·शुद्धिसूचा अशुद्ध शुद्ध पृष्ठ पत्ति अशुद्ध शुद्ध १. २९ २ ६ मन्दिर नयावामदोप मन्दिरे तयायामहोप ३ ३ : कुसुम मधवाहरम ७ कदिय पुरवृत्त ३३ ३ माहियपुचमुत ध्यान नाणाइपिसोत्ति वहिन्यपरर्थ किपाग इपण च कीटकादि मायार सुरुपालेहि उस्सुको कुग्गाहमाहिं पसविग्नोऽयेको नाणाइसमोत्ति यहित्यपेरर्थ किम्पाक कण्ड्यण व कीटिकादि आयर सुकवालेहि उस्सुक्यो कुग्गाहगाहेहि मनिग्नोऽप्येको व्यापृत्त ३४ ६ मन्या 13 मुन्हा १३ ४० ३ ६ १६ ४० मो मुण्हा तामि परोप्पर पियानो भनन्तरोत्ते কায়দায় १९ चेति परीपर ज पियानो त माम योति ३९ दृपप पोत्तम ३२ बाधारण दृमप पचमए सावधारण धणिय व्यापारिताभि ४१ गति धनियम घणय व्यापारताभि । G मायण व्यस्तारया आणुहिग २ चयति भणुहियरम घरामनाम मत्यपक्षीगण अहमहा जोग्गार नारी आमिर गल्याख्या अणुद्धिय पडिमाघरधून . पदयपट्टा पडिमा घरधूय- 14 २६ ननु मिन्यासम् माधायन नारी जानिये विन्यामाम् ३० साधयन धर्मरत्नप्रकरणविषयानुक्रमः ン1 गाथा पिण्य पनाम . ६ ७ मारा: PATEगो माई . timi शान्तयो71 rinाप्पियो । प्रथमवाच्यम्य विषयोपमामः ॥ 4. ramail माग At Tri Hi form १० प्रतिकोग्य इति शीयगुणस्पर म् परि भार्षिनातम् १ गरप्रिय इति घणुगुणस्वरूपम् सरि मुसामगिनाग मता पमगुगम्बरपम् १३ भीमसिी परगुगम्यापम् यदुपरि मुर पदृष्टान्तम माटीममगुगम्बरपम १५ मुदाधिण्य यष्टमगुगम्यम्पम् সাদিয়া-সান १६ मानिसमगुर पम् ७ ८ * ·गाथा विषय पत्राद गाथा विषय पत्राङ्कः . १४ 1४ १५ my ३ तदुपरि चण्डरुदशिष्योदाहरणम् १७ दयालुरिति दशमगुणस्वरूपम् वदुपरि धर्मरुचिवृत्तान्तम् । -१८ मध्यस्थमौम्यदृष्टिरित्येकादशगुणस्वरूपम् तदुपरि सोमवसुचरितम् १० १९ गुणराग इति द्वादशगुणस्वरूपम् २० मत्कथ इति त्रयोदशगुणस्वरूपम् १२ २१ सुपक्ष इति चतुर्दशगुणस्वरूपम् तपरि प्रभाकरवृत्तम् १३ २२ सुदीर्घदर्शीति पञ्चदशगुणस्वस्पम् तदुपरि धनश्रेष्टिनातम् १३ २३ विशेषज्ञ इति पोदशगुणस्वरूपम् २४ वृद्धानुग इति सप्तदशगुगस्वरूपम् तदुपरि मन्त्रिवृत्तान्तम् २५ विनर इत्यष्टादशगुगस्वरूपम् तदुपरि पकसागर यानम् २६ कृतज इन्येकालविंगगुगम्वरूपम् तदुपरि भीमोदाहरणम् परहिवार्यकारीति विशतितमगुणस्वरूपम् १६ तदुपरि विजयष्टिवृत्तान्तम् २८ लब्बलश्य इत्येकविंशगुणस्वरूपम् तदुपरि कार्यरक्षितज्ञातम् २९ प्रस्तुतोपमहारेण प्रकरणार्थनिगमनम् ३० त्रिधा धर्माधिकारिण चिन्तनम् १८ ३१ धार्थिना गुगार्जनादि १८ तपरि प्रभामारयानम् १८ ३२ एतद्गुणौघे सति भावधायकवादि १९ ॥ द्विनीयवाच्यस्य विपयोपक्रमः॥ भावारकस्य ण्डलिङ्गनामानि १९ ३४ तेवादी चतुर्धा कृतवनकर्मोपदर्शनम् ३५ माफर्णन १ जानाय २ आद्यभेदद्वयस्वरूपम् ३३ ग्रहण ३ प्रतिसेवना १ स्पतृतीयचतुर्थभेदस्वरूपम् २० मातमगे भारोग्यद्विजनातम् २१ ३७-३८ द्वितीये पविधनीलवरस्वरूपम् २१ ३८-४१ बनायतन १ परगृहप्रवेश २ उद्भटवेप- ३ मशिकारवचन : बालक्रीडा ५ परु- पचन ६ वर्जनाविधनील्य स्वरुपपरिभावना २२ परुषमापणे महागतकसविधानम् २३ ४० तृतीयलक्षणसन्धोपदर्शनम् २४ ४३ तस्यैव रक्षणस्य पञ्चभेदोपर्शनम् ४४ ४६ स्वाध्याय १ करण २ विनय ३ सन- भिनिवेश ४ रुचि ५ रूपगुणपञ्चास्य भावार्यकथनम् रुचिविषये यशोऽभिधेयस्य निदर्शनम् २५ १७ तुर्ये चतुर्धा अजुव्यहारस्वरूपम् ૨૬ १८ एतस्यैव विपर्यये दोपदर्शनादि २६ ऋजुव्यवहारे धर्मनन्दनोदाहरणम् २६ ४९ पञ्चमे चतुर्धा गुरुशुश्रूषोपदर्शनम् २७ ५० सेवा १ कारण २ रूपाद्यभेदद्वयस्वरूपम् ५१ औपधादिसपादन ३ भावा ४ ख्यतृती- यचतुर्थभेदस्वरूपम् २७ तदुपरि सप्रतिमहाराजनिदर्शनम् २८ ५२ पठे पड्डिधप्रवचनकुशलोपदर्शनम् ५३-५४ सूत्र १ अर्थ २ उत्सर्ग ३ अपवाद ४ भाव- ५ व्यवहार ६ रूपपविधकुशलस्य स्वरूपनिरूपणम् २९ तदुपरि पद्मशेखरभूपोदाहरणम् ५५ प्रस्तुतार्थोपमहार ३० ५६ भन्येपा भावशाधवलक्षणाना ५७-५९ एतेषा सप्तदशनामानि ६० स्रीति प्रथमभेदस्वरूपम् ६१ इन्द्रिय इति द्वितीयभेदस्वरूपम् ६२ भर्य इति तृतीयभेदस्वरूपम् ३१ ससार इति तुर्यभेदस्वरूपम् ६४ विपय इति पञ्चमभेदस्वरूपम् ૬૫ भारम्भ इति पष्ठभेदस्वरूपम् ३२ ६६ गेह इति सप्तमभेदस्वरूपम् ६७ दर्शनमित्यष्टमभेदस्वरूपम् ६८ गडरिकाप्रवाह इति नवमभेदस्वरूपम् तदुपरि विप्रोदाहरणम् ६९ भागमपुरस्मर प्रवृत्तिरिति दशसभेटस्वरूपम् यथाशक्ति दानादिप्रवर्तनमित्येकादशभेदस्वरूपम् ७१ विहिक इति द्वादशभेदस्वरूपम् ३४ चिंतामणिमिव क्रियादुर्लभत्वे जयदेवस्य क्रियाकरणविहिक्त्वे दत्तनैगमस्य चोदाहरणम् ७२ मरतद्विष्ट इति त्रयोदशभेदस्वरूपम् मध्यस्थ इति चतुर्दशभेदस्वरूपम् मालम्बद्ध इति पञ्चदशभेदस्वरूपम् ७५ परार्थकामोपभोगीति पोडशभेदस्वरूपम् ७६ वेश्येवेत्यादि सप्तदशभेदस्वरूपस् तदुपरि वसुश्रेप्टिसुतसिद्धोदाहरणम् भानश्रावकलक्षणोपसहारेण भावसाधुसबन्धोपदर्शनम् ३० ॥ तृतीयवाच्यस्य विषयोपक्रमः ।। ७८-७९ सप्तवा भावमाधुलिङ्गनामानि ३८ ८. सकलमार्गानुसारिणीक्रियेति प्रथमलिङ्गस्वस्पम् ३८ AUD m m m ७० ३ . ७३ ७४ २४ (२) ·मापा विपर पना गाथा विषय पनाद ५६ .. मशिगीदायां चरिनारदशनादि • মুন্নাঘানামা ८. द्विविधमा मनुमतो भारनिय प्रथमगिनिगमन च ११ घटा प्रगर्मि इति ममेददिनीयरिदोपदनम् निधिसति प्रथमदम्बम्पम् .... शानदाष्ट्रनिरयोजना .८ निििपदिनीयमैगम्बरपम १२ ...१.१ शुददेशनि नीयमेटम्वरूपम् ४२ १. मतिशुद्धिगिी अनुयभेदम्बम्पम् १०. दिलीयन्तीपमहारण प्रतापगीयमिति ननीयरिदमयनानम् १०, १०९ मापनीयामिनि नृतीयनितम्बम्पम् ११. शिवास्यममार इति चतुरिझम्बर पम् १२...भयानुएशनारम्भ नि पदमलिगम्यम्पम् जापरि भापमहागिरिदृष्टान्तम् १९८ मिन शरयानुष्टानपरिमापना पारम्भागि मदुपरि निचरितम् गगागा मिनिम्गरूपम् १.१-१ गानुरागम्य रिङ्गानि १.43 प्रभागलाण गुगातुरागम्य सणादि गानुरागम्य फोनम १०६ गुर्वानाराधनमिति सप्तमलिङ्गस्वरुपम् १२७ गुरुकुल्वामादि ११८ गुरुकुलचामायागिनो दोष वदुपरि शवरसविधानम् १२९ गुर्वाज्ञाकारिण प्रसशा गुणवान गुरु सेयनीय इन्यादि १३१-१३२ मप्रमादिमूलगुणयुक्त गुरयाज्यत्वादि तदुपरि शैल करावर्षिकथानकम् १३३ गुरुवहुमानेन गुणोपदर्शनम् १३४ एतद्विपयये दोपोद्भावनम् २३५ प्रमादिनचारित्रग्धापने यकुशकुशीरादिश्वरूपम् पतदुपदेशफरम् १३७ गुर्ववज्ञाकारिणोऽनर्थदर्शनम् १३८ गुणाधिकशिप्येण गुर्ववज्ञावर्जनम् १३९ भाषमाधुरिगोपसहारेण ताफलोदर्शनम् १४० एफविशनिगुणसमेत धादमाधुधर्मग्रहणयोग्य १५१ पूर्माचार्यप्रशमा १४२-१४३ प्रविप्रकरणाानुवादपूर्वकप्रयोजनोपमहारादि १४५ शाखार्थपरिशानस्यानन्तरफलोपदर्शनम् पतम्यव परपरफलप्रदर्शनम् अन्यसमाप्ति प्रकरणगृत्तिमारप्रशस्ति. .. ४८ ४८ ५७ ५८ * ·॥ अहम् ॥ ॥ न्यायाम्भोनिधिश्रीमद्विजयानन्दसूरीश्वरपादपोभ्यो नमः ।। विपुलचन्द्रकुलाम्बरनिशाकरश्रीशान्तिसरिसङ्कलितं स्वोपज्ञवृत्तिसहितं धर्मरत्नप्रकरणम् । सिद्धं सर्वज्ञमानम्य वक्ष्ये संक्षेपतः स्फुटाम् । विवृत्तिं धर्मरलस्य मन्दबुद्धिप्रवुद्धये ॥१॥ इह हि हेयोपादेयादिपदार्थपरिज्ञानशालिना विज्ञातासारसंसारापारपारावारपतितजन्तुसन्तानानवरतदुःखसन्तापेन ज- न्मजरामरणरोगशोकादिदुःखदौर्गत्यातिपीडितेन भव्यजन्तुना स्वर्गापवर्गादिसुखश्रीसंपादनावन्ध्यनिवन्धनं जिनधर्मम- हारनमुपादातुमुचितम् । तदुपादानोपायश्च गुरूपदेशमन्तरेण नावबुध्यते । न चानुपायप्रवृत्तानामभीष्टसिद्धिः । इत्यतः कारुण्यपुण्यचेतस्तया धर्मार्थिनां धर्मोपादानपालनोपदेशं दातुकामः प्रकरणकारः शिष्टमार्गानुगामितया पूर्व तावविष्टदे- यतानमस्कारादिप्रतिपादनाय गाथामाह- नमिऊण सयलगुणरयणकुलहरं विमलकेवलं वीरं । धम्मरयणत्थिआणं जणाण वियरेमि उवएसं ॥१॥ इह पूर्वार्द्धनेष्टदेवतानमस्कारद्वारेण विघ्नविनायकोपशान्तये मङ्गलमुक्तमुत्तरार्द्धन चाभिधेयमिति । संवन्धप्रयोजने च सामर्थ्यगम्ये । तथा हि-संवन्धस्तावदुपायोपेयलक्षणः, साध्यसाधनलक्षणो वा । तत्र प्रकरणमुपायः साधनं वा। सा. ध्यमुपेयं वा, प्रकरणार्थपरिज्ञानमिति । प्रयोजनं पुनः द्विविधम्, कर्तुः श्रोतुश्च । पुनरनन्तरपरम्परभेदादेकै द्विधा । तत्रानन्तरं कर्तुः सत्त्वानुग्रहः, श्रोतुः प्रकरणार्थपरिज्ञानम् । परम्परमुभयोरप्यपवर्गप्राप्तिरिति । साप्रतं व्याख्या विधी- यते । तत्र चायं विधिः--"संहिता च पदं चैव पदार्थ पदविग्रहः । चालना प्रत्यवस्थानं व्याख्या तन्त्रस्य पड्डिधा ॥१॥ तत्रास्खलितादिगुणोपेतसूत्रोचारण संहिता, सा च व्यक्तव । पदानि संस्कृतभाषया । नत्वा सकलगुणरत्नकुलगृहं विम. लकेवलं वीर धर्मरत्नार्थिना जनाना वितरामि उपदेशमिति । पदार्यस्तु 'नत्वा' प्रणम्य सकलानि समस्तानि यानि रत्नानि तेषा कुलगृहमुत्पत्तिस्थानम । यो भगवान् वीरस्तम् । इह यद्यपि गुणा बस्तुधर्माः शुभाशुभस्वरूपा अग्यभिधीयन्ते, तथापि शुभा एवं प्रत्येतच्या , इतरेषा रत्नत्वानुपपत्ते । तथा हि-"जाती जाती यदुत्कृष्टं रन निगद्यते हि तत् । इ. त्येवं सुधियः प्राहुनिविसंवादमुत्तमाः ॥ १॥” विमलं ज्ञानावारककर्माणुमपर्कविकलम् , केवलं केवलज्ञानं यस्य तम् । कर्मविदारणात्तपसा विराजनाद्वर्यवीर्ययुक्तत्वाच्च जगति यो वीर इति ख्यातस्तम् । यतोऽवाचि---"विदारयति यत्कर्म तपसा च विराजते । तपोवीर्येण युक्तश्च तस्माद्वीर इति स्मृतः ॥ १॥" तथा दुर्गती पततः प्राणिनो धारयतीति धर्मः । उक्तं च-"पततो दुर्गती यस्मात्सम्यगाचरितो भवात् । प्राणिनो धारयत्येष तस्माद्धर्म इति स्मृतः ॥ १॥" स एवाशे- पानर्थविघातहेतुत्वात् कल्याणक गपकरणत्वाच्च रत्नम् , तदर्थयन्ति मृगयन्ते ये ते धर्मरत्नार्थिनस्तेभ्यः 'जनेभ्यः' लोकेभ्यो 'वितगमि' प्रयच्छामि । उपदिश्यत इत्युपदेशो हितप्रवृत्तिहेतुवचनप्रपञ्च स्तमिति । वीरं वर्तमानतीर्थाधिनाथं नत्वा ध- मर्थिजनेभ्य उपदेश वितरामीति पदघटना । भावार्थः पुनरयम्-नत्वेति पूर्वकालाभिधायिनाऽऽक्षिप्तोत्तरकालक्रियेण स्याद्वादशार्दूलनादसंवादिना पदेनैकान्तनित्यक्षणिकवस्तुवादिमृगयोर्मुखवन्धो व्यधायि । तस्मान्नैकान्तनित्यः क्षणिको चा कर्ता क्रियाद्वय कर्तुमीशो भवति, क्रियाभेदे कर्तृभेदात् । ततो द्वितीयक्रियाक्षणे कर्तुरनित्यत्वाभावप्रसङ्गाभ्यां द्व- योरग्यपातिरिति । तथा सकलगुणरत्नकुलगृहमित्यनेन भगवतः समस्तसुरासुग्मनुजनायकेषु प्राधान्यमभ्यधायि । तेषां कस्यापि केनापि गुणेन विकलतया सकलशब्दप्रवृत्तेरयोगात् । तथा विमलकेवलमित्यनेन भगवतो ज्ञानातिशयसंपन्नतया तथ्यार्थवादित्वमुक्तम् । तदन्तरेण सूक्ष्मवादरमू मूर्त्तादिभावाना याथातथ्येन वक्तुमशक्यत्वात् । तथा धर्मरत्नार्थिभ्य इत्यनेन श्रवणाधिकाग्णिामर्थित्वमेव मुख्यं लिङ्गमित्यवाचि । तथा चाहुवृद्धाः-तत्थहिगारी अत्थी समत्थओ जो न सुत्तपडिकुट्ठो। अत्थी तु जो विणीओ समुवडिओ पुच्छमाणो य ॥१॥" जनानामित्यनेन बहुवचनान्ते तदुदितम् । नै- कमेवेश्वरादिकमाश्रित्योपदेशदाने प्रवर्तितव्यमपि तु सामान्येन सर्वसाधारणतया जिनागमानुसारेग। स चायम्-"जहा पुन्नस्स कत्थई तहा तुच्छस्स कत्थई । जहा तुच्छस्स कत्थई तहा पुन्नस्स कत्थई ॥१॥” वितराम्युपदेशमितीहैतदा- कृतम्-न प्रज्ञागण, न पराभिभवेच्छया, नापि कस्यचिदुपार्जनाय प्रवर्त्तते । किं तर्हि ? कथं नु नामामी प्राणिनः सद्ध. र्ममार्गमासाद्य साद्यपर्यवसितं शिवशर्माऽवाप्स्यतीत्यनुग्रहबुद्ध्या परेपामात्मनश्च । यतोऽभाणि पूर्वाचार्यैः-"शुद्धमार्गो- पदेशेन यः सत्त्वानामनुग्रहम् । करोति नितरां तेन कृतः स्वस्याप्यमौ महान्॥ १ ॥” कि च-"न भवति धर्मः श्रोतुः सर्वस्यैकान्ततोऽहितश्रवणात् । अवतोऽनुग्रहबुद्ध्या वक्तुस्त्वेकान्ततो भवति ॥ २ ॥" इत्युक्तः सभावार्थः पदार्थः । पद- विग्रहस्तु समासादिकपदेषु प्रदर्शित एवेति न पृथगुच्यते । अथ चालना-मनु सकलगुणरत्नकुलगृहमित्युक्ते विमल- ·धर्मरतप्रसवृत्तिकम् केवलमित्यपार्थकम् , केवलज्ञानस्यापि गुणत्वात्। सकलशब्दस्य च सर्वसनहार्थत्वादित्यत्रोच्यते--सर्वगुणेषु प्राधान्यो- पदर्शनार्थमस्य पृथगुपन्यासः सत्यस्मिन्नवश्यं परमपदप्राप्तेदृश्यते चाय न्यायो लोकेऽपि यथा-'ब्राह्मणा आयाताः व- शिष्ठोऽप्यायातः' इत्यादौ। इति गाथार्थः ॥१॥ अथ यथाप्रतिज्ञातं विभणिपुः प्रस्तावनामाह- भवजलहिम्मि अपारे दुलहं मणुयत्तणंपिजंतूणं । तत्थवि अणत्थहरणं दुलहं सद्धम्मवररयणं ॥ २ ॥ भवन्त्यस्मिन्नारकतिर्यभरामररूपेण प्राणिन इति भवः ससारः, स एव जन्मजरामरणजलधारणाजलधिः, तस्मिन्न- नादिनिधनतया “अपारे" पर्यन्तविकले वम्भ्रम्यमाणानामिति शेपः । 'दुर्लभं' दुरापं 'मनुजत्वमपि' मनुष्यभावोऽपि दूरे तावद्देशकुलारोग्यादिसामग्रीत्यपेरर्थः । यतोऽवाचि भगवता श्रीवर्द्धमानस्वामिनाऽष्टापदादागतं गौतममहामुनि प्रति- "दुलहे खलु माणुसे भवे चिरकालेणवि सघपाणिणं । गाढा य विवागकम्मुणो समयं गोयम ! मा पमायए ॥" 'जन्तूना' प्राणिना तस्मिन् मनुजत्वे सत्यपि अनर्थहरणम्' इति नान्ते न काम्यन्ते ये दारिद्रयाद्रोपद्वादयोऽपायास्ते हियन्ते येन तदनहरणम् । 'दुर्लभ' दुगपं वर्त्तते किं तत् ? इत्याह-संश्चासौ धर्मश्च सद्धर्मः सम्यगदर्शनादिरूपः । स एव वरं प्रधान रत्नमिवाशेपापायनाशित्वात्तदिति । उक्तं च-"मानुष्यकर्मभूम्यार्यदेशकुलकल्पतायुरुपलब्धौ । श्रद्धा कथकवणेषु स- स्वपि सुदुर्लभा वोधिः १।" इति गाथार्थः ॥ २॥ १ 'सुदुर्लभो' इत्यपि ॥ अमुमेवार्थ दृष्टान्तविशिष्टं स्पष्टतरमाह- जह चिंतामणिरयणंसुलहन हु होइ तुच्छविहवाणं । गुणविभववजियाणं जियाण तह धम्मरयणंपि॥३॥ 'यथा' इति दृष्टान्तोपन्यासार्थः । येन प्रकारेण 'चिन्तामणिरत्न' प्रतीतं 'सुलभं' सुप्रापं 'न हु' नैव 'भवति' स्यात् 'तुच्छविभवानां' अल्पधनानां, तन्मूल्योचितविभवाभावादिति भावः । गुणा वक्ष्यमाणस्वरूपाः, तेषां विशेषेण भवनं सत्ता गुणविभवः । अथवा गुणा एव विभवो भूतिर्गुणविभवः, तेन वर्जितानां रहितानां 'जियाणं' इति प्राकृतशैल्या हस्वं, तवकारलोपौ (१) । 'जीवानां' पञ्चेन्द्रियप्राणिनाम् । उक्तं च-"प्राणाः द्वित्रिचतुः प्रोक्ता भूतानि तरवः स्मृताः । जीवाः पञ्चेन्द्रियाः प्रोक्ताः शेषाः सत्त्वा इतीरिताः॥१॥" अपिशब्दस्य वक्ष्यमाणस्येह संवन्धादेवं भावना कार्या-वि. कलेन्द्रियाणां तावद्धर्मप्राप्ति स्त्येव पञ्चेन्द्रियाणामपि योग्यताहेतुगुणसामग्रीविकलानाम् । 'तथा' तेन प्रकारेण 'धर्म- रत्नम्' सुलभं न भवतीति प्रकृतेन संवन्धः । इति गाथार्थः ॥ ३ ॥ कति गुणसंपन्नः पुनस्तत्प्राप्तियोग्यः ? इति प्रश्नमाशङ्कयाह- इगवीसगुणसमेओ जोगो एयस्स जिणमए भणिओ। तदुवजणमि पढमंता जइयवंजओ भणियं ॥४॥ एकविशतिभिर्गुणैर्वक्ष्यमाणैः समेतो युक्तः, वाचनान्तरेण समृद्धः संपूर्णः समिद्धो वा दीप्यमानो 'योग्य' उचितः । 'एत'. ' प्रस्तुतधर्मरत्नस्य 'जिनमते' अर्हच्छासने 'भणितः' प्रतिपादितस्तदभिज्ञैरिति गम्यते । ततः किम् ? इत्याह-'त- १ 'पञ्चेन्द्रियाणा प्राणिनाम्' इत्यसमस्त कचिन् । २ 'जुग्गो' इत्यपि ॥ दुवज्जणमि' इति तेषां गुणानामुपार्जने विढपने 'प्रथम' आदौ 'तस्मात्' ततो हेतोः 'यतितव्यं' उद्यन्तव्यमिदमिहाकूतम्- यथा प्रासादार्थिनः शल्योद्धारपीठबन्धादावाद्रियन्ते तदविनाभावित्वाद्विशिष्टप्रासादस्य । तथा धर्मार्थिभिरेते गुणाः सम्यगु- पार्जनीयाः, तदधीनत्वाद्विशिष्टधर्मसिद्धिरिति। यतो' यस्मात् 'भणितं' अभिहितं पूर्वाचारित्यध्याहारः॥ इति गाधायः॥४॥ भणितमेवाह- धम्मरयणस्स जोगो अवखुदो रुववं पैयइसोमो।लोगैप्पिओ अकूरो भीरूं असढो सुदक्खिन्नो॥५॥ लजालुओ दयालू मज्झत्थोसोमदिहि गुणरागी। सैकह सुँपक्खजुत्तो सुंदीहदरिसी विसेसैन्न ॥ ६ ॥ बुड्डाँणुगो "विणीओ कैयन्नुओ परहियस्थकारी य । तह चेव लेद्धलक्खो इगवीसगुणेहिं संपन्नो ॥७॥ अस्य गाथात्रितयस्य पूर्वसूरिप्रणीतस्यार्थः-धर्माणां मध्ये यो रत्नमित्र वर्तते स धर्मरत्नं जिनप्रणीतो देशविरतिसर्व- विरतिरूपः समाचारः, तस्य 'योग्य' उचितो भवतीत्यध्याहारः । 'एकविशतिभिर्गुणः संपन्नः' इति, इत्युत्तरेण योगः । तानेव गुणान् गुणगुणिनोः कथञ्चिदभेद इति दर्शनाय गुणिप्रतिपादनद्वारेणाह-'अक्षुद्रो' भणिष्यमाणस्वरूपः ॥१॥ तथा 'रूपवान्' प्रशस्तरूपोपेत । वतोः प्रशंसावाचित्वात् । रूपमात्राभिधाने इन्नेव दृश्यते । यथा 'रूपिणः पुद्गलाः प्रोक्ताः' इति ॥ २॥ तथा प्रकृत्या स्वभावेन मौम्यः सुन्दरस्वभावः, प्रशान्तचित्तत्वात् ॥ ३ ॥ 'लोकप्रियः' सदाचार- चारित्वात् ॥ ४ ॥ 'अक्रूरः' परदोपेक्षणादिक्रूरत्वाभावात् ॥ ५॥ 'भीरुः' ऐहिकपारत्रिकापायेभ्यः, सनशीलत्वात् ॥६॥ * 'जोग्गो' 'जुग्गो' इत्यपि । १ "प्रशस्तवाचित्वात्" इत्यपि ॥ ?

·धर्मरला सवृत्तिकम ॥३॥ 'अशठः' सद्भावसारानुष्ठानत्वात् ॥ ७ ॥ 'सुदाक्षिण्यः' अभ्यर्थनासारत्वात् ॥ ८ ॥ 'लज्जालु' प.पवृत्तौ शङ्कित्वात् ॥९॥ 'दयालु' कारुणिकचित्तत्वात् ॥ १० ॥ 'मझत्योसोमदिहि' इति एकमेवेदं पदं, प्राकृत वाद्विभकेरलुक् । ततश्च मध्यस्था रागद्वेषविकला सौम्या वाऽक्रूरा दृष्टिदर्शनं यस्य स 'मध्यस्थसौम्यदृष्टिः' यथावस्थितवस्तुतत्त्वदर्शित्वात् ॥ ११ ॥ 'गु- णरागी' गुणेषु बहुमानवान् , लघुकर्मत्वात् ॥१२॥ सत्कथा' न दुश्चारिचर्याकर्णनकथनरुचिः, सदाचारचारित्वात् ॥१३॥ सुपक्षः शोभनपरिजनः तेन युक्तोऽन्वितो धर्माविरोधिवन्धुपरिवारः, इति भावः ॥ १४ ॥ 'सुदीर्घदर्शी' सुपर्यालोचि. तपरिणामसुन्दरकार्यकारी, बुद्धिसंपन्नत्वात् ॥१५॥ 'विशेषज्ञः' सारेतरादिवस्तुवेदी न रागद्वेषमूढत्वपूर्वव्युदाहितत्ववशात् प्रतिपन्नकुमाहेकतानमानस इति ॥१६॥ 'वृद्धानुगः' परिणतमतिपुरुषच्छन्दोऽनुवर्ती ॥१७॥ 'विनीत' गुरुजने गौरवकृत् ॥ १८ ॥ 'कृतज्ञा' स्तोकमप्युपकारमैहिकं पारत्रिक वा न विस्मरति ॥ १९ ॥ तथा परेपामन्येषां हितानान् प्रयोजनानि कर्तुं शीलं यस्य स 'परहितार्थकारी' प्रत्युपकारानपेक्ष इति भावः । सुदाक्षिण्यादस्य को विशेषः ? इति चेदुच्यते, सु- दाक्षिण्योऽभ्यर्थित एव परोपकारं करोति, अयं पुनः स्वत एव परहितरतिरिति ॥२०॥ तह चेव' इति तथाशब्दः प्रका- रार्थः । चः समुच्चये । एवोऽवधारणे । ततश्च यथैते विंशतिस्तथैव तेनैव प्रकारेण लब्धलक्ष्यश्च धर्माधिकारोति पदयोगः। पदार्थस्तु लब्ध इव प्राप्त इव लक्ष्यो लक्षणीयो धर्मानुष्ठानव्यवहारो येन स 'लब्धलक्ष्यः' सुशिक्षणीयत्वात् ॥ २१ ॥ एभिरेकविंशतिभिर्गुणैः संपन्नो धर्मरत्नयोग्य इति योजितमेव । इति द्वारगाथात्रितयाक्षरार्थः ॥ ५ ॥ ६ ॥७॥ १ "न कुकर्मत्वात्" इत्यपि । २ "धर्माविबन्धक-" इत्यपि ॥ भावार्थ पुन प्रकरणकारः स्वयमेवाह- खुहोत्ति अगंभीरो उत्ताणमई न साहए धम्म । सपरोवयारसत्तो अक्खुद्दो तेण इह जोग्गो ॥ ८॥ इह यद्यपि क्षुद्रशब्दोऽनेकार्थः । तद्यथा-"क्षुद्रस्तुच्छः, क्षुद्रः क्रूरः, क्षुद्रो दरिद्रः, क्षुद्रो लघुः" इत्यादि । तथाऽपीह क्षुद्र इत्यगंभीर उच्यते तुच्छ इति कृत्वा । स पुनः 'उत्तानमतिः' अनिपुणबुद्धिरिति हेतोः 'न साधयति' नाराधयति 'धर्म' प्रतीतं, तस्य सूक्ष्ममतिसाध्यत्वात् । उक्तं च-"सूक्ष्मवुद्ध्या सदा ज्ञेयो धर्मो धर्मार्थिभिर्नरैः । अन्यथा धर्मबुद्ध्यैव तद्विघातः प्रसज्यते ॥ १॥ गृहित्वा ग्लानभैपज्यप्रदानाभिग्रहं यथा । तदप्राप्तौ तदन्तेऽस्य शोकं समुपगच्छतः ॥२॥ गृहीतोऽभिग्रहः श्रेष्ठो ग्लानो जातो न च क्वचित् । अहो ! मेऽधन्यता कष्टं न सिद्धमभिवाञ्छितम् ॥ ३॥ एवमेतत् समादानं ग्लानभावाभिसन्धिमत् । साधूनां तत्त्वतो यत्तदुष्टं ज्ञेयं महात्मभिः ॥ ४ ॥” तद्विपरीतः पुनः स्वपरयोरुप- कारकरणे शक्त. समर्थो भवतीति शेषः । 'अक्षुद्रः सूक्ष्मदर्शी सुपर्यालोचितकारी 'तेन' प्रकारेण 'इह' धर्मग्रहणे 'योग्य' अधिकारी स्यात् । इति गाथार्थः ॥ ८॥ एत्थ उदाहरणम्- चेइविसयालकारभूयाए सोत्तिमइपुरीए पगईए पावभीरू सरलसच्छहियओ वेयवेउत्ततत्तकुसलो खीरकयंबो नाम मा- हणो होत्था । तम्म य समीवे पक्यओ नाम पुत्तो, नारयनामो हाणंतरागओ, धम्मपुत्तो रायसुयओ य वसू नाम, एए तिन्नि महामइणो अन्नेवि तहाविहाणेण भट्टचट्टाइणो पढंति । कयाइ तस्स गेहे गोयरमडंतो साहुसंघाडगो पविठो । ते १ "प्रकारणेन" इत्यपि । २ "यक्यन्त-" इत्यपि ॥ तिनिवि च्छत्ते पेच्छिऊणमेगण साइसरण वीयसाहुस्स सिठ्ठ । एएसिं तिण्हं दारयाणं दो अहोगामिणो एगो उडगामी भविस्सइ । सुयमेयं कडंतरिएण खीरकयंवेण चितियं च-एए महाभागा वीयरागमग्गाणुगामिणो नन्नहा जंपति । संभवइ य रायपुत्तस्साहोगामित्तं । इयरेसिं पुण कोहम्मकम्मकारी संभावियइता परिच्छामि ताव दोवि एए। तओ तहजुत्तमणु- चिहिस्स । पठ्यते च स्मृतिषु-"भर्तुर्भार्याकृतं पाप शिष्यपापं गुरोर्भवेत् । राज्ञि राष्ट्रकृतं पापं राजपापं पुरोहिते ॥१॥" एवं चिंतिऊण कसिणचउद्दमिनिसाए कित्तिमच्छगलगो लक्खारसपडिहत्थो समप्पिओ नारयस्स, भणियं च-एस भए मंतेहिं मूढचेयणो विहिओ तहावि जत्य न कोइ पासइ तत्थ गंतूण एयं हणाहि, न य अन्नस्स साहियचं, जओ एत्थ एस कप्पोत्ति । नारओवि अलंवगीयवयणो गुरत्ति भावितो पत्तो एगं सुन्नरच्छं। किमेत्थ कोइ पेच्छइत्ति निउणं निरूवियं- तेण दिमुवरि तारामंडल, अरे! दीमामि एत्यति मातो पनिहो जक्तमंदिरं। एत्थवि जक्खो पासइत्ति गओ सुन्नगेहं । तत्यवि पंच लोगपाला दिधनाणिणो य निहालिति । नवि एए कत्थइ न पेच्छति । ता नूण न हंतवो एसोत्ति गुरुआ- एसो कारणिओ य गुरू न एरिसं करेइत्ति निच्छिऊण पहमुहपकओ गओ गुरुसमीवं । निवेइयं नियरियं । तओ उवज्झाएण चिंतियं । एस ताव सुहुमबुद्धी न दोगई पैरणेड । ता कि मम पुत्तो कुगई गमिस्सइ ? अहवा तपि परि- च्छामित्ति निच्छिऊण तेणेव विहिणा पेसिओ पवयो। गओ सुन्नरच्छाए । एत्थ न कोइ पासइत्ति तं वावाइऊण स- मागओ गिहं । जणणि हत्थपायसोयं मग्गड । उवज्झाएण वुत्तं किं रे! एयंति ? । तेण पडिबुत्तं पउरो से रुहिरसंचओ १ "राज्ञ पाप" इत्यपि । २ "पाउणेई" इत्यपि । ३ "वुत्तो" इत्यपि ।। ?

·॥४॥ धर्मरतप्रसवृत्तिकम् आसि तेण मे अंग विलितंति। उवज्झाएणभणियं कहिं तुमे वाघाइओ ? कहं वान केणय दिहोसि । सेण भणियं सुन्नरच्छा. ए अंधयारवहुलयाए निस्संचरताओ लोगस्स न केण य दिछोम्हि । उवज्झाएण वृत्तं कहं न दिछोसि उवरि नखत्तेहिं, पंचहिं लोगपालेहिं, दिषनाणीहि, अप्पणो य पंचहिं इंदिएहिं । तेण भणियं न अम्हे एत्तियं बुज्झामो, तो खाई कीस पेसि. ओम्हि ? । तओ उवज्झाओ अहो! निरणुकंपो एस न पावकम्मे पवत्तमाणो संकइ, ता नूणं नरयगामी भविस्सइ । अह कहं पुणाहमेयाओ पावोवलेवाओ मुच्चिस्संति चिंतावरो कह कह किच्छेणवि गमिऊण रयणिं पहायसमए ते चेव मु. णिणो गवसंतो पत्तो उजाणं । तत्थ मुणिणो दहूण बंदिऊण पुच्छिउँ पयत्तो । भयवं ! गिहकुडुंवे जइ किंपि माणुस दुन्नए पवत्तई, ता घरसामी बज्झइ वा न वा । साहहिं भन्नइ जइ कोइ तणपूलं जलणपलितं करेण धरेइ ता किं - ज्झइ वा न वा । विप्पेण भणियं उज्झइ । एवं गिहनाहोवि वज्झइत्ति । एवं मुणिवयणमायग्निऊण वुत्तं विपेण भयवं! कहं पुण सो मुच्चइ ? । साहुणा भणियं डझमाणपूलगपरिचाई पुरिसो जहा न उज्झइ, एवं पावगारिणं मणुसं मुयंतो गिहनाहोवि मुच्चइ । ऐवमायन्निऊण संवेगभाविओ तेसिमेव मुणीण समीचे पबइओ खीरकयंवो सुगइसाहगो य संवुत्तो। तओ भग्गा लेहसाला । गओ सहाणं नारओ । गहियमुवज्झायपयं पथएण । पत्तो रायपयं वसू । पाविओ पसिद्धिं । नवरं पारद्धिलंपडोत्ति दिणे दिणे पारद्धिं करेइ । तेण कयाइ वगंतरे सुविसत्थं मयजूहमवलोइऊण एगागिणा निहुयप- यसंचार मुक्को तं पइ सिलीमुहो । सोवि कहंवि पञ्चप्फिडिऊण गओ खंडाखंडि । तओ सुविम्हिएण पलोयंतेण करफासेण १ "बहुलाए" इत्यपि । २ "भाखइ" इत्यपि । “एव" ३ कचिन्नास्ति । ४ 'माणुस' इत्यपि । ५ 'एय'- इत्यपि ॥ लक्खिया नहयलनिधिसेसवन्ना फलिहसिला । तओ रयणीए पच्छन्नमाणिऊण द्वाविया अत्याणमंडवे । निवेसियं तदु- वरि सिंहासणं । जाओ जणप्पवाओ राइणो सच्चवाइत्तेण सिंहासणमागासे चिठ्ठइत्ति विनायवुत्तंतो कोउगेण समा- गओ नारओ । वहुमनिओ पधएण जणणीए राइणा य । नेहवसेण तत्धेव सुहमच्छिउँ पवत्तो । अन्यदा पर्वतकेन छात्रेभ्यः "अजैर्यष्टव्यम्" इति वेदवाक्यं व्याचचक्षे । तद्यथा-अजैछगलकैर्यष्टव्यं यागक्रिया विधातव्येति । ततो ना. रदेनोचे-'भ्रातः । नैवं व्याख्यायते, यतो धर्माय यागक्रिया विधीयमाना न छगलकैर्विधातुमुचिता' इति । इतर उ- वाच-'कथय तर्हि कथं व्याख्यायते ।'नारदोऽवोचत्-'उपाध्यायेनाजाः सप्तवार्पिका श्रीहयोऽल्पवीजवादत्र व्याख्या- तास्तदुक्तमेवास्माकं प्रमाणम्' इति । तओ पधओ उत्ताणमइत्तेण तमसंभरंतो छत्ताण मज्झे लहुगो भविस्सामित्ति महा- भिमाणओ भणिउमाढत्तो । अरे! ममाओवि तुमं पंडिओसि ? उवज्झाएण तुह तत्तमाइक्खियं ।। किंच जो एस्थ अलि. यवाइ तस्स जीहाच्छेओ दंडो । एस्थ सच्चवाई राया पमाणं । नारएण भणियमेवं होउ । विनायवुत्तताए भणिओ जण. णीए पधओ य । पुत्त ! नेहवसेण नारओ तुह समीवमागओ ता तेण समं न कलहिजइ । सो भणइ अंब! न कलहेमि किं तु छत्तमंडलीए मज्झे एसो मम वक्खाणं दुसेइ । केरिसंति साहिओ संवन्धो । जणणीए भणियं वच्छ ! मम स- मक्खं चेव तुह जणएणावि एवं वक्खायं ता को दोसो नारयस्स ? । इयरो आह अंव! जइ एवं ता गया मे जीहा, जओ रायाऽपि सञ्चवाइत्ति एवं चेव भणिही । तओ सा पुत्तनेहमोहिया पुधपडिवन्नवरं पत्थिर्ड पत्ता रायसमी । तेणावि १"छत्तमडलीमज्झे" इत्यपि। अन्भुठिऊण पणामपुर्व पुच्छियमागमणपओयणं । तीएवि वुत्तमेगंते । पुत्त ! जइ सरसि पुषपडिवनं वरं जाएमि । तओ सुड सरामि अव ! करेहिमे रिणमोक्खं, वरेहि जं भे रोयइत्ति निवेण वुत्ते साहिऊण वइयरं जंपियमिमीए । सबहा रक्खेहि भाउणो जीहंति । तओ एवंति पवुत्ते राइणा गया एसा सहाणं । धीरविओ पधयओ । दुइयदिणे सहरिसा चाऊवन- पहाणपरिवुडा पत्ता रायसहं । कहिऊण वइयरं भणिओ राया पहाणलोगेण । देव! तुम छटो लोगपालो सच्चवाइस- गुणेण गयणंगणगओ चिट्ठसि । गुरुभाया दोण्हपि एएसि ता जमलजलणओ व तुल्लचित्तो ता जहडियमेयं पयं पनवेहि । किंच-“अग्निस्तम्भं विधत्ते तुलयति हि धटे शुद्धिमेत्यम्बुपाने रक्षासहाहिभूतप्रवलरिपुकृतं साध्वसं संरुणद्धि। मान्यः स्यात् सर्वलोके भवति सुगतिभाक् प्रेत्य सौभाग्ययुक्तः कल्याणं सत्यवादी किमिति न लभते ? तद्विभो! ब्रूहि सत्यम्॥१॥" एवं भणिएवि राइणा भवियद्ययावसेणं भणियं । जमेस ओज्झायपुत्तो कहेड् तं चेय सञ्चंति भणियाणंतरमैव कुवियाए भ- वणदेवयाए ओमंथिऊण ससिलासीहासणोच्छूढो धरणीए वसू गओ य नरयपुढवीए।अहो! कूडसक्खेजमणेण राया का- रिओत्ति खिंसिओ पद्ययओ लोएण निद्धाडिओ नयरीओ । सञ्चवाइत्ति पूयओ नारओ। पत्तो नियहाणं । कहाणगसेसं गंधंतराओ नेयं । एत्थ नारएण सुहुमबुद्धिणा छगलो न वहिओ । इतरेण खुद्दबुद्धिणा वहिो । अओ चेव नारओ सपरोवयारी संवुत्तो । इयरो पुण सपराणत्थहेउत्ति उवणओ ।। अथ रूपवन्तं स्वरूपतः फलतश्च निरूपयशाह- १ "सव्याहारक्खेहि" "सव्वाहार रक्खेहि" इत्यपि ॥ - ·- धर्मरक्षप्रसवृत्तिकम् संपुन्नंगोवंगो पंचिंदियसुंदरो सुसंधयणो । होइ पभावणहेऊ खमो य तह रूवयं धम्मे ॥ ९ ॥ संपूर्णान्यन्यूनान्यद्गानि शिरप्रभृतीन्युपाङ्गानि चाङ्गुल्यादीनि यस्य स 'संपूर्णाङ्गोपाङ्गः' । उक्तं च-"सीसमुरो- यरपिट्टी दो बाडू उरुगा य अहंगा । अंगुलिमाइउवंगा अंगोवंगाणि मेसाणि ॥१॥" स पुनरव्यगिताङ्ग इति हृदयम् । तथा 'पञ्चेन्द्रियसुन्दरः' प्राकृतत्वाद्विशेषणस्य परनिपातः । काणकेकरवधिरमूकत्वादिविकल इत्यर्थः । 'सुसंघयणो' इति शोभनं संहननं शरीरसामर्थ्य यस्य । न पुनराद्यमेव संहननान्तरेऽपि धर्मप्राप्तेः । “सवेसुवि संठाणेसु लहइ एमेव सवसं- घयणे" इति वचनात् । स सुसंहननस्तपःसंयमानुष्ठानसामोपेत इति भावः । एवंविधस्य धर्मप्रतिपत्तौ फलमाह-भ- वति' संपद्यते 'प्रभावनाहेतुः' तीर्थोन्नतिकारणं, वैरस्वामिवत् । तथा हि-"रूवाइसयसमग्गो वइररिसी जत्थ जत्थ संच- रइ । पावह तहिं तहिं चिच जिणधम्मो उन्नई परमं ॥ १॥ जम्मंतरकयसुकया रागेण मुर्णिमि वइरसामिम्मि । पत्ता गिहवधूया घरणं हरणं दुहसयाणं ॥ २॥" आगमेऽप्युक्तम्-"धम्मोदएण रूवं करेंति रूवंसिणोवि जइ धम्म। गम्भ- यो य सुरूवो पसंसिमो तेण रूवंति ॥१॥" ननु नन्दिषेणहरिकेशवलादीनां कुरूपाणामपि धर्मसिद्धिः श्रूयते, अतः कथं रूपवानेव धर्मेऽधिक्रियते ? इति, सत्त्यम्, इह द्विधा रूपं सामान्यं अतिशायि च । सामान्यं संपूर्णाङ्गत्वादि, तन्न- न्दीषेणादीनामासीदेवेति न विरोधः । प्रायिकं चैतच्छेपगुणसद्भावे कुरूपत्वस्य गुणान्तराभावस्य चादुष्टत्वादत एव व- श्यति-"पायद्धगुणविहीणा एएसिं मज्झिमा वरा नेया" इत्यादि । अतिशायिरूपं पुनर्यद्यपि तीर्थकरादीनामेव संभवति, तथाऽपि येन प्राणी कचिद्देशे काले वयसि वा वर्तमानो रूपवानयमिति प्रत्ययं जनानां जनयति तदेवेहाधिकृतं मन्तव्य- म् । तदन्वितो हि धार्मिकः सदाचारप्रवृत्त्या भव्यजन्तूनां धर्मे गौरवमुत्पादयन् प्रभावयति धर्ममिति कृत्वा भवति प्र- भावनाहेतुरित्युक्तम् । तथा 'क्षमः' समर्पः, चकारो भवति क्रियानुकर्पणार्थः। तथाशब्दः समुच्चये । न केवलप्रभावनाहेतुः, क्षमश्च भवति रूपवान् ‘धर्मे' धर्मविपये । सुसंहननत्वफलमिदस् । इति गाथार्थः ॥ ९॥ अत्रोदाहरणम्- विह्मावियसवजणा रूबाइगुणेहि चंदणा अज्जा । भेत्तूण कम्मगंठिं वीरस्स पवत्तिणी जाया ॥१॥ मुप्रतीतं चैतदिति न लिख्यते ॥ अथ तृतीयं गुणमधिकृत्याह- पयईसोमसहावो न पावकम्मे पवत्तई पायं । हवइ सुहसेवणिजो पसमनिमित्तं परेसिपि ॥ १०॥ 'प्रकृत्या' अकृत्रिमभावेन, 'सौम्यस्वभावः' अभीपणाकृतिर्विश्वसनीयरूप इत्यर्थः । 'न' नैव, पापे कर्मण्याक्रोशवधादौ हिंसाचौर्यादौ वा 'प्रवर्तते' व्याप्रियते 'प्रायः' वाहुल्येनानिर्वाहादिकारणभृते । अत एव भवति 'सुखसेवनीय' अक्लेशा- राध्यः, 'प्रशमनिमित्तम्' उपशमकारणं च । अपिशब्दस्य समुच्चयार्थस्येह योगात् ‘परेपाम्' अन्येपामनीदृशानामगर्पिव- दिति ॥ श्रूयते चागमे- किल चम्पायां पुरि कौशिकार्यनाम्न उपाध्यायस्यागार्पिरुद्रकाभिधानौ छात्रावभूताम् । तयोराद्यः सौम्यमूर्तिः, प्रियं- वदः, सन्यायचारी, विनीतविनयो न कस्यापि वञ्चको विशेषतः उपाध्यायस्य । द्वितीयः पुनः विपरीतशीलस्तमुपाध्या- येन श्लाध्यमानमसहमानो मनस्तापमापन्नस्तच्छिद्रालोकनव्याकुलमनास्तस्थौ । तावन्यदोपाध्यायेन प्रातरेवेन्धनानयनाय नियुक्तौ । ततोऽगर्पिरुपाध्यायाज्ञा सवहुमानमादायारण्यमभ्यगात् । इतरस्तु दीर्घसूत्रितया द्यूतदेवकुलिकोत्प्रेक्षणेक्षण क्षणिकमना मध्यंदिनं यावत् स्थित्वा स्मृताध्यापकनिदेशश्चलितोऽटवीं प्रति । ददर्श च गृहीतोरुदारुभारमायान्तमङ्ग- पिम् । ततो भीतभीतस्त्वरितं गच्छन्नेकत्र विजने नद्यवतारे पन्थकाभिधानपुत्राय भक्तं दत्वा निवृत्तां बृहत्काष्ठभारावन- सविग्रहां ज्योतिर्यशोऽभिधाना वृद्धयोषितमालोक्य विस्मृतधर्मसंज्ञस्तां निहत्य गृहीततत्काष्ठभारः प्रतिनिवृत्त्य द्रुततरगत्या मार्गान्तरणोपाध्यायमुपसृत्योत्तवान् । उपाध्यायोपाध्याय ! शृणु वल्लभतरच्छात्रस्य चेष्टितम् । स हि त्वदाज्ञां तृणाया- प्यमन्यमानः क्वचित् क्रीडाव्याकुलः स्थित्वा चिराहं यावत् संप्रत्येवाटवीमटिटीपुरन्तरा वराकी पन्थकवत्सपालमातरं दा- रभाराकान्तामालोक्य कृकाटिकामोटनेन मारयित्वा च गृहीततत्काष्ठभार एष आगच्छति । प्राप्तश्चात्रान्तरेऽगर्पिः। ततो- ऽतिकुपितेनोपाध्यायेन रे पाप ! तत्र गन्तव्यं यत्र मम दृष्टेरगोचर इत्यादिकठोरवचनमुच्चारयता निर्धाटितः स्वमन्दि- रात् । स च प्रकृतिसौम्यतयाऽध्यापकं प्रत्यमत्सरी निर्गत्य नगरान्नातिदूरवृक्षच्छायोपविष्टश्चिन्तयामास । अहो ! मृगा- इमण्डलादगारवर्षणमिवासंभावनीयमेतदजनि । यदयमुपाध्यायः प्रियंवदचूडामणिर्मा प्रत्येवं ज्वलज्ज्वलनज्वालायमाना वाचोऽमुचत् । ततो नूनं भवितव्यमत्र महता ममापराधेन, इत्यात्मानमालोचयति । न च किश्चिदात्मदुष्कृतमुपलेभे, तथाऽप्यहो । घिग् मां गुरुजनोद्वेगकारिणमधन्यम् । धन्यास्ते ये सर्वसत्त्वानां प्रीतिमुत्पादयन्तीत्यादिविशुद्धविशुद्धतरा- ध्यवसायहेतून परिभावयन् समुत्पन्नजातिस्मरणः पूर्वभवाभ्यस्तभावनाभावनतः केवलज्ञानश्रियमाससाद सोऽङ्गपिमहा- स्मेति । ततस्तन्माहात्म्यरजितैः सन्निहितामरैर्विहितोऽस्य महामहिमा । महता शब्देन चोद्दष्टं नगरे । भो भो लोकाः ! १ 'परान्न' इत्यपि ॥ - ·? धर्मरसमसत्तिकम् महापातकिना रुद्रकेणात्मना वत्सपालजननीं निपात्यार्षिमहर्षेरभ्याख्यानमदायि,ततो नासौ द्रष्टुमालापयितुं वा योग्यः। इत्यादि श्रुत्या पश्चात्तापानलदन्दह्यमान उपाध्यायो नागरकलोकेन सहागत्य महर्षि मर्षयाञ्चकार । श्रुत्वा च धर्म प्रति- बुद्धश्च । रुद्रकोऽपि लोकेन निन्द्यमानोऽवाप्ततीव्रानुतापः परं संवेगमागत्य केवलश्रियमवापेति ।। तदेवं प्रकृतिसौम्यः प्राणी प्रायेणात्मपरयोरुपकाराय संपद्यते, अतोऽङ्गर्षिवद्धर्माधिकारी स्यादिति ॥ १० ॥ अथ चतुर्थ गुणमधिकृत्याह- इहपरलोयविरुद्धं न सेवए दाणविणयसीलहो । लोअप्पिओ जणाणं जणेइ धम्ममि बहुमाणं ॥११॥ इहलोकविरुद्धं परलोकविरुद्धं च न सेवते लोकप्रिय इति योगः। तत्रेहलोकविरुद्धं परनिन्दादि । यतोऽवाचि-"स- घरस चेव निंदा विसेसओ तह य गुणसमिद्धाणं । उजुधम्मकरणहसणं रीढा जणपूयणिज्जाणं ॥ १॥ बहुजणविरुद्धसंगो देसादायारलंघणं तह य । उवणभोगो य तहा दाणाइविपयडमन्ने उ ॥ २ ॥ साहुवसणमि तोसो सयसामत्थंमि अपडि- यारो य । एमाइयाणि एथं लोगविरुद्धाणि नेयाणि ॥३॥" परलोकविरुद्धं खरकर्मादि । तद्यथा--"खरकर्मित्वं राज्यं सीरपतित्वं च शुल्कपालत्वम् । विरतिं विनाऽपि सुकृती करोति नैवप्रकारमयम् ॥१॥" उभयलोकविरुद्धं छूतादि । तथा हि- "यूतं च मांसं व सुरा च वेश्या पापद्धि चौर्य परदारसेवा । एतानि सप्त व्यसनानि लोके पापाधि पुसि सदा भवन्ति ॥ १॥ इहैव निन्द्यते शिष्टैर्व्यसनासक्तमानसः। मृतस्तु दुर्गतिं याति गतत्राणो नराधमः ॥२॥" अय- मभिप्राया-एतानि कर्माणि लोकवैमुख्यकारणानि परिहरन्नेव शिष्टजनप्रियो भवति । धर्मस्यापि स एवाधिकारीति । तथा दानं त्यागो विनय उचितप्रतिपत्तिः, शीलं सदाचारपरता, एभिराढ्यः परिपूर्णो यः स लोकप्रियो भवति । उकं च-"दानेन सत्त्वानि वशीभवन्ति दानेन वैराण्यपि यान्ति नाशम् । परोऽपि वन्धुत्वमुपैति दानात्तस्माद्धि दानं सततं प्रदेयम् ॥ १॥ जेण न किश्चिवि कजं तस्सवि घरमागयरस जे सुयणा । नूणं पहरयणा नियसीसं आसणं दिति ॥२॥ परिसुद्धसमायागे पावइ कित्तिं जसं च इह लोए । सघजणवल्लहोवि य सुहगइभागी य परलोए ॥ ३ ॥” एतस्य धर्म- प्रतिपत्ती फलमाह-एवविधो लोकप्रियो 'जनानाम्' असम्यग्दृशामपि 'जनयति' उत्पादयति “धर्मे' यथावस्थितमुक्तिमार्गे 'बहुमानम्' आन्तरप्रीति धर्मप्रतिपत्तिहेतुं बोधिवीजभूतं वा । सुजातवत् । कोऽयं सुजातः ? इति चेदुच्यते-- चम्पायां पुरि मित्रप्रभे राजनि राज्यमनुपालयति सकलश्रेष्ठिश्रेष्ठो धनमित्रनामा श्रेष्ठी बभूव । भार्या चास्य समान- रूपगुणा धनश्रीः । तपोश्च जिनधर्माराधनसारं त्रिवर्गसाधनसुखमनुभवतोर्वहोः कालात् जन्मान्तरोपार्जितसुकृतसञ्चयः पुत्रः समुदपादि । तस्य च वर्द्धनकेऽनेकनागरकनार्यः शिरस्यक्षतनिक्षेपं कुर्वाणाः पुत्रक सुजातो भूया इत्याशिपं प्रददुः। ततः पित्रा 'सुजातः' इत्यभिधानमदायि । अथासौ सितपक्षे शशाङ्क इव कृतसकलकलासंग्रहो यौवनश्रियाऽभ्यासितः, समानवयोभिरनेकर्नागरककुमारकैः परिवेष्टितो यथाभिमतं विजहार । कदाचिद्वीतरागमन्दिरेषु विचित्रस्नात्रसपर्यावर्य- चादित्रगीतनृत्यादिविनोदमचीकरत् । कदाचिदाचार्यादिसन्निधौ शुद्धतत्त्वाववोधकारिणी धर्मकथामाकर्णयत् । कदाचि- हे तूपपत्तिसारं सारधर्माचारे विचारमाचरत् । कदाचिन्मनोरथातीतदानानन्दितेन दीनानाथकदम्बकेन क्रियमाणं जिन- १ "वशेभवन्ति" इत्यपि ॥ शासनवर्णवादमशृणोत् । ततश्च तेनैवंकुर्वता भूरिभव्यलोको जिनमुनिशुश्रूषापरो व्यधीयत । अन्यदा धर्मघोपमन्त्रि- भार्यायाः पियशूनामिकायाश्चेव्यस्तं मित्रमण्डलेन सह विलसन्तमालोकयन्त्यो हृतहृदयाश्चिरं स्थित्या गृहमागताः। तां वाढ- माक्रोशन्तीमेवमूचुः । स्वामिनि ! दृष्टमद्यास्माभिरपूर्व किश्चिदाश्चर्य, तेन व्यामोहिताभिर्विस्मृतप्रयोजनाभिर्न लक्षितो बेलातिकमः, अत. क्षमस्वकमपराधमिति । ततश्च सविशेष पृच्छन्त्यास्तस्यास्ताभिः कथितम् । अस्तीह धनमित्रवेष्ठिसुतः सुजात्तः। नत्य ललितानि वचनानामगोचराणि विलोकितान्येव सुखमुत्पादयन्ति । कि वा जीवितेन, यदि तस्य स्मितसुन्दर वदनारविदं न विलोक्यते। ततः सा प्रियङ्गस्तद्दर्शनकुतूहलिनी स ममाभ्यर्णमार्गे गच्छन् दर्शनीय इति ताः किंकरीरादिदेश । दृष्ट्या चान्यदा तं वाढमावर्जितहृदया शेपान्तःपुरिकाणां पुरतः कृतसुजातनेपथ्या नेत्रवकरचरणादिक्रियामनुकर्तुमा- रब्धा । एटा च निरागतेन कटकव्यवहितेन मन्त्रिणा सुजात सुजातेत्यालापश्रवणाच्च विचिन्तितमनेन । अहो । विनष्ट- मन्त पुरम् । महाधूर्तश्चायं सुजातो गृहमागतोऽयाप्यते । न चाप्राप्तस्य दण्डो विधीयमानः परिणतौ सुखयति, राजादि- जनवाइमलादन्य । इत्यादि पर्यालोच्य कूटलेखं लिलेख । तद्वाहक चाज्ञातपुरुष शिक्षयित्वा राजान्तिकं निनाय, राज्ञश्च लेसंदर्भयाचकार । तत्र च किल लिसितमिदम्-'भोः सुजात ! त्वयोक्तं दशरात्रमध्ये मित्रप्रभ बद्धा तवार्पयिष्यामि तत्किमद्यापि प्रमाद्यसि ? फिलानिवारितप्रचारो भवान् राजमन्दिरः । इत्यादि लेखार्थमवधार्य राजा कुपितोऽपि न सुजाते मंभवतीदमित्यभिधान मन्त्रिणं विससर्ज चिन्तितवांश्च । यद्यप्ययमेवंविधस्तथाऽपि न प्रकटं दण्ड्यते । यतो न १ सा तेन गृहागन' इत्यपि ॥

·॥७॥ धर्मरक्षासवृत्तिकम् कोऽप्यस्यापराधं श्रद्धत्ते । विरज्यते च लोको मयीत्युपायान्तरमवधार्य राज्यकार्यचिन्तनव्याजेन देशपर्यन्तवर्तिनीमर- क्षुरी नगरी सुजातं प्रेषयामास । तन्नायकस्य चन्द्रध्वजसामन्तस्य लेखं च ददौ । 'किलायं वणिक् प्रच्छन्नं व्यापादनीयः' इति । चन्द्रध्वजोऽपि सुजातरूपमालोक्य चिन्तितवान् नैवविधमूर्तिनानेन विरुद्धमासेव्यते । तत्किमिदं राज्ञाऽऽदिष्ट मिति । भवतु वा किञ्चिन्नाहमेनं द्रुह्यामीत्येकान्ते गत्वा सुजातस्य लेखं दर्शयति स्म, अवादीच्च । यद्यप्येष राजादेशस्त- थाऽपि नाहमेवं करोमि, कि तु त्वया मदनुकम्पया प्रच्छन्नमासितव्यमित्यभिधायि । परिणायितः चन्द्रयशोभिधानां किश्चित्त्वगोषरोगभाजं निजभगिनीम् । सोऽपि संसारासारतां भावयंस्तथैव तस्थौ । साऽपि राजपुत्री तत्समीपप्रतिपन्न- श्रावकधर्मा तेनैव रोगेणाभिभूता समाधिना विमुक्तकाया सुरलोकं जगाम । ततः सुजातं परमोपकारिणं प्रणिपत्यैवमवा. दीत् । वद स्वामिन् ! किमिदानी भवतः संपादयामि ? सुजातः प्राह-यद्यपेतकलङ्कः पितरौ पश्यामि ततः प्रव्रजामीति मे मनोरथस्त्वमापूरयेति । ततो देवश्चम्पाया उपरि महती शिलामाधाय नभसि स्थितो राजानमुवाच यद्भवता कुमन्त्रि- लिखितकूटलेखविप्रलब्धेनाकृतापराधो धर्मपुरुषशिरोमणिः सुजातो विनाशितस्तस्य दुर्नयस्य फलमिदानीमनुभूयताम् । एष नयाभ्यद्य भवन्तं सपुत्रकलत्रनगरनागरकं यममन्दिरमिति । ततो राजा पश्चात्तापानलदह्यमानमानसः स्वामिन् ! मा मैवमकारुणिको भूः, समादिश कालोचितमित्यभिधाय प्रणतिपूर्व देवं प्रसादितवान् । सोऽवोचत्-इदानीमपि तं गुरु- गौरवपूर्वकं यदि चम्पायां प्रवेशयमि ततोऽस्ति भवता मोक्षो नान्यथेति । राजा प्रत्याह-महाप्रसादो महामसादः क्क पुनरिदानी स प्राप्यते । देवेनोक्तम्-इहैवोद्याने मया नीतस्तिष्ठति । ततः प्रमोदभरनिर्भरेण राज्ञा महाविभूत्या प्रवे- शितः । प्रमोदितो पितरौ । जातो जनानां महानन्दः । प्रभावितो जिनधर्मः । सुजातोऽपि जातवैराग्यप्रकर्पो राजानमनु- ज्ञाप्य सह पितृभ्यामन्यैश्च भविकलोकः प्रनजितः । सुगति स प्राप्तवान् । एवं लोकप्रियो जनानां धर्मबहुमान जनयति । अन्यैरप्युक्तम्-"युक्कं जनप्रियत्वं शुद्धं तद्धर्मसिद्धिफलदमलम् । धर्मप्र- शंसनादेवीजाधानादिभावेन ॥१॥” इति गाथार्थः ॥ ११ ॥ अथ पञ्चमो गुणोऽक्रस्तं क्रूरस्वरूपप्रतिपादनद्वारेणाह- कूरो किलिलुभावो सम्मं धम्मं न साहिउँ तरइ।इय सो न एत्थ जोगो जोगो पुण होइ अकूरो॥१२॥ 'अरः क्लिष्टभावः' क्रोधादिदूपितपरिणामः 'सम्यग' अकलड्डू धर्म 'न' नैव 'साधयितुं' आराधयितुं 'तरई' इति शक्नो- ति । स हि परच्छिद्रावलोकनलम्पटः कलुपमनाः स्वानुष्ठानं कुर्वन्नपि न फलभाग् भवतीति । उक्तं च--"पत्तंपि धम्म. रयणं कुरो हारेइ कोहमोहंधो । जह कूलवालनामो समणाभासो गुरुपओसी ॥१॥ तवसुत्तविणयपूया न सङ्किलिहस्स हुति ताणंति । खमगागमि विणयरया कुंतलदेवी उदाहरणा ॥२॥” इति' अस्माद्धेतोरसौ नैवात्र शुद्धधर्मयोग्य उचितः। पष्टीसप्तम्योरर्थ प्रत्यभेदादस्येति दृश्यम् । योग्यः ‘पुनः' एवकारार्थः । ततो योग्योऽक्रूर एवेति योगः। यत:--"नो परलोगो न जिणा न धम्ममो गंडपीलसीलं तु नत्थहमियावि तहा एमाइ न मन्नई एसो ॥१॥" लघुकर्मत्वात्। इति गाथार्थः॥१२॥ अथ पष्ठगुणस्वरूपमाह १ 'धमो नो' इत्यपि । २ 'तत्थट्टि-' इत्यपि ॥ इहपरलोगावाए संभावेतो न बट्टई पावे । वीहइ अयसकलंका तो खलु धम्मारिहो भीरू ॥ १३॥ 'इहलोकापायान्' राजनिग्रहादीन् , परलोकापायान्' नरकगतिगमनादीन् , 'संभावयन्' मनसा सङ्कल्पयन् , 'न वर्तते' न प्रवर्तते 'पाप' हिंसाऽनृतादौ । तथा 'बिभेति' उत्रसति 'अयशाकलङ्कात्' कुलमालिन्यहेतोः, अतोऽपि कारणात् पापे न प्रवर्तत इति योगः। ततः 'खलुः' अवधारणे धर्माहः एव पापभीर्भवतीति । अयमिह भावार्थः यः पापकर्मचिकी- पाभावे युक्तायुक्तमालोचयति, स धर्मोचित इति। उक्तं च 'अणुरायरहसपरिपिल्लियंमि चलियंमि इंदियग्गामे । ते धन्ना जाणमई जुत्ताजुत्तं वियारेइ ॥१॥ स हि किल-"वमारणअब्भक्खाणदाणपरधणविलोयणाईणं । सबजहन्नो उदओ दसगुणिओ एक्कसिकयाणं ॥ १ ॥” इत्यादिपापफलानि श्रुत्वा सुतरा दुर्गतिहेतून् परित्यजति सुलसवत् ॥ १३ ॥ तथा हि तच्चरितमिदम्- रायगिहे नगरे कालसूयरिओ नाम सूणाजीवी अहेसि । सो य किर अभधो दिणे दिणे पंच पंच महिससए वावाइयवं । तओ सत्तमपुढवीओवि अभहियं पावमज्जियंति । गहिओ चरमकाले महारोगायंकेण । धाउविवजया पंचवि इंदियत्थे विवरीए वेएइ । सुरहिसिसिरं विलेवणमसुइउसिणं कद्दमति मन्नइ । एवं भोयणपाणतूलिमाइसु विभासा । तस्स सुलसो पुत्तो सघायरेण पडियारं करावेड । जाहे सो रई न लहइ, ताहे सुलसो अभयकुमार मित्तं पुच्छइ । सो भणइ-भद ! जीवघायाओ इमेण घोरं पावकम्ममुवज्जियं, तमिह लोए चेवोइन्न । तो ठवेहि एयं कंटकसेजाए । विलिंपेहि असुइणा। 'पाप' इति न कचित् । २ व्यापादितवान् ।। - ·-- . V धर्मरमप्रसवृत्तिकम् पेज्जहि खारतोरविगंधिनीराई, जेण रई पाउणत्ति । सुलसेणावि तहाकरण पत्तपरिओसो कंचि कालं जीविऊण काल- गओ गओ सत्तमपुढवि सोयरिओ। ठविओ सयहिं सुलसो तस्स पए भणियो य कुणसु जणयववसायं । सोवि जण- याणुभूयं संभरमाणो न तरामि पावफलाणि सोढुंति जंपंतो नेच्छइ । इयरे भणंति-पावं विभागे काऊण गिहिस्सामो। तओ तेसिं वोहणत्यं सुलसेण ताडिओ तिण्हकुहाडेण निदयं नियपाओ। आरसंतेण य भणिया बंधवाः, भो भो विभायह दुक्खं, गिण्हह थोवं थोवं, जेण मे सुहं भवइ । तेहिं भणियं-वच्छ ! सुट्ट गिण्हामो जइ अम्हासु संकमइ, किं तु नत्थि उवाओ जेणन्नसंतियं दुक्खमन्नम्मि संकमइ।तो कि भणह तुह पावं विभइस्सामोत्ति तेण वुत्तालद्धनिच्छिया छिया तुहिका सयणा। इयरोवि अभयकुमारेण भगवओ समीवे सायगधम्म गाहिओ।पालिऊण य तं विहिणा पाविओ देवलोगति ॥१३॥ अथ सप्तमगुणं स्वरूपतः फलतश्चाह- असढो परं न वंचइ वीससणिज्जो पसंसणिज्जो य । उज्जमइ भावसारं उचिओ धम्मस्स तेणेसो॥१४॥ शठो मायावी, तद्विपरीतः 'अशठः' 'परं' अन्यं 'न वश्चति' नाभिसरधत्ते । अत एव 'विश्वसनीय प्रत्यवस्थानं भवति । इतरः पुनरवश्चन्नपि न विश्वासकारणम् । यदुक्तम्-"मायाशीलः पुरुषो यद्यपि न करोति किञ्चिदपराधम् । सर्प इवावि- श्वास्यो भवति तथा ह्यात्मदोषहतः ॥१॥" तथा 'प्रशंसनीयः' श्लाघनीयश्च स्यादशठः, इति प्रक्रमः । यतोऽवाचि- "यथा चित्तं तथा वाचो यथा वाचस्तथा क्रिया । धन्यास्ते त्रितये येषां विसंवादो न विद्यते ॥ १॥ तथा 'उद्यच्छति' प्रयतते धर्मानुष्ठान इति गम्यते । भावसारे सद्भावसुन्दरम्, न पुनः पररञ्जनाय कूटक्षपकवत् । उक्तं च-"जोवि य पाडेऊणं मायामोसेहि खाइमुद्धजणं । निग्गाममझवासी सो सोयइ कवडखमउघ ॥१॥" 'उचितः' पात्रं धर्मस्य' उक्ता- न्यर्थस्य 'तेन' हेतुना 'एप' अशठः । स्वार्थप्रवृत्तित्वात्तथाविधश्चातिदुर्लभः । यतोऽवाचि-"भूयांसो भूरिलोकस्य चम- स्कारकरा नराः । रञ्जयन्ति स्वचित्तं ये भूतले ते तु पञ्चषाः ॥ १॥” इति गाथार्थः ॥ १४ ॥ अथाष्टमगुणगणान् व्यावर्णयन्नाह- उवयरइ सुदक्खिनो परेसिमुझिय लकजवावारो। तो होइ गम्भवकोणुवत्तणीओ य सबस्त ॥१५॥ 'उपकरोति' उपकाराय प्रवर्त्तते, अभ्यर्थितसारतया। 'सुदाक्षिण्यः' शोभनदाक्षिण्यवान्। कोऽर्थः ? यदिहपरलोकोपका- रिप्रयोजनं तस्मिन्नेव दाक्षिण्यवान् , न पुनः पापहेताविति । सुशव्देन दाक्षिण्यं विशेषितम् । 'परेपां' अन्येपाम् । कथम् ? इत्याह-'उज्झितस्वकार्यव्यापारः' परित्यक्तात्मप्रयोजनप्रवृत्तिः, 'ततः' कारणात् भवति 'ग्राह्यवाक्यः' अनुल्लङ्घनीया- देशः । तथा 'अनुवर्तनीयश्च' अभीष्टचेष्टितश्च 'सर्वस्य' धार्मिकलोकस्येति हृदयम् । स हि दाक्षिण्यगुणेनाकामोऽपि धर्ममा- सेवते । क्षुल्लककुमारवत्- किर सागेए नयरे पुंडरीओ नाम रामा । कंडरीओ से भागा जुवराया य । तस्म य रूवोहामिव सुरंगणा जसभहा भारिया।सा कयाइ कयसिगारा निझाइदा नरनाहेण । कुसमसरवेयणाविहुरियहियएणपस्थिया य दो तिन्नि वाराओ नेच्छा भणइ य । कहं भाउणोवि न लज्जसि ? तओ न एयमि जीवंते एसा ममं इच्छइत्ति छिदूं लहिऊण घाइओणेण कंडरीओ। तओ निन्नायपरमत्या नत्यि एवस्त अकरणिति सीलभंगभीया पलाणा जसभद्दा । कहाणयविसेसेण पत्ता सावस्थि । दहण वियारभूमिनियंताओ साहुणीओ लग्गा पिट्ठओ पत्ता तदुवस्सयं । पडिया पाएसु कित्तिमइमयहरियाए । धम्मलाभपुष- मासासिया तीए । एईएवि रुयंतीए नियवृत्तंतं निवेइऊण मग्गिया पवज्जा । उचियत्ति पधाविया विहिणा । पावालिया पवजा । नवरं पच्छन्नो गम्भो मं न पचावेहित्ति मयहरिगाए पुवि न सिहो सो पइदिणं पवडिओ। पुच्छियाए य साहियो सम्भायो । मयहरियाएवि सिहं सेजायरीए । तीएवि माइपिइभूयाए पच्छन्नं पडिजागरियाए जाओ से दारओ सलक्ख- णोत्ति परिवालिओ अठ्ठवासो । तओ पवाविओ अजियसेणसूरिणा । कयं से नामं खुड्डगकुमारोत्ति । परिवालियदुवाल- सवाससामन्नपरियाओ कयाइ वसंतसमए दलूण तरुणवग्गं विविहकोलाहिं कीलंतं पडिभग्गो संजमाओ। तो अट्टवसट्टेण साहिओ सम्भावो संघाडइलस्स । तेणावि अणुसासिओ जाहे न बुज्झड, ताहे निवेइयं जणणीए । तीएवि बहुविहमणु- सासिऊण जाहे न बुज्झइ, तओ वुत्तो पुत्त ? दुवालसवासाणि सइच्छाए तए सामन्नमणुचिन्नमियाणिं महवयणेय तत्तिय पालेसु । तओ दक्खिन्नसारयाए ठिओ तत्तियं कालं । तयंते पुच्छिया जणणी भणइ-मम जणणिभूयं पवत्तिणिं पुच्च हि । पुच्छियाए तीएवि असुहस्स कालहरणंति काऊण पडिच्छाविओ दुवालसवासाणि । एवं आयरिएण उवज्झाए- णावि धारिओवि जाहे न चिट्ठइ ताहे अहो! दारुणो कम्मपरिणामोत्ति भावयंतेहिं तेहि सबहिं उबेहिओ । नवरं पुत्तसिणे- हमोहियाए जणणीए चिररक्खियं मुद्दारयणं कंवलरयणं च समप्पिऊण भणिओ, सागेए तुह चुल्लपिया पुंडरीओ राया, तस्स एयाई दंसेज्जासि जेण परिन्नायमुद्दारयणो तुह रजभायं देइत्ति पडिवज्जिऊण गहियवेसो चेव पत्तो सागेय । आवा- १ 'भणिय' इत्यपि ॥ -- ·धर्मरमप्रसवृत्तिकम् ॥९॥ सिओ रायभवणेगदेसे । तकालं च रायभवणंगणे पवत्तं महापेच्छणयं । मिलिओ पहाणलोगो । अहंपि चिरकालाओ अज पेच्छणयदसणसुहमणुहवामित्ति काउं पत्तो खुड्गकुमारोवि । जायमारूढरंगभरं महापेच्छणयं जाव य किंचि साबसेसा जामिणी न य पारिओसियं पडइत्ति आलस्सेण निदाइया नट्टिया । तओ मा रंगभंगो होउत्ति तीए बोहणस्थ- मुग्गीयं मयहरिगाए--"सुख गाइभं सुष्टु वाइअं सुङ्गु नच्चियं सामसुंदरि! अणुपालियदीहराइयाओ सुमिणते मा पमायए"। तं च सोऊण पडिबुद्रेण पस्तित्तं कंवलरयणं चेहएण, जुवराएण जसभइण कुंडलं, सिरिकताए सस्थवाहीए हारो, जयसं- धिमंतिणाकंकणं,कन्नपालमहामिठेण रयणंकुसो। पंचविएयाणि लक्खमोल्लाणि निवडिएसु रायाइपसाएसु जाओ नट्टियाए महालाभो । पभाए पुठो रन्ना चेल्लगो कीस तुमं तुटोसि । तेणावि साहिओ स वृत्तंतो जाव रजत्थी समागओम्हि । दंसियं मुद्दारयणं । रन्ना भणियं ता गिण्हाहि हियइच्छियं मंडलं । चेलएण भणियं-अलं रजेण, सुविणयमेत्तंमि जीवि- यम्मि संजममवाणुपालिस्सामित्तिाजसभद्देण सिह अहंपि, वुड्डो राया ता रजं गिण्हामित्ति चिंतंतो एयाए विवोहिओम्हि । सिरिकताए वुत्तं अहं चिरपवसियस्स सस्थवायरस ता पुरिसंतरमन्निसामित्ति वियप्पतीएयाए विवोहियम्हि । मंतिणावि निवेइयमहमन्नण राइणा पलोभिओ कि नियसामियं धाएमि न वसि ? चिंताउलो एयाए संबोहिओम्हि । कन्नपालेणवि कहियं-अहममुगेण वेरिनरिंदेण बहुदचं दाऊण पट्टहत्थिं मग्गिओ माराविओ वा किं कायघमूढो एयाए वेयाविओ- म्हिति । तओ राइणा अच्छलं तुम्हाणं सधेसिं करेह हियइच्छियाइंति वुत्तेहिं सुदेसणासवणपडिबुद्धेहिं गहिया सवेहि खुड़गकुमारसमीवे पवजा । तेहिं सहिओ समागओ गुरुसमीवं खुड़गकुमारो ।कुलाणुरूवमेयंति पसंसिओ गुरुहि जाओ सकजमाहगोत्ति । एवमेएण संजमो दक्सिन्नगुणेण चिरमणुपालिओ परिणामसुहावहो य संवुत्तोत्ति॥ १५ ॥ अय नवमं गुणमाश्रित्याह- लज्जालुओ अकज्जं वज्जइ दूरेण जेण तणुयंपि । आयरइ सयायारं न मुयइ अंगीकयं कहवि ॥ १६ ॥ 'लज्जालुओ' इति प्राकृनशैल्या लज्जावान् 'अकार्य' कुत्सितकृत्यं, नञः कुत्सार्थत्वात् 'वर्जयति' परिहरति 'दूरेण' विप्रकर्पण 'येन' हेतुना तेन धर्माधिकारीति प्रकृतेन योगः । 'तनुक्रमपि' स्तोकमपि । उक्तं च-"अवि गिरिवरगरुयदुरं- तदुक्यभारेण जंति पंचत्तं । न उणो कुणंति कम्मं सप्पुरिमा जं न कायचं ॥ १॥" 'आचरति अनुतिष्ठति 'सदाचार' शोभनव्यवहारं, तस्यालज्जाहेतुत्वात् । तथा 'न' नैव 'मुञ्चति, उज्झति 'अङ्गीकृतं' आरब्धं धर्ममिति गम्यते । 'कथम प' नेहवलाभियोगादिनापि प्रकारेणेति लज्जाहेतुत्वादारन्धपरित्यागस्य । तथा चाह-"दूरे ता अन्नजणो अंगे च्चिय जाई पचभूयाई । तेमि चिय लज्जिजइ पारद्धं परिहरंतेहिं ।। १॥" प्रायः सुकुलोत्पन्न एवंविधो भवति । इतिगाथार्थः॥१६॥ इहोदाहरणम्- एगंमि नयरे चंडरुहो नामायरिओ विहरइ । सो य किर संजलणसीलो पए पए साहूणं रुसइत्ति कोहोदयभीरू भिन्नोव- म्मए ज्झाणकोहोवगो चिट्ठइ । अन्नया एगो सेठिपुत्तो नवपरिणीयनेवच्छो केलिकिलवयंसपरिगओ तमुजाणमागओ। नओ परिहासवंदणेण वंदिऊण साहुणो वुत्ता तंमित्तेहिं । भयवं ! एस अम्ह वयंसो कुरूवकन्नयालाभाओ वेरग्गिओ तुम्ह समीचे पदइउमागओ । तओ केलिकिला एएत्ति न दिति साहुणो तेसिमुत्तरं । जाहे दोचंपि तच्चपि कोलाहलेन सज्झायविग्धं करिति ताहे साहूहिँ भणिया-जइ एवं गच्छह इह नाइदूरे अम्ह गुरू पहावेही । गंतूण गुरुसमीचे तहेव भणिउमारला । तओ ज्झाणवाघायकुविएण भणियं सूरिणा जइ सञ्चमेयं ता मिग्धमागच्छ हसंतो समागओ दारो। खेलमल्लयभूईए लुचिर्ड पवत्ता सूरिणो । ताहे ते वयंसा ससज्झसा मा मा भयवं! एवं करेहि, परिहासो एस अम्हेहिं कोत्ति जाव जंपति ताव लहुहत्थयाए दरलंचिओ एस चिंतिउं पवत्तो । लजिज्ज इदाणिं दरदिक्खिएहिं परिभमतेहिं ता संपयं पारद्धनिवाहणमेव सेयं । जओ-“अलसायंतेणवि सज्जणेण जे अक्खरा समुल्लविया । ते पत्थरटंकुक्कीरिय छन हु अन्नहा होति ॥ १॥" एवं भाविऊण भणियं-~-भयवं ! मा एएसिं सुणेहि । अहं तुमं च एत्थ पमाणंति । परियाणि- यपरिणामेन पचाविओ गुरुणा । उवालंभभीया पलाणा इयरे । चेलओवि पहमुहपंकओ वंदिऊण गुरुं भणिउमारद्धो। दमगभावं मोयाविऊण हाविओहं भदंतेहिं चकवाटिपए । किं तु पभाए पभूयसयणा में इओ वाविरसंति, ता करेह पसायं रयणीए देसंतरगमणेण । आयरिएहिं भणियं-अहं रत्तीए न पेच्छामि ता पेहेहि मग्गं जेण सुहेण वच्चामो । आगो सोहिऊण खुड्डगो । पत्थिया दोवि । अन्नायनिसाचरो गुरू पए पए पक्खलंतो, एरिसो मग्गो सोहिओत्ति भणंतो सीसं सीसे दंडेण ताडेइ । तेणावि एस महप्पा मए संताचे पाडिओत्ति संविग्गेणारोविओ पिट्ठीए।तहावि अंधयारदोसेण परि- क्खलंतं तमायरिया पुणो पुणो ता.ति भणंति य । अरे दुट्ठसेह ! एरिसो मग्गो विसोहिओ । सोवि अहो ! मे अहन्नया जमेस महप्पा एरिसवसणमुवणीओ। पभाए विस्सामणाइणा तहाजइस्सं, जहा संतावविरहिओ सुहभायणं भविस्सइत्ति १“चिर-" इत्यपि ॥

