·बौद्ध-संस्कृत-ग्रन्थावली-११
शान्तिदेवविरचितः
शिक्षा-समुच्चयः।
वैद्योपाहश्रीपरशुरामशर्मणा
परिशिष्टादिभिः संस्कृतः।
मिथिलाविद्यापीठप्रधानेन प्रकाशितः।
शकान्दः १८८१
संवन् २०१६
ऐशीयान्दः १९६०

·Cogers of Tour Bilame. A safe pai, canlita from geta uud! licct it is from The I) werfer, l'utila Instfr, Dailhanga, en megment et l's 100 fir Ordirery diet and 11, 12.50 for latcry ri' non est in cash, l'ostal Onde er N 0. KIDS FAY-7 393 721,crost of Nic paralsan ord noodiki on d thus Volume has leon it out of a skrenon kindly placed ct the disposal of the Irskudd jo mily by the Gorirnment of India (117sfry of Scientific Rescarchard Cultural Afjars) and the Stalco Bihar RA ARS Printed by B G DRAFALE, at KARATAN PRINTING Fress, Karnatak House Chira Bazır, Bombay 2, and Published by Dr P L Vaiora for the Director, MITILA INSTITUT2, Darbhanga, Bihar ·अनुक्रमणिका VII XV ३ ... २५ ३७ ... ६७ ८० Introduction in English and Hindi Abbreviations शिक्षासमुञ्चयकारिकाः १दानपारमता २ सद्धर्मपरिग्रहः ३ धर्मभाणकादिरक्षा ४ अनर्थवर्जनम् ५ शीलपारमितायामनर्थवर्जनम् ६ आत्मभावरक्षा ७ भोगपुण्यरक्षा ८ पापशोधनम् ९क्षान्तिपारमिता १० वीर्यपारमिता ११ अरण्यसंवर्णनम् १२ चित्तपरिकर्म २३ स्मृत्युपस्थानम् १४ आत्मभावपरिशुद्धिः १५ भोगपुण्यशुद्धि १६ भद्रचर्याविधिः १७ वन्दनानुशंसा १८ रत्नत्रयानुस्मृतिः १९ पुण्यवृद्धि प्रथमं परिशिष्टम्-सूत्रोद्धरणसूची ... ८९ ११२ १०५ १०७ ११२ १२४. १३० १४३ ... ... १९७ ·INTRODUCTION THIS edition of Siksāsamuccaya (SS) of Šántideva is based on Cecil Bendall's edition published in BIBLIOTHECA_BUDDHICA, Vol I (1897–1902), (referred to in margin by B) with such corrections and additions of references as subsequent discoveries and publications of Buddhist works suggested to me Bendall s edition was based on a single Ms in Nepalese script (Cambridge University Library, Wright Collection, Add No 1478) There is also another Ms of this work in India Office Library, but Bendall found it to be merely a coy of the above The Ms used by Bendall is a paper Ms. in Nepalese script prepared at Lalitapatan near Kathmandu in Nepal Paleographical evidence indicates that it was written in Nepalese script of 14th or 15th century A D This was prepared by two scribes in a wnting which on the authority of Bendall, is similar to that of Nepalese Gupta inscriptions of about 635 AD, though the actual Ms might have been written several centuries later Śiksāsamuccaya means a compendium or collection of the doctrine, 1 e. teaching of Buddha The work consists of three parts, viz , the Kankās or memorial verses, 27 in number, which constitutes, as it were, the text, a commentary explaining the text of the Karikas, and sources or authorities from the Buddhist sūtras It will be seen that the Karikās number only 27, and the commentary on them is not very voluminous, but the volume of citations from Buddhist sūtras covers a portion nearly 95% or even more of the whole text The number of works from which these extracts are taken is slightly over 100 This portion of citations may very well be called a ventable Sūtrasamuccaya, and as early as 1923, I was tempted to call the commentary on the Karikäs as Sūtrasamuccaya in my Studies on Aryadeva and his Catuhsataka, chapters VIII-XVI, I felt I was supported by Tāranatha who said that Sântideva wrote three books, viz, Śıksāsamuccaya, Bodhıcaryāvatāra and Satrasamuccaya. Wintexnitz in his History of Indian Literature, Vol II (Eng translation), page 366, foot note, honoured me by calling this suggestion of mine as "indeed very tempting", but I may say that it was based upon Santideva's own statement contained in his Bodhicaryāvatūra, V, 105-106, and its commentary by Prajnakaramata शिक्षासमुच्चयोऽवश्यं द्रष्टव्यश्च पुन पुन । विस्तरेण सदाचारो यस्मात्तर प्रदर्शित ॥ सक्षेपेणाथ वा तावत् पश्येत्सूनसमुच्चयम् । आर्यनागार्जुनाबद्ध द्वितीय च प्रयत्नत ॥ I have already said above that Tarānātha attributes to Santideva a Sutrasamuccaya which I presume to be the third part of Śsksāsanuccaya, which is greater in volume than Nagarjuna's work of the same name I may brng to the notice of readers the words and and facity in the Kānkā 106 ated above. I know Nigārjuna wrote a Sitrasamaccasa found in Tanjur, Mdo Vol. A folios 165-224 of Narthang edition, containing extracts from about 60 sūtras, and much smaller in volume than Siksizsamuccaja which, latter, as I said above, contains extracts from over 110 works (See IHQ Vol.XVILPP 121-26) Santidera himself points out that his Siksāsamuccaza is more exhaustive than Nägārjuna's work, Sutrasamiccaya, which in the Kånka is called second (pasita), ·vui Siksisamuccaya suggesting that his Siksāsainuccaya might as well go under the name of Sūtrasamiccaza The sixty works from which Nagarjuna drew material for his Satrasamuccaya, ase, barnng a few doubtful titles all drawn upon by Santidera, adding extracts from 50 more works Alajority of these cutras are not dow extant though the existence of most of them is testified by Tibetan and Chinese translations The discovery of Siksusamccaza is thus a matter of high gratifica bion as otherwise we ipould not have got the idea of the vast extent of original sutras Siksāsamuccaga is found translated in Tibetan (Tanjur, Mdo XXXI ) It was prepared by two Indian Pandits Jinamitra and Darašila and one Tibetan Pandit Ye-ses-sde or Jnānasena during 816 and 838 AD As to Chinese translation we find it in Nanjio No 1298 but the title as it is found there is altogether different viz Mahayana-Samgıtı Bodhisattva-Vidya- Sastra The author of this work as given in Chinese translation is called Dharmayaśas or Dharmakirt and it was done betsveen 1004 and 1058 A D Bendall says that the Chinese translation agrees more closely with the present text of Siksasamuccaya than the Tibetan translation Perhaps the original before the Tibetan translators was slightly shorter Of course Tibetan translators have given full translation of certain extracts than the Chinese one. Although the unique Ms on which Bendalls edition of Siksāsamuccaya was based nowhere mentions Santdeva as the author of this work, Tibetan translators attnbute both the Karikas and Siksasamuccaya to Santdeva. Dipat kara Sriznana known as Atisa frequently refers to Santideva and quotes profusely from Saksisamuccaya as his work (शिक्षासमुच्चये श्यन्तिदेव or शान्तिदेवविरचिते शिक्षासमुचये) Taranatha in his History of Buddhism states that Santideva was born as a prince of Saurastra in the reign of Sila son of Sri Harsa. Tåranátha also mentions that Santideva is the author of Siksasamuccaya Sutrasamuccaya and Bodłucaryavatara stating further that the Bodh.caryāvatara was written after the first two, which statement is fully borne out by the Känkas V 105-106 quoted above from Bodhecaryāt atāra, where Sảntideva recommends a careful study of both Siksasamuccaya and Sutrasamuccaya. There are several stanzas at the beginsung and end of both $S and BCA common in these works which suggests common authorship Prajñakararaatı the commentator of Bodhscaryūt dāra agrees with Taranatha The date of Tibetan translation of Śık üsamı cana viz 816-838 A D suggests that the work was already in existence at about 800 A D Santidera represents an advanced stage of Mahayana Buddhism with only a slight tinge of Tantrism His exclusive use of the name Candrapradipa for Samadhiraja indicates that he is later than Candrakarti. It is therefore very likely that Taranātha is nght in assigting to him a date between the age of Dharmapala and Sri Hars se the middle of 7th century Although Sikşusamuccaja is more or less an anthology Śíntideva is very accurate in giving correct references to his onginal sources There are frequent references to him by Prajñākaramati in his commentary on Bothecaryil afor. The passages oted by lum from sütras in hus commentary on BCA occur in the Seksisamuraja from wh ch he must have borrowed them ·vilt Siksisamuccaya suggesting that his Saksasamuccaya might as well go under the name of Sutrasanuccaya The sixty works from which Nagarjuna drew material for hus Sutrasamuccaya ase barning a few doubtful ptles all drawn upon by Santideva, adding extracts from 50 more works. Majority of these sutras are pot now extant though the existence of most of them is testified by Tibetan and Chinese translations The discovery of Saksāsamccaza is thus a matter of high gratifica tron as otherwise we would not have got the idea of the vast extent of ongipal sutras Srksīsamuccasa is found translated in Tibetan (Tanjur Mdo XXXI ) It was prepared by two Indian Pandits Jinamitra and Danasıla and one Tibetan Pandit Ye-ses-sde or Jnanasena during 816 and 838 AD As to Chinese translation we find it in Nanjio No 1298 but the title as it is found there is altogether different viz Mahayana-Samgiti Bodhisattva Vidya- Sastra The author of this work as given in Chinese translation is called Dharmayasas or arti and it w le between 1004 and 1058 A D Bendall says that the Chinese translation agrees more closely with the present text of Siksasamuccaya than the Tibetan translation Perhaps the original before the Tibetan translators was slightly shorter Of course Tibetan translators have gven full translation of certain extracts than the Chartese one. Although the unique Mis on which Bendalls edition of Saksāsamucaza was based nowhere mentions Santideya as the author of this work, Tibetan translators attribute both the Kankās and Siksasamuccaya to Santdeva. Dipam kara Sruñana known as Atiša, frequently refers to Santideva and quotes profusely from Saksasamucaya as his work (शिक्षासमुचये श्यन्तिदेव or शान्तिदेवविरचिते शिक्षासमुञ्चये) Taranatha in his History of Buddhism states that Santideva was born as a prince of Saurastra in the reign of Sila son of Sri Harsa. Tarănătha also mentions that Santideva is the author of Siksasamuccaya Sutrasamuccaya and Bodhicaryävatara stating further that the Bodhicaryāvatara was written after the first two, which statement is fully borne out by the Kankās V 105 106 quoted above from Bodhrcaryuvalara, where Santideva recommends a careful study of both Siksasamuccaya and Sutrasamuccaya There are "everal stanzas at the beginning and end of both ŚS and ECA common in these works which suggests common authorship Prajnakaramati tho commentator of Bodhicaryāt atūra agrees with Taranatha. The date of Tibetan translaton of Sikāsamuccaya viz 816--838 A D suggests that the work was already a existence at about 800 AD Santideva represents an advanced stage of Mahayana Buddhism with only a slight tunge of Tantrism His exclusive use of the name Candrapradipa for Samadhiraj i indicates that he is later than Candrakırtı It is therefore very likely that Tārānitha s night in assigning to him a date between the age of Dharmapala and Sri Harsa te the middle of 7th century Although Śikṣāsamuccaja 15 more or less an anthology Śántideya is very accurate in giving correct references to his original sources There are frequent references to him by Prajnakaramati in his commentary on Bodhscaryūrafara The passages ated by him from sutras in his commentary on BCA occur in the Siksusamuccaya from which he must have borrowed them.

·INTRODUCTION IX The popularity of Siksāsamuccuya has also given rise to many imitations such as ( 1 ) Śıksāsamuccayabhısamaya of Suvarna-dviparaja Śrımaddharmapala (11) Siksa Kusuma Mañant of Varocanaraksita, and Bodhimārgadipapanzika of Dipamkara Atisa Šántideva is also mentioned among the great teachers like Nagārjuna, Aryadeva Candrakırtı, Bhavya and Bodhibhadra in MVy. Bendall has also translated this work into English with the collaboration of WHD. Rouse, London, 1922 in Indian Texts series THE CONTENTS The Sihsāsamuccaya is divided into 19 chapters called Paricchedas It starts with the idea that every human being should take advantage of his present birth to secure the seed (Bodhibija) in this very existence, and to pursue a course of conduct which ultimately will lead him to the status of a Bodhisattva It does not so much emphasize the philosophical aspect of Buddhism, though the philosophical back-ground is never lost sight of It is rather a handbook or a guide to the conduct of a Buddhist leading to his objective of the state of Bodhisattva All the topics, suggested and discussed, have this end in view, and it is thus a practical guide to Buddhist theology by accepting the threefold refuge in Buddha, Dharma and Samgha, followed by the six pāramitās, such as Dāna, Sila, Ksanti, Virya, Dhyana and Prajña and accessories to these, eg. reverence for Dharmabhānaka or religious teacher, avoidance of hindrances to paramitas, guarding one's self from sins and acquiring ment, punfication from sins, advantages of residence in forest or a solitary place as a preparation for meditation, preparation of mind for perfect meditation, all of which topics are based on the reverence to the Buddha and constant recollection of the three gems of the Doctrine, viz, Buddha, Dharma and Samgha Darbhanga 1st January 1958, P. L. VAIDYA ·प्रस्तावना , शातिदेव प्रणीत शिक्षासमुच्चय (s) का यह संस्करण सेसिल बेंडाल के बिब्लिओथिका बुद्धिका ग्रंथ-१(१८९७-१९०२) में प्रकाशित संस्करण पर आधारित है। कुछ संशोधन और परिवर्धन, जो अद्ययावत् गोषणाओ तथा प्रकाशनों से सूचित हुए, इसमें मैंने किये है । वेंटाल का संस्करण केवल एक हस्तलिपि पर आधारित था, जो नेपाली लिपि में लिखित थी (Cambridge University Library, Wright Collection, Add. No. 1478) । इडिया ऑफिस लायनरी में इस रचना की और एक हस्तलिपि है, पर बेडाल ने उसे उपरिनिर्दिष्ट प्रति की केवल प्रतिलिपि ही पाया । बेंडाल की प्रति नेपाली लिपि में कागज पर लिखी हुई, नेपाल मे ही खाटमांडू के पास ललितपाटन में तैयार की हुई है। प्राचीन लिपिविषयक साक्ष्य बताता है कि वह ईसा की १४ वीं या १५ वीं सदी में लिखी हुई है । यह प्रति दो लेखको द्वारा लिखी गयी है, और उसकी लेखनपद्धति, बेंडाल के प्रामाण्य पर, नेपाल के सन् ६३५ के लगभग लिखित गुप्त शिलालेखों के समान है, यद्यपि प्रत्यक्ष लेखन कई शताब्दियो के बाद सपन्न हुआ । शिक्षासमुच्चय बुद्ध की शिक्षा-सिद्धान्तोंका संग्रह है । रचना के तीन विभाग हैं - (१) कारिकाएँ-स्मारक श्लोक-संख्या २७, जिन्हें मूल प्रथ कहना ठीक होगा; (२) कारिकाओं की व्याख्या करनेवाली टीका; और (३) बौद्ध सूत्रो से उद्धृत प्रमाण । कारिकाओं की संख्या केवल २७ है, और अर्थविपरक टीका भी बहुत विस्तृत नहीं है । तो भी बौद्ध सूत्रो से लिये गये उद्धरणो की माना ग्रथ के ९५ प्रतिशत से भी अधिक हिस्से को व्याप्त करती है । जिन सूत्रग्रथों से उद्धरण लिये गये है उनकी संख्या सौ से भी अधिक है । उद्धरणो के इस सचयन को दरअसल सूत्र-समुच्चय कहना ठीक होगा। और सन् १९२३ में “ आर्यदेव और उसके चतु शतक " के अपने अध्ययन मे कारिकाओ की टीका को सूत्र-समुच्चय कहने के मोह को मैं संगरण न कर सफा । इस मेरे मत का आधार था तारानाथ का यह विधान कि शातिदेव ने तीन अथ लिखे हैं - शिक्षासमुच्चय, बोधिचर्यावतार, और सूर-समुच्चय । अपने भारतीय साहित्य के इतिहास के दूसरे खड (अग्रेजी अनुवाद) में पृ. ३६६ की पादटिप्पणी में विंटरनिट्झ इस मेरी सूचना को 'बडी आकर्पक' कह कर मेरा सम्मान करते हैं, पर मैं कहूँगा कि सूचना शातिदेव के निजी विधान पर आधारित थी, जो बोधिचर्यावतार में श्लोक १०५-१०६ और उसकी प्रज्ञाकर- मतिकृत टीका में मिलता है। शिक्षासमुच्चयोऽवस्य द्रष्टव्यश्व पुन. पुन. । विस्तरेण सदाचारो यस्मात्तर प्रदर्शित. ।। संक्षेपेणाथा तारत् पश्येन्सूनसमुच्चयम् । आर्यनागार्जुनाबद्ध द्वितीयं च प्रयत्नतः ।।

·xii प्रस्तावना। . , मैं ऊपर कह आया हूँ कि तारानाथ शातिदेव को सूत्रसमुच्चय का लेखक मानते हैं। मैं मानता हूँ कि यह सूत्रसमुञ्चय शिक्षासमुच्चय का तीसरा विभाग ही है। नागार्जुन की इसी नाम की रचना से यह विस्तार में बड़ा है। ऊपर उद्धृत श्लोक १०६ में 'संक्षेपेण । और द्वितीयम्' शब्दों की ओर पाटकों का ध्यान में खींचना चाहूँगा। मुझे ज्ञात है कि नागार्जुन ने भी 'सूत्रसमुच्चय' लिखा है ( Tanjur, Mdo, Vol. A, folhos 165-224 of Narthang Edition), जिसमें करीब ६० सूत्रग्रंथो से उद्धरण लिये गये हैं। विस्तार में वह शिक्षासमुचय से बहुत ही छोटा है। जैसा कि मैंने ऊपर बताया है, शिक्षासमुच्चय में ११० से अधिक सूत्रों से उद्धरण लिये गये है। देखिये ( IHO Vol. XVII pp. 121-126) । शान्तिदेव स्वयं कहते हैं कि उनका ' शिक्षासमुच्चय' नागार्जुन के सूत्रसमुच्चय से विस्तृत है । ऊपर कारिका में जो 'द्वितीयम्' शब्द आया उससे अनायास ही यह सूचना मिलती है कि शिक्षासमुच्चय को ही सूत्र- समुच्चय कहना अनुचित न होगा। जिन ६० सूत्रों से नागार्जुन ने सूत्रसमुच्चय में उद्धरण लिये हैं उन सबसे-कई शंकास्पद नाम छोडकर-शान्तिदेव ने भी उद्धरण लिए हैं, और अन्य लगभग ५० सूत्रों से भी उद्धरण संकलित किये है। इन सूत्रो में से बहुतेरे आज उपलब्ध नहीं है, यद्यपि उनका अस्तित्व चीनी तिब्बती अनुवादों से दृढतया प्रमाणित है। इस प्रकार शिक्षासमुच्चय की उपलब्धि बड़े सतोप का विषय है, क्यों कि उसके अभाव में मूल सूनप्रथों की विशाल संख्या की कल्पना भी करना असभव ही रहता। शिक्षासमुच्चय का अनुयाद तिब्बती में (Tanyur-Mdo XxxI) दो भारतीय पंडितो जिनमित्र और दानशील तथा एक तिब्बती पडित, ज्ञानसेन (Ye-Ses-sde) द्वारा ८१६ और ८३८ ई० में किया हुआ पाया जाता है। चीनी अनुवादक Nanjio No. 1298 में पाया जाता है, लेकिन वहाँ उसका शीर्षक बिलकुछ भिन्न है- ' महायान--संगीति-वोधिसत्वविद्याशास्त्र' । चीनी अनुवाद के अनुसार उसका रचयिता धर्मयशस् या धर्मकीर्ति कहलाता है और उसका काल १००४ और १०५८ के बीच का है । वेंडाल का कहना है कि चिनी अनुवाद शिक्षासमुच्चय के प्रस्तुत पाठ से अधिक सबादी है, तिब्बती अनुवाद उतना नहीं । शायद तिब्बती अनुवादकों के सामने मूल पाट किंचित् छटा रहा हो । पन्त चिनी अनुवादयों से लियती अनुवादकों की अपेक्षा कतिपय उद्धरणो का पूरा पूरा अनुशद दिया है। यद्यपि बैंडाल ने जिस एकमे हस्तलिपि पर शिक्षा-समुच्चय का अपना संस्करण आधारित किया है, उसमें ग्रंथरर्ता के रूप में शान्तिदेव का नाम उल्लिखित नहीं मिलता, तो भी तिब्बती अनुवादों ने शान्तिदेव को ही कारिकाओं तथा शिक्षासमुच्चय का पर्ता माना है। दीपंकर श्रीज्ञान, जो ' अतिश' के नाम से पिरयात हैं, बार बार शान्तिदेव का निर्देश फरता है, और शिक्षासमुच्चय से प्रचुर उद्धरण देते हुए उसे शान्तिदेव रचिन बताता है- शिक्षासमुच्चये शान्तिदेव.' या 'या शान्तिदेवपिरचिते शिक्षासमुच्चये।

·शिक्षासमुच्चय। अपने बौद्धधर्म के इतिहास में तारानाथ कहते हैं कि शान्तिदेव का जन्म सौराष्ट्र के एक राजवंश में श्रीहर्ष के सुपुत्र शील राजा के राजत्व-काल में हुआ था । तारानाथ भी मानते हैं कि शान्तिदेव ही शिक्षासमुच्चय, सूत्रसमुच्चय तथा बोधिचर्यास्तार के रचयिता हैं। और पहले दो ग्रंथ बोधिचर्यावतार के पहले रचे हुए वे मानते हैं । इस विधान को बोधिचर्यावतार के ऊपर उदृत दो श्लोको से पुष्टि मिलती है। क्यों कि उनमें शान्तिदेव शिक्षासमुच्चय और सूत्रसमुच्चय के सूक्ष्म अध्ययन की सिफारिश करते हैं। दोनो ग्रंथों में प्रारंभ और अंत में समान श्लोक पाये जाते हैं, जिससे दोनों को एक कर्तृकता भली भाति सूचित होती है । बोधिचर्यावतार का टीकाकार प्रज्ञाकरमति तारानाथ से सहमत है । शिक्षासमुच्चय के तिब्बती अनुवाद का समय (८१६-८३८ ई०) सूचित करता है कि वह ग्रंथ ८०० के आसपास विद्यमान था । शान्तिदेव महायान पंथ की प्रगत अवस्था के प्रतिनिधि हैं। इसमे तंत्रवाद का पुट भी मिलता है । समाधिराज के लिए चन्द्रप्रदीप नाम का प्रयोग वे अव्यभिचारितया करते हैं, इससे यह स्पष्ट है वे चन्द्रकीर्ति के बाद हुए । इस लिए यह ठीक ही है कि तारानाथ ने उनका समय धर्मपाल और श्रीहर्ष के बीच सातवीं सदी का मध्यकाल बताया है । यद्यपि शिक्षासमुच्चय संकलनात्मक रचना है, तो भी शान्तिदेव ने मूल सूत्रो का निर्देश निर्धान्त रूप से ठीक ठीक किया है । बोधिचर्या- वतार की टीका में प्रज्ञाकरमति ने उनका उल्लेख बारबार किया है । इस टीका में जो उद्धरण दिये गये हैं, वे सब शिक्षासमुच्चय में पाये जाते हैं, मतलब कि शिक्षासमुच्चय से ही प्रकृत उद्धरण लिए गये हैं। शिक्षासमुच्चय की जनप्रियता के फल-स्वरूप उसके अनेक अनुकरण हुए हैं, जैसे (१) सुवर्णदीपराज श्रीमद्धर्मपालकृत शिक्षासमुच्चयाभिसमय, (२) वैरोचनरक्षित कृत शिक्षाकुसुममंजरी, (३) दीपंकर अतिश कृत बोधिमार्गदीपपञ्जिका । नागार्जुन, आर्यदेव चन्द्रकीर्ति, भय तथा बोधिभद्र जैसे महान् आचार्यों के साथ शान्तिदेव का नाम भी लिया जाता है। इस ग्रंथ का अंग्रेजी अनुवाद डाल ने डब्लू. एच्. डी. राउझ के सहयोग से लंदन में १९२२ में इडियन टेक्स्ट सीरीज में प्रकाशित किया है। ग्रंय का आशय-शिक्षासमुचय के १९ परिच्छेद है । प्रारंभ में इस रिचार की अवतरणा की है कि हर मानन को चाहिये कि यह इस जन्म से लाभ उठाकर इसी जन्म में बोषिबीन की प्राप्ति करे, और बोधिसत्व की अवस्था तक पहुंचाने में समर्थ आचारों का अपलंग परे । बौद्धधर्म के दार्शनिक स्वरूप पर इसमें इतना बल दिया हुआ नहीं पाया जाता, यद्यपि दार्शनिक पृष्ठभूमि सदैव दृष्टिपथ में रही है । यह ग्रंथ एक मार्गोपदेशिका के रूप में है, जिसमें योरिसत्व बनने के ध्येय को अपनानेगाउ बाद को आचारों का मार्गदर्शन मिटता है। इसमें सूचित तथा चीि सरशिप इसी ध्येय को लिए हुए हैं । हम दृष्टि से पह ।

·प्रस्तावना। मैं ऊपर कह आया हूँ कि तारानाथ शातिदेव को सूत्रसमुच्चय का लेखक मानते हैं। मैं मानता हूँ कि यह सूत्रसमुच्चय शिक्षासमुच्चय का तीसरा विभाग ही है। नागार्जुन की इसी नाम की रचना से यह विस्तार में बड़ा है । उपर उद्धृत श्लोक १०६ में सक्षेपेण । और 'द्वितीयम् ' शब्दों की ओर पाटकों का ध्यान में खींचना चाहूँगा। मुझे ज्ञात है कि नागार्जुन ने भी सूत्रसमुख्य' लिखा है ( Tanjur, Mdo, Vol A, foltos 165-224 of Narthang Edition), जिसमें परीर ६० सूरमयों से उद्धरण लिये गये हैं। विस्तार में वह शिक्षासमुच्चय से बहुत ही छोटा है। जैसा कि मैने उपर बताया है, शिक्षासमुच्चय मे ११० से अधिक सूत्रों से उद्धरण लिये गये हैं। देखिये (IHQ Vol xvm pp. 121-126) । शान्तिदेव स्वय कहते हैं कि उनका 'शिक्षासमुच्चय' नागार्जुन के सूरसमुच्चय से विस्तृत है । जपर कारिका में जो 'द्वितीयम्' शन्द आया उससे अनायास ही यह सूचना मिलती है कि शिक्षासमुचप को ही सन- समुचप कहना अनुचित न होगा। जिन ६० सूों से नागार्जुन ने सूरसमुचप में उद्धरण लिये हैं उन सम्से-कई शकास्पद नाम छोडवर-शान्तिदेव ने भी उद्धरण लिए है, और अन्य लगभग ५० सूत्रों से भी उद्धरण सालित किये है । इन सूत्रों में से बहुतेरे आज उपलब्ध नहीं है, यद्यपि उनका अस्तित्व चीनी तिच्यती अनुवादों से इद्धतया प्रमाणित है। इस प्रकार शिक्षासमुच्चय की उपलब्धि बडे सतोप का विषय है, क्यों कि उसके अभाव में मूल सूत्रों की विशाल सख्या की कल्पना भी करना अनभव ही रहना। शिक्षासमुच्चय का अनुवाद तिब्बती में (Tanyur-Mdo XXXI) दो भारतीय पंटितों जिनमित्र और दानशील तथा एक तिम्बनी पडित, ज्ञानसेन (Ye-Scs-sde) द्वारा ८१६ और ८३८ ई० में किया हुआ पाया जाता है। चीनी अनुवादक Nanyto No 1298 में पाया जाता है, "स्ति वही उस शीर्षक नियुल भिन्न है - ' महायान-गीति-योपिसावरियाशाख' । चीनी अनुवाद के अनुप्तार उसका रचयिता धर्मयशम् या धर्मति कहलाता है और उमा काल १००४ और १०५८ के बीच का है । वेडाल का पाना है कि चिनी अनुवाद शिक्षासमुघय के प्रस्तुत पाठ से अधिक संवाती है, तिचनी अनुवाद उतना नहीं । शायद तिम्यती अनुवादकों के सामने मूल पाठ किंचित् छोटा रहा हो । पग्न चिनी अनुवादको ने निवती अनुवादकों की अपेक्षा कतिपय उद्धरणों का प्रा पूरा मनुसाद दिया है। पपि डाल ने जिस एक्से हस्तलिपि पर शिक्षा-समुच्चय का अपना सस्करण आधारित किया है, उसमें प्रथरता के रूप में शान्तिदेव का नाम उटिदित नहीं मिला, तो भी तिब्बती अनुवानी ने शान्तिदेव को ही फारिकाओं तथा शिक्षासमुचय का पर्ता माना है। दीपकर श्रीदान, जो 'अनिश' के नाम से शियात है, कार पर शान्तिदेव का निर्देश करता है, और शिक्षासमुचप से प्रचुर उदरप रेने हुए हमे शान्तिदेस्रसित बताना है- शिक्षासमुचपे शान्तिदेव ' या 'या शान्तिदेवविरचिते शि सिनुर।

·शिक्षासमुच्चय। अपने बौद्धधर्म के इतिहास में तारानाथ कहते हैं कि शान्तिदेव का जन्म सौराष्ट्र के एक राजवंश में श्रीहर्ष के सुपुत्र शील राजा के राजत्व-काल में हुआ था । तारानाथ भी मानते है कि शान्तिदेव ही शिक्षासमुच्चय, सूत्रसमुच्चय तथा बोधिचर्यारतार के रचयिता है । और पहले दो ग्रंथ बोधिचर्यावतार के पहले रचे हुए वे मानते हैं । इस विधान को बोधिचर्यावतार के ऊपर उद्धृत दो श्लोको से पुष्टि मिलती है। क्यों कि उनमें शान्तिदेव शिक्षासमुच्चय और सूत्रसमुच्चय के सूक्ष्म अध्ययन की सिफारिश करते हैं। दोनो ग्रंथों में प्रारंभ और अंत में समान श्लोक पाये जाते हैं, जिससे दोनों की एक-कर्तृकता भली भांति सूचित होती है । बोधिचर्यावतार का टीकाकार प्रज्ञाकरमति तारानाथ से सहमत है । शिक्षासमुच्चय के तिब्बती अनुवाद का समय (८१६-८३८ ई०) सूचित करता है कि वह ग्रंथ ८०० के आसपास विद्यमान था । शान्तिदेव महायान पंथ की प्रगत अवस्या के प्रतिनिधि हैं । इसमें तंत्रवाद का पुट भी मिलता है । समाधिराज के लिए चन्द्रमदीप नाम का प्रयोग वे अव्यभिचारितया करते हैं, इससे यह स्पष्ट है वे चन्द्रकीर्ति के बाद हुए । इस लिए यह ठीक ही है कि तारानाथ ने उनका समय धर्मपाल और श्रीहर्प के बीच सातवीं सदी का मध्यकाल बताया है । यद्यपि शिक्षासमुच्चय संकलनात्मक रचना है, तो भी शान्तिदेव ने मूल सूत्रो का निर्देश निर्धान्त रूप से ठीक ठीक किया है । बोधिचर्या- वतार की टीका में प्रज्ञाकरमति ने उनका उल्लेख बारबार किया है । इस टीका में जो उद्धरण दिये गये हैं, वे सब शिक्षासमुच्चय में पाये जाते हैं, मतलब कि शिक्षासमुच्चय से ही प्रकृत उद्धरण लिए गये हैं। शिक्षासमुच्चय की जनप्रियता के फल-स्वरूप उसके अनेक अनुकरण हुए हैं, जैसे (१) सुवर्णद्वीपराज श्रीमद्धर्मपालकृत शिक्षासमुच्चयाभिसमय, (२) वैरोचनरक्षित कृत शिक्षाकुसुममंजरी, (३) दीपंकर अतिश कृत योधिमार्गदीपपञ्जिका । नागार्जुन, आर्यदेव चन्द्रकीर्ति, भय तथा बोधिभद जैसे महान् आचार्यों के साथ शान्तिदेव का नाम भी लिया जाता है। इस ग्रंथ का अंग्रेजी अनुवाद -डाल ने डब्लू. एच्. डी. राउझ के सहयोग से लंदन में १९२२ में इंडियन टेक्स्ट सीरीज में प्रकाशित किया है। ग्रंथ का आशय-शिक्षासमुघय के १९ परिच्छेद हैं । प्रारंभ में इस रिचार की अवतरणा की है कि हर मानव को चाहिये कि यह इस जन्म से टाभ उटाकर इसी जन्म में बोधियीन की प्राप्ति करे, और बोधिसत्व की अवस्था तक पहुंचाने में समर्थ याचारों का समय यो । बौद्धधर्म के दार्शनिक स्वरूप पर इसमें इतना कर दिया हुआ नहीं पाया जाता, परि दार्शनिक पृष्ठभूमि सदैव दृष्टिप्य में रही है । यह ग्रंथ एक मार्गोपदेशिका के रप में है, जिसने बोधिसत्व बनने के ध्येय को अपनानेगाडे बाद को आचारों पर मार्गदर्शन मिटता है। इसमें सचित सथा चर्षिी सर विश्य इसी पेप को रिण है। हम ध से पह ·प्रस्तावना। रचना बौद्ध धर्माचारों की व्यावहारिक मार्गदर्शिका वनी है। इसमें बुद्ध धर्म संघ के यात्मक माश्रय-शरण-पी स्वीकृति है, जिनके लिए छ पारमिताओं-दान, शील, क्षान्ति, वीर्य प्यान, प्रज्ञा-या स्वीकार है, और इनके सहायक आचारों का भी स्वीकार है, जो ये है-धर्नभाणक का समादर, पारमिताओं की वारफ बातों का परिवर्जन, आत्मा की पापों से सुरक्षा, पुण्य का अर्जन, पापों का परिमार्जन, अरण्यास या विजननिवास का ध्यानपारणा के सामनरूप में लाभ, सम्पर ध्यानधारणा के लिए मन की सिद्धता आदि । इन सन विषयों की आधारशिला है बुद्भविश्यक भक्तिभावना और तत्त्व रलाय-बुद्ध-धर्म-सघ-का अखड स्मरण। दरभगा, १ जनवरी, १९५८ प. ल, वैद्य ·ABBREVIATIONS AK (37050)--Avadāna kalpalata of Ksemendra, Bibliotheca Indica edition, our edition in BST Nos 22 23 AS (30 970) -Avadāna-Sataka by J S Speyer, Bibliotheca Buddhica edition, our edition is BST No 19 Aşta (2720) Astasahastika Prajñāpāramutā, ed by Rajendralal Mitra BC-Buddhacarita of Ašvaghosa edns by Cowell and Johnstone BCA-Bodhicarzavatára of Sāntideva, with Panjikā of Prajñākaramati, ed by Poussin, bare text in Zapiski, our edition in BST No 12 BCP—Bodhicaryāvatarapañkā of Prajñākaramati, ed by Poussin CP-Catıyāpitaka, PTS edition, also by B C Law CS-Catuhslava of Nāgārzina (I Nirupama. II Lokalita, III Aantya, and IV Paramārtha). DA (falto ) Divyāvadāna, our edition in BST No 20, also Cowell and Neil's edition DBh (To 44.)-Dasabhūmikasūtra ed by Rahder GM-Gilgit Mss ed by N Dutt GV (Tugo)-Gandavyuhasülra, ed by Suzuki and Idzumi, Kyota, Japan, 1949, our edition in BST No 5 J (fo)- Jataka, ed by Fausből JM (FTOHTO ) Jātaramálā of Arya Sūra, ed by H Kern, HOS; our edition in BST No 21 KV (TU3° ) - Hatandavyűha, BTS edition. LA (0) --Lankalalārasūtra, ed by B Nanjio, Kyoto Japan 1923, reprint 1956, our edition in BST No 3 LV (Fra.)-Lalita Vistara, our edition in BST No 1 MS (7090)-Madhyamakaśāstra of Nagarjuna, our edition in BST No 10 MV (17070)-Aodhyamalautlı called Prasannapada of Candrakirts, our odition in BST NO 10 MVastu (1090) - Mohāvastu, ed by E. Senart. AIVY (Roigo )-Mahot gulpalls ed by I P, Minayeſi, Bibliotheca Buddhica. RP(to) - Raşirapola paripiccha, od by L. Por, Bibliotheca Buddhia. SS (Fürste) Sıkçasamiccaya of Sintidesi, ed by Bendall in Bibliothea Buddhina, our edition in BST No 11 Si (1) Suidlankdra of Asung? Od by S Les? SV-Saimdan cnondo of Abrashova odns. by II P Shastri and Johnstonc. (SR)-Semadhirajasilta od by N Dutt, in GV, our cdition in BST No. 2

·xvi
Abbreviations
SDP (o)-Saddharmapundarikasūtra, ed. by N. Dutt; also by Kern
and Nanjio; our edition in BST No. 6.
SP (que) - Suvarnaprabhāsasülra. ed. by B. Nanjio and H. Idzumi,
Kyoto, Japan, 1931; also by J. Nobel.
SV (TCO)-Sukhåvatīvyäha, ed. by Max Muller,
7-Tibetan translation,
T-(followed by number)--Tohoku Catalogue.
TG (aq)-Tathāgataguhyasülra or Gulyasamāja, GOS edn.
TS (CTTH. )-Tattvasamgraha of Santaraksita, GOS edition,
TTP-Taisho Tripitaka, Tokyo, 1924-1934,
VCh (170)-Yapracchedikā, ed. by Max Muller.
(N.B. Most of the works mentraned above are planned to be
included in the BUDDHIST SANSKRIT TEXTS Series. The list will
be found at the end of the Volume.)

·शान्तिदेवविरचितः
शिक्षासमुच्चयः ।
शिक्षासमुच्चयकारिकाः।
यदा मम परेषां च भयं दुःखं च न प्रियम् ।
तदात्मनः को विशेषो यत्तं रक्षामि नेतरम् ॥ १॥
दुःखान्तं कर्तुकामेन सुखान्तं गन्तुमिच्छता ।
श्रद्धामूलं दृढीकृत्य बोधौ कार्या मतिढा ॥२॥
[शिक्षादरो] महायानाद्वोधिसत्वस्य संवरः ।
मर्मस्थानान्यतो विधानानापत्तिको भवेत् ॥ ३॥
आत्मभावस्य भोगानां त्र्यध्यवृत्ते. शुभस्य च ।
उत्सर्गः ससत्वेभ्यस्तदक्षा शुद्धिवर्धनम् ॥ ४ ॥
परिभोगाय सत्यानामात्मभावादि दीयते ।
अरक्षिते कुतो भोगः किं दत्तं यन मुज्यते ॥५॥
तस्मासचोपभोगार्थमात्मभावादि पालयेत् ।
कल्याणमित्रानुत्सर्गात् सूत्राणां च सदेक्षणात् ॥ ६॥
तात्मभावे का रक्षा यदनर्थविपर्जनम् ।
केतनैलभ्यते स निमलस्पन्दवर्जनात् ॥ ७॥
एतसियेसहा स्मृत्या स्मृतिस्तीनादराद्भवेन् ।
आदर. शममाहात्म्यं ज्ञावातापेन जायते ॥८॥
समाहितो ययाभूतं प्रजानातीयपदन्मुनि ।
शमाप न चरेचित्तं यानचेष्टानियतनात् ॥९॥
समाचागे मन्दमनिक्षिपाभिभारगात् ।
आपयन्नं भव्यमादेयभारि जायने ॥ १० ॥
नादेयं तु सं लेक परिभूप निनादरम् ।
भरमसनो पपा यह पक्ष नरपाटित॥ ११ ॥
रनमेरेग्निनोनम्नेन शर
पेनाप्रसार सगनां सपनेन गिन्ति ॥ १२ ॥

·२
शिक्षासमुधय ।
एपा रक्षामभावस्य भैषज्यसनादिभि ।
आमतृप्णोपभोगात्तु क्लिष्टापत्ति प्रजायते ॥ १३ ॥
सुकृतारम्भिणा भायं मारतेन च सरत ।
इति शिक्षापदादस्य भोगरक्षा न दुष्करा ॥ १४ ॥
स्वार्थविपावेतृप्ण्याच्छुम सरक्षित भवेत् ।
पश्चात्ताप न कुर्वीत न च कृत्वा प्राशयेत् ॥ १५॥
लाभसकारभीत स्यादुन्नतिं वर्जयेसदा ।
बोधिसत्व प्रसन्न स्याद्ध विमतिमुसृजेत् ॥ १६ ॥
शोधितस्यामभावस्य भोग पथ्यो भविष्यति ।
सम्यक्सिदस्य मतस्य निष्कणस्येव देहिनाम् ॥ १७॥
तृणन या शस्य रोग सीदति नैरते।
बुद्धाकुरस्तथा वृद्धिं क्लेशच्छलो न गच्छति ॥१८॥
आमभावस्य का शुद्धि पापलेशविशोननम् ।
सबुद्धोत्पर्थसारेण यत्नभावे त्वपायग ।।१९।।
क्षमेत श्रुतमेत सश्रयेत वन तत ।
समाधानाय युज्येत भावयेदशुभादिकम् ॥ २० ॥
भोगशुद्धिं च जानीयासम्यगाजीवशोधनात् ।
शून्यतापरणागर्भचेष्टिता पुण्यशोधनम् ॥ २१ ॥
ग्रहीतार सुनहर स्वल्प चेदमनेन किम् ।
न चातितृप्तिजनक वर्धनीयमिद तत ॥ २२ ॥
आमभावस्य का वृद्धिर्बलानालस्यपर्धनम् ।
शून्यताकरणाग दानाद्भोगस्य चधनम् ॥ २३ ॥
कृत्वादावेन यत्नेन व्यवसायाशयौ दृढौ ।
करुणा च पुरस्कृत्य यतेत शुभवृद्धये ॥ २४ ॥
भद्रचर्याविधि कायों चन्दनादि सहादरात् ।
श्रद्धादीनां सदाभ्यासो मैत्री बुद्धाद्यनुस्मृति ॥२५॥
सर्वावस्थासु सत्त्वार्थों धर्मदान निरामिपम् ।
बोधिचित्त च पुण्यस्य वृद्धिहेतु समासत ॥ २६ ॥
सिद्धि सम्यकप्रहाणानामप्रमादावियोजनात् ।
स्मृत्याय सप्रजन्येन योनिशचिन्तनेन च ॥२७॥

·शान्तिदेवविरचितः शिक्षासमुच्चयः। B 5 10 दानपारमिता प्रथमः परिच्छेदः । यस्याश्रवण नरकादिमहाप्रताप- दाहादिदुःखमनुभूतमभूद्भवद्भिः । तीनं पुनः पुनरनन्तमशान्तचित्तै- स्तच्छ्रोतुमादरमुदारतरं भजध्वम् ॥ १॥ श्रुत्वा [च यं त्यजति ] पापमनुव्रतात्मा पूर्वार्जितं च विपुलं क्षपयत्यशेषम् । अप्राप्तपूर्वमपि सौख्यमनामुवन्ति हानि सुखाच्च न कदाचिदपि प्रयान्ति ॥२॥ संबोधिसत्वसुखमुत्तममक्षय * * * * * * * प्यसमसंपदमाप्नुवन्ति । तद्धर्मरत्नमतिदुर्लभमय लब्ध टन्धक्षणाः शृणुत सादरमुच्यमानम् ॥३॥ आयान्तु च त्रिभुवनैकहितस्य वाक्य श्रोतुं प्रसन्नमनसः सुरनागसत्वाः । गन्धर्वपक्षगरुडासुरकिनरेन्द्राः प्रेतादयः श्रपणजातवप. सहर्गः ॥४॥ सुगतान् समुनान् सर्मकायान् प्रणिपत्यादरतोऽखिलाश्च पन्यान् । सुगतात्मजनंरातारं फयियामि समुचितामायः ॥ ५॥ न च किंचिदपूर्णमत्र याचं न च संमपनीशल मनास्ति । अत उन मे परापनः स्थानो मारदिनु मामिष्टम् ॥ ६॥' 15 20 25 This kind and the three following occur in BCA, 1.

·शिक्षासमुश्चयः। 10 मम तामदनेन याति वृद्धि कुशलं भावयितु प्रसादवेग । यदि मन्समधातुरेव पश्ये दपरोऽप्येनमतोऽपि सार्यकोऽयम् ॥ ७॥ क्षणमपदिय सुदुर्लभा प्रतिलब्या पुरपार्थसाधनी। यदि मात्र विचित्यते हित पुनरप्येष समागम कुत ॥८॥ ययोक्तमार्यगण्डेव्यूहसूत्रे आर्यजयोमायतनविमोक्षे - दुर्लभा अष्टाक्षणनिवृत्ति । दुर्लभो मनुष्यप्रतिलम्भ । दुर्लभा क्षणसपद्विशुद्धि । दुर्लभो बुद्धोपाद । दुर्लभा अविकन्द्रियता । दुर्लभो बुद्धधर्मश्रन । दुर्लभ सपुरपसमवधानम् । दुर्लभानि भूतकल्याणमित्राणि । दुर्लभो भूतनयानुशासन्युपसहार । दुर्लभ सम्यग्जीवितम् । दुर्लभ सद्धर्मे तदनुकूल प्रयन्नो मनुष्यलोके ॥ इति । तदेवविधं समागममासाद्य सवृतिपरमार्थत सुविदितमसारदु खस्योपशमनसुखाभिलापिणो 15 बुद्धगोत्रानुभावात्तु यस्य महासत्वस्यैव प्रत्यवेक्षोत्पद्यते - यदा मम परेषां च भयं दुःखं च न प्रियम् । तदात्मनः को विशेषो यत्तं रक्षामि नेतरम् ॥१॥ इति । तेन आत्मन सलधातोश्च- दुःखान्तं कर्तुकामेन सुसान्तं गन्तुमिच्छता । श्रद्धामूलं दृढीकृत्य बोधी कार्या मतिढा ।। २ ।। उक्त हि रनोल्याधारण्याम् - श्रद्धयमानु जिनान जिनधर्मान् श्रद्धयते चरि बुद्धभुतानाम् । बोधि अनुत्तर श्रद्धयमानो जायति चित्त महापुरुषाणाम् ।। श्रद पुरोगेत मातृजनेत्री पालिक वर्षिक सर्वगुणानाम् । काइविनोदनि ओघप्रतारणि श्रद्धनिदर्शनि क्षमपुरस्य ॥ श्रद्ध अनाविलचित्तप्रसादो मानविवर्जितगौरवमूला । श्रद्ध निपानधन चरणाग्र पाणि यथा शुभसग्रहमूलम् ॥ 20 25 AGVp 116 २Gv reads शसनोपसहार ३ GV reads for ttus sentence मनुष्यलोके दुर्लभा धर्मानुधर्मप्रतिपत्ति ४ BCA 8 96 with vanant आत्मन for मम ५Ms. reads पूर्वगमु . It may be पुरंगम ·-१.२] 5 10 दानपारमिता प्रथमः परिच्छेदः । श्रद्ध प्रमोदकरी परित्यागे श्रद्ध प्रहर्पकरी जिनधर्मे । श्रद्ध विशेषकरी गुणज्ञाने देशिकप्रापणि बुद्धगतीये ॥ इन्द्रियतीक्ष्णप्रभास्वरतायै श्रद्ध बल अविमर्दनतायै । निश्रयक्लेशअधर्पिकताथै ऐषिक श्रद्ध स्त्रयभुगुणानाम् ।। श्रद्ध असगत सङ्गसुखेनु अक्षणार्जित एकक्षणाप्रम् । श्रद्ध अतिक्रमु मारपथस्य दर्शिक उत्तम मोक्षपथस्य ।। बीजमपूति हेतु गुणाना श्रद्ध विरोहणि बोधिद्रुमस्य । वर्धनि ज्ञानविशेषसुखाना श्रद्ध निदर्शिक सर्वजिनानाम् ।। ये सदश्रद्व सगौरव बुद्धे ते तु न शील न शिक्ष त्यजन्ति । ये तु न शील न शिक्ष त्यजती ते गुणवा स्तुत ये गुणयन्त ॥ ये सद श्रद्ध सगौरव धर्मे ते जिनधर्म अतृप्त शृणोन्ती । ये जिनधर्म अतृप्त शृणोन्ती तेप्वधिमुक्ति अचिन्तियधर्म । ये सदश्रद्ध सगौरव सधे ते अपिरर्तिक सघप्रसन्ना । ये अविवर्तिक सघप्रसन्नास्ते अविवर्तिक श्रद्धबलात ॥ ये अविवर्तिक श्रद्धबलातो इन्द्रिय तीक्ष्ण प्रभास्वर तेपाम् । इन्द्रिय तीक्ष्ण प्रभास्वर येषा तेहि विवर्जित पापकमित्रा ॥ येहि विवर्जित पापरुमित्रा धार्मिक मित्र परिग्रह तेषाम् । धार्मिकमित्र परिग्रह येषा ते विपुलं कुशलोपचिनोन्ति ॥ ये विपुल कुशलोपचिनोन्ती हेतुबलोपगताय महात्मा । हेतुबलोपगताय महात्मा तेप उदारधिमुक्तिविशेषा । येष उदारधिमुक्तिविशेषास्ते सदधिष्ठित संजिनेमि ॥ ये सदधिष्ठित सजिनेभिस्तेषुपपद्यति योगयि चित्तम् । येषुपपद्यति बोधयि चित्त ते अभियुक्त महर्षिगुणेषु ।। ये अभियुक्त महर्पिगुणेषु जात ये युद्धकुळे अनुजाता । जात ये बुद्धले अनुजातास्ते समयोगअयोगनिमुक्ता ॥ ये सम्योगअयोगविमुक्ता आशयु तेष प्रसादविशुद्ध । आशयु येर प्रसादविशुद्ध तेष अभ्याशयु उत्तम श्रेष्ट ॥ येर अध्याशयु उत्तम श्रेष्ठस्ते सद पारमितासु चरन्ति । 15 20 25 1 As (in marg.) adds उपायानां न केनचि मद संगनया शून्यतया समस्योपायसमाधिलाभनिमित्त in mus ) adds हेतुभूता गुगाना बीज प्रक्षा ३ Ms (in marg ) adds. शगेलो नेपालमा शीलवन्त . था.२ ·5 10 शिक्षासमुच्चयः [१.२- ये सद पारमितासु चरन्ती ते प्रतिपन इहो महयाने ॥ ये प्रतिपन्न इहो महयाने ते प्रतिपत्तितु पूजयि बुद्धान् । ये प्रतिपत्तितु पूजयि बुद्धान तेषु अनुस्मृति बुद्ध अभेद्या ।। येषु अनुस्मृति बुद्ध अभेद्या ते सद पश्यिय चिन्तिय बुद्धान् । ये सद पश्यिय चिन्तिय बुद्धान् तेप न जातु न तिष्ठति बुद्र ।। येष न जातु न लिष्टति बुद्ध तेष न जातु रहायति धर्म । येप न जातु रहायति धर्म ते सदविष्ठित सजिनेमि ॥ इत्यादि श्रद्धामूलो गुणविस्तरोऽनन्तस्तत्रोक्त । तत्परिसमाप्य सक्षेपत पुनराह- दुर्लभ सत्व पृथग्जनगाया ये इमि श्रदधि ईशि धर्मान् । ये तु शुभोपचिता कृतपुण्यास्ते इमि श्रधि हेतुबलेन । यो दशक्षेत्ररजोपमसवान् कल्पमुपस्थिहि सर्वसुखेन । नो ततु ताटशु पुण्यविशेषो यादृश श्रदधतो इति धर्मान् ।। इति । तथा आर्यदर्शधर्मसूत्रेऽपि देशितम्- श्रद्धा हि परमं यान येन निर्यान्ति नायका । तस्मादानुसारित्व भजेत मतिमान्नर ।। अश्राद्वस्य मनुष्यस्य शुक्लो धर्मो न रोहति । बीजानामग्निदग्धानामकुरो हरितो यथा ।। इति । अत एवार्यललितविस्तरसूत्रे प्रतिवेदितम्-श्रद्धायामानन्द योग करणीय । इद तथागतो विज्ञपयतीति ।। तथा सिंहपरिच्छायाम् - श्रद्धया क्षणमक्षण वर्जयति इत्युक्तम् ।। तदेव श्रद्धामूल दृढीकृत्य बोधिचित्त दृढ कर्तव्य सर्वपुग्यममहत्वात् । तद्यथार्यसिंह परिपृच्छाया सिंहेन राजकुमारेण भगवान्पृष्ट - साह सर्वधर्माणा कर्मणा केन जायते । प्रियश्च मोति सत्त्वाना यत्र यत्रोपपद्यते ।। भगवानाह- सर्वसत्वप्रमोक्षाय चित्त बोवाय नामयेत् । एप सग्रह धर्माणा भवते तेन च प्रिय ।। इति । तयार्यगण्डेव्यूहमूत्रेऽपि वर्णितम्-बोधिचित्त हि कुलपुत्र बीजभूत सबुद्धधर्माणाम् । क्षेत्रभूत सर्वजगच्छुक्लधर्मविरोहणतया । धरणिभूत सर्वलोमप्रतिशरणतया ! यावपितृभूत सर्व- 15 20 25 । १ Ms. (in marg See m) बुद्धान् इति केचित्. २Cf Nanyo No (23)a 29, Kanjur-- ३ LV, 7 (291) ४ Cf Nanlo, No 23 (37), Kanjur . ५GVp. 494-496 ·७ -१.२] दानपारमिता प्रथमः परिच्छेदः । बोधिसत्वरक्षणतया पेयाल वैश्रवणभूत सर्वदारिद्यसंछेदनतया । चिन्तामणिराजभूत सर्वार्थ ससाधनतया । भद्रघटभूत सर्वाभिप्रायपरिपूरणतया । शक्तिभूत क्लेशशत्रुविजयाय । धर्मभूत योनिशोमनस्कारसछेदनतया। खड्गभूत क्लेशशिर प्रपातनया । कुटारभूत दुखवृक्षसछेदनतया । प्रहरणभूत सर्वोपद्रवपरित्राणतया । बडिशभूत ससारजलचराभ्युद्धरणतया । वातमण्डलीभूत सर्वावरणनीपरणतृणविकिरणतया । उद्दानभूत सर्वबोधिसत्त्वचर्याप्रणिधानसग्रहणतया । चैत्यभूत 5 सदेवमानुपासुरस्य लोकस्य । इति हि कुलपुत्र बोधिचित्तमेभिश्चान्यैश्चाप्रमाणैर्गुणविशेष समन्वागतमिति॥ कथ पुनीयते - पृथग्जनस्यापि बोधिचित्तमुत्पद्यते न वाड्मात्रमेतदिति । अनेकसूत्रान्त- दर्शनात् । यथा तावदार्यविमलकीर्तिनिर्देशे निर्दिष्टम्-सुमेरुसमा सल्कायदृष्ठिमुत्पाद्य बोधि- चित्तमुत्पद्यते । ततश्च बुद्धधर्मा विरोहन्तीति ॥ रत्नकरण्डसूत्राच्च पृथम्जनोऽपि बोधिसत्त्व इति 10 ज्ञायते । यथोक्तम्-तद्यथापि नाम मञ्जुश्री अण्डकोपप्रक्षिप्तोऽपि कलविङ्कपोतो असभिन्नाण्ड अनिष्क्रान्त कोपाकलपिक स्तमेव मुञ्चति, एवमेव मञ्जुश्री अविद्याण्डकोषप्रक्षिप्तोऽपि बोधिसत्त्वो असभिन्नात्मदृष्टिरनिष्क्रान्तस्यैधातुकाढुद्धरतमेव मुञ्चति यदिद शून्यतानिमित्ताप्रणिहितस्तमेव ।। सैर्मधर्माप्रवृत्तिनिर्देशेऽपि कथितम् - जयमतेश्च बोधिसत्वस्य पृथिवी विदारमदात् । स कालगतो महानिरय प्रापतदिति । स हि शून्यता नाधिमुक्तवान्, शून्यतागादिनि च प्रतिध 15 कृतवान् । नियतानियतावतारमुद्रासूत्रेऽप्याख्यातम् – कतम पशुरथगतिको बोधिसत्व ? तद्यथा -- कश्चित्पुरुष पञ्चबुद्धक्षेत्रपरमाणुरज समान् लोकधातून मिक्रमितुकाम स्यात् । स पशुरथमभिरुह्य मार्ग प्रतिपद्यते । स चिरेण दीर्पणाचना योजनशत गच्छेत् । स तत्र महत्या वातमण्डल्या पश्चात् खलु पुनरशीति योजनसहस्राणि प्रत्याप्य प्रत्युदावत्येत । तत्किं शक्नुयात्स पुरुषस्तान् 20 लोकयातून् पशुरथेनातिक्रमितुम् ? यावदनभिलाप्यानभिलाप्यैरपि कल्पैरेकमपि लोकधातुमति- क्रमितुम् । आह - नो हीद भगवन् । भामामाह - एवमेव मञ्जुश्री ५ कश्चिद्योधिचित्तमुत्याध महायान न धारयति, न पठति, श्रारकयानीयान् सेरते, तैश्च सार्ध सस्त करोति, श्रावफयान च पठति, स्वाध्यायति मीमासते परिबुध्यते, अर्थाश्व पाठयति याद्वोपयति, स तेन दन्धप्रज्ञो भवति । सोऽनुत्तरज्ञानमार्गाप्रत्याकृष्यते प्रत्युदापय॑ते । यदपि तस्य बोधिसत्वस्य बोधिभावनात 25 प्रज्ञेन्द्रिय प्रज्ञाचक्षु, तदपि तस्य दन्वीक्रियते प्रतिहन्यते । सोऽय पशुरयगतिको बोरिसत्व इति ।। तदेवमेवा शून्यतानविमुक्तिर्महापानानभिरतिश्च अतपूर्णाभिमुक्तिचित्तचर्यस्यापि प्रायो न सदस्यते, प्रागेन अधिमात्राधिमुक्तिचर्यस्य बोधिसत्त्वस्य । स हि रनमेरे सबालचरितविपत्ति समतिकान्त पश्यते मनरयेयसमापिधारणीविमोक्षाभिज्ञाविद्याविकीडितोऽनन्तपरामरतिनिरामिया- परान्तरल्पकोश्यनाभोगनिर्विकल्पप्रीतिवेगालोकप्रतिलब्धश्च अप्रमेयरल्पकोटीनियुतशतसहस्रपरम- 30 1 Cf. Nanjo Nos 146 147, 149 C Nanjio Nos 168–69 Cf Nanyo, Nos 163-61. Y Ci Nanior Mos 131-32 ५Manjio Nos 15152 " .

·८ शिक्षासमुच्चय । [१.२- महायानप्रस्थानविचित्रभावनासपूर्णपरार्थप्रतिपत्तिनिर्याणपुण्यज्ञानसभाराभिनि राभिनिर्वृत्ति पूर्वयोग शतसहस्रसमृद्धश्च पठ्यते । अर्थतन्नेयार्थम् । कस्मादन्ये बोधिचित्तोत्पादका अस्या भूमौ नेप्यन्ते । न चार इच्छ्या किंचिद्विशेषचिह्न नीतार्थ कर्तु रम्यते । अधिमात्राधिमुक्तिचर्याधर्मता वचनाच गम्यते । यथा मध्यमृदुप्रकाराध्यमिमुक्तिचर्या अस्येवेति ॥ अस्य पुनस्तथागतगुह्य 5 सूरस्य कोऽभिप्राय ! यदुक्तम्-कस्य भगवन् बोधिचित्तोत्पाद । आह - यस्य महाराज अध्या शयोऽनिफोपित । आह-पस्य भगवनथ्याशयोऽनिकोपित । आह-यस्य महाराज महाफरणोत्पाद । आह-वस्य भगान् महाकाणोपाद ? आह-यस्य महाराज सत्तापरित्याग ! आर-- कय भगवन् सत्वा अपरित्यक्ता भवन्ति । आह- यदा महाराज आमसौल्य परित्यक्त भवतीति ।। बोधिचित्तमानमतुष्टाना करुणामिलापसजननार्थमिदमुक्तम् । यथा न ते तथागतशासने 10 प्रजिता , येषा नास्ति त्याग इति । एवमिह अन्यबोधिचित्तनिन्दा द्रष्टव्या, न तु बोधिचित्तमन्यथा । नोत्पद्यत एव ॥ यथा दशधर्मकसूत्रे देशितम् - इह कुलपुर बोधिसत्त्वगोत्रस्य सन्ननुपादितबोधिचित्त तथागतेन वा तथागतश्रावकेण वा सचोधमान सवद्यमान समादाप्यमानोऽनुत्तराया सम्य क्सयो धौ] बोधिचित्तमुत्पादयति-इद प्रथम कारण बोधिचिनोपादाय । सबोधेर्वा बोधिचित्तस्य या 15 अवर्ण भाष्यमाण श्रुत्वा अनुत्तराया सम्यक्सबोधौ चित्तमुपादयति-इद द्वितीय कारणम् । स सत्वाननाथा नत्राणा नशरणानद्वीपान् दृष्ट्वा कारण्यचित्तमुपस्थाप्य यावदनुत्तराया सम्यक्सबोधी चित्तमुपादयति - इद तृतीय कारण बोधिचित्तोपादाय । स तथागतस्य सर्वाकारपरिपूर्णता दृष्ट्वा प्रीतिमुपाय अनुतराया सम्यक्सरोधौ चित्तमुपादयति-उद चतुर्थ कारणमिति ॥ तच्च बोधिचित्त द्विविधम् योधिप्रणिधिचित्त च बोधिप्रस्थानचित्तं च । यथा आर्यगण्डेन्यूह 20 सूत्रे भाषितम्- दुर्लभा कुलपुत्र ते सत्ता सर्वलोके येऽनुत्तरस्या सम्यक्सबोधौ चित्त प्रणिदधति । ततोऽपि दुर्लभतमास्ते सवा येऽनुत्तरा सम्यक्सबोधिमभिसप्रस्थिता ॥ इति ॥ तत्र बोधिप्रणिधिचित्त मया बुद्धेन भवितव्यमिति चित्त प्रणिधानादुपन्न भवति ।। शूरगमसूत्रेऽपि शाग्यो पादितस्यापि बोधिचित्तस्य बुद्धत्वहेतुत्वाभिधानात् । व पुनर्गद सिंचिदेव 25 कुशल कृत्री योक भकल्पिपासू पोपदलो नाम लक्षागको पर नाराजेर नयागनेत प्रथम बोधिचित्तमुत्पादित ताम्बूलपन दत्त्वा गोपाल्वभूतेन ! एस विद्युप्रदीपो नाम तथागतो यत्र यशसा तथागतेन प्रथम बोधिचित्तमुपादित दशिका दत्त्वा तन्त्र(तु)वायभूतेन । एवमनन्तप्रभो नाम तथागतो यत्रार्चिष्मता तथागतेन प्रथम बोधिचित्तमुपादित तृणप्रदीप दत्या नगरावलम्बाभूतेन । एव दृदविक्रमो नाम तथागतो या दुःप्रधर्षेण तथागतेन प्रथम बोधिचित्तमुपादित दन्तकाष्ठ 20 दत्वा काष्ठहारकभूतेनेत्यादि । 3 C# Nam)10 Nos 23( 3 ) 1043 3 GV p 492 (?) * Cf Nargio No 399 also called रंगमसमाधि ३Cf Nany10 No 403 ·-१.२] दानपारमिता प्रथमः परिच्छेदः । 5 चर्याविकलेऽपि च बोधिचित्ते नावमन्यना कर्तव्या, तस्याप्यनन्तससारसुखप्रसग्नत्वात् । यथार्यमैत्रयविमोक्षे वर्णितम् – तथापि नाम कुलपुत्र भित्तमपि वज्ररत्न प्रतिनिशिष्ट सुवालकार- मभिभवति, वज्ररत्ननाम च न निजहाति, सदारिद्र्य पिनिवर्तयति, एवमेव कुलपुत्र आशयप्रति- पत्तिभिन्नमपि सर्वज्ञताचित्तोत्पादवज्ररत्न सर्वश्राफप्रत्येकबुद्धगुणसुवर्णालझारमभिभवति, बोधिचित्त- नाम च न निजहाति, सर्वससारदारिद्य विनिवर्तयतीति । इतश्च विनापि चर्यया बोधिचित्तमुपकारकमिति ज्ञातव्यम् । येनापरेराजारवादकमूने कथितम्-यस्माच व महाराज बहुत्यो बहुकरणीय , असह सर्वेण सर्व सर्वथा स सर्वदा दानपारमिताया शिक्षितुम् , एन यात्प्रज्ञापारमिताया शिक्षितुम् , तस्मात्तर्हि व महाराज एरमेन सम्यक्सबोधिछन्द श्रद्धा च प्रणि िच गच्छन्नपि तिष्ठन्नपि निषण्णोऽपि शयानोऽपि जानदपि भुञ्जानोऽपि पिनन्नपि सततसमितमनुस्मर, मनसि कुरु, भाग्य । सर्पमुद्धबोधिसत्वप्रत्येक्वुद्वार्य- 10 श्रामपृथग्जनानामात्मनश्चातीतानागतप्रत्युत्पन्नानि सर्वकुशलमूलान्यभिसक्षिप्य तुलयित्वा पिण्टयित्वा अनुमोदस्त्र, अग्रयानुमोदनया याबदाकाशसमतया निर्माणसमतया अनुमोदस्व, अनुमोद्य च सर्वबुद्धबोधिसत्वप्रत्येश्बुद्धार्यश्रावकाणा पूजाफर्मणे निर्यातय । निर्यात्य च मसत्वसाधारणानि कुरु । तत सर्वसत्वाना यावत् सर्वज्ञताप्रतिलम्भाय सर्गसुद्धधर्मपरिपूरणाय दिने दिने काल्य- मनुत्तराया सम्यक्मयोधौ परिणामय । एर खलु व महाराज प्रतिपन्न सन् राय कारयिष्यसि, राज्यसत्यानि च न हापयिष्यसि, बोधिसभाराश्च परिपूरयिष्यसीति । अर चास्य विपाक उक्त -स खल्लु पुनस्व महाराज तस्य सम्यक्मयोगिचित्त- कुशलमूल कर्मणो विपाकेन अनेकशतत्वो देवेधूपपन्नोऽभू । अनेक्शतत्वो मनुष्येपूपपन्नोऽभू । सामु च देवमनुष्योपपत्तिप्वाधिपत्यमेव कारयसि । न च तापत्तर महाराज तस्य सम्यानगोषि- चित्तस्य कुशलकर्मग ऊनत्व वा अपूर्णव वा प्रज्ञायते । अपि च महाराज एकमपि सम्यक्स- बोधिचित्त सर्पसलोत्तारणारम्बणत्वात् सर्वसत्वामोचनारम्बणत्वात् सर्वसत्वसमाश्वासनारम्बणत्वात् 20 सर्वसत्वपरिनिर्वाणारम्पणवादप्रमेयानरयेयकुशलोपचयम् । क पुन दो य एन बहुलीकरोतीति ।। एतच बोधिचित्त रूपमापदर्शनोपनम् । तत्र पूर्वागाने पटवते -- एष तापप्रणिधि- बोधिचित्त वेदितव्यम् । इद तु वनव्यम् -फिमभूमिप्रविटस्यापि बोधिसत्यनारारिकारोऽस्ति न वेति । अस्तीति वेदितव्यम् । आगशगर्भमने लाभसकारार्य मूलापत्तिश्रवणात् । दशभूमिस्सो तु प्रथमाया भूमौ दर्शितम् - न च कचित् सवार कम्पचिसागाप्रतिकाद्धति अयत्र मौवया सर्वसत्त्वाना सोपकरणमाटुल्यमुपनागयितव्यमिति ॥ ता चाह - प्रमुदिताया बोरिसत्वभूमी सुध्याम्यितो भापचउनयोगेनेति । पुनश्वोक्ता तथा लगनिपतो भवति सनोविपरायण इति॥ आकाशगाने त्याह -श्रावस्यानमेवास्य न भरति प्रागेर महायानमिति ॥ तथायोमेरिपृष्ठाया मासपर्यनस्यापि शिक्षापदाने प्रश्ता'ने । प्रमुदिताया तु पठ्यते - 15 25 १ct.Manyo. 243-250 २f. Nanjio, Nos 67-69, 70 ३Cf. Nanjio, Nos 23 (19). 33,34 ·शिक्षासमुथया। [१.२- आत्मज्ञापगमावास्य आमस्नेहो न भवति, कुन पुन सर्वोपकरणस्नेह इति । तथा मस्तादि दानमप्यतास्योक्तम् ॥ एवमादिसूत्रेषु भूमिप्रविष्टस्यापि शिक्षाप्रज्ञप्तिदश्यते । यत्र तु असामान्यन बोधिसत्य मधिकृत्योपदेश , तत्र अभ्यासायोग्यतया प्रतिमेयवाक्येन वा आदिकर्मिकचोधिसत्वेन न शिक्षितव्य 5 भवेदेतत् । उभयासभवे तु सर्वत्र शिक्षितव्यम् । तत्राप्येफस्या शिक्षाया शिक्षणायामशक्तस्येतरशिक्षा नभ्यासादनापत्ति ।। आर्याक्षयमतिमूत्रेऽप्येपमोचन-दानकाले शीटोपसहारस्योपेक्षेति पिस्तर ।। न चात्र शिथिटेन भवितव्यम्, न च शेपासु न समुदागच्छति । यथावल यथामजमान मिति दशभूमिकसूत्रे वचनात् । अय च सरर स्त्रीणामपि मृदुक्लशाना बोध्यभिलापचित्ताना लभ्यते । उक्तं हि बोधिसत्वप्रातिमोक्षे-चतुर्भि शारिपुर धर्मे समन्वागता बोधिसत्या 10 सत्यनादिनो भवतीत्यारभ्याह - इह शारिपुत्र कुलपुत्रो वा कुलदुहिता वा अनुत्तराया सम्य क्मबोगौ चित्तमुत्पाद्य आरब्धवीर्यो विहरति कुशलधर्मपर्येषणायेत्यारभ्य सौ उपदेश ॥ सरग्रहण च बोविसलशिक्षापदाभ्यासपरमस्य सागरिकस्यान्तिकाकर्तव्यम् । एव ह्यस्य शिक्षातिकमे तीत्रमपत्राप्य गुरविसवादनभय चोपद्यते । तत्र च अनाभोगत प्रेमगौरन सिद्धिरित्येप सागान्यमारधर्म । अत एव बोधिसत्वा तथागताना पुरत शिक्षाणामन्यतमशिक्षा 15 निष्पत्तिकामा समादान कुर्वन्ति । तस्य च कल्याणमित्रस्याभारे दशदिवस्थितबुद्बोधि सत्वाभिमुखीभावभावनया सबरो ग्राह्य सरमामबलं च तुलयिन्वा । अन्यथा तु सर्वबुद्ध बोधिसत्वा सदेवकश्च को विसादित स्यात् । सैद्धर्मस्मृत्युपस्थानसूत्रे हि किंचिन्मात्र चिन्तयिचापि अददत प्रेतगतिरता प्रतिज्ञात च -- अददतो नरकगति , किं पुनरनुत्तरमर्थमखिलस्य जगत प्रतिज्ञाय असपादयत । अत एसोक्त धर्मरगीतिसूत्रे-सत्यगुर फेण कुलपुन बोरिसत्वेन 20 भवितव्यम् । सत्यमगीति कुलपुत्र धर्मसंगीति । तत्र कुरुपुत्र क्तमसत्य यद्वोधिसत्त्वोऽनुत्तराया सम्यक्सबोधी चित्तमुपाद्य तचित्त जीक्तिहेतोरपि न परित्यजति, न सत्वेषु विप्रतिपद्यते । इद बोधिसत्त्वस्य सन्यम्-यपुनर्योधिसत्वोऽनुत्तराया सम्यक्सबोधौ चित्तमुपाद्य पश्चात्तचित्त परित्यजति, सत्वेषु विप्रतिपद्यते, अय बोधिसत्त्वस्य प्रतिकष्टो मृपावाद इति । आर्यसागरमनिसूत्रेऽपि देशितम् -- स्यायथापि नाम सागरमते राजा वा राजमागोवा सर्व नागरक जन श्वोभक्तेनोपनिमन्त्र्योपेक्षको भवेत् , 25 नानपान समुदानयेत् , सत्यं सर्वजनकार्य पिसवादयेत्। तत्र तेऽनपानभोजनमलभमाना उच्चधत प्रभामे एरमेन सागरमते यो बोरिसत्व सांसवानाधास्य अतीर्णतारणायामुक्तमोचनामानावस्ता श्वासनाय यावन्न बाहुश्रुयेऽभियोग करोति, नापि ततोऽन्येषु बोधिपक्ष्यकुशलमूषु धर्मेपु, अय बोरिसत्वो दिमवादयति सदेवक लोकम् । एव च त पूर्वमुद्धदर्शिन्यो देवता उच्चन्ति विवादयन्ति । दुर्लभास्ते यज्ञस्वामिनो ये महायज्ञ प्रतिज्ञायोत्तारयन्ति । तस्मात्तर्हि सागरमले न 30 सा बोधिसत्त्वेन वाग्भाषितव्या यया सदेवमानुपामुर लोक विसादयेत् । पुनरपर सागरमते 9 Cf Nanjio, Nos 74,77 Cf Nanjio Nos 1096, 1098 Cf Nanjo, Nos 679, 804 ४Cf Navjio, No 426 ५f Maryo No 976 scoffing sneening ६उचावन्त means ·15 -१.२] दानपारमिता प्रथम परिच्छेदः । बोधिसत्व केनचिदेवाधीष्टो भवति धर्मेष्वर्थकरणीयेषु । तत्र बोधिसत्त्वेन वाग्भाषिता भवति यावदात्मपरित्यागोऽपि बोधिसत्वेन कर्तव्यो भवेत् । तत्र न पुन स सवो पिसवादयितव्य इति ॥ तस्मात्स्वबलानुरूपेण एकमपि कुशलमूल समादाय रक्षितव्यम् । यथोक्तमार्यक्षितिगर्भसूत्रे- एभिर्दशमि कुशलै कर्मपथैर्बुद्धत्वम् । न पुनर्योऽन्तश एकमपि यावज्जीव कुशल कर्मपथ न रक्षति, अथ च पुनरेव वदति- अह महायानिकोऽह चानुत्तरा सम्यक्सबोधि पर्येपामीति, स पुद्गल परम 5 कुहको महामृपावादिक सर्वेषा बुद्धाना भगवता पुरतो विसवादको लोकस्योच्छेदवादी । समूढ़ काल कुरुते, विनिपातगामी भवतीति ।। यावत्काल च शक्नोति तावत्काल कुशल समादाय वर्तितव्यम् ।। एतच्च भैर्पज्यगुत्वेडूर्यप्रभसूने द्रष्टव्यम् – यस्तु महासत्त्व एव श्रुत्त्रापि बोधिसत्त्वचर्या दुप्फरतामपि प्रज्ञयानगाह्योत्सहत एव सकलदु खितजनपरित्राणधुरमवयोढुम् , तेन वन्दनपूजन पापदेशनपुण्यानुमोदनबुद्धाध्येषणयाचनबोधिपरिणामन कृत्वा कल्याणमित्रम येप्य तदुक्तानुपादेन 10 स्वय या वक्तव्यम् - समन्बाहर आचार्य अहमेव नामेत्युक्त्वा । यथा आर्यमञ्जुश्रीबुद्धक्षेत्रगुण- व्यूहाल कारसूत्रे भगवता मञ्जश्रिया पूर्वजन्मावदाने चर्योपेत बोधिचित्तमुत्पादित तथोत्पादयि तव्यम् । एन हि तेनोक्तम् -- यावती प्रथमा कोटि ससारस्यान्तवर्जिता । तानसत्त्वहितार्थाय चरिष्याम्यमिता चरिम् ।। उत्पादयामि समोधौ चित्त नाथस्य समुखम् । निमन्त्रये जगत्सर्व दारिट्यान्मोचितास्मि तत् ॥ व्यापादखिलचित्त वा ईयामात्सर्यमेव वा । अद्याने न करिष्यामि बोधि प्राप्स्यामि यावता। ब्रह्मचर्य चरिष्यामि कामास्त्यक्ष्यामि पापकान् ।। बुद्धानामनुशिक्षिष्ये शीलसरसयमे । नाह त्वरितरूपेण बोधि प्राप्तुमिहोत्सहे ॥ परान्तकोटिं स्थास्यामि सत्तस्यरस्य कारणात् । क्षेत्र विशोधयिष्यामि अप्रमेयमचिन्तियम् ॥ नामधेय करिष्यामि दशदिक्षु च विश्रुतम् । कायमाकर्मणी चाह शोपयिष्यामि सर्वश । शोधयिन्ये मनस्कर्म कर्म क्र्तास्मि नाशुभम् ॥ इति । न चार सार्वकालिकासवरग्रहणान मान्तरापत्तिशङ्का कर्तव्या, अत्रैव सूत्रेऽक्षोम्यप्रणि- धानानुज्ञानादेव युक्तम् । यया तेनाक्षोभ्येण तथागतेन पूर्व बोधिसत्वभूतेनैव वाग्भापिता- निमादिता मे बुद्धा भारतो भवेयुयदि सरस्या जाती न प्रव्रजेयमिति । 1 Cf Nanjo. Nos 61-65 3 Ct also the text in Gilgit Mss, Vol 1 Cf Mano No 171 20 25 30 ·शिक्षासमुपयः। [१.२- पाशी. प्रपनन शोमा सुगन्ना। अन्याय जानीगरा मंशोपिया rjग: ॥ गरिपुर थिम नामोयार सपाटसम्माननिधिनयम् । एवं from. शारिएर योगिनी माग र म जानी नजति, उराहामा तथागताना- मनुमा अयं गृहारामनिवागन काय देतो! परमो धर्य शारिएर लामो यदुत गृारागानिवनातिर पार । भार्या दृष्तिामा चाग्य न भवानि ॥ यथा जन्मान्तरेश्वयं दोन मनि, तयार पागिशाला सादेनन् । संदेव गमाननगर मामान्यमापचिटणमुच्यते, येनापत्तिक्षणेन युक्त यन्तु स्वयमायु- प्रेस्य परिरंग, न पारतिविम्पा मारतिप्रतिदकर च गंमुंशा के रिमालसर्वमाना 10 योग नमांद मागायोगामार यामानानामुपमामनग्यो पादाय च निशान, पापाइमन परार अपने कामेति । यदि तु (स)लयमामी नापन, तान्तरायप्रतिकाराय न घटने, अन्नदुपटर्मिनस्य बगदानम्यप्रनिशरभूत नोगटयनि, महायंसिद्धार्थ चान्यार्य- हानि न योनि, क्षणमायुपेशने, सापतिको भाति । मझेपतोऽनापत्ति: स्वशत्यक्रिया कार्येषु तर निता मिक्ष्या प्ररन्यमागत् । प्रतिसावधतया त्ययावत एव । यर स्वसत्यगोचरेऽपि 15 त्यागसामादारत्ति. स्यात् , तत्र चिन्यम् । सामान्यापदेशनान्तर्भावात्तु ततो मुक्तिः ।। प्त समामतो बोधिसत्वशिक्षाशरीरम् । विस्तरतस्यप्रमाणमल्पापर्यवसान निर्देशम् । अयया मोपतो बोधिमत्तस्यापत्ती । यथा शक्तियुत्तायुक्तमममीश्यारभने, न निर्मित उपेक्षतं या, सापत्तिको भाति । निग्मप्य यथामतिकामति अन्तराचण्दालदासेनापि चोदित , सापत्तिको भवति । युतः। एतदन्यारायचोदनमूने वचनात् -- अपि तु मैत्रेय चनुनिः कारण. 20 प्रतिभान ससुभाशितम् । क्तभश्चतुर्मि इह मैत्रेय प्रतिभानं सत्योपसहितं भरति,नासत्योपहितम् । धर्मोपमंहितं भवति, नाधोपमहिलम् । शहारक माति, न प्लेशविपर्धकम् । निर्माणगुणानु- शंसनंदर्शक भाति, न मंसा गुगा नुशंसनंदर्शकम् । एभिश्वनुमि । पेयालं । पस्य कस्यचिन्मय एभिश्चतुर्मि कारणे प्रतिभानं प्रतिभाति प्रतिभास्यति वा, तर श्राद्ध कुटपुत्र कुलदुहितभिर्ग बुरहोपादयितच्या शास्त्रज्ञा कृत्या । स धर्मः श्रोतव्यः । तत्कस्य हेतो.! 25 यत्किंचिन्मय सुभाषितं सा तद्रुद्वभाषितम् । तत्र मैत्रेय य इमानि प्रतिभानानि प्रतिक्षिपेत्-नैतानि बुद्वभाषितानीति, तेयु च अगौरवमुपादयेपुद्गलविद्वेपेण, तेन समुद्रभापित प्रतिभानं प्रतिक्षिप्त भाति । धर्म प्रतिक्षिप्य धर्मव्यसनसंवर्तनीयन फर्मणा अपरायगामी भाति ।। य. पुनरेतदम्यासार्थ व्युपादितमिच्छति, तेनान शिक्षासमुच्चये तात्रचर्यामुखमार- शिक्षणार्यमभियोग करणीयः, शिक्षारम्भस्यैर महाफटत्वात्। ययोक्तं प्रशान्तरिनिश्चयप्रतिहार्यसूत्रे-- ॐ यश्च मन्जुश्रीोधिसत्को गङ्गानदीगटिकासमेभ्यो बुद्रेभ्य प्रत्येक सर्वेभ्यो गङ्गानदीपालुकासमानि बुद्रक्षेत्राणि वशिराजमहामणिरत्नप्रतिपूर्णानि कृत्वा दद्यात्, एवं ददत् गगानदीवालिकासमान् Compare : A N P. 164 (ज सिंचि बुद्धेन भामित, सन्न त सुभासिन, Cr. also Bhatru Edict 'ए किंचि भते भगवता युधेन भासिते, सवे से सुभासिते वा. २Cf Nanjio, No. 522.

·दानपारमिता प्रथमः परिच्छेदः । 5 15 कल्पान दान दद्याद्, यो वा अन्यो मञ्जुश्रीबोंधिसत्त्व इमानेवरूपान् धर्मान् श्रुवा एकान्तेन गत्वा चित्तेनाभिनिरूपयेत्, इमेष्वेवरूपेषु धर्मेषु शिक्षिप्यामीति, सोऽशिक्षितोऽपि मञ्जुश्रीबोधिसत्त्वोऽस्या शिक्षाया छन्दिकोऽ(धिक तर पुण्य प्रसवति । न त्वेव तदानमय पुण्यक्रियावस्त्विति ।। तस्मादेवमनुशसदर्शिना बोधिसत्वेन न कयचिन्निवर्तितव्यम् । यथावैवाह - तत्र मञ्जुश्रीर्ये त्रिसाहस्रमहासाहस्रलोकधातुपरमाणुरज समा सत्त्वास्तेपामेकैक सत्वो राजा भवेज्जम्बूद्वीपाधिपति , ते सर्व एव घोषयेयु –यो महायानमुद्ग्रहीष्यति, धारयिष्यति, वाचयिष्यति, पर्यवाप्स्यति, प्रवर्तयिष्यति, तस्य नखच्छेदेन मास पञ्चपलिकेन दिवसेनारतारयिष्याम, त चैतेनोपरमेण जीविताद् व्यपरोप यिष्याम इति । सचेन्मञ्जुश्रीर्बोधिसत्त्व एवमुच्यमाने नो त्रस्यति न सत्रासमाप्स्यते अन्तश एकचित्तोत्पादेनापि न बिभेति न विपीदति न निचिकित्सते, उत्तरि च सद्धर्मपरिग्रहार्थ- मभियुज्यते, पाठस्वाध्यायाभियुक्तो विहरति, अय मञ्जुश्रीर्बोधिसत्वश्चित्तशूरो दानशूर शीलशूर 10 क्षान्तिशूर वीर्यशूर ध्यानशूर प्रज्ञाशूर समाधिशूर इति वक्तव्य । सचेन्मञ्जुश्रीर्बोधिसत्त्व तेपा वधमपुरुपाणा न कुप्यति न रष्यति न खिलदोपचित्तमुत्पादयति, स मञ्जुश्रीर्बोधिसत्वो ब्रह्मसम इन्द्रसमोऽकम्प्य इति ॥ इतश्चाद्यकाले- शिक्षादरो महायानात् महाफलविपाक । तथाहि चन्द्रप्रदीपसूत्रे- बुद्धान कोटीनयुतानुपस्थिहेदन्नेन पानेन प्रसन्नचित्त । छत्रै पताकामि च दीपमालै कल्पान कोट्यो यथ गङ्गवालिका ॥ यश्चैव सद्धर्म प्रलुज्यमाने निरुध्यमाने सुगतस्य शासने । रात्रिंदिव एक चरेय शिक्षाम् इद तत पुण्यविशिष्ट भोति ॥ तस्मात्कर्त योऽत्रादर ॥ उक्तानि च सूत्रान्तेषु बोधिसत्त्वशिक्षापदानि । यथोक्तमार्यरत्नमेघे -- कय च कुलपुत्र बोधिसत्त्वा बोधिसत्त्वशिक्षासवरसवृता भवन्ति ? इह बोधिसत्त्व एस पिचारयति-न प्रातिमोक्षसवरमानकेण मया शक्यमनुत्तरा सम्यक्सबोधिमभिसबोद्भुम् । किं तर्हि यानीमानि तथागतेन तेषु तेषु सूत्रान्तेषु बोधिसत्वसमुदाचारा बोधिसत्वशिक्षापदानि प्रज्ञप्तानि, तेषु 25 तेषु मया शिक्षितव्यमिति विस्तर । तस्मादस्मद्विधेन मन्दबुद्धिना दुर्विज्ञेयो पिस्तरोक्तत्वात् - बोधिसत्त्वस्य संवरः। तत किं युक्तम् । मर्मस्थानान्यतो विद्यायेनानापत्तिको भवेत् ॥३॥ १ SR 35 3-4 (var दीपक्रियाभि for च दीपमाले , सुगतान for सुगतस्य, शिष्यान् for शिक्षाम् ) - 20 , ·शिक्षासमुच्चयः। [१.४- क्तमानि च तानि मर्मस्थानानि, यानि हि सूत्रान्तेषु महायानाभिरतानामयोक्तानि । यदुत- 5 आत्मभावस्य मोगानां व्यववृत्तेः शुभस्य च । उत्सर्गः सर्वसत्त्वेभ्यस्तद्रक्षा शुद्धिवर्धनम् ॥ ४ ॥ एप बोधिसत्वसवरसग्रह , यत्र बोधिसत्त्रानामभ्यासविश्रामेऽप्यापत्तयो व्यवस्थाप्यते ॥ यथोक्त बोधिसत्त्वप्रातिमोक्षे- यो बोक्सिलेन मार्ग परिगृहीत सत्त्वाना कृतेन दुखायगामी, सचेबोधिसत्वस्य त मार्ग परिगृह्यात्रस्थितस्यापि कल्पकोटेरत्ययनैक सुखचित्त- मुत्पद्येत अन्तशो निपद्याचित्तमपि, तत्र बोधिसत्वेनैव चित्तमुत्पादयितव्यम् - सर्वसत्त्वानामात्ययिक परिगृह्येतदपि मे वर्जयन्तिपीदामीति परिगृह्येत् । तमपि मञ्जुश्रीराह-पञ्चेमानि देवपुन आनत- 10 याणि वैरानन्तर्ये समन्यागता बोधिसत्या क्षिप्रमनुत्तरा सम्यक्मबोधिमभिसवुध्यन्ते । कतमानि पञ्च । यदा देवपुत्र बोधिसत्वोऽन्याशयत्यनुत्तराया सम्यमत्रोमो वित्तमुत्पाद्य नान्तरा श्रावक- प्रत्येकबुद्धभूमो चित्तमुत्पादयति, इद देवपुत्र प्रथममानन्तर्यम् । सर्वस्वपरित्यागिताया चित्तमुत्पाद्य नान्तरा मात्सर्यचित्तेन साधु सन्यसति, इद देवपुत्र द्वितीयमानन्तर्यम् । सर्वसत्त्वा मया नातव्या इत्येव चित्तमुत्पाद्य नान्तरा सीदति, इद देवपुत्र तृतीयमानन्तर्यम् । अनुत्रनानिरुद्धान् सर्व 15 धर्मानवभोत्स्य इत्ये चित्तमुत्पाद्य नान्तरा दृष्टिगतेषु प्रपतति, इद देवपुत्र चतुर्थमानन्तर्यम् । एकक्षणसमायुक्तया प्रज्ञया सर्वधर्मानवभोस्य इत्येव चित्तमुत्पाद्य नान्तरा तिष्ठति, न विष्टीयति अप्राप्ताया सर्पज्ञतायाम् , इद देवपुत्र पञ्चममानन्तर्यमिति ।। तस्मादेवमात्मभानभोगपुण्यानामविरतमुत्सर्गरक्षाशुद्धिवृद्धयो यथायोग भाग्नीया ॥ तत्र तावदुत्सर्गार्थं परिप्रहदोषभारनाद्वारेण वैराग्यमुत्पादयेत्, त्यागानुशसाश्च भावयेत् । यथा तापञ्चद्रे- 20 प्रदीपसूत्रे- अध्यवसिता ये बाला कायेऽस्मिन् पूतिके सम्यक् । जीविते चञ्चलेऽवये मायास्वप्ननिभोपमे | अतिरोटाणि कर्माणि कृत्वा मोहवशानुगा । ते यान्ति नरकान् घोरान् मृत्युयानगताबुधा । इति ।। तथा अनन्तमुखनिर्हारधारण्यामप्युक्तम्-- ये केचित् सत्त्वा न भान्ति विग्रहा परिग्रहस्तत्र निदानमूलम् । तस्माल्यजेद्यत्र भवेत तृणा उत्सृष्टतृष्णस्य हि धारणी भवेत् ।। इति ।। बोधिसत्वप्रातिमोक्षे कथितम् --पुनरपर शारिपुत्र बोधिसत्व सर्वधर्मे परकीयमंज्ञामुपाद- यति । न कचिद्भावमुपादत्ते । तत्वस्य हेतो । उपादान हि भयमिति ।। आर्योप्रदत्तपरिपृच्छाया- 30 मप्याह - यदत्त तन्त्र भूयो रक्षितव्यम् । यद् गृहे तद्रक्षितयम् । यदत्तं तत्तृष्णाक्षयाप । यगृहे - 25 1 SR App I(No 32)e, the passage is omitted in Gılgt Mss. 2 Nanno Nos 357-53 ·, दानपारमिता प्रथमः परिच्छेदः । १५ ततृष्णावर्धनम् । यदत्त तदपरिग्रहम् , यद्गृहे तत्सपरिग्रहम् । यदत्त तदभयम्, यद्गृहे तत्समयम् । यद्दत्त तद्बोधिमार्गोपस्तम्भाय, यद्गृहे तन्मारोपस्तम्भाय । यद्दत्त तदक्षयम् , यद्गृहे तत्क्षयि । यदत्त तत सुखम्, यद्गृहे, तदारभ्य दु खम् । यदत्त तत्क्लेशोत्सर्गाय, यद्गृहे तत्क्लेशनर्धनम् । यदत्त तन्महाभोगतायै, यद्गृहे न तन्महाभोगतायै । यदत्त तत्सत्पुरुषकर्म । यद्गृहे तत्कापुरुपकर्म । यद्दत्त तत्सत्पुरुषचित्तग्रहणाय, यद्गृहे तत्कापुरपचित्तग्रहणाय । यदत्त तत्सबुद्धप्रशस्तम् , यद्गृहे 5 तद्वालजनप्रशस्तम् ॥ यावत्सचेत्पुनरस्य पुत्रेऽतिरिक्ततर प्रेमोत्पद्यते तथाऽन्येषु सत्वेषु, तेन तिसृमि परिभाष- णाभि स्वचित परिभाषितव्यम् । कतमाभिस्तिसृभिः सम्यक् [प्र] युक्तस्य समचित्तस्य बोधिसत्वस्य बोधि । शूनविषमचित्तस्य बोधि शूनमिथ्याप्रयुक्तस्य । अनानात्वचारिणो बोधिसत्वस्य बोधिन नानात्वचारिण । आभिस्तिसभि परिभाषणाभि स्वचित्त परिभाष्य मित्रेऽमित्रसज्ञोत्पाद- 10 यितव्या - अमित्र होतन्मम, न मिनम्। योऽहमस्यार्थाय बुद्धप्रज्ञप्ताया शिक्षाया उद्धरत्वाद्गत्वा अस्मिन् पुत्रेऽतिरिक्ततर प्रेमोत्पादयामि, न तथान्येषु सत्त्रेषु । तेन तथा तथा चित्तमुत्पादयितव्य यथा यथास्य सर्वसत्वेषु पुत्रप्रेमानुगता मैत्र्यु पद्यते । आत्मक्षेमानुगता मैयुत्पद्यते । एव चानेन योनिश प्रत्यवेक्षितव्यम् -- -- अन्यत एप आगत , अन्यतोऽहम् । सर्वसत्वा अपि मम पुत्रा अभूवन् । अह च सर्वसत्वाना पुत्रोऽभूपम् । नेह सविद्यते कश्चित्कस्यचि परो वा । यावदेव हि गृहपते गृहिणा 15 बोधिसत्वेन न कस्मिंश्चिद्वस्तुनि ममत्व परिग्रहो वा कर्तव्य , नाध्यवसानम्, न नियति , न तृष्णानुशय कर्तव्य । सचेत्पुनर्गृहपते गृहिण बोधिसत्त्व याचनक उपसकम्य किंचिदेव वस्तु याचेत, सचेदस्य वस्त्वपरित्यक्त भवेत् , नैर चित्त निध्यापयितव्यम् - यद्यहमेतद्वस्तु परित्यजेय यदि वा न परित्यजेयम् , अवश्य ममेतेन वस्तुना विनाभानो भविष्यति । अकामकेन मरणमुपगन्तव्य भविष्यति । एतच्च वस्तु मा त्यक्ष्यति, अह चैन त्यक्ष्यामि । एतच्च वस्तु 20 परित्यज्य अह आत्तसार काल करिष्यामि । एतच्च परित्यक्त न मे मरणकाले चित्त पर्यादाय स्थास्यति । एतच्च मे मरणकाले प्रीतिं प्रामोद्यमविप्रतिसारिता च जनयिष्यति । सचेत्पुनरेनमपि समन्वाहरन् न शक्नुयात्तद्वस्तु परित्यक्तुम् , तेन स याचनकश्चतसृभि सज्ञप्तिभि सज्ञपयितव्य । कतमाभिश्चतसृभि दुर्बलस्तापदरम्यपरिपक कुशलमूल , आदिकमिको महायाने, न चित्तस्य वशी परित्यागाय, सोपादानदृष्टिकोऽस्मि अहकारममकारस्थित । क्षमस्व सत्पुरुष, मा 25 परिताप्सी । तथाह करिष्यामि, तथा प्रतिपत्स्ये, तथा वीर्यमारम्स्ये, यथैन च ताभिप्राय परिपूरयिष्यामि सर्वसत्वाना चेति । एव खलु गृहपते तेन याचनक सज्ञपयितव्य ॥ एतच्च सज्ञपनमुपार दोपपरिहारायोक्तम् - मा भूद्बोधिसत्त्वस्य तत्राप्रसादो बोधिसत्त्वे वा याचनकस्येति । न तु मात्सर्यमेव अनपद्य भवति । कुत्सित चेद भगवता बोधिसत्यानाम् । यथाह बोधिसत्त्वप्रातिमोक्ष- चत्वार इमे शारिपुत्र धर्मा बोधिसत्त्वाना न सविद्यन्ते । कतमे चत्वार ? 30 शाज्य बोधिसत्वाना न सविद्यते । मात्सर्य बोधिसत्त्वाना न सविद्यते । ईपिशुन्य बोधिसत्त्वाना न सपियते । नाह शक्तोऽनुत्तरा सम्यक्सबोधिमभिमबोदुमिति लीन चित्त बोधिसत्त्वाना न सविद्यते । यस्येमे शारिपुत्र चत्वारो धर्मा सवियते, स पण्डितेतिव्य - कुहको बतायम्, , " लपको ·. . शिक्षासमुच्चयः। बतायम् , नष्टगर्मो बतायम् , सक्लेशवों बतायम् , लोकामिरगुरुको बतायम् , भक्तचोलकपरमो वतायमिति ॥ तथा-चितशूरा खलु पुन शारेपुत्र बोधिसत्त्वा भवन्ति । यानस्वहस्तपरित्यागी भाति, पादपरित्यागी, नासापरित्यागी, शीर्पपरित्यागी, अङ्गप्रत्यङ्गपरित्यागी, पुत्रपरित्यागी, दुहितृपरित्यागी, भार्यापरित्यागी, रतिपरित्यागी, परिवारपरित्यागी, चित्तपरित्यागी, सुखपरित्यागी, 5 गृहपरित्यागी, वस्तुपरित्यागी, देशपरित्यागी, रत्नपरित्यागी, सरस्वपरित्यागीति ॥ एवं नारायणपरिपृच्छायामप्युक्तम्-न तद्वस्तूपादातव्य यस्मिन् वस्तुनि नास्य त्यागचित्तमुपद्यते । नत्यागबुद्धि कमेत । न स परिग्रह परिग्रहीतत्र्यो यस्मिन् परिग्रहे नोत्सर्जन- चित्तमुत्सादयेत्, न स परिवार उपादात यो यस्मिन् याचनकैर्याध्यमानस्य परिग्रहबुद्धिन्त्पद्यते । न तदाज्यमुपादातव्यम्, न ते भोगा, न तदनमुपादातव्यम् , यावन्न तत्किंचिद्वस्तूपादातव्यम् , 10 यस्मिन् वस्तुनि बोधिसत्वस्यापरित्यागबुद्धिस्पद्यते । अपि तु खल पुन कुलपुत्र बोधिसत्वेन महासत्वेनैव वित्तमुत्पादयितव्यम् - अय ममात्मभार सर्पसत्वेभ्य परित्यक्त उत्सृष्ट , प्रागेव वाह्यानि वस्तूनि । यस्य यस्य सत्वस्य येन येन यद्यत्कार्य भविष्यति, तस्मै तस्मै तदास्यामि सत्सविधमानम् । हस्त हस्तार्थिकेभ्यो दास्यामि, पाद पादर्थिकेभ्यो नेत्र नेरार्थिकेभ्यो दास्यामि, माम मासार्थिफेभ्य , शोणित शोणितार्थिकेभ्यो मन्नान मचार्थिकेभ्योऽङ्गप्रत्यङ्गायङ्गप्रत्यङ्ग 15 विकेभ्य , शिर शिरोभ्यि परित्यक्ष्यामि । क पुनर्वादो बाह्येषु वस्तुषु यदुत धनधान्य जातरूपरजतरत्नाभरणहयगजरथवाहनप्रामनगरनिगमजनपदराष्ट्रराजधानीपत्तनदासीदासफर्मकर- पौरुषेयपुत्रदुहितृपरियारेषु । अपि तु खलु पुनर्यस्य यस्य येन येन यद्यत्कार्य भविन्यति, तर तस्मै सत्वाय ततदेयम् । सविधमान दास्यामि, अशोचनविप्रतिसारी अविपारप्रतिका परित्यक्ष्यामि । अनपेक्षो दास्यामि, सत्त्वानुग्रहाय सत्त्वकारण्येन सत्वानुकम्पया तेपामेप सामान 20 सपहाय, यथा मेडमी सत्या सगृहीता बोधिप्राप्तस्य धर्मजानका स्युरिति । पेयाल । तद्यथा नाम कुलपुत्र भैषज्यवृक्षस्य मूलतो वा ह्रियमाणस्य, गण्डन शाखात वक्त परतो वा हियमाणस पुष्पत फलत सारतो का हियमागस्य नै भवति विकल्प - मूलतो मे हियते यारसारतो। हियत इति । अपि तु खलु पुनरविकल्प एव हीनमध्योत्कृष्टाना सत्वाना व्याधीनपनयति एकमेव कुलपुर बोधिसत्वेन महासत्वेन अस्मिंश्चातुर्महाभौतिके आत्मभावे भैपज्यसज्ञोत्पादयितव्या 25 येगा येपा सत्त्राना येन येनार्थ , तत्तदेव मे हरन्तु, हस्त हस्तार्थिन , पाद पादार्थिन इति पूर्ववत् । आर्यावातिरेऽपि देशितम् - अपन, माप, कार, ममता, जिलापीप, क्षष थितय । तथापि नाम इमानि बाह्यानि चत्वारि महाभूतानि पृथिवीरानुरन्धानुस्तेजोधानु र्वायुधातुश्च नानासुखेर्नानापर्याय नारम्रणैर्नानोपररणैर्नानापरिभोगे सत्त्वानां नानोपभोग गच्छन्ति, एउमेर अहमिम काय चतुर्महाभूतसमुच्छ्यं नाना सुखै नानापर्याय नारम्बर्णनांनो ॐ पारण नापरिभोगविस्तरेण सर्वसत्त्रानामुपभोग्य कारेश्यामीति । स इममर्थवशं साश्यन् काय दुखता च प्रत्यवेक्षने, कायदु खतया च न परिखियते समावेशयेति ॥ आर्यवाघजमूऽप्याह -- इति हि बोधिसत्त्व आमान सत्वेषु निर्यातयन् सर्वकुशल मूलोपारित्वेन ससित्त्वानां कुशलम्दै समन्वा हरन प्रदीपसममामानं सर्वसत्वेषपनयन - ·-१.४] दानपारमिता प्रथमः परिच्छेदः। सुखसममात्मानं सर्वसत्वेष्वधितिष्ठन् धर्मकुक्षिसममात्मानं सर्वजगति संधारयन् , आलोक- सममात्मानं सर्वसत्वेष्वनुगच्छन् , जगत्प्रतिष्ठापनसममात्मानं संपश्यन् , कुशलमूलप्रत्ययभूत- मात्मानं ' सर्वजगत्यनुगच्छन् , मित्रसममात्मानं सर्वसत्त्वेषु नियोजयमानः, अनुत्तरसुखमार्ग- सममात्मानं सर्वसत्वेषु संदर्शयमानः, अनुत्तरसुखोपधानसममात्मानं सर्वसत्त्वेपु परिशोधमानः, सूर्यसममात्मानं सर्वजगति समीकुर्वाणः, एवंधर्मोपेतमात्मानं सर्वसत्वेषु प्रयच्छन् , यथाकाम- 5 करणीयवश्यमात्मानं सर्वलोके संपश्यन् , अग्रचैत्या भविष्यामः .... सर्वजगस्थित्यात्मानं संपश्यन् , समचित्ततां सर्वजगति निष्पादयन् , सर्वोपकरणतीर्थमात्मानं संपश्यन् , सर्व- लोकसुखदातारमात्मानं प्रत्यवेक्षमाणः, सर्वजगतो दानपतिमात्मानमधिमुच्यमानः, सर्वलोकज्ञान- सममात्मानं कुर्वाणः, बोधिसत्वचर्याप्नयुक्तमात्मानं संजनयमानः, यथावादितथाकारित्वेनात्मानं नियोजयमानः, सर्वज्ञतासंनाहसंनद्धमात्मानं प्रत्यवेक्षमाणः, पूर्वनिमन्त्रितं चित्तमनुपालयमानः, 10 प्रतिपत्तौ चात्मानं स्थापयमानः, बोधिसत्त्वत्यागचित्ततां मनसि कुर्वाणः, उद्यानभूतमात्मानं सर्व- सत्वेषु संपश्यन, धर्मरतिभूतमात्मानं सर्वलोकेष्वादर्शयमानः, सौमनस्यदातारमात्मानं सर्वसत्वाना- मवितिष्ठन्, अनन्तप्रीतिसंजननमात्मानं सर्वजगतो निर्यातमानः, सर्वशुक्लधर्माय द्वारभूत- मात्मानं सर्वलोके संधारयमाणः, बुद्धबोधिदातारमात्मानं सर्वसत्त्वानां प्रणिदधत् , पितृसम- मात्मानं सर्वप्रजायां नियोजयमानः, सर्वोपकरणावैकल्याधिकरणमात्मानं सर्वसत्त्वधातौ प्रतिष्ठापयमानः। 15 इति हि बोधिसत्त्व आत्मानमुपस्थायकत्वाय ददानः, याचनकेषु नीचमनसिकारचित्तः, भूम्यास्तर- णाविष्ठानचेताः, धरणिसमसर्वदुःखसहनमनसिफारप्रवृत्तः, सर्वसत्त्वोपस्थानाक्लान्तमानसप्रयुक्तः, बालजनदुष्कृतस्थिरः, स्थावराधिवासनजात्यः, अस्थितः, कुशलमूलाभियुक्तः अप्रयुक्तसर्वलोक- धातूपस्थानः, कर्णौ नासा संपरित्यजन् याचनकेभ्य उपसंक्रान्तेभ्यो बोधिसत्वचर्योपात्ततथागत- कुलकुलीनसंभूतचित्तः सर्वबोधिसत्त्वानुस्मरणविहारप्रसृतः, असारात्सर्वत्रैलोक्यात्स....त्यवेक्षमाणः 20 स्वशरीरानध्यवसितसंतानः, अनिकेतसर्वबुद्धधर्मानुस्मृतिविहारी असाराच्छरीरात्सारादानाभिप्रायः । इति हि बोधिसत्वो जिह्वां याचितः समानो....वाचा प्रेमणीयया मैत्र्या उपचारबिततया भद्रे सिंहासने राजा? निषाद्य ते याचनकमभिभाषते दृष्टः अक्रुष्टचित्तो भूत्वा अक्षतचित्तोड- नुपहतचिंत्तो महात्मवंशला....[ चि तो बुद्धवंशसंभूतचित्तोऽलुलितसंतानचित्तो महास्थाम- बलाधानोऽनध्यवसितशरीरचित्तोऽनभिनिविष्टवचनचित्तो जानुमण्डलप्रष्ठितकायो भूत्वा स्वका- 25 न्मुखाजिह्वायाचनकस्य सर्वशरीरमधीनं कृत्वा वाचं प्रमुञ्चन् स्निग्धां मृद्वी प्रेमणीयां मैत्र्योपचाराम् -- गृहाण त्वं मम जिह्वाम् , यथाकामकरणीयां कुरु । तथा कुरु यथा त्वं प्रीतो भवसि प्रीतमानस आत्मना प्रमुदितो दृष्टः प्रीतिसौमनस्यजात इति । स शिरः परित्यजन् सर्व- धर्माप्रशिरः परमज्ञानमवतरन् सर्वसत्त्वपरित्राणशिरो बोधि....गच्छन् सर्वजगदग्र्यशिरः अनुपम- ज्ञानमभिलपन् सर्वदिक्छिरः प्राप्तुं ज्ञानराजमधिमुच्यमानोऽनुत्तरसर्वधर्मधर्यशीर्पतां परिप्रयितु- 30 कामोऽनन्तपाचनप्रीतिपरिसुटचेताः । इति हि बोधिसत्त्वो हस्तपादान् परित्यजन् याचनकेभ्यः श्रद्धाहस्तप्रयुक्तेनानुग्रहचारित्रेण बोधिसत्त्वसिंहविक्रमत्यागप्रततपाणिना व्यवसर्गाभिरतेन हस्त- पादपरित्यागेन महाप्रतिष्ठानक्रमतलव्यतिहारेण बोधिसत्वचर्याध्यवसायेन वेदनानुपहततया - " , -- ·१८ शिक्षासमुच्चयः। [१.४- दानप्रसादशतया विमलचित्तोपादसनरो निष्पर्यवस्थानज्ञानधर्मशरीराछिन्नाभिन्नालप्तकायसन अनीचचित्त सर्वमारकर्मकल्याणमित्रोपस्तब्धवृहितचेता सर्वबोधिसत्वसवर्णितैरत्यागनिर्याण । इति हि बोधिसत्व स्वशरीरमाक्षिप्य रधिरमनुप्रयच्छन् याचकेभ्य महर्पितबोधिचित्तो बोधिसत्वचर्याभिलषितचितोऽपर्यात्तवेदितचित्त सर्पयाचनकाभिलपितचित्त सर्वप्रतिमाहकाविद्विष्ट 5 चित्त सर्वबोधिसत्यागप्रतिपप्रतिपन्नोऽनिय॑या प्रीतिप्रसच्या स्वशरीरानपेक्षचित्त स्वशरीरा द्रुधिरमनुप्रयच्छन् ज्ञानायतनमहायानप्रसृतचेता महायानाविनष्टमना इष्टमनास्तुष्टमना प्रीतमना मुदितमना मैञ्यमना सुखमना प्रसनमना प्रमुदितप्रीतिसौमनस्यजातो मजामांस स्वशरीरात परित्यजन् याचनकेभ्य कल्याणत्यागया याचमाभिलपितया वाचा तान् याचकानभित्पन्--गृह्णन्तु भरन्तो मम शरीरामनामास यथायामकरणया तुल्यप्रीतिविवर्धनेन त्यागचित्तेन । बोधिसत्व 10 विज्ञगणनिरितेन सहाकुश लम्टेन लेगमलापकार्पितेन प्रवरेणाभ्याशयेन । सर्वबोधिसत्त्व समतोपात्तैमहादानारम्भैर्मनसाकावितै सर्वयाचरैरननुताप्पचित्तैनवस्तुभि अप्रत्यवेक्षितेन कर्मरिपाकाययेन सर्वलोकधात्वविमुखया सर्पबुद्धक्षेरालकारव्यूहपूजया सर्वजगदभिमुखया करणापरित्राणतया । बुद्धवोध्यभिमुखया दशबल चारणया अतीतानागतप्रयुत्पन्नसर्वबोधि सत्वाभिमुखया एक्कुशलमूलपरिचर्यया सर्ववैशारद्याभिमुग्वेनाभसिंहनादनदनेन त्र्यध्वाभिमुखेन । 15 सर्वावसमताज्ञानेन लोकाभिमुखेनापरान्तकोटीगतमल्पव्यवसायेन बोधिसत्त्वप्रणिधानेन अपरि त्रस्यनाभिमुखेनाग्वेदचित्तोत्पादेन बोधिसत्व स्वदय परित्यजन् याचनकेभ्यो दानवशशिक्षितचित्त पारमितानिप्पादनचित्त सर्वबोधिसत्वदानानुद्धतमुप्रतिष्टितचिन अविष्टानसर्वयाचनकप्रतिमानन चित्त , अध्याशयं परिशोधयमान , सर्वजगत्पार पाच ननिदान महाप्रणिधान प्रतिपद्यमान , बोधिसत्वचर्याया सरसमान , सर्वज्ञतासभार सभरमाण, प्रणिधिमरिश्चन् सोऽत्र यद्यापुप्पुन 20 याचकेम्य परित्यजन् याचनामिप्रसलपा दृष्टया प्रसनप्रीत्याकारैर्गोधिसत्वनितिन प्रेम्णा अव्युत्थितमनसिकारेण त्यागेन असारात्कापायुप्रत्यवेक्षितेन सारादानचित्तेन श्मशानपर्यन्तन पायानुस्मृतिमनसिकारेण वृकगारवभक्ष्य शरीर प्रत्यवेक्षमाण परभक्तिमनसिहतया शरीरानित्य तया अपविद्धशरीरेण परभक्तचेतनेन एव धर्ममनसिकारप्रयुक्तो बोधिसत्त्वस्तान् याचनकानिमिरे प्रेक्षमाण एवं चितमुपादयति-यदि चाहमेतयाचनरस्यैतन्छरीरादन्यदबुझाएम्पुन दयाम 25 आयुशयपर्यन्ते । नैशे नित्य सशानपर्यवसान इति । स एव मनसिकमरसतोपितेन सताने धर्मज्ञानेनाशंपेन कल्याणमित्रमज्ञाधिधिनेन याचनकदर्शनेन असारा कायासारमादानुकरमो धर्मग्रम तया स्वमासानले पारेत्यजन्नेव तनुशलमूल परिणामयतीत्यामभावोस कृत्वा ॥ भोगपुण्यो सर्गोऽप्यौवोक्त -- इति हि बोधिसत्वो नानादक्षिणीयप्रतिमाहरेवन्यान्यपुगल- दिगागतेष्वप्रमेयपणवनीपरेषु बोधिसत्ववागते बोरिसस्वशब्द श्रुत्वा आप्तेषु बोधिसत्त्रप्रत्य ॐ पाराशगते बोधिसत्वदानपूर्व प्रणिपानश्रुते, बेपिसत्त्रप्रणिधान चित्तनिरिने, सन्यागमना साभिरतिय तृप्तयाचनाप्रतिमाननाचेतन , आगतयाचनकक्षमापणचेतन -पैर हा दिशगवा यूय प्रतिमानयितच्या अभवियत, येन सुमारमा मनमो न स्यात्-एव समृद्धप्रणिपातेन क्षमपति सर्वाचनकान् । क्षमयिया स्नापयित्रा विश्रामिनशरीरान् वृत्वा तभ्यो यहष्टयोपकरण - ·*. दानपारमिता प्रथमः परिच्छेदः । प्रतिपादयति-यदिदं मणिरयान् जम्बुद्वीपकल्याणकन्यारत्नपरिपूर्णान् , यदिदं सुवर्णरथान् जनपदविशुद्धकन्यारत्नपरिपूर्णान् , यदिदं वैडूर्यरथान् वा अनुकुलगीतवाद्यसंप्रवादितपरिपूर्णान् , : एवं स्फटिकरथान् सुमुखसुवेषधारिस्वलंकृतरूपानप्रतिकूलदर्शनचतुरकन्यारत्नपरिपूर्णानिति ।। तथा अत्रैव देशितम्-मणिरथान् वा ददानः सर्वरत्नजालसंच्छन्नानाजानेयहस्युपेतान् सवाहनान् चन्दनरथान् ददानो रत्नचक्ररथ्यप्रयुक्तान् रत्नसिंहासनप्रतिष्ठितान् यावन्नानारत्न-5 छत्रसंचनव्यूहान् रत्नवितानविततसंछन्नान् ध्वजपताकालंकृचतुर्दिकान् नानागन्धविधूपितसार- ....गन्धानुलेपानुलिप्तान्, सर्वपुष्पव्यूहावकीर्णान् कन्याशतसहस्ररत्नसूत्रप्रकर्पितान् अभ्रान्तगमनान् अभ्रान्तसमवाहनप्रयुक्तान् , यावदप्रतिकूलमनोज्ञप्रवातगन्धान् सुदुहितूपुत्रवचनोपचारप्रयुक्तान् , विविधगन्धचूर्णसंभृतकृतोपचारानिति ।। पुनरत्रैवाह -- आत्मानं च सर्वसत्वानां नियातयन्नुपस्थानं वा सर्वबुद्धानामुपाददानो राज्यं 10 वा परित्यजन् पुटभेदकं वा नगरराजधानी सर्वालंकारभूषितां यथार्ह वा याचनकेषु सर्वपरिवार परित्यजन् पुरदुहितुभार्या वा ददानो याचनकेभ्यः सर्वगृहं वापसृजन् यावत्सर्वोपभोग- परिभोगान् वा ददानः, एवं पानदानं रसदानमपि बोधिसत्त्वो ददानो विविधान् कल्याणानुदारान् विशुद्धानविकलांस्तिक्ताँलवणान् कटुकान् कपायान् नानारसायोपेतान् सुस्निग्धान् विविधरस- विधिनोपेतान् धातुक्षोभणसमतास्थापनान् चित्तशरीरबलोपस्तम्भनान् प्रीतिप्रसादप्रामोद्यकल्यता- 15 जननान् यावत्सर्वपरोपक्रमप्रतिषेधकान् सर्वव्याधिशमनानारोग्यसंजननान् । एवं वस्त्रदानं पुष्पदानं गन्धदानं विलेपनदानं माल्यदानं शयनदानमावासदानमपाश्रयदानं प्रदीपदानं च । ग्लानप्रत्यय- भैषज्यपरिष्कारान् बोधिसत्वोऽनुप्रयच्छन् .यावन्नानाभाजनानि विविधसंभाराण्यनेककांस्य- पात्रीरप्रमेयसंभारोपचिता हिरण्यसुवर्णरूप्यचूर्णपरिपूर्णाः । तानि बुद्धेभ्यो भगवद्भयो ददानः, अचिन्त्यदक्षिणीयाधिमुक्तचेता बोधिसत्त्वरत्नेभ्यो वा ददानः, कल्याणमित्रसुदुर्लभचित्तोत्पादेन 20 आर्यसंघाय वा ददानः, बुद्धशासनोपस्तम्भाय पुद्गलाय वा ददानः, श्रावकप्रत्येकबुद्धेभ्यो वा आर्यगुणसुप्रसन्नचित्ततया मातापितृभ्यां ददानः, गुरुशुश्रूषोपस्थानचित्ततया आचार्यगुरु- दक्षिणीयेभ्यो वा ददानः, तत्र तत्र गुरुसंभाराववादशिक्षणप्रयुक्तः अशनवसनं वा कृपणवनीपक- याचनकेभ्यो ददानः, सर्वसत्त्वाप्रतिहतचक्षुमैत्रीपरिभावितचित्ततया । पेयालं। इति हि बोधिसत्त्वो हस्त्याजानेयान् ददानः सप्ताङ्गसुप्रतिष्ठितान् पष्टिहायनान् षड्दन्तोपेतान् 25 पद्मवर्णान् मुखविशुद्धान् सुवर्णालंकारान् हेमजालप्रतिच्छन्नशरीरान् नानारत्नविचित्रालंकार- जालशुण्डप्रक्षिप्तव्यूहान् सुवर्णकल्याणान् कल्याण [ चारु ] दर्शनान् अक्लान्तयोजनसहनगमनो- पचारान् । अश्वाजानेयान् वा ददानः सुखवाहनसुखशरीरोपेताननुजवसंपन्नांश्चतुर्दिग्गमनाहार- जवोपेतानारोहसंपन्नान् दिव्यकल्याणचारसदृशसर्वविभूषणोपेतान् । स तान् ददानः परित्यजन् गौरवेण गुरुजनेभ्यः कल्याणमित्रमातापितृभ्यः कृपणवनीपफयाचनकेभ्यः सर्वजगत्प्रतिग्राहकेभ्यो 30 मुक्तचित्ततया ददान', नागृहीतचित्ततयावसृजन महाकरणापरिसुटेन संतानेन महात्यागपरिमाण- बोधिसत्वगुणेषु प्रतिपद्यमानोऽभिजातबोधिसत्वाध्याशयान् परिशोधयमानो यावत्....इति हि बोधि- सत्व आसनदानं ददानः परित्यजन् राजभद्रासनानि वैडूर्यपादकानि सिंहप्रतिष्टितानि सुवर्णसूत्ररत्न- ·२० 15 शिक्षासमुन्धय । [१४- जालवितानान्यनेचीपरस्पर्शोपेतप्रज्ञप्तानि सर्वसारगधासितोपचाराणि विचित्रमणिराजसमुचित ध्वजान्यनेररत्नकोटीनियुतशतसहस्राख्यारव्यूहानि हेमजालवितानस्तितानि सुपर्णकिङ्किणीजाल- संघटितमनोजनादनि?पशब्दानि महान्त्यासनान्यभ्युद्तो [ द्विद्र ] चक्षुर्दर्शनान्येवच्छत्रमहाणिय नुशासननिष्पदनाभिषिक्तानि । सर्वराज्यश्वर्यापिपतेयनियतनिपयाप्रतिहतचरशासनानुशासन 5 सर्गराजाधिपतेये प्रान्ते । एवं यावत्, इति हि बोरिसत्त्वछत्राणि ददान परित्यनन् महारत्नव्यहप्रतिमण्डितानि रत्नदण्डानि किङ्किणीजालसम्मानि । रनसूरवर्णरण्टापटीविनामित धैडूर्यमणिहाराभिप्र-म्बितानि नन्दीपोपमनोइशोपचाराणि हेमजालाभ्यन्तरविशुद्धछदनानि रनशलारसलकारशतसहस्ररिततानि रत्नोपनगारितान्यगुरचन्दनान्येफसारवरगधकोटीनियुत शतसहस्रविधूपितवासितोपचाराणि जाम्बूनदप्रभास्वरसुद्धानि । तादृशाना छत्राणामनेककोटी 10 नियुतशतसहस्रालकाराणा तदतिरिक्तानि च अमरन्येयकोटीनियुतशतसहतालकाराण्यनपेचित्तो ददान परित्यजन्नवसृजन्ननुप्रयच्छन् समुखीभूतभ्यो वा सत्त्वसारेभ्यो निताना वा तथागताना चैत्यालकाराय, धर्मपर्येप्टये, बोधिसत्वकल्याणमिोम्यो वा, अभिजातबोधिसत्वधर्मभागकन्यो वा, मातापितृभ्या वा, सधरने वा, सर्वसुदशासने या, याव सम्प्रतिग्राहकेभ्य, स एप तनुशलमूल परिणामयति ।। पथा तारप्रथमायामेर परिणामनाया सकुशलमूलप्रस्तावेधूपदिष्टम् , एव प्रणिधानमुपा दयति --क्यमेतानि कुशलमूलानि सजगदुपजीव्यान्युपकारिभूतानि भवेयुर्विशुद्धधर्मपर्यवसानानि, येन सर्वसत्त्वानामेत कुशलमूलै रकापायप्रतिप्रसब्धिर्भवति । तैर्यग्योनिकायामलौकिकाडु खस्कन्धा निवर्तयेयु । स तानि कुशलमूलानि परिणामयन्नेर तत्कुशलमूल परिणामपति - अनेनाह कुशलमूलेन सर्वसत्त्वाना लयन भवेय सर्पदु खस्प विनिरतनाय, सर्वसत्त्वाना त्राण भवेय 20 सर्वक्लेशपरिमोचनतया, सर्वसत्त्वाना शरण भवेय सर्वभपारक्षणतया, सर्वसत्त्वाना गतिर्भवय सर्वभूम्यनुगमननया, सर्वसत्त्वाना परायण भवेयमयन्तयोगक्षेमप्रतिलम्भतया, सर्वसत्त्वानामालोको भवेय वितिमिरज्ञानसंदर्शनतया, सर्वसत्त्वाना उल्का भवेयमविघातमोधकारविनिवर्तनतया, सर्वसत्वाना प्रघोतो भवेयमत्यन्तविशुद्धिप्रतिष्ठापनतया, सर्वसत्त्वाना नायको भवेयमचिन्त्यधर्म नयावतारणतया, सर्वसत्वाना परिणायको भवेयमनावरणज्ञानस्कन्धोपनयनतया । पेयाल | 25 तच्चाच्याशयत परिणामयति न वचनमात्रेण । तच्चोदप्रचित्त परिणामपति, हृष्टचित्त परिणाम यति, प्रसन्नचित्त परिणामयति, प्रमुदितचित्त स्निग्धचित्त परिणामयति, मैत्रचित्त प्रेमचित्त अनुग्रहचित्तो हितचित्त सुखचित्त परिणामयति । तचैव परिणामयति-इद मम कुशलमूल सर्वसत्वाना गतिविशुद्धये सर्तेत, उपपत्तिविशुद्धये सवर्तेत, पुण्यमाहात्म्यविशुद्धये सबर्तेत, अनभिभूतताया सवर्तेत, अपर्यादानताया सवर्तेत, दुरासदचित्तताया सवर्तेत, स्मृत्यप्रमोपताया 30 सवर्तेत, गतिमतिविनिश्चयताया सवतेत, बुद्धयप्रमाणताया सर्तेत, कापकर्ममनस्कमसर्वगुणा हकारपरिप्या सवर्तेत । अनेन मे कुशलमूलेन ते सत्वा सर्वबुद्धानारागयेयु , आरागयित्वा च मा विरागयेयु । तेषु च बुद्धेषु भगवत्सु प्रसादमभेद्य प्रतिलभेरन् । तेषा च तथागतानामर्हता सम्यक्सबुदानामन्तिके धर्मदेशना शृणुयु । श्रुत्वा च सर्वा विमतीििनवर्तयेयु । यथाश्रुत च + ।

·-१.४] दानपारमिता प्रथमः परिच्छेदः । २१ . 15 “संधारयेयु । सधारयन्तश्च प्रतिपत्या सपादयेयु । ताश्च तथागतानाराधयेयु. । चित्तकर्मण्यता च प्रतिलभेरन् । अनपद्यानि कर्माणि समुदानयेयु । महत्सु च कुशलमूलेष्वात्मान प्रतिष्ठापयेयु । अत्यन्त च दारिद्र्य विनिवर्तयेयु , सप्तधनप्रतिलम्भाश्च परिपूरयेयु, सर्पबुद्धाना चानुशिक्षयेयु , . कल्याणेन्द्रियप्रतिलम्भ चाधिगच्छेयु , उदाराधिमुक्तिसमता च परिनिष्पादयेयु, सर्वज्ञज्ञाने चावकाश प्रतिलभेरन् , अप्रतिहतचक्षुपपत्ता च सर्वजगत्युत्पादयेयु ,, लक्षणालकृतता च । कायप्रतिपूर्ति प्रतिलभेरन् , सर्वगुणालकार च वाक्यविशुद्धिं परिगृह्णीयु , संवृतेन्द्रियता दशबल. प्रयुक्ता चित्तकल्यता समुदानयेयु , अनिश्रितविहारता च परिपूरयेयु , येन च सुखोपधानेन बुद्धा समन्वागतास्तत्सुखोपधानप्रतिलब्धा सर्वसत्त्वा भवेयुरिति । यथा षष्ठीपरिणामनो- क्तेन विधिना परिणामयति -- सर्वसत्वा ज्ञानाहाराद्भवन्तु असङ्गप्रयुक्तचेतस , आहारप्रज्ञातापिनो ऽनध्यवसिताहारा प्रीतिभक्षा निरामियाहारा यारत् कामतृष्णारिनिवर्तका । सर्वसत्त्वा धर्मरसमेघ- 10 प्रवर्षका भवन्तु अनुत्तरधर्मरतिप्रीणितसताना । सर्वसत्वा सरसाप्रजिह्वा भरन्तु रसनिमित्ता-- ग्रहीतार सर्वबुद्धधर्मचिन्तनप्रयुक्ता अविपन्नयाना अग्रयाना उत्तमयाना शीघ्रयाना महायाना । सनसत्त्वा अतृप्तदर्शना भवन्तु बुद्धप्रीतिप्रतिलब्धा । सर्वसत्वा सकल्याणमित्रदर्शनानुपहतसताना भवन्तु । सर्वसत्त्वा अगदभैषज्यराजोपदर्शना भवन्तु । सर्वसत्वा क्लेशविषपिनिवर्तका , सर्वसत्त्वा आदित्यमण्डलोद्गतदर्शना भवन्तु सर्पसत्यतमस्तिमिरपटलविधमनत्वात् ।। एवमात्मानमुपनिधाय स्वभावनानुकूल्येन पठितव्यम् - सर्वसत्त्वानामभिरचिरदर्शनताया परिणामयामि, सौमनस्यदर्शनताया कल्याणदर्शनताया परिणामयामि । अभिलपितदर्शनताया प्रहर्पितदर्शनताया दौर्मनस्यादर्शनताया बुद्धदर्शनोपेताया परिणामयामि ॥ सर्वसत्वा शीलगन्धोपेता भवन्तु अनाच्छेद्यशीला बोधिसत्त्वपारमिताशीला । सर्वसत्त्वा दानवासिता भवन्तु सर्वत्यागपरित्यागिन । सर्वसत्त्वा क्षान्तिवासिता भवन्तु , अक्षोभ्यचेतना- प्रतिलब्धा । सर्वसत्वा वीर्यवासिता भवन्तु महावीर्ययानसनद्धा । सर्वसत्त्वा ध्यानपासिता भवन्तु प्रत्युत्पन्नबुद्धसमुखीभावस्थिता समाधिपतिलब्धा । सर्वसत्वा बोधिसत्त्वपरिणामनावासिता भवन्तु । सर्वसत्त्वा सर्वशुब्लधर्मवासिता भवन्तु साकुशलधर्मप्रहीणा । सर्वसत्त्वा 'दिव्यशयन- प्रतिलब्धा भवन्तु महाज्ञानाधिगमाय । सर्वसत्त्वा आर्यशयनप्रतिलब्धा भवन्तु नि पृथग्जनबोधि- चित्तावासनत्वात् । सर्वसत्त्वा सुखशयनप्रतिलब्धा भवन्तु । सर्वससारावचरदु खपरिवर्जनत्वात् । सर्व- सत्त्वा क्षेमशयनप्रतिलब्धा भवन्तु धर्मकामस्पर्शोपेता । सर्वसत्वा परिशुद्धबुद्धक्षेत्रावभासा भवन्तु गुणवाससुप्रयुक्ता आर्यावासनिकेतोचलिता अनुत्तरसर्वबुद्धवासाविरहिता । सर्वसत्त्वा बुद्धोप- निश्रयविहारिणो भवन्तु । सर्वसत्त्वा अनन्तालोका भवन्तु सर्पबुद्धधर्मेषु । सर्वसत्त्वा अप्रतिहतावभासा भवन्तु सर्वधर्मधात्वेफस्फरणा । सर्वसला आरोग्यशरीरा भवन्तु तथागतकायप्रतिलब्धा ।' सर्वसत्त्वा भैषज्यराजोपमा भवन्तु अत्यन्ताकल्पनधर्माण । सर्वसत्वा अप्रतिहतभैषज्यस्तम्भोपमा 30 भवन्तु जगचिकित्साप्रतिपन्ना । सर्वसत्वा रोगशल्यनिरुद्धा भवन्तु सर्वज्ञारोग्यप्रतिलब्धा । सर्व. सत्त्वा सर्पजगद्वैषज्यकुशला भवन्तु यथाशयभैषयप्रयोगसप्रयोक्तार ॥ सर्वसत्वेषु सरोग- विनिवर्तनाय परिणामयामि । सर्वसलेवपर्यन्तस्थामवलशरीरताया परिणामयामि । सर्वसत्त्वाना 20 25 .

