·घडव
8664
०१
on
४५३२
Toolsredrocodesosososyos)
YOYYƏ YAYIYOYHYN Y BLG\/
॥ अहम् ॥
श्रीयशोविजयजैनग्रन्थमाला [३१]
विशेषावश्यकभाष्यम् ।
मलधारिश्रीहेमचन्द्रसूरिविरचितया शिष्यहितानाम्न्या
बृहद्वृत्त्या विभूषितम्।
R
(चतुर्थो विभाग)
గోదానంద
उदा अजमेर वालो की और से मेंट।
श्री सेठ सोमाग्यमलजी कल्याणमलषी
राजधन्यपुरनिवासिना श्रेष्ठिवर्यत्रिकमचन्द्रतनुजनुषा
श्रावकहरगोविन्देन परिष्कृत्य संशोधितम् ।
PRAKAR
Printed and Published by Shah Harakhchand Bhurabhai
at The Dharmabhyudaya Press, Benares City
वीरसवत् २४३८ ।
PRAKARARHARKARI MARATrioxRI)
SAKSATARKARISRAMRSARARE

·मा " . तथा, श्रुतपर्यवजातं श्रुतपर्यायराशिममापि वृद्धिं यास्यति, श्रुतस्य चाव्यवच्छित्तिर्भविष्यतीति । एवं पञ्चभिरभिप्रायैः श्रुतं सूत्रार्थतो वाच- येदिति । एषामेव संग्रहादिभावानां मध्याद् द्वि-व्यादिभिर्भावैः सर्वैर्वाऽनुयोगं कुर्वतो भावैरनुयोगः। क्षायोपशमिके भावे स्थितस्य व्याख्या कुर्वतो भावेऽनुयोगः । भावेषु पुनर्नास्त्यनुयोगः, क्षायोपशमिकत्वेन तस्यैकत्वात् । अथवा, एकोऽपि क्षायोपशमिको भाव आचारा- दिशास्त्रलक्षणविषयभेदाद् भिद्यते । ततश्चाचारादिशास्त्रविषयभेदभिन्नेषु क्षायोपशमिकभावेष्वप्येष भवत्यनुयोगः, न कश्चिद् विरोधः । 'वा' इति अथवा, स्वामित्वमासाद्यानुयोगकर्तृवामिनो बहून् प्रतीत्य क्षायोपशमिकपरिणामेषु बहुष्वनुयोगप्रवृत्ते - वेष्वनुयोगो न विहन्यते । इत्युक्तः षड्विधो भावानुयोग इति ॥ १४०६ ॥ १४०७ ।। एषां चानुयोगविषयाणां द्रव्यादीनां परस्परं यस्य यत्र समादेशः, भजना वा, तदेवाह- देव्वे नियमा भावो न विणा ते यावि खेत्त-कालेहिं । खेत्ते तिण्ह वि भयणा कालो भयणाए तीसु पि ॥१४०८॥ द्रव्ये तावद् नियमाद् भावः पर्यायोऽस्ति, पर्यायविरहितस्य द्रव्यस्य कापि कदाचिदप्यभावात् । तावपि द्रव्य-भावौ क्षेत्र- कालाभ्यां विना न संभवतः । द्रव्य-भावयोर्हि नियमवान् सहभावो दर्शित एव । द्रव्यं चावश्यकं कचित् क्षेत्रेऽवगाढमन्यतरस्थि- तिमदेव च भवति । अतः सिद्धमिदम्- द्रव्य-भावावपि क्षेत्र-कालाभ्यां विना कापि न भवतः । क्षेत्रे तु त्रयाणामपि द्रव्य-काल-भा. वानां भजना विकल्पना- कापि तत्र ते पाप्यन्ते, कापि नेत्यर्थः, लोकक्षेत्रे त्रयाणामपि भावात् , अलोकक्षेत्रेऽभावादिति । आह- अलोकक्षेत्रेऽप्याकाशलक्षणं द्रव्यमस्ति, वर्तनादिरूपस्तु कालः, अगुरुलघवश्चानन्ताः पर्यायाः सन्त्येवः तत् कथं तत्र द्रव्य काल-भावानामभावः । -सत्यम् , किन्त्वाकाशलक्षणं द्रव्यं यत् तत्रोच्यते, तदयुक्तम् , तस्य क्षेत्रग्रहणेनैव गृहीतत्वात् । कालस्यापीह समयादिरूपस्य चिन्तयितुं प्रस्तुतत्वात् । तस्य च समयक्षेत्रादन्यत्राभावात् , वर्तनादिरूपस्य त्वत्राविवक्षितत्वात् , क्षेत्रग्रहणेनैव तत्र तस्य गृहीतत्वाच्च । पर्यायाचेह धर्मा-ऽधर्म-पुद्गल-जीवास्तिकायद्रव्यसंवन्धिनो विवक्षिताः, ते चालोके न सन्त्येव । आकाशसंवन्धिनस्त्वगुरुलघुपर्यायाः क्षेत्रग्रहणेनैव गृहीतत्वाद् नेह विवक्षिताः । इत्यतोऽलोके त्रयाणामपि द्रव्य-काल-भावानामभावः । 'कालो भयणाए तीसु पि त्ति' द्रव्य-क्षेत्र-भावेषु त्रिष्वपि कालो भजनया विकल्पनया भवति, समयक्षेत्रान्तर्वर्तिपु तेषु तस्य भावात् , तद्वहिस्त्वभावादिति । एवं च स्थितानाममीपां द्रव्यादीनां यथासंभवमनुयोगः प्रवर्तत इति ॥ १४०८ ॥ H 11 . - ·ro २१॥ . अपरमपि दम्पादिग किश्चित् स्वरूप प्रसाना मा- आहारो आहेय घ होइ दब्य तहेव भावो य । खेत्त पुण आहारो कालो नियमाउ आहेओ ॥१४०९॥ दम्पमापारो भवति पर्यायाणाम् , आषयं च भवति क्षत्रे । पया, भाषभाषारो मावि फासस्य, फाल-वर्णादीनां समयादि स्थितिस्वादिति, भाषेपम भवति ट्रम्प । क्षेत्रमाफाचे पुनः सर्षेपामपि धर्मा ऽधर्म पुट्टप्ल-भीष-कालद्रयाणाम् , यगुरुसघुपर्यायाणां घाधार एष, न सापयम् , सर्वस्यापि घस्तुनस्सनापगारवाद , तस्य च स्वप्रविष्ठितत्वेनान्यप्रापपत्वायोगादिति । 'कालो नियमान मारेउ ति' कासो नियमादापय एप भनति, न स्वापारः, सस्प द्रग्य-पर्यायेम्वेष स्थिवस्वात् , पत्र पाऽन्यस्यास्थिसत्वादिति । तदे प्यारूपावो नामादिमेदवा सप्तविपोज्पनुयोगः ॥ १४०९ ॥ एतदिपक्षमाननुपोगो मवति, मवस्वं पिमणिपुरकोपसंहारं प्रस्तावना पार- एसोऽणुरूवजोगो गओऽणुओगो इओ विवज्जत्थ । जो सो अणणुओगो सत्येमे होति विद्वता ॥१३१०॥ सदेपं गतो मणित एपोऽनुरूपयोगोऽनुयोगः सप्तपिषोऽपि । अप विपर्यस्खमेवदिपर्ययेण योऽपमननुयोगः स उच्यते । वत्र चैते पक्ष्यमाणा शन्ता मरन्ति ॥ इति प्रयोपिंशतिगापाः॥ १४१०॥ के पुनस्तेननुयोगष्टान्ताः ।, इत्याह- 'वच्छगगोणी खुजा सझाए चेव यहिरउल्लावे । गाभेल्लए य वयणे सचेव य होति भावम्मि ॥ १९११ ॥ सावगमज्जा सत्तवईए य कोंकणगदारए नठले । कमलामेला सबस्स साहस सेणिए कोवो ॥ १४१२ ।। ययाऽनुयोगो नामादिभेदात् सप्तविषो वनितस्तवाऽननुयोगोऽपि पयासमप पतम्यः । षध नाम-स्थापने सुगमे । द्रव्याननुयोग, घरमसातो म्यानुयोग च वत्सगौरदारणम् । क्षेत्रे सननुयोगा ऽनुयोगयो कुम्भोदाहरणम् । काले स्वाध्यायः। षचने पुनस्याहरण , मापार गरेर माति प्रम पैर मारनपुरावार काम निरमादरावा." १ एपोग्गुस्सपोगो गतोऽमुधोग इतो विपतम् । पा सोनमुपोगरयेमे भवन्ति ता।" । बमको इम्मा सामान विरोडापा । पामेपर पचने सहर र भवन्ति भावे। 1911॥ भाषपभाषा सम्मपरिमा कोहणमारने मा महामेका सामान माइस प्रेणिोपाय ॥ -

·का
द्वयम्,
तद्यथा- बधिरोल्लापः, ग्रामेयकश्च । भावे तु सप्तोदाहरणानि भवन्ति, तद्यथा- श्रावकभार्या, साप्तपदिकः पुरुषः, कोकणक-
दारकः, नकुलः, कमलामेला, शम्बस्य साहसम् , श्रेणिककोपश्च ॥ इति नियुक्तिगाथासंक्षेपार्थः ॥ १४११ ॥ १४१२ ।।
अथ विस्तरतो 'वच्छगगोणी- उदाहरणं भाष्यकारः प्राह-
खीरं न देइ सम्म परवत्थनिओगओ जहा गावी । छड्डेज च परदुद्धं करिज देहोवरोहं वा ॥ १४१३॥
यथा काचिच्छवलादिका गौरन्यस्या बहुलादिकायाः संबन्धिनि गोदोहकेन वत्से नियुक्ते सत्यननुयोगोऽयमिति कृत्वा तन्नि-
योगतः क्षीरं दुग्धं सम्यग् न ददाति । अथवा, न तावता तिष्ठेत् , किन्तु परदुग्धमन्यस्या अपि गोः सत्कं दुग्धमग्रेऽपि गोदोहनि-
काया व्यवस्थितमुल्ललन्ती छर्दयेत् त्याजयेत् । यदिवा, देहोपरोधं लतामहारादिभिर्जानुभङ्गादिना देवाधामपि कुर्यादित्यर्थः ॥१४१३॥
तथा किम् ?, इत्याशय प्रस्तुतं योजयन्नाह-
तेह न चरणं पसूते परपज्जायविणिओगओ दव्वं । पुव्वचरणोवघायं करेइ देहोवरोहं वा ॥ १४१४ ॥
जिणवयणासायणओ उम्माया-ऽऽतंक-मरणवसणाइं । पावेज सव्वलोयं स बोहिलाहोवघायं च ॥१४१५॥
दवविवजासाउ साहणभेओ तओ चरणमेओ । तत्तो मोक्खाभावो मोक्खाभावेऽफला दिक्खा॥१४१६॥
तथाञापि व्याख्याता यदा जीवादिद्रव्यमजीवादिधर्मः प्ररूपयति, अजीवादिद्रव्यं वा जीवादिधमैः प्ररूपयति । तदित्थं
प्ररूप्यमाणं तद् द्रव्यमनुयोगतो दुग्धस्थानीयं चरणं चारित्रं न प्रसूते- परपर्यायविनियोगतो विपर्यासात् तद्धेतुस्तद् न भवतीत्यर्थः ।
न चैतावता तिष्ठति, किन्त्वित्थमननुयोगं कुर्वतः पूर्वप्राप्तचरणोपघातं च करोति । तथा, इत्थमविधिप्ररूपणप्रवृत्तस्य रोगाद्युत्पत्तेर्दैह-
स्याप्युपरोधं वाधां विदधाति । किञ्च, इत्थं जिनवचनाशातनोत्पत्तेरुन्मादा-ऽऽतक-मरणव्यसनान्यपि प्राप्नुयात् । तथा, सर्वव्रतलोपम्,
वोधिलाभोपघातं च प्राप्नुयादिति । ननु कथं विपर्ययमरूपणामात्रादेवैतावन्तो दोपाः स्युः ?, इत्याह- 'दबविवज्जासेत्यादि' विपरी-
तमरूपणे हि द्रव्यस्य विपर्यासो भवति, तथा च सति साधनस्य सम्यग्ज्ञानादेर्भेदोऽन्यथाभावो जायते । ततः साधनभेदाचरणभेदः,
१ क्षीर न ददाति सम्यक् परवरसनियोगतो यथा गौ । छर्दयेच परदुग्ध कुर्याद् देहोपरोध वा ॥ १४१३ ॥
२ तथा न चरण प्रसूते परपर्यायविनियोगतो द्रव्यम् । पूर्वचरणोपघात करोति देहोपरोध वा ॥ १४१४ ॥
जिनवचनाशातनत उन्मादा-ऽऽतक्ष-मरणव्यसनानि । प्राप्नुयात् सर्वलोप स बोधिलाभोपचात च ॥ १४१५॥
द्रव्यविपर्यासात् साधनभेदस्ततश्चरणभेद । ततो मोक्षाभावो मोक्षाभावेऽफला दीक्षा ॥ १४१६ ॥

·तमदा तत्साप्यस्य मोतस्यापावप्रसा, पायामापे उपेयासिद्धः सवो मोलामारे निष्फलैप दीक्षा, मोतार्यमेन क्लातिपचो, तवस्त दमा निरर्पकप सेवि । पदेनं द्रम्याननुयोगे निर्दिया दोपाः ।। १४१४ ।। १४१५ ॥ १४१६ ।। अपम्पस्य सम्पगनुपोगे गुणानार- सम्म पय पयम्छइ सवत्थविणिओगओ जहा घेणू । तह सयपज्वबजोए दवं चरण ततो मोक्खो ॥१४१७॥ यया परवस्सपरिहारेण सात्सविनियोगा गौ सम्पर्क पप प्रपन्छति, वया ब्रम्पपपि स्वपापविनियोगे सम्पचरण मस्ते । अनराप्तिम काचिद् न मरति । यतपरणाद् किम् ।, इस्या- यतोपिराद् मोक्षा प्राप्यस इति । तदेवं द्रसपाननुयोगे पदनुपोगे व दोप-गुणपोस्सगोरशन्व उका ॥ १४१७ ॥ मय क्षेत्रापननुयोगे दोषान, पदनुयोगे सु गुणान् सोदारणानविदिशमार-- एंव खेचाईमु वि सधम्मविणिओगओऽणुओग सि । विवरीए चिवरीओ सोदाहरणोऽणुगतन्यो ।।१४१८॥ एक्सकानुसारेण क्षेत्र-कास पधन भावयपि स्वधर्मविनियागत भात्मोपितपर्मयोभनादनुयोग; विपरीते तु विपरीसघर्मयोमने स विपरीतोऽननुयोगः सोदाहरणः स्वपुखा प्रन्यान्तराचानुगन्तष्पो प्रावष्य । सत्यमविदिऐऽपि मुग्पनिनेपानुग्रहार्य किजियते । पत्र क्षेत्रवाननुयोगे अगोदाहरणमभिधीयते- मविष्ठाननगरे सोसवानो नाम रामा।स प प्रतिवर्ष समागत्य मुगुको नमोषानवपं रुणदि। प्रसुप च काले तत्र स्थिस्वा पर्यास सनगरं गच्छति । अन्यदा प रोके समागत तेन रामा खनगर जिगमिष्णाऽऽस्थानसमामणपिफायर्या पतग्रहकमन्तरेणापि यूमौ निप्पुतम् । सस्य च राम पताकपारिणी एम्मा समस्ति । तया पातीय भावनतया सक्षितम् - नून परिमिहीपरिद स्थाने नरपतिस्थिति ममाते सनगरम् , सनस्पपिद निष्ठीचि । इति संचिन्त्य निगदित रुपमामात्मपरिचितस्य यानासिकस्य । ववस्वेन प्रगुणीकृत्य यानान्यगण्व एर राम' पुरवोऽपि प्रगर्वितानि । तत्पष्ठतष सर्वोऽपि स्कषापार मतो गन्तुम् । म्याप्त च नमोमबल फटकपूलीनिकरण । ततप्रिन्ति पिभिवमनसा नरापिपेन- ननु मया कस्यापि मपाणई न कपितम् , धूठीमयात् किसाई , सम्पदपमा प्रभात खपत्मविपिपोगतो पचा नुतपा सपर्यापनोगे इन परम ततो मोप .. । पूर्व क्षेत्राविमपि समर्मपिनियोगतोमुपोग इति । विपरीते विपरीता सोशरणोम्भुगताप । १५१८॥ ३ग 'पास'। 3 ·. ८ - " स्वल्पपरिच्छदो भूत्वा सैन्यस्य पुरत एव यास्यामि, एतच्च विपरीतमापन्नम् , तत्कथमिदं कटकलोफेन विज्ञातम् ?; इति परम्परया शोधयता विज्ञाता कुब्जा । पृष्टया च तया कथितं सर्वमपि यथावृत्तम् । तदत्र सभामण्डपकादिक्षत्रेण निष्ठीवनस्याननुयोगः, निष्ठीव- नादिरक्षण-प्रमार्जनो-पलेपनादिकस्त्वनुयोगः । एवमेकान्तनित्यम् , एकम् , अप्रदेशं चाकाशं प्ररूपयतोऽननुयोगः, स्याद्वादलाञ्छितं तु तदेव प्ररूपयतोऽनुयोग इति । कालाननुयोगा-ऽनुयोगयोः स्वाध्यायदृष्टान्तः, तद्यथा-एकः साधुः पादोपिककालग्रहणानन्तरं कालिकश्रुतमतीतामपि तद्गुण- - नवेलामजानानः परावर्तयते । ततः सम्यग्दृष्टिदेवतया चिन्तितम्- बोधयाम्यमुम् , मा भूद् मिथ्यादृष्टिदेवता छलमस्य । ततो मथित- M कारिकारूपेण मथितभृतमेव घटं मस्तके निधाय तस्यैव साधोरन्तिके गतागतानि कुर्वती 'मथितं लभ्यते' इति महता शब्देन पुनः पुनर्घोषयन्ती परिभ्रमति । ततोऽत्युद्वेजितेन साधुना प्रोक्तम्- अहो ! भवत्यास्तकविक्रयवेला । ततो मथितकारिकयाऽप्यवाचि- अहो ! तवापि स्वाध्यायवेला । ततो विस्मितः साधुरुपयुज्य मिथ्यादुष्कृतं ददाति । ततः 'अकाल स्वाध्यायविधानेन मिथ्यादृष्टिदेव- ताविहितच्छलानि भवन्ति, अतः पुनरप्येवं मा कास्त्विम्' इत्यादि साधुर्देवतयाऽनुशासित इति । एप स्वाध्यायस्य कालाननुयोगः, काले तु पठतस्तदनुयोगः । प्रस्तुतेऽपि कालधर्माणां वैपरीत्या-ज्वैपरीत्यमरूपणेऽननुयोगा-ऽनुयोगौ वान्याविति अथ वचनविषयमननुयोगा-ऽनुयोगयोरुदाहरणद्वयमुच्यते । तत्र प्रथमं बधिरोल्लापः । तत्र चैकस्मिन् ग्रामे बधिरं कुटुम्वं परिवसति- स्थविरः, स्थविरा, पुत्रः, वधूश्च । अन्यदा च पुत्रः क्षेत्रे हलं वाहयन् पथिकैर्मार्ग पृष्टो बधिरतया ब्रवीति- गृहजातौ मम बलीवविमो, न पुनरन्यस्य सत्कौ । ततो 'वधिरोऽयम्' इति विज्ञाय गताः पथिकाः । ततो भक्त गृहीत्वा वधूः समायाता । शृङ्गितौ पथिकैलीववित्यादि निवेदितं ततस्तस्याः । तया च प्रोक्तम्- 'क्षारमलवणं वेति न जानाम्यहम् , एतत् त्वदीयजन- न्यैव हि संस्कृतम् । ततो गृहं गतया तयापि क्षारादिभणनव्यतिकरो निवेदितः । स्थविरया च कर्तयन्त्या प्रोक्तम्- स्थूलं मूक्ष्म वा भवतु, इदं स्थविरस्य परिधानं भविष्यति । निवेदितं चैतत् सानुशयचित्तया स्थविरया गृहमागतस्य स्थविरस्य । तेनापि वि- भ्यता प्रोक्तम्- तव जीवितं पिवामि, यद्येकमपि तिलमहं भक्षयामीति । एवमेकवचनादिकमप्युक्त द्विवचनादितया यः शृणोति, तथैव चान्यस्य प्ररूपयति, तस्याननुयोगः, यथावच्वणप्ररूपणे त्वनुयोग इति । वचनानुयोगस्यैवेह प्राधान्यख्यापनार्थ वचनविषयमेव द्वितीयं ग्रामेयकोदाहरणमुच्यते- तत्र चैकस्मिन् नगरे कस्याश्चिद् महि- १ क ग छ. 'प्रदोपिका'। (MAT ·- -- + लापा भर्ता पता । सवस्तये पन मसादिकटेन पापिताऽनिन्तिी लघुना निनतनपेन सह प्राम गवाऽसौ। ततो दि गतेन पुत्रेण 'पा. सा पृष्टा- मदीपपिता का जीविफाऽऽसीत् । । सया प्राक्तम्- रामसेवा । तेनोक्तम्- इमपि तो करामि । तया मोक्तम्-पुत्र ! दुप्फ ।। राऽसौ माता पिनयेन क्रिपते । कीशा पुनरसौ पिनय । क्या प्राकम्- सर्वस्यापि रहस्य प्रणाम फार्यः, नीचेश्या सर्वस्यापि मरतिवष्पम् , परच्छन्दानुरतिपरंभ सर्वत्र मषितम्पम् । एवं फरिग्यामि' इस्यभ्युपगम्य चलितोऽयं रामपानीसमुखः। मार्गे च परिणेप्ना । गच्छम समूलेवाकप्टधनुर्यप्टयो निलीना म्पापा स्याः । तपां च तेन माता अमेन योस्कारा कवः। तवसस्ता प्रपलाय्प गता हरिणाः। वतो म्याः पित्मा पदोऽसौ । ततस्तेनोक्तम्- जनन्याह शिक्षित - 'एस्य सर्वस्यापि योत्कार' फर्सम्प' इत्यादि । ततम 'प्राजुरयम्' इति प्रात्वा मुक्तस्तैः । शिसिवम यषा- 'इस्लष्टे निसीनैरवनवैः भूममकुर्वनि, अनैर्वा मल्पग्निनिभृतमागम्पते' । वदम्य पगम्य पुरतो गन्तुं माचोऽसौ । स्टाप पखाणि शालयन्तो रमकाः । तेपो व पसाणि सस्फरौनित्यमपहिपन्ते । ततस्तत्र दिने लगुरा । दिम्पप्रपाणयो रमका परमोपरि हेरयन्तस्तिष्ठन्ति । आगतपानरपमरनतगात्रो निलीयमानः शनैः स तत्र प्रामेयक । ‘स एप । पौर' इति मत्वा हयिस्ता पदोऽसौ रमकैः । समावेष कथित सक्तस्तैः । शिक्षित यया- 'इस फम्मिमिव स्प्ट एवमुच्यते, पया- ऊपं क्षारोऽत्र पततु, शुदं च भवतु' इति । इदं पाभ्युपगम्य प्रवृतः पुरतो गन्तुम् । ततो रष्टं पचिद् प्राम पदुमिमालः प्रथम इसवाहनस्य दिपसकरणं क्रियमाणम् । तस ससम्- अपमिस्पादि । पसस्वैरपि कपीवसैः पिहिन , पदम । सन्माये माते सक्तः । शिक्षितम यथा-पर कापि र मोच्यते, यया-गनपोष त्रिपन्वाम् , वहा भमतु, सदैर पदमस्तु' इति । मभ्युपगते च तेनेदम् । मन्पप प मृतक महिनापमाने मोक्तमिदम् । तत्रापि कृष्टिता, पदम । सझायफयन च मुक्तः । शिक्षितष यथा-' मा भू भषवां । कदाचिदपि, नियोगमेरनास्तु' इति । एतषान्यत्र विमा प्रोक्तम् । तत्रापि तथैव पदः । समाषे परिझाते मुफ । शिक्षिसम यषा- पर पाप्यते- सदैव पश्यन्त्यास्त्रानि भवन्तः, शाबसम भवस्वतस्सपन्या, मा मूदिर नियोग' इति । इद चान्पत्र कचिद् निगरपद रामानमवसोक्य सुषाणस्वयैष कदर्ययिस्वा मुक्तः । शिसिवय यया- 'ईशे रियोगः शीघ्रं भवत्वनेन, एवंरिप प मा भूत् कदाचिद पि' इत्पभिपीपते । एतषान्पत्र क्यषिद् राम सपो अल्प्यमाने मोक्तम् । सतस्तथापि तयैप कदर्पिता एवं स्थाने स्यान फदर्यमानोऽन्पदा कस्यापि विभवनिममुक्ततस्करस्प से विपासुमारम्घ' । तत्र चान्पदा गृहे आम्लस्खलिकायां सिद्धार्या ग्रामसमामनसम्ममध्ये उपषि प्टस्प ठस्कुरस्य 'श्रीवसीभूतपा मोक्तुमयोग्पा भविग्यति' इति भार्यया तदाकारणाय प्रेषितो ग्रामेयका । सेनापि जनसमूहस्य शृण्ववो महवा भन्देनोफम्-मागच्छ ठहर नीघ्रमेष महम् , सम्स्व माम्लस्खलिकाम् , शीतलीममति लमाऽसौ । वनो सजितष्ठक्कुरो गई गव । ।

·Pordds.. - ततो गाढं ताडयित्वा शिक्षितः, यथा-'नत्थं पूत्कुणैिर्गृहप्रयोजनानि भण्यन्तै, किन्तु वस्त्रेण मुखं स्थगयित्वा कर्णाभ्यणे च स्थित्वा शनैः कथ्यन्ते । ततोऽन्यदा वह्निदीप्ते गृहे गतोऽसौ राजसभायां शनैरग्रतः स्थित्वा वस्त्रं च मुखद्वारे दत्त्वा कथितं च तस्य कर्णे । ततः संभ्रमाद् धावितो गृहाभिमुखं ठक्कुरः । दग्धं च ससर्वस्वं सर्वमपि गृहम् । ततः कुपितेन चाढं ताडितोऽसौ ठक्कुरेण भणितश्च- निर्लक्षण ! प्रथममेव धूमे निर्गते जलाचाम्ल-धूलि-भस्मादिकं किमिति त्वया न निक्षिप्तम् ?, महता च शब्देन किमिति त्वया न पूत्कृतम् । तेनोक्तम्- अन्यदेत्थं करिष्यामीति । ततः कदाचिद् विहितस्नानो यूपनायोपविष्टष्ठक्कुरः । निर्गता च प्रच्छाद- नपदृस्योपर्यगुरुधूमशिखा । दृष्टा च ग्रामेयकेण । क्षिप्ता चोत्पाट्य तदुपर्याचाम्लभृतमहास्थाली, जल-धूली-भस्मादिकं च, तथा च पूत्कृतं महद्भिः शब्दैरिति । ततः 'अयोग्योऽयम्' इति निष्काशितो गृहात् । एवं शिष्योऽपि यावन्मात्रं वचनं गुरुः कथयति, तावन्मा. त्रमेव स्वयं द्रव्य-क्षेत्र-काल-पराभिप्रायौचित्यपरिज्ञानशून्यो यो वक्ति तस्य वचनाननुयोगः, यस्तु द्रव्य-क्षेत्राद्यौचित्येन वक्ति तस्य तदनुयोग इति । भावाननुयोगा नुयोगयोः सप्तोदाहरणानि-तत्र श्रावकभार्योदाहरणमुच्यते- एकेन मृहीताणुव्रतेन तरुणश्रावणातीव रूप- । वती, कृतोद्भटरूपशृङ्गारा निजपत्न्या एव सखी कदाचिद् दृष्टा, गाढमध्युपपन्नश्च तस्याम् , परं लज्जादिना किमपि वक्तुमशक्नुवं- स्तत्माप्तिचिन्तया च प्रतिदिनमतीव दुर्बलीभवति । निर्बन्धेन पृष्टं कारणं स्वभार्यया । कथितं च कथं कथमपि तेन । तया चातीव दक्ष- तया प्रोक्तम्- एतावन्मात्रेऽप्यर्थे किं खिद्यते ?, प्रथममेव ममैतत् किं न कथितम् ?, स्वाधीना हि मम सा, आनयामि सत्वरमेवेति । ततोऽन्यदिने भणितो भर्ता- अभ्युपगतं सहर्षया तया युष्मत्समीहितम् , प्रदोपे चागमिष्यति, पर लज्जालुतया वासभवनप्रविष्टमात्रापि प्रदीपं विध्यापयिष्यति । तेनोक्तम्- एवं भवतु । किमित्थं विनश्यति । ततो वयस्यायाः सकाशात् किश्चिद् निमित्तमुद्भाव्य याचितानि तया तदीयानि खभर्तृदृष्टपूर्वाणि प्रधानवस्त्राणि, आभरणानि च । ततो गुटिकादिप्रयोगतो विहितसखीसदृशस्वरादिस्वरूपा, तथैव कृतशृङ्गारा तत्सदृशललितेन, विलासैश्वान्विता तस्यैव श्राद्धस्य भार्या संनिहितवरकुसुम-ताम्बूल-श्रीखण्डा-ऽगुरु कर्पूर-कस्तूरिकादिसमस्त- भोगाङ्गा विहितामलप्रदीपालोके रमणीये वासभवने सविलासमन्वविशत् । ततो दृष्टा सोत्कण्ठविस्फारितदृशा त्रिदशकल्लोलिनीपुलिन- । प्रतिस्पर्धिपल्यकोपविष्टेन झगित्येव नयन-मनसोरमृतवृष्टिमिवादधाना तेनैपा । तथा च दृष्टमात्रया विध्यापितः प्रदीपः । क्रीडितं च विविधगोष्ठीप्रवन्धपूर्वकं तया सह निर्भरं तेन । गतायां च तस्यां प्रत्युपसि चिन्तितमनेन- सयलसुरा-ऽसुरपणमियचलणेहिं जिणेहिं जं हियं भणिय । तं परभवसबलय अहह ! मए हारिअं सीलं ॥ १ ॥" १ सकलसरा-सरप्रणतचरणैर्जिनैर्यद्धित भणितम् । तत् परभवशम्बलकमहह । मया हारित शीलम् ॥ १॥ २ ·Jo । - -- इत्यादिसंगरभोपनपभाचापमहानललुप्यमानान्त करणः प्रतिदिनमधिकतर दुर्मलीमनत्यसो । तसो निर्मपन समार्यपा पृष्टो नि पग सलेदं प्रघीसि- प्रिपे ! यतघिरफालानुपालितस्वर्गा ऽपवर्गनिर घनवनवणनेनामुना कृतं मया तदर्तव्य या पापिशानामप्यविषयम् । तता कशीभवाम्यामनया चिन्तया । ततो भार्पया सगपनीमून व्याटतं च तधेनो विमाप कयिनः सर्वोऽपि पपापा सद्भाव । साभिज्ञानकयनादिमिष समुत्पादिता प्रसीविस्तस्प । तसा स्वस्पीमूतोऽयमिति । तदेव स्वकमनमपि परफलमा } भिमायेण मानस्य तस्य भाषाननुयोगा, पयारस्थितापगमे तु भाषानुयोगः। एवमौदयिफादिभाषान् स्मरूपपारीत्यन प्ररूपयतो भागाननुपोगा, पयापस्थिततत्मरूपण तु भाषानुयोग इति । सप्तभिः पदैर्व्यवहरतीति सातपदिका, सदाहरणमध्यसे- एफस्मिन् मत्यन्तनामे कोऽपि सेवकपुरुषो वसति स्म । स च सामादिदर्भनिना संपधिने पर्म नषदाचिदपि मृणोति, न च तदन्तिके कदाचिदपि प्रमति, न प फस्याप्युपाययं ददाति, यसो दयालुतो, परधन-परफसपनिवरपादिगुणमतिपत्ति घेवेऽमी फरिप्यन्ति, न च सो पारयितुमई अस्नोमीति । म यदा च पर्पासम्भमायातास्तत्र फयमपि साधयः । सेपो वध पससिपन्नेपयता कौतुक दिक्षुमिः सेवफनरमित्रैमीनरुक्तम्- अप्रेत्यस्तो भवतामतीष भक्नो ऽमुफमरे भाषफस्विष्ठति । पसत्यादिना न किञ्चित् क्षणं करिम्पति, तद् गछत सति । गत वर सयैव से । स प तेपो पुरतोऽपि स्थितानां समुस्लमपि नाबलोफयवि । सव एकेन साघुना शेपसाधूनामभिमुखमुक्तम्- स एप न भवति, परिसा पा संग्रामेयर्षयम् । सतस्तेन संघान्तेनोकम् - किं किं भणय यूयम् । । तवस्तः कपितं सर्पमपि तमाम्पमापितम् । ततस्वन चिन्तितम्- आओ ! मतोऽपि से निकष्टा यैरेतेऽपि प्रश्रिताः । तस्माद् मा भूवममी, आप तदुपहासपात्रम् । अतोऽनिष्टमपि करोम्येतत् । इति विचिन्त्योक्तम्- तिष्ठव मम निरालाः शालायामेवस्याम् , परं मम पर्माक्षरं न कयनीयम् । प्रतिपममेवत् वैः । स्थिवार मुखेन तत्र चतुर्मासफात्यय यावत् । यो विमिहीपमिस्वरनुमजनार्यमागतस्य इस्पातरस्य कल्पोऽयमिचि दचाऽनुनास्तिः। सतो मप मांस-जीवयातादिविरविं फर्तुमठमनुषतस्वस्पातिशयशानियाले प्रतियोपगुणं पश्यनिगुरुमिः साप्तपदिकं प्रवं दधम्- कश्चिद् पवेन्द्रियमाणिनं निमुना पावसा कासन सप्त पदा परसम्पन्ते वापन्त कार्स प्रतीक्ष्य हन्तव्योऽसापिति | मतिपममेतत् तेन । गताप साधनोऽन्यत्र । मन्पदा पासौ सेवकनरमौर्या गता क्यापि | सतोऽपश्चफुनादिकारणेन स्वल्पनैव कालेन प्रतिनिहत्तः । कीरशो मस्परोसे मदीयसरे समाचार इपि मिशासुनिधीपे प्रच्छम पर मविप्टो निमगरे । वमिम दिने तस्य मगिनी प्रामान्तरादागता । सया च फेनापि हेतुना पिहिमपु रुपनेपध्यया नटा नृत्यन्तो निरीक्षिता' । नवोनीवप्रपलनिद्रावत्राव सतपुरुषपैच भ्राहनायाप्तमीपे मदीपासोकादिरम्पवासभवनगतपल्पर ·एव निर्भरं प्रसुप्ता । तेनापि च तद्वन्धुनाऽकस्मादेव गृहप्रविष्टेन दृष्टं तत् तादृशम् । ततश्चिन्तितमनेन- अहो ! विनष्टं मद्गृहम् , विटः कोऽप्ययं मद्भार्यासमीपे प्रसुप्तस्तिष्ठति । इति कोपावेशादाकृष्टः कृपाणः । ततः स्मृतं व्रतम् । विलम्वितं च सप्तपदापसरणकालम् । अत्रान्तरे तद्भगिनी बाहुलतिका निद्रावशेन तद्भाया मस्तकेनाक्रान्ता । ततः पीड्यमानया तद्भगिन्या प्रोक्तम्- हले! मुश्च मम वाहुम् , दुयेऽत्यर्थमहम् । ततः स्वरविशेषेण ज्ञाताऽनेन स्वभगिनी । अहो ! निकृष्टोऽहम् , मनागेव मया न कृतमिदमकार्यम् , तत उत्थिते ससंभ्रमं भगिनी-भार्ये इति । कथितश्च सर्वैः स्वव्यतिकरः परस्परम् । ततो यथोक्ताभिग्रहमात्रस्याऽप्येवंभूतं फलमुवीक्ष्य संविनः प्रत्रजि- तोऽसाविति । तदत्र खभगिनीमपि परपुरुषाभिप्रायेण जिघांसोस्तस्य भावाननुयोगः, यथावस्थितावगमे तु भावानुयोगः । प्रस्तुतयोजना तु श्रावकमायोदाहरणवदिति । कोकणकदारकोदाहरणं यथा- कोकणकविषय एकस्य पुरुषस्य लघुदारकोऽस्ति । भार्या तु मृता । अन्यां च परिणेतुमि- च्छताऽपि सपत्नीपुत्रोऽस्याऽस्तीति न कोऽपि ददाति । अन्यदा च सहैव तेन दारकेणासावरण्ये काष्ठानयनाय गतः । तत्र च कस्यापि पित्रा काण्डं मुक्तम् । तदानयनाय च दारकः प्रेषितः, गतवायम् । अत्रान्तरे दुष्पितुस्तस्य चलितं चित्तम् , यदस्य दारकस्य सत्ककारणेनाऽन्या भार्या मम न कोऽपि ददाति । ततोऽन्यं काण्ड क्षिप्त्वा विद्धोऽसौ दारकः । ततो महता स्वरेणोक्तं वालकेन- तात ! किमेतत् काण्डं त्वया मुक्तम् ?, विद्धोऽस्म्यनेनाऽहम् । ततो निर्धणेन पित्राऽन्यत् काण्डं मुक्तम् । ततो ज्ञातं दारकेण- 'हन्त ! बुको मारयत्येष माम् , इति विस्वरं रटन् निकृष्टेन तेन मारितोऽसाविति । पूर्वमन्यस्य वाणं मुञ्चता पित्राऽनाभोगत एवाऽहं विद्ध इत्यवबुध्यमानस्य भावाननुयोगः, पश्चाद् यथावस्थिताधिगमे तस्य भावानुयोगः । अथवा, 'संरक्षणार्थमपि तं वालकं मारयामि' इत्य- ध्यवस्यतः पितुर्भावाननुयोगः, तद्रक्षाध्यवसाये तु भावानुयोगः । एवं विपरीतभावारूपणे भावाननुयोगः, अविपरीतभावप्ररूपणे । तु भावानुयोग इति । अथ नकुलोदाहरणम्- पदातेः कस्यचिद् भार्या गुर्विणी जाता । नकुलिका च काचित् तद्गृहत्याश्रिता गुर्विणी पदातिभार्यया सहैकस्यां रजन्यां प्रसूता । तस्या नकुलो जातः । इतरस्यास्तु पुत्रः। ततोऽस्य समीपे स्थितो नकुलः सदैव तिष्ठति । अन्यदाच पदाति- भाया द्वारे खण्डयन्त्या मध्ये मञ्चिकायां स्थितो वालकः सर्पण दष्टः, मृतश्च । ततो मञ्चिकाया उत्तरन् नकुलेन दृष्टो विषधरः, खण्डशः कृत्वा मारितश्च । ततो द्वारे पदातिभार्यायाः समीपे गत्वा शोणितोपलिप्तवक्त्रायवयवोऽसौ चानि कर्तुगारब्धः, दृष्टश्च १ क छ 'कदेश ए'। ASATARANASAL2222 , ॥

·पा. १॥ तया। ततो 'मून पदीयपुषा मारपित्ता भतितोऽनेन' इसि पिपिन्त्य कोपापेशा मुसमेनहत्वा मारिता नकुलः, गसा च पुत्रसमीपे । रएम पुषण सा सिनष्ट सर्पः। मातं च यथा सर्पण पुत्र , नसेन तु सा निातः। वो हन्द! इत्य निरपराधोऽपि, उपकार्यपि मया निकप्टया हवो पराको नकुम इति विचिन्त्य दिगुणवर शोकमापमा । पूर्वमनपराभिनमप्यपराधिन निझाय नकुलं प्रत्यास्वस्या मापाननुयोगा, पथावस्परिशाने तु भाषानुयोग इति । मस्तुतयोमना स्वनन्तरोकपदिवि । अप कमलामेलोदारगम्- सत्र द्वारगत्यो नगयों पसदेवपुत्रो निषभः । तस्पापि पुत्रः सागरचन्द्र | स प रूपेणातीवोत्कृष्टः, सम्मादीनां च कुमाराणां सपामप्यविमिय । वस्यामेव पदारवयां नगर्यामन्यस्य रामो दुहवा कमलामेला नाम समस्ति । सा चो प्रसेनवनपस्प नमासेनकुमारस्य दा, भवता प विष्ठति। मन्पदा पवत्र नारदः सागरचन्द्रस्प समीपं गतः । तेनाऽप्यम्युस्थित उपवेश्य प्रणम्य | पृष्ट:- म भगमन् ! मापये किमपि कापि । नारदेनोक्तम्- रप्ट कमगमेलामिपानराजपुत्रिकाया न खलु ममैव, किन्तु अवनत्रयस्याऽप्यापर्यकारि रूपम् । सागरचन्द्रेणोक्तम्- किं पचा कस्ययित् सा । नारदेनोक्तम्- दया, परं नापापि परिणी वा । फर्प पुनर्मम सा संपत्स्यवे ? इति सागरचन्द्रगोके 'न मानाम्पेवदाम्' इत्पमिपाय गवो नारदः । सागरपन्द्रस्त परिनादारभ्य न शयानो नाप्यासीना कापि रति समते । तामेव कन्पको फलफादिपालिसत् । समाममन्त्रनापं पानपरत कुर्वमास्ते । नारदोऽपि कमच्छामेलान्तिक गस' । धयापि तपैमापर्यं किमपि स्प्टमिति पृष्ट फगवर्धनप्रियतया स माह- (प्टमार्यदर्य मया, सागरचन्द्र मुरूपत्वम्, नमासेने तु मुस्पस्वम् । सवो पगित्येप सा पिरका ममासेने, अनुरक्ता प सागरचन्द्रे । सत्माप्तिपिन्वारा प समा- भासिता नारदेन सा | रस्से । स्थिरीमय, संपम्स्यतेऽधिरादेव ताऽयम् । इत्युक्त्वा गतः सागरचन्द्रसमीप 'वत्स! इति स्वां सा' । इत्यभिपाय घ गतः । ववो पिरहावस्थाम्पपिते मलपति प सागरपने आर्तः सर्वोऽपि माशविस्वमनमर्ग: । सिपन्ते यादमा: । तद प्रान्तरे समायाता कयमपि सागरचन्द्रसमीपे अम्पकुमारा । एष तेनाऽसौ सदयस्पः । मतः पृष्ठसस्तस्य स्थित्वा इस्तदयेनाम्छादिवे सदक्षिणी शम्मेन । सागरपन्द्रेणोक्तम्- किं कमममेग। भमेनोक्तम्- नाइ कमसामेसा, किन्तु कमलामोशम् । ततः सागर पन्द्रेण 'सम्मोऽयम्' इति मात्वा प्रोक्तम्- सत्यमेवर , त्वमेष मम कमलदीर्घतोषना कमलामेला मेलपियसि, कोत्राज्या, समर्पः । इति । चोर्यदुङमारै पीसमय पररशीभूतः धम्मो ग्राहिवस्वहरापनप्रतिक्षाम् । उतीर्णे च भदभावे विचिन्वितं शम्येन- मो! माई मयाऽभ्युपगवम् , मनस्यं प्रेतद् वस्तु, कयमिर्य प्रतिमा निर्वारयिष्यते । यतः मधुमपार्थात् प्राप्तिषिया याषिता सम्मेन । विवादिपसे प बहुभिर्यादवङ्गमारैः परिवृतेन तेन सुरहां पातयित्वा पिष्टहादाऊम्य नीता परिरुपाने कमलामेला | - - AAAAAAL ·नारदं च साक्षिणं कृत्वा कारितस्तत्पाणिग्रहणसंवन्धः सागरचन्द्रस्य । ततः सर्वेऽपि कृतविद्याधरस्वरूपाः क्रीडन्तस्तिष्ठन्ति उद्याने । पितृ श्वशुरपाक्षिकैश्चान्वेषयद्भिदृष्टा कृतविद्याधररूपा नवपरिणीतवेपधारिणी च क्रीडन्ती कमलामेला । विद्याधर पहृत्य परि- णीता कमलामेलेति कथितं तेर्वासुदेवस्य । निर्गतश्च विद्याधरोपरि कुपितः सवलवाहनोऽसौ । लग्नं च महदायोधन तावत्, यावत् पश्चाच्छम्वः परिहृतवैक्रियरूपः पतितो जनकस्यांहियुग्मे । ततश्चोपसंहृतः संग्रामः । दत्ता च कृष्णन कमलामेला सागरचन्द्रस्यैव । गताश्च सर्वे स्वस्थानम् । तत्र सागरचन्द्रस्य शम्वं कमलामेलां मन्यमानस्य भावाननुयोगः, यथावस्थितावगमे तु भावानुयोगः । विपरी- तादिप्ररूपणयोजना तु प्रस्तुता पूर्ववदिति । अथ शम्बस्योदाहरणम्- वासुदेवात् , शेषजनाञ्च सदैव शृणोति जाम्बुवती, समस्तानामप्यालीना मन्दिरं त्वत्पुत्रः शम्ब इनि । ततो जाम्बुवत्या विष्णुरभिहितः- मया पुत्रसत्कैकाऽप्यालिर्न दृष्टा । विष्णुना प्रोक्तम् - आगच्छ, येनाऽद्य दर्शयामि । ततो जाम्बुवती उत्कृष्टलावण्यमाभीरीरूपं कारिता। स्वयं पुनराभीररूपं कृत्वा दण्डहस्तः स्वयं पृष्ठे व्यवस्थितः, अग्रतस्तु मस्तकन्य- स्तदधिहण्डिका जाम्बुवती कृता । प्रविष्टोऽथ दधिविक्रयार्थ नगरीमध्ये | दृष्टा च शम्बेन माता तदोत्कृष्टरूपाऽऽभीरीति विज्ञाय प्रोक्ता शम्बेनैपा। आगच्छ मद्गृहम् , सर्वस्यापि त्वदीयदनो यावन्मात्रं मूल्यं याचसे, तदह दास्यामि, इत्यग्रतः स्वयम् , पृष्ठतस्त्वाभीरी, पश्चात् त्वाभीरः। ततः शून्यदेवकुलिकायामेकस्यां गत्वा प्रोक्ता शम्बेनामीरी- प्रविशैतन्मध्ये, मुश्च दधि, तया च विरूपाभिप्राय तं विज्ञाय प्रोक्तम् - नाहमत्र प्रविशामि, द्वारस्थिताया एव गृहाण दधि, प्रयच्छ मूल्यम् । बलादपि प्रवेशयिष्यामीत्यभिधाय गृहीता शम्वेन बाहौ । ततो धावित्वा द्वितीयवाही लग्न आभीरः । द्वयोरपि चाफर्पण-विकर्पण कुर्वतोभनं भण्डनम् । ततः कृतं सहजरूपमात्मनः, जाम्बुवत्याश्च विष्णुना । तच्च दृष्ट्वा लजितो नष्टः शम्बः । नागच्छति चावसरेऽपि लज्जया राजकुले । ततोऽन्यदिवसे विष्णुनियुक्त- बृहत्पुरुषैः कष्टेनानीयमानः क्षुरिकया वंशकीलकं घटयन्नागच्छत्यसौ । प्रणामे च कृते पृष्टो वासुदेवेन- शम्ब ! किमेतत् क्षुरिकया घट्यते ? । तेनोक्तम् - कीलकोऽयम् । किमर्थः पुनरसौ ? । यः पर्युपितानतीतजल्पान् वदिष्यति तन्मुखे आहननार्थ इति । तदत्र शम्वस्य मातरमप्याभीरी मन्यमानस्य भावाननुयोगः, पश्चाद् यथावदवगमे तु भावानुयोगः । प्रस्तुतयोजना तु पूर्ववदिति । अथ श्रेणिककोपोदाहरणम् – राजगृहे नगरे समवसृतस्य भगवतः श्रीमन्महावीरस्य श्रेणिकनराधिपो राझ्या चेल्लणया सह माघमासे हिमकणप्रवर्पिणि महाशीते पतिते वन्दनार्थ गतः । ततो निवर्तमानस्य च तस्य राझ्या चेल्लणया मार्गासन्नस्तपःकर्पितशरीरः २ क. ग घ. 'मिति' । , ALANDHYAS +YTHI ASATARAI १ क ग. छ 'शम्च' ।. . HI ·10 सर्मपापनापरणो पेरुशिखरमिव निकम्पाः प्रतिमामतिपमाऽभिभवकायोत्सर्ग स्थिता संपायो र कोऽपि तपस्यो। गताऽसौ मा वाहणानेर मनमि प्यापन्ती शाम् । सुप्ता प रन यामनकवीतातपाईमावरणमादृता परयय । निगसम मापरणेम्पो परिस्वाद कयम प्पक करा । शीताभिभूतभायमतीय सम्भीभूतः । तदनुसारेण प समस्तमपि शरीर तथा म्यास शीतेन, यचा निद्राभरपि नागरितं | शितो हस्त: प्राररणमाये । स्थिवष खये स तपाकायारसर्गस्थायी महानिः । ततसढणात्पमातुप्यपहुमानया विस्मि चया च मोक्त तपा- 'स तपस्वी किं फरिप्पति ?' इति । 'यफनाप्पाररणाशिनिर्गवेन रस्तनासमेतावनी भीतमा प्राप्ता, सीरव्ये निरापरणा रूसस्तप फपितमपपिएमाधीचयापितः स तपस्सी कि करिप्पति इति तस्यायिधाभिमाप । अय पालतया भणि फनुपस्पान्पषा परिणतः- 'नूनमनपा कस्यापि संकेतो दचा, सदन्तिक च मयि सनिहित गन्तु न शकिता, सतस्वषिचलद धवसि निपातदुक्तम् । तता माता सदेन तस्य विभाता रमना । पसितः श्रीमन्महारस्पान्तिकम् । गच्छवा घातिकोपावेशाद् निरूपितो अभयकुमारः- सर्माभिरयान्त पुरिकामि सा प्रदीपय सर्गण्यप्पन्त पुरगृहाण । ततोऽभयङमारेण चिन्तितम्- केनाऽप्यमिनधोत्प नफापापश्चनैरमसौ पक्ति । अपमकापे घ यज्यते सत् फ्रियमाणं न खलु परिणतौ सुलपति । अथवा, अनुवर्तनीय गुरुणा पचनम् । मता मूत्यो स्विधातामेको प्रदीप्प मस्थित सोऽपि भगवद्वन्दनायम् । इतम भगवान् पृष्ट श्रेणिकरामेन- भगवन् ! चेष्टणा किमकपी, अनफपनी पा!। भगरता मोक्तम्- एकपत्नीवि। सता नियुचः सत्वरमव गृहाभिमुखमभयकुमारनिवारणाय । मागें चागछन् वीक्षितोऽसौ । पृष्टप- किं दग्पमन्व पुरम् ।। तेनोक्तम्- दग्धम् । रामा पितेनाभ्यपायि- स्वमपि तत्र प्रविश्य किं न दग्यो ऽसि ? | मारेण मोक्तम्- किं ममामिप्ररेचन, व्रतमेर महीप्पाम्यहम् । सतो या मुदस्य महान् सद इति कयितै यथावदवति । तदत्र मधीलामपि पेष्टणा मुशीला मन्यमानस्य रामो मापाननुयोग', यथावदयगमे घ तदनुयोग । एषपौदयिकादिभावान् विपरीतस्य रूपान् प्ररूपयता मावाननुयाग , यपावस्थितस्वस्पास्तु नान् प्ररूपयतो माषानुयोग इति । वदवमयकार्यिकानि मनिपादयता पदुक्तम्- 'अणुभागो य निमागो भास विभासा य' इत्यादि, वत्र सनिक्षपा, सादाहरणधामिहिवाऽनुपागः, सरमविपक्षवेनाननुपो गए।॥१४१८॥ सांपतं निपागस्वरूपपभिपित्सुप्पिकारः माह- 'नियओ व निच्छिओ वा हिओ व जोगा मओ निओगो ति । नेओ समेअ-लक्खण-सोदाहरणोऽणुओगो व्व॥१४१९॥४॥ १ च १८५। ५ मिनदो दा निमिवो पारितोबा पोगो मतो नियोग इति । देया समेव-मन सोहरनोमुखोग इस ++ruvernmen ·TEAM वृक्ष नियतो निश्चितो हितो वाऽनुकूल: सूत्रस्याभिधेयेन सह यः खलु योगः संबन्धः स नियोगो मतः । अयं च सभेदः सलक्षणः सोदाहरणवानुयोगवदेव विज्ञेय इति ॥ १४१९ ।। अथ भापास्वरूपमभिधित्सुराह- भासा वत्ता वाया सुयवत्तीभावमित्तयं सा य । सुयभावमित्तयं जह सामाइयमिहेवमाईयं ॥ १४२० ॥ 'भाष व्यक्तायां वाचि' भाषणं भाषा व्यक्ता वागित्यर्थः । सा चेह व्यक्तिः श्रुतस्य व्यक्तिभावमात्ररूपैव गृह्यते, न त्वशेषविशेष- 2 रूपा विभाषा, वार्तिकविषयत्वात् तस्याः । अत्रोदाहरणमाह- यथाऽव्यक्तमनवयुद्धविशेषरूप तत् श्रुतभावमात्रमविज्ञातव्यक्तरूपस्य विने- यस्य भाषकेन व्याख्यात्रा व्यक्तीक्रियते । कथम् ?, इत्याह- सामायिकमिद शास्त्रपरिज्ञा, अध्ययनं वा, एतस्य च सामायिका- देरयं शब्दार्थ इत्यादि । इदमुक्तं भवति- भापक-विभापक-वार्तिककारभेदात् त्रिविधाः श्रुतस्य व्याख्यातारः । तत्र भापकोऽविज्ञात- विशेषस्वरूपस्य श्रुतमात्रस्य सव्युत्पत्तिकविशेपनाममात्रकथनेन व्यक्तिमात्र कृत्वा चरितार्यो भवति । यथा समस्याऽऽयः सामायिकमि- त्यादि । तदेवं भाषकसंवन्धिन्या भापायाः स्वरूपमुक्तम् ।। १४२० ॥ अथ विभाषकप्रणीतविभापायाः स्वरूपमाह- विविहा विसेसओ वा होइ विनासा दुगाइपज्जाया । जह सामइयं समओ सामाओ वा समाओ वा ॥१४२१॥ विविधा भाषाऽनेकपर्यायैः श्रुतस्य व्यक्तीकरणं विभापा, विशेपतो वा भाषा विभापा, भापापेक्षया सविशेपं श्रुतस्य व्यक्ती- करणमित्यर्थः । एतदेवाह- द्वयादयः पर्याया यस्यां सा द्वयादिपर्याया विभापत्यर्थः । अत्राप्युबाहरणमाह- यथा 'कमि भंते ! सामाइयं' इत्यादि श्रुतमिदं सामायिकमुन्यते- सर्वेपामपि मुमुक्षूणां समये संकेते भव सामायिकमित्यर्थः । सर्वेऽपि हि मुमुक्षवः सर्व- सावधविरमणरूपेऽस्मिन्नेवागत्य प्रथमं तिष्ठन्ति, तत उत्तरोत्तरगुणप्राप्त्या सर्वलेशेभ्यो मुच्यन्त इति भावः । अथवा, 'समओ त्ति' स- म्यगयनं मुक्तिमार्गे प्रवर्तनं यस्मात् तत् समयः सामायिकमेवोच्यते । यदिवा, 'सामाउ ति' साम सर्वेपामपि जीवानां मियं तस्य साम्न आयः प्राप्तिः सामायः सापायिकमभिधीयते । अथवा 'समाउ त्ति' समस्य राग-द्वेपविरहितस्याऽऽयः प्रतिसमयमपूर्वापूर्वकर्मनिर्ज- १ भाषा व्यक्ता वाक् श्रुतव्यक्तीभावमात्रक सा च । श्रुतभारमात्रक यथा सामायिकमिहेवमादिकम् ।। १४२० ॥ २ विविधा विशेषतो पा भवति विभापा द्विकादिपर्याया। यथा सामयिक समय, मामायो चा समायो वा ॥ १७२१ ॥ ३ करोमि भगवन् ! सामायिकम् ।

·सईयापनावरणो मेशितरमिर निफम्पा प्रतिमामतिपमाऽभिमयफायोरसमें स्थितः संध्यायो र फोपि तपस्वी । गताऽसौ तद्गुणानेर मनमि पापन्ती याम् । हप्ता प रम यामनेकधीतासपाईपापरणमात्रता परयः । निगमध प्रावरणेम्पो परिस्ताव फषप पफा करः । सीतामिमताययवीव सन्यीभूतः । सदनुमारेण च समस्तमपि शरीरं तथा व्याप्तं शीवेन, यथा निद्राभरपि जागरित दया। तवः सितो हस्तः प्रावरणमध्ये । स्पितम दये स तयाकापात्मर्गस्थायी मामुनिः। ततस्तहणात्पभारण्यमानया विस्मि सपा प प्रोक्तं तपा- 'स तपस्वी किं करिम्पति" इति । 'यपफनाप्यावरणपििनर्गवेन रस्सनासमेतायती मीनवार्या प्राप्ता, तरण्ये निरापरणो रूतस्तप कर्पितमपरिपमहाशीतपापितः स तपस्सी फि फरिम्पति" इति तस्यामिधाभिमाय । अयं पालुतपा अणि फनृपस्यान्यया परिणत:- 'नूनमनया कस्यापि संफतो दचा, तदान्तिक प माय सनिहित गन्नु न भकिता, पतस्वधिचखदं पतसि निपातदुतम् । तता महा लदेन तस्य विमाता रजनी । पसिता भीमन्महापीरस्यान्तिकम् । गाता चातिकापापेशाद् निरूपितो ऽभयकुमार - साभिरषान्तापरिकाभिः सा प्रदीपय सर्वाण्यप्पन्त पुराण । ततोऽभपहमारेण चिन्तितम्- केनाऽप्यभिनयोत्प न्नझापामपनयमसौ वक्ति । प्रथमकापे च यदुष्पवे तत् क्रिपमाणे न खलु पारेणनौ सुखपति । अथवा, अनुवर्तनीयं गुरूणां वचनम् । मत शून्या इस्तिभासामेको प्रदीप्य मस्थितः सापि भगवदन्दनायम् । इतध भगवान् पृष्ट श्रेणिकरामेन- भगवन् ! पेलणा किमेकपना, अनफपत्रो वा! भगरता मोक्तम्- एकपत्नीवि। बता निमुचः सस्वरमा महाभिमुखममयमारनिधारमाय । मार्गे पागच्छन् वीक्षितोऽसौ | पृष्टप- किं दम्पमन्त पुरम् । । हेनोक्तम्- दग्पम् । रामा पितेनाभ्यपायि- स्वमपि तत्रैव प्रविश्य किं न दग्पो प्रम ! । मारण प्रोक्तम्- किं ममामिभषेशन, व्रतमेष प्रीप्पाम्पाम् । ससो मा भूदस्य महान् म्बद इति कयितं ययापदेवति । तदत्र सुसासामपि पेष्ठगा पुशीला मन्यमानस्य राजा माननुयोगा, ययापदवगमे च तदनुपांग | पनौदपिकादिभाषान् विपरीतस्त्र स्मान् प्ररूपयता मावाननुपाग , ययावस्थितस्परूपास्तु नान् प्ररूपयतो मामानुयाग इति । तदनमकाथिकाने प्रतिपादयता यदुक्तम्- 'अणुभागो य निमागो भास विमासा य' इस्पादि, वर सनिलप , सादारणाभिहिताऽनुयागः, तत्सतिपक्षत्वनाननुयो गम।। १४१८॥ साम नियागस्वरूपममिनिस्सुप्पिकारः माह- 'नियओ व निच्छिओ वा हिओ व जोगो मओ निओगो चि । नेओ समेअ-लक्षण-सोदाहरणोऽणुओगो ब्व॥१४१९॥५॥ । पाश ०५।१ निवतो वा निमिता दिवो पा गोगो मतो नियोग इति । या उमेदच्या सोराहरमोमुसोग 11 LETE ·RIMALPA नियतो निश्चितो हितो वाऽनुकूलः सूत्रस्याभिधेयेन सह यः खलु योगः संबन्धः स नियोगो मतः । अयं च सभेदः सलक्षणः सोदाहरणश्वानुयोगवदेव विज्ञेय इति ॥ १४१९ ।। अथ भाषास्वरूपमभिधित्सुराह- भासा वत्ता वाया सुयवत्तीभावमित्तयं सा य । सुयभावमित्तयं जह सामाइयमिहेवमाईयं ॥ १४२० ॥ 'भाष व्यक्तायां वाचि' भाषणं भाषा व्यक्ता वागित्यर्थः। सा चेह व्यक्तिः श्रुतस्य व्यक्तिभावमात्ररूपैव गृह्यते, न त्वशेपविशेष- रूपा विभाषा, वार्तिकविषयत्वात् तस्याः । अत्रोदाहरणमाह- यथाऽव्यक्तमनवयुद्धविशेपरूप तत् श्रुतभावमात्रमविज्ञातव्यक्तरूपस्य विने- IA यस्य भाषकेन व्याख्यात्रा व्यक्तीक्रियते । कथम् ?, इत्याह- सामायिकमिद शास्त्रपरिज्ञा, अध्ययनं वा, एतस्य च सामायिका- देरयं शब्दार्थ इत्यादि । इदमुक्त भवति- भापक-विभापक-वार्तिककारभेदात् त्रिवि पाः श्रुतस्य व्याख्यातारः । तत्र भापकोऽविज्ञात- विशेषस्वरूपस्य श्रुतमात्रस्य सव्युत्पत्तिकविशेपनाममात्रकथनेन व्यक्तिमात्र कृत्वा चरितार्थो भवति । यथा समस्याऽऽयः सामायिकमि त्यादि । तदेवं भापकसंवन्धिन्या भाषायाः स्वरूपमुक्तम् ।। १४२० ॥ अथ विभाषकमणीतविभापायाः स्वरूपमाह- विविहा विसेसओ वा होइ विनासा दुगाइपज्जाया । जह सामइयं समओ सामाओ वा समाओ वा ॥१४२१॥ विविधा भाषाऽनेकपर्यायैः श्रुतस्य व्यक्तीकरणं विभापा, विशेपतो वा भाषा विभापा, भापापेक्षया सविशेपं श्रुतस्य व्यक्ती- करणमित्यर्थः । एतदेवाह- यादयः पर्याया यस्यां सा व्यादिपर्याया विभापत्यर्थः । अत्राप्युदाहरणमाह- यथा 'कगेमि भंते ! सामाइयं' इत्यादि श्रुतमिदं सामायिकमुच्यते- सर्वेपामपि मुमुक्षूणा समये संकेते भव सामायिकमित्यर्थः । सर्वेऽपि हि मुमुक्षवः सर्व- सावधविरमणरूपेऽस्मिन्नेवागत्य प्रथमं तिष्ठन्ति, तत उत्तरोत्तरगुणमाप्त्या सर्वक्लेशेभ्यो मुच्यन्त इति भावः । अथवा, 'समओ त्ति' स- म्यगयनं मुक्तिमार्गे प्रवर्तनं यस्मात् तत् समयः सामायिकमेवोच्यते । यदिवा, 'सामाउ त्ति' साम सर्वेपामपि जीवानां प्रियं तस्य साम्न आयः प्राप्तिः सामायः सामायिकमभिधीयते । अथवा 'समाउ त्ति' समस्य राग-द्वेपविरहितस्याऽऽयः प्रतिसमयमपूर्वापूर्वकर्मनिर्ज- १ मापा व्यक्ता वाक् श्रुतव्यक्तीभावमात्रक सा च । श्रुतभावमात्रक यथा सामायिकमिहेवमादिकम् ॥ १४२० ॥ २ विविधा विशेषतो वा भवति विभापा द्विकादिपर्याया। यथा सामयिक समय. मामायो वा समायो वा ॥ १७२१ ॥ ३ करोमि भगवन् ! सामायिकम् ।

·पा 10 भय वासिनार . Pl कलक 'विचीए वक्खाण वत्तियमिह सन्बपज्जवेहिं वा । विचीओ वा जाय जम्मि वा जह वचए सुत्चे ॥१४२२॥ हसा प्रविपरणस्य म्यारपान मा वार्तिकमुच्यते । ययेदमेव विश्वेपारश्यफम् । अथवा, उ कष्टभुतवसो गणघरादेर्भगवत सर्मपर्यापर्यत् म्याण्यानं तद् पार्विफम् । वृत्तेर्वा स्वविवरणा पदापातं सुधार्यानुफपनरूपं तव चार्तिकम् । यदिगा, यस्मिन् मम यथा पर्वते मनस्यैवापरि गुरुपारम्पर्यणायात म्यास्पान सद् पार्तिफामिति ॥ १४२२ ॥ एवं च सदि यस्य संररिप म्यारूपानं पासिकमुच्यते, तदाह-- उच्छोसयमुयनाणी निप्छयओ वत्तिय वियाणाइ । जो वा जुगप्पहाणो तओ व जो गिण्हए सव्व॥१४२३॥ उतपशुवमा पेष निधपनयमवेन तावत् वार्तिकं कर्तुं पिनानावि, नान्यः । या पा पस्मिन् युगे प्रधानो भद्रबाहुस्खाम्पादिर्भ पति । ततो पा युगमपानाद् या स्थूलभद्रस्वाम्पादिः स भुतं गृहावि स पार्विफवदिवि ॥ १४२३ ॥ भय मापक विमापफ-वातिकविद एवान्यया प्रविपिपादयिपुराह- केण सममहिय वा भाणिय भासति भासगाइया । अहवा तिण्णवि साहेज कट्ठकम्माइनाएहि ॥१४२४॥ अनुयोगाचार्येण यद् मणितं म्यास्यात तस्माद्नं योऽन्यस्य भापते व्यापटे स मापक उच्यते । तयाख्यातस्य सम तु माप माणो विमापा । ममातिश्यास्तदपिकं मापमामो वार्तिफहदिति । अथवा, फिमेतेन पहुना १, श्रीनप्येतान् भापकादीननन्तर पक्ष्यमाणकाष्ठफमादिमिर्मातेरुदाहरणैः सापयेत् फपयेदिति । मनन्तरनिर्युतिगापामस्तापनेयम् ।। इति द्वादश्चगापाप ॥ १४२४ ।। वान्येन काठफर्मापुदाहरणान्या- कटे पोत्ये चित्ते सिरिषरिए पौड-देसिए चेव । मासग विमासए वा वतीकरणे य आहरणा ॥ १४२५ ॥ माल्पान पासिबमिा सर्वपळ । चितो पाउमा पस्मिन् वा पपा पर्तते सूत्रे ॥ ५॥१. पत्तो' २ मारपणामी निभानो पार्तिक विजानाति । यो वा पुगसमानस्ततो वा पो गति सर्वम् ॥ २५॥ ४६ग. ५ नं सममधिकपा ममित भाषन्ते मापकाविनापरवा श्रीमपि रूपयेत् प्रामादिशातौ ।। ॥ (को पुस्ते हि मागरिक पोग-रेसिम्पोबे। माप-पिमापरपोषी किये पोशारणानि ॥ ११ ॥ म.पा मा।

·, 'काष्ठे' इति काष्ठविषयो दृष्टान्तः। यथा काष्ठे कश्चिद् रूपकार आकारमात्रमेवोन्मीलयति, कश्चित् तु तत्रैव स्थूलावयवं रूपं किञ्चिद् निष्पादयति, अपरस्तु सुविभक्तविचित्रोत्कृष्टनिःशेपाङ्गोपाङ्गावयवयुक्त निर्वर्तयति । एवं काष्ठकल्पं सामायिका- दिसूत्रम् । तत्र भाषकः किश्चिदर्थमात्रमेव ज्याचष्टे । विभापकरतु तस्यैवानेकपकारैरर्थमाख्याति । वार्तिककरस्तु निरचशेपैरपि व्याख्याप्रकारैस्तदर्थ प्रतिपादयति । पुस्तं लेप्यम् , तदृष्टान्तेऽपि काष्ठवदेव सर्व वाच्यम् । चित्रदृष्टान्ते तु- यथा कोऽपि चित्रकारो वर्तिकाभिः कुड्यादिषु रूपस्याकारमानं लिखति । कश्चित्तु तत्रैव हरितालादिवर्ण कैौरवर्णादिभावान् दर्शयति । कश्चित्तु निरवशेषानपि तद्गतभावान् सत्यापयति । दान्तिकयोजना तु तथैवेति । श्रीगृहं भाण्डागारम् , तदस्यास्तीति श्रीगृहिको भाण्डागारिकः । तत्र कोऽप्यसौ 'अत्र भाजने रत्नानि सन्ति' इत्येतावन्मात्रमेव जानाति, अपरस्तु तज्जाति-माने अपि वेत्ति, अन्यस्तु सर्वास्तद्गुण-दोषानप्यवबुध्यत एव । एवं प्रथम-द्वितीय-तृतीयश्रीगृहिकतुल्या यथासंख्यं भापक-विभापक-वार्तिककरा विज्ञेयाः । पोण्डमविकसितावस्थं कमलम् । तच्च यथेषद्विकसिता-ऽर्धविकसित-सर्वविकसितभेदात् विधा भवति, एवं भापकादिव्याख्यानमपीति । देशनं देशः कथनं सोऽस्यास्तीति देशिकः, तत्र यथा कश्चिद् देशिकः पन्थानं पृष्टो दिमात्रोपदेशेनैव तं कथयति, कश्चित्तु तयवस्थित- ग्राम-नगरादिभेदेन, अपरस्तु समस्ततदुत्थगुण दोपाख्यानद्वारेणापि तमुपदिशति । दान्तिकयोजना तथैव । एवमेतानि भापक- विभाषक-व्यक्तीकरविषयाण्युदाहरणानि प्रतिपादितानि । इति नियुक्तिगाथासंक्षेपार्थः ॥ १४२५ ।। विस्तरार्थ भाष्यकारः माह- पंढमो रूवागारं थूलावयवोवदसणं बीओ । तइओ सव्वावयवे निहोसे सव्वहा कुणइ ॥ १४२६ ॥ कट्ठसमाणं सुत्तं तदत्थरूवेगभासणं भासा । थूलत्थाण विभासा सव्वेसिं वत्तियं नेय ॥ १४२७ ॥ प्रथमगाथायां प्रथम-द्वितीय-तृतीयशब्दवाच्यो रूपकारः, द्वितीयगाथायां तु दान्तिकयोजना । तत्र काष्ठस्थानीयं मूत्रम् । 'तदत्यरूवेगभासणं ति' तस्य च सूत्रस्यार्थस्तदर्थस्तस्य चानन्तरूपत्वाद् यदेकरूपभाषणं सा भापा- स भापफव्यापार इत्यर्थः; स्थूलार्थानां तु कियतामपि भाषणं विभाषा, सर्वेषां तु निरवशेपाणामर्थानां भापणं वार्तिकं ज्ञेयमिति ॥ १४२६॥१४२७ ॥ " १ प्रथमो रूपाकार स्थूलावयवोपदर्शन द्वितीय । तृतीय सर्वावयवान् निर्दोषान् सर्वथा करोति ॥ १४२६ ॥ काठसमान सूत्र तदर्थरूपैकभाषण भाषा । स्थूलार्थानां विभाषा सर्वेषा वार्तिक ज्ञेयम् ॥ १४२७ ।।

·पुस्तारान्त पारपातुमार- पा. 'पोत्य विहागार दिहावयव समचपजाय । जह, तह सुत्त भासा विमासण वत्तिय चेव ॥ १४२८ ॥ पया पुर्व लप्यं प्रथमामि द्रादिसंवन्धिरूपस्य स्टाफारमात्रं भवति । तत क्रमेण ष्टतदवयपम्, सवोऽपि क्रमाद् निर्वर्तित १५॥ निवेपतस्पर्याय संपपते, तया समाभित्य मापा, बिमापा, पाति च नपन्य-मध्यमा धमग्याएयानरूपं ययासापडेयमिति ।।१४२८।। चिपरान्त पिवरीपुरा- को वचीलिहिय वण्णुम्मिन्न समचपज्जाय । जह, तह मुच भासा विमासण वतिय चरिम ॥ १४२९॥ यया किश्चिदिर महर्ण धरलं कुच्यम् । वष प्रयम वर्तिकाभिस्वदालेण्यरूपकाणां सिसिवाकारमा भवति । ततम वर्ण फोनिम संपयते, हरिसालादिवर्णकैरुन्मीलितं गौरवर्णादिस्वरूप भवतीत्यर्थः । ततः समस्ताः समाता या पर्याया आलेख्यधर्मा निप्पमा यत्र व समस्तपर्यायम् , समाप्तपर्यायं वा भरति- सर्वास्मना निप्पर्म भरवीत्यर्य । तयाच इम्यस्थानीय सूत्रम् । तत्र भापा, रिमापा, पार्मिक र परम वीर्य भगवासि ॥ १४२९ ।। भीषिकोदारणार्थमार- भाणे जाई-माण गुणे य रयणाण मुणइ सिरिघरिओ । जह, तह सुयमाणे भासगादोऽत्थरयणाण ॥१४३०॥ श्रीपतिको भाण्डागारिका, स प यया कथित् 'रनान्यत्र ताम्रफरणिकादिमामने सन्ति' इत्येवं मुणतीति सोपस्कार व्याख्ये यम् । अपरस्त वेपामेष रवाना माहिं मान प जानाति । भन्यस्तु मरादिरोगापास्त्र क्षुत्-पिपासा भमापनेतृत्वादीस्तद्गुणानपि मपवा, अ यया योग्यवे- यया भीररिफ फपिन् रनमामने मरकवादिका बजाति मानाति, अपरस्त माप बल्ल-गदियाणादि फादिकं वन्मानमपि पुष्यते ; अन्यस्तु पूर्वोक्तास्तद्गुणानपि समस्वान् पेचि ; वया रबमामनस्थानीये वे स्तोक-गह-पहुतरायचारो । मापकादयो विधेया इति ॥ १४३० ॥ पेपि। + । पुस्त वारं बाबर समसपारम् । पा धपा पूर्व भापा रिमाए पार्मिक और ॥ १८ ॥ १ मे पर्तिहिचितपोनिष समतपपापम् । पमा सवा सूत्र भाषा विमाष पापिरमम् ॥ १.२९॥ 1 मारने पाटि-मामे गुपौड रबानो जानाति बीमा पपा तमा मुवमानने भारकारपोरखामाम् ॥11 ॥॥ मन ·बृ पोण्डदृष्टान्तव्याख्यामाह- वोडं विभिन्नमीसं दरफुल्छ वियसियं विसेसेण । जह कमलं चउरूवं सुत्ताइचउक्कमप्पेवं ॥ १४३१ ॥ पोण्डमविकसितावस्थं कमलम् । तस्य च पश्चात् तिस्रोऽवस्था जायन्ते, तद्यथा- 'विभिन्नमीसं ति' ईपविभिन्नमित्यर्थः। तथा, 'दरफुल्लं ति' अर्धविकसितमित्यर्थः । तथा, 'वियसियं विसेसेण त्ति' सर्वात्मना विकसितमित्यर्थः । एवं च सति यथा कमलं चतू- रूपमुक्तम् , तथा सूत्रादिचतुष्कमपि विज्ञेयम्- अविवृतं मुकुलितं सूत्रम् , तथा, अल्प-बहु-बहुतरव्याख्यानरूपास्तस्य तिस्रोऽवस्थाः, इत्येवं चतूरूपतेति ॥ १४३१ ।। अथ देशिकदृष्टान्तव्याख्यामाह- पंथो दिसाविभागो गाम-पुराइगुण-दोसपेयालं । जह, पहदेसणमेव सुत्तं भासाइतिययं च ॥ १४३२ ॥ इह पन्थाः कश्चिद् ग्राम-नगरादीनां भवति । तं च पृष्टः कोऽपि दिग्विभागमात्रमेव कथयति, अन्यस्तु तद्व्यवस्थितग्राम- नगरादीन् कथयति, अपरस्तु मार्गगतनिःशेषगुण-दोपविचारमपि कथयति । इत्थं यथा पथो मार्गस्य देशन त्रिविधं प्रवर्तते, एवं भाषा-विभापा-वार्तिकलक्षणमपि त्रितयमवगन्तव्यम् । तदिह सर्वेष्वपि काष्ठादिदृष्टान्तेष्वयं परमार्थः- जघन्य-मयमो स्कृप्टव्याख्यातारो भाषक-विभाषक-व्यक्तीकरा उच्यन्त इति । तदेवं जिनप्रवचनोत्पत्तिः, प्रवचनैकार्थिकानि, तद्विभागश्वोक्तः ॥ १४३२ ।। अथ क्रमप्राप्तमपि द्वारविधि 'दौरविही वि महत्था तत्थ वि वक्खाणविहि विवज्जासो, मा होज' इत्यादिपूर्वोक्तकारणादुल्लवय, व्याख्यानविधिमेवेह तावदभिधित्सुः प्रस्तावनामाह- ऐयस्स को णु जोग्गो वत्तुं सोउं च, केण विहिणा वा ' । पुब्बोइयसंबंधो वक्खाणविही विभागाओ॥ १४३३ ॥ एतस्य च वक्ष्यमाणस्य 'उदेसे निदेसे य' इत्यादिद्वारविधेः, सर्वस्य वाऽनुयोगस्य को वक्तुं योग्यो गुरुः १, कश्च श्रोतुं योग्यः श्रोता ?, केन वा विधिनाऽसौ वक्तव्यः ? इत्येतदभिधानीयम् । अत एव तस्मात् प्रवचनैकार्थिकविभागादनन्तरं 'दौरविही वि महत्था' इत्यादिना १ क 'बोण्ड' । २ पोण्ड विभिन्नमीपदर्धफुल्ल विकसित विशेषेण । यथा कमल चतूरूप सूनादिचतुप्फमप्येवम् ॥ १४३१ ॥ ३ पन्था दिग्विभागो ग्राम पुरादिगुण-दोपविचारम् । यथा पथदेशनमेव सूत्र भाषादिलितय च ॥ १४३२ ॥ ५ एतस्य को नु योग्यो वक्तु श्रोतु च केन विधिना वा ? । पूर्वोदितसमन्धो व्याख्यानविधिविभागात् ॥ १४३३ ॥ ६ गाथा ९.३ । ? ४ गावा १३६०। ॥६ ·1. ८॥ मनिपादितसंपभो पारपान रिषिरुस्पते । पागन्तरं वा 'विभासाउ चि' सामान्पेन पूर्वमादिष्टस्पेदानी म्यास्यानविधिविशेषण भापण भाषा मणने 'क्रियते' इवि शेपः ॥ इति गाथाष्टकार्पः ॥ १४३३ ॥ वमेव म्पामपाननिधिमार- गोणी चदणकथा चेडीओ सावए बहिरगोहे । टकणओ ववहारो पडिबक्खे आयरिय-सीसे ॥१४३४॥ आचार्य शिम्पयोर्पोग्या ऽयाग्यविचारे 'गोणी' गौस्तदुदाहरण पक्कम्पम् । उपा, पन्दनकन्पानिदर्शनम् । तया, पेट्यो जीर्णा ऽभिनयाग्निपत्रिफ, ताशान्तो पायः । तथा, भाषकोदाहरणम् । षया, पपिरगोदोहनिदर्शनम् । सपा, टहणफव्यवहारः पष्ठमुदाहरणम् । एतेषु पट्सप्पदारणेपु चिप्या ऽऽमार्ययोः सातादयोग्यस्वपभिपाप तत प्रविपक्षे योग्यत्वं योजनीयम् । अथवा, एषां पणामप्युदाहरणानां मध्ये योग्या ऽयोग्ययोर्विफत्पेनकमदाहरणमाचार्यस्य, एर्फ तु चिम्पस्य, इत्येव योजनीयम् ॥ इति नियुक्ति गापासोपार्थः ॥ १४३४ ॥ विस्तरतस्तु गोरएशन्तं माप्पकार माह मैग्गनिविट्ठ गोणि केठ वतो व्य न सुयमायरिओ । एवं मए वि गहिय गिहि तुम पि ति जपतो ॥ १४३५ ।। आवेगलगोविक्केया व जो वि मदक्खमो सुगमीरो । अक्खेवनिण्णयपसगपारओ सो गुरू जोग्गो ॥१४३६॥ सांसो वि पठाणयरो णेगंताणावियारियग्गाही । सुपरिच्छियकेया इव त्याणवियारक्खमो इहो ॥ १४३७ ॥ कस्यापि पूर्तस्योपरितसातसुन्दरस्यापापि गौः कपमपि सस्थानीमदे स्पिना भमा । सतपोस्थातुं न शक्नोति, इत्युपषिष्टेष तिष्ठवि । ततस्तेन तेन कस्यापि मग्यस्य ऋतुस्तपैयापरिष्टा मूस्पेन प्रदचाऽसौ । स्वयं पुनरपसृत । क्रेतापि यावत् तामुत्यापयति, वासद् न शक्नोत्पुत्वोतमसौ । ततस्तयैव स्थितान्पस्य मूल्पेन दातुमारम्बा सेनेयम् । स च दसस्वादुष प्रभृत्यवयषानां निरीक्षणार्थ , पौवमापा मी मापको पिरगोबोहा । टानको पहारा प्रतिपय बाचार्य-शिप्पयो।। १५ । १ माविषिष्ट गो कीचा बवादिषम सुतमाचापा। पूर्व मपापि गृहीते गाण त्वमपीति असन् । ११५ अभिमगोविरोष पोऽपि मरममा गम्माए । माझेपमिर्चपप्रसापास गुरुयोग्यः ॥ १॥ सिपोऽपि प्रपातरा मैकान्तेनाऽपिचारितमाही । सुपरीधितोप स्पानविचारमम .. न 5 ·तामुत्थापयति । मूलक्रेता च तत्कर्तु न ददाति । वदति च मयोपविष्टवेयं गृहीता, त्वमप्युपविष्टामेवामुं गृहाण । एवं च न कोऽपि गृहाति, उपहसति च तमिति । अथ प्रकृते योज्यते- भग्ना सती निविष्टा भग्ननिविष्टा तां भग्ननिविष्टां 'गोणि' गां यथा मुग्धः कश्चिदुपविष्टामेव क्रीत्वोपविष्टा- मेवाऽन्यस्य ददत् प्रयच्छन् क्रेतोपहासविषयत्वादयोग्यः। 'न सुयमायरिउ त्ति' एवमाचार्योऽपि न नैव योग्यो भवतिः किं कुर्वन् ?, श्रुतं ददत् प्रयच्छन् । कथंभूतः सन् ?, इत्याह- ‘एवमविचारितमेव मयाऽप्येतत् श्रुतं गृहीतम् , त्वमप्यविचारितमेव गृहाण' इति शिष्यं प्रति जल्पन्निति । इत्थंभूतस्य सुरेः पार्थे न श्रोतव्यम् , संशीतिपदेपु निश्चयाभावेन मिथ्यात्वगमनप्रसङ्गात् । अतो व्याख्यान- स्यायमयोग्योऽभिधीयत इति । कथंभूतः पुनर्योग्यः ?, इत्याह- ‘अविगलेत्यादि' सुगमा । तदेवं गुरोरयोग्यस्य योग्यस्य च स्वरूपमुपदर्य शिष्यस्यापि तदाह- 'सीसो वीत्यादि' शिष्योऽपि न नैव प्रधानतरः, किन्त्वयोग्यः । कथंभूतः ?, इत्याह- मुग्धगोक्रेतेवैकान्तेनाऽविचारितग्राही । यस्तु स्थानविचारक्षम आग्रहरहितो विचारयोग्ये वस्तुनि विचारकः स सुपरीक्षितगवादिक्रयिक इव सिद्धान्तश्रवणे इष्टो योग्यः शिष्य इति ॥ १४३५ ॥ १४३६ ॥ १४३७ ।। अथ चन्दनकन्थादृष्टान्तविवरणमाह- जो सीसो सुत्तत्थं चंदणकथं व परमयाईहिं । मीसेइ गलियमहवा सिक्खियमाणेण स न जोग्गो ॥१४३८॥ कंथीकयसुत्तत्थो गुरू वि जोग्गो न भासियव्वस्स । अविणासियसुत्तत्था सीसा-यरिया विणिदिट्ठा ॥१४३९॥ इह भावार्थस्तावत् कथानकेनोच्यते- द्वारवत्यां नगर्या वासुदेवस्य राज्यं पालयतो गोशीर्ष-श्रीखण्डमय्यो देवतापरिगृहीतास्तिस्रो भेर्य आसन् , तद्यथा- सांग्रामिकी, औद्भूतिकी, कौमुदिका । तत्र प्रथमा संग्रामकाले समुपस्थिते सामन्तादीनां ज्ञापनार्थ वाद्यते, द्वितीया पुनरुद्भूते- आगन्तुके कस्मिश्चित् प्रयोजने सामन्ता-ऽमात्यादिलोकस्यैव ज्ञापनार्थ वाद्यते । तृतीया तु कौमुदीमहोत्सवाद्युत्सव- ज्ञापनार्थ वाद्यते । चतुर्थ्यपि गोशीप श्रीखण्डमयी भेरी तस्यासीत् । इयं तु पद्-पण्मासपर्यन्ते वाद्यते, यश्च तच्छब्दं शृणोति, तस्याती- तम् , अनागतं च प्रत्येकं पाण्मासिकमशिवमुपशाम्यति । इयं च प्रकृतोपयोगिनी चतुर्थी भेरी । इति तदुत्पत्तिर्लिख्यते- ។ १ य शिष्य सूत्रा-ऽर्थी चन्दनकन्थामिव परमतादिभि । मिश्रयति गलितमथवा शिक्षितमानेन स न योग्य ॥ १४३८ । कन्थीकृतसूत्रा-ऽर्थों गुरुरपि योग्यो न भापितव्यस्य । अविनाशितसूत्रार्या शिष्या ऽऽचार्या विनिर्दिष्टा ॥ १४३९ ॥२ घ छ 'पचन्दनम' ।

·A 'पा. २०॥ फदापित सौपर्मदवसाफ समस्ताऽमरसभापुरस्सरममिति अझण- 'पच्छ कहो ! हरिपमुहा पप्पुरिसा दोसणसमझे पि । गिहति गुण पिय, तह म नीयजुमेण जुईति ॥ १ ॥ एवं असहावो कोई सुरो पितर किह णु एवं । समवा, जे अगहिउँ परदोस विट्ठए कोह। ॥ २ ॥ इस मिनिम्ण का समागओ तो विउपए पसो । श्रीमरमसिणवन्न मादुर्ग मयगमुणर्य ॥ ३ ॥ सस्स म मुहे विउन्या कुदुखरूपपरदसणारियोखी । नेमिमिणवन्दमरम परिपस्स पहम्मि हरिणो य ॥१॥ उनबसा मुणय भाग गंधेण तत्स हरिसेन्न । समस पि उप्पहेणं पचा, कदो उप सरूप ॥ ५ ॥ विविछ भारतो पोमाठाम पचा पहेण तेणेव । वद्ण य मुणयसव पमणइ गस्पतपेमेव ॥ ६ ॥ मामसिणसिमवस्पंपले व पयो इमस पेच्छ बहो । मुत्तापलि ब रेहह निम्मम्मोहा दसमपती ।। ७ ॥ मह वितिय सुरेणं सच में अमरसामिमा भणिय । नूण गुण पिय गरुपा पिच्छंति परस्स न हु दोसं ॥ ८॥ मह अन्नविणे देवो तर अपहरद याद हरिणो । सिन्न च तस्स सय विणिजिये तेण कुटसमा ॥ ९ ॥ तो भप्पणा वि विष्ट्र सुरगस्स कुराषयम्मि परिवग्गो । मह देवेण मणिय पिणिउ घेप्पति रयणा ॥ १० ॥ , मेसस्वामो रिप्रमुखाः सखापा दोपण्समध्यापि । ग्रन्ति गुणमेप तमा न मीचमुरेम गुमन्ते ॥ 11 पसरणापामा कोऽपि सुरमितपति का नु पन्त् । संमति पपरहवा पायो तितिकोऽपि इविवित्तविह समागतस्ततो विमोपेपा । बीमत्तानामतिदुर्गम पवमानकम् ॥ ३॥ उस मुजे पिमाधि कोमलमपरमपद्धिम् । मिबिनबन्दनाय पतितम पमे हरेज ।। ॥ गुपदपति एषा ममं गाम्भेग तस्स परिसम्पम् । सममपुत्पमेन यति इस पुन सरूपम् ॥ ५ ॥ विविध मावबम् पासाका प्रमति पपेम देवैब पापा प्रमपति गुरुयनैवम् ।। मतिममहामाबादपरस्प प्रेमस्वामो 11 मुताधिरिष मते मिर्मकम्पोमा सबपतिः .. भर चिन्तित पुरेण सम परमाशामिना मषितम् । मूल गुममेष गुस्का मेक्षन्ते परम न बह दोपम् ।। भपापविन पारगमपारति महम तो चैन्न तप सकस मिनिर्मित सेन यामम् ॥ ९॥ क्षत मारममाऽपि विष्णुस्वरगस्वानुगममे पतिकमा । बप रेन मषित किया गयन्त रमानि !

