात् । उद्गपवर्ग हि मूलरपाणि छादितानिम्युः । ननु
दाहाायणगृह्यसूत्रम् ।
[प०१
अपाण्युत्क्षिप्य किमिति न स्तरणं, 'छादयन्, स्तृणुयात्' इति स्तीर्य-
माणावस्थायामेत्र स्तीर्यमाणैश्छादनोपदेशात् । एवं नहि मृलान्यप्रैश्छाद-
यन्'इत्यनेन मिद्धत्वात् पूर्वापक्रमं प्रदक्षिणम इत्यनर्थकम् । न, अन्यदपि
यत् प्रतिदिशं तत्पूर्वोपक्रमं प्रदक्षिणमिति ज्ञापनार्थं, यथा 'प्रतिदिशमु
पलिम्पेत् इति । अत्रापि स्पष्टीकरणार्थत्वात् अत्रैवोक्तम । अत्र तु
'प्रथमं दक्षिणतग्नन उत्तरत. इत्यपि प्रदक्षिणशब्दयार्थाऽवगन्तुं शक्यते ।
इदं स्तरणं त्रिः कृत्व पञ्चकृत्वो वा । पूर्वसूत्राभ्यां विहित मकृत्सकृदेव ।
पितृयज्ञप्वाद्य स्तरणम्, अन्वष्टक्ये द्वितीयम्, इतरत्र तृतीमित्यु-
पदेशः । तृतीय पञ्च वृतपक्षस्य प्रजाकामपशुकामयोनिवेशः ।। ११ ।।
भा०-समित डालने आदि द्वारा अग्नि जलाकर उस अग्नि के चागे
ओर कुशों से इस क्रम से ढाके कि पहिले पूर्व दिशा में तब दक्षिण में
फिर उत्तर में और तब पश्चिम में सब ही ओर तीन या पांच वार कुशा
से आच्छादन करे किन्तु ऐसी युक्ति से जिसमें दो, तीन या अधिक
कुशा एक स्थान में मिल न जावें और सब ही कुशाओं का अग्रभाग
के द्वारा उनका जड़ ढका रहे ॥ ६ ॥ १० ॥ ११ ॥
उपविश्य दर्भाग्र प्रादेशमात्र प्रच्छिनत्ति न नखेन पवित्र स्थी
वैष्णव्याविति ॥ १२॥
उपविश्येतीतः परं दर्भासनार्थम् । प्रच्छिनत्ति न पारिगना ।
'ओपधिमन्तर्धाय' इति गृह्यान्तरे ।। १२ ।।
अद्भिन्मृज्य विष्णोर्मनसा पूते स्थ इति ॥ १३ ॥
उत् ऊर्ध्वम् ॥ १३ ॥
भा०-इसके बाद पहिले से इकट्ठा किये हुये कुशाओं में से प्रादेश
प्रमाण दो कुशाओं को लेकर "पवित्रेरथो" आदि मन्त्र से ओपधि के
वीचो वीच छेदन करे । उसके पश्चात् "विष्णोर्मनसा." मन्त्र से उस
को जल में धो कर ॥ १२॥ १३ ॥
उदगने अनुष्ठाभ्यामनामिकाभ्यां च सङ्गा त्रिराज्यमुत्पुनाति
"देवस्त्वा सवितोत्पुनात्वच्छिद्रेण पवित्रण" "वसोस्सूर्यस्य
रश्मिभिरिति ॥ १४॥
खे.२] रुद्रस्कन्दीयवृनिसहितम् १५ मन्त्रभ्यापि त्रिगवृत्तिः, प्रदेशान्तरे 'द्विस्तृष्णीम इति, यनान्त- गत । उत्पुनाति प्राचीमृधं क्षिपनि। अछिद्रगण पवित्रणेति मंत्रि- योम्ममुदायमाह ॥ १४॥ भा०-उत्तराय करके आज्योत्पवन करे । अर्थात आज्य में पड़े हुए तृण आदि को निकाल कर पूर्व की ओर ऊपर को फंक देवे । और आज्य के उत्पवन करते समय दोनों पवित्र को अंगूठा और अ. नामिका अंगुली से पकड़ कर एकवार "देवम्त्वा." इत्यादि यजू मंत्र से और दोवार बिना मन्त्र के उत्पवन करे ॥ १४ ॥ अभ्युक्ष्यते अग्नावनुपहरेत् । १५ । अद्रिभ्युक्ष्य पवित्रे उदगग्रं अग्नौ प्रतिपेत । अन्विनि उत्पवने- ऽनुगने उदगग्रे इत्यर्थः ॥ १५ ॥ अाज्यमधिश्रित्योत्तरतः कुर्यात ॥ १६ ॥ अग्नेझत्तरे भागे स्थाल्या सहाज्यमुपनिधाय कुर्यात् । कि कुर्यात् ? शास्त्रान्तरादम्यते-द्विरुल्मुकेनाभिघाल्य द्वे दर्भाय प्रक्षिप्य त्रिफल्मुकेन प्रदक्षिणं परिहत्य उत्तरतो बहिपि नियादित्यर्थः ॥१६॥ भा०-आज्य उत्पधन के बाद उन दो पवित्रों को जन में धोकर अग्नि में फेंक देवे । इसके बाद अग्नि के उत्तर भाग में जलते हुये अंगारे पर पहिले पवित्र आयपात्र को रकावे तव चमन्थाली को रवावे । दक्षिगजान्यको दक्षिणेनाग्निदिनेनुमन्यम्बन्युद काजलि प्रसिञ्चन् ।। १७ ॥ तिग्गन जानना भूमिगतो ब्रह्मान योरन्तरेगा उदक पृर्गमञ्जलि- ममिचत ।। १७॥ भा०-पूर्वाक (१-०७-२८ ) अग्नि का श्राधान तथा पार ममूहन करके दाहिना जानु भूमि पर टेक कर "अदिन." इत्यादि मंत्र से अग्नि के दक्षिण भाग में उदकालि साँचे ।। १७ ।।
द्राद्यायणगृह्यसूत्रम् । [प०१० अनुमतेऽनुमन्यस्वति पश्चात् सरस्वत्यनुमन्यस्वेत्युत्तरतः॥१८॥ होमाङ्गानामप्युत्तरतः । रेग्वावदालिमेकः, दृष्टानुगुण्यादहष्टे कल्पनात् यतः।।१८।। भा०-"अनुमने०" मन्त्र से अग्नि के पश्चिम भाग में दूसरी उदका- अलि संचे। और "सरस्वत्यनु०' मन्त्र से अग्नि के उत्तरभाग में तीसरी उदकाञ्जलि सं.चे ।। १८ ।। देव सवितः प्रसुति प्रदक्षिणमग्नि पर्युक्षेदभिपरिहरन हव्यम् ॥ १६ ॥ प्रसिञ्चेदिति प्रकृते पर्युवेदिति एतावत एव पर्युक्षसंज्ञार्थ 'पर्युक्षणवर्जम्' इत्यत्र होमाङ्ग सर्वमन्तर्भावयन् । प्रागुपकममुदका- अलि पर्यक्षेत्.।। १६ ॥ भा०-और "देव सवित" मन्त्र मे अग्नि की प्रदक्षिणा कर जल धारा गरे ॥१६॥ सकृत्रिर्वा ॥ २० ॥ सकृन्मन्त्रमुक्त्वा त्रिर्वा पर्युक्षेत् ॥ २० ॥ भा.-एक या तीन-वार मन्त्र पढ़कर पर्युक्षण करे ।। २० ।। समिध प्राधाय ॥ २१ ॥ औदुम्बराः खादिराः पालाशा वा तदभावे यज्ञियाः पञ्चदश समिघोऽग्नावाधाय एकामुत्तरतो बर्हिपि निदध्यादित्यध्याहारश्शास्त्रान्तगत अनन्तरमग्नेरर्चनमाचारात् ।। २१ ।। भा०-इसके पश्चात् गूलर, खैर, पलाश या इनके अभावमें यज्ञिय काष्ठों में से किसी काष्ठ की १५ समिधा को अग्नि में डालकर एक समिधा के उत्तर भाग में वर्हिः कुश को धरे ॥ २१ ॥ प्रपदं जपित्वोपताम्य कल्याणं ध्यायन् वैरूपाक्षमारभ्योच्छ्व- सेत् ॥ २२ ॥ 'तपश्च तेजश्व' इत्यारभ्य 'ब्रह्मणः पुत्राय नमः' इत्येवमन्तस्य प्रपदशब्दो वाचकः । जपित्वेति जपन्नित्यर्थः, 'विरूपाक्षोऽसि' इत्यस्य
ख.२]
रुद्रस्कन्दीयवृत्तिसहितम्
प्रपदमध्यपातित्वात् पौर्वापर्यानुपपत्तेः। कल्याणशब्दोऽपवर्गवाचकः ।
निरुच्छासो भूत्वा प्रपदं जपन् 'भूर्भुवस्म्वरोम्' इत्योङ्कारे परमात्मज्ञानं
मे भूयादिति ध्यायन् यथासामयमोङ्कारं सावयित्वा 'विरूपाक्षोऽसि
दन्ताक्षिः' इत्युच्छ्वसेदित्यर्थः । नित्येष्वेवम् ।। २२ !! भाग्येशाह-
भार-"तपश्च तेजश्च"-यहां से लेकर "ब्रह्मणः पुत्राय नमः-यहाँ
तक को "प्रपद" कहते हैं "विरूपाक्षोऽसि' इसका पाठ प्रपद वाचक
मन्त्रों के बीच में पड़ा है । और कल्याण-शब्द मोक्ष का वाचक है।
श्वास को रोक कर प्रपद का जप करता हुआ "भूर्भुवस्स्वरोम्' का
ध्यान करता हुआ परमात्मा का ज्ञान मुझे हो-इसका ध्यान करता हुआ
"विरूपाक्षोऽसिदन्ताञ्जिः" जपकर श्वास लेवे ॥ २२ ॥
प्रतिकामं काम्येषु ।। २३ ॥
काम्यग्रहणमुपलक्षणं प्रज्ञात साध्यविशेषवतां कर्मणाम् । तेषु
विशेषमेव परामृश्य इदं मे भूयादिति ध्यायन्नित्यर्थः ॥ २३ ॥
भा०-यह नित्य कम्मों का विधि है परन्तु काम्य कर्मों में विशेषता है
जिसको अगले सूत्र में कहते हैं-
काम्य कम्मों में जिम कार्य की सिद्धि की कामना रखता हुआ
कर्म करे उस कामना का ध्यान करता हुआ पूर्वोक्त प्रकार से प्रपद का
जप करे ।। २३ ।।
मर्वतद्धोमेषु कुर्यात् ।। २४ ॥
मर्वत्रति व्याप्त्यर्थम् । एतत् उपलेपनादि प्रपदान्तं सर्व पदार्थ-
जानं सर्वत्र होमात्मके कर्मणि तत्तद्विशेषेभ्यः प्रागेव कुर्यात् । यानि तु
वृतेऽनौ तस्मिन्नेव देशे क्रियन्ते तष्वर्थलोपादग्न्युपसमाधानान्तम्य
निवृत्तिः॥२४॥
इति द्राहायणगृह्यसूत्रवृत्तौ प्रथमपटलम्य
द्वितीयः खण्डः॥१॥२॥
भाव-मब ही होम कम्मों में उक्त ( उप लेपनादि १-२२ सू० तक)
कर्मों को करके अन्य कार्य करे ॥ २४ ॥ इति
द्राह्मायणगृह्यसूत्र प्रथम पटल के दूसरे खण्ड का
भाषानुवाद समाप्त हुआ॥१॥२॥
hind दोह्यायणगृह्यसूत्रम्। [प० १. ब्रह्म वारी वेदमधीत्योपन्याहत्य गुरवेनुज्ञातो दारान् कुति ।। १॥ नाम वेदः, बेटा ययनार्थानि गोदानादीनि व्रतान्यग्नीन्धनादीनि च स्मृतिकारक्तानि लक्षणया ब्रह्म त्युच्यन्ते । नान्यनुनिष्ठन्नेकां शाखामबीत्याध्यगनप्रयोगमर्थनिश्चयपर्यन्तं पडङ्ग परिममाय उप गुगसमीपं निप्पाद म्पयं गुरवेऽभिलपिन द्रव्यमार्जयित्वा तत गुरुसमी- पमाहृत्य गुग्वे आचार्याय दत्वा तेनैव गुरुणा त्वं विवाई स्नानं च कुर्वित्यनुज्ञातम्मन् दारान् कुर्वीत भार्या कुर्वीत यथाऽऽत्मानं प्रनि भार्या भवति तथा कुमारी संस्फुर्यादित्यर्थः । दारानिति बहुत्वपुंसवे अविव- क्षते । आविष्टलिङ्गवचनत्वात् । एवं वृत्त्यर्थेऽध्यापने। अदृष्टार्थे तु गुरुदक्षिणामदत्वा प्यनुज्ञामात्रादेव विवाह. । 'सहस्र श्वेतं चाश्वं प्रदायानुज्ञातो वा' इति श्रुतेः । तदर्थं चोपन्याहृत्य गुग्वेऽनुज्ञानो वति वाशब्दं केचिदध्याहरन्ति । दक्षिणात्वान्नोदकपूर्वमिदं दानप ।। अपरा व्याख्या वाशब्दाध्याहारेण-ब्रह्मचारी वेई वाधीत्येति द्वादशवापिकं पत्रिपदाधिकं तदर्धिकं पादिकं बा ब्रह्मचारी व्रत ब्रह्म तच्चरित्वा वेदं सनालमनधीत्यापि विवाह । अथवा चरित्या बंद मकलमधीत्य विवाह इति । अस्मिन् व्याख्याने नार्थावबोधपर्यन्तमध्य- यनम् । केचिदाहु पत्रिंशदाब्दिकं चर्य गुरौ त्रैविद्यकं व्रतम । तदर्धिकं पादिकं वा ग्रहणान्तिकमेय वा ।। इत्यम्मिन्मानवे श्लोके वेदत्रयार्थत्वेन पत्रिंशदादेतत्वान, 'वेदानधीत्य वेदौ वा वेदं वाऽपि' इति चानेनैवोक्तत्वात, वेदहास- वशात् काले हासोऽप्युक्त एवेति त्रिवादिचरणमप्यनुज्ञातमेवेति । तद्युक्तमयुक्त वेति विचारणीयम् । ब्रह्मचारीत्यस्यापरा व्याख्या-वेद- ब्रतानि चत्वारि गोदानं बातिकं आदित्यत्रतं माहानाम्निकमित्येतानि, गोदानं बातिकं आदित्यत्रतं माहानाम्निकमौपनिषदमित्येतानि वा ब्रह्म तचरित्वा विवाह इति । अस्यार्थस्य न्यायमूलत्वं केचिदाहु-ब्रह्मचारि- ब्रतानि पुरुषसंस्कारार्थानि नाध्ययनाङ्गानि . पुरुषोद्देशेन विधानात् ।
ख. ३.] रुद्रस्कन्दीयवृत्तिसहितम् । १६ अनस्तद्विधिपर्यवसाननिबन्धनोऽयं व्रतस्नानोपदेशः । अध्ययनविधिरपि न विचारपर्यन्त ,रागत एव तत्सिद्ध। अतस्तनिवन्धनो वेदस्नानोपदेश इति । तदिदं मीमांसकैर्नेष्यते । वाक्यशेपास्सिद्धे कुर्वीतेति नान्दीमुखा- देरुपसङ्ग, हणार्थम् ॥ १॥ भा०-ब्रह्मचारी अर्थ पाठ सहित साङ्गवेद को पढ़के आचार्य को इच्छित दक्षिणा द्रव्य लाकर देकर और उनकी आज्ञा (अब तुम समावर्तन करके अपने अनुकूल कुमारी से विवाह करो ) से सवर्णा कुमारी कन्या से समावर्त्तन पूर्वक विवाह करे ॥१॥ प्राप्लवनं च ॥२॥ उपन्यास गुरवेऽनुज्ञातः कुर्वीत इत्यस्यानुकर्पणार्थश्चकारः । आप्लवनं स्नानं समावर्तनम् दारालवने इति वक्तव्ये पृथग्ग्रहणं पृथक्प्र- योगार्थम् । अत एव कालोऽपि भिद्यते । व्युत्क्रमस्तु दाराविगन्तुरेवास- वनं न नैष्ठिकस्य इत्येवमर्थम् । इतरथा ह्यध्ययनपरिसमाप्तिनिमित्तमा- सधनमित्युपशङ्कयत ॥२॥ भा०-और तब समावर्तन संस्कार करें ॥२॥ तयोगप्लपनं पुर्वम् ॥ ३॥ जायापत्योर्विवाहात्पूर्वमानवनं कर्तव्यं, तत् पुरुषस्य मन्त्रक्रमानु- सारेण परस्ताद्वयते 'आलबने पुरस्तात्'इत्यारभ्य ॥३॥ स्त्रियास्त्वाह- भा०-कन्या और पति विवाह के पहिले स्नान करे । पति तो मन्त्र पूर्वक स्नान करे और कन्या विना मन्त्र के ही ॥ ३ ॥ मन्त्रामितादात्तु पाणिग्रहणस्य पूर्व ब्याख्यातम् ।४। वव्वा. पाणिगृह्यतेऽस्मिन्निति पाणिग्रहणं विवाह. । विवाहस्य काल ववा अामवनं मन्त्रलिङ्गानुसारेण कर्तव्यमिति सूत्रार्थः । तुशब्दो विशंपणार्थ. । यद्यप्याप्लवनं स्नानं प्रसिद्ध,तथाऽपीह वध्या उपस्थालवन- मात्रे अाप्लवनशब्द मन्त्राभिवादादिति । पूर्वमिति यत् पूर्वमालवनं पूर्वमन्त्रद्योतितसुरासाधनकं तदेवोत्तरमन्त्राभ्यामपि कर्तव्यमित्येवमर्थम अत एव मध्वाज्यशब्दाभ्यामपि सुरैव लक्षणयोच्यते सुरेतिचात्र पिष्ट- सयुक्तंमुदकं लक्षणया पैष्टीसुरासादृश्यादुच्यते, . द्राह्यायगागृयसूत्रम्। [५० १. -- मुख्यमुगया, अस्पृश्यत्वात अनाचाराच । बीतिविविक्तवाचि । विवि- लकर्तृकं पाणिग्राहकज्ञानिकर्तृकमिदमाप्रवनमित्यर्थः अमुमिति मन्त्र र पन्यु परोक्षन्निर्देशादायमा विज्ञायते । अध्याहागत्मिद्ध आख्या- गांमति यर्दाप वृद्धैरन्यदाख्यातं तदपि कर्नामति । कि तत् ? नान्दी- मुग्वं कौतुकबन्धनं सङ्कल्प. इत्येवमादि । एवं प्रयोग-विवाहदिवसा- पूर्वा, पूर्वाह्न नान्दीमुखश्राद्धं कुर्यात् । युग्मान् ब्राह्मणान् प्राङमुखानु- दगग्रंषु दर्भपूपवेश्य नान्दीमुग्वेभ्यः पितृभ्यस्वाहा नान्दीमखेभ्यः पिता महेभ्यम्स्वाहा नान्दीमुखेभ्य. प्रपितामहेभ्यम्वाहति लौकिकेऽग्नी भोज- नार्थं पक्वेन हविष्येणान्नन चरतन्त्रेण परिचरणतन्त्रेण वा हुत्वा गन्ध- पुष्पधूपदीपवासोभिर्यथालाभं यथाविभवमर्चयित्वा भोजयित्वा उच्छि- एसमीप उद्गग्रंषु दर्भेषु दधिवदराक्षतमिश्रान् पिण्डान् दद्यात होममन्त्र- रूदगपवर्गान् । स्वाहास्थाने तृप्तिररित्वति विकार.। एतन्नान्दीमुखश्राद्धम् । अत्र श्लोकः- पुंसीनामान्नचौलौपस्नानपाणिग्रहेषु च । अग्न्याधेये तथा सोमे दशस्वभ्युदयं स्मृतम् ।। इति ।। केचिन्नान्दीमुखश्राद्धमागामिनश्श्राद्धस्य प्रत्याम्नायमाहुः। स्वधा ऽस्त्विति पिण्डदाने मन्त्रान्तमाहुः । ततः पत्युतियो वध्वास्स्वामिन- मागत्य वरणं कुर्युः-भारद्वाजगोत्राय विष्णुशर्मणे काश्यपगोत्रजां श्री- देवीदां धर्मप्रजार्थं वृणीमह इतिवद्यथागोत्रं यथानाम वरगां कुर्युः । दास्यामीति प्रतिवचनम् । तत आसवनं 'काम वेद ते' इत्यादिभिर्मन्त्रैः स्वाहाकारान्तः पिष्टसंयुक्त नोदकेन पत्युतियश्शिथिलीकृतवस्त्रायावध्वा उपस्थमालावयन्ति । प्रतिमन्त्रममुमित्यत्र पतिनाम ब्रयुः-विष्णुशर्माण- मितिवत् । ततः पुण्याहवाचनम् । सर्वकर्मसु पुण्याहवाचनमादौ कर्तव्य- मित्याचार्या आहुः । नान्दीमुखपुण्याहवाचने अनित्ये, आचार्येणावच- नात् । करणेऽभ्युदयविशेषः । ततो वध्वास्स्वामी वधूमङ्कमारोप्य भार- द्वाजगोत्राय विष्णुशर्मणे काश्यपगोत्रजां श्रीदेवीदां तुभ्यमिमां प्रजा- सहत्वकर्मभ्यः प्रतिपादयामीतिवत् यथागोत्रं यथानामोक्त्वा पाणिग्ना- हस्य पाणावुदकं सिञ्चेत् । ततो ब्रह्मोपवेशनान्तम् ॥४॥ तत आह- है सम्ध. ३.] मद्रस्कन्दीयवृत्तिसहितम् । भा०-यो तो स्नान करना साधारण सा काम है जो भली भांति प्रकट परन्तु विवाह के पूर्व जो कन्या का स्नान कराया जाता है अर्थात विवाह होने के पहिले कन्या या वर ज्ञाति की स्त्रियां कन्या को उपटन लगाकर और कन्या के उपस्थ इन्द्रिय को भलीभांति उपटना ले मालकर माफ करके स्नान करावे । तब विवाह के योग्य कन्या होती है ॥४॥ ब्राह्मणस्सहोदकुम्भः पाहतो वाग्यतोऽग्रोणाग्निंगत्वोदङ मुखस्तिष्ठत् ॥ ५॥ उत्तरवाससा सकर्णं प्रावृतशिरा उदकपूर्णकुम्भं शिरसा धारयन् उदक्प्रदेशात् पूर्वेणाग्निं गत्वा ब्रह्मणः पुरस्तादुदगग्रेषु दर्भेषु उदङमुख- स्तिष्ठत । आ मृन्यवसेकाद्वाग्यतः ॥ ५॥ भाव-पुरोहित या कोई ब्राह्मण उत्तरीय वस्त्र से अपने कान और शिर को ढाक कर जल भरे कलश को अपने माथे पर धर के जल रक्खे स्थान से उठकर अग्नि के पूर्व होकर ब्रह्मा के आगे उत्तराय कुशाओं पर उत्तराभिमुख (जब तक माथे पर जल का सेक न हो) खड़ा रहे ॥५॥ स्नातामहतेनाच्छाद्य या प्रकृन्तनित्यानीयमानायां पाणि- ग्राहो जपेत् सोमोऽदददिति ॥ ६॥ पाणिग्राहो वधूदेशं गत्वा पूर्वमेव सहशिरसं स्नातां वधूं नव- वरद्वयेन 'या अकृन्तन् परिधत्त' इत्याभ्यां स्वयमेवाच्छाद्य पुनरग्निदेशं गत्वा प्रदात्रा तं देशं वध्वां प्राप्यमाणायां तां वीक्ष्य पतिः सोमोऽददत' इति जपेत् । 'या अकृन्तन्' इत्यधरवामोदानं, 'परिधत्त'इत्युत्तरीयदानम् नतः 'प्र मे पतियान.' इति वधूर्जपेत् । 'प्रास्याः पतियान' इति पति- जपेत्, मन्त्रालिङ्गात् ॥ ६॥ भा०-पहिले से नहाई हुई बधू के पास पाणिग्रहण करने वाले जाकर दो नये वस्त्रों को लेकर कन्या के सारे शरीर को 'या अकृन्तन्' और 'परिधत्त' मन्त्रों को पढ़कर ढाक देवे और फिर अग्नि कुण्ड के पाम जाकर कन्यादाता से ले जाती हुई बहू को देखकर पनि 'सोमो- द्राहायगागृहामुत्रम्। [५० १. ऽददन् मन्त्र का जप कर । और 'या अकुन्तन्' मन्त्र पढ़कर नाच पा- नने का वन्त्र कन्या को देवे और परिवत्त' मन्त्र परमार प्रदान का वस्त्र देवे। तब प्रमं पतिमान ' सात वह जग। और प्रास्याः पति- यानः' मन्त्र पति जपे ॥ ६॥ पाणिग्राहस्य दक्षिणत उपवंशयेत् ॥ ७ ॥ मन्निवानात्मिद्धं पाणिग्राहम्यनि पत्युबामन उपयशनार्थम । दर्भपूपवेशयेत् वधूमानेता । ततः परिन्तरगणादिप्रपदान्न कन्या प्राज्य- स्कारानन्तरमाज्यं वमिमं शमीपलाशमिश्र गत्लाजं च शयग्नमत्ता- तो बर्हिपि निध्यात् । दृपत्पुत्रं चाग्ने पश्चात् । हात्पुत्रोदकुम्भयोः परिपेचने बहिर्भाव , अहव्यत्वात् ॥७॥ प्रपदजपानन्तग्गाह भा०-और उसके पश्चात् बहू को पनि के दक्षिण भाग में नुशा के आसन पर बैठावे और परिश्तरणादि में लेकर प्रपद नक विधि करके आज्य संस्कार करके आज्य, वा समिधा, और शमी या पलाश के पत्तं सहित लावा धूप में धर के अग्नि के उत्तर में वाह कुश पर. रमन लोढ़ी शीलवट अग्नि के पश्चिम भाग में धरे ।।७।। अन्धारब्धायां सुणोपघानं महाव्याहृतिभिराज्यं पहुयात् ॥८॥ अनु सादृश्ये, उपवेशनवत् । अन्वारब्धायां वध्वां दक्षिणेत पाणिना पत्युर्दक्षिणं वाहु, तस्य सन्निधानान् स्पृष्टवत्यां वध्वां वापि निहितेन स येणोपहृत्योपहत्य संस्कृतमाज्य 'भूरम्वाहा भुवस्वाहा स्वस्स्वाहा' इति प्रतिमन्त्रमग्नौ जुहुयात् पतिः । वन्यस्वरूपमाध्वर्यव प्रसिद्धम् । ननु उपघातमित्यवाच्यं, अर्थसिद्धत्वात् । आमिनि चावाच्यं 'आज्यं जुहुयाद्धविपोऽनादेश' इति वचनात् । जुहुयादिति चावाच्यं वाक्यशेपासिद्धेः । इदं तर्हि प्रयोजनम् यत्रोपघातमिति वक्ष्यति, यत्राज्यं प्रधानद्रव्यं यत्र वा मन्त्रमनुक्त्वा होमं विधास्यति तत्र तत्र व्याहृतिभिः जुहुयादिति । श्राज्यमेव च द्रव्यं परिभापितत्वात् ।।८।। , ख. ३ ] रुद्रस्कन्दीयवृत्तिसहितम् । २३ भा०-प्रपद जप के बाद बहू अपने दहिने हाथ से पति के दाहिने हाथ को छूती हुई और वर्हिः कुश पर रकबे हुये त्रु वा से पति संस्कृत अाज्य को ले लेकर 'भृम्बाहा' "भुवस्वाहा' 'स्वम्वाहा' व्याहृति मन्त्रों को पढ़ पढ़ कर अग्नि में हवन करे ।।८।। समस्ताभिश्चतुर्थीम् ।। १ ।। भूर्भुवस्वम्ग्वाहेति मन्त्रः। अन्वारन्यायामिनि वर्तते । अयं होमो नोपघानादिचिनेप्वम्ति, लमन्नाभिश्चेति लिद्धं चतुर्थीमिति यक्षरनिर्देशान । त्रिवपि विधायहोमे 'चतुर्थी स्यात्' इति अधिक- वचनात् चतुर्थी चतुर्थी जुहुयादिति वीपमार्थो गम्यते नातिप्रसङ्गः । मन्निधिविशेपाच नद्वीपमामिद्धिः ॥ ६॥ भाद-जीन आहुतियां तो 'भूम्बाहा' आदि से और चतुर्थी प्रा- हुनी 'भूर्भुवस्स्वरस्वाहा” इम मारी व्याहृति मे देवे ।। ६ ।। एवं चौलोपनयन गोदानपु ॥ १० ॥ चतुर्थीमात्रातिदेशः । ननु गोदानग्रहणमनर्थकं 'गोदान चौलवत कल्प' इत्यनेनैव सिद्धत्वात् । न, तत्र केशस्तृप्तिमात्रस्यातिदेशात ।१०। भा-इसी भांति चड़ाकरण, उपनयन और केशान्न संस्कारों में हवन करे ।। १०॥ अग्निरेतु प्रथम इनि पभिश्च पाणिग्रहरणे ॥ ११ ॥ चशब्दोऽन्वारम्भानुकपणार्थ. ॥ ११ ।। भा--"अग्नि रेतुप्रथमः०” इत्यादि छ. मन्त्रों से पाणिग्रहण संम्कार में हवन करे ।। ११ ।। नाज्यभागौ न स्टिकृदाज्याहुतिघनादेशे ॥ १२ ॥ उपघातादिशब्दचिताम्वाज्याहुनिपु मनीष्वाज्यभागौ स्विष्टकृञ्च न स्युः । नाज्यभागस्विष्टकृत इनि वक्तव्ये पृथग्ग्रहां यत्र न स्विष्टकृत तत्राज्यभागौ न स्तः इत्येवमर्थं, यथा वास्तुहोमे । मौविष्टकृतीमष्टम्येनि पशावादेशात्तत्र प्रतिपेधाभावार्थमनादेशे इत्युक्तम् ॥ १२॥ . भाः-जहां हवन करने में किन मन्त्रों या किस प्रकार का हवन द्राथायरणगृह्यसूत्रम् [५०१ होगा ऐसा स्पष्ट आदेश नहीं है वहां न आज्य भाग और न त्रिपकन होम होगा॥१२॥ सर्वत्रीपरिष्टान्महाव्यातिभिः ।। १३ ।। मर्वत्रेति व्याप्त्यर्थम् । प्रतिकर्म विरोपविहितं कृत्वा भृम्वाहा भुवस्स्वाहा स्सस्स्वाहेत्याज्यं जुहुयान। प्रपदान्तवत्स्वंत्र प्रयुतान्य- लाभात् नात्रान्वारम्भ ॥ १३ ॥ भा०-सब ही कम्ों में प्रति कर्म विहिन हवन करने पर महा व्याहृति से हवन करे ॥ १३ ॥ प्राजापत्यया च ॥ १४ ॥ 'प्रजापते न वदेतानि' इति प्राजापत्यया। चशब्दम्मर्वत्रोपरिष्ट्रा- दित्यस्यानुकर्षणार्थः ॥ १४॥ भा०-और "प्रजापते न वदेतानि मन्त्र मे भी हवन करे ॥१४॥ प्रायश्चित्तं जुहुयात् ॥ १५॥ प्राजापत्ययेति वर्तते । यत्रान्तरितविपर्यामादौ प्रायश्चित्तापेक्षा तत्र प्राजापत्यया मु वेणाज्यं जुहुयात मन्धानार्थमिति मृत्रार्थः । अन्तरिते अन्तरितं कृत्वा प्रायश्चित्तम् । मन्त्रिपत्योपकारकाङ्गान्तगये उपकायें निवृत्तप्रयोजने प्रायश्चित्तमेव, नान्तरितम्य पुन करणम । पदार्थविपर्यासे प्रायश्चित्तमेव न क्रमार्थं पुनरावृत्तिः। श्राज्यमंम्काग- त्पूर्व चेन्निमित्तं स्यात् संस्कृते आज्ये प्रायश्चित्तं कुर्यात । उत्तरकाल चेन्निमित्तं परिज्ञानानन्तरमेव । वाक्यशेपास्मिद्धं जुहुयादिति अग्न्यनुग- नादावप्येतदेव प्रायश्चित्तमित्येवमर्थम् । इतरथा प्रकृतत्वान प्रपदान्त- वत्सु कमस्वेव स्यात् । बहिस्तन्त्रे तु आज्यतन्त्रेण परिचरणतन्त्रेण वा प्रायश्चित्तहोमः । तन्त्रमध्ये तु तत्तत्तन्त्रमेवोपजीवनि ।। मन्त्रलिङ्गादपि सर्वत्र प्रायश्चित्तार्थता गम्यत एव । अयं मन्त्रार्थ हे प्रजापते! यान्येतानि निमित्तानि प्रजातानि तानि त्वत्तोऽन्यो न कश्चिदपि प्रतिसमाधाने परिताबभूव न पदार्थीकतु समर्थः। अतो यत्समाधानकामा वयं तुभ्यं जुहुमः तदस्माकमस्तु । तत्ममाधानाच रयीणां वनतुल्यानां ख. ३] रुद्रस्कन्दीयवृत्ति सहिन । २५ च पुरुषार्थानां वयं मामिन भूयास्मेनि । स्वद्रव्यत्यागलक्षणानां कर्मणं कालात्यये 'यत्कुसीदप' इति होम प्रायश्चितं गन्त्रलिङ्गात् । प्रपदान्तव- कमलोपे अाज्यतन्त्रं, इतरत्र परिचरणतन्त्रम् । अयं मन्त्रार्थ:--यत्कु- मीदं ऋणतुल्यमवश्यं प्रदेयनप्रदतं मया इह जन्मनि ऐन अप्रदत्तेन निधिना निधितुल्येन यमस्य सदने यथेष्टं चरामि तत्प्रदेयमिदमेवाज्यं तत्कार्यकरं हे अग्ने ! जीवन्नेबाई तुभ्यं तत्प्रति तत्प्रदेयं प्रति तत्समा- धानाय ददामोत्यर्थ । सर्वत्राङ्गभ्रं गं प्रयोगममाप्त्युत्तरकालं यदि स्मरेत् नत्र न पुनः करणं नापि प्रायश्चित्त प्रधानलम्बन्धायोगात्, विगुणमेव तदस्तु । प्रधाननं पे तु साङ्गम्य पुनरावृत्ति. । बहुप्रधानके तु भ्रष्टस्यैव प्रधानस्य साङ्गस्य पुनरावृत्तिः नाभ्रटम्य । एवमकरणे शाट्यायनिप्रोक्त प्रायश्चित्तं प्राजापत्य या यत्कुसीदमित्यनेन सर्वत्र विकल्पते । पूर्ववत्तन्त्र- नियमः। अनुगतेऽनावग्न्यन्तरसंसर्ग रजस्वलाऽभिगमने दिवामैथुने कुमा- रस्य संस्काराकरण मेखला धारणे सन्ध्यादिलोपे च शान्यायनिप्रोक्त प्रायश्चित्तं स्यात् । अनुगतादौ दोपलघुत्वगुरुत्वापेक्षया तन्त्रनियमः यथाऽल्पकालविच्छेदे परिचरणतन्त्रं बहुकालाविच्छेदे आज्यतन्त्रमिति ॥ भूम्स्वाहा । भुवस्स्वाहा । म्बम्स्वाहा । पाहि नो अग्न एनसे स्वाहा । पाहि नो विश्ववेद स्वाहा । यज्ञं पाहि विभावसो स्वाहा । सर्वं पाहि शतक्रतो स्वाहा । पाहि नो अग्न एकया। पाा त द्वितीयया । पाहि गीर्भिस्तिमृभिरूजां पते । पाहि चतसृभिर्वसो स्वाहा । पुनरूर्जा निवर्त- म्व पुनरग्न इपायुपा । पुनर्नः पाह्य हसस्स्वाहा । सह रय्या निवर्तस्वाग्ने पिन्वम्व धारया। विश्वप्नया विश्वतम्परि स्वाहा । पुनश्च व्यातिभि- गज्यं जुहुयात् इति शाध्यायनि विधानम् ।। पुनराधाननिमित्ने तु पुनराधानमेव कुर्यात् । अग्नेादशाहवि- च्छेदः, अग्नेः स्वेच्छया त्याग , जायाभों प्रवासः श्वकाकचण्डालरज- स्वलादिस्पर्शः समारोपितममिन्नाश इत्येतानि पुनराधाननिमित्तानि । तस्य विधिः-दिवा हविष्यमन्नमेकभक्त भुक्त्वा ब्रह्मचारिव्रतः अपरे- धुरुपवासं कुर्वन् 'तपश्च तेजश्च' इत्यादि 'ब्रह्मणः पुत्राय नमः इत्येवमन्तं ४ २६ दायायणगृह्यसूत्रम। [प०१ शतकृत्वोऽष्टकृत्वश्चारण्ये जपित्वा 'देवकृतप्य' इत्यादि प्रामु धीतस्य' इत्यतः प्राक् तथा जपेत् । तत श्वोभूने 'पुनर्मा' इत्येताभ्यां जनमव- गाह्य ब्राह्मण प्यानचाना याग्निमतो गृहात्तदलाभे यथा 'गम्भ श्रीत- स्मानारम्य गृहादग्निमाहृत्य प्रपदान्तं कृत्वा व्यातिभिई त्याभूपध्वा- हेति विर्जुनुयात् ततो भुकम्वाहेति त्रि । नत म्बस्वाहेति त्रि । ततश्च प्रतिमन्वं द्वादशकृत । ततश्च प्रतिमन्त्रं त्रिष्कृत्वः । तत उत्थाय नमत्कारालिं कृत्वा 'अग्नि दृतं, अग्निमर्या. अग्नि- स्तिग्मेन. अग्ने रक्षाण' इति चतुचं जपेत् । अथोपविश्य 'अग्न अायाहि वीतये, अग्नि वो वृधन्तं, नमस्ते अग्न ओज में, उप त्वान दिवेदिवे' इति च पृभिराज्यं जुहुयात्। सोमं राजानं मैविष्टकृतं च । तत उपरिटारोमादि । नात्र ववाऽन्वारम्न', अग्निकारत्वात् । सर्वेषां प्रपदान्तानाम ने वामदेव्यगानम् तहग्जपश्च । मायंत्रात माना- मते यथासङ्ख्यं गोसूक्ताश्वसूक्तगानम् । अग्निधारणासम्भवे 'अयं ते योनि.' इति समित्ममारोपणं 'या ते अग्ने' इत्यात्मममागेपण वा। उभयत्र लौकिकाग्नौ 'आवरोह' इत्यवरोहणम् । इद सर्वं पुनराधानवि- धावुक्तम् । दिवा हविष्यभोजनादि देवकृतजपतिं स्मृत्युक्ताभ्यां कृच्छ- चांद्रायणाभ्यां विकल्पते । एवं विनिवेशः-अकामकृते निमित मंधान- मम्भवे सत्यनुपेक्षायामिदं, उपेक्षायां तु कृच्छ्रः । कामकृते चांद्रायणम् । अत्रापरं मतं-कृच्छचांद्रायणे त्रेताग्निविपये एव । गृह्याग्निनाशे पुन- गधानमित्युक्तम् । पुनराधानविधावत्रैव गृह्यसङ्ग्रहोपदेश विच्छिन्नेऽनुगते सद्यः प्राजापत्यांतपञ्चकम् । द्वादशाहातिपत्तौ चेत् इध्मपाहिप्रकीर्तितः ।। प्राक्ततश्शुद्धपाहि स्यात् अर्वाङ्मासात्परं न तु । मासादूर्ध्वं यथाशास्त्रं पुनराधानमिष्यते ।। अस्यार्थः गृह्याग्न्यनुगतो मासादृचं पुनराधानं, ततः प्राक् द्वादशाहादूचं आज्यतत्रेण पाहित्रयोदशहोमः । ततः प्राक स एव परि- चरणतंत्रेणेति । आज्यतत्राणां प्रकृतिर्विवाहः । परिचरणतंत्राणां औ- पासनहोमः । चतंत्राणां दर्शपूर्णमापौ । पशुत्राणां अष्टकापशुः
मद्रस्कन्दीयवृत्तिसहितम् ।
आज्यतंत्रे वरणस्याप्रवृत्तिः तस्य प्रदानार्थत्वात् । अर्थलोपात् आसवन-
'समानयामुम्' इति मंत्रलिङ्गात भतृ सम्बंधार्थत्वादप्रवृत्तिः । लेखाचतु.
होमयोरपि न पुनरामवनम कृतस्यैव सकलविवाहशेषत्वात्
होमत्रयात्म-
को विवाहः । वरणबदुदकलेचनम् । उद्कुम्भस्य मृiव से कार्थवाद-
प्रवृत्तिः स्नातामहतेनाच्छाद्य' इत्यस्य । पुंसवनादौ पुनः प्रतिप्रसवाद-
प्रवृत्तिः। सोमोऽदत्' इत्यस्य च वधूदानप्रकाशनार्थत्वात् 'प्रमे पत्रि-
यान' इत्यस्य च भर्तृ सम्बन्धार्थमार्गक्लूप्तिपरत्वादप्रवृत्तिः । लेखाच-
तुर्थीहोमयोरपि न पुन क्रिया होमत्रयात्मकस्य मार्गस्यैकत्वात् । हप-
पुत्रस्य चाक्रमणार्थत्वादप्रवृत्तिः। शूर्पलाजानां च लाजहोमार्थत्वान्न
निधानम् । आज्यतन्त्रेष्वन्वारम्भस्तु संस्कारकर्मसु संस्कायेण कर्तव्य
एव संस्कारार्थत्वात् नान्येषु । होमानामप्रवृत्तिः उपरिष्टाद्धोमान् वर्ज-
यित्वा प्रधानत्वात् । भवतु वा व्याहृतिहोमानामङ्गत्वात् तथाऽपि दर्शपूर्ण-
माप्तयोरप्येतत्प्रकृतित्वात् सर्वेपु प्राप्तानामुपघातादिसूचनम् । 'एवं चौ-
लोपनयनगोदानेपु' इति च नियमार्थं भविष्यति । प्रयोगमध्ये नाज्यभा-
गौ' इत्यादेस्सर्वार्थस्य विधानस्यैतत्प्रयोजनम्, कथं नामैतत् प्रागुक्ताना-
मेवेतिकर्तव्यता वेन प्रदेशान्तरे प्रवृत्तिः न परतावद्वक्ष्यमाणानां 'हुत्वी-
पोत्तिष्ठते' इत्येवमादीनामपि । प्रकृतमनुसरामः ।।१।।
भा०-जहां किसी कारण प्रायश्चित्त की अपेक्षा हो-वहां २ प्राय-
श्चित्तीय आहुतियां करे ॥ १५॥
हुत्वोपोत्तिष्ठतः ॥ १६ ॥
व्याहृतिभिहुत्वा उपाश्लष्टौ जायापती सहोत्तिष्ठतो वध्वा दक्षिणं
पाणि दक्षिणेन पाणिना गृह्णन् पतिरुत्तिष्ठेत् तस्याः अस्वातन्त्र्यात् ।
हुन्वति समानकर्तृक वं हामेऽप्युपश्लेपार्थम् । अतोऽन्वारब्धायामेव
होमः । न च पूर्ववदत्रान्वारम्भ. पतिपाणेहीमे ज्यागृत वात् ।। १६ ॥
भा०-महा व्याहृति होम के बाद वर वधू दोनों एक साथ उठे।
अर्थात् उठते समय वर के दाहिने हाथ कन्या क पीठ पर होकर
दहिने कन्धे पर और कन्या के वायें हाथ, वर के पीठ पर होकर वायें
कन्धे पर रहे ॥१६॥
दाहायणगृह्यसूत्रम्।
। १०१
अनुपृष्ठं गत्वा दक्षिणतोऽवस्थाय वध्वलि गृलीयात् ।१७।
अनु सादृश्ये । उत्थानवत्पाणि गृनन्नव तस्याः पृष्ठदेशेन गत्वा
दक्षिणतो दर्भपु स्थित्वा नम्या पाकोशम अलिमुभाभ्यां हस्ताभ्यामु .
