·No text on this page.

·श्रीमम्मटाचार्यविरचितः
काव्यप्रकाशः
श्रीचण्डीदासकृतदीपिकाटीकोपेतः ।
साहित्यशास्त्रिणा श्रीशिवप्रसादभट्टाचार्यगा सम्पादितः
TIE :
K A VYA PRAKA SA
OF
MAMMATĀCĀ RYA
( PART I)
With
THE COMMENTARAY DIPIKA
CANDIDĀSA
Edited with Foreword, Notes ete.
By
S'IVAPRASĀDA BHATTĀCĀRYA,
KÂVYATIRTHA, SÂHITYAS'ÂStri, 31. A, B T.,
Professor, Presidency College, Calcutta
1933.

·No text on this page.

·FOREWORD. It was early in 19:27 that through the courtesy and unfuling kindness of Dr. S N. Durgapt (10w Praw"pal, Sanskrit College, Calcutta) I could get for luanther.py of India oflice manuscript of Canilidāsa's commentary on the - Krypulau're", a work lughly apprastly later commentators and drawn upon for more than tou!" centuries by many a wuter on Alankira-S'istrit. In 1928 while I was at Puri, Mabamahopadhyaya Pundit Sadasiva Mistit told me that one of his acquiuntines had been able to procure two Mss - viz. Can wents Kavyaprakas'alipthi and l'iśvanātha's Künye wilsodarpance from Harekrisnapura, it village a few milestrom Puri, reputed in local tradition, to be the native place of these writers. The Orissa Mss. of Candidatom. mentary, which I got copied, was a short incomplete copy, reachmy up to a small portion of Ulla Ji in 1928 I talked of this work to my esteemed friend Piulit Gopinath Kaviraju wbw asked me press cupy of the same and add necessary duties. Some months latter he wrote to me officially intunutele the inclusion of the work in the Prince of in Sarasvati Bhavana Series started by him !!!"; thie york of printing had just commenced, I wed to come across ( in 1929 ) another Mss. of inc lll in the collection of the Asiatic Society of Bengil, Citral, an incomplete but fairly old ( about 250.!.!! and reliable copy beginning from the 5411 ind running on to the cudo li In Prabodh eh, Lulu, V ITD (London) wrote m 12 intuiting that will of the work is known to exist in the Umte hungdom to pienille it ) - ·source even The task of editing has not been an easy one, as the I O, Mss. though fairly old, it or its original being transcribed in Saka 1728 (i. e, 1806 A, C,) and in neat handwriting, contains many glaring mistakes, occasional omissions and lacunae. It is to be noted that this commentary of Candidāsa has been the main of inspiration, nay it has been copied down sometimes to the nicest details in the Sahityadurpans, the work next in importance to the Karyaprakas'ır and not less popular, by Visvanātha Kavirāja belonging to his fami. ly and his junior by only about 50 years. A careful perusal of the commentary with its wealth of information and boldness and sobriety in judgment would bear out the ample boast held out for it.* My pupil IIr. Prakash C. Lahiri, Kāvyatirtha, M. A., now Research Scholar in Alaukāra in the Dacca Univer. sity, has helped me in preparing a press copy for the part now being presented to the learned public. The printing has been done under great disvantage and di. fficulty. Credit, however, must be given to the Vidya Vilas Press", for the ungrudgmg care with which they have done it. The editor has had to suffer from severe mental strain and worry, culuninating in what is the saddest bereavement that can befall He however looks forward to the learned public for the same encouragement and help as they gave to his other work the Alankārakaustubh edited by him for the Varendra Research Society of Bengal * काव्यप्रकाशतरुरेष कुसम्प्रदायव्याख्याविलोलमरुदाकुलितप्रतानः सिक्तः पुनश्च प्रतिपल्लवतामुपेतु श्रीचण्डिदासकविवागमृतप्रवाहैः ॥ The spelling of the commentator's name with the 1 out 6," je occasionally met with. a man ·ॐ नमः शिवाय । काव्यप्रकाशः। श्रीचण्डीदासकृतदीपिकाटीकोपेतः । ग्रन्थारम्भे विघ्नविघाताय समुचितेष्टदेवतां ग्रन्थ- कृत्परामृशति- काव्यप्रकाशदीपिका। श्रीकृष्णो जयति। मुरारिवक्षोविक्षोभप्रारम्भस्फारडम्बरः । क्रीडासिंहस्वरूपस्य हरेः स्ताद्वो विभूतये ॥ श्रीचण्डीदासकविवाककौमुदीसारनिर्मिता । भूयात् काव्यप्रकाशस्य दीपिका कृतिनां मुदे ।। श्रीमल्लक्ष्मण भट्टानां सुहृदामनुशासनात् । ध्वनिप्रकरणस्यास्य रहस्य वर्णयामहे ।। प्रारिप्सितनिर्विघ्नपरिसमाप्तिहेतुभूताविगीतशिष्टाचार परम्परा परिप्राप्तस्वाभीष्टदेवताप्रसादनपरत्वं प्रथमकारिकायाः प्रकाशय- नवतरणिकामा वृत्तिकृत्-ग्रन्थेति । अभ्यस्यमानविषयं महा. वाक्यं(१)ग्रन्थः, तस्यारम्भेऽव्यवहितपूर्वकालं विघ्नस्य निर्वर्तक- (१) महाकाव्यं, "क" पाठः ·२ काव्यप्रकाशः। नियतिकृतनियमरहितां ह्लादैकमयीमनन्यपरतन्त्राम् । सुचरिताभावस्य निवर्तकदुश्चरितसद्भावस्य वा(१)विधाताय निः. शेषमुच्छेदायेत्यर्थः । समुचितेति प्रकृतवाङ्मयाधिकृतत्वात् ।इष्टेति तत्मसादाविष्कारोपीय कनमस्कतगत भक्तिबद्धारकर्षमूचनम् (२), देवतामिति । जड़रूपवाङ्मयमात्रवैलक्षणेनाभिप्रेतप्रयोजन सम्पादनक्षमाम् ! ग्रन्थकृदित्यधिकारिप्रकटनम् । परामृशति आराधनाय सम्मुखीनां कृत्वा स्वार्थनिवार्हाय प्रयोजयतीत्यर्थः । नियतिकृतेति । नियमगन्ते स्वस्वकार्योत्पत्तये प्रेर्यन्ते नि- रुध्यन्ते च भावा अनयेति नियतिरदृष्टं, तत्कृतो नियमः काल. देशाधिष्ठानवयोऽवस्थाऽदिवैषम्यात् मुखादिजननविकल्प न चायं कविभारत्यां सम्भवति, लोकोत्तरविभावादिशरीराणां वक्रोक्तीनां रत्याशसंवलितप्रकाशानन्दमयापूर्वतरचमत्कारा- विष्कारनेयत्येन, तादृग्भावेषु वा, वैषम्याभावात् । कथं तर्हि शोकरोगातकुपितमत्तव्यासक्तादीनां काव्यस्वादापकर्षः सुस्थ- दशाऽपेक्षयेति चेत् , दुरभिमानिन् अनवबोधग्रस्तोऽसि, न खलु वयमन्वयव्यतिरेकांसद्धकारणभावस्य पारदृष्टसामर्थ्यस्य रोग- व्यासङ्गाद्यभावस्य रसास्वादप्रकर्षसामग्न्यन्तानवेशं नाङ्गीकुर्याम, किं तर्हि कर्हिचनापि कविनामापूर्वप्रजापतिनिर्मीयमाणस्य काव्य- - . (१) च 'ख' पाठः । (२) सूत्रणम् "क" पाठः ।

·IIL NurrU २५ RESEARCH काव्यप्रकाशदीपिका MADR. नवरसरुचिरां निर्मितिमादधती भारती कवेर्जयति॥१॥ म्नो विलक्षणप्रपश्चस्य न विद्यते दुःखमोहात्मकत्वं, पुत्रशोका- देगाढवेदनाजनितजडिम्नोऽपि पुरुषस्य द्राक् (१)कर्णप्रवेशा. अन्तरमास्वादायोगव्यवच्छेददर्शनात् । नचैवं चन्दनादिषु, ज्वरा- देजनितशैत्यप्रावल्यादिपोषकत्वात् इति । तदेतद्विशदयति- हादैकमयीमिति-एकमयी एकरूपा, जननव्यपदेशगहियन तत्त्वोपचारात् । प्रतिभाविजृम्भणमात्रशस्तिया व्युत्पत्य - भ्यासोपस्कृतकविगतानादिवासनाऽन्तलीनरमादितत्त्ववहिःस्फुरण- मात्ररूपत्वेन प्रातबन्धकावगमार्थमेव हतुत्वाभमताभिधाना- घपेक्षणमित्यपि कविवाग्गुम्फस्य समवाय्यसमवायिनिमित्तार्थ. हेतुत्रयजन्यप्रपञ्चवैषम्यम् , इत्याह-अनन्येति । पारतन्न्यं साक्षात्तदन्वयव्यतिरेकानुविधानम् । नवेति-परस्परविलक्षण रागाशमभागकवुरितानन्दमयानां शृङ्गारशान्तादीनां वैषम्यस्या- त्यन्तोद्भटत्वेन दुरपदवतामामूत्रपन् निरतिशयसुखाम्बादरूप. त्वादेक एव रसः, नतु तस्य विशेषः सम्भवति, अतस्तन्मात्र(२). जीवातोः काव्यस्य ध्वन्यादिरूपेण यद्भदगणनं तदपि खर. विषाणैरायव्ययकल्पनमेवेति ये मेनिरे तन्मन्दम् ; इत्याह(३) नवरसेति । रसेति-रस्थमानतया शब्दार्थान्तरवेषम्य. सुचनम् । रुचिरामिति-तेन जीवनेनात्यन्तसौभाग्य (१) वाक् "क" पाठः। (२) अत्र तन्मात्र-"क" "ख" पाठः । (३) “मन्दम्" इहेति । रसेति "क" पाठः । अत्र वाक्यस्य पूर्वभागे रचना शिथिलशिथिला प्रतिभाति ।

·काव्यप्रकाशः।
नियतिशक्त्या नियतरूपा सुखदुःखमोहस्वभावा
परमाण्वाशुपादानकर्मादिसहकारिकारणपरतन्त्रा ष.
ड्रसा, न च हृद्यैव तैः, तादृशी ब्रह्मणो निर्मितिर्निर्माणम्।
एताद्वलक्षणा तु कांववानिर्मितिः । अत एव
जयांत, जयत्यर्थेन च नमस्कार आक्षिप्यत इति तां
भाजनेनोजीवितत्वात् युक्तं जगद्वैलक्षण्यमिति भावः । निर्मिति-
र्घटना, तामादधती स्वाधेयभूत या कर्त्तव्यतया जनमनश्चमत्-
काराङ्कुरकरणाय प्रभवन्तीत्यर्थः । कवेरित्यपूर्वविज्ञानशिल्पि-
तया नामवास्य विलक्षणभिति भावः। हादेत्यादि कारिका-
भागात् पाश्चात्यमपि अनेनेत्यादिभागं तद्विवरणसौकर्याय
प्रथमतो व्याचष्टे वृत्तिकृत(१) परमाण्विति-तद्विष्टतिस्तु(२)
व्यतिरेकमुखण भावष्यात नतु हृद्यैवेति, यद्वा सुखेत्यादिभ्यो
व्यतिरेका नियतरूपानं तु कावसृष्टवस्तूनामपूर्वा
पूर्वभावेन तत्रोत्कर्षपरम् उपादानं समवायि कारणम् ।
कर्म-क्रिया । षडिति नवेत्यस्य व्यतिरेकावधिः । तैरिति षड्सैः।
अत एव जयतीति त्रैलोक्यविजयताफलनिखिलसहृदयवी.
कारपात्रतामाप्नुयादित्यर्थः । नन्वाराध्यस्य गुणानुवादनमात्रेण
कार्यार्थमाभिमुख्यं यदि कुतश्चिन्न स्यात् तदा निरर्थक एचैतावान्
(१) वृत्तत्वात् "क" पाठः।
(२) तस्य हादेत्यादिभागस्य विवृतिरिति यावत् ।

·काव्यप्रकाशदीपिका । प्रत्यस्मि प्रणत इति लभ्यते ॥ इहाभिधेयं सप्रयोजनमित्याह- काव्यं यशसेऽर्थकृते व्यवहारविदे शिवतरक्षतयं । सद्यः परनिर्वृतये कान्तासम्मिततयोपदेशयुजे ।।२।। कालिदासादीनामिव यशः, श्रीहर्षादेर्धावका. दीनामिव धनं, राजादिगतोचिताचारपरिज्ञानम् , आदित्यादेर्मयूरादीनामिवाननिवारणं, सकलप्र. प्रयास इत्याह-जयत्यर्थेनेत्यादि । कार्यमुद्दिश्याभिमतदेवनस्तुनि- प्रवृत्तस्याव्यभिचरितमेव हि तन्नमस्करणं, सम्भृतयोश्च स्तुतिनम- स्कृत्योर्भावशुद्धिमूलत्वेनाव्यभिचारिणी फलनिष्पत्तिरिति भावः । अस्य काव्यपरीक्षाशास्त्रस्य परीक्षणीयनिष्पाद्यफलैरव फलवत्त्वं तदङ्गतयेनि तात्पर्य प्रेक्षावत्प्रवृत्त्यङ्गमवद्योत्य द्वितीयां कारिकामवतारयति-इहेत्यादि। अभिधेयं परीक्षा विषयतया- ऽनुयं, यद्वाऽभिधेयपरीक्षणं सप्रयोजनं परीक्षणीयकाव्यस्य वि. नेयम् । कृते इत्यव्ययं तादर्थं वर्तते, अर्यायेत्यर्थः । अथवा करणं कृत् , सम्पदादित्वात् किम् । एवं सर्वत्र । शिवेतरदशिवम् । सद्य इति-न तु धर्मादिवदुत्तरकालभाविदेहान्तरग्रहणा. द्यपेक्षणमिति भावः । व्यवहारेत्यस्य विवरणम् आचारेति । अर्यमानो धनादिर्थः, तद्विपरीतो रोगादिरनर्थः । निवृति. पदार्थमाह-आनन्दति, तदेतुकथनं रसेति । रस्यते वशी- ·काव्यप्रकाशा - योजनोलिभूतं समनन्तरमेव रसास्वादनसमुद्भृतं विगलितवेद्यान्तरमानन्दं प्रभुसाम्मितशब्दप्रधान वेदा. दिशास्त्रेभ्यः सुहृत्सम्मितार्थतात्पर्यवत्पुराणादीति. हासेभ्यश्च शब्दार्थयोर्गुणभावेन रसाङ्गभूतव्या- क्रियते इति रसो रत्यादिः, तस्यास्वादनं भोगपर्यायः साक्षात्- कारः, तेन सम्भृत संवलितमेकीभृतामात यावत् , नतु रसस्य शृङ्गारादेरास्वादाजातमिति, आस्वाद्यास्वादाभिमतयोर्भेदा- भावस्य तदेकात्मन आनन्दांशस्य कार्यत्वस्य च प्रतिपादयिष्य- माणत्वात् । परेत्यस्य निरुक्तिः सकलेत्यादि । तदेतत् कुत इत्याह- विगलितेत्यादि, विजातीयानवच्छिन्नप्रवाहवाहीत्यर्थः प्रभित्यादि-यथा प्रभोराज्ञा न विचार्यते तथाऽग्निष्टोमादिष्वपि कथमस्मात् कमण इद भावष्यतान्यनालोच्यैव प्रवृत्तिारांत शब्द. प्राधान्यं श्रुतिस्मृयोः । अत एव तत्तच्छासन मात्रप्रधानतया तत्र शास्त्रपदप्रयोगः । इतिहासास्तु प्राचीनवृत्तवर्णनरूपा अमुना कर्मणेदं प्राप्तमिति दर्शयन्तो युक्तायुक्तफलदर्शनादर्थानर्थ- व्युत्पत्ति जनयान्त । पुराण सगादिपञ्चावयवलक्षणयुक्तम् । आदिशब्दात् आख्यानादिपरिग्रहः । गुणभावे हेतुः रसा. ड्रेति । रस्यमानतासारस्याङ्गभूतोऽन्वयव्यति- रेककल्पितशक्तिकतयोपायभृतां व्यापारी विशिष्टविभावादि. संयोजनं तत्प्रवणतया तदङ्गतयोपादीयमानत्वंन । तदेतदुक्तं हृदयदर्पणे- रसस्य ·१ काव्यप्रकाशदीपिका। रिप्रवणतया विलक्षणं यत्काव्यं लोकोत्तरवर्णनानिपुण कविकर्म तत् कान्तेष सरसताऽपादनेनाभिमुखीकृत्य शब्दप्राधान्यमाश्रित्य तत्र शास्त्रं पृथग्विदुः । अर्थतत्त्वेन युक्ते तु वदन्त्याख्यानमेनयोः । दयोर्गुणत्वे व्यापारप्राधान्ये काव्यगीर्भवेत् ॥ यदिति । यदवेम्भूतं तदेव काव्यं, नान्यदिति भावः । एतदेव द्योतयितुं(१) प्रथमोपात्तमपि काव्यपदमिदानीमनुवदनि । तन्निरुक्तिः कविकर्मेति-येन कर्मणा कविशब्दभाजनन्वं तव काव्यमित्यर्थः । तदेतत् कर्म स्फोरयति-लोकेति । लोको- त्तरचमत्कारप्रकर्षानुगुणा वर्णना विभावाद्युपनयनं, तत्र निपुणः-इत्यनेनान्यसृष्टपद्यादिहठाद्दर्शनेन तत्कारणादिप धृष्ट- दुष्टेषु कविव्यवहारनिरासः । तदुक्तं काव्यकौतुके- प्रज्ञा नवनवोन्मेष(२)-शालिनी प्रतिभा मता। तदनुपाणनाजीवद्वर्णनानिपुणः कविः । तस्य कर्म स्मृतं काव्यम्(३)- तत् कान्तेव सरमताऽऽपादनेनेति-तथाभूतम्य रसाविष्कारो निष्प्रत्यूह एवेति भावः । अभिमुग्वीकृत्येति- (१) द्योतयितुमेव "क' पाठः। (२) नवनवोल्लेख 'ख' पाठः। (३) इतः प्राक् तत्रैव स्मृतिय॑तीतविषया मतिरागामिगोचग । बुद्धिस्तात्कालिकी प्रोक्ता प्रज्ञा त्रैकालिकी मता' ॥ इति प्रकाशब्दस्य विवतिरेतदुपयोगिनी।

·८ काव्यप्रकाशः। रामादिवर्तितव्यं न रावणादिवदित्युपदेशं च यथा. योगं कवेः सहृदयस्य च करोतीति सर्वथा तत्र मुकुमारमतित्वेनायासबद्दलशास्त्रश्रवणविमुखाना राजपुत्रा. दीनामनेनोपायेन रसास्वादनमुखपिण्डदानद्वारा सुकरं व्युत्- पन्याधानमिति भावः । तदुक्तम्(१)- स्वादुकाव्यरसोम्मिश्रं शास्त्रमप्युपयुञ्जते । प्रथमालीढमधवः पिबन्ति कटु भेषजम् ॥ रामेति उपदेशमित्यन्तनदमाह- आस्वादोपायत्वेनाप्युपा. दीयमानं रामादिवृत्तान्तमाविर्भावयदेव वस्तु सामर्थ्याद्विहित- नापद्धप्रवृत्तिनिवृत्तिमप्याधत्त निदाघपरितापप्रशमायापात्त: श्रीखण्डखण्डलेपः(२) शिशिरसौरभभिवेति । 'च' समुच्चये । यथायोगमिति-यशोऽर्थानर्थप्रशमान द्वयोरपि, शेषांस्तु भावक- स्यैव । तथाहि-त्यवहारज्ञानहिताहितव्युत्पत्ती कवेस्तत्कृत. काव्यजन्ये न भवतः, तयोस्तन्निष्पत्तिहेतुत्वेनान्योन्याश्रयम- सङ्गात् । ननु व्यवहृतिज्ञानमपि हिताहितज्ञानमेवेति पृथग्गणनं निष्फलामिति चेत् , ससं, नृपगुर्वादिविषयो व्यवहारः स्वरूपत एवापादेयोऽत्रैवं व्यवहर्त्तव्यमिति, शेषस्तु रामरावणादिवृत्त- (१) भट्टनायककृत हृद्यदर्पणे इति बहुत्राकरनिर्देशः । (२) श्रीखण्डलेपलेपः "क" पाठः। तत्र प्रथम"लेप"पदेन 'कृद भिहितो भावो द्रव्यवत् प्रकाशते' इति न्यायेन द्रव्योदेशः, चरम 'लेप'पदेन लेपनक्रियेति पाठसङ्गतिः ।

·९ काव्यप्रकाशदीपिका। पतनीयम् ॥ एवमस्य प्रयोजनमुक्त्वा कारणमाह- शक्तिनिपुणता लोकशास्त्रकाव्याद्यवेक्षणात् । काव्यज्ञशिक्षयाऽभ्यास इति हेतुस्तदुद्भवे ॥ ३ ॥ शक्तिः कवित्वबीजरूपः संस्कारविशेषः, यां सदृशं वृत्तमुपादेयमनुपादेयश्चेत्येतावता वैषम्यम् । आनन्दानु. भुतिरपि कवेः स्वकाव्यपर्यालोचनाऽनन्तरं जायमानान करणो. पाधिकृता किन्तु भावनोपाधिकृतेति भावकत्वांश एव निक्षिप्यते, काव्याङ्गोपाङ्गविद्याविज्ञानविहीनानां कवीनामपि सुप्रसिद्ध ममग्र- व्युत्पत्तिदशावशादास्वादप्रकर्षानुदयस्यानुमीयमानत्वात् । स. हृदयस्येति-प्राचीनवासनासंवर्धिता(१)[ङ्गोपाङ्ग] विद्यानिपुण. तोपस्कृता बुद्धिहृदयं तद्वत इत्यर्थः । करोतीति प्रतिकर्मपदं सम्बन्धः । सर्वथेति- शेषा विद्यास्तदङ्गतयैवोपादेय(?)मित्यर्थः । तत्र कर्तुं विचारयितुश्चेति शेषः । यतनीयमित्याग्रिमकारिका. सङ्गतिसूचनम्(२)। तथाहि-पार्यन्तिकप्रयोजने क इवाहत्य (३) व्यापार सम्भवत्यनागतत्वात् ; तस्मात्तनिर्वाहकोपादानमेव तत्र यत्नः, अतस्तत्र यतनीयमिति । (१) संवलितेति क्वचित् पाठः । संबन्धितो 'क' पाठः । (२) एतच्चापाततः काव्यप्रकाशविवेककारं सान्धिविग्रहिक श्रीधरमनुसृत्य । मतमेतत् खण्डितं सम्प्रदायप्रकाशिन्याम् । (३) आहत्य मिलित्वा । २ का०प्र० ·काव्यप्रकाशः। विना काव्यं न प्रसरेत् प्रसृतं वा उपहसनीयं स्यात् । लोकस्य स्थावरजङ्गमात्मकलोकवृत्तस्य, शास्त्राणां छन्दोव्याकरणाभिधानकोशकलाचतुर्वर्गगजतुरगखड्गा- कोऽर्थस्तत्कारणान्युपादेयानीति, तच्चाधिगम्य कानि तत्- कारणानीति श्रोतृजिज्ञासायां शक्यसाधनद्योतनपरां तृतीय- कारिकामाह-शक्तिरिति । कवित्वेति-कविसहृदयानन्दहेतुः काव्यं, तस्याङ्कुरस्पेव कालान्तरे प्रादुर्भविष्यतो बीजरूपः । संस्क्रियते विशिष्टकार्यभाजनीक्रियते प्रमाणेनेति संस्कारः प्राचीन वासना, देवताऽधनुग्रहजनितः कश्चनातिशयो वा, स एव विशिष्यते [इति ] विशेषः स एव भक्तिः स्फूर्तिरिति यावत् । व्युत्पत्या तत्रान्यथाऽनुपपत्ति प्रमाणयति यामियादिना । पदतदर्थविज्ञानवत्यपि पुंसि श्रद्धालौ यदभावकृतः काव्य. निष्पाद्यास्वादप्रकर्षयोरभावः सोऽयं नापलप्यत इति भावः । न प्रसरेत् न जायेत, परोपपादितमपि वा (?) नास्वादप्रकों यत्र भवञ्चत्यर्थः । प्रमृतामांत-कष्टसृष्टया पद्यादिकमुत्पाद्य रूद्वैस्तद्रूपतया सम्भाव्यमानं, पण्ड-(पण्ड)सम्भोगन्यायेन कञ्चनास्वादे लशमननुभूयाव्युत्पन्नस्तन्मात्राविष्कारकतया स म्भाव्यमानश्चेत्यर्थः । यद्यपि चोभयथाऽपि पुरुष एवोपहासपा तथाप्येतदेव भ्रमविषयीभूतमन्यथाभावबीजमिति काव्यमुप हसनीयमुक्तम् । स्यादिति प्राप्तकाले सम्भावनायां वा लिङ् वृत्तस्येति-लोकपदस्य वृत्तपरत्वं वर्णनीयानन्तत्वख्यापना ।

·SHE KUPPUR. SHIR RESEARCH काव्यप्रकाशदीपिका। देलक्षणग्रन्थानां, काव्यानां च महाकविसम्बन्धिनाम् , मादिग्रहणादितिहासादीनां च विमर्शनाद्व्युत् पत्तिः । काव्यं कर्तुं विचारयितुं च ये जानन्ति तदुप- देशेन करणे योजने च पौनःपुन्येन प्रवृत्तिः-इति त्रयः समुदिता न तु व्यस्ताः तस्य काव्यस्योद्भवे निर्माणे समुल्लासे च हेतुः, न तु हेतवः । थम् । अभिधानानि नामानि तेषां कोषाः संग्रहाः । कला चित्रगीतादिविज्ञानम् । इतिहासादीनामित्यादिशब्देन निखिल. काव्यशब्दप्रपञ्चपरिग्रहः । तदुक्तम् - न स शब्दो न तद्वाक्यं, (१)न सा विद्या न सा कला। जायते यन्न काव्याङ्गमहो भारो गुरुः कवेः ॥ करणं काव्यस्वरूपनिष्पत्तिः कवित्वशिक्षया । योजनं पूर्वपराविरुद्धतया रसाभिव्यक्तिक्षमत्वेन प्रबन्धाद्यवयवविन्यासः । सहदयोपदेशाग्रुपलक्षणश्चैतत् । तेनास्वादप्रकर्षप्राप्त्यर्थमपि प्राथमिकैः परिनिष्ठितभावकोपदिष्टानि तस्यैव काव्यस्य मुहुर्मुहु- भर्भावनाऽऽदीन्युपादेयानि । सदवं समग्रग्रन्थोपयोगिकारिकात्रयमुक्त्वा प्रथमाल्लास. प्रतिपाद्यकाव्यभेदलक्षणाभिधानं तत्सामान्य लक्षणानन्तरमेव मुप्रतिपदं भवतीति तददोषावियादिना दर्शितं, तदवतारयति- (१) 'तद्वाच्यामिति श्रीधरोद्धृतः पाठः ।

·१२ काव्यप्रकाशः । एवमस्य कारणमुक्त्वा स्वरूपमाह- - (१)तददोषौ शब्दार्थो सगुणावनलङ्कृती पुनः क्वापि। दाषगुणालङ्कारा वक्ष्यन्ते । कापात्यनेनैतदाह यत् . एवमित्यादि । स्त्रमसाधारणं रूपमितरव्यावर्तको धर्मः । अदोषाविति दोषाणां यथाशक्ति हानसूत्रणम्(१) । शब्दार्था- विति शब्दस्य पूर्वनिपातेनाभ्यर्दिततरत्वं द्योतयन् विशेष्यत्व माविष्करोति, शेषस्य तु परनिपातेनामाधान्याविशेषणत्वम् । एवञ्च शब्दधर्म एव काव्यत्वं,(२) तस्य चार्थे विशिष्टविभावा- दिव्याप्रियमाणस्यैवायमतिशय इति धननार्थमर्थस्य तुल्य. कक्षतया निर्देशः । ये तु द्वयोरपि काव्य त्वमिच्छन्ति त इत्थमनु. याज्या:-काव्यत्वमुभयधमेतयाऽङ्गीक्रियमाणं संयोगादिव. झ्यासज्यवृत्ति वा १ गोत्वादिवत्प्रत्येकसमाप्यवृत्तित्वान्नाद्यः, सापान्यस्य तथा भावानङ्गीकारान्नेतरः, प्रयेकं काव्यताम- सङ्गात् । किश्च कविकर्मविशेष एव काव्यमुच्यते । तच्च विशिष्टा. थप्रययार्थसंयोज्यमानं पदकदम्बमेवेत्युद्देश्य एवार्थो, न तु (१) दिग्दर्शनमेतत । प्राचीनतमैः टीकाकद्भी रुचकादिभिरस्यो पष्टम्भः साधु सूचितः। तन्मते तददोषाविति कल्पमानोल्लासदशकर संक्षेपेणात्र सुत्रणं कृतं यथा सरस्वतीकण्ठाभरणे अदोष मित्याद्यग्रिमकारिकायाम् । (२) एतदनुवाद्येव विश्वनाथ-जगन्नाथ-प्रभृतीनामर्वाचीनाना. मालङ्कारिकवर्याणां सिद्धान्तोद्घोषणम् ।

·३ काव्यप्रकाशदीपिका। १३ वत्र सालङ्कारो, कचित्तु स्फुटालङ्काकारविरहेऽपि न व्यवहानिः । यथा-- यः कौमारहरः स एव हि वरस्ता एव चैत्रक्षपा. स्ते चोन्मीलितमालतीसुरभयः पौढाः कदम्बानिलाः । तु - विव्यापारगोचरः । सगुणाविति लक्षणं प्रद्योतनपरं, वक्ष्यमाण- त्या गुणानामास्वादस्वरूपविशेषणत्वेनैव पर्यवसानात्, तत्म. नस्यैव च वाक्यस्य काव्यत्वाङ्गीकृतेः, इतरस्याभासतानि- मात् । एतदुक्तं भवति-आस्वादजीवातुः पदसन्दर्भः काव्यम् । त्र यत्रालङ्कारविशेषाः सम्भवन्ति तत्र परिपोषविशेषाभावे तु तेषां तत्कृतपुष्टिहीनत्वं, दोषतारतम्याचास्वादाभावतारतम्यं, न तु काव्यत्वहानिः, तेषां सर्वत्र व्यापकत्वात् , गुणाश्चास्वाद. शरीरान्तर्गता एव, न तु शब्दार्थरचनाधर्मा इति । ये त्वदोषा. विति लक्षणांशमिच्छन्ति तेषां काव्यत्वं निर्विषयमसन्तप. विरल विषयं वा स्याद्, उक्तादेव न्यायात् । यस्तु रसादिहीनेऽपि कचन काव्यव्यपदेशः स बन्धादिसाम्याद् गौण एव । तच्च सर्वमुक्तं वितत्यास्माभिर्ध्वनिसिद्धान्तसंग्रह इत्येव दिक(१)। (१) स्वसगोत्रप्राचीनपुरुषस्य मतमेतद् भणितिभङ्गया तात्पर्येण चानूदितं साहित्यदर्पणकृता स्वग्रन्थे इति तद्ग्रन्थालोफिनां स्फुट मेव । तत्कृतं काव्यलक्षणं प्राचां लक्षणविचारशैली चोपरिदर्शित मेव मार्गनुहरतः सर्वथेति मतप्रवर्तनकल्पे पूर्वतनस्य टीकाकृत ऋणं नापलप्यमित्यलं पल्लवितेन । ध्वनिसिद्धान्तसंग्रह-ग्रन्थस्तु नाद्यापि क्वचन समासादितः।

·काव्यप्रकाशः। सा चैवास्मि तथापि तत्र सुरतव्यापारलीलाविधी रेवारोधसि वेतसीतरुतले चेतः समुत्कण्ठते ॥ १ ॥ अत्र स्फुटो न कश्चिदलङ्कारः । रसस्य च प्राधान्या. नालङ्कारता। कचित्विति रसादौ विद्यमान इति शेषः । स्फुटेत्यादिन। नमोऽल्पार्थता सूचिता । कौमारमभिनवं यौवनं सरससम्भोगा मृतशीकरास्वादव्यसनव्याग्रम्णा दृतवान् अलक्षितांमवाति. वाहितवान् इत्यकृत्रिमप्रेमपात्रताप्रकटनेन रागवन्धदाय ध्वननम् । वर इति स्वयमभिरुच्या वृतो न तु पित्रादिपार तन्व्यात्यथाकथञ्चिदाश्रित इति । एवमन्यत्रापि पदानां जीवातु. रूहनीयस्तत्वबुद्धिभिः, अस्माभिस्तु ग्रन्थगौरवभिया कचन क. चन इव वक्तव्य इति । मालती वासन्तिका जातिः । कदम्बो धूलिकदम्ब इत्येके, वसन्तघनसमययोर्द्वयोरप्यतुराजयोग्रहण. मिति तु सम्प्रदायविदः(१) । अत्र स्फुटो नेति-इह हि प्राणेश्वरसन्निधानादि धृतिकारणं, तत्र च सत्यपि तस्या अ. नुत्पत्तिस्तद्विरुद्धायाश्चोत्कण्ठाया उत्पत्तिरिति कारणसामन्या कार्यानुत्पत्तिलक्षणा विशेषोक्तिः । तस्याश्चास्फुटत्वं प्रति- रूपकार्यस्य साक्षादुस्पत्यभावस्यानभिधानात् किन्तर्हि विरुद्धोद. पत्तिमुखेन सूचनात् । यद्वा प्रियतमप्तङ्गमाभावादीनामुत्कण्ठा. (१) सम्प्रदायविदां व्याख्यानमेतत्काश्मीरकरुचककृते सङ्केते महासान्धिविग्रहिकश्रीधरकृते विवेके च सप्रश्रयमालोचितम् ।

·- काव्यप्रकाशदीपिका। ड्रेदान् क्रमेणाह- इदमुत्तममतिशयिनि व्यङ्ग्ये वाच्याद्धनिर्बुधैः कथितः॥ इदमिति काव्यं, बुधैवैयाकरणैः प्रधानभुतस्फोट. विहेतूनामभावेऽपि तस्या उदय इति हेत्वभावेऽहेतुकोत्पत्ति क्षणा विभावना । साऽपि न स्पष्टा । निमित्तविरहश्च वि. द्धयोगमुखेन, न साक्षादभिधीयमानत्वात् । एवञ्च साधक धिकत्वमानाभावात्सन्देहसङ्करः(१)। सोऽप्यनभिव्यक्तः, अन- भव्यक्तकोटिद्वयालम्वनत्वात् । रसस्येति-अलङ्कारपदार्थ- र्यालोचनयैव तदुपसर्जनीभाव[स्य] स्फुटाभावात् । रसपदश्चात्र सम्भोगव्यभिचार्योत्सुक्यमाह, रस्यत आखाद्यत इति व्युत्पत्या, न तु साक्षादेवात्र सम्भोगनामा रसः, स्वाधीनपति काया क्रीडास्थान(२) एवमुत्कण्ठायाश्चळमानत्वात् । भिद्यतेऽनेनेति भेदो विशेषलक्षणं भेदनं भेदधर्मो(३) वि. भागश्च । तस्य च विशेषलक्षणप्रयोजनकर्मिनिर्देशमात्ररूपस्य नातिफलवदिति प्रतिलक्षणवाक्य. पृथग्वाक्य अभिधानं (१) एवं रुचककृतेऽलङ्कारसर्वस्वे विमर्शितम् । तदनुयायिनः श्री. धरादयोऽप्येवं मन्यन्ते । नेदं क्षोदक्षममिति प्राञ्चः केचित् , यन्मतं विवेक इत्थं परामृष्टं "ये तु सङ्करस्य पृथगलकारतां न मन्यन्ते तन्मते तत्सम्भावना नास्ती"ति । अर्वाञ्चोऽपि प्रदीपकारादयो गजनि. मालिकान्यायेनैतन्मतानुसारिणः । (२) एवमुत्कलीयपुस्तके । स्थानमित्यशुद्धः पाठः "क" पुस्तके । (३) भेदः "क" पाठः।

·काव्यप्रकाशः। रूपव्यङ्गयव्यञ्जकस्य शब्दस्य ध्यनिरिति व्यवहारः कृतः ततस्तन्मतानुसारिभिरन्यैरपि न्यग्भावितवाच्या मेवोपादानम्(१)। क्रमेणेत्यतः पूर्व लक्षणमिति शेषः । वाच्यादति. शयस्य कृते उत्कर्षपात्रता, अतिशयो वाच्यापेक्षया चमत्कार- विश्रान्तिकारी व्यङ्ग्यगतः प्रकर्ष इत्यपरे(२) । बुधैरिति कारिकापदं ध्वनिव्यवहारनिर्मूलत्वशङ्कानिरासाय, इत्याह- वैयाकरणौरिति । प्रधानेति-अर्थप्रत्ययरूपफलप्रत्यासत्ये- यर्थः । स्फुटत्यर्थोऽस्मादिति स्फोटः, पूर्वपूर्ववर्णानुभवजनित- संस्कारसध्रीचीनान्त्यवर्णानुभवजनितप्रतिपत्तुगतातिशयवशाद- परोक्ष इव क्रियमाणः सकलाभिधेयाभिधानमयतया स्त्री. क्रियमाणः, यमिमं शब्दब्रह्मेत्याहुः । स च व्यङ्ग्यः सन्नेवा. विष्क्रियमाणोऽर्थमभ्यानयति, तदनुगुणा च शब्दे वर्णात्मके का. चिदुक्तिः । सा च नाभिधाऽऽदिः, सङ्केताद्यपेक्षाविरहात् । वर्णाश्च ध्वननद्वारैव तथा विप्लवन्तीति धननाख्या सा शक्तिः । अन्यैः श्रीमदानन्दवर्धनाचार्यप्रभृतिभिः । न्यग्भावितं प्रवणी. कृतं वाच्यं येन व्यङ्मये नेति विग्रहः । व्यञ्जनं प्रतीतिः, तत्क्षमस्य तदनुगुणसामर्थ्य भाजः । शब्दार्थयुगलस्येति सर्वत्रोभयमुलस्थ वक्ष्यमाणात्वात् । एतदुक्तं भवति, वन्यत इति ध्वनी रसादि. रथः, ध्वनतीति अनिः शब्दो वाच्यादिरों वा, ध्वन्यतेऽनेने- (१) मीमांसासिद्धान्तसम्मतमेतदभिधानं विवेककारोपसमिति प्रतिभाति । (२) अरुचिकरोऽयं कल्पस्तु विवेककारोद्भावितः ।

·काव्यप्रकाशदीपिका। . गायव्यञ्जनक्षमस्य शब्दार्थयुगलस्य । यथा नश्शेषच्युतचन्दनं स्तनतटं निमष्टरागोऽधरो त्रे दूरमनञ्जने पुलकिता तन्वी नवेयं तनुः । मेथावादिनि ! दूति ! बान्धवजनस्थाज्ञातपीडागमे ! स्नातुमितो गताऽसि न पुनस्तस्याधमस्यान्तिकम्॥२॥ ध्वनिः शब्दादिगता वा शक्तिः, ध्वननं धनी रसादिप्रतीतिः, न्यतेऽस्मिन्निति ध्वनिः काव्याख्य समुदाय इति यद्यप्यने का. । ध्वनिशब्दः,(१) यद्यपि चानेनैव न्यायेन गुणीभूत यङ्ग्यमपि ध्वनिपदवाच्यं भवितुमर्हति तथापि व्यवहारवशा. [च्योपस्क्रियमाणपङ्ग्य एव ध्वनिपदं नियम्यत इति । तर मीपे समप्रायः प्रदेशः, तत्र चन्दनं निःशेषं च्युतं निम्नोन्नतेषु [ चुचूकाग्रस्तनमध्यादिषु सशेषमिति, अधरो निःशेषमपृरागो, । तूत्तरोष्ठः । तन्वीत्यपि व्यङ्ग्यपक्षे विधेयम्। अधमस्य गपि लक्षितनिकृष्टपरिग्रहस्य । एतेषां पदार्थानामनुमन्धानान- तरश्चार्थस्यामातमात्रस्य प्रसंहाभावेन तदन्तिकं न गताऽसीत्य. नेन वैपरीत्याद् गताऽसीति लक्ष्यत इति शेष इति प्राचीनानां श्रीमद्राचस्पतिमिश्रमभृतीनां व्याख्यातॄणां मतम् (२) । (१) एतत्प्रसङ्गे 'यत्रार्थः शब्दो वेत्यादिः प्रसिद्धा ध्वनिकार. कारिका तदुपरि लोचनग्रन्थश्च जिज्ञासुभिरालोकनीयः । (२) विवेककारोऽप्येतन्मतमेवमेवोद्धरति स्वग्रन्थे । के ते सप्रश्रय. मत्र स्मृता वाचस्पतिमिश्रा इत्यधुना निर्णेतुं न शक्यते । परं सर्व तन्त्रस्वतन्त्रेभ्यो दार्शनिक प्रवरेभ्यो वाचस्पतिमिश्रेभ्योऽर्वाचीनेभ्य. ३का० प्र० ·काव्यप्रकाशः। अत्र तदन्तिकमेव रन्तुं गताऽसीति प्राधान्येना. धमपदेन व्यज्यते। रन्तुमिति तु फलं, वृत्तौ व्यज्यत इति तत्सम्बन्धः। (१) ये तु 'भम धम्मिअ' इत्यादाविवात्र वाच्यप्रतीत्यन्तरमनुवपनरीत्या व्यङ्ग्य. प्रतीतिमिच्छन्ति ते न सम्यग्विदः । तत्र हि श्वमारणस्य सयतयै- वोपक्षिप्तत्वेन प्रतीत्यपर्यवसानाभावादनन्तरमेव भ्रमणविघ्न कारी इवा यद्यपि निरस्तस्तथापि सिंहसञ्चारोऽयन्ततोऽधिक. स्तद्विघ्नकारीति भ्रमणमयुक्तमिति प्रतीयते । न चैवमिह, वापीगमनस्य वास्तवतयोपक्षेपाभावात् किन्तर्हि वैदग्ध्यादग्राम्यो त्या मूचयितुमुपादानात् । न च प्रतिपदजीवात्वनुसन्धातृ नपेक्ष्यैवं व्याख्येयमिति साधुपरिनिष्ठितापेक्षयैव काव्यविचारात् , .अन्यथा 'उपकृतं बहु तत्रे'त्यत्रापि तथा स्यात्, चक्नादिवैशिष्टयस्य .कदाचिदव्युत्पन्नैरनर्थसन्धानसम्भवात् । तस्मात्पतीत्यपर्यवः सानेनात्र लक्षणैव युक्ता स्यात् । तदुक्तम् - कचिवाध्यतया ख्यातिः कचित्ख्यातस्य(२) बाधनम् । श्चिन्तामण्यादिस्मृतिनिबन्धरचयितृभ्यश्च ते भिन्ना इति तु नावद्य. मनुमानम्। (१) एतद्वाक्ये एतत्प्राक्तनवाक्ये च पुस्तकयोः पाठो न सम्य. डिति प्रतिभाति । गोविन्दठक्कुरेण प्रदीपे एतदेव मतमस्माद् ग्रन्थादेतदर्वाचीनाद्वा ग्रन्थान्तरादुदधारीति प्रतीयते । (काव्यप्रदीपस्य काव्यमालासंस्करणे २३ पत्रं द्रष्टव्यम् )। (२) क्वचिद्वा तस्य "क" पाठः । रुचकते सङ्केते उत्कलीय. पुस्तके, साहित्यदर्पणे चोपरिदर्शित एव पाठः स्वीकृतः । - ·काव्यप्रकाशदीपिका। - ) अताशि गुणीभूतव्यङ्गन्यं व्यगये तु मध्यमम् । ताशि वाच्यादनतिशायिनि । यथा- मतरुणं तरुण्या नववञ्जुलमञ्जरीसनाथकरम् । श्यन्त्या भवति मुहुनितरां मलिना मुखच्छाया ॥३॥ पूर्वत्र लक्षणेव स्यादुतरवाभिधैव तु ॥ एतेन वापीगमनेन तनिषेधः कामुकसमीपगमन निषेधेन तद्विधिय॑ज्यत इति यत्कैश्चिदुक्तं(१) तन्न युक्तम्, उक्तयुक्त्या क्षणीयत्वात् । अत्र च दौत्यरूपात्यन्तनिकृष्टकर्मजीविकायां यि कृतापराधायामपि मे नाम्या, न च तस्मिन्नैसर्गकाधम- पैचुश्चौ, किन्त्वकृतज्ञायां त्वयि यद्भान्धवबुद्ध्या विश्वसिमि च तस्मिन्ने विधे हरिद्रारागिणि दुर्विदग्ये दृढ मनुरक्ताऽस्मि न्दभागिनी तदेवंविधवञ्चनासहस्र ननितप्रौढपरिपाकपुटपाक त्रित्वं मम युक्तपेवेति विपलम्मभेदेष्यामानव्यभिचारिनिर्वेद बनिः, तदनन्तु लक्षणामूलवस्तुध्वनिरित्यवाहितैर्विवेचनीयम् । स्वमुदाहरणान्तरे वृत्ति कदुक्तादन्यदपि विस्तरभीत्यास्पदनु क पपि बोद्धव्यं महाबुद्धिभिः । वाच्यादित्यादि -चित्रे व्यङ्ग्यमत्यन्तास्फुटम् , अत्र (१) 'ध्वनिकता हि विधौ वाच्ये निषेधः पृथङ निषेधे च वाच्ये विधिः पृथगुदाहतः । विधिनिषेधद्वारेण चोदाहरणं वाच्यव्यङ्गयया. रित्यत्र वैलक्षण्यख्यापनार्थ'मिति विवेकाद्भावित आशयोऽत्राक्षिप्तः स्यात् ।

