·लघुकौमुद्यां स्थाने । ददन्ति ददति । तुइत् ॥ आच्छीनद्योर्नुम् ॥११७०॥ अवर्णान्तादङ्गात्परो यः शतुरवयवस्तदन्तस्य नुम् वा शीनद्योः । प- चन्ती पचन्ति । दीव्यत् दीव्यती दीव्यन्ति । धनुः धनुषी । सान्तेति दीर्घः । नुम्विसर्जनीयेति षः । धनूंषि धनुषा धनुभ्याम् । एवं चक्षु- हविरादयः । पयः पयसी पयांसि पयसा पयोभ्याम् । सुपुम् सुपुंसी सुपुमांसि । अदः विभक्तिकार्यम् । उत्वमुत्वे । अमू अमूनि शेषं पुं- वत् ॥ इति हलन्ता नपुंसकलिङ्गाः ॥ ॥ अथाव्ययप्रकरणम् ॥ स्वरादिनिपातमव्ययम् ।१।१।३७ स्वरादयो निपाताश्चा- व्ययसंज्ञाः स्युः । स्वर् अन्तर् प्रातर् पुनर् सनुतर् उच्चैस् नीचैस् श- नैस् ऋधक् ऋते युगपत् आरात् पृथक् ह्यस् श्वस् दिवा रात्रौ सायं चिरम् मनाक् ईषत् जोषम् तूष्णीं बहिन अवस् समया निकषा स्वयम् वृथा नक्तम् नञ् हेतौ इद्धा अद्धा सामि वत् ब्राह्मणवत् क्षत्रियवत् सना उपधा सनत् सनात् तिरस् अन्तरा अन्तरेण ज्योक् कम् शम् सहसा विना नाना स्वस्ति स्वधा अलम् वषट् श्रौषट् वौ- षट् अन्यत् अस्ति उपांशु क्षमा विहायसा दोषा मृषा मिथ्या मुधा पुरा मिथो मिथस् प्रायस् मुहुस् प्रवाहुकम् प्रवाहुका आर्यहलम् अभीक्ष्णम् साकं सार्धम् नमस् हिरुक् धिक् अथ अम् आम् प्रताम् प्रशान् मा माङ् आकृतिगणोऽयम् । च वा ह अह एव एवम् नूनम् शश्वत् युगपत् भूयस कूपत् सूपन् कुवित् नेत् चेत् चण् यत्र कच्चित् नह हन्त माकि माकिम् नकि नकिम् नकिर माङ् न यावत् तावत्

·No text on this page.

·अथ
श्रीवरदराजपण्डितविरचिता
लघुकौमुदी।
अनुवृत्त्यादिसूचकेन टिप्पणेन संयुता।
गोरे इत्युपनामकेन नारस्यणसूनुविठ्ठलशर्मणा
गुञ्जीकरोपाख्येन भिकुदेवसूनुरामचन्द्रशर्मणा च
संशोधिता।
सैषा
मुम्बापुर्या
निर्णयसागरयन्त्रालयाधिपतिना स्वकीये मुद्रणयन्ले
मुद्रयित्वा प्राकाश्यं नीता।
शकाब्दा: १८०८

·TIK,
PITI. KINBRILL
ANSKRIT

·पाठकानां सूचना.
स्थूलाक्षरेण सूत्राणामस्मिन्ग्रन्थे निवेशनम् ॥
अध्यायपादसूत्राणां संख्याङ्कस्थापनं ततः ॥ १ ॥
अध्यायसंख्या प्रथमात्पादसंख्या द्वितीयतः ॥
तार्तीयीकाङ्कतो ग्राह्या सूत्रसंख्येति निर्णयः ॥ २॥
कात्यायनकृतं यच्च वार्तिकं मध्यभागतः ।।
धनुराकारचिह्नन पार्श्वयोर्विशदीकृतम् ॥३॥

·No text on this page.

·॥ श्रीः॥ ॥ अथ लघुकौमुदी प्रारभ्यते ॥ ॥ श्रीगणेशाय नमः॥ नत्वा सरस्वती देवीं शुद्धाद्गुण्यां करोम्यहम् ॥ पाणिनीयप्रवेशाय लघुसिद्धान्तकौमुदीन् ॥ १ ॥ ॥ अथ संज्ञाप्रकरणम् ॥ अइउण् १ कलक २ एओङ्३ ऐऔच ४ हयवरट् ५ लण् ६ अमङणनम् ७ झभञ् ८ घढधष ९ जबगड- दश १० खफछठथचटतव् ११ कपय् १२ शषसर १३ हल १४ ॥ इति माहेश्वराणि सूत्राण्यादिसंज्ञार्थानि । एषामन्त्या १ व्याकरणशास्त्रात् (संग्रहं कृत्वेति शेष.) || २ प्रशस्ताः गुणाः यस्याः सा ताम् । ( शब्दव्युत्पत्तिज्ञानादिप्रशस्तबहुगुणवतीमित्यर्थः) ॥ 3 पाणिनिना प्रोक्तं पाणिनी. महाव्याकरणं तस्मिन् बुद्धेः प्रवेशार्थमित्यर्थः ॥ ४ लध्वी चासौ सिद्धान्तकौमुदी चेरि ताम् । (ग्रन्थसंख्यया स्वल्पामपि बहुशब्दसिद्धान्तप्रकाशिकामित्यर्थः ) || ५ महे श्वरादागतानि माहेश्वराणि ! (ताण्डवनृत्यसमये महेश्वरस्य डमरोः सकाशादुत्पन्नान त्यर्थः ॥ ६ अण् आदिर्यासां ताः अगादयः । अणादयश्च ताः संज्ञाश्च ताभ्यः इमा अणादिसंज्ञार्थानि | अर्थेन नित्यसमासो विशेष्यलिङ्गता च | अत्र च ' अइउणू त्यत्र अकारादिणकारपर्यन्तानां अइउवर्णाना यः सक्षेपेण संग्रहः सोऽण् ! अण् प्रत्या. हार इत्यर्थः । एवमग्रेऽप्यूह्यम् | आदिशब्देन 'इण्' 'अक्' इत्यादयो गृहीतव्याः ( इण् प्रत्याहारस्तु लणसूत्रस्थेन णकारेण सहैव ग्राह्यः ) । अर्थः प्रयोजनम् ।। ७२ न्ते भवा अन्त्याः ' ण् कू ड्' इत्यादयः ।। , ·२ लघुकीमुद्यां ईनः । इंकारादिप्वकार उच्चारणार्थः । लण्मध्ये स्वित्संज्ञकः ॥ लल्त्यम् ।।३।३। उपदेशेऽन्त्यं हलित्स्यात् । उपदेश आंघोच्चार णम् । सूत्रेप्वदृष्टं पदं सूत्रान्तरादनुवर्तनीयं सर्वत्र ।। अदर्शनं लो पः।११।६०। प्रसतस्यादर्शनं लोपसंज्ञं स्यात् ॥ तस्य लोपः। ३।९। तस्येतो लोपः स्यात् । णादयोऽणांद्यर्थाः ॥ आदिरन्त्ये सहेता श११७१॥ अन्त्येनेता सहित आदिमध्यगानां स्वस्य च सं ज्ञा स्यात् । यथा-अणिति अइउवर्णानां संज्ञा । एवम हैल अंलित्य दयः । उकालोऽज्ञस्वदीर्घप्लुतः।१।२।२७। उश्च ऊश्च ऊ श्च वः । 'वी कॉल इव कैलो यस्य सोऽच् क्रमाद्भस्वदीर्घप्लुतसंज्ञ स्यात् । से प्रत्येकमुदात्तादिभेदेन त्रिधा ॥ उच्चैरुदात्तः।१।२ २९॥ नीचैरनुदात्तः ।।२।३०॥ समाहारास्वरितः। २॥३१॥ से नवविधोऽपि प्रत्येकमनुनासिकाननुनासिकत्वाभ्यां द्वि १ इत्संज्ञकाः ॥ २ ' हयवरट्' इत्यादिषु ॥ 3 आद्याः शंकरपाणिन्यादयः तैः कृ डमरुमुखादिद्वारोच्चारणम् ।। ४ अष्टाध्यायीक्रमेण पूर्वोक्तादन्यसूत्रात् ।। ५ अनुवृति कृत्वा गृहीतव्यम् ।। ६ विद्यमानस्येत्यर्थः ।। ७ इत्संज्ञकस्य || ८ 'अइउण्' 'ऋलक् इत्यादिषूक्ताः ‘ण कू' इत्यादयः ।। ९ ' अण् अक्' इत्यादिप्रत्याहारप्रयोजनाः १० अन्ते भवेन ‘ण क्' इत्यादिना ॥ ११ इत्संज्ञकेन |! १२ 'इ उ' इत्यादीनाम्। १३ अकारादेः।। १४ अकारादिचकारपर्यन्तं वर्णसंग्रहरूपः प्रत्याहारोऽसंज्ञकः । एवं मनेऽप्यूह्यम् ||१५ हकारादिलकारपर्यन्तम् ।।१६ अकारादिलकारपर्यन्तम् ||१७ हूस्व दीर्घप्लुतानां पूर्वोत्तानां त्रयाणामुकाराणाम् || १८ उच्चारणकाल इव ।। १९ उच्चारण कालः ॥ २० इस्वदीर्घप्लुतसंज्ञकः अच् ॥ २१ ताल्वादिस्थानेष-भागे उत्पन्न: । २२ ताल्वादिस्थानेधोभागे उत्पन्नः || २३ उदात्तानुदा तत्वे वर्णधर्मों संक्षिप्यते यस्मिन् सः ।। २४ ह्रस्वादिभेदेन उदात्तादि भेदेन चोक्तः ।।

·संज्ञाप्रकरणम् । ।। मुखनासिकावचनोऽनुनासिकः।१।११८ मुखसहित- सिकयोच्चार्यमाणो वर्णोऽनुनासिकसंज्ञः स्यात् तदित्थम् । अइउऋ गां वर्णानां प्रत्येकमष्टादश भेदाः । लवर्णस्य द्वादश । तस्य दीर्घाभा- त्। एंचामपि द्वादश। तेषां इस्वाभावात्।।तुल्यास्यप्रयत्नं सव- म् ।१।१।९। ताल्वादिस्थानमाभ्यन्तरप्रयत्नश्चेत्येतद्यं यस्य येन तु- यं तन्मिर्थः सवर्णसंज्ञं स्यात् (ऋलवर्णयोमिथः सावर्ण्य वाच्यम्) अ- हविसर्जनीयानां कण्ठः । इचुंयशानां तालु । ऋटुरषाणां मूर्धा । तुलसानां दन्ताः । उपूपध्मानीयाँनामोष्टौ। अमङणनानां नासिका च। दैतोः कण्ठतालु । ओदौतोः कण्ठोष्ठम् । वकारस्य दन्तोष्टम् । जि- मूलीयस्य जिह्वामूलम् । नासिकाऽनुस्वारस्य ॥ यत्नो द्विधा । आभ्य- तरो बाह्यश्च । आद्यः पञ्चधा । स्पृष्टेषत्स्पृष्टषद्विवृतविवृत्तसंत- दात् । तत्र स्पृष्टं प्रयतनं स्पर्शानाम् । ईषत्स्पृष्टमन्तःस्थानाम् । ईष- हेवृतमूष्मणाम् । विवृतं स्वराणाम् । इस्वस्यावर्णस्य प्रयोगे संवृतम्। क्रियादशीयां तु विवृतमेव ॥ बाह्यप्रयत्नस्त्वेकादशधा । विवारःसं- १ एचप्रत्याहारस्थानां ए ओ ऐ औ' एषामित्यर्थः ।। २ वर्णस्य || 3 वर्णन || । परस्परम् || ५ कुशब्देन ' क ख ग घ ङाः' ग्राह्याः ॥ ६ विसर्गसंज्ञकस्य ।। ५ च छ ज झ ञाः ॥ ८ ट ठ ड ढ णाः ||९ तध द ध नाः ।। १०प फ ब भ माः। ११ प फ इत्यादौ पफाभ्यां प्रागविसर्गसदृशः ॥ १२ कखयोः पूर्वमर्धविसर्गसहर' त्यने वक्ष्यमाणस्य ।। १३ प्रयत्नः १४ यस्योचारणे जिव्हाग्रादीनां कण्ठाद्यवय । पूर्णः स्पर्शः स स्पृष्ट प्रयत्नः ॥ १५ अत्यल्पस्पर्शे ईपत्स्पृष्टप्रयत्नः ॥ १६ उच्चारण कालेऽवयवानामत्यल्पविवरणे ईषद्विवृतः ।। १७ पूर्णतया विवरणे विवृतः ॥ १८ अ. यवानामाकुञ्चनहेतुः संवृतः||१९ कादयो मावसाना इत्यग्रे स्पर्शा वक्ष्यन्ते ||२०वाक्य जनायाम् ।। २१ व्याकरणरीत्या शब्दसिद्धिपर्यन्तम् || २९ वर्णोत्पत्तेः पश्चाज्जातः, १ ·लघुकौमुद्यां वारः श्वासो नाडोऽवोषो बोषोऽल्पप्राणो महाप्राण उदात्तोऽनुदात्तः स्वरि तश्चेति । खगे विवागः श्वासा अबोधाश्च । वर्गाणां प्रथमतृती- यपञ्चमा यणैश्वाल्पप्राणाः । वर्गाणां द्वितीयचतुर्थों शैलश्च महाप्राणाः। कादयो मावसानाः स्पर्शाः । यणोऽन्तस्थाः । शल ऊष्माणः । अचः स्वगः । क, ख इति कखाभ्यां प्रागविसर्गसदृशो जिव्हामूलीयः । अफ इति पफाभ्यां प्रागविसर्गसहश उपध्मानीयः । अंअः इत्य- चः परावनुस्वागविसर्गों ॥ अणुदित्सवर्णस्य चाप्रत्ययः॥१॥? ।०९। प्रतीयते विधीयन इनि प्रत्ययः । अविधीयमानोऽणुदिच्च सवर्ण- संज्ञः स्यात् । अत्रैवाण परेण णकारेण । कुचुटुतुपु एते उदितः । त- देवम । अ इत्यष्टादशानां संज्ञा । नकारोकाग। ऋकारस्त्रिंशतः। एवं लकारोऽपि । एचो द्वादशानाम । अनुनामिकाननुनासिकभेदेन यवला द्विधा । तेनानुनासिकाननुनासिकास्ने हुयोर्द्वयोः संज्ञा ॥ परः सन्नि- कर्षः संहिता ११४१.०९। वर्णानामतिशयितः सन्निधिः संहिता- संज्ञः स्यात् ।। हलोऽनन्तराः संयोगः।१।१७। अंभिरव्यव- हिता हल: संयोगसंज्ञाः स्युः ।। सुप्तिङन्तं पदम् । ११४।१४।सु- वन्तं तिङन्तं च पदसंज्ञं स्यात् ॥ इति संज्ञाप्रकरणम् ॥ १ खर प्रत्याहरः ॥ २ विवारप्रयत्नवन्तः || 3 यण् प्रत्याहारः ॥ ४ शल् त्याहारः ।। ५. लोकप्रसिद्ध पाठापेक्षमिदम् ॥ ६ अच् प्रत्याहारः !! ७ पूर्वेणैवाग्रह सर्वे परेणेवण्ग्रहा मताः । ऋतेऽशुदित्सवर्णस्येत्येतदेकं परेण तु i] ८ यवलवर्णाः । ९ त्वरसंत्रकैः वर्णैः ॥ १० व्यवधानरहिताः !! ११ हल्पत्याहारस्थवर्णाः ।। १२ सु औ जम् इत्यादि प्रत्याहारस्था अग्रे वक्ष्यमाणाः प्रत्ययाः सुप्संज्ञकाः तेऽन्ते यस्य तत्सुबन्तं ( विभक्त्यन्तमित्यर्थः ) || १३ तिम् तस् झि इत्यादि प्रत्याहारस्था अप्रे वक्ष्यमाणाः प्रत्ययास्ति मान्नेऽन्ते यस्य तत्तिडन्तम् ॥

·अच्संधिप्रकरणम् । ५ ॥ अथाच्संधिप्रकरणम् ॥ इको यणचि ६।११७७। इकः स्थाने यण् स्यादचि संहितायां विषये । सुधी उपास्य इति स्थिते ॥ तस्मिन्निति निर्दिष्टे पूर्व- स्य ११११६६। सप्तमीनिर्देशेन विधीयमानं कार्य वर्णान्तरेणाव्यवहि- तस्य पूर्वस्य बोध्यम् । स्थानेऽन्तरतमः १॥१॥५०॥ प्रसंगे सति सहशतम आदेशः स्यात् । सुध् य् उपास्य इति जाते ॥ अनचि च ८।४।४७। अचः परस्य यरो द्वे वा स्तो न त्वचि ॥ झलां जश झशि ।८।४।५।स्पष्टम् । इति धकारस्य दकारः । संयोगान्त- स्य लोपः।८।२।२३॥ संयोगान्तं यत्यदं तदन्तस्य लोपः स्यात् ।। अलोऽन्त्यस्य । १।१।१२। षष्टीनिर्दिष्टोऽन्त्यस्यादेशः स्यात् । इति यलोपे प्राप्ते (यणः प्रतिषेधो वाच्यः ) सुद्धयुपास्यः, मध्वरिः, धा- त्रंशः, लाकृतिः।। एचोऽयवायावः ६।११७८। एचःक्रमादय् अ- व् आय आव एते स्युरचि ॥ यथासंख्यमनुदेशः समानाम् ११।३।१०। समसंबन्धी विधिर्यासंख्यं स्यात् । हरये, विष्णवे, नाय- कः, पावकः ॥ वान्तो थि प्रत्यये।६।११७९। यकारादौ प्रत्यये परे ओदौतोरवावौ स्तः । गव्यम्, नाव्यम् (अध्वपरिमाणे च ) गव्यूतिः ।। अदेङ् गुणः ।१।१।२। अदेङ् च गुणसंज्ञः स्यात् ।। १ अन्यवर्णेन !! २ व्यवधानरहितस्य || 3 एकवर्णस्थानेऽनेकादेशप्राप्तौ सत्याम् || ४ यर् प्रत्याहारः ॥ ५ अनेकव्यञ्जनसमुदायः संयोगः तदन्तम् ।। ६ षष्टीविभक्ति- प्रत्ययनिर्दिष्टः ॥ ७ एते (आदेशाः ) ॥ ८ उक्तसंख्याक्रमेण || ९ ओकारौकारयोः । १० मार्गप्रमाणे ।। ११ ।। ' गव्यू तिः स्त्री क्रोशयुगम् ' इत्यमरः ।। १२ ' अ ए ओ एते वर्णा इत्यर्थः ॥ , . १ ·६ लघुकौमुद्यां तपरस्तत्कालस्य ।११११७०॥ तः परो यस्मात्स च तात्परचोचा- र्यमाणसमकालस्यैव संज्ञा स्यात् ॥आद्गुणः ।६।११८७। अवर्णादचि पर पूर्वपरयोरेको गुणादेशः स्यान् । उपेन्द्रः, गङ्गोदकम्।। उपदेशे ऽजनुनासिक इत् ।१।३।३। उपदेशेऽनुनासिकोऽजित्संज्ञः स्यात्। प्रतिज्ञाऽनुनामिक्याः पाणिनीयाः । लणसत्रस्थावर्णेन सहोच्चार्यमाणो रेफो ग्लयोः संज्ञा ॥ उरण रपरः।११११५१। ऋ इति त्रिंशतः संज्ञेन्युक्तं तत्स्थाने योऽण् स रपरः सन्नेव प्रवर्तते । कृष्णद्धिः, तव- ल्कारः ॥ लोप: शाकल्यस्य ।८।३।१९।। अवर्णपूर्वयोः पदान्त- योर्यवयोलोपो वाशि परे । पूर्वत्रासिद्धम् ।८।५।१॥ सपादसप्ता- ध्यायी प्रति त्रिपाद्यसिद्धा त्रिया-मपि पूर्वप्रति परं शास्त्रमसिद्धम् । हर इह, हरयिह, विष्ण इ. विष्णविह ॥ वृद्धिरादैच् ।१।१११॥ आढच्च वृद्धिसंज्ञः स्यात् ।। वृहिरेचि ११८८॥ आदेचि परे वृ- द्धिमुकादेशः स्यात् । गुणापवादः। कृष्णैकत्वम्, गङ्गौवः, देवैश्वर्यम, कृष्णोत्कण्ट्यम् । एत्येधत्यूठसु ।।१११८९। अवर्णादेजाद्योरेत्ये- अत्याठि च परे वद्धिरेकाडेशः स्यात् । उपैति, उपैधते, प्रष्टौहः १ वर्ण इत्यर्थः ॥२ उच्चारणकालसदृशकाल: न तु दीर्घप्लुतादिसवर्णग्राहकः ।। पूर्वपरयौवर्णयोः स्थाने !! ४ येषामित्संज्ञा कार्यानुसारतो दृश्यते ते एवानुनासिका इति तुरुपरंपराज्ञानेन कृतनिश्चया इत्यर्थः ।। ५ त्रयः पादा यस्याः सा त्रिपादी (सूत्र- पाडेऽमाध्ययस्यान्तिमात्रयः पादा इत्यर्थः) ।। ६ प्रतिसूत्र इति शेषः ।। ७ तस्य, प्रति तत्पूर्वस्त्रया तन्न दृश्यत इत्यर्थः ॥ ८ 'आ ऐ औ' इत्येते वर्णाः ।। ९ . इगतो, एवं वृद्धौ ' इत्येतयोः ॥ १० वाह जट्' इत्युक्ते ।।

·अच्संधिप्रकरणम् । एजाद्योः किम् । उपेतः । माभवान्प्रेदिधत् (अक्षाहिन्यामुपसंख्या- नम् ) अक्षौहिणी सेना (प्रादूहोढोड्येषैष्येषु) प्रौहः, प्रौढः, प्रौढिः, प्रेषः, प्रैच्यः, (ऋते च तृतीयासमासे ) सुखेन ऋतः सुखार्तः । तृ- तीयेति किम् । परमतः। (प्रवत्सतरकम्बलवसनर्णिदशानामृणे)प्रार्णम्, वत्सतरार्णमित्यादि ॥ उपसर्गाः क्रियायोगे।।४।२९। प्रादयः क्रियायोगे उपसर्गसंज्ञाः स्युः । प्र परा अप सम् अनु अव निस् निर् दुस् दुर् वि आङ् नि अधि अपि अति सु उन् अभि प्रति परि उप। एते प्रादयः ॥ भूवादयो धातवः ।।३।२॥ क्रियावाचिनो भ्वा- दयो धातुसंज्ञाः स्युः ॥ उपसर्गादृति धातौ ।६।१।९१॥ अव- र्णान्तादुपसर्गाहकारादौ धातौ परे वृद्धिरेकादेशः स्यात् । प्रार्छति ।। एङि पररूपम् ।६।११९४। आदुपसर्गादेङादौ धातौ परे पररूपमे- कादेशः स्यात् । प्रेजते, उपोषति ॥ अचोऽन्त्यादि टि।१।१॥ ६४! अचां मध्ये योऽन्त्यः स आदिर्यस्य तट्टिसंज्ञं स्यात् (शकन्ध्वा- दिषु पररूपं वाच्यम् ) तच्चटेः । शकन्धुः, कर्कन्धुः, मनीषा, आकृति- गणोऽयम् । मार्तण्डः ॥ ओमाङोश्च ।६।१।९५। ओमि आङि च परे पररूपमेकादेशः स्यात् । शिवायोन्नमः, शिव एहि; शिवेहि ॥ अकः सवर्णे दीर्घः ।।१।१०१। अकः सवर्णेऽचि परे पूर्वपरयो- १ अक्षाणामूहिनीति विग्रहे एतत् । अक्षाणामूहोऽस्या अस्तीति विग्रहे तु अक्षोहि- णीत्येव । तथार्थवहिनीशब्द परत्वाभावात् | २ उहः ऊढ: ऊढिः एषः एष्यश्च तेषु|| 3 परमश्चासातश्चेति विग्रहः ॥ ४ अत्र ऋणशब्दो ग्राह्यो न त्वर्णशब्दः ॥ ५ भू- सत्तायामित्यादयः ।। ६ अवर्णान्तात् ।।

·८ लघुकौमुद्यां । दीर्घ एकादेशः स्यात् । दैत्यारिः, श्रीशः, विष्णुदयः, होतृकारः ।। एङः पदान्तादति ।६।१११.०९। पदान्तादेकोऽति परे पूर्वरूपमे- कादेशः स्यात् । हरेऽव, विष्णोऽव ॥ सर्वत्र विभाषा गो।।६। १११२२। लोके वेदे चैङन्तस्य गोरति वा प्रकृतिभावः पदान्ते । गो- अग्रम्, गोऽयम् । एङन्तस्य किम् । चित्रग्वग्रम्, पदान्ते किम् ।गोः।। अनेकाशित्सर्वस्य ।१।११५५॥ इति प्राप्रे ॥ ङिच । १ ॥१॥ ५३। ङिदनेकालप्यन्त्यस्यैव स्यात् ॥अवङ् स्फोटानस्य । ६। १११२३॥ पदान्त एङन्तस्य गोरवङ् वाऽचि । गोऽग्रम्, गवाग्रम्, पदान्ते किम् । गवि ॥ इन्द्रे च ।६।१।१२४ गोरवङ् स्यादिन्द्रे । गवेन्द्रः ॥ दूराते च ।८।२।८४॥ दूरात्संबोधने वाक्यस्य टेः प्लु- तो वा ॥ ढंतप्रगृह्या अचि नित्यम् ।।१।१२।एतेऽचि प्रकृत्या म्युः । आगच्छ कृष्ण ३ अत्र गोश्चरति ॥ ईदूदेद्विवचनं प्रगृ- ह्यम् ।।१।११। ईदेदन्तं द्विवचनं प्रगृह्यं स्यात् । हरी एतौ विष्णू इमो, गङ्गे अमू ॥ अदसो मात् ।१।१३१२ । अस्मात्परावीदूतौ प्रगृह्यौ स्तः । अमी ईशाः, रामकृष्णावमू आसाते, मात्किम् । अमुके ऽत्र ॥ चादयोऽसत्वे ।१४।५७। अद्रव्यार्थाश्चादयो निपाताः त्युः ॥ प्रादयः।१।४।५८। एतेऽपि तथा ॥ निपात एकाज- ३ १ संहिताकालेऽप्यसन्धिरूपत्वेन स्थितिः ।। २ अनेका: अलः यस्य सोऽनेकार ।। 3 शकारः इत्संज्ञको यस्य सः शित् ||४ डकारः इत्संज्ञको यस्य स डित् ।। ५ प्लुत- संज्ञकाः ॥ ६ प्रगृह्यसंज्ञकाः ॥ ७ संधिकार्यरहिता इति भावः ।। ८ दूराछूते चेत्यनेन प्लुतसंज्ञा || ९ असति माद्ग्रहणे एकारोऽप्यनुवर्तेत ।।

·हल्संधिप्रकरणम । २९ नाङ्।१।१।१४। एकोऽग्निपात आवयः प्रगृह्यः स्यात् ।ई इन्द्रः। उ उमेशः । वाक्यस्मरणयोरङित् । आ एवं नु मन्यसे, आ एवं किल तत्, अन्यत्र ङित् । ईषदुष्णम् ओष्णम् ॥ओत् ।।१।१५ ॥ ओ- दन्तो निपातः प्रगृह्यः । अहो ईशाः। संवुद्धौ शाकल्यस्येता- वनार्षे ।।१।१६।। संवुद्धिनिमित्तक ओकारो वा प्रगृह्योऽवैदिके इतौ परे । विष्णो इति, विष्ण इति, विष्णविति ।। मय उओ वो वा।८।२॥३३॥ मयः परस्य उजो वो वाचि । किम्वुक्तम्,किमुउक्तम्॥ इकोऽसवणे शाकल्यस्य ह्रस्वश्च ।६।२।१२७। पदान्ता इको ह्रस्वा वा स्युरसवर्णेऽचि । इस्वविधिसामर्थ्यान्न स्वरसंधिः । चक्रि अ. त्र चक्यत्र, पदान्ता इति किम् ॥ अचो रहाभ्यां दे।८।४।४६॥ अचः पराभ्यां रेफहकाराभ्यां परस्य यरो द्वे वा स्तः । गौर्यो (न स- मासे ) वाप्यश्वः ॥ऋत्यकः।६।१।१२८। ऋति परे पदान्ता अकः प्राग्वद्वा । ब्रह्मऋषिः,ब्रह्मर्षिः,पदान्ताः किम् । आछेत्॥ इत्यच्संधिः॥ ॥ अथ हल्संधिप्रकरणम् ॥ स्तोः श्रुनों श्रुः८४४० सकारतवर्गयोः शकारचवर्गाभ्यां योगे शकारचवर्गौ स्तः । रामश्शेते; रामश्चिनोति,सच्चित्, शाङ्गिञ्जय।। १ इ वितर्के || २ उ विस्मये || ३ ईषदर्थे क्रियायोगे मर्यादाभिविधौ च यः । एतमातं तितं विद्याद्वाक्यस्मरणयोरडित् ।। ४ मय प्रत्याहारः ॥ ५ अत्र स्था- न्यादेशयोयथासंख्यं निमित्तकार्यिणोस्तु न | तथात्वे तु शकारयोगे शकारः चवर्गयोगे चवर्ग इत्यर्थे जाते शादिति निषेधो व्यर्थः स्यादित्यर्थः ।।

·" लघुकौमुद्यां शात् ।।४।४। शात्परस्य तवर्गस्य श्रुत्वं न स्यात् । विश्नः, प्रश्नः ॥ ष्टुना ष्टुः ।८।४।४म्तोः टुना योगे टुः स्यात् । राम- प्वष्टः, रामष्टीकत, पेष्टा, तट्टीका, चक्रिण्डौकसे ॥न पदान्ताहो- रनाम् ।।४।४२॥ पदान्ताट्टवर्गात्परस्यानामः स्तोः टुर्न स्यात् । षट्सन्तः, षट्ते, पदान्तात्किम् । ईट्टे । टोः किम् । सर्पिष्टमम् (अना- नवतिनगरीणामिति वाच्यम् ) षण्णाम, षण्णवतिः, षण्णगर्यः। तो पि।८४१४३ न हुखम् । सन्पष्टः ॥ झलां जशोऽन्तेदार ३९)पदान्ने झलां जशःस्युः । वागीशः॥यरोऽनुनासिकेऽनुना सिको वास४।४। येर: पैदान्तस्यानुनासिके परेऽनुनासिको वा स्यात् । एतन्मुगरि एतमुगरिः (प्रत्यये भाषायां नित्यम् ) तन्मा- त्रम, चिन्मयम् ॥ तोलि ४६० तवर्गस्य लकारे परे परस- वर्णः । नल्लयः विहाँल्लिखति । नस्यानुनासिको लः॥ उद: स्था- स्तम्भोः पूर्वस्य।८।४।६१॥ उदः परयोः स्थास्तम्भोः पूर्वसवर्णः तस्मादित्युत्तरस्य ।११११६७१ पञ्चमीनिर्देशेन क्रियमाणं कार्य वर्णान्तरेणाव्यवहितस्य परस्य ज्ञेयम् ॥ आदेः परस्य शश५४ परस्य यद्विहितं तत्तस्यादेवोध्यम् । इति सस्य थः ॥ झरो झरि सवर्ण।८।४/६५) हलः परस्य झरो वा लोपः सवर्णे झरि ॥ खरि- च ।८।४।२५। खरि झलां चरः स्युः । इत्युदो दस्य तः । उत्थानम् । उत्तम्भनम् ॥ झयो होऽन्यतरस्याम् ।।४।६२ । झयः परस्य - १ तवर्गस्य षकार परे ।। २ यर् प्रत्याहारः ।। ३ पदान्तस्येति किम् । विप्रः ॥ ४झर प्रत्याहारः॥