·२२ शिक्षासमुच्चयः। चक्रगदपर्वतानयमायबलोपपत्तये परिणामयामि । सर्वसत्वाना सर्वबलोपस्तम्मनातृप्तताया परिणामयामि ॥ सर्वसत्त्या अप्रमाणभाजना भवन्तु आकाशधातुविपुला स्मृतीन्द्रियोपेता सर्व लौकिकलोकोत्तरभारसग्रहणाद् ग्रहणस्मृत्यसप्रमुढा । सर्वसत्त्वा कल्याणविशुद्धिभावना भवतु अतीतानागतप्रत्युत्पन्नसबुद्धबोध्यभेदप्रसादग्राहिण । सर्वसत्या कामामा भवन्तु सर्वत्रगामिनीबुद्ध- 5 भूमिप्रतिलब्धा । सर्वसत्वा सर्वसवेश्वप्रतिहतचित्ता भन्तु । सर्वसत्वा अनाभोगसर्वबुद्धक्षेत्र परिस्फुटगमना भवन्तु एकचित्तक्षपसर्वधर्मविक्रमा । सर्वसत्वा श्रान्तालान्तसर्वलोकधातुगमना भरन्तु अविश्राम्यमानमनोमयायप्रतिलब्धा । सर्वसत्वा सुखगमनयुक्ता भवन्तु सर्वशोधिसत्त्व- चर्यानुप्रवेशिन । अनेन कुशलमूलेन सर्वसत्त्वा कल्याणमित्रात्यागचित्तानुसृष्टा भवन्तु कृतज्ञा वृतानुपालनतया । सर्वसत्त्वा कल्याणमित्रै सहेकार्था भवन्तु सभागकुशलमूलसमहणतया । 10 सर्वसत्त्वा कल्याणाशया भवन्तु कल्याणमित्रसवसनमपदविहारानुधन्वनतया । सर्वसत्त्वा कल्याण मित्रकुशलमूलमर्मविपाकविशुद्धा भवन्त्वेकप्रणिधाना । सर्वसत्वा महायानाभिरता सपस्थिता भवन्त्वविष्कम्भितयानसर्वज्ञतापर्यवसाना । सर्वसत्ता प्रच्छादितकुशलमूला भवन्तु सर्वबुद्धावस्था- गोपनप्रतिलब्धा । सर्वसत्वा गुणज्ञानाभिच्छादिता भवन्तु सर्वलोकोपक्लेशन्यपवृत्ता । सर्वसत्या अच्छिन्नाविक्षिप्तशुक्लधर्माणो भवन्त्वविपनबुद्धधर्मप्रवाहा । सर्वसत्त्वाश्छाभूता भवन्तु दशबल- 15 वितानान्विता । सर्वसत्वा अत्यन्तबोध्यासनप्रतिलब्या भवतु । सर्वसत्त्वा [बुद्धविक्रान्तिसि हा- सनप्रतिलब्धा भर तु सर्वजगदवलोकनीया इति ।। आर्यगगनगञ्जसूत्रेऽप्याह-मा भूत्तन्मम कुशलमूल धर्मशान कौशल्यं वा यन सर्वसत्त्वोप- जीव्य स्यादिति ॥ अतीतानागतशुभोत्सर्गस्त्वार्याक्षयमतिसूत्रेऽभिहित-कुशलाना च चित्तचैतसिकाना- 20 मनुस्मृतिरनुस्मृत्य च बोधिपरिणामना, इदमतीतकौशल्यम् । योऽनागताना कुशअमूराना निध्यप्तिर्बोधेरामुखीकरणसमन्याहार, ये मे उत्पस्यन्ते कुशलाश्चित्तोत्पादा, ताननुत्तराया सम्यक्स- बोधौ परिणामयिष्यामीति इदमनागतकौशल्यम् ॥ तदेव चैतसिफेनाभ्यासेन सर्वत्यागादिमुक्ति परिपूर्य, त्यागचित्तवेगात्तेन कायप्रयोगेणोत्सृष्टसर्वपरिग्रह । सर्वपारेमहमुलाद्भवदुः खादिमुक्तो मुक्त इत्युच्यते । अनुत्तराश्चाप्रमेयासल्येयान् कल्पान् नानाकारानन्तान् लौकिकलोकोत्तरान् 25 सुखमपत्याननुभवति । तेन चात्मभावादिना बडिशामिणेव स्वयमनभिगतोपभोगेनाप्याकृष्य परानपि तारपति । अत एवोक्त रलमेघे-दान हि बोधिसत्त्वस्य बोधिरिति ।। शिक्षासमुच्चये दानपारमिता प्रथम परिच्छेद ॥ -- ·२ सद्धर्मपरिग्रहो द्वितीयः परिच्छेदः । एवमेपामात्मभावादीनामुत्सृष्टानामपि रक्षा कार्या । कुतः ? यस्मात्- परिभोगाय सत्त्वानामात्मभावादि दीयते । अरक्षिते कुतो भोगः किं दत्तं यन्त्र भुज्यते ॥५॥ तस्मात्सत्त्वोपभोगार्थमात्मभावादि पालयेत् । उक्तं हि बोधिसत्त्वप्रातिमोक्ष-परं शारिपुत्र रक्षिष्यामीत्यात्मा रक्षितव्यः । एवंरूपया 5 शारिपुत्र हितैषि[क]तया समन्वागतो बोधिसत्वो जीवितहतोरपि पापं कर्म न करोतीति ।। वीरदेत्तपरिपृच्छायामप्याह-शकटमिन भारोद्वहनार्थ केवलं धर्मबुद्धिना वोढव्यमिति । तथा अक्षयमतिसूत्रेऽपि-कायदुःखतया च न परिखिद्यते सत्त्वावेक्षितयेति ॥ तच्चात्मभावादिकं कथं पालयेत् ? कल्याणमित्रानुत्स( र्गा )र्जनात् । यथोक्तमार्यगण्डे- व्यूहे आर्यश्रीसंभवेन-कल्याणमित्रसंधारिताः कुलपुत्र बोधिसत्वा न पतन्ति दुर्गतिषु । कल्याण- 10 मित्रसमन्वाहृता नातिकामन्ति बोधिसत्त्वशिक्षाम् । कल्याणमित्रप्रतिच्छन्ना अभ्युद्गता भवन्ति लोकात् । कल्याणमित्रपर्युपासिता बोधिसत्वा असंप्रमोपचारिणो भवन्ति सर्वबोधिसत्वचर्यासु । कल्याणमित्रपरिगृहीता बोधिसत्वा दुर्धर्षा भवन्ति कर्मक्लेशैः । संबोधकाः कल्याणमित्रा अकरणीयानां संनिवारकाः प्रमादस्थानात् । निष्कासयितारः संसारपुरात् । तस्मात्तर्हि कुलपुत्र एवं मनसिकारात् प्रतिप्रश्रब्धेन कल्याणमित्राण्युपसंक्रमितव्यानि । पृथिवीसमचित्तेन सर्वभारवहना- 15 परिणमनतया वज्रसमचित्तेन अनाभेद्याशयतयां चक्रवालसमचित्तेन सर्वदुःखासंप्रवेधनतया । लोकदाससमचित्तेन सर्वकर्मसमादानाजुगुप्सनतया । रजोहरणसमचित्तेन मानातिमानविवर्जनतया । यानसमचित्तेन गुरुभारनिर्वहनतया । श्वसमचित्तेनाकुध्यनतया । नौसमचित्तेन गमनागमनापरि- त्रस्यतनया । सुपुत्रसदृशेन कल्याणमित्रमुखवीक्षणतया । आत्मनि च ते कुलपुत्र आतुरसंज्ञोत्पाद- यितव्या, कल्याणमित्रेषु च वैद्यसंज्ञा, अनुशासनीषु भैषज्यसंज्ञा, प्रतिपत्तिषु व्याधिनिर्घातनसंज्ञा । 20 आत्मनि च ते कुलपुत्र भीरसंज्ञोत्पादयितव्या, कल्याणमित्रेषु शूरसंज्ञा, अनुशासनीषु प्रहरणसंज्ञा, प्रतिपत्तिधु शत्रुनिर्घातनसंज्ञा ॥ अत्रैव अचलोपासिकाविमोक्षे वर्णितम् -कल्याण- मित्रानुशासनीप्रतिपन्नस्य बुद्धा भगवन्तोऽभिराद्धचित्ता भवन्ति । कल्याण- मित्ररचनाविलोमस्थायिनो बोधिसत्वस्य सर्वज्ञता आसन्नीभवति । कल्याणमित्रवचनाविचिकित्सक स्यासन्नीभवन्ति कल्याणमित्राणि । कल्याणमित्रमनसिकाराविरहितस्य सर्वार्था अभिमुखा भवन्तीति।। 25 अत एवार्यसुधनः सारंवजस्य भिक्षोः पादौ शिरसाभिवन्ध अनेकशतसहस्रकृत्त्वः प्रदक्षिणीकृत्य सारध्वजं भिक्षुमवलोक्य प्रणिपत्य पुनः पुनरवलोकयन् नियतं प्रणिपतन् नमस्यन्ना- नमन् मनसि कुर्वन् चिन्तयन् भावयन् परिभावयन्नुदानमुदानयन् हाकारं कुर्वन् गुणानभिमुखी- युनिगमयन् अप्रसन्ननुस्मरन् दृढीकुर्वनविजहन मनसागमयन्नुपनिवनन् प्रणिधिं समयसरन् 1Nanjio, No 23 (28). २GV p. 462-64. ३ Cf. GV.P 99. कुलपुत्र बोधिसत्त्वस्य ·२४ शिक्षासमुश्चय । दर्शनमभिलपन् स्वरनिमित्तमुगृहन् यावत्तस्यान्तिका प्रान्त ॥ तथा पल्याणमित्रागता सर्वज्ञता सपश्यनश्रुमुखो रुदन् यार मेघस्य द्रमिइस्यान्तिमायात ॥ बोधिसलप्रतिमोक्षेऽयुक्तम् -- इह शारिपुत्र बोधिसत्वो धर्मकामतया नास्ति तहोके रल यन्न परित्यजति । नास्ति तत्कायोपस्थान यन्न करोति । नास्ति तज्जङ्घाप्रेपण 5 यन्नोसहते । नास्ति तद्वाकर्म यन्नोसहते आचार्योपाध्यायगौरवतया । पेयाल । तत्कस्य हेतो ? बधच्छेदायैव धर्म सवर्तते । जातिजराव्यानिमरणशोरपरिदेवदु खदौर्मनस्यच्छेदार्यप धर्म सवन्त इति रनचित्तमुपाद्य, भैषज्यचित्तमुपाद्य, सर्पसत्राना ग्लायव्युपशमायैप धर्म मवर्तत इति । एटव्यश्चास्माभि सर्वसत्वाना ग्लायव्युपशमायैवरूपो धम इति ।। उपदत्तपरिपृच्छायामप्युक्तम् - सचे पुनर्गृहपते पाठस्वाध्यायाथिको बोधिसत्त्व वस्यचि 10 दतिमाञ्चतुष्पादिका गाथा शृणुयादुद्दिशेता उद्गुढीपादानशीलक्षान्तिपीर्यव्यानप्रज्ञासप्रयुक्ता बोधिसत्वमभारोपचय या, तेन तस्मिन्नाचार्ये धर्मगौरव करणीय यावद्भिर्नामपदव्यज्ञान] गाथोदिष्टा । यदि तावन् एवकल्पास्तस्याचार्यस्योपस्थानपरिचर्या कुर्यादशठतया सरिरामसत्कार पूजया । अद्यापि गृहपते न प्रतिपूरितमाचार्यश्याचयगौरव भवति, क. पुनर्वादो धर्म गौरवम् ] । प्रज्ञापारमितायामप्टसाहसिकायामप्युक्तम् - कल्याणमित्रेषु च त्वया कुलपुर तीन 15 गौरवमुपादयितव्यम् , प्रेम च करणीयम् । अथ खलु सदाप्ररुदितो बोधिसत्त्वो महासत्व एवरूपैर्गुणै गौरवमनसिफाच्छननुपूर्वेणान्यतमनगरमनुप्राप्तम् । तत्र तस्यान्तरापणमध्यगतस्यैतदभूत्- यवहमिममामभाव विक्रीय अनेन मूल्येन धर्मोद्गतस्य बोधिसत्वस्य महासत्त्वस्य सकार कुर्याम् । दीर्घराम हि ममामभावसहस्राणि भग्नानि क्षीणानि विक्रीतानि । पुनरपरिमाणे ससारेऽपरिमाणानि यानि मया कामहेतो कामनिदानमनुभूतानि । न पुनरेवरूपाणा धर्माणां कृतश , एवरूपापा 20 वा सलाना सत्काराप । अथ खलु सदाप्ररदितो बोधिसतो महासत्वोऽन्तरापणमध्यात शब्दमुदीरयामास, घोषमनुश्रावयामास-क पुरुषेणार्थिक , क पुरुषेणार्थिक, क पुररेणार्थिक इति । पेयाल । अथ खलु मार पापीयान् ब्राह्मणगृहपतिकास्तथा समुपस्थापयामास यथा त घोष नाश्रीषु । यदा आमन कायक न लभते, तदैकान्त गत्वा प्रारोदीत् , अश्रूणि च प्रावर्तयत्, एव चावदत् - अहो बतास्माफ दुर्लभा लभा ये वयमा मभावस्यापि त्रेतार न लभामहे । अथ खलु 25 शक्रो देवानामिदा माणवकरूपेण याव सदाप्ररदित बोधिसत्त्व महासत्त्वमेतदवोचत्-किं त्व कुछपुत्र दीनाना उत्कण्टितमानसोऽभूणि प्रवर्तयमान स्थित । सदाप्ररदित एमाह -- अह माणवक धर्मकामतया इममा मभावं विक्रीय धर्मपूजा कर्तुकाम । सोऽहमस्य क्रायक न लमे । पेयाल । अथ खल स माणफ सदाप्ररदित बोधिसत्त्व महासत्वमेतदवोचत् - 1- न मम कुलपुत्र पुरपेण कृत्यम् । अपि तु खलु पुन पिनु, यज्ञो यष्टव्य । तत्र मे पुरुषस्य हृदयेन कृत्य लोहितेन 30 चास्थिमजया च । तदास्यसि व क्रयेण : अथ खल सदाप्ररदितस्यैतदभूत् - लाभा मे मुलब्धा, परिनिष्पन्न चामान जाने प्रज्ञापारमितोपायफौशल्येषु, यमयामन आयको लब्धो हृदयस्प रधिरस्य चास्थिमझायाश्च । स दृष्टचित्त कल्यचित्त प्रमुदित्तचित्तस्तं माणवकमेतदवोचत्- . - १CGy P76 R Asta.P495 ·10 'सद्धर्मपरिग्रहो द्वितीयः परिच्छेदः । दास्यामि माणवक येन ते इत आत्मभावादर्थः । यावत्सदाप्ररुदितो बोधिसत्त्वो महासत्त्वस्तीक्ष्णं, शस्त्रं गृहीत्वा दक्षिणं बाहुं विध्वा लोहितं [निसावयति स्म] । दक्षिणं चोरं विश्वा निर्मासं च कृत्वा अस्थि भेत्तुं कुड्यमूलमुपसंक्रामति ।। अथ खल्वन्यतरा श्रेष्ठिदारिका उपरिप्रासादतलगता अद्राक्षीत् सदापरुदितं बोधिसत्वम् । यावत्सा श्रेष्ठिदारिका येन सदाप्ररुदितो बोधिसत्त्वस्तेनोपसंक्रम्यैतदवोचत् - किं नु खलु त्वं कुलपुत्र । एवंरूपामात्मनः कारणां कारयसीति ? यावत्सा दरिका पूजाप्रयोजनं श्रुत्वा पुनराह-का पुनस्ते कुलपुत्र ततो गुणजातिर्निपत्स्यते ? स तामेतदवोचत्-स दारिके कुलपुत्रो मम प्रज्ञापारमितामुपायकौशल्यं चोपदेश्यति । तत्र वयं शिक्षिष्यामः । तत्र वयं शिक्षमाणाः सर्वसत्त्वानां प्रतिशरणं मविष्यामः । पेयालं । अथ खलु सा श्रेष्ठिदारिका सदाप्ररुदितं बोधिसत्वमेतदवोचत्-आश्चर्य कुलपुत्र । यावदुदाराः प्रणीताश्चामी त्वया धर्मा. परिकीर्तिताः । एकैकस्यापि कुलपुत्र एवंरूपस्य धर्मस्या- र्थाय गङ्गानदीगालिकोपमानपि कल्पानेवमात्मभावाः परित्यक्तव्या भवेयुः । तथोदाराः प्रणीताश्चामी त्वया धर्माः परिकीर्तिताः । अपि तु खलु कुलपुत्र येन येन कृत्यं तत्ते दास्यामि सुवर्ण वा मणिं वा मुक्ता वा वैडूर्य वा यावत् येन त्वं तं धर्मोद्गतं बोधिसत्वं सत्करिष्यसि । यावद्विस्तरेण तया दारिकया पञ्चशतपरिवारया सार्ध तस्य धर्मोद्तस्य संक्रमणं कर्तव्यम् ॥ " अर्थ खलु धर्मोद्गतो ,बोधिसत्त्वो महासत्वः उत्थायासनात्स्वकं गृहं प्राविक्षत् । 15 यात्सप्त वर्षायेफसमाधिसमापन एवाभूत् । सदाप्ररुदितो बोधिसत्त्वो महासत्त्वः सप्त वर्षाणि न कामवितर्कमुत्पादयामास, न व्यापादवितर्कम्, न विहिंसावितर्कमुत्पादयामास, न रसगृद्धि मुत्पादयामास अन्यत्र कदा नाम धर्मोद्गतो बोधिसत्त्वो महासत्वो व्युत्थास्यति, यद्वयं धर्मोद्गतस्य बोधिसत्त्वस्य महासत्त्वस्य धर्मासनं प्रज्ञापयिष्यामो यत्रासौ कुलपुत्रो निषद्य धर्म देशयिष्यति । तं च पृथिवीप्रदेशं .सिक्तं संमृष्टं च करिष्यामो नानापुष्पाभिकीर्णम् । [इति चिन्तयामास ] in 20 'तान्यपि श्रेष्ठिदारिकाप्रमुखाणि पञ्च दारिकाशतानि सदापरुदितस्य बोधिसत्वस्यानुशिक्षमाणानि द्वाभ्यामेवेर्यापथाभ्या कालमतिनामयामासुः । अथ खलु सदापरुदितो बोधिसत्त्वो महासत्त्वो दिव्यं निर्घोपमश्रौपीत् इतः सप्तमे दिवसे धर्मोद्तो बोधिसत्वो महासत्त्वोऽस्मात्समाधेर्युत्थाय मध्ये नगरस्य निषद्य धर्म देशयिष्यतीति । अथ खलु सदाप्ररदितो बोधिसत्त्रो महासत्त्वस्तं निर्घोष श्रुत्वा आत्तमनाः प्रमुदितः प्रीतिसौमनस्यजातस्तं पृथिवीप्रदेशं शोधयामास । 25 साध श्रेष्ठिदारिकाप्रमुखै. पञ्चभिर्दारिकाशतैर्धर्मासनं प्रज्ञपयामास समरत्नमयम् । अथ खल्ल सदाप्ररुदितो बोधिसत्त्वो महासत्त्वस्तं पृथिवीप्रदेशं सेक्तुकामश्च न चोदकं समन्तात्पर्येष- माणोऽपि लभते येन तं पृथिवीप्रदेशं सिञ्चेत् । यथापि नाम मारेण पापीयसा तत्सर्वमुदक- मन्तर्धापितम्-अप्येव नाम भस्योदकमलभमानस्य चित्तं दुखितं स्याद्दौर्मनस्यं च भवेचित्तस्य वा अन्ययात्वं भवेद्येनास्य कुशलमूलान्तर्धानं भवेन्न वा भ्राजेरन् कुशलमूलानि । अथ खलु 30 सदापरदितस्य बोधिसत्वस्य महासत्त्वस्यैतदभूत्-यत्वहमात्मनः कार्य विवा इमै प्रदेश घिरेण सिञ्चेयम् । तत्कस्य हेतोः? अयं हि पृथिवीप्रदेश उद्धतरजस्कः । मा रजोधातुरितो 1 Asta. reads a much longer text after this. Asta p. 520. .. - ·5 15 २६ शिक्षासमुश्चय.1 [२.६- धर्मोद्गतस्य बोधिसत्त्वस्य महासत्वस्य काये निपततु । किमहमनेनात्मभावनावश्य मेदनधर्मिणा कुर्याम् ' वर खलु पुनर्ममाय काय एवरूपया क्रियया मिनश्यतु, न च नि सामर्थ्यक्रियया । कामहेतो कामनिदान बहूनि मे आत्मभावसहस्राणि पुन पुनरपरिमाणे ससारे ससरतो भिन्नानि । यदि पुनर्भियन्ते, काममेसपेविर धर्मस्थानेषु भियन्ताम् ।। अय खलु सदापरदितो बोधिसलो महासत्त्व इति प्रतिसख्याय तीक्ष्ण शस्त्र गृहीत्वा स्वकाय समन्ततो विचा त पृथिवीप्रदेश स्वरुधिरेण समिसिञ्चत् । एव ताभिरपि दारिकाभि कृतम् । न च सदाप्ररुदितस्य बोधिसखस्य महासत्वस्य तासा वा सर्वासा दारिकाणा चित्तस्यान्य थावमभूत् , यत्र मार पापीयानातार लभेतेति ॥ अत एव चतुर्धर्मकसूत्रेऽप्युक्तम्- कल्याणमित्र भिक्षवो बोधिसत्वेन यावज्जीव न 10 परित्यक्तव्यमपि जीवितहेतोरिति ।। तदेवम् - कल्याणमित्रानुत्सर्गात् आत्मभावादीना रक्षादिक कार्यम् ॥ सूत्राणां च सदेक्षणात् ॥६॥ बोधिसत्त्वशिक्षापदानि हि प्राय सूत्रेषेत्र दृश्यन्ते । तेषु तेषु सूत्रान्तेषु बोधिसत्त्व- समुदाचारा बोधिसत्त्रशिक्षापदानि प्रज्ञप्तानीति वचनात् । तस्मात्तदनीक्षणे मा भूदापत्तिरापन्नस्याप्य ज्ञानादविरतिरिति सदा सूरदर्शनायादर कार्य । तदनेन कल्याणमित्रानुत्सर्गेण सूत्रान्तदर्शनेन च सर्व सद्धर्मपरिग्रह उक्तो भवति । ययोक्तमार्यसागरमतिमूरे-याभिरक्षरनिरुक्तिभि सोऽनभिलाप्यो धर्म सूच्यते. तासा 20 मक्षरनिमक्तीना यदाधारण देशना, यावद् अयमुच्यते सद्धर्मपरिग्रह । पुनरपर कुलपुत्र ये ते धर्मभाणका एषामेवरूपाणा सूत्रान्ताना देशयितार प्रतिपत्तिसाराश्च, तेषामपि धर्मभाणकाना यत्सेवन भजन पर्युपासनमुथानमुपस्थान गौरव चित्रीकार शुश्रपा आरक्षा परिग्रहश्चीवरपिण्ड- पात्रशयनासनग्लानप्रत्ययभैषज्यपरिष्कारदानं साधुकारदान स्वाम्यारक्षा कुशलपक्षरक्षा वर्णभाषण- मवर्णप्रतिच्छादनता, अयमपि सद्धर्मपरिग्रह ! पेयाल | पुनरपर कुलपुत्र या अविवादपरमता, 28 अधर्मे धर्मवादिना च पुद्गाना सह धर्मेण निग्रह , अयमपि सद्धर्मपरिग्रह । पुनरपर कुलपुत्र यातिहतमतानस्य ममत्वप्नमोबुद्धेर्निगमिपचित्तस्य परेभ्यो धर्मदानम् अयमपि सद्धधर्मपरिग्रह । पुनरपर कुलपुत्र यो धर्मश्रवणहेतुको वा धर्मदेशनाहेतुको वा अन्तश एकक्रमव्यतिहार ,अन्तश एक उष्ट्रासप्रश्वासो वा, अयमपि सद्धर्मपरिग्रह । पेयाल । प्रहुत बतेद कुलपुत्र चित्त विषयेषु । तस्य या निवारणा परिरक्षा एकाग्रीभावो दम शम उपशमो विनय , अयमुच्यते सद्धर्मपरिमह । पेयाल । पुनरपर कुलपुत्र येन धर्मेण योऽधर्म प्रवर्तते, तस्य धर्मस्यापरिग्रहोऽनुपादानम् , 30 अयमपि सद्धर्मपरिग्रह । इत्यादि ।। तत्र धर्मभाणकसेवादिना कल्याणमित्रानुसर्ग उक्त., कल्याणमित्रलक्षण चातदेतेन सद्धर्म- परिग्रहेण विना न रक्षा, न शुद्धिर्न वृद्धि । ततश्च सोऽपि न बोधिसत्व इन्यवश्यकार्य सद्धर्मपरिग्रह ।। .

·-२.६] सद्धर्मपरिग्रहो द्वितीयः परिच्छेदः । 15 उक्तं हि श्रीमालासिंहनादसूत्रे-यान्यपीमानि भगवन् गङ्गानदीवालिकासमानि बोधिसत्त्व- प्रणिधानानि, तान्येकस्मिन् महाप्रणिधाने उपनिक्षिप्तान्यन्तर्गतान्यनुप्रतिष्ठानि यदुत सद्धर्मपरिग्रहे । एवं महाविषयो भगवन् सद्धर्मपरिग्रह इति ॥ पुनरत्रैवाह - स्याद्यथापि नाम देवि महाबलवतोऽपि पुरुषस्याल्पोऽपि मर्मणि प्रहारो वेधनीयो भवति बाधाकरश्च, एवमेव देवि मारस्य पापीयसः परीत्तोऽपि सद्धर्मपरिग्रहो ] वेधनीयो । भवति, शोकावहः परिदेवकरश्च भवति । नाहं देवि अन्यमेकमपि धर्म कुशलं समनुपश्यामि मारस्य पापीयस एवं वेधनीयं शोकावहं परिदेवकरं च, यथा अयमल्पोऽपि [सद्ध भपरिग्रह इति ॥ पुनराह - स्याघथापि नाम देवि सुमेरुः पर्वतराजः सर्वान् कुलपर्वतानभिभवन्नभिरोचते च समभिरोचते चोच्चत्वेन विपुलत्वेन च, एवमेव देवि महायानिकस्य कायजीवितनिरपेक्षस्य न 10 चागृहीतचित्तस्य सद्धर्मपरिग्रहो नवयानसंप्रस्थितानामपि कायजीवितसापेक्षाणां महायानिकानां सर्वान कुशलान् धर्मानभिभवतीत्यादि। तथा आर्यसागरमतिसूत्रेऽप्याह- परिगृहीतो भवती जिनेमि- देवेभि नागेमि च किन्नरेभिः । पुण्येन ज्ञानेन परिगृहीतः सद्धर्मधारित्व तथागतानाम् ॥ पेयालं.॥ स शून्यक्षेत्रेषु न जातु जायते सर्वत्र जातौ च जिनं स पश्यति । दृष्ट्वा च तस्मॅिलभते प्रसाद सद्धर्मधारित्व तथागतानाम् ।। जातिस्मरो भवति महात्मधर्मा प्रव्रज्यलाभी भवते पुनः पुनः। परिशुद्धचारी प्रतिपत्तिसारः सद्धर्मधारित्व तथागतानाम् ॥ पेयालं ।। लाभी च भोती विदु धारणीये न नश्यते कल्पशतेभि यच्छुभम् । प्रतिभानवन्तो भरते असक्तः सद्धर्मधारित्व तथागतानाम् ॥ शकोऽय ब्रह्मा तथ लोकपालो मनुष्यराजा भुवि चकरी । Cf. Nanjio, No 23 (48,)59:Kanjur Frag. 218. 20 25 B 30

·२८
[२.६-
10
शिक्षासमुश्चयः।
मुखेन सौस्येन स वोधि बुध्यते
सद्धर्मधारित्व तथागतानाम् ||
द्वात्रिंश कायेऽस्य भवन्ति लक्षणा
अनिन्दिताङ्गो भवते विचक्षणः ।
न तस्य तृप्तिं लभ प्रेक्षमाणाः
सद्धर्मधारित्व तयागतानाम् ।।
न तस्य संमुह्यति बोधिचित्त
न चोगुर. पारमिताचरीषु ।
असंगृहीतः कुशल: शतेभि.
सद्धर्मधारित्व तथागतानाम् ॥ इति ॥
शीलपारमिताया सद्धर्मपरिग्रहो नाम द्वितीय परिच्छेदः ।।
10

·३ 5 10 धर्मभाणकादिरक्षा तृतीयः परिच्छेदः। उक्तस्त्रयाणामपि सामान्येन रक्षाधुपायः । रक्षादयस्तु वाच्याः । तत्रात्मभावे का रक्षा यदनर्थविवर्जनम् । तत्रेति सद्धर्मपरिग्रहे वर्तमानस्यात्मभावरक्षा चिन्त्यते यथा परान्न नाशयेत् । इदं च अनर्थविवर्जनमार्यगगनगञ्जसूत्रे सद्धर्मधारणोद्यतैर्बोधिसत्त्वैर्भाषितम् - वयमुत्सहामो भगवन् निर्वते द्विपदोत्तमे । सद्धर्म धारयिष्याम. त्यक्त्वा कायं सजीवितम् ।। लाभसत्कारमुत्सृष्ट्वा सर्व चोत्सृज्य संस्तवम् । अनुत्सृष्ट्वा इमं धर्म बुद्धज्ञाननिदर्शकम् ॥ आक्रोशपरिभाषांश्च दुरुक्तवचनानि च । क्षान्त्या तान्मर्पयिष्यामः सद्धर्मप्रतिसंग्रहात् ।। उच्चग्घनां तर्जना च अवर्णमयशासि च । सर्वास्तान्मर्पयिष्यामो धारयन्त इमं नयम् ॥ पेयालं ।। एवंविधे महाघोरे भिक्षुराजान क्षोभणे । विलोपकाले सत्त्वाना सद्धर्म धारयामहे ।। गम्भीरा ये च सूत्रान्ता विमुक्तिफलसंहिताः । प्रतीच्छका न भेत्स्यन्ति-चित्रामृक्ष्यन्ति ते कथाम् ॥ पेयाले ।। मैत्री तेषु करिष्यामो ये धर्मेप्वप्रतिष्टिताः । कारण्यं च करिष्यामो धारयन्त इमं नयम् ॥ दृष्ट्वा दुःशीलसत्त्वाश्च इच्छालोभप्रतिष्टितान् । अश्रुपातं करिष्यामो गति. कान्धस्य भाविता ।। सहसैव च तं दृष्ट्वा सद्धर्मप्रतिबाधकम् । दूरतो मैत्रमेष्यामो मा नो रप्येत एव हि ॥ रक्षिष्यामो यथाशतया वाचार्मसु संवृताः । सहसैनान वक्ष्यामः स्वपापेऽस्मिन् प्रतिष्टितान् ।। दानस्तयापि सकारः परिपाच्येह तानरान् । यनांचोदयिष्यामो भूतमापापगोचरान् ।। गृहिमभरमन्यताः प्रान्तारण्यसुगोचराः । मृगभूता भरियामो अल्पायर्या अपात्यकाः ॥ पेयालं ॥ 15 20 25 ·शिक्षासमुच्चय । ३० 5 10 15 दान्ता शान्ताश्च मुक्ताश्च ग्रामेऽस्मिन्नवतीर्य च । देशयिष्यामहे धर्म सत्वा ये धर्मतीथिका ।। सुदूरमपि यास्यामो धर्मरामानिशम्य च । धर्मारामरतिप्रामा अर्थ कर्तास्म देहिनाम् ।। समुख तत्र सदृश्य सत्याना स्खलित पृथु । आमप्रेक्षा भविष्यामो धर्मसौरत्यसस्थिता ।। असत्कृता सरता वा मेयल्पा प्रभूय च । अनुपलिप्ता लोकेन भेष्यामो लोकनायका ॥ भिक्षुणा भिन्नवृत्ताना परिनाद निशम्य च । कर्मस्वका भविष्यामो मैया कर्म विपच्यताम् ।। वधकान् योजयिष्यन्ति धर्मेष्वेषु हि वर्तताम् । एते धर्मा न चास्माक सविद्यन्ते कथचन ।। अस्माक श्रमणाना हि न च श्रामणका गुणा । भूता चोदन सश्रुत्य इद सूत्र प्रतिक्षिपन् । सछिनकर्णनासानामादशैषा कुत प्रिय । चोदना भूतत श्रुत्वा सद्धर्म ते क्षिपन्ति तम् ।। ये भिक्षवो भविष्यन्ति सद्धर्मप्रतिग्राहना । चेष्टिष्यन्ते तथा तेषा कश्चिद्धर्ममिम शृणोत् ।। राजानो ग्राहयिष्यन्ति मेत्स्यन्ति च महाजना । बुद्धाधिष्ठानत सत्त्वा धर्म श्रोप्यन्तिम तदा । तस्मिन् काले वय कटे त्यक्त्वा काय सजीवितम् । सद्धर्म धारयिष्याम सत्त्वाना हितकारणात् ॥ इति । आर्यसद्धर्मपुण्डरीकेऽप्युक्तम्- आचारगोचर रक्षेत् अससृष्ट शुचिर्भवेत् । वर्जयेत्मस्तव नित्य राजपुत्रेभि राजभि ।। ये चापि राज्ञा पुरषा कुर्यात्तेहि न सस्तवम् । चण्डालमुष्टिकै शौण्टैस्तीर्थिवैश्वापि सर्वश ।। अधिमानीन सेवेत विनये चागमे स्थितान् । अर्हन्ततमतान् भिक्षुन् दुःशीलाश्चैत्र वर्जयेत् ॥ SDP 132589,11-13 20 25 43 ·5 10 -३.७] धर्मभाणकादिरक्षा तृतीयः परिच्छेदः । भिक्षुणी वर्जयन्नित्यं हास्यसंलापगोचराम् । उपासिफाश्च वर्जेत प्रकटमनवस्थिताः ।। स्त्रीपण्डकाश्च ये सत्त्वाः संस्तवं तैर्विवर्जयेत् । कुलेषु चापि वधुकाः कुमार्यश्च विवर्जयेत् ।। न ताः संमोदयेनातु कौशल्यं साधु पृच्छितुम् । संस्तवं च विपर्जेया सौकरौरनिकैः सह ॥ स्त्रीपोपफाश्च ये सत्त्वा वर्जयेत्तेहि संस्तवम् । नटैलिकमलेभिर्ये चान्ये तादृशा जनाः ॥ वारमुख्यान्न सेवेत ये चान्ये भोगवृत्तिनः । प्रतिसंमोदन तेभिः सर्वशः परिवर्जयेत् ।। यदा च धर्म देशेया मातृप्रामस्य पण्टितः । न चैकः प्रविशेत्तर नापि हास्यस्थितो भवेत् ।। इति । अयं चापरोऽनों भवेद्यदिदं मारकर्मोक्त प्रेज्ञापारमितायाम् -- मारः पापीयांस्तस्य बोधिसत्वस्याचिरं यानसंप्रस्थितस्यान्तिके बलवत्तरमुद्योगमापत्स्यते ॥ अवाह --पुनरपरमानन्द यस्मिन् समये बोधिसत्त्यो महासत्त्वः प्रज्ञापारमिताया पोगमा- 15 परते, तस्मिन् समये माराः पापीयांसो बोधिसत्त्वस्य विहेटनमुपसंहरन्ति, भयं संजनयन्ति । उल्कापातान् दिशि दिग्दाहानुत्सृजन्ति संदर्शयन्ति, अप्येव नाम अयं बोधिसत्त्वो महासन्यो- अटीयेन, रोमहों यास्प भवेदिति । येनास्पैकचित्तोत्पादोऽपि क्षीयेतानुत्तरायाः सम्परसंबोधे- रिति । पुनरपरमन्यविज्ञानसंज्ञिनो लिखियन्ति यात्पर्यवाप्स्यन्ति । न धयमनास्वाद सभामहे इत्युपायासनाप्रऋमिप्यन्ति । एवं विज़म्भमाणा उघन्धन्तो यावत्पर्यवाप्स्यन्तीति मारकर्म ।। एवमुत्पस्यन्ते जनपदप्रामादिरितः । एवमाचार्योपाध्यायमातापितृमिनामात्यज्ञातिसालो- हिलानसिम्पराः । एवं चोरमनसिम्पराः । एवं चीरादिमनसिकाराः । पुनरपरं धर्मभाणसन्दिको भरिपति इमा गम्भीर प्रज्ञापारमिता टेरायितुं यारद्वाचयितुं धर्मप्राणिमय किटासी भविष्यति । एवं विपर्ययात् । धर्ममाणरम देशान्तरं गन्तुस्समो भविष्यति धार्माणिकाच नेति नेयम् । एवं धर्मभागको महेन्यो भरिपनि धाममणिोऽयम् इति नेयम् । संक्षेपार्ममाणकधार्मरणि- 25 पारोपी पारिधिरता, सं तन्मारपयुकम् ।। आर्यगगनगमोऽसुक्तम्-इति हि पापयुशधर्मानुनता, पुराटप सगंध, सो समारक मागरमा-पुनरपर भगन् पोधिन र आरम्पको भनी प्रान्तमयाना- निमितोऽयो गगमानि: । मोडमायापा अन्लान्यतया माग 20 Artoonline rurt.curreni.m:32-253. Petasi rurrts EmattrurrathOARP.:1.

·- . ૨૨ शिक्षासमुश्य । विहरति, न च वाहुश्रुत्यपर्येष्टावभियुक्तो भवति, न सत्वपारपाकाय न च धर्मश्रवणे वा धर्म [साफथ्ये वा अविनिश्चयफयाया वा वर्तमानाया नक्रमितव्यं मन्यते । न परिपृच्छनजातीयो भवति । न किंकुशलाभियुक्तो भवति। तस्यारण्यवासेन चैकारामरतितया च क्लेशा न समुदाचरन्ति । स पर्युथानविष्कम्मणमात्रण तुष्टिं विन्दति । न चानुशयसमुद्धाताय मार्ग भारयति । स तत्र 5 नामार्थाय प्रतिपन्नो भवति, न परार्थाय । अय भगवन् बोधिसत्त्वस्यारण्यवासप्रतिमयुक्त सप्तमो माराङ्कश इति ॥ पेयाल || पुनरपर भगान् बोधिसत्त्व कल्याणमित्रप्रतिरूपाणि पमित्राणि सेवते भजने पर्युपास्ते । ये हरान साहास्तुम्पो विन्ध पुष्पसमारासदर्भ परिग्रहाद्विच्छन्द्य प्रविवेके नियोजयन्ति । अन्यायाल्पकृत्यताया नियोजयन्ति । श्रावर प्रत्येकबुद्धप्रतिमयुक्ताश्चास्मै क्या अभीषण देशयन्ति ॥ यस्मिंश्च समये बोधिसत्वो विवकवासेन 10 महायानेऽभ्युद्गच्छत्तस्मिन् समये त बोधिसर्व वैयावृत्यपलिमोघे नियोजयन्ति । वैयावृत्य बोधिसत्त्व नावश्य करणीयम् । यस्मिंश्च समये वोधिसत्त्वो वैयावृत्ये सनियोजयितव्य , तस्मिन् समय वित्रके नियोजयन्ति । एव चैन वदन्ति-आरब्धवीर्यस्य बोधिसत्त्वस्य बोधिन कुसीदस्य । सचेत्र मष्टाभिर्नपभिवा क्ल्पैरनुत्तरा सम्यक्सबोधि नाभिसभोत्स्यसे, न भूप शक्यस्यनुत्तरा सम्यक्सबोधिमभिसबोद्धम् । तर भगवन् बोधिसत्त्वोऽत्यारम्धेन वीर्येण स्थान खलु पुनरेतद्विपते 15 यन्निर्वाणफल प्राप्नुयात् । अयं भगवन् बोधिसत्त्वस्य कल्याणमित्रप्रतिरूपण दशमो माराडश ॥ येऽपि ततोऽन्ये बोधिसत्वयानीया पुद्गला मारानुशाविद्धा प्रत्यवतेषु धर्मेनु चरन्ति, ते साध रति विन्दति । तथा हि तदनुवर्तका भवन्ति, स हीनमेवी विशेषमनधिगतो होनगतिं गच्छति, यदुत धवगति जडैटमूर्ति यावदेकादशो माराङ्कुश इति ।। येन चैत्र सातत्यारब्धवीर्यस्य निर्देशत्सर्वथा बोधिसत्वभाव एर भवति, अत एवं 20 रत्नमेघेऽभिहितम् - इह बोधिसत्त्व सर्वेयर्यापथेषु वीर्यमारभते । तथा चारमते • यथा न कापवेद स जनयति, न चित्तखेदम् । इदमुच्यते बोधिसत्वस्य सातत्यवीर्यमिति । कीदृश तवीर्य येन खेदो न भवति । यदिदम पाटस्य गुरुकर्मारम्भोऽतिवेलाया वा अपरिपकाधिमुक्तवा दुप्परकर्मारम्भस्तथा स्त्रमासदानादि । दत्तश्चानेनामभाव । किं वकाल्परिभोगाद्वारयति । अन्यथा हि तेषामेव 25 सत्वाना बोधिसत्त्ववेदेन बोधिचित्तीजनाशा महत फलराशेर्नाश स्यात् ।। अतश्च गगनगनसूत्रेऽभिहितम् - अकालप्रतिकाहणता मारकर्मेति ॥ नाप्यकाल इत्यामभावत्यागचित्तमेव नोत्पाद्यम् । अभ्यासानारम्भाद्धि न काचि चात् । तस्मादेवं स्मृतिमुपस्थाप्य बोधिचित्तपारपाचनविरोधिम्यो मोहास्वार्थयातिभ्य पिशिताशनेभ्य कर्मचारिभ्यश्वामभागे रमितव्य || भैषज्यवृक्षस्य सुदशनस्य मूदादिभोगस्य यथैर वीजम्। दत्वापि सरन्यमकालभोगा- ल्मबुद्धभैपन्यतरोस्तथैव ॥ अय समासतो मारकर्मानर्थ ॥ 30 ·5 -३.७] धर्मभाणकादिरक्षा तृतीयः परिच्छेदः । ३३ अस्य विसर्जनं रत्नमेघसूत्रे कथितम् - कथं चं कुलपुत्र अत्र बोधिसत्त्वो मारकर्मपरिहारो- पायकुशलो भवति? इह बोधिसत्त्वोऽकल्याणमित्र सर्वेण सर्व परिवर्ज [ यति] | [अ] प्रतिरूपदेशवासं लोकायतमन्त्रसेग्नभावना लाभसत्कारपूजोपस्थानबहुमानं सर्वेण सर्व परिवर्जयति । ये चान्ये उपक्लेशा बोधिपक्ष्यमार्गान्तरायिकास्तान् सर्वेण सर्वं परिवर्जयति । तेषां च प्रतिपक्षं भजते ॥ 'अत्रैव चाकल्याणमित्रलक्षणमुक्तम् -- शीलविपन्नपुद्गलविवर्जनतया पापमित्रपरिवर्जना वेदितव्या । एवं दृष्टिविपन्नाचारविपन्नाजीवविपन्नपुद्गलविवर्जनतया ।.संगणिकारामपुद्गलविवर्जन- तया । कुसीदपुद्गलक्विर्जनतया । संसाराभिरतपुद्गलविवर्जनतया । बोधिपराङ्मुखपुद्गलपरि- वर्जनतया । गृहिसंसर्गविवर्जनतया पापमित्रपरिवर्जना वेदितव्या। तेन च कुलपुत्र एतानि स्थानानि परिवर्जयता न तेपा पुद्गलानामन्तिके दुष्टचित्तमुत्पादयितव्यं न प्रतिघचित्तं नावमन्यनाचित्तमुत्पाद- 10 यितव्यम् । एवं चानेन चित्तमुपस्थापयितव्यम् । उक्तं हिं भगवता -धातुशः सत्वाः कामादिधातु- मानवन्ति जायन्ते संस्यन्दन्ते, संसर्गाच विनश्यन्ति । तस्मादहं संसर्ग वर्जयिष्यामीति ।। बोधिचित्तसंप्रमोपोऽप्यनर्थः । तस्य च हेतुरुक्तो रत्नकूटे-- चतुर्भिः कास्यप धर्मैः समन्वागतस्य बोधिसत्त्वस्य बोधिचित्तं मुह्यति । कतमैश्चतुर्भिः ? आचार्यगुरुदक्षिणीयविसंपादनतया । परेषामौकृत्ये कौकृत्योपसंहरणतया । महायानसंप्रस्थितानां च 15 सत्त्वानामवर्णायशोफीर्त्यलोकनिश्चारणतया । मायाशाठ्येन च परमुपचरति नाध्यायाशयेनेति ॥ अस्य विवर्जनमत्रोक्तम् - चतुर्भिः काश्यप धर्मः समन्वागतस्य बोधिसत्वस्य सर्वासु जातिधु जातमात्रस्य बोधिचित्तमामुखीभवति । न चान्तरा मुह्यति याद्वोधिमण्डनिपदनात् । कतमैश्चतुर्भिः ? यदुत जीवितहेतोरपि संप्रजानन् मृपावादं न प्रभापते । अन्तशो हास्यप्रेक्षिकयापि अध्याशयेन च सासत्वानामन्तिके तिष्टत्यपगतमायाशाठयतया । सबोधिसत्त्वेषु च शास्तृसंज्ञा- 20 मुत्पादयति । चतुर्दिशं च तेषां वर्ण निश्वारयति । याश्च सत्वान् परिपाचयति, तान् सर्वा- ननुत्तरायां सम्यक्संबोधौ समादापयति प्रादेशिकत्यानास्पृहणतया । एभिः काश्यप चतुभिरिति ।। सिंहपरिपृष्ठायामप्याह- न जातु धर्मदानस्य अन्तरायं करोति यः। तेनासौ लभते क्षिप्रं लोकनायेहि संगमम् । तथा जातिस्मरा [द्] धर्मदानान्नानीयैवं कुमारक ॥ इति ॥ तयानर- बोधिचित्तं न रिवति तेन सर्वामु जाति। स्वमान्तरेऽपि तचित्तं किं पुनर्यदि जामतः।। आह- पिरतिस्थानेर मामे नगरेप वा । समादापति योधाय तेन चित्तं न रिवति॥ 25 ·+ शिक्षासमुच्चय । विहरति, न च बाहुश्रुत्यपर्येष्टावभियुक्तो भवति, न सत्त्वपरिपाकाय न च धर्मश्रवणे वा धर्म [सा कथ्ये वा अर्थविनिश्चयायाया वा वर्तमानाया मक्रमितव्य मन्यते ] न परिपृष्ठनजातीयो भवति । न किंकुशराभियुक्तो भवति। तस्यारण्यगासेन चैशरामरतितया च क्लेशा न समुदाचरन्ति । स पर्युथानविष्कम्मणमात्रेण तुष्टिं विन्दति । न चानुशयसमुद्धाताय मार्ग भारयति । स तत्र 5 नामाथाय प्रतिपन्नो भाति, न परार्थाय । अय भगवन् बोधिसत्वस्यारण्यवासप्रतिमयुक्त सप्तमो माराङ्कुश इति ।) पेयाल || पुनरपर भगवन् बोधिसत्व कल्याणमित्रप्रतिरूपकाणि पापमित्राणि सेरते भलते पर्युपास्ते । ये होन सग्रहमस्तुभ्यो पिच्छन्ध पुण्यसभारा सद्धर्म परिप्रहाद्विच्छन्द्य प्रविवके नियोजयन्ति । अन्यायाल्पकृत्यताया नियोजयन्ति । श्रावर प्रत्येकबुद्धप्रतिमयुक्ताश्चास्मै क्या अभीषण देशयन्ति ॥ यस्मिंश्च समये बोधिसत्त्वो विवस्वासेन 10 महायानेऽभ्युद्गच्छत्तस्मिन् समये त बोधिसत्व वेयावृत्यपलिबोधे नियोजयन्ति । वैयावृत्य बोधिसत्व नावश्य करणीयम् । यस्मिंश्च समये बोधिसत्वो वैयावृत्ये सनियोजयितव्य , तस्मिन् समये विवेके नियोजयन्ति । एन चैन वदन्ति-आरब्धवीर्यस्य बोधिसत्त्वस्य बोधिन कुसीदस्य । सचेत्व मष्टाभिनभिर्वा कल्पैरनुत्तरा सम्यक्सबोधि नाभिसभोत्स्यसे, न भूप शक्यस्यनुत्तर सम्यक्संगाधिमभिसबोझुम् । तत्र भगवन् बोधिसत्त्वोऽत्यारब्धेन वीर्येण स्थान खलु पुनरेतद्विद्यते 15 यनिर्वाणफल प्रामुयात् । अय भगवन् बोधिसत्वस्य कल्याणमित्रप्रतिरूपकेण दशमो माराडश ॥ येऽपि ततोऽन्ये बोधिस वयानीया पुद्गला माराकुशाविद्धा प्रत्यवतेषु धर्मेषु चरन्ति ते साध रति पिन्दति । तथा हि तदनुवर्तका भवन्ति, स हीनसेवी विशेषमनधिगतो हीनगति गच्छति, यदुत धवगति जडैडमूर्ति यात्रदेवादशो माराङ्कुश इति ।। येन चैव सातत्यारब्धवीर्यस्य निर्वेदासर्वथा बोधिसत्वभाव एव भवति, अत एवं 20 रत्नमेधेऽभिहितम् - इह बोधिसत्त्व सपियेषु वीर्यमारभते । तथा चारभते यथा न कायखेद स जनयति, न चित्तवेदम् । इदमुव्यते बोधिसत्वस्य सातत्यवीर्यमिति । कीदृश तवीर्य येन खेदो न भाति । यदिदमल्पयस्य गुस्सारम्भोऽतिवलाया वा अपरिपक्वाधिमुक्ता दुष्करकारम्भस्तद्यथा स्वमासानादि । दत्तश्चानेनामभाव । किं वकालपरिभोगाद्वारयति । अन्यथा हि तेषामेव 25 सवाना बोधिसत्वखेदेन बोधिचित्तबीजनाशा महत फलराशेर्नाश स्यात् ।। अतश्च गगनगञ्जसूत्रेऽभिहितम् -अमालप्रतिकाडूणता मारकर्मेति ।। नाप्यपाल इत्यामभावत्यागचित्तमेव नोपाद्यम् । अभ्यासानारम्भाद्धि न कदाचिद्यात् । तस्मादेव स्मृतिमुपस्थाप्य बोधिचित्तपारपाचनविरोधिभ्यो मोहान्स्वार्थवातिभ्य पिशिताशनेभ्य कर्मचारिभ्यश्वामभावो रमितव्य ।। भैषयवृभस्य सुदर्शनस्य मूलादिभोगस्य यथैर बीजम्। दत्वापि सरस्यमालभोगा- ससुद्धभैपयतरोस्तथैव । अयं समासतो मारपर्मानर्थ ॥ 30 ·5 । . धर्मभाणकादिरक्षा तृतीयः परिच्छेदः । ३३ अस्य विसर्जनं रत्नमेघसूत्रे कथितम् - कथं च कुलपुत्र अत्र बोधिसत्त्वो मारकर्मपरिहारो- पायकुशलो भवति ? इह बोधिसत्त्वोऽकल्याणमित्र · सर्वेण सर्व परिवर्ज [ यति ] | [अ] प्रतिरूपदेशवासं लोकायतमन्त्रसेवनभानना लाभसकारपूजोपस्थानबहुमानं सर्पण सर्व परिवर्जयति । ये चान्ये उपक्लेशा बोधिपक्ष्यमार्गान्तरायिकास्तान् सर्वेण सर्व परिवर्जयति । तेषां च प्रतिपक्ष भजते ॥ अत्रैव चाकल्याणमित्रलक्षणमुक्तम् - शीलविपन्नपुद्गलविवर्जनतया पापमित्रपरिवर्जना वेदितव्या । एवं दृष्टिविपन्नाचारविपन्नाजीवविपन्नपुद्गलपिवर्जनतया । संगणिकारामपुद्गलनिवर्जन- तया । कुसीदपुद्गलविवर्जनतया । संसाराभिरतपुद्गलविवर्जनतया । बोधिपराङ्मुखपुद्गलपरि- वर्जनतया । गृहिसंसर्गविवर्जनतया पापमित्रपरिवर्जना वेदितव्या। तेन च कुलपुत्र एतानि स्थानानि परिवर्जयता न तेपा पुद्गलानामन्तिके दुष्टनित्तमुत्पादयितव्यं न प्रतिघचित्तं नावमन्यनाचित्तमुत्पाद- 10 यितव्यम् । एवं चानेन चित्तमुपस्थापयितव्यम् । उक्तं हि भगवता-धातुशः सत्वाः कामादिधातु- मानपन्ति जायन्ते संस्यन्दन्ते, संसर्गाच्च विनश्यन्ति । तस्मादहं संसर्ग वर्जयिष्यामीति ।। बोधिचित्तसंप्रमोपोऽप्यनर्थः । तस्य च हेतुरुक्तो रत्नकूटे- चतुर्भिः काश्यप धर्म समन्वागतस्य बोधिसत्त्वस्य बोधिचित्तं मुह्यति । कतमैश्चतुर्भिः ? आचार्यगुरुदक्षिणीयरिसंपादनतया । परेपामकोकृत्ये कौस्त्योपसंहरणतया । महायानसंप्रस्थितानां च 15 सत्वानामपर्णायशोकीर्त्यलोकनिश्चारणतया । मायाशाठ्येन च परमुपचरति नाध्यायाशयेनेति ।। अस्प निवर्जनमत्रोक्तम् - चतुर्भिः काश्यप धर्मेः समन्वागतस्य बोधिसत्वस्य सासु जातिषु जातमानस्य बोधिचित्तमामुखीभवति । न चान्तरा मुह्यति यात्रद्वोधिमण्टनिपदनात् । क्तमश्चतुर्भि. ! यदुत जीवितहेतोरपि संप्रजानन् मृपानादं न प्रभापते । अन्तशो हास्यप्रेक्षिक्यापि अध्याशयेन च सरसल्लानामन्तिके तिष्टत्यपगतमायाशाठयतया । ससंबोधिसत्त्वेषु च शास्तृसंज्ञा- 20 मुत्पादयति । चतुर्दिश च तेषां वर्ण निश्वारयति । याश्च सत्वान् परिपाचयति, तान् सर्वा- ननुत्तरायां सम्यासंबोधी समादापयति प्रादेशियानास्पृहणतया । एभिः काइपप चतुभिरिति ।। सिंहपरिपृच्छायामप्याह- न जातु धर्मदानस्य अन्तरायं करोति य । तेनासौ लभते क्षिप्रं टोकनायेहि तगमम् । तथा जातिहरा [द्ध धर्मदानान्नानीचैवं कुमारक ॥ इति ॥ तयार- बोधिचित्तं न रिति तेन सामु जाति। स्थमान्तरेऽपि तपित्तं किं पुनदि जामतः॥ 25 आह- 30 यो रितिस्याने प्रामे नगर था। समादायी योधाय तेन चित्रं न रिति।

·- 10 शिक्षासमुश्चयः। [३.७- आर्यमञ्जुश्रीबुद्धक्षेत्रगुणव्यूहालकारसूत्रेऽप्याह - चतुर्भिमैं समन्वागतो बोधिसत्त्व: प्रणिधानान्न चरति ।। पेपाल | निहतमानश्च भवति, ईर्ष्यामात्सर्यपरिवर्जमश्च भवति, परसपद च दृष्ट्वा नात्तमना भवतीति।। इदमेव पात्रबोधिचित्तस्य स्पुटतरमसप्रमोपकारण यत्तत्रैव रत्नकूटेऽभिहितम् सर्वेर्यापथेषु 5 बोधिचित्तपरिकर्मणतया बोधिचित्तपूर्वगमतया चेति ।। तथा हि चन्द्रप्रदीसूत्रे पाठ आरोचयामि प्रतिवेदयामि यो यथा यथा बहुल वितरयेन्नर । तथा तथा भवति तनिम्नचित्त तेही वितहि तनिश्रितेहि ॥ इति ॥ अवसादोऽप्यनर्थ । एतद्वर्जन च रनमेधे दृष्टम्-इह बोधिसत्वो नैव चित्तमुत्पादयति- दुष्प्रापा बोधिर्मनुष्यभूतेन मला । इद च मे वीर्य परीत च । कुसीदोऽहर । बोधिधा- दीप्तशिरश्चैलोपमेन बहून् कल्पान् बहूनि कल्पशतानि बहूनि कल्पसहस्राणि समुदानेतव्या । तन्नाहमुत्सह ईदृश भारमुद्वोदुम् ॥ किं तर्हि बोधिसत्त्वेनैव चित्तमुपादयितव्यम् -येऽपि 15 तेऽभिमबुद्धास्तथागता अर्हन्त सम्यक्सबुद्धा, ये चामिसबुध्यते, येवा अभिमभोत्स्यन्ते, तेऽपीदशेनैव नयेन ईदृश्या प्रतिपदा । ईदोनैर वीर्येणाभिसबुद्धा अमिसयुध्यन्तेऽभिसभोस्यते च । यावन्न ते तथागतभूता एवामिसबुद्धा । अहमपि तथा तथा घटिथे तथा तथा व्यायस्ये सर्वसस्त्र साधारणेन वीर्येण सत्वारम्बणेन वीर्येण यथाहमनुत्तरा सम्यक्सबोधिमभितभोत्स्य इति । पुनरपरोऽनों रत्नकुटे दृष्ट -अपरिपाचितेषु सत्वेषु विधासो बोधिसत्त्वस्य स्खलितम् , 20 अभाजनीभूतेषु सत्त्वेषनारखुद्धधमनप्रकाशनात् बोधिसत्वस्य स्खलितम्, उदाराधिमुक्तिरेषु सत्त्वेषु हीनयानमप्रकाशना(दू) बोधिसत्त्वस्य स्खलितमिति । सम्यक्स्मृयुपस्थितेषु शीलवसु कल्याणधर्मेषु प्रतिविमानना दुशील्पापधर्मनग्रहा बोधिसत्वस्य स्खलितमिति ।। अनधिमुक्तिरप्यनर्थ । यथोक्त राष्ट्रपोलसूत्रे- यस्यधिमुक्ति न विद्यति बुद्ध धर्मग्णे च न तस्यधिमुक्ति । शिक्षवतेषु न तस्यविमुक्ति पापभनेतिरपायमुखस्य ।। स इतश्युतो मनुजेषु कर्मवशाहबुधो हि विमूढ़ । नरवेष्वय तिर्यगती प्रेतगतीषु च पिन्दति दुःखम् ।। इति ।। अस्य विमर्जन रनकुटेऽभिहित दृष्टम् - ये चास्य गम्भीरेषु बुद्धि यहगाहते, तर तथागत एर साशीति कृत्वा न प्रतिक्षिपति । तथागत एर जानीते, नाह जाने । अनन्ता 30 बुद्धगोधिर्नानाधिमुक्तिस्तया तथागताना सत्वेषु धर्मदेशना प्ररर्तत इति ।। वैयावृत्यर्तमानेनानविपर्जनपुशन भवितव्यम् । बोधिसत्त्वप्रातिमोक्षे हि सहधार्मिक धर्मश्रवणे, तथागतपूजाया च धैयाऋत्यमुपदिष्टम् । तत्र या नि , सा रलराशिसूदागता । तर SR.4 16 (पहुच for बहुत) RRPp 20 ३ विरपाय =अपायत्रय 25 ·-३.७] धर्मभाणकादिरक्षा तृतीय परिच्छेदः। वैयावृत्यरेण भिक्षुणा सर्पभिक्षुसवस्य चित्तमभिराधयितव्यम् । तत्र ये भिक्षव आरण्यका प्रान्तशय्यासनिकास्तेपा वैयावृत्यकरण भिक्षुणा सर्वेण सर्व न कर्मसमुत्थान दातव्यम् । यदि पुनरारण्यकम्य भिक्षो सधपर्यापन्न शैक्षक कर्म प्राप्नुयात, एतेन वैयावृत्यकोण भिक्षुणा आत्मनैव तत्कर्तव्यम् । अन्यतरो वा भिक्षुरध्येप्यो न पुन स आरण्यको भिक्षुरुत्पीडयितव्य । तत्र यो भिक्षु पिण्डचारिको भवति, तस्य तेन वैयावृत्यकरेण भिक्षुणा प्रणीतभोजनेषु सविभाग 5 कर्तव्य । तत्र काश्यप यो भिक्षुर्योगाचारी भाति, तस्य तेन वैयावृत्यकरेण भिक्षुणा आनुलोमिका- न्युपकरणान्युपसहर्तव्यानि, ग्लानप्रत्ययभैषज्यपरिष्काराश्च । यस्मिंश्च प्रदेशे स योगाचारी भिक्षु प्रतिवसति, तस्मिन् प्रदेशे नोच्चशब्द कर्तव्य । रक्षितव्यो वैयावृत्यकरेण भिक्षुणा योगाचारी भिक्षु । शय्यासनोपस्तम्भनास्य कर्तव्या । प्रणीतानि च सप्रियाणि योगाधारभूम्यनुकूलानि खादनीयभोजनीयान्युपनामयितव्यानि ॥ पे० ॥ ये भिक्षवो बाहुश्रुत्येऽभियुक्ता भवन्ति, तेपामुत्साहो 10 दातव्य । यावत्तेऽपि रक्षितव्या । ये धार्मकथिका भिक्षवो भविष्यन्ति, तेषा प्रतीहारधर्मता कर्तव्या । यारद्धार्मश्राणिमाश्चोद्योजयितव्या । पर्पन्मण्डल परिसस्थापयितव्यम् । साकथ्यमण्डल विशोधयितव्य यापत्साधुमारबहुलेन चास्य भवितव्यम् ॥ पेयाल ॥न कचिद्वस्तुनि ऐश्वर्यसज्ञोत्पाद- यितव्या । क्रियत्परीत्तमपि कार्य सघमतेन कर्तव्य न स्वमतेन, यावन्न साधिकश्चातुर्दिशसाधिक- केन ससृष्ट कर्तव्य । एव विपर्ययादेव स्तौपिकेन सहान्योन्यससर्गप्रतिषेध । यदि चातुर्दिशे 15 सधे वैकल्य भवेत्साधिकश्च लाभ उत्सदो भवेत्तेन वैयावृत्यकरेण भिक्षुणा भिक्षुसघमेकमानस कृत्वा साधिफलाभाचातुर्दिशसाधिककार्य कर्तव्यम् । एव स्तूपेऽपि प्रलुग्नेऽयमेन निधियकान् दानपतीन् वा समादाप्य प्रतिमस्वतव्य इत्याज्ञा । यदि पुन काश्यप कियद्बहरपि स्तौपिको लाभो भवेत् , स वैयावृत्यारेण न सघे न चातुर्दिशसचे उपनामयितव्य । तत्कस्माद्धेतो ? या स्तौपिका अन्तश एकदशापि श्राद्ध प्रसादबहुलैर्निर्यातिता भवति, सा 20 सदेवकस्य लोकस्य चैत्यम्, क पुन दो रत्न वा रत्नसमत वा । यच्च स्तूपे चीवर निर्यातित भवति, तत्तत्रैव तथागतचैत्ये वातातपवृष्टिमि परिक्षय गच्छतु । न पुन स्तोपिक चीवर हिरण्यमूल्येन परिवतीयतव्यम् । न हि स्तौपिकस्य कश्चिद| नापि स्तूपस्य केनचिद्वकल्यम् । यो हि कश्चित्काश्यप वैयावृत्यकरो भिक्षु रुष्टचित्त शीलयता दक्षिणीयानामैश्वर्यादाज्ञप्तिं ददाति, सतेनाकुशलेन कर्मणा नरकगामी भवतीति । यदि मनुष्यलोकमागच्छति, दासो भाति परधर्मक्रो 25 लाभी च भाति खटचपेटप्रचण्डप्रहाराणाम् । पेयाल । दण्डिकर्मभयतर्जित भिक्षु क्रोति, अकाल्प्रेषणमकालज्ञप्तिं ददाति । स तेनाकुशटेन कर्मणा बहुशगुर्नाम प्रत्येक नरकम्तवास्योपपत्तिर्भवति । यावत्सहस्रषिद्ध कायो भवति, आदीप्त प्रदीप्त सप्रचलित । पेयाल । योजनशतविस्तारप्रमाणा जिहा भवति । तस्य ता जिहेन्द्रिये यहूनि शगुशतसहस्राणि आदीप्तानि अयस्मयानि निग्यातानि भवति । यो हि कश्चिन्याश्यप यावृत्यरो भिक्षुरागतारतं 30 साधिक लाभ सनिधि करोति, न कालानुकाल ददाति, उद्धस्यापयित्वा विहेटपिन्या ददाति, केयाचिन ददाति, स तेनाकुशलमटेन जदा नाम गूयमृत्तिकाप्रेतयोनिस्तत्रास्योपपत्तिर्भवति । उसस्थापयित्वा. Kering ·शिक्षासमुन्धय । [३७- तर अस्य अन्ये प्रेता भोजन गृहीत्वा अपदर्शयन्ति । स उद्धम्यमानस्तद्भोजनमनिमिपाम्या नेत्राम्या पश्यमान क्षुपिपासापारगतो दु खां वेदना वेत्ति, न च वर्पसहतेगापि तस्य भोजनस्य लाभो भवति । यदपि कटाचिकाहचिोजन लप मपति, तदुच्चार मरति, पूयशोणित वेनि ।। संघरश्तिापदानेऽप्यनर्थ उक्त-यास्त्व सबरक्षित सवानद्राक्षी कुख्याकारास्ते भिक्षर 5 आसन् । तै साघिर कुट्य श्लेष्मणा नाशितम् । तस्य धर्मणो सिान कुञ्याकारा सवृत्ता । यास्त्व सररक्षित सत्वानद्राक्षी स्तम्भामारास्ते भिक्षव आसन् । ते साविरस्तम्भ सिंहाणकेन नाशित । तेन स्तम्भाकारा सवृत्ता । यास्त्व सत्त्वानद्राक्षीवृक्षाकारान् पनावरान् पलारारान्, तेऽपि भिक्षर आसन् । तैरपि साधिकानि वृक्षपापुष्पाकटानि पौद्गलिकपरिभोगेन परिभुक्तानि । तेन ते वृक्षपरपुप्पालासरा सवृत्ता । यास्त्र सत्वानदाक्षी ख्वापारान् समार्जन्यामारास्ते 10 भिक्षर आसन् । तै साधिका रन्जुममार्जन्य पौगलिकपरिभोगेन परिमुक्ता । तेन रवानारा समार्जन्याकाराश्च सवृत्ता । यत्व सत्वमद्राक्षीस्तदा प्या कार स श्रामगोरक आसीत् । स तद्रुक निर्मादयति । आगतुकाश्च भिक्षयोऽभ्यागता । तैरसो दृष्ट पृष्टश्च-श्रामणेरक, किमय संघस्य पानक भविष्यति । स मासर्योपहतचित्त स्ययति-किं न पश्यय तटुक निर्मादित पीत पानसमिति ? ते वृत्ता चेति नैराश्यमापन्ना हीनदीनवदना प्रकान्ता । स तस्य कर्मणो विपाकेन तद्रुकाकार 15 सवृत्त । य व सत्वमद्राक्षीन्दूखलाफार सोऽपि भिक्षुरासीत् । तस्य पात्रकर्म प्रत्युपस्थितम् । तत्र चैक श्रामणेरकोऽईन् मुगावारे नियुक्त । स तेनोक्त - श्रामणेरक, ददस्व मे खलिस्तोक कुपिन्वेति । स कथयति-स्थविर, तिष्ठ ताव मुहर्तम् । व्यग्रोऽस्मि । पश्चात्कुयित्वा दास्यामीति।स सजातामर्थ क्यपति-श्रामणेरक, यदि मम कन्येत उद(दू)खल स्पष्टुम् , त्वामेवाहमुद्द( दुखले प्रक्षिप्य कु येयम्, प्रागेव खलिस्तोकमिति । स श्रामणेर समयति-तीनपर्यवस्थानपर्यवस्थितोऽयम्। 20 यद्यहमस्मै प्रतिवचन दास्यामि, भूयस्या मात्रया प्रोपमापस्यतीति तूष्णीमपस्थित । यदास्य पर्यवस्थान रिंगत तदोपसक्रम्य कथयति स्थविर, जानीरे व कोऽहमिति । स क्थयति - जाने त्या काश्यपस्य सम्यक्सबुद्धस्य प्रत्रजित श्रामणेरकम् । अहमपि भिक्षु स्थविर । श्रामणेरक क्थयति- यद्ययेरम् , तथापि तु यमया प्रव्रजितेन करणीय तकृतम् । किं कृतम् । लेशप्रहाणम् । छिनसम्लबधनोऽहं सर्वधनविनिर्मुक्त । खर ते वाकर्म निश्चारितम् । अत्यय 25 मययतो देशय । अये नाम एतत्पर्म परिक्षय तनुत्व पर्यादान गच्छेदिति । तेन अत्ययमत्ययतो न देशितम् । तेन कर्मणोदूखलाकार सवृत्त । यास्त्व सत्वानद्राक्षी स्थाल्याकारान् , ते सल्पिमारसा आसन् भिषणामुपस्थायका । ते भैप-यानि काययन्तो भिक्षुभिरप्रियमुक्ता । तश्चित्त प्रदूप्प स्थाल्यो भिन्ना । तेन स्थान्याशरा सवृत्ता । यं त्व सत्त्वमद्राक्षीमध्ये छिन ततुना धार्यमाणम् , सोऽपि भिक्षुरासीहाभी ग्राहिक । नेन मासर्याभिभूतेन लाभ सपरिवर्तित । 30 यो वार्षिक स हैमन्तिक परिणामित । यस्तु हैमन्तिा स वार्षिक परिणामित । तस्य धर्मणो विपातन मध्ये छिनस्तन्तुना धार्यमाणो गच्छति ॥ ॥ धर्मभाणकादिरक्षा परिच्छेदस्तृतीय ।। 9 DA No 23 pp. 204 ff ·. . अनर्थवर्जन चतुर्थः परिच्छेदः। अपरेऽपि महान्तोऽना सूत्रान्तेषता । यथा तापदाकाशगर्भसूत्रे-पञ्चेमा कुलपुत्र क्षत्रिपस्य मूर्धाभिषिक्तस्य मूलापत्तय , याभिर्मूलापत्तिभि क्षत्रियो मूर्धाभिषिक्त सणि पूर्वानरोपितानि कुशरमूलानि शोषयति । वस्तुपतित पाराजिक सर्वदेवमनुष्यमुखेभ्योऽपायगामी भवति । कतमा पञ्च ? य कुलपुत्र मूर्धाभिषिक्त स्तौगिक वस्त्वपहरति साधिक वा चातुर्दिश साधिक वा निर्यातित वा, स्वय वापहरति हारयति वा, इय प्रथमा मूलापत्ति ॥ य पुनर्धम 5 प्रतिक्षिपति श्रारकनिर्याणभाषित वा प्रत्येकबुद्धनिर्याणभाषित वा महायाननिर्याणभाषित वा प्रतिक्षिपति प्रतिरोधयति, इय द्वितीया मूलापति ॥ य पुनर्मामुद्दिश्य शिरस्तुण्डमुण्ड कापायवस्त्रप्रावृत शिक्षाधारी वा अशिक्षाधारी वा, तस्य दु शीलस्य वा शील्यतो वा कापायाणि वस्त्राण्यपहरति अपहारयति, गृहस्थ वा करोति, काये दण्डै प्रहरति, चारके वा प्रतिक्षिपति, जीवितेन वा वियोजयति, इय तृतीया मूलापत्ति ॥ य पुन क्षत्रिय 10 सचिन्त्य मातर जीविताद्वयपरोपयति पितरमर्हत भगवच्छ्रावक वा जीविताद् व्यपरोपयति, समग्र वा सघ भिनत्ति, तथागतस्याहत सम्यक्सबुद्धस्य सचिन्त्य दुष्टचित्तो रधिरमुपादयति । एभि पञ्चभिरानतर्य कर्मभिरन्यतरान्यतर कर्मोत्पादयति, इय चतुर्थी मूलापत्ति ॥ य पुन क्षत्रियोऽहेतुपादी भाति परलोकोपेक्षक, दशाशलान् धर्मपथान् समादाय वर्तते, अन्याश्च बहून् सत्वान् दशस्वशलेषु कर्मपथेषु समादापयति, पिनयति निवेशयति प्रतिप्रापयति, 15 इय पञ्चमी मूलापत्ति ॥ पेयाल ॥ य पुनर्गमभेद जनपदभेद नगरभेद राष्ट्रभेद करोति, इय पष्टी मूगपत्ति ॥ पेयाल । आदिकर्मिगा महायानमास्थिताना कुल्लपुराण कुलदुहितृणा वा अष्टौ याभिर्मूलापत्तिभि स्खलिता आदिकर्मिका महायानसप्रस्थिता सर्वाणि पूर्वावरोपितानि कुशलमूलानि कापयन्ति । वस्तुपतिता पराजिता देवमनुष्यमहायानसुखादपायगामिनो भाति, चिर च संसारे सीदन्ति कल्याणमित्रविरहिता ।क्तमा अष्टौ ' ये सवा पूर्वदुश्चरितहेतुना अस्मिन् 20 क्लिष्टे पञ्चरपाये लोके उपपन्ना , त इत्वरकुशलम्ग कल्याणमित्र सनि श्रित्येद परमगम्भीर महायान शृण्वन्ति । ते च परीत्तबुद्धयोऽपि कुल्टपुत्रा अनुत्तराया सम्यक्मयोधी चित्तमुपादयन्ति । तपामादिकर्मिका ये च योधिसत्वा इद परमगम्भीर शून्यताप्रतिनयुक्त सूत्रान्तं शृण्वन्ति उदिशति पटन्ति, ते यथाश्रुत ययापर्याप्त परेषा मुश्मिशाना स्वयं मुव्यञ्जन विस्तरेणाप्रत स्मारयन्ति प्रकाशयन्ति। ते वस्तश्रमा वाग पृथग्नना शृण्वन्त उत्तस्पन्ति सरस्यति समासमापयते। ते 25 मासेन विपर्नयन्ति, अनुत्तराया सम्यनश्चित्त श्रावस्याने चित्त प्रणिदधति । एमा आदिककिनोरिसत्वस्य मूलापत्ति प्रयमा, यया मुलापत्या स कुटपुर सम पूर्वानरोपित पुशटर यापयति यस्तुपतित् पराजित स्वपि मुसात् । निपादित चारय बोधिचित्तम्। अपायामी भारताबोधिसत्वेन महासन परपद्रलानामाशयानुशय प्रथम गाना यथाशयाना 1c BC.1 510 ( आरयट्यातीनिरूपये) where this quotation occurs मुलापत्तय, ·-४.७] अनर्थवर्जन चतुर्थ. परिच्छेदः । . , सापराधिको भवति । महागुरुकामापत्तिमापद्यते। विसवादयति देवमनुष्यान् महायानेन । श्रावफयान मेवास्य न भति, प्रागेर महायानस्यावतारविशेषाधिगम , प्रागेवानुत्तरा सम्यक्सबोधि ॥ तद्यथा कश्चित्पुरषो महाटबीं प्रस्थित क्षुत्तर्षप्रपीटित । स तत्र महाफलवृक्षे प्रतिष्टित । आहारार्थ स उदारफलवृक्षमपहाय गन्धसपन्न रससपन्नमनास्वाद्य विपवृक्षमभिरुह्य पिफलानि भुञ्जीत, 5 भुक्त्वा च काल कुर्यात् । तदुपमास्तान् पुद्गलान् वदामि, ये दुर्लभ मनुष्यलाभ लब्ध्वा कल्याणमित्र सनिश्रित्य महायानमरततुकामा लाभसत्कारयशोहेतोरात्मानमुपदर्शयन्ति, परान् पसयति, एवरूपा महागुरकामापत्तिमापद्यते, यया गुरुकयापत्या सर्वविज्ञाना परमजुगुप्सिता भवन्ति अपाय- गामिन । तथारूपाश्च पुद्गला न सेनीया सर्पक्षत्रियब्राह्मणविट्शूद्राणाम् । यश्च तान् सेरते, सातिसारो भवति सविज्ञानाम् । इय कुलपुत्र बोधिसत्त्वस्य षष्ठी मूलापत्ति ॥ पुनरपर कुलपुत्र 10 भविष्यन्त्यनागतेऽध्वनि क्षत्रियाणा पुरोहितचण्डाला अमात्यचण्डाला भटचण्डाला मूर्खा पण्डित मानिनो महाधना महाभोगा । बहुविधेषु दानमयपुण्यक्रियावस्तुपु सदृश्यते । ते त्यागमदमत्ता मानमददर्पण क्षत्रिय निभेदयन्ति, श्रमणान् क्षत्रिय । ते क्षत्रियानिश्रित्य श्रमणान् दण्डापयन्ति, अर्थ दण्डेन मुपति । तेनोपद्रवेण ते भिक्षर पौद्गल्कि वा साधिक वा चातुर्दिशसाधिक वा स्तौपिक वा श्रमणैरपहृत्य तेषा प्राहृत प्रदाप्यन्ते । ते पुनश्चण्डाला क्षत्रियस्योपनामयिष्यन्ति । 15 ते उभयतोऽपि मूलापत्तिमापद्यन्ते । ये क्षत्रियचण्डाला श्रमणै साधू प्रदुष्यति, तथारूप च ते धर्म प्रज्ञपयिष्यति अधर्म या धर्ममपहाय । सूत्रविनयशिक्षा अनपेक्ष्य कालोपदेशमहाप्रदेशा नपहाय । महाकरुणानेत्री प्रज्ञापारमिताशिक्षोपायकौशल्यशिक्षा । याश्च अपरेषु सूनेषु शिक्षा उपदिष्टास्ता अपहाय तथारूपा धर्मयुक्तिं भिक्षुणा विहेठनार्थपूर्वक क्रियाकार प्रज्ञपयन्ति, यै क्रियामारैभिक्षूणा विहेठना भवति । रिश्चति शमयविपश्यनानुयोगमनस्कारम् । तेऽवध्यायन्तो 20 व्यापादबहुला भवन्ति । तेन च हेतुना भिक्षुणामप्युपशान्ता क्लेशा नोपशम्यन्ति, न तनूभवन्ति । तत्काले पुनस्ते भिक्षर आशयविपन्ना भाति, शीलविपन्नाश्च भवति । आचारविपन्ना भान्ति, दृष्टिविपन्ना भवति । तदेतो शैथिलिका भवन्ति, माहुलिका भवन्ति । अश्रमणा श्रमणप्रतिज्ञा , अनह्मचारिणो ब्रह्मचारिप्रतिज्ञा , शसस्वरसमाचारा प्रष्टव्यधर्मदेशका । ते भूयस्या मात्रया सपरिचारस्य क्षत्रियस्य सत्कृता भवन्ति, मानिता पूजिता भवन्ति । ते च प्रहाणाभियुक्ताना 25 भिषणा गृहस्थेवरर्ण निश्वारयन्ति । स च क्षत्रिय सपरिवार प्रहाणाभियुक्ताना भिषणा मन्तिके प्रदुप्यति अपव्यायति । यस्ता प्रहाणिकाना भिषणामुपभोग , त स्वाध्यायाभिरताना भिषणा निर्यातयन्ति । ते उभयतो मूगपत्तिमापद्यन्ते । तकस्य हेतो ? ध्यायी भिक्षु सुक्षेत्रम्। नाध्ययनरैयामृत्याश्रिता नाध्ययनाभियुक्ता समाधिधारणीक्षान्तिभूमिपु भाजनीभूता दक्षिणीया पारभूता । आलोस्करा लोक्स्य मार्गों पदेशका । कर्मक्षेत्रक्लेश क्षेत्रात् सत्वानुत्तारयन्ति, 30 निर्वाणगमने च मार्गे प्रतिष्टापयन्ति । इमा कुपुत्र अष्टौ मूलापत्तय इति ॥ आसा नि सरणमिदेव सूत्रेऽभिहितम्-यदि ते बोरिसला आवशगर्भस्य बोधिसत्वस्य नाम शृना दर्शनमस्याका रन्, अपायप्रपतनभयात् मूगपत्तीर्दशयितुक्यमा , यदि ते आकाशगर्भ बोधिसत्व नमखुर्स, नाम चास्य पारेकीतयेयु , तेया स कुल्टपुत्रो ययाभाग्यतया .

·शिक्षासमुच्चय । [४७- स्वरूपेणाप्रतस्तिष्ठति नाझणरूपेण, याउदारिकारूपेण पुरत स्थास्यति । तस्यादिकर्मिकस्य बोधिसत्वस्य यथासमुत्थितास्ता आपत्ती प्रतिदेशयति गम्भीर चास्योपायकौशल्य महायाने चर्यामुपदर्शयति । यानदवैचर्तिकभूमौ च प्रतिष्टापयति । पेयाल । यदि नेपा समुख दर्शन न ददाति, यस्तमभियाचति, तेनादिकर्मिीण बोधिसत्वेन सापराधेन पश्चिमे यामे उथायासनात् 5 प्राइमुग्वन स्थित्वा धूप धूपयितव्यम्, अरणो देवपुत्र आयाचितव्य । एवं च वक्तव्यम्- अरण अरुण महाप महाभाग, महोदितस्त्व जम्बुद्वीपे । मा करुणया छादयस्व } शीधमाकाशगर्भ महाकारणिक मम वचनेन बोधय । मम स्वमातरे तमुपायमुपदर्शय, येनाहमुपायेन आपत्ति प्रतिदेशयामि, आर्ये महायाने उपायप्रज्ञा प्रतिल्प्स्यामीति। तेन तत्काल शय्याया निद्रापयितव्यम् । सहोदतेऽल्यो इह जम्बुद्वीपे आकाशगर्भस्य बोधिसस्वस्येह समागमो भवति स्वरूपेण च । 10 तस्यादिकर्मिकस्य बोधिसत्वस्य स्वमान्तरे पुरत स्थित्वा ता मूलापत्तिं देशयति महायानोपायेन । तथारूप च तस्योपायज्ञानं सदर्शयति, यनोपायकौशल्येन स आदिकर्मिको बोधिसतस्तत्रैत्र बोधिचित्तासग्रमोष नाम समाधि प्रतिलभते, सुदृढव्यरस्थितश्च भवति महायाने || इत्यादि ।। अथवा योऽत्र सूत्रेऽध्येषणमन्त्र पूर्वमुक्त , तेनाय विधि कार्य । एव स्यात्-अरण्ये उपवनेs- भ्यनकाशे वा आगरु वा तगर वा कारानुसारि वा धूपयितव्यम् । प्राञ्जलिना च भूत्वा समन्ततो 15 दिग्विदिक्षु च पञ्चमण्डलकेन वन्दित्वा इमे मन्त्रपदा प्रवर्तयितव्या । तद्यथा-सुमृश २३ कारणिक। चर तुर । विचर । सचर । कारणिक । मुरर मुरर वेगधारि नमुचमे भुजयत कारुणिक चिन्तामणि पूरय कारणिक सर्वाशा मे स्थापय आज्ञाधारी स्पु गुर। रतिविवेक गु । दृष्टिविवेक गु । पूप कारणिक प्रयतु ममाशाम् । सस्था चाशोजगति स्वाहा ॥ निधि पूर्ववत् । सर्वव्याधिदु खसर्व भयसर्वोपकरणविघातप्रतिघाते सर्वाभीष्टसिद्धये च कार्य ॥ यदि क्षत्रियादयोऽपि बोधिसत्त्वा , 20 कयमेपामापत्तिनियमोऽन्येपा चाधिक्यम् । अथ ते न सावरिका , कथमेपामापत्तिव्यवस्था, क्य वा तद्दोपासावरिका अपि गृह्यन्ते । नैष दोष । येरा यत्र बहुल सभर , ते तत्राकोटिता स्वनाम ग्रहणदर्शनायोपादनार्थम् । परस्परतस्तु सधैं सर्व आपतय परिहर्तव्या ॥ येन वा प्रतिमहासावद्यतया असमादानोऽप्यभन्यो भवन्युच्छिन्नकुशलमूलश्च, सुतरा तेन सावरिका । इत्यलमनया चिन्तया ॥ उपायकौशल्पसूत्रेऽपि मूलापत्तिरता-किं चापि कुलपुत्र बोधिसत्व प्रातिमोक्षशिक्षाया शिक्षमाण कल्पशतसहसमपि मूलफ्भक्ष स्यात् । सर्वसत्त्वाना च सूक्तदुरक्तानि क्षमेत् । श्रावकत्येकबुद्धभूमिप्रतिसयुक्तैश्च मनसिकारीवहरेत् । इय बोधिसत्त्वस्य गुरका मूलापत्ति । तद्यथा कुलपुत्र श्रावस्यानीयो मूलापत्तिमापन , सोऽभव्यस्तैरेव स्कन्धे परिनिर्वातुम् , एवमेव कुपुत्रोऽप्रतिदेश्यैतामापत्तिमनि सृज्य तान् श्रावकन्येसुद्धमनसिकारान्, अभव्यो बुद्धभूमी 30 परिनितुमिति॥ 25 9 Th s form stands for 7 and means the 7 is to be repeated seven times ·३१ 5 BO 10 -४.७] अनर्थवर्जन चतुर्थ परिच्छेदः । आसा च मूलापत्तीना सुखग्रहणधारणार्थमेकीयगताना च सग्रहकारिका उच्यन्ते- रत्नत्रयस्वहरणादापत्पाराजिका मता । सद्धर्मस्य प्रतिक्षेपाद् द्वितीया मुनिनोदिता ।। दु शीलस्यापि वा भिक्षो कापायस्तैन्यताडनात् । चारके वा विनिक्षेपादपप्रव्राजनेन च ॥ पञ्चानन्तर्यपरणामिथ्यादृष्टिग्रहेण वा । प्रामादिभेदनाद्वापि मूलापत्तिर्जिनोदिता ॥ शून्यतायाश्च कथनात्सत्वेष्वकृतबुद्धिषु । बुद्धत्वप्रस्थिताना वा सबोघेपिनिवर्तनात् ।। प्रातिमोक्ष परित्याज्य महायाने नियोजनात् । शिष्ययान न रागादिप्रहाणायेति वा ग्रहात् ।। परेषा ग्रहणाद्वापि पुन स्वगुणकाशनात् । परपसनतो लाभसत्कारश्लोकहेतुना ।। गम्भीरक्षान्तिकोऽस्मीति मिथ्यैय कथनात्पुन । दण्डापयेद्वा श्रमणान् दद्याद्वा शरणत्रयात् ॥ गृह्णीयादीयमान वा शमयत्याजनात्पुन । प्रतिमलीनभोग च स्वाध्यायिषु निवेदनात् ।। मूला आपत्तयो ह्येता महानरकहेतर । आर्यस्याफाशगर्भस्य स्वमे देश्या पुर स्थितै ॥ बोधिचित्तपरित्यागाद्याचकायाप्रदानत । तीनमात्सर्यलोभाभ्या क्रोधाता सत्वताडनात् ॥ नसाद्यमानो यत्नेन सूत्वेषु न तितिक्षते । क्लेशात्परानुवृत्त्या वा सद्धर्माभासवर्णनात् ॥ इति ॥ आर्यक्षितिगर्भमूत्रेऽप्युक्तम् – यो महानहान् ममोदिइय प्रव्रजितो दुशील्पापसमाचारो भिक्षुरनुभूत पशेम्बरजात अश्रमण श्रमणप्रतिज्ञ अनह्मचारी ब्रह्मचारिप्रतिज्ञ । घस्त पतित 25 पराजितो विविधै क्लेशै । अथ च पुन स दु शीलपापसमाचारो भिक्षुरद्यापि सर्वदेवाना यार मनुष्याणा यापपुण्यनिपीना दर्शयिता भाति कल्याणमित्रम् । किं चापि सं अपात्रीभूत , तेन च पुन शिरस्तुण्डमुण्डेन कापायवस्त्रप्रावरणेर्यापयेन दर्शनहेतुनापि वहना सत्लानां विविधकुशलमूलोपस्तम्भनकर मुगतिमार्गदर्शको भवति । तस्माद्यो ममोदिस्य प्रवजित शीलवान् दुशीलो वा, तस्य नानुनानामि चावर्तिराज्ञामपि यममोदिश्य प्रवजितस्य 30 सहधर्मेगापि काये दण्टप्रहार या दातु चारके या प्रक्षेमुम्, अगमा किर्तन वा क्तु जीविताद्वा 15 20 B6. . पाम्बक, Pah oमम्यु, means rubbish srorthless ·शिक्षासमुच्चयः । [४.- व्यपरोपण कर्तुम् , किं पुनरधर्मेण । किं चापि स मृत कथ्यतेऽस्मिन् धर्मविनये। अथ च पुन स पुद्गलो गोरोचनकस्तूरिकासहश ।। इति ।। अत्रैवाह -ये ममोदिश्य प्रजितान् यानभूतान् पात्रभूतान् वा विहेठयिष्यन्ति, ते सर्वेया अवगताना बुद्धानामतीव सापराधा भवन्ति । समुच्छिन्नमुशलमूला दग्धसताना अत्रीचिपरायणा 5 भवन्तीति ॥ अत्रैवाह-सर्वबुद्धरधिष्टितोऽय मोक्षध्वजो यदुत रतकापायवखमिति ।। अस्मिन्नेव चोक्तम्-तेन खलु पुन समयेन वहुनि श्रावकनियुतशतसहस्राणि यहूनि च बोधिसत्त्वनियुतशतसहस्राणि भगरतोऽन्तिके एवरूप कृत कर्मावरण प्रतिदेशयन्ति --क्यमपि भदन्त भगान् बहूना पूर्वसाणा तथागताना प्रश्चने पात्रभूतान् पात्रभूताश्च बुद्धाना भगक्ता 10 श्रावकयानीयान् पुद्गलान् जुगुप्सितबन्त पसितवन्तो रोपितमन्तोऽपयश क्याश्च निधारितरन्त । तेन वय कर्माचरणेन विष्वपायेषु विविधा तीव्रा प्रचण्डा दुखा वेदना प्रत्यनुभूतपन्त । पेयाल । वय तत्कर्माचरणरोवमेतर्हि भगवन्तोऽन्तिके प्रतिदेशयिष्याम | केचिद्वदन्ति- वय भगवत श्रापकान् वचनैस्लर्जितवन्त परिभाषितवन्त । केचिद्वदन्ति-वयं भगवत श्रावकानपात्रभूतान् पात्रभूताश्च प्रहरितान्त । केचिद्वदन्ति-वय चीवरान् हृतवन्त ! केचिद्वदन्ति-वय भगवत 15 श्रारकाणामुपभोगपरिभोगानाच्छिनवन्त । केचिद्वदन्ति-वय भगवन्तमुदिश्य प्रत्रजितान् गृहस्थान् कारितवन्त , तत अस्थान सादिता । केचिद्वदन्ति-अस्माभिर्भगरन् बुद्धानां भगवता श्रावका अपानभूता पात्रभूताश्च सापराधिकाचारके प्रक्षिता । तेन वयं कर्माचरणेन बहून् पल्पासिष्य- पायेषु विविधा तीत्रां प्रचण्डा दुःखा वेदना प्रत्यनुभूतवन्त ! पेयाल । तद्वयमेतर्हि कर्मावरणशेष भगवतोऽन्तिके प्रतिदेशयाम, आयत्यां सररमापयेमा प्रतिगृह्णातु भगवानस्माकमनुकम्पामुपादाय । 20 उद्धरतु भगवानरमाननन्तपापेभ्य ॥ इति विस्तर ।। प्रत्रन्यान्तरायमूमेऽप्यनर्थ उक्त -चतुमिमहानामन् धर्फ समन्वागतो गृही अक्षणप्राप्तो भरति । जात्यन्धश्च जडवाजिह्वस्श्च चण्डालवान जातु सुखिनो भक्त्यभ्यारयानरहुलच पण्डकश्व नित्यदासश्च । स्त्री च भाति वा च सूकरच गर्दभश्वोष्ट्रवाशीविपश्च भवति तत्र तत्र जाती । कतमैश्चतुर्भि । इह महानामन् गृही पूर्वजिनकृताधिराराणा सलाना नैकस्यचित्तस्य प्राज्या- * चित्तस्पार्यमागचित्तस्यान्तराय करोति । अनेन प्रथमेन ॥ पुनरपर गृही धनौल्येन पुत्रटोन्येन फर्मविपाक्मश्रदधत् पुरस्य वा दुहितुर्दा भार्याया वा ज्ञातिमयस्यैवर्यस्याने वर्तमाने प्रत्यान्तराय करोति । अनेन द्वितीयेनेति ।। अन्यत् द्वयम्-सद्धर्मप्रतिक्षेप श्रमगामगेषु च प्रतिष ।। दश चाकुशा कर्मपा अनश सद स्मृयुपस्थानाद्विपारलदुर द्रष्टया । तत किंचि मात्र सूर सूष्यते । प्राणानिपातविक यस्तारत् । यथाह-तयया अग्निशिग्याचरा नाम 50 पक्षिणो येऽग्निशियामध्यमता न दान्ते सतराम नारयाणा कपाल मित्या गरि पियन्ति । कपालान्तरचरा नाम पक्षियो ये मस्तक भित्त्वा वदितमस्तरयुगान् पिनन्ति । निहामिरगुजो नाम पक्षिणो ये जिहां विद्याप अमितोऽमित प्रमशयन्ति । सारि जिला मुत्र पुनरपि संजायते पभदव्योमस्तरा । एवमर्यानुरूपन्नज्ञा दन्तो पाउना नाम, काटनाचार्गका नाम ! कोम .