दद्यात् स्वीकुर्यात् ।। १७॥
भा०-पति, बहू के पीठ की ओर होकर दान और चलकर
उसकी अञ्जलि पकड़ कर उतर मुड़ हो बैठे ॥ १७ ।।
पूर्वा माता शमोपलाशमिश्रान् लामाञ्छूयं कृत्वा ॥१८।।
पश्चादुद्वाहवचनात् , वधूगृहं गत्वा विवाह इनि वधूमातुस्सन्नि-
धानात् , सा पूर्वमेव लोजान् स्वयमुत्पाद्य शम्या पलाशन वा संमृष्टान्
शमीपर्णमिश्रान् वा तान् वर्हिषि शूर्ण निधाप तिष्ठति । तदाना शूर्पणा-
दायाग्नेः पुरस्ताद्वधूमाता तिष्ठेत । एवं सूत्रयोजना-- लाजान् कृत्वा
शूर्प निहिताछमीपलाशमिश्रानादाय पूर्वा पूवादक सम्बन्विनी बधूमाता
तिष्ठेदिति ।। १८ ॥
भा०-कन्या की माता या भाई शमी पलाश (पत्ता) मिला
लावा शूप में लेकर अग्नि के पूर्व भाग में ( ग्वड़ी या ) खड़ा रहे ॥८
पश्चादग्ने परपुत्रमाक्रमयेद्वधू दक्षिणेन प्रगर्दन इमम-
श्मानमिति ॥ १९॥
पश्चादग्नः स्थितं तं पत्पुत्रं सव्येन पाणिना अञ्जलिं गृह्णन्नेव
दक्षिणेन पाणिना दक्षिणमूर गृहीत्वोरिक्षप्यांगुलिमूलन स्वयं
मन्त्रमुक्त्वाऽऽक्रमयेत् । सन्निधानात्सिद्ध दक्षिणेनेति प्रागुदीचीमुत्क्रम-
येदित्यत्रापि दक्षिणनियमार्थम् ।। १६ ॥
भा०-और अग्नि के पश्चिम भाग में रक्खा हुआ शीलवट को
वायें हाथ से अञ्जलि को पकड़े हुये दहिने हाथ से दहिने पैर को शील
वट पर चढ़ावे और पूर्व से ईशान कोण में चलावे और पति उम स-
मय "इममश्मानमारोहाश्मेवत्वनस्थिराभव०॥ इत्यादि मन्त्र पढ़ता
जावे॥१६॥
स्व.३] रुद्रस्कन्दीयवृत्तिसहितम्। ह सदगृहीतपञ्जलि लानानां ववनलावावपेत् भ्राता ॥२०॥ वभ्राता, वध्वअलाविति वध्वास्सन्निधानात् । शमीपलाशमि- श्रारणामञ्जलिम ॥२०॥ भा०-और बहू का भाई बहू की अअलि में एक अलि लावा लेकर एक ही वार में देवे ।। २० ।। मुहवा कश्चित् ॥ २१ ॥ भ्रातुरलाभे वध्वा हितैपी कश्चित्पुरुपः आवपेन । सुहृद्वेति सिद्ध कश्चिदिति पुरुपनियमार्थम ।। २१ ॥ भा०-यदि उसका भाई न हो तो कोई सुहत् देवे ॥ २१ ।। तं साग्नौ जुहुयादविच्छिद्याम्नलि इयं नागैति ॥ २२ ॥ प्रकृतत्वात्सिद्धे तमिति तमेव लाजाञ्जलिं जुहुयात् उपम्तरणा- भिधारणे न कुर्यादित्येवमर्थ. अन्यथा हि होमद्र-ये दर्शनात् शङ्का स्यात् । सेति सा वधूः जुहुयादेव न मन्त्रं ब्रूयात् पतिरेव मन्त्रं बृयादित्येवमर्थम । अग्नाविति प्रभूनेऽग्नावित्येवमर्थम् । पाण्योरविच्छेदं कुर्वती वधूरंगुल्यग्रंण जुहुयात् । उपत्पुत्राक्रमणादृर्षमञ्जलिं गृह्णीयादेव पति ॥२२॥ भा०-उस भाई या मुहूत की दी हुई लावा की अञ्जलि को पूर्व उपदेशानुसार उपरतीर्णाभिचारित कर अञ्जलि अलग २ न हो जावे । इस प्रकार सावधानी से वधू अग्नि में आहुति देवे और पति "इयं नारी" इत्यादि मन्त्र जपे ॥ २२ ॥ अर्यमणं पूपणमित्युत्तग्योः ॥ २३ ॥ उत्तरयोर्लाहोमोरिगौ मन्त्री ।। २३ ।। दुले तेनैव गत्या प्रदक्षिणाऊन परिणयत् कन्यला पितृभ्य इति ॥ २४ ॥ इयं चारीति हुते येनैव प्रकारेण दक्षिणको गतम्भनव प्रकारे ३० दायायायसूत्रमा [प०१ पाणिं गृह्णन्ननुपृष्ठभुत्नरतो गत्वा पागि गृलनेव अग्नि प्रदक्षिणीकुर्वन वधूमनुगमयेत् । आज्यत्र वार्षदपत्पुवायां प्रदक्षिणान्तर्भावः । मातृब्रह्मोदवान्भवाना चाहियः। पनिर्मन्त्रं त्यात ।। २४ ।। अवस्थानप्रभृत्येवं त्रिः ॥ २५ ॥ मध्यमायामावृत्तौ अर्यमणमिति लाजहोममन्त्र । उनमायां पूपणमिति । इतरत्समानम् ।। २५ ।। भा०-इस प्रकार आहुति देने पर वंदन ब्राह्मण पति ने जिम प्रकार गमन किया था उसी प्रकार अर्थात् कन्या को आगे २ लेकर अग्नि की प्रदक्षिणा कराते हुये फिर आकर "कन्यलापितृभ्यः” इस मन्त्र का पाठ करके उस कन्या को परिणीता करे । अर्थात् कन्या जो पति लोक पाती है यह उने समझा देव । इस प्रकार बहू परिणीता होने पर और भी दो वार उसी प्रकार अवस्थान, अश्मारोहण, मंत्र पाठ, लाजावपन, और लाजा हम करे परंतु इन दोनों होम में पूर्व मंत्रों को न पढ़े। उसके बदले में "अर्यमणंनुदेवं०” एवं “पूपण" इन दो मंत्रो का पाठ यथाक्रम करे ॥ २३ ॥२४॥२५॥ शूर्पण शिष्टानग्मायोप्य प्रागुदीची मुत्क्रमयेत् एकमिष इति ॥ २६॥ प्रकृतत्वातिद्धं ऽग्नावित्यग्नौ यत्कृत्यं तत्सर्वं तत्रैव समापनीयम् । प्रागुदीचीमुत्क्रमयेदित्यस्य च गमनोपक्रमत्वात न प्रत्यावृत्य समाप्ति- रिति केचित् । तदयुक्तम्-अग्नावित्रानुक्तेऽप्यन्यत्राप्यहोमत्वालाजप्रक्षे- पप्रसङ्गात् 'अपरेणाग्निमौदकः' इतिवचनादग्न्यर्थमवश्यंभावित्वाच्च प्रन्यागमनस्य च ल्यपा क्रम य द्योतितन्त्रात् । उत्क्रमणं उपत्पुत्राक्रम- णवत् प्रतिमन्त्रम् । सप्त पदानि । सखी सप्तपदीति वधूमीक्षमाणो जपेत् । मन्त्रलिङ्गात् ॥ २६॥ भा०-तीन वार होम करने से बचा हुआ लावा आदि को सूप में लेकर विना मंत्र पढ़े अग्नि में डाले और ईशान कोणमें "एकमि०. प्रभृति ६ मंत्रों को पढ़२ कर बहू को यथा क्रम से सात पग इस भाँति
ख. ३] मद्रस्कन्दीयवृत्तिसहितम् ।
३१
चलावे जिसमें बहू का दहिना पग आगे २ को चले और वायां पीछे
• और बाँया पग दहिने पग में ठेक न जाया करे ॥ २६ ॥
ईक्षकावेक्षणग्थागेहण दुर्गा नुमन्त्रणान्यभिरूपाभिः ॥२७॥
बधूं द्रष्टुमागताः सुमङ्गलीस्त्रियो वीक्षमाणः 'सुमङ्गली' इनि
जपेत् । 'सुकिंशुकम्' इति बबूं रथमारोहयेत् । अध्वनि भयस्थाने
'मा विदन् ' इति जपेन। सुमालीरित्यप्त्यानागताभ्यां सह निर्देशः
तत्साम्यार्थप , यथा मन्यधनि रथारोहणबहुत्वे भयस्थानबहुत्वे च
तयोरावृत्ति दृष्टार्थ वात् तथाऽस्यापि ध्यागमनावृत्तावाविवाहममाप्ने-
गवृत्तिरिति ॥ २७ ॥ ईक्षकावेक्षणानन्तरमाह-
०-ईक्षकों ( बहू को देखने के लिये आये हुये व्यक्ति ) को
देखना, बहू का पनि गृह जान के लिये ग्थ पर चढ़ना, मार्ग में भय
होना आदि के अभिरूप मत्रों को पढ़े । जैसे देग्वने बाले "सुमङ्गली"
इत्यादि मंत्र को जप करें, “सुकिंशुकम् ” मंत्र बहू को रथ पर चढ़ाने
समय पढ़े, मार्ग में जहां भय हो वहाँ 'मा विदन" आदि मंत्र पढ़
॥ २७॥
अपरेग्णाग्निमांदको गन्या पाणिग्राहं मूर्धन्यवमिञ्चत् ।२८
ब्रह्माग्न्योरन्तरेरण गन्वा ।। २८ ।।
वधूं च ।। २९ ॥
क्रमेणावसेक. ॥ २६ ॥
ममन्त्वित्यवसिक्तः ॥ ३० ॥
जपेत् पति ॥ ३०॥
भा०-इसके बाद कोई जल वाहक व्यक्ति अग्नि के पश्चिम भाग में
आकर विवाह के लिय नयार वर और कन्या के माथे पर जल ढालकर
ग्नान करावे और उमी ममय वर वधू एक वाक्य मे “ममजन्तु०"
मंत्र पढ़ें ।। २८ ।। २६ ॥ ३० ॥
दक्षिणं पाणि माङ्गलं गृह्णीयात् गृभणामि ने इनि
पभिः ॥ ३१॥
हामाया मम्। [५०१ उत्तरोत्तरेण मन्त्रेणोत्तरनिरमनिती उनाप्रथा गक्षिामग्नि प्रत्यागम्य अरियारोमादि वामदेव्यगानान्तं कुर्यात यथा दर्शपूर्णमाम- योर्वक्ष्यते । नात्राधारम ॥३१॥ इति द्रारायणगृह्यसूत्रवृत्ती प्रथमस्य तृतीय ग्बगदः ॥ १ ॥ ३ ॥ भा०-पति, उप जल (सक्त बटू बी अलि को हाथ में पकड़ कर अपने पास कुछ ऊपर लेकर दाहिने हाथ में उनके अंगठा सहित उतान दहिना हाथ ( हाथ के पहुंचे से अंगुलि तक ) पकर कर "गृभ्णामिने " इत्यादि विवाह के मंत्र को पद ॥ोर अग्नि की प्रदक्षिणा क्रम से चूमकर होम करके वामदेव गान नक गध किया करे ॥३१॥ इति द्रामायणगृह्यसूत्र के प्रथम पटल के तीसरे ग्बगड का भापानुवाद समाप्त हुआ ॥१॥३॥ प्रागुदीचीमुहेत् ॥ १॥ होमानन्तरमेव प्रागुदीची दिशं बधूमग्नि च प्रापयेत्पति ।।। भा०-होम के पश्चात् ही ईशान कोण में बहू और स्थापनार्थ अग्नि को पहुंचाये ॥१॥ ब्राह्मणकुलेऽग्निमुपसमाधाय पश्चादग्नेर्लोहितं चर्मानबह- मुत्तरलोम प्राग्गीयमास्तीर्य वाग्यनामुपरेशयेत् ।। २ ॥ विवाहगृहे गृहान्तरे वा। यदि क्षत्रियादिगृहे विवाह नदा वन्यस्मिन्नेव ब्राह्मणकुले अग्न्युपममावानान्तं कृत्वा चर्मणि बधूमुप- वेशयेत् पतिरप्तमयकाले । नात्र वध्वा दर्भासनं नकार्यकरगन्या- चर्मणः ॥२॥ भा:-यदि क्षत्रियादि के घर विवाह हो और उसका अपना घर दूर हो तो पास ही ईशान कोण में फिर किसी ब्राह्मण के घर में उतर विवाह (चतुर्थी कर्म ) करने के लिये अग्नि स्थापन करे ॥ और उम स्थापित अग्नि के पश्चिम भाग में लाल रंग का गौ के चर्म को लेकर इस प्रकार विछावे कि जिसमें चमड़े का रोम ऊपर को हो और पूर्व.
ख. ४.] रुद्रस्कन्दीयवृत्तिसहितम् । ३३ पश्चिम लम्बा हो चमड़े का शिरोभाग पूर्व की ओर हो और इसके नीचे का हिस्सा भूमि पर हो । उस विछाये हुये गोचर्म पर बहू को नियमित बाक्य ( अतिरिक्त बातें न करे ) बैठावे ॥२॥ प्रोक्ते नक्षत्रेऽन्वारब्धायां स्रवेणपघातं जुहुयात् जड्भिर्ले- खापतिभिस्सम्पातानयनयन् मूर्धनि वध्वाः ॥ ३ ॥ अन्येनोदितानि नक्षत्राणीत्युक्ते । अत एवोपर्याच्छादिते देशे होम । प्रशब्दः प्रथमोदयार्थः। परिसमूहनादीनि कृत्वा व्याहृतिभि. समस्ताभिश्च हुत्वा लेखादिभिस्स्वाहाकारान्तैर्जुहुयात् । प्रकृतितरिसद्ध अन्वारब्धायामित्येतत् प्रकृतिसादृश्यार्थत्वात् उपवेशनवत् पत्युरेवालम्भ प्रयोक्तृत्वार्थम् । इतरथा पित्रादेस्स्यात् । स्तुवेणेति स्वेण सम्पातावन- यनार्थं, इतरथा दक्षिणेन पाणिना स्यात् । उपघातमिति प्रत्युपघात व्याहृतिहोमेष्वपि सम्पातायनयनार्थम् । उपघातमित्याभीक्ष्ण्ये णमुल् । एतत्त्रितयमपि न्यायसूचनपरमेव । तथाहि-आद्य होमे न पितृत्वम- न्वारम्भप्रयोक्तृत्वे कारणं, कि तर्हि ? तस्याः पित्रधीनता । 'बाल्ये पितृवशे तिष्ठेत्' इति वचनात् पित्रधीनत्वम् । सा त्विदानों भर्बधीना 'पाणिग्राहस्य यौवने' इति वचनात् । न्यायपरत्वात् सूत्रस्य, न्यायस्य च तुल्यत्वात् । चतुर्थीहोमेऽपि भर्तुरेव प्रयोक्तृत्वम् । उपनयनादिषु चाचार्यस्य । सम्पातानामपि स्वगतत्वेन साधनान्तरप्रयुक्तिक्षयात्तनै- वावनयनम् । अत एव चतुर्थीहोमेऽपि तथैव । तथा दशानां होमानां संस्कारार्थत्वात् संस्कारस्य सम्पातावनयनद्वारत्वात् दशस्वप्यवनयनम् । अत एव चतुर्थीहोमेऽपि नवस्वासवनद्वारत्वात् हुत्वा हुत्वा सम्पाता. वनयनं होमावशिष्टे संपातप्रसिद्धः॥३॥ भा०-यदि मेघादि के कारण नक्षत्र गण न दीख पड़ें तो प्राज्ञ ज्योतिपी के बतलाये हुये नक्षत्रोदय काल में “लेखा सन्धिषु०" इत्यादि छः मन्त्रों से बहू को अन्वारब्ध कर सु वा से उपघात छः आहुतियाँ देवे और उन प्रत्येक छः आहुतियों के अन्त में बधू के माथे पर धी का ढार देवे ॥३॥ ५
द्राध्याय गगृह्यसूत्रम् ।
[प०१.
प्रदक्षिणमग्नि परिक्रम्य ध्रुवं दर्शयति ध्रुवायोरिति ॥४॥
पत्युमन्त्रः॥४॥
भा०-डोम के पश्चात् वर वधू अनि की प्रदक्षिणा करते हुये
मण्डप से बाहर निकल कर पति बहू को "ध्र वाद्यौः" मन्त्र पढ़कर
ध्रुव नक्षत्र को दिखलावे ॥ ४॥
अभिवाद्य गुरून् गोत्रेण विसृजेद्वाचम् ।। ४ ॥
काश्यपगोत्रोऽहमभिवादये इतिवत् स्वगोत्रमुक्त्वाऽभिवादा
वधूर्वानियमं त्यजेत् । नावश्यं वदेत । अथोपरिष्टाहोमादि वामदेव्य-
गानान्तं कुर्यात् ।। ५॥ तत आह
भा०-और बधू अपने पति का गोत्र के साथ अपना नाम लेकर
पति को अभिवादन करे और जो नियमित बोलने का नियम था उसे
छोड़ देवे ॥ ५॥
गौर्दक्षिणा ॥६॥
होमत्रयार्थमस्मिन् काले ब्रह्मणे देया। अत एव त्रिप्वपि होमेषु
एक एव ब्रह्मा॥६॥
भा०-इस विवाह यज्ञ में ब्राह्मण को एक गौ दक्षिणा में देवे॥
अत्राय॑म् ।। ७॥
अस्मिन् काले विवाहकत्रे तज्ज्ञातिभ्यश्च वध्वा प्रदाताऽयं
दद्यात् । तस्य विधिमन्त्रक्रमानुसारेण, ४ । ४ । ५ मधुपर्क प्रतिग्रहीप्यन्
इत्यारभ्य वक्ष्यते ॥७॥
भा०-इस समय विवाह करने वाले, और अपनी जाति वालों
के लिये कन्यादाता अर्घ्य देवे॥७॥
आगतेवित्येके ॥ ८॥
यदा विवाहार्थं वध्वा गृहमागताः तदेत्यर्थः ।।८।।
भा०-किन्हीं आचार्यों का मत है कि विवाह के लिये बहू के घर
जब आवें तब अर्घ्य देवे ॥८॥
त्रिरात्रं क्षारलवणे दुग्धमिति वर्जयानौ सह शय्यातां
ब्रह्मचारिणौ ॥९॥
ख.४]
रुद्रस्कन्दीयवृत्तिसहितम्
३५
होमादृव नियम तदिनप्रभृति त्रिरात्रम् । दुग्धमुझ तसारं पि-
एयाकादि । सह एकस्यां शय्यायां रात्रियु शयीयातां ब्रह्मचारिणी निवृ-
त्तमैथुनौ परस्परमन्यतश्च । इतिशब्दोऽन्यस्यापि व्रतविरोधिनो
वर्जनार्थः ॥६॥
भा-जिस दिन पहिले विवाह कार्य में प्रवृत्त हो उस दिन से
तीन रात्रि तक क्षार लवण और दूध को छोड़कर केवल हविष्य अन्न
भोजन करते हुये मैथुन रहित हो एक शय्या पर शयन करें ॥६॥
हविष्यमन्नं परिजप्यानपाशेनेत्यसाविति वध्वा नाम
ब्रयात् ।१०।
त्रिरात्र भोजनकालेष्वाहतमन्नमभिमृशन् जपित्वा ॥१०॥
भा--तीन अहोरात्र जो वर बहू को हविष्यान्ना भोजन करना
पड़ेगा उसका नियम यह है कि जब खाने के लिये हविष्यान्न लाया
जावे तो "अन्नपान मणिना” मंत्र का जप करके "यह है" ऐसा कह
कर बहू का नाम पति बोले ॥१०॥
भुक्योच्छिष्ट व दद्यात् । ११ ।
सा चाश्नीयात् । लेखाहोमं समाप्य वधूं, सुकिशुकम्'इति रथमा-
रोप्य अग्नि च गृहीत्वा भयस्थाने'मा विदन्'इति जपित्वा स्वगृहं प्रविश्य
'इह गावः' इति जपित्वा शय्यायामुपविश्य वधूमीक्षमाण. 'इह धृतिः'
इति जपेत् मन्त्रलिङ्गात् । तत्र त्रिरात्रंसह शयीयाताम् ॥११शातत आह-
भा०-और भोजन करने से जो उच्छिष्ट बच जावे उसे बहू को
देवे और बहू उसको खा जावे । लेखा होम समाप्त कर बहू को “सुकिं-
शुकम् ' यह पढ़कर रथ पर चढ़ावे और अग्नि को अपने साथ ले लेवे
मार्ग में जहां किसी प्रकार का भय हो वहाँ "माविदन्” मंत्र को जप
कर अपने घर में प्रवेश कर "इह गावः' मंत्र को पढ़कर शय्या पर
बैठकर बहू को देखता हुआ "इह धृति.” मंत्र को पढ़े और उसी एक
आसन पर तीन रात्रि तक मैथुन रहित शयन करे ॥ ११ ॥
ऊर्ध्व त्रिरात्राच्चतसृभिराज्यं जुहुयात् अग्ने प्रायश्चित्ति-
रिति समस्तपञ्चमी सम्पातानवनयनुदपात्रे ॥ १२ ॥
द्राह्मायणगृह्यसूत्रम् । [प०१ , चतुर्थेऽहनि पूर्वाह्न प्रपदोन्तं कृत्वाऽन्वारवायां महाव्या- तिभिः समस्तान्ताभिहत्वा 'अग्ने प्रायश्चित्तिः' इत्यादिभि स्वाहाकाग- न्तैर्जुहुयात् । नव सम्पाताः । महत्यध्वन्यादत्कर्षः महशयनम्य । हविष्यमन्नमित्यस्य प्रकृतत्वात्तव्युदासार्थमाज्यमित्युक्तम् । उदकपूर्ग पात्र स्नानाय पर्याप्त स्यात् ।। १२ ।। भा०-इसके बाद चौथे दिन, दिन के पहिले भाग में "प्रपदान्त" तक के सारे विधि को बहू को अन्वारब्ध होकर महाव्याहृतियों मे नीन आहुतियां और सारी महाव्याहृति से चौथी वार होम कर “अग्न प्रायश्चित्ति.." मंत्रों में स्वाहा जोड़कर उनसे आहुतियां देवे उनमें से दूसरी आदि आहुति में इस मंत्रस्थ अग्नि के बदले “वायु" "चन्द्र" और "सूर्य" को पढ़े यही इसमें विशेपता है और पांचवीं आहुति में 'अग्नि' , 'वायु' , 'चन्द्र' और 'सूर्य'इन्हीं चार देवताओं को एक काल में सम्बोधन करे, सुतराँ मन्त्रों में जितने एक वचन हैं, उन सब को बहु वचन करके पढ़े । इन पाँच प्रायश्चित्त आहुतियों की प्रत्येक आहुति के अन्त में घी के धारणापात क्रम से चमसे में से रक्षित रकाबे ॥१२॥ तेनैनां सकेशनखामाप्लावयेत् ॥ १३ ॥ सहशिरसं पतिरस्वयमेव स्नापयेत् । ततो वामदेव्यगानान्तं कृत्वा ब्राह्मणान् भोजयेत् ॥ १३ ॥ भा०-साथ में लाये हुये जल मे बहू को स्वयं पति शिर सहित स्नान करावे । और बामदेव्य तक गान करके ब्राह्मणों को भोजन करावे ॥१३॥ ततो यथार्थ स्यात् १४ न प्रतिहोमं साध्यभेदायत्तं याथार्थ्य, किन्त्वेकसाध्यमेवेदं होमत्र- यात्मकमनुष्ठानमित्येवमर्थम् ।। १४ ॥ भा-तब प्रयोजनानुसार जो २ कार्य हो वर बधू करें ॥१४|| ऋतुकाले दक्षिणेन पाणिनोपस्थमालभेद्विष्णुर्योनि कल्प- यत्विति समाप्तायाम् । १५ । 'दायादिरग्नि' इत्यस्यापि पक्षस्याभ्युपगमं दर्शयितुमौपासनहोम मनुक्त्वेदमुक्तम् ।। रजोदर्शनप्रभृति पोडशरात्रं ऋतुकालः । यदि ख. ५। रुद्रस्कन्दीयवृत्तिसहितम् । रात्र्यास्तृतीये भागे रजस्स्यात् तदोत्तरमेवाहविद्यात् चतुर्थ भाग इति केचित् । समाप्तायामिति सम्यगवस्थायां प्राप्तायां वध्वामित्यर्थः । काऽसाववस्था। तासामाद्याश्चतस्रम्तु निन्या एकादशी च या। त्रयोदशी च शेपास्तु प्रशस्ता दशरात्रय ।। युग्मासु पुत्रा जायन्ते स्त्रियोऽयुग्मासु रात्रिषु ॥ एवमादिसूचिता ॥ १५ ॥ सम्भवेदगर्भ धेहीति ॥ १६॥ सम्यगालोच्य मुहूर्तादि मिथुनीभवेत् ॥ १६ ।। इति द्राह्यायणगृह्यसूत्रवृत्तौ प्रथमस्य चतुर्थ. खण्डः ॥१॥४॥ भा०-जिस दिन (या रात्रि ) में स्त्री को मासिकधर्म प्रारम्भ हो उससे १६ रात्रि तक ऋतु काल होता है परन्तु उनमें आरम्भ से ४ रावि निन्द्य काल है, और एकादशी और त्रयोदशी संगम करने में प्रतिषिद्ध है बाकी १० रात्रि शुद्ध होती हैं इनमें से जिसकी पुत्र की इच्छा हो वह जोड़े तिथियों ( द्वितीया, चतुर्थी आदि ) में और जिस को कन्या की इच्छा हो बह विपम ( परवा, तृतीया आदि) तिथियों बहू के पाप सम्प्रयोग के लिये जावे । अर्थात् ऋतुकाल में पति पहिले "विष्णुर्यानि" कल्पयतु.” ऋचा और “गर्भ धेहि सिनीवालि' मंत्रों को पढ़ कर अपने दहिने हाथ से बहू के उपस्थ (योनि) को अभिमर्श कर तब संगम करे ।। १५॥ १६ ॥ इति द्राह्यायणगृह्यसूत्र के पहिले पटल के चौथे खण्ड का भापानुवाद समाप्त हुआ ।।१॥४॥ यस्मिन्ननों पाणिं गृलीयात्स गृह्यः ॥१॥ पाणिं गृह्णीयादिति विवाहकरणं लक्ष्यते । व्यवहारार्था हि संज्ञा । एवं चेद्विवाहादनु निप्पादितत्वात् गृह्यत्वस्य विवाहावस्थायां गृह्यत्वाभावात् ब्रह्मा न स्यात् । न, 'गौर्दक्षिणा' इति लिङ्गात् ।। १ ।। भा०-जिस अग्नि में विवाह कार्य सम्पन्न हो उसी को 'गृह्य' कहत हैं ॥१॥ में ३ द्राह्यायगृह्यसूत्रम् [५० १. यस्मिन्धान्त्यां समिधमादध्यात् ॥ २ ॥ यस्मिन्नग्नौ ब्रह्मचार्यन्त्यां ममिधमादध्यात स वा यः । अस्मि- न्पक्ष तु तत्प्रभृति मायंबाराहीमादीनि स्युः । गृय एव च विवाहः ॥२॥ भा०-या जिस अग्नि में ब्रह्मचारी का समावर्तन संस्कार हो उसको 'गृह्य' कहते हैं ॥२॥ निर्मन्थ्यो वा पुण्यस्सोऽनर्धकः ॥ ३ ॥ उक्तस्यैव प्रकारद्वयस्योत्पत्तिनियमोऽयं, न गृह्यान्तरम । वाशब्द- शास्त्रान्तरोक्तस्यापि श्रोत्रियागारादेस्संग्रहरणार्थः। पुण्य परलोक हितकरः । अनर्धकः इह जन्मनि ऋद्धयभावकरः ॥ ३ ॥ भा०-पूर्वोक्त दो प्रकार के अग्नि अरणि काष्ठ द्वारा मथ करजो उत्पन्न किया जाता है वह परलोक में हितकर होता है। और इस लोक में सम्पत्ति नहीं होती है ।। ३ ॥ अम्बरीपाद्वाऽऽनयेत् ॥ ४ ॥ अपूपविक्रयार्थादग्नेर्वा ॥ ४ ॥ भा०-या भर भूजा ( हलवाई ) के घर से अग्नि लावे ॥४॥ वहुयाजिनो वाऽगाराच्छूद्रवर्जम् ॥ ५ ॥ बहुदेवपूजकस्य बहुदातुर्वा गृहादानयेदग्नि विवाहं कत॒मन्त्यां समिधं वाऽऽधातुम् ॥ ५॥ भा०-या बहुत देवता पूजने या यज्ञ करने वाल के घर से अग्नि लावे (शूद्र के घर से नहीं) और इसी अग्नि में विवाह करे या स- मिदाधान करे ॥५॥ सायमाहुत्युपक्रमं परिचरणम् । ६। चतुर्थीहोमानन्तरं यस्सायंकालः तमारभ्याजीवनपरिसमाप्तेः आऽऽश्रमपरिसमाप्तेः आऽऽधोनकालाद्वा चरणं अनुष्ठानं कुर्यात् । परीत्यधिकारैक्यं सूचितम् । अतो नान्तरा ब्राह्मणभोजनम् । अन्त्यां समिधं, दायादिर्वा इत्यनयोरपि पक्षयोस्सायमाहुत्युपक्रममेव ॥६॥ भा०-उस दिन की प्रातः कालिक आहुति उस प्रकार सिद्ध हो M
ख. ५.]
रुद्रस्कन्दीयवृत्तिसहितम् ।
३६
चुकने पर इसके अनन्तर सामान्यतः सब दिन के लिये ही इसी गृह्य
अग्नि में सायं और प्रातःकाल होम कहा गया समझो ॥६।।
प्रागस्तमयोदयाभ्यां प्रादुष्कृत्य । ७ ।
अम्तमयोदयात् प्राक् समीपकाले प्रज्वल्य ।। ७ ।।
अस्तमिते होमः । ८।
अस्तमयानन्तरमेव होम ॥ ८॥
उदिते चानुदिते वा ॥ ९ ॥
सन्ध्यायामेव ।।६॥
-सूर्यास्त से पहिले सायंकाल और सूर्योदय से पहिले
प्रातःकाल में अग्नि को भलीभांति प्रज्वलित कर सूर्योदय के पीछे या
सूर्य उदय हो रहा हो ऐसे समय उसमें आहुति प्रदान करे ॥७॥८॥६॥
हविष्यस्यान्नस्याकृतं चेत् प्रक्षाल्य जुहुयात्पाणिना ।१०।
हविष्यस्यान्नस्य मायवरकादिद्रव्यव्यतिरिक्तस्य लवणाद्यसं-
युक्तस्य येपुके पुचिरोमेषु साधनतया श्रुतस्यौदनस्य पष्ठीनिर्देशानदेकदे-
शस्य साधनतयोपादानम् । न पक्कावस्थस्य कृत्स्नस्योपादानम् । अत
पाकधर्मा न स्यु । इतरथा शङ्का स्यात् , दर्शपूर्णमामादौ दर्शनात् ।
अकृतं अपक्क उक्तजातीयानेव तण्डुलास्त्रि प्रक्षाल्यांगुष्ठपर्वमात्रप्रमा-
ग्णामाहुतिं जुहुयात् । होमसामान्यान् नु वस्य प्राप्तौ पाणेविधानम् १०
भा०-तण्डुल या फलादि ही हवनीय हो तो उन सबको अच्छे
प्रकार धोकर जल भीगे ही दशा में हाथ से हवन करे ॥ १८ ॥
दधि चेत्पयो वा कसेन । ११
चेदिति सिद्धवद्वयपदेशः शास्त्रान्तरविहितस्यापि द्रव्यस्य
संग्रहणार्थः । अतः अाज्यमपि द्रव्यम्। पृथग्रहणमितरेतरसंयोगव्यु-
दासार्थम् ॥११॥
चरुस्थाल्या वा । १२
कंसेन विकल्पः ॥ १२ ॥
४० दाह्मायणगृहासूत्रम्। [प०१. " भा... यदि दही, दूध या यवागू , होम करना हो तो उसके धोने की आवश्यकता नहीं, जै ना हो उसी प्रकार विनोय ही कांस्य पात्र या चस्थाली में रख के नाम का बाग हवन करे ॥११॥१२ अग्नये स्वाहेति मध्ये । १३ अग्निमध्ये सायंकाले ॥ १३ ॥ भा०-और पहली बाहुति “अग्नये स्वाहा” अग्नि के बीच में सायंकाल में करे ।। १३॥ तूष्णीं प्रागुदोचीमुत्तराम् ॥१४॥ मन्त्रमनुचारयन्नग्नावेव प्रागुदीच्यां दिशि द्वितीयां जुहुयात् । सायंप्रात:मम्य देवतालाध्यत्वात् ययाकयाचित्प्राप्तौ तूणीधर्मस्य प्रजापतावसाधारण्यात् प्रजापतये स्वाहेति मनमा स्मरन् जुहुयात् । 'तस्मात्प्राजापत्यां मनसा जुह्वति' इति श्रुतेः । तृणधर्मत्वं प्रजापतरेव या प्रागुदीची आहुतिर्दर्शपूर्णमामयोः 'अग्नये विष्टकृते म्वाहा' इति तामत्र जुहुयादिति केचित् । तदयुक्तम--वदयमाणम्य सिद्धवढ-यपदे- शायोगात् , असाधारणशब्दाभावाच्च । पश्चाद्विधानादेवोत्तरत्वे मिद्धे उत्तरामिति यत्र यत्रेकाहुतिश्योद्यते तत्र तत्रैपबोनग स्यादिन्येय- मर्थम् ।। १४॥ भा०-और दूसरी आहुति ईशान कोण में बिना मन्त्र ही करे ॥१४ सूर्यायेति प्रातः पूर्वाम् । १५ सूर्याय स्वाहेत्यग्निमध्ये ॥ १५ ।। भा०-"सूर्याय स्वाहा" मन्त्र से अग्नि के बीच प्रातःकाल में हवन करे ॥१५॥ नात्र परिसमूहनादोनि पर्युक्षणवर्जम् । १६ बहुबचनमुपरिष्टाद्धोमानां समिदाधानादेश्च निवृत्त्यर्थम् । समन्तात् परिपेचनं, पुरस्ताहुपरिष्टाच्च पर्युक्षणम् । उत्तराहुत्यनन्तर- मुभयत्र समिधमादध्यादित्युपदेशः । पूर्वाहुतेः पूर्वमिति केचित् ॥ १६ ॥ भा०-प्रातःकाल और सायंकाल के हवन के लिये परिसमूहन आदि पर्युक्षण को छोड़कर हवन करे ।। १६॥
ख.५]
मद्रस्कन्दीयवृत्तिसहितम् ।
४१
पत्नी जुहुयादित्येके । १७
गृहाः पत्नी गृह्योऽग्निरेष इति । १८
स्पष्टे ॥ १७-१८॥
भा०-किन्ही पाचायों का मन है कि पनी ही हवन करे ।।१७ 11
भा०-पनी को गृह्या कहते हैं और इस अग्नि को भी "गृह्य!
कहते हैं अत रख पनी ही दोनों समय हवन किया करे ।। १८ ॥
मिद्ध सायंप्रातर्भनमित्युक्त श्रोमित्युच्चैब्रयात् ॥ १०
भोजनार्थमोदने सिद्ध भोजनकालस्य परतन्त्रत्वान्न पूर्वाह्ननियमः,
कालस्योपलक्षणत्वाच्च । असत्यपि भोजनार्थे पाके पाकं कृत्वा भवत्येव
तस्मिन् काले होम' ! सायंप्रातरिति गत्रावहनि चेत्यर्थः। प्रकृतितस्सिद्ध
वचनं परिचरणतन्त्रेषु काल प्राप्तिर्नास्तीति द्योतनार्थम् । पचनका
भूनमित्युक्ते गृहपनिरोमिति ब्रयात् ।। १६ ।।
भा०-प्रातःकाल और सायंकाल के हवन जब भोजन तैयार हो
और पाक करने वाला कहे कि तैयार हुआ तो घर का मालिक 'ओम्'
कहे उसी समय हवन करे ॥ १६ ॥
माक्षा नमस्त इत्युपांशु । २० ।
अयादित्यनुवर्तते ॥२०॥
भा०-हवनादि यज्ञ कार्य में यज्ञकर्ता कर्म सम्बन्धी बातें करे
इसके अतिरिक्त लौकिक बातें न करे । यदि लौकिक बातें करे तो प्रति
वार "तस्मै तन्माक्षा." नीचे म्वर से मन ही मन कहे और ऊँचे म्वर
से 'ओम' कहे ॥२०॥
हविष्यस्यान्नम्य
जुहुयात
प्राजापत्यं सौविष्टकृतं
च । २१ ।
परिचरणतन्त्रण । प्रकृतितस्मिद्ध हविष्यस्येति अहविष्य-
भोजने भोज्यसंस्कारप्रयुक्तभ्रान्त्या तेनापि होम आशङ्कथे तेति तन्निवृ-
त्यर्थम् । प्रजापतये स्वाहेति मनमाऽग्निमध्ये, अग्नये स्विष्टकृते स्वाहेति
प्रागुदीच्यां जुहुयात् ॥ २१ ॥
४२
द्राह्मायणगृह्यसूत्रम् ।
[५०६
भा०-पाक तैयार होने पर उस हविष्यान्न में से कुछ लेकर
हविष्य यञ्जन के साथ उनी अग्नि में विना मन्त्र पढ़े एक आहुति देवे।
इस आहुति में मावा आदि की अपेक्षा नही हाथ ही मे करे । और
"प्रजापतये स्वाहा" मन ही मन कर पहिली आहुति देवे और विष्ट
कृत् देवता को "विष्टकृते स्वाहा” मन्त्र से दुमरी आहुति देवे ॥२१॥
बलीनयेत् । २२।
वत्यमाणेपु देशेषु निदध्यात् ।। २२ ।।
भार-आगे कहे जाने वाले स्थानो में बलियो को रकावे ॥२०॥
बहिरमनर्वा चतुर्निधाय । २३ ।
गृह एव गर्भगृहात बहिरन्त हे वा। चतुरिति ग्रहणात्
बलिचतुष्टयार्थमादावन्ते च सकृदेव परिपेचनम् । प्रत्येकमिनि
केचित् ॥ २३ ॥
भा०-घर के भीतर या भीतरी घर के बाहर ४ स्थानो में ४
अलग २ बलि रक्खे ॥२३॥
मणिकदेशे । २४।
उदकधारणसमीपे ।। २४ ।।
भा०-रक जल देवता के लिये जहां घर के काम के लिये जल
रक्खा जाता हो ॥ २४ ॥
मध्ये । २५।
गर्भगृहमध्ये ।। २५ ॥
भा०-दूसरा भीतरी घर के बीच में ॥२५॥
द्वारि | २६ ।
गर्भगृहस्यैव ।। २६ ॥
भा०-फिर भीतरी घर के दरवाजे पर ।। २६ ।।
शय्यामनु । २७॥
शयनदेशसमीपे ॥ २७॥
भा०-एक बलि शयन करने के शय्या के बगल में ॥ २७ ॥
ख.५
कद्रस्कन्दीयवृत्तिसहितम् ।
वर्च वा । २८
अन्वित्यनुवर्तते । अनुवर्च अवस्करदेशसमीपे । वाशब्दो
विनिवेशार्थ , शय्यामनु नतम् , वर्चमनु दिवा देशोचित्याद्देवतौचि-
त्याच्च ।। २८॥
भा०-एक बलि जहां घर का वडारन कूरे की जगह हो वहां
रक्खे ॥२८॥
अथ सस्तूपम् । २९।
अन्वित्यनुवर्तते । अथेति वक्ष्यमाणानां सर्वेषां बलीनामेप एव
देश इत्येवमर्थम् । प्रथमस्थापितः स्थूणः सरतूपः । तमनु तत्समीप-
देशे ॥ २६ ॥
भा०-एक वलि घर मे पहिले से स्थापित स्थूण (खूटा) के
पास देवे ॥२६॥
एकैकमुभयतः परिपिञ्चत् । ३० ।
आदौ बलेरभावात् परिपेकशब्दानन्वयादद्भिस्सेचनमात्रम् ।
सिक्ते वलि निधाय प्रागुपक्रम प्रदक्षिणं परिपिञ्चेत् ॥ ३०॥
भा०-एक २ भाग करके ही बलि स्थापन करे और प्रत्येक के
रखन के पहिले एकवार और पीछे एकवार जल छिड़के ॥३०॥
शेपमद्भिस्सा दक्षिणा निनयेत् । ३१ ।
बलिस्थाल्या शिष्टमन्नमद्भिस्सह सस्तूपस्य दक्षिणतः प्राचीना-
वीती पित्र्येण तीर्थन निनयेत् ॥ ३१ ॥
भा--उसके बाद पात्रस्थ बचे हुये अन्न को जल में धोकर हाथ
की पैत्र अंगुली से दक्षिण की ओर फेंके, वह बलि पितृगण के लिये
होगा ।। ३१ ॥
फलीकरणानामपामाचामस्वेति विश्राणिते ॥३२॥
कणानुदकमोदनावासनं च मिश्रीकृत्य विगतश्रमेऽतिथौ 'अग्रं
ब्राह्मणाय दत्वा' इत्यस्यानन्तरमित्यर्थः । सस्तूपस्य प्रागुदीच्यां दिशि
रौद्रत्वात् ॥ ३२॥
४४ हाह्यायगागृह्यसूत्रम् [५०१ भा-यह बलि, यव या भात के मांड से तैयार कर और मद्राय नमः” मन्त्र को पढ़कर कद्र देवता के नाम ईशान कोगा में बलि देव पृथिवी वायुः प्रजापनिर्विश्वदेवा आप पिधिवनस्पतय आकाशः कामो मन्यु रक्षागगणाः पितगं रुद्र इति बनिदेव- तानि ॥३३॥ उक्तानां बलीनां यथामङ्गयमता देवनाः। कामो मन्युवति पूर्ववद्विनिवेश ॥ ३३ ॥ भा०-पूर्वोक्त बलियो के देवता ये है-- पृथिवी, वायु, प्रजापति, विश्वदेवा, आप, ओपधि, वनस्पतय, आकाश, काम या मन्यु. रक्षो- गण, पितर और रुद्र ये ॥ ३३ ।। तूष्णीं तु कुर्यात् ॥ ३४ ॥ तुशब्दोऽवधारणार्थः । बलिदेवतान्यव तृष्णा न होम इति । होमेऽपि प्राजापत्यां मन पैव, 'तस्मात् प्राजापत्यां मनमा जुति' इनि श्रुत. । कुर्यादिति मनोव्यापारमात्रार्थम् । पृथिव्यै वायवे प्रजापनय विश्वेभ्यो देवेभ्योऽद्भय ओपधिवनम्पतिभ्य आकाशाय कामाय मन्यवं रक्षोगणेभ्यः पितृभ्यो मद्रायति । चतुर्यन्तं मनमा रमरन् बलि निध्यात् ॥ ३४ ॥ भा०-इन देवताओं के नाम मन ही मन लेकर बलि देव। जैम 'पृथिव्यै नमः', 'वायवेनम', 'प्रजापतय नम', 'विश्वभ्यो देवभ्यां नमः', 'अद्भ्यो नमः', 'ओपधि वन पतिभ्यो नमः', 'आकाशायनम कामायनमः' , 'मन्यवे नम', 'रक्षोगणेभ्यो नमः', 'पितृभ्यो नम:' 'रुद्राय नमः' मन से इनको स्मरण करता हुआ बलियां अलग २ देवे ॥३४॥ सर्वस्य सन्नस्यैतत्कुर्यात् । ३५ । सर्वस्येति शाक्मांसादिपरिग्रहणार्थम् । इतरथा प्रोदनस्यैव स्यात् । प्रकृतावोपासनहोमे दर्शनात् । अन्नयति अदनीयस्य । , , ख.५ रुद्रस्कन्दीयवृत्तिहितग। तुशब्द एवकारार्थ । भोजनार्थस्यव न दर्शपूर्णमा लादिचगे कृसरस्था- लीपाकादेश्चत्यर्थः । एतदिति । सकलवश्वदेवकर्गपगमार्थप , इतग्था हि प्रकृतत्वात् बलीनामेव एप विशेपत्म्यात् । कुर्यादिनि अनग्नरपि लोकिके करणार्थम ।। ३५ ।। भा-पितृ कार्य के लिये हो या ब्रामण भोजनादि कल्याण कार्य के लिये हो या अपने खाने के लिये हो सब ही प्रकार के अन्न से बलि दे सकते हैं॥३५॥ असच्चेदेकस्मिन काले सिद्धं सकृदेव कुर्यात् । ३६ । रात्रावन्हि वा यदि पाकावृत्ति स्यात् नहा एकदैव कुर्यात् ।।६। भा०-यदि एक ही समय में कई बार भोजन बनाना पड़े तो वलिकर्म कंवल एक ही बार करना चाहिये ॥ ३० ॥ वहुधा चेबहगृहपनेः । ३७ युगपत् क्रमेण वा यदि यहव पाका म्यु तदा यदगृह पती- जनार्थं नस्यैव कुर्यात् । यदि गृहपतपि वहव तदायकम्यैव । ३.७ । भा०---- यदि एक मकान में एक वंश के अनेक व्यक्ति भिन्न २ पाक करके रहते हो तो उनमें से जो सबसे श्रेष्ठ होने से घर के मालिक हो, वही पाकशाला में इम बलि कार्य को करें -प्रन्न गहानग वाल न करें ॥३७॥ मवस्य त्वन्नम्यानां कृत्वा बामग्गाय दन्या स्वयं कुर्यात् ॥ ३८॥ मवम्यान अहविगम्यापि परिग्रहगार्थम् । अन्नात पक्वोपलक्ष- गार्थम, अपक्वान्नांनतनयं च । अग्नाविति लौकिकाग्न्यर्थम् । तुशब्दो विशेषणार्थः । न पूर्ववदकर येत, कितु मापमेव पकानां किं चित्वि:- ञ्चित गृहीलकीकृत्य पृष्णा लौविकऽग्नी द्वं प्राहुनी निदध्या- दित्यर्थः । भाग्यमम्कागर्थमनन् । अग्रं प्रथमं ब्रात्मणाय, ततो वर्णान्त- रेभ्यो यथाक्रमण, तम्पोपलक्षागार्थत्वात् । प्रतिवर्णपि श्रेयसे पूर्वं दद्यात अयं चार्थ' .. 'मर्वान्यवेदयान्ने भागिनः कुर्वीत' इत्येवमादीनि वाक्या- न्यालोच्य न्याय्य उक्तः । 'प्रवश्यकार्यमतदानं पक्वस्य यथासम्भवं भृत्यानामनुगंधन । चतुर्थव सिद्ध दरवेति यथासम्भवं दानमात्रे -
[५०
४६
द्राह्मायणगृह्यसूत्रम्।
निवृत्तऽपि स्वभोजनाभ्यनुज्ञानार्थ,नावश्यं तपां भोजनपरिसमातिः प्रती
णीयेति । दत्वेति समानकर्तृकत्वं स्वभोजन नित्यसम्बन्धार्थम् । अम
स्वभोजने नावश्यकार्यमेतदानमिति । असत्यपि स्वभाजन सर्वकालम
धारण्येन येभ्योऽवश्यं दानमुक्त 'सान्तानिकं यक्ष्यमाणम' इत्यादिन
तेभ्यो दद्यादेव । स्वयंग्रहणमात्मन एवानन्तर्यनियमार्थ, न तु भृत्याद
नामिति । भृत्यानामागतैस्सहापि भोजनम् । तथा भार्याया आ
गर्भिण्या रोगिण्याश्च । स्वस्थायान्तु स्वभोजनानन्तरमेव । भुञ्जीता
वाक्यशेषात् सिद्धं कुर्यादिति वचनं सत्कारमपितयां कुर्यादित्येवमर्थम
स्मृत्याचारसिद्धस्य सूचनमात्रमेतत्सूत्रम् ॥ ३८ ॥
-यदि एक घर में अनेक पाक वाले रहते हो तो उनमें
जिसका भोजन सबसे पहिले तैयार हो वही थोड़ा अन्न अग्नि में डाल
कर पके अन्न में से पहिले ब्राह्मण को, श्रेष्ट अतिथि को देकर नब स्वर
भोजन करे ॥ ३८॥
ब्रोहिप्रभृत्या यवेभ्यो यवेभ्योवाऽऽब्रीहिभ्यः स्वयं होत
स्वयं हरेत् । ३९ ।
सायं प्रातोमवर्ज स्वयं होत्रप, इति कर्तुर्गनयम प्राप्ने त्रीहि-
सम्पत्तिप्रभृति यवसम्मत्तिप्रभृति वा पट्सु मासेपु स्वयं कर्तृत्वं निय-
म्यते । हरेदिति सहोमस्य बलेरुपल क्षणार्थम् ॥ द्विभक्तिः पटलसमा-
प्तिद्योतिका ॥ ३६॥
इति द्राह्यायणगृह्यसूत्रवृत्तौ प्रथम स्य पञ्चमः खण्डः
समाप्तश्च प्रथमपटलः ॥ १।५।
भा०-अब 'काम्य बलि' कहते हैं यदि अपने को बहुत दिन
तक जीने की इच्छा हो तो 'आशस्य' नामक बलि देवे । अर्थात जिस
समय तक हेमन्त ऋतु का धान्य-शस्य (खेत में लगा हुआ अन्न )
तैयार न हो तब तक यव के अन्न होने के पहिले और उसके बाद जब
तक यव शस्य तैयार न हो तब तक धान्य की उत्पत्ति के निकट एक
बलि देवे ॥ ३६॥
इति द्रारायणगृह्यसूत्र के पहिले पटल के पश्चम खण्ड का भापानुवाद
समाप्त हुआ और पहिला पटल भी पूरा हुआ ॥१॥५॥
ख. १ ]
रुद्रस्कन्दीयवृत्तिसहितम् ।
पौर्णमासोपक्रमौ दर्शपूर्णमासौ ॥१॥
नित्यप्रकरणे विधानादविकारानुक्त श्च सायंप्रातोमवत् नित्या-
वेतौ । तद्वदेवाधिकारैक्यं च यापजी यावदाश्रमं यावदाधानं वा ।
अतो नान्तरा ब्राह्मणभोजनम् । सूर्याचन्द्रमतो यस्मिन् क्षणे सह वगत
स दर्शः । यस्मिन् क्षणे चन्द्रमाः पूर्य ने सर्वाभि. कलाभि स पूर्णमासः ।
तत्काल सम्बन्धौ प्रयोगौ दर्शपूर्णिमा नाविति लयेते । न चैकस्मिन्
क्षणे, किन्त्वपराइ उपक्रम्मानन्तरे पूर्वाह्न समाप्तियुक्त ति, तस्मान्म-
ध्यन्दिनादूर्धमागामिमध्यन्दिनाच्च पूर्वमसौ क्षणोऽस्ति, असौ कालो
लक्ष्यते, अत एतत्काल वर्तिनौ प्रयोगौ कुर्यादित्यर्थः । वक्ष्यमाणसूत्रद्व-
येनैव मिट्ठ पौर्णमालोपक्रमाधिति मध्ये मरणशङ कायामपि दर्शनिय-
मार्थम्, उपक्रम योपसंहारापेक्षत्वात् । एवं 'सायमाहुत्युपक्रमम्' इत्य-
त्रापि द्रष्टव्यम् । समाप्तिप्रकार उको निदाने "तदप्यपरपक्षे ' इत्यारभ्य ।
मृतेऽप्येवमेव समाप्य संस्कर्ता संस्कुर्यान ॥१॥
भा०-निन्य कर्मों के प्रकरण में जैसे सायं प्रातःकाल का होम
नित्य है उसी प्रकार दर्श और पौर्णमास यागजीवन भर करना चाहिये
सूर्य और चन्द्रमा जिस क्षण में एक साथ रहते हैं उनको "दर्श" या
'अमावस्या' कहते हैं। और जिस समय चन्द्रमा सब कलात्रों से पूरे
होते हैं उस समय का नाम पूर्णमासी है । दर्श काल सम्बन्धी याग को
'दर्श' ( याग) और पूर्णिमा सम्बन्धी याग को 'पूर्णमाम' (याग)
कहते हैं ।। १॥
दारांचे पूर्वमुपपद्येत पार्णमासनंष्ट्वाऽथ तत्कुर्यात् ॥२॥
चतुर्थीहोमानन्तरं यदि दर्शः पूर्वमागच्छेन् नदा दर्शकालान्
पूर्वमेव पौर्णिमासं कृत्वा स्वकाले दर्श कुर्यान ॥२॥
भा०-चतुर्थी होम के अनन्तर यदि 'दर्श' पहिले आ जावे तब
दर्श काल से पहिले पौर्णमास करके अपने काल में दर्श याग करे ।।२।।
अकुर्वन पौर्णमासीमाकाङ क्षेदित्येके ॥ ३ ॥
पूर्वोपपन्नमेकदेशम् । आगामिनी पौर्णमासीमाकाङ्क्षदित्येक
आहुः । तामारभ्यानुष्ठानं स्पष्टम् ॥ ३॥
द्राह्यायणगृह्यसूत्रम्।
[प०
भा०-किन्हीं आचार्यों का मत है कि यदि पौर्णमाम याग के
न करे तो आने वाली पौर्णमा मी की प्रतीक्षा करे अर्थात पौर्णमा
याग का आरम्भ करके दर्श याग करें ॥३॥
अपराहे स्नात्वीपासथिक दम्पती भुजीयाताम् ॥ ४ ॥
स्नानमपि मधन्दिनार्धमेव, कर्माङ्गतु नन । यजनीयात्पूर्व
मह. उरव लथं तदहयोग्यं यच्छास्त्रान्तरहरामरागीयं तदोपवमथिकम
तदुक्त मांसमये नाश्नीयाताम् इति ॥ ४ ॥
भा०—दिन के दोपहर के अनन्तर स्त्री पुरुप म्नान करके उप-
वाल के दिन करने योग्य भोजन करं (निषिद्ध भोजन-जैसे मांस
और मदिरा का भोजन न करें)॥४॥
मानतन्तब्य उवान श्रेयमी प्रजां विन्दते काम्या भवत्य-
क्षोधुको य औषयमाथिकं भुङ क्ते ।। ५ ।।
मानतन्तव्य इति ऋपिः । विन्दते लभत । काम्यः प्रियदर्शनः
अक्षोबुकः क्षुत्पिपासारहितः॥५॥
भा०—मान तन्तव्य नामक ऋषि कहते हैं कि जो कोई यजमान
उपवान दिन में उस दिन के नियमानुसार यदि भोजन न करे तो उम
की सन्तति पाप बृद्धि होगी और क्षुधा से आकुल होकर यागानुष्ठान में
मन चञ्चल रहेगा इसलिये यदि अच्छी सन्तान पान की इच्छा हो
तो उपवास दिन के भोजन करने योग्य पदार्थ खावे और भृग्य प्यास
से रहित होकर याग करे ।। ५॥
तस्माद्यकामयेत तद्भुजीत ॥६॥
यदीच्छेत् प्रजादीनि तदोपवसथिकं भुञ्जीत । नित्यादेवानुप-
ङ्गिक फलमिदं, स्तुतिमात्रं वा। रात्रौ न भोजनम्, अपगलग्रहणम्य
सर्वाहनियमार्थत्वात् । यतो गगप्राप्तस्यायं नियमः अत उपवामेऽपि
न वैगुण्यम् ॥६॥
भा०-भूखे प्यासे रहकर याग करने में जो फल होता है और
भोजन कर के याग करने में जो फल होता है उसको कहा गया है. इन
दोनों पक्षों में यजमान को जैसी इच्छा हो चैमा करे ॥६॥
ख, १.11
रु:स्कन्दायवृत्तिमाहितम् ।
.
