·No text on this page.

·No text on this page.

·s/
294:5925
P985 bin
THE ASIATIC SOCIET
CALCUTTA-700016
ACC NO...B 5201
DATE..... 2. Biol.net
......
Sino 80612

·भीवृन्दावना श्रीमद्भागवतम् ॥ अष्ठमस्कन्धः ॥ - प्रथमोऽध्यायः। नों नमः श्रीकृष्णाय । राजोवाच । वायम्भुवस्येह (१)गुरो वंशोऽयं विस्तराच्छूतः। (यत्र धर्माश्च विविधामातुर्वण्याश्रितादशुभाः।) पत्र विश्वसृजां सर्गो मनूनम्यान्वदव नः ॥ १ ॥ (२)यत्र यत्र हरेर्जन्म कर्माणि च महीयसः । गृणन्ति कवयो ब्रह्मस्तानि नो वद शृण्वताम् ॥ २॥ यद्यस्मिन्नन्तरे ब्रह्मन् ! भगवान्विश्वभावनः । कृतवान्कुरुते कर्ता बतीते ऽनागतेऽद्य वा ॥३॥ ऋषिरुवाच । मनवोऽस्मिन् व्यतीताः षट् कल्पे वायम्मुवादपः। आधस्ते कथितो यत्र देवादीनाश सम्भव मतो ॥ श्रीधरसामितमावार्थदीपिका । ॥ भीगणेशाय नमः ॥ नमः श्रीमत्परमहंसाखादितचरणकमचिम्मकरदाय। লালনৰাৰ ময়মত। अथाहमे पतुर्विशत्यध्यायेमनुषर्णनम् । तत्सुतैऋषिदेवेन्द्र तिमि हरेसह ॥१॥ प्रतिमन्वन्तरं चैव मावापाः पट् पृथक् पृथक् । प्रपतयन्ति समान पावलाचरन्ति ॥२॥ त्यधिक पठचते विरराष० (१गुरोशः इति पाठान्तरम कर्माधिपमहायसः ॥ इति पाठः विज०॥ तिम् ॥५॥ मण्यादीनां विधा ·(२) श्रीमहागवतमा. (प्रथमः) - - : भीधरस्वामितभावार्थदीपिका । बेनामोचि गजाधिपः ककचनपण नकामनात- महीयसो हरेः अत्र कचिबहुपाठान्तरमस्ति तदुपेक्षितम क्षाराम्भोधिरमन्धि येन धृतभूः सोऽयं हरिः पातु नः ॥१॥ स्माभिः ॥२॥ पेनाधारि गिरिः पपेच विबुधैगेनामृतं प्रेरितः यस्मिन्नतीने यत्कृतवान् पस्मिन्ननागतेबकती करिष्यति येनातापि सुरद्विषां च हदयं शर्कप्यमोहि खिया ॥ मद्य वा वर्तमाने यन्कुरुते तमदेस्यन्वयः ॥४॥ पेनामाथि जगन्स्यन्धि च बखियेनाप्यदाविभूतिः- धात्रे येन निहस्य मत्स्यपपुषा इत्यं तमीडे हरिम्॥२॥ अस्मिन् फल्पे पयमनवो व्यगीता। सप्तमस्कापवाराशी निमज्पोन्मय शुरधीः। मएमस्कन्धसयाख्यामृतं पठिमुपक्रमे ॥३॥ अत्रापि हरिभक्तिरेष भगवम्मनाकर्षणनिपुणेति विधातु. भीमद्वारराघवा तभागवतचन्द्रचन्द्रिका। मनम्तोपनिषदर्थभूतस्यहरेजगद्रमणाविमाहात्म्यं निरूप्यते, तत्रापि -रामानुजाय नमः॥ विमक्षतरमुरुमथनदुरितहरचरिताऽमृतपानाप्यायितप्राणो विस्मृ. तृतीये "खाएं वस्य च मनोवैशः परमसम्मतः" इति ताऽनशनक्लेशः परीक्षिच्छुकमव्युतकथानुवादपूर्वकाभिषितास्यन्त- पृष्टं तदंशकथनं प्रक्रम्प तावत्तत्र तदुहितुदेवहूत्या वंशः कथितः श्रोतव्यकयां प्रार्थयते-राजेति। मन्यान् खायम्भुम्यतिरिकान् ॥१॥ चतुर्थे स्वाकृतिदेवहूयोस्तदूदुहित्रोदेवहूतिदुहितृणां वंशममिक्षा तत्रापि तत्प्रसङ्गे विशेषकथापि वक्तव्येत्याह-यति । मही माथ खा भुवपुत्रवंशमुपक्रम्य तापवुत्तानपाद संतात साघशेषा- यसः महत्तमस्य हरेः ॥२-३ ॥ मभिधायान्तरागर्मिणीन्यायेन प्रसङ्गात् प्रियव्रतस्य वंशः पञ्चमे मस्मिवैवस्वतान्तरे स्वायम्भुवप्रभृतिषैवखतागताः सप्त कथितः षष्ठे तु पुनः प्रसतानुप्रसक्त कपनानन्तरमुत्तानपद एवं मनमो व्यतीतमाया उच्यम्त मात्र सप्तसु माघः कथित इस्य. वंशोऽवशिधः कथितः सप्तमे तु तदनुप्रसक्तमुक्तं तदेवं वयः ॥ ४ ॥ स्वायंभुवमनुषशकथनव्याजन बहुधा भगवतो जम्मकर्म गुणा. विवर्णितेषु पुनस्तानेव शुषुस्तुल्यन्यायादन्यपि मनुवंशेषु कम्यमानेषु हरेर्जन्मादिकथनमर्यास्प्रसक्तमेव भविष्यतीत्यावोध्य प्राधाम्नान्यान्मनून सवंशान् पृच्छति राजा-सायंभुवस्येति धीमजीवगोखामिकृतकमसन्दर्भः। त्रिमिः । तत्रोकमनुषदति पादत्रयेण. हे गुरो ! गुरोरिति ॥भी श्री राधाकृष्णाश्यां नमः ॥ पाठे गुरोखत्तः इह वृते प्रन्ये स्वायम्भुवस्य मनोशो वि. भीकृष्ण कृष्णचेताप ससनातनपक स्तराच्छाः वंशं विशिष्ट यत्र वंश विश्वमजा मरीच्यादिमां मनुकन्यासु पुत्रपौत्रादिरूपः सर्गः मथ नाऽस्मयम् अम्यान्मनू- गोपाल रघुनाथात ब्रजजीवक पाहिमाम् ॥ अथाष्टमस्कन्धस्थ क्रमसग्दर्भः ॥ वरख सबरित्रान् सवंशान् कश्येत्यर्थः ॥१॥ खामिपादेन यव्यक्तम् तद्वयकम् चास्फुटम् कचित् यत्रया मम्वन्तरे महीयसः निस्समाश्यधिकस्य हरेः ज. नत्र त विशेषः सन्दर्भः क्रमसंशकः ॥ मानि अघताररूपाणि कर्माणि चेष्टितानि च कवयो विद्वांसः वैष्णपा परितोषः स्याद्यत्र यत्र ततस्ततः । गायन्ति तान्यपि चरित्राणि पवतां धातुं प्रवृत्तानां नः लख्य वैष्णवसिद्धान्तं बाक्षिग्यो नैव किचन ॥ १-४॥ अम्माकं वह कथय ॥२॥ हे ब्रह्मन् ! यस्मिन्मम्वन्तरे मनोरन्तरमषस्थानदशा तस्मिन् विश्वभावनः विश्वपालको भगवान् कृतवान् यस्मिनतीतेपन परिमन्ननागोका गन् करिति परिमनच वर्तमाने पत्करोति भीमविश्वनायचक्रवर्तिकतसारायंदर्शिनी । तद्वदेस्यम्वयः।। एवमाटो मुनिराहनं व ॥ श्रीमदोषनधराय नमः ॥ मस्मिम् कहरे स्वायम्भुवादयः पगमनबो व्यतीत नसाय: व: मतुः गुरुर्ष कथितः प्रणम्य श्रीगुरूं भूयः भीकृष्णां करुणावम् । सबरित्रः यत्र देवादी सम्भव कविता॥ लोकनाथं जगपशुः श्रीशुकं नमुपाश्रये ॥ १॥ गोपरामाजनप्राणप्रेयोऽतिप्रभुणवं । तरीयप्रिपदास्याय मां मदीयमह दवे ॥२॥ श्रीमविजः 'जतीर्थतपदरमाचली। भीगोकुलानन्द ! जर जय ॥ मम्वन्तरस्य मर्म इति बक्षणमीरितम् । कृष्णाय नमः। तस्य प्रवर्तकाः किन्तु मम्बायाः षट् पृथक पृष ॥३॥ अस्तावि भुतिम तकन मनुमा सायंभुव पि को प्रतिमन्वन्तरं तस्माचतुर्विशतिसंशकैः । यनारद सपा भः॥ अध्यायैरएमएफम्ते वर्षन्ते पाचितम ॥४॥ ... न

·(मायावः)
.
आकूल्यां देवहूत्याच दुहित्रोस्तस्य वै मनोः ।
धर्मज्ञानोपदेशा भगवान्पुत्रतां गतः ॥५॥
कृतं पुरा भगवतः कपिलस्याऽनुवर्णितम् ।
प्राख्यास्ये भगवान्यहो यशकार कुरुवह !॥६.
स्वायम्भुतः ते
पौत्रादि रूप
भीमविश्वनाथचक्रवर्तितसारायंदर्शिनी ।
प्रस्मिन् श्वतवाराहारय षयमनवो व्यतीताः यामध्ये प्राधः
मध्यानोकमेकेन मम्वन्तरचतुष्टयम् ।
तुभ्यं कथितस्तृतीये स्कन्धे । चतुर्थस्कन्धा-
पक्रमे च ॥४॥
विभिगजेन्द्रोपाख्यानमयोकः पञ्चमो मनुः ॥ ५ ॥
षष्ठश्चात्रांबुधेर्मग्यश्चामृताख्यानमष्टभिः ।
एकेन सप्तमादीनां मनूनामनुकीर्तनम ॥ ६ ॥
एन तेषां कर्माणि नपभिर्षामहितम्।
भाषा टीका।
मत्स्यावतार एकेनेत्येवं स्कन्धो ऽटमो मतः ॥ ७॥
भीश्रीरुक्मिणीरमणो जति । ''
मात्र प्रयमे खायभुवस्तोत्रं प्रकीर्यते ।
मन्यस्तरीयमन्वादिषट्कानाश्च चतुष्टयम् ॥ ८ ॥
नरमा भागवताचार्यों रुक्मिणीशपदाम्बुजे ।
तदेवं चतुर्थाविस्कन्धेषु स्वायम्भुवमनुवंशकथाप्रासङ्गि शुकशास्त्राएमस्कन्ध भाषाटीका तनोति हि ॥१॥
कमरिच्यादिश्यप्रहादापाण्यानाऽमृतपानप्रमुदितो राजा सर्व
राजोषाच॥
मन्वादिकयां जिज्ञासमानः पृच्छति-स्वायम्भुवस्येति ॥ १ ॥
बहीयसो हरेः॥२॥
परीक्षित महाराज बोले, कि हे श्रीशुकदेवजी महारज!
पूर्वकथा में मापके मुखारविन्द से मैने यह खायंभुव मनुका श
यदिति तददेस्यध्याहतेनान्षयः । अन्तरे मन्वन्तरे अध
बडे विस्तार में सुना, कि-जिसमें मरीच्यादि प्रजापतियों का
परमाने ॥३॥
मनुकन्यामों में
पुत्र
सर्ग
हुमा
है अब माप मध्य
तेषु मध्ये माधः स्वायम्भुवः ॥ ४॥
मनुमों के चरित्र को कहिये ॥१॥
जिन जिन मन्वन्तरो में प्रति महान् भीहरिके जो जो
जन्म और कर्म है और जिनको हामी लोग गान करते है,
भीमच्छुकदेवकृतसिद्धान्तप्रदीपः ।
ब्रह्मन् ! भषण की इच्छा पाले एसे हम घांगों के मागे माप
श्रीमते मङ्गलमूनये भगवनिम्बाकाय नमः ।
उनका वर्णन कीजिये ॥२॥
सर्वेश्वरं नमस्कृत्य गुरुं तद्भक्ति प्रभुम् ।
हे ब्रह्मन् ! विश्व के पालन करने वाले भगवान् जिन २
निम्बार्क देशिकं नस्वा प्रदीपो ऽयं विरच्यते । भूतभविष्यत् मन्वन्तरों में जो कुछ कि 'ई करते हैं और करेंगे
प्रष्ट मे पत्र सद्धर्मबक्षणं वपर्यते क्रमात ।
सो भी माप वर्णन करिये ॥३॥
मम्बम्तरं हिम्बारिरक्षितं भुकिमुक्तिदम् ॥
ऋषिरुवाच
तृतीयाविषु स्कन्धेषु स्वायम्भवमनुदुहितदौहित्रपुत्रपौत्रादि.
सगतो पर्णितस्य भगवदयनाराणां तहासानां च परमाद्भुत.
भीशुकदेवजी
में स्वाय
चरितामृतस्य पानेन प्रमुदितो राजर्षिः सर्वमन्वन्तरगतभग- भुवादिक के
दे स्वायं
परवतारतहासादिष्टितं जिज्ञासुः पृच्छति-स्वायंभुवस्येति, भूमनु का रे
समें स्वादिको
त्रिभिः । है गुरो ! स्वायम्भुनस्य वंशः यत्र विश्वस्जां मरी की उत्पति
पतिनां सर्गः पुत्रादिसृष्टिः सोऽयं विस्तराच्छुतः मधुना
मोऽस्मभ्यमन्यान् मनून् घरख ॥ १॥
यत्र यत्र पस्मिन् यस्मिन् मन्वन्तरे महीयसो हरेः ॥२॥
हे महान् ! विश्वमावनः सर्वहेतुः मन्तरे मन्वन्तरे पस्मिन्
तीते बरकतवान् यस्मिन् अनागते पत्कर्ता करिष्यति अपना
कपिलाम
गतः प्राप्त
विमाने बरकुरुते तसवेति पदयोजना ॥ ३ ॥