·हल्संधिप्रकरणम् ११ हस्य वा पूर्वसवर्णः । नादस्य घोषस्य संवारस्य महाप्राणस्य ताहशो वर्गचतुर्थः । वाग्धरिः ॥ शछोटि ८।४।६३। झयः परस्य शस्य छो वाऽटि । तशिव इत्यत्र दस्य चुत्वेन जकारे कृते । खरि चेति जकारस्य चकारः । तच्शिवः, तच्छिवः (छत्वममीति वाच्यम् ) त. च्छोकेन ॥मोऽनुस्वारः।८।३।२३। मान्तस्य पदस्यानुस्वारो हलि । हरि वन्दे ॥ नश्वापदान्तस्य झलि ।८।३।२४। नस्य मस्य चापदान्तस्य झल्यनुस्वारः । यशांसि, आक्रस्यते, झलि किम् । मन्य. से॥अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः।८।४।५८। स्पष्टम् । शान्तः।। वा पदान्तस्य ।८।४।५९॥ बङ्करोधि, त्वं करोपि ॥मो राजि समः को ।।३।२६। किवन्ते राजतौ परे समो मस्य म एव स्यात् । सम्राट् ॥ हे मपरे वा ।८।३।२६। मपरे हकारे परे मस्य मो वा। किम्मलयति, किंमलयति (यवलपरे यवला वा ) किय॒द्यः किंह्यः, किहलयति, किंह्वलयति, किलॅह्लादयति, किंहादयति ॥ नपरे नः 1८।३।२७ नपरे हकारे मस्य नो वा । किन्न्हुते किंन्हुते ॥ ड: सिधुम् ।।३।२९। डात्परस्य सस्य धुड्डा ॥आद्यन्तौ टकिती २॥१४६। टिल्कितौ यस्योत्तौ तस्य क्रमादाद्यन्तावयवौ स्तः । पट्- त्सन्तः, षट्सन्तः ॥ डोः कुक टुक् शरि ।८।३।२८ वा स्तः । प्राङ्घष्टः, प्राधष्ठः प्राङ्क्षष्टः (चयो द्वितीयाः शरि पौष्करसा- १ नादघोषसंवारमहाप्राणप्रयत्नवतो हकारस्य || २ नादघोषादिप्रयत्नवान् ।। उधकारः||४ 'उनि च पदे' इत्यतः पद इति 'हलि सर्वेषाम्'इत्यतो हलीति चानुर्वते || ५पदान्तस्यानुस्वारस्य ययि परे परसवर्णो वा स्यात् ॥ ६ डकारणकारयोः कुक्टका- वागमौ ।। ७ चय् प्रत्याहारः ।। ८ ख फ छ ट था इत्यर्थः॥९ पौष्करमादिराचार्यः ।।

·लघुक्रौमुद्यां देरिति वाच्यम् ) सुगणक्षष्टः, सुगणपष्टः, सुगषष्ठः॥ नश्वा८। ३।३०। नान्तात्परस्य सस्य धुड्डा । सन्तः, सन्सः ॥शि तुक् ।८।३।३२॥ पदान्तस्य नस्य शे परे तुम्वा । सञ्छंभुः, सञ्च्छंभुः, स- चूशंभुः, सशंभुः, ॥ ङमो हस्वादचि ङमुपिनत्यम्।८।। ३२। इस्वात्परो यो म् तदन्तं यत्पदं तस्मात्परस्याचो ङमुट । प्र- त्यात्मा, सुगण्णीशः, सन्नच्युतः ॥समः सुटि८३५॥ समो रुः सुटि ॥अत्रानुनासिकः पूर्वस्य तु वा ८।३।२। अत्र रुप्र. करणे रोः पूर्वस्यानुनासिको वा ॥अनुनासिकात्परोऽनुस्वारः 1८३४ अनुनासिकं विहाय रोः पूर्वस्मात्परोऽनुस्वारागमः ॥ खर- वसानयोर्विसर्जनीयः।१।३।१५। खरि अवसाने च पदान्तस्य रेफस्य विसर्गः ( संपुकानां सो वक्तव्यः ) सँस्स्कर्ता, संस्स्कर्ता ॥ पुमः खय्यमपरे ।८।३।६। अम्पैरे खयि पुमो रुः । पुँस्कोकिल: पुंस्कोकिलः ॥नश्छव्यप्रशान् ।८।३॥७अम्परे छवि नान्तस्य पदस्य रुः॥ विसर्जनीस्य सः ।८।३।३४! खरि । चक्रिवा- यस्त्र, चक्रिस्वायस्व । अप्रशान् किम् । प्रशान्तनोति, पदान्तस्येति किम्। हन्ति ॥ नृन्पे।७।३।१॥ नृनित्यस्य रा पे ॥ कुप्वोःक पौ च 1८।३।३७ कवर्गे पवर्गे च विसर्गस्य क पौ स्तः चाद्विसर्गः । पाहि, नूं:पाहि, नॅ:पाहि नःपाहि नृन्पाहि ॥ तस्य परमाने- १ अछौ अचछा अचशा अज्ञाविति चतुष्टयम् ।। रूपाणामिह तुक्छत्वचलोपानां- विकल्पनात् ।। २ इम् प्रत्याहारः ॥ ३ अम् प्रत्याहारः परो यस्य तस्मिन् खयप्रत्या- हारे ॥ ४ छन् प्रत्याहारः ।

·विसर्गसंधिप्रकरणम् । डितम् ।८।१२। द्विरुक्तस्य परमानेडितं स्यात् ॥ कानानेडिते ॥३।१२। कान्नैकारस्य रुः स्यादानेडिते। काँस्कान् कांस्कान् ॥ छे च।६।११७३। हूस्वत्यै छे तुगागमः । शिवच्छाया॥पदान्ता- दा।६।११७६। दीर्घात्पदान्ताच्छे तुग्वा । लक्ष्मीच्छाया, लक्ष्मीछाया ।। इति हल्संधिप्रकरणम् ॥ ॥ अथ विसर्गसंधिप्रकरणम् ॥ विसर्जनीयस्य सः ।।३।३४ खरि। विष्णुस्खाना ॥ वा शरि८३३६। शरि विसर्गस्य विसर्गों वा । हरिः शेते, हरिश्शेते ॥ ससजुषो रुः ॥८॥२॥३६॥ पदान्तस्य सस्य सजुषेश्च रुः स्यात्।। अतो रोरतादप्लुते ।६।१।११३। अप्नुतादतः परस्य रोरुः स्या- दप्लुतेऽति । शिवोऽर्थ्यः ॥ हशि च ।।१।११४। तथा । शिवो वन्द्यः ॥ भोभगोअघोअपूर्वस्य योऽशि ।८।३।१७। एतत्पू- वस्य रोर्यादेशोऽशि । देवा इह, देवायिह । भोस् भगोस् अघोस् इति सान्ता निपाताः। तेषां रोर्यत्वे कृते ॥ हलि सर्वेषाम् ।८।३।२२। भोभगो अघो अपूर्वस्य यस्य लोपः स्याद्धलि । भो देवाः, भगो नमस्ते अघो याहि ॥ रोऽसुपि ८।३।६९। अन्हो रेफादेशो न तु सुपि । अहरहः, अहर्गणः ॥रो रि।८।३।१४। रेफस्य रेफे परे लोपः ॥ १ द्वितीयं रूपम् ॥ २ — आनेडितं द्विस्त्रिरुक्तं' इत्यमरः ॥ 3 कानशब्दस्थस्य नकारस्य ॥ ४ इस्वस्य पिति कृति तुगित्यस्मादस्वस्य तुक् चेत्यनुवाह हूस्वस्येति तुगागम इति च ॥ ५ सजुष्शब्दस्येत्यर्थः ॥ ६ अप्लुतादतः परस्य रोरुः स्याशि ।। ७ भोभगोअघोअपूर्वस्य ॥ ८ यकारस्य ।

·१४ लघुकौमुद्यां ठूलोपे पूर्वस्व दीघोऽणः ।।३।११०। ढरेफयोर्लोपनिमित्तयोः पूर्वस्याणो दीर्घः । पुना रमते, हरी रम्यः, शंभू राजते । अणः किम् । तृढः, वृद्धः । मनस् रथ इत्यत्र रुत्ले कृत हशि चेत्युत्वे रोरीति लोपे च प्राप्ने । विप्रतिवेधे परं कार्यम् ।१।४।२। तुल्यबलविरोधे परं कार्य त्यान् । इति लोपे प्राप्ने । पूर्वत्रासिद्धमिति रोरीत्यस्यासि- इत्यादुत्वमेव । मनोरथः । एतत्तदोः सुलोपोऽकोरनञ्स- मासे हलि।६।१११३२। अककारयोरेतत्तदोर्यः तुस्तस्य लोपो हलि न तु नसमासे । एष विष्णुः, स शंभुः । अकोः किम् । एषको रुद्रः अनसमाते किम् । असशिवः हलि। किम् । एषोऽत्र ॥सोऽचि लोपे चेत्पादपूरणम् ।६।१।१३४। स इत्यस्य सोर्लोपः स्यादचि पादचेलोपे सत्येव पूर्येत । सेमामविडिभृतिम्, सैष दाशरथी रामः ॥ इति विसर्गसन्धिप्रकरणम् ।। ॥ अथ अजन्तपुल्लिङ्गप्रकरणम् ॥ अर्थवेदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम् ।१।२।४५। धातुं प्र- त्ययं प्रत्ययान्तं च वर्जयित्वार्थवव्दरूपं प्रातिपदिकसंज्ञं स्यात् ॥ कृत्तद्धितसमासाश्च ।१।२१४६| कृत्तद्धितान्तौ समासश्च तर्थी स्युः ॥ स्वौजसमौट्छष्टाभ्यां भिसङेभ्यांभ्यसङसि- १ परतः स्थितयोरित्यर्थः ।। २ अर्थवदिति किम् । धनंवनमित्यादौ प्रतिवर्ण संज्ञा माभूत् । अधातुरिति किम् । अहन्नित्यत्र न लोपो माभूत् ।। ३ प्रत्ययग्रहणे यस्मात्स विहितस्तदादेन्त दन्तस्य ग्रहणात् ।। ४ प्रातिपदिकसंज्ञाः ।।

·अजन्तपुल्लिङ्गप्रकरणम् । पांभ्यसङसोसाम्डन्योस्सुप्।४।१।सु औ जस् इति प्रथमा । म् औट् शस् इति द्वितीया ।टा भ्यां भिस् इति तृतीया । भ्याम् भ्य- इति चतुर्थी । उसि भ्यां भ्यस् इति पञ्चमी। ङस् ओस् आम् इति श्री । ङि ओस् सुप् इति सप्तमी ॥ याप्प्रातिपदिकात् ।४। २॥ प्रत्ययः ।३।१॥शा परश्च ।।१।२। इत्यधिकृत्य । ड्य- दावन्ताप्रातिपदिकाच्च परे स्वादयः प्रत्ययाः स्युः ॥ सुपः । ।१॥ १०३। सुपस्त्रीणि त्रीणि वचनान्येकश एकवचन द्विवचनबहुवचन- हानि स्युः ॥ टेकयोद्विवचनैकवचने शाशद्वित्वैकत्व- रेते स्तः ॥ बहुषु बहुवचनम् । १४।२१॥ बहुत्वविवक्षायां वचनं स्यात् ॥ विरामोऽवसानम् ।१।४॥११०। वर्णानाम- योऽवसानसंज्ञः स्यात् । रुत्वविसौ रामः ॥सरूपाणामेकशेष तविभक्तौ ।।२।६४। एकविभक्तौ यानि सरूपाण्येव दृष्टानि मेिक एव शिष्यते ॥ प्रथमयोः पूर्वसवर्णः।६।१११०२। अकः माद्वितीययोरांच पूर्वसवर्णदीर्घ एकादेशः स्यात् । इति प्रामे ॥ दिचि ।६।१।१८४। ऑदिचिं न पूर्वसवर्णदीवः । वृद्धिरेचि गौ ॥ बहुर्षु बहुवचनम् ।१।४।२१॥ चुटू ।१।३।७। प्रत्य- पौ चुंटू इतौ स्तः।। विभक्तिश्च ।१।४।१०। सुप्तिौ विभक्ति- । प्रथमाया एकवचन द्विवचनबहुवचनद्योतकाः प्रत्यया इत्यर्थः । एवं ' द्वितीया दावपि बोध्यम् ॥ २ द्वित्वे एकत्वे च विवक्षित इत्यर्थः ॥ 3 वृद्धो यूनेत्यत एवे- कृष्याह सरूपा येवेति । तेन जननीपरिच्छेत्तृवाचिनोर्मातृशब्दयोनेकशेषः ॥ ४ अ- 1 ॥ ५ इच प्रत्याहारः ॥ ६ वहुत्वविवक्षायाम् ॥ ७ चवर्गटवौं ।

·लघुकौमुद्यां संज्ञौ स्तः ॥ न विभक्तौ तुस्माः।१।३।४। विभक्तिस्थास्तवर्ग- समा नेतः । इति सस्य नेत्त्वम् । रामः, रामौ, रामाः। एकवचनं संबुद्धिः।२।३।४९। संवोधने प्रथमाया एकवचनं संबुद्धिसंज्ञं स्यात् ॥ यस्मात्प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम् ।।४।१३। यः प्रत्ययो यस्माक्रियये तदादि शब्दस्वरूपं तस्मिन्नङ्गं स्यात् ॥ एक- ह्रस्वात्संवुद्धः ।।१।९७। एङन्तास्वान्ताच्चाङ्गाद्वल्लुप्यते संबुद्धे- श्वेत् । हे राम, हेरामौ, हेरामाः ॥अमि पूर्वः । ६।१।१०७ । अ. कोऽभ्यचि पूर्वरूपमेकादेशः । रामम्, रामौ ॥लशकतद्धिते।१।३। ८तद्धितवर्जप्रत्ययाद्या लशकवर्गा इतः स्युः ॥तस्माच्छसो नः पुंसि ।६।१।१०३। पूर्वसवर्णदीर्घात्परो यः शस्तस्य नः स्यात्पुंसि ॥ अटकुप्वानुम्व्यवायेऽपि ८४ अर्ट कवर्ग: पवर्ग आङ् नुम् एतैर्व्यस्तैर्यथासंभवमिलितैश्च व्यवधानेऽपि रषाभ्यां परस्य नस्य णः समानपदे । इति प्राप्ने ॥ पदान्तस्य ।८।४।३७ नस्य णो न। रामान् ॥ टाङसिङसामिनात्स्याः ७।१।१२। अदन्ताट्टादी. नामिनादयः स्युः । णत्वम्, रामेण ॥ सुपि च ७।३।१०२। य- आदौ सुपि अतोऽङ्गस्य दीर्घः । रामाभ्याम् ॥ अतो भिस ऐस् । १ तकारो मकारश्च ॥ २ इत्संज्ञका न भवन्ति ॥ 3 : भवामि भविष्यामि' इ. त्यादौ शबादिविकरणविशिष्टस्याङ्गसंज्ञार्थ तदादिग्रहणम् ॥ ४ तस्मिन्प्रत्यये परे ।। ५ अङ्गसंज्ञं ॥ ६ द्वितीयैकवचनप्रत्ययो योऽम् तत्सबंधिनीत्यर्थः ॥ ७ लकारः शका- र: कवर्गश्च ॥ ८ शस्प्रत्ययावयवो यः सकारस्तस्य नकारः ॥ ९ अट् प्रत्याहारः ॥ १० · रखाभ्यां नो ण: समानपदे । इत्युनुवर्तते ॥

·अजन्तपुल्लिङ्गप्रकरणम् । १७ ७१।९ अनेकाल शित्सर्वस्य । रामैः ॥ यः।७।१।१३। अतो- ऽङ्गात्परस्य .यादेशः ॥स्थानिवदादेशोऽनल्विधौ।।१५६। आदेशः स्थानिवत्स्यान्नतु स्थान्येलाश्रयविधौ । इति स्थानिवत्त्वात्सु- पि चेति दीर्घः । रामाय रामाभ्याम् ॥बहुवचने झल्येत् ।।६। १०२। झलादौ बहुवचने सुप्यंतोऽङ्गस्यैकारः । रामेभ्यः । सुपि किम् । पचध्वम् ॥ वावसाने ८४५६। अवसाने झलां चरो वा । रा. मात् रामाद् रामाभ्यां रामेभ्यः रामस्य ॥ ओसि च ७३।१०४। अतोऽङ्गस्यैकारः । रामयोः ॥ ह्रस्वनद्यापो नुट ।७।११५४। इ- स्वान्तान्नद्यन्तादावन्ताच्चाङ्गात्परस्यामो नुडागमः ॥ नामि।६।४।३। अजन्ताङ्गस्य दीर्घः। रामाणाम्। रामयोः । एत्वे कृते ॥आदेशप्रत्य- ययोः।८।३५९। इण्कुभ्यां परस्यापदान्तस्यादेशस्य प्रत्ययावयव- स्य च यः सस्तस्य मूर्धन्यादेशः । ईषद्विवृतस्य सस्य तादृश एव षः। रामेषु । एवं कृष्णादयोऽप्यदन्ताः ॥ सर्वादीनि सर्वनामानि १११११२७सर्व विश्व उभ उभय डतर डतम अन्य अन्यतर इतर त्वत् १ इदं चतुर्येकवचनं न सप्तम्याः । व्याख्यानात् | डरामित्यत्र तु सप्तम्या एव । स्त्रियां' इत्यादिनिर्देशात् || २ स्थानिभूतो यः अल् तदाश्रय विधौ ( तत्र च-अलि परतः विधिः-अल्विधिः । अल: स्थाने विधिः-अल्विधिः । अलः परस्य विधिः- अलिबधिः । अला विधिः-अल्विधिरित्यल्विधेरनेकप्रकारकत्वं ज्ञातव्यम् ) ॥ ३ रा- मायेत्यादौ 'सुपि च ' इति दीर्घ कर्तव्ये सन्निपातपरिभाषा न प्रवर्तते कष्टाय क्रमणे' इत्यादिनिर्देशेन तस्या अनित्यत्वज्ञापनात् || ४ सुपि परे || ५ इश्कवर्गाभ्यां परस्य|| ६ सर्व आदिर्येषां तानीति तद्गुणसंविज्ञानो बहुव्रीहिः । अदः सर्वेषाम्' इति लिङ्गात्।। ७ सर्वनामसंज्ञानि स्युः ॥ २ ·१८ लघुकौमुद्यां त्व नेम सम सिम । पूर्वपरावरदक्षिणोत्तरापराधराणि व्यवस्थायामसं- ज्ञायाम् । स्वमज्ञातिधनाख्यायाम् । अन्तरं बहियोगोपसंव्यानयोः । त्यद् तद् यद् एतद् इदम् अदस् एक द्वि युष्मद् अस्मद् भवतु किम् ॥ ज- सः शी ७।१।१७। अदन्तात्सर्वनाम्नो जसः शी स्यात् । अनेकाल- वात्सर्वादेशः । सर्वे ॥ सर्वनाम्नःस्मै ।७।१।१४। अतः सर्वनानो- हे: स्मै । सर्वस्मै ॥ उसिङन्योः स्मास्मिनौ ७१।१५। अतः सर्वनाम्न एतयोरेतौ स्तः । सर्वस्मात् ॥आमि सर्वनाम्नः सुद।७। १५२। अवर्णान्तात्परस्य सर्वनाम्नो विहितस्थामः सुडागमः। एत्वष- वे। सर्वेषाम् सर्वस्मिन् । शेष रामवत् । एवं विश्वादयोऽप्यदन्ताः। उभ- शब्दो द्विवचनान्तः । उभौ २ उभाभ्याम् उभयोः२ तस्येह पाठोऽक- जर्थः । इतरडतमौ प्रत्ययौ । प्रत्ययग्रहणे तदन्तग्रहणमिति तदन्ता ग्राह्याः । नेम इत्यर्थे । समः सर्वपर्यायस्तुल्थपर्यायस्तु न । यथासं- ख्यमनुदेशः समानामिति ज्ञापकात् ।। पूर्वपरावरदक्षिणोत्तरा- पराधराणि व्यवस्थायामसंज्ञायाम् ।१।१।३४। एतेषां व्य- वस्थायांमसंज्ञायां सर्वनामसंज्ञा गणसूत्रात्सर्वत्र या प्राप्ता सा जसि वा स्यात् । पूर्वे पूर्वाः । असंज्ञायां किम् । उत्तराः कुरवः । स्वाभिधेया- पेक्षोऽवधिनियमो व्यवस्था । व्यवस्थायां किम् । दक्षिणा गाथकाः कुश- ला इत्यर्थः ॥ स्वमज्ञातिधनाख्यायाम् ॥१॥२॥३५॥ ज्ञातिध- १ 'अव्ययसर्वनाम्नामक प्राक्टेः' इत्युक्तः || २ 'किंयत्तदोनिर्धारणे द्वयोरे- कस्य डतरच् ' 'बहूनां जातिपरिप्रश्ने डतमच् ' इत्युक्तौ ॥ ३ अवधेनियमोऽवधिनि- यमः । स्वाभिधेयापेक्षश्वासाववधिनियमश्चेति विग्रहः ॥

·अजन्तपुल्लिङ्गप्रकरणम् । १९ A - नान्यवाचिन: स्वशब्दस्य प्राप्ता संज्ञा सा जसि वा । वे स्वाः। आत्मी- या आत्मान इति वा । ज्ञातिधनवाचिनस्तु स्वाः । ज्ञातयोऽर्था वा ।। अन्तरं वहियोगोपसंव्यानयोः।१।१।३६। बाये परिधानीये चार्थे ऽन्तरशब्दस्य प्राप्ता संज्ञा जसि वा । अन्तरे अन्तरा वा गृहाः बाह्या इत्यर्थः । अन्तरे अन्तरा वा शाटकाः परिधानीया इत्यर्थः ।। पूर्वादिभ्यो नवभ्यो वा ।७।१।१६। एभ्यो ङसिड्योः स्मात्स्मि- नौ वा स्तः । पूर्वस्मात् पूर्वान् पूर्वस्मिन् पूर्वे । एवं परादीनाम् शेष सर्ववत् ॥ प्रथमचरमतयाल्पार्धकतिपयनेमाश्च । १।१ ११३। एते जसि उक्तसंज्ञा वा स्युः । प्रथमे प्रथमाः। तयः प्रत्ययः । द्वितये, द्वितयाः शेषं रामवत् । नेमे , नेमाः,शेषं सर्ववत् । (तीयस्य ङित्सु वा )-द्वितीयस्मै , द्वितीयायेत्यादि । एवं तृतीयः । निर्जरः ॥ जराया,जरसन्यतरस्याम् ।७।२।१०१।अजादौ विभक्तौ । प- दाङ्गाधिकारे तस्य तदन्तस्य च । निर्दिश्यमानस्यादेशा भवन्ति । एक- देशविकृतमनन्यवदिति जरशब्दस्य जरस् । निर्जरसौ निर्जरस इत्या- दि।पक्षे हलादौ च रामवत् विश्वपाः ॥ दीर्घाज्जसि,च ।६।१॥ १०६॥ विश्वपो, विश्वपाः, विश्वपाम् , विश्वपौ । सुर्डनपुंसकस्य ॥२॥२॥४३॥ स्वादिपञ्चवचनानि सर्वनामस्थानसंज्ञानि स्युरक्लीबस्य ।। स्वादिष्वसर्वनामस्थाने ।।४।१७। कप्प्रत्ययावधिषु स्वादि- १ संख्याया अवयवे तयप् ' इति विहितः । ततस्तदन्ता ग्राह्याः ॥ २ 'द्वैस्तीयः इत्युक्तः ।। 3 जराशब्दस्य जरस् वा स्यात् ॥ ४ षष्ठीप्रकृतिजन्यप्राथमिकोपस्थिति- विषयत्वं निर्दिश्यमानत्वम् ।। ५ दीर्घान्जसि इचि च परे न पूर्वसवर्णदीर्घः ।। ६ सुद प्रत्याहारः॥ , 554 ·। लघुकौमुद्यां प्वसर्वनामस्थानेषु पूर्वं पदं स्यात् ॥ यचि भम् ।।४।१८। याँ- दिष्वजादिषु च कप्प्रत्ययावधिषु स्वादिष्वसर्वनामस्थानेषु पूर्व भसंज्ञं स्यात् ॥ आकडारादेका संज्ञा ॥४१॥ इत ऊर्ध्वं कडाराः कर्मधारय इत्यतः प्रागेकस्यैकैव संज्ञा ज्ञेया, या पराऽनवकाशा च ॥ आतो धातोः।६।४।१४० आकारान्तो यो धातुस्तदन्तस्य भ- स्याङ्गस्य लोपः । अलोऽन्त्यस्य । विश्वपः विश्वपा विश्वपाभ्यामि- त्यादि । एवं शंखध्मादयः । धातोः किम् । हाहान । हरिः हरी। जसि- च ।७३।१०९। इस्वान्तस्याङ्गस्य गुणः । हरयः ॥ हस्वस्य गुणः ।७।३।१०८। संबुद्धौ हे हेरे , हरिम् हरी हरीन् ॥ शेषो- ध्यसखि ॥१॥४७) अनदीसंज्ञौ ह्रस्वौ याविदुतौ तदन्तं सखिव- ॐ घिसंज्ञम् ॥ आङो नास्त्रियाम् । ८३।१२० ।-घेः परस्या- डो ना स्यादस्त्रियाम् । आङिति टासंज्ञा । हरिणा हरिभ्याम् हरिभिः॥ घेङिति ।७३।११। घिसंज्ञस्य ङिति सुपि गुणः । हरये ॥ ङ- सिङसोश्च ।६।१।११.०। एङो ङसिङसोरति पूर्वरूपमेकादेशः । हरेः हर्योः, हरीणाम् ॥ अच घेः ।७।३।११९। इद्द्यामुत्तरस्य डेरौत् धेरैत् । हरौ,हरिए । एवं कव्यादयः । अनङ्सा ७११९३॥ सख्युरङ्गस्यानडादेशोऽसंबुद्धौ सौ ॥ अलोन्त्यात्पूर्व उपधा। शश६५। अन्त्यालः पूर्वो वर्ण उपधासंज्ञः॥ सर्वनामस्था- ने चासंवुडौ ।६।४।८ । नान्तस्योपधाया दीर्घोऽसंबुद्धौ सर्वनाम- १ यकारादिषु || २ एड्हूस्वात् ' इति संबुद्धिलोपः ।। 3 घिसंज्ञकस्य अकारादे- शः॥ ४ अन् प्रत्याहारः॥

·अजन्तपुल्लिङ्गप्रकरणम् । २१ स्थाने ॥ अपृक्त एकाल् प्रत्ययः । १।२।४२। एक्काल्प्रत्ययो यः सोऽपृक्तसंज्ञः स्यात् ॥ हलङ्याब्भ्यो दीर्घात्सुतिस्य- पृक्तं हल् ।६।११६८ । हलन्तात्परं दीघौ यो ड्यापौ तदन्ताच परं सुतिसीत्येतदपृक्तं हल्लुप्यते॥ नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य 1८।२७ प्रातिपदिकसंज्ञकं यत्पदं तदन्तस्य नस्य लोपः । सखा ॥ सख्युरसंबुद्धौ ७१।९। सख्युरङ्गात्परं संबुद्धिवर्ज सर्वनामस्थान णिद्वेत्स्यात् ।। अचो णिति ।७।२।११५। अजन्ताङ्गस्य वृ. द्विर्जिति णिति च परे । सखायौ सखायः हे सखे सखायम् सखायौ सखीन् सख्या सख्ये ॥ ख्यत्यात्परस्य।६।१।११२। खितिश- ब्दाभ्यां खीतीशव्दाभ्यां कृतयणादेशाभ्यां परस्य सिङसोरत उः। सख्युः ॥ औत् ।७३।११८। इतः परस्य डेरौत् । सख्यौ । शेष हरिवत् ॥ पतिः समासे एव ।।४८ घिसंज्ञा । पत्ये । पत्युः२, पत्यौ । शेषं हरिवत् । समासे तु भूपतये।कतिशब्दो बहुवचनान्तः॥ बहुगणवतुडति संख्या ।१।१।२३। डति च ।११।२५।ड- त्यन्ता संख्या षट्संज्ञा स्यात् ॥ षड्झ्यो लुक् ।।२।२७ । ज- ईशसोः॥प्रत्ययस्य लुकलुलुपः।१।१।६१। लुकलुलुप्शब्दैः १ 'सु ति सि' एतत्प्रत्ययसंवन्ध्येकवर्णरूपम् । सुतिसीति किम् । अभैत्सीत्, अस्मिन् सूत्रे साहचर्यपरिभाषया तिपा सहचरितस्य सिप एव ग्रहणं न सिचः २ ‘गोतो णित्' इत्यतो णिदित्यनुवर्तते ॥ 3 उकारः स्यात् ।। ४ इदुद्यामुत्तरस्य ।। ५ 'शेषो ध्यसखि' इति सूत्रात् घीत्यनुवर्तते । पतिशब्दस्य समास एव घिसंज्ञेत्यर्थः ।। ६ एते संख्यासंज्ञाः स्युः ॥ ७ 'ष्णान्ता षट्' इत्यतः षडित्यनुवर्तते ॥ ८ षड्भ्यः परयो जश्शसोर्लुक् स्यात् ॥

·२२ लघुकौमुद्यां कृतं प्रत्ययादर्शनं क्रमात्तत्तसंज्ञं स्यात् ॥ प्रत्ययलोपे प्रत्यय- लक्षणम् । १।१ । ६२ । प्रत्यये लुप्तेऽपि तदाश्रितं कार्य स्यात् । इति जसि चेति गुणे प्राप्ते ॥ न लुमताङ्गस्य।१।१।६३। लुमता शब्देन लुप्ते तन्निमित्तमङ्गकार्य न स्यात् । कतिकतिभिः कतिभ्यः२ कतीनाम् कतिषु । युष्मदस्मत्षट्रसंज्ञकास्त्रिषु संरूपाः । त्रिश- व्दो नित्यं बहुवचनान्त: । त्रयः त्रीन् त्रिभिः त्रिभ्यः२॥स्त्रयः ७१॥५३॥ त्रिशब्दस्य त्रयादेशः स्यादामि । त्रयाणाम् त्रिपु । गौ- णत्वेऽपि प्रिय त्रयाणाम् ॥ त्यदादीनामः ७२।१०२॥ एषाम- कॉरो विभक्तौ । द्विपर्यन्तानामेवेष्टिः । द्वौ द्वौ द्वाभ्याम् द्वाभ्याम् द्वयोः द्वयोः । पाति लोकमिति पपीः सूर्यः॥ दीर्घाज्जसि च।६ 1१३१०५। दीर्घाज्जसि इचि च परे न पूर्वसवर्णः । पप्यौ पायः हे पपी: पपीम् पपीन पप्या पपीभ्याम् पपीभिः पथ्ये पपीभ्यः पायः प- प्योः । दीर्घत्वान्न नुट् । पप्याम् । ङौ तु सवर्णदीर्घः । पपी पप्योः पपीपु। एवं वातप्रम्यादयः । बह्वयः श्रेयस्यो यस्य स बहुश्रेयसी ॥ यू- ख्याख्यौ नदी ।।४।३। ईदूदन्तौ नित्यस्त्रीलिङ्गौ नदीसंज्ञौ स्तः । प्रथमलिङ्गग्रहणं च । पूर्वं ख्याख्यस्योपसर्जनत्वेऽपि नदीत्वं वक्तव्य- मित्यर्थः ॥अम्बार्थनद्योईरवः।७।३।१०७। सम्बुद्धौ । हे बहुश्रेय- । Launtaries १ लोपशब्देन लुप्ते सत्यपि || २ ' लुक् २लु लुप्' एते लुगन्तः ।। 3 पुष्मिती- लिङ्गनपुंसकलिङ्गेषु समानरूपाः ॥ ४ अकारोऽन्तादेशः स्यात् ।। ५ इंच ऊन यु इति विग्रहे प्रत्ययग्रहणे तदन्तग्रहणम् ॥ ६ गौणत्वेऽपि ॥ ७ संबुद्धी च' इत्यतः संबुद्धावित्यनुवर्तते । अम्वार्थानां नद्यन्तानां च -हस्वः स्यात्संबुद्धौ ।