·-४.७] अनर्थवजन चतुर्थ. परिच्छेदः । ४३ . काशिन । आमाशयादा । प्लीहसरतका । अन्त्रविपरखादिन | पृष्ठवंशचरा नाम । मर्मगुह्यका नाम पक्षिण, ये सर्वाणि मर्मविनराणि भित्वा मर्माणि कृन्तयित्वा विराणि प्रविश्य मन्जामण्ड पिबन्ति क्रन्दमानानाम् । सूचीछिद्रा नाम पक्षिणो ये सूचीसदृशतुण्डा रक्त पिबन्ति । एवमस्थि विवराशिन, पट् त्वरभक्षिण । नखनिकृन्तका मेदोदा स्नायुपिशेषका , केशोण्डुका नाम पक्षिणो ये केशमूलान्युत्पाटयन्ति । स एवमवीचीप्रदेशस्त्रीणि योजनशतसहस्राणि । पक्षिभैरवपक्षो नाम । 5 तत्र तैरन्यैर्नारकेय सहानेकानि वर्षशतसहस्राणि भक्ष्यते सभाति च । स कचिदपि तस्मान्मुक्त सर्पस्माद्दु खजालपरिवृत श्वभ्रप्रपातो नाम द्वितीय प्रदेशस्तत्र गच्छति त्राणान्वेपी शरणा- न्वेपी परित्राणान्वेषी। समन्तत एकादशभिरर्चिस्कन्धेरावृतो नि सहाय कर्मपाशबन्धनबद्ध समन्तत शत्रुभिरावृत कान्तारमनुप्रपन्न सर्वस्मान्नरकपुञ्जादधिक्तर व्यसनमभिप्रपन्नस्त श्वभ्रप्रपात नाम प्रदेशमनुधावति । पतिते अतीच पाद प्रविलीयते । उत्क्षिप्त पुनरपि सभपति सुकुमारतर लक्ष्म 10 तर खराभिस्तीत्राभिवेंदनाभिरभिभूत । तस्यैव भयविक्लववदनस्य करचरणसङ्गप्रत्यङ्गप्रनिलीय मानस्य स प्रदेश श्वभ्रप्रपातो नाम प्रादुर्भवति । स तस्मिन् देशे निपतति । पतित श्वभ्रे प्रपतति त्रीणि योजनसहस्राणि । पुनरपि कर्मकृतेन वायुनोत्क्षिप्यते । स प्रपतमान कङ्कवायसगृध्रोलकै र्भक्ष्यते । यानत्तस्यैवमुक्षिप्यमानस्य च प्रपततश्चानेमानि वर्षशतसहस्राणि गच्छन्ति । क्यचिदपि तस्मा मुक्त परिभ्रामितश्चमाइपिचर नाम प्रदेशमनुधावति । तस्मिंश्च प्रदेशे सहस्राराणि चमाणि 15 प्रादुर्भवन्ति वज्रनाभीनि तीक्ष्णज्जालानि शीघ्रभ्रमाणि । तस्य सहगमनादेव तानि चक्राणि शरीर प्राप्य भ्रमन्ति । पेयाल । प्रत्येक साङ्गानि प्रमथ्नन्तो दहन्ति, पादतले चास्य शङ्कुभिर्भिद्यते । एव मकोटकपर्वते। माकोटकै प्राणिजातिमि सान्तहि परमाणुश प्रभक्ष्यते। भुक्तो भुक्त पुनरपि सजायते सुकुमारतर । सुकुमारतया भूयोऽप्यधिकतरा वेदनामनुभाति । भुक्तमुक्तस्य प्रभूततरमेवास्य त्वङ्मास प्रादुर्भवति । तस्य प्राणातिपातस्तोपचितस्य तत्फल भवति ॥ अदत्तादाननिपाकमाह-स एप दुष्कृतकर्मान्तचारी अलातचक्रनिर्माणगन्धर्वनगर मृगतृष्णिकासदृश महदर्थजात पश्यति रत्नमस्त्रधनधान्यनिकरभूतम् । तस्यैव लोभाभिभूतस्य कर्मणा मोहितस्य एव भवति ममेदमिति । स एव मोहित पापकारी प्रचलिताङ्गारकर्पूलद्दयित्वा तद् द्रविणमनुधावति । स कर्मकृतैर्यमपुरपैर्गृह्यते शस्त्रजालमध्यगत सर्वाङ्गप्रत्यङ्गश पाट्यते विशस्यते दह्यते अस्थ्यवशेष क्रियते । न चास्यानादिकालप्रवृत्त स लोभस्तामध्यवस्था गतस्य परिहीयत इति ॥ काममिथ्याचारमधिकृत्याह-एप स पापफर्ता तस्मान्छस्नसक्टा मुक्त कयमप्यङ्गारक लायित्वा कर्मणा भ्रामित प्रदेशमन्य प्रपद्यते वितयदशन नाम । तत्र कर्मकृता स्त्रिय पश्यति, या तेन पूर्व नष्टस्मृतिना दृष्टा । दृष्ट्वा च अनादिकालाभ्यस्तो रागाग्निस्त्पद्यते । स तेन धापति येन ता स्त्रिय ।ताश्च अयोमय्यो नार्य कर्मरता । ताभिरसो गृह्यते। गृहीत्वा च ओप्टाप्रभृति तथा भुज्यते यथास्य सर्वपकडमात्रप्रमाणमपि नावशिष्टम् । तस्मिन् शरीरे भवति । पुनरपि सभवति, 30 पुनरपि भुयते । स कटुका खरा वेदनामनुभवस्तस्मादागानेन निवर्तते । येन ता स्त्रियस्तेन भूय स सभापति । न चास्य तत्पीडा तया वापते यया रागाग्नि । अय ता स्त्रियो भूयो 0 25 ·5 शिक्षासमुन्थय । [४७- वनमयायोमयप्रचलितगात्रस्तं मनुष्यमादाय ज्वालामालालसर्वशरीरास्त नारकेय सिरहामुष्टि- पद्विन्दन्ति । पुनरपि संभवतीति पूनरत् ।। पेयाल ।। त्रियो मूटमपायस्य धननाशस्य सर्वथा । स्त्रीविधया नरा ये तु कुतस्तेषा भवेत्सुखम् ॥ यावत् । स्त्री विनाशो विनाशानामिह टोके परन च । तरमात्रियो सिर्या स्युर्यदीच्छेत्सुखमा मन ॥ इति ।। मृपावादमधिकृत्याह-स तैर्यमपुरपैगृह्यते, गृहीत्वा च तमुख विदारयन्ति । तस्माजिह्वा मपरर्पयन्ति । सा च रिहा कर्मवशात्पञ्चयोजनशतप्रमाणा भवति । तस्य मृषावादस्य पढ़ेन तस्याश्च सहनिर्गमनकाले ते यमपुरया भूमानमाहृयन्ति प्रदीप्तायोमय्याम् । कर्मकृत च 10 हलसहस प्रादुर्भगति प्रदीप्तामसयुक्तम् । वलयबिलीवर्दस्तदस्यान्तर्गत जिह्वाया यहति । तत्र पुपरपिरहमिस्राविण्यो नद्य प्रहति ॥ पेयाल ।। सा च जिह्वा तथा सुकुमारा यया देवानामक्षि । यावस वेदनात स्तनति ऋन्दति विकोशति । न चास्य तदु ख कश्चिदपनयतीति विस्तर । तस्यैव प्रचण्डा वेदनामनुभरतोऽनेकानि वर्षशतसहस्राणि सा च जिह्वा कृष्यते । सा क्थचित्तस्य नारक्स्य मुखे प्रविशति । स भयविह्वलयदनो येन वा तेन वा नि पलायतेऽजार 15 वपु दह्यमानो निमनन् । तस्यैव दुखार्तस्याशरणस्यापरायणस्य पुनरपि यमपुरुपा प्रादुर्भवन्ति मुद्ररासिपाणय । ते त पुरस मस्तकाप्रभृति याव पादौ चूणपतीयादि । पैशुन्यविपाकस्तु यथैव मृपावादस्य, शेिषस्तु त्रीणि योजनशतानि जिह्वेति । ता यमपुरपा निस्त्रिंशानादाय प्रदीप्तधारान् जिला निकृन्तन्ति । जम्बुकैश्चान्यस्मिन् प्रदेशे भक्ष्यते । परमकटुका वेदना प्रतिवेदयते । स क्रन्दति विक्रोशत्यव्यक्ताक्षर जिह्नाविरहित इत्यादि ।। पारुष्यविपाकमाह-ते ता जिह्वामास्य विदार्य गृह्णन्ति । गृहीत्वा निशितधार शस्त्रैरिडवा तस्य भूय एवं खादनीयार्थेन मुखे प्रक्षिपन्ति । स च जिघ सार्दित भुक्षामवदन स्वरपिरलाला परिक्षुता तामेव स्वजिज्ञा भक्षयति । सा च जिह्वा छिना पुनरपि सजायते कर्मपशात् । अथ स भूमौ वेदनात परिवर्तते विचेष्टते क्रन्दते । तस्यैव वेदनातस्य परिवृत्तनयनतारयस्य दुखार्तस्य दीनस्यासहायस्यैकाविन स्वकृतमुपभुञानस्य यमपुरुषा अनुशासनोगाथा भापते- जिह्वाधनोविनिमुक्तास्तीक्ष्णो वाग्निशिखस्त्वया। पारष्यमिति यदृष्ट तस्यैतत्फलमागतम् ।। इति विस्तर ।। सभिन्न प्रलापविपासमाह-तस्य तत्प्रज्वलित ताम्रद्रयरेहित जिहां दहति । जिहा दग्या कण्ठ दहति । कण्ठ दम्या हृदय दहति । हृदय दाध्या अन्त्राणि दहति । तान्यपि दग्या पकाशय दहति । पक्वाशयमपि दग्ध्वा अधोभागेन निर्गच्छति ।। यमपुरुषा गाथामाहु - पूर्वोत्तरानद्धपद निरर्थरुममगतम् । अबद्ध यत्त्वया प्रोक्त तस्यैतत्फल्मागतम् ॥ या न सत्यवती नित्य न चाध्ययमतपरा । न सा जिहा बुधैर्दृष्टा केवल मासखण्डिका ॥ इति विस्तर । 20 25 . 30 ·-४.७] अनर्थवर्जनं चतुर्थः परिच्छेदः। ४५ . अभिव्यारिपाकमाह-अथ पश्यति रिक्त तुच्छमसारक कर्ममृत बहु द्रविण परपरिगृहीतम् । तस्य कर्मचोदितव्यामोहितस्यैव भवति-ममेद स्यादिति । तत स नारकस्तेनैव धावति येन तद् द्रव्यम् । तस्याभिच्याख्यमानसस्याकुशलस्यासेपितभाषितबहुलीकृतस्य तत्फल यदसौ नरके रिपरीत पश्यति । तस्यैव पश्यतोऽभिध्यारहुलस्य हस्ते शस्त्र प्रादुर्भवति । स तेन धापति । तेपामध्यन्येपा नारकाणा हस्ते शस्त्राणि प्रादुर्भवन्ति । स ते सह शस्त्रेण युध्यते यावत्तथा कयते 5 यथा सर्पपफलमात्रमपि न भवति मासमस्य शरीरे । तथा अस्थिकङ्कालावशेष क्रियते॥पेयाल ॥ परेषा सर्व . मम स्यादिति चिन्तितम् । तस्याभिध्यासमुत्यस्य विषस्य फलमागतमिति ॥ व्यापादफलमाह-कर्ममया सिंहव्याघ्रसर्पा क्रोधाभिभूता पुरतस्तिष्ठन्ते । एतेभ्यो भयभीतो येन वा तेन वा नि पलायते । स कथ शक्रोति पलायितुमशुभस्य कर्मण ? स तैर्गृह्यते । गृहीत्वा च पूर्व तावन्मस्तकाढुज्यते यानपार्श्वत सविपदष्टै सदश्य सदश्य भक्ष्यते । 10 व्याप्रैरपि पृष्टतो भक्ष्यते । पादारपि वह्निना दा[ ह्येते ] । स यमपुरपैर्दूरादिषुभिविष्यते ॥ इति विस्तर ॥ मिथ्यादृष्टिफल पुनरपरिमितम् । पाठस्तु सक्षिप्यते- शस्त्रवर्पतोमरववर्षाशनिपापाणव- हन्यते । एकादशभिरर्चिस्कन्धै क्षुत्पिपासाग्निना च मुखनिर्गतेन निरन्तर दह्यत इति ॥ काममूलाश्च सर्वाना इति तेभ्य एवोद्वेजितव्यम् । ययात्रैवाह-अस्त्यग्निकुण्डो नाम नरक । तत्र 15 कतरेण कर्मणा सत्वा उपपद्यन्ते ? येनाश्रमणेन श्रमणप्रतिज्ञेन मातृप्रामस्य नृत्तगीतस्याभरणाना वा शब्द श्रुत्वा अयोनिशेन मनस्कारेणाक्षिप्तबुद्धिना तच्छुत्वा हसितललितमीडितान्यशुचि मुक्तम् ॥ पेयाल । तत्र ते नारका अयोपर्येण सर्माणप्रत्यङ्गशर्ण्यन्ते, अङ्गारवर्षेण च पच्यन्ते, दह्यन्त इत्यादि । एस पोराणकामास्वादनस्मरणात्पदुमो नाम नरक पठ्यते, स्वमान्तभूतस्मरणाच । तत्र ते नारका कुम्भिा पच्यन्ते । ते द्रोणि वयोमयैर्मुसलैर्हन्यन्ते ।। इति बिस्तर ॥ एवमप्सरस प्रार्थनया ब्रह्मचर्यपरिणामना महापदुमो नाम नरक उक्त । ता क्षार- नदी तरङ्गिणी नाम प्रवहति । तस्या नद्या यान्यस्थीनि ते पापाणा । यच्छैवाल ते केशा । य पकस्तमासम् । या आप तत्कयित ताम्रम् । ये मत्स्यास्ते नारका इत्यादि ॥ एव पुरयस्य पुरपेण सह मैथुनविप्रतिपत्ते अप्रमेया कारणारिशेया पश्यते । एव शिशुभि सह विप्रतिपत्ते क्षारनद्यामुसमानान दारकान् पश्यति । ते त पिटपन्ति । स ता नदीमागाहते तेषु बाटफेयु 25 तीनस्नेहप्रतिधशोकदु खवेगात् । एवं गोडगाजैडकादिषु प्रतिसावध काममिथ्याचार सरतरविपाक पठ्यते । तासामेर गोवडयादीना तमायोमयीना अकुशलनिर्मितानां योनिमार्गेण स तिर्यकाममेपी प्रविशति । स तासामुदरे प्रदीप्ताहारनिरिपरिपूर्णे स्विद्यते पच्यते बहूनि यशतसहसाणीति विस्तरेण द्रष्टयम् ।। एपमन्यनाशितास्वपि भिक्षुणी प्रितिपनाना महानरकासानना पठ्यन्ते । एम स्वतीय पयोनिमार्गेण गन्छन । एक प्रमशागीतास्वपि परसीर, उन्धासु च कन्या । Marg भविम् 20 30 ·शिक्षासमुख्य । [४७- 2 एवमुपनासस्थासु, एस गुरुणा पनीय ज्ञातिशब्दमानितासु च विप्रतिपत्ते तीवाश्चापरिमाणाच महानरकयातना पठ्यन्ते ।। सप्तमैथुनमयुक्तसूत्रेऽप्याह-इह ब्राह्मण एकत्यो ब्रह्मचारिणमा मान प्रतिजानीते । स नेहै। मातृप्रामेण सार्ध द्वय समापद्यत, अपि तु मातृप्राम चक्षुपा रूप निभ्यायन् पश्यति । स 5 तदास्वादयति अध्ययस्यति, अध्यासाय तिष्ठति । अयमुच्यते ब्राह्मण ब्रह्मचारी संयुक्तो मैथुनेन धर्मेण, न विसयुक्त. । अपरिशुद्ध ब्रह्मचर्य चरति ॥ एक मातृप्रामेण साध सक्रीयत सकिलि- क्लिायमानस्य आस्वादयत अपरिशुद्ध ब्रह्मचर्यमुक्तम् । एवं मातृमामापस्थानमास्वादयत । एव तिर कुट्यगतस्य तिरोदृष्यगतस्य वा मातृप्रामस्य नृत्तगीतादिशब्दमास्वादयतो मैथुन सयोगमित्युक्तम् । एव पञ्चकामगुणसमर्पित परमवलोक्यास्वादयत ॥ एव देवादिस्थानेषु 10 ब्रह्मचर्यपरिणामनाल्पयुक्तो मैथुनेन धर्मेण न विमयुक्त इति ।। यतश्चैते कामा एव स्मरणप्रार्थनाविषयमपि गता एवमनर्थक्रा , तेनैव कामापवादक- सूत्रेऽभिहितम् - निवारय भिक्षो चित्त कामेभ्य । समपश्चैव मार्ग सप्रतिभय सकण्टक सगहन उमार्ग कुमार्गो वेदनापय असपुरयससेपित । नैप मार्ग सपुरुषमसेवित । न त्वमेव चिन्तयसि-कस्मात् अल्पास्वादा कामा उक्ता भगवता बहुदु खरपदबा बहूपायासा 15 आदीनवोऽध भूयान् । रोगो मिक्षव कामा गण्ड शल्यमघमघमूलमामिषवडिश मृयु । अनित्या कामास्तुच्छा । मृपामोपधर्मिण स्वप्नोपमा कामा 1 किमप्येते बालोहापना || पेयाल || यथा मृगाणा बधनाय कूटम् , द्विजाना बघनाय जालम् , मत्स्याना बधनाय कुपिनम् , मर्कटाना बधनाय लेप, पतङ्गानां वधनायाग्निक ध । एव कामा ॥ पे० ॥ कामपर्येपणा चरतो दीर्घरात सिंहाना मुखे परिवर्तितस्यान्तो न प्रज्ञायते । यावदोघातकाना गवाशनाना मुखे परिवर्तितस्यान्तो न 20 प्रज्ञायते । यार मण्डूकाना सता सर्पणा मुखे परिवर्तितस्या तो न प्रज्ञायते । दीर्घरात्र कामान प्रतिसेवमानाना चोरा इति कृत्वा गृहीताना शिरश्छिन्नानामतो न प्रज्ञायते । पारदारिका पारिपन्थिका ग्रामघातका जनपदधातकायावद् ग्रन्थिमोचका इति कृत्ला गृहीताना शिरश्छिलानामन्तो न प्रज्ञायते । दुख तीब खर कटुकमनुभूत रधिर प्रस्यन्दित प्रधरित यच्चतुर्पु महासमुद्रपूदकात्प्रभूत तरम् ॥ पेयाल | कायो ह्यय बढादीनव, अस्थिसंघात स्नायुसबद्धो मासेनानुलिप्स चर्मणा पर्यवनद्ध 25 छव्या प्रतिच्छन्न छिद्रविच्छिद्र कृमिलघनिषेवित सवानामनर्थक क्लेशकर्मणा वस्तु { अस्मिन् काये विविधा आबाधा उत्पद्यन्ते । तद्यथा-चक्षरोग श्रोत्ररोगो यावदासि पिटको भगन्दर । पेयाल । कायिका सतापा कायिक दुःखम् । कायस्य जीणता भग्नता कुञ्जता । खालित्यं पालित्य बलिप्रचुरता । इन्द्रियाणां परिपाक परिभेद । सस्काराणा पुराणीभावो जजरीभाव । यापनाई- स्येवमुद्धरन्त प्रघरन्त जुगुप्सनीय काय प्रतिपेवितुम् । पेयाल । का ता भिक्षोकामाशान्ति 'वश्वला 30 प्रलोभयति । कय च त्व प्राहितो मूर्छितोऽध्यासितोऽध्यवसानमापन्न । यदाह परिनिर्वतो 4 The name of this sutra is found neither in Nanjio nor in Tibetan Translations CF Ang N Y p 55 3 This sutra not mentioned in Nanjo or T३ कुपिन means net and लेय or रेप means snare ·४७ अनर्थवर्जनं चतुर्थः परिच्छेदः । भवामि, सद्धर्मश्चान्तर्हितो भवति, त्वं च कामान् प्रतिसेव्य विनिपातगतो भविष्यसि । कदा जरामरणादात्मानं परिमोचयिष्यसि ? अलं भिक्षो, निवारय चित्तं कामेभ्यः। अकालः काम- पर्यषणायाः। कालोऽयं धर्मपर्यषणायाः ॥ इति ॥ उग्रदत्तपरिपृच्छायामप्याह -तेन काममिथ्याचाराव्यतिविरतेन भवितव्यम् । स्वदारतुष्टेन परदारानभिलाषिणा अरक्तनेत्रप्रेक्षिणा निर्विष्णमनसा । एकान्तदुःखाः कामा इत्यभीक्ष्णं मनसिकार-5 प्रयुक्तेन । यदाप्यस्य स्वदारेषु कामवितर्क उत्पद्येत, तदापि तेन स्वदारेश्वशुभानुदर्शिना उत्नस्तमनसा क्लेशवशतया कामाः प्रतिसेवितव्याः, न त्वध्यवसानविनिबद्धेन नित्यमनित्यानात्मा- शुचिसंज्ञिना । एवं चानेन स्मृतिरुपस्थाप्या-तथाहं करिष्यामि यथा संकल्पैरपि कामान परिमोक्ष्ये । कः पुनर्वादो द्वीन्द्रियसमापत्त्या वा अनङ्गविज्ञप्त्या वेति ॥ पुनरत्रैवाह-बोधिसत्त्वेन स्वभार्याया अन्तिके तिस्रः संज्ञा उत्पादयितव्याः । कतमास्तितः 10 रतिक्रीडासहायिकैया नैपा परलोकसहायिका । अन्नपानसहायिकैया नैषा कर्मविपाशानुभवन- सहायिका । सुखसहायिकैया नैपा दुःखसहायिका ॥ यावदपरास्तिस्रः- शीलान्तरायसंज्ञा ध्यानान्तरायसंज्ञा प्रज्ञान्तरायसंज्ञा । अपरास्तिस्रः- चोरसंज्ञा वधकसंज्ञा नरकपालसंज्ञा इति ॥ चन्द्रोत्तरादारिकापरिपृच्छायामप्युक्तम्-अथ चन्द्रोत्तरा दारिका समनन्तरं प्रधावन्तं तं महान्तं जनकायं दृष्ट्वा तस्यां वेलायां विहायसान्तरीक्षे तालमात्रमभ्युद्गम्य स्थित्वा च तं महान्तं जनकायं गाथाभिरभ्यभाषत- कायं ममेक्षध्वमिमं मनोज्ञ सुवर्णवर्ण ज्वलनप्रकाशम् । न रक्तचित्तस्य हि मानुपस्य प्रज्ञायते शोभनकं शरीरम् ।। ये त्वग्निकापमसंप्रदीप्तान् त्यजन्ति कामान् विषयेवगृद्धाः । पडिन्द्रियैः संवरसंवृताश्च ते ब्रह्मचर्य च चरन्ति शुद्धम् ॥ दृष्ट्वा च दारान् हि परस्य ये वै कुर्वन्ति माताभगिनीति संज्ञाम् । प्रासादिकास्ते हि सुदर्शनीया भवन्ति नित्यं परमं मनोज्ञाः ।। स्फुटामिमां वेत्थ पुरीं समन्ताद् यो रोमकूपान् मम चातिगन्धः । न रागचित्तेन मयार्जितोऽयं फलं तु दानस्य दमस्य चेदम् ।। न मे समुत्पद्यति रागचित्तं मा वीतरागासु जनीव रागम् । साक्षी ममायं पुरतो मुनीन्द्रः सत्यं यथा वेमि न जातु मिथ्या ॥ यूयं च पूर्व पितरो ममास अहं च युप्माकमभूजनित्री । भ्राता स्वसा चापि पिता बभूव को रागचित्तं जनयेजनन्याम् ॥ प्रघातिताः प्राक् च ममाय सर्वे अहं विशस्ता च पुरा भवद्भिः। सर्वे अमित्रा वधयः परस्य कयं तु वा जायति रागचितम् ।। न रूपान्तो हि भान्ति रागात् न रक्तचित्ताः सुगति व्रजन्ति । न निवृति यान्ति च रक्तचित्ता रागो हि तस्मात्परिवर्जनीयः ।। Cl. Nanjio, No 441, and Tanjur, There the name is given as पन्दोसरावारिधम्पारण. 15 20 25 30 ·5 10 शिक्षासमुच्चय । [४- कामस्य हेतोनिरय पतन्ति प्रेतास्तिरश्चोऽय भरन्ति रागात्। कुम्भाण्डयक्षा असुरा पिशाचा भवन्ति ये रागपरीत्तचित्ता ।। काणाश्च खञ्जाश्च विजिह्वकाश्व विरूपकाश्चैव भवन्ति रागात् । भान्ति नानाविधदोपभाजश्वरन्ति ये कामचरी जघन्याम् ॥ यचक्रवर्तित्वमवाप्नुवन्ति भवति शक्रास्त्रिदशेश्वराश्च । ब्रह्माण ईशा क्शवर्तिनश्च तद् ब्रह्मचर्य विपुल चरित्वा ।। जात्य धभाषा बधिरा विसज्ञा श्वसूफरोष्ट्रा खरवानराश्च । हस्त्यश्वगोव्याघ्रपतङ्गभक्षा भवन्ति नित्य खलु कामलोला । क्षितीश्वराश्चैव भवन्त्युदना सुश्रेष्ठिनो वै गृहपन्यमात्या । सुखसौमनस्येन च यान्ति वृद्धिं ये ब्रह्मचर्य विपुल चरन्ति । कभल्लितापानथ धूमगारान् बधास्तथा ताडनतर्जनाश्च । छेद शिरपर्णकराक्षिनासा पादस्य चार्छन्ति हि कामदासा ॥ इति ।। उदयनवत्सराजपरिपृच्छाया च विर्णिता कामा दृष्टा व्रण धावति मक्षिका यथा दृष्टाशुचि धावति गर्दभो यथा। श्वानश्च शूना इव मासकारणात तथैर धावन्त्यबुधा स्त्रिय रता ॥ अविद्यापिधिता बालास्तम स्कन्धेन आवृता 1 खीपु सक्तास्तथा मूढा अमेध्य इव वायसा ।। मारस्य गोचरो खेप प्रस्थिता येन दुर्गति । आस्वादसझिनो गृद्धा मीढस्थाने यया क्रिमि ॥ कीटयुम्भो यथा चित्रो यत्र यत्रैव दृश्यते । पूणों मृत्रपुरीपेण दृतिर्वा वातपूरिता ॥ सिद्धाणकरुमा लाला हेमणि क्लिनमस्तका । दौर्गभ्य सवते कायादालाना तथा मधु ॥ अस्थिपूर्ण मुखद्वार मासचर्मादिभिवितम् । गण्डभूतो ह्यय काय चुसितो ह्यामगधिक ॥ नानाप्राणिभि स! मुखगण्डो यया भवेत् । एवमेव ह्यय कायो विष्टायशुचिभाजनम् ।। अत्यान्त्रावुल धुर सयत पुपुसाकुटम् । वृक्को विलोहित पित्तं मस्तलगास्थिमन्नम् ॥ 15 19 20 25 भत्रि-कपाल २CENanmoM038 alsoT ·-१.७] अनर्थवर्जनं चतुर्थः परिच्छेदः । ४९ 5 10 . 15 अशीति क्रिमिकुलसहस्राणि यानि तिष्ठन्ति अन्तरे । अथ बाला न पश्यन्ति मोहजालेन आवृताः ।। नाणमुखैः प्रस्रवन्त्यशुचिं पूतिगन्धिकम् । वाला निमित्तं गृह्णन्ति वचने दर्शनऽपि च । उक्ताः पश्चान जानन्ति यो देशः समुत्सितः ॥ उच्चारगोचरा वालाः खेटसिद्धाणभोजिनः । जुगुप्सनीये रज्यन्ते व्रणं दृष्ट्वेव मक्षिकाः॥ कक्षास्याघरते स्वेदो गन्धो वायति कुत्सितः । कुर्वन्ति दुष्कृतं कर्म येन गच्छन्ति दुर्गतिम् ।। हीनान् कामान्नियन्तो हीनान् धर्मानित्य च । गत्या अनीचिं दुःप्रज्ञा दुःखां निन्दन्ति वेदनाम् ।। उच्चार इस दुर्गन्धाः स्त्रियो बुद्धैः प्रकीर्तिताः । तस्माद्धीनस्य हीनाभिः स्त्रीभिर्भवति संगतिः ।। उच्चारभञा यो गृह्य वालो वामं निगच्छति । यादृशं कुन्ते कर्म तादृशं लभते फलम् ।। इति ॥ तथा अनाह - तदेवंरूपैर्दु.खपर्येपितै गैः स्वजीपिकार्यमुपसंहर्तन प्रभवन्ति श्रमणताह्मणेभ्यो दानं दातुं रुपणनीपझपाचकेभ्यो वशीताः स्त्रीभि. सीनिर्जिता. सीनिगृहीताः स्त्रीदासाः । तेनैव स्त्रीप्रेम्णा तस्या एर पोपणाय न शकुन्ति दान दातुं शीठं च समादातुम् । स तत्र रक्त समानः सीपरिभाषितानि सहते, तर्जनावलोकननिर्भर्सनामपि सहले । स मातृप्रामेग तर्जिनः पुरुषः 20 गंसीदति, विपीदति, सुगं चास्या भाडोमयति । कामहेतो. कामनिदानं च पशगतो भवति । अर्थ महाराज यामलोपस्य पुरुषस्योचारमुगारमस्यागुची रतस्यानंप्रजन्यचारिणो दोषः । पेयालं । श्रुत्वदर्श तु मग न तेा भवति निति । भूयः कुन्ति संसर्ग सीमिः सार्थ प्रमोदिता ।। दु.गरामानिरोपन्त भाषन्ते च जुगुत्सिना.। धर्म पार्थनन्दा भाग्ने च सुभाषितम् । सीगतं चास्य सगित विडारम्पा मरिक।। मृतं मामी सोगः स्वाप मिनभागिन् । पुन. पुष्पपी रागोऽस्य सिंहाहले पपा ।। रस्पा उवासो ममनुरी। गये अप उगा र उनपर मनोरा जिनशाना । गार पानीले पन नमन्ति दुगन् ।। 1 25 ·5 10 शिक्षासमुच्चय । [४- कामस्य हेतोर्निरय पतन्ति प्रेतास्तिरश्चोऽय भवन्ति रागात् । कुम्भाण्डयक्षा असुरा पिशाचा भान्ति ये रागपरीत्तचित्ता ॥ काणाश्च खञ्जाश्च पिजिबकाश्च विखपाश्चैव भवति रागात् । भवन्ति नानाविधदोपभाजश्चरन्ति ये कामचरी जघन्याम् ।। यच्चापतित्वमनामुनन्ति भान्ति शक्रास्त्रिदशेश्वराश्च । ब्रह्माण ईशा वशवर्तिनश्च तद् ब्रह्मचर्य विपुल चरित्वा । जात्यधभाषा बधिरा निमज्ञा श्वसूक्रोष्ट्रा खरवानराश्च । हस्त्यश्वगोव्याघ्रपतगभक्षा भान्ति नित्य खलु कामलोला । क्षितीश्वराश्चैव भमन्युदया सुश्रेष्टिनो वै गृहपत्यमात्या । सुखसौमनस्येन च यान्ति वृद्धिं ये ब्रह्मचर्य विपुल चरन्ति । केभल्लितापानय धूमगारान् बधास्तथा ताडनतजनाश्च । छेद शिर कर्णफराक्षिनासा पादस्य चार्छन्ति हि कामदासा ॥ इति ।। उदयनवत्सराजपरिपृच्छाया च विवर्णिता कामा दृष्ट्वा व्रण धारति मक्षिका यथा दृष्वाशुचिं धावति गर्दभो यथा । श्वानश्च शूना इव मासकारणात तथैव धावन्त्यबुधा स्त्रिये रता ॥ अविद्यापिधिता बालास्तम स्कन्धेन आवृता । स्त्रीषु सक्तास्तथा मूढा अमेध्य इव वायसा ॥ मारस्य गोचरो ह्येष प्रस्थिता येन दुर्गति । आस्वादसज्ञिनो गृद्धा मीढस्थाने यया क्रिमि ॥ कीटकुम्भो यथा चित्रो यत्र यत्रैर दृश्यते । पूर्णो मूत्रपुरीपेण दृतिर्वा वातपूरिता ॥ सिद्धाणकफफा लाला श्लेष्मणि क्लिनमस्तस्य । दौर्गध्य सरते कायावालाना तद्यथा मधु ॥ अस्थिपूर्ण मुखद्वार मासचर्मादिभिश्चितम् । गण्डभूतो ह्यय काय कुसितो ह्यामगधिक ॥ नानाप्राणिभि सपूर्णो मुखगण्डो यया भवेत् । एवमेव ह्यय कायो विष्टाद्यशुचिभाजनम् ।। अत्यान्त्राकुल हुंदर सयकृत पुष्पुसाकुलम् । वृक्को रिलोहित पित्त मस्तलुङ्गास्थिमजकम् ॥ 15 19 20 25 30 १कभलि-कपाल २r Naryo No 38 also T ·अनर्थवर्जनं चतुर्थः परिच्छेदः । 5 10 15 अशीतिं क्रिमिकुलसहस्राणि यानि तिष्ठन्ति अन्तरे । अय बाला न पश्यन्ति मोहजालेन आवृताः ।। नवत्रणमुखैः प्रस्रवन्त्यशुचिं पूतिगन्धिकम् । वाला निमित्तं गृहन्ति वचने दर्शनऽपि च । उक्ताः पश्चान्न जानन्ति यो देशः सरंकुत्सितः ।। उच्चारगोचरा वाला खेटसिझाणभोजिनः। जुगुप्सनीये रज्यन्ते व्रणं दृष्ट्व मक्षिकाः॥ कक्षास्वाधरते स्वेदो गन्धो वायति कुत्सितः । कुर्वन्ति दुकृतं कर्म येन गच्छन्ति दुर्गतिम् ।। हीनान् कामान्निषेपन्तो हीनान् धर्मानिोव्य च । गत्वा अवीचिं दुष्प्रज्ञा दुःखां निन्दन्ति वेदनाम् ॥ उच्चार इब दुर्गन्धाः स्त्रियो बुद्धैः प्रकीर्तिताः । तस्माद्धीनस्य हीनाभिः स्त्रीभिर्भवति संगतिः ।। उच्चारभत्रां यो गृह्य यालो वासं निगच्छति । यादृशं कुरते कर्म तादर्श लभते फलम् ॥ इति ।। तया अवाह - तदेवंस्पैर्दुःखपर्येषित गेः स्वजीविकार्थमुपसंहृतैर्न प्रभवन्ति श्रमणताह्मणेभ्यो दानं दातुं रूपणनीपफयाचफेभ्यो वशीकृताः सीभिः स्त्रीनिर्जिताः सीनिगृहीताः सीदासाः । तेनैर स्त्रीप्रेम्णा तस्या एष पोषणाय न शगुत्वन्ति दान दातुं शीलं च समादातुम् । स तत्र रक्तः समानः सीपरिभाषितानि सहते, तर्जनापटोस्तनिर्भर्सनामपि सहते । स मातृमामेण तर्जितः पुरुषः 20 मंसीदति, विसीदति, सुगं चास्या अवडोक्यति । कामहेतो. कामनिदानं च वशगतो भाति । अयं महाराज पामोलुपस्य पुरवस्योचारमुपपरमस्यागुची रतस्या प्रजन्यचारिणो दोषः । पेयालं । ध्रुवेश तु संगं न तेषां भवति नितिः । भूयः युर्वन्ति संसर्ग तीभिः सार्य प्रमोदिताः। दुगसमानियन्ते भाषन्ते च जुगुप्सिताः । धर्म शूचार्यनन्दा मापन्ने च सुभाषितम् । सीगतं चास्प गित विडायस्पेर मतिर। गत भारी संगः भन्याय जिनमस्तिन् । पुनः फुपनि रागोऽम्प लिहावाल यया ॥ गूसरस्पर उन्त्रासो मनाने । हा अप उपरं गल्ला जनपस ॥ गुगानो वा प्रहार दिनशानन्। हना पालिोन देन गरी दुर्गतम् ॥ 30 ·५० शिक्षासमुशय । 5 । रत्ता प्रमत्ता कामेषु कृत्वा कर्म सुपापकम् । शीलपत्ता विमाद्य पश्चाद्न्टन्ति दुर्गतिम् ।। यस्येदर्श धर्मनय विदित्वा स्त्रीषु प्रसाद पुण्यस्य नो भवेत् । निशोधित स्वर्गपयोऽस्य नित्य न दुर्लभा तस्य वरामबोधि ॥ लथ्या क्षण हि स प्राज्ञो धर्म श्रुत्वा च ईदृशम् । सर्वान् कामान् विपर्येह प्रनव्या निश्रमदुध ॥ इति ।। प्रशान्तविनिश्चयप्रातिहार्यसूत्रेऽप्यपरोऽनर्थ उक्त-य कश्चिमञ्जुश्री कुल्पुत्रो वा 10 कुलदुहिता वा जाम्बूद्वीपकान् सर्पसत्याञ्जीरिताद् व्यपरोप्य सर्वस्व हरेत् , यो वा अन्यो मन्जुश्री कुलपुत्रो वा कुलदुहिता वा बोधिसत्वस्यैकगलचित्तस्या तराय कुर्यात्, अन्तशस्तिर्यग्योनि गतस्याप्येकालोपदानसहगतस्य कुराटमूलस्या तराय कुर्यात् , अय ततोऽमख्येयतर पाप प्रसनति । तत्कस्य हेतो ? बुद्धोत्पादसजनसाना सकुशलमूलानामन्तराय स्थितो भवति । य कश्चिमसुश्री परकुलघु बोधिसत्वस्यामा सयं कुर्यात्, तस्य तस्मिन् समय ततोनिदान त्रीणि भयानि 15 प्रतिकाशितव्यानि । कतमानि त्रीणि ? नरकोपपत्तिभय जात्य धमय प्रत्यन्तज मोपपत्तिभय चेति ॥ पुनराह- यस्तस्य कुर्यात्पुरुषोऽप्रिय वा भूत ह्यभूत च वदेदवर्णम् । परप वदेत्क्रुद्धमना पि यस्त क्षोभं च कुर्या पुनरस्य योऽपि ।। आमभावेन महता नरकेतु स दुर्मति । उत्पद्यते विपनामा दुःखा स वेत्ति वेदनाम् ।। योजनाना शत पञ्च जायतेऽस्य समुच्छ्य । कोटीपरिवृत शश्वद् भश्यते च शुना भृशम् ।। पञ्च मूर्धसहसाणि भवन्त्यस्यापनादिन । जिलाना च शता पञ्च भनन्यतिमूर्धनि ।। एकैकस्या च जिलाया शता पञ्च ज्वलमुखा । लागलाना वहन्त्यस्य वाच भाषित्व पापिकाम् । प्रतापने च पच्यन्ते तीनदु खानलाकुले । उपीटा बोधिसत्वाना ये कुर्वन्ति असगता ॥ तिर्यग्योनि सनरका न तेषा मोति दुर्लभा । कल्पकोटिसहस्राणि शतानि नियुतानि च ।। तत-युता घोरनिषा मोन्ति सर्पा सुदारणा । क्षुत्पिपासामिभूताश्च कुते वर्म दारणम् । लब्ध्वापि भोजनपान तृप्ति नैवाधिगच्छति ।। 20 25 20 ·43393 5 10 ' अनर्थवर्जन चतुर्थ. परिच्छेद । ततच्युतो मनुष्येषु स यद्युपपद्यते । जात्यन्धो भोति दुर्मेधा दुष्टचेता असवृत ॥ आर्यानाराधिका वाचमुक्त्वा दुर्भाषित नर । मनुष्येभ्यश्च्युतश्चापि पुनर्गच्छति दुर्गतिम् । कल्पकोटिसहस्रेषु जात बुद्ध न पश्यति ।।' पुनरत्रैवाह-यावन्ति मञ्जुश्रीर्बोधिसत्त्रो बोधिसत्त्वस्यान्तिके प्रतिघचित्तान्युत्पादयति अव मन्यनाचित्तानि वा, तावत कल्पान् सनाह सनद्धव्य -वस्तव्य मया महानरकेष्धिति । न मञ्जुश्रीर्बोधिसत्वोऽन्येन कर्मणा शक्यो विनिपातयितुमन्यत्र बोधिसत्वापवादादेव । तद्यथा मञ्जुश्री वज्रमणिरत्न नान्येन काष्ठेन लोष्ठेन वा शक्य भेत्तुमन्यत्र वज्रात् , एवमेव मञ्जुश्रीर्बोधिसत्त्वोऽन्येन कर्मणा न शक्यो विनिपातयितुमन्यत्र बोधिसत्त्वापवादादेवेति ।। आर्यश्रद्धाबलाधानावतारमुद्रासूत्रेऽप्याह - -य कश्चिन्मञ्जुश्री कुलपुत्रो वा कुलदुहिता वा दश दिक्षु सर्वलोकधातुषु सर्वसत्त्वान्धकारेषु बन्धने सुद्ध प्रवेशयेत् , यश्चान्य कुलपुत्रो वा कुलदुहिता वा बोधिसत्त्वे कुद्ध पराड्मुख तिष्ठेत् , नैन दुरात्मान पश्यामीति, अय ततोऽसख्येय- तर पाप प्रसवति ।। अत्रैवोक्तम्-य कश्चिमञ्जुश्री सर्पजाम्बूद्वीपकाना सत्वाना सर्वस्व हरेत, यश्चान्यो 15 यादृश तादृश बोधिसत्त्व गर्हेत्, अय ततोऽसख्येयतर पाप प्रसाति ।। अत्रैवोक्तम्-य कश्चिन्मञ्जुश्री कुलपुत्रो वा कुलदुहिता वा गङ्गानदीवालिकासमान स्तूपान् विनिपातयेदहेत वा, यश्चान्य कुलपुत्रो वा कुलदुहिता वा महायानाधिमुक्तस्य बोधिसत्वस्य व्यापादखिलक्रोधचित्तमुपाद्य क्रोशयेत्परिभाषयेत्, अय ततोऽसख्येयतर पाप प्रसवति । तत्कस्माद्धेतो ? बोधिसत्वनिर्याता हि बुद्धा भगवन्त , बुद्धनिर्याताश्च स्तूपा सर्वसुखोप- 20 धानानि च सर्वदेवनिकायाश्च । बोधिसत्त्वमसत्कत्य सबुद्धा असकृता भवन्ति । बोधिसत्त्व सत्कृत्य सर्वबुद्धा सत्यता भवन्ति । सर्वबुद्धाननुत्तरया पूजया पूजयितुकामेन बोधिसत्वा पूजयितव्या ॥ एतत्पूजाविपाकश्च प्रशातविनिश्चयप्रातिहार्यसूत्रेऽभिहित यस्वेपा कुस्ते रक्षा धार्मिकी धर्मवादिनाम् । हित्वा स दुर्गती सर्वा शक्रो भवति देवराट् । ब्रह्मापि यामस्तुषितो वशवर्ती पुन पुन । मनुष्येयूपपन्नश्च चक्रवर्ती स जायते । श्रेष्टी गृहपतिश्चापि भवत्याढ्यो महाधन । प्रज्ञास्मृतिभ्या सयुक्त सुखितो नित्पद्रव ॥ इति ।। अथ क्तम बोधिसत्रमधिकृत्येय कारापकारचिताः पृथाजनमेन ॥ ययोक्त प्रद्वारलाधानावतारमुद्रामूने- य कश्विमञ्जुश्री कुलपुत्रो वा कुलदुहिता वा सलोरधातुरजो 1 Cf Nanno, No 90 also T । 25 33 ·शिक्षासमुच्चय । {१७- पमाना सत्याना दिवसे दिवसे दिव्य शतरसमाहार ददत् , दिव्यानि च वस्त्राणि, एवं ददत गङ्गानदी वारियासमान् कल्पसमुद्रान् दान दद्यात्, यश्चान्य कुपुत्रो वा कुलदुहिता वा एक्स्योपामा स्यानन्यशास्तुर्दशकुशर्मपथसमवनगतस्यैकदिवसमेकमाहार दद्यात् बुद्स्याय भगवत शिक्षापा शिक्षित इति समारोप कृत्वा, अय ततोऽसर येयतर पुण्य प्रसवति ॥ य कश्चि मञ्जुश्री कुलपुत्रो 5 वा कुलदुहिता या सर्वलोकवातुरजोपमाना दशकुशलफर्मपथसम वागतानामुपासकाना दिवसे दिवसे दिव्य शतरसमाहार दद्यात, दिव्यानि च वस्त्राणि, एव ददत् गङ्गानदीवालिबासमान् कल्पान् दद्यात् । यश्चान्य कुलपुत्रो वा कुन्दुहिता वा एकस्य भिक्षोरेकदिनसमाहार दद्यात् अय ततोऽसख्येतर पुण्य प्रसस्ताति ।। नियतानियतावतारमुद्रासूत्रेऽप्याह - सचेमञ्जुश्रीदेशमु दिक्षु सर्वलोरधातुपु सर्वसत्ता 10 उपाटिताक्षा भवेयु परिकल्पमुपादाय । अथ कश्चिदेव कुलपुत्रो वा कुलदुहिता वा तेषा सर्वमत्वाना मैत्रचित्तस्तान्यक्षीणि जनयेत् पारकल्पमुपागय । यो वान्यो मञ्जुश्री कुलपुत्रो ना कुलदुहिता वा महायानाधिमुक्त बोधिसस्त्र प्रसन्नचित्त पश्येत्, अय ततोऽमरयेयतर पुण्य प्रसरति ।। य पश्चिमञ्जुश्री कुलपुत्रो वा कुलदुहिता वा दशसु दिशु सर्वसत्वान् वधनागार प्रविष्टान् वधनागारान्मोचयित्वा चक्रवर्तिसुखे स्थापयद् अमन्त्रमुखे वा, यो वान्यो मञ्जुश्री 15 कुल्पुरो वा कुलदुहिता का महायानाधिमुक्तस्य प्रसन्नचित्तो दशनाभिलाषी भवेद्वर्णं चास्यो दाहरेत् अय ततोऽमर येयतर पुण्य प्रसस्तीति ।। तथा भितिगर्भमूत्रेऽप्याह -- य पुनर्भदन्त भगवन् क्षत्रियकल्याणो वा अमात्यकल्याणो या भल्याणो चा श्रमणकल्याणो वा ब्राह्मणकल्याणो वा पर रक्षति, आमान रक्षति, परलोक रक्षति । भावच्छासने पात्रभूतमपानभूतं वा यामुण्ड कापायखण्डप्रावृत परिरक्षति श्रोष्यति 20 पूजयिष्यति, श्रावकाथा एव प्रत्याबुद्धस्था श्रोष्यति पूजयिष्यति महायानस्या च, महायान सास्थितान् पुगान् शीलरतो गुणान्यान् युक्तमुकप्रतिभानान् , तै सार्थ रमति क्रीदति परिपृच्छति परिप्रश्नयति, तेपा श्रोतव्यं कर्तव्य मन्यते । पेयाल । कियन्त भगवन् पाप क्षपयिष्यति । भगवानाह-नद्यथापि नाम कुपुत्र कचि तुत्य उपद्यते, य सर्व जम्बूद्वीप समरलपरिपूर्ण वृत्वा तिष्ठता बुद्धाना भगरता दान दद्यात् , तथैव मयाहसमये तथैव सायाह्नसमये दान दद्यात् , अनेन पर्यायेग 25 वर्षशतसहस्रमेवरूप दान दद्यात् , तकि मन्यसे कुलपुत्र अपि न स पुल्यो बहु पुण्य प्रसवेत् । आह -बहु भदन्त भगवन् स पुल्प पुण्यस्कन्ध प्रसवेदप्रमेयमसर येयम् । न तस्य पुण्यस्य धस्य केनचिच्छश्य प्रमाणमुद्रहीतुमन्यत्र तथागतेन || भगवानाह - यस्तु कुरपुर क्षत्रियकल्याणो वा थायद्यथा पूर्वोक्तम् । ऐया। स बहुतर पुण्यं प्रसपति । याउदिपुरतरमप्रमाणतरममल्ययतर पुण्यस्कन्ध प्रसवति । यो मम पश्चिमाया पञ्चशल्या वर्तमानाया सद्धर्मनेत्री रक्षति,स रक्षन्या मानम् , 30 रक्षति पराश्च, रक्षति परोकम् रमति मम शासनम् ,श्रावरान् पात्रभूतानपात्रभूतान् वा यावन्मुण्डान् कापायवनप्रावृतानपि रक्षति, न विहेठयति । यावत् स्त्रक राष्ट्र परराष्ट्र च वर्धयति । अपायान् क्षपयति । सुराव्य च प्रापयति, चिर चायु पालयति । स्वक्लेशाश्च परक्लेशाश्व काश्यति। सबोधिमार्गे पट्पारमिताश्योपस्तम्भयति । सौपायाञ्जहाति | न चिर ससारे ससरति । नित्यं कल्याण ·10 -४.७] अनर्थवर्जनं चतुर्थः परिच्छेदः । मित्रबुद्धेश्च भगवद्भिर्बोधिसत्वैश्च महासत्वैश्च साध समवधानगतो भवति ।सततं कल्याणमित्राविरहितो न चिरेण यथाभिप्रायेषु बुद्धक्षेत्रेभ्यनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंभोत्स्यते ॥ अथ तावदेव सर्वदेवेन्द्राः सपरिवारा यावत्पिशाचेन्द्राः सपरिवारा उत्थायासनाद् येन भगवान् तेनाञ्जलिं प्रणम्यैवमाहुः-- ये ते भदन्त भगवन् एतनागतेऽध्वनि यावत्पश्चिमायां पञ्चशत्यां क्षत्रियकल्याणा भवन्ति यावद्गृहपतिकल्याणाः। पेयालं । एवं सद्धर्मरक्षका एवं त्रिरत्नवंशज्वालयितारः । पेयालं । वयमपि 5 सबै सपरिवारास्तं क्षत्रियकल्याणं यावद्गृहपतिकल्याणं दशभिराकारै रक्षिप्यामः परिपालयिष्यामो वर्धयिष्यामः । कतमैर्दशभिः ? आयुश्चास्य वर्धयिष्यामः, आयुरन्तरायं च धर्मेण निवारयिष्यामः, आरोग्यं च परिवारं च धनस्कन्धं च उपभोगपरिभोगं च ऐश्वर्य च यशः कल्याणमित्राणि प्रज्ञासंपदं च वर्धापयिष्यामः । एभिर्दशभिरिति विस्तरः ।। एवमभूमिप्रविष्टेम्वेवायं विपाकविस्तरो द्रष्टव्यः ।। अवलोकनासूत्रेऽपि - संबोवौ चित्तमुत्पाद्य हितार्थ सर्वप्राणिनाम् । यः स्तूपं लोकनाथस्य करोतीह प्रदक्षिणम् ।।.. इत्याद्यनुशंसविस्तरमुक्त्वा आह - यस्त्वेषां बुद्धपुत्राणां नरः कुर्वीत अप्रियम् । देवान् मनुष्यान् वर्जित्वा नरकं तस्य गोचरम् ॥ इति विस्तरः पूर्ववत् ॥ न चात्र विशेषहेतुः कश्चिदुपदर्शयितुं शक्यत इत्यलं विझल्येन । कर्मावरणविशुद्धिसूत्रेऽप्यावरणशब्देनानर्थ उक्त-आवरणं मञ्जुश्रीरुच्यते रागः, आवरण द्वेषः, आवरणं मोहः, आवरणं दानम् , आवरणं शीलक्षान्तिवीर्यध्यानप्रज्ञा आवरणम् । पेयालं । तत्कस्य हेतोः? बालपृथग्जना मञ्जुश्रीर्दानं ददाना मत्सरिणामन्तिकेऽप्रसादं कुर्वन्ति । ते तेनाप्रसादेन 20 प्रतिधचित्तमुत्पादयन्ति । प्रतिघखिलदोषेण महानरकेयूपपद्यन्ते । शीलं रक्षन्तो दु.शीलान् कुत्सयन्ति परिभाषन्ति । ते तेषामवर्ण च भापन्ति । ते तेषा दोपं श्रुत्वा बहुजनस्याप्रसादं कुर्वन्ति । ते तेनाप्रसादेन दुर्गतिगामिनो भवन्ति । ते क्षान्ति भावयन्तः क्षान्तिमदेनात्मानमुत्कर्पयन्ति प्रमाद्यन्ति-व्यं क्षान्तिवादिनः । इसे पुनरन्ये व्यापनचित्ताः । तेषां क्षान्तिमदमत्तानां प्रमादमूलकानि दुःखान्युत्पद्यन्ते । वीर्यमारभमाणा आत्मानमुत्कर्षयन्ति, परान् पंसयन्ति- कुसीदा इमे भिक्षवो 25 विहरन्त्यनभियुक्ताः श्रद्धादेयं परिभुञ्जाना । नैतेऽर्हन्ति पानीयस्थालकमपि । ते तेन वीर्यारम्भण आत्मानमुत्कर्पयन्ति, परं च पंसयन्ति । तानहं बालानिति वदामि । ते ध्यानं समापद्यमानास्तत्र ध्यानसमापत्तों स्पृहामुत्पादयन्ति । तेषामेवं भवति-वयं समाधिविहारिणः, इमेऽन्ये भिक्षको विक्षिप्तचित्ता विहरन्ति । कुतस्ते बुद्धा भविष्यन्तीति विस्तरः ।। 15 १ The following stanzas with numerous variants are found in महावंस्तु I. p. 362 and 359.2. This sutra ts found in Tibetan No.195. Cf.Nanijo, No 1094.

·, - शिक्षासमुच्चयः। सर्वधर्माप्रवृत्तिनिर्देशेऽप्याह - बोधिसत्व आपत्या चोदयति, दूरीभवति बोधि , कर्माचरण च परगृहाति । ईयया चोदयति, दूरीमपति बोधि । ईयर्यापथेन चोदयति, दूरीमति गोधि । सचेद्दोगिमावस्यान्तिके हीनतज्ञामुपादयति आगने चोदारसज्ञाम् , क्षिणोत्यात्मान कर्माचरण च गृह्णाति । इष्टदोधिसत्वेन योनिसलमववदता अनुशासता वा शास्तृमज्ञामुपस्याप्य 5 अदित योऽनुशासितव्य । बोधिसत्वेन बोधिसत्वस्यान्तिके न परिभवचित्तमुपादयितव्यम् , सदस्यापरित्यक्ता बोधि । न देवपुत्र बोधिसत्व ६चिदेव कुशलमूलानि समुच्छिनति, यथा द्वितीयगोपिसत्वमागम्येति ॥ अनुत्पादितयोधिचित्तेऽपि तावद्बोधिभत्र्ये सखेऽवमन्यना प्रतिषिद्धा, किं पुनरुदितयोधिचित्ते ।। यथोक्त शूग्गमममाधिमूरे -- तत्र दृढमते कतमदनुत्पादितनोधिचित्तव्याकरणम् । इस 10 दृढमते स पुरत पाच तिके समारे उसनो भवति । यदि वा निरयेषु यदि का तिर्यग्योनौ यदि वा यमलोके यदि वा देवे। यदि वा मनुष्ये । स च पुद्गलस्तीश्गेन्द्रियो भवति, उदाराधि मुक्तिक । तमेन तथागत प्रजानाति -- अय पुरषपुद्गलो यानदियद्भि कल्पकोटीनियुत शतसहस्रैरनुत्तराया सम्यक्सयोगी चितमुपादयिष्यति । पेयाल । इयद्भिश्वासख्येयाल्पशतसहस बोधिमभिमभोस्यते । पेयाल । इद दृढमते उच्यते बोधिसत्वस्थानुपादितबोधिचित्तव्याकरणम् । 15 अय खवायुष्मान् महाकाश्यपो भगवन्तमेतदवोचत्-अद्याप्रेणास्माभिर्भगवन् सर्वसत्त्वानामतिके शास्तृमज्ञोत्पादयितव्या । तत्कस्य हेतो। न ह्यस्माफमेतज्ञान प्रवर्तते कतमस्य बोधिसत्त्वस्य बोविपरिपाचकानीद्रियाणि सविद्यन्ते । क्तमस्य न सपिद्यन्ते । ततो वय भगवन्नजानानास्तथा सोय हीनमज्ञामुपादयेम । तेन वय क्षण्येम ।। भगवानाह-साधु साधु काश्यप, सुभाषिता ते इय वाक् । इद च मया काश्यप अर्थवश सपश्यमानेन युष्माकमेन धर्मो देशित —मा भिक्षव 20 पुरन पुगल प्रविचेतव्यम् , यच्छीन क्षग्यति हि भिक्षर पुगत पुद्गल प्रविचिन्वन् । अह वा पुदल प्रमिगुया यो वा स्यामादृश । एतेन काश्यप निर्देशेन बोधिसत्वेन वा श्रावकेण वा सासवानामन्ति के शास्तृमज्ञोपादयितया । मात्र कविद्बोधिसत्वयानिक पुगलो भवेत् । तेन तत्रात्मा रक्षितव्य इति । यस्स तु नियनमेव बोधिप्राप्तिचिहमस्ति, तर सुतराममन्यना रक्षितव्या ॥ यथोक्तमार्यसद्धर्मपुण्डरीकसूत्रे-- इष्टामया मृत्तिरुपचितान् वा प्रीताश्च कुन्ति जिनस्य स्तुपान् । उदिदय वा पाशुकराशयो पि अटवीपु दुर्गेषु च कारयन्ति । सिकतामया वा पुन कूट कृत्वा ये केचिदुद्दिश्य जिनान स्तूपान् । कुमारका मीडियु तत्र तत्र ते सर्वि बोधाय अभूषि लाभिन ॥ यावत् । ये चित्रभित्तीच करोन्ति निग्रहान् परिपूर्णगावाञ्छतपुण्यलक्षणान् । लिखस्वय चापि लिखापयेडा ते सर्वि बोधाय अभूपि रामिन ।। 25 30 १Cf NanjONos,163-64 2SDP2 81-83,86-87 6297 ·-४.७] 5 अनर्थवर्जनं चतुर्थः परिच्छेदः । ये चापि केचित्तहि शिक्षमाणाः क्रीडारतिं चापि विनोदयन्त । नखेन काष्ठेन कृतासिविग्रहान भित्तीषु पुरुषा चथ कुमारका वा सर्वे च ते बोधि अभूपि लाभिन ॥ पेयालं ॥ वादापिता झहरियोऽपि येही जलमण्डका चर्पटमण्डका वा ।। सुगतानमुदिश्यथ पूजनार्थ सुगीतं च गीतं मधुरं मनोज्ञम् ॥ सर्वे च ते बुद्ध अभूपि लोके कृत्वान ता बहुविधवातुपूजाम् । किमल्पकल्पी सुगतान धातुघु एक पि वादापिय वाद्यभाण्डम् ।। पुप्पेण चैकेन हि पूजयित्वा 10 * 15 * 20 अनुपूर्व द्रक्ष्यन्ति हि बुद्धकोट्यः ॥ यैश्चाञ्जलिस्तत्र कृतोऽपि स्तूपे परिपूर्ण एका तलसक्तिका वा । ओनामित शीर्ष भवेन्मुहूर्तम् ओनामितं काय तथैकवारम् ॥ नमोऽस्तु बुद्धाय कृतैकवार येही तदा धातुधरेषु तेषु । विक्षिप्तचित्तैरपि सैफवारं ते सर्व प्राप्ता इममप्रबोधिम् ॥ सुगतान तेषां तद तस्मि काले परिनिर्वृतानामथ तिष्ठता वा। ये धर्मनामापि श्रुणिषु सत्त्वाः ते सर्वि बोधाय अभूषि लाभिन. ॥ इति ।। महोफरणामूळेऽप्युक्तम् - तद्यथा बाडिशिफेन महत्युदकसरसि मत्स्यार्पणार्थ सामिय बडिशं प्रक्षिप्तं भवेत् , समनन्तरप्रक्षिप्तं च मत्स्येन निगीण भवेत् । किं चापि स मत्स्य उदकसरसि भ्रमति, अय च १ This is probably महारुगापुण्डरीरसून Cf. Nanjio, No 117. 25 30 ·95 शिक्षासमुण्य. [४७- पुनर्वद एस स यत त्यो दृढेन सूरेण स्थलगनदण्डमुनिरहेन । यस याटिशिक आगत्य तेन सूपयाधरेन आनाति-- गृहीतो मस्य इति । तमेन सूनाहीवा स्थगत करोति यथाकाम करणाय परिभोगाय । एवमेव ये सत्या बुद्धेषु भगामु चित्त प्रसाप दुशलमूलमारोपयन्ति, अन्तश एमचित्तप्रसादमपि, सिंचापि ते सत्या दुस्मृतेन मारणेनाक्षणेपूपपन्ना भवन्ति, अय 5 च बुद्धा भगन्तस्तान् मत्वान् योद्धेन ज्ञानेन मनस्वस्तुमूनेण गृहीत्वा ससारोदकामरस उद्धृत्य निर्माणस्था स्थापयतीति ।। तस्मादपु शास्तृयज्ञा कार्या ( बन्दमानाथ मनसा चन्दिनया । भाति हि नसकोऽपि बोधिचित्तरलाइन्ध । यया मेने दमिटेन महानोयिसलेनापि सता नरम आर्यमुग्न सन शरीरण प्रणिपन्य वन्दित । नियतार्थ चेदम् । यया अध्याशयमचोदनादिषु सांगेनिसनयानिक- 10 पुद्रटनमस्कारोऽनुज्ञानय । सशदेनामनोऽपि ग्रहणात् । कथमेस्त्र वन्धवन्दकत्व न विन्ध्यते । परस्पर यन्यत्रेनेगाम्बनात् । अत एवानास्वादनादपुण्यभार । सिं च बुदानामप्यमिप्यते, मा भूदनरस्या, एसस्य चान्यूनतेति ।। आर्यसचिर्मवैपुल्यनमहसूत्रेऽप्यनर्थ उक्त - सूक्ष्म हि मञ्जुश्री सद्धर्मप्रतिक्षेपकर्मा वरणम् । यो हि कश्चिमञ्जुश्रीस्तथागतभाक्तिपर्मे कस्मिंश्चिच्छोभनमज्ञा करोति, कचिद- 15 शोभनमज्ञाम् , स सद्धर्म प्रतिक्षिपति । तेन सद्धर्म प्रतिक्षिपता तथागतोऽन्यारयातो भवति । धर्म प्रतिक्षिप्तो भाति । सघोऽपादितो भवति । य एस वदति- इद युक्तमिदमयुक्तमिति, स सद्धर्म प्रतिक्षिपति । न मया पृथक्कश्चिद्धर्म धारक्यानमप्रयुक्त प्रत्येक्सुद्धयानमप्रयुक्तो महायान सप्रयुक्तो देशित । सत्ते मोहपुरुया इम मम धर्म नानाकरिष्यन्ति - इद श्रापमाणा देशितमिद्र प्रत्येकबुद्धानामिद बोधिसत्त्वानामिति । स नानात्वसज्ञया सद्धर्म प्रतिक्षिपति-- इय बोधिसत्त्वस्य शिक्षा, इय बोधिसत्वस्याशिक्षति सर्म प्रतिक्षिपति । धर्मभाणकस्यास्ति प्रतिभानम्, नास्ति प्रतिभानमिनि सद्धर्म प्रतिक्षिपति । धर्म धर्मनया कथयति, सद्धर्म प्रतिक्षिपति । अपगते बुद्धोत्यादे नास्ति धारणीप्रतिलम्भ इति धर्म प्रतिक्षिपति । नास्तिधर्मभाणरस्प धारणोप्रतिलभ्म इति धर्म प्रतिक्षिपति । धर्मभाणकस्य चर्या दूषयति, धर्म प्रतिक्षिपति-धर्मभागको न प्रतिपत्तिसपन्न इति धर्म प्रतिक्षिपति । प्रमादेन चोदयति, सद्धर्म प्रतिक्षिपति । ईर्यापथेन चोदयति, सद्धर्म 25 प्रतिक्षिपति । अक्षरचर्यया शीलविपत्या चोदयति, धर्म प्रतिक्षिपति । प्रतिभानेन सपादयतीति धर्म प्रतिक्षिपति । आलोकोऽस्य धर्माणा न सुविदित इति धर्म प्रतिक्षिपति । मन्त्रेण मन्त्रमबुध्यमान प्रतिवदनीति धर्म प्रतिक्षिपति । अक्षरसज्ञया तयागतशासन नायगाहत इति धर्म प्रतिक्षिपति । सूनेण सूत्र विरोधयतीति धर्म प्रतिक्षिपति । गाथया गाया विरोग्यतीति धर्म प्रतिक्षिपति । अक्षरसंज्ञया कचिदधिमुक्त करोति चिन्न करोतीति धर्म प्रतिक्षिपति । धर्मभाणवस्यार्या 30 न्यस्थामभिनामयतीति धर्म प्रतिक्षिपति । विचक्षु कर्मास्य करोति, धर्म प्रतिक्षिपति । सलापयन् वदतीति धर्म प्रतिक्षिपति । इहास्यास्ति चर्या, इहास्य नास्ति चर्येति धर्म प्रतिक्षिपति । इर्द 20 - । 96 । 9 Cf GV P 76 ·-४.७] - अनर्थवर्जनं चतुर्थ. परिच्छेदः। सूक्तदमिममूक्तमिति धर्म प्रतिक्षिपति । अनेन नास्ति चर्येति धर्म प्रतिक्षिपति । अनेन बुद्धवचनसमय उक्तो नानेन बुद्धवचनसमय उक्त इति धर्म प्रतिक्षिपति । इति हि मञ्जुश्रीर्यान किंचिद्विलोपयति तानद्धर्म प्रतिक्षिपति । धर्मभाणफस्येद रूपमिति चिन्तयति, वदति भिक्षुर्वा भिक्षुणी वा उपासको वा उपासिका वा, स स सद्धर्म प्रतिक्षिपतीत्यादि ।। अत्रैर चोक्तम्-यस्य कस्यचित्कुलपुत्र तथागतस्य परिनिर्वृतस्य धर्म प्रतिभाति । यथाधिमुक्ताना सत्याना देशयितुम्। तस्या च पर्पदि योकसत्वस्यापि एकरोमहर्षी भवेदेकाश्रुपातो वा, सर्व स तथागतानुभावेन । तर मोहपुरपा अबोधिसत्वा बोधिसत्वप्रतिज्ञा बोधिसत्त्वदूपका धर्मस्तैन्यमुहका एक वक्ष्यन्ति धर्मोपदेशकेभ्य किमेते न वुध्यन्त इति । पेयाल । ये बोधिसत्त्वेष्वर मन्यना कुर्वन्ति, नाह तेषा पर्यन्तत निरय सनदामि । तत्कस्य हेतो ? यो बोधिसत्त्वो धर्म- भाणकमपवदति, बुद्ध स विगर्हति, धर्म स प्रतिक्षिपति, सघ स जुगुप्सति । बुद्धे सोऽगौरवो 10 यो धर्मभाणकेऽगौरव । बुद्ध स न द्रष्टकामो यो धर्मभाणकमदएकाम । बुद्धस्य सोऽवर्ण भाषते, यो धर्मभाणकस्यापर्ण भाषते । बुद्धस्तेन परित्यक्तो भवति य प्रथमचित्तोत्पादिकेऽपि बोधिसत्वे प्रतिघचित्त करोतीति॥पेयाल ॥ योऽप्यय मैत्रेय पट्पारमितासमुदागमो बोधिसत्त्वाना सबोधाय, त मोहपुरपा एव वक्ष्यन्ति-प्रज्ञापारमितायामेन बोधिसत्त्वेन शिक्षितव्यम् , किं शेवाभि पारमिताभि ? तेऽन्या पारमिता दूपयितव्या मन्यन्ते । तत् किं मयसेऽजित दुष्प्रज्ञ स 15 काशिराजाभूद् येन कपोतार्थ श्येनाय स्वमासानि दत्तानि ? मैत्रैय आह-नो हीद भगवन् । भगवानाह-यानि मया मैत्रैय बोधिसत्त्वचर्यां चरता पट्पारमिताप्रतिसयुक्तानि कुशलमूलान्युप चितानि, अपकृत नु तै कुशलमूलै ? मैत्रैय आह-नो हीद भगवन् । भगवानाह-स्त्र तावदजित पष्टिं कल्पान् दानपारमिताया पष्टिं शीलपारिमिताया पष्टिं कल्पान क्षान्तिपारमिताया पष्टिं कल्पान् वीर्यपारमिताया षष्टिं कल्पान ध्यानपारमिताया पष्टिं कल्पान् प्रज्ञापारमिताया समुदागत , 20 तत्ते मोहपुरषा एव वक्ष्यन्ति-एकनयेनैव बोधिर्यदुत शून्यतानयेनेति । ते चर्यासु परिशुद्धा भविष्यन्तीत्यादि । इति शिक्षासमुच्चये चतुर्थ परिच्छेद ।। -१Cf काशिराजावदान In AS34 and AK 95 ·8 , शीलपारमितायामनर्थार्जनं पञ्चमः परिच्छेदः । उक्त सक्षेपतोऽनर्थ । तस्य रिवर्जन यया अध्यायसचोदनसूने-एवविधानर्थश्रवणभय- भीग्के आदिकर्मिफनोधिसत्वै समादानानि यथा गृहीतानि तथा कार्यम् । एव हि तैरुक्तम्- एते वय भगवन् अद्याग्रेण तयागतस्य पुरत एव समादान कुर्म । सचेद्वय भगवन् अद्याग्रेण बोधिसत्त्वयानिक पुद्गल गृहिण वा प्रनजित वा आपरया चोदयियामो भूतेन वा अभूतेन वा, 5 विसवादितोऽस्माभिस्तथागतोऽर्हन् सम्यक्सवुद्धो भवेत् ! सचेद्वय भगवन् अद्याग्रेण बोधिसत्व यानिक पुगलमरमन्येम, अपर्णं चास्य भारोम, पिमपादितोऽस्माभिम्तथागतो भवेदईन् सम्यक्सबुद्ध सचेद्वय भगान् अद्याप्रेण वोधिसत्वयानिक पुद्गल गृहिण वा प्रबजित वा पञ्चभि कामगुणै कीटन्त परिचारयन्त दृण अप्रसाद कुर्याम, पिन्ख वा चित्तस्योत्पादयेम, अगौरव वोपादयेम, न च तत्र शास्तृसज्ञामुपाइयेम, रिसपादितोऽस्माभिस्तथागतो भवेत् । सचेद्वय भगरन् 10 अद्याग्रेण मित्रकुल भिक्षादवुलनिदान नोधिसत्वयानिशाना पुद्गटाना कायपीडा चित्तपीडा वा वुर्याम, सिपादितोऽस्माभिस्तथागतो भवेत् । सचेद्वय भगान् अद्यायेण बोधिसत्वयानिक युद्गले दृष्ट्वा एकेनाप्यमनोज्ञवचनेनाभाषेम, विसपादितोऽस्माभिस्तथागतो भवेत् । सचेद्वय भगवन् अद्याप्रेण त्रिकृत्यो रात्रे त्रि-कृत्वो दिवसस्य बोधिसत्वयानिक पुद्गल न नमस्येम, विसादितोऽस्मा भिस्तथागतो भवेत् । सचेद्वय भगान् अद्याप्रेणास्य व्रतसमादानस्य कृतशो राज्यप्रति लम्भ वा 15 धनप्रतिलम्भ वा कायोपित वा न परित्यजेम, विसपादितोऽस्माभिस्तथागतो भवेत् । सचेद्वयं भगवन् अद्याग्रेण श्रापक्यानिक वा प्रत्येकबुद्धयानिक वा पुद्गलमवमन्येम वय विशिष्टतरा नैते इति, विसवादितोऽस्माभिस्तथागतो भवेत् । सचेद्वय भगवन्नीचचित्ताश्चण्डालसदशचित्ता न रिहरेम, पिसवादितोऽस्माभिस्तथागतो भवेन् । सचेद्वय भगवन् अद्याप्रेण आत्मानमुपयम, पर वा पसयेम, त्रिसत्रादितोऽस्माभिस्तथागतो भवेत् । सचेद्वय भगवन् अद्याप्रेण व्यापादविग्रहभयायोजन 20 वा योजनशत वा न पलायेम ईरिता समाना , रिपत्रादितोऽस्माभिस्तथागतो भवेत् । सचेद्वर्य भगवन् अद्याप्रेण शीलवन्तमात्मान प्रतिजानीम, बहुश्रुत वा धुतगुणिन वा अन्यतरान्यतरेण वा गुणेनामानमुद्भावयेम, मिसपादितोऽस्माभिस्तथागतो भवेत् । सचेद्वय भगवन् अद्यागेण प्रतिच्छन्न कल्याणा विवृतपापा न विहरेम, पिसंपादितोऽस्माभिस्तथागतो भवेदर्हन् सम्यवसबुद्ध ॥ पेयाल ।। तर भगरान् भैरेय बोधिसत्त्व महासत्त्वमामन्त्रयते स्म-कर्मावरण मैत्रेय क्षपयितुकामेन कुलपुत्रे ग 25 वा कुलदुहिता वा एव समादान कर्तव्य यथा एभि कुरपुरै कृतमिति ।। सर्वधर्माप्रवृत्तिनिर्देशेऽप्याह- निष्कृत्व रात्रिंदिवस तथैव स बोधिसत्त्वान् प्रणमेत मर्मा। तेषा न किंचिस्खलित गत् चरेत चर्या हि सदा यथेष्टम् ।। 30 ·शीलपारमितायामनर्थवर्जन पञ्चम परिच्छेद । 5 पश्येद्यदा कामगुणै रमत न तस्य किंचित्स्खलित गवरेत् । गुणैरनन्ता वरबोधिचर्याम् एपोऽपि कालेन हि ता स्पृशेत ॥ युक्त्यानुपूर्व्या क्रिययानुपूर्व्या भवेजिनो नैव हि एकवाचा । बहुकल्पकोट्यो नियुतानि चैप। सनाहसप्रस्थित नान्यभावी ।। अत्रैवाह -ये कुलपुत्र एवरूपेण कर्माचरणेनानार्थका , तैर्न द्वितीयस्य बोधिसत्वस्य सर्वचर्यासु विप्रतिपत्तव्यम् । सर्ग झियास्तस्य विमोक्तव्या । एव चित्तमुपादयितव्यम्-नाह 10 परचित्त जाने। दुर्विज्ञेया सत्वचर्या । इद च खलु कुलपुत्र अर्थवश सपश्यस्तथागत एव धर्म देशयति-न पुद्गलेन पुद्गल प्रमातव्य ॥ अह वा पुद्गल प्रमिणुयाम् , यो वा स्यान्मादृश । य कुलपुत्र आत्मान रक्षितुझामस्तेन न कस्यचिच्चर्या विवेचयितव्या । न परेपा विकुना कर्तव्या अयमीदृशोऽयमीदृश इति । बुद्धधर्माभियुक्तेन भवितव्य रात्रिंदिर धर्मपरिगृद्धमानसेनेति ।। तथा क्षितिगर्भसूत्रेऽपि कथितम् – अथ तावदेव बहूनि शतसहस्राणि विद्वास सत्वा उत्यायासनायेन भगवास्तेनाञ्जलिं प्रणम्यैवमाहु ... वय भद त भगवत पुरत एव प्रणिधान कुर्म--- 12 पावच्चिर वय भदन्त भगवन् ससारे ससरेम, ताव मात्रप्रतिलब्धक्षान्तिकामा राजस्थान प्रतिलभेम, मा अमात्यस्थानम् । मा नगरज्येष्ट स्थानम् । मा ग्रामन्येष्ठस्थानम् । मा निगमज्येष्ठस्थानम् । मा पुरोहितज्येष्ठस्थानम, मा भज्येष्ठस्थानम् , यारमा सार्थवाहज्येष्ठस्थानम् । मोपाध्यायज्येष्ठस्थानम् । मा श्रमणज्येष्ठस्थानम् । मा गृहपतिज्येष्ठस्थानम् । मा कुटुम्बिज्येष्ठस्थानम् । यावत्सशो वय मा सत्त्वानामधिपतिस्थान प्रतिलभेम, यावन्न क्षान्तिप्रतिलब्धा स्याम । यतोनिदान वयमेवरूपमतिगाढ 20 कर्म बुद्धाना शासनमाक्षिपम । इति विस्तर ॥ चन्द्रप्रदीपसूत्रेऽप्यनर्थविवर्जनमुक्तम् - नास्ति पापमफर्तव्य कुमारा तेषु भेष्यति । मा तेहि सस्तव साधं कुर्यास्त्व कालि पश्चिमे ॥ आल्पे सलपेय्यासि कुर्यासी तेवगौरवम् । अनोलीन सत्करेय्यास्यप्रबोधयि कारणात् ।। वर्षान परिपृच्छित्वा यस्ते वृद्धतरो भवेत् । कुर्यासि गौरन तर शिरसा पादवदनम् ॥ न तेषा स्खलित पश्येद् बोधिमण्ड विपश्यताम् । प्रतिघात न जनयेत् मैत्रचित्त सदा भवेत् ॥ 20 I 30 १SR2437-43 ·६० গিয়া। 5 102 15 योपा स्खलित पश्यदोषास्तेषा न कीर्तयेत् । यादृश काहिति कर्म तादृश लप्स्यते फलम् ।। स्मितेन मुखचन्द्रेण वृद्धेषु नत्रकेषु च। पूर्वाभाषी भरेन्नित्य हतमानश्च सूरत ॥ चीपरै पिण्टपातश्च पुर्यात्तेपामनुग्रहम् । एव चित्त प्रदध्यारत्व सर्वे भेष्यति नायका ।। इति ।। यस्य च बोधिचित्तोत्पादिके गौरव प्रसादच नोत्पद्येते, तेन स्वदुर्गतिप्रपातभयरक्षार्थ दृष्टादृष्टप्रामोद्यानुभवनार्य स्वचित्तकलपप्रसादनार्थ चित्तफ्ल्यताचित्तमप्यताप्रतिलाभार्थं च यथा आर्यगण्ड-यहे बोधिचित्तोपादिगुणा भगवदार्यमैत्रेयेणार्यसुमनमधिकृत्योद्भावितास्तथा 10 भारयितव्या ।। एप दृष्ट्व जरव्याविपीडितान् प्राणिनो दुखशतैरपातान् । जन्ममृत्युभयशोफ्नापितान् तेप अर्थि चरते कृपाशप । टुम्बपन्त्रपरिपीडिन जगत् दृष्ट्वा पञ्चगतिचत्रमण्डले । ज्ञानवजमयमेष ते दृढ दु खयन्त्रगतिचक्रभेदनम् ॥ रागढोपतृणखाशुषण्टक दृष्टिसङ्गबहुरुक्षसकुलम् । सत्त्वक्षेत्रपरिशोधनार्थिक प्रइगगल दृढ गवेपते ।। मोहविद्यगहनाशय जगत् प्रज्ञचक्षुहतनष्टदैशिकम् । तस्य क्षेम दिशदेशिक प्रभु सार्थवाह जगतो भविष्यति।। शान्तिवर्मविविमोक्षवाहनो ज्ञानखड्गरिपुल्लेशधर्पक । शूरभूत अभयस्य दायको देशिको हि जगतो भविश्यति ।। धर्मनान समुदानयत्यय ज्ञानसागरपथे सुशिक्षित.। शान्तिरत्नरट्टीपनायकः वर्णधार निभवार्णवे अयम् ।। ज्ञानरश्मिप्रणिधानमण्डल सर्वसत्वभुनावभासक । धर्मपातु गगने समुद्रतो बुद्धसूर्य समुदेश्यते अयम् ।। मैत्रिचन्दनसमानशीतर सर्वसत्त्वसमचित्तमप्रभ । शुधर्मपरिपूर्णगण्डलो बुद्धचन्द्र समुदेश्यते अगम् ।। आशये दृढतः प्रतिष्ठितो बोधिचर्य अनुपूर्व उद्गत । सर्वधर्मरतनाफरो ह्यय ज्ञानसागररो भविष्यति ॥ बोधिचित्तभुजगेन्द्रसभयो धर्मधातु गगने समुद्गत । धर्ममेवयुगपत्प्रार्पण सोहपर शस्यवर्धन ॥ श्रद्धपति त्रिमलेतमोपह मैत्रिस्नेहस्मृतिभाजन दृढम् । बोधिचित्तविमलनिसुप्रभ धर्मदीप समुजालयिष्यति । १GVpp 482-83. 20 25 103 30 ·शीलपारमितायामनर्थवर्जन पञ्चमः परिच्छेदः । ६१ 5 10 15 बोधिचित्तफलल कृपार्बुदो मैत्रपेशिरचलाशयो घन । बोधिअङ्गमनुपूर्वसभवो बुद्धगर्भ अयु सप्रवर्धते ।। पुण्यगर्भमभिवर्धयिष्यति प्रज्ञगर्भमभिशोधयिष्यति । ज्ञानगर्भ समुदेश्यते अय यादृश प्रणिगिर्भमभव || ईदृशा करुणमैत्रवर्मिता सत्वमोचनमती हिताशयाम् । दुर्लभा जगि सदेवमानुषे यादृशो अयु विशुद्रमानस ॥ ईदृशाशयसुमूल्सस्थितो ईदृशो दृढप्रयोगवर्धित । ईदृशस्त्रिभाच्छादनप्रभो ज्ञानवृक्ष फलद सुदुर्लभ ॥ एप सर्वगुणसभवार्थिक सर्वधर्मपरिपृच्छनार्थिक । सनसशयविदारणार्थिक सर्व मित्र भजते अतन्द्रित ।। एप मारकलिक्लेशसूदनो एप दृष्टिमलतृष्णशोवन । एप सर्वजगमोक्षणोद्यतो एप ते सद विशेषपण्डित ॥ एष दुर्गति विशोधयिष्यति स्वर्गमार्गमुपदर्शयिष्यति । मोक्षमार्गमुपनेष्यते जगद् यादृशो गुणपथे प्रतिष्ठित ॥ एप सर्वगतिदु खमोचको एष सर्वगतिसौरयदायक । एष सर्वभवपाशछेदको भेष्यते भवगतीनिसूदन ॥ इति । एवमनया भावनया अनर्थविवर्जन सुकर भवति । तथा अव्याशयसचोदनमूत्रेऽप्यनर्थविवर्जन मुक्तम्-चतुर्भिमैत्रेय ध समन्वागतो वोधिसत्ययानिक पुद्गल पश्चिमाया पञ्चशत्या सद्धर्मविप्रलोपे वर्तमानेऽक्षतोऽनुपहत स्वस्तिना परिमोश्यते । कतमैश्चतुर्भि ? आत्मस्खलितप्रत्यवेक्षणतया, परेषा बोधिसत्ययानिकाना पुद्गलानामापत्यचोदनतया, मित्रकुलभिक्षादकुलानवलोकनतया, अमनस्क- 20 वचनप्रतिविरमणतया । एभिमैत्रेय चतुर्भिरिति पूर्ववत् ॥ अपरेश्चतुर्मि । कतमै ? अल्पश्रुतसत्त्व- परिवर्जनतया, पर्पदनुपादानतया, प्रान्तशय्यासननिरणतया, आत्मदमशमथयोगमनुयुक्ततया च । एभिश्चतुभिरिति विस्तर ॥ पुनरत्रैमाह - आदिकर्मिकेण मैत्रेय बोधिसत्त्वेन प्रज्ञावलाधानप्राप्तेन लाभसत्कारपरिवर्जि तेन लाभसत्कारदोपदर्शिना भवितव्यम् । पेयाल । सगणिकारामपरिवर्जितेन सगणिकारामदोपदर्शिना 25 भवितव्यम् । भाष्यारामपरिवर्जितेन भाष्यारामदोपदर्शिना भवितव्यम् । निद्रारामार्जितेन निद्रारामदोषदर्शिना भवितव्यम् । कर्मारामवर्जितेन कर्मारामदोपदर्शिना भवितव्यम् । प्रपञ्चाराम- वर्जितेन प्रपञ्चारामदोषदर्शिना भवितव्यम् । पेयाल । इह भैत्रेय बोधिसत्वेन महासत्वेन रागसजननो लाभसत्कार प्रत्यवेक्षितव्य ।स्मृतिविध्वसनफरो लाभसाकार प्रत्यवेक्षितव्य ।लाभालाभतया उन्नामा- वनामफरो लाभसत्कार प्रत्यवेक्षितव्य । मोहोत्पादनो लाभसत्कार प्रत्यवेक्षितव्य । कुलमात्सर्या- 30 ध्यवसानो लाभसत्कार प्रत्यवेक्षितव्य । आत्मार्थनिप्पादनतया शाग्योत्पादनो लाभसत्कार प्रत्यवे- क्षितव्य । चतुरार्यशपरिवर्जनतया आहीक्यानपत्राप्यसजननो लाभसकार प्रत्यवेक्षितव्य । एव सर्व- बुद्धाननुज्ञानो लाभसत्कार प्रत्यवेक्षितव्य । मानमदोत्पादनो लाभसत्कार प्रत्यवेक्षितव्य । , ·६० 06 । शिक्षासमुन्थय । गुरुणामपमाननो लाभसत्कार । मारपक्षो रामसत्कार । एसातप्रमादमूल कुशलमूलापहरणो सामसत्कार । विधुचकाशनिसदृशो लाभसत्कार । बहुपटिगोरपलिगुद्धो मित्रमुलभिक्षाटकुलाक- लोग्नो दौर्मनस्यमजनन । बुद्धिनिभ्रामणो लभसत्कार । प्रियवस्तुपरिणाम्नतया शोरभाजनो लाभसकार । चतु स्मृयुपस्थानममोपण शुलधर्मदुर्बलीकरण चतु सम्यक्प्रहाणपरिहाणकरणो 5 लाभसत्कार । द्धयभिज्ञापरिहाणकरण । पूर्व सकारपश्चादसकारकरण । अमित्रसकरण मित्रप्रहाणो लाभसकार । पराभिसधानतया गणिकासहश । ध्यानाप्रमाणपरिवर्जन । नरकतिर्यग्योनियमलोकप्रपातनो लाभसत्कार । देवदत्तोद्रक्समाचारो लाभसत्कार प्रत्यवेक्षितव्य ।। इमे एवम्ब्पा मेरेय लाभसत्कारे आदीना ये बोधिसत्त्वेन प्रत्यवेक्षितव्या । प्रत्यवेक्ष्य चाल्पेच्छताया रस्तव्यम्, न परिततव्यम् । तत्वस्य हेतो ? अल्पेच्छस्य हि मैनेय इमे एवख्या 10 दोपा न भवति, न चास्यान्तराया भान्ति बुद्धधर्माणाम् । अनिर्विष्णश्च भवति गृहिप्रबजितेभ्य । अनुरक्षणीयश्च भवति देवमनुष्याणा परिशुद्धाशयस्थित । असत्रस्तश्च भवति सर्वदुर्गतिनिपातेभ्य । अनभिभूतश्च भवति तर्जनाधिगत । असहायश्च भवति मारविषयविमुक्त । अधर्षणीयश्च भवति सर्वव्यसनै । अभिलपणीयश्च भवति देवमनुष्याणा ध्यानाभ्यासाय स्थित । स्पष्टश्च भवति मायाशाठ्यपहीण । अप्रमत्तश्च भवति पञ्चरामगुणदोषदर्शी । यथावादी तथाकारी भवत्यार्यक्शे 15 स्थित । अभिलषितश्च भाति विद्वद्धि सब्रह्मचारिभि । इमा मैत्रेय एवरूपामनुशसा विदित्या पण्डितेन बोधिसत्वेनाध्याशयेताल्पच्छताया र तव्यम् । अल्पेच्छता आसेवितव्या सर्वलाभसत्कार- प्रहाणायेति ॥ सगणिकामधिकृत्याह- विजय राग विजा दोष न तिष्ठते सगणिकासु योगी । भवत्यसौ तप्रवणस्तनिम्न एतेन दोषेण रतिं न कुर्यात् ।। औद्धत्य हास्य च तथा वितर्का भवन्त्यमी सगणिकासु सरे। सकीर्णचारी हि भवत्यसवृत करोति य समणिरामसाराम् ।। लोकस्य मन्त्रेषु रमन्ति बाला हीयन्ति चेहाप्रस्थासु बाला । प्रदोष वर्धन्ति वितर्क उत्सदा प्तेन दोपेण न तत्र राजते ।। न वर्धते चापि श्रुतेन भिक्षु अयुक्तमन्त्रेषु रतिं जनित्वा । तस्मात् परित्यज्य अयुक्तमन्त्रान् धर्मे रति विन्दथ नित्यकारम् ।। सहस्रशोऽस्थीनि मया स्वानि त्यक्तानि बोधि प्रतिशङ्क्ष तर्हि । न चास्मि तृप्त शृणमान धर्म ते खेदमेप्यन्ति शृणोन्त धर्मम् ।। सर्वेण सर्व परिवर्जनाया अयुक्तमन्त्राश्च अशिष्टमन्त्रा । धर्मे परे तर रतिं जनेय यो दुर्लभ कल्पशतैरनेकै ॥ चने वसन्तेन गुणार्थिीन परस्य दोपा न हि वीक्षित-या । अह विशिष्टो अहमेव श्रेष्टो-न एव चित्त समुपादनायम् ।। 20 7 25 30 ·शीलपारमितायामनर्थवर्जनं पञ्चमः परिच्छेदः । ६३ 5 10 15 मदो अयं सर्वप्रमादमूलो न हीनभिक्षु अवमन्यितव्याः । अनुपूर्व एपो इह शासनस्य नैकेन जन्मेन लभेत बोधिम् ।। अत्रैव भाष्याराममधिकृत्याह- अगौरवो भोति श्रुतेन मत्तो विवादमन्त्रेषु निविष्ट भोति । मुषितस्मृतिश्चापि असंप्रजन्यो भाष्ये रमन्तस्य इमे हि दोपाः ॥ अध्यात्मचिन्तात्तु सुदूर भोती चित्तं न कायश्च प्रसन्न भोति । उन्नामनामानि वहूनि गच्छती भाष्ये रमन्तस्य इमे हि दोषाः ।। सद्धर्मचित्तात्तु प्रणष्टु बाल: सुकर्कशो भोति अस्निग्धचित्तः । विपश्यनायाः शमथाच्च दूरे भाप्ये रमन्तस्य दोपाः ॥ अगौरवो भोति सदा गुरूणां पलिगोधमन्त्रेषु रतिं जनित्वा । असारस्थायी परिहीणप्रज्ञो भाष्ये रमन्तस्य इमे हि दोषाः ।। अमानितो देवगणैः स भोति नाप्यस्य तस्मिन् स्पृह संजनन्ति । प्रतिसंविदातो भवती विहीनो भाप्ये रमन्तस्य इमे हि दोषाः ।। परिभाष्यते चापि स पण्डितेभिः ये केचिदस्ती पृथकामसाक्षी । निरर्थकं जीवितु तस्य भोती भाष्ये रमन्तस्य इमे हि दोपाः ।। स शोचते कालु करोतु वालः प्रतिपत्तिहीनोऽस्मि किमय कुर्याम् । सुदुःखितो भोति अलब्धगाधो भाप्ये रमन्तस्य इमे हि दोषाः ।। चलाचलो भोति तृणं यथेरितं विचिकित्सते एवमसौ न संशयः । न तस्य जातू दृढ बुद्धि भोती भाप्ये रमन्तस्य इमे हि दोपाः ॥ नटो यथा तिष्ठति रङ्गमध्ये अन्यान शूगण गुणान् प्रभापते । स्वयं च भोती प्रतिपत्तिहीनो भाष्ये रमन्तस्य इमे हि दोपाः ।। शठश्च सो भोति लघुनिराशः पुनः पुनश्चारभते विवादम् । सो दूरतो आर्यधर्मस्य भोती भाष्ये रमन्तस्य इमे हि दोषाः ।। संहृष्यते सत्कृत अल्पस्यामः प्रकम्पते विप्रस्तो अजानी । कपिर्यया चलचित्त भोती भाष्ये रमन्तस्य इमे हि दोपाः ।। पेयालं ।। रमित्व भाप्यस्मि चिरं पि कालं न विन्दते प्रीतिमिहात्मसोत्यम् । वरं हि एकस्य पदस्य चिन्तना प्रीतिं पदे यत्र टमेदनन्ताम् ।। ने त्वचे सारमिहास्ति किंचिन्मन्येऽस्ति तसार सुप्रेमगीयः। भुक्त्वा त्वचं नेह पुनः स शस्यं लन्धुं नरेणेपुरनं प्रधानम् ।। यया त्वचं तदहि भायं यया रसस्तदिहार्यचिन्ता । तस्मादि माये तु रति निहाय चिन्तय अयं सद अप्रमचाः ।। 20 25 30 ·5 10 112 15 शिक्षासमुच्चय.. [५.७- निद्राराममधिकृत्याह- महच सो वर्धति मोहजाल निचिकिसको भोति स दृष्टिप्राप्त । दृष्टीकृतान्यस्य बहूनि भोन्ती यस्मा न मिद्वेऽभिरति प्रयाति ।। प्रज्ञा च तेषा भपती सुदुर्बला परिहीयते बुद्धि न तस्य भोति । ज्ञानाच सो हीयति नित्यकालं यस्मा न मिद्धेऽभिरति प्रयाति ।। कुसीद अज्ञो अलसो अप्रज्ञो अमनुष्य अस्तार ल्भेन्ति तस्य । रिहठयन्ते च वने वसन्त यस्मा न मिद्धेऽभिरतिं प्रयाति ।। कुशलेन चितेन सदा अनाथशे धर्मे च छन्दो न हि भोति तस्य । अधर्मकामश्च स भोति भूयो यस्मा न मिद्धेऽभिरति प्रयाति ।। सद्धर्मछदेन विहीन मूढ परिहीयते सर्पगुणेहि बाल । शुक्ल च धातेति तमोऽधिगच्छती यस्मा न मिद्धेऽभिाति प्रयाति ।। अविशारदो भोति प्रलीनचित्त प्रामोद्य तस्यो भवती न नित्यम् । निदयापमस्त शिथिलग भोती यस्मा न मिद्धेऽभिरति प्रयानि ।। आमा तु ज्ञात्वा च कुसीदनाम ईयिने वीर्यवरपेतान् । चीर्यान्यिताना च अवर्ण भाषते यरमा न मिद्धेऽभिरति प्रयाति ॥ येयाला यसर्पदु ग्वस्य तमस्य नाशनम् अपायपरिवर्जनताय मूलम् । सर्वेहि बुद्धैर्हि सदा प्रशस्त त वीर्यमार्य सतत भजस्व ।। कर्माराममधिकृत्याह- सुदुचो भोति गुरुभि चोदित प्रदक्षिण गृह्णति नानुशासनम् । विपनशीलश्च स भोति क्षिप्र दोपा अमी मरते भवन्ति । उत्कण्ठितो भोति स नित्यकाल गृहस्थाणि सदा विचिन्तयन् । ध्यानप्रहाणैश्च न तस्य कृत्य दोपा अमी कर्मरते भवन्ति । तीवश्च सजायति तस्य रागो रसारसे ग्रसित स मटित । न तुष्यने साबितरेतरेण दोषा अमी वर्मरते भवन्ति ।। महत्या च भोती परिपाय तुष्टो स दुखितो भोति तया विहीन । सीर्ण भोती स ययेह गर्दभी दोषा अमी मरते भवन्ति ।। पेयारी ।। दिश च रात्रौ च अनन्यचित्तो भक्ते च चोर च भवत्यभीक्ष्णम् । स्वर्थिको भोति गुण स सर्वदा दोरा अमी कर्मरत भवन्ति !! पृत्यान्यसौ पृष्ठति लौनिकानि अयुनमन्त्रैश्च रति प्रयाति । युक्तश्च मन्त्र स न विन्दते रनिं दोपा अमी कर्मरते भवन्ति । पेयार ॥ अय खलु मैत्रेयो बोधिसत्त्वो महासत्वो भगवन्तमेला पोचत्-सुपरीत्तप्रज्ञास्ने मात्र बोधिसत्वा भवियन्ति विहीनप्रज्ञा येऽप्रवर्मान् वनयिका हानानि योण्यारप्रसन्ते । एवमुने भगवान मैत्रेय बोधिसत्वं महासत्वमेतदवोचत्-एवमेतन्मैत्रेय, एवमेलयया वरसि-सुपरीत्तमनगर 20 113 25 30 ·शीलपारमितायामनर्थवर्जन पञ्चमः परिच्छेदः । ६५ 15 बोधिसत्वा भविष्यन्ति येऽप्रधर्मान् परिवर्जयित्वा हीनानि कर्माण्यारप्स्यन्ते । अपि त्वारोचयामि ते मैत्रेय, प्रतिवेदयामि ते । न ते बोधिसत्त्वास्तथागतशासने प्रत्रजिता येषां नास्ति योगो नास्ति . ध्यानं नास्ति प्रहाणं नास्त्यध्ययनं नास्ति बाहुश्रुत्यपर्येष्टिः । अपि तु मैत्रेय प्यानप्रहाणप्रभावित तथागतशासनं ज्ञानसंस्कृतं ज्ञानसमाहितमभियोगप्रभावितम् , न गृहिकर्मान्तवैयापृत्यप्रभावितम् । अयुक्तयोगानामेतत्कर्म संसाराभिरतानां यदुत वैयापृत्यं लौकिककृत्यपलिगोधः । न तत्र बोधि- 5 सत्वेन स्पृहोत्पादयितव्या । सचेन्मैव वैयाप्रत्याभिरतो बोधिसत्यः सप्तरत्नमयैः स्तूपैरिमं निसाहस्रमहासाहस्र लोकधातुं पूरयेत्, नाहं तेनाराधितो भवेयं न मानितो नापि समृतः । पेयालं । तत्र जम्बूद्वीपः पूरितः स्याद्वैयापृत्यकोधिसत्वैः । सबैस्तैरेकस्योदेशस्वान्यायाभि- युक्तस्य बोधिसत्यस्योपस्थानपरिचर्या करणीया । जम्बूद्वीपप्रमाणैश्चोद्देशस्वाध्यायाभियुक्त- बोधिसत्वैरेकस्य प्रतिसंलपनाभियुक्तस्य बोधिसत्त्वस्योपस्थानपरिचर्या कर्तव्या । पेयालं । तत्कस्य 10 हेतोः ! दुष्करमेतत्कर्म यदुत प्रज्ञाकर्म, उत्तरं निरुत्तरं सत्रैलोक्यप्रतिविशिष्टमभ्युद्गतम् । तस्मात्तर्हि मैत्रेय योविसत्त्वेन योगार्थिओन वीर्यमारब्धुकामेन प्रज्ञायामभियोक्तव्यमिति ।। प्रपञ्चाराममधिकृत्याह - अष्टाक्षणा तस्य न भोन्ति दूरे क्षणसंपदा तस्य न भोति श्रेष्ठा । एते अनर्यास्य भरन्ति नित्यं दोपा अमी तस्य प्रपञ्चचारिणः ॥ पेयालं ॥ दोपानिमान् सम्यगरेत्य पण्डितः सर्वान् प्रपञ्चान् परिवर्जयीत । सुलभा अनर्या हि प्रपञ्चचारिणः तस्माअपञ्चेन न संवसेत ।। यायाच्छतं योजनकं परं वरं यत्र प्रपञ्चोऽस्ति य विग्रहो या । न तर वासं न निकेतु कुर्यान्मुहूर्तमान स्ति य यर लेशः ।। नार्थिकाः प्राजिता गुणार्थिका मा विगहं कुर्वथ दुएचित्ता । न वोऽस्ति क्षेत्र न कृषिणिय स्युर्यस्य अर्याय प्रपञ्च एते ॥ न पुर धीता न च वोऽस्ति भार्या न चास्य मित्रं न च गन्धुर्ग: । दास्यो न दासा न च ईश्वरत्वं मा विग्रहं फुय अनजिन्या ।। पायरराणि गोव श्रद्रया शान्तप्रशा तैर्हि निरेषितानि । शान्तप्रशान्ता उपशान्त भोय प्रपञ्च वर्जिन जनेय क्षान्तिम् ।। आशीवियान् रक्षय रोमचित्तान् नराव निर्यनिायो यारय । प्राञ्चचारस्य न भोन्ति दूर तस्मादिक्षान्ती जनया वीर्यम् ॥ पाउँ । इमेन योगेन टभेत सुदिक्षा पपिच पर्मापरणं अवम् । धति मारं सारं समाहर्न यो धीर तस्वैर जनति शान्तिम् ॥ इति ।। माना अनविनिमुना - तस्मात मय बोरिस यानियन पुटपुग या कुन्दुधिया या पभिनायां परा सदन में बांगाने अनानुन सलिना परिमेकमन गर्मागरणानि भासिनेनानगाभिरतेन भविन्यजन्नप्रान्नामिना 20 . 1."

·5 10 , 15 शिक्षाममुख्य । निद्राराममविल्याह- मध्य सो वर्धति मेहजाउ पिचिकित्सको भोति स दृष्टियाप्त ।। दृष्टीरताव्यस्य यहनि भोन्ती यस्मा न मिद्धेऽमिरति प्रयाति ॥ प्रज्ञा च तेषा भवती सुदूर्वदा परिहीयते बुद्धि न तस्य भोति । ज्ञानाच सो हीयति नित्यकाल यस्मा न मिद्धेऽभिर्ति प्रयाति ।। कुसीट अज्ञो असो अप्रज्ञो अमनुष्य अपनार रमेन्ति तस्य । रिहेटयन्त च वने वसन्त यस्मा न मिद्वेऽभिरनि प्रयाति ॥ कुशडेन चित्तेन सटा अनाथको धर्मे च छन्दो न हि भोति तस्य । अपमकामश्च स भोति भूयो यस्मा न मिद्धेऽमिरति प्रयाति ॥ सद्धमन्दन विहीन मूढ परिहीयत सर्वगुणेहि पाल | शुक्ल च धानेति तमोऽपिगच्छती यस्मा न मिऽभिरति प्रयाति ।। अविशारदो भोति प्रलीनचित प्रामोद्य तस्यो भपती न नित्यम् । निदपापग्रस्त शिथिगन भोती यस्मा न मिद्वेऽभिरति प्रयाति ।। आमा तु ज्ञात्वा च कु.सीदप्राप्त इायते वीर्यस्पतान् । वीर्यान्विताना च अवर्ण भाषते यरमा न मिद्धेऽभिरति प्रयाति ॥ पेयाल. यसन्दु ग्वस्य तमस्य नाशनम् अपायपरिवर्जनताय मुरम् । सहि युद्धैर्हि सदा प्रशस्त त वीर्यमार्य सतत भजस्व ॥ कर्माराममधिकृत्याह- सुदुवचो भोति गुरूभि चोदित प्रदक्षिण गृहति नानुशासनम् । विपन्नशीलश्च स भोति क्षिप्र दोपा अमी कर्मरते भवन्ति । उत्कण्ठितो भोति स नित्याल गृहस्थीणि सदा विचिन्तयन् । ध्यानग्रहाणैश्च न तस्य कृत्य दोषा अमी कर्मरते मरन्ति । तीवश्च सजापति तस्य रागो रसारसेषु ग्रसित स मृति । न तुष्यतेऽसावितरेतरेण दोषा अमी कर्मरत भवन्ति ।। महत्या च भोती परिपाप तुष्टो स दुखितो भोति तया विहीन । सकीण भोती स यथेह गर्दभो टोपा अभी कर्मरते भवन्ति । पयाले ।। दिवा च रात्रौ च अनन्यचित्तो भक्ते च चोठे च भवत्यभीक्षणम् । स्वनार्थको भोति गुणै स सर्वदा दोपा अमी कर्मरते भवन्ति ।। रयान्यसौ पृच्छति लौकिकानि अयुक्तमन्त्रैश्च रति प्रयाति । युक्तैश्च मन्त्रै स न विन्दते रति दोषा अमी कर्मरते भवन्ति ।। पेयाल । अथ खलु मैत्रेयो बोधिसत्वो महासत्वो भगस्न्तमेतदवोचत्-सुपरीतप्रज्ञास्ते भगवन् बोधिसत्वा भविष्यन्ति विहीनप्रज्ञा येऽप्रधमान् वर्जयित्वा होनानि कर्मोण्यारप्स्यन्ते । एवमुक्के भगवान मैत्रेप बोधिसत्व महासत्वमेतदवोचत्-एसमेत मैत्रेय, एवमेतद्यथा वदसि--सुपरीत्तप्रज्ञास्ते 20 25 "30 ·शोलपारमितायामनर्थवर्जन पञ्चमः परिच्छेदः । 15 बोधिसत्वा भविष्यन्ति येऽप्रधर्मान् परिवर्जयित्वा हीनानि कर्माण्यारप्स्यन्ते । अपि त्वारोचयामि ते मैत्रेय, प्रतिवेदयामि ते । न ते बोधिसत्त्यास्तथागतशासने प्रत्रजिता येषां नास्ति योगो नास्ति'. ध्यानं नास्ति प्रहाणं नास्त्यध्ययनं नास्ति वाहुश्रुत्यपर्येष्टिः । अपि तु मैत्रेय ध्यानाहाणप्रभावित तथागतशासनं ज्ञानसंस्कृतं ज्ञानसमाहितमभियोगप्रभावितम् , न गृहिकमन्तियाकृत्यप्रभावितम् । अयुक्तयोगानामेतत्कर्म संसाराभिरतानां यदुत वैयापृत्यं लौकिककृत्यपलिगोधः । न ता बोधि- 5 सत्येन स्पृहोत्पादयितव्या । सचेभोर यावृत्याभिरतो बोधिसत्वः सप्तरनमयैः स्तूपैरिम बिसाहस्रमहासाहस्र लोकधातुं पूरयेत्, नाहं तेनाराधितो भवेयं न मानितो नापि सत्तः । पेपालं । तत्र जम्बूद्वीपः पूरितः स्याद्वैपापृन्यकरैर्बोधिसत्वैः । सबैस्तरेकस्योदेशस्वाध्यायाभि- युक्तस्य बोधिसत्वस्योपस्थानपरिचर्या करणीया । जम्बूद्वीपप्रमाणैश्वोदेशस्वाध्यायाभियुक्त- बोधिसत्वरेकस्य प्रतिसंलपनाभियुक्तस्य बोधिसत्वस्योपस्थानपरिचर्या कर्तव्या । पेयालं । तत्कस्य 10 हेतोः ! दुष्करमेतकर्म यदुत प्रज्ञाकर्म, उत्तरं निरुत्तरं सत्रैलोक्यप्रतिविशिष्टमभ्युद्गतम् । तस्मात्तर्हि मैत्रेय बोधिसत्वेन योगायिकेन वीर्यमारब्धुकामेन प्रज्ञायामभियोक्तव्यमिति ॥ प्रपञ्चाराममधिकृत्याह- मटाक्षणा तस्य न भोन्ति दूरे क्षणसंपदा तस्य न भोति श्रेष्टा । एते अनर्यास्य भान्ति नित्यं दोपा अमी तस्य प्रपञ्चचारिणः ॥ पेयाल । दोपानिमान् सम्यगवेत्य पण्डितः सर्वान् प्रपञ्चान् परिवर्जयीत । सुलभा अनर्या हि प्रपञ्चचारिणः तस्मानारचेन न संबसेत ।। यायाच्छतं योजन परं वरं या प्रपञ्चोऽस्ति य विग्रहो या। न तत्र यासं न निकेतु कुर्यान्मुहूर्तमान स्ति य यत्र लेगः ।। नार्थाथिकाः प्रनजिता गुणार्थिका मा विग्रहं कुर्वथ दुष्टचित्ताः । न वोऽस्ति क्षेत्र न पिरणिय स्युर्यस्य अर्याय प्रपञ्च एते ॥ न पुन धीता न च योऽस्ति भार्या न चास्य मित्रं न च यधुवर्गः । दास्यो न दासा न च ईश्वरत्वं मा विग्रहं कुय प्राजिया ।। पापापासागि गृहीत्व श्रद्रया शान्तप्रशान्तर्हि निरोविनानि । शान्तप्रशान्ता उपशान्त भोय प्रपञ्च वर्जिव जनेय क्षान्तिम् ।। आशीरियान् रक्षय रो:चित्तान् नरमाश्च नियम्वित्यो यमस्य । प्राचचारस्य न भोन्ति दूरे तस्मादिक्षान्ती जनपेत वीर्यम् ॥ पेयाउं ।। इमेन योगेन उमेत शुदिक्ष पपिच पर्माचरणं अदेयम् । धति भारं सारं समाहर्न यो धीर तस्यैर जनेनि क्षत्तिन् ॥ इति ।। ना मनधिजनमुनम् - तस्माई मरेप बोधिस ययानियन युटिपुत्रेण या 30 कुटद्धिा या पभिमायां परायां सदन मेरे बांगने अग्नेनानुहनेन सस्तिना परमोगरामेन संरकरणानि शापिगुमानामानिन मतियार पस्नप्रान्तमसिना 20 25 ·शिक्षासमुशयः। , 10 अनभियुक्तमत्वपरिमार्जितनामस्पलिनगरेरिणा परस्पलितागवेषिया तूष्णीभावाभिरतेन प्रज्ञापार- मिताविहाराभिरतेनेति ॥ आयरलमेरेऽप्यनर्थवर्जनमुक्तम् - तारपिण्डाय चरति यारदस्य कार्यस्य प्राप्तिर्भरति । अन्यत्र यंत्र स्थानेषु चण्टा वा कुछरास्तव्णपसा वा गार प्रतिदु शीला वा तिर्यग्योनिगता 5 विहेटनाभिप्राया वा खीपुल्यदारकदारिका , जुगुप्सितानि वा स्थानानि, तानि सर्वेण सर्व पर्जयतीति ।। अनेननदर्शित भाति यद् दृष्टेऽपि वागाकरे एनविध तदवर्जयत आपत्ति नीति ।। अय यदेवमायनर्थरर्जनमुक्तम् - कैनैतलभ्यते सर्वनिप्फलस्पन्दवर्जनात् ॥७॥ बनतलभ्यने । सनिफलस्पदपर्जनात् । फलमन परार्थे । तदर्थ य स्पन्दो न सबर्तने, स निष्फलत्वावर्जयितव्य ॥ यथा च प्रदीपमूने कायसरमध्ये पञ्चते-न हस्तलोलुपो भवति न पादले लुप हस्तपादमयत इति ।। तथा दशधर्मकमूनेऽपि दंशितम् - हस्तविशेप पादमिक्षेपोऽधापन परिधान पहन 15 रनम् , इदमुध्यते कायदौान्यमिति ।। आर्यधर्ममगीतिसूत्रे तु यथा बोधिसत्त्वाना परादिन्यत्कर्म न कल्पते, तथा स्पष्टमेव B 117 परिदीपितम् - यत्किंचिद्भगवन् बोधिसत्याना कायकर्म, यत्किंचिद्वाधर्म, यत्किंचिन्मनस्कर्म, तसर्व सत्वावेक्षित प्रवर्तते महाकरणाविपतेय सत्वहिताधिष्टाननिमित्त सर्वसत्वहितसुखाच्याशय प्रवृत्तम् । स एवहिताशय एवमझी भवति-सा मया प्रतिपत्ति प्रतिपत्तच्या या सर्वसत्याना 20 हितावहा सुखावहा च ॥ पेयाल । आयतने शून्यनामापत्यवेक्षणा प्रतिपत्ति । न चायतनपरित्याग स्पृहयतीति ।। आर्यगगनगञ्जसूत्रेऽप्युक्तम् --तथथापि नाम छिदामात प्रविशति, एवमेव यतो यत एव चित्तस्य छिद्र भवति, ततस्तत एव मारोऽस्तार लभने । तस्मात्सदा अच्छिद्रचित्तेन बोधिसत्वेन भवितव्यम् । तत्रेयमच्छिद्रचित्तता यदिद सर्वागारशताया शूयताया परिप्रिरिति ।। का पुनरिय सर्गमरवरेता शून्यता । येय बोधिसत्यचर्याया अपरित्यागेनाभ्यस्यमाना अभ्यस्ता वा सर्वभावशून्यता । एपा च रत्नचूटसूत्रे विस्तरेणाख्याता !! तया अक्षयमतिसूत्रेऽपि दर्शितम् --- पापकानामकुशलानो धर्माणा प्रहाणाय छन्द जनपति । अत्र प्रस्तावे यानि चान्यानि पुन कानिचिदन्यान्यपि चित्तविक्षेपकराणि, यानि समाधिस्कन्धस्य विपक्षाय सवर्तन्ते, अयमुच्यते समाधिविपक्ष । यावदिमे उच्यन्ते पाप का ] 30 अकुशला धर्मा इति ।। शीलपारमितायामनर्थपर्जन पञ्चम परिच्छेद ॥ 25 १SR38 ·६ आत्मभावरक्षा पष्ठः परिच्छेदः । उक्त निष्फलस्पन्दवर्जनम् । कथमेतत्सिध्येदित्याह - एतत्सिध्येत्सदा स्मृत्या इति । द्वादशेमा स्मृतयो निष्फलस्पदवर्जनाय सवर्तन्ते । यदुत तथागताज्ञानतिक्रमानु पालनविपाकगौरवस्मृति । सनकायस्य निश्चलस्वभारताप्रतिष्ठिततानुस्मृति । सति सत्त्वार्थे यदङ्गभनुपयोगि तद् दृढतरस्मृत्यपेक्षानिश्चलमाध्यछन्दपरायत्तीकृत सर्पधीरचेष्टास्मृति । नवफस्य । भयोत्सवादिसबन्धसभ्रमेऽङ्गमुक्तस्मृति । ईर्यापथचतुष्काक्षेपनिरूपणस्मृति । अन्तरान्तरा च ईर्यापथविकोपारक्षणार्थमीर्यापथसपदवलोकनस्मृति । भाषणकाले चातिप्रसादौद्धत्यसरम्भपक्ष पातादिवशादतिमात्राप्रासादिकहस्तपादशिरोमुखविकारनियमनस्मृति । य श्रोता, वक्तव्य स याव मात्रेण धनितार्थ जानाति, तदनतिरेकेण स्वरेण भाषणस्मृतिरन्यत्र पराशङ्कादोषसभवात् । अशिक्षितजनसमागममस्टे स्वचित्ततच्चित्तप्रसादनादितात्पर्यस्मृति । चित्तमत्तद्विपस्य शमयस्तम्मे 10 नित्यबद्धस्मृति । मुहुर्मुहश्च चित्तावस्थापत्यवेक्षणास्मृति । महाजनसपातं प्रायोऽन्यकार्यत्यागेनापि ययोक्तस्मृतिरक्षा तात्पर्यस्मृतिरिति ॥ एवमेताभि स्मृतिभिर्निष्फलस्पन्दनवर्जन सिध्यति । सा च - स्मृतिस्तीवादराद्भवेत् । तत्रादर कार्येषु सर्वभावेनाभिमुख्यम् । अवज्ञाप्रतिपक्ष । अय च- आदरः शममाहात्म्यं ज्ञात्वातापेन जायते ॥८॥ कस्तावदय शमो नाम ? य आर्याक्षयमतिसूरे शमय उक्त ।। तत्र कतमा शमथाक्षयता ? या चित्तस्य शान्तिस्पशान्तिरविक्षेपकेद्रियसयम , अनुद्वतता, अनुनहनता अचपलता अचञ्चलता सौम्यता गुप्तता कर्मण्यता आजानेयता एकाग्रता एमागमता साणिकावर्जनता निकाति कायरियेकचित्ताविनमोऽरण्यमुग्वमनमितरता. 20 अल्पेच्छता | यावदीर्यापयगुप्ति कालज्ञता समयज्ञता मात्रज्ञता मुक्तिज्ञता सुभरता सुपोपतेत्यादि । किं पुनरस्य शमस्य माहा म्यम् । यथाभूतज्ञानजननशक्ति । यस्मात्- समाहितो यथाभूतं प्रजानातीत्यादन्मुनिः । यथोक्त धर्मनगीतौ --समाहितमनसो यथाभूतदर्शन भाति । यथाभूतदार्शनो बोधिसत्वस्य सत्वेषु महाकन्या प्रस्तते । एव चास्य भवति-इद मया समाधिमुग्व सांपर्मययाभूतदर्शन च 20 सर्वसत्वाना निष्पादयितव्यम् । स तया महाकव्णया सचोद्यमानोऽधिशीलमधिचित्तमविप्रज्ञ च शिक्षा परिपूर्ण चतुरा सम्पानगोधिमभिनयुष्यने-तस्मा मया शीटमुस्यितेनाप्रपेनाशिथिटेन भवितव्यमिति । इदं शमयमाहाम्यमा मन परेपा च अनन्तापायान्दुि ग्यसमति मानन्त टविकलोकोत्तरमुसमाप्रपारप्राप्त्या मामराम्य तदभियगातापो भारयिनय आदीप्त गृहान्त तिने शीतलनटाभिधारिगा । तेन तीर आदरो भाति शिक्षा । तेनापि स्मृतिस 33 15 ·B120 शिक्षासमुच्चय । [६.९- तिष्ठति । उपस्थितस्मृतिनिष्फल वर्जयति । यश्च निप्पल वर्जयति तस्यान न सभवन्ति । तस्मादात्मभाव रक्षितुकामेन स्मृतिमुटमन्विष्य नित्यमुपस्थितस्मृतिना भवितव्यम् ।। अत एर उमपरिपृच्छायां गृहिण बोधिसत्वमधिकृत्योक्तम्-तेन सुरामैरेपमयप्रमादस्थानात प्रतिविरतेन भवितव्यममत्तेनानु मत्तेनाचपटेनाचञ्चरे नामभ्रान्तेनामुखरेणानुन्नडेनानुद्रतेनोपस्थित 5 स्मृतिना संग्रज येनेति । अत्र च प्रत्रजितबोधिसत्वमधिकृयोक्तम्-स्मृतिसप्रजन्यस्याविक्षेप इति ।। तत्र स्मृति आर्यरत्नचूडसूत्रेऽभिहिता - यया स्मृत्या सर्वक्लेशाना प्रादुर्भावो न भवति । यया स्मृत्या सर्वमारकर्मणामवतार न ददाति । यया स्मृत्या उत्पथे या कुमार्गे वा न पतति । यया रमृत्या दौवारिकभूतया सर्वेषामकुशलाना चित्तचंतासिकाना धर्माणामपकाश न ददाति । इपमुध्यते सम्यक्स्मृतिरिति ।। सप्रजन्य तु प्रज्ञापारमितायामुक्तम् – चाश्चरामीति प्रजानाति । स्थित स्थितोऽस्मीति प्रजानाति | शयान शयित इति प्रजानाति । निपप्णो निषष्णोऽस्मीति प्रजानाति । यथा पथा चास्य काय स्थितो भवति, तथा तथैव प्रजानाति । पेयाल । सोऽतिक्रामन् वा प्रतिकामन् या सप्रजानचारी भवति । आलोकिते समिझिते प्रसारिते मघाटीपपात्रचीवरधारणे अशिते पीते खादित निद्राब्लमप्रतिविनोदने आगते गते स्थिते निषण्णे सुप्ते जागरिते भाषिते तूष्णीभावे 15 प्रतिसलयने सप्रजानचारी भवतीति।। शील हि समाधिमवर्तनीयम् ॥ यथोक्त चंद्रप्रदीपमूत्र क्षिप्र समाधि लभते निरङ्गण विशुद्धशीलस्मिमि आनुशंसा ॥ इति ॥ अतोऽवगम्यते-ये केचिसमानिहेतब प्रयोगारले शीलान्तर्गता इति ।। तस्मासमाध्यर्थिना स्मृतिसमजन्यशीन भवितव्यम् । तथा शीलार्थिनापि समाधौ यत्न कार्य , तत्रैव सूत्रे 10 । B121 20 वचनात्। 23 ध्यानानुशसेषु हि पश्यने- नौसौ भोति अनाचारो आचारे सुप्रतिप्रित । गोचरे चरते योगी विवर्जेति अगोचरम् ॥ निप्परिदाहविहारी गुप्ताद्रियसवृत ॥ इति ।। एताभ्या च शीलसमाधिभ्यामयोन्यसवर्धनराभ्या चितकर्मपरिनिप्पत्ति । एतावती चेय बोधिसत्वशिक्षा यदुत चित्तपरिकर्म, एतन्मूलत्वात् सर्वतत्त्वार्थानाम् ॥ उक्त हार्यरनमेधे- चित्तपूनगमाश्च सर्वधर्मा । चित्ते परिज्ञाने सधर्मा परिज्ञाता भवन्ति । अपि तु - चित्तेन नीयते लोक चित्त चित्त न पश्यति । चित्तेन चीयते वर्म शुभ या यदि पाशुभम् ।। 30 चित्तं भ्रमतेऽलातत् । चित्त भ्रमने सुरगवत् । चित्त दहते देवाग्मिवत् । चित्त हरते महाम्बुवत् । स एव व्युपपरीक्षमाणश्चित्ते सूपस्थितस्मृतिर्षिहरति, न चित्तस्य वर्श गष्ठति । अपि तु चित्तमेवास्य वश गच्छति । चित्तेनास्य वशीभूतन सर्वधर्मा वशीभान्तीति ।। B122 SR 266cd RSR.28 17-18ab ·आत्मभाघरक्षा पष्ठः परिच्छेदः । तथा आर्यधर्मसंगीतिसूत्रेऽप्युक्तम्-मतिविक्रमो बोधिसत्व आह- योऽयं धर्मो धर्म इत्युच्यते, नायं धर्मों देशस्थो न प्रदेशस्थोऽन्यत्र स्वचित्ताधीनो धर्मः । तस्मान्मया स्वचित्तं स्वाराधितं स्वधिष्ठितं सुसमारब्धं सुनिगृहीतं कर्तव्यम् । तत्कस्य हेतोः ? यत्र चित्तं तत्र गुणदोषाः । नास्ति निश्चित्तताया गुणदोषाः । तत्र बोधिसत्वो दोभ्यश्चित्तं निवार्य गुणेषु प्रवर्तयति ।। तदुच्यते- चित्ताधीनो धर्मो धर्माधीना बोधिरिति ॥ अयं भगवन् धर्म समाददानः सुखाभिसंबोधाय 5 संवर्तत इति ॥ . 10 आर्यगेण्डव्यूहसूत्रेऽपि वर्णितम् - स्वचित्ताधिष्ठान सबोधिसत्वचर्या, स्वचित्ताधिष्टानं सर्वसत्वपरिपाकविनयः ।। पेयालं ॥ तस्य मम कुलपुत्र एवं भवति - स्वचित्तमेनोपस्तम्भयितव्यं सकुशलमूलै. । स्वचित्तमेवाभिप्यन्दयितव्यं धर्ममेधैः । स्वचित्तमेन परिशोधयितव्यमावरणाप धर्मेभ्यः । स्वचित्तमेव (१)ढीकर्तव्यं वीर्येणेत्यादि । तथा अत्रैव मायादेव्यदर्शनाकुलीभूते आर्यसुधने रत्ननेत्राया नगरदेवतायास्तदर्शनार्थमिय- मनुशासनी- चित्तनगरपरिपालनकुशलेन ते कुलपुत्र भक्तिव्यं सर्वसंसारविपयरत्यसंवसनतया । चित्तनगरालंकारप्रयुक्तेन ते कुलपुत्र भवितव्यं दशतथागतबलाध्यालम्बनतया । चित्तनगर- परिशोधनप्रयुक्तेन ते कुलपुत्र भवितव्यमीर्यामात्सर्यशाठ्यापनयनतया । चित्तनगरविवर्धनाभियुक्तेन ते कुलपुत्र भवितव्यं सर्वज्ञतासंभारमहावीर्यवेगविनर्धनतया | चित्तनगरदुर्योधनदुरासदताभिनिरि- 15 प्रयुक्तेन ते कुलपुत्र भवितव्यं सर्वक्लेशमारकायिकपापभित्रमारचकानवमर्दनतया । चित्तनगर- प्रविस्तरणप्रयुक्तेन ते कुलपुत्र भवितव्य महामैत्रीसर्वजगरस्पुरणतया । चित्तनगरप्रतिच्छादनप्रयुक्तेन ते कुपुत्र भवितव्यं विपुलधर्मग्छत्रसाकुशलधर्मप्रतिपक्षाभिनिर्हरणतया । चित्तनगरविवरणप्रयुक्तेन ते कुलपुत्र भवितव्यम् आध्यात्मिकवायवस्तुसजगत्तंप्रापणतया । चित्तनगरदृढस्यामाभिनिरि- प्रयुक्तेन ते कुपुत्र भवितव्यं सर्वाकुशलधर्मस्वसंतत्ययसनतया । यावदेवं चित्तनगरपिशुद्धपभि- 20 युक्तेन कुठपुत्र बोधिसत्त्वेन शक्यं सकुशलमूलसमार्जनमनुप्राप्तुम् । तत्कस्य हेतो ! तथा हि तस्य बोधिसत्वस्यैवं चित्तनगरपरिशुद्धस्य सर्वापरणानि पुरतो न संतिष्टन्ते । बुद्धदर्शनावरणं या धर्मश्रवणापरणं वेत्यादि । तस्माद् व्यवस्थितमेवम् - चित्तपरिकर्मर बोपिसन्चशिक्षेति । तचाचपलचेतसः ।। शमाच न चलेचित् बाह्यचेष्टानिवर्तनात् ।। ९॥ असप्रजन्यपरतन्त्रस्य मुक्तिस्मृतेश्च चित्तं चरति समीहितादाउम्बनादन्यत्र नीयमानत्वात्। पदा तु स्मृतिसंप्रजन्येन याबाधा निर्तिता भान्ति, तसा तराबादेशस्मिताटम्बने निनदं पारदिप्यते तारतिष्ठति । ततश्च पदनुशसविस्तरः । अपवेऽपि च सत्यार्यक्षमो भवन्येव प्रसादपरत्वात् । कायन् ! चाचपलो मन्दमतिस्निग्धामिमापगान् । आनयेननं मन्यमादेयवापि जायते ॥१०॥ GTPS:-83 GYP.430-31. 25 ।