नावत्यमाचरेत् ॥ ७॥
व्रतविरोधि मधुमांसभक्षणादि न कुर्यात् आ प्रयोगसमाप्तेः ॥७॥
भा०-जब तक याग क्रिया की समाप्ति न हो तब तक याग
कर्ता प्रतविरोधि मदिरा मांस का भक्षण न करे॥७॥
प्रातराहुति हुत्वा ॥८॥
दर्शपूर्णमासौ कर्तव्याविति शेषः । अनयोः पूर्वेचुरुपक्रान्तत्वात्
प्रातराहुतेश्च सर्वमहः प्रातराहुतः स्थानम्' इत्यस्तमयात् कालाभ्यनु-
ज्ञानात् प्रातराहुतिः पश्चात् स्यादिति तन्निवृत्तये पूर्वत्वं नियम्यते ।।८।।
भाव-दर्श और पौर्णमास इन दो यागों के पहिले उस दिन की
प्रात:कालिक आहुति कर लेवे तब कर्तव्य याग करे ॥८॥
हनिर्निर्वपेदमुष्मै त्वा जुष्टं निर्वपापीनि देवताश्रयं सकृ-
अजुषा द्विस्तूष्णीम् ॥९॥
यद्धविश्शास्त्रान्तरे प्रज्ञातं ब्रीहितण्डुला यवतण्डुला वा तद्धविः
पाणिना गृहीत्वा मुष्टिपूर्ण 'अग्नये त्वा जुष्ट निर्वपामि'इति निर्वापवद्य-
थादैवतं चरुस्थाल्यां सकृदावपेत् द्विरमन्त्रकम् । ब्रह्मोपवेशनान्तं कृत्वा
निर्वापः, अस्यापि ब्रह्मापेक्षत्वात् ॥६॥
भा०-उसके बाद हवि पाक के उपयोगी करने के लिये धान्य हो
या यव उसको हाथ से पकड़ कर मुट्ठी भर ले २ कर "अग्नये त्वा जुष्टं
निर्वपामि" मन्त्र पढ़कर एकवार और दो बार बिना मन्त्र के यों तीन
ही वार में हवियोग्य धान्य या यव को पोखरी में डाले । परन्तु पहली
वार में जो मन्त्र पढ़ा जाता है वह मन्त्र जिस देवता के निमित्त हो
उसी देवता का मन्त्र होना चाहिये ।।६।।
त्रिवेभ्यः प्रक्षालयेत् ॥ १० ॥
उइकेन प्रक्षालनम् प्रकृतत्वात्सिद्धे देवेभ्य इत्यन्यत्रापि यदेवेभ्यः
प्रक्षालनं तत्रिवेत्येवमर्थम् । यथोपासनहोमे ॥ १० ॥ अथ प्रक्षालन
प्रसङ्गादुच्यतेः-
द्विर्मनुष्येभ्यः॥ ११॥
द्राथायणगृह्यसूत्रम्। [प०२ - भोजनार्थे पाके द्विः प्रक्षालनम् । अमत्यपि पाके यत्र प्रक्षालन विहितं तत्रापि द्विरेव ।। ११ ।। सकृत्पितृभ्यः ॥ १२ ॥ श्राद्धऽन्वष्टक्यादौ च असत्यपि पाके पूर्ववत् ॥ १२ ॥ अथ प्रकृतमाहः- भा०-इसके बाद उलूखल के पीछे पूर्व मुंह खड़े होकर दोनों हाथों से मूसल पकड़ कर कूटे । कूटने पर तुप वियुक्त धान्य या यव के तण्डुल आदि को तीनवार साफ कूटकर देवता के लिये, ब्राह्मण भोजनादि मनुष्य कार्य के लिये दो वार और पितृ कार्य के लिये एक हीवार जल में धो लेवे ॥ १० ॥ ११ ॥१२॥ मेक्षणेन प्रदक्षिणमुदायुवं श्रपयेत् ॥ १३ ॥ मेक्षणं दी। यथा पंक्तिवैपम्यमुदकस्य वा बहिनिर्गमनं न भवेत् तथोदायुवं पचेत् । यदि बहिर्निर्गच्छेत् उदकं 'ययोरोजसा' इत्यप आ- सिञ्चेत्, यद्यज्ञ उल्बण क्रियते तदप उपनिनयेत् 'ययोरोजसा स्कभिता रजांसि वीर्येभिर्वीरतमा शविष्ठाः । यावत्येते अप्रतीता सहोभिः विष्णो अगन्वरुणा पूर्वहूतौ स्वाहा' इति श्रुतेः ॥ १३ ॥ अस्मिन् काले परिस्त- रणम्, आज्यसंस्कारश्च, संस्कारापेक्षत्वात् शृताभिधारणस्य । तत श्राह- भा०-मेक्षण नाम कर छल से स्थाली में इस भांति चारों ओर घुमा २ कर चलावे जिसमें जल और तण्डुल मिल जावे और पात्र से बाहर न गिरे ॥१३॥ शृतमभिधार्योदगुद्वास्य प्रत्यभिधारयेत् ॥ १४ ॥ सुवेणाज्येनाभिधारणम् ॥१४॥ भा०-जब पाक प्रस्तुत हो जाये तब घी का ढार दे अग्नि के उत्तर में उतार कर फिर उसमें भागानुसार घी मिलावे ॥ १४ ॥ सर्वाणयेवं हवींषि ॥ १५ ॥ सर्वाणीति व्याप्त्यर्थम् । एवं निर्वापादि । हर्वधीति भोजनार्थे श्राद्धार्थे कृसरस्थालीपाकादौ च निवृत्त्यर्थं, न हि तेषु पाकावस्थायां हविष्ट्वं, देवतोद्देशाभावात् । औपासनवैश्वदेवहोमयोरप्येकदेशस्यैव ख. १.] रुद्रस्कन्दीयवृत्तिसहितम् । .५१ देवतोद्देशेनोपादानं 'अन्नस्य' इति पष्ठीनिर्देशात् । अतस्तयोरपि पाका- वस्थायां न हविष्ट्वम् ॥ १५॥ बर्हिषि साध ॥ १६॥ साद्यानीत्यर्थः । छान्दसः शेर्लुक् । बहुवचनान् सर्वाण्येव होमा- ङ्गानि साद्यानि, आज्यं चरुः सुवः जुहूः इध्म इति । बर्हिषीति सिद्ध- वनिर्देशात् स्तरणावस्थायामेव तथा स्तरणं यथा तत्र सादनं भवेत् । इतरेतरयोगाच्च हविस्सादनावस्थायामेव उत्तरतस्सर्वेषां सादनम् । बहु- लवचनाल्लुक् कृतोऽस्य बहुविपयत्वं गमयितुम् । अतो विवाहादिष्वपि होमाङ्गानामेव सादनम् । औपासनादिपु दर्भाभावादुत्तरतो भूमावेव सादनं प्राक् पर्युक्षणात् । एवं प्रयोगक्रमः-प्रातराहुति हुत्वा ब्रह्मोपवेश- नान्तं कृत्वा चरु श्रपयित्वा परिस्तीर्य दर्भेपूपविश्याज्यं संस्कृत्याभि- घार्य हवींष्युत्तरतस्सर्वाणि सादयित्वा परिषेचनादिप्रपदान्तं कुर्यात् ।१६। तत आह- भा०-हवन की सारी सामग्री वर्हि नामक कुशों पर यथा प्रयो- जन क्रम से रक्खे । जैसे आज्य, चरु, जुव, जुहूः, इध्म ॥ १५॥ १६ ॥ ज्यभागौ जुहुयाच्चतुर्ग्रहोतमाज्यं गृहीत्वा पञ्चावत्तं भृगुणां जामदग्न्यानामग्नये स्वाहेत्युत्तरतस्सोमायेति दक्षि- रणतः । १७॥ आज्यभागाविति संज्ञा व्यवहारार्था । नु वेणादायाज्यं जुह्वामा- सिच्य जुव चतुर्ग्रहीतं जुहुयात्। सु वेण स्रुच्याज्यं गृह्णीयात् इति परि- भापादर्शनात् गृह्यान्तरदर्शनाच्च स्रु वजुह्वोः प्राप्तिः । स्नु वस्यतु विवा- हप्रकृतित्वादपि प्राप्तिरत्त्येव । गृहीत्वेति प्रत्येक चतुर्ग्रहणार्थ, पौन- पुन्येऽपि क्त्वाविधानात्॥ १७॥ भा०-जिस समय 'उपस्तीर्णाभिधारित' नामक होम करने की इच्छा हो उसी समय उसके पहिले दो उपघात होम करे । इस उपधात होम के करने में सुच् ( यज्ञपात्र) के मध्य में प्रतिवार सु वा के धारा पर चार वार आज्य लेकर करे । इस चार वार लिये हुये आज्य कों द्राह्यायणगृह्यसूत्रम् । [प०२ पहिले 'अग्नये स्वाहा” मन्त्र से अग्नि कुण्ड के बीच में उत्तर भाग । और उसके पश्चात् “सोमाय स्वाहा,' मन्त्र से अग्निकुण्ड के दक्षिण भाग में पूर्व दिशा की ओर होम करे । इसमें विशेषता यह होगी वि भृगु और जामदग्न्य गोत्र वालोंको प्रतिहोम में पांच वार आज्य करन चाहिये ॥१७॥ विपरीतमितरं ॥ १८॥ सोमाय स्वाहेति दक्षिणतो हुत्वाऽग्नये स्वाहेत्युनरत इत्यन्य आचार्या आहुः ॥ १८ ॥ भाल-अन्य आचार्य लोग कहते हैं कि "सोमाय स्वाहा” मंत्र से दक्षिण भाग में होम करके "अग्नये स्वाहा” मन्त्र से उतर भाग में होम करे ॥१८॥ आज्यमुपस्तीर्य हविषोऽवद्येन्मेक्षणेन मध्यात् पुरस्तादिति ।१९ सुवेण जुह्वामुपस्तीर्य हविपोऽङ गुष्ठपर्वपृथुमात्रमवखण्ड्य ह- स्तेन जुह्वां निदध्यात् । इतिशब्दः पक्षसमाप्तथर्थः ॥ १६ ॥ पश्चाच्च पञ्चावत्ती। २०। भृगुजामदग्न्यादयः ॥२०॥ अभिधार्य प्रत्य नक्त्यवदानस्थानानि । २१ । सुवेण जुहूस्थं हविरभिवार्य आज्येन अवदानस्थानानि यथाक्रम- 'भवनक्त्याज्येन ॥ २१॥ भा०-उपघात होम के पीछे उसी बुच्से एक बार आज्य लेकर उसके ऊपर मेक्षण से चर ग्रहण करे । विशेपता यह होगी कि यदि 'वह भृगु गोत्र वाला हो तो चरु स्थाली के बीच में पश्चाद्ध से पांचवार चर ग्रहण करे और यदि वह अन्य गोत्र का हो तो चरुस्थाली के बीच से पूर्वार्द्ध से चार वार ग्रहण करे। पीछे जिस २ स्थान से मेक्षण द्वारा चरु निकाले आज्य द्वारा उसी २ स्थान को सेक करे । जिससे चर सूख न जावे याग के योग्य रहे । अनन्तर उसी गृहीत चरु के ऊपर फिर आज्य ढारकर उसी ऊपर नीचे आज्य विशिष्ट चरु से 'अग्नये स्वाहा" में ख.१] रुद्रस्कन्दीयवृत्तिसहितम् मन्त्र से मध्य में हवन करे । इसी को 'उपस्तीर्णाभिधारित होम' कहत हैं ॥ १६ ॥ २० ॥ २१॥ न स्विष्टकृतः ॥ २२॥ स्विष्टकृतोऽवदोयावदानस्थानंन प्रत्यनक्ति । प्रत्यञ्जनप्रतिषेधादेवेदं सर्व स्विष्टकृतोऽपि तुल्यमिति गम्यते ।। २२ ॥ अमुष्मै स्वाहेति जुहुयायदेवत्यं स्यात् ।। २३ ।। अग्नये स्वाहेतिवत् यथादेवतमग्निमध्ये जुह्वा जुहुयात्। एतत्प्र- धानं, अत एतद्व्यतिरिक्त सर्व चरुतन्त्रेपु प्रवर्तते ॥ २३ ॥ भा०-स्विष्टकृत् होम के लिये चरुग्रहण करके, उस चरु , को ठीक ठीक रखने के लिये आज्य सिञ्चन करना आवश्यक नहीं। इसी गृहीत होमीय को "अग्नये स्विष्टकृते स्वाहा” मन्त्र से (या जिस देवता के लिये हवन हो उनके मन्त्र से ) अग्नि के उत्तरार्द्ध के पूर्वार्द्ध हवन करे इसी को स्विष्टकृत होम कहते हैं ॥ २२ ॥ २३ ॥ स्विष्टकृतस्सदुपस्तीय द्विभृगूणां सकृद्धविषो द्विरभिधा- ग्निये स्विष्टकृते स्वाहनि प्रागुदीच्यां जुहुयात् ।। २४ ॥ शोभनमिष्टं द्रव्यप्रतिपत्तिद्वारेण करोतीति स्विष्टकृद्यागः । अतोऽप्रधानमिदम् । सकृदुपस्तीर्येत्यनूद्यते भृगूणां जामदग्न्यानां द्विरु- पस्तरणविशेषं विवातुम् । मध्यात्पुरस्तात्पश्चादित्येतेषां प्रत्याम्नायः सकृद्धविप इति । उत्तरार्धादवदानं उत्तरार्धात्स्विष्टकृतः इति श्रुतेः, गृ- ह्यान्तरविधानाच्च । द्विरभिवायेति सकृत्प्रत्याम्नायः। प्रागुदीच्यामिति मध्यत्र याम्नायः । अथोपरिष्ट्राद्धोमः आज्येन व्याहृतिभिः तिसृभिः प्राजापत्यया च ॥ २४ ॥ तत आह- भा०-विष्टकृत होमके लिये एकवार उपस्तरण करके तव होम करे परन्तु भृगुगोत्रोत्पन्न व्यक्ति को दो वार उपस्तरण और एकवार होम और दो वार अभिधारण करके "अग्नये स्विष्ट कृते स्वाहा” मन्त्र से अग्नि के मध्य पूर्व उत्तर दिशा में होम करे ॥ २४ ॥ समिधमाधाय ॥२५॥ -
द्राह्मायणगृह्यसूत्रम् ।
[१०२
परिपिञ्चेदित्यध्याहारः । 'समिधमाधायानुपर्युक्षेत्' इति गौन-
मीयवचनात् । पूर्वनिहितां समिधमग्नावाधाय 'अदिनेऽन्वमंस्थाः, अनु.
मतेऽन्वमंस्थाः, सरस्वत्यन्वमंस्थाः, देव सवित. प्रामावीः' इति पूर्वव-
परिषेचनम् । गृह्यान्तरान्मन्त्रप्राप्तिः ॥ २५ ॥
भा०-अग्नि में समिद् का अाधान करके "अदितऽन्वमस्था,
'अनुमतेऽन्वमंस्था', 'सरस्वत्यन्वमंस्थाः', 'देव सवितः प्रासावी..' मंत्रों
से अनुपर्युक्षण करे ॥ २५॥
दर्भानाज्ये हविपि वा विरवधायाग्रमध्यमूलान्यक्त रिहा-
गणा वियन्तु वय इत्यभ्युक्ष्याग्नावनुपहरेत् यः पशूनामधिपती
रुद्रस्तन्तिचरो वृषा पशूनस्माकं मा हिंसीरेतदस्तु हुतं तब स्वाहा
इति ॥ २६ ॥
प्रतिपत्तिकर्मेदम्, दर्भानिति द्वितीयानिर्देशात् । अत एव स्तृतान्
सर्वान् दर्भान् शिष्ट आज्ये हविपि वा सकृन्मन्त्रमुक्त्वाऽग्राणि मध्यानि
मूलानि च क्रमशस्मम्मृज्य पुनश्चैवं द्विरसम्मृज्याद्भिरभ्युक्ष्यानपूर्व
प्रक्षिपेत् ॥ २६ ॥
तयज्ञवास्तु ॥२७॥
तत् पूर्वसूत्रोक्त कर्म यज्ञवास्तु । संज्ञा व्यवहारार्था ॥ २७ ॥
भा०-दर्श
–दर्श पूर्णमासादि याग में और एक कार्य करना पड़ता है
उसको 'यज्ञवास्तु' कहते हैं । वह पूर्वोक्त प्रकारसे समिद् अाधान प्रभृति
पर्युक्षण तक कर्म के पीछे किया जायगा । जैसे प्रास्तृत कुशों में एक
मुट्ठी कुश लेकर आज्य या चरु में अग्र, मध्य, मूल, इस क्रम से 'अक्त'
रिहाणा' मन्त्र को पढ़ के तीन वार जल सींचे । उसके अनन्तर जल से
सिचन करके 'यः पशूनामधिपतिः' इत्यादि मन्त्र पढ़कर उसे अग्नि
में छोड़ देवे ।। २६ ॥ २७॥
सर्वत्र कुर्यात् ।। २८॥
समिदर्भवत्सु कर्मसु सर्वत्र कुर्यात् । अध्याहारासिद्धे कुर्यादिति
वामदेव्यगानार्थ ॥२८॥
ख. १]] रुद्रस्कन्दीयवृत्तिसहितम् । . भा०-समिद् आधान और कुश वाले सब ही कर्मों में उक्त विधि करे॥२८॥ हविरुच्छिष्टमुदगुद्वास्य ब्रह्मणे दद्यात् ।। २९ ॥ हविग्रहणमाज्यव्युदासार्थम् । उच्छिष्टमिति स्वयं किश्चित्प्रा- श्यावशिष्टस्य दानार्थम् । पूर्वमेवोदग्देशस्थितत्वे सिद्ध उद्ग्ग्रहणमुदग्दे- शात्स्थाल्या सहोद्वासनाएं, अन्यथा स्थाल्या ओदनस्योद्वासनमाशं- क्येत । चतुर्थैव सिद्धे दद्यादिति स्वयं ब्रह्मत्वेऽप्यन्यस्मै दानार्थम् ॥ २६॥ भा०-यज्ञ का शेष कार्य कहा जाता है। पहिले इस महाया- हृति होम के पीछे बचे हुये चर को अग्नि के उत्तर दिशा में रखकर उसी चरुस्थाली मे दुसरे पात्र में चरु लेकर ब्रह्मा नामक ऋविज को देवे ॥२६॥ पूर्णपात्रं दक्षिणा ॥३०॥ ओदनेन तण्डुलैर्वा तदभावे फलैर्वा सम्पूर्ण पात्रं ब्रह्मणे दक्षिणां दद्यात् । स च तूष्णीं ओमिति वा प्रतिगृह्णीयात् ।। ३० ।। भा०-तब भात या चावल या उसके अभाव में फलों से भरा पूर्ण पात्र ब्राह्मण को दक्षिया में देवे और ब्राह्मण चुपचाप या 'ओम्' कहकर उसको ग्रहण करे ॥ ३०॥ यथोत्साहं वा ॥ ३१॥ यथा ब्रह्मा उत्साही भवति तथा दद्यात् । तदभिलपितं दद्यादि- त्यर्थः । आज्यतन्त्रेष्वपि यथोत्साहमेव दक्षिणा ।। ३१ ।। इति द्राह्यायणगृह्यसूत्रवृत्तौ द्वितीयस्य पटलस्य प्रथमः खण्डः ॥२१॥ भा०-या ब्रह्मा को उनकी इच्छानुसार अभिलषित पदार्थ दक्षिणा देवे ॥ ३१॥ इति द्राह्यायणगृह्यसूत्र वृत्ति में द्वितीय पटल के प्रथम खण्ड का भाषानुवाद समाप्त हुआ ॥२।१ । ३१ ।।
द्रायायणगृह्यसूत्रम् ।
[प०२
-
प्रकृतस्य प्रधानदेवता आह-
आग्नेयस्थालीपाकोऽनाहिताग्नेर्दर्शपूर्णमासयोः ॥ १ ॥
गृहस्थत्यानाहिताग्नेर्दर्शपूर्णमासयोराग्नेयस्थालीपाकः । 'अग्नये
वा जुष्टं निर्वपामि' इति निर्वापः । 'अग्नये स्वाहा' इति होम. ॥१॥
मा०-यदि यजमान अनाहिताग्नि गृहस्थ हो तो उसको दर्शपूर्ण
मास याग के लिये "आग्नेय रथालीपाक होगा और “अग्नये त्वा जुष्टं
निर्वपामि · मंत्र से निर्वाप करे और "अग्नये स्वाहा” मन्त्र से होम
करे ॥१॥
अग्नीषोमीयः पौर्णमास्यामाहिताग्नेः ॥ २ ॥
'अग्नीषोमाभ्यां त्वा जुष्टं निर्वपामि' इति निर्वापः । 'अमीषो-
माभ्यां स्वाहा' इति होमः ॥२॥
भा०-और यदि यजमान् अग्निहोत्री हो तो अग्नीपोमाभ्यां त्वा
जुष्टं निर्वपामि” मन्त्र से निर्वाप करे । और 'अग्नीपोमाभ्यां स्वाहा'
मन्त्र से होम करे ॥२॥
ऐन्द्रो माहेन्द्रो वैन्द्रानो वाऽमावास्यायाम् ॥ ३॥
इष्टिवद्विनिवेशः । 'इन्द्राय त्वा जुष्टं निर्वामि' इति 'महेन्द्राय
त्वा जुष्टं निर्वपामि' इति 'इन्द्राग्निभ्यां त्वा जुष्टं निर्वपामि' इति
निर्वापः । 'इन्द्राय स्वाहा, महेन्द्राय स्वाहा, इन्द्राग्निभ्यां स्वाहा'
इति होमः ॥३॥
भा०-"इन्द्राय त्वा जुष्टं निर्वपामि" "महेन्द्राय त्वा जुष्टं
निर्वपामि" "इन्द्राग्नीभ्यांत्वा जुष्टं निर्वपामि"मन्त्रों से निर्वाप करे।
और "इन्द्राय स्वाहा” “महेन्द्राय स्वाहा. “इन्द्राग्नीभ्यां स्वाहा*
मन्त्रों से होम करे । या दर्श या अमावस्या याग में यह विधि
करे ॥३॥
यथा वाऽनाहिताग्नेः ॥ ४ ॥
दर्श च पौर्णमासे चानाहिताग्नेयथा तथेत्यर्थः ॥४॥
भा०-या दर्श और पूर्णमास याग में अहिताग्नि और अना-
हिताग्नि गृहस्थ दोनों यजमान एक ही प्रकार से करे ॥४॥
ख.२] रुद्रस्कन्दीयवृत्तिसहितम् । सर्वमहः प्रातराहुतेस्स्थानम् ॥ ५॥ सर्वमिति पूर्वाहासम्भवे अपराहृऽपि होमार्थम् ॥ ५ ॥ भा-यदि प्रातःकाल की आहुति समय पर कारण वश न सके तो दिन के किसी भाग में कर सकता है ।। ५॥ रात्रिस्सायमाहुतेः ॥ ६॥ स्पष्टम् ॥६॥ भा०-इसी प्रकार यदि सायंकाल की आहुति समय पर न कर सके तो सारी रात्रि में किसी समय कर सकता है ।।६।। सर्वोऽपरपक्षः पौर्णमासस्य ॥ ७ ॥ सर्व इत्युपक्रान्तस्य पूर्वाह्नातिक्रमेऽप्यपराहे समाप्त्यर्थम्, तदतिकोऽपि रात्रौ । अनुपक्रान्तस्य तु स्वकाले 'अपराह स्नात्वा' इत्या यहरन्तरेऽपि भवत्येव ॥७॥ भा०-और पूर्णमासी से अमावस्या के पूर्व दिन तक १५ दिनों में से चाहे जिस किसी दिन हो पूर्णमास याग हो सकता है यदि का- रणवश समय पर न हो सका हो॥७॥ पूर्वपक्षो दार्शस्य ॥ ८॥ सर्व इत्यनुवर्तते । आपत्काला एते, अन्यथा 'अस्तमिते होम' इत्यादेवैयर्थ्यप्रसङ्गात् । उत्तरहोमोपक्रमकालात् प्रागेवैते कालाः पाप- त्कालत्वाच्च । यथासम्भवं न कालोत्कर्षः कार्यः॥८॥ भा०-और अमावास्या से पूर्णमासी के पूर्व दिन तक १५ दिनों में से चाहे जिम दिन हो "दर्श या अमावास्या याग" हो सकेगा। अभोजनेन संतनुयादित्येके ।। ९॥ स्वकालात्यये अभोजनेन तत्कार्यसिद्धिरित्यन्ये आचार्या पाहुः। श्रा स्वकालात्ययादभोजनेन तत्कार्यसिद्धिरित्यर्थः। वाक्यशेषारिसद्ध सन्तनुयादित्यविच्छेदस्य विवक्षितत्वं दर्शयति । अतः कालात्ययेऽपि प्रायश्चित्तं कृत्वैवोत्तरस्य करणम् । अधिकारैक्ये सति सन्ध्योपासनादि- लोपेऽप्यभोजनेनापि सन्तानं भवत्येव ।
द्राह्मायणगृह्यसूत्रम्। [५० वेदोदितानां नित्यानां कर्मणां समतिक्रमे । स्नातकत्रतलोपे च प्रायश्चित्तमभोजनम् ॥ इति मनुबचनाच ॥१। भा०-कोई २ आचार्य कहते हैं कि किसी याग को नियत समर पर न कर सके तो उसके प्रायश्चित्त स्वरूप उतने समय भोजनका त्यार करने से उस याग का फल होगा ॥१॥ अविद्यमाने हव्ये यज्ञियानां फलानि जुहुयात् ॥१०॥ औपासनहोमेऽग्निपक्कान्यपक्कानि वा। वैश्वदेवे पक्कान्येव । दर्शपूर्णमासयोनिर्वापादि कृत्वा ॥ १० ॥ भा०-यदि होमीय पदार्थ अन्नादि कारणवश इकट्ठा न कर सके उससे हानि नहीं । फल से भी हवन हो सकता है ॥ १० ॥ पलाशानि वा ११ फलाभावे यज्ञियानां पर्णानि वा जुहुयात् । पूर्ववत्पाकनियमः ॥११॥ भा०-यदि फल भी न हो सके तो पलाश के पत्तों या उसकी लकड़ी से हवन करे ॥११॥ अपो वा ॥ १२॥ सर्वत्रापां प्रक्षालनं श्रपणं च नास्ति अर्थलोपात् ।। १२ ।। भा०-यदि पलाश भी न मिल सके तो केवल जल ही से हवन करे॥१२॥ हुतं हि ॥ १३ ॥ हिशब्दो हेतौ। यस्मादापत्काले मुख्यद्रव्यालाभनिमित्तगौण- द्रव्ये च हुते हुतमेव भवति अतो न तत्र वैगुण्यनिमित्तं प्रायश्चित्त- मित्यर्थः ॥१३॥ सन्तनुयादित्युक्त, कथमहुतस्य सन्तानमित्यत आह- भा०-जिस कारण नित्य कर्म का त्याग सामग्री के अभाव में न हो इस लिये प्राचार्य ने आपत् काल में जल तक से हवन करने को लिखा है। घृत के हवन करने से जो फल होता है वही फल अन्यान्य पदार्थों से भी हो सकता है ॥१३॥ पायाश्त्तादुतस्य ॥ १४ ॥ अविपन्नकालस्य प्रायश्चित्तं सन्तानार्थ भवतीत्यर्थः । प्रायश्चिक्ष .
ख.२]
रुद्रस्कन्दीयवृत्तिसहितम् ।
तु प्राजापत्याधु क्तमेव । सूत्रान्तरमतात्प्रतिहोमं वा कुर्यात् ।। १४ ॥
भा०-क्योंकि यदि उक्त आपत्कालीय पदार्थों से भी हवन न
कर सके तो हवन त्याग करने से प्रायश्चित्त करना पड़ेगा ॥ १४ ॥
आज्यं जुहुयाद्धविषोऽनादेशे ॥ १५ ॥
आज्य जुहुयादनादेशे इति सिद्धे हविष इति हबिषस्संस्कारमपि
'शृतमभिधार्य इत्यादिष्वाज्यमेव स्यादित्येवमर्थम् ।। १५ ।।
भा०-हवन कर्मों में जहां यह नहीं लिखा है कि अमुक पदार्थ
से हवन करे, वहां आज्य से हवन करे ॥१५॥
देवतामन्त्रानादेशे ॥१६॥
यद्देवत्यं हविरुक्त तद्देवताहोममन्त्रस्यात् । 'अग्नये स्वाहा'
इति वत् ।। १६॥
भा०-जिस होम कर्म में आहुति का मन्त्र उपदिष्ट न हो वहां
जिस देवता के लिये हवन किया जावे उन्हीं देवता का मन्त्र समझना
चाहिये ॥ १६॥
प्रथमगर्भे तृतीये मासि पुंसवनम् ॥ १७ ॥
सर्वगर्भार्थोऽयं संस्कारः आधारसंस्कारद्वारेण सकृदेव क्रियते ।
भार्यान्तरे तु कर्त्तव्यमेव प्रथमगर्भे । दर्शादूर्ध्वमादर्शादेको मासः। यत्र
कच दिनेऽप्याहिते गर्भ स एको मासो गणयितव्यः ।संज्ञा व्यवहारार्था।
कृत्रनामावेव । मासीति मास इत्यर्थः । अत्र केचित् अतिक्रान्तेऽपि
मुख्यकाले प्रसवात् प्राकालातिक्रमप्रायश्चित्तं कृत्वा कर्तव्यमेवेत्याहुः,
उपनयने दर्शनात्, तेन च स्मृतिषु तुल्यवद्गणनात्, कासुचिस्मृतिषु
कालानिर्देशेन विधानादापत्कल्पतयाऽभ्यनुज्ञानं सर्बदा संस्काराणाम-
स्त्येवेत्याहुः । जननादूवं तु द्वाराभावात् प्रायश्चित्तेनैव जातं संस्कुर्या-
'देकदेशेऽनौ । गर्भान्तरार्थं तु द्वितीये गर्भ कुर्यादेव । अपरे तु कालात्यये
अधिकाराभावात्
प्रायश्चित्तमेवाहुः । पूर्व एव तु पक्षः श्रेयान् । 'अथापि
लोपसंशये लोपादलोपो न्यायतरः' इति निदानकारोऽप्याह ॥ १७ ॥
भा०-जिस मास में गर्भाधान हो, उस मास से तीसरे मास के
आदि पक्ष के निकट ही पुंसवन नामक संस्कार काल जानो ॥ १७ ॥
६०
द्राशायणगृह्यसूत्रम् ।
[प०२
स्नातामहतेनाच्छाद्य हुत्वा पतिः पृष्ठतस्तिष्ठंत् ॥ १८ ॥
अहतेन अधरेणोत्तरीयेण च । ब्रह्मोपवेशनान्तं कृत्वो बधूं दक्षि-
णतो दर्भेपूपवेश्य प्रपदान्तं कृत्वाऽन्वारचायां व्याहृतिभिस्तिमृभिराज्यं
हुत्वा पुनश्च हुत्वा वध्वाः पश्चाद्दर्भेपु तिष्ठेत् । पतिरिति भर्तुरभावे पाल-
नाधिकृतनियमार्थम् । भर्तुरन्यः कुर्वन् प्रणीते लौकिके वा कुर्यात् ॥१८॥
भार-प्रातःकाल उत्तराय कुशासन पर उस तीन मास की गर्भ
वाली बधू को बैठावे और मस्तक आदि साराशरीर जल में आप्लुत कर
अग्नि के पश्चिम ओर डाले हुये उत्तराग्र कुश के आसन पर बैठावे और
उसके पीठ की ओर अर्थात् उसको गोद में लेकर पति भी बैठे ।।१८।।
दक्षिणमंसमन्ववमश्यान्तर्हितं नाभिदेशमभिमुशेत्पुमांसा
विति ॥ १९॥
अन्विति वधूमनुगतः प्रहीभूत इत्यर्थः । वध्वा अंपमन्ववमृश्य
वस्त्रादिनाऽनन्तर्हितमभिमृशन्नेव पाणिना नाभि प्रापय्य सकलमेवोदरं
मन्त्रेणाभिमृशेत् ।। १६ ।।
मा०-इसके बाद पति बधू के पीछे बैठकर कन्धे को न छूता
हुआ हाथ से सम्पूर्ण उदर के साथ नाभि मर्शन करे ॥ १ ॥
अथापरं न्यग्रोधशुङ्गामुभयतःफलामस्रामामक्रिमिपरिसृप्तां
त्रिस्सनैर्यवैः परिक्रीयात्यापयेन्मापै; सर्वत्रीपधयस्सुमनसो
भूत्वाऽस्यां वीर्य समायत्तेयं कर्म करिष्यतीति ।। २० ।।
अथेत्यानन्तर्यार्थेन प्रयोगैक्यमाह । अतो नान्तरा ब्राह्मणभोज-
नम् । अपरमिति कर्मान्तरत्वमाह् । अतो वामदेव्यगानान्तं कृत्वा
ब्रह्मणे दक्षिणां दत्वा वक्ष्यमाणकर्म कुर्यात् । कर्मद्वयात्मकमिदमकं
पुंसवनाख्यं कर्म । अत्रामा अशुष्काम् । न्यग्रावाधिदेवताभ्य. परिक्रीणा
मीत्यनया बुद्ध्या सप्तभिर्यवेमूल्यतया सङ्कल्पितैश्शुङ्गा परितस्निः प्रकीर्य
शुङ्गामूर्खाग्रां मन्त्रेण विकर्पत् यथाच्छिद्यत । यवाभावे मारैः ।। २० ॥
आहृत्य वैहायसी कुर्यात् ॥ २१ ॥
गृहमाङ्कत्योपर्यंनाच्छादिते देशे शुङ्गा निध्यात् ॥ २१ ॥
ख.२] मद्रस्कन्दीयवृत्तिसहितम् । भाव-इस नाभिमर्शन काम के पीछे पुमवन संस्कार करने में एक काम और भी करना पड़ता है। यह पूर्वोक्त समय में होगा किन्तु जिस दिन नाभि मर्शन हो उसी दिन था उसके दृमरे तीसरे दिन करे इसका नियम नहीं । ईशान कोण में जो कोई बड़ का वृक्ष हो उस से शुङ्ग इस प्रकार लेवे कि उस वृक्ष के मालिक को २१ यव या २१ उड़द दाम देकर खरीद कर उसे तोड़े। इस शुङ्गा के दोनों बगल फल लगे होना चाहिये, सूखा न हो और उसमें कीड़े न लगे हों। इस शुङ्ग को मोल लेते समय आगे कहे जाने वाले सात मन्त्रों को पढ़कर तब खरीदे । मन्त्र- हे शुङ्ग त्वं यदि सोमी असि तर्हि सोमाय राज्ञे त्वा परिक्रीणामि ।। १ त्वं यदि वारुणी असि तर्हि तस्मै वरुणाय राज्ञस्वत्वा परिक्रीणामि॥२ त्वं यदि वसुभ्यः असि तर्हि वसुभ्य एव त्वा परिक्रीणामि ॥३ त्वं यदि रुद्रेभ्यः असि तर्हि रुद्रेभ्यः एतत्त्वा परिक्रीणामि ।। ४ त्वं यदि आदित्येभ्यः अलि तर्हि आदित्येभ्य एवत्वा परिक्रीणामि ॥ ५ त्वं यदि मरुद्भ्यः असि तर्हि मरुद्भ्यः एव त्वा परिक्रीणामि ॥६ त्वं यदि विश्वेभ्यो देवेभ्यः अभि तर्हि विश्वेभ्यो देवेभ्य एव त्वा परि- क्रीणामि ॥ ७॥ अब उत्थापन मन्त्र कहते हैं-हे ओपधयः यूयं मुम- नलः अस्यां वध्वां वीर्य समावत्त । इयं वयूः गर्भप्रसवनं करिष्यति ।। अर्थात्-उसके बाद इन मन्त्रों को पढ़कर उस शुङ्गको वृक्षसे उखाड़ या तोड़ लेवे यह कह कर कि हे औषधि गण ! तुम सब प्रसन्न होकर इस बहू में वीर्य साचन करो। जिससे यह बधू कष्टरहित हो गर्भ प्रसव करे । उत उखाड़े हुये शुओं को तुण से ढाक कर अमर लत्ती या सूक्ष्म जटामांसी संग्रह कर इसको रक्षा करे ।। २० ॥२१॥ कुमारी ब्रह्म वारीव्रतवती वा ब्राह्मणी पेषयेदमत्याहरन्ती॥२३॥ कुमारी च ब्राह्मणी । ब्रह्मचारी च ब्राह्मणः। वाग्यता ब्राह्मणी वा दृषत्पुत्रं प्रतीची दिशं प्रत्यप्रत्याकर्पन्ती पेपयेत् ॥ भा०-इसके अनन्तर लोढ़ी शीलवट को अच्छी प्रकार धोकर कोई ब्रह्मचारी (गृहस्थ भी जो केवल ऋतुकाल में अपनी भार्या के द्राह्मायणगृह्यसूत्रम्। [५०२ पास सम्भोग करता हो ) या कोई पतिव्रता या ब्राह्मण वंश की कोई कुमारी उस शुओं को शीलवट पर धर निरन्तर पीस । अर्थात पीसते ही समय अोपवी की सब गन्ध हवा द्वारा बिच न जावे अतएव शीत्र ही पीस लेवे ॥ २२ ॥ स्नाता संबेश्य दक्षिणे नासिकास्रोतस्यासिञ्चेत् पुमान- निरिति ॥ २३॥ पुनस्स्नातामग्नः पश्चात् प्राक्शिरसं दर्भेषु संवेश्य शाययित्वा तस्याः दक्षिणे नासिकारन्ध्र शुङ्गारसमासिञ्चेत् । सा च तं रसमुदरस्थं कुर्यात् । अथ ब्राह्मणभोजनम् ॥ २३ ॥ भा०-और प्रातःकाल बहू उत्तराग्र कुशाओं पर बैठकर माथे तक जल में गोता लगाकर स्नान कर लेवे और अग्नि के पश्चिम भाग में उत्तराम डाले हुये कुशासन पर पूर्व की ओर शिर कर जागती हुई लेटी रहे । और पति उसके पीछे रहकर अनामिका और अँगूठे से पीसा हुआ शुङ्ग लेकर उसके दहिने नाक के छेद में उसका रस डाले या सुँघग्वे । सुंघाते समय “पुमानग्निः पुमानिन्द्रः" मन्त्र को पढ़ते हुये पति अपने इष्ट का स्मरण करे ।। २३ ॥ अथास्याचतुर्थे मासि षष्ठे वा सीमन्तोन्नयनम् ॥ २४ ॥ अथेत्यकृतेऽपि तृतीये मासि पुंसवने अस्मिन् काले पुंसवनं कृत्वा सीमन्तकरणार्थम् । अन्या इति प्रथमगर्भनियमार्थम् ।। २४ ।। भा०-अब सीमन्तोन्नयन संस्कार को कहते हैं। यह संस्कार प्रथमही गर्भ में किया जाता है। इसका समय गर्भधान से चौथे या छठे मास में होता है ॥ २४ ॥ स्नातामहतेनाच्छाद्य हुत्वा पतिः पृष्ठतस्तिष्ठन्न नुपूर्वया फलवृक्षशाखया सकृत्सोमन्तमुन्नयेत् त्रिश्श्वतया च शलल्या- ऽयमूर्नावतो वृक्ष इति ॥ २५ ॥ अनुपूर्वयेति न्यग्रोधशुङ्गाधर्मयुक्तयेत्यर्थः । फलवृक्ष उदुम्बरः 'अग्र्वा उदुम्बरः' इति श्रुतेः । 'अयमूर्जावतो वृक्षः' इति च मन्त्रवर्णात्।
६
ख. २]
रुद्रस्कन्दीयत्तिसहितम् ।
तद्वदेव शाखामाहृत्य वैहायतों कृत्वा पुंसवनवत् पृष्ठत स्थानान्तं कृत्वा
तया शाखया मूर्ध्नि गतान् वध्याः केशान् प्रत्यञ्चमुन्नयेत् । 'कृणोमि'
इति मन्त्रान्तः । ततत्रिनु देशेषु श्वेतया वराहसूच्या तद्वदेव 'राकाम-
हम्' इत्युन्नयेत् । 'राणा' इति मन्त्रान्तः ॥२५॥
वटसरः स्थालीपाकः ॥२६॥
कृप्तरः तिलमिश्रः पाकधर्मयुक्तो भवेत् चौले 'वृथा पक्क.' इति
विशेषणात् । निर्वापमन्त्रस्तु नास्ति देवताऽभावात् ॥ २६ ॥
उत्तरघृतमवेक्षती पृच्छेत् किं पश्यसीति ॥ २७ ॥'
स्पष्टम् । उत्तरे घृते यथा छाया दृश्यते तथा घृतसेकः ॥२७॥
प्रजामिति वानयेत् ॥ २८ ॥
पतिः । अथोप रष्ट्राोमादि ब्राह्मणभोजनान्तम् । वधूः स्थाली-
पाकमनीयादिति गृह्यान्तरोक्तम् ।। २८ ।।
भा०-प्रातःकाल उत्तराम बिछाये हुए कुश के आसन पर वहू
को बैठाकर माथे तक उसे नवा कर अग्नि के पश्चिम में बिछाये हुए
उत्तराय कुशासन पर पूर्व मुंह उसे बैठाये, पति भी उसके पीछे रहे।
अनन्तर यज्ञगूलर का गुच्छा और एक शलाटू का, उस बहू के