·तो वृक्ष जुज्झामो त्ति भणेइ केसवो किंतु रहवरे अहय । तो गेण्ह तुम पि रह जेण समाण हवइ जुझं ॥ ११ ॥ नेच्छइ एय देवो तुरएहिं गयाइएहिं वि स जुज्झ । जा नेच्छइ ता भणिओ हरिणा तो भणसु तुममेव ॥ १२ ॥ देवेण तओ भणियं परमुहा दो वि होइऊण पुणो । जुज्झामो पूयघाएहि, भणइ तो केसवो देव ॥ १३ ॥ जइ एव तो विजिओ अय तुमए, तुरगम नेहि । जुज्झामि पुणो कहमवि न हु एरिसनीयजुज्झेणं ॥ १४ ॥ संजायपच्चआ सो पच्चक्खो होइऊण तो देवो । भणइ अमोह देवाण दसण भणसु किं पि वर ॥ १५ ॥ अह भणइ केसवो आसिवपसमाणिं तो पयच्छ महभेरिं । दिन्ना य सुरेणागमणवइयर साहिउ थ गओ ॥ १६ ॥ छह छह मासाण साइवाइज्जए तहिं भेरी । जो सुणइ तीए सद्द पुव्वोप्पन्नाओ वाहीओ ॥ १७ ॥ नस्सति तस्स अवरा ताउ तह य न हु होति जाव छम्मासा । अह अन्नया कयाई वणिओ आगंतुओ कोइ ॥ १८ ॥ दाहजरेण धणिय अभिभूओ भेरिरक्खयं भणइ । दीणारसयसहस्स गेण्हसु मह देसु पलमेग ॥ १९ ॥ भेरीए छिदिऊणं दिन्न तेणावि लोभवसगेणं । अन्नेण चदणेण य भेरीए थिग्गल दिन्न ॥ २० ॥ इय अन्नाण विदितेण तेण कथीकया इमा भेरी । अह अन्नया य असिवे हरिणा ताडाविया एसा ॥ २१ ॥ Cm - १ ततो युध्यावहे इति भणति केशव किन्तु रथवरेऽहकम् । ततो गृहाण यमपि रथ येन समान भवति युद्धम् ॥ ११ ॥ नेच्छत्येतद् देवस्तुरगैर्गजादिभिरपि स युद्धम् । यावद् नेच्छति तावद् भणितो हरिणा ततो भण यमेन ॥ १२ ॥ देवेन ततो भणित पराङ्मुखौ द्वावपि भूत्वा पुन । युध्यावहे पूतधातेभणति तत केशवो देवम् ॥ १३ ।। यद्येव ततो विजितोऽहक त्वया, तुरङ्गम नय । युध्ये पुन कथमपि न सल्वादशनीचयुद्धेन ॥ १४ ॥ सजातप्रत्यय स प्रत्यक्षो भूत्वा ततो देव । भणत्यमोघ देवाना दर्शन भण किमपि वरम् ॥ १५ ॥ अथ भणति केशवोऽशिवप्रशमनी सत प्रयच्छ महाभरीम् । दत्ता च सुरेणागमनव्यतिकर कथयित्वाऽथ गत ॥ १६ ॥ पण्णा पण्णा मासानां सातिपाद्यते तत्र भेरी । य शृणोति तस्या शन्द पूोरपन्ना व्याधय ॥ १७ ॥ नश्यन्ति तस्याऽपरास्ते तथा च न तु भवन्ति यावत् पड़ मासान् । अथान्यदा कदाचिद् वणिगागन्तुक कोऽपि ॥ १६ ॥ दाहज्वरेण घनमभिभूतो भेरीरक्षक भणति । दीनारशतसहस्र गृहाण मम देहि पलमेकम् ॥ १९ ॥ भेयो छित्वा दत्त तेनापि लोभवशगेन । अन्येन चन्दनेन च भेर्या सधानशफल दत्तम् ॥ २० ॥ इत्यन्येपामपि दता तेन कन्धीकृतेय भेरी । अथान्यदा चाशिव हरिणा तोदितपा ॥ २१ ॥ -- ॥

·[पा २२॥ पण तसे सदो मुव्पद न हरिसमाए वि । कधीकरणवाइसरो निन्नामो केसवेण तओ ॥ २२ ॥ मारापिभो म सो मेरिससमो, सेण अट्ठम पाउ । भाराहिमो स देवो अन्नं मेरि प सो देह ।। २३ ॥ भन्नो य केसवेण कभो तर भेरिपासमो सो य । रस्सह है जण हो ाम च तो हरिणो ॥ २५ ॥" अप गायाक्षरायः कप्यते- स शिष्योऽनुयोगभषणस्य न योग्यः । यः, किम् ?, इत्या- यः सूत्रम् , अर्थ वा चन्दनक यावत् परमवादिमिर्मिभयति । गलितं पा विस्पर्व शिक्षिवमानेन शिक्षितत्वाबारेण परमतादिमिर्मिभयित्वा संपूर्ण कराति । इदमुक्त भरवि- पया भेरीपासकन गोशीर्प' भीखण्डमेरी इतरचन्दनखण्टैमिभयिस्ता फन्या कता, एवं यः शिष्यः स्त्रमर्थ वा परमतन, भाविशमन स्वकीयनैव प्रन्यान्तरेण मिभयित्वा फन्पीकरोति, अयरा, विस्पतं सूत्रम वा 'सुशिक्षितः स्वयमेराहम् , नायं फश्चित् फदापित् किमपि पृष्गमि' इत्याद्वारेण परमवादिभिरपि मिभयित्या संपूर्ण विदपाति, सोनुयोगश्रवणस्प न योग्य इति । एवं कन्पीकतम्बापों गुरुरप्यनुयोगभाषणस्य न पोग्पः, किन्स्वपिनाक्षितस्त्रार्याः चिप्या ऽऽचार्या अनुयोगस्य योग्या विनिर्दिष्टा इति ॥ १४३८ ॥ १४३९ ।। अय पेटीरटान्तो विनियवे- अत्थाणत्यनिउत्तामरणाण जिण्णसेद्विधूय व्य । न गुरू विहिमणिए वा विवरीयनिओयओ सीसो ॥ १४४.॥ सत्थाणत्थनिठचा ईसरघूया सभूसणाण व । होइ गुरू सीसोऽवि य विणिओएतो जहामणिय ॥ १४४१ ॥ भावार्य: फयानकेनोग्यसे- पसन्तपुरे नगरेवनः श्रेष्ठी राजा पदात् स्फटिवोऽन्पो नवश्रेष्ठी विहितः । तयापि जीणभाठिी तुर्नरमेष्ठिदक्षिणा सा कथमपि मासी प्रीति सजाता । परं क्यापि नीर्णयष्टिपत्रिका हदये कालुष्यं न मुञ्चति- 'षयमवैः पदात् परि भ्रंशिवा' इति । अन्यदा प ते दे अपि मलाशये कचित् गते । ततश्राभरणानि तटे मुरस्वा नवभष्ठिदुहिता जीर्णभेष्ठिपुत्रिफया सौव ,म्पावेन स्पा सम्म भूबते महरिसमापामपि । पीरमम्पतिमो विशात बेशन तता १५ मारितब म मेरिरक्षका तेनारम प्रस्था | माराधित स देषोपा मेरी स पदाति । १५ । मम्पम मधेन सस्ता मेरिपामसरपति तो पत्मेप पमते काम तोपरे । २०॥ २६ग नमेरो। १ कप 'पीयपमे' । । भस्पानामियोचाभरपाषा बोर्म मेशिनुमितेर । म पुषिधिममिते वा विपरीतमिवोधकः सिप्पा । ११ मस्तस्मानापनियोका बाहुदिता सभूपणानामिष । मपति गुरू शिप्मोऽपि विनियोजवन् पयामाणितम् ॥ १४ ॥ ।

·मज्जनार्थ प्रविष्टा । ततश्च जीर्णश्रेष्ठिदुहिता झगित्येव जलाद् निर्गत्य नवश्रेष्ठिदुहि तृसत्कान्याभरणानि गृहीत्वा चलिता । इतरया तु जलमध्यगततयाऽप्युच्चैः स्वरेण निषिद्धा । ततश्च 'का त्वम् ? , कानि च तानि त्वदीयाभरणानि ?, मया येतान्यात्मीयान्येव गृहीतानि' इत्यादि जल्पन्ती गाढमाक्रोशन्ती च सा गृहं गता। कथितं च निजमाता-पित्रोः । अनुमतं च तत् ताभ्याम् । भणिताऽसौ तूष्णी विधाय तिष्ठ त्वम् । तत इतरयापि निजपित्रोस्तत् कथितम् । याचितानि च ताभ्यां तान्याभरणानि । न समर्पयन्ति चेतराणि । ततो राजकुलव्यवहारो जातः । कारणिकैश्च साक्षी पृष्टः । न च कोऽप्यसौ संजातः । ततस्ते द्वे अपि दारिके आकार्य जीर्णश्रेष्ठिदुहिता प्रोक्ता- यदि त्वदीयान्याभरणानि, तर्हि झगित्येवामून्यस्माकमेव पश्यता परिचाय दर्शय । यावच्चैपा तानि परिचातुमारल्या, तावदनभ्यासादन्यस्थानोचितमाभरणमन्यत्र नियोजयति । यदपि किञ्चित् स्थाने नियुङ्क्ते तदप्यश्लिष्टमेवाभाति, क्षुभिनत्येन च न किञ्चिदसौ जानाति । ततो नवश्रेष्ठिदुहिता तैरुक्ता । तया च स्वभ्यस्ततया स्थानौचित्येन सर्वाण्यप्याभरणानि अगित्येव परिहितानि, श्लिष्टानि चातीव शोभन्ते । ततस्तैः पुनरपि सा प्रोक्ता- झगित्येव मुश्च तानि । तया च क्रमेणावतार्य तथैव मुक्ता- नि । ततो ज्ञातः कारणिकैः सद्भावः । दण्डितश्च शरीरनिग्रहेण राज्ञा जीर्णश्रेष्ठी। तदुहिता चाऽनर्थभाजनं सजाता। एवं जीण ये- ष्ठिदुहितेवाभारणानामस्थानेऽर्थानां नियोक्ता न गुरु:- गुरुपदयोग्योऽसौ न भवतीत्यर्थः । ऐहिकामुष्मिकानां निःसंख्यानानां भाजनमसौ संपद्यते । विधिभणिते च- गुरुणा यथावत् प्ररूपिते चाज्ञानादिना विपरीतयोजकः शिष्योऽपि न नैव श्रवणयोग्यः, नापि कल्याणभागित्यर्थः । स्वस्थाने त्वर्थानां नियोक्ता, ईश्वरदुहितेव स्वभूपणाना, गुरुयोग्यो भवति । शिष्योऽपि गुरुभिर्ययो- पदिष्टं तथैव नियोजयन् श्रवणयोग्यः कल्याणभाक् च भवतीति ॥१४४०॥१४४१॥ श्रावकोदाहरणभाष्यम्- 'चिरपरिचियं पि न सरइ सुत्तत्थ सावओ सभजं व । जो न स जोग्गो सीसो गुरुत्तण तस्स दूरेणं ॥१४४२।। इह कथानकं 'सावगभन्जा' इत्यादौ कथितमेव । ततश्च यथा चिरपरिचितामपि स्वभार्या पर कलत्रबुद्ध्या मुजानो न स्मरति, एवं चिरपरिचितमपि सूत्रार्थ यः शून्यहृदयतया न स्मरति, स शिष्यो न योग्यः शिष्यत्वस्यापि, गुरुत्व तु तम्य दुरेणैवे- त्यर्थः ॥ १४४२ ॥ १ चिरपरिचितमपि न स्मरति सपार्थ श्रावक स्वभार्यामिव । यो न स योग्य शिष्यो गुल्य तस्य दृरेण ॥ १४४२ ॥ २ गाथा 161२ ।

·To सा - भए पपिरगादाहोदाहरणम्-- अन पुढो अन्न जो साहइ सो गुरू न यहिरु व्य । न य सीसो जो अन्न सुणेइ परिभासए अन्न ॥ १४४३ ॥ पपिरकथानक मागुक्तपेर । गायाक्षरार्थस्तु सुगम । अया, पपिरधासौ गोदोभेति कर्मधारयो न झियो, किन्तु पघिरम गोदोधेति इन्दः । तता गोदोहो ग्रामेपका, तत्कथानकं तु भिन्नमवा मागुतं द्रष्ट पम् । उपनयस्तु स्वयमभ्यमः- यो ग्रामेयरद् यार न्मामुकतारन्मात्रमेष स्त्रयं द्रष्य क्षेत्र-कालायोपित्यविरहितो पक्ति, स शिष्यस्पेऽप्ययोग्या, गुरुवं सु द्रणव तस्येति ॥१४४३।। भय टाणकम्पपहारहटान्समाप्यम्-- अक्खेव निण्णय पसगदाणगहणाणुवन्तिणो दो वि। जोग्गा सीसायरिया टकण-णिओवमा समए ॥१४४४॥ अहवा गुरुविणय-सुयप्पयाणभण्डविणिओगओ दो वि। निजरलामयसहिया टकण-वणिओवमा जोग्गा ॥१४४५॥ होचरापये म्लेच्छदेशे ऽपिन टाणामिघाना म्सेरछा । वे च सुवर्णमहेन दक्षिणापथायातानि प्रयाणकानि गृहन्ति, परं पाणिग्यकारकास्तद्रापा न मानन्ति, सेऽपीतरमापा नावगग्छन्ति । सतम फनकस्य क्रयाणफानां च सावत् पुनः क्रियते, पावतुम यपक्षस्यापीठापरिचित, यावफस्पापि पक्षस्पेरणा न पूयते, तावत् कनकपुस्खात् ऋयाणफपुजाप हस्त नापसारयन्ति, इष्टापरि पूतौ तु तमपसारयन्ति । एरं वेपो परस्परमीप्सितप्रतीप्सितो व्यवहारः । अयोपनयगापादयं पारुपायते, तपया- टणाम वणितम नेपामुपमै समये पर्णिता यौते टपण पणिन; परस्परमीप्सित प्रतीप्सितव्यपहारेण म्यपारन्ति, एवमाक्षेप निर्णय प्रमदान-प्राणानु वर्तिनो पेऽपि निष्पा आचार्याभानुयोगयोग्या भवन्ति । इदमुक्तं भवति- यथा टाणा पणिजम परस्परेच्छापरिपूर्ति यावत् सुवर्णस्य याणकस्य प पुमान् फरोति, एवं निभ्योऽपि सावधाक्षेपं पूर्वपक्ष करोति याच मार्यमघमुभ्यते, न पुनर्मप सजा महारादिमि । रेपमवानवगवेनाग्रतो यावि, गुरुरपि तापद् निर्णय प्रयच्छसि यावरि प्यः स्वार्थमयगच्छति, मासनिक च वाषद् गुरुः कथयति या वन्माष शिभ्याध्वधारयति । भिप्योऽपि यथाशक्ति तत् सर्व ग्रहावीति । एवं दान-प्राणानुपतिना दयेऽपि शिप्पा ऽऽधार्या योग्याः । तत्र मन्पर पोनपाकापति स गुस्ने पधिर इष । मिप्यो बोप्रपत् अमोति परिमापतेश्नत् ॥10 १ भाक्षेप मिर्णव-मसान-यापामुमतिनी शामपि । पोग्यौ मिना उचाया गण पनिगुपमो समये n mu गबना गुरुषिनव-युवप्रवासमागविनियोगतो आरपि । निराणामसरितो गण-बपिगुपमौ पोप्पो । ॥ 18 + ।

·, And A AAMATA-AMARArarampraram Aro Iron.MARArPAP.. vdoiswand ArAmARATARArtArts AMAtactATARA दानं च ग्रहणं च दान-ग्रहणे, प्रसङ्गस्य प्रसङ्गागतस्य दान ग्रहणे प्रसङ्गदान ग्रहणे आक्षेपश्च निर्णयश्च प्रसङ्गटान-ग्रहणे च तानि तथात समासः, तदनुवर्तनशीला द्वयेऽपि शिष्या-ऽऽचार्या योग्या भवन्ति । प्रकारान्तरेणापि टङ्कण-वणिगुपैमानं भावयति- अहवेत्यादि गाथा । अथवा, शिष्येणौचित्यानतिक्रमात् कर्तव्यः सर्वोऽपि गुरु- विनयः, गुरुणापि शिष्यौचित्येन कर्तव्यं सर्वमपि श्रुतप्रदानम् । गुरुविनयश्च श्रुतमदानं च, ते एव भाण्डे ग्राह्य देयक्रयाणके तयोर्वि- नियोगो विनिमयस्तस्माद् गुरुविनय-श्रुतप्रदानभाण्डविनियोगाद् द्वयेऽपि शिष्या-ऽऽचार्याः कर्मनिर्जरालाभसहिनाष्टकणवणिगुपमा अनु- योगस्य योग्या भवन्ति । विपर्यये तु विपर्यय इति । तदेवं 'गोणी चंदण' इत्यादिना योग्या अयोग्याश्चोक्ताः शिष्या-ऽऽचा- र्याः ॥ १४४४ ॥ १४४५ ।। इदानीं शिष्यस्य विशेपत एव योग्या-योग्यत्वमभिधित्सुः प्रस्तावनामाह- अत्थी स एव य गुरू होइ जओ तो विसेसओ सीसो । जोग्गोऽजोग्गो भन्नइ तत्थाजोग्गो इमो होइ ॥१४४६॥ य इदानीं श्रुतस्यार्थं शृणोति स एव शिष्यः कालान्तरेणार्थी अर्थयुक्तोऽवगतमूत्रा ऽर्थः सन् यस्माद् गुरुर्भवति नान्यः, तस्माद् योग्योऽयोग्यश्च विशेषतः शिष्यो भण्यते । तत्रायोग्यस्तावदयं वक्ष्यमाणो भवति ॥ इति द्वादशगाथार्थः ॥ १४४६ ॥ कैस्स न होही देसो अणब्भुवगओ य निरुवगारी य । अप्पच्छंदमईओ पत्थियओ गंतुकामो य ॥१४४७॥ कस्य गुरोर्न भविष्यति द्वेष्योऽप्रीतिकरः शिष्यः, अपितु भविष्यत्येव । किं सर्व एव ?, न, इत्याह- अनभ्युपगतः श्रुतसंपदाऽनुपसंपन्नोऽनिवेदितात्मेत्यर्थः । अनुपसंपन्नत्वेऽपि तथा निरुपकारी गुरूणामनुपकारकः सर्वथा गुरुकृत्येष्वप्रवर्तक इत्यर्थः । तत्राप्यात्मच्छन्दमतिः स्वाभिप्रायं कार्यकारीत्यर्थः । तथा, प्रस्थितो यो योऽन्यः कोऽपि शिष्यो जिगमिपुः, तस्य तस्य द्वितीयः । तथा, गन्तुकामश्च सदैव गन्तुमना य आस्ते, वक्ति च- 'कोऽस्य गुरोः संनिधानेऽवतिष्ठते ?, समर्प्यतामेतत् श्रुतस्कन्धादि, ततो यास्यामि' इत्येवंचित्त एव सदैवास्ते । तदेवंभूतः शिष्योऽयोग्य एव श्रवणस्येति भावः ॥ इति नियुक्तिगाथार्थः ॥ १४४७ ।। अनभ्युपगतादिस्वरूपं भाष्यकारोऽप्याह- १ घज 'पमा भा' । २ गाथा १४३४ । ३ क स ग घ 'दनेत्या' । ४ अर्थी स एव च गुरुर्भवति यतस्ततो विशेषत शिप्य । योग्योऽयोग्यो भण्यते तत्रायोग्योऽय भवति ॥ १४४६ ॥ ५ कस्य न भविष्यति द्वेप्योऽनभ्युपगतश्च निरुपकारी च । आरमच्छन्दमतिक प्रस्थितको गन्तुकामश्च ॥ १३४७ ॥ ६ घग 'मायका' ।

·गा. ६॥ मन्नइ अणम्मुवगओऽणुवसपनो सुउवसपदया । गुरुणो करणिज्जाइ अकुन्यमाणो निरुवगारी ॥१४३८॥ अप्पम्छदमईओ सष्छद कुणइ सव्यकज्वाइ । पत्थियओ सपत्थियथिइजओ निश्चगमिउ व ॥ १४४९ ॥ गतुमणो जो जपइ नरि समप्पउ इमो मुयक्खघो। पढिउ सोउ च तओ गच्छ को अत्थए एत्य ? ॥१४५०॥ तितोऽपि गताः । नवर 'नियमिउ व चि' यो या मस्थितस्व चद्वितीयः प्रस्थित उच्यते । कर, नित्यगामीय पथिक इत्यर्थः ॥ १४४८ ॥ १४४९ ॥ १४५० ॥ अप पाग्यविष्यगुणान् दर्शपमार- विणओणएहिं पजलियडेहिं छदमणुयत्तमाणेहिं । आराहिओ गुरुजणो सुय बहुविह लहु देइ ॥१४५१॥ सिनयो पन्दनादिलक्षणस्वेनावनवा विनयापनशास्तैरिस्पभूतैः समिः, वपा, पृच्छादिषु कता प्राञ्जलयो यैस्व कृतप्राञ्जलयस्सै वया, पन्दो गुभिमापस्तमिशिवाफारादिना विशाय तदभ्यत्रसितमद्धान-समर्थन करण-कारणदारेणानुवर्तमानैराराधितो गुरुनन थुर्व म्घा योभयरूपं बहुविधमनेकमकार सघु शीघ्रं वदानि प्रयच्छति ॥ इति नितिगायार्थः ॥ १४५१ ॥ भाप्पम्- 'विणओणओऽमियदइ पढए पुच्छए पडिष्टई वा ण । पजल्यिहोऽभिमुहो कयजली पुग्छणाईसु ॥१४५२।। सदहइ समत्थेइ य कुणइ करावेइ गुरुजणाभिमय । छदमणुयचमाणो स गुरुजणाराहण कुणइ ॥ १४५३ ॥ उक्ताय ।। १४५२ ॥ १४५३ ॥ - , मन्पवेनम्युपगतोम्मुपसपना पुतोपतपदा । गुरोः करणीपापड निरूपारी ... भरमपम्पमतिका सफर मोति सामि । मस्पिताः समस्मितद्वितीयो बियगामीय गम्तुममा पो पस्पति नवरं समप्यतामय मुतरम्न्या । पहिचा पुत्वा ततो गमिप्पामि कोडवेञ्च १५ ।। १ सिमपान समाजकिमिश्म्मरमानैः । नाराधितो गुम्मना भुर्व परिष ण वाति । ११५॥ । पिनगरमतोऽभिगम्यते परति प्रति प्रतीपति वा । तमाम्बधिरमिमुताइवाजकि प्रणादिपु । ५५ ॥ मरचे समय मोति कारपति गुरुयनामिमतम् । यमपतमाम स गुरुमनाराधना करोति । १०५ ४ग ६अ।

·वृ अथ प्रकारान्तरेणापि योग्या-ऽयोग्य शिष्यानुपदर्शयन्नाह- 'सेलघण-कुडग-चालणि-परिपूणग-हंस-महिस-मेसे य । मसग-जलूग-बिराली जाहग-गोभेरी आहेरी ॥१४५४|| 'सेल त्ति' मुद्गशैलः पाषाणविशेषः, घनो मेघः, मुद्गशैलश्च घनश्च तदुदाहरणं प्रथमम् , कुटो घटः, चालनी प्रतीता, परिपूर्णकः सुघरी- चिटिकायहम् , हंस-महिप-मेष-मशक-जलूका-विडाल्यः प्रतीताः, जाहकः सेहुलकः, गोभेरी, आभेरी चेति योग्या-ऽयोग्यशिष्य- विषयाणि चतुर्दशैतान्युदाहरणानि ॥ इति नियुक्तिगाथासंक्षेपार्थः ॥ १४५४ ॥ उदाहरणं च द्विविधं भवति- चरितं, कल्पितं च । तत्रेह प्रथमं कल्पितमुदाहरणम् । एतच्च भाष्यकारो विवृण्वन्नाह- ऊल्लेऊण न सको गज्जइ इय मुग्गसेलओऽरन्ने । तं संवट्टयमेहो गंतुं तस्सुपरिं पडइ ॥ १४५५ ॥ रविउ त्ति ठिओ मेहो, उल्लोऽम्हि नव त्ति गज्जइ सेलो। सेलसमं गाहिस्सं निबिजइ गाहगो एवं॥१४५६॥ इह कचिदरण्ये पर्वतासन्नपदेशे समन्ताद् निविडो मुद्गवद् वृत्तत्व-श्लक्ष्णत्वादिधर्मयुक्तः किश्चिद्भूतले निमग्नः किश्चित्तु प्रकाशश्च- कचिकायमानो वदरादिप्रमाणलघूपलरूपो मुद्गशैलैः किलासीत् । स च गर्नति- साक्षेपं जल्पति । कथम् ?, इत्याह- अहमाद्रीकर्तु जलेन भेत्तुं केनापि न शक्य इति । तच्च मुद्गशैलस्य संवन्धि गर्ववचः कुतश्चिद् नारदकल्पात् श्रुत्वा संवर्तको नाम महामेघः 'तद्गमद्या- हमपनयामि' इति संप्रमार्य तं मुद्गशैलं गत्वा समाप्य तस्यैवोपरि पतति-निरन्तरं मुशलप्रमाणधाराभिवर्पनीत्यर्थः । 'संवर्तकमेघश्चोत्सापिण्यां शुभीभवति, काले पूर्वदग्धभूम्याश्वासनार्थ वर्पति' इत्यागमे प्रतिपाद्यते । तस्य च संवन्धि जलमतीव भूम्यादेवकं वासकं च भवति, इति विशेषतस्तस्येह ग्रहणम् । एवं- सप्ताहोरात्राणि महादष्टिं कृत्वा 'ठिओ मेघो त्ति' स्थितो वृष्टेरुपरतोऽसौ मेघः । कया बुद्धथा ?, इत्याह- 'रविउ त्ति' द्रावितः खण्डशो नीतो मयाऽसौ मुद्गशैल इत्यभिप्रायेणेत्यर्थः । पानीये चापसृते सुतरामुज्जली- भूतोऽसौ चकचिकायमानो मुद्गशैलः पुनरपि गर्जति । कथम् ?, इत्याह-'उल्लोऽम्हि नव त्ति' आर्दोऽस्म्यहं नवा ? इति सम्यग निरी- क्षस्व । भोः पुष्करावर्तक ! किमित्येवमेव स्थितोऽसि, तिलतुपत्रिभागमात्रमपि ममाद्यापि न भिद्यत इति भावः । ततो लज्जितो १ शैलघन कुट चालनी-परिपूणक हस महिप-मेपाश्च । मशक-जलूका-विडात्यो जाहक गोभेावाभेरी ॥ १४५४ ॥ २ आकर्तुं न शक्यो गर्जतीति मुनशैलकोऽरण्ये । त सवर्तकमेधो गत्वा तस्योपरि पतति ॥ १४५५ ।। द्वावित इति स्थितो मेघ , आर्दोऽस्मि नवेति गर्जति शैल । शैलसम ग्राहयिष्ये निर्पियते ग्राहक एवम् ।। १४५६॥ ३ घ ज 'लक आसी' । - GANA RAMPA ·पिसप्सीभूतः सस्थानमुपाश्रितो मेषः । तदर्य मुगलोदाहरणपभिरायोपनयमाइ- 'सलसममित्यादि' यस्य रचनकाटिभिरपि चित्त न भिपने, पफमप्यार सन्मध्याद न परिणमतीत्यर्य , स एवंमत भेलसमो मुलितुरप इत्यर्थः, सं वयाभूव शिम्यं मास्वापि कथि प्राहयतीति पाएको गुरु, "प्राचार्यस्वैर तजाग्य परिछायो नारपुप्यते । गागो गोपारुफेनैव कुतीयेनापतारिवाः ॥१॥" इत्यादिश्सोफार्यविभ्रमितमतिर्गद् 'भाममुं प्राहयिष्ये' इति प्रतिप्राय समागतो मावा च सरम्मणाश्यापयितुमारम्घा, वपापि स मार्शलोपमः शिप्पोक्षरमपि न गृहावि । न प मनागपि स्वाग्रहग्रस्तत्वेन पुष्यते । सतमेवं पया पुष्करापती, तथैव सुधिर मनुभूप निविपते पराभग्यते । सो रिसतीभूतो सज्जितप निपर्वते तद्ग्राणादयमापार्य इति । पर्षभूतस्य च शिष्यस्य सूत्रा ऽयदान मागमे मायमिन्चमुकम् ॥ १४५५ ॥ १४५६ ।। शवः ।, इत्या- आयरिये सुचम्मि य परिवाओ सुच-अत्थपलिमथो । अग्नेसि पिय हाणी, पुट्ठा पि न दुखया वझा ॥१४५७॥ एवं शैलसमस्यापि शिष्यस्प सूत्राऽर्यदाने प्रवृत्त आचार्य, सूत्रेऽपि चागमे परिपादोऽवर्णवादा लोकसमुत्यो मषति; तपया- मा! नास्प सूरे प्रतिपादिका शक्किा, नापि तयाविषं किमपि परिशान, यतोमुमप्येकं शिप्पमपोषयितुं न सपा, मागमोऽप्यमीपा संपपी निरविश्वया युक्तिषिकसम, इसरया फयमयमेकोऽप्यमान् नारपुष्यते ? इत्यादि । चथा, सूत्राऽर्ययोरन्तरापसभवात् परिमन्यन मर्दनं विनाशनं मनाऽपरिमन्या, तच्छिक्षणमासस्य रेरात्मनः सूत्रपठन परार्वन म्याख्यानमा भवतीत्यर्थ । अपर घ, तद् प्राणप्रसक्त सूरापन्पेपा सिम्याणां सत्राऽर्यानि:- सन्माणमा इत्यर्थः । न प पहुनापि कासेन तयारिपः शिष्यः किचिदपि प्रारयितुं शक्य । कुतः इत्यातस्याप्रार्थे रष्टान्तमार- 'पुट्ठा पीलादि नियमनेन नियन्त्र्य स्वनेषु फरैहुषा स्पृष्टापि पन्या गौन सल दुग्पदा भवति, एवं मालसमा सिम्योऽपि प्राहगशलनापि गुरुणा ग्राममाणोऽपि नाप्सरमपि गृहाति । ततस्ताचस्प सूत्रा ऽयों न दावण्यौ, पीफा ऽऽममिकलशादिपहुंदोपसभषात् । ददाति चेत्, ताई समयोरुपायधिचमागिति । अत्राह- ननु पोकोऽसौ साल , 1. i+ १ माचा स्ने र परिवार मुघा-संपरिमाना । अन्येपामपि चहानिः पुरापि म दुग्पदा बन्मा । । + ·स दृष्टान्तः, केवलं पापाण-मेघादीनां जल्पः, अभिप्रायपूर्विके च प्रवृत्ति-निवृत्ती, इत्यलौकिकमेवेदम् । सत्यम् , किन्तु पूर्वमुनिभिरेवात्रोक्तं प्रतिविधानम् , तयथा- "चरिय च कप्पिय विय आहरण दुविहमेव पन्नत्त । अत्थस्स साहणट्टा इंधणमिव ओयणट्टाए ॥ १ ॥ न वि अस्थि न विय होही उल्लावो मुग्गसेल-मेहाण | उवमा खलु एस कया भवियजणविवोहणद्वाए ॥ २ ॥" इत्यलं प्रसनेति ॥ १४५७ ॥ अथ मुद्गशैलप्रतिपक्षभूतं घनदृष्टान्तमाह- वुढे वि दोणमेहे न कण्हभोमाओ लोठए उदयं । गहण-धरणासमत्थे इय देयमच्छित्तिकारिम्मि॥१४५८॥ यावता दृप्टेनाकाशविन्दुभिर्महती गर्गरी भ्रियते, तावत्पमाणजलवर्षी मेघो द्रोणमेघ उच्यते । तस्मिन् वृष्टेऽपि सति कृष्णा भूमियत्र प्रदेशेऽसौ कृष्णभूमः प्रदेशस्तस्माद् न प्रलोठति- बहपि तन्मेघजलं पतितं न लुठित्वाऽन्यत्र गच्छति, किन्तु तत्रैवान्तः प्रवि- शतीति भावः । एवं शिष्योऽपि स कश्चिद् भवति यो गुरुभिरुक्तं वहप्यवधारयति, न पुनरक्षरमपि पार्श्वतो गच्छतीति । एवंभूते च मुत्रा-ऽर्थग्रहणा-ऽवधारणासमर्थे शिष्ये मूत्रा-ऽर्थयोः शिष्य-पशिष्यपरम्पराप्रदानेनाव्यवच्छेदकारिणि देयं सूत्रा-ऽर्थजातम् , नान्यस्मिन्नन- न्तराभिहितमुद्गशैलफल्पे । इत्यन्वन्य-व्यतिरेकात्मकत्वादेकमेवेदमुदाहरणम् ॥ १४५८ ॥ अथ द्वितीयं कुटोदाहरणं विवृण्वन्नाह- भाविय इयरे य कुडा अपसत्थ-पसत्थभाविया दुविहा । पुप्फाईहिं पसत्था सुर-तेल्लाईहिं अपसत्था॥१४५९॥ वम्मा अवम्मा वि य पसत्थवम्माओ होंति अगेज्झा ।अपसत्थअवम्मा वि य, तप्पडिवक्खा भवे गज्झा॥१४६०॥ १ चरित च कल्पितमपिचोदाहरण द्विविधमेव प्रज्ञप्तम् । अर्थस्य साधनार्थमिन्धनमिवौदनार्थितया ॥ १ ॥ नाप्यस्ति नापि च भविष्यत्युल्लापो मुद्गशैल मेघयो । उपमा खल्वेप कृता भविकजनविबोधनार्थम् ॥ २ ॥ २ सृष्टेऽपि द्रोणमेघे न कृष्णभूमाल्लोठत्युदकम् । ग्रहण-धारणासमर्थ इति देयमच्छित्तिकारिणि ॥ १४५८ ॥ ३ भाविता इतरे च कुटा अप्रशस्त प्रशस्तभाविता द्विविधा । पुष्पादिभि प्रशस्ता सुरा तैलादिभिरप्रशस्ता ॥ १४५९ ॥ नाम्या अनाम्या अपि च प्रशस्तवाम्या भवन्त्यमाच्या, । अप्रशस्ताऽवाम्या अपि च, तत्प्रतिपक्षा भवेयुग्राह्या ॥ १४६० ॥ ASPAL

·पुर
कुप्पवयणआसन्नहिं भाचिया एरमेव भावकुडा । सविग्गेहि पसत्था वम्मा अवम्मा य तह चेव ॥१४६१॥
मा पटाः, ते च वारय् दिषिपा - एक आपाकोत्तीर्णा नूतना अध्यामियमाणत्वादपापि पुष्प नल वैलादिनाऽभाविताः,
अप तु पाभिषमागता भापिताः । सम्र माविका दिपिधा',- सुरभिपाटलाइसुम पटपासादिमवस्ववस्तुभिर्भाविताः प्रशस्वभाविता,
मुरा-तैलापप्रचस्ववस्तुमाविमास्त्वमनस्तमाषिताः। प्रशस्वभाषिता पुनरपि दिविपा - बनार्य पमपितु शक्या माम्पाः, तद्विपरीता
स्त्तमाम्याः । एमर्मयामभस्तमाविता अपि पाम्या वाम्यमेदद्वयादेव दिविपाः । तत्र ये प्रशस्तवाम्याः मशस्तभाव धमयितु
सक्यास्तेऽयामा भवन्ति, अनादेयाः, असुन्दरा इति यावत् । क्या, येऽप्रशस्तभावं घमयितुमवस्या अमनस्तापाम्यास्तऽप्य
ग्राना भवन्ति । 'तप्पहिवपस्सा भवे गेम्म चि' तपा प्रशस्तराम्यानाम् , अप्रशस्तापाम्पानां च ये प्रसिपक्षाः प्रशस्तावाम्याः,
ममशस्तवाम्पाच ते ग्रामा आदेयाः सुन्दरा भवन्ति । पदेनं द्रव्यकटास्वापत् प्रसपिवा । माषइटा भपि मनस्ता प्रशस्तगुण
अलापारवाच्छिप्पमीमा एउमेर मामिता ऽभाषितादिमेवा द्रष्टण्या । फेवलमत्र पसे फुपपचनापसमादिभिर्माविता 'अप्रशस्तभाविता
उच्यन्त' इत्यस्याहारः । ये तु सविरष साघुमिर्मावितास्वे प्रशस्ता प्रशस्वभाषिता इत्यर्प । 'पम्मा अयम्मा य तर चव ति' वाम्पा
वाम्यभाषना यया द्रष्यफूटपक्ष सथैर भाषफुटपक्षेऽपि द्रष्टव्येत्यर्पः । सा चैवम्- मनस्वभाषिता माम्या , मप्रसस्तमापितास्त्र
पवे उमयेऽप्पग्रामाः । उक्तपिपरीतास्तु प्रामा इति । वदेवमुक्तो मावितकटपतः ॥ १४५९ ॥ १४६० ॥ १४६१ ॥
भवाभाविकटपसमषिकत्याह-
'जे उण अमाविया तेचउबिहा, अहाविमो गमो अन्नो। छिाकुड मिन्न-खडे सगले य परूवणा तेसि ॥ १४६२ ॥
ये पुनरमाविताः फुटास्ते छिम मिम-खण्ड सकलभेदाचतुर्विपाः। अयषा, भाविता भाषितपक्षनिरपक्ष एवाऽयमन्यश्छिम मिना
दिको गमः प्रकारो पर्वत इत्यर्थः । तमेवाह- '
पित्यादि' शटो घदः कोऽपि तावपिण्यो भवति, मुने सच्छिद्रो भरतीत्ययः ।
अन्यस्तु मिन्नो राभिमान भरति । स्वीयस्तु सणो ममकर्ण । चतुर्यस्तु सकला परिपूर्ण एव भवति । पवेषां च चतुर्णामपि कुटभेवाना
पाम्या,
--
॥६
1 बनामसर्माविता परमेष मागा। विना प्रश्नस्ता माम्मा भवाम्पास वैव
ने पुनरमाविदास्ते चतुर्विधाा भवनायं गमोअन्या । हिमाल मिरेपू सको प्रापणा वेपाम् ॥ १९ ॥

·दान्तिकमधिकृत्य प्ररूपणा स्वयमेव कार्या, यथा कोऽपि शिष्यः श्रुतग्रहणमाश्रित्य च्छिद्रघटकल्पो भवति, कश्चित्तु भिन्नघटकल्प
इत्यादि वाच्यमिति ॥ १४६२ ॥
अथ क्रमप्राप्तं चालन्युदाहरणमभिधित्सुः, मुद्गशैल च्छिद्रकुट-चालन्युदाहरणानां परस्पराभेदोद्भावकशिष्यमतं च निराचिकीर्षुराह-
'सेले य छिड्ड-चालणि मिहो कहा सोउमुट्ठियाणं तु । छिड्डाह तत्थ विठ्ठो सुमरिंसु सरामि नेदाणि ॥ १४६३ ॥
एगेण विसइ बीएण नीइ कन्नेण चालणी आह । धन्न त्थ आह सेलो जं पविसइ नीइ वा तुझं ॥ १४६४ ॥
शैल-च्छिद्रकुट-चालन्युदाहरणैः प्रतिपादिताः शिष्या अप्युपचारात् तथोच्यन्ते, तत्सादृश्यात् । ततश्च शैल-च्छिद्रकुट चाल-
न्यभिधानानां शिष्याणां गुर्वन्तिके व्याख्यानं श्रुत्वा, उत्थायान्यत्र गतानां मिथः परस्परं कथा समभवत् । कीदृशी ?, इत्याह-
'छिडेत्यादि ' छिद्रघटकल्पच्छिद्रः शिष्यः प्राह । किम् ?, इत्याह- तत्र गुरुसमीपे उपविष्टस्तदुक्तमस्मार्पमहम् , इदानी तु न किमपि
स्मरामि । छिद्रघटो ह्येवंविध एव भवति । सोऽपि स्थानस्थितो मुद्गादिकं प्रक्षिप्तं धरति, अन्यत्र तूत्क्षिप्य नीतस्य तन्न प्राप्यते,
अधश्छिद्रेण गलित्वा निःसृतत्वात् , अतस्तत्कल्पः शिष्योऽपीत्थमाहेति भावः । छिद्रकुटकल्पेन शिष्येणैवमुक्ते चालनीकल्पः प्राह-
एकणेत्यादि' चालनीकल्पः शिष्यश्वालनी, स पाह- भोश्छिद्रकुट ! शोभनस्त्वम् , येन गुरुसमीपस्थेन त्वया तावदवधारितं तद्वचः
पश्चादेव विस्मृतम् , मम तु गुर्वन्तिकेऽपि स्थितस्यैकेन कर्णेन विशति, द्वितीयेन तु निर्गच्छति, न पुनः किमपि हृदये स्थितम् ।
कणिकादिचालन्या अपि हि जलादिकमुपरिभागे निक्षिप्यते, अधोभागेन तु निर्गच्छति, न तु किमपि संतिष्ठने, अनस्तदुपमः शिष्यो-
ऽपीत्थमेवाहेति भावः । तदेवं छिद्रकुट चालनीभ्यामेवमुक्ते मुद्गशैलः पाह- 'धन्न त्थेत्यादि ' मुद्गशैलो वदति- धन्यावत्र युवाम् ,
यद् यस्मात् कारणाद् युवयोस्तावत्कर्णयोर्गुरूक्त किमपि प्रविशति, निर्गन्छति च । मम त्वेतदपि नास्ति, तदुक्तस्य सर्वथापि मध्ये
प्रवेशाभावात् , उपलस्यैवविधत्वादेवेति । तदेवं चालन्युदाहरणस्य स्वरूपमुक्तम् , शैल-च्छिद्रघट-चालन्युदाहरणानां परस्परं विशेप-
वाभिहितः ॥१४६३॥१४६४॥
अथ चालनीप्रतिपक्षमाह
१ शैले च च्छिद्र चालन्योर्मिथ कथा श्रुत्बोस्थिताना तु । छिन् आह तन्त्र विष्टोऽस्मार्प स्मरामि नेदानीम् ॥ १४६३ ॥
एफेन विशत्ति द्वितीयेन निर्गच्छति कर्णेन चालन्याह । धन्यावसाह शैलो यत् प्रविशति निर्गच्छति या युवयो ॥ १४६४ ॥

·tv 10 तीयसम्बउरकठिणय चालणिपडियक्खो न सवइ दन्च पि । परिपूर्णगम्मि उ गुणा गलति दोसा य चिठति ॥१४६५।। पालनीमतिपता भरवि' इति शेपः । कीरशः १ इत्यार- तापसानो मामनादिनिमित्तमुपकरणविशेपा 'खतरफठिनकम्' उच्यते । सम किल पर्श शुम्पादिकं पदम्पमतिपणे दायित्वा फमठकाकारं क्रियते । इदं धातिनिपिढत्या द्रष्य, जलमपि मक्षित न स्रपति, फिन्तु सम्पग धरति । पर शिष्योऽपि यो गुरुमिरासपा सर्वमेर परति, न विस्मरति, स ग्राम , पालनीसमस्त्वग्राम इति भावः। अय परिपूणकोदाहरणमार- 'परिपूर्णग' इत्याधुत्तरार्षम् । परिपूणको नाम सुघरीचिटिकाविरपितो नीटविशेपः, सेन प किस पतं गात्पते, ततस्तत्र कचपरमपतिष्ठते, पूर्त गलियामा पतति एरं परिपूणकसरत्रः शिष्योऽप्युपपाराद परिणफ । सत्र हि श्रुतसंघिनो गुणाः सर्वेऽपि धृप्तमद गसन्ति, दोपास्तु घुतगतफषवरपदवतिष्ठन्ते, भुतस्य दोपानेय गृहाति, गुणांस्तु सर्वथा परिर रत्यसौ, अवोऽयोग्य इति भाव इति ॥ १४६५ ।। अत्र प्रेर्यमुत्याप्य परिरमाह- सवण्णुपाममा दोसा हु न सति जिणमए केइ । ज अणुवउत्तकहण अपत्तमासज्ज व हवेज ॥१९६६॥ ननु सनक्षमामाण्यात् सर्पमाऽस्य प्रपर्सफ इति तोनिनमते दोपाः केचिदपि न सन्नीया, वत् कयमस्य कोऽपि दोषान् प्रहरीप्यति, मसापादन। इति मारः । सत्यम् , फिन्तु यद्यपि निनमते दोपा न सन्ति, तथाऽप्यनुपयुक्तस्य गुरोर्यत् कयन म्पाटपा पिपानं सदाभिस्य दोपा भवयुरिवि संपन्धः । अथवा, अपात्रमयोग्यं शिष्यमीकस मिनमतेऽपि सदुरमेक्षिता दोषा मषेयः, निर्दोपे ऽपि निनमतेऽपात्रमूताः भिण्या असतोऽपि दोपानुन्नाधयन्त्यषेत्यर्थः । तयाच ते धक्कारो भवन्ति, सपया- "पोगपभासनिपर्व को पा वाणइ पपीय फेणेप ! किंवा चरणेणं मु वाण विणा उ हवा ति ॥ १ ॥ पायावया य त धिम ते चेव पमाप-अप्पमाया य । मोम्साहिगारिमाणं मोहसमोणीहि फिजं । ॥ २ ॥ -- T । , तापस-गकरिना पानीपतिपमो न सपति अम्पमपि । परिपूण गुणा गन्ति दोपाम विन्ति ॥ १५ ॥ २५ग 'पशनादिक। ३ सयामाग्बार दोपा मान सन्ति बिममते चित् । पदमुपसुनकपनमपात्रमासाच मा मरेपुर । 10॥ • प्रान्तमाषामिव कोपा बायाति प्रमी दम् ।। पिया परमेन मुदामेन विमा तु मरतीति।। आपापसाता पुष तायक प्रमादा-समापौर । मोषाधिकारिकमा मोतिपोनिमिः बिकापम् ।। २.

·बृह
को आउरस्स कालो मइलवरधोयणे य को कालो । जइ मोक्खहेउ नाणं को कालो तस्सकालो वा ॥ ३ ॥"
इत्यादि । असन्तश्च सर्वेऽप्यमी दोषाः,
"बाल-स्त्री-मूढ-मूर्खाणा नृणा चारित्रकाक्षिणाम् । अनुग्रहार्थ तत्त्वजै सिद्धान्त प्राकृत. कृतः ॥ १ ॥"
"पुब्वभणियं पि ज वत्यु भण्णए तत्थ कारणं अस्थि । पडिसेहो य अणुन्ना वत्थुविसेसोवलभो वा ॥ १ ॥"
इत्यादिना शास्त्रान्तरे विस्तरेण निराछतत्वादिति ॥ १४६६ ॥
अथ हंसोदाहरणव्याख्यामाह-
अंबत्तणेण जीहाए कूचिया होइ खीरमुदगम्मि । हंसो मुत्तूण जलं आवियइ पयं तह सुसीसो ॥१४६७॥
दुग्धं च जलं च मिश्रयित्वा भाजने व्यवस्थाप्य कोऽपि हंसस्य पानार्थापनयति । स च तन्मध्ये चञ्चुं प्रक्षिपति । तस्य च
जिहा स्वभावत एवाम्ला भवति । तेन च जिवाया आम्लत्वेन हेतुभूतेनोदकमध्यगतं दुग्धं बिलित्वा कृचिका विन्दुरूपा बुबुदा भव-
न्तीत्यर्थः । ततश्च जलं मुक्त्वा तद् बुबुदीभूतं दुग्यमापियति हंसः । तथा सुशिष्योऽपि गुरोर्जलस्थानीयान् दोपान् परित्यज्य दुग्ध-
स्थानीयान् गुणान् गृह्णातीत्यर्थ इति ॥ १४६७ ।।
अथ महिपोदाहरणं विवृण्वन्नाह-
संयमवि न पियइ महिसो न य जूहं पियइ लोडियं उदगं। विग्गह-विगहाहि तहा अत्थकुपुच्छाहि य कुसीसो ॥१४६८॥
वयूथेन समं वनमहिषो जलाशये कचिद् गत्वा तन्मध्ये च प्रविश्योद्वर्तन-परावर्तनादिभिस्तथा तज्जलमालोडयति यथा कलुषितं
सद् न स्वयं पिवनि, नापि तद्यूथम् । एवं कुशिष्योऽपि व्याख्यामण्डलिकायामुपविष्टो गुरुणा, अन्येन चा शिष्येण सह विग्रह
कलहमुदीरयति, विकथाप्रवन्धं वा किश्चिचालयति, संवद्धा-संबद्धरूपाभिरनवरतमुपर्युपरि पृच्छाभिश्च तथा कथञ्चिद् व्याख्यानमा-
लोडयति, यथा नात्मनः किश्चित् पर्यवस्यति, नापि शेषविनेयानामिति ॥ १४६८ ॥
१ क आतुरस्य कालो मलिनाम्बरधावने च क काल ? । यदि मोक्षहेतुर्ज्ञान क कालस्तस्याऽकालो वा ? ॥ ३ ॥
२ पूर्वभणितमपि यद् वस्तु भण्यते तत्र कारणमस्ति । प्रतिपेधधानुज्ञा वस्तुविशेपेोपलम्भो वा ॥ १ ॥
३ आम्लत्वेन जिवाया कूचिका भवति क्षीरमुदके । हसा मुक्त्वा जलमापिनति पयस्तथा शिष्य ॥ १४६७ ॥
४ स्वयमपि न पिबति महिपो न च यूथ पिबति लोडितमुदकम् । विग्रह-विकथाभिस्तयाऽर्थकुष्टच्छाभिश्च कुशिष्य ॥ १४६८ ॥

·- . पा० LL - ६२४॥ F... ANTI पेपोदाहरणमार-- अपि गोपयम्मि पिवे मुढिओ तणुयचणेण तुडस्स । न करइ कलुस तोय मेसो एवं सुसीसो वि ॥१४६९।। नलभूते कचिद् गोप्पदऽपि 'मुरिउ चि' संविवाहो मेप करणकः पिपेजसम् , न प यत् फलपं करोति । फेन हेसुना ? इत्या-नुकत्वेनाप्रमागे लप्णस्वेन तुण्ठस्य मुस्सस्पेति । अग्रपादाभ्यामवनम्य वीक्ष्णेन मुखेन वयासो जर्स पियति यया सर्वथैव फतुपं न मपति । एवं मुशिष्योऽपि क्या गुरोः सकाशाद् निमृतः भुतं गृहाति यया तस्य, परिपदो या न फस्यचिद् मनोपाषादिक फालयं भवतीति ।। १४६९ ।। मक नलूकोदाहरणपविरतिमाह- मैसउ व तुद जच्चाइएहिं निम्छुठभए कुसीसो वि। जलुगा व अदूमतो पिबइ सुसीसो वि मुयनाण ॥१४७०॥ यया मनको अन्तूंस्तुदते म्पपयति । वाम पनामसादिमिस्मिरसत्य दीक्षिपसे, नया कुशिष्योऽपि मात्यादिदोपोबाटनैर्गु तदन् म्ययपमानो निश्कास्पते परिहियत इति । मलूका पुनर्ययाऽमृग पिवसि, न पामुग्मन्त म्ययपति, पया सुशिप्योऽपि गुरुभ्यः श्रुतमान पिरवि पदाति न तु जात्युबाटनादिना दुनोतीवि ॥ १४७० ।। पिमत्युदाहरणमार- छोउ भूमीए खीर जह पियइ दुहमजारी परिसदुठियाण पासे सिक्खइ एव विणयभसी ॥ १४७१ ।। यया दुष्टमाारी तयारिपखमावतया स्थारयाः क्षीरं भूमौ छायस्वा पिवति, न पुनस्वत्स्यम् । वयाच सवि न वत् वस्यास्वयाविर्ष किश्चित् पर्यवस्यवि । एवं विनया भ्रश्यतीति विनयभ्रंशी विनयकरणमीरुः कुशिम्यो गोष्ठामाहिलपत् परिप दुस्थिताना विध्यादीनामिष पार्षे शिक्षवे भुव महाति, न तु गुरोः समीपे, तद्विनयकरणभयात् । इश च दुष्टमार्मारीस्थानीय कुश्निम्या, भूमिकरसस्तु परिपदुस्थिताः निष्या, गर्दितदुग्धपानसर्भ तु वतश्रुतथषणमिति ॥ १४७१ ।। । मपि गोमो पिये मेपासनुन तुगम । मकरोति माप तो मेप पर सुमिप्योऽपि १५॥ . मसक व तुरशामाविमिनिकास्पद मिम्मोऽपि । ममा मन् पिबति मुसिप्पोऽपि भवशामम् ।। . ३ किवा भूमौ क्षीरं पपा पिबति एमाारी । परिपापिताना पा घिधत एवं पिनयासी ॥ ११ ॥ । IYA

·जाहकोदाहरणमाह-
पाउं थोउं थोउं खीरं पासाइं जाहगो जह लिहइ । एमेव जियं काउं पुच्छइ मइमं न खेएइ ॥ १४७२ ॥
यथा भाजनगतं क्षीरं स्तोकं स्तोकं पीत्वा ततो जाहकः सेहलको भाजनस्य पार्थानि लेढि, पुनरपि च स्तोकं पीत्वा
तत्
भाजनपार्थानि लेहि, एवं पुनः पुनस्तावत् करोति यावत् सर्वमपि क्षीरं पीतमिति । एवं मतिमान् सुशिष्योऽग्रेतनं गृहीतं श्रुतं जितं
परिचितं कृत्वा पुनरन्यद् गृह्णाति, एवं पुनः पुनस्तावद् विदधाति यावत् सर्वमपि श्रुतं गुरोः सकाशाद् गृह्णाति, न च गुरुं
खेदयतीति ॥ १४७२ ॥
अथ गोदृष्टान्त उच्यते- तत्र च केनापि यजमानेन वेदान्तर्गतग्रन्थविशेषाध्ययननिमित्तचरणशब्दवाच्येभ्यश्चतुर्यो बाह्मण-
विशेपेभ्यो गौः प्रदत्ता । प्रोक्ताश्च तेन ते ब्राह्मणाः- 'वारकेणासौ भवद्भिर्दोग्धव्या' इति । अन्येभ्योऽपि च चतुर्थ्यश्चरणद्विजेभ्यो
गौरेका तेन प्रदत्ता । तेऽपि च तेन तथैवोक्ताः । तत्र च प्रथमद्विजानां मध्ये ज्येष्ठब्राह्मणेन केनचिद् गौः स्वग्रहे नीत्वा दुग्धा । ततश्चारी-
प्रदानवेलायां चिन्तितं तेन । किम् ? इत्याह-
अन्नो दोजिइ कल्ले निरत्थियं किं वहामि से चारिं । चउचरणगवी उ मया अवन्न-हाणी य बहुयाणं ॥१४७३॥
तेनैतचिन्तितम्- हन्त ! वारकमाप्तोऽन्यो ब्राह्मणः कल्ये तावदेतां धेनुं धोक्ष्यति, तत् किमद्य निरर्थिकामस्याश्चारी वहामि ।
कल्येऽन्योऽपि हि तो दास्यति, इति विनिश्चित्य न तस्याश्वारी प्रदत्ता । ततो द्वितीये दिने द्वितीयेनापि द्विजातीयेन तथैव
कृतम्
। एवं
तृतीये दिने तृतीयेनापि, चतुर्थे दिने चतुर्थेनापि तथैव चेष्टितम् । इत्थं च चारीविरहिता दुह्यमाना कतिपयदिनमध्ये चतुर्णा चरणानां
संवन्धिनी सा गौमता । ततश्च तेषां बहूनां गोहत्या समभवत् । जने चावर्णवादो जातः, हानिश्च, तेषां ततो यजमानात् , अन्यस्माद्
वा पुनर्गवादिलाभाभावादिति ॥ १४७३ ॥
अन्यैश्च यैश्चतुर्भिश्चरणैगॉलब्धा, तन्मध्ये प्रथमद्विजस्तां दुग्ध्वा चारीप्रदानवेलायामचिन्तयत् , किम् ?, इत्याह-
मा मे होज अवण्णो गोवज्झा वा पुणो वि न दविजा। वयमवि दोज्झामो पुणो अणुग्गहो अन्नदुद्धे वि॥१४७॥
१ पत्विा स्तोक स्तोकं क्षीरं पार्थानि जाहको यथा लेढि । एवमेव जित कृत्वा पृच्छति मतिमान् न खेदयति ॥ १४७२ ।।
२ अन्यो धोक्ष्यति कल्ये निरर्थिका किं वहामि तस्याश्चारीम् । चतुश्चरणगौस्तु मृताऽवर्ण-हान्यौ च बहुकानाम् ॥ १४७३ ॥
३ मा मम भूदवर्णो गोहत्या वा पुनरपि न दास्यति । वयमपि धोक्ष्याम पुनरनुग्रहोऽन्यदुग्धायामपि ॥ १५७४ ॥

·पा. २६॥ पा भूग्ननमाय ममापर्णवादः, गाहत्या पा मा भूद, इत्यस्यामारी प्रयच्यामि । पदि तु न दास्यामि तदा समातकलदेभ्यो मम्प पुनर्गतारिफ किमपि कोऽपि न दास्पति । अपरश, एक्स्पाधारीपदान को दोपा ! प्रत्युत गुण पव, यववारीपदानपुष्टामेता पुनरपि पारफेणागा रयमेव पोक्ष्यामः । पदिपा, अन्येनापि प्रामणन दुग्षायामेवस्थामस्माकमेवानग्रा इति ॥ १४७४ ।। मयोपनयमार- 'सीसा परि उगाण मरो चि ते विय हु सीसगभरो चि। न करेंति सुचहाणी अन्नत्य वि दुल्लह तेसि ॥१४७५॥ गुरानिपफर्मणि फर्वम्ये स्वगएदीक्षिताः शिप्यास्तापपिन्तयन्ति । किम् । इत्यार-मवीपकानामुपसंपमानामागन्तुक विष्याणामयं गुरोविनपकरणलक्षणो मर चारा, फिपस्माकम् , तपामेष सांमस वल्लमत्तात् । इति । तेऽपि च मवीफा एवं संमपा रवि-निमचिम्पाणामेवाऽयं मरा, किममाफमागन्तुकानामय समागतानामन्येपुर्मिगमिपूणाम् । इति । पर्न संमपार्योमयेऽपि गुरोर्न सिमिद् विनय वैयावरयादिक उर्वन्ति । ततम गुरुपु सीदस्म तपा स्त्रा ऽशानिा, अन्यत्रापि प गताना तेपो दुर्विनीतानां दुर्लम मूत्रम् , मर्यम । नपसाणस्वादन्यऽप्यपर्णपादादयो दापाः स्वयमवाम्यूचाः । अर्य प दुषिनीवशिष्पोपनय वः । सुरिनीसपिनेयोपनय स्तूत रिपर्ययेण स्वपमेष फर्तव्य इति ।। १४७५ ॥ भरीरशन्तमार- कोमुझ्या तह सगामिया य उम्भूइया य भेरीओ । कण्ठस्सामिण्हुतया असिवोवसमी चउत्थी उ || १४७५ ॥ सफपससा गुणगाहि केसवो नेमिवद-सुणुदता । आसरयणस्स हरण कुमारभगे य पुयजुद्ध ॥ १४७७ ॥ नेहि जिओ म्हि चि अह असिवोवसमीए सपयाण च । छम्मासियघोसणया पसमइ न य जायए अन्नो ॥१४७८॥ आगतुबाहिक्सोमो महिड्ढिमुल्लेण कथ-दडणया । भट्ठमआराहण अन्नमेरी अमस्स ठवण च ॥ १४७९ ॥ सिप्पा भतीजमाना भर दिपिकप शिम्पकमा इति । मन्ति सूत्र-नाम्यायाममापि दुर्गम पाम् ॥ 1.40 १ अमुनि वा मानामिकी भौतिकी मेवा हमस्यामिश्नुवासियोपामिनी वर्षी 1 min मामलमा पुषमाही मेमो नेमियमन-बानोदन्तौ । पसरवल परम मारमोरपुरम् ।। १...॥ पर मितोम्मीमामक्षियोपशामिम्मा समानापामासिकयोपणमा पममतिरबापतयः ||..॥ भागसम्माधिमोमो मारम्पेन फवाहन मारापममम्ममेरी पम्पस्प बापानं ०९॥ -- । ३ ·- आसां भावार्थः कथानकादवसेयः । तच्च ‘गोणी चन्दनकथा' इत्यत्र सविस्तरं कथितमेव । इह चेत्थापनयोऽपि द्रष्टव्यः- यः शिष्योऽशिवोपशमिकां भेरी प्रथमरक्षक इव जिन-गणधरप्रदत्तां श्रुतरूपां भेरी परमतादिथिग्गलकैः कन्थीकरोति स न योग्यः, यस्तु नैव करोति स द्वितीयभेरीरक्षक इव योग्य इति ॥ १४७६ ॥ १४७७ ।। १४७८ ॥ १४७९ ।। अथाभीरीदृष्टान्तं विकृण्वन्नाह- मुक्कं तया अगहिए दुपरिग्गहियं कयं तया, कलहो । पिट्टण-अइचिरविक्कय गएसु चोरा य ऊणग्घे॥१४८०॥ इह च कथानकेन भावार्थ उच्यते, तद्यथा- कुतश्चिद् ग्रामाद् गोकुलाद् वाऽऽभीरीसहित आभीरो घृतवारकाणां गन्त्री भृत्वा विक्रयार्थ पत्तने समागतः । विकयस्थाने च गव्या अधस्ताद् भूमावीमीरी स्थिता । आभीरस्तूपरि स्थितस्तस्या घृतवारक समर्पयति । ततश्चानुपयोगेन समर्पणे, ग्रहणे वा घृतवारके भग्ने आभीरी माह- भग्नाश ! नगरतरुणीनां मुखान्यवलोकयमानेन त्वया घृतवारकोऽयं मयाऽगृहीत एव मुक्तः, ततो भग्नः। आभीरस्त्वाह-- रण्डे ! नगरयूनां वदनानि वीक्षमाणया त्वयैव दुष्परिगृहीतोऽयं कृतः, ततो भग्नः, इत्युभयोरपि कलहः समभवत् । पिट्टिता च तेनाभीरी । कलहयतोश्च तयोरन्यदपि घृतं बहु च्छर्दितम् । उद- रितशेपेण च घृतेनोत्सूरेऽर्थोऽप्यूनो लब्धः । इतरेषु साथिकेषु घृतं विक्रीय गतेषु तयोरेकाकिनोर्गच्छतोघृतद्रम्मा गन्त्री वलीवर्दाश्च सर्व तस्करैरपहृतमिति ॥ १४८० ।। एवं दृष्टान्तमभिधायोपनयमाह- मा निण्हवइ य दाउं उवजुजिय देहि किं विचिंतेसि । वच्चामेलियदाणे किलस्ससि तं च हं चेव ॥१४८१॥ चिन्तनिकाद्यवस्थायां वितथं प्ररूपयन् , अधीयानो वा गुरुणा शिक्षितः शिष्यो जगाद- त्वयैव ममेत्थं व्याख्यातं, पाठितो वा त्वयैवैवंविधम् , अतस्तवैव दोषोऽयम् , किं मां शिक्षयसि ? । आचार्यः प्राह- न मयैवमुपदिष्टम् । कुशिष्यो ब्रवीति- इन्त ! साक्षादेव मम पुरस्सरमित्थं सूत्रमर्थ वा दत्त्वा सूरे ! मा निहोष्ठास्त्वम् । इत्थमुक्त आचार्यः किमप्यन्तायन् पुनरप्युक्तः शिष्या- भासेन- 'किं बलीवात् पातित इव विचिन्तयसि, भव्यगत्योपयुज्योपयुक्तो भूत्वा देहि सूत्रा-ऽौँ, व्यत्यानेडितदाने वितथसूत्रा-ऽर्थ- १ गाथा १४३४ । २ मुक्त स्वयाऽगृहीते दुष्परिगृहीत कृत स्वया, कलह । पिट्टना-ऽतिचिरविक्रयौ गतेपु चौराश्चोनार्ध ॥ १४८० ॥ ३ मा निलोष्ठाश्च दत्त्वोपयुज्य देहि किं विचिन्तयसि ? । व्यत्यानेढितदाने किश्यावस्त्व चाह चैव ॥ १४८१ ॥ - A ·पा। ८॥ प्रदान फवस त्वम् , म प पसेन्चमेरानुभवापः । तदिस्यं स्वदोपामतिपचौ गुरुदोपानापननामीरमिपुनस्पर गुरु शिष्ययाः कला एवं परन्ते । तपाम सति म्यास्याम्पर पिछत्ति-सूत्रा ऽहान्यादयो दोपाः । भत्र प्रतिपक्षा स्वयमेव एव्या, तपादि- अन्याऽप्याभी। फिस सकसमस्तयैष कापि नगरे घृतपिक्रया गतः। कसत्रस्य च पारफे समर्पिवे भने 'मामयाऽनुपयुक्तेन समर्पितोऽयम्' इति सुषाणो प्रगिति गन्याः समुचीर्य फपरफैपूतं संवृणोति । मार्याऽपि 'पिम् मयाऽनुपपुकया दुष्परिगृहीता कृवोऽसौ, वेन ममः' इति पदवी वपैप तत् सम्हणोति । सतपान्योन्य फलोमात नभयसवापा घृतं सीमर मिक्रीतम् । सार्षिकैश्च सर सपण सस्थान मग्मतुः । एष गुरु शिम्पा अपि स्वदोपं प्रतिपपमानाः परवोपं तु निहनुमाना येऽन्योपं न निमदन्ते, त पर मूत्रा ऽर्थग्रहण मदानयोर्योग्या भवन्ति, निरादिलाममागिनश्चति ॥ १४८१ ॥ तदेवं योग्या ऽयोगान् गुरुन् शिम्यांमोपदोपसंहारपूर्वकं तत्कसमार- मणिया जोग्गा ऽजोगा सीसा गुरयो य तत्थ दोन्ह पि । पेयालियगुण-दोसो जोग्गो जोग्गस्स भासज्जा ॥१९८२॥ ममिता योग्पा ऽयोग्या गुरु-शिप्याः । सत्र द्वयोरपि गुरु शिष्ययोपिचारितगुण-दापो योग्यो गुरुयोग्याप चियाप त्रा-यों भापतेति ॥ १४८२ ॥ मय फममातमपोशातदारमभिपित्सुः प्रस्तावनामार- केयमंगलोवयारो संपइ वणियपसगवक्खाणो । दाइयवखाणविही योष्ठमुवग्घायदारविहिं ॥१४८३॥ तदेव तित्यपरे भगवंते' इत्यादिना कवमलापधारो वर्णिप्रसागवमिनमबघनोस्पत्याविष्याख्यानः पूर्वोक्तफारणा पर्चि सम्पास्यानपिपिम, सांप्रतं उपाइननं म्यास्पेयस्य सूत्रस्य व्याख्यानविपिसमीपीकरणमपोशाव , तद्विपयो दारपिपिस्तं पक्ष्ये ॥ इत्येकानभिनाया ॥ १४८३ ॥ स पार्य दाररिपि । क. १ इत्यार- उद्देसे निदेसे य निग्गमे खेच-काल-पुरिसे य । कारण-पच्चय-लक्खण-नए समोयरणा-णुमए ॥ १४८४ ॥ , प्रणिता पोपा बयोबा तिप्पा गुरुपम तन पोः। विचारितगुप-योपो पोग्बो पोग्बाप मापे । .. तमाशेपार संमति बनितमसम्पास्माना। दर्मितमाम्यानपिपिम्पे पोडावाारबिधिम् ॥ ॥ पादा । २५ । पत्र नियो निर्गमन -का-पुष्पा । कारण प्रसप-मण-नाः समतारा अनुमती 11.00 24. T ·12 ian - 'किं कइविहं कस्स कहिं केसु कह केचिरं हवइ कालं । कइ संतरमविरहियं भवा-गरिस-फोसणनिरुत्ती ॥१४८५।। उद्देशनं वस्तुनः सामान्याभिधानमुद्देशः, यथा- 'अध्ययनम्' इति । वक्तव्य इति क्रिया सर्वत्र द्रष्टव्या । तथा, निर्देशनं वस्तुन एव विशेषाभिधानं निर्देशः, यथा 'सामायिकम्' इति । निर्गमनं निर्गमः 'कुतः सामायिकं निर्गतम्' इत्येवंरूपो वक्तव्यः । तथा, क्षेत्र- कालौ च ययोः सामायिकमुत्पन्न, तौ वक्तव्यौ । यद् वक्ष्यत्यत्रैव- 'वइसाहसुद्धएकारसीए पुन्वण्हदेसकालम्मि । महसेणवणुज्जाणे अणंतरं परंपर सेस ॥ १ ॥ इति । तथा, कुतः पुरुषात् तद् निर्गतमिति वक्तव्यम् । तथा, 'केन कारणेन गौतमादयः सामायिक भगवतः समीपे शृण्वन्ति' इत्येवंरूपं कारणं वाच्यम् ; तथा च वक्ष्यति- ' गोयममाई य सामाइयं तु किंकारणं निसामंति' इत्यादि । तथा, प्रत्याययतीति प्रत्यगः स वक्तव्यः, केन प्रत्ययेन भगवता सामायिकमुपदिष्टम् , केन वा प्रत्ययेन गणधरास्तेनोपदिष्टं तत् शृण्वन्ति ?, इत्येतद् वाच्यमित्यर्थः । तथाचाभिधास्यति- "केवलनाणि त्ति अह अरिहा सामाइय परिकहेइ । तेसिं पि पच्चओ खल सव्वण्णू तो निसामति ॥ १ ॥' तथा, सम्यक्त्वसामायिकस्य च तत्त्वश्रद्धानं लक्षणं वक्तव्यम् , श्रुतसामायिकस्य जीवादिपरिज्ञानम् , चारित्रसामायिकस्य सावद्यविरतिः, देशविरतिसामायिकस्य तु विरत्य-विरतिस्वरूपं मिश्रलक्षणम् । तथा च सति निर्देक्ष्यति- संदहण-जाणणा खलु विरइं मीसं च लक्खणं कहए' इत्यादि । एवं नैगमादयो नया वाच्याः । तेषां य नयानां समवतरणं समवतारो यत्र संभवति तत्र दर्शनीयः । यतोऽभिधास्यति- 'मूढनइयं सुय कालिय तु न नया समोयरति इह । अपुहत्ते समोयारो नत्थि पुहत्ते समोयारो ॥ १॥' इत्यादि । तथा, कस्य व्यवहारादिनयस्य किं सामायिकमनुमतमिति निर्देष्टव्यम् । तथाच निर्देक्ष्यति- १ किं कतिविध कस्य कुत्र केषु कथ कियच्चिर भवति कालम् । कति सान्तरमविरहित भवा-ऽऽकर्ष-स्पर्शननिरुक्ति ॥ १४८५ ॥ २ वैशाखशुक्लकादश्या पूर्वाह्नदेशकाले । महासेनवनोद्यानेऽनन्तर परपर शेपम् ॥ १ ॥ ३ गौतमादयश्च सामायिक तु किंकारण निशाम्यन्ति ।। ४ केवलज्ञानीत्यहमहन् सामायिक परिकथयति । तेपामपि प्रत्यय खलु सर्वज्ञ इत्ति निशाम्यन्ति ॥ १ ॥ ५ श्रद्धान-ज्ञानं खलु विरति मिश्र च लक्षण कथयति । ६ भूबन पिक श्रुत कालिकं तु न नया समवतरन्तीह । अपृथक्त्वे समवतारो नास्ति पृथक्त्वे समवतार ॥ - CAM ANATA ATA ATARA । .

·011 'सेब संवमो मणुममो निग्ग पवपणं च पवहारो । सदो-ज्जुसुयाणं पुण निमाणं संजमो ये ॥ १ ॥ इतिसापारिकम् १" इति मन्ने मत्युपरं दास्यति- 'जीयो गुणपरिवन्नो नयस्स दमाहियस्स सामइय' इत्यादि । 'कति विर्ष पवन , इत्यत्र निर्वचनं वक्ष्पति- 'सामाइप प तिपिई सम्मत सुप सदा परिचं घ' इत्यादि । 'कस्य सामायिकम् । इत्यत्रा मिपास्यनि- 'जैस्स सामागिभा भप्पा' इत्यादि । ‘क सामापिफम् । इत्येतदपि खित्त दिसा फास गइ मषिय-सभि ऊसास दिहि मादार' इत्यादिना द्वारफलापन निस्पयिष्यति । 'फेप सामायिफम्' इत्यत्रोचरम्- समुद्रध्येप, सयादि- 'सम्पगमे सम्मत्त सुए चरिघे न पजवा सके । देसविरई पड़चा दोण्हं वि परिसहर्ष फुजा ॥ १ ॥ इति वक्ष्यति । 'कयं सामायिफमवाप्यते' इत्यत्र 'माणुस्सलेवाई' इत्यादि प्रतिपादयिम्पति । 'फियधिरं कास भवति' इति चिन्तापामभिपास्पति- 'सम्मतस्स सुयस्स म छाबडी सागरोदमाई दिई । सेसाण पुम्बकोठी देसूणा होइ उकोसा ॥ १ इति । 'कर ति' फियन्तः सामायिकस्प युगपत् प्रतिपयमानका , पूर्वप्रविपना पा सभ्यन्ते ? इति धक्तम्यम् । तत्र प पक्ष्यनि- 'संम्मच देसरिरमा पसियस्स असंलभागमघामा' इत्यादि । सरान्तरेण पर्वत इप्ति सान्तरम्, इति विचारणायां निम्यवि- 'काठमण प सुए अदापरियष्टमो प पेस्तो । पासायणबहुला उकोर्स असर होई ॥ १ ॥ इति । 'अनि निरन्तरा फियन्त कालं सामायिकस्य प्रतिपत्तारो लभ्यन्ते " इत्यत्र निर्मचनयिम्यति- 1 सपा सबमोम्मुमतो मर्म प्रधान सम्पबहाए । सम्प-गुस्प्रयो। पुनर्निर्माण समम एव ।। १जीयो गुष्प्रतिपयो नमस्स प्रम्पास्तिपस्प सामापिषम् । । सामाधि-विवि सम्मक्वं भुत तथा पारिश । बस सामानीत भामा। ५ अप रिक-कार गति-मविक-संशि-रफास-परि-मादारेषा । (सग सम्परत्वं एते पारिश न पचा सरें। रेमविरति प्रवीमापारपि प्रतिपेपनं ।।। • मामुप्पण्यापा। • सम्पत्तन पुतम वाशिमारोपमामि स्मितिः । शापागो कोरियोमा मात्पुका ! . सम्पारिता पम्सस्पासम्मागमाषा । मधमनात र एमापरिपर्वका देशोना । मातातनापामामुतामवर मावि ।।।

·'सम्म-सुय-अगारीण आवलियअसखभागेमेत्ताओ । अट्ट समया चरित्ते सव्वेसु जहण्ण दो समये ॥ १ ॥ इत्यादि । 'कियतो भवानुत्कृष्टतः सामायिकमवाप्यते ?' इत्यत्रोत्तरमभिधास्यति- ' सम्मत्त-देसविरया पलियस्स असखभार्गमेत्ताओ । अट्ठ भवा उ चरिते अणतकाल च सुयसमए ॥ १ ॥ इति । आकर्पणमाकर्ष एकस्मिन् नानाभवेषु वा पुनः सामायिकस्य ग्रहणं प्रतिपत्तिरिति वाच्यम् । तत्र च *तिण्ह सहस्सपुहत्त सयपुहत्त च होइ विरईए । एगभवे यागरिसा एवढ्या होति नायव्वा ॥ १ ॥ इत्यादि वक्ष्यति । 'फोसण त्ति' कियत्क्षेत्रं 'सामायिकवन्तः स्पृशन्ति ?' इत्येतदभिधानीयम् । तत्र च वक्ष्यति- 'सम्मत्त-चरणसहिया सव्व लोय फुसेंति निरवसेस । सत्त य चउदस भाए पच य सुय-देसविरईए ॥ १ ॥' इत्यादि । तथा, निश्चितोक्तिनिरुक्तिः सामायिकस्य वक्तव्या। तथा चाभिधास्यति- "सम्मदिट्टि अमोहो सोही सब्भावदसण बोही । अविवज्जओं सुदिट्टि ति एवमाई निरुत्ताइ ॥ १ ॥' इत्यादि । इत्युपोद्धातनियुक्तिद्वारगाथाद्यसंक्षेपार्थः ॥ १४८४ ॥ १४८५ ॥ अथ विस्तरार्थमभिधित्सुर्भाष्यकार उद्देश-निर्देशविषयमाक्षेपं चेतस्याशक्य परिहारं तावदाह- उद्देठं निहिस्सइ पायं सामन्नओ विसेसो त्ति । उद्देसो तो पढमं निदेसोऽणंतरं तस्स ॥ १४८६ ॥ ननु कस्मात् 'प्रथममुद्देशस्ततो निर्देशः ? इत्याशक्य परिहरति- 'उद्देठुमित्यादि' सामान्येन हि पूर्व वस्तूद्दिश्य ततः पश्चाद् विशेषतो निर्दिश्यते, इति शास्त्रे लोके च स्थितिः । तथा, ज्ञानमपि प्रायः प्रथमं वस्तुनः सामान्याकारग्राहकमुत्पद्यते, ततो १ सम्यक्त्व श्रुता-गारिणामावलिकाऽसख्यभागमात्रा । अष्ट समयाश्चारित्रे सर्वेपु जघन्यतो द्वौ समयौ ॥ १ ॥ २ घ ज 'गमित्ता' । ३ सम्यक्रव-देशविरतौ पल्यस्यासख्यभागमात्रान् । अष्ट भवास्तु चारित्रेऽनन्तकाल च श्रुतसामायिके । ४ प्रयाणां सहस्रपृथक्त्व शतपृथक्त्व च भवति विरते । एकभवे आकर्पा एतावन्तो भवन्ति ज्ञातव्या ॥ 1 ॥ ५ सम्यक्त्व-चरणसाहिता सर्व लोक स्पृशन्ति निरवशेषम् । सप्त च चतुर्दश भागान् पञ्च च श्रुत-देशविरत्यो ॥1॥ ६ सम्यग्दृष्टिरमोह शुन्द्रि सद्भावदर्शन बोधि । अविपर्यय सुदृष्टिरित्येवमादीनि निरुक्तानि ॥ १ ॥ ७ घ छ 'हरस्ताव' । ८ उद्दिश्य निर्दिश्यते प्राय सामान्यतो विशेप इति । उद्देशस्तत प्रथम निर्देशोऽनन्तर तस्य ॥ १॥ ANDAMERA ·, 410 " - रिपाफारपारकम् । वतस्वस्मात् कारणात् पसानः सामा पामिधानलक्षणः मपममुरेशः, ववस्वस्यैव विशेषामिपानरूपो निर्देशः॥ इति गापापः ॥ १४८६ ॥ तदेव स्थापित आदायोगा। अय 'वत्व मेद-पर्यापारपा' इति कस्वा तमेव भेदफपनदारेण व्याख्यातुमाह- नाम ठपणा दयिए खित्ते काले समासउद्देसे । उद्देसुद्देसम्मि य भावम्मि होइ अहमओ ॥ १४८७ ॥ नामादिभवादयोऽषिपा, वयपा- नामोरेना, स्थापनावता, इम्पोरेशा, क्षेत्रोदेशः फालोरेशा, समासात्रा, पोलोरेस, भागोमो भपत्यष्टमः ॥ इति निर्मुतिगाथासक्षेपाय:॥ १४८७॥ व नामारेने पारपातुमार माग्यकार:- नाम जस्सुद्देसो नामेणु स एव जो जेण । उद्देस्सो नामस्स व नामुद्देसोऽमिहाण ति ॥ १४८८ ॥ पस्प भीवादेर्वस्तुन 'जोश' इति नाम फियते स नामोदेना, नामम्प उदेशो नामोरेशा, यया गोपासदारफादेरुन इति नाम । 'नामणुरस एप मो वेणं वि' यो घट-पट-स्तम्मादिः पदायों येन घट-पट-स्तम्भादिनानादिश्यते प्रतिपापत सोऽपि घट पटादिपदार्थों नामोदेश इवि तप्यते, सदिश्यतेऽभिपीपचे प्रतिपापते निमेन नाम्नेवि फत्वा । 'सरसो नामस्स प नासरसो सि' नाप्नो वा यस्तुमामा न्याभिषानस्योभनातारण नामोदशः । फिमुक मयसि ?, इत्या- 'अमिाण चिपस्तुना सामान्य पदमिषानं स नामोरेन इत्सर्पः । यपा-माम्रादर्शक्षादि नाम । वाशम्दः सर्वत्र प्रकारान्तरस्वफः ॥ १४८८ ॥ भन परोऽविप्रसासमारयमाह- एंव नणु सन्चो चिय नामुडेसो जओऽभिहाण ति । दन्वाईण सेहिं व तेमु व ज कीरए जस्स ॥१४८९।। ननु यदि मसुनः सामान्यामिपानमात्रसोधोऽभिधीयवे, एवं साई सर्प एवार्य स्थापना-द्रम्प क्षत्र-कालापुरेशी नामोरेश एप मामोवि यो दम्याणामपि हेम-रजवादीनां मादिक सामान्याभिधानमस्ति, वैर्ग सुम्भ-हरिद्रादिद्रव्यतुमूतर्वसादीनां रकं पीत , माम स्थापना मे क्षेत्रे मोसमातोसे । गोसोदे व मावे च भवनामका ॥ ॥ । माम पमोदेखो मामोरेध पर पो पेन । गेसो मानो पानामोसोमियानमिति ।। 11. । एवं मनु सर्व पर मामोऐचो पतोऽभिधानमिति । इमारीमा वैर्षा वेदुपा पत् निमते पस्म । ८९॥ .. + + - ·मित्यादि सामान्याभिधानं प्रवर्तते, तेषु वा दण्ड-कुण्डल-किरीटादिद्रव्येषु सत्सु दण्डी, कुण्डली, किरीटीत्यादिकं सामान्याभिधानं पवर्तमानं दृश्यते । एवं स्थापना-क्षेत्रादिष्यपि वाच्यम् । ततो य एव द्रव्याशुद्देशोऽभिमतः स एव सर्वोऽपि नामोद्देशः प्रामोति, इत्युद्देशस्यैकविधत्वादष्टविधत्वं विशीर्यत इति ।। १४८९ ॥ अत्र पराभिहितमभ्युपगम्य परिहारमाह- सच्च सव्वाणुगओ नामुद्देसोऽभिहाणमेचं जं । नाणत्तं तहवि मयं मइ-किरिया-वत्युभेएहिं ॥ १४९० ॥ सत्यमुक्तं भवता, यतो यत् सामान्यमभिधानमात्रं नामोदेशः स खलु सर्वानुगत एव, तथापि नाम-स्थापना-द्रव्याधुदेशानां नानात्वं भेदरूपं मतं संमतमेव परमार्थवेदिनाम् । कैः ?, इत्याह- मति-क्रिया-वस्तुभेदैः; तथाहि- यादृशी नामेन्द्रे मतिः, न तादृश्येव स्थापनेन्द्रादिपूत्पद्यते, किन्तु विलक्षणैव न च यां क्रियां नामेन्द्रः करोति तामेव स्थापना-द्रव्येन्द्रादयः, किन्तु विसदृशीमेव । अत एव नामेन्द्रादिवस्तूनां परस्परं वस्तुभेदो विज्ञेयः, भिन्नमत्यादिहेतुत्वात् , घट-पटादिवस्तुवदिति । एवं प्रस्तुतनाम-स्थापना-द्र- व्याधुद्देशानामपि मत्यादिभेदाद् भेदो योजनीय इति ॥ १४९० ॥ अथ स्थापनायुद्देशानाह- ठेवणाए उद्देसो ठवणुदेसो त्ति तस्स वा ठवणा । तं तेण तओ तम्मि व दवाईयाणमुद्देसो ॥ १४९१ ॥ दव्वुद्देसो दव्वं दव्वपई दव्ववं सदव्यो ति । एवं खेत्तं खेत्ती खेत्तपई खेत्तजायं ति ॥ १४९२ ॥ स्थापनाया उद्देशनमुच्चारणं सामान्येनाभिधानं स्थापनोद्देशः । तस्य वोद्देशस्य अक्षा-ऽक्षरादिषु स्थापना स्थापनोदेशः । द्रव्योद्देशमाह- द्रव्यादीनामुद्देशो द्रव्योद्देशः, आदिशब्दाद् द्रव्यपति-द्रव्यवदादिपरिग्रहः । कया पुनर्युत्पत्त्या द्रव्यादयो वाच्या भवन्ति ?, इत्याह- 'तमित्यादि' तदेव द्रव्यमुद्दिश्यते उच्चार्यते 'द्रव्यम्' इत्येवं सामान्येनाभिधीयत इति द्रव्योदेशः । द्रव्यं च तदुद्देश- श्वेति कर्मधारयसमासः । अत्र च पक्षे द्रव्यमेवोद्देशशब्दवाच्यम् । अत एरा द्वितीयगाथायामाह- दमामिति । अथवा, तेन द्रव्येण १ सत्य सर्वानुगतो नामोद्देशोऽभिधानमात्रं यत् । नानात्वं तथापि मत मति-क्रिया-वस्तुभेदै ॥ १४९० ॥ २ स्थापनाया उद्देश. स्थापनोद्देश इति तस्य वा स्थापना । तत्तेन ततस्तस्मिन् वा द्रव्यादिकानामुद्देश ॥ १४९१ ॥ द्रग्योदेशो वन्य वन्यपतिर्दन्यवान सदस्य रति ।

·मृत ० । तुभूनन प उगीश्यतेऽभिपीयते स ब्रम्पोरया, पणा द्रम्पपतिरित्यादि । यविषा, ववस्तस्मात् द्रव्यावशोमिपानमचिम्योरेशा, यया द्रम्पमानित्यादि । मयमा, समिन् म्ये समुददेशोऽपिपानमसिम्योरेशा, पपा सदम्य इत्यादि सिंहासने राना, जूते काफिल , पने मगर इत्यादि पा । एममुदिश्यते तत् , परिश्पते पन पत्यादिम्पत्पत्त्या क्षेत्रम्, पत्री, क्षेत्रपविः, क्षेत्रे भा क्षेत्रममित्यादिका सरोपि क्षेत्रोदेन इति ।। १४९१ ॥ १४९२ ॥ कालो कालाईय कालोवेय ति कालजाय ति । सखेवो चि समासो अगाईण तओ तिष्ठ ॥ १४९३ ॥ अग-मयक्वघ-जायणाण नियनियप्पभेयसगहो । होइ समासुदेसो जहगमगी तजोया ॥ १४९४ ॥ एमेष य सुयक्खघो तस्सज्या तयत्यविण्णाया । अज्झयण अज्झयणी तस्सोया तयत्थण्णो ॥१४९५।। 'कासो सि' काठ एवादिश्यमानत्वादुरशः कासारेशः । तेन या कालेनोरेशः फालोरेशा, पया कासावीतं कासाविक्रान्तमिदं मस्त्पित्ति । तता पा कासादाशः कासाः, यया फासोपेत कासमासमिसि । तस्मिन् वा फाले मासं फासमातमित्यादिफ कासोरेनः।। भय समासोर मिगधुराए- 'ससषो इत्यादि' संसपेण पिस्तरषसः संकोपनं समास उच्यते । तकोऽयं पेहाबादीनां प्रयाणां विपक्षितः। एतदर दर्भपति- 'मोसाद' भाई, भूतस्कन्या, अध्ययनम् , इत्येप समासो मपवि । पता ?, इत्यार- निननिमममदसंग्रहादिति । मस्याङ्गादिसमासस्पारेशनमभिपानं समासोरेशः । कर, इसि वर्षपवि- यथा 'माम्' इति, वदेषोविश्यमानत्वादुरेश इत्यर्थः । तन वाशरूपसमासेनोरेशः समासोदेना, यथा- अङ्गीसि, तस्यानात्मकसमासादुरमा, यथा वदध्येता- अशाप्यतेत्यर्य । एवं भुतस्कपा स्मकसमास एनोरिश्पमानत्पादोषा, यया अतस्कन्ध इसि । सेन मोरेश:- यया भुतस्कन्धीति । तस्मात् पोदेशः, यथा वस्प भुत । कपस्याध्यता । सस्मिन् पोरेशा, यया तदर्यविधाता भुवस्फन्मार्था इत्यादि । परमभ्ययनास्मफसमास एसोदिश्यत इत्योशः, यथा- अध्ययनमिति । तेन पोरेशः, यथा- 'मध्ययनी' इति । सम्मान घोप्देवा, पथा- तस्याध्ययनस्याध्येता, तस्मिन् वाप्ययने सस्युरोध , यथा वदनोज्यपनाचित् , इत्यादि रिक्षया सर्व मापनीयमिति ॥ १४९३ ।। १४९४ ॥ १४९५ ॥ - -- , काय कामाता प्रकोपेतमिति फाब्यातमिति । मझेप इति समासोलापीमा ताणाम् . ११५॥ भावस्पा-चपनामा विजमिनममेदसमहतः । भवति समासोरेमो पपामा तपणेता । १९ एपमेन मुतस्वस्तस्वाप्पेता सरपंपिपाता । मापबममणपनी तस्माता वरया ॥ ११९५ ॥ प ·? HERer Arrern - अथोद्देशोद्देशं भावोद्देशं चाह- उद्देसो उद्देसी उद्देसण्णो तयत्ववेत्ता वा । उद्देसुद्देसोऽयं भावो भावि त्ति भावम्मि ॥ १४९६ ॥ उद्देशः पुलाकोद्देशकादिः, स एवोद्दिश्यमानत्वादुद्देश उद्देशोद्देशः । स चायं विज्ञेयः । क. १ इत्याह- उद्देश इति; पुलाको- देशकादिक उद्देशोऽप्युद्दिश्यमानत्वेनोद्देशोदेश उच्यते । तेन योद्देशेनोद्देशोऽभिधानं, यथा 'उदेशी' इति । तस्माद् वोदेशो यथा- उद्दे- शज्ञः । तस्मिन् वोद्देशो यथा तस्योद्देशकस्यार्थवेत्तेत्यादि । 'भावम्मि त्ति' भावविषय उद्देशो भावोद्देशः । कः ? इत्याह- 'भावो त्ति' औदयिकादिको भाव उद्दिश्यतेऽभिधीयत इत्युद्देशः, भावश्चासावुद्देशश्च भावोदेश इत्यर्थः। तेन वा भावेनोद्देशो भावोद्देशो यथा 'भावी' इत्यादि पूर्वोक्तानुसारेण वाच्यम् ॥ इति गाथानवकार्थः ॥ १४९६ ॥ अथोद्देशव्याख्यानेन निर्देशमप्यतिदिशन्नाह- ऐमेव य निदेसो अढविहो सो वि होइ नायव्यो । अविसेसियमुद्देसो विसेसिओ होइ निद्देसो ॥१४९७॥ एवमेव यथोद्देश उक्तस्तथा निर्देशोऽप्यष्टविध एव भवति ज्ञातव्यः । सर्वथा सामान्यप्रतिषेधार्थमाह-किन्त्वविशेपितसामा- न्यनाम-स्थापनादिरूप उद्देशः, विशेषितनामादिरूपस्तु स एव निर्देशो भवतीति विशेपः ।। इति नियुक्तिगाथाक्षरार्थः ।।१४९७|| भावार्थ तु भाष्यकारः प्राह- नामं जिणदत्ताई ठवणा य विसिट्ठवत्थुनिक्खेवो । दवे गोमं दंडी रहि त्ति तिविहो सचित्ताई ॥१४९८॥ वस्तुनः पुरुषादेर्यत् पुरुषादिकं सामान्यनाम स नामोद्देश उक्तः, यत्तु तस्यैव विशेपनाम स इह नामनिर्देश उच्यते, यथा जि- नदत्तादि । सामान्यस्य चन्द्रादेर्वस्तुनः स्थापना स्थापनोद्देश उक्तः, इह तु विशिष्टस्य सौधर्माधिपत्यादिवस्तुनो यः स्थापनारूपो निक्षेपः स स्थापनानिर्देशः । द्रव्यस्यापि त्रिविधस्य सचित्तादेविशिष्टस्य यो विशिष्टाभिधानरूपो निर्देशः स इह द्रव्यनिर्देशः । तत्र सचित्तद्रव्यविशेषस्य निर्देशो यथा गौरित्यादि, अचित्तस्य तु दण्ड इत्यादि, मिश्रस्य तु रथ इत्यादि । रथस्य चाश्वादियुक्तस्येह मिश्रता १ उद्देश उद्देशी उद्देशज्ञस्तदर्थवेत्ता वा । उद्देशोद्देशोऽय भावो भावीति भावे ॥ १४९६ २ एवमेव च निर्देशोऽष्टविध सोऽपि भवति ज्ञातव्य । अविशपित उद्देशो विशेपितो भवति निर्देश ॥ १४९७ ॥ ३ नाम जिन दत्तादि स्थापना च विशिष्टवस्तुनिक्षेप । द्रव्ये गोमान् दण्डी रथीति निविध. सचित्तादि ॥ १४९८ ।। , ८ Ari. , १ , है , ·M भावनायेति । न पा सपिचादिद्वन्यविशेपेण निर्देश', पपा गोमानित्यादि, दण्डीत्यादि, रयीत्यादि ।। १४९८ ।। मय क्षेत्र-कासनिर्देशापार- खेचे भरह तत्थ व भयो ति मगह चि मागहो व चि । सरउ चि सारठ चिय संवच्छरिउ चिकालम्मि॥१४९९॥ क्षेत्र क्षेत्रीत्यादिका क्षेत्रोदेश उक्ता, तु वदेस पिशिष्टं से क्षेत्रनिर्देशः, पपा 'भरवम्' इस्पादि । अयपा, 'मगर चि' मगपा मनपद इत्यादि । तस्मिन् पा क्षेत्रपिशपे भवः भवनिर्देष सम्यते, यया भारत इत्यादि । पतष स्वयमेय द्रष्टव्यम् । मगपासु मना मागप इत्यादि । एवषु गाथायामप्यस्तीवि । 'कोसो कालाई' इत्यादिफा कासार उक्त स तु सस्यैव कालस्प पिशिष्टस्य ६ मिशिष्टमभिषानं स फासनिर्देशा, यया परदिस्यादि । सत्र मा फापविशेपे भवः कालनिर्देशोऽभिपीयते, यषा भरदि भगः शारदा, संपत्सरे मरः सारस्सरिक इत्यादि ॥ १४९९ ॥ मप समासनिर्देशम् , उमेशनिषं पा- आयारो आयास्वमायारघरो ति वा समासम्मि । आवस्सयमावासइ सुत्सत्यधरोहवा य ति ॥ १५०० ।। सत्यपरिण्णाई य व अज्ञयाऽय समासनिदेसो । उद्देसयनिहेसो सपएसो पोग्गलुद्देसो ॥ १५०१ ॥ मिस्वरवमो वस्तुनः संक्षेपः समासा, तस्य सामान्यामिपानं समासोश उक्तः । तस्यैव समासस्य विशेषाभिषानं 43 समासनिर्देशः । तत्र घा भूतरूपा ऽध्यपनमेदात् त्रिविपः समासाशः पूर्वमुक्तः । इह तु पामेर प्रयामामझादीनां विश्वेपाभिधान रूपसिमिप एन समासनिमः । तया पार- 'मायारो इत्यादि' आधारस्पेणापिपामिपानेन निर्देश्यमानत्वादाचार इति समा सनिर्देशः । तेन पाऽपारसमासेन निर्देशो यया-भाषारगानिस्पादि । सम्मादाऽऽयारसमासाद् निर्देषो पया-आधारपर इत्यादि । भुवस्स पसमासनिर्देशो यया- यावश्यकमिति । वेन पाउऽमश्यफसमासेन निर्देशो यया- यावश्यकीति । अषमा, तस्मादावश्यक समासाद् निर्देशो पथा- मावश्यफस्त्रा ऽपपरोऽयमिति । अध्ययनमाभिस्प समासनिर्देशः कः ? स्या- 'आधाराले प्रयममभ्ययन PARAN । मैत्रे भरत पपा भवति मगपा इति मागमो ऐति । मरविवि पारप इति सापत्सरिक इति कामे ॥ १९ ॥ १ गापा १४९ । ।माचार बावारपालाचारपर इति वा समासे । मावसम्मावरमकी सूबा-अपरोपामिति ।। 1. तमपरिवारिक माम्मेवा समासरिया । गेनविदेस समरेता शापोरेषः ।। १५..॥ ॥

