·DHVANYA LOKA
OF
ĀNANDAVARDHANA
[ UQDYOTA LÍ )
EDITED
WITH AN ELABORATE ENGLISH EXPOSITION
BY
SRI BISHNUPADA BHATTACHARYA, M.A,PRS,
ESHAN SCHOLAR, GRIFFITH PRIZEMAN, KAVYATIRTHA
Associate Professor of Sanskrit Language & Literature,
Department of Post-Graduate Training and Research,
Sanskrit College, Calcutta.
WITH A FOREWORD
BY
DR. SUSHIL KUMAR DE, MA ,P.RS, D Lit (London)
PROFESSOR OF SANSKRIT LANGUAGE & LITERATURE,
DEPARTMENT OF POST-GRADUATE TRAINING
AND RESEARCH SANSKRIT COLLEGE
CALCUTTA
SF-KANALAA.
MGYKERALATA
desta
FIRMK L. MUKHOPADHYAY
6/1A, Banchharam Akrur Lane,
CALCUTTA-12

·DHVANYALOKA
OF
ANANDAVĀRDHANA
[UDDYOTA II ]
EDITED
WITH AN ELABORATE ENGLISH EXPOSITION
BY
SRI BISHNUPADA BHATTACHARYA, VA PRS.,
ESHAN SCHOLAR, GRIFFITH PRIZEMAN, KAVYATIRTHA
Associate Professor of Sanskrit Language & Literature,
Department of Post-Graduate Training and Research,
Sanskrit College, Calcutta
WITH A FOREWORD
BY
DR. SUSHIL KUMAR DE, MA,PRS, D Lit (London)
PROFESSOR OF SANSKRIT LANGUAGE & LITERATURE,
DEPARTMENT OF POST-GRADUATE TRAINING
AND RESEARCH, SANSKRIT COLLEGE
CALCUTTA
SPI-KANALĄAA
MoYKONAA AA
FIRMA K L MUKHOPADHYAY
6/14, Banchharam Akrur Lane,
CALCUTTA-12.

·Published by
K L Mukhopaunyay
6/14, Bach.ran Akui Lane
Calcuitu.-12
First Edition, Jupe 1957
Printed by
DSP Mitra
at the Elm Piess
63, Beadon Strect,
Calcutta-6

·Preface to the Second Uddyota The present fasciculus comprises the Second Uddyota of the Dhvanyaloka, the publication of which was announced several months ago in the Preface to the First Uddyota. In preparing the present Uddyota the author has tried to utilise the collations of manuscripts in the possession of Dr. Sushil Kumar De, the following being particularly important A—India Office MS No. 1008 E 1135 (Devanāgari ) B-Bhandarkar Oriental Institute MS No. 257 ot 1875-76 ( S'āradā script) C-Do. No 255 of 1875-76 D_Do. No 256 of 1875-76 (S'āradā script ). The author has tried to make the Supplementary notes appended at the end of the volume as much exhaustive and helpful as possible, important textual variants being noticed with care whenever necessary. The author takes this opportunity to acknowledge his heartfelt gratitude to all oriental scholars and students of Sanskrit Poetics, who have received these humble efforts of his with enthusiasm and favour and his indebtedness to his teachers, who have all along encouraged him in his arduous task God willing, the remaining Uddyotas would also be published in due course. Sanskrit College, May 15, 1957. Bishnupada Bhattacharya

·No text on this page.

·CONTENTS
Pages
1
111
Preface
2 Text and Exposition
1-141
3 Appendices
() Appendix I : Supplementary Xotes. 145-168
(11) Apperdix 11
169—172
(a) Alphabetical Index of Kārkās
(b) Alphabetical Index of Vrtti-verses
(c) Alpha betical Index of Illustrative
Quotations in the Vrttı.

·No text on this page.

·DHVANYALOKA [UDDYOTA II ] TEXT ११। एवमविवक्षितवाच्य-विवक्षितान्यपरवाच्यत्वेन ध्वनि- द्वि प्रकारः प्रकाशितः। तत्राविवक्षितवाच्यस्य प्रभेदप्रतिपादनायेद- मुच्यते- अर्थान्तरे संक्रमितमत्यन्तं वा तिरस्कृतम् । अविवनितवाच्यस्य ध्वनेर्वाच्यं द्विधा मतम ॥१॥ तथाविधाभ्यां च ताभ्यां व्यङ्गग्रस्यैव विशेषः॥ EXPOSITION 81 We have already noted in our notes on the last Uddyota (I Sec $ 41) that classification of dhvanı into 3fa- वक्षितवाच्य and विवक्षितान्यपरवाच्य varieties was shown by the Vrttikära in anticipation of the Kārıkākāra's view expressed later on, though the latter was completely silent on the point in that Uddyota In this opening kärikā of the Second Uddyota the Kārıkākāra shows the classification as already noticed by the Vrttıkāra beforehand Compare Abhinavagupta's remarks . "वृत्तिकार सङ्गतिमुद्द्योतस्य कुर्वाण उपक्रमते-एवमित्यादि । प्रकाशित इति। मया वृत्तिकारेण सतेति भाव । न चैतन्मयोत्- सूत्रमुक्तम्, अपि तु-कारिकाकाराभिप्रायेणेत्याह-तत्रेति । तत्र द्वि- प्रकार-प्रकाशने वृत्तिकारकृते यन्निमित्त बीजभूतमिति सम्बन्धः । यदि वा-तत्रेति पूर्वशेष । तत्र प्रथमोद्दयोते वृत्तिकारेण प्रकाशितस्य अविवक्षितवाच्यस्य य. प्रभेदोऽवान्तरप्रकारस्तत्प्रतिपादनायेदमुच्यते ।

·2 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA तदवान्तरभेदप्रतिपादनद्वारेण अविवक्षितवाच्यस्य यः प्रभेदो विवक्षित- बाच्यात् प्रभिन्नत्वं तत्प्रतिपादनायेदमुच्यते । भवति मूलतो विभेदत्वं कारिकाकारस्यापि सम्मतमेवेति भावः॥'-0p. cit., pp. 165-166. In the present karikā the Kärikakära mentions the two subdivisions ( अवान्तर-भेद ) of the अविवक्षित-वाच्य variety of dhvani. They are-(1) अर्थान्त रसंक्रमितवाच्य-ध्वनि, and (2) अत्यन्ततिरस्कृतवाच्य-ध्वनि. Abhinavagupta in his "Locana admirably brings out the characteristic features of each of these two sub-varieties. Comp : “......येन वाच्येन अविवक्षितेन सता- विवक्षितवाच्यो ध्वनिर्व्यपदिश्यते, तद् वाच्य द्विधेति सम्बन्धः । योऽर्थ उपपद्यमानोऽपि तावतैवानुपयोगात् धर्मान्तरसंवलनयाऽन्यता- मिव गतो लक्ष्यमाणोऽनुगतधर्मी सकसूत्रन्यायेनास्ते स रूपान्तरपरिणत उक्तः । यस्तु अनुपद्यमान उपायतामात्रेण अर्थान्तरप्रतिपत्तिं कृत्वा पलायत इव स तिरस्कृत इति ।।"-Op. cit., pp. 166-67. Thus,. while in the first sub-variety of अविवक्षितवाच्य-ध्वनि the वाच्य Senise, though not totally incompatible, is transformed into one characterised by new attributes, in the second sub-variety the वाच्य sense is totally incompatible and as such has to be abandoned altogether, being used only as a means towards the comprehension of the suggested sense. तथा....विशेष:-Now, it might be contended that in th: present kärikā the author has shown the two-fold division of the expressed sense (वाच्यार्थ) only. So, how can it be construed as referring to the classification of the suggested sense (safi)? To this the Vrttikära replies by pointing out that as the nature of the suggested sense (व्यङ्गा) also differs according as the suggestive elements (व्यञ्जक) like वाच्य, वाचक etc. vary, there can be no incongruity in construing the kärika as referring to the main classifications of the suggested sense Compare : "ननु व्यङ्गयात्मनो यदा ध्वने दो निरूप्यते तदा वाच्यस्य ·UDDYOTA II 3 । द्विधति भेदकयन न सगतमिन्यागाह-तथाविधाभ्यां चेति । चो यम्मादर्थे । व्यञ्जकयौचित्राद्धि युक्त व्यगावैचित्रमिति भाव । व्यञ्जके त्वर्थे यदि ध्वनिगव्दस्तदा न कश्चिद् दोप इति भाव । Locana, p 167 TEXT ६२। तत्रार्थान्तरसंक्रमितवाच्यो यथा- स्निग्धश्यामलकान्तिलित वियतो वेल्लदवलाका घना वाताः शोकरिणः पयोदमुहदामानन्दकेकाः कलाः। कामं सन्नु दृढ कठोरहदयो रामोऽस्मि सर्व सहे वैदेहो तु कथं भविष्यति हहा हा देवि धीरा भव ।। -इत्यत्र गम-शब्द.। अनेन हि व्याधर्मान्तरपरिणतः संजी प्रत्याय्यते, न संगिमात्रम् ।। EXPOSITION $2 The speaker of the vei se quoted is Rāma himseli So, if the सज्ञा (Proper name) राम in the expression रामोऽस्मि सर्व सहे referred to the person bearing that name only and nothing else, then the use of such a word would have been regarded as faulty. But, here, the word 7 does not merely convey the primary sense-viz Dasaratha's son, who is the सज्ञिन् referred to by the सज्ञा राम, but the latter as characterised by such attributes (धर्म) as सकलदु खभाजनत्व, राज्यनिर्वासितत्व Thus the areata is transformed (afturc) from a mere afer to some other sense which includes within its scope the expressed gense-viz fta itself (Rāma in the piesent instance) as well The attributes (धर्म) are, however, comprehended through suggestion (यजना) अनेन हि.... सज्ञिमात्रम् -FTOTTF or transformation has a technical sense in Sāmkhya philosophy, which is also applicable here Compare :- etc ·4 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA masume- "जहद् धर्मान्तर पूर्वमुपादत्ते यदा ह्ययम । तत्त्वादप्रच्युतो धर्मी परिणाम. स उच्यते !" (Quoted by Jayaratha in his Vimarsini, p 41) Abhinavagupta thus explains the vriti अननति रामशब्देन अनुपपद्यमानार्थेनेति भाव । व्यङ्गा धर्मान्तर प्रगेजनरूप राज्य- निर्वासनादि असग्व्येयम् । नच्चामख्यत्वाद् अभिधाव्यापारेण अशक्य- मर्पणम्। क्रमेणार्यमाणमपि एकधी विषयत्वाभावान्न चित्रचर्वणा- पदमिति न चामवानिगयकृत् । प्रतीयमान तु तदसन्यमनुद्भिन्न- त्रिगेपन्वेनैव कि कि रूप न सहते इति चित्रपानकरसापूपगुडमोदक- यानीयविचित्रर्वणापदं भवति । यथोक्तम-'उक्यन्तरेणाशक्य अद' इति । एष एव सर्वत्र प्रयोजनम्य प्रतीयमानत्वेनोत्कर्पहेतु- मन्तव्य । मांत्रग्रहणेन सज्ञी नात्र तिरस्कृत इत्याह ।'- Op ct , pp 169-70 Compare also Govinda Thakhura's Kavya-pradipa "रामपद च सर्वसहत्वानुपयुक्तशक्यार्थतया सकलदु खभाजनत्व लक्षयत् सीता विनाऽपि जीविष्यामीति व्यञ्जयदेव विप्रलम्भ व्यनक्ति।"-p. We are to note that Govinda regards the attributes सकल- दु.स्वभाजनत्व etc as लक्ष्य, while according to the Vrttikāra they are व्यङ्गा (Comp. व्यङ्गाधर्मान्तरपरिणतः above) 132 TEXT ६३ । यथा च ममैव विषमबाणलीलायाम्- ताला जाअन्ति गुणा जाला दे सहिअएहिं घेप्पन्ति । रइकिरणान्नुग्गहिआइ होन्ति कमलाई कमलाई। इत्यत्र द्वितीयः कमलशब्दः ।। EXPOSITION 83 In this verse the second is signifies not merely I. तदा जायन्ते गुणा यदा ते सहृदयगृह्यन्ते । रविकिरणानुगृहीतानि भवन्ति कमलानि कमलानि ॥इति च्छाया।।

·UDDYOTA II 5 . 'a lotus' but a lotus as possessing attributes like सौरभ (fragrance), मौकुमार्य (tenderness) etc Compare “अत्र द्वितीयकमल- शब्द सौरभादिगुगयुक्तत्वरूपे लभ्ये समितवाच्य'- Pradipa, . 58 1 The verse is really an instance of लाटानुप्राम, for the were कमल though repsated twice has a different significance 'तात्पर्य in each case and as such there is no defect because of repetit or 1976F727) Compare Ekārali 11 which this verse is cited uncer the figure of speech लाटानुप्राम-'अत्र प्रथम कमलशब्दो वन्तु- मात्राभिधायी। द्वितीयस्तु सौरभ-सौकुमार्य-कान्तिमत्त्व-मभावित- कानावदनोपनानन्वादियमरूपार्थ इत्यस्त्येव तात्पर्यभेद ॥"-07 cit , p 194 TEXT ४। अन्यन्ततिरस्कृतवाच्यो यथादिकवेर्वाल्मिीके रविसक्रान्तसौभाग्यस्तुपारातमण्डल: । निःश्वासान्ध इवादर्शश्चन्द्रमा न प्रकाशते ॥इति।' अत्रान्धशब्दः।" EXPOSITION The term अन्ध 1s a privative term and as such presupposes the capacity for seeing, which the looking glass (आदर्श) totally lacks The primary sense is therefore to be abandoned altogether in favour of a more suitable Sunse, which does not comprise within its scope the primai y sense ( मुख्यार्थ ) of अन्ध Thus it is designated as अत्यन्ततिरस्कृत- वाच्य, which is based on जहत्स्वार्थ-लक्षणा or लक्षण-लक्षणा, I. “अनुगृहीतानि स्पृष्टानि कमलानि कमलानि सुरभीणि आहादकानि वा भवन्ति। अत्र अनयाभूतेषु कमलत्वजात्यभावो व्यङग्य कमलपद- लक्षणालभ्य । अत्र रविकिरणाननुग्रहेण न केवल सोरभादिगुणहानि , अपि तु कम वसामान्यान्तर्ग निरपि नेनि लक्षणामूलध्वनि ''--Vaidyanatha Tatsat's Prabha thereon 2 Rānāyana, III. 16 13 हेमन्तवर्णने पञ्चवटया रामम्योक्तिरियम् --Locana° ·6 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA as has been pointed out in our previous notes Compare °Locana. "अन्ध इति चोपहतदृष्टि, । जात्यन्धस्यापि गर्भे दृष्टयुपघातात् । अन्धोज्य पुरोऽपि न पश्यनि-इत्यत्र तिरस्कारोऽन्धार्थस्य न त्वत्यन्तम। इह तु आदर्शम्य अन्धन्त्रमागेप्यमाण नपि न मामिति । अन्ध- मब्दोऽत्र पदार्थस्फुटीकरणागक्तत्व नष्टदृष्टिगत निमित्तीकृत्य आदर्श लमणया प्रतिपादयति । असाधारणविच्छायन्वानु पयोगित्वादिधर्म- जातमसख्य प्रयोजन व्यनक्ति ॥"-0p cit , p 172 Bhattanāyaka, however construes go with ET ATHIFET instead of taking the latter as an adjective qualifying 31T65f, so that the verse is reduced to an illustration of the figure of speech fait. But Abhinavagupta points out the flaws of such an interpretation, as the construction would then be unnecessarily strained Compare :- "भट्टनायकेन तु यदुक्तम्-'इवशब्दयोगाद् गौणताऽप्यत्र काचिद्' इति, तच्छ्लोकार्थमपरामृश्य । आदर्शचन्द्रमसोहि सा दृश्य- मिवशब्दो द्योतयति। 'नि श्वासान्ध' इति चादर्श विशेषणम् । इव- शब्दस्य अन्धार्थेन योजने आदर्शश्चन्द्रमा इत्युदाहरणं भवेत् । योजन चैतदिवशब्दस्य क्लिष्टम् । न च नि श्वासेनान्ध इवादर्श , स इव चन्द्रमा इति कल्पना युक्ता। जैमिनीयसूत्रे ह्येवं योज्यते न काव्येऽपीत्यलम् ।।"-Op. ctt., pp. 172-73 TEXT ६५। गअण' च मत्तमेह धारालुलिअज्जुणाई अ वणाई। णिरहवारमिअङ्का हरन्ति नीलाओ.वि णिसाओ। अत्र मत्त-निरहङ्कार-शब्दो॥ I. गगन च मत्तमेघ धारालुलितार्जुनानि च वनानि । निरहङ्कारमृगाडा हरन्ति नीला अपि निशा ॥ सस्कृतच्छाया ॥ -हरन्ति उत्सुकयन्तीत्यर्थ :-Locana ·UDDYOTA II 7 EXPOSITION. $5 मत्तता and अहंकार are primarily attributes of animate and sentient beings, and as they are applied in this verse to मेघ and मृगाङ्क (moon), both being inane objects, they must abandon their primary significancy in favour of their implied senses, which do not comprchend wi hin their scope cven the least shred of the primary meanings Compare - "मत्तशब्देन सर्वथैवेहासम्भवत्स्वार्थेन बाधितमद्योपयोगक्षीवात्मक- मुख्यार्थेन सादृश्यात् मेघाल्लॅक्षयताऽसमञ्जसकारित्व-दुर्निवारत्वादि- धर्मसहस्र ध्वन्यते । निरहङ्कारशब्देनापि चन्द्र लक्षयता तत्पारतन्त्रा- विच्छायत्वोज्जिगमिषारूपजिगीषात्यागप्रभृति ।।"- Locana, p 173. TEXT ६६ । असंलक्ष्यक्रमोद्योतः क्रमेण द्योतितः परः। विवक्षिताभिधेयस्य वनेरात्मा द्विधा मतः॥२॥ मुख्यतया प्रकाशमानो व्यङ्गयोऽर्थों ध्वनेरात्मा । स च वाच्यार्थापक्षया कश्चिदलक्ष्यक्रमतया प्रकाशते, कश्चित् क्रमेणेति द्विधा मतः॥ EXPOSITION - $ 6. Having thus illustrated in the preceding sections the varieties of the अविवक्षितवाच्य ध्वनि, the Dhvanikāra proceeds to the treatment of the other main division of safi viz. विवक्षितान्यपरवाच्य This is not based on Indication or लक्षणा as the first variety is, and as such the primary sense is neither altogether repudiated ( अत्यन्ततिरस्कृत ) nor transformed ( अर्थान्तरसक्रमित ). The expressed sense has its importance per se But the ultimate object of our cognition is the suggested sense. The latter again may be twofold-considered from the standpoint of the sequence (क्रम) ·8 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA that intervenes between the cognitions of the वाच्य and व्यङ्गा senses. If the sequence is imperceptible-we have the असलक्ष्यक्रम-variety, which complises रस, भाव, रसाभास, भावामास, भावोदय, भावशान्ति, भावशवलता etc , if, however the intervening sequence be perceptible, it is known as सलक्ष्यक्रम which might take eather the form of वस्तुध्वनि or of अलकारध्वनि 'Locana explains the term असलक्ष्यक्रमोद्योत as- ''सम्यड न लक्षयितु शक्य क्रमो यस्य तादृश उड्योत उद्द्योतन- व्यापारोऽस्येति बहुव्रीहि ।” TEXT ७। तत्र--- रस-भाव-तदाभास-ततप्रशान्त्यादिरक्रमः। ध्वनेरात्माऽभिभावेन भासमानो व्यवस्थितः ॥३।। रसादिरों हि सहेव वाच्येनावभासते। स चाङ्गित्वेनावभास- मानो ध्वनेरात्मा ॥ EXPOSITION - 87 In the piesent Kārıkā the Dhvanıkāra mentions the principal varieties of the असंलक्ष्यक्रमध्वनि भावध्वनि has been defined by Jagannātha as---विभावादिव्यज्यमानहर्षा- द्यनतमत्व तत्त्वम (1 e. भावध्वनित्वम्) "when any one of the thirty-three vyabhicărins enumerated by Bharata bcomes manifested by the विभावs and अनुभावs pertaining to it, it is called भावध्वनि (as opposed to रसध्वनि which arises when any one of the eight or nine sthăyıns is mainly suggested) For रसाभास and भावाभास compare 'अनौचित्यप्रवृत्तत्वे आभासो रस-भावयो.. For the concepts of भावोदय and भावसन्धि as alluded to in the expression 'तत्प्रशन्त्यादिरक्रम.' see Locana : 'यद्यपि च रसेनैव सर्व जीवति काव्यम्, तथापि तस्य रसस्यकघन- चमत्कारात्मनोऽपि कुतश्चिदशात् प्रयोजकीभूतादधिकोऽसौ चमत्- ·UDDYOTA II कारो भवति। तत्र यदा कश्चिदुद्रिश्नावस्था प्रतिपन्नो व्यभिचारी चमत्कारातिशयप्रयोजको भवति, तदा भाबध्वनि । यथा- तिष्ठेत् कोपवशात् प्रभावपिहिता दीर्घ न सा कुण्यति स्वर्गायोत्पतिता भवेन्मयि पुनर्भावार्द्रमस्या मनः । ता हत्तु विबुधद्विपोऽपि न च मे शक्ता पुरोवर्तिनी सा चात्यन्तमगोचर नयनयोर्यातेति कोऽय विधि. ।। 1 अत्र हि विप्रलम्भरससद्भावेऽपीयति वितख्यिव्यभिचारिचमत्- क्रियाप्रयुक्त आस्वादातिशय. । व्यभिचारिण उदयस्थित्यपाय- त्रिधर्मका.। यदाह-विविधमाभिमुख्येन चरन्तीति व्यभिचारिण इति। तत्रोदयावस्थाप्रयुक्त. कदाचित् । याते गोत्रविपर्यये श्रुतिपथ शय्यामनुप्राप्तया ' निर्यात परिवर्तन पुनरपि प्रारब्धुमङ्गीकृतम् । भूयस्तत् प्रकृत कृत च शिथिलक्षिप्तकदोर्लेखया तन्वङ्गवा न तु पारित. स्तनभर ऋष्टुप्रियस्योरस.॥ अत्र हि प्रणयकोपस्योज्जिगमिषयैव यदवस्थान न तु पारित इत्यु- दयावकाशनिराकरणात्तदेवास्वादजीवितम् ।..क्वचित्तु व्यभिचारिण प्रशमावस्थ या प्रयुक्तश्चमत्कार । . क्वचित्तु व्यभिचारिण. सन्धिरेव चर्वणास्पदम् । क्वचिद् व्यभिचार्यन्तरशबलतैव विश्रान्तिपदम् । यथा-- यथा- क्वाकार्य शशलक्ष्मण क्व च कुल भूयोऽपि दृश्येत सा। दोषाणा प्रशमाय मे श्रुतमहो कोपेऽपि कान्त मुखम । कि वक्ष्यन्त्यपकल्मषा कृतधिय. स्वग्नेपि सा दुर्लभा चेत स्वास्थ्यमुपैहि क खलु युवा धन्धोऽधर धास्यति ॥ अत्र हि वितकोत्सुक्ये मतिस्मरणे शङ्कादैन्ये धृतिचिन्तने परस्पर बाध्यबाधकभावेन द्वन्द्वशो भवन्ती पर्यन्ते तु चिन्ताया एव प्रधानता Vikrmorvaasi, Act IV 2. Ibid, Act IV I.

·10 TAE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA -and ददती परमास्वादस्थानम् । एवमन्यदप्युत्प्रेक्ष्यम् । एतानि चोदय- सन्धि-शबलत्वादिकानि कारिकायामादिग्रहणेन गृहीतानि ॥"-- Op cit , pp 175-177 रस, भाव etc are called अक्रम (10 अक्रम-व्यङ्गा) as the i rerval between the cognition of the fara s, 347777s etc 01 the one hand and that of the former, though it actually ests, is so small that it is quite imperceptible and can be easily reckoned as nonest The negative particle (750) in the term अक्रम conveys the idea of small-ness (ईषदर्थ) Candidasa his commentary on Mammata's Kāyyaprakāśa notes 'अक्रम इति ना ईपदर्थेज्ञेयतापरम ।'-p 92 The negative particle 175! has six different senses Compare , "ITATC24- मभावश्च तदन्यत्व तदल्पता। अप्राशस्त्य विरोधश्च नार्था षट् प्रकीर्तिता ।।"- Abhinavagupta here remarks that though रस, भाव etc are usually known as अक्रम, still that does not exclude them from the category of 7789*8afa Under certain circumstances they might be classed with appeala and 3758117- ध्वनि as falling under the latter Compare . ' यो रसादिरर्थ स एवाक्रमो ध्वनेरात्मा न त्वक्रम एव स । [स] क्रमत्वमपि तस्य कदाचिद् भवति । तदा चार्यशक्त्युभवानुस्वानरूपभेदतेति वक्ष्यते ।- Op cit, p 174 Usually as soon as we read a poem we become, as it were, simultaneously aware of the emotions (रस) etc That is why they are called 37#HUGI. But in cases where there is a perceptible interval between the cognition of the expressed sense of a poem (consisting of such factors as विभाव's, अनुभाव's etc ) and that of the emotions suggested by it, the latter might reasonably be regarded as instances of सलक्ष्यक्रमव्यङ्गा 1 I Compare सोऽय निगदित सर्वोऽपि रत्यादिलक्षणो व्यङ्गाप्रपञ्च. स्कुटे प्रकरणे झटिति प्रतीते विनावानुभावव्यभिचारिय सहृदयतमेन प्रमात्रा सूक्ष्मेणैव समयेन प्रतीयत इति हेतुहेतुमतो पौर्वापर्यक्रमस्यालक्षणादलक्षामो ·UDDYOTA II 11 । स चाङ्गित्वेन..ध्वनेरात्मा-रस etc constitute the soul of poetic art, subject to this important proviso, viz that they are predominant over all other elements and subservient to none As Abhinavagupta iemarks ननु कि सर्वदैव रसादिरों ध्वने प्रकार.? नेत्याह । कि त यदाऽङ्गित्वेन प्रधानत्वेनावभासमानः । एतच्च मामान्यलक्षणे 'गुणीकृत स्वार्था'वित्यत्र यद्यपि निरूपितम तथापि रसवदाद्यलंकारप्रकाशनावकाशदानायानूदितम् ॥"-Op eit , pp. 174-75. TEXT ६८। इदानीं रसवदल कारादलक्ष्यक्रमद्योतनात्मनो ध्वने- विभक्तो विषय इति प्रदर्यते- वाच्यवाचकचारुत्वहेतूनां विविधात्मनाम । रसादिपरता यत्र स ध्वनेविषयो मतः ॥४॥ रस-भाव-तदाभास-तत्प्रशमलक्षण मुख्यमर्थमनुवर्तमाना यत्र शब्दार्थालङ्कारा गुणाश्च परस्परं ध्वन्यपेक्षया विभिन्नरूपा व्यवस्थितास्तत्र काव्ये ध्वनिरिति व्यपदेशः ।। EXPOSITION $8 In the preceding kārıkā it has been hinted at that रस etc would be regarded as cases of saft only when they are predominant ( अङ्गिन ) and all other elements like the poetic figures ( अलकार's) belonging both to वाच्य and वाचक are subordinate The present kärikā explicitly states what was implicit in the preceding kārıkā with a view to differentiating a case of रसध्वनि proper which is असलक्ष्यक्रम from व्यपदिश्यते। यत्र तु विचारवेद्य प्रकरणम्, उन्नया वा विभावादयस्तत्र सामग्री- विलम्बाधीन चमत्कृतेन्थिर्यमिति सलक्षाक्रमोऽप्येष भवति ।-Rasagangādhara, p 129 See also Dhvanyaloka-Vrtti on the verse ‘एवंवादिनि देवषौ - (Kumāraº, VI 84) and 'Locana thereon (Uddyota JI, p. 248) , .

·12 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA a case रसवत् etc. which are no more cases of ध्वनि than such common figures of speech as उपमा, अनुप्राम etc In instances of रसवत , प्रेयस् , ऊर्जस्विन' etc रस, भाव etc are comprehended no doubt, but all the same they only serve to enhance the beauty of the expressed sense just as poetic figures like अनुप्रास, उपमा etc beautify the words and ideas to which they belong But in of रसध्वनि (भावध्वनि etc ), it is the aesthetic emotion that occupy all our conscious activities, while the expressed sense and the various figures of speech dwindle into insignificance, and merge their individualities towards the highest end in view-VIZ the suggestion of the aesthetic emotion, so that the individual charms of the particular figures of speech are not relished apart from the aesthetic relish, or as in any way surpassing it This, however, is not the case in instances of रसवत् , प्रेयस् etc, and as such they can never be regarded as रमध्वनि, भावध्वनि, etc While in the latter रस ( भाव etc ) is the soul (अगिन् ), in the former it is in the position of a mere constituent element ( 315 ), and that makes all the difference. Compare : °Locana : "ननु अङ्गित्वेनावभासमान इत्युच्यते। तत्राङ्गत्वमपि किमस्ति रसादेन तनिराकरणाय एतद्विशेषणमित्यभिप्रायेण उपक्रमते-इदानीम् इत्यादिना। अङ्गत्वमस्ति रसाींना रसवत-प्रेय- ऊर्जस्त्रि-समाहिताल काररूपतायामिति भावः । अनया च भगना रसव- दादिष्वलकारेषु रसादिध्वनेन्तिर्भाव इति सूचयति । पूर्व हि समासोक्त्यादिषु वस्तुध्वनेनन्तिर्भाव इति दर्गितम् । वाच्य च वाचक च तच्चारुत्वहेतवश्चेति द्वन्द्व । वृत्तावपि शब्दाश्च अर्थाश्च अलकाराश्चेति द्वन्द्व ॥"--0p cit , p 180 Pradīpa too remarks "एते च गुणीभूता रसादयो रसवदाद्यलकारव्यपदेशं लभन्ते। ननु गुणीभूतो रसो रसवत् , भावस्तु प्रेय , रसभावाभासौ ऊर्जस्वि, -- ·UDDYOTA II 13 भावशान्तिः समाहितः-इत्यस्त्येव पूर्वेषामलकारव्यवहार., न पुनर्भावोदयादिषु । तत् कथमेतदुच्यते इति चेत् । यद्यन्यवचन विना मद्वचसि नादरस्तर्हि कश्चित् प्रेक्षावानवश्य ब्रूयात् 'रसादिना तुल्यन्यायत्वात्' इति ।" TEXT है। प्रधानेऽन्यत्र वाक्यार्थे यत्राङ्गं तु रसादयः। काव्ये तस्मिन्नलंकारो रसादिरिति मे मतिः ॥५॥ यद्यपि रसवदल कारस्यान्यैर्द शितो विषयस्तथापि यस्मिन् काव्ये प्रधानतयाऽन्योऽर्थी वाक्यार्थीभूतस्तस्य चाङ्गभूता ये रसादयस्ते रसादेरल कारस्य विषया इति मामकीन पक्षः। तद्यथा चाटुषु प्रेयोऽलंकारस्य वाक्यार्थत्वेऽपि रमादयोङ्गभूता दृश्यन्ते ॥ EXPOSITION some $9. In the present kärıkā the Dhvanikara expresses his own opinion concerning the true nature of the figures of speech रसवत् etc. When रस, भाव etc. are subordinate to other element in poetry--whether it be afstei or some other व्यङ्गप्रार्थ, we get the figures of speech रसवत् etc instead of रसध्वनि etc Thus the figures of speech रसवत् etc. are instances of अपराङ्ग variety of गुणीभूतव्यङ्गा just as समासोक्ति पर्यायोक्त etc. have been shown to be the instances of the same category on account of the suggested sense (viz. JET) being subservient to the expressed sense Compare 'अपरस्य रसादेर्वाच्यस्य वा (वाक्यार्थीभूतस्य ) अङ्ग रसादि अनुरणनरूप वा । .एते च रसवदाद्यलंकाराः॥--Kavyaprakāsa, Chap. V. यद्यपि रसवदलंकारस्य AIHETT TET.-The treatment of I Compare Rüyyaka's Alamkārasarvasva "भावोदयो भावसन्धिविशबलता च पृथगलकारा । एते च पृथग् रसवदादिभ्यो भिन्नालकाराः। एतत्प्रतिपादन च उद्भटादिभिरेषा पृथगलकारत्वेन अनिर्दिष्ट- त्वात् ॥'-Op cit , pp. 190-91.

·14 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA the figures of speech TH TT etc, as found in the works of the Dhvani school valies from that as recorded in the works of the earlier authors like Bhūmaha, Udbhata, Dandin and others 797 as defined by the ancients does not in any way differ from the art of the followers of the Dhvani school, 1e according to them in रसवत् , the sentiments like शृङ्गार, करुण etc are primarily developed which is just the case in Tsaft as well But the view of the Dhvanı-theorists does not correspond with this position of the ancients with regard to 7797 etc According to the Dhvanıkāra and his followers rasa etc , when primarily developed ( 3727447 ), can never be regarded as mere embellishments ( 37559077 ) and classed in the same rank with the ordinary figures of speech like 3TAT, TEATTE etc. They are the very soul ( TIEAT) of poetry, and excel in charm all other poetic elements like गुण, अलकार, रीति etc Without rasa poetic art is like a human body without a soul, howsoever adorned it might be with precious Ornaments. But when etc are not primarily relished but made subservient to the expressed sense or some other suggested sense ( 545 IST ), they cannot claim to be reckoned as the soul as in the previous variety, but are regarded as mere figures of speech This change in outlook accounts for the difference between the respective treatments of the ancients and the moderns ( viz. the Dhvanıkāra and his followers) with regard to the figures of speech that, प्रेयः etc. The view that sentiments like RIFTT etc. when primarily developed constitute the soul of a kävya had not yet dawned upon the predecessors of the Dhyānikara, and this lack of scientific outlook was responsible for their muddled opinion. Pratīhārendurāja in his commentary on Udbhata's Kāvyalankāra-Sāra-Saṁgraha succinctly bints at this problem, without any comments thereon Compare ·UDDYOTA II 157 "रमाना भावाना च काव्यशोभातिशय हेतुत्वात् किं काव्यालकारत्वम् उत काव्यजीवितत्वम् इति न तावद् विचार्यते ग्रन्थगौरवभयात् । रसभावस्वरूप चात्र न विवेचितमप्रकृतत्वाद् बहुवक्तव्यत्वाच्च ।।- Op cit , p 54. We might quote however the following extract from the same work as it is highly illuminating and has a good deal of bearing on the present issue "लक्ष्ये तु अलकाररहितमपि केवलगुणसक्रियमाणशब्दार्थशरीर काव्य दृश्यते । यथा अमरुकस्य कवेरनिबद्धशृङ्गाररसम्यन्दी श्लोक - 'कथमपि कृतप्रत्यापतौ प्रिये स्खलितत्तिरे-' इति । न खलु अत्रालकार कश्चित् परिदृश्यते । अथ माधुयौ जोभ्या परिवृ हितस्य प्रसादस्य विद्यमानत्वात् काव्यरूपता, ननु चात्रापि ईर्ष्याविप्रलम्भ-विरहविप्रलम्भशृगाराभ्या स्वतिरोधोनेनोपकृतः सभोगशृङ्गारो नायिकानिष्ठो निबद्धस्तद्योगाच्च रसवत्त्वम- लकारो भविष्यति ।.... .तत् कथमत्र निरलकारता उक्ता। "ईच्यते । न खलु काव्यस्य रसाना च अलकार्यालकारभाव.। कि तु आत्मशरीरभाव.। रसा हि काव्यस्यात्मत्वेनावस्थिता., शब्दार्थों च शरीररूपतया। यथा हि आत्माधिष्ठित शरीर जीवतीति व्यपदिश्यते, तथा रसाधिष्ठितस्य काव्यस्य जीवद्रूपतया व्यपदेशः क्रियते। तस्माद् रसाना काव्यशरीरभूतशब्दार्थविषयतयाऽत्मत्वेना- वस्थान न त्वलकारतया। रसाभिव्यक्तिश्च यथायोगं माधुयौं- जोभ्यां तारतम्येनावस्थिताभ्यामुपवृ हितो योऽसौ प्रसादात्मा गुणस्तेन क्रियते। अतोऽत्र विप्रलम्भशृगारोपकृतस्य सभोगशृगारस्य सगुण- काव्यात्मत्वेनावस्थान, न तु काव्य प्रति अलकारतयेति युक्तमुक्तम् "निरलकारमपि काव्य सगुण दृश्यते” इति । एव रसान्तरेषु भावेषु रसभावाभासेपु च वाच्यम् । तदाहु - r Amaru. v 75. (NSP. Edn.)

·16 THB DHVANYĀLOKA OF ANANDAVARDHANA "रसाद्यधिष्ठितं काव्यं जीवद्रूपतया यतः । कथ्यते तद्रसादीनां काव्यात्मत्वं व्यवस्थितम् ।।" इति।। यत्तु रसादीनां पूर्वमलंकारत्वमुक्तं तदेवविधभेदाविवक्षया ॥-Op. cit., pp. 82-83 Compare Abhinavagupta's commentary : अन्यत्रेति-रसस्वरूपे वस्तुमात्रेऽलकारतायोग्ये वा। मे मतिरित्य- न्यपक्ष दूष्यत्वेन हृदि निधाय अभीष्टत्वात् स्वपक्ष पूर्व दर्शयति "तथापीति । स हि परदर्शितो विषयो भाविनीत्या नोपपन्न इति भाव । यस्मिन, काव्ये इति स्पष्टत्वेनासङ्गत वाक्यमित्थ योजनी- यम् । यस्मिन् काव्ये ते पूर्वोक्ता रसादयोऽङ्गभूता वाक्यार्थीभूतश्चा- न्योऽर्थ , चशब्दस्तुशब्दस्यार्थे , तस्य काव्यस्य सम्बन्धिनो ये रसादयो- ऽङ्गभूतास्ते रसादेरलकारस्य विषया , स एवालकारशब्दवाच्यो भवति योऽङ्गभूत , न त्वन्य इति यावत् ॥"-0p cit , p. 191.1 तद्यथा... दृश्यन्ते-The construction of this sentence 1s Abhinavagupta explains it different ways “अत्रोदाहरणमाह-तद, यथेति। तदित्यङ्गत्वम् । यथाऽत्र वक्ष्यमाणोदाहरणे, तथाऽन्यत्रापीत्यर्थ. भामहाभिप्रायेण चाटुषु प्रेयोऽलंकारस्य वाक्यार्थत्वेऽपि रसादयोङ्गभूता दृश्यन्त इतीद- मेक वाक्यम् । भामहेन हि गुरु-देव-नृपति-पुत्र-विषयप्रीतिवर्णन प्रेयोऽलकार इत्युक्तम्। तत्र प्रेयानलकारो यत्र स प्रेयोऽलकारोऽलं. करणीय इहोक्त । न तु अलकारस्य वाक्यार्थत्व युक्तम् । यदि वा वाक्यार्थत्व प्रधानत्व, चमत्कारितेति यावत्। उद्भटमतानुसारिणस्तु भङ् क्त्वा व्याचक्षते । चाटुषु चाटुविषये वाक्यार्थत्वे चाटूना वाक्या- र्थत्वे, प्रेयोऽलकारस्यापि विषय इति पूवण सबन्ध । उद्भटमते हि somewhat involved two I Compare the following verse quoted by Jayaratha anonymously in his 'Vimarsinī on Rūyyaka's Alamkārasarvasva "यदाहु.-'प्रधानता यत्र रसादयो गता रसो रसादिध्वनिगोचरो भवेत् । भवन्ति ते यत्र रसादिपोषका रसाद्यलकारदशा हि सा पृथक् ॥ इति ॥"-Op .Cit., p. 180.

·UDDYOTA II
17
भावालकार एव प्रेय इत्युक्त., प्रेम्णा भावानामुपलक्षणात् ।
केवल रसवदलकारस्य विषयो यावत् प्रेय प्रभृतेरपि-इत्यपि-शब्दार्थः ।
रसवच्छब्देन प्रेय शब्देन च सर्व एव रसवदाद्यलकारा उपलक्षिताः ।
तदेवाह-रसादयोऽङ्गभूता दृश्यन्ते इति उक्तविषय इति शेष.॥'-
Locana, p 192.
-
1 EXT
६१०। स च रसादिरलंकारः शुद्धः सङ्कीर्णो वा। तत्रायो
यथा-
कि हास्येन न में प्रयास्यसि पुनः प्राप्तश्चिराइ दर्शन
केयं निष्करुण ! प्रवासरुचिता केनासि दूरीकृतः ।
स्वप्नान्तेप्विति ते वदन प्रियतम-व्यासक्त-कण्ठग्रहो
बुद्ध, रोदिति रिक्तबाहुवलयस्तार रिपुस्त्रीजनः॥
-इत्यत्र करुण-रसस्य शुद्धस्याङ्गभावात् स्पष्टमेव रसवदल कारत्वम् ।
एवमेव विधे विषये रसान्तराणां स्पष्ट एवाङ्गभावः ।
सङ्कीर्णा रसादिरङ्गभ तो यथा-
क्षिप्तो हस्तावलग्नः प्रसभमभिहतोऽप्याददानोंऽशुकान्तं
गृह्णन केशेष्वपास्तश्चरणनिपतितो नेक्षितः संभ्रमेण ।
आलिङ्गन, योऽवध तस्तिपुरयुवतिभि साश्रुनेत्रोत्पलाभिः
कामोवाापराधः स दहतु दुरितं शाम्भवो वः शराग्निः॥
-इत्यत्र त्रिपुररिपुप्रभावातिशयस्य वाक्यार्थत्वे ईर्ष्याविप्रलम्भस्य
श्लेषसहितस्याङ्गभाव इति, एवं विध एव रसवदायलकारस्य
न्याय्यो विषयः। अत एव च ईर्ष्याविप्रलम्भकरुणयोरङ्गत्वेन
व्यवस्थानात् समावेशो न दोषः। यत्र हि रसस्य वाक्यार्थीभावस्तत्र
कथमल कारखम् ? 'अलंकारो हि चारुखहेतुः प्रसिद्धः।
त्वसावात्मैवात्मनश्चारुत्वहेतुः ॥
EXPOSITION
$ 10. स च.. सकीणों वा-Now रस etc. might become

·18 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA an अल कार, unmixed (शुद्ध) with other figures of speech, OR they might be mixed (7 stof) with other figures of speech or रस's as well cf “शुद्ध इति-रसान्तरेणाङ्गभूतेनालङ्कारा- न्तरेण वा न मिश्र , आमिश्रस्तु सड्कीर्ण "- Locana, p 193 an instance of the first variety, Anandavardhana cites the verse--ff. EITTHT — etc. Here the poet eulogises the royal patron and depicts the sad plight of the ladies of the rival kings only to bring into bolder relief the glory and valour of his patron Thus it is a case of atę of (praise) to which करुण-रस ( tragic emotion ) is made subordinate It is an instance of the Ts variety since there is no other figure of speech besides the रसवत् (1e करुणरस as गुणीभूत) The following extiact from Locana is very illuminating--37 शोकस्थायिभावेन स्वप्नदर्शनोद्दीपितेन करुणरसेन चळमाणेन सुन्दरी- भूतो नरपतिप्रभावो भातीति करुण शुद्ध एवाल कारः । न हि त्वया रिपवो हता इति यादृगनलंकृतोऽय वाक्यार्थस्तादृगयम्, अपि तु सुन्दरतरीभूतोऽत्र वाक्यार्थ , सौन्दर्य च करुणरसकृतमेवेति । चन्द्रा- दिना वस्तुना यथा वस्त्वन्तरं वदनाद्यल क्रियते, तदुपमितत्वेन चारु- तयाऽवभासात्, तथा रसेनापि वस्तु वा रसान्तरं वा उपस्कृत सुन्दरं भाति, इति रसस्यापि वस्तुन इवालकारत्वे को विरोध ? ननु रसेन कि कुर्वता प्रकृतोऽर्थोलक्रियते, तर्हि उपमयाऽपि कि कुर्वत्याऽ- लंक्रियेत। ननु तयोपमीयते प्रस्तुतोऽर्थ । रसेनापि तर्हि सरसी- क्रियते सोऽर्थ इति स्वसवेद्यमेतत्। तेन यत् केचिदचूचुदन्-' रसेन विभावादीना मध्ये किमलङ्कियते, इति तदनभ्युपमपराहतम् । प्रस्तुतार्थस्य अलकार्यत्वेनाभिधानात् ।।'-0p ctt., p. 194 ‘क्षिप्तो हस्तावलग्नः . शराग्नि.'-This is Amarusataka, v 2 Here too the poet's primary object is to edify the divine prowess of Siva, the slayer of the demon Tripura But he introduces the erotic emotion (IFTT) as suggested by the expression कामीवार्द्रापराधः, with a view to rendering the ·UDDYOTA II 19 description more effective The expressions used here to qualify शराग्नि and कामी are all paronomastic (श्लिष्ट) and as such yield a double sense, one to be construed with शराग्नि and the other with कामी Thus here we have करुण- रस as अङ्ग (subordinate) to त्रिपुररिपुप्रभावातिशय along with the figure of speech 3630798T (1 e उपमा based on श्लेष). So it is an instance of the Stof variety Compare : "faca fai कामिपक्षेऽनादृत , इतरत्र धुत । अवध त इति न प्रतीप्सित. प्रत्या- लिगनेन इतरत्र सर्वाङ्गवूननेन विशरारूकृत । साश्रुत्वमेकत्रेयंया अन्यत्र निष्प्रत्याशतया। कामीवेत्यनेनोपमानेन श्लेषानुगृहीतेनेा- विप्रलम्भो य आकृष्टस्तस्य श्लेषोपमासहितस्याङ्गत्वम्, न केवलस्य । यद्यप्यत्र करुणो रसो वास्तवोऽप्यस्ति तथापि स तच्चारुत्वप्रतीत्यै न व्याप्रियते इत्यनेनाभिप्रायेण 'श्लेषसहितस्य'-इत्येतावदेवावोचत्, न तु करुणसहितस्येत्यपि ॥"-Op. cut , pp. 195-96. अत एव च न दोष.--Now, it might be contended that as शृङ्गार and करुण are mutually antagonistic sentiments, It is an offence against the norms of poetic criticism to 11- troduce them together in the same verse, To this Ānandavardhana replies that this contention would have some force if शृङ्गार and करुण had both been (तुल्य-प्रधान) But as neither of them is predominant, both being subservaent to the poet's devotion towards Siva (देवविषयक faha), which is the principal theme of the verse, the antagonism disappears, since it cannot subsist between two subordinates Compare :- - " "विवक्षिते रसे लब्धप्रतिष्ठे तु विरोधिनाम् । बाध्यानामङ्गभाव वा प्राप्तानामुक्तिरच्छला । -Dhvanyāloka, III. 20 •on which the Vrttu runs as follows : "इयं चाङ्गभावप्राप्तिरन्या ·20 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA यदाधिकारिकत्वात् प्रधान एकस्मिन् वाक्यार्थे रसयो वयोर्वा पर- स्परविरोधिनोयो रङ्गभावगमनं तस्यामपि न दोष । यथोक्तं-- 'क्षिप्तो हस्तावलग्न' इत्यादौ । कथं तत्राविरोध इति चेत्, द्वयोरपि तयोरन्यपरत्वेन व्यवस्थानात् । अन्यपरत्वेऽपि विरोधिनो कथ विरोधनिवृत्तिरिति चेत, उच्यते-विधौ विरुद्धसमावेशस्य दुष्टत्व नानुवादे। यथा- “एहि गच्छ पतोत्तिष्ठ वद मौन समाचर। एवमाशाग्रहग्रस्त क्रीड़न्ति धनिनोऽर्थिभि ।” -इत्यादौ ।1 अत्र हि विधिप्रतिषेधयोरनूद्यमानत्वेन समावेशे न विरोधस्तथेहापि भविष्यति । श्लोके ह्यस्मिन् ईर्ष्याविप्रलम्भशृङ्गार- करुणवस्तुनोन वित्रीयमानत्वम् । त्रिपुररिपुप्रभावातिशयस्य वाक्यार्थ- त्वात् तदङ्गत्वेन च तयोर्व्यवस्थानात् ।।"-op. ett., pp 369-71 TEXT ६११ तथा चायमत्र संक्षेपः- रसभावादितात्पर्यमाश्रित्य विनिवेशनम् । अलंकृतोनां सर्वासामलकारत्वसाधनम् ।। तस्माद् यत्र रसादयो वाक्यार्थीभूताः स सर्वः न रसादेरल- कारस्य विषयः, स ध्वनेः प्रभेदः, तस्योपमादयोऽल काराः। यत्र तु प्राधान्येनार्थान्तरस्य वाक्यार्थीभावे रसादिभिश्चारुखनिष्पत्तिः क्रियते, स रसादेरल कारताया विषयः ।। I. Compare °Locana "क्रीडाङ्गत्वेन ह्यत्र विरुद्धानामानामभि- धानमिति राजनिकटव्यवस्थापिताततायिद्वयन्यायेन विरुद्धानामपि अन्यमुख- प्रेक्षितापरतन्त्रीकृताना श्रौतेन क्रमेण स्वात्मपरामर्शेऽप्यविश्राम्यताम् का कथा परस्पररूपचिन्तायामिति येन विरोध स्यात्'—loé cit Thakkura in his °Pradīpa too makes use of a similar maxim in a similar context : "अत्र चाटुके या राजविषया रतिस्तत्र करुणशृङ्गारा- वुभावपि साक्षादगमिति तन्निर्वाहणकव्याकुलयोरेव राजकार्योद्यतयोरिव भटयो सहजतो विरोधोऽपि न दोषाय ॥-Op. cit.., p. 272. Govinda ·UDDYOTA II 21 EXPOSITION - $ 11. An alamkāra can be properly so called, when it is introduced with a view to enhancing the ultimate aesthetic relish As ordinary figures of speech like उपमा etc. ultimately serve to render more effective the aesthetic charm ( रसास्वाद ) which is the soul, they can be properly regarded as alankāras ( अलंक्रियते अनेन इति अलकार ) So, too, judging by the same standard, when a paiticular sentiment ( रस) 1s introduced in such a way that it heightens the beauty of the principal element whether it be वस्तु or रस, it can be properly recognised as one of the many figures of speech. Compare °Locana . - "अय भाव -उपमादीनामलकारत्वे यादृशी वार्ता तादृश्येव रसादीनाम् । तदवश्य गन्येनाल कार्येण भवितव्यम् । तच्च यद्यपि वस्तुमात्रमपि भवति, तथापि तस्य पुनरपि विभावादि- रूपतापर्यवसानाद रसादितात्पर्यमस्त्येव इति सर्वत्र रसध्वनेरेवात्म- भाव । तदुक्त-रसभावादितात्पर्यमिति । तस्येति । प्रधानस्यात्म- एतदुक्त भवति-उपमया यद्यपि वाच्योऽर्थोऽलक्रियते, तथापि तस्य तदेवालकरणं यद् व्यङ्गमार्थाभिव्यञ्जनसामर्थ्याधानम् इति वस्तुतो ध्वन्यात्मैवाल कार्य। कटक-केयूरादिभिरपि हि शरीरसमवायिभिश्चेतन आत्मेव तत्तच्चित्तवृत्तिविशेषौचित्यसूचनात्म- तयालक्रियते । तथाहि-अचेतन शवशरीर कुण्डलायुपेतमपि न भाति, अलकार्यस्याभावात् । यतिशरीर कटकादियुक्त हास्यावह भवति, अलंकार्यस्यानौचित्यात्। न हि देहस्य किञ्चिदनौचित्यम् इति वस्तुत आत्मैवालकार्य., अहमलकृत इत्यभिमानात् ॥"-Op. cit., pp. 197-98 तस्माद् यत्र रसादेरलंकारताया विषय --In this passage the Vrttıkāra sums up all that has been stated in the prece. ding sections with regard to the difference between रसध्वनि etc. on the one hand and TF etc as figures of speech भूतस्य।