अांचल में या शरीर के जिस किसी बांधने योग्य अङ्ग में बांध देवे।
दोनों गुच्छाओं को बांधते समय "अयमूर्जावतो वृक्षः" मन्त्र को पढ़े
उसके अनन्तर सार गर्भ सूखा कुशा जो समूल हो उससे निर्मित
पिजुली से उप्त बधू का केश सम्हारे “भूः' मंत्र से पहिली वार
"भुवः' मंत्र से दूसरी वार और "स्व" मन्त्र से तीसरी वार सीमन्त
के केश आदि को पिंजूली से बढ़ा देवे । “येनाहिते" मन्त्र को पढ़ता
हुआ जिस 'शर' का बाण तय्यार होता हो उसी शर से सीमन्त को
बीच में चीड़कर शोभायमान करे । 'राकामहम्' मन्त्र का पाठ करके
जिमसे ही के कांटे में तीन जगह श्वेत हो ऐसे कांटे से छोटे छोटे
केशों को ऊपर को उठा देवे। उसके बाद घी का सँवरा देकर आग
का पका तिल तण्डुल को बहू को दिखलावे और उसे पूछे कि तुम
उसमें क्या देखती हो-वह कहे कि "प्रजा" देखती हूं, इसके पश्चार
उस दिन बहू उसी को भोजन करे ॥ २५ ॥ २६ ॥ २७ ॥ २८ ॥
द्राह्मायणगृह्यसूत्रम्।
[प०
प्रतिष्ठिते वस्तौ सोयन्तीहोमः ॥ २९ ॥
वस्तौ गर्भे प्रतिष्ठिते स्वस्थानात् प्रच्युते, प्रोपसर्गम्तिष्ठतिर्गमन
वाचकः। प्रतिगर्भमेतत् जायमानार्थत्वात् । प्रणीतेऽग्नावेतत् । नात्रा
न्वारम्भः अतत्संस्कारत्वात् । अकृते यदि जननं स्यात् न तत्र पुन
क्रिया 'जनिष्यते' इति मन्त्रलिङ्गात् । तत्राशौचात् ऊर्ध्वं प्रायश्चित्तेनैः
संस्कारः॥२६॥
भा०-जब प्रसव होते समय योनि के अग्रभाग में गर्भ श्रा
जावे उसी समय यह "शोप्यन्ती होम" संस्कार करे ॥ २६ ॥
या तिरश्चीति द्वाभ्याम् ॥३०॥
प्रपदान्तं कृत्वा व्याहृतिभिस्तिसृभिः हुत्वा 'या तिरश्ची' इति
हुत्वा 'विपश्चित्पुच्छम् , इति जुहुयात् ॥ ३०॥
असाविति नाम दध्यात् ॥ ३१ ॥
यदि पुन्नामाभिलषितं 'विष्णुशर्मानाम' इतिवत् मन्त्रस्थेऽसौ-
शब्दे नाम निदध्यात् । युग्माक्षरं ब्राह्मणस्य माङ्गल्यं शर्मवत्स्यात् । बल-
रक्षान्वितं क्षत्रियम्य । धनपुष्टिसंयुतं वैश्यस्य । जुगुप्साप्रेष्यसंयुतं
शूद्रस्य ॥३१॥
युग्माक्षरं ब्राह्मणस्य व्यक्षरं चतुरक्षरम् ।
माङ्गल्यं ब्राह्मणस्य स्यात् क्षत्रियस्य बलान्वितम् ।।
वैश्यस्य धनसंयुक्त शूद्रस्य तु जुगुप्सितम् ।
शर्मवब्राह्मणस्य स्यात् राज्ञो रक्षासमन्वितम् ॥
वैश्यम्य पुष्टिसंयुक्त शूद्रस्य प्रेष्यसंयुतम् ॥
इति मनुवचनाच्च ।
भा०-पूर्व उपदेशानुसार अग्नि स्थापनादि परिस्तरण कार्य के
पीछे “या तिरश्ची०" मन्त्र से और और "विपश्चित् पुच्छमभरत्'
मन्त्र से आज्य तन्त्र द्वारा दो आहुति देवे। उस समय “यदि पुत्र
जन्म लेवे, तो यही नाम रक्खूगा" इस प्रकार मन ही मन एक नाम
स्थिर कर रक्खे । अर्थात् पुत्र की आशा करे ॥ ३० ॥ ३१ ॥
ख. २] रुद्रस्कन्दीयवृत्तिसहितम् । तद् ह्यम् ॥ ३२ ॥ वैदिककर्मार्थमेतत् । व्यावहारिक बन्यदेव गुह्यत्वोक्तेः । नामापरिज्ञाने आभिचारासिद्धिः फलम् ॥ ३२ ॥ भार-परंतु वह नाम गुम रक्खे किसी से प्रकट न करे॥३२॥ माङ नाभिकृन्तनात् स्तनदानाच्च ब्रीहियौ पेषयेच्छुङ्गा- वृता ॥ ३३ ॥ प्रागिति विसमासः प्राङ्नाभिन्तनादसम्भवे स्तनदानात्याम् कर्तुम् । द्विवचनाद्वयक्तिद्वयम् । जात्यभिप्रायेणेति केचित् । शुङ्गावृता शुङ्गाप्रकारेण 'कुमारी ब्रह्मचारी व्रतवती वा ब्राह्मणी पेषयेदप्रत्याह. रन्ती' ॥३३॥ अङ्गछेनानामिकया चादाय कुमारं प्राशयेदियमाने- ति ॥ ३४॥ अंगुरानामिकाभ्नामिति सिद्ध पृथग्रहणं विषयद्वयसूचना- र्थम् । अत्रप्राशनमप्याभ्यामेवेति । चशब्दोऽन्नप्राशनेऽप्येतन्मन्त्रप्राप- णार्थः ॥ ३४॥ सर्विश्व मेघां त इति ॥ ३५॥ चशब्द पूर्ववत् मेधां ते मित्रावरुणामिनि मन्त्रनियमार्थः, अन्नप्राराने आभ्यां मन्त्राभ्यां अन्नमेष प्राशयेत् । कालस्तु 'पष्ठेऽन्न- प्राशनं मासे' इति स्मृत्यन्तरात गम्यते । केचित्-चशब्दो हिरण्यमयु- ममुच्वयार्थ इत्याहुः । तथाच मनु-~'हिरण्यमधुसर्पिाम् ' इति ।। ३५॥ इति द्राह्मायणगृह्यसूत्रवृत्तौ द्वितीयस्य पटलस्य द्वितीयः खण्डः ।।२।२॥ : भा०-पूर्व में शुङ्ग पीसने का जो नियम कहा गया है उसी प्रकार धान्यतण्डुल और यवतण्डुल को पीसकर नाभि छेदन के पहिले दहिने हाथ से अनोमिका और अंगूठे से ग्रहण करके 'यही ईश्वर की श्राज्ञा है'-मन्त्र पढ़कर उस ना बालक के जीभ में चटा देवे और 8
द्राह्मायणगृह्यसूत्रम्।
व
बुद्धि बढ़ने की इच्छा से "मेधान्ते मित्रावरुणो०" मंत्र और "
स्पतिमद्भुतम्०" मन्त्र को पढ़कर दो वार उसी प्रकार अंगूठा
मिका अंगुली से घी भी चटावे । या सोने की शलाका के अग्रभार
कुमार के मुंह में देवे और तब नाल काट कर स्तन पिलावे ॥ ३
३४॥३५॥
इति द्राह्मायणगृह्यसूत्रवृत्ति के दूसरे पटल के दूसरे खण्ड का
भाषानुवाद समाप्त हुआ।॥२॥२॥
जननाज्ज्योत्स्ने तृतीये तृतीयायां प्रातः स्नाप्य कुमार
स्तमिते शान्तासु दिक्षु पिता चन्द्रमसमुपतिष्ठेत् प्राञ्जलिः ॥ १
मातुः पितुर्वा रुच्या यदा कदाचित् शिशोनिष्क्रमणे प्रा
तदुपक्रमनियमोऽयम् । दैवान्मानुपाद्वा हेतोः निष्क्रमणे कृतेऽ
संस्कारार्थमस्मिन् काले कुर्यादेव । एवमुत्तरत्रापि । कालात्यये तू।
एव न्यायः सर्वेषु संस्कारेषु । ज्योत्स्ना चन्द्रप्रभा तद्योगात् पूर्वपर
ज्योत्स्नः। जननादूचं ये ज्योत्स्नाः तेपां तृतीये तृतीयायां तिथानि
त्यर्थः । यदि पूर्वपक्षे जननं स्यात् नासौ गणयितव्यः। कृत्स्ना
जननादूर्ध्वत्वाभावात् । तथा च मनुः-'चतुर्थे मासि कर्तव्यं शिशोनि
क्रमणं गृहात्' इति । उपस्थानकाले तृतीयानियमः । शान्तासु उपर
तादित्यरश्मिपु दिखूपतिष्ठेदिति दर्भेपु तिष्ठेम् चन्द्राभिमुखो वक्ष्यमाण
प्रकारेण कुमारमादाय मन्त्रैश्चन्द्रमसमभिदध्यादित्यर्थः ॥ १ ॥
भा०-अब निष्क्रमण संस्कार को कहते हैं। जन्म से तीस
शुक्ल पक्ष की तृतीया तिथि में प्रातःकाल ही नव कुमार को मस्तक तक
धोकर स्नान करावे । इसके पीछे सूर्यास्त के बाद अर्थात् ऐसे समय में
जब कि सूर्य मण्डल की लालिमा तक न दीख पड़े कुमार का पिता
पुत्र
को लेने के लिये दोनों अञ्जलि पसार कर खड़ा रहे ॥१॥
शुचिनाऽऽच्छाद्य माता प्रयच्छेदुदक्छिरसम् ॥ २॥
यन्त्रेणाच्छाद्य दक्षिणतः स्थित्वा कुमारं पित्रे प्रयच्छेत्
माता॥२॥
खं.३] रुद्रस्कन्दीयवृत्तिसहितम् । भा०-और उसकी माता कुमार को साफ वस्त्रसे ढाप कर अपने स्वामी के दक्षिण ओर आकर बालक को उत्तर शिरा और उत्तानभाव से उसकी अञ्जलि में देवे॥२॥ अनुपूर्व गत्वोचरतस्तिष्ठेत् ॥ ३ ॥ पूर्वशब्दो दिग्वाची । अनु पृष्ठं गत्वा पितुरुत्तरतः प्रत्यङ्मुखी दर्भेषु तिष्ठेन्माता ॥३॥ भा०-और स्वयं अपने पीठ पर होकर वाम दिशा में आकर पिता के उत्तर भाग में पश्चिम मुंह हो कुशों पर खड़ी रहे ॥३॥ यत्ते सुसीम इति तिभिरुपस्थायोदञ्चं मात्र प्रदाय यदद इत्यपामञ्जलिमवसिञ्चेत् ॥ ४॥ उदञ्च उक्छिरसम् । प्रातःकाले पात्रेण पूर्ण गृहोता आपः स्युस्ताभिर्दभेषु दक्षिणतस्तिष्ठन् ब्राह्मणोऽञ्जलिं पूरयेत् , तं भूमाववसि. चेत् ॥ ४॥ भा०-इसके अनन्तर कुमार के साथ पिता “यत्ते सुसीमे' और "यथा अयं न प्रमीयेत पुत्रो जनित्र्या अधि' तक तीन मन्त्रों का जप करके प्रातःकाल में पात्र में पूरा जल लेकर कुशासन पर खड़ा हुआ ब्राह्मण अञ्जलि को भर देवे और उसको जमीन में सीचे ॥४॥ द्विस्तूष्णीम् ॥ ५॥ श्रमन्त्रकं द्विरवसिम्चेत् ॥५॥ -और दो वार बिना मंत्र पढ़े जल सीचे ॥५॥ जननाचं दशरात्राच्छतरात्रात्संवत्सराद्वा नाम कुर्यात् ॥६॥ जननदिवसादूर्ध्वं यो दशरात्रः तस्मादूर्ध्वं यदहस्तस्मिन्नित्यर्थः । द्वादशेऽहनीति यावत् । एवमुत्तरयोः पक्षयोः । नात्रोदगयनपूर्वपक्षादरः, कचित्सम्भवस्य नियतत्वात् । असम्भवेऽपि न तद्वशेन कालविनिवेशः, बैठप्यप्रसङ्गात् ॥६॥ भा०- द्राह्मायणगृह्यसूत्रम्। [प० . अब नाम करण संस्कार को कहते हैं। जन्म दिन से दश f या १०० दिन या संवत्सर बीतने पर ग्यारहवें दिन में नव कुमार नाम करण करे ॥६॥ स्नाप्य कुमारं करिष्यत उपविष्टस्य शुचिनाऽऽकाय मात प्रयच्छे दुदक्छिरसम् ।। ७ ॥ होमारम्भात्पूर्वं दर्भेपूपविष्टस्य शुचिना वस्त्रं गच्छादा दक्षिण उपवि र प्रयच्छेत्तत् ।। ७ ।। अनुपृष्ठं गत्योत्तरत उपविशेत् ॥ ८ ॥ दर्भेषु माता ।। ८॥ भा०- होम कार्य के प्रारम्भ करने के पहिले कुशासन पर पूर मुँह बैठे कुमार की प्रसूति साफ वस्त्र में शिशु को ढांक कर ले आते और नाम करण संस्कार करने के लिये प्रवृत्त कुमार के पिता या दूसरे ब्राह्मण के दहिने ओर आकर उत्तर शिरा और उत्तान भाव से उसे देकर नाम करण करने में प्रवृत्त पिता या ब्राह्मण के पीठ के रास्ते श्रा कर कुश पुञ्ज पर माता बैठे ॥७॥८॥ हुत्वा कोसीति तस्य मुख्यान् प्राणानभिमृशेत् ॥ ९ ॥ उक्लिरसं कुमारं साङ्क धारयन् प्रपदान्तं कृत्वा द्विस्तिमृभि- हितिभिर्हत्वा कुमारस्य चक्षुपी श्रोत्रे नासिके चाभिमृशेत् ॥ ६ ॥ असाविति नाम कुर्यातदेव मन्त्रान्ते ॥ १० ॥ यत्सोष्यन्तीहोमे तदेव ! परिददातु विष्णुशर्मन्नितिवत् कुर्यात्। मन्त्रान्तेऽसौशब्दे न मध्ये ॥ १० ॥ मात्रे॥११॥ प्रयच्छेदुदक्छिरसमिति शेषः ॥ ११ ॥ प्रथममाख्याय॥ १२ ॥ मात्र इत्यनुवर्तते । प्रथमशब्दस्य द्वितीयापेक्षत्वात् प्रथमं गुह्य माम मातुरुक्त्वा द्वितीयमपि व्यावहारिकं नामेदानी ब्रूयादित्यर्थः । दतो ब्राधणभोजनम् ।। १२॥
खं. ३] रुद्रस्कन्दीयवृत्तिसहितम् । ६९ भा०-इसके पश्चात् नामकरण संस्कार होने वाले कुमार को गोद में लेकर पहिले प्रजापति देवता की तुष्टि के लिये होम करे । पीछे जिस तिथिमें कुमारका जन्म हुआ है,उस तिथि का नाम लेकर दूसरी पाहुति देवे । उसके पश्चात् जिस नक्षत्र में कुमार का जन्म हुआ है, उसका नाम कहकर तीसरी आहुति देवे। फिर उस बालक के मुख में हाथ देकर उसके दोनों नेत्र, दोनों कान, दोनों (नासिका के) छिद्रों का अभिमर्शन करे और "कोऽसि कतमोऽसि" मंत्र को पढ़े और मंत्र पढ़ते समय दो स्थानों में स्थित "असौ" यह के बदले नया नाम रक्ख के व्यवहार करे । इस नाम के आदि अक्षर घोप वर्ण मध्य में अन्तस्थ वर्ण और अन्तिम वर्ण दीर्घ या विसर्ग होगा । विशेषतः इस नाम में तद्धित न रहे । कन्या सन्तान का नाम जोड़े अक्षर अन्त में और दकारान्त न हो यही देखना चाहिये । इस प्रकार नाम युक्त मंत्र के दोनों स्थानों में "असौ" पद की जगह मिलाकर पाठ समाप्त होने पर सबसे पहिले उसकी माता को । गुप्त और व्यावहारिक दोनों नाम बतलावे ।। १० । ११ । १२ ।। विपोथ्यङ्गादंगादिति पुत्रस्य मूर्धान परिगृही- यात् ॥ १३ ॥ ग्रामान्तरे त्रिरात्रमुपित्वा यदाऽऽगच्छति तदा परितः उभाभ्यां हस्ताभ्यां गृह्णीयात्। विप्रोड्याङ्गादितिप्राप्ते बहुलवचनाद्भूस्वत्व मस्य वहुविषयत्वं द्योतयितुम् । अतः प्रतिपुत्रमेतद्विप्रोष्य कर्त्तव्यम् ।१३।। पशूनां त्येत्यभिजिघ्रत् ॥ १४ ॥ मूर्धन्यभिजित् । असौशब्दे विष्णुशर्मन्नितिवत् ब्रूयात् ।। भा०-अपने ग्राम से बाहर जाकर दूसरे ग्राम में तीन रात्रि रहकर जब अपने गांव में पिता वापिस तब अपने पुत्र को दोनों हाथों से "अङ्गादङ्गात् सम्भवसि" इन तीन मन्त्रों को पढ़कर दोनों हाथों से पुत्र का मस्तक पकड़ कर "पशूनां त्वाः” मंत्र पढ़कर सूंघे ॥ १३ ॥ १४॥ --
७०
द्राह्यायणगृह्यसूत्रम् ।
[५०
तूष्णी स्त्रियाः ॥१५॥
जातकर्मादि चौलान्तं मन्त्रवज स्त्रिया. कुर्यात् । साङ्गस्तु
होमो निवर्तते मन्त्रादिलोपे देवतोदेशस्यापि लोपात् ।
मानवेऽप्युक्तम्-
अमन्त्रिका तु कार्येयं स्त्रीणामावृदशेपतः ।
संस्कारार्थं शरीरस्य यथाकालं यथाक्रमम् ॥ इति ।
उपनयनं तु नारित तत्स्थानापन्नतया विवाहस्य स्मरणात् ।
अतो विवाहात्प्रागनुपनीततुल्यमाचरेत् । ऊर्ध्वं तु भर्तुतुल्यं 'सहधर्म-
श्वर्यताम्' इति वचनात् । उपनयनाभावान्नाध्ययनम् । तदभावात्तदर्था
नियमा जपाश्च न सन्ति । आइत्य विहिताम्तु वचनबलाद्भदन्त्ये-
वेति ॥ १५॥
भा०-कन्या का यह संस्कार बिना मन्त्र पढ़े होगा ॥१५॥
तृतीये वर्षे चौलम् ॥ १६॥
जननादिमासगणनया द्वादशमालास्संवत्सरः, न
चैत्रादिः ॥ १६ ॥
भा०-अब चूड़ाकरण संस्कार को कहते हैं। यह संस्कार
बालक या बालिका के जन्म से तीसरे वर्ष में करे ॥ १६ ॥
तत्र नापित उष्णोदकमादर्शः क्षुरो वौदुम्बरः पिचूल्य
इति दक्षिणतः ॥ १७ ॥
नापितो वपनकर्ता आयसक्षुरपाणिः 'आयसेन प्रच्छिद्य' इति
वचनात । उष्णोदकं कंसपात्रपूर्ण, आदर्शः, क्षुरः औदुम्बरो वा
विकल्प्यते, दर्भपिञ्जूल्य एकविंशतिः एतान्यग्नेर्दक्षिणतः
स्युः ॥१७॥
भा०-नापित अग्नि के दक्षिण भाग में गर्म जल, कटोरा जल
भरा, दर्पण, तुरा, गूलर का काष्ठ का चरा, कुश की पिन्जुली २१
रक्खे ॥ १७॥
प्रानडुहो गोमयः कसरस्स्थालीपाको वृथापक
इत्युचरतः ॥ १८॥
ख. ३]
रहाकन्दीयवृत्तिसहितम् ।
पुंगवशकृत्, पाकधर्मरहितोऽग्न्यन्तरशतस्तिलमित्रा स्थाली-
पाकश्चाग्नेरुत्तरतः स्याताम् ॥ १८ ॥
भा०-और अग्नि के उतर भाग में बैल का गोबर अमन्त्र पक्क
कृसर रक्खे ॥१८॥
माता च कुमारमादाय ॥१९॥
पृथनिर्देशः कर्तुरुत्तरतः उपवेशनार्थः । मातुर्न दर्भासनम् ।
चकारः उत्तरत इत्यस्यानुकर्षणार्थः । एतन्नापितादिस्थापनं ब्रह्मो-
पवेशनादू स्यात् । एतान्यहोमार्थानि । अतः स्त्रिया अपि स्युः ।
अव्यावृत्तिरव्यवायश्च तेतां नावश्यं स्याताम् । तथा परिषेचनेऽपि
नाभिपरिहरणम् ॥ १६ ॥
भा०-इसके पश्चात् बालक की माता बालक को साफ वस्त्रों में
लपेट कर अग्नि के पीछे उतराम रक्वे हुये कुशासन पर पूर्व मह हो
बैठे॥१६॥
हुसाऽयपागादिनि नारितं प्रेक्षेत्सवितारं ध्यायन् ॥ २०॥
प्रपदान्तं कृत्वा मातृप्रयुक्त कुमारेऽन्वारब्धे व्याहृतिभि-
स्ति सृभिर्ह त्वा पुनस्समन्तान्ताभिश्चतमृभिईत्वा 'अयमागात्' इति
नापितं प्रेक्षेत् सवितारं ध्यायन् ॥ २० ॥
भार-प्रपदान्त तक सारी क्रिया को करके माता से कुमार के
अन्वारब्ध तीनों व्याहृतियों द्वारा तोन आहुति और सारी ब्याहृति
से चौथी आहुति देकर "यह आया" कह कर सूर्य भगवान् का
ध्यान करता हुआ नापित को देखे ॥ २० ॥
उरणेनेत्युष्णोदकं प्रेक्षेद्वायुं ध्यायन् ॥ २१ ॥
वायुं मनसा ध्यायन् ॥ २१ ॥
भा०-और मन से वायु देवता का ध्यान करता हुआ कांसे के
पात्र में 'उष्णेन' मन्त्र से गर्म जल को देखे ॥ २१ ॥
भाप इत्युन्देत् ॥ २२ ॥
दक्षिणतः केशान उष्णोदकेन क्लेदयेत ॥ २२ ॥
द्राथायणगृह्यसूत्रम्। [प० भार-दहिने हाथ से कपुष्णिका पकड़ कर "आप उन्दन्तु मन्त्र पढ़के उसे गर्म जल से गीला करे ।। २२ ।। विष्णोरित्यादरी प्रेक्षेदौदुमया ॥ २३ ॥ स्पष्टम् ॥ २३ ॥ मा०-"विष्णोर्दछनोऽसिमन्त्र पढ़ता हुआ उसमें गर्म जल सीचे और गूलर का तुरा या दर्पण देग्वे ।। २३ ।। ओषधय इति दर्भषिञ्जलीस्सप्नोर्वाना अभि- निधाय ॥२४॥ केशैस्संहत्य ।। २४ ।। भा-"श्रोपवे त्रायस्वैनं " मन्त्र को पढ़कर सात कुश की पिजुली नीचे को जड़ और ऊपर को फुनगी इस प्रकार कपुष्णिका में धारण कराये ॥ २४॥ स्वधित इत्यादर्शन क्षुरेणोदुम्बरेण वा ॥ २५ ॥ दर्भाग्रयुक्तान केशानन्यतरेण संयोजयेदित्यर्थः ।। २५ ।। भा०-पीछे उसी दर्भ पिंजुली के साथ दहिने कपुष्णिका आदि बायें हाथ में रक्खकर "स्वधिते भैनं हिंसी.” मन्त्र पढ़कर दाहिने हाथ में उस गूलर के काठ का चरा या दर्पण लेकर उमी कपुष्णिका में अच्छे प्रकार धारण करावे ।। २५ ॥ येन पूषेति दक्षिणतस्त्रिः प्राञ्चं पोहेत् ॥ २६ ॥ आदर्शन क्षुग्णोदुम्बरेण · वा केशान् द प्रसंयुतांत्रिरम- मृज्यादित्यर्थः । मन्त्रस्थापि त्रिरावृतिः ॥२६॥ भा०-और उसको पूर्व मुंह कर तीन वार चलाकर केश कटेंगे इसको भली भांति तर्क कर विचारे । उस तीन वार के चलाने में एक वार "पेन पूषा" और अन्य दो वार में मंत्र न पढ़े ॥ २६ ॥ सकृदायसेन मच्छिद्यानडुहे गोमये केशान् कुर्यात् ।। २७ ॥ अमन्त्रकमेतत् ।। २७ ॥
ख. ३] रुद्रस्कन्दीयवृत्तिसहितम् । भा०-और लोहे के तुरे से उस दर्भपिजुली के साथ दक्षिण कपुषिणका को एक ही वार में काटकर गोवर पर रकावे ।। २७ ।। उन्दनप्रभृत्येवं पश्चादुत्तरतश्च ।। २८ ॥ स्पष्टम् ॥ २८॥ भा०-उत्तर कपुधिणका के काटने में भी पूर्ववत् ही नियम रहेगा ।। २८॥ व्यायुषमिति पुत्रस्य मूर्थानं परिगृह्म जपेत् ॥ २९ ॥ उभाभ्यां हस्ताभ्यां परितो गृहीत्वा ।। २६ ।। भा०-इसी प्रकार दोनों कपुष्णिका और कपुच्छल काटने पर दोनों हाथों से कुमार के माथे को पकड़ कर "घ्यायुपं जमदग्नेः०" मन्त्र को पढ़े ॥२६॥ उदङ ङ त्सृप्य कुशली कारयेद्यथागोत्रकुलकल्पम् ॥३०॥ वपनं कारयेनापितेन । गोत्रादिवशेन शिखाव्यवस्था स्मर्यते, तदनुसारेण नापितं संप्रेष्य होमं समापयेत् ॥ ३०॥ भा०-इस प्रकार दोनों कपुष्णिका काटे जाने पर वालक वहां से हटकर अग्नि के उत्तर भाग में बैठे और आत्मीय लोग नापित से गोत्र और कुल की रीति अनुसार पाँच या तीन शिखा रखके या शिखा सहित मुण्डन करावें ॥ ३०॥ अरण्ये केशानिखनेयुः ॥ ३१ ॥ सर्वान् केशान् गोमयेन् प्रच्छाद्य कर्मकरा निखनेयुः ॥ ३१ ॥ भा०-मुण्डन के पीछे केशों को गोवर लपेट कर नौकर इसको लेकर बन में जाकर जमीन में गाड़ देवे ।। ३१ ॥ स्तम्वे निदधत्येके ॥ ३२ ॥ दर्भस्तम्बे ॥ ३२॥ भा०—किन्हीं प्राचार्यों की राय है कि कुशों के गुच्छे पर केशों को रकावे ॥३२॥ गौर्दक्षिणा ॥३३॥. १० द्राह्यायणगृह्यसूत्रम् । [१०२ ब्रह्मणे देया। अत्रेदं चिन्त्यते-एते गर्भाधानादयस्संस्काराश्शरीरं संस्कुर्वन्तस्सर्वेष्वदृष्टार्थेषु कर्म योग्यतातिशयं कुर्वन्ति । फलातिशयो योग्यतातिशये च । न पुनरयोग्यत्यैव योग्यतां कुर्वन्ति संस्कारवन्त मभिनिर्दिश्य पुरुपमात्रस्यैव कर्मणां विधानान स्वत एव विद्यमानत्वा- धोग्यतायाः। नाप्यक्किञ्चित्कराः, आनर्थक्यप्रसंगात्। नापि स्वत एव पुरुषार्थाः संस्कारश्रुतिविरोधात् । योग्यतातिशयन्तु संभवति यथा पानीयस्य गन्धादि तुरादेश्व तैदण्यादि। चौलपर्यन्तास्सर्वे संस्कारा अतिक्रान्तस्वकाला उपनयात् प्रागेव कालातिपत्तिप्रायश्चित्तं कृत्वा कर्तव्यः । अचं त्वकृतानां लोप एव 'तद्वितीयं जन्म' इति जन्मान्तर- व्यपदेशात् संस्कारेषु द्विप्रकारं शास्त्रमस्ति एक पितुरुपदेशकं पुत्रमुत्पा- दयेत् संस्कुञ्चति । अपरं पुत्रस्यैने संस्काग आत्मार्थतया कर्तव्या इति । नन्वस्वव्यापारे कथं प्रामाण्यम् । सत्यं, यदि व्यापारकता बोध्या स्यात् , कर्मजन्यस्य हि पुरुषार्थस्य पुरुपरोपतया जन्यताशब्देन बोध्यते । सा च कदाचित् स्वव्यापारात् स्यात कदाचित्परव्यापारात् स्यात् । इयान्विशेषः स्वव्यापारे तत्सिद्धये स्वयमेव प्रवर्तते । पख्यापारे तु यदि स्वाधिकारादेव प्रवर्तमानमन्यं लभते तदोदास्ते प्रसङ्गात् कार्य- सिद्धेः । अलामे तु स्वयमेव प्रयोजयति केनाप्युपायेन । ननु असौ शिशुत्वात्प्रतिपत्तुं न शक्नोति गर्भाधानाद्यबस्थायां तु सुतरां प्रतिपत्त्य- संभाः । सत्यं, यदि यत्यैव फलं तस्यैव प्रतिपत्त्युत्पादकत्वेन शब्दस्य प्रामाण्यं स्यात् । 'स्वर्गकामो यजेत' इति स्वर्गकामिन इदं कर्तव्यमिति तस्यान्यस्य चाविशेषेण प्रमिति जनयत्येव शास्त्रमुभयोरपि प्रमाणमेव । इयान्विशेषः-स्वर्गकामश्चेत् ममेदं कर्तव्यमिति प्रतिपद्यते। अन्यश्चेत् स्वर्गकामिन इमिति प्रतिपद्यते न ममेदमिति कामसदसत्त्वोपाधिनि- मित्तोऽसौ भेदो न शब्दस्य तत्र व्यापारः । अतः पितो तस्य कर्तव्यं शास्त्रेण निश्चित्यात्मनश्वावश्यं कर्तव्यतां प्रतिपद्य तत्करोति, पितुरभावे यः तद्रक्षणेऽधिकृतः । तदभावे यः परोपकारं कर्त प्रवृत्तः, यो वा तं प्रत्यात्मनो गुरुत्वमिच्छति, हितैषी वा कश्चित् कुर्यात् कारयेद्वा। स्वा.
ख.४]
रुद्रस्कन्दीयवृत्तिसहितम्।
धिकारप्रवृत्तश्चेदात्मीयमेव द्रव्यं ब्रह्मणे दक्षिणां दद्यात् । तत्कायप्रवृत्त-
श्चेत्कुमारस्य यत्स्वं तदेव ॥ ३३ ॥
इति द्राह्यायणगृह्यसूत्रवृत्तौ द्वितीय पटलस्य
तृतीयः खण्डः ॥२॥३॥
भा०-इस चूड़ाकरण की दक्षिणा ब्राह्मण को एक गौ देवे ॥३३॥
इति द्राद्यायणगृह्यसूत्रवृत्ति के दूसरे पटल के तीसरे खण्ड का
भापानुवाद समाप्त हुआ॥२॥३॥
अष्टमे वर्षे ब्राह्मणमुपनयेत् ॥ १॥
अत्र गर्भाधानादि वर्षगणनं 'गर्भादिस्संख्या वर्षाणाम्' इति
स्मृतेः । एवमुत्तरत्रापि । 'वप्तन्ते ब्राह्मणमुपनयीत, ग्रीष्मे राजन्यम्'
इति शास्त्रान्तरे दर्शनात् ताभ्यामविरोधादुदगयनस्य समुच्चयः । केचि-
त्त्वाहुः-'शरदि वैश्यम्' इत्यनेन विरोधात्तेन च तुल्यश्रुतित्वाद्वसन्ता-
देविकल्प एवेति ॥ १॥
अब उपनयन संस्कार को कहते हैं । जिस मास में गर्भ हुअा हो
उस मास से गिनने पर जो वर्ष अष्टम हो उस वर्ष के जिस किसी शुभ
तिथि में ब्राह्मगा कुमार को संस्कारपूर्वक वेद पढ़ने के लिये उपयुक्त
गुरु के पास लावे ॥ १॥
तस्या षोडशादनतीतः कालः ॥२॥
आइभिविधौ । आपत्कालोऽयं, अत ऊर्ध्वं ब्रात्याभवन्ति । एव-
मुत्तरत्रापि ॥२॥
भा०-~-यदि कारणवश ८ वें वर्ष में उपनयन न हो सके तो
सोलह वर्ष की उमर तक जिस किसी समय जिस किसी उपयुक्त
तिथि में उपनयन कर सकता है ॥२॥
एकादशे क्षत्रियम् ॥ ३॥
उपनयेदिति वर्तते ॥३॥
भा०-क्षत्रिय कुमार को उसी प्रकार गर्भ से ग्यारहवें वर्ष में
वेदाचार्य के पास लावे अर्थात् उपनयन करे ॥३॥
७६ द्राथायणगृह्यसूत्रम्। 1 प० तस्या द्वाविंशात् ॥ ४॥ अनतीतः काल इत्यनुवर्तते ॥ ४॥ भा-और यदि आपकाल में ग्यारहवें वर्ष उपनयन न कर सके तो २२ वर्ष की उमर तक उपनयन कर सकता है ।। ४ ।। द्वादशे वैश्यम् ॥ ५॥ स्पष्टम् ॥५॥ भा०–वैश्य कुमार का बारहवें वर्ष में उपनाम करे ॥ ५॥ तस्या चतुर्विशात् ॥ ६॥ स्पष्टम् ॥ ६॥ भा०-इसको यदि आपत्कालवशान् १२ वें वर्ष में उपनयन न कर सके तो इसके २४ की उमर तक उपनयन कर सकता है ॥ ६॥ कुशलीकृतमलंकृतमहतेनाच्छाद्य हुत्वाउने व्रतपत इति॥७॥ कुशलीकृतं रूपम् । अलंकृतं चाङ्गम् । वपनालङ्कारौ । अतस्तौ चाबश्यमुपनयनमुहूर्ते कर्तब्यौ । एप क्रमः-चपनं कृत्वा अलंकृत्य नान्दीमुखं कृत्वा कौतुकवन्धनं कृत्वा पुण्याई वाचयित्वा कुमारं भोजयित्वीपलेपनाद्यभ्युक्षणान्तं कृत्वा तत्रैकदेशं प्रणीय प्रज्वाल्य 'इमं स्तोमप्' इत्यादि ब्रह्मोपवेशनान्तं कृत्वा नवेनाधरवाससाऽऽच्छाद्य .यज्ञोपवीतमजिनं चामन्त्रक प्रतिमुच्याचमयित्वाऽऽत्मनो दक्षिणत उद्गग्रेयु दर्भेपूपवेश्य परिस्तरणादि प्रपदान्तं कृत्वाऽन्वारब्धे माणवके व्याहृतिभिस्तिमृभिक्षुत्वा पुनश्च समस्तान्ताभिश्च चतसृभिर्हत्वा 'अग्ने बतपते' इत्यादिभिः पचभिर्माणवक हावयेत् मन्त्रलिङ्गात् । मन्त्रलिङ्गनिरीक्षणार्थमेव हि पञ्चभिरिति नोक्तम् ॥७॥ भा०-[उक्त तीनों वर्णों के कुमार क्रम से १७ - २३ हैं और २५ वें वर्ष में उपनयन न होने के कारण पतित सावित्रिका हो जाते हैं अर्थात् इनको गायत्री मन्त्र का उपदेश नहीं हो सकता है ] इसके अनन्तर कुमार को यथागोत्र कुल शिखा रखते हुए मुण्डन करा कर
.
ख. ४]
रुद्रस्कन्दीयवृत्तिसहितम् ।
आभूषणों को पहना, नान्दीमुख श्राद्ध कर हाथ में कौतुक बांध कर
ब्राह्मणों से पुण्याह वचवा कर, कुमार को प्रातःकालिक भोजन
करवा कर लीपने से अभ्युक्षण तक भूसंरकार कर एकदेश
में यज्ञ वेदी बनवा कर उस पर अग्नि जला कर. 'इमं स्तोमम्'
इत्यादि ब्रह्मोपवेशन तक करके कुमारको नया वस्त्र पहना कर या ढाक
कर यज्ञोपवीत, मृगछाला को बिना मन्त्र के त्याग कर, आचमन कर
अपने से दक्षिण भाग में उत्तराय कुशासन पर बैठाकर, परिस्तरण से
लेकर प्रपद तक की क्रियाओं को करके कुमार द्वारा अन्बारब्ध अलग
२ तीन व्याहृतियों से तीन आहुनि और सारी व्याहृति से चौथी
आहुति देकर "अग्ने व्रतपतेः” इत्यादि पांच मन्त्रो से कुमार से हवन
करावे ॥७॥
उत्तर तोऽग्नेः प्रत्यङ मुखमवस्थाप्याञ्जलि कारयेत् ॥८॥
अग्न्यात्मनोरन्तरेण माणवक गमयित्वा प्रदक्षिणमावृतं
दर्भेषु प्रत्यङमुखमवस्थाप्याकोशाजलिं कारयेत् माणवकमाचार्यः
॥८॥
भा०- अग्नि और आचार्य के बीच में डाले हुये उत्तराय कुशा-
ओं पर प्राचार्य के सम्मुख और कृताञ्जलि हो लड़का बैठे ॥८॥
स्वयं चोपरि कुर्यात् ।। ९ ।।
प्राङ्मुखो दर्भपु स्थितः ॥ ६ ॥
दक्षिणतस्तिष्ठन्मन्त्रवान् ब्राह्मण आचार्यायोदकाञ्जलि
पुरयेत् ॥ १०॥
आचार्यस्य दक्षिणत उद्गग्रेपु दर्भपूद मुग्वरितष्ठन् ब्राह्मणः
'ब्रह्मचर्यमागामुप मानयस्व' इत्यतन्मन्त्रवित । ऋत्विवत्वान्सिद्ध
ब्राह्मण इत्यन्यत्राप्यअलिपूरणे ब्राह्मणनियमार्थं, यथा चन्द्रोप-
स्थाने ॥१०॥
भा०-उस कुमार की दक्षिणा में रहकर कोई वेद पाठी ब्राह्मण
उसकी अलि जल से भर देवे उसके पश्चात् आचार्य की अञ्जलि भी
जल से भरे ॥४॥ १०॥
द्राशायणगृह्यसूत्रम् । [५०२ आगन्त्रेति जपेत् प्रेक्षमाणे ॥ ११ ॥ अञ्जलिस्थमुदकं प्रेक्षमाणे माणवके जपेदाचार्यः । ब्रह्मचर्यमा. गामुप मानयस्व' इति ब्राह्मणो ब्रह्मचारिणं वाचयेत मन्त्रलिङ्गात् ॥११॥ को नामासीत्युक्तो देवताश्रयं नक्षत्राश्रयं वाभिवादनीयं नाम ब्रूयादसावस्मीति ॥ १२॥ आचार्यणोक्तासन् देवताश्रयं स्वजन्मनक्षत्रं यदेवत्यं तदेवताश्रयं आग्नेय इतिवत् , नक्षत्राश्रयं स्वजन्मनक्षत्राश्रयं अश्वघुग्विष्णुशर्माना- मास्मीतिवत् प्रतियात माणवक । अभिवादनीयं गुह्यम् । अश्वयुक् अपभरणी कृत्तिकाः रोहिणी मृगशीर्ष आर्द्रा पुनर्वसू पुष्य आश्लेषा मवाः फल्गुनी उत्तरफल्गुनी हात चित्रा स्वाती विशाखे अनुराधाः ज्येष्ठा मूलं अपाढाः उत्तरापाढाः श्रवणं श्रविष्ठा शतभिपक् प्रोष्ठपदा उतरप्रोष्ठपदा रेवती एतानि नक्षत्राणि । अश्विनी यमः अग्निः प्रजापतिः सोमः रुद्रः अदितिः बृहस्पतिः सर्पाः पितरः अर्थमा भगः सविता इन्द्रः वायुः इन्द्राग्नी मित्रः इन्द्र. प्रजापति पितरो वा आपः विश्वेदेवा. विष्णुः वसव इन्द्रः अज एकपात् अहिर्बुध्न्यः पूपा एतानि दैवतानि । आश्वयुजः आपभरणः कार्तिकेयः रोहिणेयः मार्गशीर्षः आकः पौनर्वसुः पौपः आश्रेपः माधः फाल्गुनः औत्तरफाल्गुनः हस्तः चैत्रः स्वातिः वैशाखः अनुरायः ज्येष्ठः मौलः आपाढः औत्तरापाढः भावण श्रविष्ठः शातभिपजः प्रौष्ठपदः औत्तरप्रौष्ठपदः रैवत इति नक्षत्राश्रयनिर्देश । आश्विनः याम्यः श्राग्नेयः प्राजापत्यः सौम्यः रौद्रः आदित्यः बाईस्प यः सार्प. पित्र्यः आर्यमणः भागः सावित्रः ऐन्द्रः वायव्यः ऐन्द्राग्नः मैत्रः ऐन्द्रः पित्र्यः आप्यः वैश्वदेवः वैष्णवः वासवः ऐन्द्रः अजएकपादः अहिर्बुध्न्यः पोष्णः इति देवताश्रयनिर्देशः ॥१२॥ उत्सृज्यापो देवस्य त इनि दक्षिणोत्तराभ्यां हस्ताभ्या- मञ्जलि गृह्णीयादाचार्यः ॥ १३ ॥ माणवकाअलावुत्सृज्यासौशब्दे विष्णुशर्मन्नितिवत् ब्रूयात् ॥१३॥ भा०-प्राचार्य उस कुमार के प्रति देखकर दो मन्त्रों का स्वयं
ल. ४.]