·२० कायप्रकाशः । अत्र वञ्जुललतागृहे दत्तमथेना नागतेति व्यङ्गयं गुणीभूतं, तदपेक्षया वाच्यस्यैव चमत्कारित्वात् । पुनरतथाभूतमपि व्यङ्ग्यं वाच्यादनतिशयितमिति(१) ध्वनि चित्राभ्यामस्य भेदः । वाच्यादनतिशयश्च व्यङ्ग्यस्य समप्राधान्ये. ऽपि स्थले विद्यत इति वक्ष्यमाणप्रकाराष्टकव्याप्तिसूचनम् । यद्यपि च 'अखण्डबुद्धिवेद्यः काव्या'(२) इति नयेनास्वाददशाया. मवयवानां गुणप्रधानभावो न विकलप्यते, तथाप्युत्तरकालीन विवेचकैरावापोद्वापविवेचने कचन कस्यचित्प्राधान्यं कस्य. चिदप्राधान्यं भासत इति भेदव्यवहारः। आस्वादप्रकर्षापकर्षकृतः वोत्तमादिव्यवहारः । यद्यपि चास्वादवत् काव्यम्, आस्वादे च व्यायान्तरस्य(३) गुणीभूतत्वाव्यभिचार एव नथापि वाच्यतः प्राधान्यमात्रेण वस्त्व लङ्कृत्योर्ध्वनिव्यवहारः । अतथाभूतयोस्तु गुणीभूतव्यङ्गयव्यवहार इति । यत्र रसादिक मन्यत्र प्रक्रियमाणे गुणीभवति(४) यथा मम- उअ तिमिरे दरविमलोदके कहरवमरे परिहमन्तम्मि । (१) 'अङ्गभावादिनादनतिशयितामिति विकृतः 'क' पुस्तके पाठः। (२) 'वाक्यार्थ' इति पाठे तु पञ्चमालासकृतनिर्देशं वेदान्तिमत. मेवोद्दिष्टं स्यात् । (३) आस्वादशरीरभूतरसादिव्यतिरिक्तस्येति यावत् । (४) 'ननु यत्रे'त्यादिः.....'इत्यादौ तदगुणोभूतत्वव्यवहार इति' इत्यन्तोऽसंलग्नः पाठः क' पुस्तके ।

·काव्यप्रकाशदीपिका। २१ ? ? प्रसिअं णु अपणढकि जामिणि वक्षणं वससि दिव्वं ॥ (१) तत्र गुणीभूतत्वव्यवहार इति । ननु यत्र रसादिकमन्यत्र क्रयमाणे गुणीभवति तत्र व्यङ्ग्ये(२) कथं काव्यव्यपदेशो, सादेरमुख्यत्वात् , प्राधान्य एन काव्याङ्गीकारात् ? अत्र ब्रूमः । नोक्तमत्र रसादिगुणीभून इति ? समूहालम्बनरूपस्यास्वादस्य हृदयहृदयविश्रान्तिधाम्नः शब्दार्थादिनिखिलकाव्यावयव. रुत्वसामग्रीसाम्राज्यसम्पूर्णस्यात्रापि स्वसंवेदनसाक्षिकत्वात् , स्यैव च रसादिपदवाच्यत्वात् । ननु यद्येवं, तर्हि दीयता वनिगुणीभूतव्यङ्ग्याख्यकाव्याभिख्याय निवापाञ्जलिः पास्वादस्योक्तरीत्या कचिदपि गुणीमावस्याभावात् , अतवत धाभासतानियमात् । सत्यं, [परं] मुख्घरसानुपायभूने रत्यादौ क्रियमाणाधिष्ठान प्राधान्यमुपचर्याप्रक्रियमाणगतप्राधान्यमा श्रेत्यास्वादोचरकाले विवेचकैयादिविभागः क्रियत इत्युप. पद्यते भेदव्यवहारः । यदि च रसायन्तरे तस्यैव गुणीभावस्तदो. ॥ (१) त्रुटितप्रायेयं गायोभयोरेव पुस्तकयोः। 'तअ भिमिवे दकविम कइववसरे परिहसन्तमिन । असिआ ण अपणढकिअं यामिणि वसुर्ण वससि विदं ॥' 'क' पाठः । 'उअ तिमिरे दरविमलदककारवरसे परिहसन्तम्मि । असिअंण अप्पण ढकिअं जामिणि वसणं वससि विग्धं ॥ 'ख' पाठः । यथाकथञ्चित् यथामतीयं समाहिता। ‘पश्य तिमिरे दरविमलोदके कैरवसरसि परिहसति । असितं नु आत्मना- वृतं यामिनिवसनं वस्से दिव्यम् ॥' इत्युपरिपाठानुसारिणी च्छाया। (२) रसादिकमन्यत्र प्रक्रियमाणो अगुणीव्यङ्गय' इति व्यत्यस्तः पाठः 'क' पुस्तके ।

·२२ काव्यप्रकाशः। भयव्यपदेशप्राप्तावपि यस्य चमत्काराधिक्यपधिक विचिच्य व्यवस्थपयितुं शक्यते तन्मुखेनैव व्यपदेशो यथा मम- क्षिप्रशाम्यदरुणोपविलोलभावैः सद्योविलीनविकटभ्रुकुटीविभङ्गैः । यः सङ्गरेषु करवालकरालपाणि- नर्विलोचनपुटैर्द्विषतां व्यलोकि ॥ अन यद्यपि क्रोधप्रशान्तित्रामोदयाभ्यां संस्कृतस्य वीरस्य नृपविषयरतिभावागतयैव व्यवस्थानं तथापि तस्यैव चमत्कारा. धानक्षमत्वं विवेचनायामवभासत इति तन्मुखेनैव गुणीभूतव्यङग्य - भेदरसबदलङ्कारव्यवहारो न्याय्यो, न तु भावध्वनिव्यवहारः । एतद्रेिर्माल्यवतः पुरस्तादाविर्भवत्यम्बरलेखि शृङ्गम् । नवं पयो यत्र घनैर्मया च त्वद्विपयोगाश्रु समं विसृष्टम् ॥(१) अत्र सीतासहचरस्य श्रीरामचन्द्रस्य प्रकरणानुसन्धाना. द्विपरीतविहारलक्षणः सम्भोग एवं चमत्कुरुते, विप्रलम्भस्तदङ्ग भूतो निगूढ एव चरतीति सम्मोगव्यपदेश एव युक्तः। एव. मन्पत्राप्युद्भाव्यं भावुकचक्रवर्तिभिः । ननु वस्त्वलङ्कृत्यो रसा. दिसान्निध्येनोद्भटोभृतयोर्वाच्यापेक्षया प्रधानीभूतयोरेवम् , इतर- योस्तु गुणीभाव इति, यदुक्तं भवता नद्वहुविप्लवकारि, नीरसस्य सर्वस्येवाकाव्यत्वप्रसङ्गात् । तथाभूतस्य कष्ट भो प्रविलुप्तं निखिलमेव ते संव्यवहारभाण्डम् । आयुष्मन् वाक्प्रपञ्चस्य (१) रघुवंशे (१३।२६) । अत्र टीकाकुम्मन्तव्यमनादीनवं रहस्य. बस्तुसूचनं विदग्धैविमर्शनीयम् ।

·काव्यप्रकाशदीपिका। २३ धादिसाम्यादाभासग्रस्तबुद्धिभिस्त्रैलोक्यसम्मोहनप्रयुज्यमान- व्यव्यवहारं मात्र वृथा कृथाः (१)। नन्वेवं चित्रस्याकाव्यत्व. 1 स्यात् , आस्वादसम्भेदे(२) यथायथं प्राचोरेवान्तः तात् , अन्यथाऽऽभासतानियमात् । नच वाच्यं क्षुद्रमास्त्रायं त्राप्यस्तीति, क्षुद्रत्वेऽनास्वाद्यत्वात् , आस्वाद्यत्वेऽक्षुद्रत्वात् , स्पात्तत्रैव विधानमयुक्तमेव स्यादिति चेत्-सत्यमेवं, किन्तु ड्डलिकाप्रवाहपतिताना जरतां गौरवप्रबन्धनिर्यन्त्रितोऽयं न्यकृत्रैविध्यमुक्त वान(३)। यद्वा रसवत्प्रबन्धावयवध्वनिगुणी. वृतव्यङ्गयचित्रतया त्रिधा इति तत्परं त्रैविध्यगणनं, सरसगाथाऽऽ. देगतकनीरसपद्यादिव तेषां काव्यावयवताहान्यभावान , पबन्धस्यैव तत्र काव्यतास्वीकारात् (४)। परमार्थतन्तु सरसना- (१) काव्यव्यवहारमात्रं कृथाः 'क' पाठः, काव्यव्यवहारं मात्र वृथा 'ख' पाठः। (२) एवं 'क' पाठः । 'आस्वादसत्त्वेदे। 'ख' पाठः । (३) सरसोऽयं टीकाकृत्स्वरसो मान्यानां ग्रन्थकृतां विचारसरणि प्रति कर्कशाक्षेपपरोऽपि निपुणैः सादरमाकलनीयः । प्रकाश कृत्तत्त्वेनैकतो वामनोद्भटादिप्राचीनसरणिकृतामपरत आनन्दवर्धना. भिनवगुप्तप्रमुखनवीनमार्गप्रवर्तकानां मतजालयोर्मध्ये सन्देहदोला. यितचित्तवृत्तिः स्वकीयग्रन्थेऽसामञ्जस्याद्यवतारयतीति शास्त्रदर्शिनां सुस्थितः सिद्धान्तः। (४) एतन्मतं सप्रश्रयं स्मृतं साहित्यदर्पणे चतुर्थपरिच्छेदस्या- न्तिमे भागे 'तदुक्तमस्मत्सगोत्रकविपण्डितमुख्यश्रीचण्डीदासपादै'रि. त्युपक्रम्य । तत्रोधृतः सन्दर्भस्तु ध्वनिसिद्धान्तसंग्रहीयः स्यात् ।

·२४ काव्यप्रकाशा (४) शब्दांचत्रं वाच्यचित्रमव्ययं त्ववरं स्मृतम् ॥५॥ चित्रमिति गुणालङ्कारयुक्तम् । अव्यङ्गयमिति ऽऽस्मैव काव्यं, तम द्विविधमेव-तदुक्तं 'काव्यस्यात्मन्यगिनि रसादिरूपे न कस्याचिद्विमनि' (१)रिति । 'गुणप्रधानभावाभ्यां काव्यस्यैवं व्यवस्थितेः । द्विधा काव्यं ततोऽन्यद् यनच्चित्रमभिधीयते(२) ॥” इनि । ग्रामेति-जन्मप्रभूतिपातिशा-(३)दनुरागपात्रत्वपकटनम्। पश्यन्त्या इति वृत्ताविरतो वर्तमानः । मुहुर्नितरामिति- यदा यदा तत्तदनुरागदाढ्य तदा तदाऽनुतापोत्कर्षाविष्कारा न्मुखमालिन्यप्रकर्ष इति तद्विदां स्वरसः(४) । वाच्यस्य मुखश्री. मालिन्यस्यैव विप्रलम्भाभासोत्कर्षवत्वं, व्यङ्ग्यस्तु सङ्केतसमय भङ्गस्त्वङ्गत या तद्भुजिष्य इव तन्मुखापेक्षी । अव्यङ्गयमिति ईपदर्थे नज, व्यङ्ग्यात्यन्ताभाववति काव्य. पदप्रयोगाभावात् । एतच्च सामान्य लक्षणमिति लक्षणे चित्र (१) महिमभट्टकृते व्यक्तिविवेके ( २२२ पृ. ) । 'अङ्गिनी'त्यत्र 'संगिनि' 'संज्ञिनि' इति च पाठान्तरे मुद्रितपुस्तके । (२) ध्वनिकारिका (३।४२) ध्वन्यालोके काव्यमालासंस्करणे (२२० पृ.) । 'काव्ये उभे' इति तु मुद्रितपुस्तके पाठः। (३) जन्मप्रभृतिभिः प्रादेश्यात् 'क' पाठः । (४) अत्र विवेके 'मुहुनितरामित्यव्ययद्वयसरस' इति व्याख्या दर्शिता। सैवात्र पाठपरिपाटी स्यात् ।

·काव्यप्रकाशदीपिका। टप्रतीयमानार्थरहितम् । अवरमधमम् । यथा-- वच्छन्दोच्छलदच्छकच्छकुहरच्छातेतराम्बुच्छटा- पूर्छन्मोहमहर्षिहर्षविहितस्नानाह्निकाऽहाय वः । भद्यादुद्यदुदारदर्दुरदरीदीर्घादरिद्रद्रुम- द्रोहोद्रेकमहोमिमेदुरमदा मन्दाकिनी मन्दताम् ॥४॥ दमध्याहार्य, (१)तद्विभागः सब्दचित्रं वाच्यचित्रमिति । अवर- त-प्रबन्धकदेशपक्ष इनरकदशापक्षया निकृष्टत्वात् , अन्य ISऽभासत्वादिति भावः । गुणेति-शृङ्गारादिगतचित्तद्रवीभाव. यमाधुर्यादिव्यअकसजातीयस्य कस्यचिद्धन्धादिवैशिष्टस्याभि- निम् । अलङ्कारेति-रसादिपोषकोपमादिसाजात्यात्तत्पदपयोग- जो यमकादेश्च प्रसिद्धिमात्रव्यामूढेरलङ्कारतया व्यवहिय. णस्योक्तिः । स्फुटेयादि-रसाद्यभावादित्यर्थः । छातमल्पम् । भनाय झटिति वो मन्दतां भिन्द्यादि(२).त्यन्वयः। दरिद्राः शुष्क- वेन ग्लानाः । अत्र प्रवद्रूपेणानुपासेन बन्धवैकव्येन च वेतासि काऽपि प्रकृष्टिकाऽऽधीयते । न चात्र गङ्गाविषयमाव. ध्वननप्रत्याशा ज्यायसी। यत्र सर्वात्मना तन्मात्ररूपा रतिः प्रनी- यते तस्य तदर्णन एव हि रतिध्वनिव्यपदेशो, न तु देवतोपनि. (१) चित्रमिति लक्ष्यपदमध्याहार्य 'ख' पाठो विवेकानुसारी। चित्रमिति लक्षणपदमध्याहार्य 'क' पाठः। (२) 'भिन्द्यादिति लिङ्सामान्यपाठः प्राच्यटीकाकृद्ग्रन्थेषु बहु- धूपलभ्यते।'भिद्या'दिति आशिषि लिङः प्रयोगस्तु बहुतरसम्मतः । ४का०प्र० ·२६ काव्यप्रकाशः। विनिर्गतं मानदमात्ममन्दिरा- द्भवत्युपश्रुत्य यदृच्छयाऽपि यम् । ससंभ्रमेन्द्रगुतपातितार्गला निमीलिताक्षीव भियाऽमरावती ॥५॥ इति काव्यप्रकाशे काव्यस्य प्रयोजनकारणस्वरूप. विशेषर्वणनो नाम प्रथम उल्लासः ॥ बन्धमात्रेणेत्यादि विस्तगन्निणीतं ध्वनिसिद्धान्तसंग्रह । यमिति- प्रकृतं हयग्रीवम् । यद्यपि चात्र प्रबन्धपर्यालोचनया वीरः प्रतीयते तथाप्यतन्मात्रेण तत्परिपोषाभावात् तदनपेक्ष्य वाच्यो- स्प्रेक्षामाश्रित्य चार्थचित्रतोक्तिः इति कापिञ्जलकुलतिलक-षड्दर्शनीय चक्रवर्ति - महाकविचक्रचूडामणि-सहृदयगोष्ठीगरिष्ठ · महामहोपाध्याय-महापात्रश्रीचण्डीदास- कृत-काव्यप्रकाशदीपिकायां प्रथमोल्लास:(१)। (१) इति प्रथम उल्लासः 'क' पाठः।"..'श्रीचण्डीदासमहामहो. पोभ्यायकृतकाव्यप्रकाशदीपिकायां...''टीकाग्रन्थान्ते 'ग' पुस्तके।

·द्वितीय उल्लासः। मेण शब्दार्थयोः स्वरूपमाह-- १) स्याद्वाचको लाक्षणिक: शब्दांत्र व्यञ्जकस्त्रिधा॥ अत्रेति काव्ये । एषां स्वरूपं वक्ष्यते । छासस्य प्रवृत्तिविषयं स्फुटीकुर्वन्नुभावयति-क्रमेणेत्यादि । दस्य विशेष्यतया प्रथमं ततोऽर्थस्येत्यर्थः । लप्यते निरूप्यत. निति रूपं वैधयं, स्वस्मात् सजातीयादेव रूपं स्वरूपं, विशेष. क्षणमिति यावत् , जात्यपेक्षमेकत्वम् । उद्देश्यविभागस्तु प्रवृत्तिसौकर्याय-एकस्यैव शब्दस्य तत्तद्भहूपाधिवशाद्वाचका. संज्ञाभेदो देवदत्तस्येव पाचकादिपदानि । अत्रेति- रे (१)व्यञ्जकताऽनङ्गीकारात् । विभागस्य विशेष-(२)लक्षण. योजनकतां स्फोरयति वृत्तिकृत्-एषामित्यादिना । यद्यपि ब्दविभागानन्तरं तद्विशेषलक्षणं वक्तुं युक्तं तथापि विभाग. करणमेकमेव भवतित्यभिप्रायेण, वाच्यार्थविशेषप्रतिपादना. ३)नुगुणवाचकत्वाद्युपाधिवशाद्वाचकादिभेदो न तु गवावा. - (१) मीमांसादर्शने न्यायनये च यत्र हि प्रायशः शब्दार्थशक्ति . वमर्शः कृतः। (२) विशेषणलक्षण 'क' पाठः । (३) प्रतिष्ठापनानुगुण 'क' पाठः ।

·२८ काव्यप्रकाशः । १ (६) वाच्यादयस्तदर्थाः स्यु:- घाच्य-लक्ष्य-व्ययाः। (७) तात्पर्याऽर्थोऽपि केषुचित् ॥ ६ ॥ आकाङ्क्षा-योग्यता-सन्निधिवशावक्ष्यमाणस्वरूपाणां दिवत्तत्तद्वस्त्वनन्तरमिति घोतयितुं वा मध्येऽर्थविभागमाह-- वाच्येति । वाच्यलक्ष्यव्यङ्ग्या इति यादवदोपाधिकानि नामानि, गौणयोस्तु शब्दार्थयोः पृथक् गणनं न कृतं, गौण्या लक्षणाऽन्तर्भावाङ्गीकाराव । केषुचिदिति--असार्वत्रिकतया समकक्षभावायोग्यायास्तात्पर्यनाम्न्या लक्षणाया(१) उपाधि विषयतामाश्रित्य शब्दार्थप्रकारपार्थक्यानादर इति भावः । आकाङ्क्षा प्रतीतिपर्यवसानविरहः श्रोतजिज्ञासारूप: । सन्निधि. बुद्धिविच्छेदाभावः । योग्यता पदार्थानां परस्परसम्बन्धे बाधाभावः । वक्ष्यमाणेति--जात्यादिरूपाणामित्यर्थः । समन्वये विशेषवपुःसमन्विताकारतयाऽभिधेयादिविलक्षणस्वरूपः, एव तौतातितादिभिलक्ष्यो वाक्यार्थ इति (२)यदुच्यते तद. (१) तात्पर्य हि द्वितोयलक्षणेति कैश्चिन्मीमांसकैरभिधीयते । अतोऽसार्वत्रिकत्वात्समशीर्षिकया न तद्गगणनमित्याशयः। (२) अनन्वितानामभिधान, पश्चात्तेषां समन्वये कर्तृकर्मक्रिया. व्यापारे संसर्गाधिकवाक्यार्थबोधिन्या वाक्यार्थलक्षणया द्वितीय- लक्षणेत्यपरपर्याययाऽर्थप्रतीनिरिति वादिनस्तौतातितादयो मीमांसक चक्रधुरीणाः । केषुचिदित्यालङ्कारिकाणां तात्पर्य्यपदार्थस्वीकारे हविः प्रतिपादिता। अत ·THE KUPPUSWAMI JA " RESEAR PRITE काव्यप्रकाशदीपिका IMAL NAER र्थानां समन्वये तात्पर्यायों विशेषवपुरपदार्थोऽपि यार्थः समुल्लसतीत्यभिहिनान्वयवादिनां मतम् । व्य एव वाक्यार्थ इत्यन्विताभिधानवादिनः । य नामान्तराभिप्रायेण, न तु प्राचीनलक्षणाविषय- । अपदार्थोऽपि वाक्यार्थ इति एकैकपदानामगम्यो- गकाङ्क्षादीतिकर्तव्यतासचिवैः पदैः सम्भूयार्थ्यमान पर्थः। अभिहितानामभिधया लक्षणया वा बोधितानां पश्चाद् पन्तरेण समभिव्याहारं ये मन्यन्ते नैयायिकादयस्तेषां स्याः पृथगांभमत इत्यामाहतत्यादरथः । वाच्य एवेति- व गामानयंत्युत्तमद्धापदशात्सास्नादमति पिण्डे मध्यमवृद्धन चार्यमाणे तदृष्ट्या तस्य वाक्यस्य तदर्थबोधकतामनुपाया. तरंगां नय अश्वमानयेत्यादि प्रयोगेषु आवापोदारसदृशक्रिया. दार्यान्वितेषु कारकपदार्थान्विते च क्रियापदार्थे तस्य तस्य दस्य शक्तिमवधारयत्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां, ततश्व प्रयोगकाले स्य प्रथमत एव तथाविधैव बुद्धिर्जायत इत्यभिधाऽतिरिक्त- त्पर्यवृत्या किं फलमित्यन्विताभिधानवादिनः श्रीमदाचार्य- भाकरगुरोर्मतमित्यर्थः । ननु यद्यसार्वत्रिकतया तात्पर्या. णनं, समकक्षतया तर्हि व्यङ्गयार्थीगणनमपि न्याय्यम् । ने, व्यङ्गयाविष्कारार्थमेवाभिधेयादीनामनुवाच्यत्वात् । तदगणने तुरगारूढस्थ तुरगविस्मरणवदत्यन्तप्रमादित्वापातात(१) । नचैवं (१) सर्वमेतत्सप्रपञ्चमालोचितं पञ्चमोल्लासस्योत्तरार्द्ध तदु.

·३० काव्यप्रकाशः। -- (८) सर्वेषां प्रायशोऽर्थानां व्यञ्जकत्वमपीच्यते ।। तत्र वाच्यस्थ यथा-- माए घरोवअरणं अज हु णत्थि त्ति साहिअं तुमए । ता भण किं करणिजं एमेअ ण वासरो ठाई ॥ ६ ॥ अत्र स्वैरविहारार्थिनीति व्यज्यते । तात्पर्ये, तस्यार्थबाह्यत्वेनाप्राधान्यात् । यथा वाच्यादयोऽर्थ. भेदास्तथा व्यञ्जकरूपोऽप्यर्थान्तरव्यअनोपाधिकृतः सम्भवति भंद इत्याह-सर्वेषामिति, वाच्यादीनामित्यर्थः । प्रायश इत्य. व्याप्तिमचनम् । वाच्यस्येति गुरुनये, अन्यत्र तात्पर्यार्थस्य, व्यङ्गयो वृत्तिकृदुक्तोऽर्थः, पदजीवातुस्तूभपत्र वाच्यव्यङ्ग्यः(१)। अद्य खल्ववसरो नास्ति, न त्वन्यदा, तब्धग्राया मम कदा. ऽस्त्यवसर इति काका रहस्यम् । एवमेव व्यासङ्गं विना । अत्र तावत् समभिव्याहतपदार्थरूपवाक्पार्थान्वयानन्तरं स्वैरं ताव. दिहरामीति योऽर्थः प्रकाशते स तावन्नाभिधेयो, ऽसङ्केतितत्वात् , उपात्तेकैकपदालभ्यत्वाच्च । नापि तात्पर्यविषयः, तस्य संसर्ग- मात्रोपक्षयात् । नतश्चान्यथाऽनुपपत्या वृत्त्यन्तरमङ्गीकार्यम् । तञ्च यद्यपि वक्षपाणरीत्या शब्दादिषु सर्वत्रैव दत्तपदं तथाप्य. वार्थस्य शक्तिः प्रधानं, शेषशक्तिस्तु तदुपकारिकैवेति वाच्यद्वारा परि टोकायाञ्च । प्रमादितपातादित्यसङ्गतः पाठः 'क' पुस्तके। ( १ ) पदानामाश्रितशरीर इत्याशयष्टीकाकृतां भवेत् । वाच्य. व्यङ्गय इति लक्ष्यव्यङ्गयादतिरिक्तः । एवं स्थिते उभयत्र तु वाच्य. ज्यमय इति पाठा साधोयान् ।

·काव्यप्रकाशदीपिका। त्यस्य यथा-- 'न्ती सहि सुहअंखणे खणे दूणिआ सि मञ्झ कए। भावणेहकरणिजसरिस दाव विरइअं तुमए॥७॥ त्रि मत्प्रियं रमयन्त्या त्वया शत्रुत्वमाचरितमिति तेन च कामुकविषयं सापराधत्वप्रकाशनं व्यङ्गयम् । गिन्थस्य यथा- णिच्चलणिप्पन्दा भिसिणीपत्तम्मि रेहइ बलाआ । नलमरगअभाअणपरिट्ठिा सङ्खसुत्तिव्व ।। ८ ॥ देशः । साहेन्ती साधयन्ती शासती वा(१)। दणिआ खिन्ना । वो विश्वासः । स्नेहोऽनुरागः । अत्र वक्त्रयादिवैशिष्टय वेन सद्भावेत्यादिना वैपरीत्यं लक्ष्यते, तेन तस्यैवानि । बोध्यगततया व्यज्यते। तदेतदाह--शत्रुत्वमिनि । लक्ष्य ते-- लक्षणामूळव्यङ्गयमियर्थः(२) । तु वैजात्यादत. लपन्ति तान्प्रति व्यङ्गयान्तरमाह--तेनेति । लक्ष्येण दुनी. पिराधेन तदुभयनिष्पादकतया तस्य कर्मण इत्यर्थः । उअ । । निश्चल निरुधमेति सम्बुद्धिः । रेहइ शोभते । शङ्ख- ये ( १ ) एवमपि विवेके । एकत्र मदीयामवस्थां तस्मै कथयन्ती, पत्र मत्प्रियपक्षपातिनं कुर्वतीत्यर्थः। क्वचित्तु शंसन्तीति च्छाया। रत्वे संसन्तीति गाथायाः पाठः । (२) 'उपकृतं बहु तत्र किमुच्यत' इत्यादिवत् । एवं सम्प्रदाय दः सर्वे । प्रदीपे च विस्तरत एतत्सूचितमिति तत्रैवालोकनीयम । परामन्यायपश्चाननादिभिस्तु मतस्यास्य खण्डने चेष्टितम् ।

·१२ काव्यप्रकाशः। अत्र निष्पन्दत्वेन आश्वस्तत्वं, तेन च जनरहित. स्वम् अतः सङ्केतस्थानमेतदिति कयाचित्कश्चित्प्रत्यु. च्यते । अथवा मिथ्या वदसि न त्वमत्रागतोऽभूरिति व्यज्यते । वाचकादीनां क्रमेण स्वरूपमाह- (९) साक्षात्सङ्केतितं योऽर्थमभिधत्ते स वाचकः ॥९॥ इहागृहीतसङ्केतस्य शब्दार्थप्रतीतेरभावात्सङ्केत. . शुक्तिस्तिलकमात्रोपयोगिस्वल्पचन्दनादिनिधानशङ्खपात्री, न तु मुक्ताशुक्तिः, तस्या बलाकावर्णराहित्यात् । अत्र तृतीयमेव व्यङ्ग्यश्चमत्कारप्रत्यासन्नं, ततश्च तात्पर्य, तेनैव बुद्धर्विश्राम इति तन्मुखपेक्षित्वं पूर्वव्यङ्गययोः । सम्भोगाद्विपलम्भोऽधिकञ्चमत्. कुरुत इत्यभिप्रेत्याह--अथवेत्यादि । तृतीय स्थाने विकल्पः, प्राचीनद्वयन्तु(१) तदवस्थमेव । एवं शब्दार्थों विभज्य विशेषणफलानि विशेषलक्षणानि(२) वाच्यानीत्युपादत्ते वाचकादीनामिति । क्रमेणेत्यतः पूर्व ( १ ) 'अत्र पूर्वार्थद्वयप्रतीतावपि न कश्चन चमत्कार इति तृतीया. मात्रादेव काव्यत्वप्रतिलम्भः । अत एव पूर्वोक्तोदाहरणेषु व्यङ्गय. परम्परासम्भवेऽपि नायं विशेष इत्याशयाविष्कारः' इति विवेके । प्राचीनद्वयन्तु इत्युपरितनसन्दर्भस्याक्षेपपूरकः । (२) विशनफलानीत्यस्फुटः पाठः 'क' पुस्तके, विशेषफलानि 'ख' पाठः।

·काव्यप्रकाशदीपिका। य एव शब्दोऽर्थविशेष प्रतिपादयतीति यस्य यत्रा. वधानेन सङ्केतो गृह्यते म तस्य वाचकः। ०) सङ्केतितश्चतुर्भेदो जात्यादिर्जातिरेख वा । अप्यर्थक्रियाकारितया प्रवृतिनिवृत्तियोग्या व्यक्ति तथाऽप्यानन्त्यायभिचाराच्च तत्र सङ्केतः कर्तुं (१) इति शेषः । रूपं लक्षणं सङ्केतितं सम्बन्धितयोप- म् । अभिधा तु समयस्मृत्यवान्तरव्यापारः सन् स्मारयति । इति तदुपाधिविशिष्ट इत्यर्थः । इहेत्यादिना व्यतिरेकमुग्वेण तस्यार्थप्रत्ययोपायनामाह । माक्षादित्यस्य विकृतिरव्यव. नेति- न तु 'यन्नामा यत्र चैधादि-(२)स्तन्नामविषयेऽपि इतिवत्सान्तरतमयेत्यर्थः । शब्दविशेषलक्षणेनार्थविशेषा पे लक्षिता भवन्तीति बुद्ध्या वाच्यमपि वादि-(३)विपति- तप्रसङ्गादाह --सङ्केतित इत्यादि । अर्थः प्रयोजनं तस्य क्रिया दिः वज्राग्निवत् समुदितं वा कार्याणाम् । (४)आनन्या. ति सकलव्यक्तिषु समस्याशक्यत्वम् । व्यभिचारादिति कति. (१) बोधव्यापारे प्रकृते इत्याः । ( २ ) यन्नाम 'क' पाठः । 'चेत्यादिः' 'चैत्रादिः' इत्यन्यत्र पाठ- वेश्यम् । एवमपि प्रदीपे। (३) गवादीत्यस्फुटः पाठः 'क' पुस्तके । (४) निर्वाह इत्यनन्तरं कोऽप्यशःप्रमादपतितः स्यात् । उत्कलीय. तकमितः प्रागेव शीर्णमिति पाठोद्धारे न किमपि साहायक सादितम् । ५ का०प्र० ·३४ काव्यप्रकाशः। न युज्यत इति गौः शुक्लश्चलो डित्य इत्यादीनांविषयः विभागो न प्रामोतीति च तदुपाधावेव सङ्केतः । उपाधिश्च विविधः, वस्तुधर्मो वक्तृयदृच्छासन्नि: वेशितश्च । वस्तुधर्मोऽपि विविधः, सिद्धः साध्यश्च । सिद्धोऽपि विविधः, पदार्थस्य प्राणप्रदो विशेषाधान. हेतुश्च । तत्राद्यो जातिः । उक्तं हि वाक्यपदीये- पयव्यक्तावनुपयोगित्वम् । गोत्वादिसामान्यानामुपग्रहमन्तरेण प्रवृत्ती गवादिपदस्य शुक्लादिपदसमभिव्याहारप्रयुक्तस्य तदर्थविविक्तार्थताऽपि कथमित्याह-विषयेत्यादि । तदुपाधा- वेवेति - तथैवानन्त्यव्यभिचारदोपापातान स उपाधेय इत्येवार्थः। यदृच्छासन्निवेशित इति-यदृच्छा शृङ्गग्राहिकया सङ्केतनं सन्निवेशः समर्पणं जातमत्रेति यदृच्छासनि: वेशितः सजातीयशून्यो देवदत्तादिरर्थः । तत्र चानन्त्यव्यभि- चाराभावादुपाधिनैव सम्भवति । वाच्यवाचकसम्बन्धसमय इति नोपाधिरपेक्ष्यते । वक्तुः स्वेच्छया कल्पितसंज्ञाशन्द एवं तत्प्रवृत्तावुपाधिरिति तु य व्याचक्षत त तामरपटलान्तरित- हशो नार्थाश्रयमवलोकयन्ति । सिद्धः क्रियमाणतया निर्देश शून्यः । पदार्थस्य पदोद्देश्यस्य धर्मिणः प्राणिनः प्राणा हानो- पादानयोग्यतेति यावत् , तत्पदः प्राणपदः । विशेषणं विविच्य व्यवस्थापन विशेषः सजातीयाद्यावर्तनमित्यर्थः,(१) तत्र हेतु- (१) विशेष इत्यत ऊर्ध्वं तदाधानमितिवाक्यं पूरणीयं टीका. ग्रन्थविशुद्धय इत्यनुमीयते। तस्याः ·काव्यप्रकाशदीपिका। हि गौः स्वरूपेण गौ प्यगौः गोत्वाभिसम्बन्धा. गौ"रिति । द्वितीयो गुणः । शुक्लादिना हि धसत्ताकं वस्तु विशिष्यते। साध्यः पूर्वापरीभूना. वः क्रियारूपः। डित्धादिशब्दानामन्त्यबुद्धिनिर्णायं संहृतक्रम रूपं वक्त्रा यदृच्छया डिस्थादिष्वथैषूपाधित्वन पिाधानहेतुः । गौः गोपदोद्देश्यः सास्नादिमानयं स्वरूपण पहितवलक्षणमात्रेण न गौः न गोविषयव्याहारव्यवहार- ननं, नागौः नान्यव्यवहारगोचरः । लब्धसत्ताकं जाति. षोपग्रहाल्लब्धसत्ताक(१), विशिष्यते विशिष्टव्यवहारपात्रं पतं । पूर्वेत्यादि-पूर्वापरीभूताः कार्यकारणरूपतया सन्नानी. । अवयवा निष्पादकान्यङ्गानि इन्धनाहरणादीनि यस्याः पायाः पाकादिप्रधान कार्यानिष्पत्तेः सा तथोक्ता । सा च क्रिया तया निर्देश्यत्वात् साध्यपदप्रतिपाया। अन्य व्यवछेय. क्षणं बुद्धिद्वारा निर्ग्राह्यं यस्य तदन्त्यबुदिनिग्राह्यम् । थादिशब्दानां स्वरूपंडित्यादिशब्दा एव । तत्स्वरूपं की हगिः ह-संहृतक्रमेति । क्रपणं क्रमो गवादिपदवदुपाधिपत्य या. धेियं प्रत्यायनं तत् संहृतं सम्यक् हृतं निरस्तमविद्यमान . (१) नासत्ताक जातिविशेषोपग्रहालब्धसत्ताकमित्यादिः पाठः त्। उपरिदर्शिते तु असंलग्नमनुवादमात्रम् । “सत्त्वे निविशते. तो"त्यादि भाष्योक्तं गुणलक्षणमेव प्रकारान्तरेणोपरि आधोयते । इचारस्त्वाकरता द्रष्न्यः।

·काव्यप्रकाशः। सन्निवेश्यत इति सोऽयं संज्ञारूपो यदृच्छात्मक इति । गौः शुक्लश्चलो डिथ इत्यादौ चतुष्टयी शब्दानां प्रवृत्तिरिति महाभाष्यकारः । परमाण्वादोनान्तु गुण मध्यपाठात् पारिभाषिकं गुणत्वम् । गुणक्रियायदृच्छानां यत्र । कचिदिति(१) धर्मप्रत्यायनादित्यर्थः । उपाधित्वेन शाब्द. व्यवहारयोग्यतानिर्वाहकतेन । इति पूर्वोक्तानुसारेणेयं चतुष्टयी जातिगुणक्रियास्वलक्षणमात्ररूपा प्रवर्ततेऽनयेति प्रवृत्तिस्त. निमित्तम्। ननु परमावादिपदानि नातिनिपित्तानि तावन्न भव. न्ति । परमाणुत्वमहत्त्वादीनां(२) जातिवाङ्गीकारे पृथिवीत्वादिना जातिसङ्करप्रसङ्गाव , पृथिवीत्वादेर्घटादौ परमाणुस्वात्तेजोऽम्भः . परमाणादौ परस्परं परिहत्य वर्तमानत्वेन पार्थिवपरमा- वादी समावेशात् । नापि गुणनिमितकानि, रूपादिचतु • विशतो परमाणादीनामगणनात् । नापि क्रियायदृच्छयोरन्तर्भावः, पूर्वापरीभृतावयवत्वहानादनेकव्यक्तिकत्वाच्चेत्याशक्य निमित्ततायामन्तर्भावयति-परमावादीनामिति--भावपरोऽयं निर्देशः गुणमध्यपाठादिति-(३) परिमाणादिभेदतया गुण- ( १ ) धर्मिप्रत्यायनादिति पाठः स्यात् । क्वविदित्युपक्षिप्तोऽय उपलभ्यमानकाव्यप्रकाशपुस्तकेषु न लभ्यते । अथवा कविदित्याद्यशी न सम्यङ्। प्रदोपे ( काव्यमाला २४ पृ०) उधृतपाठस्तु सम्पूर्ण इत: किश्चिद्भिन्नश्च । (२) सहत्वादीनामिति विकृतः पाठः 'क'पुस्तके । (३) अयमंशा विपर्यस्तावयव इव प्रतायत आदर्शपुस्तके ।

·३७ काव्यप्रकाशदीपिका। वस्तुत एकरूपाणामप्याश्रयभेदाढ़ेद इत्र लक्ष्यने यथैकस्य मुखस्य खड्गमुकुरतैलाद्यालम्बनभेदात् । हिमपयाशङ्खाद्याश्रयेषु परमार्थतो भिन्नेषु शुक्ला. दिषु यदशेन शुक्लः शुक्ल इत्याद्यभिन्नाभिधान- तत्पठनेनैव संग्रह इति भावः । परिष्कृता भापा परिभाषा पदार्थ विवेचकाचार्याणां युक्तियुक्ता वाक्, नतो ज्ञातं पारिभाषिकं तत. स्तन्निमित्तीकृत्य प्रवर्तमानानां परमावाादेशन्दानाम् । गुणशब्द. स्वमिति गुणत्वमित्यतोऽनन्तरो विशेषः । ननु कुमुदकौमुदीकुन्द- कर्पूरकरिदन्तादिगते शैत्यादौ क्षीरकनकादिधाम्नि च पाकादों शुक्लबहुलपरिवृत्तिमाप्तन्यूनाधिकभावकलाऽऽदिकलि तात्मनि चन्द्रादौ च तत्तद्वैधम्यदर्शनानानात्वेन व्यवतिष्ठमाने पूर्वोक्त एवानन्त्यव्यभिचारदोषः सङ्केतग्रहनिग्रहणपर्याप्त इत्याशङ्याह- गुणेत्यादि- यदृच्छाविषयो देवदत्तादिर्यदृच्छा । आश्रयभेदादिति- शवलाघवलागतगोत्वादिसामान्यवदनुगतव्यवहारान्यथाऽनु प- पत्या प्रत्यभिज्ञया च भेदोल्लेखपमाणावाधादाश्रयोपहित एवं भदः पर्यवस्थतीत्यर्थः । आलम्बनं प्रतिबिम्बाश्रयः । जातिरेवेति पक्षं व्याचष्टे हिमेति-परमार्थनो(१) भित्रीपति हेमादिगतशुक्लादाना तारतम्यादिवैषम्पदर्शनात् घटादौ विद्य. मान एव च नीलादीनापाविर्भावनिरोभावदर्शनान्न सामान्यवदेक- (१) भिन्नेविति सम्प्रदायसिद्धः पाठः। अभिन्नेविति पाठे उत्तरांशोऽनर्थक इव प्रतिभाति ।