·,
.
शस्त्रपरिज्ञा' इत्यादि । तेन वा शत्रपरिज्ञासमासविशेषेण निर्देशो यथा- 'अज्झेयाऽयं ति' शस्त्रपरिज्ञाध्येताऽयमित्यर्थः, इत्यादि
समासनिर्देशः । उद्देशनिर्देशस्तु स उच्यते । कः ? इत्याह- 'पएसो त्ति' अध्ययनस्य प्रदेशोऽश इत्यर्थः, यथा भगवत्यां पुद्गलोदे-
शका, तस्य निर्देशोऽभिधानमुद्देशनिर्देश इत्यादीति ॥ १५०० ॥ १५०१ ॥
अथ भावनिर्देशं, यकाभ्यां चोदेश-निर्देशाभ्यामिहाधिकारस्तदाह-
ओदइओ खइउ ति व नाणं चरणं ति भावनिदेसो । एत्थ विसेसाहिगओ समासउद्देस निदेसो ॥१५०२॥
अज्झयणं उद्देसो तं चिय सामाइयं ति निदेसो । बुद्धीए जहासंभवमाजोज्जं सेसएसुं पि ॥ १५०३ ॥
औदयिको भावः, क्षायिको भाव इत्यादि, अथवा, ज्ञानं दर्शनं चारित्रमित्यादिको ज्ञानादीनां क्षयिक-क्षायोपशमिकभा.
वत्तित्वाद् भावनिर्देशः । इह च प्रत्येकमष्टविध उद्देशे निर्देशे च समासोद्देशः समासनिर्देशश्च विशेषणाधिकृत; तथाहि- प्रस्तुते
'अध्ययनम्' इत्येप समासोद्देशः, 'सामायिकम्' इति च विशेषाभिधानरूपत्वात् समासनिर्देशः । एव स्वबुद्ध्या यथासंभवं
शेपेष्वपि श्रुतस्कन्ध चतुर्विंशतिस्तवाध्ययनेष्वायोज्यम् , यथा श्रुतस्कन्ध इति समासोद्देशः, आवश्यकमिति समासनिर्देश इत्यादि
॥१५०२ ॥ १५५३ ॥
उत्तरगाथासंवन्धनार्थमाह-
सामाइयं ति नपुसयमस्स पुमं थी नपुंसगं वावि । निदिट्ठा तत्थिच्छइ कं निद्देसं नओ को णु १ ॥१५०४।।
इह सामायिकमिति नपुंसकतया रूढम् । अस्य च त्रिविधो निर्देष्टा- उच्चारयिता, सी-पुं-नपुंसकभेदात् । तत्रेदं नयैर्विचा-
यते- 'को नयः के निर्देशमिच्छति ?- किं निर्देश्यवशात् , निर्देशकवशाद् वा ?' इति विनेयः पृच्छति ॥ इति गाथासप्तकार्थः ॥१५०४॥
अस्मिश्च प्रश्ने सत्याह-
दुविहं पि नेगमनओ निद्दिढ संगहो य ववहारो । निदेसयमुज्जुसुओभयसरिच्छं च सदस्म ॥ १५०५ ॥
१ औदयिक क्षयिक इति वा ज्ञान चरणमिति भावनिर्देश । अत्र विशेपाधिकृतौ समासोद्देश निर्देशौ ।। १५०२ ॥
अध्ययनमुशिस्तदेव सामायिकमिति निर्देश । बुद्ध्या यथासभवमायोज्य शेषकेष्वपि ॥ १५०३ ॥
२ सामायिकमिति नपुसकमस्य पुमान् स्त्री नपुंसक वापि । निर्देष्टा तत्रेच्छति क निर्देश नय को नु? ॥ १५०४ ॥
३ द्विविधमपि नैगमनयो निर्दिष्ट सग्रहश्च व्यवहार । निर्देशकमजुसूत्रोभयसदृश च शब्दस्य ॥ १५०५ ॥

·- -- " नै गमा रस्तुधर्मपरिच्छेदा यस्पासौ कफारवर्णनाशात् नैगमः, अनेकमकारचस्वभ्युपगमपर प्रत्यर्य , नैगमभासौ नयम नैग मनपा । स दिपिघमपि 'निर्देश्यवधा निर्देशकमशाध निर्देशमिच्छति' इति शेपा, सोकव्यवहारपरत्वात् , अनेकगमरूपत्याचास्य र नयस्य । सोफे प निर्देश्यपश्चात् , निर्देशकमचाच निर्देशमचिश्यते । तत्र निर्देश्यपश्चाद् यपा- 'पासपदचा, सरस्वती, मियद भनाकया' इत्यादि । निर्देषनातु मनुना प्रणीवो प्रन्यो मना, मसपादेनोकोऽक्षपाद इस्पादि। लोकोपरे तु निर्देश्ययशात् , पद्मीय निकापमतिपादफमध्ययन परणीमनिका, सामाघारमविपादको अन्य भाचार इत्यादि । सया, निर्देशकवशात् निर्देशो यपा- फपिसेन मणीवं कापिसीपमध्यपनम् , हरिफेधिना प्रणीवं हरिकेशीयम् , फेषि-गौतमाभ्याममिहित कोशि गौतमीयम् , नन्दिसंहिता, मिनप्रवचनमित्यादि । एवं सानपविरमणरूपं सामापिकं मस्तिो नपुंसकमिसि कसा निर्देश्यननाद नैगमो नपुंसकनिर्देभमेवाऽस्य मन्यते, यथा- सामायिक नपुसकमिति । तथा, सामायिक निर्देप्टुः स्त्री पु-नपुंसकसिमत्वात् तदशात् सामायिकस्य विलिताऽप्ये : तन्मतेन भनति, यथा सामायिक सी, सामापिकं पुरुषः, सामायिक नपुंसकमिति यथा मा देवदधादिना पटाविनम्मे समुचारिते स घटादिषम्य सशरपितृदेवदधादिपरिणामस्वाद् देवदधादिशब्दस्पेन म्यपदिश्यते, तथा, तदभिधेयप्पमधोदरापाकारघादि पदार्थपरिणामत्वाद् घटादिषम्मस्पेनापि लोके निर्दिश्यते । एवं स्वामिषेयसाषपपिरमणपर्यापस्यात् सामायिकस्य नैगमो नपुंसक निर्देष म यवे, मभिपायकली पुरुषादिपरिणामस्पातु लिस्त्रयनिर्देशमप्यस्याभ्युपगच्छति, यया 'सामायिक सी' इत्यादि । भा- 'दुपिई पि नेगमनमो' एसापन्मात्रोको निर्देश्यपना निर्देशकषशान दिनिध निर्देशमिच्छति' इति इतो सम्पते ? इति । अयोध्यवे- 'निविदह संग्रहो य पवहारो' इति पवनात् । अत्र भयमर्य:- निर्दिष्टमभिधेयं यस्त्वहीरुत्य सग्रा-म्यपहारी निर्देश मिछता, निर्देश्यपर्यापत्या पपनस्प, इत्यादियुक्तिम मापे मक्ष्यते । सदिव 'निर्दिष्ट पस्स्थाश्रित्य' इति पचनात् मागपि 'दुषिरं पि' इत्यत्र निर्दिष्टनिर्देशकरशाद् निर्देश इति गम्यते । 'निदेसयमन्सुर चि' निर्दिशतीति निर्देशको पक्का तमहीत्य जुत्रो निर्देश । मिच्यवि, । पया 'सामायिकं स्त्री' इत्यादि। पक्नुपर्यायवाद पपनस्पेत्यादि युक्तिरप्रापि माम्पेऽभिधास्यते । 'उभयसरि च । सदस्स चि' उभयमिह निर्देश्य निर्देशर्फ प पस्तु तस्पोमयस्य सह समानलिमेषाभित्य शननयस्य 'निर्देशमवधि' इति गम्यते । पदि हि निर्देय नपुसकं तवा निर्देष्टाऽपि स्त्री पुनपुंसकलक्षणो नपुंसकमेन, वस्तुर्वाच्योपयागान पस्पेन तपस्वात् । उपयागममाना हि पम्बनया, पतो यो यत्रोपयुक्तः स तप एन, पयाप्रन्युपयुक्तोऽग्नि , तथा च सवि स्त्री-पुरुपायपि यदा रूपितो. नपुंसके सामायिके उपयुको भषता, वदा निर्देश्यनपुंसकोपयुक्तत्याद नपुंसकमेर, तदुपयोगान यतेन वपत्त्यादिति । स्त्री पहपो पा . . . ---------- -- ·1rCor - नपुंसकं बृत इत्यम्य न्वर्थम्य शब्दनयमनाऽयं पत्र एव ।। इति नियुक्तिगाथासंक्षेपार्थः ॥ १५०५ ।। अय विम्नगर्थपभिविनमुपायकार: माह- ॐ गंववहारपगे गगमो णेगमो तओ दुविहं । इच्छइ, संबवहारो दुविहो जं दीसए पायं ॥ १५०६ ॥ यद् यम्माल्लोकव्यवहारपगेऽनेकगमथ नैगमनयः, ततस्तस्माद् निर्देश्यवगाद् निर्देशकवशाच द्विविधमपि निर्देशमिच्छति । लोकव्यवहारश्च पायो द्विषां दृश्यते ।। १५०६ ॥ कथम् ? इत्याह- छज्जीवणियाऽऽयारो निदिवसेण तह सुयं चण्णं । तं चेव य जिणवयणं सव्वं निदेसयवसेणं ॥१५०७॥ जह वा निदिवसा वासवदत्ता-तरंगवइयाइं । तह निदेसगवसओ लोए मणुरक्खवाउ ति ॥१५०८॥ लोको द्विपा- अहदर्शनानुगतो लोकोत्तररूपः, तद्वयतिरिक्तश्च । तत्र लोकोत्तरे निर्दिष्टार्थवशाद् निर्देशो यथा- षड्जीवनिका नामाध्ययनम् , आचारः, आवश्यकमित्यादि । 'तह सुयं चण्णं तं चेव येत्यादि' तथा, अत्रैव लोकोत्तरे तदन्यच्च श्रुतं निर्देश- कवशात् सर्वमपि जिनप्रवचनमुन्यते । तथा, अन्यत् किमपि श्रुतं निर्देशकरशादेवोच्यते, यथा भद्रवाहुनिमित्तम् , नन्दसंहिता, कापिलीयमित्यादि । यथा वा, इतरलोके निर्दिष्टवशाद् वासवदत्ता, तरङ्गवतीत्यादि निर्देशः, निर्देशकवशात्तु मनुः, अक्षपाद इत्यादि । १५०७ ॥ १५०८ ॥ तथा किम् ? इत्याशक्य प्रकृते योजयन्नाह- तह निदिवसाओ नपुंसगं नेगमस्स सामइयं । थी पुं नपुंसगं वा तं चिय निदेसयवसाओ ॥१५०९॥ यथा पड्जीवनिका, आचार इत्यादौ निर्दिष्टार्थवशाद् निर्देशः, तथात्रापि सावधविरमणलक्षणनिर्दिष्टनपुंसकार्थवशात् १ यत् सव्यवहारपरो नैकगमो नैगमस्ततो द्विविधम् । इच्छति, सव्यवहारो द्विविधो यद् दृश्यते प्राय ॥ १५०६ ॥ २ क ग ज 'धापि दृ' । ३ पड्जीवनिकाऽऽचारो निर्दिष्टवशेन तथा श्रुत चान्यत् । तदेव च जिनवचन सर्व निदेशकवशेन ॥ १५०७ ।। यथा वा निर्दिष्टयशाद् वासवदत्ता-तरङ्गवत्यादि । तथा निर्देशकवशतो लोके मनुरक्षपाद इति ॥ १५०८ ॥ १ तथा निर्दिष्टवशाद नपुसक नैगमस्य सामायिकम् । स्त्री पुमान् नपुमक वा तदेव निर्देशकवशात् ॥ १५०९ ।।

·पुरा 'सामापिर' इति नपुंसकनिर्देशा, यया पा मना, अक्षपाद इत्यादी निर्देशकरवा निर्देशा, वधाऽत्रापि पोपित् पुरप नपुंसकलक्षण विपिपनिर्देशकरचात् प्रदेश सामायिकं स्त्री-पुनपुंसकं भवति- स्यादिविपिपनिर्देशकमा नन्दसंहिवा-पनु-कापिठीयादिपव विमपि लिय सामापिकस्य निर्देशप्राचिा, यथा 'सामापिई स्त्री' इत्यादि ॥ १५०९ ॥ अप प्रकारान्तरेणापि लोकम्पपरोपदर्शनेन मरुत समर्पयमाह- जह वा पहामिहाण घटसो देवदत्तसदो चि। उभयमविरुद्धमेव सामइय नेगमनयस्स ॥ १५१.॥ इसं च गापा, 'यपा मा देवदचादिना पटादिशम समपारिते' इत्यादिना प्यासपामेति ।। १५१० ।। "निदिए संगा प पमहारा' इत्येतद् म्पास्यातुमाह- अत्याठ चिय वयण लहइ सरूप जओ पईवो व्य । तो सगह-यवहारा भणति निविसर्ग त ॥१५११॥ यतो पसाद दव पाम्यात् घटादेः सकाशा पाचर्क पवनं सस्पमास्मलामं ममते, नायवा, यया प्रदीपः मदीपो हि मकायमेनार्य प्रकाशयम् प्रदीपो मापते, यदि तु मकाायं पस्नु न स्यात् , वदा किमपक्षाऽसौ मदीपः स्पात् । तस्माद् यया मकाश्या दमार्याद मदीप आत्मसाम समते, तथा पाम्मादमार्याद सपनमास्मसरूपमामोति । ततस्वमात् संग्रा-म्यवहारनयो 'निर्दिश्यत' इति निर्दि पाच पस्तु वदभम पदपीनमेप वर षषनं भणवो भूता। वार्य पर सामायिकशम्दस्य सापपरिरतिस्पस्तदभिपयोऽर्थः । । स प सरितो नपुसरूवया प्रसिर इति । मवः सामायिकस्य नपुंसफलिसातामर संग्रालयबहाराषम्पुपगणतः । अयषा, सामायिक । पवा ससाना श्री-पुनपुसकत्वात् सस्परिमामानन्यस्वेन च सामापिकार्यस्य सम्यादिरूपस्वाद पाग्यवशन त्रिसिावापि सामायिकस्य संग्राम्यबहारनयमतेन द्रव्येति ॥ १५११॥ प्रकारान्तरेणापि निर्विएपना निर्दे समर्थयभार-- अहव निविद्रुत्थस्स पज्जओ घेव त सघम्म न्व । तप्पचयकारणओ घडस्स रुवाइधम्म ल्व ॥१५१२॥ , पापा परामिषानं परमप्पो पेपरचमम इति । रमपमपिममेव सामापिक मगमावस्म ॥ १५॥ ३ बार पप जमते सम्म पता प्रदीप सतत महापहारी ममतो निम्पिग तत् ॥ 1५111 . बसमा निसिपल पचप एप तत् सपर्म इव । वात्कारमा परस्प समाविषम ५१। - है .1 - Primar ॥ पापा १५५॥ T

·बृह
?
,
अथवा, तद् वचनं निर्दिष्टार्थस्य वाच्यवस्तुनः पर्याय एव, तत्सत्ययकारणत्वात्- वाच्याथेप्रतीतिहतुत्वात् , यथा ॥m.
निर्देशस्य घटादेरन्ये सस्थानादयो धर्माः । इह यद् यस्य प्रत्ययकारणं तत् तस्य स्वपर्यायः, यथा घटस्य रूपादयः, वचनं च वाच्या-
र्थस्य प्रत्ययकारणम् , अतस्तत्पर्यायः, पर्यायश्च पर्यायिणोऽधीन एव, इति युक्तो निर्देश्यवशाद् निर्देश इति ॥ १५१२ ॥
स्यादेतत् , असिद्धोऽय हेतु:- 'एतत्प्रत्ययकारणत्वाद् वचनस्य' इति, एतन्निराकरणार्थमाह-
वैयणं विण्णाणफलं जइ तं भणिए वि नत्थि किं तेणं । अण्णत्थ पच्चए वा सव्वत्थ वि पच्चओ पत्तो ॥१५१३॥
अभिधेयसंकरो वा वत्तरि पञ्चओऽणभिहिए वि । तम्हा निदिवसा नपुंसगं बेंति सामइयं ॥१५१४॥
अर्थविज्ञानफलं हि वचनं, यदि भणितेऽप्युदीरितेऽपि वचने 'तं ति' तदर्थविज्ञानं नास्ति न भवति, तर्हि कण्ठोष्ठशोषमात्रवि-
धायिना किं तेनोक्तेन, निष्फलत्वात् ।। स्यादेतत् , वाच्यादर्थादन्यत्र वक्तृलक्षणेऽर्थे विज्ञानं जनयिष्यति वचनम् । ततश्च विज्ञानफलं च
तद् भविष्यति, वान्येऽर्थे विज्ञानं च न जनयिष्यति, तथा च सति वाच्यार्थपर्यायो वचनं न भविष्यति, इत्याशङ्कयाह- 'सव्वत्थेत्यादि'
यदि हि वाच्यमर्थ विहाय वक्तृलक्षणेऽर्थान्तरे प्रत्ययं वचनं जनयेत् , तीविशेषेणैव सर्वत्रार्थे प्रत्ययः प्राप्तः, न वा कचिदप्यर्थेऽसौ
भवेत् , अविशेषादिति- अतत्पर्यायत्वेऽपि तत्प्रत्ययहेतुत्वे सर्वत्रासौ भवेत् . न वा कचिद् भवेदिति भावः ।
स्यादेतत् , वचनाद् वक्तरि प्रत्ययो भवत्येव, यथाऽनेनेदमभिहितमिति, तत् किमुच्यते- 'जइ तं भणिए वि नास्थ किं तेणं'
इति ? इत्याशङ्क्याह- 'अभिधेयसंकरो वेत्यादि । अथवा, वाच्यादर्थादन्यत्र प्रत्ययेऽभ्युपगम्यमाने सर्वत्रापि प्रत्ययो न भवेदित्येको
दोप उक्तः । अथ दोषान्तरमभिधित्सुराह- 'अभिधेयसंकरो वेत्यादि' यदि हि वक्तर्यनभिहितेऽपि वचनात् तत्र प्रत्ययोऽभ्युपगम्यते,
इन्त ! तर्हि वक्तृवदनभिहितानि खरो-ष्ट्र-ढेस बकादीनि बहूनि वस्तूनि सन्ति, ततो वक्तवत् तेषामपि श्रोतुः प्रत्यये सत्यभिधेयानां
सर्वेपा, अभिधेयेन वा घटादिना सह वक्त्रादीनामन्येषां संकरः, एकस्यां श्रोतप्रतीतो सांकर्य युगपत् तदाकारसंक्रमणं प्रामोति, न
चैतदस्ति, एकस्माद् वचनादेकस्यैव प्रतिनियतस्य घटायाकारस्य संवेदनादिति। तस्मादभिधेयपर्याय एव वचनम् , तत्मत्ययकारणत्वात् ।
अतो निर्दिष्टमिह सामायिकशब्दस्यार्थरूपं सामायिक रूढितो नपुंसकम् , तद्वशात् सामायिकशब्दः संग्रह-व्यवहारयोर्नपुंसकलिङ्गत्ति ।
अथवा, सामायिकवतः स्त्री-पुं-नपुंसकत्वात् , तत्परिणामानन्यत्वाच सामायिकार्थस्य त्रिलिङ्गतामपि संग्रह-व्यवहारावभ्युपगच्छतः ।
१ वचन विज्ञानफल यदि तद् भणितेऽपि नास्ति किं तेन ? । अन्यत्र प्रत्यये वा सर्वत्रापि प्रत्यय. प्राप्त ॥१५१३ ॥
अभिधेयसकरो वा वक्तरि प्रत्ययोऽनभिहितेऽपि । तस्माद् निर्दिष्टवशाद् नपुसक ग्रुवन्ति सामायिकम् ॥ ४५१४ ॥

·-- मृह 1 -- - तमा निर्दियस्य सामायिकापस्य विलित्वा निर्देश्यपशादपि संग्रह-व्यवहारमतेन सामायिकस्प विलिासापि भवति, यया 'सामा । यिर्फ खी' इत्यादि, एवष स्वयमेष प्रष्टव्यम् ॥ १५१३ ॥ १५१४ ॥ "निसयमुम्बसुओ' इति म्याधिस्यासुराह- उज्जुसुमओ निदेसगवसेण सामाइय विणिदिसइ । वयण वसुरहीण तप्पजाओ य त जम्हा ॥१५१५॥ प्रजननयो निर्देशकपनामिपाशुपारतनपेण सामायिक निर्दिशति, यदेप निर्देशकस्प विदेव सामापिफस्यासौ मन्यते, पया- 'सामायिकं त्री' इत्यादि, पचनस्प वाधीनस्मात् , वत्पयार्यस्वाघ, विमानवदिति ॥ १५१५ ॥ मय पपनस्प पम्प्रधीनस्से युकिमाह- करणतणो मण इव सपज्जयाओ षडाइस्वमिव । साहीणतणओ विय सषण व वओ वयतस्स ॥१५१५॥ 'पदत एप संबपि षवा' इति पर्यन्ते प्रतिज्ञा । अत्र साष्टान्तान् हेतूनाह- करणवाद, मनोवन् । तया, स्वपर्यायस्वात् , पटादे स्पादिवत् । वया, वापीनस्वाद , स्वपनमदिति ।। १५१६ ।। पुरत्यन्तरमाइ- तेष्ठ मुत्त-दुरुचाओ तस्सेवाणुग्गहो-बघायाओ। सरस तयमिदिय पिव इहरा अकयागमो छोज्जा ॥ १५१७ ॥ 'तस्पैष पक्तुस्तन् पचः' इति पक्षः, पचनस्य सकल दुगक्तस्वाम्पा वक्तुरेवानुग्रहो-पघातदर्शनात् , इह यस्य यमिमि पापनुप्रोपघातौ तस्प तदारमीयम्, यथा देवदचादेरिन्द्रियम् , दृश्यते च बबनसूकस्व-दुरुतस्याम्पो धक्तुरनुग्रहो-पघाती, वस्मात् वत् तस्यास्मीयम् । विपर्यये पापफमा-इवरपा अन्यया पचनस्य वक्तरसंपपिस्ने तस्यानुग्रहो-पघावयारकवाभ्यागम एव स्यादिति ।। १५१७॥ + + - . - मंत्र पर मार- पापा १५ ५। १ बसस्नो निर्देशपमेन मामाविक विनिर्दिशति । पर्म पक्रपान तत्पपापम तद् पमात् ॥ 1५1५ ॥ ममततो मन बसपषमा पराविरूपमिष । बाधीनत्ततोऽपिच सममिव चोपपतः॥ १५॥ .पा सूच-गुस्साम्पा तसेवानुमहो-पमाताम्बाम् । म तपिनियमितरपाभवागमो मरेत् ॥ 141.

·TATUSAPP बृहः - 'निहिस्स वि कस्सचि नणूवघायाइओ तयं जुत्तं । ते तस्स सकारणाओ इहरा थाणुस्स वि हवेज्जा॥१५१८॥ ननु न केवलं निर्देशकस्य, किन्तु निर्दिष्टस्याप्यभिधेयस्यापि कस्यचित् तस्करादेवचनादुपघातादयो दृश्यन्ते, यथा- 'बध्यतां, इन्यतां चायं तस्करः, मुच्यतां चायम्' इत्याद्युक्ते तस्य विषादाद्युत्पत्तेरुपघातादयोऽध्यक्षत एवोपलभ्यन्ते । अतस्तदर्शनाद् निर्दिष्ट- स्यापि संवन्धि तद् वचनं वक्तुं युज्यते । अत्रोत्तरमाह- 'ते इत्यादि' य इष्टा-ऽनिष्टवचनश्रवणात् तस्करादेनिर्दिष्टस्यानुग्रहादयो दृश्यन्ते ते तस्य स्वकीयश्रवणेन्द्रिय-मनःपुण्य-पापादिकात् कारणादेव मन्तव्याः, न त्विष्टा-ऽनिष्टवचनोक्तिमात्रात् , अन्यथा श्रोत्रादिक- रणविकलानां स्थाण्यादीनामपि तदुक्तिमात्रात् ते भवेयुरिति ॥ १५१८ ।। वक्तृधर्मत्वमेव वचनस्य हेत्वन्तरोक्तेः समर्थयन्नाह- सरनामोदयजणियं वयणं देहो ब्व वत्तुपज्जाओ । तं नाभिधेयधम्मो जुत्तमभावाभिहाणाओ ॥१५१९॥ 'वक्तृपर्यायो वचनम्' इति प्रतिज्ञा, स्वररूपनामकर्मोदयजन्यत्वात् , इह यद् नामकर्मोदयजन्यं तत् तस्यैव वक्तुर्देवदत्तादेः पर्यायः, यथा तस्यैव देहः, नामकर्मोदयजन्यं च वचनम् , तस्मात् तस्यैव वक्तुः पर्यायः । तत् तस्माद् न वचनमभिधेयधर्मो युक्तम् , किन्त्वभिधातुरेव । उपचयमाह- अभावस्यापि वचनेनाभिधानात् । इदमुक्तं भवति- अभावोऽपि हि वचनेनाभिधीयते, न च वचनं तद्धर्म इति वक्तुं शक्यते, अभावस्यासत्त्वात् , यदि च वचनं तद्धर्मः स्यात् , तदा सोऽपि भावः स्यात् , वचनाश्रयत्वात् , देवदत्ता- दिवदिति ॥ १५१९ ॥ यस्यापि च घटादिशब्दाभिधेयस्य घटादेर्भावस्य वचनं तत्मत्ययकारणत्वाद् धर्मत्वेनाभ्युपगम्यते, तत्रापि पृच्छयते । किम् इत्याद- भावम्मि वि संबद्धं तमसंबद्धं व तं पगासेजा । जइ संबद्धं तिहुयणवावि त्ति तयं पगासेउ ॥ १५२० ॥ भावेऽपि घटादिके वचनाभिधेये पृच्छामो भवन्तं- तद् वचनं तत्र भावे किं संबद्धं सत् तं भावं प्रकाशयति, आहोखिदसंबद्धम् ? १ निर्दिष्टस्यापि कस्यचिद् ननूपधातादितस्तद् युक्तम् । ते तस्य स्वकारणादितरथा स्थाणोरपि भवेयु ॥ १५१८॥ २ स्वरनामोदयजनित वचन देह इव वक्तृपर्याय । तद् नाभिधेयधर्मो युक्तमभावाभिधानात् ॥ १५१९ ॥ ३ भावेऽपि सबन्छ, तदसबद्ध वा त प्रकाशयेत् । यदि संबद्ध त्रिभुवनग्यापीति तत् प्रकाशयतु ॥ १५२० ॥ - HAAL'ArA NAMASTAR ·-- श्रा , इति । पदि सपर्द, ताई 'पगी समी मोगो भासाए निरन्तरं तु हार फरो' इत्यादिवचनात् प्रिसवनव्यापित्वात् तद्वं समस्तमपि पदार्पनात प्रकाशयतु, संपदत्वापिश्चेपादिति ॥ १५२० ।। भपासंपदं प्रकाशपति, सवार- 'निविण्णाणचणओ नासपर तय पईवो ब्व । भासयइ असबद्ध अह तो सव्व पगासेउ ॥ १५२१ ॥ नासंबई सत् पदार्यान् प्रभासपति । इत । इत्साह- निर्विज्ञानस्यात्- विज्ञानादन्यस्म सत्यसंपदस्वादिति मानः, भपं च हेतु।। प्रदीपवदिति स्टान्ता । पिशानमसंपदयपि पस्तु मकापयति, न च पयन विज्ञानरूपम् , अनो नासंबदम प्रकाभयति, मदीपनन् । मवासंबदमपि तद् पसा प्रकाष्ठपति, तर्हि सर्षमपि प्रकाशपत, अर्सवदत्माविश्वपात् । तस्मात् माध्यमत्यपकारणत्वेन । वदों पचनमिति ।। १५२१ ॥ आह- ननूकम्- पवनमर्शदात्मसाम समवे, प्रदीपरत् , मतः कपमिदं पक्तुरपेम्यते । इत्पा- जह वि वयणिज वचा यजा-म्भतरनिमिचसामण्ण । वत्ता तहवि पहाणो निमित्तमम्भतर ज सो ॥१५२२॥ पपपि पचनीय बक्का र पपासंस्प बासमभ्यन्तरं च बचनस्य सामाम्प निमित्त कारणम् , तथापि पक्का प्रपानः । इतः ! इस्साह- यद् यमादन्तर मस्यासमं निमिचमसौ । तस्माद परनस्प पापीनत्वाद् यदेव वर्षि वदेर सामायिकस्य अनुस्मनयमतेन लिमिति स्पिवम् ॥ १५२२ ।। भयसरि प सदस्स' इत्येतद् म्यापिण्यामुरा- सैद्वो समाणलिंग निदेस भणइ विसरिसमवत्यु । उवउच्चो निविष्ठा निहिस्साओ जओऽणण्णो॥१५२३॥ सम्दमपानो नयः सम्यो निर्देवं पवनमिति । किंपिशिष्टम् । इस्लाइ- समानलिई निर्देश्य-निर्देशकयोस्तुस्पमेम सिमसा विसतीस्पर्यः। विसरम स्वसमानगि निर्देषमघटमानकत्सादयस्तुत्वेनैप प यते । इतः ? इत्यार- उपयुक्का निर्देश्येऽऽर्पितान्तः १ लिपिशामवतो मासंबर तत् प्रदीप भासवत्वसपरमय ततः सर्व प्रकासयतु । । पपपि पचनी बन पाहा-मान्तरपिमिक्सामान्यम् । बना सवापि प्रधान मिमिचमम्मम्वरं पर सा १५२३ ॥ ५ प्रणा मानणि निर्म मनन्ति विसरममबस्तु । उपयुको निर्देश मिलार मतोमाः । १५२३ ।। ? १ पापा ॥६ ४ माथा १५५॥

·? स्त्रियं करणो निर्देष्टा यद् यस्माद् निर्देश्यादनन्योऽभिन्नः । इदमुक्तं भवति- वक्तुस्त्रिलिङ्गवतोऽपि पुमांसमभिदधतः पुंनिर्देश एव, प्रतिपादयतः स्त्रीनिर्देश एव, नपुंसकं निर्दिशतो नपुंसकनिर्देश एव, वाच्य उपयुक्तस्य वक्तुर्वाच्यादभिन्नत्वादिति ।। १५२३ ।। तथाचाह- थीं निद्दिसइ जइ पुमं थी चेव तओ जओ तदुवउत्तो । थीविन्नाणाणन्नो निदिवसमाणलिंङ्गो त्ति ॥१५२४॥ स्न्यादेः समानलिङ्गं स्यादिकं निर्दिशतः स्त्र्यादिनिर्देश इति तावत् किल प्रतीतमेव । यद्यपि च पुमान् कर्ता स्त्रियं कर्मतापन्नां निर्दिशति, यथा- 'वासवदत्ते ! इदमित्थं विधेहि' इति; तदपि तकोऽसौ निर्देष्टा पुरुषः स्व्येव भवति । कुतः ? इत्याह- यतो यस्मात् तदुपयुक्तः स्युपयुक्तः स्त्रीविज्ञानाद् वासवदत्ताध्यवसायादनन्योऽभिन्नः सन् निर्दिष्टया स्त्रिया समानलिङ्गः पुरुषो भवति । ततश्च यदा पुरुषो नपुंसकमभिधत्ते तदापि निर्दिष्टसमानलिङ्गत्वाद् नपुंसकमेवासौ । एवं स्त्रियां नपुंसके च निर्देष्टरि निर्दिष्टसमानलिङ्गता योजनीयति ॥ १५२४ ॥ ननु कथं स्त्रीविज्ञानादनन्यः स पुरुषोऽपि स्त्र्येव भवति, न पुरुषोऽपि स्यात् ? इत्याह- जैइ स पुमं तो नत्थी अह थी न पुमं नवा तदुवउत्तो । जो थीविण्णाणमओ नो थी सो सव्वहा नत्थि॥१५२५॥ यदि स निर्देष्टा पुमान् , ततो न स्त्री- न खल्वसौ स्व्युपयोगवानित्यर्थः । अथासौ स्त्र्युपयोगोपयुक्तत्वात् स्त्रीत्यभ्युपगम्यते, तर्हि न पुमान्- न पुंस्त्वेनायमेष्टव्यः, किन्तु स्त्र्युपयोगोपयुक्तत्वात् स्त्र्येबासौ मन्तव्य इत्यर्थः । अथ नैवम् , तर्हि नवा न खल्वसौ तदुः पयुक्तः स्त्र्युपयुक्तः, तदुपयुक्तस्य सर्वथैव पुंस्त्वविरोधात् । किं वहुना ?, यः स्त्रीविज्ञानमयः स्युपयोगोपयुक्तोऽपि न स्त्री, किन्तु पुमान् नपुंसकं वा, स एवंभूतः पदार्थः सर्वथा नास्ति- असन्नेव, खरविषाणवदिति ॥ १५२५ ॥ अर्थानुपयुक्तः स्त्रियं भाषमाणोऽपि पुरुषो भविष्यतीत्याशङ्कयाह- भासइ वाणुवउत्तो जइ अन्नाणी तओ न तव्वयणं । निदेसो जेण मयं निच्छियदेसो त्ति निदेसो ॥१५२६।। १ स्त्रिय निर्दिशति यदि पुमान् ज्येव सको यतस्तदुपयुक्त । स्त्रीविज्ञानानन्यो निर्दिष्टसमानलिग इति ॥ १५२४ ॥ २ यदि स पुमांस्ततो न स्त्री अथ स्त्री न पुमान् नवा तदुपपुक्त । य स्त्रीविज्ञानमयो नो स्त्री स सर्वथा नास्ति ॥ १५२५ ॥ ३ भाषते वानुपयुक्तो ययज्ञानी सको न तद्वचनम् । निर्देशो येन मतं निश्चितदेश इति निर्देश ॥ १५२६ ॥ ulte fourth to un +NAMRICANANANTASTACT ·शादा यदि था, उच्यते भरवा- अनुपयुक्ताऽसौ पुरुपः शियं मापवे, मतो न सीरूपता प्रतिपयते । सदयुक्तम्, यत एवं सति तकोऽतापनुपयुक्तमापकोऽमानी, उपयोगभूम्पस्पाद , घटादिवत् । सतप न वदपन निर्देशः, उपयोगपूर्वकस्वाभावात् , उन्मचादिषधन पत् । इतः । इत्यार- येनैव मतं संमत विपषिताम् । किम् । इत्या- उपयोगपूर्वकतया निमित्ल देशने भाषणं देशो निर्देशः, अपमा, निमितो देशो मापण यनासो निर्देशो भण्यते । न प निरुपयोगभापफस्पै समयसीवि ॥ १५२६ ॥ एक्दा भापयति-- सो जइ नाणुषउन्चोऽणुवउम्तो वा न नाम निदेसो । निद्वेसोऽणुवउत्तो य घेइ सदो न त वत्यु ॥१५२७॥ इम्त ! स यदि निमितदेशो निर्देशोऽभ्युपगम्यते, सई तदार देवदशादिर्नानुपयुका युज्यते । अयानुपयुक्ताऽसौ, तर्हि न तस्य निर्देशा, निषितमानपूर्वकत्वात् वस्य । किंबहुना ?, 'निदेगा, अनुपयुक्तप तहान्' इत्रमूर्व यद् मतं तच्छन्दनयोजस्त्येव पूत, पियवाद, 'अपेतन पास्मा, अधारमा चम्दा' इस्पादिनदिति ।। १५२७ ।। अधोपसंहरमाह- तम्हा ज ज निहिस्सइ तदुवउत्तोस तम्मओ छोइ । वत्ता वयणीजाओ अनन्नो ति समाणलिंगो सो ॥१५२८॥ समादतन अपनपमतस्प तात्पर्यम्- या पुरुपादिता पं पं स्पादिकपर्व सदुपयुक्तः स्याधुपयुक्तो निर्विवति वक्ति, स वन्मयो पापास्मिको भाति । कुव इत्यार- पक्का पायोपयुक्तो षषनीयादनन्य एव भवतीति रुस्वा । ततो परतवचनीयसमा । नसिध्यमस्य निर्देष इति स्थितम् ।। १५२८ ।। पकतमपदर्भपमा- सामाइभोवउत्तो जीवो सामाइय सय चेव । निविसइ जओ सन्चो समाणलिंगो स तेणेव ॥ १५२९ ।। । प्रस्तुते सामायिक निर्देश्य अपपुको निर्देश भीया सामायिकमेर 'भषति' इति शेपः। ततमासो सामायिक निर्दिनन् ! सपदि मानुपायोग्नुपडतो पाम नाम निवेमा । निशोरगुपपुवा ने कमो न त बस्तु ॥ ५९॥ . वस्मार पर पर निर्षिसति तनुपयुवा स तम्मपो भवति । पहा पचनीपावनत्य इति समामालिसा | 1५२८ ॥ । सामानिमको बीका सामायिक सम्मेव । निर्दिमति यतः साई समानसि नेप। 1५५९॥ -- ॥६ ·? खकमेवात्मानमेव निर्दिशति । कुतः ? इत्याह- यतो यस्मात् स्त्री-पुं-नपुंसकरूपः सर्वोऽप्यसौ निर्देष्टा तदुपयुक्तत्वात् तेनैव निर्देश्येन सामायिकेन समानलिङ्गो भवति, सामायिकार्थस्य रूढितो नपुंसकत्वात् , स्त्रियाः, पुंसः, नपुंसकस्य वा सामायिकमभिदधानस्य नपुं- सकलिङ्गनिर्देश एव भवतीति । आह- यदि पुनर्भावस्य द्वैविध्याद् निर्देश्य-निर्देशकोभयवशतोऽपि निर्देशः स्यात् , तर्हि को दोषः १, तथाहि- द्विविधो भावोऽर्थस्य- विज्ञानं, परिणतिश्च; भावाभिधायिनच शुद्धनयाः । तत्र यदा पुमानुपयुक्तः सामायिकं नपुंसकमाह, तदा वक्तुर्नपुंसकवि- ज्ञानानन्यत्वाद् नपुंसकनिर्देशोऽस्तु, निर्देष्टश्च मुखरोमादिरूपपुरुषपरिणतिमयत्वात् पुंनिर्देशोऽपि भवत्विति । अत्रोच्यते- भावस्य द्वविध्ये सत्यपि वस्तुनो विज्ञानमेवेहोपयोगरूपमधिक्रियते, न पुनस्तत्परिणतिः, विज्ञानरूपस्यैवेह निर्देशस्याभिप्रेतत्वात् । आह - ननु शब्दोऽपि पुद्गलद्रव्यरूपः 'निर्दिश्यते' इति कृत्वा निर्देश एवोच्यते, तत् किमिति तदुपयोगरूप एव निर्देशोऽधि- क्रियते । नैतदेवम् , शब्दस्य द्रव्यपात्रत्वात् , ज्ञानलक्षणभावग्राहिणश्च शब्दनयाः । अत एव पुरुषपरिणतः सत्यपि भावत्वे न तस्या इह ग्रहणम् , किन्तु विज्ञानरूप एवात्र निर्देशो गृह्यते । तत्रैतत् स्यात् , शब्दप्रधान एव हि शब्दनयः, तत् कथमिह शब्दरूपो निर्देशो नेष्यते । तदयुक्तम् , भावार्थापरिज्ञानात् , शब्दनयो हि शब्दादेवार्थज्ञानमभ्युपगच्छति, तद्भावभावित्वात तस्य । एवं च सति शब्दस्य ज्ञानकारणत्वात् , कारणस्य च द्रव्यत्वात् , द्रव्यस्य च भावशून्यत्वात् , शब्दनयस्य च भावग्राहित्वाद् न शब्दमात्रप्रधानता युक्तति । अपरस्त्वाह- ननु यापयुक्तो वक्ता यमर्थमाह, तद्वशाद् निर्देश इष्यते, ततो निर्देश्यवशाद् निर्देश इति प्राप्तम् , एवं च सति संग्रह-व्यवहारयोः शब्दनयस्य च को विशेषः १ । अत्रोच्यते- संग्रह-व्यवहारयोरुपयुक्तस्याऽनुपयुक्तस्य वा वक्तुरात्मनिरपेक्षोऽभि- धेयमात्रवशात् शब्दमात्रमेव निर्देशः, इह तु वाद्यवस्तुपत्ययमात्रमुररीकृत्य य उपयोगस्तस्मादनन्यत्वादभिधातु वत्योपयोगरूपं स्वरूप- मेव निर्देशोऽङ्गीक्रियते । आह यद्येवम् , ऋजुसूत्रादस्य को विशेषः, तस्यापि हि निर्देशकवशाद् निर्देशः, स एवेहाप्यापनः । अत्राप्युच्यते- ऋजुमूत्राभिप्रायेणानुपयुक्तस्यापि वक्तुः शब्दमात्र निर्देशः, अत्र तु वाच्योपयोग एव निर्देश इति विशेषः, इत्यलं प्रसङ्गनेति ॥१५२९।। तदेवं नयमतान्यभिवाय सम्यग-मिथ्याविभागमाह- - . - ८ ·ईय सन्वनयमयाइ परिचविसयाइ, समुदियाइ तु । जइण बज्म-भतरनिदेसनिमित्तसगाहि ॥१५३॥ इत्यरमुक्कमकारण सर्वाग्पपि नैगमादिनपमतानि परीषिपपाण्यन्योन्यनिरपेक्षवयकैकांपप्रादीनि, अतो मिथ्याम्पत्यान वाम्पप्रमाणमिति भावः । समुदितानि पुनस्ता परापोन्यसापेक्षवया संपूर्णपस्तुमादित्वाचन म मावि । कर्षमूतं यजैन मवम् ? प्रत्यार- वनमत्यादि पामा उभ्यन्तराणि निर्देशस्य पपनस्प पयस्प निमिचानि संग्रहीतुमभ्युपगन्तुं शीर्य यस्य व पापा ऽऽभ्य न्तरनिर्देशनिमिधसंग्रादि । वत्र पामान्यमिपेपघट पट-पफटादीनि, आभ्यन्तराणि तु स्वरनामफर्मोदय-तासादि करण प्रयत्नादीनि निर्देशस्य निमिचानि द्रष्टम्यानि । समस्ततस्सामग्रीमन्यनिर्देशाभ्युपगमपरस्पेन सम्पपत्याज्जैन मते प्रमाणमितीह मारायः । भार- बाबो पटादिरपः पदस्य फर्प निमिचम् , संपषामापात् १ । वदयुक्तम् , सम्माऽर्पयोर्याय-पाषकसंप पस्य विपमानत्वात् । पपर्यस्प शम्दो पाचका, तनहीवसदेवस्यापि मोषणदेरसापचे प्रतिपादयेदिति चेत् । नैषम् , कर्मसयोपशमस म्पपेसस्पैर तस्य वरमविपादकत्ताद , क्षयोपशमस्य च सकेतादिसापेलस्वार । न रिप्रदीपा प्रकाशक इस्पेवागन्मात्रेमान्यादीनामप्यर्य माश्यति । ननु यदि क्षयोपशमापेक्षा मोऽर्थ प्रकाशपति, तरि सकेवफरणअपि तदप्रकाशनमसः, न पैवदस्ति, सहीवर्सके वानामविगानेनापतिपतिदर्शनाद , वतः किमन्वर्ग:कल्पक्षयोपश्चमकल्पनेन ? । वदयुक्तम् , तपाहि-पाधिज्मटमवीना शाखल्या सपानादौ विपमपदवास्येषु विषिष्टक्षयोपशमाभाषात् संकेतोऽपि कर्तुं न शम्पसे, मापे तु वत्करणेऽपि नार्य प्रतिपयन्ते । यदपि केपषिदपूर्णम्मेवभाषादिभपणेतसकेतानामपि भगिस्पेन फयमप्यर्थमविपचियते, सत्रापि यापष्ठमस्पैघातिपटुस्वं हेतुः । वस्मात् कर्मक्षयोपश्चमादिसामग्रीसम्यपेक्षा भयो पापका, अर्पस्तु पाया, इति सम्भार्ययोर्वाग्यमाकपाषलक्षण! सपन्य इति । पदरं पास्पाता 'दुनिर पि नेगमनमो' इस्पादिगाषा, व्याख्याने प पासपासमुपोहावनियुक्तिदारगावाट्यस्य दिवीर्य द्वारम् ॥१५३०॥ भय वतीय निर्गमद्वारममिपिस्सुस्वमविपादकगायापा प्रस्तावनामाइ- 'निदिहस्स पसई सा दन्व-खेत-काल भावहिं । कि त च जीवदव्य पसूर्यमेय जओ जह वा ॥ १५३१ ॥ खेचे कम्मि व काले पुरिसविसेसो व भावओ को सो । खेत्ताइतिग निग्गमभेउ श्चिय छन्यिहो जसो ॥१५३२॥ । इति समयमतापि परीत्तविपयापि समुदितानि । वामा बन्दरमिरेसनिमिउसप्रादि । १५ । पापा १५ ५। । निर्दिस्त प्रसूति सा पत्रकारमात्रैः । बिता बीपप्रम्प प्रसूतमेतर् पतो पचा वा ५३॥ क्षेत्र कस्मिन् पा का पुरपपियो मारवास मनादिपिई निगमभेद एष पपियो बत् सा 14 -- ५ ·. - तदेवमुद्देशेनोद्दिष्टस्य, निर्देशेन च निर्दिष्टस्य प्रस्तुतसामायिकाध्ययनस्येदानी प्रसूतिरुत्पत्तिर्वक्तव्या । सा च द्रव्य-क्षेत्र-काल- भावैः करणभूतैर्भणनीया । एतदेव दर्शयति- 'किं तमित्यादि' किं नाम तज्जीवद्रव्यम् , जउ त्ति' यत इदमेवंभूतं सामायिका- ध्ययनं प्रस्तुतम् । इति तावद् वक्तव्यम् । 'जह व ति' यथा वा तेन केनापि श्रीमन्महावीरलक्षणेन जीवद्रव्येण क्षायिकभाववृत्तिनैतत् सामायिकं प्ररूपितं तथा वक्तव्यम् । तथा, 'खेत्ते इत्यादि' कस्मिन् क्षेत्रे, क वा काले भगवता प्रथमतः सामायिकाध्ययनं प्ररूपितम् ? इति वाच्यम् । तथा, भावतो भावे प्रष्टव्यतया प्रकृते कोऽसौ पुरुषविशेषो जीवो येनेदं सामायिकमभिहितम् ? इति भणनीयम् । इह च- 'देव्वा-भिलाव विंधे वेए धम्म-त्थ-भोग-भावे य । भावपुरिसो उ जीवो भावे पगयं तु भावेण ॥ १॥' इति वक्ष्यमाणगाथायां द्रव्यादिभेदैरनेकधा पुरुषसंभवमुपदर्य भावे भावनिर्गमे विचार्ये भावपुरुषो जीव इति वक्ष्यते । अतोऽत्रापि 'भावपुरुषविशेपो जीवः' इत्युक्तम् । तदेवमत्र क्षेत्र-काल-पुरुषविशेषलक्षणत्रिकमनन्तरवक्ष्यमाणं निर्गमभेद एव द्रष्ट- व्यम् , यस्मात् षड्विधोऽसौ निर्गमः । तस्य च निर्गमभेदषद्कस्य मध्ये क्षेत्र-कालौ साक्षादेव पठ्येते, भावनिर्गमे च पुरुषविशेषो जीवो वक्ष्यते, इत्येवं क्षेत्रादित्रिक निर्गमभेदः । अत्राह- ननु द्रव्यमपि निर्गमभेद एव, तस्यापि तत्राभिधास्यमानत्वात् , तत्कथं क्षेत्रादित्रिकमेव तनेदत्वेनोच्यते । सत्यम् , किन्तु पुरुषविशेषग्रहणेनैव तद्ग्रहणं मन्यत इत्यदोषः । इत्यलं प्रसङ्गेन ।। इति सप्तविंश- तिगाथार्थः ।। १५३१ ॥ १५३२ ॥ कथं पुनर्निर्गमः षड्विधः ? इत्याह--- नाम ठवणा दविए खेत्ते काले तहेव भावे य । एसो उ निग्गमस्स निक्खेवो छबिहो होइ ॥ १५३३ ॥ नाम-स्थापनानिर्गमौ नामावश्यकायुक्तानुसारेण भावनीयौ । द्रव्याद् द्रव्यस्य वा निर्गमः, क्षेत्रात् क्षेत्रस्य वा, कालात् कालस्य वा, भावाद् भावस्य वा निर्गम इत्यादि वाच्यम् ॥ इति नियुक्तिगाथासंक्षेपार्थः ॥ १५३३ ।। विस्तरार्थ तु भाष्यकारः प्राह- देव्याओ दव्वस्स व विणिग्गमो दव्वनिग्गमो सो य । तिविहो सचित्ताई तिविहाओसंभवो नेओ॥१५३४॥ १ दन्या-ऽभिलाप-चिहानि वेदो धर्मा-ऽर्थ भोग-भावाश्च । भावपुरुषस्तु जीवो भावे प्रकृतं तु भावेन ॥ १ ॥ २ नाम स्थापना द्रव्ये क्षेत्रे काले तथैव भावे च । एष तु निर्गमस्य निक्षेप पद्विधो भवति ॥ १५३३ ।। ३ देण्याद् द्रव्यस्य या विनिर्गमो द्रव्यनिर्गम स च । त्रिविधः सचित्तादिनिविधात् सभवो ज्ञेयः ॥ १५३४ ॥ - PACASYATAKAchAra. Hariraroo -6-onaPA

·4
f
प्रादा
सम्मान इम्पस्य पा निर्गमो इम्यनिर्गमः । स प सचिचादिष्पसंपविस्मात् सचिचादिखिपिपः। तस्य च विविधस्य
सपिचादस्त्रिरिपादेन सपिचादम्याद समष उत्पादो प्रेप इति ॥ १५३४ ॥
वयात-
पंभवो सचिचाओ भूमेरंकुर पयग-वफाई । किमि-गम्भ-सोणियाई मीसाओ थीसरीराओ ॥ १५३५ ।।
किमि घुण घुणचुण्णाई दारुओ ज व निग्गय जचो । दच विगप्पषसओ जहसम्भावो-धयारेहिं ॥१५३६॥
सविचाद् भूमिदम्पात् सचिवदन्यस्यारस्य प्रभो निर्गमो जातम्या, मिभस्प तु पताम्यस्प, वस्प हि पक्षादिनदेशा
अपिताः, पं तु सचित्तमिति मिश्रता; अविसस्य तु पाप्पद्रष्पस्प । तदेवं सचिचार सपिचादेस्त्रिमिघस्य निर्गम इत्युक्तम् ।
भप मिभात् स्त्रीशरीरद्रग्याद सषिचनप्पस्य पेनिर्गमो विवम्पा, मिभस्प तु गर्भद्रम्पस्प रिम्मरूपस्य, तद्सकेशादीनामविवस्वाद,
पस्प तु सपिचवाव मिभता अधिवस्य तु पोणितद्रम्पस्य । मिभात् सषिचादेर्निर्गम इस्पपि भाषितम् । मषितम्याद दारुणः का
ठाव सविधस्य हमिदम्पस्य निर्गमः, मिभस्य घुपस्य, पतसदस्यापि मिमसात् । मरिचस्य तु घुणपूर्णस्प, घुणाकृष्टलक्ष्मत
दापानिमास्पेरपर्पः । अपिघात् सपिचादेर्निर्गम इस्पपि गतम् ।
तथा, 'म पेत्यादि' पापा उम्मे परमात् ग्या पिकरपश्तो मानसफस्पनासमारोपाद् ययासमानेन समूतमकारेण,
उपचारेण पा निर्गत, सोऽपि दम्पा निर्गमो पनिर्गम उच्यते । पत्र ययासमान विकरपपशाद् यथा दुग्पादिद्रग्या घृतादिन्द्र
म्यस्प निर्गमः । अत्र हि भूमः संमूमनवटाम्पायेन दुग्पाद प्रतादिनिर्गमो न श्यत इति 'रिकस्पषश्चतः' इस्पभ्यते, दुग्पस्य प
मुतादिभानेन परिणामिझारणता समीक्ष्यवे, इत्येवावता 'यपासनापेन' इत्यभिधीयते । उपचारेण तु साकादेर्द्रग्यात् भोमनादेर्निर्गम
इत्यादि सर्व यपासंभषमन्पदपि वपुसाऽम्यूब पकम्यमिति ॥ १५३५ ॥ १५३६ ॥
क्षेत्रनिर्गममा:-
खेत्तस्स विनिग्गमण सरूवओ नत्यि तं जमकिरिय । खेचाओ खेतम्मि वि हवेज दन्वाइनिग्गमण||१५३७॥
. प्रममा सपिचार भूमेरम-पता-मापारकः । इमि-गर्म-सोनिकारको मित्रान् श्रीमपात् । १५३५ ॥
जमिन-मञ्जरको पायो यहा निर्गत पता । प्रन पिसमतो पचासत्रामोपचाराभ्याम् । १५३५,
१ क्षेत्रस विनिर्गम सस्मयो बास्ति तर् बदनियम् । मेषात् भेपि मप प्रमादिमिर्गममम् ॥ १५॥

·- वृत , r उवयारओ खेत्तस्स निग्गमो लोगनिक्खुडाणं च । लद्धं विनिग्गयं ति य जह खेत्तं राउलाउ ति॥१५३८॥ यथा द्रव्यस्यापि कचित् कल्पनया निर्गम उच्यते, न तु स्वरूपतः, एवं क्षेत्रस्यापि स्वरूपेण कुतोऽपि निर्गमो नास्ति, तस्याक्रियत्वेन तदयोगात् । क्षेत्रात् पुनर्निर्गमोऽस्ति, यथाऽऽयुःक्षयादिसमय ऊर्ध्वा-ऽधोलोकादिक्षेत्राद् देव नारकद्रव्यादेर्निर्गमः । क्षेत्रेऽपि धान्यादेनिगमो द्रष्टव्यः । न तु क्षेत्रस्य स्वरूपेण निर्गमः । किं सर्वथा नास्ति ? इत्याह- उपचारतः कल्पनामात्रेण क्षेत्रस्यापि निर्गमः समस्त्येव, यथा लोकक्षेत्राद् निष्कुटा निर्गता इति, तेपां स्वरूपेणावस्थितानां निर्गमक्रियाऽभावेऽपि निर्गता इव निर्गता इति निर्गमोपचारः । तथा, लब्धं विनिर्गतं क्षेत्रं राजकुलात् , निर्गतं भरतादिक्षेत्रं दुःपमादिकालाद् दुर्भिक्षा-ऽशिवादेर्वेत्यादीति ॥१५३७॥ १५३८॥ कालनिर्गममाह- कालो वि दव्वधम्मो निकिरिओ तस्स निग्गमो पभवो। तत्तो च्चिय दवाओ पभवइ काले व जं जम्मि॥१५३९॥ उवयारओ व सरओं विणिग्गओ निग्गओ य तत्तोऽहं । अहवा दुक्कालाओ नरो व बालाइकालाओ॥१५४०॥ कालोऽपि वर्तनारूपो द्रव्यधर्म एव । स च स्वरूपेण निष्क्रियः, द्रव्यद्वारेणैव तत्क्रियामवृत्तेः । तस्य च तत एव स्वाश्रय- भूताद् द्रव्याद् निर्गमः प्रभव उत्पत्तिः। यथा हरितादिकं यस्मिन् वर्षादिके काले प्रभवत्युत्पद्यते स कालनिर्गम इति । अथवा, उपचा- रतोऽपि कालनिर्गमो यथा- शरत्समयोऽसौ निर्गत आविर्भूत', ततो वा शरत्कालाद् दुष्कालाद् वा निर्गतो निस्तीर्णोऽहम् , वाला- यवस्थातो वा नरो निर्गत इत्याग्रुपचारतः कालनिर्गम इति ॥ १५३९ ॥ १५४० ॥ अथ भावनिर्गममाह- भावो वि दव्वधम्मो तत्तो च्चिय तस्स निग्गमो पभवो । दव्वस्स व भावाओ विणिग्गमो भावओऽवगमो॥१५४१॥ १ उपचारत क्षेत्रस्य निगमो लोकनिष्कुटानां च । लब्ध विनिर्गतमिति च यथा क्षेत्र राजकुलादिति ॥ १५३८ ॥ २ कालोऽपि द्रव्यधर्मो निष्क्रियस्तस्य निर्गम प्रभव । तत एव द्रव्यात् प्रभवति काले वा यद् यस्मिन् ॥ १५३९ ॥ उपचारतो वा शरद् विनिर्गता निर्गतश्च ततोऽहम् । अथवा दुष्कालाद् नर इच पालादिकालात् ॥ १५५० ॥ ३ भावोऽपि द्रव्यधर्मस्तत एव तस्य निर्गम. प्रभवः । द्रव्यस्य वा भावाद् विनिर्गमो भावतोऽपगम ॥ १५४१ ।। , ·। . ? स्वाई पोग्गलाओ कसाय-नाणादओ य जीवाओ । निति पमवति ते वा तेहिंतो तन्निओगम्मि ॥१५४२ ॥ मानोऽपि फालय दम्पपर्म एव । क्स्प ए तबो दम्याद यो निर्गमा समपास भापनिर्गमा, दम्पस्प पा भाषा निर्गमो माप निर्गमः ! त्या--भापतो भापमाभिस्य यो दम्पस्पापगमो मिनाशः । इदसक भवति- यदा दम्प पूर्णपर्यायण विनश्यति, अपूर्वपर्यायेण सूत्पपते, तदा पूर्वपर्यायात पाकनमापाद् द्रापस्य निर्गतस्माद् भागाव निर्गमा मापनिर्गम इत्युच्यते । वया, स्पादयो मानाः पुनलदम्याद , कपाय मानादपम मीरा निर्गति प्रमरम्मीति भाषानां निर्गमो भाषनिर्गम उपसे । 'सवा तेसो नि भपना वे पुनल मीयादयः पदास्वेभ्यो स्पादिभ्यः कपापादिम्पम मायेभ्यस्वादियोगे माफनमारपिनाचे निर्गच्छन्तीति मागेभ्यो निर्गमो भावनिर्गम इस्पुष्यत इति । तदेवं विनेयमतिभ्युत्पादनार्पममिरितः परनिपो निर्गमः ॥ १५४१ ॥ १५४२ ॥ इदानीं मरुते पापता प्रयोननं तनुपदर्शयितुम् , प्रशस्तभावनिर्गमस्वरूप ताप दर्शय मार- तत्थ पसत्यं मिम्छत्तण्णाणाविरइभावनिग्गमणे । जीवस्स सभवति य ज सम्मत्तादओ ततो ॥१५४३।। सत्रानन्तरोक्के भाषनिर्गमे प्रशस्त शुभ निर्गमनम् । फिम् ? इस्पार- मिथ्यात्वा नाना पिरतिसक्षणादप्रशस्तमाषाद् यभिर्गमन निःसरणं जीपस्य । किमिति ? इत्याह- यत् पस्मात् संमपन्स्पेन तवो मिध्यास्थापनस्तभाषनिर्गमाग्नीरस्प मुक्तिपदमाप्तितमः सम्य स्वादयो गुणा इति ॥ १५४३ ॥ मवलेरम् , प्रस्तुते केन प्रयोजनम् । इस्पार- ऐत्य उ पसत्यभावप्पसइमेच विसेसओऽहिगय । अपसत्थावगमो विय सेसा वि तदगमावाओ ॥१५४४॥ हर प्रक्रमे सामायिकाम्ययनं प्रस्तुतम् । वध क्षायोपशामिक भावे पर्तव। अता तस्यैव प्रशस्तक्षायोपसमिफमायस्प या प्रसूति पहावीरात् तमिर्गमम्पा, वयैव विशेषतोपिरुतमधिकार' । तथा, अपशस्तमिध्यास्वादिविषयौदपिकभावस्य योऽपगमो विनाशस्तेनापि पापिफार', वदपगमामापे प्रशस्वभाषमस्वरेषापोगादिति । शेपास्तु निर्गममेदास्वाभावेन प्रशस्तमावनिर्गमकारणतयाऽनन्तर्येण पारम्पर्येण पा कापि कयधित् म्यामियत इतीह निर्दिष्टा इति ॥ १५४४ ॥ , स्माएष पाहात् सपामझामारसबबीवात् । निर्गपति प्रभवन्ति ते पादेबसहियोगे ॥ १५॥ तत्र प्रस मियापा-मामा पिरतिमापनिर्गमनम् । भीषम संभवन्ति यत् सम्पपलादपम्तवः ॥ १५॥॥ ममनभाषममतिमात्र विमेषतोषिकतम् । वमनचापगमोपिच सेपा बपि तबमावाद ॥ १५२१ ।। , - ॥६ - ·वृ HAMARArAractRArea PATANAMAme A ATATCANRAIZATTA.. तदङ्गत्वमेव द्रव्यादीनां दर्शयति-- वीरो दन्वं खेत्तं महसेणवणं पमाणकालो य । भावो य भावपुरिसो समासओ निग्गमंगाई ।। १५४५ ॥ यतो द्रव्यात् सामायिक निर्गतं तद् द्रव्यमत्र श्रीमन्महावीरो मन्तव्यः । यस्मिश्च क्षेत्रे तद् निर्गतं तदिह महसेनवनमवगन्त- व्यम् । कालस्तु प्रथमपौरुषीलक्षणः प्रमाणकालः । भावस्तु भावपुरुषो वक्ष्यमाणलक्षणः । एतानि समासतः संक्षेपतः सामायिकस्य निर्गमाङ्गानीति ॥ १५४५ ॥ एतदेव दर्शयति-- सामइयं वीराओ महसेणवणे पमाणकाले य । भावपुरिसा हि भावो विणिग्गओ वक्खमाणोऽयं ॥१५४६|| गतार्था । नवरं श्रीमन्महावीरजीवलक्षणाद् भावपुरुपादयं वक्ष्यमाणविस्तरस्वरूपः सामायिकलक्षणो भावो विनिर्गतः । इह च क्षायोपशमिके भावे वर्तमानत्वात् 'सामायिक भावः' इत्युक्तम् ॥ १५४६ ॥ अथ महावीरलक्षणस्य द्रव्यस्य निर्गमं तावदभिधित्सुराह- इच्चवमाइं सव्वं दव्वाहीणं जओ जिणस्सेव । तो निग्गमणं वोत्तुं वोच्छं सामाइयस्स तओ ॥ १५४७ ॥ इत्येवमादिकं क्षेत्र-कालनिर्गमनादिकं सामायिकाध्ययना-ऽऽवश्यकश्रुतस्कन्धा-ऽऽचारादिकं वा सर्वमपि यतो यस्माद् द्रव्यस्य महावीरलक्षणस्याधीनम् । ततस्तस्यैव महावीरजिनस्य निर्गमनमुक्त्वा ततः सामायिकस्य निर्गमनं वक्ष्य इति ।। १५४७ ।। ननु महावीरजिनस्यापि निर्गमनं कथं वक्तव्यम् ? इत्याह-- "मिच्छत्ताइतमाओ स निग्गओ जह य केवलं पत्तो । जह य पसूयं तत्तो सामइयं तं पवक्खामि ॥१५४८॥ तमिति तदेतत् सर्व प्रवक्ष्यामि ॥ इति गाथापश्चदशकार्थः ॥ १५४८ ॥ १ वीरो द्रव्य क्षेत्र महासेनवन प्रमाणकालश्च । भावश्च भावपुरुष समासतो निर्गमाङ्गानि ॥ १५४५ । २ सामायिक वीराद् महासेनवने प्रामाणकाले च । भावपुरुषादि भावो विनिर्गतो वक्ष्यमाणोऽयम् ॥ १५४६ ॥ ३ इत्येवमादि सर्वे द्रव्याधीन यतो जिनस्यैव । ततो निर्गमनमुक्त्वा वक्ष्ये सामायिकस्य तत ॥ १५४७ ।। ४ मिथ्यारवादितमस स निर्गतो यथा च केवल प्राप्त । यथा च प्रसूत तत सामायिक तत् प्रवक्ष्यामि ॥ १५४८ ।। १ ·7. तक "पंप किर देसित्ता' इत्यादिका सर्वापि निर्गपरकम्यवा सूत्रासिदैन । योर पुरषगम व मूलापश्यफपिररणादय मन्तर्प वारद, पात् मयमगणपरपक्तम्पवायां माम्पम् ।। जीये तुह सदेहो पञ्चसं ज न पिप्पा घडो ब्व । अञ्चतापञ्चखं च नत्यि लोए खपुष्फ ध ॥१५४९।। मायुप्मन् इन्द्रम्ने ! वषेप संदेहा- किमपमास्माऽस्ति, नास्ति पा, उमपोतुसनावात् । तत्र नास्तिस्लोवोऽमी- नास्त्यास्मा, मस्यक्षेणास्पन्नमरापमाणस्पात् , पदस्पन्सामस्पक्ष तठोके नास्स्येष, यषा सपुष्पम्, यवास्ति सरमस्पक्षेण गुमत एप, पया घट इत्पसौ म्यविरेकाष्ठान्तः । मणोऽपि समस्पना, पिन घटादिकार्यतया परिणसास्व मत्पक्षस्यमुपयान्ति, न पुनरेनमास्मा कदापि । दपि मापनस्पतमुपगच्छति, अतोऽप्रास्यम्तपिशेपणामिति ।। १५४९ ।। एवं समन्यसे त्वं, किम् । इत्यार- ने य सोऽणुमाणगम्मो जम्हा पञ्चपखपुम्पय त पि । पुन्योवलएसबघसरणओ लिंग लिंगीण || १५५० ॥ म पासाबात्माऽनुमानगम्यः, पम्मा दप्पनुमान प्रस्पक्षपूर्वक मवर्तते । एता इस्याए- 'पुष्पोपतयेत्यादि लिजपते गम्य वेतीन्द्रियार्याऽननति सिङ्गम्। मपपा सीन विरोहितम गमपतीति सि धूम-कृतकस्वादिकम् , तदस्पास्तीवि सिकी माप नित्य वादिः, योनि-सिदिनोप: पूर्व महानसादौ मस्पलादिनोपसम्पा कार्यकारणभागादिकः संपन्पस्वस्य पद स्परणे समादिति । पदमुक्त भपति- पूर्व महानसादापन्नि धूमयोमिनि सिपोरनपम्पनिरेकनम्तमपिनाभापमध्यसतो गृहीत्वा तत्त उचरकासं चिट कान्वार-पर्ववनितम्मादौ गगनारसम्पिनी धूमसेसामनसोक्य माग् सहीत संप पमनुस्मरवि, सथया- पत्र पत्र घूमस्खा का माग पहिमप्राप्तम् , यथा महानसादौ, धूममात्र श्पते, तस्माद् पहिनापीर भपिसध्यम् , इस्पेर्म लियाण संगधम्मरणाभ्यां तत्र प्रमाता दुतममममगष्यति । न पैवमात्मना लिविना सा कस्यापि लिस्प प्रत्यसेण संबन्धः सिदोऽस्ति, यतस्तस्सबन्धमनुस्मरतः पुनस्त शिदर्शनाजीचे संपत्यः स्यात् । यदि पुनर्मीय सिनयोः प्रस्मसत समन्धसिद्धिः स्पात् तदा जीवस्यापि प्रत्यतत्वापरपाऽनुमानवे पर्य स्पात् , वत एव तत्सिदेरिवि ।। १५५० ॥ ArarurANNA verran , . भावपकनिर्वाचौप । . अरे तप संशः प्रम पर्न गमते पर इष । मत्यम्ताप्रमानास्ति गोरखपुष्पमिए । ३. पि प्रमहमाषमु' । .म सोभुमानगमो पमा मतदपि । पूर्पोपमम्पसबापमानतो गि-मिनिमोः । १५५ ॥६ ॥

·PAROPARAN
Moratararan
ने य जीवलिंगसबंधदरिसणमभू जओ पुणो सरओ । तल्लिंगदरिसणाओ जीवे संपच्चओ होजा ॥१५५१॥
गतार्था । न च वक्तव्यं सामान्यतोदृष्टादनुमानादादित्यादिगतिवज्जीवः सिध्यति, यथा- गतिमानादित्यः, देशान्तरप्राप्तेः,
देवदत्तवदिति, यतो हन्त ! देवदत्ते दृष्टान्तधर्मिणि सामान्येन देशान्तरमाप्तिं गतिपूर्विको प्रत्यक्षेणैव निश्चित्य, सूर्येऽपि तां तथैव प्रमाता
साधयतीति युक्तम् । न चैवमत्र कचिदपि दृष्टान्ते जीवसत्त्वेनाविनाभूतः कोऽपि हेतुरध्यक्षेणोपलक्ष्यत इति । अतो न सामान्यतो-
दृष्टादप्यनुमानात् तद्दतिरिति ॥ १५५१ ॥
न चागमगम्योऽपि जीव इति दर्शयति--
नागमगम्मो वितओ भिजइ जनागमोऽणुमाणाओ । न य कासइ पच्चक्खो जीवो जस्सागमो वयणं ॥१५५२।।
न चागमगम्योऽपि तकोऽसौ जीवः, यद् यस्मादागमोऽपि नानुमानाद् भिद्यते, परमार्थतस्तस्याप्यनुमानत्वात् ; तथाहि-
शाब्दं प्रमाणमागम उच्यते, शब्दश्च द्विविधः- दृष्टार्थविषयः, अदृष्टार्थविषयश्च । तत्र दृष्टार्थविषया शब्दाद् या प्रतीतिः, सा वस्तुतो-
ऽनुमानसमुत्थैव, यतः कचित् प्रथमं पृथुवुनोदरो-र्वकुण्ड-लोष्ठायत-वृत्तग्रीवादिमति घटपदार्थे घटशब्दं प्रयुज्यमानं दृष्ट्वा तदुत्तरकालं
कापि 'घटमानय' इत्यादिशब्दं श्रुत्वा 'पृथुबुनोदरादिमदर्थ एव घट उच्यते, तथाभूतपदार्थ एव घटशब्दप्रयोगप्रवृत्तेः, यथा पूर्व
कुम्भकारापणादौ, घटशब्दथायमिदानीमपि श्रूयते, तस्मात् तथाभूतस्यैव पृथुधुनोदरादिमतः पदार्थस्य मयाऽऽनयनादिक्रिया कर्तव्या'
इत्यनुमानं विधाय प्रमाता घटानयनादिक्रियां करोति, इत्येवं दृष्टार्थविपयं शाब्दं प्रमाणं वस्तुतो नानुमानाद् भिद्यते । न चैवमसावा-
स्मशब्दः शरीरादृतेऽन्यत्र प्रयुज्यमानः कचिदुपलब्धः, यत्र खल्वात्मशब्दश्रवणात् 'आत्मा' इति प्रत्ययो भवेदिति । यदपि स्वर्ग-नर-
कायदृष्टार्थविषयं शाब्दं प्रमाणम् , तदपि तत्त्वतोऽनुमानं नातिवर्तते, तथाहि- 'प्रमाणं स्वर्ग-नरकाघदृष्टार्थविषयं वचनम् , अविसंवा-
दिवचनाप्तप्रणीतत्वात् , चन्द्रा-ऽर्कोपरागादिवचनवत्' इत्येवमनुमानादेव तत्र प्रमाणता। न चैवंभूनमाप्तं कमपि पश्यामः, यस्यात्मा
प्रत्यक्ष इति तद्वचनमागम इति 'प्रतिपद्यमहि' इति शेषः ।। १५५२ ॥
किञ्च,
१ न च जीवलिङ्गसबन्धदर्शनमभद यत पन स्मरत । तलिगदर्शनाजीवे सप्रत्ययो भवेत ॥ १५५१ ॥

·जचागमा विरुवा परोप्परमओ वि ससओ जुचो । सबप्पमाणविसयाईओ जीयो ति तो बुद्धी ॥१५५२॥ पा. पतम वीपिकानां संपपिन सर्वेऽप्पागमा परस्परविरोधिनः स्वल, अयोऽपि संभय एवात्मनो युक्तः, न तु निमया, तयाहि- फनिदागमा आत्मनो नास्तित्वमेव प्रतिपादयन्ति, यदाहुनास्तिका:- 'एतावानेव लोकोऽयं मावानिन्द्रियगोचर । भने ! वृकपद पश्य मद् वन्ति पहुमुसा ॥ १ ॥” इत्यादि । महोऽप्यार-"विज्ञानयन एवेभ्यो भूतेम्पः समुत्याय तान्येमानु विनश्यति, न प प्रेससंशास्ति"। मुगवस्त्वाइ-"न रूपं मिलषः! पदला" इत्यादि । आत्मास्सिस्सपचनान्यप्यागमेषु भूपन्ते, तयाध पेद:-"न हि सशरीरस्प मिया मिययारपहसिरस्ति, मधरीरं का पसन्त मिया ऽपिये न स्पषता" इति: वपा, "भग्निहोत्र जुहुयात् ससर्गकामः" इत्यादि । कापिलागमे तु मविपापते- "अस्ति पुरु पोकर्या निर्गुणो मोक्ता पिप" इत्यादि । वमादागमानां परस्परपिरुदपाद नागमप्रमाणादप्पात्मसात्वसिदिः । इदं च पैशपिकम सेन प्रत्यक्षा ऽनुमाना ऽऽगमसतणं प्रमाणत्रयमुपन्यस्तम् । एसव सायं द्रष्टम्पम्-उपमाममाणगम्योऽपि जीयो न भवति । तत्रकि'यया गौस्खया गमप' इत्सादानेव सारश्यमसमिकृष्टऽर्थे पुदिमुत्पादपति । न घेहान्यः कथित् विसपनेऽप्यात्मसरसा पदार्योऽस्ति, पार्षनादात्मानमन गरणमः । काला काम दिगादया जीमतुल्या मियन्त इति पेस् । न, तपामपि विपादास्पदीभूतत्वेन तदपिदत्वात् । अर्यापति साप्योऽपि जीयो न मयति । न हिटः भुतो ना कोऽप्पर्य मास्मानमन्तरेण नापपयते, यदलात् तं सापयामः । तस्मात् सर्व प्रमाणपिपयावीतो भीप पति सर दादा, मामोपसम्मकममाणपत्रफविपयातीतत्वात् , प्रतिपेपसापकाऽभाषाख्यपष्ठप्रमाणविषय एन भीम इस्पर्यः । इति पूर्वपत ॥ १५५३ ॥ मर्यवत्मतिविपानमा- गोयम ! पर्येक्लु चिय जीवो ज ससयाइविनाणं । पञ्चक्ख च न सज्म जह मुह-दुक्खा सदेहम्मि॥१५५४॥ गौवम ! ममतोऽपि प्रत्यक्ष एवाऽयं नीषा, किमन्येन प्रमाणान्तरापन्यासन ?। कोऽयं मीयो मम प्रत्यक्षः ? इति चत् । उच्यत- पदवत् वर संशयादिपिझान स्वसंपदनसिर रदि स्फरवि स एष भीष , संशयादिवानस्पैव तदनन्यत्वन जीवत्वात् । यश्च प्रत्यक्ष , पचागमा विहार परस्परमतोऽपि सप्तमो पुनः । सर्वप्रमानविपनातीतो जीपाऽस्ति ततो पुति ॥ १५५५ ।। १ पग दम्सस । ३ गौतम ! प्रलय एव बीयो पर सहमादिपिक्षानम् । प्रमझ च न सा पपा पुस-से स्परे । १५ ४॥ ४पन बमोमि। , ·तद् न प्रमाणान्तरेण साध्यम् , तथा स्वशरीर एवात्मसंवेदनसिद्धाः सुख दुःखादयः। प्रत्यक्षसिद्धमपि सग्राम-नगरं विश्वं शून्यवादिनं प्रति साध्यत एवेति चेत् । नैवम् , 'निरालम्बनाः सर्वे प्रत्ययाः, प्रत्ययत्वात् , खमप्रत्ययवत् , इत्यादेस्तदुद्भावितबायकप्रमाणस्यैव तत्र निराकरणात् , अत्र त्वात्मग्राहके प्रत्यक्षे वाधकप्रमाणाभावादिति ॥ १५५४ ॥ इतश्चायं प्रत्यक्षो जीवः । कुतः ? इत्याह- कैयवं करेमि काहं वाहमहं पच्चया इमाउ य । अप्पा स प्पचक्खो तिकालकज्जोवएसाओ॥ १५५५ ॥ वेत्यथवा, 'कृतवानहम् , करोम्यहम् , करिष्याम्यहम्'; 'उक्तवानहम् , ब्रवीम्यहम् , वक्ष्याम्यहम्', 'ज्ञातवानहम् , जानेऽहम् , ज्ञास्याम्यहम्' इत्यादिप्रकारेण योऽयं त्रैकालिकः कार्यव्यपदेशः, तद्विपयप्रयुज्यमानतया तत्समुत्थो योऽयमहंप्रत्ययः, एतस्मादपि 'प्रत्यक्ष एवाऽयमात्मा' इति प्रपद्यस्व । अयं ह्यहंप्रत्ययो नानुमानिकः, अलैङ्गिकत्वात् । नाप्यागमादिप्रमाणसंभवः, तदनभिज्ञानानां वाल-गोपालादीनामप्यन्तर्मुखतयाऽऽत्मग्राहकत्वेन स्वसंविदितस्य तस्योत्पादात् , घटादौ चानुत्पादादिति ।। १५५५ ।। - अपि च, - केह पडिवण्णमहं ति य किमत्थि नत्थि त्ति संसओ कह णु' । सइ संसयम्मि वायं कस्साहंपच्चओ जुत्तो ॥१५५६॥ हन्त ! कथमसति जीवे 'अहम्' इति प्रतिपन्नं त्वया, विषयाभावे विपयिणोऽनुत्थानप्रसङ्गात् ? । देह एवास्य प्रत्ययस्य विषय इति चेत् । न, जीवविप्रमुक्तेऽपि देहे तदुत्पत्तिप्रसङ्गात् । सति च जीवविषयेऽस्मिन्नहंप्रत्यये 'किमहमस्मि नास्मि' इति भवतः संशयः कथं केन प्रकारेणोपजायते ? अहंप्रत्ययग्राह्यस्य जीवस्य सद्भावात् 'अस्म्यहम्' इति निश्चय एव युज्यत इति भावः । सन्ति वास्मिन्नात्मास्तित्वसंशये कस्यायमहंप्रत्ययो युज्यते, निर्मूलत्वेन तदनुत्थानमसङ्गात् ? इति ॥ १५५६ ।। जीवाभावे संशयविज्ञानमपि न युज्यत एवेति दर्शयन्नाह- जइ नत्थि ससइ च्चिय किमत्थि नत्थि त्ति संसओ कस्स ' । संसइए व सरूवे गोयम ! किमसंसयं होजा ? ॥१५५७॥ १ कृतवान् करोमि करिष्यामि वाहमहंप्रत्ययादस्माध । आत्मा स प्रत्यक्षबैकालिककार्योपदेशात् ॥ १५५५ ॥ २ कथ प्रतिपन्नमहमिति च किमस्मि नास्मीति सशय कथ नु ? । सति सराये चाय कस्याहप्रत्ययो युक्त ? ॥१५५६॥ ३ क ग 'मस्ति नास्ति' । ४ यदि नास्ति सशयी एवं किमस्मि नास्मीति सशय कस्य ? । सशयिते वा स्वरूपे गोतम । किमसराय भवेत् ? ॥ १५५७ ।।

·वृक्ष 10 ॥ यदि समपा भोर एवादी नास्ति, कई 'अस्मि नास्मि' इति संशय फस्प भवतु । संशयो दि निशानास्यो गुण एव, न 4 गुणिनमन्तरण गुणः संभपति । देशोष गुणीति चेत् । न, देहस्य मूर्तयाजस्त्याच, सानस्य वार्तस्मात् पोपस्पत्याच न चाननुरूपाणां गुणगुणिमाषा युग्यत, माफाम-रूपादीनामपि तझावापरयाऽतिमसमाप्तेः । 'ससहप नेत्यादि' वेत्ययवा, संशयिते म्यकप गौनम । किमसमय अपं भवम् १ । इवमुत्तं मपत्ति- 'किमस्मि नास्म्याम्' इस्येवं य स्वरूपऽपि सत्रते-आत्मनिमयोऽपि यस्प नास्तीत्ययः, नस्य शेपं कर्मवन्य-मोसादिक पट पटादिकं प फिमरांश्चयमसंदिग्धं स्यात् ? न किमिद , सर्वसंशप एर तस्य स्पादि त्यपः, आत्मास्तित्वनिषयम्सो रिशेपनस्तुनिषय रवि मापः । आप्रत्यपग्रामं च प्रत्यक्षमास्मानं निानुपानस्प 'अभारणः शयः' इत्यादिमत् प्रत्यक्षपिम्दा नाम पक्षामासा, सया, यक्ष्यमाणात्मास्तित्त्वानुमानसमावाद 'नित्यः शम्मः' इत्यादिवदनुमानविरुदोऽपि । सया, 'भहमस्मि संचपी' इति मागभ्युपगम्योचरत्र 'नास्मि' इति मतिमानानस्य, सांसपस्यानिस्य फर्ग, मचेतन आत्मेत्यादिवदम्प पगमविरोषः । पाल-गोपासानादिमसिद्ध चात्मानं निराकर्वतः 'अनन्द्रा सभी' इलाविपल्लोफपिरापः । 'मां नाई वा' इति गदतो 'मावा मे गप्पा' इत्यादिवत् सवपनग्याति । एवं प प्रस्पलादिसापितेऽस्मिन् पापक्षधर्मवया तुरप्यसिद्धः। हिमपस्तम्परि माणादी पिशाचादौ परमाणपत्रकामारस्प महत्तरनैकान्तिकोऽपि, वक्ष्यमाणानुमानप्रमाणसिदेपास्मनि विपक्ष पर वृविरुदयति॥१५५७।। प्रकारान्तरणाप्यात्मनः प्रत्यक्षसिद्धतामार- गुणपचपचणओ गुणी वि जीयो घडो व पञ्चक्खो। घडओ वि घेप्पद गुणी गुणमेचग्गहणओ जम्हा॥१५५८॥ प्रत्यक्ष एन गुणी जीप , स्मृति-जिमासा चिकी निगमिपा-संशोत्साविज्ञानविषाणां तद्गुणानां स्वसपदनप्रत्यक्षसिद्ध स्वाद , यस्य गुणा प्रत्यक्षा स प्रत्यको दृष्टा, पया घटा, प्रत्यक्षगुणष भीष', तस्मात् प्रत्यक्षा, पपा पटोऽपि गुणी कपादि गुणमत्यमस्वादप प्रत्यक्षा, तव विज्ञानादिगुणप्रत्यक्षस्वादास्मापीति । गार- अनेकान्तिकोऽयम् , यस्मादाफाशगुणः शम्दा प्रत्यक्षाऽस्ति, न पुनराकाम्ममिति । वदयुक्तम् , यवो नाकाशगुणः श्रन्दा, किन्तु पुलगुण , एन्द्रियकत्वात् , रूपादिवदिति ॥ १५५८ ।। गुणाना प्रत्यसले गुमिनस्तापवायां किमायातम् ? इति चेत् । उच्यते- अन्नोऽणनो व गुणी होज गुणेहिं, जइ नाम सोऽणनो । ननु गुणमेचम्गहणे घेप्पड़ जीयो गुणी सक्ख ॥१५५९॥' . ॥६९ .

