·सिंघी जैन ग्रन्थ मा ला
प्रन्या १४]..
महोपाध्यायमेघविजयगणिविरचित
दिग्विजयमहाकाव्य
OOTAMOCI
S
श्री डाल पर जा गिरा
SINCHI JAIN SERIES
mirm[ NUMBER 14Jimm
MEGHAVIJAYOPADHYAYA'S
IGVIJAYA MAHAKAVYA

·कल कसा निवासी
साधुचरित-श्रेष्ठिवर्य श्रीमद् डालचन्दजी सिंघी पुण्यस्मृतिनिमित्त
प्रतिष्ठापित एवं प्रकाशित
सिंघी जैन ग्रन्थमाला
B
[जैन मागमिक, दार्शनिक, साहित्यिक, ऐतिहासिक, वैज्ञानिक, कथास्मक- इत्यादि विविधविषयगुम्फित
प्राकृत, संस्कृत, अपभ्रंश, प्राचीनगूर्जर-राजस्थानी मादि नानाभाषानिबद्ध सार्वजनीन पुरातन
वाकाय तथा नूनन संशोधनात्मक साहित्य प्रकाशिनी सर्वश्रेष्ठ जैन ग्रन्थावलि.]
प्रतिष्ठाता
श्रीमद्-डालचन्दजी-सिंघीसत्पुत्र
स्व. दानशील-साहित्यरसिक -संस्कृतिप्रिय
श्रीमान् बहादुर सिंहजी सिंघी
नियामक एवं प्रधान सम्पादक
श्री जिन विजय मुनि
आचार्य-भारतीय विद्या भवन-बम्बई
संरक्षक एवं संचालक
श्री राजेन्द्र सिंह जी सिं घी
श्री नरेन्द्र सिंह जी सिं घी
व्यवस्थापक तथा प्रकाशक
भा र ती य विद्या भवन
प्रन्यांक १४]
बम्बई
अनवणादि सर्वाधिकार, मा.वि. म. रक्षित

·महोपाध्यायमेघविजयगणिविरचित
दिग्विजयमहाकाव्य
[मूल-संस्कृत ग्रन्थ तथा ग्रन्थकारकृतटिप्पणी, प्रस्तावना, विशेषनामसूच्यादि समन्वित]
संपादक
पण्डि त अम्बा लाल प्रेम चन्द्र शाहा
(न्याय-व्याकरण तीर्थ)
प्रकाशक
श्री जयन्तकृष्ण ह० दवे, एम. ए., एलएल्. बी.,
ऑनररि रजिष्ट्रार
भा र ती य विद्या भवन
बंबई
विक्रमाब्द २००.] * प्रथमावृति, पंच शत प्रति *
१९१५ खिताब्द

·MY 0509 ९ १२ अन्यच्च- १३ १७ १८ ॥ सिंघीजैनग्रन्थमालासंस्थापकप्रशस्तिः ॥ अस्ति बङ्गाभिधे देशे सुप्रसिद्धा मनोरमा । मुर्शिदाबाद इत्याख्या पुरी वैभवशालिनी ॥ बहवो निवसन्त्यत्र जैना ऊकेशवंशजाः। धनाढ्या नृपसदृशा धर्मकर्मपरायणाः॥ श्रीडालचन्द इत्यासीत् तेष्वेको बहुभाग्यवान् । साधुवत् सञ्चरित्रो यः सिंघीकुलप्रभाकरः ॥ बाल्य एवागतो यश्च कर्तुं व्यापारविस्तृतिम् । कलिकातामहापुर्यां कृतधर्मार्थ निश्चयः॥ कुशाग्रीयखवुड्यैष सद्वृत्त्या च सुनिष्ठया। उपायं विपुलां लक्ष्मी कोट्यधिपोऽजनिष्ट सः॥ तस्य मनुकुमारीति सन्नारीकुलमण्डना । अभूत् पतिव्रता पती शीलसौभाग्यभूषणा ॥ श्रीयहादुरसिंहाख्यो गुणवाँस्तनयस्तयोः । अभवत् सुकृती दानी धर्मप्रियश्च धीनिधिः ॥ प्राप्ता पुण्यवता तेन पत्नी तिलकसुन्दरी । यस्याः सौभाग्यचन्द्रेण भासितं तत्कुलाम्बरम् ॥ श्रीमान राजेन्द्रसिंहोऽस्य ज्येष्ठः पुत्रः सुशिक्षितः। यः सर्वकार्यदक्षत्वात् पितुर्दक्षिणबाहुवत् ॥ नरेन्द्रसिंह इत्याख्यस्तेजस्वी मध्यमः सुतः । सूनुर्वीरेन्द्रसिंहश्च कनिष्ठः सौम्यदर्शनः ॥ सन्ति प्रयोऽपि सत्पुत्रा आतभक्तिपरायणाः । विनीताः सरला भव्याः पितुर्मार्गानुगामिनः ॥ अन्येऽपि यहवस्तस्याभवन् स्वस्त्रादिवान्धवाः। धनैर्जनैः समृद्धः सन् स राजेव व्यराजत ॥ सरखत्यां सदासक्तो भूत्वा लक्ष्मीप्रियोऽप्ययम् । तत्राप्यासीत् सदाचारी तच्चित्रं विदुषां खलु ॥ नाहंकारो न दुर्भावो न विलासो न दुर्व्ययः । दृष्टः कदापि तद्गेहे सतां तद् विस्मयास्पदम् ॥ भक्तो गुरुजनानां स विनीतः सज्जनान् प्रति । बन्धुजनेऽनुरक्तोऽभूत् प्रीतः पोष्यगणेष्वपि ॥ देश-कालस्थितिमोऽसौ विद्या-विज्ञानपूजकः । इतिहासादि-साहित्य संस्कृति-सत्कलाप्रियः॥ समुन्नत्यै समाजस्य धर्मस्योत्कर्ष हेतवे । प्रचाराय च शिक्षाया दत्तं तेन धनं धनम् ॥ गत्वा सभा-समित्यादी भूत्वाऽध्यक्षपदान्वितः। दत्त्वा दानं यथायोग्यं प्रोत्साहिताश्च कर्मठाः ॥ एवं धनेन देहेनशानेन शुभनिष्ठया। अकरोत् स यथाशकि सत्कर्माणि सदाशयः ॥ अथान्यदा प्रसकेन खपितुः स्मृतिहेतवे । कर्तुं किञ्चिद् विशिष्टं स कार्य मनस्यचिन्तयत् ॥ पूज्यः पिता सदैवासीत् सम्यग्-मानरुचिः खयम् । तस्मात् तज्ज्ञानवृद्ध्यर्थ यतनीयं मयाऽप्यरम् ॥ विचार्यवं स्वयं चित्ते पुनः प्राप्य सुसम्मतिम् । श्रद्धास्पदस्खमित्राणां विदुषां चापि तादृशाम् ॥ जैनशानप्रसारार्थ स्थाने शान्ति निकेतने । सिंधीपदाङ्कितं जैन शान पीठमतीष्ठिपत् ॥ श्रीजिनविजयः प्राशो मुनिनाना च विश्रुतः । स्वीकत प्रार्थितस्तेन तस्याधिष्ठायक पदम् ॥ तस्य सौजन्य-सौहार्द-स्थर्योदार्यादिसणैः । वशीभूय मुदा येन खीकृतं तत्पदं वरम् ॥ कवीन्द्रेण रवीन्द्रेण स्वीयपावनपाणिना। रस-नागाई चन्द्राब्दे तत्प्रतिष्ठा व्यधीयत । प्रारब्धं मुनिना चापि कार्य तदुपयोगिकम् । पाठनं शानलिप्सूनां तथैव अन्यगुम्फनम् ॥ तस्यैव प्रेरणां प्राप्य श्रीसिंधीकुलकेतुना । स्वपितश्रेयसे चैषा प्रारंब्या ग्रन्थमालिका ।। उदारचेतसा तेन धर्मशीलेन दानिना । व्ययितं पुकलं द्रव्यं तत्सत्कार्यसुसिद्धये ॥ छात्राणां वृत्तिदानेन नेकेषां विदुषां तथा । शानाभ्यासाय निष्कामसाहाय्यं स प्रदत्तवान् । जलवातादिकानां तु प्रातिकूल्यावसौ मुनिः। कार्य विवार्षिकं तत्र समाप्यान्यत्र चास्थितः ॥ तत्रापि सततं सर्व साहाय्यं तेन यच्छता। ग्रन्थमालाप्रकाशाय महोत्साहः प्रदर्शितः॥ नन्द-निध्य-चन्द्राब्दे जाता पुनः सुयोजना । प्रन्थावल्याः स्थिरत्वाय विस्तराय च नूतना॥ ततः सुहृत्परामाद सिंघीवंशनभखता।भा विद्याभवनायेयं ग्रन्थमाला समर्पिता । आसीत्तस्य मनोवान्छाऽपूर्वा प्रन्यकाशने । तदर्थ व्ययितं तेन लक्षावधि हि रूप्यकम् ॥ दुर्विलासाद् विघेईन्त ! दौर्भाग्याचात्मवन्धूनाम् । खस्पेनैवाथ कालेन खर्ग स सुकृती ययौ । इन्दु-ब-शून्य नेत्रादे मासे आषाढसम्बके । कलिकाताण्यपुर्यो स पासवान परमां गतिम् ॥ पिटमा तत्युः प्रेयसे पितुरात्मनः । तथैव प्रपितुः स्मृत्य प्रकाश्यतेऽधुना पुनः॥ इयं प्रन्यावलि श्रेष्ठा प्रेक्षा प्रशावतां प्रथा। भूयात् भूत्यै सतां सिंषीकुलकीर्तिप्रकाशिका । विजनताहादा समिदानन्ददा सदा । चिरं नन्दत्वियं लोके श्रीसंधी ग्रन्थपद्धतिः॥ २० २१ ૨૨ २३ २४ २५ २६ २७ २८ २९ ३० ३१ ३२ ३३ ३४ ३९ ·॥ सिंघीजैनग्रन्थमालासम्पादकप्रशस्तिः ॥ 80SCWAN तथाच- WWW.00 खस्ति श्रीमेदपाटाख्यो देशो भारतविश्रुतः। रूपाहेलीति सन्नानी पुरिका तत्र सुस्थिता ॥ सदाचार-विचाराभ्यां प्राचीननृपतेः समः । श्रीमश्चतुरसिंहोऽत्र राठोडान्वयभूमिपः॥ तत्र श्रीवृद्धिसिंहोऽभूद् राजपुत्रः प्रसिद्धिभाक् । क्षात्रधर्मधनो यश्च परमारकुलाग्रणी॥ मुख-भोजमुखा भूपा जाता यस्मिन् महाकुले । किं वय॑ते कुलीनत्वं तत्कुलजातजन्मनः ॥ पत्नी राजकुमारीति तस्याभूद् गुणसंहिता । चातुर्य-रूप-लावण्य-सुवाक्सौजन्यभूषिता । क्षत्रियाणीप्रमापूर्णा शौर्योद्दीप्तमुखाकृतिम् । यो दृष्दैव जनो मेने राजन्यकुलजा ह्यसौ ॥ पुत्रः किसनसिंहाख्यो जातस्तयोरतिप्रियः। रणमल इति चान्यद् यन्नाम जननीकृतम् ॥ श्रीदेवीहंसनामाऽत्र राजपूज्यो यतीश्वरः । ज्योतिभैषज्यविद्यानां पारगामी जनप्रियः॥ आगतो मरुदेशाद् यो अमन् जनपदान बहून । जातः श्रीवृद्धिसिंहस्य प्रीति-श्रद्धास्पदं परम् ॥ तेनाथाप्रतिमप्रेम्णो स तत्सूनुः खसन्निधौ । रक्षितः, शिक्षितः सम्यक, कृतो जैनमतानुगः ॥ दौर्भाग्यात् तच्छिशोर्खाल्ये गुरु-तातौ दिवंगतौ । विमूढः खगृहात् सोऽथ यदृच्छया विनिर्गतः॥ भ्रान्त्वा नैकेषु देशेषु सेवित्वा च बहुन् नरान् । दीक्षितो मुण्डितो भूत्वा जातो जैनमुनिस्ततः ॥ शातान्यनेकशास्त्राणि नानाधर्ममतानि च । मध्यस्थवृत्तिना तेन तत्त्वातत्त्वगवेषिणा ॥ अधीता विविधा भाषा भारतीया युरोपजाः । अनेका लिपयोऽप्येवं प्रत्ननूतनकालिकाः ॥ येन प्रकाशिता नैके ग्रन्था विद्वत्प्रशंसिताः। लिखिता बहवो लेखा ऐतिह्यतथ्यगुम्फिताः॥ स बहुभिः सुविद्वद्भिस्तन्मण्डलैश्च सत्कृतः। जिनविजयनानाऽसौ ख्यातोऽभवद् मनीषिषु ॥ यस्य तां विश्रुति ज्ञात्वा श्रीमद्गान्धीमहात्मना । आहूतः सादरं पुण्यपत्तनात् खयमन्यदा ॥ पुरे चाहम्मदाबादे राष्ट्रीयशिक्षणालयः । विद्यापीठ इति ख्यातः प्रतिष्ठितो यदाऽभवत् ॥ आचार्यत्वेन तत्रोच्चैनियुक्तः स महात्मना । रस-मुनि-निधीन्द्रब्दे पुरातत्त्वाख्य मन्दिरे॥ वर्षाणामष्टकं यावत् सम्भूष्य तत् पदं ततः । गत्वा जर्मनराष्ट्र स तत्संस्कृतिमधीतवान् ॥ वत आगत्य सँलग्यो राष्ट्रकार्ये च सक्रियम् । कारावासोऽपि सम्प्राप्तो येन खराज्यपर्वणि ॥ क्रमात् ततो विनिर्मुक्तः स्थितः शान्तिनिकेतने । विश्ववन्धकवीन्द्रश्रीरवीन्द्रनाथभूषिते ॥ सिंघीपदयुतं जैन ज्ञानपीठं तदाश्रितम् । स्थापितं तत्र सिंघीश्रीडालचन्दस्य सूनुना ॥ श्रीबहादुरसिंहेन दानवीरेण धीमता । स्मृत्यर्थे निजतातस्य जैनज्ञानप्रसारकम् ॥ प्रतिष्ठितश्च तस्यासी पदेऽधिष्ठातृसञ्झके । अध्यापयन् वरान् शिष्यान् ग्रन्थयन् जैनवाङ्मयम् ॥ तस्यैव प्रेरणां प्राप्य श्रीसिंघीकुलकेतुना। खपितृश्रेयसे ह्येषा प्रारण्या ग्रन्थमालिका ॥ अथैवं विगतं यस्य वर्षाणामष्टकं पुनः । ग्रन्थमालाविकासार्थप्रवृत्तिषु प्रयस्यतः ॥ बाणे-रत्ननवेन्द्रब्दे मुंबाईनगरीस्थितः। मुंशीति बिरुवख्यातः कन्हैयालालधीसखः । प्रवृत्तो भारतीयानां विद्यानां पीठनिर्मिती । कर्मनिष्ठस्य तस्याभूत् प्रयत्नः सफलोऽचिरात् ॥ विदुषां श्रीमती योगात् संस्था जाता प्रतिष्ठिता। भारतीय पदोपेत विद्याभवन सञ्चया ॥ आहूतः सहकाराय सुहृदा स मुनिः कृतौ । ततः प्रभृति तत्रापि सहयोग प्रदत्तवान् । तद्भवनेऽन्यदा तस्य सेवाऽधिका झपेक्षिता । खीकृता ननभावेन साऽप्याचार्यपदाश्रिता॥ बन्द-निध्य चन्द्राब्दे वैक्रमे विहिता पुनः। एतद्ग्रन्थावलीस्थैर्यकृत् तेन नव्ययोजना ॥ परामर्शात् ततस्तस्य श्रीसिंघीकुलभाखता। भा विद्याभवनायेयं ग्रन्थमाला समर्पिता॥ प्रदत्ता दशसाहस्री पुनस्तस्योपदेशतः । खपितृस्मृतिमन्दिरकरणाय सुकीर्तिना। दैवादल्पे गते काले सिंधीवों दिवंगतः। यस्तस्य शानसेवायां साहाय्यमकरोत् महत् ॥ पितृकार्यप्रगत्यर्थ यत्नशीलैस्तदात्मजः। राजेन्द्रार्सिहमुख्यैश्च सत्कृतं तद्वचस्ततः ॥ पुण्यश्लोकपितुर्नाम्ना ग्रन्थागारकते पुनः । बन्धुज्येष्ठो गुणश्रेष्ठो घद्धलक्ष प्रदत्तवान् । ग्रन्थमालाप्रसिद्धयर्थं पितृवत्तस्य कांक्षितम् । श्रीसिंधीबन्धुभिः सर्वं तगिराऽनुविधीयते । विद्वजनकृताहादा सचिदानन्ददा सदा । चिरं नन्दत्वियं लोके जिनविजयभारती॥ २० २१ २२ २३ २५ २६ २८ २९ ३२ ३३ ३५ ३७ ४० ·सिंघी जैन ग्रन्थमाला ल अद्यावधि मुद्रित ग्रन्थनामावलि १ मेस्तुमाचार्यरचित प्रबन्धचिन्तामणि मूलप्रन्थ, २ पुरातनप्रबन्धसंग्रह. ३ राजशेखरसूरिरचित प्रबन्धकोश. ४ जिनप्रभ- रिकृत विविधतीर्थकल्प, ५ मेघविजयोपाध्यायविरचित देवानन्दमहाकाव्य. ६ यशोविजयोपाध्यायकृत जैनतर्कभाषा, ७ हेमचन्द्रा- चार्यकृत प्रमाणमीमांसा, ८ भद्दाकलदेवकृत अकलङ्कअन्यत्रयी. ९ प्रबन्धचिन्तामणि-हिन्दी भाषान्तर, १० प्रभाचन्द्रसूरिरचित प्रभावकचरित. 11 Life of Hemachandracharya: By Dr.G. Bubler. १२ सिद्धिचन्द्रोपाध्यायरचित भानुचन्द्र- गणिचरित. १३ यशोविजयोपाध्यायविरचित ज्ञानबिन्दुप्रकरण. १४ हरिषेणाचार्यकृत बृहत् कथाकोश. १५ जैनपुस्तकाशस्तिसंग्रह- १६ हरिभद्रसूरिविरचित धूर्ताख्यान. १७ मेघविजयोपाध्यायकृत दिग्विजयमहाकाव्य. १८ दुर्गदेवकृत रिष्टसमुच्चय. प्रथम भाग. ० संप्रति मुद्यमाण ग्रन्थनामावलि १ खरतरगच्छगुर्वावलि. २ कुमारपालचरित्रसंग्रह. ३ विविधगच्छीयपावलिसंग्रह. ४ जेनपुखकप्रशस्ति संग्रह, भाग २. ५ विज्ञप्तिलेखसंग्रह, ६ उहयोतनरिक्त कुवलयमालाकया. ७-८ उदयप्रभसूरिकृत धर्माभ्युदयमहाकाव्य तथा कीर्तिकौमुदी आदि अन्यान्य अनेक प्रशस्त्यादि अतिसंग्रह. ९ जिनेवरसूरिकत कथाकोषप्रकरण, १० शान्त्याचार्यकृत न्यायावतारवार्तिकवृत्ति. ११ महामुनि गुणपालविरचित जंबूचरित्र (प्राकृत). १२ जयपाहुइनाम निमित्तशास्त्र, १३ कोऊहलविरचित लीलावती कथा (प्राकृत). १४ गुणचन्द्रविरचित मंत्रीकर्मचन्नवंशप्रबन्ध. १५ नयचन्द्रविरचित हम्मीरमहाकाव्य. इत्यादि, इत्यादि. - मुद्रणार्थ निर्धारित एवं सज्जीकृत ग्रन्थनामावलि १मानुचन्द्रगणित विवेकविलासटीका. २ पुरातन रास-मासादिसंग्रह. ३ प्रकीर्ण वाग्मय प्रकाश. ४ भद्रबाहुसूरिकृत भवबाहुसंहिता. ५ सिद्धिचन्द्रोपा यायविरचित वासवदत्ता टीका, ६ जयसिंहसूरिकृत धर्मोपदेशमाला, ७ देवचन्द्रसूरिकृत मूलशुद्धि- प्रकरणति. दरमप्रभाचार्यकृत उपदेशमाला टीका. ९ यशोविजयोपाध्यायकृत अनेकान्तव्यवस्था. १० जिनेश्वराचार्यकृत प्रमा- लक्षण. ११ .महानिनीयसूत्र. १२ तरुणप्रभाचार्यकृत आवश्यकवालावबोध. १३ राठोड वंशावलि. १४ उपकेशगच्छप्रबन्ध, १५ सिदिचन्द्रकृत काव्य प्रकाशखण्डन. १६ वर्द्धमानाचार्यकृत गणरत्नमहोदधि. १७ प्रतिष्ठासोमकृत सोमसौभाग्यकाव्य. १८ नेमि- चन्द्रकृत षष्ठीशतक (पृथक् पृथक् ३ बालावबोध युक्त). १९ श्रीलांकाचार्य विरचित महापुरुष चरित्र (प्राकृत महाग्रंथ). २० चंदप्पहचरियं (प्राकृत) २१ नम्मयासुंदरीकया (प्राकृत). २२ नेमिनाह चरित्र (अपभ्रंश महापंथ). २३ उपदेश पदटीका (पर्वमानाचार्यकृत). २४ निर्वाणलीलावती कथा (सं. कथा ग्रंथ). २५ सनत्कुमारचरित्र (संस्कृत काव्य ग्रंथ). २६ राजवालम पाठककत भोजचरित्र. २७ प्रमोदमाणिक्यकृत वाग्भटालंकारति. २८ सोमदेवादिकृत विदग्धमुखमण्डनवृत्ति. २९ समयसुन्दरादिकृत ऋतरनाकरत्ति. ३० पाण्डित्यदर्पण. ३१ पुरातनप्रबन्धसंग्रह-हिन्दी भाषांतर. ३२ भुवनभानुचरित्र बालावरोध, ३३ भुवनसुन्दरी चरित (प्राकृत कथा) इत्यादि, इत्यादि.

·समर्पणम्
यद्विद्यासरसीमवाप्य तृषितास्तुष्टाश्च जिज्ञासव
आङ्ग्ला मालव-गौर्जरा मरुजना नैकेऽपि ये मादृशाः ।
तस्मै दिगविजयाख्यमर्पयति योऽम्बालालनामाऽऽदरात्
श्रीविद्याविजयाय काव्यमनघं संपादकः कृत्यवित् ।।

·अनुक्रम। ख० बाबूश्री बहादुर सिंहजी सिंघी प्रास्ताविक -मुख्यसंपादक लिखित . .... ६१-९ ६१० प्रस्तावना दिविजयमहाकाव्य-विषयानुक्रम १ जम्बूद्वीपवर्णनो नाम प्रथमः सर्गः। २ श्रीभरतवर्णनो नाम द्वितीयः सर्गः। ३ कथानायकवंशमूलस्य श्रीवीरस्य भगवतो दिग्विजयवर्णनो नाम तृतीयः सर्गः। पृ० पृ. ९ प्रस्थानवर्णनो नाम नवमः सर्गः। ८१-९३ १४-१९ | १० नगरवर्णनो नाम दशमः सर्गः । ९४-१०३ ११ पूर्वदिक्प्रयाणवन-भवन-नगरमार्गवर्णनो नाम एकादशः सर्गः। १०४-११६ २०-२७ १२ पूर्वपत्तन-विहारनगर-श्रीचिन्तामणि- २८-३६ पार्श्वप्रभुस्तुतिवर्णननामा द्वादशः ११७-१२५ ३७-४८ १३ श्रीतीर्थराजगिरि-श्रीगौतमखामि- सुधर्मखामिस्तुतिवर्णनो नाम त्रयोदशः ५५-६६ १२६-१३३ १ परिशिष्टम् । १३४-१४१ ६७-८० २ विशिष्टनामसूचिः। १४२-१४४ ४ कथानायकगुरोदिग्विजयवर्णनो नाम चतुर्थः सर्गः। ५ कथानायकस्य उत्तराशाविजयवर्णनो नाम पञ्चमः सर्गः। ६ कथानायकस्य ईशानदिग्विजयवर्णनो नाम षष्ठः सर्गः। ७ पश्चिमदिग्विजयो नाम सप्तमः सर्गः। ८ श्रीशिवपुरीस्थित-शह्वेश्वरपार्श्ववर्णनो नाम अष्टमः सर्गः। सर्गः। सर्गः।

·ख० बाबू श्री बहादुर सिंहजी सिंघी अने सिंघी जैन ग्रन्थ माला मारा अनन्य आदर्शपोषक, कार्यसहायक, उत्साहप्रेरक अने सहृदय स्नेहास्पद बाबू श्री बहादुर सिंहजी सिंघी, जेमणे मारी विशिष्ट प्रेरणाथी, पोताना स्वर्गवासी साधुचरित पिता श्री डालचंदजी सिंघीना पुण्य-स्मरण निमित्त, आ 'सिंघी जैन ग्रन्थमा ला' नी कीर्तिकारिणी स्थापना करीने, एना निमित्त दरवर्षे हजारो रूपीआ खर्च करवानी आदर्श उदारता प्रकट करी हती; अने जेमनी आवी असाधारण ज्ञानभक्ति साथे अनन्य आर्थिक उदारवृत्ति जोईने में पण, मारा जीवननो विशिष्ट शक्तिशाली अने बहु ज मूल्यवान् अशेष उत्तर काळ, ए ग्रंथमाळाना ज विकास अने प्रकाशने माटे सर्वात्मनाए समर्पित करी दीधो; तथा जेमणे आ ग्रन्थमाळानुं विगत १३-१४ वर्षोमां आवं सुंदर, समृद्ध अने सर्वादरणीय कार्यफळ आवेलं जोईने भविष्यमां आना कार्यने वधारे प्रगतिमान् अने वधारे विस्तीर्ण रूपमा जोवानी पोताना जीवननी एक मात्र परम अभिलाषा राखी हती; अने तदनुसार, गतवर्षमा ज मारी प्रेरणा अने योजनाने अनुसरीने, प्रस्तुत ग्रंथमाळानी कार्यव्यवस्था 'भारतीय विद्याभवन'ने समर्पित करी देवानी महती उदारता बतावीने जेमणे आना भावी अंगे निश्चिंत थवानी आशा राखी हती, ते पुण्यवान् , साहित्यरसिक, उदार आत्मा आजे हवे आ ग्रन्थy थएलं प्रकाशन प्रत्यक्ष नजरे जोवा, आ संसारमा विद्यमान् नथी. गतवर्ष (सन् १९४४) जुलाई मासनी ७ मी तारीखे, ५९ वर्षनी उमरे ए महान् आत्मा आ लोकमाथी प्रस्थान करी गयो. एमना खर्गवासने एक वर्ष पूरूं ययुं छे, अने ए वर्षना अंते प्रस्तुत ग्रंथ छपाईने बहार पडे छ तेथी एमना जीवननी थोडीक सूचक हकीकत अहिं आपवामां आवे छे. सिंधीजीना जीवन साथेना मारा खास खास स्मरणोतुं विस्तृत आलेखन में हिंदीमां कयु छ अने ते खास करीने सिंघीजीना ज 'स्मारक ग्रंथ तरीके प्रकट करवामां आवेला 'भारतीय विद्या' नामक पत्रिकाना त्रीजा भागनी अनुपूर्तिरूपे प्रसिद्ध करवामां आव्युं छे. सिंघीजी विषे विशेष जाणवानी इच्छा वाळा वाचकोने ए 'स्मारक ग्रंथ जोवानी भळामण छे. बाबू श्री बहादुर सिंहजीनो जन्म बंगालना मुर्शिदाबाद जिल्लामां आवेला अजीमगंज नामक स्थानमा, संवत् १९४१ मां थयो हतो. तेओ बाबू डालचंदजी सिंघीना एक मात्र पुत्र हता. तेमनी माता मनुकुमारी अजीमगंजना ज बैद कुटुंबना बाबू जयचंदजीनी पुत्री थती हती. श्री मनुकुमारीनी एक व्हेन जगत्सेठने त्यां परणावेली हती अने बीजी व्हेन सुप्रसिद्ध नाहार कुटुंबमां परणावेली हती. कलकत्ताना ख० सुप्रसिद्ध जैन स्कॉलर अने आगेवान व्यक्ति बाबू पूरणचंदजी नाहार, बाबू बहादुर सिंहजी सिंघीना मासीआई भाई थता हता. सिंघीजीनो विवाह, बालचर-जीआगंजना सुप्रसिद्ध धनात्य जैन गृहस्थ लक्ष्मीपत सिंहजीनी पौत्री अने छत्रपत सिंहजीनी पुत्री श्रीमती तिलकसुंदरी साथे संवत् १९५४ मां थयो हतो. ए रीते श्री बहादुर सिंहजी सिंघीनो कौटुंबिक संबंध बंगालना खास प्रसिद्ध जैन कुटुंबो साथे गाढरीते संकळाएलो हतो. बाबू श्री बहादुर सिंहजीना पिता बाबू डालचंदजी सिंघी बंगालना जैन महाजनोमां एक बहु ज प्रसिद्ध अने सच्चरित पुरुष थई गया. तेओ पोताना एकीला जात पुरुषार्थ अने उद्योगथी, एक बहु ज साधारण स्थितिना व्यापारीनी कोटिमांथी मोटा करोडाधिपतिनी स्थितिए पहोंच्या हता अने साराय बंगालमां एक सुप्रतिष्ठित अने - ·४६ सिंघी जैन प्रन्थ माला ज्याप्रॉफिकल सोसायटी न्युयार्क, बंगीय साहित्यपरिषद् कलकत्ता, न्युमेस्मेटिक सोसायटी ऑफ इन्डिया विगेरे अनेक प्रसिद्ध संस्थाओना तेओ उत्साही सभासद् हता. साहित्य अने शिक्षण विषयक प्रवृत्ति करनारी जैन तेम ज जैनेतर अनेक संस्थाओने तेमणे मुक्त मने दान आपी ए विषयोना प्रसारमा पोतानी उत्कट अभिरुचिनो उत्तम परिचय आप्यो हतो. तेमणे आवी रीते केट-केटली संस्थाओने आर्थिक सहायता आपी हती तेनी संपूर्ण यादी मळी शकी नथी. तेमनो स्वभाव आवां कार्योमा प्रायः मौन धारण करवानो हतो अने ए माटे पोतानी प्रसिद्धि करवानी तेओ आकांक्षा होता राखता. तेमनी साथे कोई वखते प्रसंगोचित वार्तालाप थतां आवी बाबतनी जे आडकतरी माहिती मळी शकी तेना आधारे तेमनी पासेथी आर्थिक सहायता मेळवनारी केटलीक संस्थाओनां नामो विगेरे आ प्रमाणे जाणी शकायां छे- हिंदु ऐकेडेमी, दोलतपुर (बंगाल), रु० १५०००) कलकत्ता-मुर्शिदाबादना जैन मन्दिरो, ११०००) तरक्की-उर्दू बंगाला, ५०००) जैनधर्म प्रचारक सभा, मानभूम, ५०००) हिंदी साहित्य परिषद् भवन (इलाहाबाद), १२५००) जैन भवन, कलकत्ता, १५०००) विशुद्धानंद सरखती मारवाडी हॉस्पीटल, कलकत्ता, १००००) जैन पुस्तक प्रचार मंडल, आगरा, ७५००) एक मेटर्निटीहोम, कलकत्ता, २५००) जैन मन्दिर, आगरा, ३५००) बनारस हिंदु युनिवर्सिटी, २५०५) जैन हाईस्कूल, अंबाला, २१००) जीयागंज हाइस्कूल, ५०००) जैन गुरुकुळ, पालीताणा, ११०००) जीयागंज लंडनमिशन हॉस्पीटल, ६०००) जैन प्राकृत कोष माटे, २५०१) ए उपरांत हजार-हजार पांचसो-पांचसोनी नानी रकमो तो तेमणे सेंकडोनी संख्यामां आपीछे जेनो सरवाळो लाख-दोढ लाख जेटलो थवा जाय. साहित्य अने शिक्षणनी प्रगति माटे सिंघीजीनो जेटलो उत्साह अने उद्योग हतो तेटलो ज सामाजिक प्रगति माटे पण ते हतो. अनेकवार तेमणे आवी सामाजिक सभाओ विगेरेमा प्रमुख तरीके मेाग लईने पोतानो ए विषेनो आन्तरिक उत्साह अने सहकारभाव प्रदर्शित कर्यो हतो. जैन श्वेतांबर कॉन्फरन्सना सन् १९२६ मां मुबईमां भराएला खास अधिवेशनना तेओ प्रमुख बन्या हता. उदयपुर राज्यमां आवेला केशरीयाजी तीर्थना वहीवटना विषयमा स्टेट साथे जे झघडो उभो थयो हतो तेमां तेमणे सौथी वधारे तन, मन अने धननो भोग आप्यो हतो. आ रीते तेओ जैन समाजना हितनी प्रवृत्तियोमा यथायोग्य संपूर्ण सहयोग आपता हता परंतु ते साथे तेओ सामाजिक मूढता अने सांप्रदायिक कट्टरताना पण पूर्ण विरोधी हता. बीजा बीजा धनवानो के आगेवानो गणाता रूढीभक्त जैनोनी माफक तेओ संकीर्ण मनोवृत्ति के अन्धश्रद्धा पोषक विकृत भक्तिथी सर्वथा पर हता. आचार, विचार के व्यवहारमा तेओ बहु ज उदार अने . विवेकशील हता. तेमनुं गृहस्थ तरीकेनुं जीवन पण बहु ज सादुं अने सात्त्विक हतुं. बंगालना जे जातना नवाबी गाता वातावरणमा तेओ जन्म्या हता अने उछा हता ते वातावरणनी तेमना जीवन उपर कशी ज खराब असर थई न हती अने तेओ लगभग ए वातावरणथी तद्दन अलिप्त जेवा हता. आटला मोटा श्रीमान् होवा,छतां, श्रीमंताइना खोटा विलास के मोटा आडंबरथी तेओ सदा दूर रहेता हता. दुर्व्यय अने दुर्व्यसन प्रत्ये तेमनो भारे तिरस्कार हतो. तेमनी स्थितिना धनवानो ज्यारे पोताना मोज-शोख, आनन्द-प्रमोद, विलास-प्रवास, समारंभ-महोत्सव इत्यादिमां लाखो रुपीया उडावता होय छे त्यारे सिंघीजी तेनाथी तद्दन विमुख रहेता हता. तेमने शोख मात्र सारा वाचननो अने कलामय वस्तुओ जोवा-संग्रहवानो हतो. ज्यारे जुओ सारे, तेओ पोतानी गादी उपर बेठा बेठा साहित्य, इतिहास, स्थापत्य, चित्र, विज्ञान, ·ख० बाबू श्री बहादूर सिंहजी सिंघी भूगोल के भूगर्भविद्याने लगतां सामयिको के पुस्तको वांचता ज सदा देखाता हता. पोताना एवा विशिष्ट वाचनना शोखने लीधे तेओ इंग्रेजी, बंगाली, हिंदी, गुजराती आदिमां प्रकट थता उच्च कोटिना, उक्त विषयोने लगता विविध प्रकारनां सामयिक पत्रो अने जर्नलस् आदि नियमित मंगावता रहेता हता. आर्ट, आर्किऑलॉजी, एपीग्राफी, न्युमेस्मॅटिक, ज्योग्रॉफी, आइकोनोग्रॉफी, हिस्टरी अने माइनींग आदि विषयोनां पुस्तकोनी तेमणे पोतानी पासे एक सारी सरखी लाइब्रेरी ज बनावी लीधी हती. तेओ खभावे एकान्तप्रिय अने अल्पभाषी हता. नकामी वातो करवा तरफ के गप्पांसप्पा मारवा तरफ तेमने बहु ज अभाव हतो. पोताना व्यावसायिक व्यवहारनी के विशाळ कारभारनी बाबतोमां पण तेओ बहु ज मितभाषी हता. परंतु ज्यारे तेमना प्रिय विषयोनी-जेवा के स्थापत्य, इतिहास, चित्र, शिल्प आदिनी-चर्चा जो नीकळी होय तो तेमां तेओ एटला निमग्न थई जता के कलाकोना कलाको वही जता तो पण तेओ तेथी थाकता नहीं के कंटाळता नहीं. तेमनी बुद्धि अत्यंत तीक्ष्ण हती. कोई पण वस्तुने समजवामां के तेनो मर्म पकडवामां तेमने कशी वार न लागती. विज्ञान अने तत्त्वज्ञाननी गंभीर बाबतो पण तेओ सारी पेठे समजी शकता हता अने तेमनुं मनन करी तेमने, पचावी शकता हता. तर्क अने दलीलमां तेओ मोटा मोटा कायदा शास्त्रीओने पण आंटी देता. तेम ज गमे तेवो चालाक माणस पण तेमने पोतानी चालाकीथी चकित के मुग्ध बनावी शके तेम न हतुं. पोताना सिद्धान्त के विचारमा तेओ खूब ज मक्कम रहेवानी प्रकृतिना हता. एक वार विचार नक्की कर्या पछी अने कार्यनो खीकार कर्या पछी तेमाथी चलित थवानुं तेओ बिल्कुल पसंद करता नहीं. व्यवहारमा तेओ बहु ज प्रामाणिक रहेवानी वृत्तिवाळा हता. बीजा बीजा धनवानोनी माफक व्यापारमा दगा- फटका के साच-झूठ करीने धन मेळववानी तृष्णा तेमने यत्किंचित् पण थती न हती. तेमनी आवी व्यावहारिक प्रामाणिकताने लक्षीने इंग्लेंडनी मर्केटाईल बेंकनी डॉयरेक्टरोनी बॉर्डे पोतानी कलकत्तानी शाखानी बॉर्डमां, एक डायरेक्टर थवा माटे तेमने खास विनंती करी हती के जे मान ए पहेलां कोई पण हिंदुस्थानी व्यापारीने मन्युं न होतुं. प्रतिभा अने प्रामाणिकता साथे तेमनामां योजनाशक्ति पण वणी उच्च प्रकारनी हती. तेमणे पोतानी ज खतंत्र बुद्धि अने कुशळता द्वारा एक तरफ पोतानी घणी मोटी जमीनदारीनी अने बीजी तरफ कोलीयारी विगेरे माइनींगना उद्योगनी जे सुव्यवस्था अने सुघटना करी हती ते जोईने ते ते विषयना ज्ञाताओ चकित थता हता. पोताना घरना नानामां नाना कामथी ते छेक कोलीयारी जेवा मोटा कारखाना सुधीमां-के ज्यां हजारो माणसो काम करता होय- बहु ज नियमित, व्यवस्थित अने सुयोजित रीते काम चाल्यां करे तेवी तेमनी सदा व्यवस्था रहेती हती. छेक दरवानथी लई पोताना समोवडीया जेवा समर्थ पुत्रो सुधीमा एक सर उच्च प्रकारचं शिस्त-पालन अने शिष्ट-आचरण तेमने त्यां देखातुं हतुं. सिंघीजीमां आवी समर्थ योजकशक्ति होवा छतां- अने तेमनी पासे संपूर्ण प्रकारनी साधनसंपन्नता होवा छतां, तेओ धमालवाळा जीवनथी दूर रहेता हता अने पोताना नामनी जाहेरातने माटे के लोकोमा मोटा माणस गणावानी खातर तेओ तेवी कशी प्रवृत्ति करता न हता. रावबहादुर, राजाबहादुर के सर-नाईट विगेरेना सरकारी खेताबो धारण करवानी के काउन्सीलोमां जई ऑनरेबल मेंबर बनवानी तेमने क्यारेय इच्छा थई न हती. एवी खाली आडम्बरवाळी प्रवृत्तिमा पैसानो दुर्व्यय करवा करतां तेओ सदा साहित्योपयोगी अने शिक्षणोपयोगी कार्योमा पोताना धननो सद्व्यय करता हता. भारतवर्षनी प्राचीन कळा अने तेने लगती प्राचीन वस्तुओ तरफ तेमनो उत्कट अनुराग हतो अने तेथी ते माटे तेमणे लाखो रुपीया खर्ध्या हता. - ·६६ सिंघी जैन ग्रन्थ माला सिंधीजी साथेनो मारो प्रत्यक्ष परिचय सन् १९३० मा शरु थयो हतो. तेमनी इच्छा पोताना सद्गत पुण्य- श्लोक पिताना स्मारकमां जैन साहित्यनो प्रसार अने प्रकाश थाय तेवी कोई विशिष्ट संस्था स्थापन करवानो हतो. मारा जीवनना सुदीर्घकालीन सहकारी, सहचारी अने सन्मित्र पंडितप्रवर श्री सुखलालजी, जेओ बाबू श्री डाल- चंदजीना विशेष श्रद्धाभाजन होई श्री बहादुर सिंहजी पण एमनी उपर तेटलो ज विशिष्ट सद्भाव धरावता हता, एमना परामर्श अने प्रस्तावथी, तेमणे मने ए कार्यनी योजना अने व्यवस्था हाथमां लेवानी विनंति करी अने में पण पोताने अभीष्टतम प्रवृत्तिना आदर्शने अनुरूप उत्तम कोटिना साधननी प्राप्ति थती जोई तेनो सहर्ष अने सोल्लास स्वीकार कर्यो. सन् १९३१ ना प्रारंभ दिवसे, विश्ववंद्य कवीन्द्र श्री रवीन्द्रनाथ टागोरना विभूतिविहारसमा विश्वविख्यात शान्तिनिकेतनना विश्वभारती-विद्याभवनमां 'सिंघी जैन ज्ञानपीठ'नी स्थापना करी अने त्यां जैन साहित्यना अध्ययन-अध्यापन अने संशोधन-संपादन आदिनुं कार्य चाल कयु. आ विषेनी केटलीक प्राथमिक हकीकत, आ ग्रंथमाळाना सौथी प्रथम प्रकट थएला 'प्रबन्धचिन्तामणि' नामना ग्रंथनी प्रस्तावनामां में आपेली छे, तेथी तेनी अहिं पुनरुक्ति करवानी जरुर नथी. सिंधीजीए मारी प्रेरणाथी, 'सिंघी जैन ज्ञान पीठ'नी स्थापना साथे, जैन साहित्यना उत्तमोत्तम ग्रन्थरत्नोने आधुनिक शास्त्रीय पद्धतिए सुन्दर रीते संशोधित-संपादित करी-करावी प्रकट करवा माटे अने तेम करी जैन साहित्यनी सार्वजनिक प्रतिष्ठा स्थापित करवा माटे, आ 'सिंघी जैन ग्रन्थ माळा' प्रकट करवानी विशिष्ट योजनानो पण स्वीकार कर्यो अने ए माटे आवश्यक अने अपेक्षित अर्थव्यय करवानो उदार उत्साह प्रदर्शित कर्यो. प्रारंभमां, शान्तिनिकेतनने लक्षीने एक ३ वर्षनो कार्यक्रम घडी काढवामां आव्यो अने ते प्रमाणे त्या कामनो प्रारंभ करवामां आव्यो. परंतु ए ३ वर्षना अनुभवना अंते शान्तिनिकेतन मने मारा पोताना कार्य अने खास्थ्यनी दृष्टिए बराबर अनुकूळ न लागवाथी, अनिच्छाये मारे ए स्थान छोडवू पड्यु अने अमदाबादमां, गुजरात विद्यापीठना सान्निध्यमा 'अनेकान्त विहार' बनावी त्यां आ कार्यनी प्रवृत्ति चालु राखी. आ ग्रन्थमाळामां प्रकट थएला ग्रन्थोनी उत्तम प्रशंसा, प्रसिद्धि अने प्रतिष्ठा थएली जोईने सिंधीजीनो उत्साह खूब वध्यो अने तेमणे ए अंगे जेटलो खर्च थाय तेटलो खर्च करवानी अने जेम बने तेम वधारे अन्यो प्रकट थरला जोवानी पोतानी उदार मनोवृत्ति मारी आगळ वारंवार प्रकट करी. हूं पण तेमना एवा अपूर्व उत्साहथी प्रेराई यथाशक्ति आ कार्यने वधारे-ने-वधारे वेग अने विस्तार आपवा माटे प्रयत्नवान् रहेतो. सन १९३८ ना जुलाईमां, मारा परम सुहृद् श्रीयुत कन्हैयालाल माणेकलाल मुंशीनो-जेओ ते वखते मुंबईनी काँग्रेस गवन्मेंटना गृहमंत्रीना उच्च पद पर अधिष्ठित हता-अकस्मात् एक पत्र मने मळ्यो जेमा एमणे सूचव्यु हतुं के 'सेठ मुंगालाल गोएनकाए बे लाख रुपीयानी एक उदार रकम एमने सुप्रत करी छे जेनो उपयोग भारतीय- विद्याओना कोई विकासात्मक कार्य माटे करवानो छ अने ते माटे विचार-विनिमय करवा तेम ज तदुपयोगी योजना घडी काढवा अंगे मारी जरूर होवाथी मारे तरत मुंबई आवq विगेरे. तदनुसार हुँ तरत मुंबई आव्यो अने अमे बन्नेए साथे बेसी ए योजनानी रूपरेखा तैयार करी; अने ते अनुसार, संवत् १९९५ नी कार्तिक सुदी पूर्णिमाना दिवसे श्री मुंशीजीना निवासस्थाने 'भारतीय विद्याभवन' नी, एक मोटा समारंभसाथे स्थापना करवामां आवी. भवनना विकास माटे श्रीमुंशीजीनो अथक उद्योग, अखंड उत्साह अने उदार आत्मभोग जोई, मने पण एना कार्यमा यथायोग्य सहकार आपवानी पूर्ण उत्कंठा थई अने हुं तेनी आंतरिक व्यवस्थामा प्रमुखपणे भाग लेवा लाग्यो. भवननी विविध प्रवृत्तिओमां साहित्य प्रकाशन संबंधी जे एक विशिष्ट प्रवृत्ति स्वीकारवामां आवी हती ते मारी आ ·ख० बाबू श्री बहादुर सिंहजी सिंधी ६७ प्रथमाळाना कार्य साथे एक प्रकारे परस्पर सहायक स्वरूपनी ज प्रवृत्ति होवाथी, मने ए पूर्व-अंगीकृत कार्यमा बाधक न थतां उलटी साधक ज जणाई अने तेथी में एमां यथाशक्ति पोतानी विशिष्ट सेवा आपवानो निर्णय कर्यो. सिंघीजीने ए बधी वस्तुस्थितिनी जाण करवामां आवतां तेओ पण भवनना कार्यमां रस धरावता थया अने एना संस्थापक सदस्य बनी एना कार्य माटे पोतानी पूर्ण सहानुभूति प्रकट करी. जेम में उपर जणाव्युं छे तेम, ग्रंथमाळाना विकास माटे सिंघीजीनो उत्साह अत्यंत प्रशंसनीय हतो अने तेथी हुँ पण मारा खास्थ्य विगेरेनी कशी दरकार राख्या वगर, ए कार्यनी प्रगति माटे सतत प्रयत्न कर्या करतो हतो. परंतु प्रन्थमाळानी व्यवस्थानो सर्व भार, मारा एकलाना पंड उपर ज आश्रित थईने रहेलो होवाथी, मारुं शरीर ज्यारे ए व्यवस्था करतुं अटकी जाय, त्यारे एनी शी स्थिति थाय तेनो विचार पण मने वारंवार थयां करतो हतो. बीजी बाजु सिंघीजीनी पण उत्तरावस्था होई तेओ वारंवार अखस्थ थवा लाग्या हता अने तेओ पण जीवननी अस्थिरतानो आभास अनुभववा लाग्या हता. एटले ग्रन्थमाळाना भावी विषे कोई स्थिर अने सुनिश्चित योजना घडी काढवानी कल्पना हुं कर्या करतो हतो. भवननी स्थापना थयां पछी ३-४ वर्षमा ज एना कार्यनी विद्वानोमां सारी पेठे प्रसिद्धि अने प्रतिष्ठा जाम- वा लागी हती अने विविध विषना अध्ययन-अध्यापन अने साहित्यना संशोधन-संपादनहुँ कार्य सारी पेठे आगळ वधवा लाग्युं हतुं, ए जोई सुहृद्वर श्रीमुंशीजीनी खास आकांक्षा थई के सिंघी जैन ग्रन्थमाळानी कार्यव्यवस्थानो संबंध जो भवन साथे जोडी देवामां आवे तो तेथी परस्पर बनेना कार्यमां सुंदर अभिवृद्धि थवा उपरांत ग्रन्थमालाने स्थायी स्थान मळंशे अने भवनने विशिष्ट प्रतिष्ठानी प्राप्ति यशे; अने ए रीते भवनमा जैन शास्त्रोना अध्ययन- अने जैन' साहित्यना प्रकाशननुं एक अद्वितीय केन्द्र बनशे. श्रीमुंशीजीनी ए शुभाकांक्षा, ग्रन्थमाळा विषेनी मारी भावी चिंतानी योग्य निवारक लागी अने तेथी हुँ ते विषेनी योजनानो विचार करवा लाग्यो. यथावसर सिंघीजीने में श्रीमुंशीजीनी आकांक्षा अने मारी योजना सूचित करी. तेओ भा. वि. भ. ना स्थापक सदस्य हताज अने तदुपरान्त श्रीमुंशीजीना खास नेहास्पद मित्र पण हता; तेथी तेमने पण ए योजना वधावी लेवा लायक लागी. पण्डितप्रवर श्रीसुखलालजी जेओ आ ग्रन्थमाळाना आरंभथी ज अंतरंग हितचिंतक अने सक्रिय सहायक छ तेमनी साथे पण ए योजना संबधे में उचित परामर्श कयों अने संवत् २००१ ना वैशाख सुदमा (मे, सन १९४३) सिंघीजी कार्यप्रसंगे मुंबई आवेला त्यारे, परस्पर निर्णीत विचार-विनिमय करी, आ प्रन्थमाळानी प्रकाशन संबंधी सर्व व्यवस्था भवनने खाधीन करवामां आवी. सिंघीजीए, ए उपरान्त, ते अवसरे मारी प्रेरणाथी भवनने बीजा १० हजार रुपीआनी उदार रकम पण आपी जेना वडे भवनमा तेमना नामनो एक हॉल बंधाववामां आवे अने तेमां प्राचीन वस्तुओ तेम ज चित्र विगेरेनो संग्रह राखवामां आवे. भववनी प्रबंधक समितिए सिंघीजीना आ विशिष्ट अने उदार दानना प्रतिघोषरूपे भवनमा प्रचलित 'जैन शास्त्र- शिक्षण विभागने स्थायीरूपे 'सिंघी जैन शास्त्रशिक्षा पीठ' ना नामे प्रचलित राखवानो सविशेष निर्णय कर्यो. , ग्रंथमालाना जनक अने परिपालक सिंधीजीए, प्रारंभथी ज एनी सर्व प्रकारनी व्यवस्थानो भार मारा उपर मुकीने तेओ तो फक्त खास एटली ज आकांक्षा- राखता हता के ग्रन्थमाळामां केम वधारे ग्रन्थो प्रकट थाय अने केम तेमनो वधारे प्रसार थाय. तेमना जीवननी एक मात्र ए ज परम अभिलाषा हती के आ ग्रन्थ- माळा द्वारा जेटला बने तेटला सारा सारा अने महत्त्वना ग्रन्थो जल्दी जल्दी प्रकाशित थाय अने जैन साहित्यनो खूब प्रसार थाय, ए अंगे जेटलो खर्च थाय तेटलो ते बहु ज उत्साहथी आपवा उत्सुक हता. भवनने ग्रंथमाळा समर्पण करती वखते तेमणे मने कह्यु के-'अत्यार सुधी तो वर्षमा सरेरास ३-४ ग्रंथो प्रकट थता आल्या छे परंतु जो आप प्रकाशित करी शको तो, दरमहिने बब्बे ग्रंथो पण प्रकाशित थता जोई हुं धराउं तेम नथी. ज्यां सुधी आपनी 2 ·सिंघी जैन ग्रन्थ माला अने मारी जींदगी छे त्यां सुधी, जेटलं साहित्य प्रकट करवा-कराववानी आपनी इच्छा होय ते प्रमाणेनी आप व्यवस्था करो. मारा तरफथी पैसानो संकोच आपने जराय नहीं जणाय'. जैन साहित्यना उद्धार माटे आवी उत्कट आकांक्षा अने आवी उदार चित्तवृत्ति धरावनार दानी अने विनम्र पुरुष, में मारा जीवनमां बीजो कोई नथी जोयो. पोतानी हयाती दरम्यान तेमणे मारा हस्तक ग्रन्थमाळा खाते लगभग ७५००० पोणोलाख रुपीआ खर्च कर्या हशे; परंतु ए १५ वर्षना गाळा दरम्यान तेमणे एकवार पण मने एम नथी पूछ्यु के कई रकम कया प्रन्थ माटे खर्च करवामां आवी छे के कया ग्रन्थना संपादन माटे कोने शुं आपवामां आव्युं छे. ज्यारे ज्यारे हुं प्रेस इत्यादिना बीलो तेमनी उपर मोकलतो त्यारे त्यारे, तेओ ते मात्र जोईने ज ऑफिसमां ते रकम चुकववाना शेरा साथे मोकली देता. हुँ तेमने कोई बीलनी विगत समजाववा इच्छतो, तो पण तेओ ते विषे उत्साह न बतावता अने एनाथी विरुद्ध ग्रन्थ- माळानी साइझ, टाईप, प्रीटींग, बाइंडींग, हेडींग आदिनी बाबतमां तेओ खूब झीणवटथी विचार करता रहेता अने ते अंगे विस्तारथी चर्चा पण करता. तेमनी आवी अपूर्व ज्ञाननिष्ठा अने ज्ञानभक्तिए ज मने तेमना स्नेहपाशमां बद्ध कर्यो अने तेथी हुँ यत्किंचित् आ जातनी ज्ञानोपासना करवा समर्थ थयो. उक्त रीते भवनने ग्रन्थमाळा समर्पित कर्या बाद, सिंघीजीनी उपर जणावेली उत्कट आकांक्षाने अनुलक्षीने मने प्रस्तुत कार्यमाटे वधारे उत्साह थयो अने जो के मारी शारीरिक स्थिति, ए कार्यना अविरत श्रमथी प्रतिदिन वधारे-न- वधारे झडपथी क्षीण थती जाय छे, छतां में एना कार्यने वधारे वेगवान् अने वधारे विस्तृत बनाववानी दृष्टिए केटलीक विशिष्ट-योजना करवा मांडी, अने संपादनना कार्यमां वधारे सहायता मळे ते माटे केटलाक विद्वानोना नियमित सहयोगनी पण व्यवस्था करवा मांडी. अनेक नाना-मोटा ग्रन्थो एक साथे प्रेसमा छापवा आप्या अने बीजा तेवा अनेक नवा नवा ग्रन्थो छपावा माटे तैयार करवा मांड्या. जेटला ग्रन्थो अत्यार सुधीमा कुल प्रकट थया हता तेटला ज बीजा प्रन्थो एक साथे प्रेसमां छपावा शुरु थया अने तेथी पण बमणी संख्याना ग्रन्थो प्रेस कॉपी आदिना रूपमा तैयार थवा लाग्या. ए पछी थोडा ज समय दरम्यान, एटले सप्टेंबर १९४३ मां, भवन माटे कलकत्ताना एक निवृत्त प्रोफेसरनी मोटी लाईब्रेरी खरीद करवा, हुं त्यां गयो. सिंघीजी द्वारा ज ए प्रोफेसर साथे वाटाघाट करवामां आवी हती अने मारी प्रेरणाथी ए आखी लाईब्रेरी, जेनी किंमत रु. ५० हजार जेटली मांगवामां आवी हती, सिंघीजीए पोताना तरफथी ज भवनने मेट करवानी अतिमहनीय मनोवृत्ति दर्शावी हती. परंतु ते प्रोफेसर साथे ए लाईब्रेरी अंगेनो योग्य सोदो न थयो अने तेथी सिंघीजीए, कलकत्ताना सुप्रसिद्ध वर्गवासी जैन सद्गृहस्थ बाबू पूरणचंद्रजी नाहारनी मोटी लाईब्रेरी लई लेवा विषे पोतानी सलाह आपी अने ते अंगे पोते ज योग्य रीते एनी व्यवस्था करवानुं माथे लीधुं. कलकत्तामा अने आखाय बंगालमा ए वर्ष दरम्यान अन्न-दुर्भिक्षनो भयंकर कराळ काळ वर्ती रह्यो हतो. सिंघीजीए पोताना वतन अजीमगंज, मुर्शिदाबाद तेंम ज बीजां अनेक स्थळे गरीबोने मफत अने मध्यवित्तोने अल्प- मूल्यमा प्रतिमास हजारो मण धान्य वितीर्ण करवानी मोटी अने उदार व्यवस्था करी हती, जेना निमित्ते तेमणे ए वर्षमां लगभग त्रण-साडा त्रण लाख रुपीआ खर्च खाते मांडी वाल्या हता. बंगालना वतनीयोमा अने जमीनदारोमां आवो मोटो उदार आर्थिक भोग ए निमित्त अन्य कोईए आप्यो होय तेम जाणवामां नथी आव्यु. अक्टोबर-नवेंबर मासमां तेमनी तबियत बगडवा मांडी अने ते धीरे धीरे वधारे-ने-वधारे शिथिल थती गई. जान्युआरी (१९४४) ना प्रारंभमां हुं तेमने मळवा फरी कलकत्ता गयो. ता. ६ ठी जान्युआरीनी संध्याए तेमनी साथे बेसीने ३ कलाक सुधी ग्रन्थमाळा, लाईब्रेरी, जैन इतिहासना आलेखन आदि अंगेनी खूब उत्साहपूर्वक वातोचीतो करी परंतु तेमने पोताना जीवननी अल्पतानो आभास जाणे थई रह्यो होय तेम बच्चे वच्चे तेओ तेवा उद्गारो पण काढ्या करता हता. ५-७ दिवस रहीने हुं मुंबई आववा नीकळ्यो त्यारे छेल्ली मुलाकात वखते तेओ बहु ज ·ख० बाबू श्री बहाहुर सिंहजी सिंघी ६९ भावभरेले हृदये मने विदाय आपता बोल्या के-कोण जाणे हवे आपणे फरी मळीशु के नहिं !' हुँ एमना ए दुःखद वाक्यने बहु ज दबाएला हृदये सांभळतो अने उद्वेग पामतो, एमनाथी सदाना माटे छूटो पड्यो. ते पछी तेमनी साथे मुलाकात थवानो प्रसंग ज न आल्यो. ५-६ महिना तेमनी तबियत सारी-नरसी रह्यां करी अने आखरे जुलाईनी (सन् १९४४) ७ मी तारीखे तेओ पोताना विनश्वर देहने छोडी परलोकमां चाल्या गया. मारी साहित्योपासनानो महान् सहायक, मारी सेवानो महान् परीक्षक अने मारी निष्ठानो महान् प्रेरक सहृदय सुपुरुष आ असार संसारमा मने शून्य हृदय बनावी पोते महाशून्यमां विलीन थई गयो. सिंघीजी जो के आ रीते नाशवंत स्थूळ शरीरथी संसारमा विलुप्त थया छे परंतु तेमणे स्थापेली आ ग्रन्थमाळा द्वारा तेमनुं यशःशरीर सेंकडो वर्षों सुधी आ संसारमा विद्यमान रही तेमनी कीर्ति अने स्मृतिनी प्रशस्तिनो प्रभावक परिचय सतत आप्यां करशे. सिंघी जीना सुपुत्रो नां सत्कार्यों सिंधीजीना खर्गवासथी जैन साहित्य अने जैन संस्कृतिना महान् पोषक नररत्ननी जे मोटी खोट पडी छे ते तो सहजभावे पूराय तेम नथी. परंतु मने ए जोईने हृदयमां ऊंची आशा अने आश्वासक आल्हाद थाय छे के तेमना सुपुत्रो-श्रीराजेन्द्र सिंहजी, श्रीनरेन्द्र सिंहजी अने श्रीवीरेन्द्र सिंहजी पोताना पिताना सुयोग्य सन्तानो होई पितानी प्रतिष्ठा अने प्रसिद्धिना कार्यमा अनुरूप भाग भजवी रह्या छे अने पितानी भावना अने प्रवृत्तिने उदारभावे पोषी रह्या छे. सिंधीजीना स्वर्गवास पछी ए बंधुओए पोताना पिताना दान-पुण्य निमित्त अजीमगंज विगेरे स्थानोमां लगभग ५०-६० हजार रुपीआ खर्च कर्या हता. ते पछी थोडा ज समयमा, सिंघीजीना वृद्धमातानो पण खर्गवास थई गयो अने तेथी पोताना ए परम पूजनीया दादीमाना पुण्यार्थ पण ए बंधुओए ७०-७५ हजार रुपीआनो व्यय कर्यो. 'सिंघी जैन ग्रन्थमाळा' खाते पण ए सिंघी बंधुओए विगत वर्षमां, पिताजीए निर्धारेल विचार प्रमाणे पूर्ण उत्साहथी खर्च उपाडी लीधो, अने ते उपरान्त कलकत्ताना इन्डीयन रीसर्च इन्स्टीट्युटने बंगालीमा जैन साहित्य प्रकट करवा माटे सिंघीजीना मारकरूपे ५००० रुपीआनी प्रारंभिक मदत आपी. सिंघीजीना ज्येष्ठ चिरंजीव बाबू श्री राजेन्द्र सिंहजीए, मारी इच्छा अने प्रेरणाना प्रेमने वश थई, पोताना पुण्य- श्लोक पितानी अज्ञात इच्छाने पूर्ण करवा माटे, ५० हजार रुपीआनी नादर रकम भारतीय विद्याभवनने दान करी, अने तेना वडे कलकत्तानी उक्त नाहार लाइब्रेरी खरीद करीने भवनने एक अमूल्य साहित्यिक निधिरूपे मेट करी छे. भवननी ए भव्य लाईब्रेरी 'बाबू श्री बहादुर सिंहजी सिंघी लाइब्रेरी ना नामे सदा ओळखाशे अने सिंघीजीना पुण्यार्थे ए एक मोटामा मोटी ज्ञानपरब बनशे. बाबू श्री नरेन्द्र सिंहजीए, पोताना पिताए बंगालनी सराक जातिना सामाजिक अने धार्मिक उत्थान निमित्ते जे प्रवृत्ति चाल करी हती, तेने अपनावी लीधी छे अने तेना संचालननो भार प्रमुख पणे पोते उपाडी लीधो छे. गत (सने १९४४) नवेंबर मासमा कलकत्तामा दिगंबर समाज तरफयी उजवाएला 'वीरशासन जयन्ती महोत्सव'ना प्रसंगे तेना फाळामा एमणे ५००० रुपीया आप्या हता तेम ज कलकत्तामा जैन श्वेतांबर समुदाय तरफथी बांधवा धारेला "जैन भवन" माटे ३१००० रुपीआ दान करी पोतानी उदारतानी शुभ शरुआत करी छे. भविष्यमा 'सिंघी जैन ग्रन्थमाळा' नो सर्व आर्थिक भार आ बने बंधुओए उत्साह पूर्वक खीकारी लेवानी पोतानी प्रशंसनीय मनोभावना प्रकट करीने, पोताना पिताना ए परम पुनीत यशोमन्दिरने उत्तरोत्तर उन्नत खरूप आपवानो शुभ संकल्प कर्यों छे. तथास्तु. मा. वि. भ. मुंबई] -जिन विजय मुनि ·प्रास्ताविक सिंघी जैन ग्रन्थमाळाना १४ मा मणि तरीके आने महोपाध्याय मेघविजय गणिकृत आ 'दिग्विजय महाकाव्य प्रकाश पामे छे. आ महो- पाध्यायनी आवी ज एक- महाकाव्य खरूपनी प्रौढ ग्रन्थकृति, ग्रन्थमाळाना ७ मा मणि तरीके 'देवानन्दमहाकाव्य नामे पूर्वे प्रकाशित थएली छे. ए पूर्व प्रकाशित काव्यमां ग्रन्थकारे, मुख्य करीने विजयदेव सूरिनुं चरितवर्णन कर्यु छे त्यारे प्रस्तुत काव्यमा ए सूरिना पट्टधर विजयप्रभ सूरिनु चरित्र वर्णव्युं छे. महोपाध्याय मेघविजय गणि, पोताना गच्छपति आचार्य विजयदेव सूरि तथा तेमना पट्टधर विजयप्रभ सूरिना बहु ज भक्त जणाय छे. कारण के तेमणे ए आचार्योनुं गुणवर्णन करवा माटे नानां मोटा ३-४ काव्योनी रचना करी छे. 'देवानन्द काव्य' तथा प्रस्तुत 'दिग्विजय काव्य' उपरांत तेमनी मेघदूत-काव्यनी समस्यापूर्तिरूपे 'मेघदूतसमस्यालेख' नामनी पण एक काव्यात्मक रचना छे, जेमा विजयप्रभ सूरिनी गुणवर्णना करवामां आवी छे. ए उपरान्त 'विजयदेवमाहात्म्य' नामक चरित्रग्रन्थ के जेनी रचना खरतरगच्छीय श्रीवल्लभपाठके करी छे तेना उपर पण मेघविजयजीए विवरण लखीने ए चरित्रनायक प्रत्येनी पोतानी विशिष्ट भक्ति प्रदर्शित करी छे. विजयदेव सूरि अने विजयप्रभ सूरिना परिचय माटे में देवानन्दकाव्यनी तेम ज विजयदेवमाहात्म्यनी प्रस्तावनामां संक्षेपमा केटलुक लख्यु छे तेथी फरी अहीं तेनी पुनरावृत्ति करवानी जरूर नथी. महोपाध्याय मेघविजयजी पोताना समयना एक बहुश्रुत अने विशद प्रतिभावान विद्वान हता, ए तेमनी आवी अनेक कृतियोना अवलोकनथी स्पष्ट जणाई आवे छे. व्याकरण, काव्य, ज्योतिष, अध्यात्म विगेरे केटलाक विषयोना तेओ बहु ज समर्थ ज्ञाता अने प्रौढ ग्रन्थकार हता. ग्रन्थ-रचना विषयक तेमनो उद्योग पण अथक हतो एम तेमणे रचेला विविध विषयोना संख्याबन्ध ग्रन्थोनी नामावली उपरथी जोई शकाय छे. विविध विषयोना अनेक ग्रन्थोनी रचना करनारा जैन यतियोमा तेओ सौथी छेल्ला होय एम लागे छे. तेमना पछीना विगत अढीसो वर्षोमां एवो कोई समर्थ जैन ग्रन्थकार थयो नथी. तेओ व्याकरण, काव्य विगेरे विषयोमां तो पारंगत हताज परंतु ज्योतिष, निमित्त, रमल अने मंत्र-यंत्र शास्त्रोमां पण बहु निपुण हता अने ए विषयोनो तेमनो खास गंभीर अभ्यास हतो एम तेमना बनावेला वर्षप्रबोध, हस्तसंजीवन, रमलशास्त्र, यंत्रविधि, प्रश्नसुन्दरी विगेरे विगेरे अन्थोना अवलोकनथी जाणी शकाय छे. तेमनो रचेलो 'वर्षप्रबोध' -जेनुं बीजुं नाम 'मेघमहोदय' पण छे-प्रन्थ तो जैनेतर विद्वानोमां पण खूब अभ्यसनीय थएलो छे, अने तेनुं प्रकाशन पण जैनेतर पण्डितोए करेलुं छे. हस्तरेखाविषयक 'हस्त- संजीवन' नामनो तेमनो बनावेलो ग्रन्थ पण एटलो ज उपयोगी अने विद्वत्प्रिय छे. हस्तरेखाने लगती अनेक एवी नवीन बाबतो ए ग्रन्थमा तेमणे आपली छे जे बीजा ग्रन्थोमां उपलब्ध थती नथी. वर्षप्रबोध अने हस्तसंजीवन ए बन्ने ग्रन्थो, ए विषयना रसिक विद्वानोने खास अध्ययन करवा जेवा छे अने ते उपर तुलनात्मक दृष्टिए आलोचन-प्रत्यालोचन पण करवा जेवू छे. सिंघी जैन ग्रन्थमाळामां आ बन्ने अन्धोनी संशोधित अने सुसंपादित आवृत्तियो प्रकट करवानो मनोरथ छे ज. न्याय-व्याकरणतीर्थ पंडित श्री अम्बालाल प्रे. शाहाए आ दिग्विजय महाकाव्यनुं सुन्दर रीते संशोधन-संपादन करी तथा केटलाक विषमार्थ शब्दो उपर टिप्पणी आदि लखीने, ग्रन्थने सुपाठ्य बनाववानो योग्य प्रयास कर्यो छे. आशा छे के एना अभ्यासियोने ए अवश्य उपकारक थशे. श्रावणी पूर्णिमा, सं० २००१ वा. २४-८-४५, मा. वि. भ. मुंबई. जिन विजय मुनि ·प्रस्तावना १. प्रति परिचय प्रस्तुत "दिग्विजय महाकाव्य' ना संपादनमां मने बे प्रतिओ प्राप्त थई हती. एक प्रति आगराना श्रीविजयधर्म-लक्ष्मी-ज्ञानमंदिरमांथी मुनिराज श्रीविद्याविजयजी महाराज द्वारा अने बीजी पूनाना भांडारकर ईन्स्टिट्यटमांथी विद्वद्वर्य आचार्य श्री जिनविजयजी द्वारा मळी हती. ए माटे बंने विद्वानोनो आभार मानु छु. बने प्रतिओ लगभग शुद्ध हती अने लिपि पण सरस हती. आगरानी प्रतिमा १९ मुं पत्र नहोतुं, जेथी तेटलो भाग में पूनानी प्रति परथी लीधो छे; बाकीनो समग्र पाठ में आगरानी प्रतिने आदर्श राखीने लीधो छे. आगरानी प्रतिना होशियामां कठिन शब्दोनां टिप्पणो आपेलां छे; ते ज टिप्पणो दिग्विजय काव्यना कठिन शब्दोना टिप्पणोवाली एक छ पानानी प्रति मने आगराना तेज विजयधर्मलक्ष्मीज्ञानमंदिरमांथी मळी हती, तेनी साथे मळतां हता. यद्यपि तेमां कानुं नाम जणाव्यु नथी पण केवल सप्तम सर्गनां टिप्पणोनी अन्ते "इति श्रीदिग्विजयकाव्ये महोपाध्याय-श्रीमेघविजयगणिकृते सप्तमसर्गविवरणम्" आ उल्लेखथी केवल सातमा सर्गनां ज नहीं परन्तु समग्र कान्यनां टिप्पणो ग्रन्थकर्तानां पोतानां ज होय एवं मारुं अनुमान छे. केमके शब्दालंकार जेवा कठिन शब्दोना अर्थो, कर्त्ता सिवाय आटलां स्फुट बीजा न करी शके. वळी 'देवानन्द काव्य'र्नु टिप्पण कर्ताए पोते ज रचेलं छे तेथी आ समग्र टिप्पण पण कर्ताए पोते ज रचेलं हशे; एम मानी में पहेला पृष्ठमा ज "प्रन्थकारकृतानि टिप्पणानि" ए मथाळा नीचे ज अर्थों आप्या छे. तेनी नीचेनुं टिप्पण जे अंग्रेजी आंकडा- ऑथी "संपादककृतानि टिप्पणानि"ना मथाळा नीचे आप्यु छे, ते मारुं छे. लगभग आठ सर्ग सुधी ज कानुं टिप्पण मळी आवे छे. ते पछीना सर्गों पर हशे के केम ते जाणी शकातुं नथी परंतु पाछळना सर्गो सरळ अने तेमां काव्यदृष्टिनुं वर्णन होवाथी तेना पर टिप्पणनी जरूर नथी एम समजीने में पण टिप्पणो आपवार्नु मांडी वाळ्यु. प्रन्थकारना टिप्पणोमां निर्दिष्ट कोशोना स्थळो शोधीने तेना अध्याय, कांड आदि आपवा में यावत् शक्य प्रयत्न कयों छे अने संपादनमां पण सावधानी राखी छे छतां क्याई अशुद्धिओ दृष्टिगोचर थाय तो विज्ञ पाठकगण सूचित करवानी कृपा करे एवी आशा राखं छु. कविए पोतानी मोटी कृतिथी लईने यावत् नानी कृतिओमां पण पोतानी प्रशस्ति आपेली छे; ए तेमना समस ग्रंथोना अवलोकन परथी मालम पडे छे. ज्यारे आ विस्तृत महाकाव्यनी अंते कविए कई ज परिचय आप्यो नथी; एथी संभवतः आ काव्य कविनी अपूर्ण कृति हशे. छतां काव्यनो अंत जोतां कई पण वर्ण्य वस्तु बाकी होय तेम जणातुं नथीं. एम कहेवू अघटित नथी के आ काव्य कविनी अंतिम कृति हशे अने तेथी पोतानो परिचय आपवानुं बाकी रही गयु लागे छे. काव्यान्ते एक "परिशिष्ट" आप्युं छे, ते आ कविनी ज कृति छे. तेमां श्रीहीरविजयसूरिथी लईने श्रीविजय- प्रभसूरि सुधीनी पट्टावली आपी छे, जेमा श्रीहीरविजयसूरि, श्रीविजयसेनसूरि, श्रीविजयदेवसूरि, श्रीविजय- सिंहसूरि अने श्रीविजयप्रभसूरिनां चरित्रोनुं वर्णन गद्यमां आपलं छे. आ पट्टावली श्रीधर्मसागर उपाध्याय :

·२ महोपाध्यायमेघविजयगणिरचित रचेली पट्टावलीनी अनपूर्तिरूपे आलेखायेली छे; अने ढूंकमां घटनाओनो क्रम सालवार आपवा प्रयत्न करेलो छे. आवी पट्टावली आवा कवित्व दृष्टिए आलेखायेला काव्यमा पूरक बने ए हेतुथी परिशिष्टरूपे आपेली छे. स्थान २. कविनो परिचय श्रीमेघविजय उपाध्यायनो जन्म, के गृहस्थावस्थानो परिचय क्याईथी जाणी शकातो नथी, तेम तेमना श्रमण जीवनमांनी बीजी कोई पण माहिती मळती नथी. तेओए पोतानी प्रत्येक कृतिओना अंते प्रशस्ति रची छे; जेमा पोतानुं नाम, गुरु श्रीकृपाविजयतुं नाम अने श्रीविजयप्रभसूरि प्रति भक्ति-अतिरेक दर्शावती पंक्तिओ मळी आवे छे. श्रीविजयप्रभसूरिए तेमने उपाध्यायपद आपेलु तेथी तेमनी प्रति तेओ आ प्रकारे कृतज्ञता दर्शावता, एम जणाई आवे छे. तेओ साहित्यना प्रखर अभ्यासी महाकवि हता; ए तेमनी अनेक काव्यरचनाओथी जणाई आवे छे. किरात, माध, नैषध, मेघदूत आदि काव्यना सतत वाचनथी तेमने समस्त काव्यो कंठस्थ हरो, ए तेमनी ते ते काव्योनी समस्यापूर्तिओथी मालम पडी आवे छे. तेओ दर्शन-तत्त्वज्ञानना पंडित हता; एतेमना 'युक्तिप्रबोध नाटक' परथी जणाई आवे छे. ए नाटकमा तेमणे ते वखतना प्रधानतः दिगंबर मतानुयायी बनारसीदासना सिद्धांतोर्नु आवेशपूर्वक खंडन कर्यु छे अने तेथी इतरदर्शनोना खंडनात्मक दृढमार्गने मूकीने जैनदर्शनना नवीनमत संस्थापकनुं युक्तिपूर्वक खंडन करवानो नवीन मार्ग अपनाव्यो छे. व्याकरणमा तेमणे 'हैमकौमुदी' अपर नाम चंद्रप्रभा' रचीने श्रीहेमचंद्रसूरिनी 'सिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासन-लघुवृत्ति' ने गोठवी सरळ अने विशद बना- ववानो प्रयत्न कर्यो छे. ए सिवाय तेमणे एथी नानी 'लघुप्रक्रिया' अने तेथी ये नानी 'हेमशब्दचन्द्रिका' रचीने वैयाकरण तरीकेनी ख्याति उज्वळ बनावी छे. सौथी ध्यान खींचे तेवा तेमना ज्योतिविषयक अभ्यासने लगता ग्रंथो के. जैन आचार्योमांथी श्रीभद्रबाहुए रचेली फळादेश विषयक 'भद्रबाहुसंहिता' अने श्रीकालकाचार्य रचेली 'कालकसंहिता'नां नामो मळे छे, पण हस्तरेखाना विषयमा 'हस्तसंजीवन' जेवू स्पष्ट अने विस्तारयुक्त संस्कृतनी विस्तृत टीका साथे बीजा कोईए आलेखलं जणातुं नथी. ते सिवाय 'उदयदीपिका', 'वर्षप्रबोध', 'प्रश्नसुंदरी' वगेरे ग्रंथो तो ज्योतिष्ना विशिष्ट अभ्यासी तरीकेतुं तेमनुं अपूर्व कौशल बतावी आपे छे. तेओ अध्यात्मविषयना पण मोटा विद्वान् हता ए तेमना 'मातृकाप्रसाद' अने 'अहंद्गीता' वगेरे ग्रंथोथी जाणी शकाय छे. तेमनुं 'सप्तसंधान महाकाव्य' तो एक अद्भुत ग्रंथ छे; जेमाथी सात महापुरुषोनां चरित्रो एक ज पद्यमाथी सात अर्थ द्वारा नीकळे छे; ए तेमनो अनेकार्थक शब्दभंडोळ बतावी आपे छे. तेओ गुजराती भाषाना पण सिद्धहस्त कवि-लेखक छे; ए तेमनी केटलीक गुजराती कृतिओ उपरथी जाणी शकाय छे. आम तेओ प्रतिभाशाली कवि, स्फुरन्मति दार्शनिक, प्रयोगविशुद्ध वैयाकरण, समयज्ञ ज्योतिषी, आध्यात्मिक आत्मज्ञानी हता; ए तेमना ग्रंथोमांनां तद्विषयक आलेखनो परथी जाणी शकाय छे. तेओ उपा० यशोविजय अने उपा० विनयविजयना समकालीन विद्वान् हता, छतां एक बीजाये क्याई कोईनुं नाम उल्लेख्यु नथी; तेथी जैन परंपरामा चाली आवती नाम न उल्लेखवानी रूढिथी जाणी शकाय छे के वेओ पण, तेमना जेवा ज समर्थ हता अने तेथी समान सामर्थ्यना कारणे एक बीजाने न उल्लेख्या होय ए खाभाविक लागे छे.

·दिग्विजयमहाकाव्य-प्रस्तावना । मुनिराज श्रीदर्शनविजयजी द्वारा संपादित 'पट्टावलीसमुच्चय' नामना ग्रंथमा मुनिवर्य श्रीचारित्रविजयजी ए आलेखेली पृ० १०९ परनी 'गुरुमाला' मां श्रीमेघविजय उपाध्यायनो परिचय आपेलो छे पण ए परिचय अभ्रान्त नथी; केमके ते समयमा कंईक आगळपाछळ मेघविजय नामना बे विद्वानो थया छे. तेमांथी एक श्रीविजयसेनसूरिना हस्तदीक्षित शिष्य हता अने तेओ ठेठ श्रीविजयरत्नसूरि सुधी लगभग सोथीये वधु वर्षों सुधी जीवित रही, छेवट सुधी रचना कर्ये जाय ए संभवित नथी. तेथी ए मेघ विजय तो 'विजयतिलक- सूरिरास' मां जणावेला नंदिविजय वाचकना समानशील सहकारी हता अने जेमने सं० १६५६ मां उपाध्यायपदवी आप्यानुं सूचन 'विजयप्रशस्तिमहाकाव्य' ना पृष्ठ ५९७-९८ मां करायुं छे. पण आ मेघविजय तो ते पछी थयेला श्रीकृपाविजयना शिष्य हता. छतां आ बने मेघविजयने एक समजी लई तेमा वर्णन करेलुं छे. तेमना शिष्योनुं वंशवृक्ष पण तेमा सूचवेलुं छे ते पण ए ज रीते सेळभेळ नामोनुं बनेलं होवाथी वास्तविक नथी. छतां श्रीमेघविजयतुं शिष्यमंडळ मोटुं हशे तेमां शक नथी. तेमणे नीचे जणावेला ग्रंथोनी प्रशस्तिमां केटलाक ग्रंथो तो पोताना अमुक अमुक शिष्योने भणवा माटे बनाव्या; एवं सूचन नामोल्लेखपूर्वक कर्यु छे. तेमना गुरु श्रीकृपाविजयजीनी 'श्रीविजयप्रभसूरि निर्वाणरास सिवाय कोई रचना उपलब्ध थई नथी छतां तेओ मोटा कवि हता ए तेमणे ज्या त्यां करेला उल्लेखोथी जणाई आवे छे. वळी तेओ षदर्शनना प्रखरवेत्ता अने साहित्य तेमज सिद्धान्तना पण्डित हता.' श्रीकृपाविजयजीना दीक्षा अने शिक्षा गुरु क्रमशः श्रीकमलविजयजी अने श्रीसिद्धिविजयजी हता. ते बन्ने गुरुओए सन्मानक नगरमां लुम्पाकोने हरावी जयश्री प्राप्त करी हती.' तेमना गुरुओनुं वंशवृक्ष आ प्रमाणे छे:- हीरविजयसूरि कनकविजय शीलविजय कमलविजय सिद्धिविजय चारित्रविजय कृपाविजय मेघविजय कविना प्रथोमा छेल्लामा छेल्लु सं० १७६० मां रचायेलं 'सप्तसंधानमहाकाव्य' मळी आवे छे अने 'विजनदेवमाहात्म्यविवरण जेनी लिपि सं० १७०९ मां थयानी पहेलवहेली रचना साल मळे छे. आम १ "यः पदतर्कवितर्ककर्कशमतिः साहित्य-सिद्धान्तवित प्राणप्रक्षितिपः कृपादिविजयः प्राज्ञो विनेयस्तयोः । तत्पादाम्बुजमुझमेघविजयोपाध्यायलब्धाऽऽत्मना अन्थो मेरुमहीधरावधिरयं सिद्धिश्रियै नन्दतात्" ॥१६॥ -युक्तिप्रबोधनाटक, प्रान्तप्रशस्ति । २ "आधः श्रीकमलादिमश्च विजयस्वस्यानुजन्मा बुधः श्रीसिद्धर्विजयोऽत्र तौ मम गुरोर्दीक्षाऽनुशिक्षागुरू । श्रीसन्मानकनानि धान्नि महसो द्रले विजिस क्षणाल्लुम्पाकेन्द्रगणान् जयश्रियममू संप्रापतुर्विश्रुताम् ॥ १५ ॥ - युक्तिप्रबोधनाटक, प्रान्तप्रशस्ति।

·४ महोपाध्यायमेघविजयगणिकृत तेमनो ५० वर्ष सुधीनो ग्रन्थोनो रचनाकाल तो नोंधायेलो मळे ज छे; पण तेमनी बाल्यावस्था अने छेल्ली वृद्धावस्थानां कुल २०-२५ वर्ष उमेरीए तोये ओछामा ओछु तेओ ८० वर्ष के ते करतां ये वधु जीव्यानुं अनुमान थाय छे. तेमनी प्रत्येक कृति संशोधित-संपादित थई प्रकाशमां आवे तो तेमना अखंड व्यक्तित्वनी झांखी थई शके छतां तेमना जेटला ग्रन्थो मळी आवे छे तेनी नोंध ज्यां त्यांथी एकत्रित करी अने तेमां शुं विषय आवे छे ते नीचे मुजब विषयवार आपवा प्रयत्न कर्यो छे. ३. ग्रन्थकारे रचेला ग्रन्थोनी विषयवार नोंध [काव्यग्रंथो] १. शांतिनाथचरित्र-तेमां रचनासमय नोंध्यो नथी. आ काव्यमा 'नैषधीय-महाकाव्य' नी समखा- पूर्ति छे. तेमा सोळमा तीर्थंकर श्रीशांतिनाथ भगवाननुं चरित्र वर्णन छे. वीरविजय मुनि सं० १७१० मां विजयप्रभसूरि बन्या ते पछी आ काव्य रचायुं हशे, केमके तेनी प्रशस्तिमा श्रीविजयप्रभसूरिनुं स्मरण करेलुं छे. आ काव्य 'जैन विविध साहित्य शास्त्रमाला' मा प्रकाशित थयेलुं छे. २. देवानन्दमहाकाव्य-सं० १७२७ मां आ काव्य मारवाडना सादडी नगरमां रचायुं हतुं.' आ काव्यमा 'माघकाव्य'नी समस्यापूर्ति छे अने श्रीविजयदेवसूरि तेमज श्रीविजयप्रभसूरिनु चरितवर्णन छे. आ काव्य 'सिंघी जैन ग्रन्थमाला'मां प्रगट थयुं छे. ३. किरात समस्यापूर्ति (?)-आ काव्य नाम शुं छे ते जाणी शकायुं नथी, पण तेमा 'किरातार्जुनीय- काव्य'नी समस्यापूर्ति तो छे ज. एनी एक प्रति आचार्य श्रीविजयेन्द्रसूरि पासे हती जेनी प्रेसकोपी में केटलाये वर्षों अगाऊ तेमने करी आपेली, ए स्मरण उपरथी जणावं छं. ते प्रति मने मळी शकी नथी. ते बे एक सर्गात्मक ज हती. संभवतः क्याई थी तेनी पूरी प्रति पण मळी आवे. ४. मेघदूतसमस्यालेख-आमा रचना समय आप्यो नथी. आ काव्य 'मेघदूत' काव्यनी समस्यापूर्ति- रूप होई एक पत्र रूपे छे. कविए भाद्रपद पांचम पछी आ पत्र पोताना गच्छाचार्य श्रीविजयप्रभसूरि, जेओ ते समये देवपाटणमां स्थित हता तेमने नवरंगपुर -अवरंगबादथी लल्यो छे. आ समस्याना अंते कविए लख्यु छे के-विजयदेवसूरिनी भक्तिमाटे माघकाव्यनी समस्यापूर्तिद्वारा अने श्रीविजयप्रभसूरिनी भक्ति माटे मेघदूत काव्यनी समस्यापूर्तिरूपे तेमनी प्रशंसा करी छे.' आ कथनमां ग्रंथकारे पोतानी वे कृतिओनो अनुक्रम बताव्यो छे तेथी जणाय छे के माघसमस्यापूर्ति पछी ज मेघदूतसमस्यापूर्ति बनी. एटले सं० १७२७ पछी ज ते रचायु. आ ग्रंथ 'आत्मानन्दजैनसभा-भावनगर' तरफथी प्रगट थयेलो छे. १ "गच्छाधीश्वरहीरहीरविजयाऽऽम्नाये निकाये धियां प्रेष्यः श्रीविजयप्रभाऽख्यसुगुरोः श्रीमत्तपाऽऽख्ये गणे । शिष्यः प्राज्ञमणेः कृपादिविजयस्याऽऽशास्यमानाप्रणीश्चके वाचकनाममेघविजयः शस्त्रां समस्यामिमाम्" ॥ - शान्तिनाथचरित्र, प्रतिसर्गप्रान्ते । २ "मुनिनयनाश्वेन्दुमिते (१७३७) वर्षे हर्षेण सादडीनगरे । प्रन्थः पूर्णः समजनि विजयदशम्यामिति श्रेयः" ॥ ४५ ॥ -देवानन्दमहाकाव्य, प्रान्तप्रशस्ति । ३ "स्वस्तिश्रीमद्धवनदिनकृद्वीरतीर्थाभिनेतुः प्राप्यादेश तपगणपतेमेघनामा विनेयः । ज्येष्ठस्थियां पुरमनुसरन नव्यरङ्गं ससर्ज स्निग्धच्छायातरुषु वसति रामगिर्याश्रमेषु" ॥१॥ मेघदूतसमस्यालेख, प्रारम्भ । ४ "माघकाव्यं देवपुरोमधदूतं प्रभप्रभोः । समस्यार्थ समस्याथ निममे मेघपण्डितः" ॥ ११ ॥ - मेघदूतसमस्यालेख, प्रान्तभाग। - ·दिग्विजयमहाकाव्य-प्रस्तावना । ५. सप्तसंधान महाकाव्य-रचना समय सं० १७६०.' आ काव्य कर्तानी शक्ति माटे आश्चर्य उत्पन्न करावे तेवु छे. केमके तेमां एक ज श्लोकमां सात पुरुषोनी कथा कहेवामां आवी छे. ऋषभदेव, शांतिनाथ, नेमिनाथ, पार्श्वनाथ, महावीरस्वामी, रामचंद्र अने कृष्णचंद्र-आ साते महापुरुषोनां जीवन चरित्र आ काव्यना प्रत्येक श्लोकमां वर्णित छे. ग्रन्थ प्रमाण ४४२ श्लोकनुं छे. ग्रंथकार स्वयं लखे छे के, "आचार्य हेमचंद्रसूरिनु बनावेलुं 'सप्तसंधानकाव्य' हतुं परंतु ते हवे मळतुं न होवाथी में आ नQ बनाव्युं छे.' आ ग्रन्थ "जैन विविध साहित्य शास्त्रमाला"मां प्रगट थयेलो छे अने आचार्य श्रीअमृतसूरिजीए तेना पर टीका बनावी हमणां ज सूरत थी प्रगट करेलो छे. ६. दिग्विजय महाकाव्य-प्रस्तुत महाकाव्य. रचना समय आपेलो नथी. आमां श्रीविजयप्रभसूरिनु जीवनचरित्र छे. तेर सर्गोनुं आ काव्य ग्रंथकारे बनावेलां काव्योमा सौथी मोटु छे. ७. लघुत्रिषष्टिशलाकापुरुषचरित्र - हेमचंद्राचार्ये रचेला 'त्रिषष्टिशलाका'ना दशे पर्वोने संक्षेपमा लगभग ५००० श्लोक प्रमाणमां पद्यरूपे आलेख्यो छे. तेमां रचनासमय जणाव्यो नथी. आ ग्रंथ मुद्रित थयो नथी. ८. भविष्यदत्तकथा-पंचमीमाहात्म्य उपर भविष्यदत्तनी कथा, श्रीविजयरत्नसूरि सं० १७५० मां गच्छपति बन्या पछी पद्यरूपे आलेखेली छे.' आ ग्रन्थ 'दानदयामृतहिम्मतग्रन्थमाला'मां प्रगट थयो छे. ९. पश्चाख्यान- पूर्णभद्रे रचेला मूळ पंचाख्यानने गद्यरूपे संस्कृतमा आलेखेखें छे. आ ग्रन्थ मुद्रित थयो नथी.. १०. विजयदेवमाहात्म्य विवरण-[टीकाग्रंथ.] रचना समय अज्ञात छे. परंतु आ ग्रंथनी लिपि सं० १७०९ मां थई छे," तेथी मालम पडे छे के मूल ग्रंथ एनी पहेलां बन्यो हशे अने विवरण मूळग्रंथनी साथे या पाछळ बन्युं हशे. मूळ ग्रंथ बृहत्खरतरगच्छीय जिनराजसूरिसंतानीय श्रीज्ञानविमलशिष्य पाठक श्रीवल्लभ-उपाध्याये बनाव्यो छे. तेमा मुख्य विषय श्रीविजयदेवसूरिना जीवन- सविस्तर वर्णन छे. उपाध्याय मेघविजयजीए आ मूळ ग्रंथ पर विवरण कयुं छे. एटले कठिन शब्दोनो अर्थस्फोट कर्यो छे. ऑ ग्रन्थ 'जैन- साहित्य संशोधक समिति' तरफथी प्रगट थई चुक्यो छे. [न्यायग्रंथ] ११. युक्तिप्रबोध नाटक-(वाणारसीय-दिगम्बरमत-खण्डनमय) आ ग्रन्थ मूल प्राकृत गाथामां १ "वियद्रसमुनीन्दूनां (१७६०) प्रमाणात् परिवत्सरे । कृतोऽयमुद्यमः पूर्वाचार्यचर्याप्रतिष्ठितः" ॥ -सप्तसंधानमहाकाव्य, प्रान्तप्रशस्ति । २ "श्रीहेमचन्द्रसूरीशैः सप्तसंधानमादिमम् । रचितं तदलामे तु स्वादिदं तुष्टये सताम्" ॥ - सप्तसंधानमहाकाव्य, प्रान्तप्रशस्ति । ३ "कृपाविजयनामकवीन्द्राः सान्द्रचान्द्रमहसो यशसा ते। तद्विनेयवाग् विनयाऽऽन्यो निर्ममे जिनपवित्रचारित्रम्" ॥६.३॥ - लघुत्रिषष्टिशलाकापुरुषचरित्र, प्रान्तप्रशस्ति । ४ "तपागणाम्भोजसहस्रभानुः सूरिजयी श्रीविजयप्रभाहः । तत्पट्टदीपः श्रमणावनीपः प्रभासते श्रीविजयादिरतः ॥ ६ ॥ राज्ये तदीये विजयिन्यजनं प्राज्ञाः कृपादेविजया बभूवुः । शिष्यो हि मेघाद् विजयस्तदीयोऽन्वभूदुपाध्यायपदप्रतिष्ठाम् ॥ ७ ॥ व्यरीस्चद् धीरगमीरवाचा सुखावबोधाय कथाप्रबन्धम् । स वाचकः पञ्चमिकातपस्याफलेन भोक्तुं शिवरूपलक्ष्मीम्"।७८ ॥ - भविष्यदत्तचरित्र, प्रान्तप्रशस्ति । ५ “लिखितोऽयं ग्रन्थः पण्डितश्रीपश्रीरङ्गसोमगणि-शिष्यमुनिसोमगणिना सं० १७०९ वर्षे चैत्रमासे कृष्णपक्षे एकादशी- तिथौ बुधे लिखितं राजनगरें श्रीतपागच्छाधिराज-म० श्रीविजयदेवसूरीश्वरविजय(यिराज्ये"। - विजयदेवमाहात्म्य, प्रान्तपुष्पिका ।

·६
महोपाध्यायमेघविजयगणिकृत
भने तेना पर खोपज्ञ संस्कृत टीका सहित रचेलो छे. तेमां तेमणे मुख्यतः बनारसीदासनी' एकान्ती
निश्चयनयनी मान्यताने बनारसीमत'-अध्यात्ममत जणावी तेनुं आवेशपूर्वक खण्डन कर्यु छे. आ मत
सं०.१६८० मां नीकळ्यो एम जगाव्युं छे. 'द्रव्य क्रियाओ छे ते कष्टक्रियाओ छे माटे अध्यात्ममां लीन
रहे, एवी ते मतनी मान्यतानुं अने दिगम्बरो श्वेताम्बरोथी ८४ बाबतोमा भिन्न पडे छे ते दिगम्बरमतर्नु
पण खण्डन कयुं छे. आ ग्रन्थतुं प्रमाण ४३०० श्लोकनुं छे.' आ ग्रन्थ श्रीविजयरत्नसूरिना राज्यमां
सं. १७५० पछी बनावलो छे.' आ ग्रंथ रतलाम-ऋषभदेव-केशरीमलपेढी तरफथी प्रगट थयो छे.
१२. धर्ममञ्जूषा- आ ग्रन्थनो रचना समय मळी शक्यो नथी. तेमा ढुंढकोना मन्तव्योतुं खण्डन
छे. आ ग्रंथ अमुद्रित छे, वडोदरा अने आगरामां तेनी प्रतिओ छे.
[व्याकरणग्रंथ]
१३. चन्द्रप्रभा (हैमकौमुदी)-रचना समय १७५७." आ अंथ व्याकरणनो छे. श्रीहेमचंद्रसूरि
रचित 'सिद्धहेमचन्द्रव्याकरण' ने कौमुदीना रूपमा मूकीने प्रस्तुत ग्रंथ बनाव्यो छे. आनी रचना आगरामां
थई हती, जेनुं ग्रंथ परिमाण ८००० श्लोकनुं छे.' आ ग्रंथ कौमुदी माफक पोताना शिष्य भानुविजय माटे
१ "सत्तरमी सदीमा बनारसीदास नामना श्रावक हिंदीभाषाना श्रेष्ठ जैन कवि थया. तेओ आगराना रहेवासी श्रीमाली
वैश्य हता. तेमनो जन्म सं. १६४३ मां थयो हतो. तेमना पितार्नु नाम खरगसेन तुं. तेमने झवेरातनो वेपार हतो.
बनारसीदास खरतर गच्छीय मुनि भानुचंद्र (मुनि अभयधर्म उपाध्यायना शिष्य) ना समागममा आवतां धार्मिक
क्रियासूत्रो साथे छंद, अलंकार, कोश अने विविध विषयना केटलाक लोको कंठस्थ कर्या. तेओए पहेलो शृंगार विषयनो
ग्रंथ रच्यो हतो पण सं० १६८० मा तेमनुं भारे परिवर्तन थयु. आगरामा अर्थमल्लजी नामना एक अध्यात्मरसिक
सज्जन साथे परिचय थतां श्रीरायमल्लकृत बालावबोध सहित दिगम्बराचार्य श्रीकुंदकुंदकृत 'समयसार-
नाटक' मननपूर्वक वाचतां कविने सर्वत्र निश्चय नय ज सूक्षवा लाग्यो. तेमने व्यवहार नय परथी श्रद्धाज ऊठी गई,
तेथी तेमणे 'ज्ञानपचीशी', 'अध्यात्मबत्तीसी', 'ध्यानबत्तीसी', 'शिवमन्दिर' आदि केवल निश्चय नयूने
ज पोषती आध्यात्मिक कृतिओ रची. भगवान पर चढेलं नैवेद्य (निर्माल्य) पण तेओ खाता. चंद्रभाण, उदयकरण,
थानमलजी आदि मित्रोनी पण ए ज दशा हती. छेवटे तो तेओ चारे जण एक ओरडीमां नम बनी पोताने परिप्रह
रहित (दिगंबर मुनि) मानीने फरता. तेथी श्रावको बनारसीदासने "खोसरामती" कहेवा लाग्या. आ एकान्त
दशा सं० १६९२ सुधी रही.
-जैन साहित्यनो संक्षिप्त इतिहास, पृ० ५७६-७८
२ "कवि बनारसीदासना अनुयायीओमाथी कुमारपाल अने अमरचंद आदि, जेओ पोताने आध्यात्मिको कहेवडावता
हता, तेमनो श्वे. उपा. श्रीयशोविजयजीने आगरामा साक्षात् परिचय थयो अने ते मतनुं खंडन करवा वेमणे
'अध्यात्ममत खंडन' मूळ १८ श्लोक पर स्खोपशवृत्ति साथे अने 'अध्यात्म मतपरीक्षा' नामे प्राकृतना ११८
श्लोको रची ते पर सविस्तर टीका पण रची".
-जैन साहित्यनो संक्षिप्त इतिहास, पृ० ५७८ टिप्पण,
३"चतुःसहस्रीलोकानां शतत्रयसमन्वितम् । प्रमाणमस्य ग्रन्थस्य निर्मितं तत्कृता खयम्" ॥१॥
४ "तत्पट्टभूषा महसाऽतिपूषा सुवर्णनैर्मल्यविधानभूषा । विराजते श्रीविजयादिरनः प्रभुः प्रभाध्यापितदेवरत्नः ॥ ४ ॥
तेषां राज्ये मुदाऽकारि वाचायं युक्तिबोधनम् । मेघाद् विजयसबेन वाचकेन तपखिना" ॥५॥
-युक्तिप्रबोधनाटक, प्रान्तप्रशस्ति ।
५ "विजयन्ते वे गुरवः शैलशरर्षीन्दुवत्सरे (१७५७) तेषाम् । आदेशाद् देशपतेः स्थितिः कृता राजधान्यन्तः" ॥७॥
६ "चातुर्मास्यामस्यां नाना श्रीआगरावराऽऽख्यायाम् । नानायोगैरुचिते रचिता चन्द्रप्रभा मुधिया ॥८॥
७ "खाङ्गे सष्टसहस्रलक्षणधरः कुप्ताभिषेक सुरैः सेन्द्रः साष्टसहस्रमानसहितैः कुम्भव वृत्तः स्वतः।
अन्येऽप्यष्टसहनसम्मिततया सलक्षगैलेक्षिते कुर्यात् सोऽभ्युदयं धियो समुदयं वीरत्रिलोकीगुरु" ॥१४॥