·काव्यप्रकाशः। प्रत्ययात्पत्तिस्तच्छुक्लत्वादि सामान्यं, गुडतण्डुलादि. पाकादिष्वेवमेव पाकत्वादि । बालवृद्धशुकााारितषु डित्यादिशब्देषु च प्रतिक्षणं भिद्यमानेषु डित्थाद्यर्थेषु वा डित्थत्वाद्यस्तीति सर्वेषां शब्दानां जातिरव प्रवृत्ति रूपा गुणा इति भावः। अभिन्नादेकाकारादभिधानादेकाकाराणां प्रत्ययानामुत्पत्तिः । ततः शुक्लत्वादि सामान्यं शुक्लादि गुणेषु शुक्लादिपदप्रवृत्तिनिमित्तं, ततस्तद्वत्यपि गौणः शुक्लादिपद प्रयोग(१) इत्यभिप्रायः । गुडतण्डलादीति-गुडादिपाको रूपादि- परावृत्तिलक्षणस्तण्डुलादिपाकन पूर्वद्रव्यविनाशापूर्व द्रव्योपनि लक्षणेन कथमेको भवति साशयः। बालवृद्धत्यादि-वृत्तौ चकार- वाकारों पूर्वोक्त समुच्चयौपम्यायौँ व्यत्ययेन योजनीयो(२)। शुका. दीति-स्वरादिभेदाद्वैधयंप्रकटनपरम् । प्रतिक्षणं भिद्यमानेष्विति- वर्तमानक्षणे हि स्थूलतयोपलभ्यमानो डित्यस्तदव्यवहितपूर्व क्षणे तथाऽऽकाररहितात्तस्मादन्य एवाङ्गीक्रियते, तत्तदवस्थावत. स्तथा तथा निष्पत्तिस्वीकारात् । ततश्च यथा बालाघुदीरित. डित्यादिपदेषु कालादिभेदाद्भिन्नेष्वनुगनव्यवहतिदर्शनासामान्य ( १ ) 'गुणाः शुक्लादयः पुंसि गुणिलिङ्गास्तु तद्वती'त्याद्यमरसिं. हानुशासनमेतदुपयोगि । (२) एवमप्यम्ये-येषां मतमिवार्थेन वा-शब्देन च शब्दस्य स्थानविनिमयादितिगर्भमुद्धृतं प्रदीपे (२५पृ०)। बोजश्चास्याः कल्पनाया उपरिप्रकटितम् । इवार्थे वा शब्दस्य प्रयोगे प्रमाणम् "इव-वद्वा- यथाशब्दा" इत्यौपम्यवाचकपरिगणने आचार्यो दण्डी, 'हृष्टो गर्जति चातिदर्पितमदो दुर्योधनो वा शिखो"त्याद्या अभियुक्तप्रयोगाः।

·काव्यप्रकाशदीपिका। निमित्तमित्यन्ये । तद्वान् अपोहो वा शब्दार्थः कैश्चिदुक्त इति ग्रन्थगौरवभयात्प्रकृतानुपयोगाच्च न दर्शितम् । कल्प्यते तथा डित्यादिष्वर्थेष्वपि स्थौल्यादिमत्सु कल्पनीय- मिति भावः। अलं वा(१) चकारवाकारव्यत्यय कष्टकल्पनया। डित्यादिशब्देषु डित्थाद्यर्थेष्विति चोपलक्षणं सर्वेष्वेव गवादिपदेषु सामान्यसङ्कलितेषु तथाभूतैरेवाथैः मह सम्बन्धः परिच्छिद्यन इति नेया तिः । अस्मिश्च व्याख्याने पा.-शब्दोऽपि समुच्चयार्थः । स्वगतमेव सामान्यं निमित्तीकृत्य डिस्थादिपदानि प्रवर्तन्त इति व्याख्यातारः प्राचीनयुक्त्यैवोत्रासिताः(२)। एतेन गुण क्रियेत्यादिवृत्तेरपि(३) जातिरेवेति पक्षनिक्षेपविक्षिप्तः श्रीधर- सान्धिविग्रहिकोऽपि समपास्तो बोद्धव्यः । गुणादिषु काल्पनिक भेदवत्स्वकाल्पनिकमत्र सामान्यमिति हि तस्य पर रहस्य, तच्च जातिवादिभिर्नानुमतं, परमार्थतो भिन्नेष्विति वदता ग्रन्थ कृत. ( १ ) अथवा 'क' पाठः । प्रदीपेऽपि कष्टकल्पनैषाऽनयैव भङ्गया मतान्तरोपक्षेपेणापास्ता। (२) स्वगतसामान्यस्थाभावः प्रतिक्षणं भिद्यमानेष्वित्यादिग्रन्थ. व्याख्याने टीकाकृता प्राग्दर्शितम् । अथवा भाष्यकारमते डिस्थादिशब्द एवोपाधिरिति तन्मतेऽपि शब्दस्य नानात्वातन्निष्ठा जातिरेव शक्याऽङ्गीकार्येति व्याख्यातृमतनिष्कर्षः प्रदीपे उधृतः ( २५ पृ० )। चण्डीदासमतञ्च सावज्ञमपहस्तितं तत्रेति प्रभानः प्रतीयते । ( ३ ) 'गुणक्रियायदच्छानां वस्तुत एकरूपाणामि'ति वृत्तौ ग्रन्थ स्तथैव व्याख्यातुं चेष्टित: श्रीधरेण । तयुक्तिश्च जातिवादिमीमांसक. चक्रसम्मता नेति टीकाकृतां साटोपमुद्घोषणम् ।

·काव्यप्रकाशः। (११)स मुख्योऽर्थस्तत्र मुख्याच्यापारोऽस्याभिधोच्यते।८ स इति साक्षात्सङ्कोतितः । अस्येति शब्दस्य । वापास्तञ्च । नचात्राभिन्नेष्विति नानक्षपा युक्तः, तद्वानित्युः त्तरग्रन्थाननुगुणत्वात् (१) । को हि नामानुन्मत्त एकस्मि- वस्तुनि वस्तुत्यैवोपपद्यमानामकाभिधानप्रत्ययात्पत्तिमनाहत्य प्रमाणीकृतमिथ्याभेदः पुनस्तदुपपत्यर्थमेकार्थमुपाधिमनुसरेव- इत्यापाततः क्रीडया कपालं विपाठ्य पुनः सन्धानायौषधनिर्लेपः । जातिः साधारणधर्मः । तद्वान्सामान्यविशिष्टः-सामान्य- समालिकितत्वादेव निरवकाशीकृतानन्त्यव्यभिचारदोषसमय ग्रहगोचर इति नैयायिकादिभिरङ्गीक्रियते । अपोहस्तदितर. व्यावृत्तिरेव समयग्रहणविषयः, स्थिरस्य सामान्यस्याभावात् इति क्षणभङ्गवादिनो मन्यन्ते । गौरवं विस्तारः । प्रकृतेति- काव्याङ्गनिरूपणमेवास्माभिरारबब्धं, तच्च लोकसिद्धेनैव शब्दार्थ. व्यवहारेण निर्वहतीति किमाईकवाणिजो वहिचिन्तयेति भावः। उपसंहरति-न तदर्शितमिति । स इति विमनिपद्यमानस्वरूपः । मुख्य इति अभिधेनि शेष इति सम्बन्धः । शब्दार्थविभागनिरूपणप्रकरणे चात्र व्यापाराणां निर्वाचनं तत्र चोपाधयस्तथाविभागबीजमिति, प्रकाशकम् । अननुमंहितोपाधेरुपहितप्रत्ययायोगालाक्षणिके वक्तव्ये (१) तथासति तद्वान् वा शब्दार्थ इत्यंश उन्मत्तजल्पितमिव पुनरुक्तकल्पः प्रतिभाति।

·काव्यप्रकाशदीपिका। (१२) मुख्यार्थबाधे तद्योगे रूढितोऽथ प्रयोजनात् । अन्योऽर्थो लक्ष्यते यत्सा लक्षणाऽऽरोपिता क्रिया॥९॥ 'कर्मणि कुशल'इत्यादौ दर्भग्रहणाद्ययोगाद'गङ्गायां घोषः' इत्यादौ च गङ्गादीनां घोषाद्याधारत्वासम्भवा. मुख्यार्थस्य बाधे विवेचकत्वादी सामीप्य च प्रथमं लक्षणाविवेकमाह मूत्रकृत-मुख्याति । बाधोऽन्वयानुप. पत्तिः। तेन मुख्यन योग इति प्रसङ्गग्रसकः। अथ विकल्प । प्रयो- जनादित्युद्देश्ये पञ्चमी । लक्ष्यते प्रतीयते। यत् यया(१)। आ. गोपिना बाधप्रसरादेव कार्यकरी, औत्पत्तिकनये स्वाभाविकेतरा, ऐश्वरसङ्कनपक्षेऽपि तदनुभाविता । क्रिया शक्तिः ! कुशान् लातीति कुशल इति व्युत्पत्तिलभ्यस्यार्थस्य दक्ष. रूपेऽर्थेऽसम्भवात्तमपहत्य सदसद्विवेचकत्वसाधर्म्यसम्बन्धं पुर. स्कृत्य कुशलपदमेवमिदमनादिसिद्ध्या प्रयोजनाभिमन्धान विनैव प्रयुक्तमुक्तरूपमर्थमाचष्ट यया सा रूाढलक्षणन्युच्यत तात्तः एतच्च प्रकृतिप्रत्ययार्थविभागकल्पनालभ्य एव यौगिक मुख्योऽर्थ इति वैयाकरणरीत्योदाहृतम्(२) । वस्तुतस्तु भिन्न एव (१) एवमपि लुप्ततृतीयान्तावयवाव्यययत्पदप्रयोगोऽस्यैवोलास स्यान्तिमे सूत्र 'यत्सोऽर्थान्तरयुक् नथेति । यदिति वाक्यानिर्देश इति वा व्याख्यानम् । (२) वस्तुतस्तु मम्मटप्रभृतयः काश्मीरकालङ्कारिकवर्या बहव एव वैयाकरणरीत्यनुप्राणितमता इतरत्रापि तथोपलम्भादिति कोविदानां दर्शनम् । एवमप्यभिधावृत्तिमातृकाऽऽदिषु भट्टमुकुलादयो मन्यन्ते । ६ का० प्र० ·४२ काव्यप्रकाशः। सम्बन्धे रूद्वितः प्रसिद्धेः, तथा गङ्गातटे घोष इत्यादेः प्रयोगाद् येषां न तथा प्रतिपत्तिः तेषां पावनत्वादीनां धर्माणां तथा प्रतिपादनात्मनः प्रयोजनाच मुख्येना. मुख्योऽर्थो लक्ष्यते यत् स आरोपितः शब्दव्यापारः सान्तरार्थनिष्ठो लक्षणा। (१३) स्वसिद्धये पराक्षेपः परार्थ स्वममपर्णम् । उपादानं लक्षणं चेत्युक्ता शुद्धैव सा द्विधा ॥१०॥ व्युत्पत्तिप्रवृत्तिनिमित्ते । अन्यथा गच्छतीति गौरिति व्युत्पत्त्या 'गौः शेते' इत्यादौ गोपदमपि लाक्षणिकमेव स्यादिति(१)। कलिङ्गा साहसिकाः' इत्यादि रूढाबुदाहायम् । तथेति गङ्गापदेन व्युत्पादने गङ्गात्वेन प्रतिपत्तौ सातिशयतया यथेति भावः । (२)स्खलद भिधेयप्रत्ययान्तरितप्रत्ययो योऽर्थस्तनिष्ठस्तद्विषयकः। तदेतल्लक्षणाद्वयं सामान्यत उक्त्वा तद्विभागमाह-स्वेति । तात्पर्यवृत्तिबोद्ध्यपदार्थान्वयानुप्रवेशनिष्पत्तये(३)परस्यान्वय- मुख्याङ्गस्याक्षेपो झटित्युपनयनं यया सा उपादानेन स्वार्थापरि- त्यागेन लक्षणा; परस्यान्वयाङ्गस्य मुख्यसम्बन्धिनस्तटादेः प्रतीत्यर्थ स्वस्यात्मीयम्य समर्पणं प्रत्याजनमुत्थापयति यत्सा उप- लक्षणमात्रेण लक्षणा - इति ताभ्यां कार्यकारणभूनाभ्यामुपादान. ( १ ) सर्वमेतदनूदितप्रायं साहित्यदर्पणे दृश्यते । (२) सान्तरार्थनिष्ठ इति मूलग्रन्थाट्टीकांशः पूरणीयः । अत एव सान्तरः स्खलदित्यादिरत्र टोकायां पाठः स्यात् । (३) एतत्तूपलक्षणम् । स्वस्य शक्यार्थस्येन्येवास्तामिति बहवः ·काव्यप्रकाशदीपिका। 'कुन्ताः प्रविशन्ति' 'यष्टयः प्रविशन्ति' इत्यादी कुन्तादिभिरात्मनः प्रवेशसिद्ध्यर्थं स्व संयोगिनः पुरुषा आक्षिप्यन्त । तत उपादानेनेयं लक्षणा। 'गौरनुबन्ध्य' इत्यादौ श्रुनिचोदिन मनुबन्धनं कथं लक्षणाभ्याप्नुपहितेत्यर्थः । (१)युद्धैव तावद्विविधा, गोण्य. तर्भावे तु मेदान्तरमप्यस्तीति भानः। सा पूर्वोक्तोभयरूपा प्रत्येकं द्विधा । 'कुन्ताः प्रविशन्ती'त्यादौ च कुन्तादीनामभिः हितानां किमिति पुनलंक्षणामात न चादनीयम् , अभिहिताना. मपि तेषां स्वातन्यणान्वयप्रवेशो नास्तीति विशेषणतया तत्प्र. वेशार्थ पुनर्लक्षणीयत्वात् । स्वसंयोगिन इति-लक्षणानि. रिक -(२)सम्बन्धमूचनम् । इह हि मर्वत्रैव पदे संसृज्यमानानि स्वलक्षणानि तावन्नाभिधेयानि, तेषामानन्त्यव्यभिचाराभ्यां सङ्केतनस्याशक्यत्वात् । न च सामान्यक्रोडीकाराच्छक्यं तदिति वाच्यं, तथाप्यानन्त्यादिदोषस्य, गामानयेत्यादौ प्रस्तुतव्यक्ति- विशेषालाभस्य च, प्रसङ्गात् , इत्यादि (३)ध्वनिसिद्धान्त. संग्रहोक्तयुक्त्या निस्तत्तुंमशक्यत्वात् । तत-(४)श्चाभिहितायां जाती तन्मात्रस्यान्वयविरहात्तदुपहितासु व्यक्तिषु लक्षणया बोधितार्थ. (१) 'लक्षणा तेन षड्विधेति ग्रन्थव्याख्याने टीकाकृता स्वय. मेवैतत्प्रपञ्चयिष्यते। (२) निर्भारक-'क' पाठ । उभयत्र निर्वाहकेत्यर्थः । (३) इत्यादी'त्यंशः 'क' पुस्तके प्रमादपतित इवानुमीयते । (४) 'ये' इति कर्तृपदं 'क' पुस्तके न दृश्यते ।

·काव्यप्रकाश . . मे स्थादिति जात्या व्यक्तिराक्षिप्यते, न तु शब्द नोच्यते, 'विशेष्यं नाभिधा गच्छेत्क्षीणशक्तिर्विशेषणे' इति न्यागादित्युपादानलक्षणा तु नोदाहर्तव्या । न ह्यत्र प्रयोजनमस्ति । न वा रूढिरयम् । व्यक्त्यः विनाभावित्वात्तु जात्या व्यक्तिराक्षिप्यते । यथा क्रियतामित्यत्र कर्ता, कुर्वित्यत्र कर्म, प्रविश पिण्डी. तात्पर्यापरनाम्ना द्वितीयलक्षणयाऽन्चयो बोध्यत इत्याहुर्ये तान् प्रत्याह-गौरित्यादि। अत्रान्वयवाधार्थसन्धानविरहलक्षणा लक्षणा न(१)। स्विति कुरिणं मूचयितुम् । श्रुत्या सामानाधिकरण्यरूपया वेदाख्यया निष्कम्ममामाया सञ्चोदितं विहितमनुबन्धन कथं मे स्यादित्युत्कण्ठिते व जातिभेटि-येव (?) स्वलक्षणमा लिङ्गतीति विदग्धोक्तिः । आक्षिप्यते स्वाभिधया बोध्यत इत्यर्थः । विशेष्यं व्यवच्छेद्यं, क्षीणशक्तिः शब्दबुद्धिकर्षणां विरम्य व्यापार- विरह इति नयेन विश्रान्तस्वरूपा । विशेषणे व्यवच्छेदके, अर्श. आदित्वादन (२) । न्यायादिति व्यवस्थितसिद्धान्तादित्यर्थः । नह्यत्र प्रयोजनमस्ति न वा महिरियमिनि-जातिव्यक्तिपदार्थों दासीन्यन हि लाकपासाद्धमाश्रित्य मापयांजने चिन्त्येते । तेनान्वयप्रतिपत्यादिफलस्यानादिप्रयोगस्य च सद्भावेऽपि न लक्षणेति भावः । ननु तर्हि व्यक्तिपतीतिः कथं जातित इत्याह - (१) लक्षणाऽपीति चासङ्गतः पाठस्तत्रैव । विरहलक्षणं 'क' पाठः। (२) अर्शश्रादित्वादच् इति पाणिनीयमते। विशेषणं व्यवच्छेद्य. मस्यास्तीति व्युत्पत्तिः।

·काव्यप्रकाशदीपिका। मित्यादौ गृहं भक्षयेत्यादि च । 'पीनो देवदत्तो दिवा न भुले' इत्यत्र च रात्रिभोजनं न लक्ष्यते, श्रुतार्थापत्तेरापत्तेर्वा तस्य विषयत्वात्। व्यक्तीति ।-अविनाभावादाक्षेपे दृष्टान्तमाह-यथेति । कर्ता सम्मुखीनः । कर्म पाकरणिक कटादि । एवमविनाभावेनाक्षेप. मुक्का प्रस्तुनान्वययोगतयाऽपि व्यक्तंराक्षेपो योग्य इति व्यक्त योग्यविशेषाक्षेपं दृष्टान्तयति-प्रविशेति । अत्रापि प्रकरणादि- साहाय्यं द्रष्टव्यम् । एतच्च सङ्केतितया जात्याऽभिधास्पारितया तदविनाभाविन्या समाक्षिप्तासु व्यक्तिषु द्वितीयलक्षणया ममर्ग: बोधनमिति स्वीकुर्वतां भट्टानां गौरवनियन्त्रितेन ग्रन्थकनोक्तं, न तु पारमार्थिकम् , अविनाभावस्य(१) कर्मगतस्यातदनुसंहित. स्यानाक्षेपकत्वदर्शनात् । इहापि तथैव कल्पनीयत्वेन तदनुसन्धान स्यानुपलब्धिवाधिततया जातिमात्राक्षेपाङ्गीकारे शाब्दान्वयस्य शब्देन बोधयितुमशक्यतया च तत्र वृत्यन्तरस्वीकारानासो लक्षणा, पूर्वोक्तन्यायात् ; नापि तात्पर्य, तस्य संसर्गमात्रनयत्या- दित्यादि ध्वनिसिद्धान्तसंग्रहे विस्तरः । श्रुतार्थापत्तेरिति- शाब्दी ह्याकाङ्क्षा शब्देनैव पूर्यत इति दर्शने पीन इत्यादिश्रुत्या(२) रात्रौ भुङ्क्त इति वाक्यशेषः कल्प्यते, श्रुतार्थपानरिनि चोच्यते । प्रभाकरनये तु विशेषमनपेक्ष्य कल्पनागौरवमयादर्थमात्रं (१) धूमगतस्य इतीवास्फुटः पाठ आदर्शपुस्तके । (२) श्रूयत इति श्रूतिरिति व्युत्पत्योच्चारितमात्रे शब्दे यौगिका. र्थवाही श्रुतिशब्दोऽत्राहियः, न तु रूढाऽपौरुषेयवेदांशवचनः । .

·४६ काव्यप्रकाश 'गङ्गायां घोष' इत्यत्र तटस्थ घोषाधिकरणत्वसिद्धये 'गङ्गा'शब्दः स्वार्थमपर्यनि-इत्येवमादी लक्षणेनैषा लक्षणा । उभयरूपा चेयं शुद्धा, उपचारेणामिश्रितत्वात् । कल्प्यते, न शब्द, इति सर्वत्रैवमनुपपत्तिरर्थान्तरं कल्पयन्ती अर्थापत्तिर्निगद्यते । तच्च वाक्यार्थप्रत्य यानन्तरमेव तथाविधः शब्दोऽर्थो वा प्रतीतिपथातिथि भवतीति प्रतीतस्यैवार्थस्यापर्यवसा. नात् प्रतीत्यपर्यवसाने प्राणधारणाया लक्षणाया नावकाशः । लक्षणलक्षणामुदाहरति-गङ्गायामिति । तटस्य घोषा- धिकरणता द्वितीयलक्षणया गम्यते, तस्याः सिद्धये प्रतीतये स्वार्थ मुरुषार्थ लक्षणाबीजतटसम्बन्धाधानं प्रथमतोऽपसृष्ट- तटपत्ययेनार्पयति स्खलद्रूपेण प्रत्याययतीत्यर्थः । शुद्धा उदा. हृता, तदितरा वन्यत्र द्रष्टव्येति भावः । न तु शुदैवेति ज्यायसी व्याख्या,(१) वाहीकादिविषये गौरित्यादिप्रयोगे लक्षण लक्षणाऽऽदेगौणतादर्शनात् । उपचारेणामिश्रितत्वादिति - अत्यन्तं विशकलितयोः सादृश्यातिशयमहिम्ना भेदप्रीतिस्थगन. मात्रमभेदप्रतीतिर्वा वक्ष्यमाणा उपचारः(२) । स च 'गौर्वाहीक' (१) गौण्यामपि एतल्लक्षणो लक्षणाभेदः सम्भवतोत्याशयः । माणिक्यचन्द्रादिभिस्तु 'गौर्वाहीक' इत्यादि प्रयोगादुक्तोदाहरणे भेदः स्वीकृतः । 'गोण्यां तन्मात्रस्य प्रयोजनत्वात् , शुद्धभेदयोस्तु मुख्यस्य प्रयोजनान्तरस्य भावात् ,नतु शुद्धायामभेदप्रत्ययस्याभावादिति प्रदीप कृतः संक्षेपः समाहरणीयः। (२) एवं काव्यप्रकाशदर्पणे साहित्यदर्पणे च भेदप्रतीतिस्थगन .

·काव्यप्रकाशदीपिका। ४५ अनयो दयोलक्ष्यस्य लक्षकस्य च न भेदरूपं ताटस्थ्यम् । तटादीनां गङ्गादिशब्दैः प्रतिपादने तत्त्वप्रतिपत्ती हि प्रतिपिपादयिषितप्रयोजनसम्प्रत्ययः। गङ्गासम्बन्ध मात्रप्रतीतौ तु 'गङ्गातटे घोष' इति मुख्य शब्दाभिधाना- लक्षणायाः को भेदः ? इत्यादौ दत्तपदो नोक्तयोरुदाहरण योः प्रमरतीत्यर्थः । तदन- दाह- अनयोर्भेदयोरिति(१)-उदाहनयोरिति शेषः । लक्ष्यस्य तटादेः । लक्षकस्यान्वयबाधद्वारा लक्षणामुज्जीवयतः सरिदादेः । भेदरूपं तटस्थत्व(२)भेदाभेदौदासीन्यं-न च भेदस्थगन मेवाभेदप्रतीति (३), प्रादुर्भाव्यफलविशेषानुपनायकत्वादृढ भेदस्थगनफलाभावाच्च । तत्वप्रतिपत्तो गङ्गादित्वप्रतिपत्तो। ननु माभृत्तवप्रतिपत्तिः, तत्सम्बन्धरूपस्य तद्भदराहियस्यापि प्रतीतौ तदुपनीतकिश्चिच्छैत्यादिप्रतिपत्तिर्भविष्यतीत्याशङ्कयाह - गङ्गासम्बन्धेति । गङ्गातट इसायुक्तेऽपि हि तत्सम्बन्धमनीतिः किञ्चिच्छेत्यायनुगुणा भवसेव, तथा सति ऋजुमागंण सिद्धं तं को नामानुन्मत्तो वक्रेण साधयेन ? तथा चाभाणकः - मात्रमेवोपचारपदेनोद्दिष्टं नत्वात्रोल्लिखितद्वितीयकश्याविषयोऽपि । 'उपचारो गुणवृत्तिलक्षणति सामान्यलक्षण ध्वन्यालोकलीनने प्रायश उपर्युक्तटीकात्कृतविवरणानुगुणम् । (१) शुद्धभेदयोरिति यावत् । (२) ताटस्थमिति तु साधारणसम्मतोः मूले पाठ । तटस्थत्यः मिति पाठस्तु श्रीघरेण चण्डीदासेन तदनुसारिभिरन्यैश्च स्वीकृतः । ( ३ ) 'न चे'त्यंशः 'क' पुस्तके न विद्यते।

·काव्यप्रकाशः। (१४) सारोपाऽन्या तु यत्रोक्तो विषयी विषयस्तथा । आरोप्यमाणः आरापविषयश्च पत्रानपहृतभेदी सामानाधिकरण्येन निर्दिश्यते सा लक्षणा सारोपा। । 'अर्के चेन्मधु विन्देत किमर्थं पर्त बजे'दिति । एवमेवंविध लाक्षणिकप्रयोगोच्छेद एव स्यादित्यर्थः । को भेदः फलातिशयः । ननु गौर्वाहीक इत्यादावपि वाहीकादेोतादादिरेवाविवकि- स्वाद्यतिशयप्रतीतिफलोपासनीया, गवादिभेदराहित्यमात्र प्रतीतो हि गोगत धर्मादि सदृशधर्माधिकरणत्वमात्रप्रतीतिफलायां 'गोसदृशो वाहीक' इत्यादिप्रयोगनिर्विशेषत्वम् ; न चैतद्भद. प्रत्ययस्थगनादेव तद्धतिशय प्रत्यय इति न्याययं, नचैवं. विधयुक्तिमप्सरनिषेधं प्रकृतेऽपि जागाय॑ज्ञाडिण्डिमाराकः । तस्मा. दलीक एवैतावानुपचारकैतवविवेचनाय प्रयास इति चेत्-सत्य- मेतत् । किन्तु प्राचीनप्रणयमनुरुन्धानेन ग्रन्थकृतस्थमभिहिनम् । (१)वस्तुतस्तु सम्बन्धस्वरूपभेदमाश्रित्य कथञ्चिनिर्वाद्यो गौण शुद्धविभाग इति । एतच्च सम्बन्धभेदमात्रावृत्तिभेदाङ्गीकारो. ऽभिप्रसञ्जक इति मत्वा लक्षणायामेव गौणीमन्तर्भाव्य परि- गणयता मूक्ष्मदृशा मूत्रितपेव मन्तव्यं, सर्वथैवाभिधाऽध्यापश्च प्रयोजनमिति च साध्यवसानगौणे वक्ष्यति । १) प्राचीनमीमांसकानां तदनुजीविना भट्टमुकुलादीनां मत. माश्रित्य प्रायशोऽनेन ग्रन्थकताऽत्र शब्दव्यापारविचाराख्यलघुतर निबन्धे च प्रायासीति सत्यमेव तावद् तद्घोषणप। इत उद्ध्वंम् एतत्यंशष्टीकाकृतो व्याख्याचातुरीं प्रकटयति । यद्वा ·RESER INSTIP ITE 248 काव्यप्रकाशदीपिका। (१५)विषय्यन्तःकृतेऽन्यस्मिन् सा स्यात्साध्यवसानिका। विषयिणाऽऽरोष्यमाणेनान्तःकृत निगीर्णेऽन्यस्मिन्ना रोपविषये सति सा साध्यवसाना स्यात् । भेदाविमौ च सादृश्यात्सम्बन्धान्तरतस्तथा। गौणौ शुद्धौ च विज्ञयौ- हमावारोपाध्यवमानरूपी सादृश्यहेतृ भेदी, 'गौ. र्वाहीक' इत्यत्र 'गौरय'मित्यत्र च। अत्र हि स्वार्थसह चारिणो गुणा जाड्यमान्धादयो लक्ष्यमाणा अपि गो. शब्दस्य परार्थाभिधाने प्रवृत्तिनिमित्तत्वमुपयान्तीति केचित् । स्वार्थसहचारिगुणाभेदेन परार्थगता गुणा एव लक्ष्यन्ते, न तु पराथोंऽभिधीयत इत्यन्ये । साधारण सम्बन्धान्तरं लक्ष्यलक्ष कयोः माक्षाद्दत्तपदं भवति, सादृश्यन्तु गोवाहीकादेर्धर्मसाजात्यरूपं न तथेति गौणशुद्धव्यपदेशः । एतच्च व्याख्यानं प्राचीनटीकाऽनुरोधेन(१) द्रष्टव्यम् । वस्तु गत्या वनयोरित्यादिप्रकृतोदाहतिरहस्यपकटनमात्रपरं, "तटम्ये लक्षणा शुद्ध"तिमतदूषणपरं वा(२), नत्वन्धयोगव्यवच्छेदपरं मन्तव्यम् । उपचारस्थलपक्षे साहश्यवीजे आरोपाध्यवसाने । अनिगीर्णस्वरूपस्यान्यतादात्म्यप्रतीतिरारोपः, तत्की सारोपा । (१) केयं प्राचीनटीकेति नावगम्यते । अथवाऽत्र प्राचीनमत- परामर्श एव विवक्षितः । (२) 'तटस्थे लक्षणा शुद्धेति भट्टमुकुलमतम् । न तत्र नव्यैराल. ङ्कारिकैरास्था स्थाप्यते। ७का०प्र० ·५० काव्यप्रकाशः। . गुणाश्रयत्वेन परार्थ एव लक्ष्यत इत्यपरे । उक्तं चान्यत्र अभिधेयाविनाभूतप्रतीतिर्लक्षणोच्यते । लक्ष्यमाणगुणैर्योगात् वृत्तारष्टा तु गोणना॥इति अन्या एका । तुः प्रकारान्तरसूत्रणपरः । पुनःप्रत्यायन योग्यतेति प्रत्युक्तिः, यद्वा परार्थस्य गुणमात्रप्रत्यये नास्ति किश्चन फलाधिक्यम् । 'गङ्गायां घोपः', 'गोल्पती'त्यादौ परार्थ गुणमात्रस्यान्वययोग्यत्वं नास्तीति सर्वथा तुच्छमेतत् । एतेना भेदेनैकात्मतया लक्ष्यन्ते लक्षणाविषयीक्रियन्त इति व्याख्यान मपहस्तितं (१), साधारणगुणाश्रयत्वेन परार्थ एव न । तद्गत गुणातिरेकोऽपि, तस्य वृत्यन्तरगम्यतयाऽप्रतिपाद्यत्रादिति भावः । अपरे पूर्वादिद्वयविलक्षणाः साम्प्रदायिकाः । उक्तश्चान्यति-लक्षणातो भिन्ना गौणीति ये मन्यन्ते तन्म रिक्ततरमिति सूचनपरम् । प्रतीयतेऽनयेति प्रतीतिः शब्दशक्तिः जातिमात्रमभिधाविषय इति नये लक्ष्यमाणस्याक्षिष्यमाणस्य लक्षण ये गुणाः, यद्वा लक्ष्यमाणा मुख्यार्थविशेषनया प्रतीयमाना गुणास्तद्योजनात्सजातीयगुणवत्त्व लक्षणात्सादृश्यादुज्जीविताय। (१) 'न तु परार्थोऽभिधीयते' इति वृत्तिग्रन्थात् नात्र मते लक्षण शक्तरवकाश इति। 'अन्योऽथों लक्ष्यते यत् सा लक्षणे'ति स्फुटं सूत्रकृत माशयोपलम्भादिति चण्डीदासव्याख्यानिष्कर्षः । लक्षणाविषयोक्रिया इति व्याख्यानं रुचककृते सार्थकनाम्नि सङ्केते नास्ति, नापि माणिक चन्द्रकृते विस्तृततरे सङ्केते तदुपलभ्यते। श्रीधरोद्भावितं विवेकस्थि मेतत् स्यादिति सम्भाव्यते । परमस्मद्रुपमलब्धस्य विवेकप्रथस्या त्रुटनान्नेदं निश्चीयते।

·काव्यप्रकाशदीपिका। अविनाभावोऽत्र सम्बन्धमात्रं, न तु नान्तरीयक . त्वम् । तथात्वे हि 'मश्चाः क्रोशन्ती'त्यादौ न लक्षणा स्यात् । अविनाभावे चाक्षेपेणैव सिद्धेलक्षणाया नोपयोग इत्युक्तम् वृत्ते गौणतेति । साक्षात्सम्बन्धराहित्याद् गौणी लक्ष्यत इत्यर्थः । नन्नतावता च वैषम्यं नात्यन्तवैनात्यावहम् ; तथाहि मुख्यार्थवाधसम्बन्धरूढिप्रयांजनान्यतरानुरोधस्तावदुभ यत्र समानः, साक्षादसाक्षात्वेन सम्बन्धमात्रवैचित्र्यं किञ्चि दवान्तरधर्नामावत इति लक्षणाविशेष एव गौणी । अविना. भावोऽत्रेति- अविना सद्भावे भावमात्रमविनाभावो न तु विना. भाव इत्यर्थः । नान्नरीयकत्वं तदन्वयव्यतिरेकानुविधायि त्वम् । तत्वे (१)नान्तरीयकत्वे । मचा इति-मचानाश्चास्त्पन्ध्या धनुविधिः । ननु माभूदत्र लक्षणा, अन्वयाद्यनुविधानम् यथैव स्यादित्याशङ्कयाह--अविनेति । अविनाभावस्थलेऽनुमितिमामग्री सम्भवेन शब्दव्यापार एव स्थादित्यर्थः । उक्तमिति(२)-श्लोक कर्तृभिरेव जात्या स्खलक्षणाक्षेपमङ्गीकुर्वद्भिरस्माभिर्वा तन्मतमुप. लिखद्भिः(२) । उपादानलक्षणाया शुद्धतयोदाहृतिः-आयुराित .. (१) तथात्वे इति त्वयर्माणिक्य चन्द्रादिभिधृतः पाठः । ( २ ) उक्तमेतञ्च 'क' पाठः । श्लोककर्तृभिर्भट्टकुमारिलपादैरुद्धृत एवं श्लाकांशे श्लोकवात्तिकस्थे उदिष्टमेतत् । अस्माभिः काव्य प्रकाशद्भिः 'गौरनुबन्ध्य' इत्यादिनेोदाहर्तव्ये वृत्त्यन्ते विवेचितमिति टीकाकृदुक्तितात्पर्यम् ।

·५२
काव्यप्रकाश
'आयुर्घतम्' 'आयुरेवेद'मित्यादी च साहश्या.
दन्यत्कार्यकारणभावादि सम्बन्धान्तरम् । एवमादौ च
कार्यकारणभावादिलक्षणपूर्वे(१) आरोपाध्यवसाने । अत्र
गौणभेदयो देऽपि तादृप्यप्रतीतिः, सर्वथैवाऽभेदाव.
गमश्च प्रयोजनम् । शुद्धभेदयोस्त्वन्यलक्षण्यनाव्याभ
चारेण च कार्यकारित्वादि प्रयोजनम् । कचित् तादा-
दुपचारो यथा इन्द्रार्था स्थूणा 'इन्द्रः' । कचित्
एवेति न घृतपदप्रयोग इत्यर्थः । इदमिति घृतविषय तामकटनम् ।
सादृश्पादनपदिति कारिकागतान्तरपदविवरणम्(१) । एवमादा.
विनि-लक्ष्यतेऽनेन शब्दसामनेति लक्षणं लक्षणा.
कार्यकारणभावादितो लक्षणं, तत्पूर्व यथा स्यात्तथा(२) आरोपा-
ध्यवसाने भवतः, नयास्तकार्यत्वात् । लक्षणापूर्व इति
सुगम एव कचित्पाठः । भेदेऽपि वाहीकपदप्रयोगादुल्लिख्या
माने ताप्पप्रनीति’दस्थगयित्री । आरोपेऽध्यवसाने च
सर्वथैवाऽभेदावगमो वाहीकादिपदाभावाद्भदस्य बुद्ध्यनारोहा.
दित्यर्थः । प्रयोजनमवान्तरमत्याय्यम् । अन्यलक्षण्येनारोपे,
अव्याभिचारणाध्यवसाने । तत्र हि भेदानुल्लेख तादर्थ्यप्रतीति-
दायद्यभिचारसम्भावनाथाः सर्वथैव निरासो, न स्वार्थ
आत्मानं व्यभिचरतीति । आरोपे तु स्थगितेऽपि भेदे तद्गन्धेन
मर्वथा अभिचारनिरासाभावात् । अभेदप्रतीतिसहोदरात्मतया.
(१) सम्बन्धान्तरत इति कारिकागतस्य पदस्थ व्याख्या ।
(२) लक्षणपूर्वमिति टोकाकृत्परिगृहीतः पाठः ।
तु
--

·काव्यप्रकाशदीपिका। स्वस्वामिभावाद् यथा राजकीयः पुरुषो 'राजा', कचिद. वयवावयविभावाद् यथा अग्रहस्त इत्यत्राग्रमात्रे वयाचे 'हस्तः कचित तात्काद् यथा अतक्षा 'तक्षा' । (१७)-लक्षणा तेन पदविधा ॥ १२ ॥ आद्यभेदाभ्यां सह । सा च- ऽन्यवैलक्षण्यमात्रम् । एतच्चोभयत्र मुख्यप्रयोजनम् , अवा. न्तरन्तु पूर्ववदभेदावगमः । कचिदित्यादि सम्बन्धप्रपश्चनम् । अत्र च रूविषयोजने यथासम्भवं द्रष्टव्ये । अग्रहस्त इति- ममानाधिकरणविशेषणसमासमते लक्षणा । ये त्वग्रहस्त इत्य खण्ड एवायं शब्दो हस्तारवाचकः, हस्तस्य अग्र इनि वा विग्रह इत्याहुः, तन्मते 'पीता कार्पटिकैगङ्गे'त्यव पवावयवित्त लक्षणायामुदाहार्यम् । अतक्षा गोपालादिः कुनोऽप्यभ्यस्तगृहादि. निर्माणनैपुणो जातिविशेष एव हि मुख्यतस्तक्षपदवाच्यः । पभिरुपाधिभी रूढिप्रयोजनोपादानलक्षणाऽऽरोपाध्यवसानै. विधाः प्रकाराः कल्पनीया अस्या इति षड्विधा । न तु षद. प्रकारा, प्रकारान्तरसम्भवस्य प्रतिपादितत्वात्(१)। भिद्यते आभ्यामिति भेदौ उपादानलक्षणे रूढिपयोजने वा । आद्यौ भेदी, ताभ्यां प्रकृताभ्यामारोपाध्यव सानाभ्यां प्रथममुक्तत्वात् ताभ्या. (१) षोदेति बहुतरटीकाकृतां माणिक्यचन्द्राद्यानां व्याख्या। उपरि. दर्शितो नयो लक्षणाविभागप्रसङ्गे साहित्यदर्पणेऽनुसृतः। प्रदीपकता तु कटाक्षितमेतदुपरि (काव्यमाला ६६ पृः) । मुदितप्रदीपोद्धृतश्चगडी. दासग्रन्थस्तूपरिदर्शितात्किञ्चिद्विभिन्नः ।

·काव्यप्रकाशः। (१८) व्यङग्येन रहिता रूढौ सहिता तु प्रयोजने । प्रयोजनं हि व्यञ्जनव्यापारगम्यमेव (१९) तच्च गूढमगूढं वा- तच्चेति व्यङ्गयम् । गूढं यथा- मुखं विकसितस्मितं वशितवाक्रम प्रक्षित समुच्छलितविभ्रमा गतिरपास्तसंस्था मतिः । उरो मुकुलितस्तनं जधनमसबन्धाधुरं बतेन्दुवदनातनौ तरुणिमोद्गमो मोदते ॥ ९ ॥ मायभेदाभ्यां सहेति ग्रन्थसङ्गतिः । एवंविधलक्षणाप्रपश्चानुवादस्य तत्पृष्ठे व्यअनोहङ्कनमेव फल. मिति सङ्गोपितरहस्येन सूत्रकना 'व्यङग्येन रहिते' यादि कारिकया व्यञ्जनागम्यपर्थमुपाधाय लक्षणाविभागो दर्शितः। ततस्तदनुवादे- नैव तामवतारयति-सा चति । इममेवाथ स्फोटयति(१)-प्रयोजन हीति । अत्र प्रयोजनकत्यां व्यञ्जनामूलभूतायामुपादेयत्वेनानु वाद्यतया प्राप्तायां हेयाया अपि रूढिमूलाया अनुवादो विवेक सौकर्याय मन्तव्यः । गूढं काव्यार्थभावनापरिपक्कबुद्धिविज्ञमात्रवेद्य रहस्यम् , अगूढ तदन्यत् सहृदयेष्वन्येष्वपि सम्भावितवेदनम् । मुखमिति-अत्र विकसितत्वस्य कुमुमविस्तृतत्वे प्रसिद्धस्य स्मितेऽसम्भवाद्विस्तृतत्वमात्र लक्ष्यते, ततस्तस्यैव विशेषोऽत्यन्त मनोहारित्वादिलक्षणः सहृदयहृदयङ्गमो ध्यज्यते । एवं वशितत्व. . . (१) 'स्फारात' 'क' पाठः ।

·काव्यप्रकाशदीपिका। अगूढं यथा- श्रीपरिचयाजडा अपि भवन्त्यभिज्ञा विदग्धचरितानाम् । उपदिशति कामिनीनां यौवनमद एव ललितानि ॥१०॥ तत्रोपदिशतीत्यनायासेन शिक्षादानमभिधप वतफुटं प्रतीयते । (२०)-तदेषा कथिता त्रिधा ॥ १३ ॥ अव्यङ्गया गूढव्यङ्गया अगूढव्यङ्गया च । समुच्छीलतत्वापास्तसंस्थत्वमुकुलितत्वोधुरत्वमोदनैः पश्लिष्ट बोल्लसितत्वविषयसहस्रसञ्चारितत्वोद्भिन्नत्वयोग्यत्यजृम्भणानि लक्ष्यन्ते । तेषामेवातिशयो व्यज्यते । उपदिशतीति-अत्रा. विष्कारी लक्ष्यते । तदतिरेकश्च व्यङ्गयः । स चाभिधेयवस्फुटं प्रतीयत इति गुणीभूतः । ललितानि हस्तादिविन्यामविलासाः । अत्रेत्यादि प्रकृतविषयविवेकः । विधेति-व्यङ्गयव्यानिका न्वयाभ्यामुपाधिभ्यां नदाह वृत्तिकत-अव्यङ्गया गृढव्यङ्गयाऽ. गूढव्यङ्गया चेत्यर्थः । अत्र चेन्थं प्रकारविकल्पना-लक्षणा प्रथमं द्विधा - रूढा प्रयोजनवतीनि च । तत्र रूढा उपादानोप. लक्षणाभ्यां प्रत्येकमारोपाध्यवमानाभ्यां चतुष्टयी भूत्वा गौणशुद्ध भावादष्टधा, प्रयोजनवती तुक्तभेदवती व्यङ्ग्यवद्वैविध्यापोडश विधा । (१)यत्र (२)धर्मी तटादिलक्षणीयस्तत्र धर्मः फलं, रामा. (१) व्यङ्गयस्य गूढागूढत्वात्प्रत्येकं द्विधा भूत्वा षोडश भेदाः । एव सरणिर्विश्वनाथेन साहित्यदर्पणेऽनुसृता । ( २ ) 'यत्र च' इत्यादर्शपुस्तके पाठः ।