·अह अन्नो तो एवं गुणिनो न घडादओ वि पच्चक्खा । गुणमेत्तरगहणाओ जीवम्मि कउवियारोऽयं ? ॥१५६०१ ननु भवता गुणेभ्यो गुणी किमर्थान्तरभूतोऽभ्युपगम्यते, अनर्थान्तरभूतो वा ? । यदि नाम सोऽनन्यस्तेभ्योऽनन्तरवूनः, तर्हि ज्ञानादिगुणग्रहणमानादेव गुणी जीवः प्रत्यक्षेण गृहयत इति सिद्धमेव । प्रयोगः- यो यस्मादनान्तरं स तद्ग्रहणे गृह्यन एव, यथा वाराशि रागः, गुणेभ्योऽनन्तरं च गुणी, तस्माद् गुणग्राहकमत्यक्षेण सोऽपि गृह्यत एवेति । अथ गुणेभ्योऽन्योऽर्थान्तरयन एवं गुणी । तत एवं सति घटादयोऽपि गुणिनो न प्रत्यक्षाः, तदर्थान्तरभूतस्स रूपादिगुणमात्रस्यैव ग्रहणात् । इह यद् यम्मादान्नर यूनं तद्ग्रहणेऽपि नेतरस्य ग्रहणम् , यथा घटे गृहीते पटस्य, अर्थान्तरभूताश्च गुणिनो गुणा इष्यन्त, अतो गुणग्रहणेऽपि न गुणिग्रहणम् । अतो घटाहीनामपि समानेऽग्रहणदोषे कोऽयं नाम भरतः केवलजीचे विचारो नास्तित्वविवक्षा, येनोच्यने- 'पंचावं जनं विषड पडो न' इत्यादि । अथ व्यतिरहिताः केपि न सन्त्येव गुगाः, इत्यतस्तग्रहणद्वारेण गृह्यन्त एव घटादमः । नन्वनटापन्यपि समानत । शिश्न. गुणिनो गुणानामन्तिरलेभ्युपगम्यमाने गुणी भवतु, मा भूद् वा प्रत्ययः, तथापि दानादिगुणेभ्यः पृथगाया गुणी त्वामुपगमेनापि सिध्यत्यतेति ॥ १५५९ ॥ १५६० ॥ अन पराभिषायमासमानः पाह- अहमहति अस्थि गुणीनय देहत्यतरंतओ किंतु । केहे नागाइएगा तो विय तेनि तुगी दुदी ११.६१। अथ मन्यसे- अरू सानादिगुणा गुगो. नैव प्रसाकडे. तर नगन्यच्छन्द- गन्न नहुने इन्दि, किन्तु रेह एत हालाइ त सडलले. ताव गंगो दुन्न. या पानी का - देहरणार हाइए बोरकर, गौर का स्तर विकत ।। ११६ । सनतारा-

·प्रयोगः- देहस्य सन्धिनो मानादपो गुणा न भर स्पेन, वस्य मूर्तिमवाव , चाक्षुषत्वान् पा, घग्वत् । न च दग्परहिता
10 गुण समस्ति । ततो यो मानादिगुणानामनुरूपोऽर्वः, अपाभुपम गुणी, स दातिरिको मीनो मातम्या | आर-मानादयो न
।। दास्येति प्रत्यक्षबाधितमिदम् , देह पर मानादिगुणानां मत्यक्षेणैव प्राणात् । तदपुक्तम् , अनुमानपापितस्वादस्प प्रत्यप्तस्य, क्याहि-
रहेन्द्रियाविरिको विशावा, सदुपरमेऽपि तदुपलम्पार्यानुस्मरणात् , यो हि यदुपरमेऽपि यदुपसम्घमर्यमनुस्मरति, स तस्मादर्या तर
ट, पया- पश्चातापनोपलमार्यानुम्मा देपदच इत्यादि वायुगविषम पक्ष्याम इवि ॥ १५६२ ।।
उपसमिहीपुरा-
इय तुह देसेणाय पञ्चक्खो सव्यहा महं जीवो । अविहयनाणतणओ तुह विण्णाण व परिवजा ॥१५६३॥
इस्यममुक्तमकारेण स्वभरीर तपापि देशवः प्रत्यक्षोऽयमात्मा, छपस्थस्वेन भनतः सर्पस्यापि पस्सुनो देशपिपयस्वाद, घटवत् ,
वयाहि- सर्पमपि स्व परपर्यायतोऽनन्तपर्याय पस्तु, छमस्थप प्रत्यक्षेन साक्षात् दोश्चमन सवाति । प्रत्यक्षेण ष मदीपादिप्रकाशेनेस
देशव प्रकाशिता अपि घटाइयो म्पपहारतः प्रत्यक्षा उभ्यन्त एव । सस्मिना व केवनिप्रत्यक्षमेव वस्तु प्रकाश्यति । अवो ममापति
हतानन्वानस्पेन सस्मिनापि प्रत्यक्षोऽयं जीन , यवातीन्द्रियमपि स्वसंशयविज्ञानमिति प्रतिपपस्वेति ॥ १५६३ ॥
परशरीर ताई कपम् । इस्पार
ऐव चिय परदेहेऽणुमाणओ गिव्ह जीवमत्यि त्ति । अणुवित्ति-निवित्तीओ विमाणमय सम्वे व्य ॥१५६४॥
यया खदेरे, एवं परदेहेऽपि गृहाण जीवमनुमानतः। फयम् ? इत्याह- अस्ति रियत इसि । फयंभूतं मीरम् इत्याह-
विमानमयं पिहानास्मकम् । भनुमानमेव सूरपमा- 'अमुविधि-निमिचीओ सस्पे पति इदमुक भरति- परशरीरेऽप्यस्ति मीया,
इष्टा ऽनिष्टयोः मचि निधिदर्शनाद , पया स्वरूप स्पास्मनि, इस योष्टा ऽनिष्टयो प्रष्ठपि निवती स्येते, सत्सात्मक एम् , यया
स्पधरीरम् , तया च प्रति निाची तपते परपरीरे, मतस्वदपि सास्मफम् आत्माभावे घेष्टा-निष्टप्रचि निवची न भषस , यथा घटे,
इस्सनुमानाद परपरीरेऽपि भीषसिदिः ॥ १५६४ ॥
.
-
,
। इति पदेमार्य प्रसव सपा मम मीया । भपिशवज्ञानावासम विज्ञानमिष प्रतिपयस्व । १५॥
१ एपमेन पाएनुमानवो एसान बाबमस्तीति । माचि-निधिम्मो विज्ञानमर्म स्वरूप इस ॥ १५५४॥

·अत्र परमतमाशङ्कयोत्तरमाह- जं च न लिंगेहिं समं मन्नास लिंगी जओ पुरा गहिओ। संगं ससेण व समं न लिंगओ तोऽणुमेओ सौ॥१५६५।। सोऽणेगंतो जम्हा लिंगेहिं समं न दिट्ठपुवो वि । गहलिंगदरिसणाओ गहोऽणुमेओ सरीरम्म ॥१५६६॥ यच्च 'न य जीवलिंगसंबंधदरिसणमभू' इत्यादिपूर्वोक्तपूर्वपक्षानुसारण मन्यसे त्वम् । किम् ? इत्याह- ततो न लिङ्गतो लिङ्गादनुमेयोऽसौ जीवः । यतः, किम् ? इत्याह- यतो न खलु लिङ्गैः कश्चिदपि समं लिङ्गी जीवः कापि केनापि पुरा पूर्व गृहीतः । किंवदित्याह-शृङ्गमिव शशकेन समम् । ततो लिङ्ग-लिङ्गिनोः पूर्व संबन्धाग्रहणाद् न लिङ्गाजीवोऽनुमीयते । इति यद् मन्यसे त्वं तत्र प्रतिविधीयते- सोऽनेकान्तः, यस्माल्लिङ्गः सममदृष्टपूर्वोऽपि ग्रहो देवयोनिविशेपः, शरीरे हसन-गान-रोदन-कर-चरण-भूविक्षेपादिवि- कृतग्रहलिङ्गदर्शनादनुमीयत इति वालानामपि प्रतीतमेवेति ॥ १५६५ ॥ १५६६ ॥ अनुमानान्तरमप्यात्मसाधकमाह- 'देहस्स त्थि विहाया पइनिययागारओ घडरसेव । अक्खाणं च करणओ दंडाईणं कुलालो व ॥१५६७॥ देहस्यास्ति विधाता कर्तेति प्रतिज्ञा, आदिमत्प्रतिनियताकारत्वात् , घटवत् , यत् पुनरकर्तृकं तदादिमत्प्रतिनियताकारमपि न भवति, यथाऽभ्रविकारः, यश्च देहस्य कर्ता स जीवः । प्रतिनियताकारत्वं मेर्वादीनामप्यस्ति, न च तेषां कश्चिद् विधाता, इति तैरनैकान्तिको हेतुः स्यात् , अतोऽनुक्तमप्यादिमत्त्वविशेषणं द्रष्टव्यामिति । तथा, अक्षाणामिन्द्रियाणामस्ति 'अधिष्ठाता' इत्यध्याहारः, करणत्वात् , यथा चक्र-चीवर-मृत्-सूत्र-दण्डादीनां कुलालः, यच्च निरधिष्ठातृकं तत् करणमपि न भवति, यथाऽऽकाशम् , यश्चेन्द्रिया- णामधिष्ठाता स जीव इति ॥ १५६७ ॥ , तथा, अथिदिय-विसयाणं आयाणादेयभावओऽवस्सं । कम्मार इवादाया लोए संडास-लोहाणं ॥ १५६८ ॥ १ यच न लिङ्गै सम मन्यसे लिङ्गी यत पुरा गृहीत । ऋङ्ग शशेन वा सम न लिङ्गतस्ततोऽनुमेय स ॥ १५६५ ॥ २ क ग 'गी पुरा जओ ग' । सोऽनेकान्तो यस्माल्लिग्ने सम न दृष्टपूर्वोऽपि । ग्रहलिङ्गदर्शनाद् अहोऽनुमेय शरीरे ॥ १५६६ ॥ ३ गाथा १५५१॥ । देहस्यास्ति विधाता प्रतिनियताकारतो घटस्येव । अक्षाणा च करणतो दण्डादाना कुलाल इव ॥ १५६७ ॥ ५ अस्तीन्द्रिय-विपयाणामादानादेयभावतोऽवश्यम् । कार इवादाता लोके सदंशक लोहानाम् ॥ १५६८ ।। Pram-AN PARAMANACASCHATATARIAMRAPra MacranaswandAnumeruNOTravonline LEAPALPAPA ·रा. २॥ - का पनादानादेयमारस्वावश्यमादादा समस्ति,यथा सोक संदंशक सोहाना कर्मारोऽयस्कारः, विषते पन्द्रिय पिपयाणामा दानादेपमापा, भवस्वपामप्पस्त्यादाना, स प मीरा, पत्र स्वादाता नास्ति, वत्रादानादेयमाषोऽपि न वियते, यथाऽऽकाश इति ॥ १५६८॥ तषा, भोचा देहाईणं भोजचणओ नरो व्य भचस्स । सघायाइचणओ अस्थि य अत्थी घरस्सेव ॥ १५६९ ॥ श दादीनां भाक्ता समस्ति, भोग्यत्वात् , यथा शाल्यादिभक्त पखादीनां नरः, पस्प प मोक्ता नास्ति तर भोग्यमपि न भवति, यया खरविषाणम्, भोग्यं च शरीरादिकम् , सतो पिघमानमोक्स कामिति । तथा, अर्थी स्वामी । नत्तम देवादीनां वियते स्थामी, संपातस्पस्वाद, भादिशदाद मूर्विपत्याद , ऐन्द्रियकत्वात् , पाशुपत्लादित्सादयोऽप्यनैकान्तिकस्वपरिवारा समप्रनिहि तनिक्षेपणा हेतयो यामनीपा, यया यादीनां स्त्रपारादय इति रशन्ता, पम्पनरस्वामिकं तत् संघातादिरूपमपि न भपति, यया गगनसमम् , संघावादिस्पं च दरादिकम् , तस्माद् विधमानस्वामिफमिति ।। १५६९ ।। माह- ननु "दास्स स्यि विहाया' इत्यादिना शरीरादीनां कर्वादप एव सिध्यन्ति' न सु प्रस्तुतो जीन , इत्यामहापौचरमाक्षेप परिवारौ चार- जो कचाइ स जीयो सम्माविरुद्धो त्ति ते मई होज्जा । मुचाइपसगाओ त न ससारिणो वोसो ॥१५७०॥ यघायमनन्तरं देर न्द्रियादीनां कर्ता, अपिष्ठाता, भादावा, भोक्ता, अर्थी घोक्तः स सर्वोऽपि जीव एव, मन्यस्ये परादे मुफ्त्यसमस्पेन फईस्वापसमवादिति । अव साध्यषिकदसापकत्वाद् विस्दा एते विष इति सच मनिभवेत् , तयाहि- घटादीनां फर्धादिरूपाः पुलासादयो मूर्तिमन्ता, संपावस्पा!, मनित्यादिस्वभावाय Eert, इत्पतो जीनोऽध्येवं विष एव सिध्यति, एतदिपरीतम किसास्माक सापयितुमिष्टा, इत्ये साध्यनिरुद्धसापकतं हेतूनामिति । तदेतदएकत्वाद् न, यत. स्खलु संसारिणो जीवस्य सापयि तमिष्टस्यादोपोऽयम् । स प्रष्टफमपुतलसंपावोपगढस्वात् सशरीरत्वान फर्यचिन्पूर्तत्वादिपर्मयुक्त एपेसि भाषः ॥ १५७० ॥ - . । मोचन बाधीषा भोग्यवती पर हम मचल । संघासारित्वतोऽसि पी ग्रामैच ।। ५१९॥ १गर ।। गापा १५६७। . कादि स जीवा साम्पपिम इति तब मतिर्मवेद । मूतादिमसात् तद् म संमारिनो रोषः ।। १५.

·अपरमप्यात्मसाधकमनुमानमाह- अस्थि च्चिय तेजीवो संसयओ सोम्म ! थाणुपुरिसो व्व । जसंदिद्ध गोयम ! तं तत्थन्नत्थ वत्थि धुवं ॥१५७१॥ हे सौम्य ! गौतम ! अस्त्येव तव जीवः, संशयतः संशयसद्भावात् , यत्र यत्र संशयस्तत् तदस्ति, यथा स्थाणु-पुरुषौ, संशयश्च तच जीचे, तस्मादस्त्येवायम् , तथाहि- स्थाणु-पुरुषयोरूर्ध्वत्वारोह-परिणाहायुभयसाधारणधर्मप्रत्यक्षतायां चलन-शिरःकण्डूयन-वयोनि लयन-वल्ल्यारोहणाधुभयगतविशेषधर्माप्रत्यक्षतायां चोभयगतैतद्धर्मानुस्मरणे च सत्येकतरविशेषनिश्चयचिकीर्षोः 'किमिदम् ?' इति विमर्श- रूपः संशयः प्रादुरस्ति । एवंभूते च स्थाणु-पुरुषादिगतसंशये तत् स्थाणु-पुरुपादिकं वस्त्वस्त्येव, अवस्तुनि संशयायोगात् एवमात्मशरीरयोरपि प्रागुपलब्धसामान्य-विशेषधर्मस्य प्रमातुस्तयोः सामान्यधर्मप्रत्यक्षतायां विशेपधर्माप्रत्यक्षत्वेऽपि च तद्विषया- नुस्मृतौ सत्यामेकतरविशेषोपलिप्सोः 'किमयमात्मा किं वा शरीरमात्रमिदम् ?' इति विमर्शरूपः संशयो जायते । अयं चात्म-शरीरयोः सत्त्व एवोपपद्यते, नैकतरस्याऽप्यभावे, अतोऽस्ति जीवः । अथैवं ब्रूषे- अरण्यादिपु स्थाणु पुरुषसंशये तत्र विव- क्षितपदेशेऽनयोरेकतर एव भवति, न पुनरुभयमपि, तत्कथमुच्यते- विद्यमान एव वस्तुनि संशयो भवति' इति । तदयुक्तम् , अभि- प्रायापरिज्ञानात् , न हि वयमेवं ब्रूमः- 'तत्रैव प्रदेशे तदुभयमप्यस्ति' इति, किन्तु यद्गतसंदेहस्तद् वस्तु तत्राऽन्यत्र वा प्रदेशे ध्रुवम- स्त्येव, अन्यथा षष्ठभूतविषयोऽपि संशयः स्यात् । एतदेवाह- 'जं संदिदमित्यादि' तस्मात् संशयविषयत्वादस्त्येव जीव इति स्थितम् ॥ १५७१ ॥ अथ पूर्वपक्षमाशङ्क्य परिहरन्नाह- ऐवं नाम विसाणं खरस्स पत्तं न तं खरे चेव । अन्नत्थ तदत्थि चिय एवं विवरीयगाहे वि ॥ १५७२ ॥ हन्त ! यदि यत्र संशयस्तेनावश्यमेव भवितव्यम् , एवं ततः खरविषाणमप्यस्तीति प्राप्तम् , तत्रापि कस्यचित् संशयसद्भा- वात् । उच्यते-- नन्वभिहितमत्र यदुत- तत्रान्यन वा विद्यमान एव वस्तुनि संशयो भाति, नाविद्यमाने । खरस्य विपाणं खरविषाणं नास्तीत्यत्र च कोऽर्थः ? इत्याह- 'न तं खरे चेव त्ति' खर एव तद्विपाणं नास्ति, अन्यत्र गवादावस्त्येवेति न कश्चिद् व्यभिचारः । एवं 1 अस्त्येव तव जीव सशयत सौम्य । स्थाणु पुरुषाविव । यत् सदिग्ध गौतम ' तत् तत्रान्या वास्ति ध्रुवम् ॥ १५७१ ॥ २ एव नाम विपाण सरस्य प्राप्त न तत् खर एव । अन्यन तदस्त्येव एव विपरीतग्रहेऽपि ॥ १५७२ ।। - - IN ·पा० ७४|| 'मिरीगगा पि चि' इदमर्स भपति- यदा विपर्यस्तः फपित् स्थाणी 'पुरुष एवायम्' इत्यादिविपरीतना करोति सदाप्ययमेर याया पाप्या- सोऽपि विपरीतना विपरीवे पुरुपादिफ पस्तनि सत्येवोपपपते नारिधमान इत्सर्य । एवं भपदभिमायेण योऽस्मारशा शरीर मात्मास्वित्याभिमाना, नायमात्मनः सपा नास्तिले पुग्यत इति ॥ १५७२ ॥ इवोऽपस्ति मीय | पृता । इत्याह- अत्यि अजीवविक्लो परिसेहाओ घडोऽघडस्सेय । नत्थि घडो चि व जीवत्पिचपरो नत्थिसहोऽय ॥१५७३॥ अय प्रयोग:- प्रतिपसनानपममीषा, मत्र म्युत्पचिमछुन्यपदमविषपात् , यत्र व्युत्पत्तिमतः भुदपदस्प प्रतिपेषो इश्यसे म मविपक्षरान ए, ययाऽपटो घटप्रतिपक्षपान , अत्र अघटप्रयोगे शुद्धस्य प्णुस्पधिमसम पदस्य पविपेपा, मतोअश्यं घटलक्षणेन मसिपसेण भषितव्यम् । पस्तु न मतिषसान् न तत्र सुरस्य पुत्पत्तिमसम पदस्प प्रतिपेपः, यपासरविपाणम् , अरिस्य इति । असरपिपाणमित्यत्र खरपिपाणलक्षणस्याशुद्धस्य सामासिकपदस्य प्रतिपेप इति, मतोत्र सरस्प विषाणं स्वरविपाणमित्यादिम्पत्प चियले सत्यपि खरधिपाणलक्षणो विपक्षो नास्ति। अरिस्पास्यत्र तु व्यस्पचिरहितस्य रिस्पपदस्प प्रतिपपा, रवि समासरहिवत्वेन शुद्धस्से सत्यपि नापश्यमनस्थितो ठित्यसतणः कोऽपि पदार्थों नीषवद् विपसमूतोऽस्वीसि । 'नस्पि घगे चिप' इत्यादि पार्षम् । 'नास्स्यास्मा' वि च योऽयमात्मनिपषपनि। स जीवास्तिवनान्रीयफ एष, पवा 'नास्त्यत्र पट 'पवि अन्दोऽन्यत्र घटास्तित्वाविनाभाम्पेष । प्रयोग - यस्म निषेषः क्रियमाणोश्यते तत्कापिदस्त्येव, पया घटादिकम् , निपिप्पवे च ममता 'नास्ति नीषा' इति षषनाजीवः, अमावस्स्पेषासौ, यच सर्पया नास्ति तस्प निषेषो न यस एष, यथा खररिपाणकरसाना पचमूताविरिक्तभूतानाम्, निपिथ्यते च स्वया जीया, तस्माद् निपेष एवार्य तत्सस्मसाधक इति ॥ १५७३ ।। मनैफान्तिकोऽयं तुः, असतोऽपि सरपिाणादेनिपेपवर्धनात् , इत्याचस्क्या- असओ नत्यि निसेहो सजोगाइपडिसेहओ सिद। सजोगाइचउक्क पि सिद्धमत्थतरे नियय ॥ १५७४ ।। भसतोऽनियमानस्य नास्ति न संभवत्येन निपेष इति सिदम् । कुतः ? इत्या- सयोगादिप्रतिपेषात् , आदिभन्दात् सपवाय + मस्त्वनीवरिपमा प्रतिपेपार गेमस्येप । मास्तिर इवीय जीवास्तिषपरो मास्तिसम्मोऽपम् ॥ १५.१॥ २ मसयो नास्ति निषेमा समेगादिप्रतिपेमता सिरम् । संयोगादिचतुकमपि सिरमाम्वरे विपतम् ॥ १५॥ . - ·- - सामान्य-विशेषपरिग्रहः । एतदुक्तं भवति- इह यत् किश्चित् कचिद् देवदत्तादिकं निपिध्यते तस्याऽन्यत्र सत एव विवक्षितस्थाने कस्मिंश्चित् संयोग-समवाय-सामान्य-विशेषलक्षणं चतुष्टयमेव निपिध्यते, न तु सर्वथैव देवदत्तादेरभावः प्रतिपाद्यते । तत्र 'नास्ति गृहे देवदत्तः' इत्यादिषु गृह-देवदत्तादीनां सतामेव संयोगमात्रं निपिध्यते, न तु तेपां सर्वथैवास्तित्वमपाक्रियते । तथा, 'नास्ति खरविपा- णम्' इत्यादिषु खर-विषाणादीनां सतामेव समवायमात्रं निराक्रियते । तथा, 'नास्त्यन्यश्चन्द्रमाः' इत्यादिपु विद्यमानस्यैव चन्द्रमसोऽन्य- चन्द्रनिषेधाचन्द्रसामान्यमानं निषिध्यते, न तु सर्वथा चन्द्राभावः प्रतिपाद्यते । तथा, 'न सन्ति घटप्रमाणा मुक्ताः' इत्यादिपु घटप्रमा- णतामात्ररूपो विशेषो मुक्तानां निषिध्यते, न तु मुक्ताऽभावः ख्याप्यत इति । एवं च सति 'नास्त्यात्मा' इत्यत्र विद्यमानस्यैवात्मनो यत्र कचन येन केनचित् सह संयोगमात्रमेव त्वया निपेद्धव्यम् , यथा 'नास्त्यात्मा वपुपि' इत्यादि, न तु सर्वथाऽऽत्मनः सत्त्वमिति । अत्राह कश्चित्- ननु यदि यद् निपिध्यते तदस्ति, तर्हि मत्रिलोकेश्वरताऽप्यस्ति, युष्मदादिभिर्निपिच्यमानत्वात् ; तथा, चतुर्णा समवायादिप्रतिषेधानां पञ्चमोऽपि प्रतिषेधप्रकारोऽस्ति, त्वयैव निपिव्यमानत्वात् । तदयुक्तम् , त्रिलोकेश्वरताविशेपमात्रं भवतो निषिध्यते, यथा घटप्रमाणत्वं मुक्तानाम् , न तु सर्वथैवेश्वरता, स्वशिष्यादीश्वरतायास्तवापि विद्यमानत्वात् । तथा, प्रतिपेध- स्यापि पञ्चसंख्याविशिष्टत्वमपाक्रियते, न तु सर्वथा प्रतिपेधस्याभावः, चतुःसंख्याविशिष्टस्य तस्य सद्भावात् । ननु सर्वम- प्यसंबद्धमिदम् , तथाहि- मत्रिलोकेश्वरत्वं तावदसदेव निपिध्यते, प्रतिपेधस्यापि पञ्चसंख्याविशिष्टत्वमविद्यमानमेव निवार्यते, तथा, संयोग समवाय-सामान्य-विशेषाणामपि गृहदेवदत्त-खरविपाणादिष्वसतामेव प्रतिषेधः, इत्यतो 'यनिपिध्यते तदस्त्येव' इत्येतत् कथं न प्लवते ? इत्याशङ्कयाह- 'संजोगाइचउकं पीत्यादि' । इदमुक्तं भवति- देवदत्तादीनां संयोगादयो गृहादिष्वेवासन्तो निपिध्यन्ते. अर्थान्तरे तु तेषां ते विद्यन्त एव; तथाहि- गृहेणैव सह देवदत्तस्य संयोगो न विद्यते, अर्थान्तरेण तु क्षेत्र-हट्ट-ग्रामादिना सह तस्यासौ समस्त्येव, गृहस्यापि देवदत्तेन सह संयोगो नास्ति, खट्वादिना तु सह तस्यासौ विद्यत एव, एवं विपाणस्यापि खर एव समवायो नास्ति, गवादावस्त्येव सामान्ययपि द्वितीयचन्द्राभावाचन्द्र एव नास्ति, अर्थान्तरे तु घट-गवादावस्त्येव, घटप्रमाणत्वमपि मुक्तासु नास्ति, अर्थान्तरे तु कूष्माण्डादावस्त्येव । त्रिलोकेश्वरताऽपि भवत एव नास्ति, तीर्थकरादावस्त्येव, पञ्चसंख्याविशिष्टत्वमपि प्रति- पेधे नास्ति, अर्थान्तरे त्वनुत्तरविमानादावस्त्येव; इत्यनया विवक्षया ब्रूमः- 'यद् निषिध्यते तत् सामान्येनास्त्येव, न त्वेवं प्रति- जानीमहे-'यद् यत्र निषिध्यते तत् तत्रैवास्ति' इति, येन व्यभिचारः स्यात् । वयमपि शरीरे जीवं निषेधयामः, 'नान्यत्रेति चेत् । साधूक्तम् । अस्मत्समीहितस्य सिद्धत्वात् , जीवसिद्धयर्थमेव हि यतामहे ? . च . C ·-- पम्, स पेत् सिदा, ताई वत्सिदपन्यपानुपपरेप सदाभपा सेस्स्यवि, किंवा पिन्वया । न च शरीरमन्तरेण जीवस्यामयान्तर मुपपपवे, बत्रैव पदवस्थानसिझोपरम्प । न प पाय- अरीरमेव नीया, 'नीपति' 'पव:' 'मूर्षियवा' इत्यादिम्यरस्थानुपपत्ते', इत्यादेरभिषास्पमानस्वादिति ॥ १५७४ ।। भीषसिदामेनोपपस्पन्तरमार- जीवो ति सत्थयामिण मुरचणओ घडामिहाण व । जेण त्येण सदस्य सो जीवो, अह मई होज ॥१५७५।। अत्यो देहो चिय से तं नो पजायवयणमेआओ । नाणाइगुणो य जओ भणिओ जीवो न देहो ति ॥१५७६॥ भीग इलेवन पपनं सार्थकमिति प्रतिमा, पुत्पतिमाये सति शुद्धपदत्वात् , इस यद् म्युत्पचिमचे सति शुदपदं तवर्षपद रएम्, पथा घटादिकम् , तया प नीमपदम् , समात् सार्थकम् , या सार्यकं न भवति तदू म्मुत्पतिमत् अयपदं च न भपति, यथा डित्यादिकं सरधिपाणादिकं च, न प क्या भीषपदम् , तमास् सार्यकम् । यद् युत्पपिम न भवसि सम्पदपदमपि स न सार्यक, यया रित्यादिपदम्, इति हतारनेकान्तिकतापरिहारार्य व्युत्पचिमणविशेषणं द्रष्टम्पम् । यदपि शुद्धपदं न मपति फिन्तु सामासि कम् , सदपि म्युस्पत्तिमचे सत्सपि सार्य न भवति, यया स्वरविपाणादिकम् , इवि वदत्वमिशेषणम् । अप म पसे-वेर एपास्य भीरपदस्याी, न पुनरर्यान्तरम्। सक्त प- "दा एचाऽयमनुमयुज्यमानो इष्ट', यवैप मीच , एन न हिनस्वि" इति, अवो देश एवास्पार्यों युक्त इति । तदेव न। इतः ! इसाा- दो मीरयोः पर्यायवचनमेदाद, पत्र हि पर्यायपवनमेदस्वान्यन रष्टम् , यथा घटा झाशयो । तत्र घट फुट कुम्भ-फसादया घटस्य पर्पापा , नमो-म्पोमान्तरिता का भादयस्त्वाकाशपर्याया: । मस्तुते च भीमो मन्सुरसुमान् माणी सस्यो भूत इत्यादयो भीवपर्यायाः, भरीरं वपुः कायो देह कलेचर मित्यादयस्तु परीरपर्याया। पर्यापपधनमदेऽपि प पस्स्पेकस्मे सबैकत्वमसनो पापकम् । यत्पुनरिदसतम्- "वो एपायमनु मपुज्यमानो रट" इत्यादि, धमारीरसागरना अस्पानावितः परीरे जीवोपचारः क्रियते । किब, इत्यमपि भ्यत एव- 'गवा स - 1 । बीप इति साममि परलतो च्यमिधाममिव । पेनाब स स बीया सब मविमवेत् । १५.५। गों पर तस्स ल भो पर्यापपरमेवात् । सानादिगुभव पतो माणितो जीयो मोवि १५.५.२ प 'जीवो वपैन । .

·मानासि, पेन सर्वशत्यमत्ययस्तव मायते । मयाघभामोऽपि सलिनादर्शनात् माय सिद्ध एवति स्वयमेष द्रष्टव्यम् । कदाचिदपि लिहा दर्शने लिक्निोऽस्तित्वधापामतिप्रसङ्ग इति ॥ १५७९ ॥ भयोपसारमार- एवमुवओगलिंग गोयम ! सव्वप्पमाणससिद्ध । ससारी-यर-थावर तसाइभेय मुणे जीव ॥ १५८० ॥ एवमलेन प्रकारेण जीरमात्मानं गौवम ! मुम- प्रविपयस्वति संपन्यः । फयंभूतम् । उपयोग एव लि यस्य स सया, सर्वा प्रत्यक्षाऽनुमाना ऽगमप्रमाणैः सप्तिदं प्रतिष्ठितम् , तथा, ससारी-तर स्थापर-प्रसादिभेदम् । ससारिणतरे सिद्धाः । आदि अम्दाच सुक्ष्म-चादर पर्यामा पर्याप्तादिमेदपरिग्रर इति ।। १५८० ॥ मप्र पदान्तवादी माह- ननु बहुमेवस्थमात्मनोऽसिद्धम् , वस्य सर्वत्रैफस्वाद , सदुकम्- "एक एप हि सूतात्मा भूत मूते प्रतिष्ठितः । एकषा पाषा वैष श्यते जलचन्द्रवत् ॥ १ ॥ पथा विशुदमाका तिमिरोपप्लुतो मनः । संकीर्णमिर मात्रामिभिन्नामिरमिमन्यते ॥२॥ तवेदममल वम निर्षिफरपमविषया । क्लुपत्वमिवापन्नं भेदरूप प्रकाशते ॥ ३ ॥ ऊर्ध्वमसमपाशास्तमनस्य माहुरम्पयम् । छन्दांसि यस्य पनि यस्तै वेद स वेदवित् ॥ ४॥" सेवा, "पुरुष पपद मि सर्प, यदु भूतं, पन माम्पम् , नतामृतत्पस्येशाना, यदनेनाविरोति, यदेमति, यत्नमसि, यदू दरे, ? यदु अन्तिके, यदन्तरस्प सर्वस्य, यत् सर्पस्पास्य मामतः" इत्यादि । इत्येवधेन पूर्वार्धनातिप्योत्तरार्धेन परिरन्नार जेड पुण सो एगो चिय हवेज वोम व सवपिंडेस । गोयम ! तदेगलिंग पिंडेसु तहा न जीवोऽय ॥१५८१॥ । एपमुपयोगनि पातम ! सर्पप्रमाणससिरम् । ससारी-सर-स्थापरासमेर मुमबीपम् ॥ 146 । पब 'म्पपस्थित ।। पु'। -मबमनाया-पुपर मारमा । पुषममोपारणे । स च फर्म-प्रधानापिम्पपदार्पः । सर्व प्रत्पर्म पर्वमानं चेतना ऽतषम् । मिमिति पाल्पा करे। पर मू परतीतम् पर मापं पच मविप्मत् तर म एपेमकी । उतापवलशान इति-रवायोप्य भपिम समुचये षमतत्वस्पास्मरणमाषम मो. पल माना प्रमुखेबा बदिति पर- मम्पकोपात्, भोन बाहारेण भतिजति पतितपेन विमुपति पोचति मातिबादि पद गति पर्वतादि पर रे ममापि, पर मस्तिो गतमोऽपचारमे अन्तिके समीपे पर तरूप पोपः । परम्तमपेजमा चेतमा उतना सर्वस्व पदेव समास्य वामतसमई पुरुप पति । ५ परि पुना स एष एप मषे प्योमेव सपिभोपु । पौवम ! पदकमि पिरेषु वा बचीयोमम् ॥ १८॥ .... + - ·-- परः माह- यदि पुनर्दर्शितन्यायेन स आत्मा सर्वेष्वपि नारक-तिर्यड्-नरा-ऽमरपिण्डेपु व्योमवदेक एव भवेद् न तु संसारी- तरादिभेदभिन्नः, तर्हि किं नाम दूपणं स्यात् ?, एवमुक्त भगवानाह- गौतम ! तद् व्योम सर्वेष्वपि पिण्डेपु मूर्तिविशेपेपु स्थितमेफलिङ्गं वैसदृश्याभावादेकरूपमेव, इति युक्तं तस्यैकत्वम् , जीवस्त्वयं विचार्यत्वेन प्रस्तुतो न तथा- नैकलिगः सर्वत्र दृश्यते, प्रतिपिण्डं तस्य विलक्षणत्वात् , लक्षणभेदे च लक्ष्यभेदात् , इति न तस्यैकत्वमिति ॥ १५८१ ।। अत्र प्रयोगमाह- नाणा जीवा कुंभादउ व्य भुवि लक्खणाइभेयाओ । सुह-दुक्ख-बंध-मोक्खाभावो य जओ तदेगत्ते ॥१५८२॥ नानारूपा भुवि जीवाः परस्परं भेदभाज इत्यर्थः। लक्षणादिभेदादिति हेतुः, कुम्भादय इवेति दृष्टान्तः, यच्च न भिन्नं न तस्य लक्षणभेदः, यथा नभस इति । सुख-दुःस्व-वन्ध-मोक्षाभावश्च यस्मात् तदेकत्वे, तस्माद् भिन्ना एव सर्वेऽपि जीवा इति ॥ १५८२ ।। कथं पुनस्तेषां पतिपिण्डं लक्षणभेदः १ इत्याह- जेणोवओगलिंगो जीवो भिन्नो य सो पइसरीरं । उवओगो उक्करिसा-वगरिसओ तेण तेऽणंता ॥१५८३॥ येन ज्ञान-दर्शनोपयोगलक्षणोऽसौ जीवः, स चोपयोगः मतिशरीरमुत्कर्पा-ऽपकर्पभेदादनन्तभेदः, तेन जीवास्तद्भेदादनन्तभेदा एवेति । तदेवं भावितं 'नाणा जीवा' इत्यादि पूर्वार्धम् ॥ १५८३ ॥ इदानीं 'सुख-दुक्ख' इत्याद्युत्तरार्धं भावयन्नाह- ऍगत्ते सव्वगयत्तओ न मोक्खादओ नभस्सेव । कत्ता भोत्ता मंता न य संसारी जहागासं ॥ १५८४ ॥ एकत्वे जीवानां सुख-दुःख-बन्ध-मोक्षादयो नोपपद्यन्ते, सर्वगतत्वात् , नभस इव, यत्र तु सुखादयो न तत् सर्वगतं, यथा १ नाना जीवा कुम्भादय इव भुवि लक्षणादिभेदात् । सुस दु ख पन्ध मोक्षाभावश्च यतस्तदेकत्वे ॥ १५८२ ॥ २ येनोपयोगलिलो जीवो भिन्नश्च स प्रतिशरीरम् । उपयोग उत्कर्पा पकर्पतस्तेन तेऽनन्ता ॥ १५८३ ॥ ३ गाथा १५८२ ॥ ४ एकत्वे सर्वगतस्वतो न मोक्षादयो नभस इव । कर्ता भोक्ता मन्ता न च ससारी यथाकाशम् ।। १५८४ ।। ~ । - ·- देवदत्त इति । किस, न कर्ता, न मोक्ता, न मन्ता, न संसारी नीय, एकत्वात् सर्पमीवानाम् , यथैर्फ न तस्य कर्तृत्वादया, यया नमस इति ॥ १५८४॥ अपि च, , - . ऐगचे नत्थि मुही बवघाउ चि देसनिरुउ च । यहुतरयचणओन यमुको देसमुफो व ॥१५८५।। इदमत्र दयम्- नारक विर्यगादयोऽनन्ता भीमा नानाविपक्षरीर मानसोपघातसंपातै सिवा एष, तदनन्तमागवर्तिनस्तु मुखिनः, } एवमनन्ता पदाः, सदनन्दमागमर्तिनस्तु मुक्काः, तेषां च सर्षेपामेफत्ने न कोऽपि सुखी प्रामोति, बहुतरोपघातान्वितस्वाद , यया सर्मा प्ररोगग्रस्वोजुल्येकदेभेन नीरोगो पादचा, एवं न कोऽपि मुक्तस्तस्सुस्वमा च न कोऽपि घटवे, पतरमदाबाद , यथा सर्वा कीसिवोऽङ्गुरपेकदेवमुक्तः । सस्मादेकस्ये सुसापनुपपचेर्नानात्वं नीमानामिति स्थितम् ॥ १५८५ ॥ मरतु तईि भीवाना नानात्वम् , किन्वकैको मीना सजगमापकोऽस्तु, इति नैयायिकादिमवमपाकर्षमाह- जीवो तणुमेचत्यो जह कुभो तग्गुणोवलमाओ । अहवाऽणुवलमाओ भिन्नम्मि घडे पडस्सेव ॥ १५८६ ।। बनुमाप्रस्थो जीप इति प्रतिमा, वर तद्गुणोपसम्धेः, यया घटा, 'स्यास्पमात्रे' इसि शेषः। 'आवेत्यादि' मपवा, यो यत्र प्रमाणैर्नोपसम्पते तस्प बत्रामाप पर, यया मिमे पटे पटस्प, नोपसम्पते परीराद् पहिगीयः, उस्मात् वस्य तत्रामाष एनेति ॥ १५८६ ॥ उपसारमार- तॆम्हा कत्ता भोचा अधो मोक्खो मुह च दुक्ख च । ससरण च बहुत्ता-ऽसब्बगयचे सुजुचाइ ॥ १५८७ ॥ तस्माद् बहुस्था-सर्वगतत्तयोरेन सतो कस्पादयो पर्मा जीवस्य पुज्यन्ते, नान्यया, इत्पेषिध प्रमाणसिदं नीचे प्रसिप पखेति ॥ १५८७॥ । एकले नास्ति सुखी बापमान इति स्वामिण । पावरत्वतो न मुचो देशमुक्त इ१५४५ ॥ १ कप जोर। । शेषस्तबुमापस्यो पपा ममस्वगुणोपरम्मात् । पपयामुपमम्मा मिले से परस्पेष । १५८६१ ५ तस्माद् तो मोचा बन्यो मोला पुर्व दुई। ससान व पाला म्सगतस्वयोः सयुक्तानि ।। 1१८.. L- ·? ? अथ "विज्ञानधन एवैतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्यवानु विनश्यति न प्रेत्यसंज्ञास्ति" इत्यादिवेदवाक्यार्थमनुभावास्य जतोऽपि मम संशयोऽतिविराधिताहित इव पृष्ठं न मुञ्चति, तत् किं करोमि ? इति चेत् । तदयुक्तम् । कुतः ? इत्याह- गोयम ! वेयपयाणं इमाण अत्थं च तं न याणासि । जं विन्नाणघणो चिय भूयेहिंतो समुत्थाय ॥१५८८॥ - मण्णसि मजंगेसु व मयभावो भूयसमुदउब्भूओ । विन्नाणमेत्तमाया भूएऽणु विणसइ स भूओ ॥१५८९॥ अत्थि न य पेच्चसण्णा जं पुव्वभवेऽभिहाणममुगो त्ति । जं भणियं न भवाओ भवंतरं जाइ जीवो त्ति ॥१५९०॥ गौतम । इत्यामन्त्रणम् , वेदपदानां श्रुतिवाक्यानाममीपां "विज्ञानघन एवैतेभ्यः” इत्यादीनां चेतसि वर्तमानानामर्थ यथा- वस्थितं त्वं न जानासि नावबुध्यसे । किमिति ? अत आह- यद् यस्मात् त्वमात्माभिप्रायेणैवंभूतमिहार्थ मन्यसे विकल्पयसीति संवन्धः । कथंभूतम् ? इत्याह- 'विण्णाणघणो चिय त्ति' पृथिव्यादिभूतानां विज्ञानलवसमुदायो विज्ञानघनः पृथिव्यादिविज्ञानांशानां पिण्ड इत्यर्थः; अवधारणं त्वात्मवादिपरिकल्पितस्य भूतसमुदायातिरिक्तम्य ज्ञान दर्शनादिगुणाश्रयस्यात्मनो निरासार्थम् । भूतेभ्यः पृथि- व्यादिभ्यः समुदितेभ्यो न तु व्यस्तेभ्यः, ज्ञानस्य तत्समुदायपरिणामाङ्गीकारादिति भावः, मद्याङ्गेपु मद्यकारणेपु धातक्यादिषु मदभाव इवः कथंभूतो विज्ञानघनः ? इत्याह- 'भूयसमुदउम्भूओ विनाणमेत्तमाय त्ति' भूतसमुदयादुद्भूतस्तदैव जातो न तु परभवात् कश्चि दायातो विज्ञानमात्ररूप आत्मेत्यर्थः, समुत्थायोत्पद्य ततस्तान्येव पृथिव्यादीनि भूतानि विनाशमश्नुवानान्यनु लक्षीकृत्य भूयः पुनरपि स विज्ञानघनो विज्ञानमात्ररूप आत्मा विनश्यति, न त्वात्मवादिनामिवान्यभवं याति । अत एव न प्रेत्यभवे परभवे संज्ञास्ति, यत् पूर्वभवे नारकादिजन्मन्यभिधानमासीत् तत् परभवे नास्ति, यदुत- अमुको नारको देवो वा भूत्वेदानी मनुष्यः संवृत्त इत्यादि, नारकादेः प्रागेव सर्वनाशं नष्टत्वादिति भावः । किमिह वाक्ये तात्पर्यवृत्त्या प्रोक्तं भवति ? इत्याह- 'जं भणियमित्यादि' सर्वथात्मनः समुत्पद्य विनष्टत्वाद् न भवाद् भवान्तरं कोऽपि यातीत्युक्तं भवति ॥ १५८८ ॥ १५८९ ॥ १५९० ॥ यद्येवंभूतमस्य वेदवाक्यस्यार्थमहमवगच्छामि, ततः किम् ? इत्याह- ? ? AA.प्रकार Aranatatatageret १ गौतम । वेदपदानामेपामर्थं च स्व न जानासि । यद् विज्ञानघन एव भूतेभ्य समुत्थाय ॥ १५८८ ॥ मन्यसे मद्यानेष्विव मदभावो भूतसमुदयोद्भूत । विज्ञानमात्रमात्मा भूतेऽनु विनश्यति स भूय ॥ १५८९ ॥ अस्ति न च प्रेत्यसज्ञा यत् पूर्वभवेऽभिधानममुक इति । यद् भणित न भवाद् भवान्तर याति जीव इति ॥ १५९० ॥ - ·पा. १२॥ ६ गोयम ! पयत्थमेव मन्नतो नत्थि मन्नसे जीन । वछतरेसु य पुणो भणिओ जीयो जमत्यि चि ॥१५९१ ।। अग्गिहवणाइकिरियाफल च तो ससा कुणसि जीवे । मा कुरु न पयत्थोऽय इम पयत्य निसामेहि॥ १५९२ ॥ गौतम ! अस्य पाक्यस्प दर्भितरूपमय पदार्थ मन्यमानस्त 'नास्ति' इत्येवं जीर्ष पयसे । यस्माष पुनः "न । सशरीरस्य मिया ऽभिपयोरपातिरस्ति, भशरीरं मा पसन्सं मिया ऽप्रिये न स्पृशतः" इत्यादिषु बेदनाक्पान्तरेषु 'अस्ति' इत्पर्य जीयो भणितः प्रतिपादितः । क्या "अमिहान जुहुयात् स्वगेकामः" इत्यादिवचनादमिरवनादिक्रियायाः फर्स च पारभविक भूयते । न घेद भपान्त रपायिनमात्मानमन्तरणापपद्यते । भवः 'फि जीवोऽस्ति नास्ति वा ।" इत्येचं संशयं जीप फरोपि त्वम् । तदस मा कयाः, यमा "मिशनधन एव०" इत्यादिवाक्यस्य नापमर्यो य मानण्यषस्यति, मिन्नी वक्ष्यमाणं पदार्थमिा निरामयाऽऽकर्गयेचि ॥१५९१॥ ।। १५९२ ॥ मेर वर्मयति- 'विण्णाणाओऽणण्णो विण्णाणघण्णो चिसवोवावि । स भवइ भूएहितो घडविणाणाइभावेण ॥१५९३॥ ताइ चिय भूयाइ सोऽणु विणस्मइ विणस्समाणाइ । अत्थतरोवओगे कमसो विण्णेयभावेण ॥ १५९४ ।। पए विमानधनो जीप उभ्यते । फयम् । इति चेत् । उच्यते- विपिष्ट माने पिवान दान-पर्मनोपयोग इत्यर्थः, तेन पिशानेन साान पभूवस्थादेकतया घनत्वं निषितस्पमापमा विज्ञानयनो भीवा, यदिधा 'समभावारि चि' सर्वतः मतिप्रदेशमनन्यानन्तविधान पर्यायसहातघटिवत्ताद विमानघनो नीरः । एवकारेण तु विज्ञानधन एनासो, न तु नैयायिफादीनामिव 'स्वरूपेण निर्षिमानस्वाज्जयो- ऽसौ, पदिस्तु तत्र समयसेव' इति नियम्यते । स भवति- उपस इति किया । केभ्यः १ इत्याह- 'भूपरितो ति' भूषानीद घट-पटादि मेयबस्तुरूपाण्यभिप्रेतानि, तेम्पो सयमावन परिणसेभ्यः । केन भरति ! इत्यार- 'घटोऽयम्' 'पटोऽपम्' इत्यादिषिशानभाग्न घटादि , पौतम । परार्म पर्व मनमानो मान्ति मन्यसै बीपम् । पास्मान्तरेषु च पुनमनितो बीपो परस्तीपि ॥ मामिहरमादिडिपाता समय मोपि पीये । मा मन पदार्थोणमिमं पदार्थ मिममम । १५९१३ . विज्ञानापनम्बो विज्ञानयन इति सतोपापी । म मबति मूम्बो पाविद्यामादिभाषम । १५५ पामेष भूतानि सोइ पिनापति बिमानमामानि । नपान्तरोपयोगे समक्षो विवेपमानेन । १५९४ ।

·?
ज्ञानपर्यायेण । ततः किम् ? इत्याशय 'तान्येवानु विनश्यति' इत्यस्यार्थमाह- 'ताई चियेत्यादि' तान्येव ज्ञानालम्बनभूतानि घटादि-
भूतानि क्रमशः कालक्रमेण व्यवधान-स्थगना-ऽन्यमनस्कत्वादिनार्थान्तरोपयोगे सति विज्ञेयभावेन ज्ञानविषयभावेन विनाशमश्नुवानानि,
अनु- पश्चात् तद्रोधपर्यायेण, स विज्ञानघनो विनश्यतीति संवन्धः। ज्ञानपर्यायेण घटादिभ्यो ज्ञेयभूतेभ्यो जीवः समुत्थाय कालक्रमाद्
व्यवधानादिनाऽर्थान्तरोपयोगे सति ज्ञेयभावेन तान्येव विनाशमश्नुवानान्यनु विनश्यतीति तात्पर्यार्थः ॥१५९३॥१५९४॥
किमित्थं सर्वथाऽयमात्मा विनश्यति ? । न, इत्याह-
पुव्वावरविण्णाणोवओगओ विगम-संभवसहावो । विण्णाणसंतईए विण्णाणघणोऽयमविणासी ॥ १५९५ ॥
एक एवायमात्मा त्रिस्वभावः । कथम् ? इत्युच्यते- अर्थान्तरोपयोगकाले पूर्वविज्ञानोपयोगेन तावदयं विगमस्वभावो विन-
श्वररूपः, अपरविज्ञानोपयोगतस्तु संभवस्वभाव उत्पादस्वरूपः, अनादिकालप्रवृत्तसामान्यविज्ञानमात्रसंतत्या पुनरयं विज्ञानघनो जीवो-
विनष्ट एवावतिष्ठते । एवमन्यदपि सर्व वस्तूत्पाद-व्यय नौव्यस्वभावमेवावगन्तव्यम् , न पुनः किमपि सर्वथोत्पद्यते, विनश्यति
चेति ॥ १५९५॥
'न प्रत्यसंज्ञास्ति' इत्येतद् व्याचिख्यासुराह-
ने च पेञ्चनाणसण्णावतिठ्ठए संपओवओगाओ। विण्णाणघणाभिक्खो जीवोऽयं वेयपयभिहिओ ॥१५९६॥
न च प्रत्येति- न चान्यवस्तूपयोगकाले प्राक्तनी ज्ञानसंज्ञास्ति । कुतः ? सांप्रतवस्तुविषयोपयोगात् । इदमुक्तं भवति- यदा
घटोपयोगनिवृत्तौ पटोपयोग उत्पद्यते, तदा घटोपयोगसंज्ञा नास्ति, तदुपयोगस्य निवृत्तत्वात् । किन्तु पटोपयोगसंज्ञैवास्ति, तदुपयो-
गस्यैव तदानीमुत्पन्नत्वात् । तस्माद् विज्ञानघनाभिख्यो वेदपदेष्वभिहितोऽयं जीवः । ततो गौतम ! प्रतिपद्यस्वैनमिति ॥ १५९६ ॥
पुनरपीह प्रेर्यमाशङ्कय परिहरन्नाह-
एवं पि भूयधम्मो नाणं तब्भावभावओ बुद्दी । तं नो तदभावम्मि वि जं नाणं वेयसमयम्मि ॥ १५९७ ॥
-
-
HD
Prime-bK PT4
१ पूर्वा-ऽपरविज्ञानोपयोगतो विगम-संभवस्वभावः । विज्ञानसतत्या विज्ञानघनोऽयमविनाशी ॥ १५९५ ॥

·- T+1 - अत्यमिए आइये घदे सताम् अग्गि-शायाह । किंजौहरय पुरिसो अप्पज्जोइ चि निहिछो । १५९८ ॥ रा. 'पुदी'ति स्यात् पुदिः प्रेरफस्प- एपमपि- 'सं भर भएरिखो' इत्यादिना पुष्पयारपानमकारेणापीत्या, पृयिन्पादिभूत पर्म एव मान- भूतसमारास्मकमव मानमिति मानः । अतः । इत्पा- 'तम्मावमारउ चि' "पवेम्पो भूतेभ्या समुत्याय तान्ये ial भानु विनश्यति" इति अपना भूतसमाये पानस्प भाषाद, पदमाये पामागादिस्यः यस्य च भाव एम यद् भवति, अभावे च न भरवि वद वस्यैर पमः, पया चन्द्रमसमन्द्रिका, तथा च मानमनुविदधाति भूनान्वय-म्पतिरेको, तस्मात् तद् भूतधर्म एप । तदयु कम् , मिशिष्टमेव हि नील-पीतादिमूचना शानं वद वय-म्पविरकारनुविदपावि न तु सामान्य ज्ञानमात्रम् , यस्मात् भूतामारेऽपि पेदलाणे समये सिदान्वे 'सामान्याान भणितमेच' इति शेपः । केन पास्येन । इत्या- 'भस्पमिए इत्यादि' अस्तमिवे आदित्ये, या सपलया, पन्द्रपस्यस्तमिते, वान्तःमो, शान्तायां पापि, किंज्योतिरेवार्य पुरुपा आत्मज्योति: सम्रारिति रोषाध, ज्योतिरिति मानमार। ।। आविस्यास्वमयादौ कि ज्योति? इत्साह- 'मयं पुरुप इति, पुरुप स्मेत्यर्पः । अयं प कयंपूतः ? इत्याह- 'अप्पजोर त्ति' मास्मैव ज्योतिरस्य सोऽयमास्पग्योतिर्मानास्पक इवि हदयम् , निर्दिष्टो मेदविनिः फयितः, तसो न माने भूतपर्म इति स्थितम् ।।१५९७॥१५९८॥ इतम न शान भूतपः । इतः । इत्या:-- सवभावे मावाओ भावे घाभाषओ न तहम्मो । जह घडभावाभावे विवग्जयाओ पडो भिन्नो ॥१५९९॥ न भूवपो मानम् , क्त्यपस्थापो भूतामारेऽपि भाग, पवाक्षरीरादी समावेऽपि पामारा , यया घटस्य पी पटो न भवति, किन्तु तस्मा मिन्न एप । कुतः इत्याह- पटमापाभावे विपर्ययात्- पटमाषऽप्यमामात् , तदभावेऽपि व भामादित्यम् ॥१५९९।।, तदेन केपापिन् पेदपदानामय ग्याख्याप सांप्रतमपसारन्, सर्वेषां च वेदपदानां संक्षेपतोऽर्यमुपदेर्भयमार- ऐसि वेयपयाण न तमत्व वियसि अहव सन्वेसि । भत्थो कि होज सई विण्णाण वत्युभेओ या ॥१६..॥ -- ? - बस्वमिठ वापिसे ये सान्तोरप्रि-बायो। किमोविरमं पुष बास्मम्मोतिरिति मिति ॥ १५९॥ २ पापा १५५३ । । बदमारे मावार मारे पाभाषतो पतरम।। पापामावामापे विपर्दवात् परो भिना। १५९५ ४ग सुब' । “ म संचा। । भषा पेरपदामा बम पेन्धि अथवा सरेपाम् । म मरेत् सुविहिामं बस्तुमेवी बा.... - sta ·PPATANAMANARActs ATActor ? , जाई दव्वं किरिया गुणोऽहवा संसओ तवाजुत्तो । अयमेवेति नवायं न वत्थुधम्मो जओ जुत्तो ॥१६०१॥ सव्वं चिय सव्वमयं स-परपज्जायओ जओ निययं । सव्वमसव्वमयं पि य विवित्तरूवं विवक्खाओ॥१६०२॥ सामण्ण-विसेसमओ तेण पयत्थो विवक्खया जुत्तो । वत्थुस्स विस्सरूवो पजायावेक्खया सव्वो ॥१६०३॥ तस्मादेषां पूर्वोक्तानां वेदपदानां यथा मया व्याख्यातोऽर्थस्तथा त्वं न वेत्सि, तेन जीवे संशयं करोषि । अथवा, सर्वेषामप्य- शेपवेदपदानामर्थं त्वं न जानासि, यस्मात् सर्वेष्वपि वेदपदेषु विषये तवैवंभूतः संशयोऽस्तीति संबन्धः । कथंभूतः ? इत्याह- 'अत्थो किं होज सुईत्यादि' किमेतेपां वेदपदानामर्थः श्रुतिः शब्दो भवेत् , यथा भेरी-पटह-ढक्कादीनां शब्दस्य शब्द एवार्थः ?; अथवा, यद् घटादिशब्दे समुच्चारित तदभिधेयाविषयं विज्ञानं भवद् दृश्यते, तत् तेषामर्थः १; किंवा घटशब्दे समुत्कीर्तिते 'पुथुवुनोदराद्याकारवान् घटलक्षणोऽर्थोऽनेनोक्तः, न तु पटादिः' इत्येवं यो वस्तुभेदः प्रतीयते स एषामर्थः ?; यदिवा, किं जातिरमीषामर्थः, यथा गोशब्दे समुच्चा- रिते गोजातिरवसीयते ?; यदिवा, किं द्रव्यमेषामर्थः, यथा दण्डीत्यादिषु दण्डादिमद् द्रव्यम् ?; किंवा धावतीत्यादीनामिव धावनादिक्रिया- ऽमीपामर्थः १; अथवा, किं शुक्लादीनामिव शुक्लादिगुण एतेषामर्थः ? इति । अयं च संशयस्तवायुक्तः, यस्मात् 'अयमेव, नैव वाऽयम्' इत्येवं कस्यापि वस्तुनो धर्मोऽवधारयितुं न युक्तः । शब्दोऽपि वस्तुविशेष एव, ततः 'एवंभूतस्यैवार्थस्यायमभिधायकः, नैव वेत्थंभूतस्यार्थस्यायं प्रतिपादकः' इत्येवमेतद्धर्मस्याप्यवधारणमयुक्तयेव । कुतः १ इत्याह- 'सव्वं चियेत्यादि' यस्मात् सर्वमपि वाच्य- वाचकादिकं वस्तु नियतं निश्चितं स्व-परपर्यायैः सर्वात्मकमेव सामान्यविवक्षयेत्यर्थः । तथा, सर्वमसर्वमयमप्यस्ति विविक्तरूपं सर्वतो व्यावृत्तम् । कया? इत्याह-विवक्षया, केवलस्वपर्यायापेक्षयेत्यर्थः, विशेषविषययेति तात्पर्यार्थः। तस्मात् सर्वेषामपि पदानां विवक्षावशतः सामान्यमयो विशेपमयश्च पदार्थो युक्तः, न पुनरेकान्तेनेत्थंभूत एव, अनित्थंभूत एव वेति । कुतः ? इत्याह- 'वत्थुस्सेत्यादि' यस्मात् सर्वोऽपि वाच्यस्य वाचकस्य वा वस्तुनः स्वभावः पर्यायापेक्षया विश्वरूपो नानाविधो वर्तते । ततश्च सामान्यविवक्षया घटशब्दः सर्वात्मकत्वात् सर्वेषामपि द्रव्य-गुण-क्रियाद्यर्थानां वाचकः, विशेषविवक्षया तु प्रतिनियतरूपत्वाद् य एवास्येह पृथुबुनोदराद्याका- १ - ? १ जातिव्यं क्रिया गुणोऽथवा संशयस्तवायुक्त । अयमेवेति नवायं न वस्तुधर्मो यस्तो युक्त ॥१६०१॥ सर्वमेव सर्वमय स्व-परपर्यायतो यतो नियतम् । सर्वमसर्वमयमपि च विविक्तरूप विवक्षया ॥ १६०२ ॥ सामान्य विशेपमयस्तेन पदार्थो विवक्षया युक्त । वस्तुनो विश्वरूप. पर्यायापेक्षया सर्व ।। १६०३ ।। २ क ग 'ज्ञानभवनं ६' ।

·उपा० रमानों पाध्यतया सस्सस्सैम पापमा ! एवमन्योऽपि एम्दो रिशेप विवसपा या यत्र देनादौ पस्यार्थस्य पाचकनया सास सस्प पापफो द्रष्टव्यः । सामान्यविषसपा तु 'सर्वः सर्पप्प पाचका, स प सर्वस्य पाप्यम्' इत्पनपा दिशा सफर स्वपिया भावनीपमिति । तदेवं वेन विनगरस्यरूपनदिना भगवा श्रीमन्महापीरेण निक्षेपपरमषोपनोपायकुशलतया वीष्णपरशुनेष निपुणयुक्तिमय धेन गुपिषष्ठीषिवान इव मूसारिसमा समस्तोऽपि तस्य वस्समासमपरमकल्याणस्येन्द्रभूतः संशयः ॥१६००॥१६०१॥१६०२॥१५०३|| वमिम छिम किमसौ कृतपान् ? सार- 'छिन्नम्मि ससयम्मि जिणेण जर-मरणविप्पमुकेण । सो समणो पन्वइमो पचहि सह खडियसरहिं ॥१३०४॥ मुगोपा, नपरं भाम्पतीवि भमणः समसौ पापाद ममिता मनमिता भागरती दीक्षा प्रविपक्ष इत्यर्य । 'संपता संयसो मपति नासयता' इति निषपनयमताश्रयणापत्पमुक्तपितीह मापार्यः। सण्डिकास्वच्छात्रा इसि ॥ १६०४॥ मप बक्ष्यमाणेषु कर्मादिषु दशसु पादस्थानेषु यदिर तुल्यं सद् प्रन्यसायमार्यमतिदिशमार- ऐव कम्माईसु विज सामण्ण तय समाउन । जो पुण जत्य विसेसो समासो त पवक्वामि ॥१६०५॥ एरं यदिशात्मपादयफ्रमे प्रत्यक्षा ऽनुमाना ऽऽआमममाणषतम्यतादिक पक्ष्यमाणकर्मादिवावस्थान: किमपि सुल्यं तद् वधिया पत्र वापोमनीयम् । यस्तु पत्र पादस्थानके विषेपस्वं तत्र संक्षेपवः स्वयमेव पक्ष्यामि ॥ इवि सप्तपञ्चाशनायार्थः ॥ १६०५।। ॥ रवि प्रयमगणघरवाद समाप्त ।। अप द्वितीयगणपरपतम्यताममिघिस्सुराह- 'त पवइम सोठ पीओ आगच्छइ अमरिसेण । वश्वामि णमाणेमी पराजिणिचा ण त समण ११६.६|| । -- , िसंमये विमेव मरमरिप्रमुछेन । बमना मनिता परमि सहसमित. १ पुष बमोरिमपि पर सामान्सत् समायोम्पम् । पापुमा विसपा समासतम्त समक्षामि । ११.५॥ . प्रमदित इला तिचाप भागसमग । मबाबपानि पराजिम मममम् ॥ ११ ॥ 118 ·थ Paraand videoantarvasan४ APATANAMATATA ? तमिन्द्रभूति प्रबजितं श्रुत्वा द्वितीयोऽग्निभूतिनामा तत्सोदर्यवन्धुरत्रान्तरेऽमर्पणाकुलितचेताः समागच्छति भगवत्समीपम् । केनाभिप्रायेण ? इत्याह-व्रजामि । 'ण' इति वाक्यालकारे । आनयामि निजभ्रान्तरमिन्द्रभूतिं 'ततः' इति गम्यते । 'ण' इत्ययमपि वाक्यालद्वारे । तं श्रमणमिन्द्रजालिकं कमपि पराजित्यति ॥ १६०६ ॥ पुनरपि किं चिन्तयन्नसावागतः ? इत्याह- छलिओ छलाइणा सो मण्णे माइंदजालिओ वा वि । को जाणइ कह वत्तं एत्ताहे वट्टमाणी से ॥१६०७॥ दुर्जयस्त्रिभुवनस्यापि मद्भातेन्द्रभूतिः, केवलमहमिद मन्ये- छलादिना छलितोऽसौ तेन धूर्तेन- च्छल-जाति-निग्रहस्थान- ग्रहणनिपुणेन तेन केनापि दुष्टेन भ्रमितो मरन्धुरित्यर्थः । अथवा, मायेन्द्रजालिकः कोऽपि निश्चितमसौ, येन तस्गापि जगद्गुरो- मद्भातुभ्रमितं चेतः । तस्मात् किं बहुना ?, को जानाति तद्वादस्थानकं तयोस्तत्र कथमपि वृत्तम् , मत्परोक्षत्वात् ? । इत ऊर्ध्व पुनर्मयि तत्र गते तस्य तदिन्द्रजालव्यतिकरभ्रमितमानसखचर-नरा-ऽमरवातवन्दनमात्रबृंहितचेतसः श्रमणकस्य 'वमाणि त्ति' या काचिद् 4 वार्ता वर्तनी वा भविष्यति तां द्रक्ष्यत्ययं समग्रोऽपि लोक इति ।। १६०७ ।। किं च तेन तत्र गच्छता प्रोक्तम् ? इत्याह- सो पक्खंतरमेगं पि जाई जइ मे तओ मि तस्सेव । सीसत्तं होज गओ वोत्तुं पत्तो जिणसगासे ॥१६०८॥ को जानाति तावदिन्द्रभूतिस्तेन कथमपि तत्र निर्जितः १ । मम पुनरप्येकमपि पक्षान्तरं पक्षविशेष स यदि यात्यवबुध्यते- मद्विहितस्य सहेतू दाहरणस्य पक्षविशेषस्य स यदुत्तरप्रदानेन कथमपि पारं गच्छतीति हृदयम् , ततो 'मि' इति वाक्यालङ्कारे, तस्यैव श्रमणस्य शिष्यत्वेन गतोऽहं भवेयमिति निश्चयः । तत इत्यादि वाग्गर्जि कृत्वा जिनस्य श्रीमन्महावीरस्यान्तिकं प्राप्त इति ।।१६०८|| ततः किम् ? इत्याह- आभट्ठो य जिणेणं जाइ-जरा-मरणविप्पमुक्केणं । नामेण य गोत्तेण य सव्वण्णू सव्वदरिसी णं ॥१६०९॥ १ छलितश्छलादिना स मन्ये मायेन्द्रजालिको वापि । को जानाति कथ वृत्तमेतस्माद् वर्तमाना तस्य ॥ १६०७ ॥ २ स पक्षान्तरमेकमपि याति यदि मे ततस्तस्यैव । शिष्यत्व भवेय गत उक्त्वा प्राप्तो जिनसकाशे ॥ १६०८ ॥ ३ आभापितश्च जिनेन जाति-जरा मरणविप्रमुक्तेन । नाम्ना च गोत्रेण च सर्वज्ञेन सर्वदर्शिना ॥ १६०९ ॥ . - ATA MATKranAR AMALAMROPATIA tararataster sera napatanan ·यू । -- ॥ + + . आमापितष संसम्म नाति नरा मरणविपरफेन सन सनदर्भिना च निनेन । कयम् ? नाम्ना प-हे अमिभूते !, गाण प-रे गौतमसगोष! इति । इत्थं प नाम-गोपाभ्यां संसमस्य तस्प चिन्ताऽभूत्- अहा! नामापि मम विनानावि, अयया, जगत्मसिद्धो । शम् , का फिल मा न पेचि । । पदि हि मे हतं संशप मास्पति, मपनेप्यति पा, सदा भवद् मम पिस्मयः ॥१६०९॥ इति चिन्तपति तस्मिन् मगरानार- 'किं मन्ने अत्यि कम्म उयाहु न त्थि चि ससयो तुज्झ । वेयपयाण य अत्य न याणसि तेसिमो अत्थो॥१६१०॥ हे ममिभूते ! गौतम । त्वमवद् मन्यस चिन्तयसि यदुत- फ्रियते मिथ्यात्वादितिसमन्नितेन भीवेनति फर्म मानावरणादिकम् , तत् किमस्ति, नास्ति पा? इति । नन्नयमनुचिसस्तर संभपः । अयं हि भरतो विरुदयदपदनिमन्धनो पर्तते, तेषां च वेदपदाना स्वमर्प न नानासि, तेन संभयं फरोपि । तपां च वेदपदानामपं वक्ष्पमाणसक्षणार्य इति ॥ १६१० ॥ भत्र भाम्यम्- कम्मे वह सदेहो मनसि त नाणगोयराईयं । तुह तमणुमाणसाहणमणुभूइमय फल जस्स ॥ १६११ ॥ हेमायुप्ममामिभूते ! मानापरणादिपरमाणुसंघातस्पे फर्ममि तप संदेश, यत प्रत्सला ऽनुमानादिसमस्वप्रमाणास्मकमानगो परावीतमेन पद त्वं मन्यसे, सपाहि- न सापत् प्रत्यक्ष फर्म, भतीन्द्रिपस्यात् , स्वरपिाणपत् , इत्यादि प्रमाणषिपयातीतत्वं प्राग्पनी पस्येप कर्मणोऽपि समानप्रापस्वा भाषनीयमिति । तदत सौम्प! मा मंस्थास्त्मा , पतो मम तापत् प्रत्यक्षमत्र फर्म, तपाप्पनुमान सापनं यस्य तदनुमानसाधनं वर्तस व कर्म, न पुनः सर्पममाणगोपरातीतम् । यस्य, फिम् ? इत्पा- 'अणुभूइमय फलं अस्स ति' सुख-दुःखानामनुमतिरनुभषन तन्मय बदास्मकं फस पस्य शुमा शुभकर्मण इति । भनेन वेदमनुमान मुषितम्- अस्ति सुस्स-चाला नुभवस्य देता, कार्यस्वात् , महरस्येति । भय यदि भपता मस्पर्म कर्म, तरि ममापि तस्मत्पर्स फम्माद न मपति । इति पेत् । तदयुक्तम् , न हि यकस्य कस्पचित् प्रत्यक्षं सेनापरस्यापि प्रत्यक्षेण भषितम्पम् । न हि सिंह-सरम-सादयः सर्पस्पापि लोकस्प प्रस्यक्षाः, न च ते न सन्सि, पालादीना मापसेभस्त कर्म हो नास्तीति संसपस्तप । पपदाना चा मामासि नेपामपमः। १ मंणि तर सरेहो मम्मसे तमामगोपराठीतम् । तर पबनुमानसाधनममुभूतिमपं फल पस्प ।। 11॥ , 17 4 - ॥

·मपि तत्सर्वस्य प्रसिद्धत्वात् । तस्मादस्ति कर्म, सर्वज्ञत्वेन मया प्रत्यक्षीकृतत्वात् , भवत्संशयविज्ञानवदिति । न च वक्तव्यम्- त्वयि सर्वज्ञत्वमस्मान् प्रत्यसिद्धम् 'कह सव्वण्णु त्ति मई जेणाहं सबसंसयच्छेई, पुच्छसु व जं न याणसि' इत्यादिना प्रागेव प्रतिविहितत्वात् । कार्यप्रत्यक्षतया भवतोऽपि च प्रत्यक्षमेव कर्म, यथा घटादिकार्यप्रत्यक्षतया परमाणव इति ॥ १६११ ।। यदुक्तम्- 'तुह तमणुमाणसाहणं' इति, तदेवानुमानमाह- अस्थि सुह-दुक्खहेऊ कज्जाओ बीयमंकुरस्सेव । सो दिट्ठो चेव मई वभिचाराओ न तं जुत्तं ॥१६१२॥ जो तुल्साहणाणं फले विसेसो न सो विणा हेउं। कज्जत्तणओ गोयम ! घडो व्व, हेऊ य सो कम्मं ॥१६१३॥ प्रतिमाणि प्रसिद्धयोः सुख-दुःखयोर्हेतुरस्ति, कार्यत्वात् , अङ्करस्येव वीजमिति । यश्चेह सुख-दुःखयोतुस्तत् कर्मच, इत्यस्ति तदिति । स्याद् मतिः- सक्-चन्दना-ऽङ्गनादयः सुखस्य हेतवः, दुःखस्य त्वहि-विप कण्टकादयः, इति दृष्ट एव सुख दुःखयोर्हेतुरस्ति, किमदृष्टस्य कर्मणस्तद्धेतृत्वकल्पनेन ?। न हि दृष्टपरिहारेणादृष्टकल्पना संगतत्वमावहति, अतिप्रसङ्गात् । तदयुक्तम् , व्यभिचारात् , तथाहि- 'जो तुल्लेत्यादि' इह यस्तुल्यसाधनयोरिष्टशब्दादिविषयसुखसाधनसमेतयोरनिष्टार्थसाधनसंयुक्तयोश्च द्वयोर्वहूनां वा फले सुख- दुःखानुभवनलक्षणे विशेषस्तारतम्यरूपो दृश्यते, नासावदृष्टं कमपि हेतुमन्तरेणोपपद्यते, कार्यत्वात् , घटवत् । यश्च तत्र विशेषाधायको- ऽदृष्टहेतुस्तद् गौतम ! कर्मेति प्रतिपद्यस्वेति ॥ १६१२ ॥ १६१३ ।। अनुमानान्तरयपि कर्मसाधनायाह- बालसरीरं देहतरपुव्वं इंदियाइमत्ताओ । जह बालदेहपुवो जुवदेहो, पुव्वमिह कम्मं ॥ १६१४ ॥ शरीरान्तरपूर्वकमायं वालशरीरम् , इन्द्रियादिमत्त्वात् , युवशरीरवदिति, आदिशब्दात् सुख-दुःखित्व-प्राणा-ऽपान निमेषो- न्मेप-जीवनादिमत्त्वादयोऽपि हेतवो ग्राह्याः । न च जन्मान्तरातीतशरीरपूर्वकमेवेदमिति शक्यते वक्तुम् , तस्यापान्तरालगतावसत्त्वेन तत्पूर्वकत्वानुपपत्तेः । न चाशरीरिणो नियतगर्भ-देश-स्थानप्राप्तिपूर्वका शरीरग्रहो युज्यते, नियामककारणाभावात् । नापि स्वभावो १ गाथा १५७९ । २ घ ज 'च्छेदी' । ३ अस्ति सुख-दु खहेतु कार्याद् (र्यत्वात् ) बीजमकरस्येव । स दृष्ट एव मतिय॑भिचाराद् न तद् युक्तम् ॥१६१२।। यस्तुल्यसाधनयो फले विशेषो न स विना हेतुम् । कार्यत्वतो गोतम | घट इव, हेतुश्च स कर्म ।। १६१३ ।। ४ पालशरीर देहान्तरपूर्वकमिन्द्रियादिमत्वात् । यथा घालदेहपूर्वो युवदेह , पूर्वमिह कर्म ॥ १६१४ ।। - - ·नियामक , नस्प निराफरिप्यमाणत्वान् । यश पालशरीरस्य पूर्व शरीरान्तरं तत् 'फर्म' इनि मन्तव्यम्- फामणं शरीरमित्यर्थः, विमा जाएण पम्मपण आगाई भणंतर जीया" इत्यादिवननादिति ।। १६१४ ॥ भनुमानान्तरमपि तत्सिदय मार-- 'किरियाफलभाराओ वाणाईण फल किसीए न्च । त चिय दाणाइफल मणप्पसायाई जइ वुद्धी ॥१६१५॥ किरियासामण्णाओ ज फलमस्साधि त मय कम्म। तस्स परिणामस्व सुह दुक्स्पफल जओ मुजो॥१६१६॥ 'दाणाईर्ण फल ति' र दानादिक्रियाणां फलमस्ति 'फिरियाफलभावाउ चि' समवनारम्धफ्रियाणां फलमाषात् फलभार दर्भनादित्यर्थ , यया कपिक्रियायाः । या घननारम्पक्रिया तस्याः फल दृष्टम् , यया कप्यादिफियायाः, चेतनारपाष दानादि किया, नस्मात् फलवस्पः, यम सासो फर्स सत् फर्म । या तु निष्फला किया सा सचनमारग्धापि न भपनि, यथा परमाणादि झिया, सचकनारम्धाप दानादिक्रियाः, तस्मात फलरम्पः। स्यादन , अनैकान्तिकाऽयं हतुः, चेतनारग्घानामपि कासांचित् कम्पादि प्रियाणां निष्फलत्वदर्शनात् । तदयुक्तम् , फलयवाभिप्रायेणैव तयारम्मात् । यच्च पषिद् निष्फलत्वमपि रश्यते तत्सम्यग्झानायभावेन सामग्रीवैकल्या बटव्यम् , मन नुस्मादिसामग्रीविफलवया दानादिपिया अपि निष्फला इग्यत एषत्यदापः । यदि चात्र परस्पैर्वभूता पुदि स्यात् । कयंभूना ? इत्याइ- 'तं चियेत्यादि' सदेव दानादिक्रियाणां फन पदम्मानामपि प्रत्यक्ष मनामसादादि । इदमुक्त भषति- कृप्यादिक्रिया रटधा पापपाप्तिफमा दृष्टाः, मतो दानादिक्रियाणामपि रटमेष मन प्रसा दादिक फल भविष्यति, फिमाएकर्मसक्षणफससापनेन । तत इष्टविस्दसाधनाद् विरुद्धोऽय हेतुः । तसं वयं धूमः- 'फिरियासा मण्णाओ इत्यादि' अस्यापि मन पसाबस्य यत् फलं तद् मम फर्म समतम् । ननु मन मसादस्यापि कर्य फलमभिधीयमे । इत्यार- कि रियासामण्णा प्ति इदमुक्त भवति- मनाप्रसादोऽपि क्रियारूप एष, तवम यथा दान-प्यादिकाः क्रिया फसमत्या, तया क्रिया :- साम्पाद् मनप्रसादस्यापि फर्मन भवितव्यमय, यव सस्य फर्म तत् कमैंव, इति न कधिद् व्यभिचारः । यतः कर्मणः सकाशात् , किम् ? इत्यार- 'सर दुरस्तफलं जउ सि' मुस दुःस्वरूप फल सुख दुःस्वफल यतो , मोगेन पमपाारसमन्वर बाब । ३ किमाउण्माबाद दानावीनी कम परिव । तदेव रामारिफर मनाप्रमापारि पदि पुदि १९७५॥ विपासामाम्पा मम्मम्मस्पापि तदु मत कर्म । तस्म परिमामरूपं मुख-दुस्सप पतो भूमः ।। १६.५॥ ३ ।। L 1 - ।

·. o -- सकाशाज्जायते । कथम् ? भूयः पुनः पुनरपि । कथंभूतं यत् सुख-दुःखफलम् ? इत्याह- तस्यैव कर्मणस्तजनकत्वेन यत् परिणमनं परि- कर्म णामस्तद्रूपमिति । एतदुक्तं भवति- यतः कर्मणः सकाशात् प्रतिक्षणं तत्परिणतिरूपं सुख-दुःखफलं प्राणिनां समुपजायते, तत् मनःप्रसादक्रियाया अपि फलमभिमतम् । आह- नन्वनन्तरगाथायां 'दानादिक्रियाफलं कर्म' इति वदता दानादिक्रियैव कर्मणः कारणमुक्ता, अत्र तु मनःप्रसादादिक्रिया तत्कारणमुच्यते, इति कथं न पूर्वापरविरोधः ? इति । सत्यम् , किन्तु मनःप्रसादादिक्रियै- वानन्तर्येण कर्मणः कारणम् , केवलं तस्या अपि मनाप्रसादादिक्रियाया दानादिक्रियैव कारणम् , अतः कारणकारणे कारणोपचा- राददोप इति ॥ १६१५ ॥ १६१६ ॥ अत्र पुनरपि प्रेर्यमाशङ्कय परिहारमाह- होज मणोवित्तीए दाणाइकिए व जइ फलं बुद्धी । तं न निमित्तताओ पिंडो व्व घडस्स विन्नेओ ॥१६१७॥ अत्र परस्य यद्येवं भूता बुद्धिः स्यात् । कथंभूता ? इत्याह- ननु मनोवृत्तमनःप्रसत्यादिक्रियाया दृष्टरूपा दानादिक्रियैव फलम् , न त्वदृष्टं कर्मेति भावः । अयमभिप्रायः- दानादिक्रियातो मनःप्रसादादयो जायन्ते, तेभ्यश्च प्रवर्धमानदित्सादिपरिणामः पुनरपि दानादिक्रियां करोति, एवं पुनः पुनरपि दानक्रियाप्रवृत्तेः सैव मनाप्रसादादेः फलमस्तु, न तु कर्मेति भावः, दृष्टफलमात्रेणैव चरि- तार्थत्वात् किमदृष्टफलकल्पनेन ? इति हृदयम् । तदेतद् न । कुतः १ निमित्तत्वाद्- मनःप्रसादादिक्रियां प्रति दानादिक्रियाया निमि- सकारणत्वादित्यर्थः, यथा मृत्पिण्डो घटस्य निमित्तं विज्ञेयस्तथा दानादिक्रियापि मनःप्रसत्तेः । दृश्यन्ते हि पात्रदानादिभ्यश्चित्ताहा- दादयो जायमानाः । न च यद् यस्य निमित्तं तत् तस्यैव फलं वक्तुमुचितम् , दूरविरुद्धत्वादिति ॥ १६१७ ॥ पुनरपि दृष्टान्तीकृतकृष्यादिक्रियावष्टम्भेनैव सर्वासामपि क्रियाणां दृष्टफलमात्ररूपतामेव साधयन्नाह प्रेरकः ऐवं पि दिट्ठफलया किरिया न कम्मफला पसत्ता ते । सा तम्मेत्तफल च्चिय जह मंसफलो पसुविणासो ॥१६१८॥ नन्धेवमपि युष्मदुपन्यस्तकृष्यादिक्रियानिदर्शनेनापीत्यर्थः, सर्वा दानादिकापि क्रिया दृष्टफलदैव प्रसक्ता न कर्मफला । इद- मुक्तं भवति- यथा कृष्यादिक्रिया दृष्टफलमात्रेणैवावसितप्रयोजना भवति, तथा दानादिक्रियाया अपि श्लाघादिकं किञ्चिद् १ भवेद् मनोवृत्तेर्दानादिक्रियैव यदि फल बुद्धि । तद् न निमित्तत्वात् पिण्ड इव घटस्य विज्ञेय । १६१७ ॥ २ एवमपि दृष्टफला क्रिया न कर्मफला प्रसक्ता ते । सा तन्मात्रफलैव यथा मासफल पशुविनाश. ॥ १६१८ ॥ .

·एफलमस्तु, फिमदएफसफल्पनेन ।। किं पहना ?, सा फ्रिया सर्वापि सन्माप्रफसैन एमाप्रफसैन पुग्यते, नारएफला, यया रष्ट पा. मासमारफता पशुविनाफिया न हि पशुविश्वसनक्रियापदृष्टायमफसार्थ कोऽप्यारमत, किन्तु मांसमक्षणार्थम् । अवस्तन्मात्रफलैप सा, मारनपारसिनप्रयामनत्वात् । एरं दानादिक्रियाया अपि एमाप्रमय सापादिकं फिवित् फलम् , नान्यदिति ॥ १६१८ ।। १९२॥ अनायस्य समयनार्य फारणान्तरमार- पाय व जीवलोगो वट्टइ विहफलाम किरियाम् । अदिट्ठफलामु पुण वट्टइ नासखभागो वि ॥ १६१९ ।। साफोऽपि च प्रायेण ष्टमात्रफलाक्षेप कपि-पाणिग्यादिमियासु प्रवर्तते, भाष्यफलामु पुनर्दानादिफ्रियासु तदसंख्येयभागोऽपि न वर्तत- कतिपपमात्र एवं सोफस्तासु प्रवर्तते, न पहुरित्यर्य । ततम रिसादीनामनुभक्रियाणामरष्टफलामाषायुभक्रियाणामपि दानादीनामाष्टफलाभापा भविष्यति । इति परामिमाय इति ॥ १६१९ ॥ भगवानार 'सोम्म ! जउ थिय जीवा पाय विटुप्फलामु वदृति । अदिट्ठफलाओ विय ताओ पटिवज तेणेव ॥१६२०॥ सौम्प ! इस्पनिम्वेरापन्त्रणम् , यत एप माणिनः प्रायेण कृषि-पाणिज्य हिंसादिकाखेष दृष्टफसास्वनुमप्रिया प्रपर्सन्से, भरष्टफलासु पुनर्दानादिकास शुभफ्रियासु स्वत्सा एप प्रयवेन्ते, वनैप तस्मादेष कारणात् ता अपि कपि सिादिफा दृष्टफला क्रिया माटफला मपि प्रतिपपम्वाभ्युपगए । इदस मनसि पयपि कपि हिंसादिमियाकारो फलमात्रार्थमन वाः समारमन्ते ना धर्मार्यम् , वपापि वेऽधर्मसतर्ण पापरूपमएफलमानुगत एष, मनन्तससारिमीषान्यथानुपपत्तेः । ते हि कपि हिंसादिफ्रियानिमित्त मनभिलपित्तमप्याष्टं पापलक्षणं फसं वदाऽनन्तं संसारं परिभ्रमन्तोऽनन्ता र विष्ठन्सि, दानादिमियानुष्ठातारस्तु स्वल्पा अष्टं धर्म सप फलमासाप फ्रमण मुध्यन्त इति । ननु दानादिकियानुष्ठाभिर्यदाएं धर्मसतर्ण फसमाशसित तत् तेषां भवसु, यैस्तु कपि हिंसादिफियाफ भिररष्मपर्मस्पं फलं नाभंसिनं वत् सेपी कयं भवति । इमि पेत् । तदयुक्तम् , न पषिकस कारण स्वकार्प मनयम फस्याप्यासामपेक्षवे, फिन्त्यषिकल कारणतया खकार्य मनयस्पेर । पप्तुरमातमपि हि कादवादिषी कषिद् ममदेचे पवितं मलादिसामग्रीसमाषेविकसकारणता प्राप्त १६ग गिनान' । ३ प्रायो पा बीपगेको पप सानु किपातु । बापाप्त पुनपसने नासम्पमागोऽपि । । सोमबत एष श्रीवा। प्रापो का वर्तन्ते । मारपसा मपि च ताः प्रसिपचस तनैव ॥ ११ ॥ , ·वप्नाशंसाभावेऽपि स्वकार्य जनयत्येव । अविकलकारणभूताश्च कृषि हिंसादयोऽधर्मजनने । अतस्तकर्तुगताशंसा तत्र कोपयुज्यते । न च दानादिक्रियायामपि विवेकिनः फलाशंसां कुर्वते, तथाप्यविकलकारणतया विशिष्टतरमेव ता धर्मफलं जनयन्ति । तस्मात् शुभाया अशुभायाच सर्वस्या अपि क्रियाया अदृष्टं शुभा-ऽशुभं फलमस्त्येवेति प्रतिपत्तव्यम् , अनन्तसंसारिनीवसत्तान्यथानुपपत्तेरिति स्थितम् ॥ १६२० ॥ एतदेव प्रतिपादयितुमाह- इहरा अदिहरहिया सव्वे सुच्चेज ते अपयत्तेणं । अदिहारभो चेव केसबहुलो भबिजाहि ॥ १६२१ ॥ इतरथा यदि कृषि हिंसाघशुभक्रियाणामदृष्टं फलं नाभ्युपगम्येत, तदा ते तकर्तारोऽष्टफलाभावाद् मरणानन्तरमेव सर्वे- ऽप्ययत्नेन मुच्चरन्- संसारकारणाभावाद् मुक्तिं गन्छेयुः, ननश्च प्रायः शून्य एव संसारः स्यादित्यर्थः । यश्चादृष्टारम्भोऽदृष्टफलानां दानादिक्रियाणां समारम्भः स एव क्लेशबहुलः संसारपरिभ्रमणकारणतया दुरन्तः स्यात् ; तथाहि- ते दानादिक्रियानुष्ठातारस्त- दनुष्ठानेनादृष्टफलानुवन्धं विदध्युः, ततो जन्मान्तरे तद्विपाकमनुभवन्तस्तत्प्रेरिताः पुनरपि दानादिक्रियास्वेव प्रवर्तेरन् , ततो भूयस्त- फलसंचयात् तद्विपाकानुभूतिः, पुनरपि दानादिक्रियारम्भः, इत्येवमनन्तसंततिमयः संसारस्तंपा भवेत् तत्रैतत् स्यात् , इत्थमप्यस्तु, कात्र किलास्माकं बाधा ? । अत्रोच्यते- इयमत्र गरीयसी भवतां वाधा, यत् कृपि-हिंसाद्य- शुभक्रियानुष्ठातॄणामदृष्टसंचयाभाचे सर्वेषां मुक्तिगमन एकोऽपि तत्क्रियानुष्ठाता संसारे कापि नोपलभ्येत, अशुभतत्फलविपाकानु- भविता चैकोऽपि कचिदपि न दृश्येत, दानादिशुभक्रियानुष्ठातारः शुभतत्फलविपाकानुभवितार एव च केवलाः सर्वत्रोपलभ्येरन् , न चैवं दृश्यते ॥ १६२१ ।। तस्मात् किम् ? इत्याह- जमणिट्ठभोगभाजो बहुतरगा जंच नेह मइपुव्वं । अहिठ्ठाणिट्ठफल कोइ वि किरियं समारभइ ॥१६२२॥ तेण पडिवज, किरिया अदिद्रुगंतियप्फला सव्वा । दिट्ठाणेगंतफला सा वि अदिट्ठाणुभावेण ॥१६२३॥ १ इतरथाऽदृष्टरहिता, सर्वे मुच्येरस्तेऽप्रयत्नेन । अदृष्टारम्भ एव क्लेशबहुलो भवेत् ॥ १६२१ ॥ २ यदनिष्टभोगमाजो बहुतरका यञ्च नेह मतिपूर्वाम् । अदृष्टानिष्टफला कश्चिदपि क्रियां समारभते ॥ १६२२ ॥ तेन प्रतिपयस्व क्रियाकान्तिकफला सर्वा । रष्ट्रानकान्तिकफला साप्यदष्टानुभावेन || १६२३ ।। कर ·7. PI . पम्मादनिष्टभागमानो पहुतरा भूपांस - अशुभमपिपाफमनिषद'समान एव माणिन मयुरा होपसभ्यन्ते, शुभकर्मविपा फनिप पनमुखानुभविवारस्तु स्पसा एनेति मामः । वेन तस्मात् फारणात् सौम्प ! प्रतिपपस्त्र भुभाशुभा पा सर्वाऽपि प्रिया, भष्टं शुभाशुभ कर्मरूपमैकान्तिर्फ फल यस्याः सापकान्तिफफसेस्युपरगाथायां संचयः । इदमुकं भपति- यन दासिनोन पाय माणिना रश्यम्से सुखिनस्तु स्वल्पाः, तेन मायवे- कपि-पाणिग्य रिमादिफियानिपन्धनानुभकर्मरूपारष्टफलविपाषा दखिनाम् , इतरेपा तु दानादिक्रियातुकशुभकर्मरूपाष्टफलषिपाक इति । व्यत्यपः भाद् न भवति । इति चेत् । उच्यत- अशुभक्रियारम्भि गामर बहुस्पात् , शुभक्रियानुष्ठातृणामव च स्वल्पत्वादिति । अपार- नन्तशुभक्रियारम्भकाणामपि पपस्टफस मरवि, पत् किमिति दानादिक्रियारम्भक इन तदारम्भफोऽपि कभित् वदासां इर्माणो न श्यते । इत्साह- 'मैं च नोत्यादि' यस्माष नेहालाएमनिष्ठमाशुभ फलं यस्या साष्टानिष्टफला तामिस्पंमूना फ्रियां पतिपूर्णमाभंसापुदिपूर्षिको कोपि समारभते, इस्यतो न कोऽपि तदासां कुर्माणो श्यते । तस्मात् सर्वापि क्रियाका विकफसेवि प्रतिपयस्वति । पुनरपि फयमूनाः ? इत्याह- 'दिवाणगंतफल चि' रटं पान्य-द्रविणसामादिकमनेफान्तिकमनवश्यमाषि फर्स पस्याः कपि पाणिग्यादिफिपापा सा रटानकान्तिकासा सर्मापि मिया । इदमुक्तं भमति- समस्या अपि क्रियाया आएं फल सानदेकान्तेनैष । मपति, यमु एफर्स तदनैकान्विकमव- कस्यापित् तद् भवति कस्यापि नेत्यर्थः । एतच रएफलस्यानेकान्तिकत्वमरप्टानुमाने । नैपति प्रविपतम्यम् । न हि समानसापनारम्पतुरपक्रियाणां दपोषहना पैकस्प रष्टफसपिघाता, भन्यस्य सु न, इत्येतदरष्टतुमन्तरे गोपपपस इवि मामः। एतपाय मागुतमेरेति ॥ १६२२ ॥ १६२३ ।। मपना, किमिा प्रयासेन ? मागेच सापितं कर्म । फया युगस्या । इत्या- अहह्या फलाउ कम्म कजसणओ पसाहिय पुन्य । परमाणवो घडस्स व किरियाण तय फल मिन्न ॥१६२४॥ अपवा, 'ओ ननसाइणाण फरे बिसेसो न सो विणा हे । फजपणमो गोयम ! घरो व्य, हेऊ य सो कर्म ॥ १ ॥ -------- -------- १ पप पिनमाम्नम' । २ मयमा प्रात् कर्म हापत्तता प्रसापित पूर्णम् । परमामयो परस्पेष किसापो त ई मित्रम् ॥ १९॥ ३ गापा १६१३। - ·H ? ? , इत्यस्यां गाथार्या-पागस्माभिः कर्म प्रसाधितमेव । कुतः ? इत्याह- फलाद तुल्यसाधनानां यः फले विशेषस्तस्मादित्यर्थः । ततोऽपि फलविशेषात् कस्मात् प्रसाधितं कर्म ? इत्याह- कार्यत्वात् तस्य फलविशेषस्य, यच्च कार्य तस्य कारणं भवत्येव, यथा घटस्य परमाणवः, याचेह कारणं तत् कर्म । 'किरियाण तयं फलं भिन्नं ति' तदेव च कर्म सर्वासामपि क्रियाणामदृष्टं फलमित्येवामिहापि साव्यते । कथंभूतम् ? ताभ्यः क्रियाभ्यो भिन्नम् , कर्मणः कार्यत्वात् , क्रियाणां च कारणत्वात् , कार्यकारणयोश्च परस्परं भेदादिति भावः ॥ १५२४ ।। अत्राक्षेप-परिहारौ प्राह- आह नणु मुत्तमेवं मुत्तं चिय कज्जमुत्तिमत्ताओ । इह जह मुत्तत्तणओ घडस्स परमाणवो मुत्ता ॥१६२५॥ आह मेरका- ननु यदि कार्याणां शरीरादीनां दर्शनात् तत्कारणभूतं कर्म साध्यते, तर्हि कार्यस्य मूर्तत्वात् कर्मापि मूर्त पामोति । आचार्य उत्तरमाह- 'मुत्तं चियेत्यादि' यदस्माभिः प्रयत्नेन साधयितव्यम् , तद्भवतापि परसिद्धान्तानभिज्ञवालवुद्धितयाऽनिष्टा- पादनाभिप्रायेण साधितमेव, तथाहि- वयमपि ब्रूमः- मूर्तमेव कर्म, तत्कार्यस्य शरीरादेर्मूर्तत्वात् , इह यस्य यस्य कार्य मूर्त तस्य तस्य रणमपि मूर्तम् , यथा घटस्य परमाणवः, यच्चामूर्त कार्य न तस्य कारणं मूर्त, यथा ज्ञानस्यात्मेति । समवायिकारणं चेहाधि- क्रियते, न निमित्तकारणभूता रूपा-ऽऽलोकादय इति । आह- ननु सुख-दुःखादयोऽपि कर्मणः कार्यम् , अतस्तेषाममूर्तत्वात् कर्मणो- ऽमूर्तत्वमपि प्रामोति । न हि मूर्तादमूर्तमसवो युज्यते । न चैकस्य मूर्तत्वममूर्तत्वं च युक्तम् , विरुद्धत्वात् । अत्रोच्यते- नन्वत एवात्र समवायि- कारणमधिक्रियते, न निमित्तकारणम् , सुख-दुःखादीनां चात्मधर्मत्वादात्मैव समवायिकारणम् , कर्म पुनस्तेषामन्न-पाना-हि-विपादिवद् निमित्तकारणमेवेत्यदोष इति ॥ १६२५ ।। कर्मणो मूर्तत्वसाधनाय हेत्वन्तराण्यप्याह- तह सुहसंवित्तीओ संबंधे वेयणुब्भवाओ य । बज्झबलाहाणाओ परिणामाओ य विण्णेयं ॥ १६२६ ॥ आहार इवानल इव घडु व नेहाइकयबलाहाणो । खीरमिवोदाहरणाई कम्मरूवित्तगमगाई ॥१६२७॥ १ आह ननु मूर्तमेव मूर्तमेव कार्यमूर्तिमत्वात् । इह यथा मूर्तत्वतो घटस्य परमाणवो मूर्ता ॥ १६२५ ।। २ तथा सुखसवित्ते सवन्धे वेदनोजवाच । वायवलाधानात् परिणामाच्च विज्ञेयम् ॥ १६२६ ॥ भाहार इयानल इव घट इव नेहादिकृतबलाधान । क्षीरमिनोदाहरणानि कर्मरूपित्यगमकानि ॥ १६२७ ॥ . -varan TAMATTA ·वृष -- मपमगायौप पस्तातुपतुष्टयस्य दितीयगापापां यथासंस्पं पस्वारा रथान्ता इटन्या।। बघ मते फर्म, सत्सप प मुखादि संचित, हा परसंपप गुस्सादि संपेपते तद् मूर्त इष्टम् , यपाऽवनापाहार!, पचामत न वसंप पे मुस्लादिसचिदस्ति, यथा कायसंपन्ने, संपत च तत्संरपे सुखादि, सस्मात् मूर्त फर्मेति । तथा, यत्सप में पेदनामवा मवति तदू मत रहम् , यथा नमामिः, भपति च फर्मसंमो वेदनोबा, तस्मान् सद मूर्तमिति । तथा, मृत फर्म, भास्मनो मानादीनां च तदर्माणां म्पनिरिक्तले सप्ति पापेन सम्पन्दना शनादिना पसस्पोपचयस्याधीयमानत्वात् , यथा सहापाहितपको घटः, यस्पानात्म विज्ञानादः मना पायेन वस्तुना पापमापीयते तद् मूर्त एम् , यया मेदादिनाऽऽधीयमानषलो घटः, आषीयते च पार्मिध्यात्वादितुमूनर्वस्तुनि कर्मन उपपपसक्षणं बसम् , तस्मात् तब ममिति । तथा, मर्ने कर्म, आत्मादिग्पतिरिक्तत्व सति परिणामिस्वात् , क्षीरमिमति । एर मादीनि हतू-दाहरणानि कर्मणो रुपिनगमकानीति ।। १६२६ ॥ १६२७ ।। भन्न परिणामिस्वासिदिमाशरोघरमार- अह मयमसिद्धमेय परिणामाठ त्ति सो वि फजाओ। सिदो परिणामो से दहिपरिणामादिव पयस्स ॥१६२८॥ भय 'परिणामिस्वाद' इस्पसिद्धोऽयं स्तुरिवि मतं मपतः । एतदप्ययुक्तम् , यत सोऽपि परिणाम सिद्ध कर्मणः, 'कज्जाउ चि' कर्मकार्यस्य शरीरादेः परिणामिस्मदर्शनादिस्यपः । स यस्य कार्य परिणाम्पुपलभ्यते तस्यारमनोऽपि परिणामित्वं निमीयसे, यपा दधस्वफ्रादिमावन परिणामात् पयसाऽपि परिणामित्वं विनायव एवेति ॥ १६२८ ॥ यत् पूर्व मुख दुःखादिधिम्पदर्शनात् वदेहभूत फर्म सापित, वत्र पुनरप्यामिमूतिराह- अम्मादिविगाराण जह वेचित विणा वि कम्मेण | तह जइ ससारीणं हवेज को नाम तो दोसो ? ॥१६२९॥ आर- ननु यथाऽभ्रादिषिकाराणामन्तरेणापि कर्म, वैविध्यं पश्यते, तथा नेनैप मझारेण संसारिजीवस्कम्पानामपि मुल दुसाविभावेन वैविध्य पदि फर्म विनापि स्याव , ततः को नाम दोपो भवेत् १- न कोऽपीत्यर्थ ॥ १६२९ ।। मगवाना- १. बम्बि तस्मात् तत्संबपिसुवादिसपनाम। २ मम मतमसिमेवर परिणामादिति सोऽपि कायांत् । मिरा परिणामस्म पपिपरिणामादिव पपप्तः ॥ १९॥ ममारिषिकाराणा प्रभा वैशि विनापि कर्मणा । तवा परि ससारिणा भवेत् को नाम ततो वोप ! ९. ॥