·दिग्विजयमहाकाव्य-प्रस्तावना । बनाव्यो' अने सौभाग्यविजय तेमज मेरुविजये तपास्यो हतो.' आ ग्रंथ 'मेसाणा- श्रेयस्कर मंडळ' तरफथी प्रगट थयेलो छे. १४. हैमशब्दचन्द्रिका-आ व्याकरणग्रंथ विद्यार्थीने प्राथमिक प्रवेश माटे बहु ज संक्षेपमा बनावेल छे. आ ग्रन्थ 'कच्छ-पत्री, खेतशी खीयशी'तरफथी प्रगट थयो छे. १५. हैमशब्दप्रक्रिया-आ व्याकरण ग्रंथ उपर्युक्त चंद्रिकाथी मोटो छे. तेनी प्रति पूनाना भांडारकर ईन्स्टिट्यूटमा छे. [ज्योतिषग्रन्ध] १६. वर्षप्रबोध-रचना समय ज्ञात नथी, परंतु ग्रंथनी प्रान्त प्रशस्तिमा श्रीविजयप्रभसूरिना पट्टधर श्रीविजयरत्नसूरिनी शासनधुरामां आ ग्रंथ बनाव्यो एवं स्वयं प्रन्थकारे ज लख्युं छे; तेथी प्रतीत थाय छे के आ ग्रंथनी रचना सं० १७३२ मां श्रीविजयरत्नसूरि आचार्य बन्या ते पछी थई; एम नक्की थाय छे.' पोताना शिष्य मेरुविजयतुं तेमां स्मरण कर्यु छे. ग्रंथमा तेर अधिकार छ; उत्पातप्रकरण, कर्पूरचक्र, पद्मिनी- चक्रमंडलप्रकरण, सूर्य अने चन्द्रना ग्रहणतुं फल, प्रत्येक मासमां वायुनो विचार, वरसाद लाववाना अने बन्ध करवाना मंत्र-यंत्र, साठ संवत्सरोनां फल, ग्रहोनी राशिओ ऊपर उदय अस्त वा वक्रीतुं फल, अयन मास पक्ष अने दिननो विचार, संक्रान्तिफल, वर्षना राजा मश्री आदिनो, परसादना गर्भनो, विश्वानो, आय- व्ययनो विचार, सर्वतोभद्रचक्र अने वरसाद जाणवाना शकुन आदि विषयोनो समावेश छे. ग्रन्थकारे उक्तमन्थनो संबंध 'स्थानाङ्गसूत्र' नामना त्रीजा अंग सूत्र साथे बताव्यो छे. आनुं बीजं नाम 'मेघमहोदय' पण छे. आ ग्रंथ संस्कृत-प्राकृत बने भाषामां छे, हिंदी-गुजराती भाषामा अनूदित थई प्रगट थयेल छे. १ "श्रीमेघविजयनानोपाध्यायोऽध्यायतत्परः परमः । चन्द्रचन्द्रप्रभा चक्रे भानुदयबुद्धिवृद्धिकरी ॥ ११ ॥ भट्टोजिनाना भवदीक्षितेन सिद्धान्तयुक्ता पर कौमुदी या। श्रीसिद्धहेमानुगता व्यधायि सैवाश्रिया भानुविभोदयाय" ॥ १२ ॥ २ "हेमचन्द्रसुगुरोः विनयस्य सिद्धेः शास्त्रार्णवोऽलभत पूर्णदशा रसेन । दीपोत्सवस्य दिवसे कुशलेन योऽसौ सौभाग्य-मेरुविजयादिभिरीक्ष्यमाणः" ॥ १५ ॥ - चन्द्रप्रभाव्याकरण, पूर्वार्द्धप्रान्तप्रशस्ति । ३ "श्रीविजयप्रभसूरेः प्रेष्यः शिष्यः कृपादिविजयकवेः । श्रीमेघविजयवाचकवरः कृतां चन्द्रिका चक्रे ॥ प्रौढायाः सरसाभां वृथा विनिर्मान्तु बालस्य । [भावाः शर्मदा मुग्धाया रूपश्रीः पठनकृतां क्रीडाहेतुः ॥] टीका-श्रीविजयप्रभसूरेरित्यादि स्पष्टम् । श्रीश्च विजयश्च तौ श्रीविजयौ ताभ्यां युक्ता प्रभा बुद्धिस्तेजः प्रतिष्ठा शोभा यस्मिन् , ईदृशः सूरिगणपतिस्तस्य सेवकः कृत्प्रत्ययानां चन्द्रिकामिव चन्द्रिका प्रकाशरूपां चक्रे । प्रौढाया इति हैमबृहद्भुत्तिस्तस्याः । के के भावाः ? वचनसूत्रव्यवस्थादयः शर्म सुखं तस्य दायका न सन्ति, सर्वेऽपि सुखदाः सदा अस्या लघुलात् । मुग्धायाः वैचित्यकलितायाः क्रीडामात्रप्रवृत्तायाः रूपश्रीः रूपप्रसाधनं सैव पठनकृतां विलोकनकृतां क्रीडाहेतुः"। -हैमशब्दचन्द्रिकाव्याकरण, प्रान्तप्रशस्ति । ४ "श्रीमत्तपागणविभुः प्रसरत्प्रभावः प्रद्योतते विजयतः प्रभनामसूरिः । तत्पट्टपद्मतरणिविजयादिरत्नः खामी गणस्य महसा विजितद्युरनः ॥ तच्छासने जयति विश्वविभासनेऽभू विद्वान कृपादिविजयो दिविजन्मसेव्यः । शिष्योऽस्य मेघविजयायवाचकोऽसौ प्रन्थः कृतः सुकृतलाभकृतेऽत्र तेन" ॥ -वर्षप्रबोध, प्रान्तप्रशस्ति ।

·८ महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं १७. रमलशास्त्र - यद्यपि आ ग्रन्थ मळ्यो नथी परन्तु उपर्युक्त 'मेघमहोदय'मां तेनो उल्लेख आवे छे. आ ग्रन्थ पण पोताना शिष्य मेरुविजय माटे लख्यो हतो. १८. हस्तसंजीवन-आ प्रन्थना ५२५ श्लोको छे. ते उपर कर्तानी खोपज्ञवृत्ति 'रेखाशास्त्र' नामे छे. आ ग्रंथ हस्तरेखाना विषयमा भारतीय ज्योतिषनुं सप्रमाण सुरेख वर्णन पूरुं पाडे छे. तेनुं बीजुं नाम 'सिद्धज्ञान' पण छे. आ ग्रंथ 'मोहनलालजी ग्रंथमाला'मां प्रगट थयो छे. १९. उदयदीपिका- आ ग्रंथमां प्रश्न काढवानी पद्धति माटेनुं विशद वर्णन छे. सं० १७५२ मां श्रावक मदनसिंह माटे प्रश्नोत्तररूपे रचेली छे.' आ ग्रन्थ छपायो नथी. २०. प्रश्नसुन्दरी-आ ग्रंथमां पण प्रश्न काढवानी पद्धतिनुं ढूंकमां वर्णन छे. आनी प्रशस्तिमां केटलाक ग्रंथोनो रचनाक्रम पण जणाव्यो छे.' आ ग्रन्थ प्रगट थयो नथी. २१. वीसायंत्रविधि-आमां वीसायंत्रनी विधिनुं वर्णन छे. जे पद्मावती स्तोत्रना अन्तर्गत काव्य विवरण पर वृत्ति समान छे. तेमा अर्जुन पताका, विजययंत्र वापरवानी विधि छे. आ सिवाय बीजां केदलांक यंत्रो रच्यां होय एम पण जणाय छे. 'आ ग्रन्थ 'महावीर ग्रन्थमाला'मां प्रगट थयो छे. १ "नखाऽर्हन्तं पार्श्वभावद्रूपं शङ्केश्वरस्थितम् । श्रीश्राद्धमदनात सिंहे धर्मलाभः प्रतन्यते ॥ १॥ कृपासूलेऽहतां धर्मे श्रीमेघविजयोदयः । गवां रसप्रसारेण भूयाद् जीवनसंपदे ॥ ३ ॥ -उदयदीपिका, प्रारम्भ । २ “चर्याऽसौ प्रश्नसुन्दा धुर्या माधुर्यशालिनाम् । व्यानकेनीनुकार्या (१) धार्या खार्यादिभिः श्रिये ॥ १ ॥ प्रेष्यस्तपागणपतर्विजयप्रभाख्यसूरीशितुः कविकृपाविजयस्य शिष्यः । चक्रे विचार्य रचनां साऽस्तु नित्या भोगश्रिये समनुयोजितधर्मलाभात् ॥ २ ॥ सूर्याचन्द्रमसौ यावद् यावन्मेरमहीधरः । श्रीप्रश्नसुन्दरीसिध्यै तावत् त्रिपुरसुन्दरी ॥३॥ पद्मावती नागलोके मध्यलोके प्रभावती । श्रुतदेवीश्वरी तू लोके त्रिपुरसुन्दरी ॥ ४ ॥ तद् मुस्त (1) मेघवि जयैः वत्तकः (वाचकैः ) प्रश्नसुन्दरी । विहिता धर्मलामेन कूरता गफती (मक्षती ) श्रियाः ॥५॥ आधे सामुद्रिक नाना द्वितीयं लोकविश्रुतम् । सूक्ष्माक्षरं तृतीयं स्यात् तुर्य त्रिपुरसुन्दरी ॥ ६ ॥ पद्मावत्य भिधानामं शुद्धं प्रकरणं स्मृतम् । पञ्चमं पञ्चमैर्वाच्यं संशोध्याधिकधीधनैः ॥ ७ ॥ प्रश्नसुन्दरी, प्रान्तप्रशस्ति (आचार्य श्रीक्षमाभद्रसूरिपासेथी प्राप्त)। ३ "श्रीमेघविजयः प्राप्तोपाध्यायपदविश्रुतः । भूविश्वयादिकाव्यस्य व्याख्यानं चकृवानिदम्" ॥१॥ विजययन्त्रप्रभावे- ४ "एवं शकुनखेटानां स्थानाद् विंशतियन्त्रकम् । निश्चितं मेघविजयश्रिया विभवद्धिदम्" ॥२१॥ अई पदेन विशयन्त्रव्यवस्था- "प्राचीनानुचानेत्रिभागदानादि हैकशेषेऽपि । कृतगुणयन्त्र रचितं खवाणहयन्त्र द्वये शेषे ॥२॥ "तन्मार्गानुगतषियोपाध्यायपदस्थमेघविजयेन । विहरजिनयन्त्रमिह स्फुटीकृतं विजयकरम्" ॥३॥ "रेफस्य व्यञ्जनलेनैकोनले पञ्च वा स्थिताः । अईपदाद् विशयनं मेघादिविजयोदितम् ॥ १२ ॥ पद्मावतीस्तवने कथितविंशतियन्त्रप्रतिष्ठा- "वाचकैमेघविजयैविशद्यन्त्रसुसूत्रितम् । श्रीवीर-पार्श्वयत्पन्नानुभावादस्तु सिद्धिदम् ॥ विजययात्राष्टमगत्या यवनमतविंशतियन्त्रप्रतिष्य- "देव्या पावत्या भगवत्या स्वप्नकथितयन्त्रस्य । संवादार्थ विवृतं वाचकमेघादिविजयेन" ॥१०॥ "तपागच्छेशसूरीशविजयप्रभसेवकः । कृपादिविजयधीराणां शिष्योऽईच्छासननिये" ॥ ४९ ॥ - अनुभूतसिद्धविशादिकल्पसंग्रह । - - ·दिग्विजयमहाकाव्य-प्रस्तावना । [अध्यात्म २२. मातृकाप्रसाद-रचना समय.सं० १७४७. आ ग्रंथ अध्यात्मविषयनो छे. आग्रंथमा "ॐ नमः सिद्धम्" वर्णानाय पर विवरण कयु छे अने ॐ शब्दनु रहस्य स्पष्टरूपे बताव्युं छे. प्रस्तुत ग्रंथ धर्मनगर (धरमपुरी) मा बनाव्यो एवं स्वयं ग्रंथकारे ज लस्युं छे.' २३. ब्रह्मबोध-आ ग्रन्थ यद्यपि मळ्यो नथी परंतु संभवतः तेमा आध्यात्मिक विषयोतुं वर्णन हशे, एम लागे छे. २४. अहंद्गीता-आ प्रथना ३६ अध्यायो छे अने तेमां जैनदर्शननुं वर्णन सष्टरूपे कर्यु के. आ ग्रंथ "महावीर ग्रन्थ माला"मां प्रगट थयो छे. वळी तेमणे 'पंचतीर्थस्तुति-सटीक', तेमज 'भकामरस्तोत्र' पर टीका रची छे. आ सिवाय कविए अनेक गुजराती कृतिओ-१ जैनधरम दीपक, २ जैन शासनदीपक ३ आहारगवेषणा, ४ श्रीविजयदेवसूरि निर्वाणरास, ५ पाविजय निर्वाणरास, ६ चोविश जिन स्तवन, ७ पार्श्वनामस्तोत्र, वगेरे रचेला मळी आवे छे. ३. काव्य परिचय प्रस्तुत 'दिगविजय महाकाव्य' सत्तरमी-अढारमी शताब्दिना महान् प्राभाविक अने महावीरखामीनी पट्टपरंपराना ६१ मा भट्टारकाचार्य श्रीविजयप्रभसूरिखें चरितवर्णन आलेखे छे अने प्रासंगिकरूपे तेमना गुरु श्रीविजयदेवसूरिनुं पण चरित वर्णवे छे. यद्यपि श्रीविजयदेवसूरिनु चरित प्रस्तुत काव्यना कर्ता महो- पाध्याय श्रीमेघविजय गणिए ज स्वतंत्रपणे आलेखतुं 'देवानन्द महाकाव्य रच्युं छे; तेमां पण तेमणे श्रीविजय- प्रभसूरिनुं वर्णनं आपीने पोतानो भक्ति-अतिशय बताव्यो छे. ए सिवाय खरतरगच्छीय उपाध्याय श्रीवल्लभ- पाठकनुं विजयदेवमाहात्म्य' पण तेमनुं चरित विस्तारथी आलेखे छे. प्रस्तुत काव्य अने उपर्युक्त 'देवानन्दकाव्य'ना अभ्यासथी एम कहे, अत्युक्त नहि गणाय के आ बने काव्यो श्रीविजयदेवसूरि अने श्रीविजयप्रभसूरिना चरितवर्णनमा पूर्वार्द्ध अने उत्तरार्द्धरूपे भाग भजवे छे; केमके 'देवानन्दकाव्य'मा आरंभेलु श्रीविजयदेवसूरि अने श्रीविजयप्रभसूरिनुं चरित वर्णन 'दिग्विजयकाव्य'मां, तेना ज अनुसन्धानरूपे आगळ वधे छे. 'देवानन्दकाव्य 'माघकाव्य'नी समस्यापूर्तिरूपे सात सर्गोमा छ, ज्यारे 'दिग्विजयकाव्य तेर सर्गोमां स्वतंत्रपणे शब्दालंकार अने अर्थालंकारना कवित्वमय वर्णनथी भरेलु छे. तेथी आमां प्रस्तुत आचार्य, वर्णन बहुज ओछु छे. ४. नामकरण कविए आ काव्यतुं नाम 'दिग्विजयकाव्य राख्युं छे, ते नामानुकरणना इतिहास तरफ दृष्टिपात करता 'शाङ्करदिग्विजय' आदि दिग्विजयान्त काव्यनामोर्नु स्मरण करावे छे. 'दिग्विजयकाव्य' एटले दिशाओना विजयतुं वर्णन; एथी श्रीविजयप्रभसूरिए करेला गाम, नगर के शहरेना विहारवर्णनद्वारा भौगोलिक माहिती आपे ए सहेजे समजाय तेवू छे. कविए उदयपुर, शंखेश्वर, सिरोही, आगरा, बनारस, पटणा अने समेत- १“ओं नमः सिद्धमित्यादेवर्णान्नायस्य वर्णनम् । चक्रे श्रीमेघविजयोपाध्यायो धर्मसाधनम् ॥ संवत्सरेऽश्ववागेश्वभूमिते (१७४७) पोष उखवले । श्रीधर्मनगरे ग्रन्थः पूर्णश्रियमविधियत् ॥ -मातृकाप्रसाद, प्रान्तप्रशस्ति। २ "इतोऽधिकं किचन मातृकाया व्याख्यानमादेखि मया वितत्य । श्रीतस्वगीताहितसत्प्रतीताऽध्यायेषु सध्येयधियोत्तरेषु ॥ मातृकाप्रसाद। 2 D ·१० महोपाध्यायमेघविजयगणिकत शिखर आदि मोटा मोटा स्थळोनुं वर्णन कर्यु छ, ते हकीकत करतां कवित्वदृष्टिने वधु स्पर्शे छे. तेथी श्रीविजयप्रभसूरिनु चरित जाणवा माटे अन्तमां आपेल परिशिष्टनो भावानुवाद आप्या पछी काव्यसार नीचे आपवामां आवे छे. ५. परिशिष्टनो भावानुवाद श्रीविजयप्रभसूरि प्रत्यक्ष प्रभावशाली, प्रतिज्ञाशील, ज्ञानाभ्यासी, ग्रंथसंशोधक, प्रतिभावान, उपदेश- प्रभावनामा प्रयत्नशील अने क्रियानिष्ठ हता. तेओ दुष्कर तपथी विनोने दूर करता. गच्छने स्मारणा-वारणादि बडे व्यवस्थित राखता अने पोताने आधीन गीतार्थो तेमज संघना अभ्युदय माटे यत्नशील रहेता. तेमनो जन्म कच्छना मनोहरपुरमा सं० १६७७ ना माहसुदि ११ ना दिवसे थयो हतो. पितानुं नाम शवगण अने माता, नाम भानुमती (भाणी) हतुं. तेओ वृद्धोपकेशवंशना अने घोषा गोत्रना हता. पोते नव वर्षनी लघु वये एटले सं० १६८६ मा श्रीविजयदेवसूरि पासे दीक्षा लई श्रीवीरविजय नाम धारण कयुं हतुं. तेमने सं० १७०१ मां पंन्यासपद अने सं० १७१० ना वैशाख सुदि १० ना दिवसे गंधारमा आचार्यपद मळतां तेओ श्रीविजयप्रभसूरि नामे प्रसिद्धि पाम्या. एक समये परमगुरु तपागच्छाधिराज श्रीविजयदेवसूरि जिनशासननी पट्टपरंपराना प्रवाहने वधारवा "मारा पछी शासनाधीश कोण थशे;" ए प्रकारे सूरिमंत्रवडे ध्यान कर्यु त्यारे वधता तप-जपथी आकर्षित श्रयेला मंत्राधिष्ठायक देवे ते स्थळे आवीने नमस्कारपूर्वक सूरिने विज्ञप्ति करी के, "हे स्वामिन् ! हजी शासनना अधिष्ठातानी दीक्षा ये थई नथी. आपनुं आयुष्य पण लांबुं छे. तेथी आवी चिंता करवाथी शं? अवसरे सामान्य तपथी मने संभारतां हुं आवीने तरत ज कही जईश." ए प्रमाणे कहीने देव तिरोहित थया. केटलोक काळ वीत्या पछी पोतानी पाठे जिनशासनना अधिराजनी स्थापनानो अवसर जोई गंधपुर (गंधार) मां जईने गुरुए ध्यान कयुं त्यारे ते ज क्षणे मंत्राधिष्ठायक देवे आवीने निवेदन कर्यु के, "हे स्वामिन् ! सौभाग्यनिधान, विद्या महासागर, त्यागी, उत्कट चारित्रशील, सरळ स्वभावी श्रीवीरविजय (श्रीविजयप्रभ- सूरि) महाराजने पट्टे स्थापवा योग्य छे. तेओ केशवनी जेवा त्रण भुवनना उपकारक, पुरुषोत्तमनी जेवा नरकना नाश करनार, अने जगत्ने आनंददायी, शिवनी जेम महाव्रती, कामविजेता अने दक्ष, प्रजा प्रति प्रेमाळ, बृहस्पतिनी जेवा निर्मळबुद्धि तेमज विद्वानोमा श्रेष्ठ छे. एमनी आगळ मानथी ये महिमा अधिक वधशे" आ प्रमाणे कही देव तिरोहित थया. गांभीर्यसागर गुरुए बहार देववाणीने अनुमोदन आपता शुभ शकुनो जोयां तेथी शासनना अधिनायक माटे संघने विश्वास आप्यो अने दृढचित्ते निर्णय करीने राजनगर (अमदावाद )थी तरत आवेला रत्ना शाह प्रमुख राजनगरसंघना आग्रहथी खंभाव, पाटण, सूरत वगेरे अनेक देश, नगर अने गामोना संघ समक्ष गंधार बंदरे अतिशयवाळी श्रीमहावीरस्वामीनी मूर्ति आगळ, मंदिरना प्रांगणमा विक्रमसंवत् १७१० ना वैशाख सुदि १० ने गुरुवारे पुष्यनक्षत्रमा सारा मुहूर्ते श्रीविजयदेवसूरिए श्रीवीरविजयने पोतानी पाटे स्थीप्या. ए समये त्यांना चित्रविचित्र मोटा मोटा मंडपोनी भव्य शोभा निहाळवा मानवमेदनी ऊलटी हती. विविध वाजिंत्रोना नादे आकाश प्रदेशने क्याई सुधी व्याप्त करी दीधो हतो. धूपादिनी सुगंधे वातावरणने भरी दीg हतुं अने ज्या त्यां हर्ष-प्रमोदभरी वार्तानो झरो वही रह्यो हतो. त्यारे सज्जन शिरोमणि अखइना पुत्र वर्धमाने पोतानी माता साहेबदेवी साथे प्रत्येक घरे रुपिया सहित थाळीनी लांणी करी अने चतुर्विध संघने बबादि दान वडे उत्सवनी शोभा वधारी.

·दिग्विजयमहाकाव्य-प्रस्तावना । श्रीगुरुए चिंतवेलं, इष्ट उपदेशथी निर्णीत करेलु अने उपाध्याय श्रीकमळविजय गणिनी अनुज्ञापूर्वक आचार्यपद आपीने तेमनुं नाम श्रीविजयप्रभसूरि राख्यु. केमके विजयी, जगतने आराध्य, यशखी, प्रभाव- शाळी एवा भगवाननुं आद्य वर्णोथी 'श्रीविजयप्रभ' एq नाम जोडातुं होवाथी ए नाम पाडवामां आव्यु. ते पछी गुरुए श्रीविजयप्रभसूरि साथे सूरत बंदरे ए चतुर्मास करी, राजनगरमा चतुर्मास कयु. संघमा मुख्य (नगरशेठ) शा. सूराना पुत्र शा. धनजीए गुरुने विज्ञप्ति करी वंदन महोत्सव शरू कर्यो. ए महोत्सवमां एकठा थयेला अनेक मनुष्योने रहेवा माटे मोटा मोटा पटमंडपो एवा बांधवामां आव्या हता के तेमां सूर्यना किरणनो संचार थई शके तेम नहोतो. अनेक प्रकारनां धवलगीतो सांभळवामां चित्रनी माफक एकाग्र थयेली मानवमेदनीथी सुशोभित मोटा पटमंडपमा मूकेला सिंहासन पर श्रीविजयप्रभसूरिने स्थापीने गुरु श्रीविजयदेवसूरिए पोतानी समान ज तेमने गणवा-गणाववा माटे आगळ उभा रही सारा मुहूर्तमां वंदन कर्यु. आ जोई लोकोए आनंद कलरव कों. ते पछी सर्व संघ समक्ष परमगुरुए कह्यु, "जेवो हुँ छु तेवा आ छ माटे समग्र संघे तेमने उपासवा. संसारसागरमा प्रवास करता मानवीओने आ गुरु नौका समा होवाथी तेमने कदापि छोडवा नहि".. ते पछी श्रीविजयप्रभसूरि वंदन महोत्सवथी मणिनी माफक संस्कारशुद्ध थई अधिक तेज-प्रभावी दीपवा लाग्या. ए समये शा. धनजीए अढार हजार महमूदिकानी प्रभावना करी अने सर्व संघनी परिधा- पनिका करी. ते पछी एक चतुर्मास अहम्मदपुरमा करीने गुरुनी साथे श्रीविजयप्रभसूरिए श्रीयुगादिदेव (शत्रुजयतीर्थ)नी यात्रा करीने दीवना रहेवासी भणशाली शा. रायचंद प्रमुख संघ साथे (गिरनार वगैरेनी) यात्रा करीने तेओ सौराष्ट्र-संघना आग्रहथी उन्नतपुर (ऊना) पधार्या. सं० १७१३ नी अषाढ देवशायी एकादशीना दिवसे प्रात:काळे श्रीविजयप्रभसूरिए निर्यामना विधि कर्या पछी श्रीविजयदेवसूरि स्वर्गे संचर्या. भगवान महावीरस्वामीना निर्वाणथी जे दुःख गौतम गणधरने थयु हतु तेवु श्रीविजयदेवसूरिना निर्वाणथी श्रीविजयप्रभसूरिने थयु. केटलाक दिवसो आ दुःखावेगमां वही गया. जीवन-मरण ए संसारनो स्वभाव छे, एवं समजी शोक रहित थया त्यारे चतुर्विधसंघना आग्रहथी सं० १७१३ मां सारा मुहूर्त श्रीविजयप्रभसूरिए भट्टारकपद लई गुरुनी पाटने अलंकृत करी. तेज दिवसभी शिवपुरी (सिरोही) प्रदेशमा यतिओना विहारनो बे वर्ष पहेलाथी ज निषेध थयेलो होवाथी त्यांनी वधामणी आवी. ते ज वर्षे दीवना रहेवासी शाह नेमिदासे आठ हजार महमूदिकाना व्ययथी गुरुने साथे लईने शत्रुजयतीर्थनो मोटो संघ काल्यो. ए प्रकारे गुरुए सौराष्ट्रमा दश चतुर्मासो कर्या. तेमना तपःप्रभावथी सं० १७१५-१७ अने २० ना वर्षोमां पडेला त्रण दुष्काळो सौराष्ट्र देशमा प्रसार न पाम्या; केमके जीर्णदुर्ग (जूनागढ) अने गुजरातमा धान्य आव्या ज करतुं. सं० १७२३ ना वर्षे घोघा बंदरे जसू नामनी श्राविकाए भरावेली अनेक जिन- प्रतिमाओनी श्रीसूरिए प्रतिष्ठा करी. गुरुर्नु माहात्म्य जोई विपक्षीओ तिरस्कार पामता शरमावा लाग्या अने गुरुनो महिमा वधवा लाग्यो. [ आम भट्टारक बन्या पछी गच्छनो भार वहन करतां उपदेश-प्रभावना उपरांत- संघ साथेनी यात्राओ, बिंब प्रतिष्ठाओ योग-उपधान वहन वगेरे धर्म कार्यों अने महोत्सवो कर्या, सोरठ, कच्छ, हालार, मरुधर, मेवात, मालव अने दक्षिणनो जैन संघ तेमनी आज्ञामा हतो, तेमणे आबू, सुवर्णगिरि, शर्बुजय, गिरनार, शंखेश्वर, वाराणसी अने समेतशिखर सुधीनां तीर्थ स्थळोनी यात्रा करी त्यांना धर्मस्थानोनी तेमज संघनी व्यवस्था ·महोपाध्यायमेघविजयगणिकृत पण करी. आम उप विहार करी कच्छदेशमां आव्या त्यारे त्यांना राजाए तेमनुं सन्मान कयु. दीवबंदरमा मेघबाई नामनी श्राविकाने गच्छपतिने पधराववानो उत्साह थतां त्यांना संघनो श्रीसूरिने बोलाववानो विचार थयो. आथी मेघबाईए पोतानी वहूओ वगेरे परिवार सहित कच्छ जई आचार्यने विनति करी. आथी सूरि दीव आव्या. अजाहरा पार्श्वनाथ, श्रीविजयहीरसूरिनो थूभ वगेरेने वंदन करीने तेओ ऊना पधार्या. आ उत्सवमा मेघबाईए घणुं द्रव्य खरच्यु. गुरुए दीवमा लागलागट चार चोमासां कर्या. ते पछी जेतांबाइए शत्रुजयनो संघ काल्यो. तेमां श्रीगुरुए संघ साथे पाछा दीव पधारीने नवलख पार्श्वनाथने वंदन कर्या. देश देशना संघपतिओ भने मनुष्योए आवीने पूजा-प्रभावना करी. दीवमा संघपति अभयचंद अने सामा नामना मंत्रीए आग्रहथी गुरुने त्रण चोमासा कराव्या. गुरुए छठ, अहम, नित्य एकाशन, आयंबिल, नीवी वगेरे तपश्चर्याओ करी. ते पछी गुरु ऊना पधार्या अने त्यां सं० १७४९ ना वैशाख वदि एकादशीने दिने अनशनपूर्वक चउविहार आदरी तेरसने दिने स्वर्गवास पाम्या. परिख जेसंग सुत विजयसंगे तेरखंडी मंडावी तेमां शबने पधराव्यु सारे श्रावकोनी ठठ जामी हती. जे स्थळे श्रीहीरविजयसूरि अने विजयदेवसूरिना थूभो हता तेनी नजीकमांज सुगंधी द्रव्यथी शबनो संस्कार कर्यो. त्यां परिख विजयसंगे श्री विजयप्रभसूरिनो थूभ कराव्यो. ते पछी श्रीविजयरत्नसूरि पट्टधर थया. [-जुओ, 'श्रीविजयप्रभसूरि-निर्वाणरास'.] ६. काव्य सार सर्ग.१- कविए काव्यारंभमां चोविश श्लोकोमा स्वस्तिश्री' थी शरू थता चोविशे तीर्थकरोनी स्तुति करी छे. पछी नीगौतम तथा इन्द्रभूति प्रमुख गणधरोने स्तवीने दुर्जननिंदा, काव्यहेतु, काव्यनाम अने जंबू- द्वीपर्नु वर्णन-जेमा नदी, पर्वतो अने वनोनुं वर्णन 'संग्रहणी' मुजब आपेलुं छे. सर्ग. २-भरतक्षेत्रनुं आ ये वर्णन 'संग्रहणी' मुजब आलेख्युं छे. सर्ग. ३- भगवान महावीरना अतिशयो अने समवसरणमा रहीने भगवाने उपदेश कर्यो तेनुं वर्णन छे. सर्ग. ४-भगवान महावीरनी पट्टपरंपरमां थयेला श्रीविजयप्रभसूरि सुधीना पट्टधर आचार्योर्नु वर्णन छे, तेमां श्रीविजयदेवसूरि ६० मा भट्टारक थया; तेमनुं चरित वर्णवे छे- श्रीविजयदेवसूरि भट्टारक थया ते पछी मारवाड, सौराष्ट्र, गुजरात, मेवाड आदि देशोमां विहरतां भव्य प्राणीओने उपदेश आप्यो. ए उपदेशथी धर्म पामेलाओए मोटा मोटा चैत्यो, जीर्णोद्धारो अने प्रतिष्ठाओ करावी. मेवाडाधीश राणा जगतसिंहे श्रीदेवसूरिना उपदेशथी उदयसागर अने पीछोला नामनां बे मोटां सरोवरोमां थती जीवहिंसा बंध करी. वळी खंडित जिनमंदिरोनो उद्धार पण ते राजा पासे कराव्यो. मेवाडथी तेओ विहार करी अमदाबाद आव्या अने पोताना समुदायनो वधी पडेलो भार हळवो करवा तेमना शिष्य श्री विजयसिंहसूरिने युवराजपदे स्थाप्या. श्रीविजयसिंहसूरिए पण ते समयना उपस्थित कलह- शत्रूओने जीतवा प्रयत्न कर्यो, अने निर्मोह भावे गुरुना हृदयने जीती लीधुं. पोताना समुदायने वारणा- स्मारणादि शिक्षाप्रकारोथी वशमां कर्यो. पछी देवसूरि त्यांथी विमलगिरिनी यात्राए संघसहित चाल्या. ते संघमां बीजा नगरोना अनेक संघो आवीने मळ्या हता. तेमां अनेक स्थ, घोडा, ऊंट अने हाथीओ हता. संघना धनाढ्य श्रावकोए मार्गना प्रत्येक गाम-नगरोमा अंगपूजा माटे अने दानमा सोना-रूपानी पुष्कळ मुद्राओ वापरी, सौराष्ट्रनो पुण्योचित कार्योथी उद्धार को ·विग्विजयमहाकाव्य-प्रखावना । नवानगर (जामनगर) मा देवसूरि चातुर्मास स्थित रह्या. ते समये दक्षिण देशनी चतुरिका नामनी भक्त श्राविका देवसूरिने वांदवा आवी अने तेणे अनेक मूर्तिओनी प्रतिष्ठा करावी तेमज साधर्मिकवात्सल्यथी त्यांना संघने प्रसन्न कर्यो. चतुरिका जे, देवसूरिनां छेल्लां चार चतुर्मासमां आवीने तेमने दक्षिणमां पधारवा विज्ञप्ति करती हती; तेणे अवसर जोई व्याख्यान समये ज सविनय विनति करी के, गुरुदेव ! दक्षिणमा आपना पधारवार्थी अनेक प्रकारनां सुकृत-पुण्यकार्यों थवानी आशा छे. आ प्रकारनी प्रतिदिन विज्ञप्ति करतां श्रीदेवसूरिए चातुर्मास पछी दक्षिण तरफ विहार कयों अने दक्षिणना औरंगाबादमा प्रथम चातुर्मास कयु. ते पछी वीजापूरमां चातुर्मास कयुं ज्यां देवचंद्र नामना धनिक श्रावके देवसूरिहस्तक बिंबप्रतिष्ठा करावी. ते पछी देवसूरिए मोटा संघसहित कलिकुंड पार्श्व अने करहेडा पार्श्व नामना तीर्थोनी यात्रा करी वीजापूर तथा बहानपुरमा बे चतुर्मास वीताव्या. पछी तेओ तिलंगदेशमा विचर्या अने तेमणे भाग्यपुरमा यवनपति (कुतुबसाहि)ने उपदेश आपी जिनबिंबनी प्रतिष्ठा करी. पछी तेओ वीजापूर आव्या अने त्यां चतुर्मास कयुं अने तेमना उपदेशथी प्रभावित थयेला त्यांना पादशाह (इदलसाहि) ए समग्र देशमां गोवधना निषेधनी आज्ञा फरमावी. त्यां देवचंद्र नामना श्रावके जिनबिंबनी प्रतिष्ठा करावी अने अमरचंद्र नामना मुनिने वाचक पदवी अपावी. देवसूरि दक्षिणमाथी सीधा गुजरात तरफ आव्या अने श्रीविजयप्रभसूरिने आचार्य बनाव्या. गुरुश्री विजयप्रभसूरि आचार्यश्रेष्ठ देवसूरि साथे सौराष्ट्रमा आल्या अने त्यां ऊनामां देवसूरि अनशन लई देवगत थया. सर्ग.५-ते पछी श्रीविजयप्रभसूरिए भट्टारकरूपे संघसमुदाय पर पोतानी आशानो दौर जमायो अने संघीय व्यवस्थाने बनावी राखवा उम्र विहारो कर्या. तेओ प्रथम दीव नगरमा आग्या अने त्यांथी नावद्वारा दरियाने वटावी, गाम-नगरोमां उपदेश आपता शत्रुजय तीर्थे आव्या. अने त्यां घनौघपुर (घोघा) मां चतुर्मास कयु. त्याथी पुनः विमलगिरिनां दर्शन करी तेओं अमदावाद आव्या अने त्यां वे चतुर्मास कर्या. त्यांथी तेओ शंखेश्वर तीर्थ थईने, तेमणे पाटण आवी चतुर्मास कयु. त्यांथी पुनः शंखेश्वर थई स्मयहृतिपुर (सिरोही) मां चतुर्मास वीतावी जीवा नामना श्रावकना दृढ आग्रहथी उदयपुरमा पार्श्वजिननी प्रतिष्ठा करवाने अचलगिरि (आबू) गया. यांना मीलोना नायके गुरुना उपदेशथी त्रस प्राणीओनो वध न करवानी प्रतिज्ञा करी. त्यांथी तेओ नाहीपूर थईने उदयपुर आव्या. त्यां भव्य समारोहपूर्वक तेमनुं स्वागत थो. त्यांना राणाए पोताना सेना-सरंजाम साथे शाहीरीते तेमनुं स्वागत करी श्रीविजयप्रभसूरिने वंदन कयु. सर्ग.६-गुरुराज त्यांथी आदि जिनेश्वरना वंदन माटे खडग नामना वागड मंडळमां गया. त्यां वागड भूपतिने प्रतिबोध पमाडी तेओए पाछा उदयपुर आवीने चतुर्मास कयुं अने त्यांना राणाने जैनधर्ममा हदानुरागी बनाव्यो. चतुर्मास वीतता गुरुराजे मेवाडना प्रत्येक गामे विहरतां विरहवां जिनधर्मनो उपदेश कर्यो अने प्रतिष्ठा- महोत्सवो कर्या. सर्ग. ७-उदयपुरथी तेओ साप्तच्छदिकपुर (सादडी) आल्या. त्यांथी मेदिनीपुर, नारायणपुर, .

·महोपाध्यायमेघविजयगणिकत संग्रामपुर, माल्यपुर, अने मारवाड आव्या. मारवाडमा तेमणे [सं० १७३२ मां] श्रीविजयरत्नसूरिने आचार्यपदे स्थाप्या. 'सर्ग. ८-तेओ सं० १७३७ मां शिवपुरी (सिरोही) आव्या अने त्यांना शंखेश्वर पार्श्वजिनने स्तुति- पूर्वक वंदन कयु. (कविए तेनुं वर्णन अत्यंत कवित्वमय वाणीमां करतां आखो सर्ग रोक्यो छे.) सर्ग. ९-सिरोहीमा वसतां श्रीविजयप्रभसूरि त्यांना संघ अने पोताना शिष्यादि वर्गने उपदेश आपता ज रया. त्यांथी तेओ सुवर्णगिरि (जालोर) गया. ते गिरि परनां जिनचैयोनी लक्ष्मी, पर्वतनी शोभाने वधारती हती. तेना पर रहेता मोटा धनाढ्यो (कोट्याधीशो), कविओ, पंडितो अने त्यां विद्याधरोनी रमणीओ आवती होवाथी ए गिरि स्वर्ग समो दीसे छे. तेनी नीचे जालंधर (जालोर) गाम छे, त्यां पण अनेक जिनविहारो शोभे छे. त्याथी तेओ मेदिनीपुर गया अने केटलोक समय त्यां पसार कयों. सर्ग. १०-त्यांथी तेओ विहार करता करता बादशाह जहांगीरना पाटनगर (आगरा) मा आठया. आगरानी वाटिकाओ, प्राकारो, जिहांनाबाद, बादशाहनो महेल, वेपारीओनी हवेलीओ, उपवनो बगैरेलु वर्णन कवित्वदृष्टिए करायेलं छे. सर्ग. ११-आगरानुं वर्णन, यमुना, गंगा, सरस्वती अने त्रणे नदीओथी बनेली त्रिवेणीनु - वर्णन, पार्श्वनाथना जन्मस्थल वाराणसी नगरी अने त्यां वसता लोको, त्यांनां गृहो, उपवनो वगेरेनुं सुंदर वर्णन छे. त्यांथी पूर्वदेश तरफ विहार करतां पत्तन पटणा आव्या अने तेना मार्गनुं वर्णन करवामां आव्यु छे. सर्ग. १२-पटणाना जिनमंदिरो अने नागरिकोनुं वर्णन तेमज बिहार नगरना नागरिको अने त्यांना सुंदर भवनोनुं वर्णन रोचकभरी शैलीए कयुं छे. सर्ग. १३-आ सर्गमा सम्मेतशिखरनुं वर्णन छे. बधाये पर्वतोमां आ पर्वत श्रेष्ठ अने पवित्र के. चोविशे तीर्थकरो अने गणधरोनुं स्तुतिपूर्वक आ पर्वतर्नु माहात्म्य कविए भक्ति-आवेशमा वर्णव्युं छे. प्रान्ते, साक्षररत्न आचार्य श्रीजिनविजयजी अने विद्वद्वर्य पं० बेचरदासजीए समय समय पर आपवा योग्य सूचनाओ अने प्रेरणाओ न आपी होत तो आ ग्रंथतुं संपादन कार्य आ स्वरूपे भाग्ये ज प्रकाशमा आवी शकत; ए बदल तेमनी आभार मानु छं. अमदाबाद । अंबालाल प्रेमचंद शाह १-९-४४ ·परिशिष्टोल्लिखित-भहारकानां घटनाक्रमः। १ विजयसेनसरि- सं० १७०५ ईलादुर्गे प्रतिष्ठा कारिता। सं० १७१३ ऊनानगरे खर्गमनम् । सं० १६०४ नारदपुर्यो जन्म । सं० १६१३ दीक्षा। ३ श्रीविजयसिंहमूरि- सं० १६२६ पंन्यासपदम् । सं० १६४४ जन्म। सं० १६२८ उपाध्यायपदपूर्वकमाचार्यपदम् । सं० १६५४ दीक्षा। सं० १६३२ चांपानेरदुर्गेऽहत्प्रतिमाशतानां प्रतिष्ठा । सं० १६७२ वाचकपदम्। सं० १६५२ भट्टारकपदम् । सं०१६५४ विजयचिन्तामणिपार्श्वबिम्बस्य शकन्दर- सं० १६८१ सूरिपदम् । पुरे प्रतिष्ठा। सं० १६८४ गणानुज्ञानन्दिमहोत्सवः। सं० १६७१ स्वर्गमनम्। सं० १७०८ नवीनपुरे वर्गमनम् । २ श्रीविजयदेवसरि ४ श्रीविजयप्रभसरिस सं० १६३४ ईडरदुर्गे जन्म । सं० १६७७ मनोहरपुरे जन्म । सं० १६४३ दीक्षा। सं० १६८६ दीक्षा। सं० १६५५ पण्डितपदम् । सं० १७०१ पंन्यासपदम् । सं० १६५६ उपाध्यायपदपूर्वमाचार्यपदम् । सं० १७१० आचार्यपदम् । सं० १६५८ पत्तने गणानुज्ञानन्दिमहोत्सवः । सं० १७१३ भट्टारकपदम् । सं० १६७१ भट्टारकपदम् । सं० १७१५ सं० १६७३ कतिचिदुपाध्यायैः खकीयमतं सं० १७१७ सुराष्ट्रादेशे चातुर्मासकम् । प्रादुष्कृतम्। सं० १७२० सं० १६८७ मीरमोजाख्यभूपसमीपे सागरपालिका | सं० १७२३ घोघाबन्दिरे जसूकारिताऽहत्प्रतिमानां सह वाद। प्रतिष्ठा कारिता।

·सिंघी जैनग्रन्थमाला]
[दिगविजय महाकाव्य
पवासंतदादेवास्पचचरामाराधमहातीर्थशवेयंक्रया कावायला
गरपतिपनिनिश्चितमनारंजेतिराजित: योगनावादावराखराचसापानल
बपतिनाश्रितमकरानकराडतित्राशिषियासमकारातरुतविर पवेदेवाविषवण
बाहरितातीर्थानातिदनुसणस्तावितासनतासमानियादयात्रियादा
सामाधानतामापन नोनामित तित्रादिराविडायनानिमाकानात
वागणविरविनयश्रीसंकलितोश्रीतार्थ
उदधुश्रीसेकलिताश्रीतारागिरिधागोसमा मिश्रामुधर्मस्वामित तिवण
मनाया
आगरास्थित ज्ञानमन्दिरस्थ दिगविजय महाकाव्यनी प्रतिना अन्तिम पृष्ठनी प्रतिकृति

·महोपाध्यायश्रीमन्मेघविजयगणिविरचितं दिग्विजयमहाकाव्यम् । प्रथमः सर्गः। ओं एहीं श्रीं क्लीं अहं श्रीशद्वेश्वरपार्श्वपरमेश्वराय जगदीश्वराय जगदेकवीराय नमः॥ 5 खैस्तिश्रीसुरासुरक्षितिभृतां वोल्लभ्यमभ्यस्थति यंत्पादाम्बुजसेवनापरिचयादुन्नीतपीतद्युतिः। तारुण्यातिशये जगत्रयजयं रूपेण लब्ध्वा खयं कारुण्यादू भगवान् स नाभितनयः पुष्णातु पुण्योदयम् ॥१॥ प्रन्थकारकृतानि टिप्पणानि श्रीसद्धेश्वरपार्टियानोबुद्धधिया मया । काव्ये दिगविजयाहाने किश्चिद् विप्रियतेऽधुना ॥१॥ [१] १ 'स्वस्तिश्री' - माल लक्ष्मीः सर्वत्र-शुभकार्याss-| चयात्' मत एव 'उनीतपीतधुति रिति हेतुरलङ्कारस। रम्भे] वल्लभा। २ तत्र कवेरुत्प्रेक्षा 'यत्पादाम्बुजसेवनापरि- संपादककृतानि टिप्पणानि यत्कीर्चितगुणाम्भोधिबिन्दुस्पर्शप्रसादितः । मादृशोऽप्यल्पमेधः स्यात् किं पुनः स्तुतिकृद् गणी ॥१॥ पूर्वाऽचार्यैरनेकैर्यद्गुणाम्भोधिनिमजने । कृतेऽपि न गताः पारं तद्गुणाम्भोधये नमः ॥२॥ गुणाम्भोधि श्रीमद्वीरं प्रणिपत्य च सद्गुरुम् अम्बालालाऽहविद्यार्थी कुरुते काव्यटिप्पणम् ॥३॥ [1]1 'बालभ्यम्' प्रियताम् । 2 'अभ्यस्यति' अधीते ।। पीतवर्ण रजः स्यात् । 4 'नाभितनयः' नामिनाम्नः राज्ञः पुत्रः 3 "पीतद्युतिः' ऋषभदेवप्रभोः सुवर्णकान्तिमत्त्वात् । कमलेऽपि | श्रीऋषभदेवप्रभुः ।

·5 महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [प्रथमः सर्गः खस्तिश्रीरिव यस्य मूर्तिरमला मूर्त्तव लोकप्रिया सेव्या भव्यसुरासुरैनवरविप्रौढप्रभाभासुरैः। श्रीपद्मासनसंस्थिता करतले लीलाम्बुजालङ्कृता सोऽस्माकं विजयाय नाम विजयासूनुर्जिनः स्ताद् भुवि ॥२॥ स्वस्तिश्रीविभवाय शंभवविभुर्भूयात् तृतीयोऽर्हता यस्य ध्यानविधाननिश्चितधियां सर्वे विधेयाः सुराः। आंधेयं हृदि नामधेयमनिशं खांहाभुजामीश्वरै- ध्येयं निस्तुलरूपधेयमपि च स्यात् पुण्यनैपुण्यतः॥३॥ खस्तिश्रीसरितां पयोनिधिविज्ञानं महासे(शे)वधि: सिद्धीनामवधिविधिविधिऋचा कारुण्यतारुण्यभाक् । आद्यः सर्वविदां विदान्तिकधृतिर्ध्यानेद्वितीयो गिरि- मेरुमै रुचयेऽभिनन्दनविभू रत्नत्रयस्यास्तु सः॥४॥ खस्तिश्रीरतिकर्मकर्मठमतियों योगभाजां पतिः सौभाग्यप्रकृतिः कृतिस्तुतिशतैया॑वर्ण्यमानाऽकृतिः। नम्रीमयंपतिः प्रतिष्ठितमहालक्ष्मीयशासंतति- स्तीर्थेशः सुमतिश्चिरं स जयति ध्यानाधिलीनाऽऽयतिः॥५॥ 10 15 [२]१ 'श्रीपभासनसंस्थिता करतले अन्यापि लक्ष्मीः | नाम् अणिमादीनाम् ['अणोर्भावोऽणिमा, महानपि भवत्यणुः । करतले अम्भोज धत्ते, पद्मासने तिष्ठति इयमपि करतले पभरे है. कां० २ श्लो. ११६]। ५ विधिः' ब्रह्मा। ६ विधि. खयाऽक्षिता। ऋचाम्' विधयः क्रियाऽऽचाररूपातल्लक्षणवेदपाठानाम् । [३] २ विधेयाः' विनयस्थाः । 'विधेये विनयस्थः स्याद्' इति [है. कां०३ श्लो०९६] । [५] ७'ध्यानाधिलीनाऽऽयतिः' ईयानेऽघिलीना स्पष्टीभूता [४]३ 'अधिज्ञानम् ज्ञानमधिकृत्य निधिरेव । ४ 'सिद्धी । आयतिरुत्तरकालो यस्य सः । [2] 1 'नवरविप्रौढप्रभाभासुरैः' नव्यो यः सूर्यस्तद्वत् प्रौढा | घिर्निधिः' इति [ है• कां० २ श्लो० १०६] 8 “विदान्तिकधृतिः' ा प्रभा ताभिः देशीप्यमानः । 2 'विजयासूनुः' 'विजया' मातुः विशेषेण दान्तिकानां तप क्लेशसहां धैर्यम् 'तप क्लेशसहो दान्तः पुत्रः अजितनाथप्रभुः। इति [है. कां० २ श्लो०४७५] [3] 'शंभवविभुः' संभवनाथप्रभुः । 'शंभवे संभवोऽपि 9 अद्वितीयः' श्रेष्ठः। 10 विभू रन' अत्र 'रो रे लुग्दीर्घ- च' इति [शब्दरत्नाकरः, कां० १ श्लो. ४] 4 'आधेयम्' आधातुं श्वादिदुतः' १-३-४१ इति सिद्धहैमसूत्रेण रकारलोपः पूर्व- योग्यं स्थैयमिति यावत् । 5 'खाहाभुजामीश्वरैः' देवतानामधिपैः | उकारस्य दीर्घश्च । 11 रनत्रयस्य' ज्ञान-दर्शन-चारित्ररूपरत्नत्रयस्य । इन्द्ररिति । 6 "निस्तुलरूपधेयम्' निरुपमं रूपधेयं रूपम् 'नामरूप [5] 12 'सौभाग्यप्रकृतिः' शोभनो भगो रूपं श्रीर्वा यस्य स भागाद् धेयः' ७-२-१५८ इति सिद्धहैमसूत्रेण खार्थे घेयप्र- सुभगस्तस्य भावः सौभाग्य-सौभाग्या प्रकृतिः स्वभावः यस्य सः । २ 'कृति विद्वान् । 18 'नम्रामयपतिः' नम्राः अमाः देवा- [417 'महाशेवधिः' महानिधिः 'निधानं तु-कुनामिः शेव-! स्तेषां पतिः । खयः।

·10 15 मद्य २-१०] दिग्विजयमहाकाव्यम् । खस्तिश्रीर्मकराकरात् समुदभूच्छवी कथाऽसौ वृथा किन्तु लानजदुग्धवार्षिकलिकासंलब्धजन्मा ह्यसौ । तद् यस्य क्रमपूजनैर्बहुजनैः सद्यः समासाद्यते श्रीपद्मप्रभनामधेयभगवान् जीयात् स पद्माङ्कितः॥६॥ खस्तिश्रीर्वसति स्म विस्मयकरप्राज्यप्रभाभाजने यत्पादद्वितर्याम्बुजन्मनि ततस्तत् खस्तिकालङ्कृतम् । प्राणनामरमौलिरत्नरुचिभिश्चित्रीयितं दीव्यति श्रीमान् सोऽस्तु सुपार्श्वशाश्वतरविर्दोषाभिशोषाय नः ॥७॥ खस्तिश्रीनिजसोदरं जिनपतेर्यस्यां हियुग्मे स्थिरं* मत्वा पूर्णकलाधरं समुदितलिग्धाऽशया सत्वरम् । रेमेऽभ्येत्य ततः प्रणेमुषि जने ह्येषा विशेषाऽऽदरा श्रीचन्द्रप्रभशम्भुरद्भुततया भाग्योदयायास्तु नः॥८॥ स्वस्तिश्रीकरपीडनोत्सवविधौ बद्धावधानः प्रभुः प्रावीण्यादू धवलं दुंकूलमधादामूलचूलाऽऽवृतम् । गङ्गाभङ्गतरङ्गसङ्गसुभगा तेनैव यस्य द्युतिः स श्रीमान् सुविधिर्विबोधविधये साहाय्यकर्ताऽस्तु नः ॥९॥ खस्तिश्री:प्रतिलोकमोकसि गुणैः खस्यानुरूपं पति मन्येऽन्वेष्टुमिव भ्रमन्त्यनुदिनं संगत्य मुश्चत्यमुम् । अन्तस्तापभृता व्रता जिनपतिं यं शीतलत्वं श्रिता सारस्यान्ननु शीतलः स भगवाँस्तन्यादलं मङ्गलम् ॥१०॥ 20 [६] १ 'स्वस्तिश्रीः स्वस्तिश्रीनिवासविह्वमेतद् येन स्वस्ति. | कालङ्कारः स्त्रीवसतौ तद्वैशिष्ट्यात् । [6] 1 'मकराकरात्' समुद्रात् । 2 'शैवी कथा' शिवान्नाया | प्रसिद्धः] 10 'प्राणेमुषि' प्रणाम कर्तरि अत्र “अदुरुपसर्ग इत्य- पौराणिकी कथा यथा चतुर्दशरत्नानां मध्ये लक्ष्मीविशिष्टरत्नस्य नेन णवभावः ॥ जन्म समुद्रादभूदिति। 3 'ब्रानजदुग्धवार्धिकलिकासंलब्धजन्मा' [9111 'करपीडन 'करपीड़न विवाहः। 12 'दुकूलं' 'क्षौम [प्रभोः जन्मावसरे नानार्थ देवता मेरोः शिखरे प्रभुं नयन्तीति दुकूलं दुगूलं स्याद्' इति [है• का. ३ श्लोक ३३३] जैनाम्नायस्तस्मात् ] स्नानाद् समुद्भूतो यो वार्धिः समुद्रस्तस्य कलिका | 13 'अदधाद्' 'डुधांग्क्' धारणे च इति धातोः बस्तन्याः रूपम् । वीचयखाभ्यः प्राप्तजन्मा। 4 'असौ' लक्ष्मीः। 5 'पद्माऽङ्कितः' | 14 'आमूलचूलाऽऽनृतम्' पादाभ्यां आरभ्य मस्तकशिखापर्यन्तं पलाल्छनेन चिह्नितः अथवा लक्ष्मीरेखया युक्तः । छन्नम् । 15 "विबोधविधये' सम्यग्ज्ञानकर्मणे । [716 "अम्बुजन्मनि' कमले । 7 'प्राणम्रामरमौलिरत्नरु [ 10 ] 16 'ओकसि' गृहे 'ओको निवास आवासो' इति [है. चिभिः' प्रकर्षेण आ समन्तानम्राः प्रणताः ये अमरास्तेषां मस्तकेषु | का० ४ श्लो०५७ ] 17 'भ्रमन्ती' 'भ्रमू चलने इति धातोः शतृप्र. यानि रत्नानि तेषां कान्तिभिश्चित्रीयितम् । 'प्राणम' इत्यत्र “अदु- | त्ययत्वात् स्त्रीलिङ्गस्य रूपम् । 18 'वृता' सम्भका । 'वृदा' सम्भको रुपसर्ग २-३-७७ इति हैमसूत्रेण णत्वम् । 'सम्भक्तिः संसेवा' इति धातोः तप्रत्ययस्य रूपम् । 19 'सारस्यात्' 8 'दोषाऽभिशोषाय' रात्रीणां पापानां वा नाशाय । सरसस्य भावः सारस्यं तस्मात् । 20 तन्याद् 'तनूयी विस्तारे इति [8]9 निजसोदर' खभ्रातरम् [चन्द्रोऽपि समुद्राजनीति | धातोः आशीलिंडे रूपम् । *P.स्थितं।

·[प्रथमः सर्ग: 40 5 15 महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं खस्तिश्रीमति योगशालिमनसि स्थेयान् विमुक्तिस्त्रिया: प्रेयान् यः प्रभुरद्भुतैरतिशयैः श्रेयान् विनेयान् प्रति । जेयान् कर्मरिपून विजित्य सहसा मेयान् शिवस्याध्वनो ध्येयान् बोधनयान दिदेश सुहशां पेयान् स नः श्रेयसे ॥११॥ खस्तिश्रीदेवपूजोपहितहितकृतां दीपदीपाङ्कराणां व्याजादू राजा सुराणामरुणकिरणभाग या डुढौके पुरस्तात् । सा नित्याऽसीद् यदहयोदश खरशिखावेशतोऽशेषतोषं देवः श्रीवासुपूज्या प्रथयतु परमानन्ददीपोत्सवं नः॥१२॥ खस्तिश्रीविमलाऽऽशयेऽनुरजति लानावदानादिभि- 10 भक्तिव्यक्तिमुपेयुषी जिनगुणोद्वानस्पृशां भूस्पृशाम् । यत्पादाननखावलीमिषबलाल्लक्ष्मीप्रसूनप्रसू- स्तत्कण्ठस्थितकण्ठिका किमु वदत्येवं स देवो मुदे ॥ १३ ॥ खस्तिश्री: समुपाश्रयत् किमु मिषाद् यत्कौरमालेपजादू व्याख्यायां पुरुषोत्तमोऽयमिति तद्रागेण यस्य प्रभोः। गौरी देहरूचि विचिन्त्य निचितामले चनन्तप्रभो- मास्त्वेषा पतिवल्लभेति हक्ये स्पोऽनुसंवर्धनात् ॥ १४ ॥ खस्तिश्री स्थिरतामुपैति नियतेः श्रीधर्मभक्तात्मना- मित्येषाऽत्र जनश्रुतिः श्रुतिभृता निश्चीयते खाख्यया । येनानन्तचतुष्टयी रसमयी भूतातिपूतात्मना श्रीधर्मो भगवान् नवान् स विभवान् देयात् सतां सोत्सवान् ॥१५॥ खस्ति श्रीविश्वसेनक्षितिघव ! भवते यस्य वंशोष्णकेतु. हेतुः कीर्बिभासेन्जनि जनितविपच्छान्तिरहन स शान्तिः। राज्ञस्त्राणेऽपि लब्धे वियति नियतितः सैंहिकेयो हिनस्ती- त्यामृश्याऽऽयस्य यस्य क्रमशरणमगाच्चारुगोकर्णतणः ॥१६॥ [१२] १'राजा' इत्यन्न तृतीया । स्वात्प्रभुतस्य। [१४] २ 'कौडमाऽऽलेपजाद् मिषाद्' कौड्डमाऽऽलेपमिषेण [१६] ५ 'श्रीविश्वसेनक्षितिधव! इति सम्बोधनम् । खतिवीरेवाश्लिष्टा इत्युत्प्रेक्षा। ३ 'गौरीदेहरुचिं' यतोऽयम-६ भवते स्वस्ति अस्तु । ७ 'राज्ञः' चन्द्रस्य । ८ 'सैहिकेय: नन्तप्रभुखदस्य गौरी भवानीदेहधुतिमिषादाश्रिता, इयं बहु-राहुः सिंहश्च । ९ 'आयस्य' भायास उद्यम विधाय । १० 'गोक- तया वल्लभा। ४ 'अनन्तप्रभोः अनन्तः शेषनागस्तदाभरण-पर्णतर्ण: गोकर्णो मृगविशेषस्तस्य तर्णः बालः । [11]1 'श्रयान्' श्रेयः कर्ता। [अस्मिन् श्लोके श्रेयांस-। [है. कां. ३ श्लो० ४७५] प्रभोः स्पष्टोल्लेखो नास्ति परं श्रेयान्' इति शब्देन श्रेयांसनाथ: [14] 6 'पुरुषोत्तमः' पुरुषश्रेष्ठः कृष्णश्च । 7 'अनन्तप्रभो।' प्रतीयते] 2 'शिवस्याध्वनः' मोक्षस्य मार्गस्य । अनन्तनाथस्य शम्भोश्च । [12] 3 'नखर' नखरः नखः "करजे नखरस्त्रीषु नखोऽस्त्री [15] 8 'भूता' प्राप्ता । 'भूडः प्राप्तौ' २-४-१९ इत्यादिना इति शब्दरत्नाकरः [कां. ३ श्लो. १५२] णिकि भावयते प्राप्नोति इति 'भूधातोः कप्रत्ययस्य रूपम् । [1374"विमलाशये निर्मलभावे अथवा विमलप्रभोः | 9 'अतिपूताऽऽत्मना' अतिपवित्रिताऽऽत्मना । विचारे । 5 अवदानादिभिः' शुद्धकर्मादिभिः 'अवदानं कर्म शुद्धम्' [16] 10 'त्राणे रक्षणे। 20 .

·5 पद्य ११-२१] दिग्विजयमहाकाव्यम् । खस्ति श्रीकुक्षयेऽस्तु स्तुतिशतमथवाऽवतु वै तुष्टिभाजां रोजां खर्गस्य रम्भानटनघटनया धीरनीराजनां सा। यस्यामश्यामकीर्तिस्त्रिभुवनविजयी चक्रभृत्तीर्थनाथः पाथोधिर्बोधिवारां समजनि भगवान् कुन्थुनामाभिरामः॥१७॥ खस्तिश्रीहृदयप्रियैः सहृदयैर्योगीव यो गीयते भोगी श्रीभरतस्य मुक्तसमरः श्रीमानरस्तीर्थकृत् । बिम्बे यस्य मणीमये सुमनसांस्रक कण्ठगा संक्रमाद् द्वे रूपे दधतीव वक्ति विभुतां तीर्थेशचक्रिश्रियोः॥१८॥ खस्तिश्रीभ्रंमरीव यन्मणिमयाऽर्चासन्निधौ बैम्भ्रमी- त्युत्फुल्लनवमल्लिकासुमनसामामोदमेदखला । खच्छन्दादमरीगतागतविधौ जातप्रतिच्छन्दत- छिन्यान्मल्लिंजिनो जनेऽत्र जिनाजन्यान्यजन्यानि नः ॥ १९॥ खस्तिश्रीमुनिसुव्रतोऽभिदिशतादुद्दिश्य दिश्यं संतः पानन्दनसंज्ञयाऽङ्गमहसा विस्मारयन् स सरम् । यत्पादप्रणमन् नाकिमुकुटज्योतिर्जलान्तर्लल- नङ्कस्था कमठोऽपि कर्मठ इव प्रोभासते चैर्यया ॥२०॥ स्वस्तिश्री सरसी इवामृतरसापूणे विभोर्लोचने यन्नीलोत्पलवैभवं जगृहतुश्चित्रं न तत् किश्चन । तेनैतन्ननु सेवते मिषतो यस्यांहिपढेकह। पुत्रः श्रीविजयस्य नः स विजयं पुष्याजिनेन्दु मिः ॥ २१ ॥ 10 15 20 [१९] १ 'श्रीकुक्षये' श्रीनान्याः राजपत्न्याः [कुन्थ [१९] ३ 'भजन्यानि' इतयः । नाथप्रमो. मातुर्नाम श्रीस्तस्याः कुक्षये स्वस्ति अस्तु । [२०] ४ 'दिश्यं दिग्भवं वस्तु । २ सतः सज्जनान् उद्दिश्य २ स्वर्गस्य राजा स्तुतिशतं सा कुक्षिः अवैतु प्रामोतु । दिशतात् । ५ पन्ना' पद्मादेवी लक्ष्मीश्च । अजन्यानि इतयः। [17.71 'चक्रमृत् तीर्थनाथः' चक्रवर्तिले तीर्थङ्करपदप्राप्तिः । | 18 'वृजिनातू' पापात् । 14 'जन्यानि अजन्यानि' उत्पादितानि 2 'पाथोधिः' समुद्रः। 8 'बोधिवारी' सम्यग्दर्शनरूपजलानाम् । [18] 4 'श्रीभरतस्य भोगी' षट्खण्डभारतस्य भोक्तृत्लेन [20] 15 'पद्मानन्दन पनायाः नन्दनः पुत्रः कामदेवः चक्रवर्ती । 5 'मुक्तसमरः' इति स्थाने 'नन्दितनरः' इति 16 "नाकिमुकुट मनुष्यदेवतानां मुकुटः शिरस्त्राणः । पाठान्तर मूलप्रतौ दार्शतम्। 6 श्रीमान, अरः, तीर्थकृत्, इति पदविभागः 17 'अरः' 17 'कमठः' कच्छपः 'कच्छपः कमठः कूर्मः' इति । है. कां. अरनाथप्रभुः । 8 'सुमनसा देवतानाम् । 9 'संक्रमाद्' | ४ श्लो० ४१९] प्रभोः कूर्मलाञ्छनयुक्तत्वात् । 18 'चर्यया' प्रतिबिम्बनात्। 10 'तीर्थेशचक्रिश्रियोः' तीर्थकृत चक्रवर्ती च पूजया। तयोः श्री लक्ष्मीस्तयो। [21] 19 'सरसी' कासारः 'कासारः सरसी सरः' इति [19-7-11 'बम्श्रमीति' 'भ्रमू' चलने इति धातोः यब्लुब- [ है० का० ६ श्लोक. १६०] 20 'अमिषतः लान्छनव्याजात न्तस्य रूपम्। 12 'आमोदमेदखला सुगन्धेन मेदयुक्ता । [नमिनाथप्रभोर्लान्छनं पद्ममिति प्रसिद्धिः] ६ ·महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [प्रथमः सर्गः 5 खस्ति श्रीपतिना त्रिखण्डभरते साम्राज्यरूपं रया- ल्लेभे वैरिबलं विजित्य सकलं यस्याङ्गसाहायकात् । सर्वाङ्गीणशिवाय सोऽस्तु भगवान नेमिः शिवानन्दनो भाखाँचारसुदारुशैलशिखरे नित्योदयश्रीमयः॥२२॥ स्वस्तिश्रीसुखसंततिः शुभमतिर्विद्याज्ञवद्या स्थितिः नित्यं सज्जनसंगतिः शिवगतिः साम्राज्यलक्ष्मी स्थिरा। यस्य श्रीपरमेश्वरस्य चरणाम्भोजन्मसंसेविनां स-श्रीपार्वजिनोऽष्टसिद्धिविधये ध्येयस्त्रिसन्ध्यं बुधैः॥ २३ ॥ खस्तिश्रीरनुगामिनी बहुरसा स्यात् कामिनीवाऽऽहता विनानां विलयस्तथा रिपुजयः क्षुद्रादिभीतिक्षयः। यस्य श्रीत्रिजगत्पतेः स्मृतिकृतां पञ्चास्यलक्ष्मा प्रभुः श्रीवीरोऽतिगभीरधीरचरितैः पायादपायात् स नः ॥ २४ ॥ येषां विशेषाणभृतां प्रवृत्तेरनेकपानामिव गैर्जितानाम् । धैर्य धियां स्थानिजपाक्षिकाणां ते गौतमाद्या गणिनो जयन्तु ॥ २५ ॥ यंदङ्गशोभा त्रिपदीनिबन्धाद्धस्तेन येषां संकलार्थसिद्धिः। जात्येव भद्रा गणनायकास्ते महेन्द्रभूतिप्रमुखाः सुखाय ॥ २६ ॥ 10 in [२५] १ 'विशेषाणभृताम्' विशेषेण महाकायानां पक्षे | ४ "धैर्यम्' साहसं पाण्डित्यश्च । आचाराद्याधारिणाम् । 'प्रवृत्तेः' प्रवृत्तिः वार्ता तस्याः [२६] ५ त्रिपदी' गात्रबन्धः उत्पादादि [उत्पादव्ययधौ- ['वार्ता प्रवृत्तिवृत्तान्त उदन्तः' इति है० का० २ श्लो० १७४] व्यादि ] पदत्रयी वा । ६ 'हस्त्रेन' शुण्डादण्डेन पाणिना वा । पक्षे दानवारितस्य । . २ 'भनेकपानाम्' भनेकान् पान्ति इत्यनेकपास्तेषाम् ।.पक्षे [गजानाम् ] ३'गर्जितानाम्' मत्ता ७ 'महेन्द्रभूतिप्रमुखाः' इन्द्रभूत्याद्याः [गणधराः शक्रऋदौ नाम् ['मत्ते प्रमिन-गर्जितौ' इति है. कां० ४ श्लो० २८६] | प्रकृष्टाः । [22] 1 श्रीपतिना' कृष्णेन । [अस्मिन् श्लोके इतिहवृत्तं "लेधिमावेशिते शिवं प्राकाम्यं महिमाऽ णिमा। वर्तते तद् यथा-कृष्णजरासन्धयोर्युद्धप्रसङ्गे यादवसैन्यं जरास यंत्रकामावसायिख प्राप्तिरैश्वर्यमष्टधा ॥ न्धेन जसप्रस्तं कृतं तेन नेमिनाथसंदर्शितमूल्ः मात्रजवारि [इति है. कां. २ श्लो. ११६] आनेतुं कृष्णं प्राहिणोत् । कृष्णस्य प्रत्यागमनं यावत् नेमिनाथः [25] 4 'पञ्चास्यलक्ष्मा' सिंहलाञ्छनः । 5 'अपायातू' विघ्नात् खस्य भुजबलेन शत्रुसैन्यमरुणत् । वारि आनीय कृष्णेन सैन्यं पापाद्वा । जराविमुक्तं कृतं पश्चात् शत्रुसैन्यं विजित्य जयलक्ष्मी लेमे इति । [2616 'गौतमायाः' गौतमगणधरादयः। 2 'सुदारु' 'सुदारुः पारियात्रकः' इति [है. कां. ४ श्लो. [26] 7 'यदङ्गशोभा' यस्य शरीरकान्तिः पक्षे यस्य प्रभो- ९.] अन्न कवे रैवतक इष्टः परं सुदारुशैलः पारियात्रकस्य राचाराद्यज्ञानां कान्तिः । 8 'त्रिपदी द्वयोरमजवयोः पश्चिमजवायां वाचकः, न रैवतकस्य । कविना कुत्रचिद् सुदारुशब्दः रैवतकवाची गजस्य बन्धनम् 'त्रिपदी गात्रयोर्बन्ध एकस्मिनपरेऽपि च' इति दृष्टः स्यात् तेनात्र प्रयोजितो ज्ञायते। [है. कां. ४ श्लो० २९६] 9 'सकलार्थसिद्धिः समग्रवस्तूना [281,3 'अष्टसिद्धिविधये' अणिमाद्यष्टसिद्धिविधानार्थम् । सिद्धिः । 10 'जायेव भद्राः' भद्रजातिकाः हस्तिषु भद्रजातिका: अष्टसिद्धयस्तावद्- गजाः श्रेष्ठा गण्यन्ते । पक्षे खभावेन ऋजुप्रकृतिकाः ।

·पद्य २२-३२] दिग्विजयमहाकाव्यम् । २३ एकोऽपि सुरिर्धनराशिभर्ता यदाऽऽगमो राजगृहे शुभाय । पदप्रसादाजगतीं पुनाना वन्या न किं सूरिपरम्परा सा ? ॥ २७॥ संरखती सन्निहिता हिताय जंडेऽपि पद्माऽभ्युदयेन भूयात् । औनन्दनीया विना विनोदैया राजहंसैः सरसोह्यतेऽर्थे ॥ २८ ॥ ये संयता अप्यपरस्य बन्धं विनाशनं वा जनयन्त्यवश्यम् । 5 दूरेण हेया न मुमुक्षुणा किं ते शृङ्खलाऽभासि खलाः फलार्थे ॥ २९॥ असङ्ख्यकँटः स्थेपुटाः अंपातस्थानानि भीमा विलसन्महेभ्यः। सदोचगोत्रा अपि मेखलाङ्का हिताय तेषां भुवि पक्षपातः॥३०॥ युक्तोऽतिजि विटपैरगम्यः प्रकृत्तिहेतुबहुनिन्नगानाम् । गोत्रीधरोऽध्यायतमेखलो यस्तस्मिन् वरत्राशिखराधिरोहः ॥ ३१ ॥ 10 [पाठान्तरम् ] जैगजुगुप्सुः समितिप्रयोगी सैंदाप्यसाधुमलहृदू विरागा। स्फुरदुणग्रामकथासु मौनी निबन्धभेदं न विवेद किं सः॥३२॥ [२७] १.सूरिः गुरुः । २ 'धनराशिभर्ता' धनसमूह | बिल, सद्, महा, इभ्य, इति पदविभागः [बवयोरैक्यमिति] पुष्णाति । ३ 'यदाऽऽगमः' यस्य सूरेरागमः सिद्धान्तः । बिले सीदन्तीति बिलसदः सः महामहिषास्तेभ्योऽपि । ४'राजगृहे राजगृहनामनगरे। ५ 'शुभाय' [कल्याणाय] २३ 'सदोश्चगोत्रा' विशिष्टवंशा भपि । २४ मेखलाडका मे, भभूदिति शेषः । पक्षे-'यदाऽऽगमः' यस्य गुरोः आगमनम् । खल, अङ्का, इति पदविभागः । 'मे' मम, 'खलाङ्का खलबत्, 'राजगृहे' चन्द्रगृहे कर्कराशौ उच्चस्थानत्वात् । ६ 'पदप्रसादाद्' अङ्कश्चिद्रं लक्षणं येषां ते ॥ पदानि वाचकादीनि प्रदानात् । [३१] २५ 'अतिजिह्नः' भतिवः । २६ "विटपैः विटपाः [२०] ७ 'सरस्वती' सरस्वती देवी। ८ सन्निहिता' योजिता। शाखाः दुर्जनाश्च तैः।२७ 'प्रवृत्ति शिक्षाकरः।२८ निम्नगानाम्' ९ अडे' मादृशे मूर्खे। १० 'पद्माऽभ्युदयेन' लक्ष्मीवर्धनेन । मसन्मार्गगानां पुंसाम् । २९ 'गोत्राधरः' भूधरो गोत्रेण हीनो ११ आनन्दनीया' वर्द्धनीया। १२ 'कविना' पण्डितेन । वा। ३० अध्यायतमेखला' अधिक आयता मेखला यत्र । १३ 'राजहंसैः' राजसु हंसैः श्रेष्ठैः । १४ 'अर्थे सरसा' इति ॥ अधि, भायतमे, खलः, इति पदविभागे प्रकृष्टः अध्यायः [पक्षे 'सरस्वती' वाणी । 'जडेऽपि' जडेऽपि । 'पद्मा' अध्यायतमस्तन खला दूषकः। ३१ 'तमिन् वरनाशिखराधि- लक्ष्मीः शोभा इति यावत् । 'राजहंसैः' चन्द्रसूर्यैः । 'उहते. रोहः' तस्मिन् वरत्रया रजुकया शिखरेऽधिरोहः । वर, धार्यते । चन्द्रार्कमण्डले लिखितैव ॥ 'सरस्वती नदी । 'जडे' नासि, खरे, अधिरोहः, इति पदविभागे त्रासोऽसिनस्तीति जले ['डलयोरैक्यम्' इति नियमात्] । 'कविना' ब्रह्मणा । बासी [त्रासयतीति त्रासी इहुक्] खरेऽधिरोहो वरम् ॥ देवीपक्षेऽपि राजहंसैः अझते विमृश्यते] [३२] ३२ 'जगजुगुप्सुः' संसारनिन्दकः संसाररक्षको वा । २९] १५ 'संयता' अन्योऽन्य बद्धा । १६ 'अपरस्य बन्धं तिप्रयोगी रणतत्परः] ३४ 'सदाप्यसाधुः सतामाप्या सेव्यः ३३ 'समितिप्रयोगी' समितय इाद्याः समितिः कलहः [समि- जनयन्ति' १७ "विनाशनम्' अशनं भोजनं विना । [प्राप्योऽभिगम्य इति यावत् साधुः सजनः] ३५ 'मलहृत्' [पक्षे 'संयताः संवरकुशलाः । 'अपरस्य बन्धम्' काव्यादि- | मलं पापं हरति पक्षे मलो देवादिपूजायामश्राद्धस्तद्वत् हृदयं संदर्भम् । 'विनाशनं जनयन्ति' विनाशं प्रापयन्ति ॥ यस्य सः, पक्षे पापहृत् ] ३६ गुणग्रामकथासु' गुणभाजन- [३०] १८ 'कुटैः' कूटानि शिखराणि छलानि वा । १९ स्थ- | रूपास्वपि प्रामकथासु । पक्षे गुणसमूहवार्तासु । ३७ 'मौनी' पुटाः' विषमोन्नताः । २० 'प्रपातस्थानानि' प्रपातोऽवटः स्खलितं अंभाषकः देशकथानिषेधात् । ३८ 'निबन्धभेदः' निबन्धः कर्म- वा तदास्पदम् । २१ 'भीमाः' रुद्राः। २२ 'विलसन्महेभ्यः' । बन्धस्तस्य प्रकार पक्षे काव्यादिदोषम् । ३९ 'विवेद' वेति । [30] 1 'अविलसद् महेभ्यः' महेभ्यः महाऽऽन्यः लक्ष्मी [31] 5 'निम्नगानाम्' सरिताम् 'स्रोतखिनी धुनी सिन्धुः वान् अविलसद् विलासं करोति स्म । 2 गोत्रा' पर्वताः। 8 स्रवन्ती निम्नगाऽऽपगा' इति [ धनञ्जयः श्लो० २४] 'मेखला' कटिसूत्रं पर्वतस्य मध्यभागो वा । 4 'पक्षपातः' पक्षे [32] 6 अधर: 'अथाधरः हीनवादिनि' इति [ है. कां २ पातः पक्षाणां वा पातः नाश इति यावत् । श्लोर ११] ·[प्रथमः सर्गः ८ 5 महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं प्रयान्ति ये प्रेम जनेवपूर्व वैधेयराजोऽपि विना निमित्तम् । परस्य वैकृत्यनिषद्धचित्तास्ते सज्जनाः सन्तु मयि प्रसन्नाः ॥ ३३ ॥ मुंखे निबन्धस्य खलप्रवृत्ति बुंधाः सुधावन्न मुधाऽऽद्रियन्ते । मवेद विनैतां विलसत्पदा गौरसौ रसौघं न यतोऽद्भुताऽपि ॥ ३४ ॥ स भासतामन्यगुणानुरागः सभा संतामुल्लसतीव यस्मात् । प्रमोदयं प्राप्य गैवां रहस्ये प्रमोदयन्ती हृदयं कवीनाम् ॥ ३५॥ लभ्याः कवीनां सुकृतः पुराणैः सभ्याः कृपापूर्णदृशं दिशन्तु । ययाऽबन्धुप्रभयेव लोकोऽपदोषवृत्तिनिरिसानुरागः ॥ ३६ ॥ जगद्गुरूणामतिगौरवेणाभिनम्य सम्यक चरणारविन्दम् । प्रारभ्यतेऽपूर्वधियाऽनुभाव्यं श्राव्यं मया 'दिगविजयाख्यकाव्यम् ॥ ३७॥ इहास्ति जम्बूपपदः पंथीयान, द्वीपोऽवनीपः सकलाश्रयाणाम् । प्रदीपरूपः खसमीपवृत्त्योरु स्थिताधः स्थितलोकयोर्यः॥ ३८॥ वर्णाऽऽतपत्रप्रतिमं सुमेरुमुच्चैर्दधानः क्षितिभृत्प्रधानः । शीतातिशीतोवकयो रयाभ्यां कृतोत्तरासङ्ग इवैष रेजे ॥ ३९ ॥ 10 [३३] १'अपूर्व प्रेम' अप्रेमो द्वेष इत्यर्थः। २'वैधेयराजोऽपि' मूर्खवरा अपि पक्षे विधेय एव वैधेयो विनयी तद्राजोऽपि । विनयकराः सन्तः। ३ 'विना निमित्तम्' निष्कारणं स्वार्थ विना पक्षे निरर्थकम् । ४ 'परस्य वैकृत्यनिबद्धचित्ताः' परदूषणलममनसः पक्षे वै निश्चितं परस्य कार्यानुरागिमनसः । [३४] ५ 'गौः' वाणी सुरभिश्च । [३५] ६ 'सभा सतामुल्लसतीव' सतां समा उल्लसतीव । ७ 'प्रमोदयम्' ज्ञानोदयम् । [३६] ८ 'अपदोषवृत्तिः' अपगता दोषवृत्तिर्यस्मात् सः। ९ गिरिसानुरागः' इति समस्तपदे पर्वतेषु सानूनां शिख- राणां रागो लोहितिमा। [38] 1 'वैधेय' वैधेयो मूर्खः 'वैधेयो मातृशासितः' इति [37] 17 'जगद्गुरूणाम्' जगतो गुरवस्तेषाम् । अत्र [है. कां. ३ श्लो० १६] 'वैधेय ' विनयस्थः 'विधेये विनयस्थः | 'जगहुरु' इत्यनेन हीरविजयसूरैः स्मरणं संभाव्यते तस्य स्थात्' इति [ है• का० ३ श्लोक ९६] तथाविधबिरुदवात्। 8412 'मुखें' प्रारम्भ। 3 'निबन्धस्य प्रन्थस्य । 4 'खल. 18 'अपूर्वधिया' अपूर्वबुध्या अथवा 'पूर्वधिया' इति पदखे प्रवृत्तिम्' दुर्जनप्रवृत्तिम्। पूर्वेषां बुद्ध्या यथा पूर्वैः कथितं तथैव । 5 'बुधाः' पण्डिताः कवयः प्रन्यकर्तार इति यावत् । 19 'अनुभाव्य' खयमनुभूयमानं चरित्रविषयं खं प्रयुज्येति । 6 'आद्रियन्ते' गृहन्ति । 7 "विलसत्पदा' विलसन्ति पदानि 20 'श्राव्यम्' श्रोतुं श्रावयितुं वा योग्यम् । पादा वा यस्यां सा। 8 'रसौषम् शुभारवीरादिरसाना ओघः प्रवाहः । [38] 21 'जम्बूपपदः' उप समीपे पूर्व वा पदस्थेत्युपपर्द [35] 9 'भासताम्' दीप्याताम् 'भासि' दीप्तौ इति धातोः | जम्बू उपपदं यस्य सः । जम्बूतरुप्रधानवाजम्बूद्वीपः। पञ्चम्याः रूपम् । 10 'अन्यगुणानुरागः' अन्येषां गुणानामनुरागः 22 'प्रथीयान्' विस्तृतः । योजनशतसहस्रविष्कम्भो जम्बू प्रीतिः। 11 गवाम्' वाणीनाम् । 12 'प्रमोदयन्ती' आनन्द- द्वीपः' इति [तत्त्वार्थः ३-९] 28 'अवनीपः' अवनीं पृथ्वी पाति यन्ती प्रमोदं कुर्वन्ती। रक्षतीत्यवनीपः राजा। [36] 13 'कृपापूर्णदृशमु कृपया प्रसादेन पूर्णाश्च ते दृशस्तम् । [39] 24 'स्वर्णातपत्रप्रतिमम्' सुवर्णस्य छत्रतुल्यम् । 25 अथवा कृपाविजयः इति खगुरोर्नाम स्मृतम्। 14 अब्जबन्धु- "क्षितिमृत्प्रधानः' पर्वतेषु श्रेष्ठः। 26 'शीतातिशीतोदकयोः' शीत- प्रभया' सूर्यकान्त्या । अथवा चरित्रनायकस्य 'प्रभ' इत्यनेन श्रीप्रभ लातिशीतलजलयुक्तयोः 'शीता' 'अतिशीता' इति नाम्न्यौ नद्यौ । सुरेः स्मरणम्। 15 गिरि सानुराग इति पदविभागे "गिरि' 7 'रयाभ्याम्' वेगाभ्याम् । 28 'उत्तरासङ्गः' प्रावारः "वैकक्षे वाण्याम् । 16 'सानुरागः' अनुरागेन प्रीत्या सह. वर्तमान इति । प्रावारोत्तरासको बृहतिकाऽपि च" इति है• कां०३ श्लो० ३३६] ·5 10 पद्य ३३-५०] दिग्विजयमहाकाव्यम् । रनप्रभायाः प्रथमांशरूपे सिंहासनेऽयत्ननिबद्धरत्ने । यस्तस्थिवान् दिग्वरकन्यकाभिर्व्याधूयमानानिलचामरश्रीः॥४०॥ वेलाऽवलास्तुगतरङ्गहस्तैः पयोनिधेय समवाकिरन्ति । समीरनुन्ना मणिमौक्तिकानां ब्रजेन वापनयोजितेन ॥४१॥ यः खैर्मणीभिर्नगराजजन्यैनंदीमहावेगलघुप्रयुक्तः। रत्नाकरत्वं जलधेर्विधत्ते समानयोाय्यतमौचितीयम् ॥४२॥ किं खर्निवासः स्फुटतामुपैति तारावतारानिशि भीतभीतः। कचित् प्रभाते प्रपलाय्य याति स्थानेऽधिपः कौशिक एव तस्य ॥४३॥ खर्गेऽपि सम्भाव्य भियाऽसुराणां चलाचलत्वं तदिदं सुराणाम् । पुरी सुमेरो शिखरेऽध्युवास द्वीपाधिराजः शरणं प्रपद्य ॥ ४४ ॥ एकैव सिन्धुर्वनमेकमेव सरोऽपि चैकं दिवि वेद्यते । द्वीपे सहस्रप्रमितास्तटिन्यः कोटिः प्रमाणं सरसां वनानाम् ॥ ४५ ॥ मन्यामहे द्वीपवरे ह्यमुष्मिन् महौषधीमृत्पयसां विशेषम् । इन्द्राभिषेके तत एव तेषामादित्सयाऽऽयान्ति सुरा धरायाम् ॥ ४६॥ रसो न ताहक दिवि देवभोज्ये सुंधान्धसो द्वीपमुपेत्य तस्मात् । जोहूंयमानं हविराखदन्ते जाज्वल्यमाने ज्वलने प्रविश्य ॥४७॥ तावद् विमानस्थललक्षपूर्णखर्गस्य लक्ष्मीविजयस्य चिह्नम् । द्वात्रिंशदेते विजया विभान्ति द्वीपे जिनानां जैनुषाऽतिपूताः॥४८॥ यत्माभृतं काञ्चनभूमिभागे तारावतारात् त्रिदिवं करोति । मुक्तामयेऽराजत कुम्भशोभा तन्दुविम्बप्रतिबिम्बनेन ॥४९॥ दिवा विभूतिर्बहुधैव यस्य दीपाधिराजः प्रतिभाति रत्नैः। तत्संवरे रौनिचरोडुरत्नैः स्वर्गस्य शोभाभिनिवेशलेशः॥५०॥ 15 20 [40] 1 'रत्नप्रभायाः' 'रत्नप्रभा' इति प्रथमनरकस्थित- [47] 16 'सुधान्धसः' सुधाऽमृतमन्धोऽन्नं भोज्यं येषां वे पृथिव्या नाम तस्याः । “अथ रत्नप्रभा धर्मा" इति हैमः [अभि• देवाः 'अन्धः पीयूषममृतं सुधा' इति हैमः [अमि. चिं. का. २ चिं. कां. ५ श्लो. ३ स्थितशेषे श्लो० १]। श्लो. ३]. [41] 2 'समीरनुन्नाः' पवनेन क्षिप्ताः । 8'जेन' समू- 17 'जोडूयमानम्' अतिशयेन हूयमानम् 'हुं दानादनयोः हेन । 4 'वर्धापन वधामणी इति भाषायाम् । [दानमत्र हविष्प्रक्षेपः, अदनं भक्षणम् ] इति धातोः यडि कृते [42] 5 'नगराजजन्यैः' पर्वतराजोत्पनैः। 6 रत्नाSSकर- आनश् प्रत्ययस्य रूपम्। 18 'ज्वलने' अग्नौ । लम् रत्नानामाकरतस्य भावः। 7 'समानयोः' नदीपर्वतयोः । [48 ] 19 "विजया महाविदेहस्थितद्वात्रिंशद्विजयाः । [48] 8 'कौशिकः' इन्द्रः 'कौशिकः पूर्वदिग्देवाऽप्सरःख 20 'जनुषा' जन्मना [अद्यापि विंशतिविहरमानजिनानां विदेहे गंशचीपतिः' इति हैमः [अभि. चिं. कां. २ श्लो० ८७] जन्मसम्भवातू]। [44]9 'पुरी' अमरावती [अभि. चिं. का. २ श्लो० ९२] [49 ] 21 °प्राभृतम्' ढौकनम् । [45] 10 'सिन्धुः' वर्गहा। 11 'वनम्' नन्दनम् [अभि. [50] 22 'तत्संवरे' तसिधाने । चिंकको १ श्लो. ९२] 12 'सरः' नन्दीसरः [अभिः चिं. 28 'रात्रिचरोडुरनैः' रात्रिचरश्चन्द्रः, उडूनि ताराश्चेति रात्रिच- कां० २ श्लोक ९२] 13 'जैः' बुधैः। 14 'तटिन्यः' नद्यः । रोडुनि एव रत्नानि तैः। [46] 15 'महौषधीमृत्पयसाम्' महती चासौ औषधी च 24 'अभिनिवेशलेशः' ईषद् निर्बन्धः निर्बन्धोऽभिनिवेशः महौषधी मृच पयश्च इति । [ स्यात्' इति हैमः [अभि० चिं० का० ६ श्लो० १३६].. दि० म०२ ·[प्रथर्मः सर्गः 6 ॥ 10 15 १० महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं यद्भूषणानां मणिमौक्तिकानां रात्री वियदर्पणविम्बितानि । उत्पश्यतो नश्यति रूपगर्वः खर्गप्रदेशस्य तदैव सर्वः ॥५१॥ कैविधंधो वा गुरुरेक एव खगें हैरानसरञ्जनाय । समुद्भवन्त्यत्र सहस्रशस्ते कस्तेन नाकस्य तुलाविमर्शः॥५२॥ द्वीपेन सार्ध तुलने गुणौधैर्यदू लोके लघुता बभूव । तेनायमुच्चैः स्थिरतामवाप निदर्शयन् खं त्रपया निशीव ॥५३ ।। अत्याकुलो भोगिकुलेन नांगलोको द्विजिह्वाऽऽश्रयदोषबुद्धया। अधाकृतोऽतः परितापयोगाद् विषोपशान्त्यै पवमानमत्ति ॥५४॥ ने-वस्तुतः कश्च नं-भोगभावादमुष्य लक्ष्म्यास्त्रिंदिवे तिरेकः । नक्षत्रलोकस्पृशि सम्भृतस्य जनेन सत्सङ्गरसङ्गतेन ॥५५॥ श्रीनन्दनोऽप्यङ्गविभासरङ्गः कृष्णो न यस्मिन् ननु जिष्णुलोकः। न द्रता कापि महेश्वरेषु द्वीपोऽतिशेते खगुणैः खरेवम् ॥५६॥ वनेऽपि रैम्भाः शतशोऽधिपात्रं नृणां सुखायांप्सरसां प्रसङ्गे । नासत्यरूपा जनता समाऽस्मिन् द्वीपः कथं स्वर्गजयाय नालम् ॥५५॥ द्विजाँधिराजेऽपि कलङ्कपङ्क: सूरेऽपि यत्र Jहणप्रसङ्गः। भोक्ता पुराणः पुरुषो रमायाः खर्वाससौख्यं त्वियतैव गम्यम् ॥५८॥ कलाविलासः सततं द्विजेशे सूरेऽत्र निर्दोषसुवृत्तभावः । लक्ष्म्या नु रागः पुरुषोत्तमानां द्वीपस्य न खर्विषयः प्रतीपः॥१९॥ रौजाऽपि कन्यां परिभोक्तुमीष्टे गुरोः कवेः काऽत्र नये जुगुप्सा। 4भाकरो मीनमजं च मुले स्वर्वासिनां धर्मकथाव्यथाऽसौ ॥१०॥ [५५] १ 'न वस्तुतः' नव । स्तुतः इति पदविभागे नवीन- | लोकस्मृशि' दिवि । ७ 'सत्सङ्गरसङ्गतेन' सतां सङ्गस्य यो रसस्तं स्तुतः वर्णितः । २'कश्चन भोगभावात्' कश्च । नभोगभावात् । प्राप्तेन; अथवा सन् यः सगरो न्यायरणतत्र सङ्गतो मिलितस्तेन ॥ इति पदविभागे देवसद्भावात् । ३ 'अमुष्य' जम्बूद्वीपस्य । [५६] ८ 'श्रीनन्दनः' व्यवहारी पक्षे सरः। 'कम।न। भोगभावात्' इति पदविभागे कश्च न अस्ति । पक्षे अमुष्य द्वीपस्स भोगभावात् अतिशयः कश्चन वस्तुतः स्वर्गेऽपि [५७१९ 'अप्सरसाम्' अबूयुक्तानि सरांसि तेषाम् । नास्ति] 'त्रिदिवे' स्वर्गे। ५ 'अतिरेकः' अतिशयः। ६ 'नक्षत्र- १० 'नासत्यरूपा' नासत्यावश्विनीकुमारौ तद्वद् रूपं यस्याः सा । [52].1 'कविः' शुक्रः। 2 'बुधः' सौम्यः। 3 'गुरुः 18 'नासत्यरूपा' खवैद्यरूपा; असत्यरूपा न। बृहस्पतिः। 4 'हरेः' इन्द्रस्य । 5 'नाकस्य खर्गस्य । [58] 14 'द्विज' द्विजः चन्द्रमाः। 15 'सूरे सूर्ये । 6 'तुलाविमर्शः' तुलनाविचारः। 16 'ग्रहणप्रसङ्गः' राहोः प्रसनप्रसङ्गः। 17 'पुराणः पुरुषः' ब्रह्मा । [5417 'भोगिकुलेन' सर्पकुलेन । 8 'नागलोकः' नागकुमार- | 18 'रमायाः' लक्ष्म्याः खपुत्र्या भोक्तेति प्रसिद्धिः । देवतागणः। [59] 19 'कलाविलासः' चतुःषष्टिकलानां विलासः वैभवः । [56][खर्गे स्मरस्यानलम् कृष्णस्य कृष्णखम् । रुद्रस्य महा 20 'द्विजेशे' ब्राह्मणश्रेष्ठे। 21 'सूरे सूर्थे, 'शुरे' वीरे। देवस्य रुद्रता अस्ति ] परमत्र द्वीपे [परिहारखरूपे] 9'अङ्गविभा 22 'निर्दोषमुवृत्तभावः' निर्गतः दोषः यस्मात् स निर्दोषः । सरजः' व्यवहारी लोकः 10. 'जिष्णुलोकः' विजयिलोकः कृष्णो न। सुवृत्तः सुष्टु वृत्तं चरित्रं यस्य सः सुवृत्तः । निर्दोषश्च सुवृत्तश्च निर्दो- 11 महेश्वरेषु महाऽऽन्येषु रुद्रता न । तस्मात् द्वीपः खगुणैः खरं षसुवृत्तयोः भावः। 28 'प्रतीप:' प्रतिकूलम् । खर्गमतिशेते। [60] 24 'राजा' , चन्द्रस्तस्य कन्याराशेर्परिभोगलात् । [571-12 एम्भाः कदल्यः अप्सरसश्च । 25 'गुरोः' बृहस्पतेः । 26 'प्रभाकरः" सूर्यः । 20 ·5 पद्य ५१-६८.] दिग्विजयमहाकाव्यम् ।' . क्षमाधराणां गुरुतां प्रपन्नो जनः प्रवृत्ति भजते सुशीलाम् । कलाघरोऽधाकुरुते भवाङ्गं द्वीपे ह्यसौ धार्मिकताऽसधर्मा ॥ ६१ ॥ पराक्रमाऽऽक्रान्तदिगन्तरालौ द्वीपस्य बाहू इव तौ विशालौ। शैलाधिराजौ निषधोऽथ नील: पूर्वापरायामधरो धरायाम् ।। ६२॥ तन्मध्यगं भाति विदेहवर्ष विचित्ररूपैर्विजयैः सहर्षम् । द्वीपश्रियाऽमण्डि दुरोदराङ्कस्तव्याजतस्वतियीजयाय ॥ ६३ ॥ नीलाद्रिणामा निषधाचलेनाऽन्योऽन्यं युयुत्सावशतो व्यतायि । खं खं अजबून्दूमिवैतदन्ताकासिरे ते किल हस्तिदन्ताः ॥ १४ ॥ माध्यस्थ्यमास्थाय किमन्तरेऽस्थादू नगाधिराजोऽतिमहान् सुमेरु । नमेरुरूपैः कलितोऽपि चित्रं महात्मनां स्यादयमेव भावः ॥६५॥ अंपारिजातोऽपि सपारिजातस्त्रैलोक्यलक्ष्म्या इव नाभिभूतः। युक्तो वनैरप्यवनः सुराणां रराज राजेव स शैलराजः ॥६६॥ राशिमणीनां रमणीयभावं नीतः सुरैः क्रीडनहेतवे किम् । गीभवस्तेन जलैरपूरि स भूरिभिर्वारिनिधिप्रतीत्या ॥ १७ ॥ कचित् स्फटिकसानुभिर्धवलभावमुद्भावयन् क्वचिच बहुधातुभिर्बहलैशोणिमानं वमन् । कचिन्मणिमरीचिनिधनुरथैन्द्रमुल्लासयन् करोति मुरयोषितां मनसि मान्मथोद्दीपनम् ॥ ६८॥ 10 15 [६] १ 'भवागम्' क्रोधादिपक्षे ईश्वरदेहम् । सेवनर्थेषु विशदाऽऽशये' इत्यनेकार्थः । ६६] २ 'अपारिजातोऽपि' [अपारीणि बहूनि जातानि समूहाः प्रक्रमात् तरूणां तिरश्चां वा यत्र] अपगतानि [रलयो- ३ 'भवनः सुराणां तर्पणम् । 'प्रीणनेऽवनतर्पणे' इति हैम: क्यत्वाद् ] आलिजातानि अनर्थसंमूहा यत्र 'आलिः सख्यावली [अभि. चिं. कां. ६ श्लो० १३०] [61] 1 'क्षमाधराणाम् पर्वतानां तपखिनां च। 2 'कला- | इत्यनेन हैमसूत्रेण अद्यतन्या कर्तरि बिच् वा स्यात् । 15 'भुजद- धरः' चन्द्रः। 8 'अधःकुरुते' तिरस्कुरुते । न्द्वम्' सुण्डाद्वन्द्वम् । 16 'चकासिरे' दिदीपिरे। 17 हस्तिदन्ताः' •[62 1 4 'निषधः' 'नील' इत्याख्यौ पर्वतौ। 5 'पूर्वा- हस्तिनो दन्ताः अनेन वलयाकृतिवं द्वीपसमुद्राणामिति ज्ञेयम् । परायाम्' पूर्वायां पश्चिमायां दिशि । 6 'अधरौ' ओष्ठौ । [65] 18 'नमेरुरूपैः' वृक्षविशेषखरूपैः। [8877 "विदेहवर्षम्' विदेहनामकं क्षेत्रम्। 8 'विजयैः' द्वात्रिंशद्विजयैः।. [67] 19 'गीभवन्' अगतः गतः भवन्निति 'च्चिप्रत्यये' गीभवन् । 9 'अमण्डि' अशोभि । 10 'दुरोदराङ्कः' धुतस्य पाशकः । 'दुरोदरं कैतवं च द्युतमक्षवती पणः' इति हैमः [अभि. चिं. कां. [68 ] 20 'शोणिमानम्' लोहितम् । 21 मणिमरीचिभिः' ३ श्लो. १५०]। मणीनां मरीचयः किरणास्तैः । 22 'धनुरथैन्द्रम् ऐन्द्र इन्द्रस- [64] 11-12 'नीलादि'-"निषधाचल'-इति. नामको | म्बन्धि धनुः । अथेत्यव्ययम् ।23 'सुरयोषिताम्' सुरललनानाम् । पर्वतौ। 13 'युयुत्सा योद्भुमिच्छा युयुत्सा। 14 'व्यतायि व्यस्तारि; 24 'मान्मथोद्दीपनम्' मन्मथस्य स्मरस्य भावः मान्मयं तस्यो- 'ताया सन्तानपालनयोरिति धातोः "दीपजनबुध"-३-४-६७ द्दीपनम् ।

·[प्रथमः सर्गः 5 10 महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं इतः शशिकरक्षरत्सलिलचान्द्रसान्द्रच्छटा. मिलद्घनघटापटुं सृजति नित्यवर्षाऽऽगमम् । इतो रविकरैस्तपत्तपनरत्नजाताऽऽतपा- निदाघसमयः शमं नयति जाज्यमेणीशाम् ॥ ६९॥ इतो विबुधसुन्दरी व्रजति साऽभिलाषं देरी: प्रियेण सहसा हसन् मनसि मान्मथं बिभ्रती। इतोऽनवरतं रतं सपदि कर्तुकामः स्फुरन् सुरः सुरसभाषितैर्नयति सान्त्वनं कामिनीम् ॥ ७० ॥ इतस्तपति चारणः सकलजन्तुसाधारणः शमी शमितपातका क्षपितमोहदुर्घातकः । इतोर्चनमहोत्सवं रचयतीह देवोऽर्हता पटुबै?वधूरितो नटति हावभावोद्भटम् ॥७१ ॥ गुञ्जन्म मृदङ्गजङ्गमरसाऽवेशात् समादेशतः खनाथस्य सभासु भासुरमणीहारान्विता वधूः। नृत्यन्ती जनयत्यनन्यजमहो यूनां मैयूनां हृदि वैराग्यं शमिनामहो विषमता पात्रेतरमाणिनाम् ॥७२॥ उच्चैर्योजनलक्षसम्मिततनुः श्रीरत्नसानुर्महान् मूर्द्धन्याहतचैत्यनित्यविलसद्रत्नध्वजान्दोलनात् । जम्बूद्वीपमहीपतेर्मणिभुवां "कोटीश्वरत्वं जने किं प्रख्यापयतीव प्रीवरतरखांशुभिर्भाखरः॥७३॥ द्वीपः श्रीपतिनर्मकर्मभवनं निर्दम्भसंरम्भभूः स्तम्भस्तस्य सुरेन्द्रशैलमिषतो मध्ये षभावुच्छ्रितः। भित्तेः सा जगती प्रतीतिमदधाद् धौताम्बुधेर्वीचिभिः सूर्याचन्द्रमसोईयी वितनुते दीपक्रियां सर्वतः ॥७४॥ 15 20 [6911 चान्द्र चान्द्रं चन्द्रोपलः। 2 तपनरन" तपन- [72] 14 'भासुरमणीहारान्विता' देदीप्यमानानां मणीनां रत्नं सूर्योपलः । 8 'निदाघसमयः' प्रीष्मकालः। 4 'एणी- हारास्तैर्युक्ता। 15 'महः' उत्सवः। 16 'मयूनाम्' किंनराणाम् इशाम्' मृगीदृशां मृगनयनानाम् । 'किंनरस्तु किंपुरुषस्तुरजवदनो मयुः' इति हैमः [अभि. चिं. कां. [70] 5 "विबुधसुन्दरी' देवललना । 6 'दरी:' गुहाः । २ श्लो० १०८]। 17 'पात्रेतरप्राणिनाम्' नाव्येऽधिकृतः पात्रं 7'अनवरतम्' सततम्। 8 'रतम्' सम्भोगः। 9 'सुरसभा-| तस्माद्भिन्नानां जीवानाम् । वितैः' सुष्टु रसो येषु भाषितेषु तैः । 10 'कामिनीम्' कामुकीम् । [73] 18 श्रीरनसानु' लक्ष्मीयुक्तो मेरुः 'अथ मेरुः [71] 11 'चारणः' कुशीलवः, 'चारणस्तु कुशीलवः' इति । कर्णिकाचलः रनसानुः' इति हैमः [अभि. चिं. का. ४. श्लोक हैमः अमि० चिं. का० २ श्लो० २४३]। 12 बटुवधू माणवक- ९७-९८] 1 19 'कोटीश्वरत्वम्' कोव्याधीशवम् । प्रिया । 18 'हावभावोद्भटम्' हावश्च [खचित्तवृत्ति परत्र जुहतीं ददती हावयतीति हावो भूतारकादीनां बहुर्विकारः] भावश्च [अन्त [74] 20 'श्रीपतिनर्मकर्मभवनम्' लक्ष्मीपतेः विष्णोर्वा केलि- गंतवासनात्मतया वर्तमानं रत्याश्यं भावं. भावयतीति भावः, क्रियामन्दिरम् । 21 निर्दम्भसंरम्भभूः' निर्दोषोधमय भूमी । अजस्याल्पो विकारः] इति हावभावौ ताभ्यामुद्भटम् । 22 'सुरेन्द्रशैलमिषतः' मेरोाजतः।