·(५ भीमद्भागवतम्। प्रथम विरक्तः कामभोगेषु शतरूपापतिः प्रभुः । विसृज्य राज्यं तपसे सभार्यो वनमाविशत् ॥ ७ ॥ सुनन्दायां वर्षशतं पदैकेन भुवं स्पृशन् । तप्यमानस्तपो घोरमिदमन्वाह भारत !॥८॥ भीधरस्वामितभावार्थदीपिका । सुनन्दापांविधा मिनापां विष्णुप्रयां एतस्याम मन्बाहर घोर सुधरं तपस्तप्यमानः समाधापनुभूतमिदं वक्ष्यमाणं तिरूपामुपनिषदमाह ॥ ८॥ नद्रितोच्छवसितवद्विस्मित होपदिशनिधानुषदनिष पारभिः श्लोकेरम्वाह ॥ ८॥ धीमजीवगोखामिकतामसम्बर्भः । भास्यामिति कयोः तत्राह-दुरिमोरिति ॥५-८॥ '.श्रीमद्वीरराघवाचार्षरुतभागवतचन्द्रचन्द्रिका। तस्य वायम्भुवस्य मनोहिनीराकूल्यां देवहूयां च भग- हामश्वरः सर्वेश्वरो मूर्ति या कपिषयरूपाभ्यां मूर्तियां भीमविश्वनाथचक्रवर्तितसारायंदर्शिनी। सुत्रत्वं प्राप्तः । ५ दुहित्रोः कयोरित्यपेक्षायामाह-माकूयां देवरस्याच ॥५-७॥ नत्र भगवतः कपिलस्प तृतीयस्कन्धे इति शेष: मनुव. भन्याहजजाप॥८॥ पेतं चरित्रं स्वचा हे भरतर्षभ ! धुतमेव प्रभुना यहाल्यो भग- वान्यवकार तष्टितं हे कुरुखह! मास्यास्ये कथयिष्यामि पपि मम्बन्तरान्तरकथनमेष प्रतिज्ञातव्यं तेषामेव प्राधान्येन पृष्ठ. स्थात् तथापि भाषको मुनिः भगवद्गुणकर्मजन्माविशुभषयवा- भीमच्छुकदेवकतसिवान्तप्रदीपः। पृथमिस्यालोख्याच मन्वन्तरस्थस्य यज्ञापस्य भगवतश्चरित्रस्या- तस्य मनोः माकस्यां देवहूत्यां चेति बुहित्रोः कपिखया- कथितत्वात्तदेव कपयितुं प्रतिजानीते मर्यात्तत्कथनेन मम्वन्तर. मूर्तियां पुत्रतां भगवान गतः॥५॥ कथनमपि प्रसक्तमेव भविष्यतीति मुनेरभिप्रायः ॥ ६ ॥ भगवतः कपिखस्य कृतं कर्म वर्णितं मयेति शेषः सत्र यज्ञस्य भगवतः चरित्रं विषक्षुस्तदुपोद्घातेन स्वायंभु. बम्ब मनोवृत्ताम्तमाह-विरक्त इत्यादिना । यद्यपि कपिलोपितम्म- कुरुखह ! यहो यवकार तदाऽस्यास्ये प्रस्मिनध्याये काय. घन्तरावताररूप एव तथापि तस्य ज्यामि॥६॥ জানুয়ারি स्वास्केवलं हागयोगप्रवर्तनाधिकृतत्वातपरिप्रस्थ कपितरव. यद्यपि स्वायभुवस्व परितं वर्णितं तथापि तम्मन्वन्तरे प्रदर्शनात यहो याकार तबाख्यास्य इत्युक्तं शतरूपायाः यो मम्मतरेभ्यः किश्चिविशेष दर्शयिष्यन् तद्गुणविशेषानाह- पतिः भत्ता विभुः सायम्भुवो मनुः काम्यन्त इति कामाः | विरक इत्यादिना ॥७॥ शहादयो विषयास्तेषां भोगेषु विरक्तः राज्य विसज्य तपसे सुनन्दायां तवीरे इदममिः श्लोकस्यमाणमम्वाह तपाक सभायों वनं माविशत् ॥ ७॥ जजाप.८॥ मुनन्दायां सुन रे पदेनफेनव भुवं स्पृशन्नू वर्षशतं घोरं दुश्चरं तपस्तव्यमान कुर्वायो रे भारत । इदं वक्ष्यमाणम्वाह सजाप॥६॥ भाषा टीका। जिन स्वायंभुषमनु की प्राकृति मौर रेवति लामब भीमनिवजीतपदमावती। कम्मामों में धर्म और ज्ञान के उपदेश के लिये साचात भगवान् पा और कपिट रूप से पुत्र होकर प्रकट हुए । अत्रापि शतरूपा नादिविषयमनुषित बामर्तिचरित प्रथम हमने भगवान श्रीकपिल देव का चरित तुम बनुमाह-माया. मागे वर्णन किया, हे कुरुवह ! भवपा मगर ने कपिल खरे. परा वतीयस्तो ॥७॥ चरित किया, उसका माम्मान (वर्णन) करेंगे । -- J ·(मध्यावः). भ्रष्टमरकन्धः। मनुरुवाच । येन चेतयते विश्वं विश्वं चेतयते न यम् । यो जागर्ति शयाने ऽस्मिन्नायं तं वेद वेद सः ॥ ९॥ आत्मावास्यमिदं (१) विश्वं (२) गत्किञ्चिजगत्यां जगत् । तेन त्यक्तेन भुञ्जीथा मा गृधःकस्यविद्धनम् ॥ १० ॥ यन्न पश्यति पश्यन्तं चक्षुर्यस्य न रिष्यति । तं भूतनिलयं देवं सुपर्णमुपधावत ॥ ११ ॥ (३) न यस्याद्यन्तौ मध्यञ्च स्वः परो नान्तरं बहिः । विश्वस्यामूनि यद्यस्माद्विश्वञ्च तहतं महत् ॥ १२ ॥ स विश्वकायः पुरहूत ईशः (४) सत्यः स्वयज्योतिरजः पुराणः । धत्ते ऽस्य जन्माद्यजयात्मशक्त्या तां विद्ययोदस्य निरीह प्रास्ते ॥ १३ ॥ अथाग्रे ऋषयः कर्माणीहन्तेऽकर्महतवे । ईहमानो हि पुरुषः प्रायो उनीहां प्रपद्यते ॥ १४ ॥ ईहते भगवानीशो न हि तत्र विषजते । आत्मलाभेन पूर्णाऽर्थो नावसीदन्ति ये ऽनु तम् ॥ १५ ॥ तमीहमानं निरहनं बुधं निराशिर्ष पूर्णमनन्थचोदितम् । नृन शिक्षयन्तं निजनमसंस्थितं प्रभुं प्रपद्येऽखिलधर्मभावनम् ॥ १६ ॥ (५) भाषाटीका। भुञ्जीथाः भोगान् भुस्य यता तेन हेतुना त्यक्तेनेश्वरार्पणन भुञ्जीया परम समर्थ शतरूपापति स्वायंभुव मनु काम भोगों से न स्वाय फस्य स्वित्कस्यचिदपि धनं मा गृधो माभिकाझीः विरक्त होकर राज्य को छोडकर भार्या सहित तपमर्थ यद्वा कम्यस्विदिनि कस्यान्यस्य धनमस्ति यतो धनाकाङ्क्षा क्रिये- बन में प्रवेश करते हुए ॥७॥ तेत्यर्थः। तथाच श्रुतिः "ईशायास्याम्" इति यथाश्लोकमेव ॥ १०॥ हे भारत ! बन में जाकर सुनंदा गंगा के तौर पर सौ ननु, यदि सर्च व्याप्नोति तर्हि चक्षुरादिभिः किन प्रतीयते वर्ष तक एक पग से पृथिवी पर खड़े होकर घोर तप तत्राहि-यम्पश्यन्तं जनश्चक्षुर्वा न पश्यति नक्षुरादविषत्वात न हए इस प्रकार कथन करने लगे ॥८॥ हि प्रमातारं प्रमाण विषयीकरोती; भुतिः चक्षु. पश्चक्षुरुत धोत्रस्य श्रोत्रम्"इत्यादि श देवदसम्य মামিসমাধাবিজা। तद्विषयं चाक्षुष ज्ञानमिवेश्वर भत तद्विषयं ज्ञानं नश्येत्तत्राऽऽह-पस्य तु पश्यतश्च रियादानश्यति मत- येन चिदारमना विश्वं चेतयते चेतनीमधति विश्वं तु यं न दाकारणोत्पनाया वृत्तेरेष समानस्य नहि चेनयने न चेतनीकरोति स्वत एव चिद्रूयत्वात् तत्र तुः म. सवितृप्रकाशः प्रकाश्यनाशे माय भूतानि निलयो स्मिन् शयाने स्वपिति यो जागर्ति साक्षितया वर्तते महो चित्रं यस्य तं सर्वान्तर्यामिणं तथा सभामुपधावन नायं जनस्तं वेद स तु इमं वेद ॥६॥ भजध्वम् ॥ ११॥ स्पेश्वरत्वं दर्शयन् बोकस्य हितमुपदिशति-प्रात्मना ईश्व. तस्य स्वरूपस्य निस्यत्वमेवोपनवेति। अमन्या. रेणावास्यं सत्ताचेतन्याभ्यां संव्याप्तं विश्व. सर्व जगत्यां खोके चन्तादीनि विश्वस्य यस्माद्भवन्धित पपमत एवाव्य- परिकशिजगतजातमतस्तेनैवेश्वरेण पत्किञ्चिवक्तं धनतेनैव भिचारित्यातहतं मस्यं महत्परिक वापरयो वसत्येष सर्वदेहेवनम्बरदायनायं तपते विश्वं निश्वार्य यतस्तपः ॥ इति पाठान्तमा पाठ' ती० (२)यजगत्यां जगन्मनः हात विज०॥ (३) न यस्यायन्तमध्यानीनि पाठः वीरा (४) सर्वस्य गोतः (५) स्वानिति पाठः वीर० तच्छिक्षयन्तं नियम [२] पाठ: वीra BEN ·(प्रथमः) र तपते . श्रीधरस्वामितभावार्थदीपिका । दायत्तसत्तास्थितिप्रतिमदित्युक्तं भवति यतो यदधीर सत्ताधि ननु, विश्वं चेत्तरे नहि तम्य कुनो जन्माघभावः स्वप- मज्जगदत एव यं न चेतयते, ननु,खारमाय चसत्ताविमा करोनीति काशमं या कथं ना जगजन्मादिकर्तृत्वन विकारिणः सत्यत्वं पूर्ण- विश्वं तयते न यं इत्यस्यायः परमारममतयितृत्व निलं प्रकृस्यपारपश्येन युगपरसवं. ध ? नत्राऽऽह-स शोऽजः सत्यच वप्रकाशच पुराणश्च निर्षि विश्वस्य तबभावं कारो विश्व कायो यस्य पुरणि हूनानि नामानि यस्य तथा- साक्षारकर्तृत्वं हेतुनयोच्यते यो जागर्ति शबानेऽस्मिन्नित्यनेन विधाऽपि यतोऽस्य विश्वस्य जम्मादि स्वशतवा मायया यतो जागर्नि अत एव तं न शयानो घेद किन्तु जाग्राम एव' प्रत्ते तां च नित्यसिनमा विद्ययोदस्थ हित्वा निष्क्रिय एवा. तद्विश्वं पदस्यर्थः । पेग घेतयत इति । लोकस्य स्थाने चित् स्तं ॥ १३॥ पुस्तफेषु- सम्मादेवमीश्वरः फर्म कृत्वा मनत्यज्य नष्फयेणाऽऽस्ते अथा. *वासुदेषो वसत्येष मर्वदेहेयनयरक । पेनापते विश्वं विश्वधार्य यतस्तपः ॥ देतोः ऋषयोऽस्य पादौ कमांगिा कुर्वन्ति किमर्थमफमहतवं मांसाधम्पाठान्तर कर्मनाशाय हि यस्मात् ॥ १४ ॥ इति श्लोकः पठ्यते तत्रायमर्थ: अनम्यहगम्यामपेक्षः युगपरसर्व साक्षात्का सर्वेषु चिदचिदात्मकेषु देहेषु वसति यतस्तन नम्बीहमानः कर्मभिरमगुगिठनः कोशकार इन मध्येनेव नत्राऽह, | पत्र वासुदेवः वासुदेवशमप्रतिनिमित्ताभयस्तत्रानम्यारगि- हत इति । अतस्तमनुवर्तमाना ये ते नाऽवमीदन्ति न विष. त्यनेन देवशब्दार्थः उक्तः। भन्यानपेक्षस्वतेजसा दीप्यमानर जन्त ॥ १५॥ हिंदेवशब्दार्थः वसत्येष सर्वदेहेनित्यमेन पासुशब्दार्थ उक्तः नदेवं लोकाऽनुग्रहाय विश्वमृश्यादि यः करोनि श्रीगमकृष्णणा- | इदमधिकरणाव्युत्पत्तरप्युपत्नमां वसतीति वासुः वसास्ममिति धनतारेच वेदोक्तमप्यानरति तं शरण बजामीत्याह-तमिनि। निजं घासुरिति बंधा व्युत्पत्तेस्तत्रतत्र प्रदर्शितत्वात् अनम्यदर्शन वर्म नरावनाराऽनरूपी मार्गम्नश्रमम्यकम्तिमान हिगानं कर्मा-विशिष्ट येनान्यदर्शनेनायं पासुंदवो विश्व चरन्नम् नयाहि जीनवलनयमाह-निरहङ्क्तं निगशिपमनन्य- पालोचति विश्वस्य सृष्टिस्थित्यादिकमालोचयतीत्यर्थः । यत घोदिमिति च निरहङ्कनरल हेतुः बुध निराशीष्ट हंतः पूर्णम् एवंभूतमनन्यदर्शनं ततस्तपः विश्वपर्यालोचनात्मकत्वमापनम मनन्गनियुक्तत्व हेतुः प्रभुं तथाऽपि कर्माऽनुष्ठाने हेतुः नृन्वा- अनम्यदर्शनं विश्ववीय कृत्स्नस्थ चिदचिदात्मकविश्वस्य कारण- चारेगा शिक्षयन्नं तल्फिी तत्राऽह-अनिलान् धर्मान्भावयनि भूनमिति येन चेतयत इत्यनेनान्तःप्रविश्य नियन्तृत्वरूपं प्रवतंयतीति तथा तम् ॥ १६ ॥ प्रयोजयितृत्वं मूचितम् ॥ ॥ तदेव व्यञ्जयन् लोकं शिक्षयमाणम् "शावास्यमिदं सर्वम्' इति मन्त्रमेव श्लोकरूपेण रढयति-त्मेति । शशब्दस्याने श्रीमद्वीरगनानाय्यं कृतभागपतचन्द्रचन्द्रिका । मात्मशमपाठ एव विशेषः जगत्यां यजगत् चलनाचंतना. त्मकं सर्वमिदं वस्तु माम्मना परमात्मनाऽन्तःप्रविश्य नियममा नजगिना मन्त्रापनिषदानाह-योति। विश्वं जगद्येन परमात्मना पूर्वक मत्री मावास्यम् प्रधिष्ठयं यतः सर्वमात्मानास्पमतस्तेन चतयने प्रवृत्तितमं भर्वात मत्तास्थितिप्रवृत्तिमद्भवतीत्यर्थः । यं पर परमात्मना स्यक्तेनाऽधिष्ठित ब्रह्मारमके स्वतन्त्र वस्तुनि न भुञ्जीपाः मात्मानं विश्वं कर्तृ न चतयते तत्राभयत्र हनुमाह-य इति। मम्मि नानुभवः मप्रमात्मक स्वतन्त्रं षस्तु न मम्यस्वेत्यर्थः । कर्मण लोके शयाने मति स्वातपरमात्माथाल्यनामामानेन माया. एवानुमागविषयत्वविवक्षया स्यक्त इति मप्तमी प्रयुक्ता मागृधः गारवयेन देहारमभ्रमादिना च शयानतुलये सति यो जागर्ति सर्व तच्छपभून सधै देहतदनुवन्ध्यादिकं स्वामशेषत्वन माकांक्षी- युगपत्साक्षात्कगति प्रगं लोकस्तं परमात्मानं न वेद सतु पर. रित्यर्थः कृरत्नस्य तच्छंषत्वमेध फाक्वा दर्शति-कस्यविखन HD एक वेद मत्र विश्वशन्दो जीपवर्गपरः मचेतनवर्गस्य मिति । कम्नमात्मात्मीयादिकं कस्यस्विचनं न कस्याऽपि से सचेनीफर्नुमशक्यत्वात्तस्य मातृमप्रसक्त्यमावेन | किन्तु तस्य घेतिगावः ॥ १० ॥ बायोगात पथा मचेतनं न वेद नद्वत् चेतनोऽपि गोजागीति सर्वसाधारकतत्वं सूचितम् तदेवव्यायन तमेव बेद वेदनि टाम्नाभिप्रायेण चिरवितात्मकजगत्परो भजनीयं भजत हे छोकाः! इत्याह-वमिति । यस्य चक्षुणीनं "चितीमहान" इनि . ययातास्मिच. न रिष्यति न लयमेष्यति जीवस्येव न सोचं यास्पतीत्यर्थः । अनि कस्मिनेपदी तर कदादिविषयसाक्षात्कारात्मकं अत एव निस्यमसङ्कचितापरिच्छिन्नमानेन युगपत्सर्व पश्यात साक्षा- प्रकवयः तवाश्रयो . जीवधर्गस्तत्र कता तदनुकूल- कुषसं यं न पश्यति कर्मणा सङ्कुचितमानो खोकः न साता- यापारोन्नविश्यानर मनादिरूपो गयन्ताः तत्र कर्ता बेनेति करोति तं सर्वमिष्टप्रापणाऽनिएनिवर्तनसमं देवं स्वतेजसा निर्दियः परश्मा ए च यदेतासर्वशब्दादिविषयसाक्षात्कारा- बीप्यमानं भूतानां निखममाभव धारकमिति यावत् सुपर्ण मा मानं नुकूलतःप्रविश्य नियन्तः परमारमन अधी- | "मासुपर्णा सयुजा सखाया समानं इथं परिषखजाते” इति नमिनि लियः । एनः प्रवृत्तिम्तीमत्युक्तम मन्तःप्र. सुपर्णस्येन रूपिनम् अनेन जीवधिनाभावेन तमनारमतया - नियन्तखरूपप्रयोजकतत्वकसनेनैव जीवर्ग तम्प्रति तचितकारितयाचा ऽवस्थितमिति बयत उपधापत तत्वप्रतीस्या शरीरस्प हमायत्तसत्तास्थितिवसाकरस्नं तच्च इति ॥ ११ ॥ विमा रमा मनागि यिं वेदति नि वा चेनयने मान भजत ·- . न विष- नमध्यानि মাখোমাখামাখাতা। प्रथमं जीवस्येष प्रवृनस्प्रे ऋषयः कर्माणीहत इत्युक्तम् एवमी तेन त्यकेन भुजीया इति सर्वस्य तदात्मकत्वेन तयार हमानीपि पुरुषो जीव: प्रायशोऽ नीहां अपधत स्खविहितम- रकं स्खनिष्ठं पस्तु नास्तीत्युक्तम् प्रथ सर्वस्य सत्कारमा कत्वाच माध्ये फल निस्पृहां प्रायः प्रपद्यते मुखापतया कुनैः कर्मभिः पदम्पदिस्याह-नेति । तस्य सर्वकारणत्वं वक्तं तस्यापि कारणा- दुःखप्राप्ती नत्र निस्पृहामेव प्रायशः प्रतिपद्यत इत्यर्थः । सुखा. यतया घिहिनामां कर्मणां प्रायशो दुःखजनकत्वदर्शनात "प्रायोs. , सरशनं व्युदस्पति-न यस्माद्यन्नी मध्य श्चेति । कार्यमेववस्त्वाच- नीहां प्रपद्यत" इत्युकम् ॥ १५ ।। 'तादिम यवत्स्वयमाद्यादिविरहात्सर्वकारणमित्यर्थः । कारावा नमित्तत्यरूपमुपादानस्वरूपं चोभयमप्यभिप्रेतं तत्र निमित्तत्व. भगवान् पाइगुगयपरिपूर्णः ईशः परमात्मा तुहिने जीवकमां. ग्युकं वैषम्यं परिहरनि-खः परभ यस्य नास्तीति देवमनुष्या- | नुगुणमन्तरात्मनमा यधपि प्रेरपति तथापि न हि तत्र विष- देवियस्य तत्तज्जीवकर्ममूलफरपान तस्याऽनुप्राह्मो गिग्राह्यश्च जो खजीवकर्मसाध्ये फले रक्तो न भगति तत्र हत अतोऽस्तीति भावः। “मनेन जीवनात्मनानुप्रविश्य" स्याविधुत्यव- घदन तं विशिष्टि, मारमलाभेन निस्पं सामन्दानुभषक्षामनेष तं सहेरनुप्रवेशपूर्णकत्वं मूषयन् जीवानुप्रधशयोग्यतामाह- पूर्णः ममग्रः गर्गः पुरुषार्थो यस्य ताशः मतो पस्य नान्तरंबहिरिति निखषु तैषम्यत्र वद्यामग्नेरिय नभ्यत्र जन इत्यर्थः । न केवलं स एव न विषजने ऽपितु नमनु ये नमन- स्थता व्याप्तिः किन्तु हिरन्तः सापागयेन यस्य जीवादिषु वर्तमाना ये जनास्तपि नाधमीदन्ति कर्मफलेषु मकान खिद्यम्ति यातिरित्ययः । वस्मादेवभूतात्परमात्मनः विश्वस्याऽमनि माद्य. परमात्मन मात्मणामपरिपूषन कामानासयोक्त्या जीव- मृधिलयग्नगागा भन्नि गम्मादिति व स्यापूर्णत्वमेव मेहता इंतुग्त्युिक्तं भवतिहमानोपयनी प्रप- श्रिमी यतो हेतुभतादादानात् विश्वम्यादि बयः यतो यस्मिन् | घत इत्यनेन जीवस्य सुम्ने स्पृहा वन तु निस्पृहयुक्तम ॥ १५ ॥ हेतुभूतऽधिकरण विश्वस्य यज्ञः यता सन इतुभूतन कत्री ওকাবাসায়মাবধিৰাৰথি মাষ্য মান- वश्वस्य रक्षगां भवतीत्यर्थः । यत् यत एवं निश्वोपादानभून नमिति । तम् उकविधम् हिमानं जीवकर्मानुगुणं प्रेग्यन्तं निरह. अम्माद्विश्वमपि तदेव तदन्यदेव जगदाफारंगा पग्गिानः म तामहङ्काररहितं बुधं सर्वशं निराशिपं निरीहं पूर्णमात्मलाभेनैव स्वाऽवतिष्ठत इनि नतो ऽनन्य देव जगदित्यः उपादानत्वप्रयुक्त | पूर्णम् मनन्पचोदितमनन्यार्य स्वान वानवनिनो भक्तजनान् शिक्ष. 'वकारित्वं परिहर्गत-ऋमिति । ऋतं मयं स्वरूपतः स्वभा यन्नं स्वममानानापादयन्नं निजघर्गमंस्थितं म्नम्नभावस्थितं प्रभु इतच विकारहितमित्यर्थः । विकाराणां स्त्र शरीरभूनाचचिता- मकिम मखिलान् धर्मान् भावयति पाखयताति तमहं प्रपचे एकत्वारस्वतो निर्विकाग्मत कारणावापयुक्तमर्वशत्वमशकिः शरणं ब्रजामि ॥ १६ ॥ 'मादिगुणयोगमाह-महदिति । गुगामहनिर्गतशयवृहदित्यर्थः ।१२।। लोकचतुष्टयप्रतिपादितविशेषणामामध्यलब्धगुगाविशेषः सं भीमद्विजयध्वजतीर्थकृतपदरत्नावती । तय विशिष्टि-म इति । मः श्लोफचतुष्टयगनयच्छद निदिएस्य गतिनिर्देशपरः तच्छन : विश्वका यः शरीरं यस्य विश्वकायः मत कीहशी त्यतनम्नामुपलक्षयति-*येनेति । प्रयगानित्यो येन पुरुभिर्देवमनुष्यादिनामभिः शरीरवाधिभिगमपर्य- हरिणा प्रेरितो विश्व नपत प्रकाशयति विश्वस्य धीय वीर्यप्रदं तखोपकैशब्दहपते ऽभिधीयत इति पुम्हतः मगः निर्षि- तपो यतो भाति पस्मिन् मूगें शयाने निद्रामाचरति सति यो कार: विश्व कायापि विश्वगतनिकारग्स्प इत्यर्थः । शः | हरिजागर्न अयं सूर्यम् हरि न वेद स हरिकतमादित्यं घेदस्व- सर्वावस्थतनाचतननियन्ता स्वयंशाति: स्वप्रकाश: मन- न्वयः "भयात्तपति सर्यः “भीयोदेनिमयः" इति श्रुतेः बी नवे. न्यापेक्षप्रकाशात्यर्थः । जीवनफायनानिमहिना देनि वेदेति च मनेन “माप्राद्यावापृथती अन्तरिक्षम्" इत्यादि श्रुति पुगणाः जगत्कारगाभूना पुगपि नमो वा मम्य विश्वस्य | प्रतीतमर्वाधिपस्यादित्यस्य श्रीहर्यधीनत्वषर्णनेन निरतिशय जन्मादिकमात्मनः स्वस्यशक्त्वा मंचभूतया मजया प्रकृत्या करोति माहात्म्यं युक्तं हरेरिति हावां अयं जीवो 7 नियतो विश्व च मजां विद्यया नित्याविनापरिच्छिन्नस्त्रयाशाम्यविषय. सुग्व दुःस्वादिकं तपते • अनु, सवाल: " इति धातुः कशानेगोदस्थ परित्य तदपरवशोभूत्वा निरीहः जीववदीहा मालोचनं शानं स एवानु नवन्यो अभिचाक- हितः स्वानन्दानुभवपस्या प्रवास मस्तकामोऽनारतकामः "सर्व शानि" इति असेः । इनिन सुमति कुत इति सत्राह मदमध्यात्तोऽनाकामादरः" इति धुतेः, मास्ते सर्वान्तरास्मतया- विश्वामिति । विश्वम्य हो यस्माद्भवति वतिष्ठतीस्वर्थः ॥ १३ ॥ एपोवमानन्दयति" इति सुखयति जीव. निरीह प्रास्तात्ये नदेव व्यज्ञातुं तापजीकस्व नदभाव- मिति शेषः तस्मादित्यपः A सति "सता पाह-प्रयति । अथ नन्यग्रे प्रथममृषयो जीवा हष्टत्वात्कमहे. सौम्प" इति श्रुतः यो मेव च वन वे कमीतुर्यस्य तस्मै कर्ममाध्यसुखरूपफलार्य कर्मागीहन्ने तुर्य पश्यन्ति निश्चिता शिवपित्याचक्षत" बसाधनतया कुर्वन्तीत्यर्थः । मनन जीवस्यापरिपूर्ण कमानुसारिबुद्ध्यायसप्रवृधिमजीवप्रेरपितृवाब परमार त रव' । मजः ·क भीमद्भागवतम्। (प्रथमः) . - . -- नन, श्रीमद्विजयध्वजतीयकृतपदरत्नावली । यागादि कर्माणी हन्ते कुर्वन्तीति विज्ञाय हानार्थी पुष ईद वा गच्छति न मनो 'न विभ, न विजानीम" इति भनेः स मानः कमकुर्वाणो विघून दुष्कर्माऽनीहां निवृत्तिपदीं प्राप्य प्रायो हरिः सर्व देव " यः सर्वक्षः" इति श्रोः इति वा ॥९॥ बहुखं हामं प्रपद्यत इत्यन्धयः । कश्चित्फलार्थी भन्यथाऽपि भव. न राजादिवत्सूर्यप्रेरकत्वं हरेः किन्तु तदन्तःस्थितत्वेनापीत्यभि- नीति प्राय इत्युक्तम् । मनेन “कुर्वन्नेहकर्माणि" इति श्रुति. हीता "प्राचार्यकुलावेरमधीस्य यथाविधान गुरोः कर्माणि प्रत्याह-मात्मेति । इदं सूर्यादि विश्व मारमन शिम्पावास्यम् रनिविशेषगा समावृत्य कुदम्बी शुचौ देशे स्वाध्यायमधी- मावासयोग्य वमृष्टत्वात् इदमिस्यगेन कियत्करतीक्रियत इति -नमाह-यजगत्यामिति! जगत्यां प्रकृती यजगतस्थावरजंगमलक्षणं यानो धार्मिको विदधदात्मनि सन्द्रियाणि सम्प्रतिष्ठाबाहि- प्रकृताविरयुक्तोत्पन्नमनुत्पन्नं च यत्सर्व स्त्र व्यतिरिक्षं कनखीकि सन् सर्वभूनान्यन्यत्तत्तीय यः स खल्वेवं वेदं वर्तयन्यावदायुष बते प्रक्रतिरावामयोग्येनि कैमुत्यन्यायेन सिखा “प्रकात पुरुषं म्" इति श्रुतिर्हिशब्देन गृहीता ॥ १४ ॥ इति पचनाच प्रस्त्वायासयोग्यरकं ततः किं तत्राह-मन न केवलमृषय एव बोकसंग्रहाथै कर्माण्याचरन्ति अपितु हे मनः यम इदमीशस्य विद्यमानं तेन कारणेन श्रीहरिरपीति भावेन आह-रहते इति । कानभिषले कमुखन्या- नेशेन त्यक्तंन इतन धनेन भुजीयाः स्वीकुरु शरीरयात्रा यमाह-नावसीदन्तीति । ये तमनुवन्ति तेऽपि नापसीदन्तीति मिति शेषः । यतस्त्वं तदधीनसप्ताकः अत एवं न कुपित्याह- किमुत श्रीहरिरित्यन्धयः ॥ १५ ॥ मागृध इति । कम्यपरमानन्दरूपस्य हरोश्चिदानन्दस्वरूपशानलक्षणं पुरुषेण फलानीच्छता कर्म कर्तव्यमारमविदेति भावेन स्तो धनं मागृधः संनेयमाग्नुपानीत्याकामां न कुर्वतोऽनर्थ हेतुत्वा. नीत्याह-तमीहमानमिति । बुधरीहमानं निजवर्ममूदांस्तत्कर्म दित्यर्थः भगवता इतं (१) कस्यचिद्धनं मदीयमिति भद्धां न शिक्षयंत प्रभु प्रपद्य इत्यन्वयः ॥ १६ ॥ कुर्धिनि माशावास्यम्" इति श्रुतिः ॥ १० ॥ किमस्य लक्षणं यन नत्मद्भावनदं तदावास्यं स्या- दिति नत्राह-यति । स्वप्रसादमन्तरंगाशेयत्वं सर्वज्ञत्वं नित्या. विनचक्षुष्टं च तस्यैव लव मुख्यं “महश्यनाम्गनिरुक्तनि. श्रीमजीवगोस्वामिकृतक्रमसन्दर्भः । चायनऽभयंप्रतिष्ठा विन्दते""यचक्षुर्न पश्यति येन चक्षुपि पश्य. इदं येनेस्यादिकं तदीहमानमित्याचस्तमन्वाह-योजागति ति" इति अनेः । न रिात न नश्यति सुपर्ण पूर्णानन्दम् उप प्रपद्यत इति पय्यवसानक्रियायां स्वतात्पर्यात् ॥ येनेति य धावत भजत ॥ १२ ॥ लक्षणान्तरमाह-यस्येति । पर इन्युपलक्षणं अपरोपि परोपि- इत्यर्थः सुपी सुपोभयन्तीति छान्दसपातिकात नामिति जाग्रहशायां नज्मानच्छाययेष विश्वस्य बानात सुषुप्तदशा- परापरवस्तुनाः स्वातम्ध्यं निपिद्धयते याम् तस्या अपि तिरोधानात तस्य तु स्वतःसिखसर्वव्यापक- शून्यत्वं तरतं महद् ब्रह्मेत्यर्थः । “तदेव तदुसत्य माहुः" इति शानत्वादयुक्तमेवैतरिति भाषः ॥९॥१०॥ थुतिः ॥ १२॥ इदं च ब्रह्मलक्षणमित्याह-सविश्वति । मात्मशच्या आ- चक्षुः स्वरूपमूना ज्ञानशक्तिः "खमाविकीहानीक्रया त्मभार्यया प्रकृत्यास्य जगता जन्मादि धत्तं यश्च तां प्रकृति धि- " इति श्रुतेः । शेष सुगमम् ॥ ११ ॥ यादम्य निरस्य निरीहः मृश्यादिशून्य मामले स ब्रह्मनामा तमेवं शानशक्तनित्यत्वमुक्त्वा तत्स्थापनाय परमात्मत्यन्वयः प्रलये विश्वकायः उदरान्तंगतप्रपञ्च इत्यर्थः । नित्यत्वमाह न यस्येति ॥ १२ ॥ मष्ठा विश्वमेव फायः शरीरं यस्य म तया प्रतिमास्थानीय प्रत्ययः । प्रतः पुरुहूतः पुरुगिा बहुनि इनानि नामानि वि मनन्ताः काया वा यस्य सः अत एव पुरु बहुधा. तदेवोपपादयति-स इति । विश्वस्य ग्यापकः कायस्य यस्य स तथा "सर्वनामा सर्वकर्मा" इति श्रुतिः । सर्वनामषानोदेगीतः तत्र हेतुः इंशोऽचिन्त्यशक्तिः यतः सत्यः सर्वः यस्वे हेतुरीश इति. तत्तच्छब्दप्रवृत्तिनिमितसामोपेतात्यर्थः सत्ताहेतुस्वरूपः यतः खयंज्पोतिः खप्रकाश: नेतदौपचारिकत्रित्यभिप्रेत्याह-सत्यमिति । तत्तनामवाच्य तत्त- पुरापि नववाद्विकारान्तरशन्यश्च तदेवं परमपूर्णापि मल्य साधुगुणसद्भावे सायमिदमस्तीति वक्तुमुषितं स एष प्रपञ्चस्यापि प्रजया मायास्थयारमाधीनशक्त्या जन्दादि विधत्ते। कमित्यतो बार सत्यमिति । साधुगुणपूर्ण यं च बसणा- करोति तास मायां विद्यया उदस्प तस्यां सकामांयामनास। नई परंज्योतिरिति "परंज्योतिरूपं सम्पद्यते” इति भुत्या मुक्त. ज्येवास्ते प्रत एव निरीह एवास्त इत्यर्थः । तदेतदचिन्त्यख- प्राप्यत्वमुच्यते तदेवानगोच्यते इति परंज्योतिः सूर्याचन्य- भावमयं खोलामात्रमति भावः ॥१३॥ तमः किन स्पादिस्यतोत: पुराण इति ॥ १३ ॥ एवं सिये वस्तू तत्साधनहाने साधनमाह-अनि । सैपाच लीखाशिक्षया मक्तसुखपर्यवसानवेस्याह-मति यतो ज्ञानप्रतिषम्य दुणि सति सबै दुःसाधनं स्यादिति यस्मादेवमसी करवायनासज्य कम्यनास्ते अथास्मात् अथ लोकसहा ऋोऽग्रे * कमहन्तव कर्मपरिहारांय ऋषयोप्यन प्रथमावस्थस्ने कर्माणि कुर्षन्ति तेषनासका पति भवन्तीत्यर्थः । किमर्थ प्रकमहतो सदनिरीहरुले प्राप्ताहिकमा (१) कस्पषिद्धनम् ॥ * कर्महस्तषे इति च मापाठः पूर्वमेव निरीहा न स्युः तत्राह-हि यस्मादीबमान एव पुरत न खरपत्य . अतधाजः ·- रश्यते तत्राह भीमनीगोशामितकमसन्दर्भः। तत्र सर्जनमाह-खित प्रश्न परे कस्य धगं स्वगृह स्थिन. प्रायोमासकेसति मनीहां प्रपद्यते क्रमात प्राप्नोति मतु इठाद. मपि धनं परमेश्वरं विना कस्य न कस्याप्रीत्यर्थः । याशियन जठरं तावत्खत्वं हि देहिनामामधिकंगा भिमन्येत मस्तेमो दगड- मीहमान एवेत्यर्थः ताकम्"मारुरुयोर्मुनेयोगं कर्मकारणामुच्यते । महनि" इति नारदोतः। पहा कस्यचिदन्यस्यापि धनं मागृधः गोगामढस्य तस्यैव समः कारणमुध्यते । कर्मेन्द्रियाणि संयम्य य मास्ते मनसा स्मरन् । इन्द्रियार्थान् विमुढारमा मिथ्याचार तथाच भुतिः "शावास्यमिदं सर्वम्"इनि यथाली कमेव ॥ १० ॥ स उच्यते" इति ॥ १४॥ ननु, यदि जगदिदं तस्यैषामास्वं नहिं गं काति पमिति । गनु. ताई घट. विषयोस्प निरीह आस्त इति यदुक्तं तदेव ऋषयोनुमं नाचे देवदत्तस्य तद्विषयं चाक्षुषं ज्ञानमिव रश्यस्य सरम्ति तदेव विशदयनि-हित इति । स्वरूपसुखस्फूर्तिरूप- जगतो नाशे परमेश्वरस्यापि तद्विषय ज्ञानं नश्यत् विषया पूर्णवेन भगवतः कार्यान्तरे क्रियमाणेऽप्यनासक्तिः तत्राह । चक्षुः स्वरूपभूना ज्ञानशक्ति नश्यति "वाभाविकी ज्ञान- अषीणामपि तदनुगस्येत्यर्थः ॥ १५ ॥ बक्रिया"इति भृतः। नहि मवितृप्रकाशः प्रकाश्पनाशं नश्यती- पतानि निजोक्ताम्यनूध फखितमाह-तमीहमाममिति । प्रत्र निमावः । भूतनिलयं सानामियां देन दिव्यं तमस सुपर्ण सविश्वकाय इत्यादि त्रयस्याऽनुवादः स्पटएव । किश बुधमिति जीवात्मसखं "द्वा सुपणा सयुजी"इति श्रुनेः । उपधावत सेव- येन चेतवत इत्यस्य यं न पश्पनीस्यस्यच प्रभुमिस्यामाषा• चम् ॥ ११ ॥ स्पमित्यस्य पूर्णमिति न यस्येस्यम्य यः । अर्थश्वायम् तं प्रपंचे तत्र तवः हिमानम् जगतमृष्यादिकं कुर्वन्तमपि सर्वव्यापकत्वमाह-न यम्पति । प्रमूनि माघन्तादीनि विश्वम्य निरहकृतम् तासक्तिशून्यं यतो बुधम् यस्माद्भवन्ति विश्वं च यत् यग्म अनपवाऽयभिचारित्वात खानन्दाऽनुभव. शीखम् । मतः पूर्ण निराशिष तर्हि किमर्थं करोति तत्राह- तत् ऋतं सत्यं महत परिपूर्ण ब्रह्मेति तस्वरूपस्य नित्यत्व- निति । ननु, नरशिक्षणमपि बहिरावेश एव, तमाह-निजा- मुक्तम् ॥ १२ ॥ मकारलेषां धर्मनि सम्बा स्थितम् तदनुकूल्यायेष सर्व मात्मत्वमाह-म इति । पुरुगि हुनानि नामानि यस्य सः यत्र कुर्वन्तमित्यर्थः । मत पक्ष सर्वधर्ममूलस्य तेषां धर्मस्य "विद्याविधे न विदामो विद्याविद्याभ्यां मिनो विद्यामयो हि यः भावनेनाऽखिखधर्मभावममपीति तमेव प्रपद्ये ॥ १५-२३ ॥ स कथं निषीभवति"इति गोपासतापनीथुनेः । विद्याशब्दन स्वाम- पभूता चिच्किक्तिभिधीयते तयेव सुभगया पट्टमहिप्येव मजा दुर्भगां निरस्येत्यर्थः । नक्तम "मायां व्युदस्य चिपछत्तया कैवल्ये स्थित आत्मनि"इति ॥ १३ ॥ श्रीमद्विश्वनाथचक्रवर्तिकतसारार्थदर्शिनी । एवं तस्य योगपद्येनेचेहमामत्वमनीहरयं धनमशक्नुवन्तो मुनयः बेनं य इत्यर्थः । चेतयते विश्वं चेतनीकरोति विश्वं कहुं न कालभेदेनाऽपि नत् स्वस्मिन् सम्पादयितुं यतन्त इस्याह-मथ चेतयते मस्मिन् विश्वस्मिन् शयाने मुप्तिसुषुप्तिप्रलयगतेऽपि सति मत पव अकमहेतवे नष्कम्पाय हन्त इति पाठ कहना यो जागर्ति पस्मिंच योगनिद्रां गते तु नेदं विश्वं जागर्तीति नाथम् ॥१४॥ प्रक्रमाक्षेपवर्थ तस्मादयं विश्व जनस्तं न वेद सहरिरिमं बेर॥ नन्धीमानः कर्मभिरवगुपिठतः कोपकारवध्ययन माह-हत इति मतस्तमनुवर्तमाना येते नाषसीदन्तीति नग- तस्येश्वरत्वं दर्शयन् सपुत्रपौत्रादिकमुद्दिश्य हितमुपदिशति तिरुपदिष्टा ॥ १५ ॥ मात्मेति । जगत्यां त्रिभुपने यत किचिजगत्स्वानं स्वीयदहेन्द्रिमा रिकमपि तत्सर्व आरमनो भगवत एव मावास्यम् मावासवि. जनु, समयमस्मानुपदिशसि स्वयं तापत् साम्प्रतं कि पपीभूतं कम्माण रयत सम्पग्यासाहमिति वा तेनेष सक्रीडाप- करोषीति तत्राह-समिति । मई तु प्रभुं नामविशेषानु- परवेन मृत्वादिति भावः। प्रतस्तत्र तत्र स्थाने भगवन्मदिरं तब- तेनाम्नापि प्रभुं ये न चेतपते विश्वाति मोक्तश्चतन्यं बांध संस्थाप्य तनुर्वा सम्माध्यैव खवासगृहं ततो निकटमेव प्रभु भगवानं प्रपये । कीरशं तं प्रसिदमेश्वरमात्मानमेव रह- सेवकबुरचा निर्मीयतां तु तत्र खस्यैव स्वत्वमारोप्य तन्म- मानं कामयमानं यथान्ये म भावपि स्वमी- न्दिरमनिर्मायेत्यारिकोष्वनिः । एवं बहुधासद्भावेऽपि तेन परम- इते मात्मारामत्वारिति भावः। पितम. स. वर इस्याडूगर भण पस्यकं कर्मकारेश्यो वेतनमिष महत्तं धनं तेनैव भुजीयः शून्यम मनन्यचोदितं स्नने र स्वाभिमाधनं मोगान भुरुप मा प्रधः अधिकमदत्तं वा माभिकांची सेवाण संस्थितं चिरकाबपषधाना लन् शिक्षयम् तकसेवायां पशुधनं तेनैव मुखीयाः भोगान मुंव मा गृधः खाचरणादिननि शेषः । प्रखि भकिगं भावयत्या- प्राधिकार वा मामिकांसीः तत्सेवायो तसतसेवायो च बहुधनं विभावयति प्रयति एतम पर्याप्तीहस्य तथष पुत्रमित्रकसमादीनां खम्य बोदरभरणं कुर्वितिभावः । मनु, ते पुत्रकखादयो नाम व्यवसायां सम्मन्येरन [१] D