·कागप्रकाशः। (२१) तदभूलाक्षणिकः- शब्द इति सम्बध्यते । तद्भस्तदाश्रयः । (२२) तत्र व्यापारो व्यञ्जनात्मकः ॥ कुत इत्याह- (२३) यस्य प्रतीतिमाधातुं लक्षणा समुपास्यते । फले शब्दैकगम्येन व्यञ्जनान्नापरा क्रिया॥१४॥ ऽस्मीत्यादौ तु धर्मेषु लक्ष्येषु तेषामेवानिशयः फलमिति द्वात्रिंशत्- पिण्डा । न च द्वात्रिंशत् , सम्बन्धवैविध्ययोजनत्वे अनन्ता एच लक्षणा:(१)। एवं लक्षणामुक्त्वा तदुपाधेयमाह --नद्भः तस्या भूमिः, तदाह वृत्तिकृत--तदाश्रय इति । लाक्षणिकं शब्दं लक्षयताs. र्थोऽपि लक्षितप्रायः । सम्पति व्यअके लक्षणीये तदुपाधौ व्यञ्जनायां विप्रतिपत्तिं निराचष्टे-तंत्रेति। 'यस्येति'(२)-प्रयोजन वल्लक्षणावति शब्दे(३) लक्षितिलक्षणा गङ्गादिपदेन तदादि. प्रत्यायनम् । समुपास्यते विनाऽपि प्रसिद्धिमाकाङ्कितनिष्पादक नयाऽऽश्रीयते । शब्दैकगम्ये शब्दबोध्यत्वायोगव्यवच्छेदवति । (१) अशीतिप्रकारा लक्षणा हि विश्वनाथेन साधिता । अनन्ता इति तु विभागकल्पनस्य परमार्थतोऽसम्भाव्यत्वसूचनम् । तत्र बोज सम्बन्धवैविध्यप्रयोजनत्वमिति साधूपदर्शितं टोकाकृता । (२) यस्येतीत्यंश आदर्शपुस्तकेऽविद्यमानोऽपि बोधसौकर्याया. नन्तरकारिकाऽवतरणिकां साधयितुं पूरितः । (३) रूढिलक्षणाया अनवकाशात् ।

·काव्यप्रकाशदीपिका। - प्रयोजनप्रतिपिपादयिषया यत्र लक्षणया शब्दप्र. योगस्तत्र नान्यतस्तन्प्रतिपत्तिरपि(१) तु तस्मादेव शब्दात् । न चात्र व्यञ्जनादृतेऽन्यो व्यापारः । तथा हि- (२४) नाभिधा समयाभावात्- 'गङ्गायां घोष' इत्यादौ ये पावनत्वादयो धर्मा. स्तटादौ प्रतीयन्ते न नत्र गङ्गादिशब्दाः सङ्केतिताः । (२५) हेत्वभावान्न लक्षणा ।। १५ ।। मुख्यार्थबाधादिवगं हेतुः । तथा च- गङ्गादिपदानुपनीते हि तटादौ नैवंविधातिश्रयपतिलम्भ इत्य. न्वयव्यतिरेकाभ्यां तस्मादेवयं बुद्धिरिति निश्रीयने । न तत्पति- पत्तिमन्तरेण नद्रोधने शब्दः पर्याप्त इनि तन्मात्रं भावमिद्धम् (२) । वक्ष्यमाणरीत्या तस्या आभधाऽऽदिरूपतानिरामनास्माभिः निप्रस्थानस्थितैव्यंजनानाम्ना व्यवहारः कृतः, तदाह व्यञ्जनान्नापरा क्रियोति तत्प्रतिपत्तिः प्रयोजनमान: पत्तिः । शेषा तु वृत्तिः कारिकाव्याख्यया व्याख्याता । तत्र तटादौ, गङ्गादौ तु पावनत्वादीनां भवतु कथञ्चिदभिधेयो. पनयनमिति भावः। त्रयमिति-मुख्यार्यबाधस्तत्सम्बन्धो रूहि. प्रयोजन गोरेकम् । तत्र रूट्यभावः स्फुटः, प्रयोजनाभावस्तृत्तपत्र (१) 'प्रतीतिरगीति क्वचित् पाठः । (२) भावसिद्धं स्वभावसिद्धमित्यर्थ ८ का०प्र० ·काव्यप्रकाशः। (२६) लक्ष्यं न मुख्यं नाप्यत्र बाधो योगः फलेन नो न प्रयोजनमेतस्मिन् न च शब्दः स्खलद्गतिः ।।१६ यथा गङ्गाशब्दः स्रोतसि सवाध इति तटं लक्ष यति, यदि तद्वत् तटेऽपि सबाधः स्यात् तत् प्रयोज लक्षयेत् । न च तटं मुख्योऽर्थः, नाप्यत्र बाधः, न प्रपश्चनीयः। तथा चेति 'लक्षामित्यादि कारिकाऽवनाराय कमि (१) पाठः । बाधोऽन्वयानुपपत्तिः ! फलेन पावनत्वादिना नारि तटादेयोगो वास्तवः । ते हि गङ्गादिगता एव प्रतीयन्ते । त्तादात्म्यप्रत्ययबलात्, न तु स्वगता,स्तेषां स्वपदप्रतिपादन योग्यत्वात् । प्रयोजनं प्रकृतादन्यत्र । स्खलद्गतिरिति-प्रकार न्तरेण प्रतिपादयितुमशक्येष्वेवार्थेषु शब्दस्य स्खलद्गतित्वा पर्याप्तशक्त्यन्तरत्वात् प्रतीत्यपर्यवसानमूलाया लक्षणाया जीवनमङ्गीक्रियते । पावनत्वादौ तु स्वतोऽविनाभाविनि प्रभवत्रे शक्त्यन्तरम् । अभिधया हि स्रोतोविशेषम्नन्मिलिन एव प्रत यते । यद्येवं, कृतं व्यञ्जनाप्रत्याशयेति चेत्, न । तटगनतः प्रतीतेरपूर्वत्वात् । किमायातं तर्हि लक्षणापक्षस्यति चेत् , मत (१) श्रीधरकृते काव्यप्रकाविवेकेऽन्यत्र चास्योपोदल स्य स्वीकारः। इत्थञ्चैतद्व्याख्यायने 'यथा मुख्यार्थबाधाऽऽदिः न निमित्ततया सम्भाव्यते तथेदमुच्यत इत्यर्थः' । रुचकमाणिक चन्द्रादिभिरतिप्राचीनैष्टीकाकृद्भिर्व्याख्यातत्वादयमंशो मूलग्रन्थान भूतः प्रक्षिप्तो वेति वक्तं न सुशकः ।

·काव्यप्रकाशदीपिका। गङ्गाशब्दार्थस्य तटस्य पावनत्वाद्यैलक्षणीयैः सम्बन्धः, नापि प्रयोजने लक्ष्य किश्चित् प्रयोजनम् , नापि गङ्गाशब्दस्तटमिव प्रयोजनं प्रतिपादयितुमसमर्थः । यत्र सर्वथैवाभिधानं प्रमरति तत्रैव तटादौ लक्षणाऽङ्गीकृतिः । पावनताऽऽदेस्तु विशिष्टा कारस्य वाच्यत्वेऽपि स्वरूपमात्रेण स. म्भवति कथश्चिदभिधाया विषयत्वमिति ग्रन्थसङ्गतिः । तदिद. मुक्तं वृत्तौ 'नापि गङ्गाशब्दस्तटमित्र प्रयोजनं प्रतिपादयितुम समर्थ' इति ! 'प्रतिपादयितुं समर्थ'(१)इति यदा वृत्तिपाठस्तदैन. स्मिन्लक्ष्य प्रतीते न शब्दः स्खलद्गतिरन्वययोग्यतया निरा काङ्क्षः मन्नत्रैव विश्रान्तः कथं प्रयोजनं लक्षयितुं ममर्थः स्यादि ति कारिकाऽर्थः । 'प्रतिपादयितु'मिति वृत्तौ च लक्षणयान शेषः । न च 'नाप्पत्र वाध' इति कारिकाऽवयवेनैकार्थता । अन्वयानुः पपत्तिाधोऽन्वयातिपत्त्या निराकाङ्कत्वं स्खलद्गतित्वमिति वचो. भङ्गिभेदात् । वाच्याभिप्रायेण मुख्याथवाध इति ब्रुवाणः श्रीधर सन्धिविग्राहकः(२) सन्धिविग्रहव्यवसायव्यग्रः सम्यगबुद्ध (१) प्रश्नपरो 'नापीति शब्दपूर्वो द्वितीयपाठस्तु न साधीया. निति स्फुटमेव । पूर्वत्र बाधादिकमनपेक्ष्येति द्वितीयपाठे। (२) एवं श्रीधरसान्धिविग्रहिक आपाततो रुचकमनुसृत्य व्याचचक्षे- 'तथाहि तटस्य लक्ष्यस्य बाधे प्रयोजनं लक्ष्य स्यात्। न च तदभिप्रायेण मुख्यार्थबाधा घटते, न हि तटादिमुख्याऽयों, लक्षणीयत्वात् ।......... वाच्यार्थाभिप्रायेण मुख्यार्थवाधो लक्ष्याभिप्रायेण स्खलद्गतित्वमिति महाननयोर्भेदः वृत्तिग्रन्थस्तु चण्डीदासव्याख्यानानुकूल - ·काव्यप्रकाशः ।। (२७) एवमप्यनवस्था स्याद्या मूलक्षतिकारिणी(१) । एवमपि प्रयाजनं चेल्लक्ष्यत तत् प्रयोजनान्तरेण, , तदपि प्रयोजनान्तरणति प्रकृताप्रतीतिकृदनवस्था भवेत् । वान् । नेदं मुख्यं नाप्यत्र लक्ष्य वाच इति हि लाक्षणिकार्थ विषय एव कारिकाभाग इत्यलं पलालचर्वणेन । अन्वयबाधो(२) घोषान्वयप्रतातिशुन्यः । तद्वत्स्त्रातमाव । तत्तदा। गङ्गाशब्दार्थस्य लक्षणया लक्षणोयस्तत्तयाऽभिपतेः : लक्ष्ये इात 'एतस्मिन्निति कारिकाप्रतीकपूरणम् । प्रयोजने लक्ष्ये फलं नास्तीत्युक्त्वा सम्प्रति दुर्दूरूढा- प्रति युक्त्या कलामाबमुपपादयनि- एवमपीति ---प्रयोजना न्तरबोधनाय प्रयोजने लक्ष्य इत्यर्थः । नन्वनवस्थाऽपि कचिद्राजाकर वय वाहादौ न दोषमावहतीत्याह -- या मूलक्षति- इव प्रतिभाति । ०प्रदीपव्याख्यानमतेत्स्यश्यति-'यथा गङ्गा. शब्दस्य स्रोतो(?) मुच्याऽर्थः, तत्र च वाधः, तोरे च तत्सम्बन्धः, तीरस्य च लक्षणयोपस्थापनम् .........तद्वद्यदि तटमपि मुख्यं स्यात् , तत्र च बाधो भवेत्प्रयोजनं च गङ्गादिगतपावनन्वादिविशेषस्य तदेन सम्बन्धः स्यात् तदा गङ्गाशब्दः प्रयोजनं लक्षति । न चैतदेकमप्यत्र- त्यर्थः इति। (१) 'क्षयकारिणीति क्वचित् पाठः । (२) स्रोतसि सबाधा घोषान्वयप्रतीतिशून्य इति तु स्यात् । असंगतप्राय इवोपरिदर्शितः पाठः प्रतिभाति ।

·काव्यप्रकाशदीपिका। ननु पावनत्वादिधर्मयुक्तमेव तटं लक्ष्यते, गङ्गाया स्तटे घोष इत्यतोऽधिकस्यार्थस्य प्रतीतिश्च(१) प्रयोजन कारिणीति । लक्षणायां प्रयोजनं प्रतीयमानमेवाङ्गीकार्य. तस्य तन्मात्रप्रमाणकत्वात् । ततश्चानन्तप्रयोजनधाराप्रांतावेव पुरुषा. युषः परिक्षयः स्यादिति कचन निष्प्रयोजना प्रयोजनप्रतीनि- रुपास्या, तस्मात्प्रमाणापुरस्कारकाल्पतस्य भवदङ्गीकृतस्यैव प्र. योजनस्यैवंविधानर्थमूलस्य परित्यागो न्याय्य इति भावः । प्रयाजनान्तरण प्रयाजनान्तरमुादश्य । अप्रतीतिरविश्वासः । नन्विति-तादात्म्येन तटप्रत्ययस्तावल्लक्षणासाध्यः ! गङ्गा. तादात्म्यस्य च पावनत्वादिविशेषादरम्भरित्वं दैवसिद्धपेवेनि किमवशिष्यते यत्कृते वृत्त्यन्तराङ्गीकार इति शङ्काऽर्थः, परिहागर्थ- स्तु गङ्गातादात्म्यप्रतीते:(२) कार्य एवं तटे पावनत्वोत्यादि प्रत्ययो, न तु तदर्थे । विशिष्टज्ञानं हि विशेषणविशेष्य ज्ञानपूर्वक- मेव भवति, न चात्रैवं सम्भवति, विशेषणस्य शैत्यादेः मरि- ल्लीनतयाऽभिधया स्मारितत्वात् , विशेष्यस्य तटस्य च सर्वथा पूर्वमनुपनीतत्वात् । तर्हि कथमभिधयाऽपि शैत्यादिविशिष्टनिम्न गामत्यायनमिति चेत् , यथासङ्केतितस्यैव स्मृत्युपनीतत्वादिनि केचित् । वस्तुतस्तु सरिद्भेद एव सङ्केतस्मृत्योर्विषयो ग्राह्यो न शैयादिः। न हि धर्मिणि सङ्केत्ये संलग्नः सव एव गुणादिः सङ्केन्यः । . . - (१) 'प्रतिपत्तिश्चेति क्वचित् पाठः । (२) 'प्रतीते कार्य'... इत्यादर्शपुस्तके पाठः ·६२ काव्यप्रकाशः। - ? मिति विशिष्टे लक्षणा, तम्किव्यञ्जनयत्याह- मा भूच्छै यादिगङ्गापदसङ्केत्यः। तस्माद्धेतुफलयोस्तटफलपती- त्योभिन्नकालत्वेनाभिन्नव्यापारविषयत्वमसमीचीनमेवेति सर्वथा दुर्वारो लक्षणाऽङ्गीकारः । तदिदं वक्ष्यति-विशेषाः स्युस्तु लक्षित' इति । यथाश्रुतं तु ज्ञानस्य विषयव्यतिरिक्तं फलमात्रं विव. क्षितं, ज्ञेयगतं वा फलम् ? आयेऽप्यस्ति गोस्वामिगतसन्तोषादिः। अस्तु तर्हि द्वितीयः(१) । तथाहि उपेक्षाबुद्धिव्यतिरिक्तेन ज्ञानेन निर्विकल्पकेन सविकल्पकं जन्यते, तेन च हेयोपादेयताबुद्धिः । तथा च स्वविषये तटादौ हानमुपादानं वेति चेन्न, प्रकृत एव व्यभिचारात् , तत्पक्षेऽपि हि शैत्यादिप्रतीत्या तटादिगतं न किञ्चिज्जन्यते,ऽपि तु गङ्गादिगत एव परितोषादिरित्य सङ्गतिः । यत्तु श्रीधरसान्धिविग्रहिकः पारहारद्वय लिखितवान् तद. शिक्षितव्यामोहनमात्रम् । तथाहि एकः-प्रयोजनार्थ तावल्लक्षणा समुज्जीव्यते, सा च पदव्यापारः, स च विषयनिष्ठः, तन्मुखे. नैव स्वरूपप्रतिलभात । ततश्च लक्षणा न । एवञ्च विषयगर्भा. (१) टीकाग्रन्थोऽत्र त्रुटित इव प्रतिभाति । मुद्रिते प्रदीपे चण्डीदास ग्रन्थ एष एवमुद्धृतः-'ज्ञानस्य विपयातिरिक्त फलमात्रं वा विवक्षितं, शेयगत वा ? आधे प्रकृतेऽप्यस्ति गोम्वामिगतप्रवृत्तिः । अन्त्ये प्रया- जनज्ञान एव व्यभिचारः। तेन हि गोस्वामिगतसन्तोषमात्रं जन्यते । न तु तद्गतं किञ्चिदिति । तस्माद्धेतुफलयोस्तटप्रतीतिफलप्रतीत्योभिन्न- कालत्वेनाभिन्नव्यापारविषयत्वमसमीचीनमेवात व्यञ्जनासिद्धिरित्यत्र तात्पर्य मिति ।

·- काव्यप्रकाशदीपिका। तु कारादस्याः प्रयोजनमित्युक्ते यादृशी सा तादृश्या एवाखण्डायाः प्रयोजनश्चोय, ततश्च प्रयोजनविषययोः पार्थक्यमर्थादि- व्यतिरिक्तविषयस्योक्तरीत्या वृनिशरीरान्तीनत्वादिति विषय स्य प्रयोजनं, न तु प्रयोजनं विषयः-इतिस्वरूपः(१)। अत्र किं लक्षणात्वं शब्दव्यापारतद्विषययोव्यासज्य वर्तते, व्यापार मात्रे वा, वस्तुतो विषयवति वा ? नाद्यः, सर्वत्र बाह्यत्वात् । द्वितीये प्रयोजनस्य विषयत्व का क्षतिः, गर्भीकारस्यावामात्रत्वात् अपरस्तु-अत्रान्वयानुपपत्तिमूलाऽन्वयपर्यवसायिनी च लक्षणा। तया च यावद्भाविन्याऽन्वयो न प्रतीयते तावदेव प्रत्याय्यं, न वधिकं तत्स्वरूपमात्र, तदङ्गं न शैत्यादि इत्यलक्षणीयत्वं तस्य ।- अत्रापि यदि तस्या अधिकप्रसारप्रत्यादेशो न प्रत्यामीदति तदा तत्पर्यन्तप्रसारे न विरोधः । नहि धर्मप्रशमार्थमुपात्तः श्रीखणङपदलोपो न शीतयति सर्वाङ्गम् , अधिकप्रसारमत्यादेश श्वास्माभिरुक्त इति स एव मुख्यः परिहारः । यदुक्तं ध्वनि- ध्वंसे(२) यदेव माध्यं तदेव प्रयोजन, पन्यथा सर्वस्य सर्व . - (१) द्वितीयवाक्यपाठस्त्वित्थमुपलभ्यते श्रीधरकृतकाव्य. प्रकाशविवेकस्यास्मदृष्टे पुस्तके । 'एवञ्च लक्षणायाः प्रयोजनमिति भणितौ यादृशी लक्षणा तादृशं प्रयोजन वाच्यं, प्रत्येयविषयः निष्ठशब्दव्यापाररूपा च लक्षणा, तस्या गर्भाकृतविषयायाः प्रयोजने विचार्य कोऽवसरः प्रयोजनस्य, लक्षणाविषयत्वेन गर्भीकृत भगया हि विपयस्य प्रयोजनं, न तु प्रयोजनं विषयः........ सर्वमेतद्रुचककृतसङ्केतानुवादीति मन्तव्यम् । (२) विस्तरतोऽस्य मतस्योद्धारः श्रीधरेण, तत्कृतप्रकृतविमर्श . " इति ।

·काव्यप्रकाशः। (२८) प्रयोजनेन सहितं लक्षणीयं न युज्यते ॥१७॥ कुत इत्याह- (२६) ज्ञानस्य विषयो ह्यन्यः फलमन्यदुदाहृतम् । प्रत्यक्षादेनीलादिविषयः, फलं च (१)प्रकटता संवित्तिर्वा । (३०) विशिष्टे लक्षणा नैवम्- व्याख्यातम् । प्रयोजनताऽऽपत्तेः । ततश्च यद्यत्प्रयोजनं तत्तत्साध्यं, यथा पाक- स्थाननिष्पत्तिरिति लक्षणोद्देश्या वृत्यन्तरबोध्या च । द्वितीये तु दृष्टान्त एत्र बाधः पाकस्य दहनसंयोगस्य विषयस्तण्डुलद्रोण एव । अन्ननिष्पत्तिस्तत्कार्यमेव । 'प्रयोजनेन सहितं लक्षणीयं न युज्यते' - एक- यैव लक्षणाऽऽख्यया वृत्त्या प्रयोजनाधारस्य तटादेः प्रयो. शैत्यादेश्व बोधनाङ्गीकारो न युक्तिमारोहती. त्यर्थः । ज्ञानस्य वस्तुपरिच्छेदमात्रपर्यवसाने शैत्यादिविषयको- पेक्षाबुद्धिव्यतिरिक्तस्य(२) । हीति यस्मादेवं तस्मादत्राप्येवं युक्तमिति भावः । प्रकटता ज्ञान ज्ञेयत्वनियामकः कश्चनातिशयो ज्ञेये जायते। भट्टदिशा सम्यग्हे योपादेयतया ज्ञानं संवित्तिः । जनस्य भट्टनायकमतखण्डनप्रसङ्गे ध्वन्यालोकलोचने श्रीमद्भिरभिनवगुप्तपादेश्च साधित इति तत्रैवालोकनीयमनुसन्धित्सुभिः । (१) 'फलं तु' इति वा पाठः। ( २ )एवमादर्शपुस्तके पाठः । 'गङ्गायां घोष' इति प्रकृतपूरणम् ।

·ব্ধান্ধাবাহিঙ্গা। ६५ water (३१)-विशेषाः स्युस्तु लक्षिते ॥ १८ ॥ तसादौ थे विशषाः पावनत्वादयस्ते चाभिधा- तात्पर्य-लक्षणाभ्यो व्यापारान्तरेण गम्याः । तच्च व्यञ्जन- ध्यनन-द्यानमादिशब्दवाच्यमवश्यमेषितव्यम् । एवं लक्षणामूलं पञ्जकत्वमुक्तम् । अभिधामूलं त्वाह - ज्ञानग्राहक ज्ञानमनुगदपायाख्यमियेके(१) लक्षिने लक्षणाविषय नटादौ घोपायधिकरणतया प्रतीते। विशेषाः शेन्य पावनत्वादयो घोपस्वास्थम्यानुगुण्येन गोस्वापिहृदयङ्गमाः स्युः पत्याय्या इति शपः । तात्पयस्योपातपदार्थससंगमात्रनै. यत्येन प्रयोजनाबोधकलया स्पृश्वात्तदप्युपसंहारे योजयनि । अभिऽऽदिभ्योऽन्तरेण भिन्नन गापारेण गम्या इति वृत्य थः । जननातीत्यादिशबईन प्रत्यायनप्रकाशनादिभाषाया अब. बोधः । न च स्मृतिगारोऽननुभूनचगन्यात , नाप्यर्थापत्ति, रनुमानं बा, अनुपपातव्याप्तिपनियन्धानाभावात्(२)। नदाह, नच्च पञ्जनादिपदवाच्यमवश्यं वदिनव्यपि(३)ति । एवमित्या. दिः प्रकरणमङ्गतिः । लक्षणामूलं लक्षणोज्जीवितम् । एवमभिधामूलमित्यादि --इह तत्वतो गवादिशब्दानामेक- (१) एकत्र पूर्वमीमांसकमतानुमतः सिद्धान्तोऽन्यत्र तार्किक कृततर्काविष्कारः। ( २ ) सर्वमेतत्सविस्तरमालोचितं पञ्चमालास वृत्तिग्रन्थे तदुप- जीविते साहित्यदर्पणादौ च । (३) 'पषतव्य मिति तुं मूलं सार्वत्रिकः पाठः। ९ का०प्र० ·काव्यप्रकाशः। तासान वाभिधाशक्तिः सुरभिक्षिनिवागादिविषयेत्येके, नन्न एकस्य शब्दव्यापारस्य गुणप्राधान्यहानानेकगोचरवा. दर्शनात् । तस्मादेकस्य वर्णसमूहात्मनः पदस्यार्थभेदेन भिन्ना एवाभिधानशक्तयः । प्रकरणादिना शेषपसारणं निषिध्योजीवितायां कस्याश्चिदर्थान्तरस्यार्थे प्रतीतिर्यत्र जायते तत्रार्थान्तरे तावदास्ति कश्चन शब्दव्यापारः । न चासौ सैव प्राचीनाऽभिधा, बाधिनत्वा, द्विषयान्तरसाच्च । न च लक्षणा,ऽन्वयबाधामूलत्वात , नापि तात्पर्यम्, आभाहतलाक्षत्र- संसर्गमात्रनियतत्वात् । ततश्च द्विनीयमभिधानं पूर्वरुद्धमपि लब्ध महायान्तरं पुनः प्रसृतं, नच्च स्त्रज्ञानावान्तराङ्गयावनिष्ठ व्यापारतया स्वावसरनिरुद्रस्थानवसरप्रसारादा विलक्षणनाम्ना व्यञ्जकत्वं कश्चि(किञ्चि)दुच्यते, तस्याश्वोद्रोघहेतुः शब्दोऽर्थो वा । तत्राद्यो यथा 'भ्रमित्यादौ(१) । (२)तत्र हि भुजगरूपेण बला. द्विषशब्दस्य गरलेऽपि शक्तिराविष्क्रियते । द्वितीयस्तु 'भद्रात्मन'(३) इत्यादौ । तत्र नास्ति कश्चिन्निर्दिष्टस्तद्रोध हेतुः । पत्र तु प्रकरणा दिनियामकं नास्ति तत्रानेकार्थविषयः भन्देह एन 'यन ध्वस्ते'-(४) (१) पञ्चमोल्लासस्य 'भ्रमिमरतिमतस्येकादुदाहरणे । (२) एतध्वन्यालोकलोचनसरणिमनुसरद्भिः ( लोचने ९७ पृः) ग्रन्थकृद्भिः पञ्चमोल्लासे वृत्तिग्रन्थे 'अत्र हालाहनं व्यङ्ग्यं भुजगरूपस्य वाच्यस्य सिद्धिकृदिति दर्शितम् । (३) अस्यैवाल्लासस्यान्तिमे श्लोके । (४) सप्तमोल्लास 'यन ध्वस्तमनाभवने'त्यादौ ।

·THE KUP?USWAMI SASTI" RESEAPCI "SHT'ITF काव्यप्रकाशदीपिका (३२) अनेकार्थस्य शब्दस्य वाचकत्वे नियन्त्रिते । संयोगाद्यैरवाच्यार्थधीकृदयातिरञ्जनम् ॥ १९ ॥ त्यादावित्र द्वयेषामपि मेदिनीभृता'(१)मित्यादाविवोभय. योग्यत्वादुभयाभिधानं वा। 'भ्रमि'मित्यादौ पदान्तरसाचिव्या. त्पुनरुज्जीवत्यभिधानं, न तु तथा 'येने त्यादौ, तदभावात् । तर्हि कथमर्थावगप इति चेत् , नास्त्येवेति वदन्तोऽनुभूत्यैव भगवत्या गलहस्तिताः, दुव्याख्यातृत्वव्यपदेशपरम्परयेति जल्पन्तस्तूभय. व प्रतीत्यविशेषाद्व्याख्याविशेषविनिगमनाभावानिरस्ताः । व्यअनाख्यं व्यापारान्तरमेवेति पश्यन्तस्तद्रदेव 'भ्रमि'मित्यादावपि पुण्याहलग्ने स्वस्ति वाचयितव्याः । तत्रास्त्युज्जीवकं शब्दा. न्तरमिति चेत् , भ्रातः ! क पुनर्भूताया उज्जीवनं, कथनर्हि लक्षणायाः पूर्वापर्यवसितत्वात् पर्याजीवनमिति चेत् , तत्रापि त. देव तात्पर्य मुज्जीवतीति कस्त परमविश्वस्तः कथितवान् ? अस्तु वा तत्र तथैवमभिधाया. पुनरे का प्रयोगेणोज्जीवनाविभावः कचनापि दृष्टचरः, कथन्तर्हि दितीयाभिधाविषयेष्ववंविधस्थळेषु ०५ञ्जनं प्रसरतीति चेत , सत्यं, यत्र तत्मसरोऽतिप्रसङ्गभीत्या तामभिधा सम्बन्धभूतामाश्रिय व्यञ्जनमङ्गीक्रियत इत्येकं दर्श नम् , अन्यचनेकार्थत्वमिति रीत्याऽर्थभेदेन शब्दभेद एव । ऐक्य. भ्रमस्तु साजात्यमात्रकृतः । कथन्तर्हि शब्दशक्तिमूलध्वनि गुणीभूतव्यङ्गयोदितीयार्थप्रतीतिः । आवृत्येति चन्न, सकृदेवो. ? ( १ ) शिशुपालवधे ( १२।१३ ) ।

·६८ काव्यप्रकाशः। । "संयोगो विप्रयोगश्च साहचर्य विरोधिता ! अर्थः प्रकरणं लिङ्ग शब्दस्यान्यस्य सन्निधिः ।। दाहरणात् , शब्दस्वरूपविषयेसे निमित्ताभावाच्च । प्रतिप्र. मृत्या शब्दान्तरकल्पनमिति चेत्, न, श्रू माणस्य तस्याभावात् , अन्यवाचकादन्यवाचकोत्पत्तिनै यस्या-(१)भावदशनाच्च । तस्मा: त्तस्यैव शब्दस्य प्रथपप्रतीतार्थवाचकस्य धर्मिकल्पनाता धर्म कल्पनं वरमिति नीत्या द्वितायेऽर्थेऽपरा शक्तिरङ्गीक्रियते । सा च श्रीमदानन्दवर्धनाचार्यदशन व्यञ्जन पत्युच्यते( २) । अस. म्बन्धात् कथं तत्र शाक्तार्गन चेन्न, श के ग्व तत्वा । तत्रापि नि यामकं मृग्यमिति चेत , मत् मृग्यं, किन्तु स्वरूपमक वाच्य- वाचकयोरिव तद्भावे नियामक, ताइरह तु 'न यस्ते त्यादौ 'श्वतो धावती'त्यादाविव शब्दस्वरूपानिश्चशादर्थेऽप्यनिश्चयः । कथं पुनरेवंविधानां कामानां न दुष्टन्त्र, स्वरूपमाहात्म्यन रमस्याप. कर्पविरहादित्यव वरम् ) । अत्रायऽनकायस्यानेशाभिषयस्य ट्रिनाये पामारथाः दन्यवाचकैक्यभ्रमभाजो वाचकन्ये नियन्त्रिन एकत्राभिधान्तर- नियमानिश्वितप्रमरेऽन्यत्र वाच स्वरूपानश्चयान्निाश्चतस्वरूप, (१) 'उत्पत्त्यनयत्याभाव'ति क' पाठ (२) 'सत्काव्यतत्वविषयं स्फुरितपसुप्तकल्पं मनःसु परिपक्व धियां यदासीत् । नद्याकरोत्सहृदयोदयलाभहेतुरानन्दवर्धन इति प्रथिताभिधानः ॥' इति तत्तिज्ञाप्रसिद्ध्यनुसागच्छीपदानन्दवर्धना. चार्यदर्शन इत्युक्तम् । (३) विरहादित्यपरं 'क' पाठः । पाठद्रयमपि न सम्यक् ।

·अथा
काव्यप्रकाशदीपिका।
सामर्थ्यमौचिती देशः कालो व्यक्तिः स्वरादयः ।
शब्दार्थस्यानवच्छदे विशेषस्मृनिहतवः।"इत्युक्तदिशा
'सशङ्खचको हरिः' 'अशङ्खचको हरिरित्यच्युत(१) ।
एकाभिधावादे तु नियन्त्रिते एकद्रव्यस्थापित ।
तरव्यङ्गयन स्वत्र स्फुटा । एवं विरततया तस्या नियामकावरह.
स्थले तु निश्चयाभावाद्गोणायमानत्वम् । द्वयोरर्थयोः संयोगाय.
नियन्त्रित इति सम्बन्धः । संयोगसाहचविराधिनाऽन्यन्त
प्रसिद्धा एव व्यवच्छेदनः ! विप्रयोगोऽपि प्रसिद्धयोगममाना.
धिकरणो निमित्तावशेषात्कदाचिद्विरहः । अर्थः फलम । ५.
करणं बुद्धिमान्निध्यम् । लिङ्गं परपक्षव्यात्तो धर्मः । अन्यथा
व्यभिचारिण इति शेषः । सन्निधिः सामानाधिकरण्यम् । सामथ्र्य
तत्करणानियमः । औचिती योग्यतातिरस्कारविरहः । दशकाली
तांद्वसपा । व्याक्तस्तद्गापुस्तादः। स्वरा वैदिका उद ता.
दयः,
लौकिकाश्च काविशेषाः । अनाच्छेदेऽनिर्णय । विशाप
स्मृतिरूपं योग्याभिधानम्। २)। दिशा मार्गेण ।
अशङ्खचक्र इति प्रतिषेधम्य प्रमङ्गपूर्वकन या मया
तद्विरम्य युक्तत्वात्तध्यवच्छेदकता । अच्युन इत्यादी
हरिरित्यादिपरं भवथा नियमितापनि शषः । रामलक्षण।
वित्युभयाप्रमिद्धौ, अन्यथा संयोगोदाहृतित्वप्रमङ्गादिान न
( १ ) 'तत्र हेतव' इत्यंश आदर्शपुस्तके प्रमादपतितः स्यान ।
(२) उच्यत' इत्यमनानः प्रकरणासमञ्जससम्बन्धश्च राठः कत्र.
चिन्मुद्रितपुस्तक उपलभ्यते ।

·७० काव्यप्रकाः। 'रामलक्ष्मणा'विति दाशरथौ । 'रामार्जुनगतिस्तयो' रिति भार्गवकार्तवीर्ययोः । 'स्थाणुम्भज भवच्छिदे' इति हरे । 'सर्व जानाति देव' इति युष्मदर्थे । 'कुपिता मकरध्वज'इति कामे । 'देवस्य पुरारात'रिति शम्भो । युक्तमुक्तम् । उभयत्रासिद्धी न संयोगो नियामक इति प्रमाणाभावात् संयोगसाहचर्ये तु भिन्न एव तेयाः कयो. श्चित्मकृतयोः -इत्थश्च वध्यघानकोदाहतिः । सहानवस्थाने तु छायाऽऽतपाविति । अत्रातपसान्निध्याच्छायापदं दिन क. द्भार्यादेावर्त्तते(१) । स्थाणुपदस्य शङ्करवाचकत्वे भवच्छेद। थेनान्वयो न घटने । युष्मदिति प्रकृतराजादिपरम् । काम इति कोपस्य मकराकारे ध्वजेऽसम्भावनादित्यर्थः । वसन्त इति तस्यैव तत्करणनियमात् । साम्मुख्य इति-अन्यथाऽनाथ- कातरत्राणयोग्यतातिरस्कारात् । अत्रेति षष्ठयर्थे । स्वाविति- दिने वह्नीप्तिसङ्कोचेनासंयोगात् । वर्तमाननिर्देशम्य(२) तत्काल- परत्वादिति भावः । वताविति नक्तं वेरभावात् । इन्द्रेति-- षष्ठीतत्पुरुषसमासेऽन्तोदात्तमूचितो देत्यादिवर्वाच्य इन्द्रस्य शम- (१) वध्यघातकसहानवस्थानलक्षणावुभावेव विरोधस्य भेदी प्रामाणिकैरङ्गीकृताधिति मूलग्रन्थोपरि एष टीकाकृदुपस्कारः । (२) 'भाती'सि लट्प्रयोगसूचितस्येति शेषः ।

·')2, काव्यप्रकाशदीपिका। 'मधुना मत्तः कोकिल' इति वसन्ते । पातु वो दयिता मुख'मिति सांमुख्ये । 'भात्यत्र परमेश्वर' इति राज- धानीरूपाद्देशाद्राजनि । 'चित्रभानुर्विज्ञाती'ति दिने रखो, रात्रौ वह्नौ । 'मित्रं भातीति सुहृदि । 'मित्रो यिता शातयिता वेति । स्वर उदात्तादिः काव्ये विशेषप्रनीति. कन्न भवति, काकुविशेषस्तु भवत्येवेति भावः । वेद एवेति(१) वदता बहुलपयोगो नास्त्युदात्तादेः, काचित्कस्तु विद्यत एवेन्य. भिप्रेतम् - यदाह पाठ्यगणे मुनिः(२)-'हाम्यशृङ्गारयोः स्वग्निो. (१) वेद एवेत्येके टीकाकृतः पठन्ति । चण्डीदासानुसारिणी विश्वनाथस्याप्यत्र स एव पाठोऽभिमतः । 'काव्यमार्गे स्वरोन गण्यत' इत्युत्तरग्रन्थस्वारस्यादिति तदभिप्रायमूलत्वप्रकटनम् । श्रीधरचण्डी. दाप्तगोविन्दठक्करप्रभृतयस्तु नैवं मन्यन्ते। यत्त स्वरशब्देनोदात्ता. दिकं विवक्षितमिति प्रदीपग्रन्थे मतान्तरोपन्यसनं तदपि भरतादि. मतानालोचनविजम्भितत्वादनादेयम् । चण्डीदासव्याख्यानमेतदु. हिमेवं 'इत्यलमुपजीव्यानां मान्यानां व्याख्यानेषु कटाक्षनिक्षेपे. 'ति सन्दर्भ साहित्यदर्पणस्य द्वितीयपरिच्छेदस्थेऽभिधामूलव्य अनोद्देशप्रसमावे, न तु रुचकमतं यथा केचिदधुनातनास्तर्कयन्ति (P. V. Kane. Sahityrudurupienne chap. II. Notes ), रुत्रककृतव्याख्याने मतस्यास्यादर्शनाचण्डीदासस्यैव पूर्वतरमोत्र. स्वेन मान्यताव्यपदेशसामर्थ्यात् । चण्डीदासानुजीविनो दर्पणकृत इति तु प्रतिपदं प्रकटम् । ( २ ) नाट्यशास्त्रे २७शाध्याये (काव्यमाला सं० १८७ पृ०-मुदित- पुस्तकपाठस्तु किंचिद्भिन्नः। काशीमुद्रितपुस्तकपाठोऽपि न सम्यक तदनुगामी।

·७२ काव्यप्रकाशः। भाती'ति रचौ । इन्द्रशत्रुरित्यादौ वेद एव न काव्ये स्वरो विशेषप्रतीतिकृत् । आदिग्रहणात्- एद्दहमेत्तत्वणिआ एहह मेत्तहिं अच्छिवत्तेहिं । एदहमेत्तावत्था एदह मेनेहि दिअएहिं ॥ ११ ॥ इत्यादावभिनयादयः । इत्थं संयोगादिभिरर्थान्तरा- भिधायकत्वे निवारितेऽप्यनेकार्थस्य शब्दस्य यत्क- चिदर्थान्तरप्रतिपादनं तत्र नाभिधा, नियमनात्तस्याः । न च लक्षणा, मुख्यार्थबाधाद्यभावाद्-अपि त्वञ्जनं व्यञ्जनमेव व्यापारः । यथा--... दात्त, वीररौद्राद्भुनेपदातस्मरितं, करुणवीमन्मभयान केष्वनु- दात्तस्वरित कम्पितमुपपाद 'दिनि रसविशेषप्रतीतावुदात्तायु. पयोगः । एहति--परिमाणे दह-प्रत्ययः । अक्ष्णोः पत्ररूप- त्वेन पद्मादिपत्रवत्किश्चित्कुटिलविस्तृतदीर्घत्व अभिप्रेनम् । अभि- मुखमिव नीयतेऽर्थोऽननेत्यभिनय आङ्गिकादिः । अत्र सन्निहित. वितताङ्गुली करपल्लवद्ध पयोस्तियमनारण, स्तनयोः सङ्क- चितानोत्तानितकरण नयनयस्तियग्बलनेन उद्ध्वनर्जन्या मम्मुखीनविरहिणीदेहदौर्बल्यादौ प्रयारिनाङ्गुलीपर्वगणनया, दिवससंख्यायां विवक्षितविशेषः सर्वनाम्नः प्रतिपाद्य निश्चीयते । आदिना 'इतः म दैत्यः प्राप्तश्रीन एहति क्षय'(३)मित्यादा. वात्मनि निर्देशादयः । निवारित इति पूर्वमनुसृत्य व्याख्येयम् । --- ( १ ) कुमारसम्भवे (२०५५) ·काव्यप्रकाशदीपिका । ७३ भद्रात्मनो दुरधिरोहतनोविशाल- वंशोन्नतेः कृतशिलीमुखसङ्ग्रहस्थ । पस्यानुपप्लवगतेः परवारणस्य दानाम्युसेकसुभगः सततं करोऽभूत ॥ १२ ॥ (३३) तदयुक्तो व्यञ्जकः शब्दः- नयुक्तो व्यञ्जनयुक्तः। (३४)-यत्सोऽर्थान्तरयुक् तथा । भद्रात्मा शोभनो गजजातिश्च । अधिरोह आरोहणमवकलनश्च । विशालना देयं बाहुल्यप्रसिद्धी च । वंशो वेणुः, पृष्ठवंशो दण्डो वाऽ न्यायश्च । शिलीमुखा बाणभ्रमरी । संग्रहः मंसर्गोऽभ्यासदाय श्च । उपप्लुतिरसौन्दर्य गमने,ऽव्याहतप्रसरता नृपपक्षे । पर. वारणः शत्रुदपैदलनः, प्रस्तहस्ती [ च । दानं ] शास्रविधिना दिनेभ्यः स्वधनार्पणं, गजमदश्च । करो हस्तः शुणडारश्च । अत्र प्रकरणबलाद्राजानुगुणा एवार्था वाच्याः, गजानुगुणास्तूक- रीत्या व्यङ्गया एत्र । प्रतीते चार्थव्ये सादृश्यसम्भवेनोपमानो. पमेयभावः प्रतीयते । पाधान्यन व्यञ्जनान्तरमहिम्नेत्युपमान. निरयं, शब्दशक्तरुद्भटनया नद्यपदेशो न्याय्यः । एवं व्यञ्जनामुक्त्वा तदुपाचेयं लक्षयति-तदिति । व्यञ्जकोऽर्थः किमिति न लक्षित इत्याह-.-यदिति । सोऽनेका. र्थः । व्यङ्गयापेक्षाऽन्दिर वाच्यम् । तर शब्द | सह. कारितयेति-- अलङ्कारस्तावदुभयगततया तत्प्रतीतिप्रत्याय्यः । १० का० प्र० ·७४ काव्यप्रकाश अर्थोऽपि व्यञ्जकस्तत्र सहकारितया मतः॥१९॥ तथेति व्यञ्जकः। इति श्रीकाव्यप्रकाशे शब्दनिर्णयो नाम द्वितीय उल्लासः। व्ययार्थस्वरूममात्रप्रतीतेरपि वाच्यं प्रत्ययोत्तरकाळनैयत्येना. प्रतिक्षेपात(१) कार्यता, केवलं शब्दशक्तिरुद्भटाऽर्थशक्तिस्तु तामेवानुपाणयतीति नार्थशक्तिमूलव्यवहारः । एतेन स्वलक्षणस्य व्यञ्जकत्वेनोपाधेः साम्येन शब्दलक्षणेनैवार्थो लक्षितप्राय इति न पृथग्लक्षणमिति सूचितम् । इति काव्यप्रकाशदीपिकायां द्वितीय उल्लासः ।। ( १ ) प्रतिक्षेपो व्यभिचारः । नैयत्येन प्रतिक्षेप्यात 'क' पाठः । ।