·आत्मभावरक्षा पाठः परिच्छेदः। ७१ 1. आर्यतथागतगुह्यसूत्रेऽप्याह - न खल पुन कुलपुत्र बोधिसत्त्वस्य वाग् रक्ता वा दुष्टा वा मूढा वा क्लिष्टा वा क्षुण्णव्याकरणा वा स्वपक्षोत्कर्षणवचना वा, परपक्षनिग्रहवचना वा, आत्मपर्णानुनयरचना वा, परवर्णप्रतिघरचना वा, प्रतिज्ञोत्तारणवचना वा, आभिमानिक- व्याकरणरचना वेति ।। आर्यदशभूमकसूत्रेऽप्युक्तम् - येय वागमनोज्ञा स्वसतानपरसतानविनाशनी तथारूपा वाच 5 प्रहाय, येय वाक् स्निग्धा मृद्री मनोज्ञा मधुरा प्रियकरणी मनआपकरणी हितकरणी कर्णसुखा हृदयगमा प्रेमणी वर्णविप्पटा विज्ञेया श्रवणीया अनिश्रिता बहुजनकान्ता बहुजनप्रिया बहुजनमनआपा विज्ञप्रशस्ता सर्वसत्त्वहितसुखावहा मनउत्प्लावकरी मन प्रह्लादनकरी स्वपर सतानप्रमोदनकरी रागद्वेषमोहसर्वक्लेशप्रशमनी, तथारूपा वाच निश्चारयति । यावदितिहासपूर्वकमपि वचन परिहार्य परिहरतीति ॥ आर्यगगनगञ्जसूने तूक्तम्- गुरुवचनानवमर्दनतया, परवचनानाच्छिन्दनतया चादेय ग्राह्यवचनो भवतीति॥ धर्मसंगीतिसूत्रेऽप्युक्तम्- गगनगञ्जो बोधिसत्व आह-न बोधिसत्वेनैपा वाग्भाषितव्या यया परो व्यापद्येत । न सा वाग्भाषितव्या यया पर तापयेत् । न बोधिसत्त्वेन सा याग्भाषितव्या यत्परो जानीयात् । न सा वाग्भाषितव्या यापार्था निरर्था । न बोधिसत्वेन सा वाग्भाषितव्या 15 यया न विद्यामुत्पादयेत् । न सा वाग्भाषितव्या या सत्याना न हृदयगमा न पौरी न कर्णसुखा, न सा वाग्भाषितव्येति ॥ सक्षेपतस्तु पराप्रसादरक्षा आर्यसागरमतिसूत्रे देशिता -- अपर एकधर्मो महायानसग्रहाय सर्तते - स्वस्खलितप्रत्यवेक्षणतया सत्वानुरक्षेति ॥ एपा रक्षात्मभावस्य यथा परैर्न नाश्येत । यथा न परान्न नाशयेत् । अस्य तु अथविस्तरस्याय पिण्डाथों घोधि- सत्त्वेन मनसा नित्य धारयितव्य सुनिश्चल सुप्रसन्न धीर सादरगौरवम् । सलज्ज सभय शान्त पराराधनतत्परम् । आत्ममत्त्ववश नित्यमनवयेषु वस्तुपु। निर्माणमिव निर्मानं धारयाम्येष मानसम् । इति ।। किमतावती आत्मभानरक्षा न हि । किं तर्हि- भैषज्यवसनादिमिः। सह । तर द्विविध भैषज्यम् । सततभेषज्य ग्लानप्रत्ययभैषज्य च । तत्र सतसभैषज्यमधि- कृत्य आर्यरत्नमेघेऽभिहितम् - तस्मात्पिण्डपात्रादेक प्रत्यश सब्रह्मचारिणा स्थापयति । द्वितीय 30 दु खिताना तृतीय विनिपतिताना चतुर्थमात्मना परिभुङ्क्ते । परिभुजानो न रक्त परिभुतs- सक्तोऽगृद्धोऽन यवसित । अन्यत्र यानदेव कायस्य स्थितये, यापनायै । तथा परिभुङ्क्ते यथा नातिसलिखितो भवति, नातिगुरुकाय । तत्कस्य हेतो. अतिसलिखितो दि कुशलपक्षपराङ् 20 25 ? B ·કર । . B129 शिक्षासमुच्चय । मुखो भाति । अतिगुस्सायो मिद्वावष्टब्धो भरति । तेन त पिण्टपात परभुज्य वुशलपक्षामि मुखेन भवितव्यमियादि ॥ आर्यर नराशापयुक्तम्-तेन ग्राम या नाए वा निगम वा पिण्डाय चुरता धर्मसनाह सनंह्य पिण्डाय चर्तयम् । तर कतमो धर्मसनाह ! अमनापानि रूपाणि दृष्ट्वा न प्रतिहत्यन्तम् । 5 मनापानि दृष्णा नानुनेतव्यम् । एर मनारामनआरेषु शन्दगधरसप्रष्टव्येषु विज्ञप्तेषु नानुनेतव्य न प्रतिहन्तव्यम् । इन्द्रियमुपवृतेनाना क्षप्तच सुपा युगमात्रप्रैक्षिणा । दाताजानेय चितेन पूर्वपर्ममनसिकारमनुत्सृजता नामिप्रक्षितपा सतया पिण्टाय चर्तव्यम् , सपदानचारिणा च भवितव्यम् । यतश्च पिण्डपातो लभ्यते तत्रानुनयो न कर्तव्य.! यतश्च न लभ्यते तत्र प्रतिघातो नोपादयितय । दश प्रवेशे न चैादशाकुलाद् भिक्षा न लभ्यते । तथापि न 10 परितप्तव्यम्, एव च चित्तमुपादयितन्यम्-एवं यहुकृत्या ोते श्रममनाह्मणगृहपतय । न तैरवश्य मम दातव्यम् । इद तादाश्चर्य यमामेते समन्वाहरन्ति ] क पुनर्वादो यद्भिक्षा दास्यन्ति । तेनैश्मपरितपता पिण्डाय चर्तव्यम् । ये चास्य सत्याश्चक्षुप आभासमागच्छन्ति स्त्रीपुरपदारसदारिका , अन्तर्शस्तियग्यानिगला, तर मैत्रीकरणाचित्तमुपादयितव्यम् - तथाह करिष्यामि यथा ये मै समाचक्षुषा आभासमारच्छन्ति, पिण्डपात वा दास्यन्ति, तान् सुगति 15 गामिन करिष्यामि । ताश योरमापस्थे । तेन टूह ग प्रणीत वा पिण्डपात सगृह्य समन्ताच्चतु- र्दिश व्यलोकयितव्यम् क इह ग्रामनगरनिगमे दरिद्र सत्त्व , यस्यास्मात्पिण्टपातात्सविभाग करिष्यामि . यदि दरिद्र सय पश्यति तेन तपिण्टपातासत्रिभाग कर्तव्य । अयन कंचिसय दरिद्र पश्यति, तेनै चित्तमुपादयितव्यम् - सन्त्यनाभासगता सत्वा ये मम चक्षुष आभास नागच्छति । तेषामित पिण्डपातादन प्रयश निर्यातयामि । दत्तादाना परिभुञ्जन्तामों 20 तेन तत्पिण्डपात गृहीत्वा तदरण्यायतनमभिरुह्य धौतपाणिना शोमनसमाचारेण श्रमणचारित्र कल्पसमन्वागतेनाधिष्ठानाधिष्ठितेन पर्यङ्क यद्धा स पिण्डपात परिभोक्तव्य । पेयाल । परिमुखता चैव मनसिकार उत्पादयितन्य -- सत्यस्मिन् कायेऽशीति क्रिमिकुल्सहस्राणि । तान्यनेनैवौजसा सुख फासु विहरन्तु । इदानी चैपामामिण सग्रह परिष्यामि । बोधिप्राप्तश्च-पुनर्धर्मेण सग्रह करिष्यामि । यदि पुनरस्य लूह पिण्डपात भवति, तेनैव चित्तमुपादयितव्यम् - दहाहारतया मे 25 लघु कायो भविष्यति प्रहाणक्षम , उच्चारप्रसावनिष्यन्दश्च मे परीचो भविष्यति । श्रद्धादेय चपरीत भापिण्याति । कापल्धुरता जिलजपुस्ताक से भपियाति । अल्लालप्रसिद्धश्च से भरिष्यति । पदा पुनरस्य प्रभूत पिण्डपातो भवति, तथापि मात्राभोजिना भवितव्यम् उत्सर्जनधर्मिणा च, तत पिण्डपातादन्यतराया शिलायामातीयव चित्तमुपादयितव्यम् - ये केचिन्मृगपक्षिसघा आमिष- भोजनेनार्थिकास्ते दत्तादाना परिभुनन्तामिति ।। पुनराह-तेन सर्वेण रसतशा नोत्पादयितव्या । पेयाल ) चण्डालकुमारसदृशेन मया भवितव्यम्। चित्तमायचौक्षेण, न भोजनचौक्षेण । तत्करमाद्वेतो क्यिप्रणीतमपि भोजन मुक्तम् , सर्व तत्यूतिनिप्यन्दपर्यवसान दुर्गधपर्यवसान प्रतिकूलपर्यवसानम् । तस्मान्मया न प्रणीतभोजना शाक्षिणा भवितव्यम् । तेन नै चित्तमुत्पादयितव्यम् - पुस्यो मे पिण्डपात ददाति न सी । खी . 30 B130 ·७३ न -६.१३], आत्मभावरक्षा पष्ठः परिच्छेदः । मे पिण्डपातं ददाति न पुरुषः । दारको मे पिण्डपातं ददाति न दारिका । दारिका मे पिण्डपातं ददाति न दारकः। प्रणीतं लभेऽहं न लूहम् । सत्कृत्य लमेऽहं नासत्कृत्य । चपलं लभेऽहं न कृच्छेण । प्रपिष्टमात्रं च मां समन्वाहरेयुः । न मे कश्चिद्विक्षेपो भवेत् । सुनिहितॉल्लभेऽहं प्राणी]- तान्नानारसॉल्लभेऽहम् । न हीनदरिद्रभोजनं लभेऽहम् , प्रत्युद्गच्छेयुर्मा खीपुरुषदारकदारिका । इमे ते सर्वेऽकुशला मनसिकारा नोत्पादयितन्याः । पेयाल । प्रायेण हि सत्त्वा रसगृद्धा भोजनहेतो 5 पापानि कर्माणि कृत्वा नरकेपूपपद्यन्ते । ये ये पुनः संतुष्टा अगृद्धा अलोलुपा रेसप्रतिप्रस्रब्धा जिह्वेन्द्रियसंतुष्टाः कियलूहेनापि भोजनेन यापयन्ति, तेषां च्युताना कालगतानां स्वर्गोपपत्तिर्भवति सुगतिगमनं भवति देवमनुप्येषु । ते देवोपपन्नाः सुधा परिभुञ्जते । एवं काश्यप पिण्डचारिकेण भिक्षुणा रसतृष्णां विनिवर्तयित्वा निध्याप्तचित्तेन सुपरिपक्वान् कुल्मापान् परिभुञ्जता न परितप्तव्यम्। तत्कस्माद्धेतो.? कायसंधारणार्थ मार्गसंधारणार्थ मया भोजनं परिभोक्तव्यम् । पेयालं । यदि पुनः 10 काश्यप पिण्डचारिको भिक्षुर्मेघाकुलवृष्टिकालसमये वर्तमाने न शक्नुयात् पिण्डायावतर्तुम् , तेन मैत्र्याहारसंनद्धेन धर्मचिन्तामसिकारप्रतिष्टितेन द्विरात्रं त्रिरात्रं वा भक्तच्छन्दन्छिनेन एवं संज्ञा उत्पादयितव्या-सन्ति यामलौकिकाः प्रेता दुष्करकर्मकारिणो ये वर्षशतेन खेलपिण्डमप्याहारं न प्रतिलभन्ते । तन्मया धर्मयोनिशश्चिन्ताप्रतिष्ठितेन कायदौर्बल्यं वा चित्तदौर्बल्यं वा नोत्पाद- यितव्यम् । अधिवासयिष्यामि क्षुत्पिपासाम्, न पुनरार्यमार्गभावनाया वीर्य संसयिष्यामि ॥ पे० ।। 15 यत्र कुले पिण्डपातं शुचिं कारयेत्तर कुले. आसने नियद्य धार्मी कथा कर्तव्या । यावन्न स पिण्डपातः शुचीकृतो भवेत् , तेन पिण्डपातं गृहीत्वा उत्थायासनात्प्रक्रमितव्यम् । पिण्डचारिकेण काश्यप भिक्षुणा नावभासकरेण भवितव्यम् , न लपना न कुहना कर्तव्या ॥ तत्र कतमोऽवभासः ? यत्परेपामेवं वाचं भापते - राहो मे पिण्डपातो रूक्षो मे पिण्डपात आसीत् । न च मे यावदर्थ भुक्तम् । बहुजनसाधारणश्च मे पिण्डपात. कृतः । अल्पं मे भुक्तम् , जिघत्सितोऽस्मीति । यत्किंचिदेवंरूपमत्रभासनिमित्तम् , इयमुच्यते चित्तकुहना । सर्पमेतत्पिण्ट- चारिकेण भिक्षुणा न कर्तव्यमुपेक्षकभूतेन । यत्पाने पतितं लूह वा प्रणीत वा अशुभं वा शुभं वा, तत्परिभोक्तव्यमपरितप्यमानेनाशयशुद्धेन धर्मनिध्यप्तिबहुलेन । काययापनार्थमार्यमागस्योपस्तम्भार्थ स पिण्डपातः परिभोक्तव्य इति ।। "तथा आर्योग्रपरिपृच्छायामप्युक्तम् – यस्याश्चान्तिके पिण्डपातं परिभुज्य न शक्नोत्यात्मनः 25 • परस्य चार्थ परिपूरयितुम् , अनुजानाम्यहं तस्य पिण्डचारिकस्य बोधिसत्त्वस्य निमन्त्रणमिति ॥ एवं तावत्सततभैषज्येनात्मभावरक्षा कार्या । तत्रापि न मत्स्यमासेन, लोवतारसूत्रे . 20 ? . । प्रतिषिद्धत्वात् ॥ तथा युक्तम् -- मामं सर्वमभक्ष्यं कृपात्मनो बोधिसत्वस्येति वढामि ॥ पेयाल | स्वाजन्याद् व्यभिचाराच्च शुक्रशोणितसंभवात् ।। उद्वेजनीयं भूताना योगी मासं विवर्जयेत् ॥ 30 LA 8.4-6,9-24 ·७२ . B129 शिक्षासमुआया। -[६.१३- मुखो भवति । अतिगुरुकायो मिदावष्टब्यो भवति । तेन त पिण्टपात परभुय बुशल्पशामि मुखेन भवितव्यमियादि ।। आर्यरत्नराशवप्युक्तम्-तेन ग्राम या नगर वा निगम वा पिण्डाय चता धर्मसनाह सना पिण्डाय चर्तव्यम् । तर कतमो धर्ममनाह ! अमनआपानि रूपाणि दृध न प्रतिहत्यन्तम् । 5 मनापानि 'दृष्ट्या मानुनेतयम् । एव मनापामनआपेषु शन्दगन्धरसस्प्रष्टव्येषु विज्ञतेषु नानुनेतव्य न प्रतिहन्तव्यम् । इन्द्रियमुमवृतेनानुत्क्षिप्तचक्षुपा युगमानप्रेक्षिणा । दाताजानेय चित्तेन पूर्वधर्ममनसिफारमनुसृजता नामिपप्रक्षिप्तया सतन्या पिण्डाय चर्तव्यम् , सपदानचारिणा च भवितव्यम् । यतश्च पिण्डपातो लभ्यते तत्रानुनयो न कर्तव्य । यतश्च न लभ्यते तत्र प्रतिघातो नोत्पादयितव्य । दशकुलप्रवेशे न चैकादशाकुलाद् भिक्षा न लभ्यते । तथापि न 10 परितप्तव्यम् , एव च चित्तमुत्पादयितव्यम्-एव बहुकृत्या होते श्रमगतामणगृहपतय । न तैरवक्ष्य मम दातव्यम् । इद तापदाश्चर्य यन्मामेते समन्याहरन्ति 1क पुनर्वादो यदिक्षा दास्यन्ति । तेनैवमपरितपता पिण्डाय चर्तव्यम् । ये चास्य सत्वाश्चक्षुप आभासमागच्छन्ति स्त्रीपुरुपदारकदारिका , अन्तशस्तियम्योनिगता, तर मैगीकरणाचित्तमुपादयितव्यम् - तथाह करिष्यामि यया ये में सवार्थभुषा आभासमागम्छन्ति, पिण्डपात वा दास्यन्ति, तान् सुगति 15 गामिन करिष्यामि । तादृश योगमापस्य । तेन टूह वा प्रणीत वा पिण्डपात सगृह्य समताचतु- दिशै व्यालोकयितव्यम् - इह ग्रामनगरनिगमे दरिद्र सत्व, यस्यास्मात्पिण्डपातासविभाग करिष्यामि . यदि दरिद सत्व पश्यति तेन तत्पिण्टपातासविभाग वर्तव्य । अथ न कचिसत्व दरिद्र पश्यति, तेनै चित्तमुपादयितव्यम् - सन्त्यनाभासगता सत्त्वां ये मम चक्षुप आभास नागच्छन्ति । तेषामित पिण्डपातादन प्रत्यश निर्यातयामि । दत्तादाना परिभुञ्जन्तामों 20 तेन तत्पिण्डपात गृहीत्या तदरण्यायतनमभिल्ह्य धौतपाणिना शोभनसमाचारेण श्रमणचारित्र. कल्पसमन्वागतेनाधिष्ठानाधिष्ठितेन पर्यत बद्धा स पिण्डपात परिभोक्तव्य । पेयाल । परिभुक्षता चैत्र मनसिकार उत्पादयितव्य - सत्यस्मिन् कायेऽशीति क्रिमिकुलसहस्राणि । तान्यनेनैवौजसा सुख फासु विहरन्तु । इदानी चैपामामिरेण समह करिष्यामि । बोधिप्राप्तश्च पुनर्धर्मंग संग्रह करिष्यामि । यदि पुनरस्प लह पिण्डपात भरति, तेनैव चित्तमुत्पादयितव्यम् - दहाहारतया मे 28 लघु कायो भविष्यति प्रहाणक्षम, उच्चारप्रस्रावनिष्यन्दश्च मे परीत्तो भविष्यति । श्रद्धादेयं च परीत्त भविष्पति । कायलघुता चित्तलघुता च मे भविष्यति । अल्पालानमिश्च मे भविष्यति । यदा पुनरस्य प्रभूत पिण्डपातो भवति, तत्रापि मात्राभोजिना भवितव्यम् उसजैनधर्मिया च, तत पिण्डपातादन्यतराया शिलायामवतीर्यं चित्तमुत्पादयितव्यम् -ये केचि मृगपशिसघा आमिष- भोजनेनार्थिकारले दत्तादाना परिभुञ्जन्तामिति ।। पुनराह- तेन सर्वेण रसमक्षा नोपादयितव्या । पयाल , चण्टालकुमारसदृशेन मया भवितव्यम् । चित्तकायचोक्षण, न भोजनचौक्षेण । तत्वस्माद्धेतो फियत्प्रणीतमवि भोजन भुनम्, सर्व तत्पूतिनियन्दपर्यवसान दुर्गधपर्यवसान प्रतिकूलपर्यवसानम् । तस्मामया न प्रणीतभोजना काक्षिणा भवितव्यम् । तेन नैव चित्तमुत्पादयितव्यम् - पुग्यो मे पिण्डपातं ददाति न स्त्री। सी 30 B130 ·-६.१३], आत्मभावरक्षा पष्ठः परिच्छेदः । 1:5 मे पिण्डपातं ददाति न पुरुषः । दारको मे पिण्डपातं ददाति न दारिका । दारिका मे पिण्डपातं ददाति न दारकः। प्रणीतं लमेऽहं न टूहम् । सत्कृत्य लमेऽहं नासत्कृत्य । चपलं लभेऽहं न कृच्छ्ण । प्रविष्टमात्रं च मां समन्चाहरेयुः । न मे कश्चिद्विक्षेपो भवेत् । सुनिहितालमेऽहं प्राणी]- तान्नानारसॉल्लभेऽहम् । न हीनदरिद्रभोजनं लभेऽहम् , प्रत्युद्गच्छेयुर्मा स्त्रीपुरुषदारकदारिकाः । इमे ते सर्वेऽकुशला मनसिफारा नोत्पादयितन्याः। पेयालं । प्रायेण हि सत्त्वा रसंगृद्धा भोजनहेतोः पापानि कर्माणि कृत्या नरकेपूपपद्यन्ते । ये ये पुनः संतुष्टा अगृद्धा अलोलुपा रसप्रतिप्रस्रब्धा जिह्वेन्द्रियसंतुष्टाः कियलृहेनापि भोजनेन यापयन्ति, तेषां च्युतानां कालगतानां स्वर्गोपपत्तिर्भवति सुगतिगमनं भवति देवमनुष्येषु । ते देवोपपन्नाः सुधां परिभुञ्जते । एवं काश्यप पिण्डचारिकेण भिक्षुणा रसतृष्णां विनिवर्तयित्वा निध्याप्तचित्तेन सुपरिपकान् कुल्माषान् परिभुञ्जता न परितप्तव्यम् । तत्कस्माद्धेतोः ? कायसंधारणार्थ मार्गसंधारणार्थ मया भोजनं परिभोक्तव्यम् । पेयालं । यदि पुनः 10 काश्यप पिण्डचारिको भिक्षुर्मेघाकुलवृष्टिकालसमये वर्तमाने न शक्नुयात् पिण्डायावतर्तुम् , तेन मैत्र्याहारसंनद्धन धर्मचिन्तामनसिकारप्रतिष्ठितेन द्विरात्रं त्रिरात्रं वा भक्तच्छन्दछिन्नेन एवं संज्ञा उत्पादयितव्या-सन्ति यामलौकिकाः प्रेता दुष्करकर्मकारिणो ये वर्षशतेन खेलपिण्डमप्याहारं न प्रतिलभन्ते । तन्मया धर्मयोनिशश्चिन्ताप्रतिष्ठितेन कायदौर्बल्यं वा चित्तदौर्बल्यं वा नोत्पाद- यितव्यम् । अधिवासयिष्यामि क्षुत्पिपासाम्, न पुनरार्यमार्गभावनायां वीर्य स्रंसयिष्यामि ॥ पे० ।। 15 यत्र कुले पिण्डपातं शुचिं कारयेत्तत्र कुले. आसने निषद्य धार्मी कथा कर्तव्या । यावन्न स पिण्डपातः शुचीकृतो भवेत् , तेन पिण्डपातं गृहीत्वा उत्थायासनात्प्रक्रमितव्यम् । पिण्डचारिकेण काश्यपं भिक्षुणा नावभासकरेण भवितव्यम्, न लपना न कुहना कर्तव्या ॥ तत्र कतमोऽवभासः ? यत्परेपामेवं वाचं भापते - राहो मे पिण्डपातो रूक्षो मे पिण्डपात आसीत् । न च मे यावदर्थ भुक्तम् । बहुजनसाधारणश्च मे पिण्डपातः कृतः । अल्पं मे भुक्तम् , जिघत्सितोऽस्मीति । यत्किंचिदेवंरूपमवभासनिमित्तम् , इयमुच्यते चित्तकुहना । सर्वमेतत्पिण्ड- चारिकेण भिक्षुणा न कर्तव्यमुपेक्षकभूतेन । यत्पात्रे पतितं छुहं वा प्रणीतं वा अशुभं वा शुभं वा, सत्परिमोक्तव्यमपरितप्यमानेनाशयशुद्धेन धर्मनिध्यप्तिबहुलेन । काययापनार्थमार्यमागस्योपस्तम्भार्थ स पिण्डपातः परिभोक्तव्य इति॥ 'तथा आर्योग्रपरिपृच्छायामप्युक्तम् – यस्याश्चान्तिके पिण्डपातं परिभुज्य न शक्नोत्यात्मनः 25 • परस्य चार्थ परिपूरयितुम् , अनुजानाम्यहं तस्य पिण्डचारिकस्य बोधिसत्त्वस्य निमन्त्रणमिति ।। एवं तावत्सततभैषज्येनात्मभावरक्षा कार्या । तत्रापि न मत्स्यमांसेन, लङ्कोवतारसूत्रे 20 प्रतिषिद्धत्वात् ॥ B ' तथा ह्युक्तम् - मांसं सर्वमभक्ष्यं कृपात्मनो बोधिसत्त्वस्येति वदामि ॥ पेयालं। स्वाजन्याद् व्यभिचाराच्च शुक्रशोणितसंभवात् । उद्वेजनीयं भूतानां योगी मांसं विवर्जयत् ।। 4. 30 1 LA 8.4-639-24 ·शिक्षासमुच्चय, . मांसानि च पठाण्डूश्च मद्यानि विविधानि च । गृञ्जन लशुन चैा योगी नित्य सिर्जयेत् ।। म्रक्षणं वर्जयेतैल शल्यविद्वेषु न स्वपेत् । छिदाछिदेषु सत्त्वाना यच्च स्थान महाभयम् ॥ पेयाल || सभायें हन्यते प्राणी मासाथ दीयते धनम् । उभौ तौ पापकर्माणौ पच्यते रौरवादिषु ।। यावत् ॥ योऽतिरम्य मुने क्य मास भक्षेत दुर्मति । 'लोकद्वयविनाशार्थ दीक्षित शास्यशासने ॥ ते यान्ति परम घोर नरक पापकारिण । रोवादिषु रौद्रेषु पच्यन्ते मासखादका ॥ निमोटिशुद्धं माम वै अकल्पितमयाचितम् । अचोदित च नेपास्ति तस्मा मास न भक्षयेत् ।। मास न भक्षयेद्योगी मया बुद्धैश्च गहितम् ।. अन्योन्यभक्षणा सत्वा कव्यादकुद्धसभा ॥ यारत् ।। दुर्गध' कुत्सनीयश्च उमत्तश्चापि जायते । चण्डालपुक्कसपुले डोम्वेषु च पुन पुन । डाविनीजातियोनौ च मासादे जापते बुले। ऋक्षमारियोनौ च जायतेऽसौ नराम ॥ हस्तिकश्ये महामधे निर्वाणाङ्गुलिमालिके । रावतारसूत्रे च मया माम विगर्हितम् ।। बुद्धश्व बोधिसत्पैश्च श्रावश्च रिगर्हितम् । खादते यदि निर्लज उन्मत्तो जायते सदा ॥ माह्मणेषु च जायते अथवा योगिना कुले। प्रज्ञावान् धनवाश्चैव मासापाना विवर्जनात् ।। दृष्टवतरिशद्वाभि सर्व माल विवर्जयेत् । ताकि नावबुध्यन्ते यादबुल्समया ॥ यथैव रागो मोक्षस्य अन्तरायारो भवेत् । तथैव मासमद्यादि अन्तरायकर भवेत् ॥ वश्यन्त्यनागने काले मासादा मोहगादिन । कल्पिर निरवध च म बुद्धानुवर्णितम् ।। मेश्यमिर आहार पुत्रमासेपन पुस । मात्रया प्रतिकूल च योगी पिण्ड समाचरेत् ।। B134 ·5 मुत्पादयति । यदि पुनः खल्लु पश्चाद्भक्तिको बोधिसतो या न्यानो मानि, यथारूपे. णास्य ग्लान्येन जीपितान्तरायो भवति कुशलपक्षान्तरायो का, तेन निको हत्येन भूला वसनोपभोगप्रयोजनमुग्रपरिपृच्छासूत्रेऽभिहितम् - हीरपत्राप्यका(पी)नः प्रच्छादनाय तु श्रमणलिङ्गसंदर्शनार्थमिमानि च कापायाणि देनमानुपासुरस्य लोम्य चयमिति चेत्या 30 सम्पग्धारितव्यानि । निर्वृतिचिरागरत्नानि एतानि, न रागरक्तानि । उपशमानुालान्येनानि, -६.१३] आत्मभावरक्षा पष्ठः परिच्छेदः । मैत्रीविहारिणा नित्यं सर्वथा गर्हित मया । सिंहव्याघ्रमृगाद्यैश्च सह एकत्र संभवेत् ।। ८. तस्मान भक्षयेन्मांसमुद्वेगजनकं नृणाम् । मोक्षधर्मनिरुद्धत्यादार्याणामेव वै वजः ।। . यत्तु ज्ञानवतीपरिवर्ते मांसभक्षणं पश्यते, तन्महार्थसावकत्वान्निर्दोषम् ।। एवं हि तत्रोक्तम् .. एषोऽकरिष्यया दि] भिक्षु काले -समाधिशब्दोऽपि हि जम्बुद्वीपे । निरुद्ध सत्वान सदाभविष्यत् 1. चिकित्सिते अस्मि समावि लब्धः । स च महाफल्याभियुक्तः । तेन अस्मिन्न मैत्रीशङ्कापि नास्तीत्यदोषः ।। यद्ययार्यरत्नमेघेऽभिहितम्-- दमाशानिकेन निरामिण भवितव्यमिति, तदन्यत्र- जातीयसत्वार्थसंदर्शनार्थम् । विनयेऽपि यदनुज्ञातं तत्तु निकोटिपरिशुद्धभक्षणे न प्रहाणान्तराय इति' तत्परित्यागेन शुद्धदृष्टीनामभिमाननिरासार्थम् । तद्गृद्धतया च भव्यानां शासनावतार- परिहारार्थम् ॥ तथा युक्तं लैङ्कावतारसूत्र-तत्र तत्र देशनापाठे शिक्षापदानामानुपूर्वी वभन्नि श्रेणीपदविन्यासयोगेन । त्रिकोटिं वच्चा |ता उद्दिश्य कृतानि प्रतिषिद्धानि ततोऽन्तशः प्रकृतिमृतान्यपि प्रतिपिद्धानीति ।। उक्तं सततभैषज्यम् । ग्लानप्रत्ययभैपन्यं तत्सेव्यमेव ॥ श्रावकविनयेऽपि तावदान्माय ब्रह्मचर्यनासाथ पारचीपरमपि पिकीय कायसंधारणमुक्तम् , 20 किं पुनरपरिमितजनपरित्राणहेतोोधिसत्त्वशरीरस्य दुर्लभा चेदशी क्षणातिलाभोत्सनसंपद् इति । तप्रदर्शनार्य च भगवता तत्र स्वयं भैपयोपयोगः प्रदर्शितः ।। उक्त च आर्यरत्नमेघसूत्रे-तैर्यढा प्रचारित भाति, तढा सत्या वेलायामसयां घा तेपामिमान्यवरूपाणि, कायोपस्तम्भनान्युपकरणानि न लभ्यन्तेऽभ्यवहर्तुम् - यदुत सर्पिी तैलं वा मूलरसो वा गण्डरसो वा फलरसो वा । न चान्यानम्याहरतो दृष्ट्वा प्रतियचित्त- 25 निर्विचिकित्सकेन भैषज्यचित्तमुपस्थाप्य प्रतिनिसेव्यानीति ॥ 15 SR. 34.34 २LAp 255.

·शिक्षासमुश्चय । 15 B133 मासानि च पलाण्डूश्च मद्यानि विविधानि च । 'गृञ्जन लशुन चैव योगी नित्य विवर्जयेत् ॥ म्रक्षण वजयेत्तल शल्यविद्वेषु न स्वपेत् । छिद्राछिद्रेषु सत्त्वाना यच्च स्थान महाभयम् ॥ पेयाल | लाभार्थ हन्यते प्राणी मासाथ दीयते धनम् । उभौ तौ पापकर्माणौ पच्येते रौरवादिषु ॥ यावत् ।। योऽतिरम्य मुनेर्वाक्य मास भक्षेत दुर्मति । 'लोकद्वयविनाशाय दीक्षित शाक्यशासने 11 ते यान्ति परम घोर नरक पापकारिण । रोरवादिषु रोद्रेषु पच्यन्ते मासखादका ॥ त्रिकोटिशुद्ध मास वै अकल्पितमयाचितम् । अचोदित च नैवास्ति तस्मा मास न भक्षयेत् ।। माम न भक्षयेद्योगी मया बुद्धश्च गर्हितम् । अन्योन्यभक्षणा सत्वा ऋव्याकुलसभवा ॥ यावत् ।। दुर्गध कुत्सनीयश्च उमतश्चापि जायते । चण्डालपुकसकुळे डोम्वेषु च पुन पुन ॥ डाविनीजातियोनौ च मासादे जायते कुले । ऋक्षमारियोनी च जायतेऽसौ नराधम ॥ हस्तिस्य महामेधे निर्माणोद्गुलिमालिरे । टकावतारसूत्रे च मया मासं विगर्हितम् ।। बुद्धश्च बोधिसत्वैश्च श्रावश्च निगर्हितम् । खादते यदि निर्लन उमत्तो जायते सदा ।। ब्राह्मणेषु च जायते अया योगिना कुले । प्रज्ञावान् धनवाश्चैव मासाद्याना विवर्जनात् ।। दृष्टयतविशङ्काभि सर्व मान पिवर्जयेत् । ताकि नावबुध्यन्ते रव्याकुलसभवा ॥ यथैव रागो मोक्षस्य अन्तरायरो भवेत् । तथैव मासमद्यादि अन्तरायकर भवेत् ।। वश्यन्यनागते काळे मासादा मेहवादिन । कल्पिक निरवद्य च मास बुद्धानुवर्णितम् ।। मेषज्यमिर आहार पुरमासे पम पुन । मात्रया प्रतिकर च यो पिड समाचरेत् ।। . 20 25 30 B131 s ·-६.१३] आत्मभावरक्षा पष्ठः परिच्छेदः । ७५ ५ 5 मैत्रीविहारिणा नित्यं सर्वथा गर्हितं मया । सिंहव्याघ्रमृगाद्यैश्च सह एकत्र संभवेत् ।। तस्मान्न भक्षयेन्मासमुद्वेगजनक नृणाम् । 'मोक्षधर्मनिरुद्धत्वादार्याणामेष वै वजः ।। -यत्तु ज्ञानवतीपरिवर्ते मांसभक्षणं पश्यते, तन्महार्थसाधक्त्वानिर्दोषम् ॥ एवं हि तत्रोक्तम् .. एषोऽकरिष्यद्या दि] भिक्षु कालं • समाधिशब्दोऽपि हि जम्बुद्वीपे ।। निरुद्ध सत्त्वान सदाभविष्यत् चिकित्सिते अस्मि समाधि लब्धः। स च महाकरुणाभियुक्तः । तेन अस्मिन्न मैत्रीशङ्कापि नास्तीत्यदोपः ।। यद्यप्यार्यरत्नमेघेऽभिहितम् -- इमाशानिफेन निरामिषेण भवितव्यमिति, तदन्यत्रैवं- जातीयसत्त्वार्थसंदर्शनार्थम् । विनयेऽपि यदनुज्ञातं तत्तु त्रिकोटिपरिशुद्धभक्षणे न प्रहाणान्तराय इति तत्परित्यागेन शुद्धदृष्टीनामभिमाननिरासार्थम् । तदृद्धतया च भव्यानां शासनावतार- परिहारार्थम् ॥ तथा ह्युक्तं लङ्कावतारसूत्रे-तत्र तत्र देशनापाठे शिक्षापदानामानुपूर्वी वभन्नि- श्रेणीपदविन्यासयोगेन । त्रिकोटिं बध्वा । तत्र उद्दिश्य कृतानि प्रतिषिद्धानि ततोऽन्तशः प्रकृतिमृतान्यपि प्रतिपिद्धानीति ॥ उक्तं सततभैषज्यम् । ग्लानप्रत्ययभैषज्यं तत्सेव्यमेव ॥ श्रानफविनयेऽपि तावदात्मा ब्रह्मचर्यवासार्थ पात्रचीवरमपि विक्रीय कायसंधारणमुक्तम् , 20 किं पुनरपरिमितजनपरित्राणहेतोर्बोधिसत्त्वशरीरस्य। दुर्लभा चेदृशी क्षणप्रतिलाभोत्सवसंपद् इति । तत्प्रदर्शनार्थं च भगवता तत्र स्वयं भैपज्योपयोगः प्रदर्शितः ।। उक्तं च आर्यरत्नमेघसूत्रे - तैर्यदा प्रचारितं भवति, तदा सत्या वेलायामसत्या वा तेपामिमान्येवरूपाणि, कायोपस्तम्भनान्युपकरणानि न लभ्यन्तेऽभ्यवहर्तुम् - यदुत , सर्पिर्वा तैलं वा मूलरसो वा गण्डरसो वा फलरसो वा । न चान्यानभ्यवहरतो दृष्ट्वा प्रतिघचित्त- 25 मुत्पादयति । यदि पुन, खलु पश्चाद्भक्तिको बोधिसत्त्वो वा ग्लानो भवति, यथारूपे- णास्य ग्लान्येन जीवितान्तरायो भाति कुशलपक्षान्तायो वा, तेन निष्कौस्त्येन भूत्वा निर्विचिकित्सकेन भैपज्यचित्तमुपस्थाप्य प्रतिनिसेत्यानीति ॥ वसनोपभोगप्रयोजनमुअपरिपृष्ठासूनेऽभिहितम् -हीरपत्राप्यको(पी)न, प्रच्छादनार्य ने श्रमणलिङ्गासंदर्शनार्थमिमानि च कापायाणि देवमानुपासुरस्य लोकस्य चैत्यमिति चैया 30 सम्यग्धारितव्यानि । निर्वृतिचिरागरत्नानि एतानि, न रागरक्तानि । उपशमानुकूलान्येतानि, न 15 → + B १SR.34.34.२LAp.255.

·S B137 10 15 शिक्षासमुच्चयः। सक्लेशसधुक्षणानुकूलानि । एभिश्च कापायैर्विवृतपापा भविष्याम , सुकृतर्मकारणो न चीवर- मण्डनानुयोगमनुयुक्ता । एतानि च काषायाण्यार्यमार्गमभारानुकूलानीति कृत्वा तथा कारेष्यामो यथा नैकक्षणमपि सरुराया काये कापायाणि धारयिष्याम इति ।। अत्र च कारण रत्नराशिसूत्रेऽभिहितम् - ये पुनस्ते वाश्यप वै दर्या पात् ] असयता इत श्रमणगुणधर्मादुद्धरा काये कापायाणि वस्त्राणि धारयन्ति, न चैतेषु गौरवमुपादयति । तत्र काश्यप श्रमणपर्णप्रतिरूपक नाम प्रत्येकनरकम् । तत्र काश्यप प्रत्येकनरके श्रमणरूपप्रतिरूपेण ता कारणा कार्यन्ते आदीतचैला आदीप्तशी आदीक्षपात्रा आदीमासना आदीतशयना । य कश्चित्तत्र तेपामुपभोगपरिभोग , स सर्व आदीप्त सप्रवलिन एकचालीभूत । तत्र तै श्रमणवर्णरूपेण दुखा वेदनामनुभवन्तीति । आर्यरत्नमेधेऽप्युक्तम् - यदि भवेदभ्यवराशिको बोधिसत्वो मानकायोऽप्रतिबलकायस्तेन बिहारस्थितेनैव चित्तमुत्पादयितव्यम् - केशप्रतिपक्षार्थ तथागतेन धुतगुणा प्रज्ञता । तथाह करिष्यामि, यथा विहारस्थ एव क्लेशाना प्रहाणाय घटियामि । तत्र च विहारे न गृद्धिमुन्पाद- यामि नाध्यत्रसानम् । एव चास्य भवति-वर्तव्यो दानपीनामनुग्रहो नास्माभिरामभरिभिर्भनि तव्यमिति ॥ पुनरत्रैवाह -ते शय्या कल्पयन्तो दक्षिणेन पार्थेन शल्या कल्पयन्ति । पादस्योपरि पादमाधाय चीवरै सुसवृतकाया स्मृता सप्रजानाना उत्थानसझिन आलोकमसिन शय्या कल्पयन्ति । न च निदासुखमास्वादयन्ति, न पार्श्वसुग्वमन्यत्र यात्रदेवैका महाभूताना स्थितये यापनायै । इत्यनया दिशा सपरिभोगा सस्वार्थमधिष्टानया । आत्मतृष्णोपभोगातु लिष्टापत्तिः प्रभायते ॥ १३ ॥ यथोक्त चन्द्रप्रदीपमूत्रे- ते भोजन स्वादुरस प्रणीत लब्धा च भुञ्जन्ति अयुक्तयोगा । तेपा स आहारु वधाय मोती यथ हस्तिपोतान विपा [रिसा ] अधौता ।। इति ।। आयरलराशिसूत्रेऽपि भगरता श्रद्धादेयपरिभोगे परिकीर्तिते-अय तस्यामेव पर्पदि योगाचाराणा भिक्षणा द्वे शते इम धर्मपर्याय शून्या प्ररदिते । एव च वाचमभाषन्त काल वय भगवन् करिष्यामो न पुनरमासमा एमपिण्डपातमपि श्रमादेयस्य परिभोश्याम । भगवानाह - साधु साधु कुरपुत्रा एवरपैरजिमि कोटवनपने परलोकावयभयदर्शिभिरिद प्रवचन शोभते । अपि तु, द्वयरह काश्यप श्रद्धादेयम् तुजानामि । क्तमयोईयो । युक्तस्य 30 मुक्तस्य च । यदि भिक्षवो भिक्षुर्युक्तो योगाचारो मम शिक्षाया प्रतिपन्न सर्वस्वारेपनित्यदर्शी समस्कारदु सविदित सर्वधर्मेवनामाधिमुक्ति शान्तनिर्माणामिकाची सुमेरमावरारोप श्रादेय भुञ्जीत, अन्यन्तपरिशुदैव तस्य सा दक्षिणा भवति । ये च दायकाना दानपतीना सरकाशाचा 20 - 3133 SR959 ·5 बोधिचित्तदृढ़ता चार पृथग्जनचलचित्तताया नियमार्थमुक्ता, न तु भूमिप्रविष्ट-30 मवियत्य । यस्मादत्रोक्तम् - प्रत्युद्धारतामयभासतां च प्रतिटन्धुकामेन, महान्धकारादालोकं 1 जुत्तो ममाल्यपुण्यस्य सिद्धिरिति नीचचित्त- चातिकान्तदुर्गनेन्साहोर्मिरटुलम्योपचिनाप्रमेयपुण्यस्कवस्य भूमिप्रविष्टस्यार्य -६.१३] आत्मभावरक्षा पठः परिच्छेदः। देयं परिभुक्तं ततस्तेषां दायकदानपतीनां महर्द्धिकः पुण्यविपाको भवति महाद्युतिकः । तत्कस्माद्धेतोः? अप्रमिदमौपधिकानां पुण्यक्रियावस्तूनां येयं मैत्रचित्तसमापत्तिः । तत्र काश्यप यो भिक्षुर्दायकस्य दानपतेरन्तिकाचीवरपिण्डपातं परिभुज्य अप्रमाणं चेतःसमाधि समापद्यते, अप्रमाणस्तस्य दायकस्य दानपतेः पुण्यक्रियाविपाकः प्रतिकाडितव्यः । स्यात्काश्यप त्रिसाहस्रमहासाहस्रायां लोकधातौ महासमुद्राणां क्षयः, न त्वेव तस्य पुण्यनिष्यन्दस्य कश्चित्क्षय इति ।। तदेवं पिण्डपातगमनारम्भे भोजनारम्भे वा त्रिषु स्यानेषु स्मृतिरुपस्थाप्या दायकानुग्रहे, कायक्रिमिसंग्रहे, सर्वसत्त्वार्थसाधके च सद्धर्मपरिग्रहे ।। तथागताज्ञासंपादने तु सर्वकार्येषु स्मृतिः कार्या । आदिशब्दान्मन्त्रैरपि रक्षा कार्या ।। तत्रापि तावदिमां त्रिसमयराजोक्तां विद्या मण्डलसमयार्थमुच्चारयेत् - नमः सर्वबुद्ध- बोधिसत्वानाम् । ओ विरजि २ महाचक्रविरजि । सत २ सारत २ पि २ विधमनि । सभजनि । 10 संभजनि । तरमति । सिद्ध अग्रे त्वं स्वाहा ॥ अनेन सर्वमण्डलप्रविष्टो भवति । अथवा तथागतहृदयमष्टसहस्र जपेत् । स लौकिक- लोकोत्तरमण्डलप्रविष्टो भवति । कतमञ्च तत् ? नमस्त्रैयब्धिकानों तथागतानां सर्वत्राप्रतिहता- वातिधर्मताबलिनाम् । ओं असमसम समन्ततोऽनन्तनावाप्तिशासनि । हर २ स्मर स्मरण विगतरागबुद्धधर्मते । सर २ समवला । हस २ । त्रय २ । गगन महाचलरक्षण । ज्वल ज्वलन 15 अयं सर्वतथागतानामात्मभावः । अत्रानुत्तरं गारवं भावयितव्यम् । अनेन आदिकर्मिका अपि अयमेव परमां रक्षा मारादिभ्यः सर्व दुष्टेभ्यः करोति । हस्तताड़ेन भस्मना सर्पपैरुदकेन दृष्टया मनसा वा सीमाबन्धं करोति ।। व्याधिषु भैषज्यमुदकं चाभिमन्त्र्योपयोज्यम् । वनकुसुमानि वा चैत्ये प्रतिमायां सद्धर्म- पुस्तके वा समाहितो निवेदयेत् । पक्षप्रयोगान्महाव्याधिभिरपि मुच्यते । बुद्धबोधिसत्वालम्बनेन सर्वसत्त्वार्थाभिलापिणा च चित्तेन भद्रचरिविधिपूर्वकं च जप्तव्यः । अयं विधिरस्य कल्पस्या- वसाने द्रष्टव्यः । त्रिसमयजापिनश्चाम्नायतो न दोषः । उत्सिष्टस्याप्यशुचेर्न दोपः । मुद्राकारा न भक्षणीया न लड़नीया । न मञ्चारोहः कर्तव्यः । न मयं पातव्यम् । अधिमुक्तिचर्याशिक्षा- 25 पदेष्वचलस्य निर्विचिकित्सस्य दुःशीलपूर्वस्यापि सित्यति। पण्तिस्यापण्डितस्य वा नियतं सिध्यति ।। बोधिचित्तं दृढं यस्य नि सङ्गा च मतिर्भवेत् । विचिकित्सा नैव कर्तव्या तस्येदं सिध्यति ध्रुवम् ॥ इति ।। प्रवेष्टुकामेन, यद्यसा विनिपतितेन साप्यम् । तथा प्रतिषः । न सागरे स्वाहा ॥ सत्त्वेष्वनन्तं बुद्धकृत्यं कुर्वन्ति ॥ 20 । तथा च अत्रैवोक्तम् - ·5 B137 10 15 शिक्षासमुध्यः। सक्लेशमधुक्षणानुकूलगनि । एभिश्व कागतिपापा भविष्याम , सुस्तरमकारिणो न चीवर- मण्डनानुयोगमनुयुक्ता । एतानि च कापायाण्यार्यमार्गमभारानुकूलानीति कृत्वा तथा करिष्यामो यथा नैकक्षणमपि सम्पाया काये कापायाणि धारयियाम इति । अर.च कारण रत्नराशिसूत्रेऽभिहितम् - ये पुनस्ते काश्यप वै दर्या फत् ] असपता इत श्रमणगुणधर्मादुद्धरा काये कारायाणि वस्त्राणि धारयन्ति, न चैतेषु गौरवमुपादयति । तत्र काश्यप श्रमणप्रतिस्पर्क नाम प्रत्येकनरकम् । तत्र काश्यप प्रत्येकनरके श्रमगरूपप्रतिरूपेण ता कारणा कार्यन्ते आदीसबैग आदीप्तशीर्षा आदीतपाना आदीमासना आदीतशयना । य कश्चित्तत्र तेपामुपभोगपरिभोग, स सर्व आदीम सामलिन एकबालीभूत । तर ते श्रमणवर्णरूपेण दुखा वेदनामनुभवन्तीति ।। आर्यरत्नमेऽप्युक्तम् -- यदि भवेदभ्यपाशिको बोधिसत्वो ग्रानकायोऽप्रतिबलकायस्तेन विहारस्थितेनैव चित्तमुत्पादयितव्यम् - वेशप्रतिपक्षार्थ तथागतेन धुतगुणा प्रहमा । तपाई करिष्यामि, यथा विहारस्य एव शाना प्रहाणाय घटिप्यामि । तर च बिहारे न गृद्धिमुनाद- यामि नाभ्यवसानम् । एवं चाम्य भवति-वर्तव्यो दानपतीनाननुग्रहो नास्माभिरामभरिभिर्भवि तव्यमिति ॥ पुनराह -ते शय्यां पल्पयन्तो दक्षिणेन पार्धन शश्या पल्पयति । पादस्योपरि पादमाधाय चीवर सुमस्तकाया स्मृता सप्रजानाना उत्यानमशिन आगेकसहिन शव्या कल्पयन्ति । न च निद्रामुरपमास्वादयन्ति, न पासुसमन्या यावदेवो महाभूनाना रिसाय यापनाये । इत्पनया दिशा सपरिभोगा सत्वार्थमधिपतया । आत्मतृप्णोपमोगानु रिष्टापत्तिः प्रजायते ॥ १३ ॥ यथोक चन्नप्रदीपमूत्र- ते भोजन स्वादृग्य प्रणीत याच भुनन्नि अयुनायेगा । तेश म आहार पधाय मोती पय हम्निपतान रिय रिया अधीना ॥ ति ॥ आर्यरत्नराशिमी भाना श्रद्रादेपारभोगे परिकीर्तिने 1-अप तम्पामेर पद योगाचाराणां भिक्षणा शने म धर्मपर्याय भ्रा प्रदिने । एव च पाचमभारत- काल वयं भगर कारप्पामो न पुनरप्रामात पिण्डपनमपि धनादेपम्प परमोसम । भगवनाह - साधु माधु कु'पुग त्रिभि कामन परावयभयदर्शिभिरिद प्रवचनं शोभते । अनि, दुपरह फापर मादयमानानामि । पनगयो । पुनस्य 30 मुकम्प च । यदि नियको निभुनो चरो मन शिक्षा प्रविन संपकरेपनिचदी समस्काग्दु ग्यविदित सवर्ने पनामाभिमुनि, शानिामिकाची मुममा गरी प्रसादेय मुजी, अन्यन्तरिशुदा तर मादा भवति । ये च गाना दाननि म 20 8133 SR 57 RA ·आत्मभावरक्षा पठः परिच्छेदः। 5 देयं परिभुक्तं ततस्तेषां दायकदानपतीनां महर्द्धिकः पुण्यविपाको भवति महाद्युतिकः । तत्कस्माद्धेतोः? अप्रमिदमौपधिकानां पुण्यक्रियावस्तूनां येयं मैत्रचित्तसमापत्तिः । तत्र काश्यप यो भिक्षुर्दायकस्य दानपतेरन्तिकाच्चीवरपिण्डपातं परिभुज्य अप्रमाणं चेतःसमाधि समापद्यते, अप्रमाणस्तस्य दायकस्य दानपतेः पुण्यक्रियाविपाकः प्रतिकाइितव्यः । स्यात्काश्यप त्रिसाहस्रमहासाहस्रायां लोकधातौ महासमुद्राणां क्षयः, न त्वेव तस्य पुण्यनिष्यन्दस्य कश्चित्क्षय इति । तदेवं पिण्डपातगमनारम्भे भोजनारम्भे वा त्रिषु स्थानेषु स्मृतिरुपस्थाप्या दायकानुग्रहे, कायक्रिमिसंग्रहे, सर्वसत्त्वार्थसाधके च सद्धर्मपरिग्रहे ।। तथागताज्ञासंपादने तु सर्वकार्येषु स्मृतिः कार्या । आदिशब्दान्मन्त्रैरपि रक्षा कार्या ।। तत्रापि तावदिमां त्रिसमयराजोक्तां विद्यां मण्डलसमयार्थमुच्चारयेत् – नमः सर्वबुद्ध- बोधिसत्त्वानाम् । ओ विरजि २ महाचकविरजि । सत २ सारत २ अपि २ विधमनि । सभजनि । 10 संभजनि । तरमति । सिद्ध अग्ने त्वं स्वाहा । अनेन सर्वमण्डलप्रविष्टो भवति । अथवा तथागतहृदयमष्टसहस्रं जपेत् । स लौकिक- लोकोत्तरमण्डलप्रविष्टो भवति । कतमञ्च तत् ? नमस्त्रैयब्धिकानां तथागतानां सर्वत्राप्रतिहता- वातिधर्मताबलिनाम् । ओ असमसम समन्ततोऽनन्तनावाप्तिशासनि । हर २ स्मर स्मरण विगतरागबुद्धधर्मते । सर २ समवला । हस २ । त्रय २ । गगन महाचलरक्षण । ज्वल ज्वलन 15 सागरे स्वाहा ॥ अयं सर्वतथागतानामात्मभावः । अत्रानुत्तरं गारवं भावयितव्यम् । अनेन आदिकर्मिका अपि सत्वेष्वनन्तं बुद्धकृत्यं कुर्वन्ति ॥ 20 . अयमेव परमां रक्षां मारादिभ्यः सर्व दुष्टेभ्यः करोति । हस्तताडेन भस्मना सर्पपैरुदकेन दृष्टया मनसा या सीमाबन्धं करोति ॥ व्याधिषु भैपज्यमुदकं चाभिमन्त्र्योपयोज्यम् । वनकुसुमानि वा चैत्ये प्रतिमायां सद्धर्म- पुस्तके वा समाहितो निवेदयेत् । पक्षप्रयोगान्महाव्याधिभिरपि मुच्यते । बुद्धबोधिसत्वालम्बनेन सरसत्वामिलापिणा च चित्तेन भद्रचरिविधिपूर्वकं च जप्तव्यः । अयं विधिरस्य कल्पस्या- वसाने द्रष्टव्यः । त्रिसमयजापिनश्चाम्नायतो न दोषः । उन्सिष्टस्याप्यशुचेर्न दोपः । मुद्राकारा न भक्षणीया न रखनीया । न मञ्चारोहः कर्तव्यः । न मयं पातव्यम् । अधिमुक्तिचशिक्षा- 25 पदेवचलस्य निर्विचिकित्सस्य दुःशीलपूर्वस्यापि सिध्यति। पप्तिस्यापण्डितस्य वा नियतं सिष्यति । तथा च अवोक्तम् - बोधिचित्तं दृढं यस्य निसमा च मतिर्भवेत् । विचिकित्सा नै कर्तव्या तस्येदं सिध्यति ध्रुवम् ।। इति ।। बोधिचित्तदृढता चार पृयजनचलचित्तताया नियमार्थमुक्तय, न तु भूमिप्रविष्ट- 1 मपित्य । यस्मादत्रोक्तम्-प्रत्युद्धारतामभासतां च प्रतिरन्धुकरमेन, महान्धाराहाटोक प्रवेष्टुरमेन, यद्भपसा विनिपतितेन साध्यम् । सपा युतो मनायपुप्यम्य सिद्विरिति नीचचित्त- प्रतिषः । न चानिकान्तदुर्गनेश्माहोरिम्पोपचिनाप्रमेपपुग्पाकायस्य भूमिप्रपिटम्पाय ·B141 । शिक्षासमुच्चय । पूर्वोक्तो दोष सभपति । अत्र च मन्त्राणामज्ञानान्नाविकाक्षरपाठे दोपोऽस्ति । नापि न्यूनतादोष । नापि निविभ्रशदोष । किं तु श्रद्वारेग बोधिचित्तोग सो सर्गवेग च प्रमाणीकृत्याविचारत प्रवर्तितव्यम् । अवश्य बुद्बोधिसत्त्वत्वमिहैन यथेष्टसिद्धिश्च भवति ।। अथवा अनेन सवज्रधरमन्त्रेण रक्षा कुर्यात् - नमस्त्रैयब्धिमाना तथागताना सर्ववनधराणा 5 चण्डाल २। चल'२। वज्र २ शातन २। पलन २। चर २ मारण २। वजदा लफट । ललितशिखर समन्तवत्रिणि । वल २ । नमोऽस्तु ते अग्रोग्रशासनाना रण २ ह पुल स्फाट वनोत्तमे स्वाहा ॥ अनेन पठितमात्रेण सर्वविघ्नविनायका नोपसमामन्ति । देवनागादयो न प्रसहन्ते । भोजनपानशयनासनवसनपूजोपकरणानि चाभिमन्त्रितेन जलेन दृष्टया मनसा वा रक्षेत । 10 अचलहृदयेन वा समेतत्कुर्यात् ।। इद च तत् - नम समन्तवज्राणा जाट । अमोघ चण्डमहा रोपण स्फाटय हूँ। भ्रामय २ हूँ । त्राट हूँ। म । ओं बलददे तेजोमालिनि स्वाहा ।। अनेन प्रथम पिण्डमष्टाभिमन्त्रितं भुञ्जीत, भैषज्यराजता बुबोधिसत्नानामनुस्मृत्य ॥ विषप्रतीकारस्तु ॥ तद्यथा- इलिमित्ते । तिलिमित्ते । इलितिलिमित्ते । दुम्बे । दु से। दु सालीये । दुम्बालीये । तके । तकरणे । मर्ने । मर्मरणे । कश्मीरे । कश्मीरमुक्ते । अघने । 15 अघनघने । इलिमिलीये । अखाप्ये । अपाप्ये । श्वेते । श्वेततुण्डे । अनानुरक्षे स्वाहा ।। य इमा विद्या समृणोति, स सप्त वर्षाण्यहिना न दश्यते । न चास्य काये विष त्रामति । यश्चैनमहिर्दशति, सप्तधास्य रफुटेन्मूर्धा अर्जकत्येव मञ्जरी ॥ य इमा विद्या धारयति, स यारजीपमहिना न दश्यते । न चास्य काये विष कामति । इमानि च मन्त्रपदानि सर्पस्य पुरतो न वक्तव्यानि, यत्कारण सर्पो म्रियते ॥ तघया । इसा । चिहा । चक्को । बको । कोडा कोरेति । निकुटा निकुरुदेति । पोदा पोडेति । मोडा मोडेति । पुरुडा पुस्टेति । फट रहे । पुटटण्ड रहे । नाग रहे । नागटटण्ड रहे । सर्प रहे । सर्पटटण्ड रहे । अच्छे । छल विषशाते । शीतवत्ताले । हलले। हल्ले । ताण्डि २ । तड २ । ताडि २ । मल २ ॥ पुट २ । पुटु २ । स्वाहा ॥ इति हि भिक्षवो जाङ्गल्या विद्याया उदाहताया सर्वभूतसमागते सर्व तपादित 25 थानन्यथाभूत सत्यमविपरीतमविपर्यस्तम् । इद विषमविप भवतु । दातार गच्छतु । दष्टार गच्छतु । अग्निं गच्छतु । जल गच्छतु ! स्थल गच्छतु । स्तम्भ गच्छतु । कुड्य गच्छतु । भूमि सत्रामत् । शान्ति गच्छतु स्वाहा ॥ चोरादिप्रतीकारे मारीची जपेत् । तद्यथा-पराम्मसि । उदयमसि । वरमसि । अबमसि । मर्फमसि । वनमसि । अतीनमसि। पथे मे रक्ष । उपये मे रक्ष 1 जनतो मे रक्ष। चौरतो मे रक्ष । 30 राजतो मे रक्ष । सिंहतो मे रक्ष । व्याघ्रतो मे रन ) नागतो मे रक्ष । सप्तो में रक्षा सर्वतो मे रक्षा रक्ष २ मा। सर्वसत्वाश्च सर्वभयेभ्य सर्जेराये सोपसर्गेभ्य स्वाहा ॥ ॐघडिलि २ सदुष्टाना प्रन्धि चन्दामि स्वाहा ॥ नमो रनत्रयाय । नमो मारीच्ये देवतायै । मारीच्या देवताया दृदयमान 20 B 142 ।

·-६.१३] आत्मभावरक्षा पष्ठः परिच्छेदः । ७२ B143 यिष्यामि ॥ तद्यथा । बत्तालि । वदालि । बदालि । बरालि । वराहमुखि । सर्वदुष्टानां निवारय । बन्धमुखं स्वाहा ॥ इमामपि विद्यामनन्तजातिस्मरहेतुं महाप्रभावां सप्तपञ्चाशदक्षरां विद्याधरपिटकोपनिबद्धां सर्वभयरक्षार्थ प्रयुञ्जीत । तद्यथा । अट्टे । बट्टे । नट्टे । कुन? । टके । ठके । ठरके । उरुमति । ररुमति। तुरुहिलि मिलि। सर्वज्ञोदुपदग्ग। नमो सम्बसम्मसंबुद्धाणं । सिझन्तु मे मन्तपदाः स्वाहा ।। 5 एपा रक्षात्मभावस्य भैपज्यवसनादिभिः । सत्त्वार्थस्मृतिपूर्वकमेव वक्तव्या ॥ आत्मतृप्योपभोगात्त क्लिष्टापत्तिः प्रजायते ॥ १३ ॥ सर्व हि बोधिसत्वेनोत्सृष्टं सर्वसत्त्वेभ्यः ॥ तत्र यदि विस्मृत्य परद्रव्यमात्मभरणतृष्णया परिभुते, क्लिष्टापत्तिमापद्यते । अथ वितृष्णोऽन्यासक्तो वा सत्वकार्यमनुस्मृत्य भुङ्क्ते, न क्लिप्टामाप- 10 त्तिमापद्यते । परद्रव्यसंज्ञी स्वार्थेन भुते, स्तेयापत्तिमापद्यते । पूरार्पण प्रातिमोक्षे पाराजिको भवति । सत्त्वस्वामिकैस्तु भोगैः सत्त्वस्वामिक एवात्मभावः संरक्षत इत्यदोषः । न हि दासस्य नित्यं स्वामिकर्मव्यापृतस्य स्वद्रव्यमस्ति येन वर्तेत ।। उक्तं च धर्मसंगीतिसूत्रे-दासोपमेन बोधिसत्त्वेन भवितव्यं सर्वसत्त्वकिंकरणीयप्रापणतयेति ॥ न चैकान्तस्त्राम्यर्थपरस्य दासस्य व्याध्यादिविक्लवमतेः स्वामिनमननुज्ञाप्यापि भुञ्जानस्य 15 कश्चिदोपः । नाप्येवंकुर्वाणस्य बोधिसत्त्वस्यान्तिके कस्यचिद्विदितवृत्तान्तस्याप्यप्रसादो युज्यते मात्सर्यत्यागचित्तापरिज्ञानात् । न चात्र न्याय कश्चित्संदेहो युक्तः । सर्वोत्सर्गो हि पूर्वमेव भगव- काठोत्तया प्रतिपादितः । तथा चात्मभावरक्षा सत्त्वार्थमेवोक्ता । तस्य स्पष्टावबोधार्थमयं न्यायोऽ. भियुक्तो न तु स्वार्थापेक्षयेति ॥ इति शिक्षासमुच्चये आत्मभावरक्षा पष्ठः परिच्छेदः ॥ . 20 ·७ B144 भोगपुण्यरक्षा सप्तमः परिच्छेदः। एष तापदामभाषरक्षा वेदितया । भोगरक्षा तु वक्तव्या । तत्र- सुकृतारम्भिणा भान्य मानझेन च सर्वतः । इति शिक्षापदादस्य भोगरक्षा न दुष्करा ॥ १४ ॥ उमपरिपृच्छाया हि शिक्षापदमुक्तम्-सुसमीक्षितर्मकारिता सुकृतार्मकारिता च । 5 तेन भोगाना दुासा प्रत्यक्षा । अवज्ञाप्रतिषेध सिद्धो भवति । शमथप्रस्तावेन च मात्रज्ञता युक्तिज्ञता चोक्ता । तेनेद सिद्ध भाति-यदिद अल्पाधमभोगेनापि कार्यसिद्धौ सत्या स्त्रयमन्यैर्य बहूत्तमभोगनाशनोपेक्षा न कार्यति ॥ अत एर उग्रपरिपृच्छायामुक्तम्-पुत्रभार्यादासीदासकर्मकरपोरयाणा सम्यक्परिभोगेनेति ।। तथा स्वपरबोधिपक्षश्रुताद्यन्तरायकरौ त्यागात्यागौ न कायौं । अधिकसत्त्वार्थशक्तेस्तुल्यशक्तेर्वा 10 बोधिसत्त्वस्य अधिकतुल्यकुशलान्तरायकरी त्यागात्यागौ न कार्याविति सिद्ध भवतीति ।। इद च सधाय बोधिसत्त्वप्रातिमोक्षेऽभिहितम् – यस्तु खल्लु पुन शारिपुत्र अभिनिष्क्रान्त गृहापासो बोधिसत्वो बोध्यङ्गैरभियुक्त. तेन क्थ दान दातव्यम् । कतर दान दातव्यम् । क्रियदूप दान दातव्यम् । पे० । धर्मदायकेन भवितव्य धर्मदानपतिना । यश्च शारिपुत्र गृही बोधिसत्त्वो गङ्गानदी चालिकासमानि बुद्धक्षेत्राणि सप्तरनप्रतिपूर्णानि कृत्वा तथागतेभ्योऽहद्भय सम्यक्सयुद्धेभ्यो दान 15 दद्याद्, यश्च शारिपुत्र प्रत्रव्यापर्यापन्नो बोधिसत्त्व एका चतुप्पदिका गाथा प्रकाशयेत् , अयमेव ततो बहुतर पुण्य प्रसरति । न शारिपुत्र तथागतेन प्रबजितस्यामिपदानमनुज्ञातम् । ऐ० । यस्य खलु पुन शारिपुत्र पात्रागत पात्रपर्यापत्नो लामो भवेद्धार्मिको धर्मरथ , तेन साधारण भोजिना भवितव्य साध सनह्मचारिभि । सचेत्युन कश्चिदेवागत्य पात्र या चीवर या याचेत, तस्यातिरिक्त भवेद्बुद्धानुज्ञातात्रिचीररात् । यथापरित्यक्त दातव्यम् । सचेत्युनस्तस्योन चीवर 20 भवेद्यमिश्रित्य ब्रह्मचर्यवास , तन्न परित्यक्तव्यम् । तत्वस्य हेतो ? अविसर्जनीय पिचीवरमुक्त तथागतेन । सचे पुन शारिपुत्र बोधिसत्व विचीवर परियय याचनकगुरुको भवेत्, न तेनाल्पैच्छता आसेविता भवेत् । यस्तु खलु पुन शारिपुत्र अभिनिधान्तगृहावासो बोधिसत्त्र , तेन धर्म आसेषितव्य । तत्र तेनाभियुक्तेन भवितव्यमिति ।। अन्यथा हफमग्रहार्थं महत सत्वराशेस्तस्य च सत्त्वस्य बोधिसत्त्वाशयपरिकर्मान्तराया 25 ‘महतोऽर्थस्य हानि कृता स्यात् । अत एवोदारकुशल्पक्षविवर्जनता अपक्षाल इयुच्यते । एव तापत्यागप्रतिषेध । अत्यागप्रतिधोऽपि यथा - आर्यसागरमतिमूत्रे महायाना तरायेषु बहुलाभना पश्यते । योऽय विधिरामयुक्त, सोऽन्यस्मिन्नपि बोधिसत्त्वे प्रतिपाद्य इति कुतो गम्यते । आर्योगपरिपृच्छाया दशितत्वात् । परकृत्यकारित स्वकार्यपरित्याग इति ॥ तथा आर्यविम-कीर्तिनिर्देशेऽप्युक्तम्-ससारभयभीतेन किं प्रतिमर्तव्यम् । आह-ससार 30 भयभीतेन मञ्जुश्रीर्बोधिसत्वेन बुद्धमाहाम्य प्रतिसतत्र्यम् । आह -बुद्रमाहाम्ये स्थानुकामेन कुत्र , B 145 १ ·5 10 15 -७.१४] भोगपुण्यरक्षा सप्तमः परिच्छेदः । ८१ स्थातव्यम् ? आह-बुद्धमाहात्म्ये स्थातुकामेन सर्वसत्त्वसमतायां स्थातव्यम्। आह-सर्वसत्त्व. समतायां स्थातुकामेन कुत्र स्थातव्यम् ? आह-सर्पसत्त्वसमतायां स्यातुकामेन सर्वसत्वप्रमोक्षाय स्थातव्यमिति।। तथा च धर्मसंगीतौ सार्थवाहो बोविप्सत्व आह-यो भगवन् बोधिसत्त्वः सर्वसत्वानां प्रथमतरं बोधिमिच्छति, नात्मनः । यावदियं भगवन् धर्मसंगीतिरिति ॥ उत्सर्गादेव चास्य स्वार्थाभावः सिद्धः । किं तु सत्यार्थहानिभयादयोग्ये सत्वे स्वभारं नारोपयति । यत्र तु सत्वार्थहानि न पश्यति, तत्र स्वयं कृतमन्येन वा जगद्वितमाचरितमिति को विशेषः । यदयमपरबोधिसत्त्वकुशलसिद्धये न स्वकुशलमुत्सृजति । अथ स्वदुर्गतिदुःसा- • द्विमेति, द्वितीयस्यापि तदेव दुःखम् । अथ तदुःखेन मे बाधा नास्तीत्युपेक्षते, ययोक्तैः सूरैः सापत्तिको भवति || यथा च रत्नकूटसूत्रे-चत्वार इमे काश्यप बोधिसत्त्रप्रतिरूपका इत्यारभ्योक्तम्-आत्मसुखा- थिको भवति न सर्वसत्वदुःखापनयनार्थिक इति ॥ तस्मादुअपरिपृच्छाविधिना पूर्ववदात्मा गर्हणीयः । एपा तु बोधिसत्त्वशिक्षा यथा आर्यनिरारम्भेण धर्मसंगीतिसूत्रे निर्दिष्टा-कथं कुलपुत्राः प्रतिपत्तिस्थिता वेदितव्याः ? आह-यदा सत्त्वेषु न विप्रतिपद्यन्ते । आह-कार्य सत्त्वेषु न विप्रतिपद्यन्ते ? आह- यन्मैत्री च महाफरणां च न त्यजन्ति । सुभूतिराह–कतमा बोधिसत्यानां महामैत्री ? आह-. यत्कायजीवितं च सर्वकुशलमूलं च सर्वसत्वानां निर्यातयन्ति, न च प्रतिकार काहन्ति । आह- क्तमा बोधिसत्त्वानां महाकरुणा यत्पूर्वतरं सत्त्वानां बोधिमिच्छन्ति नात्मन इति ॥ अन चाह-महाफरणामूलाः सर्वबोधिसत्वशिक्षा इति ॥ अवश्यं च भगननेदं न निवारणीयम् । अन्यतरबोधिसत्वार्थे नार्थिवादवयं तूपदिशतीति निश्चीयते । येन दातुर्महादक्षिणीये . महार्थदानान्महापुण्यसागरविस्तरो दृश्यते । *** अन्यया तु केवटमेव विवातिनो मरणं स्यात् ।। 26 यत्त प्रशान्तविनिश्चयप्रातिहार्यमूरे देशितम्-य एंप ते महाराज वर्षशतसहस्रेण परिव्ययोऽत्र प्रविष्टः, ससः पिण्डीत्यैरस्थ निकास भवेदेवं प्रत्येकं सभिषणा । यचोदेशस्वाध्याया- भियुक्तो बोधिसत्वः सगौरवो धर्मकामः श्रद्धादेयमाहारं परिगृहाँ चित्तमुत्पादयेत् - अनेनाहं धर्मपर्येष्टिमापरस्य इति । अस्य कुशलस्यैप देयधर्मपरित्यागः शततमीमरि कलां मोगीति, सद्गृहमुसपरिशुद्विमधिकृत्योक्तम् । न तु पूर्वोक्तविधिना कश्चिदोष. ॥ उत्ता समासतो भोगरक्षा । पुज्यरक्षा याच्या । तर- स्वार्थविपाकवैतृष्ण्याच्छुम संरक्षितं भवेत् । यपोक्तं नारायणपरिपृच्छायाम् -स नामोतोः शीर्ड रक्षति, न स्वतोः, न शास्त्व हेतोः, न भोगहेतोः, नेपयंहतोः, न रूपहतोन वगरनोने पशोरेतोः। पेपालं नि निरमपन: शीउं रक्षति । पार्टी न नियोनिमपीत. शीरं रक्षति । अन्यत्र बुदन शनिशानाय 31 सीट रक्षते । पारसमवाहितमुस्योगोयार्षिक: शी रक्षति ।। म पम्पंग भीमपन समयान्तो योधिसम्यो दशभिधम्न हीपते । पतरामि. ! यदुत न पारामागीत। स..

·10 B148 15 ८२ शिक्षासमुश्चय । [७.१५- तत्र च भवत्यप्रमत्तो बोधिप्रतिकाङ्की बुद्धदर्शनमभिकाहने । एव ब्रह्मत्वाद्बुद्धदर्शनामेघप्रति लम्भाधर्मश्रवणान्न परिहीयते । यावद्ययाश्रुतप्रतिपत्तिसपादनाय बोधिसत्वसवरसमादानान परिहीयते । अनाच्छेद्यप्रतिभाना सकुशलधर्मग्रार्थन यानान्न परिहीयते ॥ एव शीलस्य धप्रतिष्टितो बोधिसत्त्रो महासत्त्व सदा नमस्कृतो भवति देवै । सदा प्रशसितो भाति नागै । सदा नमस्कृतो भवति 5 य: । सदा पूजितो भवति गर्थे । सदापचायितश्च भवति नागेद्रासुरेन्द्र । सदा सुमानितश्च भवति ब्राह्मणक्षत्रियश्रेष्ठिगृहपतिभि । सदाभिगमनीयश्च भवति पण्डितै । सदा समन्वाहृतश्च भवति बुद्धे । शास्तृसमतश्च भवति सदेवकस्य लोकस्य । अनुकम्पपश्च भवति सर्वसत्त्वानाम् ॥ १० ॥ चतस्रो गतीर्न गच्छति । कतपाश्चतस्र ? यदुताक्षणगतिं न गच्छयन्यत्र सत्त्वपरिपाकात् । बुद्ध शून्यबुद्धक्षेत्र न गच्छति । मिथ्यादृष्टिकुलोपपत्ति न गच्छति । सर्वदुर्गतिगतिं न गच्छति ॥ एव पूर्वोसृष्टस्यापि पुण्यस्य क्लेशवशा पुनरुपादीयमानस्य रक्षा कार्या । पुण्यदानादपि यपुण्य ततोऽपि न विपाक प्रार्थनीयोऽन्यत्र परार्थात् । किं च पुष्य रक्षितुकाम - पश्चात्तापं न कुर्वीत यथोक्तमुम्रपरिपृच्छायाम् । दत्वा च न विप्रतिसारचित्तमुपादयितव्यमिति ॥ पृष्ठदौर्बल्यादौर्बल्यम् । पिप्रतिसारात् पापवपुण्यस्यापि क्षय स्यादित्यभिप्राय ॥ न च कृत्वा प्रकाशयेत् ॥१५॥ अनेकपर्यायेण हि भगता प्रच्छनकल्याणता निवृतपापता वर्णिता। तत्र विवृतस्य क्षयो गम्यते । पापस्य दौर्मनस्येनेच पुण्यस्य सौमनस्येन । अनापत्ति सत्वार्थ निरामिपचित्तस्य प्रकाशयत ॥ यथा रनमे वैद्यदृष्टान्तनात्मोत्को निर्दोष उक्त । पुन पुण्यरक्षाकाम - लाभसत्कारभीतः स्यादुन्नतिं वर्जयेत्सदा । बोधिसत्त्वः प्रसन्नः स्याद्धर्मे विमतिमुत्सृजेत् ॥ १६ ॥ इद च रनकूटेऽभिहितम्-चतुर्मि काश्यप धर्म समन्वागतस्य बोधिसत्वस्योत्पन्नोत्पन्ना कुशला धर्मा परिहीयन्ते । यै [चतुभिर्मुक्ता ] न वर्धन्ते कुशलैधर्म ॥ कतमैश्चतुर्भि । यदुतामि मानिकस्य लोकायतमन्त्रपर्येप्टया। लाभसत्काराव्यासितस्य कुलप्रत्यारोकनेन । बोधिसत्त्व 25 विद्वेषाभ्याख्यानेन । अश्रुतानामनिर्दिष्टाना च सूत्रान्ताना प्रतिक्षेपेणेति ।। आर्यसस्तिवादिना च विनये ] पठ्यते-पस र भिक्षव एत भिक्षु वेशनग्यस्तो सनि प्रणिपत्य चित्तमभिप्रसादयन्तम् । एव भदन्त । अनेन भिक्षयो भिक्षुणा याप्ती भूमिराबान्ता अधोऽशीतियोजनसहस्राणि यावत्काञ्चनचरम् । अत्रान्तरे यान्त्यो वालिकास्तावन्त्यनेन भिक्षुणा चक्रवर्तिराज्यसहस्राणि परिभोक्तन्यानि । यावदथायुप्मानुपालियन भगवान् तेनाञ्जलि 30 प्रणम्य भगवन्तमिदमवोचत्-पदुक्त भगवता अस्य भिक्षरिव महान्ति कुशलमूलानि । कुनमानि भगरन् कुशल्नूलानि तनुत्व परिक्षय पर्यादान गच्छन्ति । नाहमुपाः एव क्षति चोपहतिं च समनुपश्यामि । यया समझचारी सरह्मचारिणोऽन्तिके दुष्टचित्तमुन्यादयति, 20 B149 1DAp122 ·भोगपुण्यरक्षा सप्तमः परिच्छेदः । अत्रोपाले इमानि महान्ति कुशलमूलानि तनुत्वं परिक्षयं पर्यादानं गच्छन्ति । तस्मात्तर्युपाले एवं शिक्षितव्यं यदग्धस्थूणायामपि चित्तं न प्रदूपयिष्याम प्रागेर सविज्ञानके काय इति ॥ आर्यमञ्जुश्रीविक्रीडितसूत्रेऽप्याह-प्रतिष प्रतिघ इति कल्पशतोपचितं कुशलमूलं प्रतिहन्ति, तेनोच्यते प्रतिय इति । आर्यगण्डेव्यूहसूने च समन्तसत्त्वपरित्राण्योज श्रिया रात्रिदेवतया पूर्वावदानं कथयन्त्या 5 अभिहितम्-ते तेनान्योन्यावमन्यनासमुदितेनाकुशलमूलेनायु प्रमाणादपि परिहीयन्ते स्म । वर्णादपि बलादपि [ सौख्यादपि ] परिहीयन्ते स्मेति ॥ अत्र च न कदाचिदुन्नति. कार्येति प्रदर्शनार्थ सदेत्युच्यते ॥ लाभसत्कारस्तु कदाचिदम्युपगम्यतेऽपि । यथोक्त आर्यरत्नमेधे - इह कुलपुत्र बोधिसत्व सुमेरुमात्रमपि रत्नराशिं लभमान. प्रतिगृह्णाति, प्रत्यवरमपि वस्तु प्रतिलभमान' 1 10 तत्कस्य हेतो. 2 तस्यैवं भवति-एते सत्त्वा मत्सरिणो लुब्धा लोभाभिभूताः । तदेतोः तत्प्रत्यय तन्निदानं महावारिस्कन्धावष्टब्धा इव संसारसागरे उन्मज्ननिमजनं कुर्वन्ति । तदेषा भविष्यति दीर्घरात्रमय हिताय सुखाय । सर्व प्रतिगृह्य न स्वीकरोति । न लोभचित्तमुत्पादयति अन्यत्र सनसत्त्वसाधारणा बुद्धधर्मसघेषु कारा करोति । यथा दु खिताना च सर्पसत्वानामुपजीव्यं करोति । तं च दानपति समुत्तेजयति संप्रहर्षयतीति ॥ तथा अवोक्तम्-तेन च दानेन नोन्नतो भवतीति ॥ पुनरत्रैयाह - यदि पुनरस्य तद्धेतोस्तत्प्रत्ययं तन्निदानं कीर्तिशब्दलोको भवति, तत्र नोनामजातो भवति, न मानजातो न मदजात । एवं चास्य भवति-नचिरेण कालेन यस्य चाय कीर्तिश्लोकशब्द. समुत्थापितो यश्च कीर्तिशब्दश्लोक, त्रयमप्येतत्सर्वेण सर्व न भविष्यति । तर क पण्डितजातीयोऽनित्येषु न च स्थितेषु धर्मेप्वध्रुवेष्वनाश्वासिफेवनुनयचित्तमुत्पादयेदुन्नतो 20 भवेन्मानदर्पितो वा? एवं हि बोधिसत्त्वो लाभसत्कारकीर्तिशब्दश्लोकेषु सूपस्थितस्मृतिर्विहरतीति ।। पुनराह-चण्डालकुमारोपमाश्च लोके विहरन्ति नीचनीचेन मनसा । मानमददधि- गताश्च भवन्ति पैशुन्यसंज्ञाया सततसमित प्रत्युपस्थितत्वादिति ॥ पुनरप्युक्तम्-इह कुलपुत्र अभिनिष्क्रान्तगृहनास. प्रत्रजितो बोधिसत्वो मृतकसदृशोऽहं मित्रामात्यज्ञातिसालोहितानामिति निहतमानो भवति । वैरूप्य मेऽभ्युद्गतम् , विपर्णानि च मे वासासि 25 प्रावृतानि, अन्यश्च मे आकल्प संवृत्त इति निहतमानो भवति । मुण्डः पात्रपाणि कुलात्कुल- मुपसक्रमामि भिक्षाहेतोर्भिक्षानिदानमिति निहतमानो भवति । नीचनीचेन चित्तन चण्डालकुमार- सदृशेन पिण्डाय चरामीति निहतमानो भवति । पैण्डिलिकोऽस्मि संवृत्तः, परप्रतिबद्धा च मे जीविकेति निहतमानो भवति । अवधूतमवज्ञातं प्रतिगृहामीति निहतमानो भवति । आराधनीया मे आचार्यगुल्दक्षिणीया इति निहतमानो भाति । संतोरणीया मे सत्रह्मचारिणो यदुत तेन 30 तेनाचारगोचरसमुदाचारेणेति निहतमानो भवति । अप्रतिलब्धान् बुद्धधर्मान् प्रतिपत्स्य इति 15 -- GV p.270.

·शिक्षासमुच्चय । निहतमानो भवति । युद्धाना व्यापन्नचित्ताना सत्याना मध्ये क्षान्तिबहुलो निहरिष्यामीति निहत मानो भवतीति ॥ आर्यसागरमतिमूऽयुक्तम्-स कायपरिशुद्धश्च भवति । लक्षणसमतगान मृदुतरण हस्तपाद सुविभक्तपुण्यनिष्यन्दगानोऽहीनेन्द्रिय साङ्गप्रत्यङ्गपरिपूर्ण न च रूपमदमत्तो भाति, 5न कायमण्टनयोगानुयुक्त । स रियदीनानामपि सत्वाना रूपविफल्गनामप्यवनमति प्रणमति धर्मग्राह्यतामुपाहायेति ॥ पुनरोक्तम्-स्याद्ययापि नाम भगवन् महासागर प्रतिमतिष्टते, तदा निम्ने पृथिवी- प्रदेशे सतिष्ठते । तस्य निम्नत्वाइल्पकृच्छण सर्वनयश्च सर्वप्रसरणानि च प्रपतन्ति । एवमेय भगान् निर्मनस्य गुरुदक्षिणीयगौरवस्य बोधिसत्वस्याल्पकृच्छ्रेण तानि गम्भीराणि धर्ममुखानि 10 श्रोत्रेन्द्रियस्याभासमागच्छन्ति । स्मृती चारतिष्टते । तस्मात्तर्हि भगवन् यो बोधिसत्लो मानोन्नतो भाति मानस्तब्ध , न च गुरुदक्षिणीयेभ्योऽक्नमति न प्रणमति, वेदितव्य भगवन् मारागुशाविद्रो वताय बोधिसत्व इति ॥ आर्यलोकोत्तरपरिवत चोक्तम्-दशेमानि भो जिनपुर बोधिसत्त्वाना मारकर्माणि । क्तमानि दश ? यदिद गुरुदक्षिणीयाचार्यमातापितृभ्रमणताह्मणसम्यग्गतसम्यक्प्रतिपन्नेष्वगौरवता मारकर्म ।। 15 धर्मभाणसना विशिष्टधर्माविगतानामुदारधर्मदेशकाना महायानसमारूदाना निर्वाणपयविधिज्ञाना धारणीसूत्रान्तराजप्रतिल्धाना नारनमति । गर्षितस्तब्धश्च भवति । धर्मभाणके न गौरवमुत्पादयति, न शुश्रूषा न चित्रीकार करोति । मारकर्मपर्मश्रवणसामध्ये च निषण्ण उदारधर्मवेगे समुत्पन्ने धर्मभाणस्य साधुझार न प्रयच्छति मा कश्चिदस्मिन् प्रशसतीति मारकर्म । अभिमान चोपाद्यामान प्रतिगृह्णाति । पराश्च न गृह्णाति । आमज्ञता च नावतरति । चित्तनिध्याप्तिं नोत्पादयति । 20 मारकर्म ।। अभिमान चोत्पाद्याजानन्नयुध्यमानो वार्हाणा पुद्गलाना वर्ण प्रतिन्छादयति । अपर्ण भापते । न च परस्य गुणवर्णनात्तमना भवति । मारकर्म ॥ जानाति च-अय धर्मोऽय बिनयो भूतमिद बुद्धपचनमिति । पुद्गलपिढेपेण धर्मविद्वेष करोति । सद्धर्म प्रतिक्षिपति । अन्याश्च विग्राहयति । मारकर्म ।। उच्चमानस प्रार्थयते । परिहारधर्मे न मार्गयति । परोपस्थान सोऽभियाति । अभिनन्दति । वृद्धस्थनिराणा चिरचरितब्रह्मचर्याणा न प्रयुपतिष्टते, न च प्रत्युद्गच्छति । मारकर्म ॥ भृकुटी 25 मुरम खल पुनर्भवति, न स्मितमुख । न खिलमधुरवचन । सदा कठिनचित्तश्छिद्रान्वेषी । असतारप्रेक्षी । मारकर्म । अभिमान च पतित्वा पण्टितान्नोपसकामति । न सेरते न भजते ।न पर्युपास्ते । न परिप्रश्नयति । न परिपृच्छति-किं कुशल किमशल किं करणीय किं कृत दीर्घरानमर्थाय हिताय सुखाय भाति, किं वा अकृत दीर्घरात्रमनायाहितायासुखाय भरतीति । स जड स जडतरो भवति । मोहव्यूहो मानमाही । अनि सरणदर्शी । मारकर्म ॥ स मानाभिभूतो 30 बुद्धोत्पाद विरागयति । पूर्वकुशलमूल क्षपयति । नव नोयापयति । अनिर्देश निर्दिशति । विग्रहमारभते, विवादबहुलश्च भाति । स एवमर्मविहारी स्थानमेतद्विद्यते यस्मिन् मिथ्या महाप्रपात पतेत् । अथ च पुनर्बोधिचित्तालाधीनादैश्चर्य प्रतिलभते । स कल्पशतसहस्रेषु बुद्धोत्पाद नासादयति, कुत पुनर्धर्मश्नपणम् । इद दशम मारर्म । इमानि भो जिनपुत्र दश मारकर्माणि 0152 ·5 h 10 -७ १६] भोगपुण्यरक्षा सप्तम. परिच्छेदः । यानि परिवर्य वोधिसत्वा दश ज्ञानकर्माणि प्रतिलभते । अऔर च ज्ञानकर्मसु पच्यते । निर्मानता सनसत्त्वेष्विति ।। आर्यराष्ट्रपालसूत्रेऽप्युक्तम् - अपायभूमि गतिमक्षणेषु दरिद्रता नीचकुलोपपत्तिम् । जात्पन्ध्यदौर्बल्यमथाल्पस्थामता गृह्णन्ति ते माननशेन मूढा ॥ इति ॥ धर्ममगीतिसूत्रेऽप्युक्तम् - सत्त्वक्षेत्र बोधिसत्वस्य बुद्धक्षेत्र यत्तश्च बुद्धक्षेत्राबुद्धधर्माणा लाभागमो भवति । नार्हामि तस्मिन् विप्रतिपत्तुम् । एव चास्य भवति - सर्व सुचरित दुश्चरित च सत्वान्निश्रित्य प्रवर्तते । दुश्चरिताश्रयाचापाया प्रवर्तन्ते, सुचरिताश्रयादेवमनुष्या इति ॥ अत एव रत्नोल्काधारण्यामध्युक्तम् इह भो जिनपुत्रा प्रथमचित्तोत्पादिको बोधिसत्व आदित एर सर्वसत्वानामन्तिके दशप्रकार चित्तमुत्पादयति । कतमदशप्रकारम् । तद्यथा- हितचित्तता सुखचित्तता दायाचित्तता स्निग्धचित्तता प्रियचित्तता अनुग्रहचित्तता आरक्षा- चित्तता समचित्तता आचार्यचित्तता शास्तृचित्तताम् । इद दशप्रकार चित्तमुत्पादयतीति ।। श्रद्धानलाधानावतारमुद्रासूत्रेऽप्युक्तम् – सर्वसत्त्वाना शिष्यत्वाभ्युपगमे स्थितोऽस्मि 1 15 पराश्च सर्वसत्त्वशिष्यत्वाभ्युपगमे प्रतिष्टापयिष्यामीत्याश्वास प्रतिलभते । पेयाल । सर्वसत्त्वे वानमनप्रणमनताया प्रतिष्ठितोऽस्मीति पूर्ववत् ।। तत्रावनमनप्रणमनताया सनसत्वेषु निर्मानता ।। तथा आर्यविमलकीर्तिनिर्देशे परिशुद्धबुद्धक्षेत्रोपपत्तये सर्वसत्त्वेषु शास्तृप्रेमोक्तम् । लोक- प्रसादानुरक्षार्थ त्वासनपादप्रख्याल्नर्म कुर्वनापि चेतसा स्त्रीषु वा अक्षणप्राप्तेषु वा निनिपतितेषु 20 बोधिसत्वेन प्रेमगौरवाभ्यास कार्य ।। उक्त हि गण्डव्यूहे-तस्य समनन्तरनिषण्णस्य तस्मिन् महासिंहासने सर्व स जनकायोड- भिमुख प्राञ्जलिस्थितोऽभूत् तमेव राजान नमस्यमान | पेयाल। स खलु सर्वधर्मनिर्नादच्छत्रमण्डल नि?पो राजा तेषा याचनकाना सहदर्शनेनात्तमनस्कतरो राज्ञानेन च त्रिसाहस्रचक्रवर्तिराज्यप्रति लामेनासीमाप्राप्तकल्पपर्यवसानेन ()। यावत् शुद्धावासदेवशान्तिक्मिोक्षमुखविहारेणापर्यन्तकल्पाव सानेन । तद्यथा कुलपुत्र पुस्पस्यैका ततृष्णाचरितस्य मातापितृभ्रातृभगिनीमित्रामात्यज्ञातिसालोहित- पुत्रदुहितृभा चिरकालवियुक्तस्याटबीकान्तारविप्रणष्टस्य तदर्शनकामस्य नेपा समाधानेन महती 25 प्रीतिरध्यवसानमुत्पतेत् तदर्शनावितृप्ततया । एवमेव कुलपुत्र राज्ञ सर्वधर्मनिर्नादच्छत्रमण्डल निर्घोषस्य तेषा याचनकाना सहदर्शनेन महाप्रीतिवेगा सजाता । चित्ततुष्टिसुखमयकान्तम्, महाश्चित्तोदप्रतावेग प्रादुर्भूतो यावत्तेषु सर्पयाचनकेषु एमपुत्रकसज्ञा मातापितृसज्ञा दक्षिणीयसज्ञा कल्याणमित्रसज्ञा वर्णसज्ञा दुर्लभसज्ञा दुष्करकारकसज्ञा बहुकरसज्ञा परमोपकारिसज्ञा बोधिमार्गोपस्तम्भसज्ञा आचार्यशास्तृसज्ञोत्पयेतेति ।। 1 30 १RPp 221 ·5 15 शिक्षासमुन्धयः। [७१६- एसमन्यगतमात्रे सत्यानामप्रतोगमनोपस्यानादिप्रसङ्गे सर्वोसगं स्मरेत् – एपामेगाप- मामीय काय } यथेष्टमर वान्ताम् । पृथियीशोधनोपडेपनादिविर स्वमुखार्थमिति । अथवा स्थाम्यप्रमादभीतनेर तत्प्रसादार्थिनेर ताज्ञानपादना मनसिया । भगतोऽप्युपस्थान कुर्वतोऽन्यगत्यभागान् भिक्षुणा म्लानेनागीरतम् ।। यथोक्तं भिक्षुप्रकीर्णके - भगवानाह-मा माय मिशु मा भाय भिक्षु । अह ते भिक्षु उपस्थास्ये । आहर भिक्षु चीराणि यापते धोनामि । एवमुक्ते आयुष्मानानन्दो भगवन्त- मेतदवोचत्-मा भगवानेतस्य ग्टानस्याशुचिनक्षितानि चीराणि धोरतु । अह भगवन् धोरिम्यम् । भगरानाह -तेन ह्यानन्द त्वमेतस्य भिक्षुस्य चौराणि धोर । तथागतो उदक मासिश्चिप्पति । अथ खल्यायुष्मानानन्दो तस्य म्टानस्य भिक्षुस्य चीवराणि धोवति । भगगनुदक 10 मासिञ्चति ।। पेयाल || अथ खवायुप्मानानन्दस्त ग्लान भिक्षु साधु च सुष्टु चानुपरिगृह्य बहिर्धा हरित्या स्नापयेत् । भगवानुदामासिञ्चतीति । आह च- यानाराध्य महत्व निराध्य कष्टय विपत्तिमामोनि । प्राणपरित्यागैरपि तेपा ननु तोपण न्याय्यम् ॥ एते ते वै सत्वा प्रसाद यान् सिद्धिमागता वहन । सिद्धिक्षेत्र नान्यत् सत्वेभ्यो विद्यते जगति ।। एते चिन्तामणयो भद्रघटा घेनपश्च कामदुधा । गुरुवञ्च देवतेर च तस्मादाराधनीयास्ते ।। किं च निश्छममधूनामप्रमेयोपकारिणाम् । सत्त्वाराधनमुसृज्य निष्कृति का परा भवेत् ।। शिरसा धारयामास पुरा नाथो ययेप्सितम् । जटास्वन्युपितान् सत्वान् भूत्वा यत्नेन निश्चल ।। भिदन्ति देह प्रविशन्त्यवीची येषा कृते तत्र कृते कृत स्यात् । महापकारिष्वपि तेन सर्व कल्याणमेवाचरणीयमेषु । स्वय मम स्वामिन एर तावद्यदर्थमात्मन्यपि निपक्षा । अह कर स्वामिषु तेषु तेषु करोमि मान न तु दासभावम् ।। येषा सुखे यान्ति मुद मुनीन्द्रा येषा व्यथाया प्रविशन्ति मन्युम् । तत्तोपणात्सर्वमुनीन्द्रतुष्टिस्तत्रापकारेऽपकृत मुनीनाम् ।। आदीमायस्य यथा समन्तान सर्वकामैरपि सौमनस्यम् । सत्तव्यथायामपि तद्वदेव न प्रीत्युपायोऽस्ति महापाणाम् ।। तस्मान्मया यजनदु खनेन दुख कृतं सर्वमहादयानाम् । तदध पाप प्रतिदेशयामि यखेदितास्ते मुनय क्षमन्ताम् ।। आराधनायाश्च तथागताना सामना दास्यमुपैमि लोके। कुर्वन्तु मे मूभि पद जनौधा निन्नन्तु वा तुप्यतु लोकनाथ ॥ 20 25 B156 30 ·८७ 5 10 15 -७.१६] भोगपुण्यरक्षा सप्तमः परिच्छेदः । आत्मीकृतं सर्वमिदं जगत्तैः कृपात्मभिनैव हि संशयोऽत्र । दृश्यन्त एते ननु सत्वरूपाः त एव नाथाः किमनादरोऽत्र ॥ तथागताराधनमेतदेव स्वार्थस्य संसाधनमेतदेव । लोकस्य दुःखापहमेतदेव तस्मान्ममास्तु व्रतमेतदेव ॥ यथैको राजपुरुषः प्रमध्नाति महाजनम् । विकरोति न शक्नोति दीर्घदशी महाजनः ॥ यस्मान्नैव स एकाकी तस्य राजबलं बलम् । तथा न दुर्बलं कंचिदपराद्धं विमानयेत् ।। यस्मानरकपालाश्च कृपावन्तश्च तद्वलम् । तस्मादाराधयेत्सत्वान् भृत्यश्चण्डनृपं यथा ।। कुपितः किं नृपः कुर्यायेन स्यान्नरकव्यथा । यत्सत्वदौर्मनस्येन कृतेन ह्यनुभूयते ।। तुष्टः किं नृपतिर्दद्याद्यद्वद्धत्वसमं भवेत् । यत्सत्त्वसौमनस्येन कृतेन ह्यनुभूयते ।। आस्तां भविष्यद्बुद्धत्वं सत्त्वाराधनसंभवम् । इहैव सौभाग्ययश:सौस्थित्यं किं न पश्यसि ॥ प्रासादिकत्वमारोग्यं प्रामोद्य चिरजीवितम् । चक्रवर्तिसुखं स्फीतं क्षमी ग्रामोति संसरन् । मैत्राशयश्च यत्पूज्यः सत्त्वमाहात्म्यमेव तत् । बुद्रप्रसादाद्यत्पुण्य बुझमाहात्म्यमेव तत् ।। अत एव हि चन्द्रप्रदीपसूत्रे मैत्रीभावफलमुद्भावितम् -- यावन्ति पूजा बहुविध अप्रमेयाः क्षेत्रं शतेषू नियुत च बिम्बरेषु । तां पूज कृत्वा अतुलियनायकाना संख्याकलापी न भवति मैत्रचित्ते ।। तस्मादेवंविधेषु महादक्षिणीयेवूनतिं वर्जयेत्सदा | एपा चोन्नतिरयोनिशोमनस्कारात संभवतीति ॥ तस्यानवतारे यत्नः कार्यः । यथोक्तं रत्नमेघे-कथं च कुलपुत्र बोधिसत्वोऽयोनिशो- मनस्कारापगतो भवति ? इह बोधिसत्त्व एकाकी रहोगतः प्रविवेकस्थितो नैवं चित्तमुत्पादयति- अहं असंकीर्णविहारी । अहं विवेकस्थितः । अहं प्रतिपन्नस्ताथागते धर्मविनये । ये त्वन्ये श्रमणा 30 वा ब्राह्मणा वा, सर्वे ते संकीर्णविहारिणः संसर्गबहुला उद्धरास्ताथागताद्धर्मविनयात् ॥ १ SR. 32.277 ( यावन्ति पूजा बहुविध अप्रमेया, या क्षेत्रकोटीनयुतय-विवरेषु । तां पूज कृत्व पुरुपवरेषु नित्यं, संख्याकलापी न भवति मैनचित्तः॥) 20 25 ।

·८८ B153 शिक्षासमुन्धय । [७.१६- एव हि बोरिसलोऽयोनिशोमनस्कारापगतो भवति । पुनरयोक्तम् - इह बोधिसत्त्वो वीर्यमारभमाणो न तमहद्वीर्यमास्वादयति । न च तेन वीर्येणात्मानमुकर्पयति । न परान् पसयति । तस्यैव भाति - को हि नाम सप्रज्ञजातीय स्वकर्माभियुक्त पराश्चोदयेत् 1 एव हि बोधिसत्वोऽनुन्नतपीर्यो भवति ।। एप तु पुण्यरक्षाया सक्षेपो यद्बोधिपरिणामना | तथा ह्युक्तमार्याक्षयमतिमूत्रे-न हि बोधिपरिणामितस्य कुशलमूतस्यातरा कश्चित्परि क्षयो याद्बोधिमण्डनिपदनात् । तद्यथापि नाम भदन्त शारद्वतीपुत्र महासमुद्रपतितस्योदक- बिन्दोर्नान्तरास्ति क्षयो यापन कल्पपर्यवसान । इति ॥ इति शिक्षासमुच्चये भोगपुण्यरक्षा सप्तम परिच्छेद ।।

·८ है B 10 पापशोधनं नाम अष्टमः परिच्छेदः । उक्ता त्रयाणामप्यात्मभावादीनां रक्षा ! शुद्धिरधुना वक्तव्या । किमर्थम् ? शोधितस्यात्मभावस्य भोगः पथ्यो भविष्यति । सम्यसिद्धस्य भक्तस्य निष्कणस्येव देहिनाम् ॥ १७ ॥ यथोक्तमार्यतथागतगुह्यसूत्रे--यानि च तानि महानगरेषु महाश्मशानानि भवन्त्यनेक- प्राणिशतसहस्राकीर्णानि, तत्रापि स बोधिसत्त्रो महान्तमात्मभावं मृतं कालगतमुपदर्शयति । तत्र 5 ते तिर्यग्योनिगताः सत्त्वा यावदर्थ मांसं परिभुज्य आयु.पर्यन्ते मृताः कालगताः सुगतौ स्वर्गलोके देवेपूपपद्यन्ते । स चैव तेषां हेतुर्भवति यावत्परिनिर्वाणाय, यदिदं तस्यैत्र बोधिसत्वस्य पूर्व- प्रणिधानपरिशुद्धया । येन दीर्घरात्रमेवं प्रणिधानं कृतम् - ये मे मृतस्य कालगतस्य मांसं परिभुञ्जीरन् , स एव तेषां हेतुर्भवेत् स्वर्गोत्पत्तये यावत्परिनिर्वाणाय तस्य शीलवतः । ऋष्यति प्रार्थना । ऋध्यति प्रणिधानमिति ।। पुनरत्रैवोक्तम् –स धर्मकायप्रभावितो दर्शनेनापि सत्त्वानामर्थं करोति । श्रवणेनापि स्पर्शनेनापि सत्वानामर्थ करोति । तद्यथापि नाम शान्तमते जीवकेन वैद्यराजेन सर्वभैषज्यानि समुदानीय भैषज्यतरसंहतिमयं दारिकारूपं [कृतं ] प्रासादिकं दर्शनीयं सुकृतं सुनिष्टितं सुपरिकर्मकृतम् । सा आगच्छति गच्छति तिष्ठति निषीदति शय्यां च कल्पयति । तत्र ये आगच्छन्त्यातुरा महात्मानो राजानो वा राजमात्रा वा श्रेष्टिगृहपत्यमात्यकोडराजानो वा, तान् स 15 जीवको वैद्यराजस्तया भैपज्यदारिकया सार्ध संयोजयति । तेपां समनन्तरसंयोगमापन्नानां सर्व- व्याधयः प्रसभ्यन्ते, अरोगाश्च भवन्ति सुखिनो निर्विकाराः पश्य शान्तमते जीवकस्य वैद्यराजस्य लौकिकव्याधिचिकित्साज्ञानं यद्यन्येषा वैद्यानां संविद्यते । एवमेव शान्तमते तस्य धर्मकायप्रभावितस्य बोधिसत्त्वस्य यावन्तः सत्त्वाः स्त्रीपुरुपदारफदारिका रागदोपमोहसंतप्ताः कार्य स्पृशन्ति, नेपां संस्पृष्टमात्राणां सर्वक्केशाः प्रसभ्यन्ते, विगतसंतापं च कार्य संजानन्ति यदिदं 20 तस्यैव बोधिसत्वस्य पूर्वप्रणिधानसुपरिशुद्धत्वात् । एतदर्थमात्मभावः शोध्यः ।। किं च अशोधने दोपमाह- तृणच्छन्नं यथा शस्यं रोगैः सीदति नैधते । बुद्धाकुरस्तथा वृद्धिं क्लेशच्छन्नो न गच्छति ॥ १८ ॥ प्रतिपक्षनिरासेन वृद्धयर्थं चेत्यभिप्रायः ।।. आत्मभावस्य का शुद्धिः पापक्लेशविशोधनम् । संबुद्धोक्यर्थसारेण यत्नाभावे त्वपायगः ॥ १९ ॥ तत्र पापशोधनं चतुर्धर्मकमूने देशितम् - चतुभिमत्रेय धर्मैः समन्वागतो बोधिसत्त्वो महा- सत्त्वः कृतोपचितं पापमभिभवति । कतमैश्चतुर्भिः? यदुत विदूषणासमुदाचारेण, प्रतिपक्षसमुदा- चारेण, प्रत्यापत्तिबलेन आश्रयबलेन च । तत्र विदूषणासमुदाचारोऽकुशलं कर्माध्याचरति, तत्रैव तत्रैव च विप्रतिसारबहुलो भवति । तत्र प्रतिपक्षसमुदाचारः कृत्वाप्यकुशलं कर्म कुशले शि.. - 25 .