·भामबागपतमा
(प्रथम)
भीमछुकदेवकृतसिद्धान्तप्रदीपः ।
भगवद्गुणान् संक्षेपतो पवन से शरणं बंजलि-तमिति
येन विश्व वेतपते चेतनीमपति स्वकार्यक्षम भवती-हमान विश्वस्ष्टयादिखीखां कुषाणं तथापि निराकर्ष
सर्व निराशिर्ष निवासाध्यसुखनिरपेवं यतः पूर्ण ममन्य.
यर्थः। विश्वं तु यं तपते मन्यनिरपेक्षसामध्ययुकस्वात
चोदितं स्वाधीनं निजवरमनि वेदोकमार्गे सम्यगर स्थितं
"महामादयोऽगडमसुजन् बदनुगृहतः" इति वक्ष्यमाणमात्राऽनुस.
धेयम् अस्मिन् प्रसि जने शयाने मायामोहितत्वेन विनया तर हेतुगर्भ विशेषणं नून शिक्षयन्तमिति अखिलधर्मभाव.
मपरमात्मविधेके सति यो जागर्ति सर्व पश्यति मत पवनम अखिलानां बुभुचूणां मुमुचूणां च धर्मान मापयति प्रपतयं
मर्मशम अयं न वेद स तु वेद यद्वाऽस्मिन् विश्वस्मिन् शयाने तीति तथा ॥ १६ ॥
पलीने सति यो जागर्ति तं भज इति शेषः ॥
एवं सर्वप्रेरकत्यससंशत्वादिगुणवर्णनेम भगवतो भजनीयत्वं
भाषा टीका।
म्वस्प तद्रतत्वमुक्ताऽथ बुभुशुंप्रति परमेश्वरराम जीवमानां भव
परधनाऽऽकाक्षामा कुर्पित्याह-मात्मेति। मामना परमेश्वरेण
मनुरुवाच ।
इदं विश्वं सर्माष्टप्राकृतः प्रपञ्चः जगत्यां यतिकत्रिजगत् व्यएि.
पदार्थच तत्सर्वम् मावास्ये कारगातया व्याप्यम् पृथिव्यानोष-को, करणकलेवरादि प्रदान कर जान देता है, और विश.
खापम्भुनमनुवोले, कि जो कोई विश्व प्रांत समवर्ग
ध्यापिकमिव तेन परमेश्वरेण स्वकर्मानुरूपं त्यक्तं दतं यननं जिमको चेतन नहीं कर सकता है, और जो नित्यसर्वच
नेन भुञ्जीथाः मोगाम्भुंकत कस्यचिदपि धनं मागृधः इसको मज्ञान की निद्रामें सोनेपर भी जागता है, और पर
माकानीः ॥ १०॥
जीव वर्ग जिसको नहीं जानता और वह इस को सदा
मुमुक्षुन्प्रत्याह-पमिति । यं पश्यन्तं न पश्यति जन इति जानता है ||
शेरः । यस्य च चक्षुष रिपति नेव नश्यति नित्यत्वात् तं
इस जगती ( बोक) में जो विश्व (सर्ववस्तु) है वह केवल
भूनानां निखयं भूतानि वा निवयं यस्म तं शोभन भक्तहिताय श की सत्ता और चैतन्य से व्याप्त हो रहा है, और जो
पग पतनं यस्य तमुपधावत मजत ॥ ११ ॥
यस्य ग्रह्मणः माद्यन्नादि न यद्यता हेतोः बस्माद्विश्वस्या और किसी के धन की माकांक्षा मत करो ॥१०॥
तुम खोग कुछ भोग भोगी सो ईश्वर को समर्पण कर कर भोगी,
मुनि माघन्तादीनि सन्ति तदय विश्वं कार्यस्य कारणानन्य.
बात् तदेव ऋतं सस्य तदितरस्याधिकस्य समस्यचाऽसत्वात
यह जीध धर्ग मापको देखते हुए जिस इंशको नहीं देख.
सक्ता है, और जिसका ज्ञान कभी नष्ट नहीं होता, ऐसे उस
प्रत एवं तदेव महत् निरतिशयम् ॥ १२॥
सर्वप्राणियों के निवासस्थानरूप
सर्वान्तयामी
एतदवोपपादयन् शक्तिपरिणाम स्वीकृत्य स्वरूपतो निर्विका.
गन्वं भगवत माह-सनि। अजय नित्ययामाATRI सुपर्ण ( सुन्दर पक्षपाखा पक्षी ) को आप
सघ बोग
"देवात्मशक्ति स्वगुण निगूढाम्"इति श्रुतेः मस्य विश्वस्य जम्मा-
र यो पत्ते करोति स एष विश्व कार्य प्रवेशस्थानं यस्य जिसका मादि, मन्त, मध्य, प्रपना, पराया, भीतर, बाहर,
मः मर्षविकारविषक्षणः यत ईशः पुरुभिर्नामभिईयतेऽमिधी- कुछ भी नहीं और इस विश्व के माचन्तादिक जिस से
पने इति तथा निरीहः स्वतोऽत्राप्तसमस्तकामः तो कार्यका- होने है, और जो माप विश्वरूप है, वही स्वरूप से नित्य
रणरूपामुदस्य तदपेक्षामकृत्वा मारते ॥ १३॥
और निरतिशय पहत पूर्ण ब्रह्म है ॥ १२ ॥
तवं भगवान विश्वरचनादिकांगिग जीवहिताय कराति
फिर वह ब्रह्म कैसा है, कि-सर्व विश्व काय अर्थात
स्वयं तु तन्निरपेक्ष एष तिष्ठतीत्युक्तम् । मयोपास्यभूताद्भगवतः शरीर है जिसका, और बहुत से नाम वाला नियाता है,
मकाशादुपसकानां वैखायं घोयितुं मुनपस्तु तत्प्राण्यय
स्वयं ज्योति मर्यात स्वयं सिरहान वाला है, मज है, भना-
कर्माणि कुर्वन्तं याह-मथान इति । नास्ति फर्म हेतुः साधनं यस्प
दि है, और मजा नामवाली अपनी मायाशक्ति से इस विश्व
"नास्यतं न खाना खेतहरढा यशस्वरूपाः" इति श्रुतेः ।
भगववाराधनव्यतिरिक्त कर्मासयभगवरप्राप्तये कर्माणि नकाराध माया का निरास कर निमेध होकर विराजता है ॥ १३ ॥
के जम्मादि को धारण करता है और अपनी विधा शकि
नरूपाणि हिम्ने पनि । “मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां
नमस्कुरु । मामेसिमस्यं ते प्रनिजाने निधोसि में। अनि पहिले ऋषि बोगोंमें मिति के बिये कर्म किये
श्रीमुखोके । हिमानः सरग कुर्वाणः पुरुषः मनाहां यत्नमिद्धि क्योंकि? पुरुष प्राय करके कर्मों को करतार मापही कमी
मौख्यं प्रायः प्रपचने परमस्य' यरनसिदिसौख्यं कुनाति प्रा.त्ति को प्राप्त होजाता है। १४॥
योग्रहणेन सूउपते ॥१॥
मात्म मात्र के नाम से पूर्व मधात अवाप्तसमकाम
भगवन्यभाषानुमा सुखिनो अधतीत्यार-हत होताये होकर भगवान भी कर्म करते हैं पर उसमें पास कमी
तमनुवर्तमानाः कर्मफबै अखिमानाने कसीदन्तिम क्लिनहीं होते, ऐसे ही परमात्मा के जो योग अनुगामी है वो
श्यन्ति परमं फवं प्राप्य बखिनो मनम्तीपः ॥ १५ ॥
भी कभी संसार के घों से खित
अथवा
भो॥ ११ ॥