·- धर्मरक्षासवृत्तिकम् भावितो सुज्माणं पाविऊणापुपकरणसवगसेढिकमेण केली मंवुत्तो । सुई सुटेण य गंतुं पपत्तो । तारे आवरिया निम्हि- या उवसंतकोवा य पुच्छंति । अजो ! फीस संपयं न सलसि। तेण भन्नड, जेण सुडु पेच्छामि बत्तिर्णी । सूरीहिं मणियं, चक्खुणा नाणेण वा ? । सो घेइ नाणेणं । केरिसेण छाउमथिएण केवलिपण या ? । भयवं ! फेवलिएणंति तपयणमाय- निऊणाउट्टा सूरिणो फेवली आसाइजोत्ति अप्पाणं निंदिउं पवत्ता । एत्यंतरे पहाया रयणी, दिहा य फेमुलुचपण कोमले तस्स मत्थए रुहिरारुणा दंडपहारवणा । आयरिएहिं विचिंतियं च । धिरत्थु मे पंटियरस, धिरत्यु मे ययपरिणामम्म, धिरत्धु मे दीहरसमणभावस्स, जेण मए एस कोहपिसागो न घसीको । पेच्छ एएणादिणदिक्विएणावि विढचपरमो. वसमेण सकजमाराहियंति । एवं महावेरग्गमग्गलग्गा सूरिणोयि फेवलमुप्पाडिऊण कमेण पाविया नेइपुरंति । एवं लज्जालुणा चंडरुसूरिसीसेण सामन्नमासाइयमाराहियं पेति ॥ अथ दशमं दयालुत्वगुणमाह- मूलं धम्मस्स दया तयणुगयं सबमेवणुटाणं । सिद्धं जिर्णिदसमए मग्गिजइ तेणिह दयालू ॥ १७ ॥ 'मूल' आद्यकारणं 'धर्मस्य' उक्तनिरुक्तस्य 'दया' प्राणिरक्षा । यतोऽस्या एव रक्षार्थं शेपमतानि । तथा चाऽवाधि- "अहिंसैपा मता मुख्या स्वर्गमोक्षप्रसाधिनी । अस्याः संरक्षणार्थ प न्याय्यं सत्यादिपालनम् ॥१॥" तथा-"नः मृदं यथा कुम्भो नर्ते वीजं यथाकुरः । निर्मालिन्यस्तथा धर्मो नर्ते स्याज्जीवरक्षणम् ॥ १॥" 'तनुगत' सत्महभावि 'सर्व- मेव' विहाराहारतपोवैयावृत्त्यादिसदनुछानं 'सिद्धं' प्रतीतं 'जिनेन्द्रसमये' पारगतागमे । उफ च--"न सा दीक्षा न सा भिक्षा न तज्ज्ञानं न तत्तपः । न तद्दानं न तद्धयानं दया यत्र न विद्यते ॥१॥" 'मृग्यते' अन्विप्यते 'तेन' फारणेन 'इह' धर्माधिकारप्रस्तावे 'दयालुः' दयाशीलः । इदमत्र तात्पर्यम्-यः स्वत एव दयालुः स सुसनेर्यासमितिप्रत्युपेक्षणादी प्रवर्त्तते, अतो धर्मयोग्यो भवति धर्मरुचिवत् । श्रूयते चागमे- कश्चित् कुलपुत्रकः परलोकभीरुर्गृहवासमारम्भवहुलमवधार्य तापसानां मध्ये प्रमजितः । तानपि कन्दमूलोत्पाटनाधा- रम्भप्रवृत्तानवलोक्य सविपादो जज्ञे । यतस्तेऽपि फिल चतुर्दश्यादितियिष्यनांकुट्टिमाघोपयन्ति स्वकीयाश्रमे । ततो न कोऽपि तस्मिन् दिने पुष्पफलकन्दानयनाय वनं प्रति गच्छति । सोऽपि धर्मरुचिस्तदेकं दिन बहुमन्यमानोऽहो ! मुन्दरं भवति, यदि सर्वदेयमनाकुट्टिरुदघुप्यतेति चिन्तयन्नासाश्चक्रे । कदाचिदासन्नमार्गे साधू मजन्तानालोक्य भद्रकतया तावपृच्छत् भो तपोधनौ । किमरण्य प्रति प्रस्थितौ युवाम् ? किं भवतां धर्मेऽद्यानाकुटिर्न विधीयते । तमृजुशीलमालोक्य साधू प्रत्यूचतुः । तापसकुमार ! अस्माक धर्मे सर्वदाऽनाकुटिरेव । यतो वयं न कदाचनापि सचेतनां पृथ्वीमुपमर्दयामः । न सचेतनं वारि व्यापारयामः । नाप्यनेकसत्त्वव्यापत्तिहेतुवैश्वानरमुद्दीपयामः । न चापि तृणलतामवालपुष्पफलकन्दादि- वनस्पतीन् संघट्टयामः, उत्पाटयामो, भुग्महे वा । अतोऽस्माकं धर्मे सर्वदाऽनाकुटिरेवेति । श्रुत्वेदं दयाशीलतया ताभ्या- मेव सह गत्वा गुरोरात्मानं निवेद्य प्रबजितः सुप्रनजितश्च वभूव धर्मगचिरिति ॥ १७ ॥ इदानीमेकादशं गुणमाह- १ "कुट्य" इत्यपि ॥ मज्झत्थसोमदिट्ठी धम्मवियारं जहट्टियं मुणइ । कुणइ गुणसंपओगं दोसे दूरं परिचयइ ॥ १८ ॥ मध्यस्था क्वचिद्दर्शने पक्षपातविकला सौम्या च प्रद्वेपाभावादृष्टिदर्शनं यस्य स मध्यस्थसौम्यदृष्टिः' सर्वत्रारतद्विष्ट इत्यर्थः । 'धर्मविचार' नानापापण्डमण्डलीमण्डपोपनिहितधर्मपण्यस्वरूप 'यथावस्थितं' सगुणनिर्गुणाल्पवहुगुणतया व्यव- स्थितं कनकपरीक्षानिपुणविशिष्टकनकार्थिपुरुषवत् 'मुणति' बुद्ध्यते, अत एव 'करोति' विदधाति 'गुणसंप्रयोग' गुणैः ज्ञानादिभिः सह संवन्धं 'दोपान्' गुणप्रतिपक्षभूतान् 'दूर' इति दूरेण 'परित्यजति' परिहरति सोमवसुब्राह्मणवत्- तेण किर दुन्भिक्खे कुडुंवं निघाहिउं सुद्दपरिग्गहो गहिओ । न य तं जीवियंति वेरग्गगओ सुद्धिनिमित्तं पत्थिओ पाडलिपुत्तं । अंतरा य वंभणसुन्हमप्पं तप्पाइयं बंभणनिवारियग्गिदाहं दळूण मरणंपि अविहिणा न सुंदरंति भातो पत्तो एगं सन्निवेसं । पविठो एगस्स अबत्तलिंगिणो मढियाए । सोवि चरियाकालो चट्टइ । अतिही य तुमंति चिछ मढी- याए वोत्तूण पविठ्ठो गामं । खणंतरे विउलगहियभत्तो पत्तो य । भुत्तं पज्जत्तं दुवेहिंपि । पत्थावे पुच्छिओ सोमवसुणा केरिसो तुम्ह धम्मो ? कि.वा एत्थ तत्तंति ? । तेण भणियं, भट्ट ! एगस्स गुरुणो अम्हे दो सीसा आसि । अचिरदि- क्खियाणमम्हाण परोक्खीभूओ गुरू । उवइटं च तेण अम्हाणं 'सुहं सोयचं, मिडं भुजेय,लोयप्पिओ अप्पा कायपोन य एयस्स अत्थो कहिओ । तओ अहं सवुद्धीए इह गामे चिहामि । मंतोसहाइहि लोगस्सुवगारं करेमि । अओ चेव लोयप्पिओ भोयणं च मिठं पावेमि । एसा य मज्झ सेज्जा तओहं सुहं सुवामि । एत्तियं तत्तं भए नायं । परमत्थं पुण गुरुणो जाणंति । तओ चिंतियं सोमवसुणा सोहणो गुरुवएसो, न पुण एस परमत्यो । भणियं च कहिं पुण ते गुरु- - - + ·॥११॥ धर्मरक्षप्रवृत्तिकम् भाया। सिहमियरेण अमुगत्यगामे चिट्ठति । दुइयदिवसे तत्धेव गओ सोमवसू, मिलिओ नस्स । तेणावि कयमुचियंभणियं च भोयणावसरे एहि मए सद्धिं चलिया दोवि । पविसंतो गामे भणिओ एगेण अधत्तलिंगीएहिं मम गेहे पालिं खेडसु । तेण भणि एस पाहुणगो । एही तओ एसोवि, तुमंपि एहत्ति भणंतेण तेण नीया दोवि गिर्ह । कयं चलणसोयाइयं । भुत्ता दोवि सबकामगुणियमाहारं । गया सहाणं । पुच्छिओ बंभणेण सो समायारं । तेणावि कहियपुषवुत्तं । तेण भणियं महमेगंतरियं भुंजामि तओ मिहं होइ । झाणज्झयणपरिसंतो जत्थ व तत्थ व सुहं सुवामि ।नीरीहचित्तोत्ति पिओ सध. लोयस्स । एवं गुरुवयणमाराहेमि । तओ सोमवसू सोहणतरो एस, किं तु गंभीरो गुरूवएसो न नजइ सम्भावोत्ति भा- वेतो पत्तो पाडलिपुत्तं । तत्थ किर पसिद्धो तिलोयणनामो पंडिओत्ति गओ तस्स गेर्ह । पविसंतो अणवसरोत्ति पडिच्छा- विओ दोवारिएण । ताव य गहियकुसुमदंतवणो समागओ पुर्फवडुगो। सो पुण मग्गिज्जतोवि दंतवणमदाऊण पविठो अभंतरं । खणंतरे निग्गंतूण सबस्स दाउमारद्धो। किमेस पुरिमदितो ? किमियाणे देइत्ति पुच्छिए सोमवसुणा सिहं दोवारिएणं । पढम पहुणो दिने गोरवं होइ इयरहा अवन्ना। तदुवरियं सेसाणं सेसा चेव भवइ । एत्थंतरे तदासन्नगिहे दो पुरिसा आयमणं मग्गंति । दिनमेगस्स एगाए तरुणीए तं चैलुगाए, वीयरस दीहदंडएण उलंकरण । तत्थवि पुढेण कारणं सिह दोवारिएण । पढमो एयाए भत्ता, बीओ परपुरिसो, अओ एयस्स एवं चेव दाउमुचियंति । अहो ! नीइ- मत्तो परिवारोवि पंडियस्सत्ति चिंतिरस्स भट्टस्स समागया गहिरतूररवा, पूरियदियंतरा, पढंतभूरिभट्टचट्टा, सिविया- १ 'पुच्छिो" इत्यपि । २ 'तदासन्नि' इत्यपि । ३ 'वालगाए' इत्यपि । ४ "चिंतितस्स" इत्यपि ॥ रूढा, दुवारासन्नमेगा तरुणी । पुच्छियं सोमवसुणा, का एसा ? किमेवमागच्छइत्ति । तेण भणियं एसा पंडियधूया, राउले पायपूरणेण पत्तसंमाणा सगिहमागच्छइ । कहंति सुण राइणा पाओलंविओ-"तेन शुद्धेन शुद्ध्यति" तओ इमीए पूरिओ अ-"यत्सर्वव्यापकं चित्तं मलिनं दोपरेणुभिः । सद्विवेकाम्वुसंपर्कात्तेन शुद्धेन शुद्ध्यति ॥१॥" ताव य पविठ्ठा गिहमेसा । समाइच्छिया जणएण, परियणेण य । अहो ! परियणोवि इमस्स पंडिओत्ति विम्हिओलद्धावसरोगओ सभा- गयस्स पंडियस्स पासं । कयाभिवायणो पत्तस्संमाणो निविठ्ठो उचियासणे । एत्थंतरे गुरुजाया मए सुविणे भुत्ता ता करेहि मे विसोहिति विन्नत्तो केण य बडुएणं तिलोयणो । तत्तलोहनारिअवरुंडणाओ ते सुद्धित्ति वुत्ते अब्भुवयं बडु- गेण । कया अग्गिवन्ना लोहनारी । तमालिगतो सो गहिओ पुबनिउत्तपुरिसेहिं । सुद्धो सुद्धोत्ति पडिया ताला । ताव सोमवसुणावि सवुत्तंतनिवेयणपुधमग्गिय पच्छित्तं । परिभाविऊण गहियाणेण दो मट्टियागोलगा उल्लो सुक्को य । पक्खि- त्ता कुडे उल्लो विलग्गो तत्थ न इयरो। तओ भणिओ सोमवसू , भट्ट ! सुक्कगोलगसमो तुममओ सुद्धो चेव । पुणो भणियं सोमवसुणा वयगहणं काउमिच्छामि, केरिसस्स गुरुणो समीवे करेमि १ । भणियं पंडिएण, जो 'सुहं सोयचं, मिहं भुजियचं, लोयप्पिओ अप्पा कायद्यो' त्ति एएतिं तिण्हं पयाणमत्थं बुझइ, पालेइ य, निप्पिहो य सबहा, तस्स समीवे पछयाहि । सोमवसुणा भणियं, को पुण एएसि पयाणमत्थो । पंडिएण भणियं, जो रागदोसविरहिओ परिचत्तारंभपरि- ग्गहो सुहज्झाणोवगओ सुयइ सो सुहं सुवइ । जो महुयरवित्तीए अकयमकारियं मुहालद्धं सबपाणिपीडापरिहारेणारत्तदुह्रो १ कचित् "अ" नास्ति ।। मुंजइ सो परिणामसुंदरंति मिठं भुंजइ । जो मंतमूलोसहाइयउवयारमकरितो परलोयाणुठाणसारयाए सबलोयाण वल्लहो होइ सो लोयप्पिओत्ति वुच्चइ । निरीहो जो भत्ताणुरत्तलोयाओ न धणधन्नहिरन्नसुवन्नाइ समीहइत्ति । एवमवहारियभा- वत्थो चलिओ गुरुमन्निसिउं माहणो । मिलिओ एगत्थ उजाणे सुघोसगुरुणं । वंदिऊण पुच्छिओ पुवभणियपयाणमत्थं । साहिओ जहुत्तो गुरूहिं । निरीहत्तजाणणत्थं चिठिओ तत्थेव रत्ति । दिठमावस्सयाइकिच्चं साहूणं । जाव सज्झायं काऊण पसुत्ता साहुणो । आयरिया य वेसमणोववायमज्झयणं परियहि पवत्ता । तप्पभावेण य समागओ वेसमणसुरो'। लिओ निसुणंतो। परिसमत्ते तंमि अहो ! सुसज्झाइयं सुसज्झाइयं भणंतो पडिओ गुरुचलणेसु । विन्नविउं पवत्तो, भयवं ! तुहोहं तुह्माणं, वरेह वरं, हिरन्नं वा, सुवन्नं वा, दुपयं वग, चउप्पयं वा जंभे रोयइ तं सघं संपाएमि। आयरिएहि भणियं धम्म- लाभो ते भवउ न केणावि किंचणे पओयणति । ताह अहो!भे सुलद्धं जम्म जीवियंति पंतो उज्जोइयदिसामंडलो वंदि- ऊण गुरुं गओ सट्ठाणं सुरवरो । सोमवसूवि अहो । निरीहत्तंति परितुहमणो साहियसब्भावो पवाविओ गुरुहिं । जाओ संजमाराहगो । एयारिसो मज्झत्थो धम्मारिहोत्ति ॥ १८ ॥ अथ द्वादशं गुणरागिणं स्वरूपफलोपदर्शनद्वारेणाह- गुणरागी गुणवंते बहु मन्नइ निग्गुणे उवेहेइ । गुणसंगहे पवत्तइ संपत्तगुणं न मयलेइ ॥ १९ ॥ गुणेषु धार्मिकलोकभाविषु रज्यत्येवंशीलो 'गुणरागी' । 'गुणवन्तः' गुरुगुणभाजो यतिश्रावकादीन् 'वहु मन्यते' मनः प्रीतिभाजनं करोति । अहो ! धन्या एते, सुलब्धमेतेपा नरजन्मेत्यादि । तर्हि निर्गुणान्निन्दतीत्यापन्नम् । यथा देवदत्तो ·- ॥ १२॥ धर्मरतप्रसवृत्तिकम् दक्षिणेन चक्षुषा पश्यतीत्युक्त वामन न पश्यतीत्यवसीयते । तथा चाहुरेके-"शत्रोरपि गुणा ग्राह्या दोपा वाच्या गुरो- रपि" इति चेन्नैतदेवं धार्मिकोचितमित्याह-निर्गुणानुपेक्षते' असंक्लिष्टचित्ततया तेषामपि निन्दा न करोति । यतः स एवमालोचयति-"सन्तोऽप्यसन्तोऽपि परस्य दोषा नोक्ताः श्रुता वा गुणमावहन्ति । वैराणि वक्तुः परिवर्द्धयन्ति श्रोतुश्च तन्वन्ति परां कुबुद्धिम् ॥१॥" तथा-"कालंमि अणाईए अणाइदोसेहि वासिए जीवे । जे पावियइ गुणोवि हुतं मन्नेहं महच्छरियं ॥१॥ भूरिगुणा विरल चिय एकगुणो बहुजणोन सधथ। निहोसाणवि भई पसं सिमो थेघदोसेवि ॥२॥" इत्यादि संसारस्वरूपमालोचयनसौ निर्गुणानपि न निन्दति, किं तूपेक्षते मध्यस्थभावेनास्त इत्यर्थः । तथा गुणानां संग्रह समुपादाने 'प्रवर्त्तते' यतते । संप्राप्तमगीकृतं गुणं सम्यग्दर्शनविरत्यादिकं 'न मलिनयति' न सातिचारं करोति । गुण- रागित्वस्य फलमेतत् । अन्यथा गुणरागित्वमेव न स्यात् । इति गाथार्थः ॥ १९ ॥ उदाहरणे चात्र धनसार्थवाहवकचूडौ । तथा हि- घासातवसुसियंगे सज्झायझाणवावडे मुणिणो । दडे गुणाणुराया आउट्टो सत्थवाहो सो ॥१॥ गुरुभत्तिनिव्भरमणो दाणं दाऊण पत्तसंमत्तो । जाओ कमेण धनो कल्याणपरंपराभागी ॥ २ ॥ तहा- जाओ गुणाणुराओ पुधमसंतोवि वकचूलस्स । पेच्छंतयस्स अणवरयमेव मुणिणो गुणाउते ॥१॥ १"विरला चिय" इत्यपि। तत्तो वहुमाणाओ नियमग्गहणं च पालणं थिरया । पडिवनगुणा न हि तेण खंडिया पाणचाएवि ॥ २ ॥ उदाहरणद्वयमपि प्रतीतमिति न लिख्यते । अथ त्रयोदशधर्माधिकारिगुणस्यावसरः, स च सत्कथ इति विपर्यये दोपदर्शनद्वारेण तमाह- नासइ विवेगरयणं असुहकहासंगकलुसियमणस्स । धम्मो विवेगसारोति सकहो होज धम्मत्थी ॥२०॥ 'नश्यति' अपैति 'विवेकरत्ने' विवेकः सदसद्वस्तुपरिज्ञानं, स एव रत्तमज्ञानध्वान्तान्तकारित्वात् । अशुभकथाः त्यादिकथाः सप्त । तथा चागमः-"सत्त विगहाओ पन्नत्ताओ तंजहा-इत्थिकहा, भत्तकहा, देसकहा, रायकहा, मिउकालुणिया, दंसणभेयणी, चरित्तभेयणी" । तत्राद्याश्चतस्रः प्रसिद्धा एव, तथाऽपि किञ्चिदुद्दिश्यते । तत्र स्त्रीकथा- “सा तन्वी सुभगा मनोहररुचिः कान्तेक्षणा भोगिनी, तस्या हारिनितम्बबिम्बमथवा विप्रेक्षितं सुभ्रवः । धिक् तामुष्ट्रगति मलीमसत्त, काकस्वरां दुर्भगामित्थं स्त्रीजनवर्णनिन्दनकथा दूरेऽस्तु धार्थिनाम् ॥१॥" भक्तकथा-"अहो ! क्षीरस्यान्नं मधुरमधुगावाज्यखण्डान्वितं चेद्रसः श्रेष्ठो दनो मुखसुखकर व्यञ्जनेभ्यः किमन्यत् । न पक्वान्नादन्यद्रमयति मनः स्वादुताबूलमेकं परित्याज्या प्राज्ञैरशनविषया सर्वदैवेति वार्ता ॥२॥" देशकथा-"रम्यो मालवकः सुधान्यकनका कांच्यास्तु किं वर्ण्यता, दुर्गा गूर्जरभूमिरुटमटा लाटाः किराटोपमाः । कश्मीरे वरमुष्यतां सुखनिधौ स्वर्गो- पमाः कुन्तलाः, वा दुर्जनसद्भवच्छुभधिया दैशी कथैवंविधा ॥ ३॥" राजकथा-"राजायं रिपुवारदारणसहः क्षेम- करश्चौरहा, युद्धं भीममभूत्तयोः प्रतिकृतं साध्वस्य तेनाधुना । दुष्टोऽयं वियतां करोतु सुचिरं राज्यं ममाप्यायुपा, भूयो वन्धनिवन्धनं वुधजनै राज्ञां कथा हीयताम् ।। ४ ॥ तथा 'मिउकालुणिया' इति श्रोतृहृदयमार्दवजननान्मृद्वी, सा चासौ कारुणिकी च कारुण्यवती मृदुकारुणिकी । पुत्रादिवियोगदुःखदुःखितमात्रादिकृतकारुण्यरसगर्भा प्रलापप्रधाने- त्यर्थः । तद्यथा-"हा पुत्त ! हा पुत्त ! हा वच्छ ! हा बच्छ । मुछामि कहमणाहाहं । एवं कलुणफ्लावा जलंतजलणेज सा पडिया" ॥ 'दर्शनभेदिनी' ज्ञानाधतिशयतः कुतीर्थिकप्रशंसादिरूया। तद्यथा-"सूक्ष्मयुक्तिशतोपेतं, सूक्ष्मवुद्धिकरं परम्। सूक्ष्मार्थदर्शिभिर्दष्टं, श्रोतव्यं वौद्धशासनम् ॥ १॥” इत्याटि । एवं हि श्रोतॄणां तदनुरागात् सम्यग्दर्शनभेदः स्यादिति । 'चारित्रभेदिनी' न संभवन्तीदानी महानतानि, प्रमादबहुलवादतिचारप्रचुरत्वादतिचारशोधकाचार्यतत्कारकसाधुसाध्वी- नामभावात् । ज्ञानदर्शनाभ्यां तीर्थ प्रवर्तत इति ज्ञानदर्शनकृत्येष्वेवादरो विधेय इति ।भणितं च-“सोही न अस्थि नवि दिंतकरिता नवि य केइ दीसंति । तित्थ च नाणसनिजग्गा चैव वोच्छिन्ना ॥ ११ ॥” इत्यादि । अनया हि प्रति- पन्नचारित्रस्यापि तद्वैमुख्यमुपजायते, किं पुनस्तदभिमुखस्येति चारित्रभेदिनी । इत्येतासु सङ्गोऽत्याशक्तिः, तेन कलुषितं मनोऽन्तःकरणं यस्य स तथा तस्येतीदमत्र तात्पर्यम्-विकथाप्रवृत्तो हि प्राणी प्रायो रागद्वेषवान् भवति, तशाच न युक्तायुक्तं विवेचयति स्वार्थहानिमपि न लक्षयतीति । 'धर्मः पुनः 'विवेकसार' एव हिताहितावबोधप्रधान एव भवति, सावधारणत्वाद्वाक्यस्येति। धार्मिको ह्येवमालोचयति-"यावत्परगुणदोषपरिकीर्तने व्यावृत्तं मनो भवति । तावद्वरं विशुद्धे ध्यानं व्यग्रं मनः कर्तुम् ॥१॥" 'इति' अस्माद्धेतोः सत्यशोभनास्तीर्थकरगणधरमहर्षिचरितगोचराः कथा वचनव्यापारा यस्य स 'सत्कयो' 'भूयात्' भवेत् 'धर्मार्थी' धर्मचरणाभिलाषुको येन धर्मरत्नाहः स्यात् । इति गाथार्थः ॥ २० ॥ - " ·A -- । ॥१३॥ धर्मरलप्रसवृत्तिकम् अथ सुपक्षयुक्तश्चतुर्दशगुणवानुच्यते- अणुकूल धम्मसीलो सुसमायारोय परियणो जस्स। एस सुपक्खो धम्मं निरंतरायं तरइ काउं ॥२१॥ इह पक्षः परिग्रहः परिकर इत्यनर्थान्तरम् । 'पक्षः परिग्रहेऽप्युक्तः' इति वचनात्। शोभनः पक्षो यस्य स सुपक्षः। तमेव विशेषेणाह-'अनुकूल' धर्माविघ्नकारी 'धर्मशील' धार्मिकः सुसमाचारः सदाचारचारी परिजन' प्रतीतो यस्य एष सुप. क्षोऽभिधीयते, स च धर्म निरन्तराय' निष्प्रत्यूह 'तरई' इति शक्नोति ‘कर्तुं अनुष्ठातुमिति । इह भावार्थः-अनुकूलो धर्मप्रयोजनानि कुर्वतः प्रोत्साहकः साहाय्यकर्ता च स्यात् । धर्मशीलो धर्मप्रयोजनेष्वभ्यर्थितो नाभियोगं मन्यते, अपि त्वनुग्रहमिति। सुसमाचार राजविरुद्धादिकृत्यपरिहारीधर्मलाघवहेतुर्न भवेत्। अत एवंविधः सुपक्षो धर्माधिकारी स्यादिति ।। इहाणणुकूलपरियणे उदाहरणं- पुंडवद्धणे नयरे दिवायरो इन्भो अहेसि । तस्स य जोइमईकुच्छिसंभवो पभाकरो पुत्तो । बुद्धभत्ताणि सद्याणि । अन्नया वाणिज्जकजेण गओ पभाकरो हत्थिणपुरं । तत्थ य जिणदासो सेट्ठी । तस्स भारिया पउमसिरी धूया य ओरा- लसरीरा जिणमई नाम । सुसावगाणि सघाणि । तेर्सि भंडसालाए भंड निक्खित्तं पभाकरेण । जिणमईरूबे वाढमझोव- वण जाइओ जिणदासो । सो भणइ सावगस्स दाहामि, न तुम्हारिसमिच्छादिहिस्स । नत्थि उवायंतरंति सो कवडेण सावगत्तं सिक्खेइ । धम्म सुणेइ । चेइए वंदइ । साहुणोघयगुलवत्थाइएहिं पडिलाभेइ । सुणमाणस्स उ भावओपरिणओ धम्मो । मंदरागो य जाओ, दारिगाए उवरि । साहूण सम्भावं कहिऊण गहियाणुषओ सावओ जाओ। विनायपरम- स्थेण दिन्ना से जिणदासेण जिणमई । तं गहाय गओ पुंडवद्धणमेसो । तओ जिणमई सापूनणंदाओ भणंति । बुद्धस्स पाएसु पडाहि, भिक्खू वंदाहि, सा नेच्छइ । तओ ताहि खिसिज्जइ । ताहे पभागरो जुयगगेहे हाइ । इन्छाए साहुबग्गं पडिलाभेइ । अन्नया मायापिईहिं भणिओ पुत्त ! भिक्खुणो निमंतेहि, सो नेच्छइ । तहा बिगह काऊण पट्टविओ। गयस्स भिच्छुएहिं विजाहि मंतिऊण फलं हत्थे दिन्नं । ताहे वाणमंतरीए अहिडिओ घरं गओ भारियं भणइ. । भिच्छ्रण भवं देमो । सा नेच्छड । तो सयमेव काउमारद्धो । साविगा गंतूण सूरीणं कहेइ । तेहिं जोगपडिभेओ दिन्नो । तेण पीयमेत्तेण । वाणमंतरी नठा । साभाविओ जाओ किमेस आरंभोत्ति पुच्छइ । तीए भणियं तुमए चेव भिक्खूणं भत्त. मारद्धं । सो भणइ साहू मोत्तूणान्नस्स न देमि । कहमम्मापिउहि मणान वंचिओम्हि । तओतं फासुयभत्तं साहूणं दिन्नंति॥ एवमणणुकूले परियणे अंतरायं संभवइ । तेण भन्नइ-अणुकूलधम्मसीलाइविसिठ्ठपरियणों धम्मारिहोत्ति ॥ २१ ।। इदानीं पञ्चदशं दीर्घदर्शि (त्व ) गुणमाह- आंढवइ दीहदंसी सयलं परिणामसुंदरं कजं । बहुलाभमप्पकेसं सलाहणिज्ज बहुजणाणं ॥ २२ ॥ 'आरभते' प्रतिजानीते दीर्घपरिणामसुन्दरं, कार्यमिति गम्यते, क्रियाविशेषणं वा । द्रष्टुमवलोकयितुं शीलमस्येति 'दीर्घदशी' 'सकलं' समस्तं 'परिणामसुन्दरं' आयतिसुखावह 'कार्य' कृत्यम् । तथा 'बहुलाम' प्रचुराभीष्टसिद्धिकं 'अल्प- क्लेश' स्तोकायासं 'श्लाघनीयं' प्रशंसनीयं 'बहुजनानां' स्वजनपरिजनानां, शिष्टानामिति भावः । स किल पारिणामिक्या १ "मारभइ" इत्यपि ॥ बुझा सुन्दरपरिणाममैहिकमपि कार्य करोति । धनश्रेष्ठिवत्ततो धर्मस्यापि स एवाधिकारीति । यत उक्तम्-"बुद्धिजुओ आलोचइ धम्मठाणं उवाहि परिसुद्धं । जोगत्तमप्पणो चिय अणुबंधं चेव जत्तेण ॥१॥" को पुणो धणसेहित्ति- रायगिहे नयरे महाधणो धणो सेट्ठी होत्था । तस्स य पयइभदाए सुभदाए गेहणीए चउरो पुत्ता ! धणपालो, धण- देवो, धणगोवो, धणरक्खिओ य । सवेवि ते सुंदेरमंदिरं कलाकुसला सोजन्नपुन्ना य । घरिणीओ तेसिं पहाणकुलुन्भवा- ओ कमेणं सिरी, लच्छी, धणा, धन्ना य । ते जणयपसाएण निचं सुहिया विहरति । अन्नया सेट्ठी परिणयवओ परलो. गहियं काउकामो चिंतेइ-एए पुत्ता मए एत्तियं कालं सुहिणो कया, संपयं पुण जइ सुन्हा काइ गिहकजाई चिंतेइ, तो मइ पदइएवि सुत्थिया हवंति । का पुण एयार्सि गिहचिंताए उचियत्ति हुं नाय, जा पुन्नाहिया । सा कहं नायवा ? बुद्धीए । जओ लोयवाओ-'बुद्धी कम्माणुसारिणी होई' एमाइ चिंतिऊण सेटिणा पारद्धा तेसिं बुद्धीए परिच्छा । पपत्तिओ गिहे जसवो । निमंतिओ तासिमप्पणो सयणवग्गो, भोयाविओ सगोरवं । भुत्तुत्तरे य सुहनिविठ्ठो चित्तसालि- गाए । संमाणिओ कुसुमविलेवणतंबोलाइणा । तस्समक्खं च धणेणाहूया सुण्हाओ, पच पंच सालिकणे दाऊण भणि- याओ य । एए सम्म पालेयवा । जया य मग्गामि तया मम समप्पियवत्ति । तओ विसजिओ सयणवग्गो । किमेत्य तत्तंति ? सवियको गओ सहाणं । तत्थ जेहसुण्हाए एते पंचवि उझिया, जया जाइस्सइ तया जओ तो अप्पिसा- मित्ति कटु । वीयाए एवं चेव चिंतियं । नवरं छोलिऊण मुहे पक्खित्ता । तइयाए सुद्धवत्थे बंधिऊणाभरणकरंडिगाए ठविया, तिसंज्झं पडियारिया य । चउत्थीए पुण समप्पिया कुलहरे, पत्ते पाउसे वविया, उक्खया य, पडिउक्खया य - ·॥१४॥ घसरलासवृत्तिकम् कया। तेसिं पढमवरिसे जाओ कुलओ। बीए वरसे आढगं । तइयवरिसे खारी । उत्थे कुंभा। पंचमए कुंभसहस्साणि । पुणोवि सयणसमवायपुवं मग्गिया जेसुण्हा । तीएवि किच्छेण सरिजण समप्पिा कुओवि पंच कणा । सवहसावियाए अन्ने एएत्ति,साहियो सम्भावो । वीयाएवि एवं चेव । नवरं ते मए छोल्लिऊण भुत्तत्ति । तइयाए गंठिबद्धा चेव सम- प्पिया, किर मए एवं चेव रक्खियत्ति । चउत्थीए कुंचियाओ समप्पिऊण भणियं, मम जणयगिहेसु चिट्ठति, सगडाइपे- सणेण आणावेउ ताओत्ति । सेष्टिणा भणियं, पुत्ति ! कीस तए एवं कयं । तीए भणियं तारण समाइई पालेयवा एए, ते एवं चेव सम्मं पालिया भवंति । तओ सेठिणा नियाहिप्पायं साहिऊण भणिया तवंधुणो, किमेत्थ उचियत्ति । तेहिं भणियं तुम्भे चेव बुद्धिनिउणा पमाणं । सेहिणा वुत्तं जेहा उज्झणसीला, ता जं किंचि मज्झगिहे छारछगणकयवराइ उज्झियचं तत्थ एयाए अहिगारो । जं किचि रंधणकंडणसोहणाइ, तंमि वीयाए निओगो। तइया भंडागारसामिणी । घउत्थी सवाहिगारिणी । एयाए आएसेण सेसाहिं हिंडियचं । एवं चेव एयाओसुहभाइणीओ भविस्संतित्ति जायमणुमय. मेयं सधेसि । तप्पभिइ तासि नामपसिद्धी जाया; उज्झिया, भोगवई, रक्खिया, रोहिणीति । जायं च सेठिघरं सुत्थं । तओ सलाहिओ सेट्ठी लोएण । तेणादि कयं हियइच्छियं परलोगहियंति । एरिसो दीहदंसी धम्मारिहोत्ति ॥ २२ ॥ इदानीं विशेषज्ञमभिधातुमाह- वत्थूणं गुणदोसे लक्खेइ अपक्खवायभावेण । पाएण विसेसन्नू उत्तमधम्मारिहो तेण ॥ २३ ॥ 'वस्तूनां' द्रव्याणां सचेतनाचेतनानां धर्माधर्महेतूनां वा गुणान् दोषांश्च लक्षयति' जानाति 'अपक्षपातभावेन' माध्यस्थ्यसुस्थचेतस्तया पक्षपातयुक्तो हि दोपानपि गुणान्, गुणानपि दोपान् व्यवस्यति समर्थयति चेति । उकं च- "आग्रही बत निनीपति युक्तिं तत्र यन मतिरस्य निविष्टा । पक्षपातरहितस्य तु युक्तियन तत्र मतिरेति निवेशम् ॥१॥" अतः 'प्रायेण' बाहुल्येन 'विशेषज्ञः' सारेतरवेदी 'उत्तमधर्माहः' प्रधानधर्मोचितो भवतीति शेषः । तेन' कारणेन सुन्द- रीनन्दवत् । उक्तं च--"एयाउ इमं लहं इमाओ एयंति जो विसेसन्नू । सो पावइ सामन्नं सुंदरिनंदेण एत्थुवमा ॥१॥ इति गाथार्थः ॥ २३ ॥ सांप्रतं सप्तदशगुणमाह- बुद्धो परिणयबुद्धी पावायारे पवत्तई नेय । बुड्डाणुगोवि एवं संसग्गिकया गुणा जेण ॥ २४ ॥ 'वृद्ध' प्रवयाः 'परिणतबुद्धिः' परिपक्कमतिः परिणामसुन्दरमतिरित्यर्थः । 'पापाचारे' अशुभकर्मणि प्रवर्तते नैव, स हि फिल यथावस्थितं वस्तुतत्त्वमवबुध्यते । अनोदारणम्-एगस्स रनो दुविहा मंतिणो तरुणा, बुद्धा य । तरुणा भणंति एए तुहा मइभंसपत्ता न सम्मं मंतित्ति । ता अलमेएहिं अम्हे चेव पहाणा । अभया तेसिं परिच्छानिमित्तं राया भणइ, भो सचिवा! जो मम सीसे पण्हिपहारं दलयइ, तस्स को दंडो कीरइ १ । तरुणेहिं भणियं, किमेत्य जाणिय। तस्स सरीर तिलं तिलं कप्पिज्जइ, सुहुयहुयासणे वा छुम्भइ । तओ रन्ना बुड्डा पुच्छिया। तेहिं एगते गंतूण मंतियं आसंघयप्पहाणा महादेवी चेव एवं करेइ, ता तीए पूया चेव कीरइ । एयमेयत्थं वत्तति निच्छिऊण भणियं, जं माणुसमेरिसं महासाहस- १ "असधयए पहाणा" इत्यपि ॥ मायरइ, तस्स सरीरं ससीसवायं कंचणरयणालंकारेहिं अलंकिज्जा । तुढेण भणियं रन्ना, साहु विज्ञायंति, सम्बदंसिणोति रना ते चेव पमाणं कयत्ति ॥ यतो वृद्धा नाहितहेतुषुप्रवर्तन्ते । ततो वृद्धाननुगच्छति यस्तन्मतानुवृत्तिपरतयास 'वृद्धानुगः' सोऽप्येवमेव पापे न प्रवर्तत इति भावः । केन हेतुना ? इत्याह-'संसर्गकृता' साइत्यजनिता गुणाः 'येन' कारणेन प्राणिनां स्युः। अत एवोक्तम-"उत्तमजणसंसग्गी सीलदरिदंपि कुणइ सीलहूं। जह मेरुगिरिविलग्गं तणपि कणयत्तण- मुवेइ ॥१॥" इति गाथार्थः ॥ २४ ॥ अथाष्टादशं विनयगुणमधिकृत्याह- विणओ सत्वगुणाणं मूलं सन्नाणदंसणाईणं । मोक्खस्स य ते मूलं तेण विणीओ इह पसत्यो॥२५॥ विनीयते अपनीयते विलीयते वाष्टप्रकारं कर्म येन, स 'विनयः' इति सामयिकी निरुक्तिः । उक्तं च-"जम्हा विण- यइ कम्म अहविहं चाउरंतमोक्खाए । तम्हा उवयंति विऊ विणओत्ति विलीणसंसारा ॥१॥" स विनयः सर्वगुणानां मूलं वर्तते । यतः सूत्रम्-"विणओ सासणे मूलं विणीओ संजओ भवे । विणयाओ विप्पमुकस्स कओ धम्मो को तवो ॥१॥" कतमानाम् ? इत्याह-सज्ज्ञानदर्शनादीनाम् । उकं च-"विणया नाणं नाणा उ दसणं दसणाहि धरणं तु । चरणाहिंतो मोक्खो मोक्खे सोक्खं अणावाहं ॥१॥" ततः किम् ? इत्याह-'चकारस्य' पुनःशब्दार्थस्यैव योगः। 'ते' पुनर्गुणा मोक्षस्य मूलं 'सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि मोक्षमार्गः (त० १।१।) इति वचनात् । 'तेन' हेतुना विनीतः १ ? ? -- ·- धर्मरसमसवृत्तिकम् इह धर्माधिकारे 'प्रशस्तः' श्लाषितः । किल यः प्रकृत्यैव विनीतः स तद्गुणादेव धर्ममवामोत्याराधयति छ । पुष्पमालसु- तफलसालवत् । इति गाथार्थः ॥ २५ ॥ तथाहि- मगहनंडलमंडणभूओ धणधन्नसमिद्धो सालिग्गामो नाम गामो । तत्थ पु'फसालगाहावइस्स फलसालो नाम पुत्तो अहेमि । पयइभइओ पयइविणीओ परलोगभीरू य । तेण धम्मसत्थपाढयाओ सुयं । जो उत्तमेसु विणयं परंजइ सो जम्मतरे उत्तमुत्तमो होइ । तओ सो ममेस जणओ उत्तमोत्ति सबायरेण तस्स विणए पवत्तो । अन्नया दिह्रो जणओ गामसामिस्स विणयं परजंतो । तओ एत्तोवि इमो उत्तमोत्ति जणयमापुच्छिऊण पवत्तो गामसामिमोलग्गिउं । कयाइ तेण सद्धि गओ रायगिहं । तत्थ गामाहिवं महंतयस्स पणामाइकुणमाणमालोइजण इमाओवि एस पहाणोत्ति पओल- ग्गिओ महंतयं । तंपि सेणियत्स विणयपरायणमवलोइऊण सेणियमोलग्गिउमारद्धो । अन्नया तत्थ भगवं वहृमाणसामी समोसदो। सेणिओ सबलवाहणो वंदिउं निग्गओ। तओ फलसालो भगवंतं समोसरणलच्छीए समाइच्छियं नियच्छंतो पविम्हिओ । नूणमेस सधुत्तमो जो एवं नरिंदविंददाणविदेहिं बंदिजइ ता अलमन्नेहिं । एयस्स चेव विणयं करेमि । तओ अवमरं पापिऊण खग्गखेडगकरो चलणेसु निवडिऊण विन्नविडं पवत्तो । भयवं! अणुजाणह, अहंभे ओलग्गामि। भगवया भणियं, भद्द ! नाहं खग्गफलगहत्थेहिं ओलग्गिजामि, किं तु रओहरणमुहपोत्तियापाणीहिं, जहा एए अन्ने १ 'वद्रमाण-' इत्यपि ॥ ओलग्गति । तेण भणियं, जहा तुन्भे आणवेह तहेवोलग्गामि । तओ जोगोत्ति भगवया पवाविओ, सुगई चणविओत्ति। एवं विणीओ धम्मारिहो होइत्ति ॥ अथैकोनविंशस्य कृतज्ञतागुणस्यावसरस्तत्र परेण कृतमुपकारमविस्मृत्या जानातीति कृतज्ञः प्रतीत एव । अतस्तं फलद्वारेणाह- बहु मन्नइधम्म गुरुं परमुवयारित्ति तत्तबुद्धीए । तत्तो गुणाण वुड्ढी गुणारिहो तेणिह कयन्नू ॥२६॥ 'बहु मन्यते' सगौरवं पश्यति धर्मगुरु' धर्मदातारमाचार्यादिकम् , 'परमोपकारी' ममायम् , उद्धृतोऽहमनेनाकारणव- त्सलेन भगवताऽतिघोरसंसारकूपकुहरे निपतन् , 'इति' एवंप्रकारतया 'तत्त्ववुझ्या' परमार्थसारमत्या स हि भावयत्ये- वमागमवाक्यम्-"तिण्हं दुप्पडियारं समणाउसो । तं जहा-अम्माप्पिउणं भट्टिस्स धम्मारियस्स।" इत्यादि । 'ततः' तस्मात् कृतज्ञताभावजनितगुरुवहुमानाद् ‘गुणाना' क्षान्त्यादीनां ज्ञानादीनां वा 'वृद्धिः' भवतीति गम्यते । तथा हि- स गुरोरुपकारितां परिभावयनिर्मितो न कुप्यति, नापि मानमालम्बते, नापि विनयहानिं विधत्ते, नापि वञ्चनापरि णामभास्कन्दति । अत एव सुप्रसन्नाद्गुरोः सकाशात् ज्ञानादिगुणानाप्नोति । क्रमेण गुरुपदमपि लभते । 'गुणाहः' धर्म प्रतिपत्तियोग्यः । 'तेन' हेतुना 'इह' धर्माधिकारिविचारे ‘कृतज्ञः' उक्तस्वरूप इत्यत्र भीमो दृष्टान्तः । स चायम्- तगराए नयरीए रइसारो राया समणोवासओ। तस्स य पुत्तो भीमो नामा । सो संगहियकलाकलावो नाणाकीलाहि कीलतो भणिओ रना, पुत्त ! कहमद्धसिक्खिओवि रमिउमिच्छसि । तेण भणियं, ताय ! कहमहमद्धसिक्खिोऽम्हि । ताहे पढियं रन्ना, बावत्तरीकलापंडियावि पुरिसा अपंडिया चेव, सबकलाण पहाणं जे धम्मकलं न याणंति । भीमेण चिंतियं ताओ सञ्चमुल्लवइ, जमद्धसिक्खिओहं । जओ नामपि न मे सुअपुधं धम्मकलाए ता तायं चैव पुच्छामि । तओ पुच्छिओ, ताय! कहिं सा लन्भइ ? रन्ना भणियं, साहूणं समीवे । तो खाई नेहि मं तत्यत्ति वुत्ते नीओ सोराइणा साहु- समीवे । तेहिं धम्मो कहिओ । अभिरुइओ कुमारस्स । तप्पभिई च सिक्खिओ चिइवंदणाई । गहियाई अणुबयाई। जाओ परमसावओ। चकवटिरजलाभाओवि अन्भहियं परितुठो जिणधम्मसंपत्तीए । चिंनिउं पवत्तो, अहो ! पुत्तव- च्छलया तायस्स समुद्धरिओहं जेण रुद्दाओ भवसमुद्दाओ । पडिवोहिओम्हि पलित्तगिहपसुत्तो । सबहा परमोवयारिणो इमस्स न विप्पियलेसोवि मए काययो । जइयव च पियं संपाइउति गहियाभिग्गहो सावगधम्ममणुपालिउं पचत्तो। अन्नया रन्ना रायवाडियं वच्चंतेण दिट्ठा पासाओवरि कीलमाणी एगा सेडिकन्नया । रूवाइसयरंजिएण मग्गाविया । न य दिन्ना सेट्ठिणा भणियं च।जइ इमीए सुओ होही, न सो रजं पाविही । जओ अस्थि रन्नो भीमकुमारो रजारिहोत्ति । तओं तमलभमाणो राया बाढमरइमणुपविठ्ठो । सुयमिणं भीमेणं । तओ मए धरमाणे तायस्स इच्छाभंगोत्ति ससंभमेण गंतूण भणिओ सेही, देहि धूयं देवस्स । नियमो मे रजकरणे । सेटिणा भणियं, तुह पुत्ता होहिंति, ते मम नत्तुयं परिभ- विस्संति । जइ एवं न परिणिस्सामि चेवाहं । कुणसु विसत्थो रायसासणंति कुमारेण वुत्ते तुटेण दिन्ना सेठिणा दारिगा। परिणाविओ राया। जाया सा चेव महादेवी । कमेण पसूया सबलवणोचवेवं दारयं । सोवि परिवडिओ कालेण । राया - -- ·M - धर्मरक्षासवृत्तिकम् जागो । भीमोवि वंभचेरधारी सम्म समणोवासगधम्ममणुपालेइ । कयाइ दढपोत्ति पसंसिओ सक्षेण । तयणु असह- हंतो एगो देवो गणियारूवं काऊण तजणणीस्वेण य गंतूण भणिओ । भो कुमार ! उत्तमकुलसंभूओसि, धम्मिओसि, दयालुओसि, अभत्थियसारोसि तं एसा वराई मम धूया तुह रूवालोयणसमुच्छलियमयणानलजालालिपलित्तगत्ता कालधम्ममुवगच्छइ । जीवइ य तुह ससिणेहदिछिदाणेण । ता करेहि तीए जीवावणेण महतं पुनसंचयंति । कुमारेण वुत्तं भद्दे ! न कयाइ विसं भुत्तं जीवावे । न सन्निवायस्स दुद्धं पच्छं । ता तीए धम्मोसहं देहि । नाई वयभंगमंगीक- रेमि । एयं चेव कारुण्णं जं परो पावे न पवत्तिज्जइ । एमाइकोमलालावेहि पडिसिद्धा फुट्टणी । ताहे निप्पकपोत्ति पसं. सिओ भीमो देवेण । कमेण जाओ परलोगाराहगोत्ति । एरिसो कयन्नू सुत्तभणियगुणभायणं भवइत्ति ॥ २६ ॥ अथ विंशतितमगुणी परहितार्थकारी, तत्स्वरूपं नामत एव सुगमम् । अतस्तस्य धर्मप्राप्ती फलमाह- परहियनिरओ धन्नो सम्मं विन्नायधम्मसभावो । अन्नेवि ठवइ मग्गे निरीहचित्तो महासत्तो ॥२७॥ यो हि प्रकृत्यैव परेषां हितकरणे निरन्तरं रतो भवति स 'धन्यो' धर्मधनार्हत्वात् 'सम्यविज्ञातधर्मसद्भावः' यथावगु- द्धधर्मतत्त्वो गीतार्थीभूत इति यावत् । अनेनागीतार्थस्य परहितमपि चिकीर्पतस्तदसंभवमाह । तथा चागमः-"कि एत्तो कहयरं जं सम्ममनायसमयसम्भावो। अन्नं कुदेसणाए कतरागंमि पाडेइ ॥ १॥" 'अन्यानपि' मन्दमतीन 'स्थापयति' स्थिरीकरोति 'मार्गे' शुद्धधर्मे किंविशिष्टः सन् १, इत्याह-निरीहचित्तो' निःस्पृहमनाः सस्पृहः शुद्धमार्गोप- देष्टापि न प्रशस्यः । उक्तं च--"परं लोकाधिक धाम तपः श्रुतमिति द्वयम् । तदेवार्थित्वनिर्लप्तसारं तृणलवायते ॥१॥" किमित्येवंविधः १ इत्याह-'महासत्त्वः' इति कृत्वा, यतः सत्त्ववतामेवामी गुणाः संभवन्ति-"परोपकारैकरतिनिरीहता विनीतता सत्यमतुच्छचित्तता । विद्याविनोदोऽनुदिनं न दीनता गुणा इमे सत्त्ववतां भवन्ति ।१।" इति गाधार्थः ॥२७॥ इहोदाहरणम्- विजयवद्धणे नयरे विसालसिद्धिपुत्तो विजओ नाम होत्था । तेण उवज्झायसमीवे निसुयं, पुरिसेण समापहाणेण पर- हियरएण य होयचं । जमेत्तो इहलोयपरलोएसु कल्लाणमासाइजइ । गहियं तेण तत्तबुद्धीए । अन्नया नवपरिणीयभन्जा- णयणकज्जेणा गओ ससुरकुलं । आगच्छंतस्स य भजाए चिंतियं ही निग्घिणाहं जा जणणिजणए मोत्तूण परगिह वञ्चामि । को पुण उवाओ ? जेण एत्तोवि छुट्टेज्जामि । तओ अंतरालपत्ताए नाइदूरे जुन्नकूवं दळूण भणिओ भत्ता । ददं तन्हा इयहि मरामि, जइ मे उदगं न देसि । तओ विजओ एहि इओ कूवाओ जलं पाएमित्ति भणंतो चलिओ कूवाभिमुहं । गया पिट्टओ इयरीवि । विसत्थं कूवालोयणपरं पेल्लिऊण तं झत्ति पलाणा गया गामं । सउणकारणाउ न तेण नीयम्हित्ति साहियं जणयाणं । इयरोवि पडतो झत्ति विलग्गो कूवतडुब्भवतरुखंधे । तयाधारेण य ओइन्नो कूवा- ओ। कीस तीए वराईए पेल्लिओम्हित्ति चिंततेण नायं नियगिहे दु (उ) कंठियाए । भणियं च उवज्झाएण खमापहाणेण होयचं ता अलं तं पइ कोवेणंति अप्पाणं संठाविऊण गो गेहं । पुच्छिओ जणणीए किन्नागया सुण्हा ? तेण भणियं, आगच्छंती अवसउणकारणाओ मए मुक्का । तप्पभिई च पेसिजंतोवि सो तत्थ न वच्चइ चिंतइ य, किं तीए बराईए दुक्खुप्पायणेण । अन्नया मित्तेहिं वाढमुवहसिओ गओ तत्थ । सगोरवं च केइ दिणे अच्छिऊण गहिऊण य तं समागओ गेहं । कालेण च जाओ परोपरं सिणेहो । उवरएसु जणएसु ताणि चेव घरसामित्तं पत्ताणि । अन्नया चिंतियं विज- एण, अहो ! अवितहमुवज्झाएण मुवइई । दिवो खमागुणो । इयाणि परहियरओ भवामि । तओ दीणाईण दाणे पवत्तो। दळूण य केइ विवयमाणे पियवयणेहिं उवसामेइ भणइ य । सयणम्स सतियं विप्पियं दिलुपि हियए धारियछ । जओ "जं-पियाओ अजंपियं वरं, परस्सवि पुच्छियाओ अपुच्छियं वरं, सुयाओ असुअं वरं । एवं सयणभावो सुहावहो होइ । अन्नया जिपुत्तेण पुच्छियं, ताय! किमेवं सबलोयस्स उवइसिज्जइ ? । विजएण भणियं वच्छ ! अणुहवसिद्धं ममेयं, तेण सबलोयस्स उवएसं देमि । पुणो पुत्तेण पुलु, कहं भवओ अणुहवसिद्धमेयंति कहेहि, कोउगं मे वट्टइ । विजएण वुत्त सिमेव मए । 'पुच्छियाओ अपुच्छियं वरं, सुयाओ असुयं वरं' तो अलं निबंधेण । तओ पुत्तो दढयरवड्डियकोउहलो पुणो पुणो झिखइ । अइणिच्छएण भणिय पिउणा । किलाहं तुह जणणीए पुरा जुन्नागडे खित्तो, न य मए तरसावि तं सिहं, तं च परिणामसुदरं जायं । तएवि न एयमन्नस्स साहियवंति । अन्नया सुएण हसिऊण पुच्छिया जणणी, अम्मो! किं सच्चमेयं ? तुमए ताओ जुन्नकूवे पेल्लिओ। पुत्त ! कहं जाणासित्ति मायाए वुत्ते तेण भणियं । मम ताएण चेव सिह । तओ नायं भत्तुणा मइयं पेल्लणंति लजिया धसत्ति हिययफुट्टणेण गया पंचत्तमेसा । सोऊण हाहारवं समागओ सेट्ठी । विनायवुत्तंतो विसन्नो वाद । ममेस दोसोत्ति झूरिऊण सुइरं सुद्धिमिच्छतेण दिट्ठा कहिंवि साहुणो, मग्गिया सुद्धिं । तेहि भणिओ पछयाहि । सो भणइ, कहं निद्धणेहिं परहियमायरिजइ ? कहं वा परहियविहाणाओ अझं कल्लाण- १ "भइच्छणिएण" इत्यपि ॥

·॥१७॥ धर्मरत्नप्रसवृत्तिकम् कारणं १ । साइहिं भणियं, भद्द! धम्मोवएसाओ अभयदाणाओ वा अन्नं परहियमेव नस्थि । यत उकम्-"नोपकारो जगत्यत्र तादृशः कोऽपि विद्यते । यादृशी दुःखविच्छेदादेहिनां धर्मदेशना ॥ १॥” तथा-"जीवितार्थे नरेन्द्रोऽपि पूर्णा यच्छति मेदिनीम् । प्राणिरक्षासमं दानमतो लोके न विद्यते ॥ १॥” "जो सहस्सं सहस्साणं मासे मासे गवं दए । तओवि संजमो सेओ अदितस्सवि किंचणं ॥१॥" एवं सोऊण पडिबुद्धो पाइओ विजओ । जाओ सपरोवयारसा- हगोत्ति । एवं परहियत्थकारी धम्मारिहोत्ति ।। इदानीमेकविंशतितमो लब्धलक्ष्यगुणः फलतोऽभिधीयते-- लक्खेइलद्धलक्खो सुहेण सयलंपि धम्मकरणिज्जादक्खो सुसासणिज्जो तुरियं च सुसिक्खिओ होइ॥२८॥ 'लक्षयति' जानाति प्रतनुज्ञानावरणत्वाल्लव्धमिव लब्धं लक्ष्यं शिक्षणीयानुष्ठानं येन स 'लन्धलक्ष्यः' 'सुखेन' अल्ले- शेनात्मनः शिक्षयितुश्च निर्वेदमनुत्पादयन्नित्यर्थः । 'सकल' समस्तमपि 'धर्मकरणीय' वन्दनप्रत्युपेक्षणादिकम् । अयम- भिप्रायः-पूर्वभवाभ्यस्तमिव सकलं झटित्येवाऽधिगच्छति । तथा चाह-"प्रतिजन्म यदभ्यस्तं जीवैः कर्म शुभाशुभम् । तेनैवाभ्यासयोगेन तदेवाभ्यस्यते सुखम् ॥१॥" अत एव 'दक्षो' द्राकारी 'सुशासनीयः' सुखशिक्षणीयः स्वरित' स्तोककालेन चकारस्योपरियोगात् 'सुशिक्षितः' शिक्षापारगामी च ('भवति' ) स्यात् । आर्यरक्षितवत्- स हि दशपुरनगरे सोमदेवद्विजन्मनो रुद्रसोमायाश्च पुत्रः। कुतोऽपि पाटलिपुत्रादेश्चतुर्दशविद्यास्थानपारगोभूत्वा स्वं १ 'प्राण-' इत्यपि ॥ पुरमाजगाम । कृताभिगमो राज्ञा नागरकैश्च स्वगृहं चाविशत् । स्थितो वहिः शालायाम् सर्वस्वजनैरभिनन्दितो, न तु मात्रा । ततश्चोत्कण्ठितो मातुरभिवन्दनाय गृहान्तरविशत् । कृतवान् मातुः पादवन्दनम् । तयाऽपि दत्ताशिपा संभा- पितो मध्यस्थवृत्त्या नात्युत्कटप्रमोदया। ततोऽसौ विज्ञाततदाकूतस्तां पप्रच्छ, मातः! मदागमनेन जनः परजनोऽपि परं प्रमोदमाससाद, न पुनर्भवती, किमत्र कारणम् । साऽवोचत्, पुत्र ! कथमिव मम प्रमोदो भवति? दुर्गतिगमननि- वन्धनानि कुशास्त्राणि पठित्वाऽऽगते । यदि परं दृष्टिवादमधीत्य मां प्रमोदयसि । ततः किमन्यजनेनानन्दितेन, यज- नन्यै रोचते तदेवाध्येतुमुचितमित्यवधार्य मातरमपृच्छत् , व पुनरम्ब ! दृष्टिवादः संपद्यते ? । तयोचे, पुत्र! तवैवेक्षुय- नागारे तोशलिपुत्राचार्याणां पार्वे लभ्यते। यद्येवं तुष्यतुतरामम्बा, प्रातरेव पूरयामि मनोरथान्, इत्यभिधाय दृष्टिवाद- पदस्यार्थमनुस्मरन्नतिकान्तप्रायायां रजन्यां जननीमापृच्छय प्रस्थितोऽसौ सूरीन् प्रति । प्रणतश्चान्तरा पूर्वदिवसाप्राप्ते- नेक्षुयष्टिकलापसमर्पणपूर्वकस्वमित्रेण । प्रधानशकुनोऽयमित्यानन्दितेन गणिता इक्षुयष्टयः । नवपरिपूर्णा दशम्याश्चार्द्ध- मालोक्य चिन्तितमनेन । तत्र दृष्टिवादे कियन्तोऽप्यधिकारा न ज्ञायते, मया नव पूर्णा अध्येतव्याः, दशमचा मिति संचिन्त्य मातुधृतिसंपादनाय भणितो वयस्यः । एता मम मातुः समर्पणीया वक्तव्यं च यत्र प्रयोजने तव पुत्रः प्रस्थि- तस्तत्राहमेव प्रथममभिमुखोऽभवमिति । गत्वा च कथिते तेन मात्राऽपि तदेव फलमवोधि । रक्षितोऽपि प्राप्तः साधू- पाश्रयसमीपमज्ञाततद्वन्दनादिव्यवहारो ग्राम्य इव कथं प्रविशामि ? इत्यालोचयन् श्रावकमेकं प्रविशन्तं ददर्श, प्रविष्टश्च तदनुमार्गेण । नैपिधिकीर्याप्रतिक्रमणवन्दनप्रत्याख्यानसाधुवन्दनादि सर्वमक्षुण्णं तेन सह विधायोपविष्टो गुरुसमीपे । ज्येष्ठश्रावकावन्दनाल्लक्षितो गुरुभिरभिनवनावकोऽयमिति . पृष्टश्च देवानुप्रिय! कुतस्ते धर्मप्राप्तिरभूत् रक्षितः प्राह, इतो वृद्धश्रावकात् । कदा? संप्रत्येव । अत्रान्तरे साधुभिरूचे, भगवन् । शय्यातरीसुतोऽयं रक्षितकुमारः, यस्यातीतवासरे राज्ञा प्रवेशोत्सवो व्यधीयत । ततोऽहो ! लपलक्षितास्येति विस्मितैः स्निग्धमधुरया दृशा विलोक्य भणितोऽसौ सूरिभिः । सौम्य ! सर्वजनवल्लभस्य भवतः किमस्माभिरातिथ्यं विधीयताम् ? । ततः प्राञ्जलिपुटः प्रत्याह बटुः, भगवन् ! दृष्टिवा- दप्रदानेन प्रसादः क्रियताम् । सूरिराह, साधु माधु शोभनो मनोरथो भवतो योग्यश्चासि वाढं दृष्टिवादस्य । कि तु नासौ गृहस्थेभ्यो वितीर्यते । यतयोऽप्यधीतायैकादशाझास्तत्पाठाधिकारिणो भवन्ति । स प्राह, यथा चारु भवति तथैव पठामि, प्रदीयतां दीक्षाऽपि । गुरुराह, यद्येवमापृच्छेता राजस्वजनवौं । तेनोचे, न मम राजादिभिः कार्यम् , मातृमनो- स्थसंपादनमेव चिकीर्पामीति निवेदितजननीजल्पोऽनल्पमतिविभवः संग्रहीतुमुचितोऽयमिति परिभान्य प्रनाजितोऽसौ सूरिणा । स्वजनादिभयाच विहताः सर्वेऽप्यन्यत्र । कथानकशेपमावश्यकादवगच्छेत् ।। इह पुनर्दष्टमात्रानुष्ठानग्राही लब्धलक्ष्यो रक्षितवद्धर्माधिकारी स्यादित्यावेदितम् । इति गाधार्थः ।। २८ ॥ अ५ प्रस्तुतोपसंहारद्वारेण प्रकरणार्थनिगमनायाह- एए इगवीसगुणा सुथाणुसारेण किचि वक्खाया। अरिहंति धम्मरयणं घेत्तुं एएहि संपन्ना ॥ २९ ॥ 'एते' पूर्वोक्तस्वरूपाः, एकविंशतिसंख्यागुणाः 'श्रुतानुसारेण' प्रकरणान्तरोपलम्भद्वारेण 'किञ्चित्' असामस्त्येन, तेपा प्रकरणान्तरेषु विचित्रव्याख्यानवणात्सामस्त्येन कथयितुमशक्यत्वात् 'व्याख्याताः' स्वरूपतः फलतश्च प्ररूपिताः । कि- ·॥ २०॥ भर्मरवप्रसवृत्तिकम् विनयोऽभ्युत्थानादिः । उक्तं च-"अब्भुहाणंजलीकरणं तहेवासणदायणं । गुरुभत्तिभावसुस्सुमा विणो सो विया- हिओ॥ १॥" बहुमानो मानसः प्रीतिविशेषः । तदुक्तम्---"भावेण अणुदिनं चिय एस गुरू पंडिओ महप्पा य । इय माणसपरिणामो बहुमाणो माणणिज्जेसु ॥ १॥" ताभ्यां सारं प्रशस्तं यथा भवत्येवं व्रतश्रवणं करोतीति योगः । चत्वारो भङ्गाः कश्चिद्भुतॊ विनयसारं वन्दनादिदानतः शृणोति परिज्ञानार्थी, न पुनर्व्याख्यातरि बहुमानवान् भवति, कर्मगुरुत्वात् शअन्यस्तु बहुमानवान् भवति न विनयं प्रयुके, शन्तिविकलत्वात् , स च ग्लानादिः २। अन्यस्तु प्रत्यास. नकल्याणो द्वाभ्यां समेतः शृणोति ३॥ कश्चिद्गुरुतरकर्मा द्वितयमपि परिहरति शृणोति च, न च तस्मै गुगेरप्यागमा- नुसारिप्रवृत्तेः कथयितुं युक्तम् ४॥ यत एवमागम:--"चत्तारि अवायणिज्जा पन्नत्ता । तंजहा~-अविणीए १, विगयपडि- बद्धे २, अविओसियपाहुडे ३, पवलकोवमाई ४।" तहा-"ओहेणवि उवएसो आएसेणं विभागसो देओ । नाणाइवु- हिजणओ महुरगिराए विणीयस्स ॥ १॥" जओ-"अविणीयमाणवेतो किलिस्सई भासई मुसं तह य । घंटालोहं नातं को कडकरणे पवत्तेजा ॥१॥" अतो विनयवहुमानमारं व्रतश्रवणं फरोतीति प्रकृतम् । कुतः सकाशात् ? इत्याह- गीतार्थात् । तत्र-"गीयं भन्नइ सुत्तं अत्यो तस्मेव होड बक्खाणं । गीएण य अत्थेण य संजुत्तो होइ गीयस्थो ॥१॥" तस्मादन्यस्यान्यथाऽपि प्ररूपणासंभवेन विपरीतवोधहेतुत्वादिकं प्रतकर्म १ । भगकभेदातिचारान् 'व्रतानाम्' अनुवता- दीना सम्यग् विजानाति । तत्र भगका:-"दुविहं तिविहेण पढमो दुविहं दुविहेण बीयओ होइ । दुविहं एगविहेणं एग- १ अन्यत्र "मालवतो" इत्यस्ति ।। विहं चेव तिविहेणं ।। १ ॥ एगविहं दुविहेणं एफेकविहेण छहओ होइ । उत्तरगुणसत्तमओ अविरओ व अहमओ॥२॥" एते प्रत्येकं पट् पढ़ भवन्ति । द्विकसंयोगादिप्रकारेण चानेकधा । यत आह-"पंचण्हणुवयाणं एकगद्गतिगचउक. पणएहिं । पंचग दस दस पण एकगो य संजोगनायव ॥ १॥ तत्थेकगसंजोगे पंचण्हवयाण तीमई भंगा। दुगमंजोगाण दसण्ह तिन्नि सहा सया होति ॥२॥ तिगजोगाण दसण्हं भंगसया एगवीसई सहा । पणचसंजोगाणं चउस हिसयाणि असिआणि ॥ ३ ॥ सत्तत्तरीसयाई छसत्तराई च पंचसंजोगे । उत्तरगुणअविरयमेलियाण जाणाहि सपगं ॥४॥ सोलस चेव सहस्सा अहसया चेव होंति अहहिया । एसो उ सावगाणं वयगहणविही समासेण ॥ ५॥" एवमेकैकवतस्य नवभङ्गककल्पनया तथैकविंशतिकल्पनौकोनपश्चाशत्कल्पनया च विचार्यमाणा अनेकधा श्रावकवतभङ्गका भवन्ति । ते चावहितरक्षादिसंचारणयाऽवगन्तव्याः । तन्मात्रिका चेयम्-"तिनि तिया तिनि दुया तिन्केका य हुंति जोगेसु । तिदुएगं तिदुएगं तिदुएगं चेव करणाई ॥१॥” स्थापनाङ्ककाः-३ | ३ | ३ | २ | २ | २ [१एते तावन्नव मशाः । उर्फ चन कुणइ न कारवेई करंतमन्नंपि नाणुजाणाइ । मणवइका ३ |२|१] 3 | २ | १ | ३ | २१ एणेको एवं सेसेवि जा- णेज्जा ॥१॥" पते एवानुमतिप्रत्याख्यानवदादित्रिकविकलाः पूर्वोक्ताः पड् भवन्ति । एतेषामेवानुमतिपरिहारेणकर्षि शतिः-"तत्थ पढमपए एको भंगो, वीए तिन्नि, तइए तिन्नि, चउत्थे दो, पंचमछठेसु छ छ भंगा लभंति सवि एकविंसा।" तथैकोनपञ्चाशदेवं भवन्ति-"पढमेगो तिन्नि तिया दो नवगा तिन्नि तह य दो नवगा । अउणाप भंगा सधे ते हुंति नायवा ॥१॥" एवमनेकधा व्रतभङ्गान् जानाति । तथा भेदान् सूक्ष्मवादरसंकल्पजारम्भजसापराधनिरपराधा- दिरूपान् जानाति । तथाऽतिचारान् वधवन्धछविच्छेदादीन् जानाति । बतानामनुव्रतादीनां सम्यक् सुविचारितान् विशेषण जानातीति द्वितीयव्रतकर्म २ ।। ३५ ।। अथ तृतीयमाह- गिण्हइ गुरूण मूले इत्तरमियरं व कालमह ताई। आसेवइ थिरभावो आयंकुवसंग्गसंगेवि ॥ ३६ ॥ 'गृह्णाति, प्रतिपद्यते 'गुरूणां' आचार्यादीनां 'मूले' समीपे । यतोऽभाणि-"उवउत्तो गुरुमूले संविग्गो इत्तरं व इयरं वा । अणुदिहयमणुसरतो पालेइ विसुद्धपरिणामो ॥१॥" आह् स श्रावको देशविरतिपरिणामे सति प्रतानि प्रति- पद्यतेऽसति वा ? किं चातो यद्याधः पक्षः कि गुरुसमीपगमनेन ? साध्यस्य सिद्धत्वात् प्रतिपद्यापि व्रतानि देशविरति- परिणाम एव साध्या, स चास्य स्वत एव सिद्ध इति गुरोरप्येवं परिश्रमयोगान्तरायदोपपरिहारादिति । द्वितीयश्चेत्, तर्हि द्वयोरपि मृपावादप्रसगात् परिणामाभावे पालनस्याप्यसंभवात् । तदेतत्सकलं परोपन्यस्तमचारु, उभयथाऽपि गुणोप- लव्धेः । तथा हि-मत्यपि देशविरतिपरिणामे गुरुसमीपप्रतिपत्तौ तन्माहात्म्यान्मया सद्गुणस्य गुरोराज्ञाऽऽराधनीयेति प्रतिज्ञानिश्चयागुतेषु दृढता जायते, जिनाजा चाराधिता भवतीति । उक्तं च-"गुरुसक्खिओ हु धम्मो संपुग्नविही- कया इय विसेसो । तित्थयराणं आणा साहुसमीचंमि वोसिरओ ॥१॥" गुरुदेशनाश्रवणोद्भूतकुशलतराध्यवसायाकर्म- णामधिकतरः क्षयोपशमः स्यात् । नस्माचार्ल्स व्रतं प्रतिपित्सोरपि बहुतमप्रतप्रतिपत्तिरुपजायते । इत्यादयोऽनेके गुणा गुरोरन्तिके व्रतानि गृहतः संभवन्ति । तथाऽसन्नपि विरतिभावो गुरूपदेशश्रवणान्निश्चयसारपालनातो वाऽवश्यंभावी hti..

·?
धर्मरलप्रसवृत्तिकम्
सरलादयस्येति द्वयोरपि गुरुशिष्ययोर्मुषावादाभाव एव गुणलाभात् । शठाय पुनर्न देयान्येव गुरुणा प्रतानि । छहा-
स्थतया पुनरलक्षितसाध्यस्य शठस्थापि दाने गुरोः शुद्धपरिणामत्वाददोष एव । न चैतत् स्वमनीपिकयोच्यते । यत
आह-"संताम्मवि परिणामे गुरुमूलपवजणमि एस गुणो । दढया आणाकरणं कम्मक्खओवसमवुड्डी अ॥१॥ इय
अहिए फलभावे न होइ उभयपलिमधदोसोवि । तयभावम्मिवि दोण्हवि न मुसावाओवि गुणभावा ॥२॥ तग्गहणओ
चिय तओ जायइ कालेण असदभावस्स । इयरस्स न देयं चिय सुद्धो छलिओवि जइ असढो॥३॥" कृतं विस्तरेण
अत्र पुनरपि कश्चिदाह-विस्तरभीरुमपि भदन्तं किंचित् प्रस्तावादायातं पृच्छामि । संप्रति दुष्पमादोषाद्गुणवन्तो गुरवो
नोपलभ्यन्ते, ततः स्थापनाचार्यसमीपे श्रावको प्रतं प्रतिपद्यतां वा मा वा ? गुरुराह-सौम्य ! कथं नाम गुरवो नोप-
लन्यन्ते । दूरदेशवर्तित्वादत्यन्तासंभवाद्वा ? यदि दूरदेशवर्तित्वात्तदा तदर्थिनस्तत्रैव गन्तुमुचितं धर्मार्थित्वस्यान्यधा-
नुपपत्तेः । अथात्यन्तासंभवोऽनुपलम्भहेतुः । सोऽतितरामनुचितो वक्तुं सूत्रविरोधात् । उक्तं च-"न विणा तित्थं नियंठेहि
नातित्य य नियंग्या । छकायसंजमो जाव ताव जसजणं दोहं ॥१॥" द्वयोः सामायिकच्छेदोपस्थापनीययोर्व-
कुशकुशीलयो । अधागमविरोधभयानो अत्यन्ताभावमभ्युपगच्छन्ति भवन्तः। किं तु सन्तोऽपि क्वापि वयं नोपलभामह
इति भवतां मतमित्यपि महाधृष्टवष्टोत्तरम् (१) यतः शतशः पश्चमहाप्रतधारिणः, पञ्चसमितिप्रधानाः, त्रिगुप्तिपाल-
नपराः, कालोचितयतनारन्तः, सततं सिद्धान्तामृतपानलालसाः, कुग्राहामहविनिर्मुक्तमानसाः समुपलभ्यन्त एव महा-
१ 'सजभो' इत्यपि । २ 'अणुसजणा' इत्यपि ॥
मुनयः । तत्कथं नोपलभ्यन्त मध्यस्थधार्मिकै ? इति सतोऽप्यनुपलम्भो महत् दृष्टेर्दूषणम् । सति च तस्मिन् किं प्रत-
ग्रहणेन इति । तथा गुरुमूले प्रतिपन्नमूलगुणस्य साधोरिव श्रावकस्यापि तद्विरहे स्थापनागुरुरुपदिष्टः। तथा चाह--"गुरु-
विरहम्मि य ठवणा भणिया समयंमि पुबमूरीहिं । आउट्टिदप्पविरओ अपमाओ चेव कप्पम्मि ॥१॥" न चैकान्ते-
नासंयुक्तस्यासतो वा विरहसंभव इति, तस्माद् व्यवहारनयमाश्रित्योच्यते, कालोचितक्रियावतो गीतार्थस्य निःस्पृहमतेः
सर्वसत्त्ववत्सलस्य गुरोरन्तिके गृही महावतानामिवाणुव्रतानां ग्रहणं करोति न स्थापनागुरोरिति स्थितम् । तत्पुनः 'इत्वरं'
चातुर्मासादिप्रमितं 'इतरं' यावत्कथिकं वा कालं
यावत्
'अथ' परिज्ञानादनन्तरं 'तानि' इति प्रस्तुतव्रतानि, इति तृतीयं
प्रतकर्म ३ । 'आसेवते' सम्यक् परिपालयति 'स्थिरभावः' निष्प्रकम्पमनाः । आतको रोगः, उपसर्गो दिव्याधुपद्रवः, तयोः
सङ्गेऽपि संपर्केऽपि सति । तत्रातकसङ्गे आरोग्यद्विजवत्, उपसर्गसङ्गे कामदेवश्रावकवत् । इति गाथार्थः ॥ ३६ ॥
आरोग्यद्विजचरितमिदम्-
उजेणीए नयरीए देवगुत्तस्स माहणस्स नंदाए भारियाए पुत्तो अहेसि । सो पुण कुओवि पुषदुक्याओ रोगेहिं न
मुचइत्ति अकयनामो रोगो चेव जणे पसिद्धो । अन्नया ईसरनामोऽणगारो भिक्खंतो तेसिं गिहमणुपत्तो । तओ माहणेण
दारयं पाएसु पाडिऊण विनत्तो । भयवं ! तुम्भे सर्व जाणह ता कारुन्नमवलंबिय कहेहि एयस्स रोगोवसमोवायं । सा-
हुणा भणियं, न समुयाणतेहिं कहा कीरइ । तओ तेहिं मन्झण्हसमए उजाणं गंतूण वंदिओ पुच्छिओ य । साहुणा भ-
१ दृष्टिदूषणे । २ भिक्षाश्रमद्भि ॥
पणइ-"पावाउ होइ दुक्खं तं पुण धम्मेण नासई नियमा । जलणपलित्तं गेहं विज्झाइ जो जलोहेण ॥१॥ धम्मेण
सुचिन्नेणं सिग्छ नासंति सयलदुक्खाई । एयारिसाई नियमा न य हुंति पुणो परभवेवि ॥ २ ॥" एवं पवंधदेसणाए
पडिबुद्धा दोवि समणोयासगा जाया । विसेसओ वडुगो दढधम्मयाए भावणासारं रोगमहियासेइ, सावज तिगिच्छपि
न कारवेइ । अन्नया दढधम्मोत्ति पसंसिओ दविदेण । तमसद्दहता वेजस्वेण समागया दुवे देवा भणि पवत्ता । अम्हे
एवं बडुयं पन्न।मो, जइ अम्हेहिं भणियं किरियं करेइ । सयणेहि भणियं, केरिसी सा किरिया? पुषण्हे महुअवलेहो, पच्छिमण्हे
जुन्नासवपाणं, भोयणं निसाए, समक्खण कूरं, जलयराइतिविहमंसमोसहेहिं सद्धिं भोत्तवंति। पडिभणियं बडुएण,
एएसिमेगंपि न करेमि, वयभंगभयाओ । विजेहिं भणियं, 'सरीरं धम्मसाहणं' जेण वा तेण वा पओगेण तं पउणिज्जइ,
वयभंगोवि पच्छित्ताणुचरणेण सुज्झइ चेव, इच्चाइविचित्तजुत्तीहिं भणिओ सयणेहिं रन्नावि । जाहे न पडिवज्जइ ताहे
तुडेहिं पयडीहोऊण पसंसिओ देवेहि, नीरोगसरीरो कओ। आणदिओ मयणवग्गो, संसलोगो य । अहो! धम्ममाहपति
पडिबुद्धाणेगे पाणिणो । तप्पभिडं च आरोगदिओ से नामं जायं । संखेवओ भणियमारोग्गदियचरियं । विशेषतः
पृथ्वीचन्द्रचरितादवसेयम् ॥
एवमातकसङ्गेऽपि स्थिरचित्तः श्रावकः स्यादिति ४ । तथा कामदेवचरितं प्रसिद्धमेवेति न भण्यते ।।
उक्तः कृतप्रतकर्म १। अथ शीलवन्तमभिषित्सुराह-
आययणं खु निसेवइ वजइ परगेहपविसणमकजे । निश्चमणुभडवेसो न भणइ सवियार्रवयणाई ॥३७॥

·o- -- धर्मरलप्रसवृत्तिकम् मर्थम् ? इत्याह-यतः 'अर्हन्ति' योग्यतासारं धर्मरत्नं ग्रहीतुं न पुनर्वसन्तनृपवद्राजलीलामिति भावः । कः ? इत्याह- 'एभिः' अनन्तरोक्तगुणैः 'संपन्नाः' संगताः संपूर्णा वा । इति गाथार्थः ॥ २९ ॥ आह किमेकान्तेनैतावद्गुणसंपन्ना एव धर्माधिकारिणः, उतापवादोऽप्यस्ति ? इत्युच्यते- पायद्धगुणविहीणा एएसि मज्झिमा वरा नेया । एत्तो परेण हीणा दरिदपाया मुणेयचा ॥ ३०॥ इहाधिकारिणत्रिधा विचिंत्या उत्तममध्यमजघन्यभावेन । तत्रोत्तमाः संपूर्णगुणा एव । पादश्चतुर्थाशोऽर्द्ध प्रतीतमेव । गुणशब्दस्य प्रत्येकमभिसंवन्धात् । पादप्रमाणैरर्द्धप्रमाणैश्च गुणैर्ये हीनाः, 'एतेषाम्' उक्तगुणानां मध्यात्ते यथाक्रमं म- ध्यमा वरा ज्ञेयाः । चतुर्थाशहीना मध्यमाः, अर्द्धन हीना जघन्या इति भावः । तेभ्योऽपि हीनतरेषु का वार्ता ? इ- त्याह-'एत्तो परेण' इति एभ्योऽपि परेणार्डादायधिको 'हीना' रहिताः 'दरिद्रमायाः' अकिंचनजनकल्पाः 'मुणि- तव्याः' चेदितव्याः । यथा हि दरिद्रा उदरभरणचिन्तान्याकुलतया न रत्नक्रयमनोरथमपि कुर्वन्ति । तथैतेऽपि न धर्मा. भिलापमपि विदधति । इति गाथार्थः ॥ ३० ॥ एवं च स्थिते यद्विधेयं तदाह- धम्मरयणत्थिणा तो पढमं एयजणमि जइयई । जं सुद्धभूमिगाए रेहइ चित्तं पवित्तंपि ॥ ३१ ॥ धर्मरत्नमुक्तस्वरूपं, तदर्थिना तल्लिप्सुना, 'तत.' तस्मात्कारणात् 'प्रथम' आदौ एपां गुणानां अर्जने विढपने 'यति. तव्यं तदुपार्जनं प्रति यलो विधेय', तदविनाभावित्वाद्धर्मप्राप्तेः । अत्रैव हेतुमाह-'यस्मात्' कारणात् 'शुद्धभूमिकायां' अकलङ्काधारे 'रेहई' इति शोभते 'चित्रं' चित्रकर्म 'पवित्रमपि' प्रशस्तमपि लिखितं सत् । इति गाथार्थः ॥ ३१ ॥ इहाप्यबुधजनविवोधनायागमप्रसिद्धसुदाहरणं वर्णयन्त्याचार्याः- सागेयपुरे महावलो नाम राया दूयमापुच्छइ । किं मम रायंतरभावि रायलीलोचियं वत्थु नत्थि?। दूएण भणियं, स- धमत्थि देवस्स एगं चित्तम्हं मोत्तुं । तीएवि किर नयणमणोहारिविचित्तचित्तावलोयणेण रायाणो चंकमणलीलमायरंति। एयमायन्निऊण रना संजायकोगेण समाइट्ठो मती । तेण य कारिया तुरियमेव दीहरविसाला महासहा । समाहूया न- यरपहाणा विमलपहासनामाणो दुवे य चित्तयरा । समप्पिया तेसिमद्धद्धभाएण अंतरा चिलिमिलं दाऊण भणिया य । न तुन्भेहिं अन्नोन्नं कम्मं अवलोयणीयं, नियनियबुद्धीए चित्तियचं, न य वेठी मंनियघा, जहाविन्नाणं भे पसाओ कैजि- हित्ति (१) । तओ ते अहमहमिगाए कम्मं पकया जाव वइकता छमासा ताव य ऊसुगेण पुच्छियं रन्ना। विमलेण भणिय, निम्माओ मदीयभागो। विरूविओ रन्ना अइसयसुंदरोत्ति कओ से महापसाओ । तओ पुच्छिओ पभासो, सो भणइ, नाहमजवि चित्तारंभ करेमि, जओ भूमिगाकम्ममेव मम निम्मायति । केरिसं पुण तं भूमिकम्मति विम्हिएण राहणावणीया परियच्छी, जाव दिहं तत्थ विसेसरम्मं चित्तकम्मं । तओ सकोवमिव भणिओ पभासो, भो। फिमम्हेवि विप्पयारेमि ? । तेण भणियं, न सामी विप्पयारीयइ, पडिविवसंकमो एसोत्ति भणंतेण दाविया जवणिगा । विम्हिएण भणियं रन्ना, किमेरिसी भूमी कीरइ ? । पभासेण वुत्तं, देव ! इमीए चित्तं थिरयरं भवइ, वन्नयाण कंती विउणा वित्थइ, १ "फजिओहित्ति" "कन्जिम्हित्ति" इत्यपि पाठौ दृश्यते ॥ रुबयाणं च भावुल्लासो होइ । तओ तुटेण राइणा कओ से विउणो पसाओ । भणियं च एयमेवं चेव चिठउ । संचारि- मचित्ताचित्तसहत्ति अउद्या मे पसिद्धी होउत्ति । एस एस्थ उवणओ-जहा चितं काऊण कमेण तेण भूमी सुट्ठ परि- कम्मिया। एवं धम्मचित्तस्थिणावि एएहिं गुणेहि आया परिकम्मियघोत्ति ॥ आह धर्मो द्विधा, श्रावकधर्मो यतिधर्मश्च । श्रावकोऽप्यविरतो विरतश्च । तत्राद्यस्यान्यत्र-तत्थहिगारी अत्थी स. मत्थओ जो न सुत्तपडिकुडो । अत्थी उ जो विणीओ समुवठिओ पुच्छमाणो य ॥१॥” इत्यादिनाधिकारी निरूपितः । द्वितीयस्यापि--"संपत्तदंसणाई पइदियहं जइजणा सुणेइत्ति । सामायारिं परमं जो खलु तं सावयं विति ॥१॥" तथा- "परलोगहियं सम्म जो जिणवयणं सुणेइ उवउत्तो । अइतिबकम्मविगमा सुक्कोसो सावगो एत्थ ॥१॥" इत्यादिभि- रसाधारणैः श्रावक्शब्दप्रवृत्तिहेतुभिः सूत्रैरर्थत एवंविधाः श्रावकधर्माधिकारिण उक्ताः । तथा यतिधर्माधिकारिणोऽप्य न्यत्रान्यथैवोकाः । तद्यथा-"पयजाए अरिहा आरियदेसंमि जे समुप्पन्ना । जाइकुले हि विसिहा तह खीणप्पाय- कम्ममला ॥१॥ तत्तो य विमलवुद्धी दुलह मणुयत्तणं भवसमुद्दे । जम्मो मरणनिमित्तं चवलाओ संपयाओ अ॥२॥ विसया य दुक्खहेकं संजोगे नियमओ विओगोत्ति । पइसमयमेव मरणं ऐत्थ विवागो य अइरोहो ॥ ३ ॥ एवं पयईए च्चिय अवगयसंसारनिग्गुणसहावा । तत्तो य तविरत्ता पयणुकसायऽप्पहासा य ॥४॥ सुकयन्नुया विणीया रायाईणम- विरुद्ध कारी य । कल्लाणंगा सद्धा थिरा नहा समुवसंपना ॥५॥" तदेभिरेकविंशतिभिर्गुणैः कतमस्य धर्मस्याधिकारित्व- १ विरतश्रावकस्य तु । २ 'अइविवागो हवह रुदो' इत्यपि ॥

·॥ १९॥ ? धर्मरक्षम मवृत्तिकम् मुक्तम् ? इत्यत्रोच्यते-एतानि सर्वाण्यपि शास्त्रान्तरीयाणि लक्षणानि प्रायेण तत्तद्गुणस्थानकस्याङ्गभूतानि वर्त्तन्ते, चित्रस्य वर्णकशुद्धिविचित्रवर्णतारेखाशुद्धिनानाभावप्रतीतवत् । प्रकृतगुणाः पुनः सर्वधर्मस्थानानां साधारणभूमिकेव चित्रप्रकाराणामिति सूक्ष्मबुद्ध्या परिभावनीयम् । वक्ष्यति च-"दुविहंपि धम्मरयणं तरइ नरो घेत्तुमविगलं सो उ । जस्सेगवीसगुणरयणसंपया सुत्थिया अस्थि ॥१॥" अत एवाह- सइ एयंमि गुणोहे संजायइ भावसावयत्तंपि । तस्स पुण लक्खणाइं एयाई भणंति सुहगुरुणो ॥३२॥ 'सति' विद्यमाने 'एतस्मिन्' अन्तरोक्ते 'गुणोघे' जघन्यमध्यमोत्कृष्टरूपे 'संजायते' संभवति भावभावकत्वमपि' दूरे ता- वद्भावयतित्वमित्यपेरर्थः। आह किमन्यदपि श्रावकत्वमस्ति ? येनैवमुच्यते भावभावकत्वमिति, सत्यम्, इह जिनागमे सर्वेऽपि भावाश्चतुर्विधा एव, 'नामस्थापनाद्रव्यभावस्तच्यासः' (त० १।५।) इति वचनात् । तथा हि-नामश्रावका सचेतनाचेतनस्य पदार्थस्य यच्छावक इति नाम क्रियते । स्थापनाश्रावकश्चित्रपुस्तकर्मादिगतः । द्रव्यश्रावको ज्ञशरीरम- व्यशरीरव्यतिरिक्तो देवगुरुतत्त्वादिश्रद्धानविकलः, तथाविधजीविकाहेतोः श्रावकाकारधारकः । भावभावकस्तु-"श्र- द्धालुतां श्राति शृणोति शासनं दानं वपेदाशु वृणोति दर्शनम् । कृन्तत्यपुण्यानि करोति संयम तं श्रावकं प्राहुरमी विचक्षणाः॥१॥" इत्यादिश्रावकशब्दार्थधारी यथाविधिश्रावकोचितव्यापारपरायणो वक्ष्यमाणः, स चेहाधिकृतः । शेषत्रयस्य यथाकथंचिदेव भावादिति । नन्वागमेऽन्यथा श्रावकभेदाः श्रूयन्ते । यदाह स्थानागम्-"चउधिहा सावगा १ “ सर्वधर्माणाम्" इत्यपि ॥ २ अन्यत्र "धनम्" इति । २ 'समणोवासगा' इत्यपि ।। पन्नत्ता । तं जहा- अम्मापिइसमाणे १, भाइसमाणे २, मित्तसमाणे ३, सवत्तिसगाणे ४ । अहवा चउधिहा सावगा पन्नत्ता । तं जहा-आयममाणे १, पडागसमाणे २, खाणुसमाणे ३, खरंटसमाणे ४। एते च साधूनाश्रित्य द्रष्टव्याः। ते चामीषां चतुर्णा मध्ये कस्मिन्नवतरन्ति ? इति उच्यते,-व्यवहारनयमतेन भावभावका एवैते, तथान्यवहियमाण- त्वात् । निश्चयतस्तु खरण्टसपत्नीसमानौ मिथ्यादृष्टिप्रायौ द्रव्यश्रावको । शेपास्तु भावभावकाः । तथा हि तेषां स्वरूपमे- वमागमे व्याख्यायते-"चितइ जइकजाई न दिखलिओवि होइ निन्नेहो । एगंतवच्छलो जइजणस्स जणणीसमो सड्डो॥१॥ हियए ससिणेहो चिय मुणीण मंदायरो विणयकम्मे । भाइसमो साहूणं पराभवे होइ सुसहाओ॥२॥ मि. तसमाणो माणा ईसि रूसइ अपुच्छिओ कजे । मन्नंतो अप्पाणं मुणीण सयणाउ अभहियं ॥३॥ थद्धो छिदप्पेही पमायखलियाणि निच्चमुच्चरइ । सड्डो सवत्तिकप्पो साहुजणं तणसमं गणइ ॥ ४ ॥" तथा द्वितीयचतुष्के-"गुरुभणिओ सुत्तत्थो विविजइ अवितहो मणे जस्स । सो आयंससमाणो सुसावओ वनिओ समए ॥१॥ पवणेण पडागा इव भा- मिज्जड जो जणेण मूढेण । अविणिच्छियगुरुवयणो सो होइ पडाइयातुल्लो ॥२॥ पडिवन्नमसग्गाहं न मुयइ गीयत्थ- समणुसिहोवि । थाणुसमाणो एसो अपओसी मुणिजणे णवरं ॥ ३ ॥ उम्मग्गदेसओ निन्हवोसि मूढोसि मंदधम्मोसि । इय संमंपि कहतं खरंटए सो खरंटसमो ॥ ४ ॥ जह सिढिलमसुइदबं छुप्पंतं पिहु नरं खरंटेइ । एवमणुसासगं 'पिहु दू. सिंतो भन्नइ खरंटो ॥५॥ निच्छयओ मिच्छती खरंटतुल्लो सवत्तितुल्लोऽवि । ववहारओ उ सड्ढा जयंति जं जिणगिहाईसु ॥ ६ ॥” इत्यलमतिप्रसङ्गेन । 'तस्य' पुनर्भावनावर वकस्य 'लक्षणानि' चिह्नानि 'एतानि' वक्ष्यमाणानि 'भणंति' अभिद- धति 'शुभगुरवः' संविग्नसूरयः । इति गाथार्थः ॥ ३२ ॥ तान्येव लिङ्गान्याह- कयवयकम्मो तहसीलवं च गुणवं च उजुर्ववहारी। गुरुसुस्सूसो पवयणकुसलो खल्लु सावगो भावे॥३३॥ कृतमनुष्ठितं व्रतविपयं कर्म कृत्यं भणिष्यमाणं येन स 'कृतव्रतकर्मा' तथा शीलवान्' अपि व्याख्यास्यमानस्वरूपः। 'गुणवान्' विवक्षितगुणोपेतः३। चकारः समुच्चये भिन्नक्रमश्च । ततः 'ऋजुव्यवहारी च' शरलमनाश्च ४'गुरुशुश्रूषः' गुरुसे- वाकारी५। 'प्रवचनकुशलः' जिनमततत्त्ववित् ६। 'खलुः' अवधारणे । एवंविध एव श्रावको भवति । भावे'भावविपये भाव- श्रावकः । इति गाथाक्षरार्थः॥ ३३ ॥ भावार्थ स्वत एव विभणिषुः 'यथोद्देशं निर्देशः, इति न्यायात् कृतव्रतकर्माणमादावाह- तत्थायन्नणजाणणेगिण्हणपडिसेवणेसैं उज्जुत्तो । कयवयकम्मो चउहा भावत्थो तस्लिमो होइ॥३४॥ 'तत्र' तेषु पदसु लिङ्गेषु मध्ये कृतव्रतकर्मा चतुर्धा भवतीति संवन्धः । आकर्णनं श्रवणं१, ज्ञानमववोधोर, ग्रहणं प्रति- पत्तिः३, प्रतिसेवनं सम्यक्पालनम्। सर्वेषामपि द्वन्द्वः, तेषु व्रतानामिति प्रक्रमात् गम्यते । उद्युक्त उद्यमवान् ‘भावार्थः' ऐदपर्यन्तस्य चतुर्विधस्याप्ययमासन्नभणिष्यमाणो 'भवति' इति व्यक्तम् । इति गाथार्थः ॥ ३४ ॥ भावार्थमेवाह- विणयवहुमाणसारं गीयत्थाओ करेइ वयसवणं । भंगयेभेयइयारे वयाण सम्म वियाणाइ ॥ ३५ ॥ - -- ·धर्मरक्षासवृत्तिकम् परिहरइ बालकीलं साहइ कज्जाइँ महुरनीईए । इय छविहसीलजुओ विन्नेओ सीलवंतोत्थ ॥३८॥ 'आयतनं' धार्मिकजनमीलनस्थानम् । उक्तं च-"जत्थ साहम्मिया बहवे सीलवंता बहुस्सुया । चरित्तायारसंपन्ना आययणं तं वियाणाहि ॥ १॥" 'खुः' अवधारणे, प्रतिपक्षप्रतिपेधार्थः । ततश्चायतनमेव निपेवते भावभावको, नाना- यतनमिति योगः । “न भिल्लपल्लीषु न चौरसंश्रये न पार्वतीयेषु जनेषु संवमेत् । न हिंस्रदुष्टाशयलोकसन्निधौ कुसङ्गतिः साधुजनस्य निन्दिता ॥१॥” तथा-"दसणनिन्भेयणिया चरित्तनिव्भेयणी य अणवरयं । जत्थ पयट्टइ विगहा तम- णाययणं महापावं ॥ १॥" प्रथमशीलम् १ । तथा वर्जयति 'परगृहप्रवेशन' अन्येषां मन्दिरेपु गमनं 'अकार्ये कार्या- भावे सति, नष्टविनष्टादावाशङ्कासंभवात् । एत्थ सामायारी-"सावगो जइवि चियत्तंतेउरपरघरपवेसो यन्निनइ तहावि तेण एगागिणा पुरिसरहिए परगिहे न पविसियचं । कजेवि परिणयवओ सहाओ घेतबो" इति द्वितीयं शीलम् २ । तथा 'नित्यं सदा 'अनुटवेषः' अनुल्वणनेपथ्यो भवति भावभावको न पिङ्गप्रायनेपथ्यः। तथा हि-"लंखस्स व परिहाणं गसइ व अंग तहंगिया गाढा । सिरवेढो ढमरेणं वेसो एसो सिडंगाणं ॥१॥ सिहिणाण मग्गदेसो उग्घाडो नाहिमंडलं तह य। पासा य अद्धपिहिया कंचुयओ एस वेसाणं ॥२॥" इहैव तदाकूतम्-पुरुषाणां स्त्रीणां च नानादेशेषु नानारूपाणि ने- पण्यानि भवन्ति, ततो यद्यनानिन्दितं शिष्टाभीष्टं च, तच्छावकश्राविकाभिर्नेपथ्यं विधेयमिति । अन्ने भणंति-"कुल- देसाण विरुद्धो वेसो रनोवि कुणइ नो सोहं । वणियाण विसेसेणं विसेसओ ताण इत्थीणं ॥१॥ संतलयं परिहाणं झलं व चोलाइयं च मज्झिमयं । सुसिलिमुत्तरीयं धम्म लच्छिं जसं कुणइ ॥ २॥ परिहाणमणुभडचलणकोडिमजायमणु- सरंतं तु परिहाणमकमंतो कंचुयओ होइ सुसिलिछो ॥ ३ ॥” इत्याद्येतदपि सङ्गतमेव, किंतु कचिदेव देशे कुले वा घ- टते । श्रावकास्तु नानादशेपु कुलेषु च संभवन्ति, तस्माद्देशकुलाविरुद्धो वेपोऽनुगट इति व्याख्यानं व्यापकमिह सङ्ग- तम् । इति तृतीयं शीलम् ३ । तथा 'न भणति' न जूते सविकाराणि रागद्वेषत्रिकारोत्पत्तिहेतुभूतानि वचनानि, वाच- स्तत्परीहास्यादिभिः परिवादशीलतया, मुखरतया वा । तत्र रागोत्पादकानि शृङ्गारसाराणि । यथा-"राज्ये सारं वसुधा वसुंधराया पुरं पुरे सौधं । सौधे तल्पं तल्पे वराङ्गनामगसर्वस्वम् ॥ १॥ दधिशीताम्बुताम्बूलपुण्यपण्याङ्गनाजनैः । असा- रोऽप्येप संसार सारवानिव लक्ष्यते ॥ २॥" तथा-"प्रियादर्शनमेवास्तु किमन्यैर्दर्शनान्तरैः । प्राप्यते यत्र निर्वाणं स- रागेणापि चेतसा ॥१॥" द्वेपोदयकारणानि-"रे दासीसुय !माईय माया ते छिछई जणपसिद्धा । खरफरुसवयणतविओ मरेज्ज मारेज वा कोइ ॥१॥ एसो चोरो जारो निही य लद्धो इमेण निभंतो। एसो रायविरोही मंसक्खाई इमो अहवा ॥ २॥ पाविठ्ठा रायाणो दसवेससमत्ति जं सुई भणियं । रायगुरू सुरपाई दासीए पई गुरू कहणु ॥३॥ एमा- ईबयणाई फरसाइ परस्स अप्पणो चैव । उवघायकुलक्खयकारणाई विगियाई सघाई ॥ ४ ॥" तथा धर्मविरुद्धान्यपि न ब्रूते भावभावकः । तद्यथा-"हत्थागया इमे कामा कालिया जे अणागया । को जाणइ परे ? लोए अत्थि वा नस्थि वा पुणो ॥ १॥ चतुर्थ शीलम् ४ ॥ ३७ ॥ तथा 'परिहरति' नासेवते 'पालक्रीडां' वालिशजनविनोदव्यापाराम् । उक्तं च- "चउरंगमारिपट्टियवट्टाई लावयाइजुद्धाई । पम्होत्तरजमगाई पहेलियाईहिं नो रमइ ॥ १ ॥” इति पञ्चमशीलम् ५ । तथा 'साधयति' निष्पादयति 'कार्याणि' प्रयोजनानि 'मधुरनीत्या' सामपूर्वकम् । सौम्य ! सुन्दर ! एवं कुरु, एवं क्रियते, इत्थं कृतं सुकृतं स्यात्, इति शिक्षादानेन परिजनं कर्मकरादिलोकं मधुरगिरा प्रवर्त्तयति । यतः-"प्रियवाक्यप्रदानेन सर्वे तुष्यन्ति जन्तवः । तस्मात्तदेव वक्तव्यं कि वचनेऽपि दरिद्रता ॥१॥ अशिक्षितात्मवर्गेण म्लानिं याति यतः प्रभुः। अतः शिक्षाः प्रदातव्या प्रत्यह मृदुभाषया॥२॥" तथा-"स्वाधीने माधुर्ये मधुराक्षरसंभवेषु वाक्येषु । किं नामसत्त्ववन्तः पुरुषाः परुषाणि भाषन्ते ॥ १॥"अन्यैरप्युक्तम्-" "क्षमी यत्कुरुते कार्य न तत्कोपवसंगतः । कार्यस्य साधिनी प्रज्ञा सा च क्रुद्धस्य नश्यति ॥ १॥"इति । मतान्तरे दुराराध्यताभिधानमेतत् पष्ठं शीलम् ६ । भावभावकस्य शीलान्तरव्युदा- सेन शीलवन्तमुपसंहरन्ति । इत्युपदर्शितपड्डिधशीलयुक्तो विज्ञेयः, शीलवान् 'अत्र' श्रावकविचारे । इति गाथाद्वयार्थः॥३८॥ एतदेव शीलं गुणदोपोपदर्शनद्वारेण भावयन्नाह- आययणसेवणाओ दोसा झिजति वदुइ गुणोहो । परगिहगमणपि कलंकपंकमूलं सुसीलाणं ॥ ३९ ॥ सहइ पसंतो धम्मी उभडवेसो न सुंदरो तस्स । सवियारजंपियाइं नृणमुईरति रागग्गिं ॥ ४० ॥ वालिसजणकीलावि हु लिंगं मोहस्सणत्थदंडाओ। फरुसवयणाभिओगो न संगओसुद्धधम्माणं ॥४१॥ आयतनमुक्तस्वरूपं, तस्य सेवनादुपासनात् 'टोपाः' मिथ्यात्वादयो 'हीयन्ते' हानिमुपयान्ति । 'वर्धते' वृद्धिमुपैति 'गुणीघः' ज्ञानादिगुणकलापः । तथा हि-"सन्तोऽयसि संस्थितस्य पयसो नामापि नो दृश्यते मुक्ताकारतया तदेव नलिनीपत्रस्थितं व्यज्यते । स्वाती सागरशुक्तिमध्यपतितं तज्जायते मौक्तिकं प्रायेणाधममध्यमोत्तमगुणः संवासतो जा- १ 'सन्तप्तायमि' इत्यपि ॥

·॥ २३ ॥ धर्मरक्षासवृत्तिकम् यते ॥ १॥ 'परगृहगमन' पूर्वोक्तं, अपिशब्द उपरि योक्ष्यते । 'कलङ्कपङ्कमूलं' अभ्याख्यानमाप्तिहेतुः ‘सुशीलानामपि' साधूनामपीति भावः । तथा ह्यागमे भिक्षार्थमपि गतस्य साधोरुपवेशनं निषिद्धम् । यतोऽवाचि-"गोयरग्गपविहस्स नि- स्सेज्जा जस्स कप्पइ । इमेरिसमणायारं आवजइ अवोहियं ।। १ विचत्ती बंभचेरस्स पाणाणं च वहे वहो । वणीमगप- डिग्याओ पडिकोहो अगारिणं ॥ २॥ अगुत्ती वंभचेरस्स इथिओ वावि संकणा । कुसीलवडणं हाणं दूरओ परिवजए ॥३॥" श्रावकस्तु सुतरां शङ्कास्थानं स्यात् । अवश्येन्द्रियत्वागतहानिं चामुयात् । उक्तं च-"सन्मार्गे तावदास्ते प्रभवति पुरुषस्तावदेवेन्द्रियाणां तावल्लज्जां विधत्ते विनयमपि समालम्बते तावदेव । भ्रूचापाकृष्टमुक्ताः श्रवणपथयुषो नीलपक्ष्माण एते यावल्लीलावतीनां न हदि धृतिमुपो दृष्टिबाणाः पतन्ति ॥ १॥” तथा 'सहई' इति शोभते 'प्रशान्तः' प्रशान्तवेपो 'धर्मी' इति धर्मवान् धार्मिकः श्रावको यतिर्वा, अतः कारणात् 'उद्भटवेषः' रागान्धजघन्यजननेपथ्यो 'न सुन्दरों' नैव शोभाकारी 'तस्य' धार्मिकस्य स हि तेन सुतरामुपहासस्थानं स्यात् । 'नाकामी मण्डनप्रियः' इति लोकोक्तविशेषतो यो- षिद्विधवा च । भणितं च केनापि-"लन्होच्छी सद्दालं जुत्तं मायावित्तहं करइ न वृत्त । पसरह जाइवियालह आवइ एह नारि महु मणह न भावइ ॥१॥” तथा 'सविकारजल्पितानि' सशृङ्गारभणितानि 'नून' निश्चितं 'उदीरयन्ति' उद्दीपयन्ति रागाग्निम् । अत एवोक्तम्-"जं सुणमाणस्स कहं सुडयरं जलइ माणसे मयणो। समणेण सावएणवि न सा कहा होइ कायधा ॥१॥" उपलक्षणं चैतत्-द्वेषानलम युदीरयन्ति कानिचित् । यदाह-“मम्मं कम्मं जम्मं तिन्निवि एयाई मा हु पयडेजा। मा मम्मकम्मविद्धो मरेज मारेज वा कोइ ॥ १॥' तथा 'वालिशजनक्रीडाऽपि वर्णितस्वरूपा 'हुः अलङ्कारे। 'लिई' चिह्न 'मोहस्य' अज्ञानस्य 'अनर्थदण्डत्वात् निष्फलपापारम्भप्रवृत्तेः । तथा परुपवचनेन 'रे दरिद्र । दासीपुत्र !' इत्यादिनाऽभियोग आज्ञादानं 'न सगतो' नोचितः 'शुद्धधर्माणां' प्रतिपन्नजिनपतिमतानां धर्महानिर्धर्मलाघवहेतुत्वात् । तत्र धर्महानिः- “फरुसवयणेण दिणतवं अहिक्खिवंतोवि हणइ भासतवं । वरिसतवं सवमाणो हणइ हणंतोऽवि सा- मन्नं ॥ १॥” इत्याद्याप्तवचनात् । धर्मलाघवं पुनरहो ! महाधार्मिकाः, परपीडापरिहारिणः, सविवेकाश्च श्रावका यदेवं ज्वलदगारोत्कराकारगिरो निगिरन्तीत्यादिलोकोपहासात् । तथा-"अप्रियमुक्ताः पुरुषाः प्रवदन्ते द्विगुणमप्रियं यस्मात् । तस्मान्न वाच्यमप्रियमप्रियं वा श्रोतुकामेन ॥१॥" तथा-"विरज्यते परीवारो नित्यं कर्कशभापिणः । परिग्रहे विरक्ते च प्रभुत्वं हीयते नृणाम् ॥ १॥” इत्याद्यैहिकानाश्च परुपभाषिणां संभवन्ति । सर्वथा न शोभते जैनानां कपायानलोद्दी- पनम् । उक्तं च--" जइ जलइ जलउ लोए कुसस्थपवणाहओ कसायग्गी । तं चोजं जं जिणवयणसलिलसित्तोवि पज- लइ ॥१॥' अत एव भगवता महावीरेण महाशतकमहाश्रावकः सत्येऽपि परुपे जल्पिते प्रायश्चित्तं ग्राहितः॥३९॥४०॥४॥ तत्संविधानकं चेदम्- रायगिहे नयरे महासयगो गाहावई होत्था । तस्स अट्ठ हिरन्नकोडीओ निहीपउत्ताओ, अह वुड्डिपउत्ताओ, अह वि- त्थरपउत्ताओ, अट्ट वया दसगोसाहस्सिया। रेवइपमुहाओ तेरस भजाओ । रेवईए कोलघरियाओ अट्ट हिरन्नकोडीओ निहाणपउत्तओ, अट्ठ वुद्धिपउत्ताओ, वित्थरपउत्ताओवि अट्ट, दस दस गोसाहस्सिया अह क्या । सेसियाणं तिसुवि द्वा- णेसु एगेगा हिरन्नकोडी, एगेगो वओ दसगोसाहस्सिओ । एवं से अढे दित्ते अपरिभूए बहूणं सेठिसत्थवाहपमुहाणं सय- णपरियणस्स मेढिभूए विहरड । अन्नया भयवं महावीरे गामाणुगामं विहरमाणे तत्थ समणुपत्ते गुणसिलए उज्जाणे समोसढे रइयं देवेहि समोसरणं । निग्गओ वंदणवडियाए सेणिओ राया नागरजणो महासयगो य । वंदिऊणोवविठ्ठाण सबेसि पारद्धा भगवया धम्मकहा।तंजहा-असारो संसारोजम्मजरामरणरोगसोगाइमहासत्तुसंतावपउरो। दुलहो जाइकुलरूवारोग्ग- संगओमणुयभावो। अणिञ्चं जीवियं पहवइ । अविनायागमणो मच्चुमहारक्खसो। सबहा समत्थाणत्थसत्थवारणनिवारणमहा- मइंदे धम्मे चैव ओजमो काउमुचिओ सयन्नविनाणाणत्ति । एवमाइअमयनिस्संदसुदरं जिणिंददेसणं सोऊण पडिबुद्धा वहवे पाणिणो, गहिओचिओचियधम्मा य गया नियनियहाणेसु । महासयगोवि समत्तपवित्तचित्तो पंचाणुषयमूलं सत्तसिक्खावयसोहियं सावयधम्ममुवसंपन्जिऊण महानिहाणलाभाओवि अन्भहियपरिओसो पणमिऊण परमेसरं पत्तो नियमंदिरं । पइदिणवड्डमाणपरिणामो पालिउं पवत्तो सावगधग्मं । इओ य सा रेवई गुरुकम्मयाए तस्संसग्गीए न नाम पडिबुद्धा । अवि य अहियवरं विसयलोला मज्जमसरसगिद्धा य जाया । तओ अन्नया उग्घोसिए अमाघाए तीए मंस- मलभमाणीए भणियाऽभिओगपुरिसा । मम गोउलाओ दुवे कल्होडगे वहिऊण मंसमाणेह । तेहिवि तहेव कए पइदिणं दो दो कल्होडगे विणासाविउमारद्धा अन्नया विसयगिद्धिविद्धिओ ताओ दुवालसविसवत्तिओ विसप्पओगेण सत्थपओगणेय केणावि अविनाया विणिवाएइ । तासि संतियं हिरण्णसुवन्नाइ पडिगाहित्ता तुद्दचित्ता विहरइ । सोवि महासयगो चोद्द- सण्हं वासाणं पजंते जेठसुयं कुडुवे वित्ता पोसहसालमणुपविसइ, उवासगपडिमाओ पडिवजइ । तमन्नया सा रेवई मज- १ अमारीए' इत्यपि । २ 'विणिघाएइ' इत्यपि ॥

·॥२४॥ धर्मरकाममपृत्तिकम् मंसरसमत्ता उवसग्गिडं पयत्ता । भणइ पाणवल्लह ! किमेइणा कहाणुटाणेण, एयं तुह सरीरं सोमालं मुहलालियं च, ता भुंजाहि ताव पुधज्जियधम्मफलं । मा अवहीरेहि भावाणुरतं किंकरीभावपत्तं ममं वराइणित्ति । तहवि अहियामिया तेण निचलचित्तेण उवसग्गा । फासियाओ एगारसविउवासगपडिमाओ । पत्थावं जाणिऊण पडिवन्नमणसणं । तओ मुहभाव- णाभावणपरस्स कम्मखओवसमेण समुप्पण्णमोहिनाणं महासयगरस । तेण य सो पुवओ लवणममुद्दे जोयणसम्म जाणड पासइ । एवं दाहिणेण पच्छिमेण य। उत्तरेण चुल्लहिमवंतं वासहरपवयं । अहे रयणप्पहाए लोलुयं नरयं जाणइ पासइ । अन्नया सा मजणुपाणमत्ता पावा रेवईवि पुणो उपसग्गिउं पवत्ता । तओ किमेसा एरिसिचि सवियकेण पउत्तो महामयगेण ओही। नाय च तीए निसेसं परियो लक्खियं च नरयगइगामित्त तओ भणिया रेवई,पावे ! केत्तियमज्जवि पावमुवंजेसि। गच्छसि तुमं सत्तरत्तंते अलसयवाहिपीडिया मरिऊण लोलुयनरयमित्ति।तं च सोऊणावगयमया मरणभयाभिभूया कुरिओ वाढमज्ज महामयगोत्ति अवसहा गया एसा समंदिरं । तंमि दिणे भगवं महावीरो तत्येव विहरइ । तओ गोयमसामि समादमड, गच्छ गोयमा ! महासयगं सावगं भणाहि । न खलु कप्पा समणोवासगाणं सच्चपि परपीडाकरं भासं भासित्तए, विसे- सओ ते उत्तमगुणहाणठियस्स कयभत्तपञ्चक्खाणस्स।तातुमं तस्स दुभासियस्स पायच्छित्तं पडियजाहित्ति । तहत्ति पडि- । वजिऊण गोयमसामिणा भणिओ भगवंताएसं महासयगो । सोवि संवेग्गभरनिन्भरमणो भगवंतं चंदिऊण सम्ममालोएइ निदइ गरहइ, भगवओ गोयमस्स समीवे पायच्छित्तं पडिवजिऊण कयसरीरपरिच्चाओ सोहम्मे कप्पे अरुणाभे विमाणे चउपलिओवमहिईओ देवो समुप्पन्नो । संखेवओ भणियं महासयगचरियं । विसेसओ उवासगदमंगाओ नायति ।। उकं द्वितीयं भावभावकलक्षणम् २ । अधुना तृतीयमभिधित्सुः संवन्धगाथामाह- जइवि गुणा बहुरूवा तहवि हु पंचहि गुणेहि गुणवंतो। इह मुणिवरेहि भणिओ सरूवमेसि निसामेहि ॥ 'यदि' इत्यभ्युपगमे । अभ्युपगतं मयेदम् । गुणाः 'बहुरूपाः' बहुप्रकारा अक्षुद्रत्वादय औदार्यादयोऽन्येऽपि प्रियंव- वदतादयः । तथाऽपि पश्चभिर्गुणैर्गुणयान् ‘इह' श्रावकविचारे 'मुनिवरैः' गीतार्थगुरुभिः 'भणितः' उक्तः । 'स्वरूप' स्व- तत्त्वं 'एपां' गुणानां 'निशामय' आकर्णय, इति शिष्यप्रोत्साहनाय क्रियापदम् । प्रमादी शिष्यः प्रोत्माय श्रावणीय इति ज्ञापनार्थम् । इति गाथार्थः ॥ ४२ ॥ स्वरूपमेवाह- सज्झाए करणंमि य विणयम्मि य निच्चमेव उज्जुत्तो। सवत्थर्णेभिनिवेसो वहइ रुई सुटुर्जिणवयणे ॥४३॥ शोभनमध्ययनं स्वेनात्मना वाऽध्यायः स्वध्यायः स्वाध्यायो वा,तस्मिन्नित्यमुद्युक्त इति योगः १। तथा 'करणे' अनु- ठाने २, 'विनये' गुर्वाद्यभ्युत्थानादिरूपे 'नित्यं सदैव 'उद्युक्तः' प्रयतवान् भवतीति प्रत्येकमभिमवन्धात् । इति गुण- त्रयम् ३ । नथा 'सर्वत्र' सर्वप्रयोजनेप्वैहिकामुष्मिकेषु, न विद्यतेऽभिनिवेशः कदाग्रहो यस्य सः 'अनभिनिवेशः' प्रज्ञाप- नीयो भवतीति चतुर्थों गुणः ४ । तथा 'वहति' धारयति 'रुचिं' इच्छा श्रद्धानं वा 'सुटु' वाढं 'जिनवचने' पार- गतगदिते ५। इति गाथार्थः ॥ ४३ ॥ इत्थं गणनयोपदर्य गुणान् भावार्थकथनतः प्रदर्शयन्नाह- पढणाईसज्झायं वेरग्गनिबंधणं कुणइ विहिणा । तवनियमवंदणाईकरणमि य निच्चमुज्जमइ ॥४४॥ अभुट्ठाणाईयं विणयं नियमा पउंजइ गुणीणं । अणभिनिवेसो गीयत्थभासिय नन्नहा मुणइ ॥४५॥ सवणकरणेसु इच्छा होइ रुई सदहाणसंजुत्ता। एईए विणा कत्तो सुद्धी सम्मत्तरयणस्स ॥ ४६॥ पठनमपूर्वश्रुतग्रहणम्, आदिशब्दात् प्रच्छनापरावर्तनाऽनुप्रेक्षाधर्मकथा गृह्यन्ते, पञ्चप्रकारमपि म्वाध्यायं करोति । किंविशिष्टम् १ 'वैराग्यनिवन्धन' विरागताकारणम् , 'विधिना' विनयवहुमानप्रधानम् । तत्र पठनविनयः-"पर्यस्तिका- मवष्टम्भं तथा पादप्रसारणम् । विकथां प्रवलं हास्यं वर्जयेद्गुरुसन्निधौ ॥ १॥" पठन्निति भावः । पृच्छाविनयः-"आ- सणगओ न पुच्छेज्जा नेव सेजागओवि य । आगम्मकुडुओ संतो पुच्छेज्जा पंजलिपुडो ॥१॥" परावर्त्तनविधिरयम्- "फासुयथंडिलइरियं पडिकंतो अहव गहियसामइओ । चेलंचलपिहियमुहो सपयच्छेयं गुणइ सड्डो ॥१॥" अनुप्रेक्षा भा- वना तद्विधिः-"चारित्तसंपउत्तो सुकयसुयपरिग्गहो निरावाहं । भवचिलया य पसत्थ भावेज्जा भावणाजालं ॥१॥" धर्म- कथाविधिः-"सुद्धं धम्मुवएसं गुरुप्पसाएण सम्ममववुद्धं । सपरोवयारजणगं जोगस्स कहेज धम्मत्थी ॥१॥" तपोनि- यमवन्दनादीना करणे समाचरणे, चकारात्कारणानुमोदनयोश्च, 'नित्यं' प्रतिदिनं 'उद्यच्छति' प्रयतते । तत्र तपोनशनादि द्वादशधा । तदुक्तम्-"अनशनमूनोदरता वृत्ते. संक्षेपणं रसत्यागः । कायक्लेशः संलीनतेति वाह्यं तपः पोढा ॥ १ ॥ प्रायश्चित्तध्याने वैयावृत्त्यविनयावथोत्सर्गः । स्वाध्याय इति तपः पप्रकारमाभ्यन्तरं भवति ॥ २॥" नियमा यतिविश्रा- मणोत्तरपारणककृतलोचमाधुघृतदानादिविपयाः । उक्तं च---"पहसंतगिलाणस्स य आगमगहणे य लोयकडसाहू । उत्तर- ·॥ २५॥ धर्मरलप्रसवृत्तिकम् पारणगम्मि य दाणं सुबहुप्फलं होइ ॥१॥" वन्दना चैत्यगुरुविषया, आदिशब्दापूजनादिपरिग्रहः, तेषां करणे नित्य- मुद्यच्छति गुणद्वयस्य भावने । इत्याद्यगाथार्थः ॥४४॥ तथा अभिमुखमुत्थानमभ्युत्थानं, तदादिर्यस्य सोऽभ्युत्थानादिः, आदिशब्दः स्वागतानेकभेदसंग्रहार्थः । ते च विनयसमाध्यध्ययनादवर्गन्तव्याः । तमित्थंभूतं विनयं 'नियमात्' निश्चयेन 'प्रयुले विदधाति 'गुणिनां' आचार्यादीनां, विनयमूलत्वाद्गुणपरंपरायाः । आह च-"विनयफलं शुश्रूपा गुरुशुश्रूषा- फलं श्रुतज्ञानम् । ज्ञानस्य फलं विरतिर्विरतिफलं चावनिरोधः ॥१॥ संवरफलं तपोबलमथ तपसो निर्जराफलं दृष्टम् । तस्माक्रियानिवृत्तिः क्रियानिवृत्तेरयोगित्वम् ॥ २॥ योगनिरोधाद्भवसन्ततिक्षयः सन्ततिक्षयान्मोक्षः । तस्मात्कल्याणानां सर्वेषां भाजनं विनयः ॥ ३ ॥” इति तृतीयगुणफलम् । 'अनभिनिवेश:' अभिनिवेशरहितो 'गीतार्थभाषितं' श्रुताधिको. पदिष्टं 'नान्यथा' असद्भावरूपतया 'मुणति' प्रतिपद्यते, मोहोद्रेकाभावेन कदाग्रहाभावात् । उक्त च-"न मोहोद्रेकता- भावे स्वामहो जायते कचित् । गुणवत्पारतन्व्यं हि तदनुत्कर्षसाधनम् ॥ १॥” इति चतुर्थगुणैदंपर्यम् । इति द्वितीय- गाथार्थः ॥ ४५ ॥ तथा श्रवणमाकर्णनं, करणमनुष्ठान, तयोः 'इच्छा' तीमाभिलापो भवति मचिः 'श्रद्धानसंयुक्ता' प्रती- तिसंगतेति पश्चमो गुणः । अस्या एव प्राधान्यख्यापनायाह-अनया' द्विस्वरूपया रुच्या 'विना' अभावेन 'कुतः शुद्धिः' न कुतोऽपीत्याकूतम् । 'सम्यक्त्वरत्नस्य' प्रतीतस्य शुश्रूषाधर्मरागरूपत्वात् । तयोश्च सम्यक्त्वसहभाविलिङ्गतया प्रसिद्ध- त्वात् । उक्तं च-"सुस्सूस धम्मराओ गुरुदेवाणं जहासमाहीए । वेयावचे नियमो सम्महिठिस्स लिंगाई ॥१॥” इति १ "तु बहुप्फलं" इत्यपि । २ "-वमन्तव्या." इत्यपि । ३ "मोहोद्रिक्तता" इत्यपि ॥ पञ्चमगुणभावना । अन्ये तु पश्चगुणानित्थमभिदधति-"सुत्तरुई अत्थरुई करणरुई वऽणभिनिवेसरुई । गुणवंते पश्च- मिया अणिडिओच्छाहया होइ ॥१॥' अत्रापि सूत्ररुचिः पठनादिस्वाध्यायप्रवृत्तिः । अर्थरुचिश्चाभ्युत्थानादिविनयं गुणिनां प्रयुते । करणानभिनिवेशौ तुल्यावेव । अनिष्ठितोत्साहता पुनरिच्छावृद्धिरेवेति न विरोधः शङ्कनीय इति ॥४६॥ ननु किमिच्छामात्रेणापि फलप्राप्तिरिष्यते सद्भावसारेणेष्यत एव ? इति ब्रूमः । तथा हि- एगंमि सन्निवेसे एगस्स कुलपुत्तस्स य दो पुत्ता, जसो सुजसो य । दोवि जोवणत्था कयाइ धम्मदेवसूरिसमीवे धम्म सोऊण पडिबुद्धा पबइउमुवठिया पियरो आपुच्छंति । नेहमोहियाणि ताणि न य विसर्जति । वहुं च भन्नमाणेहिं तेहिं भणियं एगो पचयउ, एगो पुणम्हं बुड्ढभावे परिवालगो भवतु । तओ जेठेण भणिओ कणिहो, तुमं चिट्ठ, अहं पधयामि । तओ सो भणइ, अहं चेव पधयामि । तओ जसेण वरमेसोवि ताव नित्थरउ । अहं पुण दुप्पडियाराणि जणयाणि कहम- वमन्नेमित्ति चिंतिऊण विसजिओ सुजसो पबइओ विहिणा । विसुद्धपरिणामो नाणचरित्ताराहणसारो विहरइ । इयरोवि जणएहिं अणिच्छंतोवि कारिओ तहवि य (ह) कुलकन्नयाए पाणिग्गहणं ।पवत्तो किसिकम्माइववसाए। गिहवावारपवत्तोवि वयगणेक्कचित्तो कालं गमेइ । उवरएसुवि जणएसु दक्खिन्नसारयाए पइदिणं भज्जमापुच्छइ । सावि दीणाणणा रुया चेव न उण विसजइ । तओ सो तीए पडिबोहणोवायमलहतो दुक्खं चिटइ । इओ य सुजससाहू विविहतवोकम्मतणु- इयसरीरो ओहिणोवलद्धजेठभाइपडिवोहावसरो समागओ तस्स गिह। पञ्चभिन्नाओ भाउजायाए, सवहुमाणं वंदिओय । १ 'बुड्डवये' इत्यपि । २ "तओ" इति कचित् नास्ति । ठिओ तीए दंसिए उचिओवस्सए । कहिं घरसामिओत्ति पुठाए सिहं तीए, कम्मं काउं छेत्तं गओत्ति । भोयणावसरे पडि- लाभिओ तीए साहू उचिएण भत्तपाणेण । भुत्तो विहिणा । नागओ जसोत्ति भत्तं गहाय पत्थिया पडिनियत्ता य रुयंती। पुच्छिया एसा सुजसेण, किमद्धिई करेसि ? । सा भणइ, स ते भाया एगभत्तेहिं चिट्टइ, छुहिओ वइ, अंतरा य अपारा गिरिनई वहइ, तेण भत्तं नेउ न तरामित्ति अद्धिइकारणं महतं ममंति । साहुणा भणियं, गच्छ नई भणाहि; मम देवरस्स वारसवरिसाणि पबडयस्स जइ तेण दिवसंपि न भुत्तं ता मे मग्गं देहि महानइत्ति वुत्ते सा नई ते मग्गं दाहित्ति । एवं वुत्ताए तीए चिंतियं मम पच्चक्खमेव भुत्तं अणेण, कहं न भुत्तं नाम ' । अहवा न जुत्तं गुरुवयणविकोवणं, जमेस भणइ तं चेव करेमित्ति संपहारिऊण गया एसा । तहेव भणिए दिन्नो मग्गो नईए । कहमागयासि ? पुच्छिया भत्तुणा तीएवि साहिओ सुजसागमणाइवुत्तंतो। भुत्तुत्तरे विसज्जिया जसेण भणइ कहं वच्चामि?, अजवि अपारा चेव नई । जसेण वृत्तं संपयमेवं भणिज्जासि 'जइ भत्तुणाहमेकसिपि न भुत्तम्हि ता महानइ ! मे मग्गं पयच्छाहि' सुट्ट्यरं विम्हया तहेव भणिए लद्धमग्गा सुहेण पत्ता सगिहं । वंदिऊण पुच्छिओ साहू, भयवं ! को एत्थ परमत्थोत्ति । मुगी भणइ, भद्दे ! जइ रसगिद्धीए भुज्जइ तओ भुत्तं भवइ । जं पुण संजमजत्ताहेडं फासुयमेसणिजं तं भुत्तं न गणिजइ । अओ चेवागमे भणियं-"अणवजाहाराणं साहूणं निच्चमेव उववासोत्ति ।" एवं तुह पइणोवि वंभचेरमणोरहसहियस्स तुहाणुरोहण कयभोगस्स अभोगो चेव । एयमायन्निऊण संविग्गाए चिंतियं तीए, अहो ! एस जसओ महाणुभावदक्खिन्नमहोयही संसारविरत्तमणोवि चिरं मए धम्मचरणाओ खालिओ । समज्जियं महंतं धम्मंतराइयं । ता संपवं जुत्तमेएण व प्रम १ !