·22 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA (अलकार ) on the other Cf : “रसादेरल कारताया इति व्यधिकरणषष्ठी। रसार्याऽलकारता तस्या स एव विषय । एतदनु- सारेणैव पूर्वत्रापि वाक्ये योज्यम्, रसादिकर्तृ कस्यालकरणक्रियात्मनो विषय इति ।"-.loc cit. TEXT ६ १२। एवं ध्वनेरुपमादीनां रसवदल कारस्य च विभक्त- विषयता भवति। यदि तु चेतनानां वाक्यार्थीभावो रसादालंकारस्य विषय इत्युच्यते, तर्हि उपमादीनां प्रविरल- विषयता निर्विषयता वाऽभिहिता स्यात् । यस्मादचेतनवस्तुवृत्त वाक्यार्थीभूते पुनश्चेतनवस्तुवृत्तान्तयोजनया यथाकथंचिद् भवितव्यम्। अथ सत्यामपि तस्यां यत्राचेतनानां वाक्यार्थी- भावो नासौ रसवदलं कारस्य विषय इत्युच्यते, तन्महतः काव्य- प्रबन्धस्य रसनिधानभूतस्य नोरसबमभिहितं स्यात्। यथा- तरङ्गभ्र भङ्गा क्षुभितविहगश्रेणि-रसना विकर्षन्ती फेन वसनमिव संरम्भशिथिलम् । यथाविद्धं याति स्खलितमभिसंधाय वहुशो नदीरूपेणेयं ध्र वमसहना सा परिणता ॥ यथावा- तन्वी मेघजलाई पल्लवतया धौताधरेवाश्रुभिः शून्येवाभरणः स्वकालविरहाद विश्रान्तपुष्पोद्गमा। चिन्तामौनमिवाश्रिता मधुकृतां शब्दैवि ना लक्ष्यते चण्डी मामवधूय पादपतितं जातानुतापेव सा॥ यथावा- तेषां गोपवधूविलाससुहृदां राधारह साक्षिणां क्षेमं भद्र कलिन्दशैलतनयातोरे लतावेश्मनाम् । विच्छिन्ने स्मरतल्पकल्पनमृदुच्छेदोपयोगेऽधुना ते जाने जरठाभवन्ति विगलन्नीलत्विषः पल्लवाः॥

·UDDYOTA II 23 -इत्येवमादौ विषयेऽचेतनानां वाक्या भावेऽपि चेतनवस्तु- वृत्तान्तयोजनाऽस्त्येव । अथ यत्र चेतनवस्तुवृत्तान्तयोजनाऽस्ति तत्र रसादिरलं कारः। तदेवं सति उपमादयो निर्विषयाः अविरल विषया वा स्युः। यस्मान्नास्त्येवासो अचेतनवस्तु- वृत्तान्तो यत्र चेतनवस्तुवृत्तान्तयोजना नास्ति, अन्ततो विभाव- त्वेन। तस्मादङ्गत्वेन च रसादीनामलं कारता। यः पुनरङ्गी रसो भावो वा सर्वाकारमल कार्यः स ध्वनरात्मेति ॥ EXPOSITION 812 If the view of the Dhvan2-theorists, as stated above, Tegarding the characteristics of the figures of speech etc be accepted, we are able to properly demarcate the respective spheres of ध्वनि-where रस etc are predominantly suggested and primarily developed, of the figures of speech like 39HT etc , and lastly of रसवत् , प्रेय etc If, however, following the ancients we do not differentiate Tafa proper ( viz. where the aesthetic emotion 1s principally developed ) from रसवत् where the emotion 1$ subordinate to the expressed sense or some other suggested sense, and bring them both under the same head रसवत् , it becomes difficult to find out independent instances of THT etc For, in every instance, उपमा etc. would be found to be mixed up with रसवत् etc , in which case a new figure of speech, Viz ससृष्टि or सकर would arise as a result of the commixture ( Vide Uddyota 1 Sec $ 36), and would thus rob उपमा etc of their indepen-* •dent existence Compare °Locana : ‘एवमिति। अस्मदुक्तेन विषय- विभागेनेत्यर्थ । उपमादीनामिति । यत्र रसस्यालकार्यता रसान्तरं चाङ्गभूत नास्ति, तत्र शुद्धा एवोपमादयः। तेन संसृष्ट्या नोपमा- दीनां विषयापहार इति भाव ॥'-0p cit , p. 198 .fac4#-In this passage the author refutes यदि तु ·24 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA the position of the opponents of the Dhvani-school whose views had been covertly hinted at in the Kārıkā in the expression मति.'-'मे मतिरित्यनेन यत् परमत सूचित तद्रूषणमुपन्यस्यति- GIATEAT 1°~°Locana The opponents might argue that the contention of the Dhyanı-theorists-Viz that there would be no exclusive sphere left for figures of speech like 3971 etc if THT etc are not explained in the way already shown above is groundless For, not every case of 394T 15 mixed up with TAT, as the Dhvanı-theorists would have it, so that Hafez would be inevitable The foremost condition of रसवत, as conceived by the ancients, is that permanent feelings like far etc alone, when properly developed, become aesthetic emotions Now, where inanimate objects like rivers, mountains, or forests etc are primarily described (714978ffwa), there cannot be any possibility of the figure of speech रसवत , since रति etc cannot inhere in inanimate things, as they are exclusive attributes of conscious and living organisms Such cases can be reasonably regarded as instances of pure 39 T etc 1f there be any, the possibility of Hafez possibility of Hyfst or commixture being ruled out ipso facto as THTC is psychologically as well as logically absurd on the above grounds Compare. "TFIT चायमाशय. अचेतनाना चित्तवृत्तिरूपरसाद्यसम्भवात् तद्वर्णने रस- वदलकारस्य अनाशङ्कयत्वात् विभक्त एव उपमादीना विषय इति ॥" -Locana. The author refutes this contention as follows . True, that inane objects like hills and rivers are devoid of conscious activities and permanent mental states consequent thereupon, and as such apparently there can be no possibility of the figures of speech ac etc when they are primarily described Yet, in almost all such cases, if properly analysed, we would be able to detect at least some touch of human and conscious elements brought in through the aid of one or other of the numerous figures of speech, and as ·UDDYOTA II 25 1n result we would be ay in led perforce to recognise the existence of the figure of speech रसवत्, so that the final result would be संसृष्टि due to the commixture of रसवत् etc with the figures of speech like 394T etc अथ सत्यामपि अभिहित ल्यात्-If, again, to save the position the existence of रसवत् as an अलंकार be denied even though there be the apprehension of human elements, we must have to admit that most of the poetic creations, describing as they do natural phenomena which are per se utterly devo'd of the capacity of aesthetic relish, would have to be regarded as नीरस But such a contingency cannot arise if the position of the Dhvani theorists be accepted For, the absence of the रसवत् अलकार does not render a poetic art नीरस, but the lack of the capability of suggesting emotions (रसध्वनि) the reader's mind makes a poem 777 And, as in the instances under consideration there is Teafat, there can be no disadvantage in the way of regarding them as 4 Compare : "नीरसखमिति -यत्र हि रसस्तत्रावश्य रसवदलकार इति परमतम् । ततो न रसवदलकारश्चेत् नून तत्र रसो नास्तीति परमताभिप्रायात् नीरसत्वमुक्तम् । न त्वस्माक रसवदलकाराभावे नीरसत्वम्, अपि तु ध्वन्यात्मभूतरसाभावे, तादृक् च रसोऽत्रास्त्येव ॥"-°Locana, pp. 200-201. इत्येवमादौ.. अस्त्येव-In the illustrations cited though inanimate objects are primarily described by the poet, the human element is still in the background CEPHEGTE RUN महतो भूयस. प्रबन्धस्येति यदुक्तं तत्सूचितम्'-°Locana अथ अन्ततो विभावत्वेन -If, to avoid such a contingency it be argued that when human elements are present there will be रसवत् 30 A17 even though inanimate objects are primarily described, the other problem would remain unsolved as the sphere of उपमा etc. would be completely encroached upon by ससष्टि.

·26 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA - 85 For, in every work of art there must be some human element present, however predominantly descriptive it might be of unconscious phenomena of nature Compare “अथेत्यादि- नीरसत्वमत्र मा भूदित्यभिप्रायेणेति शेष । ननु यत्र चेतनवृत्तस्य सर्वथा नानुप्रवेश स उपमादेविषयो भविष्यतीत्याशङ्कयाह-यस्मादित्यादि । अन्तत इति। स्तम्भपुलकाद्यचेतनमपि वर्ण्यमानमनुभावत्वाच्चेतन- माधिपत्येव तावत्, किमत्रोच्यते । अतिजडोऽपि चन्द्रोद्यानप्रभृति. स्वविश्रान्तोऽपि वर्ण्यमानोऽवश्य चित्तवृत्तिविभावता त्यक्त्वा काव्येऽ- नाख्येय एव स्यात्, शास्त्रेनिहासयोरपि वा।।'--'Locana, pp. 203-204 Compare on this point the following verse from Dhanafijaya'a Dasarāpaka “रभ्य जुगुत्सितमुदारमथापि नीचमुग्र प्रसाहि गहन विकृत च वस्तु। यद्वाऽप्यवस्तु कविभावकभाव्यमान तन्नास्ति यन्न रसभावमुपैति लोके ॥"--Op cut., IV The following extract from Rūyyaka's Alamkārasarvasva should be consulted in this connexion as it clearly brings out the difference between the respective positions of the ancients and the moderns with regard to the figures of speech रसवत्, प्रेयस् etc --- रस भाव तदाभास-तत्पशमानां निबन्धेन रसवत्-प्रेय-उर्जस्त्रि- समाहितानि ॥ [उदात्ते महापुरुषचरितस्य चित्तवृत्तिरूपत्वात् चित्त. वृत्ति-विशेष-स्वभावत्वाच्च रसादीनामिह तदलकाराणा प्रस्तावः । अत एव चत्वारोऽलकारा युगपत् लक्षिता । तत्र विभावानुभाव- व्यभिचारिभि प्रकाशितो रत्यादिश्चित्तवृत्तिविशेषो रसः। भावो विभावानुभावाम्या सूचिनो निर्वेदादिस्त्रयस्त्रिशद्भदा.। देवादि- विषयश्च रत्यादिर्भाव. । तदाभासो भावाभासश्च । आभासत्वमविषय- प्रवृत्त्याऽनौचित्यम्। तत्प्रशम उक्तप्रकारभ्यिां निवर्तमानत्वेन 'प्रशाम्यदवस्था। तत्रापि रसस्य परविश्रान्तिरूपत्वात् सान सभवति इति परिशिष्टभेदविषयो द्रष्टव्य । एषामुपनिबन्धक्रमेण रसवदा- दयोऽलकाराः। रसो विद्यते यत्र निबन्धे व्यापारात्मनि तत् रसवत् ।

·UDDYOTA II 27 प्रियतर प्रयो निबन्धनमेव द्रष्टव्यम् । एवम् ऊों वल विद्यते यत्र तदपि निबन्धनमेव । अनौचित्यप्रवृत्तत्वादत्र बलयोगः। समाहित परिहार । स च प्रकृतत्वादुक्तभेदविषय प्रशमापरपर्याय.।] तत्र यस्मिन् दर्शने' वाक्यार्थीभूता रसादयो रसवदलंकार., तत्रागभूत- रसादिविषये रसवदाद्यलकार द्वितीय उदात्तालकार । यन्मते तु अगभूत रसादिविषये रसवदाद्यलकारा, अन्यस्य रसादिध्वनिना व्याप्तत्वात्, तत्र उदात्तालकारस्य विषयो नावशिष्यते, तद्विषयस्य रसवदादिना व्याप्तत्वम् ।।--Op cut., pp. 182-86 Kuntaka, in his Vakroktijīvita, does not regard 797 as a separate figure of speech at all, and criticises his predecessors including even the Dhvanıkāra for holding such a view. According to him the designation रसवत् 1s quite a misnomer inasmuch as the possessive suffir HXT is unmeaning and misleading even We quote below selected portions of the Vrtti on Vakroktijivita for the convenience of readers - "..इदानी रसात्मन: प्रधानचेतनपरिस्पन्दवर्ण्यमानवृत्तेरल कार- कारान्तराभिमतामलकारता निराकरोति- "अलकारो न रसवत् परस्याप्रतिभासनात् । स्वरूपादतिरिक्तस्य शब्दार्थासङ्गतेरपि । ..तदिदमत्र तात्पर्यम्-यत् सर्वेषामेवालकृतीना सत्कविवाक्याना- मिदमल कार्यमिदमलंकरणम् इत्यपोद्धारविहितो विविक्तभाव. सर्वस्य कस्यचित् प्रमातुश्चेतसि परिस्फुरति । रसवदलकारवत् इति वाक्ये पुनरवहितचेतसोऽपि न किंचिदे तदे)व बुध्यामहे । तथा च-यदि शृङ्गारादिरेव प्राधान्येन वर्ण्य मानोऽलंकार्यस्तदन्येन केनचित् अल- करणेन भवितव्यम् । यदि वा तत्स्वरूपमेव तद्विदाह्लादनिबन्धन- त्वादल करणमित्युच्यते, तथापि तद्वातिरिक्तमन्यदलकार्यतया प्रकाश- I. ध्वन्यभाववादिना मते इत्यर्थ ---Jayaratha's Vimarsini thereon ·28 THE DHVANYÁLOKA OF ANANDAVARDHANA - नीयम् । तदेवविधो न कश्चिदपि विवेकश्चिरन्तनालंकारकाराभि. मते रसवदलकारलक्षणोदाहरणमार्गे मनागपि विभाव्यते । ..अत्रैव उपक्रमते-शब्दार्थासङ्गतेरपि। शब्दार्थयोरभिधानाभिधेययोरस- मन्वयाच्च रसवदलंकारोपपत्तिर्नास्ति । अत्र च रसो विद्यते तिष्ठति यस्येति मत्प्रत्ययविहिते तस्याल कार इति षष्ठीसमासः क्रियते, रस- वाश्चासौ अलकारश्चेति विशेषणसमासो वा । तत्र पूर्वस्मिन् पक्षे- रसव्यतिरिक्तमन्यत् पदार्थान्तर विद्यते यस्यासौ अलकारः । काव्य- मेवेति चेत्, तत्रापि तद्व्यतिरिक्त कोऽसौ पदार्थों यत्र रसवदल- कारव्यपदेशः सावकाशता प्रतिपद्यते ? विशेषातिरिक्त. (?) पदार्थो न कश्चित् परिदृश्यते यस्तवानलकार इति व्यवस्थितिमासा- दयति । तदेवमुक्तलक्षणे मार्गे रसवदलकारस्य शब्दार्थसङ्गतिर्न कदाचिदस्ति। .अथवा चेतनपदार्थगोचरतया रसवदल- कारस्य, निश्चेतनवस्तुविषयत्वेन चोपमादीना विषयविभागो व्यवस्था- प्यते, तदपि न विद्वज्जनावर्जन विदधाति । यस्माद् अचेतनानामपि रसोद्दीपनसामर्थ्यसमुचितसत्कविसमुल्लिखितसौकुमार्यस रसत्वादुपमा- दीना प्रविरलविपयना निर्विषयत्व वा स्यादिति शृङ्गारादिनिष्यन्द- सुन्दरस्य सत्कविप्रवाहस्य च नीरसत्व प्रसज्यते इति प्रतिपादितमेव पूर्वसूरिभिः । यदि वा वैचित्रान्तरमनोहारितया रसवदलकारः प्रतिपाद्यते, यथाभियुक्तैस्तरेवाभ्यधायि- प्रधानेऽन्यत्र वाक्यार्थे यत्राङ्गं तु रसादय । काव्ये तस्मिन्नलकारो रसादिरिति मे मति ॥ इति ।। यत्रान्यो वाक्यार्थ. प्राधान्यादलकार्यतया व्यवस्थितस्तस्मिन् तदङ्ग- तया विनिबध्यमान. शृङ्गारादिरलकारता प्रतिपद्यते । यस्माद् गुण- प्रधानभावाभिव्यक्तिपूर्वमेवविधविषये विभूष्यते भूषणविवेकव्यक्ति- रुज्जृम्भते ।.... कि च, 'काव्ये तस्मिन्नलकारो रसादि.' इति रस एवालकार. केवल, न तु रसवदिति मत्प्रत्ययस्य जीवितं किञ्चिदभिहित ...

·UDDYOTA II 29 स्यात् ॥-0p cit., pp 156-166 TEXT ६ १३! किञ्च- तमर्थमवलम्बन्ते येऽङ्गिनं ते गुणाः स्मृताः। अङ्गाश्रितास्त्वलंकारा मन्तव्याः कटकादिवत् ।।६।। से तमर्थ रसादिलक्षणमङ्गिन सन्तमवलम्व ते ते गुणाः शौर्या- दिवत् । वाच्य-वाचकलक्षणान्यङ्गानि। ये पुनस्तुदाश्रितास्ते- ऽलंकारा मन्तव्याः कटकादिवत् ॥ EXPOSITION $ 13 We have noted that Dandin and, following him, Udbhata in his lost Bhämaha-vivarana took up their position in favour of the identity of the gunas and alamkāras (1.Sec $3) It was Vāmana who first endeavoured draw a line of demarcation between these two categories, but he differed essentially from the Dhvani school in so far as he posited rītı as the soul of poetic art, while according to the latter it 1s the suggested sense ( dhvani), that constitutes the very essence of poetry Another important Another important point of difference between Vāmana and Dhvanı kāra is that while the former is a follower of Dandin with regard to the number of gunas and posit ten such properties—both belonging to face and 372€, the latter following Bhāmaha recognises only three--viz , माधुर्य, ओज. and प्रसाद ] The following extract from the Kāmadhenu on Vāmana's Kāvyālamkāra-sūtra-vrtti is very illumiin. Compare the following couplet occurring the Sāhityacūdāmanı cf Bhattagopāla- "राजा भोजो गुणानाह विशति चतुरश्च यान् । वामनो दश तत्- सारानाह त्रीनेव भामह ॥"-lbud, vol. II , p. 190 ( Trivandrum Sanskrit Series Edn. ) ·30 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA nating as it brings out clearly the difference between the respective view-points of the two schools एवञ्च सति "वस्तुतो रीतिधर्मत्वेऽपि गुणानामात्मलाभस्य शब्दार्थाधीनत्वात् तस्य निरूप्यत्वाच्च शब्दार्थधर्मत्वमुपचारादुक्तम् । . उपक्रमोपसहारलिङ्राचार्यतात्पर्यपर्यालोचनायामात्मभूतरीतिनिष्ठा गुणास्तच्छरीरभूतशब्दार्थनिष्ठा पुनरलंकारा इति निश्चीयते । अतो मन्यामहे गुणत्वादोज.प्रभृतीनामात्मनि समवायवृत्त्या स्थिति- रलंकारत्वाद् · यमकोपमादीना शरीरे सयोगवृत्त्या स्थितिरिति ग्रन्थकारस्याभिमतम् इति। न ह्यविपश्चिदपि कश्चिदभिजानीयाद- भिवदेद् वा न गुणानामात्मनि रीताविवालकाराणा शरीरभूते शब्दार्थयुगले समवायवृत्त्या स्थितिरिति । एवञ्च गुणालका राणामु- भयेषामपि समवायवृत्त्या स्थितिरित्यभिमन्यमानर्भेदाभिधान गड्डरिका- प्रवाहनयेनेति यदुक्त तन्निरस्तम् ।. अत एव ओज प्रसादादादीनां गुणत्वं यमकोपमादीनामलकारत्वमिति च व्यपदेशभेदोऽप्युपपद्यते । एवञ्च सति पूर्वे नित्या इति सूत्रे गुणाना नित्यत्वमलकाराणाम- नित्यत्वम् इति सूत्रयता सूत्रकृता गुणाना काव्यव्यवहारप्रयोजकत्व- मुक्तं भवति। तथा च परमते व्यङ्गास्य प्राधान्ये ध्वनिरुत्तमा काव्यम् , गुणीभावे गुणीभूतव्यङ्गय मध्यमं काव्यम् , सम्भावनामात्रे चित्रमवरं काव्यम्, इति काव्यभेदाः कथिता । तथात्रापि गुणसामग्रये वैदर्भी, अविरोधगुणान्तरानिरोधेन ओजःकान्ति- भूयिष्ठत्वे गौडीया, माधुर्य-सौकुमार्यप्राचुर्ये पाञ्चालीति काव्यभेदाः रीति-ध्वनिवादमतयोरियास्तु भेदः। ध्वनिरात्मा काव्यस्य, स एव तद्व्यवहार-प्रयोजक इत्युभूयत्रापि आत्मनिष्ठा गुणा.। शब्दार्थयुगल शरीर तन्निष्ठा अलंकारा इति च सर्वमवि- शिष्टम् ॥-0p cit., pp. 71-72. (Benares Sans. Series). कथ्यन्ते। All later writers on Poetics have systematically followed this distinction between गुण's and अलकार's as shown by the ·UDDYOTA II 315 Dhvanıkāra with the one prominent exception of Jagannātha The gunas are the exclusive attuibutes of the soul of poetry, and reside therein through the relation of inherence (समवाय ), while the अलकार's belong to शब्द and अर्थ through the relation of conjunction ( FUTT), though in the last analysis they serve to highten the emotional effect It is but a direct corollary of this theory that whereas the alamkāras are susceptible of removal and substitution, without any commensurate deficiency of the aesthetic effect, the गुण's cannot be removed without causing the very death of the soul itself Thus while Tur's are essential to the very existence of a Kávya, the alamkāras are merely external appendages Govinda in his °Pradīpa admirably brings out the distinction between the two categories : एव च रसस्योत्कर्षहेतुत्वे सति रसधर्मत्वम् , तथात्वे सति रसाव्यभिचारिस्थितित्वम्, अयोगव्यवच्छेदेन रसोपकारकत्व चेति लक्षणत्रय गुणाना द्रष्टव्यम् । .तथा च रसोपकारकत्वे सति तदवृत्तित्व, तथात्वे सति रसव्यभिचारित्व, अनियमेन रसोपकारकत्व चेति सामान्य लक्षणत्रयम् अलकाराणाम् ।।" -0p cit , pp. 174-75 For Jagannātha's critique of this definition of Tot's as the exclusive attributes of rasa, supra. see TEXT ६१४। तथा च- शृङ्गार एव मधुरः परः प्रह्लादनो रसः । तन्मयं काव्यमाश्रित्य माधुर्य प्रतितिष्ठति ॥७॥ शृङ्गार एव रसान्तरापेक्षया मधुरः प्रह्लादहेतुत्वात्। तत्- प्रकाशनपरशब्दार्थतया काव्यस्य स माधुर्यलक्षणो गुणः। श्रव्यत्व पुनरोजसोऽपि साधारणमिति॥

·32 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA EXPOSITION रसस्यैव $ 14 माधुर्य is the property of the is the property of the sentiment XTFIT, but, even though it resides in शृङ्गार-रस, still it is commonly used to qualify og and 3744, constituting the body of poetic art, as they serve to suggest the attribute of माधुर्य. Thus usages like मधुर. शव्दः, मधुर. अर्थ. etc are only secondarily Justified on the basis of superimposition (उपचार) or transference Compare आत्मन एव हि यथा शौर्यादयो नाकारस्य, तथा माधुर्यादयो गुणा न वर्णानाम् । क्वचित् तु शौर्यादि- समुचितस्य आकारमहत्त्वादेर्दर्शनात् आकार एवास्य शूर इत्यादे- र्व्यवहारादन्यत्र अशूरेऽपि वितताकृतित्वमात्रेण शूर इति, ववापि शूरेऽपि • मूर्तिलाघवमात्रेणाशूर इति अविश्रान्तप्रतीतयो यथा व्यवहरन्ति, तद्वत् मधुरादि-व्यञ्जक-सुकुमारादिवर्णानां मधुरादि- व्यवहारप्रवृत्तेरमधुरादिरसाङ्गाना वर्णाना सौकुमार्यादिमात्रण माधुर्यादि, मधुरादिरसोपकरणाना तेषामसौकुमार्यादेरमाधुर्यादि, रसपर्यन्तविश्रान्तप्रतीतिबन्ध्या व्यवहरन्ति । अत एव माधुर्यादयो रसधर्मा समुचितवणैर्व्यज्यन्ते, न तु वर्णमात्राश्रया ।।- Kavyaprakāśa, Chapter VIII. Abhinavagupta thus explains the significance of the restrictive particle Ta in the kārikā ." शृङ्गार एव इत्येवकारः किमर्थः ? उच्यते-नानेन रसान्तर व्यवच्छिद्यते, अपि तु आत्मभूतस्य रसस्यैव परमार्थतो गुणा माधुर्यादयः, उपचारेण तु शब्दार्थयोरित्येव- कारेण द्योत्यते'-0p. ct., p. 208 But Jagannātha contends that this position of the Dhvani-school is untenable The attributes like Areef etc. that are posited to be the exclusive properties of TH, have no objective reality, and their existence can be proved neither on the strength of Perception (STTET - प्रमाण) nor by Inference ( अनुमान). They are solely ideal constructions consequent upon the abstractional faculties of ·UDDYOTA II 33 - . our mind So there cannot be any logic behind the argument of the Dhvant-theorists, and even शब्द, अर्थ, वर्ण, रचना, रीति etc. can be as much qualified by माधुर्य etc. as रस itself, on the basis of the causal relation subsisting between the former and the latter which are practically indistinguishable from the final aesthetic relish ( रसचर्वणा ) or the effects thereof-VIz. द्रुति, दीप्ति and विकास, without resorting to laksanā as in the former view. These arguments are certainly formidable and illuminating We quote below the full text from Rasagangādhara bearing on this issue : "गुणाना चैषा द्रुति-दीप्ति-विकासाद्यास्तिस्रश्चित्तवृत्तय. क्रमेण प्रयोज्या । तत्तद्गुणविशिष्टरस-चर्वणाजन्या इति यावत् । एव- मेतेषु गुणेषु रसमात्रधर्मेषु व्यवसितेषु मधुरा रचना, ओजस्वी बन्ध इत्यादयो व्यवहारा आकारोऽस्य शूर इत्यादिव्यवहारवदौपचारिका इति मम्मटभट्टादय ॥ येऽमी माधुयौ ज प्रसादा रसमात्रधर्मतयोक्ता- स्तेषा रसधर्मत्वे कि मानम् ? प्रत्यक्षमेवेति चेत्, न । दाहादेः कार्यादनलगतस्य उष्णस्पर्शस्य यथा भिन्नतयाऽनुभवस्तथा। द्रुत्यादि- चित्तवृत्तिभ्यो रसकार्येभ्योऽन्येषां रसगतगुणानामननुभवात् । तादृश- गुणविशिष्टरसाना द्रुत्यादिकारणत्वात् कारणतावच्छेदकतया गुणानाम- नुमानमिति चेत् । प्रातिस्विकरूपेणैव रसाना कारणतोपपत्तौ गुणकल्पने गौरवात् । शृङ्गार-करुण-शान्तानां माधुर्यवत्त्वेन द्रुतिकारणत्व, प्राति- स्विकरूपेण कारणत्वकल्पनापेक्षया लघुभूतमिति तु न वाच्यम् । परेण मधुरतरादिगुणानां पृथग्द्रुततरत्वादिकार्यतारतम्यप्रयोजकतयाऽभ्युप- गमेन, माधुर्यवत्त्वेन कारणताया गडुभूतत्वात् । इत्थ च प्रातिस्विक- रूपेणव कारणत्वे लाघवम् । किं च आत्मनो निर्गुणतयाऽत्मरूप- रसगुणत्व माधुर्यादीनामनुपपन्नम् । एवं तदुपाधि-रत्यादिगुणत्वमपि मानाभावात्, पररीत्या गुणे गुणान्तरस्यानौचित्याच्च । अथ 'शृङ्गारो मधुर'-इत्यादिव्यवहारः कथमिति चेत् । एवं तर्हि द्रुत्यादिचित्त- 3 ·34 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA वृत्तिप्रयोजकत्वम्। प्रयोजकतासंबन्धेन द्रुत्यादिकमेव वा माधुर्या- दिकममस्तु ।' व्यवहारस्तु 'वाजिगन्धा उष्णा' इति व्यवहारवद- क्षत । प्रयोजकत्व चादृष्टादिविलक्षण शब्दार्थ-रस-रचनागतमेव ग्राह्यम् । अतो न व्यवहारातिप्रसक्ति.। तथा च शब्दार्थयोरपि माधुर्यादेरीदृशस्य सत्त्वात् उपचारो नैव कल्प्य इति तु मादृशा ॥" -Op cit, pp 66-68 (NSP Edn,) श्रव्यत्व पुन. HTETTUTH-Here the author covertly refers to the definition of माधुर्य as furnished by Bhāmaha-viz. "श्रव्यं नातिसमस्तार्थशब्द मधुरमिष्यते" (Kavyālamkara, II 3) In the printed texts the reading 1s-"श्रव्य नातिसमस्तार्थ काव्य मधु र- मिष्यते" See Rücaka's Kavyaprakāśa-samketa (edited by Prof Siva Prasad Bhattacharya in the Calcutta Oriental Journal Vol II• No. 7-8), pp 55 , in 5 According to Anandavardhana श्रव्यत्व is not the uncommon characteristic of माधुर्य, Is equally possible in the case of ओजस् as well as I It is intersting to note that Visvanātha also equates माधुर्य etc with द्रुति, and criticises Mammata who holds that the former are the cause of the latter and consequently distinguishes them from each other. Compare. चित्तद्रवीभावमयो ह्लादो माधुर्यमुच्यते ॥ यत्तु केनचिदुक्तम्-'माधुर्य द्रुतिकारणम्' इति, तन्न। द्रवीभावस्य आस्वादस्वरूपालादाभिन्नत्वेन कार्यत्वाभावात्'--Sahityadav pana, VIII. 2 and vrtti thereon See also Rāmacarana's comments: आह्लादातिरिक्तस्य द्रवीभावस्य निर्वक्तुमशकातया आह्लाद एव पर्यवसानम् । एवमाह्लादजनकत्वापेक्षया लघुन आह्लादत्वस्यैव माधुर्य पदशकातावच्छेदकत्व- मुचितमित्याह्लाद एव माधुर्यपदार्थ इति भाव ।-loc cut Abhinavagupta too appears to hold the same view एव माधुयौ ज प्रसादा एव त्रयो गुणा उपपन्ना भामहामिप्रायेण । ते च प्रतिपत्तास्वादमया मुख्यतया तत आस्वाद्य उपचरिता रसे ततस्तद्व्यञ्जकयो शब्दार्थयोरिति तात्पर्यम्" Locana, p. 2:3. - ·UDDYOTA II 35 TEXT $ १५ । शृङ्गारे विप्रलम्भाख्ये करूणे च प्रकर्षवत् । माधुर्यमाईतां याति यतस्तत्राधिकं मनः ॥८॥ विप्रलम्भशृङ्गार-करुणयोस्तु माधुर्यमेव प्रकर्ष वत्। सहृदय- हृदयावर्जनातिशय-निमित्तत्वाद, इति ॥ . EXPOSITION $ 15 It has been stated in the previous Kārıkā that माधुर्य is the attribute of शृङ्गार The present Karikā states that विप्रलम्भशृङ्गार and करुण possess that quality of माधुर्य in a higher degiee, because as a result of the realisation of the last two emotions the heart is more softened (द्रवीभूत ) than in the first case Others again hold that there is some difference in the degree of माधुर्य in the case of विप्रलम्भ and करुण too, the latter excelling the former, which on its part again is excelled by TTFF Compare Rasagangadhara : “रसेषु चेतेषु निगदितेषु माधुयौ ज प्रसादाख्यास्त्रीन् गुणानाहुः । तत्र 'शृङ्गारे सयोगाख्ये यन्माधुर्य ततोऽतिशयित करुण, ताभ्या विप्रलम्भे, तेभ्योऽपि शान्ते। उत्तरोत्तरमतिशयितायाश्चित्तद्रुतेर्जनना'दिति केचित् । 'सयोगशृङ्गारात् करुण-शान्तयोस्ताभ्यामपि विप्रलम्भे'- इत्यपरे । 'सयोगशृङ्गारात् करुण-विप्रलम्भ-शान्तेषु अतिशयितमेव न पुनस्तत्रापि तारतम्यम्' इत्यन्ये । तत्र प्रथम-चरमयोर्मतयोः 'करुणे विप्रलम्भे तच्छान्ते चातिशयान्वितम्' इति प्राचा सूत्रमनुकूलम् ।। तस्योत्तरसूत्रगतस्य क्रमेणेति पदस्यापकर्षानपकर्षाभ्या व्याख्याद्वयस्य सभवात् । मध्यस्थे तु मते करुणशान्ताभ्या विप्रलम्भस्य माधुर्या- तिशये यदि सहृदयानामनुभवोऽस्ति साक्षी, तदा स प्रमाणम् p. 66. - " I. Kavyaprakāsa, VIII. 48 ·36 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA TEXT १६। रौद्रादयो रसा दीप्त्या लक्ष्यन्ते काव्यवर्तिनः। तव्यक्तिहेतू शब्दार्था- वाश्रित्योजो व्यवस्थितम् ॥६॥ रौद्रादयो हि रसा परां दीप्तिमुज्ज्वलतां जनयन्तीति लक्षणया त एव दीप्तिरित्युच्यते। तत्प्रकाशनपरः शब्दो दीर्घ- समासरचनालंकृतं वाक्यम् । यथा- चचभुजभ्रमितचण्डगदाभिघात- सञ्चूर्णितोरुयुगलस्य सुयोधनस्य । स्त्यानावबद्धधनशोणितशोणपाणि- रुत्तंसयिष्यति कचांस्तव देवि भीमः ॥ तत्प्रकाशनपरश्चार्थोऽनपेक्षितदीर्घ समासरचनः प्रसन्नवाचका- भिधेयः । यथा- यो य शस्त्रं विभर्ति स्वभुजगुरुमदः पाण्डवीनां चमूनां यो य पाञ्चालगोत्र शिशुरधिकवया गर्भशय्यां गतो वा । यो यस्तत्कर्मसाक्षी चरति मयि रणे यश्च यश्च प्रतीपः क्रोधान्धस्तस्य तस्य स्वयमपि जगतामन्तकस्यान्तकोऽहम् ।। -इत्यादौ द्वयोरोजरत्वम् ।। EXPOSITION $ 16. alfa (a particular state of mind like 'kindling up') 1s caused by the emotions like रौद्र etc and this दीप्ति 1s primarily denoted by 37757 As Abhinavagupta. explains: "दीप्ति प्रतिपत्तुर्ह दये विकास-विस्तार-प्रज्वलनस्वभावा । सा च मुख्यतया ओज शब्दवाच्या'-Thus, though ओजस् identical with amica, it is used as an attribute of emotions like it, वीर and अद्भुत by transference, and consequently such usages 1S ·UDDYOTA II 37 यथा-'यो as 31767FAT TH: are justified. Again, by a second process of transference, it is used to signify शब्द, अर्थ etc. that suggest those emotions, and we get ओजस्वी शब्द , ओजस्वी अर्थ etc. Compare °Locana: "......तया दीप्त्या आस्वादविशेषात्मिकया कार्यरूपया लक्ष्यन्ते रसान्तरात् पृथक्तया। तेन कारणे कार्योप- चारात् रौद्रादिरेव ओज शब्दवाच्यः । ततो लक्षित-लक्षणया तत्- प्रकाशनपर शब्दो दीर्घसमास-रचनावाक्यरूपोऽपि दीप्तिरुच्यते । यथा 'चञ्चद्’-इत्यादि। तत्प्रकाशनपरश्चार्थः प्रसन्नर्गमक- चकैरभिधीयमान. समासानपेक्ष्यपि दीप्तिरित्युच्यते । यः-' इत्यादि।"-pp. 210-211 तत्प्रकाशन.. वाक्यम्-Words that suggest ओजस् should be components of long compounds. Mammata enumerates the formal elements that are suggestive of 371974 thus .2- ''योग आद्य तृतीयाभ्यामन्त्ययो रेण तुल्ययो । टादिः शषौ वृत्तिदैर्ध्य गुम्फ उद्धत ओजसि ॥' वर्ग-प्रथमतृतीयाभ्यामन्त्ययो. द्वितीयचतुर्थयो रेफेण अध उपरि उभयत्र वा यस्य कस्यचित् तुल्ययो. तेन तस्यैव सबन्ध. टवर्गोऽर्थात् णकारवर्जः शकार-षकारी दीर्घसमासः विकटा संघटना ओजसः। उदाहरणम्-'मूर्नामुद्वृत्तकृत्ते"-त्यादि ।-Kavyaprakāsam, Chapter VIII. Compare also :-"नकटयेन द्वितीय-चतुर्थवर्ग-वर्णटवर्ग- जिह्वामूलीयोपध्मानीयविसर्ग-सकारबहुलवर्णैर्घटितो झय्-रेफान्यतर- घटितसंयोगपरह्रस्वैश्च नैकटयेन प्रयुक्तैरालिङ्गितो दीर्घवृत्त्यात्मा गुम्फ ओजस.".-~-Rasagangadhara, p. 80. Anandavardhana cites 'चञ्चद्भुज-'(Venisamhāra, Act I. 21) to illustrate how harsh letters, conjunct consonants of which रेफ and महाप्राण are components, and long compounds can suggest the quality called 31977, irrespective of the sense conveyed. तत्प्रकाशनपरश्चार्थ..... भिधेयः-The suggestiveness of ·38 THF DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA the meaning does not require long compounds and depends on the theme being of a heroic import यो य अहम-This is Venisarmhāi a, III 32 Here, there are no long compounds, and yet there is sufficient apprehension of 34777, on account of the judicious selection of words that convey a sense full of heroic giandeur Cp Locina “अत्र पृथग्भूतैरेव क्रमाद् विमृश्यमान रथैः पदात् पद क्रोध. परा धारामाश्रित इत्यसमस्ततैव दीप्तिनिबन्धनम । loc cit Abhinavagupta. admirably points out. how माधुय and 117 are mixed together in definite proportions in the emotions like भयानक, हास्य, शान्त etc -"हास्यस्य शृङ्गाराग- तया माधुर्य प्रकृष्ट विकासधर्मतया चौजोऽपि प्रकृष्टमिति साम्य द्वयो । भयानकस्य मग्नचित्तवृत्तिस्वभावत्वेऽपि विभावस्य दीप्ततया ओज प्रकृष्ट माधुर्यमल्पम् । बीभत्सेऽप्येवम् । शान्ते तु विभाव- वचित्रमात् कदाचिदोज प्रकृष्ट कदाचिन्माधुर्य मिति विभाग"- °Locana, p 212 TEXT ६ १७ । समपंकत्वं काव्यस्य यत्तु सर्वरसान् प्रति स प्रसादो गुणो ज्ञेयः सर्वसाधारणक्रियः॥ १०॥ प्रसादस्तु स्वच्छता शब्दार्थयोः। स च सर्वरससाधारणो गुणः सर्वरचनासाधारणश्च व्यङ्गमार्थापेक्षयैव मुख्यतया व्यवस्थितो मन्तव्यः॥ 4 EXPOSITION $ 17 The attribute called प्रसाद (Per specunty') is common to all the emotions and is not the exclusive property of any particular sentiment It consists in the transparence of words and meanings The words must be such that the readers may ·UDDYOTA II 39 a हृदयसवादेन प्रति not have any difficulty in grasping their sense immediately, without any contemplation1 So also the theme or import must not be obscure and must ave universal appeal. Consequently the presence of TTC renders the realisation of an aesthetic emotion quick and devoid of any impediment Compare Abhinavagupta's comments : समर्पकत्व सम्यगर्पकत्व पत्तन् प्रति स्वात्मावेशेन व्यापारकत्व झटिति शुप्क- काष्ठाग्निदृष्टान्तेन। अकलुषोदकदृष्टान्तेन तदकालुप्य प्रसन्नत्व नाम सर्वरसाना गुण । उपचारात्तु तथाविधं व्यङ्गोऽर्थे यच्छब्दार्थयो समर्पकत्व तदपि प्रसादः - Locand Mammata his definition of TFTC makes use of the two metaphors employed by Abhinavagupta in the above extract 'शुष्कन्धनाग्निवत् स्वच्छजलवत् सहसैव यः। व्याप्नोत्यन्यत् प्रसादोऽसौ सर्वत्र विहितस्थिति.।' ---Kavyaprakāśa, Chap VIII Thus, the Dhvani-theorists posit three gunas only The twenty gunas, belonging to tea and step, of the ancients like Dandın, Vāmana etc can be comprehended within these three Moreover, not all of them can be reasonably legaided positive excellences, some of these being indifferent, while a few again turn out to be defects under certain circumstances and it is a misnomer to call them gunas indiscriminately Compare , केचिदन्तर्भ वन्त्येषु दोषत्यागात् परे श्रिता । अन्ये भजन्ति दोषत्व कुत्रचित् न ततो दश ।। as I As Mammata states. श्रुतिमात्रेण शब्दात्तु येनार्थप्रत्ययो भवेत् । साधारण समग्राणा स प्रसादो गुणो मत.॥ -0p cit , Chapter VIII Also Jagannatha श्रुतमात्रा वाक्यार्थ करतलबदरमिव निवेदयन्ती घटना प्रसादस्य-Rasagangādhara p 80 ·40 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA -Kavyaprakása, VIII 7 and vrtti thereon. For an elaborate discussion of the views of the ancients and moderns on the number of gunas, see Rasagangādhara, pp 66 ff TEXT $ १८ । श्रुतिदुष्टादयो दोषा अनित्या ये च दर्शिताः । ध्वन्यात्मन्येव शङ्गारे ते हेया इत्युदाहृताः ।। १शी , अनित्या दोषाश्च ये श्रुतिदुष्टादयः सूचितास्तऽपि न वाच्ये अर्थमात्र, न च व्यङ्गो शृङ्गारव्यतिरेकिणि शृङ्गारे वाध्वनेरनात्म- भूते। । कि तर्हि ? ध्वन्यात्मन्येव शृङ्गारेऽङ्गितया व्यङ्ग्ये ते हेया इत्युदाहृताः। अन्यथा हि तेषामनित्यदोषतैव न स्यात् । एवमयम- संलक्ष्यक्रमद्योतो ध्वनेरात्मा प्रदर्शितः सामान्येन ।। EXPOSITION , $18 It has been a common practice among the authors on Poetics to classify the defects into two groups, according as they are universally so (नित्यदोष) or not (अनित्यदोष) Thus, the second group comprises such defects as श्रुतिदुष्टत्व, अप्रतीतत्व, पुनरुक्तत्व etc , while the rest like च्युतसस्कार, क्लिष्टत्व etc. would be classed as belonging to the first group According to this classification श्रुतिदुष्टत्व would not be a defect in the case of emotions like रौद्र, वीर and भयानक where it would be regarded rather as a positive excellence, enhancing as it does the effect of the aesthetic relish As Viśvanātha states "वक्तरि क्रोधसयुक्ते तथा वाच्ये समुद्धते । रौद्रादौ तु रसेऽत्यन्तं दुःश्रवत्वं गुणो भवेत् ॥ -Sahityadarpana, VII. 16. But in the case of Fr, the use of harsh letters has to be ·UDDYOTA II 41 वर्जनीया । . studiedly eschewed As Jagannatha observes : "अथ विशेषतो मधुररसेषु दीर्घसमासं झय्घटितसयोगपरह्रस्वस्य विसर्जनीयादेश-सकार-जिह्वामूलीयोपध्मानीयाना रेफहकारान्यतरघटित- सयोगस्य हला ल-म-न-भिन्नाना स्वात्मना सयोगस्य झयद्वय घटित- सयोगस्य चासकृत्-प्रयोग नैकटयेन वर्जयेत् । सवर्ण-झयद्वय-घटित- सयोगस्य शर्भिन्न-महाप्राण-घटितसयोगस्य सकृदपोति सक्षेपः॥"- Rasagangadhara, pp 84-85. This twofold classification of defects is justifiable if we posit the existence of a soul, viz T, as distinct from the body (शरीर) of poetry which is composed of शब्द and अर्थ The defects become only so, if they mar the beauty of the soul, though we usually refer to them as belonging to take and 37ef. Such usages are only secondary fagoca is not a unversal defect, because it does not mar the beauty of the soul (viz. रस) in every case It mars the beauty of PI HTT, but not of रौद्र If this be not regarded as the criterion of the above classification, fagoera would also be counted as a variety of factata, for the letters would remain harsh irrespective of any consideration of the nature of the emotion to which they might be related. Compare Mammata 1 I As Abhinavagupta observes . "एवमस्मत्पक्ष एव गुणालकार- व्यवहारो विभागेनोपपद्यत इति प्रदर्श्य नित्यानित्यदोषविभागोऽप्यस्मत्पक्ष एव सगच्छते इति दर्शयितुमाह-श्रुतिदुष्टादय इत्यादि ॥"-Mammata observes that this division of defects into two classes proves beyond doubt the existence of the suggested sense apart from the expressed sense : "यदि च वाच्यवाचकत्वव्यतिरेकेण व्यड ग्य- व्यञ्जकभावो नाभ्युपेयले तदाऽसाधुत्वादीना नित्यदोषत्व कष्टत्वादीनामनित्य- दोषत्वमिति विभागकरणमनुपपन्न स्यात् । न चानुपपन्न, सर्वस्यैव विभक्ततया प्रतिभासात् । वाच्य-वाचकभावव्यतिरेकेण व्यगाव्यञ्जकमात्राश्रयणे तु व्यङ्ग्यस्य बहुविधत्वात् क्वचिदेव कस्यचिदेवौचित्येन उपपद्यत एव विभाग- व्यवस्था॥"-Kavyaprakāsa, Chapter V ·42 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA "मुख्यार्थहतिर्दोषो रसश्च मुख्यस्तदाश्रयाद् वाच्य । उभयोपयोगिन स्यु शब्दास्तेन तेष्वपि स ।।" -Kavyapi akāsa, VII 1 The following extract from Hemacandra's Kāvyānuśāsana is very explicit on this point --रसस्योत्कर्षापकर्षहेतू गुण-दोषौ भवत्या शब्दार्थयो । रसो वक्ष्यमाणस्वरूपस्तस्योत्कर्ष हेतवो गुणा , अपकर्ष- हेतवस्तु दोषा | ते च रसस्यैव धर्मा , उपचारेण तु तदुपकारिणो शब्दार्थयोरुच्यन्ते । रसाश्रयत्व च गुणदोषयोरन्वयव्यतिरेकानुविधानात् । तथाहि यत्रव दोपास्तत्रैव गुणा , रसविशेषे च दोषा न तु शब्दार्थयो । यदि हि तयो स्युस्तर्हि बीभत्सादौ कष्टत्वादयो गुणा न भवेयु हास्यादौ चाश्लीलत्वादय.। अनित्याश्चैते दोषा । यतो यस्याङ्गिनस्ते दोपास्तदभावे न दोषास्तद्भावे तु दोषा इत्यन्वयव्यतिरेकाभ्या गुणदोषयो रस एवाश्रय ।।-0p cit , p 16 Abhinavagupta explains façoetja in the käikā as 1eferring to the defects mentioned by Bhāmaha in the couplet "श्रुतिदुष्टार्थदुष्टे च कल्पनादुष्टमित्यपि । श्रृतिकष्ट तथैवाहुर्वाचा दोष चतुर्विधम् ॥”-I 47 As he comments "श्रुतिदुष्टादय इत्यादि । वान्तादयोऽसभ्यस्मृति- हेतव श्रुतिदुष्टा । अर्थदुष्टा वाक्यार्थबलादश्लीलार्थप्रतिपत्तिकारिण । यथा-'छिद्रान्वेषी महास्तब्धो घातायैवोपसर्पति' इति । दुष्टास्तु द्वयोः पदयो कल्पनया। यथा-'कुरु रुचिम्' इत्यत्र क्रमव्यत्यासे । श्रुतिकष्टस्तु 'अधाक्षीत्', 'अक्षीत्सीत्' तृणेढि' इत्यादि । शृङ्गार इत्युचितरसोपलक्षणार्थम् । वीर-शान्ताद्भ तादावपि तेषा वर्जनात् ।”—°Locana Abhinavagupta finally observes that Bhāmaha himself did not at all classify the defects in the way stated above, nor did he show that sfagia etc. at all be regarded as गुण's in cases of emotions other than शृङ्गार been done by the authors of the कल्पना- . can All this has ·J UDDYOTA II 43 Dhyanı school for the first time. This is implied by the word great in the vrttı Compare . सूचिता इति । न त्वेषा विषयविभागप्रदर्शनेन अनित्यत्व भिन्नवृत्तादिदोषेभ्यो विविक्तत्व प्रदर्शितम् । बीभत्स-हास्य-रौद्रादौ त्वेषामस्माभिरभ्युपगमात् , शृङ्गारादौ च वर्जनात् अनित्यत्व च दोषत्व च समर्थितमेवेति भावः ।।-Lacana, pp 214-215 TEXT $ १६ । तस्याङ्गानां प्रभेदा ये प्रभेदाः स्वगताश्च ये। तेषामानन्त्यमन्योन्यसम्बन्धपरिकल्पने ॥१२॥ अङ्गितया व्यङ्गयो रसादिविवक्षितान्यपरवाच्यस्य ध्वनेरेक आत्मा य उक्तस्तस्याङ्गानां वाच्य-वाचकानुपातिनामल काराणां ये प्रभेदा निरवधयो ये च स्वगतास्तस्याङ्गिनोऽर्थस्य रस-भाव- तदाभास-तत्पशमलक्षणा विभावानुभाव-व्यभिचारिप्रतिपादन- सहिता अनन्ताः स्वाश्रयापेक्षया निःसीमानो विशेषाः तेषामन्योन्य- सम्बन्धपरिकल्पने क्रियमाणे कस्यचिदन्यतमस्यापि रसस्य प्रकाराः परिसंख्यातुं न शक्यन्ते किमुत सर्वेषाम्। तथाहि शृङ्गारस्याङ्गिनस्तावदायो द्वौ भेदौ-संभोगो विप्रलम्भश्च । संभोगस्य च परस्परप्रमदर्शनसुरतविहरणादिलक्षणाः प्रकाराः। विप्रलम्भ- स्यापि अभिलाषाविरहप्रवासविप्रलम्भादयः। तेषां च प्रत्येकं विभावानुभावव्यभिचारिभेदः। तेषां च देशकालाद्याश्रयावस्था- भेद इति स्वगतभेदापेक्षया एकस्य तस्यापरिमेयखम् , किं पुनरङ्गा- प्रभेदकल्पनायाम्। ते ह्यङ्गप्रभेदाः प्रत्येकङ्गिप्रभेद-संवन्धपरि- कल्पने क्रियमाणे सत्यानन्त्यमेवोपयान्ति ।। EXPOSITION $ 19. In the preceding sections the Dhvanık āra has considered the nature of अलक्ष्यक्रमव्यङ्गय - Viz रस, भाव etc Now