·-al - कम्मम्मि व को भेओ जह बज्झक्खंधचित्तया सिद्धा। तह कम्मपोग्गलाण वि विचित्तया जीवसहियाणं ॥१६३०॥ यद्यभ्रविकाराणां गन्धर्वनगरे-न्द्रधनुरादीनां गृह-देवकुल-प्राकार-तरु-कृष्ण-नील-रक्तादिभावेन वैचित्र्यमिष्यते सौम्य !, वाशन्दस्यापिशब्दार्थत्वात् , तर्हि कर्मण्यपि को भेदः को विशेषः, येन तत्र वैचित्र्यं नाभ्युपगम्यते ? । ननु हन्त ! यथा सकललो- कप्रत्यक्षाणाममीषां गन्धर्वपुर-शक्रकोदण्डादीनां वाह्यस्कन्धानां विचित्रता भवतोऽपि सिद्धा, तथा तेनैव प्रकारेणान्तराणामपि कर्मस्क- न्धानां पुद्गलमयत्वे समानेऽपि जीवसहितत्वस्य विशेषवतो वैचित्र्यकारणसद्भावेऽपि सुख-दुःखादिजनकरूपतया विचित्रता किमिति नेष्यते ? । यदि ह्यभ्रादयो वाह्यपुद्गला नानारूपतया परिणमन्ति, तर्हि जीवैः परिगृहीताः सुतरां ते तथा परिणंस्यन्तीति भावः ॥ १६३०॥ एवदेव भावयति- बैज्झाण चित्तया जइ पडिवन्ना कैम्मणो विसेसेण । जीवाणुगयस्स मया भत्तीण वै सिप्पिनत्थाणं ॥१६३१॥ यदि हि जीवापरिगृहीतानामपि वाह्यानामभ्रादिपुद्गलानां नानाकारपरिणतिरूपा चित्रता त्वया प्रतिपन्ना, तर्हि जीवानुगतानां कर्म-पुद्गलानां विशेषत एवास्माकं भवतश्च सा सम्मता भविष्यति, भक्तयो विच्छित्तयस्तासामिव चित्रादिषु शिल्पिन्यस्तानाम् । अयमभि- प्रायः-चित्रकरादिशिल्पिजीवपरिगृहीतानां चित्र-लेप्य-काष्ठकर्मानुगतपुद्गलानां या परिणामचित्रता सा विस्रसापरिणतेन्द्रधनुरादिपुद्गल- परिणामचित्रतायाः सकाशाद् विशिष्टैवेति प्रत्यक्षत एव दृश्यते । अतो जीवपरिगृहीतत्वेन कर्मपुद्गलानामपि सुख-दुःखादिवैचित्र्यज- ननरूपा विशिष्टतरा परिणामचित्रता कथं न स्यात् ? इति ॥ १६३१ ॥ अत्र पर: प्राह-- तो जइ तणुमेत्तं चिय हवेज का कम्मकप्पणा नाम ' । कम्मं पि नणु तणु चिय सण्हयरब्भतरा नवरं ॥१६३२॥ एवं मन्यते परः- यद्यभ्रादिविकाराणामिव कर्मपुद्गलानां विचित्रपरिणतिरभ्युपगम्यते । ततो वाह्यं सकलजनप्रत्यक्षं तनुमात्रमे- १ कर्मणि वा को भेदो यथा बाह्यस्कन्धचित्रता सिद्धा । तथा कर्मपुद्गलानामपि विचित्रता जीवसहितानाम् ॥ १६३०॥ २ बायानां चित्रता यदि प्रतिपन्ना कर्मणो विशेपेण । जीवानुगतस्य मता भक्तीनामिव शिल्पिन्यस्तानाम् ॥१६३१॥ ३ घ ज 'कम्मुणो'। ४ क स ग झ व चित्तन'। ५ क ख ग 'चिनन्य' । ६ ततो यदि तनुमात्रमेव भवेत् का कर्मकल्पना नाम ? । कर्मापि ननु तनुरेव सूक्ष्मतराभ्यन्तरा नवरम् ॥ १६३२ ॥ -- An Arm A । -

·TA
गपालगन्नम्य फमण पारमन्ना, म्यभापादन सरस्यापि पुदम्पपरिणामाचम्यस्य सिदत्वात् । हान । मगयानाद-'फम्म पीत्यादि।
भगमभिप्राय - पचभ्रादिकाराणामिप तनानिध्यमभ्युपगम्यने, नाई ननु फर्मापि ननुरव, फार्मणशरीरमवत्यर्थः, फार शरण
॥१९८॥
मरा, भनी दपसान् । अभ्य तरा प, नीपन सानिप्रारिष्टन्वात् । नतध पयाऽभ्रादिविफारवा यापस्धननावविश्यमभ्युपगम्यत,
नया पमननानिकि नाभ्युपगम्पने । इति भापः ।। १६३२ ।।
अय पर्यमामा परिवरमार-
को तीए विणा दोसो लाए सव्वहा विप्पमुफस्स । देहग्गहणाभावो तउ य ससारवोच्छित्ती॥ १९३३ ॥
मेरका मार- ननु मामाया स्प्रतना विर्य प्रत्यादृष्टत्यादयाघ्रादिविकारपदभ्युपगच्छामः । अन्सरमायास्तु फर्मरूपाया:
म्क्ष्पवनार पिध्य फयमियम , तस्याः सर्वथा प्रत्यक्षत्वात् । अय सदनभ्युपगमे दापः कोऽप्यापतति, यतोऽर्यापपरेव वद्विचित्रता
ऽभ्युपगन्तम्या, सहि निरपता कस्तया विना दापोऽनुपश्यते । । आचार्यः मार- मरणकाले स्मूलया रुयमानतन्वा सर्वया विमा
तस्प जन्वार्मवान्तरगतस्थूलवनुग्रहणनिएपनभूतो सामकर्मसनुमन्तरणाग्रेसनदेग्राणामावलक्षणो दोप समापयते । न हि निष्कार
गमप सरीरान्तरमाण युज्यते । ततम दरावरग्रहणानुपपपेर्मरणान तर सर्वस्याप्पशरीरस्वादपनेनैम संसारख्यपश्चिधिः स्यात् १६३३
सवोऽपि च किं स्यात् । इत्यार-
सैवविमोक्खावची निकारणउ ब्व सच्चससारो । मवमुक्काण व पुणो ससरणमओ अणासासो॥ १६३४ ॥
वतः संसारम्परऐदानन्तरं सर्पस्यापि जीवराभेमोक्षापधिर्मपेत् । अपाभरीराणामपि संसारपर्यटनम् , at निष्कारण एव
सर्वस्यापि ससारः स्याव, मपमुक्तानां च सिद्धानामित्य पुनरप्यकस्मात् निष्कारण एन संसारपातः स्यात् । तथैव च सत्र संसरणम् ।
ततम मोक्षेऽप्यनापास इति ॥ १६३४ ।।
१ सपा विधा रोपा स्पा सका विप्रमुणस्म । देशमाणामावस्तवम ससारम्पष्ठितिः ।
१ समिमोसापत्तिनिवारणा सससार! । मबमुसामा पा पुना सप्सरममतोमावासः ॥ १५॥

·SPACEASE HDAAHEA पुनः प्रकारान्तरेण प्रेर्यमाह- मुत्तस्सामुत्तिमया जीवेण कहं हवेज संबंधो ' । सोम्म ! घडस्स व्व नभसा जह वा दव्वस्स किरियाए॥१६३५॥ ननु मूर्त कर्मेति प्राग भवद्भिः समर्थितम् । तस्य च मूर्तस्य कर्मणोऽमूर्तेन जीवेन सह कथं संयोगलक्षणः समवायलक्षणो वा संवन्धः स्यात् । अतः कर्मसिद्धावप्येतदपरमेव रन्धं पश्यामः। भगवानाह सौम्य ! यथा मूर्तस्य घटस्यामूर्तन नभसा संयोगलक्षणः संवन्ध- स्तथाऽवापि जीव-कर्मणोः । यथा वा द्रव्यस्याङ्गुल्यादेः क्रिययाऽऽकुश्चनादिकया सह समवायलक्षणः संवन्धः, तथाऽत्रापि जीव-कर्म- णोरयमिति ॥ १६३५॥ प्रकारान्तरेणापि जीव-कर्मणोः संवन्धसिद्धिमाह- अहवा पच्चक्खं चिय जीवोवनिबंधणं जह सरीरं । चिठ्ठइ कम्मयमेवं भवंतरे जीवसंजुत्तं ॥१६३६॥ अथवा, यथेदं वायं स्थूलशरीरं जीवोपनिवन्धनं जीवेन सह संबद्धं प्रत्यक्षोपलभ्यमानमेव तिष्ठति सर्वत्र चेष्टते, एवं भवान्तर गच्छता जीवेन सह संयुक्त कार्मणशरीरं प्रतिपद्यस्व । अथ पे- धर्मा-ऽधर्मनिमित्तं जीवसंवद्धं वाह्यं शरीर प्रवर्तते, तर्हि पृच्छामो भ- वन्तम्- तावपि धर्मा-ऽधर्मों मूर्ती वा भवेताम् , अमूर्ती वा ? । यदि मूर्ती, तर्हि तयोरप्यमूर्तेनात्मना सह कथं संवन्धः १ । अथ तयो- स्तेन सहासौ कथमपि भवति, तर्हि कर्मणोऽपि तेन सार्धमयं कस्माद् न स्यात् ।। अथामूर्ती धर्मा-ऽधर्मी, तर्हि वाह्यमूर्तस्थूरशरीरेण सह तयोः संवन्धः कथं स्यात् , मूर्ता-ऽमूर्तयोर्भवदभिप्रायेण संवन्धायोगात् । न चासंवद्धयोस्तयोर्वाद्यशरीरचेष्टानिमित्तत्वमुपपद्यते, अतिप्रसगात् । अथ मूर्तयोरपि तयोर्वाह्यशरीरेण मूर्तेण सहेष्यते संवन्धः, तर्हि जीव-कर्मणोस्तत्सद्भावे कः प्रद्वेपः ? इति ।।१६३६।। अथापरावाक्षेप-परिहारौ प्राह- मुत्तेणामुत्तिमओ उवघाया-ऽणुग्गहा कहं होज्जा ?। जह विण्णाणाईणं मइरापाणोसहाईहिं ॥ १६३७ ॥ , ? ? १ मूर्तस्यागूर्तिमता जीवेन कथ भवेत् सवन्ध ? । सौम्य ' घटस्येव नभसा यथा वा द्रव्यस्य फियया ॥१६३५ ॥ २ अथवा प्रत्यक्षमेव जीयोपनिबन्धन यथा शरीरम् । तिष्ठति कार्मणमेव भवान्तरे जीवमयुक्तम् ॥ १६३६ ।। ३ मूर्तेणामूर्तिमत उपघाता ऽनुग्रहो कथ भवेताम् ? । यथा विज्ञानादीना मदिरापानो पधादिभि ॥ १६३७ ॥ ?

·? रा. मनु भईन कर्मणामतिपको मारस्प फपमावाद परितापायनुप्रो पपातौ स्याताम् ।। न ममूर्तस्प नमसो मतमलयनग्य सनम्मामादिभिस्तो युज्यत इति माया । अबोचरमा- 'ना पिण्णाणमित्यादि' पपाऽभूतानामपि निशान रिषिदिपा प्रति-स्म त्याविनीरपर्माणां मसरपि मदिरापान स्पूर शिप पिपीलिकाविमिर्मविपाता पिते, पया शर्करा पृतपूर्णमेपभादिभिस्त्तनुमा इस्लेसमिाापीति । एतच मीयस्पास्पिमभ्युपगम्पोकम् ।। १६३७ ।। परिका, भमूर्योधी सर्वयाऽसौ म मपतीति दर्शयमार- अहया नेगतोऽय ससारी सव्यहा भमुत्तो चि । जमणाइकम्मसतइपरिणामावभस्वो सो ॥ १५३८ ॥ अपमा, नापकान्तो यहुत- संसारी जीपा सर्पपा मूर्त इति । इतः । यद् परमादनादिकर्मसन्ततिपरिणामापर्म पापयः पिणन्यायेनानादिकसतानपरिणतिसरूपको प्रा स प स धपा । ततम मूर्तकर्मणा पशिदन-पत्वा मृतॊऽपि कपक्षिणीवा। इति मन कर्मणा भरत एच तस्यानुप्रा-पघावी, ममसरस्वमूत्वात् , अपेवनस्वाप तो न मरत एमेति ॥ १६३८ ।। रुप पुनः फर्ममोनादिसंताना ' इत्या- सेताणोऽणाई उ परोप्यर हेठउभाषाओ। वहस्स य कम्मस्स य गोयम ! बीय-कुराण व ॥ १६३९ ॥ मनादि कर्मणा सन्तान वि प्रविणार-कर्पणोः परस्परं तरेखममानादिति हेतुः । बीमा शुरयोरिनेवि राता। यया पोनेनारो मम्पते, आरादपि प्रमेण पीमपुपमायके एभ दोन धर्म जम्पने, कर्मणा तु दा इत्येवं पुनापुनरपि परस्परमनादिका जीनारतमहागादिलः । स ययोरन्योपं हेतुरंतुमयावस्खपोरनादिः सन्तानः, पवा पीमाहुर पिस्पधादीनाम् , तया प दो-कर्मणो, वोऽनादि। फर्मसन्तान इति ॥ १६३९ ।। घेदोकारेगापि कर्य सापपमार- कम्मे चासइ गोयम ! जमग्गिहोचाइ सग्गकामस्स । वेयविहियं विठण्णइ वाणाइफल च लोयम्मि ॥१६४०॥ , चपा काचोभ मंसारी सवाम्मत इति । परमारिमसमविपरिनामापत्रमा सा १५॥ . पन्नामोमारिस गरसमेतमापात् । सम्ममा गौतम ! बोमरा-भरपोरिष... कर्मनिवासति गौतम ! पदमिवादिकामरस । पिरित सिम्पले कलाशिको... ॥७०९ ·. . - कर्मणि चाऽसति गौतम ! अग्निहोत्रादिना स्वर्गकामस्य वेदविहितं यत् किमपि स्वर्गादिफलं तद् विहन्यते, स्वर्गादेः शुभ- कर्महेतुत्वात् , तस्य च भवताऽनभ्युपगमात् । लोके च यद् दानादिक्रियाणां फलं स्वर्गादिकं प्रसिद्धं तदपि विहन्येत । अयुक्तं चेदम् , "किरियाफलभावाओ दाणाईणं फलं किसीए व्व' इत्यादिना प्रतिविहितत्वादिति ॥ १६४० ॥ कर्मानभ्युपगमे च यदीश्वरादयो जगद्वैचित्र्यकर्तार इष्यन्ते तदप्ययुक्तमिति दर्शयन्नाह- कम्ममणिच्छंतो वा सुद्धं चिय जीवमीसराइं वा । मण्णसि देहाईणं जं कत्तारं न सो जुत्तो ॥ १६४१ ॥ कर्म वाऽनिच्छन्नग्निभूते गौतम ! यं कर्मरहितत्वात् शुद्धमेव जीवमात्मानमीश्वरांव्यक्तकाल-नियति-यदृच्छादिकं वा देहादीनां कर्तारं मन्यसे, तत्राप्युच्यते- नासौ शुद्धजीव-श्वरादिः कर्ता युज्यत इति ॥ १६४१ ।। कुतः ? इत्याह- उवगरणाभावाओ निच्चेद्वा-ऽमुत्तयाइओ वा वि । ईसरदेहारंभे वि तुल्लया वाऽणवत्था वा ॥ १६४२ ॥ नायमीश्वरजीवादिरकर्मा शरीरादिकार्याण्यारभते, उपकरणाभावात् , दण्डाद्युपकरणरहितकुलालवत् । न च कर्म विना शरीराधारम्भे जीवादीनामन्यदुपकरणं घटते, गर्भाधवस्थास्वन्योपकरणासंभवात् , शुक्र-शोणितादिग्रहणस्याप्यकर्मणोऽनुपपत्तेः । अथ- वा, अन्यथा प्रयोगः क्रियते-'निचेहेत्यादि' नाकर्मा शरीराधारभते, निश्चेष्टत्वात् , आकाशवत् , तथाऽमूर्तत्वात् , आदिशब्दादशरीरत्वात् , निष्क्रियत्वात् , सर्वगतत्वात् , आकाशवदेवः तथा, एकत्वात् , एकपरमाणुवदित्यादि । अथोच्यते- शरीरवानीश्वरः, सर्वाण्यपि देहादिकार्याण्यारभते । नन्वीश्वरदेहारम्भेऽपि तर्हि तुल्यता पर्यनुयोगस्य, तथाहि- अकर्मा नारभते निजशरीरमीश्वरः, निरुपकरण- त्वात् , दण्डादिरहितकुलालवदिति । अथान्यः कोऽपीश्वरस्तच्छरीरारम्भाय प्रवर्तते । ततः सोऽपि शरीरवान् , अशरीरो वा ? । यद्य- शरीरः, तर्हि नारभते, निरुपकरणत्वात् , इत्यादि सैव वक्तव्यता । अथ शरीरवान् , तर्हि तच्छरीरारम्भेऽपि तुल्यता, सोऽप्यकर्मा निजशरीरं नारभते, निरुपकरणत्वादित्यादि । अथ तच्छरीरमन्यः शरीरवानारभते । अतस्तस्याप्यन्यः, तस्याप्यन्य इत्येवमनवस्था । अनिष्टं च सर्वमेतत् । तस्माद् नेश्वरी देहादीनां कर्ता, किन्तु कर्मसद्वितीयो जीव एव । निष्प्रयोजनकेश्वरो देहादीन् कुर्वन्नुन्मत्तकल्प एव . ? १ गाथा १६१५ । २ कर्मानिच्छन् वा शुन्दमेव जीवमीश्वरादि वा । मन्यसे देहादीना य कर्तार न स युक्त ॥ १६४१ ॥ ३ क ग 'रायुक्त' । ४ उपकरणाभावाद् निश्चेष्टा-ऽमूर्ततादितो वापि । ईश्वरदेहारम्भेऽपि तुल्यता वाऽनवस्था वा ॥ १६४२ ॥ re ·1001 . मनु मर्नेन कर्मणाममिवो नीपस्प कपमाडाद परितापापनुग्रहो-पघावौ स्यावाम् ।। न ममूर्तस्य नमसो मर्मसयनरव पा० सनम्पासादिभिस्तौ पुग्येस इति मागः । अप्रोचरपार- 'ना निष्णाणाईणमित्यादि' ययाऽमूर्तानामपि विमान निमिदिपा पति-स्म स्यादिनीवपर्माणी मूरपि मदिरापान हत्पूर विप पिपीसिकादिभिर्मतिवपपातः क्रियते, पया धर्फरा-वपूर्णमेपनादिभिस्सनुग्रा इस्पेममिहापीति । एतच भीमस्यामूर्तस्वयमुपगम्पोसम् ।। १५३७ ।। परिसरा, अमूर्वोऽपि सर्मपाऽसौ न ममतीवि दर्भपमार- । अहया नेगतोऽय ससारी सन्वहा अमुचो चि । जमणाइफम्मससइपरिणामायमस्वो सो ॥ १५३८ ॥ अपमा, नायकान्तो यदुव- संसारी मीयः सर्पयाऽर्व इति । कुवः । । यद् पमादनादिकर्मसम्ततिपरिणामापर्म पापपः पिन्दन्यायेनानादिफर्मसंतानपरिगतिस्परूपा प्राप्त रूप यस्य स तथा । सतय कर्मणा पश्चिदनम्यस्वाद सर्वोऽपि कपश्चिजीवः । । इति मर्चेन कर्मणा भपत एष वस्पानुग्रहो-पपाती, नमसस्त्वमूर्तत्मात् , मघवनस्साच वो न भपव एपेवि ॥ १६३८ ।। कपं पुनः कर्ममोनादिसंधाना ? इत्यार- सेताणोऽणाई उ परोप्पर हेठहेउमावाओ । देहस्स य कम्मस्स य गोयम ! बीय-कुराण व ॥ १५३९ ॥ ममादिः कर्मणः सन्तान इति प्रविणा । देश-कर्मणोः परस्परं हेतुरेतमन्नावादिति हेतुः । पीना शुरपोरिति प्यारतः । यया पीगनाजुरो भम्पते, बारादपि क्रमेण बीममुपमापते एवं दोन कर्म मन्पवे, कर्ममा तु दर इत्येवं पुनापुनरपि परस्परमनादिका मीनसातुमझामादिपपः । स पयोरन्पोज्प हातुमझाषस्वयोरनादिः सन्तानः, पपा बीमाहुर-पिपत्रादीनाम् , सपा प दो-फर्मणोः, यतोऽनादिः कर्मसन्वान इति ।। १६३९ ।। पेदोकदारेणापि कर्म सापयभार- कम्मे पासह गोयम ! जमग्गिहोचाइ सग्गकामस्स । वेयविहियं विहण्णइ वाणाइफल च लोयम्मि ॥१५४०॥ , अपचा नैवान्तो ससारी सर्वसाम्मूत इति । परमारिष्मसन्ततिपरिणामापनस्मा सा ॥ १८॥ . सन्तामोनारिख परस्परं पदभावात् । परस्परमण गौतम ! बाबा-भरपोरिव ।। ३ मलि पासति पौवम ! पदमिहोबादि सर्गकामस्म । देवविदित विपते पानाविप हो।" है ॥ ॥

·वृह कर्मणि चाऽसति गौतम ! अग्निहोत्रादिना स्वर्गकामस्य वेदविहितं यत् किमपि स्वर्गादिफलं तद् विहन्यते, स्वर्गादेः शुभ- कर्महेतुत्वात् , तस्य च भवताऽनभ्युपगमात् । लोके च यद् दानादिक्रियाणां फलं स्वर्गादिकं प्रसिद्धं तदपि विहन्येत । अयुक्तं चेदम् , "किरियाफलभावाओ दाणाईणं फलं किसीए व्य' इत्यादिना प्रतिविहितत्वादिति ।। १६४० ॥ कर्मानभ्युपगमे च यदीश्वरादयो जगद्वैचित्र्यकर्तार इष्यन्ते तदप्ययुक्तमिति दर्शयन्नाह- कैम्ममणिच्छंतो वा सुद्धं चिय जीवमीसराई वा । मण्णसि देहाईणं जं कत्तारं न सो जुत्तो ॥ १६४१ ॥ कर्म वाऽनिच्छन्नग्निभूते गौतम ! यं कर्मरहितत्वात् शुद्धमेव जीवमात्मानमीश्वरीव्यक्तकाल-नियति-यदृच्छादिकं वा देहादीनां कर्तारं मन्यसे, तत्राप्युच्यते- नासौ शुद्धजीवेश्वरादिः कर्ता युज्यत इति ॥ १६४१ ।। कुतः' इत्याह- उवगरणाभावाओ निच्चेद्वा-ऽमुत्तयाइओ वा वि । ईसरदेहारंभे वि तुल्लया वाऽणवत्था वा ॥ १६४२ ॥ नायमीश्वरजीवादिरकर्मा शरीरादिकार्याण्यारभते, उपकरणाभावात् , दण्डाद्युपकरणरहितकुलालवत् । न च कर्म विना शरीराधारम्भे जीवादीनामन्यदुपकरणं घटते, गर्भाद्यवस्थास्वन्योपकरणासंभवात् , शुक्र-शोणितादिग्रहणस्याप्यकर्मणोऽनुपपत्तेः । अथ- वा, अन्यथा प्रयोगः क्रियते-'निचेद्वेत्यादि' नाकर्मा शरीराधारभते, निश्चेष्टत्वात् , आकाशवत् , तथाऽपूर्तत्वात् , आदिशब्दादशरीरत्वात् , निष्क्रियत्वात् , सर्वगतत्वात् , आकाशवदेव; तथा, एकत्वात् , एकपरमाणुवदित्यादि । अथोच्यते- शरीरवानीश्वरः, सर्वाण्यपि देहादिकार्याण्यारभते । नन्वीश्वरदेहारम्भेऽपि तर्हि तुल्यता पर्यनुयोगस्य, तथाहि- अकर्मा नारभते निजशरीरमीश्वरः, निरुपकरण- त्वात् , दण्डादिरहितकुलालवदिति । अथान्यः कोऽपीश्वरस्तच्छरीरारम्भाय प्रवर्तते । ततः सोऽपि शरीरवान् , अशरीरो वा ? । यद्य- शरीरः, तर्हि नारभते, निरुपकरणत्वात् , इत्यादि सैव वक्तव्यता । अथ शरीरवान् , तर्हि तन्छरीरारम्भेऽपि तुल्यता, सोऽप्यकर्मा निजशरीरं नारभते, निरुपकरणत्वादित्यादि । अथ तच्छरीरमन्यः शरीरवानारभते । अतस्तस्याप्यन्यः, तस्याप्यन्य इत्येवमनवस्था । अनिष्टं च सर्वमेतत् । तस्माद् नेश्वरो देहादीनां कर्ता, किन्तु कर्मसद्वितीयो जीव एव । निष्प्रयोजनश्चेश्वरो देहादीन् कुर्वन्नुन्मत्तकल्प एव २ कर्मानिच्छन् वा शुद्धमेव जीवमीश्वरादि वा । मन्यसे देहादीना य कर्तार न स युक्त ॥ १६४१ ॥ ३ क ग 'रायुक्त' । ४ उपकरणाभावाद् निश्चेष्टा-ऽमूर्ततादितो वापि । ईश्वरदेहारम्भेऽपि तुल्यता चाऽनवस्था वा ॥ १६४२ ॥ . . ? १ गाथा १६१५।

·Fari वृह मूर्तत्वात् , आकाशवत् , इत्यभिहितमेव । अथ मूर्तवस्तुधर्मोऽसौ, तर्हि सिद्धसाध्यता, कर्मणोऽपि पुद्गलास्तिकायपर्यायविशेषत्वेनास्मा- भिरभ्युपगतत्वादिति । अपिच, “पुरुष एवेदं सर्वम्-" इत्यादिवेदवाक्यश्रवणाद् भवतः कर्मास्तित्वसंशयः । एषां हि वेदपदानामयमर्थस्तव चेतसि विपरिवर्तते- पुरुष आत्मा, एवकारोऽवधारणे, स च पुरुषातिरिक्तस्य कर्म-प्रकृती-श्वरादेः सत्ताव्यवच्छेदार्थः, इदं सर्व- प्रत्यक्षं वर्त- मानं चेतनाचेतनस्वरूपम् , 'ग्निं' इति वाक्यालङ्कारे, यद् भूतम्- अतीतम् , यच्च भाव्य- भविष्यद् मुक्तिसंसारावपि स एवेत्यर्थः । उतामृतत्वस्येशान इति । उतशब्दोऽप्यर्थे । अपिशब्दश्च समुच्चये । अमृनत्वस्य च- अमरणभावस्य मोक्षस्येशानः प्रभुरित्यर्थः । यदन्ने- नातिरोहतीति । चशब्दस्य लुप्तस्य दर्शनाद् यच्चान्नेन-आहारेण, अतिरोहति-अतिशयेन वृद्धिमुपैति । यदेजति- चलति, पश्वादि । यद् नैजति- न चलति पर्वतादि । यद् दूरे मेर्वादि । यदु अन्तिके- उशब्दोऽवधारणे, यदन्तिके समीपे तदपि पुरुप एवेत्यर्थः। यदन्तः- मव्ये, अस्य- चेतनाचेतनस्य सर्वस्य ; यदेव सर्वस्याप्यस्य बाह्यतः ; तत् सर्व पुरुष एवेति । अतस्तयतिरिक्तस्य कर्मणः किल सत्ता दुः- श्रद्धयेति ते मतिः । तथा, "विज्ञानघन एवैतेभ्यो भूतेभ्यः" इत्यादीन्यपि वेदपदानि कर्माभावप्रतिपादकानि मन्यसे त्वम् , अत्रा- प्येवकारस्य कर्मादिसत्ताव्यवच्छेदपरत्वात् । तदेवमेतेषां "पुरुष एवेददम्-" इत्यादीनां "विज्ञानघन"-आदीनां च वेदपदानां नायमर्थो यो भवतश्चेतसि वर्तते, किन्तु तेषां पदानामयं भावार्थ:-"पुरुष एवेदं सर्वम्-" इत्यादीनि तावत् पुरुपस्तुतिपराणि जात्यादिमदत्यागहेतोरद्वैतभावनाप्रतिपादकानि च वर्तन्ते, न तु कर्मसत्ताव्यवच्छेदकानि । वेदवाक्यानि हि कानिचिद् विधिवादपराणि, कान्यप्यर्थवादगधानानि, अपराणि त्वनुवादपराणि । तत्र “अग्निहोत्रं जुहुयात् स्वर्गकामः" इत्यादीनि विधिवादपराणि । अर्थवादस्तु द्विधा- स्तुत्यर्थवादः, निन्दार्थवादश्च । तत्र “पुरुष एवेदं सर्वम्-" इत्यादिकः स्तुत्यर्थवादः, तथा तत्र “स सर्वविद् यस्यैषा महिमा भुवि दिव्ये ब्रह्मपुरे ह्येष व्योम्नि आत्मासु प्रतिष्ठित- स्तमक्षरं वेदयते यस्तु स सर्वज्ञः सर्ववित् सर्वमेवाविवेश" इति; तथा, “एकया पूर्णयाहूत्या सर्वान् कामानवामोति" इत्यादिकश्च सर्वोऽपि स्तुत्यर्थवादः । “एकया पूर्णया" इत्यादिविधिवादोऽपि कस्माद् न भवति ? इति चेत् । उच्यते- शेषस्याग्निहोत्राद्यनुष्ठानस्य वैयर्थ्यप्रसङ्गादिति । "एष वः प्रथमो यज्ञो योऽग्निष्टोमः, योऽनेनानिष्ट्वाऽन्येन यजते स गर्तमभ्यपतत्" अत्र पशुमेधादीनां प्रथमकरणं निन्द्यत इत्ययं निन्दार्थवादः । “द्वादश मासाः संवत्सरः" "अग्निरुष्णः" "अग्निहिमस्य भेपजम्" इत्यादीनि तु वेदवाक्यान्यनुवादप्र- १ घ छ 'दिप्रथमगणधरलिखितवे' । २ घ ज 'पूर्वया' ramArA 14 ·+ रोपा० १७०७) घानानि, लोकमसिदस्पैनार्यस्यैसम्पनुपादादिति । वस्मात् "पुरुप एभेदं सर्वम्" इत्यादीनि पेदपदानि स्तुस्पषमादप्रधानानि प्रष्टम्पानि । "मिझानधन एतेभ्या" इत्यप्राप्य यमर्प -पिवानपनास्पा पुरुप एवार्य भूतेम्पोऽर्यान्तरं वर्तते । स प कर्ता, फार्य च शरीरादिफमिति प्राक् साधितमेम । सतम कई फार्पाभ्यामन्विरं करणमनुमीपते) सपाहि- यत्र क कार्यमापस्वनावश्यमाषि फरणम् , ययाऽयस्कारा ऽयापिटसद्भाव संदंशा, पपाधास्मना भरीरादिकार्यनिहतौ करणमारमापपवे वत् 'कर्म' इति प्रतिपपस्स । मपिष, साक्षादेव कर्मसचामविपादकानि भ्रपन्त एप घेदमाफ्यानि, तपया- "पुण्यः पुम्यन कर्मणा पापः पापेन कर्ममा" इत्यादि । तस्मादागमादपि सिद्ध मविपपस कर्मेति ॥१६४३।। एवं मगरवामिीिवेअपितिः किं कृतपान् । इस्या- 'छिन्नम्मि ससयम्मि जिणेण जरा-मरणविप्पमुकेण । सो समणो पछ्याइओ पचहिंसह खडियसरहिं ॥१४॥ अस्पा पूर्णमदेव म्याम्पा । इस्पेकोनषत्पारिषद्गायाः ॥ १६४४ ॥ ॥ इति द्वितीयो गणघरवाद समाप्तः ॥ मष वृतीयगणपरस्प पापुभूतेर्पतम्यवाममिपिरसुराह- ते पन्वइए सोउ तइओ आगष्छइ जिणसगास । वच्चामि बदामी वदिचा पज्जुवासामि ॥ १६४५ ॥ वापिन्द्रमूल्य-अधिभूती मनिती श्रुत्वा सूतीयो पापुमूतिनामा दिमोपाध्यायो जिनसफामागच्छवि सातिश्पनिमय निम्फमणाकर्णनामगिति विगसितामिमानो भगपति समावसर्पक्षप्रत्ययः समवमरपार्यागतः- प्रजामि वत्रामपि, चन्द मगवन्त भीमन्महावीरम् , बन्दित्वा च पर्युपासे- पर्युपास्ति करोमि तस्प भगपत इपि ॥ १६४५ ॥ मपरं प, किंपिकस्य समागवोऽसौ ? इस्पार- सिंह बिष परा-मरणविप्रमुडेन । सबममा प्राविका पयामिः सानिमः।। . तो मस्तिो दुत्वा तृतीप मागपति विनसमाप्तम् । प्रजामि बसे पन्दित्वा पर्युपासे । १५१५॥ .

·बृह ? x PAALA APAHARAromart सीसत्तेणोवगया संपयमिंद-ग्गिभूइणो जस्स । तिहुयणकयप्पणामो स महाभागोऽनिगमणिज्जो ॥१६४६॥ तदभिगमण-बंदणो-वासणाइणा होज पूयपावोऽहं । वोच्छिण्णसंसओ वा वोत्तुं पत्तो जिणसगासे ॥१६४७॥ पूतपापो विशुद्धपापोऽपगतपाप इत्यर्थः । शेषं सुगमम् ।। १६४६ ।। १६४७ ॥ ततः किम् ? इत्याह-- आभट्ठो य जिणेणं जाइ-जरा-मरणविप्पमुक्केणं । नामेण य गोतेण य सवण्णू सव्वदरिसी णं ॥१६४८॥ व्याख्या पूर्ववदिति ॥ १६४८ ॥ इत्थं सगौरवं साञ्जसमाभाषितोऽपि भगवता सकलत्रैलोक्यातिशायिनी तस्य रूपादिसमृद्धिमभिवीक्ष्य क्षोभादसमर्थो हृद्त- संशयं प्रष्टुं विस्मयात् तूष्णीमाश्रितः पुनरप्युक्तः । किम् ? इत्याह- तज्जीव तस्सरीरं ति संसओ न वि य पुच्छसे किंचि । वेयपयाण य अत्थं न याणसी तेसिमो अत्थो।।१६४९॥ हे आयुष्मन् वायुभूते ! 'तदेव वस्तु जीवस्तदेव च शरीरम् , न पुनरन्यत्' इत्येवंभूतस्तव संशयो वर्तते, नापिच तदपनोदार्थ किश्चिद् मा पृच्छसि । ननु यज्ञपाटाद् निर्गच्छता त्वयाऽभिहितमासीत्- 'वोच्छिण्णसंसओ वा' इति, तत् किमिति न किञ्चित् पृच्छसि ? । अयं च संशयस्तव विरुद्धवेदपदश्रवणनिबन्धनो वर्तते । तेषां च वेदपदानामर्थ त्वं न जानासि, तेन संशयं कुरुषे । तेषां चायं वक्ष्यमाणलक्षणोऽर्थ इति ।। १६४९ ॥ यथा च वायुभूतेरयं संशयस्तथा विशेषत एव भाष्यकारो भावयन्नाह- वसुहाइभूयसमुदयसंभूया चेयण त्ति ते सका । पत्तेयमदिट्ठा वि हु मजंगमउ व्व समुदाये ॥ १६५० ॥ १ शिष्यत्वेनोपगतो साप्रतमिन्द्रा ऽग्निभूती यस्य । त्रिभुवनकृतप्रणाम स महाभागोऽभिगमनीय ॥ १६४६ ॥ तदभिगमन-वन्दनो-पासनादिना भवेय पूतपापोऽहम् । व्यवच्छिन्नसशयो वोक्त्वा प्राप्तो जिनसकाशे ॥१६४७॥२ घ ज. 'मव'। ३ गाथा १६०९ " तजीवस्तच्छरीरमिति सशयो नापि च पृच्छसि किञ्चित् ? । वेदपदानाचार्थ न जानासि तेषामयमर्थ ॥ १६४९ ॥ ५ वसुधादिभूतसमुदयसभूता चेतनेति तव शङ्का । प्रत्येकमदृष्टाऽपि खलु मयागमद इव समुदाये ॥ १६५० ॥ ARRER ·पा० + . जह मज्वगेसु मओ धीमुमविठो वि समुदए होउं । कालंतरे विणस्सइ तह भूयगणम्मि चेयण्णम् ॥१६५१॥ बसुधा पृथ्वी, आदिशम्दादप-वनो वायुपरिग्रह', पसुपादय एप मपन्तीति कृत्वा भूतानि पमुपादिमूतानि, वेपा समुदयः .६॥ परस्परमीसनपरिणविर्षसुपादिभूतसमुदयः, वस्मात् मागसती सममा समावा, घेवनेत्येषभूवा वर शरा। सा च घेतना पृथिम्पादिभूतपु प्रस्फापस्थायामाटापि पातकीसम-गुगे-दफादिषु मपाईप मद इव तस्समुदाये संम्वेवि मस्पक्षत एव दृश्यते । तदेवमन्वपदारण पेतनाया भूवसमुदापपर्मता दर्मिता । अथ व्यतिरेकदारेण तस्यास्वा दर्शयितुमार- 'जर मम्मंगेसु इत्यादि' यया च मया मन भारः प्रत्येकानस्थायामाष्टोऽपि तस्समदाये भूस्मा ततः फियन्वमपि काळ स्पित्ता कासान्तरे तथाविषसामग्रीपश्चात् इसपिद् विनश्यवि, वषा भूनगगेपि मलेकपसवैतन्यं भूत्वा ततः कालान्तरे विनश्यति । ववाऽनय व्यतिरेकाम्पा निमीयते- भूतपर्म एम वैवन्पम् । इदमत्र हदयम्- यह समुदापित प्रत्येक नोपसम्पते वस्समुदाये पोपलभ्यते, वद वत्समुदायमाषपम एप, पया मपाइस मदापपर्मो मदः । स हि मपाए पिप्पर नोपसम्पते, तत्समुदाये पोपलम्पसे, अतस्वदमः । एवं चेतनापि भूतसमुदाय मपति, ! पूपम् न मासि, अतस्तद्धर्मः । पर्म धर्मिणोमामेद पष, मेद पट-पटयोरिन पनि पर्ममापामसात् । तस्मात् स पर भीषस्वदेर प परीरम् । पाक्याम्तरेषु पुनः परीराद मिमा भूयव जीया, वपया- वपया- 'न हि सशरीरस्य मिया मिययारपाविरस्ति, अशरीर मा पसन्वं मियापिय न सभवा" इत्यादि । ततस्वा संभप इति ॥ १६५० ॥ १६५१ ।। अत्रोचरमाह- पैचेयमभावामओ न रेणुसेल्छ व समुदये चेया । मज्जगेम तु मओ वीस पि न सन्वसो नत्यि ॥ १६५२ ॥ 'न समुदये पेप चिन मूतसमुदयमात्रप्रभा घेवना, 'पचयममावार घि' भूतपस्पकावस्पायर्या वस्या अंनतोऽपि सर्वयाऽनु । पमधेरित्पर्यः । कि यया किंममनं न मगति ? इस्पार- 'न रेसुतोई प चि' यया प्रत्येकं सर्नयाऽनुपसम्मात् रेणुकणसमुदायप्रम : वैसे न भषवीस्पर्यः । प्रयोग'- यत् येषु पृथगमस्यायो सर्पया नोपसम्पते वत् सो समुदायेऽपि न ममति, यया सिझवाफणसमुदाये । पषा मचायु मो विवाहोऽपि समुपये भूत्वा । प्रप्तान्तरे विनस्पति तवा भूतगनेऽपि तम्पम् । १९५१ । २ प्रत्येकममावार नरेतैयामिर समुरपे पवना । मचाटेपुर मयो विप्वगपि म सर्पमो नाति ॥ १९५३ ॥

·A AmAcomsapanaraPAPKr , ? । तैलम् । यत्तु तेषां समुदाय भवति न तस्य पृथग् व्यवस्थितेषु तेषु सर्वथाऽनुपलम्भः, यथैकैकतिलावस्थायां तैलस्य, सर्वथा नोपलभ्यते च भूतेषु प्रत्येकावस्थायां चेतना, तस्माद् नासौ तत्समुदायमात्रप्रभवा, किन्त्वर्थापत्तेरेवान्यत् किमपि जीवलक्षणं कारणान्तरं भूतसमुदायातिरिक्तं तत्र संघट्टितं, यत इयं प्रभवतीति प्रतिपत्तव्यम् । आह- 'प्रत्येकावस्थायां सर्वथाऽनुपलम्भात्' इत्यनैकान्तिकोऽयं हेतुः, प्रत्येकावस्थायां सर्वथाऽनुपलब्धस्यापि मदस्य पद्यागसमुदाये दर्शनात् , इत्याशड्क्याह- 'मज्जंगेसु इत्यादि धातकीकुसुमादिषु मद्याङ्गेषु पुनर्विष्वक् पृथग न सर्वथा मदो नास्ति, अपितु या च यावती च मदमात्रा पृथगपि तेष्वस्त्यवेत्यर्थः। ततो नानैकान्तिकता हेतोरिति ॥ १६५२ ॥ भूतेष्वष्येवं भविष्यतीति चेत् । नैतदेवम् । कुतः १ इत्याह- भमि-धणि-वितण्हयाई पत्तेयं पि हु जहा मयंगेसु । तह जइ भूएसु भवे चेया तो समुदये होज्जा ॥१६५३॥ यथा प्रत्येकावस्थायां धातकीकुसुमेषु या च यावती च भ्रमिश्चितभ्रमापादनशक्तिरस्ति, गुड-द्राक्षे-क्षुरसादिषु पुनर्धाणिरत- प्तिजननशक्तिरस्ति, उदके तु वितृष्णताकरणशक्तिरस्ति, आदिशब्दादन्येष्वपि मद्यानेष्वन्यापि यथासंभवं शक्तिर्वाच्या; तथा तेनैव प्रकारेण व्यस्तेष्वपि पृथिव्यादिभूतेषु यदि काचिञ्चैतन्यशक्तिरभविष्यत् , तदा तत्समुदाये संपूर्णा स्पष्टा चेतना स्यात् , न चैतदस्ति, तस्माद् न भूनसमुदायमात्रप्रभवेयमिति ॥ १६५३ ॥ ननु यदि प्रत्येकावस्थायां मद्याङ्गेषु सर्वथैव मदशक्तिर्न स्यात् तदा किं दूपणं स्यात् ? इत्याह- जइ वा सव्वाभावो वीसु तो किं तदंगनियमोऽयं । तस्समुदयनियमो वा अन्नेसु वि तो हवेज्जाहि ॥ १६५४ ॥ यदि च मद्याङ्गेषु पृथगवस्थायां सर्वथैव मदशक्त्यभावः, तर्हि कोऽयं तदङ्गनियमः- कोऽयं धातकीकुसुमादीनां मद्यागतानि- यमः, तत्समुदायनियमो वा- किमिति मद्यार्थी धातकीकुसुमादीन्येवान्वेपयति, तत्समुदायं किमिति नियमेन मीलयति ? इत्यर्थः, नन्व- न्येष्वपि च भस्मा-ऽश्म-गोमयादिषु समुदितेषु मद्यं भवेदिति ॥ १६५४ ।। अथ मद्याङ्गेषु प्रत्येकावस्थायामपि मदशक्तिसद्भावं साधितमाकर्ण्य कदाचित् पर एवं ब्रूयात् । किम् ? इत्याह- १ घ, ज 'घटित' । २ भ्रमि ध्राणि-वितृष्णतादय प्रत्येकमपि खलु यथा मदाङ्गेपु । तथा यदि भूतेषु भवेचेतना तत समुदये भवेत् ॥ १६५३ ॥ ३ यदि वा सर्वाभावो विष्वक् तत किं तदद्गनियमोऽयम् । तत्समुदयनियमो वाऽन्येप्वपि ततो भवेत् ॥ १६५४ ॥ ~ com ... - ·ये .८॥ , भूयाण पचेय पि चेयणा समुदए वरिसणाओ । जष्ठ मजगेम मओ मह चि छेऊ न सिद्धोऽय ॥१९५५ ॥ स्यात् परस्प मसि!- साधकं यत्- पपगपि मपाङ्ग्रेप कित्रित मदसामर्थ्यमस्तीति । एतदेव हिमम भूतपु व्यस्वारस्पायर्या चैव न्यास्तिस्मसिदादाहरणं मनिप्पति, सयारि-व्यस्तप्पपि भूतेषु चैव पमस्ति, तत्समुदाय तानात् , मबारेषु मदमदिति । पया मपाए मदः पृथगरपवाद नातिस्पटः, सरसमुदाये स्पमिम्यक्तिमति, सपा नेमपि पृथगवस्थायामणीयसी पतना, सस्समुदापे तु भूयसीयमिति । मोत्तरमा- क न सिदोऽपमिति' 'वेवनाया यूवसमुदाये दर्शनासरस्यसिदोऽयं तुरित्पर्यः, आस्मनो भूत समुदायान्तर्गवस्वन घेतनायास्वधर्मस्वात् , आस्मामाने प वत्समदायेऽपि तदसिद्धरसिदोऽयं सुरिति भावः । यदि हि भूतसमदाप मात्रधर्मभेवना मनेस् वदा पवशरीरेऽप्युपसभ्पेत । पापोस्वदानी वधामावाद वदनुपसम्म इति चेत् । नेपम् , ननिकादिप्रयोगवस्त स्मोपेऽपि वदनुपरम्पः । तेमस्तदानी वा नास्तीति पेत् । न, तमसपेपि तदनुपसम्मात् । विशिष्टतेमो वावमापादनुपसम्म इति पत् । किं नामास्मसम विसपाध्यत् वदैशिष्टयम् ?, ननु संबान्तरेणास्मसाबमेष लयापि प्रतिपादिर्स स्पादिवि ॥ १६५५ ॥ अप परस्याचरमाशप प्रतिविपातुमार- नेषु पञ्चक्षविरोहो गोयम ! त नाणुमाणभावाओ। तुझ पचवविरोहो पचेय भूयचेय ति ॥ १६५६ ।। मनु प्रत्यक्षविस्यमेमेदं यत्- भूतसमुदाये सत्युपलभ्पमानापि चेतना न तत्समदायस्पेत्यभिपीयते । न हि पटे सपादय उपलभ्यमाना न घटस्येति समषितम् । पदयुक्तम् , पत्तो न भू-जससमवायमा उपलभ्यमाना अपि हरितादयस्तन्मात्रममया इति शरयत परम् । तमीजमाषकानुमानेम पायवेसाघुपसम्म इति पेव । देवदिशापि समानम् । एवदेगा- 'गोपमत्यादि' पायुमोरपीन्द्रविसोदर्य भ्रातृसन समानगोत्रस्वाद 'गौवम!" इत्येवमामन्त्रणम् , यवं पे-- तदेतत् न, भूतसमुदायातिरिकात्मसाधकानुपानसमापार , वत सोनेर समस्पक्षस्य पापितस्यादिति मारः। मस्युत तग प्रस्पसपिरोपः । किं कुर्वत ? इस्याह- 'पपेय म्यषेय पि' 'हवतः' इवि बेषा । प्रत्येकापस्यायो पृथिम्पादिसूतेषु चैवन्यामापस्पैर दर्शनात् तदस्तित्वं प्रत्यक्षेणेष नापत इति 'मत्से सूतेषु चेतना' इति पवस्वोर मस्पक्षविरोप इस्पः ॥ १६५६ ॥ । पूताना प्रत्येकमपि सेना समुदचे रसपात् । बा मपार मदो मतिरिति रेत सिरोऽमम् ॥ १९५५ । . न ममापिरोपो गौतम | पद नामुमानमापात् । तर प्रमपपिरापा ममे भूषवेतनेति ॥ - ·कायस्लम - किं पुनस्तदात्मसाधकमनुमानम् ? इत्याह- भूइंदियोवलडाणुसरणओ तेहिं भिन्नरूवरस । चेया पंचगवक्खोवलद्धपुरिसरस वा सरओ ॥१६५७|| तेभ्यो भूतेन्द्रियेभ्यो भिन्नरूपस्य कस्यापि धर्मश्चेतनेति प्रतिज्ञा । भूतेन्द्रियोपलब्धार्थानुस्मरणादिति हेतुः । यथा पञ्चभिर्ग- वाक्षरुपलब्धानर्थाननुस्मरतस्तदतिरिक्तस्य कस्यापि देवदत्तादेः पुरुषस्य चेतनेति दृष्टान्तः । अयमत्र तात्पर्यार्थः- इह य एको यैर- नेकैरुपलब्धानर्थाननुस्मरति स तेभ्यो भेदवान् दृष्टः, यथा पञ्चभिर्गवाक्षरुपलब्धानर्थाननुस्मरन् देवदत्तः, यश्च यस्माद् भूतेन्द्रिया- त्मकसमुदायाद् भिन्नो न भवति, किं तर्हि ? अनन्यः, नायमेकोऽनेकोपलब्धानामर्थानामनुस्मर्ता, यथा शब्दादिग्राहकमनोविज्ञान- विशेषः, तैरुपलभ्यानुस्मरतोऽपि च तदनतिरिक्तत्वे देवदत्तस्यापि गवाक्षमात्रप्रसङ्गो वाधकं प्रमाणम् । इन्द्रियाण्येवोपलभन्ते, न पुन- स्तैरन्य उपलभत इति चेत् । न, 'तदुपरमेऽपि तदुपलब्धार्थानुस्मरणात् , तब्यापारे च कदाचिदनुपलम्भात्' इत्यनन्तरमेव वक्ष्य- माणत्वादिति ॥ १६५७ ॥ अनुमानान्तरमप्यात्मसिद्धये माह- तेदुवरमे वि सरणओ तव्यावारे वि नोवलंभाओ । इंदियभिन्नस्स मई पंचगवक्खाणुभविणो व्ब ॥१६५८॥ इन्द्रियेभ्यो भिन्नस्यैव कस्यापीयं घटादिज्ञानलक्षणा मतिरिति प्रतिज्ञा । तदुपरमेऽपि- अन्धत्व-वाधिर्याद्यवस्थायामिन्द्रियव्या- पाराभावेऽपि, तद्वारेणोपलब्धानामर्थानामनुस्मरणादिति हेतुः । अथवा, अस्यामेव प्रतिज्ञायां तयापारेऽपि- इन्द्रियव्यापृतावपि कदाचिदनुपयुक्तावस्थायाम् , वस्त्वनुलम्भादित्यपरो हेतुः। यदि हीन्द्रियाण्येव द्रष्दृणि भवेयुः, तर्हि किमिति विस्फारिताक्षस्यापि प्रगुणश्रोत्रादीन्द्रियवर्गस्यापि योग्यदेशस्थितानामपि रूप-शब्दादिवस्तूनामनुपयुक्तस्य अन्यमनस्कस्य शून्यचित्तस्योपलम्भो न भवति । ततो ज्ञायते- इन्द्रियग्रामव्यतिरिक्तस्यैव कस्यचिदयमुपलम्भा, यथा पञ्चभिर्गवाक्षर्योपिदादिवस्तून्यनुभवितुर्दर्शकस्येति दृष्टान्तः। अत्रापि प्रयोगाभ्यां तात्पर्यमुपदय॑ते, तद्यथा- इह यो यदुपरमेऽपि यैरुपलब्धानामर्थानामनुस्मर्ता स तेभ्यो व्यतिरिक्तो दृष्टः, - १ भूतेन्द्रियोपलब्धानुस्मरणतस्तेभ्यो भिन्नरूपस्य । चेतना पनगवाक्षोपलब्धपुरुषस्येव स्मरत ॥ १६५७ ॥ २ तदुपरमेऽपि स्मरणतस्तम्यापारेऽपि नोपलम्भात् । इन्द्रियभिन्नस्य मति पञ्चगवाक्षानुभविन इव ॥ १६५८ ॥ ३ क स ग 'यदुप' । KASADH ·T. मृह . . यथा गाम्पसम्पानामर्याना गाक्षापरमेऽपि देवदच , अनुस्मरति पापमात्माऽध-पपिरत्वादिफाले मीन्द्रियोपलम्मानन् , मतः स पेभ्योऽर्यान्तरमिति । तथा, इन्द्रियेभ्यो म्यसिरिफ आत्मा, वयापारेऽप्यर्यानुपसम्मात् , यो ययापारऽपि यैरुपसभ्यानर्यान् नोपसभव स तेम्पो भिमो स्ट, पपाऽस्थगितगमातोऽप्यन्यमनस्कतयाऽनुपयुक्तोऽपश्यस्तभ्यो देवदच इति ।। १६५८ ॥ भपरमपि सूवेन्द्रियम्पतिरिक्तात्मसाधकमनुमानमाह- विलम्ममेण विगारगहणओ तवहिओ धुव अत्यि । पुल्वावरवातायणगहणविगाराइपुरिसो च ॥१६५९॥ पूर्व निर्वि वदपिकसभ्य इन्द्रियेम्पा समषिको मिमः सपस्ति भीपा, भन्धनोपलम्यान्यन विकारग्राणा, हमा है. स्पेनोपसम्यान्येन रिफार प्रतिपपते स तस्माद भित्रो रष्टा, पया प्रपरमासादोपरीतस्ततः पदपरिपाटी अर्जागः पूर्वरातायनेन रमभीमबसोरपापरवातायनेन समागवायास्तस्याः करादिना रुपस्पादिपिकारमुपदर्भयम् देपदचा, तया पायमात्मा पशुपाऽम्सी कामभन्न ट्रा रसनेन ग्लास पासासावादिविकारं मतिपयते, तस्मात् तपोभिभ इति । अथवा, प्राणशम्दमिहाऽऽदानपर्याय हवा । न्यपानुमान विपीयते- इन्द्रियम्पो म्पतिरिक्त आत्मा, मन्येनोपसम्पान्येन प्रामात् , ह य मादय घादिकमर्थमन्यनोपसम्पान्य न सहाति स ताभ्यां मेवयान हटा, पपा पूर्मातापनेन पगविकसपसम्यापरवातायनेन गृहानस्ताभ्यां देववचा, सवाति च पापोप सम्पं घटादिकमर्प रस्तादिना नीषा, स्वाम्पा मिम इति ॥ १६५९ ॥ अवान्पदनुमानम्-- सब्दिउवलदाणुसरणओ तदहिमोऽणुमतव्यो । जह पचमिन्नविनाणपुरिसविमाणसपन्नो ॥ १६.॥ सन्द्रिपोपसम्पार्पानुस्मरनवा कारणात् तदपिकास्ति जीपः । ष्टान्तमार- यया पावते मिमपिशानाय पाभिमपिज्ञाना इभाषधान मस्पेक सर्भ-रस-गम्म-स्म-म्योपयोगवन्त इस्पर्षः, पथभिमनिशानाम ते पुरुपाय पञ्चभिनमितानपुरुषास्तपो यानि स्पादि रिएयाणि पिशानानि वैः संपमस्सदेखा यः पठः पुरुषस्वेभ्यः परम्पो भिमः । इदमा वात्सपम्- यश पैरपसम्पानामर्षानामेकोऽनुस्मर्वा स वेभ्यो मिमोसा, ययम्यनुविभाषिक्षम्यादिपिषमावीयविज्ञानपुरुपपत्रकात् तदापनिशानामिन पुमान् , छानविपापिनम्बादिमिम 1 पाना पेन विमरमातस्तवृषिको भुनमस्ति । पूर्वापरपावापनमहनविकारापिपुप । ५९ ॥ १ सयपोपमपाकुस्मामततरपिम्मुमन्तला पश पमित्रपिवानपुस्परिवामपना । ९ । १७ ·. . जातीयविज्ञानेन्द्रियपञ्चकाशेषविज्ञानवेत्ता चायमेक आत्मा, तस्मादिन्द्रियपञ्चकाद् भिन्न एवेति । शब्दादिभिन्न विज्ञानपुरुषपञ्चकस्येव पृथगिन्द्रियाणामुपलब्धिप्रसङ्गतोऽनिष्टापादनाद् विरुद्धोऽयं हेतुरिति चेत् । न, इच्छानुविधायिविशेषणात् , इच्छायाश्चेन्द्रियाणाममंभ- वात् , सहकारिकारणतयोपलब्धिकारणमात्रताया इन्द्रियेष्वपि सद्भावात् , उपचारतस्तेषामप्युपलब्धेरविरोधाददोषः। किञ्च, प्रतिपत्त्युपा- यमात्रमेवैतत् , न ह्यतीन्द्रियेष्ववेकान्तेनैव युक्त्यन्वेषणपरैर्भाव्यम् ; उक्तं च- "आगमश्चोपपत्तिश्च सपूर्ण दृष्टिकारणम् । अतीन्द्रियाणामर्थाना सद्भावप्रतिपत्तये ॥ १॥" इति ।। १६६०॥ अयापरमपि भूतव्यतिरिक्तात्मसाधकमनुमानमाह-- 'विण्णाणतरपुव्वं बालण्णाणमिह नाणभावाओ । जह बालनाणपुव्वं जुवनाणं तं च देहहिअं ॥१६६१॥ अन्यविज्ञानपूर्वकमिदं वालविज्ञानम् , विज्ञानत्वात् , इह यद् विज्ञानं तदन्यविज्ञानपूर्वकं दृष्टम् , यथा बालविज्ञानपूर्वकं युव- विज्ञानम् , यद्विज्ञानपूर्वकं चेदं बालविज्ञानं तच्छरीरादन्यदेव, पूर्वशरीरत्यागेऽपीहत्यविज्ञानकारणत्वात् . तस्य च विज्ञानस्य गुणत्वेन गुणिनमात्मानमन्तरेणासंभवात् , तच्छरीरव्यतिरिक्तमात्मानं व्यवस्यामः, न तु शरीरमेवात्मेति । विज्ञानत्वादिति प्रतिज्ञार्थंकदेशत्वाद- सिद्धो हेतुरिति चेत् । न, विशेषस्य पक्षीकृतत्वात् । भवति च विशेषे पक्षीकृते सामान्यं हेतुः, यथाऽनित्यो वर्णात्मकः शब्दः, शब्द- त्वात् , मेघशब्दवत् । एवमिहापि बालविज्ञानमन्यविज्ञानपूर्वकमिति विशेषः पक्षीकृतः, न तु सामान्यविज्ञानमन्यविज्ञानपूर्वकमिति पक्षी- कृतं, येन विज्ञानत्वादिति प्रतिज्ञार्थंकदेशः स्यात् , यथाऽनित्यः शब्दः, शब्दत्वादित्यादि ॥ १६६१ ।। अथान्यदनुमानम्- पंढमो थणाहिलासो अण्णाहाराहिलासपुव्वोऽयं । जह संपयाहिलासोऽणुभूइओ सो य देहहिओ ॥१६६२॥ गौतम ! आद्यः स्तनाभिलाषो बालस्यायमन्याभिलाषपूर्वकः, अनुभूतेः- अनुभवात्मकत्वात् , सांप्रताभिलाषवदिति । अथवा, 'अभिलाषत्वात्' इत्ययमनुक्तोऽपि हेतुर्द्रष्टव्यः, इइ योऽभिलाषः सोऽन्याभिलाषपूर्वको दृष्टः, यथा सांप्रताभिलाषः, यदभिलाषपूर्वक- १ विज्ञानान्तरपूर्वं बालज्ञानमिह ज्ञानभावात् । यथा बालज्ञानपूर्व युवज्ञान तच्च देहाधिकम् ॥ १६६१॥ २ प्रथम स्तनाभिलापोऽन्याहाराभिलाषपूर्वोऽयम् । यथा सांप्रताभिलाषोऽनुभूतित स च देहाधिक ॥ १६६२ ॥ ३ ॥ ज 'योऽयमाद्य' । - YATAKA - ·मा० २॥ मायमापा स्वनामिनापा स शरीरादन्य एष, पूर्वशरीरपरित्यागेऽपीत्लामिसापकारणत्वात् । मानगुणमामिलापो न गुणिनमन्तरेण समावि । अतो यस्तस्याभयमूवो गुणी स शरीरातिरिक्त पात्पेति । आह- नननैकान्तिकोऽयम् , सर्वस्पाऽप्यमिणपपूर्वकस्वानुपपो।। न हि मोक्षाभिमापो मोलाभितापपूर्वको पटते । पदयफम् , अभिमायापरिमानात्, यो हि स्वनामिसापः स सामाम्पेनैनामिसापपूर्वक इस्येतदेमामाभिरुग्यत, न पुनर्विशेषण धूम - 'स्वनामि मापोऽम्पस्वनामिसापपूर्वक' इति । एवं प सामान्योको मोसाभिषापपक्षेपि पटत एव, मोसामिलापस्यापि सामान्पेनाऽन्या मिसापपूर्पकत्वादिवि ॥ १६६२ ।। भनुमानान्वरमार- पोलसरीर देहतरपुन्च इन्दियाइमचाओ । जुयदेहो वालादिव स जस्स देहो स देहि चि ॥ १६६३ ॥ पासशरीरं परीरान्वरपूर्वकम् , इन्द्रियादिमत्त्वात् , इह यदिन्द्रिपादिमद, तदन्पापूर्फ दृष्टम् , पथा पुनश्चरीरं पासदेर पूर्वकम् , पके पद मासशरीरं वदमाद शरीरादर्षान्तरम् , वदत्ययेऽपरित्यपरीरोपादानात् , यस्प प वरीरं स ममान्तरयायी परीरादन्तिरसूतो देवानस्पास्मा, न पुनः शरीरमेपारमेवि सिदमिति ॥ १६६३ ।। मनुमानान्वरमाइ- अण्णमुह-दुक्लपुन्य मुहाइ बालस्स सपइसह य । अणुमूहमयत्तणओ अणुभूइमो यजीवो चि॥ १६६९ ॥ अन्यमुखपूर्णफामिदमार्थ वाम्मुखम् , मनुभयात्मकत्वात् , सांमतसुसवत् , पत्सुखपूर्वकं घेदमाघ मुखम्, तरीराद यदेव, सदत्ययेऽसीहत्पमुखकारमत्तात् । गुणवायम् , स प गुणिनमन्तरेण न संमषति, भवो यस्तस्पाभयभूतो गुणी स देशादयान्तरम् , इवि मुलानुरविमपो मीन वि सिद्धम् । एवं दुस-राग देष भय शोकादयोऽप्यायोमनीया इति ॥ १६६४ ॥ मध माम् नीपकर्मसिदावृतान्यप्पनुमानान्यत्रापि मीषसिदिमस्तापात् मन्दस्सत्यनुग्रहार्थं पुनरप्याह- सताणोऽणाई उ परोप्पर हेउन्हेठमावाओ। देहस्स य कम्मस्स य गोयम ! यीय कुराण व ॥ १६६५ ॥ , बाउत्तरीमावामिनिषादिमत्तात् । चुपयेहो बालारिष म पल एनीति ॥ ६॥ . मात्पमुक्नुपूर्व मुखादि पास मप्रवसुधामिर । अनुमतिमरत्वतोऽमुभूतिमपम जीव इति । ५.३ बा १६१९ +M ·२३ APR AreritamAstrAE KARMA rAmArrange यदि नाम देह-कर्मणोरनादिः संतानः, तर्हि जीवसिद्धौ किमायातम् ? इत्याह- तो कम्म-सरीराणं कत्तारं करण-कजभावाओ। पडिवज तदन्भहिअं दंड-घडाणं कुलालं व ॥ १६६६ ॥ अस्थि सरीरविहाया पइनिययागारओ घटस्सेव। अक्खाणं च करणओ दंडाईणं कुलालो व्य ।। १६६७ ।। अथिदियविसयाणं आयाणादेयभावओऽवस्स । कम्मार इबादाया लोए संडास-लोहाणं ॥ १६६८ ॥ भोत्ता देहाईणं भोज्जत्तणओ नरो व्व भत्तस्स । संघायाइत्तणओ अत्थि य अत्थी घरस्सेव ॥ १६६९ ॥ जो कत्ताइ स जीवो सज्झविरुद्धो त्ति ते मई होजा । मुत्ताइपसंगाओ तं नो संसारिणो दोसो ॥ १६७० ॥ आसां व्याख्या पूर्ववदेवेति ।। १६६६ ॥ १६६७ ॥ १६६८ ॥ १६६९ ॥ १६७० ।। अथ सुगतमतानुसारी कश्चिदाह- ननु सर्वपदार्थानां क्षणनश्वरत्वाजीव स्यापि क्षणिकतया शरीरेण सहैव विनष्टत्वाद् वस्तुतः शरीरात् तस्यानन्तरतैव, इति किं तद्यतिरिक्तत्वसाधनप्रयासेन ? इत्यत्राह- जाइस्सरो न विगओ सरणाओ बालजाइसरणो व्य । जह वा सदेसवत्तं नरो सरंतो विदेसम्म ॥ १६७१ ॥ इह यो जातिस्मरो जीवः स प्राग्भविकशरीरविगमेऽपि सति न विगत इति प्रतिज्ञा । 'सरणाउ त्ति' स्मरणादिति हेतुः । यथा बालजातौ बालजन्मनि वृत्तं स्मरतीति बालजातिस्मरणो वृद्ध इति दृष्टान्तः । यथा वा, स्वदेशे मालवकमध्यदेशादौ वृत्तं विदेशेऽपि गतो नरः स्मरन् न विगतः । इदमुक्तं भवति- योऽन्यदेश-कालाद्यनुभूतमर्थ स्मरति सोऽविनष्टो दृष्टः, यथा वालकालानुभूतानामर्थाना- मनुस्मर्ता वृद्धाद्यवस्थायां देवदत्तः । यस्तु विनष्टो नासौ किञ्चिदनुस्मरति, यथा जन्मानन्तरमेवोपरतः । न च पूर्वपूर्वक्षणानुभूतमाहित संस्कारा उत्तरोत्तरक्षणाः स्मरन्तीति वक्तव्यम् , पूर्व-पूर्वक्षणानां निरन्वयविनाशेन सर्वथा विनष्टत्वात् , उत्तरोत्तरक्षणानां सर्वथाऽन्यत्वात् । न चान्यानुभूतमन्योऽनुस्मरति, देवदत्तानुभूतस्य यज्ञदत्तानुस्मरणप्रसङ्गादिति ।। १६७१ ॥ - PornmarwareAnmAram EMPS १ तत कर्म-शरीरयो कर्तार करण-कार्यभावात् । प्रतिपद्यस्व तदभ्यधिक दण्ड घटयो कुलालमिव ॥ १६६६ ॥ २ गाथा १५६७ । ३ पूर्वत्र 'देहस्स स्थि विहाया' इति पाठ । ४ गाथा १५६८ । ५ गाया १५६९ । ६ गाथा १५७० । ७ घ ज 'इत्याह । ८ जातिसरो न विगत स्मरणाद् वालजातिसग इव । यथा वा स्वदेशवृत्तं नर सरन् विदेवो ॥ १६७१ ।। Ansan ·मप पराभिप्रापमानाप मतिषिधातुमार- पा० अह मनसि खणिमओ विहु सुमरद विनाणसतइगुणाओ। तहवि सरीरावण्णो सिदो विण्णाणसताणो ॥१९७२॥ मौन मन्यसे स्वम्- पणिकोऽपि समारोऽपि मीमा पूर्ववृत्तान्त स्मरत्वेन । पुतः ? इत्याह- पिझानानां विमानक्षणाना संततिः संवानस्तस्या गुणस्तस्सामर्थ्यरूपस्तमादिति, सणसवानस्पारस्थितस्मात् पणनपरोऽपि मरतीत्यर्थः। अबोचरमार- ननु सयाप्येषमपि सविधानमणसन्वानस्यारोवनशरीरसंप्रान्तेर्भपान्तरसमापः सिध्यति, सर्पशरीरेभ्यम विमानसंतानस्पेत्वमन्तिरता साभिक्षा माति, भविष्णिमनिशानसन्तानात्मकर्ष शरीरावर्यान्तरसूत आरमा सिद्धो भवतीति । वदेमं परमपमनीकत्यामिनटमरणमावे । दिवम् ॥ १६७२ ॥ इदानीमियममीकसार-- अयमा समिकरसमभ्युपगम्पोकम् , मधुना वन क्षणिकमप न भपवीत्या-- ने य सम्बहेव खणिभ नाण पुन्योवलरसरणाओ । खणिो न सरइ भूय जह जम्माणतरविनट्ठो।।१५७३॥ न प सर्पपैन क्षणिक मानं पक्त पुम्पते । फपवित क्षणिकता मगपानपीछत्येप, इति 'सर्ववैम्' इत्युक्तम् । फस्माद पुनर्गन न मिकम् ! इस्याह-पोपसम्मस्य वामकालापनुभूतस्यायस्य बदलापषस्यायामपि स्मरणवर्धनात् । न चैतदेकान्तक्षणि कसे सत्युपपयत । इतः । इस्पा- 'सणिो इस्यादि या क्षणिको नार्य भूतमतीत स्मरवि, यथा भन्मानन्सरविनष्टा, एकान्तक्षणिर्फ चम्यवे मानम् , मवः स्मरणामागमस इति ॥ १६७३ ॥ समिकमानपसे दूषणान्तरमप्पार जैस्सेगमेगबघणमेगतेण खणिर्य य विष्णाण । सन्वखणियविण्णाण तस्साजुत्तं कदाचिदति ॥१६७४॥ यस्प पादिनो वौदस्य 'एकपिज्ञानसंतवया सत्या' इति वचनादेकमेवासहाय माने तस्य 'सर्वमपि वस्तु क्षणिकम्' इत्येवभूत पिकानं कदाचिदपि न युक्तमिति संपा। इम्यते च सर्वसणिकताविज्ञानं सौगतः, 'यत् सत् वद सरै क्षणिकम्' वया, 'क्षणिकाः । । बप मनसे पफ्किोपि म मरति विज्ञानसततिगुणात् । तथापि सरीरारम्बा सियो विज्ञानमतानः । १.२॥ २ ॥ व स्पमे । । सबर मिना प्रोपापस्मरमात् । अनिको स्मरति भूत पवा सन्मानम्ताविमा । परमेयत्वनमेमन्तेष पणिक र विज्ञापम् । समणिकविशाम तमामाथिपपि ॥ ११00 44+ m ॥

·AON o ८ " RAra . Ararerr सर्वसंस्काराः' इत्यादिवचनात् । एतच क्षणिकताग्राहकज्ञानस्यैकत्वे न संभवत्येव । यदि हि त्रिलोकीतलगतैः सर्वैरपि क्षणिकैः पदार्थैः पुरः स्थित्वा तदेकं विज्ञानं जन्येत, तदा तदेतजानीयाद् यदुत- 'क्षणिकाः सर्वेऽप्यमी पदार्थाः' इति । न चैवं सर्वैरपि तैस्त- जन्यते । कुतः १ इत्याह- 'एगवंधणं ति' यस्मादेकमेव प्रतिनियत बन्धनं निवन्धनमालम्बनं यस्य तदेकबन्धनं ज्ञानम् , अतः कथ- मशेषवस्तुस्तोमव्यापिनी क्षणिकतामवबुध्येत ?। अपिच, एकालम्बनत्वेऽपि यद्यशेषपदार्थविषयाणामपि ज्ञानानां युगपदुत्पत्तिरिष्यते, आत्मा च तदर्थानुस्मर्ता, तदा स्यादशेषपदार्थक्षणिकतापरिज्ञानम् । न चाशेषार्थग्राहकानेकज्ञानानां युगपदुत्पत्तिरिष्यते । किञ्च, तदेकमप्येकार्थविषयमपि च विज्ञानं सर्वपदार्थगतां क्षणिकतामज्ञास्यदेव यद्युत्पत्त्यनन्तरध्वंसि नाभविष्यत् । अविनाशित्वे हि तदवस्थिततयोपविष्टं सदन्यमन्यं चार्थमुत्पत्त्यनन्तरमुपरमन्तं दृष्ट्वा 'सर्वमेवास्मदर्जमस्मत्सजातीयवर्ज च वस्तु क्षणिकमेव' इत्यवबुध्येत, न चैतदस्ति । कुतः १, इत्याह- 'एगंतेण खणियं चेति' यस्य च चौद्धस्यैकान्तेन क्षणिक क्षणध्वस्येव विज्ञानं, न पुनश्चिरावस्थायि, तस्य कथं सर्ववस्तुगतक्षणिकतापरिज्ञानं स्यात् ? । तस्मादक्षणिकमेव प्रमात् ज्ञानमेष्टव्यम् । तच गुणत्वादनुरूपं गुणिनमात्मानमन्तरेण न संभवति । अतः सिद्धः शरीराद् व्यतिरिक्त आत्मेति ।। १६७४ ॥ उक्तगाथोक्तमेव कश्चिदर्थं भावयति- ॐ सविसयनिययं चिय जम्माणतरहयं च तं किह णु । नाहिति सुबहुयविण्णाणविसयखयभंगयाईणि ? ॥ १६७५ ॥ यत् स्वविषयमात्रनियतं जन्मानन्तरहतं च प्रमात विज्ञानं, तत्कथं सुबहुविज्ञानविषयगतान् क्षणभङ्गा-निरात्मकत्व-सुखि-दुःखि- तादीन् धर्मान् ज्ञास्यति ? न कथञ्चिदित्यर्थः ॥ १६७५ ॥ अत्र परमतमाशङ्क्य परिहरन्नाह- गिण्हिज्ज सव्वभंगंजइ य मई सविषयाणुमाणाओ । तं पि न जओऽणुमाणं जुत्तं सत्ताइसिद्धीओ ॥ १६७६ ॥ यदि च परस्यैवंभूता मतिः स्याद् यदुत- एकमपि- एकालम्बनमपि क्षणिकमपि च प्रमात विज्ञान सर्ववस्तुगतक्षणभङ्गं गृह्णीयात् । कुतः ? इत्याह- स्वविषयानुमानात् । एतदुक्तं भवति- यस्मादयमस्मद्विषयः क्षणिकः, अहं च क्षणनश्वररूपम् , ततो १ यद् स्वविषयनियतमेव जन्मानन्तरहत च तत् कथ नु । ज्ञास्यति सुबहुकविज्ञानविषयक्षयभङ्गकादीनि ? ॥ १६७५ ॥ २ गृहीयात् सर्वभङ्ग यदि च मति स्वविषयानुमानात् । तदपि न यतोऽनुमान युक्त सत्तादिसिद्धौ ॥ १६७६ ॥ ARArAmarparAmATARAT ? - ४.- - ·प विज्ञानसाम्पादन्या पपि विमानानि सणिकानि, विषयसाम्यापास्यापि विषयाः सोऽपि साणका', इस्ये स्वं च विषयाप स्वविषया स्तदनुमानाव सर्वस्यापि यस्तुस्तोमस्य मणिपत्यादि एमवे । यत्र पणमा- * पीत्यादि' तदपि न युक्त न घटयानकम् । इना इत्यार- पप्तस्वद स्परिपयानुमानम पा विधानानामन्यपिपयाणां च पसीकताना सत्तादिमसिदार पुज्यते । नरि सलेनाप्यमासिदे धामीण क्षणिकतादिपर्म सापमानो रिभ्रामव । काहि नाम चम्दादिमादायव सम्मनामतीतेषु फतकलादिनाऽनिस्पत्यादिधर्मान् साधयति, 'तत्र पसः प्रसिदो पी' इत्यादिवधनाम् ।न पदमेकमेकासमन मणि प शानपेवद वोड शमनोनि पदुत- अन्यानानि । सन्ति, दिपपाप विचन्ये, तेषां च पिपयाणा सविपमहानमननयभावादप एवंमूना पर्माः सन्तीति । एतदपरिझाने प फपपेप क्षणिकता सापपिप्पति, धर्मिण एवापसिर । स्पादतन , वरिषयानुमानादवाम्यनिदानादिसवापि सेत्स्यस्येप, क्याहि- ययाप्रमस्मि तथान्यान्यपि मानानि सन्ति, मया च पद्विपयो रिपत, एवमन्येऽपि मानपिपया विपन्त एषा यया चार पदिषयम षणिका, एवम पानानि तट्रिपयाप क्षणिका एवेति, एवं सपा सर्व साणिकता प स्वरिपपानुमानादेव सस्यतीति । पवदप्ययुक्तम् , यतः सर्पक्षणिकतामा जाने क्षणनपरस्लाज्म न्मानन्तरं 'पव पाइस्पि, सपि ' इस्पेषमास्मानमपि नारयुष्यसे, भन्यपरिहान तु सस्प पुरोस्सारिवमेव | किय, नत् स्वविपय मात्रस्यापि क्षणिकता नापगाति, सपानकासमेव इयोरपि विनस्वाद । यदि रि स्वरिषर्य विनश्यन्त रम्ना तहतमणिकतो निमित्य स्पर्य पभाव कासावर व पिनश्पेद , पदा स्पात् तप सविपक्षणिकतापतिपत्तिा, न पेनदास्ति, मानस्य विषयस्प व निजनिममग मनयिस्वा समानकासपेव मिनाशामुपगमात् । न प स्वसंवेदनमत्योण, इन्द्रियास्यक्षेण मा क्षणिकता अक्षत इति सौगसैरिष्यते, मनुमानगम्पस्पेन तस्यास्सैरभ्युपगमादिति ॥ १६७६ ॥ अत्र परस्योघरमाशप निरापिकीराह- जाणेज वासणा उसा विहुवासिच-वासणिज्जाण । जुत्ता समेच दोण्ह न उ जम्माणतरयस्स ॥१६७७]] स्यादेवत् पूर्वपूर्ण विज्ञानसरुचरोत्तरविज्ञानक्षणानामेमूता पासना मन्यते, यपाध्यविधान-सदिपपाणां सस्य क्षणिकतादीन पनिककालमन समिकमपि प रिशानं नानाति, मवर सर्पसमिकतासानं सौगताना न विरूपत । तदप्यपुकम्, यतः सापि ३ भागामार शसमा सारिका बासियासमीपयो । पुषा समेत पनि सम्मानन्तरतस्म : 1.। है

·~
वासना वासक-वासनीययोईयोरपि समेत्य मंयुज्य विद्यमानयोरेव युक्ता, न तु जन्मानन्तरमेव हतस्य विनष्टस्य । वास्य-वासकयोश्च
संयोगेनावस्थाने क्षणिकताहानिप्रसङ्गः । किञ्च, सापि वासना क्षणिका, अक्षणिका वा ? । क्षणिकत्वे कथं तद्वशात् सर्वक्षणिकतापरि-
ज्ञानम् ? । अक्षणिकत्वे तु प्रतिज्ञाहानिरिति ।। १६७७ ॥
तदेवं परपक्षं दूषयित्वा सांप्रतं स्वपक्षमुपदिदर्शयिषुरुपसंहरन्नाह-
बहुविण्णाणप्पभवो जुगवमणेगत्थयाऽहवेगस्स । विण्णाणावत्था वा पडुच्चवित्तीविघाओ वा ॥ १६७८ ।।
विण्णाणखणविणासे दोसा इच्चादयो पसज्जति । न उ ठियसंभूयच्चुयविण्णाणमयम्मि जीवम्मि ॥१६७९॥
तदेवं विज्ञानस्य प्रतिक्षणं विनाशेऽभ्युपगम्यमाने इत्यादयो दोषाः प्रसजन्ति । के पुनस्ते दोपाः ? इत्याह- 'बहुविष्णाणेत्यादि'
इत्येवं संवन्धः । क्षणनश्वरविज्ञानवादिना भुवनत्रयान्तर्वतिसर्वार्थग्रहणार्थं युगपदेव वहूनां ज्ञानानां प्रभव उत्पादोऽभ्युपगन्तव्यः,
तदाश्रयभूतश्च तदृष्टानामर्थानामनुस्मर्ताऽवस्थित आत्माऽभ्युपगन्तव्यः; अन्यथा 'यत् सत् तत् सर्व क्षणिकम्' 'क्षणिकाः सर्वे संस्काराः'
'निरात्मानः सर्वे भावाः' इत्यादि सर्वक्षणिकतादिविज्ञानं नोपपद्येत, तदभ्युपगमे च स्वमतत्यागप्रसक्तिः । अथवा, क्षणिकं विज्ञान-
मिच्छतैकस्यापि विज्ञानस्य युगपदनेकार्थता- सर्वभवनान्तर्गतार्थग्राहिताऽभ्युपगन्तव्या, येन सर्वक्षणिकतादिविज्ञानमुपपद्यते, न चैत-
दिष्यते, दृश्यते वा। 'विण्णाणावत्था व त्ति' यदिवा, अवस्थानमवस्था, विज्ञानस्यावस्था विज्ञानावस्थाऽभ्युपगन्तव्या भवति । इदमुक्तं
भवति- विज्ञानस्यानल्पकल्पाग्रशोऽवस्थानमेष्टव्यम् , येन तत् सर्वदा समासीनमन्यान्यवस्तुविनश्वरता वीक्षमाणं सर्वक्षणिकतामवगच्छे-
दिति सर्व प्रागेवोक्तमेव । एवं चाभ्युपगमे विज्ञान मंज्ञामात्र विशिष्ट आत्मैवाभ्युपगतो भवति ।
अथैतद् बहुविज्ञानप्रभवादिकं नेष्यते, तर्हि प्रतीत्यत्तिविघातः प्रामोति । इदमत्र हृदयम्- कारण प्रतीत्याश्रित्य कार्यस्य
त्तिः प्रवृत्तिरुत्पत्तिरिति यावत् , न पुनः कारणं कार्यावस्थायां कथञ्चिदप्यन्वेति, इत्येव सौगतैरभ्युपगम्यते । इत्थं चाभ्युपगम्यमाने-
ऽतीतस्मरणादिसमस्तव्यवहारोच्छेदप्रसङ्गः । एवं हि व्यवहारप्रवृत्तिः स्याद् यद्यतीतानेकसंकेतादिज्ञानाश्रयस्तत्तद्विज्ञानरूपेण परि-
णामादन्वयी आत्माऽभ्युपगम्यते । तथाभ्युपगमे च सति प्रतीत्यवृत्त्यभ्युगमविघातः स्यादिति । ननु यदि विज्ञानस्य क्षणविनाश
, बहुविज्ञानप्रभवो युगपदनेकार्थताऽथवैकस्य । विज्ञानावस्था वा प्रतीत्यवृत्तिविघातो वा ॥ १६७८ ॥
विज्ञानक्षणविनाशे दोषा इत्यादय प्रसजन्ति । न तु स्थितसभूतच्युतविज्ञानमये जीवे ॥ १६७९ ॥

·---- ? - एत दापाः प्रसमान्त, ती कापी दोपा न भवन्ति ? इत्यार- 'न त ठिपस्पादि' न त्यस्मदभ्युपगते मीयेऽभ्युपगम्यमान एते दापा सा. मसमन्ति । कथंने भी स्थितसभूतपुतमिशनमय- कयचिद् दम्परूपतया स्थितम् , कपाश्चत्तरपर्यायण समूतम् , काशि स्पुनः पूर्वपर्यापम युतं सिनष्टं यद् विज्ञान तन्मय इत्यर्थः । तस्मादसमेवास्पादम्पय पौष्पयुक्त शरीरादर्यान्तरभूतमस्मदम्पुपगतमा १८॥ स्मान समस्तम्पहारसिदये प्रनिपपस्वति ॥ १६७८ ॥ १६७९ ॥ नमस्तस्यात्मनः कसूतानि मानानि प्रवर्तन्ते, फस्माष देतोस्तानि भायन्ते ! इत्यार तेस्स विचिचावरणखओवसमजाइ चित्तरूवाइ । खणियाणि य कालतरवित्तीणि य मइविहाणाइ ॥ १६८० ॥ मर्मविज्ञानस्य विपानानि नानाभदस्पाणि तस्प यथोक्तरूपस्यारमनः मर्तने । फयभूतानि ? इत्या- मिचित्रो योऽमो मतिमानावरणलपोपष्ठमस्ततो मातानि, अन एस स्वकारणभूततयापनमपिया विपित्ररूपाणि । तपा, पर्यापरूपतया क्षणिकानि, दम्पस्पतपा तु नित्यत्वात् कालान्तरवचीनि । उपसक्षण व मतिविषानानि, भुता वधि-पनापर्यायविपाना यपि पयासण्यं भूतान पि-मन पर्यापमानापरणक्षयोपशमपैविध्या पिचित्रस्पाणि ययासमर्न तस्य द्रष्टव्यानि । फेवसज्ञान त्यामपाविस के समानापरण । सपादेय द्रष्टम्पमिति ॥ १६८०॥ एतपाइ- निधो ससाणो सिं सन्यावरणपरिसखए ज च । केवलमुदिय केवलभावेणाणतमविगप्प ॥ १६८१ ॥ 'सिं वि' एवेषां च मतियानादिविपानानामविशेषिवनानमात्ररुपमसानो निस्पोऽज्यवसिमरूप । केबसमान स्वपिकल्प भेदरहितमुदितमासपा मगपतिः, यतः सर्पस्यापि निमाररणस्प सय एप सदुपमायते । अवोविकस कालभावेनानन्त काला पस्थायित्साद, मनन्तापिपयतावानन्तमिति ॥ १६८१ ॥ पुनर्वायुभूतिः संदिहाना मार- सो जइ देहावसो सो पविसतो व निस्सरतो वा। कीस न दीसइ, गोयम ! दुविहाऽणुवलद्धि उसाय ॥१६८२ , सस विपिसाबरमयपोपसमचानि विसरूपाणि । पणिमामि फासाम्तराचीमि - मतिविधानामि । १८ ॥ मिना सन्तान पो समापनपरिममये पच । गमुपितं पणभाषेमानम्वमारिकासम् ।। । सपदि देवानववा प्रपिमम् मा नि सरन् पा। स्मार्म परसे गौतम । शिविपाउनुपहरिपस्त सा च ॥ ५ --

·~
-
असओ खरसंगरस व सओ वि दूराइभावोऽभिहिया। सुहुमा-ऽमुत्तत्तणओं कम्माणुगयस्य जीवस्स ॥१६८३॥
यदि नाम शरीरादन्योऽसौ जीवस्ततो घटे चटक इव शरीरे प्रविशन् निःसरन् वा किमिति नोपलभ्यते ? । भगवानाह
'गोयमेत्यादि' यतो द्विविधाऽनुपलब्धिरस्ति, अतस्तस्यानुपलब्धेः कारणाद् गौतम ! जीवो न दृश्यते । कथं पुनः साऽनुपलब्धि-
विविधा ? इत्याह- सा चानुपलब्धिरेकाऽसतो भवति, यथा खरशृङ्गस्य । द्वितीया तु सतोऽप्यर्थस्य भवति । कुतः ? इत्याह- दूरा-
दिभावादिति, दूरात् सन्नप्यर्थो न दृश्यते, यथा स्वर्गादिः, आदिशब्दात्- अतिसंनिकर्षाद, अतिसौक्ष्म्यात् , मनोऽनवस्थानात् , इन्द्रि-
यापाटवात् , मतिमान्यात् , अशक्यत्वात् , आवरणात, अभिभवात् , सामान्यात् , अनुपयोगात्, अनुपायात , विस्मृतेः, दुरागमात् ,
मोहात् , विदर्शनात् , विकारात् , अक्रियातः, अनधिगमात् , कालविप्रकर्षात् , स्वभावविप्रकर्षाच्चेति ।
तत्रातिसंनिकर्षात् सन्नप्यर्थो नोपलभ्यते, यथा नेत्रदूषिका-पक्ष्मादिः । अतिसौक्ष्म्यात् परमाण्वादिः । मनोऽनवस्थानात् सतो-
ऽप्यनुपलब्धिर्यथा नष्टचेतसाम् । इन्द्रियापाटवात् किञ्चिदधिरादीनाम् । मतिमान्यादनुपलब्धिः सतामपि सूक्ष्मशास्त्रार्थविशेषाणाम् ।
अशक्यत्वात् स्वकर्ण-कृकाटिका-मस्तक-पृष्ठादीनाम् । आवरणाद् हस्तादिस्थगितलोचनानां कट-कुट्याघातानां वा । अभियवाद
प्रसृतसरतेजसि दिवसे तारकाणाम् । सामान्यात् सूपलक्षितस्यापि माषादेः समानजातीयमाषादिराशिपतितस्याप्रत्यभिज्ञानात् सतोऽप्य-
नुपलब्धिः। अनुपयोगाद् रूपोपयुक्तस्य शेषविषयाणाम् । अनुपायात् शृङ्गादिभ्यो गोमहिष्यादिपयःपरिमाणजिज्ञासोः । विस्मृतेः
पूर्वोपलब्धस्य । दुरागमाद् दुरुपदेशात् तत्सतिरूपकरीतिकादिविप्रलम्भितमतेः कनकादीनां सतामप्यनुपलब्धिः। मोहात् सतामपि
जीवादितत्त्वानाम् । विदर्शनात् सर्वथाऽन्धादीनाम् । वार्धक्यादिविकाराद् बहुशः पूर्वोपलब्धस्य सतोऽप्यनुपलब्धिः । अक्रियातो
भूखननादिक्रियाऽभावाद् वृक्षम्लादीनामनुपलब्धिः । अनधिगमात् शास्त्राश्रवणात् तदर्थस्य सतोऽप्यनुपलब्धिः । कालविप्रकर्षाद्
भूत-भविष्यदृषभदेव-पानामतीर्थकरादीनामनुपलब्धिः। स्वभावविकर्षाद् नभःपिशादीनामनुपलम्भः । तदेवं सतामप्यर्थानामेकावि-
शतिविधाऽनुपलब्धिः प्रवर्तते । अतोऽस्य कर्मानुगतस्य संसारिणो जीवस्याऽमूर्तत्वाद् नभस इव, कार्मणस्य तु सौम्यात् परमाणोरिव
सतोऽनुपलब्धिः, नासतः । कथं पुनरेतज्ज्ञायते- नासत आत्मनोऽनुपलब्धिः, किन्तु सतः ? इति चेत् । उच्यते- अनुमानैस्तत्सत्वस्य
साधितत्वादिति ॥ १६८२ ।। १६८३ ॥
or
१ असत खरशृङ्गस्येव सतोऽपि दूरादिभावतोऽभिहिता । सूक्ष्मा ऽमूर्तत्वत कर्मानुगतस्य जीवस्य ॥ १६८३ ॥

·1 T मेदोक्तदारणापि देम्पतिरिकमारमानं सामयितुमार- 'देहाणणे व जिए जमग्गिहोचाइ सग्गकामरस (वेयविहिय विहण्णइ दाणाइफल च लोयम्मि ॥१६८४॥ शरीरमाने जीपे सति गौतम ! यत् स्वर्गकामस्य मेदमितिमपिरोधापनुष्ठानं तद् पिान्पसे, दास्य परिनाम ममीकर गाव , मीगामा फस्पासौ वर्गो मोत् । इति भाषा । दानादिफस पानुमपितुरमावात् कस्प भयेत् । इति ॥ १६८४ ॥ पिस्दवेदपदभवणनिबन्धनमैप पापुस्तेमर-भरीरयोर्भेदाभेदपिया संश्चयः । अतो पेद पदार्थकयनदारणापि समपाक समार- 'विष्णाणघणाईण वेयपयाण तमत्थमविदतो । देहाणण्ण मनसि ताण च पयाणमयमत्यो ॥ १६८५ ॥ विज्ञानघनास्पा पुरुष एवायं मूतेभ्योऽर्यान्तरमित्यादिम्यास्पा पूर्वपदेन । अत एव मागुक्तम्- 'शरीरतया परिणतो भूतसंघा वाऽप पियमानकर्षकः, आदिमत्सविनियताकारस्थात् , पटमद, पम तत्कर्ता स पदतिरिका मीका' इति । भूतातिरिक्तात्मप्रतिपादकानि प मेदवाक्यानि सवापि प्रवीताम्येन । तपया- "सस्पेन सभ्यस्तपसा मेप घमघर्येण नित्यं स्पातिर्मयो विशुदो यं पश्यन्ति धीरा यतया संयवात्मानः" इस्पादि । तदेपं सर्वेषामपि वेदपाक्यानां भूतातिरिक्तस्य मीपस्प मतिपादकत्ला भूतेभ्योऽतिरिकं नीर्ष मति पपवेति ॥ १६८५॥ एवं भगवता संभयेऽपमीवे सति पापुपूविः किं सपान् ? इत्यार- 'छिनम्मि ससयम्मि जिणेण जरा-मरणविप्पमुळेण । सो समणो पन्वइओ पचहि सह खटियसएहिं ॥१६८६ ।। म्यास्या पूर्मगत् ।। इति दिपस्वारिंधनाया ॥ १६८६ ।। . f ........ ॥ इति तृतीयो गणघरवाद समाप्तः ॥ ar हामायेचा बीचे पदामिहोत्रादि स्वर्गममा रविदितं पिम्पते पापारिप बोके।६८१ १ विज्ञानयमापीना पेपरामा बममपिएन् । रेशानन्य मापसे सेवा च पानामपमः ॥ १९८५ ॥ । माषा ४॥

·अथ चतुर्थस्य व्यक्तगणधरस्य वक्तव्यतामभिधित्सुराह- 'ते पन्वइए सोउं वियत्तु आगच्छइ जिणसगासं । वच्चामि ण वंदामी वंदित्ता पज्जुवासामि ॥ १६८७ ।। सुगमा ।। १६८७ ॥ एवं विचिन्त्य व्यक्तनामा द्विजोपाध्यायः समागतो भगवतः समीपम् । ततो भगवता किं कृतम् ? इत्याह- आभट्ठो य जिणेणं जाइ-जरा-मरणविप्पमुक्केणं | नामेण य गोत्तण य सव्वण्णू सव्वदरिसी णं ॥१६८८॥ व्याख्या पूर्ववदिति ॥ १६८८ ।। आभाष्य भगवता किमुक्तोऽयम् ? इत्याह- किं मण्णे अत्थि भूया उदाहु नत्थि त्ति संसओ तुज्झ।वेयपयाण य अत्थं न याणसी तेसिमो अत्थो॥१६८९॥ पृथिव्य-ऽप्-तेजो-वाय्वा-ऽऽकाशलक्षणानि पञ्च भूतानि, तानि च किं सन्ति, नवा ? इति त्वं मन्यसे । संशयश्च तवायं वि. रुद्धवेदपदश्रवणनिवन्धनो वर्तते । तानि चामूनि वेदपदानि- "स्वमोपमं वै सकलमित्येष ब्रह्मविधिरञ्जसा विज्ञेयः" इत्यादि, तथा, "द्यावा-पृथिवी" इत्यादि, तथा, 'पृथिवी देवता, आपो देवताः" इत्यादि । एतेपां चायमर्थस्तव प्रतिभासते- 'स्वप्नोपमम्- स्वमसदृशम् , वैनिपातोऽवधारणे, सकलम्- अशेषं जगत् , इत्येष ब्रह्मविधिः- परमार्थप्रकारः, अञ्जसा- प्रगुणेन न्यायेन, विज्ञेयः- ज्ञातव्यः' इति । तदेवमादीनि वेदपदानि किल भूतनिवपराणि, 'द्यावा-पृथिवी' इत्यादीनि तु सत्ताप्रतिपादकानि, अतस्तव संशयः । तदेतेषां वेदपदानां त्वमर्थ न जानासि, चशब्दाद् युक्तिहृदयं च न वेसि । तेन संशयं कुरुषे । तेषां चायमर्थो वक्ष्यमाणलक्षण इति ॥ १६८९ ॥ अथ भाष्यम्- भूएसु तुज्झ संका सुविणय-माओवमाई होज त्ति । न वियारिजंताई भयंति जं सव्वहा जुत्तिं ॥१६९०॥ ? + १ तान् प्रनजितान् श्रुत्वा व्यक्त आगच्छति जिनसकाशम् । बजामि वन्दे वन्दित्वा पर्युपासे ॥ १६८७ ॥ २ गाथा १६०९ । ३ किं मन्यसे सन्ति भूतान्युताहो न सन्तीति सशयस्तव । वेदपदाना चार्थे न जानासि तेपामयमर्थ ॥ १६८९ ॥ ४ क ग 'इत्यादि त' । ५ भूतेषु तव शङ्का स्वप्नक-मायोपमानि भवेयुरिति । न विचार्यमाणानि भजन्ति यत् सर्वथा युक्तिम् ।।१६९०॥ ६ क ग 'होज तिझ 'हुन ति' । ९.