·॥ २६॥ धर्मरक्षासवृत्तिकम् समणत्तमणुचरिउ । एयं चेय नेहस्स फलंति भावितीए संपत्तो जसोवि, साहुं वंदिऊण निसन्नो नाइदूरे । कया साहुणा दोहंपि सुद्धदेसणा । पडिबुद्धाणि पधइयाणि । कालेण पत्ताणि सुरलोगति । एवमेस जसो इच्छामत्तेणावि चरणवि- सएण पावारंभेण न लित्तोत्ति। उक्तं तृतीयं भावभावकलक्षणम् | अधुना चतुर्थमाह- उजुववहारो चउहा जहत्थभणणं अवंचिगो किरिया । हुँतावायपगासैण मेत्ती वो य सभावा ॥१७॥ ऋजु प्रगुणं व्यवहरणं 'ऋजुव्यवहारः' भावनावकगुणः 'चतुर्धा' चतुष्प्रकारो भवति । तद्यथा-'यथार्थभणनं' अवि- संवादिवचनं धर्मव्यवहारे क्रयविक्रयव्यवहारे साक्षिव्यवहारे राजव्यवहारादौ वा । अस्य भावार्थ:-"परचित्तणुवत्तीए धम्ममधम्म अधम्ममवि धम्म । न भणंति भावसडा भणंति सचं च महुरं च ॥१॥ कयविक्कयसट्टीसुवि ऊणभहियं कहिंति न हु अग्छ । सक्खित्तेवि निउत्ता न अन्नहा वाइणो हुंति ॥२॥ रायसभावगयावि हु जणं न दूसंति अलिय- भणिएहि । धम्मोवहासजणगं ययणं वजति धम्मरया ॥ ३ ॥' तथा 'अपश्चिका' पराध्यसनहेतुः क्रिया' शरीरव्यापारी द्वितीयमृजुव्यवहारलक्षणम् । उक्तं च-"तप्पडिरूवगविहिणा तुलापलाईहि अणमहियं पा । दितो लिंतोवि परं न वंचए सुद्धधम्मत्थी ॥१॥" तथा 'हुंति' इति प्राकृतशैल्या । भाविनो येऽपायास्तेषां प्रकाशनं ज्ञापनं करोति, भद्र ! मा कृथाः पापानि चौर्यादीनि, इह परत्र चानर्थकारिणीत्याश्रितं शिक्षयति । न पुनरन्यायप्रवृत्तमप्युपेक्षत इति भावः । अन्ये १ अन्यत्र "रायसभाहगयावि" इत्यस्ति । तु-हुतोवायपगासण' इति पठन्ति । तत्र 'हुतो' इति सद्भूत उपायो यो धर्मार्थविषये तस्य प्रकाशनं पृष्टोऽपृष्टो वा करोतीति तृतीयमृजुन्यवहारस्वरूपम् । तत्र धर्मोपायो दानशीलतपोभावनारूपः । अर्थोपायो नीतिचारितोद्धारकाव्यव- हरणादिरूपः । कामोपायः पुनरनर्थफलत्वान्न प्रकाशयत्येव । मोक्षस्तु फलभूत इत्येतदपि पाठान्तरं मार्गानुपातित्वात्सङ्गा- तमेवेति । तथा मित्रस्य भावः कर्म वा मैत्री, तस्या भावो भवनं सत्ता सद्भावानिष्कपटतया कृत्रिममैत्री न करोतीति भावः । कपटमैत्र्योः छायातपयोरिव विरोधात् । उक्तं च-"शायेन मित्रं कलुपेण धर्म परोपतापेन समृद्धिभावम् । सुखेन विद्यां परुपेण नारी वाञ्छन्ति ये व्यक्तमपण्डितास्ते ॥ १॥" इति चतुर्थमृजुन्यवहारस्वरूपम् ॥ ४७ ॥ अस्यैव विपर्यये दोपदर्शनपूर्वकं विधेयतामाह- अन्नहभणणाईसुं अवोहिवीयं परस्त नियमेण । तत्तो भवपरिवुड्डी ता होजा उज्जुववहारी ॥४८॥ अन्यथाभणनमयथार्थजल्पनम् , आदिशब्दावश्चकक्रियादोपोपेक्षणासद्भावमैत्रीपरिग्रहस्तेषु सत्सु श्रावकस्येति भावः । अवोधेर्धर्माप्ताप्तेवीं मूलकारणं 'परस्य' मिथ्यादृष्टेः 'नियमेन' निश्चयेन भवतीति शेषः । तथा हि-श्रावकमेतेषु प्रवर्त- मानमालोक्य वक्तारः संभवन्ति-"धिगस्तु जैनं शासनम्, यत्र श्रावकस्य शिष्टजननिन्दितेऽलीकभाषणादौ कुकर्मणि निवृत्तिर्नोपदिश्यते” इति निन्दाकरणादमी प्राणिनो जन्मशतेष्वपि बोधि न प्रामुवन्तीति ‘अबोधिवीज' इदमुच्यते, 'ततः' चाबोधिवीजाद् भवपरिवृद्धिः' भवति, तमिन्दाकारिणं तन्निमित्तभूतस्य श्रावकस्यापि । यतोऽवाचि-"यः शासन- स्योपघातेऽनाभोगेनापि वर्त्तते । स तन्मिथ्यात्वहेतुत्वादन्येषां प्राणिनामिति ॥ १॥ वनात्यपि तदेवालं परं संसारकार- णम् । विपाकदारुणं घोरं सर्वानर्थविवर्द्धनम् ॥ २॥" 'ततः तस्मात्कारणाद् 'भूयात्' भवेत् 'ऋजुव्यवहारी' प्रगुणव्य- वहारवान् प्रकृतो भावभावक इति ॥ ४८ ।। दृष्टान्तश्चेह धर्मनन्द । तत्रायं संप्रदाया- नासिक्के नयरे नदाभिहाणा दुवे वणिया परिवसिसु । तेसिमेगो सावगो सुद्धववहारी, तस्स लोगे धम्मनंदोत्ति नाम पसिद्धं । इयरो पुण लोभदोसेण कूडतुलाईहि ववहरइ, तेण लोभनंदोत्ति पसिद्धो । अन्नया तत्थ रायतलायं खणंतेहिं ओडेहि निहाणं पावियं । तत्थ य केवला सुवन्नकुसा चिट्ठति । ते य सबओ कद्दमेण लित्तत्ति, तेहिं लोहकुसा चेव कप्पिया नीया दो धम्मनंदहट्टे भणियं च, सेहि ! एयाणं लोहकुसाणं तेल्लाइयं देहि । अइभाराओ सुनन्नमेयंति विनायं सेहिणा । अहिगरणभयाओ न साहियं, तेसि भणियं च न मम एएहिं पओयणति । तओ ते गया लोभनंदावणे। तं चेव भणिऊण ममप्पिया कुसा लोहनंदस्स । तेणावि परिन्नाया चिंतियं च । सुदरमेयं जं सुवन्नं लोहमोल्लेण लगभइ, ता देमि एएहि दुगुणं मोल्लं जेण अन्नेवि आणिति । तं चेव काऊण भणिया ते । मम लोहेण पओयणत्ति जइ संति अन्नेवि एयमोल्लेण आनेयया । तओ ते दिणे दिणे दो दो आणिति। जाव गहिया सेठिणाणेगे। नवरमइगुढचित्तयाए पुत्ताणंपिपर- मत्थं न साहेइ । तओ ते अहिए दिजमाणे हत्थोसित्ति खिसंति,तहावि सम्भावं नाइक्खइ, हट्टं च खणमवि न मुंचइ। अन्नया पञ्चासन्नगामे मित्तेण विवाहे निमंतिओ अणिच्छंतोवि वला निजतो पुत्तं भणइ, ते कुसे मा पडिसेहेज्जासि । न य सम्भावं कहेइ । गए नम्मि समागयाणमोड्डाण पुत्तो लोहमोल्लं देइ । तेवि सेष्ठिभणियं देहित्ति पुणो पुणो झिंखति । 14 ·॥२७॥ धर्मग्लासवृत्तिकम् ताहे ववहारवावडयाए सकोवेण तेण पक्खित्ता ते तेसिं संमुहं । पासाणपडिघाएण पणठो तेसिं गोधरो । पयडीभूयं सुवन्नं । दिह दंडवासिएहिं । नीया ओड्डा रायसमीवं । पुच्छिएहिं कहिओ रन्नो सम्भावो । भणिया रन्ना, कस्स करस दिन्नत्ति । तेहिं वुत्तं धम्मनंदस्स दरिमिया न तेण गहिया । अओ एयस्स चेव एत्तियमित्ता दिन्नत्ति । तओ महाचोरोत्ति कुविएण गइणा समाणत्तेहिं दंडवासिएहिं गहियाणि सयलमाणुसाणि । उक्कहियं घरसारं । एत्थंतरे पुत्तो कुसे न गिहि- स्सइत्ति अवसेरीए मित्तमपुच्छिय तुरियमागओ लोहनंदो । दिगिहवइयरो महापच्छायावानलसंतत्तो रुहो नियपायाणं, किर एएहिं अहं गामंतरं पाविओत्ति । तओ कुहाडेण दोवि पाए ताडिऊण पाविओ पंचत्तमेसो । धम्मनंदोवि पुच्छिओ पत्थिवेण, कीस तए कुसा न गहिया । सो भणइ, जओ गहिएहिं दोण्हं वयाणं भंगो भवइ, चोरिकविरईए परिग्गहप- रिमाणस्स य । नय एएसि सम्भावो सिहो अहिगरणभयाओत्ति । अहो ! सच्चं धम्मनंदोसित्ति भणतेण पूइऊण विस- जिओ रक्षा । एरिसो उजुववहारी भावसावओ इहपरलोए कल्लाणभायणं होइत्ति ॥ उक्तं चतुर्थ भावश्रावकलक्षणम् । अधुना पश्चममाह- सेवाए कारणेण य संपायणभावओ गुरुजणस्स । सुस्सूसणं कुणंतो गुरुसुस्सूसो हवइ चउहा ॥४९॥ 'सेवया' पर्युपासनेन १ 'कारणेन' अन्यजनप्रवर्त्तनेन २ 'संपादनं' गुरोरौषधादीनां प्रदानं ३ 'भावः' घेतोबहुमानः ४ तावाश्रित्य संपादनभावतः 'गुरुजनस्य' आराध्यवर्गस्य । इह यद्यपि गुरवो मातापित्रादयोऽपि भवन्ति, तथाऽपि धर्म- प्रस्तावादिहाचार्यादय एवं प्रस्तुता इति तान्येवोद्दिश्य गुरुशुश्रूषो व्याख्येयः । गुरुलक्षणं चेदम्-"धर्मज्ञो धर्मकर्ता च सदा धर्मप्रवर्तकः । सत्त्वेभ्यो धर्मशास्त्राणां देशको गुरुरुच्यते ॥१॥" तथा-"पडिरूवो तेयस्सी जुगप्पहाणागमो महु- रवको । गंभीरी धीमंतो उवएस्परो य आयरिओ॥१॥ अपरिस्सावी सोमो संगहसीलो अभिग्गहमईओ। अविकत्थणो अचवलो पसन्नहियओ गुरू होइ ॥२॥" तथा-"संविग्गो १ मज्झत्थो २ संतो ३ मउओ ४ रिऊ ५ सुसंतुट्ठो ६ । गीयस्थो ७ कडजोगी ८ भावन्नू ९ लद्धिसंपन्नो १० ॥ १ ॥ देसणिओ ११ आदेओ १२ मइमं १३ विन्नाणिओ १४ निरुय १५ वाई १६ । नेमित्ती १७ ओयंसी १८ उवयारी १९ धारणावलिओ २० ॥२॥ वहुदिहो २१ नयनिउणो २२ पियंवओ २३ सुस्सरो २४ तवे निरओ २५ । सुसरीरो २६ सुप्पइभो २७ चाई २८ आणंदओ २९ चोक्खो ३० ॥३॥ गंभीरो ३१ अणुयत्ती ३२ पडिवन्नयपालगो ३३ थिरो ३४ धीरो ३५ । उचिपन्नू ३६ सूरीणं छत्तीसगुणा सुयक्खाया ॥ ४॥” इत्याद्यागमवर्णितगुणो गुरुजनग्रहणं वहुत्वप्रतिपत्त्यर्थम् । ये केचिदेवंविधास्ते सर्वेऽपि गुरुजन इति भावः । तस्य 'शुश्रूपणं' पर्युपासनं कुर्वन् गुरुशुश्रूपो भवति, स च 'चतुर्धा' चतुष्प्रकारः । इति गाथाक्षरार्थः । ४९ ॥ भावार्थ सूत्रकार एवाह सेवैति कालंमि शुरुं अकुणंतो ज्झाणजोगवाघायं । सय वन्नवायकरणा अन्नेवि पवत्तई तत्थ ॥ ५० ॥ 'सेवते' पर्युपास्ते, 'काले' प्रतिक्रमश्रवणादिहेतौ 'गुरु' उक्तस्वरूपम् । कथम् ? ' अकुर्वन्' ध्यानं धर्मध्यानादि, योगाः प्रत्युपेक्षणाभोजनादयः, तेषां व्याघातमन्तरायम् । यतः साधूनामयमागमोपदेशः-"जोगे जोगे जिणसासणंमि दुक्ख- १ "अविक्रथणो" इत्यपि ! २ 'समक्खाया' इत्यपि । ३ "सेवइ" इत्यपि ॥ क्खया पउज्जते । अन्नोन्नमवाहाए असवत्तो होइ कायचो ॥१॥” इत्येषा शुश्रूषा १ । तथा 'सदा वर्णवादकरणात्' नित्यं सद्भूतगुणोत्कीर्तनेन 'अन्यानपि' प्रमादवतः 'प्रवर्त्तयति' प्रेरयति 'तत्र' तस्यां सेवायाम् । तद्यथा-"माणुस्समु- त्तमो धम्मो गुरू नाणाइसंजुओ । सामग्गी दुलहा एसा जाणाहि हियमप्पणो ॥१॥ एयारिसो महप्पा धन्नाणं दिहि- गोयरमुवेइ । एयस्स सयलसुहयं पियंति वयणामयं धन्ना ॥२॥ एयस्स महामुणिणो उवएसरसायणं अकाऊणं । होही पच्छायाचो चत्ते पत्ते निहाणे च ॥ ३॥” इत्यादि । इति द्वितीयः शुश्रूषाविधिः २ ॥ ५० ॥ अथ तृतीयचतुर्थावाह- ओसहभेसज्जाई सओ य परओ य संपणामेइ । सइ बहुमन्नेइ गुरुं भावं चणवत्तए तस्स ॥ ५१ ॥ औषधानि केवलद्रव्यरूपाणि वहिरुपयोगीनि वा, भैषज्यानि संयोगिकान्यन्त ग्यानि वा, आदिशब्दादन्यान्यपि संयमोपकारकाणि वस्तूनि 'स्वतः' स्वयंदानेन 'परतः' अन्यजनदापनेन च सम्यक् 'प्रणामयति' संपादयति गुरुभ्य इति प्रकृतत्वात् । उक्तं च-"अन्नं पानमथोप, बहुविधं धर्मध्वजः कम्बलं वस्त्रं पात्रमुपाश्रयश्च विविधो दण्डादिधर्मोपधिः । शस्तं पुस्तकपीठकादि घटते धर्माय यच्चापरं देयं दानविचक्षणैस्तदखिलं मोक्षार्थिने भिक्षवे ॥१॥” तथा-"जो देइ ओसहाई मुणीण मणवयणकायगुत्ताणं । सो सुद्धभावविभवो भवे भवे होइ नीरोगो ।। १॥” इति संपादने तृतीयः शुश्रूषाविधिः ३ । तथा सदा 'बहु मन्यते' मनःप्रीतिसारं श्लाघते 'गुरु' उक्तस्वरूपं, 'भाव' चेतोवृत्तिं 'चानुवर्तते' तदनु- १ 'अणुवत्तए' इत्यपि ॥ -- - ·- ॥ २८॥ धर्मरतप्रसवृत्तिकम् कूलं व्यवहरति, 'तस्य' गुरोः संबन्धिनम् । न तदसंमतमाचरतीनि तत्त्वम् । उक्तं च-"सरुपि नतिस्तुतिवचनं तदभि- मते प्रेम तविधि हेपः । दानमुपकारकीर्तनममन्त्रमूलं वशीकरणम् ॥ १॥" अन्यत्राप्युक्तम्-"मिण गोणमंगुलीहिं गणेहि वा दंतचकलाई से । इच्छंति भाणिऊणं कजंतु तमेव जाणंति ॥१॥” इत्थंभावं गुरोरनुवर्त्तते । इति चतुर्थः शुश्रूषाविकल्पः ४ इति ॥ ५१ ॥ अत्र निदर्शनम्- कोसंबीए नयरीए सुहत्धिसूरिणो कयाइ विहारकप्पेण विहरिंसु । तत्थ य तया महादुभिक्खं वइ,अओ भिक्सयरा भिक्खं न लहति । लहंति य पजत्तं ईसरगिहेसु साहुणो । अन्नया एगो चक्षयरो ईसरगिहेसु सघायरेण पडिलाभिजते दहण तेसिं नियत्ताणमग्गओ गंतूण पायवडिओ पत्थिउ पवत्तो । महापुग्नवंता तुम्भे सघं सवत्थ लभह, ता देहि मे दीणस्स किंचिमत्तं । साइहिं पडिवुत्तं, अम्ह दाउं न कप्पइ, गुरुणो चेव जाणंति । तओ सो तेहिं चेव सद्धिं गओ गुरुसमीवं तहेव मग्गिया। इओ गुरूहिं भणिओ, भद्द ! जइ पचयाहि ता जमिच्छसि तं देमो, गिहत्थाणं न दिजइत्ति । पडिवन्ने तेण गुणदंसणाओ पवाविओ। भोयाविओ निद्धमहराई जहिच्छं । परितुह्रो एसो। अहो ! सुंदरो धम्मो । उत्तमचरिया सवसत्तवच्छला कारुणिया महाणुभावा य गुरुणो, जे मम निभग्गसिरोमणिणोवि एवमुवयरंति । एवं सुहपरिणामो अबत्तसामाइयसंजमो मज्झरत्तसमए विसूइयादोसेण पाविओ पंचत्तं । तो कत्थ उववन्नोत्ति । अधि पाडलिपुत्ते चंद- गुत्तपुत्तस्स बिंदुसारस्स पुत्तो असोगसिरिराया। तस्स पाणप्पिओकुणालो नाम नंदणो । नेहाइसरण वाली चेव हाविओ पिउणा जुवरज्जे । दिन्ना कुमारभुत्तीए उज्जेणी । पइदिणं च पिया निउत्तपुरिस्सेहिं परत्तिमाणावेइ, पसाए य पेसेइ । अन्नया कलाग्गहणस्स जोगोत्ति लिहिओ रन्ना महंतयाण लेहो-'अधीयतां कुमारः' इत्यादि । न उचाइत्ति अकाइयं चेव तं मोत्तूण सरीरकजे उहिओ राया । एत्यंतरे कुमारमाइसवत्तीए किमेत्थ लिहिय(ति) कोउगेण वाइओ लेहो । तओ मच्छरदोसेण नहसुत्तीए नयणकजलेणायारस्स उवरि विंदुं दाऊण झत्ति गया अन्नओ एसा । रन्नावि अवाइओ चेव काइओ लेहो पेसिओ कुमारस्स । तेणावि वाइऊण भणिया महंतया, करेह रायाएम, अधीकरेह मं तुरियति । तेहि भणियं, नेव देवाएसो संभवइ तो सुपुच्छियं करेमो । तओ कहमखंडियसासणं मोरियवंसप्पसूयस्स तायस्स पायडमेय- माणत्तियमन्नहा करेमित्ति भणंतेण कुणालेण वारिजतेणावि तत्तसलागाए अजिऊण विणासियाणि लोयणाणि । सुयम्मि य एयवइयरे ममेस दोसोत्ति गहिओ महापच्छायावेण जणओ । कालेण रज्जाणुचिओत्ति कओ पिउणागामसामी । सुहेण तत्थ चिट्ठइ । अइसओ एयरस गीयकलाए तं व अन्भसमाणो काल गमेइ । अन्नया सो पुषभणियदमगो तस्स भारियाए कुच्छिसि उवन्नो । पसत्थसुमिणदंसणाओ कलिओ कुणालेण पहाणपुत्तलाभो । चिंतियं च जइ ताओ तूसइ ता कयाड मम पुत्तो राया होजा । अओ तायाराहणे पयत्तं करेमि(त्ति) निच्छिऊण उवायं, जायासहिओ गओ पाडलि- पुत्तं । गंधवकलाए जणमावजिउं पवत्तो। तओ तेण निरवज्जविजावजेण गंधधियाण गबपषए मुसुमूरंतो पत्तो परं पसिद्धि । अओ तद्दो गंधविओत्ति निसुयं रन्ना कोउगेण वाहगविओ अ । सिद्धं च केणावि, देव ! सच्चममयसुंदरं से गीयं, किं तु नयण रहिओ न देवस्स दंसणोचिओत्ति । तहावि परियच्छिपच्छाइओ गायउत्ति बेंतेण सदाविओ रन्ना । आगओ य गाइडं परत्तो । हयहिएण यभणिओ राइणा, भो ! साहु गीय, जाएहि कंचि वरं । तधेलं च वद्धाविओ किंक- रेण कुणालो, पसूया ते जाया देवकुमारागारं दारयति । एत्यंतरे परियाणियावसरेण गीयं फुणालेण-"चंदगुत्तपपुत्तो उ विंदुसारस्स नत्तुओ। असोगसिरिणो पुत्तो अंधो जायइ कागिणीं ॥१॥" अरे ! कुणालो एसोत्ति उक्कंठिएण जव- णियमुसारिऊण आलिगिओ रन्ना । निवेसिओ उच्छंगे । भणिओ य, वच्छ ! किमेयमइतुच्छं पत्थेसि ? । ताहे मंतिणा वुत्तं, देव ! तुम्ह बसे कागिणीसहेण रज्जं भन्नइ, ता कहमेयं तुच्छं पत्थयंति । रन्ना वुत्तं, पुत्त ! न तुम रजोचिओसि । किमस्थि पुत्तो रजारिहो ? जेणेवं पत्येसि । कुणालेण भन्नइ, संपइ जाओ अस्थित्ति । राइणा भणियं, जइ एवं दिन्नं मए तस्स रजं । तओ वत्तं दसाहे संपाइयसंपइनामधेयस्स तस्स को रायाहिसे ओ रन्ना । समप्पिऊण मंतिपमुहाण तं पारद्धमप्पणा परलोगहियंति । तओ पुषजियपुन्नमाहप्पेण पवद्धमाणो सरीरसंपयाए रजसिरीए य पत्तो रूवलायन्नसं- पुन्नं तारुनं । अन्नया तेण पासायगएण दिहो जिणरहेण समं घरंगणागओ रायमग्गगओ चउबिहसमणसंघपडिगओ चंदोष गहगणसंगओ कमलायरमज्झगओ व हंसो विहारकमागओभयवं अज्जसुहत्थी। कत्थपुण ममेस सपुरोत्ति सवियकेण समुप्पन्ने जाइसरणे पञ्चभिन्नाओय।तओअप्पमाणपमोयपूरिजमाणमाणसो सबसामग्गीए गओ गुरुसमीवं नरीसरो । पणओ पणयपहाणं पायपउमे। पुणो पुणो भालत्थलेण पाए फुसिऊण हरिसजलपप्पुयच्छो पुच्छिउं पवत्तो, भयवं सामाइयसंजमस्स किं फलं ? । गुरूहि भणियं अबत्तस्स नरिदाइरिद्धी वत्तस्स मोक्खो सग्गो वा । तओ संजायपञ्चएण पणमिऊण पुणो भणियं १ "भालयलेण" इत्यपि ॥

·॥२९॥ ? - धर्मरक्षासवृत्तिकम् पत्थिवेण, कि भगवंतो ममं पञ्चभिजाणति न वा १ । उवओगं दाऊण भणियं गुरुणा, सुङ पञ्चभिजाणामो । तुम कोसं- बीए दिवसमेगं मम सीसो आसि, संपइ संपइराया वट्टसि । अहो ! भगवओ नाणाइसिओत्ति तुट्टेण कयकरंजलिणा पुणो भणियं, तो खाई ममाइसह, जमियाणि करेमि । गुरूहि भणियं, समणधम्म सावगधम्म वा पडिवज । परिभाविऊण पडिवाणुषयगुणधओ राया साबगो जाओ । तप्पभिई च बहुमाणसारं गुरुणो पज्जुवासेइ । तदुवएसेण कारावेइ चेह- याई, नियरज पचत्तेइ रहजत्ताओ, पडिबोहेइ सामंते, पवत्तेइ तेवि चेडयभवणाइकारवणे, करेइ साहूण दाणाइवच्छल्लं, पावेइ परमुन्नई साहम्मियलोयं । किं वहुणा अणारियदेसेसुवि उवसामिओ तेण लोगो, जहा तेसुवि साहूणं सुविहारो संबुत्तो । अन्नया अन्नपरिवट्ठले काले न मम पिंडो माहूणमुवयरइ, तहावि केणइ उवाएण उवगरावेमित्ति चितिऊण दीणाइदाणनिमित्तं कारियाओ दाणसालाओ, भणिया य ते निउत्तपुरिसा । जमेत्थ दिताणमुबरइ तं मए तुम्हाण चेव दिन्नं, किं तु नुम्भे तं माहूण देजाहि, तस्म मोल्लमहं भे दाहामि । अन्नेवि मंडयलडुयप्पयगुलसत्तुयाइविक्षयकारिणो तेवि एवं चेव भणिया । तओ सबेवि ते दिति साहूण मग्गियममग्गियं वा जहिच्छं । एवमुवजियपउरपुन्नपन्भारो चेईहरमंडियमहीमंडलं काऊण कयसावगधम्माराहणो समाहिणा कालं काऊण पत्तो सुरलोयं संपइमहाराओत्ति । एया- रिसो गुरुमुस्सूसो भावसावगो होइत्ति ॥ उक्तं पश्चमं भावभावकलक्षणम् । अधुना पष्ठमाह- सुत्ते अथे य तहा उस्सग्गवायभावववहारे । जो कुसलत्तं पत्तो पवयणकुसलो तओ छद्धा ॥५२॥ इह प्रकृष्टं वचनं प्रवचनमागमः स च सूत्रादिभेदात् पोढा । अतस्तदुपाधिकं कौशलमपि पोढा, तत्संवन्धारकुशलोऽपि पोटैवेत्याह-'सूत्रे सूत्रविषये यः कुशलत्वं प्राप्त इति प्रत्येकं योजनीयम् । तथा ‘अर्थे' सूत्राभिधेये । चः समुच्चये । 'तथा' तेनैव प्रकारेण उत्सर्ग मामान्योक्तौ, अपवादे विशेषभणिते, भावे निश्चयनयाभिप्राये, व्यवहारे गीतार्थाचरित- रूपे । समाहारस्यैकत्वेऽपि सप्तम्याः पृथग्व्याख्यानं वालाववोधनार्थम् । एतेषु यः कुशलत्वं प्राप्तः सद्गुरुप्रसादेन प्रवचन- कुशलोऽसौ भवति 'पोढा' पट्प्रकारः । इति गाथाऽक्षरार्थः ॥ ५२ ॥ भावार्थ प्रकरणकार एवाह- उचियमहिजइ सुत्तं सुणइ तयत्थं तहा सुतित्थंमि । उस्सग्गववायाणं विसयविभागं वियाणाइ ॥५३॥ वहेइ सइ पक्खवायं विहिसारे सबधम्मणुटाणे । देसद्धादणुरूवं जाणइ गीयर्थववहारं ॥ ५४॥ 'उचितं' योग्यं श्रावकभूमिकायाः, 'अधीते' पठति 'सूत्रं' प्रवचनमात्रादिषड्जीवनिकान्तम् । उक्तं च-"पवयणमाई छजीवणियंता उभयओवि इयरस्स।" ग्रहणशिक्षेति तत्र प्रकृतम् । उभयतः सूत्रतोऽर्थतश्च । इतरस्य श्रावकस्येदं वि. शिष्टम् । श्रावकमधिकृत्योच्यते-सामान्यश्रावकस्तु संग्रहणीकर्मग्रन्थोपदेशमालादिप्रकरणसन्दोहमाचार्यादिप्रसादीकृत- मन्यदपि पठतीति सूत्रे कौशलमानोति ११ तथा शृणोति तस्य सूत्रस्यार्थ 'तथा' तेनैव प्रकारेण स्वभूमिकौचित्यरूपेण 'सुतीर्थे' सुगुरुमूले । यत आह-"तित्थे सुत्तत्थाणं गहणं विहिणा उ एत्थ तित्थमिणं । उभयन्नू चेव गुरू विही उ वि- णयाइओचित्तो॥१॥” इत्यादि । अनेन यतेः श्रापकस्य च गुरुसमीप एय सूत्रार्थग्रहणं युक्तमुक्तम् । यत आह- “गुर्वायत्ता यस्माच्छास्त्रारम्भा भवन्ति सर्वेऽपि । तस्माद्गुराधनपरेण हितकाशिणा भाव्यम् ॥१॥” इति द्वितीयं कौशलम् । तथा 'उत्सर्गापवादयोः' जिनमतप्रतीतयोः विषयविभागं विशेषेण 'जानाति' अवगच्छति । अयमत्र भावार्थ:- नोत्सर्गमेव केवलमालम्बते, नाप्यपवादमेव प्रमाणीकरोति । किं तर्हि ' तयोरवसरं गुरूपदेशादवबुध्यते । उक्तं च-"उन्न- यमवेक्ख इयरस्स पसिद्धी उन्नयस्स इयराओ । इय अन्नोन्नपसिद्धा उस्सग्गववाय दो तुल्ला ॥ १॥ दबाइएहि जुत्तस्सु- स्सग्गो तदुचियं अणुहाणं । रहियस्स तमववाओ उचियंवियरस्स न उ तस्स ॥२॥" ज्ञात्वा च यथावसरमुचितविधिना यतिजनस्य पथ्यादिदाने प्रवर्तते । तद्यथा-"फासुयएसणिएहिं फासुयओहासिएहि कीएहि । पूईपमिस्सिएण य आहा- कम्मेण अयणाए ॥ १॥" इत्यादि । युगपदुक्तत्वात्कौशल्यद्वयस्योक्ताश्चत्वारो भेदाः ३ । ४। इति प्रथमगाथार्थः ॥५३॥ तथा भावो नैश्चयिका परिणामः । तत्र कौशलमिदम् -'वहति' धत्ते सदा 'पक्षपातं ' बहुमानं 'विधिसार' विधानप्र- धाने 'सर्वधर्मानुष्ठाने ' देवगुरुवन्दनदानधर्मादौ । किमुक्तं भवतीति विधिकारिणमन्यं वहु मन्यते, स्वयं च यथाश- क्ति विधिपूर्वकं प्रवर्तते । सामर्थ्याभावेऽपि विध्याराधनमनोरथान् न मुञ्चति । एवमप्यसावाराधक एव स्यात् । निश्च- यनयमतमिदम् । उक्तं चागमे-“परमरहस्समिसीण समत्तगणिपिडगझरियसाराणं । परिणामियं पमाणं निच्छयमवलं- वमाणाणं ॥१॥ तम्हा भावो सुद्धो सवपयत्तेण हंदि परलोए । कायघो बुद्धिमया आणावगजोगओ निचं ॥२॥" इत्थं कुर्वन् भावे कुशलो भवति ५ । तथा देशः सुस्थितदुःस्थितादिः, अद्धा कालः, सुभिक्षदुर्भिक्षादिः । आदिशब्दाद १. मो तुला" इति समग्रपुस्तकेपु. वर्तते परमन्यग्रन्थे "दो तुष्ठा" इति दर्शनादर्थसगत्या च मूले स एव पाठ माहत ॥

·॥३०॥ धर्मरक्षासवृत्तिकम् द्रव्यं सुलभदुर्लभादिः, भावश्च हटग्लानादिः परिगृह्यते । तेपामनुरूपं जानाति गीतार्थव्यवहारं यो यत्र देशे, काले, भावे वा वर्तमानीतार्थैरुत्सर्गापवादवेदिभिर्गुरुलाघवपरिज्ञाननिपुणराचरितो व्यवहारः तं न दूषयतीति भावः । तथा च सूत्रम्-" असढेण समाइन्नं जं कत्थइ फेणई असावजं । न निवारियमन्नेहिं बहुमणुमयमेयमायरियं ॥१॥" एवं- विधव्यवहारे कौशलम् । पठं फौशलं भवति ६ । एतच्चोपलक्षणं जीयपुनलादिपु सूक्ष्मभायेषु सर्वेष्वपि यः कुशलः स प्रवचनकुशलः । तथाविधराजश्रावकवत् ॥ ५४॥ तवृत्तान्तश्वायम्- पुहट्टपुरे नयरे पउमसेहरो राया। पालभावाओ साहुपज्जुवासणोवजियजीवाइवत्थुपरिमाणो पवयणपभावणापहाणो पर- मसावओ अहेसि । सो पुण सयलसत्तवच्छलयाए सपलोयस्स जिणधम्ममाइक्खन, वनेइ जीवदयागुणे, पल्वे साहुध- म्मं, पसंसेइ साहूणमप्पमत्तयं, कहेइ अप्पमायाओ मोक्खसोक्षसंपयं । एवं च तेण नियरज्जे पवत्तिओ पाएण लोगो जिणधम्मे । जेवि य परप्पवाइणो तेवि जिणवयणपसिद्धउदिडतजुत्तीहिं तेण मुद्दियमुहा चेव कया । जहा तम्भणिय ननहा काउमिच्छति । नवरमेगो सेहिपुत्तो न पडिबुशइ । सो दुहियजीवधाए धम्म मन्नइ, तेसिं सुगइगमणकारणातेण । तहा अप्पमाओ धम्ममूलंति जिणोवएस सिरवेयणोवसमे तक्खगनागमत्थयमणिजलोवएसतुलं मशः । जओ पवणाहयध- यवडग्गचंचलं चित्तमेगत्थ धारिउ न तीरइ । दुन्निवाराई सएसु सएस विसएसु धाविराई इंदियाई । सो एवं वायालयाए धम्माभिमुहवि लोगे मोहितो निसामिओ नराहिवेण । तओ तदुवसामणत्थं जक्खाभिहाणो छत्तो निउत्तो । मिक्सपिओ य जहाजोग्गं । समप्पियं महग्यमाणिझालंकियमाहरणं । एयं पच्छन्नं तस्स रयणकरंडियाए पक्सिविऊण मम निवेएहि- त्ति । तेणावि जं ते मयं तम्ममावि सम्मयंति तेण कया तेण समं मेत्ती । अवसरे पक्खित्तं तमाभरणं रयणकरडियाम- ज्झे । ताहे राइणा उग्धोसावियं पडहगेण 'जइ केणावि रायाहरणं पडियमुवलद्धं कीय वा कुओवि मो संपइ समप्पंतो निरवराहो रायपसायं च लहइ, पच्छा नाए सारीरो दंडो भविस्सइत्ति तिन्नि वारा उग्घोसाविऊण पउरेहिं सद्धिं निउच्चा नियपुरिसा गेहुल्लोडाए गसंतेहिं दिदं तमाभरणं । पुच्छिओ सेठिपुत्तो कुओ ते एयं? । भणइ न याणामि, न मम संतियमेय । तो खाई कस्स संतियं ? । सो भणइ न याणामि । अरे! कहं न याणासित्ति उतेहिं गहिओ रायभडेहिं । नीओ रायसयासमेसो । तेणावि वज्झो समाणत्तो । पञ्चक्खचोरोत्ति न कोइ तं मोयावेइ। तओ गयजीवियासेण दीणवि- मणेण पलोइयमाणेण जक्खवयणं भणियं च । मित्त! विनवेहि देवं । देवावेहि दुकरेणावि दंडेण पाणभिक्खं । जक्खे- णावि विन्नत्तो राया । देव ! ममेस मित्तो ता कीरउ पसायं एयजीवियरक्खाए । निरूविजउ अन्नो कोइ दंडो । राइणा भणियं. मारिया पाणिणो सुगई गच्छति, ता किं मित्तस्स सुगइं नेच्छसि ? । जक्वेण भणियं अलं सुगईए, जीवंतो नरो भहाणि पेच्छइ । रन्ना वुत्तं तो मुंचामि, जइ मम चलणंतियाओ तेल्लपुन्नपत्तिं घेत्तुं विंदुमवि अपडतो सयलनयरतियघ- उपचचररच्छासु परिभमिऊण मम पुरओ ठवेइ । तंपि य जीवियत्थिणा पडिवनं सेठिसुएण । राइणावि निरूवियाई सबनयरे नाणाविहकोहलकोलाहलाउलाहिं पए पए पेच्छणयाई । सो किर तेसु विसेसरसिओ, तहावि रायनिउत्तपति- १ ' एमजीवियरक्खा' इत्यपि । २ ' अच्छड्डतो' इत्यपि ॥ परिगओ भेसिजतोवि तेहिं जीवियलोहेण पत्तिमेत्तनिहित्तनेत्तचित्तो सपत्थ भमिऊण गओ रायसमीवं । पुरओ मोतूण पत्तिं निवडिओ चलणेसु । भणिओ रमा, सेष्टिपुत्त ! अञ्चतचंचलाई मणलोयणाई, ता कह तुमे अइवल्लहेसु पेच्छणाइस जं ताई निरु द्वाई। तेण भणियं, सामि ! मरण भीएण । रायाह, जइ तुमे एगमरणभीएण एवमप्पमाओ सेविओ, ता कहमणंतजम्ममरणभीया साहुणो तं न सेवंति । एयमायन्निऊण पडिबुद्धो सेठिपुत्तो । जाओ पहाणसमणोवासओ। एव. मणेगे पाणिणो तेण पत्थिवेण जिण धम्मे पवत्तिया। एरिसो पवयणकुसलो भावसावओ होइत्ति ।। अथ प्रकृतमुपसंहरन्नाह- एसो पवयणकुसलो छन्भेओ मुणिवरेहि निद्दिट्टो । किरियागयाइ छ चिय लिंगाई भावसङ्घस्स ॥५५॥ एपः' उक्तस्वरूपः प्रवचनकुशलः पड्भेदो व्यक्त एव 'मुनिवरैः' पूर्वाचायः निर्दिष्टः । ततश्चावसितं श्रावकलिई पदप्रकरणमित्येतद्दर्शयन्नाह-'क्रियागतानि ' क्रियोपलक्षणानि । चियशब्दस्यावधारणार्थत्वात् पडेव 'लिङ्गानि ' लक्ष- णानि 'अग्नेधूमवत् , ' भावनाद्धस्य' यथार्थाभिधानश्रावकस्य । इति गाथार्थः ॥ ५५ ॥ ननु किमन्यान्यपि लिङ्गानि सन्ति येनैवमुच्यते क्रियागतानि ' सत्यं, सन्त्येव । यत आह- भावगयाइं सतरस मुणिणो एयस्स वितिलिंगाई।जाणियजिणमयसारा पुवायरिया जओ आहु ॥ ५६ ॥ भावगतानि' भा विषयाणि सप्तदश 'मुनयः' सूरयः 'एतस्य' प्रकृतश्रावकरय 'वते' प्रतिपादयन्ति 'लिङ्गा- .

·॥ ३१ ॥ - - - धर्मरतप्रसवृत्तिकम् नि' चिहानि 'ज्ञातजिनमतसाराः' इति व्यकम् । 'पूर्वाचार्याः 'चिरन्तनसूरयो 'यतो' यस्मात् 'आहुः सुवन्ति । इत्यनेन स्वमनीषिकापरिहारमाह ॥ ५६ ॥ कि तदाहुः ? इत्याह- इथिदियत्थसंसारविसयआरंभगेहँदंसफओ।गेडरिगाइपवाहे पुरस्सरं आगमपवित्ती ॥ ५७ ॥ दाणाइ जहासत्ती पैवत्तणं विहिररत्तदुटे य । मज्झत्थमसंवद्धे परर्थकामोवभोगी य ॥५८ ॥ वेसा इव गिहवाँस पालइ सत्तरसपयनिबद्धं तु । भावगय भावसावगलक्खणमेयं समासेण ॥५९॥ आसां पूर्वमुनिप्रणीतगाधानां व्याख्या-स्त्री चेन्द्रियाणि चार्थश्चेत्यादि द्वन्द्वः । ततः स्त्रीन्द्रियार्थसंसारविषयारम्भ- गेहदर्शनानि, तेष्वित्याद्यादेराकृतिगणत्वात्तसि कृते ‘खीन्द्रियार्थसंसारविषयारम्भगेहदर्शनतः' इति भवति । ततश्चैतेषु विषयभूतेषु ' भावगतं भावभावकलक्षणं' भवतीति तृतीयगाथायां संवन्धः । तथा गड्डरिकादिप्रवाहविपये। तथा 'पुर- स्सरमागमप्रवृत्तिः' इति प्राकृतत्वाच्छन्दोभगभयाच पूर्वापरनिपातः । ततश्चागमपुरस्सरं प्रवृत्तिर्वर्त्तनं धर्मकार्येष्विति गम्यते, प्रकृतं लिङ्गमिति । तथा 'दानादि यथाशक्ति प्रवर्तनम् ' इति स्पष्टम् । प्राकृतत्वाद्दीर्घत्वं भावगतं लिङ्गमिति । तथा विहीका' धर्मानुष्ठानं कुर्वन लजति । तथा ' अरक्तद्विष्टश्च' सांसारिकभावेषु भवति । ' मध्यस्थः' धर्मविचारे, न रागद्धेपाभ्यां बाध्यते ' असंबद्धः' धनस्वजनादिपु भावप्रतिवन्धरहितः । 'परार्थकामोपभोगी 'परोपरोधादेव कामे- पु शब्दरूपरूपेषु, भोगेषु गन्धरसस्पर्शेषु प्रवर्तते । तथा 'धेश्येव ' पण्यस्त्रीव कामिनमिति गम्यते । 'गृहवासं पालयति' अधः श्वो वा परित्यजाम्येनमिति भावयनिति सप्तदशविधपदनिबद्धं 'तुः ' पूरणे । 'भावगतं' परिणामरूपमिति जातावे- कवचनं, अनुस्वारस्य प्राकृतशैल्या लुप्तत्वात् । उक्तं च-" नीयालोवमभूया य आणिया दोवि विंदुदुभावा । अत्थं गर्मि- ति तं धिय जो तेसिं पुवमेवासि ॥१॥" भावभावकलक्षणमेतत् ' समासेण ' सूचामात्रेण । इति गाथार्थः ॥ ५९॥ सांप्रतमेषामेव भावार्थ प्रचिकटयिषुर्गाथासप्तदशकमाह- इत्थीमणत्थभवणं चलचित्तं नरयवत्तिणीभूयं । जाणतो हियकामी वसवत्ती होइ न हु तीसे ॥६०॥ 'स्त्रीम्' योपितमनर्थानां दोपाणां भवनमाश्रयस्थानम् । तद्यथा-" अनृतं साहसं माया मूर्खत्वमतिलोभता । अशौचं निर्दयत्वं च स्त्रीणां दोषाः स्वभावजाः॥१॥ तथा ' चलचित्ताम् ' अन्यान्याभिलाषिणीम् । उक्तं च-" अन्नं ज्झा- यति मणे पेसलवयणाई दिति अग्नस्स । दिठ्ठीए नियंत्तन्नं रमंति काएण पुण अन्नं ॥ १॥" तथा नरकस्य वर्तिनीभूतां मार्गकल्पां ' जानन् ' अवगच्छन् ‘हितकामी ' श्रेयोऽभिलाषकः ‘वशवर्ती ' तदधीनचारी ' भवति' स्यात् 'न हु नैव तस्याः ' स्त्रिय उष्ट्रपत्रविक्रयकवत् । भावयति च-" आनायास्तिमिसंहतेरिव दृढाः पाशागतानामिव प्रास्तीर्णा इव सर्वदिक्षु हरिणवातस्य वा वागुराः । स्वैरभ्रान्तिभृतः पतत्रिनिवहस्यैवाहिताः स्कन्धकाः संसारेऽत्र विवेकमुक्तमनसां बन्धाय वामध्रुवः॥१॥" १॥६०॥ इंदियचवलतुरंगे दोग्गइमग्गाणुधाविरे निचं । भावियभवस्सरूवो रुंभइ सन्नाणरस्सीहि ॥ ६१ ॥ इन्द्रियाण्येव चपलाः शीघ्रगामित्वेन तुरगाः अश्वास्तान , दुर्गतिमार्ग दुर्योनिपदवीमनुधाविरान् धावनशीलान् ‘नित्यम्' सदाभावितं पुनः पुनरालोचितं भवस्वरूपं येन स तथाविधो 'रुणद्धि' निवर्त्तयति सतीभिः शोभनाभिर्ज्ञानरश्मिभिः श्रुतवल्गाभिः। तद्यथा-"तवकुलछायाभंसं पंडिच्चफंसणाअणिठ्ठपह। वसणाणि रणमुहाणि य इंदियवसगा अणुहवंति॥१॥" तथा-" दिवसरजनिसारैः सारित पक्षगेहं समयफलकमेतन्मण्डितं भूतधान्याम् । इह हि जयति कश्चिन्मोक्षमविधेय- रधिगतमपि चान्ये विप्लुतैहरियन्ति ॥ १॥" २॥ ६१ ॥ सयलाणथनिमित्तं आयासकिलेसकारणमसारं । नाऊण धणं धीरोन हुलुब्भइ तंमि तणुयंपि ॥२॥ इह धनं ज्ञात्वा तत्र न लुभ्यतीति योगः । किंविशिष्टं धनम् ? 'सकलानर्थनिमित्त' समस्तदुःखनिवन्धनम् । उक्त च-"अर्थानामर्जने दुःखमर्जितानां च रक्षणे । नाशे दुःखं व्यये दुःखं धिगर्थो दुःखभाजनम् ॥१॥” तथा 'आयासः' चित्तखेदः। यथा-"राजा रोक्ष्यति किं तु मे हुतवहो दग्धा किमेतद्धनं कि चामी प्रभविष्णवः कृतनिभं लास्यन्त्यदो- गोत्रिकाः । आदास्यन्ति च दस्यवः किमु तथा नंष्टा निखातं भुवि ध्यायन्नेतदहर्निशं धनयुतोऽप्यास्तेतरां दुःखितः॥१॥" तथा 'क्लेशः' शरीरपरिश्रमस्तयोः 'कारणं' निवन्धनम् । तथा हि-" अर्थार्थ नकचक्राकुलजलधिमलं केचिदुच्चैस्तरन्ति प्रोद्यच्छस्वाभिघातोत्थितशिखिकणकं जन्यमन्ये विशन्ति । शीतोष्णाम्भ:समीरग्लपिततनुलताः क्षेत्रिकां कुर्वतेऽन्ये शिल्पं चानल्पभेदं विदधति च परे नाटकाद्यं च केचित् ॥१॥ तथा 'असारं' सारफलासंपादनात् । उक्तं च-"व्याधी. तधा- - तथा- ·॥३२॥ धर्मरक्षप्रमवृत्तिकम् नो निरुणद्धि मृत्युजननज्यानिक्षयेन क्षमं नेष्टानिष्टवियोगयोगहृतिकृत्सभ्यडू न जम्मान्तरे। चिन्तामन्धुविरोधबन्धनबए- त्रासास्पदं प्रायशो वित्त वित्तविचक्षणः क्षणमपि क्षेमावहं नेक्षते ॥१॥" इत्थंभूतं धनं ज्ञाम्बा 'न हु लुभ्यति नैव तत्र गृध्यति ('धीरो' धीमान्, 'तस्मिन्' द्रव्ये, ) मम्मणवणिग्वत् । 'तनुकमपि' स्तोकमप्यास्तां वह्नित्यपरर्थः । भाव- श्रावको हि नान्यायेन तदुपार्जनाय प्रवर्त्तते । नाऽप्युपार्जितेऽतितृष्णावान् स्यात् । किं तर्हि ?-“पादमायाग्निधिं कुर्यात् पादं वित्ताय वण्डयेत् । धर्मोपभोगयोः पादं पादं भर्त्तव्यपोपणे ॥ १॥ इच्छतोऽनिच्छतो वाऽपि मामक द्रविणं सदा । धैत्यसाधूपभोगाय भूयात् सर्व भवे भवे ॥२॥" इति मनोरथवांस्तत्पालनादि करोतीति भावः ३ ॥ १२ ॥ तथा- दुहरूवं दुक्खफलं दुहाणुवन्धि विडवणारूवं । संसारमसारं जाणिऊण न रइं तहिं कुंणइ ॥ ६३ ॥ इहापि तत्र संसारे रतिं न करोनीति योज्यम् । किं कृत्वा ज्ञात्वा संसारम् । किविशिष्टम् ! 'दुःखरूपं' दुःखस्वभा- वम् । तदुक्तम्-" जम्मं दुक्खं जरा दुक्खं रोगा य मरणाणि य । अहो ! दुक्खो हु संसारो जत्थ किस्सति जंतुणो ॥१॥” तथा 'दुःखफलं' जन्मान्तरे नरकादिदुःखभावात् । 'दुहाणुवंधि' इति दुःखानुवन्धिनं पुनः पुनर्दुःखसन्तान- सन्धानात् । तथा चाह-"जाव इमो संसारो जाव य जीवस्स एत्थ आवासो । ता जम्मणसरणाणं कत्तो अंतो अणं- ताण ॥१॥" तथा विडम्बनायामिव जीवानां विचित्राणि रूपाणि यत्र स तथा । पठ्यते च-"देवो नेरइओत्ति य कीडपयंगोत्ति माणुसो वेसो । रुवस्सी य विरूवो सुहभागी दुक्खभागी य ॥ १॥” इत्यादि । एवंविघं 'संसार' चतुर्ग- तिरूपं सुखमाराभावादसारं 'ज्ञात्वा' अवबुध्य न ‘रति' धृति तस्मिन् 'कुरुते' विदधाति भावभावकः। चिन्तयति च- “धन्ना ते सप्पुरिसा जे नवरमणुत्तरं गया मोक्खं । जम्हा ते जीवाणं न कारणं कम्मबंधस्स ॥१॥” इति ४ ॥ ६३ ॥ तथा- ग्वणमेत्तसुहे विसए विसोवमाणे सयावि मन्नंतो। तेसु न करेड गिद्धिं भवभीरू मुणियतत्तत्थो । ६४ ॥ क्षणमात्रं सुखं येभ्यस्ते, तथा तान् ‘विपयान्' शब्दादीन् 'विपोपमानान्' परिणामदारुणान् 'सदाऽपि' नकदैव 'जा- नानः' वुध्यमानो, यथा किल विपं भुज्यमानं मधुरमास्वादं दर्शयति, परिणामे तु प्राणप्रहाणाय संपद्यते । एवमेतेऽपि विपया विरमावसानाः । यदाह वाचकः-"आदावत्यभ्युदया मध्ये शृङ्गारहास्यदीवरसाः । निकरे विषया बीभत्सकरुण लज्जाभयप्रायाः ॥ १॥ यद्यपि निषेव्यमाणा मनसः परितुष्टिकारका विषयाः । किंपागफलादनवद्भवन्ति पश्चादतिदुरन्ताः ॥२॥” इत्यवगच्छन् भावभावकः तेषु न कुर्यात् 'गृद्धि' अत्यासक्ति 'भवभीरुः' संसारवासचकितमनाः। भावयति च-" सम्मदिट्ठीवि कयागमोवि अइविसयरागसुहवसगो। भवसंकडंमि पविसइ एत्थं तुह सच्चई नायं ॥ १॥" किमि- ति गृद्धि न करोनि ? यतो 'मुणिततत्त्वार्थः' जिनवचनश्रवणाद्विज्ञाततदसारत्वः । तथा हि जिनवचनम्-“ विसएसु नत्यि सोक्खं सुहाहिमाणो जियाण पुण एसो। पित्ताउरनयणाणं उवलंमि सुवन्नवुद्धि व ॥ १॥" तथा—“भुजंता महुरा विवागविरसा किंपागतुल्ला इमे कच्छू कंडूयणं च दुक्खजणया भाविति बुद्धि सुहे । मज्झण्हे मयतिण्हिय व निययं मिच्छाभिमंधिप्पया भुत्ता दिति कुजोणिजम्मगहणं भोया महावेरिणो ॥१॥" ५ ॥ १४ ॥ वज्जइ तिवारंभं कुणइ अकामो अनिवहंतो उ।थुणइ निरारंभजणं दयालुओ सबजीवेसु ॥६५॥ 'वर्जयति ' न करोति तीव्रारम्भं ' प्राज्यप्राणिपीडाहेतुं व्यवसायं खरकर्मादिकं, ढण्ढणकुमारादिवृत्तान्ताकर्णनात् । करोति — अकामः' मन्दादर, तं विना ' अनिर्वहन् 'तुशब्दो विशेषणार्थः, किविशिनष्टि १ सशुको गुरुलाघवालोचन- पूर्वकं न निर्द्वन्धसवृत्त्येति । यतः-" सम्मदिठी जीवो जइवि हु पावं समायरइ किंचि । अप्पोसि होइ बंधो जेण न निद्धंधसं कुणइ ॥१॥ " तथा 'स्तौति ' प्रशंसति 'निरारम्भजन' साधुलोकम् । एवम्-" धन्ना हु महामुणिणो मणसावि करंति जे न परपीडं । आरंभपावविरया भुंजंति तिकोडिपरिसुद्धं ॥ १ ॥ तथा दयालुका कृपावान सर्वजीवेषु' समस्तप्राणिषु । -" एगस्स कए नियजीवियस्स बहुयाउ जीवकोडीओ । दुक्खे ठवंति जे केइ ताण किं सासयं जीयं ? ॥१॥” इत्यादि भावयन् भावभावकः ६ । इति गाथार्थः ॥ ६५ ॥ तथा- १ तथा- गिहवासं पासं पिव मन्नंतो वसइ दुक्खिओ तंमि । चारित्तमोहणिजं निजिणिउं उज्जमं कुणइ ॥६६॥ 'गृहवास' गृहस्थतां 'पाश' वन्धनविशेषमिव 'मन्यमानः' भावयन् 'वसति' अवतिष्ठते 'दुःखितः' दुःखवान् ‘तस्मिन्' गृहवासे । यथा हि किल पागपतितो विगमो नोत्पतितुं शक्नोति, कष्टं च तत्रावस्थानं कलयति । तथा वयमपि संसार- भीरवोऽपि न प्रमजितुं शक्नुम इति । अपि च-"नागो जहा पंकजलावसन्नो दटुं थलं नाहिसमेइ तीरं । एवं वयं ·॥ ३३ ॥ तथा- धर्मरलप्रसवृत्तिकम् कामगुणेसु गिद्धा न भिक्खुणो मग्गमणुधयामो ॥१॥” इत्यादि चिन्तयन् दुःखित इव गृहे तिष्ठति भावभावक इति । अत एव 'चारित्रमोहनीय' कर्म 'निर्जेतुं' अभिभवितुं 'उद्यम' प्रयनं 'करोति' चारित्रवतां दानसन्मानविनयप्रभावनादौ सादरेण प्रवर्तते, अप्रीतिनिन्दालेशमपि न करोति । यतः- "एते निर्वृतिहेतवो मुनिगुणा निन्दाकृतां दुर्लभा नृणा सन्ति भवान्तरेऽपि सुलभाः सस्नेहपूजाकृताम् । तस्मान्निर्वृतिलिप्सुना मुनिजने कार्यों विचार्यादरो द्वेपोऽनर्थकदर्थ क- निलयो हेयः सदा दूरतः ॥ १॥” इति ७ ।। ६६ ।। अस्थिकभावकलिओ पभावणा वन्नवायमाइहिं । गुरुभत्तिजुओ धीमं धरेइ सइ दसणं विमलं ॥ ७ ॥ भावश्रावको 'दर्शन' सम्यक्त्वं 'विमलं' अकलडूं धारयतीति पर्यन्ते योगः। कथंभूतः सन् ' इत्याह-देवगुरुधर्मतत्त्वे- प्वास्तिक्यरूपो यो भावः परिणामस्तेन कलितो युक्तः।-"मोत्तूण जिणं मोत्तूण जिणमयं जिणमए ठिए मोत्तुं । संसार. कन्तवारं सधम्मकम्मं जगं सेसं ॥१॥” इति निश्चयसारप्रतिपत्तिः । 'प्रभावना' उत्सर्पणा अष्टप्रकाराः । उक्त च-पावयणी धम्मकही वाई नेमित्तिओ तबस्सी य । विज्जासिद्धो य कवी अहेव पभावगा भणिया ॥१॥" तस्याः शक्तितः म्बयंकरणेन गत्यभावेन तत्कारिणामुपष्टम्भवहुमानतः । तथा 'वर्णवादः' प्रशंसनम् । आदिशब्दाच्चैत्यायतन- यात्रातीर्थगत्रादिभिः करणभूतैः। गुरुर्धर्माचार्यस्तत्र विशेषतो भक्तियुक्तः। कृतज्ञतासारमिदमालोचयन्-"संमत्तदायगाणं दुप्पडियारं भवेसु बहुएसु । सवगुणमेलियाहिवि उवयारसहस्सकोडीहिं ॥ १॥" ( 'धीमान्' मतिमान् 'सदा निरन्तरं) इत्थं निष्कलझं दर्शनं धारयति ८ । इति गाथार्थः ॥ ६७ ॥ १ तथा- तथा- गडरिगपवाहेणं गयाणुगइयं जणं वियाणतो । परिहरइ लोगसन्नं सुसमिक्खियकारओ धीरो ॥६॥ गहुरिका एडकास्तासा प्रवाहः सञ्चरणं, एकस्या अनुमार्गेण सर्वासा गमनम् । गड्डरिकाप्रवाहद्वारगाथायामादिशब्दः कीटकादिप्रवाहसूचनार्थः । तेन कृत्वा गतानुगतिकं' अविचारितचारिणं 'जन' लोकं विजानन् । उदाहरणमत्र- चाणारसीनयरीए कम्हि महूमवे लोगो न्हाइउं गंगामोइन्नो । तत्थ एगो विष्पो तंवभायणपाणी पाणीयमोगाहिउ. कामो चोरभयाओ भायणं वालुयामझे निहणइ । उवरि चाभिन्नाणनिमित्तं वालुगापुंजं करेइ, ताहे नीरमोयरइ । तं च दळुण अन्नोवि अन्नोवि एवं पकओ जाव जायं पुंजपुंजाउलं पुलिणं । उत्तिन्नो भट्टो न जाणाइ कत्थ पुंजे तंबभायणं । दण पुंजकरणपयट्टे लोए पुच्छड, अरे! किमेए पुंजा कीरति? अन्नो अन्नमुद्दिसइ, जाव परंपराए । अन्नेण भणियं, भट्ट ! मए तुममेव कुणतो दिहोसि, तओ एस एत्थ विहित्ति मएवि कओ । भट्टो भणइ, न मए विहित्ति पुंजो कओ, किंतु भायणलहणत्थं । तं च तुम्भेहि सुझुअर हारियंति । पठितं च ब्राह्मणेन-“गतानुगतिको लोको न लोकः पारमार्थिकः । पश्य मूर्खण लोकेन हारितं ताम्रभाजनम ॥१॥" एवंविधं लोकं जानन् परिहरति 'लोकसंज्ञाम्' अविचारितरमणीयां लोकहेरिम् । किं तर्हि ? 'सुपरीक्षितकारकः' सुपर्यालोचितविधायी 'धीरो' मतिमान् भावभावको भवति ९ । इति गाथार्थः ॥ ६८ ॥ नत्थि परलोगमग्गे पमाणमन्नं जिणागमं मोत्तुं । आगमपुरस्सरं चिय करेइ तो सबकिच्चाई ॥ ६९ ॥ 'नास्ति' न विद्यते परः प्रधानो लोको मोक्षस्तस्य मार्गे ज्ञानादित्रयरूपे 'प्रमाणं' प्रत्ययहेतुरन्यत् । जिना रागादिजे- तारस्तैः प्रणीतः सिद्धान्तो जिनागमस्तं मुक्त्वा तस्यैवान्यथात्वासंभवात् । उक्तं च-“रागाद्वा द्वेषाद्वा मोहाद्वा वाक्य- मुच्यते धनृतम् । यस्य तु नैते दोपास्तस्यानृतकारणं कि स्यात् ?॥ १॥" पूर्वापराविरुद्धत्वाच्च । तथा हि-"धर्मस्य मूलं करुणा यथोदिता तद्वत् क्रियाऽग्यनिहिता जिनोत्तमैः। सामायिक साधितमादितो यथा क्षान्त्यादयोऽप्येवममुष्य पालकाः ॥१॥" 'आगमपुरस्सर' आगमपर्यालोचनपूर्वकमेव, चियशब्दस्यैवकारार्थत्वात्। 'करोति' अनुतिष्ठति 'ततः' हेतोः सर्वाः क्रियाः सकलकार्याणि चैत्यवन्दनादीनि । तत्र चैत्यवन्दनविधिस्त्रिकदशकाराधनरूपः । तथा चागमः-"तिन्नि निसी- हिय तिन्नि य पयाहिणा तिन्नि चेव य पणामा । तिविहा पूया य तहा अवत्थतिअ भावणं चेव ॥१॥ तिदिसिनिरिक्ख- णविरई पयभूमिपमजणं च तिक्खुत्तो । वन्नाइतियं मुद्दातियं च तिविहं च पणिहाणं ॥२॥ इय दहतियसजुत्तं वंद- णयं जो जिणाण तिकालं । कुणइ नरो उनउत्तो सो पावइ सासयं ठाणं ॥ ३ ॥” इत्यादि । पूजाविधिः-देवगुणप- रिज्ञानात्तावानुगतमुत्तमविधिना स्यादादरादियुक्तं यत्तद्देवार्चनं चेष्टम् । यथा-काले सुइभूएणं विसिहपुप्फाइएहि विहिणा । सारथुइथोत्तगरुई जिणपूया होइ कायवा ॥ १॥ वत्थेण वन्धिऊणं नासं अहया जहा समाहीए । वजेय तु तहा देहमिवि कंडयणमाई ॥२॥" गुरुवन्दना-द्वादशावर्त्तादि द्वादशावर्त्त षट्स्थानाराधनरूपं पञ्चविंशत्यावश्यकवि- ·धर्मरलप्रसवृत्तिकम् शुद्धं द्वात्रिंशदोषविकलं च भवति । तत्र स्थानानि-"इच्छा य अणुनवणा अधावाहं च जत्त जवणा य । अवराहखा- मणावि य छ हाणा हुंति वंदणए ॥१॥" आवश्यकाः-अवणामदुगं अहजायरूवया तह दुवालसावत्ता । चउसिर तिगुत्त दुपत्रेस निग्गमो एकसिं चेव ॥१॥" दोपास्तु-"वज्जेऽणाढिय थद्धं पविद्ध परिपिडियं च टोलगई। अंकुस कच्छभरिंगिय मच्छुधत्तं मणपउहं ॥१॥ वेइयवद्ध भयसा भयत मेत्तिं च गारवा कज्जा । तेणिय पडणिय रुह तजिय सढ हीलिप विलुत्तं ॥ २ ॥ दिठ्ठमदिटं सिंगं करमोयणयं तहा अणालिद्धं । ऊणं उत्तरचूलिय भूयं तह ढहरं चुडलिं ॥ ३ ॥” एतेषां व्याख्या-"आयाररहियमणाढिय सुन्नयमणविग्गहो कुणइ थद्धं । पधिद्धमणुवयारं अनिजंतियओघ जं देइ ॥ १॥ परिपिंडियं च वंदइ पिंडियवयणेहि पिडिए वावि । टोलगई सेलो इव उफिडिउं विसयनीई वा ॥२॥ उदगरणाइम पेत्तुं गुरुं निवेसेइ अंकुसं भणियं । कच्छभरिंगियमन्नं वंदिउमभिजाइ रिंगतो ॥ ३ ॥ मच्छुधत्तं उठणनि- सीयणे मच्छओघ उघत्ते । अन्नं वदिउमहवा परियत्तइ सत्तिमीणो ध ॥ ४ ॥ अप्पपरपत्तिएणं मणप्पओमेण मणपउ. हति । वेइयपणगं सम्मं न वज्जए वेइयावद्धं ॥ ५॥ निच्छुभणाइभएणं भयकिइकम्मं न निजरा हेउं । भयई भइस्सइत्ति य सन्होरयं वंदइ भयंतं ॥ ६ ॥ मेत्तीहेडं मेत्तीगारवओ विहिविऊ विणीओहं । एहि य पोयणेणं सकारणं निष्फलं तंपि ॥ ७ ॥ ओहावणाभएणं गूहियकिरियस्स तेणियं जाण । पडणीयं पुण गुरुणो आहाराईण समयंमि ॥ ८॥ कय- भालच्छिवियारो रुहो जं कुणइ तं भवे रुठं । अंगुलिमाईहिं गुरु तज्जेमाणस्स तज्जिययं ॥ ९ ॥ गूहियविरियस्स सढ हीलिययं वेइ वायगगणित्ति । विकहं करेइ दरवंदियम्मि पलिउंचियमिमत्ति ॥ १० ॥ दिद्यमदिलं जं खलु दीसंतो कुणइ नो अदीसंतो। पासेहि सीसनमणं सिंगं मन्नंति पुषमुणी ॥ ११ ॥ एसो करोत्ति वंदइ एयं करवंदणं सुए सिहं । मुच्ची- हामो दिनेण नन्नहा मोयणं एयं ॥ १२ ॥ आलिहाणालिष्टे रयहरसीसे य होइ चउभंगो । आवस्सगपयवयणक्सरेहिं हीणं भवे जणं ॥ १३ ॥ उत्तरचूलं वंदिय भणइ वंदामि मत्यएणंति । मूयं च सदरहियं ढहरय ढहरसरेण ॥ १४ ॥ चुडलिं च रओहरणं गिण्हेइ भामेइ वा करे दितो । सो वंदामोत्ती बत्तीस इमो चुडलिदोमो ॥ १५॥" प्रत्याख्यान- विधिः-"वंदणयं दाऊणं अवणयकाओ कयंजली गुरुणो । अणुभासंतो वयणं पञ्चस्खाणं तु गिण्हेज्जा ॥१॥” दान- विधिः-"नायागयाणं कप्पणिज्जाण अन्नपाणाईणं दवाणं देसकालसद्धासकारकमजुयं पराए भत्तीए आयाणुग्गहबुद्धीए सजयाण दाणं ॥” इत्याद्याप्तागमपुरस्सरं सर्वाण्यपि कृत्यानि भावभावकः करोतीति १० ॥ ६९ ॥ तथा- अनिगृहितो सत्तिं आयावाहाए जह बहुं कुणइ । आयरइ तहा सुमई दाणाइचउविहं धम्मं ॥७० ॥ 'अनिगूहन्' अगोपायन् 'शक्ति' सामर्थ्य 'आत्मावाधया' स्वस्य परिजनस्य च पीडां परिहरन् दानादिचतुर्विध धर्म आचरनीति योगः। यतोऽवाचि-"न्यायात्तं स्वल्पमपि हि भृत्यानुपरोधतो महादानम् । दीनतपम्व्यादौ गुर्वनुज्ञयादानम- न्यत्तु ॥ १॥" यथा 'वहु करोति' बहुकाल यावन्तं कर्तुं शक्नोति । अयमत्र भाव--सति विभवे नातितृष्णको भवति, तनुविभवो नात्युदारः स्यात् , सर्वाभावसंभवात् । अत एवोक्तं पञ्चसूत्रे-"लाभोचियदाणे लाभोचियभोयणे लाभोचिय- १ अन्यत्र "आलिद्धमणालिद्धे" इत्यस्ति । "आलिट्ठाणालिद्धे" इत्यपि ।। परिवारे लाभोचियनिहिगरे सिया।" स एव कुर्वाणो बहुना कालेन प्रभूतं दद्यात् । अन्यैरप्युक्तम्---"अञ्जनस्य क्षयं दृष्ट्वा वल्मीकस्य च वर्धनम् । अवन्ध्य दिवसं कुर्याद्दानाध्ययनकर्मसु॥१॥" एवं शीलतपोभावनास्वपि भावनीयम् । 'आचरति' आसेवते 'तथा' तेन प्रकारेण 'सुमतिः' पारिणामिकीवुद्धिप्रधानो दानादिचतुर्विधं धर्ममिति स्पष्टंभावितं चेति ११॥७॥ । तथा- हियमणवजं किरियं चिंतामणिरयणदुल्लहं लहिउं। सम्म समायरंतो न हु लज्जइ मुद्धहसिओवि ॥७१॥ 'हिता' पश्यामिहलोकपरलोकयोः, 'अनवद्या' अपापा 'क्रिया' अनुष्ठानं वन्दनप्रतिक्रमणादिकं 'सम्यम्' गुरूपदिष्ट- विशिष्टविधिना 'समाचरन्' सम्यगासेवमानो न लज्जति (ते) इति संवन्धः । किं विशिष्टा क्रियाम् ? इत्याह-चिन्ता- मणिरत्नमिव दुर्लभां दुरापा 'लब्ध्वा' अवाप्य मुग्धैरहसितोऽपीत्यक्षरार्थः स्पष्ट एव । भावार्थः कथानकगम्यः॥ ७१ ॥ तञ्चेदम्- हत्यिणाउरे नयरे नागदेवो नाम सेट्ठी होत्था । तस्स वसुंधरा रोहिणीजाओ जयदेवो पुत्तो । तेण दुवालसवामाणि लेहसालाए पढ़तेण सिक्खिया रयणपरिच्छा । विनाया सवरयणगुणा, तेर्सि लक्खणाणि य । तओ चिंतियत्थदाणाओ चितामणी चेव रयणं किमन्नेहिं सेलसयलसरिसेहिं ? । एस चेव विउसाणमुवाएओ । अहंपि सवायरेण एवं चेव गवेसा- मित्ति संपहारिऊण घराओ घरं हटाओ हट्टं भमंतो रयणाणि परिच्छिउँ पवत्तो । जाहे सनयरे न पावइ चिंतामणिं, ताहे जणयमापुच्छिऊण चलिओ नयरंतरेसु । भणिओ जणएहिं, पुत्त ! किमेइणा वाएण ? न एस कत्थइ अस्थि, उवमा चेय - - ? Pathar- ·॥३५॥ ? धर्मरक्षासवृत्तिकम् एसा पंडियजणेण कया। ता दिहसिइववहारण ववहरसु, जेण सुपीवरसिरीए भायणं होहि । तहावि सो चिंताम- णिसत्यमणुगुणतो तम्संपत्तिसमुस्सुओ बलावि जणयाणं निग्गओ नयराओ। पवत्तो पइनयरं रयणाणि गवेसिउं । तेसुवि तमपेच्छतो समारूढो पचयसिहरेसु । किलिस्सिओ समुदतीरेसु वेलाउलेसु कत्थइ अलहंतो चिंतिउं च पवत्तो। किं मन्ने सचमेय ? नत्थि चेव एसो । अहवा न सत्थभणियमनहा होइत्ति कयनिच्छओ पुणो परिन्भमिउमारो । अन्नया गाम गामेण मणिखाणीओ पुच्छमाणस्स सिहं केणावि वुड्डपुरिसेण, अस्थि अमुगदेसे मणिवई नाम पाहाडिगा । तत्थ जो पुन्न- वंतो सो मणिणो पावेड । तओ पुच्छाउच्छीए किच्छेण पत्तो तत्थ गवेसंतो मणिणो । मिलिओ एगस्स पसुवालस्त उव. विठ्ठाण य गोहीए । दिहो तस्स हत्थे वट्टपासाणो, गहिओ, परिच्छिओ, परिनाओ य जयदेवेण । चिंतामणी एसोत्ति हरिसिएण मग्गिओ । अजवालो न देइ भणइ य, किमेइणा करिस्ससि ? । जयदेवो भणइ, गिहं गओ वालस्स कील- णयं दाहामि । पसुवालो भणइ, एत्थ एरिसा अणेगे अस्थि ता किं न गवेसेसि । इयरो, भणइ अहमुस्सुओ नियगामं गच्छामि, तुममेत्य वत्थवओ अन्नमन्नं पाविहिसि, ता देहि ममेयंति । जाहे अपरोवयारसीलयाए सो कवि न देइ ताहे वरमेयस्सावि एस उवयरट,मा निष्फलो होउत्ति भावितेण साहिओ से वणिएण सम्भावो । भ६ ! एस चिंतामणी वुच्चइ, जइ ममं न देहि ता अप्पणावि एयमाराहेहि, जेण चितियचिंतियाई सुहाई पावेसि । आभीरेण वुत्तं जइ सञ्चमेस चिंता- मणी ता चिंतियाइं गए बोरकच्चराई, सिग्धं देउ । इयरेण वुत्तं, न एवं चितिजइ, किं तु उववासतिगंतिमराइमुहे सम- जिओवलित्तभूमिए चंदणोवलित्तकापूरपयरच्चियपसत्थपट्टे अहयवस्थोवरि हवियविलित्तो एस ठाविज्जइ । सुरहिकुसु- मेहिं पच्छादिजइ । तओ पणमिऊण लक्ख वा कोडिं वा चिंतिजइ । पहायसमए सधपेयस्स पुरओ पुंजीकयं पाविज्जइ । इमं सोऊण तुटेण आभीरेण वालियाओ छालियाओ गामाभिमुहं । एयाओ विकिणिऊण कप्पूराइदघेहिं तुह पुर्य करिस्सं । सर्व पहियकयिं विहाणमणुष्ठिरसं । तुम पुण मम चिंतियं मा विफलीकरेजासि, जेण ते चिंतामणिनामं सचं होइ । एवं मणिमुल्लवंनो चलिओ गामाभिमुहमाभीरो । इयरोवि तयलाभविसन्नो विचिंतेइ, न एस निव्भग्गसेहरो एयं मणिरयणं धारि तरिस्सइ, ता अणुगच्छामि पेच्छामि य किमेस करेइत्ति चिंतिऊण लग्गो तयणुमग्गेण । ताव य भणि- यमाभीरेण, भो चिंतामणि! दीहो मग्गो ता कहेहि किंचिवि कहाणयं, जेण सुहं निबहइ । अह तुमं न जाणसि तो खाईते अहं कहेमित्ति दितेण पारद्धमणेण कहाणय। जाहे मणी हुंकारंपिन देइ, ताहे कुविएण एरिसो निद्दक्खिन्नो तुम मम हुंका- रपि न देसि, कीइसी पुण लक्खसहस्सेसु आसा ?, ता न होसि चिंतामणी तुमं । अहवा सञ्चं चिंतामणी चेवासि, जओ जप्पभिई पाविओसि तप्पभिई मम चिंता मणे न फिट्टइ । तहा जोहं पभाए समुठिओ सीयलरबाभोयणं छासीए रो- दृयं च अणुवजीवंतो पयंपि चलिउं न पारेमि, सो कहमुववासतिगेण न मरामि?, ता तेण वेरिणा मम मारणथमेव वन्नि- ओसि,तो गच्छ जत्थ न पेच्छामित्तिवितेण तेण पक्खित्तोमणी दूरं। चलिओ छालियाओ घेत्तूण अडविसम्मुहंति । इयरोवि हतुठो पणामपुवं तं गिहिऊण पुण्णमनोरहो पत्थिओ नियनयरं । तप्पभावेण समुल्लसियरूवलायन्नो रयणपुंजोध दिपमाणो गामनगराईसु गोरविजंतो पत्तो महापुरं । निविट्ठो एगत्थ हट्टे । दिह्रो सगोरवं तन्नायगेण । भद्दागिइत्ति १ "पच्छाइज्जइ" इत्यपि ।। गाहिओ पाणि पाणप्पियाए धूयाए । तीए सद्धिं परूढपणओ सुहमासिओ किंचि कालं । अन्नया निववसाएहि लजि- जइत्ति भाविऊण भणिया भजा, दवावेहि मे नीविं, जेण दघोवजणं करेमि । तीएवि निवेइयं जणयस्स । तेणावि तुढेण दिन्नं से दीनाराण लक्ख । तओ कप्पूरागुरुचंदणाइदबेहिं पूइऊण सत्थुत्तविहिणाभिवासिओ वासभवणेगदेसे चिंता- मणी। चिंतिया दीणारकोडी । पाविया पहायकाले पुंजीकया । सिद्धो मे चिंतामणित्ति हरिसिएण भणिया भजा, सम- पेहि एयं तायस्म, तीएवि विम्हियाए तहेव कयं । तुई ससुरकुडुवं । जायं जामाउयंमि बहुमाणपरं । अन्नया महया भड- चडगरेण गओ हस्थिणारं । अभिनंदिओ जणएण, मम्माणिओ य सयणवग्गेण, पसंसिओ सेसलोएण । जाओ भायण- मुत्तमसुहाणंति ॥ एत्थ एवमुबणओ-जहा तेण वणियसुएण चिरं परियडतेण किच्छेण पाविया मणिवईपाहाडिया। तत्थवि कह कहंपि चिंतामणिरयणं आराहिएण तेण पत्ता पहाणसुहसंपया । तहा संसारसायरे संसरंताण पाणिणं दुल्लहा मणिवईपाहाडियासमाणा मणुयजाई । तत्थवि कहं कहपि पाविज्जइ अचिंतचितामणिसमाणं जिणधम्मरयणं । आराहिए तंमि करयलसंठियाई सग्गमोक्खसोक्खाइ । परिचत्ते पुण आभीरस्सेव सासयं चेव दुहदालिदंति ॥ तदेवमतिदुर्लभां धर्माराधनक्रियां कुर्वन्न लजते भावश्रावको मूखैरुपहस्यमानोऽपि । ततः स्वार्थसिद्धिमवाप्नोति, दत्तपोतनैगमवत् । तद्वृत्तान्तश्चायम्- अत्थि पच्छिमसमुद्दोवकंठपइछिया विस्सउरी नाम नयरी । सुंदेररंजिएणेव जा सा रयणायरेण अणवरयं आलिं. गिजइ दीहरविलोलकल्लोलवाहाहि । तीए सयलपयापियसंपायणपउणमाणसो पियंकरो नाम राया । तत्थेव कुलकमाग- " - ·क धर्मरदाप्रसवृतिकम् यापरिमियविभव विधारियविशुद्धपसिद्धी रायाइजणसम्ममओ दत्तो नाम इन्भगो होत्या । सो य घरमारामंरभरियम- रिजाणवत्तेहिं समुहमोगाहिऊण परफुलविढत्तदयो नियनयरीमागच्छ । अनया ग परिफूलयाए कम्मपरिणामस्म विर- नजाणवत्तो सरीरमत्तेण पत्तो नियमंदिरं चिंति पयत्तो । समुद्दे नटं समुदं 'वेर लम्भइत्ति जयाजी ता पुणो ममुमो- गाहामित्ति निच्छिऊण विफियघरवत्थाभरणाइवक्सरो संगहियमहग्यभंटो पुणोपि ममान्छो जाणवत्तं मिवियषयारमेण नियत्तमाणस्स तंपि फुई। समागओ गिहमंगमेत्तेण खुटो दत्तोत्ति जाया जणे पसिद्धी । नहावि गो पुग्मिकार न मुंबर, इच्छा पुणोवि समुद्दोयरण । न य नीवी अधि । पहीणपुग्नोति न य से अनो कोवि देश, साहेदा विमलो पणछु- निहो उवाए मग्गमाणो झियायइ । अन्नया पहायसमए सुमरियं जणयवयणं । किर परलोपपरियपण भणियपुचोई जण- एण, पुत्त ! विचित्ताइ पिहिणो विलसियाई, सरयन्भविन्भमाओ संपयाओ, तो कयाः य असंभावणिज्जपि मभया, ता जइ कपि विभववोच्छेओ भवइ, तओ एस्थ गेहेगदेरो अन्भेज दुवाररहियं भूमिगिहमस्थि । तमझे रमयकरंटि- याए तंबपट्टए जं किंचि लिहियमधि तमणुचिमुजासि, तो ते सधं सोहणं भपिस्सइति । तमो न अन्नहावाई ताओत्ति हरिसिएण उग्याडियं भूमिगिहं दत्तेण । उचलला फारिया । पाइओ पो । तरथ फिर लिहियमेयं-"अधि पच्छिमदिसाए रयणायरस्संतो गोयमदीयो नाम दीयो । सो अइकखडफामपामाणपउरभृमितलो, रयणतणधारिसरभि- पउरो य । ताओ पुण सुरभीओ न सहति माणुसदसणंपि । अओ तत्ध सोमालकरीसभरियभरिजाणवत्तहिं गम्मा । १ "तुदो" इत्यपि । २ "अझोस" इत्यपि ॥ पत्तलदुमच्छायासु फरीसं पत्थरिजइ । अप्पणा अन्नस्थ दूरे आयासो कीरद । तओ मुदिमत्धाओ सुरभीमो तेसु छाया- रुक्खेसु करीममिउफासलुखाओ मज्झण्डकाले निसासु य उवयिसंति छगणं च मुंचंति । तमो तामु गयासु पभाए छगण- मन्नत्थ नेऊण पिंडा कीरंति । परिसुफपिंडयाण जाणयत्ताणि भरिति । स गिहमाणिजति । पजादिरसु पिंटएसु पहाण- रयणाणि पाउन्भवति । तओ अपरिमिया रिद्धी वित्थरइ । सवस्थ मंतगुती कायदा । एवं मनं परिणामसुंदर होइ" ति लिहियमेयं दद्रूण चिंतियं दोण सुंदरमेयं, किं तु न मए पुषयरमेयमपलोइयं । संपर अग्रतनिद्धणेहिं न तत्ध गर्नु ठीरइ, न य कोइ दरिदाणमुद्धारए देइ । मंतगुत्ती य आइहा । कहिपवि सम्भावे न फोइ पत्तियइ, ता किमेत्य पत्तयालंति । अहवा करेमि ताप गहिलचेड्यं ता मम कोइ किंपि अणुकंपाए वियरेजत्तिातओ युद्धी अधि विभयो नस्थित्ति झिसंतो तियचउफचच्चराइसु परिहिंडइ । जंपि तंपि पुच्छिओ एवं चेय पडिभणइ । तमो गहिलो दत्तोति पसिद्धं सपनयरीए । अत्थनामेण उम्मत्तीभूओ वराओ दत्तोत्ति सुयं नराहियेण । अत्थं दाऊण पडणीफरेमि तं महाणुभावंति चिंतिऊणाणा. विओ एसो पुच्छिओ य, भो दत्त ! किमेयं जंपसि । सो भणइ, बुद्धी अस्थि विभयो नत्थि । तो राइणा मा एवमु- छवसु, गिण्ह विहवं जत्तिएण पओयणंति बितेण दरिसियं भंडागारं । तओ तुहेण लक्समेतं गहियं दत्तेण भणियं च,एत्ति- एण चेव मे पओयणंति । उवरओ शिक्सियपाओत्ति परितुहोराया।दत्तेणवि गहिया गोयमदीरगमणविहिनू निजामगा। पउणीकयाई पवहणाई । संगहिया कम्मगरा । खणावियं पुंजीकयं जुनकरीस । अहो ! सुंदरं दलेण भंडं संगहियंति हमति लोगा। अभ्ने भणंति, भदं नरिदसाहुस्स, जेणेरिसो पणिउत्तो विदत्तो । अवरे मिति, दिशो जलंजली दालिद्दस्न, दयेण एरिसभंडसंगहेण । फेइ समुल्लवंति,गहिल्लो ताव एस वरागो, नवरं पोजमेयं रायावि गहिल्लो, जर्मयस्स नीवी पयच्छर । एतमणेगहा उवह सिज्जइ जणेण । घेपइ ता लोद्देहि, निवारिजइ कारुणिएहि, तहापि पट्टयलिहियलद्धपरमत्थो न लजा खत्तखणणाइवावारेण । धूलीधूसरियंगो कच्छोट्टयठइयकडियडो अप्पणा कम्मगरेहिं च करीसमुपहइ । भरए भरेइ, नामंकीए करेइ । कि बहुणा, वहूणि पवहणाणि करीसस्स भरेऊण पत्तो सो गोयमदीयं । अणुचिहिऊण पट्टयाइहं पडि- यागओ पिंडयभरिएहि भूरिजाणवत्तेहि । अहो ! भंडाण रूवं पडिभंडंति हसिओ लोगेहिं । उपहासवुद्धीए चेव नीओ सुकवालेहि नरवइसमीवं। पुच्छिओ रन्ना कि भंडमाणीयंति । तेण वुत्तं, देव! गोमयपिडा । तओ हसिऊण भणिओ रन्ना, उस्सुको तुमं गच्छ, संगोवेहि भडं, भवेसु सुहाण भायणंति । तओ महापसाओत्ति भणंतो पणमिऊण रायाणं पडिगओ दत्तो । संगोविया पिडया, पजालिया विहिणा । पत्ताई तेसु महग्याइं महारयणाई। जायं पुप पिव लच्छिपडिहत्यं निगे- यणंति । पुन्नवंतोत्ति पससिओ नरिदाडलोएणंति । एस इहलोयकजसिद्धीए दिहंतो । परलोएवि एवं चेव भावियघोत्ति॥ तथा- देहहिइनिबंधणधणसयणाहारगेहमाईसु । निवसइ अरत्तदुट्ठो संसारगएसु भावेसु ।। ७२ ।। देहस्थितिनिबन्धनानि शरीरोपप्टम्भकारणानि यानि धनस्वजनाहारगेहानि सुप्रतीतानि, तान्यादिर्येषां क्षेत्रकलत्रवस्त्र- शस्त्रयानवाहनादीनां भावानां तेषु, 'निवसति' तिष्ठति गृह इति गम्यते । अरक्तद्विष्ट इवारक्तद्विष्टः, 'संसारगतेपु' भव- भाविषु 'भावेषु' पदार्थेषु । इयमत्र भावना-शरीरनिर्वाहकारणेष्वपि वस्तुषु मन्दादरो भवति भावभावकः । भावयति ·॥३७॥ तथा- ? तथा- धर्भरनप्रसवृत्तिकम् च-"न य एत्थ कोइ सयणो न सरीरं नेय भोगउवभोगा। जीवो अन्नभवगई गच्छइ सर्वपि मोत्तूण ॥१॥" तथा दुर्विनीतपरिजनादावपि नातिद्वषं विदध्यात्, अपि तु बहिवृत्त्यैव । यतः--"कोवाविठ्ठो न मुणइ कजमकज हियं च अहियं च । धम्माहम्मं च तहा कजविणासं च हाणिं वा ॥१॥" तथा-"क्षमी यत्कुरुते कार्य न तत्कोपवशंगतः। कार्यस्य साधिनी प्रज्ञा सा च क्रुद्धस्य नश्यति ॥ १॥" १३ ॥ ७२ ।। उवसमसारवियारो वाहिजइ नेय रागदोसेहिं । मज्झस्थो हियकामी असग्गहं सबहा चयइ ॥७३॥ उपशम कषायानुदयः, तत्सारं तत्प्रधानं विचारयति धर्मादिस्वरूपं यः स 'उपशमसारविचारः' भावभावको भवति। कथं पुनरेवंविधः स्यात् ? इत्याह-यतो विचारं कुर्वन् 'वाध्यते' अभिभूयते नैव रागद्वेषाभ्याम् । तथा हि-मयाऽयं पक्षः कक्षीकृतो बहुलोकसमक्षं, बहुभिश्च लोक प्रमाणीकृतस्तत्कथमिदानीमात्मानमप्रमाणीकरोमि' इत्यादिभावनया स्वपक्षा- नुरागेण न जीयते । तथा ममैप प्रत्यनीको, मदीयपक्षदूपकत्वात् । तदेनं जनमध्ये धर्षयामीति सदसडूषणोद्घटनाक्रोश- दानादिप्रवृत्तिहेतुना द्वेपेणाऽपि नाभिभूयते, किं तु 'मध्यस्थः' सर्वत्र तुल्यचित्तो 'हितकामी' हिताभिलापी, स्वस्य परस्य चोपकामिच्छन् 'असदाहं' अशोभनाभिनिवेशं सर्वथा 'त्यजति' मुश्च ति मध्यस्थगीतार्थगुरुवचनेन। यतः-"तरिजणवि मोहमहंतमायरं तीरनियडपत्तोवि। निजइ पडिप्पहेणं जीवो कुग्गाहमाहेहिं॥१॥"गोष्ठामाहिलरोहगुप्तादिवदिति १४॥७३॥ १ अन्यत्र-'नेव' इत्यपि ॥ भावेतो अणवरयं खणभंगुरयं समत्थवत्थूणं । संवद्धोवि धणाइसु वजइ पडिबंधसंबंधं ॥७४ ॥ 'भावयन्' पर्यालोचयन् 'अनवरत' प्रतिक्षणं 'क्षणभङ्गुरता' सततविनश्वरतां 'समस्तवस्तूनां' सर्वभावानाम् । तथ- था- "इष्टजनसंप्रयोगाविषयसुखमपदस्तथाऽऽरोग्यम् । देहश्च यौवनं जीवितं च सर्वाण्यनित्यानि ॥ १॥ क्षणविपरिणा- मधर्मा मानामृद्धिममुदयाः सर्वे । सर्वे च शोकजनकाः संयोगा विप्रयोगान्ताः ॥ २ ॥” इत्यादिरूपां 'संबद्धोऽपि' बाह्यवृत्त्या रक्षणोपार्जनादिरूपया (युक्तोऽपि 'धनादिषु' धनस्वजनादिषु ) 'वर्जयति' न करोति प्रतिवन्धो मूर्छा, तद्रूपं संबन्धं संयोग भावभावकः । भावयति च-"चेच्चा दुपयं चउप्पयं च खेत्तं गिहं धणधन्नं च सर्व । कम्मप्पवीओ अवसो पयाइ परं भवं सुंदरपावगं वा ॥१॥" इत्यादि १५ ॥ ७४ ॥ संसारविरत्तमणो भोगुवभोगा न तित्तिहेउत्ति । नाउं पराणुरोहा पवत्तई कामभोगेसु ॥७५ ॥ संसारोऽनेकदुःखाश्रयोऽयम् । यतः-"दुःखं स्त्रीकुक्षिमध्ये पथममिह भवेद् गर्भवासे नराणां चालत्वे चापि दुःख मललु- लिततनुस्त्रीपयःपानमिश्रम् । तारुण्ये चापि दुःखं भवति विरहजं पृद्धभावोऽप्यसारः संसारे रे मनुष्याः वदत यदि सुखं स्वल्पमप्यस्ति किश्चित् ॥ १॥” इति । तस्माद्विरक्तमनाः । अमी भोगोपभोगाः-"सइ भुज्जइत्ति भोगो सो पुण आहा- १ "मलमलिनतनु-" इत्यपि ॥ रपुप्फमाईओ । उवभोगो य पुणो पुण उवभुजइ भवणविलयाई ॥१॥” इत्येवमागमे प्रतीताः । ते न तृप्तिहेतवो भवन्ति प्राणिनाम् । तदुक्तम्- "सुमिणंतराणुभूयं सोक्खं समइच्छियं जहा नस्थि । एवमिमंपि अईयं सोक्खं सुविणोवम होइ ॥१॥ भोत्तूणं सुइसुंदरे सुरवहसंदोहदेहाइए भोए सागरपल्लमाणमणहे देवत्तणे जं नमारजति स्थिकलेवरेसु असुईपुभेसु रिहोवमा मन्ने तित्तिकरा जियाण न चिरं भुत्तावि भोगा तओ ॥२॥” इति ज्ञात्वा' अवधार्य भोगसुखफलता 'परानुरोधात्' अन्यजनदाक्षिण्यादिना प्रवर्तते 'कामभोगेषु पूर्वोक्तस्वरूपेषु भावभावकः । वैरस्वामिजनकधनगिरिवदिति १६ ।। ७५ ॥ तथा- तथा- वेस व निरासंसो अजं कल्लं चयामि चिंतंतो । परकीयं पिव पालइ गेहावासं सिढिलभावो ॥७६ ॥ 'वेश्या' पण्याङ्गना, तद्वत् 'निराशंसः' परित्यक्तास्थाबुद्धिः । यथा हि वेश्या निर्धनकामुकाद्विशिष्टलाभमसंभावयन्ती किचिल्लभमाना चाध श्वो वैनं त्यजामीति चिन्तयन्तीति मन्दादरा तमुपचरति । भावनावकोऽप्येवमेवाद्य श्वो वा मोक्त- व्योऽयं मयेति मनोरथवान् 'परकीयमिय' अन्यसकमिव पालयति गृहवासं, कुतोऽपि हेतोः परित्यक्तुमशनुवन्नपि 'शिथि. लभावो' मन्दादरः सन् । स हि किल व्रताप्राप्तावपि कल्याणमवामोति, वसुश्रेष्ठिमुतसिद्धवत् १७॥ तथा हि- तगराए वसुसेट्ठी सेणो सिद्धो य तस्स दो पुत्ता । पयइविणीया भद्दा पियंवया धम्मतिसिया च ॥१॥ सेणो सो धम्म पषइओ सीलचंदगुरुमूले । चरणकरणेसु नवरं पमायसीलो दढं जाओ ॥२॥ सिद्धो पुण मुणिकिरियं अंगीकार ·धर्मरक्षासवृत्तिकम् कहं पवायंतो । सुद्धसमणत्तकामी परिकम्मइ निच्चमप्पाणं ॥ ३ ॥ चिंतेइ मए सम्म कायद्यो संजमो गुरुममीवे । दमि. ऊण इंदियाई अंगपि बहुक्रवमं काउं॥४॥जइ कहवि पपन्नवओ इंदियविसएहिं वाहिणो होक्ख । फालं च चुओ तो मकडो घ दुहिओ भविस्सामि ॥५॥ ता सुद्धसाहुधम्मं कइया पावेज एस मह जीवो। एवमणोरहगुरुरहआरूढमणो गमइ काल ॥ ६ ॥ अह आगओ कयाई सेणो एयत्स देसणनिमित्तं । उवविठ्ठा गोहीए अन्नोन्नं चोयणं दाउं ॥७॥ अह कम्मवि- हाणाओ विवाइया दोवि असणिपाएण । अञ्चंतदुक्खिओ तो जाओ जणओ परियणो य ॥ ८॥ तत्थन्नया महप्पा जुगंधरो केवली समोसरिओ । पुछो गईविसेसं वसुणा सो निययपुत्ताणं ॥९॥ केवलिणा सिहं से सिद्धो सोहम्मकप्पम- णुपत्तो।सेणो पुणो महिड्डी बंतरदेवो ममुप्पन्नो॥१०॥कारणमिह सामन्ने सुद्धे सिद्धस्स आसि करणिच्छा । इयरेण उ सामनं गहियपि न पालियं सम्मं ॥११॥ इय नाउं परमत्थं सामन्नमणोरहे अमुंचंतो। गिहवासेवि सुसहो वसेज मंदायरो गेहे ॥१२॥ आह स्त्रीन्द्रियविषयाणामरक्तद्विष्टमध्यस्थासंवद्धानां गेहगेहवासयोश्चैकविषयत्वादर्थभेदो नोपलभ्यते, तत्कथं न पुन- रक्तदोपः ? इति सत्यम् , देशविरतेश्चित्ररूपत्वादेकस्मिन्नपि विपये परिणामनानात्वम् । एकस्यापि परिणामस्य विषयभे- दोऽपि संभवतीति सर्वभेदनिषेधार्थत्वात्प्रपश्चस्य न पानरुक्त्यमिति व्याख्यानगाथाभिः प्रकाशितमेव, अतः सूक्ष्मधियाऽs- लोच्य समाधानं विधेयम् । इति गाथासप्तदशकार्थः ॥ ७६ ॥ अथ प्रकृतप्रकरणमुपसंहरन् , प्रकरणान्तरं संवन्धयन्नाह-- इय सतरसगुणजुत्तो जिणागमे भावसावगो भणिओ।एस उण कुसलजोगा लहइ लहुभावसाहुत्तं ॥७७॥ 'इति' उक्तप्रकारेण सप्तदशगुणगुको जिनागमे भावभावको भणित इति प्रकटार्थम् । 'एषः' एवंविधः 'पुनः' शब्दो विशेषणार्थः । किं विशिनष्टि ? द्रव्यसाधुस्तावदेप भणित एवागमे । यदुक्तम्-"मिउपिंडो दवघडो सुसावओ तह य दवसाहुत्ति । साहू य दवदेवो सुद्धनयाणं तु सर्वसिं ॥१॥" एवंविधः परिणामोपार्जितकुशलयोगात्पुनः 'लभते' अवा- मोति लघु' शीघ्र 'भावसाधुत्व' यथाऽवस्थितयतित्वम् । इति गाथार्थः ॥ ७७ ॥ कीदृशः पुनर्भावसाधुर्भवतीत्युच्यते-“निर्वाणसाधकान् योगान् यस्मात् साधयतेऽनिशम् । समश्च सर्वभूतेषु तस्मा- साधुरुदाहृतः ॥१॥ क्षान्त्यादिगुणसपन्नो मैत्र्यादिगुणभूपितः । अप्रमादी सदाचारे भावसाधुः प्रकीर्तितः ॥२॥" स कथं छद्मस्थः प्रत्यभिज्ञायते ? लिङ्गैः, कानि पुनस्तानि ? इत्याह- एयरस उ लिंगाई सयला मग्गाणुसारिणी किरियो।सद्धा पवरा धम्मे पन्नवणिज्जत्तमुजुभावो ॥७॥ किरियासु अण्माओ आरंभो सक्कणिजऍठाणे । गुरुओ गुणाणुराओ गुरुआणाराहणं परमं ॥ ७९ ॥ द्वारगाथाद्वयम् । अस्य व्याख्या-'एतस्य' पुनर्भावसाधोः 'लिङ्गानि' चिह्नानि 'सकला' समस्ता ‘मार्गानुसारिणी' मोक्षाध्वानुपातिनी 'क्रिया' चेष्टा प्रत्युपेक्षणादिका १ । तथा 'श्रद्धा' वाञ्छा 'प्रवरा' प्रधाना 'धर्मे' संयमविषये २ । तथा 'प्रज्ञापनीयत्वं' सद्वोधलम्पटत्वं 'ऋजुभावात्' अकौटिल्येन ३ ॥ ७८ ॥ तथा 'क्रियासु' विहितानुष्ठानेषु 'अप्रमादः' अशै- थिल्यम् ४ । तथा 'आरम्भः' प्रवृत्तिः 'शकनीये' शक्त्यनुरूपे 'अनुष्ठाने' तपश्चरणादौ ५। तथा 'गुरुः' महान् 'गुणानुरागः' गुणपक्षपात. ६ । तथ 'गुर्वाज्ञाराधनं' आचार्यादेशवर्तित्वं 'परम' सर्वगुणप्रधानम् ७ । इति सप्त लक्षणानि भावसाधोः। इति गायाद्वयसमासार्थः ॥ ७९ ॥ व्यासार्थस्तु सूत्रकारः स्वयमेवाह- सग्गो आगमनीई अहवा संविग्गवहुजणाइन्नं। उभयाणुसारिणी जा सा मग्गणुसारिणी किरिया ॥८॥ मृग्यतेऽन्विप्यतेऽभिमतस्थानावाप्तये पुरुर्यः स 'मार्गः' । स च द्रव्यभावभेदावेंधा । द्रव्यमार्गो ग्रामादेः । भाव- मार्गो मुक्तिपुरस्य । सम्यग्ज्ञान (दर्शन) चारित्ररूपः, क्षायोपशमिकभावरूपो वा तेनेहाधिकारः। स पुनः कारणे कार्यो- पचारात् 'आगमनीतिः' सिद्धान्तभणिताचारः । अथवा संविग्नबहुजनाचीर्णमिति द्विरूपोऽवगन्तव्य इति। तत्रागमोवीत- रागवचनम् । उक्तं च-"आगमो ह्याप्तवचनमाप्तं दोपक्षयाद्विदुः । वीतरागोऽनृतं वाक्यं न व्या त्वसंभवात् ॥१॥" तस्य नीतिरुत्सर्गागवादरूपः, शुद्धसंयमोपायः स मार्गः । उक्तं च-“यस्मात्प्रवर्तकं भुवि निवर्तकं चान्तरात्मनो वच नम् । धर्मश्चतत्संस्थो मौनीन्द्रं चैतदिह परमम् ॥ १॥ अस्मिन् हृदयस्थे सति हृदयस्थस्तत्त्वतो मुनीन्द्र इति । हृदयस्थिते च तस्मिन्नियमात् सर्वार्थसंसिद्धिः॥२॥” तथा सविना मोक्षाभिलापिणो ये ब्रह्यो जनाः, अर्थाद्गीतार्थाः, इतरेपा संवे- गायोगात्, यंदाचीर्णमनुष्ठित क्रियारूपम् । इह च संविनग्रहणमसंविग्नाना बहूनामप्यप्रमाणता दर्शयति । बहुजनग्रहणं प्सविनोऽयेकोऽनाभोगाऽनवबोधादिभिर्वितथमप्याचरेत् । ततः सोऽपि न प्रमाणमित्यतः संविग्नवहुजनाचरितं मार्गः। इत्यत एवाह-'उभयानुसारिणी' या आगमावाधया सविनव्यवहाररूपा सा मार्गानुसारिणी क्रिया। इति गाथार्थः ॥८॥ आह आगम एव मार्गो वक्तुं युक्तः। बहुजनाचीर्णस्य पुनर्मागर्गीकरणमयुकं, शास्त्रान्तरविरोधात्; आगमस्य चाप्रमाण- -- - ·सह विरोध- धर्मरक्षासवृत्तिकम् ॥ ३९॥ तापत्तः । तथा हि-"बहुजणपवित्तिमेत्तं इच्छतेहिं इह लोइओ घेव । धम्मो न उझियबो जेण तहिं बहुजणपपित्ती ॥१॥ता आणाणुगयं जं तं चैव बुहेण होइ फायघं। किमिह बहुणा जणेणं हंदि ण सेयस्थिणो बहुया ॥२॥" तथा-"जेलुमि विजमाणे उचिए अणुजेहपूयणमजुत्तं । लोयाहरणंपि तहा पयडे भयवंतवषणमि ।। १॥" आगमस्तु केवलिनाऽपि नाप्र- माणीक्रियते । यतः-"ओहो सुओवउत्तो सुयनाणी जइवि गिण्हइ असुद्धं । तं केवलीवि भुंजइ अपमाणसुयं भवे इहरा ॥१॥" आगमे सत्यप्याचरितस्य प्रमाणीकरणे तस्य लघुता स्फुटैवेति, नैतदेवम् , अस्य सूत्रस्य शास्त्रान्तराणां च विष- यविभागापरिज्ञानात्। तथा हि-इह सूत्रे संविग्नगीतार्था आगमनिरपेक्षं नाचरन्ति । किं तर्हि ".-"दोसा जेण निरुभंति जेण खिज्जति पुषकम्माई। सो सो मोक्खोवाओ रोगावस्थासु समणं व ॥१॥" इत्याद्यागमं स्मरन्तो द्रव्यक्षेत्रकालभा. वपुरुषाधौचित्यमालोच्य संयमवृद्धिकार्येव किश्चिदाचरन्ति, तच्चान्येऽपि संविनगीतार्थाः प्रमाणयन्तीति स मार्गोऽभिधी- यते । भवदुच्चारितशास्त्रान्तराणि पुनरसंविभागीतार्थलोकमसमञ्जसप्रवृत्तिमाश्रित्य प्रवृत्तानि, ततः कथं तैः संभवः तथाऽऽगमस्यापि नाप्रमाणतापत्तिः,अपि तु मुष्ठुतरं प्रतिष्ठा, यस्मादागमोऽप्यागमश्रुताज्ञाधारणाजीतभेदात् पश्चधा व्यवहारःप्ररूप्यते । यत उक्त स्थानाझे-"पंचविहे ववहारे पन्नते। तंजहा--आगमववहारे १,सुयघवहारे २,आणाववहारे ३, धारणाववहारे ४, जीयववहारे ५॥" जीताचरितयोश्चानान्तरत्वादाचरितस्य प्रमाणत्वे सुतरामागमस्य प्रतिष्ठासिद्धिः।ये पुनर्मोहान्धा गीतार्थाचरितं मार्गमितरजनाचरितानि निदर्शनीकृत्य निर्लोठयन्ति ते वराका वयमागमरुचयः, इति भूपैयो- दोषयन्ति । यत उक्तम्-"मूढा अणाइमोहा तभत्तामोत्तितं कयत्थंता। चेव उ मन्नंना अवमन्नंता न याति ॥२॥" तस्मादागमाविरुद्धमाचरितं प्रमाणमिति स्थितम् ।। अन्नह भणियंपि सुए किंची कालाइकारणावेक्खं । आइन्नमन्नह चिय दीसइ संविग्गगीएहि ॥१॥ 'अन्यथा' प्रकारान्तरेण 'भणितम्' उक्तमपि 'श्रुते' पारगतागमे 'किञ्चित् वस्तु 'कालादिकारणापेक्षं दुष्पमादिस्व- रूपालोचनपूर्वकं 'आचीर्ण' व्यवहृतमन्यथैव, चियशब्दस्यावधारणार्थत्वात् । 'दृश्यते' साक्षादुपलभ्यते 'संविग्नगीताथैः' उक्तस्वरूपैः । इति गाथार्थः ॥ ८१ ॥ किं तद् इत्याह- कप्पाणं पाउरणं अग्गोयरचाय झोलियाभिक्खा । ओवगहियकडाहयतुंबयमुहदाणदोराई ॥ ८२ ॥ 'कल्पानां' आगमप्रतीतानां प्रावरणं' परितो वेष्टनं प्रतीतमेव । ते हि किल कारणव्यतिरेकेण भिक्षाचर्यादौ गच्छता संवृत्ताः स्कन्धगता एव चोढच्या इत्यागमाचारः। संप्रति प्राप्रियन्ते-'अग्गोयर' इति अग्रावतारः परिधानविशेषः साधु- जनप्रतीतस्तस्य त्यागः कटीपट्टकस्यान्यथाकरणम् । तथा 'झोलिका' बाहुलम्बमानपात्रवन्धपात्रकरणरूपा, तया 'भिक्षा' सा हि किल वाहूपरिधृतभाजनैर्विधेयेत्यागमः । तथा औपग्रहिककटाहकतुम्बकमुखदानदवरकादयोऽपि सुविदिता एव साधूनामाचरिताः संप्रतीति गम्यते । इति गाथार्थः॥ ८२ ॥ सिक्किगनिक्खिवणाई पजोसवणाइतिहिपरावत्तो । भोयणविहिअन्नत्तं एमाई विविहमन्नपि ॥ ८३ ॥ सिक्किको दवरकरचितो भाजनाधारविशेषः, तत्र निक्षेपणं बन्धनमर्थात् पात्राणाम् , आदिशब्दात् पटलकपात्रकेसरि- कादिधारणम् , युक्तिलेपेन पात्रलेपनम् । तथा पर्युपणादितिथिपरावर्तः' पर्युपणासांवत्सरिकम् , आदिशब्दाच्चतुर्मास- कम् , केपांचिन्मतेन पाक्षिकमपि गृह्यते,तेषां तिथिपरावर्त्तस्तिथ्यन्तरकरणं,सुप्रतीतमेतत् । तथा भोजनविधेरन्यत्वं यतीनां प्रतीतम् । अन्येपां तु न व्याख्येयमेव, गुप्तस्यैवागमे तस्य विधानात् । आह च-"छकायदयावंतीवि संजओ दुलहं कुणइ बोहि । आहारे नीहारे दुगंच्छिए पिंडगहणे य ॥ १॥" 'एमाई' इति प्राकृतशैल्या, एवंशब्दवकारलोपात् । एव- मादिग्रहणेन मन्दमेधसः पुरुषान् वाचनया ग्रहणधारणाऽसमर्थानववुख्य पट्टिकापठनप्रवृत्तिः, किश्चित् संयमविरोधेऽपि सिद्धान्तस्य पुस्तकेष्वारोपणम् , कवलिकादिधारणं च प्रवचनाव्यवच्छित्तये गीतार्थप्रणीतं गृह्यते । विविधमन्यदयाचरितं प्रमाणभूतमस्तीति । तथा च व्यवहारभाष्यम्-"सत्थपरिना छकायसंजमो पिंडउत्तरज्झाये । रुक्खे वसहे गोवे जोहे सोही य पुक्खरिणी ॥१॥" अयमर्थः-शस्त्रपरिज्ञाध्ययने सूत्रत्तोऽर्थतश्चावगते भिक्षुरुत्थापनीयः, इत्यागममुद्रा । जीत पुनः पकायसंयमे दशवकालिकपड्जीवनिकाध्ययने ज्ञाते भिक्षुरुत्थाप्यते । तथा पिण्डेपणायां पठितायामुत्तराध्ययनान्य- धीयन्ते स्म, संप्रति तान्यधीत्याचार उद्दिश्यते । पूर्व कल्पवृक्षा लोकस्य शरीरस्थितिहेतवोऽभूवन, इदानीं सहकारकरी- रादिभिर्व्यवहारः । तथा पृषभाः पूर्वमतुलबला धवलवृपभा वभूवुः, संप्रति धूसरैरपि लोको व्यवहरति । तथा गोपाः कर्पकाश्चक्रवर्तिगृहपतिरलवत्तदिन एव धान्यनिष्पादका बभूवुः, संप्रति तागभावेऽपीतरकर्षकैलोको निर्वहति । तथा पूर्व योधाः सहस्रयोधादयोऽभूवन् , संप्रत्यल्पवलपराकमैरपि राजानः शत्रूनाक्रम्य राज्यमनुपालयन्ति । तद्वत्साधवोऽपि तथा- -- ·॥४०॥ - - धर्मरसमस वृचिकम जीतव्यवहारेणापि संयममाराधयन्ति, इत्युपनयः । तथा शोधिः प्रायश्चित्तं पाण्मासिकायामप्यापत्ती जीतव्यवहारे द्वाद- शकेन निरूपितेति । पुष्करिण्योऽपि प्राक्तनीभ्यो हीना अपि लोकोपकारिण्य एवेति दान्तिकयोजना पूर्ववत् । एवम- नेकधा जीतमुपलभ्यते । इति गाधार्थः ॥ ८३ ॥ अथवा किं वहुना- जं सबहा न सुत्ते पडिसिद्धं नेय जीववहहेऊ । तं सर्वपि पमाणं चारित्तधणाण भणियं च ॥ ८४ ॥ 'यद्' वस्तु 'सर्वथा' सकलप्रकारैः नैव 'सूने' सिद्धान्ते 'प्रतिपिद्धं' निवारितं, मैथुनसङ्गयत् । उकं घ-"न य किचि अणुन्नायं पडिसिद्धं वावि जिणवरिंदेहि । मोत्ते मेहुणभावं न तं विणा रागदोसेहिं ।। १ ॥" नापि 'जीववधहेतु' आधाकर्मग्रहणवत् । 'तद् ' जीतानुष्ठानं सर्वमपि प्रमाणम् । चारित्रमेव धनं येषां तेषां ('धारित्रधनानां' ) चारित्रिणा- मागमानुज्ञातत्वात् 'भणितं' उक्तं चागमे । इति गाथार्थः ॥ ८४ ॥ यद्भणितं तदेवाह- अवलंविऊण कजं जं किंपि समायरंति गीयत्था । थेवावराह बहुगुण सदेसि तं पमाणं तु ॥ ८५॥ 'अवलम्व्य' आश्रित्य 'कार्य' संयमोपकारि यत्किमपि 'आचरन्ति' आसेवन्ते 'गीतार्थाः' विदितागमतत्त्वाः । स्तोका- पराध' अल्पदोपं, 'बहुगुणं' वहूनामुपकारकारि, सर्वेषामपि चारित्रिणां तत्प्रमाणमेव । तुशब्दस्यावधारणार्थत्वात् । इत्यागमगाथार्थः ।। ८५ ॥ अत्र कश्चित्कुटिल एवमाह-नन्येवमाचरिते युष्माभिः प्रमाणीकृतेऽम्माकं पितृपितामहादयो नानारम्भमिथ्यात्य- क्रियाप्रवृत्तयोऽभूवन, अतोऽस्माकमपि तथैव वर्तितुमुचितम् ? इत्यत्रोच्यते, सौम्य ! मार्गणापि नीयमानो मो उन्मार्गेण गमः, यतोऽस्माभिः संविग्नाचरितमेव स्थापिनं, न सर्वपूर्वपूरुषाचरितमित्युन्मत्त इव प्रलपति भवानिति । अत एवाह जं पुण पमायरूवं गुरुलाघवचिंतविरहियं सवहं । सुहसीलसढाइन्नं चरित्तिणो तं न सेवंति ॥ ८६ ॥ 'यत्पुनः' आचरितं 'प्रमादरूप' संयमवाधकत्वात् ,। अत एव 'गुन्लाघवचिंताविरहित' सगुणमिदमपगुणं घेति पर्यालो. चवर्जितं, अत एव 'सवध' यतनाभावात् । 'सुखशीलाः' इहलोकप्रतिवद्धाः, 'शठाः' मिथ्यालम्बनप्रधानाः, तैराचीर्णमा. चरितम्, 'चारित्रिणः शुद्धचारित्रवन्तः 'तन्न सेवन्ते' नानुतिष्ठन्ति । इति गाथार्थः ॥ ८६ ।। अस्यैवोल्लेख दर्शयन्नाह- जह सडेसु ममत्तं राढाए असुद्धउवहिभत्ताई । निद्देजवसहितूलीमसूरिंगाईण परिभोगो ॥ ८७ ॥ 'यथा' इत्युपदर्शने, 'श्राद्धेपु' श्रावकेषु 'ममत्वं' ममीकारं, मदीयोऽयं श्रावकः, इति गाढाग्रहम् ।-"गामे कुले वा नगरे व देसे ममत्तभावं न कहिंचि कुजा ॥” इत्यागमनिपिद्धमपि केचित् कुर्वन्ति । तथा 'राढया' शरीरशोभाकाम्यया 'अशुद्धोपधिभक्तादीनि' केचिद्गृह्णन्ति, तत्राशुद्धान्युद्गमादिदोषदुष्टानि, उपधिर्वस्त्रपात्रादिः, भक्तमशनं, आदिशब्दादुपा- श्रयः, एतान्यप्यागमे निषिद्धानि । यत एवमार्यम्- "पिंड सेजं च वत्थं च चउत्थं पायमेव य । अकप्पियं न इच्छेजा पडिगाहेज कप्पियं ॥१॥" इह च राढाग्रहणं पुष्टालम्बनेन दुर्भिक्षाक्षेमादौ यतनयाऽशुद्धमपि गृहतो न दोपः, इति ज्ञापनार्थम् । यतोऽभाणि पिण्डनियुक्तौ-"एसो आहारविही जह भणिओसवभावदंसीहिं धम्मावरसगजोगा जेण न हायंति तं कुज्जा ॥१॥" तथा-"कारणपडिसेवा पुण भावेणासेवणत्ति दठ्या । आणाए तीए भावे सो सुद्धो मोक्खहेउत्ति ॥१॥" तथा 'निद्देज' इति पत्रलेखनेनाचन्द्रकालिकं प्रदत्ता वसतिर्गृहम् , एपाऽपि साधूनामकल्पनीया, अनगारत्वहा- नेर्भग्नसंस्थापनादी कायवधसंभवात् । पठ्यते च-"अविकत्तिऊण जीवे कत्तो घरसरणगुत्तिसंहप्पं । अविकत्तिया य तं तह पडिआ अस्संजयाण पहे ॥ १॥” तत्तद्रहणमप्येकैराचर्यते । तथा तूलीमसूरकादीनामपि परिभोगः कैश्चिद्विधीयते । तत्र तूलीमसूरके प्रतीते, आदिशब्दात्कास्यताम्रपात्रादिपरिग्रहः, एतान्यपि यतीनां न कल्पन्ते । यतोऽभाणि-"अज्जी- वेहिवि जेहिं गहिएहि असंजमो न ते गिण्हे । जह पोत्थदूसपणए तणपणए चम्मपणए य ॥१॥ गंडी कच्छवि मुट्ठी संपु. डफलए तहा छिवाडी य । एवं पोत्थयपणयं पन्नत्तं चीयरागेहि ॥२॥ वाहल्लपुहत्तेहिं गंडी पोत्यो उ तुल्लगो दीहो कच्छवि अंते तणुओ मज्झे पिहलो मुणेयचो ॥ ३ ॥ चउरंगुल दीहो वा वट्टागिइ मुठिपोत्थगो अहवा । चउरंगुलदीहो च्चिय चउ- रंसो होइ विन्नेओ॥४॥ संपुडगो दुगमाई फलगावोच्छं छिवाडिमेत्ताहे । तणुपत्तूसियरूवो होइ छिवाडी वुहा चेति ॥५॥ दीहो वा हस्सो वा जो पिहलो होइ अप्पवाहल्लो । तं मुणियसमयसारा छियाडिपोत्थं भणंतीह ॥ ६ ॥ दुविहं च दूषप णगं समासओ तंपि होइ नायछ। अप्पडिलेहियदूसं दुप्पडिलेहं च विन्नेयं ॥७॥अप्पडिलेहियदूसे तूली उवहाणगं च नायवं। गंडुवहाणालिंगिणिमसूरए चेव पोत्तमए ॥ ८॥ पल्हवि कोयवि पावार नवयए तह य दाढीयाली य । दुप्पडिलेहियदूसे एयं बीयं भवे पणग ॥९॥ पल्हवि हत्थुत्थरणं कोयवओ रूयपूरिओ पडओ। दढियालि धोयपोत्ती सेसपसिद्धा भवे भेया ·॥४१॥ - . ? - धर्मरत्नप्रसवृत्तिकम् ॥१०॥तणपणगं पुण भणिय जिणेहि दुटकम्ममहणेहिं । सालीवीहीकोदवरालयरने तणाई च ॥११॥ अयएलगाविमहिसी मईणमजिणं तु पंचमं होइ । तलिगाखल्लगवद्धे कोसगकत्तीयवीएण ॥ १२॥ तह वियडहिरण्णाईयाइं न गिण्हइ असंजमो माहु । सुयपडिकुठं सवं न हु कप्पइ चरणजुत्तागं ॥ १३ ॥ जाईफलपूगाई साहूण अकप्पिया अचित्तावि । रागंगं जेण भवे न तेसि दाणं न वा गहणं ॥ १४ ॥" ॥ ८७ ॥ अथ प्रस्तुतमुपमहरनाह- इच्चाई असमंजसमणेगहा खुद्दचिट्टियं लोए । बहुपहिवि आयरियं न पमाणं सुद्धचरणाणं ॥८॥ ' इत्यादि ' एवंप्रकार असमञ्जसं 'वक्तुमप्यनुचितं शिष्टानाम्, अनेकधा ' अनेकप्रकारं क्षुद्राणां तुच्छसत्त्वानांचेष्टित- माचरित 'लोके' लिभिजने 'वहुभिरणि' अनेकैरप्याचीर्ण 'न प्रमाणं' नालम्बन हेतुः 'शुद्धचरणानां निष्कलङ्कचारित्रिणाम् । अप्रमाणता 'चास्यागमनिषिद्धत्वात् , संयमविरुद्धत्वात् , अकारणप्रवृत्तत्वाञ्च सम्यगालोचनीया । इति गाथार्थः ॥ ८८ ॥ एवमानुपनिकमभिधाय प्रस्तुतोपसंहारमाह- गीयत्थपारतंता इय दुविहं मग्गमणुस्सरंतस्स । भावजइत्तं जुत्तं दुप्पसहंतं जओ चरणं ॥८९॥ 'गीतार्थपारतन्त्र्यात् ' आगमविदाज्ञया ' इति' उक्तनीत्या — द्विविधं' द्विप्रकारं 'मार्गमनुसरतः ' तदनुसारेण व्यवहरतः साधोरिति गम्यते, भावयतित्वं ' सुसाधुत्वं ' युक्तं ' उचितं वक्तुमिति शेषः । किम् ? इत्यत आह-'दुष्प्र- सहान्तं 'दुष्प्रसहाचार्यपर्यन्तं ' यतः ' यस्मात् 'चरणं' चारित्रमागमे श्रूयत इति शेषः । अयमभिप्रायः-यद्येवंविधाः सद्भावसारं यतमानाश्चारित्रिणो नाभ्युपगम्यन्ते, ततस्तदन्येषामनुपलम्भाव्यवच्छिन्नं चारित्रम् तद्व्यवच्छेदात्तीर्ध चेत्याया- तम् । एतच्च प्रत्यक्षीभूतभूतभवद्भाविभावस्वभावस्य भगवतो महावीरस्य वचसा सह तिरुद्धमिति न प्रेक्षापूर्वकारिणः प्रतिपद्य- न्ते । यतो व्यवहारभाष्यम्- " केसि चिय आएसो दसणनाणेहि वट्टए तित्थं वोच्छिन्नं च चरित्तं वयमाणे भारिया चउरो ॥१॥ जो भणइ नत्थि धम्मो न य सामइयं न चेव य वयाई । सो समणसंघवज्झो कायबो सवसंघेण ॥२॥ इत्या. धागमप्रामाण्याजीतव्यवहारिणः सुसाधव इति स्थितम् १॥ ८९ ।। उक्तं प्रथम भावसाधुलिगम् । अधुना द्वितीयमाह- सद्धा तिवभिलासो धम्मे पवरत्तणं इमं तीसे। विहिसे अतित्ती सुद्धदेसणा खलियेपरिसुद्धी ॥१०॥ श्रद्धा प्रवरा धर्म इति द्वितीयं लिगमुक्तम् । तत्र श्रद्धा तीव्रः पटुरभिलाषः कर्मक्षयोपशमसज्ज्ञानप्रभवः । न पुनर्विषय- प्रतिभासमात्रं, वालस्य रत्नग्रहाभिलाषवत् । 'धर्मे' श्रुतचारित्ररूपे 'प्रवरत्वं' प्रधानत्वं विशेषणीकृतं 'इदं वक्ष्यमाणं 'तस्याः' श्रद्धायाः फलभूतम् । तङ्था-विधिसेवा १ अतृप्तिः २ शुद्धदेशना ३ स्खलितपरिशुद्धिः ४ इति लिगानि श्रद्धायाः प्रवरत्वस्य । इति गाथार्थः ॥९० ॥ एतान्येव प्रत्येक विभावयिपुर्विधिसेवामधिकृत्याह- विहिसारं चिय सेवइ सद्धालू लत्तिमं अणुट्ठाणं । दवाइदोपनिहओविपक्खवायं वहइ तम्मि ॥११॥ १ अन्यत्र "समणसघेण" इत्युपलभ्यते ॥ 'विधिसारं' विधिप्रधानमेव 'सेवते' अनुतिष्ठति 'श्रद्धालु' श्रद्धागुणवान् 'शक्तिमान्' सामोपेतः सन् 'अनुष्ठान' प्रत्युपेक्षणैपणादिकं कृत्यं, श्रद्धालुत्वस्यान्यथानुपपत्तेः । यदि पुन शक्तिमान्न स्यात्ततः का वार्ता ' इत्याह-द्रव्याण्याहा- रादीनि, आदिशब्दात् क्षेत्रकालभावाः परिगृह्यन्ते, तेषा दोपः प्रतिकूलता, तेन निहतोऽपि गाढ़पीडितोऽपि 'पक्षपातं' भावप्रतिवन्धं वहति' धाग्यति तस्मिन्नेव' विध्यनुष्ठान एव साधारणत्वाद्वाक्यस्य । इति गाथार्थ ॥९१ ।। कथं पुनरनुष्ठानाभावे पक्षपातसंभवः ? इत्याह- निमओ भोजरसन्नू कंवि अवत्थं गओ असुहमन्नं ।भुंजं न तंमि रज्जइ सुहभोयणलालसो धणियं ॥९२॥ 'नीरुजो' ज्वरादिरुजा रहितो भोज्यानि खण्डखाद्यादीनि, तेषां रसमास्वादविशेष जानातीति 'भोज्यरसज्ञः' 'काम- प्यवस्था' दुष्कालदारिद्यादिजनिता 'गतः' प्राप्तः सन् 'अशुभं' अनिष्टं 'अन्नं' भोजनं भुञ्जानो न 'तस्मिन्' अशुभाने 'रज्यति' गृद्धिमुपैति । तथा हि संभवत्येवैतत्-'सुहभत्तलालिओवि हु दुकालदालिद्दभिदुओ पुरिसो । भक्डयभुरुहाई भुंजइ तह कंडुयं कटि ॥१॥ कडुयरसं च गुयारं अरणिदलाई कुडिंझराईयं । झुंजइ जणो छुहंतो तरुछल्लीहिल्लिझि- लाई ॥२॥" न चासौ गृद्धिमाधत्ते, अपि तु शुभभोजनलालसः' विशिष्टाहारलम्पट एव भवति । लहयाम्येतां कुदशां, ततः सुभिक्षमवाप्य पुनरपि शोभनाहारं भोक्ष्ये, इति मनोरथवानिति । 'धणयं' इति वाढम् । इति गाथार्थः ॥ ९२ ॥ एवं दृष्टान्तः, अधुना दान्तिकयोजनामाह- इय सुद्धचरणरसिओ सेवंतो दवओ विरुद्धपि ! सद्धागुणेण एसो न भावचरणं अइक्कमइ ॥ ९३ ॥ ० - ·॥४२॥ - धर्मरलप्रसवृत्तिकम् 'इय' शब्दः प्राकृत एवंकारार्थों दृश्यते । तत एवं कुभक्तभोगदृष्टान्तेन 'शुद्धचरणरसिका' निष्कलसंयमपालनोत्सा- हवान 'सेवमानः' द्रव्यतो बाह्यवृत्त्या 'विरुद्धं' अकल्पनीयमौपधपथ्यादि, 'अपि' शब्दाद्वयावृत्त्यादिकं चाकुर्वन् 'श्रद्धा- गुणेन' संयमाराधनलाम्पट्यपरिणामेन (एषो 'न')नैव भावचरणं अतिक्रामति' अतिचरति । उक्तं च-“दवाइया न पायं सोहणभावस्स हुति विग्धकरा । वज्झकिरिया य उ तहा हवंति लोए विसिमिणं ॥१॥ दइयाकनुप्पलताडणं व सुहडस्स निव्वुई कुणइ । पहुआणाए संपत्थियस्स कंडंपि लग्गंतं ॥ २ ॥ जह चेव सदेसम्म तह परदेमेचि हंदि धीराणं । सत्तं न चलइ समुवस्थियमि कजंमि पुरिसाणं ॥ ३ ॥ कालोवि हु दुभिक्खाइलक्षणो न सलु दाणमुराणं । भिंदइ आसयग्यणं अवि अहिययरं विसोहेइ ॥ ४ ॥ एवं चिय भयस्सवि चरित्तिणो नहि महाणुभावस्स । सुहमामायारिगओ भावो परियतइ कयाइ ॥५॥" भावश्च क्रियातो महानेत्र यतोऽवाचि-"क्रियाशून्यश्च यो भावो भावशून्या च या क्रिया।अनयोरन्तरंट भानुखद्योतयोरिव ॥१॥जो होज्ज उ असमत्थो रोगेण व पेलिओ झुरियदेहो। सबमवि जहाभणियं कयाइ न तरिज का जो॥२॥ सोवि य निययपरफमववसायधिइबलं अगूहतो । मोत्तूण कूडचरियं जइ जयई तो अवस्स जई ॥ ३ ॥" ९३ ॥ उक्ता विधिसेवा । संप्रत्यतृप्तिस्वरूपमाह- तित्तिं न चेव विंदइ सद्धाजोगेण नाणचरणेसु। वेयावच्चतवाईसु जहविरियं भावओ जयइ ॥ ९४ ॥ 'तृप्ति' सन्तोपं, कृतकृत्योऽहमेतावतैव, इत्येवंरूपां 'न चैव' इति चशब्दस्य पूरणत्वाव 'विन्दति' प्राप्नोति श्रद्धाय १ "जई जयतो अवस्स जई" इत्यपि ॥ योगेन संवन्धेन ज्ञानचरणयोपिये ज्ञाने पठितं यावता संयमानुष्ठानं निर्वहतीति संचिन्त्य न तद्विपये प्रमाद्यति । कि तर्हि ? नवनवश्रुतसंपदुपार्जनोत्साहं न मुञ्चति। यदुक्तम्-"जह जह सुयमवगाह अइसयरसपसरसंजुयमउछ। तह तह पल्हार मुणी नवनवसंवेगसद्धाए ॥ १॥ अपुधनाणगहणा निच्चभासेण केवलुप्पत्ती । भणिया सुयंमि तम्हा एयमि महायरो जुत्तो ॥२॥' तथा-"अस्थो जस्स जिणुत्तमेहि भणिओ जायंमि मोहक्खए बद्धं गोयममाइएहि सुमहावुद्धीहि जं सुत्तओ। संवेगाइगुणाण वुड्डिजणणं तित्थेसनामावहं काय, विहिणा सया नवनवं नाणस्स तस्सजणं ॥१॥ तथा चारित्रविपये विशुद्धविशुद्धतरसंयमस्थानावाप्तये सद्भावनासारं सर्वमनुष्ठानमुपयुक्त एवानुतिष्ठति । यस्मादप्रमादकृताः सर्वेऽपि साधु- व्यापारा उत्तरोत्तरसंयमकण्डकारोहणेन केवलज्ञानलाभाय भवन्ति । तथा चागमः-"जोगे जोगे जिणसासणंमि दुक्खक्खया पउजते । एकेकमि अणंता वटुंता केवली जाया ॥१॥" तथा वैयावृत्यतपसी प्रतीते, आदिशब्दात्मत्यु- पेक्षणाप्रमार्जनादिपरिग्रहः, तेषु 'यथावीर्य' सामर्थ्यानुरूपं 'भावतः' सद्भावसारं 'यतते' प्रयलवान् भवतीति । अयमत्र भावः-वैयावृत्त्यतपसोरपि तृप्तिं न मुञ्चति । भावयति च-"भरहो वाहुवलीवि य दसारकुलनंदणो य वसुदेवो । वेयावच्चाहरणा तम्हा पडितप्पह जईणं ॥१॥ कम्ममसंखेजभवं खवेइ अणुसमयमेव उवउत्तो। अन्नयरंमिवि जोगे वेया- बच्चे विमेसेण ॥ २॥” तपोविषयेऽपि भावयति-"सवासि पयडीणं परिणामवसादुवकमो होइ । पायमनिकाइयाणं तवसा उ निकाइयाणंपि ॥१॥ नयति जलधेस्तीरं नो वा नवाऽपि हि नौः श्रिता शमयति न वा भोगो रोग प्रसिद्ध- महौषधिः । ननपति सुखं नो वा लक्ष्मीनरस्य गृहागता जिनपरतपरत्वेकान्तेन क्षिणोत्यशुभोच्चयम् ॥ २॥” इत्यादि । इति गाथार्थः ॥ ९४ ॥ गदितमतृप्तिस्वरूपम् । अथ शुभदेशनामभिधित्सुस्तदधिकारिणमाह- सुगुरुसमीवे सम्मं सिद्धंतपयाण मुणियतत्तत्थो । तयणुन्नाओ धन्नो मज्झत्थो देसणं कुणइ ॥ ९५ ॥ सुगुरोः संविग्नगीतार्थाचार्यस्य समीपे 'सम्यक्' पौर्वापर्यपर्यालोचनेन 'सिद्धान्तपदाना' आगमवाक्याना पदार्यवा- क्यार्थमहावाक्याथै दंपर्यार्थ प्रकारेण 'मुणिततत्त्वार्थों' विज्ञातपरमार्थः । उक्तं च-“पयवक्कमहावकयअइदंपज्जत्थ एत्थ नत्तारि । सुयभावावगममी हंदि पगारा विनिदिहा ॥ १॥ संपुन्नेहि जायइ सुयभावस्सवगमो इयरहा उ । होइ विवज्जा मोवि हु अणिहफलओ य सो नियमा ॥२॥" एवंविध एव देशनाधिकारी स्यात् , अन्यस्य दोषसंभवः । तथा चाग- म'-"मावजणवजाणं वयणाणं जो न याणइ विमेसं । वोत्तुंपि तस्स न खमं किमंग पुण देमणं काउं ॥१॥" एवंवि- धोऽपि गुरुणाऽनुज्ञातो न स्वातन्त्र्येण मौग्वर्यास्थैर्यातिरेकात्। उक्तं च-"आचार्ये ब्रूयमाणे यस्तिष्ठत्यन्तिकगोचरे। करोत्या चार्यकं मूढः शिष्यता दूरमुत्सृजन् ॥ १॥ नासी शिष्यो न वाचार्यों निर्धर्मः स कुमार्गगः । सर्वतो भ्रंशमायातः स्वाचा- रात्साधुनिन्दितः ॥२॥” तस्माद्गुर्वनुज्ञातो 'धन्यो' धर्मधनार्हत्वात् 'मध्यस्थः' स्वपक्षपरपक्षयो रागद्वेपरहितः सद्भूत- वादी 'देशना' धर्मकथां करोति । इति गाथार्थः ॥ ९५ ॥ १ 'अदक्षस्य' इत्यपि । २ 'दोष समवत्' इत्यपि । ३ 'ध्रियमाणे' इत्यपि ॥