·5 पद्य ६९-८१] दिग्विजयमहाकाव्यम् । महाहिमाद्रिननु रुक्मिनामा द्वीपे परौ द्वौ संहजाविवांगी। दिशोरुदगदक्षिणयोर्दिदृक्षोरन्तर्जवन्याविव रत्नसानोः ॥७५ ॥ तदन्तराले हरिवर्ष-रम्यक्षेत्रे पुनर्भोगभुवौ प्रतीते। कल्पद्रुमाऽमोदमिषाद् यशोभिः खीयैर्युलोकश्रियमाश्रयन्त्यौ ॥ ७६ ॥ लघुर्हिमाद्रिः शिखरी द्वितीयोऽचलाव तत्परतोऽतितुङ्गौ । वाद्धिं तितीषू इव पाणिपादं विस्तार्य कार्य कुरुतः प्रमायाः॥७७॥ हैमन्त-हैरण्यकनामधेयं क्षेत्रदयी सौख्यमयीव भोगैः। यस्या नरैः प्रागभवदानयोगादू वश्याः क्रियन्ते त्रिदशा रसाऽऽयैः ॥७८ ॥ तथोत्तरस्यां शिखरीन्द्रशैलादरावतं वर्षमतर्वलोकम् । यन्नाम रागादिव किं समागात् वर्गस्थितिः सूरकलाधरायैः ॥ ७९ ॥ वर्षाणि सप्तापि विभज्य शैलैर्निवेशयामास यथावृत्त्या । या सप्तलोकप्रभुतां खकीयां प्रख्यापयन् सर्वजने समृद्धया ॥ ८॥ जम्बूवृक्षसमाश्रयन् निजकुले पत्रावलम्बीव यो दीपाम्भोनिधिवेष्टितो निधिरिव स्वर्णाद्रिसान्द्रच्छविः। चक्रीयोत्तमदैवतोत्तरकुरुक्षेत्रद्वयाऽभोगवान् 15 संवासेन महोदयश्रियमयं द्वीपो ददात्यव्ययाम् ॥ ८१॥ इति श्रीदिगविजयनाम्नि महाकाव्ये महोपाध्यायधीमेघविजयगणिविरचिते जम्बूद्वीपवर्णनो नाम प्रथमः सर्गः॥१॥ 10 [७५] १ अन्तर्जवन्याविध रत्नसानोः" इत्यत्र मेरुरुच | ऽपि वस्तुना दूरस्थमाच्छाद्यते ॥ इति न ताभ्यां तब्यवधानमिति विचार्य दूरस्थत्वात् । लघुना- [75] 1 'महाहिमाद्रिः' एतनामा पर्वतः। 2 रुक्मि [77] 8 'लघुहिमाद्रि: एतनामा पर्वतः। 9'शिखरी' नामा', 'रुक्मि'- इत्याख्यो गिरिः । 3 'सहजौ' भ्रातरौ । तन्नामकः पर्वतः। 10 'प्रमायाः' मानस्य । .4 'अगौ पर्वतो। 5 'जवन्यो' यवनिके। [78] 11 हेमन्त-हैरण्यकनामधेयम्' 'हेमन्तश्च "हेर [76], 6 हरिवर्ष-रम्य'-एतनानी क्षेत्रे। '7 'कल्प- | ण्यकश्च' इत्येतयोर्नामधेयमभिधानम् । दुमाऽऽमोदमिषाद' कल्पवृक्षस्य सुरभिव्याजतः । [79] 12 'सूरकलाधराद्यैः सूर्याचन्द्रमसावादौ येषां तैः । + ·5 १४ महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [.द्वितीय सर्गः द्वितीयः सर्गः। अथास्त्यमुष्मिन् दिशि दक्षिणस्यां हिमाद्रितः श्रीभरताऽऽस्यवर्षम् । तचारुतां द्रष्टुमिवोडुनेत्रैर्बिभाति रात्री त्रिदिवं सतर्षम् ॥१॥ सुवर्णमौलिहिमवान् नगेन्द्रो यस्योत्तमाङ्गे नपचिह्नमाभात् । रूप्यादिरस्याऽभरणं बभूव 'अवेयकं रत्नमयूखपूर्णम् ॥२॥ मुक्ताकलापश्रियमस्य धत्ते खंःसिन्धुसिन्धुद्वितयस्य धारा । पयोधिरूपं दधतो दुकूलं वेलाऽनुकूलं नृपतेरिवान ॥३॥ वैतापशृङ्गस्थितचैत्यमूर्वध्वजैविजेन रजतप्रभाणाम् । वर्गस्य शोभाजयजन्यमन्तस्तापं ध्यपाकर्तुमिवोद्यतो यः॥४॥ काश्मीरजाचिनिचयैरैंजस्रं धृताङ्गरागोऽद्भुतकौशैलाऽऽन्यः । वहन संजीवां धेनुराकृति स राजेव रेजे भरतप्रदेशः॥५॥ खर्गेऽन्धकारस्य विकारसत्ता खर्भाणुकाादनुमीयते "जैः। उच्चैः क्षिपनत्यं शुभरं मणीनां यः सौहृदात् तामिव धिक चिकीर्षः॥६॥ मुंरार्नुभावान्मैदवार्तयैव वर्गोऽतिशेतां भरतपदेशात् । न तत्त्वतो यत्र चतुर्दशापि रत्नानि.सिन्धोर्मथनाद् धृतानि ॥७॥ राजा कलङ्की मघवाऽपि गोत्रच्छेदी तथाऽभूषिदारजारः। प्रजापतिः खां चकमेऽङ्गजातां खर्गेऽमुना किं समतानयेन ॥ ८॥ [५] १ 'काश्मीर०' काश्मीरो देशः पक्षे काश्मीरज | लाऽयोध्या ॥ कुमम् । २ अङ्गरागः' अङ्गरागो विलेपनं पक्षे अङ्गो [७] ४ 'सुरा' सुराः देवाः मदिरा च । देशस्त्रस्य रागः । ३ 'कौशल कौशलं पाण्डित्यं पक्षे कौश- 10 15 [1] 1 'उडुनेत्रैः' उडूनि तारका एव नेत्राणि चखूषीति । 17 'सजीवाम्' जीवा ज्या तया युक्ताम् । “इच्छावगाहोनावगाहा. [2] 2 'सुवर्णमौलिः' सुवर्ण मौलौ शिखरे यस्य सः । भ्यस्तस्य विष्कम्भस्य चतुर्गुणस्य यन्मूलं सा मण्डलक्षेत्रस्य जीवा 3'उत्तमाझे मस्तके। 4 'नृपचिहम्' मुकुटम् । 5 'प्रैवेयकम् भवति"। 18 'धनुः' इषुः । “ज्याविष्कम्भयोर्वर्गविशेषमूलं विष्क- ग्रीवाप्रदेशनिविष्टं कण्ठभूषेत्यर्थः । 'अवेयकं कण्ठभूषा' इति हैमः | म्भाच्छोध्यं शेषार्धमिषुः भवति” । [अभि. चिं. कां० ३ श्लो० ३२१]। 6 'रत्नमयूखपूर्णम्' [6] 19 'ज्ञैः' पण्डितैः । 20 'अंशुभरम्' किरणसमूहम् । रत्नानां मयूखैः किरणैः पूर्णम् ॥ 21 'ताम्' अन्धकारस्य विकारसत्ताम् । 22 'चिकीर्षुः' कर्तुमिच्छुः [3] + "प्रावारलीलामनुशीलतीव" इति वा पाठः मूलप्रतौ 'कृ'धातोः : सनन्तलाद् कृतो डप्रत्ययः । निर्दिष्टम् । 7 'मुक्ताकलापश्रियम्' मुक्तानां कलापः समूहस्तस्य श्रीः शोभा ताम्। 8 'खःसिन्धु०' वर्गङ्गा। [7] 23 'सुरानुभावात् देवानां सुराया वा प्रभावात् 1 क्षौमम् "क्षौमं दुकूलं दुगूलं स्याद्” इति हैमः [ अभि. चिं. का। 24 'मदवार्तया' गर्वप्रवृत्त्या। ३ श्लो० ३३३] 1.. 10 'वेलानुकूलम्'. समयानुकूलं समुद्राम्भसः --[8] 25 'राजा' चन्द्रः। 26 'मघवा' इन्द्रः। 27 'गोत्र बुद्धेरनुकूलं वा। च्छेदी' गोत्रं पर्वतं छिनत्ति भिनत्तीति। 28 'ऋषिदारजार' [4] 11 'वैताब्यरात' वैताब्यो नाम पर्वतस्तस्य शृङ्गं विश्वामित्रो मेनकायां जारतया कामुकलेन प्रवृत्त इति प्रसिद्धः। विखरम् । 12 "विजेत्रैः' विजयनशीलैः। 18 'रजतप्रमाणाम्' | 29 'प्रजापतिः' ब्रह्मा । 30 'चकमे 'कमूङ कान्तौ'-कान्तिरमिला- सुवर्णप्रभाणाम् । 14 'व्यपाकर्तुम्' दूरीकर्तुम् । षस्त्रस्य परोक्षकालस्य रूपम्। 31 'अङ्गजाताम्' पुत्री लक्ष्मीम् । [3115 "निचयैः' समूहै। 16 'अजस्त्रम्', नित्यम् ।।। 32 'समतानयेन' साम्यनीत्या। 9 'दुकूलम्' ·C १५ 5 -- W 10 पद्य १-१७ ] 'दिग्विजयमहाकाव्यम् खर्गस्य नाथा बलिनो महेन्द्रमुख्या जितास्तेऽपि पुराऽसुरायैः।, अमुष्य राजा किल चक्रवर्ती सुरासुरैरप्यहतप्रभावः ॥९॥ गङ्गाप्रसङ्गाल्लभतां कथञ्चित् खर्गोऽस्य साम्यं न तथाऽपि सम्यक सिन्धुप्रबन्धव्यतिरेकतस्तत् स्पर्धाऽर्द्धरूपैव विवर्द्धनीया ॥१०॥ द्वात्रिंशदस्मिन् वरसन्निवेशा देशाः सहस्राणि सुराऽऽलयाद् ये। लक्षा विमाना अपि नाधिकत्वं योगान्नराणामुत ! कि नराणाम् ॥ ११ ॥ न भूमिभागे भरतस्य रोगा भोगाश्च साऽऽभोगतया रसाड्याः। खर्गे नभोगा वपुषोऽनुयोगात् सविक्रियास्तेऽनिमिषत्ववृत्त्या ॥ १२॥ षड्भूमिदेशा भरतप्रदेशे खर्गे पुनः द्वादशधा प्रयोगः। सत्पुण्यनैपुण्यवशान जेयो द्वाभ्यामथैकोऽपि च देशलेशः॥ १३ ॥ ध्रुवस्थलं किञ्चन देवलोके तत्रापि मेरो सविधानुभावः। सप्तव तस्मिन् ऋषयोऽथ तेऽपि सारुन्धतीकाः प्रगटव्यलीकाः॥१४॥ तीर्थेश्वराश्चक्रभृतो बलाद्या आर्यान्यकार्याय कृतावतारा। सहस्रशः सर्वबुधो मुनीन्द्राः खर्गेऽस्य साम्यं न जडेन काम्यम् ॥ १५ ॥ नैकेन जेयो भरतप्रदेशः खर्गेण युग्मे च मिथोऽनुबद्धे । मुख्ये तथान्त्ये विबुधाऽऽलयानां मध्ये संदेकत्वमभीतिभावात् ॥ १६ ॥ द्वयोयोस्ताविषयोश्च सारमादाय धाता विदधेशषट्कम् । क्षेत्रस्य नूनं भरतस्य तस्मात् खासङ्ख्यया षोडॅशता न युक्ता ॥ १७ ॥ 10 15 [१६] १ 'मिथोऽनुबद्धे युग्मे' मुख्ये युग्मेऽनुबद्धेऽन्त्ये | युग्मेऽप्यनुबद्धे मध्ये, एक एकः स्वर्गः । वर्षस्य । . [9] 1 'असुराद्यैः' तारकाद्यसुरैः। 2 'अमुष्य' भारत- | केषाञ्चिच्च कथञ्चिद्धितश्रवणसंभवेऽप्यवश्यभोगकर्माधीनलादकर्मभूमि- खाच विरत्यभावस्तेन भरतप्रदेशो न जेयः"। 13 'द्वाभ्याम् [10] 8 'गङ्गाप्रसङ्गात्' भरतप्रदेशे यथा गङ्गा वरीवति | द्वाभ्यां खर्गाभ्यामेको भागोऽपि न जेयः। तथैव खर्गेऽपि गङ्गा. वर्तते। 4 'सर्वाऽर्धरूपैव' अर्धरूपैव सा [14] 14 'सारुन्धतीका.' वशिष्ठपत्नी अरुन्धत्यासहि- स्पर्धा न पूर्णेत्यर्थः । ताः। 15 'प्रगटव्यलीकाः' व्यक्तदोषास्तेषां स्त्रीपरिग्रहत्वात् । [11] 5 'वरसन्निवेशाः' श्रेष्ठसंस्थानानि । 6 'विमानाः' [15] 16 'बलाद्याः' बलभद्रादयः। 17 'सर्वबुधः' सर्व वायुयाना विगतमाना वा सरलाश्चेत्यर्थः। 7 'कि नराणाम्' किन्न- | बोधन्तीति । राणां कुत्सितपुरुषाणां वा। [16] 18 'तदेकत्वमभीतिभावात्' भरतप्रदेशस्य वीरताss- [12] 8 'साभोगतया' ज्ञानयुक्तया विस्तारेण सहितया वा। दिगुणप्रकर्षेण तस्यैकवं भयाभावात् । खर्गश्च तावद् भैयान्वितलेन 9 'नभोगाः' देवाः, भोगाः नेत्यर्थोऽपि । 10 'अनिमिषलवृत्त्या' | मिथोऽनुबद्धः । न निमिषति लोचनेऽनिमिषस्तस्य भावः । [17] 19 'ताविषयोः' स्वर्ययोः। 20 'षोडशता' अत्र दिग- [13] 11- 'षड्भूमिदेशाः'-"भरतवंशस्य योजनानां चतु- म्बराणां प्रत्याक्षेपो यत् तैरभिमता स्वर्गाणां षोडशता न युक्ता । दश सहस्राणि चत्वारि शतानि च षड्भागा विशेषोना ज्या वर्तते, सा चेयम्-"सौधर्मेशानसानत्कुमारमाहेन्द्रब्रह्मबह्मोत्तरल्यन्तवकापि- तेन तस्य षट् भागाः वर्तन्ते"। 12 'सत्पुण्यनैपुण्यवशात् सौख्या- शुक्रमहाशुक्रशतारसहस्रारेष्वानतप्राणतयोरारणाच्युतयोर्नवसु प्रैवे. तिरेकान तत्पुण्यकौशलमधिगन्तुं शक्ताः। यथोक्तम्-"देवानां | यकेषु विजयजयन्तापराजितेषु सर्वार्थसिद्धौ च" इति तत्त्वार्थराजवा- कृच्छावाप्तविषयसुखलवाऽऽखादापहृतचेतसामनवाप्तगुरूदितश्रवणानां । र्तिकम् [अ०४ सू० १९]।

·[द्वितीयः सर्गः 5 10 15 १६ महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं सौधर्मरूपं श्रमणाऽऽश्रमेषु श्राद्धास्तथेशानदशा रसाऽऽत्याः। स्याद् ब्रह्मभूयं सुरतोपशान्ते सदानत-प्राणतता विनये ॥ १८ ॥ महेन्द्रलक्ष्मीधरणीधवेषु सनत्कुमाराः पवनाधिकाराः। चक्रे सहस्रारविधिश्च शुक्राधिकत्वमङ्गे रसिकासुभाजाम् ॥ १९ ॥ ऐश्वर्यलक्ष्मी-धन-धर्म-कीर्ति-प्रज्ञा-प्रभा वैभव-दर्शनेषु । परिस्फुरत्येच्युतता प्रजानामसिँस्ततः किं दिवि वस्तु शिष्टम् ॥२०॥ त्रिभिर्विशेषकम् ॥ खानिः सुखानां विषयोन्मुखानां सुलोचनौदारिकदेहवृत्त्या । न साधुलोकेऽथ सुखं न किञ्चिद् येनोपमेयो भरतप्रदेशः ॥ २१ ॥ एको गुरुः पाठयिता न नव्यं शास्त्रं कुतस्तद् दिवि बोधवृद्धिः। नाना न तत्त्वादु विबुधाः सुधाशा यल्लेखशालाजुष एव नित्यम् ॥ २२ ॥ यस्मिन्ननेके गुरवो विवेके प्रत्याश्रमं सातिशया नयार्थम् । विधाय शास्त्राणि नवानि बालानध्यापयन्ति भैरतेऽतिदक्षाः॥ २३॥ धनैर्न धमैन गुणैर्न बोधैः खर्गाधिकः स्याद् भरतात् ततोऽदः । शङ्के शशाङ्कार्कमुखैः प्रकाश्यं वर्षान्महेन्द्रो भजतीव वर्षम् ॥ २४ ॥ तमिस्तृतीयारकदेश्यकाले मुख्योऽर्हता श्रीवृषभो बभूव । धर्म्यस्थितीनां जनजीविकानां कर्त्तापहर्ता युगलस्थितीनाम् ॥ २५ ॥ कल्पद्रुमाणां परिणामसारैरभीष्टकारस्समहोपकारैः। सम्भूय भूयः सुखसम्पदर्थ प्रादुष्कृतो दुष्कृतकृन्तनाय ॥ २६ ॥ [18] 1 'सौधर्मरूपम्' सुष्टु धर्मस्तस्य भावः सौधर्मस्तस्य | भाक्वम् । देवलोकानां नामानुरूपं गुणवं तु भरतप्रदेशे एव रूपम् । प्रथमदेवलोकश्च । 2 'श्रमणाऽऽश्रमेषु' साधूनां वसति- दृश्यते तस्मात् तेषु खर्गेषु न किञ्चिद्वैशिष्टयं भरतप्रदेशात"। गृहेषु 3 'ईशानदशाः' इन्द्ररूपाः । द्वितीयदेवलोकश्च । [21] 17 'खानिः' आकरः । “स्यादाकरः खनिः खानिर्गक्षा" 'ब्रह्मभूयम्' ब्रह्मणो भवनं ब्रह्मभूयं ब्राह्मणैकलं मोक्ष इत्यर्थः । इति हैम: [ अमि० चिं० का० ४ श्लो. १०२]। 18 'औदारि- पञ्चमदेवलोकश्च । 5 'सुरतोपशान्ते' संभोगोपरते सति। 6 सदा- कदेहवृत्त्या' औदारिकशरीरप्रकारेण । यथोक्तम्-“औदारिकम्- नत-प्राणतता' सुष्टुरीत्या-आनतता समन्तानमनक्रिया, प्राणतता प्रकर्षणाऽऽनमनक्रिया च। नवम-दशमखर्गश्च । 7 'विनेये शिष्ये । उदारं बृहदसारं यद् द्रव्यं तन्निर्वतमौदारिकमसारस्थूलद्रव्यवर्गणा- समारब्धमौदारिकप्रायोग्यपुद्गलग्रहणकारणपुरलविपाक्यौदारिकशरीर- [19] 8 'महेन्द्रलक्ष्मीः' महाँश्वासाविन्द्रश्च महेन्द्रस्तस्य नामकर्मोदयनिष्पन्नम्"। लक्ष्मीः ऋद्धिः । चतुर्थखर्गः । 9 'धरणीधवेषु' राजसु । 10 'सन- 22] 19 'लेखशाला०' वर्गः कुमारकपाठस्थानञ्च । कुमारा' सनन्तो भक्तिमन्तः कुमाराः । सनत्कुमारचक्रवा. या वा। तृतीयदेवलोकश्च । 11 'सहस्त्रारविधिः' सहस्रप्रकारेण [23] 20 'भरते' क्रीडाविशेषे क्षेत्रे वाऽतिदक्षाः । मालविधिः । अष्टमखर्गश्च । 12 'शुक्राधिकसम्' बलाधिकखम् । [24] 21 'शशाङ्कार्कमुखैः' चन्द्र-सूर्यप्रमुखैः । 'सप्तमखर्गः। 18 'रसिकासुभाजाम्' रसिकप्राणभृताम् । [25] 22 'तृतीयारक' "सुषमा नामकमारकम् । “तिनः [20] 14 'अच्युतता' न च्यवत इत्यच्युतस्त्रस्य भावः । कोटिकोव्यः सागरोपमाणां सुषमा"। 28 'धर्म्यस्थितीनाम् धर्मा- द्वादादेवलोकश्च । 15 दिवि खर्गे। 16 "शिष्टम्' "एषु त्रिषु नुकूलरीतीनाम् । 24 जनजीविकानाम् मनुष्याणामाजीविका इति लोकेषु द्वादशदेवलोकानां केवलं नामरूपलमस्तीति निर्दिष्टं, न गुण- | जनजीविकास्तेषाम् । . ।

·१७ 10 15 पद्य १८-३७] दिग्विजयमहाकाव्यम् । कौमारके विंशतिलक्षपूर्वाण्यतीत्य जाते जनकौशलार्थे । राज्येऽभ्यषेचि त्रिदशाधिपेन श्रीकौशलायां पुरि पौरहर्षात् ॥२७॥ त्रिषष्टिलक्षानतिगम्य राज्ये पूर्वाणि लोकान्तिकदेववाचा। स्वयं प्रबुद्धोऽपि विशिष्य दीक्षां जिघृक्षुरासी बहुदानवर्षी ॥२८॥ राज्यं परित्यज्य नृणां हिताय प्रव्रज्य संवत्सरदानयुक्त्या । 5 तपोऽपि सांवत्सरमेव तप्यन् श्रेयांसतः पारणमप्यकार्षीत् ॥ २९ ॥ सहस्रवर्षाणि पुनस्तपांसि छमस्थभावे विविधानि तत्वा । कैवल्यकेलि कलयाञ्चकार न्यग्रोधमूले स युगादिदेवः ॥ ३०॥ विशालसालत्रितयादिनीत्याऽस्याः स्थानभूमी रचिता सुरेन्द्रैः। अध्यास्य यामाद्यविभुर्विरेजे पूर्वाद्रिमूव सहस्रभानुः ॥ ३१ ॥ तीर्थ व्यवस्थाप्य सभासदां स प्रबोधदानाय दिदेश धर्मम् । संसारवाडौं निपतज्जनानामालम्बदायी ह्यविलम्बनेन ॥ ३२॥ व्याख्यातुरीशस्य मुंखामृतांशोोत्लेव साक्षात् प्रकटीवभूव । • प्रक्षालयन्ती जनमानसान्तस्तमः समग्रं देशनाऽलिदीप्तिः ॥३३॥ ध्यानं मनोऽन्तस्थितमस्य शुक्ल प्रबर्द्धमानं बहिरुज्जगार । रागं पराक मिवोष्ठभागे निलीनमुचैर्दशनांशुदम्भात् ॥ ३४ ॥ पैदाक्षरब्यक्ततयैव वाचा प्रचारणेऽस्य द्विजराजकान्तिः। बभौ विभोरुज्वलवाससा गौः प्रादुर्भवन्तीव मुखारविन्दे ॥ ३५ ॥ यन्मृष्टताऽभूदु वचसां जिनस्य द्वेधाऽपि तापापनया त्रिलोक्या। शङ्के ततोऽसौ वसुधाऽवतीर्णा सुधाऽभिधावद् दशनांशुरूपा ॥ ३६ ॥ मांसे समांशेऽन्दसृजि प्रसक्ता दुग्धं परं मुग्धमपास्य कान्तिः। भदन्तदन्ताऽऽवलिरश्मिरूपात् तदा मदादेव विनिर्जगाम ॥ ३७॥ [27] 1 'त्रिदशाधिपेन' इन्द्रेण। 2 'पौरहर्षात्' नागर- 1 10 'याम्' स्थानभूमि समवसरणस्थितनिर्मलं स्फटिकमयं सिंहासनं जनानामानन्दात् । तद्रूपाम् । [28] 3 "लोकान्तिदेववाचा' लोकान्तिकाः देवास्तेषां वाण्या [33] 11 'व्याख्यातुः' देशनादातुः। 12 'मुखामृतांशोः' लोकान्तिकदेवानां तथैवाऽऽचारखात् । यथोक्तम्-"लोकान्तिकदेवाः मुखचन्द्रस्य । 13 'दशनाऽऽलिदीप्तिः' दन्तसमूहानां कान्तिः । किल भक्तिप्रवणीकृतचेतसः सर्वदा जिनेन्द्रजन्मादिप्रलोकनपरा. शुभा [34] 14 'निलीनम्' प्रच्छन्नम्। 15 'दशनांशुदम्भाव' ध्यवसायप्रायाः वरीवर्तन्ते"। दन्तकिरणकपटात् । [29] 4 'संवत्सरदानयुक्त्या वार्षिकदानसहितया। 5 श्रेयां. [35] 16 'पदाक्षरव्यक्ततयैव' पदानि-अक्षराणि च पदाक्ष. सतः' श्रेयांसनामककाष्ठभारवाहिपुरुषात् क्षीरानमादाय पारणाम- राणि तयोः व्यक्तता प्राकट्यं तेन। 17 'द्विजराजकान्तिः' चन्द्र- कृत इति श्रुतिः। दीप्तिः। 18 'गौः वाणी। [30] 6 'कलयाञ्चकार' समधिगतवान् । 7 'न्यग्रोधमूले [36] 19 'यन्मृष्टता' यच्छुद्धता। 20 'तापापनया' संतापं वटवृक्षस्याधोभागे। कष्टं दूरीकरणेन । 21 'असौ' वाणीशुद्धता। 22 सुधाऽभिधावत्' -[31] 8 विशालसाल.' दीर्घप्राकाराः “समवसरणे देवाः अमृतनामवत् । रन-सुवर्ण-रुप्यमयं प्राकारत्रयं रचयन्ति 19'अध्यास्य' उपविश्य । [37] 23 'अब्दसृजि' मेघसृजि । दि० म०३ 20 । RA ·महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [द्वितीयः सर्गः 5 10 15 अङ्गानुषङ्गादिव जातरङ्गा गङ्गाऽप्यभङ्गा विलसत्तरङ्गा । आप्लावयन्ती निरियाय भव्यास्तदा रदांशूपधिना जिनस्य ॥ ३८॥ सरखतीयं रदनच्छदांगुर्जटा घटाया रुचिरैकपुत्री। मन्दाकिनीह द्विजराजकान्तिाजादू विरेजेन ततत्रिवेणी ॥ ३९ ॥ यदुज्ज्वलत्वं दशनांशुजाले मुखारविन्दे रुरुचे विशाले। प्रालेयरश्मेरपि विस्मयाय श्रियं जिगीषोर्दिनमात्रमेकम् ॥४०॥ ववर्ष हर्षाद् दशनांशुनीरैः सोत्साहमहन् जलवाह एषः रसेन तस्माजनमानसानि पूर्य सन्तापमैपाचकार ॥४१॥ यः स्पर्धनोऽभून्महसा शशाङ्क: साङ्कस्तु पूर्णो दिनमात्रमेत्य । मुखाम्बुजं तजयमांशशंस जैनं सदैव द्विजराजिदीप्त्या ॥ ४२ ॥ द्विजाधिपः किं द्विजमात्रकान्त्या "विनिर्जितः खंत्रपयोत्पपात । तदत्र जैनस्थितिरेव हेतुरहो! महोत्साहदशाऽऽश्रयेण ॥४३॥ दोषाकरोऽभन्नजमीनराशिमुद्योतते यद् द्विजनायकः खे । तत्कारणं श्रीजिनवक्त्रपद्मसेवा द्विजानां प्रसृतांशुकानाम् ॥४४॥ वागदिव्यसिन्धोः सहसा रसान्तर्निमज्ज्य मुलातचरी द्विजालीं। जैलाञ्जलीनातनुते जपान्ते धारा तैदीयांशुमिषात् ससार ॥ ४५ ॥ उत्फुल्लमल्लीवनसौरभाणि श्वासो जिनानां जयतीत्यभाणि । पुरातनैस्तद्विजकान्तिदम्भात् कर्पूरपूरः पुरतो लुलोठ ॥ ४६॥ ब्राह्मी* जिनाऽऽस्याम्बुरुहप्रदेशाद् विनिर्गमे संभ्रमतो निपेतुः। मुक्तालताया इव मौक्तिकानि ध्याकीर्यमाणद्विजरश्मिदम्भात् ॥४७॥ यदास्यदास्यं भजते कलाभृत् तीर्थशितुस्तदुचयस्तदीयाः। द्विजांशुदम्भादिव शश्वदेव स्फुरन्ति नूनं परितो मुखानम् ॥ ४८ ॥ [38] 1 'आलावयन्ती' सापयन्ती । 2'निरियाय' | 19 'प्रसृताशुकानाम्' विकसितकिरणानाम् । निर्जगाम । 3 'भव्यान्' मोक्षगमनयोग्यपुरुषान् । 4 'रदांश- [45] 20 'वाग्दिव्यसिन्धोः' वाणीरूपदिव्यनद्याः। 21 "निम- पाधिना' दन्तकिरणोपाधिना। ज्य' त्रुडिला । 22 'जलाञ्जलीनातनुते' जलेन संभृतान् अञ्जलीन [89] 5 'अर्कपुत्री' सूर्यपुत्री। 6 'मन्दाकिनी' गहा। प्रकरोति । 23 'तदीयांशुमिषात्' प्रभोः वाणीकिरणव्याजात् । 7 त्रिवेणी' गजा। [46] 24 'उत्फुल्लमल्लीवनसौरभाणि' उत्फुलं विकसितं मल्ली [40] 8 'पालेयरश्मे हिमरश्मेः चन्द्रस्येत्यर्थः । विचकिलपुष्पविशेषतस्य वनमुद्यानं तस्य सौरभाणि सौगन्ध्यानि । [41] 8 'जलवाहः मेघः । 9 'रसेन' धर्मदेशनारूपवा- "अब्ज [मल्लिका] गन्धः श्वासः तीर्थकराणामतिशयविशेषः । रिणा। 10 'प्रपूर्य' संमृत्य । 11 'सन्तापम्' कष्टम् । 12 'अपा- 25 'कर्पूरपूरः' घनसारसमूहः । चकार' दूरीकृतः। [47] 26 'ब्राह्मी वाणी। 27 'जिनाऽऽस्याम्बुरुहप्रदेशात्' [42] 18 'आशशंस' कथयामास । जिनेश्वरस्य मुखकमलप्रदेशात् । 28 'व्याकीर्यमाणद्विजरश्मिदम्भात्' [43] 14 'द्विजाधिपः' चन्द्रमाः। 15 'विनिर्जितः' परा- | विक्षिप्ताश्चन्द्रकिरणास्तेषां व्याजात् । 16 'खं त्रपयोत्पपात' स्वर्ग लज्जयोदडयत् । [48] 29 'यदास्यदास्यम्' यस्य प्रभोः मुखसेवकखम् [44] 17 'दोषांकरः' चन्द्रमाः। 18 'अनन्' भक्षयन् । 30 'कलामृत' चन्द्रः। 20 जितः। * ब्राहृया।

·5 पद्य ३८-५६] दिग्विजयमहाकाव्यम् । वितीर्यमाणे किल बोधिदाने जिनेन तुर्याण्यभिनेदुरुचैः। तत्राभवत् किं सुमनोऽभिवृष्टिः प्रसृत्वरैर्दन्तरुचां प्रचारैः ॥ ४९ ॥ जिनस्य दिव्यध्वनिनोऽर्जितेन ज्ञानार्णवः पूर्णतया जगर्ज। पीयूषमाविर्भवति स्म तस्माद् द्विजन्मराजीरुचिकैतवेन ॥५०॥ अस्पष्टवर्णत्वमुशन्ति चान्ये जिनेन्द्रवाचस्तदिदं विनेतुम् । वर्णा रदांशूज्ज्वलवर्णवेषमाधाय वक्त्राम्बुरुहानिरीयुः ॥५१॥ शब्दे गुणत्वं छपरे शिन्ति तदप्रमाणं बिजकान्तिदम्भात् । यन्निासरन्नेव जिनस्य शब्दः 'प्रोजृम्भतेऽत्युज्ज्वलवर्ण एव ॥५२॥ सुरासुराद्यान् प्रतिबोधयन् स मापीठपावित्र्यविधित्सयैव । मिध्यामतध्वान्तमैपास्य सर्व भाखानिवोचैर्विजहार लोके ॥५३॥ विहृत्य चैकं किल पूर्वलक्षं धर्म स्थिरीकृत्य सभासमक्षम् । कैलासशैलेनशनेन मोक्षं सं प्राप्य भेजे तदनन्तसौख्यम् ॥५४॥ श्रीचक्रवर्ती भरताभिधानस्तदङ्गजन्मा महसा प्रधानः । . बभूविवान् दिगविजयी नयीशस्तदाख्यया वर्षमिदं सहर्षम् ॥१५॥ क्रमेण तुर्याऽऽरकसंप्रवृत्तौ जज्ञे चतुर्विंशतिरहतां सा। यस्याः स्मृतेानविधानतो वा जागर्ति लोकस्य महोदयश्रीः॥५६॥ इति श्रीविगविजयनानि महाकाव्ये महोपाध्यायश्रीमेघविजयगणिविरचिते श्रीभरतवर्णनो नाम द्वितीयः सर्गः ॥ 10 15 [49] 1 "वितीर्यमाणे' ददति । 2 'बोधिदाने' सम्यग्द [52] 18 'शब्दे गुणवम् 'शब्दगुणकमाकाशम्' इति नैया- नप्रदाने। 8 'तुर्याणि' वाजिब्राणि । “दुन्दुभिनाद उच्चैर्भुवनव्यापी यिका मन्वते । 14 'यनिःसरन् यस्मात् मुखानिःसरन् बहिर्ग- स्थादिति तीर्थकराणामतिशयविशेषः"। 4 'सुमनोऽभिवृष्टिः' पुष्पाणां च्छन् । 15 'प्रोजृम्भते' प्रकाशते । वर्षा । "बहुवर्णपुष्पवृष्टिरपि तीर्थकराणामतिशयविशेषः। [53] 16 'प्रतिबोधयन्' उपदिशन् । 17 'क्ष्मापीठपावित्र्य- [501 5 दिव्यश्चनिनः' पञ्चत्रिंशद्वार्चा गुणैर्युक्तस्य शब्दस्य । विधित्सया' पृथ्वीतलस्य पवित्रता विधातुमिच्छया। 18 मिथ्या- 6 'अर्जितेन' उत्पादितेन। 7 'शानार्णवः' ज्ञानसमुद्रः। "अनेन मतध्वान्तम् मिथ्यादृष्टीनां मतरूपमन्धकारम्। 19 'अपास' प्रभोः ज्ञानातिशयो व्यज्यते"। 8 'पीयूषम्' अमृतम् । 9 निराकृत्य। 'आविर्भवति उद्भवति । 10 'द्विजन्मराजीरुचिकैतवेन' दन्तसमूह- किरणव्याजेन । [55] 20 'तदङ्गजन्मा' तस्य ऋषभदेवस्य पुत्रः। 21 [51]:-11 'उशन्ति' इच्छन्ति 'वशक् कान्तौ' इति धातोः 'नयीशः' न्यायकर्तृणां खामी। वर्तमानकालय "वशेरयङि" ४-१-८३ इति सिद्धहेमसूत्रेण वृति [56] 22 'तुर्याऽऽरक-संप्रवृत्तौ चतुर्थाऽरकाSSरम्मै । रूपम् । 12 "विनेतुम्' देषुम् । 28 'सा' महोदयश्री।

·२. 5 10 महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [तृतीयः सर्ग तृतीयः सर्गः। श्रीवर्द्धमानभगवानुदियाय साक्षाद् विश्वोपकारकरणे करणे नियोगी'। प्राच्याहतां समुदितैर्मुदितैर्महोभिर्यों जातरूप इव निर्जितजातरूपं ॥१॥ उन्निद्रभक्तिभिरुपेन्द्रयुतैर्महेन्द्रः सर्वैः सुपर्वकृतपर्वणि पर्वतेशे। क्षीराम्बुधेमधुरवारिभिरभ्यषेचि मेरौ जिनः प्रसवजातमहोत्सवाहे ॥२॥ लोकेश-केशव-महेश-सुरेशमुख्यैः शिष्यैरिवाप्तविनयैरभिनयमानः। साँचीकृताननशचीजनपीयमानलात्रेण तेन विधिना भगवान् स रेजे ॥३॥ वादित्रचित्ररववैभवपूर्णलोकं 'लोकम्पृणं तदनृणं संघृणं जनानाम् । दिष्ट्या दिनं सकलजन्तुहितं बभूव भूवल्लभस्य बहुदुर्लभपुत्रसूत्या ॥४॥ सिद्धार्थपार्थिवकुलाम्बरभानुमाली ज्ञातान्ववायजलधौ कलधौतवर्णः। चन्द्रायते स्म महसामतिशायिवृत्या धुन्वन् द्विधापि रिपुचक्रमनुक्रमेण ॥५॥ क्रीडारसेन विलसन् विलसत्खरूपं वैतालभावमैनुनीय सुरेण देवः। संत्रासितोऽपि न मनार भयमाससाद तेनाभव विभवसम्भविवीरनामा ॥६॥ बाल्यं व्यतीत्य वयसा जयशालिरूपं विभ्रन्मनोभवनवस्मयहारि-हारि । द्वेधापि दौरपरिकर्मपराङ्मुखोऽपि चक्रे करग्रहमहं खजनानुवृत्त्या ॥७॥ मत्वा विषेन तुलितान् विषयानसारानारादपारभवदुःखपरम्पराया। दीक्षां जिघृक्षुरपि मत सुरैन्यंबोधि लोकान्तिकैर्जयजयारवमीरयद्भिः॥८॥ सांवत्सरं वितरणं तरणं भवाब्धेर्दत्वाऽऽददे विरमणं रमणं शिवान्तः। त्यत्वाऽश्रवान् स भगवान विजहार भूम्यां सम्यक् तृणे मणिगणे समतां दधानः॥९॥ [:] १ 'करणे' अधिकाराऽऽस्पदे। 15 [1] 1 'उदियाय' आविर्बभूव । “प्रभोः वीरस्य जन्म विक्र. [4] 13 'लोकम्पृणम्' लोकान् प्रीणाति, आनन्दयतीति तम् । मार्कात् पूर्व चतुःशतसप्ततितमे [४७०] वर्षेऽभूदिति विद्वज्जनसम्म- | 14 'सघृणम्' करुणायुक्तम् । 15 दिष्ट्या' सम्मदेन । 'दिल्या तम् । 2 'नियोगी' कर्मसचिवः । "नियोगी कर्मसचिव आयुक्तो | सम्मदे' इति हैमः [अमि. चिं. का. ६ श्लो० १६४] व्यापृतश्च स." इति हैमः [श्रमिक चिं. कां ३ को. ३४३] । [5].16 "सिद्धार्थपार्थिव०' सिद्धार्थनामा नृपः वीरस्य पिता। 8 'प्राच्याहताम्' पूर्वतीर्थकृतां ऋषभादिपार्श्वपर्यन्तानाम्। 4 'समु- 17 'ज्ञातान्ववायजलधौ' शातनामकवंशसमुद्रे 'वंशोऽन्वयोऽन्व- दितैः समुत्पन्नैः। 5 'जातरूपः' जातं रूपमस्य जातरूपमकृतस्वरूपं । वायः' इति धनञ्जयः [श्लो० १२५]। 18 'कलधौतवर्णः' सुवर्ण- मुद्रीदेशजं सुवर्णं वीरस्य सुवर्णवर्णवात् । 6 निर्जितजातरूपः' | वर्णः 'तपनीयं कलधौतम्' इति धनञ्जयः [लो. १४] । पराजितः कामदेवो-येन सः । 19 'चन्द्रायते' चन्द्रमिवाचरतीति । [2]-7 'उन्निद्रभक्तिभिः' जागरूकसेवाभिः'। 8 'सुपर्वकृत- | -[6] 20 'वैतालभावम्' वैतालिकखरूपं उच्चैः तालवृक्षमिव पर्वणि' देवकृतपर्वणि । 9 'पर्वतेशे' श्रेष्ठपर्वते मेरावित्यर्थः । खरूपं । 21 'अनुनीय' कृला। 22 'संत्रासितः' भापयसानः। 10 'प्रसवजातमहोत्सवाहे' जन्मकृतमहोत्सवदिवसे । [7123 मनोभवनवस्मयहारि' कामदेवस्य नवीनो यः स्मयते हरत इति । 24 'दारपरिकर्म पत्नीपरिग्रहः। 25 'करग्रहमहम्' [8] 11 'लोकेश केशव-महेश-सुरेशमुख्यैः' लोकेशः राजा, विवाहोत्सवम् । केशवः कृष्णः, महेशः महादेवः, सुरेशः इन्द्रः-तेषां मुख्यैः [8] 26 'ईरयद्भिः' कुर्वद्भिः। प्रधानः। 12 'साचीकृतानन.' तियकृतं मुखं येन । "तिर्यगर्थे [9] 27 "वितरणम् दानम् । 28 "विरमणम्' हिंसादि-पञ्चक- तिरः साधि" इति हैमः [अभिः चि० का ६ श्लो० १७०]/ पायेभ्यः विरमणं विरतिः। 29 'आश्रवान्' आस्रवन्ति कर्माणि यथा-"साचि लोचनयुगं रमयन्ती" । यैः द्विचत्वारिंशत्प्रकारैः तान् ।

·5 पद्य १-१९ ] दिग्विजयमहाकाव्यम् सोढुं परीषहगणानुपसर्गवगैरक्षोभ एव सहसा स यथार्थनामा । तीब्रैस्तपोभिरवधूतवधूविलासः कक्षीचकार किल केवलबोधलीलाम् ॥१०॥ देवध्वनिर्ध्वनितदिग्वलयः ससार व्योन्नस्तदा सुमनसो द्विविधाऽवतेः। निर्दभदुन्दुभिरभिन्नरवो जगज सन्तर्जयन्निव विमोहमहोर्जितानि ॥ ११ ॥ रत्नैः सुवर्णनिवहै रजतैर्निसृष्टा सालनयी भगवतः परितो बभासे । अस्या छलेन वलयाकृतिशैलराजा प्राप्तात्रयोऽपि जिनऋद्धिदिदृक्षयेव ॥ १२॥ सिंहासनं समधिरुह्य जिनस्तदासांचक्रे मणीगणलसत्किरणैर्विचित्रम् । भाखानिवोदयनगोन्नतशृङ्गसङ्गी सङ्गीतवाद्यगणमाद्यदमन्दशब्दैः॥ १३ ॥ छन्नत्रयी द्युतिमयी पंचयीकृतानां सान्द्रेन्द्रनीलमणिमौक्तिककाञ्चनानाम् । रेजे जगत्रयनिविष्टपदार्थसार्थप्रोद्धासनाय वपुषस्त्रितयीव भानोः॥१४॥ उचामरावलिविकीर्णसितप्रकीर्णकान्दोलनरनिलमूर्छनतस्त्रिलोक्याः। बाह्यस्तथान्तरगतः समपैति तापः किं किं न शर्म महतामुदये जगत्याम् ॥१५॥ आखण्डलेन विधृतं जिनराजपृष्ठे भामण्डलं किल रराज करैरखण्डम् । मार्तण्डमण्डलमिवाहतसेवयेव नित्योदयं न तमसा श्रमसादनीयम् ॥ १६ ॥ निश्शोकतां समधिगच्छति सर्वलोकस्तीर्थेशसन्निधिबलादचलातलेऽस्मिन् । इत्येवमाह नवपल्लवनर्जिनेन्दोरारादुपेत्य किमु चैत्यतरुयशोकः॥१७॥ केचिजिनेशमभितुष्टुवुराततुष्टया प्राचीकटन् नटनकर्मघटां च केचित् । सर्वाङ्गसाङ्गविधिना जिनपूजनानि केचिद् व्यधुर्जनवरा नवरागभांजः ॥१८॥ पुष्पाणि तत्र ववृषुबहुसौरभाणि संसिच्य गन्धसलिलैः परितो धरित्रीम् । आजानुभागमपि मेघकुमारदेवाः सेवाविषेरसमयं समयं प्रतीक्ष्य ॥१९॥ 10 (bar 20 [10] 1 'अक्षोभः' न क्षुब्धो विचलितो वा। 2 'यथार्थ- 1 "उर्ध्व खे चमरा इति द्वितीयोऽतिशयः" । उच्चामराणामावलिमिः नामा' अर्थमनतिक्रम्य 'महावीर' इति यथार्थ नाम यस्य सः । विकीर्णाः, प्रस्ताः सितप्रकीर्णकाः श्वेतरोमगुच्छास्तेषामान्दोलनैः 'अवधूतवधूविलासः' तिरस्कृतपनीविलासः । संचालनैरिति । “चामरं वालव्यजनं रोमगुच्छः प्रकीर्णकम्" इति [1] 4 "निर्दम्भदुन्दुभिः' दम्भः कपटस्तेन रहितः निर्द. | हैमः [अभि. चिं. कां. ३ श्लो० ३८१] 18 'समपैति' नश्यति । म्भश्चासौ दुन्दुभिश्चेति । "भगवतः देवताकृतकोनविंशतिरतिश- [16] 14 'आखण्डलेन' इन्द्रेण । 15 'भामण्डलम् "भानां यानां मध्ये द्वादशोऽतिशयः"। 5 'सन्तर्जयन्' तिरस्कुर्वन् । प्रभाणां मण्डलमिति कर्मक्षयजस्तृतीयोऽतिशयः । [12] 6 सालत्रयी' प्राकारत्रिकम् । “समवसरणे रन-सुवर्ण- रूप्यमयं प्राकारत्रयं देवता रचयन्तीति सप्तमोऽतिशयः"। 7 'वल- [17] 16 'अचलातले' पृथ्वीतले। 17 'चैयतरुयंशोकः' याऽऽकृतिशैलराजाः' वलयाकारकाः श्रेष्ठपर्वताः। "चैत्याभिधानो द्वमोऽशोकवृक्षो देवकृतो नवमोऽतिशयः"। [13] 8 'सिंहासनम्' मृगेन्द्रासनम्, “स्फटिकरत्नालङ्कृतमिति [18] 18 'प्राचीकटन्' प्राकाशयन् । 19 'सर्वाङ्गसाङ्गविधिना' तृतीयोऽतिशयः"। नवाङ्गपूजाऽष्टप्रकारकविधियुक्तेन । साझमाचाराद्यगसूत्रं तस्मिन् [1419'छत्रत्रयी' "खे छत्रत्रयं देवता धारयन्तीति चतुर्थों- कथितविधिना । ऽतिशयः" । 10 'प्रचयीकृतानाम् एकत्रीकृतानाम् । 11 'जगत्रय [19 1 20 'पुष्पाणि' “पञ्चवर्णानां जानूत्सेधप्रमाणपुष्पाणां निविष्टपदार्थसार्थप्रोद्भासनाय । त्रिषु जगत्सु निविष्टः स्थितो यो वृष्टिरिति षोडशोऽतिशयः"। 21 'गन्धसलिलै' "गन्धोदकैरिति पदार्थानां वस्तूनां सार्थों समूहस्तं प्रोद्धारनाय प्रकाशनाय । पञ्चदशोऽतिशयः" । 22 'आजानुभागम्' जानत्सेधप्रमाणम् । [15] 12 'उच्चामरावलिविकीर्णसितप्रकीर्णकाऽऽन्दोलन: 1 28 'प्रतीक्ष्य' दृष्ट्वा ।

·5 12 10 15 महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [तृतीयः सर्गः वश्या इवास्य परितो भुवनाधिभर्नुस्तस्थुः प्रसन्नमनसः सुहशः सदस्याः। पीता वचोऽमृतरसात्तरसाऽस्तमोहास्ते द्वादशाऽऽतविदिशस्त्रिदशाधिपाद्याः॥२०॥ यत्कोटिकोटिगणितोऽप्यधियोजनान्तमास्ते स्म मानव-पशु-धुसदां समूहः। चित्रं न तत्.किमु विभोः सकलोऽपि लोकोऽलोकश्च माति न विबोधमयाऽऽत्मदर्शे ॥२१॥ आयोजनं जिनविभोर्ध्वनिरध्वनीनान् उद्बोधयन् शिवंगमे परमागमोत्तया । स्पष्टीकरोति भवसम्भववर्द्धिवार्द्धिक्षोभेण लाभमिह रनवरत्रयस्य ॥२२॥ वाणी विभोरैमर-मर्त्य-पशुखभाषासंवादमेत्य सुगमाधिगमं वितेने । मन्दाकिनीव सरसा त्रिपथप्रयाता नानानयैर्ननु सहस्रमुखीति रूढा ॥ २३ ॥ "ईतिन भीतिरपनीतिरसत्पतीतिस्तन्मण्डले म न जा सरीसरीति । यत्र प्रभु कनकपद्मनिविष्टपादः कैवल्यभार विहरते वरतेजसाऽऽन्यः ॥२४॥ समवसरणलक्ष्मीर्लक्षणैरित्युदीता जैवनपवनयोगार्दुल्लसत्केतुहस्तैः। नटति झटिति शुभैर्दिव्यपुष्पैः प्रवृष्टैस्तदनु विहसतीव खामिसंसर्गतुष्टा ॥ २५ ॥ अथ प्रथमतः प्रभुस्लिंदशराज-भूमीभुजां लसत्सदसि सङ्गते सुभगमङ्गले स्फुर्जति । पैदत्रितयमादिशदू विशदसर्वभावे विशत् बभूव गणभृद्गणस्तदनु तस्य मीमांसया ॥ २६ ॥ श्रीइन्द्रभूतिरपरोऽग्निपदाद् विभूतिः श्रीवायुभूतिरिति गोतमवंशजाता। व्यक्तः सुधर्मगणभृद् गणिमण्डितोऽथ श्रीमौर्यपुत्र इति तद् द्वितयं गणेन्द्रौ ।। २७॥ [21] 1 'यत्कोटिकोटिगणितः येषां 'मानव-पशु-युसदाम्' | गणोन स्यादिति कर्मक्षयजः षष्ठोऽतिशयः"। 18 भीतिः' "खराष्ट्रात -~-तिर्यग्-देवानां कोटिकोटिसङ्ख्यातः । 2 'अघियोजनान्तम्' । परराष्ट्राच भयं न स्याद्] इत्येकादशोऽतिशयः" । 14 'अपनीतिः' “योजनप्रमाणमिति कर्मक्षयजः प्रथमोऽतिशयः। 8 "विबोध- "परस्परविरोधः [न स्याद्] इति पञ्चमोऽतिशयः" । 15-'असत्प्र- मयाऽऽत्मदर्से केवलज्ञानयुक्ताऽऽत्मरूपदर्श । वीतिः' असद्वस्तूनां प्रतीतिः । “मारिरीत्पातिकं सर्वगतं मरणम् ; [22] 4 'अध्वनीनान्' पान्थान् “अध्वनीनोऽध्वगोऽध्वन्यः | अतिवृष्टिः निरन्तरवर्षणम् , अवृष्टिः सर्वथा वृष्यभावः, तथा दुर्भिक्षं पान्थः पथिकदेशिकौ" इति हैमः [अमिचिं. कां. ३ श्लो० मिक्षाणामभावः-इत्यायसद्वस्तुदर्शनं [न स्याद् ] इति सप्तम-अष्टम- १५७11 5 'उद्बोधयन्' उपदेशयन् । 6 'शिवगमे मोक्षगमने। नवम-दशमातिशयाः"। 16 'रुजा' “रोगो ज्वरादिः [न स्याद् ] 7 'रत्नावरत्रयस्य ज्ञान-दर्शन-चारित्रात्मकश्रेष्ठरत्नत्रिकस्य । इति चतुर्थोऽतिशयः"। 17 'प्रसरीसरीति' अतिशयेन प्रसार- [28] 8 'वाणी' भाषा अर्द्धमागधी। 9 'अमर-मर्त्य-पशु- 18 'कनकपद्मनिविष्टपाद: "सुवर्णकमले न्यासीकृतौ खभाषासंवादम्' देव-नर-तिरचा भाषाया संवदतीति "वाणी न-ति- पादौ येन स इति देवकृतः षष्ठोऽतिशयः। र्यक्-सुरलोकभाषासंवादिनी योजनगामिनी च' इति कर्मक्षयजो [25] 19 'जवनपवनयोगाद्' वेगयुक्तपवनात् । 20 'उहंस- द्वितीयोऽतिशयः" [अभि. चिं. कां. १ श्लो० ५९]। 10 'त्रिपथ- प्रयाता' त्रिषु पथिषु गता। 11 नानानयैः विविधनः नया केतुहस्वैः' उल्लसन्तश्च ते केतवश्च ध्वजा एव हस्तास्तैः । कविधास्तथापि तेषां पञ्चत्वं लक्षणतो निर्दिष्टं तत्त्वार्थाधिगमादि [26] 21 'त्रिदशराज-भूमीभुजाम् इन्द्र-राज्ञाम् । 22 'पद- सूत्रेषु । यथा "नैगम-संग्रह-व्यवहार-र्जुसूत्र-शब्दा नयाः"-"आद्य-त्रितयम्' 'उत्पाद-व्यय-ध्रौव्ययुक्तं सत्' इति तत्त्वार्थसूत्रम् शब्दौ द्वि-त्रिमेदौ” इति तत्वार्थसूत्रम् [अ० १ सू० ३४-३५] [अ०५ सू० २९] इति पदत्रयीम् । 23 'गणमृद्गणः' एकादश- [24] 12 ईतिर्न' "धान्याधुपद्रवकारी प्रचुरो मूषकादिः प्राणि- | गणधरसमूहः । ~ माप्नोति। । *P गणतो।

·। 5 18 10 पद्य २०-३४] दिग्विजयमहाकाव्यम् । तस्मादकम्पित इतोऽचलशब्दपूर्वो भ्राता गणप्रभुरभूद गुणरत्नभूमिः। मेतार्य आर्यजनकार्यकृतां मुनीनां शास्ता प्रभासगणभृचरणप्रवीणः ॥ २८॥ एवं विधाय गणिनः श्रुतिसम्पदाख्यान दायन तीर्थमपि धर्मधियां समर्थम् । भव्याम्बुजानिव विबोधयितुं स लोके नव्यांशुमान् प्रविततान गवां विलासान् ॥२९॥ मोहाभ्यमित्रविधिना गणनायकेभान सजान लसत्रिपदिकान् पुरतो विधाय । संस्कृत्य वाडवगणाँश्चरणोपदेशे देशे चचाल विजिगीषुरिवाऽऽप्तराजः ॥३०॥ संवर्धयन समितितत्परसाधुलोके भावाद् गुणाधिकतया परमार्थवृत्तिम् । -न्यस्यन्नपूर्वकरणे स नियोगिराजान् श्रीइन्द्रभूतिकलितश्चलितो बभासे ॥ ३१ ॥ श्रीधर्मचक्रमेनुवृत्य कृतप्रयाणः सद्यः प्रसाधितसुमागधलोकपूज्यः। शुद्धव्रतप्रवरदामनियोजिताऽज्ञा प्राज्यप्रभासमधिगम्य चिरं स रेजे ॥ ३२॥ प्रोभाकरी चिमधः कृतवान् विलासैः काये गवां विधिवंशात्मनिदर्शनेन । ब्रानीमपि ध्रुवनियोगमहाबलेन तां वैष्णवीमथ जिनो गतदोषमुक्तया ॥ ३३ ॥ निष्काश्य दास्यकरसर्वपैलादंदोषं कादम्बरीरसकथां वितथा वितन्वन् । व्यावर्तयश्च-जनतां परदारभोगाचक्रीव सैवविषयान् रुरुचे स जित्वा ॥३४॥ [३०] १'त्रिपदिकान्' त्रिपदी गात्रबन्धः, पक्षे 'उप्पनेह , धाऽऽज्ञः पक्षे वरदामतीर्थम् । ११'प्राज्यप्रभासम्' प्राज्यां वेत्यादिका । २ 'वाडवगणान् अश्वान् पक्षे विप्रान् । ३ "चरणम् प्रकृष्टभासं दीप्तिं पक्षे तीर्थम् । चारित्रं पक्षे रणोपदेशे चः समुच्चये। [३३] १२ 'प्राभाकरीम्' प्रभाकरः सूर्यः पक्षे प्रभाकरो [३]४ 'समिति०' समितय ईर्याधाः पक्षे सङ्क्रामः । मीमांसकविशेषः । १३ रुचिम्' रुचिः कान्तिरिच्छा च ताम् । यद्वाऽऽस्थान समितिस्तत्र तत्पराः। ५ गुणाधिकतया' गुणा | १४ 'काये' देहे षट्कायलक्षणे। १५ 'गवाम्' कान्तीनां पक्षे धैर्यादयः पक्षे गुणस्थानकाधिकतया । ६ 'परमार्थवृत्तिम्' वचसाम् ।१६ विधिवशाऽऽस्मनिदर्शनेन विधिनिमयाऽऽस्मिक- परमलार्थ आध्यात्मिकभावः पक्षेऽर्थसम्बन्धिनी वृत्तिमाजीविकाम् । धनेन । १७ 'ब्राह्मीम्' ब्राझीमपि रुचिमधस्कृतवान्। १८'ध्रुवनि- ७'अपूर्वकरणे' करणानि राजदेयभागस्थानानि पक्षेऽपूर्वकरण | योग' भुवाधिकारेण नियोगकथने । १९ नियोग' नियोगः आत्मवीर्य विशेषः । 'नियोमिराजान्' ८ नियोगिनो मत्रिणः | निरासः। २० वैष्णवीस्' वैष्णवीमपि चिं निदोषाऽऽहारेण पक्षेजिनाऽऽदेशकारिणः। रात्रौ भोजननिवेधेन राजपक्षे सूर्य-ब्रह्मविष्णूनां रुचिपराजयात् ॥ • [३१] भागधलोकपूज्यः' मागधा मगधदेशवासिनः [३४] २१ पलाददोषम्' मांसभोजनम् । २२ 'कादम्बरी' पक्षे मागधतीर्थवासिदेवास्तेषु पूज्यः। १० 'शुद्धव्रतप्रवरदाम- कादम्बरी सुरा । २३ 'सर्वविषयान्' सर्व विषयाः शब्दादयः पक्षे नियोजिताऽऽज्ञा, शुद्धमहानतान्येव वरदाममालिका तत्र निर्दि- | देशाः । [28] 1 'चरणप्रवीणः' चरणं चारित्रं सावधयोगल्या- नायकेभान्' गणनायकेष्विमान् हस्तिनः श्रेष्ठगणधरानित्यर्थ: 1 गस्तस्मिन् प्रवीणः कुशलः। 11 'त्रिपदिकान्' त्रिपदी गात्रबन्धः गात्रयोईयोरप्रजयोः पश्चिम- [29] 2 'गणिन.' गण्यन्ते पूज्यतयेति गणिनस्ताननुचानान् | जवायां गजस्य बन्धस्तान्। 12 'आप्तराजः' आप्तो हितोपदेशक- "अनुचानः प्रवचने साझेऽधीति गणिश्च स." इति हैमः [अभि. खादाप्त इव स आप्तस्तेषु राजेति । चिंल कां० १ श्लो. ७८]। 3 श्रुतिसंपदाढ्यान् श्रुतिः द्वादशाही [32] 13 'श्रीधर्मचक्रम्' "श्रीधर्मप्रकाशकं चक्रमिति देवकृतः सैव संपतू तयाऽऽन्यान् सहितान् । 4 'तीर्थम्' तीर्यते संसारसमुद्रो- प्रथमोऽतिशयः। 14 'अनुवृत्त्य' अनुसृत्य । ऽनेनेति तीर्थ प्रवचनाधारः साधु-साध्वी श्रावक-श्चाविकाखरूपश्च- तुर्विधसबस्तम् । प्रथमगणधरं वा । 5 'भव्याम्बुजान्' भव्या [34] 15 पलाददोषम्' राक्षसखरूपचौरादिदोषम् । मोक्षगमनयोग्यास्त एवाम्बुजाखान् । 6 "विबोधयितुम् उपदेश [37] 16"विबुधसन्निधिः "भवनपत्यादिचतुर्विधदेवनिकायानां यितुं विकासयितुं वा। 7 'नव्यांशुमान् नवीनसूर्यः । 8 'गवाम्' सन्निधिः सामीप्यं सा जघन्यतोऽपि कोटिर्भवतीति देवकृतोऽष्टादशो. वाचा किरणानां वा। ऽतिशयः"। 17 'पद्मादयः पद्मादिनवनिधय चेमे-"महापद्मश्व [3019'मोहाभ्यमित्रविधिना' मोहः कामस्तस्मादभ्यमित्र- पद्मश्च शो मकर-कच्छपौ। मुकुन्द-कुन्द-नीलाच चर्चाश्च निधयो विधिनाऽऽभिमुख्येन मित्रानलंगामी तस्य विधिस्तेन। 10 'गण- नव" । इति हैमः [अभि. चिं. कां. २ श्लो. १०७] । - ·5 10 15 २४ महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [तृतीयः सर्ग: औदारिकप्रकृतिना कृतिनायकेनाऽऽज ऽनुपाधिकवलैः सह साधनं यत् । लोके कृपाबलमिदं लभतां यदेष तस्मादनन्तगुणवित्तगुणं प्रतीत्य ॥ ३५॥ पुन्नागतः प्रववृते वरदानवृत्तिर्गन्धर्वसङ्गतिरतिप्रबलप्रमोदात् । तन्मण्डले विहरति क्षितिनाथरूपे सर्वस्य वश्यकरणं ननु वीतरागे ॥ ३६॥ नित्योऽभवद् विबुधसन्निधिरेव सेवा देवाधिपैरपि समाद्रियते स भद्रा । पद्मादयोऽथ निधयो वसुपद्मवर्गच्छद्माश्रयात् क्षितितले प्रकटीवभूवुः॥ ३७॥ जन्या इवास्य पुरतो मरुतोऽपि वन्या धन्यास्तदान्तुबला नऋतुषलात् ते । सद्भावनापरवशाः खलु भावनानां नाथा दधुर्मधुरगानविधि गुणानाम् ॥ ३८॥ आस्थाय धीरपुरुषश्चरणोन्मुखः सन् स्थानानि नाम बहुधाऽङ्गनियोजितानि । जीवानुचिन्तनमति वि चापरागः को वा जिगाय न रयात् परमोहवर्गम् ॥ ३९ ॥ कश्चित्वजिह्मगमनाः कृतहस्तमुख्यो दण्डं दधौ समरसङ्गत एव कश्चित् । आक्रान्तमौलिकलया करवालकर्षी कश्चित् परस्परमभूत् सहसाऽस्त्रबुद्धिः॥४०॥ उजागरः प्रबलसंयतिकर्मशूरः पार्श्वस्थतां न चकमे बहुधा रणार्थी । नैव प्रतिग्रहरुचिबहुसाधुवाही दण्डादिसजनकरः परचारणैषी ॥४१॥ उच्चारणेऽप्युपनता बहुशोधनाऽऽख्या विद्याधरा अनवसन्नचरित्रभाजः। वीरक्रियाप्रियतया गैगनाध्वनीना आज्ञां जिनस्य विपुलां व्यधुरु लोके ॥४२॥ क्षेत्राश्रयेण धनुरादिविमर्शनानि जीवावधारणधियः प्रवितेनिरेऽमी। तत्रेषुयोजनगतिं हृदि निर्णयन्तो लक्षादिमाकविनिविष्टदशोऽधिसयम् ॥४३॥ मोहोदयेन पतिताः पुनरप्रमत्ताः सम्यग् गुणादरभृतोऽधिकमार्गणानाम् । संयोजनेन" विजयश्रियमाश्रयन्तः प्रासादि केवलितयाऽनवसानसौख्यम् ॥४४॥ [३५] १ 'आजड़े' तल्लोकानुग्रहाय । २ 'भनुपाधिकवलै' [३७] ८ 'वसुपना' वसु स्वर्ण तख पनानि । भनुपाधिभिर्निर्दोषकवलैः पक्षे स्वाभाविकसेनाभिः ३ 'साधनम् [३८] ९ 'वन्या' वानमन्तरा मरुतो देवाः, पक्षे वन- चारित्रं तेन सह यथा स्यात् तथा । 'सहसा, धनम्' इति पद- वायवः । १० 'भावनानाम् भवनपतिदेवानाम् । ११ गुणानाम्' विभागे धनं सहसाऽऽजहे तदपि लोकानुग्रहाय न्यायवतां राज्ञां वासनागीतगुणानाम् । न लोभवः [३९] १२. 'स्थानानि भालीढादीनि । १३ 'जीवा०' जीवा [३६] ४ 'पुन्नागत' पुन्नागाः श्रेष्ठनरा गजाश्च । मौर्वी । १४ 'अपरागः' विगतरागः, पक्षे धनुपि रागवान् । ५ गन्धर्व' भवाः गायकाच । ६ 'क्षितिनाथरूपे' प्रशस्त्रः [१०] १५ 'अजिह्मगमनाः' अजिह्मगं ऋजु मनो यस्य, पहें क्षितिनाथः क्षितिनाथरूपस्तसिन् ।७ 'वीतरागे वीतमडशवारणं शरे मनो यस्य । निषादिनां पादकर्म तद्वयं तन्त्र रागो यस्य [-"यातमङ्कुशवा [४४] १६ 'प्रासादि' प्राप्तम्। १७ 'केवलितया' [के, रणम् । निषादिनी पादकर्म यतं वीतं तु तवयम्" इति हैमः | बलिया-इति पदविभागे]-बलितया न वशाः स्वच्छन्दा: [ अभि. चिं. का० ४ श्लो० २९१ ] यद्वा 'नु' इति वितर्के न | केन सुखं प्राप्ताः । १८ अनवसानसौख्यम्' अनवसानमनन्तं वीतरागे वीतं फल्गुहयद्विपमिति हैमः। सुखम् । [38] 1 'अनुतुबलाः' ऋखभावबलाः । “अनुकूलो वायुः | इयेष । 8 'प्रतिप्रहरुचिः' प्रतिग्रहं सैन्यपृष्ठे रुचिर्यस्य । 9 'बहुसा- ऋखभावेऽपि वहतीति देवकृतश्चचतुर्दशोऽतिशयः । धुवाही बहून् साधुन् वोढुं शीलं यस्य सः। [39] 2 'चरण चारित्रं पक्षे चः समुच्चये रणे । 3 'जीवानु [42] 10 'अनवसन्नचरित्रभाजः' नावसीदत्यनवसन चरित्र चिन्तनमतिः' षट्जीवनिकायेषु अनुचिन्तनमतिः रक्षणबुद्धिः। भजन्त इति । 11 'गगनाऽध्वनीना:' आकाशचारिणः । [40] 4 'करवालकर्षी' तरवारं कर्षत यः सः। [43] 12 'अमी' विद्याधराः। 18 'अधिसङ्ख्यम्' युद्धम् । [41] 5 'उज्जागरः' जागरूकः । 6 'प्रबलसंयतिकर्मशरः [44] 14 'अधिकमार्गणानाम्' अधिकबाणानाम् । 15 'सं- प्रबला प्रकृष्टा या संयतिः संयमस्तस्य कर्मणि शरः। 7 'चकमे ' योजनेन' व्यापृतेन । 20 ·२५ 5 बध ३५-५२] दिग्विजयमहाकाव्यम् । केचित् पुनः प्रतिमयाऽसमयानुसारा व्युत्सृष्टकायमुपसर्जनभावनेन । स्थानं विधाय समपादमिवाऽऽदरेण तस्थुनिरर्गलबलप्रजिघांसयैव ॥ ४५ ॥ तेजोऽदसीयमपहन्तुमिवासमर्थान् आलोचनोपधिपरिग्रहदण्डजार्थान् । निश्चित्य दुष्टपरमोहमहीश्वरोऽपि प्राप्तः क्रमाच्छिथिलतां खत एव विभ्यत् ॥ ४६ ॥ दक्षाः पराक्रमधियाऽवरणस्य भङ्गे शूरा विचेहरभितो विषये क्षमायाः। मुंक्तैषिणः सरसमूहमिहाँऽऽदिशन्तः सन्तः स्थिता धृतरुचः खलु मण्डलाये॥४७॥ वाणी विभोर्भगवती वरशक्तिरूपा सन्मानसंदृढतरा प्रविवेश साक्षात् । तस्या रुचिप्रबलमण्डलदर्शनेन भीतः पलाय्य विगतः कचनापि मोहः ॥४८॥ एवं क्षमाधनवरैः प्रभुशासनेन प्रोद्भासिते समितिकर्मणि सांयुगीनैः। विश्वाभ्युदीर्णचरमोहवलक्षयोऽभूदेकातपत्रजिनराजमहोदयाय ॥४९॥ विद्याश्चतुर्दश जिनेश्वरशासनान्तः प्रादुर्बभूवुरुपमानमितास्तु रत्नैः । प्रत्येकमाखधिकृता मुनयः सहस्रं तमाचतुर्दशसहस्रगणस्तदीयः॥५०॥ नन्दीरवादभिनवाद् भुवि गर्जयन्तः सर्वानुयोजनविधौ निपुणा गुणाख्याः । गुप्तीश्वराः कुसमयार्थविनाशनेन भान्ति स साधुगणिनो जिनशासनेन ॥५१॥ केचिंजनाः प्रकृतिनिश्चलताऽभ्युपायं व्यातेनिरे नैरवरस्थितिबन्धतकम् । यस्मात् परः शतगुणो रसबन्ध एव प्रादेशिकं समुदयं जनयत्यवश्यम् ॥५२॥ 10 15 [४५] १ 'प्रतिमया' कायोत्सर्गेण, पक्षे मयो नाम उष्ट्र- । उहं वितर्क पक्षे शरव्रजः । १५ 'मादिशन्तः' कथयन्तो विशेषस्त्र प्रतीति प्रतिमयम् । २'भासमयानुसारा' आसमयं मुञ्चन्तो वा। १६ 'धृतरुचः धृतदीतयः। १७ 'मण्डला यथाऽवसरमनुसारश्छलादिना येषां ते । ३ 'व्युत्सृष्टकायम्' खङ्गे मण्डलमुखे मण्डलमत्र सूत्रमण्डलं वा। स्यकतरीरं यथा स्यात् तथा। ४ 'उपसर्जनभावनेन' खदेहेs. [४०] १८ 'रुचिप्रबलमण्डलदर्शनेन रुचिरिच्छारूपं प्रवल. प्यनादरबुद्या गौणत्वभावनया। ५ 'समपादम्' समपादं स्थानं मण्डलं प्रकृष्टतरवारि तस्य दर्शनेन दीप्तेः प्रकर्षपुञ्जदर्शनेन वा । कायोत्सर्गे, बाणविसर्गे वा। ६ निरर्गलबल.' निरर्गलं स्वतत्रं [४९] १९ 'क्षमाधनवरैः' क्षमाधना मुनयो भूपा वा । प्रबलं बा-बलं शारीरम् । [१६] ७'अदसीयम्' कायोत्सर्गकृतं छलेन रणकर्मणा वा। [५] २० 'नन्दीरकः' वाघसमूहशब्दः नन्दीसूत्रपाने ६ 'मालोचनोपधिपरिग्रहदण्डजार्थान्' भालोचना प्रायश्चित्तस्थानं वा । २१ सर्वानुयोजन.' सर्वानुयोजनं सर्वमनुयोजनं पृच्छा, पझे मालोचनं मन्त्रः, उपधिपरिग्रहो वन-पानादि स्थलं वा, अनुयोगो वा। २२ 'गुप्तीश्वराः' गुप्तयो मनोगुसाद्याः कारागृह दण्डा मनोदण्डादयः सैन्यं वा तेनोपज्ञार्थान् । [४७] ९ 'पराक्रम पराक्रमो बलं, पर उस्कृष्टोऽक्रमो [५२] २३ 'प्रकृति" प्रकृतयो ज्ञानावरणायाः, प्रजा लोको युगपद्मावः । १० आवरणस्य' आवरणं ज्ञानावरणादिवरणो वा। २४ निश्चलता निश्चलता स्वास्थ्यं निर्जरणं वा । ११ 'विषये देशे गोचरे वा। १२ 'क्षमायाः' | २५ 'नरवरस्थितिबन्धतकम्' राज्यस्थितिविचारं, मनुजगत्यायु:- शान्त:, भूम्या वा। १३ 'मुक्कैषिणः' मुक्ताः सिद्धजीवाः, मुकं स्थितिबन्धं वा। २६ 'रसबन्धः' अजानेहः कर्मरसबन्धो शास्त्रविशेषः पाणियन्त्राभ्याम् । १४ 'सरसमूहम्' सरसं रसयुक्त, | वा। २७ 'प्रादेशिक:' देशसम्बन्धी प्रदेशबन्धो वा। [46] 1 'अदसीयम् अस्येदमदनीयम् । 2 'दुष्टपरमोहमही- [49 ] 6 'समितिकर्मणि' ईर्यादिकार्ये रणे वा । 7 'सांयुगीनैः' श्वरः' दुष्टो यः परश्चासौ मोहश्च शत्रुखरूपः कामदेवः स एव मही- तत्परः । श्वरो राजा। 8 विश्वाभ्युदीर्णचरमोहबलक्षयः' विश्वेऽभ्युदीर्णः कृतः [48] 3 'सन्मानसंदृढतरा' सन्मानेन सम्यगतिशयेन दृढेति । चरतो मोहस्य कामदेवस्य बलं तस्य क्षयः नाशो येन सः। 4 'पलाय्य नंष्वा । 5 'मोहः' कामदेवः । 9 'एकातपत्र एकमद्वितीयमातपत्रं छत्रं यस्य सः। *Pराज्य। दि.म.४ ·महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [तृतीय सी आचारवर्तनिकयाऽधिजगाम साधोरैन्यस्य वाऽनुचरितं सकलो नियोगी निर्देशन-प्रविशने चरणेऽनुरागादावेदयन् स पुरुषोत्तमराजवाक्यात् ॥५३॥, ज्ञात्वामिनस्तवितरस्य विबोधवृत्तीदेशस्थसूत्रकृदभिज्ञपुराणवाचा । न्यायं प्रयुज्य तदनीतिपदाद् वियुज्य स्वार्थ परार्थमिव साधयति म धीरः॥५४॥ श्रेणीहिताय मनसो वचसोऽपि वृत्तिं यत् सामवायिकजनो विजनेऽपि दध्यो। तिष्ठश्चलनुपविशन निविश शयानोऽप्यनन् नयानुपदिवेश तथा जिनेशः ॥१५॥ प्राधान्यमाप बहुधाऽन्यमहोपकारः स्फारानुरागपरभागवशाळमानाम् । मर्यादया विशदया ननु देशरूपं जज्ञे क्षमाधनगणे समरोचितेऽपि ॥५६॥ पूर्वस्थितिः प्रकटितान विशिष्य लोके तस्याः परं परिणतिः खलु वैस्तुलभ्या। श्रीमाभृते प्रतिपदं परमोऽधिकारोऽन्या विश्रुतश्रुतकथासु तथा प्रथाऽसीत् ॥७॥ नो नैगमादिषु परस्परवाधयोगो नो पैश्यतोहरदशापि जनस्य काचित् । नो भङ्गबुद्धिरपि सैगरता कश्चित् श्रीशासने भगवतः स्फुटतामुपेते ॥२८॥ मैन्युन चेतसि पदं मनुजस्य चके यस्मिन् भवेदसुमतां "विनिपातवृत्तिः। बेमक्रियासु निरतेऽपि पैलादरूपं प्रादुर्भवेद् गुरुजनेऽप्यविकल्पना गीः॥१९॥ भासिद्धताऽपि च मिथो न विरुद्धताऽऽसील्लभ्यं कचिन विहितव्यभिचारकर्म। बाधो न यत्र समयेऽप्रतिपक्षभावः कस्तीर्थभास्करमते रमते न विद्वान् ॥ ६ ॥ 10 15 [५] १ 'भाचारवर्तनिकया' भाचारा ज्ञानाचारायाः, | नाम्' मागमा वृक्षा रसालाद्याः, सिद्धान्ता वा। १८ 'देशलपम्' भासमन्ताधाराणांगूढपुरुषाणां प्रवृया।२साधोः मुनेःन्यायवल्लो-न्यायः । १९ क्षमाधनगणे क्षमाधना मुनयो भूपा वा। कखवा। ३ मन्यस्य' असाधोचौरादेः। ४ 'नियोगी' मुनिः २० 'समरोचिते' समेन रोचिते, ससरे उचिता वा। मश्रीवा। ५ निवेशन-प्रविशने निर्गम-प्रवेशौ वयोः समाहार- [५७] २१ 'पूर्वस्थितिः' पूर्वजानां स्थितिः पूर्वाणामुत्पादा- सिन् । ६ 'चरणे' चारिने रणे वा। ७ 'पुरुषोत्तम पुरुषो- दीनां स्थितिर्वा । २२ 'वस्तुलन्या' वस्तु परमार्थस्तत्वं तेन लभ्या, तमोऽहंन् । वस्तु अधिकारविशेषो वा । २३ 'श्रीमाभूतम् लक्ष्मीढौकनम्, -[५४] ८ 'आत्मनः' जीवस । ९ तदितरस्य अजीवस्य । मामृतोऽत्र पूर्वाधिकारः । १. 'विबोधवृत्तीः' ज्ञानवाताः । ११ देशस्थसूत्रकदभिज्ञ" [५८] २४ 'नैगमादिषु' नैगमादयो नयाः, वणिजां समूहेड पार्थस्थिता ये सूत्रकृतोऽस्याभिज्ञा ज्ञातारः, पक्षे देशस्थसूत्रकृतो वा। २५ 'पश्यतोहरदशा' पश्यतोहरतस्करः, पश्यतो विचार- देशमुख्यजनाः । १२ स्वार्थम्' खस्य धनस्यार्थ कार्यमाल्मकार्य यतो वा हरदशा ईश्वरधर्माजीकारः । २६ 'सरता' सङ्गामात् बा। प्रतिज्ञाया वा। [५५] १३ 'श्रेणी' श्रेणिः क्षपकश्रेण्यादिः पौरश्रेणी वा। [५९] २७ 'मन्युः' कोपो यज्ञश्च। २८ विनिपात- १४ 'सामवायिकजन: समवायावेत्ता मनी वा । वृत्तिः' प्राणिघातवृत्तिः। २९ 'ब्रह्मक्रियासु' ब्रह्मचर्यकर्मसु । [५] १५ 'बहुधान्यमहोपकारः बहुधा, अन्यस्य महोप. ३० 'निरते' तत्परे ब्राह्मणेऽपि मांसाशनम् । ३१ पलादरूपम्' कार:, बहुधान्य निष्पत्तिः। १६०परभाग 'परभागोगुणोत्कर्षः' | राक्षसस्वरूपम् । ३२ 'गुरुजने गुरुलोके। ३३ अविकल्पनागी: इति हैमः [अभि. चि. कां. ६ श्लो० ११। १७ भागमा- । भबिटुंडजीवस्तस्य कल्पना मारणा तस्या वाक् । . 1601.1 नासिद्धता'- असिद्धताऽसिद्धिर्न -पर-सिद्धिदेव ।। सत्यभामा' इति न्यायात, तीर्थकर. एव..भास्करः सूर्यस्तस्य 2 "विरुद्धता' विरोधः। 8 तीर्थभास्करमते' तीर्थस्तीर्थबरः 'भामा | मते सिद्धान्ते ।

·. पंथ ५३-१२] २७ 5 दिग्विजयमहाकाव्यम्। एवं दैवतदैवरूपबलत: पुण्यानुगुण्यावृणां साम्राज्यं परमोपकारि चरणाऽऽरम्भेन लेभे विभुः। वीरः केसरिणाऽभिलाञ्छिततनूनं नृसिंहोपमा- वये खर्णसवर्णरोचिरचिराद् देयात् स नः प्रार्थितम् ॥ ११ ॥ कृत्वा तत्त्वनिदेशपेशलतरं देशं जिनेशः स्वयं मिथ्यात्वोदयदुस्तमान्धतमसं सान्द्रं विनीय व्ययम् । श्रीसूक्ष्मक्रियमद्वयं व्युपरताशेषक्रियं चाप्ययं ध्यायनापदपापपू परिसरे श्रीसिद्धशर्मोदयम् ॥ १२ ॥ इति श्रीदिविजयनान्नि महाकाव्ये महोपाध्यायश्रीमेघविजयगणिविरचिते क्रयानायकवंशमूलस्य श्रीवीरस्य भगवतो दिगविजयवर्णनो नाम तृतीयः सर्गः ॥३॥ [61] 1 'चरणाऽऽरम्मेन' चरणं चारित्रं तस्याऽऽरम्भस्तैन । शेनोपदेशेनातिशयेन शोभनमिति । 5 'देशम्' भारतवर्षम् । केसरिणा' सिंहेन लान्छनेन । 8 'खर्णसवर्णरोचिः' सुवर्णसमाना | 6 "विनीय कृखा। 7 'व्युपरताशेषक्रियम्' शमिता सममाऽऽर- रोचिः कान्तिः श्रीवीरस्य काञ्चनवर्णखात् । म्भादिक्रिया यस्मिन् तं देशम् । 8 'आप' प्राप। 9 'अपापपूर- 162 ] 4 "तत्त्वनिदेशपेशलतरम्' तत्त्वानि नव, तेषां निदे | परिसरे' अपापानगरीविस्तारे।

·२८ [चतुर्थः सर्ग: 5 10 15 महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं चतुर्थः सर्गः। अथ जिनपतिपट्टे श्रीसुधर्मा गणीन्द्रो दिनपतिरिव रेजे राजराजाधिगम्यः। गणधरगणनायां पञ्चमोऽप्याद्य एव विनयनयतपोभिर्योऽतिशेते स्म सर्वैः॥१॥ तदनु दनुजपूज्यः प्राज्यतेजा हि जम्बूर्गणपतिरुदियायोनिद्रजाम्बूनदश्रीः। प्रभव इति गुरुस्तत्पपद्मांशुमाली गणधरमणिरमादेव शय्यंभवाऽऽख्यः॥२॥ तदनु गणहिमांशुः श्रीयशोभद्रसूरिविजितविबुधसूरिस्तस्य पट्टेद्धयीयम् । प्रगुणगुणविभूतिश्चारुसम्भूतिशब्दादू विजय इति मुनीन्दुर्भद्रबाहुर्वितीयः ॥३॥ श्रुतसुरतरुमूलं स्थूलभद्रोऽनुकूलं समजनि यशसाशासुन्दरीणां दुकूलम् । तदनु च गिरिनामार्यो महादिः सुहस्ती द्वयमपि गणराजोपभाजौ तदीयौ॥४॥ परमपि युगलं स्यात् सुस्थितः सुप्रबुद्धः अमणगणभृदिन्द्रोद् दिन्नसूरिस्ततोऽभूत् । गणगुरुरुरुकीर्तिदिन्ननामाऽथ सिंहोंद गिरिगणविभुरस्माद् वज्रसूरिः सूरेज्यः॥५॥ प्रस्मरमुनिसेनः सूरिराड् वज्रसेनः शमिपतिरथ चन्द्रश्चारुसामन्तभद्रः। नव इव सुरसूरि देवाऽऽख्यसूरिगणपतिरतिशायिप्रोदितद्योतनाऽऽहः ॥६॥ प्रणतनृपतिदेवः सूरिराण्मा देवः क्षितिधर इव तुङ्गः स्वैर्गुणैर्मानर्तुङ्गः। सुरगिरिरिव धीरः श्रीधरो वीरसुरिः प्रभुरपि जयदेवश्चारुताकामदेवः ॥७॥ [1] 1 'जिनपतिपट्टे श्रीवर्द्धमानखामिपट्टे । खामिपट्टेऽष्टमौ श्रीआर्यमहागिरि-श्रीआर्यसुहस्तीसूरिरिति द्वौ (१)'श्रीसुधर्मा श्रीसुधर्मखामी। 2 दिनपतिः' सूर्यः । 8 'पञ्चमोऽप्याद्य एवं' एकादशानामपि गणधरपदस्थापनाऽवसरे [5] (5) 'सुस्थितः सुप्रबुद्धः' 'श्रीआर्यमहागिरि श्री- श्रीवीरेण श्रीसुधर्मखामिनं पुरस्कृत्य गणोऽनुशतः दुष्प्रसह आर्यसुहस्तिसूरिपट्टे नवमौ श्रीसुस्थित-सुप्रतिबद्धसूरी । यावत् श्रीसुधर्मखाम्यपत्यानामेव प्रवर्तनात् । (१०) 'इन्द्राद् दिन्नमरिः 'सुस्थित-सुप्रतिबद्धपट्टे दशमः श्रीइन्द्रदिन्नसूरिर्बभूव । (११) 'दिन्ननामा' इन्द्रदिन्नसूरिपट्टे [2] 4 'दनुजपूज्यः' असूरैः पूज्यः वन्द्यः 'असुरा दिति- बनुजाः' इति हैमः [अभि० चिं० कां० २ श्लो० १५२] श्रीदिन्नसूरिपट्टे द्वादशः सिंहगिरिबभूव । 'गिरिगणविभुः सिं. एकादशः श्रीदिन्नसूरिः बभूव । (१२) "सिंहाद् गिरिगणविभुः' (२) 'जम्बू:' श्रीसुधर्मखामिपट्टे द्वितीयः श्रीजम्बूखामी । 5 'उन्निद्रजाम्बूनदश्रीः' उनिद्रा विकसिता जम्बूनदस्य सुवर्णस्य हाइ गिरिरिति सिंहगिरिरेव गणेषु विभुः प्रभुरिव । (१३) 'व- श्रीः शोभा यस्य सः। (३) 'प्रभवः' श्रीजम्बूखामिपट्टे तृतीयः जसूरिः' श्रीसिंहगिरिपडे त्रयोदशः श्रीवाखामी बभूव । श्रीप्रभवखामी। (४) शय्यंभवाऽऽख्यः' श्रीप्रभवखामिपट्टे [6] (१४) 'वज्रसेनः' श्रीवज्रसूरिपट्टे चतुर्दशः श्रीवज्र- चतुर्थः श्रीशय्यंभवखामिनामा । सेनसूरिः । (१५)'चन्द्रः वज्रसेनसूरिपट्टे पञ्चदशः श्रीचन्द्र- सूरिर्बभूव । (१६) 'सामन्तभद्रः' 'श्रीचन्द्रसूरिपट्टे षोडशः [8] (५) 'श्रीयशोभद्रसूरिः' श्रीशय्यंभवखामिपट्टे पञ्चमः | श्रीसामन्तभद्रसूरिर्बभूव । (१७) 'वृद्धदेवाऽऽख्यसूरिः' श्रीयशोभद्रसूरिः। 5 विजितविबुधसूरिः' विजितः विबुधानां | 'श्रीसामन्तभद्रसूरिपट्टे सप्तदशः श्रीवृद्धदेवसूरिनामा बभूव । सुराणा सूरिराचार्यों बृहस्पतिरित्यर्थः । (६) 'सम्भूतिशब्दाद् (१८) 'प्रोदितद्योतनाः' 'श्रीवृद्धदेवसूरिपट्टेष्टादशः विजयः'-'भद्रबाहुः' इति द्वौ श्रीयशोभद्रसूरिपट्टे षष्ठौ श्रीसं- प्रद्योतनसूरिनामा सञ्जातः । भूतिविजय-श्रीभद्रबाहुखामिनावभूताम् । [7] (१९) 'मानदेवः' श्रीप्रद्योतनसूरिपट्टे एकोनविंशति- [4] 6 'श्रुतसुरतरुमूलम्' श्रुतानि चतुर्दशपूर्वाण्येव सुरतरवो | तमः श्रीमानदेवसूरिः । (२०) 'मानतुङ्गः' श्रीमानदेवरिपट्टे देववृक्षास्तेषां मूलम् । (५) 'स्थूलभद्रः श्रीसम्भूतिविजय-विंशतितमः श्रीमानतुङ्गसूरिजातः । (२१) 'वीरसूरिः' श्री- श्रीभद्रबाहुखामिनोः पट्टे सप्तमः श्रीस्थूलभद्रखामी । मानतुङ्गारिपट्टे एकविंशतितमः श्रीवीरसूरिर्बभूव । (२२) (6) 'गिरिनामाऽऽर्यों महाऽऽदिः सुहस्ती' श्रीस्थूलिभद्र- 'जयदेव श्रीवीरसूरिपट्टे द्वाविंशतितमः श्रीजयदेवसूरिबभूव । W बभूवतुः।- ·। 5 10 15 पप १-१४] दिग्विजयमहाकाव्यम् । २९ सुरपतिरिव देवानन्दनामा द्विधापि कमनदमनकान्तिर्विक्रमोऽपि क्रमेण । समजनि नरसिह सरिरुत्सारितारिर्गुणगणमणिराशेः श्रीसमुंद्रः समुद्रः॥८॥ पुनरपि गुरुरासीन्मानदेवो द्वितीय- स्तनु विबुधैंशब्दाच्छीप्रभोऽप्यद्वितीयः। मुवि विजितजयार्थः श्रीजयानन्दसूरि: प्रवचनरविरूपोऽस्माद् रवेः श्रीप्रमाऽऽहः ॥९॥ यशसि शशिसमानः श्रीयशोदेवसूरिः स्मर इव कमनीयः प्रोचितद्युम्नसूरिः। शमकमलविवखान् मानदेवस्तृतीयस्तदनु विमलचन्द्रश्चन्द्रमाश्चन्द्रगच्छे ॥१०॥ रुचिभरजितभूरिः सूरिरुद्योतनोऽस्मादवनतनरदेवः सर्वदेवो गणेन्द्रः। धृतचरणविशुद्धिवसूरि सुबुद्धिः पुनरपि गणभा संवदेवोऽद्वितीयः ॥११॥ कुनयजययशोभित् श्रीयशोभद्रनामा तद्नु च मुंनिचन्द्रश्चन्द्रनिस्तन्द्रकीर्तिः। गणभूजितदेवः सेवनासक्तदेवस्तदनु विजयसिंहः सिंहवत् साहसेन ॥ १२॥ सुजननयनसोमः सोम॑नाम्नः प्रभोऽभूद् गुरुरपि मणिरत्नस्तद्वयं चैकपट्टे । बहुतपसि वितन्द्रः प्रीजगचन्द्रसूरिरजनि मुनिनरेन्द्रोऽस्मात् स देवेन्द्रसूरिः॥१३॥ तदनु मुनिसमूहं धर्मघोषः पुपोष पुनरभवदमुष्मात् सोमशब्दात् प्रभोऽन्यः । तदनु तिलकसूरिः सोमपूर्वो बभूव गणगुरुरथ देवीत् सुन्दराऽऽह्वानसूरिः॥१४॥ [8] (२३) “देवानन्दनामा' श्रीजयदेवरिपट्टे त्रयोविंशति- | श्रीसर्वदेवसूरिपट्टे सप्तत्रिंशत्तमः श्रीदेवसूरिहे । (३०) 'सर्व. तमः श्रीदेवानन्दरिः। (२४) "विक्रमः' श्रीदेवानन्दसूरि- देवा श्रीदेवसूरिपट्टे अष्टत्रिंशत्तमः पुनः श्रीसर्वदेवसूरिरभूत् । पट्टे चतुर्विंशतितमः श्रीविक्रमसूरिर्जातः। (२५) 'नरसिंहः' [12] (३९) 'श्रीयशोभद्रनामा' श्रीसर्वदेवसूरिपट्टे एकोन- श्रीविक्रमसूरिपट्टे पञ्चविंशतितमः श्रीनरसिंहमूरिज॑ज्ञे। (२६) चत्वारिंशत्तमः श्रीयशोभद्रसूरिरभवत् । (४०) 'मुनिचन्द्र' 'श्रीसमुद्रः' श्रीनरसिंहसूरिपट्टे षड्विंशतितमः श्रीसमुद्रसूरिः श्रीयशोभद्रसूरिपट्टे चलारिंशत्तमः श्रीमुनिचन्द्रसूरिर्जज्ञे । संभूतः। (४१) 'अजितदेवा' श्रीमुनिचन्द्रसूरिपट्टे एकचत्वारिंशत्तमः [9] (२७) 'मानदेवा' श्रीसमुद्रसूरिपट्टे सप्तविंशतितमः | श्रीअजितदेवसूरिरजनि । (४२) "विजयसिंहः' श्रीअजित. श्रीमानदेवसूरिजोतः । (२८) 'विबुधशब्दाच्छीप्रभः' श्रीमा- देवरिपट्टे द्विचत्वारिंशत्तमः श्रीविजयसिंहसूरिर्बभूव । नदेवरिपट्टेऽष्टाविंशतितमः श्रीविबुधप्रभसूरिरभवत् । (२९) [13] 2 'सुजननयनसोमः' सजनानां नयनानि चक्षुषि शीत- 'श्रीजयानन्दसूरिः' श्रीविबुधप्रभसूरिपट्टे एकोनत्रिंशत्तमः श्रीजयानन्दसूरिर्जले। (३०) 'रवेः श्रीप्रभाऽऽह.' श्रीजया- लीकन्तु सोमश्चन्द्र इव। (४३) 'सोमनानः मणिरत्न' प्रभा, नन्दसूरिपट्टे त्रिंशत्तमः श्रीरविप्रभसूरिः सञ्जातः । श्रीविजयसिंहसूरिपट्टे त्रिचत्वारिंशत्तमौ श्रीसोमप्रभ-श्रीमणिरत्न- [10] (३१) 'श्रीयशोदेवरिः' श्रीवीरप्रभसूरिपट्टे एक- | सूरी सञ्जातो, तयोः सोमप्रभसूरिः शतार्थितया भुवि ख्यातनामा त्रिंशत्तमो नागरब्राह्मण. श्रीयशोदेवसूरिरुदियाय । (३२) 'प्रो- बभूव । (४४) 'श्रीजगञ्चन्द्रसूरिः' श्रीसोमप्रभ-श्रीमणिरत्न- चितधुसूरिः' श्रीयशोदेवसूरिपट्टे द्वात्रिंशत्तमः श्रीप्रद्युम्नसूरि- सूरिपट्टे श्रीजगञ्चन्द्रसूरिरजायत । (४५) 'देवेन्द्रसूरि बभूव । 1'शमकमलविवखान् शमः शान्तिस्तद्रूपं कमलं तं श्रीजगञ्चन्द्रसूरिपट्टे पञ्चचत्वारिंशत्तमः श्रीदेवेन्द्रसूरिः समजनि । विकासयितुं विवस्वान् सूर्य इव । (३३) मानदेव' श्रीप्रद्युम्न [14](४६) 'धर्मघोषा' श्रीदेवेन्द्रसूरिपोषट्चत्वारिंशत्तमो सूरिपट्टे श्रीमानदेवसूरिरजनि । (३४) विमलचन्द्रः' श्रीमान- | धर्मघोषसूरिर्बभूव । (४५) 'सोमशब्दात् प्रभा' श्रीधर्मघोष- देवसूरिपट्टे चतुस्त्रिंशत्तमः श्रीविमलचन्द्रसूरिर्बभूव । सूरिपट्टे सप्तचत्वारिंशत्तमः श्रीसोमप्रभसूरिः । (४८) तिलक [11] (३५) 'उद्योतन' श्रीविमलचन्द्रसूरिपट्टे पञ्चत्रिंश- | सूरिः सोमपूर्वः' श्रीसोमप्रभसूरिपट्टे अष्टचलारिंशत्तमः श्रीसोम- तमः श्रीउद्योतनसूरिः समजायत । (३६) 'सर्वदेवः' श्रीउद्यो- तिलकसूरिर्जज्ञे । (४९) 'देवात् सुन्दराहानसूरिः' श्रीसोम- तनसूरिपट्टे षदत्रिंशत्तमः श्रीसर्वदेवसरिर्वभूव । (३७) देवसूरिः तिलकसूरिपट्टे एकोनपञ्चाशत्तमः श्रीदेवसुन्दरसूरिजर्जातः।

·5 10 15 महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [चतुः सर्ग मुनिकुवलयसोमः सोम॑तः सुन्दराहः प्रभुरथ मुनिशब्दात् सुन्दर सुरिचक्री । श्रमणगगनरनं रेनतः शेखराऽऽख्यस्तदनु च वरलक्ष्मीसागर सूरिरासीत्॥१५॥ तदनु सुमतिसाघुर्माधुरीपूर्णवाक्यस्समजनि विमला "श्रीहेमपूर्वस्ततोऽपि । तदनु विमलनामाऽनन्दशब्दादू यथार्था तपगणगुणसंज्ञां यश्चकार क्रियाभिः॥१॥ तदनु विजयदानः सूरियावदानः प्रभुरभवदतः श्रीहीनामा गणस्य । अकवरनरराजां यः समाज ररञ्ज प्रकृतसुकृतवाग्भिः पुण्यनैपुण्यभाग्भिः ॥१७॥ हरिरपि विवि सूरेयस्य सत्कीर्तिवात्तां सदसि विबुधसूरेर्वाचि सम्यग् निशम्य । रमयति वसुधायां खं मनोऽमुं दिक्षुर्नमयति न सुधायामप्सरस्संनिधायाम् ॥१८॥ वदति निगदसिद्धन्यायतोऽप्यस्य धर्मोन्नयनविजयवास्ता गीष्पतिवर्षकोव्या। नवनवरसरीत्या संसदि स्वर्गराजः प्रभवति न तथापि व्यापिनी तां समाप्तुम् ॥१९॥ कलिललितममुष्मिनभ्युदीतेऽपनीतं श्रमणमणिषु साक्षादू वीररूपे गणीन्द्रे । अधिकृतकृतलक्ष्म्या जङ्गमा सङ्गमोग्भूत् प्रतिपदमपि सूरेर्भाग्ययोगैः स्फुरद्रिः ॥२०॥ अचरमजिनवारे या न वाऽरेक्यते जनजिननिहनी धर्मलीला सुशीला | परमगुरुबिहारेभ्युद्धताहविहारे समजनि जनितश्री साऽप्यशेषाविशेषात् ॥२२॥ विभिरभिनवार्यत् प्रवृत्तिः प्रबद्धा सहृदयजनभाव्ये हीरसौभाग्यकाव्ये । अथ कथमहमस्या विस्तरायोनताऽस्या पशुशिशुरिव दृश्यास्यांबुषस्योपहास्यः॥रशा [15] 1 'मुनिकुवलयसोमः' मुनयः साधवस्ते एव कुवलयानि [19] 8 "निगदसिद्धन्यायंतः' सत्यकथनन्यायात् 'निगदः कुमुदानि तेभ्यश्चन्द्र इव । (५०) 'सोमतः सुन्दराहः श्रीदेवे. रोकड' इति भाषायाम् । 4 'धर्मोनयनविजयवार्ताम्' धर्मस्सो- न्द्रसरिपट्टे पश्चाशत्तमः श्रीसोमसुन्दरसूरिरजनि । (५१) 'मुनि. नयनमुबतिस्तस्य विजयवार्ता विजयकथा ताम् । 5 गीपतिः' शब्दात् सुन्दर श्रीसोमसुन्दरसूरिपडे एकपञ्चाशत्तमः | बृहस्पतिः 'गीहत्योः पतिः' इति हैमः [अभि• वि. कॉ. २ श्रीमुनिसुन्दरः सूरिबभूव । (५२) रत्नतः शेखराऽऽख्यः' श्लो० ३३] 6 'नवनवरसरीत्या' नवौनो वीरगनारादिरसः रीतिः श्रीमुनिसुन्दरसूरिपट्टे द्विपश्चाशत्तमः श्रीरत्नशेखरसूरिः संभूतः । गौच्यादिस्तया। (५३) 'वरलक्ष्मीसागरः' श्रीरतशेखरसूरिपट्टे त्रिपञ्चाशत्तमः श्रीलक्ष्मीसागरसूरिरजायत । [20] 7 'कलिललितम्' कलिरन्ययुगं तस ललितं लीला [16] (५४) 'सुमतिसाधुः' श्रीलक्ष्मीसागरसूरिपट्टे चतु- क्रीडामित्यर्थः । 'कलिर्बिमीतके शूरे विवादेऽन्त्ययुगे युषि इति पश्चाशत्तमः श्रीसुमतिसाधुसूरिः संज)। (५५) विमल: हैमः [अने•सं• कां२ श्लो० ४४९]। श्रीहेमपूर्वः' श्रीसुमतिसाधुसूरिप? पञ्चपञ्चाशत्तमः श्रीहेम- [21] 8 'आरेक्यते' शाते । 'रेका शशायामिति धातोः विमलसूरिबभूव । (५६) 'विमलनामाऽऽनन्दशब्द०' श्रीहेम. क्यपि वर्तमाने रूपम् ।.9 'ज्ञैः पण्डितैः। 16 जनवृजिन- विमलसूरिपट्टे ऑनन्दविमलरिर्बभूव । [17] (५७) "विजयदानः सूरिः श्रीआनन्दविमलसूरि- | निहन्त्री जनानां वृजिनानि पापानि दुःखानि वा निहन्त्री नाशकत्र । 11 'अभ्युद्धतार्हद्विहारे' अभ्युक्ताः जीर्णोद्धाराः कृता अर्हता पट्टे सप्तपञ्चाशत्तमः श्रीविजयदानसूरिर्बभूव । (५८) 'श्रीहीरनामा' विहाराश्चैत्यानि येन स तस्मिन् । श्रीविजयदानसूरिपट्टेऽष्टपञ्चाशत्तमः श्रीहीरविजयसूरिः संजझे। 2 उच्चावदान:' उच्चैः प्रशस्तकर्म यस्य सः। 'प्रकृतसुकृतवाग्भिः' [22] 12 'कविमिः' , देवविमल-हेमविजयादि- प्रकृतानि च तानि सुकृतानि पुण्यानि च प्रकृतसुकृतानि, वाचः | कविभिः-हीरसौभाग्य विजयप्रशस्त्यादिमहाकाव्यानां कर्वेभिः बचांति येषां तः कविमिः। 13 'अस्याः' प्रवृत्त्या: .