·पापः) मरमस्कग्धः। - (१९०) श्रीशुक उवाच । इति मन्त्रोपनिषदं व्याहरन्तं समाहितम् । दृष्ट्वाऽसुरा यातुधाना जग्धुमभ्यद्रवन्क्षुधा ॥ १७ ॥ तांस्तथाऽवप्सितान्वीक्ष्य यज्ञः सर्वगतो हरिः । यामैः परिवृतो वैवैहत्वाऽशासप्रिविष्टपम् ॥ १८ ॥ खारोचिषो द्वितीयस्तु मनुरग्नेः सुतोऽ भवत् । युमत्सुषेणरोचिष्मत्प्रमुखास्तस्प चात्मजाः ॥ १९ ॥ तन्द्रो रोचनस्त्वासीहेवाश्च तुषितादयः । (१ ऊर्जस्तम्भादयः सप्त ऋषयो ब्रह्मवादिनः ॥ २० ॥ ऋोस्तु वेदशिरसस्तुषिता नाम पल्यभूत् । तस्यां जज्ञे ततो देवो विभुरित्यभिविश्रुतः ॥ २१ ॥ अष्टाशीतिसहस्राणि मुनयो ये धृतव्रताः । अन्वशिक्षन व्रतं तस्य कौमारब्रह्मचारिणः ॥ २२ ॥ तृतीय उत्तमो नाम प्रियव्रतसुतो मनुः । (२)पवनः सृञ्जयो यज्ञहोत्राद्यास्तत्सुता नृप ! ॥ २३ ॥ वसिष्ठतनयाः सप्त ऋषयः प्रमदादयः । सत्या वेदश्रुता भद्रा देवा इन्द्रस्तु सत्यजित् ॥ २४ ॥ - माषा टीका। इति तत्राऽधे स्वायम्भु मनुः प्रियवतोसमपादी मनुपुत्री चेष्टाकर भी निरहङ्कार और बुद्धि मागर, कामनाभों से यामादयो देवाः मरीचिप्रमुखाः सप्त ऋषयः यसो हरेरयतारः रहित, सहा परिपूर्ण, किसी से कभी प्रेरित न हो, मनुष्यों इन्द्रश्च स एवेति तम्मन्पतरं पञ्चविधमेव तरतुपरकम्धीपक्रम निर्मापतम् ॥१८॥ को शिक्षा देने नाखा, अपने मार्ग में स्थित, और अखिल •धर्मों का प्रवतंक ऐसे प्रभु के मैं शरण हूँ ॥ १६ ॥ द्वितीयादिषु विषु मम्वन्तरेषु मन्वादिषट्कमाह-खारोचिषो द्वितीयस्विति यावदशेन्द्रमोचप्रश्नम ॥१६॥ २०॥ २१ ॥ विभोरसाधारणं चरितमाह-मटाशीतिसहस्राणीति, ॥ २२ ॥ भीषरखामिहतभावार्थदीपिका । २३॥ २४ ॥ २५॥ समाहितमपि सम्तं मन्त्रोपनिषदं ध्याहरन्तं रष्टा सुप्तोच्छ- सितशिवाय मन्याना मसुरा यातुधानाथ श्रुषा निमित्तन जामनुमाद्रवन मिदुइवः ॥ १७॥ भीमहीरराघवाचायक कामेः सपुः विविध वर्गमावसयमेवेन्द्रो बस्यर्थः । इतिहत्थं मन्त्रारिमकामुपनिष समाहितचित तत्र प्रतिमन्वन्तरं मम्वादयः परम्पेये भवन्ति सहि सूतो स्वायम्भुवं मनं रष्ट्रा भसुरा मिसेन जग्धु मत्तमम्पद्रवम् ॥ १७ ॥ "मन्वन्तरं मनुषा मनुपुत्राः सुरेशरः । तथासिता मन. মাখনা ऋषयोऽभवतारस र बद्विधमुच्यते ॥" रहा सर्वगतः मान्नरात्मा मामयुगपत् (१) मौजेस्तम्भा इति वीर० । (२) सवन हति-धीर०