·धर्मरकप्रसवृत्तिकम् ॥४३॥ तथा- ॥ अवगयपत्तसरूवो तयणुग्गहहेउभावबुट्टिकरं । सुत्तभणियं परूवइ वज्जतो दूरमुम्मग्गं ॥ ९६ ॥ अवगतं सम्यगवबुद्धं पात्रस्य श्रावणीयस्य पाणिनः स्वरूपमाशयो येन स तथा । तथा हि-चालमध्यमवुद्धिबुधभेदा- त्रिविधं पात्र श्रावणीयं भवति । तत्र-“वालः पश्यति लिङ्गं मध्यमवुद्धिर्विचारयति वृत्तम् । आगमतत्त्वं तु बुधः परी- क्षते सर्वयलेन ॥१॥" तेषां च देशनाविधिः-“वाद्यचरणप्रधाना कर्त्तव्यादेशनेह वालस्य । स्वयमपि च तदाचारस्तदग्रतो नियमतः सेव्यः ॥ १ ॥ मध्यमवुद्धेम्वीर्यासमितिप्रभृतित्रिकोटिपरिशुद्धम् । आद्यन्तमध्ययोगर्हितदं खलु साधुसद्वृत्तम् ॥२॥” इत्यादि पात्रानुरूपां देशनां करोति ।-"यद्राषितं मुनीन्द्रैः पापं खलु देशना परस्थाने । उन्मार्गनयनमेतद्भव- गहने दारुणविपाकम् ॥ १॥” इति ॥ अथयोत्सर्गप्रियमपवादप्रियं पारिणामिकं च पात्रं त्रिविधम् । इत्यादिपात्रस्वरूप- मवगम्य श्रद्धावांस्तस्य पारस्थानग्रहहेतुरुपकारकारी यो भावः शुभपरिणामस्तम्य वृद्धिकरम् । तदपि 'सूत्रभणित' आग- मोक्तं 'प्ररूपयति' व्याचष्टे, 'वर्जयन्' उत्सृजन् 'दूर' यथाभवत्येवं 'उन्मार्ग' मोक्षप्रतीपां वर्तिनीम् । इति गाथार्थः ।।९६ ।। आह देशना धर्मोपदेशः, स च समभावस्य साधोरपिशेपेण दातुमुचितः, किं सामायिकवाधाविधायिनाऽतिसन्धानप्रा- येण पात्रापात्रविचारेण ? इति नेतदस्ति, तदनुग्रहाय प्रवृत्तावतिसन्धानायोगात् संनिपातातुरस्य क्षीरखण्डादिनिषेधनतः काथादिप्रदानवत् । अत एव सामायिकबाधाऽपि नास्ति, सर्वेष्वनुग्रहबुद्धेस्तुल्यत्वात् । अथवा सूत्रकार एव युक्त्यन्तरमाह- सर्वपि जओ दाणं दिन्नं पत्तंमि दायगाण हियं । इहरा अणत्थजणगं पहाणदाणं च सुयदाणं ॥९७ ॥ सर्वमपि यतो 'दान' वितरणं 'दत्तं' वितीर्ण पात्रे 'सुपां सूपं' इति वचनात् 'पात्राय' उचितग्राहकाय । -"जीवादि- पदार्थज्ञो यः समभावेन सर्वजीनानाम् । रक्षार्थमुद्यतमतिः स यतिः पानं भवति दातुः ॥ १॥” इत्याधुमास्वातिवर्णि ताय 'दायकानां' (दादणा) 'हितं' कल्याणकारि भवतीति गम्यते । 'इतरथा' कुपात्राय परिग्रहारम्भशक्ताय दत्तमिति प्रकृतम् ('अनर्धजनक') अनर्थफलं स्यादिति शेषः। किं चातःप्रधानदानं च वर्तते, 'श्रुतदान' देशनादिरूपम् । इति ॥९॥ ततः किम् ? इत्याह- सुट्टयरं च न देयं एयमपत्तमि नायतत्तेहिं । इय देसणादि सुद्धा इहरा मिच्छत्तगमणाई ।। ९८ ॥ 'सुप्लुतरं' अतिशयेन, चकारस्थावधारणार्थत्वात् । न देयमेवैतदपात्राय, सप्तम्याश्चतुर्थ्यर्थत्वात् , 'ज्ञाततत्त्वैः' विदिता गमसद्भावैः । उक्कं च-"रत्तो दुठो मूढो पुषिं वुग्गाहिओ य चत्तारि । उवएसस्स अणरिहा अरिहो पुण होइ मज्झत्थो ॥१॥" तथा-"ओहेणवि उवएमो आदेएणं विभागसो देओ । नाणाइ बुडिजणो महुरगिराए विणीयस्स ॥१॥" जओ-"अविणीयमाणदितो किलिस्सई भासई मुसं तह य । घंटालोहं ना को कडकरणे पवत्तेज्जा ॥१॥ जिणपन्नत सुत्तं देज विणीयस्म नाविणीयस्म । न हु दिजइ आभरणं पलिउंचिय कन्नहत्थस्स ॥२॥" इत्यपात्राणां परिहारेण पात्राणां चौचित्यहत्त्या देशनाऽपि क्रियमाणा शुद्धाऽभिधीयते । इतरथा (अन्यथा) क्रियमाणायां तस्या श्रोतॄणां मिथ्यात्वगमनम् । आदिशब्दात्पद्वेषातिशया कपानशय्याव्यवच्छेदादयः प्राणहान्यादयश्च देशकस्य दोपाः संभवन्तीति । अत एव भावा- नुवृत्तिसारो गीतार्थः श्लाघ्यते । यतोऽवाचि-"मग्गे य जोयह तहा केई भावाणुवत्तणनएण । वीयाहाणं पायं च तदु- चियाणं कुणइ एसो॥१॥" गीतार्थः । इति गाथार्थः॥ ९८ ॥ ननु सूत्र्भणितं प्ररूपयतीत्युक्तम् , यत्पुनः सूत्रानुक्तं विवादपदं लोकानां, तत्र पृच्छयमानानां गीतार्थानां किमु- जं च न सुत्ते विहियं न य पडिसिद्धं जणमि चिररूढं । समइविगप्पियदोसा तंपिन दूसंति गीयत्था ॥१९॥ इह चशब्दः पुनरर्थ इति । 'यत्' पुनरर्थजातमनुष्ठानं वा नैव 'सूत्रे' सिद्धान्ते 'विहितं' करणीयत्वेनोक्तं चैत्यवन्दना- वश्यकादिवत्, न च प्रतिषिद्धं, प्राणातिपातादिवत् । यत् 'जने' लोके 'चिररूढं' अज्ञातादिभावं 'स्वमतिविकल्पितदोषाः स्वाभिप्रायपरिकल्पितदूपणाः 'तदपि' आस्तामागमोक्तं 'न दूषयन्ति' न युक्तमेतत्, इति परस्य नोपदिशन्ति संसारवृद्धि- भीरवो 'गीतार्थाः' विदितागमतत्त्वाः । यत उक्तं भगवत्याम्-"जेणं गोयमा ! अहं वा, हेउं वा, पसिणं वा, वागरणं वा, कारणं वा, अन्नायं वा, अदिळं वा, असुय वा, अपरिन्नायं वा, वहुजणमझे आघवेइ, पन्नवेइ, परवेइ, दंसेइ, निदं- सेइ, उपदंसेइ । सेणं अरहताणं आसायणाए वट्टइ । अरहंतपन्नत्तस्स धम्मस्स आसायणाए वट्टइ । केवलीणं आसाय- णाए वइ । केवलिपन्नत्तस्स धम्मस्स आसायणाए वट्टइ ॥” अन्यत्राऽप्युक्तम्-"जं बहुखाई पत्तं न य दीसइ कहवि भासियं सुत्ते । न य पडिसेहो दीसइ मोणं चिय तत्थ गीयाणं ॥१॥” इति गाथार्थः ॥ ९९ ।। गीतार्था ह्येवं परिभावयन्ति- संविग्गा गीयतमा विहिरसिया पुबसूरिणो आसि। तददूसियमायरियं अणइसई को निवारेइ ॥१०॥ - चितम् ' इत्याह- ·॥४४॥ - धर्मरणप्रसवृत्तिकम् 'संविग्नाः' मझुमोक्षाभिलापिणः 'गीयतमा' इति पदैकदेशे पदप्रयोगो यथा-भीमसेनो भीम इति । ततो गीता! गीतार्थाः, तमटि प्रत्यये 'गीतार्थतमाः' इति भवति, अतिशयगीतार्था इति भावः । तत्काले बहुतमागमसद्भावात् । तथा विधिरसो विद्यते येषां ते 'विपिरसिका' विधिवहुमानिनः, संविग्नत्वादेव । 'पूर्वसूरयः' चिरन्तनमुनिनायकाः 'आमन्' अभूवन् , तैः 'अदूपित' अनिपिद्धं 'आचरित' सर्व धार्मिकलोकव्यवहृतं 'अनतिशयी' विशिष्टश्रुतावध्यायतिशयविकला 'को निवारयति' पूर्वपूर्वतरोनमाचार्याशातनाभीरुर्न कश्चित् । इति गाथाभावार्थः ॥ १० ॥ तथैतदपि गीतार्थाः पर्यालोचयन्ति- अइसाहसमेयं जं उस्सुत्तपरूवणा कडुविवागा । जाणतेहिवि दिजइ निदेसो सुत्तवज्झत्थे ॥ १०१ ॥ ज्वलज्वालानलप्रवेशकारिगरसाहसादप्यधिफमतिसाहसमेतद्वर्त्तते, यत् 'उत्सूत्रप्ररूपणाः' सूत्रनिरपेक्षदेशनाः 'कटु- विपाका' दारुणफला 'जानानैः' अवबुध्यमानैरपि 'दीयते' (वितीर्यते) 'निर्देशो' निश्चयः 'सूत्रयाधे' जिनागमानुक 'अर्थे' वस्तुविचारे । किमुक्तं भवति-"दुम्भासिएण एकेण मरीई दुक्खसायरं पत्तो । भमिओ कोडाकोडिं सागरसिरि- नामधेजाणं ॥१॥ उस्सुत्तमायरंतो बंधइ कम्मं सुचिकणं जीवो। संसारं च पयहइ मायामोसं च कुवइ य ॥२॥ उम्मग्गदेमिओ मगनासओ गूढहिययमाइलो । सढसीलो य ससल्लो तिरिआउं बंधए जीवो ॥ ३ ॥ उम्मग्गदेसणाए चरणं नासिति जिणवरिंदाणं । वावन्नदसणा खलु न हु लम्मा तारिसा दक्षु ॥ ४॥" इत्याधागमवचनानि झुरवाऽपि म्वाग्रहप्रहग्रस्तचेतसो यदन्यथान्यथा ब्याचक्षते विदधति च तन्महासाहसमेवानर्वापारासारसंसारापारपारावारोदरवि- वरभाविभूरिदुःखभारागीकारान् । इति गाथाभावार्थः ॥ १०१ ॥ आह किमवमागमार्थमयबुध्यापि कोऽप्यन्यथावादमाद्रियते ? येनैवमुच्यते, मत्यम् , आद्रियते । यत आह- दीसंति य ढड्डसिणोणेने नियमइपउत्तजुत्तीहि । विहिपडिसेहपवत्ता चेइयकिच्चेसु रूढेसु ॥ १०२ ॥ दृश्यन्ते दुष्पमारूपे च चक्रजडबहुले काले 'ढहसिण.' महासाहसिका रौद्रादपि भवपिशाचादमिभ्यतः 'अनेके' विविधा निजमतिप्रयुक्ताभिरात्मीयबुद्धिव्यापारताभियुक्तिभिरुपपत्तिभिः 'विधिप्रतिषेधप्रवृत्ताः' इति कासाचित्क्रियाणामागमानु- कानामपि विधी करणे प्रवृत्ताः, अन्यासामागमानिपिद्धतया चिरत्नजनाचरितानामप्यविधिरयुक्ता एता न कर्त्तव्या धार्मि- कैरित्येवं प्रतिषेधे प्रवृत्ताः । केषु ? 'चैत्यकृत्येषु' स्नात्रविम्बकारणादिपु ‘रूढेषु' पूर्वपुरुषपरम्परया प्रसिद्धेषु । पूर्वरूढिर- विधिः, इदानींतनप्रवृत्तिर्विधिः, इत्येवं वादिनोऽनेके दृश्यन्ते साहसिकाः । इति गाथार्थः ॥ १०२ ॥ ननु ते धार्थिनः सर्वयत्तेन तथामवृत्ता गीतार्थैः श्लाघनीया न वा ? इत्याह- तं पुण विसुद्धसद्धा सुयसंवाचं विणा न संसंति । अवहीरिऊण नवरं सुयाणुरूवं परूविंति ॥ १०३ ॥ 'तां पुनः तेषा प्रवृत्ति विशुद्धागमबहुमानगारा श्रद्धा येषां ते तथाविधाः 'श्रुतसंवादं विना' श्रुतभणितमन्तरेण 'न शंसन्ति' नानुमन्यन्ते, किं तर्हि ? वालक्रीडितमतदिति बुद्ध्या 'अवधीर्य' मध्यस्थभावेनोपेश्य ( 'नवरं' केवलं) 'श्रुतानु- रूपं प्ररूपयन्ति' यथा सूत्रे भणितं तथैव विविदिषूगामुपदिशन्ति । अयमत्राभिप्राय:-~-इह हि धार्मिकंमन्यान् कांश्चन घृतादिभिर्जिनविम्बम्मपनं दूपयनः केवलेन गन्धोदकेन कुर्वतः कारयतश्चोपलभ्य मध्यस्थधार्मिकाः, किमत्र युक्तम् ? इति गुरुन् पृच्छन्ति । ततस्तेषां संविग्नगीतार्थगुरवो व्यागृणन्ति । तद्यथा-वर्तमानमूलागमेषु द्रव्यस्तवः श्रावकाणामुपदिष्टो, न पुनस्तत्करणविधिरतः स पूर्वगतादौ संभाव्यते । पूर्वगतवेदिना चौमास्वातिवाचकेन प्रणीतप्रवचनोन्नतिहेतुप्रशमरति- तत्त्वार्थाद्यनेकमहाशास्त्रेण-"जिनभवनं जिनविम्बं जिनपूजा जिनमतं च यः कुर्यात् । तस्य नरामरशिवसुखफलानि करपल्लवस्थानि ॥ १ ॥” इत्यादिद्रव्यस्तवाभिधायिप्रकरणे पूजाविधिरेवमुक्तः-“सर्पिर्दुग्धदधिप्रवुद्धकुसुमैयूंपाम्वुदीपै- स्तथा गन्धस्नात्रसुगन्धिचन्दनरसैः प्रत्युग्रसत्कुङ्कुमैः । पूजां निर्जितविद्विषोऽमलधियः कुर्वन्ति ये भावतो भुक्त्वा सौख्य. मिहामरं च सततं ते यान्ति शीघं शिवम् ॥ १॥ गव्यहव्यदधिदुग्धपूरितैः स्नापयन्ति कलशैरनुत्तमैः । ये जिनोक्तवि- धिना जिनोत्तमान् स्वर्विमानविभवो भवन्ति ते ॥२॥" तेनापि संविग्नशिरोमणिना सिद्धान्तादृष्टोऽयमर्थो नोक्त इति संभाव्यते । अत एव गोविन्दाचार्येण सनत्कुमारसन्धिषु तथैव वर्णितः । पर्वकारेण धूपा(मा)वलिकाकारेण चानूदितः । प्रामाणिकसैद्धान्तिकमस्तकरत्नेन श्रीजिनेश्वराचार्येण कथानककोशशास्त्रे विशेषेण स्थापितः, तच्छिष्येणाभयदेवसूरिणापि पश्चाशकवृत्तौ-देवैरपि मन्निहिते कालोदपुष्करवरसागरनीरे सत्यपि घृतक्षीरेक्षुरसवार्यानयद्भिरनादिरूढता घृतादिस्नानस्य स्थापिता चेति । तस्मान्मूर्खमुखरदूपितमपि घृतादिस्नानं युक्तमिति लक्षयामः । तथाऽधिवासनोदकानयनछत्ररथभ्रमण- दिक्पालस्थापनादीनामपि प्रभावनाविशेषहेतुत्वेन पूर्वपुरुषाचरितानां निषेधश्छद्मस्थैर्न कर्तव्यः, काऽप्यागमे निषेधादर्श- नात् । नापीन्द्रादिभिर्न कृतान्येतानीति ज्ञापकं प्रमाणं, देवमनुष्याणामाचारस्यासमानत्वात् । देवा हि प्रथमोत्पन्ना एव चैत्यपूजादि कुर्वन्ति । मनुजास्तु यावज्जीवं त्रिकालमपि। देवाः सकृदेककल्याणके पूजां कुर्वन्ति, न तु तपःकर्म । मनुजास्तु -

·-
॥४५॥
धर्मरतप्रसवृत्तिकम्
प्रतिवर्ष तपःक्रियापूर्वकं सर्वतीर्थकृतां सर्वकल्याणकेषु पूजां विदधतीत्यादि । तस्मान्मनुजानां मनुजन्यवहारः श्रेयान् ।
अन्यच जिनमहिम्नः प्रवर्द्धनमेव साधु, न विघ्नकरणम् । यत उक्तम्-"पाणवहाई (नि) सुओ जिणपूयामोक्खमग्गवि-
ग्घकरो । अज्जेइ अन्तरायं न लहइ जेणिच्छियं लाभं ॥१॥ अत एव जिनत्रयचतुर्विंशतिपट्टादिकारणमपि गीतार्था
न दूषयन्ति, बहुविम्धान्तरायभीरुत्वादागमेऽनिषेधदर्शनाञ्च । केवलं मौनमालम्बन्ते । यतोऽयं गुरूपदेशः-"जं बहुखाई
पत्तं नवि दीसइ कहवि भासियं सुत्ते । न य पडिसेहो दीसइ मोणं चिय तत्थ गीयाणं ॥१॥ तथा-"सुत्तभणियमि
मुत्तं पमाणमियरमि होइ आयरणा । संविग्गगीयबहुजणनिसेविया सावि हु पमाणं ॥२॥” किं च हरिभद्रसूरिणाऽपि
त्रिधा प्रतिष्ठोका । यतोऽवाचि-"व्यकाख्या खल्वेका क्षेत्राख्या चापरा महाख्या छ । यस्तीर्थकृद्यदा किल तस्य तदा
घेति समयविदः॥१॥ऋषभाद्याना तु तथा सर्वेषामेव मध्यमा ज्ञेया । सप्तत्यधिकशतस्य तु चरमेह महाप्रतिष्ठेति ॥२॥"
न च पृथग्निम्बानामियमिति वक्तुमुचितं, दृष्टकल्पनावशात् । न हि प्रेक्षापूर्वकारिणो दृष्टं विहायाऽदृष्टं परिकल्पयन्ति ।
इत्यादिशुद्धश्रद्धावान् श्रुतानुसारेण प्ररूपयति । इति गाथार्थः ॥ १०३ ॥
उक्तं तृतीयं श्रद्धालक्षणम् । अथ चतुर्थमाह-
अइयारमलकलंकं पमायमाईहिं कहवि चरणस्स।जणियंपि वियडणाए सोहिंति मुणी विमलसद्धा१०४॥
अतिचरणमनिचारो मूलोत्तरगुणमर्यादातिक्रमः, स एव गुणमालिन्यहेतुत्वान्मलम् , तचरणशशधरस्य कलङ्क इव
तं, 'प्रमादादिभिः' प्रमाददर्पकल्पैराकुट्टिकायाश्चारित्रिणः प्रायेणासंभवात्, कथमपि कण्टकाकुलमार्गे यतेनापि गच्छतः
कण्टकभगवत् , 'चरणस्य चारित्रस्य 'जनितं' उत्पादितम् । आकुट्टिकादीनां पुनः स्वरूपमिदम्-"आउट्टिया उ तिघा
दप्पो पुण होइ वग्गणाईओ। विगहाइओ पमाओ कप्पो पुण कारणे करणं ॥१॥" उपलक्षणं चैतत् दशविधायाः
प्रतिसेवायाः। सा चेयम्-"दप्प १ प्पमाय २ णाभोगा ३ आउरे ४ आवईसु ५ य । संकिए ६ सहसाकारे ७ भए ८
पोसे य ९ वीमंसा १० ॥१॥" अपिशब्दः संभावने संभाव्यते एवैतच्चारित्रिणो 'विकटनया' आलोचनया शोध-
यन्ते' अपनयन्ति 'मुनयः' यतयो 'विमलश्रद्धाः' निष्कलङ्कधर्माभिलाषाः । एवमवबुध्यमानाः- "नवि तं सत्थं व विसं
व दुप्पउत्तो व कुणइ वेयालो । जतं व दुप्पउत्तं सप्पो व पमाइओ कुद्धो ॥१॥ जं कुगइ भावसल्ल अणुटियं उत्तम-
ढकालंमि । दुल्लहवोहीयत्तं अणंतसंसारियत्तं च ॥ २॥” इति गाथार्थः ।। १०४ ॥
सांप्रतं प्रस्तुतलिङ्गमुपमंहॉल्लिङ्गान्तरं संवन्धयन्नाह-
एसा पवरा सद्धा अणुबद्धा होइ भावसाहुस्स । एईए सब्भावे पन्नवणिजो हवइ एसो ॥ १०५ ॥
'एपा' चतुरङ्गा 'प्रवरा' वरेण्या 'श्रद्धा' धर्माभिलापः 'अणुबद्धा' अव्यवच्छिन्ना भवति' संपद्यते 'भावसाधो.' प्रस्तुतयतेः ।
एतस्याः' श्रद्धायाः 'सद्भावे' सत्ताया 'प्रज्ञापनीय' असदाहग्रहविकलो भवत्येव ('एपः') भावमुनिः। इति गाथार्थः॥१०५॥
ननु किं चारित्रवतोऽप्यपद्हः संभवति ? सत्यं संभवत्येव, मतिमोहमाहात्म्यात्। मतिमोहोऽपि कुतः' इति चेदुच्यते-
विहिउज्जेमवैन्नयभयउँस्सग्गर्ववायत,भयगयाइं । सुत्ताई वहुविहाई समए गंभीरभावाइं ॥ १०६ ॥
विधिश्चोद्यमश्च वर्णकश्च भयं चोत्मर्गश्चापवादश्च तदुभयं चेति द्वन्द्वः, तस्य च स्वपदप्रधानत्वाद्तानीति प्रत्येकम-
भिसंवध्यते । सूत्राणि च विशेष्याणि । ततश्चैवं योज्यते-कानिचिद्विधिगतानि सूत्राणि समये सन्ति । यथा-"संपत्ते
भिक्खकालंमि असंभंतो अमुच्छिओ । इमेण कमजोएण भत्तपाणं गवेसए ॥१॥" इत्यादीनि पिण्डग्रहणविधिज्ञाप-
कानि । उद्यमसूत्राणि-"दुमपत्तए पंडुयए जहा निवडइ राइगणाण अच्चए । एवं मणुयाण जीवियं समयं गोयम ! मा
पमायए ॥१॥” इत्यादीनि । तथा-"वंदइ उभओ कालंपि चेइयाई थयथुईपरमो । जिणवरपडिमा घरधूयपुप्फगंधचणे
जुत्तो ॥१॥" कालनिरूपणस्योद्यमहेतुत्वान्नपुनरन्यदाऽपि चैत्यवन्दनं न धर्मायेति । वर्णकसूत्राणि चरितानुवादरू-
पाणि । यथा--द्रौपद्या पूरुषपञ्चकस्य वरमालानिक्षेपः, ज्ञाताधर्मकथाद्यङ्गेषु नगरादिवर्णकरूपाणि च वर्णकसूत्राणि ।
भयसूत्राणि नारकादिदुःखदर्शकानि । उक्तं च--"नरएसु मंसरुहिराइवन्नणं जं पसिद्धिमत्तेण । भयहेउ इहर तेर्सि वेउ-
वियभावओ न तयं ॥१॥" अथवा दुःखविपाकेषु पापकारिणां चरितकथनानि भयसूत्राणि । तद्भयात्प्राणिना पाप-
निवृत्तिसंभवात् । उत्सर्गसूत्राणि-"इच्चेसि छण्हं जीवनिकायाणं नेव सयं दंड समारंभेजा ॥” इत्यादिषड्जीवनिकाय-
रक्षाविधायकानि । अपवादसूत्राणि प्रायश्छेदग्रन्थगम्यानि । यद्वा-"न यालभेजा निउणं सहायं गुणाहियं वा गुणओ
समं वा । एक्कोवि पावाई विवजयंतो विहरेज कामेसु असज्जमाणो ॥१॥” इत्यादीन्यपि । तदुभयसूत्राणि येत्सर्गा-
पवादौ युगपत्कथ्यते । यथा-"अट्टज्झाणाभावे सम्म अहियासियवओ वाही । तन्भावम्मि उ विहिणा पडियारपवत्तणं नेयं
॥१॥" एवं 'सूत्राणि बहुविधानि' स्वसमयपरसमयनिश्चयव्यवहारज्ञानक्रियादिना नयमतप्रकाशकानि 'समय' सि-
द्धान्ते 'गम्भीरभावानि' महामतिगम्याभिप्रायाणि सन्तीति शेषः ॥ १०६ ॥

·ततश्च- - ततः- - धर्मरलप्रसवृत्तिकम् ततः किम् ? इत्याह-- तेसिं विसयविभागं अमुणतो नाणवरणकम्मुदया।मुज्झइ जीवो तत्तो सपरेसिमसग्गहं जणइ ॥१०७॥ 'तेषां' सुत्राणां विषयविभाग' अयमस्य सूत्रस्य विषयः, असं चामुष्येत्येवरूपं 'अमुणन्' अलक्षयन ज्ञानावरणकर्मण उदयानतोः 'मुह्यने' मोहमुपयाति 'जीव' प्राणी । ततः 'स्वपरयोः' आत्मनः परस्य च पर्युपासकरय 'असर' असतो, जनयनि, जमालियत् । इति गाथार्थः ॥ १०७ ॥ तं पुण संविग्ग गुरू परहियकरणुजयाणुकंपाए । बोहिंति सुत्तविहिणा पन्नवणिज्जं वियाणंता ॥ १०८ ॥ 'त' मूढ, पुनःशब्दादर्थिनं विनीतं च 'संविना' प्रतीताः, 'गुग्वा' पूग्याः परहितकरणोधताः' परोपकाररसिकार 'अनु- फम्पया' मा गमदेप दुर्गति, इत्यनुग्रहबुद्ध्या प्रेरिताः 'योधयन्ते' प्रज्ञापयन्ति, 'सूत्रविधिना' आगमोफयुफिभिः 'प्रज्ञाप- नीय प्रज्ञापनोचितं 'विजानानाः' लक्षयन्तः । तदितरस्य सर्वज्ञेनापि बोधयितुमशक्यत्वात् । इति गाधार्थः ॥ १०८ ॥ सोवि असग्गहनाया सुविसुद्धं ईसणं चरित्तं च । आराहिउं समत्थो होइ सुहं उजुभावाओ ॥१०९ ॥ 'सोऽपि' प्रज्ञापनीयमुनिः 'असम्रहत्यागात्' निजपरिकल्पितधोधमोचनात् 'सुविशुद्ध' अतिनिर्मलं 'दर्शन' सम्यक्स्य 'चारित्रं' संयम, चशब्दात ज्ञानतपसी च, आराधयितुं समर्थो भवति 'सुख' यथा भवत्येवं 'जुभावात्' आर्जयगुणात् । इत्यनेन प्रज्ञापनीयस्यायार्नवादेवालोचितप्रतिक्रान्तस्य शुद्धिर्भवतीत्यावेदितम् । तथा पागमः-"सोही उज्नुयभूयस्स धम्मो सुद्धस्म चिट्ठ । निधाणं परमं जाइ धयसित्तेव पावए ॥१॥" ॥ १०९ ॥ इत्युक्तं भारमाधोस्तृतीयं लिङ्गम् । अथ चतुर्थ क्रियापरत्वमुच्यते, तच्च प्रमादवतो न संभवतीति प्रमादपरिहारोप- देशमेव तापदाह- सुगइनिमित्तं चरणं तं पुण छक्कायसंजमो चेव । सो पालिउ न तीरइ विगहाइपमायजुत्तेहि ॥ ११०॥ शोभना गतिः सुगतिः सिद्धिरव, तस्या निमित्त कारणं 'चरणं' यतिधर्मः। तदुक्तम्-"नो अन्नहावि सिद्धी पावि. जाइ जं तो इमोएवि । एसो चेव उवाओ आरम्भा वट्टमाणा उ ॥१॥" तथा-"विरहिततरकाण्डा पाहुदण्ड: प्रचण्ड कथमपि जलराशिं धीरा लइयन्ति । ननु कथमपि सिद्धिः साध्यते शीलहीनदृढयत यतिवृत्ते चित्तमेवं विदि- त्वा ॥ १॥" 'तत्पुनः चरणं 'पवायसंयम एवं' जीवरक्षण एव, चकाराच्चरित्रमोहनीयकर्मक्षयोपशमश्चेति सूचयनि । 'सः' पुनः मंयमः पालयितुं' वर्द्धयितुं 'न तीरई' इति न शक्यते । विकथा विरुद्धकथा, आदिशब्दान्मद्यादिपरिग्रहः । उक्तं च-"मजं विसयकसाया निद्दा विगहा य पंचमी भणिया । एए पंच पमाया जीवं पाति संसारे ॥ १ ॥ मद्यं साधूनामकरपनीयमेव । यतोऽवाचि-"सुरं वा मेरगं वावि अन्नं वा मजगं रसं । संरक्खं न पिवे भिक्खू जसं- सारखमप्पणो ॥१॥” तथा विषयप्रमादोऽपि हेय एव । यतः सूत्रम्-"विसएसु मणुन्नेसु पेमं नाभिनिवेसए । १ 'प्रचण्डै ' इत्यपि । २ 'धीधना' इत्यपि । ३ 'ससक्ख' इत्यपि ॥ अणिचं तेसि विलाय परिणाम पोग्गलाण उ॥१॥" एवं कपायप्रमादोऽपि न विधेयः। यत आपम्-"कोहं माणं च मायं च लोभं च पाववहणं । वमे चत्तारि दोसे उ इच्छंतो हियमप्पणो॥१॥" निद्राप्रमादोऽप्युचित एव विधेयः । तद्यथा- "पढमा पोरुसि सज्झायं वीया ज्झाणं झियायइ । तइयाए निदसोक्खं तु सज्झायं च चउत्थिए ॥१॥" कथास्वप्ययमु- पदेशः-"आक्षेपणविक्षेपणविमार्गवाधनसमर्थविन्यासम् । श्रोतृजनश्रोत्रमनःप्रसादजननी यथा जननीम् ॥ १॥ संवे- दनी च निर्वेदनी च धा कथां सदा कुर्यात् । स्त्रीभक्तचौरजनपदकयाश्च दूरात् परित्याज्याः ॥२॥" तदेवमागम- निपिद्धविकथादिप्रमादयुक्कैः संयमः प्रतिपालयितुं न शक्यते, अतोऽसौ न विधेयः । इति गाथाभावार्थः ॥ ११० ॥ प्रमादस्यैव विशेपतोऽपायहेतुतामाह- पवज विजंपित्र साहितो होइ जो पमाइल्लो । तस्स न सिज्झइ एसा करेइ गरुयं च अवयारं ॥१११॥ 'प्रव्रज्या' जिनदीक्षां विधामिव साधायन् भवति यः ‘पमाइल्लो' इति प्रमादवान् “मस्वत्थंमि मुणेजह आलं इलं मणं इत्तं" इति देशी वचनात् । 'तस्य' प्रमादवतो 'न सिध्यति' न फलदानाय संपद्यते 'एषा' दीक्षा विद्येव, चकारस्य भिन्न- क्रमत्वात् करोतीति च 'गुरु' महान्तं 'अपकारं' अनर्थमिति । भावार्थः पुनरिह-प्रमादवतः साधकस्य यथा विद्या फलदा न भवति, ग्रहसंक्रमादिकमनर्थकं च संपादयति, तथा शीतलविहारिणो जिनदीक्षाऽपि न केवलं मोक्षादिसंपत्तये न भवति, (किन्तु) दीर्घभवभ्रमणापायं च विदधाति । उक्तं च-"सीयलविहारओ खलु भगवंतासायणानिओगेण । तत्तो १ 'सुणेज्जह' इत्यपि ॥ " । - ·॥४७॥ भर्मरतप्रसवृत्तिकम् भयो सुदीहो किलेसबहुलो जओ भणियं ॥१॥ तित्थयरपवयणसुर्य आयरियं गणहरं महिहीयं । आसायंतो बहुसो अणं- तसंसारिओ होइ ॥२॥" तस्मादप्रमादिना सुविहितेन भाव्यम् । इति गाथार्थः ॥ ११ ॥ प्रमादस्यैव युक्त्यन्तरेण निषेधमाह- पडिलेहणाइचेट्टा छकायविघाइणी पमत्तस्स । भणिया सुयंमि तम्हा अपमाई सुविहिओ होइ ॥११२॥ प्रत्युपेक्षणा मुनिजनप्रतीता, आदिशब्दाद्गमनादिग्रहः, चेष्टा क्रियाव्यापारः, इत्यनर्थान्तरम् । षट्कायविराधि (घाति ) नी 'प्रमत्तस्य' साधोः ‘भणिता' उक्ता 'श्रुते' सिद्धान्ते। तद्यथा-"पडिलेहणं कुणंतो मिहो कहं कुणइ जणव- यकहं वा । देइ व पञ्चक्खाणं वाएइ सयं पडिच्छइ वा ॥ १ ॥ पुढवीआउकाए तेउवाऊवणस्सइतसाणं । पडिलेहणाप- मत्तो छण्हपि विराहओ होइ ॥ २ ॥" तस्मात्सर्वव्यापारेष्वप्रमादी सुविहितो भवतीति पूर्वत्राऽपि योज्यम् । तञ्चार्थतो योजितमेव । इति गाथार्थः ॥ ११२ ।। अथ कीदृगप्रमादी स्यात् । इत्याह- रक्खइ वएसु खलियं उवउत्तो होइ समिइगुत्तीसु । वज्जइ अवजहेउं पभायचरियं सुथिरचित्तो ॥११३॥ 'रक्षति' अकरणबुद्धशा परिहरति 'प्रतेषु' विषयभूतेषु 'स्खलितं' अतिचारम् । तत्र प्राणातिपातविरतौ त्रसस्थावरज- न्तूनां संघट्टनपरितापनोपद्रावणानि न करोति । मृपावादविरतौ सूक्ष्ममनाभोगादिना, बादरं वचनाभिसन्धिना न १ "वञ्चनाभिसधिना" इत्यपि ॥ भाषते । अदत्तादानविरतो सूक्ष्ममननुज्ञाप्य कायिकादि न करोति, वादरं स्वामिजीवतीर्थकरगुरुभिरननुज्ञातं नादत्ते, नापि परिभुते । चतुर्थप्रते दशब्रह्मचर्यस्थानानि सम्यगाराधयति । पञ्चमव्रते सूक्ष्मं वालादिममत्वं न करोति, बादरम- नेपणीयाहारादि न गृह्णाति 'परिग्गहोणेसणग्गहणे' इत्याप्तवचनात् । उपकरणं चाधिक मूर्छया न धारयति । रात्रिभ- क्तविरतौ सूक्ष्ममामोद्गारादि रक्षति, वादरं तु दिवाग्रहीतं दिवाभुक्तमित्यादिचतुर्विधां रात्रिभुक्तिं न करोति । एवं सर्व- व्रतेषु स्सलितं रक्षति । तथा 'उपयुक्तः' दत्तावधानो भवति । समितिषु प्रवीचाररूपासु, गुप्तिषु प्रवीचाराप्रवीचाररू- पासु । यत उक्तम्- “समिओ नियमा गुत्तो गुत्तो समियत्तणमि भइयषो । कुसलवइमुदीरंतो जं वइगुत्तोधि समिओवि ॥ १॥" उपयुक्तता चासु प्रवचनमात्राध्ययनोक्तविधिना विज्ञेया । सर्वस्वं चैताः सर्वसाधूनाम् । यत आह-"अष्टौ साधुभिरनिशं मातर इव मातरः प्रवचनस्य । नियमेन न मोक्तव्याः परमं कल्याणमिच्छनिः॥१॥" किं बहुना, वर्ज- यति अवघहेतुं प्रमादचरितं सुस्थिरचित्त इति स्पष्टार्थमेव । इति गाथार्थः ॥ ११३ ॥ तथा- - कालंमि अणूणहियं किरियंतरविरहिओ जहासुत्तं । आयरइ सबकिरियं अपमाई जो इह चरित्ती ॥११४॥ 'काले' अवसरे, यो यस्याः प्रत्युपेक्षणादिक्रियायाः प्रस्तावस्तस्मिन्नित्यर्थः । प्रस्तावमृते कृष्यादयोऽपि नेष्टसिद्धये स्युरित्यतः काले सर्वा क्रियां करोतीति योगः । कथंभूताम् ? 'अन्यूनाधिका' न प्रमादातिशयादूनां, नापि शून्यतया म्वस्य स्थापनार्थ वा समधिका करोति, अवसन्नताप्रसङ्गात् । तथा चागमः-"आवस्सयाझ्याइं न करे अहवावि हीण- महियाई । गुरुवयणवलाइ तहा भणिओ एसो हु ओसन्नो ॥१॥" तथा 'क्रियान्तरविरहितः' इति एकस्याः क्रियायः द्वितीया क्रिया क्रियान्तरं, तेन विरहितः। प्रत्युपेक्षणादि कुर्वन्न स्वाध्यायं करोति, स्वाध्यायं कुर्वन्न वस्त्रपात्रादिपरिकर्मग- मनादि वेति । अत एवोक्तमा--"इदियत्थे विसज्जित्ता सज्झायं चेव पंचहा । तम्मुत्ती तप्पुरकारे उवउत्ते रियरिए ॥१॥" नन्वेवं यत्केचन नमस्कारस्तोत्रादिसमुच्चारयन्तश्चैत्यप्रदक्षिणां ददति तदागमविरुद्धमिवाभाति, यतः केव- लिनोऽप्युपयोगद्वयमेकदा नेष्यते, "सबस्स केवलिस्स जुगवं दो नत्थि उवओगा" इत्यागमश्रुतेः, इत्यत्रोच्यते, केवलिनो युगपदुपयोगद्वयं नास्तीत्येतन्न ज्ञापकं, तस्य सामयिकोपयोगापेक्षत्वात्, छद्मस्थोपयोगस्यान्तौहूर्तिकत्वात् , तेषा च पदे पदेऽसंख्येयानां भावात् , जीववीर्यस्य चाचिन्त्यत्वात् , शीघ्रकारित्वाच्च, ईर्यासमितावप्युपयोगः संभवत्येव । तर्हि- किमर्थमुक्तं सूत्रे ? 'इंदियत्थे विसजित्ता' इत्यादि । इति चेत् सत्यम् , भिन्नविषयापेक्षं तत्तथा हि भिक्षाचर्यादिक्रिया भिन्ना स्वाध्यायश्च भिन्नार्थ इति । स्वाध्यायोपयोगे ईर्योपयोगासंभवः । प्रदक्षिणायां पुनर्मनोवाकायैर्जिनवन्दनमेव चिकी- र्पतमित्यभिन्न विषयता । तत्रोपयोगळयं त्रयं वा न विरुद्धम् । यत एवमागमः-"भिन्नविसयं निसिद्धं किरियाद्गमेगया न एगंमि । जोगतिगस्सवि भगियसुत्ते किरिया जओ भणिया ॥१॥" तथा-"सवत्थवि पणिहाणं तग्गयकिरिया- भिहाणवनेसु । अत्थे विसए य तहा दिलुतो छिन्नजालाए ॥१॥” तस्मात्संविग्नव्यवहारेण मन्दगत्या प्रदक्षिणायां स्तुति- पाठेन कश्चिद्दोपः, अपि तु त्रियोगसारमुनुष्ठानमाराधितं भवतीत्यलं प्रसङ्गेन । 'यथासूत्रम्' इति सूत्रोक्तस्याऽनतिक्रमेण । १ 'सुत्तेसु' इत्यपि ॥

·॥४८॥ - - धर्मरक्षप्रमवृत्तिकम् तत्पुनः-"मुत्तं गणहररइयं तहेव पत्तेयबुद्धरइयं च । सुयकेवलिणा रइयं अभिन्नदमपुषिणा रइयं ॥१॥" तेषां निश्चयसम्यग्दृष्टित्वेन मद्भूतार्थवादित्वादन्यग्रथितमपि तदनुयायिप्रमाणमेव, न पुनः शेषमिति । आचरति सर्वक्रियाम प्रमादी व इह चारित्रीति सुगममेव । इति गाथार्थः ॥ ११४ ॥ उक्त चतुर्थभावसाधुलिङ्गम् , अधुना पश्चममाह संघयणादणुरूवं आरंभइ सकमेवणुट्टाणं । बहुलाभमप्पच्छेयं सुयसारविसारओ सुजई ॥ ११५॥ मननं वज्रर्षभनाराचादि, आदिशब्दाद्रव्यक्षेत्रकालभावा गृह्यन्ते, तदनुरूपं तदुचितमेवारभते सर्व 'अनुष्ठान' तपः- प्रतिमाकल्पादि । यद्यस्मिन् संहननादी निर्वोढुं शक्यते तदेवारभते, अधिकस्य निष्ठानयनाभावेन प्रतिज्ञाभगसंभवात् । कीदृक् पुनरारभते ? 'बहुलाभ' विशिष्टफलप्रापकं 'अल्पच्छेदं' अल्पापकारम् । अल्पशब्दस्याभाववचनत्वात्संयमावाधक- मिति भावः । 'श्रुतसारविशारदः' सिद्धान्ततत्त्वाभिज्ञः 'सुयतिः' भावसाधुः । इति गाथार्थः ॥ ११५ ॥ कथं पुनरेवंविधं स्यात् ? इत्याह-- जह तं बहुं पसाहइ निवडइ अस्संजमे दढं न जओ । जणिउज्जमंबहूणं विसेसकिरियं तहाढवइ ॥११६ ॥ 'यथा' येन प्रकारेण 'तत्' अधिकृतमनुष्ठानं 'बहु प्रसाधयति' पुन: पुनरासेवनेन निपतति वा 'असंयमे' सावधक्रि- थायां 'दृढं' अत्यर्थ नैय 'यनः' अनुष्ठानात् । किमुक्तं भवति-अनुचितानुष्ठानपीडितो न पुनस्तत्करणायोत्सहते, कदा- चिद्रोगसंभवे च चिकित्सायामसंयमः, तदकरणे चाविधिमृतस्य संयमान्तरायः। अत एवोक्तम्-“सो हु तवो कायवो जेण मणो मगुलं न चिंतेइ । जेण न इंदियहाणी जेण य जोगा न सीयंति ॥ १॥ "तथा 'जनितीधर्म' संपादितकरण- मनोरथं 'पहना' अन्येषा समानधार्मिकाणा, शक्यानुष्ठाने हि बहूनां चिकीर्षा संभवति, नेतरसिान्निति । 'विशेषक्रियां' अधिकतगनुष्ठानं प्रतिमाभ्यासादिकम् । तथाशब्दः ममुच्चये, स चैवं योज्यते-शको सत्यां विशेषक्रियां चारभते, न ता निष्फलां विदधाति । इति गाथार्थः ॥ ११६ ॥ कथंभूतां पुनस्ता करोति ? इत्याह- गुरुगच्छन्नइहेउं कयतित्थपभावणं निरासंसो । अजमहागिरिचरियं सुमरंतो कुणइ सक्किरियं ॥११७॥ गुरोच्छस्य चोन्नतिरुत्सर्पणा, धन्योऽयं गुरुर्गच्छो वा यत्सानिध्यादेवंविधा दुष्करकारिणो दृश्यन्ते, इत्येषं जनश्ला- घारूपा, तद्धेतु तत्कारणम् । तथा 'कृततीर्थप्रभावनां' उत्पादितजिनशासनसाधुवादां, साधुः सुन्दरो जिनधर्मः सर्वधर्मेषु वयमप्येनमेव कुर्मः, इत्येवमादेयत्वसाधिकामिति भावः । 'निराशंस' ऐहिकपारत्रिकाशंसाविप्रमुक्तः । तदुक्तम्-"नो इह लोगट्टयाए आयारमहिटेजा, नो परलोगट्टयाए आयारमहिछेज्जा, नो कित्तिवन्नसदसिलोगट्टयाए आयारमहिछेजा, नन्नत्थ आरहंतेहिं हेऊहिं आयारमहिछेजत्ति ॥ आर्यमहागिरेराचार्यस्य चरितं वृत्तान्तमागमोक्तं स्मरन् करोति सत्क्रियां प्रकृत. साधुरिति गाधाक्षरार्थः । भावार्थः कथानकादवसेयः ॥ ११७ ।। तञ्चेदम्- सुहम्मसामिणो अहमठाणे अपच्छिमचउद्दसपुधी भयवं थूलभदो सूरी संवुत्तो । तस्स य दसपुषधारिणो दो सीसा, अज्जमहागिरी सुहत्थी य । परोप्पराणुराइणो भारहे वासे विहरिंसु । अन्नया भयवं महागिरी सुहत्थिस्स गणं समप्पिऊण योच्छिन्नेवि जिणकप्पे तकिरियमन्भमेउमारद्धो गणनिस्साए चेव विहरइ । विच्छडिजतं भत्तपाणं गिण्हइ । जहासत्ति सेस च जिणकप्पकिरियमणुचरइ । न याहमुत्तमकिरियाकारित्ति गधमुघहइ । खंतो दंतो गच्छेण चेव समं गामाणुगामं दुइज्जह । अन्नया ते दोवि पाटलिपुत्तपुरं पत्ता । तत्थ सुहत्थिसूरिणा वसुभूइनामो सेट्ठी समणोवासओ कओ । सो नियपरियणं पइदिणं धम्मदेसणाए पडिबोहेइ । जाहे कोइ न पडिवुझइ, न य गुरुसमीवमुवेइ, ताहे सेठी चिंतइ- "गुणसुठियरस वयणं घयमहुसित्तो घ पाचओ भाइ । गुणहीणस्स न सोहइ नेह विहूणो जह पईवो ॥१॥" ता जइ भय- वंतो गुरू इहेवागंतूण एएसिं धम्मं कहति ता कयाइ पडियोहो होइ । अहवा विनवेमि ताव गुरुं, जमुचियं तं ते चेव नाणनिहिणो मुणिस्सतित्ति संपहारिऊण विन्नत्ता गुरवो । तेवि गुणदंसणाओ उवागया तस्स गिहं । तओ अमयनिस्सं- दसुंदरं तहसणं सोऊण पडिवुद्धा सधे सेट्रिसन्नायगा । तेसिं थिरीकरणथमायरिया दिणे दिणे तत्थागच्छंति । अन्नया उपविठ्ठाण तेसि तइयपोरसीए गोयरमडतो पविहो तत्थ पाडगे महागिरी। ससंभमेण अभुडिओ सुहत्धिणा । तओ किमेस मलपंकधारी परिजुन्नचीवरावरियसरीरेगदेसो उत्तमपयपत्तेणेएण अन्भुटिउत्ति विम्हिएण पुढं सेठिणा, भयवं ! को एम तुम्हाणंपि गोरवहाणं । सूरिणा भणियं, एस महप्पा अम्ह गुरू, सुयनाणसलिलसमुद्दो, परिमुक्कसरीरसकारो, जीवियमरणाससाविवजिओ, उज्झियधम्मभत्तपाणेसणिओ, देवाणंपि वंदणिज्जो, अम्हे एयरस पायरेणुणावि न तुला । एयमायनिऊण वमुभूई दुइयदिवसे सयणाणं कहेइ । जो सो कल्लिं गुरूहि अभुडिओ महातवस्सी तमागच्छंतं दद्दूण - ·॥४९॥ - ? ? - धर्मरलप्रसवृत्तिकम् तुम्भे भत्तपाणाई उझिजमाणाई पकरेजह भणेजह य, भो समणा ! एयमम्हे उज्झाएमो जइ रोयइ ता गिण्हाहि । जइ सो कहिपि गिण्हइ ता तुम्हे अणंतसुहभायणं भवह । तेहिवि महागिरिमागच्छमाणमुवलब्भ तहेव कीरइ । किं पुण घरे घरे एव छडिजइत्ति उवउत्तेण अणेसणिजति न गाहियं सूरिणा, भिक्खारिकभायणो चेवागओ उवस्सयं । किमयंति सुहस्थिणा पुच्छिए भणियमियरेण, अजो ! तुम्भेहि अणेसणा कया । कहमेयं भंते !, जे कल्ले अब्भुट्ठाणं कयंति । तओ न एत्थ एसणा जुज्झइत्ति दोवि विहरिऊण गया वइदिसं । तत्थ केइ दिवसे अस्थिऊण कयसभासो भयवं महा- गिरी गओ एलगच्छनयरं । तत्थ य गयग्गपघओवरि कयाणसणो समाहिणा कालगओ गओ अमरलोगंति । सेसम- क्खाणयमावस्सयाओ विन्नेयं । इह पुण उवणओ जहा महागिरिणा वोच्छिन्नावि जिणकप्पकिरिया जहासत्तीए समणु. हिया, तहा अन्नोवि भावसाहू वीरियमणिगृहंतो विसेसकिरियमायरइत्ति ॥ अमुमेवार्थ स्फुटतरं भावयन्नाह- सकमि नो पमायइ असककज्जे पवित्तिमकुणंतो। सकारंभो चरणं विसुद्धमणुपालए एवं ॥ ११८ ॥ 'शक्ये' सामोचिते समितिगुप्तिप्रत्युपेक्षणास्वाध्यायाध्ययनादौ 'न प्रमाद्यति' नालस्यवान् स्यात् । 'अशक्ये' जिन- कल्पमासक्षपणादौ 'प्रवृत्ति' अङ्गीकारमकुर्वन् शक्यारम्भो भवतीति गम्यते । स च 'चरणं' संयमं 'विशुद्धं' अकलङ्कमनु- रूपं कालसंहननादीना पालयति' वर्द्धयति ‘एवं' उक्तन्यायेन सम्यगारम्भस्येष्टसिद्धिहेतुत्वात् । इति गाथार्थः ॥ ११८ ॥ ननु धर्ममपि कुर्वन् किं कश्चिदसदारम्भः स्यात् ? उच्यते, स्यादेव मतिमोहमानातिरेकवशात् । कथमिव ? क इव इति पराकूतमाशङ्कयाह- जो गुरुमवमन्नतो आरंभइ किर असक्कमवि किंचि। सिवभूइ व न एसोसम्मारंभो महामोहा॥११९॥ 'य' कश्चिन्मन्दमतिः 'गुरुं' धर्माचार्य 'अवमन्यमानः' हीनाचारोऽयमित्यवज्ञया पश्यन् 'आरभते' प्रकर्तु प्रतिजा- नीते, 'अशक्यं कालसंहननाननुरूप जिनकल्पादिकम् । अपिशब्दाच्छक्यमपि 'किश्चित्' विकृतिपरिहारादिकं गुरुभिर- क्रियमाणमेव, न तु शेपमनुष्ठानमिति प्रकृतम् । 'शिवभूतिरिव' आद्यदिगम्बरवत् । नैव 'एपः' प्रक्रान्तपुरुषः 'सम्य- गारम्भः' सत्प्रवृत्तिर्महामोहाद्धेतोः । अयमाशयः-नाकृतज्ञताज्ञानातिरेको विना कश्चिद्गुरोः परमोपकारिणश्छायाधं. शायोत्सहते । इति गाथाक्षरार्थः । भावार्यः कथानकगम्यः ॥ तच्चेदम्- रहवीरपुरे नयरे सीहरहो नाम पत्थियो होत्था । साहसवलमाणधरो सिवभूई तस्स पाइको ॥ १ ॥ सूरोत्ति समा- इट्ठो सो महुरासामिणो गहणकज्जे । सामंतमतिसहिओ दिन्नंमि पयागए पढमे ॥२॥ संदेहो संजाओ सामंताईण तत्थ सति । उत्तरदाहिगमहुगण का णु घेत्तुं समाएसो ॥ ३ ॥ पुण पुच्छियंमि नियमा रूस रायत्ति किमिह कायव । इय चिताउलयिया भणिया सिवभूइणा ते उ ॥४॥ भो! भो! कि चिंताए सयराहं दोवि गिहिमो महुरे। वलियत्ते डिभाणं न हु दोसो होइ कइयावि ॥ ५ ॥ नवरमहं एगागी तुम्भे सबेवि होह एगत्थ । दुग्गेज्झमहं घेच्छं इयरं तुम्भेहि सवेवि ॥६॥ अह सम्मएण तेसि गहिओ सिवभूइणा अनाएण । गंतूण दाहिणाए महुराए सामिओ सहसा ॥ ७ ॥ इयरेवि उ- १॥ पयडेण" इत्यन्यत्र ॥ त्तराए महुराए सामियं गहेऊण । रहवीरपुरं पत्ता जुगवं वद्धाविओ राया ॥ ८॥ तुठ्ठो दढं नरिंदो महया सिवभूइसा- हनेणाह । मग्गसु वरं महाबल ! सुहड ! फुडं नियमणोभिमय ॥ ९॥ सिबभूइणा पवुत्तं जइ तुठ्ठो सुख देहि तो देव ।। मह इच्छियं पयारं नयरे रत्ति व दिवसं वा ॥ १० ॥ एवंति पत्थिवेणं पडिवन्ने निभओ भमइ एसो। न गणइ कालम- कालं अक्खलिओ नयररक्खेहि ॥ ११॥ कडयावि मज्झरत्ते अहिए ऊणे व एइ कइयावि । भज्जा य जग्गमाणी चिट्ठइ जा तस्स आगमणं ॥ १२ ॥ निधिन्ना सासूए साहइ सा तुज्झनंदणो एसो । एइ चिराओ गेहं अहंपि दुक्खेण जग्गामि ॥ १३ ॥ सा चिंतइ जइ राया तुट्ठो न तहावि एरिसं जुत्तं । उस्सिंखलस्स भमणं ता सिक्खावेमि नियपुत्तं ॥ १४ ॥ तो भणइ सुवसु सुण्हे | तुममहयं चेव अज जग्गेमि । इय भणिय पिहियदारा पजग्गिया सा सुया तत्तो ॥ १५ ॥ सो मज्झरत्तसमए उग्घाडावेइ जाव घरदारं । तो भणियं जणणीए रुट्ठाए एरिसं वयणं ॥ १६ ॥ एत्तियमेत्तनिसाए उग्घाडं जस्थ पेच्छसे दारं । तत्थेव गच्छ पुत्तय ! न इह गिहे जग्गए कोवि ॥ १७ ॥ जगणीवयणं सोउं गहिओ माणेण माणसे एसो । साहवस्सयदारं निच्चुग्घाडं नियड कहवि ॥ १८ ॥ तत्य नियच्छइ सूरि भयसगविवज्जियं लियकसायं । नामेण अजकण्हं सज्झायंतं महुरघोसं ॥ १९ ॥ धन्नो एस कयत्थो रहिओ माणावमाणदुक्खेहिं । इय चिंतनो वंदइ सूरिं भूल- लियभालयलो ॥२०॥ भणइ य भयवं । भीओ भवभमणाओ तुहागओ सरणं । नियदिक्खादाणेणं करेहि ता पहु ! पसायं मे ॥ २१ ॥ भणइ गुरू कोसि तुमं ? कि वा पचयसि ? सोवि पडिभणइ । सुपसिद्धो सिवभूई भिच्चोहं नयरना- हस्स ॥ २२ ॥ तो कह रायाणमपुच्छिऊण पधाविमो तओ भणइ । तो खाइ तुम्ह पुरओ दिक्खं अहयं सयं गिण्हे

·॥५०॥
धर्मरमरसवृत्तिकम्
॥ २३ ॥ इय भणिय जाव लोयं एसो सयमेव काउमारद्धो । ता दिक्खिओ गुरूहि अणवत्थादोसभीपहिं ॥ २४ ॥ पलि-
मडाए राया उप्पघाविस्सइत्ति संकाए । सयेवि समुञ्चलिया पचा देसंतरं अन्नं ॥ २५ ॥ कालेण पुणो रमा भत्तिम्भर-
निभरण आहुओ। रहवीरपुरं नयरं कण्हायरिएहिं सह पत्तो ॥ २६ ॥ देसणहे तत्तो आहो निययमंदिरं रना ।
संमाणियो य सुंदरकवलरयणप्पयागेण ॥ २७ ॥ आलोइयंमि गुरुणा भणिओ किं पुण इमं महामोठं । गहियंति सो
पयंपइ दक्खिन्नाओ नरिंदमि ॥ २८ ॥ तस्स परोक्खस्स पुणो कया निसेजाओ तंमि मुणिवपणा । अपत्तिएण गहिओ
सिवभूई तो मणे मणयं ॥ २९ ॥ अह अभया फयाई उवहिवियारो गुरूहि पारद्धो । जिणकप्पथैरकप्पे पडुच्च एवं सुय-
विहाणा ॥ ३० ॥ जिण वारस रूवाई थेरा चोदसरूविणो । अज्जाणं पन्नवीसं तु अओ उहमुवग्गहो ॥ ३१ ॥ दुगतिग-
चउकपणगं नवदसएक्षारसे व पारसगं । एए अहविगप्पा उवहिम्मि उ हुंति जिणकप्पे ॥ ३२ ॥ सोउं तं सिवभूई जंपह
एसेव उत्तमो कप्पो । काउं जुज्जइ परलोयसाहणे बद्धकच्छाणं ॥ ३३ ॥ ता एम किन्न कीरइ संपइ साहहिं मोक्खकखी-
हिं । मोत्तूण वत्थपत्ताइसंगहं जिणवराविहियं ॥ ३४ ॥ जं किर गुरुस्स लिङ्गं तं चिय सीसस्स जुजए काउं । लोएवि
लिङ्गिणो जं नियनियदेवाणुरुवंति ॥ ३५ ॥ गुरुणा पडिभणियं-तित्थंकराणुचिन्न किरियं अम्हारिसा कह कुणंति ।
कि करिवरपल्लाणं तरंति नणु रासभा वोढुं ॥ ३६ ॥ पढमे चिय संघयणे सो कीरइ गरुयसत्तसारेहिं । केवलमुवयूह चिय
कायवा तस्स अम्हेहिं ॥ ३७ ॥ तित्थंकराणुकारं काउं न हि तरइ पागो पुरिसो। गत्ताकोलो हरिकुंजरस्स फि लहइ
तुल्लत्तं ॥ ३८ ॥ मिच्छादिही मूढा करिति उग्धट्टयं जइ पहूणं । ता किं तिलोयपहुणो कुणंति जाणतया पुरिसा ॥ ३९ ॥
आणावत्तित्तं चिय पहुणो आराहणं इह पहाणं । न हि कोयरिओ सेवइ रायाणं रायचिंधेहिं ॥ ४० ॥ पश्चविही उवइटो
कप्पो वीरेण विगयमोहेण । जहसत्ति तं कुणंतो आणं आराहए तस्स ॥४१॥ पढमो य थविरकप्पो परिहारविसुद्धि-
कप्पजिणकप्पा । पडिमाकप्पो भणिओ तहा अहालंदकप्पो य ॥ ४२ ॥ पंचवि इमे पहाणा अन्नोन्नानिंदयाण साहूणं ।
अत्तुकरिसविमूइयविवजियाणं जओ भणियं ॥ ४३ ॥ जोवि दुवत्थतिवत्थो एगेण अचेलओ व संघरइ । न य ते दूसि-
ति परं सधेवि य ते जिणाणाए ॥ ४४ ॥ एत्थ किर थेरकप्पो निच्चो जम्हा इमंमि निप्फन्ना । सेसाण हुँति जोग्गा तित्थं
च इमेण निवहइ ॥ ४५ ॥ दुधलसंघयणाणं एसो चिय वट्टमाणपुरिसाणं । उचिओ कप्पो तम्हा एयंमि हवेज उज्जुत्तो
॥ ४६॥ इय विविहजुत्तिसारं पन्नविओ सूरिणा तहवि एसो । गाढाभिमाणवसओ पडिभणि एवमाढत्तो ॥ ४७ ॥
जइ ताव मंदसत्ता तुम्भे सुहलंपडा न उज्जमह । सइ सामत्थे किमहं पमायसीलो भविम्सामि ॥ ४८ ॥ इय जंपंतो बहुहा
पारिजंतोवि वुहवसहेहिं । पडिवन्ननग्गभावो सिवभूई निग्गओ सहसा ॥ ४९ ॥ नेहेणणुपवइया लहुभइणी तस्स उत्तरा
नाम । तं वच्चंतं दहं चिंतइ महभाउणो नूणं ॥ ५० ॥ एएण पगारेणं दिठो परलोयसाहणोवाओ । इय चिंतिय संच-
लिया तहेव सा मग्गओ तस्स ॥ ५१ ॥ लज्जाकरित्ति काउं वेसाए साडिया नियच्छा से । तमणिच्छंती दळूण भाउणा
सा इमं भणिया ॥ ५२ ॥ देवय दिन्नं एयं मा मुंचसु सुयणु साडियं एगं । इय एगसाडियत्तं संजायं तस्स अजाणं ॥५३॥
एवं सो मोहंधो आरंभेऊण कठ्ठणुहाण । जाओ मिच्छादिट्ठी दुग्गइदुक्खोहभागी य ॥ ५४ ॥ तथा चागमः-
"ऊहाए पन्नत्तं बोडियसिवभूइउत्तराहि समं । मिच्छादसणमिणमो रहवीरपुरे समुप्पन्नं ॥१॥"
॥शिवभूतिचरितं समाप्तम् ॥
महामोहता चास्य गुराववज्ञावुद्ध्यात्मानमुन्नमयितुं प्रवृत्तत्वाद्रष्टव्या। गुर्वाज्ञया शासनोन्नतिकारिणो लव्यिख्याति-
निरपेक्षस्य साधोरधिकतपःकर्मातापनादिकरणं च वीर्याचाराराधनरूपत्वाद्गुणकरमेव । इति गाथार्थः ॥ ११९ ॥
उक्तं शक्यानुष्ठानारम्भरूपं पञ्चमं भावसाधुलिङ्गम् । अधुना पठं गुणरागमाह-
जायइ गुणेसु रागो सुद्धचरित्तस्स नियमओ पवरो। परिहरइ तओ दोसे गुणगणमालिन्नसंजणणे॥१२०॥
'जायते' संपद्यते 'गुणेषु' ज्ञानादिषु मूलोत्तरगुणेषु वा 'रागः' प्रतिवन्धः 'शुद्धचारित्रस्य' निष्कलङ्कसंयमस्य 'निय-
मतः' अवश्यंभावेन 'प्रवरः' प्रधानो निर्मिथ्य इति भावः। 'परिहरति' वर्जयति 'ततः' तस्माद्गुणानुगारात् ‘दोषान्' दुष्ट-
व्यापारान् । किंविशिष्टान् ? 'गुणगणमालिन्यसंजनकान्' ज्ञानादीनामशुद्धिहेतून् भावसाधुः । इति गाथार्थः ॥ १२० ॥
गुणानुरागस्यैव लिङ्गमाह-
गुणलेसंपि पसंसइ गुरुगुणबुद्धीए परगयं एसो । दोसलवेणवि निययं गुणनिवहं निग्गुणं गणइ ॥१२१॥
'गुणलेशमपि' आस्तां महीयासं गुणमित्यपेरर्थः । 'प्रशंसति' श्लाघते 'परगतं' अन्यसक्तम् , 'एप' भावसाधुरुत्तमप्र-
कृतित्वान्महतोऽपि दोषानुत्सृज्याल्पमपि परगतं गुणं पश्यति, कुथितकृष्णसारमेयशरीरे सितदन्तपहिं दामोदरवदिति
भावः। परिभावयति 'व-"कालंमि अणाईए अणाइदोसेहिवासिए जीवे । जं पावियइ गुणोवि हु तं पन्नेजा महच्छ-
तथा 'दोपलवेनापि' अल्पप्रमादस्खलितेनापि 'निजकं' आत्मीयं 'गुणनिवह' सदनुष्ठानकलापं 'निर्गुणं'
--
रियं ॥१॥

·॥५१॥ तधा- ? - धर्मरक्षासवृत्तिकम् असारं 'गणयति' कल्पयति । धिग् मां प्रमादशीलमिति भावनया प्रकृनो भावयतिः, कर्णस्थापितविस्मृतशुण्ठीखण्डाप- श्चिमदशपूर्वधर श्रीवरस्वामिवत् । इति गाथार्थः ॥ १२१ ।। पालइ संपत्तगुणं गुणगुसंगे पमोयमुबहइ । उज्जमइ भावसारं गुरुतरगुणरयणलाभत्थी ॥ १२२ ॥ 'पालयति' रक्षति वर्द्धयति च जननीव प्रियपुत्रं समाप्तं सम्यकर्मक्षयोपशमोपलब्धं, गुणं ज्ञानचरणरूपम् । तथा गुणै- राठ्यानां समृद्धानां सङ्गे मोलके चिरपोषितस्निग्धवन्धुसंप्रयोग इव 'प्रमोदं' आनन्दं 'उत्' प्रावल्येन 'वहति' प्रामोति । तद्यथा--"असतां सङ्गपद्धेन यन्मनो मलिनीकृतम् । तन्मेऽद्य निर्मलीभूतं साधुसंवन्धवारिणा ॥१॥ पूर्वपुण्यतरोरद्य फलं प्राप्तं मयाऽमलम् । स नासद्गचित्तानां साधूनां गुणधारिणाम् ॥ २॥" तथा गुणरागादेव 'उद्यच्छति' प्रयतते 'भावसार' सद्भावसुन्दरं यथा भवति, ध्यानाध्ययनतपःप्रभृतियतिकृत्येष्विति गम्यते । किम् ? इत्यत आह-गुरुतराणि क्षायिकभावभावित्वाद्यानि गुणरतानि क्षायिकज्ञानदर्शनचारित्राणि, तेषां यो लाभस्तदर्थी तदभिलापवान् । तथा हि- भवत्येवोद्यमवतामपूर्वकरणक्षपकश्रेणि कमेण केवलज्ञानादिसंप्राप्तिः, सुप्रतीतमिदम् । इति गाथार्थः ॥ १२१ ॥ गुणानुरागस्यैव प्रकारान्तरेण लक्षणमाह- सयणोति व सीसोत्ति व उवगारित्ति व गणिनओ वत्ति।पडिवंधस्सन हेऊ नियमा एयस्स गुणहीणो १२३ स्वकीयो जनः 'स्वजनः' । इतिगत दसूचकः । वाशब्दः समुच्चये । इस्वत्वं तु प्राकृतशैल्या । 'शिष्याः' विनेयः। इतिषाशन्दौ पूर्ववत् । 'उपकारी' भक्तपानदानादिना पूर्वमुपकृतवान् । इतिवाशब्दावुकवत् । 'गणिषओ पत्ति' एकग- पछीय एकगच्छवासी । वेतिशब्दो पूर्ववदेव । एतेषामेकैकोऽपि प्रायः प्रतिबन्धकारणं संभवति । 'नियमात्' निश्चयेन 'एतस्य' गुणरागिण पुनः प्रतिवन्धस्य नैव हेतुः' निमित्तमेकोऽपि भवतीति । किविशिष्टः सन् ? इत्याह-गुणहीनः' निर्गुण इति । उक्तं च-"सीसो सझिलओ वा गणिवओ वा न सोगई निति । जे तत्थ नाणदसणचरणा ते सोगई मग्गो ॥१॥ तधा-"परलोकविरुद्धानि कुर्वाणं दूरतस्त्यजेत् । आत्मानं योऽभिसंधत्ते सोऽन्यस्मै स्यात्कथं हितः ? ॥१॥" इति गाथार्थः ॥ १२३ ॥ अथ चारित्रिणा तेषां स्वजनादीनां किं विधेयम् ? इत्याह- करुणावसेण नवरं अणुसासइ तंपि सुद्धमग्गमि । अचंताजोग्गं पुण अरत्तदुट्ठो उवेहेइ ॥ १२४ ॥ करुणा परदुःसनिवारणबुद्धिः । उक्तं च-"परहितचिन्ताः मैत्री परदुःखविनाशिनी तथा करुणा । परसुखतुष्टिर्मु- दिता परदोपोपेक्षणमुपेक्षा ॥१॥" तद्वशेन तद्रसिकतया, 'नवरं' केवलं रागद्वेपपरिहारेण 'अनुशास्ति' शिक्षयति 'तमपि' स्वजनादिकं, अपिशव्दात्तदितरमपि । क ? इत्याह-'शुद्धमार्गे' यथावस्थितमोक्षानविषये । तद्यथा-"किं नारकतिर्यड्नरविवुधगतिविचित्रयोनिभेदेषु । बत! संसरन्न सततं निर्विनो दुःखनिलयेषु ॥ १॥ येन प्रमादमुद्धतमानित्य महाधिहेतुमस्खलितम् । संत्यज्य धर्मचिन्ता रतस्त्वमार्येतराचरणे ॥ २ ॥ यन्न प्रयान्ति पुरुषाः स्वर्ग यच्च प्रयान्ति विनि- पातम् । तत्र निमित्तमनार्यः प्रमाद इति निश्चितमिदं मे ॥ ३ ॥ सइ सासयम्मि थामे तस्सोवाए य परममुणिभणिए । एगस्स साहए सुपुरिसाण जत्तो तहिं जुत्तो ॥ ४ ॥" इत्यादिविविधवाचोयुतिभिरुत्पादितसंवेग तं शुद्धधर्मे प्रवर्तयति ज्ञापनीयश्चेदसौ स्यात् । 'अत्यन्तायोग्य' वाढमप्रज्ञापनीयं पुनस्तं 'अरकद्विष्टः' रागद्वेषरहितः 'उपेक्षते' अवधीरयति "उपेक्षा निर्गुणेषु" इति वाक्यमनुसृत्य । इति गाथार्थः ॥ १२४ ॥ गुणानुरागस्यैव फलमाह- उत्तमगुणाणुराया कालाइदोसओ अपत्तावि । गुणसंपया परस्थवि न दुल्लहा होइ भवाणं ॥ १२५ ॥ उत्तमा उत्कृष्टाः, गुणाः ज्ञानादयः, तेष्वनुरागः प्रीतिप्रकर्षः, तस्माखेतो, कालो दुःपमारूपः, आदिशब्दात्संहननस- हायाभावौ त एव दोपा दूपणानि, विनकारित्वात् , ततः 'अप्राप्तापि' आस्तां तावत्प्रात्यपेरर्थः । 'गुणसंपत्' परिपूर्ण- धर्मसाधनसामग्री वर्तमानजन्मनीति गम्यते । 'परत्रेऽपि भाविभवे, अपिः संभावने संभाव्यते । एतन्नैव 'दुर्लभा' दुरापा भवति 'भव्याना' मुक्तिगमनयोग्यानाम् । इति गाथार्थः ॥ १२५ ॥ उक्त गुणरागरूपं पष्ठं भावसाधुलिङ्गम् , अधुना गुर्वाज्ञाराधनरूपं सप्तममाह- गुरुपयसेवानिरओ गुरुआणाराहणमि तल्लिच्छो । चरणभरधरणसत्तो होइ जई नन्नहा नियमा ॥१२६॥ अत्र कश्चिदाह-पूर्वाचार्यैश्चारित्रिणो लिङ्गपट्कमेवोकम् । यतोऽवाचि-"मग्गणुसारी सहो पन्नवणिजो कियावरी चेव । गुणरागी सकारंभसंगओ तह य चारित्ती ॥१॥ तत्कुत एतत्सप्तमं लिङ्गम् ! इत्युच्यते, भणितमेवोपदेश- पदशास्त्रे लिङ्गभणनग्नन्तरम्-"एयं च अस्थि लक्खणमिमस्स नीसेसमेव धन्नस्स । तह गुरुआणासंपाडणं च गमगं ,

·॥ ५२॥
धर्मरलप्रसवृत्तिकम्
इह लिङ्गम् ॥ १॥” इत्यलं विस्तरेण । प्रस्तुतव्याख्यानमुच्यते-गुरव उक्तम्वरूपास्तेषां पदानि चरणास्तेषां सेवा
सम्यगाराधनम् , न पुनरासन्नवर्तित्वमात्रम् । यतः सूत्रम्-“गुरुमूलेवि वसंना अणुकूला जे न हुंति उ गुरूणं । एएसिं
तु पयाण दूर दूरेण ते हंति ॥ १॥” तस्यां निश्चयेन रतो निरतो नैहिकफलार्थमेव, न च चिन्निष्ठुरोक्तिभिर्निर्भसि-
तोऽपि गुरुं जिहासति, केवलं गुरुपु बहुमानमेव विधत्ते । यथा-“धन्यस्योपरि निपतत्यहितसमाचरणधर्मनिर्वापी ।
गुरुवदनमलयनिसृतो वचनरसश्चन्दनस्पर्शः ॥१॥" तथा-"लजादयासंजमर्वभचेरं कल्लाणभागिस्स विसोहिठाणं ।
जे मे गुरू मययं अणुसासयंति तेहं गुरू सययं पूययामि ॥१॥ तथा 'गुर्वाज्ञाराधने' गुर्वादेशसंपादने तल्लिप्सुः'
तमेवादेशं लव्धुमिच्छुर्गुरोरादेशं प्रतीक्षमाणः समीपवथैव स्यात् । इत्थंभूतश्चरणभरधरणे चारित्रभारोतहने शक्तः
समर्थो भवति 'यतिः' सुविहितो, 'नान्यथा' भणितविपरीतो 'नियमात्' निश्चयेन । इति गाथार्थः ॥ १२६ ।।
कथं पुनरेवं (प) निश्चयोऽवसीयते । इत्याह-
सवगुणमूलभूओ भणिओ आयारपढमसुत्ते जं । गुरुकुलवासोवस्सं वसेज तो तत्थ चरणत्थी ॥१२७॥
सर्वे गुणा अष्टादशशीलाद्गसहस्ररूपास्तेषां मूलभूतः प्रथमकारणं 'भणितः' उक्तः, आचार: प्रथममनं, तस्य प्रथम-
सूत्रे-"सुयं मे आउसंतेणं भगवया एवमक्खाय" इति घाचना प्रकारे । यद्यस्मात् 'गुरुकुलवासः' गुरुपदच्छायासेवनम् ।
अयमत्र भावार्थः-सुधर्मस्वामी जम्बूस्वामिने कथयति स्म । श्रुतं मया वसता भगवतः समीपे तिष्ठता वक्ष्यमाणमर्थ-
पदसिति । कः पुनरस्य कथनस्य भावार्थः १ सर्वेण धर्मार्थिना गुरुसेवा विधेयेति । तत्र व्याख्यानं यस्मादेवं तस्मादवयं
'वसेत्' तिष्ठेत् 'तत्र' गुरुकुले 'चरणार्थी' चारित्रकामी । तथा च गच्छे वसतो गुणः- "जवि य निग्गयभावो तहावि
रक्खिज्जई स अन्नेहिं । वंसकडिल्ले छिन्नोवि वेणुओ पावए न मही (हिं) ॥१॥" इति गाथार्थः ॥ १२७ ॥
नन्यागमे यतेराहारशुद्धिरेव मुख्यश्चारित्रशुद्धिहेतुरुश्रुष्यते । यत उक्तम्-पिंडं असोहयंतो अचरित्ती एत्थ संसओ
नत्थि । चारित्र्तमि असंते निरस्थिया चेव पवजा ॥१॥" पिण्डविशुद्धिश्च बहूनां मध्ये वसताऽतिदुष्करैवेत्येकाकि-
नाऽपि भूत्वा सैव विधेया, किं ज्ञानादिलाभेन कार्य ? मूलभूतं चारित्रमेव पालनीयं, मूले सत्येव लाभचिन्ता ज्यायसी,
इति पराभिप्रायमाशङ्कयाह--
एयस्स परिच्चाया सुळ्छाइवि न सुंदरं भणियं । कम्माइवि परिसुद्धं गुरुआणावत्तिणो विति ॥१२॥
'एतस्य' गुरुकुलवासस्य 'परित्यागात्' सर्वतो मोचनेन 'शुद्धोञ्छादि' शुद्धभैक्षोपधिप्रमुखं न 'सुन्दरं' शोभनं भणि-
तमागम रिति गम्यते । यतस्तदुक्ति:-"सुबुंछाइसु जत्तो गुरुकुलचागाडणंह विन्नेओ । सवरमसरक्तपिच्छत्थघायपा-
याच्छिवणतुल्लो ॥१॥" अस्य व्याख्या- शुद्धोन्छे निर्दोषभैक्षम्, आदिशब्दात्कलहममत्वपरिहारे च यत्न उद्यमः,
गुरुकुलत्यागेन, आदिशब्दात्सूत्रार्थहान्या ग्लानादित्यागेन चेह जिनमते विज्ञेयो बोद्धव्यः। कथंभूतः १ इत्याह-शन-
रराजस्य सरजस्कस्य पिच्छा) घाते पादास्पर्शनतुल्यश्चरणासंघटनादेशकल्प इति । संविधानकसंप्रदायश्चेत्याह-
क्वचित्मनिवेशे शवराभिधानः सरजस्कभक्तो राजा वभूव । तस्यैकदा दर्शनार्थमुपरि धार्यमाणमयूरपतत्रछत्रो गुरुरा
जगाम । कृतसम्मानस्योपनिविष्टस्य च राजप्रियतमा तदातपत्रं चञ्चचाकचिक्याऽनेकचन्द्रकराजिराजितमवलोक्य
कुतूहलातिरेकतस्तं प्रार्थयितुमारेभे । तत्र च देशे मयूराभावाहुर्लभानि मयूरपिच्छानीत्यसावदित्सन्नुत्थाय स्वाश्रयमगमत्।
ततो राज्ञी कृताभोजननिश्चया तदानयनाय राजानं प्रोत्साहयाञ्चकार । राज्ञाऽपि यदा पुनः पुनः प्रार्थितोऽपि न ददाति
गुरुः, तदा दुर्वारप्रेमग्रहमोहितेन हादेव गृहीत्वानयत तानि, इत्यादिष्टाः पदातयः प्रत्यूचुः-नासौ जीवन्नर्पयति, प्रहा-
रैश्चोपतिष्ठते । ततो राजोवाच दूरस्था एव तं वाणैरचेष्टं कृत्वा गृह्णीत, किं तु तच्छरीराच्छरानुत्पाटयन्तः पादेन स्पर्शनं
मा कृव, यतो गुरोरवज्ञा महते पातकाय संपद्यत इति ।।
यादृशोऽस्य शबरराजस्य गुरोारणं कारयतः पादस्पर्श च वारयतो विवेकस्तादृग्गुरुकुलत्यागिनः शुद्धोञ्छादिलाल-
सस्य साधोरिति भावः। तथा कर्मशब्देनाधाकर्मोच्यते, आदिशब्देन सकलोद्गमोत्पादनैपणादोपपरिग्रहः । तत्रोगम-
दोषाः-"आहाकम्मुद्देसिय पूईकम्मे य मीसजाए य । ठवणा पाहुडियाए पाहुयरकीयपामिच्चे ॥ १ ॥ परियट्टिए अभि-
हडे उन्भिन्ने मालोहडेय । अच्छेजे अणिसढे अज्झोयरए य सोलसमे ॥२॥" उत्पादनादोपाः-"धाई दूइ निमित्ते
आजीव वणीमगे तिकिच्छा य । कोहे माणे माया लोभे य हवंति दस एए ॥१॥ पुधि पच्छा संथव विज्जा मंते य चुन्न-
जोगे य । उप्पायणाए दोसा सोलसमो मूलकम्मे य ॥२॥" एपणादोपा:-"संकियमक्खियनिक्खित्तपिहियसाहरिय-
दायगुम्मीसो । अपरिणयलित्तछड्डिय एसणदोसा दस हवंति ॥१॥” एतद्दोषदुष्टमप्याहारादि 'परिशुद्धं' निर्दोषमेव,
अपिशब्दस्यावधारणार्थस्येह योगात् 'गुर्वाज्ञावर्तिनः' आराध्यादेशविधायिनो, गच्छवासिन इति हृदयम् । 'ब्रुवते' प्रति-
पादयन्त्यागमतत्त्वविदः । इति गाथार्थः ॥ १२८ ॥