·-44
THE DHV ANYALOKA OF ANAND AVARDHANA
he observes that it is not possible to enumerate the different
varieties of the principal emotions (T) or of elements like
विभाव, अनुभाव etc., that are subservaent (अङ्ग) to them.
So also it is not possible to compute precisely the ways in
which the numerous figures of speech belonging to 76c and
37ef can be brought into relation with the different varieties
of अलक्ष्यक्रमव्यङ्गय, as also the mutual relations in which the
latter themselves can stand to each other There would arise
endless varieties by permutation and combination, which it is
impossible to enumerate severally But if we leave out the
details, we might classify all the different varieties of TH, ya
etc. under one single category--yiz
असलक्ष्यक्रमध्वनि, since
they possess one element in
the property of
being suggested without any perceptible sequence intervening
between the cognition of the arealer on the one hand and the
final aesthetic relish on the other As Mammața, too, notes:
"अन्योन्ययोगादेव स्याद् भेदसख्याऽतिभूयसी ।।
एवमनेन प्रकारेण
अवान्तरभेदगणनेऽतिप्रभूततरा गणना। तथाहि-शृङ्गारस्यैव
भेदप्रभेदगणनायामानन्त्य को गणना तु सर्वेषाम् ।।"-0p ent,.
Chap. V
common-V1Z
TEXT
६२० । दिङ मात्र तूच्यते येन व्युत्पन्नानां सचेतसाम ।
बुद्धिरासादितालोका सर्वत्रैव भविष्यति ॥१३॥
दिङ मात्रकथनेन हि व्युत्पन्नानां सहृदयानामेकत्रापि रसभेद
सहालंकारैरङ्गाङ्गिभावपरिज्ञानाद आसादितालोका बुद्धिः सर्वत्र व
भविष्यति ॥ तत्र-
शृङ्गारस्याङ्गिनो यत्नादेकरूपानुबन्धवान् ।
सर्वेष्वेव प्रभेदेषु नानुप्रासः प्रकाशकः ॥१४॥

·UDDYOTA II 45 अङ्गिनो हि शृङ्गारस्य ये उक्ताः प्रभेदास्तेषु सर्वेषु एकप्रकारानु- बन्धितया प्रबन्धन प्रवृत्तोऽनुप्रासो न व्यञ्जकः। अङ्गिन इत्यनेन अङ्गभूतस्य शृङ्गारस्य एकरूपानुबन्ध्यनुपासनिबन्धने कामचारमाह ॥ EXPOSITION $ 20 In the present section the Dhvanıkāra proposes to show in brief how the various figures of speech can be consistently brought into relation with wafat. He takes up FTT as the specimen and lays down certain principles that must be observed in introducing poetic figures in general in a dhvani-kavya, so that the aesthetic effect may be the highest शृङ्गारस्य TTTT In all the five varieties of शृङ्गार where they are primarily developed ( अङ्गिन ) "and not subordinate, it might be laid down as a universal law that the figure of speech 37TATE ( alliteration ) based on the repetition of the same sound-group ( 1e if too much hackneyed ) 1s apt to be an impediment in the way of the proper development of the emotion, detracting as it does from the charm of the aesthetic relish. Thus, in the case of FIT, long alliterations based on the repetition of the same letters or group of letters, must be carefully avoided But, short alliterations based on the repetition of varying groups of letters that do not unduly offend the sense of consistency and having some freshness in them, may be introduced without violating the norm laid down above. As Abhinavagupta notes. एकरूप त्वनुबन्ध त्यक्त्वा विचित्रोऽनुप्रासो निबध्यमानो न दोषाय इत्येकरूप- ग्रहणम् ।'-Thus अनुप्रास generally is not a figure that can fit in happily with शृङ्गार I. Kuntaka in his Vakroktiivita makes similar observations regarding अनुप्रास, यमक and other poetic figures:- ·46 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA TEXT ६२१ । ध्वन्यात्मभूते श ङ्गारे यमकादिनिबन्धनम् । शक्तावपि प्रमादित्वं विप्रलम्भे विशेषतः॥१५॥ ध्वनेरात्मभूतः शृङ्गारस्तात्पर्येण वाय-वाचकाभ्यां प्रकाश्य- मानस्तस्मिन् यमकादीनां यमकप्रकाराणां निबन्धनं दुष्कर-शब्द- भङ्गश्लेषादीनां शक्तावपि प्रमादित्वम्। प्रमादित्वमित्यनेन एतद दर्यते-काकतालीयेन कदाचित् कस्यचिदेकस्य यमकादेर्निष्पत्ता वपि भून्नाऽलंकारान्तरवद रसाङ्गत्वेन निबन्धो न कर्तव्य इति । 'विलम्भे विशेषतः' इत्यनेन विप्रलम्भे सौकुमार्यातिशयः ख्याप्यते। तस्मिन् द्योत्ये यमकादेरङ्गस्य निबन्धो नियमान कर्त्तव्य इति ।। EXPOSITION $ 21. In the poem where the emotion of शृगार Is preeminent, the poet is advised to carefully eschew such figures of speech as यमक, चक्रबन्ध, भङ्गश्लेष, etc howsoever gifted he might be. Tatfera न कर्त्तव्य इति-Anandavardhana here observes that solitary cases of JHF etc, if they come out spontaneously, are not ruled out hereby. The poet should only restrain his natural propensity towards introducing such difficult and obscure figures in abundance with a view to make a display of his own craftsmanship. "नातिनिर्बन्धविहिता नाप्यपेशलभूषिता । पूर्ववृत्तपरित्यागनूतनावर्त्तनोज्ज्वला ॥"-II I which has been explained 10 the vitti as follows — fadratineatsa व्यसनिताया वर्तते । तेन अतिनिर्बन्धे पुन पुनरावर्तनव्यसनितया विहिता, अप्रयत्नविरचितेत्यर्थ । व्यसनितया प्रयत्नविरचने हि प्रस्तुतौचित्य- 'परिहाणे वाच्यवाचकयो परस्परस्पर्धित्वलक्षणसाहित्यविरह स्यात् । पूर्वमावृत्ताना . पुन पुनर्विरचिताना परित्यागेन प्रहाणेन न्तनानामभिनवानां वर्णानामावर्त्तनेन पुन पुन परिग्रहेण च तदेवमुभाभ्या प्रकाराभ्यामुज्ज्वला भ्राजिष्णु.।--Op. cat., p. 84 ·UDDYOTA II 47 विप्रलम्भे न कर्त्तव्य-This principle has to be more rig.dly observed in the case of विप्रलम्भशृङ्गार, for it is the tenderest of all emotions, and any such obscure and difficult figure of speech as 975 etc. is sure to mar the sentiment completely. “दुष्कर-मुरज-चक्रबन्धादि । शब्दश्लेष इति । अर्थश्लेषो न दोषाय 'रक्तस्त्व'मित्यादी। शब्दभङ्गोऽपि क्लिष्ट एव दुष्ट , न त्वशोकादौ”– Locana The following extract from the Rasagangãdhara should be compared in this connexion :- एव त्वप्रत्यय यङन्तानि यड लुगन्तानि अन्यानि च शाब्दिकप्रियाण्यपि मधुररसे न प्रयुञ्जीत। एव व्यङ्गाचर्वणा- तिरिक्तयोजनाविशेषापेक्षानापातोऽधिकचमत्कारिणोऽनुप्रासनिचयान् यमकादीश्च सभवतोऽपि कविर्न निबध्नीयात् । यतो हि ते रसचर्व- णायामनन्तर्भवन्त सहृदय-हृदय स्वा िमुख विदधाना रसपराड मुखं विदधीरन् । विप्रलम्भे तु सुतराम् । यतो मधुरतमत्वेनास्य निर्मल- सितानिर्मित-पानकरसस्येव तनीयानपि स्वातन्त्रमावहन् पदार्थ. सहृदयहृदयारुन्तुदतया सर्वथैव सामानाधिकरण्यमर्हति । यदाहु.-'ध्वन्यात्मभूते शृङ्गारे'- इत्यादि। ये तु पुनरक्लिष्टतयाऽ- नुन्नतस्कन्धतया च न पृथग्भावनामपेक्षन्ते, कि तु रसचर्वणायामेव सुसुख गोचरीक शक्या, न तेषामनुप्रासादीना त्यागो युक्त ।।"-Op cut , pp 88-89 Hemacandra in his Kāvyānuśāsana quotes the following āryās from a lost work of Bhatta-Lollata which read just like a commentaiy on the present Kārikā. “यस्तु सरिदद्रिसागर-नग-तुरग-पुरादिवर्णने यत्नः। कविशक्तिख्यातिफलो विततधियां नो मत प्रबन्धेषु ।। यमकानुलोम-तदितर-चक्रादिभिदोऽतिरसविरोधिन्य । अभिमानमात्रमेतद् गड्डरिकादिप्रवाहो वा ॥इति।। -Op.cit , p 215. I. Namisādhu the commentator of Rudrata's Kāvyālamkāra ·48 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA TEXT ६२२। अत्र युक्तिरभिधीयते- रसाक्षिप्ततया यस्य बन्धः शक्यक्रियो भवेत् । अपृयगयत्न-निर्वत्यः सोऽलंकारो ध्वनौ मतः ॥१६॥ निष्पत्तौ आश्चर्यभूतोऽपि यस्यालंकारस्य रसाक्षिप्ततयैव बन्धः शक्यक्रियो भवेत् सोऽस्मिन् अलक्ष्यक्रमव्यङ्गने ध्वनौ अलंकारो मतः। तस्यैव रसाङ्गत्वं मुख्यमित्यर्थः। यथा- कपोले पत्राली करतलनिरोधेन मृदिता निपीतो निःश्वासैरयममृतहृयोऽधररसः। मुहुः कण्ठे लग्नस्तरलयति वाष्प स्तनतटों प्रियो मन्युर्जातस्तव निरनुरोधे न तु वयम् ॥ रसाङ्गत्वे च तस्य लक्षणमपृथग्यत्ननिर्वय॑त्वम् इति यो रसं बन्धु- मध्यवसितस्य कवेरल कारस्तां वासनामत्यूह्य यत्नान्तरमास्थितस्य निष्पद्यते, सन रसाङ्गमिति । यमके च प्रबन्धेन बुद्धिपूर्वक क्रियमाणे नियमेनैव यत्नान्तरपरिग्रह आपतति, शब्दविशेषान्वेषणरूपः। अलंकारान्तरेष्वपि तत् तुल्यमिति चेत् , नैवम् । अलंकारान्तराणि हि निरूप्यमाणदुर्घटनान्यपि रससमाहितचेतसः प्रतिभानवतः कवेरहम्पूर्विकया परापनन्ति। यथा कादम्बर्या कादम्बरी- दर्शनावसरे। यथा च मायारामशिरोदर्शनेन विह्वलायां cites the second äryä under III, 59, which runs as follows. "इति यमकमशेष सम्यगालोचयद्भि सुकविभिरभियुक्तर्वस्तु चौचित्यवद्भि। सुविहितपदभङ्ग सुप्रसिद्धाभिधान तदनु विरचनीय सर्गबन्धोषु भूम्ना ॥"-यमक- श्लेष-चित्राणि हि सरसे काव्ये क्रियमाणानि रसखण्डना कुर्यु । विशेषतस्तु शृगार-करुणयो । कवे किलैतानि शक्तिमात्र पोषयन्ति, न तु रसवत्ताम् । यदुक्तम् –'यमकानुलोम-' इति । प्रयोगस्तु तेषा खण्डकाव्येषु देवतास्तु- तिषु रणवर्णनेषु च ॥"

·UDDYOTA II 49 सीतादेव्यां सेतो।' युक्तं चैतत् । यतो रसा वाच्यविशेष रेवा- अप्नव्याः । तत्पतिपादकैश्च शब्दैस्तत्प्रकाशिनो वाच्यविशेषा एव रूपकादयोऽलंकाराः। तस्मान तेषां बहिरङ्गत्वं रसाभिव्यक्तौ। यमक-दुष्करमार्गेषु तु तत स्थितमेव । यत्तु रसवन्ति कानिचिद. यमकादीनि दृश्यन्ते, तत्र रसादीनामङ्गता यमकादीनां त्वङ्गितैव । रसाभासे चाङ्गत्वमप्यविरुद्धम् । अङ्गितया तु व्यङ्गो रसे नाङ्गत्वं, 'पृथक प्रयत्न निर्वय॑ त्वाद, यमकादेः॥ EXPOSITION 822 The Dhvanıkāra here lays down the criterion as to which 370 FTT should be properly regarded as instrumental ( 315 ) towards the development of the intended emotion A poetic figure for the improvisation (निष्पत्ति) of which no additional effort is required on the part of the poet besides what is un voidably necessary for the proper suggestion of the sentiment, which is the only end of his creative urge, can be truly regarded as organically related with the poetic art. Anything that cannot stand this test must be brushed aside as mere external appendages ( बहिरङ्ग) Thus यमक, मुरजबन्ध, सभङ्गश्लेष etc can be improvised by the poet only after a good deal of contemplation and search after suitable words and meanings, which for the time being distracts his mind from the final aim in viewViz the suggestion of the requisite emotion I References are to Candrāpīda's first meeting with the Princess Kādambari in Bāna's prose romance (see Peterson s Edn of Kadambari, pp. 186-189) and to Pravarasena's Setubandha, Āśvāsa XI (NSP Edn), where Sītā swoons away at the sight of Rāma's severed head falsely presented by Rāvana to convince Sira of her lord's sad end. 4 ·50 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA extra ( रमाभिव्यक्ति ) 1 Thus, they should be discarded as neous elements, as far as possible Abhinavagupta state that though it has been observed in the previous kārikā that यमक etc are to be carefully avoided in the case of शृङ्गार alone, yet it is not the whole truth They must be universal... avoided irrespective of the nature of the emotion to be Suggested Compare · 'रसेति-रम-समवधानेन विभावादिघटना- मेव कुर्व स्तन्नान्तरीयकतया यमासादयति. स एवाचाल कारो समार्गे, नान्य । तेन वीराद्भ तादिरसेप्वपि यमकादि कवे प्रतिपत्तुश्च रसविघ्नकार्येव सर्वत्र । गड्डरिकाप्रवाहोपहतसहृदयधुराधिरोहण- विहीनलोकावर्जनाभिप्रायेण तु मया शृङ्गारे विप्रलम्भे च विशेषत इत्युक्तमिति भावः। तथा च 'रसेऽङ्गत्व तस्मादे । न विद्यते' इति सामान्येन वक्ष्यति। -0p cut., pp 219-20 Note also the following, kārıkās from Mahimabhatta's Vyaktiviveka, as they express the same idea as the present kārıkā of the Dhvanyaloka- "न चालकारनिष्पत्त्ये रसबन्धोद्यत. कवि । यतते ते हि तसिद्धिनान्तरीयकसिद्धय ।। यत-रसस्याङ्ग विभावाद्या. साक्षान्निष्पादकत्वत । तद्वैचित्रयोक्तिवपुषोऽल का रास्तु तदाश्रया !! - Op_cil Vimarsa, II. 75-76 कपोले पत्राली न तु वयम्-Comp °Locana . करकिसलयन्यस्त- वदना श्वासतान्ताधरा प्रवर्त्तमानवाष्पनिरुद्धकण्ठी अविच्छिन्नदित- चञ्चत्कुचतटा रोषमपरित्यजन्ती चाटू क्त्या यावत् प्रसाधत I. Compare रसस्य परिपन्थित्वान्नालकार प्रहेलिका। उक्तिवैचित्रामात्र सा च्युतदत्ताक्षरादिका॥- Sāhityadarpana, X 13. Also--"एव खड गबन्धादिकमप्यूह्यम् । काव्यान्तर्गडुभूततया तु नेह प्रपञ्च्यते।"-loc cut ·UDDYOTA II 51 प a 1t is 3 तापदाविप्रलम्भगनानुभावचर्वणावहितचेतस एव वक्तु. श्लेप- रूपक-व्यतिरेकाद्या अयत्ननिष्पन्नाश्चर्वयितुरपि न रसचर्वणाविधन- मादधतीति ||-0p. cit , p 220 'रसाङ्गत्वे न रसानम् The criterion as to whether particular अलकार 1s रसान ( conducive to the suggestion of the desired aesthetic emotion) or not, is whether produc:d by the same effort that is called forth for the suggestion of the emotion proper or not. अलकारान्तरेष्वपि तत्स्थितमेव-One might, however, contend that postic figures like समासोक्ति, अप्रस्तुत-प्रशसा etc , are no less difficult and intricate than यमक, सभङ्ग-श्लेप etc , and they require as much contemplation and effort on the pait of the poet for their proper insertion in a kāyya as the latter, that have been categorically tabooed from the scheme of aesthetic iealisation, so there can be no reasonable basis to be found for this discriminatory treatment To this Ānandavardhana replies. Tiue, the said figures are as much difficult and intricate as यमक, मुरजबन्ध etc Still, the former group differs from the latter in one important respect-VIZ the formei sping spontaneously in ceaselecs succession from the fountain-head of the poct's imagination as he is absorbed in the contemplation of the emotion in question, it is not so with the later The figures of speech like रूपक, समासोक्ति अप्रस्तुतप्रशसा etc , are nothing but turns of expression that convey the requisite meanings consisting of proper विभाव's अनुभाव's etc , that alone suggest the aesthetic emotion (तत' in तत्प्रतिपादकैश्च गब्दै refers to the वाच्यविशेष, VIz. विभाव's, अनुभाव's etc that constitute the particular import of words constituting a poetic expression or 3775 FT , while the second तत्° in तत्प्रकाशिन refers to रसाः in the preceding sentence.) Thus, they can no more be regarded as external appendages than the very thought itself of the poet. The ·52 THE DHVANYĀLOKA OF ANANDAVARDHANA poet's idea itself gushes forth couched spontaneously in those peculiai modes of expression which are called poetic figures or अलकार's, and cannot be divested of the latter without being completely metamorphosed in the process Change the poetic figure and you make the poet say something quite different from what was originally intended by him. Kuntaka admirably 'expresses this idea. in the following extract from his Vakroktijīvita "अल कृतिरल कार्यमपोद्ध त्य विवेच्यते। 'तदुपायतया तत्त्व साल कारस्य काव्यता ।। अलकृतिरलकरणम् , अलक्रियते ययेति विगृह्य। सा विवेच्यते विचार्यते। यच्चाल कार्यमलकरणीय वाचकरूप वाच्यरूप च तदपि विवेच्यते। तयो सामान्यविशेषलक्षणद्वारेण स्वरूपनिरूपण क्रियते। कथम्-अपोद्ध त्य । निष्कृष्य पृथक् पृथगवस्थाप्य, यत्र समुदायरूपे तयोरन्तर्भावस्तस्माद् विभज्य । केन हेतुना--तदुपायतया। तदिति काव्य परामृश्यते। तस्योपायस्तदुपाय तस्य भावस्तदुपायता तया हेतुभूतया। तस्मादेवविधो विवेक. काव्यव्युत्पत्त्युपायता प्रतिपद्यते । दृश्यते च समुदायान्त पातिनामसत्यभूतानामपि व्युत्पत्तिनिमित्तम् अपोद्धत्य विवेचनम् । यथा-पदान्त तयोः प्रकृति-प्रत्यययो. वाक्यान्त- भूताना पदानां चेति । यद्यवम् असत्यभूतोऽप्यपोद्धारस्तदुपायतया क्रियते तत् किं पुन सत्यम्-इत्याह । 'तत्त्व साल कारस्य काव्यता' । अयमत्र परमार्थः-सालकारस्य अलकरण-सहितस्य सकलस्य निरस्तावयवस्य सत समुदायस्य काव्यता कविकर्मत्वम् । तेनाल- कृतस्य काव्यत्वमिति स्थितिः, न पुन. काव्यस्यालकारयोग.॥" Op cit , pp. 6-7. Compare also the following kärikäs from the same work of Kuntaka :- प्रतिभा-प्रथमोद्भेदसमये यत्र वक्रता । शब्दाभिधेययोरन्त स्फुरतीव विभाव्यते ॥ 1. Compare Vrtti : तदयमत्र परमार्थ यत् कविप्रयत्ननिरपेक्षयारेव Aam- - ·UDDYOTA II 53 यत्तु रसवन्ति अलकारस्य कवयो यत्रालंकरणान्तरम् । असन्तुष्टा निबध्नन्ति हारादेर्मणिबन्धवत् ।। रन-रश्मिच्छटोत्सेकभासुरैभू पणैर्यथा । कान्ताशरीरमाच्छाद्य भूषाय परिकल्प्यते ।। यत्र तद्वदल काजिमानैर्निजात्मना। स्वशोभातिशयान्त स्थम अलङ्कार्य प्रकाश्यते ।' सोऽतिदु सञ्चरो येन विदग्धकवयो गताः। खड्गधारापथेनेव सुभटाना मनोरथाः ।। -Op. cIt , I 34-37&43 अविरुद्धम्-There are, however, poetic compositions, fare though, where यमक, अनुप्रास etc , are met with and yet there is no appreciable loss of aesthetic charm. Compare, for instance, Raghu-vamsa, Canto IX 1 In Anandavardhana's opinion, here, too, the sound-effect due to TH that is really moie attractive and as such predominant ( अङ्गिन् ), while the emotion plays a subordinate role (अङ्ग). In the case of रमाभास, however, the introduction of यमक etc is not barred अगितया तु यमकादे-But where the element of emotion is pre-eminent, the poet should be well advised to totally avoid these figures of sound, that are detrimental to: the successful development of sentiments in general TEXT ६२३। अस्यैवार्थस्य संग्रहश्लोकाः- 1t 15 शब्दार्थयो स्वाभाविक कोऽपि वक्रताप्रकार परिस्फुरन् परिदृश्यते ।- loc. cit I. Compare –'उदाहरणान्यत्र शिशुपालवधे चतुर्थे सर्गे समपकाणि कानिचिदेव यमकानि रघुवशे वा वसन्तवर्णने'--Kuntaka's Vakroktjivita, Vitti on II 6-7 ·54 THC DHVANYĀLOKA OF Á VANDAVARDHANA ग्सवन्ति हि वस्तूनि सालंकाराणि कानिचित् । एकेन व प्रयत्नेन निर्वय॑न्ते महाकवेः।। यमकादिनिवन्धे तु पृथगयत्नोऽस्य जायते । शक्तस्यापि रसेऽङ्गत्वं तस्मादेषां न विद्यते ।। रसाभामाङ्गभावस्तु यमकादेन वार्यते ध्वन्यात्मभूते शृङ्गारे त्वङ्गता नोपपद्यते ॥ EXPOSITION § 23 Anandavardhana sums up the theme of the pieceding sections in these mnemonic veises of his own TEXT ६२४ । इदानों ध्वन्यात्मभूतस्य शृङ्गारस्य व्यजकोऽलंकारवर्ग आख्यायते- ध्वन्यात्मभूते शङ्गारे समीक्ष्य विनिवेशितः। रूपकादिरलंकारवर्ग पति यथार्थताम ॥१७॥ अलकारो हि वाद्यालंकारसाम्यादङ्गिनश्चारुत्वहेतुरुच्यते । वाच्यालंकारवर्गश्च रुपकादिर्यावानुक्तो वक्ष्यते च कैश्चित अलंकाराणामनन्तत्वात , स सर्वोऽपि यदि समोक्ष्य विनि- वेश्यते, तदलक्ष्यक्रमव्यङ्गग्रस्य ध्वनेरगिनः सर्वस्यैव चारुत्वहेतु- निप्पद्यते॥ , EXPOSITION $ 24 If poetic figures like 975 etc which have already been noticed and defined by ancient writers like Bharata, Bhāmaha, Dandın etc, as also others that night be improvised by future authors ( वक्ष्यते च कश्चित् ), can become auxiliary (अङ्ग) towards the suggestion of the sentiment of love (शृङ्गार), if they are introduced after due reflection (समीक्षा) as their appropriateness True, that Dandın in his Kävyādarsa to ·UDDYOTA II 55 remarks that all alamkāras in general can add emotional grace to a piece of poetic composition ( 'काम सर्वो.प्यलकारो रसमय निषिञ्चति ), yet his conception of tasa was widely divergent from the Dhyanıkāra's. Moreover, he did not lay down any definite rules as regards the judicious antioduction of poetic figures on particular occasio.'s, as has been atteripted by the Dhvan kära here TEXT ६२५। एषा चास्य विनिवेशन समीक्षा- विवक्षा नत परत्वेन नाहित्येन्द कदाचन । काले च ग्रहण-त्यागौ नातिनिहोषिता ॥१८॥ निव्युहावपि चाङ्गत्वे यत्नेन प्रत्यवेक्षणम्। रूपकादेग्लकावर्गस्याङ्गत्वसाधनम ॥१६॥ रसबन्धेष्वत्यातमनाः कविर्यमलकार तदङ्गनया विवक्षति । यथा चलापाङ्गां दृष्टि स्पृशसि वहुशो वेपथुमतों रहरयाख्यातोव स्वनसि मृदु कर्णान्तिकचरः। करो व्याधुन्वत्याः पिबसि रतिसर्वस्वमधरम् वयं तत्त्वान्वेषान्मधुकर हतास्त्वं खलु कृती॥ अत्र हि भ्रमर-स्वभावोक्तिरलंकारो रसानुगुणः॥ EXPOSITION $25 Anandavardhana in this section lays down certain principles that must be rightly kept in view by an aspiring poet if he desires to keep in tact the emotional effect The first of these principles is: विवक्षा तत्परत्वेन नाङ्गित्वेन ·56 THE DHVANYĀLOKA OF ANANDAVARDHANA - कदाचन-The alamkāra must not be allowed to rval or transcend the charm of the aesthetic relish, and must always be kept subordinate to the latter, which is the very soul of a poetic composition To illustiate this, Ānandavardhana cites the verse 'चलापागा दृष्टिम' etc The poetic figure here 1s Fahrdiff, as Dusyanta, who is the speaker, vividly describes the movements of the bes that hums and buzzes round Sakuntala's beautiful lotus-like face under the gurse of a lover as it were The poetic figure is quite in unison with the sentiment depicted here ( viz सभोग-शृङ्गार । that is predominantly suggested, and as such can be truly called an alamkāra and not through courtesy alone As Abhinavagupta notes हे मधुकर, वयमेवविधाभिलापचाटुप्रवणा अपि तत्त्वान्वेषणात् वस्तुवृत्तऽन्विष्यमाणे हता आयासमात्रपात्रीभूता जाता ! त्व खल इति निपातेन अयत्न- सिद्ध तवैव चरितार्थत्वमिति शकुन्तला प्रत्यभिलाषिणो दुष्यन्तस्येय- मुक्ति । तथाहि कथमेतदीयकटाक्षगोचरा भूयास्म, कथमेषा अस्मद- भिप्रायव्यञ्जक रहोवचनमाकर्म्यात् , कथ तु हठादनिच्छन्त्या अपि परिचुम्बन विधेयास्मेति यदस्माक मनोराज्यपदवीमधिशेते तत्तवायत्न- सिद्धम् । भ्रमरो नीलोत्पलधिया तदाशङ्काकरी दृष्टि पुन पुन स्पशति । श्रवणावकाशपर्यन्तत्वाच्च नेत्रयो त्पलशङ्कानपगमात तत्रैव दध्वन्यमान आस्ते। सहज सौकुमार्य-त्रास-कातरायाश्च रतिनिधानभूत विकसितारविन्दकुवलयामोदमधुरमधर पिबतीति भ्रमरस्वभावोक्तिरलकारोऽङ्गतामेव प्रकृतरसस्योपगत । अन्ये तु भ्रमरस्वभावे उक्तिर्यस्य इति भ्रमरस्वभावोक्तिरत्र रूपकव्यतिरेक इत्याहुः ।।- Locana, pp_224-225 . TEXT $ २६ । 'नाङ्गित्वेने ति न प्राधान्येन । कदाचिद् रसादितात- ·UDDYOTA II 57 पर्येण विवक्षितोऽपि बलकारः कश्चिदङ्गित्वन विवक्षितो दृश्यते। यथा- - चक्राभिघातप्रसभाशयैव चकार यो राहुवधूजनस्य। आलिङ्गनोदामविलासवन्ध्य रतोत्सवं चुम्बनमात्रशेषम् ।। अत्र हि पर्यायोक्तस्य अङ्गित्वेन विवक्षा रसादितात्पर्य सत्यपीति॥ EXPOSITION $ 26. In this verse, the figure of speech 1s पर्यायोक्त ( see notes on Uddyota I $ 35 ), since the effect which has been expressed in words and the cause implied therefrom aie both contextual (प्राकरणिक) Comp "चक्राभिघातेति प्राचीन- पद्य राहुशिरश्छेदकारीति व्यङ्गय राहवधूजनसवन्धि चुम्बनमात्रा- वशिष्टरतोत्सवनिर्मातृत्वेन रूपेण प्रकारान्तरेणाभिधीयते इत्यस्यापि विवेचने क्रियमाणे राहुशिरश्छेदकर्तृत्वरूपो धर्म स्वसमानाधिकरणेन तादृशरूपान्तरेण साक्षादुपात्तेन गम्यत इत्येव पर्यवस्यति ।" --Rasagangadhara, p 547. The post intends to convey in this verse the divine prowess of Vāsudeva, who cut off the head of the demon Rāhu with his disc But it is the mode of expression that is more striking here I The original seading in Mentha's Hayagrivavadha, a lost epic, from which the present verse is quoteri, was TIFHEITETO and not चक्राभिघात° which is merely an emendation based on misconception This is distinctly noticed by Rüy yaka in his commentary on Mahınabhatta's Vyaktivzveka Compare 'एकाभिघात'-इति हयग्रीववधे पाठ स्थित , सुदर्शनस्य पुलिङ्गस्य प्रकान्तत्वात 'य' इत्यनेन परामर्शात् । तत्तु अनवबुध्य 'चक्र' यदि परामृश्यते, तदा यच्छब्दस्य स्यात् । तन्मुरारिरेवात्र परामृश्यत इत्याशयेन 'चक्राभिघाते'ति पठन्ति । न त्वय तत्र प्रस्ताव ||--p 272 नपुसकता ·58 THE DIIVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA सत्य- - As Anandavardhana states • अत्र हि पर्यायोक्तस्य पीति Compare Locana अत्राह कश्चित्-'पर्यायोक्तमेवात्र कवे प्राधान्येन विवक्षितम् , न तु रमादि । तन् कयमुच्यते रमादितात्पर्ये सन्यपी'नि । मैवम् , वासुदेव प्रतापो यत्र विवक्षित । म चात्र चामन्वहेतुतया न चकास्ति अपि तु पर्यायोक्तमेव ।।-- Op cit, p 225 । TEXT ६ २७। अङ्गत्वेन विवक्षितमपि य नवसरे माति, नानवसरे अबसरे गृहोतिर्यथा उद्दामोत्कलिकां विपाण्डुररुचं प्रारब्बजम्मा क्षणा- दायास श्वसनोद्गमैगविग्लौरानन्वतीमात्मनः। अद्योद्यानलतामिमां समदनां नारोमिवान्यां वं पश्यन, कोप-विपाटलन्युनि मुग्व देव्याः करिष्याम्यहम् ॥ -इन्यत्र उपमा-श्लेषस्य . गृहीतमपि च यमवसरे त्यजति नहसानुगुणनयाऽलंकारान्तरा- 'पेक्षया। यथा- रक्तस्त्वं नवपल्लवैरहमपि इलाध्यः प्रियाया गुणे- स्त्वामायान्ति शिलीमुखाः स्मरधनुर्मुक्तास्तथा मामपि । कान्तापादतलाहतिस्तव मुदे तद्वन्ममाप्यावयोः सब तुल्यमशोक । केवलमह धात्रा सशोकः कृतः॥ -अत्र हि प्रबन्धप्रत्तोऽपि श्लेषो व्यतिरेकविवक्षया त्यज्यमानो रसविशेष पुष्णाति ॥ EXPOSITION $ 27 In this section Anandavardhana explains the portion 'काले च ग्रहण-त्यागौ' in the Karnka 18 The poet should retain ( ग्रहण ) or reject ( त्याग ) a particular अलंकार according as it enhances or deters the development of the ·UDDYOTA II 59 principal emotion Ānandavardhana illustrates the first variety in the verse 'SETATE F#77- ( Ratnāvali ) Here the figure is 39#1-570 (ie Simile based on double entendre } and the occasion of the employment of this figure is in keeping with the sentiment of stuffasth which it is the object of the post to suggest Compare Locana · SETAT उद्गता कलिका यस्या । उत्कलिकाश्च रुहरुहिका । क्षणात् तस्भिन्ने वावसरे प्रारब्धा जृम्भा विकासो यया । जृम्भा च मन्मथ- कृतोऽङ्गमई । श्वसनोद्गमर्वसन्तमारुतोल्लासैरात्मनो लतालक्षणस्य आयासमायासनमान्दोलनयत्नमातन्वतीम् । नि श्वासपरम्पराभिश्च आत्मन आयास हृदयस्थित मन्तापमानवती प्रकटीकुर्वाणाम् । सह मदनाख्येन वृक्षविशेषेण, मदनेन कामेन च। अत्र उपमाश्लेष ईर्ष्या- विप्रलम्भस्य भाविनो मार्गपरिशोधकत्वेन स्थितस्तच्चर्वणाभिमुख्य कुर्वन् अवसरे रसस्य प्रमुखीभावादगाया पुर सरायमाणो गृहीत इति भाव ||-0p cit , p 226 As an example of rejection ( त्याग ) according to the exigency of the occasion Anandavardhana cites 'रक्तस्त्व नवपल्लवै । 'अत्र हि पुष्णाति'-In the first three feet of the verse the figure 1s हेतुश्लेष (1 e. काव्यहेतु based on श्लेष ), but in the last hemistich, this figure has been abandoned by the poet in favour of the figure of speech व्यतिरेक, which is more capable of suggesting the mood of विप्रलम्भशृङ्गार than the former Compare °Locana . रक्ता लोहित । अहमपि प्रवृद्धानुराग । अत्र च प्रबोधको विभाव. . I 'मीनावियोगोपनतविसस्थुलावस्थस्य दाशरथेरियमुक्ति'--Hemcandra's Viveka on his Kāvyānuśāsana मामाहु पृथिवीभुजामधिपति नागाधि- राजो भवान् , अव्यु छिन्नपृथप्रवृत्ति भवतो दान ममाप्यर्थिषु। स्त्रीरत्नेषु ममोर्वशी प्रियतमा यूथे तवेय वगा, मर्व मामनु ने प्रियाविरहजा त्व तु व्यथा जानुभू ॥" ॥" ----Vikramol vasi, Act IV, is a close parallel of the verse cited in the Vitti ·60 THE DHVANYĀLOKA OF ANANDAVARDHANA He criticises तदीयपल्लवराग इति मन्तव्यम। एव प्रतिपादमाद्योऽर्थो विभावत्वेन व्याख्येय । अत एव हेतुश्लेषोऽयम्। सहोक्युपमाहेत्वलंकाराणा हि भूयसा श्लेषानुग्राहकत्वम । अनेनैवाभिप्रायेण भामहो न्यरूपयत्- 'तत्सहोक्युपमा हेतुनिदशात् त्रिविधम् ---इत्युक्त्या, न तु अन्यालकारानु- ग्रहनि राचिकीर्षया। रसविशेषमिति विप्रलम्भम् । सशोकशब्देन व्यतिरेकमानयता शोकसहभूताना निवदचिन्तादीना व्यभिचारिणा विप्रलम्भपरिपोषकाणामवकागो दत्त ।-0p cit , pp 227-238 The verse has been quoted by Jagannātha in his Rasagangadhara under the section on व्यतिरेक Appayya Diksita, who in his Kuvalayānanda, refers to the Dhyanikāra's remarks on this verse ( as recorded in this section ), which seem to have been much misrepresented by him in the heat of the controversy Compare :- “यदपि कुवलयानन्दकृताऽलकारसवस्वोक्तार्थानुवादकेन न्यूनताया- मुदाहृतम् - "रक्तस्त्व नव-पल्लवैरहमपि श्लाघ्य (प्रियाया गुणै इत्यत्र सशोकत्वेन अशोकापेक्षयाऽपकर्ष पर्यवस्यति-इति, तदपि चिन्त्यम् । रत्याद्यनुकूलतया कुतश्चिदगाद् भूषणापसारण यथा शोभाविशेषाय भवति, एव प्रकृते उपमालकारदूरीकरणमात्रमेव रसानुगुणतया रमणीयम , न व्यतिरेक. । अत एव असमालकार प्राञ्चो न मन्यन्ते, अन्यथा तवालकारान्तरतया तत्स्वीकारापत्ते.। ....अत एव ध्वनिकृता सहृदयधुरन्धरेण 'सुकविषु रसानुसारेण क्वचिदलकारसयोग क्वचिदलकारवियोग च कुर्याद्' इत्युक्त्वा 'रक्तस्त्वम्' इति पद्य सादृश्यदूरीकरणे उदाजह।... pp 475-761 - -Op. city I But compare Nāgoji Bhatta's arguments in defence of Appayya Diksita's view “अत्रेद चिन्त्यम्-उपमानाद्धि उपमेये वर्ण्यमान वैलक्षण्यमेव गुणाधिक्यकृत व्यतिरेक । तच्च क्वचिदुपमेयोत्कर्षपर्य- ·UDDYOTA II 61 TEXT -- $ २८ । नात्रालंकारद्वयसन्निपातः। किंतहि ? अलंकारा- न्तरमेव श्लेष-व्यतिरेकलक्षणं नरसिंहवद् इति चेत , न। तस्य प्रकारान्तरेण व्यवस्थापनात्। यत्र हि श्लेषविषय एव शब्द प्रकारान्तरेण व्यतिरेक-प्रतीतिर्जायते, स तस्य विषयः। यथा- 'स हरिर्नाम्ना देवः सहरिर्वरतुरगनिवहेन’-इत्यादौ। अत्र हि अन्य एव शब्दः श्लेषस्य विषयोऽन्यश्च व्यतिरेकस्य । यदि चविधे विषयेऽलंकारान्तरखकल्पना क्रियते, तत, ससृष्टेविषया- पहार एव स्यात् । श्लेषमुखेनैवात्र व्यतिरेकस्यात्मलाभ इति नायं संसृष्टेविषय इति चेत , न। व्यतिरेकस्य प्रकारान्तरेणापि दर्शनात । यथा- नो कल्पापायवायोरदयरयदलत्क्ष्माधरस्यापि शम्या गाढोद्गीर्णोज्ज्वलश्रीरहनि न रहिता नो तमकज्जलेन । प्राप्तोतपत्तिः पतङ्गात न पुनरुपगता मोषमुष्णत्विषो वो बत्ति सैवान्यरूपा मुखयतु निखिलद्वीपदोपस्य दीप्तिः॥ नात्र श्लेषमात्राच्चारुत्वप्रतीतिरस्तीति श्लेषस्य व्यतिरेकाङ्गत्वेनैव .. वसायि, क्वचित्तदपकर्षपर्यवसायि, क्वचित्तदनुभयपर्यवसायि । आधिक्य-न्यूनत्व- शब्दावपि उत्कर्षापकर्षपरौ एव । तत्र अपकर्षपर्यवसायि रक्तस्त्वमित्यत्र । अत्र उपमेये सशोकत्वादिगम्यचेतनत्व-सहृदयत्वादिभि शोकरहितत्व-शोकसहित- त्वाभ्या च तत्तद्गुणाधिक्यप्रतीतावपि शोकस्य स्वरूपेणापकृष्टत्वात् विरहि- वाक्यत्वाच्च वरमचेतनत्वमेव सम्यक् न पुन प्रियावियोगादिजन्यशोकास्पद- चैतन्यादि-इति प्रतीनिपर्यवसानात् विरहानुगुणकविनिबद्धतात्पर्यविषयकोऽ- पकर्ष पर्यवस्यति। अत एव प्रियावियोगाद्यपि तुल्यम इत्यर्थकमावयो सर्व तुल्यम् इति वाक्य चरितार्यम् । एतेन रत्याद्यनुकूलेत्यादि उदाजहे-इत्यन्तमपा- स्तम । सशाकत्ववर्णनेऽपि रक्तत्वादिधर्म सादृश्यस्य विपलम्भपरिपोषकतया चमत्कारिण: सन्वेन तदपह्नवस्य कत्तु मशत्यत्वात् ।।-loc. cit.

·62 THE DHVANYALOKA OF ANANDA ARDHA VA - यन एवं- विवक्षितत्वात न स्वतोऽलं कारता इत्यपि न वाचम्न् । विधे विपये साम्यमात्रादपि मुप्रतिपादिताच्चारुत्वं दृश्यत एव । यथा- आक्रन्दाः स्तनिर्विलोचनजलान्यश्रान्तधाराम्बुभि- स्तविच्छेदमुनश्च शोकशिखिनस्तुल्यास्तडिद्विभ्रमः । अन्तमे दयितामुख तब शशी वत्तिः समैवावयो- स्तत् कि मापनि सखे जलघर | त्वं दग्धुमेवोद्यतः -इत्यादौ ॥ EXPOSITION as 8 28. नाबालकार चेत-Now it might be argued that in the verss 'रक्तस्त्वम्-', there are not two independent figures, VIz श्लेष and व्यतिरेक, shown prerently, but there is only one figure of figure of speech which is 559 व्यतिरेक (सकर ), quite different from the former So it cannot be stated that has been rejected in favour of ouf77, for it presupposes the existence of two independent figures, a false assumption Compare °Locana-"कि तीति। सङ्करालकार एवायम् , तत्र कि वा त्यक्त कि वा गृहीत मिति परस्याभिप्राय ॥" न.. .इत्यादौ-Anandhavardana now defines the scope सकर proper, and distinguishes it from a. case where श्लेष and aufa ii ale both independent figures When both श्लेष and aufatx coinhere in the same substratum ( word-unit), then and then only can there be a genuine case of But when the substrata of the two figures are different, they should be regarded as two independent figures and not the constituents of tertaum qund-viz. सकर. For example,, 'सहरि.....निवहेन' is an instance of श्लेषव्यतिरेक (संकर ), since the expression Heft: which is fenót is the substratum.