·पा. २२॥ भूयाइससयाओ जीवाइस का कह ति ते बुद्धी । त सन्वसुण्णसकी मनसि मायोवम लोय ॥१६९११॥ भायुष्मन् व्यछ ! भूतेषु मववः सदेहा, यतः स्वमोपमानि मायोपमानि चैतानि भवेयुरिति त्वं मन्यस । यया हि स्वमे किस फपिन निासोऽपि निमशहाणे गनघटा-तुरगनिवा मणि-कनकराध्यादिकममनमपि पश्यति, मायायो पेन्द्रमासविससितरूपायामषि पमानमपि कनक-मणि-मौक्तिक रमवमानना ऽराम पुष्प-फसादिक रुपसे, सयैसा पपि भूतान्येषिभान्येति मन्यसे, यद् यस्मात् विधार्यमाणा येवानि सर्वथैव न काशिव पक्ति भमन्ते सान्वे । भूपु ष संशय भीष पुण्य-पापादिपु फिस का वार्ता, मूसविकाराघि धानत्वात् वपास् !, इसि सप पुद्धिः । तस्मात् सर्वस्यापि भूत मीनादिरस्तुनस्त्वदभिमायणामापान सर्वभून्यवाशी स्वं निरष पमपि सो मायोपमं स्वप्ने न्द्रमालतुल्प मन्पस इवि ॥ १६९० ॥ १६९१ ।। पुति पात्र व्यापतोगता भगवान् व्यकीमार- जह किर न सओ परओ नोभयओ नाधि अन्नओ सिद्धी । मावाणमवेक्खाओ वियत्त ! जष्ठ वीह-हस्साण।।१६९२॥ व्यक्त ! मरवोऽयमभिप्रापा- पपा किस न स्वतः, न परता, न पोमयसः, नापन्यतो माषानां सिदि संभाव्यते । कुतः इत्साह- मपेप्तावा- कार्यकारणादिमावस्यापेक्षिकत्वादिपर्यः, इस्व-दीर्घष्यपदेशपत् । तथाीि- यत् किमपि मागजातमस्ति सन सर्वेणापि कार्येण पा भवितम्पम् , कारणेन वा । तत्र कार्य कारणेन क्रियत इति कारणायच एप तस्य कार्यस्थव्यपदेश , न तु फार्यस्प कार्यत स्वता सिझे किमप्यस्ति । एरं कारणमपि काय फरोवीति कार्यायच एव सस्प कारणत्वध्यपदेशा, न तु तस्य कारणत्व सतः सिद्ध किश्चिदस्ति । वदवं कार्यादिमावः स्वतो न सिम्पति । यच्च सतो न सिदं तस्य परवोऽपि सिदिर्नास्ति, यया स्वर विपाणस्प। तवम न स्वत' कार्यादिमावः, नापि परवः । स्व-परोभयवस्ताई वस्य सिदिरिवि चेत् । सदयुक्तम् , म्यस्सादुमयव स्वसिझेरमापात् सत्समुदायेऽपि वदपागात् । न हि सिफताकण प्रत्येकमसन तैर्स तत्समुदाये प्रादुर्भवति । अपिप, मयता सिदिपक्ष इतरवराभयदोपः पामोति । पारदि कार्य न सिध्यसि न पावत्कारणसिदिरास्ति, पापम्च कारणं न सिम्यति न पाषर कार्य सिद्धिमासादयति । मत इसरेतरामपदापा। वस्माद् नामयसोऽपि कार्यादिमावसिदिः। नाप्पन्यता- । पूतादिसंभपात जीवादिषु प्रति दिन । त्यसपनाही मम्मसे मायोपमं गोम् ॥ १९॥ १ बबा मिसरस्वतः परयो मोमपतो पापम्पतः सिदिः । भाषामामपेमातो पळ! पवा दीर्थ स्क्यो । १९९१ ॥

·- अनुभयत इत्यर्थः, स्व-परो-भयव्यतिरेकेणान्यस्य वस्तुनोऽसचेन निहेतुफत्वमसङ्गात् । एवं इस्व-दीर्घलक्षणे दृष्टान्तेऽपि 'अपेक्षातः' इत्यस्य इस्व-दीर्घत्वासिद्धिलक्षणेन साध्येनान्वयो भावनीयः । तथाहि- प्रदेशिन्या अङ्गुष्ठमपेक्ष्य दीर्घत्वं प्रतीयते, मध्यमां त्वपेक्ष्य हस्सत्वम् , परमार्थेन त्वियं स्वतो न इस्त्रा, नापि दीर्घा । तदेव न स्वतो ह्रस्व दीर्घत्वयोः सिद्धिः । ततः परतः, उभयतः, अनुभयतश्च तत्सियभायो यथोक्तपद् भावनीयः, तदुक्तम्- "न दीर्घऽस्तीह दीर्घत्व न हूखे नापि च द्वये । तस्मादसिद्ध शून्यत्वात् सदित्याख्यायते क हि ॥ १॥" "इम्ब प्रतीत्य सिद्ध दीर्घ, दीर्घ प्रतीत्य हूस्वमपि । न किंचिदस्ति सिद्ध व्यवहारवशाद् वदन्त्येवम् ॥ १ ॥" ॥ १६०२ ॥ इतश्च सर्वजगन्छून्यता । कुतः ? इत्याह- अस्थित्त-घडेगाणेगया व सव्वेगयाइदोसाओ। सव्वेऽणभिलप्पा वा सुण्णा वा सव्वहा भावा ॥ १६९३ ॥ नन्वस्तित्व-घटयोरेकत्वम् , अनेकत्वं वा ? । यद्येकत्वम् , तर्हि सर्वैकता प्राप्नोति- यो योऽस्ति स स घट इत्यस्तित्वे घटस्य मवेशात् सर्वस्य घटत्वप्रसङ्गः स्यात् , न पटादि पदार्थान्तरम् । घटो वा सर्वसत्त्वाव्यतिरेकात् सर्वात्मकः स्यात् । अथवा, यो घटः स एवास्तीति घटमात्रेऽस्तित्वं प्रविष्टम् , ततोऽन्यत्र सत्त्वाभावादघटस्य सर्वस्याप्यभावप्रसङ्गतो घट एवैकः स्यात् । सोऽपि वा न भवेत् , अघटव्यावृत्तो हि घटो भवति, यदा च तन्प्रतिपक्षभूतोऽघट एव नास्ति, तदा किमपेक्षोऽसौ घटः स्यात् ।। इति सर्वशून्यन्वमिति । अथ घट-सत्त्वयोरन्यत्वमिति द्वितीयो विकल्पः । तर्हि सत्त्वरहितत्वादसन् घटः, खरविषाणवदिति । अपिच, सतो भावः सत्त्वमुच्यते, तस्य च स्वाधारभूतेभ्यो घटादिभ्यः सद्भयोऽन्यत्वेऽसत्त्वमेव स्यात् , आधारादन्यत्वे आधेयस्याप्यनुपपत्तेः । तदेवमस्तित्वेन सह घटादीनामे फत्वा-ऽन्यत्वविकल्पाभ्यामुक्तन्यायेन सर्वेकतादिदोपप्रसङ्गात् सर्वेऽपि भावा अनभिलप्या वा भवेयुः, सर्वथा शून्या वा स्युः, सर्वथैव तेपामभावों वा भवेदित्यर्थः । अपिच, यद् नोत्पद्यते तत्तावद् निर्विवादं खरविपाणवदसदेव, इति निवृत्ता तत्कथा । यदप्यु- त्पत्तिमलोकेऽभ्युपगम्यते, तस्यापि जाता-जातादिविकल्पयुक्तिभिरुत्पादो न घटते, इति शून्यतैव युक्तेति ॥ १६९३ ॥ एतदेवाह- जाया-ऽजायो-भयओ न जायमाणं च जायए जम्हा।अणवत्था-ऽभावो-भयदोसाओ सुण्णया तम्हा॥१६९४॥ १ अस्तित्व-घटेकानेकता वा सवैकतादिदोपात् । सर्वेऽनभिलाप्या वा शून्या वा सर्वथा भावा ॥ १६९३ ॥ ३ जाता-जातोभयतो न जायमान च जायते यस्मात् । अनवस्था-ऽभावो-भयदोपात् शून्यता तस्सात् ॥ १६९४ ॥ . . । २ घज 'तदाह'।

·CATE . - - साप न नातं मापते, नातस्वादेन, निपमघटनत् । अब बातमपि भापते, तर्धनमस्था, मावस्थापिशेषण पुनःपुनर्जन्म प्रसाद । मपामाव नापते । तयोचरमाह- 'ममाव चि' सूखकस्वास् सूत्रस्य, सम्माषोऽपि सरषिपाणसक्षणो मापताम्, मनात साविश्वेपाद । अब भातागातकर्प जायते । तदप्यमुत्तम् । एता ! इत्यार- उमपदोपान प्रत्येकोमयपलोक्तदोपापरित्ययः । किस, एतजातामावलक्षणमुपयमस्ति पा, न पा! । पचस्ति, तर्हि मातमेव सत्, न पुनरुमपम्, वत्र पोको दोपः । अव नास्ति, सपापि नोभयं वत्, किन्समावमेव, सत्रापि पामिहितमेम इपणम् । नापि मायमानं जायते, पू!कविकसयानसिटी, वाहि- तदपि मा यमानमस्ति, नवा । । यपस्ति, पी जावमेष तत् । नास्ति पेन , वर्मभावमेप । पसदयेऽपि पामिममिहित एप दोपः । उक्तं प- । गते न गम्पते तापवगत नै गम्पते । गतागतविनिर्मुकं गम्पमान न गम्यते ॥ १॥" इस्यादि । यस्मादेषम् , तम्मादनरस्पादिदोषमसोन पस्तूनामुत्पादायोगालगता शून्यतेम युक्तवि ॥ १६९४ ।। प्रकारान्तरेणापि मस्तस्पत्ययोगवः शून्पवासापनार्षमा: हेज-पचयसामग्गि पीस भावेमु नो बज कज्ज । दीसइ सामग्गिमय सव्वाभावे न सामग्गी ॥१६९५।। देता - उपादानकारणानि, प्रत्ययास्त निमित्तकारणानि, वेषा हेतु प्रत्ययानां या सामग्री तस्या सिम्यग् मावेषु पुरागर स्थासु पत् कार्य न पवे, पवे व सामग्रीमयम्- सपूर्णसामग्प्यवस्थायां पुनर्रयत इत्यर्थः । एवं घ सनि कार्यस्य सर्वामाय पर युक्त इति शेपा । सर्पामामे प न सामग्री- नेम सामग्रीसनामा मामोतीस्पर्य । ततः सर्पशून्यसैवेति माप। इदमत्र दयम्- देवरम प्रत्यपार समन्यमः किमेकैरमा पुर्वन्ति, संसूप पा! | न सापकना, व्याऽनुपसम्पे । सत एकैकस्मात् कार्यस्यामाराव + सामग्यामपि सदमार पर स्यात्, सिकवाकणसमदिति । इस्पंप सर्वस्यापि कार्यस्पोत्सत्यमारे सामग्रीसझालो न पामोति, मनुत्पमायाः सामनपा मप्पयोगात् । तस्य सर्वभूम्यसैष भगतः । उक्त स- "रेत प्रस्यमसामग्री प्रषग मायेषवर्धनात् । तेन ते नामिप्या हि मावा सर्ने स्वमावत ॥ १॥" "धोके पावत् संशा सामम्मामेन रश्यते मस्मात् । तस्माद् न सन्ति माया मारे सति नास्ति सामग्री ॥ १॥" इत्यादि । मैस्प प पास्या- पृपा भावेषवर्धनात् 'कार्यस्य' पनि शेषः । तेन से घटादयो मानाः सर्वेऽपि स्वभावत: , पामाईनावे मनामम्परिणम ये भरिमा १५॥ २ हेतु-मनसामग्री विषम् मानो पर पर्यम् । पपवे मामप्रीम सीमाये 4 सामना । १९... 'भत्र मा । - -- ..... - " ।

·१ - - स्वरूपतो नाभिलाप्याः, पृथगेकैकावस्थाया कार्यस्यानुत्पादाद , उत्पत्तिमन्तरेण च घटादिसंज्ञाऽप्रवृत्तेः; संज्ञाऽभावे चाभिलप्तुमशक्य- त्वादिति । कुतः पुनः पृथगवस्थायां संज्ञाप्रवृत्तिः १ इत्याह 'लोके यावदित्यादि' लोके यावत् संज्ञा 'घटोऽयम्' इत्यादिसंज्ञाप्रवृत्तिः, भावासत्वे तावत् संपूर्ण कार्य संपूर्णसामग्रयामेव यस्माद् दृश्यते, पृथगभावे च सामग्रयामप्यभावात् सिकतातैलवद् न सन्त्येव भावाः, च कुतः सामग्रीसद्भावः १ इति ॥ १६९५ ।। प्रकारान्तरेणापि शून्यतासिद्ध्यर्थमाह- परभागादरिसणओ सव्वाराभागसुहमयाओ य । उभयाणुवलंभाओ सबाणुवलद्धिओ सुण्णं ॥ १६९६ ॥ इह यत् तावददृश्यं तदसदेव, अनुपलम्भात , खरविषाणवदिति निवृत्ता तद्वार्ता । दृश्यस्यापि च स्तम्भ-कुम्भ-कुड्यादेः पर-मध्य- भागयोरसत्त्वमेव, अर्वाग्भागान्तरितत्वेन तयोरप्यदर्शनात् , आराद्भागस्यापि च सावयवत्वात् पुनरन्यः खल्वाराद्भागः, तस्याप्यन्य: पुनस्तस्याप्यन्य इत्येवं तावत् , यावत् सर्वारातीयभागस्य, परमाणुप्रतरमात्रत्वेनातिसौम्यात् , पूर्वेषां चारागागानामन्यस्यान्ये- नान्तरितत्वेनानुपलब्धेः । ततश्चोक्तन्यायेन परभागसरातीयभागलक्षणोभयभागानुपलम्भात् सर्वस्यापि वस्तुजातस्यानुपलब्धेः शून्य जगदिति । उक्तं च-- "यावद् दृश्य परस्तावद् भागः स च न दृश्यते । तेन ते नाभिलाप्या हि भावाः सर्वे स्वभावत ॥ १॥" तदेवमुक्तयुक्त्या सर्वस्यापि भूतादेरभावः प्रामोति, श्रूयते च श्रुतौ भूतादिसद्भावोऽपीति संशयः । इति पूर्वपक्षः ॥ १६९६ ॥ अथ भगवान् प्रतिविधानमाह- मा कुरु वियत्त! संसयमसइ न संसयसमुन्भवो जुत्तो। खकुसुम-खरसिंगेसु व, जुत्तो सो थाणु-पुरिसेसु ॥१६९७॥ आयुष्मन् व्यक्त ! मा कृथाः संशयं- मा भूताभावं बुध्यस्व, यतोऽसति भूतकदम्बके संशयः खकुसुम-खरविषाणयोरिव न युक्तः, अपि त्वभावनिश्चय एव स्यात् । सत्स्वेव च भूतेषु स्थाणु-पुरुषादिष्विव संशयो युक्तः । यदि पुनरसत्यपि वस्तुनि संदेहः स्यात् तदाऽविशेषेण खरविषाणादिष्वपि स्यादिति भावः ।। १६९७ ।। ANA Ara 4 t १ परभागादर्शनत सर्वांराद्धागसौम्याच । उभयानुपलम्भात् सर्वानुपलब्धित शून्यम् ॥ १६९३ ॥ २ मा कुरु व्यक्त । सशयमसति न संशयसमुद्भवो युक्त । खकुसुम खरङ्गयोरिव, युक्तः स स्थाणु-पुरुपयो ॥ १६९७ ॥ - ·ए॥११ मा114 10 ॥ को वा विसेसहेज सन्याभावे वि याणु पुरिसेप्नु । सका न वपुप्फाइस विवजओ वा कह न भवे ? ॥१६९८॥ को पात्र विशेपातुरुप्यता यत्- सर्वामाव सर्वशू पतायामविशिष्टायामपि स्पाण्यादिपु संभयो भवति, न स्वपुष्पादिपु । ननु विशेपालमापादषिश्चेषण सत्र संशयाऽस्तु, नियामकामापाद् । पिपर्ययो पा भवत्- सपुष्पादिपु संभया स्यात् न स्याग्वादिग्विति मायः॥१६९८॥ भापि च, - पंचक्खोऽणुमाणादागमओ वा पसिद्धिरत्याण । सव्वप्पमाणविसयाभावे किह ससओ जुत्तो ? ॥ १६९९ ॥ यदा हि ममाणैरर्यानां प्रसिद्धि वा भवेत् तदा कयविद कपिद वस्तुनि संचयो युज्येत। यदा च सर्वेषां प्रमाणानां सर्वेपी च तद्विपयाणाममावस्तदा कप सश्योऽस्तु, सवपस्प बात पेयापर्पसामग्रीमन्यस्थात् ? । सर्वशू यत्व घ तदभाषादू न संभयोभूतिः, निसतादिवि मावः ॥ १६९९ ।। एतदेव समर्थयवि- ससयादउ नाणपजया त च नेयसबद्ध । सन्ययाभावे न ससओ तेण ते जुचो ॥ १७..॥ यस्मात् संशय पिपर्यया ऽनन्यपसाय निर्णया विद्वानपर्यया, तब प्रेयनिष पनमेन, सर्वशून्यवायां न नेयमस्ति, तस्मात् न तर संशयो युकः । सवि प संशयेऽनुमानसिदा एष भागाः ।। १७०० ॥ कपम् । इसार- सति चिय से भावा ससयओ सोम्म ! थाणु पुरिस व्व । अह दिहतमसिर मण्णसि नणु ससयाभायो ॥१७०१॥ ज +- , कोबा विसपोहा सामावेपि स्पा-पुरुपयो | म पपुमादिषु विपप्पो पाम मोत् ।। ९ . ममोपुमानापागमतो वा प्रसिरिमाम् । सर्वममानषिपमामाको संसयो ॥1॥१९॥ । पत् सतपापमोहानपवास्तव वसपरम् । सोधाभावे म समबस्न पुका।.. • सोपवे भाषा। समयका सौम्म ! स्वा-पुतापिय । भर हातमसिर मन्पप्से मधु संसपामामा... .

·.. HOY सौम्य ! सन्ति भवतोऽपि भावाः, संशयसमुत्थानात् , इह यत् संशय्यते तदस्ति, यथा स्थाणु-पुरुषो; यचासद् न तत् संशय्यते, यथा खपुष्प-खरविषाणे । अथ स्थाणु-पुरुपलक्षणं दृष्टान्तमसिद्धं मन्यसे त्वम् , सर्वेपामपि स्थाणु-पुरुषादिभावानामविशेषेणैवासत्वा- भ्युपगमात् । तदयुक्तम् , यतो ननु सर्वभावासत्त्वे सशयाभाव एव स्यात् , इत्युक्तमेवेति ।। १७०१ ।। अथ परमतमाशङ्कय परिहरन्नाह- सव्वाभावे वि मई संदेहो सिमिणए व्व, नो तं च । जं सरणाइनिमित्तो सिमिणो न उ सव्वहाभावो ॥१७०२॥ स्यान्मतिः परस्य- सर्वाभावेऽपि स्वप्ने दृष्टः संशयः, यथा किल कश्चित् पामरो निजगृहागणे 'किमयं द्विपेन्द्रो महीनो वा ?' इति संशेते ; न च तत् तत्र किञ्चिदप्यस्ति, एवमन्यत्र सर्वभावाभावेऽपि संशयो भविष्यति । तच न, यद् यस्मात् स्वमेऽपि पूर्वदृष्टा- नुभूतस्मरणादिनिमित्तः संदेहः, न तु सर्वथा भावाभावेऽसौ क्यापि प्रवर्तते । अन्यथा हि यत् पष्ठभूतादि क्वचिदपि नास्ति तत्रापि संशयः स्यात् , विशेपाभावादिति । ननु किं स्वप्नोऽपि निमित्तमन्तरेण न प्रवर्तते ? । एवमेतत् ।। १७०२ ॥ कानि पुनस्तनिमित्तानि ? इत्याह- अणुहूय-दिठ्ठ-चिंतिय-सुय-पयइवियार-देवया-ऽणूया । सिमिणस्स निमित्ताइं पुण्णं पाव च नाभावो ॥१७०३॥ स्नान-भोजन-विलेपनादिकमन्यदाऽनुभूतं स्वमे दृश्यते, इत्यनुभूतोऽर्थः स्वमस्य निमित्तम् । अथवा, करि-तुरगादिकोऽन्यदा दृष्टोऽर्थस्तन्निमित्तम् । विचिन्तितश्च प्रियतमालाभादिः । श्रुतश्च स्वर्ग-नरकादिः । तथा, वात-पित्तादिजनितः प्रकृतिविकारः समस्य निमित्तम् । तथा, अनुकूला प्रतिकूला वा देवता तन्निमित्तम् । तथा, अनूपः सजलप्रदेशः । तथा, पुण्यमिष्टस्वमस्य निमित्तम् , पाप चानिष्टस्य तस्य निमित्तम् , न पुनर्वस्त्वभावः । किञ्च, स्वप्नोऽपि तावद् भाव एव । ततस्तस्यापि सत्त्वे कथं 'शून्यं जगत्' इति भवता प्रतिज्ञायते ॥ १७०३ ॥ कथं पुनः खमस्य भावत्वम् ? इत्याह- १ सर्वाभावेऽपि मति सदेह स्वमक इव, नो तच । यत् स्मरणादिनिमित्त स्वप्नो न तु सर्वथाऽभाव ॥ १७०२ ॥ २ अनुभूत दृष्ट-चिन्तित श्रुत-प्रकृतिविकार देवता ऽनूपा । स्वमस्य निमित्तानि पुण्य पाप च नाभाव ॥ १७०३ ॥ KKRE -AMICE ·-- पुरा ॥ -- 'विण्णाणमयचणओ घडविण्णाण व समिणओ भावो। अहवा विहियनिमिचो घहो व्य नेमित्तियत्ताओ॥१७०४॥ भागः स्वम इति प्रविमा । पिज्ञानमयतादिति हेतुः । पटरिनानपदिति टान्तः। अपरा, भावः स्वमा, नैमिचिकत्वात्- निमिचेनिप्पभो नैमिचिकस्तनाबस्तन तस्मादित्पी, घटादिति । कर्य पुनः स्वमो नैमिचिकः ? इत्या- यतो निश्सिनिमिचा, विति वानि- 'मणाय दिइ पिविप' इत्यादिना प्रतिपादिवानि निमिचानि यस्पासौ निहितनिमिच इति ॥ १७०४ ।। सर्पशून्यताया पेप्यमाणापा स्त्रमा समादिग्यपहारामाषमसा एपेवि दर्शयमार- सब्याभावे च कओ मुमिणोऽसमिणो ति सच्चमलिय ति । गघवपुर पाटलिपुत्च तत्यो वयारो चि? ॥१७.५॥ कज ति कारण ति य सज्झमिण सारण ति कत्त चि । वत्ता वयण वच परपक्खोऽय सपक्खोऽय ? ॥ १७.९ ॥ किं घेह पिर-श्वो सिण-बलया ऽरूविक्षणाइ निययाइ । सहावओ य गझा सोचाइयाइ गहणाइ ? ॥१७०७।। समया विवजमो वा सव्यागहण व किं न मुण्णम्मि । किं मुण्णया व सम्म सगहो कि घ मिच्छत् ॥१७.८॥ किह स-परो-मयबुद्धी कह व सेसि परोप्परमसिद्धी । अह परमईए भण्णइ स परमइविसेसण कत्तो ? ॥१७.९॥ सर्वामागे ष सनशून्यतायां पाभ्युपगम्पमानापां 'खमाऽयम्' 'मस्वमोऽयम्' इति छन:- किंकृतोऽयं पिधपः । इत्ययः । वा, सत्समिदम् , अप्सीकं वा क्या, गर्मपुरमेतत् , पाटलीपुत्रादि पेदम् । सधा, 'तत्यो पयारो चि' असं तथ्यो निरुपचरिता सुसम्पमतुम्पदविषेपा सिंहा, मयं सौपचारिको मनुष्परिश्पो मामयका तवा, कार्यमिदं घटादि, कारणं पदं मृत्पिण्डादि तपा, साप्पमिदमनिस्सत्यादि सापनं कवकत्वादि, पर्वा घटादेः लालादि तपा, अयं पक्का पादी, पचनं पद परपर्ष पश्चापयर्य -- + . , बाममपत्वतोपरविज्ञाममिव सामने मामा । बपुषा पिरिवनिमित्तो पाइप नैमितिकचात् ।...२ पापा १.३। १ सांभाचे समोसम इति सममीकामिति । गत्मपुर पारिपुर्व तप उपचार इति ।...॥ समिति प्राममिति र साप्पमिदं साधपमिति कति । पका बचा बा पासपोर्म सपोश्यम् !.... मेह स्पिर प्रपोज-सन्तामपित्वादिविषतानि । सम्पारण प्रामा शोधारिश्रपि प्रामाणि..॥ समता विपर्यवो पा पापहन पाकिम सम्मे।बिता पा सम्बसमा पिा मिप्यातम् ।।... कच-परी-मवादिनी परसरमसिरियाममा भन्न ख-परमतिविशेष मा.... ॥

·[. वा, इदं च वाच्यमभिधेयमस्य शब्दसंदर्भस्य तथा, अयं स्वपक्षः, अयं च परपक्ष इति सर्वशून्यत्वे कुतोऽसौ विशेपो गम्यते । 'किं वेह थिरेत्यादि' पृथिव्याः स्थिरत्वम् , अपां द्रवत्वम् , चढेरुष्णत्वम् वायोश्चलत्वम् , आकाशस्यारूपित्वमित्यादयो नियताः सर्वदेवैक- स्वभावाः विशेषाः सर्वशून्यताया कुतो गम्यन्ते ? । तथा, शब्दादयो ग्राह्या एव, इन्द्रियाणि च श्रोत्रादीनि ग्राहकाण्येवेति कुतो नियम- सिद्धिः । 'समयेत्यादि' ननु सर्वशून्यतायां स्वमा-ऽस्वम सत्या-ऽलीकादीनां विशेषनिवन्धनाभावात् समतैव कस्माद् न भवति- या- दृशः स्वमः, अस्वप्नोऽपि तादृश एव; यादृशश्चास्वमः, स्वमोऽपि तादृश एवेत्यादि । अथवा, विपर्ययः कुतो न भवति- यः स्वमः सोऽस्वमः, यस्त्वस्वमः स स्वम इत्यादि ? । यदिवा, सर्वेषामपि स्वमा-ऽस्वप्नादीनां सर्वथाशून्यत्वेऽग्रहणमेव कस्माद् न भवति ? । भ्रान्तिवशादेव स्वमा-ऽस्वमादिग्रहणमिति चेत् । तदयुक्तम्- देश-काल-स्वभावादिनयत्येन तद्ग्राहकज्ञानोत्पत्तेः । किञ्च, इयं भ्रान्तिः किं विद्यते, नवा ? । यदि विद्यते, तह्मभ्युपगमविरोधः। अथ न विद्यते, तर्हि भ्रान्तेरसत्त्वाभावग्राहकज्ञानस्य निर्धान्तत्वात् सन्त्येव सर्वे भावाः, न पुनः शून्यतेति । अथवा, अन्यत् पृच्छामो भवन्तम्- ननु सर्वशून्यत्वे शून्यतैव सम्यक्त्वं सतां भावानां ग्रहणं सद्ग्रहः, भावसत्वग्रहणं पुनर्मिथ्यात्वमित्यत्र कस्ते विशेषहेतुः १ । यदुक्तम्- 'न स्वतो भावानां सिद्धिः' इत्यादिः तत्मतिविधानार्थमाह- 'किह स-परो-भयेत्यादि' ननु कथं इस्व-दीर्घो-भय- विषये 'इदं इस्वम्' 'इदं दीर्घम्' 'एतत्तु तदुभयम्' इत्येवंभूता स्व-परो-भयबुद्धियुगपदाश्रीयते भवता ?, कथं च तेषा इस्व-दीर्घो-भयानां परस्परममिद्धिरुपुष्यते ?- पूर्वापरविरुद्धत्वाद् नैतद् वक्तुं युज्यत इत्यर्थः । अयमत्र भावार्थः- न खल्लापेक्षिकमेव वस्तूनां सत्त्वम् , किन्तु स्वविषयज्ञानजननाद्यर्थक्रियाकारित्वमपि । ततश्च इव-दीर्घो-भयान्यात्मविषयं चेज्ज्ञानं जनयन्ति, तदा सन्त्येव तानि, कथं तेपा- मसिद्धिः । यदप्युक्तम्- 'मध्यमाङ्गुलिमपेक्ष्य प्रदेशिन्यां इस्वत्वमसदेवोच्यते' इत्यादिः तदप्ययुक्तम् , यतो यदि मध्यमामपेक्ष्य प्रदेशिन्यां स्वतः सर्वथाऽतत्यामपि इस्वत्वं भवति, तदा विशेषाभावात् खरविपाणेऽपि तद् भवेत् , अतिदीर्घविन्द्रयष्ट्यादिष्वपि च तत् स्यात् । अथवा, प्रदेशिन्याः स्वापेक्षया स्वात्मन्यपि हस्वत्वं स्यात् , सर्वत्रासत्त्वाविशेषात् । न चैवम् । तस्मात् स्वतः सत्यामेव प्रदेशिन्यां वस्तुतो- ऽनन्तधर्मात्मकत्वात् तत्तत्सहकारिसंनिधौ तत्तद्रूपाभिव्यक्तेस्तत्तज्ज्ञानमुत्पद्यते, न पुनरसत्यामेव तस्यामपेक्षामात्रत एव इस्वज्ञानमुप- जायते । एवं दीर्घो-भयादिष्वपि वाच्यम् । २ क ग 'सगुज्यते'। ~ , ज 'सद्भाव' । ९२ ·T. अप 'द इसम्' 'पद दीर्घम् "एवषोभयम्' इत्यादिस्व-परो मयपदिः परमस्या- पराभ्युपगमेनोच्यते, न पुनः स्वासिद सपिपयशाननन स्वादिषं किधिदस्ति, अतो न फपित् पूर्णपरविरोप प्रत्यार- ननु सर्वशून्यले 'इदं स्पमतम्' 'पतष परमतम्' इत्येतदपि स्व-परमानेन विषेषण पुतः १- न इसपिदित्पर्य , स्त्र परमानेऽपि 'समया विषजो पा' इत्यापेमारवेव इति भावः । स्व परभाषापभ्युपगमे प शून्यत्साम्पुपगमहानिरिति ॥१७०५।।१७०६॥१७०७॥१७०८॥१७०९।। -- अपिप, ? जुगध कमेण वाते विण्णाण छोज दीह-हस्सेसु । जइ जुगव कावेक्खा कमेण पुन्यम्मि काऽवेक्खा ॥१७१०॥ आइमविण्णाण वाज घालस्सेह तस्स काऽवेक्वा । तुम्ळेसु व फाऽवेक्वा परोप्पर लोयणदुगे व ? ॥१७११॥ ननु मध्यमा-पदेशिन्यादिदीर्घ इस्त्रयोस्तवामिप्रायेण स्वाफारमतिमासि पानं किं युगपदव भवत् , क्रमेम पा । यदि युगपत् , वरि परानपेक्ष न्योरपि पुगपदेश स्वपतिमासिनि पाने मसिमासात् कस्य किस काऽपेक्षा । मय क्रमेम, तदापि पूष्पेष स्वपतिमासिना मानेन परानपेक्षमेप प्रसस्प प्रदभिन्पादेहीतस्वादुसरस्मिन् मध्यमादिके दीये कापेक्षा । तस्माचक्षुरादिसामग्रीसमाव परानपेक्षमन । सकीयविविक्तरूपेण सर्वमाषाना सबाने प्रतिमासात् स्वत एर सिद्धिः । अपषा, पालस्य तस्क्षणमेव जावस्य शिशोर्यदिर नयनान्मे 'पानन्तरमेनादौ निशानम् , सत् धिमपेक्ष्प मादुरस्ति । यदिषा, प न स्ने नापि दीपे, किन्तु परस्परं सुल्पे एव वस्तुनी, सयार्यगपदष खमतिमासिना मानेन गुममामयोः काञ्पोन्यापेक्षा ?- न फाषिद, यया तुरपस्य लोचनयुग्मस्य । यस्मादस्पादिपदार्थानां ना ' म्यापेसमेव स्पम्, किन्तु स्वमविमासनता मानेनान्यनिरपेक्षा एव व सस्पतोऽपि गुमन्ते । नचरफार्स तु वचपमिहासापां तवरमति पलस्मरणादिसामारिकारमान्तरमपान दीर्घ इस्पादिम्यपदेशा प्रबर्तन्त, इति स्वतः सिदा एव सन्ति मावा इति ॥१७१०॥१७११॥ मपिप, कि हस्साओ दीहे दीहाओ चेव किं न दीहम्मि । कीस व न वपुप्फाउ किं न सपुप्फे वपुप्फाओ ॥१७१२॥ इन्त ! यदि सर्वशून्यता, ततः किमिति इस्मादेश प्रदेशिनीप्रतिद्रव्याद दीर्घ मध्यमाविदन्ये दीर्घमानामिपानम्यवहार। 1 पुगपत् मेन बा विज्ञान भवेद् पी सपो । पपि पुगपत् काम्पेषा अमेन पूर्वस्मिन् अपेक्षा ! .... भारिममिवाम या बद् गाडमेर तत्प बामेषा । तुलमोगा काम्पेधा परस्परं डोचनादिक इस सार् पार्षे दीदिन किन । कस्मार् मा पप्पा किनमे एप्पात् ! RA

·o
प्रवर्तते- दीर्घापेक्ष एव दीपेन ज्ञानाभिधानेन व्यवहारः किं न प्रवर्तते, असत्त्वाविशेषात् ? इति भावः । एवं 'किं दीहाओ हस्से
हस्साउ चेव किं न हस्सम्मि' इत्येतदपि द्रष्टव्यम् । तथा, किमिति वा न खपुष्पाद् दीर्घ इस्त्रे वा तज्ज्ञानाभिधानव्यवहृतिर्विधीयते ।
तथा, असत्वाविशेषत एव किमिति खपुष्पात् खपुष्प एव इस्त्र दीर्घज्ञानादिव्यवहारो न प्रवर्तते । न चैवम् , तस्मात् सन्त्येव भावाः,
न तु शून्यता जगत इति ॥ १७१२ ॥
अपिच,
किंवाऽविक्खाए चिय होज मई वा सभाव एवायं । सो भावो त्ति सभावो वंझापुत्ते न सो जुत्तो ॥१७१३॥
अथवा, सर्वस्याप्यसत्त्वे इस्वादेर्दीर्घाद्यपेक्षयापि किं कर्तव्यम् , शून्यताप्रतिकूलत्वात् तस्याः, घटाद्यर्थसत्त्ववत् ? । अथ परस्य
मतिर्भवेत्- स्वभावादेवापेक्षयैव हस्व-दीर्घादिव्यवहारः प्रवर्तते । न च स्वभावः पर्यनुयोगमईति; तथा चोक्तम्- "अग्निर्दहति नाकाशं
कोऽत्र पर्यनुयुज्यताम् ?” इति । इन्त ! इत्थमपि हतोऽसि, यत स्वो भावः स्वभावस्ततः स्ख परभावाभ्युपगमात् शून्यताभ्युपगमहानिः ।
न च वन्ध्यापुत्रकल्पानामर्थानां स्वभावपरिकल्पना युक्तेति । भवतु वाऽपेक्षा, तथापि शून्यताऽसिद्धिः ।। १७१३ ॥
कुतः । इत्याह-
होजावेक्खाओ वा विण्णाणं वाभिहाणमेत्तं वा । दीहं ति व हस्सं ति व न उ सत्ता सेसधम्मा वा॥ ॥१७१४॥
अथवा, स्वतः सिद्धे वस्तुन्यपेक्षातो भवेत् । किम् ? इत्याह- विज्ञानमभिधानमात्रं वा । केनोल्लेखेन ? इत्याह- 'दीर्घम्' इति
वा 'हस्वम्' इति वेति । किं पुनर्न भवेत् ? इत्याह- न त्वन्यापेक्षया वस्तूनां सत्ता भवति, नाप्यापेक्षिकहस्व-दीर्घत्वादिधर्मेभ्यः शेपा
रूप-रसादयो धर्मा अन्यापेक्षया सिद्धयन्ति । उत्पद्यन्ते च वस्तुसत्ताग्राहकाणि, रूपादिधर्मग्राहकाणि च ज्ञानानि । अतोऽन्यापेक्षा.
भावतः कथं स्वतः सिद्धस्य वस्तुसत्तादेरभावः १, तत्सद्भावे च कथं शून्यता जगतः १ इति ॥ १७१४ ।।
कथं पुनः सत्तादयोऽन्यापेक्षाः ? इत्याह--
o
, किंवापेक्षयैव भवेद् मतिर्वा स्वभाव एवायम् । स्वो भाव इति स्वभावो वन्ध्यापुत्रे न स युक्त ॥१७१३ ॥
२ भवेदपेक्षातो वा विज्ञान वाभिधानमान वा । दीर्घमिति वा स्वमिति वा न तु सत्ता शेषधर्मा वा ॥ १७१४ ॥

·वृदि इहरा हस्साभावे सञ्चविणासो हवेग्ज दाहस्स । न य सो, तम्हा ससादयोऽणविक्खा घडाईणं ॥१७१५॥ इतरया- यदि घटादीनां सचादयोऽप्यन्यापेक्षा भवेयुः वदा इस्मामाये इससस्य सर्पविनाये दीर्घस्यापि पस्तुन सर्मपिनाश स्पात् , स्वसचापेसिस्वाद दीर्घसचादीनाम् । न चैवमसौ दीर्मस्प सर्वपिनाचो यते । तस्मात् निधीयते- सन्सन्यानपक्षा एव पटादीनां सचा-पादयो धर्मार, सत्सस्पे पापास्वा पू पवेति ॥ १७१५ ।। यदुक्तम्- 'न स्वतः, नापि परतो नापि षोभयतो भाषानां सिदिा, अपेक्षाव' इत्यादि । अत्र 'अपेक्षावा' इति विरुदो ऐता, सिपल पर सत्यादिति दर्शयमाए- जावि अविक्खाऽविक्वणमविक्खगोऽविक्वाणिज्जमणविक्ख । सा न मया सव्वेसु वि सतेसुन सुनया नाम॥१७१६॥ यापीयं इस्खादेदीपपपेक्षा साऽप्यपेक्षणं कियारूपम् । तया, मपेक्षकं फर्वारम् , अपक्षणीय घ कर्य, अनपेक्ष्य न मता- न विदुषां सम्मवा । ततः किम् । इत्यार- एतेषु पापेमणा प्रेक्षका ऽपेक्षणीयेपु सर्वेष वस्तुषु सस्तु न फापित् शू पता नाम । अवोऽपेसका दिसपलसमे रिपस एमापेक्षालक्षणस्प तोर्सवस्था विरुदत्पामिति ॥ १७१६ ॥ तस्मात् सवा, परव रमयवध भावाना सिदिरस्त्येव म्परता, निषयवस्तु स्वतः सिद्धा एष सर्षे माषा इति वर्भयति- 'किंचि सओ तह परओ तदुभयओ किंधि निच्चसिद्ध पि। जलओ घडओ पुरिसोतह यवहारओ नेय ॥१७१७॥ निम्छ्यओ पुण बाहिरनिमित्तमचोवओगओ सन्च । होइ सो जमभावो न सिज्झइ निमित्तभावे वि॥१७१८॥ इह किचित् स्वत एन सिम्मति, यया कईनिरपेक्षस्तस्कारणद्रव्यसंघातविशिष्टपरिणामरूपो नलदः। किवितु परत , यया इसाप्तकर्वको घटा । किभिदुमयवा, यवा माता पितृभ्यां स्वकवफर्मतम पुरुषा । किविद् नित्यसिद्धमेर, यथाऽऽकाशम् । एवष ध्यपहारनपापेसया द्रष्टव्यम् । निषयवस्तु मा निमिचमाप्रमेनाभित्र सर्प पस्तु स्वत एव सिध्यवि, यद् यस्मात् पारानिमिचसा । इरमा स्वाभाये सविनामो मददस्ति । सा वस्मात् पचावयोमपेक्षा पसदामाम् ॥ 1.141 १ बावपेचामेमपमपेमको पेवनीषममपेक्ष्य । सा न मता सबपि सत्पु म शून्पता नाम .... । विधि सस्ता परतन्दुमपत किजि निलसियमपि । सो मा पुसस्तपा मारतो सपम् ॥ 1.1.2 निममता पुपरहिर्विमिसमायोपयोगतः पर्वम् । मपति स्पो परभागो र सिम्पति निमिचमावेऽपि 10100 - ३ IN - ·-- वेऽपि खरविषाणादिरूपोऽभावः कदाचिदपि न सिध्यति । उभयनयमतं च सम्यक्त्वमिति ।। १७१७ ॥ १७१८ ॥ अथ यदुक्तम्- 'अत्थित्त-घडेगाणेगया व' इत्यादि, तत् प्रतिविधातुमाह- अत्थित्त-घडेगाणेगया य पज्जायमेतचिंतेयं । अत्थि घडे पडिबन्ने, इहरा सा किं न खरसिंगे ? ॥ १७१९॥ इह 'अस्ति घटो न तु नास्ति' इत्येवं प्रतिपन्ने सति तदनन्तरमेवास्तित्व-घटयोः 'किमेकता, अनेकता वा ?' इत्यादिना घटा- स्तित्वयोरेकत्वा-ऽनेकत्वलक्षणपर्यायमात्रचिन्तैव भवता कृता भवति, न तु तयोरभावः सिध्यति । अन्यथा ह्यभावरूपाविशेपाद् यथा घटा-ऽस्तित्वयोः, एवं खरविषाण वन्ध्यापुत्रयोरप्येकत्वा-ऽनेकत्वचिन्ता भवतः किं न प्रवर्तते ? इति ॥ १७१९ ॥ किश्च, यथा घेटा-ऽस्तित्वयोरेकत्वा ऽनेकत्वविकल्पौ त्वं विधत्से, तथा घट शून्यतयोरपि तौ विधातुं शक्यते । कथम् ? इत्याह-- घेड-सुन्नयन्नयाए वि सुन्नया का घडाहिया सोम्म ! । एगत्ते घडओ च्चिय न सुण्णया नाम घडधम्मो॥१७२०॥ ननु घट-शून्यतयोरप्यन्यता, अनन्यता वा ?। यद्यन्यता, तर्हि 'सुन्नया का घडाहिया सोम्म ! त्ति' सौम्य व्यक्त ! शून्यता का घटाधिका नाम ?- ननु घटमात्रमेव पश्यामः, न पुनः क्वचित् शून्यता घटादधिका समीक्ष्यते । अथानन्यता, तथापि सति घट- शून्यत्वयोरेकत्वे घट एवासौ युज्यते, प्रत्यक्षत एवोपलभ्यमानत्वात् , न तु शून्यत्वं नाम कश्चित् तद्धर्मः, सर्वप्रमाणैरनुपलब्धे- रिति ॥ १७२०॥ अपिच, 'विण्णाण-वयण-वाईणमेगया तो तदत्थिया सिद्धा । अण्णत्ते अण्णाणी निव्वयणो वा कहं वाई? ॥१७२१॥ 'शून्यं सर्वमेव विश्वत्रयम्' इत्येवंभूतं यद् विज्ञानं वचनं च, तेन सह शून्यवादिनो भवत एकत्वम् , अनेकत्वं वा ? | यद्येक- त्वम् , ततस्तदस्तिता वस्त्वस्तिता सिद्धेति कुतः शून्यता, वृक्षत्व-शिंशपात्वयोरिवैकत्वस्य वस्तुत्वात् ? । अन्यत्वे तु विज्ञान-वचनयोरज्ञानी निर्वचनश्च वादी कथं शून्यतां साधयेत् , शिलासंघातवत् ? इति ॥ १७२१ ॥ गाथा १६९३॥ Rewar A PALAM M २ अस्तित्व-घटेकानेकता वा पर्यायमानचिन्तेयम् । अस्ति घटे प्रतिपन्ने, इतरया सा किं न सरशने ॥ १७१९ ॥ ३ घ ज 'घटसत्चयो' । ४ घट शून्यतान्यतायामपि शून्यता का घटाधिका सौम्य । । एकत्वे घटक एव न शून्यता नाम घटधर्म ॥१७२०॥ ५ विज्ञान-वचन-वादिनोरेकता ततस्तदस्तिता सिद्धा । अन्यत्वेऽज्ञानी निर्वचनो वा कथ वादी ॥ १२ ॥ AMRAPATH ·- पप घट-सलपोरेफस्तविकसेऽम्पपापि- 'यो घटा स एषास्तीसि पटमात्रेप्रस्तिस्वस्य प्रदेशाद् घट परास्ति, यदिवा, पति । पलामामाद सोऽपि नास्ति' इवि, वाद- हर घटसचा घटधम्मो सचोऽणण्णो पढाइओ भिण्णो। अत्यि चि तेण मणिए को घर एवेति नियमोऽय १ ॥१७२२॥ पयस्तित्वसक्षमा पटसचा पठस्य ध, स प तो पगदनन्पोऽमिमा, पटादिभ्यस्तु सर्वेभ्योऽपि भिमः । वेन सवो 'पटास्ति' इवि भभिवे 'पट एच' इति 'पट एपास्ति' इति कोऽय नियमः ?--निजनिमसत्तायाः पयदिप्मपि भावात् वेऽपि मन्स्येति माषः ॥१७२२।। सपा, अस्मिभेष घटा स्वित्वयोरेकत्वविकसे यदुकम्- 'यो योऽस्ति स स पट इवि सर्वस्प घरस्वमसाः, घटस्य पा सर्वष स्वात्मकस्यम्' इति । तदपि सई 'पटसचा घटधर्मः' इत्यादिनैप परितम् , भव पवार- वा जदत्थि त तं घडो ति सव्वघडयापसंगो को। मणिए घडोत्थि व कह सन्वत्थिचावरोहो ति ? ॥१७२३॥, पदपा मोक्तम्- 'यद् यदस्ति सच्चत् सर्व घटः' इति, तत्र कोऽय सर्वघटतापमाः १ । मया, 'यो घट' स एघास्ति' इत्यप्युक्ते । कर्य सस्तित्वारोप:- कर्व घटस्प सस्मिफत्वम् । इत्यर्पः । यदा हि पटसप्ता पट एवास्ति नान्पत्र, वदा 'यत्र यत्र घटास्तिवं तत्र पत्र घटा' इवि न कमित् सर्वेनी घटतामसन) तया, 'पटसक्वेन पट एवास्ति' इत्येवसिमप्युक्त न किवि घटस्य सर्वात्मफल ।। ६ मवीयत इति मापः ॥ १७२३ ॥ वदे मस्तुव परपसमपाइस सपक्षस्य मागार्यमार- अत्यि चि तेण भणिए घडोऽघडो वा घडो उ अत्येव । चूओऽचूओ व दुमो चूओ उ जहा दुमो नियमा॥१७२४॥ येन कारमेन घटसचा पटधर्मस्पात् घट एनास्ति पटादिभ्यस्तु मिमा, वेन तस्मात् 'अस्ति' इत्युक्ते घटा, अपटो षा- पदादि सम्पते, निमनिमसत्तस्य सर्वेषु पटादिम्पपि मापास् । 'पदो उ भत्षेष चि' घट इति तु मोक्तस्पेवेति गम्यते, निमसत्वस्य निय । + + । ममता समर्मस्वाम्ममा पारित मिबाबस्तीति रोब मणिते को पर पेति नियमोऽपम् ? 1.९॥ १ पदापति समति सम्वासकाममिते पोभरत पाक सर्वास्तिवापरोष इति ॥ १ मस्तीति वेव मनिवे पोग्बो पा परसवसमेष । भूतोऽभूतो पाहमणस पपा मो निपमा । १m INS .

·SRO षा० ३५॥ , मेन घटे सद्भावात् । अत्र यथासंख्यमुदाहरणद्वयम् । यथा 'द्रुमः' इत्युक्ते चूतः, अचूतो वा निम्बादिर्गम्यते, दुमत्वस्य सर्वत्र भावात् । 'चूतः' इति तु निगदिते द्रुम एव गम्यते, अद्रुमस्य चूतत्वायोगादिति ॥ १७२४ ॥ यदुक्तम्- यदेतज्जातं न जायते, नाप्यजातम् , न च जाताजातम् , नापि जायमानम्' इत्यादि, तत्रोत्तरमाह- 'किं तं जायं ति मई जाया-ऽजाओ-भयं पि जदजायं । अह जायं पि न जायं किं न खपुप्फे वियारोऽयं ॥१७२५॥ प्रष्टव्योऽत्र देवानांपियः, कथय- किं तद् वस्तु जातमिति प्रतिपद्यते तव मतिः, यज्जाता-जातो-भयादिप्रकारैरजातं साध्यते- यस्य जाताजातादिप्रकारैर्जन्म त्वया निषिध्यत इत्यर्थः । यदि हि जातं किमपि वस्तु तव सिद्धं, तर्हि तत्सत्त्वेनैव प्रतिहता शून्यता, अतः 'किं तज्जातं जायते ? किं तदजातं जायते ? किं तज्जाताजातं जायते ?' इत्यादयः शून्यतासिद्ध्यर्थमुपन्यस्यमाना निरर्थका एव विकल्पा इति प्रच्छकाभिप्रायः । अथ तदपि जातं जाताजातादिविकल्पाश्रयभूतं जातत्वेन भवतो न सिद्धम् , किन्त्वजातमेव तत् , ननु स्ववचनविरुद्धमिदं- जातमप्यमातमिति । किञ्च, जातस्यासत्वे निराश्रयत्वाजाताजातादिविकल्पा निरर्थका एव । अथैतदाश्रयभूते जाताख्ये वस्तुन्यसिद्धेऽपि 'न जातं जायते' इत्यादिविकल्पविचारः प्रवर्तते, तर्हि खपुष्पेऽप्यसौ किं न विधीयते, असत्त्वाविशेपेण 'समया विवजओ वा' इत्यादिव्यक्तदोषप्रसङ्गात् । न च वक्तव्यं - परेपां सिद्धं जातमुररीकृत्य विकल्पा विधीयन्ते, स्व-परभावाभ्युपगमे शून्यताहानिप्राप्तेरिति ॥ १७२५ ॥ अपि च, जइ सब्बहा न जायं किं जम्माणतरं तदुवलम्भो । पुब्बं वाऽणुवलंभो पुणो वि कालंतरयस्स ॥१७२६ ॥ यदि सर्वैरपि प्रकारैर्घटादि कार्य न जातमिति शून्यवादिना प्रतिपाद्यते, तर्हि मृत्पिण्डाद्यवस्थायामनुपलब्धं कुलालादिसामग्री- निर्वर्तितजन्मानन्तरं किमिति तस्मात् तदुपलभ्यते । पूर्व वा जन्मतः किमिति तस्यानुपलम्भः १ । पुनरपि च कालान्तरे लगुडादिना हतस्य किमिति तस्यानुपलम्भः ? । अजातस्य गगननलिनस्येव सर्वदैव घटादेरनुपलम्भ एव स्यात् , यस्तु कदाचिदुपलम्भः, कदा- चित्तु नोपलम्भः, असौ जातस्यैवोपपद्यत इति भावः ॥ १७२६ ॥ - १ किं तज्जातमिति मतिजीता-जातो-भयमपि यद्यजातम् । अय जातमपि न जात किं न खपुष्पे विचारोऽयम् ।। १७२५ ॥ २ गाथा १७०८ । ३ यदि सर्वया न जात किं जन्मानन्तर तदुपलम्भ, । पूर्व वाऽनुपलन्भ पुनरपि कालान्तरहतस्य ? ॥ १०२६ ।। । - ·. -- किया जह सन्वहा न जाय जाय मुण्णवयण तहा भावा । अह जायं पि न जाय पयासिया सुण्णया केण ?॥१७२७॥ भून्य सर्व जगत् ' इत्येनमून पान्यताविपर्य विज्ञानं पचनं घ वद् यषा जाता ऽमावादिमकारैः सर्वथा मातमप्यमातमपि सत् नापि प्रकारण तापमानम् , मया माषा भपि घट पटादयो नाता एष्टम्पा इत्यवो न शून्पं जगत् । अप शू पतापिमान-पचनदय भावमप्यनावमिप्यते, वाई वदिशान-पचनाभ्यां पिना केनासौ शून्पता प्रकाशिता, !- न केनषिदिति शून्यतानुपपचिरिति ॥१७२७॥ पदप्युकम्- 'न नातं जायते नाप्यमातम्' इत्यादि, वदप्पयुक्तम् , यतो विवपया सर्वेरपि प्रकारैर्ययासम वस्तु भायते, किश्चितु सर्वया न मायवे, इति दर्शयप्ति- जायइ जायमजाय जायाजायमह जायमाण च । कजमिह विवक्खाए न जायए सबहा किंचि ॥१७२८॥ रूवि चि जाइजाओ कुंभो संठाणओ पुणरजाओ । जायाजाओ दोहि वि तस्समय जायमाणो ति ॥ १७२९ ।। पुन्वको उ धडतया परपज्जाएहिं तदुभएहिं च । जायतो य पडतया न जायए सव्यहा कुंभो ॥ १७३० ॥ घोमाइ निच्चजाय न जायए तेण सव्वहा सोम्म ! 1 इय दन्वतया सन्वं भयणिज पज्जवगईए ॥ १७३१ ॥ इस कार्य घटादिकं मिषक्षया किमपि नात आयते, किमिदनावम् , विधिजावाजातम् , किमिज्जायमानम् , फिनित्तु गया न जायत इति । अय यवाफमसदाहरणानि-स्त्रीत्यादि' सपितया घटो नातो जायवे, मृदूपतायाः प्रागपि भावात् , सद्पतया मात एष , घटो नायव इत्ययः । संस्थानतयाऽऽकारविभेपेम पुनः स एषाजासो नायवे, पस्पिण्यायवस्थायामाकारस्पासंमवात् । मृदूपतया, आकारपिशेपेन चेति द्वाभ्यामपि प्रकाराम्पो जातानावो नायते, तदनन्तरमनवा घटस्य । तया, अतीवाऽनागतकालयोर्विनष्टा- १ बबा सपपा म बात बात पम्पपवन तथा भाव।। मय मातमपि म बात प्रकापिता घुम्ता जा ... २ बाबते बातमबात बातायातमम बापमानाकामिर विषयमा म बायते सर्वमा किचित् ॥ १२॥ समीति बापते बाता ममः सस्वामता पुमरवाता । वाताबातोशाम्बामपि तत्समप बापमान इति... पूर्णता पखवा परपोपस्तमपैड । बापमान परतपान बायते सर्वथा मा ॥ बोमारि विजया न बापते तेन प्रपंचा सौम।। इति प्रपतमा सबै भवनीय परामा 1 11 । F + 1 IN

·TRICK
o
॥
?
नुत्पन्नत्वात् क्रियानुपपत्तेर्वर्तमानसमय एव क्रियासद्भावात् तत्समयं वर्तमानसमयं जायमानो जायते । किञ्चित्तु सर्वथा जाता-जाता-
दिप्रकारैर्न जायते । किं पुनस्तत् ? इत्याह- 'पुन्चकओ उ इत्यादि' पूर्वकृतस्तु पूर्वनिष्पनो घटो घटतया जाता-जातादिविकल्पानां
मध्यादेकेनापि प्रकारेण न जायते, पूर्वमेव जातत्वात् । किं घटतयैव न जायते ? । न, इत्याह- 'परपज्जाएहिं ति' तथा, पटादिगतैः
परपर्यायैश्च घटो न जायते, स्वपर्यायाणां पूर्वमेव जातत्वात् , परपर्यायैश्च कदाचित् कस्याप्यभवनात् । स्व-परपर्यायैः पूर्वकृतघटो न
जायते, जाता-ऽजातपट-खरविषाणवदिति भावः ।
तथा, जायमानोऽपि वर्तमानक्रियाक्षणसमये पटतया घटो न जायते, पररूपतया कस्याप्यभवनात् । किं पूर्वकतो घट एवेत्थं
न जायते, आहोस्विदन्यदपि किञ्चिद् न जायते ? इत्याह- 'वोमाईत्यादि' न केवलं पूर्वकृतो घटो घटतया न जायते, तथा व्योमादि
च तेन कारणेन सौम्य ! सर्वथा जातादिभिः सर्वैरपि प्रकारैर्न जायते, येन किम् ? इत्याह- येन नित्यजातं सर्वदाऽवस्थितम् , हेतु-
द्वारेण विशेषणमिदम् , नित्यजातत्वाद् न जायत इत्यर्थः । उक्तस्यैवार्थस्योपसंहारव्याजेन तात्पर्यमुपदर्शयन्नाह- 'इयेत्यादि' इत्युक्त-
प्रकारेण सर्वमपि घट-पट-व्योमादिकं वस्तु द्रव्यतया द्रव्यरूपेण 'न जायते' इतीहापि संव-यते, तद्रूपतया सदावस्थितत्वादिति भावः ।
पर्यायगत्या पर्यायचिन्तया पुनः सर्व भजनीयं विकल्पनीयम्- पूर्वजातं घटादिकं रूपादिभिः स्वपर्यायैरपि न जायते, पूर्वजातत्वा-
देव, अजातं तु तत् स्वपर्यायैर्जायते, परपर्यायैस्तु किश्चिदपि न जायते, इत्येवं पर्यायचिन्तायां भजना । एतच प्रायो दर्शितमेवेति
॥ १७२८ ॥ १७२९ ॥ १७३० ॥ १७३१ ।।
अथ यदुक्तम्- 'सर्व सामग्रीमयं दृश्यते, सर्वाभावे च कुतः सामग्री ?' तत्र प्रतिविधानमाह-
'दीसइ सामग्गिमयं सव्यामिह त्थि न य सा, नणु विरुद्धं घेप्पड व न पञ्चक्खं किं कच्छपरोमसामग्गी ॥१७३२॥
इह यदुक्तम्- 'सर्वमपि कार्य सामग्रयात्मकं दृश्यते, सर्वाभावे च नास्ति सामग्री' इति । तदेतद् विरुद्धमेव, प्रस्तुतार्थप्रतिपादक-
त्वात् , वचोजनककण्ठौ-ठ-ताल्वादिसामग्रयाः प्रत्यक्षत एवोपलब्धेः। अथ ब्रूपे- अविद्योपप्लवादविद्यमानमपि दृश्यते, यत उक्तम्-
"काम स्वप्न-भयो-न्मादैरविद्योपप्लवात् तथा । पश्यन्त्यसन्तमप्यर्थ जन केशेन्दुकादिवत् ॥ १ ॥” इति ।
यद्येवम् , तयसत्त्वे सामान्येऽपि कन्छपरोमजनकसामग्री किमिति प्रत्यक्षत एव नोपलभ्यते ?, समता विपर्ययो वा कथं न
स्यादिति वाच्यम् ? इति ॥ १७३२ ॥
.
?
। रश्यते सामग्रीमय सर्वमिहास्ति न च सा, ननु विरुद्धम् । गृह्मते वा न प्रत्यक्ष किं कच्छपरोमसामग्री ? ॥ १०३२ ॥

·- ? किन सामग्गिमओ वत्ता वयण चत्यि जइ तो कओ सुण्ण । अह नत्यि केण भणिअ वयणाभावे सुय केण ॥१७३३॥ ' । सामग्री- उशिरा-कण्ठौ । वालु-मिहादिसमुदायात्मिका वन्मयः सामग्यास्मका पका, तपनं पास्ति नगा। यपस्ति, सहि वो अगछ्न्यस्तम्, वक्त-पचनसस्पेनैव म्पभिषारा । भव सक्त-पपने न स्वा, ताई पक्व षचनामावे केन भणिव शून्य मग ?- न फेनषित् । सर्पशून्यत्वे प प्रविपापस्पाप्पभागात् केन तम्मन्पवन भुतम् । इति ॥ १७३३ ।। अत्र पराभिमायमाशय परिसरबार- जेण चेव न वचावयण वा तो न सति वयणिज्जा । मावा तो मुण्णमिद वयणमिव सञ्चमलिय वा ? ॥१७३४॥ जइ सच्च नामावो महालिय न प्पमाणमेय ति । अमुवगय ति व मई नामावे जुत्तमेय ति ॥१७३५॥ पेनैव न बका, नापि च पचनम् , सतस्तेनैव न सन्ति पचनीया माषा इति, अनः शून्पमिदं जगदिति । मनोग्यते- यदेतद पम्प-पषन-पचनीयानो मागनाममापप्रतिपादकं पचन वद् सत्यमलोक पा । यदि सत्यम् , वर्मस्यैव सत्यवचनस्य सदामा नामाषा सर्पमापानाम् । मयागकमिदं परनम् , सर्मप्रमाणमेतव, अतो नातः शून्पवासिदिः । अथ यपा तपा पाम्पुपगवमस्माभिः शून्यता प्रविपादकं पचनम् , अवोऽमपनमामाग्यात् शू पवासिद्धिरिति वष मति । नैवम् , यतः 'सस्पम् , असीक पा स्वयेदमभ्युपगतम् ?' इस्पादि पुनस्वदेवापर्वते । किश, मम्पुपगन्ता, अभ्युपगमा, मभ्युपगमनीयं घेत्येवप्रयस्प समाऽभ्युपगमोऽप्येष भषयो पुज्यते, न च सर्वमामानाममाने पवमर्म मुफमिति ।। १७३४ ॥ १७३५॥ । मपि प, 'सिकयाम किन तेल सामग्गीउ तिलेस वि किमत्थि । किंव न सब सिज्मइ सामग्गीउ स्वपुप्फाण ? ॥१७३६॥ । १ मामयीमयो बचा र चास्ति पदि तता ता धूम्पम् । बप नास्तिन मणि पनामा पुर्तगा.. परम पचा गर्म पा ततो व सन्ति पचनीवाः । भाषास्तव पम्पमिदं वचनामिई ससमीर परि म मामागोम्मान प्रमानमेतदिति । समुपगतमिति वा मतिमाये पुकमेतदिति । १५॥ 1 सिवामु मिले सामप्रीतस्तिपपि पिमस्ति । । विमान स सिष्यति सामप्रीतो अपुपानाम् ॥ ५॥ - lil मार - ·सर्वभावानामसत्त्वे सर्वोऽपि प्रतिनियतो लोकव्यवहारः समुच्छिद्यते, तथाहि- भावाभावस्य सर्वत्राविशिष्टत्वात् किमिति सिकताकणसामग्रीतस्तैलं न भवति, तिलादिसामग्य वा तत् किमस्ति । किं वा खपुष्पसामग्रीतः सर्वमपि कार्यजातं न सिध्यति । न चैवम् , तस्मात् प्रतिनियतकार्यकारणभावदर्शनाद् नाभावसामग्रीतः किमप्युत्पद्यते, किन्तु यथास्वभावसामग्रीतः, तथा च सति न शून्यं जगदिति ॥ १७३६ ।। ॥ किञ्च, सव्वं सामग्गिमयं नेगंतोऽयं जओऽणुरपएसो। अह सो वि सप्पएसो जत्थावत्था स परमाणू ।। १७३७ ॥ सर्व सामग्रीमयं सामग्रीजन्यं वस्त्वित्ययमपि नैकान्तः, यतो व्यणुकादयः स्कन्धाः सप्रदेशत्वाद् यादिपरमाणुजन्यत्वाद् भवन्तु सामग्रीजन्याः, परमाणुः पुनरप्रदेश इति न केनचिजन्यते, इति कथमसौ सामग्रीजन्यः स्यात् ? । अस्ति चासौ, कार्यलिङ्ग- गम्यत्वात् । उक्तं च- "मूर्तेरणुरप्रदेशः कारणमन्त्य भवेत् तथा नित्यः । एकरस-वर्ण-गन्धो द्विस्पर्शः कार्यलिङ्गश्च ॥ १ ॥" अथायमपि सप्रदेशः, तीतत्पदेशोऽणुर्भविष्यति, तस्यापि सप्रदेशत्वे तत्पदेशोऽणुरित्येवं तावत् , यावद् यत्र फचिद् निष्पदे- शतया भवबुद्धेरवस्थानं भविष्यति, स एव परमाणुः, तेनापि च सामग्रीजन्यत्वस्य व्यभिचार इति ॥ १७३७ ।। न सन्त्येव ते परमाणवः, सामग्रीजन्यत्वाभावादित्याशङ्कयाह- दीसइ सामग्गिमयं न याणवो संति नणु विरुद्धमिदं। किं वाणूणमभावे निप्फण्णमिणं खपुप्फेहिं ॥१७३८॥ 'सामग्रीमयं सर्व दृश्यते' इति भवतैव प्रागुक्तम् , 'अणवश्च न सन्ति' इत्यधुना ब्रूपे, ननु विरुद्धमिदम् , यथा 'सर्वमप्यनृतं वचनम्' इति ब्रुवतः स्ववचनविरोधः, तथाऽत्रापीत्यर्थः । यदेव हि सामग्रीमयं किमपि दृश्यते भवता, तदेवाणुसंघातात्मकम् , अतः खवचनेनैव प्रतिपादितत्वात् कथमणवो न सन्ति ? इति भावः। किञ्च, अणुनामभाव इदं सर्वमपि घटादि कार्यजातं किं खपुष्पैनि- ? १ सर्व सामग्रीमय नैकान्तोऽय यतोऽणुरप्रदेश । अथ सोऽपि सप्रदेशो यत्रावस्था स परमाणु ॥ १७३७ ।। २ दृश्यते सामग्रीमय न चाणव सन्ति ननु विरुद्धमिदम् । किं वाऽणूनामभावे निप्पसमिद खपुप्पै ? ॥ १७३८ ।।

·+ - । . प्पणम् , परमारमावे तमनकमपिण्डादिसामन्यमामात् । इति माः। तस्माद् यस्मात् सामग्रीमय श्यत इति मतिपपते भवता, वदव परमाणय इति ॥ १७३८ ॥ पदुकम्- 'परमागादरिसणो सम्पारामागसुरुमपामो य' इत्यादि, वत्र मविपिपानमा:- देसस्सारामागोघेप्पइ न य सो चिनणु विरुखमिण। सन्याभाये विन सो घेप्पड किं खरविसाणस्स ?॥१७३९॥ यदुक्तम्- 'रश्यस्पापि वस्तुनः परमागस्तापद न पसे, मारामागस्त महत, परं सोऽप्यन्यान्पपरभागकल्पनया मागुक्त पुक्तिवो नास्ति' इति । ननु विरुदमिदम्- 'समतसो, न च समस्ति' इति । सर्गमापाद् भ्रान्त्याऽसौ गृखत इति घेत् । तदयुक्तम् , यसः सामाव तुरपऽपि किमिवि स्वरपिपाणस्य सवपी बारामागो न समते । समता विपर्ययो पा कयं न मरवि ! इति ॥ १७३९ ।। किश परमागाादरिसणओ नाराभागो वि किमणुमाण ति। आरामागग्गहणे किं व न परमागससिरी ? ॥१७४०॥ 'परमागमात्रादर्शनादारामागोऽपि नास्ति' इत्यत्र किमनुमानं भवता । एतदुक्त मपति- यत् मत्यतण सकसप्लोकप्रसिद बदमेरोम्पमिव कयमनुमानेन पाध्यते ।। मारामागस्य बापमिकत्वात् तदन्यवानुपपत्तेः परभागानुमान तापदपापि पुज्यते यस्तु परमागावर्धनमात्रेणैव समिाका, सोऽसपर एष, सस्स्वपि देवादिविप्रकष्टेषु मे पिशापादिम्पदर्शनसंभवात् । तस्माद् न पर । भागादर्शनमात्रेमारामागोऽपहोतम्पः । किश, आरामागग्रहण परमागानुमानं पुरयेवापीवि माप्पकारोऽप्यार- 'मारामागेत्यादि' मारामागग्रामे कर्य न परमागसंसिद्धिा! मपि तु तत्संसिदिरेप, तथाहि-रश्यषस्तुन परमागोऽस्ति, तत्संबधिभूतस्पारामा गस्य ग्रहणाद , ए यस्संपपिभूतो मागो समवे तत् समस्ति, यया नमसा पूर्वमागे गृहीते तसंवध्यपरमागः, शमते घ घटादेरारा मागा, अवस्वसंपन्धितः परमागोऽप्यस्ति । यषोक्तम्- 'मारामागस्याऽप्यन्य आरामागः फरसनीया, तस्याप्यन्य इत्यादि तावत् , यावत् सर्वारावीपमाग" इति । अत्रापि परभागस्यासवे सर्वारावीयभागपरिकल्पनमनुपपममेन स्यात् । तस्मादस्ति परमाग । इति ॥ १७४०॥ . . IN १ पापा ११६॥ . ऐसाराभागो गमतेमस इति ना निमामिरम् । सोमारेपि न प मते पिरविरापम!. । म ।। परमायारवठो मारामागोपि किमनुमावमिति । बाराजागामाले पान परमागससिदि। - ·अपि च, 10 F क M सव्वाभावे वि कओ आरा-पर-मज्झभागनाणत्तं । अह परमईए भण्णइ स-परमइविसेसणं कत्तो ? ॥१७४१॥ आर-पर-मज्झभागा पडिवण्णा जइ न सुण्णया नाम। अप्पडिवण्णेसु वि का विगप्पणा खरविसाणस्स | सव्वाभावे वाराभागो किं दीसए न परभागो । सव्वागहणं व न किं किं वा न विवजओ होइ ? ॥१७४३॥ तिस्रोऽपि प्रतीतार्था एवेति ॥ १७४१ ॥ १७४२ ॥ १७४३ ॥ किञ्च, यदि परभागादर्शनाद् भावानामसत्वं प्रतिपाद्यते, तर्हि स्फटिकादीनां तन्न स्यादिति दर्शयन्नाह- परभागदरिसणं वा फलिहाईणं ति ते धुवं सति । जइवा ते वि न संता परभागादरिसणमहेऊ ॥१७४४॥ सव्वादरिसणउ च्चिय न भण्णइ कीस, भणइ तन्नाम । पुव्वव्भुवगयहाणी पञ्चक्खविरोहओ चेव ॥ १७४५।। ननु येषां स्फटिका-ऽभ्रपटलादीनां भावानां परभागदर्शनमस्ति ते तावद् ध्रुवं सन्त्येव, इति 'परभागादर्शनात्' इत्यनेन हेतुना सर्वभावानामसत्त्वं न सिध्यति । अथ स्फाटिकादयोऽपि न सन्ति तर्हि 'परभागादर्शनात्' इत्ययमहेतुः, त्वदभिप्रेतस्य सर्वभावासत्त्वस्या- साधकत्वात् । अतोऽव्यापकममुं हेतुं परित्यज्य 'सर्वादर्शनाद् न सन्ति भावाः' इत्ययमेव व्यापको हेतुः कस्माद् न भण्यते ? । 'भणइ तमाम त्ति' अत्र पर उत्तरं भणति । किम् ? इत्याह- तन्नामास्तु 'सर्वादर्शनात्' इति- अय हेतुस्तहि भवत्वित्यर्थः, यथा तथा शून्यतैवा- स्माभिः साधयितव्या, सा च 'सर्वादर्शनात्' इत्यनेनापि हेतुना सिध्यतु, किमनेनाऽऽग्रहेणास्माकम् ? इति भावः । अथ मूरिराह- 'पुव्वेत्यादि' नन्विदानीं 'सर्वादर्शनात्' इति ब्रुवतो भवतः 'पैरभागादरिसणओ' इति पूर्वाभ्युपगतस्य हानिः प्रामोति । किञ्च, ग्राम- ? । 1 सर्वाभावेऽपि कुत आरात् पर-मध्यभागनानात्वम् । अथ परमत्या भण्यते स्व परमतिविशेषण कुत ? ॥ १०४१॥ भारात्-पर मध्यभागा. प्रतिपमा यदि न शून्यता नाम । अप्रतिपलेप्वपि का विकल्पना परपिपाणस्य ? ॥ १७४२ ॥ सर्वाभावे वारानाग किं दृश्यते न परभाग ' । सर्वाग्रहण च न किं किं वा न विपर्ययो भवति ! ॥ १७४३ ॥ २ परभागदर्शन वा स्फटिकादीनामिति ते धुर सन्ति । यदिवा तेऽपि न सन्त परभागादर्शनमहेतु ॥ १७४४ ॥ सर्वादर्शनत एव न भण्यते कस्मात् , भणति तमाम । पूर्वाभ्युपगतहानि प्रत्यक्षविरोधतश्चैव ॥ १७४५ ॥ ३ गाथा १६९६ ।

·- मगर-सरिद सम्ब-पट-पटादीनां मस्योगैम दर्मनात् सर्गदर्शनसमणस्प देशोः प्रत्यक्षपिरोप' । सवः प्रत्याविरोपवम 'सौदर्भनात्' इत्येतदपुतामिति । । पारि पत्र कपिदार- ननु सपक्षस्य सर्वस्पाग्यापकोऽपि विपक्षात् सर्गवा निवृत्त हेतुरिष्पत एष, पपा 'मनिस्सा पपा, मयस्ता । नन्तरीयफत्तात्' इति; न पनित्योपः सोऽपि प्रयत्नानन्तरीमः, विपु पन-सुमादिभिर्म्यभिचारात् । वददिशापि यपपि सर्वेष्वपि भाषेप परमागादर्षनं नास्ति, ययापि बहुपु तावदस्ति, अवस्तेषु शून्पतो सापपमसौ सम्पर तुर्ममिष्यति । तदयुक्तम् , यतस्तत्र 'यद नित्सं न मपति सत् प्रयत्नानतरीयकमपि न मपति, यवाऽऽकाम्' इस्येवं म्पविरेकः सिध्यति यत्र शून्यता नास्ति, कि सरि । पस्तुनः सत्यम्, परमामादर्शनमपि तत्र नास्ति, किन्तु परमागदर्भनम् , पया की, इति भयता सासदादिनो म्पविरेक कपिदपि न सिम्यति, असोतुरेवापमिति ॥ १७४४ ॥ १७४५ ॥ मात्र परामिमायमाशरस्प परिरमार- नत्थि परमझमागा अपञ्चक्रवत्तओ मई होजा । नणु मक्ख-त्यावची अपञ्चक्खचहाणी वा ॥१७४५॥ भप स्पान्मतिः- पर-पम्पमागौ न स्तः, ममस्यप्तस्वाद, स्वरपिपाभवत् । तदसचे प वदपेक्षया निदिपमान आराझागोऽपि नास्ति, अतः सर्वशून्पतेत्यभिमायः। पदयकम् , यता 'असमक्षमिन्द्रियमिन्द्रियं प्रवि पर्तत इति प्रत्यक्षोऽया, न प्रस्यसोअत्या', वडामोअस्यासम्, तस्मादमस्पक्षस्थान' इत्युच्यमान नन्नमाणापर्यस्प पाऽऽपधिा सचा मामोति, तदापचौ च शून्यवाभ्युपगमहानि । शून्यवायां वापत्यप्तस्वलक्षणस्य हेवोनिा, मला SCनाममा प्रत्यक्षा अस्पमध्यपदेशानुपपचरिति भावः ।।१७४६।। अपि च, 'अमस्पतत्वात् ' इस्पनैकान्तिको परिषि दयनाइ- अस्थि अपचक्ख पि हु जह भवमो ससयाइविमाण । अह नत्यि मुण्णया का कास व केणोषलदावा?||१७४७॥ नवमस्पतमप्पस्वि किनिए पस्तु, यया भरसा संभयादिविहानम येपाममस्पसमप्यस्ति, ततो यषैतत् , तथा पर मध्यभागा पमत्पसौ मपिप्यत इत्पनैकान्तिको रेसुः । अब मपसन्मयादिविज्ञानमपि नास्ति, तर्हि का नाम शून्पता १, कस्य पाऽसौ १, मत परमप्पमापापममामलो मतिमयेत् । मनमा पिचिरममावहानि | 100 १ असाममधमपि पातु पना भगत संखपादिपिबावस् । च मातिन्पदामपस पानोपमा वा . - ७४३ ·IAS केन वोपलब्धा । भवत एवेह तत्र किल संशयः, स चेद् नास्ति, तर्हि कस्यान्यस्य ग्राम-नगरादिसत्त्वे विप्रतिपत्तिः ? इति भावः||१७४७॥ तदेवं युक्तिभिः शून्यतामपाकृत्य भगवान् व्यक्तं शिक्षयन्नाह- पच्चक्खे न जुत्तो तुह भूमि-जला-ऽनलेसु संदेहो । अनिला-ऽगासेसु भवे सोऽवि न जुत्तोऽणुमाणाओ ॥१७४८॥ तस्माद् भूमि जल-वह्निषु प्रत्यक्षेषु तव सौम्य ! संशयो न युक्तः, यथा स्वस्वरूपे । तथा, अनिलोऽपि प्रत्यक्ष एव, गुणप्रत्य- क्षत्वात् , घटवत् , ततस्तत्रापि न संशयो युक्तः । भवतु वा, अनिला ऽऽकाशयोरप्रत्यक्षत्वेन संशयः, तथाऽप्यसौ न युक्तः, अनु- मानसिद्धत्वात् तयोरिति ॥ १७४८ ॥ तत्रानिलविषयं तावदनुमानमाह- अत्थि अदिस्सापाइयफरिसणाईणं गुणी गुणत्तणओ । रुवस्स घडो ब्व गुणी जो तसिं सोऽनिलो नाम ॥१७४९॥ य एतेऽदृश्येन केनाप्यापादिता जनिताः स्पर्शादयस्ते विद्यमानगुणिनः, गुणत्वात् , आदिशब्दाच्छब्द-स्वास्थ्य-कम्पा गृह्यन्ते, एतेऽपि हि वायुमभवाद् वायुगुणा एव, इह ये गुणास्ते विद्यमानगुणिनो दृष्टाः, यथा घट-रूपादयः, यश्चैपां स्पर्श-शब्द -स्वास्थ्य- कम्पानां गुणी स वायुः, तस्मादस्त्यसाविति ॥ १७४९ ।। आकाशसाधकमनुमानमाह- अत्थि वसुहाइभाणं तोयस घडो व्व मुत्तिमत्ताओ। जं भूयाणं भाणं तं वोमं वत्त ! सुब्बत्तं ॥ १७५० ॥ अस्ति वसुधा-जला-ऽनल-वायूनां भाजनमाधारः, मूर्तिमत्त्वात् , तोयस्य घटवत् . यच तेषां भाजनं, तदायुष्मन् व्यक्त सुव्यक्तं व्योमेति । यदि च साध्यैकदेशतां दृष्टान्तस्य कश्चित् प्रेरयति, तदेत्थं प्रयोगः- विद्यमानभाजना पृथिवी, मूर्तत्वात् , तोयवत् ; तथा, आपः, तेजोवत् ; तेजश्व, वायुवत् । वायुश्च, पृथिवीवदिति ॥ १७५० ॥ तदेवं पञ्चापि भूतानि प्रसाध्योपसंहरन्नाह- , -- , प्रत्यक्षेपु न युक्तस्तव भूमि-जला-ऽनलेपु सदेह । अनिला ऽऽकाशयोर्भवेत् सोऽपि न युक्तोऽनुमानात् ॥ १७४८ ॥ २ अस्त्यदृश्यापादितस्पर्शनादीना गुणी गुणत्वत । रूपस्य घट इव गुणी यस्तेपा सोऽनिलो नाम ॥ १७४९ ॥ ३ अस्ति वसुधादिभाजन तोयस्य घट इव मर्तिमत्त्वात । यद भतानां भाजन तद व्योम व्यक्त । सत्यमम ।। १०५॥

·- ऐष पञ्चक्वाइपमाणसिद्धाइ सोम्म ! परिवज | जीव-सरीराहारोवओगधम्माइ भूयाइ ॥ १७५१ ॥ वदेमं सौम्प ! प्रत्यक्षादिममाणसिद्धानि प्रतिपयस पत्र भूतानि, नीव शरीराभारादुपयोगधर्मकानि चैतानीसि ॥१७५१॥ पदा अधनोपातानि च पृथिम्प अम्-तेजो मायुसक्षपानि पस्तारि स्वानि सचेतनानि, अतः परामिप्रायमाशय तेषां सचेतनस्र्य सिसापपिपुरा- 'किह सजीवाइ मई तलिमामोऽनिलावसाणाई । वोम विमुत्तिभावादाधारो चेव न सजीव ॥ १७५२ ॥ कर्ष पुनः सा मीयेन वर्तन्त इति समीगानि भूतानि ? इति परस्य मतिः स्यात् । अत्राच्यते- तस्य भीषस्प लिग तष्ठि तमा वहुपसम्प्रेरिस्पा, सपतनान्यनिशपसानानि पस्पारि मूतानि । म्पोप- थाका पुनर्विगतमूर्तिभाषमाषार एष, न सु समीरमिति ॥ १७५२ ॥ 'सलिलाव' इत्युक्तम् , तत्र पृषिम्याः समीरत्वे किं सिद्धम् । इत्या- जम्म-जरा-जीवण-मरण-रोहणा-हार-योहला-मयओ। रोग तिगिच्छाईहि य नारि न्न सचेयणा तरवो ॥१७५३॥ 'सचेतनास्तरमा' इति प्रतिज्ञा । 'जन्म-मरा-भीवन-मरण सतसंरोणाार-दोहदा ऽमय-सचिकित्सादिसनावात्' इति हेतु ।। 'नारीवत्' इति पटान्तः । मार- नन्वनैकान्तिफोऽयम् , अपेवनेमपि मन्मादिग्यपदेशवर्धनात् । तपाहि- 'मातं व वधि' इति म्यपदिश्पते, न पैवत् सवनम् । तथा, 'मीषितं पिपम्' 'पतं कुसुम्भकम्' इत्यादि । अप्रोच्यते- घनसतो सर्वाग्यपि सचेतनसि हानि भन्मादीन्युपसम्पन्वे, अवो मनुम्पेम्भिव तानि धेपु निरुपचरितानि, दम्पादो सु प्रविनियत एव फपिजातादिम्यपदेशो पिछे, स चौपचारिक एष- मावमिप जाते एपि, मतमिव सर्व असम्भफमित्यादि ॥ १७५३ ॥ बनस्सवेरेप सपेतनस्पसापने ऐस्वन्तराम्यप्यार- . । पूर्व प्रसपादिप्रमाणसिदामि सौम्म ! प्रतिपयल । जीव-भरीराधारोपयोगपापि भूतामि ॥ 1.५ ॥ १जीवावि मविस्तहिनामिनावमामानि । मोम विमूर्तिमावारापार पर सीधम् ॥ 1.18 | 1 चम्म-बा-बोधन-मरबमोहमा-भार-दो-मपता । रोग-चिकित्साहिमिय मौरीष मस्तनास्तरमा || 1.14॥ 2 , ·पा. 'छिक्कपरोइया छिक्कमेत्तसंकोयओ कुलिंगो व्य । आसयसंचाराओ वियत्त ! वल्लीबियाणाई ॥१७५४॥ सम्मादओ य साव-प्पबोह-संकोयणाइओऽभिमया । बउलादओ य सद्दाइविसयकालोवलंभाओ ॥ १७५५ ॥ सचेतनाः स्पृष्टपरोदिकादयो वनस्पतयः, स्पृष्टमात्रसंकोचात् , कुलिङ्गः कीटादिस्तद्वत् । तथा, सचेतना वल्ल्यादयः, स्वरक्षार्थ त्ति वृक्ष-वरण्डकाद्याश्रयं प्रति संचरणात् । तथा, शम्यादयश्चेतनत्वेनाभिमताः, स्वाप-प्रबोध-संकोचादिमत्त्वात् , देवदत्तवत् । तथा, सचेतना वकुला-ऽशोक-कुरुवक-विरहक-चम्पक तिलकादयः, शब्दादिविषयकालोपलम्भात्- शब्द-रूप-गन्ध-रस-स्पर्शविपयाणां काले प्रस्ताव उपभोगस्य यथासंख्यमुपलम्भादित्यर्थः, यज्ञदत्तवदिति । एवं पूर्वमपि दौहृदादिलिङ्गेषु कूष्माण्डी-वीजपूरकादयो वनस्पतिविशेपा: पक्षीकर्तव्या इति ॥ १७५४ ॥ १७५५ ।। अथ सामान्येन तरूणां, पृथ्वीविशेषाणां च विद्रुमादीनां सचेतनत्वसाधनायाह-- मसंकुरो ब्व सामाणजाइरूवंकुरोवलभाओ । तरुगण-विहुम-लवणो-वलादओ सासयावत्था ॥ १७५६ ।। तरुगणः, तथा विद्रुम-लवणो-पलादयश्च स्वाश्रयावस्था स्वजन्मस्थानगताः सन्तश्चेतनाः, छिन्नानामप्यमीपा पुनस्तत्स्थान एव समानजातीयाङ्कुरोत्थानात् , अशोमांसाङ्कुरवत् । आह- ननु पृथिव्यादिभूतानामिह सचेतनत्व साधयितुमारब्धम् , ततः पृथिव्या एवादौ तत् साधयितुं युक्तम् , तस्या एवादावुपन्यासाद् , तत्किमिति 'जम्म-जरा-जीवण-' इत्यादिना तरूणामेवादौ तत् साधितम् , पश्चात्तु विद्रुम-लवणो-पलादीनामिति ? । सत्यम् , किन्तु पृथ्वीविकारतया पृथ्वीभूत एव तरूणामन्तर्भावो लोकप्रसिद्धः, सुव्यक्तचैतन्यलिङ्गाश्च यथा तरवो न तथा लवणो-पल-जलादय इति तेषामेवादौ चैतन्यं साधितमिति ॥ १७५६ ॥ अथोदकस्य सचेतनत्वं साधयितुमाह---- भूमिक्खयसाभावियसभवओ ददुरो व्व जलमुत्तं । अहवा मच्छो व सभाववोमसंभूयपायाओ॥ १७५७ ।। १ स्पृष्टप्ररोदिका स्पृष्टमात्रसकोचत कुलिङ्ग इव । आश्रयसचाराद् व्यक्त । वल्लीवितानानि ।। १७५४ ॥ शम्यादयश्च स्वाप प्रबोध-सकोचनादितोऽभिमता । बकुलादयश्च शब्दादिविपयकालोपलम्भात् ॥ १७५५ ॥ २ ज 'रोहिका' । ३ मासाकुर इच समानजातिरूपाकुरोपलम्भात् । तरुगण-विदुम-लवणो-पलादय स्वाश्रयावस्था ॥ १७५६ ॥ ५ भूमिक्षतस्वाभाविकसभवतो दर्दुर इव जलमुक्तम् । अथवा मत्स्य इव स्वभावव्योमसभूतपातात् ।। १७५७ ।। , - RA PAPADADARASTRATALATASTRY . ४ गाथा १७५३