·॥ ५३॥ - । धर्मरलम्सवृत्तिकम् अत एव गुर्वाज्ञाकारिणं विशेषतः स्तुवन्नाह- ता धन्नो गुरुआणं न मुयइ नाणाइगुणगणनिहा(या)ण। सुपसन्नमणो सययं कयन्नुयं मणसि भाविंतो१२९ यस्माद्गुर्वाज्ञा गरीयसे गुणाय, 'तस्मात्' हत्तोर्धन्य एव गुर्वाज्ञां 'न मुञ्चति' नोज्झति । किविशिष्टाम् ? ज्ञानादिगुण- गणस्य निदानं कारणम् । उक्त च-"नाणस्स होइ भागी थिरयरओ दंसणे चरित्ते य । धन्ना आवकहाए गुरुकुलवासं न मुञ्चन्ति ॥ १ ॥" सुष्टु अतिशयेन प्रसन्नमना निर्मलमानसो निष्ठुरमपि शिक्षितो न कुप्यति, न कलुपयत्यन्तःकरणम् । केवलम्-"जं मे बुद्धाणुसासंति सीएण फरुसेण वा । मम लाभोत्ति पेहाए पयओ तं पडिसुणे ॥ १॥" कथम् ? 'सतते' अनवरतं 'कृतज्ञताम्' उपकाराविस्मृतिरूपां 'मनसि' हृदये 'भावयन्' अवस्थापयन् । तद्यथा-"टोली व लोढुलंतो अहयं विन्नाणनाणनिलएण । देवो व वंदणिजो कओम्हि गुरुसुत्तहारेण ॥ १॥” इन्धंभूत एव धन्यो भवति, धर्मधनाहत्वात् । इति गाधार्थः ॥ १२९ ॥ आह-किं योऽपि सोऽपि गुरुर्गुणसंपत्तये सेवनीय आहोश्वित्कश्चिद्विशिष्ट एव ? इति प्रश्ने प्रतिवचनमाह- गुणवं च इमो सुत्ते जहत्थगुरुसद्दभायणं इहो । गुणसंपया दरिदो जहुत्तफलदायगो न मओ ॥१३०॥ घशब्दस्यायधारणार्थत्वात् 'गुणवानेव' गुणगणालङ्कृत एव 'अयं' इति गुरुः 'सूत्रे' सिद्धान्ते, यथार्थः सान्वयो यो गुरुशग्दस्तस्य भाजनसाधारः 'इष्टः' अभिप्रेतः । तथा हि गुरुशब्दस्य यथावस्थितं शास्त्रार्थ गृणातीति गुरुः, इत्यन्वयः। १ अन्यत्र "मणिनिहाण" इत्यस्ति । २ अन्यत्र "टोल व्व दुलदुलतो" इत्यस्ति । सच संयिनस्यैव युज्यते. अतः संविग्न एर गुणवान् , नान्यः । तस्य च गुणाः प्राधान्येन-"वयंछक कार्यछक अप्पो गिहिमायणं । पलियंकनिसिजाय सिीणं मोहवर्जणं ॥ १॥ एभिर्विना गुरुत्वाभाव एव, तन्तुभिर्विना पटाभाववत् । पास्तु-"पडिरूको तेयस्सी" इत्यादयो देशकुलजात्यादयोऽन्येऽपि गणिसंपदादयो विशेषगुणाः कादाचित्का', पटस्य रक्तवादिवत् । तत्रेह प्रधानगुणयुक्तो गुणवानभिप्रेतः, कार्यसाधकत्वात् । सत्सु तेषु शेषगुणसंप्रयोगोऽपि वरीयानेवेति । विपर्यये पुनः किं स्यात् ? इत्याह-गुणसंपदा' सद्गुणविभूत्या करणभूतया 'दरिद्रः' दुर्गतो यथोक्तं गुरुसंप्रयोगे फलं, तस्य दायकः संपादयिता'न मतो' नैव संमतो गीतार्थानाम् । अतो न निर्गुणो गुरुः सेवनीयः। इति गाथागर्भार्थः ॥१०॥ ननु प्रमत्तेपु दुर्लभा सर्वगुणसंपत् , यतः कोऽपि कुतोऽपि केनापि गुणेन हीनोऽप्यन्येनाधिफा, इति तारतम्यभे- देनानेकधा गुरव उपलभ्यन्ते, तेषां सामाचार्योऽपि नानारूपा एपेति तेषु कं गुरुमाश्रयामः ? के वा न ? इति दोलाय- मानमानसानामस्माकं किमुचितम् इति शिष्येण सप्रणयं पृष्टो गुरुराह- मूलगुणसंपउत्तो न दोसलवजोगओ इमो हेओ।महुरो वकमओ पुण पवत्तियवो जहुत्तम्मि ॥ १३१॥ मूलगुणा महाव्रतानि प्रतपट्सकायषट्कादयो वाऽप्टादश, तैः सम्यक् सद्बोधप्रधानं प्रकर्पणोद्यमातिशयेन युक्तोऽनुगतो 'मूलगुणसप्रयुक्तः' गुरुरिति प्रस्तुतत्वान्नैव दोपलवः स्तोकदोपस्तद्योगात्तत्संवन्धात् 'अयं' गुरुः 'हेयः' परित्याज्यः । उक्त चागमे-"जयावि मंदेत्ति गुरुं विइत्ता डहरे इमे अप्पसुएत्ति नच्चा । हीलिंति मिच्छं पडिवजमाणा करेंति आसायण ते गुरूणं ॥ १॥ पगईए मंदावि हयंति एगे डहरावि य जे सुययुद्धोववेया । आयारमंता गुणसुठियप्पा जे हीलिया सिहि- रिव भासकुन्जा ॥२॥ जेयावि नागं डहरंति नच्चा आमायए से अहिया य होइ । एवायरियं पिहु हीलयंतो नियच्छई जाइपहं खु मंदे ॥ ३ ॥ गुरुगुणरहिओ य इहं दद्यो मूलगुणविउत्तो जो। न उ गुणमेत्तविहीणोत्ति चंडरुद्दो उदाहरणं ॥ ४ ॥” इत्याद्यागमवचनान्यनुसृत्य मूलगुणशुद्धो गुरुः सामाचारीनानात्वेऽपि न मोक्तव्यः । (कदाचित् ) किंचित्प्रमा- दवास्तु 'मधुरोपक्रमतः' इति तृतीयार्थे पञ्चमी । ततो 'मधुरोपक्रमेण' सुखदोपायेन प्रियवचनाञ्जलिप्रणामपूर्वमनुपकृतपर- हितरतैर्भवद्भिः सुष्ठु वयं मोचिता गृहवासपाशात् । तदिदानीमुत्तरोत्तरमार्गप्रवर्त्तनेन निस्तारयतास्मादीमभवकान्तारात्, इत्यादिप्रोत्साहनेन 'पुनः' भूयोऽपि प्रवर्त्तयितव्यो 'यथोक्ते' मार्गानुयायिन्यनुष्ठान इति शेषः । इति गाथार्थः ॥ १३१ ॥ किमित्येवमुपदिश्यते ? इत्याह- पत्तो सुसीससद्दो एव कुणतेण पंथगेणावि । गाढप्पमाइणोवि हु सेलगसूरिस्स सीसेणं ॥ १३२ ॥ 'प्राप्तः' लब्धः सुशिष्य इति शब्दो विशेषणम्, एवं' गुरोरनुवृत्तिं कुर्वता पन्थकेन' प्रसिद्धसाधुना, अपिशब्दादन्यै- रपि तथाविधैः । यतोऽभाणि-"सीएज कयाइ गुरू तंपि सुसीसा सुनिउणमहुरेहिं । मग्गे उति पुणरवि जह सेलग- पंथगो नायं ॥१॥" तमेव विशिनष्टि-'गाढप्रमादिनोऽपि' अतिशयशैथिल्यवतोऽपि शैलकसूरेः शिष्येणेति व्यक्तमेवेति गाथाक्षरार्थः । भावार्थः कथानकगम्यः ॥ १३२ ॥ तञ्चेदम्- अस्थि सुरहाविसए पारवती नाम पुरवरी रम्मा । कंचणमणिमयमंदिरपायारा धणयनिम्मविया ॥१॥ तत्थ य हरि- ·॥१४॥ धर्मरक्षप्रसवृत्तिकम् कुलनहयलहरिणको अरिसमूहमयमहणो । कन्हो नामेण निवो हरि व विबुहप्पिओ आसी ॥ २ ॥ तस्येव सत्थयाही थावचा नाम पायडाहेसि । करमवसाओ बालंमि नंदणे जायपइमरणा ॥ ३ ॥ सोयभरनिग्भराए तीए बालस्स नो कर्य नामं । तो थापच्चापुत्तो सो विक्खाओ सयललोगे ॥४॥ कालेण कलाकुसलो तारुनं पाविओत्ति मायाए । परिणा- विओ सम चिय वत्तीसमहेन्भकन्नाओ ॥ ५॥ ताहि समं सुहमसमं अणुहवमाणस्स विगयचिंतस्स दोगुंदुगदेवस्स य सम- इकतो वह कालो ॥ ६ ॥ अह अनया कयाई विहरतो समणसंघपरिकिलो । भययं अरिहनेमी समागमो तीए नयरीए ॥ ७ ॥ रेवयगनगसगासे उजाणे नंदणमि रमणीए । सुररइयसमोसरणे उपविछो देसणं फाउं ॥ ८ ॥ तनो निउत्तपुरिसा नाऊणं बहलपुलयचिंचइओ । चलिओ भरहद्धवई वंदणहे जिणिदस्स ॥ ९ ॥ पलिया तेण समाणं दसपि दमारा समुद्दविजयाई । तह चेव महावीरा पंचवि घलदेवपामोक्खा ॥ १०॥ सोलसरायसहस्सा संचाहा उग्गसेणपामोक्खा। इगवीससहस्सा तह वीराणं वीरसेणाई ॥११॥ दुइंतकुमाराणं सहिसहस्सा उ संपपमुहाणं । पजुम्नप्पमुहाओ कुमारकोटी उ अहुड ॥ १२ ॥ छप्पन्नं च सहस्सा महसेणाईण बलवगाणंपि । अन्नोपि सेहिमाई नागरलोगो अणेगविहो ॥ १३ ॥ पहुं कयसिगारं एगमुहं पत्थियं नयरिलोग । नियपडिहारं पुच्छइ थावश्चानंदणो एवं ॥ १४ ॥ कत्थ इमो संघहो कयसिंगारो जणो तुरियतुरियं । मो आहे नेमिनाहस्स चंदणत्यंति नेमिसुर्य ॥ १५ ॥ अह सोयि रहारूदो भप्तिम्भर निम्भरो सह निवेण । वंदइ तिलोयनाहं सुणेइ धम्मं च एगग्गो ॥ १६ ॥ नाऊण असारस्तं भवस्स नीसेसदुक्खपभवस्स । मोक्खंच १ इतः परम् अन्यत्र तु "भुवणनाहस्स नेमिनाहस्स नमणत्यं" इत्यस्ति । २ "ते निसुयं" इत्यपि ।। महासोक्खं सझं चारित्तधम्मस्स ॥ १७ ॥ संवेगमाविओ तो थावञ्चानंदणो जिणं भणइ । आपुच्छिऊण जणणिं तुहं- तिए पवइस्सानि ॥ १८ ॥ जुत्तमिणंति पवुत्ते जिणेण गंतूण मंदिरे जणणि । विनवइ पायवडिओ अम्मो गिण्हामि पयज ॥ १९ ॥ सावि हु सिणेहमूढा रुयमाणी भणइ दुकरा सुछु । अन्नस्सवि पवजा विसेसओ तुझ सुहियस्स ॥ २० ॥ आसालग्गं जणणिं कह मुंचसि पुत्त! निग्घिणो होउं । बत्तीसं भजाओ एयाओ विणयसजाओ ॥ २१ ॥ दाणोनभोगकने पजत्तं कुलकमागयं रित्थं । पुषसुकरण पत्तं विलससु ता दाणधम्मरओ ॥ २२ ॥ वद्वियकुलसंताणो वयपरिणामे करेज हियइठं । सो भणइ अणिच्चे जीवियंमि न हु एरिसं घडइ ॥ २३ ॥ अवि य-"अन्नह परिचिंतिज्जइ सहरिसकंडुजुएण हियएण । परिणमइ अन्नह चिय कज्जारंभो विहिवसेण ॥१॥" एमाइउत्तिपडिउत्तिभावणा सुदु निच्छिओच्छाहं । कलि- ऊणं थावच्चा अणुमन्नइ तं अकामावि ॥ २४ ॥ गंतुं केसवमूलं कहेड सयलंपि पुत्तवुत्तंतं । मगइ य रायचिंधे दिक्खाम- हिमाकरणहेउं ॥ २५ ॥ तुह्रो भणइ य कन्हो धन्नो सो जस्स निच्छओ धम्मे । ता चिहनिया तं दिक्खामहिमं भलि- स्सामि ॥ २६ ॥ गंतूण य तग्गेहं तीसे पुत्तं सयं भणइ कन्हो । जसु वच्छ! सुहाई भिक्खाचरिया महादुक्खा ॥ २७ ॥ सो पडिभणइ महापहु ! भयाभिभूयाण केरिसं सोक्खं । ता सबभयपणासी धम्मो त्रिय जुज्जए काउं ॥ २८ ॥रायाह- महबाहुच्छायाए वच्छ ! वसंतस्स ते भयं नस्थि । अह अस्थि ता निवेयसु जेण निवारेमि तं तुरियं ॥ २९ ॥ इयरेण वुत्तं-जइ एवं ता इंतं जरं च मन्चं च मे निवारेहि । जेण सुनिघुयहियओ भोगसुहं सामि ! माणेमि ॥ ३० ॥ भणइ नरिंदो सुंदर ! दुधारमिमं दुर्गपि जियलोए । सुरनाहोवि न एए वारइ अम्हारिसो दूरे ॥ ३१ ॥ जओ-कम्मवसेण जियाणं जरमरणाई हवंति संसारे । इयरो भणइ अओ त्रिय कम्माइ निहंतुमिच्छामि ।। ३२ ॥ नाऊण निच्छयं से नर- नाहो भणइ साहु साहुत्ति । पचयसु धीर ! एवं पुजंतु मणोरहा तुन्झ ॥ ३३ ॥ कारेइ केसवो तो उग्घोसणयं पुरीए सघाए । संसारभविग्गो थावच्चानंदणो धन्नो ॥ ३४ ॥ पधयइ मोक्खकामी जइ ता अन्नोवि कोवि पबयइ । ता अणु- मन्नइ कन्हो वहइ य तत्तिं कुडंवस्स ॥ ३५ ॥ सोऊण घोसणं तं सहस्समेगं उवडियं तत्थ । रायाईण सुयाणं थावच्चापु- तनेहेण ॥ ३६ ॥ निक्खमणमहामहिम राया तेसिं करेइ सधेसि । इय थावच्चापुत्तो सहस्ससहिओवि निक्खंतो ।। ३७ ॥ जाओ चोदसपुवी जिणेण सो चेव तस्स परिवारो। दिन्नो तो उग्गतवो विहरइ महिमंडलं एसो ॥ ३८ ॥ विहरंतो संपत्तो कयाइ सेलगपुरंमि सो भयचं । पंचसयमंतिसहियं सेलगरायं कुणइ सहूं ॥ ३९ ॥ तत्तो य विहरमाणो पत्तो सोगंधियाए नयरीए । तत्थवि पहाणसेटिं सुदंसणं सावगं कुणइ ॥ ४० ॥ सो पुण सुयपरिवायगधम्मे पुचं किरासि अइभत्तो । सोऊण सावगं तं समागओ तो सुओ तत्थ ॥ ४१ ॥ पत्तो सुदसणगिहं दंसणमालिनभीरुणा तेण । नाभुष्ठिओ न पणओ न पेहिओ नेव संलत्तो॥ ४२ ॥ चिंतइ तओ सुओवि हु अरिहइ एसो न ताव उनएसं । जाव न एयरस गुरू पराइओ एयपञ्चक्खं ॥ ४३ ॥ तो भणइ भो सुदंसण ! पुर्घ तं मन्झ सासणे आसि । संपइ कस्स समीवे गहिओ अन्नारिसो धम्मो ॥४४॥ तो कयअन्भुटाणो पणामपुषं सिरत्थकरकमलो । सुमरंतो गुरुनामं सुदंसणो भणइ एयं तु ॥ ४५ ॥ सिरिथा- वच्चापुत्तो सीसो तेलोकनाहनेमिस्स । नीलासोउज्जाणे विहरइ सो मज्झ धम्मगुरू॥४६॥ भणइ सुओ तं मण्झवि दंसेहि भवामि जेण तस्सीतो । अहवा पराजिणित्ता करेमि तं चेव नियसीसं ॥४७॥ चिंतइ सुदंसणो तो अमच्छरी एस ·धर्मरक्षासवृत्तिकम् धम्मकामो य । गुरुवयणामयसित्तो लहिही बोहिं न संदेहो ।। ४८ ॥ इय तं घेत्तूण गओ गुरुमूलं पुच्छई मुओ तस्थ । कुडिलाई पसिणाई सद्दच्छलगहणकज्जेसु ॥ ४९ ।। सरिसवया तह मासा तुम्हें भक्खाज किं कुलत्थी वा । धन्ननराई एमि दो दो अत्था उ पमिणाणं ॥ ५० ॥ नाऊण य तब्भावं वागरियाई गुरूहि तह ताई । सबन्नुनि मणे जह सुयस्स संपञ्चओ जाओ ॥५१॥ पसिणाणमुत्तराई न एत्थ वित्थरभयाउ भणियाई । जाणिउकामेण दढं नाएसु निरूवियचाई ॥५२॥ सोजण सुओ धम्म संविग्गो सूरिपायमूलंमि । सीससहस्सेण समं पधइओ सुद्धपरिणामो ॥ ५३ ॥ जाओ चोद- मपुरी गुरूहि दिन्नंमि पुर्वपरिवारो। विहरिउमारद्धो भूमिमंडले भवकयबोहो ॥ ५४ ॥ अह धावच्चापुत्तो सूरी सेलम्मि पुंडरीमि । दोमासकयाणसणो नेवाणमणुत्तरं पत्तो ॥ ५५ ॥ इयरोवि विहरमाणो सेलगपुरमागओ नरिंदरस । दिवखा- वसरोत्ति लिओ सुभूमिभागंमि उजाणे ॥५६॥ बुद्धो सेलगराया रजं दाऊण मडगसुयस्स । पंचहि मंतिसएहिं पंथग- पमुहेहि परियरिओ ॥ ५७ ॥ निक्खतो सुपविहिणा गुरुभाउपसुयमुर्णिदपयमूले । एगारसअंगाई अहिजिओ वजिया- वजो ॥ ५८ ॥ पंथगपमुहाण तओ पंचण्हसयाण नायगो ठविओ । सुयमुणिवरेण विहिणा सेलगसूरी महासत्तो ॥ ५९ ॥ सुयसूरीवि महप्पा समए आहारवजणं काउं । गिरिपुडरीयसिहरे सहस्ससहिओ सिवं पत्तो ।। ६० ॥ अह सेलगराय- रिसी अणुचियभत्ताइभोगदोमेण । दाहजराईतविओ समागओ सेलगपुरंमि ॥ ६१ ॥ उज्जाणंमि पसत्थे सुभूमिभागंमि तं यमोसरियं । सोऊण हतुट्ठो विणिग्गओ मडुगो राया ॥ ६२ ॥ कयवंदणाइकिच्चो सरीरवत्तं वियाणिउं गुरुणो । विन्नवइ एहि भंते ! मम गेहे जाणसालासु ॥ ६३ ॥ भत्तोसहाइएहिं अहापवत्तेहि तत्थ तुम्हाणं । कारेमि जेण किरियं धम्मसरी- रस्स रक्खहा ॥ ६४ ॥ पडिवन्नमिणं गुरुणा पारद्धा तत्थ उत्तमा किरिया। निद्धमहुराइएहिं वियडेण य वेजवयणाओ ।। ६५ ॥ वेजाण कुसल्याए पच्छोसहपाणगाइधुवलाभा । थेवदियहेहि एसो जाओ निरुओ य बलवं च ॥ ६६ ॥ नवरं निझुन्हाइआहारे पाणगे य अइगिद्धो । सुहसीलयं पवन्नो नेच्छइ ठाणंतरविहारं ॥ ६७ ॥ बहुसोवि भणिजंतो विरमइ नो जाव मो पमायाओ । ताहे पंथगवजा मुणिणो मंतेति एगत्थ ॥ ६८ ॥ कम्मा नूण घणचिक्कणाइ कुडिलाइ वज- साराई । नाणड्ढयपि पुरिसं पंथाओ उप्पहं नेति ॥ ६९ ॥ मोत्तूण रायरिद्धिं मोक्खत्थी ताव एस पबइओ । संपइ अइप्प- माया विम्हारियपओयणो लाओ ॥ ७० ॥ काले न देइ सुत्तं अत्थं न कहेइ पुच्छमाणाणं । आवस्सगाइतत्तिं मोत्तुं वहु- मन्नए निई ।। ७१ ॥ उवगारी दढमेसो अम्हाणं धम्मचरणहेउत्ता । मोत्तुं घेत्तुं च इमं जुत्तंति फुडं न याणामो ॥ ७२ ॥ अहवा किं अम्हाणं कारणरहिएण नीयवासेण । एवं पंथगसाहुं यावच्चे निमुंजेमो ।। ७३ ॥ आपुच्छिऊण सुरिं विहरामो उज्जया वयं सद्ये । कालहरणंपि कीरइ जा वेयइ एस अप्पाणं ॥ ७४ ॥ सामस्थिऊण एवं पंथगसाहुं ठवित्तु गुरुपासे । गुरुसम्मएण सधे अन्नत्थ सुहं पविहरंति ॥ ७५ ॥ पंथगमुगीवि गुरुणो वेयावच्चं अखंडियं कुणइ । भत्तिवहुमाणसारं कुणइ अणूणं च नियकिरियं ।। ७६ ॥ कत्तियचाउम्मासे सूरी भोत्तूण निद्धमहुराई । पाऊण मज्जमहियं सुत्तो नीसहस- बंगो ॥ ७७ ॥ आवस्मगं कुणंतो पंथगसाहूवि खामणनिमित्तं । सीसेण तस्स पाए घट्टेइ विणयनयनिऊणो ॥ ७८ ॥ तो कुविओ रायरिसी जंपइ को एस अन्ज निल्लज्जो । पाए आघट्टतो निद्दाविग्घे मह पयहो ॥ ७९ ॥ रुह दळूण गुरुं संविग्गो पंथगो भणइ एवं । चाउम्मासियखामणकए मए दुमिया तुन्भे ॥ ८० ॥ ता एगं अवराह खमह न काहामि एरिसं वीयं । हुति खमामील चिय उत्तमपुरिसा जओ लोए ॥ ८१ ॥ इय पंथगमहुरगिरं आयनंतस्स तस्स सूरिस्स । सूरुग्गमे तमं पिच अन्नाणं दूरमोसरियं ॥ ८२ ॥ परिनिदिऊण सुइरं अप्पाणं जायसंजमुज्जोओ । खामेइ पंथगं पिहु पुणो पुणो सुद्ध- परिणामो ॥ ८३ ॥ दुइयदिणे रायाणं आपुच्छिय दोवि सेलगपुराओ। निक्खंत्ता पारद्धा उग्गविहारेण विहरे ॥ ८४ ॥ अवगयतबुत्ता संपत्ता सेसमंतिमुणिणोवि । विहरिय चिरं सुविहिणा आरूढा पुंडरीयगिरिं ।। ८५ ॥ थावच्चापुत्तो इव काउं संलेहणं विहुयकम्मा उप्पन्नविमलनाणा सिद्धा परिनिवुया सवे ॥ ८६ ॥ इय मूलगुणविसुद्धो मोत्तवो नियगुरू न गीएहिं । सम्ममणुवत्तिययो सुमाहुणा पंथगेणेव ॥ ८७ ॥ ॥ शैलकराजर्षिकथानकं समाप्तम् ॥ एवं कुर्वतः साधोर्गुणमाह- एवं गुरुवहुमाणो कयन्नुया सयलगच्छगुणवुड्डी । अणवत्थापरिहारो हुंति गुणा एवमाईया ॥ १३३ ॥ 'एवं' गुरुममुश्चता सन्मार्गाद्यमं च कारयता यतिना 'गुरुवहुमानः' मानसप्रीत्यतिशयः कृतो भवति । तथाहि-द्विविधो गुरुः, सामान्यगुरुः परमगुरुश्च । तत्र सामान्यगुरुरनन्तरो धर्माचार्यादिः । परंपरः पूर्वपूर्वतरपूर्वतमादिचिन्तयाऽनेकविधो यावत् सुधर्मस्वाम्यादिः । परमगुरुभगवास्तीर्थकरः । ततश्चानन्तरगुरुवहुमानेन येनासौ स्थापितस्तम्मिन् वहुमानकृतो भवति । तद्वहुमानेन पूर्वतरे यावदावलिकादिभूते गणधरे, ततस्तदाराध्ये भगवति परमगुरुतीर्थाधिनायके । अत एवोकं परमगुरुणा-"जे गुरुं मन्नए से ममं मन्नए जे ममं मन्नए से गुरु मन्नए" । इत्येवमनेकभेदगुरुबहुमानकृतो भवतीति।

·-- धर्मरक्षप्रमवृत्तिकम् यथा कृतज्ञता चाराधिता भवति । प्रधानश्चायं पुरुषस्य गुणो लोकेऽपि गीयते । यदुक्तम्--"दो पुरिमे धरठ धरा अहवा दोहिंपि धारिया वसुहा । उवयारे जस्स मई उवयरियं जो न पम्हुसद्ध ॥ १॥" लोकोत्तरेऽप्येकविंशतिगुणमध्ये पठित एवेति । तथा सकलगच्छस्य गुणानां वृद्धिराधिक्यं कृतं भवति गुरुममुग्धता । तथा हि-सम्यगाजावर्तिनो गच्छस्य गुरुर्ज्ञानादिगुणान् पर्द्धयत्येव । यदि पुनस्ते शिष्याः-“वाइया संगहिया य भत्तपाणेहिं पोसिया । जायपंसा जहा हंसा पक्षमति दिसोदिसं ॥ १॥" ततस्तान् खलुकमायानवबुद्धय न केवलं न शिक्षयति गुरुः तत्परित्यागं च विधरो, कालिकाचार्यवदिति । तथाऽनवस्था मर्यादाहानिस्तस्याः परिहारकृतो भवति गुरुममुश्चतेति । अयमभिप्रायः-य एक गुरुमल्पदोपमपि मुश्चति, तमन्येऽपि न संगृहन्ति, सूक्ष्मदोपाणां परिहर्तुमशक्यत्वात् । संगृहीतोऽपि न स्थिरो भवति, अत एकाकित्वमालम्बते । तं घ स्वेच्छाचारसुखितमालोक्यान्योऽप्यन्योऽपि तदेवागीकरोति । एवंप्रकारानवस्थापरिट्ता भवति गुरुसेवकेनेति । 'भवन्ति' जायन्ते 'गुणा एवमादयः' अन्येऽपि गुरुग्लानबालवृद्धादीनां विनयवैयावृत्त्यकरणादयः सूत्रार्थागमस्मारणादयोऽपि भूयांसः । इति गाथार्थः ॥ १३३ ॥ एवमकरणे पुनः किं स्यात् ? इत्याह-- इहरा वुत्तगुणाणं विवज्जओ तह य अत्तउकरिसो।अप्पञ्चओजणाणं वोहिविघायाइणो दोसा ॥ १३४ ॥ 'इतरथा' इतरगुरुपरित्यागरूपेण 'उक्तगुणाना' गुरुवहुमानादीनां 'विपर्ययः' अभावोऽबहुमानाकृतज्ञतादिदोपसमायो वा स्यात् । नथा 'आत्मोत्कर्षश्च' आत्मनि सौष्ठवाभिमानश्वानर्थपरंपराकारणं गुरुकुलवासत्यागिनः स्यात् । तथा 'अप्र- त्ययः' अविश्वासश्च 'जनानां' लोकानां साधुविपये स्यात् । यदुत परस्पर विभिन्नानामन्योन्यानुष्ठानदूपकाणामेतेषां न ज्ञायते कोऽपि सत्यवाधलीकवादी वेति । ततश्च को दोप ? इति चेदुच्यते, पोधिविधातः प्रेत्यजिनधर्मप्रात्यभावस्तेपां व्यलीकभाजा, तन्निमित्तभूतस्य यतेरपि, आदिशब्दानावपातश्च । सम्यग्दर्शनाभिमुखानां चारित्राभिमुसाना च स्यात् । एते 'दोपाः' दूपणानि गुरुत्यागकारिणां भवन्ति । इति गाथार्यः ॥ १३४ ॥ ननु पूर्व क्रियास्वप्रमादः चारित्रिणो लिङ्गमुक्तम् , इदानीं तु प्रमादवानपि गुरुश्चारित्रवानेवेति न मोक्तव्य इत्यु- च्यते तत्कथं न पूर्वापरविरोधः ? सत्यम् , अप्रमादश्चारित्रिणो लिङ्गं तदविनाभावित्वेनोक्तं, बढेधूमवत् । दृश्यते च क्वापि निर्दग्धेन्धनोऽवष्टब्धो वा धूमं विना वह्निः । एवं प्रमादिनोऽपि चारित्रमित्यत एवाह- वकुसकुसीला तित्थं दोसलवा तेसु नियमसंभविणोजइ तेहिं वजणिज्जो अवजणिज्जो तओनस्थि॥१३५॥ यदि वेह पञ्चविधा यतयः-पुलाका', वकुशाः, कुशीलाः, निर्ग्रन्थाः, स्नातकाश्च । तत्र नियमेनाप्रमादिनो निम्रन्थाः स्नातकाच, कि तु ते कदाचिदेव श्रेणिमस्तकारोहणे केवलज्ञानोत्पत्ती च भवन्तीति न तीर्थप्रवाहहेतवः । पुलाकोऽपि कदाचिदेव लब्धिसद्भावे संभवतीति चेतस्थाधायाह 'बकुसकुसीला" गाहा। तत्र बकुशाः शरीरोपकरणविभूपाकारिणः । यदाह-"उवगरणदेहचोक्खा रिद्धीजसगारवा सिया निच्चं । वहुसवलछेयजुत्ता निग्गंथा वाउसा भणिया ॥ १॥" कुशीलाः सातिचारज्ञानादिगुणाः । यदाह-"आसेवणा कसाए दुहा कुसीलो दुहावि पंचविहो । नाणे दंसण चरणे तवे य अह सुहुमए चैव ॥१॥ इह नाणाइकुसीलो उवजीवं होइ नाणमाईणि । अह सुहमो पुण तुस्सं एस तवस्सित्ति संसाए ॥२॥" एत एव सर्वतीर्थकृतां तीर्थसन्तानकारिणः संभवन्ति, अपरविकल्पानारभावात् । ततः किम् ? इत्याह 'दोप- लवाः' सूक्ष्मदोषाः तेषु' बकुशकुशीलेषु नियमसंभविनः । यतस्तेषां गुणस्थानके प्रमत्ताप्रमत्ताख्येऽन्तर्मुहर्तकालावस्था- यिनी । ततो यदा प्रमत्तगुणस्थानके वर्तते तदा प्रमाद्यपि चारित्रवानेव, यावत्सप्तमप्रायश्चित्तापिराधम् । ततः परमचा- रित्रः स्यात् । उक्तं च-"छेयस्स जाव दाणं ता वयमेगंपि नो अइक्कमइ । एगं अइकमंतो अइफमे पंचमूलेण ॥१॥" अत एव पार्श्वस्थादीनामपि केषांचिच्चारित्रमिष्यते । यतोऽभाणि-"पामत्थाईयाणं अब्भुठुत्ताण जेसि पच्छित्तं । मूला- ईयं भणियं ते निचरणा न उण अन्ने ॥१॥" तदेवं वकुशकुशीलेषु नियमभाविनो दोपलवाः, यदि च तैर्वर्जनीयो यतिः स्यात् , अवर्जनीयस्ततो नास्त्येव । तदभावे तीर्थस्याप्यभावप्रसङ्गः । इति गाथार्थः ॥ १३५ ॥ अस्योपदेशस्य फलमाह- इय भावियपरमत्था मज्झत्था नियगुरुं न मुंचंति । सवगुणसंपओगं अप्पाणमिवि अपेच्छंता ॥१३६॥ 'इति' पूर्वोक्तप्रकारैर्भावितो मनसि परिणामितः परमार्थो यथावस्थितपक्षो यैस्ते तथा, 'मध्यस्थाः' कुमाहाद्यदूषिता: 'निजगुरुं' आत्मीयधर्माचार्य 'न मुञ्चन्ति' नैव व्युत्सृजन्ति, 'सर्वगुणसंप्रयोग' समग्रगुणसामग्रीमात्मन्यपि 'अपश्यन्ता' अनवलोकयन्तः । इयमत्र भावना-मध्यस्थो बुद्धिमानालोचयति-"दुकरयं खु जहुत्तं जहुत्तवायठिया विसीयन्ति । १ "उपजीवी" इत्यपि ॥ - ·- -- धर्मरक्षपसवृत्तिकम् एस नियओ हु मग्गो लहससीए धरणसुद्धी ।। १॥" ग्यमपि मदीयो गुरुरुत्सर्गापवादवेदी, यथाशक्तिक्रियापरः, शुद्ध- मार्गोपदेष्टा, सदावतुलनासारः, प्रकृष्टकष्टकारिणागुपवृहकः, साहाय्यकर्ता च पूजापात्रं ज्ञानवताम् । यत उक्तम्-"तुच्छं वपुः संहननं कनिष्ठं वीर्यं न चर्य किल कालदोषात् । तथाऽपि धर्माय कृतप्रयत्नाः कथं न पूज्या विदुषां मुनीन्द्राः ? ॥१॥" भत एनं परमोपकारिणमादरेणाराधयामि । यत एवमागमः-"जहा हि यगी जलणं न मंसे नाणाहुई मंत- पयाभिसिनं । एवायरियं उवचिडएजा अशंतनाणोवगओवि सत्तो ॥१॥ जसंतिए धम्मपयाइँ सिक्खे तस्संतिए वेणइयं पउंजे । सकारए सिरमा पंजलीओ कायगिराहो मणसावि निच्चं ॥ २॥" एत्रमागमबहुमानानिजगुरुं सम्यगाराध- यन्ति । इति गाथार्थः ॥ १३६ ॥ अन्य गुरुत्यागकारी निश्चितं गुरोरवज्ञा विधत्ते, ततश्चानर्थमागमस्मारणेन दर्शयन्नाह- एवं अवमन्नंतो वुत्तो सुत्तमि पावसमणोत्ति । महमोहबंधगोवि य खिसंतो अपडितप्पंतो ॥ १३७ ॥ 'एन' प्रस्तुतं गुरुं 'अवमन्यमानः' हीलयन् साधुरिति गम्यते, 'उक्तः' भणितः 'सूत्रे' सिद्धान्ते 'पापश्रमणः' कुत्सि- तयतिः 'इतिः' उपप्रदर्शने । तच्चेदं सूत्रम्-"आयरियउवग्झाएहि सुत्तं विणयं च माहिए । ते चेव खिंसइ बाले पावस- मणेनि दुचइ ॥ १॥ आयरियउवज्झायाणं सम्मं नो पडितप्पइ । अप्पडिपूयए थद्धे पावसमणेत्ति वुच्चइ ॥२॥" तथा 'महामोहबन्धकः' प्रकृष्टमिथ्यात्वोपार्जकश्च, अपिशव्दः सूत्रान्तरं संभावयति, किं कुर्वन् ? 'खिसंतो' इति गुरोनिन्दा कुर्वन् 'अपडितप्पंतो' इति तेषा वैयावृत्त्यादावादरमकुर्वन्निति । सूत्रान्तरं चावश्यके त्रिशत्सु मोहनीयस्थानेषु पठ्यते- "आयरियउवज्झाए खिसइ मंदवुद्धीए । तेसिमेव य नाणीणं सम्म नो पहितप्पइ ॥१॥" क्रियापदं च पर्यन्ते "महा- मोहं पकुबई" इति । रओ भणितम् । इति गाथार्थः ॥ १३७ ।। आह गुरो' सामर्थ्याभावे यदि शिष्योऽधिकतरं तपः करोति तत्किं युक्तमाहोस्विदयुक्तं ? गुरोर्लाघवहेतुत्वात् , इत्यत्रो- च्यते, गुरुसन्निधौ युक्तमेव, गुरोगौरवहेतुत्वात् । तथा हि सदाचारे चारिणि शिष्ये भवत्येव गुरोः साधुवादः, पुत्रे पितुरिव । किन्तु- सविसेसपि जयंतो तेसिमवन्नं विवज्जए सम्मं । तो दंसणसोहीओ सुद्धं चरणं लहइ साहू ॥ १३८॥ 'सविशेष' शोभनतर, अपिशब्दात् समानमपि । किं मत्तोऽप्येपोऽधिकं करोतीति भावनया 'यतमानः' सदनुष्ठानो- घोगवान् 'तेषां' गुरूणां 'अवज्ञा' अभ्युत्थानाधकरणरूपां 'वर्जयति' न करोति 'सम्यक्' शुद्धपरिणामो भावसाधुरिति प्रकृतत्वात् । ततश्च दर्शनशुद्धेहेतोः 'शुद्धं' अकलवं 'चरणं' चारित्रं 'लभते' प्रामोति साधुः, भावमुनिरिति । अयमन भावार्थ:-सम्यक्त्वं ज्ञानचरणयोः कारणम् । यत एवमागमः-"नादसणस्स नाणं नाणेण विणा न हुंति चरणगुणा । अगुणस्स नत्थि मोक्खो नत्थि अमुक्खस्स निघाणं ॥१॥" तच्च गुरुवहुमानिन एव भवति, अतो दुष्करकारकोऽपि तस्मिन्नवज्ञा न विदध्यात् , तदाज्ञाकारी च भूयात् । यत उक्तम्-"छठमदसमदुवालसेहिं मासद्धमासखमणेहिं । अक- रतो गुरुवयणं अणंतसंसारिओ होइ ॥ १॥” इति गाथार्थः ॥ १३८ ॥ अथ साधुधर्मलिङ्गनिगमनं, तत्फलं चाभिधित्सुराह- इय सत्तलक्खणधरो होइ चरित्ती तओय नियमेण । कल्लाणपरंपरलाभजोगओलहइ सिवसोक्खं ॥१३९॥ 'इतिः' उपप्रदर्शने । पूर्वोपदर्शितसप्तसंख्यलक्षणधरो भवति 'चारित्री' भावसाधुः । 'तओ' इति स कः ? चशब्दोऽव- धारणे । स एव, नान्यः कल्याणपरंपरा सुदेवत्वसुमनुजत्वादिरूपा, तस्या लाभः प्राप्तिः, तद्योगात्तत्संवन्धत्वात् 'लभते' अवाप्नोति 'शिवसौख्यं सिद्धिर्म । इति गाथार्थः ॥ १३९ ।। उक्त श्रावकसाधुसंवन्धभेदाद्विधा धर्मरत्नम्, इदानी कः कीदृगिदं कर्तुं शक्नोति ? इत्येतदाह- दुविहंपि धम्मरयणं तरइ नरो घेत्तुमविगलं सो उ।जस्सेगवीसगुणरयणसंपया सुत्थिया अस्थि ॥१४॥ 'द्विविधं द्विप्रकारं, न पुनरेकतरमेवेत्यपेरर्थः । 'तरति' इत्यनेकार्थत्वाद्धातूनां शक्नोति 'नरः' इति जातिनिर्देशान्नर. जातीयो जन्तुः, न पुनः पुमानेवेति, 'ग्रहीतुं' उपादातुं अविकलं (संपूर्ण) स एव, तुशब्दस्यावधारणार्थत्वात् । यः कथंभूतः ? इत्याह-यस्याप्येकविशतिगुणरलसंपदादिप्रतिपादिता विशेषणविभूतिः 'सुस्थिता' कुवोधाद्यदूपितत्वान्निरु- पद्रवा 'अस्ति' विद्यत इति । ननु पूर्वमुक्तमेवैकविंशतिगुणसमृद्धो योग्यो धर्मरत्नस्येति, तत्किं पुनरिदमुच्यते ? सत्यं, पूर्व योग्यतामात्रमुक्तं, यथा बालत्वेऽपि वर्तमानो राजपुत्रो राज्याई उच्यते, संप्रति करणशक्तिरप्यस्याभिधीयते- प्रौढीभूतो राजपुत्रः कर्तुं शक्नोत्येतावद्राज्यम् । इति गाथार्थः ॥ १४० ।। एवं च स्थिते विशेषतः पूर्वाचार्याणां श्लाघामाह- ता सुट्टु इमं भणियं पुवायरिएहिं परहियरएहिं । इगवीसगुणोवेओ जोगो सइ धम्मरयणस्स - ? A ·? धर्मरक्षासवृत्तिकम् थत एभिर्गुणैर्युक्तो धर्म कर्तुं शक्नोति । ततः 'सुष्टु' शोभनमिदं 'भणित' उर्फ 'पूर्वाधायें: अतीतसिमिः पाहिक रतैः' अन्यजनोपकारकरणलम्पटैः । किं तत् ? इत्याह-एकविंशतिभिर्गुणरुपेतो युक्तो 'योग्यः' उचित! 'सत्' सदा धर्मरक्षस्य' उक्तस्वरूपस्य । इति गाधार्थः ॥ १४१ ॥ अथ प्रकृतप्रकरणार्थमनुवदन्नुपमहारगाथायुग्ममाह- धम्मरयणोच्चियाणं देसचरित्तीण तह चरित्तीणं । लिंगाई जाइं समए भणियाई मुणियतत्तेहि ॥१४२॥ तेसि इमो भावस्थो नियमइविभवाणुसारओ भणिओ। सपराणुग्गहहेउं समासओ संतिसूरीहिं॥१३॥ 'धर्मरनोचिताना' उक्तस्वरूपाणां 'देशचरित्रिणां' (देश) विरतानां, तथा 'चरित्रिणां' सर्वविरताना 'लिङ्गानि' चिहानि यानि 'समये' सिद्धान्ते 'भणितानि' अभिहितानि 'मुनिततत्वैः' अपयुद्धसिद्धान्तसनावः । तेषां 'अयं एक. स्वरूपो 'भावार्थः तात्पर्य 'निजमतिविभवानुसारतः' स्वबुद्धिसंपदानुरूपं 'भणितः' सिद्धान्ताम्भोधेः पारस्य लउधुमश- क्यत्वात् यावदेवाचवुद्धं तावदेव भणितमिति भावः । किमर्थं पुनरियान् प्रयासः कृतः ? इत्याह-स्वपरयोरनुग्रह उप- कारः, स एव हेतुः कारणं यस्य भणनस्य तत् 'स्वपरानुग्रहहेतु' । सोऽप्यागमादेव भविष्यतीति चेन, तत्रागमे कोऽप्यर्थः कापि भणिता, तमल्पायुपोऽल्पमेधसश्चैदंयुगीना नावगन्तुमीशा इति समासतोऽल्पप्रन्धेन भणितः का? त्याह-शान्ति- प्रधानाध्यस्थसुस्थतीभिः सूरिभिराचार्यः । इति गाथायुग्मार्थः ॥ १४२ ॥ १४३ ।। १ "धम्मरयणस्थियाण देसविरत्तीण" इस्यपि। २ "धर्मरताधिन" इत्यपि ॥ अथ शिष्याणामर्थित्वोत्पादनायोक्तशाखार्थपरिज्ञानस्य फलमुपदर्शयन्नाह जो परिभावइ एयं सम्मं सिद्धतगन्भजुत्तीहि । सो मुत्तिसग्गलग्गोकुग्गहगत्तेसु नहु पडइ ॥१४४॥ 'यः कश्चिल्लघुकर्मा 'परिभावयति' सम्यगालोचयति 'एनं' पूर्वोक्तं धर्मलिङ्गभावार्थ 'सम्यम्' मध्यस्थमावेन सिद्धान्त- गर्भाभिरागमसाराभियुक्तिभिरुपपत्तिभिः 'सा' प्राणी मुक्तिमार्गे निर्वाणनगराध्वनि लग्नो गन्तुं प्रवृत्तः कुग्रहा दुप्पमाभा- विनो मतिमोहविशेषास्त एव गर्ता अवटा गतिविधातहेतुत्वादनर्थजनकत्वाच्य, तेषु नैव पतति । हुशब्दस्यावधारणार्थ- स्वात् । अत एव सुखेन सन्मार्गेण गच्छति । इति गाथार्थः ॥ १४४ ॥ उक्त प्रकरणार्थपरिभावनस्यानन्तरफलम् , , अधुना इय धम्मरयणपगरणमणुदियहं जे मणमि भावेति। ते गलियकलिलपंका नेवाणसुहाई पावेति ॥१४५॥ 'इय' शब्द इतिशब्दार्थे प्राकृते दृश्यते । इत्यनन्तरोक्तं धर्मरत्नमुक्तान्वर्थम् , तत्प्रतिपादकमफरणं शास्त्रविशेषो धर्म- रत्नप्रकरणं 'अनुदिवस' प्रतिदिनं, उपलक्षणत्वात् प्रतिसन्ध्यं प्रतिप्रहरमित्यपि द्रष्टव्यम् । 'ये' केचिदासनमुक्तिगमा 'मनसि' हृदये 'भावयन्ति' विवेकसारं चिन्तयन्ति 'ते' शुभशुभतराध्यवसायभाजो, गलितोऽपेतः कलिलपङ्कः पातकमलो- करो येभ्यस्ते तथाविधाः 'निर्वाणसुखानि' अपवर्गशर्माणि 'प्रामुवन्ति' लभन्ते । कीदृशानि पुनस्तानि ? इति घेवुथ्य- ते-"नवि अस्थि माणुसाणं तं सोक्खं नवि य सबदेवाणं । जे सिद्धाणं सोक्खं अघावाहं उवगयाणं ॥१॥ जह नाम कोइ मेच्छो नगरगुणे बहुविहेवि जाणतो। न चएइ परिकहेउं उवमाए तहिं असंतीए॥२॥ इय सिद्धाणं सोक्खं अणो- वम नत्थि तस्स ओवम्मं । किंचि विसेसेणेत्तो सारिक्खमिणं सुणह वोच्छं ॥३॥" तञ्च सास्यमिदम्--"वेणुवीणामृद- गादिनादयुक्तेन हारिणा । श्लाघ्यस्मरकथावद्धगीतेन स्तिमितः सदा ॥१॥ कुटिमादौ विचित्राणि दृष्ट्वा रूपाण्यनुत्सुकः। लोचनानन्ददायीनि लीलावन्ति स्वकानि हि ॥ २॥ चन्दनागुरुकर्पूरधूपगन्धान्वितस्ततः । पुटवासादिगन्धांश्च व्यकमा- घाय निस्पृहः ॥ ३ ॥ नानारससमायुक्तं भुक्त्वाऽन्नमिह मात्रया । पीत्वोदकं च तृप्तात्मा स्वादयन्स्वादिमं शुभम् ॥ ४॥ मृदुतूलीसमाक्रान्तदिव्यपर्यवसंस्थितः । सहसाम्भोदसंशब्दश्रुतेर्भयघनं भृशम् ॥ ५ ॥ इष्टभार्यापरिष्वक्तस्तद्रतान्तेऽथ- वानरः । सर्वेन्द्रियार्थसंप्राप्त्या सर्वावाधानिवृत्तिजम् ॥ ६॥ यद्वेदयति शं हृद्यं प्रशान्तेनान्सरात्मना । मुक्तात्मनस्ततोऽनन्तं सुखमाहुर्मनीपिणः ॥ ७ ॥” इति संभाव्यते । एवमागमार्थपरिभावनपराणां संवेगातिरेकात्कालसंहननतथाभव्यत्वादि- सामग्रीवशात्पारंपर्येणापवर्गप्राप्तिः। इति गाथार्थः ॥ १४५ ॥ परंपरफलमाह- - ॥ इति स्वोपज्ञवृत्तिसहितं धर्मरत्नप्रकरणं समाप्तम् ॥ (

·--
।। श्री शरवेश्वर पार्श्वनाथाय नमः ॥
बृहद्गच्छीय श्रीमद् रत्नशेखरसूरि संदृब्ध
स्वोपज्ञवृत्ति सहित
गुणानकमारोह
पुनर्मुद्रण प्रकाशक
दिव्य दर्शन ट्रस्ट
C/o कुमारपाल वि शाह
६८-गुलालवाडी, मुबई-४०० ००४
मूल्य
वीर स २५०८
वि स २०३८

·प्राक्कथन (गुणस्थानक्रमारोह) १४ गुणस्थानको के क्रम से आत्मविकास के निम्नस्तर से चरम उत्कर्ष का निरूपण यह जैन महर्षियो की अद्भुत देन है। विकास की कोई भी अवस्था इस प्रक्रिया मे अस्पृष्ट नहीं रह जाती। इस प्रक्रिया का सक्षिप्त किन्तु परिपूर्ण वर्णन करने वाली यह लघु कृति गुणस्थानक क्रमारोह आचार्य श्री रत्नशेरवर सूरि महाराज की कीर्तिलता बनकर मुमुक्षुओ को आज तक सद्बोध का फल वितीर्ण कर रही है। मूलगाथा और उसके सस्कृत स्वोपज्ञ विवरण सहित यह ग्रथ कई वर्ष पूर्व देवचन्द लालभाई पुस्तकोदार फण्ड (सूरत) इस सस्था से प्रकाशित किया गया था। जो कई वर्षों से अप्राप्य भी था। अध्येता वर्ग इसके पुन प्रकाशन की आवश्यकता को महसूस कर रहा था। सिद्धान्त महोदधि स्व आचार्यदेव श्रीमद विजय प्रेम सूरीश्वर महाराज के पट्टालकार न्याय विशारद आ श्री विजय भुवन भानु सूरि महाराज की पुनीत प्रेरणा और आशिर्वाद से हम इस महत्त्वपूर्ण कृति का प्रकाशन करने मे समर्थ हुये हैं। इस कार्य में प्रत्यक्ष एव परोक्ष सहायता करने वाले सत्पुरुषो के प्रति हम पूर्णतया कृतज्ञ हैं। मुमुक्षु वर्ग इस ग्रन्थ का अध्ययन कर के उत्तरोत्तर गुणसवर्धन करे यही एक मगल कामना । विषयानुक्रमः लोकाङ्क ५२-५३ ५४-५९ २ ३ ६०-६६ ३ ६७-७१ ७४-८० विपय पृष्ठाङ्क गुणस्थानाभिधानानि मिथ्यात्वगुणस्थाननिरूपणम् सास्वादननिरूपणम् मिश्रनिरूपणम् अविरतिसम्यग्दृष्टिनिरूपणम् ४ देशविरतिनिरूपणम् प्रमत्तनिरूपणम् अप्रमत्तनिरूपणम् अपूर्वादिनिरूपणम् उपशमकस्वरूपम् क्षपकस्वरूपम् श्लोकाङ्क विपय पृष्ठाङ्क २-४ ध्यातृस्वरूपम् १२ ५-९ प्राणायामस्वरूपम् १३ १०-१२ शुक्लध्यानाद्यभेदस्वरूपम् १४ १३-१७ अनिवृत्तिस्वरूपम् १५ १८-२३ शुक्लध्यानद्वितीयभेदस्वरूपम् १६ २४-२५ सयोगिस्वरूपम् १७ २६-३१ अयोगिस्वरूपम् २० ३२-३६ सिद्धस्य गतिसिद्धि २१ ३७-३८ सिद्धस्वरूपम् २२ ३९-४७ सिद्धस्वरूपम् २२ ४८-५१ ६ ७ ९ ८१-१०२ १०३-११८ ११९-१२४ १२५-१२७ १२८-१३६ १० १० १० ·॥ श्रीजिनाष नमः ॥ ॥अथ श्रीगुणस्थानक्रमारोहवृत्तिः प्रारभ्यते॥ ? २ नमस्कारम्य प्र० । - . (कर्ता भीरमशेखरत्रिक) अहेपदं हृदि ध्याखा, गुणस्थानविचारिणाम् । अनुष्टुभामियं वृत्ति-लिख्यते भवणिवत् ॥ १॥ तत्रादौ मलार्थमयी- दैवतननस्कारसम्बन्धाविर्भावकमाघपद्यमार- गुणस्थानकमारोह-हतमोहं जिनेश्वरम् । नमस्कृत्य गुणस्थान-स्वरूपं किञ्चिदुच्यते॥१॥ न्यान्या-यत्र यत्र पूर्वाप्राप्तगुणविशेषाविर्भावो भवति तत्तद्गुणस्थानमित्युच्यते, तानि गुणस्थानानि, तेषा स्वरूप, किविद्-अल्पमात्रमुच्यत इति सम्बन्धः किं कृत्वा ? 'नमस्कृत्य' प्रणिपत्य जिनपर श्रीसर्वज्ञ, कथंभूत ? 'गुणस्थानकमारोहहतमोई गुगम्यानानां क्रमो गुणस्थानक्रमः, गुणस्थानक्रमेणारोहणे गुणस्थानक्रमारोहः, गुणस्थानकमारोहेण-क्षपकण्यारोहैलक्षणेन हतो १ देवता प्र०। ३ आरोहण प्र.। ५ रोहणेन प्र० । मोहो येन स तथा तं गुणस्थानक्रमारोहहतमोह, क्षपकश्रेण्यारोहकमेणव माहो हन्यते, यदाह वाचकमुख्यः " पूर्व करोत्यनन्ता- नुबन्धिनाम्नां क्षयं कषायाणाम् । मिथ्यात्वमोहगहनं, क्षपयति सम्यकस्यमिथ्यात्वम् ॥ १ ॥ सम्यक्त्वमोहनीय, क्षपयत्यष्टावत: कपायांच । क्षपपति ततो नपुंसक-चदं स्त्रीमेदमय तस्मात् ॥२॥ हास्यादि ततः पदकं, क्षपयति तस्मान पुरुषवेदमपि । सज्वलनानपि हत्वा, प्राप्नोत्पथ वीतरागत्वम् ॥ ३ ॥ आह-ननु हतमोहमित्यत्रोक्तं, न ोकस्यैर मोहस्य घोतेन जिनेश्वरत्व- मुपपद्यते, किन्तु मानावरणदर्शनावरणान्तरायाणामपि पाते जिनेश्वरन्वं स्यात् तत्कथमिति, अत्रोच्यते--अष्टस्वपि कर्मस मोहस्यैव प्राधान्यं, गत 'अक्खाण रसणी फम्माण मोहणी तह वयाण वंभवयं । गुत्तीण य मणगुत्ती, चउरो दुक्खेण जिप्पंति ॥२॥" मोहे हते शेषकर्माणि सुखहतान्येच, यदागमः .--"जह मत्थयमईए, हयाए सम्मए तलो । तह कम्माणि हम्मंनि, मोहणिजे खयं गए ॥१॥" ततो मोहधाते शंषघातिनां घातोऽवश्यंभाव्येवेति न दोषः ॥१॥ अथ चतुर्दशसंख्यानां गुणस्थानकानां नापोन्येव लोकचतुष्टयेनाह- चतुर्दशगुणश्रेणि-स्थानकानि तदादिमम्। मिथ्यात्वाख्यं द्वितीयं तु, स्थानं साखादनाभिधम् ॥२॥ तृतीयं मिश्रकं तुर्य,- सम्यग्दर्शनमव्रतम् । श्राद्धत्वं पञ्चमं पष्ठ, प्रमत्तश्रमणाभिधम् ॥३॥ १ घाते प्र०। * अक्ष्णा रसना कर्मणा मोहनीय व्रताना तथा ब्रह्मवतम् । गुप्तीना च मनोगुप्ति चत्वारि दुखेन जीयन्ते ॥ १ ॥ * यथा मस्तकसूच्या हताया हन्यते ताल । तथा कर्माणि हन्यन्ते, मोहनीये क्षयं गते ॥१॥ २ नामानि प्र० । सप्तमं स्वप्रमत्तं चा-पूर्वात्करणमष्टमम् । नवमं चानिवृत्त्याख्यं, दशमं सूक्ष्मलोभकम् ॥ ४ ॥ एकादशं शान्तमोह, द्वादशं क्षीणमोहकम्। त्रयोदशं सयोग्याख्यमयोग्याख्यं चतुर्दशम्॥५॥ चतुर्भिः कुलकर व्याख्या-इह हि भव्यजीवानां सिद्धिसौधाधिरोहणार्थ गुणश्रेणिरिख निःश्रेणिस्तस्यां च पदन्यासास्पदस्थानीयानि यानि गुणाद्गुणान्तरमाप्तिरूपाणि स्थानानि-विश्रामधामानि चतुर्दशसंख्यानि, तेषां नामानि यथा--प्रथमं मिथ्यात्वगुणस्थानकं १, द्वितीयं सास्वादनगुणस्थानक २, तृतीयं मिश्रगुणस्थानकं ३, चतुर्थमविरतसम्यग्दृष्टिगुणस्थानकं ४, पश्चम देशविरतिगुणस्थानकं ५, षष्ठं ममत्तसंयतगुणस्थानकं ६, सप्तममप्रमत्तसंयतगुणस्थानकं ७, अष्टमं निवृत्तिबादर ( अपूर्वकरण ) गुणस्थानक ८, नवमं अनि- वृत्तिवादरगुणस्थानकं ९, दशम सूक्ष्मसंपरायगुणस्थानकं १०, एकादशमुपशान्तमोहगुणस्थानकं ११, द्वादशं क्षीणमोगुणस्था- नक १२, त्रयोदर्श सयोगिकेवलिगुणस्थानकं १३, चतुर्दशमयोगिकेवलिगुणस्थानक १४ मिति २-३-४-५॥अथ-मथमं व्यक्ताव्यक्त- मिथ्यात्वस्वरूपमाह-- अदेवायुर्वधर्मेषु, या देवगुरुधर्मधीः । तन्मिथ्यात्वं भवेध्यक्त-सव्यक्तं मोहलक्षणम् ॥ ६ ॥ व्याख्या या स्पष्टचैतन्यानां संशिपचेन्द्रियादिजीवानामदेवागुर्वधर्मेषु क्रमेण देवगुरुधर्मबुद्धिः संपधने, तद्वयक्तं मिथ्यात्वं

·॥२॥
श्रीगुणस्थानकमारोहः
भवति, उपलक्षणात् -*जीवाइपयन्येमुं, निणोवहेमु जा अमाहणा । सदहणारि म मिच्छा, विपरीअपरूषणा जा य॥१॥
संमयकरणं ज चिअ, जो तेम अणायरो पयन्यमु । त पञ्चविहं मिन्छ, तदिट्टी मिच्छट्ठिी अ॥ २ ॥ एतत्पशाविधमपि मिथ्यात्वं
व्यक्तमेव, अथवा+आभिग्गहिअमणाभि-गदियं तहाभिनिगेमिअ चेव । ससहभगणाभाग, मिच्छत्तं पंचद्दा होइ ॥१॥
इत्यत्रापि यदेकमनाभोगिकमिथ्यात्वं तदव्यक्तं, शेपमिथ्यात्वचतुष्टयं तु व्यक्तमेव, तथा-1दसविहे मिच्छत्ते पन्नने, तनहा-धम्मे
यम्मसन्ना, धम्मे अधम्मसन्ना, उम्मग्गे मगसन्ना, मग उम्मणसना, अजीम जीवमन्ना, जीव, अजीवसन्ना, असाहुमु साहसमा,
साहुमु असाइमन्ना, अमुतेसु मुत्तसन्ना, मुत्तेसु अगुत्तसन्ना । इत्येवमादिकमपि यन्मिथ्यात्वं तद्यक्तमेत्र, अपरं तु यदनादिकालं
यावन्मोहनीयप्रकृतिरूप मिथ्यात्वं सद्दर्शनरूपात्मगुणान्छादक जीदेन सह सदाऽविनाभावि भवति, नदव्यस्त पिध्यात्वमिनि ॥ ६ ॥
अय मिथ्यात्वस्य गुणस्थानकत्वमाह-
.
* जीवादिपदार्थेषु निनोपदिष्टेषु या अश्रद्धा । श्रद्धाऽपिच मिय्या, विपरीतप्ररूपणा या च । १ । सशयकरण यदेव, यम्तेषु अना-
दर पदार्थेषु । तत् पञ्चविध मिथ्यात्व, तदृष्टिमिथ्यादृष्टिश्च ॥ २ ॥ + आभिग्रहिकमनाभिमहिक तथाऽऽभिनिवेशिकमेव । साशयिकमनाभोगिक
मिथ्यात्वपञ्चधा भवति । १ । । दशविध मिथ्यात्व प्रज्ञप्तम् , तद्यथा-अधर्मे धर्मसज्ञा १ धर्म अधर्मसंज्ञा २ उन्मागें मार्गसज्ञा ३ मागें उन्मार्गमंशा
४ अनीवेषु जीवतज्ञा ५ जीवेषु अजीवसज्ञा ६ असाधुषु साधुसज्ञा ७ साधुपु असाधुसज्ञा ८ अमूर्तेषु मूर्तसना ९ मृतेषु अमूर्तसज्ञा १
१ अमग्ग । प्र० । २ अनीवे । प्र० । ३ नीवे प्र० ।
अनायव्यक्तमिथ्यात्वं, जीवेऽस्त्येव सदा परम् । व्यक्तमिथ्यात्वधीप्राप्ति-र्गुणस्थानतयो-
च्यते ॥७॥
व्याख्या---अनादि च तदन्यक्त च अनाद्यव्यक्तं, तच तन्मिथ्यासं च अनाद्यन्यक्तमिध्यावं 'जी' माणिनि अध्यन-
हारराशिवर्तिनि 'सदा सर्वदाऽप्यस्त्येव, परं व्यक्तमिथ्यात्वस्य-पूर्वोक्तस्वरूपस्य वीवुद्धिस्तत्माप्तिरेव गुणस्थानतयोच्यत इति। आह-
ननु '* सबजिअठाण मिन्छे' इति मिथ्यादृष्टौ सर्वाण्यपि जीवस्थानानि लभ्यन्ते, तत्कथ व्यक्तमिथ्यात्वधीप्राप्तिरेव प्रयमगुणस्थान-
तामाप्नोति ? इत्यत्रोच्यत — सर्वे भावाः सर्वजीवैः प्राप्तपूर्वा अनन्तशः' इति वचनात् ये प्राप्तव्यक्तमिथ्यात्वबुद्धयो जीवा व्यवहार-
राशिवर्तिनस्त एव प्रथमगुणस्थाने लभ्यन्ते, न त्वव्यवहारराशिवर्तिनः, तेपामव्यक्तमिथ्यात्वस्यैव सद्भावादित्येदोपः॥ ७ ॥ अथ
मिथ्यात्वदूषणमाह-
मद्यमोहाद्यथा जीवो, न जानाति हिताहितम् । धर्माधर्मो न जानाति, तथा मिथ्यात्व-
मोहितः ॥८॥
* सर्वजीवस्थानानि मिथ्यात्वे
१ गुणस्थानस्या । प्र० । २ अन्ततो निगोदावस्थायामपि तथाभूताव्यकस्पर्शमात्रप्रतिप्रत्तिरविपर्यस्तापि भवति इति मळ्यगिरिपादाः
पडशीतिवृत्तौ । कर्मस्तवविवरणादावप्येवमेवोतध्येयम् ।
व्याख्या-यथा 'जीवो ' मनुष्योदिमाणी ' मद्यमोहाद् 'मदिरोन्मादात् हितं वाऽहितं वा किमपि न जानाति, नष्टचैत-
न्यवत्, तथा मिथ्यात्वमोहितो जीवो धर्माधर्मों सम्यग्न जानात्यज्ञानत्वात्, यदाह-मिथ्यात्वेनालीढचित्ता नितान्तं, तत्त्वातत्त्वं जा-
नते नैव जीवाः । किं जात्यन्धाः कुप्रचिद्वस्तुजाते, म्यारम्यव्यक्तिमासादयेयुः ? ॥ १॥ इति ॥ ८ ॥ अय मिथ्यात्वस्य
स्थितिमाह-
अभव्याश्रितमिथ्यात्वे- नाद्यनन्ता स्थितिर्भवेत् । सा भव्याश्रितमिथ्यात्वे-ऽनादिसान्ता
पुनर्मता ॥९॥
व्याख्या-अभव्यजीवानाश्रित्य मिथ्यात्वे-सामान्यनाव्यक्तमिथ्यात्वविषयेऽनाद्यनन्ता स्थिनिर्भवति, तथा सैव स्थिति-
भव्यजीवान पुनराश्रित्यानादिसान्ता पुनर्मता-समता, यदाह-*मिच्छत्तमभवाणं, तमणाइमणंतयं मुणेयई । भदाणं तु अणार,
सपज्जवसियं तु मिच्छत्तं ॥१॥” इयं च स्थितिः सामान्येन मिथ्यात्वमाश्रित्य दर्शिता, यदि पुनर्मिध्यान्वगुणस्थानस्य स्थितिविचार्यते
तदा अभव्यानाश्रित्य साधनन्ता भव्यानाश्रित्य सादिसान्तेनि । तदा मिथ्यात्वगुणस्थानस्थो जोबो विंशत्युत्तरशतवन्धमायोग्यकर्मण-
कृतीनां मध्यातीर्थकृत्कर्माहारक्यावन्धात्सप्तदशोत्तरशतवन्धकः, तथा द्वाविंशत्युत्तरशतोटयमायोग्यकर्मप्रकृतीनां मध्यात् मिश्रसम्य-
क्वाहारकट्टिकर्तार्थकृत्कर्मेतिपञ्चमकृतीनामनुदयात्सप्तदशोत्तरशतवेदिता, अष्टचत्वारिंशदधिकशतसत्ताको भवति ॥ ९ ॥ इति
१ मनुष्यादिदा । प्र० । २ नष्टचैतन्यत्वात् । प्र। ३ सम्पत्ते । प्र० । * मिथ्यात्वमभन्याना तदनाचनन्त गुणितन्यम् । भन्याना
विभपया मिथ्यात्वम् ॥ १ ॥

·श्रीगुणस्थानकमारोहः गर्म पुणस्थानम् ॥ १ ॥ अथ द्वितीय-सास्वादनगुणस्थानमूलकारणभूतीपशमिकसम्यक्त्वस्वरूपमार-- अनादिकालसंभूत-मिप्याकर्मोपशान्तितः। स्यादौपशमिकं नाम, जीवेसम्यक्त्वमादितः॥१०॥ ज्याख्या'जी' भव्यंजीवविषये 'अनादिकालसंभूतमिध्याकर्पोपशान्तितोऽनादिकालोअवमिध्यात्वकोपभमादादिसो अन्धिभेदकरणकालादौपशमिकं नाम सम्पत्वं स्यादिति सामान्योऽर्यः, विशेषार्थस्त्वयम्-औपसमिकं सम्यक्त्वं द्विधा, एफमन्त- रकरणोपमामि, द्वितीय स्वश्रेणिगतोपामिक, तमापूर्वकरणेनैव कृतग्रन्थिभेदस्याकृतत्रिपुन्जीकरणस्य-मिथ्यात्वकर्मगलराशेरेवावि- हिताशुद्धादरशुद्धमिथ्यात्वमिश्रसम्यक्षस्वरूपत्रिपुन्जस्योदीर्णे मिथ्यात्वे क्षीणेऽनुदीर्णे चामासस्य इति, अन्तरकरणान्तर्मुहर्तकालं पारसमिथ्यात्वावेदकस्य, अन्तरकरणौपशामिकसम्यक्त्वमेकबारमेव भवति, तथोपशमणिमपभस्य मिथ्यान्वानन्तानुगन्धिनामुपशमे सति स्पश्रेणिगतोपशमसम्यक्त्वं भवति, तथा पोच्यते--*अकयतिपुंनो ऊसर-इलियदवदहरुक्खनापहि । अन्तरकरणुवस- मिमी, उपसमिओ वा ससेणिगभो ॥ १॥ तदेतद् दिमदमप्यौपशमिकसम्यक्त्वं सास्वादनोत्पत्तिमूलकारणमिति ॥ १०॥ अथ सासादनस्वस्पं पदयेनाह- एकस्मिन्नुदिते मध्या-च्छान्तानन्तानुवन्धिनाम् । आधोपशमिकसम्यक्त्व-शैलमोले परि- १ प्रत्यन्तरे मूलेति नास्ति । २ भव्येति नास्ति ।प्र० । ३ सर्वथा । प्र० * अकृतत्रिपुल ऊपरेलिकादषदग्धवृक्षज्ञावै । अन्तरकरणौपशमिक मौपशमिको वा स्वश्रेणिगत । १ । प्पुतः ॥ ११॥ समयादावलीषट्कं, यावन्मिथ्यात्वभूतलम् । नासादयति जीवोऽयं, सावत्साखादनो भवेत् ॥ १२ ॥ युग्मम् ॥ व्याख्या-औपशमिकसम्पक्ववानयं जीयः शान्तानन्तानुवन्धिनाम् मध्यादेकस्मिमपि-क्रोधादावुदीर्गे सति आधीप- भमिकसम्पस शैलमौलिकल्पम्-गिरिशिखरतुल्यम्, ततः परिच्युतो-भ्रष्टो 'यावन्मिथ्यात्वभूतलं नासादयति ' मिध्याव- भूमिमण्डलं न प्राप्नोति सावत्समयादावलीषद्कान्तकालं सास्वादनगुणस्थानवी भवति, यदाह-उवसमबद्धाइ ठिओ, मिच्छ- अपचो तमेव गन्तुमणो । सम्मं आसायन्तो, सासायणमो मुणेययो ॥१॥ आह-ननु व्यक्तमिथ्यात्वधीप्राप्तिरूपस्याघस्य मिश्रादीनां पगुणस्थानानामुत्तरोत्तरारोहरूपाणां गुणस्थानत्वं युक्तं, परं सम्यत्वात् प्रपातरूपस्य सास्वादनस्य गुणस्थानकत्व कथमिति, भोग्यते-मिध्यात्वगुणस्थानमाश्रित्य सास्वादनस्याप्यूास्पदारोह एवास्ते (एवास्ति) यतो मिथ्यात्वगुणस्थानमभव्यानामपि मपति, सास्वादनं तु भन्यानामेव, भव्येष्वप्यपार्दपुद्गलपरावविशेषसंसाराणामेष, यदाह अंतोमुत्तमित्तपि, फासिय हुज जेहि सम्म । तेर्सि अवडपुग्गल-परिअट्टो चेव ससारो ॥१॥ इति सास्वादनस्यापि मिथ्यात्वगुणस्थानारोहरूप शुणस्थानत्वं भवती- स्पदोष। तयासास्वादनस्यो जीवो मिथ्यात्वनरकत्रिकैकेन्द्रियादिजातिचतुष्कस्थावरचतुष्कातपहुण्डसेवार्त्तनपुंसकवेदरूपषोडशमकतीनां + उपशमाद्धायां स्थित मिथ्यात्वमप्राप्त तदेव गन्तुमना । सम्यक्त्वमास्वादयन् सास्वादनो ज्ञातव्यः ॥ १ ॥ * अन्तर्मुहुर्तमात्रमपि स्पृष्ट भवद्यै सम्यत्वम् । तेषामपार्धपुद्गलपरावर्त एव ससार । १ । परम्पपछेदादेकोत्तरशतवन्धकः, तथा सूक्ष्मत्रिकातपमिथ्यात्वोदयव्यवच्छेदामरकानुपूर्व्यनुदयाचकादोत्तरशतवेदयिता, तया तीर्थक- सत्तासंभवात्सप्तचत्वारिंशदधिक(शत)सत्ताको भवति. ॥ १२ ॥ इति द्वितीयं गुणस्थानकम् । अथ तृतीयं मिश्रगुणस्थानकमाह- मिश्रकर्मोदयाजीवे, सम्यग्मिथ्यात्वमिश्रितः। योभावोऽन्तर्मुहर्तस्या-त्तन्मिश्रस्थानमुच्यते ॥१३॥ व्याख्या-दर्शनमोहनीय(द्वितीय) प्रतिरूपमिश्रकर्मोदयात् 'जीवे ' जीवविषये यः समकालं समरूपतया सम्यक्त्वे मिथ्यात्वे च मिलितो मिश्रितो भावोऽन्तर्मुहूर्त यावद्भवेत्, तन्मिश्रगुणस्थानमुच्यते, यस्तु सम्यक्त्वमिथ्यात्वयोरेकतरे (तरस्मिन्) भावे परते, स (न) मिश्रगुणस्थानस्याने भवति, यतोऽत्र मिश्रत्वमुभयभावयोरेफत्वरूपं जात्यन्तरमेव. ॥ १३ ॥ अत्रोभयमावयोरे- कत्वे भात्यन्तरसमुभूति सदृष्टान्ता श्लोकट्येनाह- जात्यन्तरसमुद्भति-वडवाखरयोर्यथा । गुडदनोः समायोगे, रसभेदान्तरं यथा ॥ १४ ॥ तथा धर्मद्वये श्रद्धा, जायते समबुद्धितः । मिश्रोऽसौ भण्यते तस्मादायो जात्यन्तरात्मकः ॥ १५ ॥ व्याख्या-'यया' येन प्रकारेण वडवाखरयोः समायोगे नाचो जायते, न रासभा, किंतु वेसररूपा जात्यन्तरसमति- भवति तयों गुडदनोः समायोगे न गुडरसो व्यक्तो भवति, न च दधिरसा, किंतु शिखरिणीरूपा रसभेदान्तरसमुतिर्भवति, १ तीर्थककर्मसत्ता (प्र०), २ स्थानस्यो । प्र० । ३ अयो० प्र०। ४ यया ।।