·UDDYOTATI 63 - of व्यतिरेक too Comp Locana तस्येति सकरस्य। एकत्र हि विषयेऽलकारद्वयप्रतिभोल्लास सकर । सहरिगब्द एको विषय सः हरिः, यदि वा सह हरिभि सहरिरिति ।।"-p 228 Thus it is really an example of एक-वाचकानुप्रवेशसकर 377 fe cfa264--But in the instance cited in the Vrttı ---Viz "TFTFC977-'etc , the two figures in and aufat00 not coinhere in the same substratum. Thus it belongs to such words as रक्त, शिलीमुख etc etc , while the while the apprehension of व्यतिरेक 1s given rise to by the terms अनोक and सशोक So it cannot be called a case of एकवाचकानुप्रवेशसकर “अत्र हीति । हिशब्दस्तुशब्दस्यार्थे । 'रक्तस्त्वम्-' इत्यत्रत्यर्थ । अन्य इति–रक्त इत्यादिः। अन्यश्च अशोक-सगोकादि !'- Locana यदि च. FATT—Now, it might be contended that if the whole verse constituting sentence be taken as one single unit instead of such discrete words as रक्त, सशोक etc , both श्लेष and व्यतिरेक can be looked upon as coinhering in the same substratum, and the verse 'रक्तस्त्वम्-' would be an instance of श्लेष-व्यतिरेक सकर Anandavardhana argues that such a contention would leava no scope for ससृष्टि where two or more figuies come together independent of one another, for all such cases would be comprehended under संकर As OLocana observes . “नत्वेक वाक्यात्मक विषयमाश्रित्य एकविपय- त्वाद् अस्तु सकर.-इत्याशङ्काह-यदीति। एवविध वाक्यलक्षणे विषय इत्येकत्व विवक्षित बोध्यम् । बोध्यम् । एकवाक्यापेक्षया यद्यकविषयत्वमुच्यते, तन्न क्वचित् संसृष्टि स्यात् सकरेण व्याप्त- त्वात् ॥"-p 229 विषये। I Compare . स्कुटमेकत्र विषये शब्दार्थालकृतिद्वयम् । व्यवस्थित च'.- Kavyaprakāsa, X. I4I 2. For the diference between and see our notes. on Uddyota I, Sec $36 ·64 THE DHVANYĀLOKA OF ANANDAVARDHANA View 1san श्लेपमुखेनै वात्र.. .दर्शनात --Having refuted the that 'रक्तस्त्वम्- instance of एकवाचकानुप्रवेस कर, Anandavardhana proceeds to confute the view that it is an illustration of अनुग्राह्यानुग्राहकभावसकर Others might argue that the figure of speech व्यतिरेक 1s based on उपमा, and as in the present verse the व्यतिरेक in the last foot is based on उलेषोपमा, the latter is the cause of the former, and the relation of अङ्गाङ्गिभाव or अनुग्राह्यानुग्राहकभाव subsists between them So it is a case of श्लेष-व्यतिरेक-सकर of the अङ्गाङ्गिभाव variety Anandavardhana replies that this argument is not reasonable For, though auf RF must be based on 39AT, still there is no hard and fast rule that the similarity must be explicitly stated in so many words It might as well be implied and hidden in the background 1 So, though in the verse cited in the Vrttı 3941 based on 70 is expressed in the opening lines, yet that particular 5971 should not be regarded as forming the basis of the cufatti of the last line Compare °Locama ननूपमागर्भो व्यतिरेक उपमा च श्लेषमुखेनै- वायातेति श्लषोऽत्र व्यतिरेकस्यानुग्राहक इति सङ्करस्यैष विषय. । यत्र तु अनुग्राह्यानुग्राहक-भावो नास्ति तत्र एकवाक्य गामित्वेऽपि ससृष्टिरेव। तदेतदाह-कि सर्वत्र उपमाया. स्वगब्देनाभिधाने व्यतिरेको भवति, उत गम्यमानत्वे। तत्राद्य पक्ष दूपयति- प्रकारान्तरेणेति। उपमाभिधानेन विनापि-इत्यर्थः ।।-0p cut , p. 229. Anandavardhana illustrates this by citing the verse 'नो कल्यापायवायो (Mayūra's Süryaśataka) Here he the flickering fame of an ordinary lamp with the luminous and inextinguishable blaze of the solar orb is an instance of aufata, but no similarity is expressed at all , contiasts It I. Compare : शब्दोपात्ते प्रतीते वा सादृश्ये वस्तुनोईयोः । तत्र यद् भेदकथनं व्यतिरेक स उच्यते ॥

·UDDYOTA II 65 notes As Anandavardhana अत्र हि दर्शित Compare °Locana - शम्या शमयितु शक्या इत्यर्थ. । दीपवर्तिस्तु वायुमात्रेण शमयितु शक्यते। तम एव कज्जल तेन । न नो रहिता अपितु रहितैव। दीपवर्तिस्तु तमसाऽपि युक्ता भवति, अत्यन्तमप्रकटत्वात् कज्जलेन च उपरिचरेण । पतङ्गात् अर्कात् । दीपवर्तिः पुन. शलभाद् ध्वसते, नोत्पद्यते। साम्येति । साम्यस्य उपमायाः प्रपञ्चेन प्रबन्धेन यत् प्रतिपादनं स्व-शब्देन तेन विनापीत्यर्थ. । एतदुक्त भवति-प्रतीयमानैव उपमा व्यतिरेकस्य उपमा व्यतिरेकस्य अनुग्राहिणी भवन्ती नाभिधान स्वकण्ठेनापेक्षते तस्मान्न श्लेषोपमा व्यतिरेकस्य अनुग्राहित्वेन उपात्ता ॥-p_230 नात्र दृश्यत एव-But, inspite of all that has been said in favour of 10 being an independent figure, the opponents might persist that though in other cases OTTT might be considered in detachment from व्यतिरेक, yet in the present case श्लेषोपमा is the अङ्ग ( being the cause ) of व्यतिरेक, as there is no charm due to the former and consequently it would be a case of अङ्गाङ्गिभावसकर Anandavardhana demurs that GTTAT has its own beauty, and should be regarded as an independent figure and not merely a constituent element of cufa. He quotes the verse - 371Frat. स्तनित. to illustrate that in the case of व्यतिरेक, उपमा alone ( without any touch of श्लेष ) can enhance the beauty of a poem ; and there is no gainsaying the fact that 39#T based on 3579 would be more charming still. Compare °Locana . "यद्यप्यन्यत्र नैव, तथापीह तत्प्रावण्येनैव सोपात्ता , तदप्रावण्ये स्वय चारुत्वहेतुत्वाभावात्-इति श्लेषोपमाऽत्र पृथगलकारभावमेव न भजते। तदाह-नात्रोति। एतदसिद्ध स्व-सवेदनबाधितत्वादिति हृदये गृहीत्वा स्वसवेदनमपह्न वानं पर श्लेष विना उपमामात्रण चारुत्वसपन्नमुदाहरणान्तर दर्शयन् निरुत्तरीकरोति-यत् इत्यादिना।" -p. 231.

·65 THB DHYANYALOKA OF ANAND AVARDHANA TEXT ६२९ । रसनिर्वहणैकतानहृदयो यं च नात्यन्तं निर्वाहु- मिच्छति । यथा- कोपात् कोमललोलबाहुलतिकापाशेन बद्धा दृढ़ नोखा वासनिकेतन दयितया सायं सखीनां पुरः। भूयो नैवमिति स्खलत्कलगिरा संसूच्य दुश्चेष्टितं धन्यो हन्यत एव निह तिपरः प्रेयान् रुदत्या हसन् । अत्र हि रूपकमाक्षिप्तमनिव्यू दं च परं रसपुष्टये ॥ EXPOSITION 529, Anandavardhana now explains the hemistich 'नातिनिर्वहणैषिता' : “एवं ग्रहणत्यागी समर्थ्य 'नातिनिर्वहणषिता' इति भाग व्याचष्टे-रसेति "--°Locana The poet should not carry a particular figure to its logical extreme ( निर्वहण ), if the emotional effect be hampered thereby Thus, in the verse quoted the slender arm has been likened to 'a creeper' , but the poet has stopped there, without availing himself of the implications of that super-imposition, which if worked out logically in all its details would have demanded the further superimposition of व्याधवधू on दयिता, of कारागारपञ्जर on वासगृह, a process contrary to the dictates of all good sense and propriety Thus, the 595 has been arrested, in conformty with the prevailing sentiment of 15T Compare "बाहुलतिकाया. बन्धनीयपाशत्वेन रूपण यदि निर्वाहयेत् , दयिता व्याधवधू , वासगृह कारागार-पञ्जरादीति परमनौचित्य स्यात्'- °Locama. p. 232 - TEXT $३०। निर्वोदुमिष्टमपि यं यत्नादकत्वेन प्रत्यवेक्षते। यथा- ·UDDYOTY II 67 श्यामास्वङ्ग चकितहरिणीप्रक्षणे दृष्टिपातं गण्डच्छायां शशिनि शिखिना बहभारेषु केशान् । उत्पश्यामि प्रतनुषु नदीवोचिषु भ्र विलासान् हन्तकस्थं क्वचिदपि न ते भौरु ! सादृश्यमस्ति ।। स एवमुपनिबध्यमानोऽलंकारो रसाभिव्यक्तिहेतु: कवेर्भवति । उक्तप्रकारातिक्रमे तु नियमेन व रसभङ्गहेतु: सम्पद्यते। लक्ष्य च तथाविध महाकविप्रबन्धेष दृश्यते बहुशः। तत्त मूक्तिसहस्रद्योति- तात्मनां महात्मनां दोषोइघोषणम् आत्मन एव दूषण भवतीति न विभज्य दर्शितम्। किं तु रूपकादेरल कारवर्गस्य येयं व्यञ्जकले रसादिविषये लक्षणदिग. दशिता तामनुसरन् स्वयं चान्यत् लक्षणमुत्प्रेक्षमाणो यदालक्ष्यक्रमप्रतिभमनन्तरोक्तमेवं ध्वनेरात्मानमुपनिबध्नाति सुकविः समाहितचेतास्तदा तस्यात्मलाभो भवति महीयानिति ॥ EXPOSITION counter विप्रलम्भ-शृङ्गार) § 30 In this section Anandavardhana explains the Karikāportion 'निव्यूंढावपि .. वेक्षणम्'--The alamkāra, even though carried out to its logical extreme, must be subordinate to the principal sentiment. In thc veiss 'श्यामास्वङ्ग-'(Meghadata, 109), the figure of speech 52 T has been effectively carried out to the very end by the poet and yet that does not run to the prevailing mood ( 1.e Compare Locana 'निर्वादुमिति । नि शेषेण परिसमापयितुमित्यर्थः । शामासु सुगन्धि-प्रिय लतासु पाण्डिम्ना तनिम्ना कण्टकितत्वेन च योगात् । शशिनि इति पाण्डुरत्वात्। उत्पशामि यत्नेनोत्प्रक्षे । जीवितसधारणायेत्यर्थ । हन्तेति कष्टम्। एकस्थसादृश्याभावे हि दोलायमानोऽह सर्वत्र स्थितो न कुत्रचित् एकस्य धृतिं लभे इति भाव. । भीरु इति। यो हि कातरहृदयो भवति नासौ सर्वस्व- ·68 THE DHVANYÁLOKA OF ANANDAVARDHANA मेकस्थ धारयतीत्यर्थ । अत्र हि उत्प्रक्षायास्तदभावाध्यारोप- रूपाया अनुप्राणक सादृश्य यथोपक्रान्त तथा निर्वाहितमपि विप्रलम्भ- रस-पोषकमेव जातम् ।।-0p et , p 233 स एवम् . दर्शितम्-If the principles formulated above be properly observed by a poet, the poetic figures would uniformly turn out to be important accessories towards the development of the sentiments in view. Otherwise, the alamkāras do only mar the charm of the aesthetic relish There are numerous instances in the works of great poets, that can serve as illustrations of the breach of these poetic norms But Anandavard hana, out of intrinsic modesty and respect for genius, desists from citing the counter-examples (TCECTETU) As he remarks . 'तत्तु सूक्ति दूषण भवति' 1 Hemacandra, the great Jaina teacher, however, records in his Kāvyānusāsana instances to illustrate the violation of these principles The relevant extracts are given below from that treatise "तत्र रमोपकारप्रकारानाह- तत्परत्वे काले ग्रहत्यागत्योः नातिनिर्वाहेऽप्यङ्गत्वे रसोप- कारिणः॥ अलकारा इति व ते। तत्परत्व रसोपकारकत्वेनालकारस्य प्रवेश, न बाधकत्वेन, नापि ताटस्थ्येन । यथा-'चलापाङ्गा- मित्यादि। वाधकत्वेन यथा- 'स्रस्त स्रग्दामशोभा त्यजति विरचितामाकुल केशपाश क्षीवाया नूपुरौ च द्विगुणतरमिमौ क्रन्दत पादलग्नौ । व्यस्त कम्पानुवन्धादनवरतमुरो हन्ति हारोऽयमस्या क्रीडन्त्या पीडयेव स्तनभरविनमन्मध्यभड्नानपेक्षम् ।।' AM I Cp न केवल यो महतोऽपभाषते शृणोति तस्मादपि य स पापभाक् ॥--Kumārasambhava, Canto V ·UDDYOTA II 69 इति। -अत्र पीडयेवेत्युत्प्रक्षाल कारोऽङ्गो सन् तदनुग्राहकश्चार्थश्लेष करुणो- चितान् विभावानुभावान् सपादयन् बाधकत्वेन भातीति न प्रकृत- रसोपकारी। ताटस्थ्येन यथा- 'लीलावधूतपद्मा कथयन्ती पक्षपातमधिक न. । मानसमुपैति केय चित्रगता राजहसीव ।' पुलहक-लिखित-सागरिका-प्रतिबिम्बदर्शनाभिजाताभिलाषस्य वत्स- राजम्येयमुक्ति तटस्थस्येव कविनोपरचितेति श्लेषानुगृहीतोपमालकार- प्राधान्येन प्रस्तुतो रसो गुणीकृतोऽपरिजिघटिषया ।। अङ्गत्वेऽपि कालेऽवसरे ग्रहण यथा-'उद्दामोत्कलिकाम् न त्वेव यथा- 'वाताहारतया जगद्विषधरैराश्वास्य नि शेषित ते ग्रस्ता. पुनरभ्रतोयकणिका तीव्रतर्बहिभि । तेऽपि क्रूरचमूरुचर्मवसनैर्नीता. क्षयं लुब्धकै- दम्भस्य स्फुरित विदन्नपि जनो जाल्मो गुणानीहते ।।' अत्र वाताहारत्व पश्चाद् वाच्यमपि आदौ उक्तम् इत्यतिशयोक्ति- रनवसरे गृहीता। तथाहि प्रथमत एव प्रथमपादे हेतूत्प्रेक्षया यदतिशयोक्तेरुपादान, न तत् प्रकृतस्य दम्भप्रकर्षप्रभावतिरस्कृतगुण- गणानुशोचनमयस्य निर्वेदस्य अङ्गतामेति । नहि वाताहारादधिको दम्भस्तोयकगवतं, नापि ततोऽधिक दम्भनत्व मृगाजिनवसनमिति ।। गृहीतस्यावसरे त्यागो यथा 'रक्तस्त्व'-मिति ॥ pme- न त्वेवं यथा- आज्ञा शक्रशिखामणिप्रणयिनी शास्त्राणि चक्षुर्नवं भक्तिर्भूतपतौ पिनाकिनि पदं लकति दिव्या पुरी। उत्पत्तिद्रुहिणान्वये च तदहो नेदृग् वरो लभ्यते स्याच्चेदेष न रावणः क्व नु पुन सर्वत्र सर्वे गुणाः ॥ अत्र 'न रावण'-इत्यस्मादेव त्यागो युक्त.। तथाहि रावण इत्येतज् जगदानन्दकारित्वाद्यर्थान्तर प्रतिपादयज्जनकस्य धर्मवीर प्रत्यनुभावता ·70 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA प्रतिपाद्यते। ऐश्वर्य पाण्डित्य परमेशभक्तिर्देशविशेषोऽभिजन- इत्येतत् सर्व लोकमपबाधमानस्य अधर्मपरस्य नार्थक्रियाकारकमिति तावतोऽर्थस्य तिरस्कारकत्वेनैव रावणचेष्टित निर्वाहणीयम् । यत्तु अन्यदुपात्त 'क्व नु पुन'-रिति तद्यदि ससदेहत्वेन योज्यतेऽथाक्षेपत्वेन अथापि 'नेदृग्वरो लभ्यते' इत्यर्थान्यरन्यासत्वेन तथापि प्रकृतस्य धर्मवीरस्य न कथचित् निर्वाह ।। नात्यन्त निर्वाहो यथा - 'कोपात् कोमले'ति । न त्वेव यथा-- 'सञ्चितपक्ष्मकपाट नयनद्वार स्वरूपताडनेन । उद्घाटय सा प्रविष्टा देहगृह सा हृदयचौरी।।' -अत्र नयनद्वारमित्येतावदेव सुन्दर शृङ्गारानुगुण, नत्वन्यद्रूपणम् ।। निर्वाहेऽप्यङ्गत्व यथा-'श्यामास्वङ्गमिति' । नत्वेव यथा- 'न्यञ्चत् कुञ्चितमुत्सुक हसितवत् साकूतमाकेकर व्यावृत्त प्रसरत् प्रसादि मुकुल सप्रम कम्प्र स्थिरम् । उद्धृ भ्रान्तमपाङ्गवृत्ति विकच मज्जत्तरङ्गोत्तर चक्षुः साश्रु च वर्त्तते रसवशादेकैकमन्यक्रियम् ॥' अत्र रावणस्य दृविंशतौ वैचित्रेण स्वभावोवितर्निहिताऽपि रसस्य अङ्गत्वेन न योजितेति ।।-0p et , pp_17-22 TEXT ६ ३१ । क्रमेण प्रतिभात्यात्मा योऽस्यानुस्वान- संनिभः। शब्दार्थशक्तिमूलत्वात् सोऽपि द्वधा व्यवस्थितः ॥१०॥ अस्य विवक्षितान्यपरवाच्यस्य ध्वनः संलक्ष्यक्रमव्यङ्गाखाद- नुरणनप्रख्यो य आत्मा सोऽपि शब्दशक्तिमूलोऽर्थशक्तिमूल- श्चेति द्विप्रकारः॥

·UDDYOTA II 71 EXPOSITION $31 Having thus discussed the nature of असंलक्ष्य-क्रम ध्वनि in all its details, Anandavardhana proposes to deal with the other variety of विवक्षितान्यपरवाच्यध्वनि--VIz. सलक्ष्यक्रमध्वनि, also called अनुस्वान-सनिभ-ध्वनि The name is significant in so far as the sequence between the apprehension of the expressed and the suggested senses is distinctly noticeable, just as the sequence between the first sound and the vibrations thereof is noticeable, when a bell is rung This संलक्ष्यक्रम-ध्वनि again has two main divisions, according as it is based on formal suggestiveness (शब्दशक्तिमूल°) or maternal suggestiveness ( अर्थशक्तिमूल° ) Compare °Locana "एव विवक्षितान्यपरवाच्यध्वने प्रथम भेदमलक्ष्यक्रम विचार्य द्वितीय भेद विभक्तुमाह-क्रमेणेत्यादि । प्रथमपादोऽनुवादभागो हेतुत्वेनोपात्त । घण्टाया अनुरणनमभिघातजशब्दापेक्षया क्रमेणैव भाति । सोऽपीति । न केवल मूलतो ध्वनिर्द्विविध । नापि केवलं विवक्षितान्यपरवाच्यो द्विविधः । अयमपि द्विविध एवेत्यपिशब्दार्थ ॥" pp 234-35 Op cit , TEXT ६३२ । ननु शब्दशक्त्त्या यत्रार्थान्तरप्रकाशते स यदि ध्वनः प्रकार उच्यते, तदिदानीं श्लेषस्य विषय एवापहृतः स्यात् । नापहृत इत्याह- आक्षिप्त एवालंकारः शब्दशक्त्या प्रकाशते । यस्मिन्ननुक्तः शब्देन शब्दशक्त्युदभवो हि सः ॥२१॥ यस्मादलंकारो न वस्तुमात्र यस्मिन् काव्ये शब्दशत्त्या प्रकाशते, स शब्दशत्त्युभवो ध्वनिरित्यस्माक' विवक्षितम् । वस्तुद्वये च शब्दशक्या प्रकाशमाने श्लेषः। यथा- ·72 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA येन ध्वस्तमनोभवेन बलिजित्कायः पुरास्त्रोकृतो यश्चोवृत्तभुजङ्गहारवलयो गङ्गां च योऽधारयत् । यस्याहुः शशिमच्छिरोहर इति स्तुत्यं च नामामराः पायांत् स स्वयमन्धकक्षयकरस्वां सर्वदोमाधवः ।। EXPOSITION $ 32 When a homonymous word ( 347 TezToa ) is used to denote more than one sense-one of which is a lie contextual ). and the other 37797, the former alone is conveyed through the primary function or Denotation (37T ETT- CUTTTT), while the latter is compiehended through suggestion (045-5T) The 373TFT sense cannot be conveyed through the self-same function of denotation, because the context (प्रकरण ) is one of the restrictive factors enumerated by Bhartrhari, that delimit the scope of renotation to the field of the contextual sense alone, where the conventional meanings (toalef) are many and consequently indeterminable (37797992). In such cases the word-element is the most important factor, since the substitution of any other synonymous word foi that particular word in question will fail to give rise to the cognition of the 37th sense Now, it might be asked . 'What is the difference between श्लेष and शब्द-शक्तिमूलध्वनि । In both the cases we have homonymous words ( अनेकार्थ- RIGG), and the apprehension of more than one sense there from So what is the reason for differentiating them as two distinct categories ? What more, if in such cases we posit शब्दशक्तिमूलध्वनि instead of श्लेष, there would be left no exclusive scope for the latter As Anandavardhana puts it ; 'नतु 37TET FAIT —'. The Dhvanıkāra has answered this contention in the present kārika 'आक्षिप्त fe H-True, that in 5tf47738ff, as in 599, we have the apprehen- ·UDDYOTA II 73 sion of more than one sense. But, while in the former we have, in addition, the apprehens on of an unexp essed poetic figure ( अलंकार ) qua some definite relation like सादृश्य etc. subzisting between the two senses ( viz. the primary and the suggested ), in the latter no such relation is cognised And this constitutes the essential difference between the two categories (viz sia and 7673Tfahaafar ) In game two or more senses are realised-minus that unexpressed relation that constitutes the link between the two discrete meanings. As Anandavardhana observes . यस्मादलकारों यस्मादलकारों श्लेष -As an illustration of so, when two unrelated facts alone are comprehended, he cites the verse 'येन ध्वस्तमनोभवेन-' This is an adoration to Śiva and Visnu simultaneously Compaie °Locara : येन ध्वस्त बाल क्रीडायामात्मन शकटम् । अभवेन अजेन सता । वलिनो दानवान् यो जयति तादृग येन कायो वपु पुराऽमृत- हरणकाले स्त्रीत्व प्रापित । यश्चोदूवृत्त समद कालियाख्य भुजङ्ग हतवान्। रवे शब्दे लयो यस्य । ‘अकारो विष्णु . '-इत्युक्ते । यश्चाग गोवर्धन पर्वत गा च भूमि पातालगताम् अधारयत । यस्य च नाम स्तुत्यमृषय आहु । कि तत् ? शशिन मथ्नाति इति क्विप्-- राहुः, तस्य शिरोहरो मूर्धापहारक इति । स त्वा माधवो विष्णुः अन्धकनाम्ना जनाना ये क्षयो निवासो द्वारकाया कृत । यदि वा मौषले इषीकाभिस्तेषा क्षयो विनाशो येन कृत ।। द्वितीयोऽर्थ --येन ध्वस्त-कामेन सता बलिजितो विष्णोः सम्बन्धी कायः पुरा त्रिपुर-निर्दहनावसरेऽस्त्रीकृत , शर व नीत । उद्वत्ता भुजङ्गा एव हारा वलयाश्च यस्य, मन्दाकिनी च योऽधारयत् । यस्य च ऋषय शशिमत् चन्द्रयुक्त शिर आहु । हर इति च यस्य नाम स्तुत्यमाहु। स भगवान् स्वयमेव अन्धकासुरस्य विनाशकारी त्वा सर्वदा सर्वकालम् उमाया धवो बल्लभ पायादिति। अत्र वस्तुमात्र द्वितीय प्रतीत नालकार इति श्लेषस्यैव विषय ॥-0p cit., सर्वद पायात् । कीदृक् ?

·74 THP DHVANYALOĶA OF ANANDAVARDHANA pp 235-36. This view of Anandavardhana-iz that in शब्दशक्तिमूलsafe there must necessarily be an apprehension of the unexpressed relation to link the two apparently discrete ideas, seems to be contrary to the opinion of later authors like Mammata etc , who state that mere ae(fact ) might also be suggested in a case of 375&stfahaafat As Mammata observes अलंकारोऽथ वस्त्वेव शब्दाद् यत्रावभासते । प्रधानत्वेन स ज्ञेय शब्दशक्त्युद्भवो द्विधा ।। - Kavj aprakāša, IV 38 As an example of शब्दशक्तिमूलवस्तुध्वनि, Mammata cites the Verse 'पन्थिअ ण एत्थ सत्थरमत्थि मण पत्थरत्थले गामे । उण्णअपओहर पेक्खिउण जड वससि ता वससु ।'- and notes : "अत्र यापभोगक्षमोऽसि तदाऽस्स्वेति व्यज्यते ।।'- Riyyaka, in his commentary called काव्यप्रकाशसकेत on Mammata's work, criticises Mammata for regarding afteafe as a variety of शब्दशक्तिमूलध्वनि, though he himself justifies शब्दशक्तिमुलवस्तुध्वनि in h s Alamkāra-Sarvasva Compare " . यत्र तु प्रस्तुताभिधेयपरत्वेऽपि वाक्यस्य श्लिष्टपदमहिम्ना वक्ष्यमाणार्यनिष्ठमुपक्षेपापराभिधान सूचकत्वं तत्र कि श्लेष उत शब्दशक्तिमूलध्वनिरिति विचार्यते । अर्थद्वयस्य अन्वितत्वेन अभिधेयतया वक्तुमनिष्टे,। नापि ध्वनि । उपक्षेप्यस्य अर्थस्य असवद्धत्वाभावात् तेन सह उपमानोपमेयत्वस्य अविवक्षणात् । न चान्या गतिरस्ति । तदत्र कि कर्त्तव्यम् । उच्यते- श्लेषस्य उक्तनयेन अप्रवृत्तेर्वनेरेवाय विषय इति निश्चय । तथाहि- शब्दशक्तिमूले ध्वनौ अर्थान्तरस्य अस बद्धत्वात् सम्बन्धार्थमौपम्य तत्र न तावत् इलेष ।

·UDDYOTA II 75 कल्प्यते । - स च संबन्धः प्रकारान्तरेण औपम्यपरिहारेण यद्यप्युपपा- दयितु शक्य. स्यात् , तत् कोऽयमभिनिवेशस्तत्र उपमाध्वनी। वस्तु- ध्वनिरपि सम्बन्धान्तरेण तत्र समीचीनः स्यात् । अत एव- 'अलंकारोऽथ वस्त्वेव शब्दाद् यत्रावभासते। प्रधानत्वेन स ज्ञेय. शब्दशक्त्युद्भवो द्विधा ।।'- इति न्यायभवनवन्धेन (?) द्विधा शब्दशक्त्युद्भव उक्त । एव प्रकृतेऽपि यत्र सूचनाव्यापारोऽस्ति तत्र शब्दशक्तिमूलो वस्तुध्वनि- बर्बोद्धव्यः। यथा- 'सद्यः कौशिकदिग्विजृम्भणवशादाकाशराष्ट्र रसात त्यक्त्वा धूस रकान्तिवल्कलधरो राजास्तशैल ययौ। तत्कान्ताऽप्यथ सान्त्वयन्त्यलिकुलध्वान समुल्लासिभि क्रन्दन्तं कुमुदाकरं सुतमिव क्षिप्रं प्रतस्थे निशा॥' इति। हरिश्चन्द्र चरितेऽत्र प्रभातवर्णनानुगुण्येन राजशब्दाभिधेयेऽस्तमुपेयुषि चन्द्रे रोहिताश्वाख्यतनयसहितया उशीनर्या वध्वा युक्तस्य हरिश्चन्द्रस्य राज्ञो विश्वामित्रसपादितोपद्रववशात् प्रात: स्वराष्ट्र त्यक्त्वा वाराणसी प्रति गमन सूचित स्यात् । तथा च कौशिकशब्द प्रकृते इन्द्रोलू कयो- वर्तते। सूचनीयार्थविषयत्वेन तु विश्वामित्रवृत्ति । वल्कलसुताभ्या त्वौपम्य सूचनोयार्थनैरपेक्ष्येण सादृश्यसभवमात्रेण सभवनीयम । अतश्च प्रकृतेन सूचनीयस्य सबन्धात् शब्दशक्तिमूलो वस्तुध्वनिरयम् ।। Op cit , pp 101-103. Jayaratha remarks that this incongruen- It is really an instance of शब्दार्थोभयशक्तिमूलध्वनि as Jayaratha observes in his commentary "अत्र च यद्यपि सुतादिरूपा- र्थशक्तिरप्यस्ति इति , वस्तुध्वनेरुभयशक्तिमूलत्वमेव तथापि शब्दशक्तिरत्र स्फुटा स्थितेति तन्मूलत्वमेव ग्रन्थकृताऽस्योक्तम् ॥----Ibud We might Justify Rāyyaka by referring to the maxim : 'यो हि उभयो स्थाने भवति लभतेऽसावन्यतरव्यपदेशम्' as he has bunself done similar context in defending the Dhvanik āra 111a.

·76 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA in two . cy between the two views of Rúyyaka as stated different places is only appare.it and can be easily reconciled For the criticism in his Kavyayrakāśa-Samketa should be construed as having reference to the particular illustration and not to वस्तुध्वनि as such. As he notes :- यत्तु काव्यप्रकाशसकेते ग्रन्थकृता वस्तुध्वने. शब्दशक्ति- मूलत्व चिन्त्यमुक्तम् , तदुदाहरणाभिप्रायेणैवोन्नेयम् । तत्र हि 'पन्थिअ ण इत्थ सत्यर-' इत्याधु दाहरणम् उभयशक्तिमूल शब्दशक्तिमूलस्य वस्तुध्वने श्रोमम्मटेनोपात्तम् ।।1-Vimarsmi loc cit Jagannātha, too, in his Rasagangadhara upholds this twofold classification of शब्दशक्तिमूलध्वनि The following extract dealing with वस्तु-ध्वनि should be carefully noted "शब्दशक्तिमूलवस्तुध्वनिर्यथा- 'राज्ञो मत्प्रतिकूलान्मे महद् भयमुपस्थितम् । बाले वारय पान्थस्य वासदानविधानत ।।' अत्रोपभोग देहीति वस्तु राज पदशक्तिमूलानुरणनविषय. । राज- पदात् चन्द्रोपस्थितावेव चन्द्रजनितभयवारणकारणत्वेन उपभोगस्या- भिव्यक्ते । न चात्र नृप-चन्द्रयोरुपमानोपमेयभाव , भेदापोहरूफ रूपक वा तथाऽस्तु इति वाच्यम् । इह नृपरूपस्यार्थस्य चन्द्ररूपार्थ- गोपनमात्रार्थमुपात्तत्त्वेन युगपदुल्लसितोपमानोपमेयकयोरुपमारूपक- योस्तात्पर्यविषयताया अयोगात् । न चाससृष्टार्थद्वयबोधने वाक्यभद- इति वाच्यम् । तुल्यकक्षतया द्वयोरससृष्टयोरर्थयो प्रतिपिपादयिषि- तत्व एव तस्याभ्युपगमात् । इह तु आच्छादकप्रतीतिसमये आच्छाद्या- I But this defence does not appear very satisfactory in view of the fact that Rüyyaka in his Kāvyaprakāśasamketo categor.cally denies शब्दशक्तिमूलवस्तुध्वनि ·UDDYOTA II 77 प्रतीति , evimous आच्छाद्यप्रतीतो च आच्छादक-न्यग्भाव एवेति नास्ति तुल्यकक्षता ||-Op cut p 162 1 Thus, on the showing of Rūyyaka, Visvanātha and Jagannātha alike, it becomes dent that when out of two senses apprehended through homonywords one is intended to be merely covertly hinted at ( 317791T) instead of being plainly stated, and the other serves as a cloak ( 37709167 ) to hide the former in the first instance, it is a case of affeaf7 pure and simple, the former being conveyed through suggestion (UGT) and the latter through Denotation ( अभिधेय ). Appayya Diksita's View regarding शब्दशक्तिमूलध्वनि 15 somewhat different, however According to him, when from particular homonym ( अनेकार्थ शब्द ), प्रकृत and अप्रकृत senses are cognised, both of them are equally conveyed by Denotation ( 3FFHTETT TI917 ), the restrictive force of factors like सयोग, विप्रयोग etc as enumerated by Bhartrhari, being logically unjustifiable The BTh sense is not suggested, as the followers of Mammata would have it But the apprehension of the relation (सम्बन्ध ) that would link these two apparently isolated senses 18 caused by the function of suggestion ( व्यञ्जनाव्यापार ) and thus we have शब्दशक्तिमूलालकारsafa in such cases As he states : ननु च यत्र अनेकत्र प्रकरणाद्यविशिष्टम्, तत्र भवतु अनेकत्राप्यभिधाव्यापार । यत्र a. I Compare also: सत्पक्षा मधुरगिरः प्रसाधिताशा मदोद्धतारम्भा । निपतन्ति धार्तराष्ट्रा कालवशान्मेदिनीपृष्ठे ॥'- (वेणी० ११६) -अत्र शरद् वर्णनया प्रकरणेन धार्तराष्ट्रादिशब्दाना हसाद्यर्थाभिधाने नियमनात् दुर्योधनादिरूपोऽर्थ. शब्दशक्तिमूलो वस्तुध्वनि । इह च प्रकृत- प्रबन्धाभिधेयस्य द्वितीयार्थस्य मुख्यतयैव विवक्षितत्वात् उपमानोपमेयभावो न विवक्षित इति नोपमाध्वनिन च श्लेष इति सर्वमवदातम् ।।-Sahitya. Darpana, Chap x.

·78 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA ? प्रकरणस्य क्वचिदर्थेऽवस्थितत्वेऽपि अप्राकरणिक शक्यान्तर प्रतीयते, तत्र का गति यथा- 'असावुदयमारूढः कान्तिमान् रक्तमण्डल । राजा हरति लोकस्य हृदय मृदुभि करै.॥-इति चन्द्रो- दयवर्णनप्रस्तावे। अत्र हि अप्राकरणिको भूपतिरभ्युदयादिविशिष्ट. प्रतीयते । अत्र प्राञ्च.-'तत्र शब्दशक्तिमूलो व्यञ्जनाव्यापार एव शरणम्, गत्यन्तराभावात् । न हि तस्य तत्राभिधा स भवति, तस्या. प्रकरणेन नियन्त्रितत्वात् । नापि लक्षणा, मुख्यार्थबाघाद्यभावात् । न चाभिधाया इव व्यञ्जनस्यापि प्रकरणेन नियन्त्रण, तेनापि न तन्निर्वाह इति वाच्यम्, तन्य धर्मिग्राहकमानेन तदनियम्यतयैव सिद्धे ॥....वय तु ब्रूम -'असावुदयमारूढ.--' इत्यादौ प्राकरणिके- ऽर्थे प्राकरणिकवत् अप्राकरणिकेऽपि 'राज-कर-मण्डलादिशब्दाना परस्परान्वय-योग्य-नृपति-तद्ग्राह्यधनदेशादिवाचकाना समभिव्याहार- रूपमभिधानियामकमस्तीत्यर्थद्वयस्यापि प्राकरणिकत्वे इव प्राकरणिका प्रकारणिकरूपत्वेऽपि उभयत्र अभिधव व्यापार , यथोक्तसमभिव्या- हारस्यापि शब्दान्तरसनिधिरूपत्वेन प्रकरणवदभिधानियामकत्वात् ।.. तथाहि-प्रकरणादिकमुल्लङ्घन व्यञ्जनाव्यापारेणापि अर्थान्तरप्रत्ययो न सर्वत्र वक्तु शक्यते, प्रकरणादीनामभिधानियामकत्वकल्पनस्येव व्यर्थत्वापत्तेः।। तद्धि नादृष्टार्थम्, 'कि तु 'सैन्धवमानय' इत्यादौ एकार्थ- मात्रपर-नानार्थशब्दस्थले अर्थविशेषस्मृतिव्यवस्थार्थ तत् । यदि तत्रापि व्यञ्जनव्यापारेणार्थान्तरप्रत्यय. स्यात्, तदा कथमेषा सिध्येत् । न हि अभिमतानभिमतक्षेत्रसाधारणस्य जलाशयस्य अभिमतक्षेत्रगामिनी- मेका कुल्या विधाय अनभिमतक्षेत्रगामिन कुल्यान्तरस्यापि कल्पने जलस्याभिमतक्षेत्रकगामित्व-व्यवस्था कृता भवति । कवयितुश्चमत्काराय अप्राकरणिकेऽप्यर्थे तात्पर्यम्, यत्र वाऽश्लील- दोष., तत्रैव व्यञ्जनाव्यापारोन्मेष , न सर्वत्र इति तद्व्यवस्थासिद्धये तत्र तत्र नियामकानि अस्मदुक्तानि अन्यादृशानि वा अवश्यमादत- तथाच यत्र ·UDDYOTA II 79 व्यानि, तेषा च अभिधानियामकत्वमेव वक्तु शक्यमिति व्यर्थस्तत्र व्यक्तिकल्पनापरिश्रम , दुर्वारश्च तत्र व्यक्तिवादिमतेऽपि अभिधा- व्यापार तस्मात् प्रस्तुताप्रस्तुतोभयपरेऽपि प्रस्तुताप्रस्तुतोभय- वाच्यार्थेऽभिधैव वृत्ति । तदुपस्थितेषु च पदार्थेषु आकाड क्षादि- सहकारिवशाद् उभयविधवाक्यार्थप्रत्यय –इत्यप्रस्तुतविषये न पदार्थ- प्रतीतये नापि वाक्यार्थप्रतीतये व्यक्ति रुपगन्तव्या ।। यत्तु प्राचाम- प्रस्तुते शक्तिमूलव्यञ्जनवृत्त्यभिधानम्, तदप्रस्तुतार्थप्रतीतिमूलके यथा 'उदयमारूढ -' इत्यादिविशेषणविशिष्ट. पृथिवीपति स्वल्प- ग्राह्यर्धन लोकस्य हृदय रञ्जयति, एव तथाभूतश्चन्द्रमा मृदुल. किरणरित्यादिरूपेण प्रतीयमाने उपमाद्यर्थालकारे तदवश्यम्भाव- दृढीकरणाभिप्रायेण । न तु तत्रापि वस्तुतो व्यञ्जनव्यापारा- स्तित्वाभिप्रायेण ||-Vrttuvai ttuka, pp_11-16 Now, it might be contended against this interpretation of शब्दशक्तिमूलध्वनि, that there would be no scope वस्तुध्वनि based on शब्दशक्ति and the traditional two-fold fall down For, in the above view the 377- FJa fact would also be conveyed through denotation (37fHET), and there being no implied relation to be communicated in this case, as in the former, the aid of suggestion would not be required here at all Appayya Diksita's arguments are ingenious though somewhat strained "नन्वेवम्-शब्दशक्ति- 'आच्छादितायतदिगम्बरम्-' इत्याधुदा- हरणसत्त्वेऽपि तन्मूलो वस्तुध्वनिल्यु प्येत, निरलकारेऽप्रस्तुतार्थ एव वस्तुध्वनेरुदाहरणीयत्वात् तत्र च त्वयाऽभिधाङ्गीकारात्-इति चेत्, न। यत्र अप्रस्तुतेऽयऽभिधयेव प्रतिपाद्यमाने तन्मूलमनभिधेयं वस्तु प्रतीयते, तत्र तदङ्गीकारात् इति । यथा- 'शनिरशनिश्च तमुच्चैर्निहन्ति कुप्यसि नरेन्द्र । यस्मै त्वम् ।' -इति । अत्र हि 'अशनि'-शब्देन प्रस्तुताद् वज्रादन्यस्मिन् समभि- for division would मूलस्यालकारध्वने ·80 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA । व्याहृत-शनि विरुद्धरूपेऽप्यर्थ अभिधयैव प्रतिपाद्यमाने 'विरुद्धावपि त्वदनुवर्तनार्थमेक कार्य कुरुत' इत्युपश्लोक्यस्य प्रभावा तिशय प्रतीयते। इत्थमेव प्राचौनैरपि शब्दशक्तिमूलो वस्तुध्वनिरुदाहृत ॥" -0p cit , pp. 16-17 Jagannātha's distinction between इलेष, समासोक्ति on the one hand and TozafxazEata on the other is moie logical , and precise . 'श्रुत्यैकयाऽनेकार्थप्रतिपादन श्लेषः ।। तच्च द्वेधा। अनेक- धर्मपुरस्कारेण; एकधर्मपुरस्कारेण च । आद्य द्वेधा। अनेकशब्द- प्रतिभानद्वारा, एकशब्दप्रतिभानद्वारा चेति त्रिविधः श्लेषः। तत्राद्य सभङ्गो द्वितीयो ह्यभङ्ग इति वदन्ति। तृतीयस्तु शुद्ध । एव त्रिविधोऽप्यय प्रकृतमात्राप्रकृतमात्र प्रकृताप्रकृतोभयाश्रितत्वेन पुनस्त्रि- विध । अत्राचे भेदे द्वितीये च विशेष्यस्य श्लिष्टताया कामचार.। तृतीयभेदे तु विशेषणवाचकस्यव श्लिष्टत्व न विशेष्यवाचकस्य । तथात्वे तु शब्दशक्तिमूलध्वनेरुच्छेद एव स्यात्। विशेषणमात्रश्लिप्ट- तायामपि प्रकृताप्रकृतधर्मिणोरुपादान एव श्लेष । प्रकृतधर्मिमात्रस्य उपादाने तु समासोक्तेरेव विषय । यत्र तु प्रकृता प्रकृतोभयविशेष्ययो- रपि श्लिष्टपदोपात्तत्व स तु ध्वनेविषय इत्युक्तम्। स च यथा- 'अविरल-विगलद्दानोदक-धारासा रसिक्तघरणितल. । धनदाग्रमहितमूर्तिर्जयतितरा सार्वभौमोऽयम् ।।' -अत्र राजनि प्रस्तुते उदग्दिग्गजोऽप्रस्तुतोऽपि व्यञ्जनमर्यादया प्रतीयते। तत्र अप्रस्तुताभिधान मा प्रसाड क्षीत् इति प्रस्तुताप्रस्तुत- योरुपमानोपमेयभावे तात्पर्य कल्प्यते। इम च शब्दशक्तिमूलानुरण- नरूप ध्वनिमाहु ॥"--Rasagangadhara, pp_522-23 & 529. TEXT $३३। ननु अलंकारान्तरपतिभायामपि श्लेपव्यपदेशो भवतीति दर्शितं भट्टोदभटेन, तत् पुनरपि शब्दशक्तिमूलो ध्वनि- ·UDDYOTA II 81 निरवकाश इत्याशङ्कप्रदमुक्तम्-'आक्षिप्त'-इति । तदयमर्थः-यत्र शब्दशक्त्या साक्षादलकारान्तरं वाच्यं सत् प्रतिभासते, स सर्वः श्लेषविषयः। यत्र तु शब्दशक्ता सामर्थ्याक्षिप्त वाच्यव्यतिरिक्तं व्यङ्गामेवालंकारान्तरं प्रकाशते, स ध्वनेर्विषयः। शब्दशक्तता साक्षादलकारान्तरप्रतिभा यथा- तस्या विनापि हारेण निसर्गादेव हारिणौ । जनयामासतुः कस्य विस्मयं न पयोधरौ ॥ अत्र शृङ्गारव्यभिचारी विस्मयाख्यो भावः साक्षाद विरोधाल कारश्च प्रतिभासत इति विरोधच्छायानुग्राहिणः श्लेषस्याय विषयः, न त्वनुस्खानोपमस्य ध्वनेः। अलक्ष्यक्रमव्यङ्गग्रस्य तु ध्वनेर्वाच्येन श्लेषेण विरोधेन वा व्यञ्जितस्य विषय एव। यथा ममैव- श्लाघ्याशषतर्नु सुदर्शन-करः सर्वाङ्गलीलाजित- त्रैलोक्यां चरणारविन्दललितेनाक्रान्तलोको हरिः। बिभ्राणां मुखमिन्दुरूपमखिल चन्द्रात्मचक्षुर्द धत् स्थान यां स्वतनोरपश्यदधिकां सा रुक्मिणो वोऽवतात ॥ अत्र वाच्यतयैव व्यतिरेकच्छायानुप्राही इलेषः प्रतीयते । यथाचm भ्रमिमरनिमलसहृदयतां प्रलय मूर्छा तमः शरीरसादम् । मरणं च जलदभुजगज प्रसह्य कुरुते विष वियोगिनीनाम् ॥ यथावा- चमहिअमाणसकञ्चणपङ्कजणिम्महिअपरिमला जस्स । अखण्डिअ-दाण-पसारा बाहुप्पलिहा विभ गइन्दा॥ अत्र रूपकच्छायानुगाही श्लेषो वाच्यतयैवावभासते ॥ EXPOSITION the § 33. In this section Anandavardhana brings out significance of the qualifying adjunct 'आक्षिप्त,' (Implted.

·82 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA an suggested). 'आक्षिप्त-शब्दस्य कारिकागतस्य व्यवच्छचं दर्शयितु चोद्येनोपक्रमते-नन्वल कारेत्यादिना ।'-°Locana. ननु....ध्वनेर्विषय इति-The opponents might raise objection to the above distinction between श्लेष and शब्द- शक्तिमूलध्वनि as being unsatisfactory and illogical. For, Udbhata has elaborately shown in his Kāvyālamkāra-Sara- Samgraha that in the case of a too there is the comprehension of other poetic figures like उपमा, विरोध, रूपक etc., though in such cases 70 alone is the principal figure of speech, the apprehension of the latter being of a fleeting sort and thus momentary in existence Consequently श्लेष 1s the real figure (वास्तव) and others only apparent (प्रतिभासिक). As he states 'एकप्रयत्नोच्चार्याणा तच्छाया चैव बिभ्रताम् । स्वरितादिगुणैर्भिन्नैर्बन्धः श्लिष्टमिहोच्यते ॥ अलकारान्तरगता प्रतिभा जनयत् पदै. । द्विविधैरर्थशब्दोक्तिविशिष्ट तत् प्रतीयताम् ॥1 -0p. cut., IV. 9-10. - । I - The following exposition of Udbhata's views on श्लेष and its relation to other figures in the event of their coexistence is very lucid :- "अत्र विचार्यते-अय चालकार (viz श्लेषः) प्रायेणालकारान्तरस्य विषयमभिनिविशते । तत्र किमस्य बाधकत्वम् , आहोस्वित् सकीर्णत्वम् , उताहो बाध्यत्वम् इति । अत्राहुरुद्भटाचार्या -'येन नाप्राप्ते य आरभ्यते स तस्य बाधक'--इति न्यायेन अलकारान्तरविषय एवायमारभ्यमाणोऽलकारान्तर बाधते। न चास्य विविक्त. कश्चिदस्ति विषयो यत्र सावकाशो नान्य बाधेत । तथाहि अप्रकृतमात्रयो प्रकृतमात्रयोर्वा तावत् तुल्ययोगितैव जागर्ति । प्रकृताप्रकृतयोस्तु दीपकम् । तदनुमोदिता. उपमादयश्च । न च-'देव! त्वमेव पातालमाशाना त्वं निबन्धनम् । त्व चामरमरुद्भूमिरेको लोकत्रयात्मक. ॥' -इत्यादि-काव्यप्रकाशोक्तो विविक्तो विषय इति वाच्यम् । रूपकस्यैवात्र ·UDDYOTA II 83 Thus, there is no real difference between 3759 and Togofera- मूलध्वनि, and the latter can be easily comprehended under the former, and as such need not be regarded as a separate category at all The word 'आक्षिप्त.' has been used in the kārzkā as a guard against such a possible contention. Though in Udbhata's view there is the apprehension of other poetic figures in the cases of PT, still that other figure is expressed un words and not suggested. But in the case of शब्दशक्तिमूलध्वनि the cognition of the poetic figure (in the nature of a distinct relation between the प्रस्तुत and अप्रस्तुत ideas ) is generated through the power of suggestion and not of denotation. And this makes all the difference between the two categories Thus the word 'आक्षिप्त.' as qualifying 'अलकार.' in the above kārika is significant Anandavardhana cites some instances of 2010 where other 37517's are explicitly stated These are certainly not cases of शब्दशक्तिमूलध्वनि, where the poetic figure must be suggested. 'तया.... ...पयोधरौ'-It is an instance of श्लेष and विरोध where the latter is expressed in so many words. अत्र....ध्वने.--Just as 'Wonder' (विस्मय), the व्यभिचारि- भाव pertaining to शृङ्गार, 1s expressed by the term 'विस्मय' itself, so too the particle 37f9 denotes fatte ( contradiction ) instead of suggesting it As °Locana puts it- स्फुटत्वात् ।....कथ तर्हि 'नदीना सपद बिभ्रद्राजाध्य सागरो यथा- इत्यादौ उपमाया प्रत्यय ? कथ वा तत्रैव 'यथा'-शब्दस्थाने 'किमु'-शब्ददाने उत्प्रेक्षाया ? अपर इति कृते च रूपकस्येति चेत्, न। अत्र हि उपमादीना प्रतिभानमात्र न तु वास्तवी स्थिति । नहि श्वैत्येन शुक्तौ रजतत्व प्रतीयमान- मपि वस्तुतोऽस्ति। तस्मादुपमादिप्रतिभोत्पत्तिहेतु श्लेष एव स्वविषये सर्वत्रालकार" इति ।।-Rasagangādhara, pp 525-26 Later theorists have however criticised this position of Udbhața. See Kavyaprakāsa, IX, Sāhityadarpana, X; Rasagagāndhara, loc. cit ·84 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA N an अपि-शब्दोऽय विरोधमाचक्षाणोऽर्थद्वयेऽपि अभिधाशक्ति नियच्छति। हरतो हृदयमवश्यमिति हारिणौ। हारौ विद्येते ययोस्तौ हारिणा- विति। अत एव विस्मयशब्दोऽस्यैवार्थस्योपोद्वलक । अपिशब्दाभावे तु न तत एव अर्थद्वयस्याभिधा स्यात् , स्वसौन्दर्यादेव स्तनयोर्विस्मय- हेतुत्वोपपत्ते । विस्मयाख्यो भाव इति दृष्टान्ताभिप्रायेण उपात्तम् । यथा विस्मय. शब्देन प्रतिभाति 'विस्मय' इत्यनेन शब्देन, तथा विरोधोऽपि प्रतिभाति अपीत्यनेन शब्देन ।।-0p cit , pp 236-37 'अलक्ष्यक्रम ...विषय एव'--But though the verse 'तस्या विनापि' cannot be regarded as an instance of शब्दशक्ति- मूलध्वनि of the सलक्ष्यक्रम category, yet it can be properly regarded as illustration of असलक्ष्यक्रमध्वनि, since the emotion of love (शृङ्गार ) is predominant in it As Locana remarks 'तत् कि सर्वथैवात्र ध्वनि स्ति-इत्याशङ्गग्राह-अलक्ष्येति । विरोधेन वेति-वाग्रहणेन श्लेषविरोध-सकराल कारोऽयमिति दर्शयति । अनुग्रहयोगादेकतरत्यागग्रहणनिमित्ताभावो हि वा-शब्देन सूच्यते ॥'-0p eit , p 237 'श्लाघ्याशेष प्रतीयते'—In this verse again इलेष and aufarts are both expressed and consequently it cannot be regarded as an instance of शब्दशक्तिमूलध्वनि Compare Locana, "सुदर्शन चक्रे करे यस्य। व्यतिरेकपक्षे सुदर्शनौ श्लाघ्यौ करावेव यस्य। चरणारविन्दस्य ललितं त्रिभुवनाक्रमणक्रीडनम् । चन्द्ररूपं चक्षुर्धारयन् । वाच्यतयैवेति। स्वतनोरधिकामिति शब्देन व्यतिरेकस्य उक्तत्वात् ।।"-bd The verse 'भ्रमिमरतिम्--' illustrates how श्लेष and रूपक are both वाच्य Compare Locana, भुजगशब्दार्थपर्यालोचनाबलादेव विषशब्दो जल मभिधायापि न विरन्तु- मुत्सहते। अपि द्वितीयमर्थ हालाहल-लक्षणमाह । तदभिधानेन विनाऽभिधाया एवासमाप्तत्वात् । भ्रमिप्रभृतीना तु मरणान्ताना साधारण एवार्थ.॥-0p. ct , p. 338 The verse has also been तु .