रुद्रस्कन्दीयवृत्तिसहितम् ।
पाठ करे "ब्रह्मचर्यमागाम्" लड़के से पाठ करावे और "कोनामासि"
मंत्र को पढ़ते हुये उत्त कुमार का नाम पूछे । तब प्राचार्य स्वयं अभि-
वादन समय में कहने योग्य नाम, दूसरा जन्म सूचक एक नया नाम
कल्पित कर उस कुमार से "मैं अमुक नाम वाला, गुरो! आपको
अभिवादन करता हूँ"-कहवा कर तव लिये हुये जलाञ्जलि को छोड़
कर "देवस्य ते." मंत्र को पढ़ते हुये दहिने हाथ से कुमार के अंगूठे
को साथ दहिना हाथ पकड़े। वह नाम देवताश्रित, या नक्षत्राश्रित,
या गोब्राश्रित होगा। देवताश्रित जैसे वेद गर्भ, ब्रह्म व्रत प्रभृति ।
नक्षत्राश्रित जैसे आश्विन रौहिण प्रभृति । गोत्राश्रित जैसे वैद, पैल्व
प्रभृति ॥ ११ । १२ । १३ ॥
मूर्यस्येति प्रदक्षिणमावर्तयेत् ॥ १४ ॥
अञ्जलिं गृहन्नेव यावत्प्राङ मुखः स्यात्तावदावर्त येत् । असाविति
पूर्ववत् ।। १४॥
भा०-इसके पश्चात् कुमार को प्रदक्षिण क्रम से पूर्व मुंह कर
"सूर्यस्य०० मन्त्र का पाठ करे ॥ १४ ॥
दक्षिणमंसमन्धवमृश्यानन्तहिनां नाभिमालमेमाणाना-
मिति ॥ १५॥
अनन्तहितामेव पाणिभ्यां परितो गृह्णीयात् ॥ १५ ॥
भा०-पीछे आचार्य "प्राणानां ग्रन्थिरसि." मंत्र को पढ़ते
हुए दाहिने हाथ से उस कुमार को दहिने कन्धे पर होकर वस्त्र आदि
से ढका हुआ न हो ऐसी नाभि को स्पर्श करे॥१५॥
अथैनं परिदद्यादन्तकप्रभृतिभिः ॥ १६ ॥
अनन्तहितमेव पाणिभ्यां परितो गृह्णीयात् ।'अन्तक इदं
ते परिददाम्युदरम्' इत्युदरस् , 'अहुर इदं ते परिददाम्युरः' इत्युरः,
'कृशन इदं ते परिददामि कण्ठम्' इति कण्ठम् ॥ १६ ॥
दक्षिणमंसं प्रजापतये वेति ॥१७॥
दक्षिणेन पाणिना गृह्णीयादिति शेपः। इतः प्रभृत्यसौशब्दे
विष्णुशनितिवन्मायक्कनाम मादाचार्यः ॥ १७ ॥
८० दायायायसूत्रम् । [प०२ भा वालक के नाभि देश में हाथ चलाकर आचार्य 'अहुर' गंत्र पढ़े । इसी प्रकार हृदय देश में हाथ चलाकर "कृशनः' मंत्र पढ़े फिर आचार्य दहिन हाथ से बालक के दहिने कन्धे को स्पर्श कर "प्रजापते त्या" मंत्र पढ़े ॥ १६ ॥ १७॥ सव्येन सव्यं देवाय त्येति ॥ १८ ॥ सव्येन पाणिना सव्यं गृहीयादित्यर्थः ॥ १८ ॥ भा-इसी प्रकार बायें हाथ से बालक के वायें कन्धे को स्पर्श कर "सवित्रे त्वा " मंत्र को पढ़े ५ १८ ॥ ब्रह्मा वार्यसीति ॥ १९ ॥ विष्णुशर्मन्नितिवमाणवकमुक्त्वा ।। १६ ॥ भा०-उसके पश्चात् आचार्य बालक को तुम आज से इस नाम से प्रसिद्ध ब्रह्मचारी होते हो, प्रतिदिन सायं प्रान. अग्नि में समिद का आधान करना, शौचाचार से रहना, दिन में न मोना ॥ १६ ॥ संमयोपविश्य दक्षिण जान्धक्तपञ्जलिकृतं प्रदक्षिणं मुञ्ज- मेखलामावग्नन्धाचयेदियं दुमक्तादिति ॥ २० ॥ 'समिवमावेहि' इत्यादिभिश्चतुभिप्रेप्योदगग्रेषु दर्भेपूपविष्ट नमस्काराञ्जलिकृतं त्रिवृत्कृतां मुञ्जमेखला प्रदक्षिणं त्रिः परिवारयन्ना- चार्यो माणवक मन्त्रे वाचयेत् ।। २० ।। । भा०-फिर आचार्य उन बालक को मूंज की बनी मेखला तीन फेरा करके पहनावे और पहनाते समय "इयं दुरुक्तम्" और ऋतस्य गोपुत्री" दो मंत्रों को पढ़ावे ॥ २० ॥ अधीहि भो इत्युपसीदेत् ॥ २१ ॥ अग्नेः पश्चात् स्वस्थान आचार्य उपविष्टे पूर्ववत् प्रत्यागम्य दक्षिणेन पाणिना सब्यं पाणिमनगुष्ठमपसंगृह्य 'अधीहि भा' इति दक्षिणत उदगग्रेषु प्राङ्मुख उपविशेत्, आचार्याभिमुखे चक्षुर्मनसी कृत्वा प्रागपु वोदङ मुखः । अयं विशेपः स्मृत्यन्तराद्गम्यते । आचा- यश्च तथा कारयेत् । तदेतदाचार्यस्य समीपनयनं उपनयनं उपनयनशब्द- स्थ प्रवृत्तिनिमित्तम् । अथोपरिधाद्धोमादि समापयेत् । न्वेवं सति ख.४.] रुद्रस्कन्दीयवृत्तिसहितम्। सावित्र्यध्यापनादेहोंमप्रयोगान्त वो न स्यात् । नायं दोपः 'उपनयीत तमध्यापयेत्' इति उपनयनो तरकालावित्वरणादध्यापनस्य । ननु वेदा. ध्यापनं तत्रोक्त, इह तु सावित्र्यध्यापनम् । नायं दोषः, सर्ववेदाध्यापनो- पक्रमरूपत्वात्मावित्र्यध्यापनस्य । तथा हि-'सर्वेभ्यो वै बेदेभ्यस्सा- विध्यनूच्यत इति हि ब्राह्मणम्' । अपि च सर्ववेदात्मकत्वं सर्वसारत्वं च सावित्र्यादीनां श्रुतिस्मृतियु श्रूयत एव । तथाहि-त्रिभ्य एव तु वेदेभ्यः पादं पादमदूदुहत्' इत्यादिभिः । अत उपरिष्ट्राद्धोमादि समा- प्यैव सावित्र्यध्यापनम् ।।२१।। अत ऊर्च सावित्र्यादेरध्यापनप्रकारमाह- भा०-अनन्तर कुमार गुरु के पास हाथ जोड़ कर नम्रता से प्रार्थना करे कि 'हे गुरो ! मुझे वेद पढ़ा' और सावित्री का उपदेश करें॥२१॥ तस्मा अन्नाह सावित्री पच्छोर्धशस्सर्वामिति ॥२२॥ पादेपादेऽवसायाध्यापयीत, ततः पादद्वयेऽवसाय, ततम्मा संहत्य ॥२२॥ महाव्याहतीश्चैकैकशः ॥ २३॥ भूर्भुवस्स्वरिति प्रत्येकमवसाय ॥ २३ ॥ ओंकारं च ॥२४॥ ओमिति चाध्यापयीत ।। २४॥ भा०-कुमार के प्रार्थना करने पर आचार्य उस कुमार को पहिले एक २ चरण करके फिर आधी २ ऋचा और पुनः पूरी ऋचा 'वार २ श्रावृत्ति करावे उसके पश्चात् “भूः, भुवः, और स्वः" इन तीन महान्याहृतियों को अलग २ और "श्रोम् कार भी अभ्यास करावे ।। २२॥ २३॥ २४॥ प्रयच्छत्यस्मै वा दण्डम् ॥२५॥ स्मृत्युक्त दण्डं प्रयच्छेदाचार्यः ॥२५॥ सुश्रवस्सुश्रवसं मेति ॥ २६ ॥ प्रतिगृहीयादिति शेषः ॥२६॥ ११ गुप . द्राह्मायणगृह्यसूत्रम् । [५० भा०-पश्चात् आचार्य इस कुमार के हाथ में पलाश वृक्ष क 'दण्ड देकर “सुश्रवसः सुश्रवसं मा कुरु०"मंत्र को पढ़ावे ॥ २५ ॥ २६ । समिधमादध्यादग्नये समिधमिति ॥ २७ ॥ यज्ञियां समिधं तम्मिन्नेवाग्नावादध्यान्माणवक' । औपामनव हुभयतः परिपेचनम् ।। २७॥ भाष: "अग्नये समिधा" मन्त्र को पढ़ कर अग्नि में सभित .डाले ।। २।। भैक्षं चरेत् ।। २८॥ भवति भिक्षी देहीति ब्राह्मणः । भिक्षा भवति देहीति क्षत्रियः । भिक्षा देहि भवतीति वैश्यः । दण्डहस्त आदित्यमुपस्थायाग्नि प्रदक्षि- णीकृत्य भैक्षं याचेत ।। २८ ॥ मातरमग्रे ॥ २९ ॥ प्रथमं मातरं याचेत ।। २६ ॥ अथान्यास्सुहृदः ॥ ३०॥ सुहृद इति स्त्रीपुंसयोस्साधारण्यात्. स्त्रीनियमार्थमन्या इति विशिनष्टि॥३०॥ आचार्याय भैक्षं निवेदयेत् ॥ ३१ ॥ भैक्षमिदमुपयुज्यतामिति ब्रूयात् । आचार्याऽपि गृहीयात् प्रति प्रयच्छेद्वा यथारुचि । उपनयनं वेदाध्ययनाङ्ग पुरुपसंस्कारद्वारेण तद्धर्ममेव क्रियमाणमपेक्षते "अध्ययनमध्यापनं यजनं याजनं दानं प्रतिग्रहश्च द्विजातीनाम्' इत्यधिकृत्य विधानादुपनयनाच्च द्विजातित्व- सिद्धेः । श्रत उपनयनरहितानां तेष्वनधिकारः। न केवलं वैधत्वं किं तुं निषेधात्प्रत्यवायश्च ॥ ३१॥ भाइस प्रकार उपनयन होने पर बालक भिक्षाचरण करे पहिले माता से भिक्षा मांगे, उसके पश्चात् माता के दो सुहृद् के पास या उस स्थान में जितनी स्त्रियों उपस्थित हों माता से प्रारम्भ कर सब ही के पास भिक्षा माँगे और भिक्षा जो मिलें उसको आचार्य के पास निवेदन करे ।। २८ । २६ ॥ ३० ॥३१॥ १ 1 ख.५.] सेंद्रस्कन्दीयवृत्तिसहितम् । ५३ तिष्ठेदाऽस्तमयातूष्णीं ॥ ३२ ॥ त्रिरात्रं . क्षारलवणदुग्ध: मिति वर्जयेत् ।। ३३ ॥ स्पष्ट सूत्रे ॥३२-३३॥ इति द्राह्मायणगृह्यसूत्रवृत्तौ द्वितीयस्य पटलस्य चतुर्थः खण्डः ॥२४॥ भा०-उपनयन सम्बन्धी यज्ञिय कार्य करने पर जो दिन का शेष रह जावे, उतना समय कुमार चुपचाप स्थिरता से विश्राम करता हुआ बितावे। और उपनयन दिन से तीन दिन तक क्षार लवण न खावे. और दुग्ध भी न पीवे ॥३२॥ ३३ ॥ इति द्राह्यायणगृह्यसूत्रवृत्ति के दूसरे पटल के चौथे खण्ड का- भाषानुवाद समाप्त हुआ ।।२।४॥ . गोदाने चौलवकल्पः ॥ १॥ अष्टौ व्रतानि स्मर्यन्ते छन्दोगाना-उपनयनं, गोदानं, 'बातिकम् आदित्यव्रतं, माहानम्निक, मोपनिषद, भौतिक, ब्रह्मसामंत, मिति । तेपामुपाकरणविसर्गौ च स्मर्येते । तत्रोपनयनं कृत्स्नाध्ययनार्थमपि सत् वतान्तरनिरपेक्षं सावित्र्यध्ययने तत्सामाध्ययने च उपकरोतीति व्रतान्तरत्वेन व्यपदिश्यते । निरपेक्षकारस्य च विसर्गः क्रियते उपनीत वक्ष्यमाणान्यधश्शय्यादीनि स्मृत्युक्तानि च नियमानि समाचरन्तं सावित्री तत्साम चाध्याप्य यथाश्रद्धे काले गते हविष्यमेकमुक्त भोज- यित्वा प्रागुदयात्प्राङ्वोदङ वा प्रामानिष्क्रम्य कमण्डलुनोदकं गृहीत्वा प्रागुदक्प्रवणे देशे गोमयेनोपलिप्य कुशैः प्रदक्षिणं मण्डलं कृत्वोदिते तेनोदकेनालम्य दर्भमुष्टिं गृहीत्वा प्रवीभूतो वामदेव्येन मण्डलं प्रविशे: दाचार्यः । शिष्यश्च तमन्वारभ्य तथा प्रविशेत् पुनराचम्य प्रपदान्तं कृत्वाऽन्वारब्धे व्याहृतिभिः हुत्वा 'इन्द्राय बृहद्भानवे स्वाहा, प्रजापतये मनवे स्वाहा' इत्याघारावाधार्याज्यभागी हुत्वा 'अग्नये स्वाहा सोमाय ८४ द्राह्यायणगृह्यसूत्रम्। [प० स्वाहा रुद्राय स्वाहेन्द्राय स्वाहा ब्रह्मणे स्वाहा प्रजापतये स्वाहा विश्वेभ्यो देवेभ्यस्स्वाहा ऋषिभ्यस्स्वाहा ऋग्भ्यस्वाहा यजुर्व्यस्स्वाह सामभ्यस्स्वाहा श्रद्धायै स्वाहा प्रज्ञायै स्वाहा मेधायै स्वाहा सावित्र स्वाहा सदसस्पतये स्वाहाऽनुमतये स्वाहा' इति च हुत्वा होमं समाप्य कुशेष्वासीनो दक्षिणेन पाणिना कुशमुष्टिं धारयन् यथाविधं वक्ष्यमारा तथाविधं श्रावयेन् ओंपूर्वा ब्याहतीः सावित्री चतुरनुद्रुत्य मनमा साम सावित्री च 'सोमं राजानं ब्रह्मजज्ञानम्' इति द्व पञ्चनिधनं वामदेव्यं वैरूपं वाचोत्रते द्वे भद्रश्रेयसी च पूर्व गीत्वा माणवकं गायत्रं श्रावयेत् । अथोपरिष्ठात्सप्त महासामकल्मापवामदेव्यानि गीत्वा पुनरेकदेशं प्रणीयानुप्रवचनीयहोमः-प्रपदान्तं कृत्वाऽन्वारन्थे व्याहृतिभिहत्वा पुनश्च समस्तान्ताभिश्चतसृभिहुत्वा'अग्ने तपते' इत्यादिभिः पञ्चभि- ब्रह्मचारिणं हावयेत् । 'उपनयननतमचारिषं तत्ते प्रावोचं तदशकं तेनारात्समिदमहमनृतात्सत्यमुपागाम् इति मन्त्रविकारः । ऋचं साम सदसस्पतिमिति चाज्यं जुहुयात् । उपरिष्ठाडोमादि दक्षिणान्तं कृत्वा ततो बामदेब्वेन क्रमशः निष्क्रमणं, ततो ब्राह्मणभोजनम् ॥ अथ गोदानोपाकरणं-तत्र चौलवत् केशक्तृप्तिः वपनमित्यर्थः । वपनाङ्गत्वान्नापितादिरप्यतिदिश्यते, कृसरस्थालीपाकः माता उयात्रुष- मिति च त्रयं निवर्तते अतदर्थत्वात् । होमस्त्वस्ति-एव चौलोपनयन- गोदानेषु' इति वचनात् । समस्ताभिर्व्याहृतिभिः होमः कर्तव्यः ॥ १ ॥ भा०-जो दान संस्कार में चूड़ाकरण की भाँति केशों के काटने में क्रियायें होगी । उपनयन काल से सोलहवें वर्ष में अर्थात् जिसका गर्भ काल से गिनती कर आठवें वर्ष में उपनयन हुआ है उसके गर्भ से २४ वर्ष में और जिसका नवम आदि सोलहवें वर्ष में उपनयन हुआ हो उसका २५ वर्ष से ३२ वर्ष की उमर में गोदान संस्कार करे। चाहे ब्राह्मण, क्षत्रिय या वैश्य वर्ण का जिस उमरमें उपनयन हुआ हो उसको उस समय से १६ वर्ष और बीतने पर समावसन संस्कार होना चाहिये । जिस ब्रह्मचारी का गोदान संस्कार करना हो उसको केवल एक समय हविप्यान्न भोजन कराकर सूर्योदय से पहिले ग्राम से पूर्व
ख. ५]
रुद्रस्कन्दीयवृत्तिसहितम् ।
या उत्तर दिशा में ले जाकर कमण्डलु में जल लेकर पूर्व उत्तर ढलुआ
जगह में गोवर से लीप कर कुशों से प्रदक्षिण क्रम से मण्डल करके
उसी जल से आचमन कर कुश की मुट्ठी लेकर निहुर कर वामदेव्य
गान कर आचार्य मण्डल में प्रवेश करे। और शिष्य आचार्य से
अन्वारब्ध हो उसी प्रकार आचमन कर मण्डल में प्रवेश करे । और
प्रपद तक की सारी क्रियाओं को अन्वारय हुये करके व्याहृतियों से
होम करके "इन्द्राय वृहद्भानवे स्वाहा" से लेकर "अनुमतये स्वाहा"
तक मन्त्रों को पढ़ कर होम करके कुशों पर बैठा हुआ दहिने हाथ से
कुश की मुट्ठी को धारण किये हुये यथाविधि वक्ष्यमाण मन्त्र को ज्यों
का त्यों सुनावे । “ओं पूर्वक व्याहृति सावित्री को चार वार शीघ्र मन
ही मन साम सावित्री को सुनावे । “सोमं राजानं ब्रह्म जज्ञानम्"
इन मन्त्रों को सुनावे, और पञ्च निधन वाम देव्य वैरूप वा-
चो ते दो और भद्रश्रेयसी को पहिले जाकर ब्रह्मचारी को गायत्र को
मुनावे । और ऊपर से सात महासाम, कल्माष,वामदेव्य को गाकर फिर
एक देश को वेदी बना कर अनुप्रबचनीय होम- प्रपद तक की सब
क्रियाओं को अन्वारब्ध हुये व्याहृतियों से आहुति करके फिर सारी
व्याहृति से चौथी आहुति करके "अग्नेवूतपते" इत्यादि पाँच मन्त्रों
से ब्रह्मचारी से हवन करावे । और 'उपनयनत्रतमाचरिपं तत्ते प्रावोचं
तदशकं तेनारात् समिदमहमनृतात् सत्यमुपागाम् । यह मन्त्र का
विकार है। फिर "ऋचं साम सदसस्पतिमिति" मन्त्रों से आज्य की
आहुति देवे । ऊपर से होमादि दक्षिणा तक कर्म करके तब वामदेव्य
गान गाते हुये निकले तब ब्राह्मण भोजन करावे ।। १ ।।
सलोमं वापयेत् ॥ २॥
स्पष्टम् ॥२॥
भा०-ब्रह्मचारी जब केशों को कटवावे उस समय कक्ष, छाती.
उपरथ, और शिखा तक के रोमों को कटवावे ॥२॥
मोमश्वाविमिथुनानि दक्षिणाः पृथग्वर्णानाम् ॥३॥
[प. द्रायणगृह्यसूत्रम् । गोमिथुनमश्वमिथुनमविमिथुनं च यथाक्रमं ब्राह्मणादीनां र स्थाने स्यात् ॥३॥ सर्वेषां वा गौः ॥४॥ स्पष्टम् ॥४॥ भा०-इस गोदान संस्कार की दक्षिणा, ब्राह्मण यदि ब्रह्मचार हो तो अपने आचार्य को दो गौ देवे, क्षत्रिय हो तो छः घोड़े औ वैश्य हो तो दो भेड़ा देवे । या ब्राह्मण, क्षत्रिय और वैश्य तीनों दक्षिणा में गौ ही देवें ॥३॥४॥ अजः केशप्रतिग्रहाय ॥ ५॥ यः केशान् निखनेत् तस्मै देयः॥५॥ भा०-केश, लोम आदि के कटवाने पर जो केशादि को फेंकता है उसको एक छाग देवे ॥५॥ उक्तमुपनयनम् ॥ ६॥ चौलवद्वपनान्तं कृत्वा पुनरेकदेशं प्रणीय उपनयनवत्कृत्स्नं कुर्यात् । 'गोदानवतं चरिष्यामि' इति मन्त्रविकारः। समीपनयनस्या- ध्यापनार्थत्वात् सावित्र्यध्ययनमपि तद्वदेव कुर्यात् । यदुपनयनं गोदा- नाद्यपि तदेवोक्तमिति सूत्रयोजना ॥ ६॥ भाव-उपनयन संस्कार कहा गया ॥ ६॥ नाचरिष्यन्तं संवत्सरम् ॥ ७ ॥ यस्य संवत्सरं चरिष्यामीति बुद्धिस्तमेवेदं ग्राहयेत् । यस्य तु न चरिष्यामीति बुद्धिस्तं न ग्राहयेदित्यर्थः । तमपि केनाप्युपायेन तथा- बुद्धिमुत्पाद्य ग्राहयेदेव ॥७॥ भा०-इस उपनयन के पीछे एक वर्ष काल भी जो ब्रह्मचारी ब्रत का अनुष्ठान न करना निश्चित हो, उसको इतने कम दिन के लिये पुनः उपनीत होने की आवश्यकता नहीं ॥७॥ अनियुक्त वहतम् ॥ ८॥ अनियुक्तमनियस, तुशब्दोऽवधारणार्थः । अहतमेवानियतं सूत्र- -- ख.५] रुद्रस्कन्दीयवृत्तिसहितम् । चर्ममेखजादण्डा नियता एव । असत्यवधारणे कृतकार्यतया तेषामपि निवृत्तिराशङ्कय त, अत. पुराणानि त्यक्त्वा नवानि गृह्णीयात् ॥ ८॥ तथाऽलङ्कारः ॥९॥ अनियत इत्यर्थः ।। ६ ॥ अथ वतिनो नियमा उच्यन्ते- भा०-इस उपनयन में अखण्ड वन और अलङ्कार की आव- . श्यकता नहीं ॥८॥ अधस्संवेशी ॥१०॥ खट्वादिनिषेधकः॥ १० ॥ भा०-खाट या दूसरी ऊंची शय्या पर न सोये किन्तु जमीन .पर ही कम्बलादि विछावन पर सोये ॥१०॥ अमधुमांसाशी स्यात् ॥ ११॥ स्पष्टम् ।। ११ ।। भाव-मांस मदिराका सेवन न कर केवल हविष्यान्न ही भोजन करे।॥ ११ ॥ मैथुनक्षुरकुत्यस्नानावलेखनदन्तधावनपादभावनानि वर्ज- येत् ॥ १२॥ तुरकृत्यनिषेधो नोपरिच्छेदनस्य । दृष्टार्थस्य स्नानस्य निषेधो न विहितस्य । अवलेखनं स्पृश्यमलापकर्पणम् । पादधावनं नखक- न्तनादि ॥ १२॥ भा०-मैथुन न करे, तुरे से केशों को न कटवावे, विहित स्नान करे, (जल कोड़ापूर्वक न स्नान करे ) अलका तिलक द्वारा दाँत न रंगे और आवश्यकता के अतिरिक्त बहुत देर तक पैर न धोना ॥१२॥ नास्य कामे रेतस्स्कन्देत् ॥ १३ ॥ कामे निमित्ते रेतस्स्कन्दनं न कुर्यात् । अनेनैव सिद्ध मैथुननि- षेधो दोपभूयस्त्वसूचनार्थः॥ भा०-भोग की इच्छा से वीर्यपात न करे ।। १३ ॥ न गोयुक्तमारोहेत् ॥ १४ ॥ .
द्राह्मायणगृह्यसूत्रम्।
[पर
गवायुक्त स्थादि ।। १४ ॥
भाव-बैल जुड़े रथ पर सवारी न करे ॥१४॥
न ग्राम उपानहौ ॥१५॥
उपानही ग्रामे वर्जयेत्, न वहिनिपेधः । एषु सूत्रेवधिकबचना
सजातीयस्मृत्युक्तोपसंग्रहणानि ।। १५ ।।
भा--गाँव के भीतर जूता पहन कर न चले बाहर पहन कर '
सकता है॥ १५॥
मेखलाधारणभैक्षचर्यदण्डसमिदापानोपस्पर्शनपातरभिवान
नित्यम् ॥१६॥
धारणग्रहणं वस्त्रसूत्रचर्मणामुपसंग्रहणार्थम् । भैक्षचर्यमुक्ते
प्रकारेण । चर्यग्रहणं सायंप्रातभैक्षभोजनार्थम् । दण्डेत्यस्यानन्तरं धा
णशब्दोऽध्याहर्तव्यः । विनष्टानप्सु प्रास्यान्यानिमन्त्रेण गृह्णीयात् ।
मेखलामजिनं दण्डमुपवीतं कमण्डलुम् ।
अप्सु प्रास्य विनष्टानि गृहीतान्यानि मन्त्रवत् ॥
इति मनुवचनाच्च । समिदाधानं 'देव सवितः प्रसुव' इति लौकि
केऽग्नौ परिचरणतन्त्रेण सायं प्रातश्च । श्राधानग्रहणं व्याहृतिभित्र
समस्तान्ताभिस्समिदाधानार्थम् । याज्ञिया एव समिधः। उपस्पर्श
स्नानम् । प्रातरभिवादो गुरूणां कर्णसमौ बाहू उद्धृत्य व्यत्ययस्तेन
पाणिना दक्षिणेन दक्षिणं पादं गृह्णीयात् सव्येन च सव्यम् । अभिवा
दये विष्णुशर्मनामाहमस्मि भो इतिवद्यथानाम । नित्यमिति समाप्ते
ध्वपि व्रतेष्वास्नानादनुवृत्त्यर्थम् । एते सर्ववतसाधारणाः 'अनियुक्तम
इत्यारभ्योक्ताः॥
भा०-मेखलाधारण, भीख मांग कर पेट भरना, दण्डधारए
समिछाधान, जल से हाथ पैर धोकर ईश्वरोपासना और प्रातः उठकर
गुरुजनों को अभिवादन ये पांच कर्म प्रतिदिन कर्तब्य हैं॥ १६ ॥
गोदानबातिकादित्यव्रतोपनिषदज्येष्ठसामिकास्संवत्सराः॥
संवत्सरं च कर्तव्या इत्यर्थः ॥ १७ ॥
ख.५] रुद्राकन्दीयातिप। भा०-और सर्वत्सर में गोदानिक व्रत, आदित्य व्रत, उपनिषद् वत और ज्येष्ठ सामिक बत किये जात हैं ॥ १७ ॥ नादित्यवतमेकेषाम् ॥ १८ ॥ एकेयां शाग्विनामादित्यत्रतं नास्ति येषां शुक्रियपाठी न विद्यत इत्यर्थः । अपरा व्याख्या-केवामा वायर्याणां मन मपामेव श.वि. नामादित्यस्तं नास्तीति ॥ १८ ॥ भा०किन्हीं प्राचार्यों का मन है कि सब ही शाखा वालों के लिये आदित्य व्रत नहीं है ॥ १८ ॥ ये चरन्येकवाससो भवन्ति ॥ १९ ॥ नवाससां परिवर्तनं कुर्यः ॥ १६ ॥ प्रादित्यं च नान्तर्दयते ॥ २० ॥ छायागमननिषेधोऽयम् ॥ २०॥ न चापोऽभ्युपयन्ति ॥ २१ ॥ ग्नानार्थमपि नावगाहनं कुयुः ।। २१ ।। भा०-जो लोग 'आदित्य व्रत' के साथ 'उपनिषद् व्रत' अवलम्बन करते हैं । उनको निम्नलिखित तीन व्रत अवलम्बन करना चाहिये । पहिले जब तक इस व्रत का अनुष्ठान करे, उत्तरीय वस्त्र का व्यवहार न करे, एक ही वस्त्र से निर्वाह करे । दुसरे तब तक घर और वृक्ष के अतिरिक्त मूर्य को न छिपावे. अर्थात् छाते श्रादि का व्यवहार न करे। तीसरा तब तक गुरु की विशेष प्राज्ञा बिना विशेप आज्ञा बिना जानु परिमाण जल से सम अधिक जल में न जावे ॥१६॥ २० ॥ २१ ॥ शकरीणां द्वादश नव पटवय इति विकल्पाः ।। २२ ।। संवत्सरा इति वर्तते । विकल्पा इति विविधा एते कल्पाः न तुल्या इत्यर्थः । अनेन कालभूयस्तया फलभूयस्त्वं द्योत्यते ॥ अथ महा- नाम्नीत्रतिनो नियममाह-॥२२॥ 'भा०-महा नाम्नी नाम से प्रसिद्ध सामानुशीलन साध्य व्रत करे । वह १२, ६, ६, ३ वर्षों में पूरा होगा ये बारह आदि वर्ष पूर्वोक्त १२ दायायणगृह्यसूत्रम। [पर - १६ वर्ष से अतिरिक्त हैं। जो लोग इस काम्य व्रतके अनुष्ठान करने इच्छा करें १६ वर्ष में गोदान आदि चारों व्रत अनुष्ठान करके अव कर्तव्य ब्रह्मवर्य समाप्त का और यथामामर्थ्य १२, ६, ६ या ३ : और भी ब्रह्मचर्य करें ॥२२॥ कृष्णवस्त्रः॥ २३ ॥ कृष्णन्तु वर्णविशेषः, आवत्रता वा ।। २३ ॥ कृष्णभक्षः ॥ २४ ।। नीरसाहारः अपकाहारो वा ॥ २४ ॥ भा०-काला रंगा हुआ या मलिन वस्त्र व्यवहार करे । भल बुरा विचार को छोड़कर जब जो भोजन मिले उनीको खावे ॥२॥२४॥ आचार्याधीनः ॥ २५ ॥ असत्यप्यध्ययने तत्प्रियकारी स्यात् ॥ २५ ॥ भा०-सर्वथा आचार्य के आज्ञाकारी होवे ।। २५ ।। तिष्ठेदिवा ।। आसीत नक्तम् ॥ २६-२७ ॥ स्पष्टे॥ भा०-दिन में खड़ा रह कर दिन काटे और गत्रि में मोवे या बैठे परन्तु खड़ा न होवे ।। २६ । २७ ।। संवत्सरमेकेषां पूर्वैः श्रुताश्चेत् ॥ २८ ॥ यस्य पित्रादिभित्रयवरैशकोऽधीताः स संवत्सरं चरेदित्येके मन्यन्ते ॥२८॥ भा०-किन्हीं आचार्यों का मत है कि जिस ब्रह्मचारी ने पिता आदि से हीन या कम शक्करी पढ़ी हो वह साल भर तक उक्त व्रत करे॥२८॥ उपोषिताय परिणद्धाक्षायानुगापयेत् ॥ २९ ॥ प्रत्ययो बहुलम्' इति द्वितीयास्थाने तादर्थ्यवाचिचतुर्थी कृता तदर्थानां धर्माणां बाहुल्यं सूचयितुम् । ते च धर्मानिदानकारेणोक्ताः आचारसिद्धाश्च वेदितव्याः। तान् वदयामः। महानाम्न्यध्ययनकाले ख. ५.] रुद्रस्कन्दीयवृत्तिसहितम्। आचार्यशिष्ययाहस्तनोदकधारणम्, एको वा द्वौ वा गायेतां न. बहवः, सकृटचमुक्त्वा साम च सकृदेव पुरीपपदमुक्त्वा पुनः पादशः सकृद् यात्, नावर्तयेदेकस्मिन् दिने । व्रतचरणकाले सायंप्रातस्रनानं, वर्षति चरणं नातीयात् । नात्रोपेक्षा कर्तव्या कृत्स्नवेदतुल्यत्वात् अस्य साम्रः । ब्रतचरणकाले पूर्णेऽहोरात्रं वाग्यत उपवसेत् । प्रागस्तमयादहतेन वाससा चक्षुपी पिधाय रात्रावासीत । अथ परेधुरुपोपितं परिणद्धाक्षं वाग्यत- मुपनयनवच्छे यःपर्यन्तं गीत्वा शक्करीर्गापयेत् श्रावयेद्वा श्रावणविधि- वचनात् । अनु सादृश्यार्थः । अध्ययनकालबंदुदकधारणमृग्जपश्चेत्यर्थः प्रतिस्तोत्रीयं पुरीपपदाभ्यासो विशेष. ॥ २६ ॥ भा०-अभोजन और ब्रह्मचारी की आंखों को बन्द करके उस आचार्य शकरी छन्द के तीन स्तोत्रीय गान करावे, इस गान को महा नाम्नी साम कहते हैं ॥ २६ ॥ यथा मा न प्रवक्ष्यतीति तं मानरभितीक्षयन्ति यान्यपध- क्षन्तं मन्यन्तेऽपोऽग्निं वत्समादित्यम् ॥ ३० ॥ . शक्करीगानानन्तरं यथा वीक्षणे कृते मां दग्धु न शयति माणन वक इत्याचार्या मन्यने तथा तं वीक्षयेत् प्रातःकाल । अभीत्यनन्यवीक्ष- णार्थम् । बहुबचनं गुरुत्वात्पूजार्थम् । यानि दग्धुमशक्त मन्यन्त तानि वीक्षयेत् । कानि पुनस्तानि ? अबादीनि ॥३० ।। तेपां वीक्षणमन्त्रान क्रमश आह- शक्करी गान के पीछे प्रातःकाल आचार्य यह समझे कि - कुमार, को ऐसे देखने में कुमार मुझे न जला सकेगा, उस भांति उसे देखे। जिन पदार्थों को जलाने में असमर्थ समझे उनको देखे, वे हैं जल, अग्नि, वत्स और आदित्य ।। ३० ।। अपोऽभिव्यख्यमित्यपो ज्योतिरभिव्यख्यमित्यग्निं पशून- भिव्यख्यमिति वसं सुरभिव्यख्यमित्यादित्यं विसृजेद्वाचम्॥३१. वाग्यमननियमं त्यजेत् नावश्यं भाषेत ॥ ३१ ॥ भा०-उनको देखने के मन्त्र हैं जैसे-"अपोऽभिव्यख्यम्" मंत्र पढ़ कर जल को, "ज्योतिरभिव्यख्यम्" मन्त्र पढ़ कर अग्नि को, "पशू- द्राह्मायणगृह्यसूत्रमा [५० - नभिनाख्यम्” मन्त्रसे वत्सको और "सुरभिव्यख्यम” मन्त्रसे श्रादिर को दखे, इसके बाद कुमार ब्रह्मचारी वाक्य मंयमका त्याग करे ॥३१ गादिक्षिणा ॥ ३२ ॥ वीक्षिता गौराचार्याय दया माणवक्रन ॥ ३२ ॥ भा०-जिस गौ को प्राचार्य ने देखा है उसको कुमार आचार को दक्षिणा में देवे ॥ ३२ ॥ कंसो चासो रुक्मश्च ।। ३३ ॥ कंसपूर्णा आपः तत्र रुक्मं निधाय वीक्षेत, तं वसं समं च पिधानार्थं च वस्त्रमाचार्याय दद्यात् ।। ३३ ॥ भार-और कांस्यपात्र, वस्त्र और चांदी भी अर्थात जल भग कांस्यपात्र उस पर चाँदी का ढक्कन रख कर देखे, और वस्त्र ढाकन के लिये प्राचार्य को देवे ॥३३॥ अनुप्रयचीयेचं साम सदसस्पतिमिति चाज्यं जुहुयात्॥ प्रवचनात् पश्चात् क्रियत इत्यनुप्रवचनीयहोमः। चकारम्समुच्च- पार्थः । उपनयनविसर्गेऽस्माभिरुक्तानाम् । आज्यमिति प्रतिनिधिवर्ज- नार्थ, अलामेऽपि कालोत्कर्ष एवेति । संहिताश्रवणरहस्यविधयो गृह्य- विशेषादृष्टव्याः । सर्वानुसारेणास्माभिरुपनयनमुक्तम् । अथोक्तेन प्रका- रेण गोदाननतमुपाकृत्य तस्मिन् संवत्सरे, 'अग्न आयाहि' इत्यादि, 'वर्मीव धृष्ण वारज इत्यन्तमृचमध्याप्य 'प्रोमायी' इत्यादीनि चाग्न- यैन्द्रपावमानानि पर्वारपध्यापयीत । पूर्णे संवत्सरे उपनयनविसर्गवद्वि- सर्ग कुर्यात् । नात्र प्रागुदयात् गमननियमः वामदेव्येन प्रवेशनिष्क्रमणे वामदेव्यादीनि श्रेयोऽन्तानि सप्ताहादीनि कल्माषान्तानि च निवर्तन्ते । गायत्रस्य स्थाने आग्नेयेन्द्रपावमानानि पर्वाणि श्रावयेत् । अशक्तश्चेत् पर्वाचन्तानि सामानि, 'सोमं राजानम्', 'इत एत उदारहन्', 'स पूर्यो महो नाम', 'अभित्रिपृष्ठम्' इति च श्रावयेत्। अनुप्रवचनीये गोदानत्रत- मचारिषमिति मन्त्रविकारः। अथ वातिकमुपनयनवत्सर्वं कुर्यात । ब्रातिकनिति मन्त्रविकारः । तस्मिन् संवत्सरे, 'इन्द्रज्येष्ठं न आमर' इत्यादि, 'सुप्रपाण दहस्ते' इत्यन्तमृपमध्याप्याद्वन्द्वत्रतानि छान्दसानि ख.५] रुद्रस्कन्दीयवृत्तिसहितम् । त्रीणि पर्वाण्यध्यापयीत । आदित्यव्रताभावपक्षे शुक्रीयमपि पूर्णे संव- त्सर उपनयनविसर्गवद्विसर्ग कुर्यात् ।गायत्रस्य स्थाने छान्दसानि पर्वा. णि श्रावयन् अशक्तौ गोदानवृतवन् । श्रातिकादित्यवतमहानाम्निकोप- निषदषु नास्ति संहिताहोम इति केचित् । श्रावणवत्पूर्वो होमस्संहिता. ध्ययनार्थत्वात् संहिताहोम इत्युच्यते । इमं होम हुत्वाऽऽग्नेयादीनां पर्वणां चाध्ययनं संहिताध्ययनमित्युच्यते । वातकवतानन्तरमादित्यत्रतं तस्य वातिकवदुपाकरणम् । तस्मिन् संवत्सरे शुक्रियाध्ययनं तम्भि- स्सह । उपनयनविसर्गवद्विसर्ग कुर्यात् । गायत्रस्य स्थाने शुक्रियाणि । अशक्तौ पूर्ववत् 'आदित्यवतम्' इति मन्त्रविकारः। अथ महानाम्नि- कस्योपनयनवदुपाकरणविसी । 'महानाम्निकवतम्' इति मन्त्रविकारः गायत्रस्य स्थाने शक्वर्यः । शेपमुक्तम् । अथोपनयनवदीपनिषदबूतम् । 'उपनिपढ़तम्' इति मंबविकारः । गायत्वस्य स्थाने 'देव सवित.'इत्यादि 'न च पुनरावर्तते' इत्येवमन्तं स्यात् । कृत्स्नश्रवणाशक्तौ यजुरांकारा- दित्यप्राणानामाद्यन्तानि वाक्यानि सोमं राजादीनि च श्रावयेत् । अथ ज्येष्ठसामवतमुपनयनवत्सर्वम् । 'ज्येष्ठसामनतम्' इति मन्त्राविकारः 'भौतिकवतम् इति वा । गायत्रस्य स्थाने आज्यदोहादित्रियम् । अथ ब्रह्म सामनतमेवम् । रुच्या चरणकालनियमः । 'ब्रह्मसामवतम्' इति मन्त्र- विकारो गायत्रस्य स्थाने तवश्यावीयम्। 'उ' इत्यादिः ' हिंवम्' इत्यन्तं तवश्यावीयमिति केचित् । इलान्दं पश्वानुगानमिति केचित् । शाखान्तरस्थमित्यन्ये । गोदानादीनि चत्वार्येव व्रतानि चत्वारि वेदव- तानि' इति गौतमवचनात् । आदित्यवताभावपक्षे औपनिपदसंहितानि चत्वारि स्युः । व्रतचतुष्टयपक्षे तूपनयनं सर्वार्थत्वान गण्यते व्रतत्वेन । तापेक्षाणां वेदभागानां व्रतकालेऽध्ययनाशक्तौ व्रतकालोत्कर्षः कार्यः । समाप्य वा व्रतनियतकालमधीयीत । इतरस्य तु वेदभागस्य न काल नियमः तथा वेदाङ्गानाम् ।। ३४ ।। अथ प्रकृतमनुसरामः- भा०--इन्द्र देवताक स्थालीपाक चर प्रस्तुत करे और इस चर को यथाभाग ग्रहण कर "ऋचं साम यजामहे" मन्त्र या "सदसस्प- तिम नम्” मन्त्र पढ़ते हुये श्राज्य की आहुति देवे ।। ३४॥ -
६४
द्राह्मायणगृह्यसूत्रम् ।
[प०
चित्ययूपोपस्पर्श नकर्णकोशाक्षिवेपनेषु मूर्याभ्युदितस्सूर्या-
भिनिर्मक्त इन्द्रियश्च पापस्पर्शः पुनामित्येताभ्यामाइति जुष्टु-
यात् ॥ ३५॥
यूपानिचयनयोः कर्मापवर्गादृर्ध्वमुपस्पर्शन दोपोम्तीति तन्निह:
रणार्थमिदं, श्रोत्रे शब्दिते वामचक्षु कम्पे च दुर्निमित्तत्वातन्निर्हरणार्थ
स्वपन्तं सूर्योऽभ्युदियादामियाद्वा तत्र दोपनिहरणार्थ, मनसा निषिद्ध
चिन्तिते चतुपा निपिद्धे. दृष्टे श्रोत्रेण निपिढे श्रुत घ्राणेन निपिद्व
आवाते वाचा निपिद्धे भापते एवमिन्द्रियैः पापकृद्भिर्युक्तस्तद्दोपनिहर-
णार्थं जुहुयात् अाज्यनन्त्रेण, परिचरणतन्त्रेण वा 'पुनर्मनः' इनि
द्वितीयमन्त्रादिः ॥ ३५॥
भाव-आश्चर्यजनक घटना होने पर अर्थात् अचानक बौद्धरूप
प्रकट होने, कान में किसी प्रकार का शब्द होने, नेत्रों में स्फुरण होन
और सूर्योदय के पीछे जागने, या सूर्यास्त समय नींद आने और भी
हाथ आदि इन्द्रियों के द्वारा पराई स्त्री के स्तनों पर स्पर्श करने पर
"पुनर्मामैत्विन्द्रियम् :" इत्यादि दो मंत्रों से दो आज्य की आहुति
देवे ॥ ३५॥
आज्यलिने वा समिधा ॥ ३६॥
समित्तन्त्रेण ॥३॥
भा०-यदि अतिरिक्त पाप स्पष्ट न हो जाये तो घी से लपेटी:
दो समिधा अग्नि में डाले ॥ ३६॥
जपेद्वा लघुपु जपेद्वा लघुषु ॥ ३७ ।।
अल्पेषु पापे । द्विरुक्तिरादरार्था । पटलसमातथर्था वा ॥
इति द्राह्यायणगृह्यसूत्रवृत्तौ द्वितीयस्य पटलस्य पञ्चमः खण्डः
समाप्तश्च द्वितीय. पटलः ॥ २॥५॥
भा०-और यदि छोटा पाप हो तो उक्त दोनों मन्त्रों को मन
ही मन जप करे ॥ ३७॥
इति द्राह्यायणगृह्यसूत्रवृत्ति के दूसरे पटल के पञ्चम
खण्ड का भाषानुवाद पूरा हुआ||२॥५॥
ख १]
रुद्रस्कन्दीयवृत्तिसहितम् ।
आप्लवने पुरस्तादाचार्यकुलम्य परिवृत आस्ते ॥ १ ॥
'तयोरामयनं पूर्वम्' इत्युक्तमिदानी पुरुषस्योच्यते। आप्लवनं
म्नानम् । अत्र कञन्तरानिर्देरोन स्वयमेव सर्वं कुर्यात् । आचार्यगृह-
म्याग्रे भागे प्रावृते देशे उदगग्रेपूपविशेत् ॥१॥
भा-अब "विधिपूर्वक म्नान" को कहते हैं । विवाह करने के
लिये आचार्य की आज्ञा पाने के पश्चात् ब्रह्मचारी ब्रह्मचर्य की समाप्ति
सूचक स्नान करे प्राचार्य के परिवार के रहने के घर से उतर या पूर्व
दिशा में अच्छे प्रकार आच्छादित एक स्नान घर वनवावे ॥१॥
उदङ मुख आवार्यः प्रागग्रेषु ॥ २ ॥
तस्य दक्षिणत उपविशेत् ॥ २॥
भा०-इस स्नानागार में पूर्वाग्र डाले हुये कुशासन पर उत्तर
मुंह हो आचार्य बैठे कुमार के दक्षिण भाग में और उत्तराम डाले हुये
कुशों पर पूर्व मुंह हो ब्रह्मचारी बैठे ॥२॥
एवं ब्रह्मवर्चसकामः ॥३॥
नित्ये कामोपबन्धोऽयम् ॥ ३ ॥
भा०-ब्रह्म तेज चाहने वाले तो पूर्वोक्त प्रकार बैठे ॥ ३ ॥
गोष्ठे पशुकामः ॥ ४॥
स्पष्टम् ॥४॥
भा०-परन्तु जिसको पशु वृद्धि की कामना हो, वह गोशाला में
स्नान करे ॥४॥
सभायां यशस्कामः ॥५॥
ब्रह्मस्थाने ॥५॥
भा-और यश की कामना वाले वेद पढ़ाने की जगह स्नान
करें ॥५॥
सपिधेनापः फाणयेत् ॥ ६ ॥
सर्वैरोषधिफलैर्यथालाभं संयोज्यामिनाऽपः फाणयेत् तापयेत्
यः कश्चित् ॥६॥
६६ द्राह्यायगृपसूत्रम्। [१०३ भा०-सुगन्ध, कच्चा, पक्का, मिला +सापधि नामक ओष- धियों से फाएट (मब द्रव्यों को कूट गरम जल में छोड़ कर कपड़े मे ढाक देकर जलाका नाम फागद है)॥६॥ सुरभिश्च ॥७॥ सुगन्धिभिश्व संयोजयेदपः ॥ ७ ॥ भार-पुगन्धियों से उप जल को युक्त करे ॥ ७ ॥ ताभिश्शीताधणाभिगचार्योऽभिषिञ्चेत् ॥ ८॥ तप्ताभिश्शीतोदेकयुक्ताभिश्शिष्यमूर्धन्यवमिचेद्वक्ष्यमाणप्र- कारेण ॥८॥ भार-फाएद किये जल से प्राचार्य ब्रमवारी को अभिषिञ्चन करे ॥८॥ सायं वा मन्त्राभिवादात् ॥ ९ ॥ मामिति मन्त्रलिङ्गात् ॥ ६ ॥ भा०-या उसके पश्चात् ब्रह्मचारी स्वयं आये को अभिपिञ्चिन करे ।।६।। उभारित्येक तेनेममित्याचार्यो ब्रूयात् ॥ १०॥ 'तेनाहं मामभिषिञ्चामि' इत्यत्र 'तेनेममभिषिश्वामि' इति ॥ भा०-और कोई २ आचार्य कहते हैं कि दोनों ही अभिषिञ्चन करें ॥१०॥ ये अविश्वत्यपामञ्जलिमवसिञ्चेत् ॥ ११ ॥ उपनयनवदन्यः पूरयेत् भूमाववाञ्चं सिञ्चेदभिपेक्ता ।। भा०-स्वयं ब्रह्मचारी जब आयेको अभिषिञ्चन करे तब पहिले पाँच मंत्रों से जल की अञ्जलि से जल का व्यवहार करे अन्त में बाकी जल एक ही बार में अपने मस्तक पर ढार देवे । उनमें पहिले दो मंत्रों से लिया शेष अञ्जलि जल भूमि पर डाल कर तीसरे आदि तीनों मत्रों + कूट, जटामांसी, हल्दी, वच, शिलाजीत, चन्दन लाल, कपूर, भद्रमुस्ता को सौंरधि कहते हैं।
ख.१] रुद्रस्कन्दीयवृत्तिहितम् । . मे म तक आदि सब शरीर को पिंचन करे। "ये अम्वन्तगमय..." मन्त्र से एक अअलि जल पृथ्वी पर गेरे ॥ ११ ॥ यदपापिति च ॥ तूष्णीं च ॥ १२-१३ ॥ स्पष्टे ।। भा-फिर “यदपां" मंत्र को पढ़कर एक अजलि जल भूमि पर डाले और एक अजलि जल बिना मन्त्र पढ़े ही जमीन पर डाले ॥ १२ ॥१३॥ यो रोचन इति गृह्यात्मानमभिषिञ्चेत् ॥ १४ ॥ पूर्ववदञ्जलिना पूर्ण गृहीत्वा । गृह्य त्यसमासेऽपि बहुलवचनात् ल्यप् कृतोऽस्य बहुविषयत्वं द्योतयितुम् । अतो गृहीत्वा गृहीत्वाऽभि- पेकः । आत्मानमिति शिष्योपलक्षणार्थ, अत्राचार्योऽपि शिष्यमेवा- भिपिकचेन् ।॥ १४॥ भार-और 'योरोचनम्तमिह " मन्त्र से एक प्रालि जल ब्रह्म चारी अपने माथे आदि पर सिकचन करे॥११॥ येन त्रिमिति च ।। तूष्णी च ।। १५-१६ ।। स्पष्टे॥ भा-और फिर "येन स्त्रिय." इत्यादि मन्त्र को पढ़कर तीसी अञ्जलि से अपना मस्तकादि सिञ्चिन करे, और बिना मन्त्र पढ़ चौथी अलि अपने माथे पर ढार देवे ।। १५ । १६ ।। उद्यन्नित्यादित्यमुपतिष्ठेन् ।। १७ ।। अनाद्रंण वस्त्रेण परिधायाचम्योदगग्रेषु स्थित उपतिष्ठेच्छिष्यः ।। भार- इसके बाद नहाने की जगहपर भी सूखा कपड़ा पान कर खड़ हो "उद्यन् भ्राजभृष्टिभिः' मन्त्रों में से किसी एक मन्त्र से सूर्य की आराधना करे ।। १७ ।। समस्येद्वा ॥१८॥ 'प्रातर्यावभिरस्थात् सान्तपनेभिरस्थात सायंयावभिरस्थात् दशस- निरसि शत सनिरसि सहस्रसनिरसि दशसनि मा कुरु शतसनि मा कुरु सहस्रमनि मा कुरु' इति समासः॥ १८ ॥ १३
द्राबायगागृह्यसूत्रम्।
[.
के अनुसार
..