·(१२)
बामदागवतम
(प्रथम)
भीमबीरराघवाचायंहतभागवतचन्द्रचन्द्रिका।
भीमजीवगोस्वामितकमसम्मः।
प्रसूनैः स्वपुत्रदेवैः परिपतस्तान हरवा त्रिविष्पं समर्गमशासत वसिष्ठति समायोयं पसिष्ठ अपि प्रजापतिगृहीतषा
अपालयत् स्वयमेवेन्द्रो बभूवेत्यर्थः । तत्र प्रतिमन्वन्तरं मन्यादयः | स्ववेति भुतेः ॥ २४-३३ ॥
षडये मम्बे भवन्ति तथाहि सूतो द्वादशेषशस्पति-
"मन्वन्तरं मनुदेशः मनुपुत्राः सुरेश्वरः।
ऋषणेऽम्शावताराच हरेः षविधमुच्यते" ॥ इति
त्रायः स्वायम्भवो मनुः प्रियव्रतोत्तानपादौ मनुपुत्री तोष-
भीमविश्वनाथचक्रवर्तिकतसारायंतिमी।
प्रतोषसंतोषभद्रशान्तिाडस्पतीमकविविमुखहनुसदेवरोचनारया समाहित समाधिस्थमपि सम्तं मन्नोपनिषदं बाहरस्त
द्वादश यशस्य पुषा एतरप्रभूनबो देवाः मरीचिप्रमुखाः सप्त-रष्टा सुप्तोच्छुसितद्विवधमिव मम्बानाः क्षुधा बुभषषा जगधुम.
यः यहो पररवतार इन्द्रम स एष यपि पृषनिन्द्रामा- तुमद्रवन् ॥ १७॥
वास्थाविध्यं नास्ति तथापि मात्र मन्वन्तरे बहो भगवानेवादा. यामेमाकैः ॥१८॥
धिपत्ये जगद्रक्षणेऽधिकृतवानिति तदधिकारद्वयमपेक्ष्य पाविध्य.
मन्नम्तरं हि मम्बादिषट्कयुकं भवति । बहुकम् “मम्वतर
मुपपादनीयम् ॥१८॥
मनुषा मनुपुत्राः सुरेश्वरः । अषयोंशावतारा हरेः पाईधमु.
द्वितीयारिषु त्रिषु मन्वन्तरेषु मम्बादिकमाह-खारोषिष व्यते" तत्राये स्वायम्भुवमन्यानरे स्वायंभुवो मनुः प्रियवतो.
इति यावर जेन्द्रमोक्षप्रश्न । मग्नेः सुतः स्वारोचिषायः मनुर्मिती | नानपादौ मनुपुत्री पामादयो देवाः मरीचिप्रमुखाः सप्तर्षयः जहाँ
योऽमवत पुमदायस्तस्यात्मजाः ॥ १६ ॥
हरेरवतारः पा एवेन्द्रति षटकं चतुर्थस्कन्धोरक्रमे निरुपितं
तत्र द्वितीये मन्वन्तरे रोचमो भगवतो यास्य पुत्र एवेन्द्रो द्वादशभिः ॥ १६-२८॥
द्वितीवादिषु त्रिषु मन्वादिषटकाम्याह-बारोचिए इति,
पभूष रेवास्तु तवचतिरिकाषितसंहारतोषादय एकादश
मादिशब्दादम्य सामवन् प्रौर्जस्तम्भादयः सप्त ब्रह्मवादिनो ऋषयो
बभूवुः एवं मन्यादयः पशोक्ताः ॥ २० ॥
भीमच्छुकदेवकृतसिदान्तप्रदीपः।
प्रथावतारमाह-रिति । वेदशिरस ऋषेस्तुपितेति
प्रसिखा भाया बभूव तस्यां तुषितायां भगवान्दः प्रार्थित
क्षुधा बुभुक्षया निमित्तभूतया जग्धुम नुमभ्याम् ॥ १७ ॥
इति शेषः । विभुरिति प्रसियो जो ॥ २१ ॥
मवसिताम् कृतनिश्रयान् श्रीश्य यो हरिः बामः वामसं.
जः स्वसुतैः परिवृतः त्रिविष्टपं वर्गमपालयात खवमिन्द्रो
विभोर्भगतोऽसाधारणं चरित्रमाह-प्रष्टाशीतीति । तस्य
कौमारब्रह्मचारिणः तस्य विश्वास्यस्य भगवतो व्रतमाचारमम्ब.
ऽप्यभूविस्यर्थः । स्वायंभुवो मनुः प्रियवतोचारपादौ तसनयो
मामाचा देवाः मरीच्याचाः सप्तर्षयः बोहररवतारः म एवेन्द्र
शिक्षानुसतवातः ॥ २२ ॥
श्त्याचं मम्मम्तरं पञ्चविधमिति भावः । प्रन्यानि मम्बारा-
प्रियवतस्य सुन उत्तमारपस्तृतीयो मनुः तस्योत्तमस्य मनोः | णि पशिधानि “ मन्वन्तरं मनुरेवाः मनुपुमाः रेश्वरः ।
सनाः सपनादय अभषन् ॥ २३ ॥
योशावतारच हरेः पापमुच्यते " अति वश्यमाणस्यात्
॥ १८-११-२०-२१॥
प्रमदारयः वसिष्ठस्य मुताः प्रमहादयः सप्तर्षयः सस्था तस्य विमोः ॥ २२-२७॥
दिसंबका देवगणा इन्द्रस्तु सजिदास्यः ॥ २४ ॥
भाषा बरीका।
॥
नयध्वजतीर्यकतपदरस्तावखी। ..
मन्त्रवणेन युकोपनिषदम् ॥ १०॥ १८ ॥
तस्य मारोचिषस्थ॥१६॥
नाम्ना रोचनः ।
मामा विभुः।२१
तस्य बिमोः॥२२६५॥
श्रीशुक उवाच ।
भीशुकदेवजी बोले, वि- सायम्मुखमनुसमाहित होकर
इस प्रकार के मन्त्रोपनिषद को उचारण करते हे इतने
में मसुर यातुधान मर्यात बसलोग माको
भक्षण करने को बोडे ।१७॥
सर्व व्यापी श्रीहरि ने उस समय उनातुधानो को
इस प्रकार के दुरभिप्राय चाहे देखकर उन सबों को मार
कर हन्छ होकर वाम नामक रेवतानों सहित वर्ग का
पाखन किया ॥१८॥