·UDDYOTA II 85 gupta cited in Mammata's Kavyaprakāsa as an instance of गुणीभूत- व्यङ्गा of वाच्यसिद्धयड्ग variety . 'अत्र हालाहल व्यङ्गय भुजग- रूपस्य वाच्यस्य सिद्धिकृत्'. We are to note that whale Abhinavaconsiders the idea of हालाहल to be expressed ( वाच्य ), according 10 Mammata it is suggested ( व्यङ्गा ). "चमहिम....गइन्दा"-"निराशीकृतत्वेन खण्डितानि यानि मानसानि शत्रुहृदयानि तान्येव काञ्चनपङ्कजानि । ससारत्वात् तर्हेतुभूत.। णिम्महिअपरिभला इति। प्रसृतप्रतापसारा अखण्डित- विसरणप्रसरा बाहुपरिघा एव यस्य गजेन्द्रा इति। गजेन्द्रशब्दवशाच्च- महिअशब्द परिमलशब्दो दानशब्दश्च त्रोटनसौरभ-मंद-लक्षणानर्थान् प्रातपाद्यापि न परिसमाप्ताभिधाव्यापारा भवन्तीत्युक्तरूप द्वितीय- मप्यर्थमभिदधत्येव ।।"-°Locana, p 238. TEXT स्वरूपस्तत्र $३४। स चाक्षिप्तोऽलंकारो यत्र पुनः शब्दान्तरेणाभिहित- न शब्दशक्त्युभवानुरणनरूपव्यङ्गमध्वनिव्यवहारः। तत्र वक्रोक्त्यादिवाच्या कारव्यवहार एव। यथा- 'दृष्ट्या केशव ! गोपरागहतया किञ्चिन्न दृष्टं मया तेनैव स्खलितास्मि नाथ | पतितां किं नाम नालम्बसे। एकस्वं विषमेषु खिन्नमनसा सर्वावलानां गति- गौप्येवं गदितः सलेशमवता गोष्ठे हरिर्वश्विरम् ॥ एवजातीयकः सर्व एव भवतु कामं वाच्यश्लेषस्य विषयः। यत्र तु सामर्थ्याक्षिप्तं सदलकारान्तरं शब्दशक्त्या प्रकाशते स सर्व एव ध्वनेविषयः। यथा-'अत्रान्तरे कुसुमसमययुगमुपसंहरन्न- जम्भत गोष्माभिधानः फुल्लमल्लिकाधवलाट्टहासो महाकालः।' यथा च'उन्नतः प्रोल्लसद्धारः कालागुरुमलोमसः । पयोधरभरस्तन्व्या केन चक्रऽभिलाषिणम् ॥' यथा वा-'दत्तानन्दाः प्रजानां समुचितविषयाकृष्टसृष्टः पयोभिः पूर्वाह्न विप्रकीर्णा दिशि दिशि विरमत्यहि संहारभाजः।

·86 THE DHVANYÁLOKA OF ANANDAVARDHANA दीप्तांगोर्दीर्घदुःखप्रभवभवभयोदन्वदुत्तारनावो गावो वः पावनानां परमपरिमितां प्रीतिमुत्पादयन्तु।' एषदाहरणेष शब्दशक्त्या प्रकाशमाने सत्यपाकरणिकेऽर्थान्तरे वाक्यस्यासम्बद्धार्थाभिधायिखमा प्रसाङ्क्षीद, इति अप्राकरणिक- पाकरणिकार्थयोरुपमानोपमेयभावः कल्पयितव्यः सामर्थ्याद इत्याक्षिप्तोऽयं श्लेषो न शब्दोपारूढ इति विभिन्न एव श्लेषादनु- स्वानोपमव्यङ्गास्य ध्वनेविषयः। अन्येऽपि चालंकाराः शब्द- शक्तिमूलानु स्वानरूपव्यङ्गो ध्वनौ सम्भवन्त्येव । तथा हि विरोधो- ऽपि शब्दशक्तिमूलानुस्वानरूपो द,श्यते। यथा स्थाण्वीश्वराख्य- जनपदवर्णने भट्टबाणस्य- 'यत्र च मातङ्गगामिन्यः शीलवत्यश्च, गौर्यो विभवरताच, श्यामाः पद्मरागिण्यश्च, धवलद्विजशुचिवदना मदिरामोदिश्वसनाच प्रमदाः॥ EXPOSITION $ 34 Now Anandavardhana justifies the use use of the restructive particle एव in the above kārika : ‘एवमाक्षिप्तशब्दस्य व्यवच्छेद्यं प्रदर्य एवकारस्य व्यवच्छेद्य दर्शयितुमाह-स चेति ।" Locana सच ....व्यवहार एव-We have noted that when the relation between the 37 and 3775 ideas is not expressly stated, it is a case of शब्दशक्तिमूलध्वनि. But if the poet uses any such word that is expresstve ( वाचक) of the relation which has already been suggested, it would not entitle the piece to be considered as a specimen of शब्दशक्ति- मूलध्वनि To be a case of शब्दशक्तिमूलध्वनि, the relation must always be suggested, and in no way expressed. Otherwise it would be regarded merely as an instance of such figures of speech as axiffct consisting in witty expressions and striking modes of speech. Thus, Ta is significant excluding as it does such cases from the scope of शब्दशक्तिमूलध्वनि.

·UDDYOTA II 87 Abhinavagupta's comments are very illuminating on this point : “उभयार्थप्रतिपादनशक्तशब्दप्रयोगे यत्र तावदेकतरवि य- नियमनकारणम् अभिधाया नास्ति, यथा-'येन ध्वस्तमनोभवेन' इति, यत्र वा प्रत्युत द्वितीयाभिधाव्यापारसद्भावावेदक माणमस्ति यथा-'तस्या विना' इत्यादौ, तत्र तावत् सर्वथा 'चमहिअ' इत्यन्ते । सोऽर्थोऽभिधेय इति स्फुटमदः। यत्रापि अभिधाया एकत्र नियमहेतुः प्रकरणादिर्विद्यते तेन द्वितीयस्मिन् अर्थे नाभिधा सक्रामति, तत्र द्वितीयोऽर्थोऽसावाक्षिप्त इत्युच्यते, तत्रापि यदि पुनस्तादृक्च्छब्दो विद्यते येनासौ नियामक. प्रकरणादिरपहतशक्तिकः सपाद्यते । अत एव साऽभि शक्तिर्बाधिताऽपि सती प्रतिप्रसूतेव, तत्रापि न ध्वने- विषय इति तात्पर्यम् । चशब्दोऽपिशब्दाथ भिन्नक्रमः। आक्षिप्तो- ऽपि आक्षिप्ततया झटिति सम्भावयितुमारब्धोऽपि इत्यर्थः । न त्वसा- वाक्षिप्तः, किन्तु शब्दान्तरेण अन्येन अभिधायाः प्रतिप्रसवनाद् अभि- हितस्वरूप. सम्पन्नः । पुनर्ग्रहणेन प्रतिप्रसवं व्याख्यातं सूचयति । तेनैवकार आक्षिप्ताभासं निराकरोति"- Locana, pp. 238-39 This rule holds good in the case of emotions ( रस ) as well. Thus, if a particular emotion properly developed and suggested through विभाव's, अनुभाव's and सचारिभाव's be again denoted by words expressive (वाचक ) of it, like शृङ्गार, करुण etc, it would be regarded as a defect and reflect the bad craftsmanship of the poet Jagannatha's strictures on this point are worthy of note : "इत्थमविरोधसपादनेनापि निबध्यमानो रसो रसशब्देन शृङ्गारादिशब्दैर्वा नाभिधातुमुचितः। अनास्वाद्य- तापत्तेः। तदास्वादश्च व्यञ्जनमात्रनिष्पाद्य इत्युक्तत्वात् । यत्र विभावादिभिरभिव्यक्तस्य रसस्य स्वशब्देनाभिधानं तत्र को दोष. इति चेत्, व्यङ्गास्य वाच्यीकरणे सामान्यतो वमनाख्यदोषस्य वक्ष्य- माणत्वात् । आस्वाद्यतावच्छेदकरूपेण प्रत्ययाजनकतया रसस्थले वाच्यवत्तेः कापेयकल्पत्वेन विशेषदोषत्वाच्च ।।-0p cut., P 61. . ' ·88 THE DHYANYĀLOKA OF ANANDAVARDHANA 'दृष्ट्या केशव!.... ..चिरम्। -Abhinavagupta explains the verse as follows : “हे केशव ! गोधूलिहतया दृष्टया न किञ्चिद् दृष्टं मया। तेन कारणेन स्खलितास्मि मार्गे। ता पतिता सती मा किं नाम कः खलु हेतु. यन्नालम्बसे हस्तेन । यतस्त्वमेव एको- ऽतिशयेन बलवान् निम्नोन्नतेष सर्वेषामबलाना बालवृद्धाङ्गनादीना खिन्नमनसा गन्तुमशक्नुवता गतिरालम्बनाभ्युपाय इत्येवविधऽर्थे यदप्यते प्रकरणेन नियन्त्रिताभिधाशक्तयः शब्दास्तथाऽपि द्वितीयेऽर्थे व्याख्यास्यमानेऽभिधाशक्तिनिरुद्धा सती ‘सलेश'मित्यनेन प्रत्युज्जी- विता। तत्र सलेश ससूचनमित्यर्थः, अल्पीभवनं हि सूचनमेव । हे केशव | गोप स्वामिन् ! रागहृतया दृष्टयेति । केशवगेन उपरागेण हृतया दृष्टयति वा संबन्धः । स्खलितास्मि खण्डितचरित्रा जातास्मि । -पतितामिति भर्तृ भावं मा प्रति । एक इति असाधारण-सौभाग्यशाली त्वमेव । यत. सर्वासामबलाना मदनविधु रमनसामीाकालुष्य- निरासेन सेव्यमानः सन् गतिः जीवितरक्षोपाय इत्यर्थ ॥''-Op.cit , p 240 Thus, the use of the word 'सलेशम्' ('covertly') gives a fresh impetus to the function of denotation ( BTHETETTYTT ) in conveying the second idea as addressed by the maiden to her paramour, which otherwise would have been communicated through the function of suggestion, the function of 37FTET being circumscribed within the sphere of the Town (contextual) meaning alone by virtue of the restrictive force of Tu or context. Compare : “अत्र गोपरागादिशब्दाना गोपे राग इत्यादि- व्यङ्गयार्थाना सलेशमिति पदेन स्फुटतयाऽवभास । सलेशमिति पदस्य परित्यागे ध्वनिरेव-Sahityadarpana I. The verse is really an instance of उभयशक्तिमूलध्वनि, though it has been cited by the Dhvanıkāra as a counterinstance ( प्रत्युदाहरण) in the context of शब्दशक्तिमूलध्वनि. For Rüyyaka's justification of this apparent anomaly compare his remarks quoted later on, .

·UDDYOTA II 89 ....विषय.-Anandavardhana now defines and illustrates शब्दशक्तिमूलध्वनि. The अलकार (1e. the relation between the primary and the suggested meanings) must always be suggested, as has been so often stated above He quotes the Harsacarita passage : 'अत्रान्तरे... महाकाल',as, an instance of अलंकारध्वनि based on शब्दशक्ति Here the word महाकाल has two meanings-one referring to the long summer ( महान् काल ) through योगशक्ति and the other to Siva through रूढि. The former being contextnal (प्राकरणिक), it is conveyed through denotion, and the latter as also the relation of summlarity (मादृश्य) subsisting between the two are comprehended through suggestion. Compare Abhinavagupta's comments : "एव श्लेषाल कारस्य विषयमवस्थाप्य ध्वनेराह-यत्र खिति । कुसुमसमयात्मक यद्युग मासद्वय तदुपसहरन् । धवलानि हृद्यानि अट्टानि आपणा येन तादृक फुल्लमल्लिकाना हासो विकासः सितिमा यत्र। फुल्लमल्लिका एव धवलाट्टहासोऽस्येति तु व्याख्याने 'जलद- भुजगजम्' इत्येतत्तुल्यमेतत् स्यात् । महाश्चासौ दिनदैर्घ्यदुरति- वाहतायोगात् काल. समय । अत्र ऋतुवर्णनप्रस्तावनियन्त्रिता- भिधाशक्तय., अत एव 'अवयव-प्रसिद्ध समुदायप्रसिद्धिर्बलीयसी' इति न्यायमपाकुर्वन्तो महाकालप्रभृतय. शब्दा. एतमेवार्थमभिधाय कृतकृत्या एव। तदनन्तरमर्थावगतिर्ध्वननव्यापारादेव शब्दशक्ति- Hasta 11"—The following passages from °Locana are important inasmuch as they record the divergent views of various schools regarding the necessity and scope of the function of suggestion :-(१) अत्र केचिन्मन्यन्ते–'यत एतेषा शब्दाना पूर्व- मर्थान्तरेऽभिधान्तर दृष्ट ततस्तथाविधेऽर्थान्तरे दृष्टतदभिधाशक्तेरेव प्रतिपत्तु नियन्त्रिताभिधागक्तिकेभ्य एतेभ्य. प्रतिपत्तिर्खननव्यापारा- देवेति शब्दशक्तिमूलत्व व्यङ्गयत्व चेत्यविरुद्धम्' इति ।।

·90 THB DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA स च (२) अन्ये तु-'साऽभिधव द्वितीया अर्थसामर्थ्य ग्रीष्मस्य भीषण-देवता-विशेष-सादृश्यात्मकं सहकारित्वेन यतोऽवलम्बते ततो ध्वननव्यापाररूपोच्यते'-इति ।। (३) एके तु-'शब्दश्लेषे तावद् भेदे सति शब्दस्य, अर्थ-श्लेषे- ऽपि शक्तिभेदात् शब्दभेद इति दर्शने द्वितीयः शब्दस्तत्रानीयते । कदाचिद् अभिधा व्यापारात् यथोभयोरुत्तरदानाय-श्वेतो धावति' इति, प्रश्नोत्तरादौ वा तत्र वाच्यालंकारता। यत्र तु ध्वनन- व्यापारादेव शब्द आनीतः, तत्र शब्दान्तरबलादपि तदर्थान्तरं प्रतिपन्न प्रतीयमानमेव युक्तम् ।। (४) इतरे तु–'द्वितीयपक्षव्याख्याने यदर्थसामथ्य तेन द्वितीयाऽ- भिधैव प्रतिप्रसूयते, ततश्च द्वितीयोऽर्थोऽभिधीयते एव न ध्वन्यते, तदनन्तरं तु तस्य द्वितीयार्थस्य प्रतिपन्नस्य प्रथमार्थेन प्राकरणिकेन साक या रूपणा सा तावद् भात्येव, न चान्यतः शब्दाद् इति सा ध्वननव्यापारात् । तत्र अभिधाशक्तेः कैश्चिदपि अनाशङ्कनीयत्वात् । तस्यां च द्वितीया शब्दशाक्तमूलम् । तया विना रूपणाया अनुत्था- नात् । अत एव अलंकारध्वनिरयमिति युक्तम् । वक्ष्यते च-- 'असम्बद्धार्थाभिधायित्वं मा प्रसाङक्षीद्' इत्यादि । पूर्वत्र तु सलेश- पदेनवासम्बद्धता निराकृता। येन ध्वस्त'-इत्यत्रसम्बद्धता नैव भाति । 'तस्या विनापि' इत्यत्रापिशब्देन, 'श्लाघ्या-' इप्यत्राधिकशब्देन, 'भ्रमिम्-' इत्यादौ च रूपकेण असम्बद्धता निराकृतेति तात्- पर्यम् ॥"--°Locana, pp. 141-44 Mahimabhatta holds that the passage 'अत्रान्तरे .महाकाल is really an instance of double entendre ( 700 ) based on समासोक्ति, and that the term महाकाल: might as well be dispensed with and replaced by its equivalent HETHFIT: without I. This is the position taken by Appayya Diksita. Consult the extracts from his Vrttivārttika cited above.

·UDDYOTA II 91 - detracting in the least from the sense intended to be conveyed by the poet. Compare :- "तत्र धर्म्यर्थस्य श्लेषादभिन्नत्वं यथा--'अत्रान्तरे-' इति । अत्र हि समासोक्तिनिबन्धना देवताविशेषवाचिनो महाकालशब्दस्या- वृत्तिर्न तु तस्यैवोभयार्थत्वनिबन्धनेति वक्ष्यते”. -Op. cit., PP 344- 45. Also :--"अत्रान्तरे-' इत्यत्र अप्राकरणिक-महाकालाख्यदेवता- विशेषविषया प्रतीतिः साध्या । तस्याश्च अट्टहास-सम्बन्धो युगसंहार- व्यापारश्चेत्युभयं साधनं, तस्य तत्कार्यत्वात् । कार्यकारणभावाव- सायश्च अनयोरागमप्रमाणमूल इति तत एव समासोक्तिक्रमेण अप्रा- करणिकार्थान्तरप्रतीतिसिद्धि न तूभयार्थवृत्तेमहाकालशब्दस्य सा शक्तिरित्येतदुक्त वक्ष्यते च"--0p cit , p. 417. 'उन्नतः....अभिलाषिणम्'--Here the term पयोधर: is श्लिष्ट, meaning स्तन and मेघ. The other expressions like उन्नतः, प्रोल्लसद्धार: etc yield two meanings. According to the Dhvanikāra उपमा ( similarity between स्तन and मेघ ) 15 suggested here. But Mahimabhatta observes that the cannot yield more than one meaning at all, for the poet has not thrown out any hint or clue that might necessitate the re-iteration ( आवृत्ति ) of the words for the comprehension of the second sense, as in the passage 'अत्रान्तरे-' the poetic figure समासोक्ति led to the apprehension of the अप्रकृत meaning "Siva' from the term HET., ''उन्नतः-'इत्यत्र त्वनन्तरोक्तः प्रकारो न संभवति इति कुतोऽर्थान्तरावगतिः". Op. cot., p. 417. 'दत्तानन्दाः....उत्पादयन्तु'- उत्पादयन्तु'-The verse is from Mayura's Súryasataka. Here the rays of the sun are the objects of verse I. Compare the maxims 'यावन्तः शब्दास्तावन्तोऽर्था' and 'प्रत्यर्थ, शब्दनिवेश..

·92 THE DHVANYALOKA OP ANANDAVARDHANA as description and such प्राकरणिक. But since the vocable “गो' has multiple meanings, it gives rise to the idea of सुरभि, 'the cow', and consequently the simlarity (सादृश्य ) between 'the two ideas is comprehended through suggestion. "Tulfo- रिति पानीय. क्षीरश्च । सहारो ध्वंस., एकत्र ढौकनं च। गावो रश्मय. सुरभयश्च।" -°Locana Compare however Mahimabhatta's criticism 'दत्तानन्दा इत्यत्र तु गो-शब्दस्य अनेकार्थत्वे आकरणिका न्तिरप्रतिभोत्पत्तौ न किञ्चिन्निबन्धनमवधारयामः। तथाहि गोशब्द एवानेकार्थत्वात् निबन्धनमुपकल्प्येत, तद्विशेषणजातम्, उभयमपि वा, अन्यस्य अर्थप्रकरणादेरसम्भवात् । तत्र न तावत् गो-शब्द एवेति शक्यते वक्तु, सुरभिव्यतिरिक्ते वज्रादौ अनभिमतेऽपि अर्थान्तरे प्रतीत्युपजननप्रसङ्गात् , तस्य अनेकार्थत्वाविशेषेऽपि नियमहेतोरभावात्। अथ विशेषणजातमेव नियमहेतु परः, तद्धि यदर्थानुगुणमुपलभ्यते तत्रैव प्रतीतिमुपजनयतीति, तर्हि ततोऽपि सा तदनुगुणार्थावगतिर्निर्निबन्धना तद्वदेवाकस्मिकी कथमिवोत्पद्येत । विशेष्यवाचिनोऽनेकार्थस्य तु तन्निबन्धनभावोपगमे अन्योन्याश्रयदोषः । न च उभयमपि अन्योन्यानुग्राहि तदुपजननसामर्थ्यम् अवनिपवना- दिकमिव अङ्कुरम् अर्थान्तरप्रतिभामुपजनयति। यतो जडपदार्थविषय एवायमुपपन्न. क्रम., यत्र स्वाभाविक एवायं जन्यजनकभाव वाच्यवाचकभावविषय । यत्र हि प्रतिपत्तृपरामर्शापेक्षापरतन्त्रो- ऽर्थाध्यवसायोपजनो न स्वाभाविकः ।।1-Op. cut , p. 418 I Mahimabhatta. regards the verse 'दत्तानन्दा.---'an instance of the defect known as अवाच्यवचन, since the poet has not used any such particle expressive of similarity as 59 etc in the absence of which the double errtendre becomes ineffective and useless, and consequently the intended अप्रकृतार्थ is not cognised. -Comp. 'अत्र हि गाव' इत्यस्य विशेष्यवाचिन उपमानाभिमतान्तिरवृत्तित्वेऽपि विशेषणानाञ्चोभयार्थानुगुण्येऽपि उपमानम्य तत्सम्बंधाभिधायिनश्च अवश्य- वाच्यस्य अवचन यत् स दोष इत्येतद् वितनिष्यते'--Op. cit , p 366 न ·UDDYOTA II 93 . एषूदाहरणेषु....विषयः-As noted above the relation of similarity is apprehended in the illustrations cited in the previous sections, for in the absence of such a relation the two senses would remain discrete (असम्बद्ध) and the poet would be charged of incongruity for using words that yield ideas that have no bearing on the topic at hand (571572 furefitef), and then the maxim 'आम्रान् पृष्ट कोविदारानाचष्ट, would apply. अन्येऽपि.... दृश्येतं-Anandavardhana now proceeds to cite additional instances of शब्दशक्तिमूलध्वनि where other relations like विरोध, आधिक्य, क्रम ( constituting the basis of poetic figures like विरोधाभास, व्यतिरेक, यथासख्य respectively) are suggested besides 3779727 as already noted. The following extract from Rúyyaka's Kavyaprakāśa-samketa 15 highly illuminating on this point as it offers an answer to a very cogent and probable objection to the principle laid down above-VIZ 'असम्बद्धार्थाभिधायित्व मा प्रसाड क्षीत् इति,' which seems prima facie inapplicable in these cases where fattet and similar other figures are suggested. ननु यद्येवमसम्बद्धार्थ- भयादुपमा व्यज्यते, तर्हि विरोधव्यतिरेकाद्यलकारान्तर कथ व्यङ्गय स्यात् , नहि तेनासम्बद्धार्थत्वं परिह्रियते। नैतत् । यत्र वस्तुमात्र- रूपस्य अर्थान्तरप्रतीतिस्तत्र तस्य वाच्य प्रत्यसम्बद्धत्वभयात् औपम्याख्य सम्बन्ध कल्प्यते। यत्र तु विरोधादेरलकारस्य प्रतीतिस्तत्र तस्य अलंकारत्वादेव वैचित्रात्मकत्वाद् वैचित्र्यस्य च विचित्रवस्तुसंलग्नत्वात् विचित्रेण अलकार्येण वाच्यभूतेन अव्यभिचरित एव सबन्ध । एवञ्चात्र असम्बद्धार्थत्वसभावना नास्ति। केवलमत्रालकारस्य प्रतीयमानत्वात् आत्मत्वेऽपि ब्राह्मण- श्रमणन्यायेन अज्ञातपूर्वगत्याऽलंकारत्वम् ॥" -Op. cit , p. 28. I Compare Col. G. A. Jacob's A Handful of Popular Maxims,, Pt 11, p. I0 ·94 THB DHVANYĀLOKA OF ANANDAVARDHANA "उपमानोपमेयभावः इति-तेनोपमा-रूपण-व्यतिरेचन-निह्नवादयो व्यापारमात्ररूपा एवात्रास्वादप्रतीतेः प्रधानं विश्रान्तिस्थानं, न तूपमेयादि इति सर्वत्रालकारध्वनौ मन्तव्यम्। सामर्थ्यादिति । ध्वनन-व्यापारादित्यर्थ."-Locana, p. 245 As an instance of विरोधालकारध्वनि the author cites the Harsa carta text : 'यत्र च....प्रमदाः-Compare Abhinavagupta's explanation : "मातङ्गति। मातङ्गवद् गच्छन्ति, तान् शबराश्च गच्छन्ति इति विरोध । विभवेषु रताः, विगतमहादेवे स्थाने च रता.। पद्मरागरत्नयुक्ता. पद्मसदृशलौहित्ययुक्ताश्च । धवलैर्द्विजैदन्तः शुचि निर्मलं वदन यासा धवलद्विजवत् उत्कृष्टविप्रवत् शुचि वदन च यासाम् ॥'- Locana, p. 246. TEXT - १३५ । अत्र हि वाच्यो विरोधस्तच्छायानुगाही वा श्लेषोऽयमिति न शक्य वक्तुम् । साक्षाच्छन्देन विरोधाल कारस्य अप्रकाशितत्वात्। यत्र हि साक्षाच्छब्दावे हितो विरोधाल कारस्तत्र हि श्लिष्टोक्तो वाच्यालंकारस्य विरोधस्य श्लेषस्य वा विषयखम् । यथा तत्र - 'समवाय इव विरोधिनां पदार्थानाम् । तथाहि-सन्निहित- बालान्धकाराऽपि भास्वन्मूर्तिः' इत्यादौ। यथा वा ममैव- सर्वेकशरणमक्षयमधीश धियां हरिं कृष्णम् । चतुरात्मानं निष्क्रियमरिमथन नमत चक्रधरम् ॥ अत्र हि शब्दशक्तिमूलानुस्वानरूपो विरोधः स्फुटमेव प्रतीयते॥ EXPOSITION $ 35. अत्रहि वाच्यो विरोधः ..अप्रकाशितत्वात्-According to Anandavardhana in the instance 'यत्र च मातङ्ग . प्रमदा.' the figure विरोध ( 1.e विरोधाभास) as based on श्लेष is not expressed through the denotative function of words, because in ·UDDYOTA II 95 - the sentence itself there is no word like 37fq directly expressive of contradiction or incongruity (fazte), which is thus conveyed through suggestion (व्यञ्जना) alone: But as against this see Mahimabhatta's remarks : “यत्र च मातङ्गगामिन्यः-इत्यत्र च-शब्दावेदितो विरोध., तस्यापि अपिशब्दस्येव तदर्थाभिधानसामो- पगमात् । यथा- "घृणी कर्णः प्रमादी च तेन मेऽर्धरथो मतः।' इत्यसिद्ध विरोधस्य साक्षाच्छब्देन अप्रदर्शितत्वम्"-Vyaktiviveka, pp. 361-32. यत्र हि . .इत्यादौ-In the passage 'सन्निहित-', अपि expresses fazte, and as such it cannot be regarded as a case of शब्दशक्तिमूलध्वनि. It is merely an instance of वाच्यश्लेष and वाच्यविरोध mixed up together (सङ्कर). Compare Locana : यत्र हीति । यस्या श्लेषोक्तौ काव्यरूपाया, तत्र यो विरोधः श्लेषो वेति सकर. तस्य विषयत्वम् । स विषयो भवतीत्यर्थः। कस्य ? वाच्या- लकारस्य वाच्यालकृते वाच्यालंकृतित्वस्येत्यर्थः। तत्रव विरोधे श्लेषे वा वाचयाल कारत्वं सुवचमिति यावत् । बालेषु केशेष्वन्धकार. कार्घ्य बाल. प्रत्यग्रश्चान्धकारस्तमः ।।-0p. cit , pp. 245-46 Compare also the following note on विरोधाल कारध्वनि as taken from रसगङ्गाधर : "एवमल कारान्तरमपि शब्दशक्तिमूलानुरणनस्य विषय. । यथा यमुनावर्णने–'रविकुलप्रीतिमावहन्ती नर-वि-कुलप्रीति- मावहति । अवारितप्रवाहा सुवारितप्रवाहा।' इह नराण वीना च कुलस्य प्रीतिमावहतीति प्रकृतेऽर्थे सिद्धे रविकुलप्रीति नावहतीति द्वितीयोऽप्रकृतोऽर्थो विरोधश्च । एवमन्यत्रापि । यदि तु रविकुलप्रीतिमावहन्त्यपि न रविकुलप्रीतिमावहति, अवारित- प्रवाहाऽपि सुवारितप्रवाहा इत्यपिरन्तर्भाव्यते । तदा विरोधाशस्य अपिना उक्तत्वात् द्वितीयार्थस्य च तदाक्षिप्तत्वात् , न ध्वनित्वम् । निपाताना द्योतकतानयेऽपि स्फुटद्योतितस्य तदाक्षिप्तस्य च वाच्य- १ ·96 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA कल्पत्वात् न तथात्वम् ॥-0p cit , pp 159-60 यथा वा tatua--one might, however, say following Mahimabhatta, that in the previous illustration of facta FTT- ध्वनि, viz. 'यत्र च मातङ्गगामिन्य -', the विरोध has been expressed by the perticle 7, so it is not a genuine instance of शब्दशक्तिमूलध्वनि In anticipation of such an objection Anandavardhana cites another verse of his own, Viz, 'सवक- शरण-1, where विरोध is completely beyond the scope of the denotative function of words Cp. °Locana : “ननु मातङ्गत्यादावपि धर्मद्वये यश्चकार स विरोधद्योतक एव। अन्यथा प्रतिधर्म सर्वधर्मान्ते वा, न क्वचिद् वा चकार स्यात् यदि समुच्चयार्थ स्यात्, इत्यभिप्रायेण उदाहरणा- न्तरमाह-यथेति। शरण गृहम् अक्षयरूपमगृह कथम् । यो न धीश. स कथ धियामीश। यो हरि. कपिल , स कथं कृष्णः । चतुरः पराक्रमयुक्तो यस्यात्मा स कय निष्क्रिय । अरिणामरयुक्ताना यो नाशयिता स कथ चक्र बहुमानेन धारयति । विरोध ति। विरोधन- मित्यर्थः। प्रतीयते इति । स्फुट नोच्यते केनचिद् इति भाव ।"- Op cit , p 246 TEXT ६३६ । एवं विधो व्यतिरेकोऽपि दृश्यते । यथा ममैव- 'खं येऽत्युज्ज्वलयन्ति ळूनतमसो ये वा नखोइभासिनो ये पुष्णन्ति सरोरुहश्रियमपि क्षिप्ताजभासश्च ये। I According to Mahinabhatta this too an illustration of a1939777 on giounds already noted in the previous foot-note : 'इहापि वाच्याववनमवगन्तव्यम्'-0p cit , p 366. Pratīhārendurāja however considers it an example of a which gives rise to the cognition of fasta, though only apparent Compare 'सर्वेकशरणम् -'इत्यादावपि श्लेष । तथाात्र सबैकगरणमक्षयमिन्यादीना शब्दानामर्थभेदेन भिन्नत्वे सति यथायोगमेकप्रयत्नो- च्चार्याणक्यनोच्चार्य शब्दमदशादा वोच्चारणम् । अतो विरोधालकार- प्रतिभोत्पत्तिहेतुरत्र श्लेष ।-Op. cit , p. 88 1s ·UDDYOTA II 97 836 ये मूर्धस्ववभासिनः क्षितिभृतां ये चामराणां शिरां- स्याक्रामन्त्युभयेऽपि ते दिनपतेः पादाः श्रिये सन्तु वः ।। एवमन्येऽपि शब्दशक्तिमूलानुखानरुपव्यङ्गमध्वनिप्रकाराः सन्ति, ते सहृदयैः स्वयमनुसत्र्तव्याः । इह तु गन्थविस्तरभयान तत्प्रपञ्चः कृतः । EXPOSITION Anandavardhana cites his own verse—ET SY5va- लयन्ति-', to illustrate शब्दशक्तिमूलव्यतिरेकध्वनि 'नखैरुद्भा- सन्ते येऽवश्य खे गगने न उद्भासन्ते । उभये रश्म्यात्मानोऽङ्ग. ली- पााद्यवयविरूपाश्चेत्यर्थः॥"°Locana Thus the excellence of the solar rays over the feet of the anthropomorphic deity is suggested in this verse Mahimabhatta represents it as a case of logical inference Comp ‘ख येऽभ्युज्ज्वलयन्ति–'इत्यत्र उभयेषा पादाना व्यतिरेकोऽनुमेयस्तत्र चैषा भिन्नविशेषणत्वमेव हेतु.॥"-0p cit , p 362 एवमन्येऽपि ..कृत.-In this way other poetic figures too might be suggested. For example, Jagannātha cites the following verse as an instance of 70- शक्तिमूल-परिणाम-ध्वनि 'पान्थ मन्दमते कि वा सन्तापमनुविन्दसि । पयोधरं समाशास्व येन शान्तिमवाप्नुयाः॥"- and observes अत्र झगिति तापशमनहेतुत्वेनोपस्थिते पश्चात् मन्द- बोधनीय-विशेष्यक-स्मरतापवत्ता-वैशिष्ट्यबुद्धौ सत्यां सहृदयस्य तादृश-तापशमक-रमणीस्तनरूप-विषयताद्रूप्यबुद्धिर्भवति- Op. eat., pp 338-59 It is to be noted that Anandavardhana does not at all refer to the शब्दशक्तिमूलवस्तुध्वनि as a separate category This silence on the part of the Dhvanıkāra has been construed by Rūyyaka in his Kāvāyaprakāśa-samketa as testifying to the non-existence of any such category. The verse 'दृष्टया केशव-' however which has been cited as a counter-illustration seems at first sight to go against such-a --thesis, but Rūyyaka has - 7 ·98 THE DAVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA ? ably explained it away with clever arguments. The following extract from the Samketa is very illuminating as it clarifies: the position of Dhvanıkāra vis-ā vis that of later theorists like Mammata with regard to शब्दशक्तिमूलध्वनि in general and its possible divisions in particular एव तर्हि यत्र शब्दशक्त्या वस्तुमात्र प्रतीयते यद् वस्त्वेवेति लक्षितं, तत्र कथमुपमान्तरेण असम्बद्धार्थत्वपरिहार ? अथ उपमाया अत्राङ्गी- कारः कथं तर्हि वस्तुमात्र व्यङ्गयं स्यात् सत्यम्, यत्र शब्दशक्त्या वस्त्वन्तरस्य प्रतीतिस्तत्र यदि नासम्बद्धार्थत्वेनौपम्य नालङ्कारान्तरम् तहि वाच्यप्रतीयमानयोरन्यत् किचित् ज्ञातेयमभ्युपगन्तव्यम्, अन्यथा ऽसम्बद्धार्थस्य परिहारो न स्यात्। ज्ञातेयञ्च चिन्त्यमान व्यङ्गयं प्रति वाच्यार्थस्य सामर्थ्य विशेषे पर्यवस्यति। स च वक्त्रौचित्यादि- रूप.। एव शब्दशक्त्या वाच्यगतेन च सामर्थ्य विशेषण अर्थान्तर- प्रतीतो कार्यायाम् उपयशक्तिमूलत्वमेवात्र पर्यवस्यति, न केवलं शब्दशक्तिमूलत्वम्। अत एव ध्वनिकृता “आक्षिप्त एवालकार. शब्दशक्त्या प्रकाशते"-इत्यादिकारिकयाऽलङ्कारध्वनिरेव शब्दश क्ति- मूला लक्षित, न वस्तुमात्रध्वनि । उभयशक्तिमूलस्तु 'शब्दार्थ- शक्त्याऽक्षिप्तोऽपि'-इत्येतत्कारिकावृत्तिग्रन्थे प्रकाशित । अयन्तु ग्रन्थकार' उभयशक्तिमूले भ्रान्त शब्दशक्तिमूल वस्तुध्वनिमभ्यु- पगतवान्। 'पथिअ ण एत्थ-' इत्युदाहरणद्वये क्रमेण वक्त्रौचित्यं प्रतिपाद्यौचित्यं च आश्रित्य शब्दशक्त्याऽर्थान्तरप्रतीतिरित्युभयशक्ति- मूलत्वात् केवलशब्दशक्तिमूलत्वं चिन्त्यम् । यत्तु ध्वनि कृता 'दृष्टया केशवे'-त्यादि शब्दशक्तिमूले उदाहृत्योभय- शक्तिमूलत्वम् उदाहृतम् तत् 'यो हि उभयोर्भवति लभतेऽसावन्य- तरतोऽपि व्यपदेशम्' इति न्यायेन मुख्यतयोभयशक्तिमूलरवेऽपि अन्यतरव्यपदेशेन शब्दशक्तिमूले प्रकाशनात् । एतद्ग्रन्थकृता तूभयशक्तिमूलोऽन्यादृशः प्रदर्शित. इति प्रकृते शब्दशक्ति- 1. Mammata. प्रत्युदाहरणत्वेन ·UDDYOTA II 99 मूलत्वमुक्तमिति चिन्त्यतया प्रतिपादितम् ॥"-0p cit, pp. 29-30. Also, while commenting on the verse 'अतन्द्र चन्द्रा- भरणा-' cited by Mammata as an illustration of उभयशक्ति- मलध्वनि, Riyyaka observes : अत्र ग्रन्थकृता उभयशक्तिमूलत्व- मित्थमभिप्रतम्। श्लिष्टशब्दमाहात्म्यात् शब्दशक्तिमूलत्वम्, तद्- वर्जिनसाधारण-शब्दमाहात्म्यात् अर्थशक्तिमूलत्वमित्युभशक्तिमूलत्वम्, एव च शब्दशक्तिमूले यान्युदाहरणानि तानि उभयगक्तिमूले स्यु । अवश्य हि तत्र केनचित् साधारणशब्दप्रयोगेण भवितव्यम् । अथ सति शिष्टशब्दप्रयोगे वक्त्रीचित्याद्यर्थशक्तिमाश्रित्योभयशक्तिमूलत्व- मत्र वर्णते, तद्यज्यत एनन् । कितु 'पयिअ-' इत्याधुभयशक्ति- मूलस्यैवोदाहरण वाच्यम्, अर्थशक्तेरपि व्यापारात् । अन्यथा केवलशब्दशक्तेर्वस्तुमात्र ध्वन्य न स्यात् । अनेनव आशयेन शब्द- शक्तिमूल वस्तुध्वनि ध्वनिकृत् नाङ्गीकृतवान् इत्युक्तप्रायम् ॥- Op. cit , p 36 TEXT ६३७ । अर्थशक्त्युदद्भवस्वन्यो यत्रार्थः स प्रकाशते। यस्तात्पर्येण वस्त्वन्यद् व्यनक्त्युक्तिं विना स्वतः ॥२२॥ यत्रार्थः स्वसामर्थ्यादर्थान्तरमभिव्यनक्ति शब्दव्यापार विनव सोऽर्थशक्त्युभवो नामानुस्खानोपमव्यङ्गयो ध्वनिः। यथा-- एवंवादिनि देवर्षा पाश्व पितुरधोमुखी। लीलाकमलपत्राणि गणयामास पार्वती॥ अत्र हि लीलाकमलपत्रगणनमुपसर्जनीकृतस्वरुप शब्दव्यापार विनवार्थान्तरं व्यभिचारिभावलक्षणं प्रकाशयति । न लक्ष्यक्रमव्यङ्गग्रस्यैव ध्वनेविषयः। यतो यत्र साक्षाच्छब्दनिवे- दितेभ्यो विभावानुभावव्यभिचारिभ्यो रसादीनां प्रतीतिः, स तस्य केवलस्य मार्गः। यथा कुमारसंभवे मधुप्रसंगे वसन्त- चायम- ·100 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA पुष्पाभरण वहन्त्या देव्या आगमनादिवर्णन मनोभवशरसंधान- पर्यन्तं शम्भोश्च परिवृत्तधैर्यस्य चेष्टाविशेषवर्णनादि साक्षा- च्छब्दनिवेदितम् । इह तु सामर्थ्याक्षिप्तव्यभिचारिमुखेन रस- प्रतीतिः। तस्मादयमन्यो ध्वने: प्रकारः । यत्र च शब्दव्यापारसहायोर्थोऽर्थान्तरस्य व्यञ्जकत्वेन उपादीयते स नास्य ध्वने विषयः। यथा- संकेतकालमनसं विटं शाखा विदग्धया। हसन्नेत्रार्पिताकूतं लीलापद्म निमोलितम् ॥ अत्र लीलापानिमीलनस्य व्यञ्जकत्वमुक्त्यैव निवदितम् ॥ EXPOSITION $ 37. Anandavardhana now takes up the other variety of सलक्ष्यक्रमध्वनि based on material signficance ( अर्थशक्ति ) In the case of अर्थशक्तिमूलध्वनि it is the matter that is more important than the words expressive of it In शब्दशक्ति° the change of the food word would be accompanied by the absence of the suggested sense But we must note one thing viz that in the case of material suggestiveness ( अर्थशक्तिमूल- ध्वनि ), a knowledge of प्रकरण, वक्तृ, बोद्धव्य etc besides that of the matter itself is absolutely necessary for the comprehension of the suggested sense. As Mammata notes "वक्तृबोद्धव्यकाकूना वाक्यवाच्यान्यस निधे. प्रस्तावदेशकालादेर्वैशिष्ट्यात् प्रतिभाजुषाम् । योऽर्थस्यान्यार्थधीहेतुापारो व्यक्तिरेव सा ।।''-Op cat , III 1-2 As Abhinavagupta observes later on in commenting on 'दृष्टया केशव-' as an example of उभयशक्तिमूलध्वनि- 'शब्द- शक्तिस्तावद् गोपरागादिशब्दश्लेषवशात् । अर्थशक्तिस्तु प्रकरण- वशात्। यावदत्र राधारमणस्य अखिलतरुणीजनच्छन्नानुरागगरिमा- स्पदत्वं न विदित तावदर्थान्तरस्याप्रताते. ॥'- Locana, pp. 253. - ·UDDYOTA II 101 . . अन्य इति - 254. Rūyyaka, too, follows Abhinavagupta in distinguishing between the two divisions. Vide his remarks on उभयशक्ति- मूलध्वनि in the extracts quoted above. 'अर्यशक्तुद्भवः .स्वत.'-Comp Locana : “एवं शब्दशक्त्युद्- भवं ध्वनिमुक्त्वाऽर्थशक्त्युद्भवं दर्शयति-अथेति । शब्दशक्त्युद्भवात् । स्वतस्तात्पर्येणेत्यभिधाव्यापारनिराकरणपरमिद पद ध्वननव्यापारमाह, नतु तात्पर्यशक्तिम् । सा हि वाच्यार्थ- प्रतीतावेवोपक्षणा इत्युक्त प्राक् । अनेनैवाशयेन वृत्तौ व्याचष्ट- यत्रार्थः स्वसामर्थ्यात् इनि । स्वत इति शब्द स्वशब्देन व्याख्यात.। उक्ति विनेति व्याचष्टे –शब्दव्यापारं विनैवेति ॥"-0p crt , pp 247-48 The suggested sense thus based on material significance ( 37237fæa ) must not be expressed or hinted at by any particular word or words We have already discussed this topic in a previous section यथा .विषय.-Anandavardhana cites the Kumārasambhava verse ‘एवंवादिनि-' as an instance of अर्थशक्तिमूल-भावध्वनि of the सलक्ष्यक्रम type Though रस, भाव etc are generally classed as 37367, yet under certain circumstances they might be classed with a fi and 370777 as falling within the domain of the सलक्ष्यक्रम category. यतो....ध्वनेः प्रकार Where the विभाव's, अनुभाव's and व्यभिचारिभाव's, are clearly stated in all their details, the emotion suggested therefrom would be regarded as 37775&Y- क्रमव्यङ्गा But when the apprehension of the व्यभिचारिभाव or any of the constituent factors be delayed, the Th suggested, would be classed as सलक्ष्यक्रमव्यगा. Compare 'Locana :- "साक्षादिति-व्यभिचारिणा यत्रालक्ष्यक्रमतया व्यवधिबन्ध्यैव प्रतिपत्ति स्वविभावादिबलात्, तत्र साक्षात् शब्दनिवेदितत्व विव- क्षितम् इति न पूर्वापरविरोध । पूर्व हि उक्तम् व्यभिचारिणामपि ·102 THE DHVANYĀLOKA OF ANANDAVARDHANA -- भावत्वान्न स्व शब्दत. प्रतिपत्तिरित्यादि विस्तरतः । एतदुक्तं भवति--यद्यपि रसभावादिरों ध्वन्यमान एव न वाच्यः कदाचिदपि तथापि न सर्वोऽलक्ष्यक्रमस्य विषय. । यत्र हि विभावानुभावेभ्यः स्थायिगतेभ्यो. व्यभिचारिगतेभ्यश्च पूर्णेभ्यो झटित्येव रसव्यक्ति- स्तत्रास्त्वलक्ष्यक्रम । यथा-- 'निर्वाणभूयिष्ठमथास्य वीर्य सन्धुक्षयन्तीव वपुगुणेन । अनुप्रयाता वनदेवताभिरदृश्यत स्थावरराजकन्या ।' -इत्यादौ सम्पूर्णालम्बनोद्दीपनविभावतायोग्यस्वभाववर्णनम् । 'प्रतिग्रहीतु प्रणयिप्रियत्वात् त्रिलोचनस्तामुपचक्रमे च । समोहन नाम च पुष्पधन्वा धनुष्यमोघ समधत्त बाणम् ।।' -इत्यनेन विभावतोपयोग उक्त । 'हरस्तु किचित् परिलुप्तधैर्यश्चन्द्रोदयारम्भ इवाम्बु राशि । उमामुवे बिम्वफलाधरोष्ठे व्यापारयामास विलोचनानि ।' -अत्र हि भगवत्यो प्रथममेव तत्प्रवणत्वात तस्य चेदानी तदुन्मुखी- भूतत्वात् प्रणयिप्रियतया च पक्षपातस्य सूचितस्य गाढीभवद्रत्या- स्मन. स्थायिभावस्य औत्सुक्यावेगचापल्यहर्षादेश्च व्यभिचारिण. साधारणीभूनोऽनुभाववर्ग. प्रकाशित इति विभावानुभावचर्वणैव व्यभिचारिचर्वणाया पर्यवस्यति । व्यभिचारिणा पारतन्त्यादेव सक्- सूत्रकल्पस्थायिचर्वणाविश्रान्तेरलक्ष्यक्रमत्वम् । इह तु पद्मदलगणन- मधोमुखत्व च अन्यथाऽपि कुमारीणा सम्भाव्यते इति झटिति न लज्जाया विश्रमयति हृदय, अपि तु प्रागवृत्ततपश्चर्यादिवृत्तान्तानु- स्मरणेन तत्र प्रतिपत्ति करोति–इति क्रमव्यङ्गातैव। रसस्त्वत्रापि दूरत एव व्यभिचारिस्वरूपे पर्यालोच्यमाने भातीति तदपेक्षयाऽलक्ष्य- क्रमतत्र । लज्जापेक्षया तु तत्र लक्ष्यक्रमत्वम् । अमुमेव भावमेव- शब्द. केवलशब्दश्च सूचयति ।।"-Op. ctt., pp 248-49 उक्त्यैव निवेदितम् - In the verse 'सङ्केतकाल- यत्र च ·UDDYOTA I 103 भनसम् "I the sense suggested by the act of closing the lotus-petals-viz the time of assignment of the lovers after sunset, has been hinted at by the expression 'संकेतकालमनस fae-' and as such it cannot be regarded as a case of अर्थ- शक्तिमूलवस्तुध्वनि Comp. °Locana . उक्ति बिना-इति यदुक्तं तद्व्यवच्छेद दर्शयितुमुनक्रमते-यत्र चेति । च-शब्दस्तुशब्दस्यार्थे । अस्येति। अलक्ष्यक्रमस्तु तत्रापि स्यादेवेति शेष.। उक्त्यैवेति । आद्यपादत्रयेण इत्यर्थ । यद्यपि चात्र शब्दान्तरसनिवानेऽपि प्रदोषार्थ प्रति न कस्यचिदभिधागक्ति. पदम्येति व्यञ्जकत्वं न विघटितं तथापि शब्देनैत्र उक्तम् अयमर्थोऽर्थान्तरस्य व्यञ्जक इति । ततश्च ध्वनेर्यद् गोप्यमानतोदितचारुत्वात्मक प्राणितं तदपहस्तितम् । यथा कश्चिदाह- 'गम्भीरोऽह न मे कृत्यं कोऽपि वेद न सूचितम् । किचिद् ब्रवीमि'- इति । तेन गम्भीर्यसूचनार्थ प्रत्युत आविष्कृत एव । अत एवाह- व्यञ्जकत्वमिति उक्त्यैवेति च ।।-op. cit , pp. 250-51 See also Jagannātha's remarks in his Rasagangadhara, pp 250-51, where the verse has been cited. TEXT ६३८। तथा च- शब्दार्थशक्त्याक्षिप्तोऽपि व्यङग्योऽर्थः कविना पुनः । यत्राविष्क्रियते स्वोक्त्या साऽन्यैवालंकृति+नेः ॥२३॥ शब्दशक्त्याऽर्थशक्त्या शब्दार्थशक्त्या वाक्षिप्तोऽपि व्यङ्गयोऽथः कविना पुनर्यत्र स्वोक्त्या प्रकाशीक्रियते सोऽस्मादनु- I as The verse has been cited an instance of the figure of speech in the Kävyaprakāśa, Ullasa X. Compare: 'अत्र नेत्रोत्साहरूपेणेङ्गितेन लक्षित कामिनः सकेतकालाभिलाषः कामिन्या निशासूचकेन पद्मसमीलनेन लीलया प्रकाशित.'-Govinda Thakkura's Pradīpa ·104 THE DHVANYĀLOKA OF ANANDAVARDHANA स्वानोपमन्यङ्गवाद् ध्वनेरन्य एवाल कारः। अलक्ष्यक्रमव्यङ्गग्रस्य वा ध्वनेः सति संभवे स ताहगन्योऽलंकारः॥ तत्र शब्दशक्त्या यथा- - वत्से ! मा गा विषाद श्वसनमुरुजवौं सन्त्यजोर्ध्व प्रवृत्त कम्पः को वा गुरुस्ते भवतु बलभिदा जम्भितेनात्र याहि । प्रत्याख्यान सुराणामिति भयशमनच्छद्मना कारयित्वा यस्मै लक्ष्मीमदाद् व. स दहतु दुरितं मन्थमूढां पयोधिः॥ अर्थशक्त्या यथा- अम्बा शेतेऽत्र वृद्धा परिणतवयसामग्रणीरत्र तातो निःशेषागारकर्मश्रमशिथिलतनुः कुम्भदासी तथाऽत्र । अस्मिन् पापाहमेका कतिपयदिवसपोषितप्राणनाथा पान्थायेत्थ तरुण्या कथितमवसरव्याहतिव्यानपूर्वम् ।। उभयशक्त्या यथा-'दृष्टया केशव-' इत्यादौ॥ EXPOSITION § 38 In the preceding sections the संलक्ष्यक्रमव्यङ्गय --Viz शब्दशक्तिमूलध्वनि and अर्थशक्तिमूलsafa have been already defined and illustrated And it had also been noted in that connection that the suggested sense should in no way be stated in words—which would take away its claim to be included in the domain of Eafa In the present Kārikā the Dhvanıkāra makes similar observation with regard to the third variety of सलक्ष्यक्रमध्वनि-viz. शब्दार्थोभयशक्तिमूलध्वनि, in which शब्द and अर्थ conjointly suggest a particular sense Thus there must be one or more food words besides others that are not so (see Abhinayagupta's remarks already quoted ), in a case of उभयशक्ति- मूलध्वनि. So it is a prtorr evident that the unit of उभयशक्ति- Hereafe must be a sentence or a compound expression, consisting of more than one component, some of which must be श्लिष्ट -- ·UDDYOTA DI 105 and consequently irreplaceable ( परिवृत्त्यसह ) by synonyms. As Govinda observes in his commentary on the verse- 'अतन्द्रचन्द्राभरणा-' cited by Mammata as an illustration of उभयशक्तिमूलध्वनि ''अत्र श्यामारूप-कामिनीविशेष-रजन्योरुपमा व्यङ्गया। सा च अतन्द्रचन्द्रेत्यादे परिवृत्त्यसहतया, समुद्दीपितेत्यादे- स्तत्सहतया उ यस्यापि व्यञ्जकत्वेन शब्दार्थोभयश वितमूला ।।"1- ° Pradipa, p 10? Hemacandia in his Kāvānuśāsana, however, does not record 5H7fFa7 as a separate variety at all and includes it under शब्दशक्तिमूलध्वनि itself. He quotes 'अतन्द्र- चन्द्राभरणा-' as an instance of शब्दशक्तिमूलालकारध्वनि. Compare : अत्र शब्दशक्त्या रात्रियोषितोरुपमा व्यङ्गया। यद्यपि समुद्दीपितेति सानन्दमिति चाों व्यञ्जकस्तथापि न शब्दशक्ति विनाऽर्थशक्तिरुन्मीलतीति शब्दक्तिरेव प्रधानम् ।।-0p cit , p. I वाक्ये दुप्रत्थ -K P., IV. 19 2 The following extract from °प्रभा, a gloss on प्रदीप by Vaidyanatha Tatsat, is important . उभयस्यापीति प्राधान्येनेति शेष । तेन शब्दशक्तिमूलेऽप्यर्थस्य व्यञ्जकत्वेऽपि तस्य प्राधान्याभावात् नोभयशक्तिमूलत्वम् । परिवृत्त्यसहशब्दप्राच र्ये च शब्दशक्तिप्राधान्यम् परिवृत्तिसहशब्दप्राचुर्ये त्वर्थशक्तिप्राधान्यम् तत्साम्ये तृभयशक्तिप्राधान्यादुभय- शक्तिमूलत्व व्यपदिश्यते। अतएव, ‘पन्थिअ ण एत्थ-' इत्यादौ उपभोग- क्षमोऽसि चेदास्वेत्यादिवस्तुव्यञ्जने सत्थर-पओहरशब्दयोरेव परिवृत्त्यसहयो प्राधान्यम् , न तु पथिकाद्यर्थस्येति न तत्र उभयशक्तिमूलवस्तुध्वनि । कि तु उदाहरणजातीयेषु अलकारध्वनिरित्येक इत्युक्तम्--loc ct we should note that according to Mammata's view 376591T alone can be suggested conjointly by शब्द and अर्थ, and not वस्तु As he states . 'शब्दार्थोभयभूरेक ---', IV 18 But this view is contraiy to the position of Rüy yaka and Dhvanıkāra as well, who includes वस्तुध्वनि too as one of the varieties of अर्थशवितमूलध्वनि. See Rüyyaka's statements cited above ·106 THE DHYANYALOKA OF ANANDAVARDHANA Hemacandra. As he 1n -42. Manikyacandra in his Samketa on Kavyaprakāsa follows notes : अत्र चातन्द्रचन्द्रादिशब्दानामेक- जैकार्थानाम् परावृत्तिसहासहत्वेन क्रमेण अर्थशब्दशक्तिप्राधान्यम्, तेनोभयमूलत्वम् । तथाऽत्र यद्यपि अर्थोऽपि व्यञ्जकस्तथापि श्लिष्ट- शब्दशक्तिरेव व्यङ्गामुन्मीलयति नाथशक्तिरिति शब्दोत्थध्वनिरेव न द्धयुत्थ इति तत्त्वम् ॥-Op, cit , p. 119. Jagannātha very ably summarises the different views the following passage of the Rasagaigādhara . यद्यपि शब्दशक्ति- मूलकत्व अर्थशक्तिमूलकत्व चेत्युभयमपि सकलव्यङ्गयसाधारणम् , शब्दार्ययोरनुसधान विना व्यङ्गयस्यैवानुल्लासात् , तथापि परिवृत्त्य- सहिष्णूना शब्दाना प्राचुर्ये तत्प्रयुक्तात् प्राधान्यात् सत्या अप्यर्थ- शक्तेरप्राधान्याच्च व्यङ्गयस्य शब्दशक्तिमूलकत्वेनैव व्यपदेश । परिवृत्ति सहिष्णूना तु प्राचुर्येऽर्थशक्ते रेव प्राधान्यात् सत्या अपि शब्दशक्ते प्रधानानुगुण्यार्थतया मल्लनामादिवत् प्रधानेन व व्यपदेश । यत्र तु काव्ये परिवृत्ति सहमानानामसहमानाञ्च शब्दाना नैकजातीयप्राचुर्यम् , अपि तु साम्यमेव, तत्र शब्दार्थोभय- शक्तिमूलकस्य व्यङ्गयस्य स्थितिरिति द्वयुत्थो ध्वनिः। न चायं शब्दशक्तिमूलकतयैव अर्थशक्तिमुलकतयैव वा व्यपदेष्टु शक्यः, विनिगमकाभावात्। नापि शब्दशक्तिमूलकार्थशक्तिमूलकयो. सफरेण गनार्थयितुम् , व्यङ्गयभेद एव सकरस्येष्ट.; इह तु व्यङ्गयस्यैक्येन तस्यानुत्थानात् । अय च वाक्यमात्र । पदसमूहश्च वाक्यम्। तेनास्य नानार्थानानार्थघटितसमासविषयत्वेऽपि विरोध ।। न तु शुद्धैकपदे, तस्मिन् नानार्थानानार्थयोरसमा- वेशात् । अन्ये तु-'अर्थशक्तिमूलकत्वव्यपदेशे नानार्थप्रकाशकशब्द- शक्त्युल्लास्यत्वसामान्यशून्यत्व तन्त्रम् , विषयप्राचुर्यात् । शब्दशक्ति- तस्यापि अवान्तरपदत्वमादाय पदसमूहत्वादिति भाव --Nagoji Bhatia's gloss न I ·UDDYOTA II 107 again IS मूलकत्वव्यपदेशे तु नार्थशक्त्युल्लास्यत्वसामान्यशून्यत्वं तथा ; विषयदोलभ्यापत्ते.। न हि नानार्थशब्दमात्रधटित पद्य प्रचुरविषयम् । अत शब्दशक्तिमूलकत्वेनैवाय शक्यव्यपदेशो ध्वनि -इत्यप्याहुः । -0p cut., pp. 172-174 शब्दशक्त्या अलकार -When the sense suggested through शब्दशक्ति अर्थशक्ति or उभयशक्ति, 1s expressed in words, it is reduced to a mere poetic figure from the status of eaf Or, if there be any असलक्ष्यक्रमध्वनि-like रस, HTC etc besides the sugg sted sense in question, the latter becomes a sort of embellishment somewhat different from the common poetic figures, and enhances the effect of the former (viz रस, भाव etc. ) Anandavardhana has noted these two alternative interpretations of the present Kārikā. In the first case at must be in the ablature case, in the second it in the gentive. Compare °Locana . प्रकान्तप्रकार द्वयोप- सहार तृतीयप्रकारसूचन चैकेनैव यत्नेन करोमीत्याशयेन साधारण- मवतरणपदं प्रक्षिपति वृत्तिकृत-तथा चेति । तेन चोक्तप्रकार- द्वयनायमपि तृतीय प्रकारो मन्तव्य इत्यर्थः । चेत्येकशेष । साऽन्यैवेति । न ध्वनिरसौ, अपि तु श्लेषादिलंकार इत्यर्थ । अथवा ध्वनिशब्देन अलक्ष्यक्रप नस्य अलकार्यस्याङ्गिन. स व्यङ्गयोऽर्थोऽन्यो वाच्यमात्राल कारापेक्षया द्वितीयो लोकोत्तरश्चा- लकार इत्यर्थः। एवमेव वृत्तौ द्विधा व्याख्यास्यति ।।-Op ct , pp. 251-52 वत्से. quta -°Locana explains the follows : विषमत्तीति विपादः। ऊध्वेप्रवृत्तम् अग्निमित्यत्र चार्थों मन्तव्य । कम्पोऽपा पतिः को ब्रह्मा वा तव गुरु.। बलभिदा इन्द्रेण जम्भितेन ऐश्वर्यमदमत्तेनेत्यर्थ । जम्भितं चात्र गात्रसमद- नात्मक बल भिनत्ति आयासकारित्वात् । प्रत्याख्यानमिति वचसै- शब्दाथौ Verse as .