·॥४॥ श्रीगुणस्थानक्रमारोहः 'सथा' तेन प्रकारेण यस्य धर्मये-सर्वलासर्वक्षमणीते समबुदितयों श्रदा जापते, स जात्पन्तरभेदात्मकमिश्रगुणस्थानस्यो भरतीति, यदाह-मह गुददहीणि महियाणि, भावसहिआणि इंतिमीसाणि । तस्स तहोभय, सदिही मीसदिदी य ॥१॥ ॥१५-१५|| अस मिश्रगुणस्थानस्थो जीवो या फरोति सदाह- आयुर्वभाति नो जीवो, मिश्रस्थो म्रियते ने वा । सदृष्टिर्वा कुदृष्टिा, भूत्वा मरणमन्नुते॥१६॥ व्याख्या-मिश्रस्थो जीवो नायुर्वधाति परमवयोग्यायुर्वन्पं न करोति,न प मिश्रस्यो जीयो प्रियते-- मरणमेप्यामोति, किन्तु साष्टिभूत्वा सम्पग्राष्टिगुणस्थानमारुह्य म्रियते, 'वा' अथवा, करष्टि त्वा मिथ्याष्टिगुणस्पानमागत्य प्रियते, न तु मिश्रस्य एव नियते, तया मिश्रे इव क्षीणगोहे सयोगिनि च वर्गमानो जीवो न म्रियते, परेप्येकादशम मिथ्यात्वसास्वादनाविरतदेशविरत- ममसाममत्तापूर्वकरणनिवृत्तिसूक्ष्मसंपरायोपशान्तमोहायोगिकेवलिरूपेषु गुणस्थानकेपु वर्तमानो प्रियते, तथा तेप्रकादास मरणगु- णस्थानकेषु मिथ्यात्वसासादनाविरतसम्यग्दृष्टिलक्षणानि त्रीणि गुणस्थानकानि जीवेन सह परभवमप्यनुयान्ति, न पापरान्पष्टौ गुणस्थानानि, यदाह~ * मीसे खीणे सजोगे, न मरइ अवरेसु मरहगारसम् । अविरयमिच्छदुगसमं, परभवमणुति नो अह ॥ १ ॥ १६ ॥ अथ बद्धायुषो मिश्रस्थस्य गृति गति चाह- १ समबुद्धितः । प्र० । २ न च ।प्र० । * यथा गुडदधिनी मथिते, भावसहिते भवतो मिश्रे । मुझानस्य तपोभय, नदृष्टिमिश्रमिधा । ५ मरणं प्रामोति प्र० ४ अपरे० प्र० । + मिश्रे क्षीणे सयोगिनि, न म्रियते अपरेषु, प्रियते एकादशतु । अविरतिमिप्यास्वद्विक्सम्यचय, परभवमनुयाति न अष्टौ ॥१॥ सग्मिथ्यात्वयोर्मध्ये, ह्यायुर्येनार्जितं पुरा। म्रियते तेन भावेन, गतिं याति तदाश्रिताम् ॥१७॥ ध्याख्या-'येन' बद्धायुपा जीवेन मिश्रभावावस्थायाः 'पुरा' पूर्व 'येन' सम्यक्त्वमिथ्यात्वयोरेकतरेण भावेन कवायुःकर्म पद्धं, स जीवो मिश्रभावमनुभूयापि पुनस्तनैव भावेन म्रियत, तदाश्रितां गतिं च 'याति' गच्छति । तथा मिश्रगुणस्थानस्थो जीवस्तिपत्रिकस्त्यानदित्रिकदुर्भगदुःस्वरानादेयानन्तानुबन्धिमा मध्याकृतिमध्यसंहननचतुष्कनीचेगोत्रोद्योतामशस्तविहायोगनिस्त्रीवेदरू- पपश्चविंशतिप्रकृतिबन्धव्यवच्छेदान्मनुष्यदेवायुपोरवन्धाच चतुःसप्ततेर्बन्धक , तथाऽनन्तानुवन्धिस्थापरकेन्द्रिपविकलत्रिकोदयव्यवच्छे- दादेवमनुप्यतिर्यगानुपूर्व्यनुदयाच मिश्रोदयाच शतस्य वेदयिता, सप्तचत्वारिंशदधिकशतसत्ताको भवति ॥१७॥ इति तृतीयं गुण- स्थानकम् । अथ चतुर्थमविरतसम्यग्दृष्टिगुणस्थानकं, तत्र प्रथमं सम्यक्त्वप्राप्तिस्वरूपमाह- यथोक्तेषु च तत्त्वेषु, रुचिर्जीवस्य जायते । निसर्गादुपदेशाद्वा, सम्यक्त्वं हि तदुच्यते ॥१८॥ व्याख्या-'जीवस्य ' भव्यस्य संज्ञिपञ्चेन्द्रियमाणिनो ' यथोक्तेपु' यथावत्सर्ववित्मणीतेषु ' तत्वेषु' जीवादिपदार्थेषु निसर्गात् ' पूर्वभवाभ्यासविशेषजनितान्यन्ननैर्मल्यगुणात्मकात्मस्वभावात् , ' उपदेशाद्वा' सद्गुरूपदिष्टशास्त्रश्रवणात् वा या श्रद्धा रुचिरूपा भावना 'जायते' समुत्पद्यते, 'हि' स्फुटं तत्सम्यक्त्वं सभ्यश्रद्धानलक्षणमुच्यते, यदाई-"रुचिनिनोक्ततस्वेपु, सम्यक्- श्रद्धानमुच्यते । जायते सनिसर्गेण, गुगेरधिगमेन वा ॥१॥" ॥२८॥ अथाविरतसम्यग्दृष्टित्वं यथा स्यात्तथाऽऽह- १ या यथोक्तेषु प्र० द्वितीयानां कषायाणामुदयाद्रतवर्जितम् । सम्यक्त्वं केवलं यत्र, तच्चतुर्थ गुणास्पदम् ॥१९॥ व्याख्या-'द्वितीयानां कमायाणां' अमत्याख्यानसज्ञितानां क्रोधादीनामुदयाद्, 'व्रतवर्जितं' विरतिरहितं, अत एव 'केवलं' सम्यक्धमान, यत्र भवति, 'तच्चतुर्थं गुणास्पद' अविरतसम्यग्दृष्टिनामकं गुणस्थानकं भवति, अयमर्थः-यथा कश्चित्पुरुषो न्यायोपप- मधनभोगविलासमुखसौन्दर्यशालिकुलसमुत्पभोऽपि दुरन्तद्यूतादिव्यसनाचीर्णानेकान्यायोत्पादितापराधलब्धराजदण्डखण्डिताति(भि)- मानश्चण्डदण्डपाशिकैविडम्व्यमान स्वकं व्यसनजनितं कुत्सितं कर्म विरूपं जानन् स्वकुलसुखसौन्दर्यसंपदमभिलपभप्यारक्षकाणां सकाशादुच्छ्वसितुमपि न शक्नोनि; तथाऽयं जीवोऽविरतत्वं कुत्सितकर्मफल्पं जानन् विरतिमुखसौन्दर्यमभिलपमपि आरक्षककल्प- द्वितीयकपायाणां सकाशाद् व्रतोत्साहमपि कर्तुं न शक्रोति, अविरतसम्यग्दृष्टित्वमनुभवतीत्यर्थः ॥ १९ ॥ अथ चतुर्थगुणस्थानक स्थितिमाह- उत्कृष्टाऽस्य त्रयस्त्रिंश-त्सागरा साधिका स्थितिः । तदर्द्धपुद्गलावर्त्त-भवैभव्यैरवाप्यते ॥२०॥ व्याख्या-'अस्य अविरतसम्यग्दृष्टिगुणस्थानकस्योत्कृष्टा स्थितिस्त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमप्रमाणा सातिरेका भवति, सा च सर्वार्थसिद्धयादिविमानस्थितिरूपा गनुष्यायुरधिका शेया, तथैतत्सम्यक्त्वमर्द्धपुद्गलपरावर्चशेषभरेवावाप्यते, नान्यैरितिमतीतमेव।।२०॥ अथ सम्यग्दृष्टिलक्षणान्याह- १ सेवना० प्र० २ तदाह ० ! A- - ·- श्रीगुणस्थानकमारोहः कृपाप्रशमसंवेगनिर्वेदास्तिक्यलक्षणाः । गुणा भवन्ति यश्चित्ते, स स्यात्सम्यक्त्वभूषितः ॥२१॥ व्याख्या-दुःखितेषु जन्तुषु दुःस्वापहारचिन्ता कृपा १, कोपादिकारणेधूपभेषु तीवानुशगभावः प्रशमः २, सिद्धिसौ- पाधिरोहसोपानसमानसम्यग्ज्ञानादिसायनोत्साहलक्षणो मोक्षाभिलापः संवेगः ३, अत्यन्तकुत्सिततरसंसारचारकनिर्गमद्वारोपमपरम- बैराग्यप्रवेशरूपो निर्वेदः ४, श्रीसर्वज्ञपणीतसमस्तभावानामस्तित्वनिश्चयचिन्तनमास्तिक्यं ५, तदेते कृपामशमसंवेगनिर्वेदास्तिक्यल- मना गुणा यस्प चित्ते भवन्ति, स भव्यजन्तुः सम्यक्त्वालङ्कृतो भवति ॥ २१ ॥ भय सम्यग्दृष्टिगुणस्थानपतिनां गतिमाह- क्षायोपशमिकी दृष्टिः, स्यान्नरामरसंपदे । क्षायिकी तु भवे तत्र, त्रितुर्ये वा विमुक्तये ॥ २२ ॥ व्याख्या-अत्र जीवपरिणामविशेषरूप करणमुच्यते, तनिधा-यथामत्तिकरणं, अपूर्वकरणं, अनिवृत्तिफरणं चेसि, तत्र गिरिसरिजलाभ्यालोड्यमानपापाणवद् घोलनान्यायेन जीव आयुर्वकर्माणि किमिदुनैककोटाकोटिसागरस्थितिकानि कुर्वन् येनाध्यवसायविशेषेण प्रन्यिदेशं यावदायाति तथयाप्रवृत्तिकरणमुच्यते । तथा येन अमाप्तपूर्वेण अध्यवसायविशेषेण तं ग्रन्थि-धन- रागदपपरिणतिरूपं भेत्तुमारभते तद् अपूर्वकरणमुच्यते २। येनाध्यवसायविशेषेणानिवर्त्तकेन ग्रन्थिभेदं कृत्वाऽतिपरमाल्हादमनक १ ०णेऽप्युत्पन्ने प्र० २ क्रोधाभाव सम्पचवमामोति तदनिवृत्तिकरणमिति, यदाहुः श्रीजिनभद्रगणिक्षमाश्रमणा: * अंतिमकोडाकोडी, सबकम्माणमाउपजाणं । पलिभासखिजइये, भागे खीणे हवद गंठी ॥ १ ॥ गंठित्ति मुदुम्भेओ, कक्खडघणरूढगूढगठिछ । जीवस्स कम्मजणिओ, घणरा- गहोसपरिणामो ॥ २ ॥ भिनंमि तम्मि लाभो, समत्ताईण मुक्खहेजणं । सो उ दुलभो परिसमचित्तविषायाइनिग्धेहिं ॥ ३ ॥ जा गंठी ता पदमं, गठिं समइच्छओ भवे बीमं । अनियट्टिकरण पुण, संमत्तपुरक्खडे जीवे ॥ ४ ॥ अथवा पथिकनयदृष्टान्तेन करणप्रययोजना यथा- +जह वा निणि मणूसा, जंतडविपहं सहावगमणेणं । घेलाइकमभीआ, तुरंति पत्ता य दो चोरा ॥ १॥ दटुं मग्गतडत्ये, तत्येगो मग्गो पडिनियत्तो । पीओ गहिओ तइओ, समइर्फतो पुरं पत्तो ।। २॥ अडवी भवो मणू- सा, जीवा कम्मईिई पहो दीहो । गंठी अ भयहाणं, रागदोसा य दो चोरा || ३ ॥ भग्गो ठिइपरिषुट्टी, गहिओ पुण गंठिओ * अन्त्यकोटीकोटया सर्वकर्मणामायुवर्नानाम् । पल्यासरव्याततमे भागे क्षीणे भवति ग्रन्थि । १ । प्रन्थिरिति सुदुर्भद कर्कशधनरूढगूढ- प्रन्थिरिवानीक्स्य कर्मननितो धनरागद्वेषपरिणाम । २ । भिन्ने तस्मिन् लाभ सम्यक्त्वादीना मोक्षहेतूनाम् । स एव दुर्लभ, परिश्रमचित्तविघातादि- विने ॥ ३ ॥ यावत् ग्रन्थि तावत् प्रथम, प्रन्थि समतिकामतो मवेहितीयम् । अनिवृत्तिकरण पृन पुरस्कृतसम्यत्वे जीवे । ४ । १ ०कोडीइ. + यथा वा प्रयो मनुष्या यान्तोऽटवीपन्यानं स्वभावगमनेन । वेलातिक्रमभीता स्वरन्ते प्राप्तौ च द्वौ चौरी । १ । दृष्ट्या मार्गपार्श्वस्थी तत्रैक पृष्ठतः प्रतिनिवृत्त । द्वितीयो गृहीतम्तृतीय समतिकान्त. पुर प्राप्त । ३ । अटवी भवो मनुष्या जीवा कर्मस्थिति पन्या दीर्घ । प्रन्थिध 'भयस्थानं, रागद्वेपौ च द्वौ चौरी । ४ । मन्न स्थितिपरिवृद्धिर्गृहीत पुनर्गन्यिको गतस्तृतीय । सम्यक्त्व पूर एव योजयेत् त्रीणि करणानि । ५ । गओ तइओ। सम्मत्तपुरं एवं, जोइज्जा तिनि फरणाई ॥ ४ ॥ अथया पिपीलिकोपमानेन करणत्रययोजना-+ खिइसाभावि- अगमणं, थाणूसरणं तओ समुप्पयणं । ठाणं थाणुसिरे वा, ओसरणं वा मुइगाणं ॥ १॥ खिहगमणं पित्र पढम, थाणूसरणं व करणमप्पुवं । उप्पयणं पिव तत्तो, जीवाणं करणमनिअट्टी ॥ २ ॥ थागूव गंठिदेसो, गंठियसचस्स तत्यवत्थाण । ओयरण पित्र तत्तो, पुणोवि कम्मष्ठिइविवो ॥ ३ ॥ इत्यादि, ततो जीवो यथामवृत्तिफरणेन प्रन्धिदेश समाप्यापूर्वकरणेन अन्थिभेदं विधाय कश्चिन्मिध्यात्वपुद्गलराशि विभज्य मिथ्यात्वमिश्रसम्यक्त्वरूपं पुञ्जत्रयं कुरुते, ततोऽनिवृत्तिकरणेन विशुद्धचमान उदीर्ण मिथ्यात्वे क्षीणेऽनुर्दाणे चोपशान्ते क्षायोपशमिकं सम्यक्त्व प्राप्नोति, यदाह- - पावति खवेऊणं, कम्माइ अहापवसकरणेणं। उबलनाएण कहमवि, अभिन्नपुवं तओ गठिं ॥ १ ॥ तं गिरिवरं व भित्तुं, अपुवकरणुग्गवज्जधाराए। अंतोमुहुत्तकालं, गंतुं अनि- यष्टिकरणमि ॥ २ ॥ पइसमयं मुझंतो, सवित्रं कमाई तत्य बहुयाई । पिच्छत्तमि उइमे, खीणे अणुअंमि उवसंते ॥ ३॥ संसार- + क्षितिस्वामाविकगमनं स्यात्सरण तत. समुस्पतनम् । स्थान स्थाणुशिरसि वा, अपसरण वा पिपीलिकानाम् ॥१॥ क्षितिगमनवत् प्रथम, स्यात्सरणक्त् करणमपूर्वम् । उस्पतनवन् तत जीवाना करणमनिवृत्ति ।२। स्थाणुवत् ग्रन्थिदेशो, अन्धिकमत्त्वस्य तत्रावस्थानम् । अवतरणमिव तत पुनरपि कर्मस्थितिविवृद्धि ॥३॥ प्राप्नोति क्षपयित्वा कर्माणि यथाप्रवृत्तिकरणेन । उपलज्ञातेन कथमपि अभिन्नपूर्वस्ततो अन्थिम् । १। त गिारे- वरमिव भित्त्वा, अपूर्वकरणोग्रवनधारया । अन्तर्मुहूर्तमाल, गत्वाऽनिवृत्तिकरणे ।२। प्रतिसमय शुध्यन् क्षपयित्वा कर्माणि तत्र बहुकानि । मिथ्यात्व उदीणे क्षीणेऽनुदीणे उपशान्ते ।३। ससारग्रीष्मतप्तस्ततो गोशार्पचन्दनरसवत् । अतिपरमनिर्वृतिकरं, तस्यान्ते लभते सम्यक्त्वम् ।। - - ·- - -- श्रीगुणस्थानक्रमारोहः गिम्हतविओ, ततो गोसीसचंदणरमुच । आइपरमनिबुइकरं, तस्संते लहइ सम्पतं ॥ ४॥ अन्यच- अप्पुवकयतिपुंजो, मिष्णमुदणे खवित्तु अणुइमं । उवमामिय अनियट्टी-करणउ परं खओवसपी ॥ १ ॥ ततोऽसौ क्षायोपशमिकी दृष्टिः समुत्पमा सती जीवाना 'नरामरसंपदे' देवमानवर्द्धये , देवमानवर्द्धये ‘स्याद् भवेत्, तथाऽपूर्वकरणेनैव कृतत्रिपुन्जस्य जीवस्य चतुर्थगुणस्पानादारभ्य सपफन्वे पारम्धेऽनन्तानुवन्धिपतुष्कस्य विध्यात्वमिश्रसस्यत्वरूपपुजत्रयस्य च सये क्षायिकं सम्यक्त्र भवति, ततोऽसी क्षायिकीष्टिग्नु पुनरवडायुष्कस्य तत्रैव 'भरे । 'मुक्तये ' मोक्षाय स्यात्, बदायुष्कस्य तु जीवस्य तृतीये भवे असंख्यातीविनां प्रायोग्यवा- युष्काय चतुर्थे भवे मुक्तये स्यात्, सथा चाह---मिच्छाइखए खइओ, सो सत्तगि खोणि ठाइ पबाऊ । चउतिभरभानिमुक्खो, तम्भवसिद्धी अ अरो अ॥१॥ ॥ २२ ॥ अथाविरतगुणस्थानातिनो जीवस्य छत्यमाह- दवे गुरौ च सङ्घ च, सद्भक्तिं शासनोन्नतिम् । अवतोऽपि करोत्येव, स्थितस्तुर्ये गुणालये॥२३ व्याख्या-तुर्ये' चतुर्थे 'गुणालये' गुणस्थाने अविरतसम्यग्दृष्टिलक्षणे वर्तमानो जीवः 'अवतो' प्रतनियमरहिनो 'देव' देवविषये, 'गुरौ' गुरुविषये, 'सद्धे' सद्धविषये 'सद्भक्ति' पूजापणतिवात्सल्पादिरूपा, करोति, तथा 'शासनोमति । अपूर्वकृतत्रिपुन्नो मिथ्यात्वमुदीर्ण क्षपरित्या अनुदीर्णम् । उपशमय्य अनिवृत्तिकरणत पर क्षयोपशमी । १ । x मिथ्यावादौ क्षीणे क्षायिक स सप्तके क्षीणे तिष्ठति बद्धायुप्क । चतुनिभवभाविमोक्षस्तद्भयसिद्धिश्च इनरश्च । । । १ रहिनोऽपि प्र० २ श्रीसङ्गविषये प्र० शासनप्रभावना, फरोत्येव, प्रभावकश्रावकत्वात् , यदाह-जो अविरोऽवि संघे, भत्ति तित्थुण्णई सया कुणाई ॥अविरयसम्पट्टिी, पभावगो साबगो सोवि ॥ १॥ तथाऽविरतसम्यग्दृष्टिगुणस्थानस्थो जीवस्तीर्थकृदायुर्दिकस्य बन्धात् सप्तसप्ततेर्बन्धकः, तथा मिश्रोदयव्यवच्छेदादानुपूर्वीचतुष्कसम्यक्त्योदयाच चतुरुत्तरशतस्य वेदयिता अष्टत्रिंशदधिकशतसत्ताको भवति, उपशमकस्तु चतुर्या- देकादशान्तं सर्वत्राष्टाचत्वारिंशदधिकशतसत्ताको लभ्यते, क्षपकस्य तु सत्ता मतिगुणस्थानं दर्शयिष्यते ॥ २३ ॥ इत्यविरतसम्पाद- ष्टिगुणस्थानं चतुर्थम् ॥ अथ पञ्चमगुणस्थानस्वरूपमाह- प्रत्याख्यानोदयाद्देशविरतिर्यत्र जायते । तच्छ्राद्धत्वं हि देशोनपूर्वकोटिगुरुस्थिति ॥ २४ ॥ व्याख्या-जीवस्य सम्यक्त्वावयोधजनितवैराग्योपचयात्सर्यविरतिवाञ्छां कुर्वतोऽपि सर्पविगतिघातकमत्याख्यानाव- रणाख्यफपायाणामुदयात्सर्वविरतिपतिपत्तिशक्तिर्न समुत्पद्यते, किंतु जघन्यमध्यमोत्कृष्टरूपा देशविरतिरेच जायते, तत्र जयन्या विर- तिराष्ट्रिस्थूलहिंसादित्यागान्मधमांसादिपरिहारात्परमेष्ठिनमस्कृतिस्मृतिनियममात्रेधारणात्, पदाह-* आउट्टियूलहिंसाहमजमसाइ- चायओ। जहन्नो सावओ होइ, जो नमुहारधारओ ॥ १॥ तथा मध्यमा विरतिरक्षुद्रादिभिर्यायसंपनविभव इत्यादिभिर्वा + योऽविरतोऽपि सद्धे भक्ति तीर्थोन्नतिं सदा करोति । अविरतिसम्यग्दृष्टि प्रभावक श्रावक सोऽपि । १। २ सुरनारकतिर्यगायुरनन्तानुबन्धिचतुप्कदर्शनमोहत्रिकाविनाशात् ( चरमशरीरिणमाश्रित्य क्षायिकसम्यत्तवन्तम् ) ३ ०रतिर्जायते प्र० ४ नेदम् प्र० आकुट्टीम्यूलहिंसादिमद्यमासादित्यागात् । जघन्य' श्रावको भवति, यो नमस्कारधारक ॥१॥ धर्मयोग्यतागुणैराकीर्णरय गृहस्थोचितपटकमीनरतस्य द्वादशव्रतपालकस्य सदाचारस्प भवति, पदाह---धम्मजुगापाइयो, छकम्मो वारसद्यो । गिहत्यो य सयायारो, सावओ होइ मज्झिमो॥१॥ तथोत्कृष्टा विरतिः सचित्ताहारवर्नकस्य सदैव कृतैक- भक्तस्यानिन्धग्रस्मत्रतपालकस्य महायताङ्गीकारस्पृहयालुतया त्यक्तगृहद्वन्द्वस्य श्रमणोपासकस्य भवति, पदाह-उकोसेण तु सट्टोउ, सचित्ताहारवनओ। एगासणगभाई अ, बंभयारी तहेब य ॥ १।। इत्येवंविधा त्रिविधाऽपि देशविरतिरेवै यत्र भवति 'हि' स्फुट तत् 'श्राद्धत्वं' श्रावकत्वं स्यात्, तत्कथंभूतं ? देशोना पूर्वकोटियुर्वी स्थितियत्र तत् देशोनपूर्वकोटिगुरुस्थिति, यद्भाष्यम्-~* छावलियं सासायण समहिअतित्तीससागर चउत्य । देसूणपुच्चकोडी, पंचमग तेरसं च पुणो ।। ॥ २४ ॥ अथ देशविरतौ ध्यानसंभवमाह- आर्त रौद्रं भवेदत्र, मन्दं धयं तु मध्यमम् । षट्कर्मप्रतिमाश्राद्ध-त्रतपालनसंभवम् ॥२५॥ व्याख्या-'अन' देशविरतिगुणस्थानके अनिष्टयोगात्तै, इष्टवियोगात, गेगात, निदानानगिनि चतुष्पादमार्सत्यानं, गैद्रध्यानं च हिंसानन्दरौद्र, मृपावादानन्दरौद्र, चौर्यानन्दरौद्र, संरक्षणानन्दरौद्र चेति चतुष्पादं रौद्रध्यानं च मन्दं भवति, कोऽयः? यथा यथा देशविरतिरधिकाधिकतरा च भवति, तथा तथाऽऽतरौद्रध्याने पन्दे मन्दतरे च स्याता, तु पुनर्धर्मध्यानं यथा यया x धर्मयोग्यगुणाकीर्ण पट्कर्मा द्वादशवत । गृहस्थश्च सदाचार श्रावको भवति मध्यम ॥१॥ १ धर्म०प्र० र अनिमवत० प्र० 1 उत्कृष्टेन तु श्राद्धस्तु सचित्ताहारवर्नक । एकासनकभोजी च ब्राह्मचारी तथैव च ॥१॥ ३ .रतियंत्र १० पडावली सास्वादनं समधिकत्रयस्त्रिंशत्सागराणि चतुर्थम् । देशोनपूर्वकोटी पञ्चमक त्रयोदश च पुन १११ ४ धार्म प्र० १ काल प्र० ·॥७॥ - - श्रीगुणस्थानकमारोहः देशविरतिरधिकाधिका स्थानया तथा मध्यमं यादधिकाधिकं भवति, नतूकष्टं धर्मध्यानं स्यादित्यर्थः, यदि पुनस्तत्रापुत्कष्टं धर्म- ध्यानं परिणमति, तदा भावतः सर्वविरतिरेव संजायते, कयंभूतं धर्मध्यानं ? 'षट्कर्मपतिमाश्राइव्रतपालनसंभवं ' पदकर्माणि देवपूजाटीनि, यदुच्यते-देवपूजा गुरूपास्तिा, स्वाध्यायः सयमस्तपः । दानं चेति गृहस्थानां, षद् कर्माणि दिने दिने ॥ १ ॥ प्रतिमा अभिग्रहविशेषा दर्शनपतिमाद्या एकादश, यदा-दसणवयंसामादपोसपडियो अभंसश्चित्ते । आरंभपेसउदिह बजए सभणभूए म ॥ १ ॥ श्रावतान्यणुवतादीनि दादा, यदाह--* पाणिवहसुसाधाएं, अदत्तैमेहुणेपरिग्गडे घेव । दिसिंभोग- समई में पोसह तह विभागे ॥ १॥ पदकर्मादिविस्तरो प्रन्यान्तरादवमेया, ततेषां पालनासंभवतीति षट्कर्मप्रतिमा- भावव्रतपालनसंभव धर्मध्यानं मध्यममिति । तथा देशविरतिगुणस्थानस्थो जीवोऽप्रत्याख्यानकषायचतुष्कनरत्रिकायसंहननौदारि- कट्यरूपप्रातिदशकवन्धन्यवच्छेदात्सप्तपटेन्धकः, तथाऽपत्याख्यानकषायनरतिर्यगानुपूर्वीदयनरकत्रिकदेवत्रिक क्रियट्यदुर्भगाना- देयायशोरूपसप्तदशमकनीनामुदयव्यवच्छेदात्सप्ताशीतेर्वेदयिता, अष्टत्रिंशदधिकशतसत्ताको भवति ॥ २५ ॥ इति देशविरतिगुणस्था- न पश्चमम् ।। अधातः परं समगुणस्थानानां समानामेव स्थितिमाह- अतः परं प्रमत्तादिगुणस्थानकसप्तके । अन्तर्मुहूर्तमेकेक, प्रत्येक गदिता स्थितिः ॥२६॥ 1 दर्शनवतसामायिकपोपधप्रतिमाऽब्रह्मसञ्चित्तानि । आरम्भप्रेपोद्दिष्टवर्नक. श्रमणभूतब्ध ॥ १ ॥ प्राणिवमृपावादादत्तमैथुनपरिग्रहाश्चैव । दिग्भोगदण्डसामायिकदेशपोपधानि तथा विभाग. ॥ १ ॥ १ ०द्विक० प्र० व्याख्या-'अतः पर' देशविरतिगुणस्थानादनन्तरं ममत्ताममत्तापूर्वकरणानिवृत्तिवादरसूक्ष्मसपरायोपशान्तमोहक्षीणमोहा- रूपसप्तगुणस्थानानां प्रत्येकमेकैकमन्तर्मुहूर्त गुरुस्थितिर्गदिता-भोक्तेति ॥ २६ ॥ अथ प्रमत्तसयतगुणस्थानकस्वरूपमाह- कषायाणां चतुर्थानां, व्रती तीवोदये सति । भवेत्प्रमादयुक्तत्वात्प्रमत्तस्थानगो मुनिः ॥२७॥ व्यात्या- मुनि ' सर्वविरतिः साधुः 'प्रमत्तस्थानगो भवेत्,' प्रमत्ताख्यस्थानकस्थो भवति, कथंभूतो मुनिः ? 'वती' व्रतान्यहिंसादीनि महाव्रतानि विद्यन्ते यस्यासौ व्रती, कस्मात्प्रमत्तः ? ' प्रमादयुक्तत्वात्, ' तत्र प्रमादाः पञ्च, यदाह- * मज्ज विसय कसाया, निदा विगहा य पंचमी भणिया । एए पच पमाया, जीवं पाडति संसारे ॥ १ ॥ इत्येतैः प्रमादैर्युक्तत्वात् , व सति ? ' चतुर्थानां कपायाणां ' संज्वलनाख्यकपायाणां तीम्रोदये सति, अयपर्थ:-यदा मुनेमहाप्रतिनोऽपि संज्वलनकषाय- स्तीवो भवति, तदाऽवश्यमन्तर्मुहूर्त कालं यावन्सममादत्वात् प्रमत्त एव भवति, यदा अन्तर्मुह दुपरि सप्रमादो भवति तदा प्रमत्त- गुणस्थानादधस्तात्पतति, यदा त्वन्तर्मुहूर्नार्ध्वमपि प्रमादरहितो भवति, तदा पुनरपि अप्रमत्तगुणस्थानमारोहतीति ॥ २७ ॥ भय प्रमत्तसंयतगुणस्थाने ध्यानसभवमाह- अस्तित्वानोकषायाणामत्रार्तस्यैव मुख्यता । आज्ञाद्यालम्बनोपेतधर्मध्यानस्य गोणता ॥२८॥ मद्य विषया कपाया निद्रा विक्रया च पन्चमी भणिता । एते पञ्च प्रमादा जीव पातयन्ति ससारे ॥ १ ॥ १ .त्तिग्णवा० प्र० २ कपायोदय व्याख्या-'अत्र' प्रमत्तगुणस्थानके ' मुख्यता' मुख्यत्वं 'आर्तस्य' ध्यानस्पैवोपलक्षणत्वाद्रौद्रस्यापि, कस्मात् : नोकपायाणा ' हास्यषट्कादीना ' अस्तित्त्वाद् ' विधमानत्वात्, तथा 'आज्ञावालम्बनोपेतधर्मध्यानस्य गौणता' आशादी- न्यानापायविपाकसंस्थानविषयलक्षगान्यालम्बनानि आझाद्यालम्बनानि तैरुपेतं च तद्धर्मध्यानं चाज्ञाद्यालम्बनोपेतधर्मध्यानं तस्य, अत्र धर्मध्यानमपि चतुष्पादं यथा--आज्ञापायविपाकानां, संस्थानस्य चिन्तनात् । इत्यं पा ध्येयभेदेन, धर्मध्यानं चतुर्विधम् ॥ १ ॥ आतां यत्र पुरस्कृत्य, सर्वज्ञानामवाधिताम् । तत्त्वतचिन्तयेदान् , तदामाध्यानमुच्यते ॥२॥ रागद्वेषकपायाधैर्जायमानान् विचिन्तयेत् । यत्रापायांस्तदपायविषयध्यानमुच्यते ॥ ३ ॥ प्रतिक्षणं समुद्भूतो, यत्र कर्मफलोदयः । चिन्त्यते चित्ररूपः स, विपाकविचयो मतः ॥ ४ ॥ अनाद्यन्तस्य लोकस्य, स्थित्युत्पादव्ययात्मनः । आकृति चिन्तयेधत्र, संस्थानविचयः स तु ॥ ५ ॥ इत्यानाधालन्यनोपेतधर्मध्यानस्य गौणता अब सममादत्वादुच्यत इति ॥ २८ ॥ अथ ये प्रमत्तस्था निरालम्बनमपि धर्मध्यानं समी- इन्ते, तान् प्रति तनिषेधमाह- यावत्प्रमादसंयुक्तस्तावत्तस्य न तिष्ठति । धर्मध्यानं निरालम्बमित्यूचुर्जिनभास्कराः ॥ २९ ॥ व्याख्या-'जिनभास्करा' जिनसूर्या ' इत्युचुः' इत्येतदेव कथयन्ति स्म, कि सदित्यौह-यः साधुर्यावत्प्रमादसंयुक्तो भवति, तावत्तस्य साधोर्गोचरे निरालम्बं ध्यान न तिष्ठतीति निश्रयः, यतोऽत्र प्रमत्तगुणस्थाने मध्यमधर्मध्यनस्यापि गौणतेवोक्ता, १ विचिन्तनात् . २ ०त्वान्न मुख्याति प्र० ३ इतति किम् --प्र० - . - ·॥८॥ - व्याख्या . - ३ततम्तदा० प्र० श्रीगुणस्थानकमारोहः न तु मुख्यता, ततोत्र निरालम्बनोकृष्टधर्मध्यानम्यासंभव एव ।। २९ ॥ अथ योऽमुमेवार्य न मन्यते तं प्रत्यार- प्रमाद्यावश्यकत्यागान्निश्चलं ध्यानमाश्रयेत्। योऽसौ नेवागमंजैन, वेत्ति मिथ्यात्वमोहितः॥३०॥ यः' साधुः 'प्रमादी' प्रमादयुक्तोऽपि ' आवश्यकत्यागात्' सामायिकादिपटावश्यफसा कानुष्ठानपरिणा- रात् 'निश्चलं' निरालम्बं ध्यानमाश्रयेत्, ' असौ ' साधुः 'मिथ्यात्वमोहितो' मिथ्याभावमूढः सन् 'जैनागम' श्रीमझिमणीत- सूत्रं, नैव घेणीति, यतोऽसौ व्यवहार न करोति निश्चय नामोति, जिनागमविनिस्तु व्यवहारपूर्वक एव निश्पः साध्या, यदागमः- + जइ जिणमयं पवजह, ता मा ववहारनिच्छए मुबह । ववहारनउच्छेए, तित्धुच्छओ अओ भनिओ ॥ १॥रान्तबार-यथा फश्चित्पुरुषः स्वस्मिन् गृहे सदैव कदन्नमाप्रमास्वादयन् केनापि निमन्त्रितस्तस्प गृहेऽमुक्तांपूर्व मिष्टामाहारं मुसवान् , तनाऽमी तदा- स्वादरसलोलुपतया स्वगृहकदनं निरास्त्रादमितिकृत्या न मुझे, तमेवातिदुष्पापं मिष्टानमेवाभिलपति, सतः स्वगृह कदनाटिकमभुजन मिष्टाम चामाप्नुयक्षुभयाभावनया सीदति, तथाऽयमपि फदाग्रहगृहीतो जीवः प्रमत्तगुणस्थानसाध्य स्थूलमानपुण्यापुष्टिकारणं पटा- वश्यकादिकष्टक्रियाकैर्माकुर्वाणः कदाचित् अप्रमत्तगुणस्थानलभ्यं निर्विकल्पमनोननितसमाधिरूपनिरालम्पध्यानाशममताहारकल्प लब्धवान्, ततस्तजनितपरमानन्दसुखास्वादतया प्रमचगुणस्थानगतं पडावश्यकादिकष्टक्रियाकर्म कदमकल्प मन्त्रानो न सम्पक १ संभवात् प्र० + यदि जिनमत प्रपद्येयास्तन् मा व्यवहारनिश्चयो मुच । न्यवहारनयोच्छेदे नीषाच्छेदो यतोऽवदयम् ॥ १ ॥ २ अमुक्त अपूर्वमिष्टान्नाहारं प्र० ४ दिक्करक्रियामक० प्र० साधयति, मिष्टानाहारकल्पं निरालम्बध्यानं तु प्रयमसंहननाधभावानित्यं नामोति, ततः पढावश्यकमकुर्वन् निरालम्वभ्यानममाप्नु- वंश्च स कदाग्रहगृहीतो जीयोऽप्युभयभ्रष्टतया ध्रुवं सीदति, तथा चागेत विद्वद्भिः परमसंवेगगिरिशिखरमारूडैनिरालम्बभ्यान- साधनमनोरथा एव कृताः श्रूयन्ते, तथा च पूर्वमहर्षयः-वेतोवृत्तिनिरोधनेन करणग्रामं विधायोसं, तत्संहत्य गतागतं च महतो धैर्य समाश्रित्य च । पर्यन मया शिवाय विधिकान्यकभूभृदरीमध्यस्थेन कदाचिदर्पितदशा स्थातव्यमन्तर्मुखम् ॥१॥ चित्ते निश्चलतां गते प्रशमिते रागाधविधामदे, विद्राणेक्षकुटुंम्बके विघटिते ध्वान्ते भ्रमारम्भके । आनन्द प्रविजृम्भिते जिनगते झाने समुन्मीलिते, मां द्रश्यन्ति कदा वनस्थमभितः शस्तार्शयाः श्वापदाः ? ॥२॥ तथा श्रीभूरपभाचार्या:--चिदानदातवदागमाना, वाग्भपजै रागरुनं निवर्त्य । मया कदा प्रौढसमाधिलक्ष्मीनिवर्त्यते निवृतिनिर्विपक्षी ॥ १ ॥ रागादिहव्यानि मुहुर्लिहाने, ध्यानानले साक्षिणि केवलश्रीः। कलत्रतामेष्यति में कदैपा, वपुर्णपायेऽप्यनुयायिनी या ॥ २ ॥ तथा श्रीदेमचन्दमूरयः-उने पद्मासनासीनं, क्रोडस्थितमृगार्भकम् । कदा घ्रास्यन्ति वक्त्रे मां, जरन्तो मृगयूधपाः ॥ १ ॥ शत्री मित्रे तृणे स्वणे, स्वर्णेऽश्मनि मणौ मृदि । मोक्षे भरे भविष्यामि, निर्विशेषमतिः कदा? ॥ २ ॥ तथा मन्त्री वस्तुपालः-संसारव्यव- हारतोऽरतमतियावर्तकर्तव्यतावामिप्यपहाय चिन्मयतया त्रैलोक्यमालोकयन् । श्रीशत्रुन्जयशैलगह्वरमुहामध्ये निवद्धस्थितिः, श्रीनाभेय ! कदा लभेय गलितज्ञेयाभिमानं मनः ॥ १ ॥ स्वामिन् ! रैवतकादिसुन्दरदरीकोणप्रणीतासनः, प्रत्याहारमनोहरं ३ योद्धस प्र० ४ ०क्षकदम्बके प्र० ५ रसन्ति प्र० ६ दृष्टाशमा प्र० ७ निधी- र निर्व्यपेक्षम् प्र० ९ यावृत्त० प्र० मुकुलयन् कल्लोललोलं मनः । त्वां चन्द्रांशुमरीचिमण्डलरुचिं साक्षादिवालोकयन् , सपोय कदा चिदात्मकपरानन्दोर्मिसंवर्मितम् ॥२॥ तथा परसमयेऽपि भर्तृहरिः-गातीरे हिमगिरिशिलाबद्धपद्मासनस्य, ब्रह्मज्ञानाभ्यसनविधिना योगनिद्रां गतस्य । किं तैर्भाव्यं मम मुदिवसैर्यत्र ते निर्विशङ्का , संप्राप्स्यन्ते जरठहरिणाः शगकण्डूविनोदम् ॥१॥ वितीर्णे सर्वस्व तरुणकरुणापूर्णहदयाः, स्मरन्तः संसारे विगुणपरिणामावधिगतिम् । कदा पुण्येऽरण्ये परिणतशरच्चन्द्रकिरणां, त्रियामां नेष्यामो गुरुगदिततत्कशरणाः ॥ २ ॥ तदेवं स्वसमयपरसमयमसिद्धेः पूापुरु परान्मतसवित्तिमनोरथा एव कृता , मनोरथाश्च लोक दुम्माप्यवस्तुन एवं क्रियन्ते. नतु सुमाप्यस्य, न खलु कोऽपि सदैव मिष्टान्नाहार सुजन् मिष्टानाहारमनोरथान् कुरुते, न च कश्चित्माज्य साम्राज्यमनुभव- मपि कदाऽहं राजा भविप्यामीति चिन्तयति, तस्मात्सर्वप्रकारेण प्रमत्तान्तगुणस्थानस्थैविवेकिभिः परमसंवेगारुदैः प्राप्तप्रौढापम- तगुणस्थानस्य वशतोऽपि शुद्धपरमात्मतत्त्रसवित्तिमनोरथाः कार्याः, न तु षट्कर्मपडावश्यकादिव्यवहार क्रियाकर्मपरिहारः कार्यः, यसः-योगिनः समतामेता, प्राप्य फल्पलतामिर । सदाचारमयीमस्या, वृत्तिमातन्त्रता बहिः ॥ १॥ ये तु योगग्रहग्रस्ताः, सदाचारपराङ्मुखाः । एवं नेपां न योगोऽपि, न लोकोऽपि जडात्मनाम् ॥२॥ इनि ॥ ३० ॥ तस्मायत्करणीयं तदाह- तस्मादावश्यकः कुर्यात्, प्राप्तदोषनिकृन्तनम् । यावन्नामोति सद्ध्यानमरमत्तगुणाश्रितम् ॥३१॥ व्याख्या- तस्मात् ' पूर्वोक्तहेतुोरणात्साधुस्तावत् ' प्राप्तदोषनिकृन्तनं ' देवसिकाद्यासेवितातिचारच्छेदनं 'मावश्यकैः' १ चहाशु० प्र० ३ सार्शवशतोऽपि प्र. ४ हेतुत्वात् प्र० (हेतो) १ ०ध्यानाश च प्र० २ ०नाभा०प्र० क्ष्यते प्र० २ स्वगुण० प्र० ·- - , श्रीगुणस्थानकमारोहः सामापिकादिभिरेव 'कुर्यात् ' करोतु, ' यावदप्रमत्तगुणाश्रितं' अप्रमत्तगुणस्थानसाध्यं सहयानं ' निरालम्बध्यानं 'नामोति' नासादयतीत्यर्थः, तथा तिर्यगतितिर्यगायुनींचैर्गोत्रोद्योतप्रत्याख्यानरूपाष्टमकृत्युदयव्यवच्छेदाहारकद्वयोदयाकाशीतेर्वेदयिता अष्ट- त्रिंशदधिकशतसत्ताको भवति ॥ ३१ ॥ इति प्रमत्तगुणस्थानकं पष्ठम् । अयाप्रमत्तगुणस्थानमाह- चतुर्थानां कषायाणां, जाते मन्दोदये सति । भवेत्प्रमादहीनत्वादप्रमत्तो महाव्रती ॥ ३२ ॥ व्याख्या-महाव्रतानि विद्यन्ते यम्यासौ महाव्रती साधुः, 'अपमत्तो' अप्रमत्तगुणस्थानस्थो भवति, कस्मात् ? 'प्रमा- दहीनत्वात्' पूर्वोक्तपश्चप्रकारप्रमादरहिन्वान् , क सति ? ' मन्दोदये जाते सति' मन्दोऽतीव्रविपाक उदयोऽस्तित्वमात्रलक्षणो यत्रासो मन्दोदयस्तस्मिन्मन्दोदये, हेपा ? 'चतुर्थानां कपायाणां' संज्वलनाभिधानक्रोधादीनामुपलक्षणत्वानोकपायाणां च, अयमर्यः-संज्वलनकपायाणां नोकपायाणां च यथा यथा मन्दोदयो भवति, तथा तथा साधुरप्रमत्तो भवति, यदाह-यथा यथा न रोचन्ते, विषयाः सुलभा अपि । तथा तथा समायाति, संवित्तौ तत्वमुत्तमम् ॥ १॥ यथा यथा समायाति, संवित्ती सत्त्वमुत्तमम् । तथा तथा न रोचन्ते, विषयाः मुलभा अपि ॥२॥ ३२ ॥ अथ यथाऽप्रमत्तस्थ एव मोहनीयकर्मोपशमक्षपण- निपुणः सद्धयानारम्भकत्वं कुरुते, तथा श्लोकद्वयेनाह- नष्टाशेषप्रमादात्मा, व्रतशीलगुणान्वितः । ज्ञानध्यानधनो मौनी, शमनक्षपणोन्मुखः ॥ ३३ ॥ सप्तकोत्तरमोहस्य, प्रशमाय क्षयाय वा । सद्ध्यानसाधनारम्भ, कुरुते मुनिपुङ्गवः ॥३४॥ युग्मम् व्याख्या-नष्टाशेपरमादो-निर्धाटिताखिलप्रमादः आत्मा-जीवो यस्यासी नष्टाशेपम्मादात्मा, व्रतानि-महावतादीचि, शीलगुणा-अष्टादशसहस्रशीलागलक्षणास्तैरन्वितः सयुक्तो व्रतशीलगुणान्वितः, ज्ञान-सदागमाभ्यासलक्षणं, ध्यानम्-एकामनारूपं तद्, मानं घ ध्यानं च धनं सर्वस्वं यस्यासौ ज्ञानध्यानधनः, अत एव ‘मौनी' मौनवान् , यतो मौनवानेव व्यानयनः स्यात्, यदाहः--तत्र मनोगृहीताखिल-कालत्रयगतजगत्रयव्याप्तिः। यत्रास्तमेति सहसा, सकलोऽपि हि वापरिस्पन्दः ॥ १॥ ततो * ज्ञानध्यानधनो मौनी 'शमनाय' शमनार्थं, 'क्षपणाय ' क्षपणार्थ वा ' उन्मुखः' संमुखः कृतोद्यम इत्यर्थः, शमनक्षपणोन्मुखः, एवंविधो मुनिपुङ्गवः, 'सप्तकोत्तरमोहस्य' पूर्वोक्तसप्तकातिरिक्तकविंशतिप्रकृतिरूपस्य मोनीयस्य शमनोन्मुखः प्रशमाय क्षपणो- न्मुखः क्षयाय वा ' सद्ध्यानसाधनारम्भ' निरालम्वध्यानमवेशमारम्भं कुरुते, निरालम्बे ध्यानमवेशे हि योगिनस्त्रिविधा भवन्ति- यथा भारम्भकाः, तनिष्ठाः, निप्पन्नयोगाच, यदाह-सम्यग्नैसगिकी वा विरतिपरिणति प्राप्य सांसर्गिकींवा, क्वाप्येकान्ते निविष्टाः कपिचपलचलन्मानसस्तम्भनाय । शश्वन्नासाग्रपालीघनघटितदृशो धीरवीरासनस्था, ये निकॅम्पाः समाधेर्विदधति विधिनारम्भमारम्भ- कास्ते ॥ १ ॥ कुर्वाणो मरुदासनेन्द्रियमनाक्षुत्तर्पनिद्राजयं, योऽन्तर्नल्पनिरूपणाभिरसकृत्तत्वं समभ्यस्यति । सत्त्वानामुपरि प्रमोद- करुणामैत्रीशं मन्यते, ध्यानापिष्टितचेष्टयाऽभ्युदयते तस्येह तनिष्ठता ॥ २॥ उपरतवहिरन्तर्जरपकल्लोलमाले, लसदपिफलविद्याप- मिनीपूर्णमध्ये । सततममृतमन्तानसे यस्य इंसः, पिवति निरुपलेपः स्यात्तुं निष्पन्नयोगी ॥ ३ ॥ ३४ ॥ अथाममत्तगुणस्थाने ध्यानसंभवपाह- १ त नमत प्र० २ व्याप्तिम् प्र० ३ सन् प्र० ४ ०सम्यक्त्यमिश्रमिथ्यात्वानन्तानुवन्धिचतुष्टयलक्षणसप्तकव्यतिरिक्ते० प्र० ५ निष्पाणा प्र० ६ सोऽत्र प्र० धर्मध्यानं भवत्यत्र, मुख्यवृत्त्या जिनोदितम् । रूपातीततया शुलमपि स्यादशमात्रतः॥ ३५ ॥ व्याख्या-'जिनोदित ' जिनप्रणीतं 'धर्मध्यान ' मैश्यादिभेदभिन्नमनेकविध, यदाह-मैश्यादिमिश्चतुर्भेद, यहाऽऽनादि- चतुर्वियम् । पिण्डस्यादि चतुर्धा वा, धर्मध्यानं प्रकीर्तितम् ॥ १ ॥ तत्र-मैत्रीमयोदकारुण्यमाध्यस्थ्यानि नियोजयेत् । धर्मध्या- नमुपस्कर्नु, तद्धि तस्य रसायनम् ॥३॥ आज्ञापायविपाकाना, संस्थानस्य च चिन्तनात् । इत्थं वा ध्येयभेदेन, धर्मध्यान प्रकीर्तितम् ।। ३ ।। इति पूर्वमेव मैदर्शित-स्यापिण्डस्थं ध्यानमात्मागसहि, स्वान्त स्वान्तव्यापरूपं पदस्थम् । रूपस्थं संकल्पिनात्मस्वरूप, रूपातीतं कल्पनामुक्तमेव ॥ १॥ तदेवंविधं जिनोदितं धर्मध्यानं 'अत्र' अप्रमत्तगुणस्थाने ' मुख्यतया ' प्रधानतया भवति, तथा रूपातीतनया कृत्वा शुलमपि' शुलभ्यानमपि 'अंशमात्रत अंशमात ' अत्र गौणतया स्यादेवति ॥ ३५ ॥ अथावश्यकानामभावेऽपि भुद्धिमाद- इत्येतस्मिन् गुणस्थाने, नोसन्त्यावश्यकानि षट्रासंततध्यानसद्योगाच्छुद्धिःस्वाभाविकी यतः॥३६॥ व्याव्या--' इतीति ' पूर्वोक्तस्वरूपे 'एतस्मिन् ' अप्रमत्तगुणस्थाने 'आवश्यमानि ' मामायिकादीनि पपि ' नो सन्ति' न विद्यन्ते, कोऽयः ? सामायिकादीना पण्णामप्यावश्यकानां व्यवहारक्रियारूपाणामन गुणस्थाने नित्तिः, तेपा यात्मगण १ सर्वनप्रणीत प्र. २ रूपम्यादि प्र० ३ प्रदर्शितमेव प्र० - - ४ वाणी०प्र० ५ जना० प्र. ६ मतान० ·१ तथा प्र० २ सप्तमम प्र० ॥ ॥१०॥ श्रीगुणस्थानकमारोहः त्वान् . " माया सामाइए, आया सामाइअस्स ग? ' इत्याधागयवचनादिति, कुतः कारणादाश्पफानि नो सन्ति ? 'यतो' यस्माकाग्णादन — सनतध्यानसद्योगात्' निरन्तरसद्धधानसद्भावात् ' म्वाभाषिकी ' सहजनितव संकल्परिकल्पमालाभापादान्य- फस्वभावरूपा निर्मलता भवति, अत्र गुणस्याने वर्तमाना जीवो भारतीर्थावगाहनान्परमा शुद्धियामोत्येव, यदा-दादोगसम सपहाड अणं यलपवाहणं चेव । निहि अत्यहि निउत्तं, तम्हा तं ददओ नित्यं ॥ १॥ कोम्मि उ निग्गहिप, दाहस्सोसपणं हवडू नित्य । लोह मि उ निगाहप, तण्डार छेअणं जाण ॥२॥ अहविहं कम्मरयं, महि भवे िसचिमं जम्हा । नवमंजमेण धोभा, तम्हानं भावो तित्यं ॥ ३ ॥ अन्यच्च-रुद्ध प्राणपचारे वधुपि नियमिमे सवृतेऽक्षप्रपञ्चे, नेत्रस्पन्दे निरस्ते प्रलयमुप- गतेऽन्तकित्येन्द्रनाले । भिन्ने मोहान्धकारे प्रसरति महमि कापि विश्वपदीप, धन्यो ध्यानावलम्बी कलयति परमानन्दनिन्धों परेशम् ॥ १ ॥ इति । तथाऽभमत्तगुणस्थानस्थो जीर: शोकारत्यस्थिगशुभायशोऽमातव्यवच्छेदादाहारकादिकबन्धाचकोनपऐपन्यको भवति, तो न यदि देवायुरपि न बध्यते, तदाऽपंचाशतो बन्धकः, नया स्त्यानदित्रिकाहारकदिकोदयव्यवच्छेदात् पासप्तर- यिता, अष्टत्रिंशदधिकशतसत्ताको भत्रनि ॥ ३६ ॥ इत्यममत्तगुणस्थानकं समाप्तम् । अथापूर्वफरणानिवृत्तिवाटरमूक्ष्मसंपगयोपशान्न- * आत्मा सामायिकम् आत्मा सामायिकस्यार्थ. x टाहोपशम तृष्णाछेदन मलप्रवाहण चैव । त्रिभिरनियुक्त तस्मात्तद्भावतस्तीर्थम् ॥ १ ॥ क्रोधे तु निगृहीते, दाहम्योपशमन भवति तीर्थम् । लोभे नु निगृहीते तृष्णाया छेदन जानाहि ॥ २ ॥ अष्टविध कर्मरन बहुकैरपि भये सचित यस्मात् । तप सयमेन क्षालयात, तम्मान दानाम्नीयम् ॥ ३ ॥ मोहीणमोहाख्यानां पञ्चानामपि गुणस्थानाना नामार्थ प्रथम सामान्यन श्लोकद्वयेनाह- अपर्वात्मगुणासित्वादपूर्वकरणं मतम् । भावानासनिवृत्तित्वादनिवृत्तिगुणास्पदम् ॥ ३७ ॥ अम्नित्वात्सूक्ष्मलोभस्य, भवेत्सक्ष्मकपायकम्। शमनाच्छान्तमोहं स्यात्, क्षपणाक्षीणमोहकम् ३०॥ व्याख्या-य याममत्तसंयतः सप्तमगुणस्थानवी दर्शितः, स एव संज्वलनकपायाणां नोकपायाणां वात्यन्त मन्दोदये राति प्राप्तापूर्वपरमाहादैकमयं करण परिणामरूपं यत्र तदपूर्वकरणनाय गुणस्थानमष्टमं मतं, कम्मात्, ? — अपूर्वात्मगुणाप्तित्वात् ' अपूर्वाणामात्मगुणानामाप्तिः समाप्तिम्नस्या भावोऽपर्वात्मगुणाप्तित्वं तस्मात , तथा दृष्टश्रुतानुभूतभोगाकाक्षादिसंकल्पविकल्परहित- निश्चलपरमात्मकता कायध्यानपरिणनिरूपाणां भावानामनिवृत्तित्वादनिवृत्तिगुणास्पदं गुणस्थानं भवति, तच्चानिवृत्तिवादरं यदुच्यने सदत्र वाढराणां कपायाणामपत्यख्यानादिद्वादशानां नवाना नोकपायाणां च शमकः शमनाय क्षपकः क्षपणाय भगुणो भवतीत्यनः पारणानिवृत्तिवादरपित्युच्यते, तन्त्रतम गुणस्थानं, तथा मूक्ष्मपरमात्मतत्त्वभावनावलेन विंशतिप्रकृतिरूपे मोहे शान्ते क्षीणे वा भूक्ष्म- खण्डीभूनस्य लोभस्यैकस्यास्तित्वं यत्र तत्सूक्ष्मरूपायकं दशमं गुणस्थानं भवति । तथा उपशमकस्यैव परमोपशममूर्तेः निजसहन- सभावसविलेन सकलमोहस्य शमनाद् उपशान्तमोहं एकादशं गुणस्थानं भवति ११, तथा क्षपकस्यैव क्षपकणिमार्गेण दशमगु- स्थानादेव निष्कपायशुद्वात्मभावनावलेन सफलमोहस्य आपणाक्षीणमोहं द्वादशं गुणस्थानं भवति इति सामान्यायः ॥ ३७॥ ३८॥ १ • नगन 10 २ नेद ० अधापूर्वकरणाशादेव श्रेणियारोहमाह- तत्रापूर्वगुणस्थानाद्यांशादेवाधिरोहति । शमको हि शमश्रेणि, क्षपकः क्षपकावलीम् ॥ ३९ ॥ व्याख्या--'तत्र' तसिन्नपूर्वगुणस्थानारोहसमयेऽपूर्वकरणस्यैवाद्यांशादेव शमफः शमणिमारोहति, क्षपकः क्षपकावली क्षपफश्रेणिपधिरोहति ॥ ३९ ॥ अथ प्रथममुपशमश्रेण्यारोइयोग्यतामाह- पूर्वज्ञः शुद्धिमान् युक्तो, ह्याथैः संहननेत्रिभिः। संध्यायन्नाद्य शुक्लांश, स्वांश्रेणीशमकःश्रयेत्॥४०॥ व्याख्या-अनोपशमको मुनिराधशुलांशं शुक्लध्यानस्य प्रथमं पादं वक्ष्यमाणलक्षण संध्यायन् ' स्वा श्रेणी' उपशमश्रेणी शमकः 'श्रयेत् । प्रतिपयेत, कथंभूतः ? ' पूर्वज्ञः ' पूर्वगतश्रुतवरः, 'शुद्धिमान् ' निरतिचारचारित्रः, 'आयसिभिः सहननैः । वनऋषभनाराचऋपभनाराचनाराचलक्षणयुक्तः, एवंविधो मुनिरुपशमश्रेणी श्रयेदिनि ॥ ४० ॥ अयोपशमश्रेण्याख्दम्याल्पायुषो गति दीर्घायुपः कृत्य चाद- श्रेण्यारूढः कृते कालेऽहमिन्द्रेष्वेव गच्छति । पुष्टायुस्तूपशान्तान्तं, नयेच्चारित्रमोहनम् ॥४१॥ व्याख्या-यो मुनिरल्पायुरुपशमश्रेणिमारोहति, स श्रेण्यारूढः ‘काले ' आयुस्त्रुटिलक्षणे कृते सति ‘अदमिन्द्रेषेव' १ ०धिरोह० प्र० २ शुक्ल यानाश शुक्ल ३ ध्यतीति प्र० ·? - श्रीगुणस्थानकमारोहः सर्वार्थसिदादिदेवेव प्रयाति, परं का प्रथमसंहननो भवति, अपरसंहनानामनुत्तरेषु यमनासंभवाद, यदाह-छिपद्वेष ज गम्मड, पउरो जा कप कीलिआईसें । चउसु दुदुकप्पवृष्टी, पढमेणं जाव सिद्धीवि ॥ १॥ तया यः सतलवाधिकायुष्को मुक्तियोग्यक्ष भवति, स एव सर्वार्थसिद्धादौ याति, यदाह-सत्तलवा जइ आउं, पहुप्पमाणं तओ हु सिझता । तत्तिमित्तं न हुआ, तत्तो लवसरमा जाया ॥ १॥, सबसिडनामे, जल्लोसठिई विजयमाईसुं । एगावसेसगमा, हवंति लवसत्तमा देवा ॥ २ ॥ आह- तत्र उपचमश्रेणिका कयं मुक्तियोग्यः स्यात् ? उच्यते-सप्त लवा मुहूर्तस्यैकादशभागरूपा भवन्ति + लव सत्तहत्तरीए, होइ महुचो' इति वचनात् , ततो लवसप्तकावशेषायुरेवोपशमका खण्डश्रेणिक एवं पराइमुखो वलति, सप्तमं गुणस्थानमागत्य पुनः अपकणिमारुह्य सप्तलवान्तरे च क्षीणमोहान्तं गत्वाऽन्तकृत्केवलीभूत्वा मुक्तिं गच्छत्तीत्यदोषः, तया यस्तु पुष्टायुरुपशमश्रेणी मतिपयते, स पाखण्डश्रेणिका 'चारित्रमोहनं' चारित्रमोहनीयं कर्म 'उपशान्तान्तम् ' एकादशगुणस्थानप्रान्तं ' नयेद् ' उपशमं पापयेदिति ॥ ४१ ॥ अथोपशमक एषापूर्वादिगुणस्थानकेषु यत्करोति तदाह- अपूर्वादिद्वयैकैकगुणेषु शमकः क्रमात् । करोति विंशतः शान्ति, लोभाणुत्वं च तच्छमस् ॥४२॥ + सेवार्तेन तु गम्यते धतुरो यावत् कल्पान् कीलिकादिषु । चतुर्पु द्विद्विकल्पवृद्धि प्रथमेन यावसिद्धिरपि ॥ १ ॥ + सप्त लवा यदि आयु. प्राभविष्यत् तदाऽसेत्स्यमेव । तावन्मात्र नाभूत् ततो वसप्तमा नाता ॥ १ ॥ सर्वार्थसिद्धनानि (विमाने ) उत्कृष्ट स्थितिषु विजयादिषु । एकावशेषगर्भा भवन्ति यसप्तमा देवा ॥ २ ॥ व्याख्या-शमकः सप्तकोत्तरमोहसंज्वलनलोभवर्जप्रकृतिविंशतरपूर्वानिवृत्तिलक्षणे गुणस्थानद्वये 'शान्ति' शमनं फरोनि, सतः क्रमेण सूक्ष्मसंपरायगुणस्थाने सज्वलनलोभस्य सूक्ष्मत्वं करोति, ततः क्रमेणोपशान्तमोहगुणस्थानके 'तच्छमं' तस्य मूक्ष्मलो- भस्य शमं सर्पयोपशमं करोति, तथाऽनोपशान्तमोहगुणस्थाने जीव एकमकृतेर्वन्धक एकोनषष्टिभकृतिवेदयिता, अष्टचत्वारिंशदधि- कशतससाको भवति ॥ ४२ ॥ अथोपशान्तमोहगुणस्थाने यादृशं सम्यक्त्वचारित्रभावलक्षणं त्रयं भवति तदाह- शान्तदृग्वृत्तमोहत्वादत्रौपशमिकाभिधे । स्यातां सम्यक्त्वचारित्रे, भावश्चोपशमात्मकः ॥४३॥ व्याख्या-'अत्र' उपशान्तगुणस्थानके दर्शनचारित्रमोहनीयस्योपशमात् सम्यक्त्वचारित्रे औपशमिके एव भवतः तथाऽत्र भावोऽप्युपशमान्मकः, न तु क्षायिकक्षायोपशमिकौ भावाविति ॥ ४३ ॥ अथोपशान्तमोहाच्यवनमाह- वृत्तमोहोदयं प्राप्योपशमी च्यवते ततः । अधःकृतमलं तोयं, पुनर्मालिन्यमश्नुते ॥ ४४ ॥ व्याख्या-उपशमी वृत्तमोहोदयं ' चारित्रमोहनीयोदयं प्राप्य 'तत' उपशान्तमोहात् 'च्यवते । पुनर्मोहजनितप्रमाद- कालुष्ये पतति, युक्तोऽयमर्थः, यस्मात्कारणात् 'तोयं ' जलं 'अधाकृतमलं ' तलोपविष्टमलत्वादुपरि निर्मलमपि किमपि प्रेग्णा- निमित्तं प्राप्य पुनः 'मालिन्यमभुते' मलिनभावं प्राप्नुयादिति, यदाह-सुअकेवलि आहारग, उज्जुमई उवसंतगाविहु पमाया । १ स्थानके प्र० । श्रुनकेवलिन आहारका ऋजुमतय उपशान्तका आपिच प्रमादात । हिण्डन्ति भवमनन्त तदनन्तरमेव चतुर्गतिका ॥ १ ॥ हिंडति भवमणतं, तयणंतरमेर चउगइआ ॥ ४४ ॥ अयोपशमकानां गुणस्थानकेष्वारोहावरोहावाह- अपूर्वाद्यास्त्रयोऽप्यूयमेकं यान्ति शमोधताः। चत्वारोऽपिच्युतावाद्यं, सप्तमं वाऽन्त्यदेहिनः॥४५॥ व्याख्या- अपूर्वाद्यालयोऽपि शमोद्यताः ' त्रयोऽप्युपशमका ऊर्ध्वमारोहमाश्रित्य एकमेव गुणस्थानं यान्ति, कोऽर्थः ? अपूर्वगुणस्थानादनिवृत्तिवादर यान्ति, तद्वर्तिनः सूक्ष्मसंपरायं यान्ति, तद्वर्तिनश्वोपशान्तमिति, तथाऽपूर्वाधाचत्वारोऽप्युपशमकाः 'च्युतौ ' च्यानविषये 'आय' मिथ्यात्वगुणस्थानं यान्ति 'वा' अथवा ' अन्त्यदेहिनः' घरमशरीराः सप्तमगुणस्थानं याव- धान्ति, ते च सप्तमात्पुनः क्षपकश्रेणिमारोहन्ति, परमकवारं कृतोपशमा एव सपकत्वं कुर्वन्ति, न तु तत्रैव भवे द्विवलं कृतोप- शमाः, यदाह- * जीवो हु एगजम्मंमि इक्कसि उवसामगो । खयंपि कुज्जा नो कुज्जा, दोवारे उवसामागो ॥ १॥ ४५ ॥ अयो- पशमश्रेणीनां संभवमस्यामाह- आसंसारं चतुर्वारमेव स्याच्छमनावली । जीवस्यैकभवे वारद्वयं सा यदि जायते ॥ ४६ ॥ व्याख्या-'शमनावली' शमश्रेणी 'जीवस्य ' पाणिन 'आसंसार ' अनादिसान्तं संसारं यावत् 'चतुरं' वार- चतुष्टयमेव स्याद, सा चोपशमश्रेणिर्जीवस्य 'एकभवे' एकभवमध्ये 'यदि' कदाचिन्जायते, तदा चारहवं, यदाह- भीकथैकनन्मनि एकश उपशमक । क्षयमपि कुर्यात् नो कुर्यात् विकल्प उपशमक ॥ १ ॥ - . + २ व्रत० प्र० - ·* - ? ॥१२॥ श्रीगुणस्थानकमारोहः उवसमसेणिवसका, जायइ जीवस्स आभवं नृणं । सा पुण दो एगमने, खगस्सणी पुणो एगा ॥ १ ॥ उपशमश्रेणिस्थापना धेयं- * अणदंसनपुसित्थी, वेअछक्कं च पुरिसोय च । दो दो एगंतरिए, सरिसे सरिस उवममेड ॥ १ ॥ असंख्य सं० संख्या ..... अ० म० लोभ २ सं० माया १ अ० प्र० माया २ सं० मान १ म०प्र० मान २ सं० को, थ०प्र० क्रो० २ पुरु० १ मास्यादि० ६ स्त्री० १ नपुं० १ दर्शन० ३ अनन्ता० ४ ॥४६॥ इन्युपगमश्रेणिः । अथ अपकणिलक्षणमार- अतो वक्ष्ये समासेन, क्षपकश्रेणिलक्षणम् । योगी कर्मक्षयं कर्ता, यामारुह्य प्रवर्तते ॥ १७ ॥ व्याख्या-अतः परं 'समासेन ' मंक्षेपेण तस्याः क्षपणेर्लक्षणं वक्ष्ये, यो क्षपाश्रेणी समाम्हा 'योगी' क्षपको निः कर्मक्षयं कर्तुं प्रवर्तते ।। ४७ ॥ अथाष्टमगुणस्थानादान याः कर्मप्रकृतीः क्षपः क्षपयनि ता लोकनयेणार--- अनिवद्धायुषः प्रान्त्यदेहिनो लघुकर्मणः।असंयतगुणस्थाने, नरकायुःक्षयं ब्रजेत् ॥४८॥ तिर्यगायुः क्षयं याति, गुणस्थाने तु पञ्चमे । सप्तमे त्रिदशायुश्च, दृग्मोहस्यापि सप्तकम् ॥४९॥ दशेताः प्रकृतीः साधुः, क्षयं नीत्वा विशुद्धधीः। धर्मध्याने कृताभ्यासः, प्राप्नोति स्थानमष्टमम् ॥५०॥ त्रिभिर्विशेषकम् ५०॥ + उपशमश्रेणिचतुष्क जायते जीवस्याभव नूनन् । सा पुनढे एकभवे, क्षपकणि पुनरेका ॥ १ ॥ अणदर्शनपुसमस्त्रीवेद (हाम्यादि ) पट्दै च पुरुषषेद च । दो ही ( अप्रत्याख्यानप्रत्याख्यानी ) एकान्तरिती ( सज्वलनान्तरिती) सदृशे सदृशं ( क्रोधमानमायालोभान् ) उपशमयति ।। १ ।। १ ०श्रेण्या ल०प्र० व्याख्या-'मात्यदेहिनः' चरमशरीरस्य ' अवधायुपः' अकृतायुर्वन्धस्य ' लघुकर्मणः ' अल्पकर्मणोऽस्पकमागस्य क्षपकस्य ' असंयतगुणस्थाने ' चतुर्थे गुणालये 'नरकायुः क्षयं व्रजेत् ' नरकयोग्यायुः क्षय याति, तथा पञ्चमे गुणस्थाने निर्य- गायुः क्षयं याति, सप्तमे गुणस्थाने 'त्रिदशायुः' देवायुरपि क्षयं याति, तथा त सप्तमे गुणस्थाने हरमोहस्य मतकमपि क्षयं याति, ततः क्षपकः साधुरष्टाचत्वारिंशदधिकशनकर्मप्रकृतिमध्यादेना दश पनीः क्षय नीत्वाऽत्रिंशदधिकशतप्रकृतिससाकोऽष्टम स्थान 'माप्नोति ' लभने, कथंभूनः ? 'धर्मध्याने कृता-पासः ' उत्कृष्टे धर्मध्याने रूपातीतलक्षणे कनोऽभ्यासो येन स तथा, अभ्यासः- पुनः पुनरासेवनं, तेनयाभ्यामयोगेन तश्चमाप्तिः स्यात्, यदाह-अभ्यासेन जिसाहारोऽभ्यासेनैव जितामनः । अभ्यासेन नितश्वासोऽभ्यासेनेनानिलटिः ॥ १ ॥ अभ्यासेन स्पिरं चित्तमपासन नितेन्द्रियः । अभ्यासेन पगनन्दोऽभ्यासेनैवात्मदर्शन ! ॥ २ ॥ अभ्यामवर्जितानः, शास्त्रस्थैः फलमस्ति न । भवेश हि फलैस्तृप्तिः, पानीयप्रतिविम्वितैः ॥ ॥ ततोऽभ्यामादेव विशुद्धीः' निर्मलतत्वानुयायियुद्धिरिति ॥ ४८ ॥ ४९ ॥ ५० ॥ अथात्राष्टमे गुणस्थाने क्षपस्य भुमध्यानारम्भमा- तत्राष्टमे गुणस्थाने, शुक्लसद्ध्यानमादिमम् । ध्यातुं प्रक्रमते साधुराद्यसंहननान्वितः ।। ५१ । व्याख्या-क्षपकः साधुस्तत्राष्टमे गुणस्थाने ' शुक्लसण्यानं ' शुमनामकं प्रधान ध्यान, आय-प्रथमं धनववितर्कसम- विचारलक्षण वक्ष्यमाणं ध्यातुं प्रक्रमते, कथंभूतः साधुः ? ' आघसंहननान्वितो' वज्रर्पभनाराचनामकप्रयममंहननयुक्त इति १ अत्र प्र० ॥ ५१ ॥ अथ ध्यातुरेव स्वरूपं श्लोकद्वयेनाह- निष्प्रकरूपं विधायाथ, दृढं पर्यमासनम् । नासाग्रदत्तसन्नेत्रः, किञ्चिदुन्मीलितेक्षणः ॥ ५२ ॥ विकल्पवायुराजालाप्रोत्सारितमानसः । संसारोच्छेदनोत्साहो, योगीन्द्रो ध्यातुमर्हति ॥ ५३ ॥ व्याख्या- अथ' अनन्तरं ' योगीन्द्रः' क्षपकमुनीन्द्रः व्यवहारमाश्रित्य ध्यातुमर्हनि-ध्यानारम्भयोग्यो भवतीति सम्बन्धः, कि कृत्वा' पर्यशासनं 'द' निविडवन्धं विधाय; कथंभूतं ? 'निष्पकम्प' निपलं, यत आसनजय एवं ध्यान- स्य प्रथमः प्राणः, यदाह-ओहारासणनिहाजयं च काऊण निणरमएणं । झाइज्जइ निअअप्पा, उबइठं गिणवरिन्देणं ॥१॥ तत्र पर्यशासनं ' स्याजद्घयोरधोभागे, पादोपरि कृते सति । पर्यसो नाभिगोत्तानदक्षिणोत्तरपाणिकः ॥ १॥' फैचित्सि- खामनमित्युच्यते, यथा-योनि वामपदा परेण निविडं संपीडथ शिश्नं इनु, न्यस्योरस्यचलेन्द्रियः स्थिरमना लोला च ताल्व- न्तरे । यशस्थैर्यतयाऽभिनिश्चलटशा पश्यन् ध्रुवोरन्तरं, योगी योगविधिप्रसाधनकृने सिद्धासनं साधयेत् ॥ १ ॥ अथवाऽऽसन- नियमो नास्ति, यदाह-~यस्मिन् यस्मिन्नासनेऽभ्यस्यमाने, चेतःस्थैर्य जायते तत्र तत्र । कार्यो यत्नः पद्मपर्यशकायोत्सगै- काहिद्वयहिबजासनादौ ॥ १ ॥ कथंभूतो योगीन्द्रः ? नासाग्रदत्तसमेतः । नासाने दत्ते न्यस्ते सती प्रसने नेत्र लोचने १ प्रथमे प्राणा प्र० २ आहारासननिद्राजय च कृत्वा जिनवरमतेन । ध्यायते निनक आत्मा उपदिष्ट निनवरेन्द्रेण । । ३ माइन णिय अप्पा प्र० ४ सुनिश्चलतया प्र. २ ०थ्यानहना० प्र० 7 ·श्रीगुणस्थानकमारोहः बस्य स तथा, नासामन्यातलोचनो हि ध्यानसाधको भवति, पदाह ध्यानदष्टफस्तुतो नासावंशाप्रभागस्थितनयनयुगो मुक्त- साराभधारः, माशीणवृत्तित्रिभुवनविवरोद्धान्तयोगेश्चक्षुः । पर्यकातङ्कगुन्यः परिकलितपनोच्छ्वासनिश्वासवातः, स ध्याना- स्टमतिविरमवत जिनो जन्मसंभूनिर्मातेः ॥मा पुनः कथंभूतः ? 'किश्चिदुन्मीलितेक्षणः किश्चिदुन्मीलिते अईविकसिते ईक्षणे यस्य स तथा, योगिनः समाधिसमये मिशिदुन्मीलिते भक्षिणी भवतः, यदाह-गम्भीरस्तम्भमूर्तिर्व्यपगतकरणव्यापृतिर्मन्दमन्दं, माणा- पामो ललाटस्थलनितिमना दत्तनासाग्रष्टिः । नाप्युन्मीलमिमीलनयनमतितरां पद्धपर्यवन्धो, ध्यानं प्रध्याय शुलं मकल- विदनवपः स पायाजिनो कः ।। पुनरपि कर्वभूतः ! 'दूरोत्सारितमानसो' विरलीकृतचित्तः, कस्मात् ? 'रिकल्पवागु- राजाला ' कल्पनावागरिकारन्धात्, यतो विकल्या ए बाई कर्मबन्धनहेतवा, यदाह-अशुभा वा शुभा वाऽपि, विफल्पा यस्प घेतसि । स व बनात्ययःस्वर्णबन्धनाभेन कर्मणा ॥ १ ॥ वरं निद्रा पर मूर्छा, वरं विकलतापि वा । न त्वार्तरौद्रदु- सेंच्यारिकल्पाकलितं मनः ॥ २ ॥ भूयः कथंभूतः । संसारोच्छे इनोत्साः' संमारोच्छेदनार्य भवपरिहारार्थमुत्साह उधमो पस्य स तथा, भाच्छेदकध्यानार्थमुत्साहवता हि योगसिद्धिः स्यात्, यदाह-उत्साहामिश्यादैर्यात्संतोषातत्वदर्शनात् । मुनर्जन- पदत्यागाद, पहिभर्योगः प्रसिदपति ॥ १ ॥५३॥ अप प्राणायाममाह- अपानद्वारमार्गेण, निस्सरन्तं यथेच्छया। निरुन्ध्योर्ध्वप्रचाराप्ति, प्रापयस्यनिलं मुनिः॥५४॥ १ .रम्भमूर्ति प्र. व्याख्या-मुनिः' योगीन्द्रोऽनिलं-पत्नं 'अर्धभचाराप्ति' दशमद्वारगोधरतामाप्ति मापयति, कि कृत्वा ? ' अपा. नदारमार्गेण ' पायुवमना पवनं यथेच्छया 'निस्सरन्तं ' स्वस्वभावेन गच्छन्ते ' निरुध्य' संकोच्य, मूलवन्धयुत्त्याऽपानपवन- माकुडयेत्यर्थः, मूलबन्धश्चाय-पाणि भागेन संपीडध, योनिमाकश्चयेद् गुदम् । अपानमयूर्वमाकृष्य, मूलबन्धी निगयसे ॥ १॥ इदमाकञ्चनकर्मैव प्राणायामस्य मूलं, यदुक्तं ध्यानदण्डकस्तुतौ-संकोच्यापानरन्ध्र हुनबहसदृशं तम्तवत्सूक्ष्मरूपं, धृत्वा इत्पमकोशे तदनु च गलके तालुनि माणशक्तिम् । नीत्वा शून्यातिशून्यां पुनरपि खगनि दीप्यमानां समन्ताल्लोफालोकाय- लोकां कलयति स कला यस्य तुष्टो जिनेशः ॥१॥ ५४ ।। अथ पूरकमाणायाममा- द्वादशाड्युलपर्यन्तं, समाकृष्य समीरणम् । पूरयत्यतियत्नेन, पूरकध्यानयोगतः ॥ ५५ ॥ व्याव्या-योगी पूरक यानयोगाद् 'अतियत्नेन ' अतिप्रयत्नेन कोष्टं सकलदेहगर्न नाडीगण वा पवनेन पूरयति, फि द्वादशाङ्गुलपर्यन्नं समीरणं समाकृष्य ' द्वादशाहगुलप्रमाणं पहिस्तात्पवन समन्तादाकृष्य, अत्रायमर्थ:-पवनो नभ- स्तत्वे वहमाने नासान्तःस्थ एव भवति, तेजस्तो वहमाने चत्वार्यगुलानि पहिस्तादपूर्ध्वगः स्फुरति, वायुतश्वे वहमान परशु- लानि वहिस्तात्तिरश्चीनश्वरति, पृथ्वीतत्वे वहमानेऽष्टाडगुलानि यावरहिमध्यमभावेन तिष्ठति, जलतत्वे वहमाने द्वादशादागुलानि यावदधस्ताद्वदति, यदाह-नासान्तनभसोऽन्ध्यंगचष्टार्कसंख्याइगुलोत्तरा । तेजोवापृथिव्यम्बुवहिर्गतिरुदाष्टता ॥ १ ॥ ततो द्वादशाहगुलपर्यन्तं वारुणं मण्डलं प्रचारावसरेऽमृतमयं पवनं समाकृष्येत्यर्थः, पमञ्च पुरसध्यानं कर्मतया केचिदाहः-वक्रघा- गमागमाकृप्य तेन, स्थानं भित्वा ब्रह्म पूरीश्वराणाम् । स्थूलाः समा नाटिकाः पूरयेद्यद्, विज्ञातव्यं कर्म तत्पूरकाख्यम् ॥ १॥ ॥ ५५ ॥ अथ रेचकप्राणायाममाह- निस्सार्यते ततो यनान्नाभिपद्मोदराच्छनैः।योगिना योगसामर्थ्यानेचकाख्यः प्रभञ्जनः ॥ ५६ ॥ व्याख्या- ततः ' प्रकादनन्तरं ' योगिना' साधकेन ' योगसामर्थ्यात् ' प्राणायामाभ्यासवलाद् ' रेचकाख्यः प्रभ- जनो' रेचकनामा पवनो 'नाभिपद्मोदरात्' नाभिपङ्कजकोटरात् ' शनैः' मन्दमन्दं — यत्नाद् ' आदरात् “निस्सार्यते ' पहि क्षिप्यने, तद्रेचकध्यान, यदाह-वज्रासनस्थिरवपुः स्थिरीः स्वचित्तमारोप्य रेचकसमीरणजन्मचक्रे । स्वान्तेन रेचयति नाटिंग समीर, तत्कर्म रेकमिति प्रतिपत्तिमति ॥ १॥ ५६ ॥ अथ कुम्भक-यानमाह---- कुम्भवत्कुम्भकं योगी, श्वसनं नाभिपङ्कजे । कुम्भकध्यानयोगेन, सुस्थिरं कुरुते क्षणम् ॥५७॥ व्याख्या-योगी 'कुम्भकं ' कुम्भकाख्य ' श्वसनं ' पवनं 'नाभिपइजे' नाभिकमले 'कुम्भकध्यानयोगेन' कुम्भक- फर्ममयोगेण 'कुम्भवद् ' घटवद्धटाकारं कृत्वा भूतरा रियरं दुरुते, यदाए-चेतसि श्रयति कुम्भकचक्र, नाडिकास निविीकृतवातः । मुम्भवनरति यजलमध्ये, तद्वदन्ति फिल कुम्भकर्म ॥ १ ॥ ५७ ॥ अथ पवनजयेन मनोनयमाह-- इत्येवं गन्धवाहानामापुञ्चनविनिर्गमौ । संसाध्य निश्चलं धत्ते, चित्तमेकाग्रचिन्तन ॥ ५८ ॥ व्याख्या-यत्र मनस्तत्र पवनो यत्र पवनस्तत्र मनो वर्तते, यदाह-दुग्धास्वन्समिलितो मुदेव, तुल्यक्रिया पानममानो ·॥१४॥ - -~- ? श्रीगुणस्थानक्रमारोहः हि । यावन्मनस्तत्र मरत्प्रवृत्तिर्यादन्मस्तत्र मनःप्रवृत्तिः॥१॥ तत्रैकनाशादपरस्य नाश, पप्रवृत्ते परप्रवृत्तिः। विश्वस्तयोगिन्द्रियवर्गशुद्धि- स्तद्वंसनान्मोअपदस्य सिद्धिः ॥ २॥ इति, तत 'इत्येवं' अमुना पूर्वोक्तप्रकारेण पूरफरे चक्कुम्भकक्रमेण 'गन्धयाहाना ' पब- नानां ' आकुश्चनविनिर्गमौ संसाध्य ' वातानां संग्रहमोक्षावभ्यस्य 'चित्त' मनः 'एकाग्रचिन्तने ' समाधिविषये निश्चलं धत्ते, परुजये हि मनोनिश्चलता स्यादेव, यदार-प्रचलति यदि क्षोणीचक्र चलन्यचला अपि, प्रलयपवनहालोलायलन्ति पयोधयः । पवनजयिनः सावष्टम्भप्रकाशितशक्तयः, स्थिरपरिणतेरात्मध्यानाञ्चलन्ति न योगिनः ॥ १ ॥ ५८ ॥ अथ भावस्यैव प्राधान्यमाह-~- प्राणायामक्रमौढिरत्र रू ढ्यैव दर्शिता । क्षपकस्य यतः श्रेण्यारोहे भावो हि कारणम् ॥५९॥ व्याख्या-'अत्र' श्रेण्यारोहे क्षपकश्रेण्यारोहविषये 'माणायामक्रममोतिः' पवनाभ्यासक्रमप्रगल्भता 'या' प्रसिदि- मात्रतयैव दर्शिता, 'यतः' यस्मात्कारणात् 'हिः' स्फुटं क्षपकस्य भाव एव केवलोद्गमकारणं, न तु माणायामादिडम्बरः, यदुक्तं चर्पटिनापि-नासामन्दं नाहीरन्द, वायोश्चारः प्रत्याहारः । प्राणायामो बीजग्रामो, ध्यानाभ्यासो मन्त्रन्यासः ॥ १॥ इत्पमस्थ भ्रमध्यस्थं, नासाग्रस्थं श्वासान्तःस्थम् । तेजःशुद्धं ध्यानं बुद्धं, काराख्यं मूर्यमख्यम् ॥ २ ॥ ब्रह्माकाशं शून्याभासं, मिथ्याजन्य चिन्ताकल्पम् । कायाफ्रान्तं चित्तभ्रान्तं, त्यत्त्वा सर्व मिथ्या गर्वम् ॥३॥ गुर्वादिष्टं चिन्तोत्सृष्टं, देहातीतं भावोपेतम् । त्यक्तद्वन्द नित्या- नन्द, शुद्ध तत्त्वं जानीहि त्वम् ॥ ४ ॥ अन्यच्च-ॐकाराभ्यसनं विचित्रकरणैः माणस्य वायोर्जया, तेजचिन्तनमात्मकायकमले १ वायूना प्र० 'शून्याम्बरालम्बनम् । त्यक्त्वा सर्वमिद कलेवरगतं चिन्तामनोविभ्रम, तस्वं पश्यत जल्पकल्पनकलातीतं स्वभावस्थितम् ॥ १॥५९ ॥ अथाघशुक्रध्यानस्य नामाह- सवितर्क सविचारं, सपृथक्त्वमुदाहृतम् । त्रियोगयोगिनः साधोराचं शुलं सुनिर्मलम् ॥६०॥ व्याख्या-'त्रियोगयोगिनः साधोः' मनोवचामाययोगवतो मुनेः 'आवं' प्रथम शुक्रव्यान ' उदाहनं ' प्रोक्तं, तत्कयं- भूतं ? मह वितर्कण वर्तत इति सवितर्क, सह विचारेण वर्तत इति सविचार, सह पृथक्त्वेन वर्तत इति सपृथक्त्वं, इति विशेषणत्र- योपेतत्वात् पृथक्त्ववितर्कसविचारनामकं प्रथमं शुक्रव्यानमिति ॥ ६० ॥ अथ तद्विशेषणत्रयस्य स्वरूपमाह- श्रुतचिन्ता वितर्कः स्यात्, विचारःसंक्रमो मतः। पृथक्त्वं स्यादनेकत्वं, भवत्येतत्रयात्मकम् ॥६१॥ व्याख्या-एतत्मथमं शुक्लध्यानं त्रयात्मकं, क्रमोत्क्रमगृहीतविशेषणत्रयरूपं, तत्र श्रुतचिन्तारूपो वितर्कः, अर्थशब्दयोगान्तरेषु संक्रमो विचारः, द्रव्यगुणपर्यायादिभिरन्यत्व पृथक्त्वं ॥ ६१ ॥ अथैतत्रयस्य क्रमेण व्यक्तार्थ न्याचिख्यामुः प्रथमं वितर्कमाह- स्वशुद्धात्मानुभूतात्मभावश्रुतावलम्वनात्। अन्तर्जल्पो वितर्कः स्याद्, यस्मिंस्तत्सवितर्कजम् ॥१२॥ व्याख्या-यस्मिन् ध्यानेऽन्तर्जल्पोऽन्तरगध्वनिरूपो वितकों विचारणात्मकस्तत्सवितर्क ध्यानं स्यात्, कस्मात् ? 'स्वशुद्धा- ३ विशपत्रय० प्र० ४ ०भूत्या० प्र० त्मानुभूतात्मभावश्रुतावलम्बनात् ' स्वकीयनिर्मलपरमात्मतत्वानुभवगयान्तरङ्गभावगतागमावलम्बचतः, इत्युक्त सवितर्क ध्यानम् ॥१२॥ अथ सविचारमाह- अर्थादर्थान्तरे शब्दाच्छब्दान्तरे च संक्रमः । योगायोगान्तरे यत्र, सविचार तदुच्यते ॥६३ ॥ व्याख्या-यत्र ध्याने स एव पूर्वोक्तो वितर्को विचारणात्मकोऽर्थान्तरे संक्रमते, योगायोगान्तरे संक्रमते तयानं सवि- चारं ससंक्रमणमुच्यत इति ॥ ६३ ॥ अथ सपृथक्त्वमाह- द्रव्याद् द्रव्यान्तरं याति, गुणाद्याति गुणान्तरम् । पर्यायादन्यपर्यायं, सपृथक्त्वं भवत्यतः॥६४॥ व्याख्या-यत्र ध्याने स एव पूर्वोत्तो वितर्कः सविचारोऽर्थव्यजनयोगान्तरसंक्रमणरूपोऽपि निजशुद्धात्मदैन्यान्तरं याति, अथग गुणाद् गुणान्तरं याति, यहा पर्यायान्तरं याति, तत्र-~-सहजाता गुणा द्रव्ये, सुवर्णे पीतता यथा । क्रमभूतास्तु पर्याया, मुद्राकुण्डलनादयः ॥ १॥ तेषु द्रव्यगुणपर्यायान्तरेषु अन्यत्वं-पृथक्त्वं तदस्ति यत्र ध्याने तत्सपृथक्त्वम् ॥ ६४ ॥ अथाघशुक्ल यान- जनितां शुद्धिमाह-- इति त्रयात्मकं ध्यानं, प्रथमं शुलमोरितम्।प्राप्नोत्यतः परां शुद्धिं, सिद्धिश्रीसौख्यवर्णिकाम् ॥६५॥ ४ ध्यायन् योगी समाहित | सप्राप्नोति प्र. १ न्यान्तरा० प्र० २ ०मात्रमाह प्र० - - -- १ भूत्या० प्र० २ पृथक्त्व०प्र० ३ त्मवदद्न्यान्त० प्र० ·॥१५॥ श्रीगुणस्थानक्रमारोहः व्याख्या--इति प्रयात्मकं पृथक्वरितर्कसविगरात्मकं प्रथम शुमध्यानं कथितं, तस्मास्यानात् 'पर्ग' प्रकृष्ट शुद्धि पामोति, कथंभ ? 'मिश्रिीसौख्यार्णिका' मुक्तिलक्ष्मीमुग्ननिदर्शनिकामासादयतीत्ययः ॥६५॥ अस्यैव विशेपस्वरूपमाह-- यद्यपि प्रतिपात्येतदुक्तं ध्यानं प्रजायते । तथाप्यतिविशुद्धत्वादूर्ध्वस्थानं समीहते ।। ६६ ।। व्याख्या--यद्यप्येतदुक्तं ध्यानं प्रतिपाति ' पतनशील 'प्रजायते ' समुत्पयते, तथापि ' अतिपिशुद्धत्वाद् ' अतिनैर्मल्यन ऊर्धस्थानं ' अग्रेतन गुणस्थानं 'समीहते ' तटारोहाय धारीत्यर्थः । तथाऽपूर्णगुणस्थानस्थो जीवो निद्राद्विकदेवाद्विकपञ्चे- न्दियत्वप्रशस्तविहायोगतित्रसनवकक्रियाहारकनेजसकार्मणौनि योपाराहारकोपाङ्गआद्यसंस्थाननिर्माणतीर्थकृत्ववर्णचतुष्कागुरुलघू- पघातपराधासोच्छ्यासरूपद्वात्रिंशत्मकृतिव्य,च्छंदात् प.विंशतिवन्धकः, अन्त्यसंहननत्रिकसम्यच्योदयव्यवच्छेदात् द्वासप्ततर्वेदयिताऽ- एत्रिंशदधिकशतमत्ताको भवति ॥ ६६ ॥ इति क्षपकस्याष्टमम् । अथ क्षपकोऽनिवृत्तिगुणस्थानमारोहन याः प्रकृतीर्यत्र यथा सिनि तत्र तास्तथा श्लोकपश्चकेनाह- अनिवृत्तिगुणस्थानं, ततः समधिगच्छति। गुणस्थानस्य तस्यैव, भागेषु नवसु क्रमात् ॥ ६७ ॥ गतिः श्वाश्री च तैरश्ची, द्वे तयोरानुपूर्विके । साधारणत्वमुद्योतः, सूक्ष्मत्वं विकलत्रयम् ॥६॥ १ योगी 'समाहित । समाधिमान् ‘इति । पूर्वोक्त प्र० ३ शुक्ल-यान ४ शुक्लन्यान ५ ०शतेधक एकेन्द्रियत्वमातापस्त्यानगृयादिकत्रयम् । स्थावरत्वमिहाद्यशे, क्षीयन्ते षोडशत्यमूः॥६९ ॥ अष्टौ सध्यकषायाश्च, द्वितीयेऽथ तृतीयके । षण्दत्वं तुर्यके स्त्रीत्वं, हास्यपटकं च पञ्चमे ॥७०॥ चतुष्वशेषु शेषेषु, क्रमेणैवातिशुद्धितः । पुंवेदश्च ततः क्रोधो, मानो माया च नश्यति ।। ७१ ॥ २ध्यायन् परा पञ्चभिः कुलकम् व्याख्या-ततः' तस्मादष्टमगुणस्थानादनन्तरं क्षपकोऽनिवृत्तिगुणस्थानं नवमं समारोहनि समधिगच्छति, ननम्नम्यव गुणस्थानस्य नवसु भागेषु कृतेषु आयेऽशे प्रथमे भागे 'इत्यमूः' इत्येताः पोडश कर्मप्रकृतयः क्षीयन्ते, इत्यमः काः ? पाधी गतिः' नरकगनिः, 'तैरवी' तिर्यग्गतिः, तयोर्नरकतिरश्चोर्दै आनुपूर्विके नरकानुपूर्वी तिर्यगानुपूर्वी चेति साधारणत्व' साधार- पनाम 'उद्योत' उद्योतनाम 'सूक्ष्मत्वं' सूक्ष्मनाम 'विकलत्रयं' द्वित्रिचतुरिन्द्रियजातिलक्षणं 'एकेन्द्रियवं' एकेन्द्रियजाति- रूपं, 'आताप' आतपनाम, ‘स्त्यानगृयाठिकवयं' निद्रानिद्रामचलामचलास्त्यानहिरितित्रिक, 'स्थावरत्वं' म्यावग्ना- मकर्मेति पोडश कर्मप्रकृतयोऽनिवृत्तिगुणस्थानस्य प्रथमे भागे झायन्ते, तथाऽष्टौ मन्यकपाया-अप्रत्याग्यानपत्याख्यानलक्षणा द्वितीय भागे क्षीयन्ते, तृतीये भागे ‘पण्डत्व ' नपुंसकत्वं क्षीयते, 'तुर्यक ' चतुर्थके भागे 'स्त्रीत्व' वीवेदः क्षीयने, पञ्चमे भागे हास्यरत्यरनिभयशोकजुगुप्सेतिपदक च क्षीयते, शेपेषु — चतुर्वेशेषु' पष्ठादिनवमान्त्येषु ' क्रमेणैवातिशुद्धिनो ध्यानस्यातिन- १ निवृत्तिगु० प्र० इयतः पुंवेदः सज्वलनकोधो मानो माया च नश्यति, अयमर्थ:--पष्ठे भागे पुवेदः सीयते, सप्तम भाग सजलनोर श्रीगने. अष्टमे सज्वलनमानः क्षीयते, नवमे भागे संज्वलनमाया च क्षीयते, तथा चानिवृत्तिगुणस्थानस्या जीवो हास्यरत्यरनिभयशोजु गुपसाव्याच्छेदाइ द्वाविंशतेर्बन्धकः, हारयपदकोदयव्यवच्छेदान् पट्पटेर्वेदयिता, नवमाशे मायान्नपञ्चत्रिशत्मकृतिसनाव्यवन्छेदात् युत्तरशनसत्ताका भवति ॥ ६७ ॥ ६८ ॥ ६९ ॥ ७० ॥ ७१ ।। इति क्षपकस्य नवमम् । अथ क्षपकस्य दशमगुणस्थानमाह- ततोऽसो स्थूललोभस्य, सूक्ष्मत्वं प्रापयन् क्षणात्। आरोहतिमुनिःसूक्ष्मसंपरायं गुणास्पदम् ॥७२॥ व्याख्या--'ततो' नवमगुणस्थानादनन्तरं 'असो' क्षपको मुनिः 'मुक्ष्मसंपरायास्पद ' ( गय गुणाम्पदं ) मृक्ष्यमपग- यनामकं गुणस्थानमारोहति, कि कुर्वन् ? 'क्षणात् ' क्षणमात्रात् 'स्थललगेयस्य ' स्थलरूपस्य संज्वलनलोमम्य मुत्पन्न सूक्ष्माणुरूपत्वं मापयन् । तथा मूक्ष्मसपरायस्थो जीवः पुत्रदसज्वलनचतुष्करन्धव्यवच्छेदाद् कर्मप्रकृतीनां सप्तदशकस्य Tन्धकः, त्रिवे- दत्रिसंचलनोदयव्यवच्छेदात्पष्टेर्वेदयिता मायासत्ताव्यवच्छेदात इयुनरशतमत्ताको भवति ॥ ५० ॥ इति श्पकस्य दशमम । अश भपकस्यैकादशं गुणस्थान न भवतीन्याह-- एकादशं गुणस्थानं, क्षपकस्य ने संभवेत्। किंतु ल सूक्ष्मलोभांशान्, रुपयन द्वादश बजत ।। ३॥ व्याख्या-क्षेपकस्यैकादश गुणस्थानकं 'न' नैव भवेत् , किंतु दशमादेव गुणस्थानाक्षपकः मत्सलोनाशान मान- १ भवेनहि । दशमात्सूक्ष्म० प्र० २ हि स्फुट - ·१ सप्र० २ अथानन्नर प्र० - - , ॥१६॥ श्रीगुणस्थानकमारोहः लोभखण्डान् क्षपयन् सन् 'द्वादशं' क्षीणमोहाख्यं गुणस्थानं ' ग्रनेद् ' गन्छेदिति, अत्र क्षपश्रेणी च ममर्थयनि, नरमाय- अणमिन्छमीमसम्म, अट्टनमित्यिवेअछकं च । पुत्रेयं च खवेइ. कोहाईए अ संनलणे ॥ १ ॥ ७३ ॥ अथ तत्र शुक्रभ्यानस्य द्वितीयांशाश्रयणमाह- भृत्वाऽथ क्षीणमोहात्मा, वीतरागो महायतिः । पूर्ववद्धावसंयुक्तो, द्वितीयं शुक्माश्रयेत् ॥७॥ व्याख्या-अर्थ चानन्तरं स क्षपकः 'क्षीणमोदात्मा भूत्वा' क्षीणमोहगुणस्थानाद्वापरिणनिमयो भूत्वा द्वितीयं शुक्भ्यानं पूर्ववत् ' प्रथमशुक्लध्यानरीत्या 'श्रयेद् ' भनेत्, कथंभूतः क्षपकः? 'वीनरागो' विशेपेण इतो रागो यस्मात्स तथा, पुनरपि कथभूतः ? 'भावसंयुक्तो' विशुद्धतरभारोपेनः, एवंविधः क्षपको द्वितीयं शुमध्यानं श्रयेदित्यर्थः ।। ७४ ।। अथ तदेव शुक्रध्यानं सनामविशेषणमाह-- अपृथक्त्वमयीचारं, सवितर्कगुणान्वितम् । स ध्यायत्येकयोगेन, शुक्लध्यानं द्वितीयकम् ॥७५॥ व्याव्या-स' क्षपकः क्षीणमोहगुणस्थानवी द्वितीय शुक्लध्यानं 'एकयोगेन' पकतरयोगेन संध्यायनि, यदाद---- एक प्रियोगभाजामा स्यादपरमेकयोगवताम् । तनुयोगिनां तृतीय, निर्योगानां चतुर्थ है ॥ १॥ कथंभूतं ? ' अपृथचवं' x अणमिथ्यात्वमिश्रमम्यक्त्वानि अएनएमकस्त्रीवेदपक च । प्रवेट च क्षपयति क्रोधादिकान च सन्वग्नान् ॥ १ ॥ ३ हि प्र० पृथक्त्वर्जितं, 'अविचार' विचार हिन, · सवितर्कशुणान्वित' वितर्कमात्रगुणोपेतं, द्वितीयं शु यान यायनीत्यर्थः ।। ७५ ॥ अथापृथत्तवमेव व्यक्तमाह- निजात्मद्रव्यमेकं वा, पर्यायमथवा गुणम् । निश्चलं चिन्यते यत्र, तदेकत्वं विदुर्बुधाः ॥७६॥ व्याग्व्या---'बुमा' साततयाः तदेकत्वम् ' अपृथक्वं 'विदः' अवधारयन्ति स्म कथयन्ति स्म, सरिक ?-व्यायफेन यन्निनात्मगं एक ' केवल स्वकीयविशुद्धपरमात्मद्रव्यं, 'वा' अथवा तस्यैव परमान्मद्रव्यस्य एक केरल पर्यायं, 'वा' अधा एकमद्वितीयं गुणं पा, तदत्र गुणपर्यायविशेषः पूक्ति एव, एतदेवीमे द्रव्यमेकं गुणं वा एक पर्याय वा, निश्चलं' चलनवर्जितं यत्र ध्यायने तदेकत्वमिति ॥ ७६ ॥ अथाविचारत्वमाह- यध्यञ्जनार्थयोगेयु, परावर्तविवर्जितम् । चिन्तनं तदविचारं, स्मृतं सद्ध्यानकोविदेः ॥ ७७ ॥ व्याख्या-सम्पति सद्धयानकोविदत्यं शासाम्नायविशेषादेवास्ति, न त्वनुभवात् , यदाहुः श्रीहेमचन्द्रमुरिपादाः-अनवि- च्छित्याऽऽन्नायः. समागनोऽस्येति कीर्यनेऽस्माभिः। दुष्करमप्याधुनिकः, शुक्लध्यान यथाशास्त्रम् ॥ १॥तैः सचानकोविदः- शास्त्राम्नायागनशुक्ल-यानरहस्यैस्तद् 'अविचारं । अविचारविशेपणोपेतं द्वितीय शुक्लं स्मृतं प्रजासं, तकि ?-यत्पूर्वोक्तस्वरूपेषु व्यजनार्ययोगेषु' शब्दाभिययोगरूपेषु 'परावर्तविवर्जितं' शब्दाच्छब्दान्तरमित्यादिसक्रमेण रहिनं चिन्तन श्रुतानुसारादेव ३ शहाथ० प्र० कियंत तदविचारमिति ॥ ७७ ॥ अथ सवितर्कत्वमाह- निजशुद्धात्मनिष्टं हि, भावश्रुतावलम्बनात् । चिन्तनं क्रियते यत्र, सवितर्क तदुच्यते ॥ ७८ ॥ व्याख्या-यत्र 'निजश,द्धात्मनिष्ठ ' स्वकीयातिविशुद्धपरमान्मलीन 'हि' स्फुट चिन्तन सूक्ष्मविचारणात्मक क्रियते, तत्सवितकैकगुणोपेतं द्वितीयं शुक्लध्यानं, कस्मात् ? 'भावश्रुतावलम्बनात् ' सूक्ष्मान्तर्जल्परूपभावार्गमश्रुतावलम्बनमात्रचिन्तनादिति ॥ ७८ ॥ अथ द्वितीयशुक्ल गनितममरसीभावमाह- इत्येकत्वमविचारं, सबितर्कमुदाहृतम् । तस्मिन् समरसीभावं, धत्ते स्वात्मानुभूतितः ॥ ७९ ॥ व्याख्या--' इति ' पूर्वोक्तमकारेण एकत्वाविचारसवितर्करूपविशेषणत्रयोपेतं द्वितीयं शुक्लध्यानं ' उढाहतं' कथितं, नस्मिन् । द्वितीये शुक्लध्याने वर्तमानो ध्यानी-व्यानात् समरसीभावस्तदेकीकरणं मतं । आत्मा यदपृथक्त्वन, लीयते पर- पात्मनि ॥ १ ॥ तं समरसीभाव 'धत्ते' धारयति, कुतः ? 'स्वान्मानुभूतितः' स्वस्यात्मनोऽनुभूतिरनुभवनं स्वात्मानुभूतिस्तस्याः ॥ ७९ ॥ अथ क्षीणमोहगुणस्थानाद्धाऽत्रमाने यत्करोति तदाह-- इत्येतद्ध्यानयोगेन, प्लुष्यत्कर्मन्धनोत्करः । निद्राप्रचलयो शमुपान्त्ये कुरुत क्षणे ॥ ८ ॥ ग्याच्या इत्येतत्पत्रोक्तध्यानयोगेन द्वितीयशुक्लध्यानसमायोगेन 'प्लुप्यत्कर्मेन्धनोत्करो' दह्यमानकर्मसमिदुत्करो योगीन्द्रः १ मार ३ सोऽग प्र - -- 10 २व्यन्य० प्र० - - ? . २ वगनाला पर ·॥१७॥ - श्रीगुणस्थानक्रमारोहः 'उपान्त्ये' अन्त्यममीपममये निद्राप्रचलयोः 'नाशं करोति' क्षयं कुरुते ॥ ८० ॥ अयान्त्यसमये यत्करोति तदाह- अन्त्ये दृष्टिचतुष्कं च, दशकं ज्ञानविघ्नयोः। क्षपयित्वा मुनिःक्षीगमोहः स्यात्केवलात्मकः॥८१॥ व्याख्या-क्षपको मुनिः क्षीणमोहस्यान्त्ये समय ‘दृष्टिचतुष्क' चक्षुर्दर्शनादिदर्शनचतुष्कं ज्ञानान्तगयदशकं चेत्येताश्चतु- देश कृतीः क्षयित्वा क्षीणमोहांशः सन केवलात्मकः स्यादिति । तथा क्षीणमोहगुणस्थानस्थो जीवो दर्शनचतुष्कज्ञानान्तराय- दनकोड्यशोरूषोडशवन्धव्यवच्छेदादेकसातवेद्यवन्धकः, तथा संज्वलनलोभऋषभनाराचनाराचोदयव्यवच्छेदात्सप्तपश्चाशत्मकृतेर्वद- यिता, लोभपत्ताक्षपकत्वादेकोत्तरशतसत्ताको भवति ।।८१॥ इति क्षपकस्य द्वादशम् ॥८१॥ अथ क्षीणमोहान्तमकृतीनां संख्यामाह- एवं च क्षीणमोहान्ता, त्रिषष्टिप्रकृतिस्थितिः। पञ्चाशीतिर्जरद्वस्त्रप्रायाः शेषाः सयोगिनि ॥२॥ व्याख्या-' एवं ' पूर्वोक्तमकारेण त्रिषष्टिप्रकृतीनां स्थितिः क्षीण्योहान्तैद, कोऽर्थः ?-चतुर्थगुणस्थानादारभ्य क्षीयमाणानां प्रकृतीनां विपष्टि. क्षीणमोहे संपूर्णा, यथैकस्याः प्रकृतेश्चतुर्थगुणस्थाने क्षयः, पुनरेकस्याः पंचमे, अष्टानां सप्तमे, पत्रिंशत्प्रकृतीना नवमे, सप्तदशमकृतीना द्वादशे क्षय', इत्येव त्रिषष्टिमकृतीनां क्षीणमोहान्तैव स्थितिरुक्ता, तथा शेषास्त्रिपष्टिव्यतिरिक्ताः पञ्चाशी- तिप्रकृतयो ' जरद्वनमाया' अत्यर्थ जीर्णचीवरफल्पा सयोगिगुणस्थाने भवन्ति ॥ ८३ ॥ अथ सयोगिनि यो भात्रो भवति, ये च सम्यक्त्वचारित्रे भवतस्तदाह- १ ०गुणस्थान प्र० २ अत्यन्तजी० प्र० भावोऽत्र क्षायिकः शुद्धः, सम्यक्त्वं क्षायिकं परम्।क्षायिकं हि यथाख्यातचारित्रं तस्य निश्चितम्।८३॥ व्याख्या- नस्य' केवलात्मनो भगवतः, 'अत्र' सयोगिगुणस्थाने भावः क्षायिक एव 'शुद्धः' अतिनिर्मलो भवति, सम्यक्त्वं परं' प्रकृष्ट क्षायिकमेव 'हि' स्फुटं चारित्रं क्षायिकं यथाख्यातनामक निश्चितं भवति, कोऽर्थः ? अत्रौपशमिकक्षायोपश- मिकभावयोरभावत्वात् क्षायिको भावः, तथा दर्शनपोहनीयस्य चारित्रमोहनीयस्य क्षयत्वात्सायिक सम्यक्त्वचारित्रे इति ॥ ८३ ॥ अथ तस्य केवलात्मनः केवलज्ञानवलमाह- चराचरमिदं विश्वं, हस्तस्थामलकोपमम्। प्रत्यक्षं भासते तस्य, केवलज्ञानभास्वतः ॥ ८४ ॥ व्याख्या-'तस्य' केवलज्ञानभास्वतः केवलाधिगममार्तण्डस्य 'चराचरं विश्वं' सचराचर जगत् 'हस्तस्थामलकोपम' इस्ततलगृहीतामलकफलोपमं ' प्रत्यक्षं' साक्षात्कारेण 'भासते' दीप्यत इति, अत्र भास्वतः सूर्यस्योपमान व्यवहारमात्रेणर दर्शितं, न निश्चयतो, यतो निश्चयनयेन केवलज्ञानसूर्ययोर्महदन्तरं, यदाह-चंदाइचगहाणं पहा पयासेइ परिमियं खित्त । केवलिअना- णलंभो, लोपालोमं पयासेइ ॥ १ ॥ ८४ ॥ अार्जिततीर्थकृत्कर्मणो विशेपमाह- विशेषात्तीर्थकृत्कर्म, येनास्त्यर्जितमूर्जितम्। तत्कमोंदयतोऽत्रासो, स्याजिनेन्द्रो जगत्पतिः॥८५॥ व्याख्या-'विशेषाद्' अर्हद्भक्तिममुखविंशतिपुण्यस्थानकविक्षेपागधनाद् 'येन' जन्तुना 'नितं' स्कीतं तीर्थकृत्कर्म १ ०वोऽय ० ३ क्षयात् । चन्द्रा त्यग्रहाणा प्रभाएक शयति परिमित क्षेपम् । कैवल्यज्ञानलाभो लोकालोक प्रकाशयति ।। 'अर्जितम' उपार्जितयस्ति, तीर्थकृत्कमर्जिने हि हेतुभूतान्यहृद्भक्तिमुख्यानि विशतिस्थानान्यतानि, यदाह--*अरिहत सिद्ध पर- यण गुरु थेर बहुत्सुर तबस्सीसुं । वच्छलया एऐसिं, अभिक्खनाणोओगे अ॥१॥ दसणविणए आवस्सए अ सील- पए निरइयारे । खणलवतवञ्चिय'ए, यावचे समाही अ॥ २॥ अप्पुवनाणगहणे, सुअभत्ती पवयणे पभावणया । एएहिं कारणेहिं, तित्थयरत्तं लहइ जीवो ॥ ३ ॥ ततः 'अ' सयोगिनि गुणस्थाने 'तत्कर्मोदयतः' तीर्थकृत्कयोदयात् ' असौ केपली 'जगत्पतिः ' त्रिभुवनाधिपतिः 'जिनेन्द्रः' स्यात्, जिनाः सामान्यकेवलिनस्तेपामिन्द्र इव जिनेन्द्रः ॥ ८५ ।। अथ तीर्थकृतो महिमानमाह- स सर्वातिशयैर्युक्तः, सामरनरनतः । चिरं विजयते सर्वोत्तमं तीर्थ प्रवर्तयन् ॥ ८६ ॥ व्याख्या--'स' भगवांस्तीर्थकरः, +चउरो जम्मप्पभिड, इकारस कम्मसंखए जाए । नव दस य देवजणिए, घउ- तीसं अइसए वंदे ॥ १ ॥ इत्येवंविषश्चतुस्त्रिंशत्सख्यरैतिशयैर्युक्तः, तथा 'सर्वामनरनत. ' सकलदेवमानवनमस्कृतः, १ .न्येव प्र० २ ०एएस प्र० ३ ०दतिशयै० प्र० अर्हत्सिद्धप्रवचनगुरुस्थविरवहुश्रुते तपम्विषु । वात्सल्यमेतेषु अभीक्ष्ण ज्ञानोपयोगौ च ॥ १ ॥ दर्शनविनयौ आवश्यकानि न शीलवते निरतिचारता । क्षणल्यतपस्त्यागा वैयावृत्त्य समाधिश्च ॥२॥ अपूर्वज्ञानग्रहण श्रुतभक्ति प्रवचने प्रभावना । एतै कारणैम्तीर्थकरत्वं लभते जीव ॥३॥ + चत्वारो जन्मप्रभृति एकादश कर्मसक्षये जाते । नवे दर्श च देवननिताश्चतुस्त्रिंशतमतिशयान्वन्दे ।। - - २०भावान् 'सों- ·V व्याख्या- - - -- ॥१८॥ श्रीगुणस्थानकमारोहः चमं । सकलशासनप्रवरं ' तीर्थ ' शासन प्रवर्तयन् ' प्रकटयन् 'चिरं' देशोना पूर्वकोटि यावदुलहतो विजयते ॥ ८ ॥ अथ तत्तीर्थककर्म यथा वेधते तदाह--- वेद्यते तीर्थकृत्कर्म, तेन सद्देशनादिभिः । भूतले भव्यजीवानां, प्रतिबोधादि कुर्वता ॥८७॥ तेन ' तीर्थकृता तत्कर्म 'देवते । अनुभूयते किं कुर्वता ? ' भनले ' पृथ्वीमण्डले भन्यजीवाना पतियोधादि कुर्वता, आदिशब्दादेशविरतिसर्वविरत्यारोपादि विदधता, काभिः ? ' सद्देशनादिभिः ' तत्रोपदेशादिभिः कला वेधने, यदुक्तं तं च कई वेइज्जइ ?, अगिलाए धम्मदेसाईहि ॥ इति ॥ ८७ ॥ अथ केवलिनां स्थितिमाह- उत्कर्पतोऽष्टवर्षोनं, पूर्वकोटिप्रमाणकम् । कालं यावन्महीपीठे, केवली विहरत्यलम् ॥ ८८ ॥ व्याख्या- केवली' केवल ज्ञानवान् महीपीठे' पृथ्वीमण्डले उत्कर्पतोऽएवर्षानं पूर्वकोटिप्रमाणं फालं यावत् 'अलं' अत्यर्थ विहरति, काञ्चमकमलंपु पदन्गास कुर्वन् अष्टमातिहार्यविभूनिकलितः अनेकमुरासुरकोटिसंसेवितो विचरति, अयं च सामान्यके- वलिविहारकालसंभवो दर्शितः, जिनास्तु मध्यमायुष एव भवन्ति ॥ ८८ ॥ अथ केवलिसमुद्वातकरणमाह- ९ तच का वयते । अग्लान्या मदेशनादिभि १ प्रज्मइ त तु भगवओ, नइयभवे मझइत्ताण प्र० चेदायुषः स्थितियूंना, सकाशाद्वेधकर्मणः । तदा तत्तुल्यतां कत्त, समुद्घातं करोत्यसौ ॥८९।। व्याख्या-'असी' केवली ‘बेद् यदि 'वेद्यकर्मणः सकाशाद' वेदनीयकर्मसमीपाद 'आयुपः स्थितिः' आयुःकर्मावस्थितिः न्यूना ' स्तोका भवति तदा ' तत्तुल्यतां कर्तुं' आयुर्वेधयोस्तुल्यताकग्णार्थ समुद्घातं करोति ॥ ८९ ॥ अथ तमेव समुद्घानमाह- दण्डत्वं च कपाटवं, मन्थानत्वं च पूरणम् । कुरुते सर्वलोकस्य, चतुर्भिः समयैरसो ॥९०॥ व्याख्या---प्रथमं समुद्घातस्वरूपमुच्यते--यथास्वभावस्थितानामात्मपदेशानां वेदनादिभिः सप्तभिः कारणैः समन्ताद- ध्यातनं-स्वभावादन्यभावेन परिणमनं समुद्घात', स च सप्तधा-वेदनासमुद्घातः, कपायसमुद्घातः, मरणसमुद्घातः, वैक्रियस- मुद्घातः, तैजससमुद्घातः, आहारकसमुद्घातः, केवलिसमुद्घातश्च, यदाह-वेयग कसाय मरणे, वेविस ते आहार कंवलिओ' इत्येतेषु सप्तमु समुद्घातेष्वन्त्यः केवलिसमुद्घातः, तदर्थमसौ केवली आयुर्वेद्ययोः समीकरणार्थमात्मप्रदेशैरु धो लोकान्त यावत्प्रमारिनैरेकस्मिन् समये 'दण्डत्वं' दण्डाकारत्व कुरुते, द्वितीये समये पूर्वापरयोर्दिशोर्विस्तृतैरात्मपदेशैरेव कपाटा- कारत्वं कुरुते, तृतीये समये दक्षिणोत्तरयोर्दिशोरप्यात्मप्रदेशैः कपाटाकारविस्तृतर्मन्थानत्वं-मन्थानाकारत्वं कुरुते, चतुर्थे समयेऽन्त- रालपरणेन 'सर्वलोकम्य' चतुर्दशरज्ज्जात्मकलोफस्य पूरण कुरुते, एवं केवली समुद्घातं कुर्वन् चतुर्भिः समयविश्वव्यापी भवति ॥२०॥ विदनाकमायमरणतक्रियतेजसाहारककैवलिका १ तेअहारकेवलिआ प्र० अथ ततो नितिमाह- एवमात्मप्रदेशानां, प्रसारणविधानतः । कर्मलेशान् समीकृत्योत्तमात्तस्मान्निवर्त्तते ॥ ९१ ॥ व्याख्या-' एवं' अमुना पूर्वोक्तमकारेण केवली स्त्रात्मप्रदेशानां ' प्रसारणविधानतो' विस्तारणप्रयोगात् कर्मलेशान समीकृत्य ‘तस्माद् ' समुद्घाताद् 'उत्क्रमाद्' विपरीतकमान्निवर्तते, अयमर्थ:-चतुर्भिः समयैर्जगत्पूरणं कृत्वा पञ्चमे समये पूरणाग्निवर्त्तते, पाठे समये मन्धानत्वं निवर्तयति, सप्तमे समये कपाटत्वमुपसंहरति, अष्टमे समये दण्डत्वमुपसंहरन् स्वभावस्थो भवति, यदाह वाचकमुख्यः-दण्डं प्रथमे समये, कपाटमथ चोत्तर तथा समये । मन्यानमथ तृतीये, लोकन्यापी चतुर्थे तु ॥ १ ॥ संहरति पञ्चमे त्वन्तराणि मन्थानमथ पुनः पष्ठे । सप्तमके तु कपाटं, सहरति ततोऽष्टमे दण्डम् ॥२॥ ९१ ।। अथ केवली समु- द्घातं कुर्वन् यथा योगवान् आहारकश्च भवति तथा श्लोकद्वयेनाइ- समुद्घातस्य तस्याये, चाष्टमे समये मुनिः। ओदारिकाङ्गयोगः स्याद्, द्विषट्सप्तमकेषु तु॥९२॥ मिश्रौदारिकयोगी च(स्यात् ),तृतीयायेषुतुत्रिषु। समयेष्वेककर्माङ्गधरोऽनाहारकश्च सः।९३।युग्मम्। व्याख्या-'स' केवली समुद्घात कुर्वन् ‘आये' प्रथमेऽन्ये चैति समयद्वये 'औदारिकाङ्गयोगः स्यात्' औदारिकशरी- ग्योगवान् भाति, द्वितीयपष्टसप्तम पु समयेपु तु पुनः स केवली समुद्घात कुर्वन् ‘मिश्रौदारिकयोगी च' (स्यात्) मिश्रौदा- २ यदाहुर्वाचकमुख्या प्र० १ जगत प्र० ३ अनाहारकश्च प्र० म ·। ॥१९॥ उणस्थानकमारोहः रिकयोगान् भवति, मिश्रवं पात्र कार्मणेनैव सहौदारिकस्य, ' तृतीयायेषु त्रिषु तु ' पुनस्तृनीयप्रमुखेषु त्रिषु समयेषु नृतीय- चतुर्थपशमलक्षणेषु स केवली केवलैकाइधरो भवति, केवलकार्मणकाययोगी भवति, 'तदा' तत्र समये स कवली केवलकार्म- णकाययोगत्वादनाहारको भवति, याह "औदारिकायोक्ता प्रथमाष्टमसमययोरसाविष्टः । मिश्रौदारिकयोक्ता सप्तमपष्ठदिती- येषु ॥ १ ॥ कार्मणशरीरयोक्ता चतुर्थक पञ्चमे हतीये च । समयत्रये च तस्मिन् भवत्पनाहारको नियमात् ॥२॥" ॥९२ ॥ अत्र यः केवली समुद्घातं करोति नदाह- यापण्मासाधिकायुष्को, लभते केवलोद्गमम् । करोत्यसो समुद्घातमन्ये कुर्वन्ति वा नवा ॥९३॥ व्याख्या-यः षण्मासाधिकायुकः सन् 'केवलोद्गम' केवलोत्पत्ति ' लभते' प्रामोति, असौ समुद्घानं निश्चयेन करोति, ' अन्ये । षण्मासमध्यायुष्काः केवलिनः समुद्घातं वन्ति वाऽधवा न कुर्वन्ति च, तेषां समुद्घातकरणे भजनैव, यदाह-षण्मास्यायुषि शेषे उत्पन्न येषां केवलज्ञानम् । ते नियमात्समुद्घातिनः शेपाः समुद्घाते भक्तव्याः। १। छम्मासाऊ सेसे, उप्पमं जेसि केरलं नाणं । ते नियमा समुग्घाया, सेसा समुग्घाय भायचा ।। १॥" ॥ ९४ ॥ अथ समुद्घातानि- रत्तो यत्करोति तदाह- समुद्घातानिवृत्तोऽसौ, मनोवाकाययोगवान्। ध्यायेद्योगनिरोधार्थ, शुक्लध्यानं तृतीयकम् ॥९॥ प्याख्या-असौ मनोवाकाययोगवान् केवली-सयोगिकेवली समुपाताभिवृत्तः सन् 'योगनिरोधार्थ' योगनिरोध- निमित्तं तृतीयं शुलध्यानं ध्यायेत् ॥ ९४ ॥ अथ तदेव तृतीयं शुक्रध्यानमाह- आत्मस्पन्दात्मिका सूक्ष्मा, क्रिया यत्रानिवृत्तिका।तत्तृतीयं भवेच्छुक्लं, सूक्ष्मक्रियानिवृत्तिकम्॥९५॥ व्याख्या-तस्मिअवसरे तस्य केवलिनस्तृतीयं सूक्ष्मक्रियाऽनित्तिकनाम शुक्लध्यान भवति, तत्कि ? यत्रात्मस्पन्दा- त्मिका सूक्ष्मा क्रियाऽनिवृत्तिका भवति, कोऽर्थः ?-आत्मस्पन्दात्मिका क्रियापि मूक्ष्मत्वादनिवृत्तिका भवति, सूक्ष्मत्व मुक्त्वा पुनः स्थूलत्वं न भजसीत्यर्थः ॥ ९६ ॥ अथ मनोवचःकाययोगानामपि यथा यथा मूक्ष्मत्वं करोति तथा तथा श्लोकचतुष्टयेनाह- चादरे काययोगेऽस्मिन् , स्थितिं कृत्वा स्वभावतः। सूक्ष्मीकरोति वाचित्तयोगयुग्मं स बा- दरम् ॥ ९६ ॥ त्यक्त्वा स्थूलं वपुर्योग, सूक्ष्मवाञ्चित्तयोः स्थितिम् । कृत्वा नयति सूक्ष्मत्वं, काय- योगं तु बादरम् ॥ ९७ ॥ सुसूक्ष्मकाययोगेऽथ, स्थितिं कृत्वा पुनः क्षणम् । निग्रहं कुरुते सद्यः, सूक्ष्मवाञ्चित्तयोगयोः ॥ ९८ ॥ ततः सूक्ष्मे वपुोंगे, स्थितिं कृत्वा क्षणं हि सः । सूक्ष्मक्रियं निजा- रमान, चिद्रूपं विन्दति स्वयम् ॥ ९९ ॥ चतुर्भिः कुलकम् । व्याख्या-स केवली सूक्ष्मकियाऽनिवृत्तिनामकतृतीयशुक्लध्यानध्याता अचिन्त्यात्मवीर्यशक्क्याऽस्मिन् बादरे काययोगे . १ न प्र० २सप्र० ३ पुन क्षण पू० स्वभावतः स्थितिं कृत्वा 'बादरं वाचिचयोगयुग्मं ' स्थूलबचोमनोयोगयुगलं सूक्ष्मीकरोति, ततः 'स्थूलं' वादरं वपुर्योगं त्यक्त्वा सूक्ष्मवाञ्चित्तयोः स्थिति कृत्वा वादरं काययोगं सूक्ष्मत्वं प्रापयति, स सूक्ष्मकाययोगे पुनः ‘क्षणं' क्षणमात्रं स्थिति कला सः तत्कालं सूक्ष्मवाणचित्तयोः 'निग्रह' सर्वथा तत्संभवाभावं कुरुते, ततः सूक्ष्मे काययोगे क्षणं स्थितिं कृत्वा 'हि' स्फुटं स केवली निजात्मानं सूक्ष्मक्रियं चिद्रूपं स्वयमात्मनैव ‘विन्दति' अनुभवति इति श्लोकचतुष्टयार्थः ॥ ९६ ॥ ९७ ॥ ९८ ॥ ९९ ॥ अप यदेव सूक्ष्मक्रियस्य यपुपः स्थैर्य भवति, तदेव केवलिनां ध्यानं स्यादित्याह- छद्मस्थस्य यथाध्यानं, मनसःस्थैर्यमुच्यते। तथैव वपुषः स्थैर्य, ध्यानं केवलिनो भवेत् ॥ १० ॥ व्याख्या-'यथा' येन प्रकारेण 'छमस्थस्य' योगिनो मनसः स्थैर्य ध्यानमुच्यते, 'तथैव ' तेन प्रकारेण 'वपुषः स्थैर्य । शरीरस्य निश्चलत्वं, केवलिनो ध्यानं भवतीति ॥ १०० ॥ अथ शैलेशीकरणारम्भी सूक्ष्मकाययोगी यत्करोति तदाह- शैलेशीकरणारम्भी, वपुर्योगे स सूक्ष्मके । तिष्ठन्नूस्पिदं शीघ्र, योगातीतं यियासति॥१०१॥ व्याख्या केवलिनो हस्वाक्षरपश्चकोगिरणमात्रायुषः शैलवनिश्चलकायस्य चतुर्यध्यानपरिणतिरूपं शैलेशीकरणं भवति, ततः स केवली 'शैलेशीकरणारम्भी' शैलेशकरणारम्भः 'सूक्ष्मके वपुर्योगे' सूक्ष्मरूपे काययोगे तिष्ठन् 'शीघं ' त्वरिनं उi- 'योगातीतम् । अयोगिगुणस्थानं 'यियासति' यातुमिच्छति ॥१०१ ।। अथ भगवान् स केवली सयोगिगुणस्थानान्त्य- स्पद १ णारम्भक प्र० ·व्याख्या- श्रीगुणस्थानक्रमारोहः- समये यत्करोति तदाद- अस्यान्त्येऽङ्गोदयच्छेदात्, स्वप्रदेशघनत्वतः । करोत्यन्त्याइसंस्थानत्रिभागोनावगाहनम् ॥१०२॥ व्याख्या-' अस्य ' सयोगिकेवलिगुणस्थानस्य ‘अन्त्ये' अन्त्यसमये औदारिकदिकमस्थिरदिकं विहायोगतिदिकं प्रत्ये कत्रिकं संस्थानपट्कं अगुरुलघुचतुष्कं वर्णादिचतुप्फ निर्माणकर्म तैजसकार्मणव्यं प्रथम संहननं स्वरदिकपेकतर वेदनीयं चेति विश- सकतीनामुदयव्यवच्छेदो भवति, ततोऽत्रानोपानोदयव्यवच्छेदादन्त्या संस्थानावगाहनाया: सफाशाविभागोनारगाहनां करोति, कस्मात् - 'स्वमदेशघनत्वतः' चरमाङ्गोपाङ्गगतनासिकादिच्छिद्राणा पूरणेन स्वमदेशानाम्-आत्मपदेशानां धनव-निरिडलं भवति तस्मात्स्वमदेशघनत्वसखिभागोनत्वं भवतीति । सयोगिगुणस्थानस्थो जीव एफविधयन्धक उपान्त्यसमपं यावत्, हानान्तरायदर्भ- नचतुष्कोदयव्यवच्छेदाद् द्विचत्वारिंशत्प्रकृतिवेदयिता, निद्राप्रचलाझानान्तरापदर्शनयतुष्करूपषोडशप्रकृतीनां सत्ताव्यवन्दात्पमा- शीतिसत्ताको भवति ॥ १०२ ।। इति सयोगिगुणस्यानम् १३ अथायोगिगुणस्थानस्य स्थितिमाह- अथायोगिगुणस्थाने, तिष्ठतोऽस्य जिनेशितुः । लघुपञ्चाक्षरोचारप्रमितेष स्थितिर्भवेत् ॥१०॥ अथ' प्रयोदशगुणस्थानानन्तरं ' अयोगिगुणस्पानके ' चतुर्दशे अस्प निनेशितः' जिनेन्द्रस्य 'तिष्ठतः' अवस्थितस्य 'लघुपश्चाक्षरोनारममितैव' अइउऋल' वर्णपश्चकसमुच्चरणकालतल्यैव स्थितिर्भवति ॥ १०३ ॥ अथायोगिगुण- स्थाने ध्यानसंभवमाह- तत्रानिवृत्तिशब्दान्त, समुच्छिन्नक्रियात्मकम् । चतुर्थं भवति ध्यानमयोगिपरमेष्ठिनः ॥१४॥ व्याख्या-'तत्र' तस्मिन्नयोगिगुणस्थानेऽयोगिपरमेष्ठिनश्चतुर्थ ध्यानं 'समुच्छिमक्रियात्मकं' वक्ष्यमाणस्वरूपं भवति, कयं- भूतं ? ' अनिवृत्तिशब्दान्तं ' अनिवृत्तिशब्दोऽन्ते यस्य तत्समुन्छिन्नक्रियानित्तिनामकं चतुर्थं ध्यानमिनि ॥ १०४ ॥ अथास्य चतुर्थध्यानस्य स्वरूपमाह- समुच्छिन्ना क्रिया यत्र, सूक्ष्मयोगामिकाऽपि हि । समुच्छिन्नक्रियं प्रोक्तं, तद् द्वारंमुक्तिवेश्मनः ॥१०५॥ व्याख्या--'यत्र' ध्याने ' सूक्ष्मयोगात्मिकाऽपि' सूक्ष्मकाययोगरूपाऽपि फ्रिया 'समुच्छिन्ना' सर्वथा निवृत्ता तत्सम- च्छिभक्रिय नाम चतुर्य ध्यानं प्रोक्तं, कथंभूतं ? 'मुक्तिवेश्मनः' सिदिसौवस्य 'दारं' द्वारोपममिति ।। १०५॥ अथ शिष्येण कृतं प्रश्नद्वयमाह-- देहास्तित्वेऽप्ययोगित्वं, कथं? तद् घटते प्रभो!। देहाभावे तथा ध्यान,दुर्घटं घटते कथम् १०६ व्याख्या-शिष्यः पृच्छति, हे प्रभो ! 'देहास्तित्वे' सूक्ष्मेऽपि वपुर्योगास्तित्वे योगित्येऽयोगित्वमस्तीति तत्कथं घटते ? इत्येक प्रश्नः, तथा चेदि देहाभावः सर्वया काययोगाभारः संभातस्तदा देहाभावे (ध्यानं ) दुर्घटं कथं घटते ? इति द्वितीयः मश्रः ॥ १०६ ॥ अथाचार्यः प्रश्नद्वयस्योत्तरं पधद्वयेनाह- १ वि हि प्र० २ शिष्यकृत प्र० वपुषोऽत्रातिसूक्ष्मवाच्छीघंभाविक्षयत्वतः। कायकार्यासमर्थस्वात् , सति कायेऽप्ययोगता ॥१०७॥ तच्छरीराश्रयाख्यानमस्तीति न विरुध्यते। निजशुद्धात्मचिद्रूपनिर्भरानन्दशालिनः॥१०८॥युग्मम् व्याख्या-आचार्य आह-भोः शिष्य ! 'अत्र' अयोगिगुणस्थाने काये सूक्ष्मे वपुर्योगे सत्यप्ययोगता मोच्यते, कस्मात् ? वषुपः' कायस्यातिसूक्ष्मत्वात्-सूक्ष्मक्रियारूपत्वादिति, तथा 'शीघंभाविक्षयत्वतः' क्षयस्य भावः क्षयत्वं, शीघं भाविक्षयत्वं यस्य तच्छीघंभाविक्षयत्वं तस्मात्, तथा 'कायकार्यासमर्थवाद् ' देहकृत्यसाधनाक्षमत्वात् काये सत्यप्ययोगता भवतीति, तथा 'तच्छरीराश्रयात्' ताग्देहास्तित्वाश्रयणात् ध्यानमस्तीति 'न विरुध्यते' न विरोधमामोति, फस्य ? अयोगिगुणस्थानवर्तिनो भगवतः परमेष्ठिना, कथंभूतस्य ? 'निजसुद्धात्मचिपनिर्भरानन्दशालिनः' स्वकीयनिर्मलपरमात्मचिद्रूपतन्मयत्वोत्पमनिर्भरपरमान- न्दविराजमानस्येनि ॥ १०८ ॥ अथ ध्यानस्य निश्चयव्यवहारत्वमाह- आत्मानमात्मनाऽऽत्मैव, ध्याता ध्यायति तत्त्वतः। उपचारस्तदन्यो हि, व्यवहारनयाश्रितः १०९ व्याख्या-तचतो' निश्चयनयादात्मैप ध्याता 'आत्मनैप' करणभूतन कृत्वा आत्मानमेव कर्मतापन्नं ध्यायति, 'हि' स्फुट तदन्यो' यः कश्चिदुपचारोऽष्टाङ्गयोगपत्तिलक्षणः स सकलोऽपि व्यबहारनयात्रिनो मेयः ॥ १०९ ॥ अथायोगिन पलोपा- - --- . - . यसमयकन्यमाद्र--- ·॥२१॥ श्रीगुणस्थानक्रमारोहः चिपास्ममयोऽयोगी, ग्रुपान्त्यसमये द्रुतम् । युगपरक्षपयेत्कर्मप्रकृतीनां द्विसप्ततिम्॥ ११ ॥ व्याख्या-'चिपात्ममयः ' केवलात्ममयः 'अयोगी' अयोगिगुणस्थानवी 'हि' स्फुटमुपान्त्यसमये ' द्रुतं' शीघ्रं युग- पत्समकालं कर्मप्रकृतीनां दिमप्तति पयत् ' क्षयं प्रापयेदिति ॥ ११० ॥ अथ ता द्विसप्ततिकर्मप्रकृतीनामतः श्लोकपञ्चकेनाह- देहबन्धनसङ्घाताः, प्रत्येकं पञ्च पञ्च च। अङ्गोपाङ्गत्रयं चैव, षट्कं संस्थानसंज्ञकम् ॥ १११ ॥ वर्णाः पञ्च रसाः पञ्च, षट्कं संहननात्मकम्। स्पर्शाष्टकं च गन्धो द्वौ, नीचानादेयर्भगम् ॥११२॥ तथाऽगुरुलघुत्वाख्यमुपघातोऽन्यपातिता । निर्माणमपर्याप्तत्वमुच्छ्वासश्चायशस्तथा ॥११३॥ विहायोग- तियुग्मं च, शुभास्थैर्यद्वयं पृथक्। गतिर्दिव्याऽऽनुपूर्वी च, प्रत्येकं च स्वरद्वयम् ॥११४॥ वेद्यमेकतरं चेति, कर्मप्रकृतयः खलु । द्वासप्ततिरिमा मुक्तिपुरीद्वारार्गलोपमाः ॥११५॥ पञ्चभिः कुलकम् । व्याख्या-देहपञ्चकं ५ बन्धनपश्चक १० संघातनपञ्चकं १५ अङ्गोपाङ्गत्रयं १८ सस्थानपट्क २४ वर्णपश्चकं २९ रस- पञ्चकं ३४ संहननषट्कं ४० स्पर्शाष्टक ४८ गन्धद्वयं ५० नीचैर्गोत्र ५१ जनादेयं ५२ दुर्भगत्वं ५३ अगुरुलघुत्वं ५४ उपघातत्व ५५ पराघातत्वं ५६ निमाणत्वं ५७ अपर्याप्तत्वं ५८ उच्चासत्वं ५९ अयशस्त्वं ६० विहायोगतिद्वयं ६२ शुभाशुभद्वयं ६४ ल्या- १ युपान्त्ये प्र० २ दुर्भगा स्थर्यदर्य ६६ देवगतिः ६७ देवानुपूर्वी ६८ प्रत्यकनाम ६९ सुस्वरदुःस्वरद्वयं ७१ एकतरं वेधं ७२ चेति द्वासप्ततिः फर्मभकृतयो मुक्तिपुरीद्वारार्गलारूपा उपान्त्ये समये क्षपयति ॥ १११ ॥११२॥ ११३ ॥ ११४ ॥११५ ॥ अथायोग्यन्त्य समये याः प्रकृती: क्षपयित्वा यत्करोति तत् श्लोकत्रयेणाद- अन्त्ये ह्येकतरं वेद्यमादेयत्वं च पूर्णता। त्रसत्वं बादरत्वं हिं, मनुष्यायुश्च सद्यशः ॥ ११६ ॥ नृगतिश्चानुपूर्वी च, सौभाग्यं चोच्चगोत्रताम् । पञ्चाक्षत्वं तथा तीर्थकृन्नामेति त्रयोदश ॥ ११७ ॥ क्षयं नीत्वा स लोकान्तं, तत्रैव समये व्रजेत् ।लब्धसिद्धत्वपर्यायः, परमेष्ठी सनातनः॥११८॥ त्रिभिावशषकम्। व्याख्या-सोऽयोगी 'हि' स्फुटमन्त्ये समये एकतरं वेद्यं १ आदेयत्वं २ पर्यायत्वं ३ त्रसत्वं ४ बादरत्वं ५ मनुष्यायुः ६ सघशः ७ मनुष्यगतिः ८ मनुष्यानुपूर्वी ९ सौभाग्यं १० उचैर्गोत्रं ११ पञ्चेन्द्रियजानिः १२ तीर्यकृन्नामेति १३ त्रयोदश प्रकृती: क्षयं नीत्वा तत्रैव समये 'लब्धसिद्धत्वपर्यायः' प्राप्तमिद्धत्वनामा परमेष्ठी सनातनः स ततो भगवान् शाश्वतः ‘लोकान्न' लोक- पर्यन्तं 'बजेद् ' गच्छेदिति । तथाऽयोगिगुणस्थानस्थो जीवोऽवन्धकस्तथैकतरवेद्य १ आदेय २ यशः ३ सुभग ४ सत्रिक- ७ पञ्चेन्द्रियत्न ८ मनुष्यगति ९ मनुष्यानुपूर्वी १० मनुष्यायुः ११ उच्चैर्गोत्र १२ तीर्थकृदिति १३ त्रयोदशप्रकृतिवेदयिता, २ पञ्चयित्व प्र० अन्त्यसमयदयादर्शक पञ्चाशीतिसत्ताका, उपान्त्ये समये त्रयोदशमकृतिसत्ताकोऽन्त्यसमयेऽसचाकः ॥ ११६ ॥ ११७ ॥ ११८ ॥ इत्ययोगिनश्चतुर्दशम् ।। निष्कर्मात्मा तस्मिन्नेव समये लोकान्तं कथ यातीत्याशड्क्याइ- पूर्वप्रयोगतोऽसङ्गभावाद्वन्धविमोक्षतः । खभावपरिणामाच्च, सिद्धस्योर्ध्वगतिर्भवेत् ॥ ११९ ॥ व्याख्या-'सिद्धस्य ' निष्कर्मात्मन उर्ध्वगतिर्भपति, कस्मात् ?-' पूर्वप्रयोगतः' अचिन्त्यात्मवीणोपान्त्यसमयद्वये पश्चाशीतिफर्मप्रकृनिक्षपणाय पूर्व यः प्रयुक्तः प्रयोगो-व्यापारः प्रयत्नस्तस्मादित्येको हेतु', न सङ्गोऽसगस्तस्प थावोऽसद्गभावस्त- स्मात्, कर्मोपग्रहरूपसगाभावात् इति द्वितीयो हेतुः, पन्धाद्विमोक्षो बन्धविमोक्षप्तस्मादाढतरवचनविमुक्तितः इति तृतीयो हेतुः, स्वभावेन परिणमनं स्वभावपरिणामस्तस्मात्तथास्वामान्यादिति चतुर्यों हेतुः ॥ ११९ ॥ अथेतिहेतुचतुष्टयं सदृष्टान्त क्रमेण श्लोकचतृष्टयेनाह- मुलालचक्रदोलेषुमुख्यानां हि यथा गतिः । पूर्वप्रयोगतः सिद्धा, सिद्धस्योर्ध्वगतिस्तथा ॥१२०॥ मृल्लेपसङ्गनिमोक्षायथा दृष्टाऽस्त्रलावुनः । कर्मसङ्गविनिमोक्षात्तथा सिद्धगतिः स्मृता ॥१२१॥ एरण्डफलबीजादेवन्धच्छेदाद्यथा गतिः । कर्मवन्धनविच्छंदात्, सिद्धस्यापि तथेभ्यते ॥ १२२ ॥ यथा. १ मद्गम्याः प्र० १ च प्र० - ·॥२२॥ । व्याख्यान - श्रीगुणस्थानकमारोहः धस्तिर्यगूय च, लेप्टुवाय्वग्निवीचयः । स्वभावतः प्रवर्तन्ते, तथोर्ध्वगतिरात्मनः ॥ १२३ ॥ चनुभिः कलापकम् ॥ फुलालघर्फ ' कुम्भकारांपकरणं 'दोला 'महा 'इपुः' पाणम्ननगुरुयानां पन्त्रगोफणमुनागोमादीनां गति: 'हि' स्फुट 'यया' येन प्रकारेण पूर्वप्रयोगतः 'शिवा' प्रसिद्धा ' तथा ' रोन प्रकारेण पूर्वपयोगतः मिद्धग्योर्धगतिः सिद्धत्येको दृष्टान्तः, तथा 'मृपमानिोलाद ' मृत्तिकापलेपमातिमुक्तः ‘गामु' जलेगु 'अलावुनः तुम्वकारस्य गयो- दूर्ध्वगतिदृष्टा, तथा कर्मलेपसङ्गनिर्मोहास्सिद्धानामृर्ध्वगतिः स्मृति द्वितीयहेतुदृष्टान्तः, तथा 'परण्डालयीनादेः' एरण्डकलीनस्य, आदिशब्दान्छणवीजादेयन्धच्छेदाययोर्ध्वगतिर्भयेत्, कर्मबन्धनविच्छेदासिद्धस्यापि तथैवोद्गसिर्भरतीति तृतीयहेतु दृष्टान्तः, तथा 'ले वायग्नित्रीचयः' इष्टकारखण्डसमीरणबहनयः स्वभावन एव यथाऽधस्तिर्यगूध क्रमेण प्रवनन्ते, तधाऽऽत्मनोऽपि स्वभावादेनो- वर्धगतिर्भवतीति चतुर्थ हेतुष्टान्तः ।। १२०-२२३ ॥ अथास्तिर्यग्लोकेपु निष्कर्मात्मनो गतिनिषेधमाह- न चाधो गौरवाभावान्न तिर्यक् प्रेरकं विनानि च धर्मास्तिकायस्याभावाल्लोकोपरि व्रजेत् ।१२४॥ व्याख्या-सिद्धात्माऽयस्तान गच्छति, कस्मात् ?- गौरवाभावात् , ' फर्मजनितगुरुत्वाभागते, तथा प्रेरकं बिना' मेरककर्याभावान तिर्यम् गच्छति, तथा निष्कर्मा लोकोपरि न बदलोकमध्ये न गच्छेत्, फस्मात् ?-धर्मास्तिकायस्याभावात् . गेकदेतहमा २ रोष प्र० लोके हि जीवपुद्गलयोति मिस्तिकायो भवति, मरम्यादीनां सलिलाव , तस्य धर्मास्तिकायस्यालोकेऽसम्भवात् सिद्धात्मा लो- कोपरि न बनेदिति ॥ १२४ ॥ अघ सिद्धानां स्थितिर्यधा सिद्धिशिलोपरि लोकान्तेऽस्ति तथा श्लोकदयेनाह- मनोज्ञा सुरभिस्तन्वी, पुण्या परमभासुरा । प्राग्भारा नाम वसुधा, लोकमूर्ध्नि व्यवस्थिता ॥ १२५ ॥ नृलोकतुल्यविष्कम्भा, सितच्छन्ननिभा शुभा । उ तस्याः मितेः सिद्धा, लोकान्ते समवस्थिताः ॥ १२६ ॥ युग्मम् ॥ व्याख्या-माग्भारा नाम सुत्रा सिद्धिशिलेतिख्याना पृथ्वी ' लोकनि' चतुर्दशरज्ज्वात्मकलोकशिरसि व्यवस्थिता वर्तते, तस्याः क्षितेय ' लोकान्ते ' लोकप्रान्तस्पृष्टान्मप्रदेशाः सिद्धाः समस्थिता भवन्ति, कथभूता सितिः ?-' मनोहा मनोहारिणी, पुनः कथंभूता ?-' सुरभिः ' कर्पूरपूराविकसौरभ्या, ' तन्वो ' सूक्ष्मावयवत्वात्कोमला, न तु स्थूलावयवत्वाकर्कशा, पुण्या' पवित्रा ‘परमभामुरा' प्रकृष्टतेजोभामुरा 'नृलोकतुल्यविष्कम्भा' मनुष्य क्षेत्रसमविस्तारा 'मितच्छत्रनिभा' श्वेत- छत्राकारा, पामोत्तानच्छत्रोपमा, 'शुभा' सकलशुभोदयमयीति, सा प्राग्भारा वसुधा सामिद्धाद् द्वादशभियोजनाति, मध्य देशे साऽष्टयोजना, प्रानोपु तीक्ष्णधारोपमा, तस्याः शिलाया उपरि एकेन योजनेन लोकान्तं, तस्य योजनस्य यधतुर्थः कोशस्तस्य 3 -पान प्र० - १ मन प्र० . जनमा प्र० ३ ननम्नस्य प्र० - पष्ठे भागे सिद्धानामरगाहना भवति, याह-*ईसीपभाराए, उरि खलु जोयाम जो कासो । कोरास्स य छभाए, सिद्धा- गोगाहणा भणिया ॥ १ ॥ तथाहि-द्विसहस्रधनुःममाणस्य कोशस्य पष्ठे भागे धनुषां त्रीणि शतानि त्रयस्त्रिंशदाविज्ञानि भवन्निा, धनुविभागद्वयं च तत उत्कृष्टतः सिद्धात्मप्रदशानामवगाहनाऽध्येतावत्येव भवति नारिकेति, यदाद-तिने धणुसयाई, धगु नित्तोस च घणु तियागोणं । इस एसा उकोसा, सिद्धाणोगाहणा भणिया ।।१२५ ॥ १२६॥ अथ सिद्धात्मप्रदेशानामवगाहनाऽऽकारमाह- कालावसरसंस्थाना, या भूषागतसिक्थका । तत्रस्थाकाशसंकाशाऽऽकारा सिद्धावगाहना।१२७॥ व्याख्या-या 'भूपागतसिस्थका ' गलितमहना 'कालावसरसंस्थाना' अन्तकालसमयाकारा भवति, तत्रस्थो य आकाशस्तत्संकाशाकारा गलितमदनमूपागताकाशसभाकृतिः सिद्धानामरगाहना भवतीति ॥ १२७ ॥ अथ सिडाना ज्ञानदर्शन- विषयमाद- ज्ञातारोऽखिलतत्त्वानां, द्रष्टारश्चैकहेलया । गुणपर्याययुक्ताना, त्रैलोक्योदरवर्तिनाम् ॥ १२८ ।। त्रैलोक्योदरवर्तिनां' चतुर्दशरज्ज्वात्मकलोकमध्यवर्तमानाना — गुणपर्याययुक्तानां ' पूर्वोक्तम्वरूपैर्गुणैः १ ०यणस प्र० + ईपत्प्राग्भाराया उपरि खलु योजने य क्रोश । क्रोशस्य च पड्भागे सिद्धानामवगाहना भणिता ॥ १ ॥ ४ त्रीण्येव धनु शानि धनुपि त्रयस्त्रिंशच धनु तृतीयभागोनम् । इत्येपोत्कृष्टा सिद्धानामवगाहना भणिता ॥ १ ॥ व्याख्या- -- ·- ?- ॥२॥ श्रीगुणस्थानकमारोहः पर्याय श्रापलक्षितानां ' अग्विलनस्थाना' समसजीवाजीवादिपदायांना ते' ज्ञातारी भवन्ति, शिपापयांगतया परिन्छेदका भवन्ति, न केवलं ज्ञाताः, समयान्तरं एकहेलया' मामान्योपयोगनया दृष्टाग्च भवन्ति ॥१८॥ अथ सिद्धानां गुणाष्टकं सहेतुक शोकत्रयेगाह- अनन्तं केवलज्ञानं, ज्ञानावरणसंक्षयात् । अनन्तं दर्शनं चैव, दर्शनावरणक्षयात् ॥ १२९ ॥ शुद्धेसम्यक्त्वचारित्रे, क्षायिके मोहनिग्रहात् । अनन्ते सुखवीर्ये च, वेद्यविघ्नक्षयात्क्रमात् ॥ १३० ॥ आयुषः क्षीणभावत्वात, सिद्धानामक्षया स्थिंतिः । नामगोत्रक्षयादेवामूत्तीनन्ताऽवगाहना ॥ १३१ ॥ त्रिभिर्विशेषकम् व्याख्या--सिद्धानामनन्त केवलज्ञानं भवति, कस्मात् ?-ज्ञानावरणसंक्षयात् , अनन्तं दर्शनं चापि भाति, कस्मात् -- नावरणक्षयात् , सिडाना शुष्ठसम्यनवचारित्रे भवनः, कथंभूते?-सायिके, कस्मात् ?-मोनिग्रहात्, दर्शनमोहनीयचारित्रमोहनीययोः क्षीणत्वात् , अनन्ने मुखवीर्ये च भवतः, कस्मात ?-वेद्यविक्षयात्, वेद्यक्षयानदन्तं सुखं, विघ्नक्षयादनन्न वीर्यमित्यर्थः, सिडानाम- क्षया स्थिनिर्भवनि, फस्मात् ?-आयुषः क्षीणभावत्वात् , मूर्त्तत्वेनानन्तानामवगाहो मूर्त्तानन्तावगाहना तस्या अभावोऽभूतनन्नाव- १ मिद्धा मुत्ता प्र० ३ चापि प्र० ४ क्षायिके शुद्धसम्यनयनाग्नेि प्र. ५ गति प्र. गाहना, सिद्धानामगूनानन्नावगाहना भपनि, कस्मात् ?- नामगावक्षयानि ॥ १९॥ १३० ॥ १३१ ॥ अथ सिद्धाना यत्मो ख्य तदाह- यन्सौख्यं चक्रिशक्रादिपदवीभोगसंभवम् । ततोऽनन्तगुणं तेषां, सिद्धावक्तशमव्ययम् ॥ १३२ ॥ व्याख्या-चकिगवादिपदवीभोगसभव यत्सोग्यमुत्कृष्टं वर्ण्यते ततोऽपि 'तेपी सिद्धानामनन्तगुण भवति, क? 'सिहो' मुक्ती, सयभूत मान्यं '-'अहेश' अविद्यास्मितरागद्वेषाभिनिवेशाः क्लेशाः, ते न विद्यन्ते यत्र तबलेशं, पुनः कथम्भूतं - न व्यनि-न चलान स्वभावादिनि अव्ययमक्षयमित्यर्थः ॥ १३२ ॥ अथ तैः सिद्धर्भगवद्भिर्यत्माप्त तत्सारगाह- यदाराध्यं च यत्साध्यं, यद् ध्येयं यच्च दुर्लभम्। चिदानन्दमयं तत्तैः, संप्राप्तं परमं पदम् ॥१३३॥ व्याख्या-तैः' सिद्धर्भगानिस्तत्परमं पदं प्राप्त, तत्किम् ? ' यदागध्य ' आरापर्यत्पदं समागध्यते, तथा ' यत्साध्य' साधकः पुरुषः सम्यग्ज्ञानदर्शनचारित्रादिभिः कृत्वा यत्साध्यते, तथा ' यद्धयेय' यायकर्योगिभिर्यत्सदैव नानाविधध्यानोपायै- यायते. तथा — यच्च दुर्लभं ' यन्पदमभव्याना सर्वथा दुर्लभं, भव्यानामपि केपाश्चिदमाप्तसामग्रीविशेषाणा सर्वथा दुर्लभं, दरभव्यानां तु कहलभ्यमित्येवं यद् दुर्लभ तदपि तैन्य भगवद्धिः सिद्धैर्लब्धमिति कथम्भूत तत्परमं पट ?-'चिदानन्दमय' चिद्रूपपरमानन्दमय- मिति ॥ १३३ ॥ अथ मुक्तः स्वरूप बृहद्वैत्तेनाह- २ ममगान्त प्र० 7 अव्यय - २ गृहयनारप्र. नात्यन्ताभावरूपा न च जडिममयी व्योमवठ्यापिनी नो, न व्यानि दधाना विषयसुम्बधना नेष्यते सर्वविद्भिः । सद्रूपात्मप्रसादाद् दृगवगमगुणोघेन संसारसारा, निःसीमाऽत्यक्षसौख्योदयवस- तिरनिःणतिनी मुक्तिरुक्ता ॥ १३४ ॥ व्याख्या-मुक्तिः कैश्चिटत्यन्ताभावरूपा मन्यते, अन्यैर्जडिममयी-ज्ञानाभावमयी मन्यते, अपरैयोमवद्वयापिनी मन्यते, एकैात्ति-पुनगचि दधाना मन्यते, अपरेः लिष्टकर्मभिर्विपयमुखघना-त्रिपयमुखमयी मुक्तिरुच्यते, सर्वविद्भिस्तु श्रीसर्वज्ञैरभावरूपा जडिममयी व्योमवव्यापिनी व्यात्तिरूपा विषयमुखमयी वा मुक्तिर्नेष्यते, किंतु 'सद्रूपात्मप्रसादात्' विधमानचिद्रूपान्ममसत्तितो 'हगवगमगुणोधेन ' सम्यग्दर्शनज्ञानगुणसमूहेन कृत्वाऽसारभूतसंसारात्सारभूता, 'निस्सीमात्यक्षसौख्योदयवसतिः' अनन्तातीन्द्रि- यानन्दानुभवस्थान, 'अनिःपातिनी' निपानरहिता 'मुक्तिः' सिद्धिः उक्ता' गदितेति ॥ १३४ ॥ अथ पूर्वपिरचितबहुशास्त्रेभ्यो गुणस्थानार्थसंगतश्लोकसंग्रहण प्रकरणोद्धारमाह--- इत्युध्धृतो गुणस्थानरत्नराशिः श्रुतार्णवात् । पूर्वत्रिसूक्तिनावैव, रत्नशेखरसूरिभिः ॥ १३५॥ व्याख्या-'इति' पूर्वोक्तमकारेण'उध्धृतः' प्रकटीकृतः कर्मतापन्नो 'गुणस्थानरत्नराशिः ' गुणस्थानान्येव रत्नानि गुण- ·Iril श्रीगुणस्थानकमारोहः स्थानरत्नानि तेषां राशिणुणस्थानरत्नराशिः, कस्मात् ?-'श्रुतार्णवाद् ' आगमरत्नाकरान्, कर्यत्र कत्ला ?- पूर्वपिमुक्तिनाव ' पूर्वीणा सक्तिः-शोभनोक्तिः पयरचना सैव नौस्तया पूर्वपिक्तिनाव कृत्वा न त्वात्मकृतैः शो, प्रायः पूर्वपिरचितरेवत्यर्थः, कैरुध्धृतः ?-'रत्नशेग्वरसूरिभिः' वृहद्दच्छीयश्रीवनसेनसरिशिष्यैः श्रीमतिलकररिपष्टपतिष्ठितः श्रीरत्नशेखरम रिभिः स्वपरोपकाराग मकरणरूपतया मकटित इत्यर्थः ॥ १३५ ॥ इतिश्री गुणस्थानझमारोहत्तिा। १ श्लोकै० प्र० -- - Seau Ovellamazon इति श्रीबृहद्गच्छीयरलशेखरसूरिसूत्रितो.गुणस्थानक्रमारोहः सवृत्तिकः (98

·No text on this page.