·(अध्यायः).
मधमाकम्प
,
..
धर्मस्य सूनृतायान्तु भगवान्पुरुषोत्तमः ।
सत्यसेन इति ख्यातो जातः सत्यव्रतैः सह ॥ २५ ॥
सोऽनृतव्रतदुःशीलानसतो यक्षराक्षसान् ।
भूतद्रुहो भूतगणांस्त्ववधीत्सत्यजित्सखः ॥ २६ ॥
चतुर्थ उनमभ्राता मनुर्नाम्ना च तामसः ।
(१'पृथुः ख्यातिर्नरः केतुरित्याद्या दश तत्सुताः ॥ २७ ॥
सत्यका हरयो वीरा देवास्त्रिशिख ईश्वरः ।
ज्योतिर्धामादयः सप्त ऋषयस्तामसेऽन्तरे ॥ २८ ॥
देवा वैधूतयो नाम विधृतस्तनया नृप !।
नष्टाः कालेन यैर्वेदा विधृताः स्वेन तेजसा ॥ २६ ॥
तत्राऽपि जज्ञे भगवान् हरिण्यां हरिमेधसः ।
हरिरित्याहृतो येन गजेन्द्रो मोचितो ग्रहात् ॥ ३० ॥
भाषा टीका।
अन्यानपि विशिष्यपराक्रमान्यानाह-देवा तय इति ॥२९॥
द्वितीय मनु अनिके पुत्र स्वारोचिष नाम के हुए गौर
हरिरित्याही व्याहतः प्रहात् माहात् ॥ ३० ॥
पुमत, सुषेण, रोचिष्मत, इत्यादिक उन के पुत्र हुए ॥ १९ ॥
उस मम्बन्तर में रोचन नाम वाले इन्द्र हुप, और
तुषिता देवता हुए, मौर ऊर्जस्तंभादिक ब्रह्मवादी बोग
श्रीमद्वीरराघवाचार्यकृतभागयतचन्द्रचन्द्रिका ।
ऋषि हुए ॥२०॥
अवतारमाह-धर्मस्य मूनृनास्पायर्या भायांयां भगवान्पुरुपानमः
वेदशिरा ऋषि की तुषिता नाम पाखी परनी हुई, मस्थ सेनास्यो जानः स सत्यवादिभिः देवः महिना साजनः
तिसमें वेदशिरा ऋषि से विभु इस नाम से प्रख्यात एक | इन्द्रस्य सखा भूत्वा यक्षराक्षमानवधीत् ॥ २५ ॥
इंच उत्पन्न हुए ॥ २१ ॥
नान् विशिगति-स इति। अनृतमव ब यांने वर्ष शीलं गांर्शन
कुमार अवस्था में ब्रह्मचारी ऐसे उन विभु के व्रत | दुःशीषा नेच ते तान् असतः दुरात्मनः भूतानि द्रुह्यन्नानि
( माचार ) को धृतवत मट्ठासी
हजार
ऋषिोंने तथा तान् ॥ २६ ॥
सीखा ॥ २२ ॥
चतुर्थस्तु मनुमत्तमस्य भ्राता प्रियव्रतमुनः म च नाम्ना
रे राजन् । तिसमें मनु प्रिय प्रत के पुत्र उत्तम हुए और नामस इति प्रसिद्धः वृषादयो दश तथाऽस्य तामसस्य मनाः
पवन सजाय, या होमादिक उनके पुत्र हुए ॥ २३ ॥
सुमाः ॥ २७॥
और वसिष्ठ के पुत्र प्रमादादिक सप्त ऋषि हुए और
सत्यकादिसंहा देवगणा: विशिख श्वरदः ॥ २८ ॥
सस्य, घेवधुत, भद्र, इत्यादिक देव हुए, सत्य जित नामक.
मन्यानपि, विशिष्टपराक्रमान्सुरामाह-वा इति । नृप !
इन्द्र दुप ॥२४॥
विकृतेस्तनपा वैधृतब इति प्रसिमानामममन्यतरं देवाः
बभूवुः तान्धिाशमहि-यैधातिभिः स्वेन नेसा स्वबुद्धिगलन
धेरा विधृताः कथम्भूताः काखम नया विना पध्येतृपरम्परा-
भीधरस्वामितभावार्थदीपिका ।
पभावादिति भावः । एवं मम्मा
सत्यजित
अवतारमाह-जत्रापीति ।
हरिमंधसामा
इन्द्रस्य सखा सन् ॥ २९॥
हरिययां भार्यायां भगवान्
या: हयाख्या
उत्तमस्तृतीयो मनुस्तस्य भ्राता तामसवर्षों मनुः ॥ २७ ॥ जजे प्रश्नाममा प्रयच्छन्तं
Fकाम्ना भगवता
महाग्मकगत गजेन्द्रो मोचित
(१)षास्यातरिपाठः वीरविजया
[४]
विशिखर इन्द्रः ॥२८॥

·(
भीमनागवनमा
(प्रथमः)
रनोवाच ।
बादरायण ! एतने श्रोतुमिच्छामहे वयम् ।
हरियथा गजपति ग्राहग्रस्तममूमुषत् ॥ ३१ ॥
तत्कथासु महत्पुण्यं धन्यं वस्त्ययनं शुभम् ।
यत्र यत्रासमश्लाको भगवान् गीयते हरिः ॥ ३२ ॥
सूत उवाच ।
परीक्षितैनं स तु बादगपणिः प्रायोपविष्टेन कशासु चोदितः ।
उवाच विप्राः ! प्रतिनन्ध पार्थिवं मुदा मुनीनां सदसि स्म शृण्वताम् ॥ ३३ ॥
इति श्रीमद्भागवत महापुराणे पारमहंस्यां संहितायाम्
वैयासिमामष्टमस्कन्धे मन्वन्तगऽनुचरिते
प्रणमोटगायः ॥ १॥
श्रीमद्विजयध्वजनीकृतपर रम्नावली ।
मत्या जतन्द्रगा स्तुमः ॥ २६-२९ ॥
आहुनः माहनः । ३०-३२॥
पोत्तम, मत्यमेन इस नाम से विख्यात होते हुए, सत्यवतों के
महित उत्पन्न हुए ॥ २५ ॥
और मत्यनादी, दुःशीख, प्राणियों मे द्रोह करने वाले
वोट यच राक्षमों को, इन्द्र ससा होकर मारडाखे ॥ २९ ॥
चतुर्थ मनु उनम के भ्राता नामस नाम वाले हुए,
के पृथ, ख्याति, नर, तु, इत्यादिक
दश पुत्र
.
। पुन
श्रीविश्वनाशनमसिकतमागणसिनी।
देवा धृतम इस्यत्र मन्यता द्विविधा दमा अभवन्निति
दर्शितम् ॥ २६ ॥
मारमा व्याहनः ॥ ३० ॥
महाक, हगि, धीर, इत्यादिक देवता हुप, विशिख नाम:
वाले इन्द्र हुए और उसी नामस मन्वन्तर में ज्योतिधर्मादिक
मन्त ऋषि दुए ॥ २८॥
है गजन् ! ना विकृति के पुत्र वैधृति नाम वाले देवता
हुए, जिनोंने काम के प्रभाव मे न होने वाले वेदों का अपने
नज के बल से उद्धार किया ॥२॥
श्रीमान्कदेवकासिदाम्सप्रदीपः ।
त्रिशिस्नाऽभिवः श्वर इन्द्रः ॥२८॥
मन्यानपि देवानाह दवा वधृतय इति ॥ २६ ॥
भाहना व्यासः प्रहात प्राहात ॥ ३०॥
नहां पर भी भगवान् हरिगी माता में हरिमेधा मामकेपिनाम
उत्पन्न इए, जिमोंने " हरिः" ऐसे उचारण करने पर गजेन्द्र को
प्राहक
सडन्ट
से
छुडाया ॥३०॥
मात्राटीका।
मोर भर्म की सुनता नामकी भार्या में भगवान् श्रीपुरुष
श्रीपरखामिकतभावार्थदीपिका ।
अमूमुचत मांचयामास ॥१॥

·"ध्याय." भीपरखामिहतमावार्थदीपिका । भयोण्डागं : सरकथासु तास कथासु मा कणव या सुमहापुगवम् पुण्यस्य विशेषणं धन्यमित्यादि ॥ ३२ ॥३३॥ भीमद्विजयापजतीपंकरपदररमाक्षी। है विप्राः इति सूतः चीनकालीन सम्बोधयति ॥ ३ ॥ इति श्रीमद्भागवत महापुराणे भएमस्कम् श्रीमद्विजयध्वजतीयकृतपदरत्नापल्याम इति श्रीमद्भागवत महापुराणे समस्कन्धे श्रीधरस्वामिकतभावार्थदीपिकायाम प्रथमोऽध्यायः ॥१॥ प्रथमोऽध्याय:॥ १॥ - भीमजीवगोस्वामिछतकमसम्बभः। श्रीमद्वारगघवाचायंकनमागमनचन्द्र चन्द्रिका । इति श्रीमद्भागवत महापुराणे प्रष्टमस्कम्धीये धापसर: पृष्कनि राजा-बादगयगा इति । हे वादगय. श्रीमजीतगोस्वामिकृतम्मन्द में गो! वयमेनच्छोतुमिच्छामहे किम्तमर्याख्यो भगवान् यथा प्राह. प्रथमोऽध्यायः॥१॥ प्रलं गजेन्द्रमम्मुचत् मोचयामासत्येनत् ॥ ३१ ॥ श्रमगोवामां हेतुं पवन पृषं विशिनधि-तरिति । तन्मया पृथं गजेन्द्रमोक्षगारूपं हरेश्चरित्रं कपासु मध्ये महत्पुगयं यदा नरकथा गजप्रमोक्षणकपा मया पृष्टा कथा सुमहत्पुष्यं महापुगयावह श्रीमविश्वनाथचक्रवर्तिकृतसाराषदर्शिनी। মামা মাথ: মাশামিমা অশিলিহী मधुमकनिईशः धन्य धनावहं कृतार्थत्यावह वा स्वम्त्ययनं शुभा मम्मुचत् गजेन्द्र मोचयामस ॥ ३१ ॥ बहमन एक * महद्गुणवत्तमं पुण्यत्वादिकं श्रवणपठनद्वारस्यवगं. श्रवणेच्छायांतः तरकथासु तासु कथासु माकथैव पा नग्यं पुण्यवादी हेतुमाह-योति । यामु गसु कथासु हरिरा- सुमहत्युगयं पुरयस्य विशेषणं ध्यन्यमित्यादि ॥ ३२ ॥ ३३ ॥ धिताघारो भगवान् गीयते मा मा कथा पुगयादिगुगायुक्ताही. त्यर्थः । यहा यत्र यत्र कथायां हरिगीयने मा मा पुगयादिगुण- युकाऽतो गजेन्द्रमोचकथायामपि इरिगायन पति साऽपि इति सारायंदर्शिन्यां हर्षिगयां भक्तचेतसाम् । 'पुगयावहा तस्तामपि शुभूषितां कथयेत्यर्थः ॥ ३२ ॥ महमे प्रथमोऽध्यायः सङ्गतः सङ्गः सताम् ॥ १॥ एममापृएगजेन्द्रमोचकयः भीशुकम्नां कथायामामेस्वाह, सूनः-परीचितेति । हेविप्राः ! प्रायोपनिटेन परीक्षिता राक्षा कथासुहरिकथाकथने चोदितः प्रवर्तितः म बादरायणिमिपुत्रः एमियं पार्थिने पृथइति शेषः परीक्षिनं प्रतिनन्याऽहो साधुपृष्ट- मित्यभिनय मामि नमायाँ मुनीनां गवतां स तामुवाच पृष्टां श्रीमच्छुकदेवतसिद्धान्तप्रदीपः । कथामिति शेषः ॥ ३३॥ पया प्रमूमुखत् मोचयामास एतचे स्वत्तः श्रोतुमिचा- इति श्रीमद्भागवत महापुराणे अपमस्कन्धे महे ॥ ३१-३३ ॥ इति श्रीमद्भागवत महापुराणे प्रष्टमस्कन्धीये মাম্বাৰানমালাস্কাযা श्रीमच्छुकदवकतसियाम्ना प्रथमोऽधायः ॥१॥ এঘমাংশাখা * महत् इति मुखपाठः ।

·(१)
भीमद्भागवतमा
(प्रथमः)
.
भाषा टीका।
सुगते २ श्रीशुकदेवजी राजा को ममिनन्दन करके बोल
भये ॥ ३३ ॥
क्यों कि श्रीहरिकथानों में यह गजेन्द्र मोक्षका मास्याम
पहा पुण्य रूप है, और जहां जहां भगवान श्रीहरि गाये
जाये वह सब ही धन्य और कल्याण का घर और शुभ
इति श्रीमद्भागवत महापुराण मम स्कन्ध में
प्रथम अध्याय की भागवताचार्य कर
भाषा टीका समाप्त ॥१॥
-
मूत
उवाच।
मतजी पोजे, फि-हे शौनकादि हो !हे विप्रो ! गंगा तट
पर प्रायोपवेश लेने वावं महाराज परीक्षित ने जब श्रीव्यास
नन्दन से ऐसा प्रश्न किया, तब तो उस सभा में मुनियोगों के
.
इति श्रीमद्भागवत महापुराणे मष्टमस्कन्धे प्रथमोऽध्यायः ॥ १॥