·तृतीय उल्लासः। (३५) अर्थाः प्रोक्ताः पुरा तेषाम्- अर्था वाच्य-लक्ष्य-व्यङ्गयाः । तेषां वाचक- लाक्षणिक-व्यञ्जकानाम्। (३६) अर्थ-(१)व्यञ्जकतोच्यते। कीदृशीत्याह- (३७) वक्तृबोद्धव्यकाकूना वाक्यवाच्यान्यसन्निधः॥२१॥ एतावता प्रबन्धेन शब्दस्य व्यअनाख्यमधिकं व्यापार नि- विवादीकृत्य 'सर्वेषां प्रायश(२)' इत्यादिना सूचितमर्थस्य मुख्यतो व्यञ्जकत्वं निर्विवादीकर्तुमर्थान्तर(३)-मारभते । तत्र च प्रथम. माश्रयानुवादः-अर्थाः प्रोक्ता इति । पुरेति 'वाच्यादयस्तदर्थाः स्यु'-(४)रित्यनेनेत्यर्थः । तदेवाह वृत्तिकृत-वाच्येति । अर्थस्य व्यञ्जकता प्रधानभूता । उच्यते विप्रतिपत्तिनिरासायावृश्यत इत्यर्थः । अतएवोत्तरकारिकाभागे वृत्तिकृता कीदृशीत्युक्तम्। उक्कै- व पूर्व व्यञ्जना, सम्पति कं विशेषमभिसन्धाय पुनरुच्यत इत्यर्थः । अथ व्यञ्जकतेति पाठे तेषामर्थानामिति शेषः । (१) एवं टीकाकृन्मतः पाठः । अथ व्यञ्जकते'ति प्रायिका पाठः । (२) मूलग्रन्थे २योल्लासे ७मकारिकायाः प्रथमार्ध ( ३) अर्थान्तरमभिधेयान्तरम् उल्लासान्तरमिति यावत् । (४) २योलासे ६ष्ठकारिकाया उत्तरार्धे ।

·काव्यप्रकाशः । -- प्रस्तावदेशकालादेवैशिष्ट्यात्प्रतिभाजुषाम् । योऽर्थस्यान्यार्थधीहतुव्यापारो व्यक्तिरेख सा॥२२॥ बोद्धव्यः प्रतिपाद्यः । काकुनर्विकारः । प्रस्ताव प्रकरणम् । अर्थस्य वाच्य- लक्ष्य-व्यङ्गयात्मनः । क्रमे वाक्ये वाच्यसहितोऽन्य सन्निधिारति मध्यपदळापी समासः । वैशिष्ठ्याद्वैलक्षण्यादिति प्रत्येकं पूर्वषष्ट्यन्तपढे. ऽन्वीयते । तदनन्तरमुज्जीवित इति शेषः । प्रतिभाजुपामिति--- नवनवोल्लेखबुद्धिशालिनाम्(१) । स्थूलबुद्धीनान्तु मायणालक्ष्य एवायमर्थ इति भावः अन्गार्थेति--स्वार्थ प्रत्यय पुनरभिधाऽऽदय एव भवन्तु व्यापारा इति भावः । तपक्ति रेवेति-वाक्यार्थपश्चाद्भावेनाभिधाऽऽदिशब्दव्यापानिरासात ध्याप्त्यादिप्रतिसन्धानावरहेणानुमित्यादिप्रतिक्षपाच्चत्यर्थः । यं प्रति प्रतिपाद्यते स प्रतिपाद्यः । ध्वनर्विकार इति--तदुक्तं, 'भिन्नकण्ठध्वनिधीरैः काकुरित्यभिधीयते' (२) ' मा च तत्तत्- (१) एवं हि भामहादिप्राचीननिबन्धकनां कृतं 'प्रतिभाएद विधरणमिति १मोल्लासे दर्शितम् । एवविधाः प्रतिभाजुषा विदग्धाः सहृदया इति वा व्यपदिश्यन्ते । इतरे तु व्याकरणकोषज्ञानमात्रा. श्रयाः काष्ठलोष्ठ समाः काव्यास्वादसुखश्चिता इनि विदुषां दर्शनम् । (२) एषा प्राचीनानां विवरणपरा कारिका। भरतायनाट्यशास्त्रादो मूल ग्रन्थेऽभिनयलक्षणे भावप्रकाशनाद्यर्वाचाननिबन्धे चास्य विस्तरे णालोचनम् । 'संयोगा विप्रयोगश्चेत्यादिहरिकारिकाऽनुशीलनवेलायां कारवादीनां स्वराणां काव्यसामान्यापयागित्वं टीकाकृद्भिर्दर्शितम् । ।

·काव्यप्रकाशदीपिका णोदाहरणानि- अइपिहुलं जलकुंभ घेत्तूण समागदाह्म सहि तुरिअम् । समसअमलिलणीसासणीसहा वीसमामि खणम्॥१३।। अत्र चौर्यरतगोपनं गम्यते । सहकारिभदानस्वरूपभेदाच्च स्वयमाकरेषु ज्ञेया । वाच्यलक्ष्य व्यङ्गयात्मन इति यथायोगमुदाहृनियु बोध्यम् । जलपूर्णकुम्भो जलकुम्भः । श्रमार्जिताभ्या स्वेदसलिलनिःश्वासाभ्यां निः. सहा निरुधमा : इयश्चैकाकिन्या नदीं गताया अप्यम्याः कुतोऽयमेनादृशः श्रम इति तर्कयन्ती पनिवेशिनी प्रत्युक्तिः । अत्र जलकुम्भवहनादेवायं श्रमो, नान्यथा शविष्ठा इति वक्त्राभिप्राय रूपोऽर्थः प्रकाशते । स्वभावादे तववाभिधाऽऽदिव्यापारेष्यव- च्छिद्यान्यैव तत्र प्रवला शक्तिः। न चासाबनुमा । कस्य हि प्रतीति- रानुमानिकी, प्रतिवेशिन्याः, सन्निहितानां वा, काव्यर्थभावनादुप- जायमानप्रकृतीनां महृदयानां वा ? तबाद्ययोर्वातैवेति सन्तोष्टव्यं, (१)तृतीये तु न व्याप्ताद्यनुमन्दध्महे मामचक्षुषः । किश्चैवं- विधवाक्यार्थस्य पारमार्थिकत्वानयत्यन सन्दिग्धस्वरूपो हेतुः । भवतु तहि अनुमानाभास इति पण्डितम्मन्यः काञ्चन खण्डानुमिनि- मुपकल्त्य नाक्यार्थप्रयक्षादिवोयेष्वपि तत्प्रसञ्जनं शक्यमिनि परासनीयः ! यदेवंरूपं वाक्यं तदेवंरूपाभिप्रायकमिति सुग्रहे एव व्याप्तिपक्षधर्मत्व इति त्रुवाणो व्याप्तिनिश्चय स्थलमन्वेषयिनव्य (३) 'वास्तव'ति 'क' पाठः।

·७८ काव्यप्रकाशः। ओण्णिदं दोव्वल्लं चिन्ता अलसत्तणं सणीससिअम् | मह मन्दभाहणीए केरं सहि तुहवि अहह परिहवा ॥१४॥ अत्र दूत्यास्तकामुकोपभोगो व्यज्यते। इति पारिशेष्यादर्थस्य ध्वनिशक्तिसिद्धिः(१) । एता एव युक्तय उदाहरणान्तरेवपि यदृच्छया सञ्चरन्ति भगवत्यः । मह केरं मीयम् । तुह त्वामित्यर्थे षष्ठी, परिभवतीत्यस्य हिंसा- र्थत्वात्(२) । तुह वि अहह इति पाठो न, हेति मध्ये वृत्तहानिदोषा. दित्यके, तन्न, गाथाभङ्गेऽपि वृत्तान्तराभङ्गाद(३) किन्तु प्रचुरपुस्तका दृष्टत्वादश्रव्यप्रायत्वाच्च अहह इति पाठानङ्गीकारः। अत्र मदीय. मौन्निद्रयादि त्वां परिभवतीत्यन्वयानुपपत्या मत्सदृशमौनिद्रयादि लक्ष्यते । तेन तदतिशय एव व्यज्यते । म चाभिव्यक्तः स्वकारणी. ( १ ) अयं हि ध्वनिध्वंसार्थ साटोपमायलतां न्यायैकदेशिनां कुतार्किकाणां व्यक्तिविवेककारप्रभृतीनां सूक्ष्मतो मतपरामर्शः । विस्तरस्तु मूलग्रन्थे ५माल्लासऽनुशीलितः । एवमपि दर्पणे ५मपरि. च्छेद व्यक्तिविवेककारमतखण्डनम् । (२) जासिनिप्रहनेत्यादिसूत्रातिदेशेनेति यावत् । अभियुक्तास्तु प्राकृतेऽत्र षष्ठोप्रयोगो द्वितीयास्थाने इति निर्दिशन्ति । (३) गाथायां सूत्रकृतां पिङ्गलादीनां मतेन पूर्वार्धस्योत्तरार्धानु. यायित्वव्यवस्थायामेवमभिधानम्। यदत्र टीकाकृतामेतन्मतोपरि आक्षेप उदासीनतया तन्मतपाठाङ्गीकारश्च तत् टीकाकृत्सुलभपूर्वाचार्य मतखण्डननिर्बन्धमाविष्कृत्य कृतमित्येव सन्तोष्टव्यम् । वस्तुतस्तु प्रचुरगाथासाहचर्येण गाथाप्रसिद्धभावप्रपञ्चपञ्चनेन च गाथैवेयमिति नास्ति सन्देहलेशाधकाशः ।

·७९ काव्यप्रकाशदीपिका। तथाभूतां दृष्ट्वा नृपसदसि पाचालतनयां धने व्याधैः सार्धं सुचिरमुषितं वल्कलधरैः । विराटस्यावासे स्थितमनुचितारम्भनिभृतं गुरुः खेदं खिन्ने मयि भजति नाद्यापि कुरुषु॥ १० ॥ अत्र मयि न योग्यः खेदः, कुरुषु तु योग्य इति काका प्रकाश्यते । न च वाच्यसिद्ध्यङ्गमत्र काकुरिति गुणीभूतव्यमत्वं शङ्यं, प्रश्नमात्रेणापि काकोर्विश्रान्तः । भृते तस्मिन्नेव वश्वकप्रकृतावनुरागातिरेकात प्रणयखण्डनशङ्खमा. पूरयति । तदाह-तत्कामुकोपभोग इति, रागदायहेतुनया प्रणय मङ्गभयादिति शेषः । तथाभूतापिति-दृष्ट्यादौ प्रत्येकं योज्यम् । अनुचितस्य कर्मण आरम्भेण करणेन निभृतं गुप्तं यथा स्या- तथा । खिद्यतेऽनेनेति खेदो मात्सर्यम् । खिन्ने ग्लाने । अत्रार्थे तु मयि खेदं भजतीति मोपहासोत्पासकाकाऽत्यन्तानौचित्य ध्वननम् । तदाह - अत्रेति । वाच्यसिद्ध्यङ्गमिति । सिद्धिः परिपाकः शोभानिष्पत्तिरिति यावतु । प्रश्नंत्यादेरयं भाव:-कुरुषु न भजतीति काकुः । ततश्च प्रश्नरूपः किमर्थमहमाक्षिप्त इति तस्यैव गुणी- भावो न्याय्यः सर्वथा, अतएव गुणीभूतव्यङ्ग्यविभागे काकाक्षिप्त- मित्याक्षिप्तपदप्रयोगः । उक्तस्य व्यङ्ग्यस्य क्रोधप्रकर्षाविद्वतया वाच्यपोषकत्वं नास्ति, अपि तु तत्पोष्यत्वमेव । अपिरेवार्थे(?) । ( १ ) अपिरेवार्थे-परं नात्र निर्बन्ध उचितः। विषयविवेक इनि- विषयविवेके प्रदीपकृतां विवरणमुपयोगोति तत एव जिज्ञासुभिरा. कलनीय आशयः। । . . ) ·काव्यप्रकाशः। नइआ मह गण्डस्थलणिमिअंदिठिंण णमि अण्णत्तो। एहि सच्चेअ अहं ते अ कवोला ण सा दिट्ठी ॥ १६ ॥ अत्र मत्सखी कपोलप्रतिबिम्बितां पश्यतस्ते दृष्ठिरन्यैवाभूत्, चलितायान्तु तस्यामन्यैव जातेत्यहो प्रच्छन्नकामुकत्वं ते इति व्यज्यते । उद्देशोऽयं सरसकदलीश्रेणिशोभाऽतिशायी कुशोत्कर्षाङ्कुरितरमणीविभ्रमो नर्मदायाः। किश्चैतस्मिन्सुरतसुहृदस्तन्धि ! ते वान्ति वाता येषामग्रे सरति कलिताकाण्डकोपो मनोभूः ॥१७॥ यद्यपि गुणीभावेऽपि न प्रकृतक्षतिस्तथापि प्रमादयं विषयविवेकः। तइआ तदा । णिम्मग्गां निमग्ना(१) । एण्हि इदानीम् । अत्र तइआ एण्डि इति विच्छित्तिकृतन वाक्यमाहात्म्येन मुख्यनो. ऽर्थशक्तिमद्भाव्यते, ननोऽन्यत्रापि किश्चिद्वाक्य वैशिष्ट्य पम्भव न काचित्क्षतिः । उद्देश इनि-अयामिनि प्रत्यक्षात्कपनिर्देशः । कुञानामुत्कर्षों मनमधुकरनिकुरम्बकरम्विनकुसुमसमृद्धयादिः । सुरतसुहृदः तत्कृतश्रपघादिमाजनेन सुरतरागदाढ्यदायिनः, ( १ ) 'णिमिता मिति तु सार्वत्रिकः पाठः । यद्यप्यत्र नार्थतो वैलक्षण्यं तथापि 'णिमग्गा'मिति पाठः कटकल्पनाऽऽश्रयविरहात् वरम्। किन्त्वस्मिन् पक्षे वृत्तहानिनिवारणाय 'मह' इति पदस्याश्रवणम्। चण्डीदासदीपिकायां गाथनां सामग्रयतश्छायाया अदर्शनात् कि तावत्तस्य साधारणसम्मतपाठत्यागे तात्पर्यामति न स्फुटमवगम्यते ।

·८१ वाक्यार्थेन वक्रतुः काव्यप्रकाशदीपिका । अत्र रतार्थ प्रविशति व्यग्यम् । णोल्लेह अणोल्लमणा (१)अत्ता सं घरभरम्मि सअलम्मि। खणमेत्तं जइ मझाइ होइ ण व होह वीसामो ॥ १८ ॥ अत्र मन्ध्या सङ्केतकाल इति तटस्थं प्रति कया. चियोत्यते। ते नाद्रूप्यपपिद्धाः । अकाण्डकोपः आकस्मिकक्रोधः(२) । अत्रोक्तगत्या प्रतिपदं वाच्यस्य वैशिष्टयं मुख्यव्यङ्ग्यानुगुण व्यङ्ग्यान्तरमैत्रीलक्षणं, तत्सहकुतन च रभिप्रायकलनम् । णोल्लेइ नियुक्त(३) । अणदमणा(४) अनापनाः । असा वधूः। 'संझाइ होइण व होह' इति पाठः,नतु मंञ्झाइ होइ इत्यनन्तरं 'णवरे'त्यधिकं, वृत्तभङ्गप्रसङ्गादित्य के । तच्च न, गाथातो भिन्नत्त. त्वात् , किन्तर्हि बहुपुस्तकादृष्टत्वादश्रव्यप्रायत्वाच्च वरं पाठान- ङ्गीकरणम्(५) । तटस्थो निकटस्थः प्रसिद्धपूर्वप्रणयः, न तूदासीनः, तत्र रहःसूत्रणोपयोगाभावात् । अत्र चान्यस्यो. (१) 'अणद्दमणा' इति पाठान्तरम् । ( २ ) श्रीधरकृते विवेके उद्देश-कुओत्कर्ष-नर्मदा-सुरत-तन्वि. वान्त्यादिपदानां प्रत्येकर्माभप्रायप्रकटनम् । तथाचैतैरेवालम्बनोद्दीपन- विभावानां प्राचुर्यास्थित्याऽत्रासंलक्ष्यक्रमव्यङ्गयरूपाकृतध्वननमपीनि तात्पर्यम् । (३) नुदतीति छाया, नियुक्त प्रेरयतीति तु विवरणम्। (४) अमुह्यणमणां इत्यसंलग्नः पाठ आदर्शपुस्तके। (५) अत्र 'ण वेत साधारणसम्मतः पाठः। ण वरेति पाठे आर्या १२ का० प्र० ·काव्यप्रकाशः। सुरुष समागमिस्सदि तुज्झ पिभो अन्न पहरमेत्तेण । एमेअ कित्ति चिठ्ठसि ता महि सजेसु करणिजम्॥१९॥ अनोपपनि प्रत्यभिसतु प्रस्तुता न युक्तमिति कयाचिनिधार्यते। अन्यत्र यूयं कुसुमावचायं कुरुध्वमत्रास्मि करोमि सख्यः नाहं हि दूरं भ्रमितुं समर्था प्रसीदतायं रचितोऽञ्जलिवः ॥ अत्र विविक्तोऽयं देश इति प्रच्छन्नकामुकस्त्वया. ऽभिसार्यतामित्याश्वस्तां पति कयाचिन्निवेद्यते । अत्र तरूपस्य सन्निधिः प्रकरणावसे यः । सुबइ श्रूयते । तुज्झ पिओ इति सोल्लुण्ठमभिधानं सख्याम् , अन्येषु तु रहःसङ्गोपनम् । एमेए एवमेव तदनुपयोगिसम्भारव्यग्रिना । पूर्व विदितरहस्याऽप्यभिमारोपकरणसम्भारं न निषेधयति, प्रत्युतान्यत्रास्यमाधत्ते, सम्पति तु कुतश्चित् प्रतीतगृहपतिस- स्वरागमना तत्सज्जीकरणं विद्वेष्टीति प्रस्ताववैशिष्ट्यम् । अन्यत्रेति-अस्मीत्यहमर्थ स्त्रीवेशमाधाय चेट्यादिभावेन(१) सदासनिधानयोग्यः आश्वस्तां - प्रस्तारस्थितस्य कस्यापि वृत्तस्य नानुरूप्यं, परं सर्वेषामेव विषम वृत्तानां तत्र स्थितानां गाथामध्ये परिगणनस्य सम्मतत्वात् कथमपि वृत्तभङ्गदोषो निवार्यः। (१) 'चेटाऽऽदीति विकृतः 'क' पुस्तके पाठः ।

·काव्यप्रकाशदीपिका। गुरुअणपरवस पिअ किं भणामि तुह मंदभाइणी अहकं । अज पवास बच्चसि वच्च सजेव्व सुणास कराणिजम्।२।। अत्राद्य मधुसमये यदि व्रजसि तदाऽहं तावद न भवामि, तव तु न आनामि गतिमिति व्यज्यते । आदिग्रहणाच्चेष्टाऽऽदेः । तत्र चेष्टाया यथा- द्वारोपान्तनिरन्तरे मयि तया सौन्दर्यसारश्रिया प्रोल्लास्योरुयुगं परस्परसमासक्तं समासादितम् । आनीतं पुरतः शिरोंऽशुकमधः क्षिप्ते चले लोचने वाचस्तत्र निवारितं प्रसरणं सङ्कोचिते दोलते ॥२२॥ निश्चिन्ताम्(१) ) । अत्रान्यत्रेति प्रतिशदितस्य देशस्यातिवि. विक्तादिरूपवैशिष्ट्यस्य साचिष्यमात्र, प्राधान्यन्तु वक्तवैशिष्ट्या. देरेव । एवं कालवैशिष्ट्येऽपि ज्ञेयम् । गुरुअणेति-जनपदेन बाहुल्य. घोतिना ग्राम्यत्वावगतिः । सुणसि जानाति । मधुममये प्रकरणगम्ये । न भवामि न जीवामि । अत्राधेति-निर्दिष्टक्रमेण गाढगाढीभविष्यन्मन्युर्वसन्तारम्भो वा प्रकृते पान्थावस्थाविशेष- सहकारिसंस्थाने(२)द्वारोपान्तेति-निरन्तरे संलग्ने। प्रच्छन्नः बाल्या. लकरणभूतलज्जामरेण प्रणयिसखीवप्येकान्ततया न प्रकाशितः । (१) विश्वस्तामिति वा पाठः स्यात् । आदर्शपुस्तके तु क्षिप्ततामिति विकृतः पाठ उपलभ्यते (२) प्रकृतिपाद्यावस्था' इत्यादर्शपुस्तके पाठः । परं प्रति. पायावस्थाविशेषसंस्थाने सहकारीति सङ्गतः पाठः स्यात् । यथा. स्थिते तु मन्बयबाधा स्फुटैव ।

·काव्यप्रकाशः । अत्र चेष्टया प्रच्छन्नकान्तविषय आकूतविशेषो ध्वन्यते । निराकाङ्कत्त्वप्रतिपत्तये प्राप्तावसरतया च पुनः पुनरुदाहियते । वादीनां मिथःसंयोग द्विका आकृतविशेषो भावविशेषः । अत्र चेष्टायाः प्रोल्लास्येत्यादिशब्द. प्रतिपाद्याया विशेषो वक्तुः प्रत्यक्षरसमुदितरूपाशिष्टयं तत्काल चमत्कारार्थमुल्लिख्यमानमेव सचिवतामालम्ब्य काव्यभावके उदाहतप्रतीतिप्रकर्षमाधत्ते(१)। चेष्टाऽऽदेरित्यादिग्रहणाद्वर्णनीय. नायिकाऽऽदिगतसाचिकादिपरिग्रहः । ननु 'गुरुअणे'त्यादावपि पत्रादिविशेषः सम्भवति । ततश्च द्वित्रिचतुरोदाहृतिदर्शनेनैव सिध्यतीत्याशक्य बहूदाहरणोपयोगमाह-निराकाङ्क्त्वप्रतिपत्तये इति । शिष्याणां निःसन्देहव्युत्पत्तयेऽनवमरे ऽश्रद्धेय(२)-मव मरं प्राप्य पुनः पुनस्तदेव वक्त्रादिविशेषसाचिव्यं न तु परस्परामङ्कीर्ण रूपमुदाहियत उदाहरणैनिश्वाय्यते । द्विकादिभेदेन कचिद्वयो. यथा- 'अइपिहुल'मित्यादौ जलकुम्भादिगतदुर्वहत्वादिवाच्यस्य (१) भावके बलाहनि-'क' पाठः । (२) प्राप्तावसरतयेत्यस्य प्रतीकस्यापाततो व्यतिरेकमुखेण विवृतिर्दीपिकायाम् । 'तत्सहकारिविशेषसमवधानादबाधितानेक. लक्ष्यसन्दर्शनेन शिष्याः सुशिक्षिता अक्षाणवचक्षण्याः प्रगलमा झटिति. विघटितविप्रतिपत्तयः सम्पद्यन्त इति पौनरुक्त्यभ्रम निरस्यति । एवं तहिं सर्वत्र निवेदनं प्राप्नातीत्याह 'प्राप्तावसरतात विवेकमन्तव्य. मोदरणोयम्।

·काव्यप्रकाशदीपिका। दिभेदेनानेन क्रमण लक्ष्यव्यङ्ग्य याश्च व्यञ्जकत्वमुदा. हार्यम्(१)। बान्धवाद्यवगतदुःशीलत्वादिव्यङ्गयवक्त्रोः(२) । कचित्त्रयाणां यथा तइआ इत्यादौ वाक्यप्रतिपाद्यतत्याणेश्वरीरूपान्यसनिधीनाम् एवञ्चतुरादीनाश्च वैशिष्टयस्य सहकारित्वेन व्यञ्जकत्वम् । अनेन क्रमेण वक्त्रादिवैशिष्टस्य साहित्यविकल्पेन । लक्ष्यव्यङ्ग्य गोश्च । लक्ष्यस्य यथा तत्रैवोन्निद्रयाद्यतिशयस्य प्रणय भङ्गशङ्कायां व्यञ्जक- त्वमुदाहार्यमुक्तोदाहरणेनैव गम्यमित्यर्थः(३) । अत्र चान्या. यधीहे तुरित्यर्थशबो ना जति रसादिरूपयास्थयोः सङ्ग्रहो बोद्धव्यः । एतच्चादि पदमङ्ग्राह्यायां चेष्टायां द्वारत्यायुदाहृत्याऽत्र प्रच्छन्न कामुकविषय आकूतविशेषो ध्वन्यत इति वदता वृत्तिकृता मूचित- मेव । तथाहि आकृतविशेषो भावविशेषः शृङ्गारसञ्चारिलज्जा- । (१) अत्र तत्र वक्तृबोद्धव्ययोगे यथा-अत्ता एत्त णिमजा इत्या दिरधिकोऽशो रुचकश्रीधरादिभिर्मूलग्रन्थव्याकरणपरः स्वस्वटीकाया. मुपन्यस्तः । माणिक्यचन्द्रेण गोविन्दठक्कुरप्रभृतिभिश्चार्वाचानेल. ग्रन्थाङ्गतयैष आदीयते । (२) अब्रादर्शपुस्तके वाच्यव्यङ्गयपदयारयथा व्यत्यासः। ( ३) गम्यमित्यर्थः-एकस्मिन्नेवीदाहरणे प्रायश एतादृशः लक्ष्यव्यङ्गयार्थयोविच्छित्तिभृतोः सहावस्यानस्य सम्भवात् परवर्तिभिः रालङ्कारिकैः कविकर्णपूरेति सार्थकनामधेयैरलङ्कारकास्तुभे १मकिरणे लक्ष्यव्यङ्ग्यार्थप्राप्तपल्लवविभागः सुष्ठु दर्शितः । जिन्नासुभिनव . जलधरधामे त्यादिः श्लोकप्रपञ्चस्तत्रत्य आलोकनीयः।

·८६ काव्यप्रकाशः। (३८)शब्दप्रमाणवेद्योऽर्थो व्यनक्त्यर्थान्तरं यतः । अर्थस्य व्यञ्जकत्वे तच्छन्दस्य सहकारिता ॥२३॥ लक्षणो ध्वन्यत इति रमादौ भावध्वननेन शक्तिर्दर्शिता। तत्र च पार्यन्तिके ध्वननाङ्गीकृत्याऽन्तरालप्रतीतिकालकृतावर्थत एष तदुपगमो दर्शितः । एतदुभयव्याप्तेरपि(१) चाभिधाऽऽद्यनुमानादि- बहिर्भावसाधने प्रगल्भा एवास्मदुक्तपाचीनयुक्तयः । प्रमाणेति- सर्वस्यैव काव्यरूपस्य वाच्यार्थानियतप्रामाण्यस्यापि स्वप्रकाश रसाद्यास्वादप्रमित्ययोगव्यच्छेदेन प्रामाण्यनियम इति सिद्धान्त रहस्यसूत्रणपरम्। एतच्च सिद्धान्त सङ्ग्रह (२) निपुणं निरूपितमस्मा. भिरिति नेह गौरवभीत्या प्रपश्चितम् । तत्सहकारिता तदनुगुणा काऽपि शक्तिः । न हि प्रमाणान्तरवेद्यो व्यकः प्रत्यक्षादि. वेद्योऽर्थः प्रकृतमभिमायं फलतीत्याशयः। तस्मादन्वव्यतिरेकाभ्यां शब्दस्यापि सामर्थ्य कल्पनीयं नत्ववर्जनीय सन्निधित्व (१) 'एतदुभयव्यापृताविति स्यात् । पाठोऽत्र विकृत इति प्रति. भाति। ( २ ) आस्वाद जीवातुः पदसन्दर्भः काव्यमिति संज्ञाप्रतिज्ञामारूद- वतां टोकाकृतां तत्समानाशयानां प्राक्तनाना परवर्तिनां चैष उपटम्भो प्रन्धत्रुटिपूरकत्वेन ग्राह्यः। एवमपि विवेकादिषु सिद्धान्तः । सिद्धान्त. संग्रहे टीकाकृत्कृतविस्तृततररसादिविवेचनपरे निबन्ध इति प्रागेव सूचितम् ।

·काव्यप्रकाशदीपिका शब्देति । नहि प्रमाणान्तरवेद्योऽर्थी व्यञ्जकः । इति श्रीकाव्यप्रकाशेऽर्थव्यञ्जकतानिर्णयो नाम तृतीयोल्लासः ॥ ३ ॥ मात्र तस्येति सर्वत्रैवोभयशक्तिमूलता यद्यपि तथापि यत्रैक- शक्तिरुद्भटा तत्रैकमूलतेत्यनाकुलमखिलम्(१) ॥ ॥ तृतीय उल्लासः॥ (१) 'इयतैव व्यञ्जकत्वनिर्णयो ग्रन्थकता कृतः, केवल विवक्षितान्य. परवाच्यस्य संलक्ष्यक्रमव्यङ्गयत्रभेदेऽर्थस्य विभावादिरूपस्य व्यञ्जक- त्वस्यानुक्तत्वादव्याप्तिर्व्यञ्जकनिर्णयस्येति चिन्त्यमेतत् । यदि पर 'व्यक्तिरेव सेत्यनन्तरं 'रसादेः प्रतिपत्तये । विभावादिभ्य एषाऽभि. व्यक्तिरर्थसमाश्रयेति कारिका पठनीयेति युक्तियुक्तोऽभियुक्तानां प्राक्तनानां राजानकरुचकादीनां सिद्धान्तः । एवंविधेषु स्थलेषु प्राचीनटीकानामुपयोगित्वं सुप्रकटम् ·चतुर्थ उल्लासः। यद्यपि शब्दार्थयोनिर्णये कृते दोषगुणालङ्काराणां स्वरूपमभिधानयिं तथाऽपि धाणि प्रदर्शिते धर्माणां एवं व्यञ्जकाख्यामधिकां शब्दार्थयोः शक्तिमुपपाद्य तदुप. योगं ध्वनिगुणीभूतव्यङ्ग्यविभागपराभ्यां चतुर्थपञ्चमोल्लासाभ्यां सूत्रकदर्शितवान् । तत्र केचित, शब्दार्थनिरूपणार्थमेव वृत्तिविवेकः कृतो न स्वात्रव्येण, ततश्च तदनन्तरमेव(१) तद्धर्माणां दोषादीनां निर्णयः सुकरो भवतीति स एव कार्य:, ध्वन्यादि. विभागस्तु पूर्व पश्चादा कार्य, इति प्रत्यवतिष्ठन्ते । तनिरा. कुर्वन्नाह सात्तकृत् -- यद्यपीति-निर्णयविभागव्यवस्थायाम् । धर्मिणीति-न खलु शब्दार्थमात्रधर्मा दोषा एव निरूप्याः, किन्तु (१) वृत्तिविवेकान्तरमिति यावत्। वस्तुतस्तु काल्पनिकमेव सूत्रकारवृत्तिकारयोर्भदमुररीकृत्यैवं टीकाकृतामाक्षेपस्तत्समाधानप्र. यासश्च । यथाचात्र क्रमोल्लङ्घनप्रस्तावो न वरीवर्ति तथा प्राचीनतमैः काव्यप्रकाशसङ्केनकारराजानरकरचकैस्तददोषाविति मूलग्रन्थकारिका ध्याख्यानोपणम्भे सप्रपञ्चं दर्शितम् । यदत्र दीपिकायां केचिदित्यादि. ना सन्दर्भण केषाञ्चित्काल्पनिकसत्तावतां मतोद्घोषणं यथा शब्दार्थ. विवेकाव्यवहितोत्तरक्षण एव तजीवातूनां दोषगुणालङ्काराणां निर्णयः सम्यङ इति न तत्र मत्र-(कारिका)-ग्रन्थालश्क्षकं किमपि साहायकमा. सादयाम इत्यलं पल्लवितेन ।

·काव्यप्रकाशदीपिका। ८९ हेयोपादेयता ज्ञायत इति प्रथम काव्यभेदानाह--- (३९)अविवक्षितवाच्यो यस्तत्र वाच्यं भवेदध्वनौ । अर्थान्तरं सङ्क्रमितमत्यन्तं वा तिरस्कृतम् ॥२४॥ लक्षणामूलगूढव्यङ्गयप्राधान्ये सत्येवाविवक्षितं वाच्यं यत्र स ध्वनौ इत्यनुवादाद्ध्वनिरिति ज्ञेयः । काव्यानयरूपतद्विशेषगताः । एते व रसायाश्रयेणैव व्यवनिष्ठन्त इति रसादिध्वनिगुणीभूतव्यङ्ये तावनिरूपणीये । तत्प्रयत्न तत्सजातीयानां वस्तुध्वन्यादीनां कर्कटीकण्टकन्यायेन पूर्व पना. चावेष्टनतया तन्निरूपणमिति भावः । हेयोपादेयतति-दोषाणां हेयतयैव गुणालङ्कतीनाञ्चोपादयनयवात्र निरूपणम् । हयापा. देयताबीजच काव्यविशेषपरिज्ञान एवं सुज्ञानं भवतीत्यर्थः । काव्यपदमत्र तद्विशेषध्वन्यादिपरम् । तद्भदाः स्वलक्षणलक्षिना विशेषाः । तत्र च लक्षणामूलव्याकतायाः प्राथमिकतया प्रथम तन्मूलध्वनिविवेकः(१)। अविवक्षिनेत्यादिना वाच्यविभागो ध्वनिविशेषलक्षणद्वयमूचनपरः, अन्यथा ध्वनित्वक्षतेः । अ. विवक्षित बाधित स्वरूप वाच्यं यत्रति मामान्यलक्षणं भूचिनम् । . (१) इयमेवानन्दवर्धनाद्यालङ्कारिकवर्यानुसृता सम्प्रदायसिद्धा व्यवस्था । अभिधामूलस्य बहुविषय नया पञ्चानिर्दश इत्यजुग्व नन् कारणोपन्यासः। उपरितमस्तु युक्तिबन्धः "एवं लक्षगामूलं व्यक्षक- त्वमुक्त, मभिधामूलन्त्वाह" इति द्वितीयोलासस्थं मूलग्रन्थमवलम्ब्य प्रादुर्भूत इति सोऽपि यथास्थित एव । ( प्रदीपप्रभा )। १२ का० प्र० ·काव्यप्रकाशः। तत्र च वाच्यं कचिदनुपयुज्यमानत्वादर्थान्तरे परि- णमितम् । यथा-- स्वामस्मि वच्मि विदुषां समवायोऽत्र तिष्ठति । आत्मीयां मतिमास्थाय स्थितिमन विधेहि तत् ॥२३॥ अत्र वचनाद्यपदेशादिरूपतया परिणमति । अनुपयुज्यमानत्वस्वरूपमात्रेणार्थान्तरे(१) विशेषरूपे परि. णमितमिति संक्रमिनमित्यस्य व्याख्यानं, तन्मयांकृतमित्यर्थः । णिचा काकादिसाहाय्यमत्रणम् । स्वामिति-समवायः समुदायः । तत्र साम्मुख्यादेव प्रतिपाद्ये नियते स्वामित्यस्य तावन्नोपयोगः । एवं वचनादेव कर्तरि ज्ञातेऽहमर्थस्यास्मीत्यस्य वच्मीत्यस्य च । आत्मीयामिति मतिमवलम्ब्यावस्थानस्यावश्यम्भावादेव सिद्धः । तैश्चानुपयोगबाधितैरुपदेश्यत्वाप्तवोपदेशाप्रमादावस्थितयस्तद्वि- शेषा लक्ष्यन्ते । तैश्च लक्षितैस्तदतिशयरूपा एवावश्यवाच्यहिता. हितत्वालङ्घनीयाज्ञवादरग्राह्यत्वात्यन्तावहितताः प्राधान्येन व्य. ज्यन्ते । वच्मीन्यत्र लक्षणायाः स्फुटतया तन्मुखतया निर्दिशति- अत्र वचनादिरिति । अनुपपद्यमाननयेति-सर्वथेति शेषः । (१) स्वरूपमात्रेणात वृत्तिग्रन्धपूरणम् । परिणमितमिति-एवं काव्यप्रकाशविवेके "अत्र हि वाच्यम्यानुपपत्यभावादनुवृत्तिधर्मरूप. तयाः लक्ष्यप्रतीतिवेलायां न परित्यागः, किन्तु तत्सहितस्य लक्ष्यस्य प्रतीति:-अत एवात्र परिणामोक्तिगरिति ।

·CHE KUPPUSWAMI SASTKI RESEARCH IN TUTE काव्यप्रकाशदीपिकRASHA कचिदनुपपद्यमानतयाऽत्यन्तं तिरस्कृतम्। यथा- उपकृतं बहु तत्र किमुच्यते सुजनता प्रथिता भवता परम्। विदधदीदृशमेव सदा सखे ! सुखितमास्स्व ततः शरदः शतम् ॥ २४ ॥ एतदपकारिणं प्रति विपरीतलक्षणया कश्चिद्वक्ति । (४०) विवक्षितं चान्यपरं वाच्यं यत्रापरस्तु सः। अन्यपरं ब्यङ्गयनिष्ठम् । एष च- (४१) कोऽप्यलक्ष्यक्रमव्यङ्गयो लक्ष्यव्यङ्ग्यक्रमः परः ॥ अलक्ष्येति-न खलु -न खलु विभावानुभावव्यभिचारिण अतएवात्यन्ततिरस्कृतं, नतु तद्गन्धोऽप्युपपद्यत इत्यर्थः । उप. कृतमिति--अत्र वक्त्रादिवैशिष्टयान्मुख्यार्यवाधा, ऽपकारायतिशयश्च गूढो व्यङ्ग्यः । विवक्षितमिति-अबाधितत्वे. नेत्यर्थः । अन्यपरतयैव विवक्षितं, न तु गुणीभूतव्यङ्ग्यमाक्षिप्य विश्रान्तमित्यर्थः । अन्यपरमित्यम्य व्याख्यानं व्यङ्ग्यनिष्ठ सर्वात्मना तत्प्रवणमित्यर्थः । अलक्ष्यः क्रमः प्रतीतिपौर्वापर्य यत्र, तदलक्ष्यक्रम तथाभूतं व्यङ्ग्यं गत्रेति विग्रहः । एवमुत्नरत्र । यद्यपि लक्षणामूळेऽप्यस्ति लक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यता सथापि तस्य तयभिचार एवेति नोपन्यासः, सत्र च लक्ष्यपदार्थपर्या लोचन. यैव लक्षणं लभ्यत इति न पृथक निर्दश (१) । न खल्लिति- ( १ ) पतच्च सर्वमापातता विवाहानमन्तव्यमनुसृत्य । लक्षणया.