·पूड
Erin
मौसमम्मः सपेतनमुक्तम् , सतभूमिसमावीयतामाषिकस्म सस्प समात् , दर्डरचत् । अयवा, सवनमन्सरिसमम्मा, मभ्रादि
निकारसभाषसमूतपातात् , मत्स्यपदिति ॥ १७५७ ॥
सेजो ऽनिलावधिकत्साा--
अपरप्पेरियतिरियानियमियदिग्गमणोऽणिलोगो व्व।अनलो आहाराओ विधि विगारोवलम्माओ॥१७५८॥
सास्मको पायुः, अपरमरिततिर्यगनियमितदिम्गमनाद , गोषन् । यथा, सात्मकं वेज , आरारोपादानात् , सादौ विकार
विषपोपसम्भाष, नरपत् । गापायन्धानुलोम्याच व्यत्ययेनोपन्यास इति ।। १७५८ ।।
सदप पृयिम्पादीनां प्रस्यफ सपचनस्य प्रसाध्यैदानी सपो सामा पेन सत् साधयमा
तैणवोऽणम्भाइविगारमुत्तजाइतोऽणिलताइ । सत्यासत्थष्ठयामओ निजीव-सजीवरूवाओ॥१७५९ ॥
पृपिम्यापनिलान्तानि चत्वारि भूतानि जीपनिषतितास्तदापारम्तास्तनष इति प्रतिज्ञा, अभ्रादिविकारादन्यस्षे सति मूर्तजा
तित्वात् , गवादिश्वरीरपत् । मभ्रादिविकारस्तु पिस्रसापरिणवपद्लसघातरूपत्वनाघेसनस्वाद घर्मियः । ताप पृषिम्यादितनयः
शसापावा निर्मीया, अनसोपावास्तु समीमा वर्ण-गपरसादिलक्षणतः समबसेया इवि ॥ १७५९ ।।
प्रफारान्तरेणापि पृपिम्पापेन्द्रियाणा मीयतं सापयितुमाह-
'सिज्मति सोम्म! बहुसो जीवा नवसत्तसभवी नवि या परिमियदेसो लोगो न संति चेगिदिया जेसि ॥१७६०।।
ते सिं भवविम्छिची पावइ नेहा य सा जओ तेण । सिद्धमणता जीवा भूयाहारा य तेऽवस्स ॥ १७६१ ॥
सिम्पन्ति प्रक्ति यान्ति तापदमसं बहुभो नीमा, न च नपसरवोत्पादा केनापीप्यते, परिमितदेशप सोफा, सनस्सदाधारा
स्यूला स्तोका एप मीरा घटन्त । एवं ष सवि येपा मवेन पनस्पत्यादय एफेन्द्रिया भीवान सन्सि, तेपा मयस्प संसारस्य व्यवच्छित्तिः
इसपरप्रेरिततिपपनियमितविगामानवोनियो गौरिष । पमा बारा दि-विनरोपसम्मान् ॥ १.५८ ॥
२ तमोम्ममापिषिकारमूर्तयातित्वतोऽपिशान्तानि । समा ऽमपाता मिर्गीप-समीपस्माः ॥ १.५९॥
। सिम्पन्ति मौम्य ! मामो भाषा नबसायसमको नापि च । परिमितमा को न सन्ति चम्निया पेपाम् ॥ १॥
देपो भवषिकिचिा प्रामातिरामा पतम्तेन । मिरममता बीघा भूतापाराशतेमसम् ॥10॥

·RAEBAR
TO
७॥
?
-
प्राप्नोति । न चासौ कस्यापि तीर्थान्नरीयस्येष्टा यतः, तेन तस्मात् कारणात् सिद्धं सत्त्वानामानन्त्यम् । ते च ससारित्वादश्य भूताधाराः
शरीरिण एवेत्यर्थः । न च वनस्पत्यादीनन्तरेणान्यत् तेपां शरीरमुपपद्यते । निवेद्यन्तां वा यच्छरीरास्ते, अभ्युपगम्यतां चा वन-
स्पत्यादीनां सात्मकत्वमिति भावः ॥ १७६० ॥ १७६१ ।।
अथ प्रेरकमाशङ्कय परिहारमाह-
एवमहिंसाभावो जीवघणं ति न य तं जओऽभिहिअं । सत्थोवयमजीवं न य जीवघणं ति तो हिंसा ॥१७६२।।
नन्वेवं सति लोकस्यातीवपृथिव्यादिजीवघनत्वादहिंसाऽभावः, संयनैरप्यहिंसाव्रतमित्थं निर्वाहयितुमशक्यमिति भावः ।
तदेतद् न, यतोऽनन्तरमेवाभिहितमस्माभिः- 'शस्त्रोपहतं पृथिव्यादिकमजीवं भवति । तदजीवत्वे चाकृता-ऽकारितादिपरिभोगेन
निर्वहत्येव यतीनां संयमः । न च 'जीवघनो लोकः' इत्येतावन्मात्रेणैव हिंसा संभवतीति ॥ १७६२ ।।
आह- ननु जीवाकुले लोकेऽवश्यमेव जीवघातः संभाव्यते, जीवांश्च घ्नन् कथं हिसको न स्यात् ? इत्याह-
ने य घायउ त्तिहिंसो नाघायंतो त्ति निच्छियमहिंसो । न विरलजीवमहिंसो न य जीवघणं ति तो हिंसो ॥१७६३॥
अहणतो वि हु हिंसो दुह्रत्तणओ मओ अहिमरो व्व। बाहिंतो न वि हिंसो सुद्धत्तणओ जहा विज्जो॥१७६४॥
न हि 'घातकः' इत्येतावता हिंस्रः, न चानन्नपि निश्चयनयमतेनाहिंस्रः, नापि 'विरलजीवम्' इत्येतावन्मात्रेणा हिस्रः, न चा-
पि 'जीवघनम्' इत्येतावता च हिंस्र इति । किं तर्हि ? आभिमरो गजादिघातकः स इव दुष्टाध्यवसायोऽनन्नपि हिस्रो मतः । वाधमानो-
ऽपि च शुद्धपरिणामो न हिंस्रो यथा वैद्यः, इति घनप्याहस्रः, अन्नन्नपि च हिस्र उक्तः ॥ १७६३ ॥ १७६४ ॥
स इह कथंभूतो ग्राह्यः ? इत्याह-~
पंचसमिओ तिगुत्तो नाणी अविहिंसओ न विवरीओ । होउ व संपत्ती से मा वा जीवोवरोहेणं॥१७६५॥
१ एवमहिंसाऽभावो जीवघनमिति न च तद् यतोऽभिहितम् । शस्त्रोपहतमजीव न च जीवधनमिति ततो हिसा ॥१७६२ ॥
२ न च घातक इति हिस्रो नाप्नन्निति निश्चितमहिंस्र । न विरलजीवमहियो न च जीवघनमिति ततो हिंस्र ॥ १७६३ ॥
भनग्नपि खलु हिंस्रो दुष्टत्यतो मतोऽभिमर इव । चाधमाना नापि हिस्र शुद्धत्वतो यथा वैद्य ॥ १७६४ ॥
३ पञ्चसमितस्विगुप्तो ज्ञान्यविहिसको न विपरीत । भरतु वा सपत्तिस्तस्य मा वा जीवोपरोधेन ॥ १७६५ ॥

·पृह न- 1 पञ्चभिः समिविभिा समिता, विमृमिर्गुप्तिमिष गुप्तो ज्ञानी जीपखरूप बद्रशाक्रियामिनः सर्पपा जीपरमापरिणामपरिणतः, वस्मयतम कपमपि हिंसमप्यपिस्सिको मतः । एसद्विपरीसलपणस्तु नासिफा, किन्तु नि एमायम् , मशुमपरिणामस्वात् । पास भीषरिसायास्तु जीपोपरोपेन जीपस्य फीटादरुपरोपेनापपावेन सपचिर्मरतु, मा भूव पा 'स' सस्प साम्बादे, हिंसकत्वे सस्या । मनैकान्तिपस्यादिति ॥ १७६५ ।। तस्वस्या अनेकान्तिकस्यम् । इस्याह- असुमोजो परिणामोसा हिंसा सो उ बाहिरनिमित्त । को वि अवेक्खेज नवा जम्हाऽणेगतिय बज्म ॥१७६६ ॥ यस्मादिर निपर्यनयतो पोऽनुभपरिणामः स एर 'हिंसा' इत्पाख्यायते । स प पायासस्वातिपातफियालसणं निमि । कोऽप्यपेक्षते, फोऽपि पुनस्तनिरपेभाऽपि भवेत् , यया चन्दुलमत्स्पादीनाम्। वस्मादनकान्तिकमेर पामनिमित्तम् , तस्सद्भावेऽप्य सिकस्माद, पदमावऽपि प हिंसकत्वादिवि ॥ १७६६ ॥ नन्ने त वामो नीषघातः किं सर्वयैर हिंसा न भरति ? । रच्यो- कपिद् मपति, कथितु न । फयम् ? इत्यार- असुमपरिणामहेऊ जीवापाहो ति तो मयं हिंसा । जस्स उ न सो निमित्त सतो वि न तस्स सा हिंसा ॥१०६७॥ ववस्तस्माद् यो जीपापापोऽनुमपरिणामस्य हेतुः, अषषा, अनुभपरिणामो हेतु कारणं यस्यासायशुमपरिणामोतुर्मीषावापो भीपघाप्तः, स एप 'हिंसा' इवि म तीर्पफर-मणपरानाम् । यस्य तु मीषापापस्प सोऽशुमपरिणामो न निमित्तं स जीवावापा समपि सस्प सापान हिंसति ।। १७६७ ॥ मसमेगा ष्टान्तेन स्या- सद्दादओ रइफला न वीयमोहस्स भावसुदीओ । जह, तह जीवाबाहो न सुद्धमणसो विहिंसाए ॥ १७६८ ॥ 1 + , . बतो । ७ , ममोपा परिनामा सा रिसा सवामपिमिचम् । कोम्प्पपेपत नया स्मारकान्ति बामम् ॥ । महमपरिणामोतुमिबाप इति ततो मत हिंसा । परमन समिमिव समपि न तस्प सा हिंसा । 1... सम्मारको रविपापपीतमोरल मागपुर।पमा वा बीबापापो शुबममसोऽपि रिसापै ॥10॥ ।

·रोषा० ४९॥ 5. यथेह वीतराग-द्वेष-मोहस्य भगवत इष्टाः शब्द-रूपादयो भावविशुद्धितो न कदाचिद् रतिफला रतिजनकाः संपद्यन्ते, यथा वेह शुद्धात्मनो रूपवत्यामपि मातरि न विषयाभिलापः संजायते; तथा शुद्धपरिणामस्य यत्नवतः साधोः सत्त्वोपघातोऽपि न हिंसायै संपद्यते । ततोऽशुभपरिणामजनकत्वे वाह्यं निमित्तमनैकान्तिकमेवेति । तस्माद् व्यक्त ! सन्ति पञ्च भूतानि, चेतनानि चायानि चत्वारि, इत्येतत् प्रतीहीति स्थितम् । यञ्च "स्वमोपमं वै सकलम्" इत्यादि । तत्रापि यस्तव चेतसि वर्तते नासावर्थः, किन्तु भवभयोद्विग्नानां भव्यसत्त्वानां धन-कनक-पुत्र-कलत्रायसारतामात्रप्रतिपादनं तेन विधीयते, येन ते तदास्थां परित्यज्य मुक्तये प्रवर्तन्ते, न पुनस्तत्र भूताभावः प्रतिपाद्यते । इति मुञ्च संशयम् , प्रतिपद्यस्व भूतास्तित्वमिति ॥ १७६८ ।। ततो व्यपगतसंदेहोऽसौ संवेगमागतो व्यक्तः किं कृतवान् ? इत्याह- छिन्नम्मि संसयम्मि जिणेण जरा-मरणविप्पमुक्केणं । सो समणो पव्वइओ पंचहिं सह खंडियसएहिं ॥१७६९।। व्याख्यान पूर्ववत् ।। इति त्र्यशीतिगाथार्थः ॥ १७६९ ॥ ॥ इति चतुर्थो गणधरवादः समाप्तः ॥ अथ पञ्चमगणधरवक्तव्यतामभिधित्सुराह- ते पव्वइए सोउं सुहुम आगच्छइ जिणसगासं । बच्चामि ण वंदामी वंदित्ता पज्जुवासामि॥ १७७० ॥ व्याख्या पूर्ववत् , नवरं सुधर्मनामा द्विजोपाध्यायोऽन वक्तव्यः ॥ १७७० ॥ आगतस्य तस्य भगवता किं कृतम् ? इत्याह- आभट्ठो य जिणेणं जाइ-जरा-मरणविप्पमुक्केणं । नामेण य गोत्तेण य सव्वण्णू सव्वदरिसी णं ॥१७७१॥ व्याख्या पूर्ववदिति ॥ १७७१ ॥ आभाष्य किमुक्तोऽसौ ? इत्याह- "किं मन्ने जारिसोइहभवम्मि सो तारिसो परभवे वि । वेयपयाण य अत्थं न याणसी तेसिमोअत्थो॥१७७२॥ १ गाथा १६०४ । २ तान् प्रव्रजितान् श्रुत्वा सुधर्माऽऽगच्छति जिनसकाशम् । व्रजामि वन्दे वन्दित्वा पर्युपासे ॥ १७७० ॥ ३ गाथा १६०९ । ४ किं मन्यसे याश इहभवे स तादृश परभवेऽपि । वेदपदाना चार्थ न जानासि तेपामयमर्थ ॥ १७७२ ॥ --"-buu-O-A . - ·प्रादा । । स्वमर्ष मन्यसे- या मनुष्यादिरश हमने स तानः परमवेऽपि । नन्नयमनुचितस्ते संनयः, यताऽसौ विरुदवेदपद भुतिनिष घना धर्तते । तानि चामूनि घेदपदानि- "पुरुषो पे पुरुपस्वमग्नुने, पचनः पशुत्वम्" इत्यादि, तया, “भूगारा चै एप आयत यः सपुरीपो दमस" इत्यादि । एपा प षेदपदानामसमर्प मन्यसे त्वम्- 'पुरुपा मृत सन् परभघ पुरुषत्वमषाश्नुव मामाति, तथा, पक्षमो गपादयः पशुस्वमपत्यादि, अनि किस भवान्वरगवनन्तुसारश्यप्रतिपादकानि तथा, 'मृगासो " इत्यादीनि तु साश्य स्यापकानि' इति । अतस्तव संशया । मयं पायुक्त पष, यताऽमीपा पेदपदानां नायमर्यः, किन्तु यल्पमाणलक्षण इति ।। १७७२ ।। अत्र भाप्पम्- कारणसरिस फज बीयस्सयारो ति मण्णतो । इहभवसरिस सव्य जमवेसि परे वि तमजुत्त ॥१७७३॥ सुपर्माण प्रति मगपानुषाप- 'पा कारणानुरूपमेष कार्य भवति, यया यवषीजानुरूपा यारा, इहमयकारणं धान्यजन्म, ततस्तनापीहमपसामन मषितम्पम्' इत्यो मन्पमानस्त्वं यदिरमवसा सर्व पुरुषादिक परभषेऽप्यपि, तदयुक्तमेषेति ॥ १७७३ ॥ कुता इत्यार जाइ सरो सिंगाओ भूतणओ सासवाणुलिचाओ । सजायइ गोलोमा ऽविलोमसजोगओ दुन्या ॥१७७४॥ इति रुक्स्वायुवेदे जोणिविहाणे य विसरिसेहितो । दीसइ जम्हा जम्म सुहम्म ! तो नायमगता ॥१७७५॥ वत 'कारणानुरूप कार्यम्' इति सुपर्मन् ! नायमेकान्ता, यसः भूमादपि भरो आयत, वस्मादेव च सर्पपानुलिप्ताद् भूतृणफा पण्यसंपाता मायत । तया, गासामा ऽपिलोमाम्पा दूर्वा प्रभवति, इत्येवं वृक्षायुर्वेद विलक्षणानकद्रव्यसंयागनन्माना वनस्पतयो श्यन्ते । तपा, यानिविषाने प योनिमामृते विसरमानकदम्पसयोगयोनय' सर्प सिंहादिमाणिना मणया इमादयम पदार्था नानारूपाः समपसभ्यन्ते । अतः फेर्य कार्यस्प फारणानुरूपता ? इति ।। १७७४ ॥ १७७५ ।। मयचा, यप्त एव कारणानुरूपं कार्यम् , अत एव मवा वरे विचित्ररूपसा जन्तूनाम् , इनि दर्भयति- ! कारणमास कम पीबसमाएर इति ममामानः । परमवसाम सर्व पदमपि परमिमपि तरयुतम् ॥10॥ . पापवे पारप्रकार भूदा सपपानुस्मिात् । पयायते गोमोमा ऽपिणमर्मपागसो 1000 इति बसावे पानिविषामे च विसरनेम्मा । परते समासम्म सुषमा ! तवो मापमेकाता । 10५५ - ७८ ·पादा स पिचित्रा कर्मपरिगति, सनसपरिणामात्मकत्वात् , स यत्तसपरिणामास्मर्फ तद् विधिपरिणतिस्पं सश्यते, यया पामोऽभ्रादिनिकारा, पषिम्पादिपिकारो पा, यतु विचित्रपरिणतिरूपं न भवति तत् पहलपरिणामात्मकमपि न भरवि, ययाऽऽकानम् , या पुनः पुनसपरिणामसाम्येऽपि कर्मणामावरणादिभेदेन पिपतो विषित्रता सा न तुपैचिम्पादनगन्तव्या, विपित्राम मिथ्यात्वादयः प्रदेप निस्वादपप फमोसर इति ॥ १७८० ॥ अव पराभ्युपगमेनैव परमये नीवानां वैसरवय साधयमार- अवा इहभवसरिसो परलोगो वि जइ सम्मओ तेणं । कम्मफल पि इहभवसरिस पडियज्ज परलोए॥१७८१॥ किं माणियमिह मणुया नाणागइकम्मकारिणो सति । जइ तेतप्फलमाजो परे वि तो सरिसया जुत्ता॥१७८२।। पाख्या- अथषा, यदीमपसाशः परलोकोऽपि संमतो ममता, 'तेर्भ वि तव कर्मफलमपि परलोक हामवसस्यपिात्पविधि प्रशुमा ऽनुमक्रियानुरूप विचित्र प्रतिपपवेति । एवं मसित प्रतिपायैतदेय मारयति- "किं भणियमित्यादि' फियतायता प्रतिपादित मपति । तापत् मनुष्या नानागवितरिषिप्रमियानुष्ठापिना सन्तीवि प्रत्यक्षत एप लक्ष्यन्ते । सतो यदि ते परलोफे तरिक्रयाफल माम इप्पन्ते, वो ययास्पफ्रियाणामसरवा, वया परसोकगवमन्तूनामपि सैन युक्का, ननु याय यारश स परत्रापि वारश एष । भवति ॥ १७८१ ।। १७८२ ॥ अत्र परामिमायमाशाप पतिरन्नार- अह इह सफल कम्म न परे तो सन्बहान सरिसच । अकयागम-कयनासा कम्माभावोऽहवा पत्तो ॥१७८३॥ फम्माभावे य को भवतर, सरिसया व तदभावे। निकारणओ य भवो जइ तो नासो वि तह चेव ॥१७८४]] मन पे-इह सफर्स कर्मेवि-इहमपसमध्येप कम्यादिमियारूप कर्म सफलम् , न तु पारमषिकदानादिक्रियारूपं फर्म । 1 भावोभवमामा परोकोऽपि परि मारेन । कर्मम्मपीदमवसाय प्रतिपस्स परोके ॥ 1.00 कि मणितमिह मपुत्रा मानागतिकर्मकारिणा सन्ति । यदि वे तलामात्रः परसिद्यपि ततः साशता एका 11.0३ ॥ २ नमो सकर्म न परसिरता सर्वपा म सामनम् । बागम-समासी मामावोमवा प्राप्ता । ...॥ सामाणे तो ममापरं सापता रावबमारे । निमारमा भयो पदि ततो नापोऽपि तपैष । ner. ।

·१ ततश्च तत्फलाभावाद् न परलोके जन्तुवैसदृश्यम् । अत्रोत्तरमाह- 'तो सव्वहा न सरिसत्तं ति' तत एवं सति यत् तवाभिप्रेतं तद सर्वथा परभवे जीवानां सदृशत्वं न स्यात् । तद्धि कर्मणा जन्यते, तच्च नास्ति, पारभविकक्रियाणां त्वया निष्फलत्वाभ्युपगमात् , तन्निष्फलत्वे च कर्माभावात् । अथ कर्माभावेऽपि भवेत् सादृश्यम् , ताकृतस्यैव तस्य निर्हेतुकस्याऽऽगमः प्राप्नोति, कृतस्य च दान- हिंसादिक्रियाफलरूपस्य कर्मणो नाशः प्रसजति । अथवा, मूलत एव कर्मणामभावः प्राप्तः-दान-हिंसादिक्रियाणां निष्फलत्वाभ्युपगमाद् मूलत एव कर्मणो वन्धोऽपि न स्यादिति भावः । ततः किम् ? इत्याह- कर्माभावे च कारणाभावात् कुतो भवान्तरम् , तदभावे च दूरोत्सारितमेव सादृश्यम् । अथ कर्माभावेऽपि भव इष्यते, तर्हि निष्कारण एवासौ स्यात् । यदि चैवमयमिध्येत, ततो नाशोऽपि तस्य भवस्य निष्कारण एव स्यात् , अतो व्यर्थस्तपो-नियमाद्यनुष्ठानप्रयासः । निष्कारणे च भवेऽभ्युपगम्यमाने वैसदृश्यमपि जीवानां नि- कारणं किं नेष्यते, विशेपाभावात् ? इति ॥ १७८३ ।। १७८४ ॥ अथ प्रेरकमाशय परिहरन्नाह- कैम्माभावे वि मई को दोसो होज्ज जइ सभावोऽयं । जह कारणाणुरूवं घडाइ कर्ज सहावेणं ॥ १७८५॥ अथ परस्यैवंभूता मतिः स्याद् यदुत- कर्माभावेऽपि यदि भवसद्भावरूपः स्वभाव एवायं भवेत् तर्हि को दोषः स्यात् ?- विनापि कर्म यदि स्वभावादेव भवः स्यात् तर्हि किं दूषणं भवेत् ?- न किञ्चिदित्यर्थः । दृष्टान्तमाह- यथा कर्म विनापि मृत्पिण्डादिकारणा- नुरूपं घटादि कार्य स्वस्वभावेनैवोत्पद्यमानं दृश्यते, तथा सदृशमाणिजन्मपरम्परारूपो भवोऽपि स्वभावादेव भविष्यति । अत्रोच्यते- ननु घटोऽपि न स्वभावत एव जायते, कॅर्तृ-करणाद्यपेक्षित्वात् तस्य । ततश्चेहापि कर्तुरात्मनः पारभविकस्य च शरीरादिकार्यस्य करणं संभाव्यते, तच्च कर्तृ-कार्याभ्यां भिन्नं लोकेऽपि दृश्यते, कुलाल-घटाभ्यां चक्रादिवत् , याचेहात्मनः शरीरादि कार्य कुर्वतः करणं तत् कर्मेति प्रतिपद्यस्व । स्यादेतत् , घटादेः प्रत्यक्षसिद्धत्वाद् भवन्तु कुलालादयः कर्तारः, शरीरादि कार्य स्वभ्रादिविकारवत् स्वभा- वतोऽपि भविष्यति, ततो न कर्मसिद्धिः । तदयुक्तम् , यतो न स्वाभाविकं शरीरादि, आदिमत्प्रतिनियताकारत्वात्, घटवदिति। किञ्च, 'कारणानुरूपमेव कार्यम्' इत्येवं यत् परभवे सादृश्यं त्वयाऽभ्युपगम्यते, तदपि स्वभाववादिनस्तवाभ्रादिविकारदृष्टान्ते परिहीयते, अभ्रादिविकारस्य स्वकारणभूतपुद्गलद्रव्यादतिविलक्षणत्वादिति ॥ १७८५ ॥ , १ क ग 'मिष्यते'। २ घज 'कशामाह। ३ काभावेऽपि मति को दोपो भवेद् यदि स्वभावोऽयम् । यया कारणानुरूप घटादि कार्य स्वभावेन ॥ १०८५ ॥ ४ न ‘र्तृकार' ।

·no . अपिघ, होज सहायो पत्यु निफारणया व वयुधम्मो वा ?। जब वत्यु णत्थि तमोऽणुवलद्धीओ खपुप्फ व ॥१७८६।। अच्चतमणुवलद्धो वि अह सओ अत्थि नत्यि किं कम्म । छेऊ व तदस्थिते जो नणु कम्मस्स वि स एव॥१७८७॥ कम्मस्स वाभिहाण होज्ज सहावो चि होउ को दोसो । निच्च व सो समावो सरिसो एत्थ च को हेउ ? ॥१७८८॥ पतद् गायाप्रयमपि प्राया प्रागेव व्याख्यातार्यम् , नवरं 'नि' इत्यावि तृतीयगापोचरार्धम् । इदमय हदयम्- स सभापो नित्यं साध एव लयाऽम्मुपगन्तव्यः, भषान्तरे सरसस्पैव मनुष्पादिमनस्य मननाद , तस्य प स्त्रमावस्य नित्यं सरस्वे को ? । । म कपिवित्यमिमाया | सभापत एवार्य स्वभाषः साश इति चेत् । ननु भपरिसरशतायामप्येत परतुं अपयन एवेति ।।१७८६-८८॥ किन्च, सी मुत्तोऽमुत्तो वा जइ मुचो तो न सम्वहा सरिसो। परिणामओ पयं पिव न देहहेळ जइ अमुचो ॥१७८९ उवगरणाभावाओ न य हवइ सुहम्म! सो अमुत्तो वि । कजस्स मुसिमचा मुहसंवित्तादिओ चेव ॥१७९०॥ म्यास्या- स स्वभावो मूर्तः, अमूर्तो पा । यदि मूत, सार कर्मणा सह तस्य को विशेपः १- समान्तरमात्रषिशिष्टकमै स्पमुकं स्पादिवि। न चासौ सर्वदैव सर्वमा सवृक्षो युज्यते, परिणामित्वात् , दुग्पादिषत् । अथषा, मूर्तसादेवाभ्रादिविकारपदिवि । अथा पूर्तासौ समापः, ताई नैप दादीनामारम्भफा, अनुपफरणत्वात् , दण्डादिषिकललालपत् , समूतत्वादेष घा, भाषाभवन् । 'न य इमा मुरम्म ! सो नसतो पि चि' किश, सुधर्मन् ! इतोऽपि स खमाषोऽमूर्ती न युक्ता, परीरादेस्वत्कार्यस्य मूर्विमस्यात् । न प्रमूर्तस्य नभस १ भवेत् समाषो पक्ष निमारमता मा पनुपर्मों का।। पदि बचनारि सकोग्नुपमम्मे पुप्पमिव ।.. बसम्ममुपहम्पोम्प्पप सप्रेसि नासिकर्म। रेपो सपत्नेि पो बमुर्मपोभपि स पुषurn जमणो मामिवानं मोद समाप इति भपत को दोष। मिमं पास खमाया सापोऽनको ॥ २६ग लियो । 10'मि' ।। स मूर्च्छम्मूतों या परि मूर्तस्ततो म सर्मपा सामः । परिणामता पप समतपंचमूतः ॥ 1.men पिरणामाषा न च भवति अपमम् । सोम्मूःपि । कार्यस्म मूर्तिमावात् मुबसविवादितमेष । ... .... 1 T ·J ? इव मूर्त कार्यमुपजायते । तथा, सुख-संविच्यादेश्च नायममूर्तः । इदमुक्तं भवति- कर्म तावद् भवता नेष्यते, स्वभाववादित्वात् । ततश्च शरीरादीनि, सुख-दुःखसंविच्यादीनि च स्वभावस्यैव कार्याण्येष्टव्यानि, तस्य चामूर्तत्व नैतान्युपपद्यन्ते । ततो यथा द्वितीयगणधरवादे कार्यस्य मूर्तत्वात् , सुखसंवित्त्यादेश्च कर्मणो मूर्तत्वं साधितम् , तथेह खभावस्यापि तत् साधनीयम् । तथा च प्रागुक्तम्-- 'आह नणु मुत्तमेव मुत्त चिय कज्जमुत्तिमत्ताओ । इह जह मुत्तत्तणओ घडस्स परमाणवो मुत्ता ॥ १ ॥ तह सुहसवित्तीओ सबधे वेयणुब्भवाओ य । बज्झबलाहाणाओ परिणामाओ य विण्णेय ॥ २ ॥ इति ॥१७८९॥१७९०॥ अथ निष्कारणता स्वभाव इति द्वितीयविकल्पमधिकृत्याह- अहवाऽकारणउ च्चिय सभावओ तो विसरिसया कत्तो । किमकारणओ न भवे विसरिसया किं व विच्छित्ती॥१७९१।। अथ स्वभावत एव भवोत्पत्तिरित्यत्र 'अकारणत एव' इत्ययमर्थोऽभिप्रेतः, 'तो वि त्ति' तथापि हन्त ! परभवे सदृशता कुतः । कोऽभिप्रायः ? इत्याह- यथाऽकारणतः सदृशता भवति, तथा किमित्यकारणत एव विसदृशता न स्यात् । अकस्माचाका- रणतो भवविच्छित्तिः कस्माद् न स्यात् ? । अकस्माच भवन् खरविषाणादिरपि भवेत् , शरीरादीनां चाकारणतो भवतामभ्रादीना- मिव प्रतिनियताकारत्वादिरूपता न स्यात् । तस्माद् नाकारणता स्वभाव इति ।। १७९१ ॥ अथ वस्तुधर्मोऽसाविति तृतीयविकल्पमाश्रित्याह- अहव सहावो धम्मो वत्थुस्स, न सो वि सरिसओ निचं । उप्पाय-ट्ठिइ-भंगा चित्ता जं वत्थुपजाया ॥१७९२॥ अथ वस्तुनो धर्मः स्वभावः, सोऽपि सर्वदैव सदृशो न घटते, इति कथं सर्वदैव शरीरादीनां सदृशतां जनयेत् । कथ पुनरस्य सदैव सदृशता न घटते ? इत्याह- 'उप्पायेत्यादि' यद् यस्मादुत्पाद-स्थिति-भङ्गादयश्चित्रा वस्तुपर्यायाः, न च ते सदैवाऽवस्थितसा- दृश्याः, नीलादीनां वस्तुधर्माणां प्रत्यक्षत एवान्यान्यरूपतया परिणतिदर्शनात् । किञ्च, वस्तुधर्मोऽसौ भवत्स्वभाव आत्मधर्मो वा स्यात् , २ गाथा १६२५, १६२६ । ३ अथवाऽकारणत एव स्वभावतस्ततोऽपि सदृशता कुत । किमकारणतो न भवेद् विसदृशता किं वा विच्छित्ति ? ॥ १७९१ ॥ ४ अथवा स्वभावो धर्मो वस्तुन., न सोऽपि सदृशको नित्यम् । उत्पाद स्थिति-भङ्गाश्चित्रा यद् वस्तुपर्याया. ॥ १७९२ ।। , १ घ ज खस'।

·. पदलपो पा! । पपास्मपी, ती नासौ परीरादीना कारनम् , अमूर्तत्वात् , आकाशादिपत् । मप पुनरूपमः, ताई कर्मैासी, कर्मणोऽपि हि परसास्विकापधर्मन्नास्मामिरभ्युपगतस्यादिसि ॥१७९२।। किश है। कम्मस्स वि परिणामो मुहम्म ! धम्मो स पोग्गलमयस्स । हेऊ चित्तो जगओ होइ सहावो त्ति को दोसो ॥१७९३॥ मुपर्मन् ! मसौ पस्तुधर्मो भवत्ससमायो पर्मो ममत, को दोपा ?- न कभित् , युक्तियुक्तस्वात । किंपिभिष्टा पमा ? इत्यार- परिणामाः । कस्य ? । कर्मणः । भूतस्प । पुनलमपस्प । कस्तो यः कमपरिणामः १ इत्या-हेतुः । कस्प। 'जगत - जगदैषि म्यस्प | सदेपं फर्मसक्षणस्प मस्सुनः कर्मपरिणामरूपो धर्मो भपति स्वभाष , नाय कापि दापापत्ति । अस्माकमपि समतोऽयमयः, करस सर्वदा सरशोऽसौ न माति, किन्तु चित्रो मिथ्यास्वादिोतुषिभ्या विपित्रो पिविषस्वभाषः । अतो न तस्मात् परभने साम्पमय, किन्तु विपित्ररूपवेवि ॥ १७९३ ॥ यदिना, किमननाम्पापकेन, मिप्यास्पेण षैकान्वषादन ? । सर्वव्यापकम् , अपितयस्पं चानकान्तबादमेर दर्शयमार- अहवा सव्य पत्यु पइक्खण घिय मुहम्म ! धम्मेहिं । सभवइ वेइ केहि वि केहि वि तदबत्थमन्चत ॥१७९॥ स अप्पणो विसरिस न पुल्यधम्मेहि पच्छिमिल्लाण | सयलस्स तिहुअणस्स च सरिस सामण्णधम्मेहिं ॥१७९५॥ प्यारूपा- मवषा, सुपर्मन् ! किमेक एष परमषा, सर्वमम हि घट पटादिर्फ सुमनान्तर्गत घस्तु कैभित् पूर्वपर्यायैः समा मा समानपर्यायैः प्रतिक्षणमुस्पयवे, फैचित् पुनरुत्तरपर्यायैः समाना ऽसमानपर्यायैर्येति व्युपरपति, कैबित्त तदवस्थमेघास्ते । तसर्थेनं सति तदस्त्यास्मनोऽपि पूर्णपर्णपरत्तरातरधर्माणां न सरनम् , किं पुनरन्यनस्तूनाम् ?; सामान्यपमस्तु सर्वस्यापि त्रिभुवनस्प समा नम् , किं पुनरेफस्पैर निजपूर्वनन्मनः इति ॥ १७९९ ॥ १७९५ ।। ततः किं स्पितम् । इस्साह- , कर्मयोमपि परिनामा पुपर्मन् ! धर्म सम्मपम्पोतुमित्रो बगतो भाति समाष इति को दोष.९५ ॥ १ सयमा सब वस्तु प्रतिपणमेव पर्मन् ! बम।। समपति पति पि वैरपि सरपस्मममम्वम् ॥ १.९४ ॥ तराममोपि मा म पूपमा पाचाबामाम् । सस्प निमुपवस्व - सा सामान। ॥ १.१५ ।। - - ·? वस्तु सर्वेणापि ७॥ aragatarta erana ata are को सम्बहेवे सरिसो असरिसो वा इहभवे परभवे वा सरिसासरिसं सव्वं निच्चानिच्चाइरूवं च ॥१७९६|| को ह्यर्थोऽर्थान्तरैरात्मना वा सहेहमवेऽपि सर्वथा सदृशोऽसदृशो वा, किं पुनः परभवे ? । तस्मात् सर्वमपि सह समाना-ऽसमानरूपमेवेहभवेऽपि, इति कुतः परभवे सादृश्यमेव प्रतिज्ञायते भवता ? इति भावः । तथा, सर्वमपि नित्यानित्या- धनन्तधर्मात्मकमिति ॥ १७९६ ।। अमुमेवार्थ दृष्टान्तेन प्रतिपादयितुमाह- जह नियएहिं वि सरिसो न जुवा भुवि बाल-वुड्ढधम्मेहिं । जगओ वि समो सत्ताइएहिं तह परभवे जीवो॥१७९७॥ यथेह युवा निजैरप्यतीता-ऽनागाल-वृद्धत्वादिपर्यायैरात्मनोऽपि सर्वथा न समानः, सत्तादिभिस्तु सामान्यपर्यायैर्जगति न केनचिद् न समानः, तथायमपि जीवः परलोकं गतः सर्वेणापि सह समाना-ऽसमानरूप एव, इति कृतः सर्वथा सादृश्यम् इति ॥ १७९७॥ एतदेव दृष्टान्तेन भावयति- मणुओ देवीभूओ सरिसो सत्ताइएहिं जगओ वि । देवाईहि विसरिसो निच्चानिच्चो वि एमेव ॥१७९८॥ मनुष्यो मृत्वा देवत्वमापन्नो जगत्त्रयस्यापि सत्तादिभिः पर्यायैः सदृशः, देवत्वादिभिस्तु विसदृशः, इति नैकान्तेन कापि सदृशता । तथा, द्रव्यतयाऽसौ नित्यः, पर्यायतया त्वनित्य इत्याद्यपि वक्तव्यम् । अत्राह- नन्वस्माभिरपि नैकान्तेन परभवे सादृश्यमभ्युपगम्यते, किन्तु समानजात्यन्वयमात्रमेवेष्यते, पुरुषादिम॑तः पुरुषादिरेव भवतीति । एतदप्ययुक्तम् , कर्मजनितो हि पर- भव इति साधितम् । तच्च मिथ्यात्वादिविचित्रहेतुजन्यत्वाद् विचित्रमेवेति, अतस्तजन्यः परभवो विचित्र एव युज्यते, न तु समान- जात्यन्वयः सिध्यतीति ।। १७९८ ॥ 17.hamroy+ १ क सर्वथैव सदृशोऽसरशो वेहभवे परभवे वा? | सदृशासदृश सर्व नित्यानित्यादिरूप च ॥ १७९६ ॥ २ यथा निजकैरपि सदृशो न युवा भुवि वाल वृद्धधर्म । जगतोऽपि सम सत्तादिकैस्तथा परभवे जीव ॥ १७९७ । ३ मनुजो देवीभूत सरश सत्ताविकैर्जगतोऽपि । देव(त्वादिभिर्विसहशो नित्यानिस्योऽप्येवमेव ॥ १७९८ ॥ --- ·1 --- . ०॥ पन्धस्पैषामापावा मोरयति पानान्पम् , इत्यनेनाकई कस्लमार; नया एप मामम्- आरमभिम महदरबारादि, अभ्यन्तरं-निमस्वरूपमेव, पेद- विनानावि, प्रकृतिपर्मत्यागानस्प, प्रतेमाचेतनस्वात् । यतमाम्नि फिल पन्म-मोक्षामालप्रतिपादकानि । तया, ना - नैव सपी, सशरीरस्य मिया ऽमिययोरपातिरस्वीति- पापा अध्यात्मिकानादिरीरसतानयुक्तस्मात् मुख दुस्मयोपातिः संसारिणा नास्तीत्यर्पा, अक्षरीरं मा वसन्त- भसमित्यर्थ , प्रिया प्रिये न स्पृथता, तरकारनभूतस्य कर्मणोऽभाषाविस्यर्थः । अनि प पप मोक्षामियायकानीवि । मता संशयः । तत्र "स एप विगुणो निमः" इत्यादीनां नापर्मा, किन्षय वक्ष्यमामलक्षण इति ॥१८०४ । अत्र भाम्पम्- 'त मनसि जइ बघो जोगो जीवस्स कम्मुणा समय । पुल्च पम्छा जीवो कम्म व सम व ते होजा १ ॥१८.५|| 'पपयाण य' इत्यत्र चसम्दा युक्ति पत्य न जानासि । इवः? यसादायुम्मन् मण्डिक! त्वमम मयसे-मीवस्य मधो यदि कर्मणा समर्थ सार्प योगः संयोगोऽभिप्रतः स खस्मादिमान् , आविररितो पायपादिमान् , ततः किं पूर्व भीरः प्रस्पेस पयाद कर्म, पूर्व वा कर्म पभाजीपः प्रसूयेत, सर्म वा पुगपद् पा सौ द्वापपि प्रसूयेयावाम् । इवि पक्षत्रपमिति ॥ १८०५॥ अत्रापपास्य दूपममार- ने हि पुन्बमहेओ खरसंग वायसमवो जुत्तो । निकारणजायस्स य निकारणउ चिय विणासो ॥१८०६॥ 'पूर्व जीव पपास्कर्म' इत्यतदयुक्तम् , यतो न कर्ममा पूर्व 'सरसंग पायसंमयो अचो' स्वरमा स्पेयाम्मनः संमको युक्तः, मोतुकस्वात् , यदोतुकं स न भायत, या सरमाम् , यच नायवे व नितुकमपि न भरति, यया घटा,निफारणस्य च मावस्प निकारण एप विनाशा स्पादिति ॥ १८०६ ॥ अमुमेव विकल्प पयितुमाह- अहवाऽणाइ पिचय सो निकारणओन कम्मजोगो से।अह निकारणो सो,मुकस्स वि होहिइ समुजो॥१८०७॥ । -- व मबसे पदि गामो पोगो नीरससम्मणा समकम् । पूर्वपनामीकाम पा सम पाते मवेताम् ।।५। . नहि मोती बम्पमिमात्मसमपो बुचा । विजारमावस्वर निपारणा पर बिवासा . अपराम्नादिपस निकारणको समर्मबागेस्वस्थ । पप मिपारणा सा मुचस्पापि भविष्यति सम्मा १ ॥

·बृहदा १ अथ चेत् कर्मणः पूर्वमात्माऽनादिकालसिद्ध एव, इति किं तस्य सहेतुक-निर्हेतुकचिन्तया ? इति । अत्रोच्यते- 'निकारणओ इत्यादि' यद्येवम् , ततः 'से' तस्य जीवस्य कर्मयोगः कर्मवन्धो न प्राप्नोति, अकारणत्वात् , नभस इव । अथ निष्कारणोऽप्यसो भवति, तर्हि मुक्तस्यापि भूयः स भविष्यति, निष्कारणत्वाविशेषात् , ततश्च मुक्तावप्यनाश्वास इति ॥ १८०७॥ यदिवा, होज स निच्चमुक्को बंधाभावम्मि को व से मोक्खो ? । न हि मुक्कव्ववएसो बंधाभावे मओ नभसो ॥१८०८॥ अथवा, कर्मयोगाभावाद् नित्यमुक्त एवासौ भवेत् । यदिवा, बन्धाभावे कः किल तस्य मोक्षव्यपदेशः । न ह्यबद्धस्य नभसः कस्यापि मुक्तव्यपदेशो मतः, वन्धपूर्वकत्वाद् मोक्षस्य । तस्माद् न 'पूर्व जीवः पश्चात् कर्म' इति प्रथमविकल्प इति ॥ १८०८ ॥ अथ 'पूर्व कर्म पश्चाज्जीचः, युगपद् वा द्वावपि' इति पक्षद्वयस्य प्रतिविधानमाह- नै य कम्मस्स वि पुव्वं कत्तुरभावे समुब्भवो जुत्तो। निकारणओ सो वि य तह जुगवुप्पत्तिभावे य ॥१८०९॥ न हि कत्ता कजं ति य जुगवुप्पत्तीए जीव-कम्माणं । जुत्तो ववएसोऽयं जह लोए गोविसाणाणं ॥१८१०॥ न च जीवात् माक् कर्मणोऽपि समुद्भवो युक्तः, कर्तुर्जीवस्य तदानीमभावाद, अक्रियमाणस्य च कर्मत्वायोगात् , निष्कारण- थेत्थमसौ कर्मसमुद्भवः स्यात् , ततोऽकारणजातस्याकारणत एव विनाशोऽपि स्यादिति । तथा, युगपदुत्पत्तिभावे च 'प्रत्येकपक्षोक्ता दोपाः वाच्या' इति शेषः- निर्हेतुकत्वात् प्रत्येकवदुभयस्यापि समुदितस्यानुत्पत्तिरित्यादि । न च युगपदुत्पन्नयोर्जीव-कर्मणोः कर्तृ-कर्मभावो युज्यत इत्येतदेवाह- 'न हीत्यादि' न हि युगपदुत्पन्नयोर्जीव कर्मणोः 'अयं जीवः कर्ता' 'इदं वा ज्ञानावरणादिपुद्गलनिकुरम्ब कर्म' इति व्यपदेशो युज्यते, यथा लोके सव्ये-तरगोविषाणयोरिति ॥ १८०९ ॥ १८१० ॥ द्वितीय मूलविकल्पमधिकृत्याह- १ भवेत् स नित्यमुक्तो बन्धाभावे को वा तस्य मोक्ष ? । न हि मुक्तव्यपदेशो बन्धाभावे मतो नभस ॥ १८०८ ॥ २ न च कर्मणोऽपि पूर्व कर्तुरभावे समुनवो युक्त । निष्कारणक सोऽपि च तथा युगपदुत्पत्तिभावे च ॥ १८०९ ॥ न हि कता कार्यमिति च युगपदुत्पचौ जीव-कर्मणो । युको व्यपदेशोऽय यथा लोके गोविपाणयो ॥ १८१० ॥ 98 ·निशेपाः ७६२॥ १३ ? + होबाणाईओ या सर्वघो तह वि न घडए मोक्खो । जोऽणाई सोऽणतो जीव-नहाण व सयघो ॥१८१९॥ स्यादेवन , अनादिरेप जीप-कर्ममोः संप पा सयोगः । ननु तथापि मोसो न पटसे, यस्माद् योऽनादि। संयोगा सोऽनन्तो रएर, पया जीम-नमसा । म माफाभेन सा जीवस्य कदानिदपि संयोगो निपर्वते । एवं फर्ममापि सहासौ न निपर्वत, तयाध सति मुंग्त्समारमसा इति ।। १८११ ।। उपसारमार- ईय जुचीए न घटइ मुन्वह य मुईम्स बघ-मोक्खा चि । तेण तुइ ससओऽय न य कजोऽय जहा सेणसु ॥१८१२॥ इसे एकयुगस्या पन्यो मोसम न घटते, भूपते प मुसिषु मेदसारयेयसौ । वनस्तर संपयोऽपम् । यया पायं न कार्यस्तया सौम्य ! इति । उकः पूर्वपक्षः ॥ १८१२ ॥ मात्र प्रतिविपीयवे- तब यत् वापतम्- 'कि पूर्फ जीरा पथात् कर्म, उत म्यस्ययः । इस्पादि । वत् सर्ममयुक्तम् । अत: ? इत्याह- संताणोऽणाईओ परोप्पर हेट-हेठमावाओ । देहस्स य कम्मस्स य मडिय ! बीय-कुराण व ॥१८१२॥ परीर-कर्मणोरनादिः संतान इति मतिजा, परस्परं हेतुनाममावाद, पीमाहुरवदिति । तसय कि पूर्व भीपा पमात् कर्म ?' इत्यादि सारस एप, अनादित्वात् वसंवानस्पति ॥ १८१३ ॥ एतदेय कर्मसंवानस्यानादित सापयभार- अत्यि स देहो जो कम्मकारण जो य कज्जमण्णस्स । कम्म व देहकारणमत्यि य ज कज्जमण्णस्स ॥१८१४॥ अस्ति स कमिद् देहो योवनस्य कर्मणा कारणम् , यमान्पस्पातीवस्य कर्ममा कार्यम् । दया, कर्मापि समस्ति । किंपि । मोवारिको पा संपावरसपापिनपने मोमा पोजागिसोममातो पाप-ममतोरिष समय ...२प मुजामा'। इति शुरुमा न बस्ने दुबले च भूतिपु पन्च-मोक्षाविति । तेव व संत्तनोन र मोम्य चपा अपब मोहयो ति ।। ५१५ वे'। । मवानाम्मारिक परस्सर रेनोवमहामात् । देवस्म कर्ममा मनिकांचा भरपोरि ... दि पूर्वपदेष । स्ति सरेसेवा कर्मकार कार्यमापन। वापरणमस्ति पर मम्पस्पm - ·, शिष्टम् ? इत्याह- यदग्रेतनस्य देहस्य कारणम् , यच्चान्यस्यातीतस्य देहस्य कार्यमिति । एवमनादौ संसारे न कचिद् विश्राम्यति, अतोऽनादिर्देह-कर्मसंतान इति । आह- ननु वन्ध-मोक्षाविह साधयितुं प्रस्तुतौ, ततः कर्मसंतानस्यानादित्वसाधनमसंवद्धमिव लक्ष्यते । तदयुक्तम् , अभिप्रायापरिज्ञानात् , न ह्यकृत कर्म संभवति 'क्रियत इति कर्म' इति व्युत्पत्तेः, यच्च तस्य करणमसावेव वन्ध इति कथं न तत्सिद्धिः १ ॥ १८१४ ॥ ननु यदि क्रियत इति कर्मोच्यते, तर्हि कोऽस्य देहस्य च कर्ता ?, इत्याह- कत्ता जीवो कम्मस्स करणओ जह घडस्स घडकारो । एवं चिय देहस्स वि कम्मकरणसंभवाउ ति॥१८१५॥ फर्ता चात्र कर्मणो जीवः, करणसमेतत्वात् , दण्डादिकरणयुक्तकुलालवद् घटस्य, करणं चेह जीवस्य कर्म निर्वर्तयतः शरी- रमवगन्तव्यम् । एवं देहस्याप्यात्मैव कर्ता, कर्मरूपं करणं कर्मकरणं तत्संभवात्- ताक्तत्वात् , दण्डादिकरणसमेतकुलालवदिति॥१८१५॥ अथात्र प्रेर्य परिहारं चाह- कम्मं करणमसिद्धं व ते मई कज्जओ तयं सिद्ध । किरियाफलओ य पुणो पडिवज तमग्गिभूइ व्व ॥१८१६॥ स्यादेतत् , अतीन्द्रियत्वेनासिद्धत्वात् कर्मणः करणत्वमसिद्धम् । तदयुक्तम् , यतः कार्यतः कार्यद्वारेण तत् सिद्धमेव, तथाहि- विद्यमानकरणं शरीरादि, कृतकत्वात् , घटादिवत् , यचास्य करणं तत् कर्मैव, तस्मादस्त्येव तत् । अथवा, विद्यमानकरणमेवात्म- शरीरलक्षणं द्वयम् , कर्तृ-कार्यरूपत्वात् , कुलाल-घटादिवत् । यच्च कर्तुरात्मनः शरीरमुत्पादयतः करणं तत् कर्मेति कथं न तसिद्धिः ?। तथा, फलवत्यो दानादिक्रियाः, चेतनारब्धक्रियारूपत्वात् , कृष्यादिक्रियावत् , यच्च तासां फलं तत् कर्म । इत्यग्निभूतिरिव त्वमपि प्रति पद्यस्वेति ॥ १८१६॥ यच्चोक्तम्- 'योऽनादिः संयोगः सोऽनन्तो दृष्टः' इत्यादि । तत्राह- 9 संताणोऽणाई तेणाणतोऽवि णायोगतो । दीसइ संतो वि जओ कत्थइ बीय-कुराईणं ॥ १८१७ ॥ १ कर्ता जीव कर्मण करणतो यथा घटस्य घटकार । एवमेव देहस्यापि कर्मकरणसभवादिति ॥ १८१५ ॥ २ कर्म करणमसिद्ध वा तव मति कार्यतस्तत् सिद्धम् । क्रियाफलतश्च पुन प्रतिपयस्व तदग्निभूतिरिव ॥ १८१६ ॥ ३ यत् सतानोऽनादिस्तेनानन्तोऽपि नायमेकान्त । दृश्यते सन्नपि यत कुत्रापि वीजा-ऽकुरादीनाम् ॥ १८१७ ॥ , ·पृ पा. ४॥ . 'पद् पस्माजीष-फर्मसंयोगसंतानोनादिस्तेन तस्मादनन्तोऽपि' इति नायमेकान्तः, यतोऽनादिरपि संयुक्तयोर्वस्तुनो सवान । सान्तोऽपि कचित् श्यते, यपा पीना रादीनां संवान इति ।। १८१७ ।। तपादि- अण्णयरमणिबचियकर्ज थीय-कुराण ज विहयं । सत्य हओ सताणो कुक्कुडि-अलाइयाणं च ॥ १८१८ ॥ जह वेह कंचणो-वलसजोगोऽणाइसंतइगओ वि । वोमिछज्जइ सोवाय तह जोगो जीव-फम्माण ॥ १८१९ ॥ पीमा गुरपोर्मध्येऽन्यतरदनिर्मितकार्यमेव पर मिहतं ध्यपरिभ वत्रानयोईतो परमिन्नः संतानाः । एवं इक्कल्प ऽम्दफयो, पिता पुत्रयोरपि प दाम्पम् । पचा पा कानो पसयोरनाविकासमाससंवानमावगतोऽपि संयोगा सोपायमपितापायुपाया म्पपछिपवे, पचा नीब-कर्मणारपि संयागोनादिसवानगवाऽपि सपा-संयमापुपापा म्पनछिपसे, इति न मोसामाव इति ॥ १८१८॥१८१९॥ अत्र परस्प प्रभमप पस्पोपरमार- सो किं जीव-नहाण व अह जोगो कचणो-पलार्ण जीवस्स य कम्मस्स य मण्णइ दुखिहो विन विरुदो॥१८२०॥ पठमोऽमन्वाण थिय भन्याण कषणो-वलाण व जीव सामण्णे भन्योऽभन्यो चि को मेओ ॥१८२२॥ माह- मीपस्य फर्मणय पोऽयं परस्परं पोगा सोनादिः सन् कि भीष-नमसोरिमानन्ता, अब काशनो-पसयोरिव सान्सोऽपि स्यात् ।, उभययापि दर्शनात् किमत्र प्रतिपपामहे ।। भग्पवेत्रोचरम्- दिपाऽप्ययमविरुदा, वत्र प्रथमोऽनापनन्वरूपोऽमम्याना इष्टम्पः । यस्तु कानो-पसयोरिनानादि: सान्तोऽसौ भम्पानां पियः । मार- ननु जीवस्वसाम्येऽपि 'अयं मम्या 'अयं पामग्य। इति किवोऽयं विशेषा। न प पम्पम्- पपा जीवस्ये समानेऽपि नारफ तिर्यगादयो विशेषाखथा मम्पा ऽमम्पत्वविधपोऽपि पतरनिर्मितकार्य गावागारमोद पितम् । तातामा कुप-भसारिकाको 1610 'चोरम्ब। बारेमा पसंयोगोनारिसंततिगतोपि । पणिते सोपा वमा पोगो जीब-कर्ममो... उस मिसीरिवार योगामामो-पापोरिव!ीपस्मकर्ममय भरपवेदिमियोऽपि न विमा14, मयमोम्ममामामेष मम्या पापो-पपीरिख । बीमतले धामापे मम्मोम्मम इति को मेरा + 4 ।।

·10-
,
으
भविष्यतीति, यतः कर्मजनिता एव नारकादिविशेषाः, न तु स्वाभाविकाः । भव्या भव्यत्वविशेपोऽपि यदि कर्मजनितस्तदा भवतु, को
निवारयिता ?, न चैवमिति ॥ १८२० ।। १८२१ ।।
एतदेवाह-
होउ जइ कम्मकओ न विरोहो नारगाइभेउ व्व। भणह य भव्वा-ऽभव्वा सभावओ तेण संदेहो ॥१८२२॥
भवतु वा यदि कर्मकृतोऽयं भव्या-ऽभव्यत्वविशेपो जीवानामिष्यते, नात्र कश्चिद् विरोधः, नारकादिभेदवत् , न चैतदस्ति, यतो
'भव्या ऽभव्याः खभावत एव जीवा न तु कर्मतः' इति यूयं भणथ, तेनास्माकं संदेह इति ।। १८२२ ।।
परेणैवमुक्ते सत्याह-
देव्वाइत्ते तुल्ले जीव-नहाणं सभावओ भेओ । जीवा-ऽजीवाइगओ जह, तह भव्वे-यरविसेसो ।। १८२३ ॥
यथा जीव-नभसोर्द्रव्यत्व-सत्त्व-प्रमेयत्व-ज्ञेयत्वादौ तुल्येऽपि जीवा-ऽजीवत्व-चेतना-ऽचेतनत्वादिस्वभावतो भेदः, तथा जीवाना-
मपि जीवत्वसाम्येऽपि यदि भव्या-ऽभव्यकृतो विशेषः स्यात् , तर्हि को दोपः ? इति ॥ १८२३ ॥
इत्थं संबोधितो भव्यत्वादिविशेषमभ्युपगम्य दूषणान्तरमाह-
ऐवं पि भन्वभावो जीवत्तं पिव सभावजाईओ । पावइ निच्चो तम्मि य तदवत्थे नत्थि निव्वाणं ॥ १८२४ ॥
नन्वेवमपि भव्यभावो नित्योऽविनाशी पामोति, स्वभावजातीयत्वात्- स्वाभाविकत्वात् , जीवत्ववत् । भवत्वेवमिति चेत् ।
तदयुक्तम् , यतस्तस्मिन् भव्यभावे तदवस्थे नित्यावस्थायिनि नास्ति निर्वाणम् ,"सिद्धो न भव्यो नाप्यभव्यः" इति वचनादिति ॥१८२४॥
नैवम् , कुतः १ इत्याह-
जह घडपुब्बाभावोऽणाइसहावो वि सनिहणो एवं । जइ भब्बत्ताभावो भवेज्ज किरियाए को दोसो ? ॥१८२५॥
-
१ भवतु यदि कर्मकृतो न विरोधो नारकादिभेद इव । भणथ च भव्या ऽभव्यान् स्वभावतस्तेन सदेह ॥ १८२२ ॥
२ द्रव्यादित्वे तुल्ये जीव नभसो स्वभावतो भेद । जीवा-ऽजीवादिगतो यथा, तया भव्ये तरविशेष ॥ १८२३ ॥
३ एवमपि भव्यभावो जीवस्वमिव स्वभावजातीय । प्राप्नोति नित्यस्तस्मिश्च तदवस्ये नास्ति निर्वाणम् ॥ १८२४ ॥
• यथा घटपूर्वाभावोऽनादिस्वभावोऽपि सनिधन एवम् । यदि भव्यत्वाभावो भवेत् क्रियया को दोप ? ॥ १८२५ ॥

·--- - स या पदस्य मागमायरोनादिस्समापनातीपोऽपि घटोस्पची सनिपनी घिनपरो रटा, पर्ष पदि मम्परपस्यापि मान सप'सचिव पा. १ परणक्रियोपायवोऽमापा स्यात् , सर्दि को दोपा संपपसे ।-न कमिदिति ॥ १८२५ ।। माक्षेप-परिवारौ मार- ६६॥ अणुदाहरणममावो खरसग पिय मई न त जम्हा । भावो चिय स विसिट्ठो कुभाणुप्पत्तिमेचेण ॥ १८२६ ॥ स्याद् मतिः परस्य- नन्यनुदाहरगमसो मागमावा, अमाररूपतवापस्तुत्वात् , वरपिपाणषत् । तन्न, यस्मात् माप एपासी पदमागमाषा, वस्कारणम्दानादिकालमाचपुनससंघावरूपा, केवर्स घटानुस्पतिमात्रेण विशिष्ट प्रति ॥ १८२६ ।। भातु वाई पटमागभाववद् मम्पत्तस्य विनाशा, केमलपित्वं सति दापान्तरं मसनति । किम् ? इत्यार- ऐव मन्युम्छेओ कोट्ठागारस्स या अवचउ चि । त नाणसचणओऽणागयकाल-घराण व ॥ १८२७ ॥ नने सति मष्पोमोवा- मम्पनीवैः संसार। शून्पा प्राप्नोति, अपपयात् ! फस्प पया समुच्चयः । इत्यार- स्वोफस्ताकाफ प्पमागपान्पस्य पान्पसवकोष्ठागारस्प। इदमुक्तं मरवि- कासस्यानम्त्यात् पमासपर्यन्त चापश्यमफस्प मम्पस्प जीवस्य सिद्धिगमनात् क्रमेणापचीयमानस्स पान्पकोष्ठागारस्पेष सरस्पापि भव्यरारुपोदा मामोतीवि । भनोचरमार- तदेव न, मनम्तस्मा भष्पराः, अनागवकाला काशवदिति । इस पद पादनन्वकेनानन्त, वन स्वोक-स्वाफवयापचीयमानमपि नोठिपत, पया प्रतिसमर्थ वर्तमान वापरपाऽपपीयमानोऽप्पनागतकाससमयराभिः, प्रतिसमयं पुरसा मदेशापदारणापीयमानः सर्मनमःमदेशराषिर्या । इति न मम्यो दः॥१८२७॥ ॥ कुता इत्साह- ज चातीता ऽणागयफाला तुला जमो य ससियो । एको अणतमागो भन्वाणमइयकालेण ॥१८२८॥ - ममुवाहाणामापा जामिय मधिन र पमाए । माप एष विमिमामुत्पचिमारेम १ पर्व मनोकामागारमेषापा इति । स मावतत्वोजागतकामाम्बरपोरिव ॥ १२.. । बताया-नागतमाही मी बता समिरा । एकोमातभागो मम्मावामीतकान 4 144

·--
बृ
एस्सेण तत्तिउ चिय जुत्तो जं तो वि सव्वभव्वाणं । जुत्तो न समुच्छेओ होज मई कहमिणं सिद्ध ? ॥१८२९||
भव्याणमणंतत्तणमणंतभागो व किह व मुक्को सिं । कालादओ व मंडिय ! मह वयणाओ व पडिवज्ज ॥१८३०॥
व्याख्या- यस्माचातीता ऽनागतकालौ तुल्यावेव, यतश्चातीतेनापि कालेनैक एव निगोदानन्ततमो भागोऽद्यापि भव्यानां
सिद्धः, एष्यतापि भविष्यत्कालेन तावन्मान एव भव्यानन्तभागः सिद्धिं गच्छन् युक्तो घटमानकः, न हीनाधिकः, भविष्यतोऽपि
कालस्यातीततुल्यत्वात् । तत एवमपि सति न सर्वभव्यानामुच्छेदो युक्तः, सर्वेणापि कालेन तदनन्तभागस्यैव सिद्धिगमनसंभवोप-
दर्शनात् । अथ परस्य मतिर्भवेत्- तत् कथमिदं सिद्धं यदुत- अनन्ता भव्याः, तदनन्तभागश्च सर्वेणैव कालेन सेत्स्यतीति ? ।
अत्रोच्यते- काला-ऽऽकाशादय इवानन्तास्तावद् भव्याः, तदनन्तभागस्य च मुक्तिगमनात् , काला-ऽऽकाशयोरिव न सर्वेपामुच्छेद
इति प्रतिपद्यख, मद्वचनाद् वा मण्डिक ! सर्वमेतत् श्रद्धेहीति ॥ १८२८ ॥ १८२९ ॥ १८३० ।।
कथं पुनस्त्वद्वचनात् सर्वमेतत् सत्यतया प्रतिपद्यामहे ? इत्याशङ्कयाह-
सैन्भूयमिणं गिण्हसु मह वयणाओऽवसेसवयणं व । सवण्णुताइओ वा जाणयमझत्थवयणं व ॥१८३१॥
मण्णसि किह सव्वण्णू सव्वेसिं सव्वसंसयच्छेया । दिटुंताभावम्मि वि पुच्छउ जो ससओ जस्स॥ १८३२॥
व्याख्या- सद्भूतमिदमनन्तरोक्तं सर्वपपीति गृहाण त्वम् , मद्वचनत्वात् , यथा त्वत्संशयादिविषयमवशेपं मद्वचनम् , सर्वज्ञत्वादि-
त्यादिभ्यो वा हेतुभ्यः, आदिशब्दाद् वीतरागत्वादिपरिग्रहः, ज्ञायकमध्यस्थवचनवदित्ययमत्र दृष्टान्त इति । अर्थ मन्यसे----
कथमिव सर्वज्ञस्त्वम् । अत्रोच्यते- सर्वेषां सर्वसंशयच्छेदात् । अन्यस्य सर्वसंशयन्छेत्तुः कस्याप्यदर्शनात् कोऽत्र दृष्टान्तः ?- न
कश्चिदिति । अत्रोच्यते- किमत्र दृष्टान्तान्वेपणेन ? । तदभावेऽपि हि यो यस्य संशयः स तं सर्वमपि पृच्छतु, येन स्वमत्ययसिद्ध एव
मयि सर्वज्ञत्वनिश्चयो भवतीति ।। १८३१ ॥ १८३२ ।।
--
१ एष्यता तावानेव युक्तो यत् ततोऽपि सर्वभव्यानाम् । युक्तो न समुच्छेदो भवेद् मति कथमिद सिन्दम् ? ॥ १८२९ ॥
भव्यानामनन्तस्वमनन्तभागो वा कभ पा मुक्त एषाम् ? । कालादय इव मण्डिक । मम वचनाद् वा प्रतिपद्यस्व ॥ १८३०॥
२ सद्भूतमिद गृहाण मद्वचनादवशेपवचनमिव । सर्पज्ञतादितो वा शायफमध्यस्थवचनमिन ॥ १८३१ ॥
मन्यसे कथ सर्वज्ञ सर्वेषां सर्वसशयच्छेदात् । दृष्टान्ताभावेऽपि पृच्छतु य सरायो यस्य ॥ १८३२ ॥

·- पृ भत्र मेरका माह मन्वा वि न सिजिझस्सति केइ कालेण जइ वि सन्वेण । नणु ते वि अमव्व चिय किंवा मव्वचण तेसिं ?॥१८३३॥ ननु मम्या भपि सन्यो यदि सर्पणापि कासेन सर्नेऽपि न सेत्स्यन्ति, ताई येषां सिदिर्न मविप्पति, यमम्या एर वे किं म म्यपदिश्यन्ते । केन पा निशेपेण सेपी भम्पत्वम् । इति निरोपवामिति ॥ १८३३ ।। मत्रोचरमार- भैष्णइ मन्वोजाग्गो न य जोग्गण सिझए सन्यो। जह जोग्गम्मि वि दलिए सबम्मिन कीरए पडिमा ॥१८२४॥ भण्यतेयोचरम् । किम् । इत्याह- भन्योऽध सिदिगपनयोग्योपभिमेता, न तु यः सिदिगति पास्मत्पेन, न च योग्यत्व मस्तीत्येताक्वैव सर्पः सिम्यवि, किन्तु सिदिगमनसामग्रीसमपे सवि । हटान्तमाइ- पपा हेम मणि पापाण-चन्दन-काष्ठादिके योग्पेऽपि मविमाऽपि दसिके न सर्वस्मिन् प्रविमा विधीयते, किन्तु यौन तभिप्पचियोग्या सामग्री संमपति तौरासौ क्रिपवे । नप वदसंभममात्रेण पतिमानिपयेऽयोग्यता भाति । नियममेर नैवं रिपीयते यदुव-प्रतिमायोग्ये पस्तुनि प्रविमा भवत्येवेति, किन्तु यदा यदा पा पाग्प एम सा भपति, नान्यत्रैवि परमिहापि न भन्या' इत्येतायन्माणैर सर्वः सिध्यति, किन्तु सामग्रीसंपचौ, न च तदसपसायपि सस्यामम्पदा मरति, किन्तु यदा सदा मा भम्यस्यैर मुक्तिर्नामग्यस्येति ॥ १८३४ ॥ हटान्वान्दरमाह- जह वा स एव पासाण-कणगजोगो विओगजोग्गो वि। न विजुअइ सन्चो थिय स विजुज्जह जस्स सपत्नी ॥१८३५॥ किं पुणजा सपची सा जोग्गस्सेव न उ अजोग्गस्स। तह जो मोक्खो नियमा सो भव्वाण न इयरेसिं ॥ १८३६ ॥ म्पास्पा- यवा वा स एव पूर्वोक्ता सुवर्णपापाण-कनकयोयोंगो वियोगयोग्यतान्नितोऽपि सर्वो न पियुज्यते, किन्तु स एम marwar 1 मन्दा बपिन सेत्स्यन्तिम्भपि प्रोन बपपि मज । मतेऽप्यममा पप किंवा मम्परप पाम् !- 16un १ मम्मो मम्मो पोम्बो पोग्बो सिप्पति मा। पपा पोम्पेऽपि सिमस्मिन् बिते प्रतिमा। 14.. । पमा पास एष पापा-ममोगो पिपीगगोम्पोमपि । न पिगुम्वे स एष व पिपुमते पल समाधिः 11५॥ कुमो प्रमाझि पा पोम्पबमबमोनसासमा यो मोमो नियमात् स मध्यानो बेदरेषाम् | 14.

·A ० ॥ वियुज्यते, यस्य वियोगसामग्रीसंप्राप्तिरिति । किं पुनः?, एतद् भुजमुत्क्षिप्य ब्रूमः- या वियोगसामग्रीसमाप्तिः सा वियोगयोग्यस्यैव सुवर्णोपलस्य भवति, न तु तदयोग्यस्य, तथा तेनैव प्रकारेण यः सर्वकर्मक्षयलक्षणो मोक्षः स नियमाद् भव्यानामेव भवति, नेतरे- पामभव्यानामिति भव्या-ऽभव्ययोर्विशेष इति ।। १८३५ ॥ १८३६ ॥ अथ प्रकारान्तरेणाक्षेप-परिहारौ प्राह-- कैयगाइमत्तणाओ मोक्खो निच्चो न होइ कुभो व्व। नो पद्धंसाभावो भुवि तहम्मा वि जं निच्चो ॥ १८३७ ॥ अणुदाहरणमभावो एसो वि मई न तंजओ नियओ। कुंभविणासविसिट्ठो भावो च्चिय पोग्गलमओ य॥१८३८॥ व्याख्या- ननु मोक्षो नित्यो न भवति, किन्त्वनित्यो विनाशी, कृतकत्वात् ; आदिशब्दात् प्रयत्नानन्तरीयफत्वा-ऽऽदिमत्त्वादिप- रिग्रहः। कुम्भवदिति दृष्टान्तः । अत्रोच्यते-अनैकान्तिकता हेतुनाम् , विपक्षेऽपि गमनात् , यस्मादिह घटादिप्रध्वंसाभावः कृतकादिस्वभावो- ऽपि नित्य एव, तदनित्यत्वे घटादेस्तद्रूपतयैवोन्मज्जनप्रप्तङ्गादिति । अथैवं परस्य मतिः- न केवलं पूर्वोक्तः प्रागभावः किन्त्वेपोऽपि प्रध्वंसाभावोऽभावत्वेनावस्तुत्वादनुदाहरणमेव । तदेतद् न, यतो यस्माद् नियतो निश्चितः कुम्भविनाशविशेपेण विशिष्टः पुद्गलात्मको भाव एवायमपि मध्वंसाभावः । अतो युक्तपेतदुदाहरणमिति । एतच मोक्षस्य कृतकत्वमभ्युपगम्योक्तम् ॥ १८३७ ॥ १८३८ ।। यदिवा, न भवत्येव कृतको मोक्ष इति दर्शयन्नाह-- किं वेगंतेण कयं पोग्गलमेत्तविलयम्मि जीवस्स । किं निव्वत्तियमहियं नभसोघडमेत्तविलयम्मि ? ||१८३९|| किमिह पुद्गलमात्रविलये सैंति समस्तकर्मपुद्गलपरिशाटसमये जीवस्यात्मनः स्वतत्त्वे वृत्तिमादधन एकान्तेन कृतं विहितम् , येन कृतको मोक्षः स्यात् ।। एतदुक्तं भवति- इहात्म-कर्मपुद्गलवियोगो मोक्षोऽभिप्रेतः । तत्र तपः-संयममभावतो जीवात् कर्मणि पृथग् जायमाने किमात्मनः क्रियते, येन कृतकत्वादनित्यत्वं मोक्षस्य प्रतिपाद्यते ?। अथ स एपात्म-कर्मवियोगः क्रियमाणत्वात् कुत- का, ततोऽनित्य इत्याशङ्कयाह- 'किं निव्वत्तियपित्यादि' मुद्रादिना घटमात्रस्य विनाशे सति कि नाम नभप्तोऽभ्यविकं निर्तितम् ?- १ कृतकादिमत्त्वाद् मोक्षो नित्यो न भवति कुम्भ इव । नो प्रघसाभावो भुनि तद्वापि यद् नित्य ॥ १८३७ ॥ अनुदाहरणमभाव एपोऽपि मतिन तद् यतो नियत । कुम्भविनाशविशिष्टो भाव ण्व पुद्गलमयश्च ॥ १८३८ ॥ ३ किं वैकान्तेन कृत पुद्गलमात्रविलये जीवस्य । किं निवर्तितमधिक नभसो घटमानविलये ? ॥ १८३९ ॥ ४ ५ ज 'सम' । . २ज 'शशिशि'।

·-- , -- न किनिदिरपर्यः । परमिहापि कर्ममाप्रविनाने सति किमीपस्यापिकं कवम् , येन तदेकाफितारूपस्य मोसस्य कवकत्वेनानित्यत्त सेवा स्पाद ११स पर कर्मणो रिनासो घटविनाशवत् सियमाणस्पात् रुवका सव' सर्वफर्मक्षयसतणो मोक्षोऽनिस्प इति चेत् । वदयुक्तम् , यतो ययाऽयमय घविनाप्नो पः फेमसाझामसायो न पुनस्तवो विभिभोऽसौ, न चाफाशस्य किमप्यधिर्फ क्रियते, सस्य सदाप ७०|| स्थिवस्वेन निस्पस्वाद , एवमिमाप्ययमेष कर्मणो बिनायो या फेसलास्मसझापा, न स्वात्मनो पिमिन्नोऽसौ, न चास्मनः किमिदधिक रिपीयते, सस्पापि नभोप निस्पस्यात् । तस्माद न मोक्षस्य रुवकत्वमनिस्यतया। कवविवानित्यत्वे सिद्धसाध्यसैव, इम्प-पर्या पोपयरूपमया सर्मस्यापि पस्तुनो निस्यानित्यस्पस्वादिति ॥ १८३९ ।। माह- ननु कपुनसा ये निनीय नीयेन परित्यकास्ते सोकमेवाभिग्याप्य तिष्ठन्ति, न पुनस्तरहि कापि गमन्ति, नीयोऽपि प लोकमाप एष विष्ठसि वितम यया घटपियुक्तस्पाप्पाफाशस्य सकपासपनससयोगस्तदयस्प एस, एवं कर्मवियुक्तस्पाप्यात्मनो निर्मार्णवत्पाउसंयोगः समस्स्पेय, इति कर्य पुनरपि न तस्य सनपा १ इत्पानापार- 'सोऽणवराहो व पुणो न पम्झए बधकारणाभावा । जोगा य वघहेऊ न ये ते तस्सासरीरो चि ॥१८४०॥ स सको जीप पुनरपि न अभ्यसे, पम्पकारणामामात्, अनपरापपुरुपवत् , मनो-चाक-काययोगादया पपोववोऽमि पीयन्ते, न प वे मकस्प सन्ति, शरीरापमापात् । न प धर्मपर्गमागतपुरलमाप्रसंयोगमात्रस्पोन बन्पोऽपिक्रियते, अतिमसमा । विदोपामावतात्, किन्तु मिप्पात्वादिवनिपन्धन इति ।। १८४० ।। आइ- नन्न मुक्तास्मा सौगवानामिव भगवायप्पभिमायेण पुनरपि भषे मादुर्मवनि, नया ? इत्याशस्पार- ने पुणो तस्स पसूई बीयामावादिहकुरस्सेय । वीय च तस्स कम्म न य तस्स तय तो निचो ॥१८४१॥ न वस्प मुक्तस्य पुनरपि भषमतिरेपमायवे, वीजाभाषा- कारणस्पासवाद, ययाजुरस्म वदभाषा न प्रमतिः । पी पास्य कर्मपावगन्तम्यम्, सब मुफस्य नास्स्पेन, सवः पुनरावरपमापाद निस्योऽसामिति ॥ १८४१ ।। इत्यम नित्यो मुक्ता । ता ? इत्या- , सोनपरापर पुन मते पत्रकारमामापात । योगास पोतरोन र सामान इति ॥ यस चोमो र। मम 'म यो । पुषवा मतियामाषारिगरसेप । यौन च तर म र वस्त्र पर पदो निमा 11 ५.ग तिमी' । 7 -- ·으 १॥ देव्यामुत्तत्तणओ नहं व निच्चो मओ स दव्वतया । सव्वगयत्तावत्ती मइ त्ति तं नाणुमाणाओ ॥१८४२॥ स मुक्तात्मा नित्य इति प्रतिज्ञा । 'दव्वामुत्तत्तणउ त्ति' द्रव्यत्वे सत्यमूर्तत्वादिति हेतुः । 'दव्वतय त्ति' यथा द्रव्यत्वे सत्य- मूर्त नभ इति दृष्टान्तः । अथैवंभूता मतिः परस्य स्यात्- अनेन हेतुना सर्वगतत्वापत्तिरप्यात्मनः सिध्यति; तथाहि सर्वगत आत्मा, द्रव्यत्वे सत्यमूर्तत्वात् , नभोवत् । ततश्च धर्मविशेषविपरीतसाधनाद् विरुद्धोऽयम् । तदेतद् न । कुतः १ । अनुमानात्- अनुमानवा- धितत्वात् सर्वगतत्वस्येत्यर्थः; तथाहि- असर्वगत आत्मा, कर्तृत्वात् , कुलालवत् । न च कर्तृत्वमसिद्धम् , भोक्तृत्व द्रष्दृत्वायनुपप- तेरिति ॥ १८४२॥ यदि बा, किमनेनैकान्तिकेन नित्यत्वग्रहेण ?, एकान्तानित्यत्ववादिनिराकरणार्थमेव ह्येवमभिहितम् , परमार्थतस्तु सर्वमेव वस्तु जैनानां भवन-भग-स्थित्यात्मकमेवेति दर्शयन्नाह- को वा निच्चग्गाहो सब्बं चिय वि भव-भंग-द्विइमइयं । पज्जायंतरमेत्तप्पणादनिच्चाइववएसो ॥ १८४३ ।। गतार्था, नवरं पर्यायान्तरमात्रस्यार्पणं प्रधानभावेन विवक्षणं तस्मादनित्यादिव्यपदेशः, तथाहि- घटः पूर्वेण मृत्पिण्डपर्यायेण विनश्यति, घटपर्यायतया पुनरुत्पद्यते, मृदूपतया त्ववतिष्ठते । ततश्च यो विनष्टरूपतादिपर्यायो यदार्पितः प्रधानभूतो विवक्ष्यते, तदा तेनानित्यत्वादिव्यपदेशः। एवमसावपि मुक्तः संसारितया विनष्टः, सिद्धतयोत्पन्नः, जीवत्व-सोपयोगत्वादिभिस्त्ववतिष्ठते, तथा, प्रथमसमयसिद्धतया विनश्यति, द्विसमयसिद्धतयोत्पद्यते, द्रव्यत्व-जीवत्वादिभिस्त्ववतिष्ठते । ततोऽर्पितपर्यायेणानित्यत्वादिव्यपदेश इति ॥ १८४३॥ मुक्तस्यावस्थानक्षेत्रनिरूपणार्थमाह- मुंत्तस्स कोऽवगासो सोम्म ! तिलोगसिहरं, गई किह से ?। कम्मलहुया तहागइपरिणामाईहिं भणियमिदं॥१८४४॥ 'मुक्तस्य क्षीणसमस्तकर्मणो जीवस्य कोऽवकाशः कावस्थानम् ?, इति पृष्टे सत्याह- सौम्य ! त्रिलोकशिखरं, लोकान्त इत्यर्थः । १ द्रव्यामूर्तत्वतो नभ इव नित्यो मत स द्रव्यतया । सर्वगतत्वापत्तिमतिरिति तद् नानुमानात् ॥१८४२॥ ३ को वा नित्यग्रह सर्वमेवापि भव भङ्ग-स्थितिमयम् । पर्यायान्तरमात्रार्पणादनित्यादिव्यपदेश ॥ १८४३ ॥ ५ मुक्तस्य कोऽवकाश सौम्य ! त्रिलोकशिखर, गति. कथ तस्य ? । कर्मलघुता तथागतिपरिणामादिभिर्भणितमिदम् ॥ १८४४ ॥ २ प ज 'धर्मिवि'।

·निपा. . ७२।। ननु फय 'स' वस्याफर्मणो मीस्पताषद् दमितो गतिः प्रवर्तते । । कर्मनिषन्वना दि भीपानां सर्गपि चेष्टा सतो विरायोगत्यादि कर्माभाषऽपि गतिचष्टापापतिप्रसाः प्राप्नोति । अयोग्यत- 'कम्पलप त्ति' फर्मापगमे सति लाघाव समयमकं तदसिमत्तिरित्यर्थः, । तधागतिपरिणामात्- फर्मसये सिद्धस्वपदपूगविपरिणामसामादित्पयो, यथा हि समस्तफर्मक्षयादपूर्व सिद्धस्वपरिणाम मीन सपासा दयवि, वयागविपरिणाममपीति भावः । मादिधन्दादपरमपि वनविकारणं समयभणिवमिदमवगन्तव्यम् , तथया- 'गउ य एररफ भागी मो म इस पणुवियो । गइ पुष्वपमोगेम एवं सिवाण वि गई उ ॥ १ ॥ १८४४ ॥ अया पत् मेर्यमाशरूप परिहरवि- किं सकिरियमरूवमडिय! मुवि चेयण च किमरूव ।जह से विसेसघम्मो चेयन्न तह मया किरिया ॥१८४५॥ भार- नन्वाकाश-कासादयोऽर्ता निष्क्रिया एर प्रसिदार, तद् किं नाम स्वयाऽरूपमम् सद् षस्तु सप्रियं एट, येन सक्तात्मन सक्रियत्तमभ्युपगम्यते ।- ननु निष्क्रिय एष मुकास्था प्रामोति, अमूर्तस्वाद , आकाशयदिति भावः । अनोच्यते-- पणिक ! त्वमप्पेतत् कयप,- सवि किमरूपं सवस्तु पेवन भीक्षितम् , यन मुक्तात्मा चयनोऽभ्युपगम्यते ?- अमनस्वादचतन एमाय मामोति, आफाशवदिति । तस्माद् यया 'से' तस्य भीवस्यारूपेभ्य आफाशादिम्पस्तद्पस्खे समानेऽन्योऽपि चैतन्यलक्षणो विशेषपर्मः । समस्ति, तया क्रिपापि मवा,- सक्रियत्वमपि विशेषधर्मोऽस्तु, फा निरोप इति भावः ॥ १८४५ ॥ यत्रोक्तम्- 'निष्क्रियो मुकास्मा, भस्मात्' वदनैकान्सिकमष, प्रतिषपामाषादित्यार-। अया, सका मुक्तविशेपम पराय सामान्येनास्मनः सपियवं सापयन्ना- कत्ताइसणओ वा सकिरिओऽय मओ कुलालो व्य । देहप्फवणओ वा पञ्चक्ख जतपुरिसो च ॥ १८४६ ॥ अथवा, सप्रियोऽयपास्मा, कस्मात् , प्रसासनद । मादिशमा 'भोक्तृत्वात्' इत्यादि पाच्यम् । मवषा, सक्रिय पात्मा, मत्सतत एव देशपरिस्सन्ददर्शनात् , पन्धपुरुपवदिति ॥ १८४६ ॥ --- . --- ।. बापु रणपहमतिमा पुर्षमुर्षिमुक्तः । गतिः पूर्वमपोगेपय सिमानामपि गतिस्तु ।। ।। ३ म मे य' । ४ पब 'मुझे म । विसनियमाम मनिक ! मुषि तर्न मिसम् 1 1 वा तस्स वियोपरताप तया मना मिग ॥ १५ ॥ दिलो वा सहिमोग्न मवाना परस्परसवो पा प्रमईपलापुर र १ ॥ प

·।
पराशङ्का प्रतिविधानं चाह--
'देहफंदणहेऊ होज्ज पयत्तो ति सो वि नाकिरिए । होजादिवो व मई तदरूवत्ते नणु समाणं ॥१८४७॥
रूवित्तम्मि स देहो वच्चो तप्फंदणे पुणो हेऊ । पइनिययपरिप्फदणमचेयणाणं न वि य जुत्तं ॥ १८४८ ॥
अथैवं ब्रूषे- देहपरिस्पन्दहेतुरात्मनः प्रयत्नो न तु क्रिया, अतो नात्मनः सक्रियत्वसिद्धिरित्यभिप्रायः । अत्रोत्तरमाह-
सोऽपि प्रयत्नो नभसीवाक्रिय आत्मनि न संभवति, अतः सक्रिय एवासौ । अमूर्तस्य च प्रयत्नस्य देहपरिस्पन्दहेतुत्वे कोऽन्यो हेतुरिति
वाच्यम् ? । अन्यहेतुनिरपेक्षः खत एवायं परिस्पन्दहेतुरिति चेत् । यद्येवम् , आत्मापि तद्धतुर्भविष्यति, किमन्तर्गडुना प्रयत्नेन ? ।
अथादृष्टः कोऽपि देहपरिस्पन्दहेतुः, न त्वात्मा, निष्क्रियत्वात् । ननु सोऽप्यदृष्टः किं मूर्तः, अमूर्तो वा ? । यद्यमूर्तः, तात्मापि देहप-
रिस्पन्दहेतुः किं नेष्यते, अमूर्तत्वाविशेषात् १ । अथ मूर्तिमानदृष्टः, तर्हि स कार्मणशरीरलक्षणो देह एव, नान्यः संभवति । तस्यापि च
बहिश्यदेहपरिस्पन्दहेतुतया व्याप्रियमाणस्य परिस्पन्दो द्रष्टव्यः, तस्य चान्यो हेतुर्वाच्यः, तस्यापि चान्यः, तस्यापि चान्य इत्यनवस्था ।
अथ स्वभावादेवादृष्टस्य कार्मणदेहस्य परिस्पन्दः प्रवर्तते, तर्हि वहिदृश्यस्यापि देहस्य तत एव तत्पत्तिर्भविष्यति, किमदृष्टकार्मणदेह-
परिकल्पनेन ? । अस्त्वेवमिति चेत् । तदयुक्तम् , अचेतनानामेवंभूतप्रतिनियतविशिष्टपरिस्पन्दनस्य स्वाभाविकत्वानुपपत्तेः, "नित्यं
सत्त्वमसत्त्वं वा हेतोरन्यानपेक्षणात्" इत्यादिदोपप्रसङ्गात् । तस्मात् कर्मविशिष्ट आत्मैव प्रतिनियतदेहपरिस्पन्दनहेतुत्वेन व्याप्रियत
इति सक्रियोऽसाविति ॥ १८४७ ॥ १८४८ ।।
भवतु तर्हि भवस्थस्य सकर्मणो जीवस्य क्रिया, मुक्तस्य तु कथमसौ ?, इत्याशङ्कय परिहरन्नाह-
होउ किरिया भवत्थस्स कम्मरहियस्स किंनिमित्ता सानणु तग्गइपरिणामा जह सिद्धत्तं तहा सा वि ॥१८४९॥
पूर्वार्धनाक्षेपः, पश्चार्थेन तु परिहारः, प्राग् व्याख्यातार्थ एवेति ॥ १८४९ ॥
अपरस्त्वाह-
१ देहस्पन्दनहेतुर्भवेत् प्रयत्न इति सोऽपि नाक्रिये । भवेददृष्टो वा मतिम्तदरूपत्वे ननु समानम् ॥ १८४७ ॥
रूपित्वे स देहो वाच्यस्तत्स्पन्दने पुनर्हेतु । प्रतिनियतपरिस्पन्दनमचेतनाना नापि च युक्तम् ॥ १८४८ ।।
२ भवतु क्रिया भवस्थस्य कर्मरहितस्य किंनिमित्ता सा? । ननु तद्गतिपरिणामाद् यथा सिद्धत्व तथा सापि ॥ १८४९ ॥

·। SETTEERICEER पा० -- ४॥ + 'किं सिद्धालयपरओ न गई, घम्मात्थिकायविरहाओ । सो गइठवग्गहकरो लोगम्मि जमत्थि नालोए ॥१८५०॥ यपुन्पायेन मुस्प गविक्रिपया सक्रियत्वमिप्यते, तर्हि सिदालयात् सिद्धामस्पितिक्षेत्रात् परवोऽसोफऽपि किमिति वस्य गतिर्न प्रवर्तते । अत्रोच्यव- परतो धर्मास्तिकायविरहात् । तद्विरहोऽपि कुवा ? इत्यार- यत् यस्मादसौ पर्मास्तिकायो सोक एव समस्ति, नालोफे । मा भूदसारसाके, कि वेन प्रस्तुनानुपयोगिना फतम्यम् , तदिराऽपि भवतु मुफस्य तत्र गवित, नियमा भागत् । । तदयुक्तम् , यतो जीवानां पुरसाना प गवर्गमनस्पोपमा उपष्टम्भस्तस्कारी स एव धर्मास्तिकायो नान्यः, तमस्तस्या सोकमावात् कर्ष लोकात् परवोऽसोकेपि मुक्तास्मनां गतिः प्रपर्वते ! इति ॥ १८५० ॥ फर्य पुनरेवदासीयते यदुत- लोकावन्पोऽप्यलोकपदार्थः कपिदस्ति ? इत्याप्तम्या लोगस्स त्यि विवक्खो सुद्धचणओ घडस्स अघहो व्व।स घडाइ चिय मई न निसेहाओ तवणुरूवो ॥ १८५१॥ अस्ति सोकस्प विपक्षः, व्युत्पचिमच्दपदामिपयस्मात् , इह यत् प्युरपचिमवा शुद्धपदेनाभिपीपवे सस्प विपक्षो हए , यया पटस्याघटा, यष लोकस्य पिपता सोऽलोकः । अय स्यान्मतिः- 'न सोकोऽयोक' इति यो लोकस्य विपसः स घटादिपदार्यानाम न्यतम एप भविष्यति, किमिर पस्स्वन्तरपरिकल्पनया ।। तदेतद् न, पयुदासनमा निपेपार निषेप्यस्यैषानुरूपोऽध विपक्षोऽन्येप णीयः, 'न लोकोऽसोका' इत्यत्र च सोको निपेभ्यः, स पाकाचविश्वेषा, मतोऽस्लोफेनापि तदनुरूपेण मषितष्पम् , यया 'इहापण्डित' इस्युक्त पिशिष्टमानषिकसमेतन एन पुरपरिषेपो गम्यते, नावेतनो घटादिा, एमिरापि सोकानुरूप एवालोको मन्तव्यः । उक्तं च- "नम्युक्तमिवयुक्त वा यदि कार्य विभीयते । तस्माधिकरणेऽन्मस्मिलोकेऽप्यभगतिस्तथा ॥१॥" "नम्नपयुक्तमन्यसस्वापिकरणे सया पर्वगविः । तस्मालोकपिपक्षवादस्त्पलोक इति ॥ १८५१ ।। मयागकास्तित्वादेष धर्मा ऽधर्मास्तिफापौ साषयमाह- तम्हा घम्मा ऽधम्मा लोयपरिच्छेयकारिणो जुत्ता । इहरागासे तुल्छे लोगोऽलोगो चि को भेओ १ ॥१८५२॥ १ वि सिदापरतो ग गविा धर्मास्तिकापविरहात् । स पुपमामो को परस्ति मा १५ ॥ जोमस्मास्ति विपशा ठरवतो परस्थावर इस । सादिरेष मतिनं मिरेषात् नबनुस्मा । १५ । १ वात्मार वर्मा-चौ बोकपरिचयकारिणी बुकी। इवरमाकासे गुस्से जोकोमोक इति ने मेर। १८५९ ॥ ----- - ·---- वृहत लोगविभागाभावे पडिघायाभावओऽणवत्थाओ। संववहाराभावो संबंधाभावओ होजा ॥ १८५३ ॥ यस्मादुक्तप्रकारेणास्त्यलोकः, तस्मादलोकास्तित्वादेवावश्यं लोकपरिच्छेदकारिभ्यां धर्मा-धर्मास्तिकायाभ्यां भवितव्यम् । अन्यथाऽऽकाशे सामान्ये सति 'अयं लोकः' 'अयं चालोकः' इति किंकृतोऽयं विशेषः स्यात् । तस्माद् यत्र क्षेत्रे धर्मा-ऽधर्मास्ति- कायौ वर्तेते, तल्लोकः, शेपं त्वलोक इति लोका-ऽलोकव्यवस्थाकारिणौ धर्मा-ऽधर्मास्तिकायौ विद्यते इति । 'लोगेत्यादि' यदि हि धर्मा- ऽधर्माभ्यां लोकविभागो न स्यात् , ततो लोकविभागाभावेऽविशिष्ट एवे सर्वस्मिन्नप्याकाशे गतिपरिणतानां जीवानां पुद्गलानां च प्रतिघाता- भावेन तद्गत्यवस्थानाभावादलोकेऽपि गमनात् , तस्य चानन्तत्वात् तेषां परस्परं संवन्धो न स्यात् । ततश्चौदारिकादिकार्मणवर्गणापर्यन्तपु- द्गलकृतो जीवानां वन्ध-मोक्ष-सुख-दुःख-भवसंसरणादिव्यवहारो न स्यात् । जीवस्य च जीवेन सहान्योन्यमीलनाभावात् तत्कृतो- अनुपग्रहो-पघातादिव्यवहारो न स्यादिति ॥ १८५२ ॥ १८५३ ।। ततः किम् ? इत्याह- 'निरणुग्गहत्तणाओ न गई परओ जलादिव झसस्स।जो गमणाणुग्गहिया सो धम्मो लोगपरिमाणो ॥१८५४॥ ततो लोकात् परतोऽलोके जीव-पुद्गलानां न गतिः, निरनुग्रहत्वात्- तत्र गत्यनुग्रहकर्तुरभावादित्यर्थः, यथा जलात् परतो झषस्य मत्स्यस्य गतिर्न भवति, उपग्राहकाभावादिति । यश्चात्र जीव-पुद्गलगतेरनुग्रहकर्ता, स लोकपरिमाणो धर्मास्तिकाय इति ।।१८५४।। तत्र प्रयोगमाह-- अत्थि परिमाणकारी लोगस्स पमेयभावओऽवस्सं । नाणं पिव नेयस्सालोगत्थित्ते य सोऽवस्सं ॥ १८५५ ॥ अस्ति लोकस्य परिमाणकारी, प्रमेयत्वात् , ज्ञानमिव ज्ञेयस्य । अथवा, जीवाः पुद्गलाच लोकोऽभिधीयते, ततोऽस्ति तत्प- रिमाणकारी, प्रमेयत्वात् , यथा शाल्यादीनां प्रस्था, यश्चेह परिमाता स धर्मास्तिकायः, स चावश्यमलोकस्यास्तित्व एव युज्यते, नान्यथा, आकाशस्य सर्वत्राविशिष्टत्वात् । तस्माल्लोकाग्रे सिद्धस्यावस्थानमिति प्रस्तुतम् ।। १८५५ ॥ १ लोकविभागाभावे प्रतिधाताभावतोऽनवस्थात । सव्यवहाराभाव सबन्धाभावतो भवेत् ॥ १८५३ ॥ २ निरनुग्रहत्वाद् न गति परतो जलादिव झपस्य । यो गमनानुग्रहीता स धर्मो लोकपरिमाण ॥ १८५४ n ३ आस्ति परिमाणकारी लोकस्य प्रमेयभावतोऽवश्यम् । ज्ञानमिव ज्ञेयस्यालोकास्तित्वे च सोऽवश्यम् ।। १८५५ ।। EPARA ·० , -- अप प्रकारान्तरेणासप-परिवारौ माह- पैयणं पसचमेव थाणाओ त व नो जओ छठी । इह कचिलक्खणेयं कत्तुरणत्थतरं थाण ॥ १८५६ ।। ननु 'स्पीयतेऽस्मिमिति स्पानम्' इस्पधिकरणसापनोऽयं शम्दाः । तप सिद्धस्प स्थान सिवस्थानमिति समासः । सतर्व सति सिदस्य पतने प्रसक्तम् , स्थानात , पर्वत-पादपायास्पितदेवदत्तस्येष, फसस्पेष पा । यस्प किस कापि पर्वतादावरस्थाने, तस्य कदापिस् कस्यापि पसनमपि श्यवे; अतः सिदस्पापि सद् कदाचित् प्रामोतीति मामः । तब न, यता 'सिदस्य स्थानम्' इतीय कर्वरि पष्ठी | तवम 'सिद्धस्प स्थानम्' इति कोय!- सिदस्तिष्ठति, न तु तदर्यान्सरसूव स्पानमस्तीति ॥१८५६ ॥ मयना, नहनिच्चत्तणओ वा याणविणासपयण न जुचं से । तह कम्मामायाओ पुणकियाभावओ वा वि ॥ १८५७ ॥ मर्यान्तरसेऽपि स्थानस्प न पत्नं सिद्धस्य, यतोऽस्पार्यान्वरं स्पानं नम एन, वस्प प नित्यस्माद् विनाशो न युका, सदमारे। च पता पवन मुक्तस्य ।। कर्म चात्मन पसनादिक्रियाकारणम् , मकस्य च कर्मामाबाद कुत्तः पतनक्रिया ।। या प समयमेकमस्याप्यर्थ गतिक्रिया, तस्पा कारण सार य एरंटफस' इस्पादिना दर्शितमेन । पुनाफिया प सकस्य नास्ति, कारणामापात् । निममयम प्रेरणा ऽऽकर्पण मिकर्पण गुरुत्पादयो दि पतनकारणम् , तस्संभवम मुक्तस्य नास्ति, हेवोरमाना , इविकृतोऽस्य पवनम् इति ॥१८५७॥ किड, 'स्वानात् पवनम् ' इस्यनैकान्तिकमेमेति दर्भयसि- "निश्चयाणाओ वा वोमाईण पडण पसज्जेजा। अह न मयमणेगतो थाणाओऽयस्स पदण ति ॥१८५८॥ ननु प 'स्थानात् पवनम्' इवि स्वपयननिरुदमिदम् , अस्पानादप पतनस्य पुज्यमानत्वात् । भव स्थानादपि पवनमिष्यते, सहि नित्यमेव स्थानान् व्योमादीनां पतनं प्रसम्येत । मप न तत् वेपी मतम् , वाई 'स्थानात् पतनम्' इत्यनैकान्तिकमेवेति ।।१८५८॥ अयान्यन प्रकारेण मेर्यपाशरप परिरभार- + - । फ्त सममेव स्वानात् तमो पता पाही । इस गाणे करणान्तरं खामम् ॥ १८५९. नमोनियतो पासाबपिनासपत न पुरवस्म । सपा माभावात् पुनापियामावतो वापि ॥ १८५.। Arnपोमानिस . .