·5 B161 10 शिक्षासमुच्चय । [८ १९-- कर्मण्यत्यर्थाभियोग गत ! प्रयापत्तिवल सवरसमादानादवरणसरलाभ | तमाश्रयवल बुद्धधर्म मघशरणगमनमनुसृष्टबोधिचित्तता च । सुरलय सनिश्रयेण न शस्यते पापेनाभिभवितुम् । एभिमैत्रेय चतुर्भिध, समन्वागतो बोधिसत्वो महासत्व कृतोपचित पापमभिभवतीति ।। तत्र कय विदूषणासमुदाचारो भावयितव्य ' यथा सुवर्णप्रभासोत्तमसूत्रेऽभिहितम्-- समन्वाहरतु मा बुद्धा कृपामारण्यचेतस । [अत्यय प्रतिगृह तु दशदिक्षु व्यवस्थिता ।) ये च दशदिशि लोरे तिपन्ति द्विपदोत्तमा ।। यच में पाएक कर्म कृत पूर्व सुदारुणम् । तस देशयिष्यामि स्थितो दशबलाप्रत । मातापितॄनजानता बुद्धानामप्रजानता । कुशल चाप्रजानता यत्त पाप कृतं मया । ऐश्वर्यमदमत्तेन कुलभोगमदेन च । तारुण्यमदमत्तेन यत्तु पाप कृत मया ।। दुश्चिन्तित दुरक्त च दुष्कृतेनापि कमणा । अनादीनवदर्शिना यत्तु पाप कृत मया ।। पाल्बुद्धिप्रचारेण अज्ञानावृतचेतसा । पापमित्रपशाच्चैप क्लेशयाकुल्चेतसा ॥ कीदारतिवशाच्चैत्र शोस्रोगवशेन वा । अतृप्तधनदोण यत्तु पाप कृत मया ॥ अनार्यजनससगैरीयामा सर्यहेतुना । शाठ्यदारिद्यदोरेण यत्तु पाप कृत मया ।। व्यसनागमकालेऽस्मिन् कामाना भयहेतुना । अनैश्वर्यगतेनापि यत्तु पाप कृत मया ।। चलचित्तवशेनैव काममोधवशेन वा । क्षुपिपासाहितेनापि यत्तु पाप कृत मया || पानार्थ भोजनार्थ च वस्त्रार्य स्त्री हेतुना । विचिौ देशमतापैर्यत्तु पाए कृत मया ॥ कायगाङ्मनसां पाप विधा दुश्चरित चितम् । यकृतमीदशै स्पैस्तत्सर्व देशयाम्यहम् ।। यतु बुद्धेषु धर्मेषु श्रावनेषु तथैव च । अगौरव कृत स्याद्वि तत्सर्व देशयाम्यहम् ।। 15 20 25 8162 30 SP4 17-32,42-50,52 ·-८.१९] पापशोधनं नाम अष्टमः परिच्छेदः। 5 10 E 15 यत्तु प्रत्येकबुद्धेषु बोधिसत्वेषु वा पुनः । अगौरवं कृतं स्याद्धि तत्सर्व देशयाम्यहम् ।। सैद्धर्मभाणकेवेव अन्येषु गुणवत्सु वा । अगौरवं कृतं स्याद्धि तत्सर्व देशयाम्यहम् ।। सद्धर्मः प्रतिक्षिप्तः स्यादजानन्तेन मे सदा । मातापितृष्वगौरवं तत्सर्व देशयाम्यहम् ।। मूर्खत्वेन बालत्वेन मानदपावृतेन च । रागद्वेषेण मोहेन तत्सर्व देशयाम्यहम् ॥ व्यवलोकयन्तु मां बुद्धाः समन्वाहतचेतसः । अत्ययं प्रतिगृह्णन्तु कारुण्यार्पितचेतसः ।। यत्तु पापं कृतं पूर्व मया कल्पशतेषु च । तस्यार्थ शोकचित्तोऽहं कृपणीयो भयादितः ।। बिमेमि पापकर्माणां सततं दीनमानसः । यत्र यत्र चरिष्यामि न चास्ति मे बलं क्वचित् ॥ सर्वे कारुणिका बुद्धाः सर्वे भयहरा जगे अत्ययं प्रतिगृह्णन्तु मोचयन्तु च मां भयात् ।। क्लेशकर्मफलं मह्यं प्रवाहयन्तु तथागताः । स्नापयन्तु च मां बुद्धाः कारुण्यसरितोदकैः ॥ सर्व पापं देशयामि यत्तु पूर्व कृतं मया । यच्च एतर्हि मे पापं तत्सर्व देशयाम्यहम् ।। आयत्यां संवरमापद्ये सर्वदुष्कृतकर्मणाम् । न छादयामि तत्पापं यद्भवेन्मम दुष्कृतम् ॥ त्रिविधं कायिक कर्म वचसा च चतुर्विधम् | मनसा त्रिप्रकारेण तत्सर्व देशयाम्यहम् ।। कायकृतं वाचकृतं मनसा च विचिन्तितम् । कृतं दशविधं कर्म तत्सर्व देशयाम्यहम् ।। यच मे पापकं कर्म अनिष्टफलदायकम् | तत्सर्व देशयिष्यामि बुद्धानां पुरतः स्थितः ।। भवगतिसंक्टे वालबुद्धिना पापं यन्मे कृतं सुदारणम् । दशबलमग्रतः स्थितः तत्सर्व पापं प्रतिदेशयामि । देशयामि च तत्पापं यन्मया संचितं जन्मसंकटे विविः कायप्रचारसंकटै- 30 र्भसंकटलोकसंकटे चापलचलचित्तसंकटे मूर्खबालकृतक्लेशसंकटे | पापमित्रागमसंकटेन च । 20 25 B १Not found in SP, ·10 B165 ९२ शिक्षासमुच्चय । [८ १९- भयमस्टरागनको दोपमोहतमसस्टैरपि क्षणमको कालमरे पुष्पोपार्जनमफ्टैरपि । जिन सफटसमुग्यस्थित तसर्वपाप प्रतिदेशयामि ॥ विशेषतस्तु बोधिसत्तापत्तीना गुर्वीणा लवीना देशना आर्योपालिपरिपृच्छायामुक्ता-का पुनर्गु: मूलापत्ति ? सामान्यतस्तु तत्रोक्तम् । सचेदुपाले महायानमास्थितो बोधिसत्वो महा 5 सखो गङ्गनदी गलिकोपमा रागप्रतिमयुक्ता आपत्तीरापयेत, या चैस्तो द्वेपमयुक्तामापत्तिमाप घेत बोधिसत्ययान प्रमाणीकृत्य ।पे० । इय ताभ्यो गुरुतरा आपत्तिर्येय द्वेपमयुक्ता। तत्कस्य हेतो' योऽय द्वेष उपाले सत्वपरित्यागाय सर्तते । राग सलमग्रहाय सवर्तते, तत्र उपाले य लेश सलमानहाय सरतते, न नत्र बोधिसत्वस्य छल न मयम् । पेयाल । तस्मात्तर्हि त्वामुपाले या काश्चन रागप्रतिसयुक्ता आपत्तय , सास्ता अनापत्तय इति वदामि । कोऽत्राभिप्राय १ सत्त्व पूर्वमेव विशेषितत्वात् । अध्याशयकृपावतो ह्ययमुपदेश । यस्मादनन्तरमाह-तत्र उपाले येऽनुपायाला बोधिसत्लास्ले रगप्रतिपयुक्ताभ्य आपतिभ्यो स्थिति । ये पुनरमार कुशला बोधिसत्वाने द्वेषमप्रयुक्ताभ्य आपत्तिभ्यो बिभ्यति न रागप्रतिसयुक्ताभ्य इति । के पुनरपायकुशला । ये प्रज्ञापाभ्या सखत्यागान्निवार्यते । उभयथा हि सत्त्वयागो भवति-फेरठाइया दुखशून्यताववोरात्, केवलया च कृपया। क्लेशबलादचिरेण कृपाहानि । 15 यदुक्तमुपायकौशल्यसूत्रे - तद्यथा कुटपुत्र मन्त्ररियाधर पुरुपो राज्ञा पञ्चपाशकेन बधनेन बद स्यात् । स यदा काटेत प्रक्रमणाय, तदैकमन्त्रविद्यारलेन सर्ववधनानि छित्त्वा प्रक्रमेत् । एवमेव कुलपुन उपायकुशलो बोधिसत्व पञ्चमि कामगुणै रतिं विन्दति, तैश्चा कीर्णो विहरति । यदा च पुनराकाइते, तदा प्रज्ञावलाधीनेन एकेन च सर्वज्ञताचित्तेन सर्व कामगुणान् प्रभुज्य च्युतो ब्रह्मलोक उपपद्यत इति ॥ द्वेवेऽपि किं नैवमिप्यते । प्रकृतिमहासावयत्वात् । शवैकल्ये चोपायस्यैवासभवात् ।। परार्थसिद्धिं वा स्वार्थाद्गुस्तरामधिमुच्यमान कोपपरवत्तयापि परमनुशास्य अनुतापपूर्वक मायया सवरमुपद्यते । अहितनिवारके गोधे को दोष ? अरकाशदानेन तद्वासनादोषात् कृपा हानिदोष । तच्छेदेन मूलच्छेददोप इति पश्चादर्शयिष्याम । यद्यपि तस्य सत्त्वस्य तद्धितम् , तथापि बोधिसत्वकृपाहान्या महत सत्त्वार्यानुबधस्य हानि स्यात् ।। आर्यसत्यकपरिवर्तेऽपि पुत्रदृष्टान्त कम्णाधिष्ठित एव वेदितव्य । यश्च तत्रापि कृपा प्रतिषेध , स लोकार्थपाण्टित्येन लोकाजिनार्थम् । निवार्यमाणश्च यदि हितामो बोधिसत्वो प्रतिघ लभेत सदोधिसत्व , स्यादुभयोरनर्थ ॥ रागेऽपि तर्हि दोर पश्यते- कामानुपणि भोति अध मनुजो मातापितृघातको कामात्र सेवतु शीग्वन्तु वधयी तस्माद्विवर्जेत्सदा ॥ इति ।। स्वसौख्यसङ्गेन च परदुखोपेक्षा दृष्टया । सय दृष्टा । येन परदुख स्वदु खतया नाभ्य स्तम् , येन त्वम्यस्तम्, तस्योभयदोषासभव । ययोक्त चद्रप्रदीपसूने- तद्यथापि नाम आनद 20 25 B16 *30 SR 35 ·-८. १९] पापशोधनं नाम अष्टमः परिच्छेदः । ९३ " कश्चिदेव पुरुषोऽधस्तात्पादतलमादाय यावन्मूर्धन्यादीप्तो भनेत् संप्रज्वलित एकज्वालीभूतः, तं कश्चिवदे पुरुष उपसंक्रम्य एवं वदेत्-एहि त्वं भोः पुरुष आनर्वापितेनात्मभावेन पञ्चभिः कामगुणैः समर्पितः, समन्वङ्गीभूतः क्रीडस्ख रमस्त्र परिचारयस्वेति । तत्किं मन्यसे आनन्द अपि तु स पुरुषोऽनिर्वा- पितेनात्मभावेन पञ्चभिः कामगुणैः....क्रीडेत रमेत्परिचरेत् ? आनन्द आहे-नो हीदं भगवन् ॥ भगवानाह-क्रीडेत आनन्द स पुरुषो रमेत्परिचरेत्परिकल्पमुपादाय अपरिनिर्वापितेनात्मभावेन 5 पञ्चमिः कामगुणैः समर्पितः समन्वशीभूतः ? न त्वेवं तथागतस्य पूर्व बोधिसत्वचर्या चरमाणस्य सत्वान् त्रिभिरपायैर्दुःखितान् दृटा दरिद्रानभूत् सौमनस्यं वा चित्तप्रसादो वेति विस्तरः ।। लोकेऽपि पुत्र शूलमारोप्यमाणे पश्यतोर्मातापित्रोन सौख्यसङ्गो दृष्टः स्वानुरूपकृपावशात् प्रच्छन्नस्तर्हि सस्वामिकासु निःस्वामिकासु वा कुलधर्मबजरक्षितासु काममिथ्याचारो न स्यात् । सति सत्त्वार्थे सत्वानुपधाते चानुबन्ध निरूप्यादोपः । सम्यग्ब्रह्मचारिणी कृतार्थत्वारात्परिहारः । पूज्या च 10 मातृभगिन्यादिवत् । एवं तर्हि भिक्षोरप्येवमापन्नम् । न तस्यापरेण ब्रह्मचर्यप्रकारेण सत्त्वार्थसाधनात् ॥ तथायुक्तमार्याक्षयमतिसूत्रे- कालाकाले पुनरनेनोपेक्षा करणीयेति ॥ अथ ततोऽप्यधिकं सत्वार्थ पश्येत् , शिक्षा निक्षिपेत् ॥ उपायकौशल्यसूत्रे - ज्योतिर्माणवकं द्वाचत्वारिंशद्वर्पसहस्र- ब्रह्मचारिणमधिकृत्य सममे पदे स्थितस्य कारुण्यमुत्पद्येत । किं चाप्यहमिदं व्रतं खण्डयित्वा निरयपरायणः स्याम् , तथाप्युत्सहेऽहं नैरयिकं दुःखं प्रतिवेदयितुम् । अथ चेयं स्त्री सुखिता भवतु। 15 मा कालं करोतु । इति हि कुलपुत्र ज्योतिर्माणवकः पश्चान्मुखो निवर्त्य तां स्त्रियं दक्षिणेन पाणिना गृहीत्वैवमाह - उत्तिष्ठ भगिनि यथाकामकरणीयस्ते भवामीति ॥०॥ सोऽहं कुलपुत्र महाकारुण्यचित्तोत्पादेनेत्वरेण कामोपसंहितेन दशकल्पसहस्राणि पश्चान्मुखमकार्पम् । पश्य कुलपुत्र यदन्येषां निरयसंवर्तनीयं कर्म, तदुपायकुशलस्य बोधिसत्त्वस्य ब्रह्मलोकोपपत्तिसंवर्तनीयमिति ॥ पुनरत्रैवाह -- यदि बोधिसत्व एकस्य सत्त्वस्य कुशलमूल संजनयेत्तथारूपां चापत्ति- 20 मापयेत यथारूपया आपत्त्या आपनया कल्पशतसहस्रं निरये पच्येत, उत्सोढव्यमेव भगवन बोधिसत्वेनापत्तिमापत्तुं तच्च नैरयिकं दुःखम् । न त्वेव तस्यैकस्य सत्त्वस्य कुशलं परित्यक्तमिति ।। पुनरत्रैवाह -- इह कुलपुत्र उपायकुशलो बोधिसत्त्वो यदा कदाचिकस्मिंश्चित्पापमित्रवशे : नापत्तिमापयेत, स इतः प्रतिमंशिक्षते - न मयैभिः स्कन्धैः परिनिर्वापयितव्यम् । मया पुनरेवं संनाहः संनद्धव्यः-अपरान्तकोटिः संसरितव्या सत्वानां परिपाचनहेतोरिति । न मया 25. चित्तदाहः करणीयः । यथा यथा संसरिष्यामि तथा तथा सत्त्वान् परिपाचयिष्यामि । अपि त्वेतां चापत्तिं यथाधर्म प्रतिफरिप्यामि । आयत्यां संघरमापत्स्ये । सचेत्कुलपुत्र प्रत्रजितो बोधिसत्वः परिकल्पमादाय सर्वाश्चतस्रो मूलापत्तीरतिक्रमेत् , अनेन चोपायकौशल्येन विनोदयेत, अनापत्ति बोधिसत्वस्य बदामीति ॥ स्फुटं चार्यरत्नमेघे आनन्तर्यचिकीर्युपुल्यमारणानुज्ञानात् । श्रावकविनयेऽपि मूलापति- 30 . स्थान एव कारुण्यान्मृगादिमोक्षणेऽनापत्तिरक्तव ॥ - J I ·5 B169 शिक्षासमुश्चयः। [८.१९- अयं च रागे गुणो यद्बोधिसत्वे रागमुत्पाद्य सुगतिलभ्यते न तु क्रोधेन । यथोक्तमुपाय- कौशल्यसूत्रे प्रियकरे बोधिसत्वे रक्ताधव्योत्तरा दारिकामधिकृत्य -- प्रियकरस्य प्रणिधे पुन पुनर्या इस्त्रि प्रेक्षेत सरागचित्ता । सा इस्त्रिभाव परिवर्जयित्वा पुरयो भवेत् यादगुदारसत्व ॥ परयस्व आनन्द गुणास्य ईदृशा येना यसत्या निरय व्रजति । तेनैव शूरेषु जनित्व राग गच्छन्ति स्वर्ग पुरपत्वमेव च ॥ पेयाल ।। भैपञ्यराजेषु महायशेषु को बोधिसत्त्वेषु जनयेत द्वेषम् । येषां किलेशोऽपि सुखस्य दायक किं वा पुनर्यस्तान् सरेया ।। इति ॥ एवमन्यस्मिन् सत्त्वार्थोपाये सति रागजा आपत्तिरनापत्तिरक्ता ॥ उपायकौशल्यसूत्रे च 10 गणिकामत्कृतार्थो बोधिसत्त्वो निरपेक्षस्त सत्व त्यजतीति विस्तरेणोक्तम् ॥ अलब्धभूमेश्च पदपारमितासु चरितनत इय चिता, नेतरस्येति आस्ता प्रासनिकम् ॥ तस्माद् द्वेपस्यावकाशो न देय । उक्त ह्युपालिपरिपृच्छायाम् - बोधिसत्लाना शारिपुत्र द्वे महासावये आपत्ती । क्तमे वे ' द्वेषसहगता मोहसहगता चेति । तत्र शारिपुत्र प्रथमा आपत्तिर्दशवर्गे ऋजुकेन देशयितव्या । हस्तापत्ति पञ्चवर्गे गुर्वी देशयितव्या । लिया 15 हस्तग्रहण चक्षुर्दर्शनम् दुष्टचित्तापत्तिरेकपुद्गलस्य द्वयोर्वा शारिपुत्र ता गुर्गी दर्शयेत् । पश्चानन्तर्यसमन्वागतापत्तिर्बोधिसत्वेन स्त्र्यापत्तिारिकापत्तिहस्तापत्ति स्तूपापत्ति सघापति । तथा अन्याश्चापत्तयो बोधिसत्वेन पञ्चत्रिशता बुद्धाना भगवतामतिके रात्रिंदिव एकाविना गुर्यों देशयितव्या ॥ तत्रेय देशना-- अहमेवनामा बुद्ध शरण गच्छामि । धर्म शरण गच्छामि । सघ शरण 20 गच्छामि ॥ नम शाक्यमुनये तथागतायाहते सम्यक्सबुद्धाय । नमो वज्रप्रमर्दिने । नमो रत्नाचिये। नमो नागेश्वरराजाय । नमो वीरसेनाय । नमो वीरनदिने । नमो रनधिये । नमो रत्नच द्रप्रभाय । नमोऽमोघदर्शिने । नमो रत्नच द्राय | नमो निर्मलाय। नमो विमलाय । नम शूरदत्ताय । नमो ब्रह्मणे । नमो ब्रह्मदत्ताय । नमो वरणाय । नमो वरणदेवाय । नमो भद्रश्रिये । नमश्चन्दनथ्रिये । नमोऽन तौजसे । नम प्रभासथिये। नमोऽशोकश्रिये । नमो नारायणाय । 25 नम कुसुमश्रिये । नमो ब्रह्म योतिर्विक्रीडिताभिज्ञाय तयागताय । नमो धनश्चिये । नम स्मृतिश्रिये । नम सुपरिकीर्तितनामधेयश्रिये । नम इन्द्रकेतुध्वजराजाय । सुविकान्तश्रिये । नमो विचिसक्रमाय । नमो विक्रान्तगामिने । नम समतानभासयूहभिये । नमो रत्नपद्मपिक्रामिणे । नमो रत्नपासुप्रतिष्ठितशैडेन्द्रराजाय तथागतायाहते सम्यक्सयुद्धाय ॥ एवप्रमुखा यावन्त र्सलोरधातुपु तयागता अर्हन्त सम्यक्सवुद्भास्तिष्ठन्ति धियन्ते यापयन्ति, 30 ते मा समन्वाहरन्तु बुद्धा भगवन्त । यमया अस्या जाती अन्यासु वा जातियु अनवराने जाति ससारे ससरता पापक कर्म कृत स्यात्कारितं वा क्रियमाण वा अनुमोदित भवेत, स्तोपिक वा साधिक वा द्रव्यमपहर्त स्यात्, हारित वा हियमाणं वा अनुमोदित भवेत् । पञ्चानन्तर्याणि वृतानि स्यु कारितानि वा क्रियमाणानि वा अनुमोदितानि भवेयु ।दशाकुशलान् कर्मपयान् समादाय वर्तित । नम B170 ·-८.१९1 पापशोधनं नाम अष्टमः परिच्छेद. 15 स्यात् , परे वा समादापिता स्युर्वर्तमाना वा अनुमोदिता भवेयुर्येन कर्मावरणेनावृतोऽह निरय व गच्छेय तिर्यग्योनि वा यमविषय वा गच्छेय प्रत्यन्तजनपदेपु म्लेच्छेषु वा प्रत्याजायेय दीर्घायुष्केषु देवेवूपपद्येयमिन्द्रियविफलता वाधिगच्छेय मिथ्यादृष्टिं वोपगृह्णीया बुद्धोत्पाद वा विरागयेयम् , तसर्व कर्मावरण तेषा बुदाना भगत्रता ज्ञानभूताना साक्षिभूताना प्रमाणभूताना जानता पश्यतामग्रत प्रतिदेशयामि, आविष्करोमि न प्रतिच्छादयामि, आयत्या सवरमापद्ये । समन्वाहरन्तु 5 मा ते बुद्धा भगवन्तो यन्मया अस्या जातापन्यासु वा जातिध्वनवराग्रे वा जातिससारे ससरता दान दत्त भवेदन्तशस्तियायोनिगतायाप्यालोप , शील पा रक्षित भवेद्यच्च मे ब्रह्मचर्यवासकुशलमूलम् , यच्च मे सत्यपरिपाककुशलमूलम् , यच्च मे बोधिचित्तकुशलम् , यच्च मेऽनुत्तरज्ञानकुशलमूलम् , तत्समैकव्य पिण्डयित्वा तुलयित्त्वा अभिमक्षिप्य अनुत्तराया सम्यक्सवोनौ उत्तरोत्तरया परिणामनया यथा परिणामितमतीतैर्बुद्वैर्भगवद्भिर्यया परिणामयिष्यन्त्यनागता बुद्धा भगवन्त , यथा परिणामयन्ति 10 एतर्हि दशसु दिक्षु प्रत्युत्पन्ना बुद्धा भगवन्त , तथा अहमपि परिणामयामि । सर्व पुण्यमनुमोदयामि । सर्वान् बुद्धानध्येष्यामि । भवतु मे ज्ञानमनुत्तरम् ।। ये चाभ्यतीतास्तथपि च ये अनागता ये चापि तिष्ठन्ति नरोत्तमा जिना । अनन्तवर्णान् गुणसागरोपमा - नुपैमि सर्वान् शरण कृताञ्जलि || ये बोधिसत्त्वा करुणबलैरुपेता विचरन्ति लोके सत्वहिताय शूरा । त्रायतु ते मा सद पापफारिण शरण यामि तान् बहुबोधिसत्त्वान् ।। इति हि शारिपुत्र बोधिसत्वेनेमान् पञ्चत्रिंशतो बुद्धान् प्रमुखान् कृत्वा सन्तायागतानुगतै- मनसिकारै पापशुद्धि कार्या । तस्यैव सर्वपापविशुद्धस्य तत्र च बुद्धा भगवन्तो मुखान्युपदर्शयन्ति सत्त्वविमोक्षार्थमेव । नानाव्यञ्जनाफारमुपदर्शयन्ति विभ्रान्तबालपृथाजनाना परिपाचनाहेतो । पेयाल । न शक्य सर्वश्रावफप्रत्येकबुद्धनिकायैरापत्तिमौकृत्यस्यान पिशोधयितुम् , यद्बोधिसत्वस्तेषा बुद्धाना भगवता नामवेयधारणपरिकीर्तनेन रात्रिंदिन निस्कधधर्मपर्यायप्रवर्तनेनापत्तिकौ कृत्या-2 नि सरति समाधि च प्रतिलभते ।। उक्तो विपणासमुदाचार । प्रतिपक्षसमुदाचार उच्यते । तत्र गम्भीरसूत्रान्तपरिचयात् पापक्षयो भवति । यथा रजच्छेदिकायामुक्तम् - ये ते सुभूते कुलपुत्रा वा कुलदुहितरो वा इमानेवरूपान् सूनान्तागुद्गहीष्यन्ति यात्पर्यवाप्स्यति, ते परिभूता भविष्यति सुपरिभूता । तत्कस्य हेतो ! यानि तेषा सत्वाना पौर्वजमिकानि कर्माणि कृतान्यपायनवर्तनीयानि, तानि 30 तया परिभूततया दृष्ट एव धर्मे क्षपयिष्यन्ति बुद्धमोविं च प्राप्स्यन्तीति ॥ 20 १.Ch 16 ·B172 B173 ९६ शिक्षासमुच्चयः। (८.१९- शून्यताधिमुक्तयाऽपिं पापशुद्धिर्भगति तथागतकोषसूने वचनात् ~य काश्यप पिता च स्यात्प्रत्येकबुद्धश्व, त जीविताद् व्यपरोपयेदिदमग्र प्राणातिपातानाम् । इदमग्रमदत्तादानानाम् , यदुत त्रिरत्नद्रव्यापहरणता । इदमन काममिथ्याचाराणा यदुत माता स्यादर्हन्तीं च । इदमन मृपापादाना यदुत तथागतस्याभ्याख्यानम् । इदमप्र पैशुन्याना यदुतार्यमघस्यावर्ण । इदमग्र पारुष्याणा 5 यदुतार्याणामवस्मण्टनम् । इदमन समिनालापाना यदुत धर्मकामाना विक्षेप । इदमत्र व्यापादाना यदुतानन्तर्यपरिवर्पणम् । इदमप्रमभित्र्याना यदुत सम्यागताना राभहरणचित्तता । इदमन मिध्यादृष्टीना यदुत गहनतादृष्टि । इमे काश्यप दशानुशला कर्मपथा महासानद्या । सचेत्काश्यप एकसत्व एभिरेवमहासावधैर्दशभिरकुशल कर्मपथै समन्वागतो भवेत् , स च तथागतस्य हेतुप्रत्ययमयुक्ता धर्मदेशनामस्तरेत्-नात्र कश्चिदामा वा सत्वो या जीवो वा 10 पुद्रलो वा य करोति प्रतिमवेदयते, इति कृतामनभिनस्वारा मायाधर्मताममक्लेशर्मिता प्रकृतिप्रभास्वरता सापर्माणामवतरति, आदिशुद्धान् सर्वधर्मानभिश्रदधात्यधिमुच्यते, नाह तस्य सवस्यापायगमन बदामीति ।। कर्माचरणविशुद्धिसूत्रेऽप्युक्तम् -पुनरपर मञ्जुश्रीर्यो बोधिसत्त्व आपत्तिमनापत्तिं पश्यति, अधिनय विनय पश्यति, सक्लेश व्यवदान पश्यति, ससारधातु निर्वाणधातु पश्यति, 15 स कर्मावरणविशुद्धिं प्रतिलभत इति ॥ निसमयराजेऽपि पापप्रतिपक्षसमुदाचार उक्त - अक्षिणी निमील्य बुद्धबोधिसत्वा लम्बनचित्त शताक्षरमष्टसहस्र जपेत् । निमीलिताक्ष एर बुबोधिसत्वान् पश्यति, विगतपापो भाति । अथवा चैत्य प्रदक्षिणीकुर्वन्नष्टसहस जपेत्, चैत्यप्रतिमाया सद्धर्मपुस्तकाना चैकतम पुरस्कृत्यायमेव विधिरिति । चुदाधारणी वा तावजपेद्यारस्पापक्षयनिमित्तानि पश्यति स्वप्ने । तद्यथा क्रन्दना. दिछर्दनदधिक्षीरादिभोजनातु विगतपापो भवति । वमनाता चन्द्रसूर्यदर्शनादाकाशगमना ज्वलितानलमहिपहष्णपुस्पपराजयाद् भिक्षुभिक्षुणीमघदर्शनात् क्षीरवृक्षािरसिंहासनप्रासाद नागरोहणाद्धर्मश्रवणाच पापक्षय सलायितव्य ॥ तथागतबिम्बपरिवर्तेऽपि प्रतिपक्षसमुदाचार उत्त - तद्यया पुरयो मीद्वात्रलिप्त 25 सुधौतस्नान कृत्वा गन्धेविलिप्येत, तस्य तद्दौनिध्य वान्त विगत स्यात्, एवं पञ्चानन्तर्यकारिण स्तत्पापं विगच्छति । योऽपि दशाकुशलयर्मपथसमन्वागतस्तथागते श्रद्धा प्रतिलभ्य तथागत विम्ब कारयेत् , तस्यापि तत्पाप न प्रज्ञायते विशेषतो बोधिचित्तसमन्वागतस्प, विशेषतोड- भिनित्रान्तगृहारासस्य शील्रत । इति ।। पुप्पटधारण्यामप्युक्तम्-यश्च खल पुन सिंहविक्रीडिततथागत समुखं वर्ष वा वर्षसहस्र वा 30 वर्षशतसहस्र वा सुसुखोपधानस्पतिप्रेत, यश्च परिनिर्वृतस्य तथागतस्य चैत्ये बोधिचित्तसगृहीत एकपुष्पमारोश्येत्, तथागतपूजायै जलाञ्जलिं चोपनामयेत् , जटेन या सिञ्चयेत् , इपिकापदं वा दद्यात्, निर्माल्य चापनयेत् , उपलेपनप्रदान वा पुप्पप्रदान वा दीपप्रदान वा कुर्यादात्तमना , एफकमव्यतिहार वातिरम्य वाच भाषने नमस्तस्मै बुद्धाय भगवत इतिमाने अर सिंहवित्रीडित बाला 20 ·-८.१९] पापशोधन नाम अष्टम. परिच्छेदः। ९७ . 10 वा विमतिर्ग पिचिकित्सा वा यदसौ कल्प वा कल्पशत वा कल्पसहस्र वा दुर्गतिविनिपात गच्छेत् , नेद स्थान विद्यत इति ॥ भैर्पज्यगुरुवैदूर्यप्रभराजसूत्रेऽप्युक्तम् -ये पञ्च शिक्षापदानि धारयन्ति, ये दश शिक्षापदानि धारयन्ति, ये च बोधिसत्त्वसवर चतुर्ररशिक्षापदशत धारयन्ति, ये पुनरभिनिष्क्रान्तगृहावासा भिक्षव पञ्चाशाधिके द्वे शिक्षापदशते धारयन्ति, याश्च भिक्षुण्य पञ्च शिक्षापदशतानि धारयति, 5 ये च यथापरिगृहीतान्छिक्षासवरादन्यतराच्छिक्षापदाद्रष्टा भवन्ति, सचेत्ते दुर्गतिभयभीता , तस्य भगवतो भैपज्यगुरुवैदूर्यप्रभराजस्य तथागतस्य नामधेय धारयेयुर्यथाविभरतश्च पूजा कुर्यु , न भूयस्तेषामपायगति प्रतिकाडितव्या ॥ अथ भगवानायुष्मन्तमानन्दमामन्त्रयते स्म - श्रद्दधासि त्वमानन्द पत्तीयसि, यदह तस्य भगवतो भैषज्यगुरुवैदूर्यप्रभराजस्य तथागतस्य गुणान् वर्णयामि । अथ ते काडा वा विमतिर्बा विचिकित्सा वा अत्र गम्भीरे बुद्धगोचरे ? अथायुष्मानानन्दो भगवन्तमेतदवोचत्-न भदन्त भगवन् काडा वा विमतिर्वा विचिकित्सा वा तथागतभाषितेषु सूत्रान्तेषु । तत्कस्य हेतो ! नास्ति तथागतानामपरिशुद्धकायवाङ्मन समुदाचारता | इमौ भगवन् चन्द्रसूर्यावेवमहर्द्धिकावेवमहानुभानौ पृथिव्या पतेताम् । सुमेरु पर्वतराजा स्थानाच्चलेत् । न तु बुद्धाना वचनमन्यथा भवेत् । किं तु भदन्त भगवन् सन्ति सत्त्वा श्रद्धेन्द्रियविकला , ये बुद्धगोचर श्रुत्वा न श्रद्दधति । तेषामेव 15 भवति-कथमिद नामधेयस्मरणमात्रेण तस्य तथागतस्य एत्तका गुणानुशसा भवन्ति । ते न श्रद्दधति । न पत्तीयन्ति । प्रतिक्षिपन्ति । तेषा दीर्घरात्रमनायाहितायासुखाय विनिपाताय भविष्यति । भगवानाह -- अस्थानमानन्द अनवकाशो येषा तस्य नामधेय निपतेत् कर्णे, तेषा दुर्गत्यपायगमन भवेदिति । दु श्रद्धानीयश्चानन्द बुद्धाना बुद्धगोचर । यच्च त्वमानद श्रद्दधासि पत्तीयसि, तथागतस्यैपोऽनुभावो द्रष्टव्य । अभूमिश्चात्र श्रावकप्रत्येकबुद्धाना स्थापयित्वा 20 एकजातिप्रतिबद्धान् बोधिसत्त्वान् महासत्त्वानिति ।। अत्रैव चोक्तम् ये चान्ये श्राद्धा कुलपुत्रा वा कुलदुहितरो वा अप्टागसमन्वागतमुप वासमुपवसन्ति, एकार्षिक वा त्रैवार्षिक वा शिक्षापद धारयन्ति, येषामेवमभिप्राय एव प्रणिधानम् -अनेन वय कुशलमूलेन पश्चिमाया दिशाया सुखावत्या लोकघातौ उपपद्येम, यत्रामिताभस्तथागत । यै श्रुत भविष्यति तस्य भगवतो भैषज्यगुरुवैदूर्यप्रभराजस्य तथागतस्य नामधेयम् , तेषा मरणकालसमयेऽष्टौ बोधिसत्त्वा ऋद्धया आगत्य मार्गमुपदर्शयन्ति । ते तत्र नानारङ्गेषु पद्मपूपपादुका प्रादुर्भवन्ति । केचित्पुनर्देवलोक उपपद्यन्ते । तेषा तत्रोपपन्नाना तत्पूर्वक कुशलमूल न क्षीयते । दुर्गतिविनिपातभय च न भविष्यति । ते ततश्च्युत्वा इह मनुष्यलोके राजानो भान्ति चतुर्दीपेश्वराश्चक्रांतिन । अनेकानि सत्वकोटीनियुतशतसहस्राणि दशकुशलेषु कर्मपथेषु प्रतिष्ठापयन्ति । अपरे पुन क्षत्रियमहाशालकुलेधूपपद्यन्ते । ब्राह्मणमहाशालमुपपद्यन्ते । 30 गृहपतिमहाशालकुलेषु प्रभूतधनधान्यकोषकोष्टागारकुलेपुपपद्यन्ते । ते रूपमपन्ना भान्ति, परिवारसपन्ना भवन्ति ॥ १भैपज्य pp 19-23 I 25 शि १० ·5 B176 । B177 शिक्षासमुच्चयः। [८.१९- तत्रैवोक्तम् - येन च पुनर्मातृप्रामेण तस्य भगवतो भैषज्यगुरुदुर्यप्रभराजस्य तथागतस्य नामधेय श्रुत भविष्यति उद्गृहीत वा, स तस्य पश्चिमो मातृप्रामभार प्रतिकाशितव्य इति ।। मञ्जुश्रीयुद्धक्षेत्रगुणव्यूहालंकारसूत्रेऽप्युक्तम्- ज्ञानोत्तरप्रभाकेतु प्रणिधानमति तथा ! शान्तेन्द्रिय मञ्जुघोप भक्तित प्रणमाम्यहम् ॥ य एपा बोधिसत्वाना नामधेय तु धारयेत् । [एतस्य मातृप्रामस्य स्त्रीभागो न भविष्यति । उक्त सक्षेपात्प्रतिपक्षसमुदाचार । प्रत्यापत्तिबलमधुनोच्यते । यथोक्तमार्यक्षितिगर्भसूत्रे - प्राणातिपातात्पतिविरतो भवति बोधिसलो महासत्त्व सर्वसत्त्वानामभयदद । अनुत्त्रासोऽनुपायासो- 10 sलोमहर्प । स तेन कुशलमूलेन कर्मविपाकेन यत्पूर्वान्तकोटिपञ्चगतिचालटेन ससार- नद्युद्यातन प्राणातिपातहेतुना कायवाङ्मनसा कर्मागरण क्लेशावरण धर्मावरण वृत्त या स्यात्कारित वा अनुमोदित स्यात् , तत्सर्वं तेन प्राणातिपातधेरमणचरेण सर्वानर्थ मर्दयति, यावदशेषमविपाक कुन्ते । सनिकायसभागे देवमनुष्याणा प्रियो भवति, निरातको दीर्घायुष्क इति ।। यात् पुनरपर कुलपुत्र यो बोधिसत्वो यारज्जीवमदत्तादानात्पतिविरतो भवति, स सर्वसत्वानामभय ददाति । 15 अन्यत्रासयत्नेनामक्षोभेण स्वराभेन सतुष्टो विहरति अधार्मिकभोगानभिलापी । स तेन कुशलमूलेन याददत्तादानहेतुक कर्माचरण मर्दयति प्रमर्दयति यानदशेषमविपाक कुरुत इति ॥ पेयाल || एव दशापि कुशला कर्मपथा स्वविपक्षाकुशल्घातकास्तत्र पठ्यन्ते ।। तथा चन्द्रप्रदीपमूत्रेऽपि व्यापादविरल्या सर्वपापक्षय श्रूयते । यथाह - सहिष्याम्यत्र बालानामभूता परिभाषणाम् । आमोशन तर्जना च अधिवासिष्यि नायक ॥ क्षपयिष्ये पापक कर्म यमया पुरिमे कृतम् । अन्येषु बोधिसत्त्वेषु व्यापाठो जनितो मया ॥ इति । उक्त प्रत्यापत्तिवरम् । आश्रयबल तु वक्तव्यम् । अत्र सूकारेकामदानमुदाहार्यम् - ये बुद्ध शरण यान्ति न ते गच्छन्ति दुर्गतिम् । प्रहाय मानुषान् कायान् दिव्यान् कायालभन्ति ते॥ इत्येर धर्म संघ चाधिकृत्य पापक्षय ।। आर्यमैत्रेयंत्रिमोक्षे तु बोधिचितेन पापविशुद्धिरक्ता-कल्पोदाहाग्निभूत सर्वदुष्कृतनिर्दहन- तया । पातालभूत सकुशलधर्मपर्यादानकरणतया ॥ पेयाल || तद्यथा कुलपुत्र हाटकप्रभास नाम रसजातम् । तस्यैक पल लोहपरसहस्र सुपीकरोति । न च तत्र तत्पल शक्यते तेन लोहपल 30 सहस्रेण पर्यादातुम् , न लोहीकर्तुम् । एवमेक सर्वज्ञताचित्तोत्पादरसधातु कुशालपरिणामना- ज्ञानसगृहीत समर्मक्लेशावरणलोहानि पर्यादाय साधर्मान् सज्ञितापर्णान् करोति । न च सर्वज्ञताचित्तोत्पादरसधातु शक्य सकर्मक्लेशलोहै सक्लेशयितु पर्यादातु वा । तद्यथा 20 25 B178 SR 18 36-37 R DA p. 121 3GVp.502 ·पापशोधनं नाम अष्टमः परिच्छेदः। कुलपुत्र एकः प्रदीपो यादृशे गृहे वा लयने वा प्रवेश्यते, स सहप्रवेशितो वर्षसहस्रसंचितमपि तमोन्धकारं विधमयति, अवभासं च करोति, एवमेवैकः सर्वज्ञताचित्तोत्पादप्रदीपो यादृशे सत्वाशये गहनेऽविद्यातमोन्धकारानुगते प्रवेश्यते, स सहप्रवेशितोऽनभिलाप्यकल्पशतसहस्र- संचितमपि कर्मक्लेशावरणतमोन्धकारं विधमति, ज्ञानालोकं च करोति । तद्यथा कुलपु चिन्तामणिराजमुकुटानां महानागराज्ञां नास्ति परोपक्रमभयम् , एवमेव बोधिचित्तमहाकरणाचिन्तात्र- 5 मणिराजमुकुटावबद्धानां बोधिसत्वानां नास्ति दुर्गत्यपायपरोपक्रमभयमिति ॥ आर्योपालिपरिपृच्छायामप्युक्तम् - इह उपाले महायानं संप्रस्थितो बोधिसत्त्वः सचेत्पूर्वाह्न- कालसमये आपत्तिमापद्यते, मध्याह्नकालसमये सर्वज्ञताचित्तेनाविरहितो विहरेत् , अपर्यन्त एव बोधिसत्वस्य शीलस्कन्धः । सचेन्मध्याह्नकालसमये आपत्तिमापद्यते, सायाह्नकालसमये सर्वज्ञता- चित्तेनाविरहितो भवेत् , अपर्यन्त एव वोधिसत्त्वस्य शीलस्कन्धः । एवं यामे याभे विधिरुक्तः । 10 एवं घुपाले सपरिहारा शिक्षा महायानसंप्रस्थितानां बोधिसत्त्वानाम् । तत्र बोधिसत्त्वेन नाति- कौकृत्यपर्युत्थानमुत्पाद्यम् , नातिविप्रतिसारिणा भवितव्यम् । सचेपुनः श्रावकयानीयः पुद्गलः पुनः पुनरापत्तिमापयेत, नष्टः श्रावकस्य पुद्गलस्य शीलस्कन्धो वेदितव्यः ॥ इति ॥ इति शिक्षासमुच्चये पापशोधनमष्टमः परिच्छेद. ।। .

·। B179 ९ क्षान्तिपारमिता नरामः परिच्छेदः । तदेवमविरतप्रवृत्तां बहुसुखा दो शोल्योत्पत्तिं रक्षन्, एर च कर्मावरणविबन्धमपनयन्, क्लेशविशोधने प्रयतेत । तत्रादी तावत् 5 10 25 क्षमेत अक्षमस्य हि श्रुतादौ वीर्य प्रतिहन्यतेऽखेदसहत्वात् । अश्रुतवाश्च न समाध्युपायं जानाति, नापि क्लेशशोधनोपायम् । तस्मादखिन - श्रुतमेपेत ज्ञानतोऽपि सकीर्णचारिण समाधान दुप्परमिति । संश्रयेत वनं ततः। तत्रापि विक्षेपप्रशमनानभियुक्तस्य चित्त न समाधीयत इति समाधानाय युज्येत समाहितस्य च न किंचिफलमन्यत्र क्लेशशोधनादिति- भावयेदशुभादिकम् ॥२०॥ इत्येतानि तावत्क्लेशशु रुदेशपदानि ।। इदानी निर्देश उच्यते-तत्र क्षान्तित्रिविधा धर्मरगीतिसूत्रेऽभिहिता-दुःखाधिवासन- शान्ति , धर्मनिभ्यानक्षान्ति परापकारमर्षणक्षान्तिश्चेति । तत्र दुखाधिवासनक्षान्तिविपक्षोऽनिष्टा- गमप्राप्तदुखभीरता, इष्टविघातप्राप्तश्च सुखाभिष्वङ्ग । ताभ्या दौर्मनस्यम् , ततो वेपो लीनता च ॥ अत एवाह चन्द्रप्रदीपसूत्रे - सुखेऽनभिष्वङ्ग । दु खेऽवैमुख्त्यमिति ।। रत्नमेघसूत्रेऽप्युक्तम् - (-य इमे आध्यात्मिका शोकपरिदेवदु खदौर्मनस्योपायासा , तान् 20 क्षमतेऽधिवासयतीति ।। आर्योग्रदत्तपरिपृच्छायामप्युक्तम् - पुनरपर गृहपते गृहिणा बोधिसत्वेनानुनयप्रतिवापगतेन भवितव्यमष्टलोकधर्माननुलिप्तेन । तेन भोगलाभेन वा भार्यापुत्रलाभेन वा धनधान्यवित्तलाभेन था नोन्नमितव्य न प्रहर्षितव्यम् । सर्वविपत्तिषु चानेन नावनमितव्यम् । न दुर्मनसा भवितव्यम् । एव चानेन प्रत्यवेक्षितव्यम् -मायाकृत सर्वसस्कृत विठपनप्रयुपस्थानलक्षणम् । कर्मविपाक- 25 निवृत्ता होते यदिद मातापितृपुत्रमार्यादासीदासकर्मकरपौरुषेयमित्रामान्यज्ञातिसालोहिता । नैते मम स्वका , नामेतेपामिति ॥ अपि च- यद्यत्येव प्रतीकारो दौर्मनस्येन तत्र किम् । प्रतीकारेऽपि मुह्येत दुर्मना क्रोधमूर्छित ।। 8180 ·RATI LIBRAS 5 -९.२०] क्षान्तिपारमिता नवमः परिच्छेदः । BOMBA लीनत्वाद्वा हतोत्साहो गृह्यते परयापदा । 1133 तच्चिन्तया मुधा याति हस्वमायुर्मुहुर्मुहु ॥ तेनाभ्यासात्त्यजेदेत निरर्थकमनर्थवत् ।। कर च दौर्मनस्यत्यागोऽभ्यस्यते ? लघुसुकुमारचित्तोत्सर्गात् । यथोक्तमुग्रदत्तपरिपृच्छा- याम् - अपगततूलपिचूपमता चित्तस्येति ।। आर्यगण्डव्यूहेऽप्युक्तम्-दुर्योधन चित्त ते दारिके उत्पादयितव्य सर्वक्लेशनिर्घाताय । अपराजितचित्त सर्वाभिनिवेशििनर्भेदाय । अक्षोभ्यचित्त विपमाशयत्वसागरातप्रयातेष्विति ॥ न च अभ्यासस्य दुष्कर नाम किंचिदस्ति । तथा हि मूढ़तराणामपि तानद्भारहारककैरत कर्षकादीना दु ग्वाभ्यासाक्षुद्रतरफठेऽपि वस्तुनि सरूढविणाङ्कित चित्तमप्रसादेन न परिभूयते । किं पुन समसारसुखसर्वबोधिसत्त्वसुखानुत्तरपदसमधिगमफले कर्मणि १ तथा प्राकृता अपि 10 किंचिदपका रिश्वात्मदुप्कृतेनैव हतेषु स्वय मृत्युपु प्रहर्तुं गाढप्रहारवेदना अपि सम्रामयत्येव । किं पुनाधिष्ठकालापकारिषु दु खोपात्तकुशलधनलयस्तै येषु नरकेषु नापध्यघातकेषु भवचारक पालकेषु नि सरणद्वारदिग्नाशफेयानुकूल्येऽपि दृढतरबाधाकरेष्वनपकृतवरिष्वनाधिकल्पाबद्धदृढ वरेपु क्लेशशत्रुषु प्रहर्तुमुत्साहो दु खसहन वा न भवेत् । विशेषतस्त्रिभुवनविजयाय बद्धपरिकरस्य मारशबरप्रतिगृहीतजगद्बन्दिमोक्षाय सम्रामयत । तत्रात्मदु खाभ्यासपूर्वक कष्ट कष्टतराभ्यास 15 सिध्यति । यथा च अभ्यासपशात्सत्वाना दुखसुखसज्ञा, तथा सर्वदु खोत्पादेषु सुखसज्ञा प्रयुपस्थानाभ्यासात् सुखसझैव प्रत्युपतिष्ठते । एतन्निप्यन्दफल च सर्वधर्मसुखाकात नाम समाधि प्रतिलभते । उक्त हि पितापुत्रसमागमे -- अस्ति भगवन् सर्वधर्मसुखाक्रान्तो नाम समाधि , यस्य समाधे प्रतिलम्भाद्बोधिसत्त्व सर्वारम्बणवस्तुपु सुखामेव वेदना वेदयते, नादु खासुखाम् । तस्य नैरयिकामपि धारणा कार्यमाणस्य सुखसझैप प्रत्युपस्थिता भवति । मानुषीमपि कारणा 20 कार्यमाणस्य, हस्तेष्वपि छिद्यमानेषु, पादेष्वपि कर्णेष्वपि नासास्वपि सुखसझैव प्रत्युपस्थिता भवति । त्रैरपि ताड्यमानस्य, अर्धवेत्रैरपि क्शाभिरपि ताड्यमानस्य सुखसझैव प्रवर्तते । बधनागारेण्वपि प्रक्षिप्तस्य । पे० । तैलपाचिक वा क्रियमाणस्य, इक्षुकुद्रितवद्वा कुट्टयमानस्य, नडचिप्पितिक वा चिप्यमानस्य , तैलप्रद्योतिक वा दीप्यमानस्य, सर्पि प्रद्योतिक वा दधिप्रद्योतिक वा दीप्यमानस्य सुखसझैव प्रत्युपस्थिता भवति । उल्कामुख वा ह्रियमाणस्य, सिंहमुख वा 25 ह्रियमाणस्य, शुष्कवर्तिका वा वय॑मानस्य । पेयाल । कार्षापणच्छेदिक वा छिद्यमानस्य, पिष्टपाचनिक वा पाच्यमानस्य, हस्तिभिर्वा मर्यमानस्य, सुखसझैव प्रवर्तते । अक्षिण्युत्पाट्यमाने जीवशूलिकमपि क्रियमाणस्य सर्वशो वा आघात निर्णीय शिरसि वा प्रपात्यमाने सुखसझैव प्रवर्तते, न दुखमज्ञा, नादु खासुखमज्ञा । तत्कस्य हेतो ? तथा हि बोधिसत्त्वस्य महासत्वस्य दीर्घरात्र चर्या चरत एतत्प्रणिधानमभूत् -ये मा 30 भोजयेरन्, ते उपशमशमसुखस्य लामिनो भवेयु । ये मा पालयेयु सत्कुर्युगुरकुर्युर्मानयेयु पूजयेयु , सर्वे ते उपशमसुखस्य ामिनो भवेयु । येऽपि मामाकोशेयुर्विस्पर्शेयुस्ताडयेयु शस्त्रेणाप्छिन्युर्यारत्सर्वशो जीविताद् व्यपरोपयेयु , सर्वे ते सबोधिसुखस्य लामिनो भवेयु , अनुत्तरा ।

·शिक्षासमुथय । B183 10 . सम्यक्ममोधिमभिन्मबुग्येरनिति । स एभिर्मनस्तारै समन्वागत एतेन कर्मणा एभि प्रणिधिभि समन्वागत सर्वसत्त्वानुगता सुखनज्ञामासेम्न निसेने भावयति बद्दलीकरोति । स तस्य कर्मणो विपाफेन सर्वधर्मसुखामान्त नाम समापिं प्रतिरमत । यस्मिन् समये बोधिसत्वेन सर्मपर्मसुखामान्तो नाम समाधि प्रतिलब्धो भाति, तस्मिन् समयेऽक्षोभ्यो भनत्यनहार्य 5 सर्वमारकर्मभिरिति विस्तर ।। अय हि प्रयोग सर्वपरित्यागपूरण सर्वचर्यादुष्करचर्यासाधन सर्वशान्तिदृद्धीकरण सर्वगीर्यामसादन सच्यानप्रज्ञाशसभार । तस्मानित्यमुदित स्यात् ॥ यथाह चन्द्रप्रदीपसूने- सगौरव प्रीतमना सादा ] भवेत् सौम्याय दृष्टीय सदा स्थितो भवेत् ।। इति ।। उक्त चाक्षयमतिमूत्रे -तत्र क्तमा मुदिता । यात्रधर्मानुस्मरणात्प्रीति प्रसाद प्रामोद्य चित्तस्यानालीनता अनसमृद्यता अपरितर्पणा सर्वकामरतीनामपर्पणा सर्वधर्मरतीना प्रतिष्ठानम्, चित्तस्य प्रामोद्य कायस्यौद्विल्य बुद्धे सपहर्पण मनस उद्लब , तथागतकायाभिनन्दनरतिर्लक्षणानु व्यन्ननविभूषणपर्येष्टिकौशल्यम् , कुशलपर्मश्ररणापारेखेदता, तत्वधर्मप्रतिशरणप्रतिपत्तिप्रीतिप्रसाद प्रामोद्यम मुदितस्य धर्मोहन , सतत सत्वेष्वप्रतिहतबुद्धिता, तीवच्छन्दता, बुद्धर्मपर्येष्टिषु तस्य च 15 धमन्छन्दस्यानुसृजनता, उदारेषु बुद्धधर्मेश्वधिमुक्ति , विमुक्ति प्रादेशिफयानापकृष्टचित्तोपाद , मात्सर्यासकुचितश्चित्तोत्पाद , याचितस्य दातुममता, ददतो दत्वा च त्रिमण्डलपरिशोधित दानप्रामोद्यम् , शीलपत्सु सदा प्रसाद , दुशीटेष्वनुग्रहप्रीति , स्वशील्परिशुद्धया सर्वदुर्गध- मतिकमाश्वासनम् , तथागतशीलपरिणामनता, हटाभेद्यता, परदुरुक्तदुरागतेषु वचनपयेष्वप्रति हतचित्तता, क्षान्तिसौरत्यम्, निर्मानता, गुरषु गौरवावनामश्चित्रीकार , सदा स्मितमुखता, 20 भृकुटिविगतता, पूर्वाभिलापिता, अबुहनता, अनेष्यपिकता, शुद्धाशयता, चित्ताकर्नशता, अकुटिलता, सत्रानुशसदर्शिता, आत्मस्खलितप्रत्यवेशिता, आपत्तिष्वचोदनता, सरञ्जनीय- धर्मेष्वनुवर्तनता, शास्तृप्रेम बोधिसत्वेषु, आमप्रेम धर्मेषु, जीवितप्रेम तथागनेषु, मातापितृप्रेम गुरपु, पुत्रप्रेम सत्वेपु, बुद्धप्रेम आचार्योपाध्यायेषु, उत्तमाङ्गशिर.प्रेम प्रतिपत्तिषु, हस्तपातप्रेम पारमितासु, सरत्नप्रेम धर्मभाणकेयु, सरितिक्रीय प्रेमानुशासनीपु, आरोग्यप्रेम सतुष्टी, 25 भैप-यप्रेम धर्मपर्येष्टिषु, वैद्यप्रेम चोदकस्मारकेषु । इति हि या सर्वेद्रियेष्वनवलीनेन्द्रियता, इयमुच्यते मुद्रितेत्यादि । अत्र च शिक्षितान् बोधिसत्त्वानिद वचनमलकरोति । यदुक्तमार्यमहामेधे- निरयगति चित्तनित्यसमाधानशीलाच निरयगतिप्रियाश्च निरयमतिपत्तनवणिजश्च भवन्ति । निरयलोलाश्च भवन्ति, निरपलोभम सरिणश्च निरयाग्निचित्तप्रगुणा भवन्तीति ।। उक्ता दु खाधिवासना क्षान्ति ॥ आर्यसागरमतिसूत्रे तु त्रिविधापि क्षान्तिक्ता - इह सागरमते बोधिसत्त्वो महासत्व सज्ञताचित्तोत्पादरने अनार्दु शीले सत्वैमरैर्मा रकायिकाभिर्वा देवताभिर्माराधिष्टितैर्वा मारदूतै; B184 30 SR 1796ab ·~९.२०] क्षान्तिपारमिता ननमः परिच्छेदः *** | विहेव्यमान समीर्यमाण क्षोभ्यमाणस्तय॑मानस्ताड्यमानो न भिद्यते ततोऽध्याशयचित्तोत्पादात् । न भिद्यते सर्वसत्त्रप्रमोक्षमहाफरणावीर्यारम्भात् । न भिद्यते त्रिरत्नवशानुपच्छेदपराक्रमात् । न भियते सर्वधर्मसमुदानयनकुशलप्रयोगात् । न भिद्यते लक्षणानुव्यञ्जनपरिनिष्पत्तिगतात्पुण्य- समारोपचयात् । न भिद्यते बुद्धक्षेत्रपरिशुद्धयभिनिहाराहृतादौत्सुक्यात् । न भिद्यते सर्वधर्मापरि- ग्रहाभियुक्तात् कायजीवितोत्सर्गात् । न भिद्यते सर्वसत्वपरिपाचनाभियुक्तादात्मसौख्यानध्यव- 5 सानात् । स एवमध्याशयसपन्न एव समान सर्वसत्वानामन्तिकादुच्चग्धना सहते, उन्मनना कुसना सहते, सर्वसत्त्वानामामोशपरिभाषा दुरुक्तदुरागतान् वचनपथान् सहते । सर्वसत्त्वपीडा सहते । सर्वसत्त्वभाराश्च सहते उत्तारयति वा । न च खिद्यते । न च लीयते । न सलीयते । न विषीदति । बलमुपदर्शयति । स्थाम सजनयति । वीर्यमारभते । पराक्रम पराक्रमते । उत्साह जनयति । उन्मूढचित्त निगृह्णति । स आकुष्टो न प्रत्याक्रोशति । ताडितो न प्रतिताडयति । 10 रोषितो न प्रतिरोषयति । क्रुद्धाय न प्रतिक्रुध्यति । एव चित्तगणनासनाह सनह्यति सचेत्पुनरेते सत्त्वा यावन्तो दशसु दिक्षु प्रभाव्यमाना प्रभाव्यन्ते, ते सर्वेऽसिशक्तितोमरपालि- योगेन मा पृष्ठत पृष्ठतोऽनुबध्नीयु | यत्रैष पृथिवीप्रदेशे स्थितो वा निषण्णो वा चक्रम्यमाणो वा शयानो वा बोधिचित्तमुत्पादयिष्यति दानचित्त वा, यावत्प्रज्ञाचित्त वा श्रुतकुशलमूलचित्त वा उत्पादयिष्यति,तत्रास्य पृथिवीप्रदेशे शतधाबदरीपत्रप्रमाण काय छेत्स्यामो विकरिष्यामो विध्वसयिष्याम । 15 ते चेत्सर्वसत्त्वा मामाकोशयेयु परिभाषेरन् कुन्सयेयु पंसयेयुरसत्याभिर्वाग्भि परुपाभिर्वाग्भि समुच्चरेयुरधिष्ठिता अनर्थकर्माण शतधाबदरीपत्रप्रमाण मम काय छिन्युभिन्युर्विकरेयुर्विध्वसयेयु । एव मया न कस्यचित्सत्त्वस्यान्तिके क्षोभचित्तमुत्पादयितव्यम् । तत्कस्य हेतो? पूर्वा कोटि ससारस्याप्रमाणीकृता यत्र मेऽयमात्मभावो नरकगतस्यापि तिर्यग्योनिगतस्यापि यमलोकगतस्यापि मनुप्यगतस्यापि कामाहारपलिगुद्धस्य धर्मानश्रुतवतो विपमाजीवगोचरस्य निरर्थकजीविन 20 अङ्गप्रत्यङ्गस्य शतधा छिन्नो भिन्नो निवृत्तो विविधाभिश्च कारणाभि कारित । न च मया ततोनिदान मात्मार्थ कृतो न परार्थ । सचेत्पुनर्ममैते सर्वसत्त्वा अपरान्तकोटि छिन्युभिन्द्युर्विकिरेयुर्विध्वसयेयु , तथापि मया अपरित्यक्तैव सर्वज्ञता । अपरित्यक्ता एव सर्वसत्त्वा । अपरित्यक्त कुशलो धर्मच्छन्द । तत्कस्य हेतो सर्वा ह्येषा कायपीडा कायविवर्तना नैरयिकस्य दु खस्य शततमीमपि कला नोपैति, याचदुपनिषदमपि न क्षमते । नरकानासमप्यहमुत्सहे । न पुनर्मया बुद्धधर्मा परित्यक्तव्या, न 25 सर्वसत्त्वारम्बणा महाकरुणा ॥ पे० ॥ यन्निदान पुनर्व्यापाद उत्पद्येत, त वय धर्म प्रहास्याम । कतमश्च स धर्म ? यदुत कायप्रेम कायनिकेत कायाध्यवसानम् । उत्सृष्टश्च काय , उत्सृष्टो व्यापाद । एव धर्मगणनाविष्ट सागरमते बोधिसत्त्व सर्वसत्त्वपीडा सहते ॥०॥य कायस्योत्सर्ग कायपरित्याग कायानवेक्षा, इयमस्य दानपारमिता ॥ यत्काये छिद्यमाने सर्वसत्त्वान् मैत्र्या स्फरति, वेदनाभिश्च न सहियते, इयमस्य शीलपारमिता ॥ यत्काये छिद्यमाने य एवास्य काय 30 छिन्दति तेषामेव प्रमोक्षार्थ क्षमते, न च चित्तेन क्षण्यते, क्षान्तिबल चोपदर्शयति, इयमस्य क्षान्ति- पारमिता ॥ येन वीर्येण त सर्वज्ञताछन्द नोत्सृजति, चित्तबलाधान च प्रतिगृह्णाति, ससारमेव चानुबध्नाति, कुशलमूलारम्भमेव चारभते, इयमस्य वीर्यपारमिता ॥ यत्काये विकीर्यमाणे तत्सर्व- 1 ·" 5 188 १०४ शिक्षासमुश्चयः। [९.२०- ज्ञताचित्तोत्पादरत्न कर्तुं न ममुह्यति, बोधिमेवापेक्षते, शान्तप्रशान्तमेव प्रत्यवेक्षते, इयमस्य ध्यानपारमिता ॥ यत्काये छिद्यमाने कायस्य तृणकाष्टकुब्यवत्प्रतिभासोपमता प्रत्यवेक्षते, माया- धर्मतां च कायस्यावतरति, भूतानित्यतां च भूतदु खता च भूतानात्मता च भूतशान्तता च कायस्योपनिध्यायति, इयमस्य प्रज्ञापारमितेति विस्तर ॥ पेयाल ।। पुनरपरमस्यैव भवति- एप सत्व कुसीद. शुक्लधर्मरहित । स मामाक्रोशयति परिभापते। हन्त वयमारब्धवीर्या भविष्याम । अतृण कुशलालपर्येपणाभियुत्ता । एप एव तापमया सत्व पूर्वतर बोधिमण्डे निपादयितव्य {पश्चान्मया अनुत्तरा सम्यक्सबोधिरभिसबोद्धव्यति।१०। ईदृशाना मस्माभि सत्चानामदान्तानामगुमानामनुपशान्तानामर्थाय सनाहा सनद्धच्या ! पे० । हन्त चय धर्मता प्रतिसरिष्याम । कोऽत्राक्रोशति या आनुश्यते वा, स परिगवेपमाणो न त धर्ममुपलभने । 19 य आक्रोशति वा आनुश्यते वा, स आत्मपरानुपलब्धोपलम्भदृष्टिविगत क्षमत इति ॥ भगवन्यामप्युक्तम् - एर चित्तमुत्पादयति ~ येन मया सर्वसत्त्वाना विवाद उत्सारयितव्य , सोऽह स्वयमेव विपदामि – लाभा मे दुर्लब्धा योऽह जल्पिते प्रतिजल्पामि । मया सर्वसत्त्वाना सत्रमभूतेन भवितव्यम् , सोऽह परस्य त्वमियपि याच भारे, परप वा प्रतिवचो ददामि । इद मया नैर वक्तव्य जडसमेन, एडम्किसमेन मया कल्हरियादेपु भवितव्यम् । परतो दुस्तान 15 दुरागतान् दुर्भापितान् भाप्यमाणान् वचनपथान् शृण्वता चित्त नाघातयितव्यम् । परेपामन्तिके न ममैतत्साधु न प्रतिरूप योऽह परस्य दोपान्तर सजनयेयम् । एतन मम प्रतिरूप यदह परेषा दोषान्तरमपि सश्रोतव्य मन्ये । तत्कस्य हेतो ' न मया आशयो वियोपयितव्यो येन मया सर्वसत्त्वा सर्वसुखोपधानेन सुखयितव्या, परिनि पयितव्याश्च अनुत्तरा सम्यक्सबोधिमभिसबुध्य, तर नामाह व्यापद्ये । न च मया परेषा स्वपराद्धानामपि व्यापत्तव्यम् । स नामाह मोह क्षोभ 20 गच्छामि । इद तु मया करणीयम् - दृढपराक्रमतया पराकान्तव्यम् । न मया जीवितान्तरायेऽपि क्रियमाणे क्षोभ करणीय । न मया भृकुटी मुखे उत्पादयितव्येति ।। बोधिसत्वप्रातिमोक्षेऽप्युक्तम् - ये कुद्धा सत्वास्तानाश्वासयति, क्षमापयति, अनुलोमपति, धर्मेण तोषयतीति ।। इति शिक्षासमुच्चये क्षान्तिपारमिता परिच्छेदो नवम ।। ।

·5 वीर्यपारमिता दशमः परिच्छेदः। एव क्षान्तिप्रतिस्थित श्रुते वीर्यमारमेत । अन्यथा श्रुतमेपास्य विनाशाय सपद्यते । ययोक्त चन्द्रप्रदीपसूत्रे- कियद्बहू धर्म पर्यापुणेया शील न रक्षेत श्रुतेन मत्त । न बाहुश्रुत्येन स शक्यु तायितु दु शील येन व्रजमान दुर्गतिम् ॥ श्रुतानुशसास्तु नारायणपरिपृच्छायामुक्ता – तथा हि कुलपुत्रा श्रुतवत प्रज्ञागमो भवति । प्रज्ञावत क्लेशप्रशमो भवति । निक्लेशस्य मारोऽवतार न लभते ।। अत्र च महर्षेरुत्तरस्य जातक विस्तरेण कृत्वा आह-धर्मकामाना हि विमलतेज बोधिसत्वाना 10 महासत्त्वाना सगौरवाणा सप्रतीशाना अन्यलोकधातुस्थिता अपि बुद्धा भगवन्तो मुखमुपदर्शयन्ति, धर्म चानुश्रापयन्ति । धर्मकामाना विमलतेज बोधिसत्त्वाना महासत्त्वाना पर्वतकदरवृक्ष मध्येषु धर्मनिधानानि निक्षिप्तानि । धर्ममुखान्यन तानि पुस्तकगतानि करतलगतानि भवन्ति । धर्मकामाना विमलतेज बोधिसत्त्वाना पूर्वबुद्धदर्शिन्यो देवता बुद्धप्रतिभानमुपसहरन्ति ॥ पे० ॥ परिक्षीणायुकाणा बुद्धा भगन्तो देवताश्चायुबल चोपसहरन्ति । बुद्धाधिष्ठानेन देवताधिष्ठानेन 15 च काइमाणा वर्षसहस्रमवतिष्ठन्ते ॥पे० ॥ यावत्कल्प वा कल्पानशेष वा यावद्वा आकान्ति धर्मगौरवजाताना बोधिसत्त्वाना बुद्धा भगवन्तो जरामप्यपनयन्ति । व्याधीनपनयति । स्मृतिमुप सहरन्ति । गति मतिं प्रतिभान चोपसहरन्ति ॥ पे० ॥ दृष्टिकृतानि विनोदयन्ति । सम्यग्दृष्टिं चोपसहरन्ति । धर्मगौरवेण विमलतेज बोधिसत्त्वाना महासत्त्वाना सर्वोपक्रमभयानि न भवति । तस्मात्तर्हि विमलतेज श्रुतसभारकौशल्याभियुक्तेन बोधिसत्त्वेन भवितव्यमिति ॥ किमाकार श्रुत बोधिसत्वविनये प्रशस्तम् ? यथा आर्याक्षयमतिसूत्रेऽभिहितम्- अशीत्याकारप्रवेश श्रुतम् । तद्यथा । छन्दाकारमाशयाकारमध्याशयाकार प्रयोगाकार निर्माणाकारमप्रमाणाकार कल्याणमित्राकार गौरवाकार प्रदक्षिणाकार सुवचनाकार पर्युपासनाकार मवहितश्रोत्राकार मनस्कारागारमविक्षेपाकारमयस्थानाकार रत्नसज्ञाकार भैषज्यसज्ञाकार सर्वव्याधि शमनाकार स्मृतिभजनाफार गतिबोधनाकार मतिरोचनाकार बुद्धिप्रवेशाकारमतृप्तबुद्धधर्म 25 श्रवणाकार त्यागबृहणाकार दान्ताजानेयाकार बहुश्रुतसेवनाकार सत्कृत्यप्रीत्यनुभवनाकार कायौद्विल्याकार चित्तप्रह्लादनासारमपरिखेदश्रवणाकार धर्मश्रवणाकार प्रतिपत्तिश्रयणाकार परदेशनाश्रवणाकार अश्रुतश्रवणाकार अभिज्ञाश्रवणाकारमन्ययानास्पृहणाश्रवणाकार प्रज्ञापार- मिताश्रयणाकार बोधिसत्त्वपिटकश्रवणाकार सग्रहास्तुश्रवणाकारमुपायकौशल्यश्रवणाकार 20 १SR 934 ·B192 10 , शिक्षासमुश्चय । [१०२०- ब्रह्मनिहारश्रवणाकार स्मृतिमप्रजयश्ररणाकार गौरसागर उत्पादकौशल्यश्ररणासारमनुत्पाद काशल्यश्रवणाचारमशुभारार मैत्र्या श्रयणाकार प्रतीत्यसमुपादाकार अनित्याकार दुखाकार मनाभागार शान्ताकार शूयतानिमित्ताप्रणिहितासारं अनभिमस्वारामार कुशलाभिमस्वाराकार सत्वापिष्टानाकार अविप्रणाशासार स्वाधीनाकार स्वचित्तारक्षणासर वीर्यस्यास्रसनाकार 5 धर्मनिध्यत्याकार क्लेशनिपक्षाशर स्वपक्षपरिकर्पणाकार परपक्षशनिमहाकार सप्तपनसमर शरणागर सदारियोपच्छेदागार सर्वविद्वत्प्रशस्ताकार पण्डिताभिनन्दनाकार आर्यममताकार अनार्यप्रसादनासार सत्यदर्शनाकार स्वत्वदोपरिवर्जनाकार सस्कृतदोपपरितुटनाकारमर्थप्रति शरणाकार धर्मप्रतिशरणारे सर्वपापाकरणाकारे आमपरहिताकार सुस्तकर्माननुतप्यनाकार विशेषगमनापार समुद्धपर्मप्रतिलाभारारमिति ॥ पुनरत्रैयाह -- यश्च धर्ममभारयोग , स एवास्य ज्ञानसभारो भाति । तर कतमो धर्ममभार योग ? येयमल्पार्थता अल्पत्यता अल्पभाषता अल्पपरिष्कारता पूर्वरात्रापररात्र जागरिकायोग- मनुयुक्तस्य श्रुतार्थपारतुलनता । भूयोभूय पर्येपणता। चित्तस्यानाविलता। नीवरणाना विष्कम्भनता ! आपत्तिा नि सरणज्ञानम् । अफौहत्यता । अपर्युथानता । प्रतिपत्तिसारता । धर्मनिम्नता धर्म प्रवणता धर्मप्राग्भारला । पराम्ममपन्नता आदीप्तशिरश्चैोपमता ज्ञानपर्यटया । तमयविहारिता । 15 अशिथिलशीलता अनिक्षिप्तधुरता विशेषगामिता सगणिराविवर्जनमेकारामता अरण्याभिमुखमन स्कारता आर्यवशमनुष्टि धुतगुणेष्वचलनता धर्मारामरतिरतता लोविकमन्त्रास्मरणता लोकोत्तर- धर्मपर्येष्टिता स्मृत्यप्रमोपता अर्थगत्यनुगमता । मत्या मार्गानुलोमता ! धृत्या सरप्रत्ययैर्शनानुगम । हीरपत्राप्यालकारता । ज्ञानानुगमनसारता । अज्ञानविधमनता । अविद्यामोहतमस्तिमिरपटलपर्य वनद्भस्य प्रज्ञाचक्षुर्विशुद्धि । सुविशुद्धबुद्धिता ! बुद्धिविस्तीर्णता । असकुचितबुद्धिता प्रभिन्नबुद्धिता । 20 प्रत्यक्षबुद्धिता । अपराधीनगुणता । स्वगुणरमन्यनता । परगुणपरिकीर्तनता। सुकृतकर्मकारिता । कर्मविपाकानुहुरता । कर्मपरिशुद्धिज्ञानमिति ॥ फि श्रोतव्यम् । उक्त भगरता ज्ञानवैपुल्यमूत्रे- सार्थकानि शास्त्राणि शिक्षितव्यानि । अपार्थकानि परंपर्जयितव्यानि। तद्यथा लोकायतशास्त्राणि दण्डनीतिशास्त्राणि काखो र्दशास्त्राणि वादविद्याशास्त्राणि कुमारतीयशास्त्राणि जम्भाविद्याशास्त्राणि ॥ पेयाल॥ यान्यपि तदन्यानि 25 कानिचि मोक्षप्रतिकूलानि शास्त्राणि समोहाय सवर्तते, तानि सणि बोधिसत्वयानसप्रस्थितेन वयितव्यानोति ॥ एव श्रुतरता चित्त शोधयितुमरण्यमाश्रयणीयम् । क्य पुनराशयसपन्नस्याप्युप्रदत्त पारेपृच्छाया गृहमनुज्ञातम् ? यत्नवतोऽप्यसामर्थ्यात् । परदारादिष्वपि तर्हि नापत्ति स्यात् । न। तेषामसामर्थेऽपि प्रतिदुष्टत्वागृहायासस्य च प्रज्ञप्तिसाव्यत्वादिति ॥ इति शिक्षासमुच्चये वीर्यपारमिता परिच्छेदो दशम ॥ B192 30 ·5 10 ११ अरण्यसंवर्णनं नामैकादशः परिच्छेदः । तदेवमुग्रदत्तपरिपृच्छाविधिना गृहदोपान् भावयित्वा श्रुतरता चित्त शोधयितुमरण्यमाश्रय णीयमिति स्थितम् । तथा चोक्त चंद्रप्रदीपसूत्रे - न जातु कामान् प्रतिवमाण पुत्रेषु दारेषु जनित्व तृष्णाम् ।। गृह च सेवित्व जुगुप्सनीयमनुत्तरा प्राप्स्यति सोऽप्रबोधिम् ॥ ये काम वर्जन्ति ययाऽग्निकषू पुत्रेषु दारेघु जनित्व तृष्णाम् । उत्त्रस्त गेहादभिनिष्क्रमति न दुर्लभा तष्वियमग्रबोधि ॥ न कश्चि बुद्ध पुरिमेण आसीदनागतो भेष्यति योऽवतिष्ठते । येहि स्थितरेर अगारमये प्राप्ता इय उत्तम अग्रबोधि ॥ प्रहाय राज्य यथ खेटपिण्ड वसेदरण्येषु विवेककाम | क्लेशान् प्रहाय विनिहत्य मान बुध्यन्ति बोधि विरजामसस्कृताम् ॥ पेयाल ।। अन्नेहि पानेहि च चीवरेहि पुष्पेहि गन्धेहि विलेपनेहि । नोपस्थिता भोन्ति नरोत्तमा जिना यथ प्रवजित्वा चरमाण धर्मान् ॥ यश्चैव बोधिं प्रतिकाइमाण सत्त्वार्थ निर्विष्ण कुसस्कृतात । अरण्याभिमुख सप्त पदानि गच्छेद् अय तत पुण्यविशिष्ट भोति ।। यदि पुनर्विसभागसत्वानुनयात्परिपत्कामतया वा लाभादिकामतया या विवेकप्रवेशे विलम्बेत, 15 तदर्थमंत्रयोक्तम् - न विज्ञ वालेहि करोन्ति विग्रह सत्कृत्य बालान् परिवर्जयन्ति । ममान्तिके चेति प्रदुष्टचित्ता न बालधर्मेहि करोन्ति सस्तनम् ।। न विज्ञ बालान करोति सेवना विदित्व बालान स्वभासततिम् । फिपच्चिर बालसुसेविनापि पुनोऽपि ते भोति अमित्रसनिभा ॥ न विज्ञ बालेष्विह विश्वसति विज्ञाय वालान स्वभावसततिम् ॥ स्वभावभिन्ना प्रकृतीय बाला कुतोऽस्ति मित्र हि पृथग्जनानाम् ॥ सहधार्मिकेनो वचनेन उक्ता क्रोध च दोप च अप्रत्यय च । प्राविष्करोन्ती इमि वालधर्मा इममर्थ विज्ञाय न विश्वसन्ति ।। बाला हि बालेहि सम समेन्ति यथा अमेव्येन अमेध्य सार्धम् । विज्ञा पुनर्विज्ञजनेन सार्ध समेति सर्पिर्यथ सर्पिमण्डे ॥ तथा च पुनरत्रैवैमाह - सूसुखिता सद ते नर लोके येषु प्रियाप्रिय नास्ति कहिंचित् । ये च न कन्दरकेऽभिरमन्ते श्रामणक सुसुख अनुभोन्ति ।। SR55-8 10-11 RSR 948 52 ३ SR 1913-14 16-17 20 25 ।

·5 10 शिक्षासमुच्चयः। [११.२०- येषु ममापि तु नास्ति कहिंचित् येषु परिमहु सर्वशु नास्ति । खड्गसमा विचरन्तिमु लोक गगने पवन यथेव व्रजन्ति ॥ स्यु सुखिता बत ते नर लोके ये न सजति मानस रोके । वायुसम सद तेषिह चित्त नो च प्रियाप्रिय विधति सहो। अप्रिय ये दुखितहि निवासो येऽपि प्रिया दुरिहि पियोगो । अन्त उमे अपि ते हि एति जहित्वा ते मुखिता नर ये रत धर्मे ।। पुनरेनेमोक्तम् - भवति सततमन्पत्ययोगी पृथु गुणदोस्त सर्षि वर्जयित्वा । न विदति कदाचि युक्तयोगी इमि गुण तस्य भान्त्यरप्पवासे ।। सद भरति निविष्ण मस्तेऽसौ न भवति तस्य पृहा परिचि रे। न च भति विवृद्धिरासवाणा वन वमतोऽस्प भवन्ति आनुशसा ।। अधिकरण न तस्य जानु भेती सद उपसातरतो विचारी। वचसि मनसि पाप महतस्यो यह गुण तस्य भायरण्यकामे ।। भवति च अनार तस्य मेशो रघुपतिपियति सेऽस्मुिक्ति शाताम् । यनिचरिधिमुक्ति सेतोऽस्य इमि गुण भेन्त्यरम्परासि सर्वे ।। पुनराह पनपण्ड मेवय विविक्त सहा जिवि प्रामनगरेषु गतिम् । अद्वितीय सम भोप सा न चिरेण समय समाश्विरम् ॥ ति।। 20 आवराष्ट्रमा गरेऽप्पाह- त्पतवा गेमनन्तगोपगान चिन्नानशा सा तेऽरय रनिमामुगन्ति गुगिन डानेत्रिया पूरना । नसभा नेर चापि पुरषनेपा परित एकाकी दिन मसाला गुनाया नियंग ॥ रामेनानि च तेहरानगरल्यामर्न म अनोगा इनानाभिरा मामालिंग hu उपात्तरियान- मरममे न काव्य, नहि माय गगनि मंजनविशयनीयति॥ पति पुन पानिमा माटी गा. निनो, सा. - गरेको कमेन सा | उस हि आग्न का काम पनि पुराण मानिकारक कुत, मेस धर्म 15 8196 2 १६R:813-1R953 TPEO4tal ·-११.२०] अरण्यसवर्णनं नामैकादशः परिच्छेदः । 5 । पर्याप्य न रागतृष्णा विनोदयन्ति, न द्वेपतृष्णाम् , न मोहतृष्णा विनोदयन्ति । ते महता धर्मार्णवेनोहामाना क्लेशतृष्णया कालगता दुर्गतिविनिपातगामिनो भवन्तीति ।। तस्मादवश्यमरण्यमाश्रयेत् । तादृशानि च स्थानानि आश्रयेत् , येषु च स्थानेषु नातिदूरे पिण्डपातगोचरो भाति नातिमनिकृष्टे, येषु पानीयानि भवन्त्यच्छानि शुचीनि निर्मलान्यल्पायासानि सुखपरिभोगानि । यानि च स्थानानि वृक्षसपन्नानि भवन्ति, पुष्पसपन्नानि फलसपन्नानि पत्रसपन्नान्यपगतदुष्टश्वापदानि गुहासपन्नानि प्राग्भारसपन्नानि सुखपरिसर्यकाणि शान्तान्यद्वितीयानि, तादृशानि स्थानान्याश्रयेत् । स तेषु स्थानेष्याश्रितो यदनेन पूर्व पठित भवति, तत् त्रिभी रात्रिदिवसस्य स्वाध्यायति नात्युच्चेन स्वरेण नातिनीचेन नोद्धतैरिन्द्रियैर्न बहिर्गतेन चित्तेन प्रसादमुपजीवन् ग्रन्थमुपधारयन्निमित्तान्युद्गृह्णन् मिद्धमपक्रामन् । सचेदारण्यकस्य भिक्षो राजा वोपसकामति राजमात्रो वा अन्ये वा ब्राह्मणक्षत्रियनैगमजानपदा , तेन तेषामादरेण 10 स्वागतक्रिया कर्तव्या । एव चानेन वक्तव्यम् - निषीद महाराज यथाप्रज्ञप्त आसने । सचे दुपविशति, द्वाभ्यामप्युपवेष्टव्यम् । सचेन्नोपविशति, उभाभ्यामपि नोपवेष्टव्यम् | सचेच्चलेन्द्रियो भाति, उत्कर्पयितव्यम् । तस्य ते महाराज लाभा सुलब्धा यस्य ते भूप्रदेशे शीलवन्तो गुणवन्तो बहुश्रुता श्रमणब्राह्मणा प्रतिवसन्ति अनुपद्रुताश्चौरभटादिभि । सचेत् स्थिरो भाति विनीत प्रशान्तेन्द्रिय , भव्यश्च भवति धर्मदेशनाया , ततोऽस्य विचित्रा धर्मदेशना उपसहर्तव्या । सचे- 15 द्विचित्रा न प्रियायते, सवेगानुकूला धर्मदेशना उपसहर्तव्या । सचेत्सवेगा[ नुकूला ] न प्रियायते, उदारोदाराणि तथागतमाहात्म्यानि उपदेष्टव्यानि । ब्राह्मणक्षत्रियनैगमजानपदानामप्युप- सकामता यथानुरूपा क्रिया उपसहर्तव्या । स एव बहुश्रुत सत् प्रतिबलो भवति धार्मश्रवणिकाना चित्तमाराधयितुम् । ते च सवास्तस्यान्तिके प्रीतिं च प्रसाद च प्रामोद्य च प्रतिलभन्त ॥ उग्रदत्तपरिपृच्छायामध्याह - पुनरपर गृहपते प्रव्रजितेन बोधिसत्त्वेनारण्ये प्रतिवसता एव 20 मुपपरीक्षितव्यम् । किमर्थमहमरण्ये प्रतिवसामि न केवलमरण्यवासेन श्रमणो भवति । बहवोऽप्यत्र अदान्ता अविनीता अयुक्ता अनभियुक्ता प्रतिवसन्ति । तद्यथा - मृगवानरपक्षिसघचौरचण्डाला प्रतिवसन्ति । न च ते श्रमणगुणसमन्वागता भवन्ति । अपि तु खल पुनरह यस्यार्थाय अरण्ये प्रतिवसामि, स मया अर्थ परिपूरयितव्यो यदुत श्रामण्यार्थ ॥०॥ पुनरपर गृहपते प्रबजितेन बोधिसत्त्वेन अरण्ये विहरता एवमुपपरीक्षितव्यम् - किमर्थमहमरण्यमागत तेनैव मीमासयितव्यम्- 25 भयभीतोऽस्म्यहमरण्यमागत । कुतो भयभीत ? सगणिकाभयभीत 1 ससर्गभयभीतो रागद्वेषमोह- भयभीतो मानमदनक्षपरिदाहभयभीतो लोभेामात्सर्यभयभीत रूपशब्दगन्धरसस्पष्टव्यभयभीत । सोऽहकारममफारभयभीत । औद्धत्यविचिकित्साभयभीत । स्कन्धमारभयभीत । क्लेशमारभयभीत । मृत्युमारभयभीतो देवपुत्रमारभयभीत । अनित्ये नित्य इति विपर्यासभयभीतोऽनात्मनि आत्मेति विपर्यासभयभीतोऽशुचौ शुचिरिति विपर्यासभयभीतो दुसे सुखमिति विपर्यासभयभीत ! 30 चित्तमनोविज्ञानभयभीतो नीवरणापरणपर्युत्थानभयभीत | सत्कायदृष्टिभयभीत पापमित्रभयभीतो लाभसत्कारभयभीतोऽकालमन्त्रभयभीतोऽदृष्टे दृष्टमिति भयभीतोऽश्रुते श्रुतमिति भयभीतोऽमते मतमिति भयभीतोऽविज्ञाते विज्ञातमिति भयभीतोऽश्रमणे श्रमणमदभयभीतोऽन्योन्य ·B199 शिक्षासमुश्चयः। [१९२०- विद्वेपणभयभीत कामपातुरूपयात्वरूप्यधातुभयभीत सर्वभवगत्युपपत्तिभयभीतो निरयतिय ग्योनिपितृविषयभयभीत । सक्षेपेण सर्वेभ्योऽयुशठेभ्यो मनसिकारेभ्यो भयभीत । एभ्यो ह्यहमेवरूपेभ्यो भयभैरवेभ्यो भीतोऽरण्यासमुपगत ॥ ० ॥ पुनरपर गृहपते प्रत्रजितेन वोधिसत्वेनारण्यवासस्थितेन भीतेन वा उस्तेन या एव शिक्षितव्यम् - यानि कानिचिद्यान्युत्पद्यते 5 सर्वाणि, तान्यात्मग्राहत उत्पद्यन्ते ॥ ० ॥ सचे पुनरहमरण्ये प्रतिवसन्नात्मप्राह परित्यजेयम् , नात्माभिनिवेश नात्मपरिग्रह नामनिदान नात्मतृष्णा नाममज्ञा नात्मवादोपादान नामदृष्टिं नात्माधिष्टान नात्मपरिकल्पना नान्मरक्षा परित्यजेयम्, निरर्थो मेऽरण्यास स्यात् । अपि तु खलु पुनर्गृहपते नास्त्यात्मसजिनोऽरण्यपासो नास्ति परसज्ञिन ॥ पे० ॥ अरण्यासो नाम गृहपने उच्यते सर्वधर्मे वसभरवास सर्वधर्मे वसङ्गवास ॥ पे० ॥ तद्यथा गृहपते अरण्ये तृणगुल्मौपपि- 10 वनस्पतय प्रतिपसन्तो न बिभ्यति, नोत्रस्यन्ति, न सत्रस्यन्ति, न सत्रासमापदन्ते, एवमेव गृहपते प्रत्रजितेन बोधिसत्वेन अरण्ये विहरता तृणगुल्मौपधिरनस्पतिकाष्टकुळ्यवदात्मप्रतिभासक्सज्ञा काये उत्पादयितव्या । मायासमता चित्तस्योत्पादयितव्या । योऽत्र बिभेति । कोऽस्मिन्नुन्नस्पति ? तेन भयभीतेन वा त्रस्तेन वा एर योनिश काय उपपरिक्षितव्य - नाल्यत्र काये आमा व सत्त्वो वा जीवो वा पोपो वा पुगो वा मनुजो वा । अभूतपरिकल्प एप यदुत भय 15 नाम । स मया अभूतपरिकल्पो न परिकल्पयितव्य । तेन यथा अरण्ये तृणगुल्मौपधिवनस्पतय प्रतिवसन्ति अममा अपरिग्रहा , एउमेगाममेनापरिग्रहेणारण्यमेव सर्वधर्मा इति ज्ञात्वा उपसपद्य निहर्तव्यम् । तत्कस्य हेतो रणच्छेदोऽरण्यासोऽममोऽपरिग्रह ॥ पं० ।। पुनरपर गृहपते प्रजितेन बोधिसत्त्वेन बुद्धानुज्ञातोऽरण्यास इति ज्ञात्वा अरण्ये वस्तव्यम् । अत्र हि शुक्लधर्म- परिपूरिभवति । उपस्तन्धकुशलमूल पश्चाद् ग्रामनगरनिगमराष्टराजधानीवरतीय धर्म देशयिष्यामि 201० ॥ सचे पुनर्गृहपते प्रबजितो बोधिसत्व उद्देशस्वाध्यायार्थ गणमवतरति, तेन तर सगौरवण भवितव्य सप्रतीशेनाचार्योपाध्याय स्थविरमध्यनवकेषु भिक्षुषु प्रदक्षिण भवितव्यमनल्सेन स्वयकारिणा अपरोपतापिना ! न च तेनोपस्थानगुस्केण भवितव्यम् । एव चानेनोपपरीक्षितव्यम् । तथागतोऽप्यहन् सम्यक्तबुद्ध सदेवस्य लोरस्य समारकस्य सब्रह्मास्य सश्रमणताह्मणिकाया प्रजाया पूजितो दक्षिणीय सर्वसत्वानाम् । सोऽपि ताक्न कस्यचित्साशादुपस्थान स्वीकरोति, 25 किं पुनरस्माभिरशिक्षित शिक्षितुकामै ? अपि तु वयमेव सर्वसत्त्वानामुपस्थापका भविष्याम । वयमेव परेपामुपस्थानपारचर्या करिष्याम, न च पुन क्स्यचित्सकाशादुपस्थानपारचर्या स्वीकरिष्याम । तत्कस्य हेतो ? उपस्थानगुस्वस्य हि गृहपते भिक्षोर्गुणधर्मानुग्रहो नस्यति । येपा च सग्रह करोति, तेपामेव भाति-उपस्थानहेतोरेयोऽस्माक सग्रह करोति ॥ पुत्ररत्रैवाह - सचेपुनहपते आरण्यको बोधिसत्वो धर्मश्रवणार्थिक आचार्योपाध्याय 30 दर्शनार्थिको वा ग्लानपरिपृच्छयो का प्रामान्तिक शयनासनमागच्छेत् , तेन सायमागमनाय प्रक्रमणाय च चित्तमुत्पादयितव्यम् । सचेपुनरस्य परप्रतिद्ध उद्देश स्वाभ्यायो वा, तेन विहारे प्रतिवसता अरण्यप्रवणचिलेन भक्तिव्यम् । एष एव तस्यारण्यगासो यत्सर्ववस्तुष्धरण्यमज्ञा धर्मपयेंष्टया चातृप्ततेति ।। B200 ·-११ २०] अरण्यसवर्णन नामैकादश परिच्छेद । आर्यरत्नरात्रिसूत्रेऽप्युक्तम् – यदि पुनरस्य तत्रारण्यायतने पिहरतोऽप्राप्तफलपृथग्जनस्य व्यालमृगा आगच्छेयु , तेन तत्र न भय न त्रास उत्पादयितव्य । एव च चित्तमुत्पादयितव्यम् - पूर्वमेवाहमुत्सृष्टकायजीवितोऽरण्यवासमुपगत । न मयात्र भेत यम् नोत्रसितव्यम् , अपि तु मैत्रीमुत्पादयि[त्वा] दोष रिपर्जयिष्यामि, भयमपनयिष्यामि। यद्येवमपि कृत्वा ते व्यालमृगा मा जीवि ताद् व्यपरोप्य भुञ्जीरन् , तेन मयैर चित्तमुपादयितव्यम्-लाभा मे सुलब्धा यस्य मे असारात्काया 5 त्सारमादत्त भविष्यति। न पुनरिमे व्यालमृगा शक्या मया आमिषेण तोषयितुम् । मम मास भक्षयित्वा सुखस्पर्श विहरिष्यन्ति ॥ पे० ॥ यदि पुनस्तत्रारण्यायतने विहरतोऽमनुष्या उपसक्रमिष्यन्ति, सुवर्णा वा दुर्वर्णा वा, तेन न तत्रानुनेतव्य न प्रतिहन्तव्यम् । यदि पूर्वबुद्धदार्शनी देवता आरण्यक भिक्षुमुपसकम्य प्रश्न परिपृच्छेयु तत्र तेनारण्यकेन यथाशक्ति यथाबल यथा धर्माधिगमाय तासा देवताना धर्मों देशयितव्य । यदि पुनस्तावद्गम्भीरान् प्रश्नान् परिपृच्छेयु , यान् 10 स आरण्यको भिक्षुर्न शक्नुयाद्विसर्जयितुम, तेन निर्मानेन भूत्वा वाग्भाषितव्या,अशिक्षितो न परिभवितव्य । युलिप्यामि घटिप्ये बुद्धशासने । भविष्यति स काल स समयो यदा अधिगतान् धर्मान् श्रुत्वा सर्वकथा विसर्जयिष्यामि । अपि तु प्रतिभातु ते वय धार्मश्रवणिका इति ।। पे० ॥ तेन तत्र अरण्यायतने प्रतिसता तृणगुल्मौपधिवनस्पतीना निमित्त ग्रहीतव्यम् । कथमेते भवन्ति । यथैषा भावानामस्वामियानामममानामपरिग्रहाणामेव निश्चेष्टाना निर्व्यापाराणा भव युत्पादो भङ्गश्च, 15 न चैषा कश्चिदुत्पादयिता, न निरोधयिता, एसमेवाय कायस्तृणकाष्ठकुड्यप्रतिभासोपमोऽस्वामिको ऽममोऽपरिग्रहो निश्चेष्टो निर्व्यापारो हेतुप्रत्यययुत्तया उत्पद्यते, हेतुप्रत्ययवैकल्यान्निरुध्यते । न पुनरत्र कश्चिद्धर्म परमार्थत उत्पद्यते वा निरुध्यते वेति ॥ पुनश्चोक्तम् - तेन तत्र अरण्यायतने विहरता एव चित्तमुपादयितव्यम् -- यद्यप्यहमरण्य मागत एकोऽद्वितीय , न मे कश्चिसहायो यो मा सुकृत दुष्कृत वा चोदयेत् । अपि तु खलु पुन 20 सन्ति मे देवनागयक्षा बुद्धाश्च भगवन्तो ये मम चित्ताशय जानन्ति । ते मम साक्षिण । सोऽहमिहारण्यायतले प्रतिसकुशलचिलस्य, वश गच्छामि । यदि पुनरहमियरमाल , एकोऽद्वितीयोऽसस्तब्धोऽममोऽपरिग्रह कामवितर्फ वा पितर्फयेयम् , व्यापाद विहिंसावितर्क वा वितर्कयेयम् , अन्य वा अकुशलवितर्क वितर्फयेयम् , निर्षिशेपो भरेय ससर्गसगणिकाभिरेतै सत्त्वै । ते च मे देवनागयक्षा विसपादिता , बुद्धाश्च भगवन्तोऽनभिराद्धा भविष्यतीति ।। इति शिक्षासमुच्चये अरण्यसवर्णन नामैकादश परिच्छेद ॥ 25 --- ·१२ चित्तपरिकर्म द्वादशः परिच्छेदः । 202 तदेवमरण्ये वसन् समाधानाय युज्येत उक्त हि भगवन्याम् –स तेषामेव सत्वानामर्याय ध्यानपारमिताया चरनविक्षिप्तचित्तो भवति । तत्वस्य हेतो ? तथा ह्यस्यैव-भाति लौकिसी ध्यानोपपत्तिरपि तावद्विक्षिप्तचितस्य 5 दुर्लभा, क पुनपादोऽनुत्तरा सम्यक्सबोधि । तस्मा मया अविक्षिप्तचित्तेन भवितव्यम् , यापन्नानु त्तरा सम्यक्सबोधिमभिमबुध्येयमिति ॥ पुनरस्यामुक्तम् - पुनरपर सुभूते बोधिसत्त्रो महासत्व प्रथमचित्तोत्पादमुपादाय ध्यानपार मिताया चरन् साकारज्ञताप्रतिमयुक्तैर्मनसिमारान समापद्यते । स चक्षुपा रूपाणि दृष्ट्वा न निमित्तग्राही भवति नानुव्यञ्जनमाही । यतोधिकरणमस्य चक्षुरिद्रियेणासरसवृतस्य विहरतोऽ 10 भिध्यादौर्मनस्ये अन्ये वा पापका अकुशला धर्माश्चित्तमनुप्राप्नुयु, तेषा सराय प्रतिपद्यते । रक्षति चक्षुरिन्द्रियम् । एव श्रोत्रेण शब्दान् श्रुत्वा, प्राणेन गधान् प्रात्वा, जिह्वया रसानास्वाय, कायेन स्पष्टव्यानि स्पृष्टा, मनसा धर्मान् विज्ञाय न निमित्तग्राही भवति, नानुव्यञ्जनग्राही । यतो पिकरणमस्य मनइद्रियेणामनरसवृतस्य पापकाश्चित्तमनुप्रामुयु , तेषा सराय प्रतिपद्यते । रक्षति मनइद्रियम् । स गच्छन्नपि तिष्ठन्नपि निषण्णोऽपि शयानोऽपि भाषमाणोऽपि 15 समाहितावस्था [न] पिजहाति । स भवयहस्तलोल अपादलोलोऽमुखलोलोऽप्रकीर्णवाक् अविक्षिप्तेन्द्रियोऽनुद्वतोऽनुन्नतोऽचपलोऽनलसोऽसभ्रान्तकायोऽसभ्रातचित्त । शान्तकाय शान्तवाक् शान्तचित्त । रहस्यरहसि का कल्पितेर्यापय सतुष्ट । पे० ॥ सुभर सुपोप सूपास्य कल्याणाचारगोचर । सगणिस्यापि विवफगोचर । लाभेऽलाभे च समो निर्विकार । अनुन्नतोऽनयनत । एव सुखे दुःखे, स्तुतौ निन्दायाम् , यशस्ययशसि, जीपिते मरणे च समो 20 निर्विकारोऽनुन्नतोऽनपनत । एव शत्रौ मित्रे च । मनापवर्तिनि ***|आर्येष्वनार्येषु । शब्देषु सकीर्णे वसकीर्णेषु । प्रियाप्रियेषु च रूपेषु समो निर्विकार । अनुन्नतोऽनानत अनुरोधविरोधापगत । तत्वस्य हेतो ! तथा हि स स्वलक्षणशून्यानमभूताननिष्पन्नाननभिनिर्वृत्तान् सर्वधर्मान् पश्यतीति विस्तर ॥ तत्र लीने मनसि मुदिताभाननयोत्तेजन कुर्यात् , उद्धते त्वनित्यतामनसिकार प्रशम ॥ उभयप्रतिपक्षार्य चार्यराष्ट्रपालोक्ता गाथा स्मरेत् - बहुकल्पकोटीभि कदाचि बुद्धो उपद्यते लोकहितो महर्षी ! लब्धोऽधुना स प्रपर क्षणोऽद्य त्यति प्रमाद यदि मोक्तुमाम । इति ।। B203 25 RP91 ·-१२.२०]. 5 10 15 चित्तपरिकर्म द्वादशः परिच्छेदः। तथा--'मायोपमं वितथमेतत्स्वप्नोपमं च संस्कृतमवेक्ष्य न चिराद्भविष्यति वियोगः सर्व- प्रियः, न नित्यमिह कश्चित् । उद्युज्य यया घटत नित्यं पारमितासु भूमिधु बलेषु । मा जातु बंसय वीर्य यावन्न बुध्यथा प्रवरबोधिम् । इति ॥ आर्यललितविस्तरेऽप्युक्तम्- ज्वलितं त्रिभवं जख्याधिदुखैमरणाग्निप्रदीप्तमनाथमिदम् । भत्रनि.सरणे सद मूढ जगद्भमति भ्रमरो यथ कुम्भगतः ॥ अध्रुवं त्रिभवं शरदभ्रनिभं नटरगसमा जगि जन्मच्युतिः । गिरिनद्यसमं लघुशीघ्रजवं व्रजतायु जगे यथ विद्यु नमे ।। भुवि देवपुरे त्रिअपायपथे भवतृष्णअविद्यवशा जनता । परिवर्तिपु पञ्चगतिष्वबुधा यथ कुम्भकरस्य हि चक्रनमी ॥ प्रियरूपवरैः सद स्निग्धस्तैः शुभगन्धरसैवरस्पर्शसुखैः । परिषिक्तमिदं कलिपाशजगत् मृगलुब्धकपाशि यथैव कपि ॥ सभयाः सरणाः सद वैरकराः बहुशोकउपद्रव कामगुणाः । असिधारसमा वियपत्रनिभाः जहितार्यजनैर्यथ मीढघटः ।। स्मृतिमोपकरास्तमसीकरणा भयहेतुकरा दुखमूल सदा । भवतृष्णलतायविवृद्धिकराः सभयाः सरणाः सद कामगुणाः॥ यथ अग्निखदा चलिताः समयाः तथ काम इमे विदितार्यजनैः । महपङ्कसमा असिशूलसमा मधुदिग्ध इव क्षुरधारसमा ॥ यथ सर्पशिरो यथ मीढघटः तथ काम इमे विदिता विदुपाम् । तथ शूलसमा द्विजपेशिसमा यथ श्वानकरंक सबैरमुखा ॥ दकचन्द्रनिभा इति कामगुणाः प्रतिबिम्ब इवा गिरिघोष यथा । प्रतिभाससमा नटरडनिभा तथ स्वप्नसमा विदितार्यजनैः ॥. क्षणिका बसिका इति कामगुणा तथ मायमरीचिसमा अलिका । दक्बुद्बुदफेनसमा नितथाः परिकल्पसमुत्थित बुद्ध बुधैः ।। प्रथमे वयसे वररूपधरः प्रिय इष्ट मतो इय बालचरी । जरव्याधिदुखैर्हततेजवपुं विजहन्ति मृगा इव शुष्कनदीम् ॥ धनधान्यवरो बहुद्रव्यबली प्रिय इष्ट मतो इय बालचरी ! परिहीणधनं पुन कृच्छ्रगतं विजहन्ति नरा इव शून्यटवीम् ॥ यथ पुप्पट्ठमो सफलो व द्रुमो नरु दानरतस्तथ प्रीतिकरः । धनहीनु जरादितु याचनको भवते तद अप्रिय गृध्रसमः ॥ प्रभु द्रव्यबली वररूपधरः प्रियसङ्ग मनेन्द्रियप्रीतिकरः । जरव्याधिदुखादितु क्षीणधनो भवते तद अप्रिय मृत्युसमः ।। 20 . 25 30 V13.69-91. शि ११ F ·5 B206 10 15 शिक्षासमुशयः। [१२.२०- जरया जरित समतीतयो दम विद्युहतो व यया भवति । जरजीर्ण अगार यथा सभयो जरनि सरण लघु ब्रूहि मुने ।। जर शोपयते नरनारिगण यथ मालुलता घनशालबनम् । जर वीर्यपराक्रमवेगहरी जर पद्धनिमग्न यथा पुरुयो ।। जर रूपसुरूपविरूपकरी जर तेजहरी बलस्थामहरी। सद सौल्यहरी परिभावकरी जर मृत्युफरी जर ओजहरी ।। बहुरोगशतैर्धनव्याधिदुखै उपसृष्टु जगज्वलनेव मृगा । जरल्याधिगत असमीक्ष्य जगत् दुखनि सरण लघु देशयही ।। शिशिरेहि यथा हिमशतु मह तृणगुल्मवनौषधिओजहरो॥ तय ओजहरो अयु व्याधि जगे परिहीयति इन्द्रियरूपबलम् ।। धनधान्यमहार्यक्षयान्तकर परिभानकर सद व्याधि जगे। प्रतिघातकर प्रियद्वपकर परिदाहमरो यथ सूर्यु नभे ।। मरणं च्यवन च्युति कालक्रिया प्रियद्रव्यजनेन वियोगु सदा । अपुनागमन च असगमन द्रुमपत्रफला नदिस्रोतु यथा ।। मरण वशितान वशीकुस्ते मरण हरते नदिदारु यया । असहाय नरो व्रजतेऽद्वितिय स्वककर्मफलानुगतो विवश ॥ मरण असते बहु प्राणिशतान् मरो व जलाकार भूतगणान् । गरुडो उरग मृगराज गज चलनो व तृणौषधिभूतगणम् ।। इति ।। राजाववादकसूत्रेऽप्याह-तद्यथा महाराज चतसृभ्यो दिग्भ्यश्चत्वार पर्वता आगच्छेयुर्दढा 20 सारवन्तोऽखण्डा अन्छिदा असुपिरा सुसवृता एकघना नम[ ] स्पृशन्त पृथिवीं चोलिखत सर्वतृणकाष्ठशाखापर्णपलाशादिसर्वसत्वप्राणिभूतानि निर्ममन्त । तेभ्यो न सुकर जवेन वा पलायितु बलेन वा द्रव्यमन्त्रौषधिभिर्वा निवर्तयितुम्, एवमेव महाराज चत्वारीमानि महाभयान्यागच्छति येषां न सुकर जवेन वा पलायितु बलेन द्रव्यमन्त्रौषधैर्वा निवर्तन तम् । क्तमानि चत्वारि । जरा व्याधिर्मरण विपचिश्च ।। जरा महाराज आगच्छति यौवन प्रमथमाना । व्याधिर्महाराज 25 आगच्छत्यारोग्य प्रथममान । मरण आगच्छति जीवित प्रमथमानम् । विपत्तिमहाराज आगच्छति सर्वा सपची प्रमथमाना । तत्कस्य हेतो । तद्यथा महाराज सिंहो मृगराजो रूपसपनो जक्सपन्न मुजाननखदष्ट्राकरालो मृगगणमनुप्रविश्य मृग गृहीत्वा यथाकामकरणीय करोति । स च मृगोऽतिबल व्यालमुखमासाद्य विवशो भवति । एवमेव महाराज विद्धस्य मृत्युशल्येनापगतमदस्यापरायणस्य मर्मसु छिद्यमानेषु मुच्यमानेषु सधिषु मासशोणिते परिशुष्यमाणे परितसतृषितविह्वलक्दनस्य करचरण 30 विक्षेपाभियुक्तस्य अर्मण्यस्यासमर्थस्य लालासिक्षाणक्यमूत्रपुरीपोपलिसस्य ईपजीवितावशेषस्य कर्भभवात्पुनर्मवमालम्बमानस्य यमपुरषभयभीतस्य कालरात्रिवशगतस्य चरमाश्वासप्रश्वासेषु प्ररुध्य मानेषु एकाकिनोऽद्वितीयस्यासहायस्येम लोक जहत परलोकमाक्रामतो महापय व्रजतो महाका तार प्रविशतो महागहन समवगाहमानस्य महान्धकार प्रतिपद्यमानस्य महार्णवनोद्यमानस्य कर्मशयुना B207 ·-१२.२०] चित्तपरिकर्म द्वादशः परिच्छेदः । ह्रियमाणस्य अनिमित्तीता दिश गच्छतो नान्यत्राण नान्यच्छरण नान्यत्परायणमृते धर्मात् । धर्मो हि महाराज तस्मिन् समये त्राण लयन शरण परायण भवति । तद्यथा शीतार्तस्याग्निप्रताप, अग्निमपगतस्यानिर्वापणम् , उष्णार्तस्य शैत्यम् , अध्वान प्रतिपन्नस्य शीतल छायोपानम् , पिपासितस्य शीतलजलम् , बुभुक्षितस्य वा प्रणीतमन्नम् , व्याधितस्य वैद्योषधिपरिचारका , भयभीतस्य बलपन्त सहाया साधव प्रतिशरणा भवन्ति, एवमेव महाराज विद्धस्य मृत्युशल्येन 5 अपगतमदस्यात्राणस्यापरायणस्य नान्यत्त्राण नान्यत्परायणमन्यत्र धर्मात् । तस्मात्तर्हि ते महाराज अनित्यतानुदर्शिना भवितव्यम् , क्षयव्ययानुदार्शना भवितव्य मरणभयभीतेन । धर्मेणैव ते महाराज राज्य कारयितव्य नाधर्मेण । तत्कस्य हेतो? अस्यापि ते महाराज, आत्मभावस्यैव सुचिरमपि परिरक्षितस्य सुचिरमपि शुचिना प्रणीतेन खादनीयभोजनीयास्वादनीयेन सतर्पितस्य सप्रवारितस्य क्षुत्पिपासापरिगतस्य कालक्रिया भविष्यति । एव काशिकौशेयदूकूलपत्रोर्णक्षौमादि- 10 मिस्त्रविशेषैराच्छादितस्य चरमशयनारस्थितस्य विविधस्वेदाम्बुक्लिन्नमलिनवसनावृतस्य कालक्रिया भविष्यति । एवमपि ते महाराज स्नानानुलेपनवासधूपपुष्पसुरभिगन्धस्यात्मभावस्य नचिरेण दुर्गन्धता भविष्यति । एव स्त्र्यगारमध्यगतस्यापि ते स्त्रीगणपरिवृतस्य नानावाद्यगीततूर्यनाट्यस्पगीयमानस्य सुमनस क्रीडतो रममाणस्य परिचारयतो मरणभयभीतस्य अतीव दुखदौर्मनस्याभ्या कालक्रिया भविष्यति । एवमपि ते महाराज गृहेषुपलेपनोपलिप्तेषु सुस्थापितार्गलेषु सुपिहितवातायनेषु 15 बहुगन्धधूपपुष्पतैलवर्तिप्रचालितेष्वासक्तपट्टदामकलापेषु मुक्तकुसुमानकीर्णपु गन्धघटिकानिधूपितेषु विन्यस्तपादपीठपटिकास्तरणगोणिकास्तरणकाचलिन्दिकप्रावरणसान्तरोपच्छदपटिकोभयकृतोपधानेषु पर्यङ्केषु शयित्वा । पुनश्च शृगालकाकगृधमृतकलेवरमासास्थिकेशरुधिरवसाकुले परमबीभत्से श्मशाने गतचेष्टस्यात्मभाव पृथिव्यामवश शेष्यते । एवमपि ते महाराज गजस्कधाश्वपृष्ठरथाभिरूढस्य शङ्कपटहेष्वाहन्यमानेषु छत्रेण धार्यमाणेन वालव्यजनेन वीज[य]मानस्यानेफहस्त्यश्वरथपदातिभि- 20 रनुयातस्याञ्जलिशतसहस्रैर्नमस्क्रियमाणस्य निर्गमनमनुभूय नचिरान्निश्चेष्टस्य मृतशयनाभिरूदस्य चतुर्भि पुरुपैरुक्षिप्तस्य दक्षिणेन नगरद्वारेण निर्णीतस्य मातापितृभ्रातृभगिनीमार्यापुरदुहित- वयस्यदासीदासकर्मकरपौरुषेयै शोकगतहृदयविक्षिप्तभुजै सोरस्ताड परमकरण - हा पुत्र हा नाथ हा तात हा स्वामिन् इत्याक्रन्दमानै , पौरजानपदै सपरिभवदृश्यमानस्य श्मशान नीतस्य पुन काकगृवश्वशृगालादिभिर्भक्षितस्य तान्यस्थीन्यग्निना वा दग्धानि पृथिव्यां वा निखानितानि अद्भिर्वा 25 क्लिमानि वातातपवा चूर्णीकृतानि दिग्विदिक्षु प्रक्षिप्तानि तत्रैर पूतभावमायास्यन्ति । एवमनित्या सर्वसस्कारा , एवमध्रुवा । इति पिस्तर ॥ तत्र क्लेश प्राधान्येन रागद्वेपमोहा, यस्यैपामेकतरस्य तात्प्रतिपक्षमादौ भावयेत्, तन्निदान च वर्जयेत् ।। तत्र आर्यरत्नमेधे तावदाह - स रागस्य प्रतिपक्ष भजते, रागोत्पत्तिप्रत्ययाश्च वर्जयति । 30 कतमश्च स रागस्य प्रतिपक्ष ? कतमे च ते रागोत्पत्तिप्रत्यया ? अशुभा भावना रागस्य प्रतिपक्ष । जनपदकल्याणी रागोत्पत्तिप्रत्यय । क्तमा च सा अशुभा भावना' यदुत सन्त्यस्मिन् काये केशा रोमाणि नखा दता रजोमल त्वक् मासास्थि स्नायु शिरा वृक्का हृदय ·5 B206 10 15 ११४ शिक्षासमुश्चय । [१२ २०- जरया जरित समतीतपयो द्रम विद्युहतो व यया भवति । जरजीर्ण अगार यथा सभयो जरनि सरणं लघु ब्रूहि मुने । जर शोषयते नरनारिगणं यथ मालुरता घनशालवनम् । जर वीर्यपराक्रमवेगहरी जर पङ्कनिमग्न यथा पुरयो । जर रूपमुरूपविरूपकरी जर तेजहरी बलस्थामहरी । सद सौख्यहरी परिभाषफरी जर मृत्युकरी जर ओजहरी ! बहुरोगशतैर्धनव्याधिदुखै उपसृष्टु जगञ्चटनेव मृगा । जरल्याधिगत प्रसमीक्ष्य जगत् दुखनि सरण लघु देशयही ।। शिशिरेहि यथा हिमधातु मह तृणगुल्मवनौषधिओजहरो॥ तथ ओजहरो अयु व्याधि जगे परिहीयति इद्रियरूपबलम् ॥ धनधान्यमहार्यक्षयान्तकर परिभावकर सद व्याधि जगे।। प्रतिघातकर प्रियद्वेपकर परिदाहकरो यथ सूर्यु नभे ।। मरण व्यवन च्युति कालक्रिया प्रियद्रव्यजनेन वियोगु सदा । अपुनागमन च असगमन द्रुमपत्रफला नदिस्रोतु यथा ॥ मरण वशितान वशीकुरते मरण हरते नदिदारु यया । असहाय नरो व्रजतेऽद्वितिय स्वकर्मफलानुगतो विवश || मरण असते बहु प्राणिशतान् मकरो व जलाकार भूतगणान् । गरुडो उरग मृगराज गज ज्वलनो व तृणौषधिभूतगणम् ॥ इति ॥ राजावपादकसूत्रेऽप्याह-तद्यथा महाराज चतसृभ्यो दिग्भ्यश्चलार पर्वता आगच्छेयुईढा 20 सारवन्तोऽखण्डा अच्छिद्रा असुधिरा सुसवृता एकघना नभ[ ] स्पृशन्त पृथिवी चोदिखत सर्वतृणकाष्ठशाखापर्णपलाशादिसर्वसत्त्वप्राणिभूतानि निर्मनन्त । तेभ्यो न सुकर जवेन वा पलायित बलेन वा द्रव्यमन्त्रौषधिभिर्वा निवर्तयितुम् , एवमेव महाराज चत्वारीमानि महाभयान्यागच्छति येगा न सुकर जवेन वा पलायितु बलेन द्रव्यमन्त्रौषधैर्वा निवर्तन कर्तुम् । क्तमानि चत्वारे । जरा व्याधिर्मरण विपत्तिश्च । जरा महाराज आगच्छति यौवन प्रमथमाना । व्याधिर्महाराज 25 आगच्छत्यारोग्य प्रथममान । मरण आगच्छति जीवित प्रमथमानम् । विपत्तिमहाराज आगच्छति सर्व सपत्ती प्रमयमाना । तत्कस्य हेतो तथा महाराज सिंहो मृगराजो रूपसपनो जसपन सुजातनखदष्ट्राकरालो मृगगणमन्प्रविश्य मृग गृहीत्वा ययाकामकरणीय करोति। स च मृगोऽतिबल व्यालमुखमासाद्य विवशो भवति । एवमेव महाराज विद्वस्य मृत्युशल्येनापगतमदस्यापरायणस्य मर्मसु छिद्यमानेषु मुच्यमानेषु समिषु मासशोणिते परिशुष्यमाणे परितप्ततृषितविद्दलबदनस्य करचरण 30 विक्षेपाभियुक्तस्य अकर्मण्यस्यासमर्पस्य लालासिद्धाणक्प्यमूवपुरीपोपलिसस्य ईपजीवितावशेषस्य कर्मभवात्पुनर्भवमालम्बमानस्य यमपुरएभयभीतस्य कालरात्रिवशगतस्य घरमावासप्रश्वासेषु प्ररुध्य माने एकाकिनोऽद्वितीयस्यासहायस्येम लोक जहत परलोकमाक्रामतो महापथ बनतो महाकान्तार प्रविशतो महागहन समवगाहमानस्य महाधकार प्रतिपद्यमानस्य महार्णवेनोह्यमानस्य धर्मवायुना B207 ·-१२.२०] , चित्तपरिकर्म द्वादशः परिच्छेदः । हियमाणस्य अनिमित्तीकृता दिश गच्छतो नान्यत्राण नान्यच्छरण नान्यत्परायणमृते धर्मात् । धर्मो हि महाराज तस्मिन् समये त्राण लयन शरण परायण भवति । तद्यथा शीतार्तस्याग्निप्रताप , अग्निमपगतस्यानिर्वापणम् , उष्णार्तस्य शैत्यम् , अध्वान प्रतिपन्नस्य शीतल छायोपवनम् , पिपासितस्य शीतलजलम् , बुभुक्षितस्य वा प्रणीतमन्नम्, व्याधितस्य वैद्योषधिपरिचारका , भयभीतस्य बलवन्त सहाया साधव प्रतिशरणा भवन्ति, एवमेव महाराज विद्धस्य मृत्युशल्येन 5 अपगतमदस्यात्राणस्यापरायणस्य नान्यत्राणं नान्यत्परायणमन्यत्र धर्मात् । तस्मात्तर्हि ते महाराज अनित्यतानुदर्शिना भवितव्यम् , क्षयव्ययानुदर्शिना भवितव्य भरणभयभीतेन । धर्मेणैव ते महाराज राज्य कारयितव्य नाधर्मेण । तत्कस्य हेतो ? अस्यापि ते महाराज, आत्मभावस्यैव सुचिरमपि परिरक्षितस्य सुचिरमपि शुचिना प्रणीतेन खादनीयभोजनीयास्वादनीयेन सतर्पितस्य सप्रवास्तिस्य क्षुत्पिपासापरिगतस्य कालकिया भविष्यति । एव काशिकौशेयदूकूलपत्रोर्णक्षौमादि- 10 भिर्मस्त्रविशेपैराच्छादितस्य चरमशयनावस्थितस्य विविवस्वेदाम्युक्लिन्नमलिनवसनावृतस्य कालक्रिया भविष्यति । एवमपि ते महाराज स्नानानुलेपनवासधूपपुष्पसुरभिगन्धस्यात्मभावस्य नचिरेण दुर्गन्धता भविष्यति । एव स्त्र्यगारमध्यगतस्यापि ते स्त्रीगणपरिवृतस्य नानावाद्यगीततूर्यनाट्यैरपगीयमानस्य सुमनस क्रीडतो रममाणस्य परिचारयतो मरणभयभीतत्य अतीव दुखदौर्मनस्याभ्या कालक्रिया भविष्यति । एवमपि ते महाराज गृहेप्पलेपनोपलितेषु सुस्थापितार्गलेषु सुपिहितवातायनेषु 15 बहुगन्धधूपपुप्पतैलवर्तिप्रयालितेष्वासक्तपदामकलापेषु मुक्तकुसुमारकीर्णेषु गन्धघटिकानिधूपितेषु विन्यस्तपादपीठपटिकास्तरणगोणिकास्तरणकाचलिन्दिकप्रावरणसान्तरोपच्छदपटिकोभयकृतोपधानेषु पर्यद्वेषु शयित्वा । पुनश्च शृगालकाकगृध्रमृतकलेवरमासास्थिकेशरुधिरवसाकुले परमबीभत्से श्मशाने गतचेष्टस्यात्मभाव पृथिव्यामवश शेप्यते । एवमपि ते महाराज गजस्कधाश्वपृष्टरथाभिरूढस्य शङ्खपटहेवाहन्यमानेषु छत्रेण धार्यमाणेन वालव्यजनेन वीज य]मानस्यानेकहत्यश्वरथपदातिभि- 20 रनुयातस्यानलिशतसहसैनमस्क्रियमाणस्य निर्गमनमनुभूय नचिरान्निश्चेष्टस्य मृतशयनाभिरूढस्य चतुर्भि पुरुयैरुत्क्षिप्तस्य दक्षिणेन नगरद्वारेण निर्णीतस्य मातापितृभ्रातृभगिनीभार्यापुत्रदुहित- वयस्यदासीदासकर्मकरपौरुषेयै शोकगतहृदयविक्षिप्तभुजै सोरस्ताड परमकरण- हा पुत्र हा नाय हा तात हा स्वामित् इत्याक्रन्दमानै , पौरजानपदै सपरिभवदृश्यमानस्य श्मशान नीतस्य पुन कारगृवश्वगृगालादिमिर्भक्षितस्य तान्यस्थीन्यग्निना वा दग्धानि पृथिव्या वा निखानितानि अद्भिर्वा 25 किलानि वातातपवर्षेर्वा चूर्णीकृतानि दिग्विदिक्षु प्रक्षिप्तानि तत्रैव पूतभावमायास्यन्ति । एवमनित्या सर्वसस्कारा , एवमध्रुवा । इति विस्तर ॥ तत्र क्लेश प्राधान्येन रागद्वेपमोहा, यस्यैषामेकतरस्य तापप्रतिपक्षमादौ भावयेत्, तन्निदान च वर्जपेत् ॥ तत्र आर्यरत्नमधे तावदाह - स रागस्य प्रतिपक्ष भजते, रागोपत्तिप्रत्ययाश्च वर्जयति । 30 कतमश्च स रागस्य प्रतिपक्ष ? कतमे च ते रागोत्पत्तिप्रत्यया ? अशुभा भावना रागस्य प्रतिपक्ष । जनपदरल्याणी रागोत्पत्तिप्रत्यय । क्तमा च सा अशुभा भावना ? यदुत सत्यस्मिनु काये फेशा रोमाणि नखा दता रजोमल लक् मासास्थि स्नायु शिरा वृक्का हृदय ·शिक्षासमुच्चयः। [१२.२०- 3210 प्लोहकः क्लोमा अत्राणि अन्त्रगुणः, आमाशयः पक्वाशया, औदर्यकं यकृत्पुरीपमश्रु स्वेदः खेटः सिधाणका वसा लसीका मजा मेदः पित्तं श्लेष्मा पूर्व शोणितं मस्तकं मस्तकलङ्ग प्रस्तावः । एषु च वस्तुषु बोधिसत्त्व उपपरीक्षणजातीयो भवति । तस्यैवमुपपरीक्षमाणस्यैवं भवति-योऽपि तावत्स्याद्वालो मूढः अभयोऽकुशलः, सोऽपि तावदेतानि वस्तूनि ज्ञात्वा रागचित्तं नोत्पादयेत् , 5 प्रागेत्र सप्रज्ञजातीय. 1 एवं हि बोधिसत्वोऽशुभभावनाबहुलो भवतीति ॥ भगवत्यामप्युक्तम् -- पुनरपरं सुभूते बोधिसत्वो महासत्वः प्रज्ञापारमितायां चरन्निममे कार्य यथाभूतं प्रजानाति । तथापि नाम सुभूते गोधातको वा गोधातकान्तेवासी वा गां हत्या तीक्ष्णेन शस्त्रेण चत्वारि फलकानि कुल्ला प्रत्यवेक्षते स्थितोऽथवा निषण्णः । एवमेव सुभूते बोधिसत्त्व प्रज्ञापारमितायां चरन्निममेव कायं धातुशो यथाभूतं प्रजानाति । अस्यस्मिन् काये 10 पृथिवीशतुरब्धातुरपि तेजोधातुरपि वायुधातुरपीति ॥ पेयालं ॥ पुनरप्याह- तद्यथापि नाम सुभूते कर्षकस्य मूतोडी पूर्णा नानाधान्यानां शालीनां बीहीणां तिलानां तण्डुलानां मुद्रानां मापाणां यवानां गोधूमाना मसूराणां सर्पपाणाम् , तानेतान चक्षुष्मान् पुत्स प्रत्यवेक्षमाण. एवं जातीयादर्य शालिस्य नीहिरमी तिला अमी तण्डुला अमी मुद्रा अमी मापा अमी यवा अमी गोधूमा अमी मसूरा अमी सर्पपा इति ॥ एउमेर बोधिसत्त्वो महासत्त्व 15 प्रज्ञापारमितायो चरन्निममेव कायमूर्द्ध पादतलादधः केरामस्तकलखरोमन्चक्रोमपर्यन्तं पूर्ण नाना- प्रकारस्याशुचेर्ययाभूतं प्रत्यक्षते-सन्त्यस्मिन् काये केशा रोमाणि नखा यारन्मस्तक मस्तकलामक्षिगूयं कर्णगूथमिति ॥ ० ॥ पुनरपरं सुभूते बोधिसत्वः श्मशानगतः पश्यति नानारूपाणि मृतशरीराणि स्मशानेऽपिदानि शरशयने उशितानि एकाहभूतानि या द्वयहमृतानि वा त्र्यहमृतानि वा चतुरहमृतानि वा पञ्चामृतानि या म्यामातानि 20 विनीलानि विपूपकानि विपश्यकानि, स इममेव कार्य तत्रोपसंहरति-अपमपि काय एवंधर्मा एवंस्वभाव एतां धर्मतामन्यतिवृत्त इति ॥ एवं हि सुभूते बोधिसत्वो महासच प्रज्ञापारम्तिायां चरन् बहिर्धा काये कायानुदर्शी विहरति ॥ पे० ॥ पुनरपरं यदा मृतशरीराणि स्मशाने उसृष्टानि पायनि, पहारमृतानि कार्वा सापमानानि, पुरो गधैर्वा श्वभिर्ग गृगालैो, ततोऽन्ये नानापियः प्राणजातः खायमानानि, स इनमेव कार्य तत्रोपसंहरति- 2 अयमपि काय एवंधर्मा एवंस्वभार, एतां धर्मतो न व्यतिवृत्त इति । पुनरपरं पटा मृतशरीराणि पश्यति श्मशाने उसृधानि विवादितान्यशुचीनि दुर्गधानि, स इममेव कार्य तत्रोपसंहरतीति पूर्ववत् ॥०॥ पुनरपर यदा पश्यति मृतशरीराणि शिवपपिसयामस्पिसंगठिया मांसशोणितम्रधितो स्नायुविनिवदाम् । स तत्रेममेव कायमिति पूर्ववत् ॥ पुनरपरं यदा मृतशरीरागि परपति शिवरपिपानस्थिमंकटीभूतानि अपगतमासशोगितस्नायुबन्धनानि, ॐ स इममेर फायमिति पूर्ववत् ।। पुनरपरं यदा पस्पति शिवधिकरणामस्थानि दिग्विदिक्षु सिमानि, यदुतान्येन पादास्थीनि, अन्येन जहास्यीनि, अन्न चोर्नस्थीनि, अन्येन प्रोणिस्टाहपम्, अन्येन . B212 ·, 10 -१२.२०] चित्तपरिकर्म द्वादशः परिच्छेदः । पृष्ठवंशम् , अन्येन पार्श्वकास्थीनि, अन्येन ग्रीवास्थीनि, अन्येन बाह्रस्थीनि, स इममेव कायमुप- संहरतीति पूर्ववत् ॥ पे० ॥ पुनरपरं यदा पश्यति शिवपथिकायामस्थीन्यनेकवार्पिकाणि वातानुपरि- शोषितानि शङ्खसंनिभानि, इममेव कायं तत्रोपसंहरतीति पूर्ववत् । अयमपि काय एवंधर्मा एवं- स्वभाव एतां धर्मतां न व्यतिवृत्त इति ॥ पुनरपरं सुभूते बोधिसत्वो महासत्त्वः प्रज्ञापारमितायां चरन् यदा पश्यति शिवपथिकायामस्थीन्यनेकवार्षिकाणि तिरोभूतानि नीलानि कपोतवर्णानि पूतीनि 5 चूर्णकजातानि पृथिव्यां पांशुनाशमसमीभूतानि, स इममेव कार्य तत्रोपसंहरति -- अयमपि काय एवंवर्मा एवंस्वभावः, एतां धर्मतां न व्यतिवृत्त इति ॥ एप तावत्समासतो रागस्य समुदाचारप्रतिपक्षः । द्वेषस्य मैत्री प्रतिपक्षः, अप्रिय- सत्त्वादर्शनं च । तेन वा सह भोजनाघेकार्थतया प्रीत्युत्पादनं तत्र परसुखस्याशंसा प्रार्थना तृष्णाभिनन्दनं मैत्री । कामरागप्रत्युपकारहेतुभ्यामक्लिष्टः स्नेह इत्यर्थः ।। सा त्रिविधा आर्याक्षयमतिसूत्रेऽभिहिता-सत्त्वारम्बणा मैत्री प्रथमचित्तोत्पादिकानां बोधिसत्वांनाम, धर्मारम्बणा चर्याप्रतिपन्नानां बोधिसत्त्वानाम् , अनारम्बणा मैत्री अनुत्पत्तिकधर्म- शान्तिप्रतिलब्धानां बोधिसत्त्वानामिति ॥ पुनर्बुद्धारम्बणा बोधिसत्त्वारम्बणा श्रावकप्रत्येकबुद्धारम्बणा सत्त्वारम्बणा च । तत्र सत्त्वारम्बणायाः पूर्व प्रिये सत्वे हितसुखोपसंहारान्न ध्यानमभ्यस्य । तत्समे मैत्रीमुपसंहरेत् । ततः 15 परिचितेषु, तत उदासीनेषु, ततः समीपवासिषु, ततः स्वग्रामवासिषु, एवं परनामे च । एवं यावदेकां दिशमधिमुच्य स्फरित्वोपसंपद्य विहरति । एवं दशसु दिक्षु । बुद्धाद्यारम्बणायास्त्वयं प्रयासो नास्ति ॥ सा च वज्रध्वजपरिणामनायामुक्ता -स बोधिसत्त्वचर्यायां चरन यावन्ति कानिचिद् दृश्यन्ते रूपाणि मनोज्ञानि वा प्रतिकूलानि वा, एवं शब्दा गन्धा रसा स्पष्टव्या धर्मा 20 मनोज्ञा वा प्रतिकूला वा, अनवद्या विशुद्धाः कल्याणोदारप्रभास्वरा वा, येन सौमनस्यं जायते । सुखमवक्रामति । प्रसादो जायते । प्रीतिः संभवति । प्रामोधं संतिष्ठते । हर्षः प्रादुर्भवति। दौर्मनस्यं निवर्तते चित्तकल्यता प्रादुर्भवति । चित्तं कर्मण्यं भवति । आशयो मृदुर्भवति । इन्द्रियाणि प्रह्लादं गच्छन्ति । सततसुखं संवेदयमान एवं परिणामयति सर्वबुद्धानामेतया परिणामनया भूयस्या मात्रया- ते बुद्धा भगवन्तोऽचिन्त्येन बुद्धविहारसुखेन समन्वागता भवन्तु, अतुल्येन बुद्धसमाधिसुखेन सुसंगृहीता 25 भवन्तु, अनन्तसुखेन भूयस्या मात्रयोपस्तब्धा भवन्तु । अप्रमाणेन बुद्धविमोक्षसुखेन समन्वागता भवन्तु । अप्रमेयेण बुद्धप्रातिहार्यसुखेन सुसंगृहीता भवन्तु । अचिन्त्येन बुद्धासङ्गविहारसुखेन सुपरिगृहीता भवन्तु । दुरासदेन बुद्भवृषभितसुखेनाभिच्छना भवन्तु । अप्रमेयेण बुद्धबलसुखेन अत्यन्तसुखिता भवन्तु । सवेदितशान्तेनानुत्पत्तिसुखेनाधिकारसुखा भवन्तु । असङ्गविहारसतत. समाहितेन तथागतसुखेनाद्वयसमुदाचारेणाविकोषितसुखा भान्तु ।। एवं बोधिसत्त्वस्तत्कुशलमूलं की तथागतेषु परिणमथ्य बोधिसत्वेषु परिणामयति । यदिदमपरिपूर्णानामभिप्रायाणां परिपूरणाय परिणामयति अपरिशुद्धानां सर्वज्ञताध्याशयानां परिशुद्धय । अपरिनिष्पन्नानां सर्वपारमितानां - ·B 215 शिक्षासमुश्चयः। [१२.२०- परिनिष्पत्तये । वजोपमस्य बोधिचित्तोत्पादस्याधिष्ठानाय | अनिवर्त्यस्य सर्वज्ञतासनाहस्याप्रति- पंसम्पये । बोधिसत्याना कुदालमूलाना मार्गणतायै । सर्वजगत्समतास्थितस्य महाप्रणिधानस्य परिपूरये । सर्वबोधिसत्वविहाराणामधिगमाय । सर्वबोधिसत्त्वेन्द्रियाणा तीक्ष्णाभिज्ञतायै । सर्वबोधि- सत्त्वकुशलमूलाना सर्वज्ञतास्पर्शनतायै ॥ स एव तनुशलमुल बोधिसत्त्वानामर्याय परिणमथ्य 5 बुद्रशासनावचरेषु सर्वश्रावक्प्रत्येकबुद्धेषु तत्कुशलमूलमेव परिणामयति । ये केचि- सवा एकाच्छटासघातमात्रमपि बुद्धशब्दं शृण्वन्ति, धर्मशब्द वा आर्यसघपर्युपासन वा कुर्वन्ति, तेषा तकुशलमूलमनुत्तरायै सम्यक्सबोधिये परिणामयति । बुद्धानुस्मृतिपरिपूर्व परिणामयति । धर्मानुस्मृतिप्रयोगताय परिणामयति । आर्यसंघगौरवाय परिणामयति । अचिरहितबुद्धदर्शनतायै परिणामयति । चित्तपरिशुद्धय परिणामयति । बुद्धधर्मप्रतिवेधाय 10 परिणामयति । अप्रमेयगुणप्रतिपतये परिणामयति । सर्वाभिज्ञानुशलपरिशुद्धयै परिणामयति । धर्मविमतिविनिवर्तनाय परिणामयति । यथा बुद्धशासनावचरेपू परिणामयति, श्रावस्प्रत्येक- बुद्धेषु च । तया स बोधिसत्व सर्वसत्त्वेषु तत्कुशलमूल परिणामयति [[ यदिद नैरयिकमार्ग- विनिरर्तनाय परिणामयति । तिर्यग्योनिव्यवच्छेदाय परिणामयति । यमलोकोपच्छेदसुखाय परिणामयति । निरवशेषसर्वापायगत्युपपत्तिव्यवच्छेदाय परिणामयति ॥ तेपा च सर्वसत्वानामनुत्तर- 15 बोधिन्छन्दविवर्धनतायै परिणामपति ।। अध्याशयसर्वज्ञताचित्तलाभाय परिणामयति । सर्वबुद्धधर्मा- प्रतिक्षेपाय परिणामयति। । अत्यन्तसुखसर्वज्ञताभूमिसवर्तनाय परिणामयति । अन्यन्तसर्वसत्वविशुद्धये परिणामपति । सर्वसत्वानामनन्तज्ञानाधिगमाय परिणामयति । ये०॥ तस्य यत्किंचिच्चीवरपिण्ड- पातशयनासनग्लानप्रत्ययभैपज्यगमनागमनशरीरोपस्थाननिपद्यादिनिपेरणायतनाना प्रवर्तनकर्म ईर्यापयाधिशनमीर्यापथस्यात्रिकोपन कायकर्म वार्म मनस्कर्म सुचरितं पणामिन्द्रियाणां सबर 20 स्वशरीराच्छादनमर्दनस्नानकर्म, अशितपीतखादित समिञ्जितप्रसारितावलोक्तिविलोकितमुप्त जागरितस्वशरीरगतोपस्थानम, सर्वमेतद्बोधिसत्वस्य सर्वज्ञतालम्बनप्रयुक्तस्य न किंचिदपरिणामित सर्वज्ञताया सर्वसत्त्वहितसुखचित्तस्य ॥ पे० ॥ सर्वजगत्परिगणमनसो नित्योद्युतकुशलमूलस्य मदप्रभादव्यतिवृत्तस्य ॥ पे० । सर्वलेशपराङ्मुखस्य सानोधिसत्त्वानुशिक्षणचेतस. सज्ञितामार्गाप्रतिहतस्य ज्ञानभूमिनिविणस्य पण्डितमवासाभिरतस्य । पे० ॥ मधुकर इव 25 कुशलमूलसभरणस्य सर्वजगदुच्चलितमतानस्यानभिनिविष्टसर्वसस्कारस्य । पे० ॥ अन्तश श्वस्वपि तदन्येष्वपि तिर्यग्योनिगतेम्वेकौदनोन्मिञ्जितमेकालोप वा परित्यजति । सुगतादुपपत्तिषु तत्सर्व तेषामेव हिताय तेरामेव परिमोचनाय परिणामयति । तस्यास्तिर्यग्योनेस्तस्मादुःखार्णवा- तस्माद्दु खोत्पादात्तस्मादु खस्कन्धातस्मादु खावेदनाया तस्मादु खोपचयात्तस्मादु खाभिसस्कारा- तस्माहु खनिदानात्ततो दुखमूलात्तस्मादुःखापतनात्तेपा सत्त्वाना विनिवर्तनाय परिणामयति, " तदारम्बणेन च सर्वसत्त्वारम्वणीकरोति मनसिकरोति, तर कुशलमले पूर्वगमीकरोति, यदिदै सर्वज्ञताया परिणामयति । बोधिचित्तोन्यादेन प्रतिगृह्णाति । तर कुशलमूलमुएनयति । संसारकान्ताराद्विनिवर्तयति । अनावरणेन बुद्धमुखेनाभिमुखीकरोति । ससारसागरादुन्मजयति । बुद्धधर्मप्रयुक्तया मैत्र्या स्फरतीत्यादि। B216 १ ·5 10 15 -१२.२०] चित्तपरिकर्म द्वादशः परिच्छेदः । इमाश्च सुवर्णप्रभासोक्ता मैत्रीकरुणागर्भा गाथा सा आदरत समन्वाहत्य भावयितव्या अन्तशो वचसापि - सुवर्णभासोत्तमदुन्दुभेन शाग्यन्तु दु खास्त्रिसहस्रलोके । अपायदु खा यमलोकदु खा दारिद्यदु खाश्च इह त्रिलोके ।। अनेन चो दुन्दुभिघोषनादिना शाम्यन्तु सर्वव्यसनानि लोके । भवन्तु सला ह्यभयाहता तथा यथाभया शान्तभया मुनीन्द्रा ।। यथैव सर्वार्यगुणोपपन्ना ससारसर्वज्ञमहासमुद्रा । तथैव भोन्तु गुणसागरा प्रजा समाधिबोध्यङ्गगुणैरुपेता ॥ अनेन चो दुन्दुभिघोषनादिना भवन्तु ब्रह्मस्वर सर्वसत्त्वा । स्पृशन्तु बुद्धत्ववराप्रबोधि प्रवर्तयन्तू शुभधर्मचक्रम् ॥ तिष्ठन्तु कल्पानि अचिन्तियानि देशन्तु धर्म जगतो हिताय । हनन्तु क्लेशान् विधमन्तु दुखान् समेन्तु राग तथ दोष मोहम् । ये सत्त्व तिष्ठन्ति अपायभूमी आदीप्त सप्रज्वलितास्थिगात्रा । शृण्वन्तु ते दुन्दुभि सप्रवादित नमोऽस्तु बुद्धाय भणन्तु वाचम् ।। जातिस्मरा सत्त्वा भवन्तु सर्वे जातीशत जातिसहस्रकोट्य । अनुस्मरन्तु सतत मुनीन्द्रान् शृण्वन्तु तेषा वचन घुदारम् ॥ अनेन चो दुन्दुभिधोपनादिना लभन्तु बुद्धेहि समागम सदा । विवर्जयन्तू खलु पापकर्म चरन्तु कुशलानि शुभक्रियाणि ।। सर्वत्र क्षेत्रेषु च सर्वप्राणिना सर्ने च दुखा प्रशमन्तु लोके । ये सत्त्व विकलेन्द्रिय अङ्गहीना ते सर्वि समलेन्द्रिय भोतु साप्रतम् ॥ ये व्याधिता दुर्बलक्षीणगाता निस्त्राणभूता शयिता दिशासु । ते सर्वि मुच्यन्तु च व्याधितो लघु लभन्तु चारोग्यबलेन्द्रियाणि ॥ ये राजचौरभटतर्जितपथ्यप्राप्ता नानाविधैर्भयशतैर्व्यसनोपपन्ना ॥ ते सर्वि सत्त्व व्यसनागतदु खिता हि मुच्यन्तु तैर्भयशतै परमै सुघोरै ॥ ये ताडिता बन्धनबद्धपीडिता विविधेषु व्यसनेषु च सस्थिता हि । अनेकआयाससहस्राकुला विचित्रभयदारणशोकप्राप्ता ॥ ते सर्वि मुच्यन्त्विह बन्धनेभ्य सताडिता मुयिषु ताडनेभ्य । वघ्याश्च सयुचिषु जीवितेन व्यसनागता निर्भय भोतु स॥ ये सत्त्व क्षुत्तपिपासपीटिता लभतु ते भोजनपान चित्रम् । अधाश्च पश्यन्तु विचित्ररूपा बधिराश्व शृण्वतु मनोज्ञयोपान् ।। नग्नाश्च वस्त्राणि लभन्तु चित्रा दरिद्रसत्त्वाश्च निधि लभन्तु । प्रभूतधनधान्यविचित्ररत्नै सर्वे च सवा सुखिनो भातु ॥ ISP 45-12,75-83%87-89,91-92 20 25 30 ·। B215 ११८ शिक्षासमुश्चयः। [१२.२०- परिनिपतये । वनोपमस्य बोधिचित्तोत्पादस्याधिष्टानाय । अनिवर्त्यस्य सवितासनाहस्याप्रति प्रस्नधये । बोधिसत्वाना कुरालमूलाना मार्गणतायै । जगल्समतास्थितस्य महाप्रणिधानस्य परिप्रये । सर्वबोधिसत्त्वविहाराणामधिगमाय । सर्वबोधिसत्वेन्द्रियाणा तीक्ष्णाभिज्ञतायै । सर्वबोधि सत्त्वकुशलमूलाना सर्वज्ञतास्पर्शनतायै ।। स एव तत्कुशलमूल बोधिसत्वानामर्याय परिणमय्य 5 बुद्रशासनापचरेषु सर्वश्रावकत्येकबुद्धेषु तकुशलमूलमेव परिणामयति । ये केचि सिला एकान्छटामघातमात्रमपि बुद्धशब्द शृण्वन्ति, धर्मशब्दं वा आर्यसघपर्युपासन वा कुन्ति, तेषा तत्कुशलमूलमनुत्तरायै सम्यक्सोधिये परिणामयति । बुद्धानुस्मृतिपरिपूर्ये परिणामयति । धर्मानुस्मृतिप्रयोगतायै परिणामयति । आर्यसवगौरवाय परिणामयति । अचिरहितबुद्धदर्शनतायै परिणामयति । चित्तपरिशुद्धयै परिणामयति । बुद्धधर्मप्रतिवेधाय 10 परिणामयति । अप्रमेयगुणप्रतिपत्तये परिणामयति । सर्वाभिज्ञाकुशल्परिशुद्धयै परिणामयति । धर्मविमतिविनिवर्तनाय परिणामयति । यथा बुद्धशासनावचरेषु परिणामयति, श्रावकप्रत्येक- बुद्धेषु च । सथा स बोधिसत्र सर्वसत्त्रेषु तकुशलमूल परिणामयति ।। यदिदं नैरयिकमार्ग विनिवर्तनाय परिणामयति । तिर्थयोनिव्यवच्छेदाय परिणामयति । यमलोकोपच्छेदसुखाय परिणामयति । निरवशेपसर्वापायगत्युपपत्तिव्यवच्छेदाय परिणामयति ॥ तेषा च सर्वसत्वानामनुत्तर 15 बोधिच्छन्दविवर्धनतायै परिणामयति ।। अध्याशयसर्वज्ञताचित्तलाभाय परिणामयति । सर्वबुद्धधर्म प्रतिक्षेपाय परिणामपति अत्यन्तसुखसर्वज्ञताभूमिसवर्तनाय परिणामयति । अत्यन्तसर्वसत्त्वविशुद्धये परिणामयति । सर्वसत्वानामनन्तज्ञानाधिगमाय परिणामयति । पे०॥ तस्य यत्किंचिच्चीवरपिण्ड पातशयनासनग्लानप्रत्ययभैषज्यगमनागमनशरीरोपस्थाननिषद्यादिनिपेरणायतनाना प्रवर्तनकर्म ईपिथाधिष्ठानमीर्यापथस्पाविकोपन कायकर्म वार्म मनस्कर्म सुचरित पण्णामिन्द्रियाणा सवर २० स्वशरीराच्छादनमर्दनस्नानकर्म, अशितपीतखादित समिनितप्रसारितालोक्तिविलोक्तिसुस जागरितस्वशरीरगतोपस्थानम्, सर्वमेतद्बोधिसत्त्रस्य सर्वज्ञतालम्बनप्रयुक्तस्य न किंचिदपरिणामित सर्वज्ञताया सर्वसत्वहितसुखचित्तस्य ॥ ० ॥ सर्वजगत्यरित्राणमनसो नित्योद्युतकुशलमूलस्य मदप्रमादव्यतिवृत्तस्य ॥ पे० । सर्वक्लेशपराङ्मुखस्य सबोधिसत्वानुशिक्षणचेतस सर्वज्ञतामार्गाप्रतिहतस्य ज्ञानभूमिनिषेत्रणस्य पण्डितसवासाभिरतस्य । पे० ॥ मधुकर इव 25 कुशलमूलमभरणस्य सर्वजगदुच्चलितसतानस्यानभिनिविष्टसर्वमस्कारस्य । पे० ॥ अन्तश श्वस्यपि तदन्येष्वपि तिग्योनिगतेष्वेकौदनोन्मिञ्जितमेकालोप वा परित्यजति । सुगतावुपपत्ति तस तेपामेव हिताय तेषामेव परिमोचनाय परिणामयति । तस्यास्तिर्यग्योनेस्तस्मादु खार्णवा तस्माटु खोपादात्तस्मादु खस्कन्धात्तस्मादु खावेदनाया तस्मादु खोपचपाचस्माई खाभिसस्कारा त्तस्मा खनिदानात्ततो दुखमूलात्तस्मादु खायतनातेपो सत्वानां विनिवर्तनाय परिणामयति, 30 तदारम्बणेन च सर्वमत्वारम्वणीकरोति मनसिकरोति, तत्र कुशलमूळे पूर्वगमीकरोति, यदिद सर्वज्ञताया परिणामयति । बोधिचित्तोत्पादन प्रतिगृह्णाति । तत्र कुशलमूलमुपनयति । ससारकान्ताराद्विनिवर्तयति । अनावरणेन बुद्धसुखेनाभिमुखीकरोति । ससारसागरादुमजयति । बुद्धधर्मप्रयुक्तया मैत्र्या स्फरतीत्यादि ।। B216 ·5 10 -१२.२०] चित्तपरिकर्म द्वादशः परिच्छेदः । इमाश्च सुवर्णप्रभासोक्ता मैत्रीकरुणागर्भा गाथाः सर्वा आदरतः समन्याहत्य भावयितव्या अन्तशो वचसापि- सुवर्णभासोत्तमदुन्दुभेन शाम्यन्तु दुःखानिसहस्रलोके । अपायदुःखा यमलोकदुःखा दारिद्यदुःखाश्च इह त्रिलोके ॥ अनेन चो दुन्दुभिघोपनादिना शाम्यन्तु सर्वव्यसनानि लोके । भवन्तु सत्वा ह्यभयाहता तथा यथाभयाः शान्तभया मुनीन्द्राः ।। यथैव सर्वार्यगुणोपपन्नाः संसारसर्वज्ञमहासमुद्राः । तथैव भोन्तु गुणसागराः प्रजाः समाधिबोध्यङ्गगुणैरुपेताः।। अनेन चो दुन्दुभिघोपनादिना भवन्तु ब्रह्मस्वर सर्वसत्वाः । स्पृशन्तु बुद्धत्ववराप्रबोधि प्रवर्तयन्तू शुभधर्मचक्रम् ।। तिष्ठन्तु कल्पानि अचिन्तियानि देशन्तु धर्म जगतो हिताय । हनन्तु क्लेशान् विधमन्तु दुःखान् समेन्तु राग तथ दोष मोहम् । ये सत्व तिष्ठन्ति अपायभूमी आदीप्त संप्रज्वलितास्थिगात्राः । शृण्वन्तु ते दुन्दुभि संप्रवादितं नमोऽस्तु बुद्धाय भणन्तु वाचम् ॥ जातिस्मराः सत्त्वा भवन्तु सर्वे जातीशतं जातिसहस्रकोट्यः । अनुस्मरन्तु सततं मुनीन्द्रान् शृण्वन्तु तेषां वचनं ह्युदारम् ॥ अनेन चो दुन्दुभिधोपनादिना लभन्तु बुद्धेहि समागमं सदा । विवर्जयन्तू खलु पापकर्म चरन्तु कुशलानि शुभक्रियाणि ।। सर्वत्र क्षेत्रेषु च सर्वप्राणिनां सर्वे च दुःखाः प्रशमन्तु लोके । ये सत्त्व विकलेन्द्रिय अङ्गहीना: ते सर्वि सकलेन्द्रिय भोन्तु सांप्रतम् ॥ ये व्याधिता दुर्बलक्षीणगात्रा निस्त्राणभूताः शयिता दिशासु । ते सर्वि मुच्यन्तु च व्याधितो लघु लभन्तु चारोग्यालेन्द्रियाणि ॥ ये राजचौरभटतर्जितवध्यप्राप्ता नानाविधैर्भयशतैर्व्यसनोपपन्नाः।। ते सर्वि सत्त्र व्यसनागतदुःखिता हि मुच्यन्तु तैर्भयशतैः परमैः सुघोरैः ।। ये ताडिता बन्धनबद्धपीडिता विविधेषु व्यसनेषु च संस्थिता हि । अनेकआयाससहस्रआकुला विचित्रभयदारुणशोकप्राप्ताः ।। ते सर्वि मुच्यन्त्विह बन्धनेभ्यः संताडिता मुच्यिषु ताडनेभ्यः । वध्याश्च संयुज्यिपु जीवितेन व्यसनागता निर्भय भोन्तु सरें। ये सत्त्व क्षुत्तपिपासपीडिता लभन्तु ते भोजनपान चित्रम् । अन्धाश्च पश्यन्तु विचित्ररूपां बधिराश्च शृण्वन्तु मनोज्ञघोषान् ।। नमाश्च वस्त्राणि लमन्तु चित्रां दरिद्रसत्त्वाश्च नियिं लभन्तु । प्रभूतधनधान्यविचित्ररत्नैः सर्वे च सत्वाः सुखिनो भवन्तु ॥ 15 20 25 30 ISP 4.5-12:75-833; 87-89%B91-92.