·No text on this page.

·॥ अहम् ॥ न्यायाम्भोनिधिश्रीमद्विजयानन्दमुरीश्वरेभ्यो नमः ।। श्री रत्नशेखरसूरिकृतखोपज्ञदीपिकया विवृत्त्या समेत गुरुगुणपट्त्रिंशत्पत्रिंशिकाकुतकम्। श्रीमदहपदं जीयान् , महोदयमहोज्ज्वलम् । जगत्रितयसाम्राज्यं, यत्प्रसादविर्णिका ॥१॥ कलाकुलनयज्ञान-संपद्विस्तारकारकः । श्रीयुगादिजिनो भूयाद्, भविनां भूरिभूतये ॥२॥ भूर्भुवःस्वस्त्रयीशार्यः,कल्याणार्णवचन्द्रमाः। निरस्ताशेषदोपःश्री-शान्तिः शान्ति तनोतु वः॥ ३ ॥ स श्रीनेमिजिनो जीयात् , श्यामलाऽपि यदगरुक् । सुधाञ्चनशलाकेव, सुदृशां दृग्विशुद्धये ॥ ४ ॥ यन्नामस्मृतिमात्रेण, मनोऽभीष्टार्थसिद्धयः।प्राणिनां स्युःसदासश्री-पार्श्वनाथोऽस्तु वः श्रिये॥५॥ सर्वज्ञोऽतिशयश्रीमान्, प्रातिहारलंकृतः। वर्धमानो जिनो भूयाद्, वर्द्धमानसमृद्धये ॥ ६ ॥ श्रीमन्तोऽजितनाथायाः, सर्वेऽन्येऽपिजिनेश्वराः। सन्तु श्रेयःश्रियःसिद्ध्यै, वृद्ध्यै च सुखसंपदाम् ॥७॥ अहंपूर्विकया सर्वा, यं सेवन्ते सुलब्धयः । स गुरुर्गोतमो मे स्ताद्, अद्भुताभीष्टलब्धये ॥ ८॥ अर्हनिःसरसीभवं गणधरादित्यप्रभोद्भासितं, त्रैलोक्येश्वरषट्पदैरविरतं चाप्रातसारं मुदा । हस्ताद् दृष्टिपथान्मुखाच्च मुनिभिनित्यं न यन्मुच्यते, तज्जैनागमपङ्कजंमममनोहंसस्य भूयान्मुदे ॥९॥ श्रीशारदा शारदशर्वरीश-विभाभिरामोज्ज्वलकायकान्तिः । ममोज्ज्वलध्यानपथावतीर्णा, वर्णानुपूर्वी विमलां तनोतु श्रीवजसेनाभिधसूरिराजैः, सुसूत्रधारैरिव यैर्व्यधायि । अयं जनोऽप्यश्मसमोऽभिवन्द्य-स्तेभ्यो गुरुभ्योऽस्तु मम प्रणामः ॥११॥ एवं देहरुभ्यः कृतप्रणामोऽहमल्पबुद्धिरपि। विवृणोमि सुगुरुगुणषट्-त्रिंशत्पत्रिंशिकाकुलकम्॥१२॥ इह हि शिष्टसमयानुसारतो मङ्गलार्थमभीष्टदैवतनमस्काराविर्भाविकां संबन्धादिगर्भा च सूत्रस्येमामादिगाथामाह- २ गुलके " जीयार वीरस्स पए पणमिय, सिरिगोयमपमुहगणहराणं च । गुरुगुणछत्तीसीओ, छत्तीसं कित्तइस्सामि ॥१॥ व्याख्या-चीरस्य पादौ प्रणम्य गुरुगुणपत्रिंशिकाः पत्रिंशत्संख्याकाः कीर्तयिष्यामीति संटङ्कः । तत्र विशेषण रियति प्रेरयत्यष्टकर्माणीति वीरः । यदाह-"विदारयति यत्कर्म, तपसा च विराजते । तपोवीर्येण युक्तथ, तस्माद्वीर इति स्मृतः ॥ १॥" तस्य व श्रीवीरस्य श्रीसिद्धार्यभूपालविशालकुलकमलमार्तण्डमण्डलस्य श्रीत्रिशलादेवीकुक्षिसरसी- रूहराजहंसस्य वाललीलादलितमसर्पदर्पसुपर्वाखर्वगर्वावदातसंतुष्टाग्विलाखण्डलायमरवृन्दपरिकल्पितवीर इतिनामधेयस्य तीर्थाधि हायस्य पादौ मणम्य; तथा श्रीगौतमप्रमुखगणघराणां च श्रीगौतमसद्गोत्रश्रीमदिन्द्रभूतिप्रभृत्येकादशगण- नायकानां च । ते च इमे-'पढमित्य इंदभूई, वीए पुण होइ आग्गिभूइत्ति । तइए अवाउभूई, तओ विअत्ते सुहम्मे ॥१॥ मंडिअमोरियपुत्ते, अकंपिए चेव अयलभाया य। मेअज्जे अ पभासे, गणहग हुंति वीरस्स ॥२॥ एतेषां च पादौ प्रणम्य । एते च वक्ष्यमाणनिःशेपगुरुगुणानां आधारभूतत्वाद्विशेषतधात्र प्रणामार्हाः। तथा च "गृणाति सद्धर्मम्" इति गुरुः। स च गुणवानेव तत्त्वतो विशुद्धसम्यक्तत्त्वावबोधजनकसद्धर्मदेशनादिसमर्थो भवति । यदाह-" आयारे वटतो, आयारप- रूवणाअ संकेतो। आयारपरिभट्ठो, सोऽसुद्धपरूवणे भदओ ॥१॥ गुणसुटिअस्स वयणं, महुघयसित्तू व पावओ भाइ। गुणहीणस्स न रेहइ, नेहविहूणो जह पईवो ॥२॥" अपि च वामात्रसाराः परमार्थवाह्या, न दुर्लभाचित्रफैरा मनुष्याः। १ दक्ष्यमाणा हि निरुक्तिरिति भविष्यति मध्यगता निरुकिदाशिका पपिपलभ्यो युवाप्यादा इति निरुपापा ममद् भविष्यस्य यो चा सूराममायोऽगोरोन ॥ २ भाचार वर्षमाम भाचारप्रपणायां सक्रान्ता माचारपरिभ्रष्ट मशुद्धप्रस्पणार्या भाज्य ॥१॥३-पुस्तके " चित्रकथा "॥ " - ·- - गु.गु. पद्मवातका ते दुर्लभा ये जगतो हिताय, धर्मे स्थिता धर्ममुदाहरन्ति ।। १ ।। केचित् भवालमित्र रङ्गमृतः स्वयं , केचिद चूर्णकगर- पररायोग्याः। कश्मीरजातपिव सौरभपूरगौरा, धन्याः पुनः स्वपररञ्जकता भजन्ति ॥२॥ मात्मप्रसोधविरहादविशुद- बुदेरन्यप्रबोधनविधि प्रति कोऽधिकारः। सामर्थ्यमस्ति तरितुं सरितो न यस्य, तस्य प्रतारणपरा परतारणोक्तिः ॥३॥" अतो गुणवानेव गुरुरालोक्यते । ते च गुणा मानदर्शनचारित्रादयो ययप्यमेयास्तथाऽपि पत्रिंशदपत्रिंशत्संख्पया कलितानां कतिपयगुरुगुणानां याः पत्रिंशत्संख्याकाः पत्रिंशिकास्ताः कीर्तयिष्यामि । ननु किमित्येवं गुरुगुणाः कीर्त्यन्ते ? उन्यसे, गुणवान् गुरुरेव संमति दुष्पमान्धकारसंभारतिरोहितसन्मार्गाणां माणिनां दीममदीपकल्पत्वादनल्पगौरवाों भवति । यतः-"गुरुगीरवार्डो गुरूपक्रियातः, कली देवतोऽपीति सम्यग् मति । तमि- भातमिश्रापहारी कृशानु-हद्भानुरित्युच्यते कि न लोकः ॥१॥" अपि च यद्वत्सहसकिरणः, प्रकाशको निचितति- मिरममस्य । तद्गुरुरत्र भवेद् , अमानध्वान्तपतितस्य ॥२॥" वाचमुग्योऽप्याह-"दुष्पतिकारी माता-पितरी स्वामी गुरुष लोकेऽस्मिन् । तत्र गुरुरिहामुत्र च, मुदुष्करतरमतीकारः॥१॥ गुर्वायत्ता यस्मा-छास्त्रारम्भा भयन्ति सर्वेऽपि । तस्माद्वा- राधनपरेण हितकाक्षिणा भाव्यम् ॥ २ ॥” इति गाथार्थः ॥ १॥ अथ यथोक्तगुरुगुणपत्रिंशत्पत्रिंशिकामु प्रथमपनिशिकामूत्रगाथामाह- चेउविहदेसणहर्धे-स्मभावणासारणाइकुसलमईचउविहचउँझाणविऊ, छत्तीसगुणो गुरु जयउ॥२॥ १-+-पुसतके " देशतोऽपीdि ॥ व्याख्या-चतुर्विधासु देशनासु, चतुर्विधासु कथासु, चतुर्विधेषु धर्मपु, चतुर्विधामु भावनासु, चतुर्विधासु स्मारणा- दिपु कुशला निपुणा मतिर्यस्यति स तथा । तथा प्रत्येकं प्रत्येकं चतुर्विधानि चत्वारि ध्यानानि वेत्तीति चतुर्विधचतु- निविदिति पत्रिंशद्गुणो गुरुर्जयविति समासार्थः ।व्यासार्थस्त्वयम्-तत्र चतुर्विधा देशना । यथा-आतेपिणी१ विसे- पिणी२ संवेगिनी३ निर्वेदिनी४ चेति । उक्तं च-"अक्खेविणी अ विखे-विणी य संवेगणी तहा चेव । निव्वेअणिमा एसा, चउबिहा देसणा होइ ॥१॥ आयारं ववहारं, हेअदिटुंत दिष्टिवायाई । देसिज्जइ जीए सा, अखेरिणिदेसणा पढ- मा ॥१॥ परमविहि परमय-वयणेहिं जीड परमयाउ जणो । विश्खेविजड एसा, विक्खेविणिदेसणा वीआ॥२॥उन- समाविवेगसंवर-समयासंतोससंभवं सुक्खं । वणिजइ जीए सा, संवेअणिदेसणा तइआ ॥३॥ जरमरणरोगसोगा-इएहि अइदारुणं भवसरूवं । पयडिज्जइ जीए सा, निव्वेअणिदेसणा तुरिया ॥ ४ ॥" तथा चतुर्विधा कया । यया अर्थकथा, कामकथा, धर्मकथा, संकीर्णकथा चेति । यदुन्यते-"अर्थ कामं च धर्म च, तथा संकीर्णरूपताम् । आश्रित्य वर्तते लोके, कया तावचतुर्विधा ।। १ । सामादिधातुवादादि-कृष्यादिप्रतिपादिका । अर्थोपादानपरमा, कयायस्य प्रकीर्तिता ॥१॥ संक्लिष्टचित्तहेतुत्वात्, पापसंवन्धकारिका। तेन दुर्गतिवर्तिन्याः, पापणमवणा मता ॥ २॥ कामोपादानगर्भार्था, वयोदाक्षिण्य- भूचिका । अनुरागेहितापुत्था, कथा कामस्य वर्णिता ॥ ३ ॥ सा मलीमसकामेषु, रागोत्कर्षविधायिका । विपर्यासकरा तेन, हेतुभूतैब दुर्गतेः ॥ ४ ॥ दयादानतमायेपु, धर्माङ्गेषु प्रतिष्ठिता । धर्मोपादेयतागर्भा, पुर्धर्ममयोच्यते ॥ ५॥ सा ( अ-प-पुस्तके-" निदनी " ॥ शुद्धचित्तहेतुत्वात् , पुण्यकर्मविनिरे । विधत्ते तेन विज्ञेया, कारणं नाफमोक्षयोः ॥ ६ ॥ त्रिवर्गसाधनोपाय-प्रतिपादनत- परा । याऽनेफरससारार्था, सा संकीर्णकयोच्यते ॥ ७ ॥ चित्राभिप्रायहेतुत्वा-दनेकफलदायिका । विदग्धताविधानेन, हेतु- भूतैव सद्गतेः ॥ ८॥" तथा चतुर्विधो धर्मः । यथा-दानधर्मः १, शीलधर्म. २, तपोधर्मः ३, भावधर्मः ४ चेति । तत्र दानधर्मस्त्रिधा–ज्ञानदानम् १, अभयदानम् २, धर्मोपष्टम्भदानम् ३ च । तत्र ज्ञानदानं यया-"जीवाजीवाउपय-त्यवि- त्यरं उभयलोअकरणिज्जं । जेणं जाणंति जणा, तहाणं नाणदाणंति ॥ १॥" अभयदानं यथा-"जं सुहुमवायराणं, जी- वाण ससत्तिओ सयाकालं । कीरइ रक्खणजयणा, तं जाणह अभयदाणंति ॥ १ ॥" धर्मोपष्टम्भदानं यथा-"जं धम्मसाहगाणं, साहूणं असणवसणमाईणि । दिज्जति सुपत्ताणं, धम्मोबभदाणमिणं ।। १ ।" अथ शीलमपि विधा-सदाचारशीलं', अष्टादशसहस्रशीलाङ्गलक्षणं२, ब्रह्मव्रतपालनरूपं३ च । यदुच्यते-" सुद्ध समायारमनिंदाणिजं, सहस्सअटारसभेअभिन्नं । वंभाभिहाणं च महव्वयंति, सीलं तिहा केवलिणो वयंति ॥१॥" अथ तपः, तद् द्विविधम्-वाह्यम्, अभ्यन्तरं २ च। यथा-" अणसणमूणोयरिया, वित्तीसखेवणं रसञ्चाओ । कायकिलेसो संली-णया य वज्झो तवो होइ ॥ १॥ पायच्छितं विणओ, वेयावचं तहेव सज्झाओ । झाणं उस्सग्गोविय, अभितरो तवो होइ ॥ २ ॥" कैश्चित्त- पत्रिविधं शारीरादिभेदमप्युच्यते, यथा-" देवातिथिगुरुमाज्ञपूजनं शौचमार्जवम् । ब्रह्मचर्यमहिसा च, शारीरंतप उच्यते ॥१॥ अनुद्वेगकरं वाक्यं, सत्यं प्रियं हितं च यत् । स्वाध्यायाभ्यसनं चैव, वामयं तप उच्यते ॥ २ ॥ मनःप्रसादः सौम्यत्वं, - १ विनिर्जरम् ॥

·" गु.गु. ११. सावर्तिका मौनमात्मविनिग्रही भावसंशुद्धिरित्येतन् , मानसं तप उच्यते ।।३।। शारीरादाभयं सारं, वामयान्मानस शुभम् । जघन्यमध्य- मोत्कृष्ट-निर्जराकारणं तपः ॥ ४ ॥" अथवा साचिकं १ राजसं २ तामसं३ इति त्रिधा । यथा-" श्रद्धया परया तप्त, तपस्तत्त्रिविधं नरैः । अफलाकाक्षिभिर्युक्तः, सात्विक परिचक्षते ॥१॥ सत्कारमानपूनार्थ, तपो दम्भेन चैव यत् । क्रियते तदिह प्रोक्तं, राजसं चलमध्रुवम् ॥ २ ॥ मृदग्राहेण यश्चात्म-पीडया क्रियते तपः । परस्योच्छेदनार्य वा, तत्तामसमुदाहृतम् अय भावधर्म उच्यते, स च क्षायोपशमिकादिकशुभलेश्यापरिणामविशेषादानादौ सर्वत्र स्वारसिकः चिसस- मुल्लास एवं भावधर्म उच्यते । यदाह " दाने शीले तपसि च, यत्स्वारसिको मनःसमुल्लासः। शुभलेश्यानन्दमयो, भवत्ससी भावधर्म इति ॥१॥" विपर्यासे तु न धर्मः । यतः "शाने ध्याने दाने, माने माने सदोद्यतो भवतु । यदि निर्मलो न भाव-स्तदा हुतं भस्मनि समग्रम् ॥१॥" अपि च-" धनं दत्तं वित्त निनवचनमभ्यस्तमखिलं, क्रियाकाण्डं बम रचितमवनौ सुप्तमसकृत् । तपस्तीवं तप्तं चरणमपि चीर्ण चिरतरं, न चेच्चित्ते भावरतुपवपनवत्सर्वमफलम्॥१॥" अपि च-" ज्वालाभिः शलभा जलजलचराः स्फूर्जजटाभिवटा, मौण्डधरूरणकाः समस्तपशवो नान्यैः खरा भस्मभिः । कष्टाङ्गीकरणैर्दुमाः शुकवराः पार्वका ध्यानकैः, किं सिद्ध्यन्ति न भावशुद्धिविकलाः स्युश्चेत् क्रियाः सकलाः ॥ १ ॥" चतस्रो भावनाः । यथा-मानभावना, दर्शनभावना, चारित्रभावना, वैराग्यभावना, चेति । तथा चोच्यते-" भाग्नाभिरसंमूदो, मुनिर्व्याने स्थिरीभवेत् । ज्ञानदर्शनचारित्र-वैराग्योपगताश्च ताः ॥१॥ वाच- 1 तोपकरार्दिबहुमाने ।। ना पृच्छना सानु-प्रेक्षणं परिवर्तनम् । सद्धर्मदेशनं चेति, ज्ञातव्या ज्ञानभावना ॥२॥ संवेगः प्रशमः स्थैर्य-मसंमूढत्वमस्मयः। आस्तिक्यमनुकम्पेति, झेगा सम्यक्त्वभावना ॥ ३ ॥ ईर्यादिविषयायत्ता, मनोवाकायगुप्तयः । परीसहसहिष्णुत्व-मिति चारित्रभावना ॥ ४ ॥ विषयेप्वनभिष्वगः, कायतत्वानुचिन्तनम् । जगत्स्वभावचिन्तेति, वैगग्यस्थैर्यभावना ।। ४ ॥" अय चतसः स्मारणादिकाः । यथा-स्मारणा, वारणा, नोदना, प्रतिनोदना चेति । यदाह-"सारणा वारणा चेव, चोयणा पडिचांभणा । सीअताणं मुसीसाणं, दायव्वा होइ मूरिणा ॥१॥ पम्हढे सारणा वुत्ता, अणायारस्स वारणा । चुकाणं चोषणा भुजो, निट्ठरं पडिचोअणा ॥ २ ॥ जहिं नथि सारणा वा-रणा य सचोभणा य गमि । सो गच्छोवि अग- न्छो, संजमकामीहिं मुत्तन्यो ॥ ३ ॥ जीहाएवि लिहतो, न भदओ जन्य सारणा नत्थि । दंडेणवि ताडतो, स भद्दो सारणा जत्य ॥ ४ ॥” इत्येतेषु देशनाकथाधर्मभावनास्मारणादिपदेषु यथायोगं करणकारणोपदेशादिविधौ कुशलमतिर्गुरुर्भ- वतीति । अथ चतुर्विधानि चत्वारि ध्यानानि । यथा-आर्तध्यानं, रौद्रध्यानं, धर्मध्यानं, शुक्लध्यानं चेति । तच्च एफैकमपि चतुर्विधम् । तत्रात चतुर्धा । यथा-अनिष्टयोगार्त, इष्टनाशार्त, रोगातं, निदानात चेति । यदाहुः श्रीजिनभद्रगणिक्षमाश्रम- णपाढा -" अमणुन्नाणं सद्दा-इविसयवत्थूण दोसमइलस्स ! धणि विओगचिंतण-मसंपयोगाणुसरणं च ॥ १ ॥ इटाणं विसयाई-ण वेअणाए अरागरत्तस्स । अविओगज्झवसाणं, तह संजोगाभिलासो अ ॥ २ ॥ तह मूलसीस- रोगा-इवयणाए वियोगपणिहाणं । तदसंपओगचिंतण, तप्पडिआराउलमणस्स ॥ ३॥ देविंदचक्कवहि-तणाइगुणरिद्धिपत्य- १ स्मृिते । २ भुप स्खभितानाम् ।। १ म-7-क-पुस्तके " ता संपभोग " स्यपि ॥ णामइअ । अहमं नियाणचिंतण-माणाणुगयमचंतं ॥ ४ ॥ ए चउन्विहं रा-गदोसमोइंकिअस्स जीवस्स । अट्टमाण संसा-रवडणं तिरिअगइमूलं ॥५॥" रौद्रध्यानमपि चतुर्धा ! यथा--हिंसानन्दरौद्रं १, मृपानन्दरौद्रं २, चौर्यानन्दरौद्रं संरक्षणानन्दरौद्रं ४ चेति । तथा चाह-" सत्तवहवेहवंधण-डहणंकणमारणाइपणिहाणं । अइफोहग्गायत्यं, निग्धिणमण- सोऽहमविवागं ॥ १ ॥ पिपुणासन्भूसन्भू-अभूयघायाइवयणपणिहाणं । मायाविणो अ संधण-परस्स पच्छन्नपावस्स ॥२॥ तह तिन्चकोहलोहा-उलस्म भूओवधायणमणज । परदव्वहरणचित्तं, परलोगावायनिरविक्खं ।। ३ ॥ सदाइविसयसाहण- धणसंरक्षणपरायणमणिटुं । सन्चाभिसंकणपरो-वधायकलुसाउलं चित्तं ॥४॥ एअंचउन्विहं रा-गदोसमोहंकि अस्स जीवस्स । रुद्दज्माणं संसा-रवणं नरयगइमूलं ।।५।।" अथ धर्मध्यानं, तच्च त्रिभिः प्रकारेश्चतुर्धा-"मैत्र्यादिभिश्चतुर्भेद, यद्वाऽऽज्ञादि चतु- विधम् । रूपस्थादि चतुर्धा वा, धर्मध्यानं प्रकीर्तितम् ॥१॥" तत्र पैञ्यादिभिश्चतुर्धा । यथा-मंत्री१, प्रमोदः २, कारुण्यं ३, माध्यस्थ्यं ४ चेति । यदाहुः श्रीहेमचन्द्रमूरिपादाः-" मैत्री प्रमोदकारुण्य-माध्याध्यानि नियोजयेत् । धर्मध्यानमुपस्कर्तु, तदि तस्य रसायनम् ॥ १॥ मा कार्षीत् कोऽपि पापानि, मा च भूत्कोऽपि दुःखितः । मुच्यतां जगदप्येपा, मतिमैत्री निग- घते ॥ २ ॥ अपास्ताशेपदोपाणां, वस्तुतत्वावलोकिनाम् । गुणेषु पक्षपातो यः, स प्रमोदः प्रकीर्तितः ॥ ३ ॥ दीनेष्वार्तेषु भीतेषु, याचमानेषु जीवितम् । प्रतीकारपरा बुद्धिः, कारुण्यमभिधीयते ॥ ४ ॥ क्रूरकर्मसु निःशकं, देवतागुरुनिन्दिषु । आत्मशसिषु योपेक्षा, तन्माध्यस्थ्यमुदीरितम् ॥ ५ ॥" तथा आमादिभिश्चतुर्धा ! यया-आझाविचयः १, अपायविषयः १२-पुस्तके वं" इत्यपि ।

·॥ ४ ॥ २, विपाकविचयः ३, संस्थानविचयः ४ चेनि । यदाह-"आशाऽपायत्रिपाकानां, संस्थानस्य च चिन्ननात् । इत्यं या ध्ये. यभेदेन, धर्मध्यानं चतुर्विधम् ॥ १॥ आशा यत्र पुरस्कृत्य, सर्वज्ञानामवाधिताम् । नचतश्चिन्तयेदर्थान, नदामाध्यान- मुच्यते ॥ २॥ गगदेपकपायायै-र्जायमानान् विचिन्तयेत् । यत्रापायांस्नदपाय-विचयध्यानमिप्यते ॥ ३ ॥ प्रतिक्षणं समु- भूतो, यत्र कर्मफलोदयः । चिन्त्यने चित्ररूपः स, विपाकविनयो मतः ।। ४ ॥ अनापन्नम्य लोफस्य, स्थिन्युत्पादम्पपा- न्मनः । आकति चिन्तयेद्यत्र, संस्थानविचयः स तु ॥ ५॥" अथ रूपस्थादि चतुर्धा । यथा--रूपस्य १, पदम्यं २, पिण्ड- स्यं ३, रूपातीतं ४ चेति । यदवाचि-" रूपस्थं च पदस्थं च, पिण्डस्य रूपवर्जितम्। धर्मध्यानं चतुर्भेद-मिन्यं वा परिकी- र्तितम् ॥ १ ॥ पश्यति प्रथमं रूपं, स्तौति ध्येयं नतः पदैः । तन्मयः स्यात्ततः पिण्डे, रूपातीतं ततो ब्रजेत् ।। २ ॥ यथाऽव- स्थितमालम्न्य, रूपं त्रिजगदीशितः । क्रियते यन्मुदा ध्यानं, तद्रूपस्थं निगद्यते ॥ ३ ॥ स्वाध्याये यदि वा मन्त्रे, गुरुदेव- स्तुतावपि । चित्तस्यैकाग्रता यत्त-पदस्थं ध्यानमुन्यते ॥ ४ ॥ नाभिपनादिरूपेपु, ध्यानं स्थानेषु योगिनाम् । यदिष्टदेवता- दीना, तत्पिण्डस्थं निगपते ॥५॥ निर्लेपस्य निरूपस्य, सिदस्य परमात्मनः । चिदानन्दमयस्य स्याद् , ध्यानं रूपविवर्जि- तम् ॥ ६ ॥" अथ शुरध्यानं चतुर्धा । यथा-पृथक्लवितर्फसमवीचारशुक्लं १, एकन्ववितर्कामवीचारशुलं २, मूक्ष्मक्रिया- प्रतिपातिशुलं ३, व्यवच्छिन्नक्रियामतिपातिशुलं ४ चेति । तत्स्वरूपं चेदम्-"एफत्रपर्ययाणा, विविधनयानुसरणं श्रुताद्- व्ये। अर्थव्यञ्जनयोगान्तरेष्वसंक्रमणमाघं तत् ।।१।। एवं श्रुतानुसारा-देकत्ववितर्कमेकपर्यायम् । अर्थव्यानयोगा-न्तरेग्मे- -- १ म-र-पुर-" या'तरेषु सक-" स्यपि ॥ संक्रमणमन्यत्तु ॥२॥ निर्वाणगमनसमये, केवलिनो दरनिरुद्धयोगस्य । मूक्ष्मक्रिया प्रतिपाति, तृतीयं कीर्तितं ध्यानम् ।।३।। केवलिनः शैलेशी-गतस्य शैलवदकम्पनीयस्य । उछिन्नक्रियमाति-पाति तुरीयं परमशुलम् ॥४ा एकं त्रियोगभाजा-माचं स्यादपरमेऊयोगवताम् । तनुयोगिनां तृतीयं, निर्योगानां चतुर्थ च ॥ ५॥” इति पत्रिंशगुणयुतो गुरुर्जयत्विनि सर्वोत्क- पेण प्रवर्तताम् । इति गाथार्थः ॥ २ ॥ अथ द्वितीयपत्रिंशिकामूनगाथामाह- पेणविहसम्मचेरणवय-ववहारायारसमिसेज्झाए।इंगसंवेगे अ रओ, छत्तीसगुणो गुरू जयउ॥३॥ व्याख्या प्रत्येकं पञ्चविधेषु सम्यक्त्वचारित्रव्रतव्यवहाराचारसमितिस्वाध्यायेषु, एकस्मिथ संवेगे रतः, इति षट्- त्रिंशद्गुणो गुरुर्जयत्विति संक्षेपार्थः । विस्तरार्थस्त्वयम्-पञ्चविधं सम्यक्त्वम् । क्षायिकं १, क्षायोपशमिकम् २, वेदकम् ३, औपशमिकं ४, सास्वादनं ५ चेति । यदुक्तम्-"खइअं १ खओवसमिअं २, वेअग ३ उपसामिअं ४ च सासणयं ५। पंचविहं सम्मत्तं, पन्नत्तं वीयरागेहिं ॥१॥" एतद्गमनिका यथा-कृतत्रिपुञ्जस्य चतुर्थगुणस्थानकादारभ्य क्षपकत्वे मार- धे अनन्तानुगन्धिचतुष्कस्य मिथ्यात्वमिश्रसम्यक्त्वरूपपुञत्रयस्य च क्षये क्षायिकसम्यक्त्वं भवति । अमाप्तपूर्वोऽध्यवसा- यविशेपोऽपूर्वकरणमुच्यते । तत्र कृतत्रिपुञ्जस्य जीवस्य उदीर्णमिथ्यात्वक्षये अनुदीर्णस्य चोपशमे क्षायोपशमिकं सम्य- क्त्वं भवति । तेष्वेवानन्तानुवन्ध्यादिषु पसु क्षपितेषु सम्यक्त्वपुजे च बहुतरे क्षपिते चरमग्रासीकृतसम्यक्त्वपुद्गलानां । ॐ पुस्तके-" AIATI" इसपि ।। वेदने वेदकसम्यक्त्वं भवति । तथा अपूर्वकरणनैव कृतग्रन्धिभेदस्य उदीर्णे मिथ्यात्वे क्षीणेऽनुदीर्णे चामाप्तस्य अन्तरफर- णे अन्तर्मुहूर्त कालं सर्वथैव मिथ्यात्वावेदकस्य औपशमिकं सम्यक्त्वं भवति । उपशमश्रेणि वा समारूढस्य मिध्यात्वादी- नामुपशमे सति औपशमिकं सम्यक्त्वं भवति । कस्यचिज्जीवस्य औपशामिकसम्यक्त्वात्प्रपततोऽनन्तानुवन्ध्युदयात् कलपि तस्यापि मिथ्यात्वममाप्तस्य वगनवद्विरसतत्त्वरमास्वादनन सास्वादनसम्यक्त्वं भवति । तथा चाह-"मिच्छाइखए खइओ,सो- सत्तगि खीणि ठाइ वद्धाऊ । चउतिभाभाविमुक्खो, तन्भवसिद्धी उ (दिउ) इअरो उ ॥१॥ अप्पुवकयतिपुंजो, मिच्छमुइण्णं खवित्तु अणुइन्नं । उवसामिय अनिअट्टी-करणाउ परं खोवसमी ॥ २॥ वेअगसम्मत्ती पुण, कए दुपुंज- पखयंमि तइयस्स । खयकालचरमसमए सुद्धाणुअवेअणे २ होइ ॥ ३ ॥ अकयतिपुंजो ऊसरदवईलियनहरुरखनाएहिं । अं- तरकरणुवसमिओ, उवसमिओ ३ वा ससेणिगओ ।। ४ ।। उवसमअद्धाइ ठिओ, मिन्छमपत्तो तमेव गंतुमणो । संमं सासा- यंतो, सामायणिमो इमो होइ ।। ५ ।। अतमुहुत्तोबसमो, छावलि सासाणु वेभगो समओ । साहिअतितीसायर, खइओ दुगुणो खओवसमो।। ६ ।। उक्कोसं सासायण, उवसमिआ हुति पंचवाराउ। वेअगखयगा इक्कसि, असखवारा खओवसमो ।। ७॥' तथा पञ्चविधं चारित्रम् । यथा--सामायिकं १, छेदोपस्थापनीयं २, परिहारविशुद्धिकं ३, सूक्ष्मसंपरायं ४, यथाख्यातं ५ चेति । यदुक्तम्-"सामाइय' त्य पढम, छेओवठ्ठावणं भवे वीयं । परिहारविसुद्धीयं, सुहुमं तह संपरायं च ॥१॥ तत्तो य अहक्खायं, खायं सव्वंमि जीवलोगंमि । जं चरिऊण सुविहिआ, वचंतयरामरं ठाणं ॥२॥ सामा- १४-पुस्तक "सम्मच"।२८-पुस्तके वेगा"। ३ अ-य पुस्तके "स्मोवो"। ४ म-सके "सग इस्प"।

·" आगम सब इरि- - गु.गु.दि.मोशात इयंमि उ कर, चाउजामं अणुत्तरं धम्मं । तिविरेणं फासंतो, सामाइयसंनओ स खलु ॥३॥ छित्तूर्ण परियागं, पोराणं जो ठवेइ अप्पाणं । धम्ममि पंचनामे, छेओवट्ठावणो स खलु ॥४॥ परिहरह जो विसुदं, पंचज्जामं अणुतरं धर्म । तिविहेणं फासंतो, परिहारियसंजओ स खलु ॥५॥ लोभाण वेअंतो, जो खलु उवसामओ व खरगो वा । सो सुहुमसंपराओ, अह- खाया ऊणओ किंचि ॥६॥ उपसंते वीणमि व, जो खलु कम्ममि मोहणिजमि। छउमत्यो व जिणो वा, अहखाओ संजओ स सल ॥ ७ ॥" तथा व्रतानि साधूनां पर प्राणातिपातमृषावादादत्तादानमैथुनपरिग्रहविरतिरूपाणि महाव्रतानि । य- पाणिवहसावाए, अदत्तमेहुणपरिग्गडे चेव । सव्वनिवित्तीइ जई-ण हुंति पंचेव य वयाई ॥१॥ तसाणं याव- राणं च, जे जीवाणमहिसणं । तिविहेणावि जोगेणं, पढमं तं महन्वयं ॥२॥ कोहलोहाइओ वावि, मुसावायस्स वजणं । तिविहेणावि जोगेणं, तं च वीयं महव्वयं ॥३॥ मुंहुमं बायरं वावि, परदव्वं नेव गिण्डइ । तिविहेणावि जोगेणं, तं च तइयं महलयं ॥ ४ ॥ ओरालिअवेउन्विअ, परिवज्जेइ मेहुणं । निविहेणावि जोगेणं, तं चउत्थं महन्वयं ॥५॥ धणधनाइव- त्थूणं, परिग्गहविवजणं । तिविहेणावि जोगेणं, पंचमं तं महन्वयं ॥ ६ ॥" तथा व्यवहारपञ्चकम् । यथा-आगमव्यव- हारः १, श्रुतव्यवहारः २, आज्ञाव्यवहारः ३, धारणाव्यवहारः ४, जीतन्यवहार ५ श्चेति । यदाह- आणा धारणा य जीअं च होइ ववहारो । केवलि-मणोहि-चउदस-दस-नव-पुन्बाइ पढमित्य ॥ १॥ आयारपकप्पाई, सेसं सव्वं सुअं विणिदिदं । देसंतरहिआणं, गूढपयालोअणा आणा ॥२॥ गीअत्येणं दिण्णं, सोहि अवधारिऊण तह चेव । दितस्स धारणा सा, उद्धिअपयधरणरूवा वा ॥ ३॥ दबाइ चिंतिऊणं, संघयणाईण हाणिमासज । पायच्छितं जीयं, सर्व १ व पुस्तक-"सचिधारिचयरथम, समदिण्णाण कम" इयपि, २ . पुस्तके-"तइय "इस्पपि । ३ . पुस्तक-"दिवम गुरसोस्मिा, मेहुणस्य विषजणार वा जरि गरे ॥ ४॥" तया आचारः पाषा । यथा-मानाचारः १, दर्शनाचारः२, चारित्रापारः३, तपआचारः४, वीर्याचार ५ अति । यदाह-" नाणंमि दंसणंमि अ, चरणमि तमि तहय विरियम्मि । आयरणं आयारो, इअ एसो पंचहा भणिओ ॥१॥" एतद्विस्तरः षष्ठयां पत्रिंशिकायां वक्ष्यति । नया समितयः पञ्चधा । यथा-ईर्यासमितिः १, भाषासमितिः २, एषणासमितिः ३, आदाननिक्षेपणासमितिः ४, उच्चारादिपरिष्ठापनासमिति ५ श्चेति । यदाह- आसमिई भासा तह एसणाइ समिई य। आयाणाइपमज्जण-समिई परिठवण समिई य ॥१॥ जुगमित्तंतरदिट्ठी, पर्य पयं चक्खुणा विसोहितो । अव्वक्खित्ताउत्तो, इरियासमिओ मुणी होइ ॥ २ ॥ कज्जे भासइ भासं, अणवज्जमकारणे न भासह य । विगहविसुत्तिअपरिव-जिओ अ जइ भासणासमिओ ॥ ३ ॥ वायालमेसणाओ, भोअणदोसे य पंच सोहेइ । सो एसणाइ समिओ, आजीवी अण्णहा होइ ।। ४ ।। पुचि चक्खुपरिक्खिअ, पमज्जिलं जो ठवेइ गिण्हइ वा। आयाणभंर- निक्खे-वणाइ समिओ मुणी होइ ॥५॥ उच्चारपासवणखे-लजल्लसिंघाणए अ पाणेविही । सुविवेइए पएसे, निसिरंतो होइ सस्समिओ॥६॥ तथा स्वाध्यायः पञ्चधा । यथा-वाचना १, पृच्छना २, परावर्तना ३, अनुमेक्षा ४, धर्मकया ५ चेति । यदुच्यते-" वायण पुच्छण परिअ-दृणा य अणुचिंतणा य धम्मकहा । पंचविहो सज्झाओ, कायन्वो निजरद्वार ॥१॥" तद्विधिश्चैवम्-" पल्हटियमवढभं, तहा पायप्पसारणं । वज्जिज्जा विगई हासं, अहिज्जतो सया सुयं ॥१॥ आसणगओ न पुच्छिज्जा, नेव सिज्जागओ कया । आगम्मुक्कडओ संतो, पुच्छिज्जा पंजलीउडो ॥२॥ इरिअं सुपडिकतो, पसमचित्तो अ सुदृपिहिअनुहो।सुत्तं दोसविमुकं, सपयच्छेयं गुणे निधं ॥३॥ जिणवरपवयणपायड-णपउणगुरुवयणमुनि- १ म्याक्षिप्त आयुक्तश्च ॥ २० पुस्तके-"पाणिविही" इत्यपि ॥ यसमपुचे । एगग्गमणो धणियं, चित्ते चिंतिज सुवियारे ॥४॥ सुदं धम्मुवएस, गुरुप्पसाएण सम्ममवसुदं । सपरोक्यार- जणगं, जोग्गस्स कहिज्ज धमात्यी ।। ६ ।। " तथा संवेगश्चैकविधः, स च श्रद्धासमृद्धयनसां सदागमाभ्याससत्क्रियाचरणा- दावागदरूपः । यदाह-"जह जह सुअमवगाहइ, अइसयरसपसरसंजुअमजुव्वं । तह तह पल्हाइ मुणी, नवनवसंवेग- सदाए ॥१॥जह जह संवेगरसो, वाभिजइ तह तहेव घमाणं । भिजति खिप्पजलनि-म्मियामकुंभुव हिययाई ॥२॥ सुचिरंपि तवं तविक, चिनं चरणं सुअंपि बहु पढिरं । जइ न हु संवेगरसो, ता तं तुसखंडणं सव्वं ॥३॥ तह संवेगरसो जइ, खणंपि न समुच्छलिज दिवसंतो! ता विहलेण किमिमिणा, यज्झाणुद्वाणकटेणं ॥ ४ ॥ पक्खंतो मासंतो, छम्मासंतो पवच्छरंतो वा ।जस्स न हु हुन्ज तं जा-ण दूरभव्वं अभवं वा ।।५।।" इत्येवंविधषत्रिंशद्गुणो गुरुर्जयतु । इतिगाथार्यः ॥३॥ अथ तृतीयपत्रिंशिकास्त्रगायामाह- इंदियविसैयपमाया-सेवनिकुभावंणापणगछक्के छसु कोएसुसजयणो, छत्तीसगुणो गुरूजयउ॥४॥ व्याख्या-इन्द्रियविषयममादाश्रवनिद्राकुभावनापनकपदके पद्सु कायेषु च सयत्न इति पत्रिंशद्गुणो गुरुर्जयत्तिति संक्षेपार्यः । विस्तरार्यस्त्वयम्-रात्र इन्द्रियपञ्चकं श्रवणनयनघाणरसनस्पर्शनरूपम् । यदाह- "पंचेव इंदिआई, लोथपसिदाई सोयमाईणि । दबिदियभाविंदिय-भेअविभिनं शुणिकिकं ॥१॥ अंतो बहि निवित्ती, तस्सतिसरूवगं च उषगरणं । दलिदियमियरं पुण, लदुवओगेहिं नायव्वं ॥२॥ कार्यवपुष्फगोलभ-मसूरअइमुच्चयस्स पुर्फ च । सो १ सयुपयोगाभ्याम् ॥ .

·t. पंडानका घाखं घाण, सुगप्पपरिसंठियं रसणं ॥ २॥ नाणागार फासिं-दिगं तु पादाभो अगवाई। भंगुनमगर मार्ग, पमेन पिए. सओ नवरं ॥ ४ ॥ अंगुलपहनरसणं, फरिगं तु सरीरवियर मणिभं । पारगा जोगाँई, गान पनि गरे ॥५॥ स्वं गिण्इ चाप, जोपणलपगाभी मारेगामी । गंधं रसं प फाग, गोगणनगाठ रोगाई ॥ ६ ॥ मंगुलप्रमाणे, मुणति विसयं जहनओ मुतुं । पान पुण नाणद, अंगुलपविभागामी 10 नागम्गाना, दिगतुरप एएस पिसएसु । अणारयधाप्रमाणे, निगिई नाणरहिं ॥ ८ ॥" विषयपातु नेसमिन्द्रियाणां प्रागदपगन्धग्गाय- शलक्षणम्। यदार्पम् -"सोयसस मदं गहणं गति, रा रागाँउ तु पणनमा ने द्रोमो भगानमार, मोनो नेगु म पीपरागा ॥ १ ॥ सदस्स जो गहिमुद तिम्वं, अकालियं पाया मेरिणास | रागारे हरिणमिठम गु, मरे भरिने समुइमधु ॥ २ ॥ सद्दे रित्तो गणुओ विमोगो, एएण दुरणोपरंपरेण । ननिप्पा गरमा गगनो, भने ना शुगर रिणीपलासे ॥ ३ ॥ परसुस्स एवं गहणं पयनि, सं गगटे तु मणुनमा | नं दोगडे आपणुमा, समो भजो नाम वीयरागी ॥ ४ ॥ स्वस्स जो गदिमुचेर तिनं, अफालियं पापा में पिणासं : गगार मे ना पा पांगे, भागले समुवेइ म।।५।। रूपे विरतो मणुओ चिसोगो, एपण दुगग्योहपरपरेण । न लिप्पर भरमग्ने पमनी, जलेग ार- रिणिपलासे ॥६॥ घाणस्स गंधं गहण वयंति, राग मात्रमा दोग अपणनपा, ममी ग मो नेगुग पी यराभो ॥ ७॥ गंधस्स जो गेहिमुवेर तिच्वं, अफालियं पावा से विणारं । रागाउंर में गह गंभगिद, मपे पिगमा परि- निकरणमंतो ॥ ८॥ गंधे विरतो मणुओ पिसांगो, पएण दुराग्योहपरंपरणं । न गिपर भाम वर्मनी, गलेण मा पुरपरिणी १ सरप I 4-10 पुरतो- 'sti 42॥ पलासे ।। ९ ।। जिन्भाइ रसणं गहणं वयंति, तं राग तु मणुभमाह । दोसटे अमशुमपात, गपो पनी नेगु मनी- यराओ ॥ १० ॥ रसस्स जो गेहिसुवेइ तिवं, अकालियं पारद से विणासं । रागारे निदिमविभिनगए, परे का आमिसभोगगिद्धे ॥ ११ ॥रसे विरत्तो मणुमओ विसोगो, एएण दुरग्योहपरंपरेणं । न लिपा भवम-में बसनो, मोगरा पुक्खरिणीपलासे ॥ १२ ॥ फायस्स फासं गहणं वयंति, ते रागोउं तु मणुग्नमाः । नं दोरादे भमणुम्नमा, समा य जो तेसु म वीयराओ ।। १३ फासस्स जो गेदिगुइ तिचं, अकालियं पाप से विणासं | रागाउने सीमनलामे, गाग- डीए महिसेवऽरणे ।। १४ । फासे पिरत्तो मणुओ पिसोगो, एपण दुरखोहपरंपरणं । न लिपट भरमले गमंनो, जलेग वा पुक्सारणीपलासे ।। १५ ।।" इति ।। अय प्रमादपन पद्य १ विषय २ फपाय ३ निद्रा ४ विकया ५ राणम् । यदभिधीयते--" मनं १ पिसय २ कासाया ३, निधा ४ विगहा ५ य पंचपी भणिया । एए पंच पपाया, नी पारंति संसारे ॥ १॥" अपि च-" मजाइया पंच पमायभेया, पारस्स अपमणति रहेपा । मज तर्हि मणमणत्यमाणी, मोहिज्जए तेण जमेस पाणी ॥१॥ जे फामभोगेसु अतिराचिचा, अग्नमनारीसु ददं पसत्ता । हे संधणाईमु विकणाओ, लहंति पज्जायनरेमरु च ॥ २॥ पहति नाणं चरणं धरंति, धम्मोरएसे भवियाण दिति । तैपति तिनं पत प्रणेगे, फसायसत्तू विरला जयंति ॥ ३ ॥ निदापमापण गलेइ नाणं, हवेइ दीवि य अप्पमाणं । सीयंति सनेपिपम्मनोगा. पनेह णं तं खलु भन्यलोगा! |॥ ४ ॥ इत्यीकहाई विगहा चउद्धा, धम्मीण एसा धणियं निसिदा । गगाइदोसाण नओ निमित्त, विहीयमाणं मइलेइ चित्तं ।। ५" ॥ इति ॥ नया आश्रवपश्चर्फ हिंसा १ ऽलीका २ दत्ता ३ऽनमा ४ परिग्रहमति 1- गा" पपि ॥२१० पुस्तक-समाप्ति ॥ ३० पुरसके-"म" ५ रूपम् । यदाह-" हिंसा १ ऽलीअ २ मदचं ३ च, मेहुणं ४ च परिग्गहो ५। पावस्स आसवा एप, आगमि दिया. दिया ॥१॥" तथतना च निवृत्तिरूपा, सा च तपशफावसरे प्ररूपितच । अय निद्रापरकम् । यथा-निद्रा १ निद्रा- निद्रा २ प्रचला ३ अनलामचला ४ स्त्यानधिलक्षणम् । यदाह-" निदा १ य निनिदा २, पयला ३ तह पेन पय. लपयला ४ उ । श्रीणद्धी ५ अ कमेणं, निदापणगं वियाणाहि ॥ १॥ सुहपदियोहा निधा, निहानिदा य दुरखपरिरोहा । पयला ठिओवविट्ट-स्स पयलपयला उ चंकमओ R|| दिणचिंतिअत्थफरणी, यीणद्धी अडचणि अद्धमला । फरिदंतरुक्स- साहा-मिउपिंडसिलाइनाएहिं ॥३॥" कुभावनापञ्चकम् । यया-कान्दर्पिक १ किल्विपिका २ऽऽभियोगिका ३ऽऽसुर ४ संमोह ५ भावनालक्षणम् । यदाह-"कंदप्पदेवकिन्चिसि-अआभिओगाऽऽसुराय संगोहा ५। एसा उसफिलिहा, पंचविहा भावणा भणिया ॥१॥ कंदप्पे फाइए, दुहसीले आविहासणकरे' अ। विम्हावंतो अ परं, फंदप्पं भाषणं कुणा ॥२॥ नामस्स केवलीणं, धम्मायरियाण सन्चसाहूण । भासं अवन्नवायं, फिविसि भावणं कुणः ॥ ३ ॥ फोऊयभूइफम्मे, पसिणाप- सिणे निमित्तमाएसी । इट्टिरससायगरओ, अभिओगं भावणं कुणइ ॥ ४ ॥ अथुपद्धविग्गहु धिभ, संसनतको निमिरमा- जीवी । निफिवनिराणुकंपो, आसुरिझं भावणं कुणइ ।। ५ ॥ उम्मग्गदेसओ म-गनासो गग्गविपडिवत्तीय । मोहेण य मोहित्ता, संगोहं भावणं कुणइ ॥ ६॥ जो संजओपि एया-सु अप्पसत्यासु पट्टई पायं । सो तन्निोनु गच्छइ, सुरेतु भाओ घरणहीणो ॥७॥” इन्द्रियादिपञ्चकपट्टे सयत्नो वर्ननविधौ यत्नपरः । तथा पसु फायेषु च पृथ्वीकायादिपु सयत्नो रसापरायणः । यदार्पम्-" पुढविदगअगणिवाऊ, तणरुपखमवीयगा। तसा य पाणा जीयुत्ति, इस युत्तं महेसिणा॥१॥ १कावे । २०७० पुस्तके-हासकारणेम"इति ॥

·गु.गु. पद सावतिका. तेसि अत्यगजोपर्ण, निच होयम्वयं सिया । मणसा कायवकेणं, एवं हवइ संजए ॥२॥" इत्येवं पत्रिंशद्गुणो गुरुर्जयतु । इति गायायः ॥ ४॥ अय चतुर्यषद्विशिकास्त्रगाथामाह- छन्वयणदोसलेसी-वस्सयर्सहव्वर्तक साण । परमत्थजाणणेणं, छत्तीसगुणो गुरू जयउ॥५॥ न्याख्या प्रत्येकं पद्मकाराणां वचनदोपलेश्याऽऽवश्यकसष्ट्रव्यतर्कभाषाणां परमार्थपरिज्ञानेन पत्रिंशद्गुणो गुरुय- विति संक्षेपार्थः । व्यासार्थस्त्वयम्-पद् वचनदोषाः, अलीक १ हीलित २ खिमित३ कर्कश ४ नापकोटना ५ऽधिकर- गोदीरक ६ लक्षणाः । यदागमः-" अलियवयणे १ हीलियवयणे २ सिंसिर णे ३ककसदयणे ४ अगारत्थियवपणे ५ उपसमियाहिगरणुईरणक्यणेत्ति ।" तत्रालीकम् --" मुसावाओ य लोगमि, सव्वसाइहि गरहिओ। अविस्सासो य भू- याण, तम्हा मोसं विवजए ॥ १॥" हीलितम्-"सासूयगणियवायग-जिजायरियपमुहसदेहिं । जमिहामंतणमेयं, ही- लियवयणं न भासिज्जा ॥ २॥" खिसितम्---" नहेव होले गोलेत्ति, साणे वा विसुलत्ति य । दुम्मए दुहए वावि, ने भासिज्ज पनवं ॥ ३ ॥" कर्कशम्---" तदेव काणं काणत्ति, पंडगं पंडगत्ति वा । वाहिओ वा विरोगित्ति, तेणं चोरिचि नो वए ॥ ४ ॥" नात्रकोट्टनम्-" अजए पज्जए वापि, अन्मो माउसिउत्ति य । पिउस्सिए भायणिज्जत्ति, धूए नतू णियति य ॥५॥" अधिकरणोदीरकम्-"खामियउवा मियाई, अहिंगरणाई पुणो उदीरेइ । जो कोइ तस्स वयणं, १ सानादिन्यापारण रक्षणाय गदेषणान्यागरेण या २३० पुस्तके-कोद्धाटन." २० पुस्तके-"द्घाक०" ० पुरन्दे- 'दुपट्टन०" इत्यपि पाठ ॥ ३ तव होल । इति गल ! इति नीचामण वेति वा परल ! इति ना दम्क! ति या दुभग । इति या प प्रज्ञ वान्ने मापते । ४ आर्पक -पितानगद ॥ अहिगरणोदीरणं भणिकं ॥ ६ ॥" तथा पड़ लेश्याः, कृष्ण १ नील २ कापोत ३ तेजः ४ पद्म ५ शुक्ल ६ लेश्यालक्षणाः। यदागमः-" किण्हा १ नीला २ काऊ ३, तेऊ ४ पम्हा ५ य मुक्क ६ लेसाय । एयाउ सनामसमा-णचित्तपरिणाम- रुवाओ ॥१॥" अपरं च-"कृष्णादिद्रव्यसाचिव्यात्, परिणामो य आत्मनः । स्फाटिकस्येवं तत्रायं, लेग्याशः प्रयु- ज्यते ॥ १॥ रुद्रो दुष्टः सदा क्रोधी, कलही धर्मवर्जितः । निर्दयो वैरगंयुक्तः, कृष्णलेश्य उदाहृतः ॥ २ ॥ अलसो मन्द- बुद्धिश्च, स्त्रीलुब्धश्च प्रपञ्चवान् । दीर्घरोपी सदामानी, नीललेश्यः प्रकीर्तितः ॥३॥ चिन्तातुरो विषादी च, परनिन्दाऽऽत्म- शंसकत् । संग्राममरणाशंसी, प्रोक्तः कापोतलेश्यकः ॥ ४॥ विद्यावान् करुणासिन्धुः, कार्याकार्यविचारकः। लाभालाभे सदा पीत-स्तेजोलेश्य उदाहृतः ॥५॥ शक्तः क्षमी सदात्यागी, देवतार्चन उद्यमी । शुचिः शीलसंदानन्दः पालेश्या मरू- पितः ॥ ६ ॥ परात्मकार्यकृत् स्वस्थो, वाञ्छाशोकविवर्जितः । रागद्वेषभयत्यक्तः, शुक्ललेश्यः प्रदर्शितः ॥ ७॥" एतासां च क्रमेण परिणामविशेपान्तरदर्शकः सहकारादितरुफलस्पृहयालुपदपथिकपुरुषाणां ग्रामभगोधतघाटीपुरुषाणां च दृष्टान्ता सुप्रतीत एव । तत्संग्रहथायम्-" मूलं १ साह २ पसाहा ३, गु मूलं १ साह २ पसाहा ३, गुच्छ ४ फले ५ भूमिपडिय ६ भक्खणया । सव्वं १ मा- णुस २ पुरिसा ३, साउँह ४ जुझंत ५ घणहरणा ६ ॥ १॥" तयाऽऽवश्यकपटुंम् , सामायिक १ चतुर्विशतिस्तव २ बन्द- नक ३ प्रतिक्रमण ४ कायोत्सर्ग ५ प्रत्याख्यान ६ लक्षणम् । यदार्पम्-" नमो तेसिं खमासमणाणं, जेहिं इमं वाइयं छबिहमावस्सयं भगवंतं तंजहा-सामाइयं चउवीसत्यओ वंदणयं पडिकमणं काउसग्गो पच्चक्खाणंति।" तत्र सामायिकम्- जस्स सामाणिओ अप्पा, संजमे नियमे तवे । तस्स सामाइयं होइ, इइ केवलिमासिकं ॥ १॥ जो समो सन्चभूएस, ११० पुस्तके "पाल सरानन्दी " इत्यपि । २ सायुध । तसेसु थावरेसु य । तस्स सामाइयं होइ, इइ केवलिभासि ॥२॥" तथा चतुर्विंशतिस्तवः इह अवसप्पिणिकाले, इह भरहे उसहनाहपामुक्खा । चउवीसं तित्थयरा, परमपयपहं पयासिसु ॥ १ ॥ तत्तो सयावि तेसिं, चउवीसण्हंपि परम- पुरिसाणं । जो संथयो विहिजइ, तं चउवीसत्ययं विंति ॥२॥ भावत्ययदव्यत्यय-भेएणं सो दुहा सुयक्खाओ। भावत्यो जईणं, जहजुग्गं दुन्निवि गिहीणं ॥ ३ ॥" अथ वन्दनकम्-" वंदणयपि हु तिविहं, तं फिट्टा छोम वारसावत्तं । सिरन- मणाइसु पढमं, पुण्णखमासमणदुगि वीयं ॥१॥ तइयं तु छंदणदुगे, तत्थ मिहो आइमं सयलसधे । वीयं तु दंसणीण य, पहियाणं च तइयं तु ॥ २॥ आयरियउवज्झाए, पवित्ति थैरे तहेव रायणिए । एएसि किइकम्मं, कायव्वं निजर- हाए ॥३॥" अथ प्रतिक्रमणम्-" स्वस्थानावत्परं स्थानं, प्रमादस्य वशाद्गतः । तत्रैव क्रमणं भूयः, प्रतिक्रमणमु- च्यते ॥ १॥ सपडिक्कमणो धम्मो, पुरिमस्स य पच्छिमस्स य निणस्स | मज्झिमगाण जिणाणं, कारणजाए पडिकमणं ॥२॥ मिच्छत्तपडिकमणं, तहेव अस्संजमे पडिक्कमणं | कसायाण पडिक्कमणं, जोगाणं अप्पसत्याणं ।। ३ ।। पडिसिद्धाणं करणे, किचाणमकरणे य पडिकमणं । असदहणे य तहा, विवरीयपरूवणाए य ।। ४॥ देवसियं राईयं, पक्खिय चाउम्मासियं च वच्छरियं । पंचविहं पडिकमणं, सविसे तत्य जइयवं ।। ५ ।। जह गेहं पइदिवस, विमोहियं तहवि पक्खसंधीसु ! सो- हिज्जइ सविसेस, ऐयं इइयपि नायव्वं ॥ ६॥" अथ कायोत्सर्गः-" उस्सग्गोऽविय दुविहो, चिट्ठाए अभिभवे य ना- यन्वो । पडिकमणाइसु पढमो, कम्मखयहा भवे बीओ ॥ १॥ संवच्छरमुक्कोसो, अंतमुहुत्तं च अभिभवुस्सग्गो । चिहा उस्स- ग्गस्स उ, कालपमाणं पुणो एवं ॥ २॥ दो चत्तारि दुवालस, वीसं चत्ता समंगलुज्जोया । राइय देसिय पक्खिय चाउ- १८. सुस्तके-"पयासतु" इत्यपि ॥ २३० पुस्तके-"समाओ" इत्य॥१० पुस्तके-"पइदिअह" इस्य३॥ ४-20 पुस्तफ-"ए+ यदि ॥ .

·गु. गु. पद, समितिका -- म्मासे य वरिसे य ॥ ३ ॥ काउस्सग्गे जह मुट्टियस्म, भजति अंगुवंगाई। तह भिंदंति सुविडिया, अट्टविहं फम्मसंघायं ॥ ४॥" अय प्रत्याख्यानम् " पच्चारखाणं दुविह, मूलगुणे चे उत्तरगुणे य । मूले पंचविहं खलु, साहूर्ण होइ नायव्यं ॥ १ ॥ सट्टाणं तु दुवालम-भेअं मूलंमि पञ्चग्वाणं तु । उत्तरगुणदुण्डंपि हु, तं नमुक्कारसठियाई ॥२॥” इति । तया सद्रव्यपटू-स्, धर्माधर्माकाशकालजीवपुद्गललक्षणम् । यदाह--" धम्मो तहा अहम्मो, नहो य कालो तहेव जीतो य । नह पुग्गला य एयं, भणियं सहब्बछकंनि ।। १ ।। गटलक्खणो य धम्मो, अहम्मो ठाणलाखणो । भायणं सचदल्याणं, नरं ओगाहल- क्खणं ॥ २॥ वत्तणालखणो कालो, जीवो उवओगलवणो । नाणेणं दंसणणं च, गुहेण य दुहेण य ॥३॥ सधया- रउज्जोयपहाछायातवेइया। घण्णगंधरसा फासा, पुग्गलाणं तु लवखणं ।।४||" इति ।। तथा नर्कपम्, पदर्शनमवादलक्ष- णम् । तानि दर्शनानि चामनि-जनं १ मीमांसकं २ बौद्धं ३ नैयायिकं ४ वैशेषिकं ५ सायं ६ चेति । यदाह-" दर्श- नानि पडेवाहु-जैनं १ मीमांसक २ तथा। वौद्धं ३ नैयायिकं ४ वैशे-पिकं ५ सारय ६ मिति क्रमात् ॥ १॥ फेचिन्याय- विशेपाभ्यां, तर्काभ्यां शवमेककम् । मन्यन्ते तन्मते ज्ञेयं, पष्ठं नास्तिकदर्शनम् ॥ २ ॥" तेपां पण्णामपि ताः स्वस्वमत- प्ररूपणरूपाः । तथाहि-जैनदर्शनेऽईन् देवता । जीवाजीवपुण्यपापात्रासंवरवन्धमोक्षनिर्जराग्व्यानि ना तत्त्वानि । प्रत्यक्ष परोक्षं चेति प्रमाणे दे । नित्यानित्यायनेकान्तवादः । सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि मोक्षमार्गः, सफलफर्मक्षये लोकाग्रप्रदेशे नित्यज्ञानानन्दमयश्च मोक्षः। इत्यादि जैनमतम्१। मीमांसक दर्शने सर्वज्ञो देवता नास्ति । किन्तु नित्यवेदवाक्येभ्य एव तत्वनिर्गयः। प्रत्यक्षमनुमानमुपमानमागमोऽर्धापत्तिरभावश्चेति पद प्रमाणानि । नित्यायेकान्तवादः । वेदविहितानुष्ठानं मोक्षमार्गः । नित्य- १ वड पुस्तके 'राहा छ या वापि य" इति । २ व पुरस्के "दशान 'इस्य धयम् ।। निरतिशयसुखाविभावश्च मोक्षः । इत्यादि मीमांसकमतम् २ । बुद्धदर्शने युद्धो देवता । दुःखायतनसमुदयमार्गरूपाणि आर्यसत्यसंज्ञानि चत्वारि तत्वानि । प्रत्यक्षमनुमानं च द्वे प्रमाणे । क्षणिकैकान्तवादः । सर्वक्षणिकत्वसर्वनरात्म्प- वासनाक्लेशसमुदयच्छेदनं प्रदीपस्येव ज्ञानसन्तानोच्छेदश्च मोक्षः । इत्यादि बौद्धमतम् ३ । नयायिकदर्शने ईश्वरो देवता । प्रमाण १ प्रमेय २ संशय ३प्रयोजन ४ दृष्टान्त ५ सिद्धान्ता ६ ऽवयव ७तर्क ८ निर्णय ९वाद १० जल्प ११ वितण्डा १२ हेत्वा- भास १३च्छल १४ जाति १५ निग्रह १६ स्थानानि पोडश तत्त्वानि । प्रत्यक्षमनुमानमुपमानमागमश्चेति चत्वारि प्रमाणानि । नि- त्यानित्यैकान्तवादः।आत्मादिममेयतत्त्वज्ञानं मोक्षमार्गः। पहिन्द्रियाणि६, पड् विपयाः १२, पद्बुद्धयः १८, सुखं १९, दुःखं २०, शरीर २१ चेत्येकविंशतिप्रभेदभिन्नस्य दुःखस्यात्यन्तं छेदे च मोक्षः । इत्यादि नैयायिकमतम् ४ । वैशेषिकदर्शनेऽपी- श्वरो देवता । द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेपसमवायाख्याः पद पदार्थास्तत्वतयाऽभिप्रेताः । प्रत्यक्षमनुमानं चेति प्रमाणद्वयं । नित्यानित्यैकान्तवादः। आत्मनः श्रवणमनननिदिध्यासनसाक्षात्कारो मोक्षमार्गः ।बुद्धिसुग्वदुःखेच्छाद्वेषप्रयत्नधर्माधर्मसंस्का- ररूपाणां नवानां विशेषगुणानामत्यन्तोच्छेदे च मोक्षः । इत्यादि वैशेपिकमतम् ५ । सांख्यदर्शने ईश्वरः कपिलो वा देवः । आत्मा, प्रकृतिः, महानहङ्कारः, गन्धरूपरसस्पर्शशब्दाख्यानि पञ्च तन्मात्राणि, पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशाख्यानि पञ्च भूतानि, घाणरसनचक्षुस्त्वस्श्रोत्रमनांसीति पद् बुद्धीन्द्रियाणि, पायपस्थवचःपाणिपादाख्यानि पञ्च कर्मेन्द्रियाणि इत्येवं पञ्चविंशति तत्त्वानि । प्रत्यक्षमनुमानमागमश्चेति प्रमाणत्रयम् । नित्यकान्तवादः । पञ्चविंशतितत्वज्ञानं मोक्षमार्गः । प्रकृतिपुरुपविवेक- दर्शनानिवृत्तायां प्रकृतौ पुरुषस्य स्वरूपेणावस्थानं मोक्षः । इत्यादि सांख्यमतम्६ ॥ नास्तिकाः कापालिकाः, तेपां दर्शना- भाने सर्वज्ञो नास्ति, अपर्मो नास्ति, धर्मोऽपि नास्ति, जीवो नास्ति, परलोको नाप्ति । इत्यादि तन्मतम् । प्रत्यक्षं चैक प्रमाणम् । मोक्षोऽपि नास्त्येव । इति नास्तिकमतम् । इत्येवंभूतपदर्शनतर्का इति ॥ ७ ॥ तथा भापापम्, सं- स्कृत १ प्राकृत २ शौरसेन ३ मागर ४ पैशाविक ५ अपभ्रंश ६ लक्षणम् । तत्र संस्कृतं । यया- सत्संगत्या जिनपद-नत्या गुरुसेवया सदा दयया । तपसा दानेन तथा, स्यात्सफलं मानुपं जन्म ॥ १॥ मातं -" लच्छी गिहीण लज्जा, जुबईणं नरवईण सोंडीरं। दिट्टी मुहाण कव्वं, बुहाण खलु मंडणं परमं ॥२॥ शौरसेनी यथा-" तयध समग्ग पुब्बि, तायह सग्गंपि भोदु तुह भई । होदु जयंसुत्तंसो, तुह कित्तीए अपुरवाए ॥३॥" मागधी यथा-" शपलविवस्कालहिदे, पिस्कंदे सन्चमोल्लदिट्टीए । मिदपिअमाचस्कंटे, चिट्टदि मग्गमि मोक्कस्त ॥ ४॥" पैशाचिकी यया-" यति अरिहपरममंतो, पठिय्यते कीर ते न जीववधो । याति सनाति सजाति, ततो जनो निव्वुर्ति जाति ॥ ५॥" अपभ्रंशभापा यथा-" ते धन्ना कन्नुल्लडा, हियडल्लातिफयत्थ । जे खणि खणि बुल्लडई, घुटहिं धरइ सुअत्य ॥ ६॥" इत्येतत्पट्त्रिंशद्गुणो गुरुजयतु । इति गाथार्थः ॥ ५ ॥ अथ पञ्चमीपत्रिंशिकासूत्रगाथामाह- सगंभयरहिओसगपिं-डपाणएसणसुहेहि संजुत्तो।अट्टमयठाणरहिओ, छत्तीसगुणो गुरू जयउ॥६॥ व्याख्या-सप्तभयरहितः, सप्तपिण्डैपणासप्तपानीयैपणासससुखसंयुक्तः अष्टमदस्थानरहितश्चेति पत्रिंशद्गुणो गुरुर्जय- त्विति समासार्यः । विस्तरार्थस्त्वयम्-भयसप्तकं इहलोह १ परलोका २ ऽऽदाना ३ ऽऽकस्मिका ४ ऽऽजीविका ५ मरणा १ वापय समग ( ममय) पूर्व । २ लेकरम ॥ - यथा- 4 ·गु.गु. द. सविद्वति ६ऽश्लोक ७ भयलक्षणम् । यदाह "इहपरलोगा २ दाण३म-कम्हा ४ आजीव५ मरण ६ मसिलोइ ७त्ति"। देवेभ्यो देवस्य नरेभ्यो नरस्य तिर्यग्भ्यस्तिरवः नारकेभ्यो नारकस्य यद्यं तदिहलोकभयम् १ । नरतिर्यग्भ्यां देवस्य, देवतिर्य- भ्यां नरस्य, देवनराभ्यां तिरश्चः, देवानारकस्य च यद्भय तत्परलोकभयम् २१ मा अयं इदं मदीयं वस्तु बलादादास्यती- त्यादानभयम् ३ । निर्हेतुकं केवलस्वमनोभ्रान्तिजनितं यद्भयं तदाकसिमभयम् ।आजीविका-जीवनवृत्तिः, तदुपायचिन्ता- जनितपाजीविकाभयम् ५ । मरणभयं प्रतीतम् ६ । अश्लोकोऽपयशः, तद्भयमश्लोकभयम् ७ । इत्येवविधभयसप्तकरहितः । तथा पिण्डैषणासप्तकं संसृष्टा १ अससृष्टा २ उद्धता ३ असलेपा ४ अवगृहीता ५ प्रगृहीता ६ उज्झितधर्मिका ७ लक्ष- णम् । यदाह-" संसह १ मसंसट्ठा २, उद्धिय ३ तह अप्पलेविया ४ चेत्र । उग्गहिया ५ पग्गहिया ६ उझियधम्मा ७ य सत्तमिया ॥१॥ तत्र संसृष्टा दध्यादिका १। असंसृष्टा मोदकादिका २। कस्यापि कृते परिवषणायोत्पाटिता उ- द्गीता ३ । वल्लचगादिका अल्पलेपा ४ । पिठराद्भाजनान्तरे क्षिप्ता अवगृहीता ५ । भोक्तुं पारेवेपिता प्रगृहीता ६ । त्या- गार्दा उज्झिनधर्मा ७ । इत्येताभिः पिण्डैपणाभिः संयुक्तः । पानैषणाऽप्येनंविधा एव । नवरं संसृष्टा तन्दुलोदकादिका, अ- संसृष्टा विकटोदकादिका, अल्पलेपा सौवीरादिका, इत्येताभिरपि युक्तः । सुखसप्तकं यथा-संतोष १ करणजय २ प्रसन्न- चित्तता ३ दयालुता ४ सत्य ५ शौच ६ दुर्जनपरिहार ७ लक्षणम् । यदाह--" सतोसो १ करणजओ २, पसन्नचित्तं ३ दयालुभावो ४ य । सच्चं ५ सोयं ६ दुजण-परिहारो ७ इय सुहा सच ॥१॥ तं नत्यि सुहं चकी-ण नेव इंदाण नमि- रअमराणं । जं निजियमयणाणं, मुणीण संतोसनिरयाणं ॥२॥ तरलतरतुरअतुल्ला-णि जेहि करणाणि पंचवि जिणिता। सवसीकयाई ते चिय, जयंमि सुहिणो पुरिससीहा ॥३॥ सरयससिसरिससुअना-णवारिधाराहिं धोवियं जेहिं । सुपस निययमणं, विहियं ते सुक्खमणुपत्ता ॥ ४ ॥ सव्वेसि जीवाणं, दयावरा जे हवंरि नरवसहा । करकमलतले तेसि, भम- रिब सिरी समल्लियइ ॥ ५॥ परदुवखुप्पायगवय-णभणणविरयाण पुरिसरयणाणं । इहलोए परलोए, पल्लाणपरंपरा प- ग्मा ॥६॥ सीलकवयं न भिन्न, जेसिं तिवखेहि कामवाणेहिं । कप्पूरतारकिनीइ, तेहिं भरियं धरावलग ॥ ७ ॥ दुस्सी- ल्लोयसंस-गचायवद्धायराण जीवाणं । गुणवल्लीउल्लासं, लहेइ सुविवेयफलजालं ॥ ८॥ एयाइँ ताइँ सत्त य, सुहाई जाई जए पसिद्धाई । एएहिं जो य सुहिओ, सुच्चिय परमत्यओ सुहिओ ॥९॥" इत्येवंविधैः सप्तभिरपि सुखैः संयुक्तः । तथा अष्ट मदस्थानानि जाति १ कुल २ रूप ३ वल ४ चैत ५ तपो ६ लाभ ७ श्री ८ मटरूपाणि । यदाह- जाइ १ कुल २ व ३ बल ४ सुअ५-तव ६ लाभ ७ सिरीहिं ८ अष्टमयमत्तो । एयाइ चिय बंधइ, असुहाई बहु च संसारे॥१॥" अपि च " जातिभेदानकविधा-नुत्तमाधममध्यमान् ! दृष्ट्वा को नाम बुति, जातु जातिमदं मुवीः १ ॥१॥ अकुलीना- नपि प्रेक्ष्य, प्रज्ञाश्रीशीलशालिनः । न कर्तव्यः कुलमदो, महाकुलभवैरपि ।। २ ।। सप्तधातुमये देहे, चयापचयधर्मिणि । ज- रारुजाभिभाव्यस्य, को रूपस्य मदं वहेत् ।। ३ ॥ वलवन्तोऽपि जरसि, मृत्यौ कर्मफलान्तरे । अवलाश्चेत्ततो हन्त !, तेषां वलमदो मुधा ॥ ४ ॥ श्रीमद्गणधरेन्द्राणा, श्रुत्वा निर्माणधारणे । कः श्रयेत श्रुतमदं, सवर्णहृदयो जनः ॥ ५॥ नाभेयस्य तपोनिष्ठां, श्रुत्वा वीरजिनस्प च । को नाम स्वल्पतपसि, स्वकीये मदमाश्रयेत् ॥ ६॥ अन्तरायक्षयादेव, लाभो भवति नान्यथा । ततस्तु वस्तुतत्त्वज्ञो, न लाभमदमुद्हेत् ॥ ७॥ गुणोज्वलादपि भ्रश्य-दोपदन्तमपि श्रयेत् । कुशीलखीव या श्री: सा, न मदाय विवेकिनाम् ॥ ८॥ इत्येतर्मदस्थानैरपि रहितो गुरुः। इति गाशार्थः ।। ६॥ अथ सूत्रतः पष्ठीपनिशिकामाह- अटविहनाणदंसंण-चारित्तायारवाइगुणकलिओ। चउविहवुद्धिसमिद्धो, छत्तीसगुणो गुरू जयउ ॥७॥ व्याख्या प्रत्येकमष्टविधज्ञानाचारदर्शनाचारचारित्राचारवादिगुणकलितः, चतुर्विधदिसमृद्धवेति पत्रिंशगुणो गुरुर्जयत्विति संक्षेपार्यः । विस्तरार्थस्त्वयम्-अविधो झानाचारः कालविनयादिकः । यदाहः-" काले विणए बहु- मा-णे उवहाणे हा अ निण्हवणे । वजण अत्य तदुभए, अविहो नाणमायारो ॥ १॥ ज जम्मि होइ काले, आयारि- यव स कालभायारो। सेसो होइ अकालो, तत्य य धमएण दिद्वतो ।। २) नीयासपमजलिप-गहाइ विणओ इच सेणियओ ! बहुमाणो मणपीई, तत्य पुलिदेण आहरणं ॥३॥ दुग्गइपडणुवधरणा, उवहाणं जत्य जत्थ जं सुचे । आगा- दमणागाढे, मासतुसाई इहाहरण ॥ ४ ॥ निण्हवण अवलायो, तत्य य दगम्यरेण दिट्टतो। दजण अत्य तदुभए, दामन- पमाइणो णेयो ॥५॥" अष्टविधो दर्शनाचारो निःशदितादिकः । यदाह-" निस्सकिय १ निखिय २ निन्वितिगि- च्छा ३ अमृढदिट्ठी ४.य । उपवूह ५ थिरीकरणे ६, वच्छल्ल ७ फ्भावणे ८ अट्ठ ॥ १॥ ससयकरण संका, वालदुगेणित्य होइ दिर्सेतो । अन्ननदसणाणं, कंक्साए सेवगो नाय ॥ २ ॥ साहुदुगडालक्खण-विचिगिच्छाए दुगधिया नाय । परवाइ- डंबरेहिं, अमूढदिट्ठी उ सुलसाई ॥३॥ तवसुयपमुहगुणाण, कण्हो उववृहण सया कुणइ । यम्ममि क्ओ सुथिरो, भा- सादो खुड्गतुरेणं ॥ ४ ॥ निचपि सधम्माण, वच्छल्लं कुणह वयरसामिन्द । सासणपभादगा पुग, अजरविवयमाइणो -- १८-स्तो-"काय निण्हयने " इण्यपि। २4-पुस्त- पाया", पति ॥

·गु.गु. पद समितिका ॥१०॥ अह ॥ ५ ॥" अप्रविधश्चारित्राचारः समितिगुशिलक्षणः । यदाह--" पणिक्षणजोगजुचो, पंचहि सपिईहितीदि गुत्तीदि। एस चरित्तायारो, अट्ठविहो होइ नायव्दो ॥१॥" तथा अष्टविधाचारवंदादिगुणा अपि गुरोरेव । ते पामी-याचाग्रान् ? अवधारणावान् २ व्यवहारवान् ३ अपनीडफा ४ फारफः ५ अपरिश्राची ६ निर्यापफः ७ अपायदर्शी ८ चेति । यदुष्यते- आयारव १ मवहारव २, ववहारो ३ वीलए ४ पकुची ५ अ । अपरिस्सावी ६ निनव ७, अवायदंसी ८ गुरु भ. णिओ ॥१॥ आयाग्दमायारं, पंचविहं मुणइ जो उ आयरइ । अवहारवमवहारे, आलोयंतस्स तं सच्वं ॥ २॥ भारत वहार, आगममाई उ मुणइ पंचविहं । उववीलच गृहतं, जह आलोएर तं सर्च ॥३॥ आलोइयम्मि मोरिं, जो फारावेद सो पकुच्ची उ । जो अन्नस्सवि दोसे, न कहेई अ सो अपरिसावी ॥ ४॥ निजवओ तह कुणइ, निन्बाई जेण तं तु प- छित्त । इहपरलोयावाए, दंसेई अवायदंसी उ ॥ ५॥" चतुर्विधा मुदिः, आत्पत्तिक्यादिफा । यदाह-" सप्पाया ? वेणइया २, कम्पिय ३ तह पारिणामिया ४ चेव । सुदी चउन्विहा खलु, निद्दिट्टा समयवेऊहिं ॥ १॥ पुस्वमदिट्ठमयइय- वेइयतक्खणविसुद्धगहियट्ठा । अन्वाहयफलजोगा, बुदी उत्पत्तिया नाम ॥२॥ भरनित्यरणसमत्या, तिवग्गसुचत्यगहिप- पेयाला । (पर्यन्तेत्यर्थः ) उभओलोगफलवई, विषयसमुत्या हवइ पुदी ।। ३ ।। उपभोगदिट्ठसारा, कम्पपसंगपरिघोलण- विसाला । साहुकारफलवई, कम्मसमुत्या इवइ बुद्धी ॥ ४ ॥"कर्ममसङ्गोऽभ्यासः, परिघोलनं विचारः, साभ्यां विस्ती- गैत्यर्थः । “ अणुमाणहेउदिह-तसाहिया वर्ववियकपरिणामा । हियनिस्सेसफलवई, पुदी परिणामिया नाम ॥ ६ ॥ उप्प- १-पुस्तके-"विहि " इस्पपि। २" बारिगुगा " इति प्रकृतम् । १ -पुस्तके-" मयालय " इत्यपि । ४ -पुस्तके- "MR ५-पुलके-" निग्मावत" इस्पपि । ६ प-मुस्त-" देसेइ " इत्यादि। ७१-पुस्तके-"समय" । ८ 4-4-पुस्त-" वयविक परि। चिय भरहाई, वेणइयाए निमिचमाईया । फम्मिय हिरणियाई, परिणामियअदि अभयाई ।। ७॥" इत्येवं पद्मिशगुणो गुरुर्जयतु । इति गायार्थः ॥ ७ ॥ अप सप्तमपतिशिफास्त्रगायामाह-- अटविहकर्मअटुं-गजोगमहंसिद्धिजोगदिद्धिविऊ । चउविहऽणुओगनिउणो, छत्तीसगुणो गुरू जयउ ॥८॥ व्याख्या-अष्टविधकर्मणां, अष्टागयोगस्य, अष्टाङ्गमहासिद्धः, अष्टाङ्गयोगदृष्टश्च स्वरूपं पेपि इत्पष्टविधकर्माटार योगमहासिद्धियोगदृष्टिविद , चतुर्विधानुयोगनिपुणो विचक्षणश्चेति पत्रिंशद्गुणो गुरुर्जयविति संक्षेपार्यः । विस्तरार्यस्त्वय- म्-अष्टविधानि कर्माणि ज्ञानावरणीयादीनि मूलप्रकृतिरूपाणि सोचरप्रकृतिविस्तरांण्यपि विदन् गुरुर्भवति । तानि क- माणि च झानावरण१ दर्शनादरण२ वेदनीय३ मोहनीया यु५ नाम गोत्रा न्तरायलक्षणानि । यदाह-"इह नाण दसणावर-णर वेय३ मोहा४ उ५ नाम६ गोयाणि । विग्धं च पण नव दु अ-वीस चउतिसय दु पणविहं ॥१॥" इ. त्यादि विस्तरः कर्मविपाकादेरवसे यः । तथा अष्टाङ्गो योगो यमनियमादिकः । यदाह-"यम' नियमार सन३ पक्नष्ट- प्रत्याहारा ५ सुधारणा६ ध्यानम् । सुसमाधि८ श्चेत्यष्टा-बहानि वदन्ति योगस्य ॥१॥ अहिंसामूनृतारोय-प्रमाऽकिंच- नता यमाः । नियमाः शौचं संतोपः, स्वाध्यायतपसी अपि ॥२॥ देवतामणिधान च, फरणं पुनरासनम् । प्राणायाम: १ य-पुस्तम्-" पानारणादीनि " इयपि ॥ २ "नियमा शौचसंतोषो " इति नाममाता। माणयमः, श्वासप्रश्वासरोधनम् ॥३॥ प्रत्याहारस्त्विन्द्रियाणा, विषयेभ्यः समाहतिः । धारणा तु कचिरयेये, चित्तस्य स्थिरबन्धनम् ॥ ४॥ ध्यानं तु विपये तस्मि-नकमत्ययसन्ततिः । समाधिस्तु तदेवार्थ-मात्राभासनरूपकम् ॥ ५॥" इति। तयाष्टी महासिद्धयो मा दै( है )श्वर्यरूपा लब्धयो लघिमाधाः । यदाह-"लघिमा१ वशिते२ शित्व३, माकाम्यं ४ महिमा ५. ऽणिमा ६ । यत्र कामावसायित्व, प्राप्ति८ रैश्वर्यमष्टधा ॥ १ ॥ भवेलघिमवानर्फ-तूलादपि लघुर्लघुः। वशित्वसिदिमान् जन्तून् , क्रूरानपि वशं नयेत् ॥२॥ ईशित्वशक्तिमान् शना-देरपि स्यान्महादिकः। प्राकाम्यवान् भुवीवाप्सु, अवि पापियर चक्रपेत् ।। ३ । महन्महिमवान्मेरो-रपि कुर्याद्वपुः क्षणात् । विशेदणिमवान् सूची-छिद्रेऽपि तनुतानात् ॥ ४ ॥ भवेत्का- यावसायित्वा-कामचारी सदाऽपि हि । प्राप्तिप्रभावतोकीदीन् , स्पृशेन स्योऽपि हेलया ॥५॥" तथा मित्रातारादयो यो- गदृष्टयोऽप्यष्टावेव । यदाह-"मित्रा१ तारार वला३ दीमा४, स्थिरा५ कान्ता६ प्रभा७ परा८ । नामानि योगदृष्टीना, लक्षणं च नियोधतः ॥ १॥ तृणगोमयकाष्टामि-कणदीपप्रभोपमा । रत्नतारार्कचन्द्राभा, सदृष्टेदृष्टिरष्टधा ॥२॥" तथा चत्वारोऽनुयोगाः चरणानुयोगाचाः । यदाह-"चचारि य अणुओगा, चरणे धम्म गणियाणुओगे य दवि अशुओगे य तहा, अइकम ते महिडीया ॥ १॥ सविसयबलवचं पुण, जुज्जइ तहविहु महिड्डिय चरण । चारित्तरवखणहा, गियरे तिणि अणुओगा ॥२॥ चरणपढिवत्तिहेऊ, धम्मकहा कालदिवसमाईया । दविए दंसणसुद्धी, दसणसुद्धस्स घरणं तु ॥३॥जह रणो विसएसुं, वयरे कणगे य रयय लोहे या चचारि आगरा खलु, चउण्ण पुत्ताण ते दिण्णा ॥ ४॥ चिंता लोहागरिए, पहिसेई कृणइ सो उ लोइस्स । व्यराईहि य गहणं, फरिति लोहस्स तिनियरे ॥ ५॥ एवं चरणमि ठिओ, 1. पुस्तके-"कागवशारित्वम्" इत्यपिया ·॥११॥ गु. गु. १. सवितति करेह गहणं विहीइ इयरेसिं । एएण कारणेण, हवा हु चरणं महिड्डीयं ॥ ६॥" यदा चत्वार्युपक्रमादीन्यनुयोगदाराणि । यदाह-"चसारि अणुओगदारा पनचा । संजहा-उवक्कमो? निक्खेवोर अणुगमो३ नओ४ य ।।" तेष्वपि निपुणो- विज्ञः, इत्येवं पत्रिंशद्गुणो गुरुर्जयतु । इति गायार्थः ॥ ८ ॥ अपाष्टमपद्विशिकासूत्रगाथामाह- नवर्तत्तण्णू नवंबं-भंगुत्तिगुत्तो निर्याण नवरहिओ। नवकंप्पकयविहारो, छत्तीसगुणो गुरू जयउ ॥ ९ ॥ व्याख्या-नवतत्त्वज्ञो, नवब्रह्मचर्यगुप्तो, निदाननवकरहितो, नवकल्पकृतविहारः, इति पत्रिंशद्गुणो गुरुर्जयत्त्विति संक्षेपार्यः । विस्तरार्यस्त्वयम्-नवतत्त्वानि जीवाजीवादीनि । यदाह-"जीग १ जीवा २ पुण्णं ३, पावा ४ सय ५ सं- परो ६ य निजरणा ७ । पंधो ८ मुक्खो ९ य तहा, नव तत्ता हुंति नायव्वा ॥१॥" इत्यादि नवतत्त्वमकरणाभवतत्व- विस्तरविचारोऽवसेयः । नव ब्रह्मचर्यगुप्तयस्तु कुसंसर्गादिदोपरहितवसत्यासेवनाधाः । यदाह-"पसहि १ कह २ नि- सिजिदिय ३, कुझिंतर ४ पुन्वकीलिय ५ पणीए ६ । अइमाया ७ हार ८ विभू-सणा ९ य नव भगुतीओ ॥१॥ जं विविचमणाइभ, रहियं इत्यिजणेण य । भचेरस्स रक्खट्टा, आलयं तु निसेवए ॥२॥ मणपल्हायजणणी, कामरा- गविवडणी । संभचेररओ भिक्खू , यीकहं तु विवज्जए ॥ ३ ॥ समं च संयवं थीहिं, संकहं च अभिक्खणं । भचेररओ भिक्खू , निचसो परिवज्जए ॥ ४॥ अंगपञ्चगसंगणं, चारुल्लवियपेहियं । भचेररओ भिक्ख, चक्खुगिझ विवज्जए॥५॥ कुश्यं रुइयं गीयं, हसियं यणियकंदियं । वंभचेररओ भिक्खू , सोयगिज्झ विवज्जए ॥ ६ ॥ हासं किहुं स्यं दप्पं, सयणं चित्तासयाणि य । वंभचेररओ थीणं, नाणुचिंते कयाइवि ॥ ७॥ पणीयं भत्तपाणं तु, खिप्पं मयविवडणं । बंभचेररओ भिक्खू , निश्चसो परिवजए ॥ ८॥ धम्म लढुं मियं कालं, जसत्यं पणिहाण । वंभचेररओ भिक्खू, नाइ निश्चं तु मुंजए ॥९॥ विभूसं परिवजिज्जा, सरीरपरिमंडणं । वंभचेररओ भिक्खू , सिंगारत्यं न धारए ॥ १०॥" तदेताभि- नयभिर्ब्रह्मचर्यगुप्तिभिर्गुप्तः । तथा नव निदानानि राजत्वाधभिलापरूपाणि । यदाह-" राया १ उग्गाइसुओ २, इत्यी ३ परिसो ४ तहेव देवो ५ य । आयप्पयार ६ अविया ७ रसापओ ८ तह दरिदसुओ९ ॥१॥ न चकहराईणं, प्रयवीए पत्थणं फरे जीवो । वहुसुकयविकएणं, रायत्तनियाणयेयंति ॥ २॥ नरयनिमित्त रज्जं, सम्हा उग्माइसुफुलसंधूओ । हुजा- हमिय नियाणं, ज कीरइ तमिह उग्गाइ ॥ ३ ॥ जं पुरिसो महिलतं, अहिलसइ तमिह इत्थियनियाणं । तं पुण रिस- नियाणं, नं थी पुरिसत्तणं महह ।। ४ ।। माणियाइसुरवर-रिद्धिकए जं सुरतणं जीवो । पत्यइ तवेण त पुण, देवनि- याणं वियाणाहि ।। ५ ॥ जे कामेसु अतित्ता, बहुजुयले अत्तणो विरवंति । देवा 'तेसि फए जं, नियाणमेयं अवी- यारं ॥ ६॥ चोहिनिमित्तं साक्य-कुलाहिलासो सुहो परं तहवि । कयसुकयविकएणं, नियाणमेयं भवनिमिचं ॥७॥ एवं चरणत्थी जं, दरिदात्तत्तणं समहिलसइ । तं नवमनियाणपिङ, असुहनियाणं मुणेयध्वं ॥ ८॥" एतैर्निदानै रहितः। नवनियाणरहिओ' इति प्राप्से प्राकृतत्वाच्छन्दोभङ्गानिरासार्य व्यत्ययेनोपन्यासः । तथा नवफल्पलक्षणं, तच्च सुमतीतमेव । उद्यतविहारित्वं हि सद्गुरुलक्षणम् । यतः-" समणाणं सउणाणं, भमरकुलाणं च गोलाणं च । अनियामो वसहीमो, १४-पुस्तके-" काले " इत्यपि। २ नामित ३-इ-पुस्तके "ग" इत्यपि ॥ सारइयाणं च मेहाणं ॥ १ ॥ दसणसोही थिरकर-णभावणा अइयसत्यकुसलतं । जणवयपरिच्छणाविय, अणिययवासे गुणा कुँति ॥ २ ॥" नित्यवासे तु दोषः । यदाह-"पडिबंधो लहुअत्तं, अजणुवयारो अदेसविनाणं । नाणाईण अवुड्डी, दोसा अविहारपक्खंमि ॥ १॥" इत्येवं पत्रिंशद्गुणो गुरुर्जयतु । इति गाथार्थः ।। ९॥ अथ नवम्याः पत्रिंशिकायाः सूत्रगाथामाह- दसभेयअसंवरसं-किलेसँउवधायविरहिओ निन्छ । हार्साइछक्करहिओ, छत्तीसगुणो गुरू जयउ ॥ १० ॥ व्याख्या प्रत्येकं दशभेदभिन्नैरसंवरसंक्लेशोपघातै रहितः, तथा हास्यादिपकरहितश्चेति पत्रिंशद्गुणो गुरुर्जयत्वि- ति संक्षेपार्यः । विस्तरार्थस्त्वयम् दशभेदोऽसंवरः पञ्चकरणत्रियोगौघोपग्रहिकोपधिष्वमत्यारूपानरूपः। यदाह-"दसहा अ- संवरो खलु, इंदियपणगस्स५ मण६ वय७ तनूर्ण८ । ओहोवग्गहरूवो वहीइ१० अप्पचखाणेणं ॥१५" दशभेदः संक्लेश- स्तु, उपध्यु१ पाश्रय२ कपाया३ हार४ मनो५ वचः६ काया७ऽज्ञाना८ऽदर्शना९ऽचारित्र१० रूपः । यदाह-"उवहि१ वस- ही२ फसाया३ऽऽहार४ मणो५ वय६ तणूण७ मन्नाणं८ । निदसण९ मचरिचं१०, संकिलेसो भवे दसहा ॥ १॥" दशधा चोपघातो यया-उद्गमोपघातः१, उत्पादनोपघातार, एपणोपपातः३, परिकर्मणोपघातः४, परिहरणोपघाता५, ज्ञानोपघात:६, दर्शनोपघात:७, चारित्रोपघातः८, अभीतिकोपघात:९, संरक्षणोपघात१० चेति । यदाह-"दस संजमोवघाया, अग्गम१ - 1-पुस्तरे- अपसस्य इायपि ।।

·॥ ---- गु.गु. १२ समितिका उप्पायणे२ स३ परिकोट । परिहरप५ नाण६ देसण परिसद अनिअर संरपरले १० ॥१॥" इस्तेसंबरसो पघातविरहितः । हास्यादिपदकं तु हास्प? रत्पर रति३ भय४ शोक५ जुगुप्सा६ लक्षणं सुमतीतमेद, नेनापि रहितः । इति पत्रिंशद्गुणो गुरुर्जयतु । इति गाथार्थः ॥ १० ॥ अय दशमीपतिशिफाम्प्रगाथामाह- दसविहसामायारी, दसचित्तसमाहिठाणलीणमणो । सोलसकीयचाई, छत्तीसगुणो गुरू जयउ ॥ ११ ॥ व्याख्या-सुगमैव । नवरं दशविधसामाचारी आवश्यक्यादिफा । पदाह-"गमणे मारस्सिप? चुना, डाने राजा निसीहियं२। आपुच्छणा३ सयंकरणे, परकरणे पटिपुन्छणं४॥१॥ छंदणा५दव्यजाए, इणकारो यसारणे मिच्या- फारो सनिदाए, तहफारो८ पहिस्सुए ॥२॥ अन्नहाण९ गुरुपूआ, असणे उपसंपया १०/ एसा सहा साहुस्स, सापा- यारी पवेईया ॥ ३ ॥" दश चितसमाधिस्थानानि स्त्रीपशुपण्डकसंसक्तशयनासनवर्णनादीनि । यदागमः-"नो इत्यीपा- पंडग-संसलाई सयणासणाई सेपित्ता भवइ१, नो इत्यीणं फहं कहिता भवार, नो पणीपरसभोई भवा३, नो पाणभोप- णस्स अमाई आहारिता भवइ४, नो पुवरयपुवफीलियाई सेवित्ता भवइ५ नो इन्यीहाणई सेविता भवा६, नो इरथी- णं इंदियाई गणोरमाई आलोइय आलोइय निज्झाइत्ता भवइ७, नो सहरूवगंधाणुवाई भवइ८, नो सिलोगाणु भाइ, १. क पुस्तके- " अमाई मा " हायपि ॥ नो सायासुक्खपटिवद्धे भनइ१०॥” इति । कपायपोडशकं च अनन्तानुपन्ध्यादिचतुर्भेदभिन्नकोधादिचतुष्करपम् । यदाह- "कोहो माणो माया, लोहो चउरोवि हुंति चउभेया । अण अप्पचक्खाणा, पश्चक्खाणा य संजलणा ॥१॥" 'अति' अ- नन्तानुवन्धिनः । तयाऽत्रोपमानादयः संज्वलनानेवादी कृत्वा दर्शिताः । यदाह-" जलरेणुपुढविपच्चय-राईसरिसो पर- विहो कोहो । तिणिसलयाकहट्टिय-सेलत्यंभोवमो माणो ॥ १ ॥ मायावलेडिगोमु-तिमिंदसिगषणवर'मूलसमा । सोहो हलिएखंजण-कद्दमकिमिरागसारिच्छो ॥२॥परखचउमासवच्छर-जावजीवाणुगामिणो फमसोदेिवनरतिरियनारय-गहसा- हणहेअवो भणिया ॥३॥ कोहो पीइ पणासेइ, माणो विणयनासणो । माया मिताणि नासेइ, लोहो सचविणासपो ॥४॥" इत्येवं दशविघसामाचारीदशचित्तसमाधिस्थानफेषु लीनमनाः, पोटशफपायत्यागी चेति पत्रिंशद्गुणो गुरुर्जयतु इति गाथार्यः ॥११॥ अयैकादशीपट्त्रिंशिकास्त्रगाथामाह- पडिसेवसोहिदोसे, दस दस विणयाइचउसमाहीओ। चउँभेयाउ मुणतो, छत्तीसगुणो गुरू जयउ ॥ १२ ॥ गमनिका-प्रतिसेवादोपान् दश, शोधिदोपांच दश, विनयादिचतु:समाधीय प्रत्येक चतुर्भेदभिधान जानमिति प.त्रिंशद्गुणो गुरुर्जयत्विति पिण्डायः। स्फुटार्यस्त्वयम्-प्रतिसेवादशकं दर्पादिकम् । यदाह-"दप्प १ प्पमाय २ ऽणामोगे ३, आउरे ४ आवईसु५ य । संकिए ६ सहसागारे ७, भए ८ पओसे ९ य वीमंसा १० ॥१॥ दप्पो उ वर्गणाई, फन्दपाई तहा पमाउति । विस्सरणमणाभोगो, आउरे रुअच्हाई हिं ॥ २॥ दन्याइअलभे पुण, चउप्पयारा उ आवई होइ । सुख- मिवि संकाए, न सके तं समासज्जे ॥ ३॥ पुब्बि अपासिऊण, पाए छुटंमि ज पुणो पासे । न चएइ नियत्तेउ, पायं सह- साफरणमेयं ॥ ४ ॥ रागसीहाइभयो, पहकहणाई य रुखचढणाई । कोहाईओ पभोसो, वीमंसा सेहमाइणं ॥५॥" दक्ष शोधिदोपाः आकम्पयित्वेत्यादिकाः । यदाह--" आकंपईत्ता १ अणुमाणइत्ता २ ज दिटुं ३ वायरं ४ च सुहुमं ५ वा। छन्न ६ सघाउलयं ७, बहुजण ८ अन्वच ९ तस्सेवी १० ॥ १॥ वेयाक्चाईहिं, पुन्धि ऑफपइत् आयरियं । आलोप फई मे, यो वियरिज पच्चित्तं ? ॥२॥ धन्नो जो कुणइ तव, अहं न सकेमि कत्य मे सची। तुम्भेचि मजा यामं, जाणह अणुमाणणा एसा ||३|| दिहा उ जे परेणं, दोसा वियहेइ तच्चिय न अखे । सोहिमयों जाणंतु य, एसो एविराहुचि ।।४।। वायर बहुवराहे, जो आलोएइ सुहमए नेव । अहवा सुहमे वियर्डइ, पैर मनंतो उ एवं तु ॥५॥ जो सुहमे आलोयह, सो कह नालोइ बायरे दोसे ? । अहवा जो वायरए, वियडइ सो किं न मुहुमे उ? ॥६॥ अमुगवराहे पचे, किं पछिचं- ति पुच्छियं छन्न। फोहं सयंति अहवा, छन्नं गुरुणोऽवि निसुगंति ॥७॥ पक्खियचाउम्मासिय-संवच्छरिएसु सोहिकालेसु। सदाउले कहेइ, दोसे सो होइ सत्तमओ ॥ ८॥ आलोइऊण गुरुणो, पायच्छित्त पडिच्छिंयं तत्तो । तमसहमो पुच्छर, अननं अट्ठमो दोसो ॥९॥जो सुअपरियारहि, अम्बत्तो तस्स निययदुचरियं । आलोयंतस्स फुड, नवमो आलोयणा- १ वनारि। बानुपादिमि । ३ वीराय । ४ विरेत । ५ प्रविधि समपार । ५ एतदपराप इति । ७ प्ररपति । स्वमिति गुरषोऽपि छन निशुम्वन्ति । १० व-पुस्तके 'परिमि" इस्पति ।। मनधीतनिशिधादिमावन्यन ॥ - साधा निशा .