·108 THE DHVANYĀLOKA OF ANANDAVARDHANA वात्र द्वितीयोऽर्थोऽभिधीयत इति निवेदितम् । कारयित्वेति। सा हि कमला पुण्डरीकाक्षमेव हृदये निधायोत्थितेति स्वयमेव देवान्तराणा प्रत्याख्यान करोति। स्वभावसुकुमारतया तु मन्दरान्दोलितजलधि- तरङ्गभङ्गपर्याकुलीकृता तेन प्रतिबोधयता तत्समर्थाचरणम् अन्यत्र दोषोद्घाटनेन अत्र याहीति चाभिनयविशेषेण सकलगुणादरदर्शकेण कृतम् । अत एव मन्थमूढामित्याह। इत्युक्त प्रकरेण भयनिवारण- व्याजेन सुराणा प्रन्याख्यान मन्थमूढा लक्ष्मी कारयित्वा पयोधिर्यस्मै तामदात् स वो युस्माक दुरित दहत्विति सबन्ध -0p eit., pp. 252-53. 'अम्बा . व्याजपूर्वम्'-व्याजशब्दोऽत्र स्वोक्ति - Locana 'दृष्टया चिरम्'-सलश मिति चात्र स्वोक्ति -Locana. TEXT ६३९ । प्रौढाक्तिमात्रनिष्पन्नशरीरः सम्भवी स्वतः । अर्थोऽपि द्विविधो ज्ञेयो वस्तुनोऽन्यस्य दीपकः ॥२४॥ अर्थशक्त्युभवानु रणनरूपव्यङ्गये धनौ यो व्यञ्जकोऽथै उक्त- स्तस्यापि द्वौ प्रकारो- कवः कविनिबदस्य वा वक्त : प्राढोक्ति- मात्रनिष्पनशरीर एकः, स्वतःसम्भवो च द्वितीयः॥ कवि- प्रौढोक्तिमात्रनिष्पन्नशरीरो यथा- सज्जेइ सुरहिमासो ण दाब अप्पेइ जुअइजणलक्खमुहे । अहिणवसहआरमुहे णवपल्लवपत्तले अणङ्गस्स शरे ॥ कविनिबद्धवक्त प्रौढोक्तिमात्रनिष्पन्नशरोरो यथोदाहृतमेव- 'शिखरिणि-' इत्यादि। यथा वा- साअरविइण्णजोवणहत्थावलम्ब समुण्णमन्तेहिं । अब्भुट्ठाण विअ मम्महस्स दिण्ण तुह थणेहि ॥ स्वतःसम्भवी औचित्येन बहिरपि सम्भाव्यमानसद्भावो न ·UDDYOTA II 109 $ 39 on केवल भणितिवशेनैवाभिनिष्पन्नशरीरः। यथोदाहृतम्–'एव- वादिनि-' इत्यादि। यथा वा- सिहिपिञ्छकण्णपूरा जाआ वाहस्य गघिरी भमइ । मुत्ताफलरइअपसाहणाण मज्झ सवत्तीण। EXPOSITION Anandavardhana classifies suggestion based maternal significance ( अर्थशक्तिमूलध्वनि ) into three categories according as the matter (37) concerned is objectively possible ( Fast F27) or invented by the poet's own imaginative faculty (#fquiaifaafwoqrat) or again brought into being not by the poet's fancy but by the imagination of some one among the characters created by the poet--the creatures of the poet's Muse ( कविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिनिष्पन्न ) Mammata follows the Dhvanıkāra without trying to justify the plausibility of the above classification See Kāvyaprakāsa, IV. 16-17. But Hemacandra in his Kāvānuśāsana contends that this classification is unnecessary and incongruous inasmuch the three above mentioned varieties have the essential property of being the outcome of poetic fancy common to all of them. Even matters that are objectively ieal per se cannot find place in a true poetic art if they are not transfigured by the poet's Imagination. As he remarks . "इह चार्थ. स्वत सभवी, कवि- प्रौढोक्तिमात्रनिष्पन्न शरीर, कविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिमात्रनिष्पन्न- शरीरो वा-इति भेदकथन न न्याय्यम । कविप्रौढोक्तिमात्रनिर्मित- स्वेनैव साध्यसिद्धे। प्रौढोक्तिमन्तरेण स्वत सभविनोऽपि अकि- चित्करत्वात् । कविप्रौढोक्तिरेव च कविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिरिति fe 995777"-Op cit., p 46 Mānikyacandra in his Samketa follows Hemacandra Jagannātha his Rasagangādhara criticises the threefold classification, though he recognises the first variety-viz. Faa.Hat According to him the last as 1n ·110 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA The two varieties should be really classed under one single head. Compare his remarks प्रतिभानिर्मितत्वाविशेषाच्च कवि-तदु- म्भितवक्तृ-प्रौढोक्तिनिष्पन्नयोरर्थयो न पृथगगणनोचिता. उम्भितो- म्भितादेरपि भेदान्तरप्रयोजकतापत्ते । न च तस्यापि कव्यम्भितत्वान- पायात, तत्प्रयोज्यभेदान्तर्गतत्वमेवेति वाच्यम्। प्रथमोम्भितस्यापि लोकात्तरवर्णनानिपुणत्वलक्षणकवित्वानापायात् पृथग्भेदप्रयोजकताऽनु- पपत्तेः ।-0p. cit , pp_134. Nagoji Bhatta, however, in his comments on the above text of the Rasagangadhara upholds the view of the Dhvanıkārå. As he observes "वृद्धोक्तिविषयात् शिश क्तिविषय इव कन्युक्तिविषयात् कविनिबद्धोक्तिविषये चमत्काराधिक्यानुभविकत्वात् पृथगुक्ति । ततः परञ्च प्रतिनिधानसाध्यप्रतीतिकनया चमत्कारस्थगनात् नोम्भितोम्भितादे पृथगगणनेति तु नव्याः ।।-loc. cut following observations of Rūyyaka in his Kāvyaprakāśasarmketa in this connection are important and worth perusal : 'ननु स्वत सभविप्रभृतयो यदि व्यजकार्थगतत्वेन भेदा उच्यन्ते तत् केवलयोर्वाच्यलक्ष्ययोरपि भेदत्वेन किमिति न कथ्यन्तेऽविशेषात् । अथ व्यञ्जनोपयोगितया तेषा भेदत्व तर्हि व्यञ्जनस्योभयत्र दत्त- पादत्वाद् व्यङ्गग्रार्थगतत्वेनापि किनिति नाभिधीयन्ते। उच्यते- निमित्ताभिप्रायेणोक्तत्वात् । व्यञ्जकत्व हि तन्निमित्त न व्यङ्गात्वम् । तथाहि कश्चिदर्थ. कविनिबद्धेन वक्त्रा प्रौढोक्त्या प्रतिपादित इति व्यञ्जको न कविप्रतिपादितो नापि स्वत सभवेन । यथा 'शिखरिणि क्वनु नामे'त्यादौ रागित्वमन्तरेण तस्यार्थस्य अवचनानहत्वात , अर्थान्तरं प्रति व्यञ्जकत्वाभावाच्च। कश्चित्तु कवनिबद्धोक्तिमन- पेक्ष्यैव कविप्रौढोक्तिप्रतिपादित इत्येव व्यञ्जको न स्वत संभवेन यथा 'सज्जइ सुरहिमामो-' इत्यादावदाहृनौ बहि सभवाभावे, न स्वतःसंभवी, नापि कविनिबद्ध वक्तारमपेक्षते, वक्तुरावेशाभावात् ।

·UDDYOTA II 111 कविप्रजापति प्रौढि-निर्मितत्वेन तु अर्थान्वर व्यनक्ति। कश्चित् पुनर्बहिरपि भावात् स्वत सभवेन व्यञ्जको यथा 'एववादिनी'-त्यादौ स्वकृतप्रचुर लोकव्यवहारे स्थित , तयाविधश्च व्यञ्जकत्वेन प्रतीयते। लज्जा चात्र व्यभिचारिभूताऽपि विभाव नुभावयोरति- चारुत्वेन प्रतीतिविश्रान्तिस्थानत्वात् प्रतिपाद्यमाना सती वस्तुत्वेन व्यवहृता, न भावत्वेन । तेनार्थशक्तिमूलस्य वस्तुध्वनेरिदमुदाहरणम् , नासलक्ष्यक्रमस्य भावध्वने । तस्माद् व्यञ्जकम्यैवार्थस्य व्यजने निमितत्वात् स्वत सभविप्र भृतयो भेदा उक्ता , न व्यङ्गप्रार्थगतत्वे- नापीति ।।"-0p cit , pp 31-32 कविप्रौढोक्ति . अणङ्गस्य शरे-Abhinavagupta explains the gātha 'सज्जइ सुरहिमासो-' as follows : अत्र वसन्तश्चेतनाऽ- नङ्गस्य सखा सज्जयति के वल, न तावदर्पयति-इत्येवंविधया समर्पयि- तव्यवस्त्वर्पणकुशलयोक्त्या सहकारोफ़ेदिनी वसन्तदशा यत उक्ता अतो ध्वन्यमानं मन्मथोन्माथस्यारम्भ क्रमेण गाढगाढीभविष्यन्त व्यनक्ति । अन्यथा 'वसन्ते सपल्लवसहकारोद्गम' इति वस्तुमात्र न व्यञ्जक स्यात्। एषा च कवेरेवोक्ति. प्रौढा ॥1-0p cut, p 255 'कविनिबद्ध.... इत्यादि'-The verse 'शिखरिणि--' has been already cited in the first Uddyota 'अत्र लोहित विम्बफल शुको दशतीति न व्यञ्जकता काचित् । यदा तु कविनिबद्धस्य साभिला- षस्य तरुणस्य वक्तुरित्थं प्रौढोक्तिस्तदा व्यञ्जकत्वम्'-brd. I Mahimabhatta thus establishes the inferential nature of the suggested sense 'सज्जेइ--' इत्यत्र कविप्रौढोक्तिमात्रनिष्पन्न- शरीरे सुरभिमास सभवानाम् आविर्भूताभिनवपल्लवानाम् तरूणामचिरभावि- युवतिजनमदनोन्माददायित्वमनुमेयम् । तत्र च सहकार-सुरभिमास-मदनाना रूपकोपनिबन्धने शर-शरकार-धानुष्कतुल्यवृत्तान्तत्वे सति यदसम्पन्नसपूर्ण- रूपतया सप्रति सहकाराणा शराणामिवानङ्गायाससमपण स हेतु.। कन्दर्पो- द्दीपनसमर्थस्वभावसपादनमेव च तेषां सुरभिमासेन कन्दर्पायाससमर्पण नान्यदिति- Op. ctt., p. 451, ..

·1.12 THE DHVANYĀLOKA OF ANANDAVARDHANA . stolfg'-See °Locana for an explaination of this Prakhit stanza : स्तनौ तावदिह प्रधानभूतो ततोऽपि गौरवितः कामस्ताभ्यामभ्युत्थानेनोपचर्यते । यौवनं चानयोः परिचारकभावेन स्थितमित्येव विधेन उक्तिवचित्त्येण त्वदीयस्तनावलोकनप्रबृद्धमन्म- थावस्थ को न भवतीति भङ्गया स्वाभिप्रायध्वनन कृतम्। तव तारुण्येनोन्नती स्तनौ इति हि वचने न व्यञ्जक्ता।'-p. 256. 'सिहिपिञ्छ ..सवत्तीण'-Comp. °Locana : शिखिमात्र- मारणमेव तदासक्तस्य कृत्यम् । अन्यासु तु आसक्तो हस्तिनोऽपि अमारयत् इति हि वचनेन उक्तमुत्तमसौभाग्यम्। रचितानि विविध- भङ्गीभि. प्रसाधनानि इति तासा सभोगव्यग्रिमाभावात् तद्विरचन- शिल्पकौशलमेव परमिति दौर्भाग्यातिशय इदानीमिति प्रकाशितम् । गर्वश्च बाल्याविवेकादिनाऽपि भवति इति नात्र स्वोक्तिसद्भावः शङ्का । एष चार्थो यथा यथा वर्ण्यते, आस्ता वा वर्णना, बहिरपि यदि प्रत्यक्षादिनाऽवलोक्यते तथा तथा सौभाग्यातिशय व्याधवध्वा द्योतपति ||-p 257. Thus the suggestiveness of a स्वत सभवी matter (वस्तु) is irrespective of any poetic description and imaginative remouiding, as the closing statement in the above extract from "Locana makes it sufficiently clear the observation of Mahimabhatta on this gātha : "faf 1958_' इत्यत्र नवोढाया व्याधवध्वा सपत्नीभ्यः सौभाग्यातिरेकोऽनुमेय.। तत्र चास्या. शिखिपिच्छकर्णपूराया अपि सगर्व भ्रमणं हेतुः। यतो- ऽयमभिप्रायस्तस्या -मयि सत्यामय सभोगेकरसिको व्याधो वारि- तान्यकर्त्तव्यो दिवानिश मत्परायण एव केवल मद्विनोदार्थ यदृ- च्छयाऽन्तिका पतितमयूरमात्रमारणव्यापारो वर्तते इति शिखिपिच्छ- मात्रकर्णपूराऽह जाता। भवतीषु सतीषु दूरदेशकालव्यवधानसाध्य- महारम्भमातङ्गमारणादिव्यापाररतिऽरयमासीदिति मुक्ताफलरचित. प्रसाधना भवत्य इति ! तेन यदेतत् सगर्व भ्रमण तदेव तस्याः सपत्नी- भ्यः सौभाग्यातिरेकमनुमापयति इत्यवसेयम्” -Ope cit., p. 452. Vide ·UDDYOTA II 113 TEXT ६४० । अर्थशक्तरलंकारो यत्राप्यन्यः प्रतीयते। अनुस्वानोपमव्यङ्गाः स प्रकारोऽपरो ध्वनेः ॥२५॥ वाच्यालङ्कारव्यतिरिक्तो यत्रान्योऽलङ्कारोऽर्थसामर्थ्यात् प्रतीय- मानोऽवभासते सोऽर्थशतयुद्भवो नामानुस्वानरूपव्यङ्गयोऽन्यो ध्वनिः॥ EXPOSITION $40 was whet more, 1n In the illustrations already cited in the previous section dealing with the two or three) divisions of 37efatfat- मूलध्वनि, the suggested sense in the nature of a mere fact ( वस्तुमात्र) In the present section the Dhvanıkāra observes that there are cases of अर्थशक्तिमूलध्वनि where the content of suggestion is an अलकार, as in the case of शब्दfocal leady discussed in details अर्यालल 1, the ongesture in atter ( व्यञ्जकोऽयं ) itself might be a mele fact ( वस्तुमात्र ) or an imaginative mood' partaking of the characteristics of a distinct poetic figure ( अलकृत वस्तु) So, just as a TFT might give rise to the comprehension of some other वस्तु or अलकार, so also a particular 31217 might in its part similarly suggest both वस्तु aud अलकार Comp °Locana : एवमर्थशक्त्युद्भवो द्विभेदो वस्तुमात्रस्य व्यञ्जनीयत्वे वस्तुध्वनिरूपतया निरूपित । इदानी तस्यैव अलकाररूपे व्यञ्जनीयेऽलकारध्वनित्वमपि भवति-इत्याह- अर्थत्यादि। न केवल शब्दशक्तेरलकारः प्रतीयते पूर्वोक्तनीत्या यावदर्थशक्ते रपि। यदि वा न केवल यत्र वस्तुमात्रं प्रतीयते यावद- लकाराऽपि इत्यपिशब्दाथ । अन्यशब्द व्याचष्टे-वाच्येति ।"- Op cit , p 257. 8

·114
THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA
TEXT
६४१। तस्य प्रविरलविषयवनागयेदाच्यते-
रूपकादिरलंकारवर्गो यो वाच्यतां श्रतः।
स सर्वो गम्यमानत्वं विश्रद भूना प्रदर्शितः ॥२६॥
अन्यत्र वाच्यत्वेन प्रसिद्धो यो रूपकादिरलंकारः सोऽन्यत्र प्रतोय-
मानतया वाहुल्येन प्रदर्शितस्तत्रभवदभिर्भट्टोभटादिभिः ।
च ससंदेहादिघूपमारूपकातिशयोक्तीनां प्रकाशमानत्वं प्रदर्शित
मित्यलंकारान्तरस्यालंकारान्तरे व्यङ्गप्रत्यं न यनातिपाद्यम् ।।
तथा
EXPOSITION
$41 Poetic figures like उपमा, रूपक etc are usually
found as expressed ( 9194 ), but they can also be suggested
(व्यङ्गा) See notes on Uddyota I, Sec $30 ff Thus in the case
of ससदेह, उपमा 1s apprehended in the background through
suggestion, and even ancient teachers like Bhāmcha, Udbhata
etc have noted this phenomenon and it is not very difficult
to demonstrate either As OLocana remarks: सर्व इति
प्रदर्शित इति च पदेन असभावनाऽत्र मिथ्यवेत्याह ।
उपमानेन तत्त्वं च भेदं च वदत पुन ।
ससदेह वचः स्तुत्यै ससदेह विदुर्यथा ।। इति ।
'तस्या पाणिरय नु मारुतचलत्पत्राङ्गुलिः
पल्लव.'- इत्यादौ
उपमा रूपक वा ध्वन्यते । अतिशयोक्तेश्च प्रायश. सर्वालकारेषु
ध्वन्यमानत्वम् ॥"-Op. cit , p 258
TEXT
६४२। इयत् पुनरुच्यत एव-
अलङ्कारान्तरस्यापि प्रतीतो यत्र भासते।
तत्परत्वं न वाच्यस्य नासौं मागों ध्वनेर्मतः ॥२७॥

·UDDYOTA II 115 अलंकारान्तरेषु त्वनुरणनरूपालङ्कारप्रतोनो सत्यामपि यत्र वाच्यस्य व्यङ्गाप्रतिपादनौन्मुख्यन चारुत्वं न प्रकाशते नासौ धने- मांगः। तथा च दीपकादावलंकारे उपमाया गम्यमानत्वेऽपि तत्परत्वेन चारुत्वस्याव्यवस्थानान्न ध्वनिव्यपदेशः॥ EXPOSITION 842 For instance, though in zzfar is the apprehension of similarity lingers in the background, yet we would be wrong to regard it as an instance of 39#Teaf, for it is the expressed contrast that is more charming than the suggested similarity Jagannātha in his Rasagangadhara has a very illuminating note on this point ननु अस्य अलकारस्य ( viZ. व्यतिरेकस्य) वैधर्म्यमूलस्योपमाप्रतिकूलत्वमेवोचितम्, न तूपमागर्भ- त्वम्। तस्या साधर्म्यमूलकत्वात् । अस्य च तन्निषेधरूपेणैव प्रवृत्ते. । न चेष्टापत्ति.। सिद्धान्तभङ्गप्रसङ्गात् । सत्यम्। यद्गुणपुरस्कारेण यस्य यत्सादृश्यनिषेध उत्कर्षपर्यवसायी तस्य तद्गुणपुरस्कारेण तत्सादृश्यस्याप्रतिष्ठानेऽपि गुणान्तरेण सादृश्यप्रत्ययस्य दुर्वारत्वात् । यदि च तत्सादृश्यसामान्यनिषेधो विवक्षितः स्यात्, गुणविशेष- पुरस्कारोऽनर्थक. स्यात् । धनेनायमस्मादधिक इत्युक्तेविद्यया रूपेण कुलेन च सम इति सर्वजनीनप्रत्ययात्। एवं च प्रतीयमानमपि सादृश्यं गुणान्तरकृतनिषधोत्थमपि तेनोत्कर्षेण हृतप्रभमिव बन्दीकृत- मिव न चमत्कारविशेषमाधातु प्रभवतीति प्राचामाशयः ।।-0p. cit , pp 470-71. So also in the case of a F, 9 etc. Vide notes on Uddyota I, Sec $33. TEXT - ६४३। यथा- चन्दमऊएहि णिसा णलिणी कमलेहि कुसुमगुच्छेहि लआ। हंसेहि सरअसोहा कव्यकहा सज्जणेहि करइ गरुई॥

·116 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA -इत्यादिषूपमागर्भत्वेऽपि सति वाच्यालंकारमुखेनैव चारुत्वं व्यव- तिष्टते, न व्यङ्गमालकारतात्पर्यण। तस्मात, तत्र वाच्यालंकार- मुखेनैव काव्यव्यपदेशो न्याय्यः॥ EXPOSITION $ 43. 'चन्दमऊएहि गरुई'-Comp °Locana चन्द्रमयूखादीना न निशादिना विना कोऽपि परभागलाभ । सज्जनानामपि काव्यकथा विना कीदृशी साधुजनता। चन्द्रमयूखैश्च निशाया गुरुकीकरण भास्वरत्व-सेव्यत्वादि यत् क्रियते, कमलैनलिन्या शोभापरिमल- लक्ष्म्यादि, कुसुमगुच्छलताया अभिगम्यत्व-मनोहरत्वादि, हसै शारद- शोभाया' श्रुतिसुखकरत्वमनोहरत्वादि, तत् सर्व काव्यकथायाः सज्जनैरित्येतावानयमों गुरु क्रियते इति दीपकबलाच्चकास्ति । कथाशब्द इदमाह-आसता तावत् काव्यस्य केचन सूक्ष्मा विशेषाः, सज्जनैर्विना काव्यमित्येष शब्दोऽपि ध्वसते। तेषु च सत्स्वास्ते सुभग काव्यशब्दव्यपदेशभागपि गब्दनदर्भमानम्। तथा तै. क्रियते यथादरणीयता प्रतिपद्यत इति दीपकस्यैव प्राधान्य नोपमाया. ।।- Op. ct., p. 260 All this is re-iteiation of what has been already discussed in the Vitti under Kārikā, I 13 TEXT ६४४। यत्र तु व्यङ्गापरत्वेनैव वाच्यस्य व्यवस्थान तत्र व्यङ्गप्रमुखनैव व्यपदेशो युक्तः। यथा- प्राप्तश्रीरेष कस्मात् पुनरपि मयि त मन्थखद विदध्या- न्निद्रामप्यस्य पूर्वामनलसमनसो नैव सम्भावयामि । सेतुबध्नाति भूयः किमिति च सकलद्वीपनाथानुयात- स्त्वय्यायाते वितर्कानिति दधत इवाभाति कम्पः पयोधेः॥ यथा वा ममैव- लावण्यकान्तिपरिपूरितदिछ मुखेऽस्मिन् स्मेरेऽधुना तव मुख तरलायताक्षि !

·UDDYOTA II 117 844 क्षोभं यदेति न मनागपि तेन मन्ये सुव्यक्तमेव जलराशिरय पयोधिः॥ एवंविधे विषयेऽनुरणरूप-रूपकाश्रयेण काव्यचारुत्वव्यवस्थाना- दूपकध्वनिरिति व्यपदेशो न्याय्यः॥ EXPOSITION Abhinavagupta. explains रूपकध्वनि in the verse 'प्राप्तश्रीरेष-' as follows 'कस्मिश्चिदनन्तबलसमुदायवति नरपतौ समुद्रपरिसरवर्तिनि पूर्णचन्द्रोदय-तदीयबलावगाहनादिना निमित्तेन पयोधेस्तावत् कम्पो जात । सोऽनेन सदेहेन उत्प्रेक्ष्यत इति ससदेहोत्प्रेक्षयो मकरालकारो वाच्य । तेन च वासुदेवरूपता तस्य नृपतेर्वन्यते । यद्यपि चात्र व्यतिरेको भाति, तथापि स पूर्व वासुदेवस्वरूपात्, नाद्यतनात् । अद्यतनन्वे भगवतोऽपि प्राप्तश्रीक- त्वेन अनालस्येन सफलद्वीपाधिपति-विजयित्वेन च वर्तमानत्वात् । न च सन्देहोतप्रेक्षानुपपत्तिवलाद् रूपकस्याक्षेप , येन वाच्यालकारो- पस्कारकत्व व्यङ्गास्य भवेत् । यो योऽसप्राप्तलक्ष्मीको निर्व्याज- I Kuntaka, as appears from the Re sumé (Unmesa III) of the Vakı oktyivita prepared by Dr De, cites the verse 'प्राप्तश्री as an instance of प्रतीयमानव्यतिरेक ( see p 208 ). Does Abhinavagupta here refer to this view of the autho of the Vakroktijivita ? In another place Abhinavagupta appezrs to echo Kuntaka's observations For example, the following passage of the °Locana तथा हि 'तटी तार ताम्यति'-इत्यत्र तटशब्दस्य पुस्त्व-नपु मकत्वे अनादृत्य स्त्रीत्वमेवाश्रित सहृदय 'स्त्रीति नामापि मधुरम्' इति कृत्वा (Op cit , p 359)-1s closely reminiscent of Vakroktyi vita, II 22 , सति लिङ्गान्तरे यत्र स्त्रीलिङ्ग च प्रयुज्यते। शाभानिष्पतये यस्मिन् नामैव स्त्रीति पेशलम् ॥-and Vrtti thereunder, in which the verse, of which at an affufa is but a hemistich, is read in full.

·118 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA विजिगीपाक्रान्त स स मा मथ्नोयादित्याद्यर्थसभावनात् । न च पुनरपीति भूय इति च शब्देरयमाकृष्टोऽर्थ । पुनरर्थस्य भूयोऽर्थस्य च कर्तृ भेदेऽपि समुद्र क्यमात्रेणाप्युपपत्तेः। यथा पृथ्वी पूर्व कार्त- वीर्येण जिता पुनरपि जामदग्न्येनेति । पूर्वा निद्रा च सिद्धा राजपुत्राद्य- वस्थायामपीति सिद्ध रूपकध्वनिरेवायमिति । शब्दव्यापार विनैव अर्थसौन्दर्यबलाद्रूपणाप्रतिपत्ते. ॥-Op. cit , pp 162-53 Jagannātha however criticises Anandavardhana and holds that the poetic figure भ्रान्तिमान् 1s suggested here. The knowledge of identity i arstitETTATT ) between the king and Loid Visnu brought about by a conscious act of volition (317ETF), which forms the basis of the figure of speech 649, cannot produce the feeling of terror, which can be caused only by an illusion of identity ( DICIT SITA ) that is spontaneous (स्वारसिक ) and as such requires no aid of volition at all Besides, the knowledge of identity and the feeling of terror, standing to each other in the elation of cause and effect, must coinhere in the same substratum, which however is not the case in the present illustration, the former being in the poet and the latter in the ocean Thus 1998af is absurd. As Jagannātha observes अत्र “आनन्दवर्धनाचार्यास्तु-‘प्राप्तश्री -' इत्यत्र रूपकाश्रयेण काव्य- चारुत्वव्यवस्थापनाद्रूपकध्वनिरित्याहु । तच्चिन्त्यम् । जलधिकम्पहेतुत्वेन विकल्पत्रयं कल्प्यते। तच्च प्रकृते राजविशेष्यि- का जलनिधिगतामनाहार्यविष्णुतादात्म्यज्ञानरूपा भ्रन्तिमेवाक्षिपति, न रूपकम् । तज्जीवातोराहार्यविष्णुतादात्म्यनिश्चयस्य कम्पाजनक- त्वात् । कविजलधिगतत्वेन वैयधिकरण्याच्च । अज्ञातमेव केवल विष्णुतादत्म्यं जलधेः कम्पेऽनुपयुक्तमेव । चमत्कारिण्यपि चात्र भ्रान्तिरेवेति ध्वनिरपि तस्या एव युक्त. ॥"-Op. cit., Pp 327-28.

·UDDYOTA II 11 Vide Mahimabhatta's remarks . " प्राप्नश्री -'इत्यत्र लक्ष्मी. लाभलम्पटतया पयोनिवौ मन्थनव्यथावितरण विलासालसतया योग- निद्रामुखास्वादो द्वीपान्तराधीशदशकन्धरनिधनधिया सेतुबन्धश्च इति भगवतो वासुदेवरय अमी व्यापारा प्रमिद्धा मन्तो यदन्यत्र राजादौ आरोप्य तस्य समीहितप्राप्त्या निपिध्यन्ते तेन तत्कार्यत्वात् कारणभूतभगवद्रूपतारोपमेव तत्रानुमापयन्तीति पकानुमितिरिति व्यपदेश प्रवर्तते ।।"-0p cit , p 430 'लोवण्य quifer'-Abhinavagupta explains the verse as follows 'लावण्य सस्थानमुग्धिमा, कान्तिः प्र । ताभ्या परि. पूरितानि सविभक्तानि हृद्यानि सपादितानि दिड मुखानि येन । अधुना कोपकालष्यात् अनन्तर प्रसादौन्मुख्योन स्मेरे ईपद्विहसनशीले तरलायते प्रमादान्दोलन विकाससुन्दरे अक्षिणी आमन्त्रणम् । अथ चाधुना न एति, वृत्ते तु क्षणान्तरे क्षोभमगमत् । कोपकपायपाटल स्मेरौं च तव मुर सन्ध्यारुणपूर्णशशधरमण्डलमेवेति भाव्य क्षोभेण चलचित्ततया सहृदयस्य । न चेति तत् सुव्यक्त- मन्वर्थतयाय जलराशिर्जाडयसचयः। जलादय. शब्दाः भावार्थप्रधाना इत्युक्त प्राक् । अत्र च क्षोभो मदनविकारात्मा सहृदयस्य त्वन्मुखा- वलोकनेन भवतीतीयत्यभिधाया विश्रान्ततया, रूपकं ध्वन्यमानमेव । वाच्याल कारश्चात्र इलेष.। स च न व्यञ्जक. । अनुरणनरूप यद्रूप- कमर्थशक्तिव्यङ्गय तदाश्रयेणेह काव्यस्य चारुत्व व्यवतिष्ठते। तत- स्तेनैव व्यपदेश इति सबन्ध ॥" Op cit , pp 263-64 Mahimabhatta's observations see Op. cit , p 431 यस्या तस्या For TEXT ६४५। उपमाध्वनिर्यथा- वीराणं रमइ घुसिणरुणम्मिणतहा पिआत्थणुच्छङ्ग। दिही रिउगअकुम्भत्थलम्मि जह बहलसिन्दुरे॥

·120 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA यथा वा ममैव विपमवाणलीलायामसुरपराक्रमणे कामदेवस्य- तं ताण सिरिसहोअरअणाहरणम्मि हिअअमेकरस। बिम्बाहरे पिआणणिवेसिकुसुमबाणेण ॥ आक्षेपध्वनियथा- स वक्तमखिला शक्तो हयग्रीवाश्रितान् गुणान् । योऽम्बुकुम्भैः परिच्छेद झातु शक्तो महोदधेः॥ अत्रातिशयोक्ता हयग्रीवगुणानामवर्णनीयताप्रतिपादनरूप- स्यासाधारणतद्विशेषप्रकाशनपरस्याक्षेपस्य प्रकाशनम् ॥ EXPOSITION $ 45. 'वीराण. ..बहलसिन्दूरे'- Locana thus explains the verse : लसाधितप्रियतमाश्वासनपरतया समनन्तरीभूतयुद्धत्वरित- मनस्कतया च दोलायमानदृष्टित्वेऽपि युद्धे त्वरातिशय इति व्यतिरेको वाच्यालङ्कार । तत्र तु येय ध्वन्यमानोपमा प्रियाकुचकुड्मलाभ्या सकलजनत्रासकरेष्वपि शात्रवेषु मर्दनोद्यतेषु गजकुम्भस्थलेषु तद्वशेन रतिमाददानामिव बहुमान इति सैव वीरतातिशयचमत्कार विधत्ते इत्युपमाया. प्राधान्यम् ॥-0p. cit , pp 264-65. 'यथा....कुसुमवाणेन'-'असुरापरक्रमणे इति । त्रैलोक्य- विजयो हि तत्रास्य वर्ण्यते। तेषामसुराणा पातालवामिना य. पुन पुनरिन्द्रपुरावमर्दनादि किं कि न कृत तद्धृदयमिति यत्तेभ्योऽति- दुष्करेभ्योऽपि अकम्पनीयव्यवसाय तच्च। श्रीसहोदराणामन एव अनिर्वाच्योत्कर्षाणामित्यर्थः। तेषा रत्नानाम् आ समन्तात् हरणे एकरस तत्पर यद् हृदयं तत् कुसुमवाणेन सुकुमारतरोपकरणसभा रेण प्रियाणा विम्बाधरे निवेशितम , तदवलाकन-परिचुम्वन-दर्शनमात्र- कृत्यताऽभिमानयोगि तेन कामदेवेन कृतम् । तेषा हृदय तदत्यन्त विजिगीषाज्वलनजाज्वल्यमानमभूदिति यावत् । अत्रातिशयोक्ति- च्यालकारः। प्रतीयमाना चोपमा। सकलरत्नसारतुल्यो बिम्बाधर ।

·UDDYOTA II 121 - two verses a1e इति हि तेपा बहुमानो वास्तव एव । अत एव न रूपकध्वनिः। रूपकस्यारोप्यमाणत्वेन अवास्तवत्वात् । तेषामसुराणा वस्तुवृत्त्यैव सादृश्य स्फुरति । तदेव च सादृश्य चमत्कारहेतु. प्राधान्येन ।।- Op cit , pp. 265-66 Thus, the above Instances of अर्थशक्तिमूलोपमाध्वनि ‘स वक्तुम् . महोदधे '-According to Anandavardhana this verse illustrates 3772792af because the impossibility of describing the innumerable qualities of Haya giīva is suggested, from the apparent assertion to the coutiary As Abhinavagupta puts 11. 'अवर्णनीयताप्रतिपादन मेवाक्षेपस्य रूपमिष्ट- प्रतिषेधात्मकत्वात्'. But Ruyyaka 11 1115 Alanıkāra-Sai vasva criticises this view of the Dhvanıkāra He contends that real negation does not constitute 371879. The negation must be apparent and unrcal But in the illustiution uted by the Dhvanıkāra the suggested negation of the possibility of description is real, and consequently he is erroreous We quote the following extract from Rūyyaha's tieatise अय चाक्षपो ध्वन्यमानोऽपि भवति। यथा- 'गणिकामु विधेयो न विश्वासो बल्लभ । त्वया । किं कि न कुर्वतेऽनर्थमिमा धनपरायणा ।।' अत्र हि गणिकाया उक्तौ तद्दोषोक्ति प्रस्तावे नाह गणिकेति प्रतीयते। न चासौ निषेध एव। गणिकात्वेनावस्थिततयैव गणिकात्वस्य निषेधनात्। सोऽय प्रस्ख स्खलद्रूपो निषेधाभासरूपो वक्त्रया गणिकायाः शुद्धस्नेहनिबन्धनत्वेन धनविमुखत्वादौ विशेषे पर्यवस्यति इत्युक्तविषय आक्षेपध्वनि रयम् ।। नतु-‘स वक्तुमखिलाञ शक्तो-' इत्याक्षेपध्वनावुदाहार्यम्। निषेधस्यैवात्र गम्यमानत्वात्। न निषेधा- भासस्य । गुणाना वक्तुमशक्यत्व एवात्र तात्पर्यम् । तन्निमित्तक एवात्र चमत्कारो न निषेधाभासहेतुक इति नाक्षेपध्वनिधीरत्र कार्या। - SHARA ·122 THE DHVANYÁLOKA OF ANANDAVARDHANA " , सर्वश्रेष्टनिषेधाभासस्य विध्यु-मुखस्याक्षेपत्वमिति स्थितम् ।। Op cit , p 119 But Jagannātha justifies the Dhvanıkāra's vier by controverting Rūyyaka's criticism Comp इत्थ स्वस्वाभिमानभेदादाक्षेपाणा भेदात्तद्ध्वनीना स्थिते विवेके ‘स वक्तुम् --' इति पद्य ध्वनिकारैराक्षेपध्वनित्वेनोदाहृत 'स्वाभिमताक्षेपान- भिव्यक्तेरनुदाहरणमेवैतत्' इति नियुक्तिक वदन् अलकारसर्वस्वकृत् परास्त.। न हि आभासरूम एव निषेध आक्षेप इत्यस्ति वेदस्याज्ञा । नापि प्राचामाचार्याणाम् । नचापि युक्ति । येन ध्वनिकारोक्तमु- त्वदुक्त श्रददधीमहि । प्रत्युत वैपरीत्यमेवोचितम् । ध्वनि- कृतामालकारिकसरणिव्यवस्थापकत्वात् । न हि अस्मिज शास्त्रे आक्षपादिगब्दसकेतग्राहक प्रमाणान्त र मस्ति, ऋते प्राचीनवचनेभ्य । अन्यथा सकलविपर्यासापत्ते ॥-0p cit , pp 567-68 पेक्ष्य TEXT' ४६। अर्थान्तरन्यासध्वनिः शब्दशक्तिमूलानुरणनरूप- व्यङ्गमोऽर्थशलिमूत्रानु रणरूपव्यङ्गाश्च संभवति। तत्रायस्योदा- हरणम्-- देवाएत्तम्मि फले कि कीरइ एत्ति पुणा भणिमो। कलिपल्लवाः पल्लवाण अण्णाणण सरिच्छा॥ पदप्रकाशश्चायं ध्वनिरिति वाक्यस्यार्थन्तरतात्पर्येऽपि सति न विरोधः। द्वितोयस्योदाहरणं यथा- हिअअट्ठाविअमण्णु अवरुण्णमुहं हि मं पसाअन्त । अवरद्धस्स वि ण हु दे पहुजाणअ रोसिउँसकं ॥ अत्र हि वाच्यविशेषेण सापराधस्यापि बहुज्ञस्य कोपः कत्त- मशक्य इति समर्थक सामान्यमन्वितमन्यत् तात्पयण प्रकाशते ॥ EXPOSITION अर्थान्तरन्यास ध्वनि सभवति Though शब्द- शक्तिमूलध्वनि has been discussed in a previous context and 845 - ·UDDYOTA II 123 ine present section exclusively deals with stefatfaeqft, yet Anandavardhana has here a passing reference to 3706- शक्तिमूलार्थान्तरन्यासध्वनि As Abhiraya gupta remarks: संभवती यनेन प्रसंगात शब्दशक्तिमूलस्थात्र विचार इति दर्शयति।' -0p cit , p 256 'देव्वाएत्तम्मि सरिच्छा'-- Here the word फल 1s दिलष्ट meaning fiut' and 'reward' Cp °Locana . "अगोकस्य फलमा- म्रादिवत् नास्ति, कि क्रियता, पल्लवास्तु अतीव हृद्या इतीयताऽभिधा समाव। अत्र फलशब्दम्य शक्तिवशात् समर्थकमस्य वस्तुनः पूर्व- मेव प्रतीयते- 'लोकोत्तरजिगीपातदुपायप्रवृत्तस्यापि हि फल सपल्ल- क्षण दैवायत्त कदाचित् न भवेदपि’-- इत्योवरूप सामान्यात्मकम् ।।" -Op cit, p 267 Thus, the suggested sense-viz that the rewards of our deeds depend upon the will of Providence 15 a universal ( ATAFUT17HF) statement, and it supports the expressed idea-viz. that the Asoka trte, though adoined with twigs ( 98 ) of exquisite loveliness, has no fruits?, because Providence (देव) has so ordained it It is a case of पदप्रकाश्य शब्दशक्तिमूलध्वनि, because the substitution of another synonymous word for the single word फल which 1s श्लिष्ट, would fail to give 11se to the cognition of the univeisal judgement noted above पदप्रकाशश्चाय न विरोध --Now, one might argue that the verse as a whole is an instance of 3758972Tht based on सारूप्य where the statement of an अप्रस्तुत विशेष (particular idea) suggests a similar tiga judgement For example, the statement about 3787156 suggests the idea of a person disappointed in his hopes endowed with merits as he is. Thus it should rather be a case of वाक्यप्रकाशध्वनि. To this I Compare . 'नाप्यशोके फल स्यात'-Sahityadarpana. X.