·अजन्तपुल्लिङ्गप्रकरणम् २३ सि ॥ आणनद्याः।७३।११२। नद्यन्तात्परोषां डितामाडागमः।। आटश्च ।६।१।९०) आटोऽचि परे वृद्धिरेकादेशः । बहुश्रेयस्यै ब- हुश्रेयस्याः बहुश्रेयसीनाम् ॥ डेराम्नद्यान्नीभ्यः ७३२११६॥ नद्यन्तादाबन्तान्नीशब्दात्परस्य डेराम् । बहुश्रेयस्याम् । शेषं पपीवत् । अङयन्तत्वान्न सुलोपः। अतिलक्ष्मीः। शेषं बहुश्रेयसीवत् । प्रधीः॥ अचि क्षुधातुभुवां योरियडवडी ।६।४।७७। अप्रत्यया- न्तस्येवर्णोवर्णान्तस्य धातोपूंइत्यस्य चाङ्गस्येयकुवङौ स्तोऽजादौ प्र. त्यये परे । इति प्राप्ते ॥ एरनेकाचोऽसंयोगपूर्वस्य ४८॥ धात्ववयवसंयोगपूर्वो न भवति य इवर्णस्तदन्तो यो धातुस्तदन्तस्या- बेकाचोऽङ्गस्य यस्यादजादौ प्रत्यये । प्रध्यौ प्रध्यम् प्रध्यौ प्रध्यः प्र- ध्यि शेषं पपीवत् । एवं ग्रामणीः। डौ तु ग्रामण्याम् ।अनेकाचः किम्- नीः नियौ नियः अमि शसि च परत्वादियङ् । नियम् डेराम् नि- याम् । असंयोगपूर्वस्य किम् । सुश्रियौ यवक्रियौ ॥ गतिश्च १४ ।६०। प्रादयः क्रियायोगे गतिसंज्ञाः स्युः । गतिकारकेतरपूर्वपदस्थ यण नेष्यते । शुद्धधियौ ॥ न भूसुधियोः ।।४।८५। एतयोरचि सुपि यण्न । सुधियौ सुधिय इत्यादि। सुखमिच्छतीति सुखीः। सुती: सुख्यौ सुत्यौ सुख्युः सुत्युः शेषं प्रधीवत् । शंभुर्हरिवत् । एवं भान्वाद- यः। तृज्वत्क्रोष्टुः।७।१।९५। असंबुद्धौ सर्वनामस्थाने परे।कोष्टुंश- ब्दस्य क्रोष्टशब्दः प्रयोक्तव्य इत्यर्थः ॥ ऋतो डिसर्वनामस्था- २ आम आदेशः स्यात् ।। २ उपसर्गसंज्ञा गतिसंज्ञाश्चेत्यर्थः ।। ३ सुतमिच्छतीति सुतीः ॥ ४ — सर्वनामस्थाने नासंबुद्धौ' इत्यनुवर्तते ॥ ५ स्थाने इत्यर्थः ।।

·२४ लघुकौमुद्यां नयोः ।७।३।११०। ऋतोऽङ्गस्य गुणो ङौ सर्वनामस्थाने च इति प्राप्ने ॥ ऋदुशनस्पुरुदंसोऽनेहसां च । ७।११९४। ऋदन्ता- नामुशनसादीनां चान स्यादसम्बुद्धौ ॥ अनन्तृचस्वमुनमनेष्ट त्वष्टक्षत्तृहोतृपोतृप्रशास्तणाम् ।६।४।११।अबादीनामुपधा- यादी!ऽसंवुद्धौ सर्वनामस्थाने । क्रोष्टा क्रोप्टारौ क्रोष्टारः क्रोष्टून् ।। विभाषा तृतीयादिष्वचि ७/१२९१॥ अनादिषु तृतीयादिषु क्रोष्टर्वा तृज्वत् । क्रोष्ट्रा क्रोष्ट्रे॥ ऋत उत् ।६ । १११११ । ऋतो ङसिङसोरिति उदेकादेशो रपरः॥ रात्सस्य ।८।२।२४। रेफा- संयोगान्तस्य सस्यैव लोपो ज्ञान्यस्य । रस्य विसर्गः । क्रोष्टुः क्रोष्टोः (नुमचिरतृज्वझावेभ्यो नुट पूर्वविप्रतिषेधेन) क्रोष्ट्रनाम् क्रोष्टरि पक्षे हलादौ च शंभुवत् । हूहूः हूतौ हू हूहूम् इत्यादि । अतिचमूशब्दे तु नदीकार्यं विशेषः । हेअतिचमु अतिचम्वै अतिचम्वाः अतिचमूनाम् । खलपूः ॥ ओःसुपि ।६।४।८३। धात्ववयवसंयोगपूर्वो न भवति य उवर्णस्तदन्तो यो धातुस्तदन्तस्यानेकाचोऽङ्गस्य यण् स्यादचि सुपि । खलप्वौ खलप्वः । एवं सुल्वादयः । स्वभूः स्वभुवौ स्वभुवः। वर्षाभूः।। वर्षावश्च ।६।४८४/ अस्य यण् स्यादचि सुपि । वर्षाभ्वावित्या- दि । इन्भूः (इन्करपुनःपूर्वस्य भुवो यण् वक्तव्यः ) हन्भ्वौ एवं करभः । धाता हे धातः धातारौ धातारः । (ऋवर्णान्नस्य णत्वं वाच्यम्) धातॄणाम् । एवं नपत्रादयः । नत्रादिग्रहणं व्युत्पत्तिपक्षे नियमार्थम् १ 'अनङ्सौ' इत्यनुवर्तते ।। २ उकारः ॥ 3 उणादिनिष्पन्नानां तृन्तृजन्तानां चेनवति तर्हि नप्त्रादीनामेवेति । तेन पितृभ्रातृप्रभृतीनां न | उद्गातृशब्दस्य तु भवत्येव । समर्थसूत्रे उद्गातार इति भाष्यप्रयोगात् ।।

·अजन्तस्त्रीलिङ्गप्रकरणम् । २५ तेनेह न । पिता पितरौ पितरः पितरम् शेषं धातृवत् । एवं जामात्रा- दयः । ना नरौ ॥ नृ च ।६।४।६। अस्य नामि वा दीर्घः । नृणाम् नृणाम् ॥ गोतो णित् ।७।१।९० ओकाराद्विहितं सर्वनामस्थानं णित् । गौः गावौ गावः ॥ औतोऽम्शसोः ।६।१।९३। ओ- कारादम्शसोरचि आकार एकादेशः । गाम् गावौ गाः गवा गवे गोः इत्यादि ॥ रायो हलि ।६।२।८५॥ अस्याकारादेशो हलि विभक्तौ । राः रायौ रायः राभ्यामित्यादि । ग्लौः ग्लावौ ग्लावः ग्लौ- भ्यामित्यादि । इत्यजन्ताः पुल्लिङ्गाः ।। ॥अथाजन्तस्त्रीलिङ्गप्रकरणम् ॥ रमा ॥ औङ आपः ।७१।१८। आवन्तादङ्गात्परस्यौङः शी स्यात् । औङित्यौकारविभक्तेः संज्ञा । रमे रमाः॥संबुद्धौ च।७ ।३।१०६। आँप एकारः स्यात्संबुद्धौ । एङ्हूस्वादिति संवृद्धिलोपः । हे रमे हे रमे हे रमाः रमाम् रमे रमाः॥आङि चाप:/७३।१०५॥ आङि ओसि चाप एकारः । रमया रमाभ्याम् रमाभिः ।। याडापः ७३।११३। आपो ङितो याट । वृद्धिः रमायै रमाभ्यः रमाभ्यः रमा- याः रमयोः रमाणाम् रमायाम् रमासु। एवं दुर्गाम्बिकादयः ॥ सर्व- नान्नः स्थास्वश्च ।७।३।११४। आवन्तात्सर्वनाम्नो ङितः स्याट स्यादापश्च इस्वः । सर्वस्यै सर्वस्याः सर्वासाम् सर्वस्याम् । शेष रमा- १ तेन 'अचो णिति' इत्यनेनाजन्ताङ्गस्य वृद्धिर्भवति ॥ २ आ ओत इति पद- च्छेदः ॥ ३ रैशब्दस्य ॥ ४ आवन्ताङ्गस्य ॥ ५ 'डे ङसि ङस् ङि' एषामित्यर्थः ।।

·लघुकौमुद्यां वत् । एवं विश्वादय आवन्ताः ॥विभाषा दिक्समासे बहु. व्रीहौ ।।१।२८। सर्वनामता वा । उत्तरपूर्वस्यै उत्तरपूर्वायै (तीयस्य वा संज्ञा) द्वितीयस्यै द्वितीयायै एवं तृतीया । अम्बार्थेति इस्वः । हे अम्ब हे अक्क हे अल्ल । जरा जरसौ जरे । इत्यादि पक्षे र- मावत् । गोपा विश्वपावत् । मतीः मत्या ॥ ङिति ह्रस्वश्च । ।१।४।६। इयवस्थानौ स्त्रीशब्दभिन्नौ नित्यस्त्रीलिङ्गावीदूतौ हूस्वी च इवोवर्णी स्त्रियां वा नदीसंज्ञौ स्तो डिति । मत्यै मतये मत्याः २ मतेः ॥ इदुद्याम् ।७। ३ । ११७। नदीसंज्ञकाभ्यामिदुद्भयां प- रस्य डेराम् । मत्याम् मतौ कोषं हरिवत् । एवं बुद्धयादयः ॥ त्रि- चतुरोः स्त्रियां तिसृ चतसृ७२।९९। स्त्रीलिङ्गयोरेतौ स्तो- विभक्तौ ॥ अचि र ऋतः ७।२।१०० तिसृ चतसृ एतयोर्कका- रस्य रेफादेशः स्यादचि । गुणदीर्घोत्वानामपवादः । तिस्रः तिस्रः ति- सृभिः तिसृभ्यः तिसृभ्यः आमि नुट् ॥ नतिसूचतैस् ।६।४।४। एतयोर्नामि दक़ि न । तिसृणाम् तिसृषु । द्वे द्वे द्वाभ्याम् द्वाभ्याम् द्वाभ्याम् द्वयोः द्वयोः । गौरी गौर्यो गौर्यः हे गौरि गौर्यै इत्यादि । एवं नद्यादयः । लक्ष्मीः शेषं गौरीवत् । एवं तरीतन्त्र्यादयः । स्त्री हे स्त्रि ॥ स्त्रियाः।।४७९॥ अस्येयङ् स्यादजादौ प्रत्यये परे। स्त्रियौ। स्त्रियः ॥ वाम्शसोः।६।४।८० । अमि शसि च स्त्रिया इयत्वा स्यात् । स्त्रियम् स्त्रीम् स्त्रियः स्त्रीः स्त्रिया स्त्रियै स्त्रियाः परत्वान्नुट् १ विभाषाप्रकरणे (तीयस्य डित्सूपसंख्यानम् ) इति वार्तिकात् || २ 'अष्टन आ विभक्तौ' इत्यस्माद्विभक्ता वित्यनुवर्तते ।। ३ तिस चतस इति लुप्तपष्टोकम् ॥

·अजन्तनपुंसकलिङ्गप्रकरणम् । स्त्रीणाम् स्त्रीषु । श्रीः श्रियो श्रियः ॥ नेयङवस्थानावस्त्री। १।४।४। इयडुवङोः स्थितियोस्तावीदूतौ नदीसंज्ञौ न स्तो स्त्रीभिन्नौ। हे श्रीः श्रियै श्रिये श्रियाः श्रियः ।। वामि।१।४।५।इयवङ्- स्थानौ ख्याख्यौ यू आमि वा नदीसंज्ञौ स्तो स्त्रीभिन्नौ । श्रीणाम् श्रियाम् श्रियि श्रियाम् । धेनुर्मतिवत् ॥ स्त्रियां च ७११९६। स्त्रीवाची क्रोष्टुशव्दस्तृजन्तवद्रूपं लभते ॥ ऋन्नेभ्यो डीप् । ४ ।२।९। ऋदन्तेभ्यो नान्तेभ्यश्च स्त्रियां ङीप् । क्रोष्ट्री गौरीवत् । भूः श्रीवत् । स्वयंभूः पुंवत् ॥ न षट्स्वस्रादिभ्यः।४।१।१०॥ डीपटापौ न स्तः । स्वसा तिस्रश्चतस्रश्च ननान्दा दुहिता तथा ॥ याता मातेति सप्तैते स्वस्रादय उदाहृताः ॥ स्वसा स्वसारौ । माता पितृवत् शसि मातृः । द्यौर्गोवत् । राः पुंवत् । नौग्लौवत् ॥ इत्य- जन्ताः स्त्रीलिङ्गाः ॥ अथाजन्तनपुंसकलिङ्गप्रकरणम् ॥ अतोऽम् ।७।१।२४। अतोऽङ्गात् क्लीबात्स्वमोरम् । अमि पूर्वः । ज्ञानम् । एड्स्वादिति हल्लोपः । हे ज्ञान॥नपुंसकाच ७१।१९। क्लीबादौङः शी स्यात् । भसंज्ञायाम् ॥ यस्येति च ।६।४।१४८॥ ईकारे तद्धिते च परे भस्येवणावर्णयोर्लोपः इत्यलोपे । प्राप्ते ( औडः श्यां प्रतिषेधो वाच्यः) ज्ञाने ॥ जश्शसोः शिः।७।१।२०। क्लीवादनयोः शिः स्यात् ॥शि सर्वनामस्थानम् । १।१ । ४२। १ ईदूदन्तौ ॥ २ पटसंज्ञकेभ्यः स्वस्त्रादिभ्यश्च || 3 जश्शसोः ॥

·२८ लघुकौमुद्यां शि इत्येतदुक्तसंज्ञं स्यात् ॥ नपुंसकस्य झलचः ।७।१।७२। झल- न्तस्याजन्तस्य च क्लीवस्य नुम् स्यात् सर्वनामस्थाने ॥ मिदचो- ऽन्त्यात्परः।१।११४७। अचां मध्ये योऽन्त्यस्तस्मात्परस्तस्यैवा- न्तावयवो मित्स्यात् । उपधादीर्घः । ज्ञानानि पुनस्तद्वत् शेषं पुंवत् । एवं धनवनफलादयः ॥ अदड्डतरादिभ्यः पञ्चभ्यः।७।१।२५। एभ्यः क्लीवेभ्यः स्वमोरडादेशः स्यात् ॥ टे।।६।४।१४३॥ 'डिति भस्य टेर्लोपः । कतरत् कतरद् कतरे कतराणि । हेकतरत् शेषं पुंवत्। एवं कतमन् इतरत् अन्यत् अन्यतरत् । अन्यतमस्य त्वन्यतममित्येव (एकतरात्प्रतिषेधो वक्तव्या)॥ एकतरम्॥ हस्वो नपुंसके प्रा- तिपदिकस्य ।।३।४७। अजन्तस्येत्येव । श्रीपम् ज्ञानवत् ॥ स्वमोनपुंसकात् ।७।१।२३। लुक् स्यात् । वारि ॥ इकोचि विभक्तौ ।७।१।७३। इगन्तस्य क्लीवस्य नुमचि विभक्तौ । वारिणी वारीणि । नलुमतेत्यस्यानित्यत्वात्पक्षे संवुद्धिनिमित्तो गुण: । हेवारि हेवारे । घड़ितीति गुणे प्राप्ते ( वृद्धयौत्वतृज्वद्भावगुणेभ्यो नुम् पूर्व- विप्रतिषेधेन) वारिणे वारिणः वारिणः वारिणोः नुमचिरेति नुट् | वारीणाम् वारिणि हलादौ हरिवत् ॥ अस्थिदधिसक्थ्यक्ष्णा- मनदात्तः ७१।१५। एषामनङ् स्यात् टादावचि ॥ अल्लो. पोऽनः।६।४।१३४|अङ्गावयवोऽसर्वनामस्थानयजादिस्वादिपरो यो १ मित्संज्ञक आदेश इत्यर्थः ॥ २ डिति परे ॥ ३ क्लीबे प्रातिपदिकस्याजन्तस्य -हस्वः स्यात् ।। ४ ‘षड्भ्यो लुक्' इत्यस्मागित्यनुवर्तते || ५ नुमागमः स्यात् । ६ अनादेशः स चोदात्तः॥

·हलन्तपुल्लिङ्गप्रकरणम् । २९ ऽन् तस्याकारस्य लोपः । दना दन्ने दन्नः दन्नः दनोः ॥ विभाषा- डिश्योः।।४।१३६। अङ्गावयवोऽसर्वनामस्थानयजादिस्वादिपरो योऽन् तस्याकारस्य लोपो वा स्यात् ङिश्योः परयोः । दनि दधनि शेषं वारिवत् । एवमस्थिसक्थ्यक्षि । सुधि सुधिनी सुधीनि हे सुधे हे सुधि सुधिनेत्यादि । मधु मधुनी मधूनि हे मधो हे मधु । सुलु सु- लुनी सुलूनि सुलुनेत्यादि । धातृ धातृणी धातृणि धातॄणाम् हे धातः। एवं ज्ञात्रादयः ॥ एच इग्घ्रस्वादेशे ।।१।४८। आदिश्यमानेषु इस्वेषु मध्ये एच इगेव स्यात् । प्रद्यु प्रधुनी प्रथूनि प्रद्युनेत्यादि । प्ररि प्ररिणी प्ररीणि प्ररिणा । एकदेशविकृतमनन्यवत् । प्रराभ्याम् प्ररीणाम् । सुनु सुनुनी सुनूनि सुनुनेत्यादि ॥ इत्यजन्ता नपुंस- कलिङ्गाः ॥ ॥ अथ हलन्तपुल्लिङ्गप्रकरणम् ॥ होढः ।८।२।३१। हस्य ढः स्याज्झलि पदान्ते च । लिट् लिड् लिहौ लिहः लिड्भ्याम् लिट्स लिट्त्सु ॥ दादेर्धातोर्घः चार १८२। उपदेशे दादेर्धातोर्हस्य घः झलि पदान्ते च ॥ एकाचो बशो भष् झषन्तस्य स्ध्वोः ।।२।३७ धात्ववयवस्यैकाचो झपन्तस्यै बशो भष् से ध्वे पदान्ते च । धुक् धुग् दुहौ दुहःधुरभ्याम् धुक्षु ॥वा द्रुहमुहष्णुहष्णिहाम् ।८।२।३३। एषां हस्य वा घो १ ए ओ ऐ औ' एषां हूस्वे कर्तव्ये सति ‘इ उ ऋ ल' एत एव क्रमाद्भवन्ति । २ तदवयवस्य वशः स्थाने भष् स्यात्सकारे ध्वशब्दे पदान्ते च ॥

·३० लघुकौमुद्यां झलि पदान्ते च । ध्रुक ध्रुग् ध्रुट् ध्रुड् दुहौ द्रुहः ध्रुग्भ्याम् ध्रुड्भ्याम् ध्रुक्षु ध्रुट्सु ध्रुट्सु । एवं मुह् ॥ धात्वादेः षः सः ।६।१।६४] स्नुट् स्नुड् स्नुक् स्नुग् एवं स्निह् ॥ इग्यणः संप्रसारणम् । १११४५। यणः स्थाने प्रयुज्यमानो य इक् स संप्रसारणसंज्ञः स्यात् । वाह ऊम् ।।४।१३२। भस्य वाहः संप्रसारणमूल ॥ संप्रसार- णाच्च ।६।१।१०८। संप्रसारणादचि पूर्वरूपमेकादेशः। वृद्धिः वि. श्वौहः इत्यादि ॥ चतुरनडुहोरामुदात्तः ।७।१।९८। अनयो- राम्स्यात्सर्वनामस्थाने परे स चोदात्तः ॥ सावनडुहः ७१८२ अस्य नुम्स्यात्सौ परे । अनड्वान् ॥ अम्संबुद्धौ ।७।१।९९। हे अनड्वन हे अनड्वाही हे अनवाहः अनडुहः अनडुहा॥वसुलंसुध्वं- स्वनडुहां दः ।।२।७२। सान्तस्य वस्वन्तस्य स्रसादेश्च दः स्या- त्पदान्ते । अनदुद्भयामित्यादि । सान्तेति किम् । विद्वान् । पदान्तेति किम् । स्रस्तम् ध्वस्तम् ॥ सहेः साडः सः ८३५६। सापस्य सहेः सस्य मूर्धन्यादेशः । तुराबाट तुरापाड् तुरासाहौ तुरासाहः तुरा. पाड्भ्यामित्यादि ॥दिव औत् ।७।१।८४। दिविति प्रातिपदिक- स्यौत्स्यात्सौ । सुद्यौः सुदिवौ ॥दिव उत् ।६।१।१३१॥ दिवोन्तादेश उकारः स्यात्पदान्ते । सुद्युभ्यामित्यादि । चत्वारः चतुरः चतुर्भिः चतुर्थ्यः ॥षट्चतुयश्च ।।१।५५। एभ्य आमो नुडागमः ।। राभ्यां नो णः समानपदे ।।४।२। अचो रहाभ्यां दे १ चतुरनडुहोरम् स्यात्संबुद्धौ ।। २ षट् संज्ञकेभ्यश्चतुरश्च परस्य ॥ 3 रेफषकारा- भ्यां परस्य नस्य णः स्यादेकपदे ॥

·विसर्गसंधिप्रकरणम् । ३१ 1८४४६। अचः पराभ्यां रेफहकाराभ्यां परस्य यरो द्वे वा स्तः चतुर्णाम् ॥ रोः सुपि ।८।३।१६। रोरेव विसर्गः सुपि । सत्वम्, सस्य द्वित्वे प्राप्ते ॥शरोऽचि ८।४।४९ । अचि परे शेरो न द्वे स्तः चतुषु ॥ मोनो धातोः दा२।६४। धातोर्मस्य नः पदान्ते। प्रशान् ।। किमः कः ७२।१०३। किमः कः स्याद्विभक्तौ । कः कौ के इत्यादि शेषं सर्ववत् ॥ इदमो मः ७२।१०८। यदाद्य- त्वापवादः ॥ इदोऽय पुंसि ।७।२।१११॥ इदम ईदोऽय् सौ पुंसि । अयम् । त्यदाद्यत्वे ॥ अतो गुणे ।६।१।९७। अपदान्तादतो गुणे पररूपमंकादेशः ।। दश्च ।७।२।१०९। इदमो दस्य मः स्याद्विभक्तौ। इमौ इमे । त्यदादेः संबोधनं नास्तीत्युसर्गः ॥अनाप्यकः ।७२। ११२। अककारस्य इदम इदोऽन स्यादापि विभक्तौ। आबिति प्रत्या- हारः । अनेन ॥ हलि लोपः।७२।११३॥ अककारस्येदम इदो लोप आपि हलादौ । नानर्थकेऽलोऽन्त्यविधिरनभ्यासविकारे ॥ आ- धन्तवदेकस्मिन् ।१।१।२१। एकस्मिन् क्रियमाणं कार्यमादावि- वान्त इव स्यात् । सुपि चेति दीर्घः आभ्याम् ॥ नेदमदसोरको ७१।११ अककारयोरिदमदसोर्भिस ऐस् न । एभिः अस्मै एभ्यः अस्मात् अस्य अनयोः २ एषां अस्मिन् एषु ॥ द्वितीयाटोस्स्वे- नः ।२।४।३४। इदमेतदोरेनादेशः स्यादन्वादेशे। किंचित्कार्य वि- १ सप्तमीबहुवचने ॥२ शर् प्रत्याहारः ॥ 3 'अष्टन आ विभक्तौ' इत्यतो विभक्ता- वित्यनुवर्तते । विभक्तौ परे किम्शब्दस्य क आदेश इत्यर्थः ॥४ 'तदोः सः सौ' इत्यतः सावित्यनुवर्तते । इदमो मः स्यात्सौ परे ॥ इदः स्थाने ॥६ उत्सर्गः प्रायोवादः । हे स इति भाष्यात् ।। ७ आबिति या इत्यारभ्य सुपः पकारेण प्रत्याहारः ।।

·लघुकौमुद्यां धातुमुपात्तस्य कार्यान्तरं विधातुं पुनरुपादानमन्वादेशः । यथा अनेन व्याकरणमधीतमेनं छन्दोऽध्यापयेति अनयोः पवित्रं कुलम् एनयोः प्रभूतं स्वं धनमिति । एनम् एनौ एनान एनेन एनयोः एनयोः । राजा ॥ न डिसंबुद्धयोः ।।२।८। नस्य लोपो न ङौ संयुद्धौ च । हे राजन् (ङावुत्तरपदे प्रतिषेधो वक्तव्यः) ब्रह्मनिष्टः राजानौ राजानः राज्ञः ॥ नलोपः मुपस्वरसंज्ञातुग्विधिषु कृति दारा२। सुविधौ स्वरविधौ संज्ञाविधौ कृति तुग्विधौ च नलोपोऽसिद्धो नान्यत्र राजश्व इत्यादौ । इत्यसिद्धत्वादात्वमेत्वमैस्त्वं च न । यज्वा यज्वानौ य- ज्वानः॥ न संयोगाद्वमन्तात् ।६।४।१३७) वमन्तसंयोगादनो- ऽकारस्य लोपो न । यज्वनः यज्वना यज्वभ्याम् ब्रह्मणः ब्रह्मणा॥ इन्- हपूषार्यम्णां शौ।६।४।१२। एषां शावेवोपधाया दीर्घो नान्यत्र। इति निषेधे प्राप्ते ॥ सौ च । ६।४।१३। इन्नादीनामुपधाया दी?- ऽसंबुद्धौ सौ । वृत्रहा हे वृत्रहन् ॥ एकाजुत्तरपदे णः।८।४।१२। एकाजुत्तरपदं यस्य तस्मिन्समासे पूर्वपदस्थान्निमित्तात्परस्य प्रातिपदि- कान्तनुम्विभक्तिस्थस्य नस्य णः । वृत्रहणौ ॥ हो हन्तेर्णिन्नेषु ७३५४। मिति णिति च प्रत्यये नकारे च परे हन्तेर्हकारस्य कुत्वम् । वृत्रन्नः इत्यादि । एवं शाङ्गिन् यशस्विन् अर्थमन् पूषन् ॥ मघवा बहुलम् ।६।४।१२८ मघवन् शब्दस्य वा तृ इत्यन्तादेशः। ऋइत्।। उगिदचां सर्वनामस्थानेऽधातोः ।७।११७०। अधातोरुगितो १ वकारमकारान्तसंयोगात्परस्य ॥ २ 'सर्वनामस्थाने चारांबुद्धी' इत्यनेनैव दी सिद्धे नियमार्थमिदम् ॥

·हलन्तपुल्लिङ्गप्रकरणम् ।
नलोपिनोऽश्चतेश्च नुम्स्यात्सर्वनामस्थाने परे । मघवान्
घवन्तः हे मघवन् मघवद्याम् । तृत्वाभावे मघवा ।
।सु
श्वयुवमघोनामतद्धिते ।६।४।१६३॥ अन्नन्तानां
तद्धिते संप्रसारणम् । मघोनः मघवभ्याम् । एवं श्वन् यु
सारणे संप्रसारणम् ।६।१।३७। संप्रसारणे परत
संप्रसारणं न स्यात् । इति यकारस्य नेत्वम् । अत एव :
यणः पूर्वं संप्रसारणम् । यूनः यूना युवभ्यामित्यादि ।
अर्वणस्नसावनः ।।४।१२७। नञा रहित
ऽङ्गस्य तृ इत्यन्तादेशो न तु सौ । अर्वन्तौ अर्वन्तः अर्व
पथिमथ्यभुक्षामात् ७११८५। एषामाकारोऽन्त
परे ॥ इतोऽत्सर्वनामस्थाने श८६। पथ्यादे
स्यात्सर्वनामस्थाने परे ॥ थोऽन्थः ७११८७। पथिर
देशः सर्वनामस्थाने । पन्थाः पन्थानौ पन्थानः॥ भ
७१।८८॥भस्य पथ्यादेप्टेर्लोपः। पथः पथा पथिभ्या
ऋभुक्षिन् ॥षणान्ता षट् ।।२४। षान्ता ना
षट्संज्ञा स्यात् । पञ्चन्शब्दो नित्यं बहुवचनान्त:
ञ्चभिः पञ्चभ्यः पञ्चभ्यः सॅट् ॥ नोपधायाः ।।४
पधाया दी? नामि । पञ्चानाम् पञ्चसु॥ अष्टन ॐ
७२१८४। हलादौ वा स्यात् ॥ अष्टाभ्य औ
१ भसंज्ञकानाम् ।। २ पथिमथ्यभुक्षामित्यर्थः ।। 3 भसंज्ञकस्य
इत्यनेन । ५ वैकल्पिकमिदमष्टन आत्वम् । 'अष्ट नो दीर्घात् '
हणाज्ज्ञापकात् ॥
:

·.. ३४ लघुकौमुद्यां कृताकारादष्टनो जश्शसोरौश । अष्टभ्य इति वक्तव्ये कृतात्वनिर्देशो जशश्सोर्विषये आत्वं ज्ञापयति । अष्टौ अष्टौ अष्टाभिःअष्टाभ्यः अष्टा- भ्यः अष्टानाम् अष्टासु । आवाभावे अष्ट पञ्चवत् ॥ऋत्विग्धृक्- नगदिगुष्णिगञ्चयुजिक्रुञ्चां च ।३।२।१९। एभ्यः क्विन् । अञ्चेः सुप्युपपदे युजिक्रुश्चोः केवलयोः क्रुचेर्नलोपाभावश्च निपात्यते । कनावितौ ॥ कृदतिङ् ।३।१।९३। अत्र धात्वधिकारे तिभिन्नः प्रत्ययः कृत्संज्ञः स्यात् ॥ वेरपृक्तस्य। ६।१।६७। अपृक्तस्य वस्य लोपः ॥ किन्प्रत्ययस्य कुः ।८।२।६२। किन्प्रत्ययो य- स्मात्तस्य कवर्गोऽन्तादेशः पदान्ते । तस्यासिद्धत्वाच्चोः कुरिति कु- त्वम् । ऋत्विग् ऋत्विक् ऋत्विजौ ऋत्विग्भ्याम् ॥ युजेरसमासे 1७१।७१। युजेः सर्वनामस्थाने नुम स्यादसमासे । सुलोपः । संयोगा- न्तलोपः । कुत्वेन नस्य ङः । युङ युञ्जौ युञ्जः युग्भ्याम् ॥ चोः कु. ८।२।३०। चवर्गस्य कवर्गः स्यालि पदान्ते च । सुयुक् सुयुजी सुयुग्भ्याम् । खन् खौ खन्भ्याम् ॥ त्रश्चभ्रस्जसृजभूजयज- राजभ्राजच्छशां षः।८।२।२६। झलि पदान्ते च । जश्त्व- चर्वे । राट् राड् राजौ राजः राड्भ्याम् । एवं विभ्राट् देवेट विश्वसृष्ट परौ बजेः षः पदान्ते ) परावुपपदे ब्रजेः क्रिपू स्यात् दीर्घश्च प- १ 'धातो' इति सूत्रमनुवर्तते ॥ २ 'लोपो व्योः' इत्यतो लोप इत्यनुवर्तते ।। 3 'उगिदचाम्'--इत्यतः सर्वनामस्थान इति ‘इदितो नुम् धातोः' इत्यतः नुमिति चानुव- तते ।। ४ 'झलो झलि' इत्यतो झलीति 'स्कोः संयोगाद्योरन्ते च' इत्यतोऽन्ते इति चा- नुवर्तते ॥ ५ ब्रश्चादीनां सप्तानां छपान्तयोश्च पकारोऽन्तादेशः ॥

·हलन्तपुल्लिङ्गप्रकरणम् । दान्ते षत्वमपि । परित्राट् परित्राजौ ॥ विश्वस्य वसुराटोः ।६।३।१२८। विश्वशब्दस्य दीर्घोऽन्तादेशः स्याद्वसौराट्शब्दे च परे। विश्वाराट् विश्वारा विश्वराजौ विश्वाराड्भ्याम् ॥ स्कोः संयो- गाद्योरन्ते च ८।२।२९। पदान्ते झलि च यः संयोगस्तदायोः स्कोर्लोपः । भृट् । सस्य श्रुत्वेन शः । झलां जश् झशीति सस्य जः। भृज्जौ भृड्भ्याम् । यदाद्यत्वं पररूपत्वम् ॥ तदोः सः सावन- न्त्ययोः ७२।१०६। यदादीनां तकारदकारयोरनन्ययोः सः स्यात्सौ । स्यः त्यौ त्ये । सः तौ ते । यः यौ ये । एषः एतौ एते ॥ डे- प्रथमयोरम् ।७।१।२८। युष्मदस्मद्भया परस्य डे इत्येतस्य प्रथमा- द्वितीययोश्चामादेशः ॥ त्वाहौ सौ ।।२।९४। अनयोमर्यन्तस्य त्वाहावादेशौ स्तः ॥ शेषे लोपः ७।२।९०। एतयोष्टिलोपः । त्वम् अहम् ॥ युवावौ द्विवचने ।७।२।९२। द्वयोरुक्तावनयोर्मप- र्यन्तस्य युवावौ स्तो विभक्तौ ॥ प्रथमायाश्च द्विवचने भाषा- याम् ।।२।८८। औङयेतयोरात्वं लोके । युवाम् आवाम् ॥ यूयव- यौ जसि ॥२॥९३। अनयोर्मपर्यन्तस्य । यूयम् वयम् ॥ त्वमा- वेकवचने ७२।९७। एकस्योक्तावनयोर्मपर्यन्तस्य त्वमौ स्तो विभ- तौ॥ द्वितीयायां च ७२८७ अनयोरात्स्यात् । त्वाम् माम्।। शसो न ७।३।२८ आभ्यां शसो नः स्यादमोऽपवादः । आदेः १ 'ठूलोपः-' इत्यतो दीर्घ इत्यनुवर्तते ॥ २ सकारककारयोः ॥ 3 के इति लुप्तषष्ठयन्तम् । प्रथमाशब्दश्च प्रथमाद्वितीयासमुदायपरः ।। ४ अत्र 'मपर्यन्तस्य इत्यधिकारोऽस्ति । तेन सर्वे युष्मदस्मदोरादेशा मपर्यन्तस्यांशस्यैव भवन्ति ॥ ५ शेष इति षष्ठयर्थे सप्तमी ॥ , ·२६ लघुकौमुद्यां परस्य । संयोगान्तलोपः । युष्मान् अस्मान् ॥ योऽचि ७।२।८९। अनयोर्यकारादेशः स्यादनादेशेऽजादौ परतः । त्वया मया ॥ युष्म- दस्मदोरनादेशे ।७।२।८६। अनयोरात्स्यादनादेशे हलादौ वि- भक्तौ । युवाभ्याम् आवाभ्यां युष्माभिः अस्माभिः ॥ तुभ्यमह्यो यि ७२१९५। अनयोर्मपर्यन्तस्य । टिलोपः । तुभ्यम् मह्यम् ॥ भ्यसोऽभ्यम् ७२।३०। आभ्यां परस्य । युष्मभ्यम् अस्मभ्यम्॥ एकवचनस्य च ७१३२। आभ्यां उसेत् । त्वत् मत् ॥ प- ञ्चम्या अत् ७/१॥३१॥ आभ्यां पञ्चम्या भ्यसोऽत्स्यात् । युष्मत् अस्मन् ॥ तवममा उसि ।७।२।९६। अनयोर्मपर्यन्तस्य तवममौ स्तो ङसि ॥ युष्मदस्मद्भयां उसोऽश ७१।२७। तव मम युवयोः आवयोः ।। साम आकम् ७१।३३। आभ्यां परस्य साम आकं स्यात् । युष्माकम् अस्माकम् । त्वयि मयि युवयोः आवयोः यु- मासु अस्मासु ॥ युष्मदस्मदोः षष्ठीचतुर्थीद्वितीयास्थयो वन्निावौ ८॥२०॥ पदापरयोरपादादौ स्थितयोः षष्टयादिविशि- प्योर्युष्मदष्मदोन्निावौ इत्यादेशौ स्तः ॥ बहुवचनस्य वस्नसौ ८।२।२१। उक्तविधयोरनयोः षष्ठयादिबहुवचनान्तयोर्वस्नसौ स्तः॥ ते भयावेकवचनस्य ।८।१।२२। उक्तविधयोरनयोः षष्टीचतुर्थे- कवचनान्तयोस्ते मे एतौ स्तः ॥ त्वामा द्वितीयायाः८।१।२३। द्वितीयैकवचनान्तयोस्त्वा मा इत्यादेशौ स्तः ॥ श्रीशस्त्वाऽवतु मापी. १ तुभ्यमद्यौ स्तो डयि ॥ २ भ्यसोऽभ्यमादेशः 13 अकारादेशः ॥४ 'पदस्य' पदान् अनुदात्तं सर्वमपादादौ' इत्यनुवर्तते !! .