·काव्यप्रकाशः। एव रसा,ऽपि तु रसस्तैरित्यस्ति क्रमः; स तु लाघवा. न लक्ष्यते। तत्र- (४२) रसभावतदाभासभावशान्त्यादिरक्रमः । भिन्नो साद्यलङ्कारादलङ्कार्यतया स्थितः ॥२६॥ तन्मात्रस्य रसवे सहृदयासहृदयव्यवस्थाविरहप्रसङ्गादिति. भावः । तैराविष्क्रियत इति शेषः । ते च प्रतीयमाना एव रसमाविर्भावयन्ति, अन्यथाऽतिप्रसङ्गादित्याह-इतीति--अतो हेतोरस्ति क्रमस्तत्प्रतीत्योः, म तु न लक्ष्यते । वस्तुमामान्येन(१) (सामयेण) प्रतीत्यन्तरालकालस्याम्बुजपत्रसहस्रव्यातिभेदवदति सूक्ष्मत्वादिति शेषः । अत्र च रसवति काव्ये वस्त्व लक्षारव्यङ्ग्य योरपि न प्रतीतिविळम्बो झटित्यास्वादपर्यन्तगमनात् । वस्तुत. स्तु नीरसे प्रतीतिविलम्बात्तत्साजात्येन लक्ष्यक्रमव्यवहार इति बोद्धव्यम्(२) । तत्र ( तत्रेति-) तयोर्मध्ये अलक्ष्यक्रमस्य रसा. दिरीपास्वरूपव्यवस्थाहेतुरित्यर्थः । तदाभासेति-तत्पदेन रस. भावारनुकर्षः । अक्रम इति-नञ् ईपदर्थेऽशेयतापरम् । (१) साम्बन्ध्यनेति 'क' पुस्तके हृद्यः पाठः । (२) आचार्याभिनवगुप्तप्रभृतीनां सिद्धान्तमुपजीव्यैवमुक्तिः । अखण्डवुद्धिवेद्यस्यानन्दमयस्य रसस्य कथं खण्डबुद्धिनिझैिः पृथक् पृथगुलपभ्यमानर्वस्त्वलङ्कारध्वनि स्थासंस्थापितः साजात्यमित्य- न्वर्थषाक्तिः । परं शब्दचित्रार्थचित्रप्रभृतीनां नीरसानां संलक्ष्यक्रम वस्त्वलंकृतिध्वनिभेदैः सह साजात्यं ध्वनिप्रस्थानपरमाचार्याणां तन्नि- बन्धकृताञ्च बहूनां न स्वरस इत्यतिराहितमेतत् प्रेक्षावताम् ।

·काव्यप्रकाशदीपिका। आदिग्रहणाद्भावोदय-भावसन्धि-भावशवल. स्वानि । प्रधानतया यत्र स्थितो रसादिस्तत्रालङ्कायों यथोदाहरिष्यते । अन्यत्र तु प्रधाने वाक्यार्थे यत्राङ्ग. रसायङ्कारादिति-रसादिश्वासावलङ्कारश्चेति(?) कर्मधारयः । अलङ्कार्यतया स्थित इति भिन्नत्वे हेतुः । आदिग्रहणाद्भावशावल्या. दिरिति । तत्रेति-प्रधानतया बाध्यताऽऽदिराहित्येनालङ्कार्यः । अलङ्कारादिकृतपरिपोषमात्रत्वेनालङ्कारव्यपदेशो योग्यः । न चैतद्वाङ्मात्रमित्याह- तथोदाहरिष्यन उदाहरणदर्शनेन विविक्तः करिष्यत इत्यर्थः। वाक्याथै रमायन्तर रूप वस्तुमात्ररूपे वा । अङ्ग- भूतः शोभाविशेषकः । आदिरिति वाक्यार्थादिमः कार्यः ( १ ) अत्र वृत्तिग्रन्थेऽलङ्कारपदं पारिभाषिकमनुप्रासापमादिपर, न पुनः 'सौन्दर्य्यमलङ्कार' इति वामनकृतनिर्देशन सौन्दर्यसामान्यना. नुगतार्थ यत्किञ्चिदिति वृत्तिग्रन्थत एव स्फुट प्रतीयते । न च दशमां- ल्लासे रसवत्प्रेयऊजस्विसमाहितादीनामनुदेशस्तद्वाख्यानकल्प प्रति. कूल इति मन्तव्यम् । सुविदितमेवेतद्यदलङ्कारोल्लासस्योत्तरार्द्वमपरणा- पूरि। अलङ्कारमाहात्म्यवादिनां भामहाद्भटप्रभृतोनामनुसारिणस्तस्य 'प्रधानेऽन्यत्र वाक्यार्थ यत्राङ्गन्तु रसादयः।काव्ये तस्मिन्नलङ्कारा रसा. दिरिति मे मतिरिति स्पष्टनिर्दिष्ट्रध्वनिप्रस्थानसिद्धान्तेऽनादरचन्त,स्त दन्तस्यानिबन्धनस्य सुशककल्पनस्वात् । एवं सर्वऽपिप्राचीनाष्टीका. कृतो रुचकश्रीधरश्रीविद्याचक्रवर्तिप्रभृतयः । उदाहारिष्यत इत्य- स्य पृथगलङ्कारतया विवंचयिष्यत इति सम्प्रदायप्रकाशिन्यां शेषा- काचार्याणां विवृतिस्त्वत्र प्रमाणम् ।

·काव्यप्रकाशः। । भूतो रसादिस्तत्र गुणीभूतव्यङ्गये रसवत्-प्रेय-ऊर्जस्ति- समाहितादयोऽलङ्काराः । ते च गुणीभूतव्यङ्गयाभि- धान उदाहरिष्यन्ते । (२) । गुणीभूतव्यङ्गय इति-तैरुपाधिभिर्ध्वनिव्यवहारनिरासा, नतु तत्सद्भावे ध्वनिव्यतिरेकनियमः, प्रधानभूतरसाद्यपेक्षयाऽसम्भाव्य- त्वात् । रसवदिति-अलङ्कारस्यालकारिपारतन्त्र्यध्वननया काव्याविशेषणपदेन तदभिधानम्(२) । एवमुत्तरत्रापि । भावस्यालङ्कारत्वेन प्रेयः प्रियतरं काव्यम् । [ अत्र रसवति काव्ये वाच्यव्यङ्गययोरपि न प्रतीतिविलम्बो, शटित्यास्वादपर्यन्त. गमनात ; किन्तु नीरसप्रतीनिविलम्बात्तत्साजान लक्ष्यक्रम व्यङ्गयव्यवहार इनि बोध्यम्(३)] ऊर्जस्त्रि-रसाभास-भावाभासा- ( १ ) रसादिरित्यत्र 'आदि' पदेन भावरसाभासभावाभासभावो. दयभावसन्धिभावशबलत्वानां ग्रहणमिति प्रायः सर्व एव विवरण: काराः। यदि कथञ्चिदपि चण्डीदाससम्मतोऽर्थः स्वीक्रियेत तथाऽप्यत्र वृत्तिग्रन्थे तदर्थऽन्वयो न सूपपाद इति प्रतीयते । (२) रसवत्पदनिरुक्तविमर्शनद्वारा रसवनोऽलङ्कारा निराकर्तुः कामेन कुन्तकेन स्वग्रन्थे रसो विद्यते यत्रेति तस्य काव्यविशेषणत्व. मुट्टङ्कितम् । रुचककृतेऽलङ्कारसर्वस्वे रसो विद्यते (यत्र निबन्धे ) यत्र निबन्धने व्यापारात्मनि तद्रसवदिति निरुक्तिदशिता । तत्र जयरथ. समुद्रबन्धयोष्टीकाकृतोधिवृती आलोकनीये । (३) अयमंशा द्विरुपक्षिप्त इति प्राचीनाद् ग्रन्थादेवावसीयते ( ९२ पृ.) । अत्रायं निरवकाशा वर्जनीयश्च । आदर्शभूतमूलपुस्तके सङ्कलयित्रा प्रमादेनैक एव सन्दर्भो द्विर्गृहीतः स्यात् ।

·काव्यप्रकाशदीपिका! तत्र रसस्वरूपमाह- (४३) कारणान्यथ कार्याणि सहकारीणि यानि च । रत्यादेः स्थायिनो लोके तानि चेनाट्यकाव्ययोः । विभावा अनुभावास्तत्(१) कथ्यन्ते व्यभिचारिणः। लङ्कत्यनुपाणितत्वेन चमत्कृतिविशेषाधानक्षममूर्जस्त्रि, भाव- प्रशमालङ्कृतिसाचिव्येन सम्यगाहितं भवति चमत्करणपनेन- ति समाहितम् , आदिपदेन भावोदयनामाळकृतिपरिग्रहः । गुणीभूतव्यङ्गचं काव्यमभिधीयते विशेषलक्षणार्थमाबध्यतेऽत्रेनि गुणीभूतव्यङ्गयाभिधानः पञ्चमोल्लासः । तत्रासलक्ष्यक्रमे ध्वनी प्रसक्ततयेति शेषः । स्वमान्तरं रूपं नतु रूढिकल्पितमिति भावः। कारणानीति-अथशब्दश्चार्यः कार्यानी- त्यत्र योज्यः । पानीति कारणानीत्यादिभिः नानीति च विभावा इत्यादिभिः प्रत्येकमन्वीयते । लोके रामादिगतम्य स्थायिनोऽन्तरा भावोत्पत्तावप्यनवच्छिन्नवासनस्य यानि कारणा न्यालम्बनानि सीताऽऽदीनि, उद्दीपनानि चोद्यानादीनि, नानि चेन्नाट्यकाव्ययोरभिनय शब्दविशेषाभ्यामुपनीयन्ते तत्तदा भावुक गतरसवासनान्तलीना रत्यादयो विभाव्यन्ते आस्वादाङ्कर ( १ ) 'अनुभावाश्चेति क्वाचित्कः पाटः। उपरिधृतपाठे तदि त्यस्य तदेत्याकस्य 'चेदित्यनेन पूर्वप्रघट्टकस्थितेन सम्बन्धः ।

·काव्यप्रकाशा। व्यक्तः म तैर्विभावाद्यैः स्थायी भावो रसः स्मृतः।। पादुष्करणयोग्याः क्रियन्ते एभिरिति विभावाः कथ्यन्ते (१)। एवं कार्यान्यालिङ्गनादीन्यनुभावयन्ति परिपोपयन्तीत्यनुभावाः । सहकारीणि हर्षादीनि निजनिजविभावानुभावरममुखेन दर्शि. तानि सन्ति विशेषेणाभिमुख्येनाचरन्तीति व्यभिचारिणः । किम- तो यद्येवमित्याह-व्यक्त इति । तैः कारणादिभिर्विभावाद्यैर्वि. भावादिव्यपदेशानुगुणामवस्थामापनर्व्यक्तः प्रादुष्कृतः स्थायी प्रत्यभिज्ञायमानपूर्वरूपानुगमो रत्यादि वो भाव्यते वास्यत इति वासनाऽऽत्मतया सहृदयहृदयलीनो रमः स्मृतो ध्वनिकार- मतानुसारिभिराम्नातः । व्यक्तो व्यक्तीकृत एव रमो, न तु रसः सन्व्यज्यत इति वदता रसस्य व्यक्तिरूपत्वाभिमतप्रतीति- शरीरानन्यत्वं सूचितम् । तदुक्तं श्रीमल्लांचनकारपादैः-रसाः प्रतीयन्त इति खोदनं पचतीतिबद्यवहार(२) इति । यद्य. . (१) तथा च भारतीये नाट्यशास्त्रे "विभाव इति कस्मा. दुच्यते ? विभावो विज्ञानार्थः । विभाव्यन्तेऽनेन वागङ्गसत्त्वाभिनया इत्यतो विभावा इति" । “अथानुभाव इति कस्मादुच्यते ? यदयः मनुभावयति वागङ्गसत्त्वकृतमभिनयमिनि' । वस्तुतस्त्वेतदुपलक्षण. मात्र, दृश्येतरकाव्येष्वपि तथा प्रसङ्गात् । सर्वसाधारणीकृता. साधारणरसपदार्थनिष्पत्तिसामग्रीयं खण्डशो वितत्य दर्शितेति निर. पह्नवेयं शैली। (२) ध्वन्यालोकलोचने ( काव्यमाला ६९ पृः )। एतदनुषड्नी लोचनग्रन्थः “प्रतीतिरेव विशिष्टा रसने"त्यादिः "अभिव्यज्यन्ते रसाः प्रतीत्यैव च रस्यन्त इती"त्यन्तो जिज्ञासुभिराकलनीयः ।

·काव्यप्रकाशदीपिका।
उक्तं हि भरतेन-"विभावानुभावव्यभिचारिसं.
योगाद्रसनिष्पत्ति"रिति । एतद्विवृण्वते-विभावलल नो.
थानादिभिरालम्बनोद्दीपन कारणे रत्यादिको भावा
जनितः, अनुभावैः कटाक्षभुजाक्षेपप्रभृतिभिः कार्य:
प्यखण्डः काव्यार्थ इति नीत्या विभावनादिसम्भिन्नानुविद्धान
रत्यायंशकवुरितस्वप्रकाशानन्दचमत्कार एव
रसस्तथापि
लौफिकदशामसिद्धप्राधान्यप्रत्यभिज्ञानमाश्रित्य स्थायी रत्यादी
रस इत्युक्तम्(१)।
अस्यार्थस्य साम्प्रदायिकतामाह-उक्तं हीनि-
भरतेन तत्कृतशास्त्र विभावानुभावव्यभिचारिणां योगा
परस्परसाचिव्यलक्षणाद्रसनं रसस्तस्य निष्पतिः स्वत एवा-
विर्भावः । साविकानां तु स्तम्भादीनामनुभावतया तद्धेतूनाश्च
मुख्यतः साचिकादिपदवाच्यानां सत्त्वाविर्भावविशेषाणांस्तम्भा.
दितत्कार्योदयप्राचुर्यदर्शनेन तथैवाङ्गीकार्याणां व्यभि
चारितयाऽपृथग्गणनम् । सम्पति स्वसिद्धान्तव्यवस्थां दशयितुः
भारतीयसूत्रस्याचार्यदेशीयदर्शितव्याख्यान तुच्छना.
.
मस्य
(१) "रसावस्थः परं भावः स्थायितां प्रतिपद्यत इति दशरूपक
कृत्कारिका "विभावानुभावसात्त्विकव्यभिचारिभावैरुपनीयमानः
परिपूर्णस्थायिभावो रस्थमानो रस" इति रसतर्राङ्गणाविवृति
श्चैतदेव लौकिकदशाप्रत्यभिज्ञानमुपजीव्य सिद्धे । “परमार्थतस्त्व.
खण्ड एवायं वेदान्तप्रसिद्धब्रह्मतत्वद्वेदितव्य' इति टीकात्स्वरस
एव तत्त्वम् ।
१३ का० प्र०

·९८ काव्यप्रकाशः। प्रतीतियोग्यः कृतः, व्यभिचारितिनिर्वेदादिभिः सहकारिभिरुपचितो, मुख्यया वृत्त्या रामादावनुकार्ये तद्रूपताऽनुसंधानान्नर्तकेऽपि प्रतीयमानो रस इति भट्ट लोल्लटप्रभृतयः। प्रकटनपूर्वकसम्प्रदायव्याख्यानप्रकर्षणायोपक्रमते-एतदिति । आ. कम्ब्यन्ते विषयीक्रियन्त इत्यालम्बनानि ललनाऽऽदयः, उद्दीपय- न्त्युद्वोधयन्तीत्युद्दीपनान्युद्यानादयस्तानि चोभयानि स्वरुपो. बोधयोः कारणानि । आलम्बनोद्दीपनानि च तानि कारणानि चेति कर्मधारयः । उपचित इति सञ्चारिभिरन्तराऽन्तरोत्पन्नैर्डि रसादि विच्छिद्यते । किन्तर्हि गूढगाढीक्रियते । नर्तक इत्युप. लक्षणं, काव्यपाठ केऽपि ज्ञेयम् (१)। प्रभृतय इति तत्समान- शीलपरिग्रहः । अत्र रामादिगतरत्यादिरेव रसः, तद्विषयप्रेक्षक- प्रतीतिर्वा, नटादिगततया प्रेक्षकाणां रयादिसम्भावनं वा ? तत्र सर्वत्र रस इति नाममात्रमेव, न तु रस्यपानताप्राणत्वमित्युप- क्षीणोऽयं पक्ष:(२)। (१) 'दशरूपकस्यैव हीदं सर्व विलसितं यदुत कथाऽऽख्या. यिके महाकाव्य"मिति काव्या ङ्कारसूत्रवृत्तौ वामनः । वासनावतः सहृदयस्य नाट्यप्रेक्षकस्थानीयत्वोपपत्तिनिरूढ़ा। एकत्र वागङ्गाद्यभि नयसंवलितसहायसाध्यत्वमन्यत्र सत्कविवचनगोचरतागुम्फितत्व. मिति तु पर्यवसाने न महान्भेदः । एवमप्यभियुक्तोक्तिः 'काव्ये. ऽपि नाठ्यायमान स(रस) एव काव्यार्थः' इदमेव लक्ष्यं कक्षोकरोति। (२) उत्पत्तिवादिनां रसस्य स्वप्रकाशानन्दचिन्मयत्वमनादि- ·काव्यप्रकाशदीपिका। राम एवायम् , अयमेव राम इति, न रामोऽयः, मित्यौत्तरकालिके बाधे,रामोऽयमिति, रामः स्याद्रा न वाऽयमिति, रामसदृशोऽय,मिति च सम्यमिध्या. संशय-सादृश्यप्रतीतिभ्यो विलक्षणया चित्रतुग्गादि. न्यायेन रामोऽघमिति प्रतिपत्त्या ग्राह्य नटे- सेयं ममाङ्गेषु सुधारमच्छटा सुपूरकर्पूरशलाकिका दृशोः । राम एवायमिति रामवस्यायोगव्यवच्छेदः । अयमेव राम इत्यन्ययोगव्यवच्छेदः । उभयरूपा चयं प्रतीतिरप्यसम्यग्- विषयाऽवाधस्थले, औत्तरकालिके वाधे सत्यपहार्यविषया । रामोऽयमिाते प्रतीतिमिथ्या । रामः स्यान्नवेति संशयः । रामः सहशोऽयमिति मादृश्यप्रतीतिः । एतद्विपरीतनया बालादीनां यथा तुरगचित्र तुरगप्रतीनिम्नथा रामोऽयमिति वस्तुपरि. च्छेदपर्यवसानशून्या या प्रातिस्त या ग्राह्य चक्षुर्विषयीकृत(१) ऽभिनयकर्तरि । कारणादिभिः कृत्रिमैरपि तथा कृत्रिमतयाऽनभि- मन्यमानैरिति दुरेण सम्बन्धः। कुतः पुनः कृत्रिमतयाऽपि कारणादीनां नटे सम्भव- । एतत्पद्यद्वयं सामर्थ्यावसे यानुभाव- इत्याह-सेयमिति वासनोपनतरस्यादितादात्म्यमयवपुःसतत्वं रसस्यानुभवसिद्धमपलप. तामियं गजनिमोलिकैव ( १ ) 'शून्याया रत्युविषयीकृते' इत्यशुद्धः पाठः 'क' पुस्तके । ।

·काव्यप्रकाशः । मनोरथश्रीर्मनसः शरीरिणी प्राणेश्वरी लोचनगोचरं गता ॥ २५ ॥ दैवादहमद्य तया चपलायतनेत्रया वियुक्तश्च । अविरलविलोलजलदः कालः समुपागतश्चायम् ॥२६॥ इत्यादिकाव्यानुसन्धानबलाच्छिक्षाऽभ्यासप्र(१). वर्तितस्वकार्यप्रकटनेन च नटेनैव प्रकाशितः कारण- कार्यमहकारिभिः कृत्रिमैरपि तथाऽनभिमन्यमानैर्वि. भावादिशब्दव्यपदेश्यैः संयोगाद् गम्यगमकभावरूपा- दनुमीयमानोऽपि वस्तुसौन्दर्यबलाद्रसनीयत्वेनान्यानुः मीयमानविलक्षणः स्थायित्वेन सम्भाव्यमानो रत्या. सञ्चारिविशेषं यथाक्रममालम्बनोद्दीपनाभिधायकं सम्भोग विप्रलम्भरूपभेदद्वयप्रकटक वा । इत्यादीनां काव्यानां यदनुसन्धानं कविविवक्षितानुकार्यगतविशेषस्य दिना साक्षादिव करणं तद्धलात् । शिक्षा परम्परोपदेशः । अभ्या- सः पौनःपुन्येन प्रतिरुत्कर्षाधानहेतुः । ताभ्यां प्रवर्तित यत्स्वकार्य प्रयत्नविशेषनिर्वाह्यं माविकसजातीयपश्रुरोमाञ्चादि, तत्प्रकटनप्रकाशितैः सम्भाव्यतामुपनीतः । गम्यगमकभावेति-गम्यं रत्यादि, गमकमनुमापकं कार्यकारणादि । अनुमयिमानो रामा. दितादात्म्यप्रतीयमानतयेति शेषः । रसनीयत्वेन स्पृहणीयत्वेन । स्थायित्वेन कालान्तरेऽप्यपरिच्छेदित्वेन दाळदर्शनादिति भावः । (१) 'निवतितति प्रायिकः पाठः। 'प्रवर्तितेति श्रीधरचण्डी. दासश्रीविद्याचक्रवर्ति प्रतिभिष्टीकाद्भिघृतः पाठः । काका- ·128 काव्यप्रकाशदीपिका दिर्भावस्तत्रासन्नपि सामाजिकानां वासनया चळ- माणो रस इति श्रीशङ्कुकः । रसादिरिति-भाव इत्यस्य विवरणम् । तत्र न केवलं नटे(१) काव्यपाठके--(ऽपि) असन्नपि(२) सामाजिकानां प्रेक्षकाणां वासनया तन्मयीभावाधायिन्या धिया चर्यमाणः पुनः पुनरनुसन्धीयमाना रस इनि श्रीशङ्कुनामा कश्चिदभियुक्तः(३) । अत्रापि भावकै टादिगततयाऽनुमीयमानो रत्यादी रसः,भावक गतं तदनुमानं वा ? आये सामाजिकचमत्काराभावप्रमाः, तेषामनुमानाभासमात्रोत्पत्तेः । तदनन्तरं सुखोत्पत्तिरिति चेत् , किमनेनाभिमतं भवतः ? किं कार्य सुखं रसो, रसेन वा सुखं क्रियते ? तत्रायो दुपयिष्यते, द्वितीये तु कोऽयं रसो यस्य कार्य सुखमिति गश्नानिष्कृतिः । भावकगतानुमानमात्रेऽ. प्पयं दोषः, सुखादितादात्म्याङ्गीकारे तु साक्षात्काररूपस्वप्रकाशा- नन्दस्य रस्यमानताऽनुभवेनास्माकी सिद्धान्तशय्यामधिशय्य (१) 'तत्र नटे' इति मूलपुस्तके पाठः । (२) 'पाठकासन्नपोत्ययथासंश्लिष्टः 'क' पाठः। ( ३ ) अनुमितिवादिनां श्रीशङ्ककप्रभृतीनां मतं सप्रपञ्चमावि. कृतं खण्डितं च श्रीमदभिनवगुप्तपादेर्ध्वन्यालोकलोचनेऽभिनव. भारत्यां च । मतस्यास्य दृश्यकाव्यप्रसङ्ग एव स्फुट उपयोगः । अस्मिन्नपि मते चर्वणेकप्राणस्य रसस्य स्वगतत्वं स्वात्ममात्रवि. श्रान्तत्वमलौकिकचमत्कारसारत्वञ्चापहस्तितमित्यमनोत्रमेतत् ।

·१०२ काव्यप्रकाशः। न ताटस्थ्येन, नात्मगतत्वेन रसः प्रतीयते, नोत्- पद्यते, नाभिव्यज्यत, अपि तु काव्ये नाट्ये चाभिधातो दिव्यं वर्षसहस्रं प्रमोदनिद्रामुपेयाः(१)। ताटस्थ्येनेति(२)-उदासीनत्वेन, रसनीयत्वाभावप्रसङ्गात् । नात्मगतत्वेन प्रतीयते पूर्वसिद्धत्वाभावात् , वर्तमानस्य साक्षा. कारविरहाच्च । नोत्पद्यते-सीनाऽऽदिविषयत्वेन रत्युत्पत्ती पातकित्वापातात् , स्वकान्तविषयत्वेन तदनुसन्धानापत्तेः, रत्या. दिषु भावप्रमनाच्च(३)। नाभिव्यज्यते,ऽभिव्यक्तानविषयत्वेन (१) साहित्यदर्पणकृता विश्वनाथकविराजेन सन्दर्भस्यास्य "यद्यपि रसानन्यतये"त्यादेरित ऊर्ध्व प्र–स्यमानस्य स्वग्रन्थे "सुखादितादात्म्याङ्गोकार चे"त्यादेश्च (६५ पृ.) एकत्रोद्वारः कृतो रसस्य स्वप्रकाशत्वमखण्डत्वञ्च प्रतिष्टापयितुम् । टीकात्त्विहाभि. नवगुप्तप्रभृतीनां मतमनुवादेन द्रढीकरोति । परम् आस्वादजीवातोः पदसन्दर्भस्यास्यादनिष्पत्तिक्रियायां तेन महती आस्था स्थापितेति गड्डलिकाप्रवाहपतितेभ्योऽस्य स्फुट वैलक्षण्यम् । ( २ ) एवमादर्शपुस्तके । 'न ताटस्थ्येने ति मूलानुगतः पाठः स्यात् । लोल्लट-शङ्कक-भट्टनायकानां मतानि कि सारत उत स्वरूपतः सामग्र्येण तत्कृतनाट्यशास्त्रविवरणेभ्यो निष्कृतानीति दृढतया वक्तु. मिदानी न पार्यते। परमभिनवभारत्यां ध्वन्यालोकलोचने च सङ्कलित. सारे तत्तन्मतोद्वारेऽयमेव प्रायः पन्था वक्तव्यविषयोपस्थापने प्रमाण- सिद्धः क्रमश्चति प्रक्रान्तादवसीयते । ( ३ ) टीकाग्रन्थोऽत्र नातिम्फुटः । 'स्वगतस्वेन तथाभावेन रसस्य भावनीयत्व'मिति विवेकमन्नव्यादत्र टीकायां भावपदेन "रनि.

·काव्यप्रकाशदीपिका। . द्वितीयेन विभावादिसाधारणीकरणात्मना भावकत्व तषणग्रस्तत्वात् । काव्ये नाट्ये च कृतास्पदेन भावकत्व व्यापारेण भाग्यमानः सकलसामाजिकगततया सम्माव्यमानः । कोऽयं भावकत्वव्यापार इत्याह-अभिधातो द्वितीयेन साधारणी. करणात्मना । अभिधेति भट्टादिप्रसिद्धवृत्युपलक्षणम्(१)। तदति. रिक्तेन समुद्रलङ्घनोत्साहशालिहनुमदादिवर्णनीये कवित्व- , देवादिविषये"त्यादिराग लक्षित उद्दिष्टः स्यादित्यनुमीयते । एवं विवेके -'भट्टनायकदर्शने तु रसस्योत्पत्तिप्रतीत्यभिज्ञप्तिपक्षा. न्दूषयित्वा भोगपक्षः प्रतिष्ठापितः । तत्रोत्पत्तिवादिना लोल्लटेन विभावैरेवोत्पत्तिरङ्गीकृता, अनुभावव्यभिचारिणोः प्रत्यायकत्वेन पोषकत्वेन चाभ्युपगतत्वात्। 'प्रतीतिस्त्वनुमानरूपा श्रीशङ्कके. नाङ्गीकृता । अभिव्यक्तिः पुनर्विद्यमानस्यैव स्थायिनो ध्वनिवादिना ऽभ्युपगता । तत्र प्रयाणामपि पक्षाणां साधारणमिदं दूषणम् । स्व. गतत्वेन तथाभावेन रसस्य भावनीयत्वम्, परगतत्वेन ताटस्थ्यास. नीयत्वाभाव एवेत्यादिः । तथा माणिक्यचन्द्रोऽपि 'किश्चात्पत्ति. पक्षेसीताऽऽदिषु कामित्वं स्यात्। करुणस्योत्पादाद्दुःखितत्वञ्चन्यादि वदन् सम्प्रदायप्रवर्तयितुरभिनवगुप्तस्यैव मतमनुवदति । (१) तेन अभिधात इत्यनेन लक्षणात इत्यपि बोध्यमिति टीका- कृत्सम्प्रदायः । 'सोऽयमिषोरिव दीर्घदीर्घतरोऽभिधान्यापार' इति स्वयं वदता भट्टनायकेनाप्यभिधापुच्छभूनाया लक्षणाया मीमांसा. ऽऽदिदर्शनस्वीकृतसामर्थ्याया उद्देशो विहितः। अभिधाविलक्षणेव रसप्रतीतिरिति तत्पक्षो निष्कलङ्कः। अत्र लोचनग्रन्थः "काव्यात्मनः शब्दस्य व्यंशताप्रसङ्गात् । तत्राभिधायकत्व वायविषयं, भावकत्वं रसादिविषयं, भोक्तृत्वं सहदयविषयमिति त्रयोऽशभूता व्यापाराः" ।

·१०४ काव्यप्रकाशः। । व्यापारेण भाव्यमानः स्थायी सत्योद्रेकप्रकाशानन्द- मयसंविद्विश्रान्तिसतत्वेन भोगेन भुज्यत इति भट्ट भावकानां भेदानुव्यवसायरूपेणेत्यर्थः । स्थायी रामादौ स्थिरः । भोगेन भुज्यते विषयीक्रियते । कोऽयं भोग इत्याह-सत्त्वेति । सत्वस्योद्रेको रजस्तमसी अभिभूयाविर्भावस्तस्मात्प्रकाशः स्पष्ट तरो य आनन्दस्तन्मयी तदेकरूपा या संवित्तत्र विश्रान्तिः पूर्वा- परानुसन्धानादिबाह्यप्रमेयव्यासङ्गाभावः, स एव सतवं स्व- रूपं यस्य तेन । विश्रान्तिगतत्वेनेति पाठे विश्रान्ति गतः प्राप्तो विश्रान्तिगतः प्रमाता तस्य भावो धर्मो विश्रान्तिगतत्वं(१) तेनेति भट्टनायको ध्वनिदर्शनविद्वेषी मन्यते । अत्र किंगतो रत्यादिः साधारण्याभिमानविषयो भोग्यतामापद्यते ? न तावदनुकार्या. नुकत्र्तृगतः, असन्निहितस्य भोगविषयताऽनुपपत्तेः, साधारण्य. बलादेव भावके सन्निहित इति चेत् , नथापि वास्तवताविरहेण तबुद्धरप्रमावापानः । कुरु च नत्र प्रामाण्यमनियतम्(२)। कि. श्व साधारण्येन प्रतीतस्य साधारणघटादिवदरस्यमानत्वमेव । अतएव 'साधारणत्वाकारोऽपि तत्र नान्मिपति स्फुट'मित्यवाचं ध्वनिसिद्वान्तसंग्रहे(३)। किञ्च भागविषय एव भोग्यः, न च (१) न्यायपश्चाननोपाधिको जयरामोऽप्येतदेव पाठद्वयमुद्धरति स्वटीकायाम् । अभिनवभारत्यां वरोदामुद्रिवायां 'संविद्विश्रान्तिवि. लक्षणेन परब्रह्मास्वादसविधेन भोगेन भुज्यत' इति पाठः । (२) अत्र पाठो न सम्यङ् इति प्रतिभानि । ( ३ ) इतः सिद्धान्नसंग्रहग्रन्थः कारिकावृत्यवयवद्वयसमन्वितो निवन्धग्रन्थ एवेत्यनुमीयते ।

·काव्यप्रकाशदीपिका। १०५ नायकः। रसस्तथा, तस्य तद्बाह्यमिद्धन्वाभावादिति प्रतीतिपक्षोक्तदोषः । कथं तर्हि व्यञ्जनपक्षेऽपि निस्तार इति चेत , सत्यं, प्रकाशप्रादुः कृतरूपनापमात्रेणैव रसादिप्रतीतो न व्यञ्जनाऽभिधानमङ्गीक्रियते । वस्तुतस्तु विलक्षण एवायं व्यापारः, अतएव रसनास्वादनचर्वणा. दयो विलक्षणव्यपदेशाः । व्यञ्जकता तु पृथकसिद्ध एवार्थे भवति । यथोक्तं प्राचीनैः-- स्वज्ञानेनान्यधीहेतुः सिद्धऽर्थे उपञ्जको मतः । यथा दीपोऽन्यथाभावे को विशेषोऽस्य कारकात् ॥ इति(२)।। न च वाच्यं, मत्पक्षेऽपि दीयतामियमेव प्रसारिणी दृष्टिः, भोगैकार्थस्यैव हि रसे भोज्यत्रमुपचरितमस्ती,ति। एवं तर्हि नामान्तरमेव भोगो रसनं व्यञ्जनश्च, इत्यस्मानेत्र सर्वात्मना शरणं गतोऽमि । ततश्च निवर्यतामस्माकं सर्वेषामुपजीव्येभ्यः सकलरसाचार्य चक्रवर्तिभ्यो ध्वनिकारपादेभ्यः पूर्वप्रहिता रोष. कषायविषमा दृष्टिः, अङ्गीकुरु च महृदयहृदयचिरनिद्राणानादि. ( १ ) इयं प्राचीनानां कारिका व्यक्तिविवेके, रुचककृत काव्य. प्रकाशसङ्केते, विश्वनाथकृते साहित्यदर्पणे चोद्धृता । शान्तरक्षितकृते तत्त्वसंग्रह ( कारिका २१७०, २२६६, २६०३ ) प्रभाचन्द्रकृते प्रमेय. कपलमार्तण्डे (३० क। ३० ख पृः) घटप्रदीपन्यायमयोऽयं नयः सम. द्दिष्टः । एवमभिनवगुप्तपादा आहुः "रस्यतैकप्राणो ह्यसौ, न प्रमेयादि- स्वभावः । सा व रसना न कारकन्यापारः । स्वयन्तु नाप्रामाणिकी, स्वसंवेदनसिद्धत्वात् । रसना च बोधरूपैव किन्तु बोधान्तरेभ्यो लौकिकेभ्यो विलक्षणा, उपायानां विभावानां लौकिकवलक्षण्यादिति । १४ का०प्र० ·१०६ काव्यप्रकाश वासनाऽन्तोलनस्यैव रत्याद रसत्वन स्फुरणम् इति विश्रान्ता विवादः(१)। एषाश्च पक्षाणामुत्तरोनरबलीयस्तया नामङ्गतः क्रमोपन्यासः, पूर्वेषां निराकार्यत्वञ्च, 'व्यक्तः स तैरित्यादि सूत्रयता सूत्रकृता ध्वनिदर्शनरहस्याविष्कर्तरि च श्रीमदाचार्या भिनत्रगुप्तपादा हात गुरुगौरवं दशयता च वृत्तिकृता मात्रत (2) अभिनवभारत्यां भट्टनायकमतस्येत्थं विमर्शः साधित:- 'प्रतीत्यादिव्यतिरिक्तश्च संसार को भोग इति न विद्मः । रसनेति चेत् , साऽपि प्रतिपत्तिरेव, केवलमुपायबैलक्षण्यान्नामान्तरं प्रतिपद्यतां, दर्शनानुमितिश्रुत्युपमितिप्रतिभानादिनामान्तरवत् । निष्पादनाभि- व्यक्ति(पक्ष)द्वयानभ्युपगमे च नित्यो वाऽसन्धा रस इति तृतीया गतिः स्यात् । न चाप्रतीतं वस्त्वस्ति व्यवहारे योग्यम् । अथोच्यते, प्रती तिरस्य भोगीकरणं, तच्च रत्यादिस्वरूपम् । तदम्तु, तथापि न ताव मात्रम्। सत्वादिगुणानां चाङ्गाङ्गिवैचित्र्यमनन्तं कलप्यमिति का त्रित्वेनेयत्ता ? ... यत् "काव्येन भाव्यन्ते रसा' इत्युच्यते तत्र विभावादिनितचर्वणाऽऽत्मकास्वादरूपप्रत्ययगोचरताऽऽपा(द)नमेव यदि भावनं तदभ्युपगम्यत एवे"नि । वस्तुतस्तु "आस्वादनात्मानुः भयो रसः काव्यार्थ उच्यते” इति वदता भट्टनायकेन "काव्याथों रस'. इति स्वीकुर्वतोऽभिनवगुप्तस्य न महान्मतभेदः । परं भट्टनायकेन 'काव्ये प्राधान्यं प्रतिपादितं, ध्वनिकारादिसरणिमनुसरता. ऽभिनवगुप्तेन व्यापारसिद्धवस्तुना व्यङ्ग्यरूपस्य रसस्य विश्रान्तिधाम. स्वादात्मत्वं सिद्धान्तितामित्येव भेदः । सू? प्रदृशा "आस्वादजीवातुः पदसन्दर्भः काव्य"मिति "वाक्यं रसात्मक काव्यमिति च निर्दिशतो. श्चण्डीदासविश्वनाथयोरालङ्कारिकवर्ययारेष एव पारमार्थिको भेद इत्यास्तां विस्तरः। व्यापारस्य ·काव्यप्रकाशदीपिका। १०७ लोके प्रमदाऽऽदिभिः स्थाय्यनुमानेऽभ्यासपाटववनां काव्ये नाट्ये च तैरेव कारणत्वादिपरिहारेण विभावना दिव्यापारवत्त्वादलौकिकविभावादिशब्दव्यवहाय्य, ममैवैते, शत्रोरेवैते, तटस्थस्यैवेत, न ममेवैते, न शत्रोरवैते,न तटस्थस्यैवते,इति सम्बन्धविशेषवाकार- मन्तव्यम्(१)। सम्प्रति स्वमतमाह-लोक इति । स्थायी गाव नीव. मविच्छेद्यवासनो रत्पादिः । तदनुमाने अभ्यापन पाटवं प्रकर्ष इति व्याप्ताद्यनुमन्धानविलम्बाभावमूचनम् । भावक वासनाऽऽत्मभुनस्य रत्यादेविशेषेण भावनमास्वादाङ्कुरणयोग्य। नयनं विभावनम् । आदिपदेनानु समनन्तरमेव भावनं तथा भून स्यैव रत्यादे रमादिरूपतयाऽनुभावनं, सम्यक्चारणम् ।। भूतस्यैव तथाभावपारणातेनयनं सञ्चारणश्च गृह्यते । व्य। पारेत्यतः पूर्वमलौकिकेति शेषः । सम्बन वाया विशेषः प्रतिनियतपुरुपगतत्व लक्षणः सम्बन्धविशेषः, सम्प स्वीकारपरिहारनियमो नियमन भावाभावाङ्गीका रम्नम्यान ध्यवसायादनिश्चयादिति साधारण्यप्रतीतिस्वरूपकथनम् ! पञ्चम्यु पपत्तिस्तु अनध्यवसायपदस्थानुव्यवसायज्ञानवाचकनाविरण (१) आचार्वाभिनवगुप्तपादमतमेव स्वममिति च पादा इति बहुवचनप्रयोगेण सूचितम् । 'सर्वम्वन्तु रसस्यात्र गुप्तपादा हि जानने" इति माणिक्यचन्द्रसंग्रहश्लोकस्तदेवानुवक्ति ।

·१०८ काव्यप्रकाशः । परिहारनियमानध्यवसायात् साधारण्येन प्रतीतैरभिः व्यक्तः, सामाजिकानां वासनाऽऽत्मतया स्थितः, स्थायी रत्यादिको नियतप्रमातृगतत्वेन स्थितोऽपि साधारणो निश्चयाभावमात्रपरत्वाङ्गीकृत्या(?) । यद्रा प्रतीरित्यत इति व्यवहारिति शेषः । अभिव्यक्तो दध्यादिन्यायेन रूपान्तरपरि- णतः । स्थायीति-तस्यामेव हि दशायां प्रत्यभिज्ञायमान लौकिक दशामसिद्धं स्थैर्यमाश्रित्य स्थायिपदप्रयोगो मुख्यः । अन्यथा रतिहासादिमात्रस्य स्थायित्वे हासक्रोधादीनां शृङ्गारादौ सञ्चारि. ता न स्यात् । तदुक्तं "रसावस्थः परं भावः स्थायितां प्रति. पद्यत"इति । नियतेति-वासनायाः समानाधिकरणास्वादावि- भावकत्वात् , अन्यथा नाट्यमण्डपस्थितजन्मीमांसकश्रोत्रिय. वैयाकरणवाहीकादिष्वपि प्रसङ्गात(२) । साधारणोपायति वि. (१) नीलतद्धिय रभेदरूपस्य दार्शनिकैनिरुक्तस्यादुव्यवसायस्यो नात्र ग्रहणमिति टीकाकृत्। प्रथमकल्पेरसनिष्पत्तो विशिष्टपुरुषसंपृक्तता ऽपास्ता-इयमेव साधारणीकृतिरिति व्यादिष्टा । द्वितीयकल्प रसाः प्रतीयन्त' इत्यादिष्विव प्रतीतिपदस्य पारिभाषिकेऽर्थ प्रयोगः । व्यञ्जनागम्यैरिति विशेषनिर्देशः । (२) वाहीकानामरसिकत्वं तद्गतबुद्ध्यभाव एव निदानम् । श्रोत्रियवैयाकरणानान्तु वेदाद्यभ्यासजडत्वेन विषयपराङ्मुखतया पारसिककक्षायामन्तर्भुक्तिः । धर्मदत्तपद्यं "सवासनानां सभ्यानां रसस्यास्वादनं भवेत् । निर्वासनास्तु रङ्गान्ताकाष्ठकुड्याश्मसन्निभाः॥" एतदेव प्रमाणयति।

·काव्यप्रकाशदीपिका स्वाकार पायबलात तत्कालविगलितपरिमितप्रमातृभाववशो- मिषितवेद्यान्तरसंपर्कशुन्यापरिमितभावेन प्रमात्रा सकल सहृदयसंवादभाजा साधारण्येन शेषणप्रधानं द्रष्टव्यम् । उपायानां विभावादीनां साधारण्यं सम्बन्धनियमभावाभावानव सायस्तरलात् । तत्कालेति-अत्रापि विशेषणं प्रधान, परिमितस्य नियताधिष्ठानस्य प्रमातृभावस्य तस्मिन्काले यद्विगलनं स्वसंवेदनं तद्वशेनोन्मिषितोऽभिमान. विषयीकृतो वेद्यान्तरसम्पर्कशुन्यो विषयान्तरव्यासनेनाविच्छिन्न प्रवाहः अपरिमितः साधारणो भावः स्वपदप्रवृत्तिनिमित्तं प्रमा(१) यस्य तेन । अत्र यद्यप्यपारिमित्यमात्रस्यानभिमन्यमानत्वं, प्रमाया वास्तवत्वा, तथापि तद्विशिष्टायामभिमन्यमानतोक्तिः । नचैत- दपि वास्तवमपरिमित्वाभिमानविषयत्वं प्रमाया इति पारिमित्या. संवेदनमवगृह्य पारिमिन्याभिमान उच्यते, अभिमानस्य तत्काल मसंवेदनादसंविदितरत्याग्रुपपत्तौ प्रमाणाभावात् । किञ्चाभि- मानस्य रसप्रत्ययनिवेशे तदअमावापानः। तदभावे च तत्कालीन ताविरहः । न च पूर्वः पश्चाद्वा भवन्नभिमानस्तदुपयोगी : एतच्च पाचीनप्रणयानुरोधिना ग्रन्थकृता कण्ठतो नोक्तं, प्रमात्रेति वेद्यान्तरेति च मृचित मेव(२) संवाद (१) 'सुखदुःखादिभिर्भावैर्भावस्तभावभावन'मिति निरुक्त- लक्षणः पदार्थ इति वा । अत्र तद्भावभावनं नाम तन्मयत्वेनावस्थान- मित्यभियुक्ताः : (२)प्राचीननये.रसादौ ज्ञानतादात्म्यस्य स्फुटमनपलापात्, नव्य. वदता ·११० काव्यप्रकाशः । ऐकरूप्यम् , इवाभिन्नोऽपि गोचरोकृत,श्चर्यमाणकप्राणो, विभावा- तद्भाजा तत्कळ पूक्तिपरिमितपमातृ- ताऽनध्यवसायरूपेण । साधारण्य नेति-फलसम्बन्धप्रकटनाय पुनरुक्तिः । अन्यथा हि रत्यादीनां स्वगततया प्रतीतौ ब्रीडाs. तिङ्कादेः, परगततया च दूरस्यता स्यात, न चमत्कारोद्रेकः(१) । एवं साधारण्यप्रतीतावपि माधारणनटादिप्रतीतिवत् (१)(२) । स्वाकार इवेनि-अहं वेद्मीतिवद् ज्ञातृज्ञान भेदोल्लेखाभावाद गोचरीकृतः । यथा दीपोऽनन्तरं स्वगोचरं घटादि प्रकाशयति तथा स्वयमेव प्रकाशितः । यद्वा चिदानन्दमयोऽयं पुरुष इति वेदान्तनयेऽभिन्नोऽपि स्वयमेव प्रमात्रा चामनोपनीतरत्यादि. नादात्म्येन गोचरीकुतः पमुल्लिखितः । चळमाणताऽऽस्वादनं तदेवकः प्राणो जीवः स्वरूपमम्येति चर्यमाणनकमा गस्त. . मते "प्रमाणं चर्वणैवास्य स्वाभिन्न विदुषां मत"मित्यादिरीत्या भगवत्या अनुभूतिशक्तः सर्वाभिभावकत्वस्वीकाराच्च टोकावतामेवं साटोपमाशयाविष्कारः। 'आम्नायसिद्धे किमपूर्वमेतत्संविहिकाशेऽ. घिगतागमित्वम् । इत्थं म्वयंग्राह्यमहाहं हेतुद्वन्द्वेन किं दूषयिता न लोक"इत्यादि रसतत्त्वाविष्कारिकाभिनवणिनिरलौकिकमभिनव. स्वरूपमेनमुद्धाटयनि । ( 2 ) सम्बन्धविशेषेति सम्बद्धादे प्राक् सकलसहृदयसंवाद. भाजामाधारण्येनेति पश्चात्साकल्येनेति द्विव साधारण्येनेति पदस्य प्रयोगः । टीकायामत्र मूलस्थितानां पदानां यथाक्रमं व्याख्यायन्न सर्वत्र विहिता तत्र बोधवेशद्यप्रयास एव हेतुः । सम्बन्धीति क्वचित् पाठः । ( २ ) अत्र टीकायां किञ्चित् गलितं स्यात् ।