·5 15 प्रय १५-३१] दिग्विजयमहाकाव्यम् । ३१ तदनु विजयसेनः सूरिराडस्य पढे दिनकरकरणिः ख थपूज्यो वभासे। अकबरनरचक्री यस्य चक्रे प्रशंसां सदसि विजयमस्य प्रेक्ष्य 'विप्रौघवादे ॥ २३ ॥ सुरपतिमिव साक्षान्नव्यदिव्यर्द्धिमाजमकबरनरराज बोधयन् साऽवरोधम् । गणिगणमणिहीर पूर्वदेशे विहारात स विजयमुपलेभे मोहमुच्छिद्य सबः ॥२४॥ गुरुरिव गुरुशिष्या स्थादितीवोत्तरस्यामकबरनरशक्राभ्यर्चितो लाभपुर्याम् । उपनतविजयश्रीर्मोहसर्वखभङ्गात् स गुरुविजयसेनो गीयतेऽद्यापि भूम्याम् ॥ २५ ॥ इति जिनवरपहश्रेणिमालामसूनैर्मुनिपतिभिरकारि स्फारविद्याद्यनूनैः। खसमयमनुजीव्या प्रौढमोहमघातात् कति कतिचन वारान् दिगजयोजनराज्ये ॥२६॥ बहुगुणवलशक्तिमात्युपायोदिताशाविजय इह कवीन्द्रर्विस्तरात् कैर्निगया। यतिपतिमतिलभ्य सभ्यतुष्ट्यै समासात् कथमपि कथयामस्तं तथापि प्रशस्तम् ॥२७॥10 संदनु तदनुभावादेव देवखरूपी विजयिविजयदेवः श्रीगणेन्दुर्बभूव । किमुत ! विजयदेवच्छद्मनास्यावतीणों भरतभुवि जिनानां भक्तये व्यक्तयुक्त्या ॥२८॥ प्रवचनमुपदिश्योद्दिश्य भव्याङ्गभाजः प्रतिविषयविहारैधर्मकर्मप्रवृत्तिम् । कुनयमपनयन् यस्तेनिवास्तेन मुक्तेः पथि पथिकजनानां सार्थनाथायते म ॥ २९॥ भजति जिनमतस्य प्राज्यसाम्राज्यमस्मिन् रजति सुकृतिलोकश्चैत्यनित्यार्चनासु । अमलकमलजाग्रभूरिसौरभ्यलुभ्यद्भमररवमिषाद् दिग् गायतीवास्य कीर्तिम् ॥३०॥ अभिनवभवदर्हचैत्यमूर्बध्वजौघैः परमगुरुगरीयाकीर्तिवाला ननर्त। अभिनयमिव तस्याः प्रेक्ष्य रैम्भाऽन्यदम्भाद् "विकिरति कुसुमानि स्फारतारामिषेण ॥३१॥ 20 [28] (५९) "विजयसेनः सूरिराट् श्रीहीरविजयसूरिपट्टे [28] (६०) 'विजयदेवः' श्रीविजयसेनसूरिपढे षष्टितमः ऐकोनषष्टितमः श्रीविजयसेनरिः संजथे। श्रीविजयदेवसूरिः संबभूव । 1 'विप्रोषवादे पञ्चशतविप्रैः सह वादं कुर्वाणे । [24] 2 'सावरोधम्' अन्त:पुरसहितम् 'शुद्धान्तः स्यादन्तः- [29]9'भव्याजभाजः' भव्यप्राणिनः। 10 विषय विषयो पुरमवरोधोऽवरोधनम्' इति हैमः [अभि. चिं. कालो देशः। 11 'तेनिवान्' विस्तारं कृतवान् । 'तनूयी विस्तारे' इति धातोः शतृप्रत्ययाद् रूपम् । 12 'सार्थनाथायते' सार्थनाय: ३31] वृन्दखामीवाऽऽचरतीति सार्थनाथायते । 'सार्थों वन्दे वणिग्गणे' [25] 3 'अकबरनरशकाभ्यर्चितः' अकबरो नृपतिः नरेषु शक इन्द्र इवेति अकबरनरशकस्तेनाभ्यर्चितः पूज्यः। 4'लाभ- इति हैमः [अने० सं० कां० २ श्लो० २२५] पुण्याम्' देहलीति नगाम् । 5 'उपनतविजयश्रीः' उपनता [31] 13 'परमगुरुगरीय कीर्तिबाला' परमश्चासौ गुरुश्चति प्राप्ता विजयश्रीलक्ष्मीर्यस्य सः। परमगुरुस्तस्य गरीयसी कीर्तिः सैव बाला। 14 'अभिनयम्' व्यज- [26] 6 श्रेणिमालाप्रसूनैः' श्रेणिः पतिरेव माला तस्याः कम् 'व्यञ्जकोऽभिनयः समौ' इति हैमः [अभि चिं० का० श्लोक प्रसूनैः पुष्पैः। 7 'स्फारविद्याद्यनूनैः' स्फारा विपुला या विद्या | १९६] 15 'रम्मा' सुरपत्नी रम्भा त्रिदशभामिन्यां कदल्यां च' साऽऽदौ यस्य स स्फारविद्याद्यस्तेनानूनैः । इति हैमः [अने० सं० कां. २ श्लो. ३१५] 16 "विकिरति, [7] 8 'यतिपतिमतिलभ्यः' यतीनां पतयस्तेषां मतिभिलभ्यः | क्षिप्यति ‘कृ विक्षेपे' इति धातोः रूपम् । 17 'स्फारतारामिषेणं स्फाराः विकसिताः यास्तारास्तारकास्तासां मिषेण व्याजेनेत्यर्थः । प्राप्य:। *P स्फारि | P दीप्य ।

·३२ 5 10 महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [चतुर्थः सर्गः विभवफलमभीप्सुव्यलोकः प्रभूणां सदसि सदुपदेशं प्राप्य देवप्रतिष्ठाः । व्यरचयदचिरात् तत्प्रीणनेऽद्यापि देवा न धरणिमवतीर्य खं नरान् दर्शयन्ति ॥२॥ प्रवचनकुशलानां रम्यवात्सल्यकर्मण्यविरलरसवत्याः प्रोद्भवत्सौरभेण । भुवि फणभृदधीशोऽप्युन्नमन्मौलिरास्त भुवनजनहिताय स्यान्न किं पुण्यकार्यम् ॥३३॥ प्रतिपदमदसीयश्रेयसः प्राज्यरागादनुपमसमभाजामाश्रमानन्वतिष्ठन् । तपगणगुणनिष्ठाः श्रावकाः सप्रतिष्ठामुनिजनपठनेऽभूत् तेषुघोषोऽपि नान्याः॥३४॥ सविनयमिदमीयाऽऽदेशमासाद्य सद्यस्समयनयविदोऽत्र प्रौदगीतार्थपार्था । दिशि दिशि विचरन्तश्चारुचारित्रबोधं विदधुरंधुतलजा जैनधर्मेऽतिसज्जाः ॥ ३५ ॥ कुमतरतविनाशादू बोधिहेतुप्रकाशाजिनभवनविधानाद योगिनां संनिधानात् । अतनुत सैनिसर्ग पावकः पुण्यसर्ग विजितदुरितवर्ग" मोहवृत्तेर्विसर्गम् ॥ ३६ ॥ मरुधरणि-सुराष्ट्रा-गूर्जरत्रादिदेशेष्वभयमथ विहृत्य स्तुत्यसत्कृत्यलाभात् । विषयगणललाटे मेदपाटे जगाम मुनिपतिरतिशायी तेजसा तीव्रधानः ॥ ३७॥ नरपतिरपि तत्र श्रीजगतत्सिहनामा गुरुचरणपयोजे योजयश्चावनामम् । वचसि रसिकवृत्त्या जीवरक्षां प्रपेदेनिमिषवधनिषेधस्तेन जज्ञे सरस्योः ॥ ३८॥ परिपतितजिनौकांस्युद्धरन शुद्धबुद्धिः खमपि नरकपातादुद्दधार क्षितीशः। गुरुरपि सुनिवेशे सर्वदेशे चकाराविरतिविरतिमद्भिस्तीर्थयात्राः सहैव ॥ ३९॥ पुनरपि समियाय श्राद्धवर्ग ऍपूषुः सपदमहमदाद्यं वादमत्यादरेण । युगपरिमितमासान् जातपुण्यप्रकाशान् स्थिरतरचरणस्थस्तस्थिवानुत्सवेन ॥ ४०॥ गुरुतरगणभारं भूरिचिन्तावतारं निजबलमसहायं ध्यानधारान्तरायम् । उचितगुणनिकायं चिन्तयन्नासा यं सपदि विजयसिंह यौवराज्ये न्यधत्त ॥४१ ।। 15 20 । L - [32] 1 'तत्प्रीणने विजयदेवसूरिं प्रीणयितुम् । [36] 12 "रत" रतं मोहनम् । 18 'सनिसर्गम्' सदानम् । 2 'धरणिम्' पृथ्वीम् , धरणिशब्दः हस्खो दीर्घोऽपि । 'अवन्यवनि- | 14 'विजितदुरितवर्गम्' विजितं दुरितानां पापानां वर्ग समूह धरणी धरणिर्धरिया धरा' इति साधुसुन्दरः [शब्दरत्नाकरे कांयेन तम् । ४ श्लो० ३] [38] 15 'अनिमिषवधनिषेधः अनिमिषा मत्स्यास्तेषां वध. [33] 3 'रम्यवात्सल्यकर्मणि' मनोहरसाधर्मिकवात्सल्यकायें। निषेधः हिंसाप्रतिषेधः। 16 'सरस्योः' उदयसागर-पीछोला- 4 'अविरलरसवत्याः' निरंन्तरपाकस्थानस्य । 'सुदशाला रसवती अख्यतडागयोः । पाकस्थानं महानसम्' इति हैमः [अभि. चिं. कां. ४ श्लो. [39] 17 'परिपतितजिनौकोसि' खण्डितजिनमन्दिराणि । ६४] 5 'फणभृदधीशः' सर्पराजः वासुकिर्वा । 6 'आस्त' उप- 18 'स्वमपि' आत्मानमपि । विष्टः । 'आसिक् उपवेशने' इति धातोः बस्तन्या रूपम् । [40] 19 'पुपुषुः परीतुमिच्छुः 'पृश् पालनपूरणयोः' इति [34] 7 'प्राज्यरागाद्' गाढनेहात् । 8 'घोषोऽपि नान्द्या' धातोः सन्नन्तलाडप्रत्ययः । 20 'युग' युगाश्चत्वारः, चातुर्मासि- नन्दिघोषः बन्दिघोषः। कम् । 21 "स्थिरतरचरणस्थः स्थिरतरमतिशयेन दृढं चरणं चारित्र [35] 9 'समय-नयविदः' समयः सिद्धान्तः नयः नीतिस्तयो- तस्मिन् तिष्ठतीति । विदा वेतारः। 10 'अधुतलज्जा:' अधुता-अचलिता लज्जा ब्रीडा F41] (६१) 'विजयसिंहम्' 'श्रीविजदेवरिपट्टे एक- येषां ते। 11 अतिसना अतिसंनद्धाः। षष्टितमः श्रीविजयसिंहसरिरभवत् ।

·३३ 5 पद्य ३२-५१] दिग्विजयमहाकाव्यम् अथ स विजयसिंहः सूरिरुत्सारितारिधृतधृतितरवारिौंहदावाग्निवारिः। गुरुहृदयमराङ्क्षीद् दुष्टकर्माण्यभाङ्क्षीत् तपगणमनुशासवारण मारणायै॥४२॥ विमलगिरिशिरस्थश्रीयुगादीशयात्राकरणनियतचेता देवसूरिश्चचाल । अनुगतबहुसङ्घस्यन्दना-श्वोष्ट्र-नागोच्छलदविरलधूली रूद्धदिक्चक्रवालः॥४३॥ अनुपदबहुरूप्य-खर्णमुद्राङ्गपूजाकरणवितरणायैाम्यसङ्घन पूज्यः। मुदितजनसुराष्ट्रासर्वतीर्थाण्यनंसीदुचितनगरजातज्येष्ठसंस्थानरीत्या ॥४४॥ अभिनवनगरस्थं श्रीगुरुं वारिदत्तौं चतुरचतुरिकाऽऽख्या श्राविका दक्षिणस्याः। सकलनगरसङ्घानुज्ञयाऽभेत्य भक्त्या विनयमभिनयन्ती सोत्सवं तं ववन्दे ॥ ४५ ॥ प्रतिकृतिशतमत्र श्रीजिनानां नवीनं समहमहमिकाभृद् भूरिवित्तव्ययेन । सकलजनसमक्षं संप्रतिष्ठाप्य सूरेशन-वसनदानः प्रीणयामास सङ्घम् ॥ ४६ ॥ अवसरमधिगम्य खं प्रणम्याशयं सा सदसि गणगुरूणामागमं दक्षिणस्याम् । प्रबलमुकृतलब्ध्यै नाम विज्ञापयन्ती गुरुपरिचरणेऽस्थाद् वत्सराणां चतुष्कम् ॥४७॥ प्रतिदिनमिदमीयां देशविज्ञप्तिवाचं मनसि गणधरेन्द्रो निश्चयेनानुनीय । गमितजलदकालस्तामलिसे व्यहार्षीत् सैहसि हसितलक्ष्म्याश्राद्धया वृद्धयाऽमा॥४८॥ अथ चलति मुनीन्द्रेऽनुव्रजद्राजसङ्घप्रबलबलसमूहादुच्छलधूलिपुजैः । जलधिजलविशोषाऽऽशङ्कया दक्षिणाशा खविषयपरिवृद्धयाऽलं हसन्तीव रेजे ॥४९॥ स्फुरति मुनिमहेन्द्रे सौरतेजोऽधिकत्वे हृतवसुरिव भाखान् प्रेरयन्नञ्जसाऽश्वान् । जलधिशरणमापद् व्यापदं छेत्तुकामस्तत इव धनराशि लब्धवानब्धिपार्वे ॥५०॥ पथि नगरजनस्याभ्यर्थनातो वरङ्गात् परपुरि परमेज्यः प्रावृषं संनिनाय । तदनु तपसि चर्यामाचरँश्चारुविद्यापुरमतुलमहेन प्राविशद् भाविशर्मा ॥५१॥ 10 15 20 [42] 1 'उत्सारितारिः' उत्सारिताः दूरीकृता अरयो ग्रेन [46] 14 'प्रतिकृतिशतम्' मूर्तीनां शतसङ्ख्याप्रमाणम् । सः। 2 'धृतधृतितरवारि:' धृतो धृतेधैर्यस्य तरवारिः खड्गो येन | 15 'समहमहमिकामृद्' सम्यक् प्रकारेणाहमहमिका परस्परं शक्तोऽहं सः। 3 'मोहदावाग्निवारिः' मोहरूपो यो दावाग्निः दावानलस्तं शक्त इति स्पर्धाखरूपां बिभर्तीति । 16 'अशन-वसनदानैः' अशनं शीतलीकर्तुं वारि जलमिव । 4 'अराक्षीत् ररज 'रञ्जी रागे' | भोजनं वसनं वस्त्रं च तयोर्दानैः। इति धातोरद्यतन्यां रूपम् । 5 'अभाक्षीत्' बभज 'भोंप् [47] 17 'प्रबलसुकृतलब्ध्यै प्रबलानि दृढानि च तानि सुकृ. आमर्दने' इति धातोरचतन्या रूपम् । 6 'वारणा-स्मारणाद्यैः' तानि पुण्यानि तेषां लब्ध्यै प्राप्त्यै । वारणा सारणादिशिक्षाप्रकाराः। [43] 7 नियतचेताः' निश्चितमनाः । 8 'स्यन्दन" [48] 18 'अनुनीय' विज्ञप्य । 19 'जलदकालः' वर्षा स्यन्दना रथाः। 9 'नाग' नागा हस्तिनः। 10 'चक्रवाल:' कालः । 20 'व्यहार्षीत्' विजहार विपूर्वक 'हंगू हरणे' इति धातोः चक्रवालः मण्डलम् । 'चकवालं तु मण्डले' इति हैमः [अने० सं० अद्यतन्यां रूपम् । 21 'सहसि' मार्गशीर्षे । 'मार्गशीर्षः सहः कां० ४ श्लो० ३०१] सहाः' इति हैमः [अभि. चिं. कां. २ श्लो० ६६] । [44] 11 वितरणाद्यैः' दानादिभिः । [50] 22 'सौरवेजः सूरस्यापत्यं सौरः शनैश्चरस्तस्य [45] 12 'अभिनवनगरस्थम्' नवानगरस्थितम् । 18 'वारिदों' वर्षाकाले। [51] 23 'अवरङ्गात्' औरङ्गाबादनगरात् । दि० म०५ तेजः प्रकाशः।

·5 10 महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [चतुर्थः सर्गः अकृत कृतविमेयास्तत्र मासान् निवासं गुरुरुरुतरभक्तिश्राद्धविज्ञप्तियोगात्। मुनिहरिमननीय श्रद्धया देवचन्द्रो व्यरचयत वरिष्ठां देवबिम्बप्रतिष्ठाम् ॥५२॥ तदनु मनुजसङ्घनान्वितस्तीर्थयात्राफलबलमभिलिप्सुार्गशीर्षे चचाल जिनवरकलिकुण्डाह्यानपावं प्रणम्यायतकरकरहेडास्थायिपार्च निनंसुः॥५३॥ पथि विचरति चामिन दक्षिणस्याः पयोधिर्भयतरल हवाभूल्लोलकल्लोलदम्भात् । मुनिरपि घंटजन्मा क्षारतां मां निनाय मुनिपतिरथ कर्ता किं ममेति प्रबुध्य॥५४॥ परमगुरुरिहायं सर्वसौख्याभ्युपायं विमृशति च कश्चित् कस्यचिन्नापकर्ता। मंगधजनमुखेभ्यः सम्यगेतन्निशम्य जलधिरधिविनोदं नृत्यतीवोत्तरङ्गैः॥५५॥ तटनिकटमुपेतेऽस्मिन् पयोराशिरासीन्मुदित इव तरङ्गोन्मुक्तमुक्ताः प्रवर्षन् । अभिललितपयोभिधौतपादः प्रसादमविरललहरीभिर्मन्यमानो मुनीन्दोः॥५६॥ मुनिपतिसहचारिश्राद्धसद्धे तुरङ्गा अभिजिगमिषुसिन्धावुल्लसन्तस्तरङ्गाः । ध्वजपटलममुष्मिनुल्ललास द्विपानां पृथुतरमितरत्राऽपोतपोतोत्तमानाम् ॥ १७ ॥ अभिरमति वधूनां वृन्दमस्मिन् सुरूपं जलनिधिमधिगम्य स्पर्द्धयेवामरीणाम् । दिशति कनकमुद्रा मार्गणेभ्यो महेभ्यः प्रसरति मणिमुक्ताश्रेणिराकीर्यमाणा ॥५॥ पटुपटहनिनादस्तत्र सङ्के जगजं जलगजकुलमेवोर्जखलं चापरत्र । हदरुचिचतुराऽख्या भाविकारत्नमसिन जयति तदितरसिँश्चारुलक्ष्मीःखरूपात्॥१९॥ कृतजनपदतीर्थस्तीर्थरक्षासु दक्षः कतिपयदिवसान स श्राद्धलोकेन साकम् । न्यगमयदुदधेस्तत् सैकतं प्राप्य रम्यप्रभुरभिनवपार्श्वद्वैतपूजाऽनुरोधात् ॥ ६॥ न्यवृतदथ मुनीनां सिन्धुरः सिन्धुरोधोमुवमिव परिपूय स्तूयमानो महेभ्यः । सविनयवाचाऽभ्यर्थितः सैष विद्यापुरवरमंधितष्ठौ श्रीचतुर्मासकाय ॥ ६१ ॥ कतिपयदिवसान्ते चारुबहाननाम्ना पुरवरमधिजग्मे खामिनानेन सद्यः । बहुनगरविभूषायोगतः प्रौढपूषाऽभ्युदयनरुचिरासीत् वर्ण-रूप्यांशुकौघैः ॥ १२॥ अतिशयितमहिनामुत्सवानां वितानैर्गणगुरुरिह नीत्वा प्रावृष कार्तिकान्ताम् । पुनरपि च विजड़े राष्ट्रमुख्ये तिलिङ्गे प्रथममभिनिनसुस्तीर्थपं तीर्थपतौ ॥ ६३॥ 15 20 [521 1 'कृतविमेयान्' चतु परिमितान् । 2 'मुनिहरिम्' । कुलपृथ्वीम् । 8 'परिपूय' पवित्रीकृत्य 'पूग्श् पवने, पवनं शुद्धिः' मुनीन्द्रम् । इति धातो को यपि रूपम् । 9 'अघितष्ठौ स्थितः। [54] 3 'घटजन्मा' अगस्त्यः। [62 ] 10 'चारबहाननाम्ना पुरवरम्' बर्थीनपुर इति नाम्ना [55] 4 'मगधजन" मगधः स्तुतिवंशजः; यदाहुः 'मागधाः श्रेष्ठनगरम् । स्तुतिवंशजा'। [57] 5 'अपोतपोतोत्तमानाम् अपोता अबालाश्च ते पोताश्च [68] 11 'प्रावृषं कार्तिकान्ताम्' आषाढमासतः कार्तिकमास- दशवर्षीयाः गजास्तेषूत्तमानां श्रेष्ठानाम् । पर्यन्तं वर्षाकालम् । 12 'तीर्थपम्' तीर्थ साधु-साध्वी-श्रावक-श्रावि- [61] 6 "सिन्धुरः' हस्ती। 7 'सिन्धुरोधोभुवम्' पयोधि- । काणां तीर्थ सङ्घ पातीति तीर्थक्करम् ।

·10 पथ ५२-७३] दिग्विजयमहाकाव्यम् । जिनपतिनवविम्बस्थापना भाग्यपुर्या यवनपतिनिबोधात् सोत्सवं स प्रणीय। जनपदमपिं सम्यग भावयन जैनमार्गे पुनरपि पुरि विद्यापूर्विकायामियाय ॥ ६४ ॥ भृशमकृशमहेनाभ्यर्थितस्तन्त्र भव्यैः खयमधिकृतवान् स प्रावृषौ सान्तरं हे। सुकृतभरविशेषा जज्ञिरे ये तदानीं क इह ननु समर्थस्तानशेषान् प्रवक्तुम् ॥ ६५ ।। सुरभिवधनिषेधं व्यादिशत् पातिसाहिः सकलजनपदेऽपि श्रद्धया शुद्धबुद्धिः। परमगुरुकरेणाकारयदू देवचन्द्रः प्रबलतरमहेनान्यां जिनेन्द्रप्रतिष्ठाम् ॥ १६ ॥ विबुधपदनिवेशस्तत्प्रतिष्ठामहेऽभूदमलचरणभाजां दक्षिणस्यां गणेन्दो। बहुविदमरचन्द्रे वाचकश्रीदिदीपे गुरुचरणनिषेवा देववल्लीवदेव ॥ १७॥ अगमयदसमानां पुण्यवृत्त्या समानां वरनगरनिवेशेष्वष्टकं दक्षिणस्याम् । सुकृतविभवलाभ लम्भयन्नात्मनि खे प्रसृमरवरकीर्तिर्देवसरिः स विश्वे ॥ ६८॥ परमगुरुविहारादू दक्षिणा दक्षिणासीजिनपतिवरधर्मे मोहसम्मोहनेन । इति कृतविजयोज्यं दक्षिणस्याः समायादहमदपदवादश्रीपुरं गुर्जसम्॥ ६९ ॥ निजवपुषि विचिन्त्य स्थाविरी कान्तिमीशः परिणतिमपि दिव्यां खां द्विधा सावधानः। प्रवचनपटुपट्टे स्थापयामास सूरि सविजयविजयादिश्रीभं प्रौढनाना ॥ ७० ॥ • विबुधमपि च धीर वीरपश्रिया तं कृतपरिणययोगं वीक्ष्य शुद्धोपयोग मुदमुदवहदुच्चैः श्राद्धसङ्घ समग्रो रविमिव दिवसश्रीसंयुतं कोकलोकः॥१॥ परमगुरुरिदानी तैः सहाऽचार्यधुपैंय॑हरत कृतकृत्यः मातले निर्विकल्पः। हिमरुचिरिव दीपैर्ध्वस्तसन्धिकारे जगति मतिमदर्यः शीतले शीतलेश्यः ॥७२॥20 कतिपयशरदन्ते श्रीसुराष्ट्रां भदन्ते भजति सुरसमाजोऽभ्याजगामेशंसत्कः । अनशनमनुगृयैतगिरा खर्गिराजा समितिममितिजापादाऽऽप गच्छप्रजापः॥७॥ HIIVERSITY O2009 AM LIBRARY 15 M [64] 1 'भाग्यपुर्याम्' तिलङ्गदेशे गलकुण्डप्रत्यासन- | प्रभम्' श्रीविजयसिंहरिपट्टे द्वाषष्टितमः श्रीविजयप्रभसूरिः भाग्यनगरे । 2 'यवनपतिनिबोधात्' यवनपतिः पातिसाहि- प्रस्तुतकाव्यस्य नायकोऽजनि । श्रीकुतड़साहिनः निबोधात् प्रतिबोधात् । [71] 7 'विबुधमपि' पंन्यासमपि । 8 'वीरम्' श्रीवील [66 ] 8 'सुरभिवधनिषेधम् गोहननप्रतिषेधम् । 4 'पाति- विजयम् । 9 'कृतपरिणययोगम्' कृतः परिणयो विवाहस्तस्य साहिः' पातिसाहिईदलसाहिनामा । योगम् । ४ 'कोकलोकः' कोकश्चक्रवाकः स एव लोकः । [72] 10 'आचार्यधुर्यैः' आचार्याः सूरयस्तेषु धुर्याः श्रेष्ठास्तैः । [67] 5 "विबुधपदनिवेशः' श्रीवीरविजयानां एकाधिके 11 'हिमरुचिः' चन्द्रमाः। 12 'शीतलेश्यः' श्वेतलेश्यावान् । सप्तदशशतवर्षे श्रेष्ठिदेवचन्द्रकृतप्रतिष्ठायां पंन्यासपदं दत्तवान् । [78] 18 'ईशसत्कः' श्रीविजयदेवसूरिसंनिधौ । [7016'स्थाविरीम्' स्थितशीलाम् । (६२) "विजयादिश्री 14 'गच्छप्रजाप:' गच्छनायकः। ।

·महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [चतुर्थः सर्ग: व्यधित विजयमुच्चैः प्राग दिशो हीरसूरिस्तदनु विजयसेनश्चाप्युदीच्या विशिष्य गणपतिरयमेवं दक्षिणामण्डलस्य कुनयविषयमोहं दाग निराकृत्य लोके ॥७४॥ श्रीजैनेश्वरशासनं क्षितितले प्रोद्भाव्य भव्यात्मना- मुद्धाराय भवाम्बुधेः प्रबुबुधे यो योगवृत्त्या खयम् । गच्छेन्दुर्विजयादिदेव भगवान् देवः प्रकृत्या सतां देयान्मोदमहोदयं सविजयं विश्वावभासाश्रयम् ॥७५॥ इति श्रीदिविजयनान्नि महाकाव्ये महोपाध्यायश्रीमेघविजयगणिविरचिते कथानायकगुरोदिग्विजयवर्णनो नाम चतुर्थः सर्गः ॥ ४ ॥ 5 [74] 1 'उदीच्याः' उत्तरदिशः । 2 'गणपतिः' गच्छपतिः। | मोक्षम् । 'महोदयः सर्वदुःखक्षयः' इति हैमः [अभि० चिं. [75] 3 'प्रोद्भाव्य' प्रकाश्य । 4 'गच्छेन्दुः' गच्छे को० १ श्लो. ७४] । 6 "विश्वावभासश्रियम्' जगत्प्रकाश- इन्दुश्चन्द्र इव। 5 'मोदमहोदयम्' आनन्दवरूपं महोदयं | लक्ष्मीम् ।

·पद्य ७४-५] दिग्विजयमहाकाव्यम् । पञ्चमः सर्गः। र हाँ नमः। 6 10 अथ गणधरस्तत्पदृश्रीप्रभुर्विजयप्रभः समभवदलंभूष्णुर्भूमीस्पृशां भ्रमविच्छिदे। अभिनवसहस्रांशुपांशुप्रभाभरजित्वरः कमन विजयी शीलोन्मीलगुचा समुदित्वरः ॥१॥ प्रतिदिनमयं तेजोवृद्धयाऽन्तरारिपराजयं कुशलरचितैमनस्तंत्रश्चिकीर्षुरिवात्मना । गणभरधुरं विन्यस्यैवोपंधेयजने धियाड गमयदमदः कश्चित् कालं नैयाऽऽहितलोचनः॥२॥ सबलमुपधाशुद्धं बुद्धं नियोज्य पलं क्रमात् समयमुचितं दिगयात्रायामुपस्थितमामृशन् । अथ शमभृतां चक्री चक्रेऽभिषेणनमुत्तरां कुमततमसाकीणां यातुं विमोहजिगीषया ॥३॥ प्रभुविहरणे'दीपाजहानात् पुरः स्तुतिमङ्गलं जय जय विभोरासीदाशीर्वचः श्रुतिसंहितम् । चतुरतुरगः सर्वाङ्गीणस्फुटाभरणान्वितोऽ- भ्यस(ष)जदगजद् गर्जगर्जध्वनिगराध्वनि ॥४॥ मुंभगविहगः सव्येऽसव्ये यथार्हतया रुता- न्यकृत सुकृतश्रेणीलाभं प्रतिस्थलमांदिशन् । जैलरहदृशो मुक्तावर्धापनानि वितेनिरे सतिलकतया विप्रः क्षिप्रं पपाठ ऋचां वचः॥५॥ 15 20 [1] 1 'अलंभूष्णुः शक्तो भवतीत्येवं शीलोऽलं भूष्णुः 'भूजेः [3] 12 'उपधाशुद्धम् उपधाभिः शुद्धं पवित्रम् । “भिया ष्णुक्' ५-२-३० । इति सिद्धहेमीयसूत्रात् ष्णुक् प्रत्ययः। 2 भूमी- | धर्मार्थकामैश्च परीक्षा या तु सोपधा" इति हैमः [अभि. चिं. स्पृशाम्' मनुष्याणाम् । 3 'अभिनवसहस्रांशुप्रांशुप्रभाभरजिसरः' | कां. ३ श्लोक ४०४]। 13 'शमभूताम्' शान्तिभृतां साधूनाम् । अभिनवः नव्यश्चासौ सहस्रांशुः सूर्यश्चेत्यभिनवसहस्रांशुस्तस्य प्रांशु-14 'अभिषेणनम्' निष्कमणम् । 15 "कुमततमसाऽऽकीर्णाम्' रुन्नता या प्रभा झुतिस्तस्या भरः समूहस्त्र जिबरः जयनशीलः । | मिथ्यावरूपान्धकारेण व्याप्ताम् । 4 कमनविजयी' कामदेवविजेता। 5 'समुदिलरः' सम्यगुदय- [4]16'द्वीपाऽऽहानात्' 'दीव'नानो नगरात् । 17 'श्रुति- शील संहितम् छन्दःसहितम् । 18 'अभ्यषजद्' अभिपूर्वात् 'षजं सङ्गे [2] 6 'कुशलरचितैः' विज्ञकर्तृभिः । 7 'मन्त्रैः' मन्त्रः इति धातोः यस्तन्यां 'स्थासेनि०' २-३-४० इति सिद्धहेमीय- रहस्याऽऽलोचनं तैः 8 'तन्त्रैः' तन्त्रमौषधं तैः। 9 'विन्यस्य' सूत्रेण पे कृते रूपम् । संस्थाप्य । 10 'उपधेयजने' उपधीयते समीपे ढौक्यते भयध- र्मार्थकामोपन्यासेनामात्यानामाशयान्वेषणरूपपरीक्षार्थमुपधा; उपधातुं [5] 19 'सुभगविहगः' सुभगः विजयाशंसी विहगः पक्षी। योग्य उपधेयः, उपधेयश्चासौ जनश्चेत्युपधेयजने । यत्कौटिल्यः-20 'सव्ये' वामाझे। 21 'असव्ये दक्षिणे। 22 'जलरु- 'उपधाभिः शौचाशौचपरिज्ञानममात्यानाम् । 11 'नयाऽऽहित- हदृशः' कमलाक्ष्यः स्त्रियः । 23 'मुक्तावर्धापनानि' मुक्तानां लोचनः' नयैः नीतिभिराहिते विकसिते लोचने यस्य सः । वर्धापनानि 'वर्धापनं वधामणी ति भाषायाम् ।

·[पञ्चमः सर्गः 5 10 महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं जलनिधिजले वेलावृद्धिर्षभूव विभोः पुर: सकलकलया कार्य सिद्धेमहोदयशंसिनी। उभयतटयो यद्वाचावलीपरिवादना- निनदमतुलाऽऽनन्दादू वृन्दं दिशामिव निर्ममे ॥६॥ प्रवहणमथारूढे तस्मिन् जगज्जनतारके स इह सुतरां योगो रेजे द्वयोः समकर्मणोः। लवणजलधेयुत्क्रान्त्याऽभूत् प्रभोः किमितो दिना- लवणिमवास्थित्या लोके व्यतिक्रमसूचना ॥७॥ लवणजलधिः पादौ प्रक्षालयन्निव वीचिभि- रनुजिगमिपू रागान्मुक्ताफलस्तमाकिरत् । अभिनवभवत्फेनश्रेण्या सृजन बृहतीमिवो. ललितकलिकाहस्तैर्भूयो भ्रमन्निव जग्मिवान् ॥८॥ प्रतिपदमथ ग्राम्यैः सबै कृतार्चनवन्दनः समयवचनाऽऽरोपैनिनन् विमोहमहाबलम् । विमलशिखरियोसीनं श्रीयुगादिजिनेश्वरं श्रमणमघवाऽनंसीद भक्त्या नवस्तवनोक्तिभिः॥९॥ लवणिमगुणे सर्वाग्रण्यां गुरोर्बहुगौरवं समरसविधे प्रागल्भ्यं चौचितीरणलाघवे। बहुतररुचि प्रेत्याकारे सुसज्जनकर्मणि प्रभवति कथं मोहं जेतुं न स प्रभुराहवे ॥१०॥ 15 20 रोपः। । । । [१] १ 'समयवचनारोपैः' समयः सिद्धान्तस्तद्वचनरूपैरा- 1 ४ 'चौचितीरणलाघवे' च पुनः ईरणं प्रेरणं धर्म तल्लाघवे भौचिती। ५ 'प्रत्याकारे' खनकोशे आकारं प्रतीति प्रत्याकार [0]R 'समरसविधेः' समस्य समभावस्य रसविधेः तत्राहदाकारे ऋषिवेषे वा। ६ 'सुसजनकर्मणि' सजनांना पके सामपाः । ३ 'प्रागल्भ्यम्' पाण्डित्यं धृष्टत्वं वा । कर्म दानादि तत्र पक्षे सज्जनं सेनाया उपरक्षणम् । . [6] 1 'महोदयाशंसिनी' महोदयो महाविजयस्य संसूचिका । | सं• का० ३ श्लो० ३२५]। 10 'ललितकलिकाहस्तै' ललिताः 2 'मोषद्वाद्याऽऽवलीपरिवादनाव' मायन्ती चासौ वाद्यावली | कान्ताः कलिका वीचय एव हस्खास्तैः । वादित्राणां समूहस्तस्य परिवादनात् । [9] 11 'समयवचनाऽऽरोपैः' समयानुकूलवचनखरूपाणामा. [7]8 'प्रवहणम् नावम् । ' 4 "व्युत्लान्या' 'विशेषेणोई रोपाः आ समन्तादोयन्ते लक्षे इति, आरोपा बाणास्तैः । क्रान्तिस्तया । 5 'व्यतिक्रमसूचना' व्यतिक्रमं उल्लेइन तस्य 12 "बलम्' शक्तिः सैन्यं वा। 18 :विमलशिखरिणि' सूचना। शत्रुजयनामकपर्वतशिखरे । 14 ‘ासीनम् - विराजितम् । [8] 6 'वीचिभिः' तरजैः। 'अनुजिगमिषुः' अनुगन्तु- 15 'श्रमणमघवा' श्रमणाः साधवस्तेषु मघवेन्द्रः । मनुसतु वेच्छुः । 8 'अवाकिर' व्यक्षिपत्। 9 'बृहतीम्' [10] 16 'लवणिमगुणे कान्तगुणे । 17 "मोहम् वस्त्रम् 'बृहती क्षुद्रवार्ताक्यां छन्दोवसनमेदयो.' इति हैमः [अने० । कामदेवम् । 18 'आह' युद्धे ।

·5 10 पच ६-१५] दिग्विजयमहाकाव्यम् । समितिरसिकाल पूर्व गुरोश्चरणाऽऽशया रुचिमपि सदाकारे शस्त्रे मुदा दधतस्ततः। ललितगतयो दानादुचैः करास्सदनेकपाः ऐलुतिपरिचिता गन्धर्वाश्च स्फुरत्कविकामिताः॥११॥ प्रणिधिविधिना शुद्धं मार्ग व्यगाहत साऽऽगमं प्रमुदितसुनासीरश्चक्रे स्थिति नयसाधनीम् । समयवृषभव्यूहे न्यस्यन् भरं विषमाऽऽयुध- ग्रहजमसकृद् दत्त्वा नृणां परं बहुशोधनम् ॥१२॥ स नयमनयद् वर्षा हर्षाद् धनौघपुरेऽनघ- स्थितिरनुगतं भत्त्येवाब्धि दृशा परिभावयन् । प्रतिकृतिशतं चातुर्मास्याः परम्परयाऽऽहंतां समहमहनि प्राप्ते सौम्येऽभ्यषेचयायकम् ॥१३॥ उदितमहसा नुन्नः सूरिः क्रमात् सहसाऽचलद् विमलशिखरिण्यादीशस्य प्रणम्य पदाम्बुजम् । अहिमदपदाद वादस्थानं समेत्य महोत्सवै- गणपतिरिहाऽऽरूढः सिंहासने शुशुभे शुभे ॥१४॥ अधिकृतगुणश्चास्थानं यथोचितमाहतः कृतहढपरीवारान्निस्त्रिंशकं परिकर्षयन् । उपकृतिधनश्राद्धं देशं वशीकृतवान् वशी पटुतरमतिः सर्व पश्यस्तथाऽऽतधियां पथा ॥१५॥ 20 [1] १ 'समितिरसिकाः' समितिरीयर्यादिखत्र रसिकाः । वृषभाः प्रवर्तकाः पक्षे मयैरुष्ट्रविशेषैः सहिते वृषभवगें । पक्षे सङ्क्रामतत्पराः। २ 'सदाकारे शख्ने' सदाकरे शास्त्रविशेष | ११ 'विषमाऽऽयुधग्रहजम्' विषमाऽऽयुधः सरस्खनियन्त्रगजातं इत्यर्थः । ३ 'प्लुति घोटकगतिविशेषः स्वरविशेषश्च । पक्षे विषमान्यायुधानि वत्संग्रहजातम् । १२ 'बहुशोधनम् ४'गन्धर्वा' अश्वाः गायनाच । ५ स्फुरत्कविकामिता' आलोचना, [बहुशो धनम् इति पदविभागे] बहुवारं धनं वा । कविको मुखयन्त्रणं इताः प्राप्ताः 'कविका कवियं मुखयन्त्रणम्' [१५] १३ गुणः' गुणा मूलोतररूपाः प्रत्यचा च । इति हैमः [अभि० चिं० का० ४ श्लो० ३१६] पक्षे स्फुरत् | १४ 'चापस्थाने यथोचितम्' यथोचितं स्थानं मापः पझे चाप- भासमानं कवेः कामितं कवित्वं येषां ते । स्थानम् । १५०परीवारात्' परिकराद् गच्छा कोशाहा 'प्रत्या- [१२] ६ 'प्रणिधि" प्रणिधिः ध्यानं गूढपुरुषश्च । 'हेरिको कारः परीवारः कोशः खड्गपिधानकम्' इति हैमः [अभिः गूढपूरुषः प्रणिधिः' इति हैमः [अभि० चिं० का० ३ श्लो. चिं. का० ३ श्लो० ४४७] १६ निस्विंशकम्' धूर्त तरवारि ३९७] । ७'सागमम्' सवृक्षं ससिद्धान्तं च । ८ 'व्यगा- | वा। १७ 'उपकृतिधनश्राद्धम्' उपकृतिरुपकार एव धनं येषां हत' प्राविशत् । ९ 'प्रमुदितसुनासीरः' आनन्दितशका, तादृशाः श्राद्धा यत्र । १८ 'आप्तधियाम्' माता जिनाः प्रत्य- नासीर सैन्याप्रयानम् । १० 'समयवृषभव्यूहे' समये सिद्धान्ते । यितनरा वा तेषां धियः बुद्धयस्तासाम् । 15 * [11] 1 'चरणाशयाः' चरणं चारित्रं तस्याशया विचारा येषां ] 6 'अयकम्' अयमित्ययकम् । ते। 2 'सदनेकपाः' सन्तश्च तेऽनेकपा हरिखनः सद्भूपा वा । [13] 8 'धनौघपुरे' आधुनिकघोघानगरे । 4 'प्रति [14] 7 'उदितमहसा' उदितं च तन्महस्तेजश्चेत्युदितमहस्तेन । कृतिशतम्' मूर्तीनां शतकम् । 5 'समहम्' महोत्सवपूर्वकम् ।। 8 'नुनः' ईरितः।

·[पञ्चमः सर्गः 5 10 15 1 महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं मुनिपतिना स्कन्धावारस्थितिः शरदोर्द्वयं व्यरचि निचिताऽऽचाराणां च क्षितौ स्थितिरक्षता। दिशि दिशि समादिश्य प्रौढक्षमाधननायकान् समुपनयता मोहारातेले शिथिलक्रियाम् ॥१६॥ स्वयमपि गुरुर्वापारुष्यं निरस्य शनैः शनैः नयपरिचयात् कोशं मित्रं समेधयितार्थतः। कचन समयं पश्यन् सन्धि प्रशस्ततया परे- ध्वनुगुणधिया क्रोधायेषु स्फुटं प्रवितेनिवान् ॥१७॥ कमपि विषये मुख्यं कुर्वन्नयं युपचारतां कचन वचनाद् गृह्णन् गौणप्रवृत्तिकृताऽऽदरः। कचिदपि महोपायैश्चार्थ सुसूत्रतया श्रयन् प्रवचनमहासाम्राज्यस्य श्रिया विललास सः॥१८॥ समुदयबलोपेते जाग्रदुगुणे गणिनि प्रभु- न्यधित विधितस्तूण धीरश्रियां पदमादरात् । निर्गमनविधेः सद्यः कुर्वन् दमं प्रतिरोधके शिवमनुपदं तस्माल्लोके प्रियं समभूदू भुवि ॥ १९ ॥ सुकरकरणप्रत्याहारक्रियाकुशलः प्रभुः सकलविषयान् बुद्धेर्योगाजिगीषुरिवाऽऽत्मना । सहृदयजने जाग्रत्तेजस्तपोधनमुन्नय- नयहरणात् तस्मिन् देशे समञ्जसमादधे ॥२०॥ जिनपतिमथो नन्तुं शक्रेश्वरस्थितमुन्नमत् फणमणिगणाधीशाऽऽराध्यं ससङ्घतयाऽनघः। अनुचलदनोगत्री सम्यग मरुद्रथसङ्कुले- ऽध्वनि धनिवरैः पूज्य: पूज्यश्चचाल तपोगणे ॥२१॥ [१६] १ 'स्कन्धावारस्थितिः' कटकनिवेशः पक्षे स्कन्धा- दीनां चाराणां गूढपुरुषाणाम् । ३ स्थितिरक्षता' स्थितियं- वारे राजधान्या स्थितिरवस्थानम् । २ भाचाराणाम् ज्ञाना-वस्था-अक्षता पूर्णा व्यरचि । [16] 1 'शरदः' वर्षस्य । 2 'मोहारातेः' मोहः कामदेव। 9 'प्रतिरोधके' चोरे। एवारातिः शत्रुतस्य। [20] 10 "करणप्रत्याहार" करणानीन्द्रियाणि तेषां प्रत्याहारः [18] 8 'उपचारताम्' गौणम् । 4 'प्रवचनमहासाम्राज्यस्य' विषयेभ्यः समाहृतिः 'प्रत्याहारस्तिन्द्रियाणां विषयेभ्यः सम्महृतिः' प्रवचनमागमतत्वरूप महासाम्राज्यं तस्य । इति हैमः [ अभि. चिं. कां. १ श्लो० ८३]। 11 सहृदयजने' [19] 5 'समुदयबलोपेते' समुदयो युद्धं तस्य बलं सैन्यं प्रियजने । 12 'अनयहरणातू' अनीतिहरणात् । 18 'समञ्जसम्' तेनोपेतं युक्तं तस्मिन् । 6 'न्यधित' स्थापितः, निपूर्वकं 'डधांग्क् धारणे च' इति धातोरचतन्यां "इश्च०" ४-३-३१ इतीत्वे, कित्त्वे सम्यक्प्रकारेण ऋजुम् । "धुहख." ४-३-७०, इति सिच् लपि 'न्यधित' इति रूपं [21] 14 'अनघः' पवित्रः। 15 'गन्त्री' कम्बलिबाह्यकम् । सिद्धम् । 7 निगमचविधेः' मार्गविधेः। 8 दमम्' दण्डम् । 16 'मरुद्रथसङ्कले देवरथैर्याप्ते । *P फणफणि। 20 ·5 10 पद्य १६-२७] दिग्विजयमहाकाव्यम् विधिरधिकृतः क्षोणीपीठे जिनैनितः पुरा गणगणधरोपाध्यायादिव्यवस्थितिसर्जनात् । प्रणतभगवत्पूज्येनान्तर्मलच्छलहारिणा समभिनयता 'मेघस्येहोदयं पुटभेदने ॥ २२ ॥ भगवति गणाधीशेऽभ्यपणे समीयुषि पत्तनं व्यरुचततरां नीवृल्लक्षम्या हिरण्मयचित्रवत् । विपणिसरणेन नाचण्णांशुकाऽऽभरणश्रिया समुदयदशां सौरी साक्षादिवाभिनिवेदयत् ॥ २३ ॥ सकलभवनश्रेण्यामुत्तम्भितैरभितः पुरं ध्वजपटलकैर्नृत्यन्मोदादिवोद्भुजमबिभौ । विहसितमितस्तवीक्षायां दिशामिव मण्डलं प्रतिपदमिहोदात्तश्रेष्ठिप्रकीर्णधनच्छलात् ॥ २४ ॥ भुवि गजघटाऽचालीद्' बालीकृतार्कसहोदरा विचकिलभरं कुर्वन्तीव क्षरन्मवारिभिः। दिवि घनघटोस्पाबन्धात् सुपुष्करशालिनी स्तनितजनिताऽऽनन्दा लोके गुरोरभिगामुके ॥ २५ ॥ निनदति पुरे विस्मरश्रीमरध्वजसङ्करे जगति सकले शब्दाद्वैते प्रसप्पैति दर्पतः। विधिरपि परं छात्रान् वेदान् प्रपाठयति स्म कि हृढतमतया बाढोद्घोषैरजस्रमुदीरितैः ॥ २६ ॥ अनुपदमनुत्सेके छेके महेच्छजने घने वितरति महे वर्णादीनि क्रमाद् गुरुसङ्गमे । इह सुमनसामैन्द्री लक्ष्मी विभावयतामभू- दतिरतिपदं नृत्यन् गायन पटुस्स बैटुब्रजः ॥ २७ ॥ 15 20 [२२] १ 'मेघस्योदयम्' वर्षाकालम् । | [२३] २ 'सौरीम्' सूरिसम्बन्धिनी सूर्यसत्कां वा । । [22] 1'प्रणतभगवत्पूज्येन' प्रणतो भगवान् सङ्केश्वरपाचौँ | च तेषां श्रीः शोभा तया । येन, ईदृशो यः पूज्यस्तेन । 2 'मेघस्य' ग्रन्थकारस्य मेघ [24] 12 'उद्भुजम् ऊवं भुजौ यस्य तम् । विजयस्य। 8 'उदयम्' वाचकादिपदवीप्रदानखरूपम् । 4 'पुट [25] 13 'विचकिलभरम्' विचकिलो मल्लिका तस्या भरम् । भेदने नगरे। 14 'सुपुष्करशलिनी' सुषु पुष्कराः शुण्डागास्तैः शालिनी । [28] 5 'समीयुषि' प्राप्ते । - -6 'पत्तनम्' अणहिल्ल- 15 'स्तनित" स्तनितं मेघस्य गर्जितम् । पुरपत्तनं नाम नगरम् । 7 'व्यरुचततराम्' अतिशयेनादिदीपत् । [26.] 16 स्मरध्वजस करे' स्मरध्वजो वादिनं तेन सङ्क 8 'नीलक्ष्म्या' नीवृद् राष्ट्र तस्य लक्ष्म्याः शोभायाः। 9 'हिर- तस्मिन् । 17 विधिः' ब्रह्मा । ण्मयचित्रवत्' हिरण्यं सुवर्ण तस्य विकारो हिरण्मयस्तस्य चित्रमिव । [27] 18 'छेके' विदग्धे। 19 'महेच्छजने' उदात्तजने । 10 'विपणिसरणेः' विपणीनामापणानां सरणिः पन्थास्तस्य । 20 'वितरति' ददाति । 21 'सुमनसाम्' सज्जनानाम् । 11 'अंशुकाऽऽभरणश्रिया' अंशुकानि वस्त्राण्याभरणान्यलकाराणि ] 22 'बटुव्रजः' माणवकसमूहः । दि० म०६ .

·४२ 5 10 महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [पञ्चमः सर्गः प्रियतममभूदू रक्षायोगादू यदेव हि गोपुर विशति यतिनामीशे तस्मिन्ननिष्टमिदं तदा। गज-हय-रथे सौर्येणापथे पथकारिणि स्फुरति पुरतः को वा खार्थे प्रियो यदि वाप्रियः ॥ २८ ॥ वहति महति खैरं लोके पुरो निगमेशिनां मधुरचरितैर्गायं गायं नटनटनायकः। रसजननतः खेदच्छेदं चकार सकारण: सरसवचनाऽरम्भः स्तम्भच्छिदे विदुषां न किम् ॥ २९ ॥ बहुसुमनसामामोदेनाभवच्छरदागमः कुनयजडतामादुर्भावाद्धिमागमसम्भवः । तमसि सुदृशां किश्चिच्छेषः कृतः सुकृतोदयैः सुरभिरभितः श्रीमत्सूरेयंशोभिरयं जनः ॥ ३०॥ व्यसनसरसि ग्रीष्मो भीष्मस्तदा विशदाशयै- धनवितरणे हर्षादू वर्षाऽऽगमः समनीयत । षडपि ऋतवश्चैवं देवं विमृश्य शुभं नृणां किमर्नुगुणतां भेजुः सूरेः समागमने पुरे ॥ ३१ ॥ भवनशिरसि व्याख्ढानां तदा क्षणवीक्षणे नवमृगहशां मेषाभावान्मनागपि तदृशाम् । अतिरुचिरतारम्भादु रैम्भा अमूरिति निश्चय- श्चतुरमनसि प्रादुर्जज्ञे सविभ्रमभावनात् ॥ ३२॥ प्रतिगृहमुखं तत्र न्यासीकृते मणितोरणे- भ्युदितदिनकृदु बिम्बालम्बानुबिम्बनसन्ततिः। द्विगुणसुषमामाविश्चक्रे निरस्ततमास्तमा समवगमने सान्द्रं चान्द्रं रुचां पटलं तथा ॥ ३३ ॥ गुरुरपि विशन्नस्यां वश्यां जगज्जनतां व्यधा- दैभिनवसुधालिप्ते कुंज्ये परम्शतविम्बितः। सममिव पुरीलोकं साक्षात् पवित्रयितुं खतः प्रणतर्ममदापूर्ण तूपणं प्रमोदयिताऽऽशिषा ॥ ३४॥ 15 20 25 ॥ [28] 1 'गोपुरम्' पुर्वारम् । साङ्कर्येण' व्याप्तेन । [32] 9 'नवमृगदृशाम्' नव्यकमलाक्षीणाम् । 10 'मेषा- [29] 3 'निगमेशिनाम्' विबुधमहात्मनाम् । 4 'खेदच्छेदम् भावात्' रोमशाभावात् । 11 'रम्भाः' देवस्त्रियः । अध्वश्रमनाशम् । 5 स्तम्भच्छिदे स्तम्भो जायं तं छिनत्तीति [33] 12 दिनकृदू दिनकृत् सूर्यः। 13 'द्विगुणसुषमाम्' च्छित् तसै। द्विगुणसाविशायिनी शोभाम् । [30] 6 'बहुसुमनसाम्' अतिपुष्पाणाम् । 7 'आमोदेन' [34] 14 'अस्याम्' पुर्य्याम्। 15 'अभिनवसुधालिसे सुगन्धेन। अभिनवा नव्या या सुधा तया लिप्ते 'सुधा चूनों' इति भाषायाम् । [31] 8 'अनुगुणताम्' औचित्यम् । 16 'कुख्य मित्तौ। 17 'अमदाऽऽपूर्णम्' अमदोऽगवतेनाssपूर्णम् । ।

·5 10 15 पद्य २८-४१] दिग्विजयमहाकाव्यम् भवनवलभौ श्राद्धैः पुष्पस्रजोऽवललम्बिरे परिमलमिलभृङ्गारावैरिव स्तुतिवादिनी। गणधरगुरौ जाग्रद्ब्रह्माऽऽयुधे समुपेयुषि धनुष इव किं जीवा एताः सरस्य विपातुकाः ॥ ३५ ॥ वरयुवतिभिरे द्वारे सुमङ्गलकर्मणि सपदि वितते स्थाले मुक्ताभृतेऽत्र हिरण्मये । प्रतिकृतिमिषात् तासां नांगाङ्गना इव भूतला- ललितवपुषः प्राता रेजुर्गणीन्द्रनिनसया ॥ ३६॥ गणिदिनमणि वर्श दर्श प्रमोदमहोदयाद् *विहसितमुखाः पद्मिन्यस्ता व्यधुर्मधुरक्रियाः। नटनमटनप्रादक्षिण्यं स्थिरक्षणवीक्षणं प्रणमति मतिलेहादू गेहादुपेत्य पुरो गुरोः ॥ ३७ ॥ रंसपरवशाः काश्विद् गानं विकखरसुखरैः सरसिजदृशः प्राचामाचारजैर्धवलैव्यंधुः। यदनुभवतस्ताम्राक्षीणां खरः पिरपुष्टता- न्वयपरिगतां गौणी वृत्ति विनिश्चिनुतेतराम् ॥ ३८ ॥ अरुणवसनश्छन्ने मार्गे नखांशुभरैरिव परमगुरवश्चलुयनात् तदा दधतः क्रमौ। उचितमुदये सौरैः पादैर्भुवोऽपि सरागता प्रभवति तमभित्त्यै दोषापहारविधौ पडः ॥ ३९॥ परिकलितया रामैः सौम्यमहेश्वरलक्ष्मण- ध्रुवपरिणतिप्रौढोछाये सुधर्मसभाये। गणिपतिगुरुस्थित्यामेवं सुपर्वपुरस्सर- ममरनगरीसख्यं मुख्यं तया नियतं दधे ॥४०॥ फणिपतिसमासीनः शङ्केश्वर प्रभुरन्तिके- ऽस्य जयति परं पार्श्वः श्रीमान् महेन्द्रमन:मियः। गुरुपरिचयादिन्द्रोपेन्द्रागमेऽत्र न विस्मया मैयहृतिपुरे लङ्कापुर्याः प्रभाभरभासुरे ॥४१॥ [35] 1 भवनवलभौ' भवनानि गृहाणि तेषां वलभिः वंश [38] 10 'रसपरवशाः' कामाधीनाः । 11 'सरसिजशा पजरादिदिष आधारस्तस्मिन् । 2 'भृङ्गाऽऽरावैः' भ्रमरगुजारवैः । कमलाक्ष्यः। 12 'परपुष्टतान्वय” कोकिलवंशः । 3 'जीवा' गुणः। 4 'सरस्य' कामदेवस्य । [39] 13 'सौरैः सूरिसम्बन्धिभिः । [36] 5 'हिरण्मये सुवर्णयुक्त । 6 'नागाजनाः' नागलोक [40] 14 'भारामैः' उद्यानैः। 15 लक्ष्मणैः लक्ष्मीवद्भिः। 7 'ललितवपुषः' कान्तदेहाः । 8 "निनंसया' | 16 "उच्छाये आरोहे। 17 'सुपर्वपुरस्सरम्' पyषणादिपर्वपूर्वक नन्तुमिच्छया। देवतापूर्वकं वा। [37]9 'गणिदिनमणिम्' गणिषु दिनमणिः सूर्य इव तम् । [41] 18 'सयहतिपुरे' सीरोहीनगरे । * A. विहसितहुशः। + B पुर। 1 B°वशनैः। 20 25 ~ दिया । A 4 ·महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [पञ्चमः सर्गः 10 । 15 वसति धनदः सर्वः पौरः परं न कुबेरक: परमरतिमान् वारुण्यां न प्रचेतसि चाग्रिमः। न चपलकलां काप्यादत्ते स पुण्यजनोऽप्यहो प्रमुदितमनाः सद्यः सौरोदये न जडाऽऽत्मभूः ॥४२॥ बहुकुशलतारीमाः कामाऽऽस्पदं सुमनःप्रियाः निदधति रसं पात्रव्यूहे सिताम्बरसङ्गते । सुकविकलया कान्ताः शुद्धर्मरुद्भिपासिताः प्रसृमरमुखामोदा यस्यां महाशयनन्दनाः ॥ ४३ ॥ अभिनवधनावास्या स्फीताश्चिरं मगधश्रिय- स्तपगणगुरोस्तस्यां स्थित्या मुंधर्मसर्मणः। अभिनतमहाराजप्रीत्या प्रभासविशेषता पुरि परिचिता भव्या येनोत्सवैर्वरदा मता ॥ ४४॥ समयचतुरैर्जीवाजीवादयोऽङ्गदयोदय- प्रकरणबुधैर्विश्वेऽप्यर्थी मतेविषयीकृताः। गणनृपगुरुप्रत्यासत्त्या स्फुटं चतुरङ्गता- जिनि फलवती तेषां तस्माद् विमोहपराजयः॥४५॥ विजयचरितं सूरदूरे कुलाचलचूलिका- खविचलरसाद गायन्ति स्मोल्लसन्मयुवालिकाः। स्फुटतरतया जातं पुण्यावदातशतैरिदं परमरमया रम्ये तसिँश्चिरंतनपत्तने ॥ ४६॥ बहुलसुकृतैश्चातुर्मास्याः क्रमात् समतिक्रमे तपसि तपसां राजा जीवाह्वयस्य दृढाऽऽग्रहात् । उदयनगरे श्रीमत्पार्धाभिषेकविधित्सयाs. भ्यचलदचलश्रेणीकीपर्णाध्वनाधिकधामवान् ॥ ४७ ॥ कचन विटपश्रेण्या गोत्रंस्थितिं स्थगयन् निजा- मपथगमनेनैवाऽऽलब्धः समेखलतां गिरिः। परमगुरुणा कूटभीमः परं ददृशे पथि कुनृपतिरिव क्रूरक्रोडाऽऽश्रयेण कुरङ्गभूः॥४८॥ [42] 1 'वारुण्याम्' मदिरायाम् । 2 'प्रचेतसि वरुणे । [44] 12 'स्फीताः' विस्तृताः। 13 'मगधत्रियः मगध- 'सौरोदये सूर्योदये। देशलक्ष्म्याः। 14 'सुधर्मसधर्मणः' सुधर्मखामिगणधरसमानस्य । [43] 4 "रामाः' स्त्रियः। 5 'कामाऽऽस्पदम्' मोहस्थानम् । [45] 15 "प्रत्यासत्त्या' सेवया । 6 'सुमनःप्रियाः' देवस्त्रियः रम्भादयः । 7 'रसम्' 'विभवाद्यैर [46] 16 मयुबालिकाः' किन्नरबालाः। 17 'परमरमया' भिव्यक्तः सामाजिकाना वासनारूपेण स्थिते स्त्यादिको भावः कविस-परमलक्ष्म्या। हृदय रस्यमानो रसः शृङ्गारादिः। 8 'पात्रव्यूहे' पात्राणि नाट्ये: [47] 18 अधिकधामवान्' अधिकप्रतापवान् । विकृतास्तेषां व्यूहे समूहे। 9 'मरुद्भिः' देवैः । 10 'अस्याम्' [48 ] 19 "विटपश्रेण्याः' वृक्षराज्याः। 20 'गोत्रस्थितिम्' नगाम्। 11 'महाशय-नन्दनाः' महेच्छपुत्राः । अभिजनस्थितिम् । 21 'कूटः' शृङ्खः। 22 'कुरङ्गभूः मुगभूमिः । 20 25 ·5 10 15 पद्य ४२-५४] दिग्विजयमहाकाव्यम् . अविरलदलदल्लीवेल्लत्सशोणिमपल्लवैः शवरयुवतीगीतैः स्फीतैः प्रणुन्न इवाचलः। नटनघटनां रागात् सूरेः पुरस्समजीघटदू मृदुलपवनाद् गुञ्जवेणुध्वनिध्वनितोत्सवः ॥४९॥ कचन निवसत्पल्लीभिल्लीजनेन सविस्मयं करकिसलय गुंजापुञ्जाऽऽदरेण विभूषितैः। विहितमसकृत् सूरिमुग्धप्रणामविधि दृशा प्रतिपदमनारम्भात् सम्भावयन् पथि निर्ययौ ॥५०॥ ज्वलदनलजज्वालामालार्जटालमनाकुल: कुलगिरिकुलाचारेणोचैश्चलन्तमिवाचलम् । यतिमिव दृढध्यानं साक्षानिरीक्षत सूरिराट् कचन रचनाभीमे सिंहासनेन शिलातले ॥५१॥ अतिमृदुलतारामाः कामाश्रयः परभोगिनां *किसलयकांतोद्भूतैर्गुरुं प्रणता लताः। तरणिकिरणक्लेशो माऽसां प्रभूदिति भूधरोड- स्थगयदभितो दिक्चक्रं चोत्तरैः शिखरैः खरैः ॥५२॥ जलदपटलीवासोश्वाप्य कचिच्च सिताम्बरः समजनि दवग्रासात् कापि स्फुटं स दिगम्बरः। भयमुपनयन भिल्लोदीपणैर्द्विधाऽपि च मल्लको कचन सुरभिसल्लीवल्लीवनर्जननन्दनः॥५३॥ शंबरपृतनानाथः सूरेः पदाम्बुजमानमन् मनसि रसिको वाचां पाने सपानवराधिपः। शपथमदधात् त्रस्यजन्तोर्वधस्य रहस्यवित् परमगुरुणाऽऽदिष्टे शिष्टे महोदयदेशने ॥ ५४॥ [49 ] 1 'शबरयुवतीगीतैः' भिल्लस्त्रीगायनैः। 2 वेणुध्वनि', [53] 8 'जलदपटलीवासः' जलदः मेघस्तस्य पटली च्छदि- वेणुः वंशस्तस्य ध्वनिः शब्दः। स्तदर्थ वासः वस्त्रम् । 9 'दवग्रासात् दावानलकवला । 11 'भल्लक' बाणैः। भलं •[50] 3 "पल्ली पल्ली ग्रामम् । 'पल्ली च प्रामके कुज्याम्' 10 'भिल्लोंदीष्णैः' किरातोत्क्षिप्तः । इति हैमः [अने० सं० कां० २ श्लो० ५०८]। 4 'गुञ्जा' गुजा भालुक-बाणयोः' इति हैमः [अने• से० का २ श्लो० ५१५] । कृष्णला 'चणोठी' इति भाषायाम् । 'कृष्णला तु गुञ्जा' इति हैमः | 12 'सल्लीवल्लीवनैः' सल्लीवृक्षविशेषस्तस्य वह्नयः लतातासां [अभि.चिं. कां. ४ श्लो० २२१] [51-15 "जसलम्' सटायुक्तम् । [54] 18 'शबरपृतनानाथः' मिलसैन्यपतिः- 14 'शपथम्' [521.6 'तरणि तरणिः सूर्यः। 7 'भूधरः' पर्वतः । प्रतिज्ञाम् । *Poकिशलय। 1P मल्ली। 20 । 1 वनम्।

·[पञ्चमः सर्गः ४ 5 10 15 महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं सरससरसां तीरे धीरे स्फटे तटिनीतटे पटनिलयने पूर्व जीवाह्वयेन निवेशिते । प्रभुरधिवसन् शुद्धाचारैः पटुर्बटुभिः स्तुतः शबरविषयं धर्माऽऽधानः स पावनमादधे ॥५५॥ मगमनिकायोगाद योगातिशायिमहखिनां समुदययुतः प्रापद् व्यापदभरस्य विनाशक:। विशदचरणोत्साही नाहीपुरं पुरन्दर- प्रणमतशिरोरत्नज्योतिःपरीतपदः प्रभुः॥५६॥ अधिगतगणाधीशाभ्यासाऽऽगमान् मुदमावहन उदयनगराधीशः प्रातर्जनरथ तुष्टुवे। जय जय विभो! त्वं सुन्दर्या विलोकनमादरात् कुरु गणगुरुप्रासौ पुर्या महोत्सवसन्तते ॥५७॥ प्रतिजनगृहं जज्ञे पुष्पनजामवलम्बनं प्रसमरयशोराशेर्भासां गुरोरिव साम्प्रतम् । निशिदिशि दिशि खैरनान्या द्विजाधिपतिप्रिया पटलकमिव प्रातब्रह्मप्रवृत्तमिवाचलम् ॥५८॥ उदयननगे सौरं तेजश्चकार सरागता- मुदयनगरेऽप्येततश्चमस्कृतिकारणम् । सपदि कमलामोदः प्रादुर्षभूव ततो द्वये भुवि सुमनसा राज्या राज्यातिशायिमुदो धृताः॥१९॥ अशुभततरां लक्ष्मीस्तााग्रजातिसमुत्थिता व्यपहृततमा रत्नश्रेणी विभूषणभासुरा । प्रगुणिततरालङ्कारश्रीस्तथा हयवाहने वदति विभवं सौरांशूनामुपस्थितिशालिनम् ॥ ६॥ प्रसरति परं सौरे गोरे रुचां निचये चये दधति सुतरां वैवयं ते द्विजेशकलाभराः। प्रकृतिशिशिरा अप्यास्यायै मुदा न कलङ्किनो न भवति रतिर्दोषाधारे सुवृत्तमहोदये ॥ ११ ॥ [55] 1 'सरससरसाम्' सुष्टुसरोवराणां कोकूयितादि- 17 परीतपदः' परीता परिवेष्टिता पादा यस्य सः । कुण्डानाम् । तटिनीती' मन्दाकिनीनदीतीरे । 8 'बाबरविषयम्' मिलप्रदेशम्। 4 'पावनम् पवित्रम् । [6018 'ताप्रिजाति' ताअश्वास्त्रेष्वप्यप्रजातिः श्रेष्ठः । [5615 'क्रमगमनिकायोगात्' क्रमैः पादैः गमनिका विहार [6119 'द्विजेशकलाभराः द्विजेशचन्नस्तस्य कलामराः । सस योगाद। 6'विशदचरणोत्साही' निर्मलचारित्रे उत्साही । 10 'आस्यायै स्थिौ । 20 25 ·पद्य ५५-६८] 6 10 दिग्विजयमहाकाव्यम् हरिकरिबर: सिन्दूराक्तं शिरः समघर्षयत् कुलशिखरिणि प्राच्ये तस्मादिवारुणिमाश्रये । मदजलललबृङ्गश्रेण्या समं कचिदुद्ययौ तिमिरनिवहः सावयेनोद्भवद्भयसम्भ्रमात् ॥ ६२॥ दिशि दिशि निशि स्फारास्तारा दधुर्मधुरप्रभा- मुंषसि सबला सौरी कान्तिस्तदाहरणादिव । भृशमुदयते प्राचीभागे सदायमहाद्भुतं दिशि जलपतेस्ताद्रूप्येणाऽऽगते गणभास्करे ॥ ६३ ॥ द्विजपतिमहाराज्ये रात्री बभुः प्रभुताभृतो जगति सततं नक्षत्राणां गणा गगनाङ्गणे । महसि हसिते सौरे दूरे ययुस्तमसा समं प्रकृतिसमतालभ्येलभ्ये भवेद् भुवि साधनम् ॥ ६४ ॥ गंगनसरिति लानं चक्रे द्विजाधिपतिश्चिरं भगणमिषतः प्रादुर्भूतास्तदम्बुनि बुहुदाः। निविडजडिमच्छित्यै वेगादू विभेजुषि वारुणी- मुषसि विरते तस्मिन्नते क्रमाच्छममाययुः॥ ६५ ॥ वसतिमिलिता लोकाः सौरे समागमनोत्सवे. बहमहमिकापूर्व कर्नु वसुव्ययमुद्यताः। अनुनिजगृहं जग्मुः सर्वेऽधुना भंगणा इव नवरुचिधनप्रत्यासत्तिं विभाव्य च गोपतेः ॥६६॥ मुदितमनसः पुन्नागास्ते करान् यदितस्ततो विदधत इहोदात्ता दानाऽशयाः कलभोत्तमाः। परिणतितराः केचित् पोता अपि प्रयतैषिणो विविधरुचयः सौरस्थानोन्मुखाः प्रतिभान्त्यमी ॥ ६७ ॥ अभिजिगमिषुः सर्वो राजप्रियादिगणोपरां समुदयि महः सौरं वेगादुपस्थितमामृशन् । इदमनुययौ तस्यावश्यं कलाधरमण्डलं क्षणपरिचये का वा पूर्वाऽपरागतिसङ्गतिः॥ ६८॥ 15 26 . 25 [62] 1 'हरिकरिवरः' इन्द्रहस्ती। 2 "सिन्दूराऽऽक्तम्' | मिका पूर्व यस्य तत् । 8 'वसुव्ययम्' द्रव्यत्ययम्। 9 'भगणा' सिन्दूरैराकं विलेपितम् । नक्षत्राणि। 10 'गोपतेः राज्ञः। [6313 'उपसि' प्रातःकाले । 4 'गणभास्करे' गणेषु [67] 11 'पुनागाः' पुरुषेषु नागा हखिनः । 12 'कल- भास्कर इव तस्मिन् । भोत्तमाः' कलमास्त्रिंशदब्दका गजबालास्तेषूत्तमाः । 18 'उदात्ताः' [65 ] 5 'गगनसरिति वर्गझायाम् । 6 'भगणमिषतः तारा- महाशयाः। 14 'पोता:' पोता दशवर्षका गजबालाः। गणव्याजतः। [6617 'अहमहमिकापूर्वम्' परस्परमहं शक्क इत्यस्यामहमह [68115 'कलाधर कलाधरश्चन्द्रः ।

·[पञ्चमः सर्गः 5 10 15 महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं हिमकणलसन्मुक्तायुक्ता इतो वरपद्मिनीः परिधृतनवज्योतिर्वस्त्राऽऽदिक्षुतयोद्यताः। हसितवदनाम्भोजाः सौरागमे सरसीतटे मिलितललिताऽऽलीनां गानैः प्रपश्य नृपोज्वलाः ॥ ६९ ॥ उडुसुमनसः प्रस्तीर्णाया निःशेषनिशः कृते गगनशयने निर्माल्यं तद्वयपाक्रियतेऽधुना। पवनपुरुषैर्भूमीभागे तथैव महोत्सवे विजयिनि कृते पौरैः सौराऽऽगमस्य विसृत्वरे ॥ ७० ॥ नति मधुरं बाह्याऽऽरामः खः प्रविकखरै- नृपसवयसां लोकानां दाग विबोधविलासिनाम् । तदनु तदनु प्रौढिं का स्मरध्वजमण्डलं ध्वनति मुंखरीकुर्वत् सर्व दिशामपि मण्डलम् ॥७१॥ अमरसरिति प्रोत्फुल्लं यदू ग्रहोत्पलकाननं वियति तदलं सौरी दीप्तिः शुशोष सरोषणम् । द्विजपतिरुचे शादेवं क्षितावपि वीक्ष्यतां विषयवशतः सर्वानीनग्रहोत्पलकाननम् ॥७२॥ गगनसुभगाऽऽरामे रात्रावुडुप्रसवावली विकसिततरा सौरी पूजां तयेव विधित्सुना। विबुधनिवहे नेदानी द्रागचीयत सर्वतः प्रभवतु भवाँस्तत्साहाय्यं विधातुमनातुरः॥७३॥ इति नरपतिः सुतस्तत्रार्थिकः प्रतिबोधितो व्यधित सहसाऽऽदेशं देशे प्रवेशमहामहे । कुरुत सकलां सज्जां सद्योऽनवद्यपताकिनी- मभिजिगमिषुः सूरेरेवं कृताभ्युदयक्रियः ॥७४ ॥ तृणमिव दिवमेवं भावयन् भावशुद्ध्या उदयनगरदेशाधीश्वरः खीयऋधा । सुरपतिरिव सूरे सम्मुखीनश्चचाला- चलमपि बलभाराचालयनुज्ज्वलश्रीः॥ ७५ ॥ इति श्रीदिग्विजयनाम्नि महाकाव्ये महोपाध्यायश्रीमेघविजयगणिविरचिते कथानायकस्य उत्तराशाविजयवर्णनो नाम पञ्चमः सर्गः ॥५॥ 20 25 80- [69] 1 मिलितललिताऽऽलीनाम्' मिलिताश्च ते ललिताश्चति [72] 7 'अमरसरिति' वर्गझायाम् । 8 ग्रहोत्पलकाननम्' मिलितललितास्तासामाल्यः सख्यस्तासाम् । ग्रहा एवोत्पलानि कमलानि तेषां काननं वनम् ।। 9 'द्विजपतिरुचे: [7012 'उडुसुमनसः' नक्षत्रदेवाः। 8 'विस्तरे' प्रसारिणि । चन्द्रकान्त्याः । [71] 4 'बाह्याऽऽरामः' बाह्योद्यानम् । 5 'स्मरध्वज [73] 10 'विबुधनिवहे' पण्डितसमूहे । मण्डलम्' वादित्रसमूहम् । 6 'मुखरीकुर्वत्' वाचालीकुर्वत् । [74] 11 'अनवधपताकिनी' निर्दोषसैन्यम् ।

·पच ६९-८] दिग्विजयमहाकाव्यम् षष्ठः सर्गः। 5 श्रीःएँ नमः श्रीपाहते। अथ चचाल विशालवले पुरो मैदमलीनकटा करिणां घंटा। घनघटेव भुवं परिसिश्चती तरुणतारुणतान्वितविन्दुभिः॥१॥ सकलसाध्यविधेवरसाधनं धनबलेऽवधिरेव गजाऽऽवली। पथि जनवजतापमपाहरत् सुकरशीकरशीतलवारिभिः॥२॥ किमिदमीयमिषात् समुपस्थिताः प्रभुसिसेविषया विषयाचलाः। गलदमन्दमदाम्बुविनिर्झरा न बहुधा बहुधातुविभूषिताः॥३॥ कर-चतुष्पद-वालधि-शेपसा क्षितितलस्पृगसौ गजसंहतिः। सपदि दर्शनतोऽप्यभिनन्दयेन्नॅपरमां परमां खलु तादृशी ॥४॥ कनकरत्नविभूषणरश्मिभिः समभिभासितदिग्वलयाभितः। भृशमदीप्यत सा द्विपसन्ततिः सुखचिता खंचिता शुभलक्षणैः ॥५॥ परिणता कचन कचिदुन्नता द्रुतगतिर्यदि वा स्खलिता हठात् । गजघटा कचिदम्बुधरो रखनवती नवतीब्रयानुगा ॥ ६॥ प्रणमनाय कृतोन्नतपुष्करा कुंथचलाचलरश्मितरङ्गिणी। गजघटा रुरुचे यमुनेव साऽऽहतरसा तरसा तटभेदने ॥७॥ रजतकिङ्किणिकारणपूरितैर्धमददद्भतरभ्रमरखरैः। द्रुतविलम्बितमेव जगाम सा घनमदा न मदाऽयतष्ठिका ॥८॥ 10 15 [१] १ 'तरुणताऽरुणतान्वितबिन्दुभिः' हस्तिनां तारुण्ये [७] ५ कृतोन्नतपुष्करा' कृतान्युनतान्युग्राणि पुष्कराणि स्वेदविन्दवोऽरणा भवन्ति । शुण्डाया अग्रभागा यया सा 'भयं त्वस्य पुष्करम्' इति हैम: [२] २ 'किमिदमीयमिषात् समुपस्थिताः' गजघटाया [अभि० चिं० का० ४ श्लो० २९०]। ६ 'कुथ' 'कुथे वर्ण: इदमीयं यन्मिषं तस्मात् किं न समुपस्थिताः । परितोमः' इति हैमः [अभि. चिं. कां० ३ श्लो० ३४४]. [५] ३ 'सुखचिता' सुखपुष्टा । ४ 'खचिता' व्याप्ता । 'कुथः स्यात् करिकम्बले इत्यनेकार्थः । ७०तरङ्गिणी' नदी। ३ 'शुभलक्षणैः' भद्रजातिलक्षणैः । ८ 'तरसा' शीघ्रम् । [1] 1 'मदमलीनकटा' मदः दानं तेन मलीनाऽऽविलाः कटा | शेप- पुंश्चिह्न तेन प्राण्यङ्गलादेकवद्भावः 'अथ पुंश्चिह्न मेहनं शेपशे- गण्डा यासां सा। 2 'घटा बहूनां गजानां रचना घटा 'बहूनां | पसी' इति हैमः [ अभि. चिं. का० ३ श्लो० २७४] । 6 'नृप- घटना घटा' इति हैमः [अभि० चिं. कां० ४ श्लो० २८९] रमाम्' राजलक्ष्मीम् । 'घनघेटा मेघमाला। [6] 7 'परिणता' तिर्यग्दत्तघातपरिणता "तिर्यग्घाती परिणतो [3] 4 'प्रभुसिसेविषया' प्रभु सेवितुमिच्छा सिसेविषा तया । 2 'विषयाचला.' देशपर्वताः। गजः' इति हैमः [अभि. चिं. कां. ४ श्लोक २८७] । 8 °उद्धर उद्धरमुन्नतम् । 9 'नवतीव्रयानुगा' नवा नव्या: [4] 5 'कर-चतुष्पद-वालधि-शेपसा' करः शुण्डा 'हस्तिनासा करः शुण्डा हस्तः' इति हैमः [अभि. चिं. कां० ४ श्लो. २९० ], तीव्रा द्रुतगतयश्च ये हया अश्वास्ताननुगच्छतीति । चतुष्पदाः चलारः पादाः, वालधिः पुच्छम् 'अथ पुच्छं बालहस्तो [8] 10 'रजतकिङ्किणि' रजतं सुवर्ण तस्य किङ्किणी लाडूलं लूम वालधिः' इति हैमः [अमि० चिं. का० ४ श्लो० ३१०], | क्षुद्रघण्टिका । दि.म. ७ .

·[षष्ठः सर्ग: 5 10 15 महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं तदनु काञ्चन-रत्नमयैर्युताः प्रवरपझ्ययनैस्तुरगोत्तमाः। अनुचरैश्चतुरैरुपरक्षिता अगणना गणनायकमभ्ययुः॥९॥ हरिक-शोण-हलाहक-पङ्गुलैवलं-लोहित-नीलक-पिङ्गलैः। प्रचलितैललितः पुरतो बभौ सचतुरं चतुरङ्गबलं हयैः॥१०॥ अंतिचलाचलवालधिकेशरैर्वितिपक्षतयो गरुडा इव । कनकरश्मिधरा हरिपुङ्गवा नृपरवेः परवेगभृतो बभुः॥११॥ जवनता "विनतातनयाऽऽश्रयादुपनता ननु तार्थ्यवराऽऽख्यया। पवनतोऽप्यतिशायितयाञ्चले हरिबलेरिबले श्लथताकरे ॥ १२ ॥ हरिपरिक्रमणे जनतामनः सजति चारुपदेषु रजोमिषात् । तदिव धूनयितुं चलताऽभवद्धरिपदेऽरिपदे विपदेधके ॥ १३ ॥ विदधतः किमु मण्डलमाश्रिताँश्चरणरेणुमिषात् परिमण्डलम् । उपदिशन्ति मनोऽणुकणान् म ते हयवरा यवराजिरसोत्कटाः ॥१४॥ करिपरिश्रमसम्भ्रमकारिणोऽन्तिकमुपेत्य निवृत्त्य सुदूरगाः। विदधिरे तुरगा उरगारिवत् सैनिगमे निगमे गतिविभ्रमान् ॥ १५ ॥ तुरगचक्रमवक्रतया कचित् कचन वक्रपरिक्रमविक्रमम् । विविधवेल्लितवल्गितकौशलादपि कलापिकलामतनोत् पथि ॥ १६ ॥ प्रतिपदं कनकोत्किरणैर्नृपः सुरपतिप्रतिमोऽभिचलन् गुरोः। मुंभगपात्रजनं पथि नर्तयन् मुदमवादमवाप संहास्तिकैः ॥१७॥ [१०] १ 'हरिक-शोण-हलाहक-पङ्गुलैः' हरिकः पीतहरित [१४] ४ 'हयवरा मण्डलं विदधतः किमु मनोऽणुकणान च्छायः 'हरिकः पीतहरितच्छायः स एव हालाका', इति हैमः | परिमण्डलं परिमाणं वर्तुलमुपदिशन्ति स्म' इत्युत्प्रेक्षते । [अभि. चिं. का० ४ श्लो० ३०८], शोणः कोकनदच्छवि:, [१५] ५ 'सनिगमें वणिक्सङ्कीर्णे। ६ 'निगमे' मागें । हलाहकश्चित्रितो हया, पकुलैः सितकाचामैः। लोहित-नीलक-पिङ्गलै' धवला श्वेतः, कर्कलोहितो क्रियाहः, [१६] ७ 'कलापिकलाम्' मयूरवद्गतिविशेषम् । नीलक: आनीला पिङ्गलैः पीतरकैः । ३ 'सचतुरम्' हयचाल- [१७] ८ 'अवादम्' प्रतिपक्षरहितं-अतुल्यं यथा स्यात् नकुशलाः सह। तथा। ९ 'सहास्तिकैः' हस्तिसमूहै।, आस्तिकैः श्राद्धैः सह वा । [9] 1 'प्रवरपळ्ययनैः श्रेष्ठपर्याणैः 'पर्याणं तु पछ्ययनम्' इति- | इति धातोः 'दृशसञ्जः शवि' ४-२-४९ । इति सिद्धहैमीयसूत्रेण हैमः [अभि. चिं. कां० ४ श्लो० ३१८.] । वर्तमानकाले रूपम् । 10 “विपदेधके' कष्टवर्धके। [11] 2 'अतिचलाचलवालधिकेशरै.' अतिचपलवोल्लाहै: [15] 11 'उरगारिवत्' गरुडवत् 'साराविर्वजिजिद् वज्र- 'वोलाहस्वयमेव स्यात् पाण्डुकेशरवालधिः' इति हैमः [अभि० तुण्डः' इति हैमः [अभि. चिं. कां० २ श्लो० १४४] । चिं. कां. ४ श्लो० ३०५]13 'विततपक्षतयः' वितता विस्तृताः पक्षतयो पक्षमूलानि येषां ते। 4 'हरिपुङ्गवाः' अश्वश्रेष्ठाः । [16] 12 'विविधवेल्लितवल्गितकौशलाद्' विविधानि वेलितानि [12] 5 "विनतातनयाऽऽश्रया' विनतातनयः गरुडाग्रजस्त. लोठनानि वल्गितानि प्लुतानि च तेषां कौशलान्नैपुण्यात् । 'अपावृत्त- स्थाश्रयात् । “विनतासूनुररुणो गरुडाग्रजः' इति हैमः [ अभि. चिं. परावृत्तलोठनानि तु वेल्लिते'-'धोरितं वल्गितं हतोत्तेरितानि च' इति कां. २ श्लो० १६] 6 तायवराऽऽख्यया' श्रेष्ठगरुडनान्या । हैमः [ अभि. चिं. का० ४ श्लो० ३११] । 7 'हरिबले' अश्वसैन्ये। [17] 13 'सुरपतिप्रतिमः' इन्द्रतुल्यः। 14 'सुभगपात्रजनम्' [18] 8 'हरिपरिक्रमणे' अश्वगमने। 9 'सजति 'पज सङ्गे सुभगाः शोभनाः पात्रजना नाव्येऽधिकृतपुरुषाः । २ 'धवल- ·5 पद्य ९-२७] दिग्विजयमहाकाव्यम् समभिनम्य रयात् परया श्रिया क्षितिपतिर्जिनशासननायकम् । पुरवरेऽस्य निवेशमकारयत् सविनयं विनयन् दरिद्रताम् ॥१८॥ समभिषेकविधि निरमापय जिनवरे ननु विघ्नहराऽऽहये। सकलसङ्घसमक्षमयं कृपारसहशा संशा जनरञ्जनः ॥ १९॥ मुनिवरानिव रागजयोर्जितान् बुधपदे विनिवेश्य कृतार्थयन् । सुकृतपीवरजीववरास्तिकं द्रुतमसन्तमसं भुवनेऽकरोत् ॥ २० ॥ स्मरवशीकरणाय जगढुवामवनिजातवनीपरिजीवनम् । मधुपगीतयशा मधुराययौ प्रथमतोऽथ मतो रसिकाङ्गिनाम् ॥ २१ ॥ बहुदिनान्युदगम्बुजलोचना विहरतः कृशकान्तिरहर्मणिः। हृतवसुन्नु दक्षिणया तदुत्सुकमनाः कमनादिव निर्ययौ ॥ २२॥ हिमवतः परिशीलनयोत्तरा विरहतापमिवापचिकीरभूत् । अहिमरश्मिरसौ नवपमिनीरतिकरोऽतिकरोदयदुस्सहः ॥ २३ ॥ गलदमन्दपैरागपिशङ्गितोऽपि नवकामुकवन्मधुपवजः। विटपरागितयेव तमस्समः कमलिनीमलिनीकरणं बभौ ॥ २४ ॥ जलनिभा-स्थलचारिवपुष्मतामनुययुमिथुनानि परस्परम् । कलरवैयंतिनामपि मानसे स्मरमयं रमयन्ति रसं भृशम् ॥ २५ ॥ विरहिणां सहकारमहीरुहा किमपहृत्य कुलान् मुंकुलादिभिः। प्रियतमाङ्कजुषां सुशां पिध्वनिभृता निभृता रतिरादधे ॥ २६ ॥ हिमवतः पवनो मूदुराववी मनसि संञ्जनयन मंदमङ्गिनाम् । कमलिनीवनसौरभसम्भृतः कमलकोमलकोश विघटनात् ॥ २७ ॥ 10 15 20 [10] १ 'विनयन्' अपनयन स्फेटयन् । २ 'मृदरिद्रताम्' ! तुल्यया। ५ जनरलनः लोकसन्तोषदः । नराणां दरिद्रभावम् । [२२] ६ 'हृतवसुः दक्षिणया' दक्षिणया स्त्रिया हृतवसुः [१९] ३ 'कृपासहशा' कृपारसदृष्ट्या । ४ 'सहशा' | सन् । [20]1 'बुधपदे विबुधपदव्याम् । 2 'कृतार्थयन्' उपकारयन् ।। कश्चेति नवकामुकरतेन समानः। 15 'मधुपवजः' भ्रमरसमूहः । 'असन्तमसम्' अनन्धकारमर्याद, अपापम् । 16 "विटपरागितया' विटपाः वृक्षास्तेषु रागितया। "विटपः पुनः [21] 4 'मरवशीकरणाय' स्मरः कामदेवस्त्र वशीकर्तुम् । पल्लवेऽपि च वृक्षेषु' इति हैमः [अने० सं० का० ३ श्लो० ४७५] 5 "वनीपरिजीवनम्' वनी भिक्षाधनमेव परिजीवनं जीविकाम् । [25] 17 'जल-नभः-स्थलचारिवपुष्मता जलचर-खेचर-स्थल- 6 'मधुप' मधुपो भ्रमरः। चरप्राणिनाम् । 18 मिथुनानि' द्वन्द्वानि 'स्त्रीपुंसौ द्वन्द्वं मिथुनम् [22] 7 'उदगम्बुजलोचना' उदग् उदश्चतीति उदक्कमलाक्षी । च तत्' इति हैमः [अभि. चिं. कां. ३ श्लो० २०२] । 8 'अहर्मणिः' सूर्यः। 9 'कमनाई' पण्डितात् कामाद् वा । 19 'स्मरमयम्' कामयुतम् । [23] 10 'अपचिकीः' दूरीकर्ता । 11 'अहिमरश्मिः' [26] 20 'सहकारमहीरहाः' आम्रवृक्षाः। 21'कुलान् सूर्यः। 12 'अतिकरोदयदुस्सहः' अतिकराः बहुकिरणास्तेषामुदयेन सजातीयप्राणिनां वृन्दान् । 22 'मुकुलादिभिः' कुमलादिभिः । दुस्सहोऽसह्यः । 23 'पिक पिकः कोकिलः। 24 'निभृता' विनीता। [24] 13 परागपिशङ्गितः' परागः पौष्पं रजस्तेन पिशङ्गितः [27] 25 'सञ्जनयन्' उत्पादयन् । 26 'मदम् आनन्द. पीतरक्तः कृतः। 14 'नवकामुकवतू' नवः नवीनश्चासौ कामुकोऽतु. संमोहयोः सङ्गमम् । 27 कोश" कोशः कुमलः योनिश्च ।

·[षष्ठः सर्ग: 5 15 ५२ महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं तरुवनानिपतत्कुसुमैः समं स्मरशरैरिव मूर्तिधरैः क्षता। सविनयं प्रियमन्वनयत् स्वयमनवमा नवमानवती वधूः ॥२८॥ अनुययौ सुरभि सुरभिश्रियं विकसितां समवेक्ष्य मदोद्धरः। परवृषं विनुत्सुरिव क्रुधा स्थिरतरं रतरञ्जनया हिं गौः॥ २९ ॥ अनुनयन् वचनैः शुकसारिकासमुदयो हृदयेश्वरपाठितः। विविधसन्धिविधानविचक्षणः" प्रियतमाऽऽयतमानमपाकरोत् ॥ ३० ॥ किशलयैवलयैः सरसीरहां कनकजैर्वलयैश्च न तद्भुवाम् । कुवलयैर्मलयैकभुवां रसैन कमनः कमनम्रमदं व्यधात् ॥ ३१॥ प्रथमतीर्थकराभिनिनंसया स विजहार गुरुगुरुगौरवः। 10 ष(ख)डगनान्युपवागडमण्डलं जनपदे न पैदे विपदेनसाम् ॥ ३२॥ समभिवन्द्य जिनप्रभुमादिमं प्रतिपदं विहरन् स जनाग्रहात् । अपनयन् कुनयाननयानिव निहतमोहतमो जगदातनोत् ॥ ३३ ॥ गणगुरूनननीय महोत्सवैनंगरशोभनया भरणांशुकैः। समनमद् वरवागडभूपतिरुपवने पवनेन चलाचले ॥ ३४॥ तममियोध्यगुरुवचनामृतैः कुशलकीर्तितकीर्तिरथाचलत् । उदयपूर्वपुरे ममोदिताऽनुगमना गमनाय शिवाऽऽगमः ॥ ३५ ॥ परिवसनिह मासचतुष्टयीं जनगणान् जिनधर्ममबुधत् । नरपतेरपि रागिणि मानसेऽविशदयं सदयं श्रुतमुगिरन् ॥ ३६॥ जनपदे विचरन् शरदत्यये प्रतिपुरं किल सङ्घपुरन्दरः। जिनमतोन्नयनं क्रियया व्यधात् प्रैसलमांसलमाङ्गलिकार्चितः ॥ ३७॥ [२८] १ अनवमा प्रधाना श्रेष्ठा। 'वसन्तबलाधिक्यमिदम्'। [३५] ७ 'क्रममोदिताऽनुगमनाः' क्रमेण विहारपरिपाव्या, [२९] २ 'सुरभिम् धेनुम् । ३ 'हि' निश्चितम्, गौः | मोदितमनुगानां श्राद्धादीनां मनो येन सः । भनुययौ। [३६] ८ 'नरपतेः मानसे' नृपमनसि । ९ 'अविश' [३२] " 'पदे' स्थानके। ५ 'विपदेनसाम्' आपत्पापानाम् । प्रविवेश । [२२] ६. 'लिहतमोहतमः' निहतं निराकृतं मोहतमो ३७१० 'प्रसलमांसलमाङ्गलिकार्चितः' प्रसले हेमन्ततौं मांसलानि पुष्टानि यानि माङ्गलिकानि वैरर्चितः पूजित इति । [28] 1 'मरशरैः' कामदेवस्य बाणैः । 2 'अन्वनयत्' | 18 'अपाकरोत्' दूरीकृतम् । रहसि प्रेरीत् । [31] 14 'वलयैः' कङ्कणैः । 15 'सरसीरुहाम्' कमलानाम् । [29] 8 'सुरमिश्रियम्' वसन्तशोभाम् । 'वसन्त इष्यः 16 'कमनः' कामदेवः। सुरमिः' इति हैमः [अभि. चिं. कां. २ श्लो० ७० ] । [32] 17 'अभिनिनंसया' अभिनेतुमिच्छया। 18 उपवा- 4 'मदोद्धरः' मदेन रेतसोडुर उन्नतः । 5 'परवृषम्' शत्रुवृष- | गडमण्डलम् वागडप्रदेशं तत्समीपम् । 6 'विनुनुत्सुः' युद्धार्थ रामाणि प्रेरयितुमिच्छुः ‘णुदंत [34] 19 'अनुनीय प्रणतिं कृला । प्रेरणे' इति धातोः समन्तात् रुः प्रत्ययः । 7 'रतरजनया' रतं [35] 20 'शिवाऽऽगमः शिवः कल्याणकारी, आगम आग- रतिस्तस्या रखनया। 8'गौः' वृषभः। मनं यस्य सः। [30] 9 'अनुनयन्' वहन् । 10 'समुदयः' समूहः । [37] 21 'शरदत्यये शरत्कालव्यतीते। 22 'सङ्घपुरन्दरः' 11 विविधसिन्धिविधानविचक्षणः' विविधप्रकारेण संदेशहारकलादै- | चतुर्विधसङ्केषु पुरन्दर इन्द्रः इव श्रेष्ठः। 23 'जिनमतोनयनम्' क्यकरणकुशलः । 12 'प्रियत्तमाऽऽयतमानम् भार्यामानविस्तारम् । जैनधर्मस्योनयनमुन्नतिम् । 20 यत्र तत्। भम्।

·5 10 पद्य २८-४८] दिग्विजयमहाकाव्यम् जिनपतिप्रतिमाभिषवद्वयोत्सवसमुद्यतभक्तजनाऽदरैः। द्रुतविलम्बितया व्यहरदू भुवि गजगतिर्जगति प्रसरद्यशाः ॥ ३८ ॥ बहुविधाऽऽर्हतपूजनवन्दनायुचितकर्मरतैर्विरतैर्भवात् । समनुनीय गुरुं सदुपासकैनिजगृहे जगृहे जनुषः फलम् ॥ ३९ ॥ गुरुसमागमवित्तविसर्जनैर्विदलिता कलितापकलाऽखिला। उपनता जनता सुतपोभरैः सुकृतता कृततात्विकभावनैः॥४०॥ बहुलवाङ्मयशोधनकर्मणाजनि जनेऽस्य यशोधनमद्धतम् । प्रसृतमुग्रमहोदयया विभोरसुमतां सुमताश्चितधीमतः॥४१॥ नरपतिप्रतिबोधमंजीजनत् समयदेशनया स नयाद् द्विधा । प्रभवति प्रभुवाक्यसुधारसेपरमते रमते म न कश्चन ॥ ४२ ॥ अपहृता प्रभुणा रुचिरैन्दवी प्रतिहतं च जनार्दनशासनम् । नयविशेषयुजा भृशमुज्वलं भुवि हितं विहितं मतमाहतम् ॥४३॥ नरकपालिकपालिजनाहता दृढनृशंसतया पिशिताशिता। समुपदेशनयैव विनाशिता विहरता हरेतापसदेशिता ॥४४॥ भगवतः मपद्मनिवेशनादू वसुमती शुशुभे घनसौरभा। नवनवोत्सवसम्भवतः श्रिता संकमला कमलाकरलीलया॥४५॥ इति कृशानुभृशानुगतां दिशं समुपदिश्य विमोहबलस्थितिम् । शिथिलयनथ किञ्चन दुणयनमपरामपरामगमद् गुरुः ॥ ४६॥ पथि समैक्षत दक्षतयाऽक्षतः "क्षितिपतियंतिनां जैलजाकरम् । प्रगुणिताद्भुतरागमिवोन्मिषत् सुजलजं जलजन्तुकुलाकुलम् ॥ ४७॥ यवनराजभयेन यथा सुरा विषयमुग्रमहीधरमाश्रयत् । नवतटाकमिषाजलधेः स्थिति वि तथाऽवितथा सकला बभौ ॥४८॥ 15 20 [३०] १ 'जिनपतिप्रतिमाऽभिषवद्वय जिनप्रतिष्ठाद्वयम् । [१४] ४ 'पिशिताशिता' मांसभोजनम् । ५ हरतापस- [१३] २ 'रुचिरैन्दवी' रुचिः कापालिकश्रद्धा, इन्दुस्खन्मत- | देशिता' हरस्पेश्वरस्य मते ये वापसास्वैः कथिता । सोमस्तस्सम्बन्धिनीति । ३ जनार्दनशासनम्' [४६] ६ 'कृशानुभूशानुगतां दिशम्' मानेयी दिशम् । लोकपीडोपदेशः कृष्णशासनं वा। [४०] ७ 'अवितथा' सत्या। प्ररूपक [38] 1 'गजगतिः' गज इव प्रशस्ता गतिर्यस्य सः। सूत्रेण रूपं सिञ्चति । 10 'अपरमते' शैव वैष्णवाद्यन्याम्नाये। [39] 2 'जगृहे' प्राप। 3 'जनुष.' जन्मनः । [45] 11 'क्रमपद्मनिवेशनात्' चरणकमलन्यासातू। 12 'वसु- 14014 "विसर्जनैः दानैः। 5 "विदलिता' विनाशिता । मती' पृथ्वी। 18 'घनसौरभा' गाढगन्धवती 'गन्धवती पृथ्वी' 6 'कलितापकला' कलिः क्लेशः कलियुगो वा तस्य तापः | इति लक्षणात् । 14. 'बहुसितच्छदपक्षिसुखाश्रिता' इत्यपि मूल- सन्तापत्य कला। प्रतौ पाठान्तरम् । सितच्छदपक्षि सितच्छदाः हंसाः । [41] 7 'बहुलवाङ्मयशोधनकर्मणा' बहुलाः बहवो वाङ्मयाः 15 'सकमला' कमला लक्ष्मीस्तया सहिता। 16 'कमलाऽऽकरली- सिद्धान्तमन्थास्तेषां शोधन सम्पादनं तस्य कर्मणा कार्येन । लया' कमलसर क्रीडया। 8'उप्रमहोदयया' उपस्तीत्रो यो महोदयो महोन्नतिखया । [47] 17 'क्षिविपतिर्यविना' यविनां साधूनां क्षितिपतिपतिः [42]9 'अजीजनत्' 'जनैचि प्रादुर्भावे' इति धातोः णिगन्ते श्रीविजयप्रभसूरिः। 18 'जलजाऽऽकरम् सरोवरम् । 19 'जल- अद्यतन्या 'उपान्यस्यासमानलोपि' ४-२-३५-इति सिद्धहेमीय- | जन्तुकुलाऽऽकुलम्' जलजन्तूनां कूलं समूहस्तेनाऽऽकुलं व्याप्तम् ।

·महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [षष्ठः सर्ग: 5 10 निशि सतारनभाप्रतिबिम्बना कृपणवद् गणयांचकृवान् मणीन् । जलचलत्कुमुदच्छलसम्भवद्विमकरो मैकरोऽग्रसरोऽम्बुधिः॥४९॥ तरदनेकसितच्छदपिच्छलच्छदमिषोच्छलदुजवलचामरः । स्फुटरथाङ्गकुलाऽऽतपवारणः सरसभारसभाधिपतिय॑भात् ॥५०॥ अनुतटं जलकेलिचिकीर्षया मिलितचारुविलासवतीजने । सपदि पाद्यविधि विलुलत्कुशैनवसरोऽवसरोचितमादधे ॥५१॥ अभिपतत्तटिनीचलवीचिभिर्जनितफेनमिषाद्धसिताम्बुधिः । मणिगणैर्विरराज जलाशयः सललनाललनात् पतयालुभिः॥५२॥ विततपात्रतयैव पयोधरैरनुदिशं निभृतः समुदित्वरैः। जलनिधेः प्रतिक मिवोल्लसद्रसवयाः संवयास्सजलाशयैः॥५३॥ चलतरङ्गतुरङ्गमशालिनीरनुनयन्नृपवद् बहुवाहिनीः। स रुरुधे क्षितिविप्लवनोद्यतः शिखरशेखरसेतुमहीभृता ॥ ५४॥ वहनमुच्छ्रितलोहितकेतनं दधदयं हृदयं समरञ्जयत् । जयवतः क्षितिपस्य निपश्यतः प्रकृतिभिः कृतिभिर्विहितस्तुतेः॥५५॥ जलनिमजनसजनकामिनीनयननिर्जितशालिपयोरुहः । सुषमयास्यसुनंदिसरोम्बरे सुरपतेरपतेज इवोद्ययौ ॥५६॥ उदयनगरलक्ष्या रम्यमादर्शरूपं पुरवरमदसीये सन्निविष्टं प्रतीरे । तपगणगुरुरागात् तत्र रागाविभागाद् घनतरविजयश्रीभूपरूपैरपीज्यः ॥१७॥ इति श्रीदिग्विजयनाम्नि महाकाव्ये महोपाध्यायश्रीमेघविजयगणिविरचिते कथानायकस्य ईशानदिग्विजयवर्णनो नाम षष्ठः सर्गः ॥ ६॥ 15 20 [५३] १ 'उल्लसदसवयाः' उल्लसन्तः रसवयसो भलपक्षिणो [५७] ३ विजयश्री' पत्तनाचलितानामीशानदिन- २ 'सवयाः' जलनिधेः मित्रैः सहितः । विजयः। मरुदेशापेक्षयाऽऽग्नेयीविजयः । यत्र सः। [49] 1 'मकरः' निधिविशेषः । 2 'अग्रसरः प्रष्ठः। [5018 "सितच्छद" सितच्छदाः हंसाः। 4 'स्फुटरथाङ्ग- कुलाऽऽतपवारणः स्फुटा ये रथाङ्गाश्चक्रवाकास्तेषां कुलं समूहः स एवाऽऽतपवारणं छत्रं यस्य सः। 5 'व्यभात्' विशेषेणादीदिपत्। [51] 6 'जलकेलिंचिकीर्षया' - जलक्रीडां कर्तुमिच्छया । 7 पाद्यविधिम्' पादार्थ वारि पायं तस्य विधिः 'पादार्थ पाद्यम्' इति हैमः [अभि. चिं. कां. ३ श्लो. १६४] । [52] 8 'तटिनीचलवीचिभिः' तटिनी नदी तस्या चलाः चपला वीचयः कल्लोलास्तैः। 9'पतयालमिः' पातुकैः । [54] 10 तुरङ्गम" तुरङ्गमा अश्वाः। 11'वाहिनी.' सेनाः। [65] 12 'प्रकृतिभिः प्रजाभिः। 13 'कृतिभिः विद्वद्भिः ।

·5 पद्य ४९-६] दिग्विजयमहाकाव्यम् सप्तमः सर्गः। श्रीः एँ नमः श्रीपार्श्वभगवतेऽहते । जिनेशतीर्थे समभूवमत्सरो निपीय सूरेर्वचनानि भूपतिः। जिनेशतीर्थे समभूदमत्सरोऽप्यलंचिकीर्षुः प्रमनाः स संवरे ॥१ समांशमास्थाय ततः क्षमाभृतां प्रभुश्चचालाचलनिश्चयाऽऽशयः। से मांसमास्थाय ततः क्षमाभृतां नृपोऽपि तस्यानुमतेन्यवर्तत ॥२॥ अवेत्य साप्तच्छविकं पुरं पुरो व्यधाचतुर्मासकमाहतार्चितः। अवेत्य साप्तच्छदिक पुरं पुरोर्जितद्विपेन्द्राननयक्षराडिव ॥३॥ स शासनेनोदयितोऽपैरागिणां महाहतां भव्यजनानिति क्षितौ । शशास "नेनोदयितोऽपरागिणां भवेत् प्रकाशस्तैमसामिव कचित् ॥४॥ परैः सैंतीयः सहसाऽऽहवाणिभिर्जनः समं सद्यवहारगीरुः । परैः स तीथ्यः सहसाऽहवाणिभिरबाध्यबोधोऽभिजगाम कामितम् ॥५॥ शुभमवृत्तेः शमरोचितस्थितेमहात्मनः प्रेरयिता ताशयः। शुभप्रवृत्तेः सँमरोचितस्थितेर्गजस्य सादीव बभौ जयश्रिया ॥६॥ 10 मिव ॥ ]१ 'जिनेशतीर्थे महंछमें । २ 'समभूदमत्सरः' अम- | गुहपाटलिपुत्रयोः । पुरस्तु गुग्गुलौ पुण्डू कृमौ दैत्येक्षुभेदयोः" सरोऽद्विष्टोऽभूत् । किं. भूपतिः। ३ 'जिनेशतीर्थे जिनः कृष्ण इति हैमः [अने० सं० कां० २ श्लो० ४५०-४५१] ॥ ईशो महादेवस्तयोस्तीर्थे। ४ 'समभूदमत्सरः' समा चासौ भूः १] २० 'शासनेन' आज्ञया। २१ 'उदयितः' उदयो समभूस्खयां दमो बन्धो दण्डः, समभूदम इवाचरतीति विपि जातोऽसोदयितः । २२ 'अपरागिणाम्' रागरहितानाम् । समभूदमति शतृप्रत्यये तादृशं सरस्वटाकस्तम् । “दमः स्यात् २३ महाहतां भव्यजनान् इति शशास । २४ 'इनस्य' खामिनः कर्दमे दण्डे दमने दमथेऽपि च" इति हैमः [मने० सं० का सूर्यस्य वा । 'उदयितोऽपरागिणाम्' या उदयिता तत्रोपद्रव २० ३२०] ५ 'अलंचिकीर्षुः' अलङ्कार कर्तुमिच्छुः | कारिणां प्रकाशो न भवेत् । २५ 'तमसाम्' तिमिराणां रावणा- कृष्णेश्वरप्रासादयोः [विष्णु-शिवमन्दिरयोः] ६ 'प्रमनाः' उत्कण्ठितः, उत्सुको वा ७ 'संवरे' पाल्याम् ॥ [५] २६ 'परैः' उत्कृष्टैः । २७ 'सतीयः' एकब्रह्मवताss- [२] ८ 'समांशमास्थाय' मासमात्रं तन स्थित्वा, मासे चारैः। २८ 'सहसाऽऽहवार्थिभिः' बलेनाऽऽकारणार्थिभिः जनैः वर्षाशको भवेदिति शेषः, तुल्यमंशमैश्वर्यरूपं मत्वा वा। ९ समम् । २९ 'परैः तीयः अन्यैस्तीथ्यस्तीर्थान्तरीयैः । ३० 'सह- 'स' भूपतिः। १० 'मांसमास्थाय' मांसमाश्रित्य मांसाशनम् । साऽऽहवार्थिमिः' सहसा शीघ्रं, आहवार्थिमिः रणोन्मुखैः ११ 'क्षमाभृतां नृपः' राज्ञा नृपो राजरानः। १२ 'तस्यानुमतेः' यज्ञार्थिभिर्वा । "भाहवस्तु सप्ततन्तौ स्थानिदेशाऽऽानयोरपि" तस्य, गुरोरनुमत्याऽऽज्ञया १३ 'न्यवर्त्तत' निवृत्तः कतिचित् । इत्यनेकार्थः । ३१ 'अबाध्यबोधः' भबाध्यो बोधो यस्य सः । प्रयाणान्सनुगत्य पश्चाद् वलितः मांसाशनं प्रत्याख्यौ वा । ३२ 'अभिजगाम कामितम्' कामितं स्थानमभिजगाम ॥ [३] १४ 'अवेत्य प्राप्य । १५ सालच्छदिकम्' 'साद- [६] ३३ 'शुभप्रवृत्तेः शमरोचितस्थितेमहात्मनः प्रेरयिता' डी'ति नान्ना पुरं नगरम् । १६'पुरा' अग्रे परापूर्व वा ।१७ 'व्य- महात्मनः साधोः प्रेरयिता शुभप्रवृत्तेः 'शमरोचितस्थिते.' धात्' व्यधत्त । १८ 'सालच्छदिकम् सप्तवर्णसम्बन्धिनं गग्गुलं | शमरोचिता स्थितिर्यस्य । ३४ 'यताऽऽशयः' यते नियमे,भाशयो प्राप्य । १९ 'पुरोर्जितद्विपेन्द्राननयक्षराडिव' पुरं शरीरं तेनो- यस्य सः। ३५ 'शुभप्रवृत्तेः' शुभा प्रवृत्तिमंदो यस्य । ३६ 'सम- र्जितो बलवान् द्विपेन्द्राननो गणपतियक्षः, यक्षो [मेघदूतस्थ- | रोचितस्थितेः' समरे सङ्क्रामे उचिता स्थितिर्यस्य । ३७ 'सादी' नायकः] यथा चातुर्मासकं व्यत्ति तथैव । "पुर शरीरे नगरे महामानः॥

·५६ [सप्तमः सर्गः 5 महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं स दक्षजातिप्रणयः कलाभृतां नृणामभीष्टा सुमनो मुदेऽभवत् । सदक्षजातिप्रणयः कैलाभृतां तनुं वहन्निन्दुरिवोजवलांशुपः॥७॥ विवोधहेतुर्जडजन्मशालिनां गवां प्रसारैः सरसां श्रियं दधौ । विबोधहेतुर्जलजन्मशालिनां महावनानामिव भानुमान् विभुः॥८॥ सदा रसं सज्जनता: खसादरं समुन्नयन यो जगति प्रणीतवान् । सदारसंसजनताखसादरं प्रतिस्थलं तं स्थलगा ववन्दिरे ॥९॥ समीहितार्थप्रथने से देवतदुमायते माणभृतां धियां निधिः। शमी हितार्थप्रथनैः सदैव तन्न कस्य लाभाय जनेऽस्य सन्निधिः॥१०॥ मात् समासाद्य मरोः रसामयं पुपाव भावोजवलमेदिनीपुरम् । क्रमात् समाऽऽशाद्यमरोरसामयं स देशसङ्घाऽऽगमभक्तिभावनैः॥११॥ हृतव्यवायोपगतेर्विनायकः पुरे स नारायणनानि तस्थिवान् । ऐतव्यवायोऽपंगतेविना बँकन्नकोऽपि निस्तारयिता कलौ युगे॥१२॥ सुरेश्वराशाविजया हिताऽशयः परं चतुर्मासककर्मणस्ततः। सुरेश्वराशाविजया हितासयनेस सङ्ग्रामपुरं समीयिवान् ॥ १३ ॥ इतोऽपराऽऽशापवना दिवोदितं तमो विमोहोदयजं स चिन्तयन् । इतोपॅराऽऽशापवनादू "दिवो दित बँतेजसा माल्यपुरं गुरुस्ततः ॥१४॥ 10 15 [७] १ 'सः' गुरुः। २ 'दक्षजातिप्रणयः' दक्षजात्यां [११] १६ 'क्रमात्' क्रमाभ्यां पादाभ्यामततीति क्रमात प्रणयः स्नेहो यस्य सः । ३ 'कलाभृताम्' कला विज्ञानं तद्वता- यद्वा क्रमः परम्परागमस्तेनाततीति क्रमात् । १७ 'मरो रसा. मभीष्टः । ४ 'सदक्षजातिप्रणयः' सदले सद्व्यवहारे जात्या | मयम्' मरोः भूमीम् । १८ 'समाऽऽशायम्' सर्वदिग्भागे जन्मना प्रणयो यात्रा यस्य सः, यस्य सदक्षे शिवे प्रणयमति- | माद्यम् । १९ 'भरोरसामयम्' रोरा दरिद्राः सामायाः सरो- कान्तोऽतिप्रणयः न रागी । दक्षजा प्रार्वती तया सह यः स | गास्तैः रहितम् ॥ सदक्षजः शिवतत्र प्रणयमतिकान्तोऽतिप्रणयो न रागवानित्यर्थः [१२] २० 'हृतव्यवायोपगतेः' हृता नष्टा व्यवायानां "अक्षो स्थस्यावयवे व्यवहारे बिभीतके" इति हैमः [अने० विघ्नानामुपगतिस्तस्याः हेतोः। २१ 'विनायकः' गणेशः । २२ सं० का० श्लो० ५६९]। "प्रणयः प्रेमयानयोः, विनम्मे प्रसरे 'हृतव्यवायः' हृतः व्यवायो मैथुनं येन सः। २३ 'अपगते.' चापि" इति हैमः [अने० सं० का० ३ श्लो० ५२२] ५ नारकादेः। २४ 'यकन्नकोऽपि निस्तारयिता' विभानकोऽपि 'कलाभृताम्' कलेनाजीर्णेनाभृताम् । "कलत्वं जीर्णरेतसोः, निस्तारयिता॥ अव्यक्तमधुरध्वाने कला स्वादशशिल्पयोः । कलने मूलरैवृद्धौ षोडशांशे विधोरपि" इति हैमः [भने० सं० कां० २ श्लो. [१३] २५ 'सुरेश्वराऽऽविजयाऽऽहिताऽऽशयः' पूर्वदिवि- ४८८] । ६ 'उज्वलांशुपः' उज्वलांशून् श्वेताम्बरान् पातीति ॥ | जये स्थापितभावः । २६ 'सुरेश्वराऽऽशाविजया' सुरायामीश्व- [6] ७ 'जडजन्मशालिनाम्' जडप्राणिनां पक्षे पभानाम् । राऽऽशा धनवतां तृष्णा तस्या विजा पृथग्भावस्त्रया। २७ 'हि' [१] ८ "सदा रसं सजनताः स्वसादरं समुच्चयन् यः" | निश्चितम् । २८ तासयन्' क्षेपयन् । २९ 'अधम्' पापम् ॥ यः सदा रसं समुन्नयन् सजनताः सम्यजनसमूहान् स्वसाद् [१४] ३० 'इतोऽपराऽऽशापवनाद्' इतवापरस्य परपकस्य स्वाधीनान्, अरमत्यर्थ प्रणीतवान् । ९ 'सदारसंसज्जनतास्त्र- | य आशायास्तृष्णायाः पवनो वायुस्तस्माद् । ३१ 'दिवोदितम्' सादरम्' सस्त्रीसभालोकेषु अनादरम् । १० 'तम्' गुरुम् ॥ दिवा दिने उदितम् । ३२ 'तमः' पापमज्ञानं वा। ३३'इतः' [१०] ११ 'समीहितार्थप्रथनैः' इष्टार्थदानैः। १२ सः' | प्राप्तः । ३४ 'अपराशापवनाद्' अपराशा पश्चिमा तत्पवित्रणात् । गुरु। १३ "दुमायते स्म' कल्पवृक्षायते म। १४ 'शमी' ३५ दिक' स्वर्गस्य ।३६ "दितम्' खण्डितम् । ३७ 'स्वतेजसा' शान्तः । १५ 'हितार्थप्रथनैः हितप्रयोजनविस्तारैः। स्वप्रतापेन।।

·५७ 10 पद्य ७-२३] दिग्विजयमहाकाव्यम् असौ गतं नाटयिता सितच्छदव्रजस्य चक्रे वचनैः क्षमातलम् । असौगतं नाटयिता सिंतच्छदप्रभुस्तथोत्सूत्रपथे मनागपि ॥ १५ ॥ स मानवाधीश्वरसेवितक्रमाम्बुजश्चतुर्मासककर्म तेनिवान् । समा नैवा "धी: बरसेवितक्रमाऽङ्गिनी ततोऽभूदु विषयेऽहतां मते ॥ १६ विहारशोभातिशयात् सभा सुरप्रभोर्यदीया बहु पिप्रिये मुहुः। विहारशोभातिशयात् सभासुरः क्रमात् समास्तत्र निनाय काश्चन ॥ १७ ॥ अलं कलङ्कः सकलोऽप्यपास्यत सचेतसां दुर्णयहारिणाऽमुना। अलं केलं का सकलोऽप्यपास्यतःप्रभोर्वचो बोधयितुं नरः परः॥१८॥ असन्निभोऽङ्गमभयाँऽधिकाञ्चनश्रियं दधौ गौतमतः प्रति प्रभुः। असन्निभोऽय! भयाऽधिकां च नः मियां समज्ञां भुवने गुरोरपि ॥ १९॥ न सवानाम रागिता गता बसुन्धरायां स्फुरितेऽस्य शासने । नवाऽऽसवानामनुरागिता गता जनस्य नश्यत्तमसः प्रभोर्गिरा ॥ २० ॥ नंदीनभावातिगभीरतामसावशिश्रिय विश्वगुरुगरीयसीम् । न दीनभा वा तिगभीरतामसाऽऽशयस्य सर्वस्य मुनेगणे ततः॥२१॥ अंजन्यताऽपारविहारि मण्डलं प्रभोर्विहारेण धनाढ्यबोधने । 15 अंजन्यतापा रविहारिमण्डलं महाऽऽतपेऽप्याप्य मही सुसीमगा ॥२२॥ मैं रोचिता चौपकलामुंहारिणी नृपादिलोकेऽस्य शमोपदेशनात् । नरोचिता चाऽ कलाऽऽशु हारिणी तपोजपादेजगति प्रसारिताम् ॥ २३ ॥ [१५] १भातम् गमनं ज्ञानं वा।२ 'नाटयिता' प्रवर्तकः | २९ मङ्ग!' भङ्ग इति संयोजने। ३० प्रभया' बुखा। ३ 'सिद्धच्छदवजस्य' श्वेताम्बरव्रजस्य । ४ 'असौगतम्' अबौ- ३१ 'नः' असाकम् । ३२ प्रियाम्' इष्टाम् । ३३ 'समाज्ञाम्' बम् । ५ 'नाटयिता' न, भटयिता 'स्वार्थे णिच् । ६ सिवच्छ- | कीर्तिम् । ३३ 'गुरोः' देवसूरेरधिका दधौ । दप्रभुः श्वेताम्बराधिपः । ७'उत्सूत्रपथे' उत्सूत्रमार्गे ॥ [२०] ३४ 'वासवानाम्' भूपानाम् । ३५ 'अनुरागिता' [१६] ८ 'स:' गुरुः । ९ 'मानवाधीश्वरसेवितक्रमाम्बुजा' रागित्वं गता भूपाः। ३६ 'वसुन्धरायाम्' पृथ्व्याम् । ३७ भूपवन्दितपादपनः । १० 'समा' अकुटिला। ११'नवा 'शासने' जैनशासने तस्मिन्ननुरागिणो जाता इत्यर्थः । ३८ नवा. नवीना ।१२ 'धी: मतिः। १३ 'खरसेऽवितकमा' स्वाभिप्राऽसवानामनुरागिता गता' नवा नव्याऽऽसवानामादरो गतः ॥ येऽवितः सक्षितः क्रमः पारम्पर्य यस्यां सा । १४ 'अङ्गिनाम् [२१] ३९ 'नदीनभावातिगभीरतामसावशिश्रियद्' नदीन: * प्राणिनाम्। १५ विषयेऽहंता मते' अहंता मते विषये देशे ॥ समुद्रस्तद्वद् भावे चित्ताभिप्रायेऽतिगभीरताम्, असौ, अशि. श्रियत् आश्रितः । ४० 'दीनभा' दैन्यम् । ४१ 'वा' अथवा । [१७] १६ विहारशोभाऽतिशयात्' विहारा जिनप्रासादा- स्तेषां शोभाभरेण। १७ 'सभा सुरप्रभोः सुरप्रभोः, इन्द्रस्य ४२ 'अतिगभी: अति गच्छतीत्यतिगाऽतिशायिनी भीर्भयम् । ४३ 'अतामसाऽऽशयस्य' भतामसोऽक्रोध आशयो यस्य । समा। १८ "बहु पिप्रिये बहु यथा स्यात् तथा पिप्रिये तुष्टा २९ विहारशोभाऽतिशयात्' विहारे देशान्तश्चलने यः शोभाया अत्यानि यत्रेडर, अजन्यत । [२२] ४४ 'अजन्यताऽऽपारविहारि' अपाराः बहवो विहाररा- चैत्यानि यत्रेहर, अजन्यत । ४५ 'मण्डलम् देशः। ४६ अतिशयो दुर्भिक्षडमरादिनाशस्तस्मात् । २० 'समा वर्षाणि ॥ 'अजन्यतापा' अतापा अजनि । ४७ 'रविहारिमण्डलम्' रवेश्वारु- [१८] २१ 'अलम्' समर्थः । २२ 'कलम् मृष्टम् । बिम्बम् । ४८ 'महाऽऽतपेऽपि' ग्रीष्मेऽपि । ४९ भाप्प' प्राप्य २३ 'अपास्यतः नरः पुरुषस्य परः सकलोऽपि का बोधयितुं ऋतूनामानुकूल्यात् । ५० 'मही' पृथ्वी ॥ अलम्, इत्यन्वय:' अपि तु न कोऽपीत्यर्थः। [२३] ५१ 'न रोचिता' नेष्टा। ५२ 'चापकला' धनु:- [१९] २४ 'भसनिमा मतुल्यः । २५ 'अप्रभया' देह-कला । ५३ 'भसुहारिणी प्राणहारिणी। ५४ 'नसेचिता' नरा. कान्या-1-२६ अधिकाश्चनश्रियम्' काचनमधिकृत्याधिकाञ्चनं णामुचिता। ५५ 'आप कलाशु हारिणी तपोजपादेजंगति श्रीलक्ष्मीस्ताम् दधौ। २७ 'गौतमतः प्रति' गौतमतुल्यः । प्रसारिताम्' तपोजपादेखपोजपायस्य कला घटिका, प्रसारिता २८ वसनिमः' असद् अविद्यमानं निभं यसिन् सः । विस्तारमाप, आशु शीघ्रम् , हारिणी रम्या । दि०म०८ ·महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [सप्तमः सर्ग: 5 15 गणेशनैपुण्यमहो महाऽऽयतेः प्रभोर्दिदीपे बहुदानवत्तया । गणे शनैः पुण्यमहो महायते जगत्प्रकाशाय बभूव शाश्वतम् ॥ २४ ॥ न बादरः कोऽपि निकामजागरे गणेऽभवत् तस्य गुणव्यतिक्रमः। न वाऽऽदरः कोपिनि कामजागरेरिता नृणां चेतसि धैर्यविक्रिया ॥२५॥ न वैरपीडा न बलाभियोगिता गुरोविहारे मरुमण्डले ततः। नवैरपीडा नैवलाभियोगिताशाज्यतीरकृशा व्यधीयत ॥ २६ ॥ नाऽऽवेशरोगोऽभिनिवेशकामना गुरोः प्रकाशेऽन्यमते तनुभृतः। नौवे सरोगोऽभिनिवेशकामनाऽशयो बुधः कस्तरणेऽब्धिबन्दिरे ॥ २७ ॥ पैराजितो धन्वनि योजिते गुंणे प्रभोर्बली मोहमहाभटच्छली । 10 पराजितो धन्वनि योजिते गुणे गुरुप्रकाण्डान्न बिभेति कः क्षितौ ॥२८॥ संभाजनेऽनन्तरसस्तैपालये गुणं गुरौ शासति सँगते मंगे। स भाजनेऽनन्तरशस्तपा लये जिनेन्द्रवाचां परमानुरागिणि ॥ २९ ॥ सै देशरूपं कलया च कारयन् मरौ गणी धर्मविधौ निजे" पदे। संदेशरूपं कलयाश्चकार यन्निवेश्य सूरि विजयादिरत्नकम् ॥ ३०॥ वसुन्धरा सा चिरस्य संगतः प्रतिस्थलं स क्षणलक्षणेक्षणैः। वसुं धराशासु चिरैस्य "संगतमबोधि बोधिप्रदमे मार्हतः॥३१॥ [२४] १ 'गणेशनैपुण्यमहः' गणेशवत् पाण्डित्यस्य तेजः। | तरणे नावे यानपात्राय को बुधः 'सरोगः' सरसि गच्छतीति २ 'महाऽऽयतेः' महती, आयतिर्विस्तृतिर्यस्य 'यतिर्विकारे विरतौ | 'अभिनिवेशे' वाहनमध्यासने कामनाऽभिलाषाऽऽशयो यस्य सः। मिक्षौ' इति हैमः [अने० सं० कां० २ श्लो० १९२] तेन, अम [२८] २० 'पराजितः' भन्नः २१ 'धन्वनि' मरौ। हायतेः न महद्विकारस्य । ३ 'गणे' गच्छे । ४ शनैः शनै- २२ गुणे' धर्मरूपे योजिते सति प्रभोः पराजितः। २३ 'धन्वनि' जंगप्रकाशाय शाश्वतं पुण्यमहर्दिनं बभूव' इत्यन्वयः । ५ 'महा- धनुषि । २४ 'गुणे' ज्यायां योजिते सति । २५ ‘गुरुप्रकाण्डात्'। sऽयतेः' महायोत्सवायाऽऽयतिरुत्तरकालो यस्य । उत्कृष्टसङ्ग्रामाद् महावाणात् को न बिभेति । अयमपि [२५] ६ 'बादरः' दृश्यमानः। ७ निकामजागरे अत्यर्थ | गुरुसकाण्डो गुरुमुख्य इति ॥ जागरूके। ८'गुण.' गुणाः प्राणातिपातनिवृत्त्यादयो मूलगुणाः, [२९] २६ सभाजनेऽनन्तरस' सभाजने बहुरस आसीत् । पिण्डविशुच्यादय उत्तरगुणाः । ९'कोपिनि' क्रुद्ध आदरः । २७ 'तपाऽऽलये तपागणोपाये। २८ 'सङ्गते' प्रातर्मिलिते। १० 'कामजागरेरिता' कामाजाता गरेण करणेनेरिता न | २९ 'प्रगे' अगं गते । ३० 'भाजने स्थाल्यादौ । ३१ 'अनन्तर- धैर्यविक्रिया । 'गरस्तूपविषे विषे । रोगे गरं स्यात् करणे' इति । शस्त्रपा' अनन्तराणि सान्द्राणि शस्तानि मङ्गलानि पातीत्यनन्तर- हैमः [अने० सं० कां० २ श्लो० ४२०-४२१] ॥ शस्तपा बहुमङ्गलान्वित इत्यर्थः। ३२ 'लये' ध्याने । सभाजने [२६] ११ 'नवैरपीडा' नवैः स्तवैरपि ईडा स्तुतिः। जिनेन्द्रवाचां ध्याने परमानुरागिणि ॥ १२ 'नवलामियोगितादृशा' लाभोऽस्त्येषां लामिनः, योगोs- [३०] ३३ 'स देशरूपम्' गुरुन्यायिप्रवृत्तिम् । स्त्येषां योगिनस्ततो द्वन्द्वस्तेषां भावस्त्ता नवा चासो लाभियोगिता रत्नसूर निवेश्य । 'कलया' विज्ञानोबोधनेन । ३५ 'निजे पदे निजे पदे श्रीविजय- तस्याः हग दृष्टिस्त्रया । गणे लाभाधिका लब्धिपानं योगा रत्नसूरिं निवेश्य । ३६ सदेशरूपम्' सदा ईशरूपं पटना- बहुला दृश्यन्ते तेन श्रीपरमगुरौ मतान्तरीयाणामपि महती [अने० सं० कां० २ श्लो० ५५६] ॥ यकत्वं कलयाञ्चकार । 'ईशः स्वामिनि रुद्रे च' इति हैम: श्रद्धा । १३ 'अन्यतीर्थे' तापसमकादिभिः । १४ 'अकृशा' [३१] ३७ 'वसुन्धरा सा' सा भूमिः। ३८ 'शुचिः' बहुला। १५ 'व्यधीयत' भक्रियत ॥ उज्वला पवित्रा वा । ३९ 'अस्य गुरोः संगतः । ४० प्रतिस्थलं [२७] १६ नाऽऽवेशरोगः' आवेशरोगोऽपस्माररुजाऽन्यमत- स क्षणलक्षणेक्षणैः प्रतिस्थलं सर्वत्र, क्षणलक्षणेक्षणैः महोत्सव- प्रवेशरूपो रोगो वा न । १७ 'अभिनिवेशकामना' अभिनिवेश- लक्षणदर्शनैः। ४१ 'वसुम्' देवविशेषमबोधि । ४२ 'धराऽऽ. वान्छाऽपि हठाऽऽअहोऽपि न । १८ 'गुरोः प्रकाशे सत्यन्यमते। शासु' पर्वतदिक्षु । ४३ 'चिरस्य' बहुकालम् । ४४ 'संगतम् १९ तनुभृतः' जीवस्य । अन्योतिमाह 'नावे.' अब्धिबन्दिरे ! मिलितम् । ४५ 'एनमाहत भार्हतः श्राद्धः, एनं गुरुम् ।।. . ३४ ·५९ स मद्य २४-३९] दिग्विजयमहाकाव्यम् न गौतमीयं मतमक्षपादजं धिया प्रमाण्यक्रियताऽमुना मनाक् । न गौतमीयं मतमक्षपाद प्रमोचितं केवलिनः प्रमोचितम् ॥ ३२॥ न साधुना वैभवहारिणी रुचिविखण्डिता नन्दितपण्डिता गणे । नसाधुना वैभवहारिणी चिर्धता तपोभिः प्रभया समन्वितैः॥ ३३॥ विमुक्तरा गा नवधा सुरक्षणा जंगौ गुरुर्ब्रह्मधरः क्षमापरः। विमुक्तरागा नँवधासुरक्षणा गणे प्रवृत्तिव्रतिनां ततोऽभवत् ॥ ३४ ॥ 4वासना शापनयेऽस्य मानसे गुरोनिदेशेन रुषाऽपि योगिनाम् । प्रवासनाऽऽशापनयेऽस्यमानशे परिग्रहं भावयतां विदूरतः॥ ३५ ॥ अ॒चिमभावैः श्रमणानुगामिनस्तदाऽर्हताः पुण्यजना इवेश्वराः। शुचिप्रभा वैश्रमणानुगामिनप्रसादतः प्रौढिविभूतिमादधौ ॥ ६ ॥ निरन्तरायाऽऽगमहेतुरङ्गतःशुभां चिं प्राप्य गुरोनिदेशतः। निरन्तरा यागमहे तुरङ्गतस्तदा विहिस्यात् सुजना न्यवीवृतन् ॥ ३७॥ विनाशनायां गजविक्रमारते पराङ्मुखाः शुद्धदृशो न भुञ्जते । विनाशनायाङ्गजविक्रमारतेस्तपखिनो यस्य गणे गणेशितुः॥३८॥ न नाम "धीरञ्जनया जिनोदिते पटुः सभा का तमुपेत्य दूरतः। ननाम "धीरं जैनयाजिनोदिते चिरं विरक्तं विपथे यथेच्छया ॥ ३९ ॥ २२ 10 15 [३२] १ 'अक्षपादजम्' अक्षपादो नैयायिकमतप्रणेता २५ 'आनशे' व्यासा। २६ विदूरतः' दूरतः ॥ तमाखातं श्रीगौतमीयं मतम् । २ 'गौतमीयम्' गौतमोऽने- [३६] २७ 'शुचिप्रभावैः' पवित्रतेजोमिः। २८ 'श्रमणा- न्द्रभूतिः। ३ 'क्षपादजम्' क्षपायां रानावत्तीति क्षपादस्त- | नुगामिनः' यतिसेवकाः । २९ 'शुचिप्रभा: निर्मलधियः । साजाते, ईदृशं न तन्मतम् । ४ 'प्रमोचितम्' मुक्तम् । ३० वैश्रमणानुगाम्' धनदानुरूपाम् । ३१ 'इनप्रसादता' ५ केवलिनः प्रमोचितम्' केवलज्ञानिनो ज्ञानयोग्यम् ॥ स्वामिप्रसादतः॥ [३३] ६ 'वै भवहारिणी' वै निश्चितं साधुना भवहारिणी [२७] ३२ 'निरन्तरायाऽऽगमहेतुरात:' अन्तरायरहितो य भवहन्त्री। ७ 'रुचिः' इच्छा । ८ "विखण्डिता' खण्डिता न । भागमेषु हेतुषु च रङ्गोऽत्याग्रहस्तस्मात् । ३३ 'शुभाम्' ९ गणे' गच्छे। १० 'नसाऽधुना' नसा नासिकारूपेणाधुना । निर्दोषाम् । ३४ 'हचिम्' इच्छाम्। ३५ 'निरन्तरा' दृढा । ११ 'वैभवहारिणी' वैभवेन हारिणी मनोहरा । १२ 'रुचिः ३६ 'यागमहे' यज्ञोत्सवे । ३७ 'तुरजत:' अश्वात् । ३८ कान्तिः॥ 'विहिंस्यात्' वध्यात् । ३९ 'सुजना।' शुद्धा लोकाः । ४० [३४] १३ 'विमुक्तराः' विमुञ्चति कर्मपाशाद् विमुग्। 'न्यवीवृतन्' निवृत्ताः ॥ अतिशयेन विमुचो विमुक्तराः। १४ 'गा' वाणीः। १५ [३०] ४१ 'विनाशनायाम्' अशनायां क्षुधां विना । 'नक्या सुरक्षणा'-नवब्रह्मगुप्तिरूपा सुरक्षणा सुराणां क्षणं ४२ 'गजविक्रमा:' गजवद् बलवन्तः । ४३ 'रते' भोगे पराक् उत्सवा बासु ताः सुष्टु लक्षणानि यासु ता वा । १६ 'जगौ गुरु' मुखाः । ४४ 'विनाशनायाङ्गजविक्रमारते.' अङ्गजस्य सरस गुरुजंगौ जगाद। १७ 'नवधासुरक्षणा:' नवप्रकारा असवः विक्रमा विगतक्रमा यारतिस्तस्था विनाशनाय ॥ प्राणास्तदाऽऽश्रयत्वात् प्राणिनस्तेषां रक्षणं यस्यां सा ॥ [३९] ४५ 'धीरजनया' बुद्धिरागेण । ४६ 'जिनोदिते" [३५] १८ 'प्रवासना' प्रयाणम् । १९ 'शापनये' शापय जिनवचने । ४७ 'पटुः' व्यका। ४८ 'सभा' नामप्राकाश्येका नये अभिप्राये। २० 'भस्य गुरोः निदेशेन । २१ 'रुषाऽपि' सभा। ४९ 'तमुपेत्य दूरतः दूरतः उपेत्य तं, न नाम अपि रोषणाऽपि योगिनां मानसे; न कोऽपि शशापेत्यर्थः। २२ तु सर्वाऽपि ननाम। ५० 'धीरम्' प्राज्ञम् । ५१ 'जनयाजि- 'प्रवासना' प्रकृष्टा वासना भावना । २३ 'माशापनये लोभ- नोदिते' जनं यजतीति जनयाजी नरमेधादियज्ञकृत् तेन नोदिते मुञ्चने । २४ अस्यम्' क्षेप्यं परिग्रहं भावयताम् । प्रेरिते। ५२ 'विरकम्' विरकं तं गुरुम् । ५३ 'विपथे' कुमार्गे।

·महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं सप्तमः सर्ग: सदा नवाऽऽलापिकयाचिर्दुत्तरा वितेनिरे तां खगणे मिथः कथाम् । सदानवालाऽपि कयाचिदुत्तरात् समं यदाख्यावशतोऽनयन् निशाम् ॥ ४० ॥ अनङ्गरागं नियंतः स मुक्तभा यः साङ्गरागः सुतनोस्तनौ दधौ । अनङ्गरागं नियतः समुक्तभाः प्रोचैः स्तनः को न गिरिवनं दधत् ॥ ४१॥ [एकालापकम्] नियामकाचेतसि भावयन्त्यहो! किं नाम देयोऽनुवरायकः स्त्रियाः। नियामकाचेतसि भावयन्त्यहोरात्रं स तीर्थङ्कर एव ना प्रभुः ॥ ४२ ॥ मुंखायनः सारसनाभिकामितः कीदृग् रथ: स्यात् सुभटो वधूजनः। सुखाय ना सारसनाभिकामितः कथं जयार्थी नृपतिर्महाबलः॥४३॥ 10 [एकालापकं समस्तम्] महो दयाया जंगतीश्वरश्रियो मा या विमोहं म यतोहतां मते । महोदयायाऽऽजगतीश्वरश्रियो यथास्थितं भावनयाऽस्य सन्मते!॥४४॥[क्रियागुतम्] पैरासितीवा विरतिः प्रमाऽऽपणे न नाम काबोधि विदा तपोगणे । लाशितीवाऽविरतिः प्रैमापणे नवापि कामोचितया न भी भृता ॥४५॥ 15 [क्रियागुप्तम्] [४०] १ 'उत्तराः' ज्ञानप्रवराः, "उत्तरं प्रवरोद्धयोः" इति | ऑतिसदृशोः" इति हैमः [अने० सं० का० ३ श्लो० ४८९] हैमः [अने० सं० कां. ३ श्लो० ५५०] । २ 'कथाम्' | १६ 'सारसनाऽभिकामितः' सारं धनं तस्य सना नित्यममिका वार्ताम्, मिथः सदा नित्यं नवाऽऽलापिकया वितेनिरे। ३ कामयिता तेन अमितः प्राप्तः “गत्यर्थानां माझ्यर्थत्वात्" रथस्य 'सदानबाला' दानवती बाला स्त्री । ४ "कयाचिद्' सख्या। ४ "कयाचिद्' सख्या। धनवतामादराद् यद्वा सारे धने सदामिकामिता लुब्धता ५ 'यदाख्यावशतः' यस्याः कथाया आख्यावशत आलापिका- यस्येति वधूजनः सरसैव सा रसा सा चासौ नाभिः कामिता कथनेन ॥ इष्टा यस्य सः॥ [४] ६ 'नियतः' बद्धोऽपि । ७'स मुक्तमाः स मुक्तवद् [४०] १७ 'महः' उत्सवः। १८ 'जगतीश्वरश्रियः' जगती भासत इति मुक्तमाः "मुक्का मौक्तिकपुंश्चल्योः" इति हैमः भूमिस्तदीश्वरो भूपस्तस्य श्रियो लक्ष्म्याः। १९ मा या विमोह [अने० सं० कां० २ श्लो. १९१]। ८'सुतनोः स्त्रियाः। म यतोऽहंता मते' इति पदविभागे-अर्हता मते विमोहं मा ९ तनौ' शरीरे यः सागरागोऽपि अनङ्गरागं दधौ । १० 'अनन- | या स-मा प्राप्नुहि; 'या' इति क्रियागुतं शतन्यपि ससहिते रागम्' भनङ्गे भाकाशे रागोऽरुणिमा यस्य तत् "अङ्गहीनेऽप्यनङ्गं वाक्ये भविष्यकाले रूपम्-यद्वा 'मायाविमोहं मयतः' इति खे चित्तेऽनङ्गास्तु मन्मथे" इति हैमः [अने० सं० का०३ पदविभागे तु मयतोऽहङ्काराद् मायया कपटेन विमोहः परेषां श्लो० ११५], "रागः स्यालोहितादिषु" इति हैमः [अने० | भ्रमे पातनम् । २० 'महोदयायाऽऽजगतीश्वरश्रियः' आजगति सं० कां० २ श्लो० ४६]; यद्वाऽनङ्गैर्मदनफलै राजत इत्य- आभुवनं, ईश्वरा समर्था श्रीः शोभा यस्य । २१ 'यथास्थि- नङ्गराः, अगाः वृक्षा यस्य तत् इंशः स्तन इत्यकालापकम् ॥ वम् परमार्थतया । २२ 'भावनया' चिन्तनया। २३ 'अस्य' [१२] ११ 'नियामकाः' पोतवहाः। १२ वरायः कः | क्षिपखेति, अस्येति क्रियागुतं "असूच क्षेपणे" धातुर्दिवादिः ॥ स्त्रिया देयः" देयः करः। १३ "नियामकाः" लियमधारिणः [१५] २४ 'परा' उत्कृष्टा। २५ 'असितीत्रा' खजधारे- साधवः । 'तीर्थकर एव नः अस्माकं प्रभुः । वोग्रा । 'परासितीत्रा' इति पदविभागे परासि परास्ता तीना [१३] १४ 'सुखायनः' सुखकारि भयनं गमनं यस्य यद्वा इति क्रियागुप्तम् । २६ 'प्रमाऽऽपणे ज्ञानहढे । २७'न नोऽस्माकं सर्वलोकानां सुखाय । १५ 'सारसनाभिकामितः' नाम काबोधि विदा तपोगणे तपोगणे विदा ज्ञानिना नाम सारं मरैः सहितं सनामि नाभियुकं कामितमभिलषितं यस्य स | प्राकाश्येका विरति बोधि । बोधिविदा नरेण का अविरतिर्न भटा, सारसनमधिकाङ्गमभिकामितं प्रियं यस्य स वधूजनः राज्ञः परासि । २८ 'पलाशितीवा' मांसाशिवत् तीवा; "तीव्र कटूषणा- पक्षे सास श्रेष्ठः सनामिस्सगोत्रः स एव कामितो यस्य सः, स्यर्थेषु तीवा तु कटुरोहिणी" इति हैमः [भने० सं० कां०२ "नामिा क्षेत्रप्रधानयोः, चक्रमध्ये मृगमदे प्राण्यङ्गे मुख्यराज्ञि श्लो. ४४०]२९ 'प्रमापणे 'नवापि कामोवितया न भी भूता' च" इति हैमः [अने० सं० कां० २०३१४] "सनाभि- ' इति पदविभागे कामोचिंतया न भी भूता कन्दर्हिगमनस्य ·5 पद्य ४०-५०] दिग्विजयमहाकाव्यम् ६१ न विप्रयुक्तिर्मधुरा नै वास्तवमैदावोघे विदुंरार्हता गुणम् । ने विप्रयुक्तिमधुरा वा स्तवप्रतीतिरागात् पटुतां ततो गुरुः ॥ ४६॥[क्रियागुप्तम् ] समाधिता पापरचिर्विवर्द्धनं संसार पुण्याभ्युदयो महखिनाम् समाधितापाऽपरुचिर्विवर्द्धनं वीरे गुरौ श्रीजिनवीरतीर्थपे ॥४७॥ [क्रियागुप्तम् ] पुरोगमैषी प्रयतः संधारणः सौधोरणः कल्पितमत्तवारणः । पुरोगमैषी पँयतः संधारणः 4पीयतामित्युदिते न कोऽप्यभूत् ॥४८॥ [स्पष्टान्धकम् ] तपोगणेऽराजत तेजसा समं सौरीप्रभा साधिसरोजनालिकम् । तपोऽङ्गणे राजततेऽनसा समं सितच्छदानामभिनन्दनं ततः॥४९॥ [सन्दानोपमा] से दानतः खर्गहरिप्रभावकस्तपाप्रशस्यर्थंकमे येते जयम् । सदाऽनतः खर्गहरिभावकसभाऽवतस्तस्य यशश्च यं तदा ॥५०॥ [गूढचतुर्थः] 10 नरकस्य भयधारिणा; 'प्रमापणे नवाऽऽपि काऽमोचि तया' इति | १५ 'साधोरण:' आधोरणा हस्तिपकास्तैः सह साधोरणः, साधोः पदविभागे तु प्रमापणे जीवधातेऽविरतिः का न आमोचि तया मुनेः रणः शब्दः। १६ 'कल्पितमत्तवारणः' सजितो मत्तो विरत्या, 'काऽऽमोचितयानभीभृता' भीमृता नरेणाऽऽमोचितं | वारणः, कल्पिता कथिता मत्ता वारणा येन सः । १७ यानं रोगार्हगमनं तमाद् बिभ्यता, यद्वा प्रमापणे घाते विरतिः | 'पुरोगमैषी' पुरोगमान् अग्रस्थान् एषते इति पुरोगमैषी । का न आपि 'वा' इति पक्षान्तरे आपीति वा, 'अमोचि' इति | १८ 'प्रयतः' सोद्यमः उद्यमोपदेशयुकः । १९ 'सधारणः' क्रियागुप्तम् ॥ धारणा बुद्धिगुणस्तेन सहितः धारणा ध्यानविशेषस्तेन युक्तः । [३६] १ 'न विप्रयुक्तिमधुरा' श्राद्धानां विप्रस्य द्विजस्य | २० 'प्रपीयतामित्युदिते न कोऽप्यभूत्' दृश्यतामित्युक्तेऽपि युक्तिर्न मधुरा । २ 'न वास्तवम् न तात्त्विकम् । ३ 'अदः | पुरः नगराद् बहिर्गमनेच्छुर्न कोप्यभूत् । प्रपीयताम् सादरं प्रबोधे' अमीषां विप्राणां प्रबोधे उपदेशे । ४ 'विदुराहता श्रूयताम् ॥ गुणम्' विदुराः पण्डिता ये आर्हता श्राद्धा गुणमविदुः 'अविदुः' [१९] २१ 'तपोगणे राजत तेजसा समं सौरीप्रभा' सौरी- इति क्रियागुतम् । ५'न विप्रयुक्ति' गुरोविप्रयुक्तिर्वियोगो न प्रभा सूरेः सम्बन्धिनी प्रमा कान्ति: तेजसा प्रकाशेन समं तपो. पटुतामागात् । ६ 'मधुरा' प्रिया। ७ 'नवा स्तवनप्रतीतिरागात्' गणेऽराजत । २२ 'साऽधिसरोजनालिकम्' सरोजनालिकं सरसा नवीना खवनप्रसिद्धिरागात् पटुतामागाद् 'आगाद्' इति ज्ञानेन युक्ता जनाः सरोजनास्तेषामलिकं भालं तदधिकृत्य क्रियागुतम् ॥ भन्याऽपि सौरीप्रमाधिसरोजनालिकं पनालिकामधिकृत्य [४७] ८ 'समाधिता' समाधेर्योगविशेषस्य भावः राजते। २३ 'तपोऽङ्गणे राजततेऽअसाऽसमम्' तपो धर्मः ९ 'पापरुचिर्विवर्द्धनम्' विशेषेण वर्द्धनमाप, पापरुचिर्विवर्द्धनं राजतते राजभिस्तते व्यासेऽङ्गणेऽअसा शीघ्रमसमं अतुल्यमराजत छेदमधित । १० 'ससार पुण्याभ्युदयो महस्त्रिनाम्' इति । "तपः कृच्छादिकर्मणि, धर्मे लोकप्रभेदे च" इति हैमः [अनेक पविभागे महस्विना पुण्यः पवित्रोऽभ्युदयः ससार प्रस्ता, सं० कां० २ श्लो० ५४३-५४४]। २४ 'सितच्छदानामभि- 'स सारपुण्याभ्युदयः' इति पदविभागे तु स प्रसिद्धः सारः नन्दनम्' सितच्छदानां श्वेताम्बराणामभिनन्दनं तोषणम् ; अन्य- श्रेष्ठः पुण्याभ्युदयः । ११ 'समाधितापाऽपरुचिर्विवर्द्धनम्' याऽपि पद्मनालिकानिष्टसौरप्रभया सितच्छदानां हंसानाम् ॥ समा समस्ता पापरुचिरपरुचिमलिना यद्वा समाधितापयतीति [५०] २५ 'स' गुरुः । २६ 'स्वर्गहरिप्रभावका कल्प- समाधितापा तदाऽपरुचिर्मिथ्यात्वं च्छेदमधित । समा प्राग्वत् । वृक्षकान्तिरक्षकः । २७ 'तप:प्रशस्वः तपसा प्रशस्यः । 'ससार अधित' 'आप' इति क्रियात्रयं गुप्तम् ॥ २८'चकमे ऐच्छत् । २९ 'यते संयते देशतः सर्वतो वा। [४०] १२ 'पुरोगमैषी' पुरोगमाः पत्तयवान् इच्छतीति | ३० 'आनतः' नता देवेन्द्रा यं सः। ३१ 'प्रभावकसभा' पुरोगमैषी। १३ 'प्रयतः' प्रकृष्टं यतं निषादिनां पादकर्म प्रभावकाणां श्रावकाणां सभा । ३२ 'अवत:' पालयतः । यस। १४ 'सधारणः' धारणया पुड्या सहितः सधारणः । ' ३३ 'तस्य यशश्च यम् तस्य प्रभोर्यशश्न यं चकमे ॥

·[सप्तमः सर्ग: 5 10 महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं दिष्ट्या स्थिरासजनधीधनाऽऽदरैयतो दिनादेष गणेऽधिनायकः। दिष्ट्या स्थिरा सजनधीधनादरै रराज राज्ञां सखिताऽभिषङ्गतः॥५१॥[निरौष्ठ्यः] कल्याणधाराधिगताहतांगणे क्रियाऽऽसनाद्या यतिनायकेन तत् । कल्याणधाराऽधिगताहतांगणे श्रेयो न कस्यातिशयाय जायते ॥५२॥[निरौष्ठ्यः] सेमङ्गलं माण्डलिकेन्द्रमण्डलं यं वन्दते पिञ्जरयत् पदाम्बुजम् । समङ्गलं माण्डलिकेन्द्रमण्डलं "संस्कृत्य सन्तः सततं स्तुवन्ति तम् ॥ ५३॥ [बिन्दुमान्] विश्वम्भरेणोद्धरणे जगद्भुवः प्राकाशि नूनं गुरुणा खतेजसाम् । विश्व भरेणोद्धरणे जगद्भुवः पदार्थराशेर्ददता वृणां ब्रतम् ॥ ५४॥[बिन्दुच्युतकम् ] सेदागैमानामैनुयोगदेशने मैन्द्रध्वनिर्बोधयति स्मयान गुरोः। सँदागमा नाम नु योगेंदेशनेऽभक्ष्यस्य "तैागविभवेऽस्य निश्चिताः ॥१५॥ [विन्दुच्युतकम्] वन्दने 'रुचिराभाति शितांशुकलयान्विता । वन्दने "रुचिराभाऽतिशयाद् गीर्विदुषां गुरोः॥५६॥ [विन्दुच्युतकम् ] 15 सामयः सुदृशा हेयः शाकारम्भविचिन्तनात् । सामयः सुदृशाऽहेय इदं मोहस्य जृम्भितम् ॥७॥[मात्राच्युतकं विन्दुच्युतकं च] [५] १ विष्ट्या' दिष्टिदेशनोपदेशो भाग्यं वा तया । नाम् । २४ 'अनुयोगदेशने' व्याख्याने। २५ 'मन्द्रध्वनिः' २ स्थिरासजनधीधनाऽऽदरैः स्थिरे मोक्षे आसीदन्तीति | मन्द्रशब्दे बिन्दु विना मद्रध्वनिमजलशब्दः 'जयइ जगजीव- स्थिरासदो भव्यास्त एव जनास्तेषां धीधनस्य पण्डितस्याऽऽदरैः। जोणी'-यादिनां जयजयारावो वा। २६ 'सदागमाः शुद्ध- "स्थिरो मोक्षे निश्चले च स्थिरा भूः शालपर्ण्यपि" इति हैम: सिद्धान्ता निश्चिताः। २७ 'नाम' प्राकाश्ये । २८ 'जोगदे' [अने० सं० कां० २ श्लो० ४७९]। ३ दिष्टया' प्रमोदेन । नियमदायके। २९ 'भशनेऽभक्ष्यस्य' भभक्ष्यस्याशने प्राशने । ४'स्थिरा' भूमिः। ५ 'सजनधीधनादरैः सज्जनान्युपस्क- | ३० तैर्वाग्विभवेऽस्य' तैः नरैरस्य गुरोः वारविभवे ॥ रणानि धीर्बुद्धिर्धनान्यदरोऽभयस्तैः । ६ 'सखिताऽभिषङ्गतः' [५६] ३१ 'वन्दने' नमने । ३२ 'रुचिः' सम्यक्त्वमा- मैत्रीप्रसङ्गात् ॥ ३३ 'शिवांशुकलयान्विता' श्वेताम्बरध्यानयुता । [५२] ७ 'कल्याणधा' कल्याणं मोक्षं धत्ते कल्याणधा । ३४ 'वन्दने' बने बिन्दु विना वदने मुखे चन्द्रकलया युक्ता । ८ 'भाराधिगताहंताम्' आराधिक्रियाऽहंतां योग्यतां गता ३५ 'रुचिराभाति शयात्' इति पढ़योजने रुचिदीप्तिराभाति प्रासा। ९ 'गणे' गच्छे। १० 'कल्याणधारा' स्वर्णधारा । मुखे आभाति दीप्यमाने शयात् हस्तात् ; 'रुचिराssभातिशयात्' ११ 'अधिगता' प्राता। 'अर्हतां गणे' श्राद्धानां गणे॥ आभाया अतिशयाद् रुचिरा स्यात् । ३६ गीर्विदुषाम्' धन्यैषां [५३] १२ समङ्गलम्' मङ्गलेन सहितम्, "मला श्वेत. विदुषां गीर्वाणी यया गुरुः स्तूयत इत्याभाराढा । विदुषां वदने जल्पने गी रुचिरा॥ दूर्विका" इति हैमः [अने० सं० कां०३ श्लो० ७१३]; तया १३ 'माण्डलिकेन्द्रमण्डलम्' मण्डलराजस्तद्वन्दं नेत्रेण प्राशेन वा। ३९ 'शाकारम्भविचिन्तनात्' शाकारम्भस्य [५७] ३७ 'सामयः' रोगी हेयः । ३८ 'सुशा' शुभ- स्वर्णादिना मौलिस्थेन । १४ 'समङ्गलम्' समं साई गलं कण्ठं विचिन्तनात् शाकभोजी रोगी असाध्यः यद्वा साकं संहारम्भः च। १५ मण्डलम्' सूत्रार्थचिन्तनस्थानम् । १६ 'संस्कृत्य' शयनासहनादिस्तद्विचारणात् कुष्ठादीनां साझामिकरोगत्वात्। पटूकल्य। १७ 'सन्तः' सज्जनाः ॥ शाकस्य राज्ञामाज्ञाविशेषकालस्याऽऽरम्भ उत्पत्तिस्तद्विचिन्तनात; [५४] १८ 'विश्वम्भरेण' विष्णुना गुरुणा। १९ 'भुवः शाककारोऽपीडबलिनो नवनवा जायन्ते तर्हि काऽन्येषां गण- उद्धरणे जगत् प्राकाशि' इत्यन्वयः । २० 'विश्वम्भरेण' | नाऽपि यद्वा साकारं यथा स्यात् तथा भविनः प्राणिनश्चिन्तनाद् सर्वसमूहेन; विश्व समग्रं जगत् पदार्थराशेः भरेण सर्वात्मना भनित्योऽयमिति साकारं भविचिन्तनात् शाकस्य भारं अरिसमू- उद्धरणे परिग्रहे व्रते। २१ 'भुवः' लोकसमावस्य । हरूपा ये भविनखद्विचिन्तनात् । शाकक बलवतोऽप्यधिकास्तद्- [५५] २२ सदा नित्यम् । २३ 'गमानाम्' सदृशपाय- | ध्वंसका जायन्ते । ४० 'सामयः सुशाऽहेयः' समयो लक्ष्मी- भाति ।

·5 पद्य ५१-६३] दिग्विजयमहाकाव्यम् महेश्वरः शर्वजनैरपीव्यते हासपकाशे नटनेऽतिदक्षधीः। महेश्वरः सर्वजनैरपीड्यतेत्येवं विनेयोपनयैर्विनीयते ॥ ५८॥ [मात्राच्युतकम् ] प्रतिक्रियामहति कामलालस: सुरो भजन्नेव समग्रभुदू भुवि । प्रति क्रियामर्हति कामलालसः कथं जनो निर्मललोचनेक्षणम् ॥ ५९॥ [मात्राच्युतकम् ] खकाननेकान्ततया विशारदद्विजेशजैत्रान् गुरुरेवमादिशत् । बँकाऽऽनने कान्ततया विशारदसितांशुलक्ष्मी निदधे महोदये ॥ ६०॥ अनेनसा कोरिकयाचिदाश्रया सभा सभावा गणभूभृता सताम् । अनेन साऽकारि कयाचिदाश्रयानुशीलिनी जैनमते परापरे ॥ ६१॥[वर्णच्युतकम् ] नालीकराजी सरसः प्रबोधभाक् प्रेष्यप्रसारे हि यथाऽऽससौरभा। नालीकराजी सरसप्रबोधभाक तथा तदाऽऽसीत् सुमनः प्रभोगिरा ॥ १२॥ [यकारच्युतकम्] |भञ्जने कोमलतां संसौरभां सुसीमतां वर्णयते यतः कविः। 4भं जने कोऽमलतां संसौरभां सुसीमतां ध्यायति किं न मन्यते ॥ १३ ॥ [विन्दुच्युतकम् ] 10 15 ४ 'अति- प्रधानः सुदृशा स्त्रियाऽहेय आदरणीयः, भाकारमात्रां विना सम [६०] १४ 'स्वकान्' स्वीयान् शिष्यादीन् । १५ भनेकान्त- योऽवसरः सुदृशा पण्डितेन हेयः, समयः सिद्धान्तः सुदृशा तया' स्याद्वादभावेन । १६ 'विशारदद्विजेशजैवान्' निपुणविप्र- सम्यक्त्ववता हेयस्ताज्य उत्सूत्रप्रसङ्गात्-पण्डितोऽपि समयम- राजजयनकारिणः।१७ 'स्वकाऽऽनने स्वमुखे । १८ 'कान्ततया' वसरं ध्यजति मद्वारकोऽयं मदाधिपत्यं यन्मया क्रियते तद् भव- रम्यतया। १९ "विशारदसितांशुलक्ष्मीम्' विशिष्टशरत्कालीन- वीति मदान्धतया इदं मोहविजृम्भितम् ॥ चन्द्रशोभाम् । २० 'निदधे' धत्ते स॥ [५०] १ 'महेश्वरः' महामहिषो लोकैरपीड्यते । २ "शर्व- [६] २१ 'अनेनसा' पापवर्जितेन सतां सभा। २२ जनैः" ईश्वरभक्कैः । ३ ईड्यते' स्तूयते । 'कारिकया' स्वल्पवृस्या।२३ 'समावा' ज्ञानवती। २४ 'अनेन दक्षधीः' दक्षमतिक्रान्ताऽतिदक्षा धीर्यस्य; अतिदक्षा निपुणा | सा' अनेन सा प्रसिद्धाऽकारि कयाचिद् । २५ 'माश्रयानु- धियो यन्त्र सः। ५ 'महेश्वरः' अत्र मात्राच्युतके महस्वर शालिनी' चैत्योपश्रयानुरक्ता; आशयशुद्धा । २६ 'परापरे' उत्सवशब्दा, महिषशब्दः सर्वजनैरपीड्यत-अपशब्दत्वाद् इत्येव स्थाद्वादरूपे पक्षे परे उत्कृष्टे अपरा अपगतो रो यस्याः साऽपरा॥ रागद्वेषविजृम्भितं विरूद्धनये संसारमागें । ६ 'विनेयः' शिष्यः। ७'विनीयते शिक्षा प्राप्यते ॥ [१२] २७ 'नालीकराजी' पद्मश्रेणिः । २८ 'सरस' [५९] ८ 'प्रतिक्रियाम्' विद्वेषभावं स्पद्धां भजनपि । तटाकस्य । २९ 'प्रबोधभाव' विकाशवती। ३० 'प्रेष्यप्रसारे ९ अर्हति' जिने। १० 'कामलालसः सुर' सरपरवशः प्रेष्यः वसन्तः, प्रकृष्ट इषः आश्विनमासः। ३१ 'आलसौरभा' सुरः। ११ 'समप्रभुत्' सर्वज्ञः । अत्र दृष्टान्त:-कमलारोगेण | प्राप्तपरिमला। ३२ 'नालीकराजी' न भलीकेन राजते इत्येवं- अरसः निर्मललोचनेक्षणं यथा स्यात् तथा जनः कथं प्रतिक्रिया शीलः । ३३ 'सुमनः' सज्जनः॥ वैद्योपचारमहंति' कमलायामलसः प्रतिक्रियां वैरशुद्धिं नैवार्हति [१३] ३४ 'प्रभजने' वायौ । ३५ 'कोमलताम्' मन्दताम् । किं. भुवि सुर इव सुरः पुनः किं० भजनपि पुनः किं. अग्रभुद् | ३६ 'ससौरभाम्' सपरिमलाम् । ३७ 'सुसीमताम्' शीतताम् । न पूर्वापरभागवेदी अविवेकीत्यर्थः-अन्नार्थान्तरम्। १२ 'काम-|३८ 'प्रभम्' श्रीविजयप्रभम् 'सत्यभामा-भामा' इति लालसः' मलालसोऽलोभी जनः कथं केन प्रकारेण कम् । न्यायात्; 'प्रभजने' सेवने। ३९ 'कोऽमलताम्' अमलतां को १३ 'निर्मललोचनेक्षणम्' कृपास्नेहाऽऽनेत्रेण विलोकयितारमपि न मन्यते, अपि तु सर्वोऽपि मन्यते । ४० 'ससौरभाम्' पुरुष प्रति क्रिया सेवादिकां नैवाहति न कमपीत्यर्थः । मन्त्र | सूरेरियं सौरी सा चासौ भा दीक्षितया सह । ४१ 'सुसीमताम्' कामपि कमपीति मात्राच्युतियाख्येया॥ समर्यादताम् । ४२ 'ध्यायति', ध्यानकरे जने ॥

·[सप्तमः सर्ग: 5 10 15 महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं विभाजयन् वारिबलं स कश्मलं यथा प्रशस्योऽत्र विशारदाऽऽगमः। विभा जयन् वाऽरिबलं संकश्मलं दधौ 'विसं बोधयिता जगद्गुरुः ॥ ६४ ॥ [शकारच्युतकम् ] विश्लेषयन्नेङ्गाजपांशुसङ्करं नृणां "निपेयः सेंसुरापगाऽम्बुवत् । विश्लेषयन्नङ्ग ! जपांशुसङ्करं ह्यलं विचक्रे विमलं महीतलम् ॥६५॥ [लकारच्युतकम्] स्तम्भेन धान्नः स्थिरता बलान्वितेऽनेनाभवत् "तीर्थवरस्य संजने । स्तम्भे नै धान्नः स्थिरताबलान्वितेऽभिनन्दयित्री किमितीव सुश्रुतेः ॥६६॥ [विन्दुच्युतकम् ] से के प्रभावं न बभार भारते समुन्नयजैनमते तपोभरैः। सकम्प्रभावं नवभालभारते दृष्टे गुरौ मोहमहीश्वरे दधौ ॥ १७॥ [रकारच्युतकम् ] विभा वैसु श्रीमहिमा नन्दनादिनादिनाधत सर्वदाहते। विभावसुश्री महिमाऽर्थनन्दनान्यदीधरत् तत्समये तपोगुरुः ॥ १८॥ [रकारच्युतकम् ] [६४] १ 'विभाजयन्' विश्लेषयन् । २ 'वारिबलम्' | बागीगणयुते स्तम्भेऽजे धान्नः गृहस्य स्थिरता, स्तम्भेनावष्टम्भेना- जलबलम् । ३ 'सकश्मलम्' कश्मलं मलिनम् । ४ 'विशार- | नेनाभिनन्दयित्रा स्थिरताऽभवत् 'पशुभिः बहुभिरपि न कुला. दाऽऽगमः' विशिष्टः शरदोऽयं शारदागमः । ५ 'विभा' वष्टम्भः किन्तु कुलस्तम्भेनैकेनाऽपि कुलावष्टम्म' इति तात्पर्यम् । कान्तीः । ६ 'वा' पादपूरणे । ७ 'भरिबलं जयन्' | २३ 'न धान्नः स्थिरता' न तेजसः स्थिरता । २४ 'भभि- इत्यन्वयः। ८ 'सकश्मलम्' पापपरं पक्षे विशं शकाररहितं नन्दयित्रा किमितीव सुश्रुतेः' आगमस्य वर्धयित्रा 'मूर्खेभ्यो सकमलं सलक्ष्मीकम् । ९ विशम्' मनुष्यं वैश्यं वा धर्मतेजोहानिः स्याद्' इति शास्त्राणि पावयिता गुरुरित्यर्थः, बोधयिता। १० 'जगद्गुरू' गुरुः जगद् बोधयिता ॥ इतीव कि सुश्रुतेर्धान्नस्तेजसः ॥ [१५] ११ "विश्लेषयन्' दूरीकुर्वन् । १२ 'अङ्गजपांशु [१७] २५ 'सः' गुरुः । २६ सकम्प्रभावम् चञ्चलताम् । सङ्करम्' अङ्गे जातं पांशुसकर धूलीपुञ्जम् । १३ 'निपेयः | २७ मोहमहीश्वरे' मोहराजे । सादरं वीक्षणीयः। १४ 'सुराऽऽपगाम्बुवत्' गावारिवत् । [६८] २८ 'विभा' दीप्तिः । २९ 'वसु' धनम् । ३० 'श्री' १५ 'विश्लेषयन्' कथं अलं लकार-रहितं यथा स्यात् तथा लक्ष्मीः । ३१ महिमा' महत्त्वम् । ३२ 'अर्थ' अर्थः कार्यम् विशेषयनित्यर्थः पक्षे अलमत्यर्थ विशेषेण श्लेषयन् मालयन् । “भर्थों हेतौ प्रयोजने निवृत्तो विषये वाच्ये प्रकारद्रव्यवस्तुषु" १६ अङ्गजपांशुसङ्करम् 'भङ्ग!' इति संबोधने । यद्वा अङ्गे जपेन इति हैमः [अने० सं० का० २ श्लो० २१५] । ३३ 'बन्द- मन्त्रजापेन जपाया वा अंशुसमूहं विश्लेषयन् , जपावदरुणतां नादिना' पुत्रादिना। ३४ 'आर्हते' श्राद्धे । ३५ विभाव- सुश्रीः' विभावसुः सूर्यस्तद्वत् श्रीर्यस्य "विभावसुस्तु भास्करे [१६] १७ 'स्तम्भेन' स्तम्भन बलान्विते सति । १८ हुताशने हारभेदे चन्द्रे" इति हैमः [अने० सं० का० ४ श्लोक 'धान्नः' गृहस्य स्थिरताऽभवत् । १९ 'अनेन' गुरुणा । ३१९] । ३६ 'महिमानन्दनानि' महा उत्सवा विद्यन्ते २०'तीर्थवरस्य' सवरूपस्य । २१ 'सज्जने' सज्जीकरणे । यस्यां सा महिनी ईडशी मा लक्ष्मी वयाऽर्थवर्धनानि पूर्वार्थ- २२ सम्म जाब्ये; 'स्तम्भोऽजजाब्ये स्थूणायाम्' इति हैमः | पड़े रकार विना अथ इति महिमा भाबेतः ख्यात्यर्थः । यज्ञ [भने० सं० कां० २०३१७] बिन्दुच्युतके,. अबलान्विते । महिना महत्वेनार्थनन्दनानि सूत्रार्थवृद्धीः । .

·पद्य ६४-७१] दिग्विजयमहाकाव्यम् ६५ विश्वाङ्गणे चेतनतां निभालयन् दधे पदं योऽनवधीरणायुतः। विश्वां गणे चैतनतां निभालय स्थिति से सन्त्याजयति स्म मण्डले ॥ ६९॥ [वकार-रकारयोश्चयुतकम्] ससंयमो मानिनि कामशर्मणे स्तनप्रदेशश्च मरालवालका। संसंयमो मानिनिकामशर्मणे कीहक् सुहगभूषणतामुपैत्ययम् ॥ ७० ॥ [भुक्ताहारविभूषितः-बहिरेकाऽऽलापकं प्रश्नोत्तरम् ] धामाङ्गजातिप्रणयेऽर्धनाशने मनः क वा धीरैमते महात्मनः। वामाङ्गजातिप्रणये धनाशने जैनस्य शैवस्य नृपस्य मालिनः ॥७१॥ [क्रियागुप्तम्-बिन्दुच्युतकम्-सर्वतोभद्रम्-व्यस्तसमस्तमेतरैकालापकम् ] 5 [६९] १ 'विश्वाङ्गणे' जगन्मध्ये । २ 'चेतनताम् अथवा । २१ 'धीरमते धीमतिः करमते, हे धीरमते, इति जीवस्वरूपम् । ३ 'निमालयन्' विलोकयन् । ४ 'दः सम्बोधने क्रियागुप्तम् । २२ 'महात्मनः' उत्तमस्य मनः दध्र इत्यत्र रेफ विना दधे। ५'अनवधारणायुतः' मनव- महिनः जीवस्य वा महात्मनो जीवस्य जैनस्य वा; महात्मनः हेलनाऽऽदरस्तेन युतः, घेवकारे धीः ईडग् न यद्वा न वधी न उत्सववत: 'भमहात्मनः' इति पदविभागे, क्षुद्रस्य । २३ हिंसक, यद्वा नवधीनवमतिः, रणेनायुतः यद्वा नवबुद्धिप्रेरणा- 'वामाङ्गजातिप्रणये' शैवस्य वामः प्रतिकूलोऽङ्गजः सरो यस युक्तः। ६ विश्वाम्' सर्वाम्। पृथ्वीम् । वकारच्युतौ विशां- तस्य हरस्य नेहे; नृपस्य बिन्दुच्युतके वामाः स्त्रियः गजाश्च गणे नरसमूह, विश्वामित्यन्न वकारं विना विशामिति । ७ तेषां स्नेहे; मालिनः वामा मनोहराऽगजातिवृक्षजातिस्तस्याः नेहे; गणे' गच्छे। ८'चेतनताम्' च पूर्वमिता प्राप्ता पश्चाचता | महात्मनो महिनजीवस वा मा प्रतिकूला विषमाऽगजातिः प्रगुणीकृताऽऽचीर्णताम्। इतनता पूर्व प्राप्ता पश्चानता नम्रा पर्वतश्रेणिस्तस्नेहे; महात्मन उत्सववतः मनोज्ञाऽङ्गजातिः ताम् । ९ 'निमालयस्थितिम्' निभं कपटं तदाऽऽलयस्तत्र स्वजनवर्गस्तत्स्नेहे, अमहात्मनः क्षुद्रस्य मनोजेऽथे देहे स्थिति धारणां त्याजयति स निमालय-स्थिति दम्भरीतिं त्याज- जातेर्जन्मनः स्नेहे इत्यपि, नृपस्य वामा स्त्रीरूपा मनोहरा वाऽगजा थति स१. 'सा' गुरु- पार्वती तस्याः स्नेहे; शैवस्य वामा वामभागस्था अगजा पार्वती [७०] ११ 'ससंयमः' सम्बन्धः। १२ 'मानिनि' अह- यस्य तस्येश्वरस नेहे; नृपस्य वामः प्रतिकूलोऽगजातिप्रणय कारिजने विवेकिनि हे मानिनि!। १३ 'कामशर्मणे कामस्य पर्वतस्नेहो यस्य तत्र; वामा याऽगजा भवानी तस्थामतिप्रणयो शर्मणे काम गाढं शर्मणे। १४ 'ससंयमः' सचारित्रः सम् यस्य तस्मिन् जैनस्य प्रणयमतिकान्तोऽतिप्रणयः, वामाऽगजा सम्यग् यमं युग्मं संयमं तेन सहितः । १५ 'मानिनिकाम- यस स वामागजः शिवस्तत्रातिप्रणयो विरागस्तस्मिन् इत्यपि शर्मणे मानि मानं ज्ञानमसिन्नतीति मानि इंदशं निकाममत्यर्थ वाऽथवा मा लक्ष्मीः, भगजः कामस्तयोरतिप्रणयो यख तत्र शर्म तमै मोक्षाय । १६ कीदृक् सुहाभूषणतामुपैति' कीडक् कृष्णे; जैनख स्त्रीपुत्रविरागे; मालिनः वामं सुन्दरमङ्ग यस्खास्तस्या सुहग भूषणतां सम्यक्त्ववदलकारत्वं याति' कीदृक् सुदृशः स्त्रिया | जातेोतिवृक्षस खेहे इत्यपि, क्षुद्रस्य वामा प्रतिकूलाऽङ्गजा भूषणतां स्तनप्रदेशो याति' कीदृक् सुदृशः पण्डितस्य विवेका- पार्वती यस्य स दरिद्स्तेनातिस्नेहे इत्यपि सर्वतोभद्रत्वाद् यथेच्छं दिना भूषणतां याति । १७ 'मुक्काहारविभूषितः' मुक्काहार- व्याख्या। १७ 'मुक्काहारविभूषितः' मुक्ताहार- व्याख्या। २४ 'धनासने' धनं यदासनं वाहनं तत्र; घनो शासौ विशेषेण भूम्यामुषितः' मुक्ताहारविभूषितो मरालबालकः, मुस्ताऽशनो बायाकवृक्षखत्र, बहुधनभोजने, बहूनां भोजने मुक्कानामाहारेण विभूषितः ॥ 'अघनाशने' इति पदविभागे वधमशिवं तनाशने; न घनाशने [1] १८ 'वामाङ्गजातिप्रणये श्रीपार्श्वस्नेहे; स्त्रीपुत्रस्नेहे। व्रतोपवासादौ; नृपस्य धनासने इन्द्रे घनासने ईश्वरे वा; १९ अघनाशने' पापनाशने, बहुभोजने च । २० 'वा' | 'अघनाशने' अबहुभोजने ॥ दि०म०९ ·महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [ सप्तमः सर्ग 5 कामीहतेजः 'क्षितिपे च कीदृशे बलं महात्मा क बहु क वाऽथ का। कामीह तेजा 'क्षितिपेचकी दृशे वामाङ्गजातिप्रणये घनासनः ॥७२॥ [आदिविषममन्तरे कालापकम् ; व्यस्तसमस्तम् पाठान्तरम् ] सभाऽनुयोगे नवसौररागतः प्रसृत्वरे द्राक् कमलाऽवबोधने । सेभानुयोगे नवसौररागतः कथैवमासीत् सुदृशां गुरोर्गणे ॥ ७३ ॥ सितम्बराणामुदयेऽनुरागिणां तथाहतानामुदिता यशः प्रथा। सितम्बराणामुदये न रौगिणां भवोद्धृतानां शशिनां विजित्वरी ॥७४ ॥ तपो धेनं नितिसाधनं जयस्तपोगणे सर्वमिदं महोदयः। तपोधनं "निर्वृतिसा धनञ्जयश्रियं तैमीशं समवाप्य दिद्युते ॥ ७ ॥ इति श्रीदिग्विजयनान्नि महाकाव्ये महोपाध्यायश्रीमेघविजयगणिविरचिते पश्चिमदिग्विजयो नाम सप्तमः सर्गः ॥ ७ ॥ 10 [२] १ 'कामीहतेऽजः' अजः कृष्णः कामीहते इच्छति, । ९ 'प्रसृत्वरे' प्रसृत्वरे प्रसृते सति । १० 'द्राक्' शीघ्रम् । मां लक्ष्मी प्रायः कथनात् । २ क्षितिपे' भूपे कीदृशे ?। ११ 'कमलाऽवबोधने' कमलप्रकाशने । १२ 'सभानुयोगे' ३ 'महात्मा क बहु क वाऽथक: कामी' महात्मा क कामी भानूना रश्मीनां योगः सम्बन्धस्तत्सहिते कस्मात् । १३ 'नवसौर- अभिलाषी इह लोके तेजो बहु क। ४ 'क्षितिपेचकी' क्षितौ रागत:' नवो यः सूरसम्बन्धी रागोऽरुणिमा ततः ॥ पेचकी का ? 'पुच्छमूलं तु पेचकम्' । 'पेचकः करिलाङ्गुलमूले' [७४] १४ सितम्बराणामुदये' श्वेतपटानां पक्षे सितमुज्वल- इति हैमः [अने० सं० कां०३ श्लो० ७१] । ५ 'वामान- मम्बरं गगनं येभ्यस्तेषामुदये । १५ 'नु' वितर्के। १६ 'रागि- जातिप्रणये' वाऽव्ययं पादादौ महाचित्रत्वान दुष्टम् "अहह णाम्' लौहित्यभाजाम् । १७ 'भवोद्भुतानाम्' संसारादुद्धृताः चण्डसमीरणदारुणं किमिदमाचरितं चरितं त्वया" इत्यादौ श्राद्धास्तेषां पक्षे भवनेश्वरेणोच्चैर्धतानाम् ॥ दृश्यतेऽपि, एवमाह "कुशवजलदायीति निषेधे प्रतियोगोऽपि' [७५] १८ 'तपो धनं निर्वृतिसाधनं जय इदं सर्व तपोगणे- १९ 'तपोधनम्' तप एव धनं यस्य तम् । यद्वा वामां त्रियं भोगेश्वरत्वाद् विष्णोः श्रीपार्श्वस्नेहे; बिन्दु- ऽभूद्' इत्यन्वयः । २० 'निर्वृतिसा' निर्वृतिः सा सुखलक्ष्मीः। २१ 'धनञ्जय- च्युतके कांमा स्त्रीरूपा या अगजा पार्वती तस्यामतिस्नेहो यस्य श्रियम् धनञ्जयोऽर्जुनस्तद्वदथवाऽग्निस्तद्वत् श्रीर्यस्य तम् । २२ तत्र । ६ 'घनासनः' महात्मा कीशोऽघनाशनः, धनमासनं 'तमीशं समवाप्य' तं ईशं स्वामिनं प्राप्य । २३ “दिद्युते' स्कन्धो यस्य गजस्य स घनासनः॥ दिदीपे॥ [.७३] ७ 'सभाऽनुयोगे' समाव्याख्याने । ८'नवसौर इति श्रीदिविजयकाव्ये महोपाध्यायश्रीमेष- रागतः' नवो नवीनो यः सूरिसम्बन्धी रागः स्नेहस्तसात् । विजयगणिकृते सप्तमसर्गविवरणम् ।

·5 पब ७२-७] दिग्विजयमहाकाव्यम् अष्टमः सर्गः। अथ विक्रमभूपतेः क्रमाच्छरदां त्येष्टि१७]शतव्यतिक्रमे । मुनिराड् मुनि[७]राम[शवत्सरे शिवपुर्या विदधे गुरुस्थितिम् ॥१॥ शिवसंनिधिनेव यत्पुरे शिवरागः शिवमव्ययं हितम् । शिवपाठरुचिद्धिजन्मनां विदिता तच्छिवपुर्यसाविति ॥०॥ अलकाऽप्यलकायते त्विषा पुरतोऽस्याः सुरतोत्सवाऽऽगमे । नगरी न गरीयसी दिवः प्रतिभाति प्रतिभाऽतिशायिनाम् ॥३॥ भवनं नवनन्दनश्रिया रहितं यत्र न किश्चिदीक्ष्यते । वनमप्यरविन्दलोचनातनुरम्भाऽधिकरूपसम्पदा ॥४॥ कलिना बलिनापंचिन्वता सुकृतस्याद्भुतवैभवं द्विधा। पुरमव्ययशर्मबन्धुरं न पैरामृष्टमदुष्टदुर्णयम् ॥५॥ तनुजैरदितेर्महाभुजैर्दनुजैर्वा मनुजैरसौ पुरी। ननु जैनविहारभासुरा मनसा सौमनसान कैघृता ॥ ६॥ रमणी रमणीयताबलान्न कलाकेलिरमुं व्यमुश्चत । रतिरप्यतिशायिनी जने सकला केलिकला खतः स्थिरा ॥७॥ 10 15 प्रेक्षा। [२] १ 'शिवसंनिधिनेव' शिवस्य हरस्य सारणेश्वरमूर्तेः [४] ७ “नवनन्दननिया" नवा ये नन्दनाः पुत्रास्तेषां- सामीग्रेन, धर्मकर्मणामत्यादरे शिवस्य मोक्षस्य सामीप्येनेवेत्यु- श्रिया; वनपक्षे नन्दनं नाम देववनं तस श्रिया "नन्दनं २ 'शिवरागः' शिवस्य मोक्षस्य रागः, "शिवस्य वनम्" इति, हैमः [अभि. चिं. कां. २ श्लो० ९२] 1. मन्नध्याने त्वामात्मानं ध्यात्वा" इति वचनात् शान्तरूपस्य राग ८ "अरविन्दलोचनातनुरम्भाऽधिकरूपसम्पदा' भरविन्दान्येव इत्येवं समर्थनीयम् "शिवं तु मोक्षे क्षेमे सुखे जले, शिवो लोचनानि यद्वारविन्दानां रोचना शोभाऽतनवो महत्यो या योगान्तरे वेदे गुग्गुलौ वालुके हरे पुण्डरीकद्रुमे कीले, शिवा रम्भास्तासां यदधिकं रूपं सैव संपत् तयाभवनपक्षेरविन्द- झाटामलोमयोः" इति हैमः [भने० सं० का०२ श्लो० ५५० लोचनानां स्त्रीणां तनौ रम्भा देववनितास्ताभ्योऽतिशायि- -५५१]। ३ 'शिवम्' क्षेमम् । ४ 'हितम्' हितकृत् । ५ "शिवपाठरुचिः शिवस्य वेदस्य पाठस्तसिन् रुचिः प्रीतिः । रूपलक्ष्म्या। ६ 'विदिता' ख्याता । [५]९ "सुकृतस्य" पुण्यस्य कृतयुगस्य वा। [1]1 'त्यष्टि' त्यष्टिः सप्तदश “अथ सप्तदशा त्यष्टिः" | रतम्" इति हैमः [अभि. चिं० का० ३ श्लो० २००] ॥ इत्यसंज्ञा । 2 'मुनिरामवत्सरे' मुनयः सप्त "मुनिपर्वतशैलादि [5] 7 "कलिना" कलिश्चतुर्थों युगस्तेन । 8 “अपचिन्वता" 'सप्ताचलनगाः स्मृताः" रामाः त्रयः "कृशानुगुणरामाग्निपावकान- अपहा । 9 “अव्ययशर्मबन्धुरम्" अक्षीणसुखशोभनम् । लवड्यः" इत्यङ्कसंज्ञा । 3 "शिवपुर्याम्" आधुनिक सिरोही'ति | 10 "परामृष्टम्" भृशं चिन्तितम् ॥ प्रसिद्धनगर्याम् । 4 'गुरुस्थितिम्' चातुर्मासिकावस्थानम् । [6] 11 "तनुजैः" पुत्रैः। 12 "अदितेः" पुनर्वसुनक्षत्र- [8] 5 "अलका" अलं भूषयतीत्यलका, “अलका वखोकसारा" | स्याधिष्ठातृदेवस्य । 18 "दनुजैः" असुरैः, "असुर दैत्यदैतेयदनु- इति हैमः [अभि. चिं. कां० २ श्लो० १०५] । "पुर्योऽमरावती | जेन्द्रा०" इत्यमरः [अमर० का० १ श्लो. १२] "दैत्ये दिवेदनोः ओगावती" इत्यरिसिंहः [काव्यकल्पलतावृत्तिः, प्रतानः ४ स्तबकः ४ पुत्राः" इत्यरिसिंहः [काव्यकल्पलतावृत्तिः, प्रतानः २, खबकः २, लो. २४२] 6 "सुरत." सुरतं मोहनम् , "सुरतं मोहनं श्लो. ५८] ।

·महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [अष्टमः सर्ग: 5 न विना कैविनाऽभिधीयते "विधिनाऽस्या 'विधिनाऽखिलस्तुतिः। सफलीक्रियतां ततः खवाक सुधिया तद्विषयांशवर्णनात् ॥८॥ गुरुणा करुणाऽरुणाऽऽत्मना शिवरूपेण महाव्रतश्रिया। गिरिभूरिह भूषिताऽऽश्रयान्न नृणामभ्युदये तदद्भुतम् ॥९॥ शिवसङ्गतरङ्गयोगतःभया संयुत एव तत्पुरे । धनद: किपेयिवान नृपप्रतिकृत्योत्तरलोकपालकः॥१०॥ नगरी नगरीतिबृंहितैनिनां शुभ्रतरैनि तिनैः। समराजत रोजताऽद्रिणा सह वादं सृजतीव "केतनैः॥ गगने गंगनाध्यवाजिनां सुरैसिन्धोस्तदर्शप्पभोजने । जनयन्ति जिनालया रयानिजकेतूच्छलनेन चालनाम् ॥ १२॥ परितः सरितां पतिर्बभौ निशि चान्द्रोपलनिर्गलजलैः। तमुदीक्ष्य सुराऽपगाऽप्यगाजिनचैत्यध्वजकैतवाद विवः ॥१३॥ वसुधास्थलमीयुषी सुधा विबुधानामभिषिञ्चनेऽर्हताम् । किमु कैतवकैतवान्नृणां नयनाऽनन्दनिदानदानतः॥१४॥ शिखरेषु जिनौकसां धृतान् नवगाङ्गेयमयाँल्लसत्त्विषः। कलशानिव पूरितुं दिवो ननु गङ्गाऽवतरदू ध्वजश्रिया ॥१५॥ सकलं धवलं भुवस्तलं विदधे चैत्यसुधा नवच्छविः। गगनेऽपि तथा "विधित्सया ध्वजरूपाऽभ्युदियाय साँऽवशा ॥ १६ ॥ 10 15 ] १ "तद्विषयांशवर्णनात्" तद्विषयस्तद्गोचरो य अंशो | ५ "नृपप्रतिकृत्या" राज्ञः प्रतिबिम्बेन । ६ "उत्तर०" उत्तरस्याः भागः प्रदेशविशेषः। उत्तरः श्रेष्टो वा। [९] २ "गिरिभू" पर्वतभूमिः नगरे तरसामीप्यात् पक्षे -गिरिभूभवानी। [१] "नगरीतिबंहितैः" पर्वतवद् वृद्धः । [३०]३ "शिवसङ्गत" शिवस्य समतं मैत्री यद्वा प्रसङ्ग [१४] ८ "कैतवकैतवात्" केतूनां समूहः कैतवं तस्य बाहुल्यम् । ४ "प्रभया" अलकानगर्या कान्त्या वा । कैतवाद् व्याजात् । Aw- [8] 1 "कविना" शुक्रेण "शुक्रो मघाभवः काव्य उशना पदपर्वतेन । 12 "केतनैः" ध्वजैः॥ भार्गवः कविः" इति हैमः [अभि. चिं. कां० २ श्लो० ३३] । [12] 18 "गगनाध्ववाजिनाम्" आकाशमार्गाश्वानाम् । 2 "विधिना" धात्रा "धाता विधाता विधि." इति हैमः [अभि. 14 "सुरसिन्धोः" वर्गङ्गायाः । 15 शष्प" शष्पं तृणम् । - चि. कां. २ श्लो. १२६] । 3 "अस्याः" पुर्य्याः । [18] 16 "सरितां पतिः" समुद्रः । 17 "चान्द्रोपल." 4 "विधिना" विधानपूर्वकेण । 5 "सुधिया" विदुषा ॥ चन्द्रस्यायं चान्द्र उपलः मणिः, चन्द्रमणिः। 18 “कैतवादु" [916 "करुणाऽरुणाऽऽत्मना" करुणा दया तया बालसन्ध्या- व्याजात् ॥ सदशाऽऽत्मना। 7 "महाव्रतश्रिया" अहिंसा सत्य-अस्तेय-ब्रह्मचर्य- [15] 19 "जिनौकसाम्" जिनमन्दिराणाम् । 20 "नव- अपरिग्रहखरूपलक्ष्म्याः॥ गाङ्गेयमयान्" नवीनसुवर्णयुतान् । [10]8"धनदः" कुबेरः। 9 "उपेयिवान्। आगतः ॥ [16] 21 "विधित्सया" विधानुमिच्छया। 22 "अवशा" [11] 10 "निकेतनैः" गृहैः। 11 "राजताऽद्रिणा" अष्टा- । खतन्त्रा।

·5 15 पद्य ८-२६] दिग्विजयमहाकाव्यम् चरितं सरितः सुधाभुजां दुरितादकरितं घनास्थिजात् । तदिव व्यंपनेतुमाययौ ध्वजवेषा हरशेखराऽपरा ॥ १७ ॥ कलशैः किल शैवलोपमे गगनाब्धेस्तिमिरे व्यपाकृते । स्फुरितेव सुधामयी प्रभा परितः केतुमिषाद् विषादहृत् ॥ १८॥ हिमवच्छिखरैः सुहृक्रिया विधे चैत्यगणेन शाश्वती। अत एव सुराऽऽपगाऽप्ययार्दनुनेतुं तमथो ध्वजच्छलात् ॥ १९ ॥ प्रथमं प्रमथेशमाश्रयदृषिकल्पः स तु रुद्ररूपभाक् । इति सङ्कुचितेव सा लघुर्ध्वजरूपोऽऽहतसद्मसङ्गता ॥ २०॥ कविधीरिव सर्वतोमुखी जनतापच्छिदि चन्द्रगोलिका । मरुदन्वयिनीश्वरेव या ध्वजराजिन मुदेऽस्तु कस्य सा ॥ २१ ॥ 10 [इति ध्वजवर्णनम्] मणिनिर्मितनमहम्यजा द्युतिरन्वास्त मिथोऽत्र सङ्करम् । न पुपोष परं प्रदोषकं रैसंगोष्ठी जनसङ्कुले कुले ॥ २२॥ अहरन् नवचन्द्रशालिकाद्युतयो देर्शतमिस्रकालिकाः। न विवेद विभेदमालिका रमणे पक्षयुगेऽपि बालिका ॥ २३ ॥ दयिता दैयिताङ्कगा क्षणान्मणिभित्तिप्रतिबिम्बितेक्षणात् । सहसापि सकोपलक्षणा नै जहाँ मैथुनमम्बुजेक्षणा ॥ २४ ॥ मणिकुहिमरङ्गसङ्गमे शतधा खस्य धवस्य बिम्बितैः । भयविस्मयसाहसान्विता वनिता खाँऽऽलिजनेन हस्यते ॥२५॥ नवनीलमणीरुचां चयैर्निचिता यत्र तमीव शाश्वती। 20 धृतमानतया निशात्ययेऽपि च भीतिर्न वधूषु भाखती ॥ २६ ॥ [१७] १ “घनास्थिजात्" धनानि यान्यस्थीनि तेभ्यः [२२] ३ "प्रदोषकम्" सन्ध्यासमयम्, “प्रदोषो रजनी. संजातात् । मुखम्" इत्यमरः [अमर० का० १ श्लो० ११३] परस्परजाति- [२१]२ "जनतापच्छिदि" जनानां तापो जनताया आपद् | सायदोषं वा। वा तं छिनचीति जनतापच्छित् तसिन् । [२४] ४ "न जहौ मैथुनम्" धावा॑द् मैथुनात्यागः । [17] 1 "सुधाभुजाम्" देवानाम् । 2 "व्यपनेतुम्" | कीर्यतेऽसौ सङ्करस्तम् । 15 "रसगोष्ठी' रसवार्ता। दुरीकर्तुम् । 3 "हरशेखरा" शिवमतका ॥ [23] 16 "दर्शतमिस्रकालिकाः" अमावास्यान्धकारवच्छया. [18] 4 "शैवलोपमे" शेवालसदृशे "शेवालं शैवल शेपालम्" | मिका, “अमाऽमावस्यमावस्या दर्शः सूर्येन्दुसङ्गमः" इति हैम: इति हैमः [ अभि. चिं. कां. ४ श्लो. २३३]। 5 "व्यपाकृते" [अभि. चिं. कां० २ श्लो० ६४]। 17 "आलिका" सखी ॥ दुरीकृते। 6 "विषादहृत्" ग्लानिनाशिका ॥ [24] 18 "दयिताकगा" प्रियक्रोडगता । 19 "अम्बुजेक्षणा" [19] 7 "अनुनेतुम्" प्रसादितुम् । 8 "तम्" चैत्यगणम् । कमललोचना ॥ [20] 9 “प्रमथेशम्" शिवम् , “प्रमथाः पार्षदा गणाः" इति [25] 20 "मणिकुट्टिम." मणिभिः कुट्टिमं गृहस्य बद्धा भूमिः। हैमः [अभि. चिं. का० २ श्लो० ११५]। 10 "रुद्ररूपभाक्" | 21 "धवस्य" नाथस्य । 22 "खालिजनेन" खकीयसखीजनेन । विवखरूपी। 11 "आईतसद्मसङ्गता" जिनमन्दिरयुक्ता ॥ [26] 23 "नवनीलमणिरुचां चयैः” नवीनेन्द्रनीलदीप्तीनां [21] 12 "चन्द्रगोलिका" चन्द्रभित्तिका; "मुसली गोधिका समूहै, "नीलमणिस्विन्द्रनीलः" इत्यमरः [अभि. चिं. का. गोलिके गृहात्" इति हैमः [ अभि. चिं. का० ४ श्लो० ३६३]। ४ श्लो० १३१] 1 24 "तमी" रात्रिः। 25 "निशात्यये" [22] 13 0 हर्म्यजा" प्रासादजाता। 14 "सङ्करम्" समुख्य ! रात्रिविरामे ॥

·महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [अष्टमः सर्गः 5 10 प्रतिबिम्ब यथास्थलस्थितैस्तदलङ्कारमणीगणैर्वधूः। अनलकृतमङ्गमात्मनो बुबुधे न स्मरविस्मयाऽऽकुला ॥ २७ ॥ प्रतिवेश्म महोत्सवादहर्निशमाहूतसगोत्रभुक्तिषु । मुहितो विनीवनीपकः पुरि यस्यामवनीपति खतः॥ २८ ॥ नवहय॑शिरस्सु काश्चनैः कुसुमैर्नीलमणीदलस्थितैः। सुमनोभिरसौ हि वीरुधां हरिभिनिखगृहे समाबभौ ॥ २९ ॥ मुदती तुदती नृणां मनः कैमनव्यासभृतां जलाशये । मुखमम्बुरुहां वनान्तरे परूपं दधती मुदेऽभवत् ॥ ३० ॥ समवापि नवाऽपि वापिका चतुरैः कैरिह न स्मराऽऽतुरैः। सुदृशां जलमजने श्रिता कमलाऽऽभां वदनैरनातवाम् ॥ ३१॥ [इति नगरभवन-वन-वापी-सरोवर्णनम्] अथ तत्र पुरे सुरेशितुर्महनीयः किरणैरहमणिः । उदियाय जयाय तीर्थकृत् प्रभुपार्श्वः प्रतिमाखरूपतः ॥ ३२॥ विषयविषयीकृते शुभैर्विषये निर्विषयीकृताशुभे । सुकृताभ्युदयाय भूस्पृशामुदियाय प्रतिमाऽश्वसेनभूः॥ ३३॥ [पाठान्तरम् ] जनता बहुधेष्टपूरणात् स हि शङ्केश्वर एव शाश्वतः। कुरुते गुरुतेजसाऽऽत्मनां बहुशं खेश्वरदेवभाखतः॥ ३४ ॥ भरतार्द्धपतिः पुरा हरिपुरि शङ्केश्वरनाम्यतिष्ठिपत् । ककुभां विजये जिनेश्वरं खरसात् पार्श्वमतीव भाखरम् ॥ ३५ ॥ अभिधानविधिस्ततोऽर्हतः स्मरणीयोऽस्य पुरा पुरानुगः। अथ तीर्थमिहापि पंप्रथे प्रतिबिम्बेऽतिशयप्रभावतः॥ ३६ ॥ 15 20 " [२८] १ "सुहितः" तृप्तः, "तृहे त्वाम्रातसुहिताऽऽशिताः" | अवनीप इवाऽऽचरतीत्यवनीपति किम् ॥ इति हैमः [अभि० चिं० का ३ श्लो० ९०]। २ "अवनी- [३०] ४ "अम्बुरुहाम्" कमलानाम् । ५ "नृपरूपं वनीपक" पृथिव्या मार्गणः “याचकस्तु वनीपकः" इति हैमः [अभि० चिं. कां. ३ श्लो० ५१] । ३ "अवनीपति" | दधती" राजवद्-मुखं प्रकाशयन्ती ॥ अत्र "वस्थादिभिर्धमात् कार्यप्रवृत्तिः परिकल्पते" इति काव्य [31] 9 "मरातुरैः” कामपीडितैः। 10 "अनातवाम्" कल्पलतावृत्तौ” [प्र० ४ स्त० ५] उक्तखात् नीलमणिषु भ्रमेण रात्रिं | अपीडिताम् ॥ परिकल्प्य स्त्रियः वीतभया दृश्यन्ते । [32] 11 "महनीयः" तेजखी। 12 "अहर्मणिः""सूर्यः । [29] 1 "नवहर्म्यशिरस्सु" नवीनप्रासादशिखरेषु । 2 [33] 18 "विषयीकृते" गोचरीकृते, "विषयोऽत्र यो ज्ञातस्तत्र "काञ्चनकुसुमैः" सुवर्णपुष्पैः। 3 "सुमनोमिः" पुष्पैः। 4 “वीरु- गोचरदेशयोः शब्दादौ जनपदे च" इति हैमः [अने० सं० को. धाम्" वल्लीनाम् । 5 "हरिभिः" पीतैः; सारस्यमत्र व्यङ्ग्यम् । श्लो॰] । 14 “भूस्पृशाम्" मानवानाम् । 15 "अश्वसेनभूः" 16 "निखगृहे" सुवर्णपुष्पाभावेऽपि । पार्श्वनाथः॥ [3017: “तुदती" पीडयती । 8 "कमनव्यासमृताम्" [35] 16 "हरिः" कृष्णः। 17 "ककुभाम्" दिशाम् ॥ . मदनप्रपञ्चधूतानाम् ॥ [36] 18 "पुरानुगः" पूर्वानुगतः। 19 "पप्रथे" वितस्तार । .