-
'
मायाँ मन्त्रों के लना मे जिनमें 'प्रान.' शब्द पढ़ा है
"प्रान विभिरम्यान मान्तनिभिरस्थान मागं यात्रभिरम
दशपनिरसि शत मचिरसि सहन ननिरनि दश मनिगा कुंर शन
मा कुरु"-रमा समान कर-प्रयोग करे ।। १८ ।।
विहरन्न मंडपच्चासीति ॥ १०॥
यथा गठं ब्रुवन् 'प्राविश' इत्येषामनन्तरं 'चतुरलि' इत्य
त्रिरनुपज्य ब्रूयात् ।। १६॥
भा०-उक्त तीन मन्त्रों में से जिसमें प्रान' शब्द पढ़ा है उ
"प्रातःकाल के उपस्थान में प्रयोग करे, और जिन मन्त्र में मार
बोवक मान्त मन' शब्द पढ़ा है उपको मध्याह्नकाल के उसस्थान में
और 'सायं" शब्द जिसमें पढ़ा है उनमन्त्र को मायंकाल के उपस्थ
में पढ़े, चक्षुरमि चक्षुष्ट्व मस्यव मे पाप्मानं जहि । सेम त्वा रजा
नमस्तेऽस्तु मामा हिमो " मन्त्र को प्रोत काल आदि पढ़न यो
( "उद्यन् भ्राजभृष्टिभिः आदि) तीनों मन्त्रों के पीछ वांधने
अर्थात इन मन्त्रों के साथ यह मन्त्र सदैव अवश्य पढ़ ।। १६ ।।
उत्तममिति मेखलामवमुञ्चन् ।। २० ॥
पाश्यवापयन्छिम्बावर्ज केशश्मश्रलोमनखानि ॥ २१ ॥
स्पष्टे॥
भा०-उसके पश्चात् "उदुत्तमम ” मंत्र को पड़ कर ब्रह्मचर्य सम
की पहनी हुई मेग्वला को नीचे को त्याग देवे ।। इस प्रकार म्नान क
मेखला त्यागने पर गृहस्थ आश्रम प्रवेश करते समय ब्रह्मचारी क
एक ब्राह्मण को भोजन करावे और पीछे आप भी भोजन करे औ
नापित से मूंछ, रोम, नख आदि कटवावे ॥ २०॥ २१ ॥
अलंकृतोऽहतवाससा श्रीरिति सज प्रतिमुञ्चेत् ।। २२ ॥
नववस्त्रे परिवाय मजं वलयाकृतिं कृत्वा शिरसि प्रतिमुञ्चेत् ॥
भा०-उक्त प्रकार कर्मों के कर चुकने पर भूपण आदि पहन
अखण्ड दो वस्त्रं ऊपर नीचे पहन ओढ़ कर "श्रीरसिं मयि रमस्त्र,
मंत्र पढ़ के माला को शिर में बाँधे ॥ २२॥
१६. ख. १॥ रुद्ररकन्दीयवृत्तिसहितम् । नन्यो स्थ इत्युपानही ॥ २३ ॥ पादयो. प्रतिमुचेत् ।। भा०-नेच्योरथो नयतं माम्० मन्त्रसे दोनों पैरोमें जूना पहने ।।२३. वैणवं दण्डमादध्यात् गन्धर्वोऽसीति ॥ २४ ॥ स्मृत्युक्तल दणं दण्डं गृह्णीयादित्यर्थ ।। भा०-अनन्तर "गन्धर्वाऽसि." मन्त्र पढ़ के शास्त्रोक्त वर्णाचिन दण्ड धारण करे ॥२४॥ उपत्याचार्य परिपदं प्रक्षेद्यक्षमिवेति ॥ २५ ॥ आचार्यसमीपं गन्वा संसदं पश्यन्मन्त्रण ।। भा-उसके पश्चान् शिष्योंसे घिरेदुये आचार्य के पास वैठकर "यक्ष मित्र प्रियोवो भूयासम्"मंत्र पढ़ के आचार्य के परिषद् को देख ।। २५ उपवियोष्ठापिधानेति मुख्यान् प्राणानभिशेत् ॥ २६ ॥ दर्भपूपविष्य वक्षुपी श्रोत्र नासिके चाभिमृशन्मन्त्रण ॥ - अपवेशन कर अपने मुख में आये हुये श्वास वायु का अनुभव करते हुये "ओष्ठापियामा नकुली मन्त्र पढ़े और कुशासन पर बैठ कर दोनों नेत्र, कान, नाकके छिद्र अभिमर्शन करे मंत्र पढ़कर २६ गोयुक्त रथमालभेत् वनस्पन इति ॥ आस्थाता त इत्या- रोहेत्।। प्राची प्रयायोदीची वा प्रदक्षिणमावर्तयेत् ॥२७-२८-२९ स्पष्टानि ॥ भा०-इस प्रकार यात्रा के लिये बैल के रथ पर सवार होना हो तो उसके चक्र या जूआ को छूकर "वनस्पते. मंत्र पढ़े। और 'आस्था- ता ते जयतु०' मंत्र पढ़ कर रथ पर सवार होवे । इस रथ पर पूर्व मुह या उत्तर मुंह बैठकर रथ चलावे,और अपनी वासभूमि को चारों ओर प्रदक्षिण क्रम से घुमा कर.चलावे । २७ । २७ । २६ । प्रत्यागतायाय॒मित्येके ॥३०॥ प्रत्यागताय मधुपर्क दद्यादाचार्यः । उक्तमालवनं, अत ऊर्च स्नात. कस्य कृतविवाहस्याकृतविवाहस्य च साधारणधर्माताह- १०० द्रौद्यायगागृह्यसूत्रम् । [५०३ भा०-बहुत दिनो तक गुरुकुल में बासपूर्वक कृत ब्रह्मचर्य वेद पढ़े हुये ब्रह्मचारी को परिवार गण अर्ध्य आदिसे सत्कार करें ऐसा किनहीं आचार्य की राय है ॥ ३० वृद्धशीली स्यादत ऊर्ध्वम् ॥ ३१ ॥ दर्पादिपरिवर्जक इत्यर्थः ॥ भा:-ब्रह्मचर्य समाप्त करने पर विवाह के पहिले आश्रम मन्धि समय तक गृहस्थधर्म का पालन करे, उनसे पिना, माना, प्रभृनि बूढ़े लोगों की सेवा में परायण और मुपुष्ट बुद्धि होवे ।। ३१ ।। नाजातलोम्योपहासमिच्छेत् ।। ३२ विवाहादूर्व मैथुनप्रसक्तौ अजातलोम्या असमर्थया मैथुनं तदर्थी चेष्टां च न कुर्यादित्यर्थः ॥ भार-जिस कन्या को अन्तलाम न उत्पन्न हुये हों इस प्रकार रस से अनभिज्ञा बालिका के साथ उपहास करने की इच्छा न करे ॥३२॥ नायुग्व्या ॥ ३३ ॥ अस्वास्थ्यनाशक्तचादिनाऽयोग्योपहासं नच्छेत् पीडाहेतुत्वान् भार-उक प्रकार आदि मैथुन के अयोग्य (आयु, रूप, गुगा, प्रभृति में) उपहास परित्याग करे ।। ३३ ।। न रजस्वलया॥३४॥ स्वभार्यया प्रास्नानात् ॥ भा०-अपनी सी जो रजोधर्म के कारण दूषित है उसके साथ भी मैथुन न करे ॥ ३४ ॥ न समाना ।। ३५॥ समानार्षेययाऽर्थाद्विवाहस्यापि प्रतिषेधः ।। भा०-और न पर स्त्री के साथ उपहास करे ॥ ३५॥ अपरया द्वारा प्रपनद्विपकपर्युषितानि नाश्नीयात् ॥३६॥ सब कद्वारप्रवेशितं यच्च योग्यमेव द्रव्यं पक्कमेव पुनः पच्यते । तस्याः॥
रुद्रस्कन्दीयवृत्तिसहितम् । श्रीहिमूल फलादम्तु संस्कारार्थ द्विपक्कस्याप्रतिषेधः । यच्च पकमुपाकाल मत्येति तन्न भुञ्जीत ॥ भा० -अन्य किसी गुप्त रीति से प्राप्त अन्न भोजन न करे, दो बार का अन्न भोजन न करे, और पयुषित अन्न भोजन न करे ।।३६॥ अन्यत्र शाकमांसयपिष्टविकारेभ्यः ॥ ३७॥ द्वि.पक्कपर्युषितयोरभ्यनुज्ञा ॥ पायसाच ॥ ३८ ॥ अन्यत्रेत्यनुवर्तते । चकार पयोविकाराणां च संग्रहार्थ. ।। -कंद, मूल, फलादि द्वारा तैयार किया हुआ मांस की नाई यब आदि अन्न से सम्पन्न जलयो आदि या अन्न किसी प्रकार का खाद्य मिष्टान्नादि वामी होने पर भी खावे इसमें पर्युषित होने का दोष नहीं ॥ ३७॥३०॥ फलपवयनोदयानावेक्षणवर्षतिधानापानसंयंहरणानि न कुर्यात् ।। ३९ ॥ उत्पत्तिस्थाने प्रकोणांना फलानां सङ्घीकरणं प्रचयनम् । कूपादा- ववाङ मुखनिरीक्षणम् । वर्षति सति तद्देशाद्धावनम् । स्वयोरुपानहोई- स्तादिना धारणम् । रज्ज्वादिव्यवधाने न दोपः ।। भा-पानी वर्षते समय या वर्षने पर कीचड़ भरे रास्ते में दौड़ कर न चले, अपना जूता स्वयं हाथ में लेकर न चले । आम आदि फलों को पेड़ों से तोड़ कर स्वयं न जमा करे ।। ३६ ।। नागन्यां सज धारयन्न चेद्धिरण्यत्रक ॥ ४० ॥ स्पष्टम।। भा०-बिना गंध की माला को माथे में न धारण करे, परंतु सोने की माला तो गन्ध रहित होने पर भी धारण करे ।। ४० ॥ भद्रमिति न वृथा व्याहरेत् ॥ ४१॥ भद्रभित्यकारणान वदेत् । उक्ता नियमा.॥ जो वस्तु अच्छी न हो उसको अच्छा है एसा न कह । ४१ १०२ द्राह्मायणगृह्यसूत्रम् । [५०२० पुष्टिकामो गाः प्रकालयेतेमा म इति ॥ ४२ ॥ पशुवृद्धिकाम. प्रातहानिर्गमयेत् ॥ भा०-चारण भूमि में चराने के लिये गौ आदि को घर से बाहर ले जाने समय "इमा मे विश्वतो वीर्यः' मन्त्र को पढ़े ॥ ४२ प्रत्यागता इमा मधुमतीरिति ॥ ४३ ॥ सायं प्रत्यागता अभिमन्त्रयतेत्ययमेकः कल्प. ॥ अथापरः- भा०-और जब चर कर गौ घर को आवे तो "इमा मधुमती" मंत्र पढ़े । ४३ । पुष्टिकाम एव प्रथमजातस्य वत्सस्य पाङ मातुः प्रलेहना- ल्ललाटमुल्लिा निगिरेत् गवामिति ।। ४४ ॥ संवत्सरे पूर्व जातस्य ।। भाल-जो लोग पुष्टि की कामना करें, वे गौ कं वत्स को जन्म के साथ ही जब तक उसकी अपनी मा उसको चाटे या न चाटे, पुरुप अपनी जीभसे वत्स का ललाट चाटे । यो नाटते समय मुह में आये हुए लार को "गवां श्लष्गासि०" मन्त्र मन ही मन पढ़ कर निगल जाब। ४४ - संप्रजातासु गोष्ठे निशायां विलयनं जुहुयात् संग्रहेणेति ॥ सर्वामु संप्रजातासु सायमाहुन्यनन्तरमाज्यतन्त्रेण । अवमप्येकः कल्पः । अथापरः पुष्टिकामस्यैव- जिनको पुष्टि की कामना हो, वे रात में गौ के बचा जनने पर घर में अच्छे प्रकार आग जलाकर "संग्रहणं संगृहाण यह मंत्र पढ़ते हुये "बिलयन" (श्राधा मठा हुआ दधि) होम करे । ४५ । अथापरं वत्समिथुनवोः कर्ण लक्षणं कुर्यात् भुवनमिति ।। पुंसः स्त्रियाश्च कर्णपु चिह्नार्थ छदनं कुर्यात्स्वधितिना॥ पुंसोऽग्रे॥४७॥ प्रथममित्यर्थः ।। भाव-जो लोग पुटे की इच्छा करें वं गूलर की लकड़ी की बनी ख. २.] रुद्रस्कन्दीयवृत्तिसहितम्। १०३ लाल तरवार से नये उत्पन्न बच्चे के दोनों कानों को इस प्रकार चिह्न कर देखें कि (यदि जोड़ा पैदा हुआ हो) पहिले वाले को फिर बछिया को। दोनों कानों में चिन्ह करत समय “भुवनमसि साहन" मत्रो को पढ़े। ४६।१७॥ लोहिनेनेत्य मन्त्रयेत् ॥ ४०॥ तूणीमन्यासामपि लक्षणं कृत्वा सर्वा एवानुमन्येत ।। भा:-उक्त प्रकार चिन्ह करने पर "लोहितेन म्वधितिना" मंत्र पढ़े । ४८॥ तन्ती प्रसारितामियं तन्तीति ॥ ४९ ॥ निर्गतामु गोयु बन्धनार्थरज्जुमभिमन्त्रयेत । अयमायेकः कल्पः । एते कल्पा अहरहगम्लमिडे कार्याः ।। इति द्रामायणगृह्यसूत्रवृत्तौ तृतीयम्य पटलम्य । प्रथमःखएड. ॥३१॥ भा०-"इयं तन्त्री गवां माता." मंत्र को पढ़कर वत्स को बांधने की रम्मी को मुखावे ।। ४६ ॥ इति द्राद्यायणगृह्यसूत्र के तीसरे पटल का पहिला खण्ड का भावानुवाद समाप्त हुआ।३ । १॥ श्रावण्यां पोर्णमास्याँ गृहादग्निमनिप्रणीय प्रनिदिशमुप- लिम्पेदधिक प्रक्रम ॥ १ ॥ श्रावण्यामित्येव सिद्ध पौर्णमास्य मिनि अन्यत्रापि श्रावणीग्रहणे पौर्णमास्यर्थ 'श्रावणीमित्येके' इत्यत्र । इतरथा हस्ते स्थान प्रकृतत्वात। उपवसध्येऽहनि पूर्वाह पञ्चदश्यामेतत्कुर्यात् । यदि पूर्वाह्न पश्चदशी न विद्यते यजनीयऽहनीदं कृत्वा पौर्णमासं कुर्यात् । एवमुत्तरेष्वपि कर्मसु निर्वापशून्यांस्तण्डुलान् गृह्य ऽग्नौ भर्जितान् कृत्वाऽधं निधायाधं सक्नून कृत्वा गोप्य शू अग्नेरुत्तरतो दर्भ शूर्पमुदकपूर्ण पात्रमन्यच्चोदकपात्रं दी दर्भस्तम्बं च निवाय गृह्याग्नेः पुरस्तात् द्विपदमनीत्याग्नेदक्षिणतो १०४ द्राह्यायगागृणसूत्रम् । [प. गत्वाउनणान्तं कृत्वा गृयाग्नेरेकदेशं प्रग्गीय तत्र निधाय त प्रनिदिशमेकमेकं पदमतीत्य प्रागुपक्रमं प्रदक्षिणं गोमयेनोपलिम्पेन् । भा०-अव श्रवण कर्म का आरम्भ करते हैं, वह कर्म श्राव मास की पूर्णमासी में करना चाहिये । जिस घर में नित्य अग्निहो का अग्नि स्थापित हो उमी घर के पुगेमाग में गौ के गोवर । लोप कर अग्निहोत्र से कुछ अग्नि लेकर अजग विधि पूर्वक प्रज्वलि करे। उस नये स्थापित अग्नि की चारों ओर चार स्थान भी गोव से लोपे और प्रत्येक दिशा में कम से कम तीन पग स्थान लीपे ।। १ । सकृद्गृहीतान् सक्तून दया कृत्वा पूर्वोपलिप्ते निनी- याणे यः प्राच्यामिति वलिं निपेत् ॥ २ ॥ दक्षिण पश्चिमयोपलिप्तस्थानयोरन्तरोपविश्य पूर्णपात्रात्पात्रान्तरे किंचिदुदकं निनीय तदर्थं पूर्वम्मिन्नुपलिप्त थाने पाणिनाऽऽसिच्य तेनैव पाणिना दर्गा सस्तून् नियाय उपलिमस्थाने दर्या मन्त्रण मक्तृन्निध्यात् ॥ भा०-इसके पश्चान उस दर्वी से एक ही बार में पृग सत्तू उठाले और पूर्व दिशा में गोवर से लीपे हुये स्थान में उम चममपात्र में रक्खा जल सीच कर उसके ऊपर क्रम मे "यः प्राच्यां" मंत्र मे बलि भाग रक्खे ॥२॥ निनयेदपां शेषम् ॥ ३॥ शिष्टमर्धम गम्॥ भा०-उस चमस पात्र के बचे जल को उस बलि पर छीटे। इस जल को इस प्रकार छोटे जिससे बलि आदि वह न जावे ॥३॥ अप उपस्पृश्यैवं प्रतिदिशं यथालिङ्गम् ॥ ४ ॥ पाणी प्रक्षाल्य यथालिङ्गं मन्त्राः ।। भा०-दोनों हाथ जल से धोकर जिस २ दिशा के विधायक जो २ मंत्र हैं उन मंत्रों से प्रत्येक दिशा में, उसी एक स्थान में रहते हुए थोड़ा बाई ओर हठकर, फिर दक्षिण ओर एक बलि, पश्चिम ख.२] रुद्रस्कन्दीयवृत्तिसहितम् । ओर एक और उत्तर ओर भी एक वलि रक्खे और उस २ बलि के देते समय शेष तीन मन्त्रों को अलग २ पढ़े ॥ ४ ॥ दक्षिणपश्चिम अन्तरेणाग्निं च संचरः ॥ ५॥ दक्षिणम्योपतिप्तम्याग्नेश्चान्तरेण पाणी प्रसार्य पूर्वे कुर्यात् । पश्चिमस्याग्नेश्चान्तरेणोत्तरे कुर्यात् । अनतिप्रणीतस्योत्तरत एव द्रव्याणि म्युः । तद्देशाद्यावदर्थमेवोपादायोपादाय बलिकर्म ।। भा०-नैऋत्य कोण में जाने आने का गस्ता छोड़कर, जहां चाहे उस सत्तू को रक्खे ॥ ५॥ शूर्पण शिष्टाननावोप्यानिप्रणीतादनतिप्रणीतस्याई गत्वा न्यञ्चो पाणी कृत्वा नमः पृथिव्या इति जपेत् ॥ ६॥ सर्वान् सक्तूनतिप्रणीतऽनावोप्यानतिप्रणीतम्य पश्चात स्वस्थानं गत्वोपविश्यावाञ्चौ पाणी भूमौ निधाय जपेत् ॥ भा०-और अवशिष्ट सत्तू आदि उसी अग्नि में डालकर जिस अग्नि से कुछ भाग लेकर यह अग्नि प्रस्तुत हुआ है उसी चिर. म्थाई अग्नि के पास जावे । उस अनतिप्रणीत चिरस्थापित अग्नि के पीछे दोनों हाथ जमीन पर औंधे धर कर "नमः पृथिव्यैः” मन्त्र को पढ़े ॥६॥ तत उत्थाय सोमो राति दर्भस्तम्बमुपस्थाय । स्तम्बस्थान् सर्वान् मनसा ध्यायन् 'यां संधाम्' इति नमस्कुर्यान्म- न्त्रलिङ्गात् । अतः परं प्रणीतस्य लौकिकत्वम् ।। भा०-उस अग्नि के उत्तर भाग में मूल के साथ कुशपुञ्ज स्थापन कर "सोमो राजा" मन्त्र और "या सन्धाधु" मन्त्रों को पढ़े ॥७॥ अक्षतानादाय प्राङ बौदङ वा प्रामानिष्क्रम्य जुहुयादञ्ज- लिना हये राक इति चतसृभिः ॥ ८॥ निहितानक्षतान् गृह्याग्निं च गृहीत्वाऽभ्युक्षणान्तं कृत्वाऽनि निधाय परिचरणतन्त्रेणाविच्छिद्यांगुल्यौर्जुहुयादाहुतिमन्त्रम् ।। 7 द्राह्यायणगृह्यसूत्रम् । [१०३ भा०-पूर्व कर्मों से कुछ अक्षत बलि बचा रकावे । इसी को एक २ अञ्जलि कर "हये राके." इत्यादि चार मन्त्रो से चार आहुति देवे यह होम गांव से बाहर निकल कर पूर्व या उत्तर दिशा में किसी चौराहे पर आग जलाकर करे ॥ ८॥ पाङ स्क्रम्य जपेद्वसुवन एधीति त्रिस्त्रिः प्रतिदिशमवान्तर- देशेषु च ॥ ९ ॥ होम समाप्योत्तरतोऽग्नेः प्राची गत्वा प्रागुपक्रमं प्रदक्षिणमग्नेर- प्रामु दिक्षु तिष्ठन्नमयभिमुखबिम्ब्रियान् ॥ ऊर्च प्रेक्षन देवजनेभ्यः ॥ १० ॥ 'वसुवन एधि' इति त्रिब्रूयात् ॥ तिर्यक ङितरजनेभ्यः॥ ११ ॥ तिर्या प्रेक्षन इतरजनेभ्यो मनुष्येभ्यः त्रिव॒यान ।। अवाङ प्रेक्षन् प्रत्येत्यानवेक्षन्नक्षनान् प्राश्नीयात् ॥ १२ ॥ होमशिष्टानग्निं च गृहीत्वाऽनन्यचित्तोगृहे प्रत्यागम्य भक्षयेत् ॥ भा०-उसके पीछे मकान में फिरने के लिये चलकर रास्ते में किसी एक स्थान में ऊपर मुंह करके देवताओंके लिये “वसुक्न एधि०" मन्त्र को पढ़कर देवे फिर पश्चिम मुंह हो, या दक्षिण मुंह हो, अर्थान घर के सम्मुख होने ही से टेढ़ा होना पड़ेगा, उसी तिरछा होते समय नीचे देखकर अन्यान्य जीवों के लिये पुनः इस मन्त्र का पाठ करे । प्रत्येक दिशा और अवान्तर दिशाओं में बलि देते समय उक्त मन्त्र को तीन तीन वार पढ़ता जावे और उस समय उस स्थान में जो सब आत्मीय लोग उपस्थित हों उनके साथ होम से वची सामग्री भोजन करे ॥ १।१०।११ । १२॥ श्वोभूतेऽक्षतसक्तून् कृत्वा नवे पात्रे निधायास्तमिते बलीन् हरेदाऽऽग्रहायण्याः॥ १३ ॥ पूर्ववत् सक्तुकरणं, नानिधानम् । प्रायहोमानन्तरं पूर्ववदेव प्रतिदिशंवलिनिधानं शूविपनपर्यन्तं श्रा मार्गशीर्षपौर्णमास्याः॥ - स. २.] रुद्रस्कन्दीयवृत्तिसहितम्। भा०-उसके दूसरे दिन अपने पुत्र यो पुरोहित आदि द्वारा यव का सत्तू प्रस्तुत कराकर नये पात्र में ढाक कर रक्खे । और इसी सत्तू से प्रतिदिन सायंकाल के पहिले पूर्ववत् बलिभाग यथा स्थान में प्रदान करे । अग्रहण महीने की पूर्णिमा के पूर्व दिन इसी प्रकार करे।। १३ ।। पौष्ठपदी हस्तेनाध्यायानुपाकुयुः ॥ १४ ॥ प्रौष्ठपदे मासे हस्तेन युक्ते काले अध्यायान् वेदभागान् तदङ्गानि च उपविष्टास्संहता आचार्याश्शिष्याश्च । नोपनयनादिवत् प्रत्येकम् । आङ आद्यर्थे । आदावादौ कुर्युः अधीयीरन् वक्ष्यमाणेन प्रकारेण । प्रौष्ठपदे हस्त इति वक्तव्ये बह्वन्यथोक्त' अन्यदपि बहुस्मृतिसमाचार- सिद्धमत्र कर्तव्यमिति सूचयितुम् । तदुच्यत-यद्यस्मिन् मासि हस्तद्वय- संभवे पूर्वस्मिन् हस्ते कुर्युः । नात्र पूर्वाहनियमः। प्रौष्ठपदीमिति सप्त- म्यर्थे द्वितीया, तस्याः कृत्स्नसंयोगार्थत्वात् । 'अर्धपश्चमान्मासानधीत्य पौषीमुत्सर्गः' इति वचनात् । पूर्वपक्षसम्भवाच्च पूर्वहस्तस्य । प्रौष्ठपद्याः पौर्णमास्यास्सन्निकृष्टत्वाञ्च पूर्वस्मिन् हस्त इति । पञ्चगव्यमपामार्ग चूर्णितं दूर्वास्तैलमामलकसुपिष्ट हरिद्राकल्कं तिलाक्षतान् पत्राणि पुष्पाणि फलानि मूलानि वन्यानि धूप दीपं गन्धमग्निं यज्ञोपवीतं दर्भाश्चादाय नदीं गत्वा तदलाभे यथालामं महोदकं शुद्धजलं तटाकं गत्वा शिष्यैस्सह हर्षमाणो नाभिमात्रे सकृत्प्रगाह्याप आचम्य पश्चगव्यं प्राश्याचम्य त्रिरेवं प्रगाह्य नैत्यं कर्म समाप्य उत्सर्जनकर्म करिष्य इति संकल्प्य तीर्थं प्रक्षाल्यार्कपत्रेषूदगग्रेषु दर्भेषु वसिष्ठादीनां सप्तर्षीणां एकां पक्ति पांसुपिण्डै प्रकल्प्य तथैव राणायनादीनाचास्त्रियोदश शाट्यादीन् प्रवचनकतश्च दश पक्तिद्वयंप्रकल्प्य गङ्गादिषुनदीपु वसन्ती नां देवतानां नवानामेका पङ्क्ति प्रकल्प्य ब्रह्माणं वायु मृत्यु वैश्रवणं काश्यपमग्निमिन्द्र प्रजापतिंचैकां पङ्क्तिं वंशानुसारेण प्रकल्प्य साध्याना मरुतां विश्वेषां देवानामष्टौ वसव एकादश रुद्रा द्वादशादित्याः प्रजा- पतिश्च वषट्कारश्च त्रयस्त्रिशा इत्येषां चतुर्णां गणानामर्थे प्रतिगणमेकां द्राशायणगृह्यसूत्रम्। [प. पक्ति प्रकल्प्य मध्ययोः पङ्क्त्योः दक्षिणतो दक्षिणाग्रेषु दक्षिणापवर त्रीन् पितृ नेकां पङ्क्तिं प्रकल्प्य सर्वान् वसिष्ठादीनत्रावाय सन्निहितान ध्यात्वा तेभ्यः स्वेपु स्वेषु पत्रपु पवित्रमासनार्थं निवायाभ्यञ्जनार्थं तैलं प्रदाय शरीरपरिमार्जनार्थमपामार्गपिष्टं दत्वा केशप्रक्षालनार्थमामलों दत्वा 'आपो हिष्ठा, तरत्समन्दी, य. पावमानीः, शुद्ववत्यः, मोम राजानं, यत इन्द्र, ब्रह्म जज्ञानं, पवित्रं ने' इत्युग्भिस्सामभिश्च स्नापनं कृत्वाऽऽचमनार्थमुदकं दत्वा वस्त्र प्रदाय पुनराचमनं दत्वा यज्ञोपवीतं दत्वा हरिद्राकल्कं मङ्गलार्थं दत्वा अक्षतपुष्पभिश्रमुदकमयं दत्वा पितृभ्यस्तु तिलमिश्रमुदकं दयः गन्धद्वागम्' इति गन्धं, 'ईडिव' इति इति धूपं, 'पवमानः' इति दीपं, 'अर्चन प्रार्चत, अर्चन्ति गायन्ति प्रागायत' इति द्वाभ्यां पुष्पाणि दयः । तत आचमनार्थमुदकं दत्वा भोजनार्थं फलानि बन्यानि दयः। पुनश्चोदकं ततो दर्भाक्षतान् पत्रेषु कृत्वा देवान् 'यथापूर्वम्' इत्यादि वंशं च ब्रुवन्तः स्व. म्वैस्तीर्थरमुध्मा अमुष्मा इदमुदकं तृप्रयेऽस्त्विति ध्यायन्तम्तर्पययुः प्रनिनाम । पितॄणा- मक्षतस्थाने तिलाः । पित्र्यं सर्वं प्राचीनावीतिन कुयुः । देवीणां सर्वं कृत्वा पश्चात्तपणं कर्तव्यम् । देवं मर्व प्राचीनावीतिनः। ततो देव- र्षिपितृणामुद्रासनं कृत्वा तानालोड्यावभृथसाम गायन्तः पांसुभिग- त्मानमभ्युक्ष्यापोऽभ्यवेयुः । एतदुत्मर्जनं नाम । ततो गृहं गत्वा यथा- विभवमलंकुयुः । अथाचार्य उपाकर्म करिप्य इति संकल्प्य कृत्स्नंऽग्नो ब्रह्मोपवेशनान्तं कृत्वा सप्त कूर्चान सप्तर्षन संकल्प्य उदकपूर्णे कुम्भे सादयेत् । चतुरो वेदानकं सादयन्ति । ततम्सर्वे स्नानाद्यर्चनपर्यन्तं पूर्ववत् कुर्युः ।। अथ प्रकृतमनुसरामः- भा०-भाद्रमास के जिस किमी तिथि के पूर्वाह्न में हस्त नक्षत्र युक्त हो उसी दिन उपाकरण कर्म कर ॥ १४ ॥ श्रावणीमित्येके ॥ १५॥ श्रावण्यां पौर्णमास्याम्॥ भा०-कोई कोई आचार्य इसको श्रावण की पूर्णमासी को करना कहते है ॥१५॥ --
स.२]
इद्रस्कन्दीयवृत्तिसहितम् ।
हुत्वोपनयनवत् ।। १६ ॥
स्तरणादि कृत्वा समम्तान्तामिहामः । नात्र 'अग्ने व्रतपत'
इत्यादीनि अर्थलोपात् । शिष्यास्तु सहिता एव भवेयुः । नात्रान्वारम्भः
अतत्संस्कारत्वात । अथ होमसमापनं, ततो यज्ञोपवीतमेखले नवे
ग्राह्ये शिष्यैः ।। तत आह-
सावित्रीमनुवाचयेत् ॥ १७॥
बाचयेदिति सिद्ध अन्विति सावित्र्याः पश्चादन्यस्य वाचनार्थम्
किं तदनुवाच्यमित्याकांक्षाबलान 'उपनयनवत्' इत्यस्यापि सूत्रस्य
शंप इति ज्ञायते । अतः पच्छोऽर्धर्चशः सर्वामेकैकशो व्यावृतीनामों-
कारम्य च वाचनं शिष्याणाम् ।।
भा०-भूः, भुवः, म्व', इन तीन मंत्रों का पाठ करते हुए तीनो
आहुति देव ( वेदाध्ययन का आरम्भ करने के लिये समुपस्थित नय
छात्रों को उपनयन में उपदेश होने की नाई पहिले पाद २ फिर आधी
ऋचा और अन्त में समन्त ऋक् आवृत्ति क्रम से सावित्री मंत्र का
अभ्यास करावे ।। १६ । १७ ॥
सोमं गजानं पर्वार्दीश्च ॥ १८ ॥
'सोमं राजानम्' इति ऋक्च साम च नियमतो यत्राध्यतारोनिक-
च्वासमुक्त्वा विरमन्ति चिरकालं तावदेकं पर्व । अग्न आयाहि, तद्वो
गाय, उच्चा ने, इन्द्र ज्येष्ठम्,उपास्मै' इत्येकैकामृचं वाचयेत् । 'यो ग्ना ई'
तद्वौ हो वा, उच्चा' इत्यकैकं साम । यद्याकप्राणवाचोव्रतशुक्रियाद्यश-
करीमामानि पञ्च । अहे सप्त स्तोत्रीयाः । तथा रहस्ये ब्राह्मणे पर्वा-
द्यानि पञ्च वाक्यानि यावदेकार्थता । पड्विंशे सामविधावाय देव-
नाध्याय चाद्यानि वाक्यानि । 'देव सवितरोम्' इत्येतत्, 'असो वा
आदित्यः, यो ह वै ज्येष्ठम्' इत्युपनिपदि । संहितोपनिषदि वंश चाद्य
वाक्ये । चकारात्तदङ्गानि लक्षणानि यथाधिगमः ।।
भा०-"सोमराजानं०" ऋक् और ऋक मूलक साम इस
प्रकार क्रम से अभ्यास करावे॥१८॥
११० द्राशायणगृह्यसूत्रम् । [५० धाना दधि च प्राश्नीयुरभिरूपाभ्याम् ॥ १९ ॥ 'धानावन्तम्' इति धानाः । आचम्य 'दधिक्राणः' इति दधि चकारात पायसमुत्तरघृतमश्नीयुः । अत्र पूर्वाह्ननियमो नास्तीत्युपदेशः ।। भा०-वेद पारायण के पीछे “धानावन्तङ्करम्भिणम्" मन्त्र का पाठ करते हुये विन टूटा फूटा हुआ यव भौर दधि सब लोग भक्षण करें।॥१६॥ श्वोभूते प्राधीयोरन् शिष्येभ्यः ॥ २० ॥ श्रीभूते पूर्वाह्न एव स्नात्वाऽलंकुयुः । पूर्ववपीणां स्नानाद्यर्चनपर्य- न्तं कृत्वा सावित्र्यादीनि पूर्वोक्तानि बृयुः प्राचार्याश्शिष्येभ्यः । बहु- वचनं पूजार्थम्॥ भा०-प्रातःकाल पूर्वाह्न ही में आचार्य शिष्यों को पूर्ववत् पढ़ावें ॥ २०॥ अनुवाक्याः कुर्युः ऋगादिभिः प्रस्तावैश्च ॥ २१ ऋतु पादमात्रैस्सामा प्रस्तावमात्रैस्सावित्रीसोमराजे तु कृत्स्ने एव । चकारादनार्थवाक्यमात्रैर्ब्राह्मणादिपु यथाऽनुवचनीयाः शिष्या- स्तथा कुर्युराचार्याः ॥ भा०~और ऋक् मंत्रों में से पाद २ मात्र, साम में से प्रस्ताव मात्र, और सावित्री और "सोमं राजे सम्पूर्ण ही पढ़ावें और ब्राह्मण आदि ग्रन्थों से भी शिष्यों को बतलावें।। २१ ॥ अनुगानमरहस्यानाम् ॥ २२ ॥ इतःप्रभृत्यारण्यानामध्ययनानिवृत्तिरोत्सर्जनात् ।। भाoयहाँ से आगे आरण्यक ग्रन्थों को पढ़ना छोड़ देवे ॥२२॥ विद्युत्स्तनयित्लुवर्जम् ॥ २३ ॥ उपाकर्मप्रभृति प्रागुत्सर्जनात् प्रातस्सन्ध्यायां विद्युतस्तनयित्नू यदि दिवाऽनध्यायः । सायंसन्ध्यायां रात्रौ । तथाऽऽह मनु:- प्रादुष्कृतेष्वनिषु तु विद्यु स्तनितनिस्वने । सज्योतिस्यादनध्यायश्शेषं रात्री यथा दिवा ॥
ख. २] स्कन्दीयत्तसहितम् । यावच्छम्याप्रासं रोहितादिवर्णविवेकावगति यावाविद्यु तावत् भवति तदनध्याय इत्यापस्तम्बमतिः॥ अर्धपञ्चमान्मासानधीत्य पोषीमुत्सर्गः ॥ २४ ॥ अर्धः पञ्चमो मासः येषां ते अर्धपञ्चममासाः अर्धाधिकचतुर इत्यर्थः । पुष्येण युक्तायां पौर्णमास्यां पूक्तिमुत्सर्जनं कुर्युः। अर्धपश्च- मान्मासानिति वचनात् प्रॉष्ठपदे मासे हस्तद्वयसंभवे पूर्वहस्त एवोपाक- रणम् । श्रावण्यामप्युपाकरणे पौष्यामेवोत्सर्गः ॥ भा०—किन २ दशाओं में वेदादि पाठ का अनध्याय होगा सो कहते हैं बिजुली गिरने, बादल लगने, पानी वर्षने आदि मेघ सम्बन्धी उपद्रवो के अवसर में अनध्याय होगा। श्रावण या भाद्रमास में वेदादि का पढ़ना प्रारम्भ कर पौप माम में पढ़ना बन्द होगा यों साढ़े चार महीने तक वेदादि को पढ़कर पौष में पढ़ना बन्द रहेगा ।। २४ ॥ नत ऊर्ध्वमम्रानध्यायः ॥ २५ ॥ वर्षममर्थाः मेघा यदा दृश्यन्ते तदाऽध्यायो न भवति ॥ भा०-इसके बाद अब मेघ वपने की सम्भावना हो तो अनध्याय रहेगा ॥२५॥ विद्युत्म्तनयित्नुपृषितेषु च ।। २६ ॥ सन्ध्यायामेतेष्वाकालिकमनध्यायः । तथाऽऽह गौतमः-स्तनयि- स्नुवर्षविद्यु तश्च प्रादुष्कृताग्निपु' इति । पृपितो वर्षः। चकारस्स्मृत्यन्त- रोक्तानध्यायसंग्रहार्थः ।। भो०-बिजुली मेघमाला और वृष्टि देखने पर भी अनध्याय रहेगा ॥ २६॥ त्रिसन्निपाते त्रिसन्थ्यम् ॥ २७॥ प्रातस्सन्ध्यायां त्रयाणां सन्निपाते तदहोगत्रमुत्तरं चाहरनध्यायः सायंसन्ध्यायां सा रात्रिरुत्तरं चाहोरात्रम् ।। भा०-प्रातःकाल में यदि मेघादि का उपद्रव हो तो उस दिन एक रात दिन और सायंकाल में यदि उपद्रव हो तो उस रात से लेकर महोरात्र अनध्याय रहेगा ॥ २७ ॥ , ११२ दाहायणगृह्यसूत्रम् । अष्टकाममावाम्यायां चातुर्मासीन्दगयने च पक्षि गत्रीम् ॥ २८ ॥ माघमासे कृष्णाष्टम्यष्टका । चतुर्प मासेषु भत्रा' पौर्णम चातुर्मास्याः । वर्गसु शरत्सु च या । चकारादक्षिणायन च । कायाममावास्यायां चातुर्मासीवेकमहोरात्रमुत्तरं चाहरनध्यायः । ३ नयोस्तु दिवा चेत् संक्रमणमहरुभयतश्च गतिरनध्यायः । गत्री चे रात्रिरुभयतश्चाहनी । अत्र गत्रिग्रहणामटकादिपु पूर्वरात्रिवर्जनार्थ केचिदिवा संक्रमणेऽपि यद्रात्रिसन्निधौ संक्रमणं नामुभयनोऽहम्महि माहुः । रात्रिग्रहणात् ।। २८ ।। भा०-अष्टका श्राद्ध, अमावस्या, चारो महीनों की पूर्णमा और दक्षिणायन में भी एक अहोरात्र और एक दिन अनध्याय रहेर मब्रह्मचारिणि च प्रेते ॥ २९ ।। स्वाचार्येणोपनीते मृत तत्प्रभृनि कालत्रयमनध्याय । चकार Fमातुलादिपु च ॥ भा०-और साथ पढ़ने वाले ब्रह्मचारी के मरने पर भी पक्षिणी काल अनध्याय रहेगा ॥ २६ ॥ उल्कापाते भूमिचले ज्योतिपाश्चीपसर्ग पतेवाकालिव विद्यात् ॥ ३० ॥ ज्योतिषोस्सूर्याचन्द्रमसोहगे। चकाराव्यक्तेपु निमित्त विद्यादिति स्मृत्यन्तरोक्तसंग्रहणार्थः ।। भा०-उल्कापात, भूकम्प और सूर्य और चन्द्र ग्रहण के पर दिवसीय उसी समय तक अनध्याय होगा ।। ३० ॥ कावं तु कठकौथुमाः ॥ ३१ ।। श्वभ्र पु यावति वर्षे उदकं तिष्ठति तावति वर्षे सन्ध्यायां सति कठाः कौथुमाश्चानध्यायमाहुः, न वर्षमात्रे ॥ ३१ ।। इति द्राह्मायणगृह्यसूत्रवृत्तौ तृतीय पटलस्य द्वितीयः खण्डः ॥ ३ ॥२॥ भा०-कठ और कौथुमी शाखा वाले जब तक गड़हे में मेघ का पानी रहेगा तब तक अनध्याय मानते हैं।॥ ३१ ॥ इति द्राह्यायणगृह्यसूत्रवृत्ति के तीसरे पटल के दूसरे खण्ड का भाषानुवाद समाप्त हुआ।।३।२॥
ख. ३ । . रुद्रस्कन्दीयवृत्तिसहितम् । ११३ आश्वयुनी रुद्राय पायमः ॥ १ ॥ आश्वयुज्यां पौर्णमास्यां 'रुद्राय त्वा जुष्ट निर्वपामि' इति निर्वाप. । चमतन्त्रमेतत् ॥ भा०-आश्विन की पूर्णमासी को पृपातक (घी मिला दूध ) इकट्ठा कर रुद्र देवता की प्रसन्नता के लिये पायस चम पाक करे, ॥१॥ मा नस्तोक इति जुहुयात् ॥२॥ प्रधानाहुतिम् ॥ भा-और “मानस्तोक० " मंत्र से उस चरु की आहुति देहे ॥२॥ एयस्यवनयेदाज्यं तत्पृषातकम् ॥ ३ ॥ समाप्य होममवनयेन् । आज्यसंयुक्तस्य पयसः पृषातकमिति नाम ।। भा०-श्राज्य मिले हुए घी को पृषातक कहते हैं ॥३॥ तेनाभ्यागता गा उक्षेदा नो मित्रावरुणेति ॥ ४ ॥ सायमागताः॥ भा०-सायंकाल में आई हुई गौ को "श्रानो मित्रा वरुणाह मंत्र पढ़कर सीचे ॥४॥ वत्सांश्च मातृभिस्सह वासयेत् तां गत्रिम् ॥ ५ ॥ पष्टम् ॥ भा०-और उस रात में बछरों के साथ गौ को रहन दे॥५॥ नवयज्ञे पायस ऐन्द्राग्नः ॥६॥ तत्कालपक्वैस्सस्यैस्साध्यो यज्ञो नवयज्ञः । अनिता तु नवैर्न भोक्तव्यम् । शाकादीनां न प्रतिषेधः । शास्त्रान्तरान कालद्रव्यावगतिः- शरदि पौर्णमास्याममावास्यायां वा ब्रीहिभिः । वसन्ते यवैः । इन्द्राग्नि भ्यां त्वा जुष्टं निर्वपामि' इति निर्वापः । 'इन्द्राग्निभ्यां स्वाहा' इति प्रधानाहुतिः । चरतन्त्रमेतत् ॥ भा०-नये अन्न से जो यज्ञ किया जाता है उसको नवयज्ञ १५ द्राह्यायणगृह्यसूत्रम्। [१० कहते हैं। नवयज्ञ में पायस चम तव्यार कर "इन्द्राग्नीभ्यां त्वा जुष्टं निर्वपामि०” मंत्र से आहुति देवे ॥ ६ ॥ शतायुधायेति चतसृभिराज्यं जुहुयादुपरिष्टात् ॥ ७ ॥ प्रवानाहुतेरुपरिष्टात ॥ भा०-अब नवान्नेष्टि की मुग्व्य यह ऐन्द्राग्न आहुति देने पर "शतायुधाय०" इत्य दि चार मंत्रों से आज्याहुति द्वारा और भी चार होम करे।। ७॥ अग्निः प्राश्नात्विति च ॥८॥ अनेनाप्याज्यं जुहुयात् । अथ स्विष्टकृदादि । भा०-"अग्निः प्राश्नातु०" मंत्र से एक आहुति देवे ॥८॥ तस्य शेषं प्राश्नीयुर्यारन्त उपेताः ॥९॥ यज्ञवास्त्वनन्तरस्य पायसस्य । उपेता उपनीता,स्वभृत्यास्वयं च भा०-होम में की बची हुई शेष हवि यज्ञ देखने को आए हुए परिजन निमन्त्रण से आये हुये लोगों को यथा भाग खावे ॥ ६ ॥ उपस्तीर्यापी द्विर्नवस्यावयेत् ॥ १० ॥ भोजनार्थे पात्रे॥ त्रिभृगूणाम् ॥ ११ ॥ पश्चावत्तिनाम् ॥ अपां चोपरिष्टात् ॥ १२॥ अवत्तस्योपरि चापां निधानम् ।। भा०-होम से बचे हुए चक्र पर एक वार जल छिड़क कर दो वार टुकड़े २ करे । और भृगु गोत्र वाले उस घर को तीन टुकड़े करे । और ऊपर उनके जल छिड़क देवे ।। १० । ११ । १२ ॥ भद्रान इत्यसंखाद्य प्रगिरेत्रित्रिः ॥ १३ ॥ पाणिना प्राशनं, मन्त्रस्यापि त्रिरावृत्तिः । नान्तगऽऽचमनम् । अविवक्षितमेकवचनम् ।। भा०-उसी प्रकार कई वार बटे हुये चरु पर भी एक वार जल ख.३] रुद्रस्कन्दीयवृत्तिसहितम् । ११५ छिड़के। उसके पीछे चरु में से कुछ लेकर "भद्रान्नः' मंत्र पढ़कर स्वाद न लेकर निगल जावे । ऐसा तीन वार मंत्र पढ़ २ कर करे ॥१३।। एतमु त्यमिति वा यवानाम् ॥ १४ ॥ अयं वा यवानां प्राशनमन्त्रः पूर्वो वा ।। भा०-और नूतन यव यज्ञ में "एत मुत्यं मधुना०" मंत्र का प्रयोग करे ॥ १४॥ अमासीति मुख्यान् प्राणानभिमृशेत् ॥ १५ ॥ आचम्य चक्षुषी नासिके श्रोत्रे चाभिमृशेत् । अथ शिष्ठमुदगु- द्वास्य ब्रह्मणे दत्वा दक्षिणां दद्यात् ।। भा०-उसके पीछे 'अमोसिप्राणं०" मंत्र को पढ़कर ललाट से डाढ़ी तक और ब्रह्मरन्ध्र प्रदेश और कान की जड़ से पैर तक अच्छे प्रकार धोवे और बाकी को उत्तर ओर छिड़ककर ब्राह्मण को देवे।।१शा आग्रहायण कर्म श्रावणेन व्याख्यातम् ॥ १६ ॥ मार्गशीर्ष्या पौर्णमास्यां भर्जनादिप्राशनान्तं पूर्वाह कुर्यात् उपवसथ्येऽहनि ।। भा०-श्रावण मास की पूर्णमासी को बलि हरण विषय में जो २ कहा गया है इस अगहन मास की पूर्णिमा के बलिहरण में भी उन्हीं २ नियमों का पालन करे ॥१६॥ नमः पृथिव्या इति न जपेत् ॥ १७॥ मन्त्रत्रयस्य प्रतिषेधः ॥ भा०-श्रावण मास में जो वलि हरण आरम्भ हुआ है । उसमें "नमः पृथिव्यैः' मंत्र का व्यवहार करने की विधि है । इस अगहन मास की वलि हरण में उसकी आवश्यकता नहीं, यही इसमें विशेषता है।। १७॥ प्रदोषे पायसस्य जुहुयात् प्रथमेति ॥ १८ ॥ तस्मिन्नेव दिने राज्यामाद्य यामे 'हव्यवाहाय त्वा जुष्ट निर्व- पामि' इति निर्वापः । सर्वत्र केवलमन्त्रनिर्देशे तूष्णीं निर्वाप इति केचित् । मन्त्रेण प्रधानाहुतिः । चरतन्त्रमेतत् ।।
द्राह्यायणगृह्यसूत्रम्। [ ५० ॥ भा०-प्रदोप समय ( रात का आरम्भ ) समन्न्यायन्ति०' मं. को पढ़ते हुये "पायस चर' को पकावे ॥ १८ ।। न्यश्चौ पाणी कृत्वा प्रतिक्षत्र इति जपेत् ॥ १९ ॥ होमं समाप्य जपेत् भूमिगताववाञ्चौ पाणी कृत्वा ।। भा०-अग्नि के पश्चात् भाग में कुश के ऊपर दोनों हाथ नी रक्खकर "प्रतिक्षत्रे०' आदि तीन व्याहृति मंत्रा का जप करे ॥ १६ । पश्चादग्नेः स्वस्तर मुदगग्रैम्तृणैरुदपत्रणमास्तीर्य तस्मिन्ना- स्तरणे गृहपतिरास्ते ।। २० ॥ स्वस्तरमिति कर्मनाम ।। अनुपूर्वमितरे ॥ २१ ॥ समें भृत्याः क्रमेणोत्तरतः स्वस्तर एवासत॥ भा०-इसके पश्चात् अग्नि के पश्चिम उत्तराय आदि कुशासन पर बैठने के लिये आसन बनवाने में यत्नवान् होवे । यह स्थान उत्तर दिशा में गहरा होगा । उसके ऊपर अच्छिन्न (टूटा नहीं) आस्तरण आदि बिछाकर सब से दक्षिण और घर का मालिक वैठे। उसके बायें क्रम से ज्येष्ठ अनुसार भाई आदि वैठे। अर्थात् मालिक बाँयी ओर प्रथम बड़े बैठे उसके पश्चात् छोटे इसी क्रम से और भी बैठे ।।२०-२१॥ अनन्तरा भार्या पुत्राश्च ॥ २२ ॥ भार्याऽनन्तरं पुत्राः चकारात् पुत्रानन्तरमितरे ॥ भा०-और उसके पश्चात् अपने वर्ण की भाऱ्या आदि भी उक्त प्रकार बड़े छोटे क्रम से बैठे ॥ २२ ॥ न्यश्चौ पाणी कृत्वा स्यानेति गृहपतिर्जपत् ।। २३ ॥ भूमिगतौ कृत्वा ॥ भाग-सब के ठीक २ बैठ जाने पर घर का मालिक स्वस्त्पयन प्रारम्भ करे। और दोनों हाथों को नीचे कर "स्योनापृथिविनोमवा०" मंत्र को पढ़े ॥ २३॥ समाप्तायां दक्षिणैः पाश्चस्संविशेयुस्विस्त्रिरभ्यात्ममात्य॥२४ ख. ३.] रुद्रस्कन्दीयवृत्तिसहितम्। ११७ 'स्योना' इत्यचि समाप्तायां प्राक्शिरसस्संविशेयुः ।। स्वस्त्ययनानि कुर्युः ॥ २५ ॥ आशीर्वचनानि ।। ततो यथार्थ स्यात् ॥ २६ ॥ तत एव यथार्थं न पूर्वमिति । 'आग्रहायणम्' इत्यारभ्य एक एवासौ प्रयोग इत्यर्थः ।। भा०-पाठ समाप्त होने पर सब को प्रदक्षिणा कर अग्नि और परिजन इनके बीच होकर अपनी जगह आ बैठे। इसी प्रकार तीन वार प्रदक्षिणा कर “वामदेव्यादि' "स्वम्त्ययन' साम गान के अन्त में पूर्वोक्त रीति से क्रियाशेप करे । और क्रिया की समाप्ति पर आचमन कर जहां चाहे जावे या अपने प्रयोजनानुसार कार्य करे ॥ २४ । २५ । २६॥ ऊर्ध्वमाग्रहायण यास्तिस्रस्तामिस्राष्टम्योऽका इत्याचक्षते ।। अपरपक्षाष्टम्यः॥ भा-अग्रहण मास की पूर्णिमा के पीछे कृष्ण पक्ष की तीन अष्टमी को तीन अष्टकायें होती हैं इनको आचार्य लोग अपूपाष्टक कहते हैं अर्थात् ये अष्टकायें पूा द्वारा की जाती हैं ॥ ७॥ तासु स्थालीपाकाः ॥ २८ ॥ एकस्यामेकः॥ भा०-इसके पहिले स्थालीपाक प्रकरण में जिस प्रकार कहा गया हैं उसी प्रकार तण्डुल आदि से चरु पाक करे ।। २८ ॥ अष्टौ चापूपाः प्रयमायाम् ॥ २९ ॥ स्पष्टम॥ भा०-और मट्टी की एक बड़ी कराही मे आठ पूजा पकावे पुआ को इस भांति बनावे जिससे वह टूटे नहीं ॥ २६ ॥ तानपरिवर्तयन् कपाले श्रपयेत् ॥ ३० ॥ 'अष्टकायै त्वा जुष्ट निर्वामि' इति निरुप्य विभज्या स्थाली- ११८ द्राह्मायणगृह्यसूत्रमा [ पाकचरुस्थाल्यां निधायापरं चार्धमष्टावपूपान् कृत्वैकस्मिन् कप युगपच्छपयत् ।। उत्तमायां शाकमन्वाहार्य ॥ ३१ ॥ उपदंशार्थं ब्राह्मणभोजन दद्यात् । भ.०-एक ही चरु स्थाली में अलग २ आठ पुआ बनावे श्री शाक भी बनावे। और पुत्रा और शाक ब्राह्मण को भोजन करा ॥ ३० ॥ ३१ ॥ अष्टकायै स्वाहेति जुहुयात् ।। ३२ ।। प्रधानाहुतिम् । चरुतन्त्रमेतत् । चरोरपूपेभ्यश्च किश्चित्किचिद दाय स्विष्टकदर्थं संहतमेकैचमवदानम । उत्तमायां चरुरेव हवि । समा नमितरत् । मध्यमायां तु विशपं वक्ष्यति ।। इति द्राशायणगृह्यसूत्रवृत्तौ तृतीयस्य पटलस्य तृतीयः खण्डः ।।३।३।। - पूर्वोक्त स्थालीपाक के नियम से उस चक्र और पूरा आदि से कुछ २ अंश काटकर इम काटे अंश को "अष्टकायै स्वाहा मंत्र से अग्नि में डाले ।। ३२॥ इति द्राह्मायणगृह्यसूत्रवृत्ति के तीसरे पटल के तीसरे खण्ड का भाषानुवाद समाप्त हुआ ॥ ३ ॥३॥ मध्यमायां गौः ॥१॥ स्थालीपाकेन समुच्चयः । चरश्रपणवर्जमाज्यसस्कारान्तं कुर्यात् तत आह- भा.-पौप मास को पूर्णिमा के पीछे अष्टमी तिथिको गोमांस द्वारा मांसाष्टका करे ॥१॥ तां पुरस्तादग्नेः प्रत्यङ मुखीमवस्थाप्य जुहुयायत्पशव इति ॥ २॥ स्पष्टम् ।। भा०-सन्धि बेला (रात और दिन का संयोग समय ) के कुछ पहिले अनि के पूर्व भाग में उस गो को लाकर रक्खे । पीछे सन्धि
ख.४]
रुद्रस्कन्दीयवृत्तिसहित्म्
११६
बेला होने पर “यत्पशब प्रध्यायत०' मंत्र से घी की आहुति देवे और
कार्य का आरम्भ करे ॥२॥
हुत्या चा तुमन्त्रयेनातु त्वति ॥ ३ ॥
व्याहृतिभिश्च हुत्वा पशुमनुमन्त्रयेत ।।
भा०-और कार्य के प्रारम्भ सूचक पूर्वोक्त आहुति देने पर
इस समय यव मिला जल, पवित्र, तुर, शाखा, विशाखा, बहिः, इध्म
आज्य, दो ममिधा, और नुव ये मत्र भी आवश्यकतानुसार अपने
पास ठीक रकवे । “अनुत्वा " मंत्र पढ़ते हुए गौ को मारने के लिये
निमन्त्रण देवे ॥३॥
यवमतीभिरद्भिः प्रोक्षेदष्टकायै त्वा जुष्टं प्रोक्षामीति ॥४॥
म्पष्टम् ॥
भा०-"अष्टका देवता की प्रीति के लिये प्रीति पूर्वक सेवनीय
तुम्हें धोता हूँ.' मंत्र पढ़कर उम बध्य गौ को यव से भीगे जल से
धोवे॥४॥
प्रोक्ष्याल्मुकेन परिहृत्य प्रोक्षणी: पाययेत् ॥ ५ ।।
तूष्णी प्रोक्ष्य गृह्याग्नेरुल्मुकेन पशुं प्रदक्षिणं परिवार्य प्रोक्षणी-
शेवं पाययेत्पशुम् । उल्मुकमग्नावतिमृजेन ॥
भा-"परिवाजपति" मंत्र को पढ़कर एक मुट्ठी खर जला
कर जलने खर मे उस गौ को प्रदक्षिणा करे । और गौ को एक पात्र
में जल पीने को देवे ॥ ५ ॥
उदङ कुत्सृप्य प्रत्यक्छिर सीमुदक्पादी संज्ञपयेत् ।।
शमिता ।।
भा०-अनन्तर शमिता उस गौ को अग्नि के उत्तर लाकर काट
डाले । यदि देव कर्म के लिये गौ मारी जावे तो पशु का मस्तक पूर्व
दिशा में रक्खे और चारों पैर उत्तर की ओर रक्खे । और यदि पितृ
कार्य के लिये गौबध हो तो पशु का मस्तक दक्षिण दिशा में और उसके
पैर सब पश्चिम दिशा की ओर रक्खे ॥ ६॥
१२० द्राद्यायणगृह्यसूत्रम् । [१० । मंज्ञप्तायां जुड़यांयत्पशुगिति ।। ७ ॥ गृहपति ॥ भाव-गौ मारे जाने पर घर का मालि 5 "यन पशु०" मंत्र: पढ़कर आज्य से होम करे ॥ ७॥ तस्याः पत्नी स्रोतांपि प्रक्षालयेत ॥ ८ ॥ ताया तानि च तुरश्रोत्रनासास्यपा यूपस्थानि पत्री प्रक्षालये भा०-और उप समय यजमान की स्त्री जल से उस कटे हु शिर वाली गौ के नेत्र आदि इन्द्रिय आदि को अच्छे प्रकार धोवे जैसे माथे में, नेत्रादि सात, चार स्तन, नाभि, कमर, गुह्य देश ये । स्थान हैं ॥ ॥ पवित्रे अन्तर्षायोत्कृत्य वपामुद्धारयेत् ॥ ९ ॥ शमिता ।। भा०-तब शमिता नाभि के पास पवित्रद्वय से छिपाक लोमानुसरण क्रम से क्षुर के नीचे की ओर जाने वाली चालन से का कर उसमें मेवपा को निकाले ॥१॥ यज्ञियस्य वृक्षस्य विशाखाशाखाभ्यां परिगृह्याग्नौ श्रप येत् ॥ १०॥ गृहपतिः ।। भा०-और निकाली हुई वपा को मालिक शाग्वा, विशाख नामक पलाश की लकड़ी का बना हुआ ढक्कन के आधार पर रक्ख जल से सामान्य रूप से धोकर अग्नि में सिद्ध करे ।। १०॥ प्रमृतायां विशसेत् ।। ११ ॥ यदा श्रवणाद्वपायाः प्रस्रवेद्वारि तम्मिन् काले शमिता पर विशसेत् ॥ भा०-इधर उस गौ के नाभि के पास से काटकर मेद निकात इस गौ के चमड़ा निकालने की आज्ञा करे ॥ ११ ॥ उक्तमुपस्तरगाभिघाणं यथा स्विष्टकृतः ॥ १२ ॥ स्पष्टप ॥ 'सकृदुपस्तीर्य' इत्यादि यथोक्तं तथाऽत्रापि हविरस्थाने कृत्स्नां वपाम् ।। . .