·॥ द्वितीयोऽध्यायः ॥ अन्यैश्च ककुभः ककुभः सर्वा श्रीशुक उवाच । प्रासीद्विरिवरो राजंलिकूट इति विश्रुतः क्षीरोदेनावृतः श्रीमान् योजनायुतमुछूितः ॥ १॥ तावता विस्तृतः पर्यक् त्रिभिः शृङ्गः पयोनिधिम् । दिशः ख रोचयनास्ते रौप्यायसहिरण्मयैः ।। २ ॥ रत्नधातुविचित्रितः नानाद्रुमलतागुल्मैर्निर्घोषैनिझराम्भसाम् ॥ ३ ॥ सचाऽवनियमानाङ्गिः समन्तात्पय जम्मिभिः । करोति श्यामनां भूमि हरिन्मरकताश्मभिः ॥ ४ ॥ सिद्धचारणगन्धर्वविद्याधरमहोरगैः । किन्नरैरप्सरोभिन क्रीडदिर्जुष्ट (१) कन्दरः ॥ ५॥ यत्र सङ्गीतसनादैनवगुहममर्षया । अभिगर्जन्ति हरयः श्लाधिनः परशङ्कया ॥ ६ ॥ नानाऽरण्यपशुवातसङ्कुलद्रोण्यलङ्गतः । चित्रदुमसुरोद्यानकलकण्ठ विहामः ॥ ७ ॥ सरित्सरोभिरच्छोदैः पुलिनैर्मणियालुकैः । देवस्त्रीमज्जनामोदसौरभाम्ब्वनिलैयुतः ॥८॥ भीपरजामिहतभावार्थदीपिका । यस ऊर्मिभिः समन्तानिज्यमामा प्रश्नको मुखमाना ये मम्वम्तरे प्रोकं गजेन्द्रस्व विमोक्षणम । यस्य हरिद्भिः पक्षाशवणेः ॥ ४॥५॥ द्वितीयावित्रिभिस्तरतु विस्तरेणोपवयते ॥१॥ किरानां सङ्गीतसत्रानंदस्यो गुहा पस्मिन्प्रदेणे तमभि- द्वितीये तु गजेन्द्रस्य गजीभिः कीरतो जले। गतिरयः सिंहाः अमर्षया मसहमेन In देवाग्राहपरीतस्य हरिस्मतिकदीर्यते ॥२॥ नाना ये भारययाः परारतेषां प्रातः समामिद्रोणागिर- पासीदति ॥१॥ बहूत मास्ते किश चित्राप्रमा येषु तेषु सरोयाने कसकराठाः सावता योजनाऽयुतेन पर्षक परितः विक्टसमास्यावीज. मधुरखना विहङ्गमा यस्मिन् ॥७॥ माह जिमि:-मुस्पैः॥२. किन खब्बोदकः सरिरममित वालुका पु मम्पस निराम्भसा निषेध कामः सा रोषप- पुलिस पुनः देवलीम स्तन सौरभयुक्ता- भारत इति शाययः । कथम्भूतः मजः रातमिम म्यम्बूम्पनिलाच तेच युत पार विचित्रितनानाविधानां दुममता गुल्मा येषुतेः ॥ ३॥ (१)द्रोणपति पाठः पीर। [५] ARATIC SOCIETY. CALCUTTA Acc. NOB.5.201..DATE 25.1.20.!

·() भीमनागवतमा (हितायः) भीमद्वीरगनाचाहतमागवतपन्द्रन्द्रिका । किनरादिसङ्गीतसादः नबदहं प्रतिध्वनितगुहं स्थखमयुधि प्रतिगजशंकबामपंचा प्रसबमानबुख्या लाधिनः प्रशस्थाः रकमेवाह-मामीदित्यादिनाऽध्यायप्रयेण । प्राहप्रहणात्या. रयः सिंहा गजमित REn कनी गजेन्द्रग्यावस्यां वन तावत्तदाबासस्थानं त्रिकूटाच चित्रा द्रमा येषु तथा तानि च सुराणामुद्यानानि चित्र- वर्गपति-मामीरिति । हे राजन् ! त्रिकूट इति प्रसिबः कसित गिरिभेष्ठः मानीत म च मीरममुद्रणाहनः चीराग्निदीपस्य गुमसुरोधानानि तेषु कसकपठास्याः विहङ्गमा पत्र स तथा ॥ ७ ॥ त्यर्थः । श्रीमान् शोमावान् रत्नादिसमृद्धिमाया पोजनायुतो- मच्चोदनिर्मखजोमगिखक्षणानि बालुकानि येषु सानि तथा तैः पत्रीणां मजानादरपत्रो य प्रामोदः तम्माबुतं यरसौरमं प्रतः ॥ १॥ परितनानना योजनायनेन विस्तृतश्च त्रिकूटसमास्यावी- परिमखालक्षणं तेनाता माविता :मनिया येस्ते "मामोरे जमाह-प्यायमहिरगमवैत्रिमिः मुंग्यैः पयोनिधि दिशाम परिमः" इसमरः ॥८॥ गेचयनशाण्याने ॥२॥ नथा गरनेधातुभिर्गरिफारिगिश्वविधिौगम्येभ शृङ्गः ककुभो दिशः गनयनाम्न इति पूर्वगणान्धयः नानाविधीमता गुरुमैः धीमजीवगोसामिकृतकमसम्ममः। नानाभिः गुल्मेवेति वा निझराम्भसा गिरिनदीजलामा घोरेश्व गेचपास्त इति पूर्वेणेवान्धयः ॥३॥ म च त्रिकूटः पयोधेः क्षीराब्धेकर्मिमिः परितः मावनि- ज्यमाना वियोध्यमामा प्र यः प्रस्थानपर्वता यस्य । सदेति पाठ मदा नित्यमवनिज्यमानाघ्रिरिस्यः। हरिद्भिः पलाशवर्गे मरकता भीमद्विश्वनाशचक्रवर्तिकतसारार्थदर्शिनी। मरश्मभिः पाषाणः श्यामखां भूमि कगति विमर्तीत्यर्थः ॥ ४॥ त्रिकूटतत्रयोद्यानमगेधानविभुतेः । कोद्भिः मिशादिमिः जुष्टा द्रोगयः यम्य कन्दोति पाठा द्वितिय ऽ गजेन्द्रेण प्राहान हरिः स्मृतः ॥ ना तदा सिखादिभिः जुए मेषिता कन्दरा शिखरमूलभूमि- मासीत् मस्ति ॥ १ ॥ गंम्वेत्यर्थः । फिनरादीनां मानसमदिनदन्यो गुहा अस्मिन् पदेश तमभिगान्त प्रतिगर्जन्ति हरयः सिंहाः कथम्भूताः परश- पर्य परितः तावता योजनायुननेव त्रिकूटममाण्याची बीज- या सिंहाम्नरागमनशङ्कया निमित्तभूनया ममर्षया असहमेन माह-त्रिभिः । मुल्यैथंङ्गः दिशः ऊखंगता एव मन्त्रैः कैः आधिनः स्ववीयंश्लाघायुक्ताः ॥ ५॥ ६ ॥ ककुभः सर्वाः अष्टावव पर्या दिशो रोचयनास्त इति पूर्वे. निधाबेर्दिशा रांचना नानाविधाय मारगयाः प्ररगयामवाः पशवो महिषादयस्तषां तासु प्रतिध्वनिसमर्पयोति हेयम् ॥ २॥ प्रातः मझे: मकुखाभिः व्यामाभिद्राँगीभिग्लङ्कनोऽस्ति किंच मित्रा दुमा येषु नेषु देनेधोनसनेषु कखकगठा मधुरस्वराः पयस ऊर्मिभिः समम्बादमनिज्यमामा नये मुखप्रान्ता विहङ्गमा पस्मिन् ॥ ७॥ यस्य सः हरित्सु मष्टदिक्षु शितैमरकताइममिमध्यवर्तिनी किश्च सरितश्च सर्गसि च तैररलोदैः निर्मजोरकयुक्तैर्मणाय भूमि पूर्वादलयामलां करोति ॥ ३-४॥ पर वालुका येषु नः पुलिनम देवस्त्रीणां मजनेन य भामोह. फिन्नरादीनां मङ्गीतसत्रानंदनयो गुहा पस्मिन् तं प्रदेणं म्नेन मौरभेण युक्काम्पम्बून्यनिखाश्च तैश्च युक्तः मास्ते ॥ ८ ॥ मभिखसीकस्य अमर्षया प्रसंहनन परशडूबा सिंहास्तरशडया गर्जन्ति श्लाधिनः कत्यमामाः ॥५-६ ॥ चित्रा दुमा येणु सुरोधानेषु कसकराठा विहनमा यत्र से आस्त ॥ ७॥ श्रीमद्विजयध्वजतीर्थकुतपदरत्नामखी। देवत्रीण मजमेन च आमोदस्तेन सौरभयुक्ता पंबूनि मात्र गरगयेषु शश्वाप्रतिहतशरणयः भीमरवानेवति दर्श- अनिखाश्च तैर्युतः ॥ ८ ॥ नार गजेन्द्रविषय इतिहासः कथ्यते । क्षीरोदन वीरसमुद्रण पर्य परिवतः॥ १ ॥ रोप्यापसहिरणमगैः रजतागोममबैलिमिः शृङ्गः पयोनिधि श्रीमच्छुकदेवकृतसिवासप्रदीपः। विशन रोषवन विद्योतयन् ॥ २ ॥ रानीवादिनिमिर्गजेन्द्रमोचयमुच्यते, तब द्वितीचे प्राईगृही. मानाचातुमयः च रोचयमिति शेषः ॥३॥ तस्य गजेन्द्रस्य 'हरिः स्मृतिजति युवतं विभुतो विस्थात: निणिज्यमानाधिः प्रक्षालयमामप्रसन्तपर्वतः शुभैरम्या-मासीत् ॥१॥ নাৰিমনামিবিলীনাম वामां नीवां नावता योजनायुतेन पर्या परितो विन्दतः रोप्यायम- करोतीति ॥४॥ हिरण्मयैः रजतापासवर्षपुर लिमिः बिष्टसमान्यापादक • यश्च सिवानिमिान पनिवेषितगुहः ॥ ५॥ त. मुख्यः शृङ्गः दिपः सा रोपवनास्ते ॥२॥ माग्नयः . सिमाविमा या यानिधेषितगुहः ·मित्राथ.) तस्य द्रोगयां भगवतो वरुणस्य महात्मनः । उद्यानमृतुमनाम आक्रीडं सुरयोषिताम् ॥ ४ ॥ सर्वतोऽनङ्गतिं विपैनित्यं पुष्पफमद्रुमैः । मन्दारैः पारिजातश्च पाटबाऽशाकेचम्पकैः ॥ १० ॥ चूतैः प्रियालैः पनसैरात्रैरानातकैरपि। क्रमुकैर्नालिकेलैश्च खजूरैबीजपूरकैः ॥ ११ ॥ . भीमच्छुकदेवकृतसिद्धान्तप्रदीपः। मोर रस्म घामों से चित्र विचित्र ऐसे सम्म शिसिरों से मन्येश निझरांभसां निघोपैश्च मर्वाः ककुमः रोच. मी दिशामों को दीप्त करता हुआ है, और उन शिविरों में यम् आस्ते इति पूर्वण सम्बन्धः । कीरशैः पत्नैः पातुभिश्च | भी नाना प्रकार के बता, गुल्म, शोभा दे रहे हैं, और विचित्रितः नानाविधानां दुमक्षतामां गुरुमा येषु ते ॥३॥ झरणाओं के जखों के निर्घोष (शम्म) हो रहे हैं ॥३॥ " फिर यह पर्वत चारों तरफ के जख के तरनों की टक- पय ऊर्मिमिः वीरतरङ्गः समन्तादनिज्यमानाः प्रक्षाल्यमानाः रों से अपने चरणों को भूखा रहा है, और हरित वणं अधयो यस्य सः रिद्भिः पक्षाशवर्ण: मरकतामाभिः मरकत. के ऐसे मरकत मणिों के खण्डों से भूमि को श्याम कर नामकपाषाणः भूमि खामखां करोति ॥४॥ क्रीडद्भिः सिद्धादिभिः जुटा सेषिता कन्दरा बस्य सः॥५॥ और बडे २ सिर लोग, चारण, गन्धर्व, विद्याभर, महो. युज त्रिकूटे किन्नराणां सङ्गीतसमादनंदन्त्यो गुहा यत्र | रग, किन्नर, और अप्सरा जोग जिस की कन्दरामों का प्रदेणं अभिलाधिनः स्ववलल्यापकाः परशड्या सिंहान्तरप्रये सेवन करते हैं, अर्थात् वहां रहते हैं ॥५॥ राण्डुन्या मत एवामर्षया असहनेन हरयो गन्ति | और जहां पर सङ्गीतों के नादों से गुहामों में प्रति. नानाविधानामारण्यानां वातः यूथैः संकुखामिदोगी भिरख- ध्वनि होनेपर बडे बडे श्लाघापाले सिंह बोग, धुकी हून से छतः चित्रमेषु सुरोधानेषु कलकगठाः मधुरखनकपठाः बिह- चारों तरफ से गर्जते है॥॥ हुमा यत्र समारते ॥७॥ मौर नाना प्रकार के मारण्य (जनवी ) पशुमा के झुंडों मच्छोदनिर्मबजलयुक्तः सरितच सरांमि म तैः मण से व्याप्त ऐसी गुहामों से अलंकृत होरहा है, और चित्र • एम. वालुकाः येषु नैः पुखिनैश्च देवस्नीमजनेन , मामोदस्त. विचित्र द्रमजिमों में ऐसे देवतामों के बाग बगीचा स्सौरभयुक्ताम्यम्यन्यनिखाच तेच युक्त मास्ते ॥८॥ जिसमें अगरहे हैं, जिन वागवीचामों में मधुर और सुरी कण्ठवाले पक्षिगण बोल रहे हैं ॥७॥ जिस में नाना प्रकार की खच्छ जल वाली मदिवे और तालाब शोभा दे रहे हैं, कि जिनके पुखिनों में मणिों की बालु- 'भाषा टीका। का है। और देवत्रियों के नाम से प्रति सुगन्धित जल ..रुक्मिणीमधुसूदनाश्यां नमः । गन्ध को खिये हुए जहां पवन चल रहा है॥८॥ भीशुक उवाच । श्रीशुकदेवजी बोले, कि-हे राजन् ! एक त्रिकूट इस माम से विख्यात पर्वतों में श्रेष्ठ पर्वत है, और वह चारों तरफ भीधरस्वामिकवमावार्थदीपिका । से सीरोए (दुग्ध के समुद्र मे घिरा हुमा, मोर बरा शोभा वासा तथा दश हजार योजन ऊंचा है॥१॥ तस्व द्रोपयां वरुणस्योद्यानमारले॥॥ ही प्रमाण का पारोतरफ से विस्तार भाषा गिरिवमादिसर्व ध्येयमिति वापस्यतो गिरिमुपवयं वनं वर्ण और चांदी, लोहा, मोर सोने के ऐसे तीन शिखरों से यति-सर्वतोऽवकृतमिति । दारिति समुद्र विजय मौर माफाश को प्रकाशित कर रहा है ॥२॥पर्मिः, मन्दारादिमिः तर ॥१३॥ --- और उतने ·(२०) भीमद्भागवतम्। (द्वितीय मधूकैः सालताश्च तमालैरसनाऽर्जुनैः । अरिष्टोदुम्बरप्लर्यटैः किंशुकचन्दनैः ॥ १२ ।। पिचुमन्दैः कोविदारैः सरलैः सुरदारुभिः । द्राक्षारम्भाजम्नाभिर्बदर्यक्षाभवामः ॥ १५ ॥ बिल्वैः कपित्यम्बीरर्वतो भल्लातकादिभिः। तस्मिन्सरः सुविपुलं लसत्काञ्चनपङ्कजम् ॥ १४ ॥ कुमुदोत्पलकल्हारशतपत्रधियोजितम् । मत्तषट्पदनिर्युष्टं शकुन्तैश्च कलखनैः ॥१५॥ हंसकारण्डवाकीर्ण चक्राः सारसैरपि । जलकुक्कुटकोपष्टिदात्यूह)कुलकूजितम् ॥ १६ ॥ .. . n শীরামনাথবা। भीमद्विजयध्वजतीर्थकतपदरस्नापती। तस्मिन् गिरी सरमारत तवति । सुपिपुलामित्यादिसा माक्री कीशरणम ॥९॥ पञ्चमिः । गम्ति कामपजानि यस्मिन् ॥ १४ ॥ धूतोऽङ्गानाप्रियः प्रियासः स्फुडोनाम ः दुमिकदेशभषः कुमुरादीनां भिषा अर्जितं कसः स्खनो पेशा तैः कुन्तम चूतो वा मानः पिकोदरो माकन्दनामा स चूतः माहातकः निघुरम ॥ १५ ॥ भाम्रायः साखः सर्विशेषः परिधो बहरपत्रः पिचुमम्मपिशेषः पक्राहः सारसरप्याकीर्णम जबकुक्कटारीनां कुलैः कृजि- किंशुकः पलाशः ॥ १०-१२ ॥ तम् ॥ १॥ पिघुमन्दः इखपत्रः रोमशनामा वा सरमा जीप गुग्गु- ली ॥ १३-१७ ॥ গীনীঘষাঘাষনমাঘবনি। "ये मां सररम"खादिना गियादिवर्णनं सर्वश्येय. भीमद्विश्वनायकपर्तितसारायंदनी । मिति पश्यति भगवानतो गिरिमुपवयं वनं वयंचति-तस्योकवि- धक्ष्य त्रिकूटस्य द्रोपयां महात्मनो वरुणस्य ऋतुमदाण्यम तुमनाम उचाममास्ते ॥६॥ उधानधनमस्ति कम्पभूतं मुरयोषितामाकी विहारस्थानम्॥९॥ मम्दारादिमित इति लिजनिशेन गिरिवर्णने व्याख्याय. नित्यं फबानि पुष्पाणि र वेषां तैर्युः परितोऽलएरुतं दुमामेव माने तस्मिन् नर हत्यत्र तत्परेन प्रकान्ते गिराषेवोऽयमाने तात्य. कोचियति-महाररिति।महारादिमितःचनप्रदेशापेक्षया (ल्लि- सरसि गजेन्द्राषगाहनादिकथावां सत्याम ऋतुमधाम्नो परुयो- अनिदेशः । तमन्नधाने सरोऽस्ति कपम्भूतं सुविपुवं विस्तृतं ख. तमित्युपाविशेषणमेष व्यापम ॥ १०-१६ ॥ অন্য নামকান্তই আমার রে কােথায়ু सम्ति काचनमयानि पानि यस्मिन् ॥१०-१४॥ कुमुरादीनां भियोर्जितं समृवं मतमधुपानमतः पदपदैः मी को मधुरः सानो पेषतः कुन्तैः पक्षिमिव निटं अवनितम् ॥ १५॥ भीमणुकोषातसिवासप्रदीपः। सैः कारगडचाकीर्ण सडकं चकवाः सारसैरप्याकीर्ण " मा स्वाइसरदम त्यादिना गिरिवनारिक सर्व वि. सममाप्याकीगंपरेन प्रधानस्वारसापेबाप्पम्वषः जलकुक्कु-यमिति बनमास्तर सादीनां कुः कूजितं करोति पाठान्तर ताकवं मधुरं भवति पपा तथा कृजितम् ॥१९॥ पुनरिवर्णपति-मन्दारैरिति, पर्मिः । मन्दारादिमित इति चोमम्पयः॥ १०.११॥१२॥१३॥ (१) निविपाक्षसरम।