·३ 5 10 15 पद्य २७-४८] दिग्विजयमहाकाव्यम् ७१ भगवान् समुदत्यहप॑तिर्विषयांस्तद्विषयान् प्रकाशयन् । कचिदम्बुधरोपरोधने मधुरा वा विधुराऽऽतपक्रिया ॥ ३७॥ नयभावनयाऽनया भवेद् विभवस्तीर्थपमूर्त्तितेजसः। भुवनेष्वपि तारतम्यवाँस्तनुभाजां ननु दैवसङ्गतेः ॥ ३८ ॥ सुरसंनिधिरत्र सन् निधिमहसामीहितपूरणं नृणाम् । त्रिजगज्जनपूजनं वपुः कमला कोमलतापि ताशी ॥ ३९ ॥ विदितं तदितोऽदितेर्दितेस्तनयैस्सद्विनयनिषेवितम् । वरतीर्थमनन्तशर्मदं भुवि शङ्केश्वरपार्श्वशर्मणा ॥४०॥ अभिधामभिधारणं श्रियां शिवपुर्या हृदि भावयन्निव । जननप्रणयादशिश्रियन्नगरी तामुचितां जगद्गुरुः ॥ ४१ ॥ [इति श्रीभगवत्प्रतिमावर्णनम् ] चलनद्वितयी भृशं बभौ दृढपद्मासननिश्चितप्रभोः। कमलोदयनित्यबोधनं निदिशन्तीव निजोपजीविनाम् ॥ ४२ ॥ गतिहेतुपदद्वयोन्मुखीभवनेऽवादि किमत्र लक्षणैः। भगवद्भजनेन चक्रितायुपलब्धिर्नियतोचगामिता ॥४३ ॥ चरणारुणिमानणुश्रिया नववैराग्यजितः सिंसेविषुः । मुमुचेंहितलं कदापि नो ननु रागः खपरागसच्छिदे ।। ४४ ॥ पुरतो मरुतां स्मिताननाः प्रभुसौभाग्यदिक्षया स्थिराः। अयमंहितलेऽनुविम्बितः खलु तासामनुरागनिर्भरः॥ ४५ ॥ अथ एव विधीयते द्विधा भवरागः प्रभुणा तथाप्यहो। उदयश्चरणेऽनुरागतः सुदृशामित्यवदत् तलं किमु ॥४६॥ भगवच्चरणद्वये ध्रुवं नवनालीकरुचिय॑जृम्भत । अत एव परागभागजा परमा रागदशा प्रसारिणी ॥४७॥ प्रभुणा जयता मनोभुवं यदुंपासङ्गयुगं बलाहृतम् । तदिदं पदसम्पदा बभौ स्फुटपश्चाङ्गुलिमार्गणाङ्कितम् ॥४८॥ [१२] १ "लक्षणैः” चक्रादिभिः । युगलम् । 'तूणो निषजस्तूणीर उपासङ्गः शराश्रयः" इति हैमः [१५] २ "भवरागः" भवस्य संसारस्येश्वरस्य वा रागः । [अभि० चिं. कां. ३ श्लो० ४४५] [१८] ३ "उपासनयुगम्" उपासङ्गं शराश्रयः-तूणीर- [34]1 "अहर्पतिः" सूर्यः । 2 "विषयान्" देशान् । विकासम् । 11 "निजोपजीविनाम्" खसेवकानाम् ॥ ३ "तद्विषयान्" तत्पदार्थान् ॥ [42] 12 "चक्रिताद्युपलब्धिः" चक्रवर्तिवादिप्राप्तिः । [38] 4 "नयभावनया" नैगमादिसप्तनयभावनया। [43] 13 “अनणुश्रिया" महालक्ष्म्या। 14 “सिसेविषुः" [40] - "अदितेः" पुनर्वसुनक्षत्राधिष्ठातृदेवस्य । 6 "दितेः" सेवितुमिच्छुः । 15 "खपरागसच्छिदे" खपरपापनाशाय ॥ दैत्यमातुः। [44] 16 "मरुताम्" देवानाम् । 17 "स्मिताननाः" हसित- [41] 7 "शिवपुर्य्याः" आधुनिकसिरोहीनगाः । 8 वदनाः स्त्रिये देव्य इत्यर्थः । वदनाः स्त्रिये देव्य इत्यर्थः। 18 "तासाम्" देवीनाम् । "जगद्गुरुः" श्रीविजयप्रभसूरिः॥ [48] 19 "मनोभुवम्" कामदेवम् । 20 "oमार्गणाङ्कितम्" [41] 9 “चलनद्वितयी" क्रमद्वयी । 10 ""बोधनम्" | बाणैश्विहितम् ॥ 20 25 ·5 10 'पद्मबीजकोशे रजौ कपर्दक" इति हैम: [अने० सं ०१/ली. ३२] ७२ महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [अष्टमः सर्ग: करपद्मयुगोपसम्पदा चरणाब्जे वदतः किमुन्मुखे । निवसन्ति चतुर्विधा अपि चतुराशाब्धिभुवोऽत्र नित्यशः ॥ ४९ ॥ नखरैः खररश्मयो जिता जडजातिप्रभया कैलाभृतः। चरणद्वितयेन चक्रिणा हरिणेव स्फुटमाहतं तमः ॥५०॥ विनतेन्द्रसुवर्णमौलिजातिलक्षेशपदाम्बुजन्मना । नलिनं तुलयेन्न तत्र तद्विधिनाऽऽधीयत किं वैराटकः ॥५१॥ [इति चरणकमलवर्णनम् ] भुजयोर्विजयोर्जितश्रिया विभुमूर्तिः शुशुभेऽशुभारिणी। मरुतां सरितः प्रवाहयोरिव युक्तिः करपद्मशालिनी ॥५२॥ हृदि दुग्धमहोदधिर्विभोर्धवलध्यान विधेविसृत्वरः। भुजमध्यमपाणियोजनैरिव वेलालहरीमरीरमत् ॥५३॥ अभिषेकविधौ धुसद्मनां पयसां पूर इवेश्वराङ्गतः। स्थिरतां समुपेत्य दिद्युते विपुलोत्सङ्गसर खरूपतः॥५४॥ वदनेन कलाभृता विभोर्जनतापापहरी द्विधाऽप्यसौ । 'किमु तानि विशिष्य कौमुदी सहसाङ्के कुमुदावबोधनी ॥५५॥ गलकन्दलमालिकामिषादवतीर्णा त्रिदशाऽऽपगा नंगात् । विपुलस्थलमङ्कशोभया समवाप्य प्रससार सारसात् ॥५६॥ इह दुग्धपयोनिधिः खयं भजते नैव कदापि विक्रियाम् । मुनिभर्नुरिवा वर्मणा भजनायाः फलमेतदुजबलम् ॥ ५७॥ समवेक्ष्य मुनीन्दुमानसं धवलध्यानजलेन पूरितम् । 'किमियाय सरोऽपि मानसं तदिहाङ्कोपधिनेव सौहृदात् ॥ ५८॥ [५१] १ "वराटका" पश्नबीजकोशः कपर्दको वा, वराटकः ] श्लो० ३२] [49] 1 "चतुराशाब्धिभुवः" चतुर्दिग्सगरभूमयः । नारमत् , 'रमि क्रीडाया मिति धातोर्यलुब्यद्यतन्या रूपम् ॥ [50] 2 "नखरैः" नखैः । 3 "जडजातिप्रभया" [54] 12 "धुसद्मनाम्" देवानाम् । 18-"विपुलोत्सासरः- कमलातिशायिलक्ष्म्या। 4 "कलाभूतः" चन्द्राः। 5 "हरिणा" स्वरूपतः" विस्तृतकोडसरोरूपी, "पूर्वभाग उपस्थोऽङ्कः क्रोड उत्सा इन्द्रेण। 6 "तमः" पापं राहुश्च ।। इत्यपि" इति हैमः [अभि. चिं. कां० ३ श्लो० २६६]॥ -[5277 -"मरुतां सरितः" खर्गङ्गायाः । 8 "युक्तिः" [56] 14 "त्रिदशाऽऽपगा" वर्गहा। 15 "नगात्" योजनम् , "युक्तिया॑ये योजने च" इति हैमः [अने० सं० का पर्वतात् ।। लो. १९३] [57] 16 "मुनिभर्तुः" तीर्थकृतः। 17 "अङ्कवर्मणा" [5819 "धवलध्यानविधे." शुक्रध्यानविधेः। 10"विस्तरः" उत्सङ्गशरीरेण ॥ प्रसारी । "विस्तरः विस्मरः प्रसारी व विसारिणि" इत्यमरः [58] 18 "इयाय" जगाम । 19 "सरोऽपि मानसम्" [अमर० का० ३ श्लो. १०४३] 11 "अरीरम" अतिशये- हिमालयस्थमानससरोवरमपि चित्तं सरोरुपमपि वा। 15 20 ·G 10 पद्य ४९-६८] . दिग्विजयमहाकाव्यम् कमलाऽभ्युदिता न नीरधेर्न पुनः पङ्कजमेतदाश्रयः। इयमङ्कपयोधिजा विभोर्बुवमास्तेंहिकराम्बुजन्मसु ॥ ५९॥ तरसा तरणाय जन्मिनां भवसिन्धोः किमिवाङ्करूपभृत् । विभुना वहनं पटूकृतं तदमुष्मिन् खलु कोटिपात्रता ॥६॥ [इति भगवत्पतिमाया मध्यभागवर्णनम् ] अरुच रुदर्चितं विभोः प्रतिमाने विपुलं भुजान्तरम् । भुवनाश्तकेवलश्रिया रमणायेव कृतं जगत्कृता ॥ ६१ ॥ मैसृणैघुसृणानुलेपनर्निदधे दीप्तिरहर्मुखोचिता। नैवकेवलभानुमालिनोऽभ्युदयस्थानतयेव वक्षसा ॥ ६२॥ हृदयं हृदयङ्गमं नृणां सदयं धीररुचर्द्विधाऽऽश्रयम् । परिभावयतीव पीवरप्रभुभत्या हि महोन्नतिं श्रियाः॥६३ ॥ नवरदिमकलापशालिनी द्विविधा काऽपि विभा विभावसो। विजयेन जगत्त्रयी भुवां हृदि शम्भोर्मुदमुन्निनीषति ॥ ६४ ॥ परिधापनिकानिकाचितैर्विलसत्काञ्चनरनभूषणैः । हृदये प्रतिबिम्बितैर्विभोर्भुवि विश्वम्भरतैव दिद्युते ॥६५॥ कमला जडजाऽऽश्रयेत् पदः किल कोलीनमपाचिकीर्षति । बहुधैर्यविबोधशालिनि हृदि देवस्य पदार्थसङ्कमैः ॥ ६६ ॥ र्मितसौमनसस्रजां मिषादू हृदये सौमनसं जगत्त्रये। प्रकटीभवति स विस्मयान्मुनिराजोङ्गभृतां हितैषिणः॥६७॥ [इति वक्षास्थलवर्णनम् । जिनकण्ठतटी पटीयसी महसा निर्मलवृत्तरूपतः। वदतीव तथाप्ररूपणा ध्वनिसन्धानपदत्वमात्मना ।। ६८॥ 15 -- 20 [६०] १ "कोटिपात्रता" के निपात्तः (१) कोटिपानं पक्षे कोटिगुणपात्रत्वम् । [१५] २ "परिधापनिका" जिनमूः संनिहिता वस्त्राss- भरणपूजा। -- * [19] 1 "कमला" लक्ष्मीः । 2 "नीरधेः" समुद्रात् | इति हैमः [ अभि. चिं. कां. ३ श्लो० ३०८] 1 18 “अहर्मुखो "लक्ष्मीः समुद्रादुत्पन्नेति पुराण-कथा प्रसिद्धाऽस्त्रि"। 3 "अङ्कपयो- चिता" प्रभातयोग्या, “प्रभातं स्यादहर्मुखम्" इति हैमः [भि. घिजा" क्रोडरूपसमुद्राजाता ।। चिं. कां. २ श्लो० ५२]। 14 "नवकेवलभानुमालिनः" नवीन- 160] 4 "तरसा" शीघ्रम् । 5 “तरणाय” तरीतुम् । केवलज्ञानरूपसूर्यस्य ॥ 6 "वहनम्" पोतः, “बोहित्थं वहन पोतः" इति हैमः [अभिः चिं. का. ३ श्लो० ५४०] । 7 “पटुकृतम्" अपटुः पटुः सूर्यस्य । 17 "शम्भोः" प्रभोः । [64] 15 "विभा" प्रभा कान्तिरित्यर्थः। 16 विभावसोः कृतमिति गतिशीघ्रल कृतम् ॥ [61] 8 "मरुदर्चितम्" देवपूजितम्। 9 "केवलश्रिया" [66 ] 18 “कौलीनम्” जनप्रवादम्, "जनप्रवादः कोलीनं केवलज्ञानरूपलक्ष्म्या। 10 "जगत्कृता" ब्रह्मणा ॥ विगानं वचनीयता" इति हैमः [अभि. चिं. कां. २ श्लोक [62] 11 "मसृणैः" निग्धैः, "स्निग्धे मसणचिक्कणे" इति १८४] । 19 “अपाचिकीर्षति” अपाकर्तुमिच्छतीति-दूरीकरो. हैमः [अभि. चिं. कां. ३ श्लो. ७७] 12 "घुसृणानुलेपनैः” | तीत्यर्थः । लोहितचन्दनविलेपनः काश्मीरजन्म घुसणं वर्ण लोहितचन्दनम्".. [67 ] 20 "स्मितसौमनसस्रजाम्" हास्यरूपकुसुममालानाम् । दि. म. १० ·महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [अष्टम सर्ग: 5 10 15 त्रिपदी त्रिजगद्विशुद्धये त्रिपथेव प्रससाद साऽऽदरा । इत एव जगत्पतिरिति स्फुटरेखात्रितयाङ्कवान् गलः ॥ ६९ ॥ रमते सततं गलस्थले विनिधायेव निजं भुजद्वयम् । विभुना परशुक्लधारणा वनिता सौमनसस्रजश्छलात् ॥ ७० ॥ गलकन्दलशोभयेशितुर्विजितः कम्बुरनम्बुमेघवत् । ध्वनिमातनुते विशीर्णहृत् प्रतिवेश्म भ्रमभिक्षुहस्तगः ॥ ७१॥ खरसात् खरसार्थमाधुरी त्रिविधाऽऽस्थायमिदं गलस्थलम् । जनरञ्जनहेतुरीशितुर्विधिनैतत् त्रिरुदीक्ष्य रेखितम् ॥७२॥ यदि वात्र समुद्भवद्ध्वनेमननं संवरणं तथा रुचिः। नयमभ्युदयाय जायते गलरेखात्रयमित्यवीवदत् ॥ ७३ ॥ भगवन्मुखचन्द्रमण्डलादिव सुनाव सुधा त्रिधा रयात् । तत एव गले त्रिरेखिका त्रिदशैः लिग्धतया निपीयते ॥ ७४॥ धृतरेखतया त्रिघोपमात्रितयं कण्ठतटी जिगाय सा। महसा (१) कृतितः (२) खरोदया (३) च्छशिनं (१) कम्बुवरं (२) सुधारसम् (३) ॥७॥ जडधीष्टतनवः खयं बहुधाऽवर्तविवर्तितान्तरः। कथमेत्युपमां हि वारिजः शुभकण्ठस्य समग्रवेदिनः ॥ ७६ ॥ वदनं विधुरेखसोवरः कमलाभोगधरः करः प्रभोः। किमितीव विमृश्य वारिजो विरराजेव गलस्थलच्छलात् ॥ ७७॥ जलधिर्ध्वनिनावधीरितः शशभृद् भृत्य इवाऽऽननश्रिया। इति नाथगलस्य लीलया वरकम्बोर्विजये सहायता ॥ ७८ ॥ मणिभ रतः पुरोद्भवन् ध्वनिरेव प्रसूतः सुराध्वनि । जलधेर्विजयी तदङ्गभूरिह शङ्खस्तुलयेद् गलेन किम् ॥ ७९ ॥ [इति गलस्थलवर्णनम् ।] भगवद्वदनेन्दुमण्डलं सततं प्राप्तमहोदयश्रिया । अपनीय कलङ्कसङ्करं सुहशामभ्युदयश्रियेद्भुतम् ॥ ८॥ [७०] १ "बरशुधारणा" श्रेष्ठशुक्लध्यानरुचिः। [७७] ३ "कमलाऽऽभोगधरः" कमलानामाभोगो [७६] २ "जडधी०" जलधिः -सिन्धुः "रलयोरैक्यम्" | विस्तारस्तं धरत इति, पक्षे श्रीभोगधरः ॥ पक्षे जडधी मन्दः । [७९४ "तदङ्गभूः" समुद्रपुत्रः। [6911"त्रिपदी" उत्पाद-व्यय-ध्रौव्यात्मिका पदत्रयी। ध्वनेरुद्दमात सुधारसममृतरसं जिगाय । [71] 2 "कम्बुः" शङ्क: "कम्बुस्तु वारिजः त्रिरेखः [78] 8 "अवधीरितः" तिरस्कृतः। 9 “शशभू" चन्द्रः। षोडशावतः शकः" इति हैमः [अभि. चि. का. ४ श्लो. [80] 10 भगवतो मुखमिन्दुमण्डलेनोपमीयते तेनोदयश्रीरूपी ,२७०-७१.] 13 "प्रतिवेश्म" प्रतिगृहम् । 4 "भ्रमभिक्षुहस्तगः" धर्मः, मुखं चोपमावाचकत्वमतो धर्मोपमावाचकयोः पूर्णवमुपमाया: चलनखभावस्य याचकसाधोः 'बावा' इति भाषाप्रसिद्धस्य करगतः। प्रदर्शितमस्ति, यथा काव्यालङ्कारवृत्तावरिसिंहः- [75] 5 "महसा" तेजसा शशिनं चन्द्र जिगाय । "धर्मोपमावाचकयोश्चोत्तौ पूर्णो मता यथा । 6. कृतितः” कार्यात क्रम्बुवर श्रेष्ठशङ्ख जिगाया। 7 "खरोदयात्" शशीवाऽऽस्यं मुदं दत्ते....... [प्र. ३, स्व. ५ श्लो. २]": 20 इति सूत्रात, ។ - ३ 4 ·6 10 पंच ६९-९२] दिग्विजयमहाकाव्यम् वदनेन्दुविभाभरैर्जितं कमलं लज्जितवनिमज्जनम् । प्रविधाय जलाशये भ्रमद्भमराऽऽरावमिषेण रोदिति ॥ ८१ ॥ परितः शतपत्रयोगजा कमलानां कमला प्रसर्पति । न पुनः खत इत्यतः कथमुपमा तेषु विभोर्मुखश्रिया ॥ ८२॥ मुखशीतरचेः प्रकाशतः शतपत्रं त्रपयेव संदधत् । भ्रमरोपधिनाऽसिताम्बरं वशिरो धूनयति प्रकम्पनैः ॥ ८३ ॥ मधुपैः परिपीतमन्वहं नलिनं पङ्कभरात् कलङ्कितम् । भगवद्वदनोपमाधियं न जडोऽप्यत्र मनार व्यवस्यति ॥ ८४॥ वदनं सदन विदां प्रभोः स्मरणीयं सततं विदांवरैः। कमलेन मलेन विप्लुते जडजातेन किमैति तुल्यताम् ॥ ८५॥ भगवन्मुखसौरभश्रियाः किमु चौरं सरसीकहं विधिः । भ्रमराय सशृङ्खलस्खलचलनं न्यक्षिपदम्बुनिर्भरे ॥ ८६ ॥ अपि भागवताऽऽस्यदास्यतः कमले बोधकला सुवृत्तता। प्रतिभाति ससौरभा न चेजडजातेऽस्ति कुतः प्रबुद्धता ॥ ८७॥ श्रुतिपाटवमस्य शाश्वतं विपुला निर्मलदर्शनस्थितिः । भगवद्वदनस्य भाखतो जडजातेर्विजयेन चाद्भुतम् ॥ ८८ ॥ कमलावसतेः पयोरुहं वहतामीशमुखोपमामयम् । परमार्थविचिन्तने तनोत्युदबिन्दुच्छलतोऽश्रुमोचनम् ॥ ८९ ॥ कमलं सलिलाऽऽतपक्रियातपसा प्राप्य विभोर्मुखोपमाम् । •पतनस्य भियेव न स्पृशत्युत दोषाकररोचिरन्तरम् ॥९॥ जगतीतलभासनाद् दृशो सुखदानात् परितापनाशनात् । भगवद्वदनश्रियं श्रयेत् कथमप्येष विधुन चेत् क्षयी ॥ ११ ॥ रुचिरोलिकसन्नियोजने दधदत्युचमहखितां विभोः। अतुलं वदनं तुलाभृता सदृशं स्याद् विधुनाऽधुना कथम् ॥ ९२ ॥ [२३] १ "प्रकम्पनैः" वातैर्भयकम्पैर्वा । मीप्यात, मालिको वृश्चिकराशिः। [१२] २ मलिकसशियोजने" भलिकभावं तत्सा. 16 20 । [81] 1 अत्र वदनेन्दुना पराभूतं कमलं लज्जया जलाशये | मुखसौरभस्य चौरं कमलं जले सशङ्खलं निगृह्णाति । निमज्जति; अर्थादिन्दुदर्शनेन विकखरं कमलाऽऽकुश्चति तत्स्थितश्च [90] 5 अत्र "तपसा सत्पदावाप्तिः" [प्र. ४ स्त. ५ अमर आक्रन्दं करोति । अत्र लज्जाऽऽक्रन्दादिभावाः यथोचिताः श्लो. १४९] इति काव्यकल्पलतोक्तेः यत्कमळेनाऽऽकण्ठजले काव्यकल्पलतावृत्तेः कथनानुसारेण योजिताः । यथा- जलाऽऽहारेण तपस्तप्तं तेन प्रभुमुखसमानता लग्घेत्याशयः । "लजाकोपतपोनाशसेवाऽऽक्रन्दाऽऽस्यकृष्णताः । 6 "दोषाकररोचिः" चन्द्रकिरणम् । रागातू पाण्डुरता शस्त्रीविषझम्पादियोजने ॥ १४६ ॥ [प्र. ४ स्त० ५" [91] 7 अत्र "तदाऽसौ दुष्कृतं विघ्नः" इति कल्पलता- [8512 "सदनं विदाम्" विदुषां गृहम् । 8 "विदावरैः वृत्त्युक्तेः [प्र० ४ स्त० ५ श्लो० १५०] यदि चन्द्रमा क्षयशीलो श्रेष्ठपण्डितैः। न स्यात् तदा भगवद्वदनस्य साम्यं स्यात् , तेजसो ज्ञानाद् वा चन्द्र- 186 ] 4 अत्र “समानवस्तुनः शोभाचौर्यानाशोऽथ निग्रहः" वदनयोर्वक्षेऽनुक्रमात् जगत्प्रकाशनात, सुखरूपप्रकाशादुपदेशा इति काव्यकल्पलतावृत्तौ [प्र. ४ स्त्र. ५] उक्तलात, ब्रह्मा ! वा, सुधावर्षाद् दुःखनाशाद वा, लमेत।

·६ . , 10 ॥ 16 महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [अष्ठमा सर्ग विदुषामुपमा सुदुर्लभा प्रभुवक्त्रस्य सदा महखिनः। तदनन्यगतेर्विमर्शने ननु दिगमात्रमयं सुधाकरः ॥ ९३ ॥ अमृतद्युतिरहंदीशितुर्मुखसाम्यं समवाप्य किञ्चन । न जडोद्भवमध्यसङ्गतिं मधुपापीततयेव सेवते ॥९४॥ शशिनः शिरसि न्यधात् कलां गिरिशस्तं सकलं हरिशि। विभवानुभवोऽयमहतः सुलभोऽस्याऽऽस्यवरस्य दास्यतः॥ ९५॥ नलिने मलिनालिनो न चेन्न सुधाधानि कलङ्कसङ्करः। सततप्रतिबुद्धबुद्धराशमुखसाम्यस्य कथा तथाऽपि न ॥ ९६ ॥ कमले क्रमपानविच्युतिः शशिनि स्यात् सकला कलाक्षतिः। भगवद्वदनेन साम्यताकरणादेष विधेयं विधिः॥९७॥ उपमानमदर्शि भूचरैः कमलं शीतरुचिश्व खेचरैः। प्रतिवादधिया न तात्त्विकी भगवद्वक्त्रकलाऽनयोर्मनाक् ॥ ९८ ॥ सकलांशुकधारणं विधोरधनस्येव न पर्वणः परम् । जलजस्य विवोधनं दिने मुखसादृश्यनयोऽनयोऽनयोः ॥ ९९ ॥ भगवद्वदनोपमाविधेरधिकारो द्वितये विवर्त्तते । निशि चन्द्रमसि प्रभाकरेऽभ्युदिते तत्क्षणतः सरोरुहे ॥१०॥ विभुतो हि सदैवदैवतो भवति न्यूनतमेऽधिकारिता। अत एव मुखोपमापदं हिमगुर्वा जलजं न सर्वथा ॥१०१॥ विजितं प्रभयेन्दुमण्डलं कमलं सौरभपूरसंभवात् । भगवद्वदनं ततोऽभवद् भुवने निस्तुलवस्तुपुष्कलम् ॥ १०२ ॥ यदि सौम्यरुचिर्दिवाकरेऽप्यथवा राजनि निष्कलङ्कता। जलजन्मनि भासुरद्युती रमतां तत्र शुभाऽऽननोपमा ॥ १०३ ॥ बहुलक्षणभाखरं प्रभोर्मुखमीहर ननु राजमण्डलम् । अभिनन्दितराजदर्शनं प्रतिबोधेन न चेद् दृगमम्बुजम् ॥१०४॥ सकलैः खगुणैर्मुखोपमाऽद्भुतभावे यदि दृश्यते कचित् । विबुधा न मुधा निशाकरे जलजेवाभिनिवेशयन्ति ताम् ॥ १०५॥ [इति भगवद्वदनवर्णनम् ।। [१०] १ "बहुलक्षणभास्वरम्" भूरिलक्षणैर्दीतम्। [ दर्शनं यस्य मुखमीदृशं न कमलम्। अभिनन्दितश्चासौ राजा बहुलस्य कृष्णपक्षस्य क्षणोऽवसरस्वत्र नदीप्रम् । २ "अभिन- चोदितेन्दुस्तस्य दर्शनं यस्य । ३ "प्रतिबोधेन" प्रबोधेनो- न्दिराजदर्शनम्" अभिनन्दिताः प्रमोदिता राजानो येनेदृशं | पदेशकरणेन प्रकाशेन वा। 20 25 [98] 1 "विद्वद्भिः" प्रभुमुखं चन्द्रेणोपमितं तत्त्वन्यथो [96] 3 कमले भ्रमराश्चेन स्युः, चन्द्रमसि कलङ्कश्वेन न स्यात् पायलाद् दिशा सूचनमात्रमिति भावः । तदा प्रतिबोधितस्य बुद्धभगवतो झटिति मुखसादृश्यस्य संकथाऽपि [941 2 "अमृतद्युतिः" चन्द्रः । अत्र “श्रेयस्तदाप्तौ | न स्यादिति भावः । दोषेऽपि" इति काव्यकल्पलतावृत्तौ [प्र. ४ स्त०५ श्लो० १५१] [10014 दिनोद्गते कमलस्य निधि च चन्द्रमस उपमाऽहल कथनातू चन्द्रः मुखसादृश्यं समवाप्य जडोऽपि.भ्रमरैः सेव्यते । भगवन्मुखस्य वर्वत इत्याशयः ।

·10 15 पद्य ९३-११७] दिग्विजयमहाकाव्यम् नयनद्युतिरीशितुर्जने जनयन्ती बहुशर्मसम्पदम् । विलसदूरसबोधसत्वरी भवदिन्दीवररूपजित्वरी ॥ १०६॥ हृदयान्तरतापवारणात् सुदृशां नित्यविकासकारणात् । अमृतवसम्भृते दृशौ सरसीवास्य विरेजतुर्विभोः॥ १०७॥ वसुधास्थलवासिदैवतैः किमिवाऽऽनीय दिवः सुधा धृता। इह सा मुनिराजलोचनोज्वलपात्रे अनुभाव्य दीव्यति ॥ १०८ ॥ अजरामरतां प्रयान्त्यमी विबुधास्तन्नयनांशुपानतः। धवलीभवदात्मना मनागपि जाज्येन विना तदद्भुतम् ॥ १०९ ।। अमृताशनतो दुसमनां विविधा वर्णगतिस्तथा मतिः। नयनांशुसुधापरिलषावृतिशुक्कैव नृणामिहोभयी ॥११॥ अचिराद् रुचिरा रुचिद्देशोस्तनुते पङ्कभरापसर्पणम् । सुरसिन्धुरिव प्रसारिणी स्फुरदिन्दीवरराजिशोभया ॥ १११ ॥ धवलाऽधवलाऽरुणत्विषामनुषङ्गाद् भगवदुद्दशोर्द्वयी। विशदीकरणाय देहिनामुदीयायेव सरित्रिवेणिका ॥ ११२॥ अहरदु वरदीप्तिमीक्षणद्वितयी शुभ्रतया तथा हरेः। शितिमानमपि खतारयां चलशोणत्वविधेर्विधेद्युतिम् ॥ ११३ ॥ करुणामरुणत् खमानसं भुवनस्योपरि यामधीश्वरः । अधिपात्रयुगं समुच्छसित्यधुना साऽमललोचनश्रिया ॥ ११४॥ बहुसौरभलोभविस्फुरड्रमरोचैरुभयी सरोजयो। उपमा प्रभुचक्षुषोर्दधात्यसितभ्रूयुगलोपधानयोः ॥११५ ॥ [इति नयनवर्णनम् ।] अलिकं कलिकन्दलच्छिदे भविनां संभवति खभावतः। समसन्तमसं भुवोऽहरद् यतिनामीशितुरुद्यतयुतेः ॥११६ ॥ स्फुटमातपवारणं श्रियो वरनाशाऽऽयतदण्डमण्डनम् । विपुलप्रभुभाललीलया प्रविरेजे रजसां निवारणम् ॥ ११७॥ [१०] १ "उभयी" गतिर्मतिश्च ॥ [106] 1 "भवदिन्दीवररूपजिसरी" सतः कमलरूपस्य [116] 7 “अलिकम्" ललाटम् , "भाले गोध्यलिकालीकल- जयनुशीला । लाटानि" इति हैमः [अभि. चिं. कां. ३ श्लो. २३७] । [107j 2 प्रभोरक्षिणी सुधासम्भारेण मनुजानां हृदयं 8 "कलिकन्दलच्छिदे" कलेकन्दलं नवाकरं छिनत्ति तस्मै; निस्तापं नित्यविकखरं च सरसीव कुर्वाते। "कन्दलं तु नवाऽङ्करे कलध्वनौ" इति हैमः [अने० सं० कां. [11018 "अमृताशनतः" सुधाभोजनात् । 4 “घुसद्मनाम्" | ३ श्लो. ६६७]। 9 "समसन्तमस्तम्" समानरूपेण सततान्ध- देवानाम् । कारम्, “समवान्धात् तमसः" इत्यत् [सिद्धहेम० ७-३-८०]। [111] 5 "स्फुरदिन्दीवरराजिशोभया" विक्खरकमल- पशिदीच्या ॥ [117 110 "आतपवारणम्" छत्रम् "छत्रमातपवारणम्" [112] 6 “सरित त्रिवेणिका" सरितां गङ्गा-यमुना-सर- इति हैमः [ अभि. चिं. कां. ३ श्लो. ३८१]। 11 "वर- खतीनां त्रिवेणिका। नाश०" वरनाशः वृत्तिनाशः । 20 25 ·5 10 महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [अष्टमः सर्गः अलिकं फलकं धनुर्बुवौ स्मरतः संहरतेऽसिनाऽमुना। जगतीजनमोहनक्रिया विहिता कार्मणकर्मणेव किम् ॥ ११८॥ धनुषोऽद्रिभिदोऽन्तरस्थितं नभसः खण्डमखण्डशोभया । अलिकस्य करोत्यनुक्रियां यदि सत् पाटलवालावृतम् ॥ ११९ ॥ उदयाचलचूलयाऽऽवृतं यदि विम्बस्य दलं विवखतः। उदितेन दलेन तुल्यता प्रियते नाम तदाऽलिकश्रियः॥ १२० ॥ घुसणारुणरोचिषालिके प्रतिभाति म विभातजा विभा। नवकेवलतीबरोचिषोऽभ्युदयं निर्दिशतीशितुर्भुवम् ॥ १२१ ॥ भविता भुवनकभास्करस्तमसां नाशयिताऽयमीश्वरः। इति दारववर्णवर्णजोकणिमाऽलीकपटे प१र्षभौ ॥१२॥ धनकार्मणकाननं दहन विमलध्यानमहानलः किल । हृदयेऽभ्युदियाय शाश्वतः प्रभुभाले तत एव रक्तिमा ॥ १२३ ॥ [इति ललाटपवर्णनम् ।] भुजगाधिपतेः खतेजसां प्रसृताः किं नु गणाः फणामिषात् । प्रभुमूर्ध्नि बभुः सदोलता ननु युक्तैव हि.भक्तिकारिणः ॥ १२४ ॥ भगवानिह सप्तविष्टपीश्वरतालक्षणमेव सप्तधा। विपुलाऽऽतपवारणश्रियं निदधे तुङ्गफणागणाऽऽश्रयाम् ॥ १२५ ॥ भयसप्तकगन्धसिन्धुरद्रुतवश्यंकरणं फणाधिया। मगुणीकृतवान् निरहुशान्महसाऽयं विभुरकुशानिच ॥ १२६ ॥ जिनपृष्ठत एव जन्मिनामभिदित्सुः स्तवपाठवाग्मिनाम् । शिवशर्मबलात् फणाच्छलात् सहसाऽऽकष्टुमिबोधता युतिः ॥ १२७ ॥ 15 20 तेजसा। [१२२] १ "दारद०" दरद हिडलः । [१२६] २ "निरङ्कुशान्" निरर्गलान् । ३ "महसा" [118].1 “फलकम्" आवरणम् “अहनं फलकं चर्म | किरणेन । 4 "नवकेवलतीव्ररोचिषा" नवीनकेवलज्ञानखरूप- खेटकाऽऽवरणस्फुराः” इति हैम: [ अभि. चिं. कां० ३ श्लो. सूर्यस्य । ४४७], "ललाटस्याष्टमीविधुः फलकं च" [काव्य. प्र. ४ स्व. [128 ] 5 "धनकार्मणकाननम्" निचितकर्मसमूहवनम् । १लो. २०] इति ललाटस्यात्र फलकेनोपमानं दत्तम् , तथैवात्र 6 “विमलध्यानमहानलः" शुक्लध्यानखरूपामिः । भ्रुवोः धनुषा "भ्रुवोः खड्गधनुर्यष्टिरेखा". [ काव्य० प्र० ४ स्त. [125 ] 7 “सप्तविष्टपीश्वरता०" सप्तावनीश्वरत्नम् । १ श्लो. २१]। [126] 8 "भयसप्तकगन्धसिन्धुरहतवश्यंकरणम्" सप्त भया- [120 12."विवखतः" सूर्यस्य न . एव गन्धसिन्धुराः मदोन्मत्तहस्तिनस्तान् द्रुतं शीघ्र वश्यंकरणमा- [121] 3 "घुसणारुणरोचिप्ला" लोहितचन्दनरूपसूर्य-धीनकरणम् । - .

·७९ 6 10 पद्य ११८-१३९] दिग्विजयमहाकाव्यम् । अयि ! पल्लवितं सुरदुमं जलधि वोत्तरलं परिस्तुमः। अभिधारयते फणान्वितप्रतिबिम्बस्य जिनस्य यः स्मृतिम् ॥ १२८॥ भगवद्वदनामृतातेः किरणानामिव चारुमण्डलम् । परितः प्रसरत्फणामिषान्नभसा कायमपाचिकीर्षति ॥ १२९ ॥ ललितोदयमाप्य वेलया विशदध्यानमहोदधौ दधौ । अमृतद्रव एष पिण्डतां सुशां मोदयिता फणातनुः॥१३०॥ नवशारदवादलैः समं कृतसौहार्दमिवोदुयियासति । स्फुटकैतवतः स्फुटं प्रभोरभिषेकोचितगाङ्गशम्बरम् ॥ १३१ ॥ भगवयशसां नु डम्बरं हृदि विद्मः क्षितियोषिदम्बरम् । परिभाषयितुं दिगम्बरं समुदीतं विलसत्फणोपधेः॥ १३२॥ वरदुग्धपयोनिघेलसल्लहरी कीगिति प्रमं नृणाम् । अपनेतुमिवोत्थिताऽङ्गजा फटका पटुपटुर्विभोर्विभा ॥ १३३ ॥ भगवद्वचनामृतं द्रुतं फणिराडुन्नमयन पिपासति । समुपेत्य सभासु भासुरद्युतिरुत्सृष्टविषोऽनुपृष्ठतः॥१३४॥ 'दिविषन्निवहं वहंस्तुलां भगवत्सेवनयोत्फणीभवन् । प्रभया किमंधश्चिकीर्षति मणिरोचिखचित फैणीशिता ॥ १३५ ॥ भगवच्छिरसि स्फटावले पटुलालित्यमुपेत्य राजते । धवलः खलु तेजसा तनोः स तमस्कायभरो लघूभवन् ॥ १३६ ॥ सुभगं भगवन्तमंन्तरं जगतः पूरयितुं प्रभाभरै।। भृशमुद्यतमङ्गसङ्गतैर्भजते को न सुरासुराधिपः॥ १३७॥ सुमनोमणिरामणीयकं घुमणेवा किरणाङ्गणं वपुः। रुचिराङ्गरुचिः सुरेशितोऽतिशयं नो लभते जिनद्युतेः ॥ १३८॥ तिलकाङ्गदमौलिमौक्तिकावलिकण्ठाभरणादिभूषणैः । भगवत्तनुतेजसोञ्जसा पुनरुक्तिः क्रियतेऽपदूषणैः ॥ १३९ ॥ 15 . 20 - [१३६] १ "तमस्कायमरः" तमस्काय एव भरः समूहः।। [३४] २ "सुमनोमणि" चिन्तारतम् । [128]1 "सुरद्वमम्" पारिजातम् । 2 "जिनस्य" पार्श्व [134]8 "उत्सृष्टविषः" त्यक्तविषः । नाथस्य। [135]9 "दिविषन्निवहम्" देवसमूहम्। 10 "अधश्चिकी- [129 13 "भगवद्वदनामृतयुतेः" भगवतो मुखचन्द्रमसः । ति" तिरस्करोति । 11 "मणिरोचिःखचितः" मणिवीप्ति- 4 "भपाचिकीर्षति" अपाकर्तुमिच्छतीति दुरीकरोति । युक्तः । 12 "फणीशिता" भुजलाधिपतिः। [1817 -5 "नवशास्दवादलै" नवीनशरदतुसम्भवमेधैः । 6 "स्फटकैतवतः". फणाव्याजात i. 7 शम्बरम्" वारि, [137 1 13 “अन्तरम" हृदयम् । "नीरक्षीराम्बु शम्बरम्" इत्यमरः [अमर० कां० १ श्लो०२३०१। [138 ] 14 "घुमणिः" सूर्यः। - ·5 महोपाध्यायमेघविजयेगणिकृतं [अष्टमः सर्गः भुवनैकरविः कविदिपैर्वसुधायां बहुधा सुधाशनैः । महसा यभिभूयतेऽन्वहं वितथा नैव तथाऽप्यदाकथाः॥१४०॥ कतिचिद्गुणभावनाऽप्यसौ तनुते भागवतीह पावना । स्मरणाऽऽदरणार्थधारणैर्भविनामीहितवस्तु वस्तुतः॥१४१ ॥ श्रीशोश्वरपाचशाश्वतर सर्वाङ्गशोभाभर प्राणनत्रिदशेन्द्रसान्द्रमुकुटज्योतिर्भिरभ्यर्हितः। दृष्टः स्पष्टतयाऽनुरक्तमनसा ध्यातः प्रभातप्रियां ध्येयादू ध्येयमहोदयश्रियमहो! श्रीजैनभक्तिस्पृशाम् ॥१४२॥ इति श्रीदिगूविजयनानि महाकाव्ये महोपाध्यायश्रीमेघविजयगणिविरचिते श्रीशिवपुरीस्थितश्रीशङ्केश्वरपार्श्ववर्णनो नामाष्टमः सर्गः । 10 [४०] १ "वितथा नैव" सत्या एव । २ "अदाकथाः" [१४२] ३ "ध्येयमहोदयश्रियम्" ध्येयो यो महोदयी मोक्ष पक्षे ध्येया स्वाभीष्टस्तस्य महोदयस्य प्राप्तिः सैव संपत् । भमुष्य वाचा।

·पद्य १४०-७] दिग्विजयमहाकाव्यम् नवमः सर्गः। 5 10 अथोपदेशानुदेशजाग्रन् महामहानन्दमयं गणेन्दुः। लेभेन लाभात् सुकृतस्य सत्यं सत्याकृतिः सा.शिवपूर्वसत्याः॥१॥ परेञ्जनो यत्र वसन् प्रचेताः सौधर्मभर्नुः प्रणयत्युपास्तिम् । रजत्यजत्रं न मनःप्रतीच्यामस्यां मुनीन्द्रस्य कथं विहस्य ॥२॥ चित्रं प्रतीच्यामपि सौरंभासां महोदयश्रीविजयिन्यसक्तम् । न किं द्वितीयादिवसे सुधांशोः कलोबलात् स्यादुदयप्रभाऽस्याम् ॥ ३ ॥ सौरप्रभाऽस्यामपि सर्वदिक्षु प्रबोधबीजं सुतरां तथापि । सुदूरभावादिव पूर्वभागे वैवर्ण्यमाविर्भवति स्म किश्चित् ॥४॥ दोषाकरस्य द्विजनायकस्य मन्दस्य भासा बहुलक्षणेषु । क्रमेण च्या कमनो मनोऽथ व्यामोहजन्मा सुदृशा रुरोध ॥५॥ जनार्दनस्य प्रियताऽतानां वृत्त्या विताने "पिशिताऽशिता च । लोकस्य रौद्रं प्रणिधानमासी मोहेन साऽब्रह्मनिषेवणाऽपि ॥६॥ श्रीपार्श्वभाखानुदियाय यस्यामाभाति या देवपुरीवयस्या। ib शुद्धाऽपि सैद्धा शतमन्युबुद्धया सा "तीर्थपृथ्वीषु पुरीधुरीणा ॥७॥ [1१ "महामहानन्दमयम्" महानन्दप्राप्तिरेव २ "स- ] कर्षणेऽलीके" इति हैमः [अने० सं० का० ३ श्लो० २५० त्याकृतिः" सत्याऽऽकृतिः सत्यकारो वा निर्णयः; सतीवाऽऽकृतिः २१ "विताने" यज्ञे जनानां विस्तारे वा "वितानं कदके यज्ञे "भाकृतिस्तु जातौ रूपे वपुष्यपि" इति हैमः [अने० सं० विस्तारे ऋतुकर्मणि, तुच्छे मन्दे वृत्तशून्ये शून्यावसथयोरपि । क०३ श्लो० २६२] । ३ "सा" इयं शिवपुरी एव। इति हैमः [अने० सं० का० ३ श्लो० ४४२-४३] । ४ "शिवपूर्वसत्याः" शिवपुरिनिवासस्य । २२ "पिशिताऽशिता" मांसमक्षणम्, "पिशितं मांसवाचक [२] ५ "परजनः" वरुणः; "जलकान्तारः स्यात् परञ्जनः" | पिशिता मांसिका" इति हैमः [अने० सं० कां० ३ श्लो. इति हैमः [अभि. चिं. कां० २ श्लो. १०२] ६ "प्रचेताः" २९४-९९]। २३ "रौद्रम्" प्राणातिपातादि रुद्रसम्बन्धि पण्डितोऽपि । ७ सौधर्मभर्तुः" - सुधर्मणो भावः सौधर्म वा । २४ "मोहेन" अज्ञानेन । २५ "अब्रह्मनिषेवणा" अब्रह्म तद्धारकस्य सौधर्मेन्द्रस्य। ८ "उपाखिम्" सेवाम् । मैथुनं सत्सेवा 'ब्रह्मसेवा' इति पदविभागे ब्रह्मणः सेवा वा। [३] ९ "कलावलात्" "कला स्यात् काल-शिल्पयोः । ७] २६ "श्रीपार्श्वभावान्" श्रीः पार्थे यस्य स सूर्यः। [:] १० "वैवर्ण्यम्" कालिकाः विरुद्धवर्णता ब्राह्मणादि- २७ "देवपुरीवयस्या" देवपुर्य वयस्या सखी इन्द्रवासात् । व्यवस्थाहानिर्मासाशनादिना । २८ "शुद्धा" निर्मला । २९ "रुद्धा शतमन्युबुद्धया" शतमन्यो- [५] ११ "दोषाकरस्य" रागद्वेषमोहानामाकरस्य रात्रि- रिन्द्रस्य बुझ्या रुद्धाऽपि मदीयेयमिति धिया चन्द्रः पते। १२ "मन्दस्य" जडस्य पझे क्षीणस्य । १३ "भासा स्थास्यतीति, शतमुपलक्षणात् सहस्र वा तत्प्रमाणा ये मन्यवो कान्या दीया वा । १४ बहुलक्षणेषु बहुषु लक्षणेषु लक्षण- यज्ञास्ते मनीषया रुद्धा । ३० "सा" बहिरेव माझमाशा दिन पो शानेषु व्याकरणादिषु पझेऽसितपक्षसमयेषु । १५ "हच्या" | सा वाराणसी। ३१ "तीर्थपृथ्वीषु पुरीधुरीणा" तीर्थ मूमिषु पुरीधुरीणा पुरीमिनेगरीभिधुरीणा मुख्या, मुख्या पुरीत्यर्थः । इच्छया दीत्या वा । १६ "कमनः" १७ "ध्यामोहजन्मा" अज्ञानजन्यः । १८ "सुदृशाम्" सम्य. तीर्थ शास्त्रे गुरौ यजे पुण्यक्षेत्रावतारयोः। क्स्ववतांनीणां वा। ऋषिजुष्टे जले सत्रिण्युपाये स्त्रीरजस्यपि । [६] १९ "जनार्दनस्य" जनपीडनस्य हिंसायाः कृष्णस्य योनी पात्रे दर्शनेषु" इति हैम: [अने० सं० कां० २ वा । २० "अनुतानाम्" कर्षणानामलीकानां वा "अनुतं श्लो० २१९-२०]॥ [1] 1 "गणेन्दुः" गणेष्विन्दुरिव श्रीविजयप्रभरिः [3]2 "सौरभासाम्" सूर्यदीप्तीनाम् । 2"सुकृतस्य" पुण्यस्य । दि०म०११ ब्रह्मा सरश्व 49-4- '- - ·८२ महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [नवमः सर्ग: 5 १३ 10 15 पराणि तीर्थानि पर शतानि प्राच्या प्रदेशे जलधेः सदेशे। सरित्प्रवेशे पुरसन्निवेशे तादात्म्यमीयुर्द्विजराजरुच्या ॥८॥ अर्हद्विहाराश्रयजा विहाराः सुरासुरेन्द्रैर्विहितोपहाराः। विनिन्यिरेऽहेश्यहशां द्विजेशप्रवेशजाग्रन्महसाऽत्र सद्यः॥९॥ महानुभावा मुनयः खभावात् सिद्धाः प्रसिद्धाः खलु यन्त्र देशे। रौद्रखरूपं विनिधाय भौंत्या वृत्त्यातिदौगैत्यमधायि तत्र ॥१०॥ पुमान् पुराणोऽपि गृहानुरागादू विश्वं चकाराऽऽहतकामचारः। स्वयं महाभोगधरं सुरादेरादेशतो ब्रह्मनियोजनेन ॥ ११ ॥ स सोमसिन्धुः मुंघयैव पूर्णा दिवं भुवं वा विदधत् समन्तात् । तमोविनाशेन जगज्जनानां जज्ञे कलाकेलिसमुद्भवाय ॥१२॥ सुदर्शनेऽस्यैव महोपयोगः सद्यः प्रसाद मुंहशां यतः स्यात् । पयोधिजाया अपि नर्मकर्म प्रत्येयमस्मिन् समयं विभाव्य ॥ १३ ॥ अपेदिरे ब्रह्म परे प्रपञ्चं मायामयं तत्पुरतो निवेद्य । कादम्बरीवृत्तिमुपादधाना वामानुवृत्याऽऽत्मसुखाप्तिमन्ये ॥ १४ ॥ रसानुभावात् प्रियबुद्धवाचि साचिव्यमापुर्न रराज योऽन्याः। अनित्यतां तत्समयेऽधिगत्य व्यवायलीलासु निरन्तरायम् ॥ १५ ॥ [0] १ "द्विजराजरुच्या" चन्द्रकान्या; एकीकृतानि धव- | १२ "सुधयैव पूर्णा दिवं भुवं वा विदधत्" अमृतेन देवान् लितानि पक्षे ब्राह्मणानां मान्यानि तीर्थाणीतीच्छया जगनाथवत् मनुष्यानपि संप्रीणयन्। १३ "तम" तमस्तिमिरं राहुवा । वन हि श्रीऋषभमूर्तिरपि संप्रति द्विजराजैरविष्टितं तीर्थम् ॥ १४ "कलाकेलिसमुद्भवाय" कलानां क्रीडाया उत्पत्यैकलामैवा [१]२ महश्यशाम्" भइयं कापि न जैनतीर्थदर्शनं क्रीडाकारणं पक्षे मरोद्भवाय तजनकत्वात् ॥ पक्षे धवलत्वेन न लक्ष्याणि ॥ [१३] १५ "सुदर्शनेऽस्यैव महोपयोगः" अस्य चन्द्रस्य [6] ३ "रौद्रस्वरूपम्" शिवलिङ्गम् । ४ "भौत्या सुदर्शने सम्यक्त्या दर्शने महोपयोगो महत् कालं यतो दृष्टीनां वृत्या" तणरूपभूतानामियं भौती धृत्तिस्तया पक्षे रात्रेः निर्मलता स्यात् पक्षे सुदर्शन चक्रम् । १६ "सुखाम्" ५ दौर्गस्यम्" दुर्गावो दौर्गस्यं पक्षे दुर्दुःखेन सुबुद्धीनाम् । गतं गमनं यत्र तहुर्गतं तझावो दौर्गस्यम् ॥ [१४] १७ "प्रपेदिरे" अपनाः । १८ "ब्रह्म" अब्रह्म [1] "पुराणोऽपि" वृद्धोऽपि । ७ "गृहानुरागात् ! इत्यकारप्रश्लेषे मैथुनं पक्षे ब्रह्म ब्रह्माद्वैतवादम् । १९ "प्रपचं मा- बीजनेऽनुरागात् । ८"भारतकामचा:" मारतः खीकृतः यामयम्" मायामयं ममानुरागस्वयि स्वां विना मरिष्यामीति कामचारो संभोगो येन सः पक्षे कृष्णः खेछः । ९"महा-प्रपञ्चम् । २० "तत्पुरतः" तस्याः पुरतः । २१ "कादम्बरी- भोगधरम्" अत्यन्तं भोगधरं विश्वं भुवनं चकार पक्षे विस्तार- | वृत्तिम्" कादम्बो मदिराया वृत्तिम् । "अम्बरं व्योमवस्त्रयो।" धरम, अयमपि तथा मथुनवांतत्र काऽस्माकं यूनां वार्ता । इति हैमः [भने० सं० को. ३ श्लो० ५५०] कुत्सिताम्बरं १० "सुरादेरादेशतो ब्रह्मनियोजनेन" अकारप्रश्लेषेण, अब्राहा- शवखण्डकन्यादि । २२ "वामानुवृत्या खियानुवृत्त्याः वाम- नियोजनेन सुरादेमंद्यादेराज्ञया पक्षे सुरादेर्देवादेरादेशतः | मार्गेण देव्याराधनेन । जीर्णवस्वादिधारकत्वेन दरिदा मपि विकल्पान्तरात् ब्रह्मनियोजनेन ब्रह्मणो विधेर्योजनेन प्रेरणेन, वाममार्गेण सुखमाज इति ॥ केचित् कृष्णा स्वयं विश्वं कृतवालित्याहु, केविद्यावारं समादि [१५]२३ "प्रियबुद्धवाचि" प्रिया या बुद्धस देवविशेषस्य इयेति विकल्पवयम् ॥ वाक् तस्यां पक्षे प्रियो यो भर्चा वस बुद्धवाद या बी तस्याम् । [१२] ११ "सोमसिन्धुः" चन्द्ररूपः समुद्रः पझे कृष्णः । २४ "व्यवाय" विशिष्टो योऽवायो निश्चयज्ञानं मैथुनं वा। [18] 1 "पयोधिजाया: लक्ष्म्याः । 2 “निर्मकर्म" क्रीडाकार्यम् । प्रवृत्या। *Pदशाम्।

·८३ 5 १६ पद्य ४-२३] दिग्विजयमहाकाव्यम् प्रभासु जायेऽपि महातपोऽभूद वियोगभाजः प्रकृतेर्विकारात् । विधी विधौतत्विषि कापिलीया प्रवृत्तिरासीत् कुमुदां विबोधे ॥१६॥ महेश्वरस्यापि दिगम्बरत्वं "विधोस्तदाऽधो भवनात् कलाया। शिवाऽश्रितस्यातिपशुक्रियाभिः प्रोकाशि कौशिस्थजने न वन्द्यम् ॥ १७ ॥ हेष्टेष्टवाधान् मतयो बगाधाः प्राधान्यतो मोहमहीश्वरस्य । सोमागमादेव महो वितेनुर्भवस्य वश्या जनताः समस्ताः ॥१८॥ निशम्य सूरिश्चरितं सचारैराचारचारश्चरणप्रचारे । नियोगसेनान्यमुपादिवेश तदेशतीर्थेशनिदेशसिद्धौ ॥ १९ ॥ सेनान्यमाश्रित्य समुन्नतश्रीवर्षन् परं गा मधुरा सुसीमाः। संदागमोल्लासविधासु मेघः सज्जत्वमाधात् समुमुक्षुसङ्घः ॥२०॥ मिश्रास्तमिस्राशनशासनेन जनानधः पातयतो विजेतुम् । श्रीवीरचर्याधिकधैर्यभाजः शिष्यान् विशिष्यानुदिदेश सूरिः॥ २१॥ नियोगराजः श्रमणाधिराजः प्रसादमत्यादरतः प्रपद्य । अहो महोत्साह इव प्रशस्तः समस्तमामस्त शुभं शुभंयुः ॥२२॥ सेनान्ययं धैर्यधनेषु धुर्यः कचिन्न वैधुधियं वधानः । प्रधानलोकं प्रतिभानिधानं खसंनिधानं विनयान्निनाय ॥२३॥ 10 15 . --[१६] १ “जाड्येऽपि" कपिलमते बुद्धिजंबरूपा । काशिस्थजने न पाण्डिनव्यानमेतत् । काशिस्थजनेऽनवर्ष २ "महातपः" धूम्रपानादि । ३ "वियोगभाजः" विशेषेण | निष्पापं स हि मैथुने न दोषमाह "न मांसभक्षणे दोषो न योगवतः ४ "विधौ आचारे निर्मलेऽपि । ५ "विधौ- मधे न च मैथुने । प्रवृत्तिरेषा भूतानाम्" इति स्मृतेवाक्यात वविषि" विधिबझविधानयोः, "विधिवाक्ये च देवे च प्रकारे वन्य स्तवनीयं नमस्करणीयं वा ॥ कोलकल्पयोः" इति हैमः [अने० सं० का०२ श्लो० २५२ [१८] १५ "इटेष्टबाधात्" इष्टं प्रत्यक्षमिष्टमनुमानादि ५३]। ६ "कापिलीया प्रवृत्तिा" पृथिव्यां हर्षाणां प्रकाशे तद्वाधात् । १६ “सोमागमाद" सोमागमः . कापालिकम कपिलस्यैव ऋषेः प्रवृत्तिः, "प्रवृत्तिवृत्तौ वार्तायां प्रवाहे चन्द्रोदयो वा । १७ "भवस्य" संसारस्य सदस्य वा स्वधर्मस प्रार्थिते हते। याचिते शत्रुसंरुद्ध" [इत्यनेकार्थः] १७ "कुमुदां वा; "भवः सत्तालिजन्मसु दे श्रेयसि संसारे" इति हैम: विबोधे" उपलविकासे परागैः कपिलवमासीत् । [अने० सं० को० २ श्लो० ५४५] इति चन्द्रोदयवर्णनेन [७] ८ "महेन्चरस्थापि" शिवस्य धनिनोऽपि वा । नानामतवर्णनम् ॥ ९ "दिगम्बरत्वम्" नन्नत्वम् । १० "विधोखदाऽधो भवनात् [२०] १८ "गा" वांसि जलानि वा। १९ "मुसीमाः' कुलाया:" चन्द्रकलाया अधो नीचैर्भावात् , "नीचे चन्द्रे शीता समर्यादा, "सुषीमः शिशिरे रम्ये" इति हैमः [अने. दरिद्र एव," पक्षे भवनाद् इदृक् कलाया अधोऽवागेव, याव- सं० कां० ३ श्लो० ५०५] । २० "सदागमो." आगमा: चन्द्रकला ज्योत्स्नया न गृहं प्राप ततः पुरोऽपि धनिनः । सिद्धान्ता वृक्षाच "आगमस्स्वागतौ शास्त्रे" इति हैमः पशुक्रियाभिर्दिगम्बरस्वं सुरवायेति शेषः, "विधुश्चन्द्रेऽच्युते [अने० सं० का० ३ श्लो० ४९१] । २१ "समुमुक्षुसङ्क वीरलतायां विटपेऽपि च" इति हैमः [अने० सं० कां० २ सप्रतीतो यतिमण्डला पक्षे यतिमण्डलयुक्तः ॥ लो० २५५], "कला . स्यादंशशिल्पयोः कलने मूलरैवृद्धौ [२१] २२ "मिश्नान्" मिश्रा जातिविशिष्टस्तान् । उभय- षोडशाशे विधोरपि" इति हैमः [भने० सं० कां० २ लो० पक्षाश्रयान् वा । २३ "तमिनाशनशासनेन" रात्रिभोजना- ४४४-८९]। ११ "शिवाशितख" शिवया भवन्याss- ज्ञया। २४ ":" नरके नीचैर्वा । २५ "श्रीवीर- श्रितस्य पझे शिवं मोक्षमर्थात् तन्मार्गमानितस्य योगिनोऽपि चोऽधिकधीर्यमाजः" श्रीमहावीरचरित्रेष्वधिकपाण्डित्यवतः), १२ "अतिपशुक्रियामिः" पशुपतित्वात् बहुलं तद्विषयक्रियाभिः। शूरचरित्रेषु शमनशीला वा ॥ १३ "प्राकाशि" प्रकटीकृतम् । १४"काशिस्थजने न वन्यम्" [२२] २६ "महः" दिनम् । २७ शुभंयुः" शुभसंयुक्तः ॥

·[नवमः सर्ग: 5 महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं तत्साहसिक्यं गुणवृत्तिशिक्यं सकर्णकर्णयितुमशक्यम् । व्यामोहभेदाय महोद्यमेऽपि व्यामोहमायत्त जनस्य चित्रम् ॥ २४ ॥ खाध्यायनान्दीनिनदः पुरोऽस्य जगर्ज गर्जवनिवद् गभीरः। प्रतिध्वनेरस्य विरस्य जग्मुर्लोभादयः क्षोभमिवैत्य देशात् ॥ २५ ॥ नत्वाऽथ तत्त्वाध्यवसायधीरः श्रीमारुदेवाजिन-शान्तितीर्थम् । पार्श्व तमोभूरहभेदिपार्च तत्रैव शङ्केश्वरनामधेयम् ॥ २६ ॥ गणाधिभर्तुश्चरणारविन्दं स्पृशन् स पञ्चाङ्गनतिप्रतीत्या । तौरवेण द्विगुणीकृताङ्गः पुरः प्रतिष्ठासुरभूत् तदानीम् ॥ २७ ॥ श्राद्धाङ्गनानां विरनागशब्दैरापूर्यमाणाः ककुभः प्रयाणे । मित्रेण तूर्यध्वनिनेव नुन्ना नियोगराजो विजयं शशंसुः॥ २८ ॥ कृपाकृपाणाऽपणमेव पाणिं कुर्वन् जयाह समयं विचार्य । अङ्रुपाङ्गैः सुभगं मुबोधद्विपं नियोगमभुरारोह ॥ २९ ॥ नयद्वयं प्रोन्नयतः प्रजासु शक्तित्रयीं भावयतः स्वचित्ते । शुद्धैःपायैर्नितरां चतुर्भिस्तस्यार्थसिद्धिः सकला करस्था ॥ ३०॥ खेऽश्ववारे पुरुषोत्तमेऽस्य नृसिंहरूपे नरकुञ्जरे वा । ऊर्चियथार्थाऽर्हति दायमांशानुरागिणी दिग्विजये त्रिसायम् ॥ ३१॥ 10 15 [२४] १ ""शिक्यम्" काच: "काचः शिक्यं तदालम्बः" | रुचिः जिने दृढस्वं प्राता। 2 "यथार्थी" सत्या यथायोग्या- इति हैमः [अभि. चिं. का० ३ श्लो० २०]। २ "व्यामो- वा। ९ "मासानुरागिणी" आतोऽत्र चारः, "अभिधयं वस्तु हम्" विस्मयम् ॥ यथावस्थितं यो जानीते यथाज्ञानं चाभिधत्ते स भातः" इति [३] ३"अखें" परे । ४ अश्ववारें। स्वकीये । ५ "पुरुषोत्तमे नृसिंहरूपे" शौर्यातिशयशालिनि । ६ नर- वादिदेवसूरिः [प्रमाणनयतत्वालोके परि० ४ सू० ४, कुक्षरे" प्रकृतिगमीरे । ७ "हविः" इच्छा दायमहति | आप्तस्तत्वानुरागिणी प्रणयिनी । १० "निसायम्" त्रिसन्ध्यम् । १ [25]ioनान्दीनिनदः" नान्दी पूर्वरङ्गाझं तस्य निनदो | आचारासाथैः शरीरावयवैर्वा । 10 "उपाङ्गैः" औपपाति- घोषः। 2"विरस्य" शब्दं कृला। कादिभिरडल्यायैा। 11 "सुबोधद्विपम्" ज्ञानगजम् । [2613 "तत्त्वाभ्यवसायधीरः" जीवादितत्त्वचिन्तनपरायणः । [30] 12 "नयद्वयम्" नयद्वितयम् “नीयते येन श्रुताऽऽख्य- 2 "तमोभूरुहमेदिपार्श्वम्" तिमिरवृक्षोन्मूलनपरशुम् । प्रमाणविषयीकृतस्यार्थस्यां शस्तदितरांशीदासीन्यतः, स प्रतिपत्तुरभि- 28] 4 "श्राद्धाजनानाम्" श्राविकाणाम् । 5 "वरनाग- प्रायविशेषो नयः" इति वादिदेवसूरिः [प्रमाणनयतत्वालोके परि.' शब्दैः" श्रेष्ठमेघाऽऽरवैः। 6 "नुमाः" क्षिप्ताः “नुभनुत्तात- | - सू० १] "स व्याससमासाभ्यां द्विप्रकारः" [.-३ ] निष्ठपूतान्याविद्धं क्षिप्तमीरितम्" इति हैमः [अमि. चिं. का. "व्यासतोऽनेकविकल्पः" [५-४], "समासस्तु द्विमेदो द्रव्यार्थिक ६.११८] पर्यायार्थिकञ्च" [.-५] ॥ 18 “प्रोन्नयतः" उपदिशतः । - [29 17"कृपाकृपाणाऽऽपणम्" दयाखङ्गहट्टम् । 8 "समयम्" | 14 "शक्तित्रयीम् मोक्षमार्गसाधिका सम्यग्ज्ञान-दर्शन-चारित्रा सिद्धान्त कालं या "समयः शपथें भाषासम्पदोः कालसंविदोः, मिको गुणत्रितयीम्, पदार्थस्य वा, उत्पाद-व्यय-ध्रौव्यात्मिका सिद्धान्ताऽऽचारसङ्केतनियमावसरेषु च; क्रियाकारे च निर्देश* इति गुणत्रयीम्। 15 "उपायैः-चतुर्मि:" धर्मार्थ-काम-मोक्षखरूपोपाय- हैमः [अने० सं० का० ३ ० ५४१] । 9 "औः चतुष्कः । 16 "अर्थसिद्धिम" हेतुसिद्धिम् । * PRLA गाय Pो ।

·5 पद्य २४-३८] दिग्विजयमहाकाव्यम् यात्रासु यात्राऽऽशु परत्रसिध्यै संपायंते पत्ररथाङ्गचर्या । सर्वाङ्गयोग्या समुपस्थिता सा प्रयाणके पुण्यवशाद् वरेण्या ॥ ३२॥ शङ्खाः प्रणेदुः पटहा जगछुरध्वर्युवाचोऽध्वनि दध्वनुश्च । हेषाविशेषः कृतभूषणेऽश्वे बभूव भूवल्लभदुर्लभोऽपि ॥ ३३ ॥ कन्याऽप्यलङ्कारभरेण धन्या प्रदक्षिणाऽशीर्षु विचक्षणाऽगात् । चाषादिभाषा फलिता सुशाखावासीत् प्रवासी हितकार्यसिद्धये ॥ ३४॥ पुरस्सरद्भिः कृतहस्तलोकरंभिक्रमस्तस्य पराक्रमाहः । स्तुतिव्रतैस्तीव्रतया प्रशस्य कौशल्यतः शल्यमभूद रिपूणाम् ॥ ३५ ॥ पुरः पुरोऽस्याः वृषभा निरीयुस्तंन्त्रस्थितेहन्त ! भरं वहन्तः। सङ्घस्य योग्याः कृतसाधुरथ्यारम्भाः परं भाविकसद्विभूत्यै ॥ ३६॥ नदन मदच्छेदकृते परेषां गवां से देवानुगतोऽर्जुनीनाम् । धनेन तुल्यां खयशाप्रशस्ति प्रकाशयन् भद्रगणे व्यहार्षीत् ॥ ३७॥ मरुप्रियाणां पथि मौनभाजां महागयोग्यं भरमाश्रितानाम् । राजी जगामाग्रत एव देवप्रयुक्तयुक्तस्थितये जनानाम् ॥ ३८ ॥ 10 HALA - . [३२] १ "पत्ररथानचर्या" शकुनचेष्टा; पत्रं यानं रथः | ९ "गवाम्" वाचाम् । १० "स" प्रसिद्धः। ११ "दैवानु- प्रसिद्धखयोरजानां चेष्टा ॥ गतः" देवेन युक्तः, सदैव नित्यमिति पदाविभागे । १२ "अर्जु- [३५] २ "कृतहस्त०" कृतहतो बाणयुक्तः पण्डितो का । नीनां धनेन" भर्जुनीनां सुरभीणां धनेन ब्रजेन बज गोकुल ३ "स्तुतिप्रतैः" महायः॥ गोधनं धनम्" इति हैमः [मभि. चिं. कां. ४ लो. [३६] ४ "वृषभाः" गणचिन्तका मुनयः । "ax."३३९] यहाऽर्जुनीनां गवामनुगतः । १३ "तुल्यां खयशःप्रश- 'तत्रं कटकं परिवारो वा ॥ खिम्" धनानुसारियशोवृत्तिम् । १४ "भद्गणे" साधुगणे तिनं राष्ट्रे च सिद्धान्ते परचन्दप्रधानयोः। "भद्रं तु मङ्गले, मुस्तकश्रेष्ठयोः साधौ काञ्चने करणान्तरे, अगदे कुटुम्बकृत्ये तन्तुवाये परिच्छदे ॥ भद्रो रामचरे हखिजातो मेरुकदम्बके, गवि शम्भौ" इति श्रुतिशाखान्तरे शास्त्रे करणे अर्थसाधके। हैमः [भने० सं० कां० २ श्लो० ४५४-५५] ॥ इतिकर्तव्यवातन्त्वोः" इति हैम: [भने० सं० का. [३०] १५ "मरुप्रियाणाम्" मरुप्रिया उष्ट्रास्तेषाम् "मरु २०६३५-३६-३७] । ६ "कृतसाधुरथ्याऽऽरम्भाः पर्वतदेशयोः" इति हैमः [अने० सं० कां० २ खो० ४५८] कूतः साधुः श्रेष्ठो हितो वा रथ्यासु रम्भाः पथिषु कदल्यः | स देशः प्रियो येषां पर्वतो वा योगप्राधान्यात् । १६ "महा- कृतः साधुमार्गाऽऽरम्भो वा । ७ "भाविकसद्विभूत्यै" योग्यम्" महाग उस्तद्विशेषा, महान्ति यान्यान्याचाराला- भाविनी कसन्ती विभूविलक्ष्मीस्तदर्थ मलस सती विभूति- दीनि तद्योग्यम् । १७ "देवप्रयुक्त०" देवेन राज्ञा "देवस्तु नृपतौ वायदे सुरे" इति हैमः [भने० सं० का० ३ को. [३०] ८ "परेषाम्" मतान्तरीयाणां शत्रूणां वा । ५३८] ॥ [32] 1 "परत्रसिधै" परलोकसाधनाये । 2 "घरेण्या अश्वानां शब्दविशेषः, "हेषा हेषा तुराणाम्" इति हैम: अभि. चिं. कां६०४१] । [33]-"पटहाः" दुन्दुभयः “मेरी दुन्दुभिरानक: पटहः" इति हैमः ममि वि० को २ २०८]। 4 "अध्वर्यु [35]6 "अभिक्रमः"अभिक्रमो रणे यानममीतस्य रिपून वाचः अवयुद्धर्वित् ता वाचः वचनानि । 5 "हेषाविशेषः" । प्रति" इति हैम: [ अभि• चिं० की० ३ ० ४५५] । खरी वा॥

·८६ महोपाध्यायमेषविजयगणिकृतं [नवमः सर्गः 5 श्रेणीमयानां हि यथाप्रवृत्ताऽनिवृत्तिरूपां सुगतिं गतानाम् । पुरोहितानां चतुरोहितानां बलात् कलाकौशलमांसलाऽभात् ॥ ३९ ॥ अवेक्ष्य तत्रावसरे सरेखश्रियाऽऽख्यत्राणि जनप्रियाणि । मुंखाम्बुजे बोधकला न कस्य प्रादुर्बभूव ध्रुर्वधैर्यभाजः॥४०॥ मनोरथानां गतिरांचकर्ष महात्मनः शुद्धपथं निवेद्य । निष्कण्टके भूवलये विहृत्याऽसौ धर्मशोभानुभवेतिलोभात् ॥४१॥ उच्चैरथानाध्ययनेन मार्गवैषम्यमाच्छिद्य जगाम सद्यः। नियोगराजो घनुयायितन्त्रं मनं विनिश्चित्य हृदि खतन्त्रम् ॥ ४२ ॥ सेनान्यधीशानुगमागमानां वेत्ता विधाता सेमितिक्रियाणाम् । त्राता बहुन्यायविदां मुनीनां सङ्घोऽनतीचारतया चचार ॥४३॥ पंञ्चाङ्गिकायामतिसारणेन वश्यो बभूवास्य कुशासनोऽपि । मार्गे मिलाँडववर्ग एष नियोगराजस्तपसां समाजः ॥४४॥ सवारणानां घटनाभिरैच्छत् कुमार्गमुन्मथ्य पथा पटुत्वम् । गन्धर्ववृन्दरनुगम्यमानश्चक्रीव सम्यग् नयचक्रगत्या ॥ ४५ ॥ शिक्षासु दक्षो बहुधा रणानां से हास्तिकानां विभवेन सेव्यः। चलनियोगाधिपतिर्विरेजेऽनेकान्तकान्ताऽऽतपवारणेन ॥ ४६ ॥ 10 15 [३९] १ "श्रेणीमयानाम्" मयानां श्रेणीति पदविभागे [१३] १४ अनुगमागमानाम्" अनुगमोऽनुसारः, मयानामुष्टविशेषाणां श्रेणी पलिः, पदाविभागे श्रेणीमयानां सूत्रार्थानुगमो वाऽनुयोगद्वारम् । १५ "समितिक्रियाणाम्" काल्संहतिप्राधान्यवताम् । २ "चतुरोहितानाम" उष्ट्राकर्ष- ईयर्यादिक्रियाणाम् “समितियुधि सङ्गमे, साम्ये सभायामीर्यादौ" काणाम्। ३ "कलाकौशलमांसला" कला विज्ञानमुपकरण- इति हैमः [अने० सं० का० ३ श्लो० ३३२-३३६] - पटूकरणे चातुर्यपुष्टाऽभात् ॥ [४] १६ “पञ्चाङ्गिकायाम्" पञ्चाङ्गान्यवयवा यस्याः [४०] ४०पत्राणि" यानानि शिविका सुखासनादीनि पञ्चाङ्गी खलीनं तस्याम् "कवी खलीनं कविका कवियं मुख- पत्राणि पुस्तकरूपाण्यवेक्ष्य वा । ५ "मुखाम्बुजे बोधकुला यत्रण पब्बाही" इति हैमः [अमि. चिं. का० ४ श्लोक सुखप्रसन्नता, मुखे ज्ञानकला वा । ६ धैर्यभाजः" धैर्य ३१६-०] अतिसारणेन; पञ्चाङ्गिकायाः सूत्र-नियुक्ति-भाग्य- शौर्य पाण्डित्यं वा ॥ चूर्णि-वृत्तिरूपायामतिसारणेन वा । १७ "कुशासनः" [1]७ "मनोरथानां गतिः" मनोरथा यत्र चलन्ति तेषां मार्गः “गतिर्वहगणे ज्ञाने योनोपायदशाध्वसु" इति हैमः | कुशानामशनं यस्य कुत्सितशासनो वा। १८ "वाडववर्ग:" ब्राह्मणसमूहोऽश्वसमूहो वा ॥ [अने० सं० कां० २ श्लो० १६८] पक्षे स्थानां गतिर्महात्मनो मन आचकर्ष"आचकर्ष" वशीचकार । ९"महात्मनः" f४५] १९ "वारणानाम्" हस्तिनाम्, मारणा-वारणानां उदारलोकान् । १. "विहया विहरेण शोभानुभवे । स्वमार्गपरमार्गविधिनिषेधानाम् । २० "गन्धर्ववृन्दैः" गायन- ११ "मसौ" सेनानीः॥ लोकैरश्ववृन्दैवा ॥ [१२१२ "उचरथानाध्ययनेन" उः अथ बाध्ययनेन [१६] २१ "बहुधारणानाम्" बहुधा. रणानामिति पद- इंति पदविभामे “माध्ययनेनाऽऽचारादीनां पठनेन, उौः रथाजाध्ययनेन इति पदविभागे रथानाध्ययनेन रथाङ्गं रथ, विभागे बहुधा युद्धानाम्, बहुधारणानामिति पदाविभागे पादोऽस्याध्ययनेन बहुगमनेन । १३ "मत्रम्" गुलवादम् धीगुणविशेषाणां वा । -- २२. "सहास्त्रिकानाम् साहास्तिका. "मनो देवादिसाधने, वेदाशे गुसवादे च" इति हैमः [भने नामिति पदविभागे सा प्रतीतः, हास्तिकानां हस्तिसमूहानामा सं० को ४५७] संह भास्तिकानामिति पदविभागे.सह युगपद शास्तिकानाम् ।। * ·10 15 पद्य ३९-५६] दिग्विजयमहाकाव्यम् सनिश्चयोऽयं व्यवहार्यमेवमनेन वालव्यजनद्वयेन । उन्नीयमानप्रभुताद्भुतश्रीरादेशभूभृज्जयसम्पदाऽऽगात् ॥४७॥ आचारयोगादधिगत्य लोके भावं वकीयं यदि वान्यदीयम् । विमर्शयन् द्रव्यगुणोपपत्ति रराज निर्व्याजतया स राजा ॥४८॥ यथास्थलं भावनया नयानां संभावयशुद्धदृशा भृशार्थम् । सार्थ पटूकृत्य महोदयार्थमादेशदेशाधिपतिः प्रतस्थे ॥४९॥ आसोपहारानभिमन्यमानः सुखानुयोगप्रतिदानवृत्या । स्थिरीचकार खजनान् जिनानां नानाङ्गवाचा चिवर्द्धनेन ॥५०॥ अनेकपानां बहुदानवृत्ति प्रोद्भावयन् 'बोधितरौ नियम्य । साधोरणमारणमुक्तियुक्त्या ररज चेतांसि महात्मनां सः॥५१॥ तत्रेऽस्य कोदण्डगुणाधिरोपलक्षेषु दक्षो न रैसे नयाय॑ः। सर्वो जनः क्षेत्रविभागवेदी नेदीयसी सिद्धिमिवान्वमस्त ॥५२॥ मुंक्तेष्वमुक्तेषु यथार्थसंज्ञां प्रज्ञापयन शुद्धहशा नियोज्ये । कृत्वाऽपैराद्धेषु जुगुप्सनानि स सँज्जनानां पैटुतां व्यवत्त ॥५३॥ मत्वा 4चक्रं विषयेषु वैकं शकं पराकर्तुमिवात्तचक्रम् । आधाय वाचंयमरूपमेष गुरोः पुरोऽस्या बहिराजगाम ॥५४॥ स निष्कुटान्तः पटचारुकुव्यां स्थित्वा गुरूद्दिष्टविधौ पटिष्टः। आलोचयन्मन्त्रममात्रधैर्यै रात्रि व्यतीयाय महोत्सवेन ॥५५॥* श्रेणी विरेजे नवकेणिकानां वेणीव लोलोर्मि सरिद्वराया। प्रमोदयन्ती नवराजहंसान संचक्रवालस्थितिकौशलेन ॥५६॥ [४०] १ "आचारयोगाद्" चाराणां गूढपुरुषाणां ) प्रत्यक्षा जीवा । १३ 'लक्षेषु दक्षः न लक्षं संख्याविशेषस्तेषु न २ "द्रव्यगुणोपपत्तिः" व्यस्य गुणानां दक्षः, लक्ष्यं वेध्यं वा । अस्य वने दण्डो म्यूहादिः गुणवृद्धिः । उपपत्तिा प्रातिः॥ लक्ष कपटं तेषु को न दक्षः। "कक्ष व्याजारव्ययोः संख्याया- [ ५०] ३ "मातोपहारान्" आतः प्राप्त उपहारो येभ्यस्ता मपि च । १४ रिसे वीर्य स्सः स्वादे जले वीर्य शुमारादौ विषे द्रवे । बोले रागे देहे धातौ तिकादौ पारदेऽपि च ॥ जिनानां पूजा येषां ते तान् वा । ४ "सुखानुयोगप्रतिदान- वृत्त्या" सुखप्रमनिक्षेपप्रतिदानविधिना। ५ "नानावाचा" | १५ 'नयायः' नीत्या पूज्यः, न स्वकीयोऽयमिति बुचा । अजानां राज्याजाना स्वाम्यादीनां वाचा, भाचारामधुच्या वा । [५३] १६ 'मुक्केष्वमुक्केषु' सिद्धेषु असिद्धेषु मुक्कामुकं ६ "हविवर्द्धनेन" रुचेमेंटेच्छाया वर्द्धनेन, निसर्गरच्यादेवा । शस्त्रमेदस्तेषु । १७ 'अपराद्धेषु अपरादो विराधकः च्युतेषुर्वा । १८ सज्जनानाम्' सजन उपरक्षणं तेषाम् । १९ 'पटुताम्' [५१] ७ "भनेकपानाम्" अनेकान् पान्तीत्यनेकपा | पाण्डित्यं पाटवं वा। महात्मानो हस्तिनो वा तेषाम् । ८ "बोधित " पिप्पले, [५] २० 'प्रचक्रम्' चलितं बलम् । २१ "विषयेषु' सम्यक्त्वरूपे वा। ९ "नियम्य" नियच्य नियम कारयित्वा मोहजन्येषु । २२ 'वक्रम् प्रतिकूलम् । २३ 'माधाय वाचंय- वा। १९ "साधोरणसारणमुक्तियुक्या" सा माधोरणमारण- मरूपमेष गुरोः' गुरोः वाचंयमरूपमाधाय यद्वाऽयमरूपं प्रच मुक्तियुक्त्येति पदविभागे, आधोरणा हस्तिपालास्तेषां मारणेन मत्वा गुरोर्वाचमाधाय ॥ युक्ता या मुक्तिबन्धनान्मोक्षस्खयोजनेन, साधोः अणमारण [५६] २४ केणिकानास्! केणिका पटकुटी तासास् । मुक्तियुक्त्येति पविभागे साधोः सज्जनस्थाणे सूत्रादिशब्दे २५ 'नवराजहंसान्' नृपमुख्यान् । २६ 'सबकवालस्थितिको- सारणं वन्मुफिमौनं तयोयोगिने वा। शलेन' सतां चक्रवावं समुदायस्तस्य, सन् या चक्रल- [५२] ११ 'कोदण्ड" कोदण्डं धनुः। १२ 'गुण" गुणः | चक्रवाकरस वाला। षट्पञ्चाशत्तम लोकादेकनवतितमश्लोकपर्यन्तसैकं पत्रं A. प्रती विनष्टमतोत्र P प्रवेरुतम् । 20 सम्बन्धात् १ ·। [नवमः सर्गः 10 15 महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं अहर्निशानभ्रमखेदभाजां विश्रामभूमीव शरद्घनानाम् । वाटी प्रपाटीपयसा किलाटी वाऽऽटीकते माद्भुतया तयाऽसौ ॥ ५७॥ पुर्या महेभ्यालयशुभ्रभासा वनातिन्यक्रियते स्म नीला । तद्वैरभावादिव केणिकाभिः सा निर्जितात्यूर्जितया तयापि ॥५८॥ तत्रानुयाताऽऽहंतसंघमध्ये भृशं प्रवृत्तेर्हयहेषितानाम् । विमिश्रितानां गजबृंहितेन न्यवेदि मेघाभ्युदयस्तदानीम् ॥ ५९॥ अथ प्रभाते प्रसृतेऽवदाते प्रसन्नवाते विकचाम्बुजाते। वियत्तरी जीर्णतयेव जाते नक्षत्रपत्रव्रजसंनिपाते ॥६॥ सहस्ररश्मेरुदयाय धाता सर्वाधिकं धाम निधित्सुरस्मिन् । नक्षत्रलोकादिव संजहार तेजः समग्रं युगपत् प्रभाते ॥ ६१ ॥ भानोर्विभाऽस्तंगमने विकीर्णा नक्षत्रमूर्त्या शुशुभेऽन्तरिक्षे । महोदये खे पुनरुग्रधाना ततः समाकृष्य कृताऽऽत्मसात् सा ॥ ६२ ॥ वियतनान्तर्विविशुर्नु पत्युर्वियोगदुःखाद् रुचयोऽभ्रदम्भात् । तहरदेशादधिपेऽभ्युपेते समं ययुस्ता इव संप्रयोगम् ॥ ६३ ॥ विभा विभान्ति स्म नभोविभागे नक्षत्रलोके ननु तावदेव । अहर्पतिः क्षत्रतया प्रतीतः साम्राज्यभारं न बभार यावत् ॥ ६४ ॥ द्वीपेऽधनीपादिजनैः प्रदीपाः प्रकाशिताः खे त्रिदशैश्च तारा। वैयर्थ्यमांदुभयस्य तस्मात् प्रभातवातादिव तद्विघातः॥६५॥ साक्षात् कटाक्षा इव दिग्वधूनां द्विजाधिपे वैभवसंनियुक्ते । नक्षत्रलक्षाद् दिवसेऽथ सर्वे किं संहतास्तत् क्षयवीक्षणेन ॥ ६६ ॥ रात्री नभाश्रीर्विवृताकरीत्या-तस्थौ तदीयाऽभरणान्युडूनि । शोणांशुकेन त्रपितेव शूरे रागात् प्रगे तानि पुनोऽप्यधत्त ॥ ६७ ॥ दिशां बलिं यद् विदधे द्विजेशः खस्याधिपत्यार्थमुडुप्रसूनैः। सहस्ररश्मिस्तु कौ खकीयै रोषादिवामूनि पराचकार ॥ ६८॥ चित्रीयिता द्यौस्तमसेव लिस्वा ताराखरूपानिशयेशभक्त्यै । साम्राज्यमासेदुषि पद्मिनीशे शापात् तदुन्मृष्टमिवाम्बुजिन्या ॥ ६९ ॥ वर्धापना दिग्बनिताभिरिन्दोरकारि नक्षत्राधियाक्षतोघैः। तद्वारुणीसंगमनादिवतान् वाताद विनिन्ये विधिरेव दूरे ॥ ७० ॥ पत्युः प्रसादानिशयाऽप्यलम्भि तारावताराबहुरूप्यऋद्धिः। निस्सार्य लोकादिव तां सनाथां सैवापजहेऽम्बुजिनीवरेण ॥७१ ॥ प्रकाशभावः कमलाकराणामाच्छिद्य रात्र्या भगणे न्यवेशि । तद्वैपरीत्यं दिवसश्रियाऽपि न विस्मयः स्यात् समयमयेऽस्मिन् ॥ ७२ ॥ काले कराले तमसान्तराले लोकस्य तेजो भगणांशुमात्रम् । तेजोनिधेरभ्युदये तमोऽपि दोषाकराङ्गे शितिमाक्शेषम् ॥७३॥ [२०] १किलाठी' दुग्धपिण्डविशेष 20 25 30 ·10 पंच ५७-८७] दिग्विजयमहाकाव्यम् . निशीव पत्युविरहानभाश्रीहदि स्फुटं छिद्रवतीव विष्ण्यैः । रविप्रदत्तद्युतिशोणवासाः प्रसद्य सद्यः प्रगुणेव जज्ञे ॥ ७४ ॥ विजेशराज्ये ग्रहसंग्रहेण वराटिकानां गणनैव संपत् । सहस्रधाना वसुधा सुवर्णमया च बालाऽऽतपतः प्रचके ॥७५ ॥ जग्ध्वा मुंगावं क्रमतः प्रतीच्याः पत्या जिघत्सातिशयोपपत्त्या। नक्षत्ररूपाखिलशालिपुञ्जः पलादवृत्त्या बुभुजे क्षणेन ॥ ७६ ॥ भुक्त्वा तमासूपयुतोडुशालिपिण्डान् सचण्डद्युतिरुचतोऽपि । ताम्बूलरागं वदने न्यधत्त कायेरुणस्तेन परं प्रमत्तः ॥ ७७॥ यत्प्राणनाथेन मदङ्गनानां हृतेन्दुना श्रीरिह पद्मिनीनाम् । तस्या हि रावेरुडुमौक्तिकस्रक छिन्नेऽतिरोषागविणेव मत्वा ॥ ७८ ॥ पत्युस्तदास्तंगमने हिमांशोस्तारास्त्रियस्तविरहेण दूना। प्रभातसन्ध्यारुणिमाऽनलान्तः सत्यो हि सत्यं विविशुर्विशुद्धाः॥७९॥ कुमुदतीभिर्मधुपा विलेसुस्तीरारुची रागधरे ग्रैहेशे। न्यवीविशद् दुखभरादितीव द्विजाधिपः श्यामरुचिः पयोधौ ॥ ८॥ वृषाज-मीनाथुपभोगदोषो दोषाकरस्याभ्युचितो द्विजेशः। मा भून्ममेतीव विमृज्य तारा सहस्रधामाऽभ्युदियाय शुद्धः ॥ ८१ ॥ प्रियाः प्रियाश्चन्द्रमसो हि तारा स्पर्शो न तासामकलङ्किनोहः। एता परामृज्य पुरा प्रभाभिः शूरः सुवृत्तः समुदेति तेन ॥ ४२ ॥ सहस्रभानाबुदिते नभ श्रीस्तारासुमैन्युज्छनकानि कृत्वा । निदर्शयन्ती नवरागमाधादामोदमालीष्विव पद्मिनीषु ॥ ८३ ॥ तपोधनानां बहुबोधनानां योगान्नियोगाधिपतिर्धरित्रीम् । तदा पवित्रीकुरुते स्म लोके व्रत्तिं यथासूत्रतया प्रयोज्य ॥४॥ तैः सावधानः प्रतिभानिधानैर्वशीकृता वाडवजातिरगे। चित्राणि धृत्वा मुंखयन्त्रकाणि चचार मार्गे कृतरश्मियोगा ॥ ८५ ॥ चिन्वन् यशोनिर्जितपुष्पधन्वा तैमोविभेदे नवशाधन्वा। धुन्वन् मनःसंशयमङ्गभाजां नियोगराड् धन्वनि स व्यहार्षीत् ॥ ८६ ॥ स प्राप सौवर्णगिरि गरीयः शृङ्गैरभङ्गैर्दिवमालिहन्तम् । जिनेन्द्र चैत्योजवलमौलिलक्ष्म्या शैलाधिपल्यश्रियमुग्रहन्तम् ॥ ८७ ॥ is 20 25 [७६] १ 'मृगाः' चन्द्रो भेषजविशेषो वा। यथासूत्रं वृत्ति टीकामनुयोगे प्रयोज्य । [८०] २ 'तारारुधिः' ताराणां रुचिरिच्छा । ३ 'पहेशे' [८५] ५ 'तैः' तपोधनैः। ६ 'मुखयन्त्रकाणि' खलीनानि सूर्येऽभूदिति शेषः। यद्वा मुखभूमिसमासाद्धेत्यादि सिद्धयन्त्रकाणि। ७ 'कृतरश्मि- [४] ४ 'वृति यथासूत्रतया प्रयोज्य' वृत्तिमाजीविका योगा' कृतः रश्मेवल्गाया योगो यस्सा सा रश्मिीतिर्वा । प्रयोज्य, यथासूत्रं व्यवस्थानतिक्रमेण "सूत्रं तन्तूव्यवस्थयो" [८६] ८ 'तमः' "तमो राही गुणे पापे ध्वान्ते। दि.म. १३ ·10 15 महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं नवम: सर्ग: विशालसाले कपिशीर्षराज्या राज्याश्रयं स्वर्गपते हास । गर्जनिवाद्रिनरसिंहनादेस्संतर्जयन् वा कुलशैललक्ष्मीम् ॥ ८८ ॥ कुलाचलैः सप्तभिरस्य शोभा लोलाभिरेकेपि मनाग न धार्या । यस्याभिधारूपविधानिधानं मित्रं पवित्रं सुरशैल एव ॥ ८९॥ द्वीपस्य जम्बूपपदस्य राज्यं लघोरपि द्वीपकुले यदस्मात् । सुवर्णशैलाद भरतेऽपि तत्त्वं प्रतीयतां वर्षकुलेऽपि किं नो ॥९॥ पर शतैरुन्नतशृङ्गभागैर्नभोविभागस्य कृतावलम्बः। शिलोचयः खामभिधां यथार्थी समर्थयामास सुवर्णधान्ना ॥ ९१ ॥ शूरा द्विजेशाः कवयो बुधा वा यत्संनिधाने निवसन्त्यनेके । तन्मङ्गलाऽऽढ्या खलु रत्नसानुं किं नातिशेतामिदमीयलक्ष्मीः॥९२॥ लघुर्गुरुर्वेति न चिन्तनीयं शंसन्ति सन्तो गुरुतां गुणेन । विधा सुवर्णाश्रयणान्महीयानयं विदेहे तु गिरिलंघीयान् ॥ ९३ ॥ विद्याधराणां रमणीभिरद्रिर्धत्ते नितान्तं रमणीयभावम् । मणीभिरुद्रासितदिगविभागे यत्कन्दरे सुन्दरमन्दिरश्रीः॥ ९४ ॥ चैत्यादिवतं नितमा तमांसि स्पृशन्ति नादि बहिरन्तरे वा। दिवा दिवाकृत्करसंनियुक्तं कान्यौषधीनां निशि चानुरक्तम् ॥ ९५ ॥ व्यालः शृगालं न युवापि बालं महर्जुमीष्टेऽत्र कदापि रुष्टः। जिनेन्द्रबिम्बातिशयाच्छयालं पार्वेऽप्यजं नैव मतङ्गजारिः॥९६ । राशिमणीनामिव तोयराशेराकृष्य तुष्यद्भिरकारि देवैः। क्रीडापदं संपदमाश्रितानां समुन्नयनेष गिरिगरीयान् ॥ ९७ ॥ पुरी सुरीणामिव विस्मयेत् का रसाऽतुरीभावमिवोन्नयन्ती। रेजे तदुत्सङ्गपदेऽङ्गनेव जालन्धराऽऽख्यातिघरा घरायाम् ॥ ९८॥ यस्यां विहारा विविधोपहारा हारावलीमिर्मणिमौक्तिकानाम् । दिव्याङ्गनानां नवगानशब्दैवितेनिरेऽमानविमानलक्ष्मीम् ॥ ९९ ।। पाश्चालिकानामथ बालिकानां चैत्यस्थचित्रेक्षणविस्मितानाम् । नेत्राम्बुजानामनिमेषवृत्त्या का श्रद्धधाति स न देवलोकम् ॥१०॥ चैत्येषु नित्याहतपूजनासु हल्लीसकर्या जनरचनाऽऽसीत् । तया दिक्षाऽऽगतदेवतानां व्यधायि तादात्म्यनिदानहेतुः॥१.१॥ देवीषु रूपातिशयो न पुण्यं लावण्यमङ्गे कमितुः सुखाय । तवैपरीत्यं भुजगाङ्गनासु वधूजनेऽस्यानुभयी प्रसिद्धिः॥१०२॥ - कुलाङ्गनानां सकला कलाऽपि वैफल्यमाधास्थत चेजिनानाम् । पुर: स्फुरननगानवृत्तौ नैवाभविष्यत् सुरलोकमोहः॥ १०३ ॥ सौभाग्यशोभाविभवेन यस्यां वधूः सुरीणामवधूतगर्वा । अस्मत्प्रियाणां प्रियताऽन्न माऽभूदितीव नैवाक्षिनिमेषभाजाम् ॥ १०४ ॥ 20 25 80 ·पय ८८-१२१] दिग्विजयमहाकाव्यम् ९१ 5 10 15 यासां सदाऽऽसां प्रबभूव धीरः कामः समग्रावयवेषु देहे । हरक्रियाशुद्धिमिवाचिकीर्षुस्तासां मुखं किं जडजेन जेयम् ॥ १०५ ॥ अनक्षरेणाम्बुरुहाननानां न साक्षराणामुपमाप्रमाणम् । अस्मिन्नये सा श्रुतिरेव साक्षात् साक्षीवभूवाक्षयसंनिधानात् ॥ १०६ ॥ सुधाधरेग्धारि यथावृत्त्या धीरेण धात्राम्बुजलोचनानाम् । तदाऽऽत्मकत्वेन मुधा सुधांशुः प्रांशुन तासां वदनोपमाप्तौ ॥ १०७॥ गोपात् प्रकोपारुणतः स्ववृत्त्यै यश्चाऽददे वासवमैक्षमिन्दुः। महेभ्यकान्तावदनप्रभाभिः सनाभिरुचैर्भविता कथं सः॥१०८॥ स्मरस्य सख्यस्मरणानिकामकामान्धलोकैरुपमा व्यलोकि। छायाभृति स्त्रीवदनस्य तस्याः प्रामाण्यसाक्षी न हि साक्षरः स्यात् ॥१०९॥ वधूजनानां शयने द्विजेशे प्रकाशतां वासवरूपलक्ष्मीः। प्रातस्तदास्यधुतिवैभवस्य दास्येऽपि नास्याऽऽस्य विपाण्डुरस्य ॥ ११०॥ लघूभवन्निन्दुरलीकषिन्तुश्रियाऽनयत् सीजनवक्त्रमेव । स्पर्दापि वर्धापनहेतवेऽस्य प्राप्तस्य दुःप्रापमुखप्रसङ्गम् ॥ १११ ॥ मतिभ्रमाद् विनमभूमिकान्तामुखे विधेया शशिनोऽपि शा। प्रकाशमात्रादवकाशमाप्य क्षणादनके क्षणतः समाप्या ॥ ११२॥ तुलाकृतैकत्रवधूमुखेन गुणैः प्रसिद्धेन जगद्विधात्रा। परत्र चन्द्रेण विनाङ्गभारमन्त्ये स्फुटं लाघवमुद्गमेन ॥ ११३ ॥ माधुर्यमासां वचनेषु धुर्य वैधुर्यविच्छेविसुधाशनादेः। 'सुधाकरेणेव मुखप्रसत्त्यै सुधानिधानादुपदाऽप्यदायि ॥ ११ ॥ बचो विपश्ची कणितेषु तासां माधुर्यमाधात् स्वभृतेषु किञ्चित् । ततुल्यता चेत् परपुष्टवाचा काचः समः किं न मणेर्गणे यः ॥ ११५॥ निनंसया तीर्थकृतां नितान्तमुपेयुषीभिर्विबुधाङ्गनाभिः। मिथः परावृत्तिविधिर्वधूनां भवत्यलङ्कारपरम्परायाः ॥११६ ॥ ध्रुवं सुवर्णाचलसंनिधानादू धनेश्वरानश्वरतां वदद्भिः। ध्वजैरजेयत्वगुणः पुरोऽस्या ब्रजर्बुधानां मनसाऽभिधायः॥ ११७॥ प्रविश्य तस्यां पुरि पौरलोकै प्रस्तूयमानः स नियोगराजः। समाजमानन्दयदाहतानां गवां विलासेन जयश्रियाऽऽख्यः ॥ ११८ ॥ जेता स्मरादेश्वरणप्रवृत्या धर्म दृढीकृत्य पुरश्चचाल । अयं प्रसादाद् गणनायकस्यास्खलद्गतिस्तत्सिमितिप्रतिष्ठः ॥ ११९ ॥ उल्लेदिनी स्वर्णपयोजराजी निवेविनी सौरमहोदयस्य । पुष्णाति यस्यां कमलाविलासं तां मेदिनीपूर्वपुरी ययौ सः॥१२०॥ हंसावतंसा विबुधप्रशंसास्थानानि यत्राप्सरसां प्रदेशाः। उदीरयन्ते सुरसार्थलीला सौधर्मलोकाभिगमप्रतीत्या ॥ १२१ ॥ 20 25 30 ·९३ [ नवमः सर्गः 5 10 15 महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं जनः सहस्राक्ष इवातिदक्षः शुद्धार्थवृत्त्या शेतकोटिधारी। हेच्यो विराजर्जयवाहिनीनां सुपर्वभिर्यत्र विनोदशाली ॥ १२२॥ सहस्रशो यत्र वसन्ति शूराः कलाभृतः सौम्यदशां प्रपन्नाः। मनीषया गौरवमावहन्तः काव्यानुभाव्यक्रिययाऽनुषक्ताः ॥ १२३ ॥ यद्वाटिकानां परिपाटिकाभिरामोदसारेण वशीकृतानि । सदा रमन्ते मिथुनानि दिव्यान्यामुच्य कल्पद्रुमसौरभाशाम् ॥ १२४ ॥ रम्भागृहाण्यद्भुतसंप्रयोगारम्भाद् विरम्भाधिकरूपसंपत्। कान्तानुरागात् समुपेत्य कान्ता याथार्थ्यमेषां कुरुते द्विधाऽपि ॥ १२५ ॥ जातिः परेषां वपुषाविशेषादामोदमुत्पादयतीति युक्तम् । सुखाय नृणां कचच्छदोऽपि तस्याः प्रसङ्गादिव वाटिकायाम् ॥ १२६ ॥ फुल्लन्महामल्लिविसन्धगन्धाऽऽकृष्टा निकृष्टा अपि भृङ्गराज्यः। उद्भावयन्ते करवाललीलां सरस्य नश्यद्विरहातहत्यै ॥ १२७ ॥ गन्धैरनूनैः करुणप्रसूनैराकीर्यमाणोऽनुदिशं परागः। नरस्य वश्यंकरणं सरस्य दीक्षापरीक्षाविधये बभूव ॥ १२८ ।। उन्निद्रपुष्पेक्षणवीक्षणेन व्यामोहयन्तीव लतामितास्याः। परिस्फुरत्पल्लवसंज्ञयैवाऽऽजुहोति विश्रान्तिकृते वनान्तः ॥ १२९ ॥ वन्दारुचारुघुतिदम्पतीनां हासैः परं पावितपुष्पभासा। तद्वक्त्रसौरभ्यभरस्य चौरैर्वातैर्विवृत्ताऽपि लता वृतैव ॥ १३०॥ जिनार्चनार्थं कुसुमोद्दिधीर्षा हर्षाद् वधूक्षिप्तकरैरजस्रम् । 20 लतानिकुञ्ज मृदुलप्रवालश्री शाश्वतीवास्य वनस्य जज्ञे ॥ १३१ ॥ आरुह्य पुष्पावचयेऽङ्गवर्णसवर्णताऽऽलिङ्गितचम्पकान्तः। गुप्तापि कान्ताऽऽभरणप्रभाभी रराज काचिद् वनदेवतेव ॥ १३२॥ पुष्पाण्यवाकीर्य तरोः शिरस्था बाला खशालान्तरमारुरुक्षुः। मूलस्थितालीमितहेतुरासीत् सौभाग्यशोभाऽनुभवस्य लोभात् ॥ १३३ ॥ नजामजलं रचनेन काचित् साचिव्यमाप खजने वनेऽस्मिन् । प्रियैः प्रियस्तैर्वचसां प्रयोगैरामोद्यमाना रमणीसमांना ॥ १३४ ॥ हासप्रकाशमसरन्महोभिः पुष्पानवासावपि तद्भमेण । व्यापार्यमाणा करमम्बुजाक्षी सखीं परं स्मेरमुखी चकार ॥ १३६ ॥ जिनार्चनाशेषमशेषमन्या प्रसूनवृन्दं निजशेखरेषु । निवेशयन्ती हृदयेश्वराणां विवाहवेलास्मृतिन्वकार्षीत् ॥ १३६ ॥ [१२२] १ 'शुद्धार्थवृत्या' शुद्धाऽनुशारतया यथार्थस्य [१२३] ६ 'काव्यानुभाव्यक्रियया' काव्यैरलुभाव्या या द्रव्यस्य वृत्तिखया । २ 'शतकोटिधारी' शतानां कोटिं | क्रिया तया युक्ताः । नु वितर्के । काव्याः शुकाः । धरति, शतकोटिर्वज्र वा। 'रुच्या' स्वामी अभिलषणीयो [१२६] ७'कचच्छद। "क्रकचः करपत्रे स्याद् प्रन्थिला- ४जयवाहिनी' जयोपलक्षिता- वाहिनी. सेना वायतरावपि । "छदः पत्रे पतये प्रथिपर्णतमालयोः" । ५ 'सुपर्वभिः' देवैः शोभनोत्सवैः । ऋकच एव च्छदः पक्षोऽस्येति पईकिः सूत्रधारः। 25 30 ·5 . 10 . 15 पद्य १२२-१५१] दिग्विजयमहाकाव्यम् अर्चाऽनुशिष्टा दयितैर्विसृष्टाः कृष्ट्राः सखीभिः कुसुमस्रजोन्याः। खं सौमनस्यं सह सौरभेण न्यधुर्मधुव्याप्ततया वधूषु ॥ १३७ ॥ तस्मिन् वनेऽर्हगवनेन रम्ये श्रीआश्वसेनिर्भगवान् चकास्ति । यन्नामवर्णामृतपानमुच्चैः करोति लोकेष्वजरामरत्वम् ॥ १३८॥ वन्येभ-सिंहाग्नि-भुजङ्गजन्येऽजन्येरिराजन्यकृतेऽप्यजन्ये । जन्येत चेत स्खलना न भीत्या यन्नाममन्त्रस्मरणप्रतीत्या ॥ १३९॥. नानाऽस्य सान्ना नृपतिः खधान्ना समानमानन्दयती हितार्थैः । नरं जयन्तं युधि रञ्जयन्तं सैन्यानदैन्याँस्तरसा रसाऽऽध्यम् ॥ १४० ॥ कलाकलापः सकलातिशायी स्फुरत्यमुष्य त्रिजगत्सु मुख्यः। सभाजनानां रसभाजनानां सभाजनं नाम जयेजनो यः॥ १४१ ॥ तत्रैः खतत्रैरपि नैव मत्रैर्मित्रैः पवित्रैरपि यद्विचित्रैः। साध्यं प्रसाध्यं तदिहार्थपात्रैराराध्यमुद्भावयतेऽस्य नाम ॥ १४२ ॥ न नाम कामा समुपाजगाम का सिद्धिमुद्बुद्धिभृतोऽस्य नानि । चिन्तामणौ सत्यपि सत्यचिन्ता फलेग्रहिः स्यान्नहि का विकाशात् ॥ १४३ ॥ नानाऽऽस्यदाना च हृदो विभूषा यस्यास्ति वश्या मरुतो वयस्याः। विश्व यशासौरभमेतदीयं तन्वन्ति सदैव महोऽन्यदीयम् ॥ १४४ ॥ नानामिहाऽऽनायविदां जिनस्य विनश्यदापत्परितापवृत्त्या । नृत्यानि नित्यं कमलाविलासात् पुरः सुरस्त्रीनिवहस्तनोति ॥ १४५॥ नानाऽस्य धान्नां निधिनेव देवरसयतेजःप्रसरीसरीति। सिद्ध्यङ्गनाऽप्यङ्ग! वरीवरीति कीर्तिस्त्रिलोकी प्रबरीभरीति ॥ १४६ ॥ 'नानि स्फुरद्धानि जिनेश्वरस्य जागर्ति कोऽपि प्रबला प्रभावः । समुन्नयन वैभवमङ्गभाजां लघूकरोति स्म भवानुभावम् ॥ १४७॥ ध्येयं परं तत्सुदृशां विधेयं देवाभिधेयं कमलाद्युपेयम् । प्रसाधयन्ती सुरसार्थगेयं पटूकरोत्येव यशोधिपेयम् ॥ १४८ ॥ अवश्यमेतस्य पदौ नमस्यन्नस्यन् विमोहस्य बलं विहस्य । तस्मिन् पुरेऽसौ कतिचिद् दिनानि निन्ये नियोगाधिपतिर्जयेन ॥ १४९ ॥ ग्रामादनुग्रामविहारतोऽयं त्यजन्नजस्रं निगमप्रदेशम् । मोहस्य तत्तविषयेऽतिचारं कुर्वन् न्यषेत्सी विषयेऽतिचारम् ॥१५॥ स नासीरं धीरस्तपगणसुनासीरेतपसा निरस्यन् मोहस्यावनिजनितजैनप्रभुतया । नयस्थित्या लोके कृतकरणचातुर्यविजयो नियोगेशः श्रीमानुदयमदधादधार्मिकविधेः॥१५१ 80 इति श्रीदिग्विजयनानि महाकाव्ये महोपाध्यायश्रीमेघविजयगणिविरचिते प्रस्थानवर्णनो नाम नवमः सर्गः ।। 20 25 [१३९] १ 'अजन्ये' अजन्ये उत्पाते युद्धे च । वणिजां स्थानम् । “निगमाः पूर्व दिग्मेदनिश्चयाध्ववणिकपथाः"। [१४८] २ 'विधेयम्' कार्यम् । ३ 'देवाभिधेयम्' इयं [१५] ५'नासीरम्' अग्रयानं मोहस्य। ६ 'कृतकरण- देवाभिधा सुदशा सम्यक्त्ववतां ध्येयम् । चातुर्यविजयः' कृतः करणानां चातुर्येण विजयो येन सः । [१५०] ४ 'निगमप्रदेशम्' निगमो मार्गः, निगमानां ! 'अकृतक" इति पदविभागे अकृत्रिममरणे चातुर्येण विजयो यस्य ।