ख.४] रुद्रस्कन्दीयवृत्तिसहितम् । १२१ अष्टकायै स्वाहेति जुहुयात् ॥ १३ ॥ स्पष्टम् ॥ भा०-अनन्तर उस अग्नि में पकी वपा जो ठंड के कारण जम जायगी उसको "स्थालीपाक' की रीति से या स्विष्टकृत की रीति से चाकू से काटकर उसमें से लेकर "अष्टकायै स्वाहा." मंत्र से होम करे ॥ १२ ॥१३॥ सर्वाङ्गेभ्योऽवदानान्युद्धारयेत् ॥ १४ ॥ हृदयजिह्वावक्षोयकृढक्यद्वितयसन्यवाहुपार्श्वद्वयदक्षिणाश्रोणि- गुदेभ्य एकादशाङ्गेभ्य आहुतिमात्रमुद्धारयेच्छमिता ।। न सव्यात्सक्थ्नः । न क्लोग्नः ॥ १५-१६ ॥ पूर्वस्यान्वष्टक्यार्थत्वादुत्तरस्याहव्यत्वात् ।। सव्यं सक्थि निधाय ॥१७॥ अन्वष्टक्यार्थम् ।। भा० -वाम सक्थि ( ऊरु ) और लोम (पित्त कोष ) को छोड़कर सब अङ्गों से खण्ड २ करके मांस ग्रहण करे । वाम सकषि ममस्त ही अन्वष्टका कार्य में व्यवहार के लिये रक्खे ॥१४॥१५ १६॥१७॥ पृथङ मेक्षणाभ्यामवदानानि स्थालीपाकं च श्रपयित्वा ॥ अवदानानां कुम्भ्यां श्रपणं, चरोस्तूष्णीं निर्वापः, श्रपयित्वाऽव- दानानि स्थालीपाकं चाभिघार्योदगुद्वास्य प्रत्यभिघार्य बर्हिषि कंसं लक्ष- शाखाश्चैकादश सादयेत् ।। तत आह- भा०-उसी एक अग्नि में "श्रोदन चरु" और मांस चर ये दोनों चरु पकावे । परन्तु दोनों चरु में भिन्न २ चलौने से चलावे एक ही से नहीं । इन दोनों चरुओं के अच्छे प्रकार पक जाने पर घी का ढार दे अग्नि के ऊपर भाग में उतार लेवे और पुनः उसमें घी का दार देवे॥१८॥ कंसे रसं प्रस्राव्य ॥ १९ ॥ अवदानरसम् ।। १६ १२२ द्राह्मायणगृह्यसूत्रम्। [प०३ 11 प्लक्षशाखास्ववदानानि कृत्वा ॥ २० ॥ हृदयाघेकादशाङ्गानि निधाय ॥ एकैकस्मात् कंसेऽनयेत् ।। २१ ॥ 'सस्थे रसे प्रत्येकं मध्यात्पुरस्ताच्च । स्थालोपाकाच्च ॥ २२ ॥ स्पष्टम् ॥ अथ परिपेकाद्याज्यभागान्तम् । ननु 'हुत्वा चानुमन्त्र- येत' इति व्याहृतिहोमानां विद्यमानत्वादत्राज्यभागौ न स्तः। अन्य- विषयत्वात्, प्रपदानन्तरं यत्र व्याहृतिहोमस्तत्र तयोः प्रतिषेधः । तत आह- भा०-मांस के यूप को एक कांसे के वर्तन में ढार रक्खे और मांस आदिक को एक पत्थर को कुण्डी (जिसका ढक्कन पाकर शाखा निर्मित हो) में रकाने और पुन. उस भाग में से थोड़ा स्थालीपाक के नियम से काट लेवे और उसको स्विष्टकृत भागार्थ दूसरे कांसे के वर्तन में रक्ख छोड़े । ओदन की हाँडी से वेल की बराबर चरू लेकर (पत्थर की कुण्डी में रक्खा) मांस खण्ड के साथ ( काँसे के पात्र में रक्खे हुये ) यूष को मिलावे । अर्थान उस यूध के पात्र में यूष के बीच में रक्खे ।। १६ ।२०।२१ । २२॥ चतुर्मुहीमष्टगृहीतं वात्र जुहुयादग्नाविति ॥ २३ ॥ द्वाविंशतिः पश्ववदानानि, तेषां चत्वार्यष्टौ वा चर्ववदानमि श्राणि गृहीत्वा जुहुयात् । अत्रेत्युपरतरणाभिधारणप्रतिषेधार्थ, अत्रैव गृहीत्वा जुहुयान्नान्यत इति ।। 'भार-पूर्वोक्त रीति से चार वार ग्रहण किया हुआ आज्य ई कर अमावनिः" इत्यादिक मंत्रों में से "अन्नावग्निः' मंत्र पढ़क हवन करे ॥२३॥ कंसात्पराभिभ्यिांद्वाभ्यामेकैकामाहुतिम् ॥ २४ ॥ कंसादेव गृहीत्वा पराभि ऋग्भिः 'औलूखलाः' इत्यादिभिष्ट ड्भिर्वाभ्यामेकैकामाहुतिं द्वाभ्यां पश्ववदानाभ्यां चर्ववदान मिश्राभ्य जुहुयात् ।। ..
ख.४] रुद्रस्कन्दीयवृत्तिसहितम् । १२३ . सौविष्टकृतीमष्टम्या ॥ २५ ॥ कसे यच्छिष्टं तेन 'अन्वियं न.' इति स्विष्टकृत्स्थानापन्न जुहु- यात् । अतो न स्विष्टकृदन्तरम् । अथोपरिष्टादोमादि ।। भा०-पूर्वोक्त विल्व की बराबर जो ओदन चरु मांस के साथ मिलाकर यूप में रखा गया है। उसमें से एक तिहाई लेकर दूसरे और तीसरे मंत्रो से एक आहुति देवे उनके तीसरी आहुति के अन्त में "स्वाहा' शब्द का प्रयोग करे । अपर दो तिहाई भी थे और पञ्चम मंत्रों से एवं छठे और सातवें मंत्र से इसी नियम से अर्थात् शेप मंत्र के अन्त में "स्वाहा." जोड़कर यथाक्रम दो आहुति देवे । सबके अन्त में आठवां मंत्र पढ़कर स्विष्टकृत् याग के लिये (अलग कांसे के पात्र में रखा) मांस खण्ड आदि होम करे ।। २४ । २५ ।। वह वपामिति पित्र्ये वपाहोमः ॥ २६ ॥ पितृदेवत्ये कर्मणि ॥ जात वेद इति दैवत्ये ॥ २७ ॥ वपाहोमः॥ तदादेशमनाज्ञाते ॥ २८ ॥ अनिर्दिष्टोभयभावे कर्मनाम्नैव ।। यथाऽष्टकाया इति ॥ २९ ॥ अत्रैवाभिहितम् ॥ पशुरेव पशोदक्षिणा ॥३०॥ एवकार उपालब्धतुल्यार्थः ॥ स्थालीपाकस्य पूर्णपात्रम् ॥ ३१ ॥ यथोत्साहनिवृत्त्यर्थम् । चरुतन्त्रप्रकृतिरयं होमः ॥ इति द्राह्यायणगृह्यसूत्रवृत्तौ तृतीयस्य पटलस्य चतुर्थः खण्डः ॥३॥४॥ भाव-जिन स्थान में पितृगण के लिये पशु. हनन करे, उस स्थान में "वह वपां०" इत्यादि मंत्र से वपा होम करे और जहां किन्हीं देवता के लिये पशु हनन किया जाय, वहां 'ज.तवेदो वया" १२४ द्रांडायणगृह्यसूत्रम् । [प०३ इत्यादि मंत्र से वपा होम करे। जहां कर्तव्य कार्य के देवता के निश्चय में सन्देह हो (कि यहां कौन देवता होनी चाहिये) ऐसे स्थान के लिये विशेष मंत्र कहा जाता है। ऐसे स्थानों में जो मंत्र कहा जावे, उसी मंत्र से वपा होम करे । जिस प्रकार अष्टका कार्य में “अष्टकायै स्वाहा." मंत्र से वपा होम में आहुति होगी । अन्य कार्य सव स्थाली पाक के नियम से होंगे । पशुयाग में दक्षिणा पशु ही दिया जायेगा, और स्थालीपाक में पूर्ण पात्र दक्षिणा में दिया जायेगा । ६६ । २७ । २८।२६ । ३० । ३१ ।। इति द्राह्मायणगृह्यसूत्रवृत्ति के तीसरे पटल के चौथे खण्ड का भापानुवाद समाप्त हुा ।।३।४।। नवमीं दशमी वाऽन्वष्टक्यम् ॥ १ ॥ द्वितीयाऽत्यन्तसंयोगार्था । पूर्वाह्नव्यतिरेकार्था । तेनानाइते च पूर्वाह पित्र्यत्वादपराह्णनियमः । पित्र्यत्वं च पिण्डप्रदानप्रधानत्वात् । प्राचीनावीती कुर्यात् । अत्रापि होमे तदङ्गेषु च यज्ञोपवीत्येव । मध्य- न्दिनादूर्ध्वमपराह्नः अहः पञ्चधा विभज्य चतुर्था वा भाग. अह्वस्तृतीयो वा भाग इति केचित् । अष्टकामनु क्रियत इत्यन्वष्टक्यं कर्म, एतच्च प्रत्य- टकमनन्तरं कर्तव्यम् ।। भा० - अष्टका कार्य के दूसरे दिन या उसके तीसरे दिन “अ- न्वष्टका" कार्य करे ॥१॥ दक्षिणपूर्वे भागे परिवार्य तत्रोत्तगः मथित्वाऽग्निं प्रणयेत् ।२ गृहस्य दक्षिणपूर्वभागे, गृह्यारनेरिति केचित् । प्रोक्षणान्तं कृत्वा प्रणयेत् निदध्यादित्यर्थः । अस्य श्रपणार्थत्वात् प्राचीनावीती ।। भा०—रहने के घर से अग्नि कोण में अष्टम भाग स्थान छेक कर दक्षिण पूर्व दिशा में विस्तृत इस अग्नि कोणाभिमुख रक्खा द्रव्यादि से कार्य सिद्ध करने के लिये रुकावट न हो ऐसा उत्तम एक मण्डप स.५] रुद्रस्कन्दीयवृत्तिसहितम्। १२५ बनावे । इसके उत्तरार्द्ध में अरणि द्वारा अग्नि उत्पन्न कर नूतन अग्नि का आधान करे॥२॥ सदगृहीतान् ब्रीहीन् सकृत् फलीकृतान् प्रसव्यमुदायुवं अपयेत् ॥ ३॥ सकृद्गृहीतान् सकृत्फलीकृतानिति सिद्धवःयपदेशान्न स्वयं कर्तृत्वनियमः । भूतकालनिर्देशाच्च नापराह्ननियमः । सकृदेव तूष्णी स्थाल्यां निरुप्य सकृत्प्रक्षाल्य मेक्षणेन प्रसव्यमप्रदक्षिणमुदायुवं श्रपयेत् मथितेऽग्नौ गृह्ये वा॥ अमुष्माच्च सक्थ्नो मांसमिति ॥४॥ अन्वष्टक्यार्थं निहितात सव्यसक्थ्नो मांसं भोजनार्थवच्छकली- कृत्य स्थाल्यन्तरे मेक्षणान्तरेणोदायुवं श्रपयेत् । इतीति चेदर्थे । सक्थि चोद्वद्यते तदेवम् । प्रथमोत्तमयोस्त्वष्टकयोरन्वष्टक्ये स्थालीपाक एवेत्य- परं मतम्-'अष्टकायै स्वाहेति जुहुयात्' इति तिसृष्वप्यष्टकास्वविशेषण ववनात् मध्यमायामपि पश्वसंभवे केवलस्थालीपाकहोमोऽप्यनुज्ञात एवेति तस्मिन् पक्षेऽन्वष्टक्येऽपि स्थालीपाकश्रपणमेव ।। भा०-अग्नि के पश्चिम भाग में एक हो बार कई एक मुट्ठी धान लेकर दोनों हाथों से मुसल पकड़ कर धान कूटे । पूर्वोक्त प्रकार कूटने से धान्य आदि में जब भूसी न रहे तब उसे सूप से फटक कर उस भूसी आदि को उड़ा देवे । इधर उस पूर्व रक्षित वाम ऊरु से मांस पेशी आदि काटकर नये बर्तन में खण्ड २ कर काटे इस प्रकार खण्ड २ करे जिसमें घी के ढार देने से वह पिण्डाकार बन जाये । एक ही अग्नि पर 'ओदन चर' और 'मांस चरु' को भिन्न २ रक्खे हुये चलौने से बाई ओर से चलावे और ऊपर को चलौना से उठा २ कर रखकर देखता हुआ पकावे ॥ ३ ॥४॥ दक्षिणोद्वास्य न प्रत्यभिधारयेत् ॥ ५॥ मांसं घर' च शृतमभिधार्य ॥ भा०-इन दोनों चरु के अच्छे प्रकार पक जाने पर घी का
१२६
द्रारायणगृह्यसूत्रम् ।
[पर
ढार देवे और अग्नि के दक्षिण भाग में उतारे, परन्तु उसमें पूर्व
फिर घी का दार देवे॥५॥
पश्चादग्नेर्दक्षिणतस्तिस्रः कर्पः खन्याच्चतुरङ्गुलमस्तिर्यक्।
पश्चादग्नेरुपविष्ट श्रात्मनो दक्षिणतो दक्षिणापवर्गाः कपः र
न्यात् श्रपणात् पूर्वमेवस्मिन् देश उपवेशन सिद्ध पश्चादग्नेरिति वच
वक्ष्यमाणं सर्वमम्मिन्नेव देश उरविश्य कुर्यादित्येवमर्थम् ।।
भा०-उस मण्डप के दक्षिण भाग में तीन गड़हा खुदबावे
इन गड़हों की लम्बाई प्रादेशमात्र, चौथाई अंगुल और चार ही अंगुल
गहराई भी होगी ।। ६॥
तासां पुरस्तादग्निं प्रणयेत् ॥७॥
मध्यमकाः पुरस्तादृजुदेशे द्विपदमानं स्वस्तरदेशमतीत्य तत्रो-
पलेपनादि प्रोक्षणान्तं कृत्वा मथितं सर्व निदध्यात् यज्ञोपवीती सर्वत्र ।
यदा वा प्राचीनावीती भूत्वा यज्ञोपवीती भवति तदाऽप उपस्पृशेत् ॥
भा०-पहिले गड़हे के सामने लक्षण (चिन्ह) पूर्वक अग्नि
प्रणयन करे और इन दो लक्षणों से अग्नि लावे और उसको गड़हों
के निकट दूसरे बगल में रक्खे ।। ७ ।।
स्तृणुयात् ॥ ८॥
स्तरणान्तं यज्ञोपवीती कुर्यात् । नात्र ब्रह्मा । अत्र पश्चात्
स्तरणपक्षः॥
कर्षश्च ॥९॥
कर्पणामुपरि दक्षिणाग्नेः प्राचीनीवीती छादयेत् न प्रतिकर्षु
दर्भभेदः ।।
भा०-कुछ जड़ काटी हुई कुश मुट्ठी एक ही बार में अग्नि के
चारों ओर विछा देवे और पूर्वादि क्रम से उस गड़हे में भी वही कुश
मुट्ठी विकावे ॥ ८ ॥६॥
पश्चादग्नेः स्वस्तरं दक्षिणा स्तृणैर्दक्षिणाप्रवणमास्तीर्य
वसीमुपनिदध्यात् ॥१०॥
ख. ५.] रुद्रस्कन्दीयवृत्तिसहितम् । १२७ स्वस्तरमिति कर्मनाम । ब्रसी कूर्मफलक, कटमिति केचित् स्व- स्तरोपरि निधानम् ।। भा०-इन तीनों गड़हों के पश्चिम भाग में दक्षिणाग्न कई एक कुश से दक्षिणा प्रवण स्वरूप स्वस्तर विछावे और उसी स्थान में वृसी नाम काठ का आसन रक्खे ॥१०॥ तम्मिन्न कमाहरेत् ॥ ११ ॥ तस्मिन् ब्रसीसंज्ञके उदकपूर्णानि त्रीणि पात्राणि तिस्रो दर्भपि. जूलीश्चरुमञ्जनं तैलं गन्ध सूत्रतन्तूंश्चकैकशः क्रमशो निध्यात् । एता- न्येव प्राचीनत्रीती दर्भोपवेशनादि प्रपदान्तं कुर्यात्। वहिपि सादनकाले कंसंच सादयेत् ॥ भा०-उस यूपी नामक काष्ठामन पर जल से भरे हुये जलपात्र तीन, कुश की ३ पिजुली, चरु, अञ्जन तेल, गन्ध, सूत्र, को एक २ कर रक्खे । इन सबको प्राचीनावीती करके और फिर यज्ञोपवीती होकर दर्भोपवेशनादि से लेकर प्रपद तक की सारी क्रियाओं को करे जब बर्हि कुश को रक्खे उस समय कांसे के पात्र को भी रकावे ॥११॥ कसे समवदाय मेक्षणे नोपघातं जुहुयात् स्वाहा सोमाय पितृमते स्वाहाऽग्नये कव्यवाहनायेति ॥ १२ ॥ चर मांसं च सहावादाय । यदि मांसं विद्यते मेक्षणेन । सुवजु- होनिवृत्तिः प्रधानहोमयोः । नात्रोपस्तरणाभमिधारणे । उपघातशब्द. पूर्व व्याहृतिडोमार्थः । अत एव नाज्यभागस्विष्टकृतः । कृरनमन्त्रोचारण- मन्ते स्वाहाकारनिवृत्तये । अथ गानान्तं समापयेत् । अथ अर्व प्राची- नावीती॥ भा०-जब तीनों ऋत्विग् गण एक वाक्य से 'करो' ऐसा कहें इस पर यजमान कांसे के वर्तन में मांस चरु और प्रोदन घरको एकत्र लेकर, उसमें से थोड़ा सा दर्वी द्वारा लेकर उपघात होम करे। उनमें से "स्वाहा सोमाय पितृमते." मन्त्र से पहिली आहुति देवे। और "स्वाहानये कव्यवाहनाय." मन्त्र से दूसरी आहुति देवे ।। १२ ।। सव्येनोलमुकं दक्षिणतः कर्तेषु निदध्यादपहता इति ॥१३॥ .
द्राह्मायणगृह्यसूत्रम्। [प० सव्येन हस्तेन कर्षः प्रज्वाल्य तामां दक्षिणतो निदव्यादुल्मुन यथाऽऽसमाप्तेर्नानुगच्छेत् । 'अम्मात्' इति मन्त्रान्तः ॥ भा०-वाम हाथ में जलती आग लेकर दाहिने हाथ में रख उर कर्पू आदि के बीच में रेखापात के अगले भाग में 'ये रूपाणि इत्यादि मन्त्र से स्थापन करे । और वाँयें हाथ में स्वस्तर से एक दर पिजुली लेकर दहिने हाथमें लेते हुये उसके द्वारा “अपहता असुग. मन्त्र से उन तीन कर्पू से दक्षिण मुंह रेखा करे ॥ १३ ॥ पूर्वस्यां कर्धा पितुः ॥ १४ ॥ प्रथमखातायां वक्ष्यमाणं पित्र्ये यत्कृत्यं तत्कुर्यात् ॥ भा०-वाँयें हाथ से कर्पू के पास रक्खे हुये जल पात्र को लेक दहिने हाथ की अंगूठे की जड़ से जल ढारकर, उस जल को पिता क नाम लेकर "असौ अवनेनिव०” इत्यादि मन्त्र पढ़कर पहिले से रक्खे हुये कर्पू के ऊपर दर्भ में आहून अपने पिता को प्राप्त कराये इसीका नाम "निनयेन" है ॥१४॥ मध्यमायां पितामहस्योत्तमायां प्रपितामहस्य ॥ १५॥ वक्ष्यमाणं सर्व पितृतीथेन दक्षिणापवर्ग क्रमेण पितृपितामह प्रपितामहानुद्दिश्य दक्षिणेन पाणिना कुर्यात् । एत पितरः' इति पित्रा दीनावाहयेत्, मन्त्रलिङ्गात् ॥ भा०-पितामह और प्रपितामह के उद्देश्य से भी इसी प्रकार निनयन करे । परन्तु प्रति बार जल से हाथ धो लिया करे। अर्थात पितृ निनयन के पीछे हाथ धोकर पितामह का निनयन करे फिर हाथ धोकर पितामह के लिये निनयन करे ॥ १५ ॥ उदपात्राण्यपसलवि कर्पषु निनयेदेकैकस्य नामोक्त वाऽ- साववननिङ क्ष्व ये चात्र त्याऽनुयांश्च त्वमनु तस्मै ते स्वधेति ।१६ अपसलवि पितृतीर्थेन । प्रदेशिन्यङ्गुष्ठयोरन्तरा पितृतीर्थम् । "विष्णुशर्मन् पितः अवनेनिङ व” इतिवत् पित्रादीनां निर्देशः । यदि नामानि न विद्यात् तदा पितःपितामह प्रपितामहेन्येव ब्रूयात् । पुत्रिका ख.५.] १२३ रुद्रम्कन्दीयवृत्तिमाहितम्। पुस्तु मात्रे मनामहाय तत्पिने च दद्यात । अथ वा मातामहाय तलिने तपित्रे च दद्याप । यदि जनयितुः पुत्राना न विद्यत द्वौ द्वावे. करिमन पिण्डे निर्दिशन पुत्रिकापुत्रः, तथा दत्तपुत्रोऽपि जनथितुः पुत्रा- न्तराभावे । “वमन्योपि यो हयाः पुत्रस्यात् ।। तथै लिएशान्निधाय ऐदन पिनगे मादयध्व यथाभाग. मावृपायवामिति ॥ १७ ॥ कंसाद्गीत्वा । 'अवनेनिङ्व' इत्यस्य स्थ ने 'मुदव' इत्यूहः ॥ भा-पूर्व गृहीत कांसे के पात्र में मिला हुआ चरु, दर्वी से काटकर तीन भाग करे और एक २ कर क्रम से ( बीच २ में हाथ धो लिया करे ) कुश के ऊपर अपने पिता का नाम लेकर "असावेषः पिण्ड..' मंत्र से यथानाम तीन पिण्ड दान करे ।। यदि पिता का नाम स्मरण न हो तो पहिला पिएट पृथिवी स्थापी पितृगण के लिये दूसरा पिण्ड अन्तरिक्ष स्थायी पितृग के निमित्त और तीसरा पिंड युलोकस्य पितृगण के निमित्त उन्ही न.पूत्रों के बीच पूर्वोक्तानुसार स्थापित करे ।। उन्हीं तीन गड़हों में पूर्वोक्त रीति से स्थापन करके यजमान एक स्थान में बैठकर “अत्र पितरः०' यह मत्र पढ़े॥१६-१७॥ उक्तमोदङ डागर्नेत सव्यं का मुपसंहृत्य प्रसव्यमावृत्य॥१८ व्यातिपूर्वी सावित्री तभ्यां चैव गायत्रं यद्वा “उ विश्वतिः' इत्यादीनि पिणि सामान्युक्त्वा सव्यं बाहुमुपसंहत्य दक्षिणं बाई प्रसार्य प्रसध्यमात्योदङ्मुखः स्यात् ॥ १८ ।। भा०-व्याहृति पूवक सावित्री को और उस में भी गायत्री मंत्र को या " विश्थतिः' इत्यादि पित्र्य साम मत्रों को कहकर बाम हाथ को समीट कर और दहिने हाथ को पसार कर गड़हे आदि की परिक्रमा करके उत्तर मुंह बैठे ॥ १८ ॥ उपताम्य कल्याण ध्यायन्नभिपर्यावर्तमानो जपेत् अमी मदन्त पितरो यथाभागमापायिपतेति ॥ १९ ॥ यथाशक्ति निरुच्छवाल आसीन उच्छवास्य यदात्मनोऽभिलषितं
१३०
द्राह्मायणगृह्यसूत्रम्।
[१०
पूर
मेऽस्त्विति ध्यायन् जपेत् । अभिलपितं तृप्ताः पितर. प्रयच्छन्तीति
स्मरन्ति ॥ १६॥
भा०-यथाशक्ति श्वास को रोक कर अपने अभिलपि
कामना का ध्यान करना हुआ “अमी मदन्त पितरो यथाभागमा
पायिपत०' मंत्र का जप करे (कि हे पितर ! हमारी कामनायें
करें)॥ १६॥
तिम्रो दर्भपिजू नीरखने निघृष कप॑षु निदध्याद्यथा
पिण्डम् ॥ २० ॥
अवेत्यूहः॥
भा०-वायें हाथ में उस अञ्जन से रंगी हुई कुश की तीन
पिचली लेकर दहिने हाथ की अंगूठे की जड़ से पूर्व आदि तीन
गड़हा में स्थित तीन पिण्डों पर एक २ क्रम से 'असातत् ।
आञ्जनम्०' मंत्र पढ़कर प्रदान करे । पहिले और दूसरे विंड पर
पिञ्जली देने पर एक २ बार हाथ धोलिया करे ।। २० ।।
तैलं सुरभि च ।। २१ ॥
सुरभि गन्धम् । अभ्यङ्दवानुलिम्पेत्यूहः ।।
भा० -इसके पीछे पिऊजुली प्रदानानुसार इस मंत्र से उस २ के
ऊपर तेल और सुगन्धि चन्दनादि प्रदान करे । विशेषता मंत्र में यह
होगी कि आञ्जन शब्द के बदले में तैल और सुरभि शब्दों का प्रयोग
होगा।॥ २१ ॥
पिण्डप्रभृति यथार्थमूहेत् ।। २२
तत्तद्विपयानुगुणमूहेन् ।
भा०—इसी प्रकार पिएड प्रभृति की यथार्थ ऊहा करे ।। २२।।
अथ निहवनम् ।। २३ ।।
अथानन्तरदेशे कर्पूणां पश्चात् पाणी निधाय । निह्नवनमिति
वदयमाणस्य संज्ञा व्यवहारार्था॥
भा०-अब वक्ष्यमाण क्रिया को निन्हवन कहते हैं, उसको
कहेंगे ॥ २३ ॥
ख.५] मद्रस्कन्दीयवृत्तिहितम । १३१ पूर्वस्यां का दक्षिणोत्तानो पाणी कृत्वा नमो वः पितरो जीवाय नमो वः पितरश्शूपायेति ॥ २४ ॥ अथ पूर्वन्याः काः पश्चात्सगोपे दक्षिण पागि प्रागमाङ्गुलि- मुत्तानं भूमौ निधाय तदुपरि तथैव सव्यं न्यश्च कृत्वा जपेत ।। सव्योत्तानो मध्यमायां नगा वः पितगे घोराय नमो वः पितरो रसायेति ।। २५॥ सव्यस्योपरि दक्षिा न्यचं कृत्वा । दक्षिणोत्तानो पश्चिमायो नमो वः पितरः स्वधाय नमा वः पितगे मन्यव इति ॥ २६ ॥ स्पष्टम ॥ अञ्जलि कृत्वा नमो व इति ॥ २७ ॥ नमस्काराञ्जलिं कृत्वा पितृनुपतिष्ठते ।। भा०-इसके पश्चात् पहिले पिण्ड पर दक्षिण हाथ करतल उत्तान रक्ख कर उस पर वाया करतल औंधे मुंह उसी दहिने करतल पर नीचे को हो । उसके पश्चात मध्यम पिण्ड पर वामोत्नान दोनों हाथ (वायां करतल चित्त और उस पर दाहिना करतल नीचे को औंधे मुंह ) पर अनन्तर शेष पिण्ड पर फिर दक्षिणोत्तान दोनों हाथ पर सबके अन्त में समस्त पिण्ड लक्ष्य करके अञ्जलि पूर्वक "नमोवा" इत्यादि चार मंत्रों से चार नमस्कार करे ॥ २४॥ २५ ॥ २६ ॥२७॥ सूत्रतन्तून् कषु निदध्याद्यथापिएडमेतद्व इति ॥२८॥ क्रमेण ॥ भा०-पत्नी कर्तृक सम्पादित रेशमी कपड़े के किनारे से एक २ सूत लेकर पूर्वादि गड़हे क्रम से पिता आदि के नाम ले लेकर "एतत्ते वासः" इत्यादि मंत्र से पिण्ड आदि के ऊपर प्रदान करे।।२।। ऊर्ज वहन्ती िति कर्पूरनुमन्त्रयेन् ॥ २९ ॥ सकृत् ॥
१३२
द्राखायणगृह्यसूत्रम।
[५०
भा०-पूर्व स्थापित उस जल पात्र का बायें हाथ में लेक
पहिले की नाई "मितृतीर्थ' मार्ग से गूठे से एक ही बार में ती
पिण्ड पर “ऊज वहन्ति " मंत्र से परिसिंचन करे ॥ २६ ॥
मध्यमं पिगडं पुत्रकामा प्राणदावतेति ॥ ३० ॥
पतिर्मन्त्रं यात ॥
भा०-पुत्र की कामना पानी पती ( परन्तु मंत्र को पति पढ़े
"आधत्त' मंत्र पढ़वा कर मध्यम पिण्ड को सबको या थोड़ा भक्षय
करे ॥ ३०॥
अभूनो दून इत्युल्मुकमग्नी प्रक्षिपेत् ॥ ३१ ॥
यदक्षिणतो निहितं मन्त्रलिजात ।।
द्वंद्वं पात्राएयनिहरेयुः ।। ३२ ।।
निहितानि परिचारका उद्वामयेयुः ॥
भा०-"अभून्नो' मत्र को पढ़कर गड़हे आदि के दक्षिणार्द्ध
में रक्खा इंगोरा पर जल छिड़के और उस भम्म पर चरस्थाली पात्र
आदि धोकर लावे ॥ ३१ ॥ ३२ ॥
एष एव पिण्डपितृयज्ञकल्पः ॥ ३३ ॥
कल्प इति प्रयोगक्तृप्तिरवातिदिश्यत, न कालः। स त्वन्यतो
विज्ञायते यस्मिन्नहोरात्रेऽमावास्याक्षणः तस्मिन्नेबाराहं कुर्यात् ।
विशेषस्तूच्यते ॥
भा०-यही पिएपितृ यज्ञकल्प है ॥ ३३ ॥
गृह्यग्नौ हकि अपयेत् ॥ ३४ ॥
चरुरेव न मांसप् ॥
तत एवातिप्रणयेत् ॥ ३५॥
गृह्माग्नेरेवैकदेशम् । प्रणीतस्य कर्मापवर्ग लौकिकत्वम् । अत्र
ब्रह्मास्ति, दक्षिणा च हविरुच्छिष्टदानम् ॥
भा०-आहिताग्नि यजमान लोग इस श्राद्ध के हवि को गृह्य
अग्नि में पकायें और उसी में पूर्वोक्त अति प्रणयन करें ।। ३४ । ३५ ॥
एका कर्षः ॥ ३६ ॥
ख. ५) रुसमाजदीयवृत्तिसहिनम् । १३३ एकस्यामेव पित्रादीनां पागामपि सर्व यथाक्रम कुर्यात ॥ भा०- प्रवाहितानि फेग्नि में यह लाश झागा । इस कार्य में तीन कापू न होंगे वरन का ही कप में तीनो पिता, पितामह प्रपितामह का कार्य होगा ।। ३६ ॥ न स्वस्तरः ॥ ३७॥ न स्वस्तरदेशे द्रव्याण निधानम् ।। भा०-और स्वस्तर देश में द्रव्यों का सादन भी नहीं होगा ॥ ३७॥ इन्द्रायाः स्थालीपाकल्यकाटकीति जुहुयात् ॥ ३८ ।। चैत्री पौर्शनामी कालः 'चैत्र्याश्ययुजी' इति गौतगवचनात् । 'इन्द्राण्यै त्वा जुष्टं निर्वगामिनि निर्यापः । काष्टकेति प्रधानाहुतिः चरतन्त्रमेतत॥ इति द्राह्मायणगृह्य वृतो तृतीयाय पटलश्य पञ्चमः खण्डः पटलम्य समाप्तः ॥३॥५॥ भा०-चैत्र की पूर्णमासी को एकाष्टका को स्थालीपाक से "इन्द्राए त्वा जु निर्यपामि' मंत्र पढ़कर एकाप्टका की प्रधान आहुति देवे ॥ ३८॥ इति द्राशायण गृहसूत्र वृति के तीसरे पटल के पञ्चम खण्ड का भावानुवाद पूरा हुआ तीसरा पटल भी समाप्त हुआ।। ३।५॥ उक्तानि नित्यानि । पुष्टिकामार्थानि च वक्ष्यमाणभोजननिय- मानपेक्षाणि मन्त्रक्रमानुसारेणोक्तानि । इदानी वक्ष्यमाणकाम्यविशेषार्थ भोजननियममाइ- काम्येषु पइभक्तानि त्रीणि वा नाश्नीयात् ॥ १ ॥ काम्यग्रहमात्र कामप्रतिपादनपरः कामशब्दः इच्छाशब्दो वा नास्ति तत्र नायं नियमः । चतुर्था पञ्चम्या वा आदित्योपस्थाने, 'भू- र्भुवस्वरोम्, आदित्य नायम्, बारतोप्पते' इत्येतेपु; कम्बूकपण्योपतापि- होमेषु, ग्रन्थिकरणे, हरितगोमयप्रगतिपु, आ च परिसमाप्तेनियमाभावः। - १३४ द्राह्मायणगृह्यसूत्रग। [प०४ ब्रीहियवाक्षततण्डुलान् तिलतण्डुलान करणान् कम्यूकात् पुरीमहरितगो- मयं च परिचरणतन्त्रेण, जुहुयात, शंकुशतं समितन्त्रे ग वारतूपनापि- होमौ चरुतन्त्रेण, शिष्टान् होमानाज्यतन्त्रेण । पड्भक्तानि व्यहम् ॥ भा०-काम्य कर्म करने के पहिले दिन तीन मध्यान्ह और दो रात्रि का भोजन छोड़ देवे । यदि एक साथ दोनों भोजन न छोड़ सके तो कम से कम एक भोजन छोड़ देवे । अर्थात् दिन रात में केवल एक बार भोजन करे ॥१॥ नित्यमयुक्तातामादिनः ॥२ ।। नियमानन्तरं नियमेन प्रयोक्तप्रशक्तानामादावभोजनम् ।। जो कर्म किसी एक कामना की सिद्धि के लिये अनेक वार करना पड़े ऐसे कार्य में एक ही वार प्रथम वार पूर्वोक्त पहिला तीन दिन भोजन न करे या एक भोजन करे ॥२॥ उपरिष्टोत्सानिपातिक ॥ ३ ॥ नैमित्तिकैकं कृत्वा अभोजनम् ॥ भा०-निमित घटना के पीछ नैमित्तिक कर्म समूह की दीक्षा कर्तव्य है, वही वैसे कम्मों के लिये निर्दिष्ट काल है । उसके पहिले अभोजन या एक भोजन या उपवास इनकी व्यवस्था होगी ॥३॥ एवं यजनीयप्रयोगेपु । ४। यजनीय इति निर्दिश्य विहितेषु कर्मसु ॥ भा०-निर्दिष्ट विहित कर्मों में जो एक दिन में या अनेक दिनों में समाप्त हो ऐसे सब कम्मों में प्रति दिन प्रातःकाल कुछ थोड़ा सा खाकर तब कार्य में प्रवृत्त होवे ॥४॥ अर्धमासब्रती ॥५॥ "अर्धमासवती पौर्णमास्यां रात्रौ' इत्यादावर्धमासमभोजनम् ।। अशक्तौ पेयमेकं कालम् ॥ ६॥ अर्धमाससत्रते । पेयं क्षीरादि । भा०-अर्द्धमास व्रत पूर्णमासी की रात्रि से प्रारम्भ होता है इसमें आधे मास तक बिना भोजन किये रहना पड़ता है। यदि कारणवश बिना भोजन के व्रती से न रहा जावे
ख.१]
रुद्रस्कन्दीयवृत्तिसहितम्।
१३५
तो प्रत्येक दिन केवल एक वार पेय ( दूध आदि तरल पद र्थ) पान
कर व्रत करे ।। ५। ६॥
अरण्ये प्रपदं जपेदासीनः प्रागनपु ॥ ७ ॥
अवासननियमान्यत्र जपे त्वासननियमो नास्ति ।।
एवं ब्रह्मवर्चसकामः ॥ ८॥
एवं जपन् ब्रह्मवर्च ती भवति ।
यथोक्त पशुकामः ॥ ९॥
गोष्ठे पशुकामः उदगग्रेपु॥
भा०-जिसको ब्रह्मवर्चस्वी होने को कामना हो वह बन में
जाकर पूर्वाग्र बिछाये हुए कुशासन पर बैड कर प्रपद पठित मंत्रों से
साधना करे और जो कोई पुत्र या पशु की इच्छा करे वह वन में
जाकर उत्तराय कुशासन पर बैठ कर प्रपद मंत्र से साधना करे ।।७-८-
सहस्रबाहुरिति पशुसस्त्ययनकामो व्रीहियवौ जुहुयात् ॥१०
पशूनां शोभनाविच्छेदकामः । मिश्रीकृत्य तिः प्रक्षाल्य होमः ।
स्वाहेति च होमो द्वितीयः ।।
भा०-जो कोई पालतू गौ, भेड़, आदि पशु की भलाई चाहे
वह "सहस्रबाहुः" मन्त्र से धान्य और जौ मिलाकर होम करे ॥३०॥
येनेच्छेत्महकारं कौतोमनेनास्य महारक्षफलानि परिजप्य
दद्यात ॥ ११ ॥
येन सख्यमिच्छेत्तस्मा उदुम्बरफलानि 'कौतोमतम्' इत्यने-
नाभिमन्त्र्य दद्यात् ॥
भा०-जो किसी अन्य व्यक्ति की प्रसन्नता चाहे, वह
"कौतोम०५ मंत्र से कतिपय महावृक्ष के फलों ( आम या सुपारी
आदि ) को दान करे । इन फलों को गुच्छा से स्वयं एक २ कर फल
तोड़ लेवे ॥११॥
अर्धमासवती पौर्णमास्यां रात्रौ नाभिमानं प्रगाह्याविदा-
सिनि ह्रदेऽक्षततण्डुलानास्येन जुहुयादुदके वृक्ष इति पञ्चभिः
पार्थिवं कर्म ॥ १२ ॥
३ द्रामायणगृहपसूत्रग। । ५० अविहाभिनि अशोग्य निउवादालना मुबार । अर्थलोपा समिन । अग्निस्थान मग पृथिवीपतित्वमगिह मुकर्म ॥ -गामी की जिमनालाब का जल ग्रीष्म ऋ में भी न थे । उ में नाभि भाई पेट..र, नान कर, मुह अक्षत तण्डुल लेकर पक्ष ३२०' इत्यादि ५ संमे उमी जल एक २ कर प्रावति देव और इन ५. मंत्रों में से प्रत्येक मंत्र में 'स्वाहा शन का भी प्रयोग करता जावे॥ १२ ॥ प्रथमयाऽऽदित्यमुपतिष्ठेद्भोगकामोर्थपती प्रमाणे ॥१३॥ "वृक्ष इ7' इत्यादीनामेव प्रत्येक कर्माच्यते कामनाभेदेन । ए नार्वमासप्रतिवन । द्रव्यानुभवकाम द्रध्यापतावात्मानं पश्यति सति । भा०-उपांच मंत्री द्वारा पहिले पार्थिव कर्म कहा गया है अब उन्हीं पांच मंत्रों में से प्रत्येहार में एक २ दृगरे २ कार कहे जाते हैं। जिसको भोग की इच्छा होघ वह "श इत्र०" मंत्र से सूर्य का उपस्थान करे। जिन स्थान में अभी कार्य की सिद्धि के सम्भावना हो, ऐसे स्थान में यह अनुमान किया जाय । मा है करने पर वह प्रयोजन सिदोगा ॥१३ ।। द्वितीययाऽक्षततालानादित्य परिविष्यमाग्गे बृहत्पत्रस्त्र- स्त्ययनसामः ॥ ११ ॥ "स्वाहा" इति द्वितीयाम । पत्रं गमनमाधनं महतामश्चादीनां शोभनाविच्छेदकाम ॥ भा०-हाथी आदि बड़े वाहन के कल्याण के लिये "ऋर्त्य सत्ये." इस दूसरे मंत्र से अक्षत तर डुल मिलाकर हवन करे । जिस समय सूर्य मण्डल में "परिवेष' लगा हो उसी समय यह किया जावे ॥१४॥ तृतीयया चन्द्रमसि तिलतण्डुलान् क्षुद्रपशुस्वस्त्यय- नकामः ॥१५॥ परिविष्यमाणे चन्द्रमसि । मिश्रीकृत्य होमः । स्वाहेति द्विती- याम् । क्षुद्रपशवोऽजाविकादयः॥
ख.१] रुद्रस्कन्दीयवृत्तिसहितम् । भा०-गौ, भेड़ आदि बोटे २ पशुओं के कल्याण चाहने वाले "अभिभगोऽसि." तीसरे मंत्र से कुछ तिल तण्डुल मिलाकर होम करे । जिस समय चन्द्रमण्डल में परिवेष उपस्थित हो उसी समय यह कार्य किया जाय ।। ६५॥ चतुर्थ्याऽऽदित्यमुपस्थाय गुरुपर्थमभ्युत्तिष्ठेत् ॥ १६ ॥ महव्यं प्राप्तुमुद्योगं कर्यात् । एवं कृते फलातिशयो भवति ।। भा०-यदि किसी बड़े प्रयोजन (अर्थ लाभ की) सिद्धि की कामना हो तो 'कोश इव०'' मंत्र इम चौथे मंत्र से सूर्य का उपस्थान कर प्रयोजन को लक्ष्यकर यात्रा करने से प्रयोजन सिद्ध होकर निर्विघ्न घर बापस आवेगा ॥१६॥ पञ्चम्याऽऽदित्यमुपस्थाय गृहानेयात् ॥ १७ ॥ वेश्म प्रविशेत् उत्तिष्ठेत् फलातिशयो भवति ॥ १७॥ भा०-"आकाशस्यैप०' इस पञ्चम मंत्र से सूर्योपस्थान करने मे अपने घर को लक्ष्य कर प्रति यात्रा में करने से निर्विघ्न घर वापिस आवेगा ॥ १७ ॥ अनकाममारं नित्यं जपेत् भूरिति ॥ १८ ॥ अहरहरामरणाद्यो जपेत् अनकाममरणं स लभते अकामो न भ्रियते इत्यर्थः॥ भा०-जो लोग बिना कष्ट अपनी आयु पूरी होने पर अपना मरण चाहें वे 'भूः" इस मंत्र को मरण काल तक सदा जाप करें। इस मंत्र के प्रभाव से शत्रु कृत मारण आदि से भय नहीं रहता भोर कुष्ठ भादि राज रोगों से भी मरने का भय नहीं रहता है ॥ १८ ॥ यजनीये जुहुयान्मूर्नोऽधि म इति पदनिर्वामदेव्यभिर्म- हाव्याहृतिभिः प्राजापत्यया च ॥ नित्यादूर्ध्वमेतत् ॥ भलक्ष्मीनिर्णोदः ॥२०॥ उक्तस्य होमस्य फलं अलक्ष्म्या अपगमः ॥ भा-"मूर्नोऽधिमे०" इत्यादि छः मंत्रों से एक २ माहुति प्रदान करे। यह यजनीय प्रयोग में परिगणित है। इस क्रिया के फनसे दरिद्रता दूर होती है। उन छः मंत्रों से आहुति देने के अतिरिक्त '१८ .