·5 219 . 100 15 १२० शिक्षासमुशयः। [१२.२०- मा कस्यचिद्भवतु दुखवेदना सौख्यान्विताः सत्व भवन्तु सर्वे । अभिरूपप्रासादिकसौम्परूपा अनेकसुखमंचित नित्य भोन्तु ।। मनसानपाना. सुसमृद्धपुण्या. सह चित्तमात्रेण भवन्तु तेपाम् । वीणामृदङ्गाः पणवा. सुघोषकाः उसो सराः पुष्करिणी तडागाः ।। सुवर्णपोत्पलपद्मिनीश्च सह चित्तमात्रेण भवन्तु तेषाम् । गन्धं च माल्यं च विलेपनं च वासश्च चूर्ण कुसुमं विचित्रम् ॥ त्रिकालवृक्षेमि प्रवर्षयन्तु गृहन्तु ते सत्व भवन्तु दृष्टाः । कुन्तु पूजा दशसू दिशासु अचिन्तियां सर्वतथागतानाम् ॥. सोधिसत्वानय श्रावणां धर्मस्य बोधि प्रतिसृष्टितस्य । नीचां गतिं सत्त विवर्जयन्तु भवन्तु अष्टाक्षणवीतिवृत्ता.॥ आसादयन्तू जिनराजमुत्तमं लभन्तु बुद्धेहि समागम सदा । सर्वा. सियो नित्य नरा भवन्तु शूराश्च वीरा विदुपण्टिताश्च ।। ते सर्वि बोधाय चरन्तु नित्यं चरन्तु ते पारिमितासु पसु । पश्यन्तु युद्वान् दशसू दिशासु रत्नद्रुमेन्द्रेषु सुखोपविष्टान् । वरनासनसनिपण्णान् धर्माध शूण्यन्तु प्रकाश्यमानान् इति ।। एपा संक्षेपतो मैत्री द्वेपसमुदाचारप्रतिपक्षः।। मोहानुशयस्य प्रतीत्यसमुत्पाददर्शनं प्रतिपक्षः ॥ तत्र प्रतीत्यसमुत्पादः शालिस्तम्बमूत्रेऽभिहितः-ताध्यामिकस्य प्रतीत्यसमुत्पादस्य हेपनिबन्धः क्तमः ! यदिदमविद्याप्रत्ययाः संस्कारा यापनातिप्रत्ययं जरामरणमिति । अविद्या 20 चेलाभविष्यत् , नैव संस्कारा. प्राज्ञास्यन्त । एवं यावद्यदि जाति भविष्यत् , म जरामरणं प्राज्ञास्यत । अय स्यामविद्याया संस्काराणामभिनिवृत्तिर्भवति । एवं याज्जात्या त्या जरामरणस्याभिनिर्वृत्ति- भवति । तर अविद्याया मै भवति - अहं संस्कारानभिनिर्तयामीति । संस्काराणामध्ये न भवति -- वपमविद्ययाभिनिर्वृत्ता इति । एवं यापनात्याने भवति -- अहं जरामरणमभिनिर्तियागीति। जरामरणस्पापि नैव भाति-- अहं जान्या निवृत्त इति । अय च सत्यामविधाया संस्काराणामभि. निर्वृत्तिर्भवति प्रादुर्भावः । एवं यापजान्या सयां जरामरणस्याभिनिवृत्तिर्भवति प्रादुर्भावः । एवमाभ्यात्मिकस्य प्रतीयसमुत्पादस्प हेदूपनिरधो द्रष्टय ।। फरमाध्यामिकस्य प्रतीयसमुपादस्प प्रत्ययोपनिबन्धो द्रष्टय इति पणो धापूना समकायात् । कतमेचा पगां धारना समयायात् ! ] यदिदं पृथिव्यमेजोवायामशस्निगाना समायादान्यान्निकम्य प्रतीयसमुपादस्य प्रययोगनिबन्धो मान्यः । तत्राच्यामिरम्य प्रतीत्यसमुरादस्य पृथिवीगनु स्तम इति ! योऽयं कायस्य संश्लेत. कनिमाश्मभिनितपनि अयमुच्यने पृथिवीपातु 1 य: कापस्यानुपरिमहात्यं करोति, अपमुप्यतेऽभानु ! 4 कायस्या- शिनरीतभक्षित परिपाचयनि, अयमुच्यने तेजोपातु । य पापस्याश्वासप्रश्वासात्यं को, अपमुम्यो वाधातु 1 य कापस्यान्त दोपर्यभावमनिनियति, अयमुपने मागराधातुः । 220 30 M 221 ·+ " + -१२.२०] चित्तपरिकर्म द्वादशः परिच्छेदः। यो नामरूपमभिनिवर्तयति नडकलापयोगेन पञ्चविज्ञानकायसप्रयुक्त सास्रव च मनोविज्ञानम् , अयमुच्यते विज्ञानधातु । असत्सु प्रत्ययेषु कायस्योत्पत्तिर्न भवति । यदा आध्यात्मिक पृथिवीधातु- रविकलो भाति, एवमप्तेजोवाय्वाकाशविज्ञानधातवश्चाविकला भवन्ति, तत सर्वेषा समवायात्काय- स्योत्पत्तिर्भवति । तत्र पृथिवीधातोर्नैव भवति-अह कायस्य कठिनभानमभिनिवर्तयामीति । अब्धातो व भवति--अह कायस्यानुपरिग्रहकृत्य करोमीति । तेजोधातोर्नेव भवति- अह । कायस्याशितपीतखादित परिपाचयामीति । वायुधातोर्नेव भवति -- अह कायस्याश्वासप्रश्वासकृत्य करोमीति । आकाशधातो व भवति - अह कायस्यान्त शौषिर्य करोमीति । विज्ञानधातो व भवति-अहमेभि प्रत्ययैर्जनित इति । अथ च सत्स्वेषु प्रत्ययेषु कायस्योत्पत्तिर्भवति । तत्र पृथिवीधातुर्मात्मा न सलो न जीवो न जन्तुर्न मनुजो न मानवो न स्त्री न पुमान्न नपुसकम् , न चाहम् , न मम, न चाप्यन्यस्य कस्यचित् । एवमब्धातुस्तेजोधातुर्वायुधातुराकाशधातुर्विज्ञानधातुर्न 10 सत्त्वो न जीवो न जन्तुर्न मनुजो न मानवो न स्त्री न पुमान्न नपुसक न चाह न मम न चाप्यन्यस्य कस्यचित् ॥ तत्र अविद्या कतमा ? या एण्वेन पट्स धातुष्वेकसज्ञा पिण्डसज्ञा नित्यसज्ञा ध्रुवमज्ञा शाश्वतसज्ञा सुखसज्ञा आत्मसज्ञा सत्वजीवमनुजमानवसज्ञा, अहकारममकारसज्ञा । एवमादि विविधमज्ञानम् । इयमुच्यतेऽविद्येति । एवमविद्याया सत्या विषयेषु रागद्वेषमोहा प्रवर्तन्ते । 15 तत्र ये रागद्वेषमोहा विषयेषु, अमी उच्यन्ते सस्कारा इति । वस्तुप्रतिविज्ञप्तिर्विज्ञानम् । विज्ञान- सहजाश्चत्वारोऽरूपिण उपादानस्कन्धा , तन्नाम[ रूपम् ], चत्वारि च महाभूतानि चोपादाय उपादाय रूपमैकथ्यमभिसक्षिप्य तन्नामरूपम् । नामरूपसनिश्रितानीन्द्रियाणि पडायतनम् । त्रयाणा धर्माणा सनिपात स्पर्श । स्पर्शानुभवना वेदना । वेदनाध्यवसान तृष्णा । तृष्णावैपुल्य- मुपादानम् । उपादाननिर्जात पुनर्भवजनक कर्म भन । तद्धेतुकस्कधग्रादुर्भावो जाति । 20 स्कन्धपरिपाको जरा । स्कन्धाना विनाशो मरणम् । म्रियमाणस्य मूढस्य साभिष्वङ्गस्यान्तर्दाह शोक । लालप्यन परिदेव । पञ्चविज्ञानकायसप्रयुक्तमसातानुभवन दुखम् । मनसिकारसप्रयुक्त मानस दुख दौर्मनस्यम् । ये चान्ये एवमादय उपक्लेशास्त उपायासा ॥ पेयाल ॥ पुनरपर तत्त्वेऽप्रतिपत्ति मिथ्याप्रतिपत्ति अज्ञानमविद्या । एवमविद्याया सत्या विविधा सस्कारा अभिनिर्वर्तन्ते पुण्योपगा अपुण्योपगा आनियोपगाश्च । इम उच्यन्तेऽविद्याप्रत्यया सस्कारा 25 इति । पुण्योपगाना सस्काराणा पुण्योपगमे विज्ञान भवति । अपुण्योपगाना सस्काराणामपुण्योपगमेन विज्ञान भवति । आनि योपगाना सस्कारणामानिञ्ज्योपगमेन विज्ञान भवति । इदमुच्यते सरकारप्रत्यय विज्ञानमिति । एव नामरूपम् । नामरूपविवृद्धया षड्भिरायतनद्वारै कृत्यक्रिया प्रवर्तन्ते । तन्नामरूपप्रत्यय पडायतनमित्युच्यते । पड्भ्य आयतनेभ्य पद स्पर्शकाया प्रवर्तते, अय षडायतनप्रत्यय स्पर्श इत्युच्यते । यजातीय स्पर्शो भवति, तन्नातीया वेदना प्रवर्तते । इय 30 स्पर्शप्रत्यया वेदनेत्युच्यते । यस्ता वेदयति विशेोणास्वादयति, अभिनन्दति अध्यवस्यति अधितिष्ठति, सा वेदनाप्रत्यया तृष्णेत्युच्यते । आस्वादनाभिनन्दनाव्यवसानम्-मा मे प्रियरपसातरूपनियोगो भात्विति अपरित्यागो भूयो भूयश्च प्रार्थना, इद तृष्णाप्रत्ययमुपादानमित्युच्यते । एन शि १२ ·। B224 शिक्षासमुच्चय । [१२ २०- प्रार्थयमान पुनर्भवजनक कर्म समुथापयति कायेन वाचा मनसा । अयमुपादानप्रत्ययो भय इत्युच्यते । या कर्मनिजाताना वधानामभिनिवृत्ति, सा भवप्रत्यया जातिरियुच्यने । यो जात्यभिनिर्वृत्ताना स्कन्धानामुपचयपरिपाराद्विनाशो भाति, तदिद जातिप्रत्यय जरामरणमुच्यते । ॥पे । एवमय द्वादशाङ्ग प्रतीत्यसमुत्पादोऽन्योन्यहेतुकोऽन्योन्यप्रत्ययतो नैदानित्यो न नित्यो न 5 सस्कृतो नासरतो न वेदयिता न क्ष्यधर्मो न निरोधधर्मो न चिरागधर्म अनादिकाल- प्रवृत्तोऽनुद्भिन्नोऽनुप्रवर्तते नदीस्रोतवत् । अथ च । इमान्यस्य द्वादशाङ्गस्य प्रतीत्यसमुत्पादस्य चत्वारि अङ्गानि सघातक्रियायै हेतुत्वेन प्रवर्तते । कतमानि चत्वारि । यदुत अविद्या तृष्णा कर्म विज्ञान च । तत्र विज्ञान बीजस्वमा त्वेन हेतु । कर्म क्षेत्रस्वभाववेन हेतु । अविद्या तृष्णा च क्लेशस्वभावेन हेतु ! कर्मक्लेशा विज्ञानबीज सजनयति । तत्र कर्म विज्ञानवीजस्य क्षेत्रकार्य करोति । 10 तृष्णा विज्ञानबीज स्नेहयति । अविद्या विज्ञानबीजमवविरति ।[असतामेपा प्रत्ययाना बीजस्याभिनिवृत्तिन भवति ] । तत्र कर्मणो नैव भवति -- अह विज्ञानबीज स्नेहयामीति । अविद्याया अपि नैव भवति-अह विज्ञानवीजमवनिरामीति | विज्ञानवीजस्यापि नेव भवति -- अहमेभि प्रत्ययनित इति । अपि तु विज्ञानबीजे क्मक्षेत्रप्रतिष्टिते तृष्णास्नेहाभिष्यन्दितेऽ विद्यारसीणे तत्रतत्रोपपत्यायतनसधौ मातु कुक्षौ विरोहति, नामरूपावरस्याभिनिवृत्तिर्भवति । स च 15 नामरूपाङरो न स्वयकृतो न परकृतो नोभयवृतो नेवरादिनिर्मितो न काल्परिणामितो न चैकारणाधीनो नाष्यहेतुसमुन्पन्न । अयं च मातापितृसयोगादतुसमवायादन्येषां च प्रत्ययाना समवायादास्वादानुनविद्ध विनानबीजे मातु कुक्षौ नामपाकुरबीजमभिनितति । अस्यामिरे पु धर्मेनु अममेषु अपरिप्रहेषु अप्रत्यधिक आकाशसमेनु मायालक्षपास्वभावेषु हेतुप्रययाना मकल्यान् । तथथा पञ्चभि कारणश्चक्षुर्विज्ञानमुपद्यते । वनमै पञ्चभि । चक्षुश्च प्रतीत्य रूप 20 च आलोक च आकाश तज च मनसिकार प्रतीत्योपद्यते चक्षुश्तिानम् । तत्र चभुविज्ञानस्य चधुराश्रयहत्य करोति । रपमारम्यणकृत्य करोति । आलोकोऽवभासकृत्य करोति । आकाश मनावरणकृत्य करोति । तमनसिकार समवहारवृत्य करोति । असत्वेषु प्रत्यय चक्षुर्विज्ञान नोपयते । यदा चक्षुराभ्यात्मिकनायतनमविक भरति, एक रूपालोराराशतन मनसिकाराश्च अकिला भवन्ति, तत सर्वसमवायाच भुर्विज्ञानस्य एत्तिर्भवति । तत्र चक्षुपो नै 25 भाति-अह चर्पितानस्याश्रयत्य फरोमीति । रूपस्यापि नै भाति-अह चभुमिानस्यार भ्यणहत्या रोमाति। आरस्पारि र माति- अनरसार कारमादि । अफापरमार नेर भवति - अह चथुपिज्ञानस्यानावरणहत्य क्रोमीति । तन्मनसिकारस्यापि नैव भवति - अह चभुर्विवानस्य समन्याहारकृत्यं वर्गमीत । चाशनस्यापि नैर भवति- अहमगि प्रत्यय जनित इति । अथ च पुन सस्ता प्रत्यय चधुर्विज्ञातस्योपत्तिर्भवनि प्रादुभार । शेगमा ॐ मिन्द्रियाणा पयायोग्य रयम् ।। 8225 तत्र न कश्चिद्धर्मोऽस्मोकपर र समाति । अस्ति च पता प्रतिविमि , हेतप्रत्ययानानक्ल्यात् । यथा अनिरुपाटानकल्यान जति, एवमेव कमरेशजनि। दिनानीज 326 ·-१२.२०] चित्तपरिफर्म द्वादश परिच्छेद । 1) तत्रतत्रोपपत्त्यायतनप्रतिमधौ मातु कुक्षौ नामरूपागुरमभिनिवर्तयति, अस्वामिकेप धर्मेषु अममेषु अपरिग्रहेषु अप्रत्यर्थिकेषु आकाशसमेषु मायालक्षणस्वभावेषु, हेतुप्रत्ययानामकल्यात् ।। तनाध्यात्मिक प्रतीत्यसमुत्पाद पञ्चभि कारणैर्द्रष्टव्य । क्तमै पञ्चभि ? न शाश्वततो नोच्छेदतो न सक्रान्तित परीत्तहेतुतो विपुलफलामिनिर्वृत्तित तत्सदृशानुप्रबधतश्चेति । क्थ न शाश्वतत ? यस्मादन्ये मारणान्तिका रुधा अन्य औपपत्त्यशिका | न तु य एव मारणातिका 5 स्कन्धास्त एवोपपत्यशिका स्कथा । अपि तु मारणातिकाश्च स्कन्धा निरुध्यमाना औपपत्य शिका स्कधाश्च प्रादुर्भवति । अतो न शाथतत !! कथ नोच्छेदत ? न च निरुद्धेषु स्कधेषु औपपत्यशिका स्कन्धा प्रादुर्भवन्ति, नाप्यनिरद्धेषु । अपि तु मारणान्तिकाश्च स्कन्धा निरुध्यन्ते, औपपत्यशिकाश्च प्रादुर्भपान्त। तुलादण्डोन्नामावनामवत् । अतो नोच्छेदत ।। [कथ न सक्रान्तित ? ] निसदृशात्सत्चनिकायाद्विसभागा स्कन्या जात्यन्तरेऽभिनिवर्तते । अतो न सक्रान्तित ॥ [कय परीत्तहेतुतो विपुलफलाभिनिर्वृत्तित ? ] परीत्त कर्म क्रियते, निपुल फलविपाकोऽनुभूयते । अत परीत्तहेतुतो पिपुलफलाभिनिवृत्तित ॥ [कथ तत्सदृशानुप्रबन्धत ] यथावेदनीय कर्म क्रियते, तथानेदनीयो विपाकोऽनुभूयते । अतस्तत्सदृशानुप्रनधतश्चेति ॥ य कश्चिद्भदन्त शारिपुत्र इम प्रतीत्यसमुत्पाद भगता सम्यक्प्रणीतमेव यथाभूत सम्यक्प्रज्ञया सततसमितमजीव निर्जीव यथावदविपरीतमजातमभूतमकृतमसस्कृतमप्रतिघमनावरण 10 शिवमभय महार्थमव्ययमव्युपशममस्वभाव पश्यति, असत्यतस्तुच्छतो रिक्ततोऽसारतोऽघतोऽनित्यतो दु खत शून्यतोऽनात्मतश्च समनुपश्यति, स न पूर्वात प्रतिसरति - किमहमभूगमतीतेऽध्वनि, आहोस्विन्नाभूनमतीतेऽ पनि, को न्वहमभूवमतीतेऽध्वनि | अपरात वा पुनर्न प्रतिसरति - किं नु भविष्याम्यनागतेऽध्वनि, आहोस्विन्न भविष्याम्यनागतेऽब्वनि, को नु भविष्यामीति । प्रत्युत्पन्न वा पुनर्न प्रतिसरति-किंस्विदिद क्थ स्विदिदम् , के सन्त के भविष्याम इति ॥ आर्यदशभूमकेऽप्युक्तम्-तत्र अविद्या तृप्णोपादान च क्लेशवर्मनोऽव्यवच्छेद । सस्कारा भवश्च कर्मचमनोऽव्यवच्छेद । परिशेप दु खवर्मनोऽयपच्छेद । अपि तु खलु पुनर्यदुच्यते-अपि द्याप्रयया सस्कारा इति, एपा पूर्वान्तिक्यपेक्षा । विज्ञान यावद्वेदनेति, एपा प्रत्युपन्नापेक्षा तृष्णा यानद्भन इति, एषाऽपरातिक्यपेक्षा । अत जर्वमस्य प्रवृत्तिरिति । पेयाल | तस्यैन भवति-सयोगात्सस्कृत प्रवर्तते, निसयोगान्न प्रवर्तते । सामग्या संस्कृत प्रवर्तते, निसामग्र्या 25 न प्रवर्तते । हन्त वयमेव बहुदोपदुष्ट सस्कृत विदित्वा अस्य सयोगस्य अस्याश्च सामग्या व्यवच्छेद्र करिष्याम । न चात्यन्तोपशम सर्वसस्काराणामधिरमिप्याम सत्त्वपरिपाचनतायै । इति ॥ इद सक्षेपामोहशोधनम् ॥ इति शिक्षासमुच्चये चित्तपरिकर्मपरिच्छेदो द्वादशम !! 20 . J ·B224 शिक्षासमुन्शयः। [१२.२०- प्रार्थयमानः पुनर्भवजनकं कर्म समुत्थापयति कार्यन वाचा मनसा । अयमुपादानप्रत्ययो भर इत्युच्यते । या कर्मनिर्जाताना स्कन्धानामभिनिर्वृत्तिः, सा भवप्रत्यया जातिरित्युच्यते । यो जात्यभिनिर्वृत्ताना स्कन्धानामुपचयपरिपाकाद्विनाशो भवति, तदिदं जातिप्रत्ययं जरामरणमुध्यते । ॥ ॥ एवमय द्वादशाङ्गः प्रतीत्यसमुत्पादोऽन्योन्यहेतुमोऽन्योन्यप्रत्ययतो नैानित्यो न नित्यो न 5 सस्कृतो नामस्कृतो न वेदयिता न क्षयधर्मो न निरोधधर्मो न विरागधर्म अनादिकाल- प्रवृत्तोऽनुद्भिन्नोऽनुप्रवर्तते नदीसोतवत् । अथ च । इमान्यस्य द्वादशाङ्गस्य प्रतीत्यसमुत्पादस्य चत्वारि अङ्गानि संघातक्रियायै हेतुत्वेन प्ररर्तन्ते । क्तमानि चत्वारि ! यदुत अविधा तृष्णा कर्म विज्ञानं च । तत्र विज्ञानं धीजस्वभावत्वेन हेतुः । कर्म क्षेत्रस्वभावत्वेन हेतु । अविद्या तृष्णा च क्लेशस्वभावेन हेतु । कर्मक्लेशा विज्ञानबीजं संजनयन्ति । तत्र कर्म विज्ञानबीजस्य क्षेत्रकार्य करोति । 10 तृष्णा विज्ञानबीजं स्नेहयति । अविद्या विज्ञानबीजमवकिरति । { असतामेषां प्रत्ययानां वीजस्याभिनिवृत्तिर्न भवति ] । तत्र कर्मणो भवति-अहं विज्ञानबीजं स्नेहयामीति । अविद्याया अपि नै भवति-मह विज्ञानबीजमवकिरामीति । विज्ञानबीजस्यापि नैवं भवति - अहमेभि प्रत्यर्जनित इति । अपि तु विज्ञानबीजे कक्षित्रप्रतिष्ठिते तृष्णारनेहाभिप्यन्दितेऽ- विद्यारकीर्णे तत्तत्रोपपत्यायतनसधौ मातु कुक्षौ विरोहति, नामरूपाङ्करस्याभिनिर्वृत्तिर्भवति । स च 15 नामरूपाकुरो न स्वयंकृतो न परकृतो नोभयवृतो नेश्वरादिनिर्मितो न कालपरिणामितो न चैकारणाधीनो नाप्यहेतुसमुत्पन्न । अथ च मातापितमयोगातुसमायादन्येषां च प्रत्ययाना समवायादास्वादानुपविद्धं विज्ञानीजं मातुः कुक्षौ नामरूपागुरबीजमभिनितति । अस्वामिके धर्मेणु अममेषु अपरिग्रहेषु अप्रत्यर्थिकेयु आकाशसमेषु मायालक्षणस्वभानेषु हेतुप्रययाना. मवैकल्यात् । तद्यथा पञ्चभि कारणैश्चक्षुर्विज्ञानमुत्पद्यते । कतमैः पञ्चभिः ? चक्षुश्च प्रतीत्य सर्प 20 च आलोक च आकाश तनं च मनसिकारं प्रतीयोत्पद्यते चक्षुर्विज्ञानम् । तर चक्षुर्विज्ञानस्य चक्षुराश्रयस्त्यं करोति । रूपमारम्यणकृत्यं करोति । आलोकोऽवभासहत्यं करोति । आकाश- मनावरणत्यं करोति । तनमानसिकार• समन्बाहारकृत्य करोति । असस्ते प्रत्ययेर चक्षुर्विज्ञानं नोत्पयते । यदा चक्षुराध्यामिरमायतनमविकलं भवति, एवं रूपालोकाकाशतन- मनसिकाराश्च अविकला भवन्ति, तत सर्वसमपायाचक्षुर्विज्ञानस्योत्पत्तिर्भवति । तत्र चक्षुषो नैय 25 भाति-अहं चक्षुदिानस्याश्रयन्यं रोमीति । रुपस्यापि नै भवति-अह चक्षुर्विज्ञानस्यार- यणकृत्य करोनीति । आलोकस्यापि व भाति- अहमभासहत्यं करोमीति । आयशम्यापि नै भवति- अह चक्षुर्विज्ञानस्यानावरणदृत्य क्रोमीति । तमनसिकारस्यापि नै भनि- अह चक्षुर्विज्ञानस्य समन्याहारमृत्य रोमीति । चक्षुपिज्ञानस्यापि नै भाति-अमेभि. अय- जनित इति । अथ च पुन सस्वेषु प्रत्ययेर चक्षुर्विगनस्योपचिर्भवति प्रादुर्भाव ! एवं शेगणा- 30 मिन्द्रियाणां यथायोग्य कर्तव्यम् ।। B225 तत्र न कशिद्धर्मोऽस्माटोकापरं लोक सामति । अस्ति च कर्मफ प्रतिविज्ञप्ति , हेतुप्रन्यपानामपैकल्पात् । यया अग्निरपासनसल्यान चति, एवमेव कमरेशजनितं विदानीज ·-१२.२०] चित्तपरिकर्म द्वादशः परिच्छेदः । - तत्रतत्रोपपत्त्यायतनप्रतिसंधौ मातुः कुक्षौ नामरूपाश्रमभिनिवर्तयति, अस्वामिकेषु धर्मेषु अममेषु अपरिग्रहेषु अप्रत्यर्थिकेषु आकाशसभेषु मायालक्षणस्वभावेषु, हेतुप्रत्ययानामवैकल्यात् ।। तनाध्यात्मिकः प्रतीत्यसमुत्पादः पञ्चभिः कारणैर्दष्टव्यः । कतमैः पञ्चभिः ? न शाश्वततो नोच्छेदतो न संक्रान्तितः परीत्तहेतुतो विपुलफलाभिनिर्वृत्तितः तत्सदृशानुप्रबन्धतश्चेति । कथ न शाश्वततः ? यस्मादन्ये मारणान्तिकाः स्कन्धा अन्य औपपत्त्यंशिकाः । न तु य एव मारणान्तिकाः । स्कन्धास्त एवोपपत्यंशिकाः स्कन्धाः । अपि तु मारणान्तिकाश्च स्कन्धा निरुध्यमाना औपपत्त्यं- शिकाः स्कन्धाश्च प्रादुर्भवन्ति । अतो न शाश्वततः ॥ कथं नोच्छेदतः ? न च निरुद्धेषु स्कन्धेषु औपपत्यंशिकाः स्कन्धाः प्रादुर्भवन्ति, नाप्यनिरुद्धेषु । अपि तु मारणान्तिकाश्च स्कन्धा निरुध्यन्ते, औपपत्त्यंशिकाश्च प्रादुर्भनान्त। तुलादण्डोन्नामावनामवत् । अतो नोच्छेदतः ।। [कयं न संक्रान्तित. ?] विसदृशात्सत्वनिकायाद्विसभागाः स्कन्धा जात्यन्तरेऽभिनिवर्तन्ते । अतो 1) न संक्रान्तितः॥ । कथं परीत्तहेतुतो विपुलफलाभिनिर्वृत्तितः ? ] परीत्तं कर्म क्रियते, विपुलः फलविपाकोऽनुभूयते । अतः परीत्तहेतुतो विपुलफलाभिनिवृत्तितः॥ [कथं तत्सदृशानुप्रबन्धतः ?] यथावेदनीयं कर्म क्रियते, तथावेदनीयो विपाकोऽनुभूयते । अतस्तत्सदृशानुप्रबन्धतश्चेति ।। यः कश्चिद्भदन्त शारिपुत्र इमं प्रतीत्यसमुत्पादं भगवता सम्यक्प्रणीतमेवं यथाभूत सम्यक्प्रज्ञया सततसमितमजीवं निर्जीवं यथावदविपरीतमजातमभूतमकृतमसंस्कृतमप्रतिघमनावरणं 15 शिवमभयं महार्थमव्ययमव्युपशममस्वभावं पश्यति, असत्यतस्तुच्छतो रिक्ततोऽसारतोऽघतोऽनित्यतो दुःखतः शून्यतोऽनात्मतश्च समनुपश्यति, स न पूर्वान्तं प्रतिसरति-किमहमभूवमतीतेऽध्वनि, आहोस्विन्नाभूवमतीतेऽध्वनि, को न्वहमभूवमतीतेऽध्वनि । अपरान्तं वा पुनर्न प्रतिसरति - किं नु भविष्याम्यनागतेऽध्वनि, आहोस्विन्न भविष्याम्यनागतेऽध्वनि, को नु भविष्यामीति । प्रत्युत्पन्नं वा पुनर्न प्रतिसरति-किंस्विदिदं क्यं स्विदिदम् , के सन्तः के भविष्याम इति ॥ आर्यदशभूमकेऽप्युक्तम्-तत्र अविद्या तृष्णोपादानं च क्लेशवर्मनोऽव्यवच्छेदः । संस्कारा 'मवश्च कर्मयमनेोऽव्यवच्छेदः'। परिशेष दुःखवभिनोऽव्ययच्छेदः । अपि तु खलु पुनर्यदुच्यते--अवि यांप्रत्ययाः संस्कारा इति, एपा पूर्वान्तिक्यपेक्षा । विज्ञानं यावद्वेदनेति, एपा प्रत्युत्पन्नापेक्षा तृष्णा यावद्भय इति, एपाऽपरान्तिक्यपेक्षा । अत ज-मस्य प्रवृत्तिरिति । पेयालं । तस्यैवं भवति–संयोगात्संस्कृतं प्रवर्तते, विसंयोगान प्रवर्तते । सामग्र्याः संस्कृतं प्रवर्तते, निसामग्र्या 25 न प्रवर्तते । हन्त वयमेवं बहुदोषदुष्टं संस्कृतं विदित्वा अस्य संयोगस्य अस्याश्च सामग्र्या व्यवच्छेद करिष्याम. । न चात्यन्तोपशमं सर्वसंस्काराणामधिगमिष्यामः सत्त्वपरिपाचनतायै । इति ॥ इदं संक्षेपान्मोहशोधनम् ।। इति शिक्षासमुच्चये चित्तपरिकर्मपरिच्छेदो द्वादशमः ।। 20 - ·~ १३ स्मृत्युपस्थानपरिच्छेदः प्रयोदशः। एव कर्मण्यचित स्मृत्युपस्थानान्यस्तरेत् । तर अशुभप्रस्तावेन कायस्मृत्युपस्थानमुक्तम्। तदेव च भेदशेन धर्ममगीतिसूत्रेऽभिहितम् - पुनरपर कुलपुत्र बोधिसत्व एव काये स्मृतिमुपस्थापयति - अय वाय पादपादाङ्गुलि जबोरत्रिमोदरनाभिपृष्टवशहृदयपार्श्वपार्श्वकाहस्तकलाचीवाहसग्रीवाहनुटलाटशिर कपालमात्रसमूह 5 वर्मभकारसोपचितो नानाक्लेशममल्पविकल्पशतसहसाणामावासभूत । वनि चार द्रयाणि समाहितानि । यदुत केशरोमनखदन्तास्थिचर्मपिशितवपास्नायुमेदोरसालसीकायकृन्मत्र पुरीपामाशयरधिरखेटपित्तपूयसिद्धाणमस्तालुङ्गानि । एक बहुद्रव्यसमूह । तन्कोऽत्र काय । तस्य प्रयवेक्षमाणस्यैव भाति-आराशसमोऽय काय । स आकारामत् काये स्मृतिमुपस्थापय सर्वमेतदाफाशमिति पश्यति । तस्य कायपरिज्ञानहेतोर्न भूय धचिस्मृति प्रसरति, न विसरति, 10 न प्रतिसरतीति ।। पुनरक्तम्-अय कायो न पूर्वान्तादागतो न परान्त सान्तो न पूर्वान्तापरान्ताम स्थितोऽन्यत्रासद्विपर्यासमभूत कारक्वेदयरहितो नायन्तमध्ये प्रतिष्टितमूल, अस्वामिक , अमम अपरिग्रह । आगन्तुकैर्व्यवहारर्व्यवडियते काय इति, देह इति, भोग इति, आश्रय इति, शरीरमिति, कुणप इति, आयतनमिति । असारकोऽयं कायो मातापितृशोणितशुक्रमभूतोऽ 15 शुचिपूतिदुर्गवस्त्रमावो रागद्वेषमोहमयविषादतस्कराकुलो नित्य शतनपतनभेदनविकिरणविश्वसन धर्मा नानान्याधिशतसहस्रनीत इति ।। आर्यरनचूडेऽप्याह-अनित्यो बताय कायोऽचिरस्थितिको मरणपर्यवसान इति ज्ञात्वा न कायहेतोपिमया जीपति । सार चैत्रादत्ते । स त्रीणि साराण्यादत्ते । कतमानि त्रीणि कायसार भोगसार जीवितसार च । सोऽनित्य काय इति सर्वसत्वाना दासत्वशिष्यत्वमभ्युपगम्य 20 किंकरणीयतायै उत्सुको भाति । अनित्य काय इति सायदोपवडुशाठ्यकुहना न करोति । अनित्य काय इति जीवितेनाश्वासप्राप्तो जीवितहेतोरपि पाप कर्म न करोति । अनित्य काय इति भोगेतु तृष्णाध्यवसान न करोति । सस्वपरित्यागीव भरतीति । पुनरपर कुल्पुर पोधिसत्व काये कायानुदर्शनस्मृत्युपस्थान भावयन् ससिलपायास्तत्र स्वमाय उपनिबध्नाति । एस चास्य भवति-सरसत्वकाया मया बुद्भवायप्रतिमानप्रतिष्ठिता कर्तव्या । यथा च तथागलकाये 20 नासन, स तथा स्वकायरर्मता प्रत्यवेक्षते । सोऽनासवधर्मताकुशल सर्पसत्त्वकायानपि तलक्षणा- नेव प्रजानातीत्यादि। धीरदत्तपारपृच्छायामप्युक्तम् -- यदुत अय कायो अनुपूर्वसमुदागतोऽनुपूपिनाशो परमाणु सचय शुपिर उन्नामारनामी नवत्रणमुखरोमकूपसावी वल्मीकरदाशीरियनिवास । अजातशत्रु । मर्मटपमित्रदोही । कुमिप्रवद्विमवादनामक ! फेनपिण्डवप्रतिदुर्वल । उदक्बुद्बुदवदुत्पन्नभन्न 30 विलीन । मरीचित्रद्विप्रलम्भामा । कदलीपन्निभुन्यमानासारक. । मायावचनामा । 30 ·10 15 -१३.२०] स्मृत्युपस्थानपरिच्छेदः त्रयोदशः । १२५ राजवदाज्ञाबहुल । शत्रुवदवतारप्रेक्षी । चोरवदविश्वसनीय । वध्यघातकरदननुवीत । अमित्रर दहितैपी । वधकरत् प्रज्ञाजीवितान्तरायकर । शून्यग्रामवदात्मविरहित । कुलालभाण्डवदनपर्यन्त । मूतोडीवनानाशुचिपरिपूर्ण । मेदकस्थालीबदशुचिस्रावी ॥ पेयाल ॥ जणबद्धटनासहिष्णु । शल्यवत्तुदनात्मक । जीर्णगृहरप्रतिसस्कारधार्य । जीर्णयानपात्रनप्रतिसस्कारमाह्य । आमकुम्भवद्यत्नानुपाल्य । पेयाल ! नदीतटवृक्षचलाचल । महानदीस्रोतोवन्मरणसमुद्रपर्यवसान । 5 आगन्तुकागारवन्दु खनिवास । अनाथशालावदपरिगृहीत । चारकपालबदुत्कोचसाध्य ॥ पेयाल ।। बालदारकतत्सततपरिपाल्य ॥ पुनराह- एवविध कायमचौक्षराशिं रूपाभिमानी बहु मयते य । प्रज्ञायमान स हि बालबुद्धि विष्ठाघट याति वहन् पिचेता ॥ पूयप्रकार वहतेऽस्य नासा वक्त्र कुगन्ध वहते सदा च । चिक्कास्तथाक्ष्णो क्रिमिवच्च जन्तो कस्तत्र रागो बहुमानता वा ।। अङ्गारमादाय यथा हि बालो धृष्येदय यास्यति शुक्लभारम् । याति क्षय नैव तु शुक्लभाव बालस्य बुद्धिर्वितथाभिमाना ।। एव हि यश्चौक्षमतिर्मनुष्य चौक्ष करियेऽहमिद शरीरम् । सूदर्तित तीर्थशताभिषिक्त याति क्षय मृत्युवशादचौक्षम् ॥ तथा प्रभङ्गुर प्रस्रवन् बोधिसत्वेन काय प्रत्यवेक्षितव्यो नवव्रणमुखैर्यावत् । आवासो बोधिसत्त्वेन काय प्रत्यवेक्षितव्य अशीतिक्रिमिकुलसहस्राणाम् ॥ पेयाल ।। परभोजनो बोधिसत्वेन काय प्रत्यवेक्षितव्य , वृकशृगालश्वपिशिताशिनाम् । यन्त्रोपमो बोधिसत्वेन काय प्रत्यवेक्षितव्य, अस्थिस्नायुयन्त्रसघातविनिबद्ध । अस्वाधीनो बोधिसत्त्वेन काय प्रत्यवेक्षितव्य अन्नपान- 20 सभूत ॥ इति विस्तर ॥ तर, यम-वेदनारमृत्युपस्थान, तु, यश, तापदायरल्लवूडमो.- इह मुलान, धि- सलो वेदनासु वेदनानुपश्यनास्मृत्युपस्थान भावयन् वेदितसुखाश्रितेषु सत्त्वेषु महाकरुणा प्रतिलभते । एव च प्रतिसशिक्षते -- तत्सुख यत्र वेदित नास्ति । स सनसत्त्ववेदितप्रहाणाय वेदनासु वेदनास्मृत्युपस्थान भावयति । वेदितनिरोधाय च सत्वाना सनाह सनह्यति । आत्मना 25 च वेदितनिरोध नार्पयति । स या काचिद्वेदना वेदयते, ता सर्वां महाकाणापरिगृहीता वेदयते । स यदा सुखा वेदना वेदयते, तदा रागचरितेषु सत्त्वेषु महाकरुणा प्रतिलभते, आत्मनश्च रागा- नुशय प्रतिजहाति । यदा दुखा वेदना वेदयते, तदा द्वेषचरितेषु सत्त्वेषु महाफरुणा प्रतिलभते, आत्मनश्च दोपानुशय प्रजहाति । यदा अदु खासुखा वेदना मोहचारतेषु सत्येषु महाफरुणा प्रतिलभते, आत्मनश्च मोहानुशय प्रजहाति । स सुखाया वेदनाया नानुनीयते, अनुनयसमुद्भात 30 चार्जयति । दु खाया वेदनाया न प्रतिहन्यते, प्रतिघसमुद्धात चार्जयति । अदु खासुखाया वेदनाया नाविद्यागतो भपति, अविद्यासमुद्धात चार्जयति । स या काचिद्वेदना वेत्ति, सा तामनित्यवेदिता - ·10 231 शिक्षासमुच्चय । [१३.२०- वेत्ति, सौ ता दुखवेदिता वेत्ति, अनामवेदिता वेत्ति । स सुखायों वेदनायामनित्यवेदितो भवति । दुखाया वेदनाया शल्यवेदितो भवति । अदु खासुरराया वेदनाया शान्तिवेदितो भवति । इति हि यसुग्य तदनित्यम् , यदुख सुखमेर सन् । यदु खासुग्व तदनाममित्यादि। आर्याक्षयमतिसूत्रेऽप्युक्तम्-दुखया वेदनया स्पृष्ट सर्वपापाक्षणोपपन्ना सत्वेषु महाकरगा 5 मुपादयति ।। पेयाल | अपि तु खड पुनरभिनिवेशो वेदना, परिमहो वेदना, उपादान वेदना, उपरम्भो वेदना, विपर्यासो वेदना, विकल्पो वेदनेत्यादि । धर्मसंगीतिसूत्रेऽप्युक्तम्-- वेदनानुभव प्रोक्त फेनासाग्नुभूयते । वेदयो पेदनादन्य पृथग्भूतो न विद्यते ॥ एप स्मृतिरपस्येया वेदनाया विचरण । यथा बोधिस्तथा शेषा शान्ता सुद्धा प्रभास्वरा ।। एतसमासतो वेदनामृत्युपस्थानम् ॥ चित्तस्मृत्युपस्यान तु यया आयरनाटे - स एव चिन परिगपते - यतरतु चित्तम् । रग्यति वा दुम्पति वा मुनि वा । किमतीतमनागत प्र युरनं चेति । तर यस्तीन तक्षीगं 15 यदनागत तदसमासग । प्रयुपत्नस्य स्थिति स्लि । वित्त हि काश्यप नाध्याम न रहिर्धा नोभपान्तरणोपरभ्यते । चित्त हि वायर अरूपमनिदर्शनमप्रतिधमविज्ञप्तिरगप्रतिष्ठमनिरेप। पित्त हि काश्यप समुहर्न दृष्टम्, न पश्यन्ति न दक्ष्यन्ति । यस दृधम् , न पश्यन्ति न द्रश्यति, कीदृशस्तस्य प्रचारो दृष्य र अन्यत्र निपातितया मज्ञया धर्मा प्रति । चित हि कासर मायामशमभूतपरिकलनपा नियागुरमति परिगति । पेया। चित्तं हि कारवर 2v नदीमोन सामनरस्थितमु उन्ननाविनम् । चित्तं हि पारस दीवार्थि सरश हेतुप्रत्ययाया प्रवर्तते । चित्तं हि परस्पर वियुसाश क्षगमशान रयतम् । चित्तं हि पाप आकाशसाग- मागन्तु औरपतिस्यते । पे० । चित्त हि काश्यप पापभित्रमा सदुपरजननतया । प० । चित्तं हि कायर मस्पतिशासार्श दागे गुस ! या नीतिकामारामाची चि. संज्ञया। चित्त हि कास प्रक्गिश विविधारणाररणारा चित्त हि मोजोहारपत्र 27 सस मा किरात । एवं चौरमहा मांशपमुसया । चितं हि यासर रूपराम पानेमाराम् । चित्त हि वारसा दारानं नागरीमामा । पित्त हि कासर गयाराम यरह इसचिमचे । चिन हि काम रमगन गारवा पेटीमाशम् । चिन हि पाप म्पर्शराम मराचिन हि कार परिणयमानम् । यन लम्पो रानरभ्यते । पनपने सनातन अनान प्ररमा पानी न Tm ० न प्रसर, तत् यसलापत् गरिनन्. मन मा गरदि। आपरनाऽयह-स चित परमो नगवान चिर्न समरसी. न पहिया चित्त नननुदीन सत्र चित्त समनुमति, न धातुर दिस मी, 2:5 ·- -१३.२०] स्मृत्युपस्थानपरिच्छेदः प्रयोदशः । १२७ नायतनेषु चित्तं समनुपश्यति । स चित्तमसमनुपश्यश्चित्तधारां पर्येपने - कुतः चित्तस्योत्पत्तिरिति । तस्यै भवति- आलम्बने सति चित्तमुत्पद्यते । तल्किमन्यदालम्बनम् ? अथ यदेवालम्बनं तदेव चित्तम् । यदि तावदन्यदालम्बनमन्यचित्तम्, तद्विचित्तता भविष्यति । अव यदेवासम्बनं तदेव चित्तम्, तकथं चित्तं चित्तं समनुपश्यति ? न हि चित्तं चित्तं समनुपश्यति । तद्यथा-न तयवासिधारया सैनासिगारा शक्यते छेत्तुम्, न तेनैवागुल्यग्रेण तदेवानुल्यग्रं स्पष्टुं शक्यते, नैव चित्तेन तदेव 5 चित्तं शक्यते द्रष्टुम् ॥ पेयालं ॥ पुनरपरं कुलपुत्र यदुपटुतप्रद्रुतानास्थितप्रचारस्य वानरमास्त- सशस्य । पेयालं । दूरंगमचारिणोऽशरीरस्य लघुपरिवर्तिनो विषयलोटस्य पटायतनगोचरस्य अपरापरसंप्रयुक्तस्य चित्तस्यावस्यानामेकाग्रता अशरणमविशरणं शमथैकाग्रता अविक्षेपः, इयमुच्यते चित्तस्य स्मृतिरिति || आर्याक्षयमतिमूरेऽप्युक्तम् - विठपनायां मया योग: करणीयः । इयं च चित्तधर्मता न 10 विहातव्या । तर क्तमा चित्तधर्मता ? क्तमा रिठपना ? मायोपमं चित्तम्, इयमुच्यते चित्तधर्मता । यत्पुनः सर्वस्त्र परित्यज्य सद्रक्षेत्रपरिशुद्धये परिणामयति, यमुच्यते विठपने यादि ।। धर्मस्मृत्युपस्थानं तु यथा तानवाह- धर्मे धर्मानुदी बिहरन् बोधिसत्वो न कंचिद्धर्म समनुपश्यति । यतो न बुद्रवर्मा यतो न बोविः । यतो न मागे। यतो न निसरणं स सरधर्मानि सरणमिति पिदिल्या अनावरणं नाम महाकरणासमावि समापद्यते । स सर्ववर्मेषु सर्वक्लेटोषु च कृत्रिमसंना प्रतिलभते । निलेशा एते धर्माः, नेते संक्लेशाः । तत्कस्य हेतो. ! तथा होते नीतायें समरसरन्ति । नास्ति स्लेशानां संचयो न राशीभान. । न रागभागो ने द्वेषभायो न मोहमायः । एपामेन क्लेशानामव- बोवादोविः । यस्वभागाश्च क्लेशास्तस्त्रभाषा बोधिरित्या स्मृतिमुपस्थापयतीति ।। आर्यरत्नचूडेऽप्युक्तम्-दह कुलपुर बोधिसत्वस्य वर्म धर्मानुपश्यनास्मृत्युपस्यानेन 20 विहरत एवं भाति-धर्मा एगोन्पयमाना उत्पद्यन्ते । धर्मा एव नियमाना निरुध्यन्ते । न पुनरत कश्चिद्राममाने सत्चो वा जीनो वा जन्तुर्ग पोपो या पुस्यो वा पुद्गलो या मनुजो वा, यो जायते वा जीयने वा च्याते योत्पद्यते वा । एपा धर्माणा धर्मता । यदि समुदानीयन्ते, समुदागच्छन्ति । अथ न ममुढानीयन्ते, न समुदागच्छन्ति । यादृशा. समुद्रानीयन्ते, तादृशा. समुदागच्छन्ति कुरामा वा अकुशला या आनिन्या वा । नास्ति धर्माणा समुदानता । न चाहेतुकाना धर्माणा काचिदुत्पत्तिरित्यादि । तबाह-स फिसद्गम्भीरानपि धर्मान् प्रायवेक्षमाणस्तां सर्पक्षतागोविचित्तानुस्मृति न विजहाति ॥ आर्यडलितविस्तरोऽयुक्तम्- मंस्कार अनिय अनुरा आमनुम्मोपम मेहनामा । परफेरिक याचिनोपमाः पाशुनगरोपमता च काडिका ।। 15 25 30 १.LV 13.95-117.

·शिक्षासमुच्चयः। [१३.२०- 238 5 10 239 15 संस्कार प्रलोपर्मिमे वर्षकालि चरितं व टेपनम् । नदिकूल इवा सगटुकं प्रन्ययाधीन स्वभावदुर्घलाः ।। संस्कार प्रदीपअर्चिनन् क्षिप्रउत्पत्तिनिरोधधर्मकाः । अनास्थित मारतोपमाः फेनपिण्टयदसारदुर्यलाः ।। संस्कार निरीह शून्यमा. कदलीस्कन्धसमा निरीक्षतः । मायोपम चित्तमोहना बाटोलापन रिक्तमुष्टिवत् ।। हेतुभि च प्रत्ययेभि चा संस्कारगतं प्रपतते । अन्योन्य प्रतीत्य हेतुतः तदिदं बालजनो न बुध्यते ।। यथ मुख्न प्रतीत्य बन्वनं रज्जु व्यायामबलेन वर्तिता । घटियन्त्र सचक वर्तते तेष्वेकैमा नास्ति वर्तना ॥ तय सर्वभगाङ्गवर्तनी अन्योन्योपचयेन नि श्रिता । एकैकशु तेष वर्तनी पूर्वापरान्ततो नोपलभ्यते ॥ वीजस्य सतो यथागुरो न च यो बीज स चैव अङ्गुरो । न च अन्य ततो न चैव तत् एवमनुच्छेद अशाश्वत धर्मता ॥ संस्कार अविद्यप्रत्ययाः ते च संस्कार न सन्ति तत्त्वतः । संस्कार अविद्य चैत्र हि शून्य एते प्रकृतीनिरीहकाः॥ मुद्रात्प्रतिमुद्र दृश्यते मुद्रसक्रान्ति न चोपलभ्यते । न च तत्र न चैव सान्यतो एवं संस्कारनुच्छेदशाश्वताः॥ चक्षुश्च प्रतीत्य रूपतः चक्षुविज्ञानमिहोपजायते । न च चक्षुषि रूप निश्रित रूपसंक्रान्ति न चैव चक्षुपि ॥ नैरात्म्यशुभाश्च धर्मिमे ते पुनरात्मेति शुभाश्च कल्पिताः । विपरीतमसद्विकल्पितं चक्षुविज्ञान ततोपजायते ।। विज्ञाननिरोधसंभव विज्ञ उत्पादव्ययं विपश्यति । अहिंचि गतमनागतं शून्य मायोपम योगि पश्यति ।। अरणिं यथ चोत्तरारणि हस्तव्यायामत्रयेभि संगति । इति प्रत्ययतोऽग्नि जायते जातु कृतकार्य लघू निरुध्यते ॥ अथ पण्डितु कश्चि मार्गते कुतयमागतु कुत्र याति वा । विदिशो दिशि सर्व मार्गतो न गति प्यगतिश्च लभ्यने ।। स्कन्धायतनानि धातत्र तृष्ण अविद्या इति कर्मप्रत्यया । सामग्नि तु सस्वसूचना सा च परमातु नोपलभ्यते । कण्ठोष्ठ प्रतीत्य ताटक जिपरिवर्तिरवर्ति अक्षरा ! नच कण्टगता न तालुके अक्षरेकैत तु नोपलभ्यते ॥ 20 2025 30

·-१३,२०]
स्मृत्युपस्थानपरिच्छेद् त्रयोदश ।
5
10
सामग्रि प्रतीत्यतश्च सा वाच मनबुद्धिवशेन निश्चरी ।
मनाच अदृश्यरूपिणी बाह्यतोऽभ्यन्तरि नोपलभ्यते ॥
उत्पादव्यय विपश्यतो वाचरतधोपस्वरस्य पण्डिता ।
क्षणिका वशिका तदीदृशीं सर्पवाच प्रतिश्रुतकोपमा ।
यथ तन्त्रि प्रतीत्य दारु च हस्तव्यायामत्रयेभि सगति ।
तुणवीणसुघोषकादिभि शब्दो निश्चरते तदुद्भव ॥
अथ पण्डितु कश्चि मार्गते कुतोऽयमागतु कुत्र याति या !
विदिशो दिश सर्व मार्गत शब्दगमनागमन न लभ्यते ॥
तथ हेतुभि प्रत्ययेभि च सर्वसस्कारगत प्रवर्तते ।
योगी पुन भूतदर्शनात् शून्य सस्कार निरीह पश्यति ।।
स्कन्धायतनानि धातर शूय अध्यामिक शून्य बाह्यका ।
सत्त्वात्मनिविक्तनालया धर्माकाशस्वभावलक्षणा ॥
लोकनाथव्याकरणेऽप्युक्तम् -
शून्या अनामका धर्मा नाम कि परिपृच्छसि ।
शून्यता न कचिदेवा न नागा नापि राक्षसा ॥
मनुष्या वामनुप्या वा सर्वे तु एप विद्यते ।
नाम्ना हि नामता शून्या नाम्नि नाम न विद्यते ॥
अनामका सर्ने धर्मा नाम्ना तु परिदीपिता ॥
यो हि स्वभावो नाम्नो वै न स दृष्टो न च श्रुत ।
न चोत्पन्नो निरुद्धो वा कस्य नामेह पृच्छसि ।।
व्यवहारकृत नाम प्रज्ञप्ति मदर्शिता ।
रत्नचित्रो ह्यय नाम्ना [ नाम्ना ] रत्नोत्तम पर ॥ इति ।।
इति शिक्षासमुच्चये स्मृत्युपत्थानपरिच्छदस्त्रयोदश ॥
15
20

·1242 3243 10 आत्मभानपरिशुद्विपरिच्छेदश्चतुर्दशः । . उक्तानि स्मृत्युपस्थानानि । एवं योग्यचित्तो दशसु दिक्षु शेषस्य जगतो दु खसागरोद्ध- रणामिसंयोध्युपायो व्योमपर्यन्तःकाल्यसरीधर्मरशवर्तिचायैव तु पुनः सर्वधर्मशून्यतामपतरेत् । एवं हि पुद्गलशून्यता सिद्धा भवति । ततश्च छिन्नमूलयात लेशा न समुदाचरन्ति ।। यथोक्तमार्यतथागतगुह्यमू-तद्यथापि नाम शान्तमते वृक्षस्य मूलच्छिन्नस्य सर्वशाखा- 5 पत्रपलाशाः शुष्यन्ति, एवमेव शान्तमले सत्कायदृष्टयुपशमात्सर्वक्लेशा उपशाम्यन्तीति ।। शून्यताभावनानुशंसास्त्वपर्यन्ता । यथा तापचन्द्रप्रदीपसूत्रे - सोऽसौ शिक्ष न जातु असती [ ओपिरी ? ] सुगतानां सोऽसौ शूल न जातु इस्त्रिणा वशमेती। सोऽसौ शासनि प्रीति विन्दते मुंगताना योऽसी धर्मस्वभान जानती सुप्रशान्तम् ।। सोऽसौ नेह चिरेण मेप्य (ते) द्विपदेन्द्रः सोऽसौ वैद्य भिषक् भेष्यते सुखदाता ! सोऽसौ उद्धरि शल्य सर्वशो दुखिताना योऽसौ धर्मस्वभाव जानती सुप्रशान्तम् ।। सोऽसौ क्षान्तिवडेन उद्गतो नरचन्द्र सोऽसौ लोष्टकदण्डताडितो न कुयी । सोऽसौ छिद्यति अङ्गमङ्गशो न च क्षुभ्यो योऽसौ धर्मस्वभाव जानति सुप्रशान्तम् ॥ नासौ दुर्गतिधू पलिप्यती अनुव्यञ्जन नित्य लक्षणधारि भेप्यती अभिरूप । पञ्चो तस्य अभिज्ञ भाविता इमि नित्यं पुरतः सो सुगतान स्थास्यती स च शूर. ॥ इत्यादि । भगवन्यामध्युक्तम् -पुनरपरं शारिपुत्र बोधिसत्वेन महासलेन बुद्धकाय लिम्पादयितु- कामेन द्वात्रिंशन्महापुरपलक्षणान्यशीति चानुव्यञ्जनानि प्रतिलब्धुकामेन सर्वत्र जाती 25 जातिस्मरता बोधिचित्ताविप्रणाशता बोधिसत्त्वचर्यासप्रमोपता प्रतिलब्धुकामेन सर्वपाप- मित्रपापसहायान् विवर्जयितुफामेन समुद्रबोधिसत्वकल्याणमित्राभ्यारागयितुकामेन सर्ममारमार- कायिकदेवता निर्जेतुमामेन सर्वानरणीयानि शोधयितुफामेन सपर्मानापरणता प्रतिलब्धुकामेन प्रज्ञापारमिताया शिश्तिव्यम् । पुनरपर शारिपुन बोधिसत्त्वेन महामस्वेन ये दासु दिक्षु बुद्धा भगवन्तस्तिष्ठन्ति, ते मे वर्ण भारेरन् इति प्रज्ञापारमिताया शिक्षितव्यन् । पुनरपर शारिपत्र १.SR 31 2,4,8,23 15 20 B244 ·-१४.२०] आत्मभावपरिशुद्धिपरिच्छेदश्चतुर्दशः। बोधिसत्वेन महासत्वेन एकचित्तोत्पादेन पूर्वस्या दिशि गङ्गानदीवालुकोपमान लोकधातून समतिसमितुझामेन । पेयाल । एव सदिक्षु प्रज्ञापारमिताया शिक्षितव्यम् । इत्याद्यतिविस्तर ॥ तत्र यथा निरात्मानश्च सर्वधर्मा , कर्मफल्मसन्माविरोधश्च नि स्वभारता च, यथादृष्टसन वर्माविरोपश्च, तया पितृपुरसमागमे दर्शितम्-पधातुरय महाराज पुरुष पदस्पर्शायतन अष्टादशमनउपविचार । पधातुरय महाराज पुल्य इति न खलु पुनरेतद्युक्तम्-किं वैतत्प्रतीत्योक्त 5 पडिमे महाराज धातर । कतमे पद ? तद्यथा पृथिवी पातुरव्यातुस्तेजोमातुर्यायुधातुराकाशधातु- विज्ञानपातुश्च, इमे महाराज पइधातव । यावत् पटिमानि महाराज स्पर्शायतनानि । कतमानि पट् ? चक्षु स्पर्शायतन रूपाणा दर्शनाय । श्रोत्र स्पर्शायतन शब्दाना श्रवणाय । घाण स्पर्शा- यतन गन्धानामाघ्राणाय । जिहा स्पर्शायतन रसानामास्वादनाय । काय स्पर्शायतन स्प्रष्टव्याना स्पर्शनाय । सन स्पर्शायतन धर्माणा विज्ञानाय । इमानि च महाराज पस्पर्शायतनानि (०|| 10 अष्टादशेमे महाराज मनउपविचारा । कतमेऽष्टादश । इह पुत्पश्चक्षुपा रूपाणि दृष्ट्वा सौमनस्य- दौर्मनस्योपेक्षास्थानीयान्युपविचरति । एव श्रोत्रादिपु पाच्यम्। तेन प्रत्येकमिन्द्रियपटेन सौमनस्यादि- याणा भेदा[ द]ष्टादश मनउपविचारा भवन्ति । पेयाल | कतमश्च महाराज आध्यात्मिक पृथिवीपातु । यत्किंचिदस्मिन् कायेऽध्यात्म करखटव खरगतमुपात्तम् । तत्पुन कतमत् । तद्यथा । केगा रोमाणि नखा दता इत्यादि । अयमुच्यते आध्यात्मिक पृथिवीपातु ॥क्तमश्च महाराज वाह्य 15 पृथिवीधातु ? यत्किंचिद् वाह्य करवटत्व खरगतमनुपात्तम् , अयमुच्यते वाह्य पृथिवीधातु । तत्र महाराज आध्यात्मिक पृथिवीपातुरुत्पद्यमानो न कुतश्चिदागच्छति, निरध्यमानो न कचित्मनिचय गच्छति । भवति महाराज स समयो यत्स्त्री अध्यात्ममह स्त्रीति कल्पयति । सा अध्यात्ममह स्त्रीति कल्पयित्वा वहिर्धा पुरय पुस्य इति कल्पयति । सा वहिर्धा पुरुय पुरप इति कल्पयित्वा सरक्ता सती वहिर्या पुत्रेण साधं सयोगमाकाते । पुरषोऽप्पध्यात्म पुरषोऽस्मीति कल्पयतीति 20 पूर्ववत् । तयो मयोगाकाड्डया सयोगो भवति । सयोगप्रत्ययात्कलल जायते । तत्र महाराज यश्च सकल्पो यश्च सफ्ल्पयिता, उभयमेतन्न सविद्यते । स्त्रिया स्त्री न सविद्यते । पुत्रे पुल्यो न सविद्यते । इति ह्यसन्नसद्भूत सक्ल्पो जात । सोऽपि सकल्प स्वभावेन न सविद्यते । यया सरल्पस्तथा तयोगोऽपि । कललमपि स्वभावेन न सविद्यते । यश्च स्वभावतो न सविद्यते, तत्कय कक्खटत्व जनयिष्यति ? इति हि महाराज सकल्प ज्ञात्वा कक्खटव वेदितव्यम् । 27 [यथा ] कक्खटल्यमुत्पद्यमान न कुत्तश्चिदागच्छति, निरध्यमान न चिन्ननिचय गच्छतीति । भवति महाराज समयो यदय काय श्मशानपर्यमानो भवति । तस्य तत्काखटत्व नक्लिद्यमान निरभ्यमान न पूर्वी दिश गच्छति, न दरिणा न पश्चिमा नोत्तरा नोर्च नाधो न तु विदिश गच्छति । एव महाराज आन्यामिक पृथिवीपातु टन्य । भाति महायज स समयो शीभूते लोक्लनिवेशे नाम विमान मतिष्टने महारत्नमयम् । त महाराज काखटत्व- 30 मुपद्यमान न कुतचितागच्छति । चक्रवालमहाचस्वाग मनिष्टन्ने दृढा सारा एफरना यजमया । तेषामपि काखटावमुपद्यमान न कुतविदागच्छति । सुमेरस पनराजानो युगपरा निर्मिपरा ईशापारा यावकालपर्दता सतिष्टन्ते । सर्वच त्रिसहनमहामाहस्रो टोरमानु ·3247 १३२ शिक्षासमुश्चय। [२४.२०- सतिष्ठते । चनुरशीतियोजनसहस्राण्युद्वेवेन, मध्ये चाष्टपष्टिं योजनशतसहस्र महापृथिवी सतिशते । तदपि महाराज काखटत्व समुदागच्छत् न कुतश्चिदागच्छति । भरति महाराज स समयो यदा अय टोक सम्र्तते । तदेय महापृथिवी भग्निना वा दह्यते, अद्भिर्वा भिद्यते, वायुना या विकीर्यते । तस्या अग्निना दह्यमानाया मपिरपि न प्रज्ञायते । तद्यथापि नाम सर्पियो वा तैलस्य वा अग्निना 5 दह्यमानस्य न मपिर्न छारिका प्रज्ञायते, एउमेर अस्यास्त्रिसाहस्रमहासाहस्राया लोकधातोरग्निना दह्यमानाया नैर मपिर्न छारिका अवशिष्टा प्रज्ञायते । एमद्भिर्खपणविन्याद्वायुना वैरम्भपाता भिहतशकुन्ता पृथिया न किंचिदवशिष्ट प्रज्ञायत इति पठ्यते । तत्र महाराज पृथिवीगतोत्पादोऽपि शून्य , व्ययोऽपि शून्य । उपनोऽपि पृथिवीधातु स्वभावशूय । इति हि महाराज पृथिवीधातु पृथिवीधातुबेन नोपलभ्यतेऽन्यत्र व्यवहारात् । सोऽपि व्यवहारो न वी न पुरम । एवमेवैत महाराज 10 यथाभूत सम्यक्प्रज्ञया द्रष्टव्यम् । तत्र क्तमोऽब्धातु ? यदिदमस्मिन् मायेऽध्याम प्रत्याममाप अगतम् । अत्त्व स्नेह । स्नेहगत स्नेहत्व द्रव्यत्वमुपगतमुपानम् । तपुन क्तमत् । तद्यथा- अनु स्वेद खेट सिधारणा बसा लसीका मजा मेद पित्त हेमा पूय शोणित क्षीर प्रसार इत्यादि । अयमुच्यते आध्यात्मिकोऽव्यातु । पेयाल । भवति महाराज स समयो यप्रिय दृष्ट्या अश्रु प्रवर्तते । दु खेन चाभ्याहतस्य धर्मसवेगेन वा अध्रु प्रवर्तते । यातेन वा अक्षि प्रस्यदते । यारस 15 महाराज अब्धातुर्न कुतश्चिदागच्छति । भवति महाराज स समयो यदाध्यामिकोऽब्धातु परिशुष्यति । स परिशुष्यनिरुध्यमानो न कचिद्गच्छति । पे० । विवर्तमाने खल्ल पुनलोंके समन्ताद् द्वारिंशत्पदला अभ्रघना सतिष्ठन्ते । सस्थाय सावन्त रिसाहस्रमहासाहस्र लोक्धातु छादयन्ति । यत पान्तरकल्पानीप्राधारो देवो वर्षति । एव पञ्चगजप्रमेहो देवो वर्षति । पञ्च अच्छिन्नधार । पञ्च स्थूलविदुक । तत इय महापृथिवी यावद् ब्रह्मलोकादुदवेन रसुटा भवति । स महाराज 2७ तानान् महान धातुरूपधमानो न कुतश्चिदागच्छति । भाति महाराज स समयो यदय लोक सर्तते। सर्तमाने खलु पुनर्लोके द्वितीयस्य सूर्यस्य प्रादुर्भायो भवति । द्वितीयस्य सूर्यस्य लोके प्रादुर्भागदुःसा सरासि कुनधश्च शुष्यन्ति । एव तृतीयस्य । महोसा महानद्य । चतुर्थस्यानवतात महासर सर्वेण सर्वमुच्छुप्यति । चतुर्थस्य सूर्यस्य प्रादुर्भाग महा समुद्रस्य योजनिकमप्युदक परिक्षय पर्यादान गच्छति । द्वियोजनिकमपि त्रिचतु पञ्चदशविंशति 25 मिन्सशिपञ्चाशयोजनिम्मपि यात्वारिंशद्योजनमहसमुदकमाशिष्ट भवति । याद् द्वितालमात्रम् यारण्ठमात्रम् याउद्गोप्पदमात्रमुदकमाशिष्ट भरति । भवति महारान स समयो य महासमुद्रे पृथितपृथितान्यवशिष्टानि भान्ति । पेयाल । भत्ति महाराज स समयो यन्महासमुद्रेऽझुलिस्नेहमात्रमप्युदक नापशिष्ट भवति । स महाराज तायन-धातुनिरध्यमानो न कचिद्गच्छति । पे० । तस्य पल पुनर्महाराज अब्धातोरस्पादोऽपि शून्य , व्ययोऽपि शय । 20 तिष्ठनपि सोऽ पातु सभाषाय । इति हि महाराज अन्धातुरब्धातुत्वेनोपलभ्यतेऽयत्र व्यवहारमानात् । सोऽपि व्यवहारो न स्त्री न पुरस । पूर्वक्त् ।। पे० ॥ आध्यामिरस्तेजोधात कतम ? यत्किंचिदस्मिन् कार्य तेजस्लेजोगतममगतमुपगतमुपात्तम् । तपुन क्तमा । येनाय काय आतप्यते सतप्यते । येन वा अस्याशितपीतसाहितानि सम्यक्सुग्वेन 1248 ·. 15 -१४ २०] आत्मभावपरिशुद्धिपरिच्छेदश्चतुर्दशः। परिपाक गच्छति । यस्य चोत्सदत्वाञ्चरितो ज्वरित इति सख्या गच्छति । पेयाल । बाह्यस्लेजोधातु कतम यद्बाह्य तेजस्तेजोगतमूष्मगतमुपगतमुपात्तम् । तत्पुन कतमत् यन्मनुष्या अरणीसहगतेभ्यो गर्भलसहगतेभ्यो वा गोमयचूर्णेन वा कार्पासपिचुना वा समन्वेषन्ते । यदुत्पन्न ग्राममपि दहति, ग्रामप्रदेशमपि दहति, यावद् द्वीप वा कक्ष तृणाना वा दार वा काष्ठ वा याबदहन् परैतीत्यादि । तत्र महाराज आध्यात्मिकस्तेजो 5 धातुरुत्पद्यते, न कुतश्चिदागच्छति, निरुध्यमानो न क्वचित्सनिचय गच्छति । इति ह्यभूत्वा भाति, भूत्वा च प्रतिविगच्छति स्वभावरहितत्वात् ॥०॥ एव यत्किंचिदस्मिन् काये वायुर्वायुगत लघुत्व समुदीरणत्वम् । तत्पुन कतमत् ? तद्यया ऊर्ध्वगमा वायवोऽरोमा पाश्रिया पृष्ठाश्रया कुक्षिगमा शस्त्रका क्षुरका सूचका पिप्पलका वाताष्ठीला वातगुल्मा आश्वासप्रश्वासा अङ्गानुसारिणो वायव इत्यादि । सन्ति बहिर्या पूर्व वायवो दक्षिणा पश्चिमा उत्तरा वायर , 10 सरजस अरजस , परीत्ता महद्गता वायर इति । भाति महाराज स समयो यन्महान् वायुस्कन्ध समुदागत वृक्षाप्रानपि पातयति। कुड्यानपि पर्वताप्रानपि पातयति । पातयित्वा निरुपादानो गिच्छति । य सत्वाचीनरकर्णिकेन वा चिश्मनकेन वातानुवृत्तने वा पर्येषन्ते । यापदयमुच्यते बाह्यो वायुधातु । तस्याप्युत्पत्ति पूर्ववत् ॥ पे० ॥ आध्यात्मिक आकाशधातु कतम ? यत्किंचिदस्मिन् कायेऽध्यात्म प्रत्यात्ममुपगतमुपात्तमाकाशगतमिहाभ्यन्तरसम्व्याभूतम् , अस्फुटमस्फरणीय त्वङ्मासशोणितेन । तत्पुन कतमत् ? यदस्मिन् काये चक्षु सुपिरमिति वा यावन्मुख वा मुखद्वार वा कण्ठ वा कण्ठनाड्यो वा । येन चाभ्यवहरति या चावतिष्ठते, येन चास्य अशितपीतखादितास्वादितमपस्तात्प्रघरति, अयमुच्यत आध्यात्मिक आकाशधातु । एव बाह्येऽपि यदस्फुटमस्फरणीय रूपगतेनापलिगुद्ध सुपिरभापश्छिद्रम् । अयमुच्यते बाह्य आकाशधातु ॥ भवति महाराज स समयो यत्कर्मप्रत्ययादायतनानि प्रादुर्भवन्ति, तान्याफाशधातु 20 परिचारयन्ति । तत्र सख्या भवत्याध्यात्मिक आकाशधातुरिति । स न कुतश्चिदागच्छति । भवति समयो यद्रूप विभर्ति, सर्वमाकाशीभाति । तत्कस्य हेतो ? अक्षयो ह्याकाशधातु स्थिरोऽचल । तद्यथा महाराज असस्कृतो निर्वाणधातु , एवमेवाकाशधातु सर्वत्रानुगतो द्रष्टव्य । तद्यमापि नाम महाराज पुस्प उत्थले देशे उदपान वा कुटक वा कूप वा पुष्करिणी वा खानयेत् । तत्किं मन्यसे महाराज यत्तत्राकाश, कुतस्तदागतमिति ? आह-न कुतश्चिद्भगवन् । 22 भगवानाह-तद्यथापि नाम महाराज स पुस्प पुनरेव तदुदपान वा यारपुष्करिणी वा पूरयेत् , तल्किं मन्यसे महाराज यत्तदाफाश कचिद्गतमिति ? आह-न कचिद्गत भगवन् । तत्कस्य हेतो ? न ह्याकाशपातुर्गमने वा आगमने वा प्रयुपस्थित । न स्त्रीभावेन न पुरुपभावेन प्रत्युपस्थित । भगवानाह -- इति हि महारान नाह्याकाशधातुरचल अविकार । तत्कस्य हेतो . शून्यो ह्याफाशमानुराफाशधातुन्वेन । विरहित आमाशातुराकाशधानुत्वेन । न 30 पुरुषभावेन न स्त्रीभावेन प्रयुपस्थित । एवमेघ यथाभूत सम्यक्प्रजया द्रष्टव्यम् ॥ तत्र कतमो विज्ञानपातु ? या चक्षुरन्द्रियाधिपनेया रूपारम्वणप्रतिविज्ञप्ति । यानदिति हि महारान या काचिपूर्णमस्यानप्रतिविज्ञप्ति , अयमुच्यते चक्षुर्विज्ञानमातु । पे० । इति हि या पटिन्द्रियाधिपतेया ·' 251 15 शून्या, शिक्षासमुच्चय । [१०२०- पड्पियारम्वणा विषयविज्ञमि , अयमुच्यते विज्ञानपातु । स ग्यल्ल पुनरय महाराज विज्ञानधातु नेंद्रियनिश्रितो न निपयेभ्य आगतो न मयान्तरस्थायी । स नाध्याम यहि नोभयमन्तरेण । स खलु पुनरय महाराज विज्ञानभातुर्यस्तु प्रतिपिशष्य निरुद्ध । स उपद्यमानो न कुनश्चिदागच्छति, नियमानो न धचिद्गच्छति । तस्य सलु पुनर्विज्ञान गातोरस्पादोऽपि शून्य, ६ व्ययोऽपि शूय, उत्पन्नोऽपि विज्ञानपातु स्वभावशून्य । इति महाराज विज्ञानधातुर्तिज्ञानपातुत्वेन शूयो नोपलभ्यतेऽन्यत्र व्यवहारात् । सोऽपि व्यवहारो न स्त्री न पुरष । एवमेतद्ययाभूत सम्यक्प्रया द्रष्टव्यम् ॥ तत्र महाराज क्तमचक्षुरायतनम् । यचतुर्णा महाभूताना प्रसाद । तद्यथा- पृथिवीपातोरभातोस्तेजो पातोर्वायुगातोर्यावत् । तत्र न पृथिवीपातुप्रसादश्चक्षुरायतनम् | नाब्यातुप्रसाद , न तेनोपातुप्रसाद , न वायुधातुप्रसादश्चक्षुरायतनम् । तत्वस्य हेतो । न 10 हि पृथिवी नातुप्रसाद कस्यचिद्धर्मायतन वा आयतनातिलम्भेन वा प्रत्युपस्थित । एव यापन्न वायुधातुप्रसाद क्स्यचिस्यायतन वा आयतनप्रतिलम्भेन ना प्रत्युपस्थित । तत्वस्य हेतो ? निश्चेष्टा येते धर्मा निगपारा निर्माणसमा । इति हि महाराज एकैस्तो धर्मान् मृग्यमाणान् चक्षुरायतन नोपलभ्यतेऽन्यत्र व्यवहारात् । तत्वस्य हेतो १ शूयो हि पृथिवीपातुप्रसाद पृथिवी पातुप्रसादेन । यानच्छून्यो वायुधातुप्रसादो वायुधानुप्रासादेन । ये च धर्मा स्वभावेन करतेपा प्रसादो वा क्षोभो वा येपर न प्रसादो न क्षोभ उपलभ्यते, कय ते रूप द्रक्ष्यन्ति । इति ह्यन्यन्ततया चक्षुरायतन शून्य चक्षुरायतनस्वभावेन । तत्पूर्वान्ततो नोपलभ्यते, अपराततोऽपि नोपलभ्यते अनागमनता गमनता चोपादाय । स्थानमण्यस्य नोपलभ्यते सभापविरहितत्वात् । यच्च स्वभावेन न सवियते, न तत् स्त्री न पुरष । तेन का मन्यना ? मन्यना च नाम महाराज मारगोचर । अमयना बुद्रगोचर । तफस्य हेतो? 21 मन्यनापगता हि सर्वधर्मा । पेयाल । तत्र महाराज कतमच्छोनायतनम् ? यञ्चतुणी महाभूताना प्रसाद । यादिति हि महाराज सर्वधर्मा विमोक्षाभिमुखा धर्मातु नियता आकाशधातुपर्यवसाना अप्राप्तिा अव्यवहारा अनभिलप्या अनभिरापनीया । यर महाराज इन्द्रियाणि प्रतिहन्यन्ते, ते विषया इयुच्यते । चक्षुर्हि रूपे प्रतिहन्यने, तस्माद्रूपाणि चक्षुपिया इयुय्यते । एर श्रोत्र शब्देविषादि । तत्र चक्षु रूपे प्रतिहन्यत 20 इति निपात प्रतिहयना तेषा निर्दिष्टा । तथा हि चक्षू रूपेषु निविध निपततीति अनुकूरेषु शुभनया, प्रतिकृत्यु प्रतिघनज्ञया, नैपानुकून प्रतिस्पेक्षया । एव मनोधर्मे वित्यादि । त इमे विपया मनोगोचरा इयुच्यते । अत्र हि मनश्चरति, उपविचरति, तस्मा मनो गोचरा इयुच्यन्ते । यदेत महाराज मनोप्रतिकूपु रूपेष्वनुनीत चरति, तेनास्य राग उपद्यते । प्रतिकूठेषु रूपेषु प्रतिहत चरति, तेनास्य द्वेष उपयते । नै गनुकू न प्रतिकूछेगु समृढ चरति, तेनास्य मोह उत्पद्यते । एव शब्दादिष्वपि त्रिविधमारम्वणमनुभाति पूर्णत् ॥ तत्र महाराज मायोपमानीन्द्रियाणि, स्वप्नोपमा विषया । तद्यथापि नाम महाराज पुत्प सुप्त स्वप्नान्तरे जन पदकल्याण्या स्त्रिया साई परिचरेत् । स शयितविसुद्धो जनपदकल्याणी त्रियमनुस्मरेत् । तत्किं मयसे महाराज सवियते स्वम तरे जनपदवल्याणी खी' आह-नो हीद भाना। । 252 30 ·, १४.२०] आत्मभावपरिगुद्धिपरिन्टश्चतुर्दश । १३५ भगवानाह-तत्किं मन्यसे महाराज अपि नु स पुरष पण्डितजातीयो भवेत् , य स्वप्नान्तरे जनपदकल्याणी स्त्रियमनुस्मरेत, तया वा सार्य क्रीडितमभिनिवेशेत् ! आह-नो हीद भगवन् । तत्कस्य हेतो ? अत्यन्ततया हि भगवन् स्वमान्तरे जनपदरल्याणी न सविद्यते नोपलभ्यते, कुत पुनरनया साध परिचरणा : अन्यत्र यापदेव स पुरषो विघातस्य क्लमथस्य भागी स्यात् यस्तामभिनिविशेत् । भगनानाह - एरमेव महाराज वालोऽश्रुतवान् पृथग्जनश्चक्षुषा रूपाणि दृष्ट्वा । सौमनस्यस्थानीयान्यभिनिविशेत् । सोऽभिनिविष्ट सन्ननुनीयते । अनुनीत सरज्यते । सरक्तो रागज कर्माभिसस्करोति-त्रिविध कायेन, चतुर्विध वाचा, विविध मनसा। तच्च कर्म अभिसस्कृत- मादित एव क्षीण निरुद्ध विगत विपरिणत न पूर्वी दिश निश्रित्य तिष्टति, न दक्षिणा न पश्चिमा नोत्तरा नो नाधो नानुविदिश नेह न तिर्यक, नोभयमन्तरा । तत्पुन कालातरेण मरणकालसमये प्रत्युपस्थिते जीपितेद्रियनिरोधे आयुष परिक्षयात्तत्सभागस्य कर्मण 10 क्षीणत्वाचरमनिज्ञानस्य निरुध्यमानस्य मनस आरम्बणीभवति । तद्यथापि नाम शयित- विबुद्धस्य जनपदकल्याणीति [मनस आरम्बण भवति । इति ] हि महाराज चरमविज्ञानेनाधि- पतिना तेन च कर्मणा आरम्बणेन औपपत्यशिफद्वयप्रत्यय प्रथमविज्ञानमुत्पद्यते । यदि वा नरकेषु, यदि वा तिर्यग्योनौ, यदि वा यमलोके, यदि वा आसुरे काये, यदि वा मनुष्येषु, यदि वा देवेषु । तस्य च प्रथमविज्ञानस्य औपपत्त्यशिकस्य समनन्तरनिरुद्धस्य अनन्तरसभागा चित्तसतति प्रवर्तते, 15 यत्र विपाकस्य प्रतिमवेदना प्रज्ञायते । तत्र यश्चरमविज्ञानस्य निरोधस्तत्र च्युतिरिति सख्या गच्छति । य प्रथमविज्ञानस्य प्रादुर्भावस्तत्रोपपत्ति । इति हि महाराज न काश्चिद्धर्मोऽस्माल्लोकात्पर लोक गच्छति, च्युत्युपपत्ती च प्रजायते । तत्र महाराज चरमविज्ञानमुत्पद्यमान न कुतश्चिदागच्छति, निरुध्यमान न कचिद्गच्छति । कर्माप्युत्पद्यमान न कुतश्चिदागच्छति, निरुध्यमान न कचिद्गच्छति । प्रथमविज्ञानमभ्युपद्यमान न कुतश्चिदागच्छति, निरुव्यमान च न कचिद्गच्छति । तत्कस्य हेतो 2 20 स्वभावविरहितत्वात् । चरमविज्ञान चरमविज्ञानेन शून्यम् । कर्म कर्मणा शून्यम् । प्रथमविज्ञान प्रथमविज्ञानेन शून्यम् । म्युतिश्युत्या शून्या । उपपत्तिरुपपत्त्या शून्या । कर्मणा चारन्ध्यता प्रज्ञायते, निपाफस्य च प्रतिमवेदना । न चात्र कश्चित्की न भोक्ताऽन्यत्र नामसकेतात् । तद्यथापि नाम महाराज पुरुष सुप्त स्वप्नातरे शत्रुणा साधू सम्रामयेत् । स शयितविबुद्ध तमेवानुस्मरेत् । तत्किं मन्यसे महाराज सविद्यते स्वप्नातरे शत्रु, शत्रुणा वा सार्ध मनाम इति ! 25 आह-नो हीद भगवन् । भगवानाह-तत्किं मयसे महाराज अपि नु स. पुरष पण्डितजातीयो भवेत् योऽसो स्वप्नान्तरे शत्रुमभिनिविशेत् , शत्रुणा वा सार्च सग्रामम् ? आह-नो हीद भगरन् । तत्कस्य हेतो ? अत्यततया हि भगवन् स्वप्ने शत्रुर्न सविद्यते, कुन्त पुनस्तेन सार्ध समाम ? अन्यत्र यारदेव स पुरुषो विवातस्य प्लमथस्य च भागी स्यात् यस्तमभिनिविशेत् । 'भगवानाह - एपमेव महाराज वालोऽश्रुतवान् पृथग्जनश्चक्षुषा रूपाणि दृष्ट्वा दौर्मनस्यस्थानीयान्यभि- 30 निनिशते । अभिनिविष्ट सन् प्रतिहन्यते । प्रतिहत सदुष्यति । दुष्टो दोपज कर्माभिमस्करोतीति पूर्वसत् । तद्यथापि नाम महाराज पुरप सुप्त स्वप्नातरे पिशाचेन परिपात्यमानो भीत समोहमापद्यते। सशयितविमुद्धरत पिशाच त च समोहमनुस्मरेत् । तन्कि मन्यसे महाराज सविधते स्वमे पिशाच । - ·10 B255 १३६ शिक्षासमुच्चय । [१४२०- समोहो या यापदेवमेव महाराज चारोऽश्रुतवान् पृथग्जनश्चधुपा रूपाणि दृष्ट्वा उपेक्षास्थानीया न्यभिनिविशते, अभिनिविष्ट सन् मुह्यति, मूढो मोहज कर्माभिमस्करोतीति पूर्ववत् । तद्यथापि नाम महाराज पुरए सुप्त स्वमान्तरे जनपदकल्याण्या गाय या मधुर गीतस्वर मधुर च तन्त्रीस्वर च शृणुयात् । स तेन गीतपादितेन परिचारयेत् । स शयितरिसुद्धस्तदेव गीतादित- 5 मनुम्मरेत् । तर्वि मन्यमे महारान अपि न स पुरुष पण्डितनातीय स्वप्मान्तरे जनपदकल्याण्या गीतादितमभिनिविदोत् । आह-नो हीद भगवन् । भगगनाह-तत्कस्य हेतो' अत्यन्ततया हि भगवन् स्वमान्तरे जनपदकल्याणी स्त्री न सविद्यते, नोपलभ्यते, कुत पुनरस्या गीतवादितम् । अन्यर यापदेव स पुम्पो विधानस्य क्लमथस्य च भागी स्यात्, यस्तदभिनिविशेत् । भगवानाह एवमेव महाराज बालोऽश्रुतवान् पृथग्जन श्रोत्रेण शब्दान् श्रुत्वा सौमनस्यस्थानीयान्यभिनिविशत) 10 इति पूर्ववत् । एव गपादिपु त्रिमा त्रिया वदितव्यम् । पेयाल । अत्र महाराज मानस निवेशयितव्यम् किमित्यह सदेनस्य लोकस्य चक्षुर्भवयम् , उल्का प्रदीप आलोग्भूत । कूल नौस्तीर्थम् । नायक परिणायफ दैशिक सार्थवाह । पुरो जत्रयम् । मुक्तो मोचयेयम् , आश्वस्त आवासयेपम् परिनिर्वृत परिनिर्वापयेयमिति । पूर्ण हि कोटिर्महाराज न प्रज्ञायते ऐश्चयाधिपत्यानामनुभूय मानानाम् । इति हि महाराज मायोपमानीदियाण्यतृतान्यतर्पणीयानि । स्त्रमोपमा विपया 15 अतर्पका अतृप्तिस्रा । अत्र अनन्तपशवकार्तिन क्या-स्वर्गाच पतिते तस्मिन् सराजकै पोरै परेवृत एव पठ्यते । तथापि नाम महारान सर्पिर्मण्टो वा नरनीतमण्डो वा तसाया वालुकाया मुपनिक्षिप्तोऽवसीदति, न सतिष्टते, एवमेव महाराज अनन्तयशा अवसीदति न संतिष्ठते । अथ राजा प्रियकरो राजानमनन्तयशस तथावसीदन्तमुपताम्यैतदवोचत्-किं वय महाराज लोकस्य व्याकुर्याम : कि राज्ञोऽन तयशस सुभाषितमिति । स आह-वक्तव्य महारान अनन्तयशाश्चतु 20 पिषु राज्यैश्वर्य कारयित्वा वध्यमनोरथतामनुभूय सद्रुमाकालपरता सर्गोपद्रवप्रसधिसर्वसत्त्वा वध्यमनोरथता गधोदकवर्ष हिरण्यवर्ष सुवर्णवर्प सर्वोपकरणवर्ष चानुभूय चतुरो महाद्वीपानध्या वसित्वा शास्यासिनमाक्रम्य अतीच्छया न मुक्त, अतृप्त एव कामै वालगत इति । एष त्व महाराज व्यावुर्या । इत्येवमुक्त्वा च राजा अनन्तयशा कालमकार्षीत् । पे० तस्मात्तर्हि ते महाराज मरीचिकायामुदकस्वभानो नाभून भविष्यति न चैतर्हि विद्यते । एवमेव महाराज रूपवदनामज्ञा 25 सस्कारविज्ञानाना स्वभावो नाभून भविष्यति, न चैतर्हि विद्यत इत्यादि ।। पुनरप्युक्तम्-एतावचैतत् ज्ञेयम् यदुत सवृति परमार्थव । तच्च भगवता शून्यत सुदृष्ट सुविदित सुसाभारतम् । तेन स सर्वज्ञ ट्युच्यते । तत्र सवृतिर्लोकप्रचारतस्तथागतेन दृष्टा । य पुन परमार्थ , सोऽनभिलाष्य अनानेयोऽपिनेयोऽदेशितोऽप्रकाशितो याव-क्रियो यात्रन्न गाभो नाटाभो न सुख न दुख न यशो नायश , न रूप नारूपनित्यादि । तर जिनेन जगस्य कृतेन सवृति देशित लरहिताय । यन जग सुगतस्य समाशे सजनयीह प्रसादसुखार्थे । . . 3256 30 ·.१३७ 5 -१४.२०] आत्मभायपरिशुद्धिपरिच्छेदश्चतुर्दशः। संवृति प्रज्ञपयी नरसिंहः पड़तयो भणि सत्वगणानाम् । नरकतिरश्च तथैव [च ] प्रेतान् असुरकाय नरांश्च मरूंश्च ।। नीचकुलांस्तथ उच्चकुलांश्च आड्यकुलांश्च दरिद्रकुलांश्च ॥ इत्यादि ।। पुनश्चोक्तम्-कतम एप धर्मो यो भगवता व्याकृतोऽनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ ! कि रूपमुत वेदना आहोस्वित्संज्ञा उताहो संस्काराः अथ विज्ञानं भगवता व्याकृतमनुत्तरायां सम्यक्संबोधाविति । तेपामेतदभूत्-न रूपं यावन्न विज्ञानं भगवता व्याकृतमनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ । तत्कस्य हेतोः ! अनुत्पादो हि रूपम् , अनुत्पादो बोधिः । तत्कथमनुत्पादोऽनुत्पादमभिसंबुध्यते ? एवं यावद्विज्ञानम् 10 ॥पे० १०॥तदेवमनुपलभ्यमानेषु सर्वधर्मेषु कतमोऽत्र बुद्धः? कतमा बोधिः? कतमो बोधिसत्वः कतमद् व्याकरणम् ? शून्यं हि रूपं रूपण यावद्विज्ञानम् ॥ पे० ॥ यावदेव व्यवहारमात्रमेतत् , नामधेयमानं संकेतमात्र संवृतिमात्रं प्रज्ञप्तिमात्रम् । नालमत्र पण्डितैरभिनिवेश उत्पादयितव्यः । इति ।। तथा अत्रैवार्निर्माणरतयो:-देवा यथा वयं भगवन् भगवतो भाषितस्यार्थमाजानीमः, सर्वधी भूतकोटिरन्तकोटिरनावरणकोटिरप्रतिष्ठितकोटिरित्यादि ॥ सर्वधर्मा भगवन् बोधि- 15 स्वभावविरहिता बोद्धव्याः । अन्तश आनन्तर्याण्यपि बोधिः । तत्कस्य हेतोः ? अप्रकृतिका हि भगवन् बोधिः, अप्रकृतिकानि च पञ्चानन्तर्याणि । तेनोच्यते आनन्तर्याणि बोधिरिति । तथा बिहास्यन्ते भगवन् ये केचित् परिनिर्वातुकामाः । तत्कस्य हेतोः ? यदि 'कश्चित्संसारप्रतिपन्नो भवेत् , स निर्वाणं पर्थेपत इति॥ पुनरुक्तम् - भूतकोटिरिति भगवन् यदुक्तं निर्माणरतिभिर्देवैस्तत्र वयं भूतमपि नोप- 20 लभामहे, किं पुनरस्य कोटिम् । तत्कस्य हेतोः ? यो हि कश्चिद्भगवन् भूतमुपलभते, कोटिमपि म तस्योपलभते, द्वये चासौ चरतीति ।। तथा अझैत्र सहांपतिब्रह्मणा शास्ता स्तुत:- सुपिति यथ नरः क्षुधाभिभूतः शतरसभोजनभुञ्जिनों च तृप्तः । न पि च क्षुध न भोजनं न सत्त्वः सुपिन यथैव निदृष्ट सर्वधर्माः ।। भणि नरु पटने मनोज्ञवाचं प्रियु भवती न च संक्रमोऽस्ति वाचम् । न च वचन न चास्य रक्त वाचामुपलभसे न च तत्र संशयोऽस्ति । श्रुणति यथ मनोज्ञ वीणशब्दं मधुर न चास्ति स्वभावतः स शब्दः ।. तथ इमि विदु स्कन्ध प्रेक्षमाणो न लभति भावु स्वभावतः सुमेवाः ।। यथ नरु इह शङ्खशब्द श्रुत्वा विमृशति विद्व कुतो य प्रादुर्भूतः ।, न च लभति स्वभाव शून्यभावं तथ त्वय दृष्ट नरेन्द्र सर्वधर्माः ।। यथ नरु इह भोजनं प्रणीतं विमृशति अङ्गशु सिद्धमस्वभावम् । यथ रसु तय तेऽङ्ग तत्स्वभावास्तथ त्वय दृष्ट महर्षि सर्वधर्माः ।। , " " 25 30 शि.१३ ·शिक्षासमुच्चय । [१५ २०- यय नरु इह इन्द्रयष्टि दृष्ट्वा विमृशति अगशु नि स्वभाव शूयम् । विमृशनु यथ यष्टि तेऽङ्ग शून्यास्तथ त्वय दृष्ट महर्षि सर्वधर्मा ॥ पुरयर यय अङ्गशो भिन्य नगर स्वभावतु नामतो न लयम् । यथ नगर तथा सर्वशून्यास्तथ त्वय दृए नरेन्द्र समर्मा। मुदित यय न रागमुक्त भेरी दर्प जनेति स्वभावशून्यशन्दा । स्वरु य[2 ] तय तेऽङ्ग तस्वभार तय त्यय दृष्ट महर्षि सरचमी ॥ हनतु यथ नरस्य ता हि भेरी प्रति न विद्यति नापि स्नेहपातु । 5 3259 * * 10 . 15 3260 विमृशतु भेरीव तेऽङ्ग तस्वभाना तथ त्वय दृष्ट नरेन्द्र सधर्मा ।। हनतु यथ नरस्य तो हि भेरी स्वर न स मन्यति रामयामि लोरम्। स्वर यथ तय तेऽङ्ग तस्वभागा तय स्वय दृष्ट नरेन्द्र सर्वधर्म ॥ हनतु यथ नरस्य तस्य भेया न पि स्वर अङ्गशु नापि स स्वतन्त्र । स्वर यय तय तेऽङ्ग तस्वभागास्तथ त्यय दृष्ट महर्षि सर्वधर्मा ।। पुनश्चोतम् - सम्वारम्वण नायनेन कथिता मैत्री शुभा भावना सत्त्वश्चास्य विभाषित सुविदित नि मख सर्व जगत् । तत्रैव द्विपदोत्तमो अफलपो नि सशयामानस तेन स्वा सुगत विभाषितमति पूजेम पूजारिहम् ॥ दुख चासुगता दशदिशिगत नैव परीदृश्यते सत्वेषु करुणा च नाम भणिता देवातिदेव त्वया । एस भो जिनपुगना जिनमत आज्ञात याथारत तेन त्वा द्विपदोत्तमा नरवरा पूजेम पूजारिहम् ॥ सत्ता नै। न दुख शाक्यमुनिना यस्यापनीत दुख जातास्ते मुदिताश्च हृष्टमनसोऽरतीश्च तैनोंदिता । एवं बुद्वनय अचिन्तिपनय याया तो जानतो (तस्मात् ] पूजिय त्या नराग प्रर प्रायेम प्राप्त पल्म् ॥ काय वायविवर्जितेन मुनिना नासादितो मार्गता नैर ते स्मृतिनायका न भणिता नर प्रमुष्टा स्मृति । उक्त चो सुगतेन भारथिमा वाय ग्ता भारना एव बुद्धनय विदित्व सुगता पूजा कृता तायिन ॥ भावेथा शमय विपश्यनमय मार्ग दुखाशान्तये शान्तास्ते भगवन् सवासनमला येही जगत् हिश्यते । 20 25 30 8261 ·.-१४.२०] आत्मभावपरिशुद्धिपरिच्छेदश्चतुर्दशः। - 10 शमथश्चाथ विपश्यना न च मला सर्वे ति शून्या मुने अस्मिन् देवगणा न का कचना पूजेन्तु नां नायकम् ॥ इत्यादि । पुनरुक्तम् - शून्यं हि चक्षुश्चक्षु.स्वभावेन । यस्य च धर्मस्य स्वभावो न विद्यते, सोऽवस्तुकः । योऽवस्तुकः, सोऽपरिनिप्पन्नः । योऽपरिनिष्पन्नः, स नोत्पद्यते न निरुध्यते ॥ १० ॥ यत् त्रिष्वप्यध्वसु नोपलभ्यते, न तचक्षुर्नेन्द्रियम् । कर्य तस्य व्यवहारो ज्ञेयः । तद्यथापि नाम 5 रिक्तमुष्टिरलीकः , यावदेव नाममात्रम् , नो तु खलु परमार्थतो रिक्तमुपलभ्यते न मुष्टिः । एवं चक्षुश्चेन्द्रियं च रिक्तमुष्टिसदृशमलीकमसद्भूतं तुच्छं मुषा मोपधर्म बालोपलापनं मूर्खसंमोहनम् , यावदेव नाममात्रम् ॥ पुनरत्रैवाह- स्वप्नान्तरे महावृष्टिरास्त्रवाणां प्रवर्तना । दर्शिता ते महावीर आस्रवोत्पत्ति पण्डिता ।। स्वप्ने यथा शिरच्छेदो दृष्टस्ते आस्रवक्षयः । दार्शतः सर्वविज्ञानां सर्वदर्शिन्नमोऽस्तु ते ॥ अत्रैव च द्रुमेण किनरराजेन भगवान् पृष्टः प्रत्याह -- यद्वदसि शून्यतां च व्याकरणं चाम्यहं न जानामि । स्याद्यदि किंचिदशून्यम् , न भवेजिनेनास्य व्याकरणम् । किं कारणम् ? तथा 15 हि-स्थितं भवेत्तत्स्वके भावे, कूटस्थनिर्विकारम् । न तस्य वृद्धिर्न परिहाणि । न क्रिया न च कारणम् । यत्स्वभावशून्यमादर्शमण्डले सुपरिशुद्धे संदृश्यते प्रतिबिम्बम् , तथैव द्रुम जानीहि इमान् धर्मान् । अविकारं धर्मधातुम् । इमां च पूजां द्रुम अ[ङ्गशो ] विचारयसि । अङ्गशो निरीक्ष्य पूजाम् । कतमेऽविकारिणोऽङ्गाः ? यदपि च निरीहमत्वं क्रियां च न जानसे मया प्रोक्तम् । शकटाइसंनिपातं निरीक्ष्व शकटस्य चैव क्रियाम् ॥ कर्म च मे आख्यातं कर्ता न विद्यते दशसु दिक्षु । वातेरितादिव तरोर्यथा हि न निवर्तते वह्निः ।। न च मारतो न च तरुश्चेतयति हुताशनं च यजने । न निवर्तते वह्निस्तथैव कर्मस्य कर्तारः॥ यदपि वदसे-न च संचयः पुप्यस्य हि विद्यते, सुचरितस्य समुदागमश्च । बोधिस्तस्यापि शृणु क्रमन्त त्वम् । यथा भणसि मनुष्याणामायु.परिमाणं वर्षशतं जीविन् । न चास्ति वर्षपुञ्जी। अयमपि समुदागमस्तद्वदिति ॥ भगवत्यामप्युक्तम् - किं पुनरायुष्मन् सुभूते उत्पन्नो धर्म उत्पद्यते उतानुत्पन्नः ! सुभूतिराह - नाहमायुष्मन् शारिपुत्र उत्पन्नस्य धर्मस्योत्पत्तिमिच्छामि, न चानुत्पन्नस्येति ॥ धर्मसंगीत्यामप्युक्तम् - तथता तयतेति कुलपुत्र शून्यताया एतदधिवचनम् | सा च 'शून्यता नोत्पद्यते न निरुभ्यते । आह-यद्येवं धर्माः शून्या उक्ता भगवता, तस्मात्सर्वधर्मा 20 25 30 B ·१४० । 3261 शिक्षासमुच्चय । नोपत्स्यन्ते न निरोस्यते । निरारम्भो बोधिसत्व । आह-एउमेर कुलपुत्र तया यथा अमिम बुध्यसे-साधर्मा नोत्पयते न निरुध्यन्ते । आह-यदेतदुक्तं भगरता-सस्कृता धर्मा उपचन्ते निरध्यन्ते च, इत्यस्य तथागतभाषितस्य कोऽभिप्राय ? आह-उत्पादनिरोधाभिनिविष्ट कुलपुत्र लोक्सनिवेश । तत्र तथागतो महामारणिको लोपस्योगासपदपरिहार्य व्यवहारवशादुक्तलान्- 5 उपद्यन्ते निरभ्यते चेति । न चात्र कस्यचिद्धर्मस्योत्पादो न निरोध इति ।। पुनररैवोक्तम्-तत्र भगवश्वक्षु रूपेषु न रणति श्रोत्र शब्देषु । याव मनो धर्मेषु न रणति, स धर्म । तत्र क्य चक्षु रूपेषु न रणति । ससर्गाभावात् । न हि चक्ष रूपेण ससृज्यते । यापन मनो धर्मेण सस्यते । यन समृन्यते तन्न रणति । अद्वितीयस्य भगवर धर्मस्य रण नास्ति । अद्वितीयाश्च भगवन् सरगर्मा । परस्पर न जानन्ति न विजानति न कल्पयन्ति न 10 विकल्पयन्ति । न सभवन्ति न विनभवन्ति । न हीयते न वर्धन्ते। न रयति न विरज्यन्ति । न ससरन्ति न परिनिन्ति । नैते पस्पचित्, नेप' कश्चित् । नैते भगवन् धर्मा उद्विजन्ते, न सक्लिश्यन्ते न व्यवदायन्ते । एवमह भगान् जानामि, एवमवध्ये । यदप्यह भगवन्नेव वदामि- एवमह जानामि एवमह बुध्यामीति, आयतनानामेप विकार । न च भगवनायतनानामेव भवति- अस्माकमेप विकार इति । यो होव जानाति, स न केनचित्सा पिवदति । यन विवदति 15 तच्छ्रमणधर्ममनुसरतीति । तया धर्मदर्शन बुद्धदर्शन सर्वसत्त्वदर्शन सर्वसत्वहेतुप्रत्ययदर्शन शून्यतादर्शनमदर्शनम् । अदर्शन भगवन् सम्पर्माणा दर्शन सम्यग्दर्शनमिति ॥ क्यमनधिष्ठाना सवृतिर्युक्ता । स्थ पुनरयुक्ता - यथा असति स्थाणी पुरपभ्रान्ति । कस्य पुन शून्यतावादिन परमार्थत स्थाणु सिद्धो यदाश्रया पुरुषभ्रान्ति स्यात् । अमूला एव च सबर्मास्तत्वतो मूलानुपपत्ते ॥ तथा चोक्तमार्यविमलकीर्तिनिर्देशे-- अभूतपरिकल्पस्य किं मूलम् सज्ञा मूलम् । आह-विपर्यस्ताया सज्ञाया कि मृगम्। अप्रतिष्ठान मूलम् आह-अप्रतिष्ठाया किं मूलम् । आह - यमञ्जुश्रीरप्रतिप्रानं न तम्प किंचि मूरम् । इति ह्यप्रतिष्ठानमूलप्रतिष्ठिता सर्वधर्मा । इति ॥ इय समासत प्रज्ञापारमिता चित्तशुद्धयर्थिना भारयितव्या । भावयित्वा च क्लेशरिपुरण 25 कुशलेन भवितव्यम्, न स्वगृहशूरेण ।) यथोक्तमार्यसंगीतिसूत्रे-न शून्यतावादी लोकधर्म सहियतेऽनिश्चितत्वात् । न स लामेन सदृष्यति । अलाभेन न विमना भवति । यशसा न विस्मयते । अयशसा न सकुचति । निन्दया नावलीयते । प्रशसया नानुलीयते । सुखेन न रज्यते । दुखेन न विरच्यते । यो धेरे लोकधर्म संहिपते, स शून्यता जानीते । इति ॥ तथा शून्यतापादिनो न कचिदनुरागो न विराग । यस्मिन् रज्येत, तळून्यमेव जानीते, शून्यमेव पश्यति । नासौ शून्यता जानीते, य कचिद्धर्मे रज्यते वा विरज्यते वा । तथा नासौ शून्यता जानीते, य केनचिसा विग्रह विवाद वा कुर्यात् । शून्यमेव जानीते, तच्छ्न्यमेव पश्यती यादि । . आह --विपर्यस्ता 20 ·। 5 10 . -१४.२०] आत्मभावपरिशुद्धिपरिच्छेदश्चतुर्दश । एतत्सक्षेपाचित्तशोधनम् ॥ अथैरमपि परमविशुद्धिर्धर्मदर्शने सति इह पञ्चम्पायसलिप्टस्य कल्याणमित्रावसादितस्य वा सक्षेपेण तारकुत्र यत्न कृत्वा शीघ्र चित्तशुद्धिर्भवति : आत्मबहुमान परावज्ञात्यागेऽनयो मूलमात्मसत्त्वदृष्टि । सा चैतदभ्यासात्सुकर प्रहीयत इति परगौरवमात्मापज्ञा चैव भावनीया- यदि सत्यो यदि स्कन्धा क्षमता सर्वथा स्थिता । एकस्य हि परात्मत्त्व विरुद्ध सभवेत्कथम् ।। चिनालम्बनमध्येतदाचरन्त्येव देहिन । अनादिकल्पनाभ्यासात्किमभ्यासस्य दुष्करम् ।। एवमभ्यासपश्यत्वे तुल्ये कस्मात्सुखोदयम् । परगौरवमुत्सृज्य स्वसुखायान्यदिष्यते ॥ चिन्तामणियथोक्ताश्च सन्ति गौररहेतव । न तु मे गौरवात्सौख्यमिहापि जनदुर्भगात् ।। तस्मात्सत्वान्तरे यद्वक्षमत्सरमानिन । आत्मस्नेहवतो वृत्तिर्भावयेत्तद्विपर्ययम् ।। आत्मनो बहुमानोऽय स्तुतिनिन्दादिसेकत । वर्धते नारकवशात्सेफान्नरकवह्निवत् ॥ शब्दस्तावदचित्तत्वान्मा स्तौतीति न सभा । पर किल मयि प्रीत इत्यय मे मतिभ्रम ॥ तत्तुष्टयैव मम प्रीति सामान्ये न सदास्तु सा । तत्सुखेन न चेत्कार्य तेन तुष्टेन किं मम ॥ अन्यत्र मयि वा प्रीत्या किं हि मे परकीयया । न में परेण तुष्टेन काये सौख्यमिहावपि ।। एव ज्ञात्या प्रहातव्या कल्पना निर्विबन्धना । अकीर्तिनिन्दासत्कारी एव ज्ञेयाश्च निष्फला ॥ न धर्मों नायुरारोग्य न बल वन्दनादिभि । यद्वदुप्रास्यमानस्य विकारैरन्यकायिकै ॥ हृष्टस्याथ विषण्णस्य लाभालाभौ समोदयौ । विवर्य निष्फल तस्माद्भवेय शैलमानस ॥ सस्तपत्यागाच शीघ्र चित्तविशुद्धिर्भवति इति तत्रापि चिन्त्यते- निमित्तोद्ग्रहसभूता प्रत्यभिज्ञा पुन पुन । उत्पादयत्यनुनय जायते प्रतिघोऽप्यत ॥ 15 B 20 + - 25 30