·[ दशमः सर्गः 5 10 15 महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं दशमः सर्गः। अन्जबन्धुरथ बन्धुररथ्यान् नोदयन् पथि यथेच्छमनन्ते । तत्पिपासुरिव वार्द्धियियासुः पश्चिमां भृशमुपास्पृशदाशाम् ॥१॥ वारुणीमधिगतं द्विजराजं वीक्ष्य दुर्णयपदं विनिनीषुः । शेषकोष इव शोषकृतेऽकी प्राप पश्चिमदिगम्बरदेशम् ॥२॥ पूर्वगोत्रविशदीकरणेन प्राप्तदिग्वरवधूपरिभोगः। ध्वस्तदुस्तमतमोभरपापक्षालनाय रविरब्धिमियाय ॥३॥ हंस एष गगनामरसिन्धौ संतरन्निव कराऽऽयतपाशैः। पाशिना ध्रुवमनीयत तीरं खाङ्गनागतिकलाऽध्ययनाय ॥४॥ प्रोल्लससितपटैगंगनाम्धी यानपात्रमिव मित्रचरित्रम् । तेजसा निभृतमर्णवसद्माभ्यानयनयरचिनिजपाचम् ॥५॥ फेनपिण्ड इव मण्डलमेतचण्डगोर्नु विधिना वियदधौ । प्रस्फुरन् वरुणलोकशिशूनां नर्मणेऽभिचकृषे सतृषेव ॥६॥ प्रागधृतस्त्रिदशराजवधूभिरात्मदर्श इह भानुविमर्शः। तत्प्रतीपवरुणाम्बुजम्भि: स्पर्द्धया निजगृहे जगृहेऽसौ ॥७॥ प्रावृतः सितपटैः किमु पूर्वाधीशितू रविमिषेण शताङ्गः। आसदद् वरुणराज्यजिघृक्षोर्माययाऽपरदिशोऽपि सदेशम् ॥ ८॥ यजलानि महसा खल शुष्यत्येष शेषसमयात् सविशेषम् । तत्पतिवरुणराडरुणस्य सिन्धुपातबहुपातकमाधात् ॥९॥ उद्यतस्य गगनाम्बुधितारारनराशिहरणादरुणस्य । पश्यतोहरकलार्णवरत्नान्यातुमस्तगिरिगुप्तिमधत्त ॥१०॥ वैरिणीभिरवदातविधीनां खैरिणीभिरिव वारणलोके । चुम्बनेऽस्य विहितेश्वररागाच्छोणतामवृणुतारुणविम्बम् ॥ ११ ॥ अस्तभूधरशिलासु विभिन्नः शातकुम्भनवकुम्भ इवाः। तत्कणैर्ग्रहगणैरिव कीर्ण व्योम सोममहसा सहसाऽप्यम् ॥१२॥ भानुरस्तगिरिगैरिकयोगाद् योगवानिव कषायितवासाः। दूरतो निजपरिग्रहमौज्झदू रूप्यका ग्रहगणास्त इमे खे ॥ १३ ॥ प्राविवेश जलधौ जलधौतं खं विधातुमरुणामरहस्ती। उच्छलद्भिरिव तस्य कपोलादू व्यानशे नु तिमिरैर्धमरैः खम् ॥ १४ ॥ दूरदेशमभिजग्मुषि पत्यौ पमिनीभिरचिराद् बिरहाा।.. विश्लथा विदधिरेऽलिकपर्यस्तत्कचैरिव तमोभिरुदीये ॥ १५ ॥ शूरदूरगमनान्मदपूराद् यन्निशाचरगणेन दिदीपे। मांस्तु दर्शनमशुद्धममीषां पद्मिनीभिरिति मङ्गु निद्रे ॥ १६ ॥ 20 25 85 ·. ९५ 10 15 पद्य १-३३] दिग्विजयमहाकाव्यम् स्त्रीजनैर्निदधिरे मणिमुक्तां दिग्भिरुन्मुखतया निशि ताराः। स्पर्द्धया वसुधया विषमेषोर्मार्गणा इव लसटुचिदीपाः ॥ १७ ॥ लेहमुच्चशिखगेहमणीषु गेहिनी निदधती गुणवृत्त्या। कामिना मनसि चापलतेवाऽकुञ्चिता मनसिजस्य बभासे ॥१८॥ भूषणैर्वपुषि वेषविशेषैर्विनमैरभिनविनतमः। मोहनेन मनसः खलु पुम्भिः काप्यपूर्ववनितेव निषेवे ॥१९॥ लम्भितः स्फुटरमा चरमाद्रिनि खण्डतनुचण्डरुचोच्चैः। दाववह्निजनितामिदमीयापिभूननु तमस्तनुधूमैः ॥२०॥ साक्षिणारुणकृशानुभरेण संव्यवाय तनुना विजयश्री। तता ग्रहगणाक्षतवर्गविस्तृता नभसि कुङ्कुमकान्तिः ॥ २१ ॥ निधिते मुविजये बिजयेऽस्मिन् मूर्तधर्म इब धर्यमुहर्ते । श्रीनिदेशनृपतिर्विशति स्म पातिसाहिपुरमुडुरधामा ॥ २२ ॥ यत्र चित्ररमणीजनभोग्या वाटिका वलयिताः परितस्त्रिः। शाटिका इव लसत्सुमनोभियंक्तभक्तिनिभृताः पुरवध्वाः ॥ २३ ॥ पाटिका इव मनोभवराजः शासनस्य सुमनोऽक्षरलक्ष्याः। वाटिकाः सुमनसामभिगम्या स्फाटिकाइमघटितालिघटाभिः ॥२४॥ आकुला द्विजकुलैबहुधायॆवालकै सुमधुरा मधुमत्तैः। शुद्धजातिसुमनःकमनीया राजधान्य इव ताः स्म रराज ॥ २५ ॥ झिल्लिकारणरणत्कृतिवेलद्वल्लिपल्लवनिकुञ्जपदस्ताः। मोल्लसत्कुसुमतारकरूपाजज्ञिरे निवसतिर्वसतीनाम् ॥ २६ ॥ मल्लिकासुमनसां कलिकाभिर्वेश्म विस्सयदकन्दलिकाभिः। दम्पतीसुरतकर्मणि तासामानुकूल्यमिव शाश्वतमासीत् ॥ २७ ॥ शाखिनां घनतयाग्नलताऽसु पस्पृशे दिनकृता करयोगात् । पल्लवैः प्रकटितेऽपि च रागेऽस्याः विमृश्य रंजसः समयं तु ॥ २८॥ चुम्बितां मधुकरैर्विटपेनाऽऽश्लेषमेष सविशेषमिवैश्य । वल्लिमुल्लसितपल्लवहस्तामालिलिङ्ग दिनकृन्न करेण ॥ २९ ॥ उच्छलत्परिमलस्थलगुच्छ खच्छतीव्रकरमण्डललीलाम् । उत्परागपरभागपिशङ्गीभूतभूतलतयाऽप्यनुजहे ॥ ३० ॥ निर्गलन्मधुभरैर्घनवृष्टिः कापि नीरजरजोभिरदोऽन्तः। दीर्घिकाचपलवीचिसमीरैः कापि शीतमविनीतममूषु ॥ ३१ ॥ उच्छृसत् कुसुमगन्धभरेणाप्यासु भासुरतरा सुरभिश्रीः। सौहृदादिव दिवस्पतिजेतुर्विमयो न रमणे सरराजः ॥ ३२॥ योगिनां निवसतां वनदेशे लीनमात्मनि परे हृदयं खम् । आचकर्ष सुमनाशरधारावर्षणान्मनसिजो विजयाय ॥३३ 20 25 30 *P सा।

·[.दशमः सर्गः 5 10 15 महोपाध्यायमेधविजयगणिकृतं एत्य यत्सुरजनी रजनीषु मण्डपे सुमनसां सुमनोभिः। खीचकार सुरतं शुकवाचाऽमूषु तन्नृमिथुनान्यधिजग्मुः ॥ ३४॥ तालिकावलिचलाचलपत्रैमूञ्छिता धुपवनात् पवनाऽऽली। पद्मिनी प्रणुदिताऽऽसु वधूनां द्राक चकार रतखेदविभेदम् ॥ ३५ ॥ [इति वाटिकावर्णनम्] उन्नमद्भिरभितस्तरुराज्या वाटिका सुविटपैरविलोक्या। सा विशालतरसालवरेण पर्यवेष्ट्यत पुरी गिरिणेव ॥ ३६॥ तत्पुरीशकृतभूतलभूयोवैरिराजधृतदुर्गविभङ्गात् । तुङ्गतां स नु गतः कपिशीरभ्रदुर्गकवलीकृतिमैच्छत् ॥ ३७॥ द्वेषिबुद्धिविषयाऽऽधरणेन भूतलाभरणवद् वरणोऽयम् । शीतगो परिधिना कृतसख्यं शेषकुण्डलिकलाग्रहणाय ॥ ३८॥ शेष एष खलु शीर्षसहस्रं भूमिभारधरणाय बभार । तदिवोभरसहे वरणेऽस्याः शीर्षकोटिरपि साम्प्रतमेव ॥ ३९ ॥ कुण्डलीकरणकौशलवृत्त्या नागराज इह युक्तमधास्थः। देवराजमपि किं नु विधित्सुस्तद्वदुच्चतरतां स जगाम ॥ ४०॥ खातिकाऽऽकृतिबलाजलजन्यं पौरुषाऽऽवलिमिषान्ननु वन्यम् । सालमुच्चयधिया स्थलवयं किं त्रिधा भजति दुर्गमिहेवम् ॥ ४१ ।। वप्रविप्रमतिलुब्धतयैव सर्वतोऽवति दिगम्बरभागान् । तं जिघृक्षुमरुणद् वरुणः किं खातिकापदभृताम्बुधिनेव ॥ ४२ ॥ आलवालजलमप्यनिरुद्धं सालमेधयति किं न विशालम् । खातिकाजलनिरर्गलसेकाद् वप्रवृद्धिरुचिरताम्बरसीमा ॥४३॥ जन्मनैव हि निरावरणोऽयमम्बराय किमु धावति वप्रः। इत्यवेत्य विधिना धनुकूलं निर्ममेऽस्य परिखाङ्कदुकूलम् ॥ ४४ ॥ पातिसाहिमहसा सहसाऽयं निर्गलन्निव जलैः परिखायाम् । भेजिवान महिमवान हिमवान् किं संनिधाय वरणाचरणेन ॥ ४५ ॥ प्रस्फुरद्भिरभितः कपिशीबद्धमौलिरिव सालनृपालः। वह्निशस्त्रजनितध्वनिसारैर्वारयन्नरिजनानिव रेजे ॥४६ ॥ [इति प्राकारवर्णनम्] राजवर्त्म विरराज नगर्याः सर्वदिक्षु विपणिस्थललक्षैः। खेलनाय किल मण्डललक्ष्म्याग्धायि शारिफलमस्य मिषेण ।। ४७॥ सर्वतो मुखमिदं सविशेष विस्तृतं कनकरत्नगणाऽऽत्यम् । विश्वमण्डलसमापतदुद्यसिन्धुजाभिगमजातरुचीव ॥४८॥ तोरणीभवदुडुप्रतिबिम्बा धोरणीह शुशुभे विपणीनाम् । पतियुक्तिधृतमानविमानखर्जयाय विहितोन्नतमौलिः॥ ४९ ॥ 25 80 ·6 10 पय ३४-६५] दिग्विजयमहाकाव्यम् वाससां कचन शुक्लतमानां तेजसा सुरधुनीव पुनीते। दर्शनोत्सुकवृणां नयनानि सोल्लसत्रगतुङ्गतरङ्गा ॥५०॥ व्यक्तरक्तवसनास्तरणेन शोणतामधिगता कचनेयम् । वाहिनी नु विधिना जनितां सा जेतुमुचततया ध्वनिमाधात् ॥५१॥ आपतद् गजघटाऽऽकुलभावाद राशिभिमंगमदस्य तथोचैः । कापि सूर्यदुहितुर्युतिगर्व सङ्कुलः सकलमप्यपजहे ॥५२॥ साधयन्तु चतुरः पुरुषार्थानत्र चित्ररुचयश्चतुरेभाः। सर्वतोमुखतया विपणीनां श्रेणयो बभुरितीव चतनः ॥ ५३॥ दूरतः प्रययुरापणराज्या आकृतिद्युतिभरैरनया द्राक् । निर्जिता इव हरिनृपतीनां लज्जया कचन राजनगर्यः ॥५४॥ आभिमुख्यजनितप्रतिविम्बाद रनभूमिषु पदार्थगणस्य । क्रायको भ्रमवशादितरस्मिन्नापणेऽत्र गमनेऽपि फलाव्यः॥५५॥ खपर्णरूप्यमयपुञ्जितमुद्राव्याजतः किमिह राजसचित्रो। रश्मयः सततविस्मयवृत्त्या सुस्थिता रुरुचिरे चिरमस्याम् ॥ ५६ ॥ सङ्कलेऽतिविपुलेऽपि जनौघात् सङ्कुले किल मिथः परिमर्दात् । भूषणात् प्रपतयालुमणीनां वृष्टिरेव निकरैर्निरधारि ॥१७॥ भूभुजामपि भुजार्जितवित्तविस्मयाय वणिजो विपणिस्था। रेजिरे पुरि वरीतुमिवाप्तास्ते स्वयंवररमाः परमार्थात् ॥५८॥ श्रेणयः किमु परस्परशोभादर्शवन्मणिमया विपणीनाम् । तुल्यरूपविभवाद् भ्रमहेतुम्यिविभ्रमवतीषु षभूवुः ॥ ५९॥ विस्तृता इव भुजाः पुरलक्षयाः सर्वतोमुखतया जनरथ्या। यत्र तत्र निदिशन्ति विमध्यं नागरं विविधवास्तववृत्या ।। ६०॥ दक्षिणादिशि दशास्यपुरीयं सुप्रभाऽपि नगरोत्तरदेशे। पूर्वतः स्फुरति पर्वतभेनुर्वारुणं पुरमिहापरभागे ॥ ११ ॥ वर्णितं न कविना भविना वा केन नाश्रितमिदं पुररत्नम् । एवमाह सकलाखपि दिक्षु विस्तरनिह चतुष्पथघोषः॥१२॥ [इति श्रीजिहांनावावनगरचतुष्पथवर्णनम् ] रात्र चित्रकृतचित्रपवित्रराजसौधधवलद्युतिवृन्दैः। निर्मलीकृतपयास्तनयार्कस्योन्मुखीभवति नामरसिन्धोः॥६३ ॥ राजसौधशिखरैर्ननु हैमैस्तर्जितः सुरगिरिर्नु निन। शूरराजधिषणप्रमुखैः किं रुभ्यतेऽस्य परितो भ्रममगया ॥ १४॥ रत्नराशिरचितैपसौधेः प्रेक्षको हृतमना इव सर्वः। रोहणाचलरुचिं विमुमोच शोचते न लघुमभ्यधिकाप्तौ ॥६५॥ दि०म० १३ 28 25 30 ·[दशम 5 107 18 महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं उच्चतां नरपतेनिलयास्ते शूरराजवसुसंपदमभ्रे । संग्रहीतुमिव केतुकरैः खैर्भेजिरेऽजिरमणीरमणीयाः॥ ६६ ॥ पातिसाहिसदनेष्वनुरूपं रूपमद्भुततयाऽप्रतिरूपम् । किं विमृश्य रविजातिगभीरा वीक्षते शफरिकापरिवत्तैः॥१७॥ राजराजधृतराजतपट्टवेश्मविस्मयकरद्युतिपुजैः। तर्जितो हिमगिरिगलतीव पूज्यतामुपगतोऽपि पुरारेः ॥ ६८॥ भूपसानियहः खसुरूपं न न्यरूपयदयं भुवनेऽपि । तहिक्षुरिव मधु कलिन्दकन्यकापयसि विम्बमधत्त ॥ ३९ ॥ सार्वभौमरविमुख्यगृहस्य छत्रतां कलयतेऽम्बुजवन्धुः। पूर्णिमा हिमकरद्युतिसाधुमाधुरी भजति चामरवृत्तिम् ॥ ७० ॥ पूर्वयोदयगिरिः परयाऽऽस्तभूभूदुत्तरदिशाहिमशैलः। आदघे मलय एवमपाच्या राजसौधमिति मध्यभुवापि ॥७१॥ आगमेऽभ्युदयभूधरशृङ्गे ज्योतिषामहिमगुप्रभृतीनाम् । मङ्गलं भवति दर्पणरूपे पातिसाहिसदने खविलोकात् ॥७२॥ विस्तृतत्रिभुवनक्षितिभर्तुर्यद् यशः सुरतरुगरिमाख्यः । तस्य मूलमनुकूलतयैतदू भासतां सदनमप्यलधीयः॥ ७३ ॥ [इति श्रीपातिसाहिगृहवर्णनम् ] श्रेष्ठिनां सदनसंततिरस्यां भूपसौधपरिवारतयैव । रामणीयकमधादू बहुधा तु धातुमुख्यमणिजन्ममयूखैः ॥ ७४ ॥ अस्ति यत्र विबुधः सकलोऽपि दिव्यरूपवसनाभरणेन । नेह गेहरचनासु विमानशोभया भजति कश्चन चित्रम् ॥७५ ॥ पर्वतैः किमिव पर्वतभेक्षुः सर्वतः सपदि शङ्कितचित्तैः। स्थापितानि शिखराणि विमृश्य निर्भयस्थलमिदं गृहरूपात् ॥ ७६ ॥ तुगतामधिगताः स्वविभूनां जाति-धर्म-धन-भाग्यमहत्त्वैः। उज्ज्वला इव तदध्यवसायै रेजिरेऽत्र निलयाध्यवसायैः॥७७॥ कामकेलिललितेष्वबलानां साहसाद्भुतरसेन निवासाः। स्थैर्यमभ्युपगता इव गुञ्जन्मईलध्वनिभिरेव विनेदुः॥७८॥ दह्यमानबहलागरुधूपादुद्भवद्लयसत्कलयेव । छत्रिणः स्फुटचलाचलकेतुचामरैर्वभुरमी नृपतुल्याः॥७९॥ चान्द्रसान्द्रजलनिझरणेन क्षीरसागरतरङ्गनिषताः। आलयाः कमलया. सहयोगस्तेषु युक्ततर एव नरस्य ॥ ८॥ कामरागवशता सुमनोभिः कामरा विदधुरालयलीलाम् । पामरा इव तदीक्षणलुब्धा नामरा वियते दिवि वासम् ॥ ८१ ॥ 20 25 800 ·10 15 संथ ६६-९७] दिग्विजयमहाकाव्यम् । समनां शिखरवृद्धिविशेषैरम्बरेऽम्बरमणिर्दिनमध्ये। इष्टनष्ट इव याति वधूनां भोगभङ्गभवशापभियेव ॥ ८२॥ आतपे प्रसृमरेशपि गृहाणामुन्नतेर्भवति धार्मिकलोके। दीर्घिकाकमलकोमलकोशोद्धट्टनादिव दिवाकरबोधः॥ ८३ ॥ पातिसाहिमहसामिव तेण्याद् भीतभीत इव शीतविनोदी। भास्करो न कुरुते करपातं भूतले सदनमूर्द्धनि रुद्धः॥ ८४ ॥ सद्मनां कनकरत्न विभूतेष्ट्रहगजनिनदोषविघातः । बाललालनकपोतकपोतैन्युन्छननमिभरेण विधेयः॥ ८५ ॥ [इति व्यवहारिगृहवर्णनम्] तस्थिवानिह निदेशनरेशस्तेजसाहतसुखाभिनिवेशः। कारयन् नयपथप्रथिमानं वारयन् जगति दुर्णयवृत्तिम् ॥ ८६ ॥ श्रीजिनेश्वरदिनेश्वररोचिःसंचयाद् धवलिताम्बररुच्या। वर्जिता जनदिगम्बरवृत्तिः स्त्रीविमोक्षसुमतिः प्रससार ॥ ८७ ॥ व्याहृतौ हि किल केवलभाजां निश्चयः प्रववृते श्रुतियोगात् । सर्वतः सुमनसां प्रतिबोघे सङ्गतैव मधुपायिनि वृत्तिः॥ ८८ ॥ नोपरागविदशा कमलानामाकरेषु धनवत्सु रसेन । नो जडात्मनि रुचिर्द्विजराजे नो पलादनमनःप्रतिचारः॥ ८९॥ तत्र रात्रिभुजि कर्मविरामे प्रौढशीतलरुचेरपि रागः । साधुतोपकरणाऽऽनयभाजां सन्नयानयविवेकमधत्त ॥९॥ कामचारविरतिर्जनतायास्तन्निमित्ततमसां विलयेन । सहमे सवयसां हि विभाषावेदिनां समभवद्धितबोधः ॥ ९१ ॥ पापकर्मणि परं बहुलाभे भावितात्मसुधियो विनिवृत्ता। ब्रह्मणो झुपनयाग्निजशीले दायमेव स मधुर्मधुराङ्गाः ॥ ९२ ।। सद्गुरोवरणभारविवोद्धः पावनं विदधिरे खवराङ्गम् । प्रत्यहं भजन-वन्दनकृत्यैः श्रद्धयैव सुदृशोऽकृशरागाः॥९३ ॥ आचकर्ष समयप्रतिपत्तेरचालनपटुः परमार्थम् । गोरसान्मथनिकामतिरुचैस्तत्क्षणेन गुरुदर्शनचारुः ॥ ९४॥ स्पष्टमार्गमधिगत्य धनस्य पुष्टयेऽस्यभवनेऽथ वने वा। रक्षकोऽपि निवसनमुभाजोपालयत् खलमुदस्य दयाः ॥ ९५ ॥ सर्वथाऽप्यशिवबुद्धिनिषेधः स्खीयधर्मविविधव्यवसायैः। आहतः पुरंजनेन दयायाः खोदयाय हृदयेऽभिनिवेशात् ।। ९६ ॥ रेजुरुनतकरा नगरान्तम्संचरिष्णुवरदानि महेभाः। गर्जितैः प्रसृमरैरवसीयैस्तयंते जलघरोऽप्यतिधीरैः ॥९७॥ 20 25 39 .P°दिशा।

·१०० [दशमः सर्गः 5 10 15 महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं आतपः प्रववृते शुभकार्यमात्मनां समुपदेष्टुमिवेष्टम् । सिद्धसाधनधियः पुरलोकास्तद्ब्रताय परमोद्यममीयुः ॥९८॥ काललब्धिवशतः परमार्थप्राप्तिरित्यलसदेहिमतार्थम् । सज्जनास्तमवमत्य कृतार्थ खं व्यधुर्जपतपोव्रतयोगैः ॥ ९९ ॥ देहिनां प्रतिहतं भुवि जाड्यं खार्थसाधनमहोद्यमयुक्त्या । व्याहृतेन किल बोधिकराणां खाप पापचरितं विनिवृत्तम् ॥ १०॥ सौरगौरमहसि प्रतिपन्ने गौरवं स नगरे प्रचकार । देशरूपमतिदेशसरूपः श्रीगुरोरिति निदेशनरेशः॥१.१॥ [इति प्रातःकालविधेयधर्माचरणयोयतया वर्णनम्] तत्र सोत्सवतया चतुरोऽयं तान् व्यतीत्य चतुरोऽपि च मासान् । पूर्वदिग्विजयसाध्यनियुक्तस्तत्पुरोऽथ पुरतः प्रचचाल ॥ १०२॥ अध्वनि ध्वनितजैनविधानः कापथप्रमथनप्रणिधानः। भव्यचेतसि महोदयदायि नन्दयन् सुकृतधाम जगाम ॥१०३ ॥ उग्रसेनपुरमुग्रमहिना तस्य दर्शनसमुत्सुकलोकम् । आगमश्रुतिरसाद् धृतरागमुल्ललास कमलाऽऽकरयुक्त्या ।। १०४॥ अर्गलापुरमनर्गलतेजोनिस्सपत्नबहुरनसमूहः। खगराजनगरमयवार्ताखर्गलाकरणमेव विभाति ॥ १०५ ॥ सर्वतो जनपदैनिजसारं प्रेष्यते शकटपूरणयाऽस्मिन् । प्रेष्यकानिव विशिष्य विभुषा काश्चनैश्च बरिभर्ति पुरं तान् ॥ १०६ ॥ मण्डनं सकलदिगयुवतीनां खःपुरस्य दृढसौहृदपात्रम् । संगमस्थलमिदं कमलानां संर्वदेवनगरं प्रतिभाति ॥१०७॥ राजराजनगरं नगरन्ध्राण्यध्युवास कृतकिन्नरवासम् । शोभया जितमनेन पुरेणाअष्टापदैः प्रतिपदं निभृतेन ॥ १०८ ॥ या दशास्यनगरस्य पुराणां द्वापरे परिणते सुषमाऽऽसीत् । यादसाऽस्य नगरस्य पुराणामंशुजालजलधेः सहशी सा ॥ १०९ ॥ यन्महे सकलभादिविशेषः प्रेक्ष्यते स तु न भोगिनगर्याम् । यन्महेशकलभादिविशेषस्तन्निमित्तमधिपः स हि तस्याः॥११०॥ द्रव्यभावघनवासनयाथैः श्रावकै परिचितं पुरमेतत् । द्रव्यभावघनवासनयाथैस्तत्सतो न हृदतो विरमेत ॥ १११ ॥ आस्तिकाः सुकृतिकृत्यविविक्ताः सेविताः खसुरताशयभावैः । आस्तिकामुकृतिकृत्यविविक्ता सेविता खसुरताशयभावैः॥११२॥ पूर्ववर्णितपुरं हि यदीया पर्णिकेष हृदि भाति कवीनाम् । तत्पुरस्य नु चिरस्य सदस्या का प्रपश्यति न वृत्तविशेषम् ॥ ११३ ॥ यत्पुरन्दरपुरं वपुरन्तः पुष्करं करकरम्बितमाधात् । तत्पुरत्रपितमेव पुरोऽस्या सौष्ठवभ्रममिवावितुमेव ॥ ११४॥ 20 25 80 ·पब ९८-१३०] दिग्विजयमहाकाव्यम् 10 15 सुन्दरं यदि पुरन्दरधाम स्यादितस्तदिह शून्यपदे किम् । तत्प्रजा अपि च मन्दरभूभृत्कन्दरेषु कृतमन्दिररागाः॥११५॥ विभ्रमादिव पुरेक्षणजन्यानिश्चला हि सकलावयवेषु । पुत्रिकाकपटतोऽप्सरसस्तनिर्निमेषनयना इह तस्थुः ॥ ११६ ॥ राजधानि भुवनेऽपि महत्त्वं तत्त्वतः प्रभवति स कुतस्त्यम् । शङ्कयेऽतिविगतं नगरेऽस्मिन् वीक्षणेन नृपवासवधानाम् ॥ १०७ ॥ कौशिकः स खलु कौशिक एव यन्नृपस्य महसा सहसाऽसीत् । प्राप्य जीवति कथश्चन भिक्षुदक्षिणां प्रतिदिनं यमराजः ॥ ११८॥ तन्निवासनगरस्य मयूखारोपमहति कदापि न पूषा । स्पर्द्धते किमु सुराशनयूषा गोपयःप्रभृतिपेयविभूषा ॥ ११९ ॥ [इति आगरानगरवर्णनम्] दर्शयन्ति फलदा इह बीजं मार्गणानुपवने पुरवायाः। शिक्षिताः पुरजनादिव दानं गौरवाय सुलघोरपि वक्तुम् ॥ १२० ॥ वद्महे लघुफलानि गुरुत्वे लाघवेऽपि भवतां गुरुदानम् । उन्नमय्य विनमन्ति तटस्थान पादपा इति घिया किमु पौरान् ॥१२१ ॥ वीरुधस्तनुतरा अपि दद्युः काश्चनाप्यतिमहान्ति फलानि । तदुणेन शिरसाऽपि रसालास्ताः परं निधते फलभाजः ॥ १२२ ॥ शिक्षिताः क्षितिरुहः पुरलोका दानधर्ममिव पायवनस्था। उच्चतां ययुरतः सुमनोभिः शोभिताः परिवृता गुरुपायैः॥१२३ ॥ दानशौण्डचरिते किल पत्रालम्बनं विदधते बनतालाः। सर्वतोऽप्युपवनं क्षितिजानां तन्महोचशिरसो रसंपूर्णाः ॥ १२४ ॥ पक्षिणामिव स्तेन वनालीरक्षिणां सबहुमानमनूद्य । दक्षिणां प्रददते फलपुष्पैः पक्षिणां कृतमुदस्तरवस्ते ॥ १२५ ।। उच्छूिता इव विवस्तस्वर्ग जेतुमीहितफलार्पणशक्त्या । शाखिनोऽर्थिनिवहे स्फुटरामा पल्लवैरुपवनेषु विरेजुः ॥ १२६ ॥ ते दुमा अपि च विद्रुमभासः पल्लवैधृतविपल्लवभावाः । नीरसं पदमिताः सरसत्वान्मोदमादधुरतो मधुयोगे ॥१२७ ॥ भोजनेषु सुहृदां विपिनान्तस्ते जनेषु मिलितेषु यथेच्छम् । मोदकार्पणकलामुपलभ्य शाखिनोऽपि ववृषुः फलराजिम् ॥ १२८ ॥ [इति उपवनवर्णनम् ] भूरुहामुपवनेषु महत्त्वं पात्रसंगतिरसे बहुशाखाः। वीक्ष्य दानरुचिरुचतयैव स्पर्द्धयेव ववृधे धनभाजाम् ॥ १२९ ॥ यत्र सौधशिखरेषु वरांशोर्वाजिनः स्खलनशङ्कितयोचैः। उस्लुतिव्यसमिना प्रशलान्तर्लयन्ति ससुखं शुचि मासे ॥१०॥ 20 25 30 ·१०२ महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [दशमः सर्गः 5 ~ 10 15 उल्लिलचिषुरिव स्वरथस्य चक्रमेकममरोदहिमांशुः। वाजिसप्तकमुदीर्य बलेन यानमुष्य नगरस्य समीपे ॥ १३१ ॥ हयंमूर्ति विरहातवधूभी राज्ञि राहुरुचिसंस्करणाय । उज्झितो मृगमदस्य विलेपस्तेन नीलवपुषोऽर्कतुरङ्गाः ॥१३२॥ यत्र तुङ्गगृहशृङ्गनिविष्टसुन्दरीक्षणभवस्मरतापात् । याति दक्षिणदिशं मलये चुरुत्तरां(?) हिमगिरिस्थितयेऽर्कः ॥ १३ ॥ यत्र वाहनमृगान् मृगनाभेराग्रहाय कृतगीतवधूभ्यः । रक्षितुं कथमपीह तमिन्दुर्घत्तवान् द्विजप इत्यभिधां स्वाम् ॥ १३४ ॥ आलया ध्वजपटोद्धटनेनामन्त्रयन्ति जलदानिव दूरात् । उद्यते बहुजने वितरीतुं यत्र दानकरणाध्ययनाय ॥ १३५ ॥ दातृभिर्जलधरा इव धारायब्रवेश्मसुकृताः सुकृताऽत्यैः । नर्मदा इव सदा जलमार्गस्संनिपत्य विलुलन्ति पुरस्तात् ॥ १३६ ॥ चान्द्ररत्नविगलज्जलवेण्या यन्त्र पौरनिलया घनरूपाः । प्रस्फुरन्ति चपलाश्चपलाक्ष्यस्तेषु सांप्रतमितो घनरूपाः ॥ १३७॥ यत्र वेश्ममणिधोरणिभासा पीनतामुपनतां परियन्ति । ज्योतिषां वसतयो भ्रमिभावस्पष्टतष्टरुचयोऽपि तथैव ॥ १३८॥ निःसपत्नरविरत्नगणेभ्यो निस्सरद्धनधनञ्जययोगात् । जाड्यमीषदपि नात्र नराणां तेन तेजसि न संशयलेशः॥१३९ ॥ [इति आगरानगरनागरभवनवर्णनम्] निर्जिता जलमुचः शुचिदानाभ्यासतः शतश एव महेभ्यः । विद्युतां युतिभरस्य वधूनां तर्जनेऽङ्गमहसो न विकल्पः ॥१४॥ निश्चयः प्रतिगृहं कमलायाः सर्वतोऽपि पुरुषोत्तमलाभः। चित्रमन्त्र मधुमित्रनिवासे नो मनागपि रतिप्रतिपत्त्या ॥१४१॥ उल्लसत्सुमनसामिह वृन्दैः सौरभातिशयकार्यनियुक्तः। बोधशालिभिरनुस्थलवृत्त्या धर्मकामविभवः परिभाव्यः॥ १४२॥ मण्डलं जयति रनकराणां यत्र निस्तुलकलापरिपूर्णम् । मार्गसंगमधृतामृतयोगं पुष्टयेऽङ्गजमहोदयलक्ष्म्याः ॥ १४३ ॥ यन्त्र वैश्रमणसन्निधिभाजां शुद्धपुण्यजनमण्डलराजाम् । प्रास्तपूर्वदुरितं चरितं दाग दिव्यमोहमुपगीतमधत्त ॥ १४४ ॥ भोगिनः प्रतिपदं विलसन्त्यन्योऽन्यसौहदजुषो विबुधास्ते । भूषणं परुषपौरुषभाजां तज्जगत्रयमयं पुरमेतत् ॥ १४५ ॥- ईश्वरा वपुषि कामविकल्पैः पार्वती निदधते दृढवृत्तिम् । या पिनाकसुषमाविषमा सा तैः श्रिता प्रतिदिनं गुणयोगात् ॥१४६ ॥ . लक्ष्मणा बलभृतश्च सुमित्रानन्दना विनयिनः सहरामाः। सजना हि निवसन्ति ततोऽस्यां नो कलि कलयते किल वृत्तिम् ॥१७॥ 25 30 85 ·5 पच १३१-१५१] दिग्विजयमहाकाव्यम् आस्तिकाय सुविमर्शनदक्षा आस्तिका यतिकुलस्यसपक्षाः। नास्तिकानपि रयाद् विजयन्ते नास्तिका नयरुचिस्तदमीषाम् ॥ १४८ ॥ सौरभावनिचितैबहुशाखा विस्तृतैर्विविधपात्रसरागैः। आगमेषु विदितैबहुसद्भिर्यत्र भान्ति भवनानि वनानि ॥ १४९ ॥ रम्भाभिः परिशीलितं मृगहशां दम्भाचिरं भावना- हेतुः केतुशतैः शतक्रतुपुरं जेतुं श्रियाऽभ्युद्यतम् । वीक्ष्यतनगरमपातजलधौ लङ्काकलङ्काप्तवद् लीना किं नगरन्ध्रमध्यमलका माधुर्यवैधुर्यतः ॥ १५० ॥ सूरे शासनपाकशासनमिह प्राप्तं विमृश्याऽऽवरात् पौरा गौरवहेतवे समुदिताः सर्वेऽभिजग्मुस्तदा । तेन श्रीजयवाहिनीव समभूदुत्साहिनी भूषितै- राजद्वाजिगजेन्द्रराजिविबुधस्त्रैणैः प्रसादोदयात् ॥ १५१ ।। इति श्रीदिग्विजयनानि महाकाव्ये महोपाध्यायश्रीमेघविजयगणिविरचिते नगरवर्णनो नाम दशमः सर्गः॥. 10 ॥ श्रीरस्तु प्रस्तुते वस्तुतः ॥ 15 ·महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [एकादशः सर्गः एकादशः सर्गः। 10 15 अथ जिनपथं तथ्यैः पथ्यैर्वचोभिरिहोन्नयन् कथमपि नृणां मिथ्यांमोहं विमथ्य समर्थधी। सपदि सुदृशां द्वेधा चक्रे महोदयसाधन- मयमतिशये सौरस्फारमभावविभावसोः॥१॥ असमतमसां नाशादाशाम्बरस्थितिरुज्झिता ग्रहकरगणैः पभिन्योऽपि प्रबोधसुधामधुः। सदसि रसिकश्चक्रे वक्रेतरः समयक्रियां रुचितमुचितं विश्वस्यान्तःसितच्छदमण्डलम् ॥२॥ भणितमभवद् व्याहारस्य प्रियं त्रिजगत्मभोः सहृदयजनोनिद्रीभाव: सुमागधभाषया । भवपरिणतानाव्यप्राकव्यता खत एव सा जगति जनता वृत्तिं मत्वा विरागदशामगात् ॥३॥ ललितगतयो मुक्ता स्थाणुं घना भवनाङ्गणे प्रययुरमलां पातुं तीर्थेश्वरेरितगोसुधाम् । प्रकटितमहाकर्षात् तर्षादू युता वरसौरमै- स्तपसि महिषीरूपा नार्यः प्रपीनपयोधराः॥४॥ ध्रवमुपनते श्रित्वा मार्ग कलाधरमण्डले दिशमवसरज्ञानां शुख्ये परं जनवल्लभाम् । अनियततमां मत्वा तत्त्वादू वसुप्रभुतां जना इह सुमनसः सर्वे दानोचता यतिमूहिरे ॥५॥ उदयिनि गवां भारे स्फारे प्रभाकरसूचिते भुवनवलये मार्गामार्गप्रकाशमुपेयुषि । सुकृतपटुतां सभ्या लभ्यां गुरोः परिचर्यया समयनिपुणाः कारंकारं गुणाऽऽश्रयतां ययुः॥६॥ मनसिजरसं सर्व मत्याञ्चमत्य दृढव्रता मनसिजरसं भव्या विश्वेऽनुभाव्य सदाऽनुगाम् । कमलसदृशां चेतोवृत्तिं विधाय विबोधिनीम् कमलसदृशां सङ्गं मुक्त्वा न धर्ममशिश्रियन् ॥७॥ धरणिवलये सौरज्योतिभैरैढरागता भृशमुदपिनी जज्ञे प्राज्ञे ततो जिनपूजने। विषममगमच्छो दोषाकरस्य विजृम्भितं निविडजडताहेतुर्मारिपचारनिवारणात् ॥८॥ 20 25 30 ·5 10 पय १-१६] दिग्विजयमहाकाव्यम् कतिपयदिनस्थित्याऽऽदेशप्रभुः सुमनःप्रियः क्षणकरणतः सर्वानीति व्युदस्य सदस्यतः। जिनमतमतः शिक्षाकल्पादिनाद्भुतमुन्नयन् विनयिनयनाऽऽनन्दी बन्दीडितः शुशुभेतमाम् ॥९॥ [इति आगरानगरविजयवर्णनम् ] मधु मधुरिमप्रागल्भ्येन भ्रमद्भिरलिब्रजै- विजयसमयमज्ञप्त्येवाभिनीतजयाऽऽरवैः। स विभुरचलनुन्नः पुर्या जयश्रियमुद्बहन विविधनिनदद्वाद्यैः सद्यः समं कृतमङ्गलः॥१०॥ अवसरवशात् प्रासं सौरं महः समहामह- महमहमिकावेशादेशादिवैश्य रवे सुता। चपलकलिकाहस्तैः शीर्षे विवोदुमिवोल्लसद् वहनमुचितं तस्यादेशप्रभोः पुरतो ददौ ॥ ११ ॥ "पुरजनवधूलानैः पानैः परोपकृतौ पटो: कथमिव गतिर्नीचैनं ममेति पुरो गुरोः। तरणितनया प्रष्टुं पादप्रसादमवाप्य किं नमनमनसा भक्तेस्तवोल्ललास विलासिनी ॥ १२॥ जडपरिचयाजाग्रत्तेजोनिधेर्दुहितुर्मम द्विजजनघनलानोद्भूतान्मलादिव कालिमा। भवतु सहसा पूरे दूरे क्रमाम्बुजसंगमा- दिति रसभराद् वीचीहस्तै नर्त पुरोऽस्य सा॥ १३ ॥ हरिरिह पुरा गम्यां रम्यां चिरं चकमे रसाद विषयविवशस्तदेहस्य द्युतिः स्तुतिभाजनम् । दृढतरबहुप्रीत्याऽद्यापि व्यमोचि न साऽनया तदयमुदयत्यन्तीरं परं नवनीलिमा ॥१४॥ मुरपुररिपू कामं कामोदयेन सरिद्वरा- मभिललषतुस्ताभ्यां रेमेज्नयांऽहिशिरःस्थया । उपपतिसदृग् वेषाद् द्वेधाऽभिसारिकया ततो द्वितयमभवत् कालन्येकाऽपरा हरशेखरा ॥ १५ ॥ गुणपरिणता वेणी वैणीहशो वसुधाकृते. स्तपनतनया हंसोत्सप्रसूनविदन्भिता । रमणविषयप्रावीण्यं किं न दीपयति ससा पुलिनजघनद्वैत वेगक्रमात स्पृशती सती ॥१६॥ 20 25 80 - दि. म०१४ ·१०६ महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [एकादशः सर्ग: 5 10 15 उभयतटयोहंसश्रेणी गरुचलचामरै- जनितविभुताऽस्तोकैः कोकैरलङ्करणान्विताः। मिलदलिपयोजन्मप्रेक्षाविचक्षणचक्षुषी विबुधमनसां व्यामोहायोद्दयतेव रवेः सुता ॥ १७ ॥ तटपरिसरस्नानक्रीडापराम्बुजलोचना चलनकटकाऽऽरावैर्वादे जिता वरटाङ्गजाः। तृणमिव विशं भोज्यव्याजान्मुदा दधते मुखे कृतवसतयोमुष्यां चर्या स्त्रिया इव शिक्षितुम् ॥ १८॥ मदकलललद्रामा कामाशयानुगपक्षिणां बिशकवलनैः संभोगार्थ कृतोद्वलनैः शनैः। रसपरिणतिस्तस्यां वश्यां करोति मृगीदृशं सपदि पदिकाः पाव तेन त्यजन्ति न कामुकाः ॥१९॥ विहगमिथुनक्रीडावीक्षावशादिव सत्वरा- न्तरपरिगतान् शैलान् मुश्चत्यगम्यधिया रयात् । जलनिधिमधिप्राप्तुं सरसराऽऽशयनोदिता दिनकरसुता यान्ती लोकळलोकि रसोदुरा ॥२०॥ [इति यमुनानदीवर्णनम्] स्वयमपि तदादेशाधीशोऽध्यरुक्षदरुक्षधी- वहनमचिरात् प्राप्तुं पारं जयी विजयान्वितः। ललितयुवतीगीतैः सूरेयशोभरभित- निगदितमहामाङ्गल्यश्री सरिचरितोन्मनाः ॥ २१ ॥ सरसनयनप्रेक्षापादप्रसादतटस्थता- हृदयधरणैः संभाव्यैनां हसत्कमलाननाम् । पुरमथ पुरः प्रादक्षिण्यात् प्रविश्य यथेप्सितं विजयविधिनाऽऽदेशाध्यक्षस्तदा मुमुदेतराम् ॥ २२॥ परिकरयुता प्राप्तं पारं विलोक्य तमञ्जसा गगनजलधेः पारं लेभे सहस्ररुचिः समम् । विमलमनसां नैव न्याय्या निशाचरता सता... मिति धृतमतिः खमिंस्तसिन् विमृश्य सुवृत्तताम् ॥ २३ ॥ मदननृपतिः सजीचक्रेऽश्विनीप्रभवद्युति मदपरिणतेः पुन्नागानां वशावलमग्रतः। द्विजपतिपुरस्काराद् दोषाशनैध्रुववारुणी रुचिपरिचयो नृणामासीत् ततः सुहशा मता ॥ २४ ॥ 20 25 30 ·5 10 115 पच १५-३२] दिग्विजयमहाकाव्यम् गतवति रथे भानोस्तस्मिन् क्षणे विशरारतां स्खलनकरणादू वारुण्याशाधिपानवशा गिरौ । समुचितमतो लोके जज्ञे रथाङ्गविघहनं कलकलरवस्तदुःखेनाऽऽकुले नु वयाकुले ॥ २५ ॥ सपदि विरहभ्रान्त्या स्त्रीभिः समं तरुमाश्रिते द्विजवरगणे तत्स्पर्शोत्थाद् रसान्मिलितेक्षणे । द्विजपतिरपि छायान् पायान्मदारुणदीधितिः स्मरपरवशो दिगनारीषु ध्रुवं करमक्षिपत् ॥ २६ ॥ मरविलसितं राजन्येवं विमृश्य रसादिव समयचतुराः कामिन्योऽपि प्रियाऽलयमाययुः। प्रकटितरसाऽऽश्लेषं वेषं विधाय मनोभुवो भुवनवलये राज्यस्यैकातपत्रबलोदयात् ॥ २७ ॥ उपहितमिव द्वन्द्राधानं विचिन्त्य मनखिना- धियत हृदये प्रोत्साहश्रीस्तदा सुरताशये। करसरसिजप्राप्तां रम्भामिवाम्बुजलोचनां समुदितरसोल्लासात् सद्योऽनुकूलयितुं धिया ॥ २८ ॥ मतिमनुनयनूनं प्राणप्रिया चरणाग्रहे सरसवचनोद्वारं धीरः पिबन्नधरामृतम् । हृदयनिहितं मानं चूर्णीचकार स कचके दृढतरकरक्षेपाद भूमीपरिग्रहमण्डले ॥ २९॥ ललितवपुषैकान्ते कान्ते खकाननचुम्बिनि पुलककलिकोन्मेषाऽश्लेषादिवैक्यमुपेयुषी। मरशरभरोद्भेदान्मूश्लिथावयवा निशि चतुररमणी कस्यावश्यं न वश्यमधान्मनः ॥ ३०॥ चिरविरहजं दुःखं प्रत्यादिदेश निदेशकृद् विविधवचनन्यासैहासर्विलासकरः प्रियः। सपदि हृदये तन्वावेष्टुं वधूरवधूतभी- स्तत इव लघुलना कण्ठे चिरं बुभुजेऽमुना ॥ ३१ ॥ कुसुमशयनादुनीत्वा धृता भुजयोयुगे मुदमुवहदू भार्या विश्वाप्रियौरवलालिता। प्रणयविवशा भूषामाल्यादिके विगलत्यपि न हि गणयति त्यागी रागी कदापि वसुव्ययम् ॥ ३२॥ +P"ये रत"। 20 26 30 ·महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [ एकादशः सर्ग: 10 15 दृढतरगुणग्राहेऽन्योन्यं जने विषमेषु भू- समरसहिते विद्धे सिद्धे ततस्त्रिजगज्जये। प्रतिगृहमधुर्दीपाद् द्वीपाधिपोत्सवसंभव- तिलकललितं तारास्ताराक्षताचरणं दिवि ॥ ३३ ॥ जगति स गुणग्रामा रामा प्रसाधितकुन्तला सजलजलरुण्मालाधाना समाश्रितकौशला। रुचितविषया मध्ये क्षामा लसन्मधुराधरा सहृदयजनद्वन्द्वक्रीडारसै रुरुचे तदा ॥ ३४॥ रहसि हसितां सद्यो ब्रामीं प्रपद्य तया सह प्रणयनिपुणा सारं सारं प्रयाणमनारतम् । विविधकरणाभोगाल्लभ्यं सभासुरताश्रमः समयविधिनाऽऽदेशखामी भजन बुबुधे सुखम् ॥ ३५ ॥ प्रवचनमहामातृस्थानानुजीविनि वल्लभाड- नवरतसुखैदिग्यात्रायै जने विहिताऽऽदरः। कतिपयदिनान्यमिन् नीत्वा पुरे स पुरोऽचलदू बलमविरलं पुष्णन् मोहप्रहारविहारधीः ॥ ३६॥ [इति संप्रयोगमात्रवर्णनम् ] परिणतगजः साक्षादुच्चैः सुमेरहर्निश- मतिवलवतां नैवोल्लङ्घया समाहितलक्षणः । गणपतिमनोऽभीष्टस्तस्य प्रयाणपुरस्सर' समभवदलं गर्जन् मेघानुगामिरुचिस्ततः ॥ ३७॥ भुवि निहितहग जीवाधाता दिगम्बरमण्डले ध्वनिजनितभीवुादानामयं युवराजधी। रविरिव पुरः पूर्वाचारप्रवृत्तिधरो वभौ बलभरसहा संख्योऽसंख्योपदेशविधौ पटुः ॥ ३८॥ कचन विषमस्थानं मत्वाऽत्यज बहुधा वनं कचन समतारागं नृणां विचार्य बहुस्थितिः। कचन वचनादेशाद् देशाधिपानपि मोदयन् विदितसमयो धैर्यान्मेजगाम पुरःस्फुरन् ॥ ३९॥ करपरिगता सौरीयस्य प्रभा विशदस्थिते.. रुपनतगणोत्पत्तिभूयाकलाधिकलाशयः। स दिनविषयां शुद्धिं राज्ञो गमागमसंमतां मनसि विमृशन् स्पष्टीचक्रे समाननसांधनम् ॥४०॥ चरणपटुतायोगादू देशांस्तदेवमनेकशी.. विषयविजयी न्यस्य॑स्तनं वशीकुरुते म सः। 20 25 80 . 85 ·. १०९ 16 पद्य ३३-४९] दिग्विजयमहाकाव्यम् मथितकुपथः सर्वा पूर्वाऽवनीमवनीपति- प्रतिममहसा पुण्यां मार्गोदयादभिनन्दयन् ॥४१॥ पुरमथ पुरः पौरैगौरैयशोभिरलोभिभिः परिसरसरगङ्गासंगादिवाऽऽश्रितमध्वनि । सुभगमगमन्नान्ना धान्ना प्रयागमनुत्तरं मुदितमनसाऽऽदेशाधीशः प्रभोः प्रभयाऽभयः॥४२॥ त्रिदशसरितोदीच्यां चश्चत्तरङ्गपटाञ्चलैः प्रणयकलया संभोगान्ते श्रमापगमे कृते । पुरि निवसतां यूनां वृत्यात् तरङ्गकरैर्मुदे भवति तरणेः पुत्री भ्रातुः प्रियां दिशमास्थिता ॥४३॥ उभयभुजयो स्थाने यस्याः पुरः सरितौ लस- द्वलयकलया वीचील प्रपश्चितकौशले। शिरसि बहते प्राकारोऽपि स्फुरन्मुकुटप्रियं ननु तनुभृतस्तस्या वश्यात्मनो कुरुते न किम् ॥४४॥ अलघुसदनयंत्रेभ्यानां कृताम्बरलम्बन- रुपगतरवेस्तापान्नैव क्षणं जनतासुखम् । इति कृतमतिर्वेधा द्वेधा सरिचलितोच्छ्रल- द्विमलसलिलैः शैत्यं तस्यां विधापयति खयम् ॥ ४५ ॥ दिवि सुरपुरं यन्माधुर्याद् विचार्य पराजितं मुवि नरवपुर्देवैः स्थानं कृतं रुचिराजितम् । प्रणयवशतस्तेषामेषाऽन्वगादिव निम्नगा तदिह तरवः क्रीडोद्याने बभुमरुतामगाः॥४६॥ सकलहरितां मध्यं मेध्यक्रियाऽध्यवसायत: समजनि पुरी तीर्थ व्यर्थीकृताखिलपातका। ऋषभचरणप्रत्यासत्त्या विवेकपरात्मनां तुलयति न तद्दिश्या लङ्कालकाऽप्यनया नयात् ॥४७॥ नगरपटले धानां सीना पुरं नृपुरन्दर- प्रतिममभितो लङ्कातङ्कालकादिनिषेवितम् । तदिह यमुना-गले सङ्गे प्रकीर्णकवैभवं समनुभवतश्च्छन्त्रे साले विचालमुपस्थिते॥४८॥ जिनदिनकरश्रेयस्तेजः प्रसृत्वरमद्भुतं पुरि सुमनसां हृत्पद्मानां विवोधनतः श्रुतैः । परिणमयताऽदेशेशेन क्रमात् तटमीयुषा सुरसरिदपि स्पृष्ट्या दिष्ट्याचिरादुपतुष्टुवे ॥४९॥ 26 M 30 ·महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [एकादशः सर्ग: 6 10 15 ॥ अथ गङ्गाष्टकं यथा-- दीक्षायाः समयेऽभ्यषेचि विबुधाधीशैर्जिनेष्वादिमो नाभेयो भगवान् पयोभिरमलैर्दुग्धाम्बुधेरुद्धृतः। तद्धारा मधुराऽधरातलमलचक्रेऽथ शक्रेडिता सा गङ्गा जगतां मलापहृतये विभ्राजतेऽद्याप्यसौ ॥५०॥ ईशानेन्द्रः शिरसि वहते तत्प्रवाहं जिनेन्दो- भक्त्या ब्रह्माऽधिपतिरपि च खात्मपावित्र्यहेतुम् । हस्ते नीराऽऽचमनविलसद्भाजने संनिधत्ते देवाः सेवारसपरवशा एवमस्याः प्रशस्याः॥५१॥ येनास्याः पयसोऽधिपानवशतो राजाधिराजो बला- नेता बाहुबली बभूव भरतं भूवल्लभो वा न का। सर्वज्ञेन परं व्रतं निदधता श्रीशम्भुनोचैर्धता सौभाग्येन सुमङ्गलाप्रणयिना गङ्गा सुनन्दा ततः॥५२॥ सिद्धास्त्वजलपानतः कति यतिखाभाव्यभव्याऽशया: नो विद्यामनवद्यपद्यललितां प्रापुन बुद्ध्याः कति । गङ्गे ! शुभ्रतरङ्गसङ्गसुभगे ! श्रीपार्श्वविश्वेशितु- बोल्ये लानविधानपावनवने नैर्मल्यमापादय ॥५३॥ उद्भूताधिकुशस्थलक्षितिभृतः प्राप्ता वरीतुं स्वयं काशीशाङ्गभुवं रसैः शुचितरैर्नाम्ना प्रभावर्द्धिभा । गाङ्गेयकविभूषणा सुचरितै ना पुनाना जग- मल्याय सरखतीप्रियपदं ब्रह्मक्रियाणामियम् ॥५४॥ गाङ्गं साङ्गं हरतु दुरितस्तम्भमम्भः समस्तं न्यस्तं खाङ्गे सुभगभगवद्भक्तिभाजां परं नः। विद्यानद्याश्रयमतिरयात् पूरयत्वन्तराय- च्छेदादू वेदादिव दिवसकृत् तुल्यकैवल्यसिद्ध्यै ॥ ५५ ॥ गङ्गासंगादू विमलपयसा खात्मशुद्धिं विधत्ता धीरे तीरेऽश्रमरमणतो यातु मे ध्यातुरंहः। स्पष्टश्वेतच्छदपदमदस्तल्लहर्यामहार्य- ब्रह्मस्थानैर्भवतु कमलै राजहंसोचितायाम् ॥५६॥ त्वत्तीरे वसतस्त्वदम्बु पिवतस्त्वद्ध्यानमाध्यायत: शुभ्रत्वं तव पश्यतः सुरधुनि ! श्वभ्रात् समुद्धारकम् । पकं दर्शनतोऽचिराद् विनयतः लात्रेण गात्रेऽर्हता संतापं हरत: प्रयान्ति दिवसा पुण्यात्मनां भाखता॥५७॥ देवानामभिषिश्चने तव जलं खर्गे सुरैर्नीयते सारस्यं च मुवेऽभ्युदेति वचसा पानादू बुधानामपि । 20 25 80 85 ·5 10 पब ५०-६९] दिग्विजयमहाकाव्यम् सिद्धानां तटिनि ! स्फुटं विघटयस्यहोघटामुत्कटाम् विश्वायां खयमव्ययं सुमनसां दातुं प्रवाहस्त्वयम् ॥ ५८॥ राजद्राजमरालपतिवलयस्त्वद्वीचिहस्तैः सदाऽ- श्लेषो मे सरसोऽस्तु वक्त्रकमला लोके न जाग्रन् मुदः। नित्यानन्दनसंपदा प्रतिपदं भूयासुराश्वन्मवैः कोकानां निनदैः पदैश्च विशदैगङ्गेऽनुषङ्गे हितैः ॥ ५९॥ दर्शनात् स्पर्शनानांहो हरसे हर ! सेचति । विमलैः कमलैः कस्य गङ्गे! त्वं गेयवीचिभिः॥६०॥ [इति गङ्गाष्टकम् ] गङ्गा महाभोगरसप्रसङ्गात् लिग्धान्तरङ्गा धृतकान्तरङ्गा । सादेशमा चलवीचिहस्ताभिनन्दितैवं भुवि वन्दमाना ॥ ६१॥ पत्रालिलालित्यमियं पयोजैः प्रकाशयन्ती नवविद्रुमाऽऽया। सरखती सूर्यसुतां सखी खां रयान्मिलन्ती ददृशेऽमुनापि ॥ १२॥ [अथ त्रिवेण्या अष्टकम् ] श्रीमन्नाभितनूजवार्षिकतपःपूतों परं पारणा श्रेयांसेन रसालनिर्मलरसैारा बलात् कारिता। सिन्धुः सैव सरखती त्रिपथगा दिव्यामृता सारतः श्रद्धालुममदाश्रुकजलजलस्तत्राजाप्यापतत् ॥ ६॥ सेयं त्रिवेणी प्रससार सारं सारखतं शाश्वतरूपतेजः। त्रिवर्णसंसृष्टिनिसृष्टभावं प्रोद्भावयन्ती भुवने दिदीपे ॥ ६४ ॥ समवसरणयोगे नाभिभूभर्तृसूनोरसुरसुरवृनाथैरागतैरागतेड्यात् । कृतमकृतकभक्त्या पूजनं तत्र नानास्थलजलजलवाहात् प्रादुरासीत् त्रिवेणी ॥१५॥ प्रकटतरजटाभिर्विसितस्येव लक्ष्म्या जिननिकटवटद्रोदुग्धवर्षेण गङ्गा । इह घुसणरसेन ब्रह्मजाऽमोदमाद्यमरयुवतिराजी सूर्यजासंनियोगः ॥ ६६ ॥ काली कालन्दिकाख्या सलिलवलयितैर्दिव्यगङ्गाप्रसंगा- मल्यं सानुरागं जगति विदधती मिश्रसारखताम्भा । पुष्पस्रकसंनियोगादू धवलिमकलिता रक्तसूत्रानुषक्ता वेणी वैणीशोऽसौ प्रभवतु सुरतानन्दहेतुत्रिवेणी ॥ ६७ ॥ कृष्णा कृष्णावताराऽऽश्रमरमणवशादू देहभासापुत्री सूत्राच्छक्तिय॑नक्ति त्रिभुवनभविनां भावनां वैष्णवीयम् । ३० ब्राह्मी शक्तिः सरखत्यमलजलभरे शोणभावं दधाना शैवी शक्तिः सुराणां सरिदरिकरिभीहारिणी वा विवेश ।। ६८ ॥ सुधा अवन्ती वसुधातलेऽसौ सुधाभुजां सिन्धुरिति प्रतीमः। . रागादिवागाद भुजगीव पातुं तां नागलोकादू यमुनानमेण ॥ ६९ ॥ 20 25 ·[एकादशः सर्गः 5 10 ११२ महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं विषं तदीयं किमिवापहर्नु सरस्वतीयं विधिना नियुक्ता। जज्ञे त्रिवेणी त्रितयाऽऽश्रयेण श्रिया जयन्ती सुरवैजयन्तीः॥ ७० ॥ उत्पत्ति-व्यय-संस्थितित्रयमयी तीर्थेशितुर्वाङ्मयी भूता गोर्जगतां त्रयी रसवशादामोदयन्ती ध्रुवम् । द्वेषा तापमपाकरोतु भविनां भाखत्रिवेणीपदाद् वेदानां त्रितयीव बोधनधवं सा व्यञ्जयन्ती नृणाम् ॥७१॥ [इति त्रिवेणीवर्णनम्] भद्रिका विषयदुर्गममार्ग मार्गयनथ निसर्गमहौजाः। प्राचलत् स गुणरोपवलेन दूरतोऽपहृतकण्टकवर्गः ॥७२॥ शुद्धतश्रमधिवास्य समनं संपदा प्रतिपदं चतुरङ्गम् । श्रीनियोगनृपतिः प्रचचाल कौशले कृतमुखः समितीनाम् ॥ ७३ ॥ अध्वनि ध्वनितदिगविजयश्रीः प्रध्वरेऽध्वरकृतां स कृतान्तः। ईश्वरः खरसतः परशक्त्या जग्मिवान् निहतमारविकास ॥ ७४ ॥ त्रासयन्नसहनान् गहनान्तः कापि चापगुणकर्षणधैर्यात् । 15 स क्षणेन विषमाऽऽगमवन्धं भेदयन् नयनसौष्ठवमाधात् ॥ ७५ ॥ पूर्वमार्गविशदीकरणेन दुर्णयव्ययकृताचरणेन । उन्नयन खसमयं नयवृत्त्याऽऽदेशराट् सुमनास्स ररक्ष ॥ ७६ ॥ श्रेणिबद्धमणिराशिभासितां चित्रगन्धिशतपत्रवासिताम् । चान्द्रनिझरणवारिणा सितां स क्रमाच्छिवपुरीमवापताम् ॥७७॥ अहमहमिकयाऽयं गौरवैः पौरवगैरजनि जनितपूजस्तत्र सुत्रामधामा । पुरि दुरितविनाशात् पार्श्वसर्वज्ञभावज्जननजननतायामुद्यतः स्तोतुमेवम् ॥ ७८ ॥ [अथ श्रीपार्श्वजन्मस्थानवाराणसीतीर्थवर्णनम् ] पुरी सुरीणामपि माधुरीणामेषा विशेषाद् धुरि वर्णनीया। वाणारसी यन्त्र रसी वशीच जनो निवासी सुशां विलासी ॥ ७९ ॥ श्रीपार्श्वभाखानुदियाय यस्यां प्राच्यामिवान्तस्तमसां विभेदी। तचित्तमद्यापि कविबुधश्च कलाधरोऽप्यभ्युदयी समग्रः ॥ ८॥ द्विजाधिराजः सकल कलङ्क विभार्ति मेषोक्षापालिभोगात् । निमजनोन्मजनतस्तदस्य गङ्गाप्रसङ्गादपि वृद्धिहानी ॥ ८१॥ नूनं निवासोऽपि सुरेश्वरस्य धुलोकगर्व हरतेच सर्वम् । तल्लेखशाला सविशेषवाला प्रतिस्थलं संप्रति दृश्यतेऽस्याम् ॥ ८२॥ महोदयोऽस्यां निवसज्जनस्य प्रतीयते साक्षरसंगतिश्च । शिवानुरागोऽहंति पार्श्वरूपे पुरी तदेषां शिवसन्निधाना ॥ ८३ ॥ गाङ्गं पयः सन्निहितं यदस्यां पीयूषपूरं कुरुते विदूरम् । आयस्य योगाजताविनाशः परस्य जायेऽनिमुखास्सुरास्ते ॥ ८४॥ 25 90 ·- । 10 15 पद्य ८४-१९] दिग्विजयमहाकाव्यम् . सुधाशनानां जडिमा न याति न लेखशाला यदमी त्यजन्ति । किमेवमामृश्य सुपर्वलोका पुर्याममुष्यां विदधे खमोकः ॥ ८ ॥ श्रीपार्श्वप्रभुणा खजन्मनि पुरा प्रेम्णा सुरा भाविता- स्तै सर्वे किमुपाययुर्भगवतो मत्वाऽवतारं पुरे। तेनाऽनन्दमयी पुरी समवस वाणारसी मङ्गलै- नित्याऽऽलोकविकाशिका शिवपदं नानाऽप्यसौ काशिका ।। ८६ ॥ यस्यां महेभ्यनिलया दिवि वृद्धिमीयुस्सौवर्णशैलशिखरालिजिगीषयेव । पत्रावलम्बनकृतः खलु वैजयन्तीव्याजानवाम्बरमणीरमणीयभासः॥ ८७॥ सर्वे सुपर्वसुहिता विबुधा नगर्या पर्यायमेत्य नु नृणामतृणं न्यवात्सुः। सौषश्रिया तदनुरागवशाद् विमाना मानातिगा भुवमयुर्मयुदर्शनीयाः॥८॥ देवागमादनु ननु धुपुरे कियन्तः शेषा विशेषरुचयो मरुतां विमानाः। आलोकितुं किमिति यत्र नृणां निवासा उच्चैर्यियासव इति प्रविभान्ति शृङ्खः ॥८९॥ दिव्यां रुचिं निदधिरे दधिरेणुगीरामन्तर्वसज्जनतथारुचिनिश्चयेन । इभ्यालया निजशिर स्थितकेतुहस्तैरामनयन्त इव मार्गणवर्गमस्याम् ॥ ९ ॥ यस्यां परं जनसुखं बहुधर्मराज्यं निष्कम्पसंपदपि वैश्रमणानुभावात् । ऐन्द्री स्थितिधनवतां द्विविधा तदत्र युक्ता दिगीशवरमअनिमन्त्रणाऽभूत् ॥ ९१ ॥ यत्रा पतन्ति सदनानि सुधाशनाना ज्योतिभ्रंमादिव दिवः परिवस्तुमैक्ष्य । शृङ्गैर्महेभ्यनिलया अधरश्रियां वो नात्रावकाश इति वक्तुमिवोद्जन्ति ॥ ९२॥ जैपुण्यपुण्यधनबजनरूपसंपद् भूदेवरूपनियताऽऽश्रयणेन यस्या। स्पष्टाचतुष्टयसुवर्णदशाऽवसायात् तुल्याङ्लका भवति किंपुरुषाऽश्रिता नो॥९३ ॥ 20 उच्चैर्धनानि मनसा सममादधानाः पात्रेषु यन्त्र पुरुषा विभवप्रधानाः। मन्ये तदुचगतिसंगतिहेतवे स्वं तेषां गृहाणि पुपुषुर्विवि वर्द्धमानम् ॥ १४ ॥ पौरस्त्रियो निशितमस्त्रमिव स्मरस्य नृणां वशीकरणकर्मणि सावधानम् । यासां स्वरूपविजयेऽप्सरसां प्रियत्वं युक्तं सुरालयगतस्य सुराधिपस्य ॥ १५ ॥ जायस्पृशा जलरुहा यदिवेन्दुना नो वक्त्रं सकर्णविधिना तुलयेद् वधूनाम् । वैवर्यमभ्युदयते द्वितयेऽप्यमुष्मिन् येन क्षणेन मुधियां स्फुटमीक्षणेन ॥९६ ॥ 'पनालिशालिचरितैः परितोऽपि पझे साम्यं विषेयमधुना मधुपायिपूर्णे। तनास्ति वस्तुविधया वनिताऽऽजनानां यैर्निर्जिताऽधररुचाऽस्य सुपल्लवश्रीः ॥९७ ॥ रामाभिरामवदनर्मदनैपुणेन खीयोपमापदविलोपविधिय॑धाथि। साधर्म्यपतिषु ततो नवबिन्दुरिन्दुर्देवैन्यवेशि दिवि शून्यपवेऽरुणोऽपि ॥९८ ॥ वर्यः सुराधिपसभासु सभासुरश्रीरिन्दुर्मदक्षतिरमुष्य विशिष्य कार्या। नार्याननैरिति गृहर्षवृधे नगयों द्रष्टुं परस्परकृतामिव वादचर्याम् ॥ १९ ॥ मुक्ता परव्यसनमभ्यसनं नराणां मृटमशनं वसनं यथेष्टम् । दि.म.१५ 26 80 ·10 15 महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [एकादशः सर्ग: पुर्या विमृश्य निलया घनिनां विमाना- नुद्यान्ति शंसितुमिव प्रभया समानान् ॥ १०॥ उच्चत्वमेषु विषमेषु रसादिवास्यां वश्येषु दिग्युवतिवक्त्रनिरीक्षणेन । अन्योज्यमुचलितकेतुकरेणसंज्ञाप्रज्ञापकेषु भवनेषु विदरतायाः॥११॥ मुख्यं सुमेरुशिखरैः सममंस्ति सख्यं धाम्नां पुरे कुमुदवान्धवसाधुधान्नाम् । निर्णीयते तदिदमद्धतदानशौण्डकल्पद्रुकल्पपुरुषोत्तमसन्निधानात् ॥१०२॥ नादृष्टदृष्टरुगनिष्टगरिष्ठरिष्टदुष्टामरादिजनितः परितापलेशः। पुर्या ततुष्णमहसा विहितोऽपि तापो मा भूदितीय ववृधे जनसौधवृन्दैः॥ १०३ ॥ सिद्धिविधापि नगरेऽङ्गभृतां सुसाधा बाधा न काचन बने भवनेऽवने वा। विश्वत्रयेऽपि महती बहतीह वृद्धिं ख्यातिनं तद्गृहमहोदयविस्मयः स्यात् ॥१०४ ॥ वः जनैगिरिवरस्य चिरस्य धैर्य लक्ष्मी पुनर्विपणिभिर्मणिभिः प्रपूर्णे।। गोत्राऽऽश्रयश्च सचिवैरवशेष एष नूनं महेश्वरगृहैः परिवृद्धिवेषः॥१०५ ॥ ऊर्ध्व दिवि स्थितिभृतोऽपि मुरानुरागादागामुका भुवि पुरे सुरभासुरेशस्मिन् । देवालयाः खलु महेभ्यनिवासमूल् तेषां तथापि स तथोचगतिखभावः ॥१०६ ॥ उल्लमय खेचरगणान् गगनेऽभ्ययास्यन् नूनं महेश्वरगृहाणि महान्ति शृङ्गः । पादावनम्रशिरसा यदि नागलोकस्तेषां विलम्बकरणं भुवि नाग्रहीष्यत् ॥ १०७॥ पुण्यात्मनां परिचयानगरी गरीयापुण्यधुलोकजयिनी जयनीतिपात्रम् । नृणां महोदयविधि सहसाऽभिधत्तेऽसौ धैर्यधुर्यमणिनिर्मिततुङ्गसौधैः ॥ १०८ ॥ [इति श्रीवाणारसीनगर-नागर-भवनवर्णनम् ।। तत्राभिनम्य जिनपार्श्व-सुपार्श्वदेवतीर्थद्वयं सविजयं नमयन्ननग्रान् । श्रीजैनशासनजयं नगरे नियोगी शक्त्योदघोषयदयं हृदयं दयायाः ॥ १०९ ॥ अध्वान्तरेऽप्यसुतरां सुतरां तरङ्गङ्गां व्यतीत्य कृतमार्गबहुप्रयत्नः। गच्छन्नतुच्छमुनिगच्छविधेयवृत्त्याऽदेशप्रभुर्भुवि वनानि मुदाऽऽलुलोके ॥११॥ अथ उपवनवर्णनम्, यथा- उपवनपवनश्रीसौरभानुष्णभावैर्मनसि मनसिजस्य प्रादुरासीद् विकारः । तमथ कथमपि खं शुद्धमार्गप्रपन्नं समयरसिकवृत्त्यावेत्य स द्रागरौत्सीत् ॥१११॥ अनवधिविधियोधानिर्विरोधप्रबोधात् सहृदयहृदयेऽन्तनन्दयन न्यायधर्मम् । अपथमथनकर्मा संकथाभिः सुधर्माधिपतिरुपवनान्तः श्रान्तभावेऽध्युवास ॥१२॥ स्फुरति मरुति मन्दे तस्य खेदं विभेद किशलयवलयानां चालनैः काननाली। परभृतभृतकस्तत् साधुवादं जगाव भ्रमरमुखरबन्दिस्तोत्रपाठानुसारी ॥११३ ॥ सुरतरव इवामी रेजुरुवैर्विशाला बहुदलफलभारैर्नवसर्वाङ्गशाला। उपवनसंहकारा स्पष्टपुष्पप्रकाराः परिणतसुरसार्थाऽमोदितक्ष्मापसार्थाः ॥११४॥ कनकघटितमौलिमञ्जरीभिर्बभासे प्रस्मरबहुवर्णभ्रामरै रत्नपूर्णः । सकलतरकुलेषु प्राज्यसाम्राज्यशंसी कचिररुचिनिसर्गस्यूतचूताकरस्य ॥ ११५ ॥ 20 25 30 ·. 6 10 महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [एकादका समर श्रीफलैरविरलैर्भुवनानि नित्यमुत्सवहितानि वनानि । तानि वीक्ष्य कृतसंवननानि तुष्टुवे स जनुभृजननानि ॥ १२६ ॥ पूर्व श्रीजिनवीरधीरचरितं दुर्गोपसर्गादिकं ध्यायं ध्यायमुपायत स्थिरतमास्तद्विस्मयाऽऽखादतः। खं पुष्पौघमवाकिरन्ति तरवस्तेऽद्यापि तीर्थस्थले स्मारं मारममी समीरकपटात् किं घूर्णयन्तः शिरः॥ १२७ ॥ कचनवननिकुने प्रत्ययी प्राप्तरूपैः खयमिह समुपेत्याऽऽशिश्रिये देशभूपैः। अविकृतकृतहस्तैीयमानः पुरस्तात् समितिसहितवाचाऽऽदेशराजा प्रगल्भः ॥ १२८ ॥ [इति पूर्वदेशमार्गवनवर्णनम् ।। सुवर्णसावर्ण्यरुचिः सरोभुवां गलत्परागैररुणांशुपांशुभिः । तेनोल्ललचेश्य सुवर्णवालुका सरिद्वरिष्ठैः करिभिः परिस्तुता ॥ १२९ ॥ देवदूष्यशकलं पुराहतः स्कन्धतः शतमखेन धारितम् । संपपात जनपातकच्छिदे तद् दधार जलधारयेव सा ॥ १३०॥ तमसि तरणिकल्पः कल्पविनिर्विकल्पः कृतसुकृतविनोदः प्राप्ततीर्थप्रमोदः । मनसि निहितवीरस्तीरमस्याः प्रपेदे पटुवहनबलेनोत्तीर्य वेणीं सवीर्यः ॥१३१ ॥ कचनवचनभङ्गयाऽऽरोग्ययोग्यप्रयत्न करणकरनियुक्तान् बोधयन् योधलोकान् । विदितविषयशुद्धिस्तेजसाऽऽदेशराजः प्रमुदितनृपचक्रः शक्रलक्ष्म्या रराज ॥१३२॥ कतिपयषिषयाणां निग्रहं विग्रहेण विदधदधिकबोधिस्सोऽधिकारेऽधिरूढः। यतिनृपतिरवापावापजापोदयश्रीरविरिष दिवसाऽऽस्ये पत्तनं पूर्वभूम्याः॥१३३ ॥ मत्वा तत्त्वविदस्तदागममिह श्रद्धाधना साधना- न्यानीयोचतुरङ्गापुङ्गवगजादीनि खयं ते समम् । प्रौढाडम्बरपूर्वमभ्ययुरतिप्रीवा विनीताशयाः पूर्वापत्तनवासिनः प्रशमिना श्रीचित्रभानूदये ॥ १३४ ॥ इति श्रीदिग्विजयनाम्नि महाकाव्ये महोपाध्यायधीमेघविजयगणिविरचिते उदयश्रीकलिते पूर्व विप्रयाणवन-भवन-नगरमार्गवर्णनो नाम एकादशः सर्गः॥ 15 20 25 ॥ श्रीः ॥ छ। कल्याणवलिः पल्लववती भवतु ॥