द्वाह्यायणगृह्यसूत्रम्। [प० वामदेव्य ऋचा, महाव्याहृति और प्राजापत्य मंत्रों से भी हो करे ॥ १६ ॥ २०॥ अक्षेमे पथ्यपेहोति जपेत् ॥ २१ ॥ मन्त्रलिङ्गात् क्षेमो भवति ।। भा०-यदि मार्ग में जाने में किसी प्रकार का भय उपस्थि होने की सम्भावना हो तो "अपेहि०" इत्यादि मन्त्र का ज करे॥२१॥ यशोऽहमित्यादित्यमुपतिष्ठेयशस्कामः पूर्वाहपध्यन्दिना पराहेषु ॥ २२॥ तेन मा विश इत्यन्त एष मन्त्रः । अहरहरुपस्थानम् ॥ पातरहस्येति यथार्थमूहेत् ॥ २३ ॥ मध्याह्नस्य सायाह्नस्येति च ॥ भा०-जिसको यश की कामना होवे वह "यशोऽहं." इन पांच मंत्रों से प्रातः, मध्यान्ह और सायंकाल में सूर्य का उपस्थान करें और "प्रातरन्हस्यः" इस पाठ की जगह मध्यान्ह काल में "मध्या- न्हस्य" और सायंकाल में "अपरान्हस्य०" बदल कर पाठ करे।। २२ । २३ ॥ आदित्य नावमिति सन्ध्योपस्थानं स्वस्त्ययनम् ॥ २४ ॥ शुभागमप्राप्तिसाधनमेतदहरहरुपस्थानम् ।। भा०-प्रातः और सायं दोनों सन्धि बेला में "आदित्य नावं." मन्त्र से सूर्य का उपस्थान करे तो कल्याण होगा ॥ २४ ॥ उधन्तं स्वेति पूर्वी प्रतितिष्ठन्तं वेति पश्चिमान् ॥ २५ ॥ 'उद्यन्तं त्वा' इति पूर्वा सन्ध्यामुपतिष्ठन् “उदीयासम्" इति मन्त्रं समापयेत् । “प्रतितिष्ठन्तं त्वाऽऽदित्यानुप्रतितिष्ठासम्" इति पश्चिमाम् ॥ इति द्रामायणगृह्यसूत्रवृत्तौ चतुर्थस्य पटलम्य प्रथमः खएहः ।।४।१॥ भा०-उक्त उपस्थान काल में प्रोतः सन्धि समय "उद्यन्तं."और सायं सन्धि काल में "प्रतितिष्ठन्तं०" मंत्रों का भी जप करे ।। २५॥ इति द्राह्मायणगृह्यसूत्रवृत्ति के चौथे पटलके प्रथम खण्ड का भाषानुवाद समाप्त हुआ ॥४।१॥
ब.२]
रुद्रस्कन्दीयवृत्तिसहितम्।
अर्धमासवती तामिस्रादौ ब्राह्मणानाशयेत् वीडिकंसोदनम् ।१
अपरपक्षे प्रतिपदि ब्रीह्योदनं कंसोजयेत् ॥
तस्य कणानपरासु सन्ध्यासु प्रत्यग्ग्रामात् स्थण्डिलमुप-
लिप्य भलायेति जुहुयाद्भल्लायेति च ॥ २॥
उक्तव्रीहिकणान् सायंसन्ध्यासु आगामितामिस्रादेः । भलाय स्वाहा
भल्लाय स्वाहेति च ॥
एवमेवापरस्मिस्तामिस्रादौ ॥ ३ ॥
ब्रीहिकंसोदनं ब्राह्मणानाशयेत् ।।
भा०-कृष्णपक्ष की प्रतिपदा तिथि को संधि वेला समय कांसे के
वर्तन में तण्डुल पाक करके कई एक ब्राह्मणों को भोजन करावे । इस
के अनन्तर अमावास्या तक प्रति सन्धि वेला में गांव के बाहर पश्चिम
ओर चौराहे पर अग्नि जला कर उसमें "भलाय." और "भल्लाय."
मन्त्रों से सूर्य के सम्मुख होकर इस तण्डुल की कणा आदि से होम
करे । इमी पूर्वोक्त रीतिसे और भी दो कृष्णपक्षों में अनुष्ठान करे
इससे तीन कृष्णपक्ष में यह अर्द्धमास व्रत सम्पन्न होगा ॥१।२।३।।
ब्रह्मचर्यमासमाप्तेः ॥ ४ ॥
आफलनिष्पत्तेः कर्म आ कर्मसमाप्तेब्रह्मचर्यम् ॥ किं तत्फलम्-
भा०-जिस तीन कृष्णपक्ष में यह "अर्द्धमास व्रत" अनुष्ठान
किया जावे उस में व्रत की समाप्ति तक व्रती ब्रह्मचर्य से रहे ॥४॥
आचितशतं भवति ॥५॥
यावद्दब्यमस्य पूर्वमाचितं संचितं तच्छतगुणितं भवति । इदमस्य
फलम् ॥
भा०-जो कोई १०० श्राचित ( २५ मन या एक गाड़ी बोक) के
प्राप्ति की कामना करे । वह अद्ध मास व्रत का अनुष्ठान करे तो उसको
अपने संचित द्रब्य से सौगुणा बढ जावेगा॥५॥
गौरे भूमिभागे ब्राह्मणो लोहिते क्षत्रियः कृष्णे वैश्योऽव-
सानं जोषयेत् समं लोमशमनिरिणमशुष्कम् ॥ ६॥
द्राह्मायणगृह्यसूत्रम् । 1१०४ , अवसानं वासस्थान सेवेत । श्वघ्रादिरहितं तृणबहुलमनूषरमनति कठिनमुदकबहुलमिति यावत् ॥ यत्रोदकं प्रत्यगुदीची प्रवर्तेत ॥ ७ ॥ प्रत्यगुदप्रवणम् ॥ प्रक्षीरिणः कण्टकिनः कटुकाश्चात्रौषधयो न स्युः ॥८॥ अक्षीरिणः कण्ट किनः कटुरसाश्च वृक्षा यत्र पूर्वमपि म्युः तमपि वर्जयेत् ।। भा०-अब वास्तु प्रकरण प्रारम्भ हुआ । अन्यान्य मकानसे यथा सम्भव दूर पर अपने रहने का मकान बनाने के लिये उपयोगी अच्छी भूमि लेवे । वास की भूमि समतल हो, घासों से छिपी रहे, तालाब आदि जलाशय से इठात् गिर जाने का भय न हो, ऐसे स्थान के पास पूर्व या उत्तर दिशा में बड़ा जलाशय हो, और जिस स्थान के पात्र क्षीरी, काटेदार, और कडुई औषधि वृक्ष न हों। ऐसा स्थान वास वे लिये पसन्द करे जिस स्थानकी धूलिका रङ्ग गौर हो बह ब्राह्मणके रहते योग्य जानो । क्षत्रिय के लिये लाल रङ्गकी धूल वाली भूमि और वैश्य वर्ण के लिये काली रङ्ग की भूमि चाहिये ।। ६ । ७।८।। दर्भसंमितं ब्रह्मवर्चस्यम् ॥ ९ ॥ दर्भसंयुक्त, ब्रह्म बेदः तच्चोदितानुष्ठानजनितं वैमल्यं ब्रह्मवर्चर तदर्थ ब्रह्मवर्चस्यम् ।। वृहत्तृणैर्बल्यम् ।। १०॥ स्थूलतृशोर्युक्त बल्यं वलार्थम् ॥ मृदुवणैः पशव्यम् ॥ ११ ॥ शादाभिर्मण्डलद्वीपिभिर्वा दीर्घस्थूलीभिः मृदुतृणैर्युक्त पश्वर्थम् ॥ भा०-जिस स्थान में समधिक कुश जन्मता हो वह ब्राह्मण लिये जिस स्थान मैं घोड़ा आदि के खाने के योग्य बड़ी घास आ बहुतायत से पाई जावें वह त्रिय के लिये और जिस स्थान में कोम २ पास हो वह वैश्य के लिये जानो।।४।१०।११।।
स.२]
रुद्रस्कन्दीयवृत्तिसहितम् ।
यत्र वा स्वयं कृताः श्वभ्रास्सर्वतोऽभिमुखाः स्युः ॥१२॥
अप्रयत्नजाः कर्व अर्ध्वमुखोदका यत्र तदपि गव्यम् ॥ आवास-
भूमिरुक्ता । अथ गृहमाह-
भा०-जिस जमीन के चारों ओर अकृत्रिम गड़हा हों और सब
ओर जल बहने वाले गड़हे हों, ऐसी जमीन भी वासोपयोगी है ।।१२।।
पागद्वारं धन्यं यशस्यं चोदगद्वारं पुत्र्यं पशव्यं च दक्षिणा-
पश्चिमद्वारे सर्वे कामा अनुद्वारं गेहद्वारम् ॥ १३ ॥
यस्यां दिशि वहिरं तस्यामेवान्तारं स्यात् ।।
असंलोकी स्यात् ॥ १४ ॥
गृहमध्ये द्वारं न स्यात् । द्वारद्वयं परस्परमृजु स्यादिति केचित् ॥
अथ तद्गृहवासिनामभ्युदयसाधनं होममाह-
भा०-घर का बाहरी द्वार को यश और बल की कामना वाला
पूर्व मुंह बनवावे । जो पुत्र और पशु की कामना करे वह उत्तर मुँह-
द्वार बनावे । और जिसको कोई विशेष कामना न हो वह दक्षिण मुंह
द्वार बनवाबे । परन्तु पश्चिम मुंह द्वार न बनवावे ॥ मकान के भीतर
के घर के द्वार आदि इस प्रकार रहें। जिसमें घर के भीतर के मनुष्य
आदि बाहरी द्वार से न दीख पड़े ॥१३ । १४ ॥
पयसो हविः ॥ १५॥
वास्तोष्पतये त्वा जुष्टं निर्वपामीति निर्वापः॥
भा०-घर में रहने वालों के कल्याण के लिये "वास्तोष्पतये त्वा
जुष्टं निर्वपामि०" मन्त्र से पायस का हवन करे ॥ १५॥
कृष्णा च गौः ॥ १६ ॥
वसार्थम् ।।
भा०-और काली गौ वसा के लिये लावे ॥१६॥
अजो वा श्वेतः पायस एव वा ॥ १७॥
पायस एवैको हविः स्यात् । पशोनिवृत्तिरेवास्मिन पक्ष।होमेऽपि
वसाया निवृत्तिरेव ।।
भा०-या सफेद बकरा या केवल पायस ही से हवन करे ॥ १७ ॥
१४२ द्राह्यायणगृह्यसूत्रम्। [१०४ मध्ये वेश्मनो वसां पायसं चाज्येन मिश्रमष्टगृहीतं जुहुया- द्वास्तोष्पत इति ॥ १८॥ यावदन्तर्ग्रहायाममध्ये रज्जुचतुष्टयं कृत्वा प्रतिदिशं मध्ये बेश्मनः प्रतिकोणं चायभ्यान्तहरज्जुसङ्गमदेशे रज्ज्वन्तरेषु च प्रागु- पक्रमं प्रदक्षिणं गोमयेनोपलिप्य शमीपलाशश्रीपर्णीनां पत्रैः पुष्पैस्तश्डु- लैश्च गृहं सर्वत. प्रकीर्य मध्ये उपलिप्ते प्रपदान्तं कृत्स्ने गृह्येऽग्नौ व्या- हृतिभिराज्यं हुत्वा वसां पायसं च मिश्रीकृत्याज्येन च मिश्रितादष्टावव- दानानि जुह्वां गृहीत्वोपस्तरणाभिधारणवर्ज 'धानावन्तम्' इति गीत्वा 'वास्तोष्पते' इति जुहुयात् ।। भा-मकान के भीतर लम्बाई और चौड़ाई का नाप करके घर प्रति दिशा में घर के प्रति कोण को जहां नाप के रस्सी का संगम हो उन सङ्गम स्थलों में पूर्व से प्रारम्भ कर प्रदक्षिणा क्रम से गौ गोबर से लीप कर शमी, पलाश और वेलके पत्तों, फूलों और चावलों को छीट कर लीपे हुये स्थान के बीचमें प्रपद तक सारी क्रियाओं को कर के सम्पूर्ण गृह्य अग्नि में व्याहृतियों से आज्य की आहुति कर वसा घृत पायस को मिला कर और आज्य को मिला कर आठ खण्ड करके (जिस प्रकार ४ वार लेना कहा गया है, उसी प्रकार ) प्रतिवार ८ ग्रहण करता हुआ होम करे । उनमें से “वास्तोष्पते" मन्त्र से पहिले आहुति देवे और इसके पीछे “वामदेव्य"संज्ञक तीन मन्त्रों से उसके पश्चात् महाब्याहृति आदि का प्रयोग करे अनन्तर "प्रजापतये." मंत्र से शेष आहुति देवे ॥१८॥ याश्च पराः॥१९॥ याः पराश्च 'हये राके' इत्याद्यश्चतस्रः ताभिश्च जुहुयात् । चका- रात्पूर्ववदष्टगृहीतम् ॥ भा०-"हयेराके०" इत्यादि चार मन्त्रों से चार आहुति देव और पूर्व की भांति आठ वार ग्रहण करके ॥ १६ ॥ सप्तालक्ष्मीनिर्णोदे ताभिश्च ॥ २० ॥ ताभिरिति प्रकूतापेक्षत्वाद्याः परा इत्यनुकृष्यते । अलक्ष्मीमि- ।
ख. २.] रुद्रस्कन्दीयवृत्तिसहितम्। १४३ र्णो दे याः परा वामदेव्यभिर्महान्याहृतिभिः प्राजापत्ययेति सप्त ताभिश्च जुहुयात् च शब्दः पूर्ववत् ॥ भा०-दरिद्रता दूर करने के लिये जो पूर्व छः मन्त्रों से आहुतियां कही गई गई हैं उनसे भी और वामदेव्य ऋचा, व्याहृतियां और प्राजापत्य मन्त्रों से भी आहुति देवे ॥२०॥ हुत्वा दिशां बलीन् नयेत ॥ २१ ॥ हुत्वेति स्विष्टकृतप्रतिषेधार्थ, उक्तान्येव हवींपि हुत्वेति तत्प्रति- पेधात् । नात्राज्यभागौ स्तः । तेषामभावात् पुरस्ताव्याहृतिहोमा. स्युः । गानान्तं समाप्य बलिहरणम् । नात्र हविरुच्छिष्टप्राशनम्, नापि तस्य ब्राह्मणे दानं, तस्य बलिहरणे विनियोगात् । उक्ता बलिहरणमन्त्राः सामविधौ-'अथातो वास्तुशमनम्' इत्यादिना। तत्सर्वं मन्त्रशेषत्वेन परिगृह्यते । कथमेतदवगम्यते ? 'पायसं हविः' इति वक्तव्ये बहुलवच- नाद्विभक्तिव्यत्ययः कृतो बत्रानुक्तमपि विद्यत इति सूचयितुम् । अत एव दिग्ग्रहणं मध्यस्याप्युपलक्षणार्थम् । उपलिप्तस्थानेषु पलाशमध्यम- पत्राणि स्थापयित्वा तेपु बलीन्निध्यात् 'प्रजापतये स्वाहा' इति मध्ये 'इन्द्राय स्वाहा' इति पूर्वे, 'वायवे स्वाहा' इति दक्षिणपूर्वे, 'यमाय स्वाहा' इति दक्षिणे, पितृभ्यस्वाहा' इति प्राचीनावीती पितृतीर्थेन दक्षिणपश्चिमे, यज्ञोपवीत्यप उपस्पृश्य 'वरुणाय स्वाहा' इति पश्चिमे, 'महाराजाय स्वाहा' इत्युत्तरपश्चिमे, 'सोमाय स्वाहा' इत्युत्तरे, 'महे- न्द्राय स्वाहा' इत्युत्तरपूर्वे, 'वासुकये स्वाहा' इति भूमौ यत्र कुत्रचित्, 'नमो ब्रह्मणे' इत्युपरिष्टात् । एष एव बलिक्रमः। सर्वेपां वैश्वदेववत् उभयतः परिपेकः॥ अवान्तरदिशां चोर्ध्वावाचिभ्यां च ॥ २२ ॥ एतत्पूर्वप्रोष्ठपदे नक्षत्रे कार्यम् । एवं कृते बहुपशुधनधान्यहिरण्य मायुष्मत् पुरुपं वीरसूसुभगाऽविधवस्त्रीकं शिवं पुण्यं वास्तु भवति ॥ भा०-वास्तु होम करने के घोछे प्रदक्षिणानुसार प्रत्येक दिशाओं में और प्रति कोणों में कम से १० बलि प्रदान करे । इस क्रम से करे कि घर के भीतर लीपे हुये स्थानों में पलाश के पत्तों को रक्ख कर
द्राह्मायणगृह्यसूत्रम् ।
[प०४
उन पर बलियों को मंत्र पढ़ २ कर रकने। "प्रजापतये स्वाहा." मंत्र
से मध्य भाग में "इन्द्राय स्वाहा." मन्त्र से पूर्व दिशा में "वायवे
म्वाहा” मन्त्र से अग्निकोण में "यमाय स्वाहा०' मन्त्र से दक्षिण
दिशा में, "पितृभ्यम्वाहा.' मंत्र से प्राचीनावीती हो के पितृतीर्थ
से नैऋत्य कोण में, तब जनेऊ बदल कर यज्ञोपवीती होकर जल से
हाथ धोकर "वरुणाय स्वाहा” मन्त्र से पश्चिम दिशा में, "महाराजाय
स्वाहा” मन्त्र से वायव्य कोण में, “सोमाय स्वाहा" मन्त्र से उत्तर
दिशा में, "महेन्द्राय स्वाहा' मंत्र से ईशान कोण में, “वासुकये
स्वाहा” मंत्रसे भूमिमें ( जहाँ कहीं) और "नमो ब्रह्मणे स्वाहा” मंत्र
से ऊपर को यही बलि का क्रम है ॥ २१ ॥ २२ ॥
एवं संवत्सरे संवत्सरे नवयज्ञयोर्वा ॥ २३ ॥
घट्सु पटसु मासेषु प्रोष्ठपद एव । चतुर्यु मासेषु वा । तथा श्रुतेः।
बहुकृत्वः करणे फलभूयरत्वम् ॥
भा०-प्रति दिन बलि कर्म करे या प्रति वर्ष जिस समय नया
अनाज हो और जिस समय जौ आदि शस्य नूतन हों उन २ नवान्न
समय में इन तीन बलि कर्म को करने से भी हो सकता है ।। २३ ॥
वशंगमावित्येताभ्यामाहुतिं जुहुयायमिच्छेदशमायान्तं
तस्य नाम गृहीत्वाऽसाविति वशी हास्य भवति ॥ २४ ॥
मम विष्णुशर्माऽयं वशमेत्वितिवन्नाम गृहीत्वा ।।
इति द्राप्रयाणगृह्यसूत्रवृत्तौ चतुर्थस्य पटलस्य
द्वितीयः खण्डः ॥४॥२॥
भा०—जिस व्यक्ति को वश करने की इच्छा हो उसका नाम
लेकर "वशङ्गमौ०" मन्त्र से व्रीहि होम और "शनश्च०" मन्त्र से
यव होम करे। जब तक काम ठीक सिद्ध न हो तब तक प्रतिदिन
करता जावे ॥२४॥
इति द्राथायणगृह्यसूत्र वृत्ति के चौथे पटल के दूसरे खण्ड
का भाषानुवाद समाप्त हुआ ॥४॥२॥
ख. ३.] रुद्रस्कन्दीयवृसिसहितम्। अर्धपासवती पौर्णमास्यां रात्रौ शंकुशती जुहुयादेकाक्ष- ययाऽऽयसाबधकामः ॥१॥ 'आकूतिम्' इति मन्त्रं वध्यमानतया शत्रुम् ध्यायन् जुहुयात् । आयसशंकूनामे कैकमनु यज्ञियस्य वृक्षस्य शंकुनाऽपि सुहुयात् ॥ खादिरानायकामोऽथापरम् ॥२॥ अर्धमासतिन एव खादिरशंकुभिः कर्तव्यं कर्मान्तरमित्यर्थः । मा०-'प्राकूतों देवीं' इस मंत्र को एकाक्षरी कहते हैं। इस एकाक्षरी मंत्र विषयक जो दो कर्म कहे जाने वाले हैं। उन्हीं दी को को "अमास व्रत" समझो । यदि अपनी या दृमरे की आयु बढाने की कामना हो तो खैर की १०० कील होम करे और अपनी या दूसरे को मारने की कामना हो तो लोहे की १०० कीलकों का होम करे । ये दोनों काम पूर्णिमा की रात में करे और इनमें एकाक्षरी मन्त्र का प्रयोग करे । यही शंकुशत नामक पहिला कर्म है ।। १।२॥ माङ वोदङ वा ग्रामानिष्क्रम्य स्थएिडलं समश्च पर्वते वाऽऽरण्यैर्गोमयैम्तापयित्वाऽङ्गागपोह्यास्येन जुहुयात् ॥ ३ ॥ अथेति प्रकृतापेक्षत्वात् अर्धमासत्रती, अपरमिति खादिरशा- खामिः आकूतिमित्यनयाऽपरं कर्म कुर्यादित्यर्थः। श्रारण्यैश्शुष्कै!- मयैः स्थएिडलमतिशयेन तापयित्वाऽग्निमपोह्य तप्तायां भूमौ वक्त्रेण शंकुरातं जुहुयात् ॥ भा०-गांव की वस्ती से पूर्व या उत्तर जाकर किसी एक चौराहे या पहाड़ पर जङ्गली करडे से एक वेदी अच्छी प्रकार लोहे के पात्र को तपाकर, उस अङ्गार आदि को हटाकर इस एकाक्षरी मंत्र को मन ही मन पाठ कर अपने मुंह में घी लेकर उससे होम करे।।३॥ द्वादश ग्रामा ज्वलिते ॥ ४ ॥ खादिरशंकुना तप्तभूमिसयोगाद्यदि ज्वलनं स्यात्तदा द्वादश ग्रामास्तस्य होमात्सिद्ध्यन्ति ।। व्यवरा धूमे ॥ ५॥ धूममात्रे जाते अथवरयामासिद्धयन्ति ।। भा०-यदि खैर की कीलके तप्त होने से भूमि तप्त होकर शीघ्र हा ज्वाला उठे नो अनुष्णता को १२ गांध लाभ होंगे और यदि कुछ भी ज्वाला न उठे बरन धूम ही हो तो तीन ही गांव लाभ होंगे ॥४॥ १६ द्राह्यायणगृह्यसूत्रम्। [प०४ 4 कंम्बूकान् सायंप्रातर्जुहुयान्नास्य वृत्तिः क्षीयते ॥ शङ्खवल या आकूतिम्' इत्यहरहर्जुहुयात् । स्वाहेति द्वितीयाम् ।। भा०-सी से "आकूति'मंत्र पढ़कर प्रतिदिन स्वाहा जोड़कर आहुति करे तो उसकी वृत्ति का नाश नहीं होता है॥ ६ ॥ इदपहमिममिति पण्यहोमं जुहुयात् ॥ ७ ॥ येन येन पणते तेन तेन होम हुत्ता व्यवहारतो द्रव्यवृद्धिर्भवति। द्रव्यानुसारं च तन्त्र, परिचरणतन्त्रं चेत् स्वाहेति द्वितीयाऽऽहुतिः॥ पूर्णहोमं यजनीये जुहुयात् ॥ ८॥ 'पूर्ण होमप्' इति मन्त्रादिः । इतिशब्दाभावो मन्त्रलिङ्गानुसर- णार्थः । अतो यशः फलम् ॥ इन्द्रामवदादिति सहायकामः ॥ ९ ॥ स्पष्टम् ॥ भा०-यदि ऐसी इच्छा हो कि हम जो २ व्यवहार करें उसकी उन्नति होवे व्यवहार को वस्तु का कुछ अश लेकर "इदमहभिमं०''मंत्र से होम करे । यदि यश की इकला हो तो "पूर्ण होमं यशसे जुहोमि०" मन्त्र से होम करे । और यदि सहाय कामना हो तो “इन्द्रामवदात" मन्त्र से होम करे। ये दोनों होम यजनीय प्रयोग हैं ।। ७ ।। ६ ॥ अष्टपात्रोपोषितः प्राङ बोदङ वा ग्रामाच्चतुष्पथे समिद्धया- निमौदुम्बर इध्मः स्यात् स्रुवचमसौ च जुहुयादन्नं वा इति श्रीर्वा इति ॥ १०॥ स्रवचमसौ चौदुम्बरौ चमस आज्यधारणार्थः । 'अन्नं वा इति द्वाभ्याम्' इति सिद्धे पृथग्रहणं विषयबहुत्वार्थ, अतः 'उपतापिहोमे, 'अनेमे पथि' इत्यत्र चानयोरप्यनुवृत्तिम्सिद्धाभवति । अन्यथाऽऽनन्तर्यात् 'अन्नस्य' इत्येकस्यैवानुवृत्तिस्स्यात् ॥ १० भा०-यदि ऐसी इच्छा हो कि मैं बहुत पुरुपों का मालिक या मान्य वनूं तो वह व्यक्ति आठ रात भोजन न करे । इसी बीच में गूलर की लकड़ी का स्रुवा, चमस और इध्म संग्रह कर अपने साथ लेकर गाँव के ईशान कोण में बाहर जाकर किसी चौराहे पर अग्नि स्थापन कर, "अन्नं वा०" मंत्र से घी की आहुति देवे । और उसी के पश्चात् लगातार "श्रीर्वा एष०" मंत्र से दूसरी आहुति देवे ॥ १० ॥ ग्रामे तृतीयामनस्येति ॥ ११ ।। ,
।
ख.३]
रुद्रस्कन्दीयवृत्तिसहितम् ।
१४७
तृतीयामिति पूर्वेण निर्देशः पूर्वाभ्यामस्य वक्ष्यमाणे फले समु-
चयार्थः ॥ ११॥
आधिपत्यं प्राप्नोति ॥ १२ ॥
सर्वेषां स्वामित्वम् ।।
उपतापिनीपु गोष्ठे पायसं जुहुयात् ।। १३ ।।
व्याधितासुगोपु तन्निर्हरणार्थमेवेदम् । द्वितीयानिर्देशात् सर्व
जुहुयात् पूर्वोक्तस्त्रिभिमन्त्रैः । अतो न स्विष्टकृत् तदभावानाज्यभागी,
तेपामावादादौ व्याहृतिभिर्हामारस्युः ।। १३
भा०-अनन्तर गाँव में वापिस आने पर "अन्नस्य घृतमिव"
मन्त्र से तीसरी आहुति देवे । उस पुरुषाविपत्य चाहने वाले व्यक्ति
को यदि यह भी इच्छा हो कि मुझे बहुत पशु हों तो तीसरी आहुति
को गोशाला में देवे । और यदि वह गोशाला गीली हो तो घी के बदले
लोह चूर्ण की वहीं पर आहुति देवे ।। ११ । १२ । १३ ।।
अक्षेमे पथि वस्त्रदशानां ग्रन्थि कुर्यात् सहायिनां च स्व-
स्त्ययनानि ॥ १४॥
क्षेमसापेक्षे पथि गच्छन्नात्मनः सहायिनां च वस्त्रदशानां ग्रन्थि
कुर्यात् 'अन्नं वा' इत्यादिभिर्मन्त्रैः॥
भा०-यदि मार्ग में दैवयोग से एकाएक किसी प्रकार का भय
आ पड़े तो, शीघ्र ही अपने साथी पथिक के पास हो के पूर्वोक्त
"अन्नं वा०" ३ मन्त्रों से स्वाहा जोड़ २ कर जप करते हुये कपड़े के
किनारे के सूत आदि से गांठ दे । इसका फल यह होगा कि उसके
साथी सहित सबको कल्याण होगा ॥ १४ ॥
क्षुधे स्वाहेत्येताभ्यामाहुतिसहस्रं जुहुयादाचितसहस्रकामः।
यावद्दव्ये सति द्रव्यसचयवानयमिति लौकिका आहुः तत्सह-
नगुणितमस्य फलम् ॥.
भा०-यदि ऐसी इच्छा हो कि हमारे पास जितना माल हो
उसका हजार गुणा हो, वह "क्षुधे. स्वाहा," तुतपिपासाभ्यां स्वाहा
इन दो मन्त्रों से एक सहस्र आहुति देवे ।। १५ ॥
वत्समिथुनयोः पुरीषेण पशुकामः, अविमिथुनयोः क्षुद्र
पशुकामः ॥१६॥
१४८ द्राह्मायणगृह्यसूत्रम्। [पं०४ पुरीपेण 'क्षुधे स्वाहा' इत्येताभ्यामाहुतिसहस्रम ।। भा०-यदि ऐसी इच्छा हो कि हमारे पास बहुत पशु हो जावें तो वह दो बछड़े के सूखे गोबर से उक्त तीन मन्त्रोंसे १००० आहुति देवे यदि यह कामना हो कि मेरे पास छोटे २ बहुत पशु हो जावें बह दो भेड़ के सूखे गोवर से उक्त तीन मन्त्रों से १००० आहुति देवे ॥१६ हरितगोमयेन सायंप्रातर्जुहुयात् नास्य वृत्तिः क्षीयते ॥१७ आगोमयेन 'सु स्वाहा, क्षुत्पिपासाभ्यां स्वाहा' इत्येताभ्या- मेव होम । जुहुयादिति प्रकृते पुनर्वचनं आहुतिसहस्रनिवृत्त्यर्थ द्विजा तिविहितवृत्तेरक्षय. फलम् । अहरहहोमः ।। इत्ति दाबायणगृह्यसूत्रवृत्तौ चतुर्थस्य पटलस्य तृतीयः खण्डः ||४||३|| भा०-जो यह चाहे कि मेरी वृत्ति का नाश न हो तो बह. गौ के गीले गोधर से उक्त तीन मन्त्रों से १००० आहुति देवे ।। १७ ॥ इति द्राशायणगृह्यसूत्रवृत्ति के चौथे पटल के तीसरे खण्ड का भापानुबाद समाप्त हुआ ॥४॥३॥ विषमता दष्टमद्भिरभ्युक्षन् जपेन्मा भैषीरिति ॥ १ ॥ विषनाशः फलम् ॥ भा-विषधर सांप, बिच्छू आदि के काटने पर, उस काटे हुये स्थान को धोकर "मा भैपीन." मन्त्र का जप करे । इससे सब प्रकारके बिष दार होंगे ॥१॥ स्नातकस्सविशन् वैणवं दण्डसु रनिदध्यात्तुरगोपायेति स्वस्त्ययनम् ॥ २॥ शयानस्समीषे निदध्यात् । उपद्रवरक्षा फलम् ।। मा०-स्नातक अपने कल्याण के लिये शयनकाल में "तुरगो पायन मन्त्र से बाँस की एक छड़ी या लाठी अपने पास रकावे ॥२॥ हतस्त इति क्रिमिनन्तं देशमद्भिरभ्युक्षन् जपेत् । क्रिमिनाशः फलम् ॥ भा-जिसं किंसी (घाव, जख्म. आदि) स्थान में कीड़े पड़ गये हों उस स्थान को जल से धोकर "हतस्ते०" इत्यादि चार मन्त्रों का जप करें तो इसी से पेट या किसी स्थान में कीड़े पड़े हों. सब के सब नष्ट हो जायेंगे| ॥
ख.४] मंद्रस्कन्दीयवृत्तिसहितम् । पशूनां चेदपराह्न सीतालोष्टमाहृत्य तस्य प्रातः पांसुभिः प्रतिप्फिरन् जपेत् ॥ ४॥ पशूनां क्रिमिनाशो भवेदिति यः कामयेत स सायाहू काले सीतालोष्टं कृपिदेशे कृष्टमृत्तिकाम् वैहायसी कुर्यात् । पूर्व एव मन्त्रः॥ भायदि पशु आदि के कीड़ों को नारा करने की इच्छा हो तो किसी दिन दोपहर के पीछे हल जोतने से जो डेला निकला हो, उस डेला को लेकर खुले मैदान में ऊपर को भूला रक्खे, उसके दूसरे दिन उस डेले को फोड़कर उसकी धूलि, जहाँ कीड़े पड़े हों उस पर छींट २ कर उक्त चार मन्त्रों का जप करे, इसी से गो आदि पशु के सब प्रकार के कीड़े नष्ट हो जायेंगे ॥४॥ मधुपर्क प्रतिगृहीप्यन्निदमहमिमामिति प्रतितिष्ठन् जपेत् ।५ दातुः परिचारकैराहतेषु विष्टरादिपु मधुपर्कार्थ गां ध्यायन् 'अहणा' इति जपेत् मन्त्रलिङ्गात् । तत उद्गग्रेषु दर्भेपु तिष्ठन्' 'इदमह- मिमाम् । इति जत् ॥ भा०-मधुपर्क के दाता, नौकरों द्वारा विष्ठरादि लाने पर मधुप- कार्थ गौ का ध्यान करता हुआ 'अहणा०' मन्त्र का जप करे उसके पीछे उत्तराम विछाये हुये कुशों पर खड़े होकर "इदमहमिमाम्" मन्त्र का जप करे ॥५॥ अर्हयत्सु वा ॥ ६॥ मधुपर्कदानकाले वा ॥ भा०-या मधुपर्क होते समय अर्थात् आचार्यप्रभृति 'अहणीय' व्यक्ति के उत्तर भागमें गो बाँधकर रक्खे और "अहणायु. वासला' मन्त्रसे उन अहणीय व्यक्ति के आने पर अनुमोदन करे । जिस स्थान में इन "श्रहणीय व्यक्ति की पूजा करने के लिये शिष्य आदि की इच्छा हो और जिस समय अर्चना करनी सम्भव हो उसी स्थान में उसी समय अर्हणीय व्यक्ति खड़ाहोकर "इदमहमिमासं 'मन्त्र पढ़े।।६।। विष्टरपाद्यार्थ्याचमनीयमधुपर्काणामेकैक त्रिर्वेदयन्ते ॥७॥ पञ्चविंशतिदर्भमयो कचौं विष्टरौ । पादप्रक्षालनार्थमुदकं पाद्यम् पुष्पसंयुक्तमुदकमय॑म । आचमनार्थमुदकमाचमनीयम् । दधिमधुघृतसं- युक्तो मधुपर्कः । तेषामेकैकमादाय तस्य तस्य प्रदानकाले त्रिस्त्रियाहाता विष्टरौ युगपत्। विष्टरौ, पाद्य,अयं आचमनीयं, मधुपर्क इति वक्तब्ये. मधुपर्काणामिति बहुबचनं पूजार्थ, दातुरभ्युदयसूचनमेक्पूजा ॥ .
द्राह्मायणगृह्यसूत्रम।
[५०४
भा-विष्टर, पाद्य, अर्ध्य और आचमनीय और मधुपर्क ये
पाँच पदार्थों को देते समय इनमें से पक २ करके तीन २ वार निवे-
दन करे।। ७॥
गां च ॥ ८॥
गोदानकाले गामालभ्य गौौगोरिति त्रिव्यात् । पृथक्सूत्रक-
रणं गोस्तत्कालाहरणार्थम् ।।
भा०-और गौ को भी॥ ८॥
उदञ्च विष्टरमास्तीय या ओषधीरित्यध्यासीत ।।
विष्ठराबिति त्रिरक्त तावादाय एकमुद्ग्रप्रमाम्तीर्य तस्मिन् 'या
ओपधीः' इति पूर्वणासीत ।।
पादयोर्द्वितीयया द्वौ चेत् ।१०।
वक्ष्यमाणैर्मन्त्रैः पादौ प्रक्षाल्य द्वितीयं विष्टरमुदगग्रमधस्तान
पादयोः ‘या ओपीः' इति द्वितीयया स्तृणुयात् । चेच्छब्दात् पादयोर-
नित्यो विष्टरः । तदा विष्टर इति त्रिर्वचनम् ॥
भा०-और अहणीय व्यक्ति विष्टर पाकर "या ओपधी"
इन दो मंत्रों को पढ़कर उत्तराम कुशासन पर बैठ जावे। यदि पूजक
दो विष्टर देवे तो पूर्वोक्त दो मंत्रों में से एक २ को पढ़कर इन दो
विष्टरों को देवे ।। ६ । १०॥
अपः पश्येत् यतो देवीरिति । ११ ।
पाद्यमिति विरुक्ते तूष्णीमादाय मन्त्रेण पश्येत् ॥
सव्यं पादमसिञ्चेत् सव्यमिति । दक्षिणं दक्षिणमिति १२-१३
स्पष्टे॥
उभौ शेषेण ॥१४॥
'पूर्वमन्यम्' इति मन्त्रेणीभौ पादाववसिञ्चेत् ॥
भा०-तब एक विष्टर को आसन पर डाले और दूसरे को
दोनों पैरों के नीचे रक्खे। पूजक से जल दिये जाने पर उस जल को
"यतो देवी." इस मन्त्र को पढ़ कर मान्य व्यक्ति उसको निरीक्षण
करे । अनन्तर वह मान्य व्यक्ति थोड़ा जल देकर "सव्यं पादमवने
निजे." मंत्र पढ़कर अपना वांया पैर धोवे । उसके पश्चात् “दक्षिण
पादमवनेनिजे." मंत्र को पढ़कर अपना दहिना पैर धोवे । वांकी
जल से दोनों पर एकत्र धोवे ।। ११ । १२ । १३॥ १४॥
प.४] रुद्रस्कन्दीयवृत्तिसहितम्। अन्नस्य राष्ट्रिरसोत्ययं प्रतिगृह्णीयात ।१५। अर्ध्यमिति त्रिरुक्त मन्त्रे प्रतिगृह्य तूष्णीमात्मानमभ्युक्षेत् ॥ यशोऽसीत्याचमनोयम् ।१६। आचमनीयमित्युक्ते यशोऽसि' इति प्रतिगृह्य तूष्णीं पीत्वाऽऽचामेन् । भा०-"अन्नस्य गष्ट्रिरसि०" मंत्रको पढ़कर मान्य व्यक्ति अई- यिता का दिया अर्घ्य ग्रहण करे। अनन्तर पूजक द्वारा आचमनीय जल देने पर उस जलसे "यशोऽसि." मंत्र पढ़कर आचमन विधि अनुसार मान्य व्यक्ति आचमन करे । उसके पश्चात पूजक से मधुपर्क दिये जाने पर मान्य व्यक्ति "यशसो०" मंत्र पढ़कर उसे ग्रहण करे ॥ १५॥ १६॥ यशसो यशोऽसीति मधुपर्कम् । मधुपर्क इति त्रिसक्त मन्त्रेण प्रतिगृह्य ।। त्रिः पिवेद्यशसो महमः श्रिया इति ।१८। 'यशसो भक्षोऽति, यशो मयि धेहि म्वाहा, महसो भक्षोलि, महो मयि धेहि स्वाहा, श्री भक्षोऽसि, श्रियं मयि धेहि म्वाहा। स्वाहा. कारान्तता सूत्रवचनात् ॥ तूष्णीं चतुर्थम् ।१९। पानम् ।। भा०-लिये हुये उस मधुपर्क को "यशसो०" मंत्र को तीन वार पढ़कर उसके बाद चौथी वार विना मंत्र पढ़े पान करे ॥ १७-१८-१६ ॥ भूयोऽपिपाय ब्राह्मणायोच्छिष्टं दद्यात् ।२०। अन्ते सकृदाचमनम् । वाक्यशेषारिसद्धे दद्यादिति ब्राह्मणालाभे अनिस्संदायान्यस्मै दानार्थम ।। भा०-यदि मधुपर्क अधिक प्राप्त होजाय (जो ४ बार पीने पर भी शेप रहे ) तो पांचवीं बार भी पीवें और शेप किन्हीं श्रद्धावान् ब्राह्मण को देवे ॥ २० ॥ गां वेदितामनु'न्त्रयेत मुञ्च गामित्यमुप्य चैत्यर्हयितुर्नामव्यात्।।२१ 'विष्णुशर्मणश्चोभयोः इतिवद्दातुर्नाम ब्रूयात् ॥ भा-पीछे जब वह मान्य व्यक्ति मुंह आदि धोकर स्वस्थ चित्त होवें, तब शस्त्र हाथ में लेकर नापित आकर उस मान्य व्यास को तीन बार जतलावे "गौौौँः" ऐसा ।। तब नापित के मान्य व्यक्ति "मुश्च गां०" मंत्र और "तंज मुष्य." मन्त्रों को
१५१
घायणागृहासूत्रम्।
1१०
गौ छोड़ने की आज्ञा देवे । जिपमें गौ घाम वो और जल पीवे ॥२१॥
एवमयज्ञ । २२
यज्ञ पतिरिक्त पु मधुपर्कप्रतिगह एवमुक्त एव प्रकार ॥
भा०-इसी प्रकार यज्ञ के अतिरिक्त अन्य समय में भी
मधुप
को स्वीकार करने का यही क्रम है ॥ ५२ ।।
कुरुतेति यज्ञ ।२३
यज्ञवेलायां तु गविनिवेदितायां कुसंतति यजमानामात्यान् ब यात्।
श्रा वाय ऋत्विक स्नातको राजाविवाहः पिय इति पहच्याः।२४
आचार्यशिष्यम्य । ऋत्विग्यजमानस्य । म्नानक श्रामवनान्द्र
या वार्यस्य । विवाह्य कन्यादातु विवाहकाले । अन्यदा श्वशुर कन्या
प्रतिगृहीतुः । राजाऽभिषिक्तामोपाम । नियः नियम्य ॥
पतिसंवत्मगनहयेत् ।। २५ ॥
संवत्सरमतीत्यागतान् ।।
पुनर्यविवाहयोश्च पुनर्यज्ञविवाहयोश्च ॥२६॥
अर्वागपि मवत्सगदागतानह येत । द्विभक्तिः पटलसमाप्त्यर्था ॥
नारायणस्य पुत्रगण मन्बवानिवासिना ।
रुद्रस्कन्देन सर्वपट्टयाग्न्यातं गृयशासनप ।।
इति रुद्रम्कन्दकृतायां द्राह्यायणगृयसूत्रवृनौ चतुर्थस्थ
पटलम्य चतुर्थः खण्डः पटलश्च समाप्तः ।
* समाप्तं सवृत्तिकं द्रायायगं गृह्यसूत्रम :
भा०-यज्ञ में ग्वटे मे गधी गौ को छोड़ने के लिये पूछने पर
"करो' अर्थात उम “गों को बध करो० ' यही आदेश करे, परन्तु
विवाहादि गृह्योक्त कर्मों में मदेव गौ को छोड़ने ही की व्यवस्था है।
छः व्यक्ति मान्य या अहणीय होते हैं जैसे-वाचाय्य, ऋत्विक, म्ना-
नक, राजा, वर और गुणवान् अतिथि। इनको कम से कम प्रति
नीमरे वर्ष के अन्त में पूजा करे । यज्ञ और विवाह के अवसरों पर
मान्य गण वर्ष के बीच में भी जब कभी आवश्यक हो पूजे जावें ॥
२३ । २४ । २५ ॥ २६॥
आर्यभटीय सटीक सानुवाद । मूल्य १) महामति पं० आर्यभट कुसुमपुर निवासी ने वेद के अनुकूल आर्याछन्दों में यह अपूर्व ज्योतिष का अन्ध शाके ४२१ में, बनाया था इसी पुस्तक में पृथ्वी का भ्रमण साफ २ लिखा है। इसकी भूमिका में समुद्रमथन, रामलीला, आदि पुराणोक्त उपाख्यानों का विचार किया गया है। यह ग्रन्थ आज तक हिन्दुस्तान में नहीं छपा था हमने इस को जर्मन देश से मंगवा कर मूल तथा पं० परमेश्वराचार्य कृत टीका और भापानुबाद सहित छपवाया है । मूल्य १) है । सूर्य सिद्धान्त भा० टी० और वृहद्भूमिका सहित मूल्य २॥) यह ग्रन्थ-सिद्धान्त ज्योतिष के उपलब्ध ग्रन्थों में सबसे प्राचीन सर्वमान्य है। भारतवर्ष में ज्योतिष के अनुसार पञ्चांग आदि बनने तथा गणित आदि सिद्धान्त ज्योतिप के विषय सम्बन्धी विवाद होने पर इसी ग्रन्थ का प्रामाण्य माना जाता है। आज तक इस अ- मूल्य ज्योतिष के ऊपर ऐसा अपूर्व विचार नहीं किया गया था। इस की भूमिका के १५० पृष्ठों में प्रायः संग्कृत ज्योतिष, अंगरेजी आदि ज्योतिप, वेद, ब्राह्मणादि पुस्तकों से भारतवर्षीय ज्योतिषशास्त्र का गौरव सिद्ध किया गया है। केवल इस एक ही पुस्तक के पढ़ने से बिना गुरु प्रायः ज्योतिप कोविषयों का ज्ञाता हो सकता है। न्यायदर्शन भाष्य सहित सानुवाद मूल्य ३॥) वेद, उपवेद और वेद के छः अङ्गों के रक्षार्थ हमारे ऋषियों ने छः उपाङ्ग स्वरूप छ दर्शन शास्त्र रचे हैं, इन दर्शनों में वेदोक्त सत्य सनातनधर्म को युक्ति तथा प्रमाणों से बड़े २ नास्तिकों के आक्षेपों का सत्तर देकर वेदोक्त धर्म की रक्षा की है। इन छः दर्शनों में से सब से अधिक हमारे गौतम ऋपि ने चार्वाक, बौद्ध, आईत, जैन आदि मतों का अकाट्य उत्तर दिया है। इस दर्शन में एक बड़ी विलक्षणता यह है कि इसको ठीक २ नमक लेने पर, शास्त्रार्थ वा वहस की रीति खूब मालूम हो जाती है और चाहे कैसा भी प्रवल नास्तिक क्यों न हो इस शास्त्र के जानने वाले के सामने नहीं ठहर सकता। ठा० उदयनारायणसिंह शास्त्रप्रकाश भवन, मधुरापुर, बिद्पुर बाजार मुजफ्फरपुर ।
विज्ञापन विदित हो कि हमारे शास्त्रमनाश भवन से नीचे लिखे प्रार आर्य अन्य मूल सूत्र, संस्कृत टीका या भाष्य और भाषानुवाद सा छप कर विक्रयार्थ प्रस्तुत हैं और अधिकांश ग्रन्थ मुद्रगार्थ प्रेसमें गये हैं। जिन महानुभावों को मंगाना हो वे कृपया नीचे लिग्वे पने बी० पी० द्वारा या नकद गूल्य से अभिलिपित पुम्न मंगा लेवें। १ गोभिलगृह्यसूत्र सटीक अनुवाद २॥), खादिर गृहाम् सटीक सानुवाद २॥),द्रामायण गृह्यमूत्र सटीक सानुवाद २। वाराह गृह्य सूत्र सानुवाद १॥), और क्षत्रिय धम प्रकाश - क्षत्रिय वंशावली ।।), तम्बाकू वीड़ी निषेध -), और बम्ब तथा इटावा प्रसप्रेस की छपी पुस्तकं हमारे पास से मंग सकते हैं। और नये वर्ष के बड़े छोटे पञ्चाङ्ग भी यहां । मिलेंगे। ये पुस्तकें मुद्रणार्थ प्रेस में हैं। सटीक सानुमाद १-आश्वलायन गृह्यसूत्र २.-पारस्कर गृह्यसूत्र ३-आपस्तम्ब गृह्यसूत्र ४-मानन गृह्यसूत्र ५-जैमिनि गृह्यसूत्र ६-हिरण्यकेशि गृहासूत्र ७ि-भारद्वाज गृह्यसूत्र ८-शांख्यायन 'छ..९-काठक १०-कौपीतकि १२-लौगाक्षि मान्य१३-कौशिक " १४-बौधायन २३। शास्त्रप्रकाश भवन, निवेदक- मनापुर, विद्पुर बाजार मुजफ्भारपुर। ठा० उदयनारायणसिंह. तक, तीसरे १-चैखानस" "
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.