·- अत्र समनोशाः ५. • तापBIH. दोसौ ॥१०॥ ते चैव जोऽवराडे, सेवइ मूरी स होइ तस्सेवी । समदोसे मियं दाहि-तिं तस्स आलोयणे दसमो ॥११॥" चतुर्विधानि चन्वारि विनयश्रुनतपाचाररूपाणि समाधिस्थानानि । यदागमः-"चउन्विहा खलु विणयसमाई। भवद । नजहा-अणुसासिज्जंतो सुम्ममइ? सम्मं संपडिवजइ२ वेयमाराहइ३ न भवइ अत्तसंपग्गहिए चउत्थं पयं भवइ, भवड य इत्य सिलांगो-"पेहेइ डियाणुमासणं, मुमुम्सइ तं च पुणो अहिट्ठए । न य माणमएण सज्जइ, विणयसमाहिआययहिए ॥१॥" चउबिहाखल मुअसमाही भवड । तजहा-सुयं मे भविस्सइत्ति अज्झाईयव्वं भवइ ११ गग्गचित्तो भविस्सामित्ति अज्झाइयन्वं भवइ २ | अप्पाणं ठावइस्सामित्ति अज्झाइयन्नं भवइ ३। ठिओ परं ठगवइस्सामित्ति अज्झाइयच्वं भवइ ४॥ चउबिहा खलु तवसमाही भवइ । तंजहा-नोइडलोगट्टयाए तवमहिहिजार, नो परलोगट्टयाए नवमहिद्विार, नो कित्तिवण्णसद्दसिलोगट्टयाए तवमहिहिज्जा३, नमत्य निज्जरट्टयाए तवमहिहिज्जा४ ॥३॥ चरबिहा खलु आयारसमाही भवइ । जहा-नो इहलोगट्टयाए आयारमहिहिजा १, नो परलोगट्टयाए आयारमहिहिज्जार, नो कित्तिवण्णसद्दसिलोगट्टयाए आयारमहिहिज्जा २, नभत्य आरंतेहि हेऊहिं आयारमहिहिज्जा ४॥" इत्येवं पत्रिंशद्गुणो गुरुर्जयतु । इनि गाथार्थः ॥ १२ ॥ अय द्वादशीपतिशिकासूत्रगाथामाह- दसविहवेआवच्चं, विणयं धम्मं चपडु पयासंतो।वजियअकप्पंछक्को, छत्तीसगुणो गुरू जयउ ॥१३॥ व्याख्या-दशविधवैयावृत्त्वं, दशविधविनयं, दशविध धर्म च पटु प्रकाशयन् वर्जिताकल्पपटूश्चेति पत्रिंशद्गुणो १ समशेप इति । २ दास्पतीति । 3 मौसायिक । ४ अध्यापयितथ्य मध्यम्य वा ।५ रवलोकादि । ६ अधिनिष्ठेन । ७ अरमणी ॥ गुरुर्जयत्विति संक्षेपार्थः । विस्तरार्यस्त्वयम्-दशविधं वैयास्यं आचार्यादिविषयम् । यदाह "आयरियर उवज्झाएर, तवस्सि३ सेहे४ गिलाण५ साहूस्सुं६ । समणुन संघ८ कुल९ गण१० -वेआवच्चं हवइ दसहा ॥१॥ समानधर्माणः, सङ्गचतुर्विधः, कुलमेकपुरुपसंततिरूपम्, तत्समुदायो गणः । तया दशविधो दिनयोऽहंदादिविषयः । यदा- r-"अरिहंत १ सिद्ध२ चेइय३, सुए४ य धम्मे५ य साहुवग्गेय। आयरिय७ उवज्झाए८, पवयणे९ दंसणे१० विणओ ॥१॥अरिहंता विहरता,सिद्धा कम्मक्खया सिवं पत्ता । पडिमाओचेइयाई,सुयं च सामाइयाईयं ॥५॥ धम्मो चरित्तधम्मो, आहारो सस्स साहुवग्गुत्ति । आयरियउवज्झाया, विसेसगुणसंगया तत्थ ॥ ३ ॥ पवयणमसेससंघो, दंसणमिच्छंति इत्य सम्म । विणओ दमण्डमेसि, कायन्चो होई एवं तु ॥ ४ ॥ भत्ती बहुमाणो व-पणजणण नासणमवण्णवायस्स । आसा- यणपरिहारो, विणओ संखेवओ एसो ॥ ५॥" तथा दशविधो धर्मः क्षान्सादिको यतिधर्मः । यदाह-" खंती १ म. दव २ अजव ३, मुनी ४ तव ५ संजमे ३ य बोद्धव्वे । सच्चं ७ सोयं ८ आकि-चणं ९ च वंभं १० च जइधम्मो ॥१॥ कोहस्स निग्गहो खंती, मद्दवो माणनिग्गहो । अज्जवो य अमाइत्तं, मुत्ती लोहस्स निग्गहो ॥ २ ॥ तवो इच्छानिरोहो य, संजमो पाणिणं दया । सच्चं हियं मियं वकं, सोअमज्झप्पसोहणं ॥३॥ आकिंचणमगं यत्त, वंभं मेहुणवजणं । एसो दस- विहो साहु-धम्मो सन्चन्नुदेसिओ ॥ ४॥ एवं दसविहं धम्म, जे चरंति महेसिणो । ते संसारसमुदस्स, पारं गच्छंति नी- रया ॥५॥" अकल्पनीयादिपकं प्रतीतमेव । यदुच्यते-" अकप्पाईण छक्कं तु, अकप्पो गिहिभायणं । पलियंकानि- १ नवशक्षित । २ -पुस्तके-" साया जय" इत्यपि । ३ ६-पुरके-" एप " स्यपि ।। सिज्जाए, सिणाणं सोहबज्जणं ॥ ॥" एतद्विस्तरस्तु श्रीदशवैकालिकादवसेयः । इत्येवं पत्रिंशद्गुणो गुरुर्जयतु । इति गायार्थः ॥ १३॥ अथ त्रयोदशीपत्रिंशिकामूत्रगाथामाह- दसभेयाइ रुईएँ, दुवालसंगेसु वारुवंगेसु। दुविहसिक्खाइनिउणो, छत्तीसगुणो गुरू जयउ ॥१४॥ व्याख्या-दशभेदायां रुचौ, द्वादशाङ्गेषु, द्वादशोपाङ्गेषु, द्विविधशिक्षायां च निपुण इति पत्रिंशद्गुणो गुरुर्जय- त्विति मुकुलितार्थः । विकसितार्थस्त्वयम्-दशभेदा रुचिनिसर्गोपदेशाटिका । यदाह-" निस्सग्गु १ वएसई २, मा- गर्राई ३ सुत्त ४ बीय ५ रुइमेव । अभिगम ६ वित्थाररुई ७, किरिया ८ संखेब ९ धम्म १० रुई ।। ॥ जो निणदिढे भावे, चउन्विहे सद्दहेइ सयमेव । सो होइ निसग्गरुई, तन्निवरीओवएसरुई ॥२॥ जिणआणं मन्नतो, जीवो आणारई पुणे- यनो । अंगोवंगाईयं, मन्नंतो होइ मुत्तरुई ॥३॥ एगपयाणेगपए, जस्स मई पसरए स वीयरुई । सो होइ अभिगमई, सुत्तं जेणित्य ओदिहूँ ।। ४ ।। जो मुणइ सव्वभावे, सज्वपमाणेहि विन्थररुई सो । समियाइसु आउत्तो, जो खल किरि- याई सो उ ॥५॥ सो संखेवरुई जो, चिलाइपुत्तु व बुज्झई तत्तं । सद्दहइ जिणाभिहिय, जो धम्मं सो हु धम्मई ॥६॥" द्वादशाङ्गी तु आचारादिदृष्टिवादान्ता। यदागमः-" नमो तेसिं खमासमणाणं जेहिं इभं वाइयं दुवालसंगं गणिपिडर्ग - गवंत, तंजहा-आयारो', सूयगडो २, ठाणं ३, समवाओ ४, विवाहपन्नत्ती ५, नायाधम्मकहाओ ६, उवासगदसा- १ स्नानम् ॥

·ܒܗ - गु. गु. षट् सनितिका ॥१४॥ ओ ७, अंतगढदसामओ ८, अणुचरोवपाईयदसाओ ९, पण्हावागरणं १०, विवागसुभं", दिद्विपामो १२ ॥ ॥ इति । द्वादशोपाली तु औपपातिकादिलक्षणा। यदाहु:-" उचाइय ? रायपसे-णीय २ तह जीवभिगम ३ पनवणा ४ । जमूपमती ५ चंद ६-सरपन्नति ७ नामाओ ॥ १ ॥ निरयावलिया ८ कप्पा-वयस ९ पुष्फी य १० पुष्पचूली य ११। वहीदसा उ २ एव, पारसुवगाण नामाइ ॥ २॥" द्विविधा शिक्षा, ग्रहणा १ ऽऽसेवना २ लक्षणा । यदाह-" सिक्खा नाम परिष्णा, सा पुण दुविहा मुए समक्खाया। पढया गहणपरिण्णा ', पीया आसेवणपरिण्णा २ ॥ १ ॥" इत्येवं पत्रिंशद्गुणो गुम्नपतु । इति गाथार्थः ॥ १४ ॥ अय चतुर्दशी पत्रिंशिकामाह- एगार सडपडिमा, वारसर्वये तेरकिरियठाणे यासम्म उवएसंतो, छत्तीसगुणो गुरू जयउ ॥१५॥ व्याख्या कण्ठ्या । नवरं एकादश श्राद्धप्रतिमा दर्शनप्रतिमादिकाः । यदाह--"दसण? वपर सामाइय३, पो- सह परिमा५ अभ६सचित्ते ।आरंभ८ पेस९ उदि-४१० वजए समणभूए?? य||१|| एगाइमासवुडीए, एयाओ हुंति कालओ । अणुढाणं पुणो एवं, पढमाए सुद्धदसणं ॥२॥ दीया पहिया नेया, सुदाणुव्ययपालणं । सामाइयपढिमा उ, मुद सामाइअ चिय ॥ ३ ॥ अट्टमीमाइपव्येस, सम्मं पोसहपालण । सेसाणुढाणजुत्तस्स, चउत्थी पडिमा इय ॥ ४॥ निष्पो का- उस्सग्ग तु, पुव्वुत्तगुणसजुओ । फरेइ पव्वराइसु, पचमी पडिया इमा ॥ ५॥ छट्ठीए यभयारी सो, फामुयाहारसत्तमी । बजे सावजमारभ, अमिं पहिवण्णओ ॥ ६ ॥ अवरेणावि आरभ, नवमी नो फरावए । दसमी पुण उदिट, फामुयंपि न भुजए ॥७॥ फारसीइ निस्संगो, घरेइ लिंगं पटिग्गहं । कयलोओ सुसाहुन्च, पुवुत्तगुणसायरो॥ ८॥ नामपित्तमिम युत्त, किं. चिमित्त सरुवओ । उवासगपडिमाण च, विसेसो सुयसायरे ॥ ९ ॥ " तथा द्वादशसंख्यानि श्राद्धव्रतानि स्थूलमाणातिपात- नित्यादीनि । यदाह-" पाणिवह १ मुसावाए २, अदत्त ३ मेहुण ४ परिगहे ५ चेव । दिसि ६ भोग ७ दढ ८ समइय ९, देसे १० पोसह ११ ऽतिहिविभागे १२ ।। ५ ।। सकप्पनिरवराह, दुहा तिहा तसजिआ न हंतव्वा । फनालियाइपमुई, यूला- लीय न वत्तव्य ।। २ ।। खत्तखणणाइचोर-कारकरमदत्तय न घेत्तव्य । परदारपरीहारो, अहवावि सदारसतोसो ॥३॥ घण- धन्नाइपरिग्गह-परिमाण माणवेहि कायन । किच्चा सपलदिसासं, अवही अवहीरिगं लोह ॥ ४॥ महुमंसाईचाया, फापन्या विगइपमुहपरिसखा । जहसत्तिऽणत्थदडो, बजेयवो अइपयंडो ॥ ५ ॥ समभावो सामइय, खणिएणं तं समावि फायन । देसा- पगासिय पुण, सयलवयाणपि सखिवण ॥ ६ ॥ देसे सव्वे य दुहा, ससत्तिपोसहवय विइयच । साहूण मुद्धदाणं, भत्तीए सं- विभागवय ।। ७ ॥ एव दुवालसविहं, गिहिधम्म पाणिणो विहियविहिणो । कमसो विसोहिउं फ-म्मफयवरं जति परमपर्य ॥८॥" त्रयोदशक्रियास्थानानि अर्थानर्थादीनि । यदाह अट्ठा १ ऽणहा २ हिंसा ३-कम्हा ४ दिहि ५ य मोस ६ दिन्ने ७ य। अज्झत्य ८ माण ९ मित्ते १०, माया ११ लोहे १२ रिआवहिया १३ ॥१॥" नत्रार्थक्रिया अर्थदण्डरूपा १ । तद्वि- परीताऽनर्थक्रिया । हिंसाक्रिया प्राणिवधलक्षणा ३ । सहसाकारण आकस्मिकीक्रिया ४ दृष्टिभ्रमाद दृष्टिकीक्रिया ५/- लीकरूपा मृपाक्रिया ६ । अदत्तक्रिया स्तेयलक्षणा ७ । अध्यात्मक्रिया चित्तकलमलकरूपा ८ । मानक्रिया अहङ्कृतिरूपा ९ । अमित्रक्रिया देपलक्षणा १० । मायाक्रिया चित्तकौटिल्यमधाना । लोभक्रिया गृन्दिरूपा १२ । ईपिथिकीक्रिया केवलि १ सालदिश सु अवधि कार्य आचार्य लोग्न् । नामेकसामयिकरूपा १३ । इति गाथार्यः ।। १५ ॥ अथ पञ्चदशी पद्मिशिकामाह- वारसउवओगविऊ दसविहपच्छिंत्तदाणनिउणमई। चउदसउवैगरणधरो,छत्तीसगुणो गुरू जयउ १६॥ व्याख्या-मुबो पैव । नवर उपयोगद्वादशक ज्ञानपञ्चकाऽज्ञानत्रिकदर्शनचतुष्कलक्षणम् । यदाह नाण पचविद तह, अन्नाणतिगं च अट्ट सागारा । चउ दसणमणगारा, वारस नियलक्खणुवओगा॥१॥" दशविधमायश्चित वालोचनादिकम् । यदाह त देसविहमालोयण-पडिकमणोभयविवेगउस्सग्गे | तबछेअमूलअणव-टिए अ पारचिए चेव ।। १ ।। उद्धरणमल- णपूरण-गालणमियभमणअसणजयणा य । तत्तियतयंग उअण मफासवाओ वणे उवमा ॥२॥" चतुर्दशोपकरणानि मुखर- खिकादीनि । यदाह-" मुहपुत्ती रपहरण, कप्पतिय सत्त पत्तउवगग्णे । मत्त च चोलपट्टो, उवही थेराण चूउदसहा ॥१॥ पत्त पत्ताधो, पायदृवण च पार्यकेसरिया। पडलाइ रयत्ताण, गुच्छओ पानिजोगो ॥२॥” इति गायायः ।। १६ ।। अथ पोडशी पर्तिशिकामाह- वारसभेयंमि तैवे, भिक्खूपडिमासु भावणामुंचा निच्चं च उजमतो, छत्तीसगुणो गुरू जयउ॥१७॥ व्याख्या-कण्ठ्या । नवर द्वादशभेद तपोऽनशनादिरूपम् । यदागमः~~" अणसण १ मणोपरिया २, वित्तीसरखेवण ३ रसचाओ ४ । फायकिलेसो ५ सली-णया ६ य वन्झो तो होइ ॥ १॥ पायच्छितं १ विणओ २, वेयावच ३ तहेव १६ दिनभरपाम् । २ न-पुस्तके-" मालोयण पडिकमणे, मास विवेग रहे उसमे " यपि । ३ उदरण मर्दन पूर्ण (कटयाथारे.) गालन (परुधिराने) मत मान्यतना तावदा देने मस्पर्शवादी वणे उपमा (तथा अनालोचनादी) । ४ पात्रत्रमानचीवरखण्ट 1५ पात्रोपकरणपनि ।। - - ·॥१५॥ गु.गु.. सविकृतिका - - समाओ४ । प्राणं ५ उम्सग्गोऽवि य ६, अभितरओ तबो होइ ।। ३ ।।" द्वादश भिक्षुपतिमास्त्वेकमासादिकाः। यदा- गमः-" मासाई सत्ता ७, पढमा षीय ८ नइय ९ सत्तगइदिणा १० । अहराई ११ एगराई १२, भिक्खूपडिमाण पारसगं ॥१॥ पडिवनइ एयाओ, संघयणधिईजुओ महासत्तो । पडिमाउ भाविअप्पा, सम्मं गुरुणा अणुभाभो ॥२॥ गच्छे घिय निम्माओ जा पुव्वा दस भवे असंपुण्णा । नवमस्म तइय वत्यु, होइ जहन्नो सुयाभिगमो ॥ ३॥ वोसट्टचत्तदेहो. उवस- गसहो जहेव निणफपी। एमणअभिग्गहीया, भत्तं च अलेकेंड तस्स ॥४॥गच्छा विनिक्सपित्ता, पडिवजइ मामिय महापडिमं। देतेगमोअणम्स व, पाणस्स व तन्य एग भवे ।। ५।। जन्थऽत्यमेई मगे, न तओ ठाणा पयपि चालेइ । ता एगराइवासी, एग च दुर्ग च अनाए ॥ ६ ॥ दुटाण इत्थिमाईण, नो भएणं पयपि ओसरइ । एमाइनियमसेवी, विहरइ जाऽखडिओ मासो॥७॥ पळा गच्छमुवेई, एवं दुमास तिमास जा सत्त । नवरं दत्ती वड्डइ, जा सत्त उ सत्तमासीए ||८|| तत्तो य अट्ठमीआ, भवई इह पदम सत्तराईदी । तीए चउत्थचउत्येण, अपाणएणं अँह विसेसो ।। ९॥" पारणके चाचाम्ल दत्तिनियमो नास्तीति । " जाणो पासिल्लो, नेसजिओवि ठाणठाइत्ता। सहइ उवसग घोरे, दिवाई तत्य अविकंपो ॥१०॥ दुच्चापि एरिस बिय, बहिया गामाइयाण नवरं तु । उकुडैलगंडसाई, दंडायय उच्चठाउत्ता ॥ ११ ॥ तच्चावि एरिस चिय, नवरं गणं थे तन्य गोदोही । वीरासणमहवावी, गइत्ता अवखंजो वा ॥ १२ ॥ एमेव अहोराई, छटै भत्तं अपाणगं नवरं । गामनगराण , प्युत्पन्नः (निम्पन्न । २ परीपहोमगमहनावापणात संरकारवर्गनाश्च । 3 गपणादि सामिग्रई । ४ अस्पत् । ५ मतदोपरक्षणा । ६ अपसरति भयमा ७ +-पुस्तके-"मबि " इत्यपि । ८ उत्तान ( उर्ध्वमुखशायी ) पार्श्वशायी नैपपिक रधानमूलस्थान कायोत्सर्गरतेन स्थाता । ९४-पुस्तके-" नेसजिमोव ठाठाइयो" इत्यपि। १० उत्कटुकासन पत्रकाध्य छेते ना दण्टवदायत । ११ -पुरतो-"तु" इत्यपि । १२ अपनीतसिंहासनवरस्थानम् । १३ भाप्रवरकुजतया ।। बहिया, वग्धारियपाणिए ठाणं ॥ १३ ॥ एमेव एगराई, अट्टमभत्तेण ठाणवाहिरओ । ईसीपभारगए, अणिमिसनयणेग- दिही या॥१४॥" एतस्यामेकरात्रिमतिमायां लाभात्रयः-"एगराइयं भिक्खूपडिमं पालेमाणस्स ओहिनाणे वा मणपज्जवनाणे वा केवलनाणे वा समुप्पज्जइ " इति । द्वादश भावनाच अनित्यतादिकाः । तथाहि-"ताओऽणिचमसरण, भवमेगात अनव असुइत्त । आसव संवर निज्जर, सुधम्म तियलोय वोही य ।। १ ।। धणसयणगेहदेहा-उरूवतारुण्णसुहपहुत्ताई । अच्चतमणि- धाई, पडिवंधो तेसु को ? जीव ! ॥२॥ पियमायभायजाया-सुयहयगयसुहडकोडिमज्झावि । रकु व्व सरणहीणो, ही हीरइ यक्षुणा जीवो ॥ ३ ॥ अन्नन्नकायजाईगयनत्तयवेयवयपरावत्ता । रे जिये ! भवरंगगओ, नडु ब्व नडिओऽसि कह न तुम ? ॥ ४ ॥ इह दुहसुहजम्मणमर-णवंधमुक्खाइँ हुँति इकस्स । जीवस्स ता तुमं कीस १, कुणसि सयणेसु पडिबंधं ॥ ५॥ अनं इमं सरीर, अन्नो जीवृत्ति निच्छओ एसो । ता किं कुणसि ममत्त, देहे रे जीव ! दुहगेहे ॥ ६॥ कलिलमलरुहिरवसमं-सपि- तमुत्ततअद्विभरियपि । कुहियकलेवरमेयं, हद्धी मुद्धो मुणइ सुदं ॥ ७॥ मिच्छत्तपमायाविर-इजोगपमुहा हु आसवदुवारा । कम्महि जलेहि व पू-रयंति आयं तलायं च ॥ ८॥ सम्मापमायविरई-गुत्तीपमुहेहि दढकवाडेहिं । सवरियासवदारं, आयत- लायं लहुं कुणसु ॥९॥ खलियनवकलिलसलिला-गमोऽवि पुवकयपावपंकाओ । छुट्टसि न जीव ! तववा-रसप्पतावं विणा कहवि ॥ १० ॥ त्यवि किया न सुदया, कत्यवि सुदया न निम्मला समया । समयादयाकिवाहि, पवत्तिओ जया जिणधम्मो ॥ ११ ॥ जत्य भमिओऽसि पुन्धि, अणंतसो जीव ! जोणिलक्खेसु । त लोगसरुवं चिय, चिंततो कुणसु सुह- शाणं ॥१२॥ को जाणइ लन्भइ वा, न वत्ति वोही पुणोऽवि रे जीव!। ता इह लहिउं बोहिं, सुहोवम कुणसु रंक ! धुव ॥१३॥" १ प्रनिमुनद्वतया ।२ भदातेपदप्रभाग 1 3 फोटिमध्यादपि । ४ वेदवय परावाद । ५ म.र-पुस्तके-" जीव " इत्यादि । ६ समतादयाश्यिामि । ७ भाधाराऽपामतम् ॥ इत्येव पत्रिंशद्गुणो गुरुर्जयतु । इति गाथार्थः ॥१७॥ अथ सप्तदशी पत्रिंशिकामाह- चउदगुणठाणनिउणो, चउदसपडिसेंबपमुहगुणकलिओ। अट्ठसुहुमोर्वएसी, छत्तीगुणो गुरू जयउ॥ व्याख्या-गदितार्था । नयर चतुर्दशगुणस्थानानि मिथ्यादृष्ट्यादीनि । यदाह-" मिच्छे सासण मीसे, अविरय देसे पमत्त अपमत्ते । नियष्टि अनियहि सुहुम, उवसमखीण सजोगि अजागिगुणा ॥१॥ जीवाइपयत्थेम, जिणोवइटेमु जा असदह- णा । सद्दहणा वि य मिच्छा, विवरीयपरूवणाएं य ॥२॥ ससयकरण जपि य, जो तेसु अणायरो पयत्येसुं । त पचविह मिच्छं, तट्टिी मिच्छट्टिी य ।। ३ ॥ उवसम अद्धाइठिओ, मिच्छमपत्तो तमेव गतुमणो । सम्म आसायतो, सासायणिमो मुणेयवो ॥ ४॥ जह गुडदहिणी महिया-णि भावसहियाणि हुंति मीसाणि। भुजतस्स तहोभय, तदिट्टी मीसदिट्टी य ॥५॥ तिविहेवि हु सम्मत्ते, येवावि न जस्स विरइ कम्मवसा । सो अविरइत्ति भण्णइ, देसे पुण देसविरई य ।। ६॥ विगहाफसाय- निद्दा-सदाइरओ भवे पमत्तुत्ति पंचसमिओ तिगुत्तो, अपमत्तजई मुणेअव्वो । अप्पुवं अप्पुच्च, जहुत्तर जो करेई ठिइफडं । रसकंड तग्घायं, सो होइ अपुवकरणो य ॥८॥ विणियहति विसुद्धि, समयपइटावि जच अन्नुन्न । तत्तो नियहिठाण, विवरी- यमओ अ अनियट्टी ॥९॥ धूलाण लोहखडा-ण वेयगो वायरो मुणेयव्यो । सुहूभाण होइ सहुमो, उवएसतेण तु उपसंतो ॥१०॥ खीणम्मि मोहणिज्जे, खीणकसाओ सजोगजोगुत्ति । हुति पउत्ता य तओ, अपवत्ता हुति हु अजोगी ॥१॥ चतुर्दश प्रतिरूपममुखा गुणाः प्रतीता एव । यथा-"पडिवो तेयस्सी, जुगप्पहाणागमो महुरवको । गंभीरो विइमतो, उवए- "विपरीयामा जाय" इत्यपि । २ युगपप्पविध मपि ।

·गु.गु. पद समितिका 3 सपरो य आयरिओ॥॥ अपरिस्सावी सोमो, संगहसीलो अभिग्गहमई य । अविकत्यणो अचवलो, पसंतहियओ गुरु होई ॥२॥" अष्ट सूक्ष्माणि स्नेहसूक्ष्मादीनि । यथा-"सिणेह१ पुप्फनहुम२ च, पाणु३ विगंध तहेव य । पणगं५ बीयप हरियं७ च, अंडसुहुमं८ च अट्टमं ।। १॥" इति गाथार्यः ॥१८॥ अयाष्टादशी पदिशिकामाह- पंचदसजोगसन्ना-कहणेण तिगारवाण चाएण । सल्लतिगवजणेणं, छत्तीसगुणो गुरू जयउ॥१९॥ व्याख्या-गताथैव । पञ्चदश योगाः सत्यमनःमभृतयः । यदाह-" सः मोसं२ मीसं३, असममोसं मणं तह वई य। उरल विउव्वाहारा, मीस्सा कम्मिग पनर जोगा ॥१॥" एतद्गमनिका-अस्ति जीवः सदसपो वा देहमात्रव्यापक इत्यादि यथाऽवस्थितवस्तुविकल्पनपरं सत्य मनः१। जल्पनपर सत्यं वचः २। तदिपरीतं मनो वचो वाऽसत्यम् ४। धरखदिर- पलाशादिषु अशोकसद्भावादसत्यम् , तेषामपि सभवात् सत्यमिति मिश्रविकल्पनपरं मनो वचो वा मिश्रम् ६ । आमन्त्रणम- झापनादिरूपं हे देवदत्त ! घटमानय, धर्म कुरु, इत्यादि विकल्पनजल्पनपर मनो वचो वाऽसत्याऽमृपम् ८ । औदारिकफाययो- गर, औदारिकमिश्रकाययोगः २, वैक्रियकापयोगः ३, क्रियामिश्रकाययोगः ४, आहारककाययोगः ५, आहारकमिश्रका- ययोगः ६, कार्मणकाययोगः ७ चेति पञ्चदश योगाः । पञ्चदशसंज्ञास्त्वाहारसंझादिकाः । यदाह-"चउसन्नाहाराई, दसस- भकसायओघलोगजुया। पनरससन्ना सहदु-क्खमोहविचिगिच्छसोअजुया ॥१॥ तत्राहारसंशा जलाधाहारग्राहिणस्तृणादेरिव । ११-पुरतफे-"पलाशादिमिपु" स्यपि । २ वदनामिरमारियायये । भयमोहनीयोदयाद्भयसंज्ञा, सकोचिनीवल्यादेरिव २।लोभमोहनीयोदयात्परिग्रहसंज्ञा, तन्तुभिर्टच्यादि वेष्टयन्त्या वल्यादेरिव ३ । वेदमोहनीयोदयान्मैथुनसंज्ञा, चम्पकतिलकाशोकादीनामिव ४। क्रोधोदयात्क्रोधसंज्ञा, कूपादाक्रोशकं प्रति धावतः पारदादेरिव ५। मानोदयान्मानसंज्ञा, हुंकारान्मुञ्चतः कोकनदकन्दादेरिव ६। मायोदयान्मायासंझा, दलैः फलान्याच्छादयन्त्याधिर्भटिकाव- ल्यादेरिव ७ । लोभोदयाल्लोभसंज्ञा, निधान प्ररोहर्वेष्टयतो विल्वपलाशादेरिव ८ । सानोपयोगरूपा ओघसंज्ञा, सचरज्जनमार्ग परिहरन्त्या वृत्याचारोहन्त्या लतादेरिव ९ । दर्शनोपयोगरूपा लोकसंज्ञा, सूर्योदयादिकसतः कमलादेरिव १० । साताऽसाता- नुभवरूपे सुखदुःखसज्ञे, सर्वजीवानां प्रतीते १२ । मिथ्यादर्शनरूपा मोहसज्ञा, सूर्याभिमुखहस्तयोजिकोषध्यादेरिव १३ । वि- प्लुतिरूपा विचिकित्सा, सा चाऽशुचिस्पर्शादृष्टिदोपादेर्वा म्लानि भजन्त्यास्तथाविधवल्यादेरिव १४ । शोकमोहनीयोदयागे- कसंज्ञा, अणि विमुञ्चन्त्या रुदन्तीवल्यादेरिव १५ । गारवत्रिकं च ऋद्धि १ रस २ सात ३ लक्षणम् । तथा चाह श्रीधर्म- पवराइ वत्यपाया-सणोवगरणाइ एस विभवो मे । अविय महाजणनेया, अहंति अहे इड्डिगारविओ ॥ १ ॥ अरस विरसं लूह, जहोववण्ण च निच्छए भुत्तुं । निद्धाणि पेसलाणि य, मग्गइ रसगारवे गिदो॥२॥ सुस्सूसई सरीर,स- यणासणवाहणापसंगपरो । सायागारवगुरुओ, दुक्खस्स न देइ अप्पाण ॥ ३ ॥" शल्यत्रिकं माया' निदान २ मिथ्या- दर्शन ३ शत्यरूपम् । यदाह--"पढमं मायासल्ल १, नियाणसल्लं २ तहा भवे वीयं । तइयं मिच्छादसण-सल्ल ३ भणियंका- विवांग ॥ १ ॥ एएहिं सल्लेहि, सल्लियहियओ मरेइ जो जीवो । सो असुहासुं गच्छइ, गईसु बहुसो चिणिोंपावो ॥ २ ॥" इति गाथार्थः १९ ॥ १ असो। अथैकोनविंशतितमी पत्रिंशिकामाह- सोलससोलसउग्र्गम-उपायणदोसविरहियाहारो। चउविहभिग्नहनिरओ, छत्तीसगुणो गुरू जयउ ॥ २० ॥ व्याख्या-प्रकटार्था । नवरं पोडशोदमदोपा आधाकर्मादयः । यदाह-"आहाकम्मु १ घेसियर-पूइयकम्मेव मीसजाए४ या ठवणा५ पाहुडियाए६, पाओयर७ कीय८ पामिचे९ ॥१॥ परिभट्टिए' ० अभिहड११-भिन्ने१२ मालोहडे१३ य अच्छिज्जे १४ । अणिसिह १५ ज्झोयरए१६, सोलस पिंडुग्गमे दोसा ॥२॥" तहमनिका चेयम्-यत् पद्कायविराधनया यतिन आधाय सकल्पनाशनादिकरण तदाधाकर्म १ । यत्पुनहिणा स्वार्थ कृतं पश्चाद्यत्युद्देशेन पथर क्रियते तदौदेशिकम् । तत्त्रेधा, तत्र यद्ययाभूत समुद्धत तत्तथाभूतमेव यावदर्थिकादीना चतुर्णामुद्दिश्यमानमुद्दिष्टौदेशिकम् ।। यत्पुनः कूरादि दध्या- दिना व्यञ्जनादिना वा जीवविराधना विना संस्क्रियते तत्कृतौदेशिकम् । यत्त्वग्न्यादिना जीवविराधनापूर्व मस्क्रियते तत्क- मौदेशिकम् ३ ॥ तत्रिविधमपि चतुर्धा-यावदार्थकमुद्देशम् १ । पापण्डिकार्थ समुद्देशम् २ । श्रपणेभ्य आदेशम् ३ । निम्रन्येभ्यः समादेशम् ४ ॥ एव द्वादशधा आदेशिकम् । यदुद्गमकोटिटोपदुष्टसङ्गाद शुद्धमपि अपवित्र तत्पूतिकर्म ३ । यदात्मनो हेतोह- स्थेन यावदर्षिकादिहेतोश्च मिलितमारभ्यते तन्मिश्रम् ४ | ययतिनिमित्त गृही स्थापयित्वा मुञ्चति तदृहतः स्थापना ५। यत्सनिमित्तमापि गृही वतिन नाजिगमिपून जिगमिपून वा ज्ञात्वा अवि परतो वा तदर्थयारभते तत्माभूतिका ६ । यन्महा- न्धकारस्थितस्य यतिनिमित्त दीपादिना प्रकटनं वहिरालोके नयन वा तत्मादुप्फरणम् ५ । यत्स्वकीयपरकीयाभ्या मूल्येन वि- साधित तत्क्रीतम् ८ । यदुच्छिन्न याचित्वा गृही दत्ते तत्सामित्यम् ९ । यत्पुनः परावर्त्य गृही यतिभ्यो दत्ते तत्मा(परा)वर्ति- -- दासगणि:- २ चिपाप ॥ - ·॥१७॥ । सवितिका तम् १० । यद्नामान्तरागृहादा यतिनिमित्तमानीतं तदाहृतम् ११ । यन्मुद्रिनकुतुपादिमुखं यतिहेतोरुन्मुद्रय गृही घृनादि दत्ते नदुद्भित्रम् १२ । यत्करदुर्गाश्य मालादिभ्य उत्तार्य गृही दत्ते तन्मालापहृतम् १३ । यदलात्कस्मादपि उद्दान्य गृही दचे नदाच्छेद्यम् १४ । यबहुसाधारणं अन्यरदत्तं एको गृही दत्ते तदनिसृष्टम् १५ । यद्गृहिणा मूलारम्भे स्वार्यकृते तन्मध्ये य- तिनिमित्तमधिकाबनारणं सोऽध्यवपूरकः १६ । इत्युद्गमदोषाः पोडश ॥ “धाई दुइ निमित्ते, आजीव वणीमगे तिगिच्छा य । कोहे माणे माया, लोभे य हवति दस एए ।। १॥ पुन्नि पच्छा संथव, विज्जा मंते य चुण्णजोगे य । उप्पायणाइ- दोसा, सोलसमे मूलकम्मे य ॥ २ ॥ " यदा पिण्डाय दातुम्पत्यानामङ्कारोपणादिलालनं करोति तदा धात्रीदोषः १ । पिण्डार्थमेव संदेशकनयनादिकरणे इतीदोपः २ । पिण्डाथै लाभालाभकथने निमित्तदोपः ३। पिण्डार्थ दातुः सत्कजात्यादि स्त्रस्य प्रकाशयतः आजीवनादोषः ४ । यो दाता यद्भक्तस्तस्याग्रतस्तद्भक्तमात्मानं दर्शयतः साधोनीपकदोपः ५। पि- ण्हार्य दातृगृहे औपधादिना वमनादिना वा प्रतिकुर्वतो वैद्यादि सूचयतो वा चिकित्सादोपः ६ । बलविद्याराजवर्णकतपः- शक्तिमभावादिकोपभयाधं लभते स कोपपिण्डः ७ । प्रशंसिनोऽपमानितो वा दातुरभिमानोत्पादनेन यल्लभने स मानपिण्डः ८ एकगृहाद्गृहीत्वा रूपान्तरं कृत्वा मायावशायत्पुनर्ग्रहगार्थ पविशति स मायापिण्डः ९ । कस्यापि वस्तुनो गृङ्ख्या बहुतरमटतो लोभपिण्डः १० । जननीजनकचश्रूवशुरादिसंवन्धपरिचयरुप कुर्वतः पूर्व पश्चाद्वा दानादातारं वर्णयतो वा संस्तवदोपः ११ ॥ स्वीरूपदेवताधिष्ठितं पूर्व सेवाऽऽराध्यं च समभाववर्णानायं पिण्डार्थ प्रयुञ्जानस्य विद्यापिण्डः १२ । पुरुषदेवाधिष्ठितं पठित- सिद्धं च समभाववर्णाम्नायं प्रयुञ्जानस्य पुनर्मन्त्रपिण्डः १३ । अदृशीकरणहेतु नयनाञ्जनादिकं कुर्वतचूर्णपिण्डः १४ । सौ- १२-पुस्तके-" प्रकाराने " इत्यपि । २ घ-पुस्तके-" पूर्वसवोचरसेवारा यम् ' इत्यपि भाग्यदौर्भाग्यफलान पादलेगमभृतीन् योगान् पिण्डार्थमेव प्रयुञ्जानस्य योगपिण्डः १५ । मङ्गलस्नानमूलिकाद्यौपधिरक्षादिना गर्भकरणविवाभङ्गादि वशीकरणादि च पिण्डार्थ कुर्वनो मूलकर्म १६ ॥ इत्युत्पादनादोपाः पोडश ॥ तथाऽभिग्रहचतुष्क द्रव्य १ क्षेत्र २ काल ३ भावा ४ भिग्रहरूपम् । यदाह-" दवओ १ खित्तओ २ चेय, कालओ ३ भावओ ४ तहा । अ- भिग्गहा उ साहूणं, एवं हुंति चउविहा ॥ १ ॥" श्रूयते श्रीमन्महावीरस्य चतुर्धाऽप्यभिग्रहः । यथा-" पृथ्वीनायसुता भुजिप्यचरिता हजीरिता मुण्डिता, क्षुत्तामा रुदनी विधाय पदयोरन्नर्गतां देहलीम्। कुल्मापान् प्रहरठ्यव्यपगमे मे सूर्पकोणेन वेद्, दद्यात्पारणकं तदा गातः सोऽयं महाभिग्रहः ॥१॥" इति गाथार्थः ।। २० ॥ अय विंशतितमी पदिशिकामाह- सोलसवयविहिन्नू , सतरसविसंजमंमि उज्जुत्तो। तिविराहणाविरहिओ, छत्तीसगुणो गुरू जयउ ॥ २१ ॥ -गतार्था । नवरं पोडशधा वचनविधिः कालत्रिकादिकः । यदाह-"कालतियं३ वयणतिय६, लिंगति- ९ तह पस्क्खपसक्खं । उपर्यायवणय चउक्वं, अज्झैत्थं चेव सोलसमं ॥१॥" कालत्रिकं अतीतादि । यथा-कृतवान् करोति करिष्यति । वचनात्र एकवचनद्विवचनबहुवचनलक्षणम् । लिगत्रिकं स्त्रीपुरुषनपुंसझलक्षणम् । परोक्षं स देवदत्त । प्रत्यक्षं एप देवदत्तः । 'उवणयवणय' इति उपनीतोपनीतं वचनं चतुर्धा, तत्र उपनीतोपनीतं यया-अर्य १ "अजीरिता" इत्यपि । २ प्रलाप मुपनन वचन व नाद्विकयोगे चार । ऋद्धिमान् उदारथ पुमान् । उपनीतापनीतं यथा-ऋद्धिमान् परं कृपणः २। अपनीतोपनीतं यथा-अयं दरिद्रोऽप्यु- दारः ३॥ अपनीतापनीतं यथा--अयं दरिद्रः कृपणश्च ४ । यद्वा स्त्री सुरूपा सुशीला च१ । सुरूपा कुशीला च २ । कुरूपा मुशीला च३ । कुरूपा कुशीला च४॥ अज्झत्यं' इति अध्यात्मवचनं यथा-मनोगतं किमप्यवतुकामोऽपि सहसा तदेव वक्ति तदध्यात्मवचनमिति । तथा सप्तदशधा संयमः पृथिव्यादियत्नलक्षणः । यदाह--" पुढविदगअगणिमारुअ-चणसइविति- चउपणिदिअज्जीवे । पेहुप्पेहेपमज्जण-परिठवणमणोवए काए ।। १॥" 'परिठवणत्ति' परिष्ठापनासंयमः । शेषाणि पदानि प्रतीतानि । विराधनात्रिकं ज्ञानादिविराधनालक्षणम् । यधतिमतिक्रमणसूत्रम्-"पडिकमामि तिहिं विराहणाहिं, नाणविराह- गाए दसणविराहणाए चरित्तविराहणाए।" इति गाथार्थ ॥२१ ।। अथैकविंशतितमी पत्रिंशिकामाह- लरदिक्खदोसँ अट्टा-रसेव अट्ठार पावठाणाइं । दूरेण परिहरंतो, छत्तीसगुणो गुरू जयउ ॥२२॥ व्याख्या-कण्ठ्या । नवरं अष्टादश नरदीक्षादोपाः शिशुत्ववृद्धत्वादयः। यदाह-" वाले१ बुडे२ नपुंसे३ य, कीवे४ जडे५ य वाहिए६। तेणे७ रायावगारी८ य, उम्मत्ते९ य अदंसणे१० ॥१॥ दासे११ दुढे१२ य मूढे१३ य, अणचे१४ मुंगिए१५ इय। उवहिए १६ य भइए °७, पेहनिप्फेडिया १८ इय ॥२॥" तत्र सप्ताष्टौ वर्षाणि यावद्भालोऽभिधीयते । सक्षतिवर्षेभ्य ऊर्द्ध वृद्धः २ । नपुंसकस्तृतीयवेदीयः ३ । स्त्रीभोगैर्निमन्त्रितोऽसंहताया वा स्त्रियोऽङ्गोपाङ्गानि दृष्ट्वा सावं वा भन्मनोल्लापादिकं तासां श्रुत्वा समुद्भूतकामाभिलापोऽधिसोढुं न शक्नोति स क्लीवः ४ । जडस्त्रिविधः, भाफ्या १ शरी- १ व्यापार । २ उपेक्षा। अमिमानिया पोरपि अन्यवाद मर ॥

·॥१८॥ गु. गु. पद. सविद्वतिका रेण • करणेन ३ च । भापानसः पुनरपि त्रिघा-जलमूकः १, मन्मनमूकः २, एलमूकः ३ । तत्र जलमग्न इव मुरमुटा- यमानो यो वक्ति स जलमूकः १। यस्य तु ब्रुवतः खयमानमिव ववनं स्खलति स मन्मनमूकः २। यस्त्वेलक इवा- व्यक्तम्कनया शरणत्रमेव करोनि स एलमूकः ३ ॥ मन्मनको मेधाविगुणादीक्षणीयो नेतरौ १। यः पथि भिक्षाटने वन्दनादिपु वान्तीवस्थूलतया शक्तो न भवनि स शरीरजडः २। करणं-क्रिया तस्यां जरः समितिगुप्तिमत्युपेक्षणासंयम- पालनादिक्रियायां पुनः पुनरुपदिश्यमानोऽप्यतीच जडतया यो गृहीतुं न शक्नोति स फरणजडः ३।५। व्याधितो भगन्दगतीसारमभृतिगेगस्त ६ । स्तेनश्चौरः ७ । श्रीगृहान्तःपुरनृपतिशरीरतत्पुत्रादिद्रोहको राजापकारी ८। उन्मयो भूतादिगृहीतः ९ । अदर्शनः काणोऽन्धः स्त्यानर्दिको वा १० । 'दासत्ति' दासोऽङ्कितो दासीजातो वा ११ । 'दुहृति' दुष्टो द्विधा, कपायदुष्टो ? विपयदुष्टश्च २ । यदाह-" दुविहो य होइ दुट्टो, फसायदुट्ठो १ य विसयदुट्टो २ य । सासंय- पुत्तीओलगित्यिसिहरणी पढम आहरणा ॥११॥" तत्र सर्पपभर्जिकाभिनिविष्टसाध्यादिवदुत्कटफपायः कपायदुष्टः १। अतीव परयोपिदादिषु गृदो विषयदुष्टोऽपि द्विधा, स्वपरपक्षाभ्यां चतुर्भङ्गी । विषयदुष्टस्त्रिधा, स्वलिद्गगृहिलिङ्गान्यलिङ्ग- भेदात् । संसप्पठिए वा, सिन्जायरि अन्नउत्थिणीए वा । एसो उ विसयदुट्ठो, दुविहोऽवि न अरिहए दिक्खं ॥१॥ १२। 'मूहचि' मूढो मूर्यो व्यामूढो वा १३। 'अणत्तेत्ति'ऋणातः १४ । 'जुंगिएत्ति' जातिकर्मशरीरादिभिपितो जुद्गितः, तत्रमात- प्रकोलिकबरडमूचिकादयोऽस्पृश्या जातिजुगिताः, स्पृश्या अपि स्त्रीमयूरकुर्कुटादिपोपका वंशवरत्रारोहणनखप्रक्षालनशौकरिक- वादिनीचकर्मकारिणः कर्मजुनिताः, करचरणकर्णादिवर्जिताः शरीरजुङ्गिताः १५ । 'उवट्टिएत्ति' उपस्थितो भोगलाहिकः १६ । १ सपरमणिकार्थनानायम्य परामोराप दन्तमानक भवसागका श्री खरिणी का सपना कल्परिधनाया साध्या या संपत्या मालिक या वा॥ 'भइएत्ति' भृतको वृत्तिकिङ्करः १७।' सेहनिफेडिआइयत्ति ' यो हि अनुज्ञा विनाऽपहत्य दीक्ष्यते स शिष्यनि:- स्फेटिकः १८ । एप तृतीयव्रतविलोपनमसनमान दीक्षणीयो निरतिशयैरिति । अष्टादश पापस्थानानि प्राणातिपातादीनि । पदाह-" पाणाइवाय ? मलियं २, चोरिकं ३ मेहुणं ४ दविणमुच्छं ५। कोई ६ माणं ७ मायं ८, लोभं ९ पिज १० तहा दोसं ११॥१।। फलहं १२ अभक्खाणं १३, पेसुन्नं १४ रइअरइसमाउत्तं १५ परपरिवायं १६ मायायोसं १७ मिच्छत्तसलं १८ च॥२॥"अपि च-"सुहुमे य बायरे वा, जो पाणे उवहिंसइ । रागद्दोसाभिभूयप्पा, तिप्पई पावकम्मुणा ॥१॥ जा मुसं भासए किंचि, अप्पं वा जइ वा बहुं । रागदोसाभिभूयप्पा, लिप्पई पावकम्मुणा ॥२॥ अदत्तं गिण्डई जो उ, अप्पं वा जइ वा पहुं । रागहोसाभिभूयप्पा, लिप्पई पावकम्मुणा ॥ ३॥ मेहुणं सेवई जो उ, तिरिच्छं दिल्बमाणुस । रागहोसाभि- भूयप्पा, लिप्पई पावकम्मुणा ॥ ४ ॥ परिग्गरं गिण्डई जो 3, अपं वा जइ वा वहुं । गेही मुच्छाभिभूभप्पा, लिप्पई पारक- मुणा ॥ ५॥ कोहं जो अ उईरेइ, अप्पणो य परस्स य । तनिमित्ताणुबंधेणं, लिप्पई पावकम्मुणा ॥६॥ माणं जो उ उईरेइ, अप्पणो य परस्स य । तनिमित्ताणुबंधेणं, लिप्पई पावफम्मणा ।।७॥ मायं जो उ उईरेइ, अप्पणो य प ग य ! तनिमित्ताणुवंधेणं, लिप्पई पावकम्मुणा ॥ ८॥ लोभं जो उ उईरेइ, अप्पणो य परस्स य । तनिमित्ताणुबंधेण, जिप्पड़े का धकम्मुगा ॥९॥ रागं जो उ उईरेइ, अप्पणो य परस्स य । तभिमित्ताणुपंधेणं, लिप्पई पावक्म्मुणा ॥१- ॥ दाम जाप उईरेइ, अप्पणो य परस्स य । तन्निमित्ताणुबंधेणं, लिप्पई पावकम्मुणा ।। ११ ।। फलहं जो उईरेइ, अप्पणो य परत ए ! तनिमित्ताणुबंधेणं, लिप्पई पावकम्मुणा ॥१२॥ अभक्खाणं उईरेइ, अप्पणो य परस्स य । तन्निमित्ताणुवंधेणं, लिप्पई पा- वफम्मणा ॥ १३ ॥ पेसुन्नं जो उईरेइ, अप्पणो य परस्स य । तनिमित्ताणुवंधेणं, लिप्पई पावकम्मुणा ॥ १४ ॥ रइअरई उ- ईरेइ, अप्पणो य परस्स य । तनिमित्ताणुवघेणं, लिप्पई पावकम्मुणा ॥१५॥ परपरिवायमुईगेइ, अप्पणो य परस्स य । तनिमित्ताणुरंधेणं, लिप्पई पावकम्मुणा ।। १६॥ मायामोसं उईरेइ, अप्पणो य परस्स ग । तनिमित्ताणुबंघेण, लिप्पई पाव- फम्मुणा ।। ०७॥ मिच्छासल्ल उईरेइ, अप्पणो य परस्स य । तनिमित्ताशुवधेणं, लिप्पई पावफम्मुणा ॥ १८॥" इति गावार्थः ॥ २२॥ अथ द्वाविंशतितमी पदिशिकामाह- सीलगसहस्साणं, धारतो तह य वंभभेयाणं । अट्ठारसगमुयार, छत्तीसगुणो गुरू जयउ ॥२३॥ व्याल्या-मुगमैव । नवरं अष्टादशसहस्रशीलाद्नानामिय निप्पत्तिः । यथा-"करणे जोए सन्ना, इदिय प्रोमाइ समणधम्मे य । सीलांगसहस्साण, अट्ठारसगस्स निप्फत्ती ॥ १॥" ब्रह्माष्टादशधा दिव्यौदारिकादिभेदभिन्नम् । यदाह- "दिव्यौदारिककामानां, कृतानुमतिकारितैः । मनोवाकायतस्त्यागो, ब्रह्माष्टादशया मतम् ॥ १॥" इति गायार्यः ।। २३ ।। अथ प्रयोविंशतितमी पत्रिंशिकामाह- उस्सग्गदोसणेवी-सवजओ सतरभेयमरणविहिं । भवियजणे पयर्डतो, छत्तीसगुणो गुरू जयर ॥ २४ ॥ १-पुपारे-"मोर मासा, डिपमा पुवीकायाम, सानुमा ते मुनी दे ॥१॥ इत्यादिकरणगापा थन्टरावनः। माध-परी॥

·गु.गु. द. सविततिका "घो- - - व्याल्या-सुबोधैव । नवरं उत्सर्गदोषाणामेकोनविंशतेर्नको गुरुरिति । ते च घोटकादयो दोषाः। यदाह- गरसय २ खंभाई ३, माल ४ दी ५ सपरि ६ नियल ७ खलिण ८ वह ९ । लंपुत्तर १० वणसंजई ११, भमुह १२ गुलि १३-चापस १४ कपिढे १५ ॥ १॥ सिरकंप १६ मूय १७ वारुणि १८, पेहति १९ पइज्ज दोस उस्सग्गे । लमुत्तर- बहुयाई, तिय चउ नो समणिसड्डीणं ॥ २ ॥ एतद्गमनिका-अश्ववद्विपमपादः कायोत्सर्ग करोतीति सर्वत्र योग्यम् १ । वाताहतलतावत्कम्पमानः २ । स्तम्भे कुड्यादौ वाऽवष्टभ्य ३ । माले शिरोऽवष्टभ्य ४ । शकटोदिवदगुष्ठौ पाणी वा मेल- यित्ता ५ । विवसनशवरीषद्गुसाग्रे करौ कृत्वा ६ । निगडितवञ्चरणौ पृथुलौ। संकीर्णो वा विधाय ७। कविकवद्रजोरहण गृहीत्वा ८ । वधूवदवनतोचमाङ्गः ९ । जान्वधः प्रलम्बमाननिवसनः १०। दंशादिरक्षार्थ अज्ञानाद्वा हृदयं प्रच्छाघ संयती- वत्मात्य ११ । आलापकगणनार्यमङ्गुलीभ्रुवौ वा चालयन् १२ । वायसवचक्षुर्गोलको भ्रा(भ्र)मयन् १३ । कपित्यवत्परि- धानं पिण्डयित्वा १४ । यक्षाविष्ट इव शिरः कम्पयन् १५ । मूफवत् हहुकुर्वन् १६ । वारुणी सुरा, तद्बुडबुडायमानः १७ । अनुप्रेक्ष्य(स)माणो मानर इवौष्ठपुटौ चालयंश्च १८ । कायोत्सर्ग करोतीत्येकोनविंशतिर्दोपाः। तथा सप्तदशभेदं मरणमाती- चिपरणादिकम् । यदाह-" आवीइ १ ओहि २ अंतिय ३, वलायमरणं ४ वसट्टभरणं ५ च । अंतोसल्ल ६ तन्भव ७, बालं ८ तह पंडियं ९ मीसं १०॥१॥ छउमत्य ११ मरणकेवलि १२, विहाणसं १३ गिद्धपिट्ठमरणं १४ च । मरण भ- तपरिण्णा १५, इगिणि १६ पाओवगमणं १७ च ॥२॥" एतद्विवरणश्लोकाश्चात्र-" मरणं सप्तदशधा-ऽऽवीचिमरणमा- दिमम् । जीवानां प्रतिसमया-युःकर्मदलिकत्रुटिः ॥ १॥ यान्यायुःकर्मदलिका-न्यनुभूय मृनः सकृत् । मर्ताऽनुभूय तान्येवा- १२-पुस्तके " द्विवरण मात्र " इत्यपि ॥ वधिमृत्युरय स्मृतः ॥ २ ॥ नानुभूय च मर्ता च, तदन्तिकमितीरितम् ३ । संयमयोगसन्नस्य, वलाकामरण भवेत् ४ ॥३॥ इन्द्रियार्थवशार्तस्य, वशार्तमरणं भवेत् ५ । सशल्यमरणं पाय-चित्तहीनस्य देहिनः ६ ॥४॥ मुक्त्वा संख्यायुपस्तिर्यग्-न- रान् देवांश्च नारकान् । केपांचिदपि शेपाणां, स्यान्मृतिस्तद्भवाभिधा ७ ॥ ५ ॥ वालाख्य स्यादविरते ८, विरते विरता- भिषम् ९ । मरणं मिश्रमाख्यातं, विरताविरते पुनः १० ॥ ६ ॥ चतुर्ज्ञानवतां याव-च्छद्मस्थ मरणं स्मृतम् ११ । स्यात् केवलिमरणं तु, केवलज्ञानशालिनाम् १२ ॥ ७ ॥ गृदादिभक्षणागाईपृष्ठं मरणमुन्यते १३ । उद्वन्धनादिना मृत्यु-भवेद्वैहा- नसाभिधम् १४ ॥ ८॥ मृत्युभक्तपरिज्ञाख्यः, सर्वाहारविवर्जनात् । मुक्तनिःशेषसङ्गस्य, जन्तोः समतिकर्मणः १५ ॥९॥ इगित्या(ता)ख्यं तदेवान्य-अतिकर्मविवर्जितम् १६ । पादपोपगमाख्यं तु, निश्चलं छिन्नक्षवत् १७ ॥१०॥ मरणेष्वेषु सर्वेषु, त्रयमन्तिममुत्तमम् । ज्वलनायुपघातैस्तन्न कर्तव्यं विवेकिना १८ ॥ ११ ॥ इति गाथार्थः ॥ २४ ॥ अथ चतुर्विंशतितमी पत्रिंशिकामाह- वीसमसमाहिठाणे, दसेसंणा पंच गासैदोसे य । मिच्छत्तं च चयंतो, छत्तीसगुणो गुरू जयउ ॥ २५॥ घ्याख्या--विंशतिरसमाधिस्थानानि, दशैपणादोपान्, पञ्च ग्रासपणादोपान्, मिथ्यात्वं च त्यजन् , इत्येवं पद्- त्रिंशद्गुणो गुरुर्जयत्विति संक्षेपार्थः, विस्तरार्थस्त्वयम्-विंशतिरसमाधिस्थानानि द्रुतद्रुतचारादीनि। यदागमः- चारि १ पमन्जिय २, दुपपजिय ३ रिचसिज ४ आसणिए ५। रायणियपरिभासी ६, थेर ७ भूओघाई ८ य ॥१॥ :-पुस्तके-"-ये पानसाभिधम् " इत्यपि ॥ सजलण ९ कोहणे १० पि-टुमंसिए ११ भिक्खभिक्खमोहारी १२ । अहिंगरणकरोदारण १३, अकालसज्ज्ञायकारी १४ य ॥ २ ॥ ससरक्खपाणिपाए १५, सहकरे १६ कलह १७ झंझकारी १८ य । सूरप्पमाणभोई १९, वीसइमे एसणास- मिए २० ॥३॥" इत्येतत्पदसंस्कारश्वायम्-द्रुतद्रुतचारी १, अममार्जितस्थायी २, दुप्पमानितस्थायी ३, घशा- लादिसेवी ४, अतिरिक्तशयनादिसेवी ५, रत्नाधिकपारिभाषी ६, स्थविरोपघाती ७, भूतोपघाती ८, सजलनोपघाती ९, दीर्घकोपी १०, पराङ्मुखावर्णवादी ११, अभीक्ष्णमभीक्ष्णं चौरस्त्वमित्यादिवादी १२, उपशान्ताधिकरणोदीरकः १३, अ- कालस्वाध्यायकारी च १४, सरजस्कपाणिपादः १५, रात्रावृच्चैः शब्दकरः १६, कलहकरः १७. गणभेदकारी १८, सूरममा- णभोजी १९, एपणायामसमितः २० इति ॥तथा दशैषणादोपाः शसितादयः। यदाह-"संकीय मक्खिय २ निस्कत्त३ पि- हिय ४ साहरिय ५ दायगु ६ म्मीसे ७ । अपरिणय ८ लित्त ९ छटिय १०, एसणदोसा दस हवंति ॥ १॥" एतद्रमनिका यथा-शुद्धमप्यशुद्धमिति शङ्कितमकल्प्यम् १ । म्रक्षित सचित्तेन आगमगर्हितेन वा खरण्टि- तम् २। सचित्तपृथिव्यादिषु स्थापितं निक्षिप्तम् ३ । सचितेन फलादिना छन्न पिहितम् ४।अयोग्यसच्चिचादिपृत्सार्य यहीयते तत्संहृतम् ५ । दायकदोषा आभिर्गाधाभिरवसेयाः-" थेरऽपर्युपडवेविरजरियधच्चत्तमत्तउम्मत्ते । करचरणच्छिन्नपग- लिय-नियलंडुपाउयारूढे ॥१॥ खडइ पीसइ भुजइ, कत्तइ लोढेइ विक्खिणइ पिंजइ । दलइ विरोलइ जेमइ, जा गुन्विणि वालवच्छा य ॥२॥ तह छक्काए गिण्हइ, घट्टइ आरभइ खिवइ दुटु जई । साहरण चोग्यिग, देइ परक परदृ वा ॥३॥ उवइ बलिं उव्वत्तइ, पिढराइ तहा सपञ्चवाया जा । दितेसु एवमाइस, ओहेण मुणी न गिा इति६ ॥४॥ योग्यमयोग्य च १ स्थविराप्रभुपण्टकोपयुउरितान्या मत्तो मत्त । छिनकरचरणप्रगिलरष्ठनिगदितादितपाफ रूट ॥ २ अ-पुर. के-" उदउत्तद" इत्या ॥ दवदव- ·गु. गु. प. सविधतिका. संमील्य यद्दीयते तदुन्पिश्रम् ७ । अपरिणतं द्विधाभासुफीभूतं द्रव्यापरिणत, दायकादेरशुद्ध भावे भाषापरिणतम् ८ दध्या- दिलेपकृतसंस्ष्टाभ्यां पात्रकराभ्यां सावपद्रव्येण च त्रिभिः पदैरष्टभनयाँ विपमभतेपु लिप्तम् ९ । यत्र दीयमाने परिसारि- स्तच्छर्दितम् १० । एते एपणादोपा दश । ग्रासपणादोपाः पञ्च संयोजनाद्याः । यदाइ~"सनोअणा१ पपाणेर, इंगाले३ धूम४ कारणे५ तह य।" इति । संयोजन लोल्यात् क्षीरशर्कगदिमीलनम् १ प्रमाणातिरिक्तं पदभागोनमात्राधिकम् २ । हाल सरागप्रशसम्३ । सधूमक सद्वेपनिन्दितम् ।। अकारणं वेदनादिपदकारणरहितपमिति ॥ एकविध पिध्यात्वं चादेवादि- वपि देवत्वादिबुद्धिलक्षणम् । यदाह-"अदेवे देवबुद्धिर्या, गुरुधीरगुरौ च या । अधर्मे धर्मबुदिश, मिथ्यात्व तदिपर्य- यात् ॥ १॥ मिथ्यात्वं परमो रोगो, मिथ्यात्वं परमं तमः । मिथ्यात्व परमः शत्रु-मिध्यावं परमं विषम् ॥ २॥ जन्मन्येक- प दुःखाय, रोगो ध्वान्तं रिपुर्विपम् । अपि जन्मसहस्रेषु, मिथ्यात्वमचिकित्सितम् ॥ ३॥" इत्येतान् दोपान त्यगन् पति- शाद्गुणो गुरुर्जयतु । इति गाथार्थः ॥ २५॥ अय पञ्चविंशतितमी पत्रिंशिकामाह- इगवीससबैलचाया, सिक्खासीलेस्स पनरठाणाणं अंगीकरणेण सया, छत्तीसगुणो गुरू जयउ ॥ २६ ॥ व्याख्या गदितार्थव । नवरं शरलतास्थानान्येकविंशतिः दगलेपादीनि। यदागमः "परिसंतो दसरमास-स तिमि दगलेव माइठाणाई। आउटिया करतोर,वा३ लिया४ दिन्न५ मेहुने६॥१॥ निसिभत्त७ फम्मानिवर्षि-१९ फीयमाई अमिक्ससं- परिए १४ । फंदाई भुजतो १५, उदल्लहत्याइगहणं च १६ ॥ २॥ सचित्तसिलाकोले १७, अइरावणिठाण १८ णिदस- सरक्खे १९ । छम्मासंतो गणसं-कर्म च २० करकम्म २१ मिय सबला ॥ ३ ॥ " एतद्रमनिका यया- दशकमाकुट्या कुर्वतः साधोः प्रथमं शवलस्थानम् १ । मासान्तर्दकलेपत्रय कुर्वतो द्वितीयम् २ । वधं कुर्वतस्तृतीयम् ३। पर- मत्रानाकुय्येति घटाकोटिमाटीकते । आकुटिवघे हि मूलमागश्चित्तापत्तिः, शवलना न्यप्राप्तमूलस्येति । यदुन्यते- " अवराहमि पयणुए, जेण मूलं न बच्चए साहू । सवलंति तं चरित्नं, तम्हा सरलत्तणं विति ॥१॥" तया- ऽली अल्पतश्चतुर्थम् ४ । अदत्तं गृह्णतः पञ्चमम् ५ । मधुन सेवमानस्य पष्ठम् ६ । निशि भुञ्जानस्य सप्त- मम् ७ । आधार्मिकं शुञ्जानस्याप्टमम् ८ । नृपपिण्ड भुञ्जानम्य नवमम् ९ । क्रीतं गृह्णतो दशमम् १० । आदिशवात्संभ- दायाच प्रामिन्यं गृण्हत एकादशमम् ११ । अभ्याहृतं गृह्णनो द्वादशमम् १२ । अच्छिय गृहतस्रयोदशमम् १३ । अभीक्ष्ण- मसंवरस्याप्रत्याख्यानवतचतुर्दशम् १४ । कन्दादि भुञ्जानस्य पश्चदशम् १५ । उदकाहस्तान्गृह्णतः पोडशम् १६ । सश्चित- शिलाकोलस्थायिनः सप्तदर्श, तत्र शिला सचित्तपृथिवीकायमयी, फोलो घुणस्तयुक्तं काष्ठादिकमपि फोलमिति १७ । तथाऽनन्तरितावनिस्थाने निपीदतोऽष्टादशम् १८ । स्निग्धसरजस्कशरीरस्य भुजानस्यैकोनविंशतितमम् १९ । षण्मासान्त- गणाद्गणान्तरसंक्रमणं कुर्वनो विशतितमम् २० । करकर्मानङ्गक्रीडादिककामोपक्रमं कुर्वत एकविशनितमम् २१ । शवलतास्था- नमिति । एतेषां परित्यागेन परिहारेणेत्यर्थः । तथा शिक्षाशीलस्य पञ्चदशस्थानानामङ्गीकरणेन, तानि च नीच्यादीनि । यदार्पम्-"अह पनेरठाणेहि, सिक्खासीलत्ति वुच्चइ । नीयावित्ती १ अचवले २, अमाई ३ अकुतूहले ४ ॥ १ ॥ अषं चाहिस्तिवई ५, पधं च न कुबई ६ । मित्तिनमाणो भयई ७, सुअं लटुं न मन्नई ८ ॥२॥ न य पावपरिक्खेवी ९, १६-पुस्तके-" पनरस-" इत्यपि ।। न य मित्तेसु कुप्पइ १० ( अप्पियस्मावि मित्तस्स, रहे कल्लाणभासई ११॥३॥ कलहडमरवजए १२, युद्धे अभिजाइए १३। हरिम १४ पहिसंलोणे १५, सुविणीउत्ति वुच्चइ ॥ ४ ॥ वसे गुरुकुले निचं, जोगवं उवहाण । पियंकरे पियंवाई, से सिक्वं लद्भुमरिहइ ॥ ५ ॥” इति गाथार्थः ॥ २६ ॥ अथ षड्विंशतितमी पत्रिंशिकामाह- बावीसपरीसहहियासणेण चाएण चउँदसण्हं च।अभितरगंथाणं, छत्तीसगुणो गुरू जयउ ॥२७॥ व्याख्या-उत्तानार्थे । नवरं द्वाविंशतिपरीपहाः क्षुत्पिपासादयः । यदागमः-"खुहा? पिवासार सी३ उण्ड सा५ऽचला६ रइथिओ८ । चरिया९ निमीडिया१० सिज्जा११, अकोस१२ वह१३ जायणा१४ ॥१॥अलाभ१५ रोग१६ तण'फासा१७, मल१८ सकार१९ परीसहा । पन्ना२० अन्नाण२१ सम्मत्त२२, इअ बावीस परीसहा.||२|" तथा-"पनाऽना- णपरीसह, नाणावरणगि हुति दो चेव । इको अ अतराए, अलाभपरीसहो चेव ॥ १॥ अरई अचेल इत्थी, निसीहिया जा- यणा य अकोसा । सकारपुरकारे, चरित्तमोहमि सत्तेव ॥ ४ ॥ दसणमोहे देसण-परीसहो नियमसो हवइ इको । सेसा परी- सहा खलु, इकारस वेयणिज्जमि ॥ ३ ॥ पावोसं पायरस-पराइ चउदस य सुकुमरागमि । उमत्यवीयरागे, चउदस इकार- स जिर्णमि ।। ९ ।। वीस उकोसपए, वटंति जहण्णओ य इक च । सीओसिणचरियनिसी-हिया य जुगवं न वहति ॥५॥" अभ्यन्तरग्रन्थचतुर्दशकं रागद्वेषादिकम् । यदाह-"रोगो दोसो अ मिच्छत, फसाया हासछकगं । एगो वेचिमे गया, अंतरंगा चउस ॥१॥” इति गाथार्थः ॥२७॥ अथ सप्तविंशतितमी पदनिशिकामाह- - ·॥ २१ ॥ गु.गु. द. समितिका -- न हणइ पणवेईयाविसुद्धं, छद्दोसविमुक पंचवीसविहं । पडिलेहणं कुणंतो, छत्तीसगुणो गुरू जयउ ॥२८॥ व्याख्या-पञ्चविधवेदिकाविशुदं षड्दोपविषमुक्त पञ्चविंशतिविधां पतिलेखनां कुर्वन् , इति पत्रिंशद्गुणो गुरु- जयत्विति संक्षेपार्थः । विस्तरार्थस्त्वयम्-पञ्चविधवेदिकादोपाः प्रसारितपादादयः। यदाह-" पसरियपय १ जाणुवहिं २, अतोलन्गंति ३ गेगभुअबाहिं ५ । इअ वेइयपणगेणं, सुद पडिलेहणं कुन्जा ॥१॥" पड्दोपा आरभटादयः । यदाह-- आरमहा १ संमदा २, मोसलि ३ पप्फोडणा ४ य वक्खित्ता ५ । नचाविय ६त्ति पडिले-हणाए वज्जिज्ज छदोसे ॥१॥ वितहकरणेण तुरियं, अन्नन्नागिन्हणे व आरभडा । अंतो व हुन्ज कोणा, निसियण तत्थेव संमदा ॥ २ ॥ अह उड्डतिरिय- भूमा-लभित्तिसंघट्टणा भवे मुसली । पप्फोडण वत्थस्स य, गाहं रयगुडियस्सेव ॥ ३॥ वक्खित्ता सुत्ताइसु, विमग्गणेणं च जा कया होइ । वत्ये अप्पाणम्मि उ, चउहा नच्चाविआ होइ ॥ ४ ॥" प्रतिलेखनायाः पञ्चविंशतिभेदास्तु दृष्टिमतिलेख- नाद्याः। यदाह-" दिहिपडिलेह एगा, छ उड्वपक्खोड तिगतिगतिरिया । अक्खोडपमज्जणया, नव नव पणवीस पडिलेहा ॥१॥" इति गाथार्थः ॥ २८ ॥ अयाष्टाविंशतितमी पतिशिकामाह- सत्तावीसविहेहि, अणगारगुणेहिं भूसियसरीरो। नवकोडिसुद्धगाही, छत्तीसगुणो गुरू जयउ॥२९॥ व्याख्या-कण्ठ्या । नवरं अनगारगुणा व्रतपढेन्द्रियनिग्रहादिकाः। यदाह-" वयछमिढियाण, (वि)निग्गहो भावकरणसचं च । खमयाविरागोवि य, मणमाईणं निरोहो अ॥१॥ कायाण छर्कजोग-म्मि जुत्तया वेयणाहियास- गया। तह मारणंतिअहिया सणा य एएऽणगारगुणा ॥२॥" नवकोटिविशुद्धं त्वनाहतादिकम् । यदाह-" न हणावेइ, हणंतं नाणुजाणइ । न पयइ न पयावेद, पयंतं नाणुजाणइ ॥ १॥ न किणइ न किणावेइ, किणंत नाणुजाणइ । जो भिक्खू तस्स तं होइ, नवकोडिविसुद्धयं ।। २ ॥" इति गाथार्थः ॥ २९ ॥ अथैकोनत्रिंशत्तमी पद्विशिकामाह- अडवीसलद्धिपयडण-पउणो लोए तहा पयासंतो। अडविहपभावगत्तं, छत्तीसगुणो गुरू जयउ ॥ ३०॥ व्याख्या -सुबोधैव । नवरं अष्टाविंशतिलब्धय आमपौषध्यादयः । यदाह-"आमोसहि १ विप्पोसहि २, खेलो- सहि ३ जल्लमोसही चेव ४ । सव्वोसहि ५ संभिन्ने ६, ओहि ७ रिउ ८ विउलमइलद्धी ९॥१॥चारण १० आसीविस ११ के चली य १२ गणहारिणो १३ य पुव्वधरा १४ । अरिहंत १५ चक्कवट्टी १६, वलदेवा १७ वासुदेवा य १८ ॥२॥ खीरमहुसप्पिआसव १९, कुटुगबुद्धी २० पयाणुसारी य २१। तह वीअबुद्धि २२ तेअग २३, आहारग २४ सीयलेसा य २५ ॥२॥ वेउन्वियदेहलद्धी २६, अक्खीणमहाणसी २७ पुलागा य २८ । परिणामतववसेणं, एयाओ हुंति लद्धीओ॥४॥" एतद्विवरणगाथाथेमा:-" संफरिसणमामोसो, मुत्तपुरीसाण विपुसो वावि । अन्ने विहित्ति विट्ठ, भासति पइत्ति पासवा ॥१॥ एए अन्नेवि वहू, जेसि सब्वेवि सुरहिणोऽवयवा । रोगोवसमसमत्था, ते इंति तहोसहिं पत्ता ।। २ ॥ जो सुणइ स बओ मुण-इ सव्वविसए य सव्वसोएहिं । सुणइ वहुए व सद्दे, भिन्ने संभिन्नसोओ सो ॥३॥ रिउ सामन्नं तम्मत्तगा- हिणी रिउमई मणोनाणं । पायं विसेसविमुह, घडमित्तं चिंतियं मुणइ ॥ ४ ॥ विउलं वत्थुविसेसं, नाण तग्गाहिणी मई विउला । चिंतियमणुसरइ घडं, पसंगओ पन्जवसएहिं ॥५॥ अइसयचरणसमत्या, जंघाविजाहि चारणा मुणओ । जंघाइ जाइ पढमो, निस्स काउं रविकरेवि ॥ ६॥ एगुप्पाएण गो, रुअगवरम्मी तओ पडिनियत्तो । वीएणं नंदीसरमेइ इह तइयएण पुणो ॥७॥ ऊर्ध्वम्-पढमेण पंडगवणं, वीउप्पारण नंदणं एइ । तइउप्पारण तओ, इह जघाचारणो एइ ॥८॥ पढमेण माणुसोत्तर-नगंमि नंदीसरं तु वीएणं । एइ तओ तइएण, कयचेइयवंदणो इहयं ॥ ९॥ पढमेण नंदणवण, वीउप्पा- एण पंडगवणंमि । एइ इहं तइएणं, जो विज्जाचारणो होइ ॥ १० ॥ आसीविसा उ दुविहा, जाइकम्मेहि तत्थ पढमिल्ला ! सप्पाई वीया पुण, मुणिणो खलु निग्गहसमत्था ॥ ११ ॥ केवलिगणपुव्वधरा-ऽरिहंतवलवासुदेवचकित्ति । सत्त महाल- दीओ, पाएणं सुप्पसिद्धाओ ॥ १२ ॥ खीरमहुसप्पिसा ओ-बमाणवयणा तयासवा हुँति । कुट्टयधन्नसुनिचल-सुत्तत्या कुबुद्धी य ॥ १३ ॥ जो सुत्तपएण वहुं, मुअमणुधावइ पयाणुसारी सो। जो अत्थपएणऽत्थं, अणुसरइ स बीयबुद्धीओ ॥ १४ ॥ चत्तारि अ वाराओ, चउदसपुन्ची करेइ आहार । संसारमि वसंतो, एगभवे दुनि वाराओ ॥ १५ ॥ समओ ज- हण्णमतर, उक्कोसेणं तु जाव छम्मासा । आहारसरीराणं, उक्कोसेण नवसहस्सा ॥ १६ ॥ तित्थयररिद्धिदंसण, सृहुमपयत्यो- बगाहहेउं वा । संसयवुच्छेअत्यं, गमणं जिणपायमूलंमि ॥ १७ ॥ समणिं अवगअवेअ, परिहारपुलायमापमत्त च । चउ- दसब्दि आहा-रगं च न कयाइ सहरइ ॥ १८ ॥ उब्धियलद्धीए, अणु व सुहुमा खणेण जायंति । कंचणगिरि व्च गु- रुणो, लहुदेहा अकतूलं व ॥ १९ ॥ पडओ पडकोडीओ, पकुणति घडाओ घडसहस्सा उ । चिंतिअमित्त रूप, खणेण वि- रसंति किं बहुणा ? ॥ २० ॥ अंतमुहुत्तं नरए, मुहुत्त चत्तारि तिरियमणुएसु । देवेसु अद्धमासो, उकोस विउवणाकालो - १ "समण अवगयय" इति सिमाभृते ।

·गु. गु. पद समितिका १ ॥२२॥ ॥२१॥ अक्खीणमहाणसिया, भिक्खं जेणाणियं पुणो तेणं । परिगुत्त चिय विजइ, बहुरादिवि न उण अहिं ।। २२ ॥" अक्षीणमहालयाऽप्येनदन्तर्गव । “ संघाइयाण कज्ने, चुण्णिजा चश्वष्टिमति जीए। तीऍ लदीइ जुभो, लदिपुलामो मुणे- यचो ॥ २३ ॥ भवसिदियपूरिसाण, एयाओ हुति सयरलद्धीभो । गवसिद्धियमहिलाण, नित्तिय जायंनि त धुधं ॥२४॥ अरिहंतचमिकेसव-इलसंभिन्ने य चारणा पुन्वा । गणहरपुलायआहा-रगं च न हु भवियमहिलाणं ॥ २५ ॥ अभवियपुरि- साणं पुण, दसपुचिलाउ फेवलित्तं च । उज्जुमई विउलमई, तेरस एयाओ न हवंति ॥ २६ ।। अभषियमहिलाण पुण, ए- पाओ न हुँति भगियलाओ । महुलीरासवलद्धी, वि नेव सेसार अविरुदा ॥ २७ ॥" तथाविधमभावकता भारत- निफादिभिर्गुणः । यदाह-" पावरणी १ धम्मकही २, वाई ३ नेपिनिओ ४ तवस्मी य ५। विजा ६ मिदो ७ अ कई ८, अढेव पभावगा भणिया ।। १ ॥ कालुचिरसुत्तधरो, पावयणी तित्थवाहगो मूरी। पडिवोहियभन्यजणो, धम्मकही कहणलदिल्लो । २ ॥ वाई पगणकुसरो, रायदुवारेऽवि लछमाहप्पो । नेमित्तिओ निमित्तं, फजमि पउजए निउणं ॥ ३ ॥ जिणपयमुभामतो, विगिट्टखवणेडि झुंजइ तपस्सी । सिद्धबहुविज्जमंनो, विनावतो य उचियण्ण् ।। ४ ।। संघाइकजसार- ग-चुण्णनणजोगसिद्धओ सिद्धो । भूयत्थसत्थगथी, जिणसासणजाणओ नुकवी ॥ ५ ॥ अज(ज)रक्ख १ नंदिसेणी २, सिरिगुत्तविणेय ३ भद्दवाहु य ४ । खवग ५ जखवट ६ समिया ७, दिवायरो ८ वाईयाहरणा ॥ ६ ॥ अमीणां चरित्राणि कथानकेभ्योऽवसेयानि । इति गाथार्थः ॥ ३० ॥ अथ त्रिंशतभी पत्रिशिकामाह-- १॥ण" या ॥२ च-गुरु के-" वा इदाहाणा" इत्या । ३ उ-पुग्नक- समीषा चरित्रानिदर्शनसमतिकाफि तो यानि " या पाठ एगूणतीसभए, पावसुए दूरओ विवजंतो।सगविहसोहिगुणण्णू, छत्तीसगुणो गुरू जयउ॥३१॥ व्याख्या सुगमेव । नवरं एकोनत्रिंशत् पापश्रुतभेदा अष्टनिमित्तागाद्याः। यदार -" अनिमित्तंगाई, दिव्युप्पार्य- तलिक्खभोमं च । अंग सरलक्खण -जण च तिविड पुणिकिम् ॥१॥ मुत्त वित्ती तह व-त्तियं च पावसुअमउणतीसविहं। गंधवनदृवत्थू-माउं धणुवेयसजुत्तं ॥२॥ सप्त शोधिगुणास्तु लघुताहादजनकत्वादयः । यदागमः लहुया ऽऽल्हाईजणणं २, अप्पपरनियत्ति ३ अज्झवंसोही ४ । दुकरकरणं ५ विणी ६, निस्सल्लत्तं च सोहिगुणा ७ ॥१॥ विय- संतस्स उ दोसे, असफिलिट्ठस्स सुद्धचित्तम्स । सो परिहायइ बहुसो, पुब्बजियकम्मपन्भारो ॥२॥ जद नह सुदसहावो, दोसे विभडेइ सम्ममुवउत्तो । तह तह पल्हाइ मुणी, नवनवसंवेगसद्धाए ॥ ३॥ न कुणइ पुणोऽवराहे, पच्छिचभया निय- सिओ अप्पा । तं दटुं अकुणतो, पावाओ नियत्तिया अन्ने ॥ ४ ॥ सोही उज्जुयभूयस्स, धम्मो सुदस्स चिट्ठइ । निव्वानं परम भाइ, घयसित्तु व्च पावए ॥५॥ लज्जा अभिमाणाई, महारलेऽणेगभवसदन्भत्या । वियहांत जे अगणिलं, ते दुकर- कारगा भणिया ॥ ६॥ तित्ययराणापालण, गुरुजणविणओ पसेविओ होइ । आलोअणापयाणे, सम्मं नाणाइविणोऽपि ॥ ७ ॥ज जायइ निस्सल्लो, नियमा आलोइउं कुणइ सत्यो । नो अन्नहति तम्हा, निस्सल्लत्तं गुणो तीए ॥ ८॥" इति गायाः ॥ ३१ ॥ अर्यकत्रिंशसमी पत्रिंशिकामाह- महमोहबंधंठाणे, तीसं तह अंतर्रारिछकं च । लोए निवारयतो, छत्तीसगुणो गुरू जयउ ॥३२॥ व्याख्या-फुटाथैव । नवर त्रिंशन्महामोहबन्धस्थानानि अतिसंलिष्टपरिणामेनजन्तुघातकत्वादीनि । यदागमः--"ना- रिमज्झेऽवगाहित्ता, तसे पाणेवि हिंसइ १ । छाएइ मुहं हत्येणं, अंतोनायं गलेश्वं २॥१॥सीसावेढेण वेढित्ता, संकिलेसेण मारउ ३॥ सीसम्मि जे य आहेतु, दुहमारेण हिंसइ ४॥२॥ बहुजणस्स नेयारं, दीवं नाण च पाणिणंसाहारणे गिलाणमि, पहुकिचन- ब्बइ ६॥३॥ साहूण धम्मकमाओ,जो भंसेइ उवटियंजनेयाउयस्स मगम्स,अवगारंमि वट्टइ ८॥४॥निणाणणतनाणीणं, अवणं जे पभासइ ९॥ आयरिय उवज्झाए,खिसई मंदबुद्धिए १०॥५॥तेसिमेव य नाणीणं, सम्मनोपडितप्पइ११॥ पुणो पुणो आहिंगरण, उप्पाए तित्य भेयए १२॥ ६॥जाण आहम्मिए जोए, पउंजइ पुणो पुणो १३ । कामे वमित्ता पत्येइ, इइंमि भविए इय १४ ॥७॥अ- भिक्खणं अवहुस्सुत्तं, जे भासंति वहुस्सुए १५) तह य अतवस्सी य, जे तवस्सिचिऽहं वए १६||८|| जायतेएण बहुजणं, अन्तोधू- मेण हिंसई१७। अकिञ्चमप्पणा काउ, कयमेएण भासइ १८ ॥९॥ नियईवहिपणिहीए, पैलिउचे साइजोगजुत्ते य१९। वेइ सम्वं मुसं वयसि, अझीणं झज्झए सया २० ॥१०॥ अद्धाणमि पवेसित्ता, जो धण हरइ पाणिणं २१ । बीसभित्नी उवाएणं, दारे सरसेव लुप्पइ २२ ।। ११ ।। अभिक्खमकुमारेउ, कुमारेऽहं च भासए २३ । एवमबंभयारीउ, भयारित्तिऽहं ए २४ ॥१२॥ जेणेवेसरिय नीए, वित्ते तस्सेव लुन्भइ २५। तप्पभावुटिए वावि, अंतरायं करेइ से २६ ॥ १३ ॥ सेणावई पस- त्यारं, भत्तारं च विहिंसइ २७ । इहस्स वावि निगमस्स, नायगं सिद्विमेव वा २८ ॥ १४ ॥ अपस्समाणे पस्तामि, अहं दे- पत्ति वा वर २९ । अवण्णेणं च देवाणं, महामोहं पकुवइ ३० ॥१५॥" अन्तरङ्गारिपट्रं तु अयुक्ततामयुक्तं कामादिकम् । . १मपारिशेण से। २. मपप्पमालोचयति । ३ चमे वरतुन्यपमस्य योगर्न सातिमोग। ४ मविच्छेदेन हिना सदा ५ रिसम्य । ६ उ-पुस्त-"स्पति ·व्याख्या- . ॥२३॥ गु.गु. पदसापडातका. यदाह-"कामो१ कोहोर लोहो३, हरिसो४ माणो५ मओ६ य इअरुवं । दुरियारिछकमतर-पलदपसरं सया कुजा ॥१॥" इति गाथार्थः ॥३२॥ अथ द्वात्रिंशत्तमी पत्रिंशिकामाह- इगहियतीसविहाणं, सिद्धगुणाणं च पंच नाणाणं । अणुकित्तणेण सम्मं,छत्तीसगुणो गुरू जयउ॥३३॥ T-सुगमैव । नवरं एकत्रिंशत् सिदगुणाः संस्थानाधभावलक्षणाः । यदाह-"पडिसेहणसंगणे, गंध रस फासवेए य । पणपणपण?तिहा, इगनीसमकायसंगरुहा ॥१॥" अकायोऽशरीरः१, असगः सङ्गवर्जितः२, अरु- होऽजन्मा३, एभिः सहकत्रिंगद्भवन्ति । तथा चोक्तम्-"से न दीहे१, न व २, न तंसे३, न चउग्से४, न परिमंडले५, न किणे६, न नीले७, न लोहिए८, न हालिद्दे९, न सुकिल्ले१०, न सुरभिगंधे११, न दुरभिगंधे१२, न तित्ते१३, न कडुए१४, न कसाए१५, न अंविले१६, न महुरे१७, न ककडे १८, न मउप १९, न गुरुए२०, न लहुए२१, न सीए२२, न उण्डे २३, न निदे२४, न लुक्ग्वे२५, न संगे२६, न रुहे२७, न काए२८, न इत्थी२९, न पुरिसे३०, न नपुंसे३१ । अहवा कम्मे--" ननदरिसणमि चत्ता-रि आउए पंच आइये अंते । सेसे दो दो भेया, खीणभिलावेण इगतीसं ॥१॥" शानफ- शकं आभिनियोधिकादिकम् । यदाह-"आभिणिवोहियनाण, मुअनाणं चेत्र ओहिनाणं च । तह मणपजवनाणं. केवल- नाणं च पंचमय ॥ १॥ एनद्विवरणं यथा-अभिमुखो नियनो बोधोऽभिनिवोधः, अभिनिवोध एव आभिनिवोधिकम् , इकणि, तच नत् ब्रानं चेति समासः । उत्पभाविनष्टार्थग्राहकं मांपतकालनिपयं अवग्रहायष्टाविंशतिभेदभिमं आत्मप्रकाशक १ भमयविस्तार || - "सुको " यसि । ३ अकाया मम अहमवम् ॥ आभिनिवोधिकं ज्ञानं, पतिवानमित्यपरपर्यायम् । तथा श्रूयते इति श्रुतं शदात्मकं, श्रुनं च तन ज्ञानं चेति भुतज्ञानम् । उ- पन्नानुत्पनाविनष्टार्थग्राहक त्रिकालविषयं अट्नानगादिभेदभिनं इति स्वपरमकाशक श्रुतवानमिति । यत उक्तम्- "सुभ- नाण महिडीयं, केवलं तयणनरं । अप्पणो य परेसिं च, जम्हा त पवियोडियं ॥१॥" 'चः', समुच्चये, 'एक' अवधारणे। अवधीयतेऽननेत्यवधिः, स च ज्ञानं चेति अवधिज्ञानं, इदमप्युत्पन्नानुत्पन्नविनष्टार्थग्राहकं त्रिकालविषयं अनुगाम्यादिषद्- भेदभित्र अनधिज्ञानम् । नया परिः सर्वतो भाव अवनं अवः गमनं वेदनं वा, नतः पर्यवः, मनसि मनसो वा पर्यवः, स एवं जानं मनःपर्यवज्ञानम् । मनुष्यक्षेत्रवर्तिसंक्षिपश्चेन्द्रियद्रव्यमनोगतभावविज्ञानविषयं, तम ऋद्धिमाप्ताप्रमत्तसंयतसम्यग्दृष्टिपर्या- मसख्यानायुप्फकर्मभूमिकगर्भव्युत्क्रान्तिकमनुष्याणामेव संभवि, नैतदिपरीतानामिति, विपुलमतिभेदभिन्नमिति। केवलमस- हायं मत्यादिज्ञाननिरपेक्ष, केवलं च तज् मानं चेति केवलज्ञानं सफललोकालोकमकाशकं, तच्च पञ्चमं पत्रमसंख्यात्मकम् । इति गायाः ॥३३॥ अथ त्रयस्त्रिंशत्तमी पदिशिकामाह- तह बत्तीसविहाणं, जीवाणं रक्खणमि कपचित्तो। जियचउव्विहोवसंग्गो, छत्तीसगुणो गुरू जयउ॥३४॥ व्याख्या-उत्तानार्धे । द्वात्रिंशदिक्षा जीवाः, भूजलानलानिलानन्तवनस्पतिरूपाः पञ्च पञ्चापि सूक्ष्मवादरभेदमि- मलाइन, ते च समत्येकवनस्पतिका एकादश, तेऽपि द्वित्रिचतुरिन्द्रियाऽसशिसनियुताः पोटश, ते च षोडशापि पर्याप्तापर्याप्तभेदभिन्नत्वाद् द्वात्रिंशदिति । तथा बाह-"मुद्दमियर जलानलवाउवणणंत दस सपनेया। रितिचउसभिपरजुया पुस्तकेविन-" इत्यपि । २० प्रनशकतया प्रत्यास्मातन् । ३ पविगासगं । ४ रार ॥ सोलस पन्जेयर दुतीसं ॥ १ ॥ " चतुर्विधोपसर्गास्तु देवकृतमाननकृततिर्यकृतात्मसवेदनलक्षणाः । तत्र देवकृतोपमर्गाव- तुर्धा, हास्यादा रागाद्वा द्वेपाहा विमर्शादा । तत्र हास्याद् व्यन्तरीकृतोषसर्ग ईढरीक्षुल्लकम्येव । रागात् स्नेहगगात् सीतेन्द्रकृतः श्रीरामचन्द्रस्येव । प्रद्वेषात् मङ्गमकृतः श्रीवर्धमानस्येव । विमर्शाद अश्रद्धानपरामरकृतो नन्दिपेणस्येव ।। तथा मानवकृतो- पसर्गोऽपि चतुर्धा, हास्याद्वा रागाद्वा द्वेषादा विमर्शाता । तत्र हास्याद्वेश्यासुनाकृतः क्षुल्लकम्येव । रागात्कोणाकृतः श्रीस्थलम- द्रस्येव । प्रदेषात्सोमिलकृतो गजसुकुमालस्येव । विमर्शापतिकारितो गजाधिरूढमहामात्रोत्पादितत्रासक्रमत्यनकतिचिच्चीवराया दार्यिकाया इव ।। तिर्यककृतोपसर्गोऽपि चतुर्धा, भयाद्वा प्रद्वेपाहा आहारहेतोर्वा अपन्यालयसंरक्षणार्थ वा । तत्र भयान् म- ण्डलकुण्डलिप्रभृतिकृतो भवति इति सुमतीतमेव । प्रद्वेपाचण्डकोशिकसर्पकृतो भगवद्वीरस्येव । आहारहेतोाघीकृतः सुको- शलम्येव । अपन्यालयसरक्षणार्थ गोसिंहादिकृतो भवतीत्यपि सुप्रतीतमेव ।। तथाऽऽत्मसवेदनोपसर्गोऽपि चतुर्धा, सट्टनाद्वा, मपतनादा, स्तम्भनाद्वा, लेशनाद्वा । तत्र संघटनात्स्वयमेवाक्षिरजोमलनादिकृतः स्थादिति । प्रपतनादश्यत्पादस्य सहसालम- गाहमहारस्येव । स्तम्भनान्मूर्छितवातप्रयोगक्षणस्तब्धीभूतहस्तपादादेरिव । लेशनाद्गाढरोगकर्शितागभाग्यस्येव ॥ अन्ये तु देवकृतोपसर्गभेदेषु रागाद्वेति पदं परिहत्य चतुर्थ पद विमर्प (0) प्रद्वेपादिद्वित्रिसंयोगसंभव पठन्ति । तथा मानवकृतोपसर्ग- भेदेष्वपि रागावति पदं परिहत्य कुशीलमतिसेवनाख्य चतुर्थ पदं वदन्ति इति । तथा चोक्तम्-" उपसज्जणमुवसग्गो, तेण तओ वाऽवसज्जए जम्हा । सो दिव्यमणुयतेरिच्छ-संवेयणाभेओ ॥ १॥ हासप्पओसवीमंसुभयपयभेयओ भवे दिव्यो । एयं चिय माणुस्सो, कुसालपडीसेवण चउत्यो ॥२॥ तिरिओ भयप्पओसा-हारावच्चाइरक्खणत्यं वा । घट्टणथंभापवडण- १ च-पुस्तके-" चतुर्विध " इत्पपि ।।

·गु. गु. पद, सविद्वतिका लेसणो वाऽऽयसंवेगो ॥३॥" इति गाथार्यः ॥ ३४ ॥ अथ चतुस्विगत्तमी पत्रिंशिकामाह- बत्तीसदोसविरहिय-वंदणदाणस्स निञ्चमहिगारी। चउविहविगहविरत्तो,छत्तीसगुणो गुरू जयउ॥३५॥ व्याख्या-कण्ठ्या । नवरं द्वात्रिंशद् चन्दनकटोपा , अनादृतादयः । यदाह--" अणाहियं१ च यद२ च, पवि- दं३ परिपिडियं ४ । टोलगइ५ अंकुसं६ चेव, तहा कच्छभरिंगियं ७ ॥१॥ मन्छुबत्तंद मणमा, पउदृ९ तह य वेडयापदं १० । भयसा ११ चेव भयंत१२, मिनी१३ गारव१४ कारणा१५॥२॥ तेणियं१६ पडिणियं१७ चव, रुटुं१८ तजिय- मेव१९ य । सर्ट२० च हीलियं२१ चेच, तह विप्पलिउंचियं२० ॥३॥ दिट्टमदिट्ट२३ च तहा, सिंग२४ च करमोयण २६॥ आलिद्ध२६ मणालिद्धं २७, ऊणं२८ उत्तरचलिय२९ ॥ ४ ॥ भूयं३० च ढहर३१ चेव, चुडुलिय च अपच्छिमं३२ । ब- तीसदोर परिसुद्धं, किइफम्म पउजए ।। ५॥ आयरकरणं आढा, तब्विवरीय अणाढियं होइ । दव्ये भाचे थद्धो, चउमंगो दन्वओ भइओ॥६॥ पविद्धमणुवयारं, जं अप्पंतोणिजतिओ होइ । जत्य व तत्य व उज्यइ, कयकिञ्चोऽवरखरं चे ॥७॥ सांपेंटिए वि वंदइ, परिपिडियवयणकरणओ वावि । टोल व उप्फिडतो, ओसवहिसकणं कुणइ ॥८॥ उवगरणे इत्यंमि- प, पित्तु निवेसेइ अंकुसं चेव । ठियचिटरिंगणं जं, तं कच्छभरिंगिय नाम ॥ ९ ॥ उहित निवेसंतो, उन्चाइ मच्छर व्य जलमज्झे । वंटिउकामो वऽनं, सँसु न्च परिअत्तए तुरियं ॥१०॥ अप्पपरपच्चएणं, मणप्पओसो अणेगउहाणो । पंचेव वेइयाई, भयंति निजहणाईयं ।। ११ ।। भयइ व भइस्सइत्ति य, इय वंदइ न्हारेयं निवेसंतो । एमेन य मित्तीए, १ वदनामपयन् नियत्रित इव भवति । २ गकर इव कचवर इव । : शिरोपनिट । ४ मस्य इव । ५ निकायनादिक। ६५-पुस्त-" मयस्सलि" इरमवि। ७ आशाम् ॥ तैष । पत्मतिक्रमणसूत्रम्-" पडिकमामि चाहिं विकहाहिं, इत्थीकहाए भत्तकहाए देसकहाए रायकहाए ।" अन्यत्रापि पठ्यते-“सातन्वी सुभगा मनोहररुचिः कान्तेक्षणा भोगिनी, तस्या हारि नितम्वविम्बमथवा विप्रेक्षितं मुभ्रवः । विह तामुग्दगतिं मलीमसतनुं काकस्वरा दुभंगा-मित्य स्त्रीजनवर्णनिन्दनकथा दूरेऽस्तु धर्माधिनाम् ॥१॥ अहो ! क्षीरस्यामं मधुरमधुरं चाज्यखण्डान्वितं चेद् , रसः श्रेष्ठो दनो मुखमुखकर व्यञ्जनेभ्यः किमन्यत् । न पकान्नादन्यद्रमयति मनः स्वादु ताम्बूलमेक, परित्याज्या पारशनविषया सर्वदैवेति वार्ता ॥२॥ रम्यो मालवकः सुधान्यजनकः काञ्च्यास्तु फि वर्ण्यते?, दुर्गा गूर्जरभूमिरुद्भटभटा लाटाः किराटोपमाः । काश्मीरे वरमुग्यतां सुखनिधौ स्वर्गोपमाः कुन्तला, वा दुर्जनसङ्गवच्छु- भषिया देशी कथैवंविधा ॥३॥ राजाऽयं रिपुवारदारणसहः क्षेमकरचौरहा, युद्धं भीममभूत्तयोः प्रतिकृत साध्वस्य तेनाधु- ना । दुष्टोऽयं म्रियतां करोतु सुचिरं राज्यं ममाप्यायुषा, भूयो बन्धनिवन्धनं बुधजनै राज्ञां कथा हीयताम् ॥ ४ ॥" इति गाथार्थः ।। ३५॥ अथ पञ्चत्रिंशत्तमी पनिशिकामाह- तित्तीसविहासायण-वजणजुग्गो य वीरिआयारं। तिविहंअणिगूहतो, छत्तीसगुणगे गुरू जयउ॥३६॥ व्याख्या-सुगमैव । नवरं त्रयस्त्रिंशदाशातना गुरुपुरोगमनादिकाः । यदाह-"पुरओ पक्खाऽसन्ने गना३ चिट- ण निसीयणा९ऽऽयमणे१० । आलोअण११पडिमुणणे१२,पुन्चालवणे१३य आलोए१४ ॥१॥ तह उवदंस१५ निमंतण१६, खद्धा१७ ययणे१८ तहा अ पडिसुणणे१९ । खद्धत्ति अ२० तत्थगए२१, किं२२ तुम२३ तज्जाय२४ नोसुमणे२५ ॥२॥ १ व-पुरतक " क मीरे वरमुरयता" इत्यपि ॥ गारवसिवाविणीओहं ॥ १२ ॥ नाणाइतिगं मुचुं, कारण इहलोगसाहगं होड | पूयागारवहेउं, नाणग्गह- णेवि एमेव ॥१३॥ आपरतरेण इंदी, बंदामि नेण पच्छ पणइस्स । वंदणगपुल्लभावो, न करिस्सड मे पण- यभगं ॥ १४ ॥ होउं परस्स दिहि, वंदंतो तेणिय हवइ एयं । तेणो विव अप्पाणं, गृहइ उम्भावणा मा मे ॥१५॥ आहारस्स उ काले, नीहारस्सावि होइ पडिणीयं । रोसेण धमधमंतो, ज वदइ रुट्टगेय तु ॥ १६ ॥ नवि कुप्पसि न पसीयसि, कट्टसिवो चेव तज्जिय एयं । सीसंगुलिमाईहिं, तज्जेड गुरुं पणिवयतो ॥ १७ ॥ वीसंभट्ठाण- मिणं, सब्भावजढे सढ हवइ एयं । कवडंति कयवयंति य, सहयावि य हुंति एगट्टा ॥ १८ ॥ गणिवायगजिट्टजत्ति हीलियं किं तुमे पणिवएणं । दरवंदियंमि वि कहं, करेइ पलिउंचियं एयं ॥ १९ ॥ अतरिओ तमसे वा, न वंदट वंदई उ दीसंतो। एव दिट्ठमदिडं, सिंग पुण कुंभपामेहिं ॥ २० ॥ करमिव मन्नइ दितो, वंदणयं आरिहंतियकरोत्ति । लोइय- कराओ मुक्का, न मुच्चियो बंदणकरस्स ।। २१ ॥ आलिद्धमणालिद्ध, गुरुपयसीसे य होइ चउभंगो। वयगरखरेहि जणं, न- हण्णकाले विसेसेइ ॥२२॥ दाऊण वदण मत्थएण वंदामि चूलिया एसा । मूड व्व सदरहिओ, ज बदइ म्यगं त तु ॥२३॥ इष्टरसरेण जो पुण, सुत्तं घोसेइ ढडर तमिह ! चुलिं व गिण्हिऊण, रयहरणं होइ चुडैलीयं ।। २४ ॥ वत्तीसदोसपरिमुद्ध, किश्कम्मं जो पउर्जेइ गुरुणं । सो पावइ निन्वाण, अचिरेण वियाणवास वा ॥ २५ ॥ किइकम्पपि कुणतो, न होइ किह- कम्पनिज्जराभागी। पर्णवीसामन्नयरं, साहू ठाणं विराहतो ॥ २६ ॥" विकया चतुर्विधा स्त्रीभक्तदेशराजकथारूपा सुमती- १ क्ययिया । २ अपाजना । ३२-पुस्तके-" विसेसे. उस्यपि ॥ ४ द-पुरतने-" जुलिय त " इत्यपि। ५ म पुस्तक-" पटनए" इस्पादि। ६५-पुस्त-" तासायर" इस्पपि ॥ ।

·॥ २५॥ गु.गु. प. सविततिका चिट्ठत्ति । १५-पुस्तके-"स्वय कथनेम" इण्यपि। नोसरसि२६ कहं छित्ता२७, परिसं भित्ता२८ अणुट्टियाइ कहे२९ । संथारपायघट्टण३०, चिट्ठ३१ १३२ समासणे३३ यावि ।। ३ ।।" आसां न्याख्या-गुरोः पुरतः पार्थयोरासने च पृष्ठतः प्रत्येकं गमनं स्थानं निषादनं च कुर्वतः ९ । गुरोः पूर्व बहिर्गतेनाचमनम् १० । पूर्व गमनागमनालोचनम् ११ । रात्रौ कः स्वपिति को जागर्ति, इति पृच्छति गुरौ जाग्रतोऽप्यप्र- तिश्रवणम् १२ । साध्वादेरागतस्य प्रथममालापनम् १३ । भिक्षा शैक्षकस्य कस्यचिदालोच्य पश्चाद्गुरोरालोचनम् १४ । एक- स्पदर्शनम् १५ । निमन्त्रणं च१६ । गुरुमनापृच्छय यथारुचि साधुभ्यः 'खद्धति' प्रचुरं ददतः १७ । गुरोर्यत्किंचिहत्या स्वयं स्निग्धमधुराधुपभोगोऽदनम् १८ । अप्रतिश्रवणं रात्रिवच्छेपकालेऽपि १९ । 'खद्धत्ति' गुरुं पति निष्ठुरं भणनम् २० । 'तत्थगयत्ति' तत्रस्थस्यैव प्रतिनचनं ददतः २१ । गुरुं प्रति किमिति भणनम् २२ । त्वंकारश्च २३ । गुरुणा इदं शुरु इत्यु- को यूयमेव किं न कुरुध्वं, इति तथावचनम् २४ । गुरौ कयां कथयति उपहतमनस्त्वम् २५ । न स्मरसि त्वं नायमर्यः संभ- पति २६ । स्वयं कथाकथनेन कयाछेदनम् २७ । अधुना भिक्षावेला, इत्यादिमिषैः पर्षद्भेदनम् २७ । अनुत्थितायां पर्षदि सविशेषकथनम् २९ । मुरुशय्यादेः पादेन घट्टनम् ३० । गुरुशयनादौ निषीदनादि ३१ । एवमुपासने, समासनेऽपीति ३२ ॥ तथा त्रिविधं वीर्याचारं मनोवचनकायवीर्याचारलक्षणं सुमतीतमेव । इति गायाः ॥३६ ॥ अप पत्रिंशत्तमी पदिशिकामाह- गणिसंपयट्टचंउविह, बत्तीसं तेसु निश्चमाउत्तो।चउविहविणयपवित्तो, छत्तीसगुणो गुरू जयउ ॥३७॥ व्याख्या-णिसंपदस्तावदष्टाष्टसंख्याकाः ताः प्रत्येकं चतुर्विधाः इति द्वात्रिंशत् , तेषु द्वात्रिंशद्गणिसंपनेदेषु नित्य- मायुक्तः, तथा चतुर्विधविनयप्रटत्तः, इति पत्रिंशद्गुणो गुरुर्जयत्विति संक्षपार्थः । विस्तरार्थस्त्वयम्-आचारसंपत् १, भु- तसंपद २, शरीरसंपत् ३, वचनसंपत् ४, वाचनासंपत् ५, मतिसंपत् ६, प्रयोगमतिसंपत् ७, संग्रहपरिज्ञासंपत् ८,' इत्येता अष्टौ गणिसंपदः । तत्र चाचारसंपञ्चतुर्धा-चरणसप्ततियुक्तता १, निर्मदता २, अनियतविहारिता ३, अचञ्चलेन्द्रियत्वं ४ चेति । तथा श्रुतसपञ्चतुर्धा-युगप्रधानागमज्ञता १, परिचितसूत्रार्थता २, उत्सर्गादिवेदित्वम् ३, उदात्तादिपटुवर्णोधारि- त्वम् ४ । तथा शरीरसंपचतुर्थी-समचतुरस्रसंस्थानता १, संपूर्णाङ्गोपाङ्गता २, अविकलेन्द्रियत्वम् ३, तपापरीपहादेः स- हिष्णुता ४ चेति । तथा वचनसंपञ्चतुर्धा-अनाहतप्रतिभात्वम् १, मधुरवाक्यता २, निर्विकारवचनता ३, स्फुटवचनता ४ चेति । तया वाचनासंपञ्चतुर्धा-योग्यायोग्यपात्रशता १, पूर्वस्मिन् सूत्रार्थजाते परिणतेऽपरसूत्रार्यदानम् २, सूत्रं प्रति निर्या- पणमुत्साहनम् ३, अर्थ प्रति निर्वाहित्व ४ चेति । तथा मतिसंपञ्चतुर्धा-अवगृहोऽव्यक्तग्रहणम् १, इहा विमर्शः २, अपायो निधयः ३, धारणा अविस्मारणं ४ चेति । प्रयोगमतिर्वादबुदिः, साऽपि चतुर्धा-स्वशक्तिपरिज्ञानम् १, पुरुपपरिज्ञानम् २, स्वपरानुकूल क्षेत्रपरिज्ञानमु३, स्वपरानुकूलराजादिवस्तुविज्ञानं४ चेति। संग्रहपरिज्ञासंपञ्चतुर्धा--गणविहारयोग्यक्षेत्रादिपरीक्षण- म्१, भद्रकादीनामुपदेशतो गणचिन्तादौ स्थिरीकरणम्२, स्वाध्यायागानां पुस्तकादीनां संगच्छनम्३, तपोऽनुष्ठानादी शैक्ष- कादीना यद्यथायोग्यकृत्यक्षता४ चेति । एव गणिसंपद्भेदा द्वात्रिंशदिति । तथाऽऽचारश्रुतविक्षेपदोषप्रतिघातभेदभिन्नत्वाद् विन- योऽपि चतुर्धा । तत्राचारविनयः स्वस्य परस्य वा संयमतपोगणपतिमाविहारादिसामाचारीसाधनलक्षणः१, श्रुतविनयः सु- १ ब-पुस्तक-" वर्णोच्चारणम्" इत्यपि १२ प-पुस्तके-" पूर्वसूत्रार्यजाते " इत्यपि । ३ २-पुरतक-" निर्वाहकरब " इत्यपि । ४ नात्र चितार्थता ।५ ५-पुस्तके- “ परपुरुषारिमानन् " इत्यपि ॥ ६-पुस्तके-" राज्यादि " इत्यपि । ७-पुस्तके-" गणसहिताहार" इत्यपि । ८" समो गच्छादनटि"। -पुस्तके- वार्थोभयभावरहस्यानां दानग्रहणपरणोपर्टहणादिभिः२, विक्षेपविनयो मिथ्यात्वतो गार्हस्थ्यस प्रमादाद्वा विक्षिप्य तदुत्तरमा- वेषु स्थापनमितिर, तदोपप्रतिघातविनयो विषयकपायादिदोपप्रतिघातनेनेति ४ । एतदर्थसूचिकाः पूर्वपिपणीतगायाधा- आयार? सुयर सरीरे३, वयणेष्ट वायण५ मई६ पओगमई७ । एएसु सपया खलु, अट्ठमिया सगहपरिणा८ ॥१॥ चरण- जुओ१ मयरहिओर, अनिययवित्ती३ अचंचलो४ चेव । जुग१ परिचयर उस्सग्गो३, उदत्तघोसाइ विनाया४ ॥२॥ चउ- ग्स१ अंकुटाई२, पहिरत्तणवजिओ३ तवे सत्तो४ । वाइ१ महुरत्तर निम्मिय३, फुटवयणो४ संपया वयणे ॥३॥ जोगे? परिणयवयणोर, निजवया३ वायणाइ निव्वहणे४ । उग्गह? ईहर अवाया३, धारण४ मईसंपया चउरो ॥४॥ससी पुरिसं२ खित्तं३. वत्युंध नाउं पउंजए वायं । गणजोग१ संसत्तर, सम्झाए ३ सिक्खगं४ जाण ॥ ५॥ आयारे सुअविणए, विक्वेवे चेव होह चोदने । दोसस्स परिग्याए, विणए चउहेस पहिवती ॥६॥" इति गाथार्थः ॥ ३७॥ अथ सूरिवरगुणानामनन्तत्वं स्वस्य चात्यन्तं सामर्थ्याभावं दर्शयितुमाह- जइवि हु सूरिवराणं, सम्मं गुणकित्तणं करेउं जे।सक्कोवि नेव सकइ, कोऽहं पुण गाढमूढमई ॥३८॥ व्याख्या-कण्ठ्या ॥३८॥किंच- तहवि हु जहासुआओ, गुरुगुणसंगहमयाउ भत्तीए।इय छत्तीसं छत्तीसियाउ भणियाउइह कुलए॥३९॥ व्याख्या-सुबोधैव ॥ ९॥ अथैतद्गुरगुणपत्रिंशिकासंग्रहगायाकुल कार्यानुसारिणां प्राणिनामाशीर्वचनमाई- 'तम चाचार | ·॥२६॥ गु. गु. द. सनितिन सिरिवयरसेणसुहगुरु-सीसेणं विरइयं कुलगमेयं पढिऊणमसढभावा, भव्वा पावंतु कलाणं ॥४०॥ ग्याल्या-गमैव ॥४०॥ | समासा चेयं सद्गुरुगुणपत्रिंशत्पतिशिफाकुराकदीपिका ।। भीमदृष्टद्वच्छपयोजहंसः, समस्तवादीन्द्रशिरोऽवतंसः। प्रमापराभूतसुरेन्द्रसरिजर्जीयाजगत्या गुरुदेवरिः ॥ १॥ तद्गच्छे स्वच्छमनाः, समजनि जयशेखरो गुरु श्रीमान् । तत्पदृगगनभानुः, त्रिः श्रीमसेनाहः ॥२॥ तत्पट्टनायकाः श्री-हेमतिलकसूरयस्तदादेशाद । श्रीरत्नशेखराख्या, शिष्यो लिखति सम विभूतिमिमाम् ॥ ३ ॥ ॥ ग्रंथाप्रम् १३०० ॥ ॥ समाप्तमिदं दीपिकासमेतं शुरुगुणपट्- त्रिंशत्पत्रिंशिकाकुलकम् ॥ स

·No text on this page.