·शिक्षासमुश्चय.।
[१४.२०-
प्रतिघानुनयो यस्य तस्य पापमपारितम् ।
अभ्याख्यानानि चित्राणि मासय चेर्यया सह ।।
लाभादिकामता मान इत्याधारतने बहु ।
तस्मात्सप्रयनेन सस्तव प्रहरे मुनि ॥
सादृश्यादन्यदप्येतद्यारिस्रोतोपदीयते ।
तदेवेदमिति भ्रान्त्या तत्वे तिष्टाम्यतो बलात् ।।
अमस्तु चैतत्सादृश्य दुग्य च जनयिष्यति ।
अह चैतच्च स च नचिरान भविष्यति ।। इति ।।
आमभावपरिशुद्विधतुर्दश परिच्छेद ॥
"

·5 १५ भोगपुण्यशुद्धिः पञ्चदशः परिच्छेदः । शिक्षासमुच्चयस्यात्मशुद्धयन तर भोगशुद्धि सचयाभावात् पृथगिह लेखिता। भोगशुद्धिं च जानीयात्सम्यगाजीवशोधनात् । यथोक्तमार्योग्रपरिपृच्छायाम्--इह गृहपते गृही बोधिमत्वो धर्मेण भोगान् पर्येपते नाधर्मेण । समेन न विषमेण । सम्यगाजीनो भवति न विषमाजीव इति ॥ आर्यरत्नमेघेऽप्युक्तम् – न बोधिसत्त्वो दायक दानपतिं दृष्ट्वा ईपिथमारचयति । कथ नेर्यापथमारचयति ? न शनैर्मन्द मन्द क्रमानुक्षिपति, न निक्षिपति, युगमात्रप्रेक्षिकया सविश्वस्तप्रेक्षिक्या अनाभोगप्रेक्षिकया । एष कायकुहना न करोति । कथ वाकुहना न करोति ? न बोधिसन्चो लाभहेतोलाभनिदान मन्दभाणी मृदुभाणी न प्रियभाणी भवति। नानुवर्तनवचनानि निश्वारयति ॥०॥ कय न चित्तकुहना करोति ? बोधिसत्वो दायकेन दानपतिना वा 10 लाभेन प्रवार्यमाणो वा चाल्पेच्छता दर्शयति । चित्ते न स्पृहामुत्पादयति । अतर्दाह एष कुलपुत्र यद्वाचा अल्पेच्छता चित्तेन लाभकामता । एन हि कुलपुत्र बोधिसत्व कुहनलपनलाभापगतो भवति ॥ पे० ॥ न बोधिसलो दानपतिं या दृष्ट्या निमित्त करोति- विघातो मे चीवरेण विघातो मे पात्रेण । विघातो मे ग्लानभैष येन । न च त दायक दानपति वा किंचिप्रार्थयते । न वाच निश्वारयति । एव हि बोधिसत्वो निमित्तलाभापगतो भवति । 15 यावन्न बोधिसत्वो दायक दानपतिं दृष्ट्वा एव वाच निश्चारयति-अमुकेनामुकेन वा मे दानपतिना अमुक वस्तु प्रतिपादितम् , तस्य च मया अमुक उपकार कृत । तेन मे शीलवानय- मिति कृत्वा इद चेद च दत्तम् , बहुश्रुत इति अल्पेच्छ इति कृत्वा । मया च तस्य कारुण्यचित्तमुपस्थाप्य परिगृहीतम् । पे० । तत्र कायक्षतिर्यदुत लाभहेतो भनिदानमाधावन- परिधावनं दो शील्यसमुदाचरण च । चित्तक्षतिर्यदुत प्रार्थना । लाभिना च ब्रह्मचारिणामन्तिके 20 व्यापादबहुलता । एव हि बोधिसत्वो विषमपर्येष्टिलाभापगतो भवति ॥ पे० ॥ इह बोधिसत्वो न तुलाकूटन न मानकूटन न विसम्मघातिकवा न धूर्तता लाभमुपाजपति । एव हि बोधिसत्वोऽधर्मलाभागतो भाति । पे० । ये ते लाभा स्तौपिकमसृष्टा वा धार्मिक्ससृष्टा वा साधिकससृष्टा वा अदत्ता वा अननुज्ञाता वा, तान् न प्रतीच्छति, न स्वीकरोति । एव हि बोधिसत्वोऽपरिशुद्धलाभापगतो भवति । यावलुब्ध्वा लाभ न ममायते, न धनायते, न सनिर्षि 25 करोति, कालानुकाल च श्रमगनाह्मणेभ्यो ददाति मातापितृमित्रामात्यज्ञातिसालोहितेभ्य , कालानुकालमात्मना परिभुते, परिभुञानश्चारक्त परिभुङ्क्ते स्वन यवसित । न चालभ्यमाने लामे खेदचित्तमुत्पादयति । न परितप्यति । न च दायकदानपतीनामन्तिकेऽप्रसादचित्त- मुत्पादयतीत्यादि ॥ तत्र एपाप्यस्य बोधिसत्त्वस्य भोगशुद्धिरात्मभावशुद्धिबन्परहिताय भवेत् । ययोक्तमार्यविमल- 30 कीर्तिनिर्देशे-पुनरपर भदन्त शारिपुत्र ये प्रविशन्ति इद गृह तेषा समनन्तरप्रविष्टाना सर्पलेदशा न बाधन्ते । अय द्वितीय आश्चर्याद्भुतो धर्म ॥

·१४४ B270 5 10 1 शिक्षासमुञ्चयः। [१५.२१- पुनरोक्तम्-अथ ततो भोजनात्सर्वावती सा पर्पत् तृप्ता भूता । न च तद् भोजनं क्षीयते । यैश्च बोधिसत्वैः श्रावकैश्च शकब्रह्मलोकपालैस्तदन्यैश्च सत्वैस्तद्भोजनं भुक्तम् , तेषां तादर्श सुर्ख कायेऽवमान्तं यादृशं सासुखमण्डिताया लोकघाती बोधिसत्वानां सुखम् । सर्वरोमकूपेभ्यश्च तेषा तादृशो गन्धः प्रवाति, तथापि नाम तस्यामेव सर्पगन्धसुगन्धायां लोकधातौ वृक्षाणां गन्धः ।। पुनश्चोक्तम्-यश्च भदन्त आनन्द भिक्षुभिरनवक्रान्तनियामेरेतद्भोजनं भुक्तम् , तेषामेवाब- क्रान्तनियामानां परिणस्यति । पे० । यैरनुत्पादितबोधिचित्त. सत्त्वैः परिभुक्तम् , तेषामुत्पादित- बोधिचित्ताना परिणत्यति । यैल्पादितबोधिचित्तैर्भुक्तम् , तेषां नापतिलन्धक्षान्तिकानां परिणस्यतीति पिस्तरः॥ शून्यताकरुणागर्भचेष्टितात्पुण्यशोधनम् ॥ २१॥ उक्त पार्यगगनगञ्जमूरे- यदुत अहकारविशुद्धं तदानं ददाति । ममकारविशुद्धं तदानं ददाति । हेतुविशुद्धं तदान ददाति । दृष्टिविशुद्ध तदानं ददाति । निमित्तविशुद्ध तदानं ददाति । . नानात्वत्रिशुद्ध तहान ददाति । विपाप्रतिकाणाविशुद्धं तदानं ददाति । यथा गगन समविशुद्धं सदानं ददाति ॥ ३० । यथा गगनमपर्यन्तम्, एवमपर्यन्तीइतेन चित्तेन तदानं ददाति । यथा गगनं विस्तीर्णमनावरणम् , एवं बोविपरिणामित तदानं ददाति । यथा गगनमरूपि, एवं 15 सर्तरूपानिश्रितं तदानं ददाति । यथा गगनमवेदयित, एव सपवेदितप्रतिपलब्धं दानं ददाति । एवमसंज्ञि असंस्कृतमविज्ञप्तिलक्षणमेवमप्रतिज्ञानं तदानं ददाति ! यया गगनं सर्वबुद्धक्षेत्रस्फरणम् , एवं सर्वसत्त्वमैत्रीस्फरणे तदानं ददाति । पे० । यथा गगनं सदाप्रकाशम् , एवं चित्तप्रकृतिविशुद्धं तदानं ददाति । यया गगनं सर्वसत्त्वावकाशम, एवं सर्पसत्वोपजीव्यं तदानं ददाति । यावधया निर्मितो निर्मिताय ददाति, निर्विकल्पोऽनाभोगः चित्तमनोविज्ञानविगतः सर्वधर्मनि.. 20 प्रतिकाही, एवं द्वयविगमतया मायालक्षणस्वभावविशुद्धं बोधिसत्वस्तदानं ददाति । यस्येदशो दानपरित्यागः, प्रज्ञाझानेन च सर्वसत्वाक्लेशपरित्यागः, उपायज्ञानेन च सस्थापरित्यागः, एवं त्यागचित्तः कुलपुन बोधिसत्वो गगनसमबानो भवति । आर्याक्षयमतिमूनेऽयुक्तम्-नास्ति सत्योत्पीडनादानम् । थारनास्ति यथोक्ते ऊनदानम् । यावन्नास्ति सर्वसत्वेषु दक्षिणीयावमन्यनादानम् ॥ ० ॥ नास्ति निन्ददानम् ,. यावन्नास्ति 25 याचनकेयूपतप्तदानम् , नास्युच्चम्धनोल्लापनदानम् , नास्ति परामखदानम्, नास्त्यपविद्धदानम्, नास्यस्वहस्तदानम् ॥१०॥ नास्त्यकाल्पिकदानम्, नाल्यकालदानम् , नास्ति विपशखदानम्, नास्ति सत्वनिहेंटनादानमिति ॥ यत्तर्हि उपपरिपृच्छायामुक्तम् - दानपारमिताकालोऽयं यस्य येनार्थस्तस्य तत्प्रदानकाल.। अपि तु तपाहं परिप्यामि, मद्यम्य एष मद्यपानं दास्यामि । तास्तान् स्मृतिसंप्रजन्ये 30 समादापयिष्यामीति॥ मद्यपानादपि नैराश्यहते बोधिसत्वे प्रतिघो गरोयान, सत्त्वसंग्रहहानिध । अतोऽन्यप्रसा. दनोपायासंभो मयं देयमित्यभिप्राय । शखादिवपि यद्यनुबन्धगुस्टाघवविचारादानमापयेत, नैशपत्तिरित्यत एवं गम्यते । सूत्रेषु तु सामान्येन प्रतियः । इत्युक्ता दानविशुद्धिदिक् ।। , .

·-१५.२१] भोगपुण्यशुद्धिः पञ्चदशः परिच्छेदः । - शीलविशुद्धिरार्यगगनगञ्जसूने एवमभिहिता - अविरहितबोधिचित्तता चित्तविशुद्धयै, अपगतश्रारकप्रत्येकबुद्धचित्तता प्रामाणिकविशुद्धयै । इत्यादि । पुनरपरा शीलविशुद्धिः - शुद्धं गगनं शुद्धं तच्छीलम् । विमलं गगनं विमलं तच्छीलम् । शान्तं गगनं शान्तं तच्छीलम् । अनुन्नतं गगनमनुन्नतं तच्छीलम् । अनुनीतं गगनमनुनीतं तच्छीलम् । यावदच्छेद्याभेद्य गगनमच्छेद्याभेद्यं तच्छीलमित्यादि ॥ अप्रतिहतं गगनं सनसत्वा- 5 प्रतिघचित्तस्य क्षान्तिपरिशुद्धिः । समप्रयोगं गगनं सर्वसत्त्वसमचित्तस्य क्षान्तिपरिशुद्धिरित्यादि ।। तद्यथापि स्यान्महाशालयनम् । तस्मिन् कश्चिदेवागत्य शालं छिन्द्यात् । तत्र तेपामवशिष्टाना नैवं भवति-एप छिनो वयमच्छिना इति । न तेषामनुनयो न प्रतिषः । न कल्पो न विकल्पो न परिकल्प ॥ यै क्षान्ति , इयं वोधिसत्त्वस्य परमा गगनसमा क्षान्तिः । [इति ] ।। आर्यरत्नचूडसूत्रे विस्तरमुक्त्वा आह - इदमुच्यते वीर्यम्। तस्य कायपरिशुद्धिः यत्कायस्य 10 प्रतिभासप्रतिबिम्बज्ञानं वाचोऽनभिलाप्यज्ञानम् । चित्तस्यात्यन्तोपशमज्ञानम् । तथा मैत्रीसंनाहसंनद्धो महाकरुणाधिष्ठानप्रतिष्ठित सर्वाफारवरोपेतं शून्यताकाराभिनिर्हतं ध्यानं ध्यायति । तत्र कतमा साकारवरोपेता शून्यता ? या न दानविकला । यावन्नोपायविफला । न महामैत्रीमुदितोपेक्षानिकला। न सत्यज्ञानावतारविकला। न बोधिचित्तसत्यापेक्षापिकला। नाशयाध्याशयप्रयोगविकला । न दानप्रियद्यतार्थक्रियासमानार्थताविकला । न स्मृतिसंप्रजन्यविकला । न स्मृत्युपस्थानसम्यक्प्रहा- 15 णर्द्विपादेन्द्रियवलबोव्यगाष्टाङ्गमार्गविकला । न शमथविपश्यनानिकला ॥ पे० ॥ उपशान्ता च स्वभावेन । अनुपशान्ता च कर्मक्लेशेषु । उपेक्षिका च सर्वधर्माणाम् । अवेक्षिका च बुद्धधर्माणाम् । जहा च स्वलक्षणेन । विक्रान्ता चाधिष्ठानकार्यतया । अव्यापृता च स्वरसेन । सदा व्यापृता च बुद्धकार्येषु । शीतीभूता चोपशमेन । सदोज्ज्वलिता च सत्यपरिपाके । इयमुच्यते साकार- वरोपेता शून्यता ।। यापदिय कुलपुत्र ध्यानपारमिता चर्यापरिशुद्धिरिति ॥ एतेन प्रज्ञापरिशुद्धिर्वेदितव्या । एव सर्वपुण्येष्विति ॥ तथा आर्यविमलकीर्तिनिर्देशेऽप्युक्तम् – सद्धर्मचक्रप्रवर्तनमहापरिनिर्माणसंदर्शनगोचरश्च बोधिसत्वचर्या अत्यजनगोचरश्च, अयमपि बोधिसत्त्वस्य गोचर । इति ।। भोगपुण्यशुद्धि पञ्चदशः परिच्छेदः ।। B . 20 . । - ·5 B274 भद्रचर्याविधिः पोडशः परिन्छेदः । इदानी रयाणामपि वृद्धि च्या । किमर्थम् ? ग्रहीतारः सुबहवः स्वल्पं चेदमनेन किम् । न चातिवृतिजनकं वर्धनीयमिद ततः ॥२२॥ अति नृप्ति बुद्धत्वम् । तन श्रारसमाचारणेन शुद्धिमात्रेण सत्वाना जन्यत इत्यर्थ । आत्मभावस्य का वृद्धिर्बलानालस्यवर्धनम् । तर आर्यरनमेघे बलमुक्तम्- स सत्र सत्लनिकाये सविद्यते यो बोधिसत्वस्य बन्न बल मर्दयेत् । इयादि। तस्य क्य वर्धनम् । यदुक्तमायतथागतगुह्यमूने आर्यवाणेवग्दर्शनविरिमताजात शनुप्रटेन भगरता-दशभिर्महाराज धर्फ समन्वागतो बोधिसत्व एवम्पा बलरत्ता प्रतिलभते । 10 कतमर्दशभि ? इह महाराज बोधिसत्व काय जीवित च पारत्यजति, न च पुन सद्धर्म परित्यजति । सरसत्त्वाना चायनमति, न च पुनर्मान बृहयति । दुगना च सत्वाना क्षमते, न प्रतिर करोति । जिसिताना च सत्यानामग्र वरमोउन ददाति, भीताना च सत्त्वानामभय ददाति । ग्लानाना च सत्वाना भूतचिकित्सायै उत्सुको भवति । दरिद्राश्च सलान् भोगै मतपयति । तथागतचैये च सुपापिण्डपन करोति । आनन्दाचन सन्माना श्रारयति । 15 दरिद्रदुःखिताना च सत्वाना भोगनविभाग करोति । श्रान्तकान्ताना च सत्वाना भार वहति । एभिर्महाराज दशभिारति ॥ अनारस्यरर्धन क्तमत् । यद्वीर्यवर्धनम् । यथोक्त सागरमतिसूत्रे-आरब्धवीर्येण सागरमते बोधिसत्वेन भवितव्य सदा दृढपराक्रमेण । तीनच्छन्देन चोधिसत्त्वेन भवितव्यमनि क्षिपधुरेण । आरब्धवीर्याणा हि सागरमते बोधिसत्वाना न दुर्लभा भवन्यनुत्तरा सम्यक्सबोधि । 20 तत्वस्य हेतो ? यत्र सागरमते वीर्य तत्र वोधि । कुसीदाना पुन सुदूरविदूरे बोधि । नास्ति कुसीदस्य दान यानन्नास्ति प्रज्ञा, नास्ति कुसीलस्य परार्थ इति ॥ चन्द्रप्रदीपसूत्रेऽप्याह- उपल वारिमध्ये या सोऽनुपूर्वेण वर्धते । इत्यादि । इय सक्षेपादामभापवृद्धि ॥ शून्यताकरणाग दानाद्भोगस्य वर्धनम् ॥ २३ ॥ यथोक्त वज्रन्छेदिकायाम्-यो बोधिसत्त्रोऽप्रतिष्ठितो दान ददाति, तस्य पुण्यस्क धस्य न मुकर प्रमाणमुद्रहीतुमिति ॥ महत्यामपि प्रज्ञापारमितायामुक्तम्-पुनरपर शारिपुत्र बोक्सिलेन महासत्वेन अल्पमपि दानं ददता सरसत्येषु सर्वाकारज्ञतायामुपायौशल्पपरिणामनतायामप्रमेयममख्येय कामेन B275 । 25 ·5 -१६.२४] भद्रचर्याविधिः पोडश. परिच्छेदः । १४७ प्रज्ञापारमिताया शिक्षितव्यम् । तथा सर्वसत्त्राना मनोरथान् परिपूरयितुकामेन यानजातरूपरजत उद्यानराज्यादिभिरपकरणै प्रज्ञापारमिताया शिक्षितव्यमिति ।। विना च करुणया न बोधिसत्त्वाना किंचिच्चेष्टितमिति वक्ष्याम । इति सक्षेपाद्भोगवृद्धि । पुण्यवृद्धि सर्ववृद्धीना मूलमिति तदर्थ परिकरबन्ध उच्यते - कृत्वादावेव यत्नेन व्यवसायाशयौ दृढौ । करुणां च पुरस्कृत्य यतेत शुभवृद्धये ॥ २४ ॥ चित्तशुद्धिकालभाविताना व्यवसायादीना प्रयोगारम्भे पुनरामुखीकरणेन दृढतापादनार्थ श्लोक कृत्वेत्यादिपूर्वक एप । आसन्नयुद्धकालानामस्त्रकौशलादरसत्प्रयोगसमकाल दृढीकरि- प्यामीति शैथिल्यनिवारणार्थमादिग्रहणम् । तत्र कय व्यवसाय दृढीकरोति ? यथार्यसुधन [ आर्य मैत्रेयमुपसप्रक्रान्त ] सम्यश्चर्यानि समर्थ । पूर्वान्तकोटीगतकायप्रणाम । कायसमन्याहारेण 10 कायबल दृढीकुर्वाण । पूर्वान्तकोटीगतकायचित्तपरिशुद्धिनिष्कारणसासारिकचित्तप्रचारसमन्वाहारेण चित्तमनसिकार निगृह्णन् । पूर्वान्तकोट्यसवर्मलौकिर कार्यप्रयुक्तनिष्प्रयोजनपरिस्यन्दसमन्याहारेण प्रत्युत्पन्न प्रयोजनमहासामर्थ्य निचिन्तयन् । पूर्वान्ताभूतपरिकल्पसमुत्थितरितथसकल्पसदर्शित- मनसिफारसमन्वाहारेण सर्वबोधिसत्वचर्यासम्यक्सकल्पाभिसस्कारनल समुत्थापयन् । अतीतात्म भानार्थप्रयोगारम्भविषमतासमन्याहारेण सर्वसत्वारम्भवैशेषिक्तया अध्याशयबल दृढीकुर्वाण । 15 अतीतकायसमुदाचारनिरास्वादतासमन्याहारेण । सबुद्धधर्मप्रतिलाभप्रयोगमहाश्वासप्रतिलाभेन्द्रिय वेगान् विवर्धयमान । अतीता वविपर्यासप्रयुक्तमिथ्याशयप्रयोगसमन्वाहारेण प्रयुत्पन्नाव- सम्यग्दर्शनाविपर्याससप्रयुक्तेन बोधिसत्वप्रणिधानसमादानेन सततिं परिशोधयन् । पूर्वान्त. गतायोगवीर्यारम्भकार्यापरिनिप्पन्नार्यसमादानसमन्वाहारेण प्रत्युत्पन्ननुद्वधर्मसमुदागमप्रत्युपस्थानेन महावीर्यारम्भतिकमेण कायचित्तसप्रग्रह सजनयमान । पूर्वा तमोटीपञ्चगत्यपायनिक्षिप्ता मपर- 20 निरपकरणाख्यनिरुपजीव्यसमुच्छयपरिग्रहसमनाहारेण समुद्धधर्मो थापरसांजगदुपजीयन- कल्याणमित्रारागणसमर्थात्मभानपरिग्रहणतया पिपुलप्रीतिप्रामोद्यवेगान् विपर्धयमान । प्रत्युपत्न- जमाभिनिवृत्त जराव्याधिमरणशोकाकरभूत सयोगवियोगनिधानभूत समुच्छ्यम् अपरान्त- कल्पकोटीगतबोधिसत्त्वचर्याचरणप्रयुक्तस्य सत्यपरिपाचनबुद्धधर्मपरिग्रहप्रयुक्तस्य तथागतमदर्शन समुद्धक्षेत्रानुचरणमर्मभाणकोपरथानसर्वतथागतशासनसमन्चाहरणप्रयुक्तस्य समर्मपर्येष्टि 25 सहायभूतस्य सर्पकल्याणमिप्रदर्शनामुद्रधर्मसमुदानयनप्रयुक्तस्य बोधिसत्वप्रणिविज्ञानशरीरस्य हेतुप्रत्ययभूतमरलोक्य अचित्यमुशलम्रेन्द्रियवेगान् विपर्धयमान । इति ।। आर्याक्षयमतिनिर्देशे महायानसूत्रेऽप्युक्तम् – एको बोधिसत्वोऽद्वितीयोऽसायोऽनुत्तराया सम्पासमोधी मनाह सनयति । स वीर्यनल परिगृहीतनाच्याशयेनापरारकशास्वयकारी स्वपरवलोद्गत । स एव हदमनाहमनद्ध यकिंचिसमित्याना परिणापयितव्यं भविष्यति, 30 तदहं परिमापयिन्यामि । पसाया सन्नरयानमाम्यिा योरिसला न परिप्रापयियन्नि, तदह परिमापपियामि । न मम दान सहाय, अह पुनानस्य मान मन ब 1 GY ·B279 5 B280 १४८ शिक्षासमुच्चयः। (१६.२४- शीरशातिवीर्यव्यानप्रज्ञा सहायिया , अह पुन शीलक्षातिरीर्यध्यानप्रज्ञाना सहाय ! नाह पारमिताभिपस्थातव्य , मया पुन: पारमिता उपस्थातव्या । एव सग्रहवस्तुपु समुशलमूळेषु चरेयम् । यारदेकारिना मया अद्वितीयेन असहायेन वन्नमये मीमण्ट स्थितेन सरल समान मार धर्पयित्रा एक चित्त सणसमायुक्तया प्रज्ञया अनुतरा सम्यक्मनोनिरभिमनोद्धयति ।। आर्यपत्र जमूनेऽप्याह-तद्यथापि नाम सूर्यो देवपुत्र उदयमानो न तिष्ठति जान्यधदोषेण, न लिष्टति गन्धर्वनगरदोषेण, न तिष्ठति चतुर्दोपलोकधातुभूमिरजोदोषेण, न तिष्टति रावसुरेन्द्र दोण, न तिष्ठति धूममण्डलदोपेण, न तिष्ठति जम्बूद्वीपक्लेशदोपेण, न तिष्ठति नानाठायादोग, न तिष्टति पिपमपनदोषेण, एवमेव बोधिसत्वो महासत्व स्मृतिपप्रजन्यविपुलगम्भीरचेता अदीनसयो गुणचीज्ञानचर्यासान यापन वितते सत्वद्रौहिल्यदोयें, न विप्रवसति कुशर 10 मूलपरिणाम । सत्वदृष्टिकालुप्यदोपैन विपर्तते । सत्तक्षोभचेतोभिर्न दूरीभवति । सत्वपिनष्टनतत्या बोधिननाह न विष्कम्भयति । सर्वजगत्परित्राणप्रणिपानस्य सलफलिपलुपैर्न ससना करोति । यानद्वारजनसमधानेन न निधिने परसत्तदोपैश्च । तत्कस्य हेतो ? अनावरणमण्डरमेतदुदयति यदुत सर्वजगद्विगुद्धिविनयाय । पे० । यश्च तेषा सर्वसत्त्वाना दु खस्कन्धो विविध चावरणीय कर्म समुत्थितम् , येन ते आररणीयेन कर्मणा वुद्धान्न पश्यन्ति, धर्म न शृण्वन्ति, सर न जानन्ति, ताह 15 तेपा त्रिविधमावरणीय कर्मोपचित दु खस्कन्धेन स्वकेन शरीरेणोपाददामि तासु तासु नरको- पपत्तिषु अपायभूमिषु सवासेषु च । ते च सर्पसत्तास्ततश्यन्ताम्। अह च दु खोपादानमुपाददामि, व्यास्यामि उत्सहे। न निरर्ते न पलायामि नोत्रस्यामि न सरस्यामि न निभेमिन प्रत्युदाते न विपदामि । तत्कस्य हेतो अवश्य निर्वाहयितव्यो मया सर्वसत्वाना भार निप मम कामकार । सर्वसत्त्रोत्तारणप्रणिधान मम । मया सर्वसत्ता परिमोचयितया । मया सर्वजगसमुत्तारयितव्यम् 20 जातिकान्ताराजराकान्ताराद् व्याधिकान्ताराच्युत्युपपत्तिकान्तारात् सर्वापत्तिकान्तारासापाय कान्तारान्सनिसारकान्तारासादृष्टिगहनरान्तारात्कुशलधर्मप्रणाशकातारादज्ञानसमुत्थितमातारात् तदेते मया ससित्वा सकान्तारेभ्य परिमोचयितव्या । तृष्णाजारसक्ता अविद्यानीवरणावृता भरतृष्णासप्रयुक्ता प्रणाशपर्यवसाना दुखपञ्जरप्रक्षिप्ताश्चारकसनिश्रिता अबुधा प्रतिज्ञाविरुद्धा मशयभूता सदा विमतयोऽक्षेमदर्शिन अनि शरणकुशला भवार्णवे आवर्तमण्डलैकचरणा । पे० । 25 सर्वसत्वानामनुत्तरज्ञानराज्यप्रतिष्ठापनार्थमह चरामि, नाह केवलमात्मपरिमोचनाभियुक्त । सर्वसत्वा होते मया सज्ञताचित्तप्लवेन ससारदुर्गादुद्धर्तव्या , महाप्रपातादभ्युक्षेतव्या, सर्वोपवेभ्य परिमोचयितव्या, ससारस्रोतस प्रतारयितव्या । आत्मना मया सर्वसत्वदु खस्स धोऽध्यवसित । यावदुत्सहेऽह सर्वापायेषु सर्वोऊधातुपर्यापन्नेषु सर्वदु खत्रासमनुभवितुम् । न च मया ससत्त्वा , कुशलमूलैञ्चितत्र्या । व्यवस्याम्यहमेफैकस्मिन्नपायेऽपरान्तकोटीगतान् कल्पान् सबसितुम् । यथा कापये तथा सापायनिरवशेषसर्वलोकधातुपर्यापन्नेषु सर्वसत्त्वपरिमोचननिदानम् । तत्वस्य हेतो १ वर खलु पुनरहनेको दुखित स्याम् , न चेमे सर्वसत्वा अपायभूमिप्रपतिता । मया तत्रामा बन्धको दातव्य । सर्वजगच्च निकेतय नरकतिर्यग्योनियमलोकमातारात् । अह च सर्वसत्वानामर्थाय सर्वदु खवेदनारकाधमनेन सकेन शरीरेणानुभवेयम् । सर्वसत्वनिदानमह च 30 ·, -१६.२४] भद्रचर्याविधि. पोडशः परिच्छेदः । सर्वसत्याना प्रातिभाव्यमुत्सहे सत्यवादी प्रत्ययितोऽपिमपादक । न च मया सर्वसत्ता परित्यक्ता । तत्कस्य हेतो ? सर्वसत्वारम्णो मम सर्वज्ञताचित्तोत्पाद उत्पन्नो यदुत सजगत्परिमोचनाय । न चाह रतिकामतया अनुत्तराया सम्यक्सबोधौ सप्रस्थित , नापि पञ्चकामगुणरत्यनुभननाय, नापि कामपिपयनिपेरणाय । न चाहमन्योन्यकामधातुपर्यापनरतिव्यूहसमुदानयनाय चरामि बोधिसत्यचर्याम् । तत्कस्य हेतो? अरतयो ह्येता , सर्वलोकरतय । मारविषय एप 5 यदुत कामविषयनिवणम् । दुर्बुद्धिसेवितो ह्येष मार्ग । सबुद्धविवर्णितो ह्ययमुपदेश यदुत कामनिरोपणम् । अतश्चैप सदु खस्कन्धस्योत्पाद एन निोपणम् । अत एव च नरकतिर्यग्योनियमलोकानामुत्पाद । कलहभण्डनविवादक्षोभाश्च सत्यानामत एर प्रादुर्भवति । एते सत्त्वा कामानियमाणा बुद्धाना भगवता सफाशादूरीभवन्ति । स्वर्गोपपत्तेरप्येते कामा अन्तरायाय सर्तन्ते, कि पुनरनुत्तरस्य ज्ञानराजस्य सर्वसत्वयोगक्षेमस्य । सोऽहमेवमप्रमाणदोपान 10 कामाना पश्यन् परीत्तानादीप्तान् , तस्मादहमेतन्निदानमचरणताया प्रतिपत्स्ये । पे० । तथा तथैर मया कुशलमूल परिणामयितव्य यथा यथैर सर्वसत्वा अत्यन्तसुखमवेदितसुख यारसहितासुख प्रतिलभेरन । मया सारथिना मया परिणायकेन मयोल्काधारिणा मया क्षेमगतिदर्शकेन मया क्षणगतिप्रतिल धेन मयोपायज्ञेन मया अर्थविदुपा मया ससारसागरे सर्वज्ञज्ञानयानपात्रमहादेश स्थितेन मया परिणामनकुशटेन मया पारदर्शीन । पे० । न खलु पुनरस्मिंश्चातुर्महाद्वीपके 15 लोकमाती यानन्त सत्यास्तापन्त एव सूर्या उदागच्छन्ति चातुर्दीपकलोकपात्रभासनाय । अथ च पुनरेक एवैया सूर्य उदागच्छति चतुर्दीपारभासनाय । न च तेषा सत्याना चतुर्दीपोपपनाना स्वास्नके शरीरैरैरभास प्रादुर्भवति, येन ते दिवसमख्या जानीयु , स्वकार्य वा परिप्रापयेयु , सस्यानि वा परिपाचयेयु , अहरहर्ग उद्याननगरेषु रतिक्रीडापरिभोगमनुभवेयु । दिशो वा पश्येयु । गमनागमन वा प्रामनगरनिगमराष्ट्रराजधानी कुर्यु । व्यवहारकार्येषु प्रयु येरन् । 20 पे० । अथ च पुन सूर्यस्य देवपुत्रस्य उदयत एसस्य सूर्यमण्डलस्याद्वितीयस्य चातु-पके रोकपाती सर्वसत्वानामरभास प्रादुर्भवति । एवमेव बोधिसत्वस्य महासत्वस्य कुशल मूलायुपार्जयमानस्य कुशलमूल परिणामयमानस्य एप चित्तमुत्पद्यते-नतेपा सत्वना त उशटमूल विद्यते येन ते आमान परित्रायरन्, क पुनदि परम् । अह पुन सर्वसचाना कृतश कुशरमूलानि समुदानयामि, कुशलमूल परिणामयामि यदुत सर्पसत्वमोचनाय, समत्वानामा 25 भासनाय, सनसत्वाना ज्ञापनाय, सर्वसत्वानामरतारणाय, सर्पसत्वाना परिग्रहणाय, समित्ताना परिनिष्पादनाय, सर्वसत्वाना प्रसादनाय, समत्वाना प्रादनाय, सर्पसत्याना मशयच्छेदनाय । आदित्यमण्डलकल्पैरस्माभिर्भक्तियम् । न पर प्रतिपादितय । न परस्पारगमुपाय सत्वे सनाह उसष्टव्य । न च सर्वसत्वानामन्तिा सर्वसत्वत्राणत्ययमायो निर्तयिनय । न परिणामनाया सर्वदु खहत्या व्यम् । न परीत्तानि पुशडयानि परम व्यानि । ० न परीत्तया परिणामनया तुष्टिमन्तव्या । इत्यादि । आर्याक्षयमतिमोऽप्याह--स न पलायनया बौदि पर्वले - इया पत्ता मनस्यामि, इसा कल्यान् मनस्यामति । अपि तु गन्धचिन्योर मना गनी पारी .

·शिक्षासमुच्चय । 1१६ २४- पूर्ण योटि ससारस्य, योतामदेव रात्रिंदिर भवेत् , एवरूपै रात्रिंदिवै पचदशदैनसिरेन पक्षण शिदैनसिकेन मासेन द्वादशमासिकेन सरसरेण अनया वर्षगणनया यावर्षशत सहस्रेण एक बोधिचित्तमुपादयेयम् , एक च तयागतमर्हत सम्यक्ममुद्ध पश्येयम् । अनेन प्रवेशेन अनया गणनया गङ्गानदीपालासमैश्चित्तोपादैस्तथागतदशनेश्च एकरस्यापि सत्वस्य 5 चित्तचरित जानीयाम् । अनेनैर प्रवेशेन अनया गगनया सर्वसत्वाना तावद्भिश्चित्तोत्पादैस्तथागत दशन स्वचित्तचरितानि प्रजानीयाम् । इत्यनारीन मनाहोऽय बोधिसत्वस्य अक्षय सनाह । एर दानादिपु गोषिपाक्षिरमहापुरपरक्षणेषु च नय ॥ आर्यरनमेघेऽप्युक्तम् - न बोधिसत्त्व सामग्वटङ्कता सत्यदुर्दान्तता ज्ञात्वा - अलमेभि सत्त्वैरेव खटुरेव दुर्दातैरिति ततोनिदान परिखिन्न परापुटीभूत परिशुद्धाया लोक्वाती 10 प्रणिधान करोति । योदृशाना सत्याना नामापि न शृणुयात् । न च सत्वार्थवैमुरयस्य बोरिसन्न परिशुद्धाया लोकधातावुपपत्तिर्भवति । तत्र प्राज्ञो बोधिसत्व एव चित्तमुपादयति-तस्मासत्वधातोर्ये सत्वा स्यु प्रत्यारा अधजडण्डमूर जातीया अपरिनिर्गणधर्ममा कृत्स्ना सत्त्वाती न चिमिसिता , सबुद्ध सर्वयोधिसत्वैश्च प्रत्यारयाता, तेषा मदीये युद्धक्षेत्रे सनिपात स्यात् । तानह सर्वान् बोविमण्डे निपीठ अनुत्तरा सम्यक्नगोधिमभिनयोधयेयम् । एव हि वोधिसत्त्वस्य 15 चिन्तयतश्चित्तोपादे चित्तोपादे सर्वमारभरनानि प्ररम्पते | सबबुद्धाश्चास्य वर्णनादिनो भान्तीति।। एर तापपुण्यवृद्धिकामेन आरायो दृढीकर्तय । आशयघटीकरणार्थमधुनोच्यते-- किं पुनरनेन दृढीरतेनेति विमनिरासाय धर्मनगीतिसूने गदितम् -- आशये सम्यम् भगवन् बुद्धधर्माणा मूलम् । यस्य पुनराशयो नास्ति, सर्वे बुद्धमास्तस्य दूरे । आशयसपन्नस्य 20 पुनर्भगवन् यदि बुद्धा न भवति, गगनत गद्धर्मशब्दो निश्वरति कुन्यवृक्षेभ्यश्च । आशय शुद्धस्य बोधिसत्वस्य स्वमनोजल्पादेर सायादानुशासयो निश्वरन्ति । तस्मात्तर्हि भगान् बोधिसत्त्वेनाशयमपन्नेन भक्ति यम् । तद्यथा भगवन् यस्य पादौ तस्य गमनम् , एव भगवन् यस्याशयस्तस्य बुद्धधर्मा । तद्यथा भगवन् यस्योत्तमाङ्ग तस्य जीवितम् , एवमेव भगवन् यस्याशयस्तस्य बुद्धमोधि । तद्यथा भगवन् यस्य जीवित तस्य लाभ । एवमेव 25 भगरन् यस्पाश्यस्तस्य बुद्धत्वलाभ । तद्यथा भगवन् सतीत्वनाग्निर्चरति असतीत्वेन न चलति, एवमेव भगरन् आशये सति बोधिसत्त्वस्य सबुद्धधर्मा ज्वलन्ति, असल्याशये न जलन्ति। तद्यथा भगवन् सस्वभ्रमेघेषु वर्ष वर्षति, अससु न पर्पति, एवमेव भगवन्नाशये सति बुद्धधर्मा प्रवर्तन्ते । तद्यथा भगवन् यस्य वृक्षस्य मूल विपन्न तस्य पुष्पफ्लानि न भूय प्ररोहन्ति, एवमेव भगवन् यस्याशयो विपन्नस्तस्य सर्वे कुशला धर्मा न भूय सभवन्ति । तस्मात्तर्हि भगवन् 30 बोधिसत्वेन बुद्धोध्यर्थिकन स्वाशय सूद्गृहीत स्वारक्षित सुशोधित स्वधिष्टित कर्तव्य । इति ।। कोऽयमाशयो नाम ? आर्याश्यमतिसूत्रेऽभिहित -स खलु पुनराशयोऽकृत्रिम अवृतमत्वात् । अमृतको नि साध्यत्वात् । नि सा य सुविदितत्वात् । सुविदितो निर्मायत्वात् । निर्माय शुद्धत्वात् । शुद्ध ऋजुक्यात् । अजुक असुटिलत्वात् । अकुटिल स्पष्टत्वात् । B285 ·-१६ २४] भद्रचर्याविधिः पोडशः परिच्छेदः । । स्पष्ट अविषमत्वात् । अविषम सारत्वात् । सार अभेद्यत्वात् । अभेद्यो दृद्धत्वात् । ढोऽ- चलितत्वात् । अचलित अनिश्चितत्वादित्यादि । अयमेव च अधिकाधिकगुणाधिगमप्रवृत्तोऽध्याशय इत्युच्यते ॥ यथा अत्रैवोक्तम् - उत्तरणाध्याशयो विशेषगमनतया इत्यादि ।। अपि च अध्याशय उच्यते-सौम्यता भूतेषु । मैत्रता सत्वेषु । हितचित्तता आर्येषु । 5 कारण्यमनार्येषु । गौरव गुस्यु । त्राणतागौरव गुरुपु । त्राणता अत्राणेषु । शरणता अशरणेषु । द्वीपता अद्वीपेषु । परायणता अपरायणेषु । सहायता असहायेषु । ऋजुता कुटिलेषु । स्पष्टता खटुकेषु । अशठता शठेषु । अमाया आगहनचरितेषु । कृतज्ञता अकृतज्ञेषु । कृतवेदिता द्रोहिषु । उपकारिता अनुपफारिषु | सत्यता अभूतगतेषु । निर्मानता असन्वेषु । अनिन्दिता सुअनिन्दनाश्तेषु । अनारोचनता परस्खलितेषु । आरक्षणता विप्रतिपन्नेषु । अदोपदर्शनता 10 सर्योपायकौशल्यचर्यासु । शुश्रूपणता सर्वदक्षिणीयेषु । प्रदक्षिणग्राहिता अनुशासनीषु । इत्यादि ।। तदेन व्यवसायाशयौ दृढीकृत्य कारण्य पुरस्मृत्य- यतेत शुभवृद्धये । यथोक्तमार्यधर्मसंगीतिसूत्रे - अथ खल्वरलोकितेश्वरो बोधिसत्वो महासत्रो भगवन्त- मेतदवोचत् - न भगान् बोधिसत्त्वेन अतिनहुपु धर्मेषु शिक्षितव्यम् । एको धर्मो भगवन् 15 बोधिसत्वेन स्वारावित सुप्रतिविद्ध कर्तव्य । तस्य सयुद्धधर्मा करतलगता भवन्ति । कतम एकपर्म ? यदुत महाफरणा । महाकग्णया भगवन् बोधिसत्वाना सर्वयुद्धधर्मा करतलगता भवन्ति । तद्यथा भगवन् येन राज्ञश्चक्रवर्तिनश्वरत्न गच्छति तेन सो वटकायो गच्छति, एउमेर भगान् येन बोधिसत्वस्य महाकरणा गच्टति, तेन सर्वे बुद्धधर्मा गच्छन्ति । तद्यया भगवन् आदित्ये उदिते सत्वा कर्मक्रियासु प्रचुरा भवन्ति, एवमेव भगवन् महारग्गा पत्रो- 20 दिता भवति, तान्यरोधिकरा धर्मा क्रियासु प्रचुरा भवन्ति । तद्यथा भगवन् सर्वेषामिन्द्रि- याणा मनसाधिष्टिताना स्वस्वरिपये ग्रहणप्राचुर्य भवति, एउमेर भगवन् महाकग्गापिष्टिताना- मन्येषा बोधिकराणा धर्माणा स्वस्मिन् स्वस्मिन् करणीये प्राचुर्य भवति । तद्यया भगवन् जीरितेन्द्रिये सति अन्येषामिन्द्रियाणा प्रवृत्तिर्भवति, एरमेव भगवन् महास्य्णाया स्यामन्येषां बोधिरराणा धर्माणा प्रवृत्तिर्भवतीति ।। आशियमतिमूनेऽप्याह - तद्ययापि नाम भदन्त शारद्वतीपुत्र पुरुषस्य जीपिनेन्द्रियस्य आधासा प्रधासा पूर्वगमा , एपमेव भदन्त शारद्वतीपुत्र बोधिसत्वस्य महायानसमुदागतस्य महाकग्गा पूर्वगमा ॥ १० ॥ स्थापयापि नाम श्रेटिनो वा गृहपने एक्सरे गुणनि मनागत प्रेम, एसमेर महाकम्गाप्रतिट यस्य योपिमतम्य समिलेर मनातं प्रेमेति ।। कसमेग भावयितया । स्वास्नेकविध पूर्वानुमान्नुभूयमान या दृम भयं च स्वामने 30 अन्यन्तमनिट मारपिना, प्रिपाटियु मैत्री मैत्रीमा भागपिनमा, प्रउपनदु मयानि मा- दुगतागरानाविदीनार यमनानुनीने या ॥ ? - 25 .

·288 । 1239 शिक्षासमुच्चय. [१६.२४- यथोक्तमार्यदशभूमकसूत्रे - तस्यैव भवति-आश्चर्य यापदज्ञानममूढा वतेमे वालपृथग्जना , येपाममख्येया आत्मभाग निरुद्धा निरध्यन्ते निरोत्स्यते च । एव च क्षीयमाणा कायेन निर्वेद मुत्पादयन्ति । भूयस्या मात्रया दु खयन्त्र विवर्षयन्ति । ससारस्रोतसश्च महाभयान निवर्तन्ते । स्कन्धाल्य च नोत्सृजन्ति । धातूरगेभ्यश्च न निर्पिद्यन्ते । नन्दीरागान्धाश्च नावबुध्यन्ते । पटा- 5 यतनशून्यग्राम च न व्यरलोकयन्ति । अहकारममगाराभिनिवेशानुशय च न प्रजहन्ति । मान- दृष्टिशल्य च नोद्धरन्ति । रागद्वेपमोहजाल च न प्रशमयन्ति । अविद्यामोहाधकार च न विषम यन्ति । तृष्णार्णव च नोच्छोपयन्ति । दशबलसार्थवाह च न पर्येपन्ते । माराशयगहनानु गताश्च ससारसागरे विविधाकुशलवितग्राहाकुले परिप्लसते । अप्रतिशरणा तथा सवेगमापद्यते बहूनि दुखानि प्रत्युनुभयन्त , यदिद जातिजराव्याधिमरणशोकपरिदेवदु खदोर्मनस्योपायासान् । 10 हन्त अहमेशा सत्याना दुखार्तानामनाथानामत्राणानामशरणानामलयनानामपरायणानामधानाम विद्याण्डकोपपटलपर्ययनद्राना तमोभिभूतानामर्थाय एकोऽद्वितीयो भूत्वा तयारूपपुण्यज्ञानमभारोप चय विभर्मि, यथारूपेण पुश्यज्ञानमभारोपचयेन समृतेन इमे सर्पसत्त्वा अत्यन्तविशुद्धिमनु प्राप्नुयुरिति ॥ तथा अगाह-ससाराटनीसन्तारमार्गप्रपन्ना वतेमे सत्वा निरयतिर्यग्योनियमलोकप्रपाता . 15 भिमुखा कुदृष्टिविषमजारानुप्राप्ता मोहगहनसछना मिथ्यामार्गवितथप्रयाता अन्धीभूता परिणायर विकला ॥ पे० ॥ ससारस्रोतानुपाहिन तृप्णानदीप्रपन्ना महावेगग्रस्ता अवलोकनासमर्था काम व्यापादविचिकित्साविहिंसावितर्कप्रपातानुचरिता स्वकायदृष्टयुदकराक्षसगृहीता कामगहनावर्तानु प्रपिटा नन्दीरागमध्यनसक्ता अस्मिमानस्थलोच्छन्ना अपरायणा आयतनप्रामानु छल्तिा कुशलसभारफरिरहिता , तेऽस्माभिर्महामुशलमूलपनोदृत्य निरुपद्वे अरजसि शिवसज्ञतार नद्वीपे 20 प्रतिष्ठापयित्र्या ।रद्धा बनेमे सल्या बहदु खदौर्मनस्योरायासबहुल-अनुनयप्रतिवप्रियाप्रियविनिमयने सशोकपरिदेवानुचरिते तृष्णानिगडबधने मायाशाश्याविद्यागहनसछन्ने त्रैधातुकचारके | ते अस्माभि सीवानुफविवेके अभयपुरे सर्वदु सोपशमे अनावरणनिर्वाणे प्रतिष्ठापयितव्या इत्यादि । एवमेभि परस्परढीतैर्यवसायाशयमारण्यै पुण्यवृद्धिमारभेत । तत्र तापद - भद्रचर्याविधिः कार्या वन्दनादिः सदादरात् । आर्योमदत्तपरिपृच्छाया हि त्री राने निर्दिनसस्य च शुचे शुचितप्रावृतस्य च त्रिस्वध कप्रवर्तनमुक्तम् । ता य स्कन्धा पापदेशनापुण्यानुमोदनाबुद्धाध्येपणाख्या पुण्यराशिवात् । तत्र वन्दना पापदेशनायामन्तर्भवति । बुद्धानमस्कृत्य उपारिपरिपृष्ठाया देशति कृत्या । याचनमध्ये पणाया एकार्थत्वात् । पूजा तु भिवाभावाढनित्येति नोक्ता । मानसी वाचिकी च सूत्रान्तरप्रसिद्ध त्यान्नोक्ता । नयागा तु वचना प्राधान्य गम्यते । तत्र वन्दना सर्वयुद्धांनमस्यामीति ॥ आशियमतिसूत्रे तु आत्मपरपापदेशनापुण्यमभारे पश्येते गाथाचतुष्टयेन च यथागीतेश्च स्तोने । आर्यभद्रचर्यादिगाथाभिर्वा पूजना च ॥ आयरनमेरे यथोक्तम् - इह बोधिसत्वो यानीमानि भवन्ति पुष्पजातानि या फलजातानि या अममान्यपरिमहाणि, तानि निवृत्या रानौ विकृत्वा दिवसे बुद्धपोधिसत्वेभ्यो निर्यातयति ॥ ३॥ 1290 20 3) ·भद्रचर्याविधिः पोडशः परिच्छेदः । १५३ . - . 10 स यथेमे धूपवृक्षा वा गन्धवृक्षा वा रत्नवृक्षा वा कल्पवृक्षा वा अममा अपरिग्रहास्तानपि त्रिष्कृत्वा रात्रौ त्रिकृत्वा दिवसे बुद्धबोधिसत्वेभ्यो निर्यातयतीति ।। आर्यत्रिसमयराजेऽपि - स्थलजा रत्नपर्वताः, जलजा रत्नपर्वताः, स्थलजलजानि रत्नानि दशदिगवस्थितानि, अममान्यपरिग्रहाणि देयानीत्युक्तम् । अनया च दिशा सर्वभैपज्यानि सर्वरसायनानि सर्वसलिलानि अनवद्यानि अप्मण्डलानि सफाञ्चनमण्डलानि । निवृत्तेषु 5 वा लोकधातुषु ये परमरसस्पर्शसंपन्ना भूपर्पटकाः, अमृतलता, अकृष्टोप्ता वा शालयः, सर्वोत्तरकुरुद्वीपेषु परिशुद्धेषु च लोकधातुपु ये रमणीयतराः परिभोगा. ॥ यथा च आर्यरत्नमेघ एवाह - स यानीमानि सूत्रान्तेषु उदारोदाराणि तथागतपूजोप- स्थानानि शृणोति, तान्याशयतस्तीत्रेणाध्याशयेन बुबोधिसत्वेभ्यः परिणामयतीति ।। तथा-स विविधानि पूजोपस्थानानि अनुविचिन्तयतीति ॥ देशना पूर्वोक्तैव । आर्याक्षयमतिसूत्रे तु आत्मपरपापदेशना पुण्यसंभारे पठ्यते । अनु- मोदना भद्रचर्यागाथया, चन्द्रप्रदीपानुमोदनापरिवर्तेन वा । अध्येगा भद्रचर्ययैव । परिणामना तु सफलसमाप्तार्यभद्रचर्ययैव । वज्रध्वजपरिणामनां वा पश्येत् ।। अथवा दशभूमकोक्तानि महाप्रणिधानानि । यथाह-यदुत अशेपनि.शेषानवशेषसबुद्ध- पूजोपस्थापनाय सर्वाफारवरोपेतमुदाराधिमुक्तिविशुद्ध धर्मधातुविषुधमाकाशधातुपर्यवसानमपरान्त- 15 कोटीनिष्ठं सर्वकल्पसंख्याबुद्धोत्पादसंख्या( प्रति )प्रनन्ध महापूजोपस्थानाय प्रथमं महाप्रणि- धानमभिनिर्हरति- यदुत सीतथागतभापितधर्मनेत्रीमंधारणाय । सर्वबुद्धबोधिसत्वपरिग्रहाय । सर्वसम्यक्संबुद्धशासनपरिरक्षणाय | धर्मधातुविपुलमाकाशधातुपर्यवसानमपरान्तकोटीनिष्ठं सर्व- संकल्पसंख्याबुद्धोत्पादसंख्याप्रतिप्रस्रब्धं सद्धर्मपरिग्रहाय द्वितीयं महाप्रणिधानमभिनिर्हरति - यदुत सर्वबुद्धोत्पादनिरवशेषसर्वलोकधातुप्रसरेषु । तुषितभवनमासमादिं कृत्वा च्यवनचंद्रमण. गर्भस्थितिजन्मकुमारकीटान्त पुरवासाभिनिष्क्रमणदुष्करचर्याबोधिमण्टोपसरमणमारधर्पणाभिसंबोध्य ध्येरणामहाधर्मचऋप्रगनिमहापरिनिर्वाणेपसंगमगाय पूनाधर्मसंग्रहप्रयोगापूर्वमा कृत्या. सरक- कालविवर्तनाय धर्मधातुविपुलमाकाशधातुपर्यवसानमपरान्तकोटीनिठं सक्ल्पसंख्याबुद्धोत्पाद- संख्याप्रतिप्रसधं यावन्महापरिनिर्वाणोपमंक्रमणाय तृतीयं महाप्रणिधानमभिनिर्हरति । यदुत सर्वबोधिसत्वचर्याविपुलमहद्गताप्रमाणामभिन्नसपारमितासुसंग्रहीत. । सर्वभूमिपरिशोधनं 25 साङ्गोपागनिहरं यावसलक्षणविलक्षणसंपतविपतसचोधिसत्वचर्याभूतयथारमिपथोपदेशपार- मितापरिकत्रिपादानुशासन्यनुप्रदानोपस्तम्भवित्तोत्पादाभिनिर्हाराय धर्मधातुविषुलमाकाशधातु- पर्यवसानमपरान्तकोटीनिष्टं सर्वपल्पसरयाचर्यानस्याप्रतिप्रसन्धं चित्तोपाटाभिनिहाराय धनुर्य महाप्रणिधानमभिनिहरति । यदुत निरपशेरसर्वसवमातुरूप्परुपिडामज्ञिनैवमंजिना नसण्टज- जरायुनसंघदजीपपादुकोधानुरुपयर्यापनाङ्गतिसमासनसोपरविपर्यापननामरूपनगृहीतारोमित्र. 30 सत्यपानुपरिपाचनाय बुद्धधर्मावतारणाय सगनिसंख्यायाछेदनाय सहरानप्रतिष्ठापनाय । धर्मधातुम्पुिटमाकाशधानुपर्यवसानगरान्तकोटीनिष्टं सरल्पनरयासत्ववानुमायाप्रतिप्रग्नन्य सी. B 20 सि.१५ ·B291 B295 १५४ शिक्षासमुच्चयः। (१६.२५- सखधातुपरिपाचनाय पञ्चम महाप्रणिधानमभिनिर्हरति । यदुत निरवशेसबलोकगविपुल- संक्षिसमहद्गताप्रमाणसूक्ष्मौदारिकव्यत्यस्तावमूर्धसमतलप्रवेशसमवसरणानुगतेन्द्रजालविभागदशदिग- शेषमात्र्यप्रवेशविभागज्ञानानुगमप्रत्यक्षताये। धर्मधातुविपुलमाकाशपर्यवसानमपरान्तकोटीनिष्ठं सौ. कल्पसंख्यालोकधातुसंख्याप्रतिप्रखब्धं लोकधातुवैमा व्यावतारणाय षष्ठं महाप्रणिधानमभिनिहरति । 5 यदुत सर्वक्षेत्रकक्षेत्र एकक्षेन सर्वक्षेत्रकसमरसरणपरिशोधनम् अप्रमाणबुद्धक्षेत्रप्रभा-यूहालकारप्रति- मण्डित सर्वक्लेशापनयनपरिशुद्धिपथोपेत अप्रमाणानाकरसत्त्रपरिपूर्णमुदारवुद्धविषयसमवरणं यथा- शयसर्वसत्वसंदर्शनसंतोयणाय । धर्मधातुविपुलमाकाशधानुपर्यवसानमपरान्तकोटीनिष्ठं सर्वकल्प- संख्याबुद्भक्षेत्रसंख्या प्रतिप्रस्तब्धं सर्वबुद्रक्षेत्रपरिशोधनाप सप्तमं महाप्रणिधानमभिनिहरति । यदुत सर्वबोधिसत्वैकाशयप्रयोगतायै नि सपन्नकुशलमूलोपचयाय एकारम्बणसर्पबोधिसत्वसमतायै 10 अविरहितसततसमितबुद्धबोधिसत्त्वसमरधानाय यथेष्टबुद्धोत्पादसंदर्शनाय स्वचित्तोत्पादतथागत- प्रभावज्ञानानुगमाय अच्युतानुगामिन्यभिज्ञालम्भाय सर्वलोकधात्वनुपिचरणाय सम्पन्मण्डलप्रतिभास- प्राप्तये सर्वोपपत्तिस्वशरीरानुगसाप अचिन्त्यमहास्यानोपेततायै बोधिसत्वचर्याचरणाव्यपच्छेदाप धर्मधातुविपुलमाकाशधातुपर्यवसानमपरान्तकोटीनिष्ठं संकल्पसंख्याचर्यामंख्यापतिप्रसन्धं महा- यानारतारणाय अष्टमं महाप्रणिधानमभिनिर्हरति । यदुनाविपर्यचम्समारूढबोधिसत्त्वचर्याचरणाय 15 अमोधकायवाङ्मनस्कर्मणे सहदर्शननियतसर्वबुद्धधर्मप्रतिलम्भाय सहयोपोदाहारज्ञानानुगमाय सहप्रसादक्लेशविपर्तनाय महाभैषज्यराजोपमाश्रयप्रतिलम्भाय चिन्तामणिवत्कायप्रतिलम्भाय सर्व- वोधिसत्वचर्याचरणाय धर्मधातुविपुलमाकाशधातुपर्यवसानमपरान्तकोटीनिष्ठ सर्वकल्पसंख्याचर्या- संख्याप्रतिप्रसन्धम् अमोघघोषतायै नवम महाप्रणिधानममिनिर्हरति । यदुत सर्वलोकधातुष्वनुत्तर- सम्यस्तंबोध्यभिसंबोधनपएकबालपथाव्यतिवृत्तसर्ववाटपृथग्जनजन्मोपपत्यभिनिष्क्रमणविकुर्वणबोधि 20 मण्डधर्मचक्रप्रवर्तनमहापरिनिर्वाणोपदर्शनाय महायुद्धविषयप्रभावज्ञानानुगमाय सर्पसत्त्वधातुयथा- शयबुद्धोत्पादक्षणक्षणावबोधप्रशमप्रापणसंदर्शनाय एकाभिसंबोधिसर्वधर्मधातुनिर्माणस्फरणाय एक- घोषोदाहारसर्वसत्त्वचित्ताशयसंतोषणाय महापरिनिर्वाणोपदर्शनचर्याबलाव्युपच्छेदाय महाज्ञानभूमि- मर्वधर्मयुत्यापनसंदर्शनाय धर्मज्ञानार्द्धमायाभिज्ञासर्वलोकधानुस्फरणाय धर्मधातुविपुलमासराधातु- पर्यवसानमपरान्तकोटीनिष्ठं सर्वकल्पसंख्याभिसंबोधिसत्याप्रतिप्रसम्धं महायानाभिनिर्हाराय दशम 25 महाप्रणिधानमभिनिहरतीति ।। एतच भावयन् सर्वत्र परिणामयामीति योज्यम् । आर्यावलोकितेश्वरविमोक्षे च यदुक्त तदप्येवं योज्यम् । एतनुशलमूल सर्वसत्त्वप्रपातभयविगमाय परिणामयामि । सर्वसत्वान सातानिकभयप्रशमनाय सर्वसत्तसंमोहमयविनिवर्ननाय परिणामयामि । सर्वसत्त्रमन्धनभयसमु. छेदाय ससिलीवितोपरोधोपामभयव्यावर्तनाय सर्पसत्योपकारणपैकल्यभयापनयनाय सर्वसत्या- 30 जीविकामयञ्युपशमनाय सर्वसत्वाश्लोकभयसमतिक्रमणाय परिणामयामि । सर्वसत्त्वसासारेफभयो- पशमनाय ससत्त्वपर्पच्छारद्यभयविगमाय सर्वसत्वमरणभयव्यतिकमाय सर्वसत्त्वदुर्गनिमयविनिरर्तनाय सरसत्वतमोत्यस्परविरमगत्यप्रत्युवावर्तनावभासारणाय परिणामपामि । ससराना विसभाग- समवधानभयात्यन्तविगमाय सर्वसत्वप्रियविप्रयोगभयनिरोधाय ससत्त्वाप्रिपमवासभयापनयनाय 8286 ·-१६.२५] भद्रचर्याविधिः पोडशः परिच्छेदः । सर्वसत्त्वकायपरिपीडाभयविसंयोगाय सर्वसत्वचित्तपरिपीडनभयनिर्मोक्षणाय सर्वसत्त्वदुःखदौर्मन- स्योपायाससमतिक्रमणाय परिणामयामीति ।। संक्षेपतः पुनरियमनुत्तरा परिणामना येयमार्यभेद्रचर्यागाथायाम् - म शिरी यथ जानति शूरः सो च समन्ततभद्र तथैव । तेषु अहं अनुशिक्षयमाणो नामयमी कुशलं इमु सर्वम् ॥ सर्वत्रियध्वगतेभि जिनेभिर्या परिणामन वर्णित अग्रा । ताय अहं कुशलं इमु सर्व नामयमी वरभद्रचरीये ॥ इति ॥ ॥ इति शिक्षासमुच्चये भद्रचर्याविधिः षोडशमः परिच्छेदः समाप्तः ।। 1G.V.p. 517.sts.55-56.

·B298 5 10 वन्दनानुशंसा सप्तदशः परिच्छेदः । उत्तो वन्दनादिविधि । तेन पुण्यवृद्धिर्भवतीति कुतो गम्यते । आर्यावलोवनसूत्रात् । एव हि तत्रोक्तम्- वर्जयत्यक्षणान्यष्टी य इमे देशिता मया । क्षण चारागयत्येक युद्धोत्पाद मुशोभनम् ॥ वर्णनान् रूपमपनो लक्षण समलकृत ! रथाम्ना बढेन चोपेतो नासो कौसीधमृच्छति ॥ आदयो महाधनश्चासौ अधृष्य पुण्यवानपि । आराग्य लोकप्रद्योत सत्करोति पुन पुन ॥ श्रेष्टीकुठेषु स्फीते स आत्येपूपपयते । भवेदानपति शूरो मुक्तत्यागो ह्यमसरी ॥ राजा भवेद्वार्मिरोऽसौ चतुर्दीपेश्वर प्रभु । प्रशासयेन्महीं कृत्स्ना समुद्रगिरिकुण्डलाम ।। महर्द्धिकश्चक्रवर्ती सप्तरत्नसमन्वित । राज्ये प्रतिष्ठितो बुद्धान् सत्करोति पुन पुन ॥ न्युतश्चास्माद्गत स्वर्ग प्रसन्नो जिनशासने । शको भाति देवेद्र ईश्वरो मेरमूर्धनि ।। न शक्य भापता वर्ण क्षपयितु कल्पकोटिमि य स्तूप लोकनाथस्य नर कुर्यात्प्रदक्षिणम् ।। न जातु सोऽन्ध खञ्जो वा कल्पानामपि कोटिभि । उत्पाद्य बोधिचित्त य शास्तु स्तूप हि वन्दते ॥ दृढवीर्यो दृढस्थामो वीरश्च दृढविक्रम । कौशल्य गच्छति क्षिप्र कृत्वा स्तूपप्रदक्षिणम् ।। यो बुद्धकोटिनियुतशतसहस्रान् कल्पान कोटी च तुलिय सत्करेया । पश्चैह कल्पे चरमक घोरकाले वदेय स्तूप बहुतर तस्य पुण्यम् ।। भनो हि बुद्धो अतुलिय दक्षिणीयो अग्रा चरित्वा चरियविशेषप्राप्त । सस्येह पूजा करिय नररिषभस्य विपाक श्रेठो भवति अतुल्यरूप ॥ 15 B299 20 25 30 ·-१७.२५] वन्दनानुशंसा सप्तदशः परिच्छेदः । 5 10 15 इतश्युत्वा मनुष्येभ्यस्त्रायस्त्रिंशेषु गच्छति । विमानं लभते तत्र विचित्रं रतनामयम् ॥ कूटागारं स्वयं दत्वा अप्सरोगणसेवितः । मालां स्तूरे संप्रदाय त्रायसिंशेषु जायते ।। अष्टाङ्गजलसंपूर्णा सुवर्णसिकताश्रिताम् । वैडूर्यस्फटिकैश्चैव दिव्या पुष्करिणीं लभेत् ॥ भुक्त्वा च ता रतिं दिव्या आयु: सपूर्य पण्डितः । च्युत्वा च देवलोकात्स मनुष्यो भवति भोगवान् ।। जातिकोटिसहस्राणि शतानि नियुतानि च । सत्कृत. स्याच सर्वत्र चैत्ये माला प्रदाय च ।। चक्रवर्ती च राजासौ शमश्च भरतीश्वरः । ब्रह्मा च ब्रह्मलोकस्मिन् चैत्ये माला प्रदाय च ।। पप्रदानं दत्वा तु लोकनाथस्य तायिन. । सर्वेऽस्यार्था समृध्यन्ति ये दिव्या ये च मानुपाः ।। [त्यजेद्धीनानकुशलान् न स तत्रोपपद्यते । ] मालाविहारं कृत्या च लोकनाथस्य धातुपु । अभेद्यपरिकारेण राजा भूयान्महर्द्धिक ॥ प्रिय. स दयितश्चासौ सत्कृतश्च प्रशसित । देनानामथ नागानां ये लोकेऽस्मिंश्च पण्डिता ॥ यनासौ जायते वीर पुण्यतेज सुदीपित । ते कुलाः सत्कृता भोन्ति राष्ट्राणि नगराणि च ।। य सर्पपात् सूक्ष्मतरं गृहीत्वा धूपेय धूपं भगवति चैत्यकेषु । तस्यानुशंसान् शृणुत प्रभापतो मे प्रसन्नचित्ता जहिय खितां मलाश्च ।। स पुण्यपाश्वरति दिश. समन्ता- दारोग्यप्राप्तो दृढमतिरप्रमत्तः । विनेति शोकं विचरति चारिका प्रियो मनापो भपति महाजनस्य ।। राज्यं च लभ्या जिनपरु सकरोती महानुभागो विदु चक्राती। 20 I 25 30 ·[र 5 10 15 सुवर्णपणों विचित्ररक्षण स मनोगवार लमि सोलोरे। जातमातो टमने श्रेष्टरमा दियविशिष्ट सुरचिर काशिराश्च ।। भोती सुषमुक्यय मवेष्टय स्तूप नायम्य चीपरे । यश्वीपरेण चैन्येषु कुर्यात् पूजामतुग नायकानाम् । तस्येह मोती असा आमभागो द्वात्रिंशतीभि काचित लक्षणेभि ॥ पाणीना सुरचिर मुक्तहारा प्रादुर्भयन्ती विविध अनन्तकल्पा । सिंहलता सुरचिरपर्णमूना वेरिय स्तूप भगत चीपरेभि ॥ दत्या पताका भगत चेतिपू छन्द जनिन्वा तथ सिय बुद्धोके । स पूजनीयो भाति महाजनस्य चरतु श्रेष्ठो निनचारिकाये ।। सुवर्णवर्णो भवति सि आमभागो लाभी स भोती सुरचिरचीवराणाम् । सिमाना सुसहितरम्पलाना दुकूलकाना तय यरकोशकानाम् ।। ध्वज ददित्वा हतरजि सत्वसारे धनं प्रभूत प्रतिलमि नचिरेण ।। प्रभूतकोपो भवति अनन्तप्रज्ञो परिचारु तस्य भवत्यदीनचित्त । न चित्तशूल जनयति सो परस्य प्रसादचित्त सद अप्रमत्त || न तस्य अग्नि कमति पि न शस्त्र उद्वीक्षणीयो भवति महाजनस्य । अधो उपादाय च विभवाग्रु यावत् जाम्बूनद तेन भवति बुद्धक्षेत्रम् ॥ शक्य क्षयेतु आयु श्रिय एवरूपा न बुद्धस्तूपे धरयत एकदीपम् । 20 25 303 30 ·-२७.२५] 5 10 वन्दनानुशंसा सप्तदशः परिच्छेदः । न तस्य कायो भवति अवर्णिताङ्गो दृढांसु भोती परिधभुजो अछम्भी। आलोकप्राप्तो विचरति सर्वलोके ददित्व दीपं भगवत चेतिकेषु ॥ यदि बुद्धक्षेत्रा नियुतशता सहस्रा भरेयु पूर्णा शिखगतसर्पपेभिः । शक्यं गणेतुं तुलयितु भाषितुं वा न तथागतेषू धरयितु एकदीपम् ।। अलंकरित्वा सुरुचिरदर्शनीय यो देति छत्र भगवत चेतिकेषु । तस्येह भोत्यसदृश आत्मभागो द्वात्रिंशतीभिः कवचित लक्षणेभि ।। येभिर्जिनस्य प्रतपत आत्मभावो रूपं विशिष्टं यथरिव काञ्चनस्य । जाम्बूनदो वा सुरुचिरदर्शनीया अभिकीर्ण [पुष्पेभि ] कुसुमित लक्षणेभिः ॥ अभिज्ञमाप्तो भरति महायशाख्यः चरति श्रेष्ठावरचारिकायाम् । न भोगहानिर्भनति कदाचिदस्य देवान भोति गुरुकृत पूजितश्च ॥ न कामभोगै रमति कदाचि धीरो पिशुद्धशील. सकुशलब्रह्मचर्य । समादयिता वनुपरने उपित्या- ऽभियुक्तिध्यानो भाति विशेषप्राप्त ।। न ज्ञानहानिर्भवति कदाचिदस्य बोधिचित्तं विजहति सो कार्यचित् । मैत्रीविहारी भरति अदीनचित्तो दवेह छ भगवत चेति॥ वायेन पूजां नरवृषभस्य प्रत्या न शोकसन्याश जानु भोति। मनोइयो भाति मनुष्यलोके स्वरानु तस्यापिकर [निगुद्ध भोति ।। 15 20 B 25 30 ·[१७ २५- 5 10 15 शिक्षासमुच्चय । विशुद्धचक्षुर्भवति स सप्रजन्या विशुद्धश्रोत्रो भपत उदग्रचित्त । घ्राणेद्रिय परम उत्तप्त भोति वादित्व वाद्य भगवत चेतिकेषु ॥ जिहास्य भोति सुरचिर दर्शनीया सुसूक्ष्म मृद्वी रचिर मनोज्ञघोषा । रक्ता प्रवाला यथरिव देवताना स्वराङ्गकोटीपर सृजनेऽप्रमेयाम् ॥ न जातु भोती उरगु अजिह्वयो वा न खञ्जकुजो नापि च नामिताङ्ग । विशिष्ट भोली सुरुचिर आत्मभावो वादित्व वाघ भगवत चेतिकेषु ॥ न जातु पश्चिजनयेऽप्रसाद देवो च नागो मनुज महोरगो या । आश्वासप्राप्तो विचरति लोके वादित्व वाद्य भगवत चेति ।। कल्पान कोटी रीयुत [शता ] सहस विशिष्टकायो भवति अनिन्दितान । प्रासादियोऽसौ क्वचित लक्षणेभि सशोध्य स्तूप भगत निर्वृतस्य ।। विमान श्रेष्ठ रभति मनोज्ञगध दिऱ्या विशिष्ट सुरचिरचन्दनस्य । न जातु तृष्णा जनयति सो कदाचिन् संशोध्य स्तूप भगवत निर्वृतस्य ।। प्रोपकाले जिनवरशामनस्मिन् न जातु भोती उप न जम्बुट्टी। स्वर्गे स भोति प्रतिष्ठित तस्मि कारे गधानुरुप ददिय जिनस्य स्तुसे ।। दुर्गधिमानगुचिजुगुप्सनीया वर्जेति निन्य प्रतिमिन सी स्त्धे। चरी स नित्यमिमु यर ब्रह्मचर्य गधानुरेप परिय जिनस्य स्थे । 20 3305 25 ·8317 5 10 15 शिक्षासमुच्चय । अन्युक्षिपित्वा जिनचेतिकेभ्य निर्माल्य शुष्क प्रमुदितवेगजात । व्रजेत कामान् दुखदवैरघोरान् आरागयेदशमलसार्थवाहान् ।। प्रामादिको भोति विशुद्धाय उद्वीक्षणीयो बहुजनपूजनीय । न तस्य राजापि प्रदुएचित्त यो जीर्णपुष्पानपनेय चैत्ये ॥ चुमार्ग स पिथित अपायभूमि स शीलस्वधे स्थित बोधिसत्व । असतारयित्रा जिनचेतिकेभ्य पुण च प्रागन्यनरे प्रदत्तम् ॥ शोषश्च दोपान् चिजहात्यमत्तो रोगानशेषान् विजहायनेसन् । आवासप्राप्तश्च अनन्तकल्पान् यो जीर्णपुष्पानपनेति चैत्ये॥ बुद्धश्च भोयसशदक्षिणीयो अतुल्यप्राप्तो नरमरपूजनीय । अलकृतो भवति विशुद्धकाय यो जीशपुप्पानपनेति चेये॥ दद्याच्च य सुचिर दिव्य पुष्प मान्दारवानप्यथ पाटल वा। निर्माल्यक योऽपनयेत चैये विपाक श्रेष्ठोऽस्य भवेदतुल्य ॥ य प्रालि प्रागमति नाथस्तूप छन्द जनित्वा च स बुद्धलोके । सो भोति लोके गुरुस्तु सकृतश्च प्रासादिको भाति सुदर्शनीय ।। तस्येह राज्य निपतति सर्परोको देवासुरा नागमनुष्याश्च । सर्वा सहस्रा कुसुमित लोकधातु प्रशास्ति राज्ञो वश ईश्वराश्च ॥ 20 23 30 ·-१७.२५] वन्दनानुशंसा सप्तदश परिच्छेदः । 5 10 15 ये तस्य राज्ये स्थित भोन्ति सत्या स्थापेय सनिफ्लुष बुद्धज्ञाने । अपायभूम्यस्त्यक्ता भान्ति करोति चेपा परमसुश्रेष्टमर्थम् ।। परिचारोऽस्य भवति मनोइघोष पुण्यस्पेत स्मृतिमतिपूजनीय । आश्वासप्राप्तो विचरती जीरलोके सदाभिप्राय जनयति श्रेष्टप्रीतिम् ॥ परिचार भोत्यस्य स्वराजयुद्ध ज्ञायेत सत्तैर्मधुर प्रशान्तवाक्य । न तस्य कश्चिज्जनयति चेश्वरत्व पिलोग्नीयो भाति महाजनस्य । दानप्रमोद प्रियतार्थचर्या समानार्थता जनयति महाजनस्य । आकृष्ट सन्नो जनयेत रोष य प्राञ्जलि प्रणमति युद्धस्तूपम् ।। देवेन्द्र भोत्युपगत स्वर्गलोके मनुष्यको भाति नरस्य राजा। न पारिहाणिर्भरति कदाचिदस्य यो अञ्जलीभिर्नमतीह स्तूपम् ।। नासारपाये प्रपतेत जातु हीनाश्च वर्जेत स काम रोके। आढयो धनी भोति प्रभूतापो योऽजलीमिर्नमतिर बुदरतार ॥ सूनातचर्या न कदाचितस्य नास्थानकष युग्ने से। सरपान सपा मुहितास्म मन्ति य मअनुगी गुगी परवापर ॥ य पुरमुर्ति गृहीटचित्त प्रसादतोऽपरिशी रेकना। स पुमान् गरी गनुपरेको राक्षेप स्थित निगर 20 R ·5 शिक्षासमुच्चय । (१७ २५- शोमा न दोषा खिलमल नास्य भोति अतुल्यताप्तश्च सुसस्थितान । आलोग्नीयश्च महाजनस्य व्रजेत कामान् भयकर चरघोरान् ।। इति ॥ आर्यमहाराणा पुण्डरीक] भूरेऽप्युक्तम्-तिष्टतु तावदानद यो मा समुख सत्कुर्यात् । तिष्ठतु मे शरीरस्य पूजा सर्षपफलमात्रेषु धातुषु । तिष्ठतु मामुद्दिश्य कृतेषु स्तूपेषु सत्कार । ये केचिदानन्द वुद्धमालम्ब्य अन्तश एकपुप्पमप्याफाशे क्षेप्स्यन्ति, तस्य पुण्यस्व धस्य यो विपार , सचेद्यावाननादि मसारो यस्य पूर्वा कोटिर्न प्रज्ञायते, तापत कल्पान् ससरता तेषा शक्रत्व ब्रह्मत्व चयर्ति वम् , न शक्यस्त पर्यन्तोऽधिगतुम् । तिम्तु बुद्धालम्बनता अन्तश 10 आकाशेऽप्येकपुप्पनिक्षेप , सचेदन्तश स्वमान्तरगता अपि सत्त्वा बुद्धमालम्ब्य आकाशे एकपुप्पमपि क्षेप्स्यन्ति, तदभ्यह कुशलमूल निर्माणपर्यवसान वदामीति ॥ उक्त च आर्यबृह सागरनागराजपरिपृच्छायाम्- अष्टाभिर्भुजगाधिपते धर्म समन्वारता बोधिसत्वा सततसमित बुद्धसमवधान प्रतिलभते।क्तमैरप्टाभि ' बुद्धबिम्बदर्शनसत्त्वसमादापन तया। तथागतप्रतिमाकरणतया । तथागतस्याभीक्ष्ण वर्णभापणतया । तथागतदर्शनसर्वसत्य- 15 समादापनतया । यत्र च बुद्धक्षेत्रे तथागतश्रय शृण्वन्ति, तत्र प्रणिधानमुत्पादयति । नचावलीनसततयो भवन्ति । उदारसततिराश्च बुद्धज्ञानमभिलपते इति ॥ किं पुन पुण्यवृद्धयर्थिनो बुद्धसमवधानेन प्रयोजनभूतम् , यस्य गुणपर्यन्तमसर्वज्ञो नाधिगच्छेत् । यथा आर्यगण्डव्यूहे सवर्णितम्- सुदुर्लभो बुद्धशब्द कल्पकोटिशतैरपि । किं पुनर्दर्शन सर्वकाहाच्छेदनमुत्तमम् ॥ सुदृष्टो लोकप्रद्योत सर्वधर्मगतिं ग्त । पुण्यतीर्थ त्रैलोकस्य सर्वसत्वरिशोधनम् ॥ मह पुण्यमय क्षेत्रमुदित ज्ञानमण्डलम् । भासयत्यमित लोक पुण्यस्कधविवर्धनम् ॥ छेदनो दुखजालस्य ज्ञानस्कन्धविशोधन ! न दुर्गतिभय तेषा यैरिहारागितो जिन ॥ विपुल जायते चित्त पश्यता द्विपदोत्तमम् । प्रज्ञावलमनल्येय जायते चन्द्रमास्चरम् ।। पुनरत्रैवाह- अर्थाय सर्वसत्वानामुत्पद्यन्ते तथागता । महापारणिरा वीरा धर्मचक्रप्रता ॥ GVp 31-32 B310 20 25 30 ·१६५ -१७.२५] वन्दनानुशंसा सप्तदश. परिच्छेद । प्रतिकतु कय शक्य बुद्धाना सर्वदेहिभि । सत्यार्थेषभियुक्ताना कल्पकोटिशतैरपि ।। कल्पकोटिं वर पक व्यपाये भृशदारुणे । न त्वेवादर्शन शास्तु सर्वसङ्गनिर्तिन । यानन्त्य सर्वलोकस्मिन्नपायगतय पृथक् । वर तत्र चिर वासो बुद्धानामश्रुतिर्न च ॥ किं कारणमपायेषु निवासश्चिरमिप्यते । यत्कारण जिनेन्द्रस्य दर्शन ज्ञानवर्धनम् ॥ छिद्यते सर्वदु खाणि दृष्ट्वा लोकेश्वर जिनम् । सभवत्यवतारश्च ज्ञाने सबुद्धगोचरे ॥ क्षपययावृती सर्वा दृष्ट्वा बुद्ध नरोत्तमम् । वर्धयत्यमित पुण्य येन बोधिरवाप्यते ।। इति ॥ तदेवमस्ति पुण्यवृद्धौ बुद्धसमवधानेन प्रयोजनम् । अपि च प्रतिमामात्रदर्शनमपि तापदपरिमितफल तथागतानाम् , किं पुन स्वरूपेण ? उक्त हि आर्यश्रद्धाबलाधानारतारमुद्रासूत्रे---- य कश्चिमञ्जुश्री कुलपुत्र कुलदुहिता वा सर्वलोकधातुरजोपमाना प्रत्येकबुद्धाना दिने दिने शतरसमाहार दद्यात् दिव्यानि च वस्त्राणि, एर ददद्गङ्गानदीवालुकोपमान् कल्पान् दद्यात्। यश्चान्यो मञ्जुश्री कुलपुत्र कुलदुहिता वा चित्रकर्मलिखित वा पुस्तककर्मकृत वा बुद्ध पश्येत् , अय ततोऽसख्येयतर पुण्य प्रसवति । क पुनर्वादो योऽञ्जलिप्रग्रह वा कुर्यात् , पुष्प वा दद्यात् , धूप वा गन्ध वा दीप या दद्यात् । अयमेव ततोऽसख्येयतर पुण्य प्रसरतीति ।। आर्यबोधिसत्वपिटकेऽपि पुण्यवृद्धयुपाय उक्त -यस्तथागतचै य शोधयति, स चतस्रोऽग्रा प्रणिधानपिशुद्धीरनुप्राप्नोति । क्तमाश्वतन ? अना रूपप्रणिधानविशुद्धिम् , अग्रा दृढ समादानप्रणिधानविशुद्धिम्, अग्रा तथागतदर्शनप्रणिधानविशुद्धिम् , अप्रा लक्षणसपप्रणिधान विशुद्धिमिति ॥ पुनरत्रैवाख्यातम् - तथागतचैत्येषु पुप्पारोपण गधानुलेपन कृत्वा अष्टावनिकलता अनुप्राप्नोति । क्तमा अष्टौ । न रूपविकलो भवति । न भोगरिकल । न परिवार 2 विफल । न शीलरिकल । न समाविनिमल । न श्रुतरिफल ।न प्रज्ञानिकल । न प्रणिधानविफल । इति ।। उक्त च आर्यरत्नराशिसूते-ये त्रिभवपर्यापन्ना सत्त्वास्ते स प्रत्येक तथागतस्तूपान कारयेयुरेवरूपानुचैस्त्वेन तद्यथा सुमेर पर्वतरान । ताश्च गङ्गानदीपालिकासमान् कल्पान् प्रत्येक ससत्कारे सत्कुर्यु । यश्व बोधिसत्वोऽविरहितसर्वज्ञताचित्तैनरपुप्पमण्यारोपयेत्, अय 30 तस्मात्पूर्णकात्पुण्यस्कन्धाद्बहुतर पुण्य प्रसवेत् ।। अयोक्तम् -ये खल पुनखिसाहसमहासाहले लोधाता सत्त्वास्ले स महायानमप्रस्थिता भवेयु । स च चक्रवर्तिराज्यसमन्यागता भवेयु । एनाथ राना चारी महासमुद्रप्रमाण ·शिक्षासमुञ्चय । [१७ २५- दीपस्यारी कृत्वा उमेरमात्रा वर्तीमादीप्य प्रयेस्मेनरूपा दीपपूजा तथागतचैत्येषु प्रतयेत् । यश्च अभिनिधान्तगृहावासो बोधिसत्त्वस्तैलप्रक्षिप्ता वती कृत्या आदीप्य तथागतचैत्ये धारयेत्, अस्यास्तैलप्रक्षिप्ताया वर्ने रेतपूर्वर प्रदीपदान शततमीमपि क्रा नोपैति । यानदुपनिषदमपि न क्षमत इति । पेयाल ! ये च खलु पुनस्ते राजानक्षत्रवर्तिनो बुद्धप्रमुख मिनुसध सर्वसुखो 5 पपाने सर्यु, यश्चाभिनिधान्तगृहारासो बोरिसत्व पिण्डपात्र चरित्या पातपर्यापन्न परेसा सविभज्य परिभुञ्जीत, इद ततो यहता च महाघतर च । यच ते राजानश्चयतिन सुमेरुमात्र चीपरराशि बुद्धप्रमुग्वाय मिभुमघाय दद्यु, यच्चाभिनित्रान्तगृहापासो बोधिसत्चस्त्रिचीवर बहिर्धा महायानसपरियताय बुद्धप्रमुग्वाय भिक्षुमघाय वा तथागतचैत्ये वा दद्यात् , इद भिक्षोधीवरदान भेतत्पूर्वम्चीवरराशिमभिभरति । यच्च ते राजान प्रत्येर सर्व जम्बुद्वीय पुण्यसस्तृत कृत्वा 10 तथागतचे ये निर्यातयेत् , यञ्चाभिनिष्णातगृहावासो बोधिसत्व अन्तश एक्पुप्पमपि तथागत चैये आरोपयन् , अस्य दानस्यैतत् पूर्वक दान शततमीमपि का नोपैति, यापदुपनिषदमपि नोपंतीति ॥ 3313 20 आर्यानुपूर्वसमुद्गतपरिवर्तेऽपि देशितम् – चतुर इमान् भद्रानुशसान् पश्यन् बोधिसत्व स्तथागतपूजायामुन्मुको भाति । क्तमाश्चतुर ? अग्रश्च मे दक्षिणीय पूजितो भविष्यति, मा च 15 दृष्ट्वा अन्येऽपि तथा शिक्षिप्यन्ति, तथागत च पूजयित्वा बोधिचित्त दृढ भविष्यति, द्वात्रिंशता च महापुरपलक्षणाना समुखदशनेन कुशरमलमुपचित भविष्यति । इमाश्चत्वार [इति ।। इद च निस्तर तथागतपूजोपस्थानम् । यथोदाहृतमार्यसागरमतिपरिपृच्छासूत्रे - त्रीणीमानि सागरमते तथागतस्य निरत्तराणि पूजोपस्थानानि । कतमानि त्रीणि ? यच बोधिचित्त मुत्पादयति । यच्च सद्धर्म परिगृह्णाति । यच सत्वेषु महारुणाचित्तमुपादयतीति । निर्दिष्टमप्यार्यरनमेघे - दशभि कुलपुत्र धर्फ समन्वागता बोधिसत्त्वा अननुलिप्ता गर्भमन जायते । कतमैर्दशभि । यदुत तथागतप्रतिमापरणतया । जीणचैन्यसस्करणतया । तथागतचैत्ये गधरिलेपनानुप्रदानेन । तथागतप्रतिमासु गन्धोदक्स्नानानुप्रदानेन । तथागत चैये समार्जनोपपनानुप्रदानेन । मातापितृणा कायपरिचर्याचरणेन । आचार्योपाध्यायाना कायपरिचर्याचरणेन । सब्रह्मचारिणा कायपरिचर्याचरणेन । तच्च निरामिण चित्तेन न सामिरेण । तच्च कुशमेव परिणामयन्ति - अनेन कुशलमूलेन ससित्वा निरपलिप्ता गर्भमलेन जायन्तामिति । तच्च तात्रेणाशयेन चितयन्ति । एमि कुलपुत्र दशभिर्धर्मोरनि । अनुमोदनानुशसास्त्वार्यप्रज्ञापारमितायामुत्ता ~य प्रथमयानलमस्थिताना बोधिसत्याना महासत्वाना ताश्चित्तोत्पादाननुमोदते, चरतामपि बोधिसत्वचर्या ताश्चित्तोपादाननुमोदते, अविनि वर्तनीयामपि अविनिवर्तनीयधर्मतामनुमोदने बोधिसत्वाना महासवानाम् , क्यिन्त स भगवन् 30 कुलपुत्रो वा कुलदुहिता वा बहुतर पुण्यस्कन्ध प्रसाति । एवमुक्ते भगवान् शक्र देवानामिन्द्र मेतदवोचत् - स्याखा पुन कौशिक त्रिसाहस्रमहासाहस्रस्य लोकधातो पलाण तुल्यमानस्य प्रमाणमुद्ग्रहीतुम्, न खेर कौशिक बोधिसत्वस्य महासत्वस्य तेषामनुमोदना सहगताना चित्तोपादाना पुण्यप्रमाण ग्रहीतुम् । एवमुक्त शत्रो देवानामिन्द्रो भगवतमेतदवोचत् - 25 3314 ·, -१७ २५]] वन्दनानुशंसा सप्तदशः परिच्छेदः । माराधिष्ठितास्ते भगवन् सत्या वेदितव्या , ये वोधिसत्त्वाना महासत्वाना प्रथमचित्तोत्पादमुपादाय यावदनुत्तरा सम्यक्मबोधिमभिमबुद्धानामेवमप्रमेयमनुमोदनासहगत पुण्यमिति न शृण्वन्ति न जानन्ति, तामनुमोदना न समन्बाहरन्ति, मारपक्षिकास्ते भगान् सत्त्वा भविष्यन्ति । भगवानाह - ये कौशिक कुलपुरै कुलदुहितृभिश्चमे चित्तोत्पादा अनुमोदिता बोधिसत्वयानिकी प्रत्येकबुद्धयानिकी श्राफयानिकेळ, ते क्षिप्र तथागतानईत सम्यक्ममुद्धानारागयिष्यन्ति ।। भगवानाह - एप तैरनुमोदनासहगतैश्चित्तोत्पादकुशलमूलैर्यत्र यत्रोपपत्स्यन्ते, तर तत्र सत्ताश्च भविष्यन्ति, गुरुताश्च मानिताश्च पूजिताश्च अर्चिताश्च अपचायिताश्च भविष्यन्ति । न च ते अमनआपानि रूपाणि द्रक्ष्यन्ति । न च ते अमनआपान् शब्दान् श्रोप्यन्ति । एष न गन्धान रसान्न स्पष्टन्यान् स्पश्यन्ति । न च तेपामपायेधूपपत्ति प्रतिकाङ्कितव्या । स्वर्गोपपत्तिस्तेषा प्रतिकाहितव्या । तत्कस्य हेतो ? तथा हि ते सत्यै सर्वसत्त्वसुखानहानि अमख्येयाना 10 सत्याना कुशलमूलान्यनुमोदितानि, यापदनुत्तरा सम्यक्मनोविमभिसमुद्धय अप्रमेयामख्येयान् सत्चान् परिनिपयिष्यन्तीति ॥ पुनरवाह --ये सुभूते गङ्गानदीपारिकोपमेनु त्रिसाहस्रमहासाहस्रपू लोकगातुपु सौ सत्तास्ते सर्वेऽनुत्तरा सम्यक्सोधि प्रतितिष्ठेयु , अनुत्तरा सम्यक्मनोविं प्रतिष्ठाय गङ्गानदीवालिका समान् कल्पानुपलम्भमज्ञिनश्चत्वारि ध्यानानि समापोरन् , यश्च बोधिसत्वो महासरचोऽनया प्रज्ञापारमितया उपायकौशल्येन च परिगृहीतोऽतीतानागतप्रत्युत्पन्नाना बुद्धाना भगवता शीलसमाधि प्रज्ञाविमुक्तिविमुक्तिज्ञानदर्शनस्कन्धम् , श्राराणा प्रत्येकसुद्धानामपि शीलसमापिप्रज्ञानिमुक्तिनिमुक्ति- ज्ञानदर्शनस्कन्ध सर्वमेकतोऽभिमक्षिप्य पिण्टयित्वा तुलयिया निरवशेषमनुमोदेत अप्रया अनुमोदनया ज्येष्ठया श्रेष्टया वरया प्रवरया प्रणीतया उत्तरया निरत्तरया उत्तरोत्तरया असमया असमसमया अप्रतिसमया अनुमोदनयानुमोद्य अनुमोदनासहगत पुण्यक्रियावस्तु अनुत्तरायै सम्यक्म- 20 गोगये परिणामयति । अस्य सुभूते अनुमोदनासहगतस्य पुण्यक्रियानस्तुनोऽसौ पूर्वक औपलम्भि- काना बोधिसत्वाना चतुर्थ्यानमय पुण्याभिनस्कार शततमीमपि का नोपैति, याचदुपनिषदमपि न क्षमते इति ॥ अयमेर नय परिणामनायामुक्त । अथवा अग्रपरिणामनया परिणामित पासर्वपुण्याना मस्य बुद्धत्वाय सकृतप्रणिधिबुद्धत्यमेव स्यात् । अत का परा पुण्यपृद्धि । तद्धि अशेषसत्व 25 मोक्षरतपुण्यज्ञानोपेत निर्विकल्प च ॥ अध्येपणायास्त्यनुशसा आर्योग्रपरिपृच्छायामुक्ता - धर्मप्राद्यतामुपादाय अप्रमेयामरयेये युद्धक्षेत्रे वायु परिरक्षणायेति ॥ आर्यशिक्षासमुच्चये वन्दनाद्यनुशसा समदश. परिच्छेद समाप्त ॥ 15 ·B316 5 रत्नरयानुस्मृतिर्नामाष्टादशः परिन्छेदः । उक्ता भद्रचर्याविधिना पुण्यवृद्धि । अस्याश्चायमपरो हेतु । योऽयम् - श्रद्धादीनां सदाभ्यासः यथोक्तमार्यतथागतगुह्यसूत्रे- चत्वार महारान धर्मा महायानमास्थिताना विशेष गामितायै सततऽपरिहाणाय च । कतमे चगार श्रद्धा महारान विशेषगामिताये मरर्ततेऽपरिहाणाय | तर क्तमा श्रद्धा यया श्रद्रया आर्यानुपममामनि, अपरणीय च न करोति । गौरव महाराज विशेषगामितायै सपर्तते । येन गौरवेण सुभाषित शृणोति, शुश्रूपते अपिरहितश्रोत्रश्च धर्म शृणोति । निमानता महाराज विशेषगामिनायै सतते, यया निर्मानतया 10 आर्याणामभिनमति, प्रणमति, नमस्यति । वीर्य महारान विशेषगामितायै सततेऽपरिहाणाय, येन वीर्येण वायरघुता चित्तलघुता च प्रतिलभत, सांमार्याणि चोत्तारयति । इमे महाराज चत्वार इति।। एपा श्रद्धादीना सदाभ्यास कार्य । अथवा अन्येपा श्रद्रादीनाम् । यथाह आर्याक्षय मतिमूत्र-- पञ्चेमानीन्द्रियाणि । क्तमानि पञ्च ? श्रद्धेन्द्रिय वीर्यन्द्रिय स्मृतीद्रिय समाधीन्द्रिय 15 प्रज्ञेन्द्रियमिति । तत्र क्तमा श्रद्धा ! यया श्रद्धायाश्चतुरो धमानभिश्रदधाति । कतमाश्चतुर । ससारापचरी लोकिकी सम्यग्दरि श्रदराति । स कर्मविपाकसतिशरणो भाति - पवन करिष्यामि, तस्य तस्य कर्मण पलपिक प्रत्यनुभविप्यामीति । स जीवितहेतोरपि पाप कर्म न करोति । बोधिसत्वचारिकामभिश्रदधाति । तञ्चर्याप्रतिपरश्च अन्यर याने स्पृहा नोत्पादयति । परमार्थनानार्थ गम्भीरप्रतीत्यसमुपादनैरास्यनि सत्वनि पनि पुद्गलव्यवहारशून्यता 20 निमित्ताप्रणिहितलक्षणान् सर्वधर्मान् श्रुवा अधाति । सर्पदृष्टिकृतानि च नानुशेते । सर्वयुद्धधर्मान् बल्पैशारद्यप्रभृतींश्च श्रदधाति । श्रद्धाय च विगतस्थस्थस्तान् बुद्धधर्मान् समुदा नयति । इदमुच्यते श्रद्धेद्रियम् ॥ तत्र कतमद् वीर्येद्रियम् । यान् धर्मान् श्रद्वेद्रियेण श्रदधाति, तान् धर्मान् वीर्येद्रियेण समुदानयति । इमुच्यते वीर्यन्द्रियम् । तत्र क्तमत् स्मृतीन्द्रियम् । यान् धर्मान वीन्द्रियेण समुद्रानयति, तान् धर्मान् रमृतीदियेण न विप्रणाशयति । इद 25 मुच्यते स्मृतीद्रियम् । तर कतम समाधीद्रियम् ? यान् धर्मान् स्मृतीदियेण न विप्रणाशयति, तान् समाधीद्रियकरणीमसेलि । इदमुथ्यले समान्द्रियम् । तत्र कलमप्रक्षेन्द्रियम् । यान् धर्मन् समाधीन्द्रियेणैकाग्रीश्रोति, तान् प्रजेन्द्रियण प्रत्यवेक्षते, प्रतिपियति । यदेतेषु धर्मेषु प्रत्याम ज्ञानमपरप्रत्ययज्ञानम् , इदमुच्यते प्रक्षेद्रियम् । एवमिमानि पञ्चेन्द्रियाणि सहितान्यनुप्रवद्धानि बुधर्मान् परिपूरयन्ति, व्याकरणभूमि चाध्याययन्ति [ इति ] || श्रद्धादीना बगना सदाभ्यास कार्य । यथोकमार्यरनचूडसूत्र-तत्र कतमकुलपुत्र बोधिसत्त्वस्य बलचर्यापरिशुद्धि ? यदेभिरेवेद्रियैरपस्तन्धोऽनयमों भवति सीमारे । असहयों भवति श्रावकात्येकबुद्धयानाभ्याम् । अविनियों भवति महायानात् । दुर्धर्षो भवति सक्लेशै । B317 30 ·-१८ २५] रत्नत्रयानुस्मृतिर्नामाष्टादश परिच्छेद । दृढो भवति पूर्वप्रतिज्ञासु । तृप्तो भवति चि न । बलवान् भवति कायेन । गुप्तो भवतीन्द्रियै । दु पराजयो भवति तीथिकै । इत्यादि ।। एव तावच्छूद्धादीना सदाभ्यास पुण्यवृद्धये । का मैत्री? 5 यथाह चद्रप्रदीपसूत्रे- यौवन्ति पूजा बहुविध अप्रमेया या क्षेत्रकोटी नयुत य बिम्बरेषु । ता पूज कृत्वा पुरपवरेषु नित्य सख्याकलापा न भवति मैत्रचित्त ॥ इति ॥ 10 का त 15 20 युद्धाद्यनुस्मृतिः? राष्ट्रपालसूत्रे सवर्णिता- वन्दामि ते कनफर्णनिभा वरलक्षणा विमलच द्रमुखा । वन्दामि (ते ) असमज्ञानपरा सदृशो न तेऽस्ति त्रिभवे विरजा ।। मृदुचारस्निग्धशुभरेशनखा गिरिराजतुल्य तत्र चोष्णिरिह । नोणीपमीक्षितु तास्ति समो पिभ्राजते भ्रपि तवोर्ण मुने । कुदेदुशसहिमशुभ्रनिभा नीलोत्पलाभशुभनेत्ररा । कृपयेक्षसे जगदिद हि यया वदामि ते विमलनेन जिन ।। जिह्वा प्रभूत तनु ताम्रनिभा वदन च छादयसि येन स्त्रकम् । धर्म वदन् पिनयसे च जगत् वदामि ते मधुरस्निग्मगिरा ॥ दशना शुभा सुदृढ वज्रनिभा त्रिंशद्दशाप्यरिरला सहिता । कुर्वन् स्मित विनयसे च जगत् वदामि ते मधुरसत्यक्या ।। रूपेण चाप्रतिसमोऽसि निन प्रभया च भासयसि क्षेत्रशतान् । ब्रह्मेन्द्रपाल जगतो भगवान् जिहीभरन्ति तर ते प्रभया ।। एणेयजड़ भगवनसमा गजराजनहिमृगराजगतो । ईक्षन् ब्रजस्यपि युग भगवन् सकम्पयन धरणिशैतटान् ।। कायश्च रक्षणचितो भगवन् सूश्मा च्छवी कनवर्णनिभा । नेक्षनगद ब्रजति तृप्तिमिद रूप तपाप्रतिमम्पर ।। त्व पूर्वपल्पशतचीर्णतपा त्व सपन्यागदमदानरत । व सासत्वप मैत्रमना बन्गमि ते परमकारणिरम् ॥ 25 20 SR.32277 २RP297-378 शि १७ ·१७० [१८२५- 5 10 B320 15 शिक्षासमुच्चय । त्व दानशीलनिरत सतत व क्षान्तिवीर्यनिरत सुदृढ । त्व ध्यानप्रज्ञप्रभ तेजपरो वन्दामि ते असमज्ञानधर ॥ व वादिएर कुगणप्रमयी त्व सिहरनदसि पर्पदि च । व वैद्यराज तिमलान्तरो वन्दामि ते परमप्रीतिकर ।। शाकायमानसपिशुद्ध मुने त्रिभवलिस जम्पमामिव । व ब्रह्मघोपपलविङ्कस्तो बन्दामि ते त्रिभवपारगतम् ॥ मायोपम जगदिद भवता नटरङ्गस्वप्नसदृश विदितम् । नाभा न सत्र न च जीवाती धर्मा मरीचिदकचनसमा ॥ शन्याश्च शान्त अनुपादनय अविज्ञानदेव जगदुमति । तेषामुपायनययुक्तिशतै अतारयस्यतिपालतया ।। रागादिभिश्च बहुरोगशते मभ्रामित सतत वीक्ष्य जगत् । घेद्योपमो विचरमेऽप्रतिमो परिमोचयन् सुगत सखशतान् ।। जातीजरामरणशोकहत प्रियविप्रयोगपरिदेवशतै । सततातुर जगदवेश्य मुने परिमोचयन् विचरसे कृपया ।। रयचक्रपद्मति सजगत् निर्यक्ष प्रेतनिरये सुगतौ । मूदा अदेशिक अनाथगता तस्य प्रदर्शयसि मार्गवरम् ।। ये ते बभूवु पुरिमाश्च जिना धर्मेधरा जगति चार्थरा । अयमेव ते प्रथितार्यपयो यद्देशयस्यपि निभोऽप्रतिम ॥ स्निग्ध हरश मनोज्ञ वर मलाधिर परमप्रीतिपरम् । गर्मकिन्नरवराप्सरसाम् अमिभूय ता गिरमुद्दाहरसे ॥ सत्यार्जनाशयमुपायनयै परिशोरिता गिरमन तगुणाम् । श्रुत्वा हि या नियुत सत्वशता यानत्रयेण जनयन्ति शमम् ।। तब पूजया सुग्वमनेसविध दिव्य मन्ति मानेषु तथा । आढ्यो महाधन महाविभयो भवते जाहितारो नृपति ॥ बल्चायपि च द्वीपरति जगदाणोति दशभि. कुशीं । रत्नानि सप्त लभते सुगुमा वयि मप्रसादजनमोऽप्रतिम ।। प्रमापि शक अपि लोगपति भवन च अनुपित देवपति । परानामतोऽपि च स यामपति त्वय्नया भनि चारि जिन ॥ एव हमेघ ता पूजा कृता मार्शन श्राणमयसगम् । भरने जगद्विविधदुसहर स्पृशत पद च परम पिरजम् ।। मार्गज्ञ मार्गकुशला भगवन् दुपयानिवारयसि लोकमिमम् । क्षेमे शिव रिनि आर्याचे प्रतिणश्यसि जगहगवन् ।। 20 25 B321 30 ·-१८.२५] रत्नत्रयानुस्मृति माष्टादशः परिच्छेदः । १७१ 5 10 1 पुण्यार्थिकस्य तव पुण्यनिघे सतताक्षया भवति पुण्यक्रिया । बहुकल्पकोटिषु न याति क्षयं यावद्धि न स्पृशति बोधि वराम् ।। परिशुद्ध क्षेत्र लभते रुचिरं परनिर्मिताभ सद प्रीतिकरम् । शुद्धाश्च कायवचसा मनसा सत्वा भवन्त्यपि च क्षेत्रवरे ।। इत्येवमादिगुण नैकविधान् लभते जिनार्चनकृतान् मनुजः । स्वर्गापर्वर्ग मनुजेषु सुखं लभते च पुण्यनिधि सर्वजगे ॥ कीर्तिर्यशश्च प्रसृतं विपुलं तव सर्वदिक्षु बहुक्षेत्रशतान् । संकीर्तयन्ति सुगताः सततं तव वर्णमाल परिपत्सु जिनाः ।। विगतज्वरा जगति मोक्षकरा प्रियदर्शना असमकारुणिका । शान्तेन्द्रिया शमरता भगवन् वन्दामि ते नरवरप्रवर ।। लन्धा अभिज्ञ जिन पञ्च मया गगने स्थितेन ते निशम्य गिरम् । भवितास्मि वीर सुगतप्रतिमो विभजिष्य धर्मममलं जगतः । स्तुत्वाद्य सर्वगुणपारगतं नरदेवनागमहितं सुगतम् । पुण्यं यदर्जितमिदं विपुलं जगदाप्नुयादपि च बुद्धपदम् ॥ इति ।। अथवा यथा आर्यधर्मसंगीतिसूत्रे कथितम् - पुनरपरं बुद्धा भगवन्तो महत्पुण्यज्ञानसंभारा 15 महामैत्रीमहाकरुणागोचरा महासत्वराशेः त्राणभूता महाभैषज्यशल्यहर्तारः सर्वसत्त्वसमचित्ता नित्यसमाधिगोचराः संसारनिर्वाणविमुक्ता यावत्सत्वानां मातापितृकल्पाः समानमैत्रचित्ताः । पे। सर्वलोकानभिभूताः सर्वलोकस्यालोकभूता महायोगयोगिनो महात्मानो महाजनपरिवारा विशिष्टजनपरिवारा अनिवारितदर्शनश्रवणपर्युपासनाः स्वसुखनिरपेक्षाः परदुःखप्रशमनप्रिया धर्मप्रिया धर्मधरा धर्माहारा धर्मभिपजो धर्मेश्वरा धर्मस्वामिनो धर्मदानपतयो नित्यत्यागाभिरता 20 नित्याप्रमत्ता नित्यविवेकाभिरताः सर्वत्र तीर्थसेतुभूता महाराजमार्गप्रख्या यावदसेचकदर्शना बुद्धा भगवन्तः । एवं ताननुस्मरति । एवं च ताननुस्मृत्य तद्गुणपरिनिप्पत्यर्थ स्मृतिमुपस्थापयति । तदुच्यते बुद्धानुस्मृतिरिति ।। अत्रैव धर्मानुस्मृतिमाह - इह बोधिसत्वस्यैवं भवति - य एते बुद्धा भगवन्तोऽनन्ता- पर्यन्तगुणाः, एते धर्मजा धर्मपदा धर्मनिर्मिता धर्माधिपतेया धर्मप्रभा धर्मगोचरा धर्मप्रतिशरणा 25 धर्मनिष्पन्नाः । पेपालं । यान्यपि लौकिकानि लोकोत्तराणि च सुखानि सन्ति, तान्यपि धर्मजानि धर्मनिष्पन्नानि । तस्मान्मया योभ्यर्थिकेन धर्मगुरुकेण भवितव्यम् , धर्मगौरवेण धर्मप्रति- शरणेन धर्मपरायणेन धर्मसारेण धर्मान्वे[ पिणा] धर्मप्रतिपन्नेन । इतीयमुच्यते बोधिसत्वस्य धर्मानुस्मृतिः । पुनरपरं बोधिसत्त्वस्यै भाति-समो हि धर्मः, समः सत्वे प्रवर्तते । धर्मो हीनमध्यविशिष्टानपेक्ष्यः प्रवर्तते । तथा मया धर्मसदृशंचित्तेन भक्तियम् । न धर्मः सुखप्रेक्षिकसा 33 प्रवर्तते । अपक्षपतितो हि धर्मः । तया मया धर्मसदृशचित्तेन भवितव्यम् । न धर्मः काटमोस्य प्रवर्तते । अारिको हि धर्मः, ऐहिपश्यिकः प्रन्यात्मवेदनीयः । तया मया धर्मसशचिनेन B .