·हलन्तनपुल्लिङ्गप्रकरणम् । ह दत्तात्ते मेऽपि शर्म सः ॥ स्वामी ते मेऽपि स हरिः पातु वामपि नौ विभुः ॥ १॥ सुखं वां नौ ददात्वीशः पतिर्वामपि नौ हरिः । सोऽव्याद्वो नः शिवं वो नो दद्यात्सेव्योऽत्र वः स नः ॥ २॥ (एकवाक्ये युष्मदस्मदादेशा वक्तव्याः) अन्वादेशे तु नित्यं स्युः । धाता ते भक्तोऽस्ति । धाता तव भक्तोऽस्ति । तस्मै ते नम इत्येव । सु- पात् सुपाद् सुपादौ ॥ पादः पत् ।६।४।१३०। पाच्छब्दान्तं यदङ्गं भं तदवयवस्य पाच्छब्दस्य पदादेशः । सुपदः सुपदा सुपाद्भ्याम् । अग्निमत् अग्निमद् अग्निमयौ अग्निमथः ॥ अनिदितां हल उप- धायाःविति ।६।४।२४। हलन्तानामनिदितामङ्गानामुपधाया नस्य लोपः किति डिति । नुम् । संयोगान्तस्य लोपः। नस्य कुत्वेन ङः । प्राङ् प्राञ्चौ प्राञ्चः ॥ अर्चः ।६।४।१२८। लुप्तनकारस्याश्चतेर्भस्या- कारस्य लोपः ॥ चौ ।६।६।१३८। लुप्ताकारनकारेऽश्चतौ परे पूर्व- स्याणो दीर्घः । प्राचः प्राचा प्राग्भ्याम् । प्रत्यङ् प्रत्यञ्चौ प्रतीचः प्रत्यग्भ्याम् । उदङ् उदश्चौ ॥ उद ईत् ।६।४।१३९। उच्छब्दा- त्परस्य लुप्तनकाराञ्चतेर्भस्याकारस्य ईत् । उदीचः उदीचा उदग्भ्या- म् ॥ समः समि ।६।२।९३॥ वप्रत्ययान्तेऽश्चतौ । सम्यङ् सम्यञ्चौ समीचः सम्यग्भ्याम् ।। सहस्य सध्रिः।६।३।९५। तथौ सध्यङ्।। तिरसस्तिर्यलोपे ।६।३।९४। अलुप्ताकारेऽञ्चतौ वप्रत्ययान्ते तिरसस्तिर्यादेशः । तिर्यङ् तिर्यञ्चौ तिरश्चः तिर्यग्भ्याम् ॥ नाञ्चेः १ एकदोक्तस्य पुनरुक्तौ ॥ २ 'भस्य' इत्यधिकारे ' अल्लोपोऽनः' इत्यस्मादल्लोप इत्यनुवर्तते ।। 3 वप्रत्ययान्तेऽञ्चतौ परे सहस्य सध्यादेश इत्यर्थः ।।

·लघुकौमुद्यां पूजायाम् ।।४।३० पूजार्थस्याश्चतेरुपधाया नस्य लोपो न ॥ प्राङ् प्राञ्चौ । नलोपाभावादलोपो न । प्राञ्चः प्राङ्भ्याम् प्राक्षु । एवं पूजार्थे प्रत्यादयः । क्रुङ् क्रुश्चौ क्रुभ्याम् । पयोमुक् पयोमुग् पयो- मुचौ पयोमुग्भ्याम् । उगित्त्वानुम् ॥ सांतमहतः संयोगस्य ।६।४।१० सान्तसंयोगस्य महतश्च यो नकारस्तस्योपधाया दी?- ऽसंवुद्धौ सर्वनास्थाने । महान महान्तौ महान्तः । हे महन् महद्भयाम्॥ अत्वसन्तस्य चाधातोः।६।४।१४। अत्वन्तस्योपधाया दी? धातुभिन्नासन्तस्य चासंबुद्धौ सौ परे । धीमान् धीमन्तौ धीमन्तः । हे धीमन् । शसादौ महद्वन् ।भातेर्डवतुः। डित्वसामर्थ्यादभस्यापि टे- लोपः । भवान् भवन्तौ । शत्रन्तस्य भवन् ॥ उभे अभ्यस्तम् ।६।११५। पाष्टद्वित्वप्रकरणे ये द्वे विहिते ते उभे समुदिते अभ्यस्त- संज्ञे स्तः ॥ नाभ्यस्ताच्छतुः ।७।१।७८। अभ्यस्तात्परस्य शतुर्नु- न । ददत् ददद् ददतौ ददतः ॥ जक्षित्यादयः षट् ।६।१।। षड् धातवोऽन्ये जक्षितिश्च सप्तमः एते अभ्यस्तसंज्ञाः स्युः । जक्षत् अक्षद् जक्षतौ जक्षतः । एवं जाग्रत् दरिद्रत् शासत् चकासत् । गुप् गुपौ गुपः गुब्भ्याम् ॥ त्यदादिषु दृशोऽनालोचने कञ्च । ३।२। ६० । त्यदादिषूपपदेष्वज्ञानार्थदृशेः कन्स्याचारित्रम् ॥ आ सर्वनाम्नः ।६।३।९१॥ सर्वनान्न आकारोऽन्तादेशः स्यादृदृशव- तुषु । ताही तादृशः तादृग्भ्याम् । ब्रश्चेति षः । जश्त्वचर्वे । विडू विट् विशौ विशः विड्भ्याम् ॥ नशेर्वा सा२।६३। नशेः कवर्गो- १ 'इन्शवतुषु' इति सूत्रमनुवर्तते ।।

·हलन्तपुल्लिङ्गप्रकरणम् । ऽन्तादेशो वा पदान्ते । नक् नग् नट् नड्नशौ नशः। नग्भ्याम् नड्- भ्याम् ॥ स्पृशोऽनुदके किन् ।२।२।५८। अनुदके सुप्युपपदे स्पृशेः क्विन् । वृतस्पृक् घृतस्पृग् घृतस्पृशौ घृतस्पृशः । दधृक् दधृग् दधृषौ दधृग्भ्याम् । रत्नमुट रत्नमुषो रत्नमुड्भ्याम् । षड् षट्षभिः षड्भ्यः षण्णाम् षट्सु । रुत्वंप्रति षत्वस्यासिद्धत्वात्ससजुषोरुरिति रुत्वम् ॥ वोरुपधाया दीर्घ इकः ।८।२१७६। रेफवान्तयोरुप- धाया इको दीर्घः पदौन्ते । पिपठीः पिपठिषौ पिपठीभ्याम् ॥ नुम् विसर्जनीयशळवायेऽपि ।८।३।५८। एतैः प्रत्येकं व्यवधाने- ऽपि इण्कुभ्यां परस्य सस्य मूर्धन्यादेशः । ष्टुत्वेनं पूर्वस्य षः । पिपठी. प्पु पिपठीःषु। चिकीः चिकीर्षों चिकीर्ष्याम् चिकीर्षु । विद्वान् विद्वांसौ हे विद्वन् ॥ वसोः संप्रसारणम् ।६।४।१३१॥ वस्वन्तस्य भस्य संप्रसारणं स्यात् । विदुषः वसुस्रंस्विति दः । विद्वद्भयाम् ॥ पुंसो- ऽसुङ् ।७।१।८९। सर्वनामस्थाने विवक्षिते पुंसोऽसुङ् । स्यात् । पुमान् हे पुमन् पुमांसौ पुंसः पुम्भ्यां पुंसु । ऋदुशनेत्यनङ् । उशना उश- नसौ (अस्य संबुद्धौ वानङ् नलोपश्च वा वाच्यः) हे उशन हे उश. नन् हे उशनः हे उशनसौ उशनोभ्याम् उशनःसु । अनेहा अनेहसौ हे अनेहः । वेधाः । वेधसौ हे वेधः वेधोभ्याम् ॥अदस औ सुलो- पश्च ७२।१०७ अदस औत्स्यात्सौ पैरे सुलोपश्च । तदोरिति सः। १ 'झलां जशोऽन्ते' इत्यस्मादन्त इत्यनुवर्तते ॥ २ 'ष्टुनाष्टुः' इत्यनेन । 3 'इतोऽत्सर्वनामस्थाने ' इत्यतः सर्वनामस्थान इत्यनुवर्तते ।। ४ 'तदोः सः सौ'- इत्यतः सावित्यनुवर्तते ॥

·४० लघुकौमुद्यां असौ । त्यदाद्यत्वं पररूपत्वम् वृद्धिः ॥ अदसोऽसेर्दादु दो मः 1८।२।८०। अदसोऽसान्तस्य दात्परस्य उदूतौ स्तो दस्य मश्च । आ- न्तरतम्याद्रस्वस्य उः दीर्घस्य ऊः । अमू जसः शी। गुणः ॥ एत ईद्वहुवचने ।८।२१८१॥ अदसो दात्परस्यैत ईदस्य मो बव्हर्थोक्तौ। अमी । पूर्वत्रासिद्धमिति विभक्तिकार्यं प्राक् पश्चादुत्वमत्वे । अमुम् अमू अमून् । मुत्वे कृते घिसंज्ञायां नाभावः ॥ न मु ने टा२॥३॥ नाभावे कर्तव्ये कृते च मुभावो नासिद्धः । अमुना अमूम्यां अमीभिः अमुष्मै अमीम्यः अमुष्मात् अमुष्य अमुयोः अमीषाम् अमुष्मिन् ॥ इति हलन्ताः पुल्लिङ्गाः ॥ ॥अथ हलन्तस्त्रीलिङ्गप्रकरणम् ॥ नहो धः ।८।२।३४। नहो हस्य धः स्याज्झलि पदान्ते च ॥ नहिवृतिवृषिव्यधिरुचिसहितनिषु कौ । ६।३।११६॥ विबन्तेषु पूर्वपदस्य दीर्घः । उपानत् उपानही उपानत्सु । किन्नन्त- त्वात्कुत्वेन घः । उष्णिक उष्णिहौ उष्णिग्भ्याम् । द्यौः दिवौ दिवः द्युभ्याम् । गीः गिरौ गिरः । एवं पू: । चतस्रः चतसृणाम् । का के काः सर्वावत् ॥ यः सौ ।७।२।११०॥ इदमो दस्य यः। इयम् । त्यदाद्यत्वं पररूपत्वम् । टाप् । दश्चेति मः । इमे इमाः इमाम् अनया । हलि लोपः । आभ्याम् आभिः अस्यै अस्याः अनयोः आसाम् अ- स्याम् आसु । त्यदायत्वम् टाप् । त्या त्ये त्याः । एवं तद् एतद् । १ 'झलो झलि' इत्यस्माज्झलीत्यनुवर्तते ।।

·हलन्तनपुंसकलिङ्गप्रकरणम् । ४१ वाक् वाग् वाचौ वाग्भ्याम् वाक्षु । अपशब्दो नित्यं बहुवचनान्तः। अतृन्निति दीर्घः । आपः अपः॥ अपोभि७४।४८ अपस्तकारो भादौ प्रत्यये । अद्भिः अद्भ्यः अपाम् अप्सु । दिग् दिक् दिशः दि- ग्भ्याम् । यदादिष्विति दृशेः किन्विधानादन्यत्रापि कुल्वम् । दृक् हम् दृशौ हग्भ्याम् । विट् विषौ विड्भ्याम् । ससजुषोरिति रुत्वम्। सजूः सजुषौ सताम् । आशीः आशिषौ आशीाम् । असौ उत्व- मत्वे । अमू अमूः अमुया अमूभ्याम् अमूभिः अमुष्यै अमुभ्यः अमुष्याः अमुयोः अमूषां अमुष्याम् अमूषु ॥ इति हलन्ताः स्त्रीलिङ्गाः ॥ ॥ अथ हलन्तनपुंसकलिङ्गप्रकरणम् ॥ स्वमोलृक् । दत्वम् । स्वनडुद् स्वनडुत् स्वनडुही । चतुरनडहोरि- त्याम् । स्वनडांहि । पुनस्तद्वत् शेषं पुंवत् । वाः वारी वारि वार्ष्या- म् । चत्वारि । किम् के कानि । इदम् इमे इमानि । (अन्वादेशे नपुंसके एनद्वक्तव्यः) एनन् एने एनानि एनेन एनयोः । अहः । विभाषा ङिश्योः । अह्नी अहनी अहानि ॥ अहन् ।८।२।६८ अह- नित्यस्य रुः पदान्ते । अहोभ्याम् । दण्डि दण्डिनी दन्डीनि द- ण्डिना दण्डिभ्याम् । सुपथि । टेर्लोपः । सुपथी सुपन्थानि । ऊर्ध्व ऊर्जी अन्जि । नरजानां संयोगः । तत् ते तानि । यत् ये यानि । एतत् एते एतानि । गवाक् गोची गवांचि । पुनस्तद्वत् । गोचा गवाग् भ्याम् । शकृत् शकृती शकृन्ति । ददत् ॥ वा नपुंसकस्य ७१ ७९। अभ्यस्तात्परो यः शता तदन्तस्य क्लीवस्य वा नुम् सर्वनाम- १ 'नाभ्यस्ताच्छतुः' इत्यस्मादभ्यस्ताच्छतुरित्यनुवर्तते ।।

·लयुकामुघा स्थाने । ददन्ति ददति । तुदत् ॥ आच्छीनचोर्नुम् ।७।११७० अवर्णान्तादङ्गात्परो यः शतुरवयवस्तदन्तस्य नुम् वा शीनद्योः । प- वन्ती पचन्ति । दीव्यन् दीव्यती दीव्यन्ति । धनुः धनुषी । सान्तेति दीर्घः । नुविसर्जनीयेति षः । धनूंषि धनुषा धनुर्ध्याम् । एवं चक्षु- हविरादयः । पयः पयसी पयांसि पयसा पयोभ्याम् । सुपुम् सुपुंसी सुपुमांसि । अदः विभक्तिकार्यम् । उत्वमुत्वे । अमू अमूनि शेषं पुं- वत् ॥ इति हलन्ता नपुंसकलिङ्गाः ॥ ॥ अथाव्ययप्रकरणम् ॥ स्वरादिनिपातमव्ययम् ।१।१।२७। स्वरादयो निपाताश्चा- व्ययसंज्ञाः स्युः । स्वर् अन्तर प्रातर् पुनर् सनुतर् उच्चैस् नीचैस् श- नैस् ऋधक् ऋते युगपत् आरात् पृथक् ह्यस् श्वस् दिवा रात्रौ सायं चिरम् मनाक् ईषत् जोषम् तूष्णीं बहिस् अवस् समया निकषा स्वयम् वृथा नक्तम् नञ् हेतौ इद्धा अद्धा सामि वत् ब्राह्मणवत् क्षत्रियवत् सना उपधा सनत् सनात् तिरस् अन्तरा अन्तरेण ज्योक् कम् शम् सहसा विना नाना स्वस्ति स्वधा अलम् वषट् श्रौषट् वौ- षट् अन्यत् अस्ति उपांशु क्षमा विहायसा दोषा मृषा मिथ्या मुधा पुरा मिथो मिथस् प्रायस् मुहुस् प्रवाहुकम् प्रवाहुका आर्यहलम् अभीक्ष्णम् साकं सार्धम् नमस् हिरुक् धिक् अथ अम् आम् प्रताम् प्रशान् मा माङ् आकृतिगणोऽयम् । च वा ह अह एव एवम् नूनम् शश्वत् युगपत् भूयस कूपत् सूपत् कुवित् नेत् चेत् चण् यत्र कञ्चित् नह हन्त माकि माकिम् नकि नकिम् नकिर माङ्नञ् यावत् तावत् ·तिङन्ते भ्वादिगणप्रकरणम् । .. त्वै न्वै द्वै रैौषट् वौषट् स्वाहा स्वधा वषट् तुम् तथाहि खलु किल अथ सुष्टु स्म आदह । उपसर्गविभक्तिस्वरप्रतिरूपकाश्च । अवदत्तम् अहं युः अस्तिक्षीरा अ आ इ ई उ ऊ ए ऐ ओ औ पशु शुकम् यथा कथाच पाट प्याट् अङ्ग है हे भोः अये द्य विषु एकपदे युत् आतः। चादिरप्याकृतिगणः तसिलादयः पापाशपः शस्प्रभृतयः प्राक्समा- सान्तेभ्यः । अम् आम् कृत्वोऽर्थाः तसिवती । नानाचौ एतदन्तमप्य- व्ययम् अत इत्यादि ॥ कृन्मजन्तः ॥२॥१॥३९॥ कृयो मान्त एज- न्तश्च तदन्तमव्ययं स्यात् स्मारंस्मारम् जीवसे पिवध्यै॥क्त्वातो- सुन्कसुनः ।।११४०। एतदन्तमव्ययम् । कृत्वा उदेतोः विसृपः।। अव्ययीभावश्च ।।१४१। अधिहरि ॥ अव्ययादापसुपः ।२।४८२॥अव्ययाद्विहितस्यापः सुपश्च लुक् । तत्र शालायाम् । अथ । सदृशं त्रिषु लिङ्गेषु सर्वासु च विभक्तिः । वचनेषु च सर्वेषु यन्न व्ये- ति तव्ययम् ॥१॥ वष्टि भागुरिरल्लोपमवाप्योरुपसर्गयोः॥आपं चैव हलन्तानां यथा वाचा निशा दिशाशाअवगाहः वगाहः अपिधानं पिधानम् ॥ इत्यव्ययानि ॥ ॥ अथ तिङन्ते भ्वादिगणप्रकरणम् ॥ लट् लिट् लुट' लट् लेट् लोट् लङ् लिङ् लुङ् लङ् । एषु पञ्चमो लकारश्छन्दोमात्रगोचरः ॥ लः कर्मणि च भावे चाकर्म- केभ्यः ।।६९। लकाराः सकर्मकेभ्यः कर्मणि कर्तरि च स्युरक- मकेभ्यो भावे कर्तरि च ॥ वर्तमाने लट् ।३।२।१२३। वर्तमा- १ ‘ण्यक्षत्रियार्षत्रितो यूनि लुक्-' इत्यस्माल्लुगित्यनुवर्तते ।।

·लघुकौमुद्यां नक्रियावृत्तेधीतोर्लट स्यात् । अटावितौ । उच्चारणसामर्थ्याल्लस्य ने त्वम् ।भू सत्तायाम् । कर्तृविवक्षायाम् भू ल इति स्थिते ॥ तितस्झि सिप्थस्थमिव्वस्मस्ताताञ्झथासाथान्ध्वमिवहिम- हिङ् ।३।४।७८॥ एतेऽष्टादश लादेशाः स्युः ॥लः परस्मैपदम्। ।४।९९॥ लादेशाः परस्मैपदसंज्ञाः स्युः ॥ तङानावात्मनेपदम् १४.१००। तङ् प्रत्याहारः शानच्कानचौ चैतत्संज्ञाः स्युः पूर्व संज्ञाऽपवादः ॥ अनुदात्तङित आत्मनेपदम् ।।३।१२ अनुदात्तेतो डिन्तश्च धातोरात्मनेपदं स्यात्कर्तृगामिनि क्रियाफले । शेषात्कर्तरि परस्मैपदम् ।।३।७८। आत्मनेपदनिमित्तहीन द्धातोः कर्तरि परस्मैपदं स्यात् ॥ स्वरितत्रितः कत्रभिप्राये क्रियाफले ।।३।७२। तिङस्त्रीणि त्रीणि प्रथममध्यमो. समाः।१।४।१०१ तिङ उभयोः पदयोस्त्रयस्त्रिकाः क्रमादेतत्संज्ञाः पुः ॥ तान्येकवचन द्विवचनबहुवचनान्येकशः। १।४ १०२। लब्धप्रथमादिसंज्ञानि तिङस्त्रीणि त्रीणि प्रत्येकमेकवचना- देसंज्ञानि स्युः । युष्मद्युपपदे समानाधिकरणे स्थानि- यपि मध्यमः ।।४।१०५। तिङ्वाच्यकारकवाचिनि युष्म- प्रयुज्यमाने प्रयुज्यमाने च मध्यमः ॥ अस्मद्युत्तमः ।१ । ४ । १०७ तेथाभूतेऽस्मद्युत्तमः ॥ शेषे प्रथमः ।।४।१०८। मध्यमो. १ 'लस्य' इत्यधिकारो वर्तते ।। २ ङितश्चेत्यत्र विशेष्यविशेषणभावेन तदन्त- लाभाबडन्तादप्यात्मनेपदम् || 3 स्वरितत्रितः इत्यस्मात्कञभिप्राये क्रियाफले इत्यप- कृष्यते ॥ ४ स्वरितेतो नितश्च धातोरात्मनेपदं स्यात्कर्तृगामिनि क्रियाफले ।। ५ अनाद्यन्तपदरहितं ' यष्मयुपपद'-इति सूत्रमनुवर्तते तदाह तथेत्यादि ।

·तिङन्ते भ्वादिगणप्रकरणम् । ४५ । भवाव: त्तमयोरविषये प्रथमः स्यात् । भू ति इति जाते ॥ तिशित्सा- र्वधातुकम् ।।४।११३। तिङः शितश्च धात्वधिकारोक्ता एतत्संज्ञाः स्युः ॥ कर्तरि शप् ॥३॥१॥६८। कर्बर्थे सार्वधातुके परे धातोः शप् ॥ सार्वधातुकार्धधानुकयोः ।७।३।८३। अनयोः परयोरि- गन्ताङ्गस्य गुणः । अवादेशः। भवति । भवतः॥ झोऽन्तःश३॥ प्रत्ययावयवस्य झस्यान्तादेशः । अतो गुणे । भवन्ति । भवसि भवथः भवथ ॥ अतो दी? यत्रि ७।३।१०१। अतोऽङ्गस्य दीर्थो यत्रादौ सार्वधातुके । भवामि भवावः भवामः । स भवति तौ भवतः ते भवन्ति । वं भवसि युवां भवथः यूयं भवथ । अहं भवामि आवां वयं भवामः ॥ परोक्षे लिन् ।३।२।११५। भूतानद्यतन- परोक्षार्थवृत्तेर्धातोलिट् स्यात् । लस्य तिवादयः॥ परस्मैपदानांण- लतुसुस्थलथुसणल्वमाः ।।४।८२। लिटस्तिवादीनां नवानां णलादयो नव स्युः । भू अ इति स्थिते ॥ भुवो वुग्लुलिटोः ।६।३।८८। भुवो वुगागमः स्यात् लुब्लिटोरंचि ॥लिटि धातो- रनभ्यासस्य ।६।१।८। लिटि परेऽनभ्यासधात्ववयवस्यैकाचः प्रथ- मस्य द्वेस्त आदिभूतादचः परस्य तु द्वितीयस्य । भूव भूव् अ इति स्थिते ॥ पूर्वोऽभ्यासः ।६।१।४। अत्र ये द्वे विहिते तयोः पूर्वो- ऽभ्याससंज्ञः स्यात् ॥ हलादिः शेषः १७।४।६०। अभ्यासस्या- दिर्हल् शिष्यते अन्ये हलो लुप्यन्ते ॥ इति वलोपः । ह्रस्वः ७४ १ प्रत्ययावयवस्येति तेनोज्झितेत्यादौ न दोषः ॥ २ · अचि भु'- इत्यतोऽची- त्यनुवर्तते ॥ ३ ' एकाचो द्वे प्रथमस्य | अजोदातीयस्य ' इत्यनुवर्तते ॥ ४ ' अत्र- लोपोऽभ्यासस्य ' इत्यस्मादभ्यासस्येत्यनुवर्तते ।।

·४६ लघुकौमुद्यां 1५९। अभ्यासस्याचो इस्वः स्यात् ॥ भवतेरः ७४७३ भवते. रभ्यासस्योकारस्य अः स्याल्लिटि ॥ अभ्यासे चर्च ।८।४।५९॥ अभ्यासे झलां चरः स्युर्जशश्च । झलां जशः खयां चर इति विवेकः । वभूव बभूवतुः बभूवुः ॥लिट् च ३।४।११४। लिडादेशस्तिङा- धधातुकसंज्ञः ॥ आर्धधातुकस्येलादेः ।७।२।३५। वलादे- रार्धधातुकस्येडागमः स्यात् । बभूविथ बभूवथुः बभूव । वभूव बभूविव वभूविम ॥अनद्यतने लुट् ।६।३।१५। भविष्यत्यनद्यतनेऽर्थे धातो- लृट् ॥ स्यतासी ललुटोः ।।१।३३। धातोः स्यतासी एतौ प्र- त्ययौ स्तो ललुटोः परतः । शवाद्यपवादः । ल इति लङ्लटोग्रहणम्।। आर्धधातुकं शेषः ।३।४।११४। तिशिद्भ्योऽन्यो धातोरिति विहितः प्रत्यय एतत्संज्ञः स्यात् । इट् ॥ लुटः प्रथमस्य डारौ- रसः।२।४८५|डित्वसामर्थ्यादभस्यापि टेर्लोपः। भविता ॥ तास- स्त्योर्लोपः।७।४।५० तासेरस्तेश्च लोपः स्यात्सादौ प्रत्यये परे ।। रिच ७४॥५१॥ रादौ प्रत्यये तथा । भवितारौ भवितारः । भवि- मासि भवितास्थः भवितास्थ । भवितास्मि भवितास्वः भवितास्मः हद शेषे च ।३।३।१३। भविष्यदर्थाद्धातोर्लट् स्याक्रियार्थायां कि- पायां सत्यामसत्यां वा । इट् । भविष्यति भविष्यतः भविष्यन्ति । भवि- ज्यसि भविष्यथः भविष्यथ । भविष्यामि भविष्यावः भविष्यामः ॥ लोट् च ।३।३।१६२। विध्याद्यर्थेषु धातोर्लोट् ॥आशिषि लि- १ अतोतरानेरन्त्ययामेन आगामिन्याः पूर्वयामेन च सहितः कालोऽद्यतनस्तद्भिन्नो- उनद्यतनः॥

·अजन्तपुल्लिङ्गप्रकरणम् । ङ्लोटौ ।।३।१७३॥ एरुः ।३।४।८६ । लोट इकारस्य उः ।भ- वतु ॥तुह्योस्तातङ्काशिष्यन्यतरस्याम् ।७।१।३।आशिषि तुह्योस्तातङ्वा । परत्वात्सर्वादेशः ॥भवतात् ॥ लोटो लङ्कृत् ।३। ४८५) लोटस्तामादयः सलोपश्च ॥ तस्थस्थमिपां तांतंता- मः।३।४।१०।डितश्चतुर्णा तामादयः क्रमात्स्युः । भवताम् भवन्तु।। सेयपिच्च ३।४।८७। लोट: सेर्हिः सोऽपिञ्च ॥ अतो हे १६४ ११०५। अतः परस्य हेर्नुक । भव-भवतात् भवतम् भवत ॥ मनः ।३।४।८९/लोटो मेनिः स्यात्॥आडुत्तमस्य.पिच्च ।३।४।९२।लो- डुत्तमस्याट् पिच्च हिन्योरुत्वं न । इत्वोच्चारणसामर्थ्यात् ।भवानि ॥ते प्राग्धातोः११४८० ते गत्युपसर्गसंज्ञा धातोः प्रागेव प्रयोक्तव्याः।। आनि लोट ।८।४।१६। उपसर्गस्थानिमित्तात्परस्य लोडादेशस्या- नीत्यस्य नस्य णः स्यात् । प्रभवाणि (दुरः षत्वणत्वयोरुपसर्गत्वप्रतिषे- धो वक्तव्यः ) दुःस्थितिः। दुर्भवानि (अन्तःशब्दस्थाङ्किविधिणत्वे- खूपसर्गत्वं वाच्यम् ) अन्तर्भवाणि ॥ नित्यं ङितः।।४।९९। स- कारान्तस्य ङिदुत्तमस्य नित्यं लोपः । अलोऽन्त्यस्येति सलोपः । भवाव भवाम ॥अनद्यतने लङ्।३।२।१११॥ अनद्यतनभूतार्थवृत्ते- र्धातोर्लङ् स्यात् ॥ लुङ्लङ्लवडुदात्तः ।६।४।७१॥ एष्व. इस्याः ॥ इतश्च ।।४।१.००। ङितो लस्य परस्मैपदमिकारान्तं यत्तदन्तस्य लोपः। अभवन् अभवताम् अभवन् । अभवः अभवतम् अ- १ ‘चिणो लुक् ' इत्यस्मालुगित्यनुवर्तते ॥ २ 'इतश्च लोपः'- इत्यस्माल्लापइ- त्यनुवर्तते ।। 3 अडागमः स चोदात्तः ॥