·मत्स्यकच्छपसवारचलत्पपरजः पयः । कदम्बवेतसनसनीपवजुलकैर्वृतम् ॥ १७ ॥ कुन्दैः कुरवकाशोकैः शिरीषः कुटजेजुदैः । कुब्जकैः स्वायूचीभिर्नागपुन्नागजातिभिः ॥ १८ ॥ मल्लिकाशतपत्रैश्च माधवीजालकादिभिः । शोभितं तीरजैश्चान्यनियर्तुभिरक्षन्दुमैः ॥ १९ ॥ तत्रैकदा तनिरिकाननाश्रयः करेणुभिवारणयूथपश्चरन् । *सकण्टकान्कीचकवेणुवेत्रवाहिशालगुल्म प्ररुजन्यानस्पतीन् ।॥ २० ॥ यद्वन्धमात्राहरयो गजेन्द्रा व्याघ्रादयो व्यालमृगाः सखगाः । महोरगाश्चापि भयावन्ति सगौरकृष्णाः शरभाश्चमर्यः ।। २१ ॥ भीमलुकदेवकृतसिवान्तप्रदीपः । पिचुमन्द, कोविदार, सरल, सुरबारु द्राक्षा, इनु, रंभा, जम्बू, बदरी, प्रमामय, मामबक, ॥ १३ ॥ तस्मिसरो पर्णपति-तस्मिनिति, सा: पत्रमिः। विल्व, कपित्थ, जंबीर, मलातक, इत्यादि मो से व्याप्त हो तस्मिन् गिरी मुषिपुर्व सर मासीत बसन्ति काशनपमानि रहा है उस पर्वत, के विषै एक घडा विशाल सरोषर है, जिस परिमब१४॥ में कांचन के कमल खिले हुए है, ॥ १४ ॥ कुमुदामा भिषा शोमया ऊर्जितं समृखम मतः षट्पदैः और कुमुद, सरपर, कल्हार, शतपत्र, इत्यादि जागि के भ्रमरैः कलो मधुरः खनो येषां तेः शकुन्त निधुंएं नादि-कमलों की शोमा से सुशोभित हो रहा है और मत्त प्रमरों तम् ॥१५॥ की गुजार से तथा मधुर स्वर पक्षियों के कूजने से व्याप्त हंसः कारपस्वैराकीणे चक्राहः सारसरण्याकाम हो रहा ॥ १५॥ जाकुन्कुटादीनां कुः समूहः पूजितम् ॥ १४ ॥ तथा इंस, कारंडव, वकाह, और सारस पक्षियों से भी याप्त हो रहा है, और जब कुक्कुट, कोयष्टि, दात्यूह, इम पत्तियों के समूहों से कूज रहा है ॥ १९ ॥ भी एक है माषा टीका। उस पर्वतकी गुहा में महात्मा भगवान् बक्षण का भीधरस्वामितभावार्थदीपिका । भी एक ऋतुमान नामवावा बगीचा है, वह मत्स्यानांकापानां च सञ्चारेण पाता पमानां रजसा देवत्रियों सेखने का स्थान है । युकं पयो यस्मिस्तत ॥ १७-१८॥ और सदा दिव्य पुष्प फर बाये दुमो से प्रखंडत रहता नित्यमृतवः फलपुष्पादिसंपत्तितपो येषां तर छोभि- तम् ॥१६॥ थे दुम कौन से हैं, कि-मंदार, पारिजात, पारख, मधोक, 'तंत्रै सस्पेकदा तद्विरिकाननाभयो वारपथपा करेणुमि- चंपक.॥१०॥ खरंस्तृषार्दिम खयून इतर सरोवरस्या समीपमगमदिन चूत, (यह एक माम की जाति है) प्रियाल, पनस, पजमेनाग्षयः, किंकर्वन कीचकवेणुवेत्रवन्तं विशाल गुल्मं बता- मान, मानातक, क्रमुक, नारिखत, पर्जूर, बीजपूर, ॥ ११ ॥ दिसम्बमै वनस्पतींश्च प्ररुजन्यमान् ॥ २०॥ मधुक, साब, तास, तमान, प्रसन, अर्जुन, मरिख, उदुम्बर, कयम्भूतः पस्थ गन्धमात्रखरयः सिंहा गजेन्द्रादय मस किंशुक, चरम, ॥ १२ ॥ भवावन्ति पलायन्ते । २१॥ -- *समयदकमिति, बीर०विजः। [.]

·(२२)
भीमद्रागवतम्।
(Rate)
वृकावराहामाहपर्चशल्या मोपुग्वसाला कमर्कटाच ।
अन्यत्र क्षुद्रा हरिणाः शशादयभरन्त्यभीता यदनुग्रहेण ॥ २२ ॥
स धर्मततः करिभिः करेणुभिवतो मदव्युत्कलभैरनुद्रुतः ।
गिरि मरिम्णा परितः प्रकम्पयनिषेव्यमाहोऽलिकुलैमवाशनैः ॥ २३ ॥
सरोऽनिलं पङ्कजरेणुरूषितं जिघ्रन्विदूरान्मवविहलेक्षणः ।
वृतः खयूपेन तृषार्दितेन तत्सरोवराभ्याशमषागमद्रुतम् ॥ २४ ॥
मलन्द्रमः स वियो
..
भीधरस्वामितभावार्थदीपिका ।
भीमविजयस्वजतीर्थकतपरत्नावती।
वृकादयः भुदा अल्पाः प्राणिनोऽन्यत्र तदृष्टिपणं परवा मशोकः सितरक्तपदेन विविधः कुरषकः कुटजः कुम्ज
परम्ति ॥२२॥
भ्रमरीपुष्पं स्वर्ण कृतमाष: कमवापृथक् ॥१८॥
शतपत्रं जालक मत्कुचिका खता
पुनः कीरशः घमंतप्तः मदच्युन्मदनाधी मदमस्तीति तथा
नैः ॥ २३ ॥ २४॥
नित्यपुष्पफलो मः" इत्यभिधानम्. तस्मिन्नुघाने सरोवरोऽस्तीत्य.
न्ययः । नत्राद्याने तत्सरोवराश्याशमाद्रवदिस्यन्वयः ॥ १६॥
सफन्टकं मिशालगुल्म वनस्पतींश्च प्ररुजन् ॥ २० ॥
हरिप्रभृतिमर्फटान्ताः यस्य गन्धमात्रात् अद्भुतमपात द्रव
भीमबीरराघवाचार्यकतभागवतपाद्रचन्द्रिका। न्तीत्यन्वयः । खजो मृगविशेषः व्यावमृगः साकारो मृगः उके.
मत्स्यानां कच्छपानां च सारेण - खतां चलानां योऽन्ये हम्बक्षुद्रा हरिणादयो मृगविशेषा यामुग्रहेणाम्माता-
श्वरन्ति सिंहादिभयराहिस्यात् ॥ २१-२३॥
पमानां रजसा युक्तं पयो जलं पस्मिन्कदम्बादिभियुतम् ॥ १७॥
सरासम्बन्धिवायुम ।। २४-२६ ।।
कुम्दादिमिः घोमितम स्युत्तरेणान्धयः ॥ १८ ॥
निस्यमृतवः फलपुष्पादिसम्पत्तिहतको येषां तैरन्ध तीरजः
मेरलमजकृतमखमस्यर्थ शोभितमितिवाऽन्धयः ॥ १६ ॥
भीमजीवगोस्वामिकृतक्रमसन्दर्भः ।
तवं स्थिते एकदा तद्विरिकाननाश्रयः वारणयथपः गजेन्द्रः तत्रकदेति पञ्चकम् ॥ २०-३३॥
करणुभिगंजीभिः चरन् तृषादितन स्वयूथन वृतस्तस्य सरो.
वरस्यापाशं समीपमगमरिति पचमेनान्वयः। किंकुधन फयटकैः
महितं कीचकोणुक्षेत्रपातं विशा गुल्म खतादिसन्दर्भ धन. श्रीमविश्वनाथचक्रवर्तिकृतसारावर्धिनी ।
म्पनीध प्ररुजम्ममान् ॥२०॥
तस्मिन्नुद्याने सर मास्ने तवर्णवति-साः पञ्चभिः। शकुन्तः
तमेव विशिनटि-पस्य गजेन्द्र गन्धमात्राद्वायुप्रसारमात्रात् पधिभिः सहितम् मरम्पानां कपानांच सबारेण चखतां पनामा
मिहंप्रभृतयः मृगाः प्रतिपरिणो गजाश्च भयात् पखायन्ते ॥ २१ ॥ रजमा युक्तं पयो यस्मिस्तत् नियमृतकः फखपुष्पादिसम्पाद-
मन्ये क्षुदा हरिमयादयो मृगास्तु यस्य गजेन्द्रस्यानुग्रहेणा-
नार्थ येषु नैः ॥१७-१६॥
नुशानेनाऽभीता निर्भयाधरति रुः ॥ २२ ॥
नोकदा धारणथपः अगमदिति पञ्चमेनाम्बयः । किमकुर्वन
स गजेन्द्र घणातपेन ततः मदसापिकरिभिः करेणुभिः | प्ररुजन् प्रभजन ॥ २० ॥
फरेणुभिश्चरन् स्वभक्ष्यं भुनानः कीचकवेत्रवन्तं विशाळ गुल्म
कल धानुगृतः मरम्राविभिः कसमेघानुगृत इति षा गरिरणा हग्यः सिंहाः ॥ २१ ॥
म्यालयेन गिरि सकम्पयन् मममम्तीति तथा रविकुनिषे. यवनप्रहेण तु कायाः क्षुद्रा अपि परति विपत्र
व्यमायाः ॥२३॥
दृष्टिपथं त्यक्ता ॥ २२-२४ ॥
सरसः सम्बन्धिनमनि वायुं परजरेणुभिरूषित व्याप्त
विरादेव जिघ्रन्मन बिहले चखिते पिणे यस्थ तृषा पिपा.
मगाऽस्तेिन पीडितेन यूथेन इतः तत्सरोवरायाणं दुतं
श्रीमच्छुकदेवकृतसिवान्तीफा
सम्परमगात् ॥२४॥
मत्स्यकच्छपसञ्चारेगा पता पधामा रजसा पुकं पयो
यत्र तत् कदम्बादिमितमायोरितम् ॥ १७ ॥
कुन्दादिभिरलं शोभितमित्युपरेख सम्बन्धः ॥१५॥