·पच १२६-१४] दिग्विजयमहाकाव्यम् द्वादशः सर्गः। 10 15 आनन्दमेदुरतया दुरितैर्दुरन्तैर्मुक्तेन तेन गुरुणा गुरुणाऽऽदरेण । संयुज्य पूज्यविधिना सुदृशस्तदेभ्या अन्तःपुरं तमथ निन्युरमन्युमान्यम् ॥१॥ गर्जत्सु वायनिवहेषु चलन समित्यादेशप्रभुः प्रभुतयान्वितपार्श्वनाथम् । चैत्ये समेत्य सह सङ्घजनेन वृत्तैस्तुष्टाव तुष्टमनसा परपुष्टभावात् ॥२॥ खस्तिश्रियः प्रणयपात्रममात्रशक्तिश्चिन्तामणिर्दिनमणिर्जिनपार्श्वरूपः। यस्यां सदाऽभ्युदयवान् भुवनावभासी सा पूर्वदिग् विजयतां जयताण्डवेन ॥३॥ फुल्लत्फणीश्वरफणामणिशोणरोचिरुचीयमानमसमानममानमाह । यस्य प्रभोः शिरसि सेवकसेव्यभूतेनित्यं महोदयमिह द्विविधं प्रसह्य ॥४॥ प्राच्यामिवाभ्युदयिनो जिनपार्श्वमूत्तौ भक्त्यैव वश्यमनसः शशिमुख्यखेटाः। वक्त्रं शशीधरफणामणिकैतवेन भौमादयो दिनकरः कनकातपत्रम् ॥५॥ येन प्रबोधविभवः कमलाकराणामुत्पाद्यते युतिभरेण तमो विभिद्य । स्फुर्जत्फणामणिरुचारुणिमाऽनुभावश्चिन्तामणिर्दिनमणिस्तदयं प्रतीतः ॥६॥ सचक्रवालमपि मोदयति खभासाऽभ्यासात् करोति भुवने जडताविनाशम् । नास्तं प्रयाति सुमनस्सु कृतावबोधस्तेनेश! एव विजयी भुवने दिनेशः॥७॥ यः पूर्वगोचविशदीकरणे पटीयान् राज्ञे हितं वसु ददाति सदाऽतिशायी। का प्रभावविभवेन जगत्मभाऽयं पार्थात् ततो न हि पर परमार्थमाखात् ॥८॥ ख्याति यतः समभजद् भुवनेऽश्वसेनाह्वानः क्षमापतिरतिस्पृहणीयतेजाः। यद्वी मयाऽप्यधिगता सुगुणैः प्रशंसा प्राच्या स किंन सविता सविता विभूत्याः॥९॥ पूर्वाहरिजननतः सकलादितेय- ध्येया बभूव नवभूवरवर्णनीया। काश्या प्रकाश्य निजरूपमतः स भाखान् पार्थाऽख्यया विजयते जयतेजसाफः ॥१०॥ यस्य प्रभा प्रियतमाऽयतमानसस्य राजन्यजन्यमहितावहितानुरागे। मुक्त्वा परं जनपदं सहचारचारस्तमिनिहार्हति किमर्हति नार्करूपम् ॥११॥ भोगीन्द्रनिर्मितसहस्रफणामणीनां रोचिश्चयैर्धवलयन वलयं धरण्या। क्षुद्रग्रहादिललितं हरते समय तस्मिन् सहस्ररुचितानुचिता कथं स्यात् ॥ १२॥ यस्योत्तरायनमपि प्रकटं भुजङ्गच्छन्त्राऽऽश्रये प्रतपतस्तपसाऽऽतपेन । तइक्षिणायनमहो कलिकुण्डतीचे साम्योधेस्तरणिसाम्यममुष्य मुख्यम् ॥ १३ ॥ सूर्यः पुपोष जनने सति मासि पौषे धानां सहस्रमधिकृत्य जिवस्य सेवाम् । नूनं तदूनमभवन कदापि तस्य युक्तस्ततो भुवि सहसरचिर्जिनोऽपि ॥१४॥ 20 25 80 ·LO 15 महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [द्वादशः सर्गः दोषाकृतिर्विनिहता वपुषांशुपोषात् शोषाय वा प्रकटितं भुवि पङ्कराशेः। पद्मोदयं प्रणयता प्रणयेन येन चित्रं न तत्र वरतेजसि चित्रभानोः॥१५॥ पूर्वोदयं निदधता विधिनाधिमित्रं मित्रं विधाय ससृजे भुवनोपकारः। पार्वन विश्वविभुना कमठप्रतिष्ठा प्रान्तं प्रकाश्य धरणीधरसंनियोर्गम् ॥ १६ ॥ यः पद्मिनीहृदयमध्यगतोऽपि कान्त्या तत्याज राजमहितो न सुवृत्तभावम् । कृत्वाऽऽतपप्रकटनं घटयनवन्यां पादप्रसादमुदितं भरतप्रदेशम् ॥ १७ ॥ पाच न मुश्चति कदापि कविर्यदीयं प्रीत्या पुरस्सरतया जनदर्शनीयः। तबुधोऽप्यनुगतावपि तो प्रभावात् प्राप्तोदयाविव ततः शुचिसंचयेन ॥१८॥ उच्चैर्गिरः स्तुतिपदं जगदुर्न भोगा यस्याऽऽगमे भुवि सपक्षतयाऽतिदक्षाः। गाव: पुनर्दिशि दिशि प्रसृता रसौषश्रुत्या प्रिया सुमनसां रुचिवर्द्धनेन ॥ १९॥ सर्वस्य वश्यकरणे निपुणा गुणाढ्याः प्रादुर्बभूवुरिह बोधिकरस्य वाचः। उजागरः सकलनागरनागलोको यद्दर्शने स्फुरति साधयति खमर्थम् ॥ २० ॥ यस्याङ्गकान्तिविभवेन विसर्पतैव दर्पोऽपि कौशिककृतः परिसर्पति स्म। निद्राणतामनुषभूव परं कुवेलास्थानं सरोऽभिगमनीयमभूजनानाम् ॥ २१॥ विश्वप्रभाविह विवेश विधेर्निदेशात् सूरप्रभाऽरुणतयाऽभ्युदयप्रसक्ता । तेनाऽधरो धरति रागधुरं विशिष्य शेषः प्रभाकृति ततः सित एव वेषः ॥ २२ ॥ सौम्या रुचिर्मुखसरोरुहितीर्थभर्नुर्वप्रातपत्ररचनासु महेन्द्रलक्ष्मीः । मुक्तालतासु नवधिष्ण्यकलाविलासः शीर्षे फणामणिगणे तरणिप्रकाशः ॥२३॥ सिंहासने समुपविश्य गवां विलासैर्विश्वं विभासयति विश्वविभौ जिनेशे । व्यर्थीभवस्तदिह निर्मलधर्मचक्रमूर्त्या पुरः स्फुरति भृत्य इवोष्णकान्तिः ॥ २४ ॥ नैका प्रकाशनपटुस्तरणित्रिलोक्या न द्वादशापि विधिनावधिनाऽवगत्य । चक्रेऽस्य मूर्षि फणिसप्तकमुत्फणासु पार्श्वस्य सप्तभुवनप्रतिभासनाय ॥ २५ ॥ ज्योतिर्भरे प्रसृमरे भगवान् स सूर्यद्वीपाधिपमतिकृतिः कृतिनां विभाति । जातिः सहस्रमहसां मणिभित्तिबिम्बश्रीचुम्बनेन कुरुते गुरुपादसेवाम् ॥ २६ ॥ रविद्वीपाधीशाप्रभुरिह विनिर्णीयत इत: शतस्तोमैः स्तुत्या प्रतिदिनमयं नाम शतशः। जिनः पार्श्वचिन्तामणिरिति मनोऽभीष्टकरणादू भुवि ख्यातः प्रातर्मम विषयतां यातु स नतेः ॥२७॥ स्तुत्वेति पार्श्वतरणिं तरणिं भवाब्धेर्वाञ्छासुरकरणि सरणिं शिवस्य । धर्माश्रये स्थितिमधाचतुरोपि'मासानासाथ पुण्यसमयं भगवन्नियोगी ॥२८॥ उच्चैःसभामिव दिवः प्रसरत्सुधर्माऽख्याता स साधुवसतेः शिखरे प्रपथ। तत्रैक्षताऽखिलपुर: सुषमा स्वभासाऽऽदेशप्रभुस्त्रिभुवनेऽपि निदर्शनीयाम् ॥ २९ ॥ यत्रोचुङ्गविहारहारिललितैर्मानाद विमाना दिवः । प्रच्युख प्रतिपत्तये धनवतां सौधनिया शिनियुः। 20 25 30 ·5 10 यद्य १५-३८] दिग्विजयमहाकाव्यम् तचिहं तु गवाक्षलक्षविलसदरम्भानुरूपाङ्गना- प्रेक्षाभिः सहसाऽनिमेषनयना देवा इवामी जनाः ॥३०॥ यत्रोचैस्तरचैत्यकेतुचलनैनस्ता इतस्ततो भ्राम्यन्तोऽपि मृगादयः प्रियतमा राज्ञः श्रमं नेप्रति । नक्षत्राण्यत एव ता ग्रहगणग्राहेण रात्रिंचरा मेषोक्षायतराशिभिदृढतरं बद्धा सुधारश्मिना ॥ ३१॥ यस्मिन्निभ्यजनालयैर्नु विजिता देवालया व्योमनि भ्राम्यन्ति म सविसयास्तदनुगाः सूरादिखेटा अपि । खण वर्णगिरेजिघृक्षव इवोत्रीय खकीयान करान क्षीणाक्षीणतयैव राज्ञि विदितं दारिद्रयमेषां ततः ॥ ३२॥ सौधानां किरणः पराजिततयाऽप्यावश्यकाभ्यागमा- नक्षत्राणि समागतान्यपि समुत्तम्भ्य खहस्तं मदात्। न स्थातुं प्रभवन्ति तेन पुरतोऽश्विन्याः प्रचारे निशि राज्ञः सार्धमपि त्यजन्ति न मनाक शून्यस्थलस्थान्यहो ! ॥ ३३ ॥ मुख्यं सौख्यममुष्य सौधवसने मत्वा सुरैरुज्झिताः किं तेषां निलया परिभ्रममधुनिस्सारयोगादिव । नि:श्रीका इव नीरसायनरता नित्यं नक्षत्रोपधिना कचिन्मृगशिरस्थानेन शून्यास्ततः ॥३४॥ यत्रोतुङ्गनिवासशृङ्गनिवहव्याससहर्षत- स्ताराणां सकलाऽप्यहारि सुषमा रौद्राकृतिस्ताखतः। उद्त्तव हि कृत्तिकाशतभिषकसङ्गेऽपि तल्लोहिता- ङ्गस्याहर्निश विक्रियापरिणतियाहन्यते नान्यतः॥ ३५ सेवायै जिनराजराजतलसचैत्यव्रजस्यानिशं देवा यत्र पुरे सुरेशमहिते पौरच्छलादाययुः । तच्छेष प्रतिभासते निशि कविः काण: कलङ्की शशी वक्रा पङ्गुरथोऽशनिः स नियतं खर्गे निवासी जनः ।। ३६ ।। यद्हालिमहामहोभिरभितो विस्तारिभिस्तारका- धीशः पाण्डुरितः कलङ्कविकलश्चित्राय यावद् भवेत् । तावत् तुङ्गगवाक्षसङ्गतवधूरास्योपमासंभ्रम- च्छेदायेव सुखेन तं वितनुते नूनं तथैवाञ्जनात् ।। ३७ ।। प्रातर्भानुरयं तथाधुतिभरैरनेन विभ्राजते श्रीरनाकरतोऽप्युपेत्य विवसुः कोपारुणः खात्मनि । संस्थाने करचालनादिह नृणां स्पष्टान् मणीनां गणान् मन्ये प्राप्तकचिः करोति भुवनप्रोगासनं सोऽचिरात् ॥ ३८॥ तमासंगता 20 25 30 ·द्वादशा सर्ग 5 10 15 महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं सौधादङ्कुरितैः करव्यतिकरैः खखामिनां कामिनी- लोकस्याऽननसौहदेन शशिनः काष्पयं निहन्तुं रयात् । यावन्निर्मलता क्रियेत सुचिरं तावत् तदीयाऽनना- म्भोजप्रेक्षणलजयेव स पुनः स्पष्टं कलङ्की विधुः॥ ३९ ॥ उच्चैस्त्वेन महौकसां धनवतां ग्रीष्मेऽपि यत् केतनै- युव्यञ्जनयाक्रियन्त हरयस्तीक्ष्णधुतेः सुस्थिताः। तेनामी हरितत्विषाऽत्र परितः वर्णाचलं भ्रामुका विस्मेरस्मरतोऽश्विनीमनुगता धावन्ति तत्कामुकाः ॥ ४० ॥ नक्षत्राणि कथं व्रजन्ति परमं पारं वियन्नीरधेः प्राप्यं पादसहस्रधारिहरिणा वेगेन सप्तार्वताम् । पुर्यामिभ्यमहौकसां पथि न चेदालम्बनं सुन्दरं हासाभ्यासविलासलालसवधूप्रेमाभिलाषेक्षणैः॥४१॥ प्रोचैर्गन्तुमिवोत्सुकैर्जनगृहैयाँ जेतुकामैर्दिवोऽ- भ्याहूतेव किमश्विनी प्रतिपदं रत्नाङ्गणे विम्बिता। भीतस्तचरितादू विशिष्य सकलः खलोंक एवापत ज्योतिः संक्रमणच्छलेन पदयोस्तेषां स्फुरत्तेजसाम् ॥ ४२ ॥ खोकं प्रभयाऽधरं विधता नक्षत्रबिम्बोपधे- स्तेनोदस्त इव ध्वजव्रजतनुर्हस्तः प्रशस्तः श्रिया। सौधानां निवहेन शुद्धरुचिना तनेन्दुसूर्यद्वयं क्रीडाकन्दुकचारचित्रचरितं धत्तेप्रमत्तेजितैः॥४३॥ स्फीति सातिशयां क्मृिश्य हरिणा यत्रेभ्यलोकोकसां नित्यं स्वर्गविघातिनी प्रविदधे विघ्नाय तारास्थितिः। तेषामुच्छूितकेतनः प्रचलितः संघृष्य दूरीकृता- स्ता अस्ताचलगण्डशैलललिता गच्छन्ति विच्छायताम् ॥४४॥ सौधानामभिवर्द्धनेऽन्तरगतास्तारावतारा अपि व्याधूयन्त कृतान्तरायकतया मूर्द्धन्यधन्यध्वजैः। तेनामी प्रतिभान्ति चञ्चलतया वार्द्धस्तरङ्गा इव नासूयाध्यवसायिनामिह भवेत् कुत्राऽपि नित्या स्थितिः॥४५॥ सौधानां निकरैर्महोन्नतिघरैर्दण्डैरिहामंकये- उत्खातादिविषदुमा वितरण स्पर्द्धिष्णवः खाधि। तन्मूलं स्फुटमेव दूरपतितं चित्रां-विशाखा तथा पत्राणि प्रतिभान्ति कान्तिविलसत्तारावतारश्रिया ॥ ४६॥ . 1A "स्फाति" 20 25 . 30 ·१२१ 6 10 16 पा ४६-५४] दिग्विजयमहाकाव्यम् अत्युच्चैस्तरचैत्यमूर्द्धनि लसत् सिंहप्रसङ्गानमः सिंही सूनुमसूत राहुमसितं प्राहुस्तमन्वीक्षकाः। अन्तसंगतपुत्रिका जनमुखाम्भोजन्मलक्ष्मीभर- स्पर्धिष्णोः शशिनोऽनुवाहनशशव्यादित्सुमस्मिन् पुरे ॥४७॥ अश्विन्यः प्रतिवेश्म विस्मयपदं ब्राह्मीप्रवृत्तिः परा चारोऽप्याहितमङ्गल: श्रुतिरुचिः स्पष्टा बुधैः संगतिः। सूरः पूर्णकलाधरश्च सकलो लोकः कवित्वाश्रय- स्तज्योतिर्गणभासुरेऽत्र नगरे न्याय्या गुरोराहतिः॥४८॥ मा द्राक्षीनगरीजनः परिजनं रम्भादिकं खापते- स्तुङ्गत्वेन निजौकसामिति धृतान्तर्जालिका वेधसा। ताराणामवतारणेन सहसा तां नागरे जागरे वायुर्दष्टिसुखाद्यदृष्टविभवात् प्रातर्विदूरेऽकरोत् ॥ ४९॥ अस्माकं सुहृदः क्षमाधरवरास्तुङ्गश्रिया तान् द्विषन् इन्द्रः कीदृगितीश्वराश्रयगणं वर्द्धिष्णुमालोकितुम् । 'चौमत्वाऽतिचलाचलग्रहमिषादुचैः श्रुतिश्चाश्वयुग- वृत्त्याऽस्ताद्रिदरीविहस्तकलया सद्यो भजत्यन्वहम् ॥५०॥ अत्युच्चैः श्रुतिसंपदामुषिरुचिव्यासङ्गतः प्रस्फुटं ब्राश्रीनिर्मलताजुषां हतया सन्मार्गमासेदुषाम् । आदित्ययुतिशालिनामिह भवेत् किं ज्योतिषां विनमः पातो चास्तगिरौ पुरोन्नतगृहै। पादाः स्खलेयुर्न चेत् ॥५१॥ ज्योतिहव्यभुजां कुतो दिवि भवेत् वक्रेऽतिचारेऽथवा गत्या मार्गविमुक्तिरत्र महसां राज्ञः प्रसारेऽप्यहो।। अत्युच्चैस्तरसौधमूर्ति विलसल्लोलेक्षणावेक्षणा- दस्यां चेन्नहि विभ्रमः प्रसरति द्वेधा प्रभाऽऽच्छादनात् ॥५२॥ सन्मार्गेण गुरोमहोदयदशायुक्तालयानां जने क्षेत्रज्ञे बहुधान्यवृद्धिधरणप्रौढिः प्रसिद्धाऊगमे। सर्वाऽऽशासु फलाऽऽख्यता क्षितिभृतां सारस्यमावश्यक वृणां कामनयाऽऽदरेण फलितं साभोगभोगश्रियाम् ॥ ५३ ॥ इभ्यानां गुरुदैवतं प्रियतरं चित्ते सचेता जनः सर्वोऽप्यन्वयुगेन साऽभरणिता बाहुल्यमोजखिनाम् । नेत्राभीप्सितसंगतिर्द्विजपतिः प्राभाकरी वा रुचिं धत्ते तत्र पुरे न चित्रविधये ज्योतिमहत्त्वं गुरौ ॥ ५४॥ कान्तः शान्तविधेनिशान्तममलखान्तः खसिद्धान्तविद् न भ्रान्तः कचिदर्थसाधनकृतौ श्रान्तो न सत्कर्मणि । 20. 25 80 दि.म. १६ ·. [द्वादशः सर्ग: १२२ 10 15. महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं यस्मिनिर्व्यसनः परं सुवसनः श्रद्धाऽतिशायी जनः सौधर्मस्थितिलक्षणं समुचितं तस्मिन्नहो! पत्तने ॥५५॥ विश्वाऽखण्डलमण्डलीमनुनयन् शोभाधनैः साधन- नि:सामान्यवदान्यतादिसुगुणैर्यत्राऽस्तिकानां गणः। तत्रैश्वर्यकथां सदाऽप्यवितथा गङ्गाऽऽश्रयात् कुर्वति सत्यः श्रीनगरेऽस्ति वर्णनविधिर्दिव्योऽभिनव्यश्रिया ॥५६॥ तत्र व्यतीत्य चतुरश्चतुरोऽपि मासानुबोधिबोधिनि जने जिनधर्मदाढ्यम् । कुर्वन् विमोहबलमुच्छलितच्छलेन वेगाजिगाय मुनियोगिनियोगिनागः ॥५७ ॥ प्रास्थापयद् विदिशि हव्यभुजो भुजौजाः पादातिचारबलमस्खलितं खलैः सः। सम्यग् मुहूर्तसमये समये प्रसिद्धं सम्मेततीर्थमथ नन्तुमना.वनान्तः ॥५८॥ शुद्धाऽऽशयः खयमपि क्रमतश्चचाल वाचालयन् जयरवैर्दशदिक्कदम्बम् । निर्वासयन् जनपदादनयप्रवृत्तिं कृत्वोपदेश-विनिवेश विधेः प्रबन्धम् ॥ ५९॥ सैवानुरागपरभक्तिरनेन धार्या मार्या स्मृतिश्च मनसा गुरुगौतमीया । शालेयसंवरपरिक्रमणेन मार्गमभ्यस्यता भुवि कृतोऽविकृतः प्रयत्नः॥ ६०॥ कृत्वा विशिष्य समिति वचसा ररज स प्राकृतप्रतिपदस्थितिमादधानम् । भूपालवर्गमपवर्गनिसर्गरागाचर्यापरीषहसुहः सहसाऽध्वचारी । ६१॥ अर्हद्विहारभवनादू विविधोपहारप्राप्तां विहारनगरी क्रमतो जगाम । सनामसाधुचरितैर्भुवि गीयमानैरादेशभूपतिरतिप्रतिपन्नधैर्यः॥१२॥ तत्रापि चैत्यनमनान्न मनार विषण्णः स्तोतुं खतः प्रववृते जिनभाखतोऽर्चाम् । प्रत्यक्षतः क्षततमस्तमपार्श्वनानः सर्वार्थसाधन विधेर्जिततीव्रधानः ॥६३ ॥ खस्तिश्रियां निवसनस्थलमाननाजमजं जिगाय कलयैव सदोदयेन । यस्य प्रभोः कमठदर्पहरस्य कामं कामप्रथाभरहरस्य मनोहरस्य ॥ १४ ॥ खस्तिश्रिया सुभगसंगतशोणवासस्तुल्या स्फुरन्ति परितः खलु यस्य भासः। उद्यत्फणामणिभुवः किल भूर्भुवस्वाखामी स कामितमुदे शिवधामगामी ॥ ६५ ॥ खस्तिश्रियां करणमाभरणं त्रिलोक्या अर्हजिनेन्द्रभगवत्प्रभुनामधेयः। ज्ञातार्थजातपटुबोधसदावदातस्तातः स सातविधयेऽस्तु सतां कृपातः ॥ ६६ ॥ खस्तिश्रियां समुदयोऽभ्युदयेन यस्य प्रादुर्भवत्यखिलदुर्भवसंनिरोद्धः । अखमतो विदधतः प्रकटोपदेशव्यात्या महेन्द्रदिशाश्रयतः प्रभाभिः॥६७ ॥. यदर्शने भुवि विनश्यति चौर्यचर्या तत्त्वानि पश्यति परिग्रहमोक्षपक्षे । लोकः शिवाय नमति प्रतिबद्धचेताश्चिन्तामणिर्दिनमणिप्रकृतिस्स जीयात् ॥१८॥ पाणेस्तलेऽस्य नियतः कमलानुषङ्गः पादोपयोगजनितत्रिजगत्प्रकाशा। पार्श्वस्य तस्य समताऽभिमताहिमांशोरत्यद्भुतं यदिह देहभृतां न तापः ॥ ६९ ॥ अहन्महः खहृदयेऽभ्युदयेन रम्यं सन्मानसाबुजवियोधकरं निदध्मः । प्रोदामकामतमसां हि विरामहेतुर्वामाश्वसेनहपतिप्रतिभाऽभ्यनन्दि ॥ ७० ॥ 20 * 80 ·१२३ . 5 10 15 पद्य ५५-८६] . दिग्विजयमहाकाव्यम् स्युः संपदः प्रतिपदं विपदं निहत्य राज्यं विराजिगजवाजिशताङ्गराजि । सत्संगतिर्गतिरपि धुसदा महेज्या यस्य प्रभाव-विभवानुभवाजनानाम् ॥ ७१ ॥ नूनं सहस्रगुसहस्रमहा प्रसह्य संपिण्ड्य शुद्धविधिना विधिना व्यधायि। तेजोभरः सकलपातकसंनिपातव्याघातहृजिनपतेः परमाश्वसेनेः॥७२॥. यो वारुणी न चकमे न तथोत्तराशां तद्वन्न दण्डधरदिग्गमनं कदाचित् । सोपूर्वभानुरिव पूर्वदिशं प्रपन्नः पार्थ सदाऽभ्युदयवानिति नात्र चित्रम् ॥ ७३ ॥ यस्य प्रभा सहचरी गिरिसानुरागा बालातपप्रकरणान्महिता महीशैः। दूरीचकार भुवने जडिमाभिमानं त्यक्त्वा पराश्रयतयाङ्गभृतां नितान्तम् ॥७४॥ त्रयी येनोगीर्णा समवसरणे यस्य पुरतोऽ- हयः श्रेणीरम्या वियति दधते नृत्यललितम् । यतः पद्मोल्लासो भवति नियतस्तं धनकर नमामः श्रीपूर्वोदयिनमथ पाच दिनकरम् ॥७५॥. स्तुत्वा जिनं प्रतिजनं विहिताऽतिभत्त्याऽदेशप्रभुर्नगरमैक्षत शस्त्रदक्षः। साक्षात् तदीयसुषमा मुखमानिनाय चेतस्ततः स्तुतिमिमामचिरादुवाच ॥७६ ।। यत्र चित्ररचना वचनानां गोचरात् पटुधियामतिशेते। वेश्मनां धनवतां सुरलोके लाघवं विदधतां विभवेन ॥ ७७॥ मानवाऽऽश्रयभवाशिवसिद्धिर्जायते दिवमतीत्य समस्ताम् । इत्यवेत्य किमु पोरगृहाणि तुङ्गतामधिगतानि विशिष्य ॥७८॥ अन कायमपहाय विवस्त्री भोगभाग भवति वस्त्रमिवाङ्गी। यात्वतः सहतनुर्मनुजन्मेऽतीव यत्र भवनेष्वतिवृद्धिः॥ ७९ ॥ भास्करोपलदलैजनितानेस्तापतो न जडिमा शिशिरेऽपि । स्पर्द्धया शशिमणिक्षरदम्भः संभवानहि शुचावपि तापः॥८॥ उद्यतद्युतिमता हिमवृत्तिर्नाक्ष्यते भुवनमत्र विकाइय। सौधपतिरवसीयशरण्या जायते तपसि चान्द्रपयोभिः॥४१॥ सान्द्रचान्द्रविगलज्जलधारा धौतशुद्धकलधौतसवर्णा । साङ्गगाङ्गपयसा यभिषिक्तं-पुण्यमेव कुरुते परलोकम् ॥ ८२.॥ निर्दहद्भिरगुरुद्धमसारैर्वान्तधूमकृतमण्डलयोगात् । आतपत्रमिव यत्र बभासे राजतां प्रकटयन नगराणाम् ॥ ८३ ॥ यनषद्धशशिरक्षपयोमिर्जन्यते यदभिषेकविवेकः । बालसूर्यमहसा सहसा स्यात् सांप्रतं बहलचन्दनचर्चा ॥ ८४ ॥ केतननिनिकेतनलक्ष्मीचेतनैः पुरपुरन्दरम् । सा प्रकीर्णककला सकलाऽपि वयतेऽपवनभूपवनेन ॥८५॥ भूभृतां भवनपक्षिनिवेश: पेशलनियमधादिह मौले।। तन्त्र रत्नभुवि विम्बिततारामालया भवति मौक्तिकमाला ॥ ८६ । 20 ५ ·महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [द्वादपाः सर्ग: 5 10 15 श्रद्धया परिणतः खत एव तत्त्वविद्वचनभावितचेताः। अक्षतामिह सदाऽऽहतवर्गों दक्षतां वहति तत्त्वविमर्शे ॥ ८७॥ चेतसा वहति कश्चन रत्याऽऽशाम्बरी स्थितिमलीनविबोधः। तस्य न व्यवहृतिष्वनुरागो निश्चित: शिवपदेऽपि निवासः॥ ८८॥ पात्रसंगतिभृतः सुमनोभिः शोभितां दधति काश्चन वृत्तिम् । श्राविका इह लता इव दिव्या मोहनाय खलु वैश्रमणानाम् ॥ ८९॥ बर्द्धमानविभुनिवृतिधान: सूपदेशरमणाच्श्रुतनाम्नः। संभवन्ति वनितास्तदपापाः केऽपि सन्ति पुरुषा न च पापाः ॥९॥ प्रायोधयद् घृतविहारविहारकर्मा- ऽऽदेशाधिपोऽप्यवनता जनताः समस्ताः। स्थित्वा दिनानि कतिचिद् विहितोपचारा: स्फारानुरागवनिता ध्वनितार्थसाराः॥९१ ॥ पुण्यपुण्यकथनैरथ नैखं सज्जनस्य स निरस्य चिरस्य । स्पष्टतामुपगते वृषमार्गे प्रातरेव विजहार विहारात् ॥१२॥ तीर्थराजमभिवन्दितुकामे प्रस्थिते दिनकरोऽभ्युदयेन । निस्तमस्त्वमुदयेन सहास्मिन्नाह साहसवतामिह मुख्ये ॥१३॥ भानुमालिनि समीयुषि नृणां हकपयोरुहविकाशिनि पूर्वम् । पूर्वदिकपथविलम्बिनि शैले तारका कुसुमलिप्सुतयैव ॥ ९४ ॥ रत्नपतिपतयालु हि रत्नं न्यायमेवमधिगत्य जगत्या। संयुयोज सहसा दिनरत्ने तारकामणिगणः प्रणयेन ॥ ९५ ॥ स्पर्द्धयाज्यहरितां समवेक्ष्य तारकाऽऽभरणभारमिवैन्द्री। दिकखराज्यमदजातरुषेवाऽऽतानसूर्यनयनं समधत्त ॥ ९६ ॥ तेजसामतिशयं न सहन्ते हन्त ! केपि बलिनोऽन्यजनस्य । आचकर्ष तदमर्षसतर्षस्तारका करवसूनि विवखान् ॥ १७ ॥ उद्यते द्युतिभरेऽहिमरश्मेस्तारकेक्षणनिमीलनमासीत् । लज्जया सकलदिग युवतीनामिन्दुना सह विलासवतीनाम् ॥ ९८॥ मन्दतामुपययो विषमेषुश्चित्रमत्र विजयिन्यपि रागे। तारकेक्षणकटाक्षविमोक्षान्मत दिग युवतिभिश्च विरेमे ॥ ९९ ॥ कल्पवर्तमकरोन्ननु तारासंकरण सह चन्द्रिकयैव । बालभानुरत एव तदीयज्योतिषां न विषयेऽद्भुतलेशः॥ १० ॥ व्यानशे नु तमसा निविडेन सर्वतो भुवनमस्तविवेकम् । विष्णुचक्रमुदितं रविरूपं तद्विनाशनकृते बनुरूपम् ॥ १.१॥ निश्वतोऽवधिविधा इव तारा रेजिरे दिवि यथास्थलचारा । केवलावगमजङ्गमरूपेऽभ्युद्गते दिनकरेऽस्तमयुस्ताः ॥ १०२.॥ 20 25 80 ·: 5 10 पद्य ८७-११३] दिग्विजयमहाकाव्यम् मूकतामुववहदू यदुलूकोऽप्यत्रिहजरुचिराप विरामम् । मन्दतां खल बृहस्पतिरागात् तत्सिताम्बररुचिः समुदीतः॥१०३ ॥ त्याजिता जगति मैथुनवृत्तिर्दिव्यकर्मणि नृणामनुयोगः । कारितो भगवता प्रभयैवाध्वाऽन्यदर्शि भुवि नाभिभुवेव ॥ १०४ ॥ लक्षदक्षजनभाजिनि वादे निर्जिते न हि दिवाऽपि निवादे । निष्करेऽपि करसङ्करपूर्णे सोऽध्युवास नगरे सविलासः॥१०५ ॥ लौकिकस्तदितरोऽपि च मार्गः सूत्रतश्चलति सार्थबलेन । आवृतः प्रथमतो वृषभायैः सर्वदर्शिपरपारगतैस्तैः॥१०६ ॥ इत्यवेत्य हदि चैत्यनिनंसुनिश्चयात् स वृषभप्रभुयोगम् । सार्थमुख्यमवलम्ब्य शिवाय शैलशालिनि पथि प्रचचाल ॥ १०७॥ दुणयरविनषं प्रतिपनीमदुर्गविषयप्रतिबद्धैः । स्खल्यमानगतिरध्वनि नीचै तिचारमतिरेष बभूव ॥ १०८ ॥ वाडवेयनिवहैः सपरीतःप्रीतनिर्भयमना वनमध्ये । नैगमानुसरणेन रणेन निर्जितारिरचलद् बलशाली ॥ १०९॥ पार्वतीं श्रियमसावुपभुञ्जन निर्ययौ गिरिशताऽऽक्रमणेन । पृष्ठतश्च पुरतः सहभद्रो दुर्गमोक्षपथलीनमनस्कः ॥ ११ ॥ केवलादुपनता उपदेशात् पार्वतीयमनुजा ननु जात्याः। तेन केचन.कृताः सुकृतार्था दर्शने विषमवाणजयेन ॥१११॥ विक्रमी क्रमपरिक्रमनीत्या तीर्थराजगिरिपार्श्वमुपेत्य । तस्थिवानकपटः पटकुव्यां प्रस्फुटं सितपटः स नियोगी॥ ११२ ॥ श्रीसंकेतनिकेतनं गिरिवरः सम्मेतनामा जिन- निर्वाणेन पवित्रितः परिचितः श्रीशक्रचक्राऽऽगमैः। तं संमासमहोदयश्रियमयं प्रीत्या नियोगीशिता दर्श दर्शमिह खमेव मनसा मेने पुनस्तादृशम् ॥ ११३ ॥ इति श्रीदिगूविजयनाग्नि महाकाव्ये महोपाध्यायनीमेघविजयगणिविरचिते उदयश्रीकलिते पूर्वापत्तनविहारनगरनीचिन्तामणिपाईप्रमुस्तुतिवर्षचनामा द्वादशः सर्गः ॥ 15 20 25 ·१२६ महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [त्रयोदशः सर्गः त्रयोदशः सर्गः। www. 5. 10 15 अथ श्रीसम्मेताचलतीर्थराजवर्णनम् । मुक्ताचलाद् घटभुवाऽऽचरिता पवित्रीभूता हरिद् विमलशैलबलात् प्रतीची। पुण्योत्तरा ककुबसौ स्फुटिकाचलेन सम्मेदतीर्थगिरिणा गुरुणा दिगैन्द्री॥१॥ उच्चैर्वरारकखरैर्नखरप्रमाणे रेजे गिरिः खशिखरैरखरैः कचिच्च । रूप्यान् कपिद्धवलितैर्वलितैश्च तिर्यग् हेना तथा कपिशताकुलितैर्द्विधाऽपि ॥२॥ आपूरयन् दशदिशोऽपवनप्रसून- श्रेणीगलत्परिमलैरमलगिरीशः। दुर्गाऽऽश्रयेण फणिनां गणिनां वरेण्यः सेव्योऽस्य किं न महिमा स हिमाद्रिभाव्यः॥३॥ उत्फुल्लमल्लितरुभिः कृतशेखरनीवेणुध्वनिध्वनितगोपवधूविलासः। नृत्यत्कलापिकुलपक्षरुचा विचित्रश्चित्राय सैष पुरुषोत्तमजैश्चरित्रैः॥४॥ उच्चामरप्रभुतयाऽद्भुतया स साधुर्माधुर्यधुर्यरसनिझरणैनितान्तम् । सान्द्रद्रुमावलिकृताऽऽतपवारणेन भूभृत्पदं तदुचितं रुचितं विशेषैः॥५॥ आपूर्यमाणविवरैमरता स वंशैरापाद्य वायगणनादमिहाऽऽदरेण । चारुपकारसहकारलताः स तालं सर्वत्र नर्तयति तीर्थसमर्थतायै ॥६॥ शत्रुञ्जयस्फुटिकभूधररैवताद्रिसम्मेदकार्बुदगिरिप्रमुखैश्च दुगैः। सार्वत्रिक विजयते भरते प्रसिद्धमेकातपत्रमिहमाईतधर्मराज्यम् ॥७॥ एकस्य निवृतिपदं यदि तीर्थभः स्यादुजयन्त इति लोकहिताय नाना । विंशाऽऽर्हता मयि महोदयलब्धिधामसम्मेदकस्तदुचितः किल वैजयन्तः ॥ ८॥ पञ्चापि मेरुगिरयः किल पञ्चतीर्थाऽऽकृत्या स्थिता भरतवर्षजमध्यखण्डे । धैर्यक्रियां समुपदेष्टुमिवाधिमैत्र्या वेलांबलोच्छलिंतनीरनिधेजडस्य ॥९॥ सर्वाङ्गपुण्यभरलिप्सुतयां सुरेशस्तीर्थेशजन्मसमये कृतपञ्चरूपः। तच्छिक्षयेव कलधौतगिरिस्तथाऽस्थात् श्रीपञ्चतीर्थतनुभिर्ननु भिन्नपापः ॥१०॥ अस्मिन् गिरावधिगते जिनभावनेन पुण्यस्य विंशतिविशोपबलं फलं स्यात् । आवेदितुं किमिति विंशतिशृङ्गभङ्गीमङ्गीचकार शिवकारणमेष शैलः॥ ११ ॥ दानं फलैरविरलैः कलयन् नगानां तीव्रातपात् कृततपा इव साक्षमालः। शैलाश्रयेण घटयन् बहुधातुदाय श्रीभूधरो धरति किं न गिरीशलीलाम् १ ॥ १२ । प्रख्यापयद्भिरिव काञ्चनसिद्धिवीथीमभ्युनतः सशिखरैः समहौषधीकैः । प्रीत्या गतागतकरैरमरैर्निषेव्यः किं स्यान्न निवृतिपदं विविधाऽऽगमाथैः । ॥ १३ ॥ योगैरनेकफलदैर्विहितेष्टसिद्धिगम्यो न जातु करिभिहरिभिर्बलाऽख्यैः । ध्यायन्निव स्थिरतया किमपि वरूपं स ब्रह्मलीनमनसां न कथं निरीक्ष्यः ॥१४॥ 20 25 80 ·. 10 15 पद्य १-२५] दिग्विजयमहाकाव्यम् जन्माभिषेकपयसाऽस्मि पवित्रितो यैराजीवितं भवतु तत्सविधे स्थितिमें। देवाद्रिरित्यवगमात् कृतपश्चमूर्तिः श्रीतीर्थपञ्चकमिषाद भरतेऽध्यवात्सीत् ॥ १५ ॥ तीर्थङ्करा हि परिनिर्वृतिमीयुरस्मिन् शैत्यं ततः कनकचैत्यवति प्रसिद्धाः। भावं विभावयति नित्यपयोदवृष्टिः सृष्टिं विनाऽनपटलस्य किमद्रिमूर्षि १ ॥ १६ ॥ जन्मोत्सवेऽहमभवं भगवन्निषेवी कल्याणके जिनपनिवृतिजेऽपि ताहम् । भूयासमित्यभिनिविष्टमनास्सुमेरु सम्मेदशैलवपुषा भरते समेतः ॥१७॥ प्रोत्साहयन् पथि नटानवटातिगत्याऽदृष्टप्रपातहृतपातकसन्निपातः। वादिबचित्ररवसंभवपूर्वमxि वीर्योटैः सहभदैरभजन्नियोगी ॥१८॥ आरुख गुह्यकशतैः कृतसन्निधानस्तं तीर्थशैलमनुशीलितशालिशील। लीलावती जननिगीतयशा ववन्दे सङ्घन चैत्यमनघेन समं समन्त्री ॥ १९ ॥ अभ्यर्च्य चन्दनसिताम्रककुकुमायैर्माचन्मनोरथपथप्रतिपन्नसिद्ध्या। जाग्रत्मभावजिनभावनयाऽविलम्ब स न्यस्तविम्बनयनः स्तुतिमाततान ॥ २० ॥ जयति भगवाश्रीनाभेयप्रभुर्जगदीश्वर- त्रिभुवनमहासाम्राज्यश्रीवशीकरणं परम् । कनकरुचिकृत् सर्वाऽशासु खभासुरदीप्तिभि- रभिनवरविर्वान्तध्वंसश्रियां समुपाश्रयः ॥ २१ ॥ भजत रजतक्ष्मामृत्पीठे तमासनभासिनं शिवमिव जना दुर्गाकारस्फुरद्विरिभूषितम् । स्फुटतरजटाभारस्फारत्विषादविजित्वरं श्रमणगणभृत्पूज्यं सिद्धं शिवालयसंगतम् ॥ २२ ॥ विजयमनिशं देयानाना जिनोजितयार्चितः परमपदभाष शर्मे वातौ दुमैरतिविद्रुमे । विजयिविजयासूनुनूनं सुवर्णसवर्णमा- स्त्रिजगति परं साम्यं मूान्तरं परिभावयन् ॥ २३ ॥ कमनदमनः सौभाग्येन ध्रुवं जनरञ्जन- स्त्रिदशवनिताभावोल्लासी प्रभुननु शम्भवः । सकलकलया शुद्धः सिद्धः सम्मेतगिरौ गुरुं गुरुरिव दिवः शास्ताशास्ता प्रपूरयतां हि नः ॥२४॥ अनुदिनमयं भूयाद् भूत्यै जिनो अभिनन्दनः समितिमतिमान् मानी मानं जयन्नयिशाश्वतः विबुधललनालालित्येनाप्यचिक्रियमानसः शिरसि रसिक सिद्धेः सिद्धः समेतमहीभृतः ॥ २५ ॥ उदयशिखरि श्रीमन्मौलौ यथा दिवसप्रभु- र्भवति कमलाऽऽनन्दी बन्दीकृतप्रभुताऽद्भुतः। 20 25 80 ·[त्रयोदशः सर्गः १२८ 5 10 16 महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं सुमतिभगवाँस्तद्वच्छैले समेत्य समेतके समगमदयं शैवं रूपं शिवाय स नः सना ॥ २६ ॥ दिशतु विशदां पद्मा प्रश्नप्रभा प्रभुराहती गिरिशिरसि यः सिद्धावस्थाऽवलम्बितविम्बभाक् । दधदिव हढं मूर्त्त मूत्तौं विमुक्तिनितम्बिनी हृदयनिहितं रागं सयोऽभ्युदितरविच्छविः॥२७॥ विपदवनिजच्छेदः पार्थे सुपार्श्वजिनेश्वरः खतनुमहसां भारैस्तारैर्जितोऽग्रदिनेश्वरः। जगति जयतादू यस्यावश्यं स्तुतीस्त्रिदशेश्वरः प्रमुदितमना भत्तयाऽऽसक्तः करोति विकखरः॥२८॥ कुवलयमुदे चन्द्रश्चन्द्रप्रभा प्रभयाऽऽभयः शशधरसुधासारस्फारप्रकाशियशोमयः। मनसि लसितं शुक्लध्यानं बहिः प्रथयन्निव शिव इव सितः शैवं दैवं प्रकाशयतां मयि ॥२९॥ मुविधिरधिकं श्रेयः पुष्णात्वनुष्णरुचिप्रमः स भवनमुमाप्रज्ञादीनां विधेः सविधे स्थिते। निरवधिसुखस्थानं दानं ददद् भुवि वार्षिकं सपदि भगवान् यो दारियं जहार कृपादृशा ॥३०॥ मनसि वचसि खाने शैत्यं परं कथयन्नथ शिवपथरथः सेव्यो भव्यैः कृतार्थमनोरथः। दशमभगवान् गीतः प्रीतः सुरैर्जिनशीतलः सफलयतु मे वारं वारं मनीषितमञ्जसा ॥३१॥ उपशमवधूप्रेयान् श्रेयान् जिनोऽञ्जनवर्जितः शिवनवरमाऽऽश्लेषी मौलौ समेतमहागिरे। दनुजमनुजैः पूज्यो नाना वनन्तचतुष्टयी परिणतमयी भावं धेयान्मयीहितपूरणः ॥ ३२॥ वसुपरिवृतस्त्रेधा मेधा दधातु मनखिनां जिनपतिरतिप्रीत्या पूज्यः सुरैर्वसुपूज्यभूः । शिव इव जने नित्यं मृत्युं जयन् विजयप्रका शिवपरिणतेश्चम्पाऽकम्पापरैरपुनादू यकः ॥ ३३ ॥ विमलभगवान् पुष्यान्मुख्यां सुखश्रियमाश्रयः प्रशमविनयादीनां दीनाङ्गिनां कमलाऽऽकरः। करणविजयी दाता भक्ताऽऽत्मनां नृपसंपदा पदसलिलजन्यासाच्छैलं समेतमिहोन्नयन् ॥ ३४ ॥ 20 25 30 ·5 15 पद्य २६-४१] . दिग्विजयमहाकाव्यम् जनयतु सुखाऽऽनन्त्यं नित्यं जिनोवृजिनोऽङ्गिनां शिवपदमिति ध्यानाच्छैलं समेतमुपेयुषाम् । शिवमनुनयन् नानाऽनन्तः सतां विषमेष्वपि नटेनघटनाकौशल्येनार्चितस्त्रिदशैरपि ॥ ३५ ॥ हृदयकमले श्रद्धाभाजां जिनों रमतां मतां रतिमनुनयन् दिष्ट्याऽभीष्टप्रधानविधानतः। उपवनघटारम्ये सम्यक् समेतगिरौ शिवं समधिगतवान् धर्मः शमनिया समुपाश्रयः ॥ ३६ ॥ अशिवनिवहे शान्तिः कान्तिभृशं जगतीमुवा- मरिपरिभवे श्रान्तिः क्षान्तिः परस्परसङ्गरे । मुवि भगवतो यस्यावश्यं बभूव जनुर्दिने दिशतु स शिवं सिद्धः शान्तिः समेतनगोत्तये ॥ ३७॥ अतिशयरमापात्रं गात्रं यदीयमदीप्यत शिखरिणि ययौ यो निर्वाणं समेदकसंज्ञिते। तदनुभजनासक्ते व्यक्त धन्मधुरश्रियं स जयतु जिनः काकुत्स्थाख्यस्तथाऽपरकुन्थुवाक् ॥ ३८॥ शमरसपयोराशिनं विकाशि(सि)तसन्मना अरजिनवरः कुर्याद् धुर्या महोदयसंगतिम् । विजितसमर कारीणां भरेऽपि स सगरः करपरिकरव्यासाद्धासाऽऽश्रयीकृतभास्करः॥ ३९ ॥ सुकृतविलसदल्लीफुल्लक्रियासु पयोधरः करिहरिभयव्यापत्पल्लीविनाशनपोडुर। दिशतु भगवान् मल्लिमल्लीप्रसूनलसद्यशाः : रसपरवशा मुक्तिप्राणमियासुरतेवंशाः ॥४॥ यदुकुलनभोभाखान् भूयान्मुदे मुनिसुव्रता अपितदुरितस्तीबैभूरिनतेनश्वनः। अमृतसमये मूर्धन्यद्रेः संमेतवरस्य या स्थिरतरतनुर्वैडूर्यस्य श्रियं चिरमाश्रयत्॥५॥ दमितविषया खेष्टं दद्यादवद्यविभेदन: प्रशमितजगहोषः श्रीमान् नमिर्जिनपुङ्गवः। परमपदवीलाभे यस्याञ्चलस्थलमन्वभूत सुरसमुदये वेदीभावं समेतमहाहयम् ॥४२॥ विजयकमलों यस्याऽऽदेशाललो कमलापतिः, परिणयमिषाद राजीमत्या विषोधविधायिनः। 20 25 39 दि.म. १७ ·.. 10 15 महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं त्रिोदशः सर्गः जयतु स शिवानन्दी योगीश्वरा परभूतिमान् यदुकुलरविर्नेमिः सिद्धिं गतः खलु रैवते ॥४३॥ पार्श्वः शाश्वतबोधनेन भगवान् भाखानिवाभ्युद्यतः शैलेश्या शिवमाप तापरहितः शैले समेताभिधे । तीर्थ तत् प्रथितं मुनीन्द्रकथितं जातं सुजातं नृणां पुण्यायेव महोदयाय सुदृशां योगाय भोगाय च ॥४४॥ माहात्म्यं निजगाव यस्य भगवाँस्तीर्थस्य तीर्थकर सिद्धार्थक्षितिपाङ्गाजः शिवपुरीसार्थस्य वै पार्थिवः । श्रीपापापुरि सिद्धिभाक स जयताच्छैला समेतश्चिरं छन्त्रीभूत इव क्षमातलललल्लक्षम्या प्रभासंभृतः॥४५॥ स्थित्वा दिनानि कतिचित् तदुपत्यकायां कुर्वन् मरुत्तरिवार्थिसमर्थभक्तिम् । निर्णीय शुद्धवृषभप्रभुमार्गनीति भीतिं विमुच्य पुनराववृते स धीमान् ॥ ४६॥ भूभृत्मकम्पनरतिः कटकाधिवासैः कूटस्थिति पथि निरस्य जने खवृत्त्या। धृत्वाऽथवा नरवरान् स बलं नवादाख्यानं विशिष्टनगरं स समाप दिष्ट्या ॥४७॥ तीर्थाभिवन्दनबलादू भरते वधान सामान्यमन्यनिजयोर्विजयोऽर्जितश्री। सान्द्रगुमाद्रिनिवहादू बहिराजगाम सूरः स सूर इव वार्दलचावृन्दात् ॥४८॥ निर्माय निर्मलयशा बहुसङ्घभक्तरत्यादरं गतदरः स दरीनिवासे । वीराहतोपि परिनिर्वृतिभूप्रदेश पादद्वयीनमनतः प्रमदं प्रपेद्रे ॥४९॥ सारं सुरासुरनिखातसरः प्रतीर्य पारंगत सरभसा बहुबाहुवीर्यः। खं तीर्णदुस्तरभवार्णवमेव मेने सेनेश्वरः खरसभाखरशाश्वतश्री॥५०॥ अन्तर्वणं गणपतिः परितः परीतं वैभाररबविपुलोदयहेमशैले। संप्राप्य राजगृहसीनि स तीर्थभक्तस्तीर्थाधिनाथमुनिसुव्रतमाननाम ॥५१॥ उल्लासिपद्मवनमण्डनकुण्डनीनित्योष्णतामनुभवन्नवनीविभागे। वीराभिवन्दनसमागतचन्द्रसूर्याख्यानां कथामवितां सरसादमस्त ॥५२॥ श्रीशालिभद्रभवनोत्तमवप्रसोधैर्योधस्तथा गुणशिलावनजातबोधैः । अद्यापि यत्र जिनशासनराज्यमेकच्छत्रं पवित्रमनसां प्रतिभाति चित्रम् ॥ ५३॥ व्यालोक्य राजगृहनामपुरं त्रिलोक्यां दूरस्थिता अपि जिनैः कथिताः पदार्थाः । साक्षात्कृता इव रुचिं द्रढयन्ति बाद पुंसां भवन्ति च ततः खलु ते कृतार्थाः ॥९॥ शाखापुरं पुरत एव महत्तदीयं गत्वा नियोगपतिरर्चितवीरमूतिः। नाभेयचैत्यगृहमेत्य कृतप्रणामस्तयाज मानसमलं समलताङ्गः ॥५५॥ नत्वेन्द्रभूतिपदयोः सदयोदयश्रीयुग्मं पदे विमलकेवलबोध सिद्धेः। श्रीगौतमोत्तमगुरुपतिविम्बरनं तुष्टाव भाववशतः शतशुद्धवृत्तः ॥ ५६ ॥ राजतां गणपतिः सुरराजां वन्दनीयचरण: शुभमूर्तिः। यत्पुरस्सरतयाऽनुगतैव शाश्वती विजयभृगणलक्ष्मीः।। ५७॥ 20 25 30 ·१३१ 5 10 15 'पय ४३-७४ ] दिग्विजयमहाकाव्यम् मन्द्रगर्जितकलापि यदीया देशनादिविषया गुरुरेव । मङ्गलाय भवति श्रुतिमार्गसंगता व्यसनवारणकर्मा ॥५८॥ साधुसिन्धुरमुखस्य निनादचलिकादिपदभूर्गणमाः। सागरान् विजयते स विशेषैरङ्गसाधनमयैः शुभवृत्त्या ॥ ५९॥ दुर्द्धरान्तररिपोर्विजयोऽस्मानिश्चितः समितिशूरनराणाम् । पूर्वसाधुगणभृगुजराजां हितं महितमेव महीन्द्रः ॥ ६ ॥ कालिकाङ्गजमतिवमति स मानमाश्रयति संगतिरागम् । सिन्धुजा गणपतेर्ध्वनितेनाप्यूमिकाप्रणयिनीव रसेन ॥ ६१ ॥ गन्धहस्तिललितान्यतिशेते यः प्रवृत्तिनिहितप्रभयैव । तेन कश्चरणगौरवरीत्या स्पर्द्धते गणभृताऽनिभृताऽऽत्मा ॥ ६२॥ सिंहजध्वनिधरप्रतिशब्दं यो जिगाय दृढधैर्यवचोभिः । सर्वतोऽभ्युदितपद्ममहागोनियवायविधिसाधननिष्ठः ॥ ३३ ॥ यः करेऽतिशयभृन्महिमानं मानवैरभिमतं निदधाति । विश्रुतः श्रुतिधरेषु गुरुत्वे भद्रजातिकलभाधिकृताङ्गः ॥ ६४॥ आननै स्फुरति यस्य महेभाऽऽकार एव सुभगो ध्वनिसौम्यः। मानसे परिणताऽऽकृतियुक्तिः साहसाय निहिताऽप्यसुभाजाम् ॥६५॥ पार्श्वमेव सततं धरते यस्तेजसां विहितविघ्नविनाशम् । वर्धमानवरशासनमुच्चैः स्पष्टयन् नयनमङ्गलकारी ।। ६६ ॥ झामजन्म नियतं वदनेऽस्य सौष्ठवं सकललोकहिताय । निश्चितैव समरोचितलक्ष्मीर्भासतेऽनुपदवृत्तविघाने ॥ १७ ॥ दुर्द्वि जिह्ववशतः सकलोा निश्चिताऽऽदरभृता बिलवृत्त्या । यंदू विशुद्धचरणद्वयभाजा स्थीयते बहुमुखेन वृषेण ॥ ६८॥ यो द्विमातृतनयप्रभुवीरख्यातिमत्र निदधे पदवृत्त्या । ब्रह्मचारिविधिवान्धवधर्मा पोषयन् जगति काञ्चनसिद्धिम् ॥ ६९ ॥ याङ्गजास्य रुचिराशु जिगाय शुद्धधौतकलधौतविभासम् । चित्रभानुशरणं प्रतिपन्नं प्राकतयाऽभ्युदयने मुवि शुद्धौ ॥ ७॥ इष्टतास्य न शिवाङ्कनिवेशात् कापि वस्तुनि परे परमार्थात् । ब्रह्मणा परिचितेऽप्युचिता तच्छाम्भवी प्रतिकृतिर्गणनाथे ॥१॥ आनने प्रसरति स्फुटमेव दानवृत्तिरतिशायितयाऽस्य । सेव्यते प्रतिदिनं सपनागै पार्श्वमुल्लसितशाश्वतबुझे ॥ ७ ॥ सर्वदेव परमोदकभावो मानसेभिरमते गणभर्तुः । पीनदीर्घयुगवाहसमृद्धरादिमङ्गलमिह प्रणिधानम् ॥ ७३ ।। स्थाप्यते सुकृतकर्ममुसियै यापु सुरवरैरपि नाना। लब्धिरूपपयसा भरतोधिरैष कस्य गणभृन्न नमस्यः ॥७॥ r 20 28 80 ·5 10 15 महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [त्रयोदशः समर जीयते यदमुना यमुनाभितेजसाङ्गनिहितेन हितेन । श्रीसुदर्शनभृताऽप्यनुगम्ये सम्यगेव गणभृत्पदमस्मिन् ॥ ७५ ॥ ब्रह्मणादिमतया प्रथितोऽपि न्यस्यतेऽन्त्यपद एव कुमारः। येन साधुचरणेन स वजः ख्यातिमान् असुरदुर्गजयेन ॥ ७६ ॥ स्थूलभद्रवदनेन धरायां प्रापि निर्मलयशः शशलक्षम्या। द्राग यथासमयमर्थविशेषसाधनेन शुचिशीलधनेन.॥७७॥ वाञ्छितार्थकरणेन सुरद्रोरप्यधः स्थितिकृता गणराजा । भिक्षवो विभवभोगविलासं निन्यिरे सुमनसामभिमान्याः॥७८॥ सा विनायकमुपेत्य शिवश्रीर्जायते नवसुधाञ्शनसौख्यम् । एतमेव घनलन्धिसमेतं निश्चयाद् गणपतिं प्रणिध्मः ॥ ७९ ॥ येऽसिन्दूरमुपादधुर्मधुरिमा नित्यं गवां यान् पुनः शिप्रायातिशयेन यैश्च सुषमा संपादिता वैभवे । येभ्यो दानमहोहितं च विहितं देवैः सदैवानुगैः येभ्यो ब्रह्मरचिः सतां समुचिता जज्ञे व्यवायव्ययात् ॥ ८ ॥ येषामङ्गमहोदयः प्रतिपदं सिद्धिः खहस्ते परा शुद्धानेकपता मुखे परिणता येषु स्थिरा श्रीवरात्।.. सर्वाऽऽशापरिपूरकैर्गणधरैः प्राप्तमतिष्ठेरिति तैर्धार्या प्रभुभिः खचेतसि शिशौ भक्ते कृपा शाश्वती ॥१॥ यैर्नेन्द्रभूतिरयमित्युपलक्षितोऽपि तेषामपि त्वमिह साधयसे हृदीष्टम् । दत्त्वेन्द्रभूतिपदमुत्तमगौतमेशः मूर्खे बुधेऽपि महतां समदृष्टिरेव ॥ ८२ ।। स्तुत्वाऽदिमं गणधरं बहुधोपलब्ध्याऽऽदेशप्रभुः पुनरमुष्य स देशभाजम् । मूति सुधर्मगणभ रुदीक्ष्य साक्षात् पूजापुरस्सरमदास्तुतिमप्युवाच ॥ ८ ॥ यदीयकीर्तिः प्रससार गौरी गौरीकृताशेषपदार्थरूपा। भूपालमौलिष्वपि माल्यवेषाऽश्रयेण नित्याऽऽहतसौमनस्या ॥४॥ गौरीमुखे वाग् धृतशुद्धवर्णावासस्थकान्तिस्तत एव गौरी । गौरीयशम्श्रीस्तत एक देहे भासा स गौरीमय एव देवः ।। ८५॥ गौरीगुरोश्चापि महेश्वरस्य विमुच्य पार्श्व गुणरामवश्या । नास्य प्रभोरुज्झति.सन्निधानं गौरी नु देवी सुधियां निधानम् ।। ८६ ।। गौर्याः कुतः स्याद् भुवि गौरवाप्तिन गौरवं संनिधिमेत्यसौ चेत् । स्याद् भारती नात्र कृताक्लास न भारती अप्यनया तदाप्ये ॥ ८७ ।। औदार्यमाचार्यरवि प्रपथ खनामनामाइलभतान्वितार्थम् । परोपकारादिवरेण्यपुण्यैश्चकार पुण्यं खमिहोपयुज्य ॥ ८॥ प्रागल्भ्यमभ्यस्यति भाग्यलभ्यं विस्तारमन्यत्र सुपात्रभावी। निधाय मूलं गुरुपादमूले परमबोधप्रतिभाऽनुकूले ।। ८९॥ 1A भदोदितम् । 20 25 30 ·5 10 15 पद्य ७५-१०२] दिग्विजयमहाकाव्यम् माधुर्यमेषामुचितं सुवृत्तप्रवृत्तिभाजा गुरुराजराजम् । मनोवाकायनिकाययोगात् त्रैलोक्यतः पिण्डितमेकदेशे ॥९॥ धैर्यस्थितेरक्षयसेवधिर्यः वर्णाचलं चालयति स्म वादे। प्रदक्षिणा लक्षणतस्ततोऽमी ग्रहास्तमारुध्य दिवि भ्रमन्ति ॥ ९१ ॥ शोभातिलोभादिव सद्गुणानां या संग्रही कार्मुकवत् सुवंश्यः। सौरस्य जाग्रन्महसो निदानं शुद्धोपजापं तनुतेऽवदानम् ॥ ९२॥ यदङ्गरेगत्तरदीप्तिजालैर्जितप्रवालैरभितो विशालैः। कृते सुवर्णस्य रुचामवणे वहौ हियाऽहाय तदा विवेश ॥ ९३ ॥ व्रतेन गौरी रमणखभावं बुधौ द्विजाधीशकलामलीके। गौरीगुरोः कान्तिमश्चकार गणेश्वरः खीययश प्रशस्त्या ॥ १४ ॥ जीयादयं श्रीगणभृत् सुधर्मा यत्कीर्तिगानेन सभा सुधर्मा । मनोवचःकायमलं निरस्य सदस्यलोकं कुरुते-खवल्यम् ॥ ९५ ॥ त्वं सात्त्विकत्वेन विधिखरूपं प्राकाशयः श्रीपुरुषोत्तमोऽपि । मत्याऽवमत्याऽखिलमन्युभावं विभर्षि विश्वानि शिवानुरागी ॥ ९६ ॥ गणाग्रणीस्त्वं जिनवर्धमानपट्टस्य भूषाकरणेन पूषा। द्विधाऽपि पूर्वातिशये समाशाभरप्रकाशाद् वपुषापि धत्से ॥ ९७ ॥ त्वं पञ्चमोऽपि प्रथमा परम्परागणेशिनां विश्वपरोपकारिणाम् । इष्टोऽधारष्ट्या धवलखभावतस्तद्ध्यानतः खःप्रभुणा सदानतः॥ ९८॥ एवं श्रीजिनशासनोन्नतिमघाद् यात्रापवित्राशयाऽऽ- देशेशोधुपदेशपेशलतया मोहव्यपोहं सृजन् । चुन्नः पत्तनवासिनागरजनैः श्रीवर्धमानोड्व- स्थान तीर्थमथ प्रणन्तुमचिराद्भ्युद्यतः संयतः ॥ ९९ ॥ प्राप्ते क्षत्रियकुण्डनान्नि नगरे कृत्वोपवासं तदाऽऽ: देशस्य प्रभुरासमागधमहातीर्थेशवन्यक्रमः। चक्री वाचलदुर्गमार्ग विषयान्तश्चारचाक पुनः श्रीवीरप्रतिपत्तिनिश्चितमना रेजे शुभै राजितः ॥१०॥ यत् सेव्यते नु मथुराख्यपुरं सुराच्ये तीर्थ जिनेन्द्रजननाजननाथवर्यम् । तेनाऽश्रितेह मधुरा मधुराज्यभैत्रा जज्ञे प्रिया समधुरा मरुतां पुरस्य ॥ १०१॥ एवं देवनिषेवर्ण प्रणपिना सर्वाऽपि पूर्वा हरित- तीर्थानामभिवन्दनेन सुहशा संभाविता तेन सा। संमान महोदयनियमहो पुण्वैरगण्यैस्तत- चातुर्मास्यविधानतः पुनरपि श्रीपत्तनान्तस्थितम् ।। १०२॥ इति श्रीदिग्विजयनानि महाकाव्ये महोपाध्यायधीमेघविजयमणिविरचिते उदयश्रीसंकलिते श्रीतीर्थराजगिरिश्रीगौतमखामिश्रीसुधर्मखामिस्तुतिवर्णनो नाम त्रयोदशः सर्गः ॥ ॥श्रीरस्तु॥ 20 25 30 85 ·परिशिष्टम् । महोपाध्यायश्रीमेघविजयगणिरचितं श्रीतपगच्छपट्टावलीसूत्रवृत्त्यनुसन्धानम् । m - ऐं वीतरागाय नमः। अथ प्राक्तनपहावलीसूत्रान्तसंहितगाथात्रयव्याख्या यथा- श्रीविजयसेणसूरी पट्टे गुणसट्ठिमे सुगुणसिट्टे । वाए साहिसहाए जेण ह्रविओ स जिणधम्मो ॥१॥. सिरि त्ति-श्रीमज्जगद्गुरुबिरुधारि-महाराजाधिराजपातिसाहिनीअकब्बरप्रबोधकारि-श्रीहीरविजयसूरि- पट्टे एकोनषष्ठितमे श्रीविजयसेनसूरिमंगवान् जज्ञे । किंविशिष्टः ? 'सुगुणसिट्टे' सुगुणैः श्रेष्ठ:-गुणाः खभावजा 10 ज्ञानादयो विभावजा औदार्यादयस्तैरतिशयेन प्रशस्यो वर्णनीयः । येन स्वामिना वादे उपस्थिते श्रीसाहिसभायां स जगप्रसिद्धो जिनधर्मः प्रमाणयुक्त्या साधितोऽहंतां शासनं च स्थापितम् । तस्य च प्रभोर्विक्रमात् १६०४ वर्षे नारदपुर्या वृद्धोपकेशशाखीयघोषागोत्रभृत् सा० कमा तद्भार्या कोडिमा, तयोर्गृहे जन्म । सं० १६१३ वर्षे मात्रा पित्रा च सह श्रीविजयदानसूरिहस्ते श्रीहीरविजयसूरिनिश्नया दीक्षा । सं० १६२६ पंन्यासपदम्, सं० १६२८ वर्षे फाल्गुणसितसप्तम्यां श्रीअहम्मदावादनगरे उपाध्याय- 15 पददानपूर्वकं आचार्यपदम् । सं० १६५२ वर्षे भाद्रसितैकादश्यां तिथौ भट्टारकपदम् । ते च श्रीगुरवो भट्टा- रकत्वं विंशतिवर्षाणि प्रपाल्य श्रीस्तम्भतीर्थे सं० १६७१ वर्षे ज्येष्ठशुक्लैकादश्यां स्वर्गमलञ्चक्रुः । एतच्चरित विस्तरतो विजयप्रशस्तिकाच्या वेद्यम् । किञ्चिल्लिख्यते- श्रीगुरुभिः सं० १६३२ वर्षे चांपानेरदुर्गे समहोत्सवमनेकाहत्प्रतिमाशतानां प्रतिष्ठा कृता । तथा सूरति- बन्दिरे श्रीचिन्तामणिप्रमुखानेकसभ्यभट्टसमक्षं श्रीभूषणनामा दिगम्बराचार्यों निर्जितः । तथा 'नमो दुर्वार- 20 रागादि' इत्यस्य श्रीयोगशास्त्राद्यश्लोकस्य सप्तशतान्याः सूक्तावल्यादिग्रन्थाश्च कृताः । राजनगरे श्रीखानखाना- ऽऽख्यनवाबपर्षदि जैनधर्मव्यवस्थापनेन जयश्रीरलता । तत्रैव च श्रीविद्याविजयनाम्नां स्वपदयोग्यं शिष्यं प्रव्राज्य श्रीसाहिबदेकारिता प्रतिष्ठा चक्रे । ततो गन्धारबन्दिरे सा० इन्द्रजीकारिता प्रतिष्ठा श्रीवीरस्य कृत्वा स्तम्भतीर्थे श्रीधनाईकारितां प्रतिष्ठां विधाय श्रीसूरयस्तत्रैव चतुर्मासी चक्रुः । अत्रान्तरे श्रीहीरविजयसूरिषु विद्यमानेष्वपि एषां श्रीसूरीणां गुणातिशयाऽऽकर्णनादुत्कण्ठाभाजः पारि- 25 साहिश्रीअकब्बरसम्राजः श्रीसूरीन् लाभपुरे आकार्य श्रीहीरसूरीश्वरकुशलप्रभपूर्व धर्मवात्ता पप्रच्छुः । तत्र गुरुवचश्चातुर्यरञ्जिता .मुख्यशिष्यकृताष्टावधानदर्शनाचमत्कृताः साहिपादाः श्रीगुरूणां बहुगौरवं चक्रुः । तदा केनचिद् भट्टेन अमी जैना जगदीश्वर सूर्य गङ्गां च न, मन्यन्ते इत्युक्ते श्रीसाहिसमक्षं पञ्चशतभट्टः साई श्रीगुरुभिर्विवादः पारे। यं शैवाः समुपासते शिव इति ब्रह्मेति वेदान्तिनो बौद्धा बुद्ध इति प्रमाणपटवः कर्मेति मीमांसकाः । 80 अईन्नित्यथ जैनशासनरताः कति नैयायिकाः सोऽयं वो विधातु वान्छितफलं त्रैलोक्यनाथो हरिः ॥१॥ .

·परिशिष्टम् । ww w इति श्रीहनुमन्नाटकोक्तेन । तथा- अधाम धाम धामेदं वयमेव स्वचेतसि । यस्याऽस्तव्यसने प्राप्त त्यजामो भोजनोदके ॥२॥ तथा गङ्गोदकं विना नास्माकं देवप्रतिष्ठा स्यात् । इत्यादियुक्तिभिस्तदा भट्टा विजितास्तेन श्रीसाहिपादा- स्सप्रसादा: श्रीगुरूणां कालीसरस्वती इति बिरुदं दत्तवन्तः । गो-वृष-महिष-महिषीवैध-मृतद्रव्याऽऽदान- बन्धरोध-निषेधरूपषड्जल्पस्फुरन्मानं श्रीसाहिभिर्दत्वा लाभपुरेऽत्याग्रहेण चतुर्मासिकद्वयं श्रीगुरूणां कारितम्, 5 ततः श्रीहीरविजयसूरिभिरबाधावशाद् विजयसेनमुखानिर्यामनामिच्छद्भिराकारिताः । श्रीसाहिपादानापृच्छय, श्रीसूरयश्चतुर्मासिकमध्येऽपि चलन्तः पट्टननगरं प्रापुः । तदा सं० १६५२ वर्षे भादसितैकादश्यां प्रातर्जातं श्रीहीरसूरीश्वरस्वर्गमनं श्रुत्वा तत्रैव तस्थुः, भट्टारकत्वेन सुमुहूर्ते समहोत्सवं श्रीगुरुपट्टमलचक्रुः । ततः क्रमेण श्रीगुरुमिः स्तम्भतीर्थे राजिआ-वजिआऽऽख्यकारितां श्रीचिन्तामणिपार्श्वबिम्बप्रतिष्ठां कृत्वा सं० १६५४ वर्षे अहम्मदावादे भूमध्यान्निर्गतश्रीविजयचिन्तामणिपार्श्वबिम्बस्व शकन्दरपुरे स्थापना चक्रे, तथाऽहम्मदपुरे सा0 10 भोटाकारिता तथा सा० लहुयाँऽऽख्यकारिता च प्रतिष्ठा विदधे । समये च लाडोलिग्रामे सूरिमंत्रध्यानं विधाय श्रीस्तम्भतीर्थे श्रीविजयदेवसूरीणां सूरिपदं दत्वा पत्तननगरे तेषां गणानुज्ञा नन्दि श्रीगुरवा कृतवन्तः, तत्र च पञ्चसप्तत्याद्यॉलाईत्प्रतिमानां पदप्रतिष्ठाश्च । तदा सङ्घपतिहेमराजसङ्घो मरुस्थलीतः श्रीशत्रुञ्जयतीर्थयात्रार्थ अजन्, सप्तशताश्ववारकटकद्वादशशतशकटसंयुक्तः श्रीगुरुतत्राभ्येत्य बन्दितवान् , स्वर्णरूपमुद्राभिरचिंतवाँश्च । तदर्शनाद् राजनगरवास्तव्य-सा० सूराऽऽख्यः श्रीगुरुपदेशेन मार्गे प्रतिश्राद्धगृहं महमुदिकालमनिका कुर्वन् 15 श्रीअर्बुदाचल-श्रीराणपुरादितीर्थेषु मरुदेशेऽनेकनगरसबेन समं तीर्थयात्रां विधाय निर्विघ्नं प्रत्यागत्य श्रीगुरुन् ननाम । तद्वत्सरे श्राद्धैर्लक्षमहमुदिकाव्ययश्चक्रे । तदनु श्रीगुरवो सजधान्यपुरे प्रतिष्ठाद्वयम्, पुनः स्तम्भतीर्थे प्रतिष्ठात्रयम् , गन्धारबन्दिरे प्रतिष्ठाद्वयं विधाय सुराष्ट्रदेशे विजयुः । तत्र चतुर्मासकत्रयं प्रतिष्ठाष्टकं श्रीसिद्धाचल- श्रीगिरनारप्रमुखमहातीर्थयात्रास्तत्रयसङ्ग्रेन सह कृतवन्तः । ततो .हल्लारदेशे नवानगरे चतुर्मासी विधाय तहेशपति जामराजोऽपि धर्मोपदेशैः श्रीगुरुभिः प्रमोदितः । इत्येवं नानादेशविहारैः भूतलं पवित्रयन्तः श्रीगुर-20 वोऽनेकजीवान् प्रत्यबुधन्, पञ्चाशजिनप्रतिष्ठाञ्चक्रुः । अष्टौ वाचकपदानि, सार्धशतं पण्डितपदानि ददुः । द्विसहस्रयतिपरिवृताः सवाईश्रीहीरविजयसूरय इति विरुदं बिभ्राणाः श्रीविजयसेनसूरयः प्रवचन बहूनि वर्षाणि प्रभावयामासुः। प्रान्ते च विजयदेवसूरीश्वरान् विश्वलनगरे च सवाऽऽमहात् समनुज्ञाप्य स्वयं श्रीसम्भतीर्थे सर्वातिचार- लोचनपूर्व कृतानशनाः सम्प्रधिना सं० १६७१ वर्षे ज्येष्ठसितैकादश्यां श्रीगुरवः स्वर्गमलञ्चक्रुः । तत्राऽद्यापि 25 बहुवित्तव्ययेन सङ्घकारितं स्तूपं जयतीति गाथार्थः ॥ १॥ तप्पट्टे सूरसमो सद्वितमो विजयदेवसूरिगुरू । साहिजहांगीरणं महातवस्सि ति बह""हो""॥२॥ तप्पट्टे इति-तत्पट्टे प्रकाशकत्वात् सूर्यसमा तपस्तेजसा षष्ठीतमः श्रीविजयदेवसूरिनाम्ना गुरुर्बभूव । किविशिष्टः १ साहिना पातिसाहिना श्रीअकब्बरभूपालजन्मना श्रीजहांगीरेण महातपा इति कृतनामा इत्यने- 80 नाऽऽस्य सूरे तप प्राधान्य व्यञ्जितम् । अनेकशः षष्ठाष्टमादिभिः विंशतिस्थानकाद्युत्कृष्टतपश्चरणात्. यावजीव- - 1 ·महोपाध्यायमेघविजयगणिरचितम् - -- मुपवासाऽऽचाम्ल-निर्विकृतिक-स्थानभक्तपानरूपनियतपःकरणात् तस्य च प्रभोर्विक्रमात् सं० १६३४ वर्षे ईडरदुर्गे वृद्धोपकेश-ओछतवालगोत्रभृत् सान्धिरा तद्भार्या रूपा, तयोगृहे जन्म । सं० १६४३ वर्षे जनन्या सह दीक्षा । सं० १६५५ वर्षे पण्डितपदम् । सं० १६५६ वर्षे वैशाखशुक्लषष्ट्यां उपाध्यायपद्पूर्वमाचार्यपदम् । सं० १६७१ वर्षे भट्टारकपदम् । सं० १७१३ वर्षे श्रीऊनानगरे आषाढदेवशयनैकादश्यां प्रात:कालेऽष्टमभक्तेन 5 स्वर्गप्राप्तिः । तत्र स्तूपं भणशाली-रायचन्द्रकारितं श्रीहीरगुरोर्मुख्यस्तूपपार्श्व समुद्रतीरेऽस्ति । तस्य भगवतो द्वितीयस्वर्गोत्तरदिशि देवत्वेनावतरणम् । इष्टदेवेन निजाराधकानामुकं श्रद्धेयमेव । यो नान्ना देवः सर्वत्र नर- 'देवमान्यः । प्रकृत्याऽपि देवपट्टादर्शादिषु देवाऽऽराधकः देवसांनिध्यवान् । अतस्तदुक्तस्य युक्तत्वात् । अत एव देवशयनैकादश्यां देववेलायां स्वर्गतिरिति । एतच्चरितं खरतरमतीय-श्रीवाचनाचार्य-श्रीवल्लभकृत-विजयदेवमाहात्म्यकाव्यात् तथा मत्कृतमाघसमस्यारूप- 10 देवानन्दकाच्याद् ज्ञेयम् । समासस्त्वेवम्- श्रीमतामेतेषां गुरूणां सूरिपदोत्सवे स्तम्भतीर्थेऽनेकदेश-प्राम-नगरसङ्घाऽऽहानेन सप्तशतीमुनिपरिवृतान् विजयसेनसूरीन् बहुधा विज्ञष्य स्खवेश्मनि द्विधाऽपि विमानश्रियं दधाने सुपर्वशोभाभासुरे प्रचण्डमण्डपाडम्बरेण विचित्रराजवादिवनिर्घोषैर्नभसि गर्जति सति सर्वसङ्घभोजनपरिधापनादिभिः श्रीमल्लनामश्रेष्टिना स्खभातसोमा वितेन दशसहस्ररूप्यकव्ययेन महती प्रभावना चक्रे । सुमुहूर्ते श्रीगुरुभिः सूरिपदं प्रदाय श्रीविजयदेवसूरिरिति 15 नीम संदधे । तदा पुनस्तदुत्सवनिमित्तमेवाष्टसहस्ररूप्यकव्ययेन ठक्कर-कीकाऽऽख्येन प्रतिष्ठा कारिता पुनश्चैषां सं० १६५८ वर्षे परीक्षकसहनवीरेण पञ्चसहस्रमहमुदिकाव्ययेन कृतोत्सवपत्तने गणानुज्ञानन्दिमहो महान् जज्ञे । तथा श्रीविजयदेवसूरिभिः प्रतिष्ठाद्वयं राजनगरे, प्रतिष्ठाचतुष्टयं पत्तने, प्रतिष्ठात्रयं स्तम्भतीर्थ सातिशय महोत्सवपूर्व चके। इलादुर्गे च कल्याणमल्लराजप्रबोधनात् तत्समास्थितान् भट्टान पं० श्रीपनसागरगणिवामाऽऽहादानेन, 20 जापयित्वा राजाऽऽग्रहात् तत्र चतुर्मासी चक्रे । तदा च तत्रत्यगिरिशिरसि प्रभूपदेशशत् श्रीकृषभदेवविध नवीनचैत्योद्धारपूर्व श्राद्धैर्नटीपढ़े महदाडम्बरेण प्रतिष्ठायां श्रीगुरुभ्य एव प्रतिष्ठाप्य स्थापयामास । अन्नान्तरे सं० १६७३ वर्षे ऋतिचिदुपाध्यायैः संभूय कतिचिल्लोकान् स्वायत्तीकल आग्रहबुद्ध्याः स्वकी- यमतं प्रादुष्कृतम् । तन्मतवासिते च स्वकीये भार्ये द्वे सा० देवचन्द्रेण स्तम्भतीर्थवास्तव्येन मृत्वा देवीभूतेन तन्मतश्राद्धजेमनवारायां पाषाणवृत्या संतय 'अहं भवत्योभा देवचन्द्रः सप्तदशभिर्देवैः श्रीविजयदेवसूरीणां 25 सांनिध्यं कुर्वाणोऽस्मि, तद्भवतीभ्यामध्ययमेव पारम्पर्याऽऽगतः श्रीगुरुः सेव्यः' इत्युक्त्वा श्रीगुरुभक्के कृते इत्यद्भुतदेवसांनिध्यादनेकशो लोकाः कुमतानि परितत्यजुः । तथा घोघाऽऽख्यबन्दिरवास्तव्य-सा० सोमजीनामा खकुटुम्बं पूर्व धर्माद् भ्रष्टं देवीभूय प्रागुक्तवत् प्रबोध्य श्रीगुरोभक्तं चक्रे । तदतिशयश्रवणान्महाराज-श्रीजहाँगीरपातिसाहिः श्रीसूरीन् संबहुमानमाकार्य श्रीमण्डपाचले श्रीगुरुमिः समं धर्मप्रभादिवार्ता विदधे । तदा सुंधासमानदेशनाभवणेन तपस्तेजोमयमूनिदर्शनेन भृशं तुष्टः 30 श्रीसाहिराजोऽयं गुरुमहातपा इति विरुदं दत्तवान् । तदनुलब्धयशोवादाः श्रीसूरिपादार श्रीसाहिता खयमनु- जापितस्वकीयदक्षिणीयमहावाद्यवादनादिभिः श्रीचन्द्रपालादिसमृद्धश्राद्धैः सोनवं प्रतिपदं सुवर्णमुद्राणों न्युब्छनकेषु नियमाणेषु भट्टचारणादिमार्गणानां मार्गे बाइच्छिकदानेन सहर्षमुजाश्ये पादावधारणं कुरा w undan ·. ww N M Nur + दिग्विजयमहाकाव्यम् -परिशिष्टम् । किं बहुना ! श्रीजिनप्रवचनप्रासादे कलशाऽऽरोपणमिदमद्भुवं प्रासीसरत् । ततो गूर्जरत्रां पवित्रीकृत्य सुराष्ट्रादेशे द्वीपबन्दिरे फिरङ्गीपातिसाहिप्रदत्तव्याख्यानानुज्ञापूर्व चतुर्मासकद्वयम् , हल्लारदेशे तद्देशखामिभक्त्यनुरोधेन कतिचि. हिनावस्थानं च कृत्वा स्तम्भतीर्थे चतुर्मासकं तस्थुः । अत्रान्तरे उपाध्यायपाक्षिकैः सागरपाक्षिकैश्च क्रियमाणं जनव्युद्गाहमवेक्ष्य श्रीसाबल्यां श्रीगुरवो ध्यानं विदधुः । मासत्रयं ध्यानेनाधिकप्रवृद्धधामानः परेषां द्रष्टुमपि दुष्प्रेक्षास्तत्रैव प्रतिष्ठाद्वयं चतुर्मासी कृत्वा इलादुर्गे प्रतिष्ठात्रयं सङ्घन समं तद्देशतीर्थयात्रां कृत्वा क्रमेण आरासणे । मूलनायकप्रतिष्ठां चक्रुः । कालान्तरे च इलादुर्गेऽभ्येय सा०सहजूकृतमहोत्सवेन सं० १६८१ वर्षे वैशाख-, सितषष्ट्यां श्रीविजयसिंहसूरीन् यौवराज्येऽस्थापयत् । तदा तद्देशभूपेन रणमल्लचोकीनामकं गिरिशृङ्ग गुरूपदेशा- अव्यचैत्यस्थापनाय सङ्घस्य प्रसादीकृतम् । ततः सीरोह्यां चतुर्मासककरणादनु जाबालकपुरे समागत्य श्रीगुरुराजाः सादडीग्रामे गीतार्थाननुज्ञाप्य लुम्पाकपाक्षिकान् श्रीउदयपुरे राणाश्रीकर्णसिंहसमक्षं सभायां वादपूर्व निरुत्तरान् कारयामासुः । ततः श्रीतपागच्छप्रौढिमहती बभूव । तत्र च योधपुराधीश्वर-श्रीगजासिंहराजस्य मुख्यमान्य-10 श्रीजयमल्लनाना जालोरदुर्गे प्रतिष्ठात्रयमन्तराऽन्तरा चतुर्मासकत्रयं श्रीगुरूणामत्याग्रहेण कारयित्वा स्वर्णगिरौ चैत्यं स्वकारितं प्रतिष्ठापयामास । सं-१६८४ वर्षे सहस्रशो रूप्यकव्ययेन श्रीविजयसिंहसूरीणां गणानुज्ञानन्दिमहोत्सवः कारितः । तदनु मेडतानगरे प्रतिष्ठाद्वयं विधाय वन्ध्यनगरे चतुर्मासीस्थितान् श्रीगुरून् श्रुत्वा सन्माहात्म्यश्रवणेन तुष्टो राणा- श्रीजगत्सिंहजीनामा श्रीवरकाणकपार्श्वयात्रार्थाऽऽगतानां लोकानां पोषदशम्यां शुल्कमोचनं चक्रे । पारणायां च 15 त्वरितमेव स्वप्रधानझाला-श्रीकल्याणजीकस्य सन्मुखप्रेषणेन श्रीगुरून् दर्शनोत्कण्ठया चाऽऽजुहाव । ततः श्रीगुरुपादाः खमणोरप्रामे प्रतिष्ठाद्वयम्, देवकुले चैकप्रतिष्ठाम्, ततो नाहीग्रामे आघाटपुरे चेति प्रतिष्ठापञ्चकं कृत्वा श्रीउदयपुरे राणाजी[ सहित ] सामहाचतुर्मासी विधुस्तदा गुरूपदेशाद् राणाश्रीजगत्सिंहजी- नाना चतुरो जल्पाः प्रपन्नाः। तद् यथा- १] अद्यप्रभृति पीछोला-उदयसागरनामसरोद्वये मीनग्रहणजालनिषेधः । [२] राज्याभिषेकदिने गुरुवारे जीवाऽमारिः कार्या। [३] जन्ममासे भाद्रपदे च जीवहिंसा न कार्या । [४] मचिन्ददुर्गे श्रीकुम्भाराणाकारितजिनचैत्योद्धारश्च कार्यः । ततोऽत्यन्तं श्रीजिनशासनोन्नतिजज्ञे । तदनुक्रमेण गूर्जरधरायां द्वि-त्रीणि वर्षाणि विहृत्य सुराष्ट्रादेशेन तसिद्धाचल-रैवतकादितीर्थयात्रां सवाव. गमनेन कुर्वाणाः परमगुरवः प्रतिष्ठात्रयं चतुर्मासीद्वयं च कृत्वा हल्लारदेशे नवानगरे तद्देशेश्वरलाक्षाभिधान-25 जामत्रतिबोधनेन चतुर्मासी कृतवन्तः । अत्रान्तरे दक्षिणप्रदेशे कन्नडदेशे श्रीबीजापुरादिनगरसङ्केन श्रीपूज्यपादानामानयनविज्ञप्तये प्रेषिता महेभ्या श्राद्धी चतुरानानी श्रीगुरून् ववन्दे । प्रतिष्ठां चैकां महोत्सवेन कारयामास । वर्षचतुष्टयं यत्र श्रीगुरवो विहरन्ति सा तत्र तत्रान्वियाय । ततो दाक्षिणात्यसङ्घात्याग्रहात् पुनर्गुजराबायमिभ्येत्य कतिचिद्वर्षाणि वत्र स्थित्वा दक्षिणदेशं विजिहीर्षक: 30 प्रभुपादाः सूरतिबन्दिरे समहोत्सव समाजग्मुः। 20 - w N mM m M दि.म.१८ ·www १३८ महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं तत्र च सं० १६८७ वत्सरे समुत्पन्नसागरमतवासितैः श्राद्धैः स्वमतस्य श्रीगुरुमुखात् सत्यमिदमिति कथनाय बहुद्रव्यव्ययेन मीरमोजाऽऽख्यभूपं स्ववशीकृत्य स्वपाक्षिकगीतार्थानाहूय वादः प्रारब्धः । श्रीगुरु- भिरपि सागरमतप्ररूपणा उत्सूत्रत्वान्न सत्येति प्रामाणिकपर्षदि राजसमक्षं गीतार्थाननुज्ञाप्य वादेन सागर- पाक्षिकॉस्तिरस्कारयाश्चक्रिरे । ततो लब्धजयवादाः श्रीगुरुपादाः सप्रसादाऽवनिनायकेन सम्मानिताः परे च 5 पराभवं प्रापिता इति । ततो दक्षिणदेशे विहृतवन्तः, तत्र वीजापुरेऽन्तरा चतुर्मासकचतुष्टयीं चक्रुः । श्रीगुरुपादतपोमाहात्म्य- प्रसरद्यशःपरिमलानुभवेन तत्रत्यपातिसाहि-श्रीईदलसाहिर्दर्शनोत्सुकः श्रीगुरूनाहूय सबहुमानं धर्मस्वरूपं पप्रच्छ । ततः श्रीगुरूणां वचःपीयूषमासाद्य मावन्मना यावद् गुरुस्थिति गोवधनिषेधं प्रपन्नवान्, जिनप्रवचनमानन्द- मेदुरं स्फातिमायाति स्म। 10 पारणायां च बीजापुराधनेकनगरसङ्घनान्वीयमानाः श्रीगुरवः पयोधितटनिकटस्थ-श्रीकरहेडपार्श्वनाथ- श्रीकलिकुण्डपार्श्वनाथादितीर्थयात्रां कुर्वाणास्तत्तद्देशराजप्रभृतीन लोकान् धर्मे स्थापयाञ्चक्रुः । ततश्चावरणावादनगरे चतुर्मासकमेकं सोत्सवं विधाय खानदेशे बर्हानपुरै चतुर्मासकद्वयं सान्तरं चक्रुः । ततः प्रचलय्य सङ्ग्रेन सह श्रीअन्तरीकपार्श्व-श्रीमाणिक्यखामितीर्थयात्रां सृजन्तस्तिलिङ्गदेशे गलकुण्डप्रत्यासन्न- भाग्यनगरे पातिसाहि-श्रीकुतुबसाहिना सङ्गत्य तत्सभायां तैलङ्गभटान् वादे विजित्य जैनधर्मव्यवस्थापनया 15 श्रीपार्तिसाहिं प्रमोदितवन्तस्तद्वशानुज्ञाश्च तत्राप्रतिमानामनेकासां प्रतिष्ठां चक्रुः । एवं च विविधोत्सवैः प्रतिपदं राजप्रबोधादिना सर्वत्र दक्षिणमण्डले विहृत्य प्रतिष्ठासप्तकं चतुर्मासकसप्तकं च कृत्वा श्रीमजिन- शासनमयं तन्मण्डलं विदधुः। बीजापुरे सा० देवचन्द्रेण प्रथमं प्रतिष्ठा कारिता । तत्र षोडशसहस्ररूप्यकव्ययश्चके । द्वितीयस्यां प्रतिष्ठायामष्टसहस्रीरूप्यकव्ययश्चक्रे । तत्र पं० श्रीवीरविजयानां सं० १७०१ वर्षे पंन्यासपदं ददुः । दक्षिण- 20मण्डले च सर्वाण्यशीतिपण्डितपदानि, एकमुपाध्यायपदं च प्रसादितवन्तः । ततः पुनः सङ्घाऽऽप्रहाद् गूर्जरानां श्रीगुरवः पवित्रीचक्रुः । इतश्च श्रीविजयसिंहसूरयोऽपि गुर्वाज्ञया मरु-मेवात-मेदपाटादौ विहृत्य राणाश्रीजगत्सिंहजीनामानं प्रबोध्य विशेषतो जीवदयासु देशस्थितजैनतीर्थेषु सप्तदशभेदपूजाकरणोपदेशादिभिश्च दृढ़ीकृत्य श्रीजिनधर्म प्रभावयन्तः श्रीमरुदेशे एका प्रतिष्ठा मेडतानगरे आगरावास्तव्यपातिशाहिरत्नव्यवहारिमुख्य-सा० हीरानन्दभार्यया श्राविका- मनीत्यभिधानवत्या कारिता निर्माय श्रीकृष्णदुर्गे राठौडवंशीय-श्रीरूपसिंहमहाराजस्य महामात्य-श्रीरायचन्द्र- नानोऽत्याग्रहाचतुर्मासकं चक्रुः । तत्पारणके सहस्रशो रूप्यकव्ययेन मत्रिणा कारितप्रतिष्ठायां बहूनि बिम्बानि जिनानां महतोत्सवेन प्रत्यतिष्ठपन् । तत्रैवाऽऽहणपुरादागतेन श्रीमहेशदास-मत्रिश्रीसुगुणाऽऽह्वयेन 'बहुवित्तव्ययपूर्व सुवर्णमुद्रा दिना महोत्सवेन श्रीगुरवो वन्दिताः । ततः क्रमान्माल्यपुर-बुन्दी-चत(व)लेरपार्श्वप्रमुखतीर्थयात्रा संघेन सह कुर्वन्तः 30 श्रीजयतारणनगरे चतुर्मासी विधाय श्रीस्वर्णगिरौ यात्रां कृत्वा क्रमात् श्रीअहम्मदावादनगरे श्रीगुरून नेमुः। तैः सहिताः श्रीपरमगुरवः सं० १७०५ वर्षे इलादुर्गे पत्तनवास्तव्य-श्रा० श्रीवन्त्या कारितां प्रतिष्ठा विदधुः। तत्र चतुःषष्टिविबुधेन्द्रान देवसूरय इव स्थापयामासुः । क्रमेण पत्तन-राजनगरादिषु चतुर्मासककरणेन लोकाननुगृह्य स्तम्भतीर्थे चतुर्मास्यां तस्थुः । M ·5 an ~ -15 दिग्विजयमहाकाव्यम् -परिशिष्टम् । श्रीविजयसिंहसूरीणां सं० १६४४ वर्षे जन्म, सं० १६५४ व्रतम्, सं० १६७२ वाचकपदम् , सं० १६८१ सूरिपदम् । ते सूरयः परमक्षमापात्रं यावजीवं गुर्वाज्ञाराधका विवेकाधनेकगुणोदधयोऽष्टाविंशति- वर्षाणि सूरिपदं प्रपाल्य, सर्वातिचारालोचनपूर्वमनशनेन सं० १७०८ वर्षे अहम्मदावादपार्श्वस्थनवीनपुरे आषाढसितद्वितीयायां श्रीविजयसिंहसूरयः स्वर्जग्मुः। तत्श्रवणाद् भृशं दुःखार्ताः परमगुरवोऽपि संसारानित्यतां विमृश्य क्रमाद् विगतशोका बभूवुः। एषां च श्रीगुरूणां तपस्तेजसा देवकृतसानिध्येन च निरन्तरायतया भूयांसस्तीर्थयात्रासङ्घाः साडम्बराः श्रीशत्रुञ्जयादितीर्थेषु जीर्णोद्धाराश्च जाताः । देवसांनिध्यं चैषां स्फुटमेव मण्डपाचलप्रस्थाने कमाऽऽख्यपरमारस्य भूतार्चस्य लोकानां मारणात् पित्रा निगडितस्य श्रीगुरुवासक्षेपेण सज्जीभवनात्, एवं राजनगरवास्तव्यवणिक्- पुत्रोऽपि सप्तवर्षाणि प्रागमथिलः सोऽपि, तथा मेडतानगरे साधानाऽऽख्यक्षेत्रपालाधिष्ठितश्च वासक्षेपात् प्रादुर्बभूव । एवं चैते भगवन्तः स्वविहारेण गूर्जरात्रा-सुराष्ट्रा-हल्लार-मरु-मेदपाट-लाट-दक्षिणदेशेषु धर्मबीजानि 10 वपन्तः तद्देशसुभिक्षादिभवनेन स्फुटतरयुगप्रधानातिशयाः शुद्धाशयाश्चिरं भरतमुवि प्रवचनं प्रभावयामासुः । समये च निजायुःशेषं वर्षचतुष्टयं ज्ञात्वा सं० १७१० वर्षे स्वपट्टे श्रीवैशाखसितदशम्यां श्रीविजयप्रभसूरीन् स्थापयामासुः । तद्व्यतिकरस्त्वनन्तरमेव वक्ष्यते- "सिरिविजयदेवपट्टे पढमं जाओ गुरू विजयसीहो । सग्गगए तम्मि गुरू पट्टे विजयप्पहो सूरी" ॥ १॥ इति गाथार्थः । तप्पटुंबुजपहकरसरिसो हरिसेण दरिसणिजमुहो । इगसट्ठियमोऽणुवमो विजयप्पणाम गच्छगुरू ॥ ३ ॥ व्याख्या-तप्पटुंबुज इति - तस्य श्रीविजयदेवगुरोः पट्टलक्षणेऽम्बुजे प्रकाशकत्वात् प्रभाकरः सूर्यः, तुत्सदृशस्तुल्यः । एकोत्तरषष्टितमः श्रीविजयप्रभनामा गच्छगुरुभयवान् सूरिविजयवान् । किंविशिष्टः ? हरिसेण-हर्षेण दर्शनीयमुखः । इत्यनेनास्य नित्यप्रसन्नता ख्यापिता । तया चास्य भगवतो भाग्यविस्फूर्जितस्य 20 नित्योदयत्वं प्रशान्तत्वं च ध्वन्यते । कुपाक्षिकानां प्रत्यर्थिनां मनसाऽप्येतस्य गुरोरहितचिन्तकानां खत एव 'नाशातू; घनस्याभ्युदये शरमानामिव । यद्वा हरिः कृष्णः सेनायां यस्य स हरिसेनो देवानामिन्द्रः।- "सेनाचरीभवदिभाननदानवारिवासेन यस्य जनितासुरमी रणनीः" इति नैषधीयकाव्यवचनात् । एवं हरिशब्दस्य तुरग-गजाद्यर्थे हरिसेना नृपाः । अहीनामर्थे धरणेन्द्राद्या नागकुमारा प्रायाः । तेषामपि दर्शनीयं मुखं यस्य स तथा । इत्यत्रार्थ त्रिजगद्वन्द्यत्वं भगवतो दर्शितम् । पुन: किंविशिष्टम् १ अनुपमोऽतुल्य: 125 एतेनास्य सूरेः सर्वसूरिभ्यो धैयौदार्य-गाम्भीर्य-सौभाग्यता-निस्तन्द्रता-पाण्डित्य-क्षमादिगुणानामधिकता ज्ञाप्यते । अस्य च प्रभोः सं० १६७७ वर्षे माघसित-एकादश्यां श्रीकच्छदेशे श्रीमनोहरपुरे वृद्धोपकेशवंश-घोषा- गोत्रभृत् सा० सिवगण-भार्याभानुमतीगृहे जन्म । सं० १६८६ वर्षे दीक्षा । सं० १७०१ वर्षे पन्यासपदम् । सं० १७१० वर्षे आचार्यपदम् । सं० १७१३ वर्षे भट्टारकपदम् । ते चामी श्रीगुरुपादाः साम्प्रतमपि प्रत्यक्ष: लक्ष्यलक्षप्रभावा नितरां ज्ञानाभ्यास-पुस्तकशोधन-अनेकमव्यजनविबोधनविविधक्रियामममनसो दुस्तपतपन-30 निजीयमाणतमसो गच्छस्य स्मारण-वारणादिविधाभिरधिकश्रियं पुष्णन्तः सत्यसन्धाः कल्पान्तेऽप्यविचलवाचः स्वप्रतिपन्नगच्छगीतार्थसङ्काभ्युदयदायिनो विचंयन्ते । एतेषां महिमाऽतिमहान्, न कारून वर्णयितं शक्यः । तथाऽपि किञ्चिदुच्यते- स ·. www W १४० महोपाध्यायमेघविजयगणिरचितम् एकस्मिन् समये परमगुरुतपागच्छाधिपाः श्रीविजयदेवसूरयः स्वामिनो जिनशासनपट्टपरम्पराप्रवाह प्रवर्धयितुं श्रीसूरिमन्त्रेण ध्यानं चक्रुः, यदस्मदने कः शासनाधिनाथो भविष्यतीति । तदा च प्रवर्धमानतप:- पूर्वकजपावधानाऽऽकृष्टो मबाधिराजाधिष्ठायको देशेऽभ्येत्य नमस्कुर्वन् विज्ञप्तवान् - "स्वामिन् ! अद्यापि शासना- धिशीतुर्न दीक्षाऽपि प्रवृत्ता, भगवतामपि युष्माकं चिरायुष्कता, तत् किमनया चिन्तयाऽधुना? समये 5 स्वल्पेनाऽपि वपसाऽहं स्मरणीयः, तदैवाऽऽगत्य वक्ष्यामि" इत्युक्त्वा सुरतिरोबभूव । कालान्तरे च स्वकीयपट्टे श्रीजिनशासनखामिस्थापनाऽवसरं निभाल्य श्रीगन्धपुरे गत्वा श्रीगुरुभिर्ध्यानं प्रारेभे । तदा तत्क्षणादेव मबाधिष्ठायको देवः समेत्य निवेदितवान्- "हे स्वामिनः! पण्डितः श्रीवीरविजयनामा सौभाग्यनिधिः विधामहोदधिः निरुपधिः चारित्रगुणानामवधिः, अजिमब्रह्मविधिः विधिरिव सा""भुवनो- पकारका, केशव इव पुरुषोत्तमः, नरकान्तकृत् कुमोदका, शिव इव महाव्रती, कामासहनो दक्षजातिस्निग्धा, 10 त्रिदशगुरुरिव निर्मलमतिः, सुमनसामग्रणीरसौ खपट्टे स्थाप्यः, यतोऽस्याने महिमा हि मानाधिको भावी" इत्युक्त्वा देवे तिरोभूते श्रीगुरुभिः गाम्भीर्यशालिभिः जनप्रत्ययनाय बहिः शकुनगवेषणादावपि देवोक्तानुवादे दृढीभूते सति राजनगरात् त्वरिताभ्यागत-सा० रन-प्रमुखराजनगरीयसवाग्रहेण श्रीस्तम्भतीर्थ-श्रीपत्तन-श्रीसूरति. बन्दिरप्रमुखानेकदेश-प्राम-नगरसमक्षं श्रीमहावीरस्वामिसातिशयमूर्तेः पुरः पत्रिकाविलोकनाऽऽनन्दितसकल- लोके श्रीगन्धारबन्दिरे विक्रमात् सं० १७१० वर्षे वैशाखसितदशम्यां भृगुवासरे पुष्यनक्षत्रे सुमुहूर्त रङ्गदुत्ता- 15 मण्डपाऽखण्डशोभादिदृक्षयेवाभ्यागतेषु मुक्तानिकरदम्भान्नक्षत्रपक्षेषु वाद्यमानविविधाऽऽतोद्याडम्बरेणं गर्जयत्यम्बरे दंयमानासु दुर्जनमनःशकटिकाखिव धूपघटिकासु रसेनाऽऽपूर्यमाणासु सर्वसङ्घप्रमोदतटिकाविव घटिकासु प्रसरधशोभिरिव पुष्पप्रकरैराकीर्थे भूक्लये श्रीवीरपट्टाधिपत्यज्ञापनायेव श्रीवीरजिनभवनाऽऽसन्नदेशे मण्डपेड- भ्यागत्य पं० श्रीवीरविजया श्रीविजयदेवसूरिभिः खपट्टे स्थापयाञ्चक्रिरे । तदा साधुश्रीअखईनानः सुतेन श्रीवर्द्धमानसंज्ञेन स्वमातृसाहिबदेवीसहितेन प्रतिगृहं सरूप्यमुद्रस्थालिकालम्भनिका चतुर्विधसङ्कवस्त्रपरिधाप- 20 नादिना भूरिद्रव्यव्ययेन महानुत्सवश्चक्रे । श्रीगुरुणा स्वयं चिन्तितम्, इष्टोपदेशेन उ० श्रीकमलविजयगणिभिर्जा- पिताचार्यपदं प्रदाय 'श्रीविजयप्रभसूरिः' इति नाम निर्ममे । विजयी जगदाराध्यो यशस्वी च प्रभाववान् । भगवन्नाद्यवर्णैस्त्वन्नाम्नाऽभूदु विजयप्रभः ॥१॥ तदनु, श्रीगुरुः श्रीविजयप्रभसूरिणा सह सूरतिबन्दिरे एकं चातुर्मासकं विधाय, श्रीराजनगरे चतुर्मासी कृतवान् । वत्सारणाय सबमुख्य-सा० सूरापुत्र-सा० धनजीनामा विज्ञप्य श्रीगुरूणां वन्दनकमहोत्सका पारे। 25 तत्र च मिलिताऽस्तोकलोकस्थानाय कमनीयप्रकटपटमण्डपैर्मा भूद्रा इतीवाऽऽच्छादिते वियति सुवर्ण- खचितनिधितश्रुतिपञ्चवर्णचन्द्रोदयप्रभासङ्करेण रात्रिंदिवातीतविमानोपमानतायामुपनतायां जगति सुसीमताकारि- शमैकसाम्राज्यविजयमाने तत्र न तपनकरप्रचार इतीव सहस्रकरकरेषु भूमिमस्पृशत्सु विविधधवलगान- श्रवणैकाग्येण चित्रतुल्यनिश्चलनरामरोरगैः शोभितेषु पटकुलेषु विश्वविश्रान्तिशारदाभ्रपटलेषु इवाऽत्युचमण्डवेषु सिंहासने श्रीविजयप्रभसूरि निवेश्य भगवान् स्वयं स्वतुल्यताज्ञापनार्थ पुरः स्थित्वा सुमुहूर्ते वन्दनकानि 80 दत्तवान् । जातश्च महान् प्रमोदः । तदनु सर्वसङ्घसमक्षं श्रीपरमगुरुणाऽभाणि -- "यथाऽहं तथाऽयं सर्वसन सेवनीयः । संसारसागरे प्रवहणमयं कदापि न मोक्तव्यः" । वतः कृतसंस्कारो मणिरिव, घननिर्मुक्तः सूर्य इक, आहुत्युद्दीपितः पावक इच, भावप्रतिविम्वनाद दर्पण इव, प्रोक्षालितः कनककलश इव, तैलापूर्णः प्रदीप इव, कताऽलङ्कारः क्षितिपतिरिक, धननिधीत कमकगिरिरिक, शोधितो प्रन्थ इव, अधिक सक्षातवन्दनकोत्सवपरिकर्मा स श्रीविजयप्रभसूरि रितेजसा दिदीफे। W शून्यदर्शनं ·दिग्विजयमहाकाव्यम् - परिशिष्टम् । १४१ तदा सा० श्रीधनजीनाम्नाऽष्टसहस्रमहमूदिकानां यशोबीजानामिव प्रभावना चके, सर्वसङ्घपरिधापनिका च । ततश्चैकं चतुर्मासकं अहम्मदपुरे विधाय श्रीपरमगुरुभिः सहैव श्रीविजयप्रभसूरि.. युगादिदेवयात्रायां द्वीपवास्तव्यभणसालीयसा० रायचन्द्रप्रमुखसङ्घन सह •नालोच्य सुराष्ट्रासकामहेण श्रीउन्नतपुरमलचके । क्रमेण देवशयनैकादश्यां श्रीविजयप्रभसूरिभिः कृतनिर्यामनाविधयः श्रीविजयदेवसूरयः । स्वर्जग्मुः । ततः श्रीवीरनिर्वृते श्रीगौतमस्वामीव श्रीपरमगुरौ खर्गतेऽत्यन्तदुःखाऽऽवेशात् श्रीविजयप्रभप्रभुरपि । कतिचिद् दिनानि विमनस्कतया निन्ये । तदनु चतुर्विधसङ्घाग्रहेण संसारखभावमनुभाव्य विगतशोकाः सुमुहूर्त श्रीविजयप्रभसूरिपादाः भट्टारक- पदोद्भूतशोभाप्राग्भारभासुराः श्रीगुरुपर्ट विभूषयामासुः । तहिन एव शिवपुरीदेशै यतीनां विहारस्य प्राग् वर्षद्वयं यावनिषेधस्य मुत्कलता जाता, तद्वर्धनिका आगता । वद्वर्षे च श्रीद्वीपवास्तव्यसा० नेमिदासनानाऽष्ट- 10 सहस्रमहमूदिकाव्ययेन श्रीगुरून् सार्धमादाय श्रीशत्रुञ्जयतीर्थयात्रासङ्घो महान् चक्रे । एवं श्रीगुरुभिः सुराष्ट्रायां चतुर्मासदशकं चक्रे । तत्प्रभावात् सं० १७१५, सं० १७१७, सं०. १७२० वर्षसत्कास्त्रयोऽपि दुष्कालाः सुराष्ट्रादेशे न प्रसारमापुः । तच्चिद्वं तु जीर्णदुर्गादिभ्यो गूर्जराबायां धान्यागमनं प्रतीतमेव । सं० १७२३ वर्षे घोघाबन्दिरे श्रीजसूनाच्या कारिताऽनेकजिनप्रतिमानां श्रीसूरिभिः प्रतिष्ठा चक्रे'। एषु च गुरुषु विपक्षभावमावहन्तः केचिद् बालिशाः स्वत एव लोकापवादविडम्बिता अधुना दृश्यन्ते । 15 ततः श्रीअहम्मदावादनगरसङ्घाग्रहेण श्रीगुरवो गूर्जराबायामाजग्मुः । तत्प्रभावाल्लोकानां सुभिक्षेण महान् हर्षो बभूवन इत्यादि परमर्षीणामेषां महिमा प्रकट एव । तेन निश्चीयते, एतदाज्ञावर्तित्वमेव उभयथाऽपि शिवाय । सिरिविजयरयणसूरिपमुहेहिं णेगसाहुवग्गेहिं । परिकलिआ पुहविअले सूरिवरा दिन्तु मे भदं ॥४॥ श्रीगूर्जर-मर-मालव-मेदपाट-मेवात-कच्छ-हल्लार-सुराष्ट्रा-दक्षिणादिदेशेषु श्रीगुरुतपस्तेजसा साम्प्रतं 20 धर्मकर्माणि निरन्तरं जायन्त इति । सोऽयं वीरपरम्पराप्रणयिनीप्राणप्रियः सक्रियः, जीयात् श्रीतपगच्छपः सुरवरैः संसेव्यमानक्रमः । नाना वीर इति क्षमाधरवरप्रोन्नीतनृत्यक्रियः, प्रत्यक्षं विजयप्रभो गणपतिः श्रीवर्द्धमानप्रभः॥१॥ श्रीवीरतीर्थान्तिकलब्धराज्य: श्रीवर्द्धमानेन कृतोत्सवश्रीः । देवाभियुक्तोऽभिधयाऽपि वीरः श्रीवीरतीर्थे गुरुरेष जीयात् ॥ २॥ श्रीविजयप्रभसूररुपासका श्रीकृपादिविजयानाम् । विदुषां शिष्यो मेघः सम्बन्धमिमं लिलेख मुदा ॥३॥ » M~ 25 ॥ इति श्रीपावलिसूत्रोपरिक्षितगाथात्रयविवरणं सम्पूर्णम् ॥

·दिगविजयमहाकाव्यान्तर्गतविशेषनाम्नां सूचिः। [अकाराधक्षरानुक्रमेण] - अकबर[सम्राद] ३०,३१,१३१,१३५ | उद्योतनसूरि २९ ] खानखाना [नवाब] १३४ अक्षपाद [ आचार्य] ५९ उदयसागर [तटाक] १३७ खानदेश [देश] अखह [श्रावक] १४० उतपुर [आगरा] गङ्गा [नदी] १५,१०,१०९,११०,१११ अचलगिरि [तीर्थ ] ४४ | उपाध्याय [पद] १३८ गजसिंह [नृप] अजितदेवसूरि २९ जना [नगर] १३६ गन्धपुर गन्धार] अतिशीता [नदी] 6 ऐरावत [क्षेत्र] १३ गन्धार बन्दिर [नगर] १३४,१३५,१४० अन्तरीकपार्श्व [ तीर्थं] १३८ | भोछतवाल [गोत्र] १३६ गलकुण्ड [] १३८ अपापपू: [तीर्थ ] २७ औरणावाद [ नगर] १३८ गिरिनार [ तीर्थ ] १३५ अभिनवनगर ३३ / कच्छ [ देश] १३९,१४३ गुणशिला [वन] १३० अमरचन्द्र [वाचक] ३५ कन्नड [] १३७ | गुर्जराना [देश] अर्गलापुर [आगरा] १०० | कमलविजय [गणि] १४० | गूर्जर [] ३२,३५,१३७,१४१ अर्बुदगिरि [ तीर्थं] १२६ कमा [श्रावक] १३४,१३९ गूर्जरत्रा[] अर्बुदाचल[] १३५ करहेडापाच [ तीर्थ ] ३४,१३८ | गूर्जराना[] १३८,१३९,१११ भवरणपू[नगर] ३३ | कर्णसिंह राणा] १३७ गौतम ६,५७ महमदावाद[] ३२,३५,१३४, | कलिकुण्डपा [तीर्थ ] ३४,११७,१३८ धनौधपुर [घोषा] १३८,१३९,१४१ कलिन्दिकन्यका [नदी] ९० घोघा [नगर] १३६,१११ महम्मदपुर [.] १३५,१४३ कल्याणजी [ मन्त्री] १३७ घोषा [गोत्र] अहिमदवाद[] ३९ कल्याणमल्ल [नृप] १३६ चत(वोलेरपाई [तीर्थ ] १३८ आगरा[] १३८| कालन्दिका [नदी] १११ चतुरा [श्राविका] ३४,१३७ माघाटपुर [ग्राम] १३७ | कालन्दी [] १०५ चतुरिका [चतुरा] आरासण [वीर्थ] १३.७ | कालीसरस्वती-[विरुद] १३५ चन्द्र [गच्छ] भानन्दविमलसूरि ३० काशि [काशी] ८३ चन्द्रपाल [श्रावक] १३६ आर्यमहागिरि २८ काशिका [] ११३ चन्द्रसूरि आर्यसुहस्ती २८ काशी [नगरी] ११०,११७ | चांपानेर [नगर] १३४ आक्षणपुर [नगर] १३८ कीका [श्रावक] १३६ जगचन्द्रसूरि २९ इन्द्रजी [श्रीवक] १३४ | कुतुबसाहि [पातसाह ] १३० जगत्सिंह [राणा] इन्द्रदिशसूरि २८ कुम्भा [राणा] -१३७ | जम्बू[गणधर] २८ इन्द्रभूति ६,१३२ कुशस्थल [ देश जम्बू[वृक्ष] ईडरदुर्ग १३ १३६ कृपाविजय [ मुनि] १२,९० ईदलसाहि [पातसाह] • १३० जयतारणी [ तीर्थ] १३८ ईलादुर्ग १३६,१३८,१३९ कैलास [पर्वत] २८ उग्रसेनपुर [आगरा] १०० कोडिमा [श्राविका] १३४ जियानन्दसूरि उजयन्त [ तीर्थ] १२६ कोशला [ देश] १७ जसू श्राविका] उत्तरकुरु [क्षेत्र] १३ क्षत्रियकुण्ड [नगर] १३३ जहांगीर [ सम्राट ] १३५,१३६ उदयनगर ४४,४६,५४ | खडगपुर ५२ जाबालकपुर १३७ उदयनगराधीश [नृप] ४८ खमणोर [प्राम] १३७ जाम [नृप] उदयपुर ५२,१३७ खरतर [गच्छ] १३६ | जालन्धर [देश] ९० १४१ जम्बूद्वीप ५३८ कृष्णदुर्ग १९ | जयदेव [सूरि] है ·वैला[भट] १४० पीछोला[तटाक] दिग्विजयमहाकाव्यम् - परिशिष्टम् । जालोर [ दुर्ग] १३७/ पद्मसागरगणि १३६ / मानतुङ्ग [सूरि]] २८ जीर्णदुर्ग [बीर्थ ] १४३ | परमार [जाति] १३९ मानदेव [ सूरि] २८,२९ जीव [श्रावक] ५. प्रद्युम्नसूरि २९ मीरमोज [नृप] जीवा [जीव] ४४,४६ प्रद्योतनसूरि २८ मुनिचन्द्रसरि ज्ञात [वंश २० | पंन्यास [पद] १३८| मुनिसुन्दरसूरि ३० झाला [जाति] १३७ प्रभव [गणधर] २८ मेघ [प्रन्थकार] ४१,८३,१४१ ठकर [गोत्र]] १३६ प्रभास [नगर] १४ मेडता [नगर] १३७,१३८,१३९ तपगच्छ १४. प्रयाग [ तीर्थ] १०९ मेदपाट [देश] ३२,१३८,१३९,१४१ तपागच्छ १३७,१४०पातिसाहि [जहांगीर] ९६,९९ | मेदिनीपुर-री [नगरी] ५६,९१० तपगण ३०,३२,४४,९३ पातिसाहिपुर [आगरा] ९५ मेक [पर्वत] तिलिङ्ग [ देश] ३४,१३० पातिसाहिसदन ९४ | मेवात [देश] १३८,१११ १३८ पापा: [अपापापू:] ५३० यदुकुल [वंश] २२९,१३० दक्ष [जाति] दक्षिण [देश] १३७ यमुना नदी] १०९,१११ फिरङ्गीपातिसाहि दक्षिणामण्डल [..] ३६,१३०,१३९ बर्हानपुर [नगर] २३७, यशोदेवसूरि ३४,१३० यशोभद्रसूरि २८,२९ दशास्यपुरी [नगरी] बल [भद्र] १५ योगशास्त्र [ग्रन्थ] दिगविजय [ काव्य] बाहुबली दिवसूरि ११० योधपुर [नगर] २८ १३७ बुन्दी [नगर] द्वीप [नगर] १३० रणमल्लचोकी ३७,१३७,१४१ देवकुरु [क्षेत्र] भद्रबाहु [पूर्वधर] २० रन [श्रावक] देवचन्द्र [श्रावक] ३४,३५,१३६,१३८ भरत [क्षेत्र] १४,१५,१६,९०,११८, रत्नशेखरसूरि देवसुन्दरसूरि १२६,१२७,१२९ रत्नसानु [पर्वत] देवसूरि भरत [चक्रवर्ती २९,३५ १९,११० रम्यक् [क्षेत्र] देवानन्द [सूरि] भणशाली [गोत्र] २९ १३६,१४१ रविप्रभसूरि देवानन्द [काव्य] भाग्यपुरी [नगर] ३५ राठोड [वंश] १३८ देवेन्द्रवरि भाग्यनगर [भाग्यपुरी] १३० राजगृह [नगरी] २९ ७,१३० धनजी [श्रावक] भानुमती [श्राविका] १४०,१४१ १३९ राजधान्य [नगर] धनाइ [श्राविका] १३४ भूषण [आचार्य] *१३४ राजनगर [ अहमदावाद] १३५,१३६, भर्मघोषसूरि २९ भोटा [श्रावक] १३८,१४० धाना [क्षेत्रपाल] १३९ मचिन्द [दुर्ग] १३७ राजिमा [श्रावक] नटीपद [नगर] १३६ मणिरत्नसूरि २९ राणपुर [ तीर्थ] १३५ नरसिंहसूरि २९ मण्डपाचल [तीर्थ] १३६,१३९ रायचन्द्र [श्रावक] १३६,१४१ नर्मदा [नदी] १०२ | मथुरा [नगरी] १३३ रायचन्द्र [महामात्य] नवादा [नगर] १३० मनी [ श्राविका] १३० रुक्मि [पर्वत] नवानगर १३५,१३७ मनोहरपुर [नगर] १३९ रूपसिंह [नृप] नवीनपुर १३९ मरु [देश] ३२,५६,५८,१३५,१३८, रूप्याद्रि [पर्वत] ११ नारदपुरी [नगरी] १३४ १३९,१४१ रूपा[श्राविका ] १३६ नारायणपुर [नगर] ५६ मलय [पर्वत] ९०,१०२ रूपयाद्रि [पर्वत] नाहीपुर-ग्राम ४६,१३७ मल्ल [श्रावक] १३६ | रैवत-क[,] १२६,१३०,१३७ निषध [पर्वत] ११ महातपा [बिरुद] ३५,१३६ | लक्ष्मीसागरसूरि ३० नील[.] महेशदास [श्रावक] १३९ माघसमस्या [प्रन्थ ] १३६ लहुया [श्रावक] पण्डित [पद] १३० माणिक्यस्खामी [ तीर्थ ] १३०लकापुरी पत्तन, पण [नगर] ४१,११६,१२२, मालव [ देश ] १४१ लाक्षा[नुप] १३३,३५,३६,१३८,१० माल्यपुर [नगर] ५६,१३८ लाभपुरी . . ब - १३० लघुहिमाद्रि नैषधीय [काव्य] १३५ ·१३५ / सुमेह ५२ शिव [.] ९७ श्रेयांस १२२ | सोमतिलकसरि ५६ सोमप्रभसूरि १४४ महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं लाट [देश] २४,१३२, १३९ वीररि २८ | सुधर्मा [गणधर] २०,११२,१३३ लाडोलि [प्राम] ३५ वृद्धदेवसूरि २० सुनन्दा लाभपुर [नगर] १३४,१३५ वृक्षोपकेश [शाखा] १३४,१३६,१३९ सुप्रबु(प्रतिबद[सूरि] लुम्पाक [पक्ष] १३७ | वैताम्य [पर्वत] १४ सुमतिसूरि वन १३२ | वैभार [] १३० सुमङ्गला वज्रसूरि २०शकन्दरपुर [नगर] ८,९,११ वनसेन २८ शङ्केश्वर [वीर्थ ] ४०,४३,७०,७१,८०,८४ | सुराष्ट्रा [ देश] ३२,३३,३५,१३५, वजीआ[श्रावक] १३५ शत्रुक्षय [ तीर्थ] १२६,१३५,१३९,१४१ १६७,१३९,१४१ वन्ध्यनगर १३७ शस्यम्भवसूरि सुवर्णशैल [तीर्थ ] वरकाणक [तीर्थ] १३७ शालिभद्र सुवर्णाचल [सुवर्णशैल] वर्द्धमान [श्रावक] १४०,१४१ शिखरी [पर्वत] १४ | सुस्थित [सूरि] वल्लभ [उपाध्याय] १३६ शिवपुरी [ सीरोही] सूरतिबन्दिर [ नगर] १३४,१३७,११० ६७,७१,१११ वागडभूपति सूरा [श्रावक] १३५,१४० वागडमण्डल ५२ शीता [नदी] सूर्यसूता [ यमुना] वाणारसी [ तीर्थ] ११२,११३ श्रीवन्ती [श्राविका ] सोम [श्रावक] १३६ वारुणपुर [नगर सोमजी [] विक्रमभूपति ६७ सामसाधु विक्रमसूरि २९ २९ सङ्क्रामपुर विजयदानसूरि समुद्रसूरि २९ सोमसुन्दरसूरि विजयदेवमाहात्म्य [ काव्य] १३६ सम्भूतिविजय सौवर्णगिरि [वीर्थ ] ८९ विजयदेवमूरि ३१,१३५,१३६, सम्मेततीर्थ-गिरि स्तम्भतीर्थ १२२,१२५,१३० १३९,१०,१४१ १३८,११० सरखती [नदी] १०,१११,११२ ३५,३७,१३९,१४०, सर्वदेवसूरि-प्रथम २९ स्थूलभद्र [सूरि] २८,१३२ विजयप्पह सयहृतिपुर ४३ विजयप्रशस्तिकाव्य [ग्रंथ] सवाइ हीरविजयसूरि १३१ स्वर्णगिरि १३०,940 विजयरस्नपूरि सहजू[श्रावक] हनुमघाटक [प्रन्थ] विजयसिंहमूरि २९,३२,३३,१३७, सागर गच्छ] १३७,१३८ हरिवर्ष [क्षेत्र] सादडी [प्राम] १३७ १३८,१३९ हल्लार [ देश] १३५,१३७,१३९,१४१ विजयसेनसूरि ३१,३६,१३३,१३५,१३६ सान्धिरा [श्राविक] हिमगिरि ९०,१०२ विदेहवर्ष [क्षेत्र] सालच्छदिकपुर [सादडी] हिमवान् | हिमगिरि] १४,९६ विद्यापुर [वीजापुर] साबली [प्राम] विद्याविजय १३४ सामन्तभद्र [सूरि] विबुधप्रभसूरि २९ साहिबदे-देवी [श्राधिका] विमलगिरि [तीर्थ] ३३,३० सिद्धाचल [ तीर्थ ] १३५,१३७ हीरविजयसूरि ३०,३६,१३,१३५ विमलशिखरी [] ३९ सिन्धु [नदी] १४ हीरसौभाग्य [काव्य] विमलचन्द्रसूरि २९ | सिवराण [श्रावक] १३९ हीरावन्द [श्रावक] विश्वल [नगर] १३५ सिंहगिरि [ सूरि] २८ हेमराज [संघपति] विहार [नगरी] १२२,१२४ सीरोही [नगर] १३७ हेमविमलसूरि बीजापुर [मगर] १३७,१३८ सुकावली [प्रन्थ] १३४ | हेमन्त [क्षेत्र] वीरविजय [विजयप्रभसूरि]३५,३४,११० सुगुण [मन्त्री] १३८ हैरण्यक[] विजयप्रभपूरि, - १३. हिमशैल[, हिमाद्रि [. १३४,१४० हीरगुरु [ सूरि] ]