·४८ लघुकौमुद्यां भवत । अभवं अभवाव अभवाम ॥विधिनिमन्त्रणामन्त्रणा धीष्टसंप्रश्नप्रार्थनेषु लिङ्।३।२।१६१॥ एष्वर्थेषु धातोलिङ्। यासुट परस्मैपदेषदात्तो ङिच्च ।३।४।१०३। लिङःपरस्मैपदा नांयासुडागमो ङिच्च॥लिङःसलोपोऽनन्त्यस्यो७२।७९/सा वैधातुकलिङोऽनन्त्यस्य सस्य लोपः ।इति प्राप्ते ॥अतो येयः २ ८०। अतः परस्य सार्वधातुकावयस्य यास् इत्यवस्य इय् । गुणः लोपो व्योर्वलि।६।११६६। भवेत् भवेताम् ॥ झेर्जुस १४ १०८ लिङो झर्जुस् स्यात् । भवेयुः भवेः भवेतम् भवेत । भवेयम् भ वेव भवेम॥लिङाशिर्षि।।४।११६। आशिषि लिङस्तिङार्धता तुकसंज्ञः स्यात् ॥ किदाशिषि ।।४।१०४। आशिषि लिङो या सुट् कित् । स्कोः संयोगाद्योरिति सलोपः ॥ विति च ।१।१।५ गिकिन्डिन्निमित्ते इग्लक्षणे गुणवृद्धी न स्तः । भूयात् भूयास्तार यासुः । भूयाः भूयास्तम् भूयास्त । भूयासम् भूयास्व भूयास्म | लुङ् ।३।२।११०। भूतार्थे धातोर्लुङ् स्यात् ॥ माङि लुङ् ।३।३ १७५। सर्वलकारापवादः ॥ स्मोत्तरे लङ् च ।६।३।१७६ मोत्तरे लङ् स्थाचाल्लुङ्॥च्लि लुङि।३।१॥४३॥ शवाद्यपवादः च्ले सिन् ।२।१।४४। इचावितौ ॥ गातिस्थाघुपाभूभ्य सिचः परस्मैपदेषु ।२।४।७७। एभ्यः सिचो लुक् स्यात् । ग १ विधिः प्रेरणम् । निमन्त्रणं नियोगकरणम् । आमन्त्रणं कामचारानुज्ञा । अधी। सत्कारपूर्वको व्यापारः ॥ २ वकारयकारयोर्लोपः सावलि परे ॥ ३ धातोष्टि प्रत्ययः स्यानुडि परे॥

·तिङन्ते भ्वादिगणप्रकरणम् । ४ ९ पाविहेणादेशपिवती गृह्यते ॥ भूसुवोस्तिङि ।७।३।८८। भू सू एतयोः सार्वधातुके तिङि परे गुणो न । अभूत् अभूताम् अभूवन् । अभूः अभूतम् अभूत । अभूवम् अभूव अभूम ॥ न माङयोगे।। ४७४ अडाटौ न स्तः । माभवान्भूत् मास्मभवत् मास्मभूत् ॥लिङ्. निमित्ते लङक्रियातिपत्तौ ।।३।१३९। हेतुहेतुमद्भावादि लिनिमित्तं तत्र भविष्यत्यर्थे लङ् स्यात् क्रियाया अनिष्पत्तौ ग. म्यमानायाम् । अभविष्यत् अभविष्यताम् अभविष्यन् । अभविष्यः अभविष्यतम् अभविष्यत । अभविष्यम् अभविष्याव अभविष्याम । सुवृष्टिश्चेदभविष्यत्तदा सुभिक्षमभविष्यत, इत्यादि ज्ञेयम् । अत सा- तत्यगमने २ अतति । अत आदेः ७४।७०। अभ्यासस्यादेरतो दीर्घः स्यात् । आत आततुः आतुः । आतिथ आतथुः आत । आतिव आतिम । अतिता अतिष्यति अततु॥आडजादीनाम्।६।४७३ अजादेरङ्गस्याट् लुङ्लङ्लक्षु । आतत् अतेत् अत्यात् अत्यास्ताम् लुछि सिचि इडागमे कृते ॥ अस्तिसिचोऽपृक्ते ॥३॥९६ विद्यमानासिचोऽस्तेश्च परस्यापृक्तस्य हल ईडागमः ॥ इट ईटि ८।२।२८। इटः परस्य संस्य लोप: स्यादीटि परे । (सिज्लोप कादेशे सिद्धो वाच्यः) आतीत् आतिष्टाम् ॥ सिजभ्यस्तविदि भ्यश्च ।३।४।१०९। सिचोऽभ्यस्ताद्विदेश्च परस्य ङित्संबन्धिनोई १ लुड्लङ्-' इत्यस्मात् अडिति 'आडजादीनाम् ' इत्यस्मात् आडिति चानु- वर्तते ।। २ 'अत्र लोपोऽभ्यासस्य ' इत्यस्मादभ्यासस्येति 'दीर्घ इणः किति' इत्य- स्मात् दीर्घ इति चानुवर्तते ।। 3 'लुद्द्ल -' इति पूर्वसूत्रमनुवर्तते ॥ ४ · संयोगा- न्तस्य लोपः । “ रात्सस्य ' एतयोः क्रमात् लोपः सस्पेति चानुवर्तते ।। ५ ' यामुटू पर-' इत्यस्मात् डिच्चेति · झर्जुस्' इति सूत्रं चानुवर्तते ।। . .

·लघुकौमुद्यां र्जुस् । आतिषुः आतीः आतिष्टम् आतिष्ट । आतिषम् आविष्व आ- तिष्म आतिष्यत् ॥ षिध गत्याम् ॥ ३॥ ह्रस्वं लघु ।।४।१०॥ संयोगे गुरु ।।४।१२। संयोगे परे ह्रस्वं गुरु स्यात् ॥ दीर्घ च 1७४/७१। गुरु स्यात् ।। पुगन्तलघूपधस्य च ७३१८६। पुग- न्तस्य लघूपधस्य चाङ्गस्येको गुणः सार्वधातुकार्धधातुकयोः । धात्वा- देरिति सः सेधति । षत्वम् । सिषेध । असंयोगाल्लिट् कित् ।। २।५ । असंयोगात्परोऽपिल्लिट् कित्स्यात् । सिषिधतुः सिषेधिथ सिषिधथुः सिषिध । सिषेध सिषिधिव सिषिधिम । सेधिता सेधिष्यति सेधतु असेधत् सिध्यात् असंधीत् असेधिष्यत् । एवं चिती संज्ञाने ४ा शुच शोके ५। गद व्यक्तायां वाचि ६ गदति ॥ नेर्गदनदपतपद- घुमास्यतिहन्तियातिवातिद्रातिप्सातिवपतिवहति- शाम्यतिचिनोतिदोग्धिषु च ।८।४।१७। उपसर्गस्थानिमित्ता- त्परस्य नेणः गदादिषु परेषु । प्रणिगदति ॥ कुहोचः।७।४।६२। अभ्यासकवर्गहकारयोश्चवर्गादेशः ॥अत उपधायाः७२।११६। उपधाया अतो वृद्धिः स्यात् जिति णिति च प्रत्यये परे । जगाद जगदतुः जगदुः । जगदिथ नगदथुः जगद ॥णलुत्तमो वा ।। १०.१॥ उत्तमो णल्वा णित्स्यात् । जगाद जगद जगदिव जगदिम । गदिता गदिष्यति गदतु अगदत् गदेत् गद्यात् । अतो हलादे- लंघोः।७।२।७। हलादेर्लघोर्वृद्धिर्वेडादौ परस्मैपदे सिचि । अगादीत् १ - मृजेर्वृद्धिः | अचो णिति ' एताभ्यां वृद्धिः णितीति चानुवर्तते ।। २ 'सिचि वृद्धि:-' इत्यादिसूत्रेभ्यो वृद्धयादीनामनुवृत्तिः ।।

·तिङन्ते भ्वादिगणप्रकरणम् । अगदीन् । अगदिष्यन् । णद अव्यक्ते शब्दे ७॥णो नःवाश६५ धात्वादेर्णस्य नः । णोपदेशास्त्वन नाटिनाथनाधूनन्दनकनृनृतः॥ उ- पसर्गादसमासेपि णोपदेशस्य ।८।४।१४। उपसर्गस्थान्नि- मित्तात्परस्य णोपदेशस्य धातोर्नस्य णः । प्रणदति प्रणिनदति न- नाद ॥ अत एकहल्मध्येऽनादेशादेलिटि ६४१२०॥ लिनिमित्तादेशादिकं न भवति यदङ्गं तदवयवस्यासंयुक्तहल्मध्य- स्थस्यात एत्वमभ्यासलोपश्च किति लिटि । नेदतुः नेदुः ॥थलि च सेटि।६।४।१२१॥ प्रागुक्तं स्यात् । नेदिथ नेदथुः नेद । ननाद ननद नेदिव नेदिम । नदिता नदिष्यति नदतु अनदत् नदेत् नद्यात् अनादीन् अनदीत् अनदिष्यत् । टुनदि समृद्धौ ८ ॥ आदिर्मि- टुडवः ।।२।५। उपदेशे धातोराद्या एते इतः स्युः ॥ इदिर नुम् धातोः।७।१।५८। नन्दति ननन्द नन्दिता नन्दिष्यति नन अनन्दत् नन्देत् नन्द्यात् अनन्दीत् अनन्दिष्यन् । अर्च पूजायाम् अर्चति ॥ तस्मान्नुड् द्विहलः ।७।४।७१। द्विहलो धातोर्दी तात्परस्य नुट् स्यात् । आनर्च आनर्चतुः अर्चिता अर्चिष्यति अन आर्चत् अर्चेत् अात् आर्चीत् आर्चिष्यन् । ब्रज गतौ १० । जति वबाज ब्रजिता ब्रजिष्यति बजतु अवजत् व्रजेत् ब्रज्यात् वनजहलन्तस्याचः ।७२।३। एषामचो वृद्धिः सिचि प स्मैपदेषु । अब्राजीत् अब्रजिष्यन् । कटे वर्षावरणयोः ११ । कट १ एकाजु-' इत्यस्माण्ण इत्यनुवर्तते ॥ २ 'ध्वसोरेगावभ्यासलोपश्च' इ नुवर्तते ।। ३ उपदेशेऽजनुनासिक इत्' इत्यनुवर्तते ॥

·१२ लघुकौमुद्यां बकाट कटिता कटिष्यति कटतु अकटत् कटे कट्यात् ॥ यन्त. क्षणश्वसजागृणिश्व्येदिताम् । ७।२।५ । हमयान्तस्य क्षणा- देय॑न्तस्य श्वयतेरेदितश्च वृद्धिनेडादौ सिचि । अकटीत् अकटिष्य- न् । गुप् रक्षणे १२ ॥ गुपूधपविच्छि पणिपनिभ्य आय: ।३।१।२८। एभ्य आयः प्रत्ययः स्यात् स्वार्थे ॥सनाद्यन्ता धातवः ॥३॥१॥३२सनादयः कमेणिङन्ताः प्रत्यया अन्ते येषां ते धातुसंज्ञकाः । धातुत्वाल्लडादयः । गोपायति ॥ आयादय आ- धधातुके वा ।।१।३१। आर्धधातुकविवक्षायामायायो वा स्युः (कास्यनेकाच आम् वक्तव्यः लिटि आस्कासोराम्विधानान्मस्य नेल- म् । अतो लोपः।६।४।४८। ऑर्धधातुकोपदेशे यददन्तं तस्या- तो लोप आर्धधातुके ॥ आमः ।२।४।८१॥ आमः परस्य लुक् ॥ कृञ् चानुप्रयुज्यते लिटि ३११४०। आमन्ताहिट्पराः कृभ्वस्तयोऽनुप्रयुज्यन्ते । तेषां द्वित्वादि ॥ उरत् ।७४।६६। अभ्या. सवर्णस्यात् । वृद्धिः। गोपायाञ्चकार । द्वित्वात्परत्वाद्यणि प्राप्ते ॥ द्विवचनेऽचि ।।११५९॥ द्वित्वनिमित्तेऽचि अच आदेशो न द्विले कर्तव्ये । गोपायाञ्चक्रतुः ॥ एकाच उपदेशेऽनुदात्तात् ।७।२। १० उपदेशे यो धातुरेकाजनुदात्तश्च तत अर्धधातुकस्पेन । ऊड- दन्तैौतिरुक्ष्णुशीनुनुक्षुश्विडीशिभिः । वृबृभ्यां च विनैका- 'सिचि वृद्धि:-' 'नेटि' इति चानुवर्तते ॥ २ सन्क्यच्काम्यच्क्यड्क्यषोऽथा- चारकिब्णिज्यडौ तथा ॥ यगाय इयङ् णिड् चेति द्वादशामी सनादयः ॥ १ ॥ 3 आयेयड्ङ्गिड इत्यर्थः ॥ ४ ' आर्धधातुके ' इत्यनुवर्तते ॥ ५ : यक्षत्रिय-' इत्यतो लुगनुवर्तते ॥ ६ 'नेडशि कृति' इत्यतो नेट इत्यनुवर्तते ।

·तिङन्ते भ्वादिगणप्रकरणम् । चोऽजन्तेशु निहताः स्मृताः ॥ कान्तेषु शक्लेकः । चान्ते पचमुच् रिचवविसिचः षट्। छान्तेषु प्रच्छेकः । जान्तेषु यजनिजिर्भज्- भञ्जभुभ्रस्मस्ज्यज्युज्रविजिटुजससृजः पञ्चदशादान्ते- घु अक्षुखिच्छिद्तुद्द्दपद्यभिद्विद्यविनद्विन्दशद्सद्विद्यस्कन्द- हृदः षोडश । धान्तेषु क्रुक्षुध्बुध्वन्धयुधधाध्व्यध्शुध्साधसिध्या एकादश । नान्तेषु मन्यहनौ द्वौ । पान्तेषु आपापक्षिपतप्तिप्तृप्य- दृप्यलिप्लुप्वप्शप्स्वप्सृपस्त्रयोदश । भान्तेषु यभरभूलभस्त्रयः । मा- न्तेषु गम्नम्यममश्चत्वारः । शान्तेषु क्रुशदंशदिशश्मृश्रिश्- लिविश्स्पृशो दश । षान्तेषु कृत्वितृषद्विदुषपुष्यपिविशिष्- शुश्लिष एकादश । सान्तेषु घस्वसती द्वौ । हान्तेषु दहृदिहृदुह मिहलिह्वहोऽष्टौ । अनुदात्ता हलन्तेषु धातवख्यधिकं शतम् गोपायाञ्चकर्थ गोपायाञ्चक्रथुः गोपायाश्चक्र | गोपायाञ्चकार गोपा ञ्चकर गोपायाञ्चकृव गोपायाञ्चकुम । गोपायाम्बभूव गोपायामास । गोप जुगुपतुः जुगुपुः।।स्वरतिसूतिसूयतिधूभूदितो वा। ४४ स्वरत्यादेरूदितश्च परस्य वलोदेरार्धधातुकस्येड़ा स्यात् ।जुगोरि जुगोप्य गोपायिता गोपिता गोप्ता गोपायिष्यति गोपिष्यति गोप्स् । गोपायतु अगोपायत् गोपायेत् ॥ नेटि।७।२।३॥ इडोदौ सिचि हलर स्य वृद्धिर्न । अगोपायीत् अगोपीत् अगौप्सीत् ॥झलो झलिटार, २६। झलः परस्य सस्य लोपो झलि । अगोप्ताम् अगोप्सुः । अगौप्सीः १ 'आर्धधातुकस्येवलादेः ' इति सूत्रमनुवर्तते ॥ २ - सिचि वृद्धिः' इत्यतो वृद्धेरनुवृत्तिः ॥ ३ 'संयोगान्तस्य लोपः । रात्सस्य ' एताभ्यां लोपः सस्य इति चानुवर्तते ।। 1 .

·लघुकौमुद्या अगौमम् अगौम । अगौप्सम् अगौप्स्व अगौप्स्म । अगोपायिष्यत् अगोपिष्यत् अगोप्स्यन् । क्षि क्षये १३ क्षयति चिक्षाय चिक्षियतुः चिक्षियुः । एकाच इति निषेधे प्राप्ते ॥ कृसभृवृस्तुद्रुसुश्रुवो- लिटि७२।१३। क्रादिभ्य एव लिट इण्न स्यादन्यस्मादनिटोऽपि स्यात् ॥ अचस्तास्वत्थल्यनिटोनित्यम् ७।२।६१। उपदे- शेऽजन्तो यो धानुस्तासौ नित्यानिट् ततस्थल इण् न ॥ उपदेशेऽत्व- तः।७२।६२। उपदेशेऽकारवतस्तासौ यो नित्यानिट ततः परस्य थल इण् न स्यात् ॥ ऋतो भारद्वाजस्य ।७।२।६३। तासौ नित्यानि- ट ऋदन्तादेव थलो नेड् भारद्वाजस्य मते । तेन अन्यस्य स्यादेव । अयमत्र संग्रहः ॥ अजन्तोऽकारवान्वा यस्तास्यनिट थलि वेडयम्।। ऋदन्त ईदङ् नित्यानिट क्राद्यन्यो लिटि सेड्भवेत् ॥१॥ चिक्षयिथ चिक्षेथ चिक्षियथुः चिक्षियुः । चिक्षाय चिक्षय चिक्षियिव चिक्षियिम। क्षेना क्षेष्यति क्षयतु अक्षयत् क्षयेत् ॥ अकृत्सार्वधातुकयोदी- घः 1७४।२५। अजन्ताङ्गस्य दी? यादौ प्रत्यये न तु कृत्सार्वधातु- कयोः । श्रीयान् ॥ सिचि वृद्धिः परस्मैपदेषु।७।२।३। इगन्त- स्याङ्गस्य वृद्धिः स्यात्परस्मैपदे सिचि । अझैषीत् अक्षेष्यत् । तप सन्तापे १४ तपति तताप तेपतुः तेपुः । तेपिथ ततप्थ तप्ता तप्स्यति तपतु अतपन् तपेत् तप्यात् अताप्सीत् अताप्ताम् अतप्स्यत् । क्रमु पादवि- क्षेपे १५ वा भ्राशभ्लाशभ्रमुक्रमुक्लमुत्रसित्रुटिलषः।३।। १ न वृद्भयः - इत्यतो नेत्यत्यानुवृत्तिः ॥ २ 'अयङ् यि-' इत्यतो यीत्वस्या नुवृत्तिः॥

·तिङन्ते भ्वादिगणप्रकरणम् । ७० एभ्यः इयन्वा कंत्रथै सार्वधातुके परे । पक्षे शप् ॥ क्रमः पर- स्मैपदेषु १७३।७८। क्रमो दीर्घः परस्मैपदे शिति । क्राभ्यति क्रामति चक्राम क्रमिता ऋमिष्यति क्राम्यतु कामतु अक्राभ्यन् अक्रामत् क्राम्येत् क्रामेत् क्रम्यात् अक्रमीत् अक्रमिष्यन् । पा पाने १६ ॥ पाघ्राध्नास्थानादाण्दृश्यति सतिश- दसदा पिवजिघ्रधमतिष्ठमनयच्छपइयर्छौशीयसी- दाः ७३।७८। पादीनां पिबादयः स्युरित्संज्ञकशादौ प्रत्यये परे । पिवादेशोऽदन्तस्तेन न गुणः पिवति ॥ आत औ णलः ७/१॥३४॥ आदन्ताद्धातोर्णल औकारादेशः स्यात् । पपौ॥ आतो लोप इटि च ६॥४॥६४। अजाद्योरार्धधातुकयोः किदिटोः परयो- रातो लोपः । पपतुः पपुः पपिथ पपाथ पपथुः पप । पपौ पपिव प- पिम । पाता पास्यति । पिबतु अपिबत् पिबेत् ॥ एलिङि६।४।६७ (संज्ञकानां मास्थादीनां च एत्वं स्यादार्धधातुके किति लिङि । पेयान् गातिस्थेति सिचो लुक । अपात् अपाताम् ॥ आतः ३४.११०॥ सिलुकि आदन्तादेव झेर्जुस् ॥ उस्यपदान्तात् ।६।१।९६। अ- पदान्तादकारादुसि पररूपमेकादेश: अपुः अपास्यन् । ग्लै हर्षक्षये १७ ग्लायति ॥ आदेच उपदेशेशिति ।६।१॥४२उपदेशे एजन्तस्य धातोरात्वं न तु शिति । जग्लौ ग्लाता ग्लास्यति ग्लायतु १ धातुभ्यः ॥ २ — कर्तरि शपू' इत्यादि पूर्वसूत्रेभ्य एतदनुवर्तते ॥ 3 'ष्टिबुक्ला-' इत्यतः शिवीत्यनुवर्तते ॥ ४ 'घुमास्था-' इति पूर्वसूत्रस्यानुवृत्तिः ।। ५ सिजभ्यस्त- इत्यतः सिच् 'झेर्नुस्' इति सूत्रं चानुवर्तते || ·लघुकौमुद्यां अग्लायत् ग्लायेत् ॥ वान्यस्य संयोगादेः।६।४।६८ घुमास्था- देरन्यस्य संयोगादेर्धातोरात एत्वं वार्धधातुके किति लिङि । ग्लेयात् ग्लायात् ॥ यमरमनमातां सक ७२।७३। एषां सक् स्या- देभ्यः सिच ईट् स्यात्परस्मैपदेषु । अग्लासीत् अग्लास्यत् । इ कौ- टिल्ये १८ बरति ॥ ऋतश्च संयोगादेर्गुणः ।७।४।१०। ऋद- न्तस्य संयोगादेरङ्गस्य गुणो लिटि । उपधाया वृद्धिः । जह्वार जब- स्तुः जहरुः । जवर्थ जह्वरथुः जहर । जह्वार जबर जरिव जह्व- रिम । हुर्ता ॥ ऋडनोः स्ये ७२।७० ऋतो हन्तेश्च स्वस्येत् । हरिष्यति । हरतु अहरत् हरेत् ॥ गुणोतिसंयोगायोः । ४।२९। अतः संयोगादेब्रदन्तस्य च गुणः स्यात् यकि या- दावार्धधातुके लिङि च । र्यात् अवार्षीत् अह्वरिष्यत् । श्रु- श्रवणे १९ ॥ श्रुवः शृच ।३।१।७४। श्रुवः शृ इत्यादेशः स्यात् अप्रत्ययश्च । शृणोति ॥ सार्वधातुकमपित् ।१।२।४। अ- पित्सार्वधातुकं विद्वत् । शृणुतः॥ हुश्नुवो सार्वधातुके ।६।४।८७ हुनुवोरनेकांचोऽसंयोगपूर्वस्योवर्णस्य यण् स्यादचि सार्वधातुके । शृ- ण्वन्ति । शृणोषि शृणुथः शृणुथ । शृणोमि ॥ लोपश्चास्यान्यत. रस्यां म्वोः ।६।४।१०७। असंयोगपूर्वस्य प्रत्ययोकारस्यालोपो वा म्बोः परयोः । शृण्वः शृणुवः शृण्मः शृणुमः । शुश्राव शुश्रुवतुः शुश्रु- १ - इडत्यति-' 'स्तुसुधूभ्यः-' आभ्यां इट् परस्मैपदेषु इत्यस्यानुवृत्तिः ॥ २ ' दयतेदि-' इति पूर्वसूत्रादनुवृत्तिः ॥ अयड् यि-' इत्यादेरनुवृत्तिः ॥ ४ एरनेकाच-' इत्यस्यानुवृत्तिः ।।

·तिङन्ते भ्वादिगप्रकरणम् । वुः । शुश्रोथ शुश्रुवथुः शुश्रुव । शुश्राव शुश्रव शुश्रुव शुश्रुम । श्रोता श्रोष्यति शृणोतु शृणुतात् शृणुताम् शृण्वन्तु ॥ उतश्च प्रत्ययाद- संयोगपूर्वात् ।६।४।१०६। असंयोगपूर्वात्प्रत्ययादतो हेलु । शृणु- शृणुतात् शृणुतम् शृणुत । गुणावादेशौ । शृणवानि शृणवाव शृण- वाम । अशृणोत् अशृणुताम् अशृण्वन् । अशृणोः अशृणुतम् अश- णुत । अशृणवम् अशृण्व अशृणुव अशृण्म अशृणुम । शृणुयात् शृणु- याताम् शृणुयुः । शृणुयाः शृणुयातम् शृणुयात । शृणुयाम् शृणुयाव शृणुयाम । श्रूयात् अश्रौषीत् अश्रोष्यत् । गम्ल गतौ २० ॥ इषु- गमियमां छः ७३७३। एषां छः स्यात् शिति गच्छति ज- गाम ॥ गमहनजनखनघसां लोपः कृित्यनङि।६।४।९८॥ एषामुपधाया लोपोऽजादौ किति न त्वङि । जग्मतु जग्मुः । जग- मिथ जगन्ध जग्मथुः जग्म । जगाम जगम जग्मिव जग्मिम । गन्ता।। गमेरिट परस्मैपदेषु ।।२।५८। गमेः परस्य सादेरार्धधातुकस्ये- ट् स्यात् परस्मैपदेषु । गमिष्यति गच्छतु अगच्छत् गच्छेत् गम्यात्।। पुषादिद्युतायुदितः परस्मैपदेषु ।३।१॥५५॥ श्यन्विकरणपु- पादेर्युतादेर्लदितश्च परस्य च्लेर परस्मैपदेषु । अगमत् अगमिष्यत् । इति परस्मैपदिनः । एध वृद्धौ । टित आत्मनेपदानां टेरे।३ 1४७९। टितो लस्यात्मनेपदानां टेरेत्वम् । एधते ॥ आतो डितः 'चिणो लुक् 'अतो है:' आभ्यामनुवृत्तिः ॥ २ टिवुलमु च अस्मा- च्छितीत्यस्यानुवृत्तिः ॥ 3 ' च्लेः सिच्' इत्यतश्श्लेरिति 'अस्यतिवक्ति-' इत्यतः अडिति चानुवर्तते ॥

·लघुकौमुद्यां ७२८१ आतः परस्य ङितामाकारस्य इयू स्यात् । एधेते एधन्ते ।। थासः से।३।४८०। टितो लस्य थास; से स्यात् । एधसे एधेथे एबध्ने । अतो गुणे । एधे एधावहे एधामहे ॥ इजादेव गुरुम- तोऽनृच्छः ।३।१॥३६॥ इजादियों धातुर्गुरुमानृच्छत्यन्यस्तत आम् स्याल्लिटि ॥ आम्प्रत्ययवत्कृञोऽनुप्रयोगस्य ।।६।६३॥ आम्प्रत्ययो यस्मादित्यतद्गुणसंविज्ञानो बहुव्रीहिः । आम्प्रकृत्यातुल्य- मनुप्रयुज्यमानात् कृञोऽप्यात्मनेपदम् ॥ लिटस्तझयोरेशिरे- च् ।३।४।८१॥ लिडादेशयोस्तझयोरेशिरेचौ स्तः । एधाश्चक्रे एधा- श्चक्राते एधाञ्चक्रिरे । एधाञ्चकृषे एधाञ्चक्राथे ॥ इणः षीध्वं- लुइलिटा धोऽङ्गात् ।८।३।७२। इणन्तादङ्गात्परेषां पीध्वंलुङ्- लिटां धस्य ढः स्यात् । एधाञ्चकवे एधाञ्चके एधाञ्चकृवहे एधा- ञ्चकृमहे । एधाम्बभूव एधामास एधिता एधितारौ एधितारः । एधितासे एधितासाथे ॥ धि च ।८।२।२४। धादौ प्रत्यये परे संस्य लोपः । एधिताध्वे ॥ह एति।७।४।१२। तासस्त्योः सस्य हः स्यादेति परे । एधिताहे एधितास्वहे एधितास्महे । एधिष्यते एधिष्येते एधिष्यन्ते। एधिष्यसे एधिध्येथे एधिष्यध्वे । एधिष्ये एधिष्यावहे एधिष्यामहे ।। आमेतः ।३।४।९०। लोट एकारस्याम् स्यात् । एधताम् एघेताम् एधन्ताम् ॥ सवाभ्यां वामौ ।।४।९। सवाभ्यां परस्य लोडेतः क्रमाद्वामौ स्तः । एधस्व एघेथाम् एधध्वम् ॥ एत ऐ ३।४।९३॥ लोडुत्तमस्यैत ऐ स्यात् । एधै एधावहै एधामहै । आटश्च । ऐ- १ संयोगां-' 'रात्सस्य ' इत्येताभ्यां 'लोपः सस्य इति चानुवर्तते ।।

·: तिङन्ते भ्वादिगणप्रकरणम् । ५९ धत ऐघेताम् ऐधन्त । ऐधथाः ऐधेथाम् ऐधध्वम् । ऐथे ऐधावहि ऐधामहि ॥लिङसीयुट् ।३।४।१०२। सलोपः। एधेत एधेयाताम् ।। झस्य रन् ।३।४।१०५। लिङो झस्य रन् स्यात् । एधेरन् । एघेथाः एधेयाथाम् एघेध्वम् ॥ इटोऽत् ।३।४।१०६। लिङादेशस्य इटो- ऽत्स्यात् । एधेय एधेवहि एधेमहि ॥ सुतियोः।३।४।१०७। लिङस्तथोः सुट् । यलोपः । आर्धधातुकलात्सलोपो न । एधिषीष्ट एधिषीयास्ताम् एधिषीरन् । एधिषीष्टाः एधिषीयास्थाम् एधिषीध्वम् एधिषीय एधिषीवहि एधिषीमहि । ऐधिष्ट ऐधिषाताम् ॥आत्मनेप- देष्वनतः।७।१।५। अनकारात्परस्यात्मनेपदेषु अस्य अन् इत्यादेशः स्यात् । ऐधिषत ऐधिष्ठाः ऐधिषाथाम् ऐधिदम् । ऐधिषि ऐधिष्वहि ऐधिष्महि । ऐधिष्यत ऐधिष्येताम् ऐधिष्यन्त । ऐधिष्यथाः ऐधिष्येथाम् ऐधिष्यध्वम् । ऐधिष्ये ऐधिष्यावहि ऐधिष्यामहि । कमु कान्तौर क. मणि।३।१।३०।स्वार्थे । ङित्वात्तङ्कामयते॥अयामन्ताल्वा- य्येन्विष्णुषु ।६।४।४८ आम् अन्त आलु आय्य इनु इष्णु एषु णेरयादेशः स्यात् । कामयाञ्चके । आयादय इति णिङ् वा । चकमे चकमाते चकमिरे । चकमिषे चकमाथे चकमिढे । चकमे चकमिवहे चकमिमहे । कामयिता कामयितासे कमिता कामयिष्यते कमिष्यते । कामयताम् अकामयत कामयेत कामयिषीष्ट कमिपीष्ट ॥णिश्रिद्रु- त्रुभ्यः कर्तरि चङ् ।३।११४८। ण्यन्तात् यादिभ्यश्च च्लेश्वङ् स्यात्क-थै लुङि परे । कामि अ त इति स्थिते ॥ णेरनिटि।६। १ 'झोन्तः। अदभ्यस्तात् ' एते अनुवर्तेते ।।