·124 THE DHVANYĀLOKA OF ANANDAVARDHANA Anandavardhana answers that the particular word 55 suggests the figure of speech 3727 fra FUIT, while the verse as a whole suggests the universal proposition So the factois or substrata of suggestion being different, there is no conflict between the two Comp °Locana . ननु अस्य सर्ववाक्यस्य अप्र- स्तुतप्रशंसा प्राधान्येन व्यङ्गना, नत् कथमर्थान्तरन्यासस्य व्यङ्गयता, द्वयोयु गपदेकत्र प्राधान्यायोगादित्याशवाह-पदप्रकाशेति । सर्वो हि ध्वनिप्रपञ्च पदप्रकाशो वाक्यप्रकाशश्चेति वक्ष्यते। तत्र फल- पदेऽर्थान्तरन्यासध्वनि प्राधान्येन । वाक्यो तु अप्रस्तुतप्रशसा । अत्रापि पुन फलपदोपात्तसमर्थ्यसमर्थक भावप्राधान्यमेव भातीत्यर्था- न्तरन्यासध्वनि रेवायमिति भाव ||-0p cit , pp 267-68 'हिअअ सक्क' -This is an instance of अर्थशक्ति- मूल अर्थान्तरन्यासध्वनि Comp °Locana हृदये स्थापितो न बहि प्रकटितो मन्युर्यथा ! अत एवाप्रदर्शितरोपमुखीमपि मा प्रसा- दयन् हे बहुज्ञ | अपराद्धस्यापि तव न खलु रोपकरण शक्यम् । अत्र बहुज्ञेति आमन्त्रणार्थो विशेषे पर्यवसित । अनन्तर तु तदर्थ- पर्यालोचनाद् यत् सामान्यरूप समर्थक प्रतीयते तदेव चमत्कारकारि । सा हि खण्डिता मती वैदग्ध्यानुनीता त प्रत्यसूया दर्शयन्तीत्थमाह । य कश्चिद् बहुज्ञो धूर्त म एवं सापराधोऽपि स्वापराधावकाशमा- च्छादयतीति मा त्वमात्मनि बहुमान मिथ्या ग्रहीरिति ।।-0p cut , - p 268 TEXT ६ ४७। व्यतिरेकध्वनिरप्युभयरूपः संभवति । तत्राद्य- स्योदाहरणं पाक प्रदर्शितमेव । द्वितीयस्योदाहरणं यथा- जाएज्ज वणुद्दे से खुज्ज विम पाअवो गडिअवत्तो। मा माणुसम्मि लोए ताएक्करसो दरिदो अ॥

·UDDYOTA II 125 अत्र हि त्यागैकरसस्य दरिद्रस्य जन्मानभिनन्दन त्रुटितपत्र- कुजपादपजन्माभिनन्दन च साक्षाच्छन्दवाच्यम् । तथाविधादपि पादपात् ताहास्य पुस उपमानोपयमेवानीतिपूर्वक शोच्यता- यामाधिक्यं तात्पर्येण प्रकाशयति ॥ EXPOSITION करोति। 847 तत्र प्रदर्शितमेव-Vide the verses ‘ख येऽत्युज्ज्व- लयन्ति' and 'रक्तस्त्वम् ---' for शब्दशक्तिमूलव्यतिरेकध्वनि अत्र हि . प्रकाशयति-Anandavaidhana states that the contrast (व्यतिरेक ) between a tree, gnarled and devoid of foliage and a generous and kind-hea ted person in stsaitened ciicumstance 15 cognised in the wake of the slzilai ity ( 159 ) which is first appiehended, since, as has been noted before, cufatti must be based on औपम्य Comp °Locana जायेय, वनोद्देशे एव वनस्यैकान्ते गहने यत्र स्फुटतरबहुवृक्षसपत्त्या प्रेक्षतेऽपि न कश्चित् । कुन दनि रूघटनादायतुग्यो गमित्र इति , छायामपि न तस्य का पुष्पफलवत्तेत्यभिप्राय । तादृशोऽपि कदाचि- दाङ्गारिकस्योपयोगी भवेत् उलूकादीना वा निवासायेति भाव । मानुष-इति। सुलभार्थिजन इति भाव. । लोक इति । यत्र लोक्यते सोऽर्थिभिस्तेन चार्थिजनो न च किञ्चित् शक्यते कर्तुं तन्महद् वैशसमिति भाव । अत्र वाच्यालकारो न कश्चित् । उपमानेत्यनेन व्यतिरेकस्य मार्गपरिशुद्धि करोति । आधिक्यमिति। व्यतिरेक- मित्यर्थ ||-0p cit , pp 269-270 Vyaktiviveka : 'जाएज्ज इत्यत्र यथोक्तस्वरूपस्याप्रस्तुतस्यैव वनपादपस्य, पु सश्च कस्यचिद् दरिद्रस्य प्रस्तुतस्य अनुपयोगितया निष्फलयो- रुभयोरप्यभिनन्द्यजन्मताप्रतीतौ तुल्याया यदेतदेकस्यैव जन्मानभि- नन्दनं नेतरस्य तत् तस्य शोच्यतातिरेकलक्षण व्यतिरेकमनुमाप- यतात्यस्य व्यतिरेकानुमिति-व्यपदेशसिद्धि ||-0p ent , p. 437. Vide ·126 THL DHVANYĀLOKA OF ANANDAVARDHAVA TEXT - $ ४८। उत्प्रेक्षाध्वनिग्था- चन्दनामकाजश्विासानिलमूर्छितः। मूर्च्छयत्येष पथिकान् मघौ मलयमारुतः॥ अत्र हि मधौ मलयमारुतस्य पथिकमूर्छाकारित्वं मन्मथोन्माथ- दायित्वेन व। तत्तु, चन्दनासक्तभुजगनिःश्वासानिलमूच्छित त्वेनोत्प्रेक्षितमिन्युत्प्रेक्षा साक्षादनुक्ताऽपि वाक्यार्थसामर्थ्याद. अनुरणनरूपा लक्ष्यते। न चैवंविधे विषय इवादिशब्दप्रयोग- मन्तरेण असम्बद्धतैवेति शक्यते वक्तुम् । गमकत्वादन्यत्रापि तदप्रयोगे तदर्थावगतिदर्शनात् । यथा- ईसाकलुसस्य वि तुह मुहस्स ण एस पुण्णिमाचन्दो। अज्ज सरिसत्तणं पाविऊण अङ्ग विअ ण माइ॥ यथावा- त्रासाकुलः परिपतन् पारतो निकेतान पुभिन कैश्चिदपि धन्विभिरन्वबन्धि । तस्थौ तथापि न मृगः कचिदङ्गनाभि- राकर्णपूर्णनयनेषु हतेक्षणश्रीः॥ शब्दार्थव्यवहारे च प्रसिद्धिरेव प्रमाणम् ॥ EXPOSITION 848 Here the expressed sense is coherent and complete in itself, even without the apprehension of 36À2T, if we take 'मूर्च्छित.' to mean 'swelled, increased (उपचित ). But when the वाच्यार्थ has been understood, the idea of उत्प्रेक्षा in the form 'मूर्च्छित इव' where the root मुर्छ means 'to swoon away' is suggested.1 As Abhinavagupta remarks-"बिषपानेन हि मूर्च्छितो बृ हित उपचितो मोहं करोति । एकश्च मूर्च्छितः I. 'मुर्छ मोहसमुच्छ्राययो.'-Dhatu-Patha.

·UDDYOTA II 127 पथिकमध्येऽन्येषामपि धैर्यच्युतिं विदधनमूर्छा करोनि-इत्युभयथोत्- TETT 11" -Thus, it is a case of 5732ZfT, and not of प्रतीयमानोत्प्रेक्षा, which should not be co. founded with thc former 1 Visvanātha distinguishes the two catego11es this प्रतीयमानोत्प्रेक्षा यथा- 'तन्वङ्गमाः स्तनयुग्मेन मुख न प्रवटीकृतम । हाराय गुणिने स्थान न दत्तमिति लज्जया ।।' -अत्र लज्जयेवेतीवाद्यभावात् प्रतीयमानोत्प्रेक्षा । एवमन्यत् । ननु ध्वनिनिरूपणप्रस्तावेऽलकाराणा सर्वेपाभपि व्यङ्गात्व भवतीत्युक्तम् । सप्रति पुनर्विशिष्य कथमुत्प्रेक्षाया. प्रतीयमानत्वम् । उच्यते- व्यङ्गयोत्प्रेक्षाया 'महिला-सहस्स-' इत्या उतप्रेक्षण विनापि वाक्यविश्रान्ति.। इह तु स्तनयोर्लज्जाया असभवात् लज्जयेवेत्युत्- प्रेक्षयैवेति व्यङ्गा-प्रतीयमानयोर्भेद. ।।'-Sahityadarpana, X. न चैवविधे दर्शनात्-It cannot be argued that the nonmention of the particle 57 is a defect here case of प्रतीयमानोत्प्रेक्षा ( as distinguished from उत्प्रेक्षाध्वनि ) the sense of saat is understood even without a Ārardavardhana cites the verse 'ईसाकलुसस्स -' in support of his. For explanation see °Locana : "तस्येवादेरप्रयोगेऽपि तस्यार्थस्येत्युत्प्रेक्षारूपस्यावगते प्रतीतेर्दर्शनात् । एतदेवोदाहरति- यथेति। ईर्ष्या कलुषस्यापीषदरूणच्छायाकस्य । यदि तु प्रमन्नस्य मुखस्य सादृश्यमुद्हेत् , सर्वदा वा, तत् कि कुर्यात् त्वन्मुख त्वेतद् भवतीति मनोरथानामपि अपयमिदमित्यपिशब्दस्याभिप्राय । अङ्गे Since even in a statement I as as Kuntaka, however cites the verse 'चन्दनासक्तan illustiation of प्रतीयमानोत्प्रेक्षा, where particles such Vide op cit., इव etc expresstvs of उत्प्रेक्षा, are understood Résumé ( Unmesa III ), P 194.

·128 THE DHVANYĀLOKA OF ANANDAVARDHANA स्वदेहे न मात्येव दश दिशः पूरयति यत.। अद्य इयता कालेन एक दिवसमात्रमित्यर्थ । अत्र पूर्णचन्द्रेण दिशा पूरण स्वरससिद्धमेव- मुतप्रेष्यते ॥''-0p cit, p_271. यया वा ...प्रमाणम्-One might, however, contend that the particle णं ( ननु ) in the above verse signifies उत्प्रेक्षा and consequently it cannot prove the thesis that ( उत्प्रेक्षा is apprehended even if g etc. are suppressed Anticipating such a possible objection the Dhyanıkāia cites another illustiation which is altogether devoid of particles expressive ( वाचक ) of उत्प्रेक्षा As Abhinavagupta puts 1t : “ननु ननु-शब्देन वितर्कोत्- प्रेक्षारूपमाचक्षाणेन असम्बद्धता निराकृतेति सभाक्यमान उदाहरणान्तर- माह-यथा वेति परित सर्वतो निकेतान् परिपतन्नाक्रमन्न कश्चिदपि चापपाणिभिरसौ मृगोऽनुबद्धस्तथाऽपि न क्वचित् तस्थौ त्रानचापलयोगात् स्वाभाविका तट चोत्प्रेक्षा ध्वन्यते- अङ्गनाभिराकर्णपूर्णनेत्रशरैहना ईक्षणश्री सर्वस्व भूता यस्य यतोऽतो न तस्थौ।"_-bid Anandavaidhana appeals to the experience of the सहृदय's on this question of verbal cognition (शाब्दज्ञान) If the सहृदय's apprehend उत्प्रेक्षा even if इव etc are absent, no logic can controvert this experience, which must taken valid 1 Mahimabhatta too repicduces this statement of Anandavaidhana where he 1 eads प्रतीति. for प्रसिद्धि. Compare "शब्दार्थव्यवहारे च प्रतीतिरेव प्रमाणम् । प्रतीतार्थ- श्चापि शब्दः प्रयुज्यमान पौन रुक्त्यमेवावहतीति अवार्थस्य अवग- माद् उत्प्रेक्षानुमितिरित्योषा व्यपदिश्यते ।।”-0p ert , pp 449- be 40 I. Compare 'युक्त्या पर्यनुयुज्येत स्फुरन्ननुभव कया'-Dharmakiitti.

·UDDYOTA I 129 TEXT ६४९ । श्लेषध्वनिर्यथा- रम्या इति प्राप्तवतीः पताकाः राग विविक्ता इति वर्धयन्तीः । यस्यामसेवन्त नमद वलाकाः समं वधूभिर्वलभीर्युवानः॥ अत्र वधूभिः सह वलभोरसेवन्तेति वाक्यार्थप्रतीतेरनन्तरं वध्व इव वलभ्य इति श्लेषप्रतीतिरशब्दाऽप्यर्थसामर्थ्यान्मुख्यत्वेन विवर्तते ॥ EXPOSITION 8 49 The word 'समम्' denotes 'sumilarity' ( तुल्यम् ) as well as 'simultanenty' ( सह ). When the expressed sense is cognised the second meaning of 'समम्'--. सह, 1s taken into account But to सहृदय's, the first meaning is suggested thereafter, which leads to the apprehension of the double entendre in the adjuncts qualifying वलभी.---VIz रम्या, पताका., प्राप्तवती etc. which now qualify the term वधू also, thus finally suggesting the apprehension of similarity between a and वलभी Compare °Locana : पताका ध्वजपटान् प्राप्त वतीः । रम्या ति हेतो । पताका. प्रसिद्धीः प्राप्तवतीः। किमाकाराः प्रसिद्धोः, रम्या इत्येवमाकाराः। विविक्ताः जनसङ्कुलत्वा- भावाद् इत्यतो हेतो रागं सभोगाभिलाष वर्धयन्तीः । अन्ये तु राग चित्रशोभामिति । तथा रागमनुराग वर्धयन्तीः । यतो हेतो विविक्ता विभक्ताङ्गयो लटभा या । नमन्ति वलीकानि छदिपर्यन्त- भागा यासु । नमन्त्यो वल्यस्त्रिवली-लक्षणा यासाम्। सममिति सहेत्यर्थ।। ननु सम-शब्दात् तुल्यार्थोऽपि प्रतीत । सत्यम् । सोऽपि श्लेषवशात् । श्लेषश्च नाभिधावृत्तेराक्षिप्तः, अपि त्वर्थसौन्दर्य- बलादेवेति सर्वथा ध्वन्यमान एव श्लेष । अत एव वध्व इव वलभ्य 9 ·130 THE DHVANYĀLOKA OF ANANDAVARDHA कि- Pp. 272-74 on this verse are इत्यभिदधताऽपि वृत्तिकृतोपमाध्वनिरिति नोक्तम् । श्लेषम्यवान मूलत्वात् । समा इति हि यदि स्पष्ट भवेत् तदोपमाया एव स्पष्टत्वाच् श्लेषस्तदाक्षिप्तः स्यात्। सममिति निपातोऽञ्जसा सहार्थवृत्ति- य॑ञ्जकत्वबलेनैव क्रियाविशेषणत्वेन शब्दश्लेषतामेति । न च तेन विनाऽभिधाया अपरिपुष्टता काचित् । अत एव समाप्तायामेवाभिधायां सहृदय रेव स द्वितीयोऽर्थोऽपृथकप्रयत्नेनैवावगम्यः। यथोक 'शब्दार्थ-शासनज्ञानमात्रेणैव'-इत्यादि । एतच्च सर्वोदाहरणेष्व- नुसतव्यम् । 'पीनश्चैत्रो दिवा नात्ति'-इत्यत्राभिधवापर्यवसिता इति सैव स्वार्थनिर्वाहायार्थान्तर शब्दान्तर व कर्षतीत्यनुमानस्य श्रुतार्थापत्तेर्वा तार्किक-मीमासकयोर्न ध्वनिप्रसङ्ग इत्यल बहुना ।। Mahimabhatta's comments worth note : 'रम्या-' इत्यत्र काव्यार्थप्रतीतेरनन्तरमुपमाप्रतिभोद्- भदनिबन्धनभूतं न किञ्चिदवधारयाम... यत्सामर्थ्यात् वध्व इव वलभ्य इत्यमुमर्थमवगच्छेम । न चोभयार्थसाधारणस्य वलभीविशेषण- कलापस्यैव तत्र निबन्धमभावोऽवगन्तु युक्त.। तस्य भिन्नविभक्तिकस्य वधूभिरभिसम्बन्धानुपपत्तेरित्युक्तमेव । अथ सममित्यस्य तुल्यार्थस्य वधूवलभीसबन्धबलात् विभक्तिविपरिणामेन कल्पिततदुचितविभ- क्त्यन्ताना वधूनां विशेषणकलापाभिसबन्धसहत्वात् वलभीभिः सहोप- मानोपमेयभावावगतिर्भवति, यथा 'सममिन्दुना सकलकलोऽब्धिरुत्थितः'- इति । एव तर्हि तुल्यतासंबन्धावधारण-निबन्धनेयं बधूवलभीनाम- पमानोपमेयभावावगतिरिति नासौ अनुमेयतामतिपतति इति श्लेषानु- मितिरिति उच्यते ।।-0p. ct, pp. 440-41 TEXT - ६५०। यथासंख्यध्वनिर्यथा- अङ्करितः पल्लवितः कोरकितः पुष्पितश्च सहकारः। अङ्करितः पल्लवितः पुष्पितश्च हदि मदनः॥

·UDT/YOTA II 131 अत्र हि यगेद्देशमन्द्देशे यच्चारुत्वमनुरणनरूपं मदनविशेषण- भूताङ्कुरितादिशब्दगतं तन्मदनसहकारयोस्तुल्ययोगितासमुच्चय- लक्षणाद वाच्यादतिरिच्यमानमालक्ष्यते। एवमन्येऽप्यलंकारा यथायोगं योजनीयाः॥ EXPOSITION $50. Vide Mahimabhatta's remarks . 'अङ्कुरित -' इत्यत्र मुख्यामुख्याङ्कुरितत्वादिधर्मविशिष्टयो सहकारमदनयो प्रमाणान्त राव- गतकार्यकारणभावयोरपि अतिशयोक्तिच्छायया यस्तुव्यकालत योप- निबन्धस्तत्र कार्यकारणधर्माणा यथाश्रुतक्रम सख्यासाम्यमेव यथासख्यमनुमापयति, यथाश्रुतक्रमातिक्रमे प्रयोजनाभावात् निबन्धना- भावाच्च। को हि अविप्लुतमतिरसति बाधके श्रुतमर्थमनादृत्य अश्रुत परिकल्पयेत् इति यथासख्यानुमिति रितीयमुच्यते-Op. cat., p. 442 एवमन्येऽपि....योजनीया:-Abhinavagupta in the follow. 1ag extract cites a few more instances of अर्थशक्तिमूलालकार- ध्वनि. Comp. यथा च दीपकध्वनि :- 'मा भवन्तमनलः पवनो वा वारणो मदकल. परशुर्वा । क्वमिन्द्रकरविप्रसृत का स्वस्ति तेऽस्तु लतया सह वृक्षः॥ इत्यत्र बाधिष्टेति गोप्यमानादेव दीपकादत्यन्तस्नेहास्पदत्वप्रतिपत्त्या चारुत्वनिष्पत्तिः। अप्रस्तुतप्रशसाध्वनिरपि- ढुण्ढल्लन्तो मरिहिसि कण्टअकलिआई केअइवणाई। मालइकुसुमसरिच्छ भमर भमन्तो ण पाविहिसि ॥ प्रियतमेन साकमुद्याने विहरन्ती काचिन्नायिका भ्रमरमेवमाहेति भृङ्गस्थ अभिधायां प्रस्तुतत्वमेव। न चामन्त्रणादप्रस्तुत्वावगतिः, प्रत्युतामन्त्रण तस्या मौम्ध्यविजृम्भितमिति अभिधया तावत् नाप्रस्तुत- प्रशंसा समाप्या। समाप्ताया पुनरभिधाया वाच्यार्थबलादन्यापदेशता ध्वन्यते। यत् सौभाग्याभिमानपूर्णा सुकुमारपरिमलमालतीकुसुम- ·132 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA - সপ্ন सदृशी कुलवधूनिर्व्याजप्रेमपरतया कृतकवैदग्ध्यप्रसिद्धप्रतिशयानि शम्भलीकण्टकव्याप्तानि दूरामोदकेतकीवनस्थानीयानि वेश्याकुला- नीतश्चेतश्च चञ्चूर्यमाणं प्रियतममुपालभते ।। अपह्न,तिध्वनिर्यथा अस्मदुप्राध्यायभट्टन्दुराजस्य- य कालागुरुपत्रभङ्गरचनावासैकसारायते गौराङ्गीकुचकुम्भभूरिसुभगाभोगे सुधाधामनि । विच्छेदानलदीपितोतकवनिताचेतोधिवासोद्भव सन्तापं विनिनीपुरेष विततैरङ्ग ताङ्गि स्मर. ।। चन्द्रमण्डलमध्यवर्तिनो लक्ष्मणो वियोगाग्निपरिचितवनिता- हृदयोदितप्लोषमलीमसच्छवि-मन्मथाकारतयाऽपह्नवो ध्वन्यते। अत्रैव ससन्देहध्वनिः-यतश्चन्द्रवार्तनस्तस्य नामापि न गृहीतम्। अपि तु गौराङ्गीस्तनाभोगस्थानीय चन्द्रमसि कालागुरुपत्रभङ्गविच्छित्त्या- स्पदत्वेन य सारतामुत्कृष्टतामाचरतीति तन्न जानीम , किमेतद्वस्तु- इति ससदेहोऽपि ध्वन्यते। पूर्वमनङ्गीकृतप्रणयामनुतप्ता विरहोत्- कण्ठिता वल्लभागमनप्रतीक्षापरत्वेन कृतप्रसाधनादिविधितया वासक- सजीभूता पूर्णचन्द्रोदयावसरे दूतीमुखानीत. प्रियतमस्त्वदीयकुचकलश- न्यस्त-कालागुरुपत्रभङ्गरचना मन्मथोद्दीपनकारिणीति चाटुक कुर्वाणश्चन्द्रवर्तिनी चेय कुवलयदलश्यामलकान्तिरेवमेव करोति इति प्रतिवस्तूपमाध्वनिरपि। सुधाधामनीति चन्द्रपर्यायतयोपात्तमपि पदं सन्तापं विनिनीषुरित्यत्र हेतुतामपि व्यनक्ति इति हेत्वलकार- ध्वनिरपि । त्वदीयकुचशोभा मृगाङ्कशोभा च सह मदनमुद्दीपयत इति सहोक्तिध्वनिरपि । 'त्वत्कुचसदृशश्चन्द्रश्चन्द्रसमस्त्वत्कुचा- भोग' इत्यर्थप्रतीतेरुपमेयोपमाध्वनिरपि । एवमन्येऽप्यत्र भेदाः शक्योत्प्रेक्षा । महाकविवाचोऽस्या कामधेनुत्वात् । यत - हेलाऽपि कस्यचिदचिन्त्यफलप्रसूत्यै कस्यापि नालमणवेऽपि फलाय यत्न. ।

·UDDYOTA II 133 दिग्दन्तिरोमचलन धरणिं धुनोति खात् सपतन्नपि लता चलयेन्न भृङ्ग । -0p cit , pp. 274-277. TEXT $ ५१ । एवमल कारध्वनिमार्ग व्युत्पाद्य तस्य प्रयोजनवत्तां ख्यापयितुमिदमुच्यते- शरोरोकरण येषां वाच्यत्वे न व्यवस्थितम । तेऽलङ्काराः परां छायां यान्ति ध्वन्यङ्गतां गताः ॥२८॥ ध्वन्यङ्गता चोभाभ्यां प्रकाराभ्यां व्यञ्जकत्वेन व्यङ्गत्वेन च । तत्रह प्रकरणाद् व्यङ्गप्रत्व नेत्यवगन्तव्यम् । व्यङ्गप्रत्वेऽप्यलंकाराणां प्राधान्यविवक्षायामेव सत्यां ध्वनावन्तःपातः। इतरथा तु गुणीभूत- व्यङ्गयत्व प्रतिपादयिष्यते॥ EXPOSITION § 51 Anandavard hana now brings out the diflerence between an expressed and a suggested poetic figure The selfsame poetic figure when suggested comes to acquire an indescribable charm that was foreign to it when it was expressed in words When expressed they are like popular ornaments such as necklace, bangles etc. or if carefully worked out they can at most hope to attain the status of such objects of decoration as कुंकुमद्रव (saffron-paste), that are more closely related to the body than the former. Nevertheless, they remain nothing but external appendages. But those identical अलकार's are turned into the very the very soul of poetic art if they are conveyed through the function of suggestion. Such the spell of the power of suggestion As Abhinavagupta observes . ननूक्तास्तावत् चिरन्तनैरलकारास्तेषां तु भवता यदि व्यगात्व प्रदर्शित किमियतेत्योशङ्कयाह-एवमि- 1S ·134 THE DHYANYĀLOKA OF ANANDAVARDHANA यादि। . येषामलकाराणा वाच्यत्वेन शरीरीकरण शरीरभूतात् प्रस्तुतादर्थान्तरभूततया अशरीराणा कटकादिस्थानीयानो शरीरता- पादनं व्यवस्थित सुकवीनामयत्नसपाद्यतया। यदि वा वाच्यत्वे सति येषा शरीरतापादनमपि न व्यवस्थित दुर्घटमिति यावत् । तेऽलकारा ध्वनेापारस्य काव्यस्य वाऽङ्गता व्यङ्गयरूपतया गता सन्त. परा दुर्लभा छाया कान्तिमात्मरूपता यान्ति । एतदुक्त वति- सुकविर्विदग्धपुरन्ध्रीवत् भूषण यद्यपि श्लिष्ट योजयति, तथापि शरीरतापत्तिस्वास्य कष्टसपाद्या कुङ्कुमपीतिकाया इव । आत्मतायास्तु का संभावनाऽपि। एवम्भूता चेय व्यङ्गयता या अप्रधानभूताऽपि वाच्यमात्रालकारेभ्य उत्कर्षमल काराणा वितरति। बालक्रीडायामपि राजत्वमिवेत्यमुमर्थ मनसि कृत्वाह-इतरथाविति ।।- Op. cut , pp 278-79 इतरथा तु प्रतिपादयिष्यते-Vide Karika, III 34 : 'प्रकारोऽन्यो गुणीभूतव्यङ्गय काव्यस्य दृश्यते । यत्र व्यङ्गयान्वये वाच्यचारुत्व स्यात् प्रकर्षवत् ।।' and vrttu thereon, which reads as follows : "व्यङ्गयालकारस्य गुणीभावे दीपकादिविषय ।।" TEXT ६५२। अङ्गित्वेन व्यङ्गप्रतायामप्यलंकाराणां द्वयी गतिः। कदाचिद् वस्तुमात्रेण व्यज्यन्ते, कदाचिदलकारेण । व्यज्यन्ते वस्तुमात्रेण यदाऽलंकृतयस्तदा । Bhoja in his Śrngäraprakāśa classifies alami.āras into three categories, on the basis of the degree of their intimacy with the expressed sense which constitutes the body of poetry As he notes : अलकाराश्च त्रिधा-बाह्या , आभ्यन्तरा, बाह्याभ्यन्तराश्च । तेषु बाह्या ----वस्त्र-माल्य-विभूषणादय । आभ्यन्तरा:- स्नान-धूप-विले- पनादय ||-Vide Dr. V. Raghavan's Some Concepts 01 Alamkara Sastra, p. 53. I ·UDDYOTA LI 135 अत्र हेतु : ध्रुवं ध्वन्यङ्गता तासां काव्यवृत्तिस्तदाश्रया ॥२६॥ यस्मात्तत्र तथाविधव्यङ्गग्रालंकारपरत्वेन व काव्यं प्रवृत्तम् । अन्यथा तु तद् वाक्यमात्रमेव स्यात् ॥ EXPOSITION 852. Thc present Kārıkā has been cited by Mammata under Kävyaprakāśa, v 21 Govinda explains the Kärıkā as follows. "अत्र ध्वन्यङ्गता व्यङ्गयतया। ध्रुव ध्वन्यङ्गता ध्वनिनव ता व्यज्यन्ते। ताजकस्य ध्वनित्वमेवेत्यर्थ । कुत. ? काव्यवृत्तेस्तदाश्रयात, काव्यवत्तेस्तदभिसधानपूर्वकत्वात् । वस्तुमात्रा. पेक्षयाऽलकारस्य चारुतानियमादित्यर्थ । ननु यद्यलकारापेक्षया वस्तुमात्रस्य नातिशयनियमस्तदा कथमलकारेण वस्तुमात्र- व्यञ्जने ध्वनित्वमिति चेत् , उच्यते--स एवार्थो वाच्यः सन्न तथा चमत्करोति यथा व्यङ्गयतापन्न इत्यनुभवसिद्धम्। अतो वाच्यताs- पकर्षहेतुः, व्यङ्गयता तु उर्तकर्षायेति स्थितम् । यत्र चालकारेण वस्तुमात्र व्यङ्गय तत्राल कारस्य वाच्यत्वेन किचिदपकर्षात, वस्तुमात्रस्य च व्यङ्गयत्वेन किंचिदुत्कर्षात् युज्यत एव ध्वनित्वम् । वस्तुनाऽलकारो व्यज्यते, तत्र वस्त्वलकारयोर्वाच्यत्व-व्यङ्गात्वा- भ्यामतिशयेनैवोत्कर्षापकषौ इति कुतो गुणीभूतव्यङ्गप्रत्वाव- काश । इद तु चिन्त्यम्। एव चारुत्वाभावनिबन्धन गुणीभृतत्वं मा भूत् । अगूढत्वादिनिबन्धने तु तस्मिन् को वारयितेति ॥" °Pradipa, p 145 यत्र तु text. I The reading adopted by Mammata 1s 'काव्यवृत्तेस्तदा- श्रयात्, which is also reading in the N.S P. Edn of our Compare : "विनोत्कर्षापकर्षा या स्वदन्तेऽर्था न जातुचिन् । तदर्थमेव कवयोऽलकारान् पर्युपासत ॥"-Vyaktiviveka, p 218. 2 ·136 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA TEXT ६ ५३। तासामेवाल कृतीनाम्- अलंकारान्तरव्यङ्गाभावे पुनः, ध्वन्यङ्गता भवेत्। चारुत्वोत्कर्षतो व्यङ्गाप्राधान्यं यदि लक्ष्यते ॥३०॥ उक्तं ह्यतत्- 'चारुत्वोत्कर्ष निबन्धना वाच्यव्यङ्गप्रयोः प्राधान्य-विवक्षे'ति । वस्तुमात्रव्यङ्गप्रत्वे चालंकाराणामनन्तरो- पदर्शितेभ्य एवोदाहरणेभ्यो विषय उन्नयः। तदेवमर्थमात्रेणा- लंकारविशेषरूपेण वाऽर्थनार्थान्तरस्याल कारस्य वा प्रकाशने चारुत्वोत्कर्ष निबन्धने सति प्राधान्येऽर्थशक्त्युद्भवानुरणनरूप- व्यङ्गयो ध्वनिरवगन्तव्यः॥ EXPOSITION $53 तासामेव.. .विषय उन्नेय -Vide notes on Uddyota I (Sec. $30 ff ) तदेवम् . . अवगन्तव्य ---"व्यङ्गरम्य व्यञ्जकस्य च प्रत्येक वस्त्वल काररूपतया द्विप्रकारत्वात् चतुविधोऽयमर्थशक्युद्- भव इति तात्पर्यम् ।।"-°Loccna, p_281 TEXT ६५४ । एवं ध्वनेः प्रभेदान् प्रतिपाद्य तदाभासविवेक कत्तुमुच्यते- यत्र प्रतीयमानाऽर्थः प्रम्लिष्टत्वेन भासते वाव्यस्याङ्गनया वाऽपि नास्यासौ गोचरो ध्वनेः॥३१॥ द्विविधोऽपि प्रतीयमानः स्फुटोऽस्फुटश्च । तत्र य एव स्फुटः शब्दशक्त्याऽथै शक्त्या वा प्रकाशते स एव ध्वनेर्मार्गो नेतरः। Cf Vrtti ou I 13 ( Uddj ota I Sec 32 ) I ·केण वि गामतडाए अब्भं उत्ताणअं फलिह ॥ स्फुटोऽपि योऽभिधेयस्याङ्गत्वेन प्रतीयमानोऽवभासते सोऽस्या- नुरणनरूपव्यङ्गयस्य ध्वनेरगोचरः ॥ यथा- कमलाअरा ग मलिआ हंसा उड्डाविआ ण अपिउच्छा। UDDYOTA II 137 अत्र हि प्रतीयमानस्य मुग्धवध्वा जलधरप्रतिबिम्बदर्शनस्य वाच्याङ्गत्वमेव । एवंविधे विषयेऽन्यत्रापि यत्र व्यङ्गयापेक्षया वाच्यस्य चारुत्वोत्कर्ष प्रतीत्या प्राधान्यमवसीयते, तत्र व्यङ्गग्रस्याङ्गत्वेन प्रतोतेय नेरविषयत्वम्। यथा- वाणोरकडङ्गोडीणसउणिकोलाहल मुणन्तीए । घरकम्मवावडाए वहुए सोअन्ति अगाई। एवं विधो हि विषय प्रायेण गुणीभूतव्यङ्गग्रस्योदाहरणत्वेन निर्दक्ष्यते। यत्र तु प्रकरणादिप्रतिपत्त्या निर्धारितविशेषो वाच्योऽर्थः पुनः प्रतीयमानाङ्गन्वेनैवावभासते सोऽस्यैवानुरणनरूपव्यङ्गग्रस्य ध्वनेर्मागः। यथा- उच्चिणसु पडि अकुसुमं मा धुण सेहालिअं हलिअसुण्हे । अह दे विसमविराओ ससुरेण सुओ वलअसहो । अत्र हि अविनयपतिना सह रममाणा सखी बहिःश्रुतवलय- कलकलया सख्या प्रतिबोध्यते । एतदपेक्षणीय वाच्यार्थप्रतिपत्तये। प्रतिपन्न च वाच्येऽथे तस्याविनयप्रच्छादनतात्पयेणाभिधीय- मानत्वात् पुनर्व्यङ्गयाङ्गत्वमेवेत्यस्मिन्ननुरणनरूपव्यङ्गप्रध्वनावन्त- भर्भावः॥ EXPOSITION sums up . 854 एव TFTTTET --Abhinavagupta thus the various classifications of ध्वनि, as shown by the Dhvanikāra in the present Uddyota . एवमिति। अविवक्षितवाच्यो विवक्षितान्यपरवाच्य इति द्वौ मूलभेदौ । आद्यस्य द्वौ भेदौ-अत्यन्त- ·138 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA वर्ण-पद- तिरस्कृतवाच्योऽर्थान्तरसक्रमितवाच्यश्च। द्वितीयस्य भेदौ-अलक्ष्य- क्रमोऽनुरणनरूपश्च । पश्चिमस्त्रिविधः-कविप्रौढोक्तिकृतशरीरः, कविनिबद्धवक्तृप्रोढोक्तिकृतशरीरः, स्वत सभवी च । ते च प्रत्येक व्यङ्गग्रव्यञ्जकयोरुक्तभेदनयेन चतुधति द्वादशविधोऽर्थशक्तिमूल । आद्याश्चत्वारो भोदा इति षोडश मुख्यभेदा.। ते च पदवाक्य- प्रकाशत्वेन प्रत्येक द्विविधा वक्ष्यन्ते। अलक्ष्यक्रमस्य तु वाक्य-सघटना-प्रबन्धप्रकाश्यत्वेन पञ्चत्रिशद्भदा ॥1- °Locana, p_281 Pratiharendurāja's scheme of classification, as recerded by him in his Laghuvrtti, 1s somewhat different :- "तदेव वाचकशक्तिमूलेऽलकारकनियते वाच्यशक्तिमूले च रसा. दिविषये व्यञ्जकत्वे वाच्यस्य विवक्षितत्वैकरूपत्वम् । वस्त्वल- कारविषये तु वाच्यशक्तिमूले व्यञ्जकत्वे प्रत्येक वाच्यस्य विवक्षित- त्वाविवक्षितत्वाभ्या द्विभेदता। अतस्तत्समाश्रयणेन त्रिविधप्रतीय- मानार्थनिष्ठस्यापि व्यञ्जकत्वस्य षट्प्रकारता भवति । एतेषा च षण्णा भेदाना मध्याद द्वयोर्भेदयोर्वाच्यस्याविवक्षोक्ता। चतुर्यु विवक्षितत्वम् । यत्र च विवक्षितत्वम् तत्र वाच्यस्य स्वतः-सभवि- त्वात् प्रौढोतिमात्रनिष्पादितशरीरत्वाच्च द्वैविध्यम् । अतस्तत्र तस्याष्टो भेदा भवन्ति । एते चाष्टौ भेदा वाच्यस्य यत्राविवक्षा तद्विषयाभ्या पूर्वोदिताभ्या द्वाम्या भेदाभ्या सकलिताः सन्तो दश सपद्यन्ते। एत एव तु पदवाक्यप्रकाश्यतया द्वैगुण्य भजमाना विशतिर्भवन्ति, वर्ण-सघटनाप्रबन्धा रस्य व्यजकत्वस्य कृत्तद्धिता- दिगतस्य च पदवाक्यानुप्रवेशेनैवाविर्भावात् । यथा च प्राधान्यभूते I. Mammata's classification is scrupulously based on this Locana-text. It is to be observed, however, that Abhinavagupta does not include the शब्दार्थोभयशक्तिमूलध्वनि in his scheme though it has been recoguised by him and the Dhvanıkāra as well as a separate division See his comments on Kārikā, II. 23.

·UDDYOTA II 139 - व्यङ्गा एषा व्यञ्जकता विशतिविधा भवति तथा गुणीभूतेऽपि यथा- संभवं योज्येति। तदाहुः- विवक्ष्यमविवक्ष्यं च वस्त्वलकारगोचरे । वाच्य ध्वनी विवक्ष्यं तु शब्दशक्ति-रसास्पदे ॥ भेदषट्के चतुर्धा यद् वाच्यमुक्तं विवक्षितम् । स्वत सभवि वा तत् स्यादथवा प्रौढिनिर्मितम् ।। दश भेदा ध्वनेरेते विशति पदवाक्यत । प्रधानवद् गुणीभूते व्यङ्गे प्रायेण ते तथा इति॥1 -Op. cit , pp 91-92 Anandavardhana now differentiates a genuine case of safa from pseudo-ध्वनि (ध्वन्याभास) यत्र . गोचरो ध्वने.-See notes on Uddyota I Sec $38 कमलाअरा फलिह. अविषयत्वम्- केनापि अनिपुणेन । वाच्याङ्गत्वमेवेति । वाच्येनैव हि विस्मय- विभावरूपेण मुग्धि मातिशय. प्रतीयत इति वाच्यादेव चारुत्वसपत्। वाच्य तु स्वात्मोपपत्तयेऽर्थान्तर स्वोपकारवाञ्छया व्यनक्ति।'- Locana the वाणीर 375T5--Abhinavagupta thus explains gāthā : 'अत्र दत्तसकेतचौर्यकामुकरतसमुचितस्थानप्राप्तिर्ध्वन्यमाना वाच्यमेवोपस्कुरुते। तथा हि गृहकर्मव्यापृताया इत्यन्यपराया अपि, वध्वा इति सातिशयलज्जापारतन्त्राबद्धाया अपि, अङ्गानि इति एक- मपि न तादृगङ्ग यद् गाम्भीर्यावहित्थवशेन सवरीतु पारितम्, सीद- न्तीत्यास्तां गृहकर्मसपादनं स्वात्मानमपि धत्तुं न प्रभवन्तीति। गृह- कर्मयोगेन स्फुटं तथा लक्ष्यमाणानीति । अस्मादेव वाच्यात् साति- शयमदनपरवशताप्रतीतेश्चारुत्वसपत्ति ॥-op. cit , p. 283 एवविधो निर्देक्ष्यते -Mammata cites the verse as an The verses cited are anonymous.

·.
149
THE DHVANYĀLOKA OF ANANDAVARDHANA
.
mame-
illustration of गुणीभूतव्यङ्गा of the असुन्दर type and observes :
'वाणीर-' इत्यत्र दत्तसंकेतः कश्चिल्लतागहनं प्रविष्ट: इति व्यङ्गयात्
सीदन्त्यङ्गानीति वाच्यं
सचमत्कारम् ॥ Kāvvaprakāśa,
Chap V.
यत्र तु....ध्वनेर्मार्ग:- Compare °Locana : प्रकरणमादिर्यस्य
शब्दान्तरसंनिधानसामर्थ्यलिङ्गादेस्तदवगमादेव . यत्रार्थो निश्चित-
समस्तभावः । पुनर्वाच्यः पुनरपि स्वशब्देनोक्तोऽत एव स्वात्माव-
गते: संपन्नपूर्नत्वादेव तावन्मात्रपर्यवसायी न भवति, तथाविधश्च
प्रतीयमानस्याङ्गतामेति योऽस्य ध्वनेविषय इत्यनेन व्यङ्गप्रतात्पर्य-
निबन्धनं स्फुटं वदता व्यङ्गप्रगुणीभावे त्वेतद्विपरीतमेव निबन्धनं
मन्तव्य मित्युक्तं भवति ।।-Op. cit., pp. 283-84.
उच्चिणसु.. ..अन्तर्भाव:-°Locana explains the Prakrit
stanza as follows : यतः श्वशुर: शेफालिकालतिकां प्रयत्न रक्षन्
तस्या आकर्षणधूननादिना · कुप्यति। तेनात्र विषमपरिपाकत्वं
मन्तव्यम्। अन्यथा स्वोक्त्यैव व्यङ्गयाक्षेपः स्यात् । अत्र च ‘कस्स
वा ण होइ रोसो'- इत्येतदनुसारेण व्याख्या कर्त्तव्या । वाच्यार्थस्य
प्रतिपत्तये लाभाय एतदपेक्षणीयम् । अन्यथा वाच्योऽर्थो न
लभ्येत । स्वतःसिद्धतयाऽवचनीय एव सोऽर्थः स्यादित्यर्थः। नन्वेवं
व्यङ्गास्योपस्कारता प्रत्युतोक्ता भवेदित्याशङ्कयाह-प्रतिपन्ने चेति ।
शब्देनोक्त इति यावत् ॥-Op. cit., pp. 284-85.
।
TEXT
..
६५५ । एवं विवक्षितवाच्यस्य ध्वनेस्तदाभासविवेके प्रस्तुते
सत्यविवक्षितबाच्यस्यापि तं कत्तु माह
अव्युत्पत्तेरशक्त निबन्धो यः स्खलद्गतेः ।
शब्दस्य स च न ज्ञ यः सूरिभिविषयो ध्वनः ॥३२॥

·UDDYOTA II 141 - स्खलदगतरुपचरितस्य शब्दस्याव्युत्पत्त रशक्तेर्वा निबन्धो यः स च न ध्वनविषयः॥ यतः- सर्वेष्वेव प्रभेदेषु स्फुटत्वेनावभासनम् । यव्यङ्गास्याङ्गिभूतस्य तत्पूर्ण ध्वनिलक्षणम् ॥३३॥ तच्चोदाहृतविषयमेव ॥ इति श्रोराजानकानन्दवर्धनाचार्यविरचिते ध्वन्यालोके द्वितीय उद्दयोत. ॥ EXPOSITION $ 55 अव्युत्पत्ते ध्वने.-'अव्युत्पत्ति'-अनुप्रासादि- निबन्धनतात्पर्यप्रवृत्ति.। यथा- प्रेवत्प्रेमप्रबन्धप्रचुरपरिचये प्रौढसीमन्तिनीना चित्ताकाशावकाशे विहरति सतत य स सौभाग्यभूमिः ।। अत्रानुप्रासरसिकतया प्रेवदिति लाक्षणिक., चित्ताकाश इति गौणः प्रयोग. कविना कृतोऽपि न ध्वन्यमानरूपसुन्दरप्रयोजनाशपर्यवसायी ।। अशक्तिवृ त्तपरिपूरणाद्यसामर्थ्यम् ॥ यथा- वि मकाण्डकुटुम्बकसचयप्रवर वारिनिधौ पतता त्वया । चलतरङ्गविघूर्णितभाजने विचलतात्मनि कुडममये कृता ॥ अत्र प्रवरान्तमाद्यपदं चन्द्रमसि उपचरितम्। भाजनमित्याशये, कुडामय इति च विचले। अत्रतत् कामणि कान्ति न पुष्यति, ऋते वृत्तपूरणात् ।।- °Locana, pp. 285-86. See notes on Uddyota I Kārıkā 14 et seqq सवष्वेव....लक्षणम्-Vide the Samgraha-slokas . 'व्यङ्गास्य यत्राप्राधान्यम्-' etc cited in the Vrtti, Uddyota I Sec 38 End of Uddyota II

·No text on this page.

·APPENDICES.

·No text on this page.