·बृ . । भवओ सिद्धो त्ति मई तेणाइमसिद्धसंभवो जुत्तो । कालाणाइत्तणओ पढमसरीरं व तदजुत्तं ॥ १८५९ ॥ अथ स्याद् मतिः परस्य- यतो भवात् संसारात् सर्वोऽपि मुक्तात्मा सिद्धस्तेन ततः सर्वेपामपि सिद्धानामादिमत्त्वादवश्यमेव केनाप्यादिसिद्धेन भवितव्यम् । तदयुक्तम् , यतो यथा सर्वाण्यपि शरीराणि, अहोरात्राणि च सर्वाण्यादियुक्तान्येव, अथ च कालस्या- नादित्वाद् नाद्यशरीरम् , आद्याहोरात्रं वा किमपि ज्ञायते, तथा कालस्यानादित्वात् सिद्धोऽपि नाद्यः प्रतीयत इति ।। १८५९ ।। अथान्यदपि प्रेर्य परिहारं चाह-- परिमियदेसेऽणता किह माया मुत्तिविरहियत्ताओ। नियम्मि व नाणोई दिट्ठीओ वेगरूवम्मि ॥ १८६० ॥ आह- परिमितदेशमेव सिद्धिक्षेत्रम् , तत्र कथमनादिकालवर्तिनोऽनन्ताः सिद्धा मान्ति ? । अत्रोत्तरमाह- अमूर्तत्वात् सिद्धाः परिमितेऽपि क्षेत्रेऽनन्तास्तिष्ठन्ति, यथा प्रतिद्रव्यमेवानन्तानि सिद्धानां संवन्धीनि केवलज्ञान-केवलदर्शनानि संपतन्ति, दृष्टयो वा यबैकस्यामपि नर्तक्यां सहस्रशः प्रपतन्ति, परिमितेऽपि वाऽपवरकादिक्षेत्रे वयोऽपि प्रदीपप्रभा मान्ति ; एवमिहामूर्ताः सिद्धा कथं परिमितक्षेत्रेऽनन्ता न मास्यन्ति, मूर्तानामपि प्रदीपप्रभादीनां वहूनामेकत्रावस्थानं दृश्यते, किमुताऽमूर्तानाम् ? इति भावः ॥ १८६० ॥ तदेवं युक्तिभिः सप्रसङ्गो बन्ध-मोक्षौ व्यवस्थाप्य वेदवाक्यद्वारेणापि तद्वयवस्थामाह-- नै ह वई ससरीरस्स प्पिया-ऽप्पियावहतिरेवमाईणं । वेयपयाणं च तुमं न सदत्थं मुणसि तो संका॥१८६१ ॥ तुह बंधे मोक्खम्मि य, साय न कज्जा जओ फुडो चेव । ससरीरे-यरभावो नणु जो सो बंध मोक्खो त्ति॥१७६२ ।। व्याख्या-"न हि वै सशरीरस्य प्रिया-प्रिययोरपहतिरस्ति, अशरीरं वा वसन्तं प्रिया-ऽप्रिये न स्पृशतः" इत्यादीनां च वेदपदानां सदर्थ त्वं न मुणसि । ततो बन्धे मोक्षे च तव सौम्य ! शङ्का, सा च न कार्या, यतो ननु यः सशरीरे-तरभावः स स्फुट एव वन्धो मोक्षश्चेति कथं शङ्का युज्यते । एतदुक्तं भवति-'सशरीरस्य' इत्यनेन बाह्या-ऽऽध्यात्मिकानादिशरीरसंतानस्वरूपो बन्धः प्रोक्तः, तथा, अशरीरं वा १ भवत सिद्ध इति मतिस्तेनादिमसिद्धसंभवो युक्त । कालानादित्वत प्रथमशरीरमिन तदयुक्तम् ॥१८५९॥ २ परिमितदेशेऽनन्ता कथ माता मूर्तिविरहितत्वात् । निजके वा ज्ञानादयो दृष्टयो वैकरूपे ॥ १८६० ॥ ३ घ ज ‘णाद दि' । ५ न ह वै सशरीरस्य प्रिया-ऽप्रिययोरपहतिरेवमादीनाम् । वेदपदाना च त्वं न सदर्थं मुणसि तत शहा ॥ १८६१ ॥ तव यन्धे मोक्षे च, सा च न कार्या यत स्फुट एवं । सशरीरे-तरभावो ननु य स धन्धो मोक्ष इति ॥ १८६२ ॥ ५ क प ज 'इसरी'।

·उपा० ७८॥ पसन्तम्' इत्यनेन स्वपश्वरीरापगमस्सभागो मोसः प्रविपादितः । सपा, “स एप मिगुणो पिसर्न घयते" इत्यादीन्यपि पदानि संसारिजीपस्य पन्ध मोसाभाषमविपादफानि सं मन्यसे । वायुक्तम् , मुफमीपनिपयत्वात् वेपाम् । मुक्तस्य प पन्पापमानेऽपिपत्ति पतिरपति । तदेवं भगवा मिस्तस्य सन्नयः॥ १८६१ ॥ १८६२ ।। सवः फिम् । इत्साह- 'छिन्नम्मि ससयम्मी जिणेण जर-मरणविप्पमुक्केण । सो समणो पन्चइओ अडुष्ठिहि सह खडियसएहि ॥१८६३॥ ग्पाण्या पूर्ववस , नवरमपतुविम्यश्वैः सह प्रवजिवोऽपम् ॥ इति झापष्टिगावार्यः ।। १८६३ ।। ॥ इति षष्ठगणघरवाद समाप्तः ॥ ALL4- अप सप्तमगणपरपफव्यतामभिषित्सुरा- ते पब्बइए सोउ मोरिओ आगम्छई जिणसगास । वच्चामि ण वदामी वदित्ता पज्जुवासामि ॥१८६४॥ आमट्ठो य जिणेण जाइ-जरा-मरणविप्पमुकेण । नामेण य गोषेण य सव्यण्णू सव्यदरिसी ण ॥१८६५॥ गायादयमपि प्रकार्यम् ॥ १८६४ ॥ १८६५ ।। मामाम्प वा फिसता ? इत्यार- 'किं मण्णे अत्थि देवा उयाहु न त्यि चि ससओ तुम।वेयपयाण य अत्थ न याणसी तेसिमो अत्यो॥१८६५।। हे मायुप्मन् मौर्य ! त्वमेयं मन्यसे- किं देनाः सन्ति, नरेति, उमयपापि घेदपदभपणात् । तपादि-“स एप यमायुषी यम मानोऽअसा स्वर्गसोर्फ गम्थति" इत्यादि वया, "अपाम सोमं ममता अभूम अगमन् ज्योतिरविदाम देषान् , किं नूनमस्मात् हण म संसचे विजन पर मरणपिप्रमुखेन । सबममा मारितोऽचा सारपिकाते . १८९ १ तान् प्रमस्तिान मुत्ता मौर्ष मागपति दिनसमक्षम् । प्रजामि परे पम्दित्वा पपुपासे । 10१४॥ . किमन्यसे सन्धि ऐषा ग्वाहोन सन्तीति संपरब । बेपदाना बाबानासि तेषामवमर्षः।।१८९५॥ ३ गापा १६॥

·बृह
?
वदरातिः किमु मूर्तिममृतमय॑स्य" इत्यादि ; तथा "को जानाति मायोपमान गीर्वाणानिन्द्र-यम-वरुण-कुवेरादीन्" इत्यादि । एतेपां च वेदप-
दानामयमर्थस्तव बुद्धौ प्रतिभासते, यथा- स एष यज्ञ एव दुरितवारणक्षमत्वादायुधं प्रहरण यस्यासौ यज्ञायुधी, यजमानोऽञ्जसा-
प्रगुणेन न्यायेन, स्वर्गलोकं गच्छति, इति देवसत्तापतिपत्तिः । तथा, अपाम- पीतवन्तः, सोमं लतारसम्, अमृताः- अमरणधर्माणः,
अभूम- भूताः स्मः, अगमन्- गताः, ज्योतिः- स्वर्गम् , अविदाम देवान्- देवत्वं प्राप्ताः स्मः, किं नूनमस्मादुर्घ तृणवत् करिष्यति
कोऽसौ ? इत्याह- अरातिः- व्याधिः, तथा, किमु प्रश्ने, मूर्ति- जराम् , अमृतमर्त्यस्येति- अमृतत्व प्राप्तस्य मर्त्यस्य पुरुपस्येत्यर्थः,
अमरणधर्मिणो मनुष्यस्य किं करिष्यन्ति जरा-व्याधयः ? इति भावः । अत्रापि देवसत्तापतिपत्तिः । “को जानाति मायोपमान्"
इत्यादीनि तु देवाभावप्रतिपादकानि । अतस्तव संशयः । अयुक्तश्चायम् , यतोऽमीपां वेदपदानामर्थ त्वं न जानासि, चशब्दाद् युक्तिं च
न वेत्सि । एतेषां हि वेदपदानां नायमर्थो यस्तवाभिप्रेतः, किन्त्वयम् - वक्ष्यमाणलक्षण इति ॥ १८६६ ॥
अत्र भाष्यम्-
तं मन्नसि नेरइया परतंता दुक्खसंपउत्ता य । न तरंतीहागंतुं सद्धेया सुबमाणा वि ॥ १८६७ ॥
सच्छंदयारिणो पुण देवा दिव्वप्पभावजुत्ता य । जं न कयाइ वि दरिसणमुर्वेति तो संसओ तेसु ॥१८६८॥
मौर्य ! त्वमेवं मन्यरो- नारकाः स्वकृतपापनरकपालादिपरतन्त्राः पराधीनवृत्तयोऽतीव दुःखसंघातविह्वलाश्च न शक्नुवन्त्य-
वागन्तुम् , अतः प्रत्यक्षीकरणोपायाभावात् श्रूयमाणा अपि श्रद्धेया भवन्तु । देवास्तु स्वच्छन्दचारिणो दिव्यप्रभावयुक्ताश्च, तथापि
यस्माद् न कदाचिद् दर्शनपथमवतरन्ति, श्रूयन्ते च श्रुति-स्मृत्यादिपु, अतस्तेषु शङ्केति ॥ १८६७ ॥ १८६८ ॥
अत्रोत्तरमाह-
मा कुरु संसयमेए सुदूरमणुयाइभिन्नजाईए । पेच्छसु पच्चक्खं चिय चउबिहे देवसंघाए ॥ १८६९ ॥
मौर्यपुत्र ! देवेषु मा संशयं कास्त्विम् , एतानेव हि सुदूरमत्यर्थ मनुजादिभ्यो भिन्नजातीयान् दिव्याभरण-विलेपन-वसन-
१ व मन्यसे नेरयिका परतन्त्रा दु खसप्रयुक्ताश्च । न शक्नुवन्तीहाऽऽगन्तु श्रन्देया श्रूयमाणा अपि ॥ १८६७ ॥
स्वच्छन्दचारिण पुनर्देवा दिव्यप्रभावयुक्ताश्च । यन्न कदाचिदपि दर्शनमुपयन्ति तत सशयस्तेषु ॥ १८६८ ॥
२ मा कुरु सशयमेतान् सुदूरमनुजादिभिन्नजातीयान् । प्रेक्षस्व प्रत्यक्षमेव चतुर्विधान् देवसद्धातान् ॥ १८६९ ॥

·पा. सुमनोमालासरलवान् भानपति-न्यन्तर-ज्योविष्क-वैमानिक सक्षणामतुर्विपदक्षसंघातान् मम पन्दनार्थमिष समवसरणागवान् मत्यसत एष पश्यति ॥ १८६९ ।। अपंतपश्चनात् पूर्व प आसीत् समया, स युक्तोऽमषत् । नैनम् । कुता ? इस्पार-- 'पुब पि न सदेहो जुत्तो ज जोइसा सपञ्चस्व । दीसति तकया विय उपधाया ऽणुग्गहा जगओ ॥१८७०।। । समभसरणागतवरदशनात् पूर्वमपि तान्पपां च सपयो न युक्ता, या यमाचन्द्रों दिस्यादिव्योतिकास्पया सणापि पप्तान स्वमत्यक्ष एवं सरया रम्यन्त । अता दक्षता प्रत्यक्षस्थान फय समस्वामरास्तित्वमा | किच, सन्त्यम देपा, सोकस्य वतमानुमा-पघावदर्भनात् । सयादि रुपन्त कपिल केपित् विदचार, कस्यापि फिश्चिदिमरमदानादिनाऽनुग्रहम् , सत्मारणादिना पोपघात कुन्ता । तता राजादिषद् कथमते न सन्ति ? इति ॥ १८७० ।। पुनरपि परमानाप ज्यातिप्कदेशस्तित्व साषयमार- आलयमेव च मई पुर व तन्वासिणो तह वि सिहा । जे ते देव चि मया न य निलया निच्चपरिमुष्णा॥१८७१॥ अपैर्वभूता मतिः परस्प मात्- आण्या एषासपपात्र पन्द्रादिषिमानानि, न तु देवा, सत् कर्य ज्यातिष्कदवानां प्रत्यस स्वमभिपीपत । । किं वद् पयाऽऽसयमात्रम् । इत्यार- 'पुरं वि' यया पुर शून्यं सोफानामालपमात्र स्थानमात्र, न तु सत्र लोका: सन्ति, एवं चन्द्रादिषिमाना पप्पासपमात्रमेष, न तु तत्र देवाः केचित् तिष्ठन्ति, अतः फर्य ते प्रत्यक्षत्वम् ? । अत्रोचरमा- तथापि तदासिन मालपवासिनः सामाद ये सिद्धास्ते देवा इति मना। समतापामालयास सर्वोऽपि तमिवासिनाधिष्ठिकाणा, यवा प्रत्यक्षो पसभ्यमाना देवदतापधिष्ठिता बसन्तपुरापाण्याः, मासयाम ज्यातिम्कषिमानानि, अत आलयत्वान्ययानुपपचेर्ये वभिमासिनः { सिद्धास्ते देवा इति मवाः । मा- ननु फयत देवाः सिष्यन्ति ।। पाया कि मस्यक्षेण देवदचादयो रश्यन्ते तेऽपि वारशा एव स्युरिति । पदपुतम् , पिशिष्टा हि देवदचापासपेभ्यमन्द्रापासया इति, मतस्तमिवासिनोऽपि विशिष्ठा' सिध्यन्ति, ते घ देवदयादिषिसक्षणा देश इति । अपरस्स्वाइ- ननु 'भासयस्पात्' इत्ययं हेतुस्तमिनासिमनसाधनेऽनकात्तिका, शून्याध्यैर्घ्यमिधारात् । भत्रायरमाह- 'न प , पूर्णमपि न मोसो पुगो पर बालिका समसपम् । एते वकता अपि चापपाता मुप्राहा अमतः ॥ पप 'न्द्रारिम्पो' । बापमाई मतिः पुरमिप वासिमस्तपापि सिरा पा इति मता निकमा निसपरिपम्पा | 1001 +4+. ।

·? निलयेत्यादि' न च निलया आलया नित्यमेव शून्या भवन्ति । अयमभिप्राय:- ये केचिदालयास्ते प्राग , इदानी, एष्यति वा कालेऽवश्यमेव तनिवासिभिरधिष्ठिता एव भवन्ति, न तु नित्यमेव परिशून्याः । ततो यदा तदा वा चन्द्राद्यालयनिवासिनो देवाः सिध्यन्तीति ॥ १८७१ ॥ पुनरप्यत्र पराभिप्रायमाशङ्क्य परिहारमाह- को जाणइव किमेयं ति होज्ज निस्संसय विमाणाई। रयणमयनभोगमणादिह जह विज्जाहराईणं ॥ १८७२ ॥ कि यदिवा, एवंभूता मतिः परस्य भवेद् यदुत- चन्द्राद्यालयत्वेन यद् गीयते भवद्भिस्तदिदं को जानाति फिश्चिद् भवेत् , सूर्योऽग्निमयो गोलः, चन्द्रस्त्वम्बुमयः स्वभावतः स्वच्छः, आहोस्विदेवंभूता एवैते भास्वररत्नमया गोलका ज्योतिष्फविमानानि ?, अतः कथमेतेषामालयत्वसिद्धिः ? । अत्र प्रतिविधानमाह- निःसंशयं विमानान्येतानि, रत्नमयत्वे सति नभोगमनात् , पुष्पकादिविद्याधरतप:- सिद्धविमानवदिति । अभ्रविकार-पवनादिव्यवच्छेदार्थ रत्नमयत्वविशेषणमिति ॥ १८७२ ।। अपरमपि पराभिप्रायमाशब्दय परिहरन्नाह--- होज्ज मई माएयं तहा वि तकारिणो सुरा जे ते । न य मायाइविगारा पुरं व निच्चोवलम्भाओ ॥ १८७३ ॥ अथ परस्य मतिर्भवेत्- नैते चन्द्रादिविमानान्यालयाः, किन्तु मायेयं मायाविना केनापि प्रयुक्ता । अत्रोच्यते- मायात्वममी- षामसिद्धम् , वाङ्मात्रेणैव भवताऽभिधानात्; तथाप्यभ्युगम्योच्यते- ये तत्कारिणस्तथाविधमायाप्रयोक्तारस्ते सुराः सिद्धा एक, मनुष्यादीनां तथाविधवैक्रियकरणादर्शनात् । अभ्युपगम्य च मायात्वममीपामभिहितम् । न चैते मायादिविकाराः, नित्योपलम्भात् , सर्वेण सर्वदा दृश्यमानत्वादित्यर्थः, प्रसिद्धपाटलिपुत्रादिपुरवदिति । माये-न्द्रजालकृतानि हि वस्तूनि न नित्यमुपलभ्यन्त इति नित्य- विशेषणोपादानमिति ॥ १८७३ ॥ प्रकारान्तरेणापि देवास्तित्वं साधयन्नाद- जैइ नारगा पवन्ना पगिट्ठपावफलभोइणो तेणं । सुबहुगपुण्णफलभुजो पवजियव्वा सुरगणा वि ||१८७४|| १ को जानाति या किमेतदिति भवेद् निस्सशय विमानानि । रत्नमयनभोगमनादिह यथा विद्याधरादीनाम् ॥ १८७२ ॥ २ भवेद् मतिमायेय तथापि तत्कारिण सुरा ये ते । न च मायादिविकारा पुरमिव नित्योपलम्भात् ॥ १८७३ ॥ ३ यदि नारका. प्रपन्ना प्रकृष्टपापफलभोगिनस्तेन । सुबहुकपुण्यफलभुज प्रपत्तव्या सुरगणा अपि ॥ १८७४ ॥ , - ·पा २॥ , स्वरुतमकष्टपापफलमोगिनस्तापत् कचिद् नारकाः प्रतिपचण्यास्ते च यदि प्रपनाः, 'सणे ति' ताई तनम मकारण सोपानिनसुखरापुण्यफलमुना सुरगणा मपि प्रतिपत्तग्याः । अनाह- नन्यिौपातिदु खितनरास्तिर्यशपातिदुखिवाः प्रकटपापफस भमा भविप्पन्ति, सया, मनुप्पा एमासिमुखिवाः पकष्टपुण्यफलमुमो भविष्यन्ति, किमाष्टनारफ देषपरिकल्पनया ? इति । तदयुतम् , मष्टपापफलममा सर्वप्रकारणापि दुस्खन भवितव्यम् , न पासिदाविधानामपि नर तिरमा सर्वप्रकारं दुल रश्यते, सुस्वदपरना । ऽसामादिसुखस्य सर्भेपामपि दर्शनात् । प्रहरपुण्यफलममामपि सर्वप्रकारणापि सुसन भविसम्यम् , न चहातिमुखितानापपि नराणां । सपप्रकार सुखमवलायते, विदेहोशवस्य रोग मरादिप्रभवस्य पदासस्य तपामपि सनावात् । तस्मात् परुष्टपापनि धनसम्म कारदुलपदिनो नारका, मष्टपुण्यातुफसर्वप्रकारमुखमागिना देवामाभ्युपगन्तग्या एदेति ॥ १८७४ ॥ ननु यदि देवाः सन्ति, वर्हि स्वछन्दचारिणोऽपि फिमित्यत्र वे कदाधिदापि नागच्छन्ति ? इत्यार- सकतदिव्यपिम्मा विसयपसत्ताऽसमचफत्तन्या । अणहीणमणुयकवा नरमवमसुम न एति मुरा ॥१८७५॥ मागमान्तीह सदैव मुरगणाः, संफ्रान्वदिष्यप्रमस्वाद, पिपयमसकस्थात्, प्रकटस्पादिगुणकामिनीप्रसकरम्पदेशान्तरगत पुरुपयम् । नया, असमाप्तकर्वम्पत्ता, परकर्मभ्यताप्रसाधननियुक्तषिनीतपुरुपनत् । सया, अनपीन मनुमाना कार्य येषां वेनधीनमनु जकार्याः, समावस्तत्व समात् नेहागच्छन्ति सुराः, मनभिमतगादौ नि सह्यविषदिति । तया, अनुमस्सा नरमवस्प तद्पा सहिष्णतया नहागान्ति देसा, स्वपरित्यककटररमदिति ॥ १८७५ ॥ सत् किं सर्पवा तत्र नागस्यन्ति । । नैपम् । मत एषार- नैवरि जिणजम्म दिक्खा-केवल-निन्वाणमनिओगेण । भचीए सोम्म ! ससयविष्ठेयत्य व एजहण्हा ॥१८७६॥ पुव्याणुरागमओ वा समयनिषघा तवोगुणाओ वा । नरगणपीडा गुग्गह-कदप्पाईहिं वा केइ ॥ १८७७ ॥ - --- , संबान्तरिम्मप्रेमानो बिषयमचा मतमातनम्मा 1 भावीनमनुक्सानी परमपमशुम नागपम्ति सुराः । 1000 नवरं विषबाम-दीक्षा नियमहनियोगेन । मामा सौम्म ! संशपियोवा पुरिवाशाप n 10t. सानुरागतो पा समपवित्वात् तपोगमा परमपी महकमोविमिको केचित् ॥1001 ·ber 'त न जउ तच्चत्थे सिद्ध उवयारओ मया सिद्धी । तचत्यसीह सिद्धे माणवसीहोवयारो ब्व ॥१८८१।। 'देवा' इत्येतत् पदं सार्पफ म्युत्पचिमच्छुद्रपदत्वाद, पटादिमत् । सप्र दीयन्तीति देवा इति म्युत्पत्तिमस्थम् , समास तदिवरहितत्वेन च शुद्धत्वम् । भावना पात्र मागुक्कैव । अप परस्य मतिर्मवेत्- ननु मनुम्प एषा स्यमानो देयो भषिम्पति, किपरए देनफरपनया । किं सर्गोऽपि मनुम्पो देखा ? इति । न, इत्साह- गुणसपनो गणपरादिः, प्रदिसंपमयकर्त्यादि । अनोप्यते- वदेवन् न, यस्मात् मध्ये मुसये वस्तुनि कपिद सिदे सत्सन्यत्रोपचारतस्तत्सिदिर्मता, यथा पुस्पे पयार्ये सिंोऽन्यत्र सिदे ततो मामनके सिंहोपचार: सिम्पति, एममिहापि पदि मुस्पा देवाः पचिव सिद्धा मषेयुः, बदा रामादर्देषोपचारो युज्यते, नान्यथेति ॥ १८८०॥ १८८१ ॥ देवाभावे पामिहोप्रक्रियाणां फरयमिति दयमाद- 'देवामावे विफल जमग्गिहोचाइयाण किरियाण । सग्गीय जन्माण य दाणाइफल च तवजुच ॥१८८२॥ 'वा' इत्यपवा, इदं दूपणम्- देसामावेऽभ्युपगम्यमाने यदमिहोत्रादिक्रियाणाम् "मपिहोत्रं जुहुयात् स्वर्गकामा" इत्यादिना स्वर्गीय फलमुकम् , तया, पनानां च यत् फलममिहित, दानादिफलं च यत् समस्तलोके प्रसिदम्, तत् सर्वमपुकं प्राप्नोति । स्वर्गो देतेपो फम्मकम् , खर्मिणां घामारे सवा स्वर्ग: । इति । “स एप यमायुषी" इत्यादीनि च पेदवारयानि मास्तिस्पप्रतिपादनपराणि पर्तन्ते । भवा किंवान् न प्रतिपयसे । यद्यपि "को जानावि मायोपमान् गीर्वाणानिन्द्र यम-वरुण परादीन्" इत्यादि पाफ्यम् , तदपि न देवनास्तिस्वामिपायफम् , किन्तु सुराणामपि मायोपमस्वाभिधानेन पर्दिसमुदायानां सुतरामनित्यत्वमतिपादकं पोदव्यम् । अन्पया हि देवास्तित्वमविपादफगापयानि, भूतिमन्त्रपदैरिन्द्रादीनामाहानं चानक स्यात् ॥ १८८२ ॥ एतदेगार- जम सोम-सूर-मुरगुरु-सारजाईणि जयइ जण्णेहिं । मतावाहणमेव य इवाईण विहा सव्व ॥ १८८३ ॥ पर बतरप्पा सिर पचारतो मता सिदिः । उप्यासिर सिरे माधवमिहोपचार इस पामा विसर परमिहोबारिमा किवाणाम् । सपिं बहाया र दानाविपरवदपुम्म् : 1... ५ पम-सोम-सूर-मुरलाराम्बाषीमि अपति पौ। मन्नाहानमेव पापीना पा सर्पम् ॥ + ·10 १॥ 'जमित्यादि' पूर्वार्धस्यायमर्थः- उक्यषोडशिप्रभृतिक्रतुभिर्यथाश्रुति “यम-सोम-सूर्य-सुरगुरु-स्वाराज्यानि जयति" इत्याद. देवास्तित्वसूचकानि वेदवाक्यानि देवाभावे पृथैव स्युः । इह चोक्यषोडशिप्रभृतयो यज्ञविशेषा मन्तव्याः । सयूपो यज्ञ एव हि क्रतु- रुच्यते, यूपरहितस्तु दानादिक्रियायुक्तो यज्ञ इति । स्वः- स्वर्गः, तत्र राज्यानि जयति- उपार्जयतीत्यर्थ इति । तथा, मन्त्रैरिन्द्रादी- नामाहानं देवास्तित्व एवोपपद्यते, अन्यथा वृथैव स्यात् । इन्द्रादीनां मन्त्रपदैराहानमेवमवगन्तव्यम्- "इन्द्र ! आगच्छ मेधातिथे मे- पवृपण" इत्यादि । तस्माद् युक्तितो वेदवाक्येभ्यश्च 'सन्ति देवाः' इति स्थितम् । तदेवं छिन्नो मौर्यपुत्रस्य भगवता संशयः ॥१८८३।। ततः किं कृतवानसौ १ इत्याह- 'छिन्नम्मि संसयम्मी जिणेण जर-मरणविप्पमुक्केणं । सो समणो पव्वइओ अडुटेहि सह खंडियसएहिं ॥१८८४।। व्याख्या पूर्ववत् । इत्येकविंशतिगाथार्थः ॥ १८८४ ॥ ॥ इति सप्तमो गणधरवादः समाप्तः ॥ . C SIDE . - अष्टमगणधरवक्तव्यतामाह-- ते पव्वइए सोउं अकंपिओ आगच्छई जिणसगासं । वच्चामि ण वंदामी वंदित्ता पज्जुवासामि ॥१८८५॥ व्याख्या तथैव, नवरमकम्पितनामा द्विजोपाध्यायोऽत्र वक्तव्यः ॥ १८८५ ।। ततः किम् ? इत्याह आभट्ठो य जिणेणं जाइ-जरा-मरणविप्पमुक्केणं । नामेण य गोत्तण य सव्वण्णू सव्वदरिसी णं ॥१८८६॥ व्याख्याता तथैवेति ॥ १८८६ ॥ नाम-गोत्राभ्यामाभाष्य ततोऽसौ भगवता किमुक्तः ? इत्याह- *किं मण्णे नेरइया अत्थि नत्थि त्ति संसओ तुझं । वेयपयाण य अत्थं न याणसी तेसिमो अत्थो ॥ १८८७ ॥ १ गाया १८६३ । २ तान् प्रनजितान् श्रुत्वाऽकम्पित आगच्छति जिनसकाशम् । व्रजामि वन्दे वन्दित्वा पर्युपासे ॥ १८८५॥ ३ गाथा १६०९। ५ किं मन्यसे नैरयिका. सन्ति न सन्तीति सशयस्तव । वेदपदानां चाथै न जानासि तेपामयमर्थ, ॥ १८८.॥ an - HAIRAEBATOARDASON ·- फि नारकाः सन्ति, ना ! इति वं मन्यसे । मयं प तर संभयो पिरुदवेदपदयवनिम भनः तयार- "नारको पै एप नायते या पानमभावि" इत्यादि- एप प्रामणो नारको मायवे या शूद्रामम मावीत्ययः, इत्यादीनि पापयानि नारकसत्तामतिपादकानि, "नामै मेत्स नारकाः सन्ति" इत्यादीनि तु नारफामानमविपादकानि । वप्रेषी पेदपदानामर्ष, पक्षम्या पक्किादयं प स्पं न जानासि, पव एनेपामयं पक्ष्यमाणोऽर्थ इति ॥ १८८७ ॥ भत्र भाम्पम्- त मनसि पञ्चक्खा देवा चदादओ तहन्ने नि। विजा-मतोषायणफलाइसिद्धीए गम्मति ॥ १८८८॥ जे पुण मुइमेतफला नेरइय चिकिह ते गहेयन्वा । सक्खमणुमाणओवाऽणुवलमा भिन्नजाईया ? ॥१८८९॥ हे आयुप्पमकम्पित ! स्वमेषं मन्यसे- देवास्वाषचन्द्रादया प्रत्यक्षममाणसिद्धा एष, अन्ये स्वपस्पक्षा अपि पिया-मन्त्रोपया पितफादिफससिदपाऽनुमानवो गम्यन्ते ये पुनः 'नारका।' इस्पमिपानमात्रस्पा भुतिरेष फसे येपो, न पुनस्वदमिषायकान्नम्पति रिक्तोऽयी, वे सामान , अनुमानतो पाऽनुपसम्यमानत्वेन विग-नरा मरेभ्यः सर्गमा भिमभावीयाः फवं 'सन्ति' इति प्रीतम्याः, सरविपागवत् ? इति ॥ १८८८ ।। १८८९ ।। अप भगवानुचरमाए- मह पञ्चक्खतणओ जीवाई य व नारए गिण्ठ । कि ज सपञ्चक्ख त पञ्चक्ख नवरि इक ? ॥१८९०॥ ज कासइ पश्चक्ख पञ्चक्ख त पि घेप्पए लोए । जह सीहाइदरिसण सिद्ध न य सव्वपञ्चक्ख ॥१८९१॥ हे आयुष्ममकम्पित ! 'साक्षादनुपलभ्यमानस्वाद' इत्यसिदो हेतुः, यसोज केवलप्रत्यक्षेण साक्षादेव पश्यामि नारकान् , सवो मस्सलवस्मात् 'सन्ति' इति सराण मतिपयस्य नारकान् , भीमा-जीवादिपदार्पयत् । अयष मन्पसे- ममामत्यक्षस्थात् कयमेवान् । ममसे ममहा देवामारपस्तपाम्मेऽपि । विचा-मनोपापनापिसिगम्यते । ite | ने पुम बुदिमात्रमा भैरविका इति कम से प्रहातमाः । साभावनुमानतो पाउनुपरम्मार मित्राधीपा ! १८८९१ प पत्र में। । मम मममत्वतो चीपाविरमरान प्रमाण । किं पत् समल तत् प्रम नपरमेकम् ॥ ५ ॥ पद भरतचिवम मसा पदपि गमते गोडे । पचा सिंहारिप सिईन समसपम् ।। ४.प्र रिए । , । ? । -- ·प बृह गृह्णामि ? । ननु दुरभिप्रायोऽयम् , यतः किं यत् स्वस्यात्मनः प्रत्यक्षं तदेवैकं नवरं प्रत्यक्षमुच्यते ? इति काका नेयम् । ननु यदपि कस्यचित् प्रत्ययितपुरुपस्यान्यस्य प्रत्यक्षं तदपि 'प्रत्यक्षम्' इति गृह्यते व्यवहियते लोके; तथाहि- सिंह-सरभ-इंसादिदर्शनं सिद्धं प्रसिद्ध लोके, न च सिंहादयः सर्वजनप्रत्यक्षाः, देश-काल ग्राम-नगर-सरित्-समुद्रादयश्च न सर्वेऽपि भवतः प्रत्यक्षाः, अथ चान्यस्यापि प्रत्यक्षास्ते प्रत्यक्षतया व्यवहियमाणा दृश्यन्ते । अतो मत्प्रत्यक्षा नारकाः किमिति प्रत्यक्षतया न व्यवाहियन्ते ? इति ॥१८९०॥१८९१॥ अथाभिप्रायान्तरमाशङ्कय परिहरन्नाह- अहवा जमिंदियाणं पचक्खं किं तदेव पच्चक्खं । उवयारमेत्तओ तं पच्चक्खमणिंदियं तत्थं ॥१८९२॥ अथवा, कि यदिन्द्रियाणां प्रत्यक्षं तदेव प्रत्यक्षमिष्यते भवता, मदीयं तु प्रत्यक्षं नाभ्युपगम्यते, अतीन्द्रियत्वात् ? । ननु महा- नयं विपर्यासः, यस्मादुपचारमात्रत एव तदिन्द्रियप्रत्यक्षं प्रत्यक्षतया व्यवहियते- यथाऽनुमाने बाह्यधूमादिलिङ्गद्वारेण वाह्यमग्न्यादि वस्तु ज्ञायते, नैवमत्र, तत उपचारात् प्रत्यक्षमिव प्रत्यक्षमुच्यते । परमार्थतस्तु- इदमपि परोक्षमेव, यतोऽक्षो जीवः, स चानुमान वदत्रापि वस्तु साक्षाद् न पश्यति, किन्त्विन्द्रियद्वारेणैव, ततोऽतीन्द्रियमेव तथ्यं प्रत्यक्षमवगन्तव्यम् , तत्र जीवेन साक्षादेव वस्तुन उपलम्भादिति ।। १८९२ ॥ अत्राह- नन्विन्द्रियप्रत्यक्षे यद्यपि जीवः साक्षाद् वस्तु न जानाति, तथापीन्द्रियाणि साक्षात् तज्ज्ञास्यन्ति, ततश्चेन्द्रियाणां प्रत्यक्षमिन्द्रियप्रत्यक्षं भविष्यति, इत्याशङ्कयाह- मुत्ताइभावओ नोवलद्धिमंतिदियाइं कुंभो ब्व । उवलंभद्दाराणि ताइं जीवो तदुवलदा ॥ १८९३ ॥ नोपलब्धिमन्तीन्द्रियाणि- न वस्तुज्ञायकानीत्यर्थः, पुद्गलसंघातरूपत्वेन मूर्तत्वात् , आदिशब्दादचेतनत्वात् , कुम्भवत् । नवरमुपलम्भस्य श्रोत्रादिज्ञानस्य द्वाराणि भवन्त्यमूनि, गवाक्षवत् , तत्सापेक्षस्यैव क्षयोपशमस्य प्रबोधात् । जीव एव च तदुपलब्धा वस्तूपलब्धा ॥ १८९३ ।। जीवस्य, इन्द्रियाणां चाभेद एवेति चेत् । नैवम् । कुतः १ इत्याह- - - - १ अथवा यदिन्द्रियाणा प्रत्यक्ष किं तदेव प्रत्यक्षम् ? । उपचारमात्रतस्तत् प्रत्यक्षमनिन्द्रिय तथ्यम् ॥ १८९२ ॥ २ मादिभाषतो नोपलब्धिमन्तीन्द्रियाणि कम्भ इव । उपलम्भद्रासणि तानि जीवस्तदपलब्धा ॥ १८९३ ॥ M ·- 1 'पा ८८॥ . ? AN- तंदुवरमे वि सरणमो सव्वावारे वि नोवलंभाओ। इंदियभिन्नो नाया पचगषक्खोवलदा वा ॥ १८९४ ।। इन्द्रियेभ्यो मिमा 'नाय चि माता जोपः, सदुपरपेपोन्द्रियोपरमेऽपि ववद्वारोपसम्पार्पानुस्मरणात्, तदयापारेऽपीन्द्रियच्या पारेऽप्यन्यमनस्कवायामनुपसम्मात् । पया पनाभिगवाक्षरपलम्घा पस्तूपसम्मकस्वम्पो मिन रवि ।। १८९४ ।। अयेन्द्रियमस्पसमवीन्द्रियमस्पलाद पहु पश्यति । तदपुकम् । इतः । इत्याह- ओ पुण आणदिउ चिय जीवो सबप्पिहाणविगमाओ। सो सुबहुय वियाणइ अवणीयघरो जहा वट्ठा।।१८९५॥ पर पुनरनिन्द्रिय एव केपसमानसपमो भीवा स इन्द्रियानपवो मीनार सपुर पिमानावीवि प्रविमा, सर्पपिपाननिगमाव- सपिरणामयादित्पी, पया पगपालशास्थितपुरुपाद सर्पपाऽपनीवरः सर्षत पवाऽऽकालीरुतमदले स्थिता द्रष्टा पुरुष । पति ॥ १८९५॥ अपिच, इन्द्रियण मान न मास्पेम प्रस्यासम् । 5 । इस्पार-- न हि पचपखं धम्मतरेण तरम्ममेत्तगहणाओ । कयगचओ व सिद्दी कुमाणिम्चत्तमेचस्स ॥ १८९६ ॥ न भववि मस्पतम् 'इन्द्रियम डानम्' इति प्रक्रमालभ्यते । पारादीन्द्रियस्य संपादिपरिमशक्तिविशपरूपेण धर्मान्तरेण तुमूतेन वस्यानन्तर्यात्मकस्म पस्तुनो यद् म्पादिकमेकं धर्ममात्रं तस्य ग्रानादिवि रतुः । किं सद् पपा न प्रत्यक्षम् ! इस्पार- पया कृतकत्वात् पटानिस्पस्वमात्रसिविलक्षणपनुपानपिस्पेष दृष्टान्तः । स प यया परस्मात् साम्पसिद्धौ नानुपानं मस्यक्षम् , तयेन्द्रियममपि : विमानमिस्पवावान् मापा इति ॥ १८९६ ।। मकारान्तरेणापीन्द्रियमानस्यामस्पक्षता सापयन्नाह- ऍल्योवलद्धसबधसरणओ वानलो व धूमाओ । अब निमित्तरओ निमित्तमक्खस्स करणाइ ॥ १८९७ ॥ 1 पदुपरमेऽपि स्मरणवत्तमापारेमपि भोपळम्मात् । मिमियो साता पहावासोपसम्मेष ।। १८५७ ।। १ को पुनरपित्रिम पावा सपिचागिमात् । स सुपाष पिचानामपनातगहो पा च ॥ १८५५ ।। हि प्रमईधमान्तरेव बर्ममात्रप्रामात् । बस इस सिसिम्मानित्वमानस्म ॥१८९५ ॥ . पासवावस्मरमतो पानामात् । पपवा निमित्तान्तरतो निमित्तमक्षस प्रणानि ।। १८९. ।।

·बृह 'वा' इत्ययवा, न प्रत्यक्षमिन्द्रियजं ज्ञानमिति सैव प्रतिज्ञा, पूर्वोपलव्यश्वासौ संबन्धश्च पूर्वोपलब्धसंवन्धस्तत्स्मरणाजायमा- नत्वात् , धूमादनलजानवत् । तथाहि- 'घटोऽयं, पूर्वसंकेतकाल एवंभूत एव पदार्थे प्रत्ययिताभिज्ञपुरुषाद् घटसंकेतस्य मया गृहीतत्वात्' इति पूर्वोपलब्धसंबन्धस्मरणादेव सर्वस्यापि घटादिग्राहकमिन्द्रियज्ञानमुपजायते; अन्यथा नालिकेरद्वीपाद्यायातस्याप्यविशेषेणैतत् स्यात् । अभ्यास-पाटवादिभ्यश्चाशुकारितयेन्द्रियज्ञानप्रवृत्तेः सर्वत्रैतद् न लक्ष्यत इति । अथवा, प्रत्यक्षमिन्द्रियजं ज्ञानम् , पूर्वप्रतिपादितव्युत्प- स्याऽक्षस्य जीवस्य स्वव्यतिरिक्तनिमित्तविशेषाजायमानत्वात् , धूमादग्निज्ञानवत् । स्वव्यतिरिक्तानि च निमित्तान्यक्षस्य जीवस्य करणानीन्द्रियाणि मन्तव्यानि । यच्च प्रत्यक्षं न तज्जीवस्य निमित्तान्तराज्जायते, किन्तु जीवस्तत्र साक्षादेव ज्ञेयं पश्यति, यथाऽवधि- मनःपर्याय केवलज्ञानेविति ।। १८९७ ॥ अत एवाह- 'केवल-मणो-हिरहियस्स सव्वमणुमाणमेत्तयं जम्हा । नारगसब्भावम्मि य तदत्थि जं तेण ते संति ॥१८९८॥ केवल-मनःपर्याया-ऽवधिज्ञानरहितस्य प्रमातुः संवन्धि सर्वमपि ज्ञानं यस्मादनुमानमात्रमेव, परोक्षार्थविषयत्वात् । केवलादि- ज्ञानत्रयं तु वस्तुसाक्षात्कारित्वात् प्रत्यक्षम् । तदेवमनुमानं प्रत्यक्षं च यस्माद् नारकसद्भावे साध्ये विद्यत एव, तेन ते नारकाः सन्तीति प्रतिपद्यस्व । तत्र प्रत्यक्ष मदीयमेव केवलज्ञानम् ॥ १८९८ ।। अनुमानं त्विदम्- पावफलस्स पगिट्ठस्स भोइणो कम्मओऽवसेस व्व। सन्ति धुवं तेऽभिमया नेरइया, अह मई होजा ॥१८९९॥ अच्चत्थदुक्खिया जे तिरिय-नरा नारगति तेऽभिमया। तं नजओ सुरसोक्खप्पगरिससरिसं न तंदुक्खं ॥१९००॥ प्रकृष्टस्य पापफलस्य भोगिनः केचिद् ध्रुवं सन्ति, 'कम्मउ त्ति' कर्मफलत्वात् तस्येत्यर्थः, अवशेपवदिति- यथा जघन्य- मध्यमपापफलभोगिनः शेषास्तिर्यङ्-नरा विद्यन्त इत्यर्थ इति दृष्टान्तः । 'तेऽभिपया नेरइय त्ति' ये प्रकृष्टपापफलभोगिनस्ते 'नारकाः , केवल-मनो-ऽवधिरहितस्य सर्वमनुमानमात्रक यस्मात् । नरकसदावे च तदस्ति यत् तेन ते सन्ति ॥१८९८॥ २ पापफलस्य प्रकृष्टस्य भोगिन' कर्मतोऽवशेष इव । सन्ति ध्रुव तेऽभिमता नैरयिका , अथ मतिर्भवेत् ॥१८९९ ॥ अत्यर्थदु खिता ये तिर्यग्-नरा नारका इति तेऽभिमता । तद् न यत सुरसौख्यप्रकर्पसदृश न तद् दु खम् ॥ १९००॥ ॥ . te ·. - ॥ . Por इत्यभिपवाः । अथ परस्यैर्वभूता मविर्भपत्- मत्यर्थं दुखिता ये विर्यग् मनुष्यास्त्र परोसप्तपापफस मोगित्वात् नारकव्यपदेवमानो मविप्यवि, बिमाष्टनारकास्पनया । इति । तदेवत् न, यतोऽविदु स्वितानामपि विर्यग्-मनुप्पाणां या दुस तदमरसौरूपप्रकर्पसरच म मकर्पद न मपति । इदमुक्त भपति- येपामत्कष्टपापफसमागस्तेषां संमवनिः सर्वैरपि प्रकारैर्दु खेन मसितम्यम् , न चैषमति स्त्रि वानामपि तिर्पगादीनां पसे, आसोक तरुणया-चीवपरन सरित्-सर-कृपमहादिसुलस्पाविद् सिवेप्पपि तेपु दर्शनात्- ऐदन भेदन-पापन-दान-दम्भन पन-कष्टक मिसास्फासनादिमिम नरकमसिदैः प्रकारैः स्वस्यादर्शनात् , इत्यादि मागुतानुसारेण स्वयमेपा भ्यूम नाम्पमिति । आगमार्यभायमवगन्तव्य इति । "सततमनुपयमुर्फ तुख नरकेषु सीवपरिणामम् । तिर्मस्प्ण-मय सुत्-प्रगविदुः खं मुर्स पापम् ॥ १ ॥ सल-दु से मनुबाना मन -भरीराभये बहुविकस्से । मुखमेव तु देवानामस्पं दु ख तु मनसि भवम् ॥ २ ॥" इति ॥ १८९९ ॥ १९०० ॥ पागनको मिरितानुमानवोऽपि मारफान् सापयितुमार- सच चेदमकपिय ! मह वयणाओऽवसेसवयण व । सव्यण्णुसणओ वा अणुमयसव्वष्णुवयण व ॥ १९०१ ॥ 'नारकाः सन्ति' इति सत्यमकम्पित ! इदम् , मदचनस्वाद, पधामशेष स्पस्सश्यादिविपर्य मपनम् । भवना, 'सर्वप्रवचन वात्' इत्येव सर्वकम्पा, स्वपनुमतमनु मैमिन्पादिसपारपनवदिति ॥ १९०१ ।। मपिष, भैय-राग-दोस-मोहाभाषाओ सच्चमणइवाइ च । सव्य चिय मे वयण जाणयमजसत्यवयण व ॥१९०२॥ मागनेकपा म्यास्पासेपम् ॥ १९०२ ॥ मकम्पिवाभिप्रायमानास्पास्मनि सावादिसापनाप भगवानार- । । प्रर्म परममित ! मम परपाषषषपसिय । सो बानुमवसपारमिय: 11 २ पापा १५ ·, किह सवण्णु त्ति मई पच्चक्खं सव्वसंसयच्छेया । भय-रोग-दोसरहिओ तल्लिंगाभावऔ सौम्म !॥१९०३॥ इयमपि व्याख्यातार्था । यदपि "नह वै प्रेत्य नारकाः सन्ति" इत्यादौ नारकाभावः शङ्कयते भवता, तदप्ययुक्तम् , यतो- ऽयमत्राभिप्रायो मन्तव्यः- न खलु प्रेत्य परलोके मेर्वा दिवच्छाश्वताः केचनाप्यवस्थिता नारकाः सन्ति, किन्तु य इहोत्कष्टं पापपर्जयनि, स इतो गत्वा प्रेत्य नारको भवति, अतः केनापि तत्पापं न विधेयं येन प्रेत्य नारकैर्भूयते । तदेवं छिन्नस्तत्संशयो भगवता ||१९०३॥ ततः किं कृतवानसौ ? इत्याह- छिन्नम्मि संसयम्मी जिणेण जर-मरणविप्पमुक्केणं । सो समणो पव्वइओ तिहि ओ सह खंडियराएहिं॥१९०४॥ सुबोधा ॥ इति विंशतिगाथार्थः ॥ १९०४ ॥ ॥ इत्यष्टमो गणधरवादः समाप्तः ॥ अय नवमगणयरवक्तव्यतामभिधित्सुराह- ते पव्वइए सोउं अयलभाया आगच्छई जिणसगासं । वच्चामि ण बदामी वदित्ता पन्जुवासामि ॥१९०५॥ गतार्था, नवरमवलभ्राता द्विजोपाध्यायो नवमो गणधर इति ।। १९०५ ।। आभट्ठो व जिणेणं जाइ-जरा-मरणविप्पमुकेणं । नामेण य गोत्रेण य सवण्णू सव्वदग्मिी णं ॥१९०६॥ तथैव ।। १९०६॥ बामाण्य ततः किनुजन् ? उत्साइ- "मिग्णे पुग्ण-पावं अत्यि नत्यि चि संतो तुज । वेवण्याग व अत्यं न याणमी नेमिमा अन्या ॥११.७॥ कथं न होते नात प्रतज्ञ पश्वा । न्य-गोगटोन डिवाहतानादन मान्य ! ॥ ३०.2 ॥ • निशये जिन्न जग मरणानुजेन । २ मण जिचिनिन्नु भइ बहिन ॥ ६१०८ ३ का प्रमावतार श्रुत्राश्चान्नानानि जिननकानन् । बानि बन्दे बन्दिवा नगसे ॥ ३० ॥ ४ा १..। ५ निन्दने नपारेको त इतिगजब । वेद-दान अर्थ न जानानि वानी ॥ १९०७ ॥ -- ·। .HTET n- To २॥ आयुप्ममवसनावा! त्वमेष मन्पसे-विपुग्प पाप स्तो नपा ? इति । मयं पानुषितः संशया, पस्माद् मिरुद्धभेदपद निमपनो मिरुददीनपुचिनिमन्धन व पर्तते । तत्र पेदपदानि तापत्- "पुरुष एपदं प्रिं सर्वम्-" इत्यादि यया दितीयगणपरे सपा पाच्यानि । वेपी पार्थ त्वं न जानासीत्यापपि तवैव प्यास्पेयमिति ॥ १९०७ ।। अत्र भाष्यकार: पूर्णपक्ष प्रपत्रपमाह- मण्णसि पुण्ण पाव साहारणमहव दो वि मिनाइ। होज न वा कम्म चिय सभावो भवपक्षचोऽया।१९०८॥ हा केपाशिद वीषिकानामयं प्रपाद - 'पुम्पमेपैकमस्ति न पापम्' । अन्ये स्वाहुः- 'पापमेपैकमस्ति न तु पुण्पम्' । अपरे पदन्ति- 'समयमप्पन्पोम्यानुविदसस्प मेषकमाणिकसं संमिभमुख-दुःस्वारुपफलातुः साधारण पुण्यपापास्ययेक वस्तु' इति । मन्ये तु भविपादयन्ति- स्वतन्त्रसमयं विपिकमुख-दुःखकारणं 'हरोज घि' मवेदिति । मये पुनराहु:- 'मूलतः कमैर नास्ति, खभाषसिद्धः सोऽप्यय मगरमपश्चा। भवस्त्वमप्येवान पत्र विफरपान् म पसे । एवेषां च विकल्पानो परस्परपिरुदत्वाद् संशयदो सामासासि स्वमिति ॥ १९०८ ।। ननु येपा पुभ्यमेवैकमस्ति, न तु पापम् , वन्मवे फर्य कस्यापि डालोपपचिा इत्यार पुण्णुकरिस्से मुभया तरतमजोगावगरिसओ हाणी । तस्सेव खए मोक्खो पत्थाहारोवमाणाओ॥ १९.९॥ पुनातीति पुष्प तस्योस्कर्षलेषतो सेशतम दो शुभता भपति, सुस्वस्यापि क्रमशो वृदिर्मपति वापत् , यापदुकष्ट स्वर्गसुख मित्यर्थः । सस्पैच पुण्यस्प पर तमयोगापकर्पतो हानिः मुखस्य- दुःख भरति । इदमुक्त भवति- यया पया पुण्यमपघीयते तया तया नीनानां प्रमेण दासमुत्पपते, यावत् सर्पप्रकर्षमाप्त नरकासम् । तस्यैव प पुण्यस्य सर्वथा सये मोम इति । एवच सर्व पप्यारोप माना मापनीयम् । क्यारि- पया पथ्याहारस्प क्रमेण उदागरोग्यविस्तवा पुण्यग्दो सुखदिर, पया च पध्याहारस्प क्रमेण परिहारे सरोगता भपति, पर्ष पुण्यापचये दुःखोत्पषिः, सर्वया पप्पाहारपरिहारे च मरणपत् पुण्यसये पोक्ष इति ॥ १९०९ ॥ फेसपापाभ्युपगमे मुखसंभया करम् । इस्पाइ- 1 मम्पसे पुम्मे पाप साधारममयमा बपि मिरे । मोना मैंप समारतो भरमपबोनम् ॥ ५ ॥ . पुन्योलमता सरतमोयापकतो हानि । तर पे मोहा पप्पाहारोपमानात् ॥ १९॥ -- - ·F .. पावुक्करिसेऽहमया तरतमजोगावगरिसओ सुभया । तस्सेव खए मोक्खो अपत्थभत्तोवमाणाओ ॥१९१०॥ इहापथ्याहारोपमानाद् वैपरीत्येन भावना कार्गा । तथाहि- यथा क्रमेणापथ्यवृद्धौ रागवृद्धिः, तथा पांशयत्यात्मानं मलिनय- तीति पापं, तस्य वृद्धौ सुखदृद्धिरूपाऽधमता मन्तव्या-क्रमेण दुःखं वर्धते, यावदुत्कृष्टं नारकदुःखम् । यथा चापथ्यत्यागात् कमेणारोग्य- वृद्धिः, तथा क्रमेण पापस्यापकर्षात् सुखस्य वृद्धिः, यावदुत्कृष्टं सुरसौख्यम् । यथा चापथ्याहारस्य सर्वथा परित्यागात् परमारोग्य- मुपजायते, एवं सर्वपापक्षये मोक्ष इति ॥ १९१० ।। अथ साधारणं पुण्यपापाख्यमेकमेव संकीर्ण वस्त्विति तृतीयविकल्पं भावयन्नाह- साहारणवण्णादि व अह साहारणमहेगमत्ताए । उक्करिसा-बगरिसओ तस्सेव य पुण्णपावक्खा ॥१९११॥ 'अह साहारणमिति' अथ साधारणं संकीर्णपुण्यपापाख्यं वस्तु भाव्यत इत्यर्थः । कथंभूतं पुनरिदमवगन्तव्यम् ? इत्याह- 'साहारणवण्णादि व त्ति' यथा साधारणं तुल्यं हरितालगुलिकादीनामन्यतरन्मीलितं वर्णकद्वयम् ; आदिशब्दाद् यथा मेचकमणिः, नरसिंहादिर्वा, तथेदमपि पुण्यपापाख्यं संकीर्णमेकं वस्त्वित्यर्थः । ननु यद्येकं वस्त्विदम्, तर्हि पुण्यं पापं चेति परस्परविरोधिवस्तु- विषयमाख्याद्वयं कथं लभते ? इत्याह- 'अहेगमत्ताए इत्यादि' अथ तस्यैवैकस्य संकीर्णपुण्यपापाख्यस्य वस्तुन एकया पुण्यमात्रया- एकेन पुण्यांशेनेत्यर्थः, उत्कर्षतो वृद्धौ सत्यां पुण्याख्या प्रवर्तते; एकया तु पापमात्रया- एकेन पापांशेनेत्यर्थः, उत्कर्पतो वृद्धौ सत्यां पापाख्या प्रवर्तते । अपकर्षेऽपि पुण्यांशस्य पापाख्या प्रवर्तते, पापांशस्य त्वपकर्पे पुण्याख्या प्रवर्तत इति ।। १९१० ॥ १९११ ॥ चतुर्थ पञ्चमं च विकल्पमधिकृत्याह- ऐवं चिय दो भिन्नाइं होज, होज्ज व सभावओ चेव । भवसंभूई, भण्णइ न सभावाओ जओऽभिमओ॥१९१२॥ होज्ज सभावो वत्थु निक्कारणया व वत्थुधम्मो वा । जउ वत्थु णत्थि तओऽणुवलडीओ खपुप्फ व ॥ १९१३॥ एवमेव केपाश्चिद् मतेन द्वे अपि भिन्ने स्वतन्त्रे स्यातां पुण्य-पापे, तत्कार्यभूतयोः सुख-दुःखयोर्योगपद्येनानुभवाभावान् । १ पापोत्कऽधमता तरतमयोगापर्पत शुभता । तस्यैव क्षये मोक्षोऽपथ्यभक्तोपमानात् ॥ १९१० ॥ २ साधारणवर्णादीवाय साधारणमर्थकमाया। उत्कर्पा-ऽपकर्पतस्तस्यैव च पुण्यपापाख्या ॥ १९११ ॥ ३ एवमेव द्वे भिन्ने भवेता, भवेद् वा स्वभावत एव । भवसभूति , भण्यते न स्वभावाद् यतोऽभिमत ॥ १९१२ ॥ ? , - ४ गाथा १७८६ ॥

·rane ९॥ भतो ननै भिन्नफार्पदर्शनेन तत्कारणमनपोः पुष्प-पापयोभिभताऽनुमीयत इवि । 'होज पेत्यादि' भयगा स्पमावत पर विनापि पुण्य-पापाम्पो भर्सवि:- भववैचित्र्यस्प सभवः कैपिदिप्यते । तदेवं दनिताः पश्चापि पुष्प पापविपया वियल्पा । एतेष भ्रमितमनोमि' संश्यो न कर्नग्य , एफस्पैत्र चतुर्यविकल्पस्पादेयस्वात् , पाणी घानादयेत्वात् । अत पर प्रत्यासचिन्यायमनीकत्य पसमविकल्प वापद् पयितुमाह- 'भन्स्पादि' भग्यवेत्रोचरम्- न स्यमानतो मरसंभूविः, यतः समापो पस्तुरूपो षामिमतो भवदिति दितीयगायायां संपपा, निष्कारणवा पा, पस्सुधर्मों पा स्वभाषोऽभिमतो भवेत् । इति प्रयो विफरपाः । पत्र यदि वस्तु रुपाऽयमिति प्रथमो विकल्पा, तर्हि वकोऽसौ स्वमापो नास्ति, अनुपलम्मान , सपुष्पपदिति ॥ १९१२ ।। १९१३ ॥ भयानुपलभ्यमानोऽप्यस्स्यसापित्याशस्त्याह- अच्चतमणुवलदो वि अह तओ अत्थि नत्थि किं कम्म १।हेऊ व तदत्थित्ते जो मणु कम्मस्स वि स एव ॥१९१४|| कैम्मस्स वाभिहाणं होज्ज समावो चि होउ को दोसो ? । पइनिययागाराओ न यसो कत्ता घडस्सेव ॥ १९१५ ॥ मुत्तो अमुचो वतओ जद मुत्तोतोऽमिहाणओ भिन्नो । कम्म चि सहावोचि य जइ वाऽमुत्चो न करता तो॥१९१६॥ वेहाणं वोम पिव, जुत्ता कज्वाइओ य मुत्तिमया । मह सो निकारणया तो स्वरसिंगादओ होतु ॥१९१७॥ अइ वधुणो स धम्मो परिणामो तो स कम्म-जीवाण । पुन्ने-यराभिहाणो कारण-कज्जाणुमेओ मो ॥१९१८॥ किरियाण कारणओ देहाईण च कवभावाओ । कर्म मदभिहिय ति य पडिवज्ज तमग्गिभूइ व्व ॥१९१९॥ त चिय देहाईण किरियाण पि य सुभा ऽसुभचाओ । पडिवज्ज पुण्णपाव सहावओ भिन्नजाईय ॥१९२०॥ , मापा १.. - H २ कर्मणो पामिना भरेद समाप इति मवातु को दोपा । प्रतिनियतापरास सौ परस्पेव । १.५॥ मूटाम्भूतों पा सको पदि मूनस्तवोमिधामतो मित्रा। कवि समाप इति च परि माम्मो न पतो तता देहावा म्पोमेव पुत्र प्रपोरिता मूर्तिमचा । मप स निकारणवा पता परम्पारपो भवन्तु ॥ 1९1.. भव बस्तुमा स धर्म परिणामस्ततास कम-नारपोः । पुवे-शरामिपामा कारण-सानुमेका सा ॥11॥ विमापा पारमतो देशादीवार कार्यमापात् । म ममिहिमिति र प्रतिपमत त्वमग्निविरिष । १९ ॥ तरेष पेशादीमा बियाणामपि शुमा मधुमत्वात् । मविपरम पुण्यसापे समायता मिनातीये । १९९.॥

·3B
.
एताश्च गाथाः प्रायोऽग्निभूतिगणधरवादे व्याख्याता एव, सुगमाश्च । नवरं 'कारण-कज्जाणुमेओ सो त्ति' स च जीव-कर्मणोः
पुण्य-पापाभिधानः परिणामः कारणेन कार्येण चाऽनुमीयते- कारणानुमानात् कार्यानुमानाच्च गम्यत इत्यर्थः । एतदेवानुमानद्वयमाह-
'किरियाणं कारणओ इत्यादि' दानादिक्रियाणां हिंसादिक्रियाणां च कारणत्वात् कारणरूपत्वादस्ति तत्फलभूतस्तत्कार्यरूपपुण्य-पापा-
त्मको जीव-कर्मपरिणामः, यथा कृष्यादिक्रियाणां शालि-यव-गोधूमादिकम् ; उक्तं च--
"समास तुल्य विषमासु तुल्य सतीष्वसच्चाप्यसतीषु सच्च । फल क्रियास्वित्यथ यन्निमित्त तद् देहिना सोऽस्ति नु कोऽपि धर्म ॥१॥"
एतत् कारणानुमानम् । 'देहाईणमित्यादि' देहादीनां कारणमस्ति, कार्यरूपत्वात् तेपाम् , यथा घटस्य मृद् दण्ड-चक्र-चीवरा-
दिसामग्रीकलितः कुलालः । न च वक्तव्यम्- दृष्ट एव माता-पित्रादिकस्तेषां हेतुः, दृष्टहेतुसाम्येऽपि सुरूपे-तरादिभावेन देहादीनां
वैचित्र्यदर्शनात् , तस्य चादृष्टकर्माख्यहेतुमन्तरेणाभावात् । अत एव पुण्य-पापभेदेन कर्मणो द्वैविध्यम् , शुभदेहादीनां पुण्यकार्यत्वात् ,
इतरेषां तु पापफलत्वात् । उक्तं च-
इह दृष्टहेत्वसभविकार्यविशेषात् कुलालयन इव । हेत्वन्तरमनुमेय तत् कर्म शुभा-ऽशुभ कर्तु ॥ १॥"
एतत् कार्यानुमानम् । तथा, मदभिहितमिति च कृत्वाऽग्निभूतिवत् त्वमपि कर्म प्रतिपद्यस्व, सर्वज्ञवचनमामाण्यादित्यर्थः । तदपि
पुण्य-पापविभागेन विभक्तं प्रतिपद्यस्व, देहादीनां तत्कार्याणां क्रियाणां च तत्कारणभूतानां शुभा-ऽशुभत्वेन तद्वैविध्यदर्शनादिति ।।
१९१४ ॥ १९१५॥ १९१६ ॥ १९१७ ॥ १९१८ ॥ १९१९ ॥ १९२० ॥
पुनरपि पुण्य-पापयोः साधनाय प्रमाणमाह-
सुह-दुक्खाणं कारणमणुरूवं कज्जभावओऽवस्सं । परमाणवो घडस्स व कारणमिह पुण्ण-पावाइं ॥१९२१॥
अस्त्यवश्यं सुख-दुःखयोरनुरूपं कारणम् , कार्यत्वात् तयोः, यच्चेह कार्य तस्यानुरूपं कारणं भवत्येव, यथा घटस्य परमा-
णवः, तच्च तयोरिहानुरूपं कारणं सुखस्य पुण्यं, दुःखस्य तु पापमिति ॥१९२१॥
प्रेरकः प्राह-
१ सुख-दु खयो. कारणमनुरूप कार्यभावतोऽवश्यम् । परमाणवो घटस्येव कारणमिह पुण्य-पापे ॥ १९२१ ॥

·विपा. 1७१९॥ मुह-दुक्यकारण जइ कम्मे कग्जरस तदणुरूप च । पचमरूप त पि हु मह रूवि नाणुरूप तो ॥१९२२॥ ननु यदि मुस-सयोः पुण्य पापास्मर्फ फर्म फारणम् , तर यदि कार्यस्य मुख-दुःखरूपस्पानुरूपं सामिप्यते, सरि मुस सपारारमपरिणामस्वनारूपस्यात् तदपि पुण्प-पापात्मकं कर्म तदनुरूपवयाऽस्प मामाति । भय रूपपत् , ताई नानुरूप तत् , मूतत्वन विमाणसादिति ॥१९२२॥ भगापरमार- नैहि सन्वहाणुरूव मिन्न वा कारण, अह मय ते । किं फज-कारणचणमया वत्युचण तस्स ? ॥१९२३।। न हि सर्पपा कार्यानुरूपं फारणमिम्पव, येन मुख-दुःस्वपत् फर्मणाऽप्परूपत्वं प्रेर्पते । नाप्यकान्तेन सवधमः कारणं का मित्रमेष्टम्पम् । 'भा मर्य ते चि' अपने सपैच मवम्- एकान्वेन सरपि पर्मे कारण कार्यानुरूपपेम, मिमं माऽनुरूपमेवेति वर्ष सर्वयाऽनुरूपत्व एकस्प फारणस्वारस्पापि कारणस्वाद , एफस्य ष कार्यत्वपस्पापि फार्मस्वात् किं सयो कार्य-कारणस्वम् ?- न किनिन्, इपोरपि कारणस्वाद, कार्यत्वा पेति । अब कान्तमेदेऽभ्युपगम्यमाने कार्यस्प पस्तुत्वे कि नाप तस्य कारणस्य वस्तुत्वम् ।- न किभित्, दयोरपि पस्तुत्व सर्वपा मेदानिप्रसाशादिति । सस्मा नैकान्तेनानुरूपवा, मननुरूपता पा कार्य फारणपो ॥१९२३।। किंव, सन्च तुल्लातुल्ल जइ तो करजाणुरुवया केय ? । ज सोम्म ! सपज्जाओ काज परपज्जओ सेसो ॥१९२४॥ न फेवस कार्य-कारणे एप तुरया शुरपरूपे, किन्तु सकसमपि त्रिमुषना वर्गतं पस्तु परस्परं तुल्या रयरूपमर, न पुनः फिश्चित् कस्याप्पेकान्वेन सुन्यमतुल्प वा । सन्धावकाम' पर माह- 'नईत्यादि' यषवम् , तत् फेयं कार्यानुरूपता कारणस्य विशेषता विम्यते, यनोग्यवे- 'मुए दुक्खाण कारणमणुरूप' इत्यादि ! । यदि हि किनिदेशान्तेनानुरूप स्यात् सदस्यं पक्तुं युम्पवे, यदा कान्ततो न किश्चिदनुरूपम् , नाप्यननुरूपम् । किन्तु सर्व सण सुस्पा शुन्यम्पमेष, सदा किमनेन मिपणेन ? । अवाच्यते- 'न , मुग्नुषभरवं परिकम पायस्थ समुस्म । प्रसमस वरपिपासा सपि मानुन तता १९९९ । पति सपनामुमै मित्र वा फारम बम मत है। विका-प्ररणालमपमा पस्तुरब पस्प ! ॥ १९५५ ॥ १ पुग्ला भनुन पारि वा कारुपता पम् ।। पत् सौम्म पर्दामा म परपर्पमा क्षेप ॥ १९५४ ॥ ४ पापा १९१।

·-- ॥ मित्यादि' सौम्य ! तुल्या-ऽतुल्यत्वे सर्वगतेऽपि यद् यस्मात् कारणस्य कार्य स्वपर्यायः, तस्मात् कारणं कार्यस्येहानुरूप पुच्यते, शेषस्त्वकार्य- रूपः सर्वोऽपि पदार्थः कारणस्य परपर्यायः, इति तं प्रति विवक्षितं कारणमसमानरूपमभिधीयते । आह- ननु कथं प्रस्तुते सुख-दुःखे कारणस्य स्वपर्यायः । उच्यते- जीव-पुण्यसंयोगः सुखस्य कारणम् , तस्य च सुखं पर्याय एव, दुःखस्यापि जीव-पापसंयोगः कारणम् , अतस्तस्यापि दुःखं पर्याय एव, यथा च सुखं शुभं, कल्याणं, शिवमित्यादीन् व्यपदेशॉल्लभते तथा तत्कारणभूतं पुण्यस्कन्धद्रव्यमपि यथा च दुःखमशुभम् , अकल्याणम् , अशिवमित्यादिसंज्ञाः प्राप्नोति तथा तत्कारणभूतं पापद्रव्यमपि, इति विशेषतोत्र पुण्य-पापे सुख दुःखयोरनुरूपकारणत्वेनोक्ते इति ॥ १९२४ ॥ अथ परः प्रेर्य चिकीर्षुस्तदवकाशहेतोः पृच्छति- 'किं जह मुत्तममुत्तस्स कारणं तह सुहाईणं कम्मं । दिलु सुहाइकारणमन्नाइ जहेह तह कम्मं ? ॥ १९२५ ॥ किं यथा मूर्त नीलादिकममूर्तस्य स्वप्रतिभासिज्ञानस्य कारणं हेतुस्तथा सुख-दुःखयोः पुण्य पापात्मकं कर्मापि मूर्तमेव सत् कारणम् , यथा प्रत्यक्षत एव दृष्टमन्नादिकम् ; आदिशब्दात् स्रक्-चन्दना-ऽङ्गना-हि-विष-कण्टकादिकमिह सुख-दुःखयोमूर्त सत् कारणं तद्वत् कर्मापि तयोरिति भावार्थः ? ॥ १९२५ ॥ ततः किम् ? इति चेत् । उच्यते- होउ तयं चिय किं कम्मणा, नजं तुलसाहणाणं पि । फलभेदओ सोऽवस्सं सकारणो कारणं कम्मं ॥१९२६॥ ननु तदेव दृष्टमन्नादिकं वस्तु तर्हि सुखादेः कारणमस्तु, किमदृष्टेन तेन कर्मणा परिकल्पितेन, अतिप्रसङ्गात् । तदेतद् न, यद् यस्मात् तुल्यान्यन्नादीनि साधनानि येषां ते तुल्यसाधनाः पुरुषास्तेषामपि फले सुख-दुःखलक्षणे कार्यभेदः फलभेदो महान् दृश्यते, तुल्येऽप्यन्नादिके भुक्ते कस्याप्याहादः, अन्यस्य तु रोगाद्युत्पत्तिदृश्यत इत्यर्थः। यश्चेत्थ तुल्यान्नादिसाधनानामपि फलभेदः, सोऽवश्यमेव सकारणः, निष्कारणत्वे नित्यं सत्वा-ऽसत्त्वप्रसङ्गात् । यच्च तत्कारणं तददृष्टं कर्म, इति न तत्कल्पनाऽऽनर्थ्य- मिति ।। १९२६ ॥ . WATrainRATRINARY - १ किं यथा मूर्तममूर्तस्य कारण तथा सुखादीना कर्म । दृष्ट सुखादिकारणमन्नादि यथेह तथा कर्म ? ॥ १९२५ ॥ २ भवतु तदेव किं कर्मणा, न यत् तुल्यसाधनानामपि । फलभेदत सोऽवश्य सकारण कारण कर्म ॥ १९२६ ।। - ·- 10 } } पूर्व च तत् फर्म । कुतः । इत्यार- ऐचो चिय त मुत्त मुतवलाहाणओ जहा कुमो । देहाइकजमुचाइओ ब भणिए पुणो भणइ ॥ १९२७ ॥ यत एष तुल्यसायनानां कर्मनिष धनः फलमेदा, अत एवोच्यते- मूर्त कर्म, मूर्तस्य देशदेपलापानकारिस्वाद , पुम्भपत , यथा निमिधमाश्रमावित्पेन घटो दहादीना पसमापधे, एवं कर्मापि, असो मूर्वमित्यर्थः । भयवा, मूत्र फर्म, मूतेन सा चन्दना अना 1. दिना तस्योपषयसमणस्य परस्याषीयमानत्वात् , हुम्मपत्- यथा मूर्तत्वेन तैलादिना परस्पापीयमानस्वाद कुम्मो मती, एम सर चन्दनादिनोपचीयमानस्यात् फर्मापि मूर्तमिति भाषः। यदिया, मूर्ते कर्म, देशादेस्सत्कार्यस्य मूर्खत्वाद , परमाणुपद- यथा घटादेत कार्यस्य मूर्तस्य दर्शनात् परमाणमो मूर्ताः, एवं देशदेस्तस्कार्यस्प मर्तस्प दर्शनात् कर्मापि मूर्तमित्यर्थः । एष भणिते पुनर्भणति परः ॥ किम् ? इत्याह-- तो कि देहाईणं मुचचणओ तय हवइ मुत्त । अह मुह-दुक्खाईण कारणभावावरूल्य ति १ ॥ १९२८ ।। तवा कि देशदीनां कर्मकार्याणां मानां दर्शनात् तत् कर्म मत मरतु, भाइरोस्थित् सुख-दास-फ्रोप-पानादीनां जीषपरिणाम भूताना सरकार्याणाममूर्वानो वर्भनात् वन कारणमापेनामूर्मस्तु फर्म ? इत्येवं मूतत्वा पूर्वस्माभ्यासमययापि तस्कार्यदर्शनाद फि मूर्वम् , अपूर्व षा कर्म भपतु ? इति नियवामिति ।। १९२८ ।। एवं प्रेरकेणोक्त सत्याह- ने सुहाईण हेऊ कम्म चिय किन्तु ताण जीवो वि। होइ समवाइकारणमियर कम्म ति को दोसो ? ॥१९२९॥ सुखादीनों फमैंप केवलं कारणं न भरवि, फिन्तु जीपोऽपि तेषां समवापि कारण मरति, कर्म पुनरिवरदसममायि कारणं भवतीति को दोपः । इदमुक्त भवसि- सुखादेरमूवत्वेन समवायिकारणस्प जीवस्यामूर्तत्वमस्त्यर, असमयायिकारणस्य तु कर्मणा सुखाषर्वत्त्वनामर्मत्वं न मघवीत्सपीति न दाप इति ॥ १९२९ ॥ , एतस्मादेष कर मूर्व मूतपसापापती पथा म्मा पेसारिकार्यमूलारित इस भपिवे पुपर्मणति ॥ १९२० ।। . पदागिरीमा मूतवतस्तर् भवति मूर्वम् । अब सुख-दुःचादीनां कारणभावारूपमिति ॥ १९१८ ।। । म मुबादीमा रेखा मैप चितुतेपदीयोमपि । भवति सममापिकारणमिवरत् कर्मेति मे रोपा 11 १९५९॥ -- ·TOPARROTRA FRANSTRON HADA-- तदेवमुक्तमर्थमुपसंहरन् केवलपुण्यलक्षणं प्रथमविकल्पं दूपयितुमाह- ईय रूवित्ते सुह-दुक्खकारणत्ते य कम्मुणो सिद्धे । पुण्णावगरिसमेत्तेण दुक्खबहुलत्तणमजुत्तं ॥ १९३० ॥ इत्येवं पञ्चमविकल्पोपन्यस्तस्वभाववाद निरासेन पुण्य-पापात्मकस्य कर्मणः सुख-दुःखकारणत्वे रूपित्वे च सिद्धे पुण्यापकर्पमा- त्रेण यद् दुःखबहुलत्वं प्रथमविकल्पोपन्यासे प्रोक्तं तदयुक्तमिति ॥ १९३० ॥ कुतोऽयुक्तम् ? इत्याह- कम्मप्पगरिसजणियं तदवस्सं पगरिसाणुभूईओ । सोक्खप्पगरिसभूई जह पुण्णप्पगरिसप्पभवा ॥१९३१॥ तद् दुःखबहुलत्वं पुण्यापकर्षजनितं न भवति, किन्तु स्वानुरूपकर्मप्रकर्षजनितम् , प्रकर्षानुभूतित्वात्- वेदनाप्रकर्षानुभवरूपत्वा- दिति हेतुः, यथा सौख्यप्रकर्षानुभूतिः खानुरूपकर्मप्रकर्पप्रभवेति दृष्टान्तः ॥ १९३१ ।। उपपत्त्यन्तरमाह- तेह बज्झसाहणप्पगरिसंगभावादिहण्णहा न तयं । विवरीयबज्झसाहणबलप्पगरिसं अवेक्खेज्जा ॥१९३२॥ 'तथा' इत्युपपत्यन्तरार्थः, । इह देहिनां दुःखबहुलत्वं केवलपुण्यापकर्षमात्रजनितं न भवति । कुतः ? इत्यत्र हेतुमाह-वाद्यानि यान्यनिष्टाहारादीनि साधनानि तेषां यस्तदनुरूपः प्रकर्षस्तस्याङ्गभावात् कारणभावादिति । विपर्यये वायकमाह- 'इहेत्यादि' तद् दुःखमन्यथा यदि पुण्यापकर्षमात्रजन्यं भवेत् तदा पुण्यसंपाद्येष्टाहारापचयमात्रादेव भवेत् , न तु पापापचयसंपाद्यानिष्टाहारादिरूपविपरीत- वाह्यसाधनानां यद् वलं सामर्थ्य तस्य स्वानुरूपो यः प्रकर्पस्तमपेक्षेत । इदमत्र हृदयम्- यदि पुण्यापकर्पमात्रजन्यं दुःखं भवेत् , तदा पुण्यो- दयमाप्येष्टाहारादिसाधनापकर्पमात्रादेव भवेत् , न चैतदस्ति, इष्टविपरीतानिष्टाहारादिसाधनप्रकर्पसामयादेव तद्भावादिति ॥ १९३२ ।। अपिच, 'देहो नावचयकओ पुण्णुक्करिसे व मुत्तिमत्ताओ। होज व स होणतरओ कहमसुभयरो महल्लो य ? ॥१९३३॥ १ इति रूपित्वे सुख-दु खकारणत्वे च कर्मण सिद्धे । पुण्यापकर्पमात्रेण दु खबहुलत्वमयुक्तम् ॥ १९३० ।। २ कर्मप्रकर्पजनित तदवश्य प्रकर्षानुभूते । सौख्यप्रकर्पभूतिर्यथा पुण्यप्रकर्पप्रभवा ॥ १९३१ ॥ ३ तथा वायसाधनप्रकाङ्गभावादिहान्यथा न तत् । विपरीतवाह्यसाधनवलप्रकर्षमपेक्षत ॥ १९३२ ॥ ४ देहो नापचयकृत पुण्योत्कर्ष इव मूर्तिमत्त्वात् । भवेद् वा स हीनतरक कथमशुभतरो महाश्च ? ॥ १९३३ ॥ SEONE GHARPOOR ·दुःखितहस्स्यादिदेहः केरसपुण्यापमयमात्रकृतो न मरति, मूर्तिमश्चात् , यपा पुण्योस्कर्षे तजन्योऽनुपरसुर घमवादिदेहा, यम पुण्यापचयमात्रनन्पा स मूर्तिमानपि न मपति, यया न कोऽपि, यदि व पुण्यापचयमात्रेण देश अन्येत, तदा हीनतर शुभ एम च स्यात्, कथं मान , मन्चमतरण मषेत् , मातो मागपुण्योपचयम पत्पाद , अशुभस्प चाशुमर्मनिस्थात् १ । पुष्पन पुनर गीयसापि भ्रम एष दो मन्येव, न तु दु:खितः । अणीयसापि हि सुपर्णलपेनाणीयानपि सौरर्ण एव घटो भवति न तु मार्तिक, ताम्रादिर्वेति ।। १९३३ ॥ अय फेरसपापपर्स सकीर्णपुण्पपापपसं घ पयितुमाह- एव चिय विवरीय जोएज्जा सन्चपावपक्खे वि । नय साहारणरूव कम्म तधारणामावा ॥ १९३४ ॥ 'सर्व पापमेवास्ति, न तु पुग्यम् , पापापचयमात्रमन्यत्वात् सुस्वस्प' इत्येतस्मिभपि पक्षे एवमेव- केवसपुण्यवादोक्तगणा विपरीतगत्या सर्व योजयेत् । ययया- पापापकर्षमात्रमनितं सुख न ममति, पापस्याल्सीयसोपप दुःखननकस्वात् । न पणीयानपि विपसवः स्वास्थ्योतुर्भवति । तस्मात् पुण्यमनितमेवाल्पमपि सुखमित्यादि समुसाऽभ्यूम पारपम् । इति पृषम् दुसयो कारणभूने खतन्त्र पुम्प-पापे एटष्ये । अत एष सापारणे अपि साणे पुण्य पापे नैएज्ये । इतः । इत्यार- 'न येत्यादि' न ष सापारणरूप संकीर्णस्वमार्य पुण्य पापास्मफमेकं फर्मास्ति, नस्पैषम्सस्य कर्मणा कारणाभाषात् । यत्र प्रयोग:- नास्ति सकीर्णोभषम्म फर्म, असंभाग्यमानै विषकारणत्वात् , पन्यापुत्रवदिति ॥१९३४।। देतोरसिद्धता परिरमार- कैम्म जोगनिमिच मुभोऽसुमो वा स एगसमयम्मि। होज न उ उमयस्वो कम्म पितओ तयणुरूव ॥१९३५।। मिथ्यात्वाऽपिरति प्रमाद-पापयोगा पपोतष इति पर्यन्ते योगामिधानात् सर्वत्र कर्मपम्पोतुत्वस्य योगाषिनामाषा योगानामेव पन्पातस्वमिति कर्म योगनिमित्तमुच्यते । स च मनोवाफ्कापात्मको योग एकस्मिन् समये शुभोऽशुभो या भषत् , न तूमयरूपा, अवः कारणानुरूपवान् कार्यस्य फर्मापि तदनुरूप में पुण्यरूपं सभ्यते, अशुभं पा पापम्प मभ्यो, न तु संकीर्णस्यमा पापपरूपमेकदैप पम्पत इति ॥ १९३५ ।। , परमेर पिपरात पोरयेत् सर्वपापपक्षेपि । न साधारपरूप कर्म तत्वारपामाषात् ॥ १५॥ कर्म पोगनिमिर्च शुभोममुमो पास एकममदे। मवेदन मयस्म' प्रिपि तठस्वरूपम् । १९५५ । ?