·काव्यप्रकाशदीपिका। दिजीवितावधिः, पानकरसन्यायेन चय॑माणः, पुर इव परिस्फुरन् , हृदयमिव प्रविशन् ,सर्वाङ्गीणमिवालिङ्गन्, द्वहिरसन्नित्यर्थः। विभावादि जीवितावधिस्तदाकारसंवलिन प्रनीति. मयत्वात्तदुपाधानतिरोधानेनोपायतिरोधयस्वरूपः । पानकति- तत्र यथा कर्पूरमरिचादिरसाः सम्मिालिना युगपदाम्बाद्यन्ने तथाऽत्रापि विभावादिभावानामकताप्रतीनिः । एतचाकागणां बाध्यमजातीयताप्रत्यभिज्ञानात् । वस्तुतस्त्व खण्ड एवायं, वेदान्तप्रमिब्रह्मतत्ववत् (१) । चळमाण आस्वाद्यमानः । काल्पनिकमास्वाद्यावादयोर्भेदकथनम् । कर्मकार वा प्रत्ययः । (२)पुर इवेत्यादाविवशब्दानां क्रियाभिग्न्वयः। सर्वाङ्गीणमिनि- (६) 'परमार्थतस्त्वखण्ड एवायं वेदान्तप्रसिद्धब्रह्मतत्त्ववढ्वेदि. तव्य' इति ग्रन्थस्यास्योद्धारः साहित्यदर्पणे । अखण्डस्य नामप्रपञ्च. रहितस्य ब्रह्मणो ज्ञानं यथा खण्डशः समुलसितैर्मायाविजम्भिर्घट. पटादिकल्पितसत्ताकैः पदार्थचक्रः साहचर्य सम्पद्यते, तशा तत्वत एकस्य समग्रस्य रसस्य खण्डशः कल्पितैविभावादिव्यपदेश्यः सुख. दुःख जननशक्तयुतैर्विषयसामग्रीवशान्मिपितरुपपद्यते, आम्वादक्रमः बोधसौकर्यार्थ प्रेक्षकाणां सहृदयानां भावकानां च । (२) अत्रादर्शपुस्तके द्वित्राणि पत्राणि पत्राङ्कगणनायां प्रमादि- त्वापातादतितरां विपर्यस्तानि यद्व तकश्चतुर्थीलासटीकापन्यत्र दशमोलासटोकांऽशस्य गर्भीकारः । अस्माभिर्यथामति मृलग्रन्थ. सन्दर्भक्रममालोचयद्भिः कश्चिदनवद्यप्रायोऽय पाठक्रमो निग्धारि । परं द्वितीयपुस्तकस्याप्यलाभाच्चतुर्थोल्लासस्थस्यास्य टोकांऽशम्य वि. शुद्धिविषये न वयं तथा निःसन्दिग्धा यथा व्यत्यस्तदशमोलासम्य क्रम- ·११२ काव्यप्रकाशः - अन्यत्सर्वमिव तिरोदधद् , ब्रह्मास्वादमिवानुभावयन्, अलौकिकचमत्कारकारी शृङ्गारादिको रमः । स च न कार्यः, विभावादिविनाशेऽपि तस्य सम्भव मर्वाङ्गव्यापनं यथा स्यादित्यर्थः । एतच्च सर्वमलौकिकत्ववचना. यानुदितम् । चमत्कारेति-अतिशयोक्तिरूपकाव्यपरिशीलना- (१)द्भवति हि विस्मयापरपर्यायश्चमत्कारः सर्वरसप्राणभूतः । तस्य रागाद्यङ्गप्रवणत्वेन यथायथं शृङ्गारादिव्यवहारः, तदभावे त्व. द्भुतव्यपदेशः इत्यस्मपितामहश्रीमन्नारायणपादैखिकलिङ्गेन्द्रश्री. नृसिंहदेवचक्रवर्तिगोष्ठीगरिष्ठानां पुरतो धर्मदत्तमहाकविः स्थगितः । कारीति---काल्पनिकभेदात् । शृङ्गारादिक इति- वासनोद्धाररूपः स एव सर्वो रसः । वासनायास्तु रत्याधनुः रोधावान्तरवैषम्यात् शृङ्गारादिपदविशेषलाभः । एवं सिद्धान्तमारं संगृह्य तत्रावान्तरविप्रतिपत्तीनिराकर्तुमाह- स चेति । कार्यत्वे हि विभावादिज्ञानजन्य एव वाच्यः । तथा रूपविषये । दशमोल्लासस्य द्वितीय पुस्तकासादनेन सम्पादनसौकर्य परं जातम् । (१) इयमतिशयोक्तिर्वक्रोक्तिरिति प्रसिद्धापरपर्याया "सैषा सर्वव वक्रोक्तिरनयाऽथों विभाव्यते । यत्नोऽस्यां कविना कार्यः को. ऽलङ्कारोऽनया विने"ति भामहणित्योपदिष्टमाहात्म्या "अलङ्कारा न्तराणामप्येकमाहुः परायणम् । वागीशमहितामुक्तिमिमातिशया- हया"मित्याचार्यदण्डघोषितसामर्थ्या सर्वालङ्कार जीवातुरचोद्दिष्टा टीकाकृता।

·काव्यप्रकाशदीपिका। ११३ प्रसङ्गाद् । नापि ज्ञाप्पः, सिद्धस्य तस्यासम्भवाद् । अपि तु विभावादिभिचिनश्चर्वणीयः। कारकज्ञापकाभ्या- च सति विभावादिज्ञानसा विनाशेऽभावेऽपि तस्य रसस्य सम्भवा- प्रसङ्गः । नावश्यं कारणावभासकाल एव कार्यावभासकालः, न चैवं रसे, तस्य विभावादिसमूहालम्बनशरीरत्वात् । अपि च कार्य स्वकारणैः सह ने कस्यां संवि यवभासमानं दृष्टम् । एतच्च सुखं विभावादिसंवलितं भामते । तस्मान्न कार्यम् । न ज्ञाप्यो ज्ञान- विषयः । सिद्धस्य प्रतीतहिरिति शेषः ! किन्तर्हि तत्सद्भावे प्रमाणमित्याह-अपि विति । चणेव भगवती(१)स्वसंविदित. स्वरूपा स्वाभिन्न तस्मिन्प्रमाणामेति भावः । व्यजित इति चर्वणीय इति र ४५क्त इनि चय॑माण इतिवव्याख्येयम् । वि. भावादिभियंधित इत्यन्ये । निभाबादेस्तत्र हेतुत्वमाविष्कृतं, न चासौ कारकज्ञापकरूपः, तस्याकार्याज्ञाप्यरूपत्वात् । नच त. दुभय भावो हेतुत्वं नियनितुपीष्ट 'निर्विशेषं न सामान्य'मिनि(२) न्यायात , इत्याह - कार केति । यद्यपि ज्ञापकस्य न वास्तवं हेतुत्वं तस्य ज्ञान प्रति हेतुबान , ज्ञापनप विषयस्वरूपातिरिक्तवान , - (१) वेदान्तनये प्रकटिनकोतिरघटन घटनपटोयसी भगवती मायव चर्वणव सर्वशक्तिनती रनिपात्तौ सहायाऽत्रैवं स्मर्यते । (२) कारकज्ञापकाभ्यां विलक्षणं व्यञ्जकरूपे सामान्य स्वसं. वेदनसिद्धस्यालाकिकस्य रमपदार्थस्यान्तर्भावः । अलोकिकत्वमुद्दि- श्यान्यत्राक्तम् "विज्ञानं जरूपेभ्या व्यावृत्तमुपजायते । इयमेवात्मसं. वित्तिरस्पर्शा जडरूपता" ॥ इति । १५ का० प्र० ·काव्यप्रकाशः। भन्यत् क दृष्टमिति चेत्-न कचिद् दृष्टम् , इत्यलौकिक- त्व-(१)सिद्धभूषणमेतन्न दूषणम् । चर्वणानिष्पत्त्या तस्य निष्पांत्तरुपचारतात कायोऽप्युच्यताम् । लौककप्रत्यक्षा- नथापि वैशेषिकादिभिपिकस्य धूपादेवह्नि प्रति हेतुत्वं व्गव क्रियत इति तदुपन्यामः। अन्यदिति-विवक्षितं, यदालिङ्य हेतु. स्वसामान्य व्यवतिष्ठतेति भावः । न दृषणमिति-न खल्लन्य. त्रादर्शनमात्रेण वस्तुस्वरूपपनपते । माभूत्कारकत्वज्ञापकत्वे कारकज्ञापकाम्यामन्यत्रादृष्टे इति तत्स्वरूपापहारः, तस्मादस्ति कश्चिद्विशेषो भावनत्वरसनन्वाख्यो, यं क्रोडे निधाय विभावादी हेतुत्वसामान्यं निविशत इनि सन्तोष्टव्यम् । सम्पति रसे कार्य: वज्ञाप्यत्वव्यवहारं कथञ्चिन्निहियति-चर्वणात । यद्यपि रसानन्यनया चर्वणाऽपि न कार्या तथाऽपि कादाचिकतया तत्कार्यत्वमुपकल्प्य तदेकान्मन्यनादिवापनापरिणनिरूपेत्यादि. भागेऽपि तथा व्यवहार इति भाव:(२) । लौकिकं प्रत्यक्षादिरूपं ? (१) इत्यलौकिकसिद्धेरिति वा पाठः । ( २ ) एवमभिनवभारत्यां "तहि लौकिकचित्तवृत्त्यनुमाने का रसता ?........ अलौकिक चमत्कारात्मा रसास्वादः स्मृत्युनुमान. लौकिकस्वसंवेदनविलक्षण एव । तथाहि लौकिकेनानुमानेन संस्कृतः (?) प्रमदाऽऽदिना ताटस्थ्येन न]प्रतिपदाने, अपि तु हृदयसंवादात्मक सहृदयत्वबलात्पूर्णीभवद्रसास्वादाङ्करोभावेनानुमानस्मृयादिसोपानमः नारुह्येव तन्मयीभावाचितचर्वणाप्राणतया ।.........किञ्च लौकिक- विभावादिसंयोगबलोपनतेवयं चर्वणा । सा च प्रत्यक्षानुमानागमोप- ·काव्यप्रकाशदीपिका। दिप्रमाणताटस्थ्यावबोधशालि परिमितयोगिज्ञान वे द्या(१) यत्पमाणं तद्विलक्षणभाव एवं संवित्ति,ः तस्य पारिमित्यादि सम्बन्धपुरस्कारात्स्वात्ममात्रविश्रान्यभावाच्च । परिमितं परि. मितविषयमाध्यासिकदशायां योगिनो ध्यानप्रतिपन्नमुक्त्यात्मगत तया जन्यं यदसन्निहितवस्तुज्ञानं तत्ताटस्थ्येनौदामीन्येन । अवबोधो विषयप्रकाशः । शालिपदमत्र स्वरूपपरम् । न चव रसः, तथा सत्यरस्यताऽऽपरित्युक्तत्वात् । विमुक्तदशायां शुका. दीनां ज्ञानं परिमिततरमाविषयम । न चैवं रसः । जीवन्मक्त मानादिलौकिकप्रमाणजनितरत्याग्रवबोधनम्तथा योगिप्रत्यक्षजतट. स्थपरसंवित्तिज्ञानात्सकलवैषयिकोपरागशून्यशुद्धपरयोगिगतस्वानन्द कघनानुभवाच विशिष्यते । अत एव विभावादयो न निप्पन हेनबो रसस्य, तद्बोधापगमेऽपि रसम्मम्भवप्रसङ्गात् । नापि न तहे नवो, येन प्रमाणमध्ये पतेयु ,सिद्धस्य कस्यचित्प्रमेयभूतस्य रसस्याभावात् । कि तहि एते विभावादय इति । अलोकिक एवायं चर्वणापयागि विभावादिव्यवहारः ।...नन्येवं रसाऽप्रमेयः स्यात् ?...ग्स्यतेकपाणा ह्यसौ, न प्रमेयादिस्वभावः । तहि सूत्रे निष्पत्तिरिति कथं नेयम् ? रस स्थापि तु तद्विषयरसनायास्तस्मानिप्पत्या तु यदि देकायत्तजीवित स्य रसस्य निष्पत्तिः ? उच्यते-न कश्चिदत्र दोषः । सा च रसना न प्रमाणव्यापारो न वा कारकव्यापारः । स्वयन्तु नाप्रामाणिकी स्वसंवेदनसिद्धत्वात्।।......"अतएवोभयदे शकालत्यागो (?) रोमाञ्चा. दयश्च भूयसा रतिप्रतीतिकारितया दृष्टास्तत्रापि लौकिकदेशकाला नि. यमेन तत्र रतिं गमयन्ति यस्यां स्वात्माऽपि तद्वासनावत्वादनुपविष्टः। . अत एव न तटस्थतया रत्यवगमो न च नियतकारणतया..."इत्यादि। (१) शालिमितेति क्वचित् पाठः ।

·११६ काव्यप्रकाशः। तसंस्पर्शरहितस्वात्ममात्र पर्यवसित परिमिततरयोगिः वेदनविलक्षणलोकोत्तरस्व संवेदनगोचर इनि प्रत्ययो. ऽप्यभिधीयताम् । तदाहकं च न निर्विकल्पकं, विभावा. दिपरामर्शनप्रधानत्वात्।। )। नापि मविकल्पकं, चयः दशायान्तु शुकादीनामेव ज्ञानं चिदानन्दमयनिष्पपञ्चस्वात्म- मात्रविश्रान्तम् , अतएव वंद्यान्तरसंस्पर्शरहितं रागादिसम्भद. शून्यम् । न चैवं प्रकृते रत्यादि, तत्कारणादिमम्भेदस्या- नुभूयमानत्वात् । विलक्षणेत्युक्तरीत्या मत्रानीयते । आ एवं लोकोत्तरं निखिलज्ञानभिन्ना कारं स्वसंवेदनं स्वप्रकाशस्तद्- गोचरस्तच्छरीरान्तर्गननया तत्प्रकाशेनैव प्रकाशितो रनिसुखादि. भागिति प्रत्येयोऽप्यपरोक्षव्यवहारत्वे नोच्यताम् । तद्राहक चेति-स चामो ग्राहकश्चति तद् हकम् १) । निर्विकल्पक मिन्द्रियापेतं नामजात्यादि एयशूगवलक्षणावभासम् । विभावादीनाममन्निहितानां परामशनमनुसन्धानम् । तत्प्रधान स्वात्त हेतुत्वात् सविकल्पकं हीन्द्रिय सम्बन्धमात्रग्राहि विकल्पविशिष्टं ज्ञानम् । चळमाणम्य चर्वणामात्रमाणस्य (१) एवं श्रीधरचण्डीदासादीनां टीकासु पाठः । परामर्शति वकल्पिकः पाठः। (१) अत्र षष्ठीसमास एव बहुतरसम्मतः, परमास्वादशरीरा. तिरिका रसोनास्ति, आस्वादश्च विभावादिपरामर्शमय इति टीकाक- मननिर्यास सुस्थिते रूपककर्मधारयं विना गत्यन्तरं नास्तीति कृत. स्तत्र निर्बन्धष्टीकाकृता । यहा राहु शर इतिवत् समासः ।

·THE KUPPUSWAMICASTRA RESEARCH !** Vii TF काव्यप्रकाशदीपिको ADRA. ११७ माणस्थालौकिकानन्दमयस्य स्वसंवेदनमात्रसिद्धत्वात् । उभयाभावस्वरूपस्य चोभयात्मकत्वमपि पूर्ववल्लोको. स्वसंवेदनमात्र(२)-सिद्धत्वादपरिस्फुटविभावादिप्रकाशतयेति शेषः । आकाराणां (२)स्फुटाभास रसनं न स्यात, असाधारण्यावभा. सात । यत्तु 'स्वात्मन्यविकल्प इति न्यायादिति श्रीधरेणोक्तं (३)नन्न युक्तं. प्रकाशमात्र निर्विकल्पकत्वस्यांशान्तरे च वि. (२) स्वसंवेदनसिद्धत्वादिति प्रचलितः पाठः । सौगतादिनये स्वसंवेदनसिद्धत्वं ज्ञानमात्रस्याङ्कितम् । ( श्रीधरकृतकाव्यप्रकाश विवेके त्वस्य विस्तरता विचारः कृतः। ) अतः स्वसंवेदनसिद्धत्वा. द्विकलाज्ञानमपि न रसस्य ग्राहकमिति स्थितम् । (२) आकाराणां लौकिकवस्तूनामिति पारिभाषिकेार्थ प्रयोगः, विभावादीनामित्यस्य प्रकृतेऽर्थः । 'विभावादिपरामर्शो हि शब्दनम्ब- भावो विकल्पकलां नातिकामति-तत्प्राधान्यान्न निर्विकल्पकम् । यदि रसः... सविकल्पेन गृह्यन नस्य लाकोत्तरालादरूपत्व न स्यात् , लोकयात्रापथप्रविशत्वाद्विकलास्य । स्वसंघदनसिद्धता च नम्य विघटेत, विकल्पाधीनस्यार्थस्य परसंवेदनेनापि साध्यत्यादिति भट्टगोपालः। ( ३ ) "ननु सर्वज्ञानानां स्वसंवेदनप्रत्यक्षत्वे घटोऽयमित्यादिव. कल्पज्ञानस्य निर्विकल्पत्वं, पीनशङ्खादिज्ञानस्याभ्रान्तत्वञ्च स्यात् - उच्यते विकल्पज्ञानमपि स्वात्मनि निर्विकलाकमेव, घटोऽयमित्यनेन बाह्यसत्त्वं विकल्पयति, न त्वात्मानम् ।..."असद्विषयश्चात्र भ्रान्ति रुच्यते यदुक्त 'स्वरूपे सर्वमभ्रान्त पररूपे विपर्ययः ।............ यद्यमी प्रकाशन्ते तदा स्वहेनोरेव प्रकाशस्वभावा उपपन्ना सन्तः प्रकाशन्त इति स्वीकर्तव्यमेवेति श्रीधरकृते काव्यप्रकाशविके स्थितम् ।

·काव्यप्रकाशः। तसंस्पर्शरहितस्वात्ममात्रपर्यवमितपरिमितेतरयोगि. वेदनविलक्षणलोकोत्तरस्वसंवेदनगोचर इनि प्रत्ययो- ऽप्यभिधीयताम् । तदाहकं च न निर्विकल्पकं, विभावा. दिपरामर्शनप्रधानत्वात्( १ )। नापि मविकल्पक, चर्च- दशायान्तु शुकादीनामेव ज्ञानं चिदानन्दमयनिष्पपश्चस्वात्म- मात्रविश्रान्तम् , अतएव वंद्यान्तरसंस्पर्शरहितं रागादिसम्भेद शून्यम् । न चैवं प्रकृते रत्यादि, नत्कारणादिमम्भेदस्या- नुभूयमानत्वात् । विलक्षणेत्युक्तरीत्या सर्वत्रान्वीयते । अा एक लोकोत्तरं निखिल ज्ञानभिन्ना कारं स्वसंवेदनं स्वप्रकाशस्तद्- गोचरस्तच्छरीरान्तर्गत नया तत्प्रकाशेनैव प्रकाशिता रतिसुखादि. भागिति प्रत्येयोऽप्यपरोक्षव्यवहारत्वनोच्यताम् । तद्राहक चेनि-स चामौ ग्राहकञ्चति नद्र हकम्' १) । निर्विकल्पक मिन्द्रियापेतं नामजात्यादी घ्यशूगवलक्षणावभासम् । विभावादीनाममन्निहितानां परामश नमनुमन्यानम् । तत्प्रधान स्वात्तद्धेतुत्वात् । सविकल्पकं हीन्द्रियमम्बन्धमात्रग्राहि विकलपविशिष्टं ज्ञानम् । चळमाणम्य चर्वगामात्रमाणस्य (१) एव श्रीधरचण्डोदासादीनां टीकासु पाठः । परामर्शति धंकल्पिकः पाठः। (१) अत्र षष्ठीसमास एव बहुतरसम्मतः, परमास्वादशरीरा . तिरिक्ता रसो नास्ति, आस्वादश्च विभावादिपरामर्शमय इति टीकाक. मतनियांसे सुस्थिते रूपककर्मधारयं विना गत्यन्तरं नास्तीति कृत. स्तत्र निर्बन्धष्टीकाकृता । यहा राहु शर इतिवत् समासः ।

·.. THE KUPPUSWANLEASTRA RESEARCH:MITE काव्यप्रकाशदीपिको ADRA ११७ माणस्थालौकिकानन्दमयस्य स्वसंवेदनमात्रसिद्धत्वात् । उभयाभावस्वरूपस्य चोभयात्मकत्वमपि पूर्ववल्लोको. स्वसंवेदनमात्र(२)-सिद्धत्वादपरिस्फुटविभावादिप्रकाशतयेनि शेषः । आकाराणां (२)स्फुटाभास रसनं न स्यात, असाधारण्यावभा- सात । यत्तु 'स्वात्मन्यविकल्प इति न्याया'दिति श्रीधरेणोक्तं (३)नन्न युक्तं, प्रकाशमात्रे निर्विकलाकत्वस्यांशान्तरे च वि. (२) स्वसंवेदनसिद्धत्वादिति प्रचलितः पाठः । सौगतादिनये स्वसंवेदनसिद्धत्वं ज्ञानमात्रस्याङ्कित । ( श्रीधरकतकाव्यप्रकाश विवेके त्वस्य विस्तरता विचारः कृतः। ) अतः स्वसंवेदनसिद्धत्वा. द्विकलाज्ञानमपि न रसस्य ग्राहकमिति स्थितम् । (२) आकाराणां लौकिकवस्तूनामिति पारिभाषिकेऽर्थ प्रयोगः, विभावादीनामित्यस्य प्रकृतेऽर्थः । विभावादिपरामर्शो हि शब्दनम्ब- भावो विकल्पकक्षा नातिकामति-तत्प्राधान्यान्न निर्विकल्पकम् ।' यदि रसः..."सविकल्पेन गृह्यत तस्य लाकोत्तरालादरूपत्व न स्यात् , लोकयात्रापथप्रविष्टत्वाद्विकलास्य । स्वसंवेदनसिद्धता व तम्य विघटेत, विकल्पाधीनस्यार्थस्य परसंवेदनेनापि साध्यत्वादिति भट्टगोपालः। ( ३ ) "ननु सर्वज्ञानानां स्वसंवेदनप्रत्यक्षत्वं घटोऽयमित्यादिव. कल्पज्ञानस्य निर्विकल्प, पीतशङ्खादिज्ञानस्याभ्रान्तत्वञ्च स्यात् - उच्यते विकल्पज्ञानमपि स्वात्मनि निर्विकल्पकमेव, घटोऽयमित्यनेन बाह्यसत्त्वं विकल्पयति, न त्वात्मानम् ।..."असद्विषयश्चात्र भ्रान्ति. रुच्यते यदुक्त 'स्वरूपे सर्वमभ्रान्तं पररूपे विपर्ययः ।............ यद्यमी प्रकाशन्ते तदा स्वहेतोरेव प्रकाशस्वभावा उपपन्ना लन्तः प्रकाशन्त इति स्वीकर्तव्यमेवेति श्रीधरकृते काव्यप्रकाशविके स्थितम् । .

·११८ काव्यप्रकाश त्तरतामव गमयांत न तु विरोधमिति श्रीमदाचार्या भिनवगुप्तपादाः॥ कल्पस्य प्रसङ्गात् । यदि त्वेकरूपतया परिहारस्तदा विकल्पत्वे सत्येव स्वात्मवनिर्विकल्पकत्वं स्यात् । एनच्चाभयपङ्गीकुर्वतामुप- नीय वाससि बद्धो ग्रन्थिः । अविकल्पकतावादश्च पूर्वग्रन्थावयव- विरुद्धः। उभयस्य निर्विकल्पकत्वस्य सविकल्पकत्वस्य चाभावो यत्र नदुभयाभावं, तथाभूतं स्वरूपं यस्येति विग्रहः । उभया. त्मकत्वं निर्विकल्पात्मकत्वाभावेन सविकल्पात्मकत्वं सचिकल्पक स्वाभावेन च निर्विकल्पात्मकत्वमुपचरितमित्यर्थः । पूर्ववत्कार्य: स्वज्ञाप्यत्वविरहवत । लोकोत्तरता लौकिकयोगिकसकलसंवि. दिलक्षणताम् । न तु विगंधमिति-तथाभूनतयैव प्रमाणेनानु. भावात् , अनुभावस्य चाबाध्यत्वात् (१) । तदुक्तं खण्डनकृता... अन्यथाऽनुपपत्तिश्चेदस्ति वस्तुप्रसाधिका । पिनांष्ट दृष्टवमत्यं मैव सबलाधिका ॥ वाच्याऽन्यथोपपत्तिा त्याज्यो वा दृष्टताग्रहः । नह्यकत्रसमावेशश्छायाऽऽतपवदेतयोः ॥ (२) श्रीमदिति काव्यार्थतत्त्वज्ञान सम्पत्तिः । आचार्यपदेन सम्पदायप्रवर्तकता । पादा इति गुरुगौरवमुच्यते(३) । ( १ ) यदाहुः "युक्त्या पर्यनुयुज्येत स्फुरन्ननुभवः कये"ति। (२) खण्डनखण्डखाद्यम् (चाखम्बा संस्कृत सिरिज १२३पृः) । (३) अथवा पादा इति स्वस्य तत्सम्प्रदायानुवर्तित्वमित्यर्यः ।

·काव्यप्रकाशदीपिका। व्याघ्रादयो विभावा भयानकस्येव वीराभूत अत्र कीचद्विभावमात्रस्य कचित्मचारिमात्रस्य प्रतीत्या रस निष्पत्तिमाहुः, वियदित्यादिषु तथा दर्शनात् (१)। यत्र च मर्व. सान्निध्यं तत्र यस्योत्कटन या प्रनीतिस्तत्प्रतीतिरेव रसबीजं, शेष स्तु वर्जनीयसन्निधिरवति ये मन्यन्ते तान्मान्प्रत्याह(२) व्याघ्रा. . वस्तुतस्त्वाचार्यपादानामिय विवृति व्यतान्त्रिकाणामालङ्कारिकाणां रसनिष्पत्तिव्याख्याने भित्तित्वेन परिकल्पिता । परम् "इति'' इत्यन्तेन परामृष्टो मूलस्थसन्दर्भ सामग्ण स्वरूपेण यथाहिएकमेग चाभि. नवभारत्या ध्वन्यालोकलोचने वा नोपलभ्यते। शिष्यस्थानीयमम्मट. भट्टैराचार्यवर्यस्य मतं नत्प्रणाल्या परिपाठ्या संगृहीतमथवा स्मृति तस्तत्प्रसक्तोऽश उनियत तैरिति प्रतीयते । (१) नायमाक्षेपस्तावत् सूत्रकृदनन्तरभाविनो वृत्तिकागत् पूर्व तनान् वृत्तिग्रन्थतात्पर्यग्रहणविमुखान् वा कटाक्षयितुं सोपयाग इति टीकाकृतस्वरसः । परमार्थतन्तु सूत्रवृत्त्युदादरणःसमग्रएको हायं ग्रन्थ इति प्रागेवास्माभिः सूचितम् । परमासन केचनातिप्राचीना रम. शास्त्रोपदेष्टारो गैविभावमात्राश्रयस्य सञ्चारिमात्रादेर्वा रसत्वेन स्वी. कारो व्यधायि । एषा मन्तव्यमाभासनया क्वचित् क्वचित् भाव. प्रकाशादिसंग्रहग्रन्थेषुपलभ्यते। एतन्मते विभावादेर्यास्य कम्यचित् सद्भावे रसप्रतीतिरनिवार्या, द्विकसद्भावे तस्या उत्कर्षः, त्रिकरसद् भावे तु श्रेष्ठता तस्याः । एनानेव लक्ष्यीकन्य वृत्तिग्रन्थे वियदादिपद्यषु रसनिप्पत्तिसामग्रीचाऽवकारिता । (२) विभावादीनां लौकिकतयाद्विष्टानां समवेततया कार्यकारि स्वादेव रसनिष्पत्तिः, न तु यस्य कस्यचिदेकस्य द्विकस्य वा। पानक.

·काव्यप्रकाशः। रौद्राणाम् , अश्रुपातादयोऽनुभावाः शृङ्गारस्येव करुण- भयानकयोः, चिन्ताऽऽदयो व्यभिचारिणः शृङ्गार. स्येव वीर-करुण-भयानकानामिति पृथगनैकान्तिक त्वात् सूत्रे मिलिता निर्दिष्टाः । वियदलिमलिनाम्बुगर्भमेघं मधुकरकोकिलकूजितर्दिशां श्रीः । दय इत्यादि । एते हि यथा भीरूणां भयं तथा वीराणामुन्- साहमपूर्वदर्शिनामाश्चर्य, पुत्रादिव्यापादने च शोकं(१) जनयन्ती. ति काव्यनिबद्धानापेषां प्रतीत्या कस्य रमस्याभिव्यक्तिनि: यम्यतां, तस्मात्सहकारिसमवधानरूपया सामग्रथैव नियन्तुं शक्यम् । सा च विभावादित्रयमिलनरूपमेव । एवमुत्तरयोरपि वेदितव्यम् । पृथग कैकशः । अनैकान्तिकत्वादेकस्मिन्नन्ने पक्षे. ऽनियतत्वात् । मूत्र भारतीये । मिलिताः सर्वप्रधानद्वन्देऽस्मदीये च सूत्रे समान नया निर्दिष्टाः । एनेन कचिन्कस्यचिदुद्भटत्वमपि स्वात्मदायमच धत्ते, न तु परशक्तिव्युदासम् । एपृहाहरणेषु तदा का गतिरियाह-वियदिति । अलिमलिना अम्बुगर्भाश्च मेघा यत्रेति विग्रहः । मधुकरा एन कोकिला:-तथा च यथा वमन्ने रसन्यायेन समवाये इतरेषां नियमेन स्फुटानवभासेऽपि तसिद्धिरिति हि रसतत्त्रविदां राद्धान्तः । आपाततो यस्य कस्यचिदसन्निधा तु नैतत्सर्वमफलं भवति यतः “सद्भावश्चेद्विभावादेईयारेकस्य वा भवेत् । झटित्यन्यसमाक्षेपे नदा दोषो न विद्यते' ॥ (१) क्रोधमित्यादर्शपुस्तकऽसंलग्नप्रायः पाठः । वस्तुतस्तु व्यापादने चेत्यादिरंशोऽपि नातितरां समञ्जसः ।

·7248 . काव्यप्रकाशदीपिका । १२१ धरणिरभिनवाङ्कुराङ्कटका प्रणतिपरे दयिते प्रसीद मुग्धे ॥ २७ ॥ इत्यादी, परिमृदितमृणालीम्लानमङ्गं, प्रवृत्तिः कथमपि परिवारप्रार्थनाभिः क्रियासु । कलयति च हिमांशोर्निष्कलङ्कस्य लक्ष्मी- मभिनवकरिदन्तच्छेदकान्तः कपोलः ॥ २८ ॥ इत्यादौ, दूरादुत्सुकमागते विवलितं सम्भाषिणि स्फारितं संश्लिष्यत्यरुणं गृहीतवमने किश्चाश्चितभूलतम् । कोकिलैर्दिशां काऽपि लक्ष्मीस्तथा सम्पति मधुकरर्मदत्वेन (मदमत्तत्वेन) मेदुरध्वनिभिरित्येकः(समाधानोपायः), कचन कचन केऽपि कोकिलाः प्रावृष्यपि माद्यन्तीत्यपरः। पाषाणप्रायः कठोर- प्रदेशष्टङ्कः। प्रणतिपर इति विषयसप्तमी । अत्र मुग्या प्रणतिपरश्च कान्तः परस्परमालम्बनं, गगनादयस्तूदीपनं, सामर्थ्यावसेयाश्चा- वाहित्थावेगादयः सञ्चारिणः, रोमाञ्चस्तम्भकाकुयाश्चाऽऽदय. श्वानुभावाः । परीति-क्रियासु स्वशरीरधारणमात्रोपयोगिनीषु । अत्रानुभवैर्निद्राहानादिभिनिवेदचिन्ताऽऽदयो व्यभिचारिण आ. क्षिप्यन्ते । आलम्बनस्य तु मालती प्रति जीवितसर्वस्वायमानस्य माधवस्य, उद्दीपनानाच तद्गुणश्रवणादीनां प्रकरणादवगतिः । दूरादिति-विवळनेन लज्जा, स्फारणेन हर्षः, आरुण्येन कोपः, १६ का०प्र० ·१२२ काव्यप्रकाशः। मानिन्याश्चरणानतिव्यतिकरे बाष्पाम्बुपूर्णक्षणं चक्षुर्जातमहो प्रपश्चचतुरं जातागसि प्रेयसि ॥२९॥ इत्यादौ च, यद्यपि विभावानामनुभावानामौत्सुक्य-व्रीडा-हर्ष- कोपासूयाप्रसादानां च व्यभिचारिणां केवलानामत्र स्थितिः, तथाऽप्येतेषामसाधारणत्वामित्यन्यतमदया. भ्रलताकौटिल्येन कोपस्यैव प्रकर्षकत्वलक्षणाऽमूया । चरणा- नत्या व्यतिकरः संसर्गोऽस्येति समासः । बाष्पेति-स्वयाऽ. प्येवं विषमविप्रियं कृतं, मयाऽतिकठिनयैतावत्पर्यन्तं सोढ़. मित्यनुतापः । ईक्षणं दर्शनम् । प्रपश्चोऽत्र व्यापारबाहुल्यं, तत्र चतुरं शिल्पवत (?) । जातागसि प्रमादान तु बुद्धिपूर्व कृतागसि, अतएव प्रेयसि(१) । केवलानामेवेति-स्फुटतयेति शेषः । अमा धारणत्वमितरापेक्षया व्यक्तिशक्तिमत्त्वम् , अन्यतमस्य द्वयोरुपा दानस्थले द्वयस्ये कोपादानस्थले आक्षेपकत्वेन साहचर्यनै (१) मानिन्या इति विशेषणात्तथाऽवसीयते । अत्रौत्सुक्यादीनां बहूनां व्यभिचारिणां समावेशः। "यद्यप्यत्र प्रेयसीत्यालम्बनविभावो. ऽप्यस्ति नथापि रत्यनुकूलधर्मवत्तयाऽनिर्देशादनस्तिकल्प एवेति । मा मैवम् , एषां विभावादीनामसाधारण्येनान्यद्वयाक्षेपकत्वेनात्रापि मिलितानामेव व्यञ्जकत्वात्। नन्वेषाञ्चेदसाधारण्यं, किमन्यद्वयाक्षेपणेन, एकैकव्यभिचारेण हि प्रयोपादानम्............अतोऽसाधारण्येऽ. पीतरद्वयमामिप्यते" ।

·काव्यप्रकाशदीपिका। १२३ क्षेपकत्वे सति नानै कान्तिकत्वामिति । तविशेषानाह- (४४)शृङ्गारहास्यकरुणरौद्रवीरभयानकाः । यत्येन नानैकान्तिकत्वं न व्यभिचारित्वमस्मदङ्गीकृतस्य सामु. दायिकस्येत्यर्थः । अतो न विभावाद्येकतमनिर्वाह्यता रसस्येति । विशिष्यन्त इति विशेषास्तस्य रसस्य सामान्यतो निर्णी- तस्य विशेषाः । स्तानाहेति -प्रसक्तानुपसत्त्येत्यर्थः । शृङ्गारेति- परस्परजीवितसर्वस्वायमानयोरुत्तमप्रहष्टयो यकनायिकयो रनि. प्रकृतिरभिलाषः पूर्वदर्शितमामान्ययोगाच्छृङ्गारः । तत्रालम्बन नायको, तयोरेव लावण्ययौवनादिदेशकालविशेषादिरुद्दीपनम् , अनुभावास्तत्तन्नयनत्रिभागवीक्षणालिङ्गनादयः, सञ्चारिणश्च यथायथं सर्व एवं भावाः(१) । तदुक्तम् - "एकोनपश्चा. शदमुश्च भावा युक्त्या निबद्धाः परिपोषयन्ती"ति(२)। आत्मनः परस्य वा वाग्वेशरूपचेष्टावकृतविलोकनाचनोविकाशो हामः । (१) भावशब्दश्चित्तवृत्तिविशेष रूढ़ाऽपि रसशास्त्रनिर्दिष्टानां रत्यादीनां स्थायिनां निर्वेदादोनां त्रयस्त्रिशंतो व्यभिचारिणां म्तमा दीनामष्टानामनुभावानां वा द्योतकतयाऽभिप्रेत इत्याशयः। यथायथ मिति बुद्धिपूर्वकमुपन्यासः । एवमुत्तरत्रापि (२) सन्दर्भोऽयं दशरूपकीयः ( ४४९ निर्णयसागर ) युक्त्या निबद्धा इति पारिभाषिकतया मतानामेषां भावानां यदृच्छया साधिता ऽसङ्गतः सन्निवेशो वारितः। 'अमी हि भावा'इति मुद्रितपुस्तके पाठः । अमुञ्चेति पाठे सर्वनाम्ना शृङ्गारस्य परामर्शः । एतचोपलक्षणमात्रम् ।

·१२४ काव्यप्रकाशः। तत्प्रकृती रसो हास्यं, तवालम्बनं विकृतवेशः पुरुषः, तचेष्टा. ऽऽदिरुद्दीपनं, नयनविकाशहस्ततालिकाऽऽदयोऽनुभावाः, स. चारिणश्वावहित्थाग्लानिमूछोऽऽदय इति । तत्रात्मनो यथा-गृहीत. तापसवेशं निर्वर्ण्य-रावणः-"जातं मे परुषेण भस्मरजसा त. चन्दनोचूलनं हारो वक्षास यज्ञसूत्रमुचितं क्लृप्ता जटाः कुन्तलाः। रुद्राक्षः स किलैष यत्कुवलयश्चैनांशुक बन्धनं सीतालोचनहारि कल्पितमहो रम्यं वपुः कामिना" ॥ शेषन्तु वृत्तिकदुदाहरि. व्यति । बन्धुवधविभवनाशननितशोकप्रकृतिः करुणः । तत्र च पतिरमणादिराळम्बनं, भूमिपतनरोदनोरस्ताड़नादिरनुभावः, ग्लानिनिवेदमूर्छामरणादिः सञ्चारी। ननु कथं करुणो रसः, तस्य शोकमयत्वात् , रसस्य च सान्द्रानन्दात्मकत्वात् । सत्यं, महाभारतादौ पाक् पर्वाद्यनुभवे(?)तावदस्ति स्तनमर्दैनगाढ़ालिङ्ग. नादौ सुरताङ्ग इव मुक्ष्मपीडाऽनुवेधः, पश्चात् सान्द्रतरानन्दश्चमत्. कारः स्वमंवित्तिमाक्षिकः, ततश्च कुनः करुणस्य न रसत्वम् ? अशिक्षितास्तु तत्पतिवद्धे भूयोभूयः स्वहृदगप्रवृत्तेःखैकमयत्वे सत्यन्यथाऽनुपपत्या यष्टिलग्नवद कामेनाप्य ङ्गीकार्याः(१) । (१) रसस्यानन्दमयत्व सहदयानामनुभव एव चरमं प्रमाणम् । 'लये सम्बोधयश्चित्त' मित्यादिसन्दर्भे प्राचीनरपि ज्ञानयोगिभिः 'नास्वादयेद्रसमित्यादिना तस्यानन्दमयत्वभूमिका स्वीकृता । अशिक्षितप्रायाणामापाततो दुःखोदयो मोहमूलक एव । "करुणादा- वपि रसे जायते यत्परं सुखम् । सचेतसामनुभवः प्रमाणं तत्र केवलम् ॥ किञ्च तेषु यदा दुःखं न कोऽपि स्यात्तदुन्मुखः ।" न काऽपीत्थमनुप. पत्तियतो "हेतुत्वं शोकहर्षादगतेभ्यो लोकसंश्रयात् । शोकहर्षादयो ·. काव्यप्रकाशदीपिका। १२५ एतेन क्रोधादिस्थायिनो रौद्रादयो व्याख्याताः । अपकारिण क्रोधोद्रेकप्रकृती रौद्रः । अत्रालम्बनमपकारी, तदपकारा. दिरुद्दीपनं, बाहास्फोटशस्त्रोल्लासप्रतिद्वन्दिग्रहादि-(१)रनुभावः, सञ्चारिणस्तु चपलतागर्वग्लानिमूर्छाऽऽदयः । दानयुद्धादि. घूत्साहपरिपोषको वीरः । अत्रालम्बनं देययुद्धादयः, उद्दीपनं दानपात्रप्राप्तिसाम्राज्यादयः, अनुभावः सर्वस्वत्याग यात्राग्रहणादिः, सञ्चारिणो धृतिहर्षगर्वादयः । स्त्रीनींचादिगत. विकृतसचादिदर्शनजनितभयस्थायी भयानकः तत्र विकृतः मत्त्वा- दिरालम्बनं, तस्योचनादादिरुद्दीपनं, नयननिमीलनगावमङ्कोच. पलायनादयोऽनुभावाः, सञ्चारिणस्तु जडताग्लानिमूर्छामरणा. दयः । विकृतिपूतिमांमादिदर्शनाद्विषयवरस्यभावनाच्च जुगुप्मा. प्रकृतिर्बीभत्सः । तस्य च पृतिमांसादिरालम्बनं, तत्रैव कृमि पातादिरुद्दीपनं, मुखविधू निनिष्ठीवनपराङ्मुखत्वादयो नीचेषु, उत्तमेषु तु कार्यान्तरस्य व्यामजादयोऽनुभावाः, निर्वेदापस्मार- जाड्यादयो व्यभिचारिणः । लोकोत्तरवस्तुप्रतिभासजनित. लोके जायन्तां नाम लौकिकाः । अलौकिकविभावत्वं प्राप्तेभ्यः काव्य. संश्रयात् । सुखं सञ्जायते तेभ्यः सर्वभ्य इति का क्षतिः॥" प्रकृत्या दुःखसंश्लेषविद्वेषिणः सुखास्वादनसादरष्य जीवलोकस्य यद्दशरूप. कादौ रामायणादिश्रव्यकाव्ये च तद्वासनोपचरितं निर्बन्धदाय नद. प्येतन्मूलकमेवेति कथं तस्यापलापः शक्यः ? (१) 'अस्त्रोल्लासप्रतिग्रहादिरनुभाव' इत्यादर्शपुस्तके पाठः । भत्र मुनिः-"तस्य (रौद्ररसस्य) च ताडन-पाटन-पीडन-च्छेदन-प्रहर रणाहरण-शस्त्रसम्पात-रुधिराकर्षणादीनि कर्माणी"ति । अत्र प्रति. द्वन्द्विग्रहपदेन मुनिनिदिएः सम्प्रहारः सूचित. स्यात् ।

·काव्यप्रकाशः। बीभत्सादभुतसंज्ञौ चेत्यष्टौ नाट्यरसाः(१) स्मृताः॥२९॥ तत्र शृङ्गारत्य दो भेदौ सम्भोगो विप्रलम्भश्च । विस्मयप्रकृतिरद्भुतः । तस्य चालम्बनं महापुरुषादिः, उद्दीपनं तद्- गुणातिशयः, साधुवादशिरोधूननादयो नीचेषु, सस्पृहत्वादयस्तु महत्स्वनुभावाः, उत्साहधृतिहादयः सञ्चारिणः । नाट्यरसा इति-साच्चिकबहुलगीतवाद्यादिपूर्वकाभिनयेन पुरावृत्तानुकारो नाव्यं, तदाश्रया रसा नाट्यरसाः । ते चाष्टौ मुनिना कण्ठोक्ताः(२), शान्तस्य नाट्ये तादृक्पुष्टिविरहात् । यदाह ध्वनिकारः(३)- "पुष्टिाव्येषु नैतस्ये"ति । काव्यरसास्तु शृङ्गारादयोऽष्टौ शान्त श्चेति नवेति भावः। तत्र रसेषु भिद्यते वक्ष्यमाणारीत्येति भेदौ । (१) 'नाट्ये रसा' इति वा पाठः । (२) वरोदामुद्रितनाट्यशास्त्रपुस्तके मूले शान्तरसविवेचनात्मकः सन्दर्भस्तु ( ३३२-३३६ पृ० ) न मुन्युपज्ञमिति नास्ति सन्देह. लेशावकाशः । नचापि तद्ग्रन्थव्याख्यानपरा टीकोपलभ्यते यथा शृङ्गारादिरसस्थले। अभिनवगुप्तपादकृतं मूलं तत् स्यात् । (३) एतच्च टीकाकृस्प्रमादविजृम्भितमाकरनिधारणम् । दशरूपके उपरितनः सन्दर्भ उपलभ्यते । तथाच स्थायिभावगणनायां तत्रत्यः कारिकाग्रन्थः- "रत्युत्साहजुगुप्साः क्रोधो हासः स्मयो भयं शोकः । शममपि केचित् प्राहुः पुष्टिनाट्येषु नैतस्य ॥" शान्तस्य श्रव्यकाव्यपर स्वेन व्यवस्थया मूलग्रन्थसङ्गतिरियं मनोज्ञाऽपि न सर्ववादिसम्मता। तथा च सम्प्रदायप्रवर्तकाः श्रीमदानन्दवर्धनाभिनवगुप्तप्रभृतयः सर्व एव नाट्यऽपि शान्तमङ्गीकुर्वन्ति । एवमपरे नातिप्राचीनाः "अष्टावेव रसा नाट्य इति केचिदचूचुदन् । तदचारु यतः कञ्चिन्न र स्वदते मट" इति ।

·काव्यप्रकाशदीपिका १२७ , तत्राद्यः परस्परावलोकनालिङ्गनाधरपानपरिचुम्बना. घनन्तभेदत्वादपरिच्छेद्य एक एव गण्यते । यथा- शून्यं वासगृहं विलोक्य शयनादुत्थाय किञ्चिच्छनै निद्राच्याजमुपागतस्य सुचिरं निर्वर्ण पत्युमुखम् । विस्रब्धं परिचुम्ब्य जातपुल कामालोक्य गण्डस्थली लज्जानम्रमुखी प्रियणे हसता बाला चिरं चुम्बिता॥३०॥ संयुक्तयोरन्योन्यानुकूलयो रम्यवेशगीतनाटयादिसेवनात्मक्रस्य. मानरतिप्रकतिः सम्भोगः । वियुक्तयोस्तु गुणस्मरणदिना रतिपोषप्रकृतिर्विप्रलम्भः। संयोगवियोगी चात्र परस्परायत्तता. ऽनायत्ततारूपो, तेन दुनीप्रेषणादौ सम्भोगे ईध्यामानादो वि. प्रलम्भे नाव्याप्तिः । परितः सर्वतो गण्डादिचतु:स्थाने वदन. संयोजनविशेषो वाभ्रव्यादिप्रणीतः (१)परिचुम्बनम् । नम्र. त्यन्त कृतकारिताऽयम् । तन बालाया नमनकर्तृत्वनालाक्यत्यक कर्तृतया चोपपत्तिः । यबन्तानान्तूत्तरोत्तरतः पौर्वकाल्यम् । (१) कामशास्त्रकर्तृणामन्यतमो वाभ्रव्यः । वात्स्यायनीयकाम सूत्रेऽर्वाचीने च रतिरहस्यादिनिबन्धे चुम्बनभेदा बहवो लक्षिताः । अत्र श्रीधरः “यद्यपि भरतमतानुसारेण नाटयरसा इत्युक्तं तथापि काव्यस्य प्राधान्यात्परिचुम्बनाद्यात्मनः सम्भोगस्य नाट्यविशेषतया साक्षात्प्र. योक्तं, मुनिनैव निषिद्धत्वात्तमुत्तमकाव्यविषयतयाऽऽख्यायमानमुदा. हरति-शून्यमित्यादि।...रतेरुभयाधिष्ठानत्वात्सम्भोगस्योभयाधिताना. वापि नायिकाप्रयुक्तसम्भोगस्येदमुदाहरणं, त्वं मुग्धाक्षीत्यादिषु नायिकाप्रयुक्तस्येति ।

·१२८
काव्यप्रकाशः।
तथा,
त्वं मुग्धाक्षि ! विनैव कञ्चुलिकया धत्से मनोहारिणी
लक्ष्मीमित्यभिधायिनि प्रियतमे तद्वीटिकासंस्पृशि ।
शय्योपान्तनिविष्टसस्मितसखीनेत्रोत्सवानन्दितो
निर्यातः शनकैरलीकवचनोपन्यासमालीजनः ।। ३१ ॥
अपरस्तु -
अभिलाष-विरहेया प्रवास शापहेतुक
तत्र चोभयोरनुरागोद्रेके सत्यपि नायिकाया औत्सुक्यं स्पष्टम् ।
सम्मति नायकौत्सुक्यमुदाहरति-त्वमिति । तद्वीटिकाऽऽश्रयणं(१)
सखी आलीजनस्य नायिका तस्या नेत्रोत्सव उत्फुल्लतालक्षण.
स्तेनानन्दितः, सैव नेत्रोत्सव(२)इत्येके । उक्तासु वक्ष्यमाणासु
चोदाहृतिषु पूर्वोक्तनयेन विभावादिविभागो रसनिष्पत्तौ भावुकै-
बोध्यः । अस्माभिस्तु विस्तरभीत्या न प्रपश्चितः । अपर इति-
अभिलाषः सङ्गमप्रागभावः, एकदेशस्थयोरपि गुर्वादिवशात्सङ्गमो.
परोधो विरहः । ईप्यति मानोपलक्षणम् । तेन कुमारसम्भव
अष्टमस (३)सन्ध्यावर्णनादौ वर्णितः प्रणयमानोऽपि सं.
(१) प्रथनमित्यादशंपुस्तके पाठः । अत्र कतिचित्पदान्यादर्श.
पुस्तके प्रमादाद्गलितानीति प्रतीयते । अत्र वीटिकाऽऽश्रयणनिविष्टस्मित.
विशेषवतीयं सखी नायिकेत्यादिः काव्यप्रकाशविवेके व्याख्यानक्रमः ।
(२) एके श्रीघरादयः। वयन्तु नोभयोाख्यानयोः कमपि वि.
शेषमुत्प्रेक्षितुं समर्थाः। अतोऽरुचिसूचने न किमपि तात्पर्य प्रेक्षामहे ।
सम्प्रदायप्रकाशिनीकाराः श्रीधरमेवात्रानुसरन्ति ।
( ३) [४९-५२] । कुमारसम्भवाष्टमसर्ग इत्यशुद्धः पाठः क' पुस्तके।
..