·APPENDIX I Supplementary Notes Section Page § 2 3 'स्निग्धश्यामलकान्ति --This is Mahănătaka, V, 7. It has been cited by Visvanātha in his Sahityadarpana under II 11a, by Mammata in Kävya. prakāśa, IV See Kane Notes on Sahityadarpana, pp 61-62 (Second Edition) $ 3 4 'ताला जाअन्ति गुणा-'-Cf ख्याति गमयति सुजन सुकवि- विदधाति केवल काव्यम् । पुष्णाति कमलमम्भो लक्ष्म्या तु fafiutatafer 11"-Vallabha's Subhasitāvali, No 154, attributed to Bhadanta Ravigup'a (Peterson's Edn) 5 6 'गअण च मत्तमेह -This is from Gaudavaho of Vākpatirāja (v 406 S. P Pandit's Edn.) It occurs in the course of a description of the rainy season (प्रावृड्वर्णन). Comm. 'हरन्ति स्वीकुर्वन्ति विरहिताना मदनोद्दीपनेन ।' Anandavardhana. refers to another Prakrit poem of Vākpatırāja entitled 'मधुमथनविजय' from which verses are quoted by Abhinayagupta in his °Locana. $ 11 20 *TAHTaifanai.. H.-The verse, though really a Samksepa-śloka, as is evident from the introductory remark of the Vrttikära ( 77447 HTT' ), has been printed as a Kârikā (II 6) in the NSP Edn. 10 ·146 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA $ 18 . + Sec. Page. 40 'श्रुतिदुष्टादयो दोषा-'-As regards the classification of ata's into two broad classes-viz नित्य- दोष's and अनित्यदोष's, the following excerpt from the Abhinavabhārati on Bharata's Natyaśāstra, XVI. 88 (viz गूढार्थमर्थान्तरमर्थहीन भिन्नार्थमेकार्थमभि- प्लतार्थम् । न्यायादपेत विषम विसन्धि शब्दच्यत वै दश काव्यदोषा ॥) --would be found illuminating : "एतन्मध्ये तु केचिन्नित्यदोषाः, यथा अपशब्द । केचिद- नित्या एव, यथा ग्राम्य, हास्यादौ तस्येष्टतमत्वात् । एतदाह यथास्थूलमिति । आनुपूय॑म् अव्ययेनाव्ययीभाव । तेनो- त्तरोत्तरमेते दोषा स्थूला । यथा च गूढार्थ च गूढार्थ गूढलेख- प्रहेलिका(दि) पताकास्थानकादिषु प्रयोज्यम, अर्थान्तरमनु- वादे, अर्थहीनादि हास्ये, भिन्नार्थ श्रोत्रियादौ वक्तरि, एकार्थ परप्रत्यायने, अभिप्लुतार्थमुन्मादादौ, भिन्नवृत्त च विसन्धि स्वविषये। एवमेते दोषा क्रमेणापातविषयाः, इह यतोऽर्थप्रतीतिस्तावदस्ति। अपशब्दस्तु दोष एव, तत कस्याश्चिदर्थप्रतीतेरभावात । स हि न काञ्चिद, भाषामनुपतति सङ्क(के)ताभावत, तमर्थ प्रतिपादयेत् ।" -(GOS. Edn.). $ 18. 40. As regards the use of harsh letters in a poetic composition which usually leads to the poetic defect called श्रुतिकष्ट ( दुश्रवत्व ), the following extract from Abhinavagupta's commentary on the Nātyaśāstra would be found extremely illuminating. While commenting on the शब्दगुण समाधि as noted by Bharata in his NS', XVI. 102° . "[ अभियुक्तैर्विशेषस्तु योऽथ स्पेहोपलक्ष्यते । तेन चार्थेन सपन्न समाधि परिकीर्तित ॥ -Abhinavagupta makes the following imporrant observations:-- ·UDDYOTA II APPENDIX I 147 Section Page "शब्दगुणश्च सभाधि , तमाह 'तेन चेति । समाधि- शब्दस्य योऽर्थ परिहारलक्षणस्तन य परिकीर्तित. परितः समन्तादाक्रान्त्या उच्चारणे सपन्न स च समाधि.। आक्रान्त्या उच्चारणे आरोहावरोहक्रममेव आक्रमणेन गतितुल्यम् । आरोहश्चोद्ध गमनद्वार प्राणमारुतरूपाया उच्चरूप । अपक्रमणमवरोहो विपर्यय । उच्चत्व स्थानकरणवशात् , बाह्याभ्यन्तरप्रयत्नवशाच्च ।....तेन स्वभावप्रतिभादर्शनानु- विद्धा भगवती वाणी स्वरसोपनिपतिता स्वरसभारप्रभावानु- रोधेनैवारोहावरोहक्रम भजते । प्रतिभादृष्टिशन्यत्वादन्ध- पदवदारोहादि न भजेत् । "नन्वियता पाठसौकर्य' स्यात् , श्रोतुस्तु किमायातम् ? अनभिज्ञो देवाना प्रिय । यथा हि कर्कश शर्करा-निकर- कण्टकिते देशे दु सञ्चरे सचरज्जन पश्यन्त्या अपि सुकुमार- हृदयाया. प्रमदायास्तदात्मानुप्रवेश इव जायमान खेदमतित- रामादत्ते प्रहारपातादौ वा, तथा सहृदयस्य स एव मार्ग । सुकमारता हि वैमल्यापरपर्याया सहृदयत्व हृदयस्य हि कवि- हृदयतादात्म्यापत्तियोग्यतैव उत्कर्ष । तत एवोक्त- 'शब्दार्थशासनज्ञानमात्रेणेव न वेद्यते । वेद्यते स हि काव्यार्थतत्त्वज्ञैरेव केवलम् ॥1 -इति । अभिधानकोशमपि हि पठता सुप्ति विभक्तीश्च विदुषामपि न काव्यतत्त्वाववोध । तस्माद्वर्णोच्चारणप्रयत्लेन परुषपठनस्पर्शजनितो य खेद उच्चारयितु स एव श्रोतुरपि पारुष्यमाधत्ते। 'नीरन्ध्यध्ववधूनिबध्यनुगतप्राणकबन्ध- क्रम" (२)-इत्यादी। वर्णगतं च लालित्य-पारुष्यादि पुष्कराध्यायेऽपि वक्ष्यते । अन्य रप्युक्तं-'तेन वर्णा रसच्युत.'- इत्यादि । स्वभावतो हि केचन वर्णा सन्तापयन्तीव निकृन्तन्तीव रेफककारादय इव परुषवृत्तिपूर्वका , अन्ये तु निवपियन्तीवोपनागरिकोचिता । लोकगोचर एवायमर्थः I. 2. Dhvanyāloka, 17 Compare Nätyaśāstra, XXXIV. Compare Dhvanyaloka III. 3-4.

·148 THE DIVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA Section Page स्वसवेद्योऽपीति # FATT STAAT DITET 11"--Nătyaśāstra, Vol. II, pp 337-339 (GOS Edn ) § 22. 48 "Tta Tarot -'-This is from Amarušataka (v 81). Also, Subhāşıtāvalı, No 1627 $ 23 54 hafa fe gef-Compare "If the Poet's Subject be judiciously chosen, it will naturally, and upon fit occasion, lead him to passions the language of which, it selected truly and judiciously, must necessarily be dignified and alive with metaphors and figures I forbear to speak of an incogruity which would shock the intelligent Reader, should the Poet interweave any foreign splendour of his own with that which the passion naturally suggests: it is sufficient to say that such addition is unnecessary And, surely, it is more probable that those passages which with propriety abound with metaphors and figures, will have their due effect, if, upon other occasions where the passions are of a milder character, the style also be subdued and temperate,"-Wordsworth's Preface to Lyrical Ballads 55 67819151 दृष्टि This is Šakuntalā, I. 20. Rāghava Bhatta in his commentary Arthadyotanıkä quctes almost verbatim Abhinavagupta's remarks on this verse (as cited on p 56 in our Exposition) with the concluding remark 's fa 959' and offers a new interpretation (37871- TATET) with several emendations (eg, 1975 दृष्टः -) and points out some more figures of speech besides Fahraifaa as noted by Ananda. $ 25 ·UDDYOTA II : APPENDIX I 149 verse > Section Page (See Kālıdāsa's Sakuntalä, pp 34-35 N.SP. Edn ) § 27 58 TAST 799:-The verse is attributed by Vallabhadeva in his Subhāṣitāvalı (No 1364) to the royal poet Yaśovarman at whose court Vākpatırāja and Bhavabūti flourished. Cf कविक्पितिराजश्रीभवभूत्यादिसेवित । जितो ययौ यशोवर्मा तदग्णस्तुतिवन्दिताम् ।। - Rājatarngini, IV. 149. Yašovarman was the author of a drama named Rāmābhyudar a referred to by Arandavardhana and Abhinavagupta. ( See Aufrecht, Z DM.G, Pd XXXVI, p 521 ). The 67977 Fra नवपल्लवै is also quoted by Namisādhu at the end of his Comm. on the tenth adhyāya of Rudrata's Kävyālamkāra. Yaśovarman, the author of the Rămâbhyudaya, is identified by some with the Kāśmirian king S'amkaravarman, a younger contemporary of Anandavardhana. See our Introduction to Uddyota I, P x, fn (1). For verses attributed to Yaſovarman in anthologies see Dr. F W Thomas's valuable Introduction to Kavindravacanasamuccaya, pp. 75-76 ( Bibliotheca Indica ). Compare . राजा। नवकिसलयरागेणाग्रपादेन बाला स्फुरितनखरुचा द्वौ हन्तुमर्हत्यनेन । अक्सुमितमशोक दोहदापेक्षया वा प्रणमितशिरस वा कान्तमापिराधम ।। - Malavikāgnimitra, III. 12. The TFTTETTE (Jonesia Aſoka) has an important role to play in Sanskrit Erotics. As ·150 THE DHVANYĀLOKA OF ANANDAVARDHANA 1S § 28 Section Page Mallanatha notes . "रक्ताशोक । रक्तविशेषण तस्य स्मरोद्दीपकत्वादुक्तम्। "प्रसूनकरशोकस्तु श्वेतो रक्त इति द्विधा । बहुसिद्धिकर श्वेतो रवतोऽत्र स्मरवर्धन ॥" -SP43T1996 ziara 1"--Meghadüta, 86 ( KB Pathak's Edn ) $ 28 61 'नो कल्पापायवायो --This Mayüra's Süryaśataka, v. 23 ( NSP, Edn.) 62 'आक्रन्दा स्तनित - --This 18 Subhāsitāvali, No 1776, attributed to Ananda vardhara. But Aufrecht in Z.D M.G., Bd XXXVI (Second article ) refers it to Yasovarman, Yaśovarman. As Dr Peterson observes 'Our signature to No 1776 (Apandavardhanasya ) is pertaps to be explained that Vallabhadeva took the verse from some work of Anandayardtara's The Verse itself is one of the two ascribed to Yasovarman also in the Süktimuktāvali, the other being "yattvannetrasamāna -' verse.' ( Introduction to Subhāşıtävalı) The verse also occurs in the Mahānātaka (IV 34) § 29 66. 'कोपात् कोमललोल- -This is Amaruśataka, 9 Also quoted in the Subhāşıtävalı (No 1351) $ 30 67. 59147695 affia-'-Mallinātha -Mallinātha adopts the reading चण्डि for भीरु in the last foot and explains its significance as, "हे चण्डि कोपने । 'चण्डस्त्वत्यन्त- कोपन'-इत्यमर.। गौरादित्वात् डीए । उपमानकथन- AFTOT 7 Fifalou sfa 119 1'---But the reading adopted by Anandavardhana and endorsed by Abhinavagupta in his Locana also adopted by some later scholiasts of the 1S ·UDDYOTA JI APPENDIX I 151 7 € in Section Page Meghadüta--eg Vallabha, Sumativijaya, Mahimasimhagani and others. As Vallabha observes : भीरु इत्यन्वर्थ नाम नारीणाम For parallel ideas compare Raghu", VIII. 59. 31 70. FUT SPECTAT-- (Kärikä )--The terms * and 397 as referring to the two main varieties of the suggested sense ( 32457 ) are expressly borrowed from the Grammarians They occur respectively Bhartrhari's Vākyapadiya, I 48 and II 27 ( also II 33 ) The apparent sequence as between the two categories, ara (audible sounds) and FC ( Logos, Eternal Word ), lies at the basis of the formulation of these two terms, which are transplanted from the province of Grammar to the field of poetic suggestion by propounders of the Dhvan1-theory. The origin of the concept of 397791719H45I can be traced to Väkyapadiya, I. 104-106 See also Punyarāja's gloss on Vākyapadiya, loc. cit. ( Benares Sanskrit Series Edition) Compare, in this connexion, the utterance of the Vrttikära under I 13: 'Effet #fma'far faaguitarra, 77 यथाकथञ्चित् प्रवृत्तेति प्रतिपाद्यते। प्रथमे हि विद्वासो वैयाकरणा । व्याकरणमूलत्वात् सर्वविद्यानाम्।'- Uddyota I Sec $ 40. 32. 72. 17 & Fa hata -The verse 15 cited by Rüyyaka in his Alamkāra-sarvasva as an instance of the figure of speech me, which he defines as 'विशेष्यस्यापि साम्ये द्वयोर्वोपादाने श्लेष' ard notes *247 EFETTUfa wafuqiqi --Samudra- ·152 THE DHVANYĀLOKA OF ANANDAVARDHANA Section Page bandha in his commentary explains the verse as follows "येनेत्यादि । ध्वस्तमनोभवेन बलिजितो विष्णो काय पुरा त्रिपुरदाहेऽस्त्रीकृत । अभवेन येन अनो ध्वस्त शकटासुरो भग्न । बलिजित्त्वेन महत्त्व लक्ष्यते । महान् काय स्त्रीकृतोऽमृतप्रदानसमये। उद्वृत्तभुजङ्ग एव हारो वलय च यस्य, उदृत्तस्य भुजङ्गस्य हारवो हाशब्दो लयो यस्य च । यश्च गङ्गामधारयत् । य अग गोवर्धन गा भूमि चाधारयत् । यस्य शिर शशिमच्चन्द्रवदाहु । हर इति च नाम स्तुत्यं चाहुरमरा । शशिमथो राहो शिरोहर इति स्तुत्य नामाहुः। अन्धकासुरनाशकर , अन्धकाना यादवाना वासकरश्च। सर्वदा सदा उमाधव उमापति , सर्वप्रदो माधवश्च ।"-Rāyyaka's Alamkāra-Sutra with Mankhuka's Alamkāra-Sarvasva, PP 101-102 ( Trivandrum Sanskrit Serres. No 40 ). Also cited by Visvanātha in his Sahityadarpana under X I2 "येन-' इत्यादौ सभङ्गश्लेष । 'अन्धक-' इत्यादावभङ्ग ।" 833 81 'चमहिअमाणस-~-'-In the India Office MS (1008) the Sanskit Chāyā of this Prakrit stanza is given as : 'मथितमानसपङ्कजनिस्सृतपरिमला यस्य । आखण्डितदानप्रसरा बाहुपरिघा एव गजेन्द्रा ॥' --so that the original reading of the Prakrit stanza in the Vitti text according to that MS. seems to have been 'महिअमाणसपङ्कज-' and not 'चमहिअमाणसकञ्चणपङ्कज---' In Hemacandra's Prākſtavyākai ana, IV. 162, the word falfa fez is found So also in Dhanapāla's Päiyalacchi Nāmamālā, v 199 'ग धुग्गिरण मि निम्महिय', it means 'exhaling perfume' Päiyalacchi notes al o the word महमयि in v 197 महमहिय निग्गया- मोय, meaning 'perfumed' Also Hemacandra's - .

·UDDYOTA IL : APPENDIX I 153 Section Page Prakrit Grammar, IV 78 See Dhanapāla's Päiyalacchi edited by Dr Georg Buhler, Gottingen, 1379 Compare the following verse cited by Mammata under Kavyaprakāśa, II 19 for a similar poetic conception of the hand of a liberal and heroic monarchu as the trunk of an elephant wet with ichor :- "भद्रात्मनो दुरधिरोहतनोविशाल- वशोन्नते कृतशिलीमुखसग्रहस्य । यस्यानुपप्लुगतगते परवारणस्य दानाम्बुसेकसुभग सतत करोऽभूत् ॥" 834 85 'अत्रान्तरे कुसुमसमययुगमुपसहरन् -'-This 1s from Bāna's Harsacarita, U.chvāsa II. The opening words of this line in AA Fuhrer's text are 'तत्रस्थस्य चास्य कदाचित्-' instead of 'अत्रान्तरे' Sankara's commentary text runs as follows . "कुसुमसमयो वसन्त । स एव युग कल्पस्तल्लक्षण वा युग मामद्वयम । समुत्फुल्ल- मल्लिकाभिर्धवला.। अट्टा विक्रयस्थानानि तेषां दिकासो यत्र। अन्यत्र तद्वदट्टास उद्धत हसित यस्य। शब्द- शक्तिमूलानुरणव्यङ्गय रूपो ध्वनिश्च । प्रकृतवर्णने ह्यन्यद- प्यत्र प्रतीयते, न वाच्यतया। तथाच । महाकाल: साट्टहास कल्लमुपसहरजृम्भते। मुख च विदारयति । महान् कालो ग्रीष्माख्यो भैरवश्च ॥" Op cit , p 72 (Fuhrer's Edn ) Cowell and Thomas translate the pas age as follows.-'While he stayed there Time in his character of Summer, with his smile white with the jasmines in full flower, yawned and swallowed swallowed up the two flowery months.1'_The Harşacanta of Bāna Translaton this I. "Caitra and Vaisākhase from the widdle of March ·1154 IHE DHVANYĀLOKA OF ANANDAVARDHANA Section -- Page ed by E B. Cowell and F. W Thomas. (Oriental Translation Fund New Series. Royal Asiatic Society 1897), p 22 The conception of Siva's अट्टहास as white is met with also in Megahdūta, I 60– शृगोच्छाय कुमुदविशदेर्यो वितत्य स्थित ख राशीभूत प्रतिदिनमिव त्राम्बकस्याट्टहास ॥"--- on which Mallinātha comments ''अट्टहासोऽतिहास इव स्थित ॥ "अट्टावतिशयक्षौमौ” इति यादव ॥ धावल्याद्धासत्वेनोत्प्रेक्षा। हासादीना धावल्य कविसमय- सिद्धम् ॥"- As for the Poetic convention (कविसमय) referred to by Mallinātha compare Sahityadarpana, VII 234 'मालिन्य व्योम्नि पापे, यशसि धवलता वर्ण्यते हासकीयो ।" 85 'दत्त नन्दा प्रजाना--'-Thi, 1s Mayüra's Suryasataka, v 9 of 'दीप्तारादित्यस्य सबन्धिन्यो गावो दीधितयो वो युष्माक प्रीति सुखमुतपादयन्तु जनयन्तु।.. गाव इति श्लिष्टमेतदभिन्नम् । गावो धेनवश्चोच्यन्ते । ता अपि पयोभिर्दुग्धै समुचितममयाकृष्ट- सृष्ट प्रजानां दत्तानन्दा भवन्ति । पूर्वाह्ने प्रत्युषसि विप्रकीर्णा भवन्ति । अह्नोऽवसाने सहारभाज । दीर्घदु ख- प्रभवभवयोदन्वदुत्तारनावश्च दत्ता सत्य सद्य । तदीयैः पयोभिर्विप्राग्नितपर्लोका ससार तरन्तीत्यागमविद ॥" Tribhuvanapāla's Comm (NSP Edn.) 834 to that of May. Grisma is from the middle of May to that of July Mahākāla also contains a punning reference to Siva in his character as the destrog er Cowell and Thomas I दीर्घदु ख -- दीर्घ च तद्द ख च तस्य प्रभव उत्पत्तिस्थान स चासो भवश्च ससारस्तस्माद् भय तदेवोदन्वान समुद्रस्तस्मादुत्तारस्तत्र नावो यान- पात्राणि।"-brd.

·UDDYOTA IL : APPENDIX I 155 $ 34 In in the Section Page 86 यथा स्थाण्वीश्वराख्यजनपदवर्णने भट्टबाणस्य--'यत्र HTC5--The passage occurs in Bāna's Harsacarita, Ucchvāsa III. some MSS. several other clauses are read after °मदिरा- मोदिश्वसनाश्च. eg the Nirnayasagara edition reads 'मदिरामोदिश्वसनाश्च ( चन्द्रकान्तकान्तवपुष शिरीष- कोमलाङ्गाश्च अभुजङ्गगम्या कञ्चु किन्यश्च पृथुकलत्रश्रियो दरिद्रमध्यकलिताश्च लावण्यवत्यो मधुरभाषिष्यश्च अप्रमत्ता. प्रसन्नोज्ज्वलरागाश्च अकौतुका प्रौढाश्च) प्रमदा" The portion within brackets is however left out in the India Office Office MS (1008) and Bhandarkar Oriental Research Institute MS Sāradā script (MS. No 257 of 1875-76) The following is the translation of the passage by Cowell and Thomas . "There are women like elephants in gait", yet noble-minded, virgins, yet attached to worldly pompa , dark, yet possessed of rubies, their faces are brilliant with white teeth, yet is their breath perfumed with the fragrance of winet , their bodies are like crystal, yet the limbs are soft as acacia flowers ; they are unattainable by paramours, yet robed in bodices, wide are their beautiful hips, yet are they possessed of thin waists, lovely? in I. Or-punningly-visiting vile outcasts'. 2. Or~punningly-past child bearing'. 3. Or-'dark as night yet bright with red lotuses' 4 Or-'with faces pure as Brāhmans, yet &c.'. 5 Or-punningly-libidinous'. 6. Or-punningly—“far-fetched as wives (or 'having brilliant retinues'), yet reckoned among the poor.' 7 Or--punningly-tart in speech'.

·156 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA 9 Section Page are they, yet honeyed in speech, they trip not, yet have a bright and captivating beauty they are without curiosity, yet wedded.". Op cit , pp 82-83 As regards the Vrttıkāra's introductory remark 'स्थाण्वीश्वराख्यजनपदवर्णने' the following remark of Dr Buhler as cited by Dr. Theodor Aufrecht in his article entitled Beitrage zur Kenntniss Indischer Dichter would be found curiously interesting. "He calls Bāna Sthänvisvarākhyajanapadavarnanakartā, the author of the description of the country called Sthānvisvara i e Thānesar, and indicates there by that we have to look out another composition, probably a geographical one, of the famous friend of Harsavardhana Sulāditya.” ZDM.G Bd XXXVI. (1882), p 364, fn (1). But should remember that Bāna's Harşacarita' 'appears to have been almost forgotten in India' and, in Buhler's days, known only to the inquisitive scholars in rare MSS alone. 94 "यथा तत्रैव-'समवाय इव विरोधिनां पदार्थानाम - This line occurs in a passage of the Harşacarita, Ucchvāsa I, as addressed by Vikuksi to Savitrīs with reference to her companion Sarasvati. The full passage 1s-"तत् कथय कतमो वशः स्पृहणी- for yet we 9 $ 35 I. Or-punningly-'they are flushed with wine, 2. Or-punningly-'the marriage thread'.

·LDDIOTAI APPENDIX I 157 Section Page यता भवन्योर्जमनानीत । का चेयमत्रभवती भवत्यो समवाय इव विरोधिना पदार्थानाम । तथा हि-सन्निहित- बालान्धकारा भास्वन्मूर्तिश्च पुण्डरीकमुखी हरिणलोचना च बालातपप्रभाधारा कुमुदहासिनी च मधुरहसस्वना समुन्नत- पयोधरा च। कमलकोमलकरा हिमगिरिशिलापृथुनितम्बा करभोरूविलम्बितगामिनी च । अमुक्तकुमारभावा स्निग्धतारका चेति ।"--p 43 (Dr.A A. Fuhrer's Edn ) As Cowell and Thomas translate it “Who is this lady near your highness, a coinherence as it were of mutually exclusive qualities? Thus : with the darkness of her locks close by she has a radiance as of the sun , with the face of a lotus the eye of a fawn...."-0p cit. p. 22. 100 'सकेतकालमनस--Compare 'इशिताकारलक्ष्योऽर्थ सौक्ष्म्यात् सूक्ष्म इति स्मत । कदा नौ सङ्गमो भावीत्याकीर्णे वक्तुमक्षमम् । अवेक्षा कान्तमबला लीलापद्म न्यमीलयत ॥ पद्मसम्मीलनादत्र सूचितो निशि सङ्गमः । आश्वासयितुमिच्छन्त्या प्रियमङ्गजपीडितम् ॥" --Dandin's Kavyadarsa, II 260 262. Rūyyaka also cites the verse under the figure of speech सूक्ष्म and observes . 'अत्र विटसम्बन्धी सङ्केतकालाभिप्रायो भ्रूक्षेपादिनेङ्गितेन लक्षितो रजनिकाल- भाविना लीलापद्ममीलनेन प्रकाशित ।' 837 - $ 381 104 'अम्बा शेतेऽत्र वृद्धा--'-This verse 1s quoted anonymously in the Kavindravacanasamuccaya, No 505 (Edited by F W. Thomas in Bibliotheca Indica) ५. 1. युवत्या for तरुण्या in foot d and ·158 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARD'IANA Section Page förha for 37978°. “(a) "(a) परिणतवयसामग्रणोर्- 'oldest of the old' "(b) farsanre : The maid has to do all the work and is fully occupied. "(c) 979TE# unfortunate I.' "(d) of CHAT : 'conveyed her proposal' व्याहृतिव्याजपूर्व ‘under pretence of verbosity Aufrecht reads autafa which would more naturally denote "explanation Thomas : Exegetical Notes, Op. cit. 39 108 'Hote TPE HTTT -The Sanskrit OTT of this Prakrit verse is as follows 'सज्जयति सुरभिमासो न तावदर्पयति युवतिजनलक्षमुखान् । अभिनवसहकारमुखान् नवपल्लवपत्र लाननङ्गस्य शरान् ।' According to MM. Dr V. V. Mirashi the verse is a quotation from the lost Prakrit poem called Harivijaya by Pravasena to which Anandavardhana refers in his Vstui on Dhy. III. 10-14. As Dr. Mirashi observes : 'One Sarvasena has long been known as the author of a Kävya named Harivijaya referred to in Anandavardhana's Dhvanyaloka. Anandavardhana states that Sarvasena had altered the original story and introduced some imaginery incidents in it in order to make it suitable for the delineation of the intended sentiment. Anandavardhana does not state what the story was, but here his commentator Abhinavagupta comes to our help He states that the Harivijaya had for its theme the removal of the Pārijāta tree from heaven whick ·UDDYOTA II APPENDIX I 159, - Sections Page was done by Krsna for the appeasement of his wife (evidently Satyabhāmā). This further shows that the work was written in the Mahārāştri dialect. Some other Prakrit verses in the Dhyanyaloka seem to have been taken from the same work though this has not been explicitly stated by Anandavardhana For instance, the verse Sajjei surahi-maso etc. which he has cited in more than one place as descriptive of the vernal season is also probably taken from the Harivijaya?" Some Royal Poets of the Vākātāka Age in Indian Historical Quarterly, vol. XXI. No. 3, pp 196 ff. In another article Professor Mirashi notes with regard to the identity of Sarvasena, the author of the lost Harivyaya, thus “Sarvasena : Pītāmbara's commentary on the Saptaśai ascribes gathås 502 and 503 to Sarvasena. Bhuvanapāla mentions this poet's name in connection: with two more găthās, viz. 217 and 234. This Sarvasena must be identical with the homonymous poet who has long been known as the author of a prākrta Kāvya called Harivijaya. This work also has received unstinted praise from several Sanskrit authors and rhetoricians. Dandın mentions in his Avantisundar ikathả that Sarva- I The Prakrit verse : 9357.79377-'cited by Anandavardhana (NS P Edn P 127) from the Harivijaya is obviously descriptive of Spring, and according to Prof Mirashi the lost Harivijaya did contain a description of Spring. See loc. cit.

·160 THE DUIVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA Section Page sena, the author of the Harivijaya?, was a king Only one king of this name is ki own to history, viz he who was cne of the younger sons of the great Vākitaka Emperor Pravarsena I and founded the Vatsa gulrra branch of the Vākataka dynasty. His name has been mentioned in the Basım plates of his son Vindhyasaktı II recently edited by me I have also shown that he is mentioned in the inscriptionin Cave XVI at Ajantā Sarvase na fcurished in Circa A D 350-335"--The Date of Gātha Saptašati (Siddha-Bhārati, Part IT p 178) $39 108 tartfastot --'The Sanskrit chaj is 'सादर- वितीर्णयौवनहस्तावलम्ब कृत्वा समुन्नमद्भ्याम् । अभ्युत्थानमिव मन्मथस्य दत्त तव स्तनाभ्याम् Also cited in the Vrtit under Dhy IV 4 § 39 109 Fafefa7598001—'. The Sanskrit chāyā of this gāthā is as follows 'शिखि पिच्छकर्णपूरा जाया व्याधस्य गर्विणी भ्रमति । मुक्ताफलरचितप्रसाधनाना मध्ये सपत्नीनाम् ॥' It closely corresponds to the following gåtha from Hāla's Anthology सिहिपेहुणा वअसा वहुआ वाहस्स गन्विरी भमइ । गअमोत्तिअरइअपसाहणाण मज्झे सवत्तीण ॥ --Hāla, II. 73 li 1. See Avantisundarīkathā, p 2. 731 stea (F).. fasty हरेः ॥ 2 Ep Ind , vol XXVI pp. 151 f 3. Mirashi · Väkataka Inscription in Cave XVI at Ajantā, (Hyderabad Arch Series, No 14), P. IO 4. Hemacandra in his Desīnāmamālā, VI. 58 reads Test (n.) as a synomym of four (a feather of a tail') ·UDDYOTA II APPENDIX I 161 जातगर्वा "Section. Page. Gangādhara in his comments thus explains the gathā "सपत्नीसपदुत्कर्षोद्विग्नामभिनवसुभगा सान्त्व- यन्ती सखी विभवादपि सौभाग्य गरीय इति प्रदर्शयन्ती आह- सिहिपेहु-येन करिवरान् हत्वा तत्कुम्भमुक्ताफल!य प्रसाधिता स एवेदानी मतसभोगातिप्रसक्तिक्षीणो मयूर- मात्रमारणक्षम सवृत्त इति सौभाग्येन भ्रमतीत्यर्थ ॥"-NS P Edn The same motif-yız a hunter's infatuation for his newly wedded youthful wife and indifference to other elderly Cowives, recurs in several other gāthās of Hala's collection, eg II 19, II 20, II 22 etc ( NSP. Edn ) 115 'चन्दमऊएहि णिसा-'-The Sanskrit chāyā of this $ 43 verse is - 'चन्द्रमयूखैर्निशा नलिनी कमल कुसुमगुच्छलता। हसै सर.शोभा काव्यकथा सज्जनै क्रियते गुर्वी ।' Cr. 'च्याति गमपति सुजन सुकविर्विदधाति केवल काव्यम् । पुष्णाति कमलमम्भो लक्ष्म्या तु रविनियोजयति ॥' -Subhāstāvall, No 154. With foot d compare the following gathā cited by Mammata under Kāvyaprakāśa, X 34, as an instance of the fig. of speech अन्योन्य 'हसाण सरेहिँ सिरी मारिरज्जइ अह सराण हसेहि । अण्णोण्ण विअ एए अप्पाण णवार गरुअन्ति ॥' ['हमाना सरोभि श्री सार्यतेऽथ सरसा हस.। अन्योन्यमेवैते आत्मान केवल गुरूकुर्व ति ॥' छाया॥] 'लावण्यकान्ति पयोधि'- For purposes alluterarion ( अनुप्रास ), paronomasta ( श्लेष ), यमक etc. and are regarded as identical according to Sanskrit rhetoricians. ६. 44. 116 of . । 1 ·162 THE DHYANYALOKA OF ANANDAVARDHANA $ 55 119 - Compa.e 'यमकादौ भवदैक्य डलोर्बवोर्लरोस्तथा। शषयोर्नणयोश्चान्ते सविसर्गाविसर्गयो ।' So in this verse ( foot d) जल° stands for जड as well. Similarly in- लक्ष्मीर्यादोनिर्यादो नादो वादोचित वच । विभेति धीवरेभ्यो यद् जडेष्वेव निमज्जति ॥ जड stands for जल. For this identify of 3 and in Kālıdāsa, cf Raghi', IX 46 'अनयदासनरज्जुपरिग्रहे भुजल भुजलता जडतामवलाजन' Cf Sahnya-dar pana, X. 'वीरण रमइ- The Sanskuit chāyā of this gāthā is 'वीराणा रमते घृसृणारुणे न तथा प्रियास्तनोत्सङ्गे । दष्टी रिपुगजकुम्भस्थले यथा बलसिन्दूरे ॥ The sunile as between the temples of an elephant and he fully developed breasts of a beautiful lady is favourite with the Sanskrit poets As for the practice of smearing the elephant's temples with vermilion-paste and sim lar other substances the following couplets from Pūlakāpya would be fourd interesting "अत पर प्रवक्ष्यामि शिरसो म्रक्षणे गणान । विकृतान्यङ्क, शाग्रेण दन्तितो घातनेन च । ततो धृष्टानि सहसा कवलै कुवलैरपि ।। निर्वाणमुपगच्छन्ति भवन्ति च नराधिप। शिरासि स्निग्धकेशानि तथाऽलकारमेव च ॥ दष्टिश्च नाविला तस्य श्री (स्रो) तश्चास्य न हन्यते । कोशाद्विक्षरते मूत्र प्रभिन्नस्य महीपते ॥ दन्तिनः पच्यते कोश सर्व एव समन्तत । हस्य गैरिकयुक्तेन घृतेन परिषेचनम् ॥ तत्रारत्नेः प्रदातव्य गैरिकस्य पल भवेत् ।।"

·UDDYOTA II APPENDIX I 163 " Section Page --Hastyayurveda of Palakāpya, IV. 3. 298-303 ( Ānandāśram Sanskrit series, No 25 ). Cf 'जम्भारातीभकुम्भोद्भवमिव दधत सान्द्रसिन्दूररेणु -' -Suryastaka, v 1 Also "रावण -'परस्त्रीकुचकुम्भेषु कुम्भेषु वरदन्तिनाम् । निपतन्ति न भीरूणा दृष्टयः शरवृष्टय ॥' -Cited by Abhinayagupta in Abhinaia- Bhārati on Bharata's Nātzaśāstra, Chap XII. ( vol II p 358 GOS. Edn ) 45. 120 'त ताण सिरिसहोअर-'. This Prakrit verse 1s cited from Anandavardhana's Vışamabānalilā, a lost Prakrit poem As the °Locana, in some MSS. reads 'विषमबाणलीलायामिति । विषमबाणलीलाख्यो ग्रन्यकृदविरचित प्राकृतभाषाश्रय ग्रन्थः'-- ( India Office MS 1008 E 1135) The chāyā of this restored from the Locana-extract cited in our Exposition would be : 'तत् तेषा श्रीसहोदर-रत्नाहरणे हृदयमेकरसम् । बिम्बाधरे प्रियाणा निवेदित कुसुमबाणेन ।' The verse has also been cited hy Mammata in his Kävyaprakāśa ( X 312 ) as an instance of the figure of speech पर्याय, where Nagoji Bhatta gives the chāyā as follows 'तत्तेषा श्रीसहोदररत्नाभरणे हृदयमेकरसम् । बिम्बाधरे प्रियाणा निवेशित कुसुमबाणेन ।' and explains it as "श्रीसहोदर रत्न कौस्तुमस्तदाभरणे हरौ । एकरसं तत्परम् । कामेन प्रियाविम्बाधरचुम्व- नाद्यासक्तं कृतमित्यर्थः । केचित्त यदमुराणा हृदय विजिगीषा- ज्वलनजाज्वल्यमान श्रीसहोदररत्नानाम् आ समतात् हरणे तत्परमासीत् , तत् सुकुमारतरोपकरणेनापि कामेन प्रिया. बिम्बाधरे निवेशितं सकलरत्नसारतुल्यो बिम्बाधर इति हि Verse as ·164 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA 346 Section Page तेषामभिमानोत्पत्ते. । एव च व्यङ्गरोपमाऽत्रेत्याहु । तन्मतेऽपि हरणस्य वैषयिकाधारत्वात् पर्यायाक्षतिरेव । गाथा छन्द ॥"--Nagoji Bhatta's Uddyota on Kavya- Pradipa, op cit , p 104 (Edited by Prof Dinkar Trimbak Chandorkar, B A, Poona, 1896) The interpretaticn introduced with f977 in the above extract has a clear reference to the explanation of the gåthå as furnished by Abhinavagupta in his Locana. 122 'देवाएत्तम्मि फले The Sanskut chāyā of this gāthā is as follows 'दैवायत्ते फले कि क्रियतामेतावत् पुनर्भणाम. ।। रक्ताशोकपल्लवा पल्लवानामन्येषा न सदृशा ॥" The word कविल्ल 1s a Desi-word for रवताशोक In the Bhandarkar Oriental Research Institute MS (No 256 of 1875-76) referred to as Din Dr De's collation, the variant कोलि° 1s found कडूल्लि and कङ्किल्लि, two other variant forms of the same word, are found to Hemacandra's Kumārupālacanta, III 4 and III 17 (Bombay Sanskrit and Prakrit Series, No LX) The twigs of Taoist are famous for their beauty Cf 'रक्ताशोकश्चलकिशलय - Meghadūta, II 17 122 'हिअअट्ठाविअमण्ण -' Sanskrit chāyā of tlus verse would be "हृदयस्थापितमन्युमपरोषमुखीमपि मा प्रसादयन् । अपराद्धस्यापि न खलु ते बहुज्ञ रोषितु शक्यम् ॥ In MS D however the gåtha is found in a widely different form : eg. occur in ६ 46 -- I भणामि for भणिमो in MS. D.

·UDDYOTA II APPENDIX I 165 - Section Page. हिअअट्ठिअसतक्ख अणरुट्ठमुहं सु म पसाएन्त । अवरद्धस्स ण हु ए ण अत्तम्मि ओसक्कम् ॥1 8 47 124 'जाएज्ज वणुद्देसे-' The Sanskrit chāyā of this gāthā is as follows 'जायेय वनोद्देशे कुब्ज एव पादपो गलितपत्र.। मा मानुषे लोके त्यागकरसो दरिद्रश्च ॥' For the wretched condition of a liberal and well-to-do person reduced to a state of poverty refer to the piteous utterances of Cārudatta in Sudraka's Micchakatika, Act I. Compare also the following verse cited by Anandavardhana in his Vrtti on Dhy III. 41. 'कस्त्व भो कथयामि दैवहतक मा विद्धि शाखोटक वैराग्यादिव वक्षि साधु विदित कस्मादिद कथ्यते । वामेनात्र वटस्तमध्वगजन सर्वात्मना सेवते न च्छायापि परोपकारकरिणी मार्गस्थितस्यापि मे॥' 126 'चन्दनासक्तभुजग For parallel ideas compare Dandin's Kāvyādarśa, II 238-239 "चन्दनारण्यमाधूय स्पृष्टा मलयनिरान् । पथिकानामभावाय पवनोऽयमुपस्थित ॥ अभावसाधनायालमेवम्भूतो हि मारुत । विरहज्वरसम्भूतमदनाग्न्यातुरे जने ॥" 126 'ईसाकलुसस्स वि-' The Sanskrit chāyā of this Prakrit verse would be .- 848 $ 48. - I This version closely agrees with the following as recorded in MS B of Dr De's collation ( Bhandarkar Oriental Institute MS. No. 257 of 1875-76 in s'āradā script): "हिअअट्ठिअमन्तत्त्व अनट्ठमुख सु पसाएन्त। अवरुद्धस्स ण हु एण अरुसिओ सक्क" इति ॥ - ·166 THE DHVANYĀLOKA OF ANANDAVARDHANA Section Page. 'ईर्ष्याकलुषस्यापि तव मुखस्य नन्वेष पूर्णिमाचन्द्रः। अद्य सादृश्य प्राप्य अङ्गे इव न माति ॥" $ 48. 126. 'त्रासाकुल परिपतन्-' This is Magha's Sisupālavadha, V. 26 The reading adopted by Mallinātha in foot c 1s . 'तस्थौ तथापि क्वचिदङ्गनानाम्'. Mallinātha explains it as follows : "त्रासाकुलो जनदर्शनाद्भयविह्वलोऽत एव निकेतान् निवेशान् परितः सर्वत । 'अभितः परित -' इत्यादिना द्विीया। परिपतन धावन् मृगो हरिणः कैश्चिदपि धन्विभिर्धनुष्मद्भि ।.. पुम्भिनन्विबधि नानुयात । बनाते कर्मणि लुड् । तथाप्यङ्गनानामाकर्णपूर्णा विस्तीर्णा आकृष्टाश्च ये नयनान्येवेषवस्तैर्हता ईक्षणश्रीर्यस्य स.। अत. क्वचिदपि न तस्थौ, किन्तु वीरविशिखापाताभावेऽप्यङ्ग- नापाङ्गविशिखापातात. पलायित एवेति जनालोकनोत्थभयहेतुकस्य मृगानवस्थानस्याङ्गनापाङ्गेषुहति- हेतुकत्वोत प्रेक्षणाद्धेतूत प्रेक्षा। सा च व्यञ्जकाप्रयोगात् प्रतीयमाना। हेतोश्च हतेक्षणश्रीरिति विशेषणगत्योक्तत्वात काव्यलिङ्गमिति सङ्करः॥" 129. 'रम्या इति प्राप्तवती पताका -This is Māgha's Sisupālavadha, III 53. Compare the following extract from Mallinātha's comm on this भाव.। অল্প , 849. ma- Verse - নর - ". वधूभि. सममसेवन्त वधूसहिता असेवन्तेत्यर्थः । अत्र वधूना वलभीना च प्रकृतानामेव धर्मसाधम्यणौ पम्या- वगमात् केवलप्रकृतगोचरा तुल्ययोगिता, न श्लेषः । विशेष्यस्यापि श्लिष्टत्वनियमात्। यथाहु.- 'प्रस्तुताना तथान्येषा केवल तुल्यधर्मतः । औपम्यं गम्यते यत्र सा मता तुल्ययोगिता॥' इति ॥" - ·UDDYOTA II APPENDIX I 167 १ $ 54 - a Section Page 136 'यत्र प्रतीयमानोऽर्थ ( Kārıkā ) MS. A reads प्रम्लानत्वेन for प्रम्लिष्टत्वेन, while in MS. B it is read as प्रश्लिष्टत्वेन The NSP Edn has the reading प्रक्लिष्टत्वेन. $ 54 137 'कमलाअरा ग मलिआ-' This is from Hāla's Sattasai ( II 10) The Nirnayasāgara text of the Sattasai reads व्वूढम् for फलिह The °Locana g.ves the chāyä as follows 'कमलाकरा न मलिता हसा उड्डायिता न च सहसा । केनापि ग्रामतडागेऽभ्रमुत्तानित क्षिप्तम्।।' and remarks 'अन्ये तु पिउच्छा पितृष्वस इत्थमामन्त्राते', According to Dhanapāla's Pālyalacchi (v 253 ) पुफिया and पिउच्छा are synonyms. Hemacandra gives gour as synonym for पितृष्वसा. See Desināmamālā, VI. 52 ( Pischel's Edn 1938). closely similar instance of apparent naivete ( मुग्धिमातिशय ) on the part of simplehearted women, cf "अद्रे शृग हरति पवन किस्विदित्युन्मुखीभि- दृष्टोत्साहश्चकितचकित मुग्धसिद्धाङ्गनाभि ।" -Meghadata, I. 14. $54. 137. 'वाणीरकुडगोड्डीण-'-°Locana gives the chāyā as follows 'वैतसलतागहनोड्डीनशकुनिकोलाहल शृण्वत्या । गृहकर्मव्यापृताया वध्वा सीदन्त्यङ्गानि ॥' This gathā is cited by Mammata also his Kāvya-Prakāśa, Ullāsa V 'वानीरो वेतसवृक्षः, लतागहनम'--Ruyyaka's Kavyaprakāsa- Samketa. For a - - 1n

·168
THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA
Section Page
$ 54. 137. 'उच्चिणसु पडिअकुसम-' --The Sanskrit chāyā of
the gāthā as given in the °Locana 1s -
उच्चिनु पतित कुसम मा धुनीहि शेफालिका हालिकस्नुषे ।
एष त विषमविपाक श्वशुरेण श्रुतो वलयशब्द ।।'
-

·1 pound 37 6 31 6 APPENDIX II A Alphabetical Index of Kārıkās in the Dlivanyāloka, Uddyota II Page Section Serial number अर्थान्तरे सक्रमितम् 1 अर्थशक्त्युद्भवस्त्वन्य 99 22 अर्थशक्तेरलकार 113 40 25 अलकारान्तरस्यापि 114 41 26 अलकारान्तरव्यङ्गय° 136 53 30 अव्युत्पत्तेरशक्तेर्वा 140 55 32 असलक्ष्यक्रमोड्योत 7 2 आक्षिप्त एवालकार 71 32 21 क्रमेण प्रतिभात्यात्मा 7) 20 तमर्थमवलम्बन्ते 29 13 तस्याङ्गाना प्रभेदा ये 43 19 12 दिड्मात्र तूच्यते येन 44 20 13 ध्वन्यात्मभूते शृङ्गारे 46 21 15 ध्वन्यात्मभूते शृङ्गारे समीक्ष्य 54 24 17 नियूंढावपि चाङ्गत्वे 55 25 19 प्रधानेऽन्यत्र वाक्यार्थे 9 5 प्रौढोक्तिमात्रनिष्पन्न 108 39 24 यत्र प्रतीयमानोऽर्थ 136 54 31 रसभावतदाभास 8 7 3 रसाक्षिप्ततया यस्य 48 22 16 रूपकादिरलकारवर्ग 114 41 26 रौद्रादयो रसा दीप्त्या 36 9 वाच्यवाचकचारुत्व 11 8 4 विवक्षा तत्परत्वेन 55 25 18 व्यज्यन्ते वस्तुमात्रेण 134 52 29 13 16 ..

·170 THE DHVANYĀLOKA OF ANANDAVARDHANA Page 133 Section Serial number 51 28 103 38 23 31 14 7 44 20 14 शरीरीकरण येषा शब्दार्थशक्त्याक्षिप्तोऽपि शृङ्गार एव मधुर शृङ्गारस्याङ्गिनो यत्नाद् शृङ्गारे विप्रलम्भाख्ये श्रुतिदुष्टादयो दोषा समर्पकत्व काव्यस्य सर्वेष्वेव प्रभेदेषु 35 15 8 40 18 11 38 17 10 141 55 33 $ 23 B Alphabetical Index of Vrttı-verses Page Section यमकादिनिबन्धे 54. रसभावादितात्पर्यम् 20 $ 11 रसवन्ति हि वस्तूनि 54 823 रसाभासाङ्गभावस्तु 54 8 23 C Alphabetical Index of Illustrative Quotations in the Vrttı Sectior Page 104 838 $ 50 130 62 8 28 126 58 85 अम्बा शेतेऽत्र वृद्धा अकुरित पत्लवित आक्रन्दा स्तनित ईसाकलुसस्स वि तुह उद्दामोत्कलिका विपाण्डुररुच उन्नत प्रोल्लसद्धार उचिणसु पडिअकुसुम एवंवादिनि देवौं कपोले पत्राली करतल कमलाअरा ण मलिआ किं हास्येन न मे कोपात् कोमललोलवाहुलतिका 137 99 848 $ 27 $ 34 854 $ 37 822 854 $ 10 8 29 $ 10 .0 48 136 17 ० 66 क्षिप्तो हस्तावलग्नः 17 ·171 UDDYOTA II : APPENDIXII Section Page 96 6 36 57 55 e 81 115 126 $ 36 5 16 $26 $ 25 8 33 $ 43 848 $ 47 12 है 12 $ 33 $ 45 3 $ 12 124 22 22 81 120 4 22 ख यत्युज्ज्वलयन्ति गअण च मत्तमेह चञ्चद्भुजभ्रमितचण्ड चक्राभिघातप्रसभाज्ञयैब चलापाङ्गा दृष्टि स्पृशसि चमहिअमाणसकञ्चण चन्दमऊएहि णिसा चन्दनासक्तभुजग जाएज्ज वणुद्देसे तरङ्गभ्रूभङ्गा क्षुभितविहग° तन्वी मेघजलार्द्रपल्लवतया तस्या विनापि हारेण त ताण सिरिसहोअर' ताला जाअन्ति गुणा तेषा गोपवधूविलाससुहृदा त्रासाकुल परिपतन् दत्तानन्दा प्रजाना दृष्टया केशव | गोपरागहृतया देवाएत्तम फले नो कल्पापायवायो प्राप्तश्रीरेष कस्मात् मिमरतिमलसहृदयता यत्र च मातङ्गगमिन्य येन ध्वस्तमनोभवेन यो य शस्त्र विभर्ति रविसमान्तसौभाग्य रक्तस्त्व नवपल्लवै रम्या इति प्राप्तवती पताका लावण्यकान्तिपरिपूरित वत्से मा गा विषादं वाणीरकुडग ड्डीण 126 248 85 85 $ 34 $ 34 846 $ 28 122 61 116 844 81 86 $ 33 $ 34 832 ६ 16 72 36 5 5 .. 58 $ 4 827 849 129 116 104 .. $ 44 $ 38 854 137 ·172 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA Page 119 ० 67 81 94 100 108 वीराणं रमइ घसिणरुणम्मि श्यामास्वङ्ग चकितहरिणी श्लाघ्याशेषतनु सुदर्शन कर समवाय इव विरोधिना पदार्थानाम् सकेतकालमनस विट सज्जेइ सुरहिमासो म वक्तुमखिलाञ शक्त सर्वैकशरणमक्षयमधीश साअरविइण्णजोव्वण सिहिपिच्छकण्णऊरा स्निग्धश्यामलक त हिअअट्ठाविअमण्णु Section $ 45 ६ 30 $ 33 8 35 837 $ 39 $ 45 $ 35 $ 39 8 39 ६ 2 ६ 46 120 94 .० 108 109 3 122 ----- . 24 JAN 1059 AHABAD me