·लघुकौमुद्यां ४१५१।अनिडादावार्धधातुके परेणे.पः स्यात् ॥णौ चङयुपधा- या हस्वः।७४ चपरे णौ यदङ्गं तस्योपधाया ह्रस्वः स्यात् ।। चडि।६।१।११। चङि परे अनभ्यासस्य धात्ववयवस्यैकाचः प्रथ- मस्य द्वेस्तोऽजादेर्द्वितीयस्य ॥ सन्वल्लघुनि चड्परेऽनग्लोपे 1७४।९३। चपरे णौ यदङ्गं तस्य योऽभ्यासो लघुपरस्तस्य सनीव कार्य स्याण्णावग्लोऽसति ॥ सन्यतः ७४।७९। अभ्यासस्यात इत्स्यात्सनि ॥ दीर्घो लघोः ७४।९४। लघोरभ्यासस्य दीर्घः स्यात् सन्वद्भावविषये । अचीकमत । णिङ्भावपक्षे (कमेश्लेश्वङ् ) अचकमत अकोमयिष्यत अकमिष्यत । अय गतौ । अ- यते ॥ उपसर्गस्यायतौ ।८।२।१९। अयतिपरस्योपसर्गस्य यो रे- फस्तस्य लेख स्यात् । प्लायते पलायते ॥ दयायासश्च ।३।११३७। दय अय् आस एभ्य आम् स्याल्लिटि । अयाचक्रे अयिता अयिष्यते अयताम् आयत अयेत अयिषीष्ट ॥ विभाषेटः ८३७९। इणः परो य इट् ततः परेषां पीध्वंलुङ्लिटां धस्य वा ढः । अयिषीध्वम् अविषीदम् । आयिष्ट आयिध्वम् आयिहम् आयिष्यत । द्युत दीप्तौ ४द्योतते ॥ युद्भयो लुङि ।१।३।९१। द्युतादिभ्यो लुङ्ः परस्मैपदं वा स्याल्लुङि । पुषादीत्यङ् । अद्युतत् अद्योतिष्ट अद्योतिष्यत । एवं श्विता वर्णे ५। जिमिदा स्नेहने ६। निष्विदा स्नेहनमोचनयोः७।मो. हनयोरित्येके विश्विदा चेत्येके । रुच दीप्तावभिप्रीतौ च ८ घुट प वाच्यः १ 'अतो लोपः' इत्यतो लोप इत्यनुवर्तते || २ ' एकाचो द्वे प्रथमस्य' इत्या. दिपूर्वसूत्रेभ्योऽनुवृत्तिः ।। 3 'कृपो रो लः' इत्यतो 'रः लः' इत्यनयोरनुवृत्तिः ·तिङन्ते भ्वादिगणप्रकरणम् । ६१ रिवर्तने ९ । शुभ दीप्तौ १०। शुभ संचलने ११॥ णभ तुभ हिंसायाम् १२।१३। संसु भ्रंसु ध्वंसु अवलंसने १६ । ध्वंसु गतौ १७। स्रभु विश्वासे १८ । वृतु वर्त्तने १९ वर्तते ववृते वर्तिता ॥ वृद्भयः स्य- सनोः ।।३१९२। वृतादिभ्यः पञ्चभ्यो वा परस्मैपदं स्यात्स्ये सनि च ॥ न वृद्भयश्चतुभ्यः ।७।२।५९। वृतुवृधुगधुस्यन्दुभ्यः सकारादेरार्धधातुकस्येन स्यात्तकानयोरभावे । वर्त्यति वर्तिष्यते । वर्त- ताम् अवर्तत वर्तेत वर्तिषीष्ट अवृतत् अवर्तिष्ट अवस्य॑त् अवर्तिष्यत । दद दाने २० ददते ॥न शसददवादिगुणानाम् ।६।४।१२६॥ शसेर्ददेवकारादीनां गुणशब्देन विहितो योऽकारस्तस्यैत्वाभ्यासलोपौ न । दददे दददाते दददिरे । ददिता ददिष्यते ददताम् अददत ददेत ददिषीष्ट अददिष्ट अददिष्यत । त्रपूष् लज्जायाम् २१ त्रपते ॥ तृफल भजनपश्च।६।४।१२२। एषामत एत्वमभ्यासलोपश्च स्या- किति लिटि सेटि थलि च । वेपे पिता त्रप्ता त्रपिष्यते त्रप्स्यते त्रपताम् अत्रपत जपेत पिषीष्ट त्रप्सीष्ट अत्रपिष्ट अत्रप्त अत्रपि- ष्यत अत्रप्स्यत । इत्यात्मनेपदिनः । श्रिञ् सेवायाम् १ । श्रयति श्र- यते शिश्राय शिश्रिये श्रयिता श्रयिष्यति श्रयिष्यते अयतु श्रयताम् अश्रयत् अश्रयत श्रयेत् श्रयेत श्रीयात् श्रयिषीष्ट । चङ् । अशिश्रियत् अशिश्रियत अश्रयिष्यत् अश्रयिष्यत। भृञ् भरणे २ भरति भरते वभार बघ्र बभ्रतुः बभ्रुः । बभर्थ बभूव बभृम वभ्रे वभृषे भर्तासि भर्तासे १ शेषात्कतरि'- 'वा क्यषः' एताभ्यां परस्मैपदं वेति चानुवर्तते ॥ २ सिचि' गमेरिट- इति पूर्वसूत्रयोरनुवृत्तिः ॥ ३ 'ध्वसोरेद्धावभ्यासलोपश्च त्यतोऽनुवृत्तिः ॥ .

·लघुकौमुद्यां भरिप्यति भरिष्यते भरतु भरताम् अभरत् अभरत भरेन् भरेत । रिझयग्लिङ्घ ७४।२८। शे यकि याद्यार्धधातुके लिङि च ऋतो रिङादेशः स्यात् । रीङि प्रकृते रिविधानसामर्थ्याही? न । भ्रियात् ॥ उश्च ।१।२।१२। ऋवर्णात्परौ लिङ्सिचौ कितौ स्तस्तङि । भृषीष्ट भृषीयास्ताम् अभार्षीत् ॥हस्वादङ्गात् ।८।२।२७। सिचो लोपो झलि । अभृत अभृषाताम् अभरिष्यत् अभरिष्यत । दृञ् हरणे ३ हरति हरते जहार जढे जहर्थ जहिव जहिम जहषे हर्ता हरिष्य- ति हरिष्यते हरतु हरताम् अहरत् अहरत हरेत् हरेत हियात् हृषीष्ट हृषीयास्ताम् अहार्षीत् अद्वैत अहरिष्यत् अहरिष्यत ।धृञ् धारणे ४ धरति धरते । णीञ् प्रापणे ५ नयति नयते डुपच पाके ५ पचति पचते पपाच पेचिथ पपक्थ पेचे पत्ता। भज सेवायाम् ७ भजति भ जते बभाज भेजे भक्ता भक्ष्यति भक्ष्यते अभाक्षीत् अभक्त अभ क्षाताम् । यज देवपूजासंगतिकरणदानेषु ८ यजति यजते॥लिव्य भ्यासस्योभयेषाम् ।६।१।१७। वच्यादीनां ग्रह्यादीनां चाभ्या सस्य संप्रसारणं लिटि । इयाज ॥ वचिस्वपियजादीनां कि ति।६।१।१५ वचिस्वप्योर्यजादीनां च संप्रसारणं स्याकिति ईजतुः ईजुः इयजिथ इयष्ट ईजे यष्टा । षढोः कः सि । यक्ष्यति यक्ष्यते इज्यात् यक्षीष्ट अयाक्षीत् अयष्ट । वह प्रापणे ९ वहति व हते उवाह ऊहतुः उहुः । उवहिथ ॥ झषस्तथोधोऽधः।८।२।४. १ : लिड्सिचा--' इति पूर्वसूत्रमनुवर्तते ॥ २ 'प्यडः संप्रसारणं'- इत्या संप्रसारणमित्यस्यानुवृत्तिः ॥

·तिङन्त अदादिगणप्रकरणम् । झषः परयोस्तथोधः स्यान्नतु दधातेः । ढो ढे लोपः ॥ साहिबहोरो- वर्णस्य ।६।३।११२। अनयोरवर्णस्य ओत्स्याडलोपे । उवोढ आहे वोढा वक्ष्यति अवाक्षीत् अवोढाम् अवाक्षुः अवाक्षीः अवोढम् अवोढ अवाक्षम् अवाक्ष्व अवाक्ष्म अवोढ अवक्षाताम् अवक्षत । अवोढाः अवक्षाथाम् अवोट्दम् । अवनि अवक्ष्वहि अवक्ष्महि ॥ इति भ्वादयः।। ॥ अथ तिङन्ते अदादिगणप्रकरणम् ॥ अद भक्षणे॥आदिप्रभृतिभ्यः शपः।३।४।७२। लुक् स्यात् । अत्ति अत्तः अदन्ति । अत्सि अत्थः अत्यु । अद्मि अद्वः अद्मः॥ लिटयन्यतरस्याम् ।२।४।४०। अदो घेरल वा स्याल्लिटि । ज- घाम । उपधालोपः । घस्य चर्चम् ॥ शासिवसिघसीनां च १८।३।६०। इण्कुभ्यां परस्यैषां सस्य षः स्यात् । जक्षतुः जक्षुः । जघसिथ जक्षथुः जक्ष । जघास जघस जक्षिव जक्षिम । आद आ- दतुः आदुः ॥ इडत्यतिव्ययतीनाम् ।७।२।६६। अद् ऋ व्ये एभ्यस्थलो नित्यमिट् स्यात् । आदिथ अत्ता अत्स्यति अत्तु अ- त्तात् अत्ताम् अदन्तु ॥ हुझल्भ्यो हेपिः ।६।४।१०१॥ होझल- न्तेभ्यश्च हेधिः स्यात् । अद्धि अत्तात् अत्तम् अत्त । अदानि अदाव अदाम ॥ अदः सर्वेषाम् ।७।३।१००। अदः परस्यापृक्तसार्वधा- तुकस्य अट् स्यात्सर्वमतेन । आदत् आत्ताम् आदन् । आदः आत्तम् आत्त | आदम् आव आम | अद्यात् आद्याताम् अद्युः । अद्यात् १ · अदो जग्धि'- इत्यतः अद इति ‘लुड्सनोर्घस्ट' इत्यतो घस्ल इति चानुवर्तते ।।

·लघुकौमुद्यां अद्याताम् अद्यासुः ॥ लुड्सनोर्घस्ल ।।४।३७ अदो घल स्याल्लुङि सनि चलदित्वादङ । अघसत् आत्स्यत् । हन हिंसागत्योः। २ हन्ति ॥ अनुदात्तोपदेशवनतितनोत्यादीनामनुना- सिकलोपो झलि विति ।६।४।३७) अनुनासिकान्तानामेषां वनतेश्च लोपः स्याज्झलादौ किति डिति परे । यमिरमिनमिगमि. हनिमन्यतयोऽनुदात्तोपदेशाः । तनुक्षणुक्षिणुऋणुतृणुघृणुवनुमनुतनो त्यादयः । हतः नन्ति । हंसि हथः हथ । हन्मि हन्वः हन्मः जघान जन्नतुः जन्नुः ॥ अभ्यासाच ७३५५। अभ्यासात्परस्ट हन्तेर्हस्य कुत्वं स्यात् । जयनिथ जघन्थ जन्नथुः जघन जघान जघन जन्निव जनिम । हन्ता हनिष्यति हन्तु हतात् हताम् नन्तु ॥ हन्ते जः।६।४।२६। हौ परे ॥ असिद्धवदत्रामात् ।६।४।२२ इत अर्ध्वमापादसमातेराभीयं समानाश्रये तस्मिन्कर्तव्ये तदसिद्धम् इति जस्यासिद्धत्वान्न हेर्लुक् । जहि हतात् हतम् हत । हनानि ह नाव हनाम | अहन् अहताम् अन्नन् । अहन् अहतम् अहत अह नम् अहन्ब अहन्म । हन्यान् ॥ आर्धधातुके ।।४।६५। इत्य धिकृत्य ॥ हनो वध लिङि २१४४२। लुङि च ।।४।४३ वधादेशोऽन्तः । आर्धधातुके इति विषयसप्तमी तेनार्धधातुकोपदे अकारान्तवादतो लोपः । वध्यान् वध्यास्तात् । अवधीत् अहनिष्य यु मिश्रणामिश्रणयोः ३।। उतो वृद्धिलकि हलि ।७३।८९ लुग्विषये उतो वृद्धिः पिति हलादौ सार्वधातुके नेत्वभ्यस्तस्य १ चजोः कु-' . हो हन्ते:- इत्येताभ्यामनुवृत्तिः ॥ २ 'नाभ्यस्तस्याचि पि सार्वधातुके' इति सूत्रमनुवर्तते ।। .

·तिङन्ते अदादिगणप्रकरणम् । यौति युतः युवन्ति । यौषि युथः युथ । यौमि युवः युमः । युयात्र यविता यविष्यति यौतु युतात् अयौत् अयुताम् अयुवन् युयात् । इह उतो वृद्धिर्न । भाष्ये पिच्च छिन्न ङिच्च पिन्नेति व्याख्यानात् । युया- ताम् युयुः यूयात् यूयास्ताम् यूयासुः अयावीत् अयविष्यन् । या प्रापणे ४ याति यातः यान्ति । ययौ याता यास्यति यातु अयान् अ- याताम् ॥ लङ शाकटायनस्यैव ।३।४।१११॥ आदन्तात्परस्य लडो झेर्जुस् वा स्यात् । अयुः अयान् यायान् यायाताम् यायुः या- यात् यायास्ताम् यायासुः अयासीत् अयास्यत् । वा गतिगन्धनयोः। भा दीपौ । प्णा शौचे ७ श्रा पाके ८ द्रा कुत्सायां गतौ ९। प्सा भक्षणे १० रा दाने १२ ला आदाने १२। दाप् लवने १३। ख्या प्रकथने १४। अयं सार्वधातुके एव प्रयोक्तव्यः । विद ज्ञाने १५॥ विदो लटो वा ।।४।८३। वेत्तेर्लटः परस्मैपदानां णलादयो वा स्युः । वेद विदतुः विदुः । वेत्थ विदथुः विद । वेद विद्व विद्म । पक्षे वेत्ति वित्तः विदन्ति ॥ उषविदजागृभ्योऽन्यतरस्याम् ३११३८। एभ्यो लिट्याम्वा स्यात् । विदेरदन्तत्वप्रतिज्ञानादामि न गुणः । विदाञ्चकार विवेद वेदिता वेदिष्यति ॥ विदांकुर्वन्त्वि- त्यन्यतरस्याम् ॥३॥१॥३१॥ वेत्तेर्लोटि आम् गुणाभावो लोटो लुक् लोडन्तकरीत्यनुप्रयोगश्च वा निपात्यते । पुरुषवचने न विव- क्षिते । विदाङ्करोतु वेत्तु ॥ तनादिकृभ्य उः।१४७९। तनादेः कुनश्च उ: प्रत्ययः म्यात् । शपोऽपवादः ॥ अत उत्सार्वधातु. १ - आत: ' इति पूर्वसूत्रमनुवर्तते ॥

·लघुकौमुद्या के ।।४।११० उप्रत्ययान्तस्य कृमोऽत उत्सार्वधातुके कृिति । विदाङ्गुरुतान् विदाकुरुताम विदाकर्वन्तु विदाङ्कर विदाङ्करवाणि अवेत् अवित्ताम् अविदुः ॥ दश्च ।।७५॥ धातोर्दस्य पदान्तस्य सिपि परे रुवी । अवेः अवेत् विद्यात् विद्यास्ताम् अवेदीत् अवेदि- ध्यत् । अस भुवि १६ अस्ति ॥श्नसोरल्लोपः ।६।४।१११॥ श्न- स्यास्तेश्चातो लोप: सार्वधातुके विति । स्तः सन्ति । असि स्थः स्थ । अस्मि स्वः स्मः ॥ उपसर्गप्रादुर्थ्यामास्तिर्यच्परः।८।३/८७ उपसर्गेणः प्रादुसश्चास्तेः सस्य षो यकारेऽचि च परे । निष्यान् प्र- निषन्ति प्रादुःषन्ति । यच्परः किम् । अभिस्तः ॥ अस्ते : ।२।४।५२। आर्धधातुके । बभूव भविता भविष्यति अस्तु स्तान् स्ता- म् सन्तु ॥ ध्वसोरेद्धावभ्यासलोपश्च ।६।४।११९। घोरस्तेश्च एत्वं स्यात् हौ परे अभ्यासलोपश्च । एत्वस्यासिद्धवाद्धेधिः । श्र. सोरित्यल्लोपः । तातङ्पक्षे एत्वं न । परेण तातङा वाधात् । पधि स्तात् स्तम् स्त । असानि असाव असाम आसीत् आस्ताम् आसन् । स्यात् स्याताम् स्युः । भूयात् अभून् अभविष्यत् । इण् गतौ १७ एति इतः ॥ इणो यण् ।६। ४ । ८१ । अजादौ प्रत्यये परे । यन्ति । अभ्यासस्यासवर्णे ।६।४७८। इउँवर्णयोरियडुवङौ स्तोऽसवर्णे- ऽचि । इयाय ॥दीर्घ इणः किति ।७।४।६९। इणोऽभ्यासस्य दीर्घः स्यात् किनि लिटि । ईयतुः ईयु: इययिथ इयेथ एष्यति एतु ऐन ऐ. १ ' अपदान्तस्य मूर्धन्यः' इत्यस्मान्मूर्धन्य इत्यस्यानुवृत्तिः ।। २ · अचि भु'- इत्यस्मात् य्बोरियडुवडौ इत्यनुवर्तते ॥

·तिङन्ते अदादिगणप्रकरणम् । ताम् आयन इयात् ॥ एतेलिङि ७।४।२४। उपसर्गात्परस्य इणो- ऽणो ह्रस्व आर्धधातुके किति लिङि । निरियान् उभयत आश्रयणे नोन्तादिवत् । अभीयात् अणः किम् । समेयात् ॥ इणोगा लुङिा। ४।४५। गातिस्थेति सिचो लुक् स्यात् । अगान् ऐष्यन् । शीङ् स्वप्ने १८ ॥ शीङः सार्वधातुके गुणः ७।४।२१। किति चेत्यस्या- पवादः । शेते शयाते ॥शीको रुट ७१।३। शीङः परस्य झा- देशैस्यातो रुडागमः स्यात् । शेरते शेषे शयाथे शेध्वे । शये शेवहे शे- महे । शिश्ये शिश्याते शिश्यिरे । शयिता शयिष्यते शेताम् शयाताम् अशेत अशयाताम् अशेरत शयीत शयीयाताम् शयीरन् शयिषीष्ट अशयिष्ट अशयिष्यत । इङ् अध्ययने १९ इङिकावध्युपसर्गतो न व्यभिचरतः । अधीते अधीयाते अधीयते ॥ गालिटि।२।४। ४९। इङो गाङ् स्याल्लिटि । अधिजगे अधिजगाते अधिजगिरे। अ- ध्येता अध्येष्यते अधीताम् अधीयाताम् अधीयताम् अधीष्व अधीया- थाम् अधीध्वम् अध्ययै अध्ययावहै अध्ययामहै अध्यैत अध्ययाताम् अध्यैयत अध्यैथाः अध्यैयाथाम् अध्यध्वम् अध्यैयि अध्यैवहि अध्यै- महि अधीयीत अधीयीयाताम् अधीयीरन् अध्येषीष्ट ॥ विभाषा लुङ्लो ।।४।५०। इंडो गाङ् वा स्यात् ॥ गाङ्कुटादि- भ्योऽणिन्डित् ।१।२।१॥ गाङादेशात्कुटादिभ्यश्च परेऽञ्णितः प्रत्यया ङितः स्युः॥ धुमास्थागापाजहातिसा हाल ६४ १ ' उपसर्गाद्धस्व'- इति पूर्वसूत्रमनुवर्तते ॥२ तेनात्र — एतेलिङि' इत्यस्य प्राप्तिन भवति || 3 'आत्मनेपदेष्व'- इति पूर्वसूत्रात् अत इत्यनुवर्तते ।। ४ ' इडश्च' इति सूत्रमनुवर्तते ॥ - ·६८ लघुकौमुद्यां ६६। एषामात ईत्याद्धलादौ कृित्यार्धधातुके । अध्यगीष्ट अध्यष्ट अ- ध्यगीष्यत अध्यैष्यत । दुह प्रपूरणे २० दोग्धि दुग्धः दुहन्ति । धोक्षि दुग्धे दुहाते दुहते । धुक्षे दुहाथे धुग्ध्वे । दुहे दुह्वहे दुहे । दुदोह दुदुहे दोग्धा धोक्ष्यति धोक्ष्यते । दोग्धु दुग्धात् दुग्धाम् दुहन्तु ।दुन्धि दुग्धात् दुग्धम् दुग्ध । दोहानि । दुग्धाम् दुहाताम् दुहताम् धुक्ष्व दुहाथाम् धुरध्वम् । दोहै दोहावहै दोहामहै । अधोक् अदुग्धाम् अ- दुहन् अदोहम् । अदुग्ध अदुहाताम् अदुहत अधुरध्वम् दुह्यात् दु- हीत ॥ लिसिचावात्मनेपदेषु ।२।२।१२। इक्समीपाद्धलः परौ झलादी लिङ्सिचौ कितौ स्तस्तङि। धुक्षीष्ट ॥ शल इगुपधा- दनिटः क्सः ।।११४५। इगुपधो यः शलन्तस्तस्मादनिटश्लेः क्सादेशः स्यात् । अधुक्षत् ॥ लुग्वा दुहदिहलिहगुहा- मात्मनेपदे दन्त्ये।७।३।७३। एषां क्सस्य लुग्वा स्याइन्त्ये तङि । अदुग्ध अधुक्षत ॥ क्सस्याचि ।७३।७२। अजादौ तङि क्सस्य लोपः । अधुक्षाताम् अधुक्षन्त अदुग्धाः अधुक्षथाः अधुक्षाथाम् अधु- रध्वम् अधुक्षध्वम् अधुक्षि अदुहहि अधुक्षावहि अधुक्षामहि । अधो- क्ष्यत । एवं दिह उपचये २१ । लिह आस्वादने २२ लेढि लीढः लिहन्ति लेक्षि लोढे लिहाते लिहते लिखे लिहाथे लीवे । लिलेह लिलिहे लीढासि लीढासे लेक्ष्यति लेक्ष्यते लेडु लीढात् लोढाम् लि- हन्तु लीढि लेहानि लीढाम् अलेट् अलेड् अलिक्षत् अलिक्षत अलीढ अलेक्ष्यत् अलेक्ष्यत । ब्रू व्यक्तायां वाचि २३ ॥ब्रुवः पञ्चाना- ३ ' असंयोगाछिट् कित्' इत्यस्मात्किदित्यनुवर्तते || ·तिङन्ते अदादिगणप्रकरणम् । ६९ मादित आहो ब्रुवः ।।४।८४। ब्रुवो लटस्तिवादीनां पञ्चानां णलादयः पञ्च वा स्युर्बुवश्चाहादेशः । आह आहतुः आहुः ॥ आहस्थः ।।२।३६। झलि परे । चर्वम् । आत्थ आहथुः ॥ब्रुव इंट ७।३।९३॥ ध्रुवः परस्य हैलादेः पित ईट् स्यात् । ब्रवीति ब्रून: ब्रुवन्ति ब्रूते बुवाते ब्रुवते ॥ब्रुवो वचिः ।।४।५३। आर्धधातुके । उवाच ऊचतुः ऊचु । उवचिथ उवक्थ ऊचे वक्ता वक्ष्यति वक्ष्यते बबीतु ब्रूतात् ब्रुवन्तु ब्रूहि ब्रवाणि बेताम् अवै अब्रवीत् अब्रूत ब्रू- यात् ब्रुवीत उच्यात् वक्षीष्ट ॥ अस्यतिवक्तिख्यातिभ्योऽङ ।३।११५२। एभ्यश्लेरङ् स्यात् ॥ वच उम् ।७।४।२०। अङि परे अवोचत् अवोचत अवक्ष्यत् अवक्ष्यत । ( चर्करीतं च ) चर्करीत- मिति यङ्लुगन्तं तददादौ बोध्यम् । ऊर्गुञ् आच्छादने २४ ॥ ऊणोतर्विभाषा ७।३।९० वा वृद्धिः स्याद्धल्लादौ पिति सार्व- धातुके । ऊर्जाति ऊर्णोति ऊर्गुतः ऊर्गुवन्ति ऊर्गुते कुटुंबाते ऊर्णवते (ऊर्णोतेराग्नेति वाच्यम् ) ॥ नन्द्राः संयोगादयः ।६।१।। अचः पराः संयोगादयो नदरा द्विर्न भवन्ति । नुशव्दस्य द्वित्वम् । ऊणुनाव ऊर्जुनुवतुः ऊर्जुनुवुः ॥विभाषोणों: ।।२।३। इडादि- प्रत्ययो वा ङित्स्यात् । अणुनुविथ ऊर्जुनविय अणुविता ऊर्णविता अणुविष्यति ऊर्णविष्यति ऊौतु ऊर्णोतु ऊर्णवानि ऊर्णवै ॥ गुणो- ऽपृक्ते ।७।३।९१॥ ऊर्णोतेर्गुणोऽपृक्ते हलादौ पिति सार्वधातुके । १ परस्मैपदानां-' इति — विदो लटो वा' इति चानुवर्तते ॥ २ 'नाभ्यस्तस्या'- इत्यस्मात्पितीति 'उतो वृद्धिः' इत्यस्माद्धलीति चानुवर्तते ।।

·लघुकौमुद्यां वृद्धयपवादः । और्णान् और्णोः ऊर्गुयात् ऊर्णयाः ऊर्गुवीत अणूयात् अणुविषीष्ट ऊर्णविषीष्ट || ऊर्णोतविभाषा ७।२।६। इडादौ परस्मैपदे परे सिचि वा वृद्धिः । पक्षे गुणः और्णावीत् और्णवीत् औdवीत् और्णाविष्टाम् और्णविष्टाम् औणुविष्टाम् और्णविष्ट औणुविष्ट और्णविष्यत् औणुविष्यत् ॥ इत्यदादयः ॥ ॥ अथ तिङन्ते जुहोत्यादिगणप्रकरणम् ॥ हु दानादनयोः १ ॥ जुहोत्यादिभ्य इलुः ।२।४७५। शपः इलुः स्यात् ॥ इलौ ।६।१।१०। धातो· स्तः । जुहोति जुहुतः ॥ अभ्यस्तात् ७१।४। झस्य हुभुवोरिति यण् । जुह्वति ॥भी- हीभृहुवां श्लुवच ३३१॥३९। एभ्यो लिट्याम्वा स्यादामि श्ला- विव कार्य च । जुहवाञ्चकार जुहाव होता होष्यति जुहोतु जुहुतात् जुहुताम् जुह्वतु जुहुधि जुवानि अजुहोत् अजुहुताम् ॥जुसि च ७३।८। इगन्ताङ्गस्य गुणोऽजादौ जुसि । अजुहवुः जुहुयात् स्यात् अहौषीत् अहोष्यत् त्रिभी भये २ विभेति ॥ भियोऽन्यतरस्या- म् ।३।४।११५। इकारः स्याद्धलादौ क्विति सार्वधातुके । विभीतः विभितः बिभ्यति बिभयाञ्चकार बिभाय भेता भेष्यति बिभेतु बिभिता- त् विभीतात् अबिभेत् । बिभियात् बिभीयात् भीयात् अभैषीत् अभे- प्यत् । ही लज्जायाम् ३ जितेति जिहीतः जिहियति जिड्याञ्चकार जिद्राय हेता द्वेष्यति जिहेतु अजिरेत् जिहीयात् अद्वैषीत् अहेष्यत् । १ : मिदेणुगः' इत्यस्माद्गुण इति क्सस्याचि' इत्यस्मादचीति चानुवर्तते ॥

·तिङन्ते जुहोत्यादिगणप्रकरणम् । पृ पालनपूरणयोः ४ ॥ अतिपिपयोश्च ।७।४।७७। अभ्यासस्य इकारोऽन्तादेशः स्यात् श्लौ । पिपति ॥ उदोष्टयपूर्वस्य ७/१॥ १०२॥ अङ्गावयवौष्टयपूर्वो य ऋत्तदन्तस्याङ्गस्य उत्स्यात् ॥ हलि. च ।८।२१७७। रेफवान्तस्य धातोरुपधाया इको दी? हलि । पिपु- तः पिपुरति पपार ॥ गृहप्रां ह्रस्वो वा ।।४।१२। एपां किति लिटि ह्रस्वो वा स्यात् । पातुः ॥ ऋच्छत्यताम् ।७।४।११। तौदा- दिकऋच्छेज्रधातोर्कतां च गुणो लिटि । पंपरतुः पपरुः ॥वृतो वा २।३८। वृञ्भ्यामृदन्ताच्चेटो दी? वा स्यान्न तु लिटि परिता परीता । परिष्यति परीष्यति पिपतु अपिपुः अपिपूर्ताम् अपिपरुः पि- पूर्यात् पूर्यात् अपारीत् ॥ सिचि च परस्मैपदेषु ।७।२।४०।अ- त्र इटो न दीर्घः । अपारिष्टाम् अपरिष्यत् अपरीष्यत्। ओहाक् त्यागे ५ जहाति ॥ जहातेश्च ।।३।४। इद्वा स्याद्धलादौ कृिति सार्वधातुके जहितः ॥ ईहल्यघोः ।३।४।११३। आभ्यस्तयोरात ईत्स्यात्सार्व- धातुके कृिति हलि न तु घोः । जहीतः ॥ नाभ्यस्तयोरातः।।४ ११२। अनयोरातो लोपः किति सार्वधातुके । जति जहौ हाताहा- स्यति जहातु जहितात् जहीतात् ॥ आच हो ।६।४।११७। जहा- तेहौ परे आ स्याञ्चादिदीतौ । जहाहि जहीहि जहिहि अजहात् अ- जहुः ॥ लोपो यि ।६।४।११८। जहातेरालोपो यादौ सार्वधातुके । जद्यात् । एलिङि । हेयात् अहासीत् अहास्यत् । माङ् माने शब्दे- १ . वोरुपधाया'- इत्यनुवर्तते ॥ २ पपरतुरिति पक्षान्तरे || ३ दारूपधारूप- धात्वोत्यर्थः ।।

·७२ लघुकौमुद्यां च । ६॥ भृञामित् ७४/७५। भृञ् माङ् ओहाङ् एषां त्रया- णामभ्यासस्य इत्स्यात् श्लौमिमीते मिमाते मिमते ममे माता मास्यते मिमीताम् अमिमीत मिमीत मासीष्ट अमास्त अमास्यत । ओहाङ्गतौ ७॥ जिहीते जिहाते जिहते । जहे हाता हास्यते जिहीताम् अजिहीत जि- हीत हासीष्ट अहास्त अहास्यत डुभृत् धारणपोषणयोः ८ विभर्ति विभृतः विभ्रति विभृते बिभ्राते विभ्रते विभराञ्चकार बभार वभर्थ बभूव विभराञ्चक्रे बभ्रे भर्ता भरिष्यति भरिष्यते विभतु विभराणि बिभृताम् अविभः अविभृताम् अविभरुः अविभृत बिभृयात् विभ्रीत भ्रियात् भृषीष्ट अभार्षीत् अभृत अभरिष्यत् अभरिष्यत । डुदाञ् दाने ९ ददाति दत्तः ददति दत्ते ददाते ददते ददौ ददे दाता दास्यति दास्यते ददातु ॥ दाधाध्वदा ॥१॥२॥२०॥ दारूपा धारूपाश्च धा- तवो घुसंज्ञाः स्युर्दाप्दैपौ विना वसोरित्येत्वम् देहि दत्तम् अद- दात् अदत्त दद्यात् ददीत देयात् दासीष्ट अदात् अदाताम् अदुः ।। स्थाध्वोरिच ।।२।१७। अनयोरिदन्तादेशः स च कित्स्यादात्म- नेपदे । अदित अदास्यन् अदास्यत । डुधाब् धारणपोषणयोः १० दधाति ॥ दधस्तथोश्च ।८।२।३८१ द्विरुक्तस्य झर्षन्तस्य धातो- शो भष् स्यात्तथोः परयोः स्वोश्च परतः । धत्तः दधति दधासि धत्थ धत्ते दधाते दधते धत्से धध्वे ध्वसोरेद्धावभ्यासलोपश्च । धेहि अदधात् अधत्त दध्यात् दधीत धेयान् धासीष्ट अधात् अधित अधा- स्यत् अधास्यत । णिजिर शौचपोषणयोः ११ (इरइत्संज्ञा वाच्या) १ एकाचो क्शो'- इति पूर्वसूत्रमनुवर्तते ।।