·B324 १७२ शिक्षासमुच्चयः। [१८.२५-- भवितव्यम् । न धर्म उदारे प्रवर्तते, हीनेषु न प्रार्तते । अनुन्नामावनामो हि धर्म । तथा मया धर्मसदृशचित्तेन भषितव्यम् । न धर्म शुद्धेषु प्ररतते, क्षतेषु न प्ररर्तते । उत्करुपका- पगतो हि धर्म । तथा मया धर्मसदशचित्तेन भवितव्यम् । न धर्म आर्येषु प्रवर्तते, पृथग्जनेषु न प्रवर्तते । क्षेत्रदृष्टिविगतो हि धर्म । तथा भया धर्मसदृशचित्तेन भवितव्यम् । न धर्म 5 दिया प्रवर्तते, रात्रौ न प्रवर्तते । रात्र्या वा प्रवर्तते, दिवा न प्रवर्तते । सदाधिष्ठितो हि धर्म । तथा मया धर्मसदृशचित्तेन भवितव्यम् । न धर्मो विनयवेलामतिकामति । न धर्मस्य कचिद्विलम्ब । तथा मया धर्मसदृशचित्तेन भवितव्यम् । न धर्मस्योनत्व न पूर्णवम् । अप्रमेया- सख्येयो हि धर्म । आकाशवन क्षीयते न वर्धते । तथा मया धर्मसदृशचित्तेन भवितव्यम् । न धर्म सत्वै रक्ष्यते । धर्म सत्वान् रक्षति । तथा मया धर्मसदृशचित्तेन भवितव्यम् । न 10 धर्म शरण पर्येपते । धर्म सतलोकस्य शरणम् । तथा मया धर्मसदृशचितेन भवितव्यम् । न धर्मस्य कचित्प्रतिघात । अप्रतिहतलक्षणो हि धर्म । तथा मया धर्मसदृशचित्तेन भवितव्यम् । न धर्मोऽनुशय वहति । निरनुशयो हि धर्म । तथा मया धर्मसदृशचित्तेन भवितव्यम् । न धर्म ससारभयभीतो न निर्वाणानुनीत । सदा निर्विकल्पो हि धर्म । तथा मया धर्मसदृशचित्तेन भवितव्यम् । एव बोधिसत्त्वो धर्मबद्ध, स्मृतिमुपस्थापयति । तदुच्यते 15 धर्मानुस्मृतिरिति ।। अत्रैवाह - सघो हि धर्मवादी धर्मचरणो धर्मचिन्तको धर्मक्षेत्र धर्मधरो धर्मप्रतिशरणो धर्मपूजको धर्मकृत्यकारी धर्मगोचरो धर्मचारित्रमपन्न स्वभावकजुक स्वभावशुद्ध सानुत्रोशो धर्मानुकारणिक सदा विवेकगोचर सदाधर्मपरायण सदाशुलवारीत्यादि । तत्र बोधिसत्त्वस्य सधमनुस्मरत एव भवति य एते सघस्य भूता गुणा, एते मया आमन सर्वसत्त्वाना च 20 निष्पादयितव्या । इति ॥ यथा आर्यविमलकीर्तिनिर्देशे बोधिसत्वगुणा उक्तास्तथा सघानुस्मृतिर्भाव्या - सर्वसत्त्वान ये रूपा स्तघोपाश्च ईरिता । एकक्षणेन दर्शेन्ति बोधिसत्वा विशारदा ॥ ते जीर्णव्याधिता भोन्ति मृतमामान दर्शयी । सत्त्वाना परिपाकाय मायाधर्म विक्रीडिता ।। कल्पोद्दाह च दर्शन्ति उदहित्वा वसुधराम् । नित्यसशिन सत्त्वानामनित्यमिति दर्शयी। सत्दै शतसहसेभिरेकराष्ट्र निमन्त्रिता । सया गृह भुञ्जन्ति सर्वानामन्ति बोधये ।। ये केचि मन्त्रविद्या वा शिल्पस्थाना बहूविधा । सर्वत्र पारमिप्राप्ता ससत्वसुखापहा ।। यावन्तो लोक पापण्डा सर्वत्र प्रत्रजन्ति ते । नानाष्टिगत प्रासास्ते सत्वान् परिपाचति ।। 25 30 B.325 ·-१८.२५] 5 10 25 रत्नत्रयानुस्मृतिर्नामाष्टादश. परिच्छेदः । चन्द्रा वा भोन्ति सूर्या वा शक्रतापजेश्वरा । भवन्ति आपस्तेजश्च पृथिवी मास्तस्तथा ॥ रोगअन्तरकल्पेषु भैषज्य भोन्ति उत्तमा । येन ते सत्व मुच्यन्ते सुखी भोन्ति अनामया ।। दुर्भिक्षान्तरकल्पेषु भान्ती पानभोजनम् । क्षुधापिपासामपनीय धर्म देशेन्ति प्राणिनाम् ।। शस्त्रअन्तरकल्पेषु मैत्रीध्यायी भान्ति ते । अव्यापादे नियोजेन्ति सत्यकोटिशतान् बहून् । महासग्राममध्ये च समपक्षा भवन्ति ते । सधिसामग्रि रोचेन्ति बोधिसत्वा महागला ॥ ये चापि निरया केचिदुद्धक्षेत्रेप्पचिन्तिपु । सचिन्त्य तत्र गच्छन्ति सत्वाना हितकारणात् ।। यानन्त्यो गतय काश्चित्तिर्यग्योनौ प्रकाशिता । सर्वत्र धर्म देशेन्ति तेन उच्यति नायका ।। कामभोगाश्च ] दशैंन्ति ध्यान च ध्यायिना तथा । विवस्तमार कुर्वन्ति अवतार न देति ते ॥ अग्निमध्ये यथा पद्ममभूत त विनिर्दिशेत् । एष कामाश्च ध्यान च अभूत ते विदर्शयी ।। सचिन्त्य गणिका भोन्ति पुसामाफर्पणाय ते । रागाङ्कुर च सलोभ्य बुद्धज्ञाने स्थापयन्ति ते॥ ग्रामिकाश्च सदा भोन्ति सार्थवाहा पुरोहिता । अग्रामात्या ५ चामात्य सत्त्वाना हितकारणात् ।। दरिदाणा च सत्चाना निधाना भोन्ति अक्षया । तेपा दानानि दत्वा च बोधिचित्त जनेन्ति ते ।। मानस्तब्धेषु सत्त्वेषु महानग्ना भान्ति ते। सर्वमानसमुद्धात वोटिं प्रान्ति उत्तमाम् ॥ भयार्दिताना सत्वाना सतिष्टन्तेऽप्रत सदा। अभय ते दत्वा च परिपाचेन्ति बोधये ।। पञ्चाभिज्ञाश्च ते भूत्वा करयो ब्रह्मचारिण । शीले सत्तानियोनेन्ति क्षान्तिसौरत्पनयमे ॥ उपस्थानगुरुन सत्वान् पश्यन्तीह विशारदा । चेटा भान्ति दासा वा शिपचमुरपति च ॥ 20 20 30 ·१७४ [१८.२५- B327 5 10 15 शिक्षासमुख्य । येन येनैव चाहेन सत्त्वो धर्मरतो भवेत् । दर्शति हि क्रिया सर्ग महोपायसुशिक्षिता ।। येपासनता शिक्षा हि अनन्तश्चापि गोचर । अन तज्ञानसपन्ना अनन्तप्राणिमोचका ॥ न तेया कल्पकोटीभि कल्यकोटिशतैरपि । बुद्धैरपि वदद्भिस्तु गुणात सुवचो भवेत् ॥ इति ।। यथा आर्यरत्नोल्याधारण्या बोधिसत्त्वगुणा उक्तास्तथा भावयितव्या- रश्मि प्रमुश्चिय माल्यवियूहा माल्यवतसक माल्यविताना । माल्यविचित्र विकीर्णसमन्ता ते जिनयूज करोन्ति महात्मा ॥ रश्मि प्रमुञ्चिय चूर्णवियूहा चूर्णपतसक चूर्णपिताना ! चूर्ण विचित्र विकीर्ण समतात् ते जिनपूज करोन्ति महात्मा ।। रश्मि प्रमुञ्चिय पद्मपियूहा पद्मवतसक पद्मविताना । पा विचित्र विकीर्ण समन्तात् ते जिनपूज क्रोन्ति महामा। रश्मि प्रमुश्चिय हारपियूहा हारवतसफ हारविताना । हार विचित्र विकीर्ण समन्तात् ते जिनपूज करोन्ति महामा । रश्मि प्रमुश्चि वजामवियूहा ते घज पाण्डुरलोहितपीता । नीलमनेक पताकविचित्रा॥ ध्वज समलकरि ते जिनक्षेत्रा ते मणिजालविचित्रवियूहा । पपताका लम्बितदामा मिडिणिजाल जिनस्वरघोषान् । छर धरेन्ति तथागत: ते यथ एकजिनस्य करोन्ति । पाणितलात्तु अचिन्तियपूजा एवमशेषत सर्वजिनानाम् ।। एष समाधि पिकुर्व अपीणा ते जगसमहज्ञानविकुर्वा । अग्रसमाध्यभिनिहरमाणा सरक्रियाउपचारमुखेभि ।। सत्य विनन्ति उपायसहस्र केचि तथागतपूजमुखेन । दान अचिन्तिय त्यागमुखेन सर्वधुत गुणशीलमुखेन ॥ अअयशान्ति अक्षोभ्यमुखेन केचि व्रत तपवीर्यमुखेन । ध्यान प्रशान्तिरिहारमुखेन स्वर्थपिनिश्चय प्रज्ञमुखेन । सर्व उपाय सहस्रमुखेन ब्रह्मविहार अभिज्ञमुखेन । समहास्तु हितैपिमुखेन पुण्यसमुच्चय ज्ञानमुखेन ।। सयप्रतीत्य विमोक्षमुखेन केचि बलेन्द्रिय मार्गमुग्वेन । श्राश्यान विमुक्तिमुखेन प्रयययान विशुद्धिमुग्वेन ॥ उत्तमयान विथुर्वमुग्वेन वेचिदनित्यत दुखमुखेन । केचि निरामनिजीपमुखेन अशुभत सशिविरागमुखेन । 20 B328 25 30 ·१८.२५] 5 10 । 15 रत्नत्रयानुस्मृतिर्नामाष्टादशः परिच्छेदः । शान्त निरोध समाधिमुखेन यातुक चर्यमुखा जगतीये । यातुक धर्ममुखाः प्रतियन्तः ते तु समन्तविमोक्षमुखेन'। सत्त्व विनन्ति यथाशय लोके ये तु समन्तविमोक्षमुखेन । सत्व विनेन्ति यथाशय लोके तेप निमित्त न शक्य ग्रहीतुम् ।। केनचिदेप समाधि विकुर्वाः तेन ति व्यूहत अग्रसमाधीः । सर्वजगत्परिपाचनुलोमा सर्वरतीमुखप्रीतिप्रहर्षाः ।। चिन्तिय दर्शयि सर्व विनन्ति यत्र दुर्भिक्ष सुदुर्लभ सर्वम् । ये परिष्कार सुखावह लोके तत्र च सर्वभिप्रायक्रियाभिः ॥ दानु ददन्ति करोन्ति जगार्थ ते वरभोजनपानरसाप्रैः । वस्त्रनिबन्धनरत्नविचित्रैः राज्यधनात्मप्रियैः परित्यागैः ।। दानधिमुक्ति जगद्विनयन्ति ते वरलक्षणचित्रितगात्रा । उत्तमआभरणा वरधीराः माल्यविभूषितगन्धनुलिप्ता ॥ रूप विदर्शिय सत्त्व विनेन्ति दर्शनप्रीतिप्रहर्षरतानाम् । ते वररूप सुरूप सुमेधाः उत्तमरूप निदर्शयमानाः ।। रूपधिमुक्ति जगद्विनयन्ति ते मधुरैः कलविङ्कस्तेभी। कोकिलहंसकुगालरवेण दुन्दुभिकिनरब्रह्मल्तेन । देशयि सर्वधिमुक्तिषु धर्मम् ।। ये चतुरेव अशीति सहस्रा येभि जिना जगतोऽर्थ करोन्ति । तेऽमितधर्मप्रभेदमुखेभिः सत्त्व विनेन्ति यथाशय लोके ।। ते सुखदुःखसहाय करोन्ति अर्थअनर्थसहायक भोन्ती । सक्रियासु सहाय भवित्वा सत्त्व विनेन्ति सहायमुखेन ॥ दु.खउपद्रवसकृतदोपान् ते तु सहन्ति सहायनिदानाः । तेभि सहाय सहन्ति य पीडां सर्वजगस्य हिताय सुखाय ॥ यत्र न निक्रमणं न च धर्मो शायति रण्यातो न च मोक्षः। तत्र तु राज्यसमृद्धिसहाय निक्रम शान्तमना अनिताः ॥ ते गृहबन्धनतृष्ण निकेतात्सर्वजगत्परिमोचनहेतोः । सर्वत कामरती अनिकेता निक्रममोक्ष प्रभाश्यमानाः ।। ते दश चर्य प्रभावयमाना आचरि धर्म महापुरुषाणाम् । समिशेषत चर्य ऋषीणां भाग्यमान करोन्ति जगार्थम् ।। यत्र मितायुप सत्व भयन्ती सौल्यसमर्पित मन्दकिटेशाः । तत्र जरादित व्याधिन पृथा दर्शयि मृत्युपशं अपशान्मा ॥ रागप्रदीपितु दोषप्रदीप्तं मोहमहाग्निप्रदीपितु लोकम् । प्रचलितं जरव्याधिगतमृत्यु लोक निदर्शय सत्व निन्ति ॥ 20 25 B: 30 ·[१८२.- 5 8331 10 15 शिक्षासमुच्चय । दशग्लश्चतुर्थशाररिएदशेरपि धमविशे] । बुद्धमहाम । सूचयमाना वुदगुणेमि कोन्ति जमार्थम् ॥ ते च अदेश ऋष्यनुशास्ती स्पषिष्टानपाडेन समतात् । दर्शयमान तथागत ऋद्धी प्रद्धिविनुर्वित सध विनन्ति ।। ते निस्विहि उपायनयेहि लोक विचारि क्रोन्ति जगार्थम् । लोमि अटिस जठ यथ पद्म प्रीतिप्रसादरा पिचरन्ति ॥ काव्यकरा परिराज भरती ते नटनर्तमझदरमहा । उत्कुशोभिरहारक्नृत्या मायकरा पृथुरुपनिदर्शी । ग्रामिन नापक सारथि भोन्ति साथिर श्रेष्ठिर गृहपति भोन्ति । राजआमाय पुरोहित दूता वैद्यविशारद शास्त्रविधिज्ञा ॥ ते अटवीपु महाद्रुम भो ती औषध अक्षयरननिपाना । चिन्तमणि द्रुम कामदनाथ देशिक उपयमार्गगतानाम् ।। अर्चिय सन्तु तु लोक पिदित्या कर्मविपी अजानक सत्वा । ते विधर्मप्रयोगणिया शिलिपविचित्र प्रभारपि लोके ॥ ये अविहेठ अहिंसप्रयोगा सबसुखावह विज्ञप्रशस्ता । विध बलौषधिशास्त्रविचित्रा सन प्रभारित तेभि ऋपीमि || ये ऋपिणा चरणा परमाना यत्रधिमुक्त सदेवकु लोक । ये व्रत दुष्पर ये तपश्रेण सा प्रभावित तेभि विदूमि ॥ ते चरका परिव्राजक तीर्थ्या तापसगोतममोनचराणाम् । नग्नअचेलगुरुश्रमणाना तीर्थिक आ[चरिया ] हि भवति ॥ ते तु अजीनिक धर्मचराणा उत्तारकाण अनुत्तरिकाणाम् । दीर्घजटान कुमारवताना ते[वापि आचरिया हि भवन्ति ।। सूर्यनुवर्तक पञ्चतपाना कुकुरगोतिका मृगचर्या । चारिक तीर्थ्य दश त्रितयाना तेष्वपि आचरिया हि भवन्ति ।। देवतज्ञानप्रवेशरताना तीथुपदर्शनदेशचराणाम् । मूल्फलाम्बुचरा अपि भूत्वा धर्म अवित्तिय ते परमाया ॥ उत्कुटस्थायिन एकचराणा कण्टकभस्मतृणश्शयनानाम् । ये मुसलेशय युक्तिविहारी तेष्वपि आचरिया हि भति।। यारत बाहिरका पृथुतीर्थ्या आशय तेप्पधिमुक्ति समीक्ष्य । तीक्ष्ण दुरासद उप्रतपेभी तीर्थिक दुखप्रहाण विनेन्ति ।। दृष्टिसमाकुल लोक विदिवा सर्वकुदृष्टिसमाश्रित तीर्या । सूक्ष्मपदेभिरपायनयेभी सयप्रकाशन तेषु क्रोन्ति ।। 20 B332 20 30 B333 ·-२८.२५] रत्नत्रयानुस्मृतिर्नामाष्टादशः परिच्छेदः । 5 10 केचि द्रामिउमन्त्रपदेभी देशयि सत्य सुगुप्तपदेभि । केषुचि [उजुक ] व्यक्तपदेभि केचिदेव रहस्यपदेभि ॥ केपुचि अक्षरभेदपदेभि अर्थविनिश्चयवनपदेभि । वादिप्रमर्दनज्ञानपदेभि शास्त्रअधर्मझमोक्षपदेभि ॥ केयुचि मानुपमन्त्रपदेभि सर्वप्रवेशनिरुक्तिपदेषु । केपुचि देवनिरुक्तिपदेभि नागनिरुक्तित यक्षपदेमि ।। राक्षसाथ[]गन्धर्षपदेभि भूतकुम्भाण्डमहोरगकेभि । फिनरअप्सरगरडपदेमि सत्यप्रकाशन मोक्षुपनेन्ति ।। ते यथसत्य निरुक्तिविधिज्ञा एवमशेयत ये जिन पर्मा । धर्ममचिन्तिय वाक्यपथज्ञा देशयि एप समाधि विकुळ || ते जगसौख्यत अग्रसमाधी सर्वजगे अभिनिहरमाणा । रश्मिमचिन्तियमुत्सृजमाना रश्मि प्रमुञ्चिय सत्य पिनेन्ति ।। रश्मि प्रमुञ्चिय दर्शयमाना यारत सत्त्व विजानित रश्मि । तेषु सुदर्शन भोनि अमोघ हेतु अनुत्तरि ज्ञानवरस्य ॥ दर्शयि बुद्ध विदर्शयि धर्म सघ निदर्शयि मार्ग नराणाम् । दर्शयि चेतिक ते जिनबिम्बा तेन सुदर्शनरश्मि निवृत्ता ।। रश्मि प्रमुचि प्रभारनामा या प्रभ जिह्म करोति मरूणाम् । सरिज च तम च हनित्या सो प्रभ भासति लोकहितानाम् ॥ ताय प्रभासय चोदित सत्तास्ते जिनपूजप्रदीप धरेन्ती । ते जिनपूजप्रढीप धरित्या लोकप्रदीपकरा जिन भोन्ति ॥ तैलप्रदीप घृतस्य प्रदीपा दारु तृणा नडगु प्रदीपान । गन्धरसायनरत्नप्रदीपान् दत्व जिनेषु प्रभकर लया ॥ रश्मि प्रमुञ्चि प्रतारणि नामा ताय प्रभासय चोदित सत्ता । नारप्रतारणि नद्यपयेषु । 15 ] 20 * 25 दूषित सस्कृत वार्णित शान्ती तेन प्रतारणि रश्मि निवृत्ता॥ रश्मि पिपासविनोदनिनामा ताय प्रभासय चोदित सत्वा । कामगुणेषु तृपा प्रजहित्वा धर्मविमुक्तिरसार्थिक मोन्ति । [कामगुणेषु तृपा प्रजहित्वा ] धर्मपिमुक्तिरसार्थिक भूत्वा । बुद्ध भवन्त्यमृतंजलपी तृष्णपिपासविनोदन लोके ।। पुष्करिणीनदिकूपतडागा उत्स य पारित बोगिनिदाना । काम विवर्णित वर्णित ध्याना तृष्णविनोदनि तेन निवृत्ता ॥ 30 शि.१८ ·१७८ शिक्षासमुथय । [१८ २५- B335 5 प्रीतिस्ग यह रश्मि प्रमुच्ची ताय प्रभासय चोदित सत्वा । प्रीतिफुटा परमोमिनिदान चिन्त जनेन्ति भविष्य स्वयभू ॥ रक्षणमण्डित पद्मनिपणा यकृतविग्रह मारणिकानाम् । भाषित बुद्धगुणा सदकाल प्रीतिकरी प्रभ तेन निवृत्ता ।। रश्मि प्रमुञ्चि रतिफरनामा ताय प्रभासप बोगित सत्या । बुद्धरतीरत धर्मरतीरत सघरतीरत ते सद भोन्ति ।। त्रितपरतीरत ते सद भूत्वा बुद्रसमागमधर्मगणार्य । धनुपत्तिकक्षाति लभन्ति चोदित स्मारित ये बहु सत्वा । बुद्धअनुस्मृति धर्मगणार्ये बोधि य चित्तगुणान् विपरिया । 10 * * * * 10 B336 20 तेन रतिपर रश्मि नित्ता । पुण्यसमुघय रस्मि प्रमुञ्ची ताय प्रभासय चोदित सत्ता । दानु ददति विचित्रमनक प्रार्थयमानु अनुत्तर कोरि॥ आशय पूरितु याचनकाना यज्ञ निरर्गल तेर्यजमाने । सभिप्रायत दानु ददित्या पुण्यसमुच्चय रश्मि निवृत्ता ।। ज्ञानवती यह रश्मि प्रमुञ्ची ताय प्रभासय चोदित सत्वा । एकतु धर्ममुखातु अनेका धर्ममुखानवमुद्वि क्षणेन ॥ धर्मप्रभेद -ग्राहित सवा अर्थविनिश्चयज्ञानविभक्ती । धर्मपदार्थविभाषण कृत्वा ज्ञानरती प्रभ तेन निवृत्ता। प्रशारीपय ओसरि रश्मि ताय प्रभासय चोदित सत्वा । शून्य निसत्त्व अजातविपन्नान् ओतरि धर्म अभावस्वभावान् ॥ मायमरीचिसमा दकाच द्रस्वप्नसमान् प्रतिविम्बसमान् वा । धर्म अस्वामिक शून्य निरीहान् भापति प्रज्ञप्रदीप निवृत्ता। धर्मत्रिकुर्वणि रमि प्रमुची साय प्रभासय चोदित सत्त्वा । धारणि अक्षयकोषु लमित्वा सर्वतथागतकोषु उभेन्ति ।। धर्मपराण परिग्रहु वृत्या धार्मिरक्ष परित्व ऋषीणाम् । धर्मअनुग्रह कृत्व जगस्य धर्मविर्वणि रस्मि निवृत्ता ।। त्यागवती यद रश्मि विमुञ्ची ताय य मसरचोदित सत्त्वा । ज्ञाव अनित्य अशाश्वत भोगान् त्यागरतीरत ते सद भोति ।। मसरदुर्दम सत्व अदाता ज्ञान धन सुपिनानस्वभावम् । वृहितत्याग प्रसन्नमनेन त्यागनीप्रभ तेन निवृत्ता। निष्परिदाह य ओसरि रश्मि ताय दुशील्य चोदित सत्वा । शीविशुद्धिप्रतिष्ठित भूचा चिन्त जनेति भवेय स्वयभू ।। 25 30 ·-१८.२५] १७१ 5 रत्नत्रयानुस्मृतिर्नामाष्टादशः परिच्छेदः । कर्मपये कुशले परिशुद्धे शील समादयि यद्बहुसवान् । बोधयि चित्तसमादपनेन रश्मि निवृत्त स निम्परिदाह ।। क्षान्तिपियूह य ओसरि रश्मि ताय य अक्षम चोदित सत्त्वा । मोधखिल अधिमान जहित्वा क्षान्तिरतीरत ते सद भोन्ति । दुष्कृत क्षान्ति अपायमतीना चित्त अक्षोभित बोधिनिदानम् । वर्णित क्षान्तिगुणा सदकाल निवृत्त स क्षान्तिवियूहा ।। रश्मि उत्तप्तपती यद मुश्ची ताय कुशीद य चोदित सत्त्वा । युक्तप्रयुक्त त्रिपू रतनेषु पूज करोन्ति अखिन्नप्रयोगा । [ युक्त प्रयुक्त त्रिषू रतनेषु पूज करित्व अखिन्नप्रयोगा ।] ते चतुमारपथा अतिक्रान्ता क्षिप्र स्पृशन्ति अनुत्तर बोधिम् ।। वीर्य समादयि यद्बहुसत्त्वान् पूज करित्व त्रिपू रतनेषु । धर्म धरित्व क्षयगत काले तेन उत्तप्तवती प्रभ लब्धा ।। शान्तिकरी यद रश्मि प्रमुञ्ची ताय विभ्रान्त य चोदित सत्वा । तेषु न रागु न द्वैप न मोहा बोधित भोन्ति समाहितचित्ता ॥ पाप कुमित्र किलिष्टचरीये सगणिकारिनिर्तन कृत्वा । वर्णित ध्यान प्रशात अरण्ये शान्तिकरी प्रभ तेन निवृत्ता । प्रज्ञपियूह य ओसरि रश्मी ताय दु प्रज्ञ सचोदित सत्त्वा । सत्य प्रतीत्य विमोक्ष नयेऽस्मिन्निन्द्रिय ज्ञानमतिं गत भोन्ति ॥ 10 10 . * 2) इन्द्रिय ज्ञानगतिं गत भूत्वा । सूर्यप्रदीप समाधि लमित्या प्रज्ञप्रभासकरा जिन भोन्ति ।। राज्यधनात्मप्रिय परित्यागै धर्म य मार्गित बोधिनिदानम् । त च सत्कृत्य प्रकाशिय धर्म रश्मि निवृत्त स प्रज्ञवियूहा ।। बुद्रवती यद रश्मि प्रमुञ्ची ताय प्रभाय सचोदित सत्ता । बुद्धसहस्र अनेक अचिन्त्यान् परियषु पद्मयनेषु निषष्णान् ।। बुद्धमहात्मत बुद्धविमोक्षा भासित बुद्धपिपुर्व अनता । बुद्धालाविप्रभावन मृत्वा बुद्धपती प्रभ तेन निवृत्ता ॥ तेऽभयदद रश्मि प्रमुञ्ची ताय भयादित सल स स्पृष्टा । भूतग्रहावरताडनबन्धे मुध्यिषु सपसर्गभयेभ्य ॥ ये अभयेन निमन्त्रित सला प्राणिपातु निपारित भोति । नायित यच्छरणागत भीतास्तेनमयदद रदिम निवृत्ता। .5 30 ·-१८.२५] 5 10 रत्नत्रयानुस्मृतिनामाप्टादशा परिच्छेदः । गन्धनुलेपनु मानुषदिव्यैर्यत्कृत पूज नराधिपतीनाम् । गन्धमयान् जिनविग्रहस्तूपान् कृत्व निवृत्त सुगन्धप्रभास ॥ मुञ्चति रस्मि विचित्रपियूहान् इन्द्रपताफथ्वजाप्रविचित्रान् । तूर्यनिनादित गन्धप्रधूपित शोभि सुरोत्तमपुष्पविकीर्णम् ॥ तूर्यप्रत्युद्गमि पूज जिनाना पुप्पक्टेिपनधूपनचूर्णे । छाघजाप्रपताकरितानैस्तेन विचित्रवियूह निवृत्ता ॥ रश्मि प्रसादकरी यद मुञ्ची पाणितलोपम सस्थिहि भूमि । शोधयतो ऋषि आश्रमस्तुपान् तेन प्रसाढकरी प्रभ लब्धा । मुञ्चति मेघवती यद रश्मि सस्थिहि गन्ध प्रवर्पति मेघम् । स्तूपवरागण गन्धजलेना सिञ्चिय मेघनती प्रभ रब्धा ॥ भूपणव्यूह प्रमुश्चतु रश्मीनग्न अचेल सुभूपण भोन्ती । वसनिबन्धनहारविचित्र दत्व विभूपण रश्मि निवृत्ता ॥ रश्मि रसायवती यद मुश्ची भुक्षित भोज्य रसाग्र लभन्ती । भोजन पान विचित्र रसामान् दत्व रसाग्रवती प्रभ लब्धा । अर्थनिदर्शनि मुञ्चति रस्मीन् रत्ननिवान लभन्ति दरिद्रा । अक्षयरत्ननिधिं त्रिभि रत्नैर्दानत अर्थनिदर्शनि लब्धा । चक्षुविशोधनि मुञ्चति रस्मीन अन्ध तदा दृशि रूप विचित्रम् । दीपप्रदान जिने जिनस्तूचे चक्षुविशोधनि रश्मि निवृत्ता ।। श्रोनिशोधनि मुञ्चति रश्मीन् श्रोत्रविहीन श्रुणी पृथु शब्दान् । वाद्यप्रदान जिने जिनस्तूने श्रोत्रपिशोधनि रश्मि निवृत्ता॥ घ्राणपिशोधनि मुञ्चति रस्मीन् प्रायि अघ्रायितपूर्व सुगन्धान् । गन्धप्रदान जिने जिनस्तूपे घ्राणपिशोधनि रश्मि निवृत्ता। जिह्वविशोधनि मुञ्चति रश्मीन स्निग्धमनोजस्तै स्तुति बुद्धान् । वाच दुरुक्त विवर्जित रक्षा श्लष्ण उदीरित रश्मि निवृत्ता ॥ कायविशोधनि मुश्चति रस्मीन् इन्द्रियहीन सुइन्द्रिय भोति । कायप्रणाम जिने जिनस्तूपे कुरंत फायनिशोधनि लब्धा ।। चित्तविशोधनि मुञ्चति रश्मीन् उन्मतु सर्व सचित्त भवन्ति । चित्त समाधिवशानुग कृत्या चित्तविशोधनि रश्मि निवृत्ता । रूपविशोधनि मुञ्चति रस्मीन् पश्यिय चिन्तिय रुप नरेन्द्रान् । रूपकशोधनि चित्र सम तात् स्तूप अलकरता प्रतिलब्धा । शब्दपिशोधनि मुञ्चति रस्मीन् शब्द अशब्दत शूय निजानी । प्रत्ययजात प्रतिश्रुततुल्य शनप्राशनरमि निवृत्ता । 15 20 25 30 ·-१८.२५] 5 10 15 रत्नत्रयानुस्मृतिनामाप्टादशः परिच्छेदः । ग-धनुलेपनु मानुपदिव्यैर्यत्कृत पूज नराधिपतीनाम् । गन्धमयान् जिनविग्रहस्तूपान् कृत्व निवृत्त सुगन्धप्रभास ॥ मुञ्चति रश्मि पिचित्रवियूहान् इन्द्रपताकध्वजाग्रविचित्रान् । तूर्यनिनादित गन्धप्रधूपित शोभि सुरोत्तमपुप्पविकीर्णम् ॥ तूर्यप्रत्युद्गमि पूज जिनाना पुष्पविलेपनधूपनचूर्णे । छत्रध्वजायपताकरितानस्तेन विचित्रवियूह निवृत्ता ॥ रश्मि प्रसादकरी यद मुञ्ची पाणितलोपम सस्थिहि भूमि । शोधयतो ऋषि आश्रमस्तूपान् तेन प्रसादकरी प्रभ लब्धा । मुञ्चति मेघवती यद रश्मि सस्थिहि गन्ध प्रवर्पति मेघम् । स्तूपवराङ्गण गन्धजलेना सिश्चिय मेवरती प्रभ रब्धा ॥ भूषणव्यूह प्रमुश्चतु रश्मीनग्न अचेल सुभूपण भोन्ती । वस्त्रनिबन्धनहारविचित्र दत्व विभूषण रश्मि निवृत्ता ॥ रश्मि रसाग्रवती यद मुश्ची भुक्षित भोज्य रसाम्र लभन्ती। भोजन पान विचित्र रसामान् दत्व रसाग्रती प्रभ लब्धा । अर्थनिदर्शनि मुञ्चति रस्मीन् रत्ननिवान लभन्ति दरिद्रा । अक्षयरत्ननिधिं त्रिभि रत्नैर्दानत अर्थनिदर्शनि लब्धा ।। चक्षुविशोधनि मुञ्चति रश्मीन् अन्ध तदा दृशि रूप विचित्रम् । दीपप्रदान जिने जिनस्तूचे चक्षुविशोधनि रश्मि निवृत्ता ।। श्रोत्रविशोधनि मुञ्चति रश्मीन् श्रोत्रविहीन श्रुणी पृथु शब्दान् । वाद्यप्रदान जिने जिनस्तूरे श्रोनिशोधनि रश्मि निवृत्ता॥ घ्राणविशोधनि मुञ्चति रश्मीन् प्रायि अघ्रायितपूर्व सुगन्धान् । गन्धप्रदान जिने जिनस्तूपे घ्राणविशोधनि रश्मि निवृत्ता ।। जिह्वविशोधनि मुञ्चति रस्मीन् स्निन्धमनोज्ञन्तै स्तुति बुद्धान् । वाच दुरक्त पिपर्जित रुक्षा श्वथ्ण उदीरित रश्मि निवृत्ता ।। कायविशोधनि मुञ्चति रस्मीन् इन्द्रियहीन सुइन्द्रिय भोति । कायप्रणाम जिने जिनस्तूपे कुर्वत कायपिशोधनि लब्धमा । चित्तविशोधनि मुञ्चति रदमीन् उन्मतु सर्व सचित्त भान्ति । चित्त समाधिरशानुग कृत्या चित्तविशोधनि रश्मि निवृत्ता ।। रूपविशोधनि मुञ्चति रश्मीन् पश्यिय चिन्तिय रूप नरेन्द्रान् । रूपकशोधनि चित्र समतात् स्तुप अल्फरता प्रतिलभा । शब्दविशोधनि मुञ्चति रस्मीन् शब्द अशन्दत शून्य विजानी। प्रत्ययजात प्रतिश्रुततुल्य शन्नप्रकाशनरस्मि निवृत्ता ।। 20 25 30 ·B312 5 10 15 शिक्षासमुधयः। (१८.२५- गपरिशोधनि मुञ्चति रहमीच सर्व दुगध सुगन्य भरती। गन्धरराम जननिरवशन स्नाश्न सोधिद्रुम्प्रभ पा ॥ ते रसशोपनि मुञ्चति रस्मीन् सद्विप निर्षिष भोति रसाया । बुद्ध सारक मातृपितृणा सरसामप्रदानप्रभषाम् ।। स्पर्शपिशोपनि मुञ्चति रमीन कापट स्पर्श मृदू सुग्व भोती। शक्तित्रिशूलसितोमरवा माल्यमृदू पदमोपल भोती ॥ ष्य अनेक मृद सुग्यस्पर्शा मस्तरि माणि ब्रजति जिनानाम् । पुप रिटेपन चीवर सूक्ष्मा मान्यमितानप्रदानप्रमेयम् ।। धर्मपिशोपनि मुश्चति रस्मीन् सर्वत रोमत चितिय धर्मान् । निश्वरत श्रुणि लोपहिताना तोयि सर्वविमुक्ति निनानाम् ।। प्रत्ययजात अनातस्त्रभाना धर्मदारीर अजातशरीरा । धर्मत नित्यस्थिता गगनस्था सूचत धर्मविशोधनि लब्धा । रश्मि सुसामुग्वा इति कृत्वा एफ्त रोममुखातु प्राणाम् । निश्चरि गहरजोपम रमी सर्व पृथग्विन वर्मप्रयोगा ।। ते यय एकुन रोममुखातो ओसरि गहरजोपम रहमी । एवमशेयत सस्तु रोमा देश समावि विमुत्र स्पीणाम् ।। येन गुणेन य रश्मि निवृत्ता तस्मि गुणेषु सहायक पू । तेषु तमेर प्रमुञ्चति रभि ज्ञाननिमुरण एप ऋषीणाम् ।। तेप य पुप्यसहायर पूर्व यैरनुमोदित यांचित येभि । येभि च दृष्ट गुभोपचित वा ते इम रश्मि प्रजानति तेषाम् ॥ ये च शुभोपचिता वृतपुण्या पूजित यभि पुन पुन बुद्धा । अर्थिक दृन्दिक बुद्धगुणेभि चोटन तेप करोति य रश्मि ॥ सूर्य यथा जात्यध न पश्यी नो च स नास्ति उदेति स ले। चक्षुसमेत उदागमु ज्ञाल्या सर्व प्रयुज्य सम्बक धर्मे ।। एषत रश्मि महापुरयाणा अस्ति च ते इतरे च न पश्यी। मिथ्यहता अविमुक्तिविहीना दुर्लभ ते च उदारमतीनाम् ।। आभरणानि निपान निमाना रत्न रसायन गधनुलेपा 1 तेऽपि तु अस्ति महामजनस्य ते च सुदुर्लभ पृच्छ्रगतानाम् ॥ एवत रश्मि महापुरुयाणा अस्ति च ते इतरे च न पश्यी। मिथ्यहता अधिमुक्तिमिहीना दुर्लभ ते च उदारमतीनाम् ।। यस्थिमु रश्मिप्रभेद श्रुणिल्या भेष्यति श्रदधिमुक्ति प्रसाद । तेन न काइझ न संशय कार्यो माग न भेप्यि महागुणरेतु ।। 20 B343 25 30 ·-२८.२५]] १८३ 5 10 रत्नत्रयानुस्मृतिनामाष्टादशः परिच्छेदः । ते परिवारनियूह निकुळ अग्रसमाध्यभिनिहरमाणा । सर्पदशदिशि अप्रतिमाना दर्शयि बुद्धसुता परिवारम् ।। ते त्रिसहस्रप्रमाणु विचित्र पममधिष्टिहि रश्मिपियूहा । कायपर्यत परेस्कुट पद्म दर्शयि एप समापि पिफुर्वा । ते दशक्षेत्ररजोपम अन्ये पद्ममधिष्ठिहि सपरिवारम् । सर्व परीवृत बुद्धसुतेभी ये च समाध्यसमाधिनिहारी ।। ये परिपाचित तेन नापीणा सत्त्व निष्पादित बुद्धगुणेषु । ते परिवारिय त महपद्म सर्व उदिक्षिषु प्राञ्जलिभूता ॥ ते च समाहित वालशरीरे व्युात्यहि योगनवेगस्थितेभ्य । यौवनवेगस्थितेषु समाहित व्युत्थिहि जीर्णक वृद्धशरीरा ॥ जीर्णक वृद्धशरीरि समाहित व्युत्थिहि श्रद्र उपासिफकायात् । श्रद्ध उपासिफकायसमाहित व्युत्यिहि भिक्षुणिकायशरीरा ॥ भिक्षुणिकाय शरीरि समाहित व्युत्यिहि भिक्षु बहुश्रुतकाया । भिक्षु बहुश्रुतकाय समाहित व्युथिहि शेक्षअशैक्षशरीरा ॥ शैक्षअशैक्षशरीरि समाहित व्युत्थिहि प्रत्ययबद्धशरीरा । प्रत्ययबुद्ध शरीरि समाहित व्युत्थिहि बुद्धवराप्रशसरा ।। बुद्धरामशरीरि समाहित व्युत्थिहि देवतमायशरीरा । देवतकायशरीरि समाहित व्युस्थिहि नागमहर्द्धिकमाया ।। नागमहर्दिकफायसमाहित व्युत्थिहि यक्षमहर्द्धिककाया । यक्षमहादिकमायसमाहित व्युत्थिहि सर्वतभूतशरीरा ॥ सर्वत भूतशरीरि समाहित व्युत्थिहि एकनु रोममुखात । एकतु रोममुखरिम समाहित व्युत्थिहि सरत रोममुखेनु । सर्विषु रोममुखेनु समाहित व्युत्यिहि एस्तु वालपथात । एकतु बाल्पथस्मि समाहित व्युस्थिहि सर्वत वाल्पयेभ्य ॥ सर्पिषु वालपथेषु समाहित व्युत्थिहि ते परमाणुरजात । एकर नरिम समाहित भूत्वा व्युत्थिहि सर्वरजेभ्य अशेयम् ॥ सरजे । समाहित भूत्वा व्युत्यिहि सागरमजतलात । सागरपव्रतलस्मि समाहित व्युत्थिहि ते मणिरक्षफरेभ्य ॥ वृक्षफलेषु समाहित भूवा व्युत्थिहि रश्मिमुभि जिनानाम् । रश्मिमुखे जिनान समाहित व्युज्यिहि सागरतोयनदीभ्य ॥ सागरतोयनदीपु समाहित व्युत्यिहि तेजपयातु महात्मा । तेजपथस्मि समाहित भूत्वा व्युत्थिहि वायुपयानुस्मृतीमान् ॥ 15 20 23 B31 30 ·[१८.२५- . 5 10 B346 15 शिक्षापमुख्य । वायुपथे तु समाहित भूवा व्युस्थिहि भूमितलातु महात्मा । भूमितठे तु समाहित भूत्या व्युत्थिहि सर्वतु देवविमानात् ।। सर्वि तु देवरलान समाहित व्युत्थिहि ते गगनानुस्मृतीमान् । एति समाधिविमोक्ष अचिन्त्यास्तेष अचिन्त्यगुणोपचितानाम् ।। कल्प अचित्य प्रभाषियमाणा सर्वजिनेभि न शक्य क्षयीतुम् । सजिनेमि च भापित एते कर्मविपाकु जगस्य अचिन्यो । नागविपुर्वित बुद्धपिपुर्वा ध्यायिन ध्यान अचिन्त्य विकुर्वा । ते च वशे स्थित अप्ट रिमोक्षा श्रावक एक्भवी बहु भोती ।। भूत्व बहु पुन एक भनित्या ध्यायति प्रचलते गगनस्मिन् । ते हि महाकरणाय विहीना बोधिअनर्थिकु लोक उपेक्षी ।। दर्शयि कायविकुर्व अचिन्त्या कस्य न दर्शयि लोकहितैपी । चन्द्र ससूर्य नभे विचर तौ दर्शयि सदिशि प्रतिभासम् ॥ उत्ससरोहदकूपतडागे भाजनरनसमुद्रनदीपू । एवमचिन्तिय दर्शियि रूप सर्पदशदिशि ते नरवीरा ॥ ससमाधिविमोक्षविधिज्ञा या तथागत साक्षि स्वयभू । सागरदेव रुतापतिनामा यारसत्व समुद्रयुत्पन्ना ।। नेषु स्वरागस्तेषु विधिज्ञा तोपयि सरितान् स्वम्तेन । सा हि सराग सदोष स्तापति सरिने प्रतियोपविधिज्ञा ॥ धारणि धर्मरल वशिप्राप्ता क स न तोपि सदेवकलोरम् । मायरो यथ विद्यविधिज्ञो दर्शयि रूप विचित्र अन तान् ।। रात्रिदिौमुहूर्त मासान् वर्षशत पुन स्फीतप्रदीप्तान् । मायक्रो हि सरागु सदोपो तोपयि मायविउर्पित लोकम् । ध्यानअभिज्ञपिमोक्षसुशिक्षित कस्य न तोपयि चर्यविधिज्ञ । राहु यथे[५] य निर्मिणि काय कुति वनपदे तलयधम् ।। दर्शनसागर नाभिप्रमाण भोति सुमेस्तले समशीर्ष । सोऽपि सरागु सदोष समोही राहु निदयि ईदृश प्राओं ॥ मारप्रमर्दन लोकप्रदीप कस्य न दर्शयि ऋद्धि अनता। पश्य अचितिय [शऋषि दुर्वा देवगुरेन्द्ररणस्मि प्रवृत्ते ॥ यानुक विघर नेस्मुराणा तातुक निर्मिणि शा स्वकायान् । सासुरेन्द्रराश्च विजानी शकमपुरतोगत स्वायुम् ।। एप गृटोत वधराणां सनमु गन्छिनु सामुरेद्रा । नेन सहस भयरर दी जालप्रमुञ्चन बन गृहीतम् ।। 20 25 0317 30

·-१८.२५]
१८५
रत्नत्रयानुस्मृतिर्नामाष्टादशः परिच्छेदः ।
वर्मितकाय दुरासदतेज शक्रमुदीक्ष्य पलात्वसुरेन्द्राः ।
सो हि त इत्वर पुण्यबलेना,शक विकुर्वति देवजयार्थी ।
सर्वजगस्य अशेयत त्राणं अक्षय पुण्य कुतो न विकुर्वी ।
*
5
वायुत संभुत मेघ प्रवी वायुत मेघ पुनः प्रसमेन्ती ।
वायुत सस्य विरोहति लोके वायु सुखावह सर्वजगस्य ॥
सो हि अशिक्षित पारमितासु बुद्धगुणेषु अशिक्षित वायुः।
दर्शयि लोकविपाक अचिन्त्या कस्य न दर्शयि ते वर लब्धा ।
इति शिक्षासमुच्चये रत्नत्रयानुस्मृतिर्नामाष्टादशः परिच्छेदः समाप्तः ।।
.
शि. १९

·B318 349 पुण्यधिर्नाम नवदशः परिच्छेदः । अन्योऽपि पुण्यवृद्धये हेतु कार्य , योऽय सविस्थासु सत्यार्थ । यथा कथित चार्यरत्नमेधे-स तथागतचैत्ये या तथागतविग्रहे वा पुष्प या धृप वा गध या ददत् सर्वसत्याना दौ शील्यदौर्गन्ध्यमापनयनाय तथागतशीलप्रतिलम्भाय व परिणामयति । स समार्जनोपलेपन कुर्वन् सर्वसत्वानामप्रासादिर्यापथनिगमाय प्रासादिवर्यापथसपदे च परिणामयति । स 5 पुष्पच्छनमारोपयन् सर्वसत्वाना सीक्लेशपरिदाहनिगमाय परिणामयति । स बिहार प्रविशन्ने चित्तमुपादयति-सर्वसत्वान् निर्वाणपुर प्रवेशयेयम् । स निकमनेव चित्तमुपादयति-सर्वसवान् ससारचारसन्निधामयेयम् । म रभनद्वारमुद्वान्यन्नेव चित्तमुत्पादयति-ससत्त्वाना लोकोत्तरेण ज्ञानेन निर्वाणसुगनिद्वारमुद्बाटयेपम् । स पिदधदेव चित्तमुपादयति-सत्त्वाना सर्वापायद्वाराणि पिदध्याम् । स निपीदन्नेर चित्तमुत्पादयति-सर्वसत्त्वान् बोधिमप्टे निपादयेयम् । स दक्षिणेन 10 पार्श्वन शय्या कल्पयन्नव नित्तमुपादयति-सरसमानेर पारनिर्वाश्येपम् । स ततो व्युत्तिन्नेर चित्तमुपादयति-ससत्त्रान् व्युथापयेय सक्लेिशपर्युथानेभ्य । स शरीरंगत्या गच्छन्नेय चित्तमुत्पादयति--सर्वसत्त्वा महापुत्पगन्या गच्छन्तु । स तत्रोपविष्ट एव चित्तमुपादयति-सर्वसत्या नि शल्यक्रिया यदुत रागद्वेषमोहेभ्य । स शौच कुर्वन्नेव चित्तमुपादयति-ससत्त्वाना लेशमान प्रक्षाल्येयम् । स हस्ती प्रक्षालयन चित्तमुत्पादयति-सांसत्त्वाना सर्वक्लेशवासनामएनयेयम् । 15 स पादौ प्रक्षालयनेय चित्तमुपादयति-सर्पसत्यानामनेकप्रकाराणि क्लेशरजास्यएनयेयम् । मुख प्रक्षालयन्ने चित्तमुपादयति-सर्वसत्वाना सर्वधर्ममुखानि परिशोधयेयम् । स द तकाष्ठ भक्षयन्। चित्तमुपादयति-सत्त्वाना नानाविधान् क्लेशमलानपनयेयम् । सर्वा कायावस्था समित्यहितप्नुयाय परिणामयति । तथागतचैत्य वदमान एवं चित्तमुपादयति--सत्वा वन्दनीया भवन्तु सदेवरस्य लोकस्यति । अथरा यथा आर्यप्रज्ञापारमितायाम्-पुनरपर शारिपुत्र व्यारमातारमध्यगतेन बोधिसत्वेन महासत्वेन नोत्रसितव्यम् , न सासितव्यम् , न मत्रासमापत्तव्यम् । तस्माद्धेतो । तथा हि तन सर्व परित्यक्त सिवानामर्थाय । तेनैव चिनमुपादयितव्यम्-सचे मा व्यागा मक्षयेयुः, तेभ्य एप तान दत्त भवतु । मम च दानपारमितापरिभित्रियति । अभ्यासन्ना च भविष्यति बोधि ] | तथा च करिष्यामि यया मेऽनुतरा सम्यक्सगोविगमिसनुदस्य सतस्तत्र बुद्धक्षेत्रे तिर्यग्योनिगता 27 सत्वा सर्वण स न भविष्यन्ति, न प्रज्ञास्यन्ते । चोरसातारमध्यगतेन शारिपुत्र छोरिस वेन महासवेन नो त्रसितव्य न मासिनव्य न मत्रासमापत्तव्यम् । तरभादेतो ? सरस्वतारे यागकुशला हि ते बोरिस वा मासत्वा । उत्सृपयायेनापि च रिसत्वेन भवितव्य परित्यक्तपरिष्कारोप करणेन च ।तेने चितमु सातपितव्यम्-तचे मेस वा परिष्कारोपररणानि हरति, तेभ्य एवैतन दत्त भवतु । सचेमा वेचिजीविताद् व्यपरोपययु, तत्र मया न द्वेषो न क्रोध उपादयिनत्र्य 30 तेषामपि मया न कायेन न वचसा न मनसा अपराव्यम् ।९५ च मे तस्मिन् समये दानशरमिता च 20 ·10 . -१९ २४] पुण्यवृद्धिर्नाम नवदशा परिच्छेदः । शीलपारमिता च क्षान्तिपारमिता च परिपूरि गमिष्यति । अनुत्तरा च मे सम्यक्सबोधि रभ्यासन्ना भविष्यति । तथा च करिष्यामि, तथा प्रतिपत्स्ये, यथा मेऽनुत्तरा सम्यक्सबोधिमभिस बुद्धस्य सतस्तत्र बुद्धक्षेत्रे एते चान्ये च दोघा सर्पण सर्व सर्वथा सर्व न भविष्यन्ति, न प्रज्ञा स्यन्ते । पानीयकान्तारमध्यगतेन शारिपुत्र बोधिसत्वेन महासत्वेन नोत्रसितव्य न सत्रसितव्य 5 न सत्रासमापत्तव्यम् । तत्कस्माद्धेतो ? असत्रस्तधर्माणो हि बोधिसत्त्वा महासत्त्वा भवन्ति । एव चानेन चित्तमुत्पादयितव्यम्-सर्वसत्त्वाना मया सर्वतृष्णाच्छेदाय शिक्षितव्यम् । न बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन सत्रासमापत्तव्यम् । सचेदह तृष्णया काल करिष्यामि, अपि तु खलु पुन सत्वानामन्तिके महाकरणाचित्तमुत्पादयिष्यामि-अहो वताल्पपुण्या अमी सत्त्वा यदेतेपा लोके एवरूपाणि पानीयकान्ताराणि प्रज्ञायन्ते । तथा पुनरह करिष्यामि, तथा प्रतिपस्ये, यथा मेऽनुत्तरा सम्यक्सबोधिमभिसबुद्धस्य सतस्तत्र बुद्धक्षेत्रे सर्वेण सर्व सर्वथा सर्व पानीयका ताराणि न प्रज्ञास्यन्ते । तथा च सर्वसत्वान् पुण्यै सयोजयिष्यामि, यथा ते अष्टाङ्गोपेतपानीयलाभिनो भविष्यन्ति । तथा दृढ वीर्यमारप्स्ये सर्वसत्त्वाना कृतशो यथा वीर्यपारमिता तस्मिन् समये परिपूर्ति गमिष्यति । पुनरपर शारिपुत्र चुभुक्षाकान्तारमयातेन बोधिसत्त्वेन महासत्वेन नोत्त्रसितव्य न सत्रसितव्य न सत्रासमापत्तव्यम् । एव चानेन सनाह सनद्धव्य – तथा दृढ वीर्यमारप्स्ये, तथा च स्व बुद्धक्षेत्र परिशोधयिष्यामि, यथा मेऽनुत्तरा सम्यक्सबोधिमभिसबुद्धस्य सतस्तत्र बुद्धक्षेत्रे सर्वेण सर्व सर्वथा सर्व एवरूपाणि बुभुक्षाकान्ताराणि न भविष्यन्ति, न प्रज्ञास्यन्ते । सुखिता एव ते सत्वा भविष्यन्ति सुखसमड्गिन सर्पसुखसमर्पिता । तथा च करिष्यामि यथा तेपा सत्त्वाना यो य एवाभिप्रायो भविष्यति, यद्यदेवाकासिष्यन्ति मनसा, तत्तदेव प्रादुर्भविष्यति, तद्यथापि नाम देवाना त्रायस्त्रिंशाना मनसा सर्व प्रादुर्भवति, मनसा सर्वमुपद्यते । तथा दृढ वीर्यमारप्स्ये यथा तेषा सत्वाना धार्मिका अभिप्राया परिपूर्ति गमिष्यन्ति, अवैकल्य च जीवितपरिष्कारै सर्वसत्त्वाना भविष्यति सपा सर्वत सर्वदेति ॥ एवमयम्- सर्वावस्थासु सत्त्वार्थः पुण्यवृद्धिहेतु । पिस्तरतस्त्वार्यगोचरपरिशुद्धिसूत्रे द्रष्टव्य ॥ 15 20 किं च- 20 धर्मदानं निरामिपम् । पुण्यवृद्धिनिमित्त भवति ॥ यथोक्तमार्याच्याशयसचोदनसूत्रे-विंशतिरिमे मैत्रेय आनुशसा निरामिषदाने, यो लाभ सत्कारमप्रतिकाङ्क्षन् धर्मदान ददाति । क्तमे विंशति ? यदुत-स्मृतिमाश्च भति, मतिमाश्च भवति, बुद्धिमाश्च भवति, गतिमाश्च भवति, धृतिमाश्च भवति, प्रज्ञानाश्च भवति, लोकोत्तरा च प्रज्ञामनुविध्यति, अल्परागो भवति, अल्पद्वेषोऽल्पमोह , मारश्चास्यावतार न लभते, वुदैगरद्भि समन्वाहियते, अमनुष्याश्चैन रक्षन्ति, देवाश्चास्यौज काये प्रक्षिपन्ति, अमित्रावास्यावतार न 30 .

·B352 शिक्षासमुच्चय। लभन्ते, मित्राणि चास्य अभेद्यानि भवति, आदेयवचनश्च भवति, वैशारधाश्च प्रतिलभते, सौमनस्यबहुरश्च भवति विद्वप्रशस्तश्च, अनुस्मरणीय चास्य तद्धर्मदान भवति । इमे मैत्रेय विंशतिरनुशसा इति ॥ आयप्रज्ञापारमिताया वाह-सचेत्त्वमानन्द श्रावक्यानिकानां पुद्गलाना श्रावधभूमौ 5 धर्म देशये, तस्या च धर्मदेशनाया ये त्रिसाहस्रमहासाहले लोकपातौ सत्वाले सर्वेऽहत्व साक्षा-कुर्यु । तदद्यापि त्वया मे श्रावण श्रावककृत्य न कृत स्यात् । सचे पुन त्वमानन्द बोधिसत्वस्य महासत्वस्यैरमपि प्रनापारमिताप्रतिसयुक्त पद देशये, प्रकाशये, एवमह त्वया श्रावणाराधित स्याम् । तया च पूर्विया धर्मदेशनया ये त्रिसाहस्रमहासाहस्र लेकसातौ सत्त्वास्ते सर्वेऽहत्त्व प्राप्नुयु । तेषा चाहता यगनमय पुण्यक्रियावस्तु शीग्मय पुण्यक्रियानस्तु भावनामय 10 पुण्यक्रियावस्तु, तकि मयसे आनन्द अपि न स बह पुण्यस्कध' आह-बहु भगन् , बहु सुगत । भगवानाह - अत स आनन्द श्रावस्यानिकपुद्गलो बहुतर पुण्यस्कध प्रसवति, यो बोधिसत्वाना महासत्त्वाना प्रज्ञापारमिताप्रतिसयुक्त धर्म देशयति । अतोऽप्यानन्द बहुतर पुण्यस्कध प्रसवति, यो बोधिसत्वो महासत्वोऽपरस्य बोधिसत्वस्य प्रज्ञापारमिताप्रतिसयुक्त धर्म देशयति, अतश एकदिरसमपि । तिष्टपानन्द एकदिवस , अन्तश प्राग्भक्तमपि । 15 तिप्रवानद प्राग्भक्तम् , अन्तश एकनालियामपि । यावदन्तश एकभणसनिपातमपि । पेयाल । इदमानन्द तस्य बोधिसत्वस्य महासत्वस्य धर्मदान सर्वश्रापक्यानिकानामपि सर्वप्रत्येकबुद्धयानिकाना च पुद्गलाना कुशलमूलमभिभवति । एव कुशलमूलसमन्वागतो बोधिसत्वो महासत्व, एवं कुशलमूल समन्वाहरन् , अस्थानमानन्द अनरमाशो यस बोधिसत्वो महासत्वो विवर्तेत अनुत्तराया सम्यक्सबोधे । नैतत्स्थान विद्यत इति ।। क्थ धर्मदान दातव्यम् । यथा आर्यसद्धर्मपुण्डरीकेऽभिहितम् - कालेन चो(वा)चिन्तयमानु पण्डित प्रविश्य लयन तथ घायित्वा । विपश्य धर्म इमि सर्वयोनिशो उयाय देशेत अलीनचित्त । सुखस्थितो भोति सता विचक्षणो सुखनिषण्णस्तथ धर्म भापते । उदारप्रज्ञत करिव आसन चौक्षे मनोज्ञे पृथिवीप्रदेशे ।। चौक्ष च सो चीवर प्रावरित्वा सुरक्तरङ्ग च प्रसन्नर । आसेवर(कान) कृष्ण तथा ददिला महाप्रमाण घ निवासयिवा ॥ 20 23 30 SDP 132426-293735 ·. पुण्यवृद्धिर्नाम नवदशः परिच्छेदः । -१९.२६] B353 5 10 15 स पादपीठस्मि निपद्य आसने विचित्रदूष्येहि सुसंस्कृतस्मिन् । सुधौतपादश्च उपारहित्वा स्निग्धेन शीर्पण मुखेन, चापि ॥ धर्मासने तत्र ( चात्र) निपीदियानः एकान सस्त्रेषु समं विपश्यन् (समागतेषु )। उपसंहरेचित्रकथा बहूश्च भिसूनथो (चो) भिक्षुणिकास्तथैव ।। किलासिताश्चापि विवर्जयीत न चापि उत्पादयि खेदसंज्ञाम् । अरतिं च सर्वा विजहीत पण्डितो मैत्रीबलं पर्पदि भावयेच ॥ भाषेच रात्रिंदिवमनधर्मान् दृष्टान्तकोटीनियुतैः स पण्डितः । संहर्पयेत्तां (पर्य) च तथैव तोपयेत् न चापि किंचित्तत्र जातु प्रार्थयेत् ॥ खाद्यं च भोव्यं च तथान्नपानं वस्त्राणि शय्यासनचीवराणि गिलानभैषज्य न चिन्तयेत्सः न विज्ञपेत्पर्षदि किंचिदन्यत् ॥ अन्यत्र चिन्तेय सदा विचक्षणः भवेय बुद्धोऽहमिमे च सत्त्वाः । एतच्च मे सर्वसुखोपधान य धर्म श्रावेमि हिताय लोके ।। अत्रैयाह ने च कस्यचिदन्तशो धर्मप्रेम्याऽप्यधिकतरमनुग्रहं करोति ।। आर्यचन्द्रप्रदीपसूत्रेऽप्याह- अन्येश्येचुर्यदि त्वां ते धर्मदानस्य कारणात् । प्रथमं वाच भाषेया नाहं वैपुल्यशिक्षितः ॥ एवं त्वं वाच भाषया युप्मे (आयुष्मान् ) वा विज्ञपण्डिताः । क्यं महात्मनां शक्यं पुरतो भापितुं मया ॥ 20 B 25 30 सहसैरान जन्येत तुलयित्वा तु भाजनम् । यदि माजनं विजानीया अनधीटोऽपि देशयः ।। RSDP १३.२ SR 24, 44-50.

·शिक्षासमुथय। [१९.२६- 8355 5 यदि दुशीरान् पश्येसि परिपाया बहून् स्थितान् । सलेख मा प्रभाव वर्ण दानस्य पीतये ।। भवेयुर्यदि चाल्पेच्छा शुद्धा शीले प्रतिष्ठिता । मैत्र चित्त जनित्वा व कुर्या सारेखिकी क्याम् ॥ परीत्ता यदि पायेन्ठा शील्यतोत्र विस्तरा । ल्यपक्षस्तदा भूत्वा वर्ण शीलस्य वीतये ॥ इति ॥ उक्त च आर्यसागरमतिमूत्रे - तया समे । समयति । शमितशत्रु । अडरे । मगुरे । मारजिते । कराडे । केयूरे । ओघवति । ओहोकयति । विशठनिर्मठे । मलापनये । ओखरे । खरोमसे । प्रसने । हेमुखी । पराङ्मुखी । आमुखी । शमितानि सर्वग्रहबन्धनानि । निगृहीता 10 सर्वपरप्रवादिन । विमुक्ता मारपाशा । स्थापिता बुद्धमुद्रा । समुद्घातिता सर्वमारा । अचन्द्रित पदपरिशुद्धया विगच्छन्ति सर्तमारकर्माणि । इमानि सागरमते मन्त्रपदानि धर्मभाणकेन सुप्रवृत्तानि कृत्वा, धर्मासनकेन सुप्रवृत्तानि कत्वा, धर्मासननिषण्णेन सा पर्षद बोध्याकाराभिनितया मैत्र्या स्मरित्वा आत्मनि वैद्यसज्ञामुत्पाद्य धर्मे भैषज्यसज्ञा धर्मश्रवणिकेप्यातुरमज्ञा तथागते सपुरपसज्ञा धर्मनेत्र्या चिरस्थितिक्सज्ञामुत्पाद्य इमानि मन्त्रपदा यामुखीकृत्य धर्मसक्था करणीया । तस्य 15 समन्तायोजनशते न मारो न मारकायिका वा देवता उपसत्रमयिष्यति विचक्षु करणे। येऽप्येनमुपमक्रमिष्यन्ति, तेऽप्यस्य न शक्ष्यत्यतराय कर्तुमिति ।। अत्रैवाह--धर्मभाणकेन चाक्षेण शुचिसमुदाचारेण सुस्नातेन शुचिनिरासितेन भवितव्यमिति ॥ एव धर्मदानम् ।। बोधचित्तं च पुण्यस्य वृद्धिहेतुः समासतः ॥२६॥ यथोक्तमार्यरत्नकरण्डरमूत्रे- तद्ययापि नाम मञ्जुश्री नागन्धवृक्षाश्च चतुर्धातुसगृहीता विवर्धने, एवमेव मञ्जुश्री ना- समारोपचित बोधिसत्त्वस्य कुशलमूल बोधिचित्तसगृहीत सर्वततापरिणामित विवर्धते । इति । एषादिका अदिवर्मिकाणा सहसा बोधिसत्वशिक्षा स्मरणार्थमुपदर्शिता । विस्तरतस्तु बुद्धविषय एव । अत्र चास्या यथोक्ताया शिक्षाया - मिद्धिः सम्यक्प्रहाणानामप्रमादारियोजनान् । स्मृत्याय संप्रजन्येन योनिशचिन्तनेन च ॥ २७ ॥ तत्र अनुत्पन्नाना पापमानामबुशलाना धर्मागामनुपादायैव उद जनयति, व्यायच्छति, वीर्यमारभते, चित्त प्रगृह्णाति, सम्यक्प्रणिदधातीत्यनेन रक्षा । उत्पन्नाना च प्रहाणाय छन्द जनयतीत्यनेन शुद्धि ! अनुत्पन्नाना कुशलाना धर्मागामुत्पादाय छन्द जनयति । यात्रदुत्पन्नाना ३ च स्थितये भूयोभापाय छन्द जनयतीयादि अनेन वृद्धि । एतानि च नित्यम्प्रमादाविष्टिनानि कार्याणि,सर्वकुशलमूलाना तमूलत्वात् ।। B356 20 25 ·5 तद्यथा - . -१९. २७] पुण्यवृद्धिर्नाम नवदशः परिच्छेदः । यथोक्तमार्यचन्द्रप्रदीपसूत्रे- यावन्ति धर्माः कुशलाः प्रकीर्तिताः शील श्रुतं त्यागु तथैव क्षान्तिः । सर्वेष मूलं ह्ययमप्रमादो निधानलम्भः सुगतेन देशितः ॥ इति ॥ कोऽयप्रमादो नाम ? इष्टविघातानिष्टागमशङ्कापूर्वकं प्रतिकारतात्पर्यम् । तीत्रकोपप्रसादस्य राज्ञो भैषज्यतैलपरिपूर्णभाजनं गृहीत्वा पिच्छिलसंक्रमण भृत्यस्य गच्छतः ॥ उक्तं हि आर्यतथागतगुह्यसूत्रे-तत्र कतमोऽप्रमादः? यदिन्द्रियसंवरः । स चक्षुषा रूपाणि दृष्ट्वा न निमित्तग्राही भवति, नानुव्यञ्जनप्राही । एवं यावन्मनसा धर्मान् विज्ञाय न निमित्तमाही भवति, नानुव्यञ्जनग्राही । सर्वधर्मेष्यास्वाद चादीनवं च नि.शरणं च यथाभूतं प्रजानाति । अयमुच्यते 10 अप्रमादः । पुनरपरम्-अप्रमादो यत्स्वचित्तस्य दमनम् , परचित्तस्यारक्षा, क्लेशरतेरपरिकर्मणा, धर्मरतेरनुवर्तनम् , यावदयमुच्यतेऽप्रमादः । यस्य गुह्यकाधिपते श्रद्धा चाप्रमादश्च, तस्यानुलोमिकेन वीर्येण कार्यम् , येन तानप्रमादकारणान् श्रद्धाकारणांश्च धर्मान् समुदानयति । यस्य गुह्यकाधिपते श्रद्धा चाप्रमादश्च वीर्य च, तेन स्मृतिसंप्रजन्ये योगः करणीयः, येन स्मृतिसंप्रेजन्येन सर्वान् योधिपक्षान् धर्मान्न विप्रणाशयति । यस्य गुह्यकाधिपते श्रद्धा चाप्रमादश्च वीर्य च 15 स्मृतिसंप्रजन्यं च, तेन योनिश.प्रयोगे योगः करणीयः । योनिश:प्रयुक्तो हि गुह्यकाधिपते बोधिसत्वो यदस्ति तदस्तीति प्रजानाति, यत्नास्ति तनास्तीति प्रजानाति । यावदस्ति संवृत्या चक्षुरित्यादि ॥ तथा अत्रैवाह- सदाऽप्रमादो एमृतस्य मूलं सत्वार्थयुक्तस्य च बोधिचित्तम् । यद्योनिशश्चैव विवकचित्त- मपरिमहा सर्वसुखस्य मूलम् ॥ इति ।। आह च- परागसमताभ्यासाद्वोधिचित्तं दीभोत् । आपेक्षिक परामत्वं पारागारं पयामृपा । तत्कूलं न स्वत. पारं फिमोश्यास्वारता । आमत्वं न स्वन.सि रिमोश्य परो भोन् ।। तरुवेन न मे बाधेयतो यदि न रक्षसि । नागानिस्पदुमात्ते वाया तन्न रममि ।। 20 25 39 SR 25.11.

·5 . 10 . 15 १309 अहमेव तदापीति मिथ्येय परिकल्पना । अन्य एन मृतो यस्मादन्यस्तत्र प्रजायते ॥ अन्यश्चेन्जायते तत्र किं पुण्येन प्रयोजनम् । यून किं वृद्धकायस्य सुखाय धनसंचयै ।। मृते गर्भगते तापदन्यो वाल प्रजायते । मृते बाल्ये कुमारत्व तन्नाशायागतो युना।। तन्नाशाचागतो वृद्ध एक काय कय मत । एवं प्रतिक्षण चान्य काय केशनखादिवत् ।। अथ बाल्यपरित्यागाद्वालो याति कुमारताम् । कायस्वभावो वक्तव्यो योऽवस्थारहित स्थित ॥ कायश्चेत्प्रतिमाकार पेशीभस्मसु नास्ति स । सूक्ष्मभावेन चेत्तत्र स्यौल्य त्यत्तमा व्यवस्थित । अनिर्देश्य स्वत प्राप्त काय इत्युच्यते न स ॥ तत्र चिन्तैत्र मे नास्ति दृश्यकायस्तु नाशनान् । अपस्थाभिश्च सबध सवृत्या चैर दृश्यते ।। आगमाञ्च तदस्तित्व युस्यागमनिगरितम् । न गुणत्यतिरेकेण प्रधान विद्यते यत ।। न च त्रीणि प्रधानानि तथा सत्ता गुणा अपि । प्रत्येक व्यामरास्तेऽपि शेष नैकविध जगत् ।। अचेतन च वसादि तसुखाद्यात्मक करम् । सुखादेन पटोत्पत्ति पटादेस्त सुखादय । पटादीनामहेतुत्वादभावस्तत्सुख कुत ।। तस्मादागम्युक्तिभ्यामनित्यं सर्वसस्कृतम् । तद्धेतुफलसमध प्रत्यक्षत्वान्न साध्यते ।। स्वमंताने च दृष्टोऽसौ निन्येषु च क्य यथा ) ,परमाणुस्तु नैकोऽस्ति दिग्भेदानुपपत्तित ॥ दीपतैल क्षय याति क्षीयमाण न लक्ष्यते । एव भावा न लक्ष्यन्ते क्षीयमाणा प्रतिक्षणम् ।। मतान समुदापश्च पतिसेनादिर मृषा । ताभ्यासादहवार परस्मिन् किं न जायते ।। तस्मादेव जगत् ज्ञेय यथायतनमचय । अप्राप्तमेव तदुख प्रतिकार्य परामनो ॥ 20 . 25 30 B330 ·१९ ३ 5 10 -१९ २७] पुण्यवृद्धिर्नाम नवदशः परिच्छेदः । अयुक्तमपि चेदेतत्स्वात्म यस्तीतरत्र न । यदयुक्त निवयं तत् स्वमन्यद्वा ययावलम् ॥ कृपया बहु दु ख चेत्करमादुत्पाद्यते वलात् । जगदु ख निरूप्येद कृपादु ख क्य बहु ॥ एव भावितसताना परदुःखसमप्रिया । अत्रीचीमरगाहन्ते हसा पद्मवन यथा ॥ सस्त्रेषु मुच्यमानेषु ये ते प्रामोद्यसागरा । तैरेव ननु पर्याप्त मोक्षणाप्यरसेन किम् ।। एव परार्थ कृत्वापि न मदो न च विस्मय । न विपारफलाकाहा परार्थंकान्ततृष्णया ॥ दशदिक्सत्चमपत्तिरामीयास्य न सशय । नास्तीविकाशोऽपि परसौरये स्वमज्ञया । परेषामात्मनो वापि सामान्या पापदेशना । पुण्यानुमोदना चैन बुद्धाध्येपणयाचनम् ॥ परिणामनमप्येय निर्विशेष प्रर्तिते । पुण्य प्ररर्तते तस्मादनन्त सत्वशतुरत् ॥ अयं स मार्ग प्रार क्षेमानन्तसुखोसा । वोविसत्वमहासार्थ कलिलप्रीतिर्मन ॥ पाल्यमानश्च सतत वज्रपाण्यादियान्त्रिौ । मारगुन्मिासनासजननैवुद्धकिरै ।। समुद्धराजतनया बोधिचित्तरयस्थिता । वह ते तेन मार्गेण स्तूयमाना दुरादिमि ॥ तस्मादामत्वमारोप्य सवेवभ्यासयोगत । परामदु सशात्यर्थमा मादीन् सर्पयोसजेत् ॥ तृष्णा परिग्रहो यस्य तस्य दुसन शाम्यति । परिणामनिनाशिनास दु खननो यन ॥ गेफे दु साग्निनते च का रति स्वमुपे भवन् । मातादयानस्य नगाराहेऽपि कि मुगन् ।। आमाणा च सादृपना मूलमुत्तमा । तस्मानिमि तामे सलेम्प सार्यमुना ।। तदाती लेटा या भांपनत । मामा माये पाचित । 15 20 25 30 B3 जि..

·शिक्षासमुञ्चय ।
[१९ २७
निःशेषदु खवैद्याय सुखसन्त्रप्रदायिने ।
सर्वाकारोपजीव्याय म घोपाय ते नम ॥
इति जिनतनयाना सर्वथात्यद्भुताना
चरितमुपनिबध्योपार्जित यच्छुभ मे।
भवतु सुखमन त देहिना तेन यावत्
मुगतपदमनन्तव्योमसीमाधिपत्यम् ।।
पुष्पवृद्धिर्नाम एकोनविंश परिच्छेद ।।
॥ समाप्तश्चाय बोधिसत्वविनयोऽनेक्सूत्रान्तोद्धृत शिक्षासमुच्चय ॥

·.. प्रथमं परिशिष्टम् । सूत्रोद्धरणसूची। [This Appendix contains names in alphabetical order of Buddhist works from which passages are cited in the Śikṣāsamuccasa. In arranging these works, the word op found prefixsd to names of works is omitted In the case of works which are available in print, I have given references to editions used in [), while in the case of works which are not yet available in full or part in original Sanskrit, I have given references, as far as possible, in [ ] to (1) Mahävyutpattı (M1Vy.) Sec 65;(2) Fragments available in Manuscript Remains found in Eastern Turkestan (MR) edited by R. Hoernle, Oxford, 1916%; (iii) A Complete Catalogue of the Tibetan Buddhist Canon (T) published by Tohoku Imperial University, Sendai, Japan, 1934; (iv) B. Nanjio's Catalogue of Chinese translations of Buddhist Toipaka (N), and (v) Sūtrasamuccaya of Năgărjuna (Nāg's SS). Thereafter I refer to pages and lines of Śıksāsamuccaya on which the extracts occur and the topics to illustrate which they are cited in the order of their occurrence.) अक्षयमतिसूत्र [MVy 19; T. 89, 175, N 74; mentiored in Nag's ss] (1) [106 (भूमिप्रविष्टस्यापि बोधिसत्त्वस्य शिक्षाप्राप्तिः), (2) 16-26 (योधिसत्त्व कायदु सतया न परिखिद्यते सत्त्वावेक्षया); (3) 22.19 (अनीतानागतशुभोत्सर्गः): (4) 238 (बोधिसत्त्वेन शरीररक्षा तम्या):(5) 66 27 (पापकानामगलाना धर्माणां प्रहागाय छन्दं जनयेन्): (6) 67.17 (शमथस्य अक्षयता); (7)88 6 (कुशलम्लस्य न कदाचिदपि परिक्षय ), (8) 93 12 (कालामाले पुपर्बोधिसत्त्वेन प्रतस्योपेक्षा करणीया);(9) 102 10 (मुदितास्वरूपम् ); (10) 105 21 (योह श्रुतं योधिसत्त्वविनये प्रशस्नम् ?); (11) 106 10 (धर्मसंभारयोग एव ज्ञानसंभारो भाति); (12) 117.11 (निविधा मैत्री); (13) 1264 (पेदनास्वरूपम् ); (14) 127-10 (मायोपर्म चित्तमिति चित्तधर्मता),(15) 127 13 (धर्मस्पृश्युपस्थानम् ); (16) 144.23 ( दानविशुद्धिस्वरूपम्) (17)117-28 0 बोधिमत्त्वो द्वितीयोभुत्तरायः सम्यासबुती मति करोति): (18) 119 32 (योधिसत्त्वोऽचिन्त्य कालं सनापति); (19) 151 31 (आगयस्वरूपम् ); (20) 151 1 (अधिशा- धिक्गुणाधिगमप्रवृत्त आशयोऽध्याशय उच्यते); (21) 151 26 ( योधिसत्त्वम्य समित्त्येषु मज्जागत प्रेम); ( 22 ) 152:30 ( आत्मपरपापदेशनापुम्पसंभारे यथागोन स्तोत्र. भद्रचर्यादिग्णयाभिया पूजना) (23) 153 11 (आत्मपरपापदेशना),(24) 165 13 (असदिपगेन्द्रियाणां सदाभ्याग. कार्य:) अलिमालिक (सूत्र ) [ MVy 74 ;T 213 , N438 ] (1)7419 (मांमार्जनम् ) भचलोपामिसरिमोश [ - गन्दम्यूह, २.] अभ्यारापमंचोदनमूय [T 69,N 37, mentioned in Nig's SS] (1) 12.19 (यविचिन्मय मुभाषितम, मां तपमानिन्); (2) 569 (सबधिमत्त्व. यानिराला नमरानन्या); (3) 58.1 (अनर्थ रेप पारा) :(1061.1r (अनरिजन)। (5) 61.24 (योधिसत्येन स्भस बारदेषति भारतम्); (5) 62.16 (संग गादपाः) (7063 3 (भायराने दोषा); (8) 54.1 (मागमे देश); (225417 (फमांगने पा) (10) 65.13 (राराम देवा). 11) 65 30 (गोरोनरनम्): ( 12 ) 16723 (निरामय पनंदानं कम्पम् ). भनन्नानिहारभारती [T525:19561 (1) 14.25 (T).

·२०० शिक्षासमुच्चयः। चन्द्रोत्तरादारिशरिपृच्छा [T 191, N441] (1) 47 14 (स्त्रीशरीरस्य पर्यवेक्षा) धुन्दाधारणी [२] (1)9620 (पापक्षयार्थ चुन्दाधारणीजप ) ज्ञानवतीपरिवर्त [ = चन्द्रमदीपसूत्र- समाधिराजमूत्र 34] (1) 75 5 (मासभक्षणानुना) ज्ञानवैपुल्यसूत्र [ Mentioned in Nag sss] (1) 106 22 (सार्थवानि गात्राणि शिक्षित यानि) तथागतकोषगर्भसूत्र {T 258 N 384 , mentioned in Nag's ss] (1) 961 (शून्यताधिमुक्त्या पापशुद्धिर्भवति) तथागतगुह्यसूत्र [ MVy 30, mentioned in Nag's ss] (1) 84 (यस्य बोधिचित्तोत्पाद ) (2) 711 ( कोटगं बोधिसत्त्वेन बकव्यम् ) (3) 894 (शोधितस्यामभावस्य भोग पथ्यो भविष्यति), (4) 8311 ( धर्मशयप्रभावितो बोधिसत्त्वो दर्शनेनापि सत्त्वानामनुपहे क्रोति ) (5) 130 4 (सरायदृष्ट्यपशमात् सर्वकश उपशाम्यन्ति), (6) 1468 (बलवर्धनोपाया ),(7) 168 5 (प्रतादीना सदाभ्यास कार्य ),(8) 191 87 (अप्र मादस्वरूपम् ), (9) 19119 ('अप्रमादानुस ) तथागतविम्बपरिवर्त [ mentioned in Nag's ss] (1) 96 21 (पापप्रतिपक्षसमुदाचार ) निसमयराज [T 3401] (1)779 (विद्योचारणम् ), (2) 96 16 (पापप्रतिरक्षसमुदाचार ),(3) 153 3 (बुद्ध- पूजावर्णनम्) दशधर्मकसूर [T53, N 23 (9), 29] (1)613 ( श्रद्धा) (2) 8 12 (बोधिचित्तोत्पादस्य कारणानि ), (3) 66 14 ( निफ्ल स्पन्दवर्जनम्) दशभूमि(मोरसूत्र [Ed by Rahder Prris] (1)924 (प्रथमाया भूमावति बोधिचिनमुत्पयते), (2) 920 (प्रमुदिताया योधिसत्वभूमी बोधिचित्तमचल भवति) (3)927 (बोधिचित्तत्पादेन सयोधिपरायणो भवान),(4)9 29 (आत्म सज्ञापगमाइ बोधिसत्त्वम्य आत्मस्नेहो न भवति), (5) 10 2 (बोधिसरस प्रमुदिताया मस्तवमपि ददाग्नि), 6) 108 (बोधिमत्वा शिक्षापदेषु शिथिलेन न भवितव्यम्), (7) 715 (अमनोज्ञ गरिवर्ननम्), (8) 123 21 (मोहगोधनार्थमवियादीनो रिसानमेवारणम्), (9) 152 1 (बोधिसत्वस्तधारप पुरुषसभा रमुपचिनोति येन समृतेन समित्या अत्यन्नविदिममयु), (10) 152 14 (समारावीमा प्रतिमा सत्या चेधिसत्त्व सांदु सोपगमे अनावरणनिर्वाणे प्रतिधारयितव्या) (11) 153 14 (दश महाप्रणि धानानि) दिम्यादान मिरक्षित, सूरिका, चावर्तिव्यारण][Our edition in RST No 20also Cowell and Neilsedition] (1) 364 (मघरक्षितावदाने-वैयावृत्यरेणभिभुणा सर्वभिक्षुसंवम्य चित्तमार्जनीयम् । अन्यथा अनर्थ) धर्मसंगीनिसून [NIVy 21, T 238,N 426, mentioned in Nigss] Jana........ १ ·. (7) 167 13 (अनुमोदनानुशसा),(8) 18620 (योधिसत्त्वेनसर्पसरवानामर्थ य सर्व परिवान) प्रशान्त विनिययातिदायसूय [AIY52,T1293N522; mentioned mags] निवर्तितन्यम्), (3) 509 (जीरितापरोग्गे युगलमून्यनामनरायो भवत), (4)509 ( (1) 1229 (शिक्षारम्भस्य महकमचन्),(2) 134 (योधिसत्येन वनुष्मदर्गन कमान सत्यस अगायरने भनी).(5) 516 (प्रीमियदे मित नरकमान),(6) 5124 सत्त्वस्य बुद्धक्षेनम्) (13) 100 15 (निविधा क्षान्ति ), (14) 124 2 (कायस्मृत्युपस्थानम्), (15) 124 11 (कायस्वरूपवर्णनम्) (16) 1267 (वेदनास्मृत्युपस्थानम्), (17) 139 31 (तथतेति शून्यताया एतदधिवचनम्), (18) 1406 (चक्षु रूपेषु न रणति ससर्गाभावात्) (19) 150 18 (यस्य पुनराशयो नास्ति, सर्वे बुद्धधर्मास्तस्य दूरे), (20) 151 14 (व्यवसाशयो दृढीकृत्य कारुण्यं पुरस्कृत्य यतेत शुभद्धये), (21) 171 15 (बुद्धाननुस्मृत्य तद्गुणपरिनिष्पत्त्यर्थ स्मृतिमुपस्थापयति), (22) 171 24 (धर्मानुस्मृति ) (23) 172 16 (धर्मानुस्मृति ) नारायणपरिपृच्छा [T 684 Dr A C Banerjee s publication bearing the same title seems to be a different work ] (1) 166 (न तद्वस्तु बोधिसत्त्वेनोपादातव्य यस्मिनस्य त्यागचित्तं नोत्पद्यते) (2) 8129 (बोधिसत्त्वो नात्महतो शीलं रक्षति, अपि तु सर्वसत्त्वहितसुखयोगक्षेमार्थिक शीलं रक्षति), (3) 1058 (श्रुतानुशंसा ) नियतानियतावतारमुद्रासूत्र [T 202, N 131,132, mentioned in Nag's ss] (1) 717 (पशुरथगतिको बोधिसत्त्व ), (2) 529 (बोधिसत्त्वस्य प्रसनेन चित्तेन दर्शने पुण्यप्रसव). निर्वा[मी] णसूत्र [२] (1) 74 19 (मासवर्जनम्) पिटक [बोधिसत्त्वपिटक, विद्याधरपिटक (MVy5)] पितृ ता] पुनसमागम [MVy 8, T 60 , N 23 (16), mentioned in Nag sss ] (1) 110 18 (सर्वधर्मसुखाकान्तेन समाधिना सुखामेव वेदनामुत्पादयते), (2) 1314 (निरात्मान सर्वधर्मा ), (3) 136 26 (सवृतिपरमार्थस्वरूपम्),(4) 1377 (अनुत्तराया सम्यक्स वोधी भगवता रूपादिक नैव व्याकृतम्), (5) 137 14 (सर्वधर्मा बोधिस्वभावविरहिता बोदव्या ), (6) 137 20 (का भूतकोटि ?), (7) 137 23 (सर्वधर्मस्वभावदर्शनम्), (7) 138 13 (मैत्रीभावना), (8) 139 3 (शून्य हि चक्षुश्वभु स्वभावेन), (9) 139 9 (स्वप्नसदृशा सर्वधर्मा), (10) 139 14 (शून्यताव्याश्रणम्) पुष्पकूटधारणी [T 516, 886 N 337-39, 857, mentioned in Nag's ss as पुष्पकूटसून] (1) 9629 (पापक्षालनोपाया) प्रज्ञापारमिता (भगवती महता, अष्टसाहतिका) [Ed by Rajendralal Matra in BI, by Wogthara along with Aloka of Hanbhadra, BST 4] (1) अष्ट' 24 14 (कल्याणमिनेषु गौरवमुत्पादयितव्यम्), (2)31 13 (मार बोधिसत्त्वस्यान्तिके पलबत्तरमुयोगमापत्स्यते), (3) 31 15 (मारो योधिसत्वस्य विहेठनमुपसहरति), (A) 8 10 (9) 1884 (बोधिसत्त्वेन धर्मदान निरामिष कर्तव्यम्) प्रमुदिता [ =दशभूमिम्मूत्र] प्रमज्यान्तरायसूत्र [ mentioned inNig's Ss] (1) 4221 (चतुभिर्धमै समन्वागतो गृही अक्ष प्रामो भवनि) (स्सादीनां पूजया पुरनगर).(7) 81.21 ( धान) मानिमोझ [.] (1)7025 (सादार पर्जन सम्) ·शिक्षासमुच्चयः। वृहन्मागरनागराजपरिपृच्छा -सागर, MV 32. T 154;N 840] बोधिसत्वपिटक [ MVy 5, T 56, N 23 (12), 1005, mendoned in Nag's ss] (1) 165 20 (पुण्यद्धयुपाया );(2) 165 24 ( चैत्यसंसारफलम् ). घोषिसत्तमातिमोक्ष [T248] (1) 109 (स्त्रीणामपि संवरोपदेश); (2) 14.6 (बोधिसत्वानामभ्यासविश्रामे आपत्यो भवन्ति), (3) 14 28 (बोधिसत्व सर्वधर्मेषु परकीयसनामुत्पादयति, न कचिद्धारमुपादत्ते) (4) 1530 (बोधिसत्त्वाना शाठयं मात्सर्यमा पैशुन्य लीनचित्तता च न सविद्यते);(5) 23 5 ( उत्स्या- नामपि शरीरादीनां रक्षा कार्या), (6) 243 (कल्याणमित्रपरिग्रह); (7) 3431 ( सहधार्मिक धर्मश्रवणे तथागतपूजायां च वैयाकृत्य करणीयम् ): (8) 7021 ( सत्त्वेष्वप्रसाद. परिहर्तव्यः) (9) 7023 (नोचैर्भाषिणा भवितव्यम् ); (1018011 (कुशलान्तरी त्यागात्यागो न कार्यों ), (11) 101 22 (क्षान्तिस्वरूपम् ), ब्रह्मपरिपृच्छा [T 158, mentioned in Nag's ss) (1)7024 (नव वधकसदृशेन भवितव्यम् ). भगवती - अष्टसाइखिका प्रज्ञापारमिता [Ed, by R. Mitra, 1888, by Wogrhara, 1932-35; our edition in BST No 4] (1) 104 11 (क्षान्ती वित्तमुत्पादयति) :(2) 112 3 (समाधानाय युज्येत), (3) 1127 (सर्वाकरज्ञताप्रतिसंयुक्तर्मनसिगाराने समाश्यते),(4) 1166 ( कार्य धातुश विभज्य विजानाति), (5) 116 11 (कायस्याशुचितम्); (6) 13023 (सर्वधर्मानावरणता प्रतिलधुशमेन प्रज्ञापारमिताया शिक्षितव्यम्); (7) 139 29 (किमुत्रनो धर्म उत्पद्यते उतानुत्पन्न), भद्रकापासून [T94: N403 , mentioned in Nag's ss1 (1) 825 (यत्किंचित् कुशलं कृत्वा चोधिचित्तमुत्पद्यते ). भद्रचरीप्रणिधानराज (= भद्रचर्यगाथा)174359][Textedited in Eastern Buddhist, Vol. V 212-247, by Hokei Idumi Gandavyúhasūtra, pp. 543-548) (1) 153 12 (अनुमोदना अन्येपणा च); (2) 153 13 (परिणामना); (3) 155 3 (अनुसग परिणामना). Strait of [Being edited by K. P. Jarsu al Institute, Patna] (1)865 (भगवता गगनस्य भिक्षोरुपस्थानम्); (2) 8611 (सत्त्वाराधन महाफलम् ). भैषज्यगुरपैदूर्यप्रभराजसूत्र [ Gilgat niss., Vol 1] (1) 118 (योधिसत्त्वेन कुशलमूल वर्धयितव्यम् ), (2)97.3 (शिक्षापदादिधारिणी न कदाचिस्पाय- गतिर्भवति); (3) 97.22 (शिरापदादिधारिणों मुगतिर्भवति), (4) 98.1 (भैषज्यगुगेस्नथागतम मामको तीन पुन. स्त्रीजन्म). मञ्जुधीयुद्धक्षेत्रगुणम्पूहारंकारसूत्र [AIVy 56, T 59, N 23 (15)] (1)1111 (बोधिसत्वेन पूर्वजन्मादाने चर्योपेतं बोधिचित्तमुत्पादितम् ), (2) 1128 (बोधिसत्वस्य प्रणिधानानुलानम्),(3) 311 (क्यं मोधिसत्त्व. प्रणिधानान चरति !), (4) 98.3 (मजुप्रियो नामधरणे न पुन स्त्रीभारो भवति) मन्मुधीवित्रीडितसूत्र [T 96,N 184-85; mentioned in Nig'sss) (1)83.3 (प्रनेिय कन्यानोपचितं कुशलमूले प्रतिदन्ति ). महारगापुण्डरीक सूत्र IAY 23,T 1113N117; mentioned in NRSS) [1) 55 30 (पाहिगिदि युद्धोभरे समागेदागरस उदरति): (2) 1645 (दुस्जया यशलमूल तनिर्वाणपर्यवमानम्). महामेघम्स [T 232, 235, 657, 10633; N 214; Baroda Ms. seems to be a Dharani] (1174 19 (मोसार्जनम्।। (1) 10227 (दुसाधकामना लि ). महारस्तु (see अवलोकनासूत्र] ·सूत्रोद्धरणसूची। २०३ मारीची (विद्या) [T 564, 988, N 844 847] (1) 78 28 (विद्या) मालासिहनादसूत्र (%श्रीमाला ) [mentioned in Nag's ss] मैत्रेयविमोक्ष [= गण्डव्यूहसून, 52] (1)12 (चर्याविकलमपि बोधिचित्त फ्लप्रदम् ), (2) 98 27 (बोधिचित्तेन पापविशुद्धि) रनकरण्डकसून [MVy 84, T 117,N 168-69] (1) 7 10 (पृथग्जनोऽपि बोधिसत्त्व ), (2) 190 20 (बोधिसत्त्वस्य नानासभारोपचित कुशलमूल विवर्धते) रत्नकूटसून [ MVy 39] (1) 33 13 (बोधिचित्तसप्रमोपस्य हेतव ),(2) 33 17 (तेपा वजन हेतव);(3) 344 (चोधिचित्तस्य असप्रमोपकारणम्), (4) 34 19 (बोधिसत्त्वस्य चत्वारि स्सलितानि), (5) 34 28 (न अनधिमुक्तिकतया तथागताना सत्त्वेषु धर्मदेशना प्रवर्तते), (6) 81 11 (बोधिसत्त्वप्रतिरूपका ), (7) 82 22 (बोधिसत्त्व लाभसकारभीत स्यात् ),(8) 108 30 (चित्तशोधनमरण्यगतेन वर्तव्यम् ), (9) 126 13 (चित्तस्मृत्युपस्थानम् ) रलचूडसून (परिपृच्छा) [MVy 38 T 91,N 23 (47)] (1) 66 26 (सर्वाकारघरोपेता शून्यता), (2) 68 6 (स्मृतिलक्षणम् ), (3) 124 17 (कायानित्यताभावना),(4) 125 22 (वेदनास्मृत्युपस्थानम् ),(5) 126 31 (चित्तस्वरूपगवेपणम्), (6) 127 20 (धर्मस्मृत्युपस्थानम्), (7) 127 27 (धर्माणां प्रत्यवेक्षा); (8) 145 10 (चयापरिशुद्धि),(9) 168 30 (श्रद्धादीना वलानां सदाभ्यास कार्य ) नमेघसूत्र [MVy 12, T 231, N 152 964 , mentioned in Nag's ss ] (1) 728 ( सर्वबालचरितविपत्तिसमतिकान्तो बोधिसत्त्व ) (2) 13 22 (बोधिसत्त्वेन शिक्षापदेषु शिक्षितव्यम् , (3) 22 26 (दान हि वोधिसत्त्वस्य बोधि ) (4) 32 20 बोधिसत्त्व ईर्यापथेषु वीर्यमारभते), (5) 331 (क्थे बोधिसत्त्वो मारकर्मपरिहारोपायकुगलो भवति ।); (6) 33 6 (अकल्याणमित्रलक्षणम्),(7) 34 11 (अवसादो बोधिसत्त्वेन वर्जनीय ),(8) 66 3 (अनर्थार्जनम् ), (9) 68 26 (चित्तपूर्वगमा सर्वधर्मा ), (10) 70 10 ( सोपसवर ) (11) 70 12 (योधिसत्त्व समुदाचारा ),(12) 7130 (सततभैषज्यम्), (13) 75 12 (माशानिकेन निरामिपेण भवितव्यम्). (14) 75 23 (भैषज्योपयोग ) (15) 76 10 (विहारे स्थिति ), (16) 76 15 (विहारशय्या) (17) 82 19 (क आत्मोत्को निदाप.) (18) 839 (क रामसत्तार अनुदायते), (19) 8316 ( तेन दानेन नोनतो भवति) (20) 18 17 (कीर्तिलगेरशब्दे नोनामजातो भवति) (21) 83 22 (चण्डालकुमारोपमाश्च विहरन्ति नीचनीचेन मनसा) (22) 83 24 (अभिनिष्कान्त गृहवासो बोधिसत्त्वो निहतमानो भवति) (23) 87 28 (क्य बोधिसत्त्वो योनिशोमनस्कारावगतो भवति ?), (24) 88 2 (बोधिसत्त्वो नात्मानमुत्कर्षयति, न परान पंसयति ) (25) 93 30 (आनन्तर्यचिकीर्षुपुत्यस्य मारणानुज्ञानम्) (26) च वर्जयेत्) (28)1 (बलवर्धनम् ) (30) करोति), (31) 152 32 (घुद्धपूजापर्णनम् ) (32) 153 8 (तथागतपून पस्थानानि),(33) 153 10 (विविधानि पूजोपस्थानानि विचिन्तयति ) . ( 34 ) 166 20 (तपागतप्रतिमादिकरणफलानि ), (35) 186 2 (सवावस्थामु सत्त्वार्थ पुण्यद्धये हेतु ) रनराशिसूत्र [T 88, N 23 (44), MR mentioned in Nagsss] (1) 34 32 (वयात्यारेण भिभुण राभिभुमुपस्य चित्तमाराधितव्यम्) (2072 3 (धर्मसाह । (3) 7230 (रससंग नेत्पादयितय्या), (4) 764 (कापायधारण्प्रयोजनम् ), (5) e 25 (श्रद्धादेय परिभोगध), (5) 1111 (अरष्मागाठेन प्यास्ट्रोभ्यो न मैतव्यम्); ()111 19 (अरण्यगतस्य देवादय सक्षितो भवेयु), (8) 165 28 (तथागतस्पकरमालम्), (9) 165 32 (तयारतचन्याजास्तम् ) ( ·२०४ शिक्षासमुच्चयः। रत्नोलाधारण [MVy 50,T 145, 847,N 745) (1) 4.21 (धद्धामूलम् ); (2)68 (सक्षेपत श्रद्धामूलम् );(3) 85 11 (प्रधमचित्तोत्सादिको बोधिसत्त्व सर्पमत्वानामन्तिके दशप्रारं चित्तमुत्पादयति ),(4) 1747 (बोधिसत्त्वगुणभावना). राजारवादकसूत्र (also अपरराजा')[MVy 105, T 221; mentioned in Nag'sSS (!). (1) 114.19 (सर्वसंस्कारा अधुवा ) राष्ट्रपालमूत्र (" परिपृच्छा) ( पालोक्तगाथा)[Ed. by L. Finot in BB] (1) 34 23 (अनरिमुक्तिरप्यनों बोधिसत्वस्य); (2) 85.3 बोधिसत्वा मानदशेन अश्यभूमिं गच्छन्ति ), (3) 108.20 (अरण्यवासगुणा ),14) 11225 (स्ने मनसि मुदिताभावनदा उत्तेजन कुर्यात् ); (5) 169.13 (युद्धायनुस्मृतिवर्णनम्). रडावतारसूत्र [Ed. by B. Nano, Japan ] (1) 73.27(मासपर्जनम् ), (2) 74 20 (मासवर्जनम् ), (3) 75.16 (प्रकृतिभूतानाम पे मांसस्य परित्याग) ललितविस्तर [Our edition in BST No 1, also Lelmann's and Rajendralal Mitra's editions) (1) 6 18 (श्रद्धा),(2) 113 4 (संसारानिन्यता). (3) 127-29 (सन्यादीना शून्यता ). लोकनाथण्याकरण [T 174, N 165-66] (1) 129-13 (शून्या अनामका धर्मा ), लोकोत्तरपरिवर्त IMVy 9, mentioned in Nag'sss] (1) 8413 (बोधिसत्वानां दश मारकर्माणि) पनवेदिका (प्रज्ञापारमिता) [Max Mutler's edn] (1995 28 (गम्भीसूतान्तपरिचयात्पापक्षयो भवनि); (2) 14626 (यो मोधिसत्वोप्रतिष्ठितो दान ददानि, तस्य पुण्यसन्धस्य न सुकर प्रमाणमुद्रहीनुम् ). पनवजसून 'वजपरिणामना] (1) 16 32 (बोधिमत्त्व आन्मानं सर्वतत्त्वेषु निर्यातयति ), (2) 18 28 (भोगपुण्यादीना बोधिसत्वे नोत्सा ),(3) 194(बोधिसत्त्व सत्त्य दान ददाति ). (4) 1910 (सत्कृत्य दानम्); (5) 2015 (कुशलमूलपरिणामना), (6) 11719 (युद्धधर्मपयुक्या मैश्या दिश सरणम् ). (7) 1435 (बोधिसत्वः स्मृतिसप्रजन्यविपुलगम्भीरचेता र विश्वसनि कुभन्मूलमरिणाम ). (8) 153.5 (परिणामना). विद्याधरपिटक [T3317] (1) 793 (विद्या) विनयविनिश्चय (उपालिपरिपृच्छा) [T6s ] विमलकीर्निनिर्देश [ MVy 15,T 176, N 146, 147.149; mentioned in Nag's ss) (1079(बोधिचित्तम्), (2) 8029 (संसारभयभीनेन धिमम्येन पुदमाहात्म्य प्रतिमर्तव्यम्), (3) 85 19 विनिपतितेषु बोधिसत्वेन प्रेम भरवाभ्यास करणार ); (4) 140 20 ( अभूतपरिकल्पस्य विपर्यस्ता संश मूलम् )(5) 143 30 बोधिसत्त्वस्य भेगासिराममारशुदिवन् परहिताय भवति), (6) 1441(भोजनदानेन बोधिगत्वस्य भोजनं नक्षीयते):17) 1415 बोधिसत्वस भोजन सरसाना मुन्न परिगमति), (8) 145 22 (बोधिमत्त्वाशेचरः). {9} 172.21 (संशनुस्मृति ). पोरदत्तपरिया [ AIVy 83; T 72,N 23 (28), 389,917; mentioned in Nag's SS} (11237 (धर्मवुद्धिना पारीररक्षा कर्तव्या);(2) 12427 (रायबरवर्गना), (3) 1258 (कायस्याशुचिचम्) (4) 125.17 (कायस्य प्रभारम्बम् ). शालिस्तम्यमत्र (ed. by Poussing ed.by A. Sasti) (1) 120 18 (आयामिको बाधय प्रीत्यसमुत्पाद ·बौद्धसंस्कृतग्रन्थमालायां प्रकाश्यत्वेन संकल्पिता ग्रन्थाः। १ नव धर्माः १ ललितविस्तर Rs 1000 and 1250 २ समाधिराजसूत्रम् Rs 1200 and 1600 ३ लापतारसूत्रम् Rs 1000 and 1250 ४ अष्टसाहसिका (प्रज्ञापारमिता) आलोकव्याख्यासहिता Rs 2000 and Rs 2500 ५ गण्डव्यूहसूत्रम् Rs 1600 and 2000 ६ सद्धर्मपुण्डरीकसूत्रम Rs 1000 and 1250 ७ दशभूमिकसूतम् Rs 1000 and 1250 ८ सुवर्णप्रभाससूत्रम् ९ तथागतगुह्याम् २ माध्यमिकमते- १० मध्यमकशास्त्र नागार्जुनीयम् , आचार्यचन्द्रकीर्तिविरचितया प्रसन्नपदारय- व्याख्यया सत्रलितम् Rs 1000 and 1250 ११ शिक्षासमुच्चय शान्तिदेवविरचित Rs 1000 and 12.50 १२ वोपिचयावतार शातिदेवविरचित प्रज्ञाफरमतिरिचितया पञ्जिकारय व्याख्यया सालित Rs 1000 and 1250 ३ योगाचारमते- १३ सूनालफार आचार्यासङ्गविरचित ४ विनयाः १४-१५ महारस्तु-टोकोत्तरवादिना विनय १६ मूलसर्गस्तित्रादिना स्निय (Gilgat Mss ) ५महायानसूनसंग्रहः १७ प्रथम खण्ड-प्रज्ञापारमितामक्षेपा, सुग्णावतीव्यूह , कारण्डयूह , राष्ट्रपाठ परिपृष्टा, शालिस्तवमूवम् अर्थविनिश्चयपूर्व च Rs. 1600 and 2000 १८ द्वितीय खण्ड -करगापुण्टरीकम्, मन्जुधीनगरल्य ·२०६ शिक्षासमुख्य । सागरमति परिश्रम सूत्र [T 152 N61 96 mentioned indagsss] (1) 1023 (घोधिसत्त्वेन प्रतितपालन क्तव्यम्) (2) 26 19 (योपिसावन माण सदक्षणेन सद्धर्मपरिप्रद कार्य ) (3) 27 13 (सद्धर्मपरिप्रह) (4) 3129 (दश माराश्य) (5) 7029 (अप्रयादकरचर्यावर्जनम्) (6) 7118 (पराप्रसादरक्षा) (7) 8026 (अयागप्रतिषेध) (8) 843 (बोधिसत्त्व कायपरिको भदति) (9) 847 (निमनस्य धम्मुखानि आभाममुपपरन्त) (10) 102 31 (त्रिविधा शान्ति) (1) 146 17 (आर वीर्यण सदा बोधिसत्वेन भवितव्यम्) (12) 166 17 (तथागतस्य निसपूजास्थानानि) 113) 1907 (धारणमन्टेश मारकर्माणि विगमाय धमलने करोति) (14) 199 17 (धर्मभाणवेन चौक्षेण पुचिसमाचारेण भवितव्यम्) सिंहपरिपृष्ठा [NIVY 70T81] (1) 6 20 (ध) (2) 621 (बोधिचितम्) (3) 33 23 (ऐधिचित्तसंप्रमेषम्य पर्जनो पाया) (4) 33 27 (बोधिचित्त नरिथति) (5) 33 30 पावित न रिघति) मुर्गप्रभामात्तमसूत्र [Ed by Aobel and also by Aany o and Idrumi] (1190-4 (विदूपगासमुराचार श्ये भारथितय) (2019-1(मरणार्भागो पपानी भावना) सूरिकावान (-निदादान 14) (1)98 23 (शरणगमने न दुर्गतिः) हस्तिश्यमूत्र [ NIV 75 T 20 N 193 941 (117429 (मोसर्जनम्) ·बौद्धसंस्कृतग्रन्थमालायां प्रकाश्यत्वेन संकल्पिता ग्रन्थाः । १ नव धर्माः १ ललितविरतर Rs 1000 and 1250 २ समाधिराजसूत्रम् Rs 12 00 and 1600 ३ लभारतारसूत्रम् Rs 1000 and 12.50 ४ अष्टसाहसिका (प्रज्ञापारमिता) आलोकव्याख्यासहिता Rs 20.00 and Rs 2500 ५ गण्डव्यूहसूत्रम् Rs 1600 and 2000 ६ सद्धर्मयुण्डरीकसूत्रम Rs 10 00 and 1250 ७ दशभूमिकसूनम् Rs 1000 and 12.50 ८ सुवर्णप्रभाससूत्रम् ९ तथागतगुह्यकम २ माध्यमिकमते- १० मध्यमकशास्त्र नागार्जुनीयम् , आचार्यचन्द्रकीर्तिविरचितया प्रसन्नपदाख्य- व्याख्यया सवलितम् Rs 1000 and 12.50 ११ शिक्षासमुच्चय शान्तिदेवरिरचित Rs 1000 and 12.50 १२ बोधिचर्यावतार शातिदेवविरचित प्रज्ञा विरचितया पञ्जिकाख्य- व्याख्यया सवलित Rs 1000 and 1250 ३ योगाचारमते- १३ सूनालफार आचार्यासङ्गविरचित ४ विनयाः १४-१५ महारस्तु-लोकोत्तरवादिना विनय १६ मूलसर्वास्तिादिना विनय (Gilgat Mss ) ५ महायानसूत्रसंग्रहः १७ प्रथम खण्ड-प्रज्ञापारमितापशेषा , सुसावतीव्यूह , वारण्डव्यूह, राष्ट्रवाड- परिपृष्ठा, शालिस्तम्ममूत्रम् अर्यविनिश्चयमूतं च Rs. 1600 and 2000 १८ द्वितीय सण्ड-करणापुण्डरीका , मन्नुश्रीमून कल्प ·२०८ चौद्धसंस्कृतग्रन्थमालायां ६ अवदानसंग्रहः १९ अवदानशतकम् Rs. 10.00 and 12.50 २० दिव्यावदानम् Rs. 16.00 and 20.00 २१ जातकमाला (बोधिसत्वावदानमाला) सुभाषितरत्नकरण्टककया च, आर्य- शूरविरचिता Rs. 10.00 and 12.50 २२-२३ अवदानझल्पलता क्षेमेन्द्रविरचिता Rs. 20.00 and 2500 ७ प्रकीर्णग्रन्थाः २४ महायानस्तोत्रसंग्रहः २५ अश्वघोषग्रन्थाः-बुद्धचरितम् , सौन्दरनन्दम् BOMBAY-78 1108