·काव्यप्रकाशदीपिका। १२९ इति पञ्चविधः । क्रमेणोदाहरणम्(१)- प्रेमााः प्रणयस्पृशः परिचयादुद्गाढरागोदया. स्तास्ता मुग्धदृशो निमर्गमधुराश्चेष्टा भवेयुमयि । यास्वन्तःकरणस्य बाह्यकरणव्यापाररोधी क्षणा दाशंसापरिकल्पितास्वपि भवत्यानन्दसान्द्रो लयः।।२। अन्यत्र व्रजतीति का खलु कथा नाप्यस्य तादृक् सुहृद्- यो मानेच्छति नागतश्च हह हा!(२) कोऽयं विधः प्रक्रमः। इत्यल्पेतरकल्पनाकवलितस्वान्ता निशान्तान्तरे बाला वृत्तविवर्तनव्यतिकरा नामोति निद्रां निशि ॥३३॥ एषा विरहोत्कण्ठिता। गृह्यते । अन्यासङ्गिनि कान्ते सानुरागप्रियाविषयः कोप इया । प्रवासो देशविच्छेदः । मुन्यादिक्रोधयन्त्रणं शापः । म च सर्वापवादक इत्याह-पञ्चविध इति । अभिलाष-विरह-प्रवामविषये तत्सद्भाव तेनैव व्यवहारः । क्रमणात-दिङ्मात्रणात शषः । प्रेम दर्शनादिगतो भावव्याकः कश्चन विशेषः । तत्पूर्वको वशी- कारः प्रणयः । परिचयो रहस्यवेदनम् । मयि भवेयुरिति-आ. श्वासकाका धन्य एवाह यदि तद्विषयः स्यामित्याकूतध्वननम् । लयस्तन्मयत्वम् । बाला नेच्छति न बहु मन्यते । प्रक्रम उपक्रमः । इति प्रकारे । निशान्तं गृहम् । वृत्तविवर्तनव्यतिकरा पुनः (१)-'हरणानीति वा पाठः । एवमुत्तरत्र । (२) 'सहसे त्यहृद्यतरो वैकल्पिकः पाठः । १७का०प्र० ·काव्यप्रकाशः। सा पत्युः प्रथमापराधसमये मख्योपदेशं विना नो जानाति सविभ्रमागवलनावक्रोक्तिसंसूचनम् । स्वच्छरच्छ कपोलमूलगलितैः पर्यस्तनेत्रोत्पला बाला केवलमेव रोदिति लुठल्लालालकैरश्रुभिः ॥३४॥ प्रस्थानं वलयैः कृतं, प्रियसखैरभैरजलं गतं, धृत्या न क्षणमासितं, व्यवसितं चित्तेन गन्तुं पुरः । यातुं निश्चितचेतसि प्रियतमे मर्वे समं प्रस्थिता गन्तव्ये सति जीवित! प्रियसुहृत्सार्थः किमु त्यज्यते॥३५॥ पुनःप्रवृत्तपार्श्वपरिवर्तना। एतत्प्रवासोदाहरणं कुतो न स्या- दित्याह-एषेति-प्रकरणवशादवसेयेति शेषः । सखीनां भावः सख्यं सौहार्य, तेनोपदेशः, तद्विना तदभावे । सविभ्रमानवलना. दिभिर्वक्रोक्तिभिश्च संसूचनं मानोत्तारणम् । केवळपेवेति समुदितो निपातः(१) । अश्रुपदमत्र कज्जलादिमिलितनेत्र- जले, तेनोदकैरिति सङ्गच्छने । गन्तव्य इति-भावे कृत्यः । तेन गमन उपस्थिते सतीत्यर्थः । जीवितति सम्बुद्धिः(२) । (१) एवमापातत एकपर्यायभूतस्याव्ययद्वयस्यैकत्रावस्थितिः समाधेयेति टीकाकृत्स्वरसः । अन्यथा पुनरुक्तत्वापत्तेः । केवलं प्राधान्येन रोदनमेव नत्वन्यत्किञ्चिदिति तु नासुगमो व्याख्यामार्गः । (२) अत्र जीविन प्रिय इत्युभयत्र पदच्छेद इत्याशयः । एवमपि श्रीधरमाणिक्यचन्दौ । अत्र साहित्यचूड़ामणिः-'सुहत्सार्थ इत्यस्य प्रियसख इत्यनेन पौनरुक्त्यं दुष्परिहरम् । प्रियेति पृथक्पदं सम्बुद्ध्य. तं, जीवितविशेषणम्, अतो न पौनरुत्यमित्येके, तदसत्, सुहत्सखि. शब्दयोः पौनरुत्त्यस्य तादवस्थ्यात्' ।

·काव्यप्रकाशदीपिका। स्थामालिख्य प्रणयकुपितां धातुरागैः शिलाया. मात्मानन्ते चरणपनितं यावदिच्छामि कर्तुम् । अस्पैस्तावन्मुहुरूपचितष्ठिरालुप्पने मे क्रूरस्तस्मिन्नपि न सहते सङ्गमं नौ कृतान्तः ॥३६॥ स्वामिति-कृतान्तो देवं, क्रूरः श्रेयोविघटन जागरूकः । अत्राक- तिलिखनात्कथञ्चिनिर्वाह्यपादपतनारम्भेऽप्यत्रै[-वा]सरसमये स्वदीयविलासविशषसमुद्दीपितशोकावशांवधुरस्य मम बाष्पेर्दर्शन विधानद्वारा विघ्नः क्रियत इति सर्वतन्त्रविदां वाचस्पान. मिश्राः(१)। आधुनिकास्तु लिखनमपीच्छाविषय एव,न तु निव्यूह (१) अत्र श्रीधरसिद्धान्तो यथा..."शिलापदेन लिखनयोग्यता। लिखतोऽपि ममाणि निर्गतान्यव,तानि तु दृष्टिपिधानमिव कृतवन्ति, किन्तु मुहुर्मुखप्रोञ्छनेनापास्य कथं कथमपि लिखननिर्वाहः । इदानी न्तु प्रणामकालोद्यममात्र स्मृततचिन्ताविह्वलान्तःकरणस्य मम वार वारं प्रवाहरूपतामापन्नैरश्रभिः समन्तादृष्टिलृप्यत इति वाचम्पति- मिश्राः । (चण्डोदासोद्धृतं वाचस्पतिमिश्रमन्तव्यमितो भाषया किश्चि. द्भिन्नम् । अत्रायं प्रश्नः प्रसङ्गोत्था-वाचस्पतिमिश्रकृता प्राचीनतम काव्यप्रकाशटोका (याऽधुना लुप्तेव) किं चण्डीदाससमयऽपि विरल. प्रचाराऽऽसीत्? उत चण्डोदासःस्मृतिनिर्मोपनियन्त्रिता वा तात्पर्य प्रकटनपरा वा भिन्नमेव सन्दर्भमुद्धरति ?) जानाम्येव यश प्रणयगंपे. याव्यवहितेषु विलासंषु मम बाष्पतलितं चक्षभवतीति...मे इति पदशच्या व्यज्यते । अन्यथाऽऽत्मानमिच्छामीत्युपक्रमणे नौ इत्युप. . संहारे च प्राप्तत्वाद्वयर्थताऽऽपत्तिरिति काश्मीरकाः। (काश्मीरकरुवक कृते सङ्कते नेदमुपलभ्यते । तदर्वाचीनानां काश्मीरकाणां सिद्धान्तिन ·१३२ काव्यप्रकाशः । हास्यादीनां क्रमेणादाहरणम्- आकुच्य पाणिम शुचिं मम मूर्ध्नि वेश्या मन्त्राम्भसा प्रतिपदं पृषतैः पवित्रे । मिति मन्यन्ते । अत्र च त्वामिति निर्दिष्टनायिकाऽऽलम्बनं, कल्पनाबीजं पूर्वप्रणयकोपस्मरणं, प्राकरणिकश्च मेघोदयादि. रुद्दपिनं, लिखितबाष्पश्चानुभावः, सञ्चारिणस्तु स्मृसिशोकदैन्या. दयः । एतैः प्रतीयमानै र्यक्षेऽनुमीयमाना रतिः सहृदयहृदय- लीनां वासनामुद्बोध्य निखिले नदाकारार्थसिद्ध मान्द्रानन्दास्वाद पर्यवस्यतीति-एपैव सर्वत्र रीतिः । अत्र च प्रवन्धपर्यालोचनया विप्रलम्भसञ्चायुन्माद एवोद्रिक्त इति नेदं रसध्वन्युदाहरणं यद्यपि तथाप्येतन्मात्रानुसन्धाने नोन्मादावभासः स्फुट इत्य- मत्र परामृष्टं भवति । नामतोऽपि तेषामिदानी नोपलम्म इति महद दरवेशसम् ) । वयन्तु ब्रूमः-यावदेवतत्स कमिच्छामि तावत्सं. कल्पविषय एव प्रलापसमयानुभूतकृतककोपप्रप्तादसम्भेदात्मकस्मृत. तच्चेयाविह्वलस्य ममाविभूतैरश्रभि परालुप्यते । तच्चित्रलिखिताया अपि तावदास्तां दर्शनविनादादिक यावाल्लखनोचितरंखोपरेखाऽऽ. दिसूत्रमपि सङ्गमं न सहत इति । अतएव कृतान्तस्यापि पुनः कर इति विशेषणम् । देवमपि शापमन्तरण नतन्मिथुनविघटने पटोय इति यथाऽत्र रतिरतितरामुद्दीप्ता तथाऽऽलेख्यादिरूपस्यापि समागमस्य विप्रयोग इति विप्रलस्भोऽपि पर पारमाश्रयत' इति । आधुनिका इति पदेन चण्डीदासेन श्रीधराचार्या एव विवक्षिताः। वाचस्पतिमिश्र. संक्रान्तं समालोचनमन्यत्र कृतमित्यत्र घिरम्यते ।

·काव्यप्रकाशदीपिका। तारस्वनं प्रथितथूक(१) मदात्प्रहारं हा हा हतोऽहमिति रोदिति विष्णुशर्मा ॥३७॥ हामातस्त्वरिताऽसि(२)कुत्र किमिदं हा देवताः काशिषः धिक् प्राणान् पतितोऽशनिहुंतवहस्तेऽङ्गेषु दग्धे दृशौ । इत्थं घर्घर(३) मध्यरूद्धकरुणाः पौराङ्गानानां गिर श्चित्रस्थानपि रोदयन्ति शतधा कुर्वन्ति भित्तीरपि॥३८॥ भिप्रेत्योदाहृतम् (४) । प्रतिपदमेकैकेन मन्त्रपदेन संस्कृय मित पृषतैर्बिन्दाभः, तारस्वरं यथा स्यानथा प्रहितं मवैदिक प्रेषितं थूदिति शब्दो यत्र प्रहारे तत्र । विष्णुशर्माऽऽलम्बनं, रोदनवैचित्यादिरुद्दीपनं, सामर्थ्यलक्ष्या वैहासिकगताः कपोलस्पर्श हाष्टसङ्काचादगाऽनुभावाः । अवाहत्यादर्पग्लान्यादयः सञ्चारणा नोपात्ताः । कुत्र कस्मिन् गन्तव्ये त्वरिताऽसि येनास्मान्यतन भक्तानपि नापेक्षसे । अशानिरूपो हुनबहः । दृशाविति-दृशाः पूर्वपरिचित लावण्यलहरीसंवलितत तदपाङ्गतरङ्गणादिवैचित्र्या. द्विशेषोक्तिः । मध्यरुद्धा मध्य अर्द्ध रुद्धा विच्छिन्नाः बायोदयमंतकण्ठतया । अत्र लोकान्तरगतनायिकाऽऽलम्बनं, -- (१) 'शूत्क'मिति क्वाचित्कः पाठः । (२) 'स्वमिताऽत्सो'ति वा पाठः । (३) 'गद्गदरुद्धति वा पाठः । ( ४ ) "मात्राननुसन्धानेनोन्मादाभास एवे"त्युदाहरणचन्द्रिका कारसस्मतश्चण्डीदासग्रन्थे पाठः। रसनिष्पत्तिनिर्धारणप्रस्ताव रस ध्वन्युदाहरणमेव सम्मतमिति तथा निर्देशः :

·काव्यप्रकाशा कृतमनुमतं दृष्टं वा पैरिदं गुरुपातकं मनुजपशुभिर्निमर्यादैर्भवद्भिदायुधैः । नरकरिपुणा सार्ध तेषां सभीमकिरीटिना. मयमहममृब्दोमांसः करोमि दिशां बलिम् ॥३९॥ क्षुद्राः संत्रासमेते(१) विजहत हरयःक्षुण्णशक्रेभकुम्भा युष्मद्देहेषु लजां दधति परममी सायका निष्पतन्तः । सौमित्रे! तिष्ठ पात्रं त्वमसि न हि रुषां(२)नन्वहं मेघनादः किश्चिद्भभङ्ग (३)लीलानियमितजलधिं राममन्वेषयामि ४० ग्रीवाभङ्गाभिरामं मुहुरनुपतति स्यन्दने बहदृष्टिः(४) तद्देऽग्रिपतनादिरुद्दीपनम् , अश्रुतद्गुणवर्णनप्लुतकरुणस्वर- स्तम्भादिरनुभावः, तत्प्रकाशितो निर्वेदः सचारी(५)। कृत. मिति-अत्र पितृवैरिण आलम्बनम् , अनुमत्यादय उद्दीपनं, प्रतिज्ञाग्रहणं तत्सहचराश्च भृकुटीदन्तौष्ठपीडनादयोऽनुभावाः, उत्साहौग्यादयः संचारिणः । अत्र रक्ताङ्गनेवता युद्धवीरभेदिनी। क्षुद्रा इति-परं लज्जां दधति, अतादृक्कार्यनिष्पत्या लजिता - (१) 'त्रासमेन'मिति कुत्राधि पाठः। (२) 'रुषा नम्वह'मिति वैकल्पिकः पाठः । ( ३ ) किश्चित्संरम्भति-भ्रूभङ्गसंक्षेति वा पाठः । (४) 'दत्तदृष्टिरिति वा पाठः । (५) 'काश्मोरराजमातृमरणे भट्टनारायणकविकाव्यमिदा. मिति प्रकरणनिर्देशो माणिक्यचन्द्रकृते सङ्केते ।

·काव्यप्रकाशदीपिका। पश्चार्धेन प्रविष्टः शरपतनभयाद्भूयसा पूर्वकायम् । दभैर वलीद्वैः श्रमविवृतमुखभ्रंशिभिः कीर्णवर्मा पश्योदग्रप्लुतत्वाद्वियति बहुतरं स्तोकमुव्या प्रयाति॥४॥ उत्कृत्योत्कृत्य कृत्तिं प्रथममर्थच्छयोयभूषांसि(१)मांसान्य. मस्फिक्पृष्ठपिण्डा(२)द्यवयवसुलभान्युग्रपूतीनि जग्ध्वा । आर्तः (३)पर्यस्तनेत्रः प्रकटितदशनः प्रेतरङ्कः करङ्का दङ्कस्थादस्थिसंस्थं स्थपुटगतमपि क्रव्यमव्यग्रमत्ति ॥४२॥ चित्रं महानेष बतावतारः क कान्तिरेषाऽभिनवैव भङ्गिः। लोकोत्तरं धैर्यमहो प्रभावः काऽप्याकृतिर्नूतन एष सर्गः४३ इव कृतकार्या अपि न मामानन्दयन्तीत्यर्थः(४)। ग्रीवेति - मृगा. नुसारिणो राज्ञ उक्तिः । पश्चादद्धं पश्चाई निपातः । उत्कृ येत्यादि-उच्छोथ उच्छलता । पिण्डं जलार्पविभागः । उग्रपूती न्युत्कटदुर्गन्धानि । रश्विरक्षुधितः । करकोऽस्थिशेषं शिरः । स्थपुटो विकटगभीरभागः । चित्रमिति-अत्र बतेत्यादीनां चित्र मित्यादिपूर्वपूर्वपदाहितसंस्कारसाहित्येन शक्तिदाय॑ द्रष्टव्यम् । भङ्गिव्यवस्थितिः । सृज्यत इति सर्गः । (१) 'पृथुच्छोथ', 'पृथूच्छोफ', 'पृथूच्छायेति वा पाठः । (२) 'पिण्ड्याधवयव', 'पीठाद्यवयवेति वा पाठः । (३) 'अन्तःपर्यस्त'-'आत्तस्नायवनति वा पाठः । (४) हनूमन्नाटके रावणपुत्रस्य मेघनादस्येयमुक्तिः । ..

·काव्यप्रकाशः। - एषां स्थायिभावानाह- (४५) रतिर्हासश्च शोकश्च क्रोधोत्साहौ भयन्तथा । जुगुप्सा विस्मयश्चेति स्थायिभावाः प्रकीर्तिताः ॥३०॥ स्पष्टम्(१)। हृदयङ्गमे वस्तुनि सुखोपायत्वसंवेदनं रतिः । वागादिवै- कृतश्चेतोविकाशो हाप्तः । इष्टनाशादिभयाचेतोद्रुतिः शोकः । प्रति- कूलेषु तेक्ष्ण्यप्रबोधः क्रोधः । कार्यारम्भेष्वासङ्ग उत्साहः । रौद्रशक्त्या कृतं चित्तवैक्लव्यं भयम् । दोषदर्शनादिभिर्वस्तु. निन्दा जुगुप्सा । लोकोत्तरवस्तुदर्शनाच्चित्तविस्तारो विस्मयः(२)। व्यभिचारिण इति-प्रत्यभिज्ञायमानलौकिकदशाऽऽविर्भावतिरो- भावस्वभावो ब्रीडाऽऽदिरास्वादाङ्कुरणदशायां व्यभिचारीत्युच्यते । आस्वाददशायान्नु तस्य नानाऽऽकारकरितघनानन्दस्य द्वि- त्रिक्षणमात्रजीवितस्य, प्रबन्धष्ववान्तरानकवाक्यानां, मुक्तकादौ तु तस्यैव काव्यस्य, पुनः पुन भावनया सन्तन्यमानस्वरूपरूप. स्यांशानां स्थायिसञ्चारिताविभागो नास्त्येव । अतएव मेघ. दूतादावुन्मादादिः सञ्चार्यन्तरानुगमसन्तन्यमानतालक्षणा. (१) अत्र भट्टगोपाल:-'स्पटमिति पाठप्रधानत्वात् प्रमेयस्य, यथासंख्येन योजनं तु स्पष्टतर मिनि । (२) रत्यादीनां स्थायिभावानां विस्तरत आलोचनं भरतनाट्यशास्त्रे सप्तमेऽध्याये । एषां प्राधान्यप्रकटनं च तत्रैव श्लोकमुखेन-"यथा नराणां नृपतिः शिष्यानाञ्च यथा गुरुः । एवं हि सर्वभावानां भावः स्थायी महानिह ॥"

·THE PRINCESS OF WILES SARASVATI BHAVANA TEXTS. Edited by GOPINATII KAVIRA), M A No. 1 -Tho Kirunāväli Bhāskaria, (f77c71a71417#T) [àəfyr), it Commontary on Udayanaca Kiedāvali, Devi soction, by Padmanābha Msua Ed with Introduction and Index by Ciopinath Kau VA RI" No 2 – The Advaitu Chintāmam, (raferarafo) [azra), by Rangoji Bhatta, Ed with Introduction etc bv Vārâyana Sastolla hilo Sihityachārva No 3 - 'The Vedānta Rapalataka, (èzira gafa#1) [era! py Vadhusudana Sarasvati Edited with Introduction ple bi Rāmāmā l'andelin lunachau No E-Tho kusunanjali Burdhani, (FPasiza:funt) (727), c Comment V1 Cavana's Thorst Tract lille Kusumāmuli , by laadunāja Ed with Introduction ote by Copmath Kavilaj, VIII, No, 75--Tho Rasiz vārda (79912) (à zf97], a Commontar como Udvama's Kunali, Guna section, by Bhatta Lili, Ed with Introduction of his Gopinath Kavuaj. VI I RI No fi-(Part )-The Bhāvanā Viveka (maarfaà) [Alaial), by Mandana Miśl, it ha commentary loy Bhutta Umbeka Ed with Introduction etc by M. Ni Ganuithe Jha, W 1, J) Intt No 6-(Part IT)- Ditto Ditto N. 7-(Part 1)-The Yoyinīhrdaya dipikā, (aforatezazifa#1) [arz], by 1:ortānanda Nätha bomg a Come on Yoginihday, a part of Vâmakośvara Tantra Ed with Introduction etc by Gopinath kaum.NA - Ditto 1-4 No 7-( Part IT ) Ditto No. 8-The Kāvyadākıni (15981ffat) (915791a), hy Cangānandı Kavindra ·Ed. with Introduction etc. by Jagan nātha S'āstri Hoshing Sahityopadhyaya. Rs 0-10 No. 9-(Part 1)-The Bhakti Chandriká (frafegat) [fº], Commentary on Sandilyas Bhaktısūtras, by Närayaņa Tirtha. Ed.with a Prefatory Note by Gopinath Kavira),M. A. Rs. 0-12 No 10-(Part 1)-The Siddhantaratna, (fagrasa) (nilsta.cazzia), by Baladeva Vidyabhūsuda Ed. with a Prefatory Voto by Gopinath Kaviraj, M.A Rs. 1-2 No. 10-(Part II)--Do. Du Rs. 2-12 No 11-The Sri Vidya Raina Sūtras, (sifaureaga) (2-a ), by Gauda pāda, with a Commentary by S'ankaráranya Ed. with Introduction etc. by Nárayapa S'ästri Khiste, Sahityacharya, R4.0-9 No. 12-The Rasapradipa, (729219) (Magre), by Prabhakara Bhatta, Ed. with Introduction etc by Nárayana Sastri Khiste Sahityacharya. Rs. 1-2 Nu 13–The Sıddhasiddhanta Sanuralia, (fanfarrapat) (219AMI), by Balabhadra. Ed, with Introduction by Copmath Kaviraj, M A Rs 0-14 No 14-The Triveniká, (faf11) (wan), by Asãdhara Bhatta Ed, with Introduction by Batukanātha Sarmā Sāhityo. pădhyāya, M. A and Jagannatha S'astrı Hoshing Sāhityo. pådhyāya. Rs. 0-14 No 15-(Part I)-The Tripurārahasya. (Jnana Khadda) (fagiera, ज्ञानखण्ड) [तान्त्रिकदर्शन], Ed with a Prefatory Note by Gopinath Kavira), M A Rs.0.11 No. 15-( Part-II )-Do. No. Rs. 2-4 No. 15-( Part III ) - DO. Do Rs. 3-0 No. 15-( Part IV)--Do. with Introduction, etc. by Gopinath Kaviruj, M. A. No 16-The Kavya Vilāsa, (prafata) (2017), by Chiranjiva Bhattachărva. Ed. with Introduction etc. by Batukanātha Sarma Sāhityopădhyāya, M. A and Jayannātha S'ästri Hoshing Sahityopadhyâya Rs. 1-2 ·'n NUTTU. VYMI JA RESEACH INSTITUTE No. 17-The Nyāya Kalıkā, (791437f*s#r) [747a), by Bhatti Jayanta Ed. with Introduction by MM. Ganyanātha Jhå, M A D. Litt. Rs 0-14 No. 18-(Part 1)-The Goraksa Siddhanta Sangraha (pittalaara- HCE) [A12ATI), Ed. with a Prefatory Vota by Gopinatlı Karaj, RU 14 No 19-Part. I )-The Prākrita Prakāśa (91829717) (918.71770), by Vararuchi with tho Prākrita Sanjivairi by Vasantarāja and the Subodhini by Sadananda. Ba. with Prefatory note etc by Batuk Sath Sarmā, M A and Baladeva Upadhyāya, M A M. A, No. 19-( Part. II ) Ditto Ditto R-12 No 19--( Part JIT ) Introduction etc. In Preparation. ) No 20 - The Mänsatattvaviveka (Ainarafa# ) [#517a), bv Vaśvanātha Nyavapanchanana Bhattācharya Edited with Introduction etc by Pandit Jasomalla S'ästrı Hushing Sahityopadhyāya, with a Forewordb Bander Gopi Nath Kaviraj, V A ,Principal, Government, Sauskut College, Benares P 01 No 21--( Part 1 ) The Nyāya Yiddhāutie Vāli (zarafa Taardi) [ 7474 ], by Jayarama Nyayit Pane halen Bhattāchāry:s. Edited with Introduction etc by Dr. Manevi Desa Sastri, M. A, 1) Phuil ( Oxon), Librillati, turl. Sanskrit Library, Sarasvati Bhavana, lienareis. R 1.t Vo ?1- Part-II ) Ditto Ditto R 0 No. !! The Dharmānubandhi Slokachaturdası (unigafrumnjaansait) (paita), by Sri S'esa Krsna with it commendans by Rām. Pandit Edited with Introduction elu. by Varayeldek West Khiste Sāhityachārya, Assistant Librarian, Giovernment Sanskrit Library, Saraswati Bhavand, Bonares ky 10) No. 23-The Navarātrapradipa (aattauta) [TÁNa ), by Nanda Pandit Dharmadhikari. Ed with Introduction etc. by Varjanatha Sastri Varkale, Dharinuśāstra-S'āstri, Sãdholal Resoarch Schular, Sanskrit ·(Montel College, Bonaros, with a Horoword by Pandit Copmath Kaviraj, M. A, Principal, Govornmont Sanskrit Collovo, Benaros. Rs 2-0 No.3+-The Sri Bamatāpmiyopanısad (Praaifas 1019faq) (sqfare), with the Cominontary called Rāma Käsika in Pūrvatipi and Anandandhi in Uttratīpini by Anandırma Ed. with Introduction eto by Anantaram. Masuri Votala Sāhityopādlıyaya, Pust-Achary Scholar, Ciorst Sanskut Collove, Benares, with a Poreword by Pandit Ciopi Nitra Kivirija, 11., Principal, Govorument Sanskrit Colloge, Benares. R 3-1 No. 23-The Sapindy a kalpalatıkā ( Arfqosa tagsfaxr ) ( Ana], hy Sidasivadova alias Apudoval with by Varayan. Devido Edited with Intumduction otc, by Jagannatha Sastrillosing. Sähtyospádhyaya, Sidholal Research Scholar, Govt Sanskut Collore, Benares Rs 1-1 No. 26-The lrgirkalekhā Nātika ( qorziarafani ) [arfzxı', by Visvanātha Deya Kri Edited with Introduction ote:. by Nārāvana Sastri Khusto Sahn vächervia, Asst. Libuit, (ovoumont Sanskrit Librarv, Benares R1-0) No.:37-The Vidvachcharita Panchakan, (fazafaqa#4) [faara), By Värälana Sastri Kbiste, Salut vacharyat, sustant Lib. rarian, Govt. Sanskrit College, Suasi itu Bhavana Library, Benares. With in Introduction by copmäth Kaviraju, MA, Primcipal, Govt Sunshut College, Bonates Rs 3-0 Yo, 14-The Vrati Kuy's (aart 2) (PTÁNIEa], by Jagannatha Sastri Ilona Sahityopādhyây, lato Sudholal Resourch Scholar, Sanskrit Colleve, Benares With a loreword by Sri Gopmātha Kaviraja, M A., Principal, (ovt. Sanskrit College, Benares. Rs 4-0 No. 29-The Vritti dipikā (fastfoxt) (597970), By Maun Sri Krsna Bhatta. Edited with Introduction oto by I 1. Gangadhara S'astrı Bharadvāja, Professor, Govt Sanskrit College, Benares, Rs. 1- No. 30- The Padārtha Mandanan (aza ) [asfa# ], By Svi Venidatta.

·(5) Exitol with Introduction ote. by Pandit Gopālı Sastu Neno, Professor, Govt, Sanskrit College, Benares. Is U-14 No 3 (Part 1)-The Tantraiatna (araja ) ( ATAIAT ), by Eartha Sārathi Misia. Edited by M. M. Dr. Ganganatha Jh, M, D Litt, Vice-Chancellor, Allahabad iniversity Allahabad Rs. 1-11 No 31-( tart Il ) Ditto Ditto. Edited by Pt. Gopal Sastri None, Cont College, Benares, Vol 3! -The Tattvasāra (araan ) [ 2017 ], by Raklialdast Nyayaratna, Edited with Introduction etc. by Harihara Sastri, bonding Hudu University. No 3.3–4 Purt I) The Nyaya Kaustubha ( 7919716JH ) [ 7219 ), by Mahadeva Puntamkai Edited with Introduction eto by Umor a vista, M. A., Allahabad University, Allahabad tús s- t No.3t (PulilThe Advaita Vidyatılakam ( 3žaraaifa271) ( argazra ), by Siri Samaraputyava Dib shta With a Commentary by Sri Dharmayya Ditonton Edited with Snuroduction, etc, by Ganddoele las Jha, II. A, Sudholal Resoarch Scholar, com Sanskrit Library, Benares. No. 35-Tho Dharma Vijaya Nätaka ( Áfa 34a1zx ) [ 212+ ), in Bhüdevu Sukla, Edited with Introduction eto, by Pandit Naraz alios Khuste, Asst Librarian, Govt. Sanskrit Library, Donales ton Vu. 36-'Mhe Ananda Kanda Champú (319774rgary) ( 919 ), lo Mitra Mišra. Billed, with a Foreword hy Gopinath Kavira), v Nanda Kishore Sāhibyacharya, Research Scholar, Sunshi21 College, Benares No. 37-The Upanidāna Sutra ( 39fagrag74)[1], Edited with Introduction by Dr. Mangaldeva S'ästet, M. A, D, Phil Ry 1-0 No 38-The Kıranāvalı prakās'a didhiti ( Guna ), ( fata #rzetfafa ) [Qafan ), by Raghunath s'nromani. Edited by Pandit Badrināth Sástrı, M, A, Luchnow University, R 1-1 ·No. 39-The R.me Vijaya Mabakavyt, ( #fanaal $137 ) L 20107 }, by Rupanatha Elicou by Pu. Ganpatilal Jha, M A. Rs. 2-0 No. 10-(Pari I) The Kālatattva i nechana( ergarafahaa) [1782715), by itaghunatha Bhatte. Edited with a Foreword by Gopinathad haulaja II k. by Janda Kishore Sama Salutgachayo, Rosentti Scholar, Senshui Culle.o, Lonate. Rs. 1-0 No, 40 ( Part 11 ) Do No. 41-4t I) Thao Siddhanta Surabhauma (faculrantante) [Jarfan), by Su Yunivald Editod with Turuducu oni i dyautişâchuthad Pandit Julidhara Thubhud lille uhelal Scholar, Saushut College, iemies. R.) No 12-The Bhoda Sıddhi (5131917) [77;2), by Vostmatu Panelen nani Bhattacharya. Editod with notes ere, by Nyaya Vyakıtanchang Bundan Sûrya Nārāyana Suria, Profe-, Govt Sun krri Chloe Boneros. No. 43-( Part I) The Sundholiad (-yricia ) [ *27. p03 ), by Sid alasida Edited while Intoutton, les, ec, by Vodachár va Pandit Bhaagadra Prasail Višti, Protusson, Guni. Sanskrit College, Boules, Vo), 44- Part I) Sūdrāchāra Siromani (grariazinfo) (rizira), Editou by Sāhityāchar l'anit Narayan Sastus Khite. No, 15-( Part I) Kiranāveli Plakāśa (Guna) (favorani 97.737-170) [25197 ], i Värvikamana. Edited with a Foreword hy lt. Grupunath Karet, M., A., by Pandit Badrinath Sastri, M. A., Lucknw Chorsity No. 16-( Part I) Kivya pahasa dilihat (7727971321197.r) [Magir), by Sri Charliland Edited by Sri Srvapratitla Bhattınchorya, M. A., Professor, Pionowy; Colleyo, valcutta. N., 47-Bhodajayaśii ( #77777 ) Arsa ), ! Sii Terkavāyisal Bhatta Veuidattacharya Edited with Introduction only by Pandit Tubliuvien prasad Upalhyaya, M. 1. Inspoctor if Sauskrito Pātha hala, United Provinces, Benares.

·THE PRINCESS OF WALES SARASVATI BHAVANA STUDIES : Edited by GOPINATH KAVIRAJ, M. A Vol. I. (a) Studies in Hindu Law (1): its Evolution, by Ganganatha Jhā. (b) The View-point of Nyåya Vaišeşika Philosophy, by Gopi nath Kaviraj. (c) Nirmāņa Kāya, by Gopiuath Kavira). Rs, 1-12 Vol. II- (a) Paraśurāma Miśra alias Vāņi Rasāla Rāya, by Gopinath Kavira). (b) Index to S'abara's Bhășya, by the late Col. G. A. Jacob (c) S’tudies in Hindu Law (2):-its sources, by Gangānáth Jha (d) A New Bhakti Sūtra, by Gopinath Kaviraj. (0) The System of Chakras according to Gorakṣa nátha, by Gopinath Kavira). (f) Theism in Ancient India, by Gopinath Kaviraj. (8) Hindu Poetics, by Batuka nātha S'armā. (b) A Seventeenth Century Astrolabe, by Padmākara Dvivedi. (1) Some aspects of Vira Saiva Philosophy, by Gopinath Kaviraj. (1) Nyāya Kusumānjalı ( English Translation ), by Gopiuath Kaviraj. (k) The Definition of Poetry, by Nārāyana S'āstri Khiste. (1) Sondala Upadhyaya, by Gopinath Kavira). Rs. 5 Vol. III- (a) Index to Sabara's Bhāṣya, by the late Col, G. A. Jacob. (b) Studies in Hindu Law (3): Judicial Procedure: by Gangú nátha Jha, (o) Theism in Anoient India, by Gopinath Kaviraj. (d) History sud Bibliography of Nyāya Vaišoşika Literature, by Gopinath Kaviraj. (0) Naişadha and S'ri Harga by Nilakamala Bhattãohārya. (f) Indian Dramaturgy, by P. N. Påtankar, Rs 5.

·Vol, IV (a) Studies in Hindu Law (4). Judicial Procedure. by Gangã. nātha Jha. ib) History and Bibliography of Nyāya Vaišeșika Literature, by Gopinath Kavira). (c) Analysis of the Contents of the Rgveda-Prätısākhya, by Mangala Deva S'āstri. (d) Nārāyaṇa's Gaņıta kaumudi, by Padmăkara Dvivedi, (0) Food and Drink in the Ramayanic Age, by Manmatha natha Roy (f) Satkāryavāda. Causality in Sankhya, by Gopinath Kaviraj (g) Discipline by Consequences, by G, L. Sinha (h) History of the origin and oxpansion of the Aryans. by A. C Gangaly (i) Punishments in Ancieut Indian Schools, by G.L. Sinha. Rs 5 Vol. V- (a) Ancient Home of the Aryans and their migration to India, by A. C. Ganguly. (b) A Satrap Coun, by Shyamalal Mehr. (c) An Estimate of the Civilisation of the Vanaras as depicted in the Rāmayana, hy Manmatha nátha Roy. (d) A Comparison of the Contents of the Rgveda, Vajasanoya, Tai tiriya & Atharvaveda Prātisakhyas, by Mangala Deva S'astrı, (0) Formal Training and the Ancient Indian Thought, by G.L. Sinha (f) History and Bibliography of Nvāya Vais'eşika Literature by Gopinath Kavira). (8) A Descriptive Index to the names in the Rāmāyana, by Manmatha nātha Roy. (h) Notes and Queries, (1) Virgin Worship, by Gopinath Kaviraj. Rs. S Vol. VI- (a) Index to S'abara's Bhāsya, by the late Col G. A. Jacob.. (b) Some Aspects of the History and Doctrines of the Nāthas by Gopinath Kaviraj. (0) An Index etc. the Ramayana, by Manmatha nåtha Roy. (d) Studies in Hindu Law by M. M. Canganatha Jha (0) The Mimamsa manuscripts in the Govt. Sanskrit Library (Benaros), hy Gopinātha Kavira). (f) Notes and Queries, by Gopinatha Kavırā \.

·( 3 ) Vol. VII. (a) Bhāmaha and his Kavyalankāra, by Baţukanātha S'armá and Baladeva Upadhyāya. (b) Some variants in the readings of the Vais'opika Sūtras, by Gopinātha Kavirāj. (c) History and Bibliography of Nyâya Vais'egika Literature, by Gopinatha Kaviraj. (d) An attempt to arrive at the correct meaning of some obscure Vedic words, by Sitāram Joshi. (0) A comparison of the contents of the Rig Veda, Vajasaneya, Taittiriya, and Atharva Veda (Châturadhyāyıka ) Prātis'á. khyas, by Mangal Deva Shastri. (f) An Index to the Ramayana, by Manmatha Năth Roy. (8) An Index to Sabara's Bhāşya, by the late Col. J. A Jacob. (b) Gleanings from the Tantras, by Gopinātha Kaviraj. (i) The date of Madhusudana Saraswati, by Gopinātha Kaviraj. (1) Descriptive notes on Sanskrit Manuscripts, by Gopinātha Kavırāj. (k) A note on the meaning of the word Parårdha, by Umes'a Mis'ra, Vol. VIII. (a) Indian Philosopby, by Taraknath Sanyal. (b) An Index to the Rāmāyana, by Manmatha Nath Roy. (c) Index to S'abara's Bhāşya, by the late Col. J. Jacob (d) Hari/Svāmi, the commentator of S'atapatha Brābmana and the date of Skanda Svami the commentator of the Rigveda, hy Mangaladova S'kstri. (0) Mysticism in Voda, by Gopināth Kaviraj. (f) The Dova dāsl: a brief history of the Institution, by Manmatha Nātha Roy. Vol. IX ( In progress ) (a) The Life of a Yogin, by Gopinatha Kaviraj.

·THE PRINCESS OF WALES SARASVATI
BHAVANA STUDIES
( SANSKRIT)
SARASVATALOKA
Edited by
GOPINATH KAVIRAJ, M. A.
Kırana 1 ( In progress )
(a) Mangalam, etc, by Nārāyana S'āstri Khiste,
(b) Mimansaka mata samgraha, by Haranchndra Bhattācharya,
(c) S'rimad Acharya Mandana Mıs’ra by Chinna Swami S'astri
(d) Bhagavato Buddhasya Charitam Upades'as'cha :
by Gopinatha Kaviraj
Kirana I ( Supplement )
Sanekrita Kavı Parichayao-' Bharavı) by Nanda Kishore Sharma,
Kirana Il (In progress )
(a) S'āradā Prasādanam by Nārâyana S'āstna Khiste.
(b) Chūdāmanı Dars'anam by Sas'adhara Tarkachudāmanı,
To be had of
The Superintendent
Government Press, U, P.,
Allahabad.

·No text on this page.