·तिङन्ते दिवादिगणप्रकरणम् । निजां त्रयाणां गुणः श्लो।७४।७५ णिज् विज् विशामभ्या- सस्य गुणः स्यात् श्लौ । नेनेति नेनिक्त नेनिजति नेनित्ते निज नि- निजे नेक्ता नेक्ष्यति नेक्ष्यते नेनेक्तु नेनिग्धि ।। नाभ्यस्तस्याचि पिति सार्वधातुके ।७३१८७। लघूपधगुणो न स्यात् । नेनि- जानि नेनिक्ताम् अनेनेक् अनेनिक्ताम् अनेनिजुः अनेनिजम् अनेनिक्त नेनियात् नियन् नेनिजीत निक्षीष्ट ॥ इरितो वा ।३।११५७। इरितो धातोश्चलेरङ् वा परस्मैपदेषु । अनिजत् अनैक्षीन् अनिक्त अ. नेष्यत् अनेक्ष्यत ॥ इति जुहोत्यादयः ।। ॥ अथ तिङन्ते दिवादिगणप्रकरणम् ॥ दिवु क्रीडाविजिगीषाव्यवहारद्युतिस्तुतिमोदमदस्वप्नकान्तिगतिषु १॥ दिवादिभ्यः श्यन् ।३।२।६९। शपोऽपवादः हलि चेति दीर्घः । दीव्यति दिदेव देविता देविष्यति दीव्यतु अदीव्यत् दीव्येत् दीव्यात् अदेवीत अदेविष्यत् एवं । पिवु तन्तुसन्ताने २। नृती गात्र- विक्षेपे ३ नृत्यति ननर्त नर्तिता ॥ सेऽसिचि कृतचूतच्दत- ददः ।७।२।५७। एभ्यः परस्य सिज्भिन्नस्य सादेरार्धधातुकस्येवा । नतिष्यति नर्त्यति नृत्यतु अनृत्यत् नृत्येत् नृत्यान् अनर्तीत् अन- तिष्यत् अनय॑त् । त्रसी उद्वेगे ४ वा भ्राशेति श्यन्वा । त्रस्यति तत्रास ॥वा भ्रमुत्रसाम् ।६।४।१२४। एषां कृिति लिटि सेटि थलि च एखाभ्यासलोपौ वा । त्रेसतुः तत्रसतुः त्रेसिथ तत्रसिथ त्र- सिता । शो तनूकरणे ५॥ ओतः श्यनि ।७३७१। लोपः स्यात् श्यनि । श्यति श्यतः श्यन्ति शशौ शशतुः शशुः शाता शास्यति ·लघुकौमुद्यां विभाषा प्राधेट्शाच्छासः ।।४७८। एभ्यः सिचो लुग्वा स्यान् परस्मैपदे परे । अशात् अशाताम् अशुः ॥ यमरमनमातां सक ७२।७३। एषां सक् स्यात् एभ्यः सिच इट् स्यात् परस्मैप- देषु इट्सकौ । अशासीत् अशासिष्टाम् । छो छेदने ६ च्यति । षो- ऽन्तकर्मणि ७ स्यति ससौ दोऽवखण्डने ८ द्यति ददौ देयात् अदात्। व्यध ताडने ९॥ अहिज्यावयिव्यधिवष्टिविचतिवृश्चति- पृच्छतिभृजतीनां डिति च ।६।१।१६। एषां संप्रसारणं स्या- किति ङिति च । विध्यति विव्याध विविधतुः विविधुः विव्यधिथ विव्यद्ध व्यद्धा व्यत्स्यति बिध्येत् विध्यात् अव्यात्सीत् । पुष पुष्टौ १० पुष्यति पुपोष पुपोषिथ पोष्टा पोक्ष्यति पुषादीत्यङ् अपुषत् । शुष शोषणे ११ शुष्यति शुशोष अशुषन् । णश अदर्शने १२ न. श्यति ननाश नेशतुः ॥ रधादिभ्यश्च ७२१४५१ रनश्तृप्प दुहमुहष्णुष्णिह् एभ्यो वेलाद्यार्धधातुकस्य वेट् स्यात् । नेशिथ ।' मस्जिनशोझलि ७२६०। नुम् स्यात् । ननंष्ट नेशिव नेश्व नेशिम नेश्म नशिता नंष्टा नशिष्यति नंक्ष्यति नश्यतु अनश्यत नश्येत् नश्यात् अनशत् । धूङ् प्राणिप्रसवे १३ सूयते सुषुवे क्रादिनि यमादिट् । सुषुविषे सुथुविवहे सुषुविमहे सोता सविता । दूङ् परितारे १४ दूयते । दीङ् क्षये १५ दीयते ॥ दीको गुडचि किति।६।। १६३। दोङः परस्याजादेः कुित आर्धधातुकस्य युट् (वुग्युटावुवष्ट योः सिद्धौ वक्तव्यौ) दिदीये ॥ मीनातिमिनोतिदीङ १ ' आधधातुकस्येडुलादेः' इत्यनुवर्तते ॥

·तिङन्ते दिवादिगणप्रकरणम् । ७५ ल्यपि च ।६।१५०। एषामात्वं स्यात् ल्यपि चादशित्येनिमित्ते । दाता दास्यति अदास्त । डीङ विहायसा गतौ १६ डीयते डिड्ये डयि- ता। पीङ्पाने १७ पीयते पेता अपेष्ट माङ माने १८ मायते ममे जनी प्रादुर्भावे १९ ॥ ज्ञाजनोर्जा ७३१७९। अनयोर्जादेशः स्यात् शिति । जायते जज्ञे जनिता जनिष्यते ॥ दीपजनवुधपूरिता यिप्यायिभ्योऽन्यतरस्याम् ।२।१।६१। एभ्यश्लेश्चिण वा स्यात् एकवचने तशब्दे परे॥चिणो लुक् ।६।४।१०४। चिणः परस्य तशव्दस्य लुक स्यात् ॥ जनिवध्योश्च ।७३३३५। अनयो- रुपधाया वृद्धिर्न स्याच्चिणि णिति कृति,च । अजनि अजनिष्ट । दीपी दीप्तौ २० दीप्यते दिदीपे अदीपि अदीपिष्ट । पद गतौ २१ प. द्यते पेदे पत्ता पत्सीष्ट ॥ चिण ते पदः ।।१।६०। पदग्लेश्विण् स्यात्तशब्दे परे । अपादि अपत्साताम् अपत्सत । विद सत्तायाम् २२ विद्यते वेत्ता अवित्त ।बुध अवगमने २३ वुध्यते बोद्धा भोत्स्यते भु- त्सीष्ट अबोधि अबुद्ध अभुत्साताम् । युध संप्रहारे २४ युध्यते युयुधे योद्धा अयुद्ध । सृज विसर्गे २५ सृज्यते ससृजे समृजिषे ॥ सृजि- दृशोझल्यमकिति ।६।२१५८अनयोरमागमः स्याज्झलादाव- किति । स्रष्टा स्रक्ष्यति सूक्षीष्ट असृष्ट असृक्षाताम् । मृष तितिक्षायाम् २६ मृष्यति मृष्यते ममर्ष ममर्षिय ममृषिषे मर्षितासि मर्षितासे मर्षि- ष्यति मर्षिष्यते । णह बन्धने २७ नह्यते नह्यति ननाह ननद्ध ने- हिथ नेहे नद्धा नत्स्यति अनात्सीत् अनद्ध ॥ इति दिवाइयः ॥ १ ज्ञाधातोर्जन्धातोश्च ॥ २ 'आतो युक् चिण्कृतोः' इत्यनुवर्तते ।।

·७६ लघुकौमुद्यां ॥ अथ तिङन्ते स्वादिगणप्रकरणम् ॥ घुञ् अभिषवे १॥ स्वादिभ्यः श्रुः।३।११७३। शपोऽपवादः । सुनोति सुनुतः हुश्नुवोरिति यण् । सुन्वन्ति सुन्वः सुनुवः।सुनुते सु- न्वाते सुन्वते सुन्वहे सुनुवहे सुषाव सुषुवे सोता सुनु सुनवानि सुनुवै सुनुयात् सूयात् ॥ स्तुसुधूभ्यः परस्मैपदेषु ।७।२।७२। एभ्यः सिच इट् स्यात् परस्मैपदेषु ।असावीत् असोष्ट । चिञ्चयने २ चिनोति चिनुते ॥ विभाषा चेः।७३१५८। अभ्यासात्परस्य कुलं वा स्यात्सनि लिटि च । चिकाय चिचाय चिक्ये चिच्ये अचैषीत् अचेष्ट । स्तृब् आच्छादने ३ स्तृणोति स्तृणुते ॥ शर्पाः खयः ।७।४।६१॥ अभ्यासस्य शर्पूवाः खयः शिष्यन्तेऽन्ये हलो लुप्यन्ते । तस्तार तस्तरतुः तस्तरे गुणोर्तीति गुणः । स्तर्यात् ॥ ऋतश्च संयो- गादेः । ७।२।४३। ऋदन्तात्संयोगादेः परयोलिङ्सिचोरिड्डा स्या- त्तङि । स्तरिषीष्ट स्तृषीष्ट अस्तरिष्ट अस्तृत । धूञ् कंपने ४ धूनोति धूनुते दुधाव स्वरतीति वेट् । दुधविथ दुधोथ ॥ श्युकः किति ७ ।२।११। श्रित्र एकाच उगन्ताच गिकितोरिणे न । परमपि स्व- रत्यादिविकल्पं वाधित्वा पुरस्तात्प्रतिषेधकाण्डारम्भसामर्थ्यादनेन नि- षेधे प्राप्ने क्रादिनियमान्नित्यमिट् । दुधुविव दुधुवे अधावीत् अधविष्ट अधोष्ट अधविष्यत् अधोष्यत् अधविष्यताम् अधोष्यताम् अधविष्य- त अधोष्यत ॥ इति स्वादयः ॥ १ 'इडत्यति-' इत्यस्मादिटोऽनुवृत्तिः ॥ २ 'चजोः कु'- 'अभ्यासाच' सन्लिटो- जेः' इति सूत्राणामनुवृत्तिः ॥ ३ 'नेडशि कृति' इत्यनुवर्तते ।।

·तिङन्ते तुदादिगणप्रकरणम् । ॥ अथ तिङन्ते तुदादिगणप्रकरणम् ॥ तुद व्यथने १ तुदादिभ्यः शः ।३।११७७। शपोऽप- वादः । तुदति नुदते तुतोद तुतोदिय तुतुदे तोत्ता अतौत्सीत् अतुत्त । णुद प्रेरणे २ नुदति नुदते नुनोद नोत्ता । भ्रस्ज पाके ३ अहि- ज्येति संप्रसारणम् । सस्य श्रुत्वेन शः । शस्य जस्त्वेन जः। भृज्जति भृज्जने ॥ भ्रस्जो रोपधयो रमन्यतरस्याम् ।७४।४७॥ भ्रस्ने रेफस्योपधायाश्च स्थाने रमागमो वा स्यादार्धधातुके । मित्वा- दन्त्यादचः परः । स्थानषष्टीनिर्देशाद्रोपधयोनिवृत्तिः । बभर्ज बभर्जतुः बभर्जिय बभर्ट भभ्रज्ज बभ्रज्जतुः बभ्रज्जिथ । स्कोरिति सलोपः । अश्चेति षः । बभ्रष्ट बभर्जे वज्जे भष्ट भ्रष्टा भ्रक्ष्यति भीति | विति रमागमं बाधित्वा संप्रसारणं पूर्वविप्रतिषेधेन । भृज्ज्यात् भृज्ज्यास्ताम् भृज्ज्यासुः भीष्ट भ्रक्षीष्ट अभ्राक्षीत् अभाीन् अभष्ट अभ्रष्ट । कृप विलेखने ४ कृषति कृषते चकर्ष चकृषे ॥ अनुदात्तस्य चर्दुपधस्यान्यतरस्याम् ।६।११५९। उपदेशेऽनुदात्तो य ऋदु- पधस्तस्याम्वा स्याज्झलादावकिति । क्रष्टा की कृक्षीष्ट (स्पृशमृश- कृषतृपहपां च्ले: सिज्वा वाच्यः ) अक्राक्षीत् अकार्टात् अकृक्षत् अकृष्ट अकृक्षाताम् अकृक्षत अकृक्षत अकृक्षाताम् अकृक्षन्त । मिल सङ्गमे ५ मिलति मिलते मिमेल मेलिता अमेलीत् । मुच्ल मोचने ६॥ शेमुचादीनाम् ७११५९। मुक्लिविद्लुप्सिच्कृस्विद्विशां नुम् स्यात् शे परे । मुञ्चति मुश्चते मोक्ता मुच्यात् मुक्षीष्ट अमुचत् अमुक्त अमुक्षाताम् । लुप्ल छेदने ७ लुम्पति लुम्पते लोप्ता अलुपत् अलुप्त । विद ·७८ लघुकौमुद्यां लाभे ८ विन्दति विन्दते विवेद विविदे व्याघ्रभूतिमते सेट् । वेदिता भाष्यमतेऽनिट परिवेत्ता। षिच क्षरणे । ९सिञ्चति सिञ्चते ॥लिपि- सिचि हश्च ।३।११५३, एभ्यश्लेरङ् स्यात् । असिचन् ॥ आ. त्मनेपदेष्वन्यतरस्याम् ।३।२।५४। लिपि सिचि हः परस्य च्लेरङ् वा । असिचत असिक्त । लिप उपदेहे १० उपदेहो वृद्धिः । लिम्पति लिम्पते लेता अलिपत् अलिपत अलिप्त । इति उभयपदिनः। कृती छेदने११कुन्तति चकत कर्तिता कतिष्यति कर्त्यति अकर्तीत् । खिद परिघाते १२ खिन्दन्ति चिखेद खेत्ता। पिश अवयवे १३ पिं. शति पेशिता । ओवश्यू छेदने १४वृश्चति वव्रश्च वश्चिथ वव्रष्ट ब्रश्चिता अष्टा ब्रश्चिष्यति वक्ष्यति वृश्यात् अब्रवीत् अवाक्षीत् । व्यच व्याजी- करणे १५ विचति विव्याच विविचतुः व्यचिता व्यचिष्यति विच्यात् अव्याचीत् अव्यचीत् । व्यचेः कुटादित्वमनसीति तु नेह प्रवर्तते । अनसीति पर्युदासेन कृन्मात्रविषयत्वात् । उछि उञ्छे १६ उ- छति । उञ्छः कणश आदानं कणिशाद्यर्जनं शिलमिति यादवः । ऋच्छ गतीन्द्रियप्रलयमूर्तिभावेषु १.७च्छति ऋच्छत्यतामिति गुणः। द्विहल्ग्रहणस्याऽनेकहलुपलक्षणत्वान्नुट् । आनछे आनछेतुः ऋ- च्छिता । उज्झ उत्सर्गे १८ उज्झति । लुभ विमोहने १९ लुभति ॥ तीषसहलुभरुषारषः।७।२।४८। इच्छत्यादेः परस्य तादेरार्ध- धातुकस्येड्डा स्यात् । लोभिता लोब्धा लोभिष्यति । तृप तृम्फ तृप्तौ २१ तृपति ततर्प तर्पिता अतीत् तृम्फति ( शे तृम्फादिनां नुम् वाच्यः) आदिशब्दः प्रकारे। तेन येऽत्र नकारानुषक्तास्ते तृम्फादयः।

·तिङन्ते तुदादिगणप्रकरणम् । ततृम्फ तृफ्यात् । मृड पृड सुखने २३मृडति पृडति । शुन गतौ२४ शुनति । इष इच्छायाम् २५ इच्छति एषिता एटा एषिष्यति इ. ध्यान ऐषीत् । कुट कौटिल्ये२६गाङ्कुटादीति ङित्वम् । चुकुटिय चुकोट चुकुट कुटिता । पुट संश्लेषणे२७पुटति पुटिता स्फुट विकसने २८ स्फुटति स्फुटिता । स्फुर स्फुल संचलने ३० स्फुरति स्फुलति ।। स्फुरतिस्फुलत्योनिनिविभ्यः ।८।३।७६। षत्वं वा स्यान् । निष्फुरति निःफुरति । णू स्तवने ३१ परिणतगुणोदयः । नुवति नु- नाव नुविता । टुमस्जो शुद्धौ३२मज्जति ममज्ज मस्जिनशोरिति नुम् ( मस्जेरन्त्यात्पूर्वो नुम् वाच्यः) संयोगादिलोपः ममङ्थ ममज्जिय मङ्क्ता मङ्ख्यति अमाङ्क्षीत् अमाङ्क्ताम् अमाझुः । रुजो भङ्गे ३३ रुजति रोक्ता रोक्ष्यति अरौक्षीत् । भजो कौटिल्ये ३४रुजिवत्। विश प्रवेशने ३५ विशति । मृश आमर्शने ३६ आमर्शनं स्पर्शः । अनुदात्तस्य चर्दुपधस्यान्यतरस्याम् । अम्राक्षीत् अमानीत् अमृक्षत् । षट्ठ विशरणगत्यवसादनेषु ३७ सीदतीत्यादि । शब्द शातने ३८ ॥ शदेः शितः ।।३।६० शिद्भाविनोऽस्मात्तङानौ स्तः । शीयते शीयताम् अशीयत शीयेत । शशाद शत्ता शत्स्यति अशदत् अश- त्स्यत् । कृ विक्षेपे ३९॥ ऋत इद्धातोः ७२॥१००। ऋदन्तस्य धातोरङ्गस्य इत्स्यात् । किरति चकार चकरतुः चकरुः करीता क- रिता कीर्यात् ॥ किरतो लवने ।६।१।१४०। उपाकिरतेः सुट् छे- दने । उपस्किरति ॥अडभ्यासव्यवायेऽपि ।६।१।१३५॥ (सुट्- १ अडभ्यासव्यवधानेऽपि किरतौ लवने इत्यस्य प्राप्तिः ॥

·लघुकौमुद्यां कात्पूर्व इति वक्तव्यम् ) उपास्किरत् उपचस्कार ॥ हिंसायां प्र- तेश्च ।६।१।१४१॥ उपात्प्रतेश्च किरतेः सुट् स्याद्धिसायाम् । उप- स्किरति प्रतिस्किरति । ग निगरणे ४० ॥ आचि विभाषा ८ १२।२१। गिरते रेफस्य लोऽजादौ प्रत्यये । गिरति गिलति जगार जगाल जगरिथ जगलिथ गरिता गरीता गलिता गलीता । प्रच्छ जीप्सायाम् ४१ अहिज्या इति संप्रसारणम् । पृच्छति पप्रच्छ पप्रच्छतुः पप्रच्छुः प्रष्टा प्रक्ष्यति अप्राक्षीत् । मृङ् प्राणत्यागे ४२॥ म्रियते- ललिडोश्च ॥१॥३॥६१। लुङ्लिङोः शितश्च प्रकृतिभूतान्मृङस्तङ् नान्यत्र । रिङ् । इयङ् । त्रियते ममार मर्ता मरिष्यति मृषीष्ट अ- मृत । पृङ् व्यायामे ४३ प्रायेणायं व्यापूर्वः । व्याप्रियते व्यापप्रे व्यापप्राते व्यापरिष्यते व्यापृत व्यापृषाताम् । जुषी प्रीतिसेवनयोः ४४ जुषते जुजुषे । ओविजी भयचलनयोः ४५ प्रायेणायमुत्पूर्वः । उहिजते ।। विज इट् ।।२।२। विजेः पर इडादिप्रत्ययो ङिद्वत् । उद्विजिता ॥ इति तुदादयः ॥ ॥ अथ तिङन्ते रुधादिगणप्रकरणम् ॥ रुधिर आवरणे १ ॥ रुधादिभ्यः श्नम् ।३।११७८१ शपो- ऽपवादः । रुणद्धि । असोरल्लोपः । रुन्धः रुन्धन्ति । रुणसि रुन्धः रुन्ध । रुणध्मि रुन्ध्वः रुन्ध्मः । रुन्धे रुन्धाते रुन्धते । रुन्त्से रुन्धाथे रुन्ध्वे । रुन्धे रुन्ध्वहे रुन्धमहे । रुरोध रुरुधे रोद्धा रोत्स्यति रोत्स्यते रुणझु रुन्धात् रुन्धाम् रुन्धन्तु । रुन्धि रुणधानि रुणधाव रुणधाम रुन्धाम् रुन्धाताम् रुन्धताम् रुन्स्व रुणधै रुणधावहै रुणधामहै।

·तिङन्ते रुधादिगणप्रकरणम् । ८१ अरुणत् अरुणद् अरुन्धाम् अरुन्धन रुन्ध्यात् सन्धीत रुध्यात् रु- सीष्ट अरुधत् अरौत्सीत् अरुद्ध अरुत्साताम् अरुत्सत अरोत्स्य- त् अरोत्स्यत । भिदिर् विदारणे २ । छिदिर द्वैधीकरणे २। युजिर् योगे ४ । रिचिर विरेचने ५ रिणक्ति रिते रिरेच रेक्ता रेक्ष्यति अरिणक् अरिचत् अरैक्षीत् अरिक्त । विचिर् पृथग्भावे ६ विनक्ति विते । क्षुदिर संपेषणे ७ क्षुणत्ति क्षुन्ते क्षोत्ता अक्षुदत् अक्षौत्सीत् अक्षुत्त । उच्छृदिर् दीप्तिदेवनयोः ८ कृणत्ति कृन्ते च- च्छदं । सेसिचीति वेट् । चच्छृत्से चच्छृदिषे छर्दिता छर्दिष्यति छर्क्स- ति अच्छृदत् अच्छी अच्छर्दिष्ट। उतृदिर हिंसानादरयोः ९ तृ- णत्ति तृन्ते । कृती वेष्टने १० कृणत्ति | तृह हिसि हिंसायाम् १२ तृणह इम् ।७३।९२॥ तृहः श्नमि कृते इमागमो हलादौ पिति । तृणेढि तृण्डः ततह तर्हिता अतृणेट् । भान्नलोपः । हिनस्ति जिहिंस हिंसिता। उन्दी क्लेदने १३ उनत्ति उन्तः उन्दन्ति उन्दाञ्चकार औनत् औन्ताम् औन्दन औनः औनत् औनदम् । अञ्जू व्यक्तिम्रक्षणकान्ति- गतिषु १४ अनक्ति अङ्क्तः अञ्जन्ति । आनञ्जआनञ्जिय आनथ अञ्जिता अङ्क्ता अङ्ग्धि अनजानि आनक् ॥अनेः सिचिोर ७१। अजेः सिचो नित्यमिट् स्यात् । आञ्जीत् तञ्चू संकोचने १५ तनक्ति तला तञ्चिता । ओविजी भयचलनयोः १६ विनक्ति विङ्गः। विज इडिति ङित्वम् । विविजिथ विजिता अविनक अविजीत् । शिष्ल विशेषणे १७शिनष्टिशिष्टः शिंषन्ति । शिनक्षि शिशेष शिशेषिथ शे- ष्टा शेक्ष्यति । हेधिः। शिण्डि शिनषाणि अशिनट् शिंष्यात् शिध्यात् ·लघुकौमुद्यां अशिषन् । एवं पिक संचूर्णने १८ भञ्जो आमर्दने १९॥श्नान्नलोपः ३।४।२३। नमः परस्य नस्य लोपः स्यात् भनक्ति बभजिथ बभङ्ग्य भङ्गा भङ्ग्धि अभाङ्क्षीत्। भुजपालनाभ्यवहारयोः२० भुनक्ति भोक्ता भोक्ष्यति अभुनक् ॥ भुजोऽनवने ।१।३।६६। तङानौ स्तः। ओदनं भुते । अनवने किम् । महीं भुनक्ति । लिइन्धी दीप्तौ २१ इन्धे इन्धाते इन्धते । इन्त्से इन्ध्वे इन्धाञ्चक्रे इन्धिता इन्धाम् इन्धाताम् इनधै ऐन्ध ऐन्धाताम् । ऐन्धाः । विद विचारणे २२ विन्ते वेत्ता ॥ इति रुधादयः।। ॥ अथ तिङन्ते तनादिगणप्रकरणम् ॥ तनु विस्तारे १ ॥तनादिकृभ्य उः ।६।११७९। शपोऽप- वादः । तनोति तनुते ततान तेने तनितासि तनितासे तनिष्यति तनि- ध्यते तनोतु तनुताम् अतनोत् अतनुत तनुयात् तन्वीत तन्यात् तनि- षीष्ट अतनीत् अतानीत् ॥ तनादिभ्यस्तथासोः ।।४।७९॥ तनादेः सिचो वा लुक् स्यात्तथासोः । अतत अतनिष्ट अतथाः अत- निष्टाः अतनिष्यत् अतनिष्यत । षणु दाने २ सनोति सनुते ॥ ये विभाषा ॥४३जनसनखनामात्वं वा यादौ क्विति । सायात् सन्यात् ॥ जनसनखनां सत्झलोः ।६।४।४२॥ एषामाकारो- ऽन्तादेशः स्थान् सनि झलादौ क्विति । असात असनिष्ट असाथाः असनिष्टाः । क्षणु हिंसायाम् ३ क्षणोति क्षणुते । यन्तेति न वृद्धिः अक्षणीत अक्षत अक्षणिष्ट अक्षथाः अक्षणिष्ठाः ।क्षिणु च ४ । उप्र- त्यये लघूपधस्य गुणो वा । क्षिणोति क्षेणोति क्षेणिता अक्षेणीत् अ- क्षित अक्षेणिष्ट । तृणु अदने ५ तृणोति तर्णोति तृणुते तणुते । डु- ·तिङन्ते त्र्यादिगणप्रकरणम् । कृञ् करणे ६ करोति ॥ अत उत्सार्वधातुके ।६।४।११० उप्रत्ययान्तकृयोऽकारस्य उत्स्यात्सार्वधातुके कृिति । कुरुतः ॥ न भ- कुर्छराम् ।८।२।७९। भस्य कुर्छरोरुपधाया न दीर्घः ।कुर्वन्ति ॥ नित्यं करोते।६।४।१०८ करोतेः प्रत्ययोकारस्य नित्यं लोपो म्वोः परयोः । कुर्वः कुर्मः कुरुते चकार चक्रे कर्ता करिष्यति क- रिष्यते करोतु कुरुताम् अकरोत् अकुरुत ॥ ये च ।६।४।१०९। कृत्र उलोपो यादौ प्रत्यये परे। कुर्यात् कुर्वीत क्रियान् कृषीष्ट अकार्षीत् अकृत अकरिष्यत् अकरिष्यत ॥ संपरिभ्यां करोतो भूषणे ।६।१।१३७॥ समवाये च ६।१।१३८। संपरिपूर्वस्य करोतेः सुट् स्याद्भूषणे संघाते चार्थे । संस्करोति अलंकरोतीत्यर्थः । संस्कुर्वन्ति संघीभवन्तीत्यर्थः । संपूर्वस्य क्वचिदभूषणेऽपि सुट । सं- स्कृतं भक्षा इति ज्ञापकात् ॥ उपात्प्रतियत्नवैकृतवाक्या- ध्याहारेषु च ।६।१।१३९। उपात्कृत्रः सुट् स्यादेष्वर्थेषु चात्प्रा- गुक्तयोरर्थयोः । प्रतियत्नो गुणाधानम् । विकृतमेव वैकृतं विकारः । वाक्याध्याहार आकाङ्कितैकदेशपूरणम् । उपस्कृता कन्या । उप- स्कृता ब्राह्मणाः । एधोदकस्योपस्कुरुते । उपस्कृतं भुङ्क्ते । उपस्कृतं ब्रूते । वनु याचने ७ वनुते ववने । मनु अववोधने ८ मनुते मेने म- निता मनिष्यते मनुताम् अमनुत मन्वीत मनिषीष्ट अमनिष्ट अमत अमनिष्यत ॥ इति तनादयः ॥ ॥ अथ तिङन्ते क्यादिगणप्रकरणम् ॥ डुक्रीन् द्रव्यविनिमये १॥ त्यादिभ्यः ना ३।११८३१ श- ·लघुकौमुद्यां पोऽपवादः । क्रीणाति । ईहल्यघोः । क्रीणीतः । नाभ्यस्तयोरातः क्रीणन्ति । क्रीणासि क्रीणीथः क्रीणीथ । क्रीणामि कीणीवः क्री- णीमः । क्रीणीते क्रीणाते मीणने । क्रीणीषे क्रीणाथे क्रीणीध्वे । क्रीणे क्रीणीवहे क्रीणीमहे । चिकार्य चिक्रियतुः चिक्रियुः । चि- क्रेथ चिक्रयिथ चिक्रिये क्रेता क्रेष्यति केष्यते क्रीणातु क्रीणी- तात् क्रीणीताम् अक्रीणात् अक्रीणीत क्रीणीयान् क्रीणीत क्रीयात् ऋषीष्ट अझैषीत् अक्रेष्ट अक्रेष्यत् अक्रेष्यत । प्रीज् तर्पणे कान्तौ- च २ प्रीणाति प्रीणीते । श्रीश् पाके ३ श्रीणाति श्रीणीते । मीनू हिंसायाम् ४॥हिनुमीना ।८।४।१५। उपसर्गस्थानिमित्तात्परस्यै- तयोर्नस्य णः स्यात् । प्रमीणाति प्रमीणीते । मीनातीत्याल्वम् । ममौ मिम्यतुः ममिथ ममाथ मिम्ये माता मास्यति मीयात् मासीष्ट अमा- सीत् अमासिष्टाम् अमास्त । पिञ् वन्धने ५ सिनाति सिनीते सि- षाय सिष्ये सेता । स्कुञ् आप्रवणे ६॥ स्तम्भुस्तुस्भुम्कम्भु- स्कुम्भुस्कुञ्भ्यः श्रुश्च ।३।१।८२। चात् ना। स्कुनोति स्कु- नाति स्कुनुते स्कुनीते चुस्काव चुस्कुवे स्कोता अस्कौषीन् अस्कोष्ट स्तम्भ्वादयश्चत्वारः सौत्राः । सर्वे रोधनार्थाः परस्मैपदिनः ॥ हल: नश्शानज्झा ।३।१।८३॥ हलः परस्य नः शानजादेशः स्याद्धौ परे । स्वभान ॥ जस्तम्भु चुम्लुचुग्रुचुग्लुचुग्लुशुश्विभ्य- श्व ।३।११५८१ च्लेरङ् वा स्यात् ॥ स्तन्भेः ८१६७। स्तन्भेः सौत्रस्य सस्य षः स्यात् । व्यष्टभन् अस्तम्भीत् । युञ् बन्धने ७ यु- १ 'एकाजुत्तरपदे णः' इति सूत्राण्ण इत्यनुवर्तते ।।

·तिङन्ते यादिगणप्रकरणम् । .. नाति युनीते योता । ञ् शब्दे ८ नूनाति नूनीते कविता । हञ् हिंसायाम् ९ दृणाति दृणीते । दूनू हिंसायाम् १० द्रूणाति द्रूणीते । पूच् पवने ११॥ प्वादीनां ह्रस्वः।७।३।८०। पूबलूबस्तृकृत्र वृधूपवृभृमृहमनकृऋगृज्यारीलीव्लीप्लीनां चतुर्विंशतः शिति इस्वः । पुनाति पुनीते पविता । लूञ् छेदने १२ लुनाति लुनीते । स्तृञ् आच्छादने १३ स्तृणाति । शर्पूर्वाः खयः । तस्तार तस्तरतुः तस्तरे स्तरिता स्तरीता तृणीयात् स्तृणीत स्तीर्यात् ।। लिसि. चोरात्मनेपदेषु ।७।२।४२। वृबृभ्यामृदन्ताच परयोलिङ्सि- चोरिड्वा स्यात्तङि ॥ न लिङि ७।२१३९। वृत इटो लिङि न दीर्घः । स्तरिषीष्ट । उश्चेति कित्वम् । स्तीर्षीष्ट । सिचि च परस्मै- पदेषु । अस्तारीत् अस्तारिष्टाम् अस्तारिषुः अस्तरिष्ट अस्तीष्ट । कृञ् हिंसायाम् १४ कृणाति कृणीते चकार चकरे । वृञ् वरणे १५ वृणाति वृणीते ववार ववरे वरिता वरीता । उदोष्ठयेत्युत्वम् । वूर्यात् वरिषीष्ट वर्षीष्ट अवारीत् अवारिष्टाम् अवरिष्ट अवरीष्ट अवूष्ट ।धून कंपने १६ धुनाति धुनीते धोता धविता अधावीत् अधविष्ट अधोष्ट । ग्रह उपादाने १७ गृह्णाति गृह्णीते जग्राह जगृहे॥ग्रहोलिटि दीर्घः ७।२।३७ एकाचो ग्रहेविहितस्येटो दीर्वो न तु लिटि । ग्रहीता गृह्णातु ॥ हलनः शानज्झौ ।३।११८३॥ हलः परस्य नः शान- जादेशः स्याद्धौ परे । गृहाण गृह्यात् अहिषीष्ट । यन्तेति न वृद्धिः। अग्रहीत् अग्रहीष्टाम् अग्रहीष्ट अग्रहीषाताम्। कुष निष्कर्ष १८ कुष्णा- ति कोषिता । अश भोजने १९ अनाति आश अशिता अशिष्यति अ- ·८६ लघुकौमुद्यां भालु अशान । मुष स्तेये २० मोषिता मुषाण । ज्ञा अवबोधने २१ जज्ञौ । वृङ् संभक्तौ २२ वृणीते ववृषे ववृद्वे वरिता वरीता अव- रिष्ट अवरीष्ट अवृत ॥ इति ज्यादयः ॥ ॥ अथ तिङन्ते चुरादिगणप्रकरणम् ॥ चुर स्तेये १॥ सत्यापपाशरूपवीणातूलश्लोकसेना- लोमत्वचवर्मवर्णचूर्णचुरादिभ्यो णिच् ।३।१।२६। एभ्यो णिच् स्यात् । चूर्णान्तेभ्यः प्रातिपदिकाद्धात्वर्थ' इत्येव सिद्धम् । ते- पामिह ग्रहणं प्रपञ्चार्थम् । चुरादिभ्यस्तु स्वार्थे । पुगन्तेति गुणः । सनाद्यन्ता इति धातुत्वम् । तिप्शवादि गुणायादेशौ । चोरयति ।। णिचञ्च १३१७४ णिजन्तादात्मनेपदं स्यात्कर्तृगामिनि क्रियाफले। चोरयते चोरयामास चोरयिता चोर्यात चोरयिषीष्ट । णिश्रीति चङ्। गौ चङीति इस्वः । वङि द्वित्वम् । हलादिः शेषः । दीर्घो लघोरि- त्यभ्यासस्य दीर्घः । अचूचुरत् अचूचुरत । कथ वाक्यप्रवन्धे २ अ- लोपः ॥ अचः परस्मिन्पूर्वविधौ ।२।१।५७। परनिमित्तोऽजा- देशः स्थानिवत्स्यात्स्थानिभूतादचः पूर्वत्वेन दृष्टस्य विधौ कर्तव्ये । इति स्थानिवस्वान्नोपधावृद्धिः । कथयति अग्लोपित्वाद्दीर्घसन्वद्भावी न । अचकथन् । गणसंख्याने ३ गणयति ॥ ई च गणः ७४ ९७ गणयतेरभ्यासस्य ईत्स्याचाइञ्चपरे णौ । अजीगणत् अजग- गन् ॥ इति चुरादयः ॥

·तिङन्ते सन्नन्तप्रक्रियाप्रकरणम् । ॥ अथ तिङन्ते ण्यन्तप्रक्रियाप्रकरणम् ॥ स्वतन्त्रः कर्ता ।१।४।५४। क्रियायां स्वातन्त्र्येण विवक्षिनोऽर्थः कर्ता स्यात् ॥ तत्प्रयोजको हेतुश्च ॥१॥४॥५५कर्तुः प्रयोज- को हेतुसंज्ञः कर्तृसंज्ञश्च स्यात् ॥ हेतुमति च ।३।१।२६। प्रयो- जकव्यापारे प्रेषणादौ च वाच्ये धातोणिच् स्यात् । भवन्तं प्रेरयति भावयति ॥ ओः पुयणज्यपरे ।७।४।८०। सनि परे यदङ्गं तद- वयवाभ्यासोकारस्य इत्स्यात्पवर्गयणनकारेष्ववर्णपरेषु परतः । अबी- भवत् । ष्ठा गतिनिवृत्तौ ॥अतिहीवीरीयीक्ष्माय्यातां पुई- णौ।७।३।२६। स्थापयति ॥ तिष्ठतेरित् ।७४।५। उपधाया इदादेशः स्याचपरे णौ । अतिष्टिपत् । घट चेष्टायाम् ॥ मितां ह्रस्वः।६।४।९२॥ घटादीनां ज्ञपादीनां च इस्वः । घटयति । ज्ञप ज्ञाने ज्ञापने च । ज्ञपयति अजिज्ञपन् ॥ इति ण्यन्तप्रक्रिया ॥ ॥ अथ तिङन्ते सन्नन्तप्रक्रियाप्रकरणम् ॥ धातोः कर्मणः समानकर्तृकादिच्छायां वा २०१७ इषिकर्मण इषिणैककर्तृकाद्धातोः सन्प्रत्ययो वा स्यादिच्छायाम् । पठ व्यक्तायां वाचि ॥ सन्योः ।।४।१॥ सन्नन्तस्य यङन्तस्य च प्रथमस्यैकाचो व स्तोऽजादेस्तु द्वितीयस्थ | सन्यतः । पठितुमि- च्छति पिपठिषति । कर्मणः किम् । गमनेनेच्छति । समानकर्तृका- त्किम् । शिष्याः पठन्वितीच्छति गुरुः । वाग्रहणाद्वाक्यमपि । लुङ्सनो- २ 'भृामित्' इत्यस्मात् इदित्यनुवर्तते ॥ २ अर्त्यादीनां पुगागमः स्याण्णौ परे ।।

·.. लघुकौमुद्यां धस्ल । सः स्यार्धधातुके ।७४|४९। सस्य तैः स्यात्सादावार्थ. धातुके । अत्तुमिच्छति जिघत्सति । एकाच इति नेट् ॥ अज्झन- गमां सनि ७४।१६। अजन्तानां हन्तेरजादेशगमेश्च दीर्घा झलादौ सनि ॥ इको झल् ।१।२।९। इगन्ताज्झलादिः सन्किस्यात् ऋत इद्धातोः । कर्तुमिच्छति चिकीर्षति ॥ सनि ग्रहशुहोश्च ७।२।१२। हेर्नुहेरुगन्ताच्च सन इन स्यात्।बुभूषति॥इति सन्नन्ताः॥ ॥ अथ तिङन्ते यडन्तप्रक्रियाप्रकरणम् ॥ धातोरेकाचो हलादेः क्रियासमभिहारे यङ् ।३।१॥ ३२। पौनःपुन्ये भृशार्थे च द्योत्ये धातोरेकाचो हलादेर्यङ् स्यात् ।। गुणो यङ्लुकोः ७४८२। अभ्यासस्य गुणो यङि यङ्लुकि च परतः । ङिदन्तत्वादात्मनेपदम् । पुनःपुनरतिशयेन वा भवति बोभू- यते । बोभूयाश्चक्रे अबोभूयिष्ट ॥ नित्यं कौटिल्ये गतौ ।।१ ।२३ गत्यर्थात्कौटिल्य एव यङ् स्यान्न तु क्रियासमभिहारे ॥ दी- ? कितः।६। ४ १८३॥ अकितोऽभ्यासस्य दी? यङ्लुकोः । कुटिलं जति वाव्रज्यते ॥ यस्य हलः ।६।४।४९। यस्येति संघा- तग्रहणम् । हलः परस्य यशव्दस्य लोप आर्धधातुके । आदेः परस्य । अतो लोपः । वाबजाश्चक्रे वात्रजिता ॥रीगृदुपधस्य च ७४। ९० ऋदुपधस्य धातोरभ्यासस्य रीगागमो यङ्लुकोः । वरीवृत्यते वरीवृताञ्चके वरीवृतिता ॥ क्षुभ्नादिषु च ।८।४।३९। णत्वं न । नरीनृत्यते जरीगृह्यते ॥ इति यङन्तप्रक्रिया ॥ १ 'अच उपसर्गात्तः' इत्यस्मात्त इत्यनुवर्तते ।। २ 'ठूलोपे'-इत्यस्मादीर्घ इत्यनुवर्तते!

·तिङन्ते नामधातुप्रकरणम् । ॥ अथ तिङन्ते यङ्लुगन्तप्रक्रियाप्रकरणम् ॥ यङोऽचि च ।।४।७४। यङोऽचि प्रत्यये लुक् स्याञ्चकारात्तं विनापि क्वचित् । अनैमित्तिकोऽयमन्तरङ्गत्वादादौ भवति । ततः प्र- त्ययलक्षणेन यङन्तत्वावित्वमभ्यासकार्यम् । धातुत्वाल्लडादयः । शे- षात्कर्तरीति परस्मैपदम् । चर्करीतं चेत्यदादौ पाठाच्छपो लुक् ॥यङो वा।७।३।९३।यङ्लुगन्तात्परस्य हलादेः पितः सार्वधातुकस्येड्डा स्यात्। भूसुवोरिति गुणनिषेधो यङ्लुकि भाषायां न । बोभतु तेतिक्ते इति छन्दसि निपातनात् । बोभवीति बोभोति बोभूतः । अदभ्यस्तात् बोभुवति बोभवाञ्चकार बोभवामास बोभविता बोभविष्यति बोभवीतु बोभोतु बोभूतात् बोभूताम् बोभुवन्तु बोभूहि वोभवानि अवोभवीत् अबोभोत् अबोभूताम् अवोभवुः बोभूयात् बोभूयाताम् बोभूयुः बोभू- यात् बोभूयास्ताम् बोभूयासुः । गातिस्थेति सिचो लुक् । यङो वेती- पक्षे गुणं बाधित्वा नित्यत्वाद्रुक् । अबोभूवीन् अबोभोत् अबोभूनाम् अबोभुवुः । अबोभविष्यत् ॥ इति यङ्लुगन्ताः ॥ ॥ अथ तिङन्ते नामधातुप्रकरणम् ॥ सुप आत्मनः क्यच् ।३।१।८। इषिर्कर्मण एपितुः संवन्धि- नः सुवन्तादिच्छायामर्थे क्यच् प्रत्ययो वा स्यात् ॥ सुपो धातु- प्रातिपदिकयोः ।।४।७१। एतयोरवयवस्य सुपो लुक् ॥क्यचि च ।७४।३३। अवर्णस्थ ईः । आत्मनः पुत्रमिच्छति पुत्रीयति ॥ १ 'नाभ्यस्तस्याचि'- इत्यस्मात्पिति सार्वधातुक इति 'ब्रुव ईट्' इत्यस्मात् ईडिति चानुवर्तते ।। २ धातोः कर्मणः समानकर्तृकादिच्छायां वा' इति पूर्वसूत्रमनुवर्तते ।।

·९० लघुकौमुद्यां नः क्ये १४१५ क्यचि क्यङि च नान्तमेव पदं नान्यन् । लोपः । राजीयति । नान्तमेवेति किम् वाच्यति । हलि च । गीर्य पूर्यति धातोरित्येव । नेह दिवमिच्छति दिव्यति ॥क्यस्य विभार ।६।४।५०। हलः परयोः क्यच्क्यकोर्लोपो वार्धधातुके । आदेः प स्य । अतो लोपः । तस्य स्थानिवत्वाल्लघूपधगुणो न । समिधि समिध्यिता ॥ काम्यच ।।१।९। उक्तविषये काम्यच् स्यात् पुत्रमात्मन इच्छति पुत्रकाम्यति पुत्रकाम्यिता ॥ उपमानाद चारे ।३।१।१०। उपमानात्कर्मणः सुवन्तादाचारेऽर्थे क्यच पुत्रमिवाचरति पुत्रीयति छात्रम् । विष्णूयति द्विजम् ( सर्वत्र तिपदिकेभ्यः क्विव्वा वक्तव्यः) अतो गुणे । कृष्ण इवाऽचरति ष्णति स्व इवाचरति स्वति सस्वौ ॥ अनुनासिकस्य विझलं कृिति ।६।४।१५। अनुनासिकान्तस्योपधाया दीर्घः स्यात् कौ । लादौ च विति । इदमिवाचरति इदामति । राजेव राजानति । पन इव पथीनति ॥ कष्टाय क्रमणे ।३।१।१४। चतुर्थ्यन्तात्कष्टन व्दादुत्साहेऽर्थे क्यङ् स्यात् । कष्टाय क्रमते कष्टायते । पापं कर मुत्सहत इत्यर्थः ॥ शब्दवैरकलहाभ्रकण्वमेधेभ्यः करणे ३ ।१।१७। एभ्यः कर्मभ्यः करोत्यर्थे क्यङ् स्यात् । शब्दं करोति शब्द यते । तत्करोति तदाचष्टे इति णिच् (प्रातिपदिकाद्धात्वर्थे बहुर मिष्ठवच्च) प्रातिपदिकाद्धात्वर्थे णिच् स्यादिष्टे यथा प्रातिपदिकस्य । १ १ ‘ठूलोपे - इत्यस्माद्दीर्घ इत्यनुवर्तते ॥ २ 'कर्तुः क्यङ्' इत्यस्मात्क्य इत्यनुवर्तते ॥

·तिङन्ते आत्मनेपदप्रक्रियाप्रकरणम् । वद्भावरभावटिलोपविन्मतुब्लोपयणादिलोपप्रस्थस्फाद्यादेशभसंज्ञास्त- द्वण्णावपि स्युः । इत्यल्लोपः । घटं करोत्याचष्टे वा घटयति ॥ इति नामधातवः ॥ अथ कण्ड्वादयः ॥ कण्ड्डादिभ्यो यक् ।।१।२७॥ एभ्यो धातुभ्यो नित्यं यक् स्यात्स्वार्थे । कण्डू गात्रविघर्षणे १. क- ण्डूयति कण्डूयते इत्यादि ॥ इति कण्ड्वादयः । ॥ अथ तिङन्ते आत्मनेपदप्रक्रियाप्रकरणम् ॥ कर्तरि कर्मव्यतिहारे ।१।२।१४। क्रियाविनिमये द्योत्ये कर्तर्यात्मनेपदम् । व्यतिलुनीते । अन्यस्य योग्यं लवनं करोती- त्यर्थः ॥ न गतिहिंसार्थेभ्यः ।१।३।१५। व्यतिगच्छन्ति व्यति- नन्ति ॥ विशः ।।३।१७। निविशते ॥ परिव्यवेभ्यः क्रियः १२।३।१८। परिक्रीणीते विक्रीणीते अवक्रीणीते |विपराभ्यां जेः १२।१९। विजयते पराजयते ॥ समवप्रविभ्यः स्थः ।।३।२२। संतिष्ठते अवतिष्ठते प्रतिष्ठते वितिष्ठते ॥ अपह्नवे ज्ञः ।।३।४४। शतमपजानीते अपलपतीत्यर्थः ॥ अकर्मकाच ।।३।४५। सर्पिषो जानीते । सर्पिषोपायेन प्रवर्तत इत्यर्थः ॥ उदश्वरः सकर्मकात् ।१।३३५३। धर्ममुञ्चरते । उल्लङ्घय गच्छतीत्यर्थः ॥ समस्तृतीया- युक्तात् ।।३।५४। रथेन संचरते ॥ दाणश्च सा चेचतुर्थ्यर्थे १२३५५॥ संपूर्वाद्दाणस्तृतीयान्तेन युक्तादुक्तं स्यात्तृतीया चेचतु- र्थ्यर्थे । दास्या संयच्छने कामी ॥ पूर्ववत्सनः ।१।२।६२। सनः पूर्वो यो धातुस्तेन तुल्यं सन्नन्तादप्यात्मनेपदं स्यात् एदिधिषते ॥ हलन्ताच ।१२।१०। इक्समीपाद्धलः परो झलादिः सन्कित । नि- ॥

·९२ लघुकौमुद्यां विविक्षने ।। गन्धनावक्षेपणसेवनसाहसिक्यप्रतियत्नप्र- कथनोपयोगेषु कृत्रः ।।३।३२॥ गन्धनं सूचनम् । उत्कुरुते सूचयतीत्यर्थः । अवक्षेपणं भर्त्सनम् । श्येनो वत्तिकामुत्कुरुते भर्स- यतीत्यर्थः । हरिमुपकुरुते सेवत इत्यर्थः । परदारान्प्रकुरुते । तेषु सहसा प्रवर्तते । एधोंदकस्योपस्कुरुते गुणमाधत्ते । कथाः प्रकुरुते । कथयती- त्यर्थः । शतं प्रकुरुते । धर्मार्थं विनियुङ्क्ते । एषु किम् । कटं करोति भुजो- ऽनवने । ओदनं भुङ्क्ते । अनवने किम् । महीं भुनक्ति ॥ इत्यात्मनेपद- प्रक्रिया ॥ ॥ अथ तिङन्ते परस्मैपदप्रक्रियाप्रकरणम् ॥ अनुपराभ्यां कृञः।१।३१७९। कर्तृगे च फले गन्धनादौ च परस्मैपदं स्यात् । अनुकरोति पराकरोति ॥ अभिप्रत्यतिभ्यः क्षिपः । ११३८०। क्षिप प्रेरणे स्वरितेत् अभिक्षिपति ॥ प्रादहः ।१।३।८१। प्रवहति ॥ परेम॑षः ।१।३१८२। परिमृषति ॥ व्याङ्- परिभ्यो रमः ।१।३।८३। रमु क्रीडायाम् । विरमति ॥ उपाच 1१।३।८४। यज्ञदत्तमुपरमति उपरमयतीत्यर्थः । अन्तर्भावितण्यर्थो- ऽयम् ।। इति पदव्यवस्था ॥ ॥ अथ तिङन्ते भावकर्मप्रक्रियाप्रकरणम् ॥ भावकर्मणोः ।१।३।१३। लस्यात्मनेपदम् ॥ सार्वधातुके यक् ।३।११६७। भावकर्मवाचिनि धातोर्यक् सार्वधातुके । भावः क्रिया सा च भावार्थकलकारेणानूद्यते । युष्मदस्मद्भयां सामानाधिक- रण्याभावात् प्रथमः पुरुषः ॥ तिङ्वाच्यक्रियाया अद्रव्यरूपत्वेन ·तिङन्ते भावकर्मप्रक्रियाप्रकरणम् । ९३ द्वित्वाद्यप्रतीतेन द्विवचनादि किन्त्वेकवचनमेवोत्सर्गतः । त्वया मया अन्यैश्च भूयते । बभूवे ।। स्यसिच्सीयुट्तासिषु भावकर्म- णोरुपदेशेऽज्झनग्रहदृशां वा चिण्वदिट् च ।६।४।६२। उपदेशे योऽच् तदन्तानां हनादीनां च चिणीवाङ्गकार्य वा स्यात्स्या- दिषु भावकर्मणोर्गम्यमानयोः स्यादीनामिडागमश्चचिण्वद्भावपक्षेऽय- मिट् । चिण्वद्भावाद्वृद्धिः । भाविता भविता भाविष्यते भविष्यते भूय- ताम् अभूयत भाविषीष्ट भविषीष्ट ॥ चिण्भावकर्मणोः ।।१। ६६। च्लेश्चिः स्याद्भावकर्मवाचिनि नशब्दे परे। अभावि अभावि- ध्यत । अकर्मकोऽप्युपसर्गवशात्सकर्मकः । अनुभूयते आनन्दश्चैत्रेण त्वया च । अनुभूयेते अनुभूयन्ते त्वमनुभूयसे अहमनुभूये अन्वभावि अन्वभाविषाताम् अन्वभविषाताम् । णिलोपः । भाव्यते भावयांचके भावयांबभूवे भावयामासे । चिण्वदिट् । भाविता आभीयत्वेनासिद्ध- वाणिलोपः। भावयिता भावयिषीष्ट अभावि अभाविषाताम् अभाव- यिषाताम् । बुभूषांचक्रे बुभूषिता बुभूषिष्यते वुभूष्यते बोभविष्यते । अ. कृत्सार्वधातुकयोर्दीर्घः । स्तूयते विष्णुः स्ताविता स्तोता स्ताविष्यते स्तो- ष्यते अस्तावि अस्ताविषाताम् । अस्तोषाताम् । ऋ गतौ । गुणोर्तीति गु- णः । अर्यते । स्मृ स्मरणे स्मयते सस्मरे । उपदेशग्रहणाञ्चिण्वदिट् । आ- रिता अर्ता स्मारिता स्मर्ता अनिदितामिति नलोपः । सस्यते । इदितस्तु नन्द्यते । संप्रसारणम् । इज्यते। तनोतेर्यकिा६४|४४आकारान्ता- देशोवा स्यात् । तायते तन्यते ॥तपोऽनुतापे च ।३।११६५। तप- १ विनो'- इत्यस्मादात् इत्यनुवर्तते ॥

·२४ लघुकौमुद्यां अलेश्चिण् न स्यात्कर्मकर्तर्यनुतापे च । अन्वतप्त पापेन । घुमास्थेतीत्वम् दीयते धीयते ददे॥ आतो युचिण्कृतोः।७।३।३३। आद- न्तानां युगागमः स्याञ्चिणि णिनि कृति च । दायिता दाता दायि- षीष्ट दासीष्ट अदायि अदायिषाताम् भज्यते ॥ भजेश्च चिणि १६।४।३३। नेलोपो वा स्थान् अभाजि अभञ्जि लभ्यते ॥ विभाषा चिण्णमुलोः ।७।१।६९। लभेर्नुमागमो वा स्यात् अलम्भि अ- लाभि ॥ इति भावकर्मप्रक्रिया ॥ ॥ अथ तिङन्ते कर्मकर्तृप्रक्रियाप्रकरणम् ॥ यदा कर्मैव कर्तृत्वेन विवक्षितं तदा सकर्मकाणामप्यकर्मकलात्क- तरि भावे च लकारः ॥ कर्मवत्कर्मणा तुल्यक्रियः ।३।११८७। कर्मस्थया क्रियया तुल्यक्रियः कर्ता कर्मवत्स्यात् । कार्यातिदेशो- ऽयम् । तेन यगात्मनेपदचिचिण्वदिटः स्युः । पच्यते फलम् । भद्यते काष्ठम् । अपाचि अभेदि । भावे भिद्यते काष्ठेन ॥ इति कर्मक- प्रक्रिया ॥ ॥ अथ तिङन्ते लकारार्थप्रक्रियाप्रकरणम् ॥ अभिज्ञावचने लम् ।३।२।११२। स्मृतिबोधिन्युपपदे भूतान- द्यतने धातोर्लट् । लङोऽपवादः । वस निवासे । स्मरसि कृष्ण गोकुले वत्स्यामः । एवं बुध्यसे चेतयसे इत्यादिप्रयोगेऽपि ॥ न यदि । १ 'चिण ते पदः' 'न रुधः' आभ्यां चिण् नेति चानुवर्तते ॥ २ 'भानलोपः 'जान्तनशां विभाषा' आभ्यां नलोपः विभापति चानुवर्तते ।। 3 'इदितो नुम् बातोः' इत्यस्मान्नुमोऽनुवृत्तिः ॥ ४ अनद्यतने लडित्यस्यापवादः ॥

·कृदन्ते कृत्यप्रक्रियाप्रकरणम् । १२१११३। यद्योगे उक्तं न । अभिजानासि कृष्ण यहने अभुम- हि ॥ लट् स्मे ।३।२।११८। लिटोऽपवादः । यजति स्म युधिष्टिरः वर्तमानसामीप्ये वर्तमानवदा ।।३।१३१। वर्तमाने ये प्र- त्यया उक्तास्ते वर्तमानसामीप्ये भूते भविष्यति च वा स्युः । कदा ग- तोऽसि अयमागच्छामि अयमागमं वा । कदागमिष्यसि एष गच्छामि गमिष्यामि वा ॥ हेतुहेतुमतोलिङ ।३।३।१५६। वा स्यात् । कृष्णं नमेवेत्सुखं यायात् । कृष्णं नस्यति चेत्सुखं यास्यति । भवि- ध्यत्येवेष्यते नेह । हन्तीति पलायते । विधिनिमन्त्रणति लिङ् । विधिः प्रेरणं भृत्यादनिकृष्टस्य प्रवर्तनम् । यजेत । निमन्त्रणं नियोगकरणमा- वश्यके श्राद्धभोजनादौ दौहित्रादेः प्रवर्तनम् । इह भुञ्जीत । आम- न्त्रणं कामचारानुज्ञा । इहासीत । अधीष्टः सत्कारपूर्वको व्यापारः । पुत्रमध्यापयेद्भवान् । संप्रश्नः संप्रधारणम् । किं भो वेदमधीयीय उत तर्कम् । प्रार्थनं याच्या ! भो भोजनं लभेय । एवं लोट् ॥ इति ल- कारार्थप्रक्रिया ॥ ॥ अथ कृदन्ते कृत्यप्रक्रियाप्रकरणम् ॥ धातोः ।।११९१। आतृतीयाध्यायसमाप्त्यन्तं ये प्रत्ययास्ते धातोः परे स्युः । कृदतिङिति कृत्संज्ञा ॥ वा सरूपोऽस्त्रियाम् ११११९४। अस्मिन्धावधिकारेऽसरूपोऽपवादप्रत्यय उत्सर्गस्य बा- धको वा स्यात् त्यधिकारोक्तं विना ॥ कृत्याः ।३।१।९५। ण्वुल् तृचावित्यतः प्राक् कृत्यसंज्ञाः स्युः ॥ कर्तरि कृत् ।।४।६७ १ परोक्ष लिडित्यस्यापवादः ॥

·लघुकौमुद्यां कृत्प्रत्ययः कर्तरि स्यादिति प्राप्ते ॥ तयोरेव कृत्यक्तखलाः ।३।४७०। एते भावकर्मणोरेव स्युः ॥ तव्यत्तव्यानीयरः। ११।९६। धातोरेते प्रत्ययाः स्युः । एधितव्यम् एधनीयं त्वया । भावे औत्सर्गिकमेकवचनं क्लीवत्वम् । चेतव्यश्चयनीयो वा धर्मस्त्वया (के- लिमर उपसंख्यानम् ) पचेलिमा माषाः पक्तव्या इत्यर्थः । भिदेलिमाः सरलाः भेक्तव्याः । कर्मणि प्रत्ययाः ॥ कृत्यल्युटो बहुलम् ।३ ३।११३ कचित्प्रवृत्तिः कचिदप्रवृत्तिः कचिद्विभाषा कचिदन्यदेव।। विधेर्विधानं बहुधा समीक्ष्य चतुर्विधं बाहुलकं वदन्ति ॥ १॥ स्ना- त्यनेनेति स्नानीयं चूर्णम् । दीयतेऽस्मै दानीयो विप्रः ॥ अचो यत् ।२।१।९७। अजन्ताद्धातोर्यत्स्यात् । चेयम् ॥ ईद्यति ।६।४। ६५। यति परे आत ईत्स्यात् । देयम् ग्लेयम् ॥ पोरदुपधात् ।। ।१।९८। पवर्गान्ताददुपधाद्यत्स्यात् । ण्यतोऽपवादः । शष्यम् ल- भ्यम् ॥ एतिस्तुशास्वृदृजुषः क्यप् ॥३॥२॥१०९। एभ्यः क्यप् स्यात् ॥ हत्त्वस्य पिति कृति तुक् ।६।११७१। इत्यः स्तुत्यः । शासु अनुशिष्टौ ॥शास इदहलोः।६।४।१४। शास उपधाया इत्स्यादङि हलादौ विति । शिष्यः वृत्यः आढत्यः जुष्यः ॥ मृजेर्विभाषा।३।१।११३। मृजेः क्यव्वा । मृज्यः ।। ऋहलोय॑त् ।।१।१२४। ऋवर्णान्ताद्धलन्ताच धातोर्ण्यत् । का- यम् हार्यम् धार्यम् ॥ चजोः कु घिण्ण्यतोः।७३।१२। चजोः कुलं स्याद्धिति ण्यति च परे ॥ मृजेर्वृद्धिः ।४।११४ मृजे- रिको वृद्धिः सार्वधातुकार्धधातुकयोः मार्यः ॥ भोज्यं भक्ष्ये ७३शक्षा भोग्यमन्यन् ॥ इति कृत्यप्रक्रिया ॥

·कृदन्ते कृत्प्रक्रियाप्रकरणम् । ॥ अथ कृदन्ते कृत्प्रक्रियाप्रकरणम् ॥ एवुल्तृचौ ।३।१।१३३। धातोरेतौ स्तः । कर्तरि कृदिति कर्बर्थे । युवोरनाको ७।१।१।यु वु एतयोरनाको स्तः । कारकः कर्ता ॥ नन्दिग्रहिपचादिभ्यो ल्युणिन्यचः ।३।१।१३४॥ नन्द्यादेर्युग्रंह्यादेणिनिः पचादेरच् स्यात् । नन्दयतीति नन्दनः । जनमर्दयतीति जनार्दनः लवणः । ग्राही स्थायी मन्त्री । पचादिराकृ- तिगणः ॥ इगुपधज्ञाप्रीकिरः कः ।।१।१३५। एभ्यः कः स्यात् । बुधः कृशः ज्ञः प्रियः किरः ॥ आतश्चोपसर्गे ॥१ ११३६। प्रज्ञः सुग्लः ॥गेहे कः ।२।१।१४४। गेहे कर्तरि ग्रहेः कः स्यात् । गृहम् ॥ कर्मण्यण् ।३।२।११ कर्मण्युपपदे धातोरण प्रत्ययः स्यात् । कुम्भं करोतीति कुम्भकारः।आतोऽनुपसर्गे कः३।२।३॥ आदन्ताद्धातोरनुपसर्गात्कर्मण्युपपदे कः स्यात् । आतो लोपः। अणो. ऽपवादः । गोदः धनदः कम्बलदः । अनुपसर्गे किम् । गोसंदायः (मूल- विभुजादिभ्यः कः) मूलानि विभुजति मूलविभुजो रथः । आकृतिगणो- ऽयम् । महीघ्रः कुधः॥चरेष्टः ।।२।१६। अधिकरणे उपपदे । कुरुचरः॥ भिक्षासेनादायेषु च ।।२।१७। भिक्षाचरः सेना- चरः । आदायेति ल्यबन्तम् । आदायचरः॥ कृञो हेतुताच्छी- ल्यानुलोम्येषु ।३।२।२०। एषु द्योत्येषु करोतेष्टः स्यात् ॥ अतः कृकमिकंसकुम्भपात्रकुशाकर्णीष्वनव्ययस्य ।। १३१४६। आदुत्तरस्यानव्ययस्य विसर्गस्य समासे नित्यं सादेशः क. १ पर्वतः ॥

·९८ लघुकौमुद्यां रोत्यादिषु परेषु । यशस्करी विद्या श्राद्धकरः वचनकरः ॥ एजेवर ३।२।२८। ण्यन्तादेजेः खशू स्थान् ॥ अरुद्दिषदजन्तस्य मुम् ६।३।६७। अरूषो द्विषतोऽजन्तस्य च मुमागमः स्याखिदन्ते परे न त्वव्ययस्य । शित्वाच्छवादिः। जनमेजयतीति जनमेजयः ॥ प्रि- यवशे वदः खच् ।३१२१३८१ प्रियंवदः वशंवदः ॥आत्ममा- ने खश्च ।।२।८३ स्वकर्मके मनने वर्तमानान्मन्यतेः सुपि खश स्यात् चाणिनिः पण्डितमात्मानं मन्यते पण्डितंमन्यः पण्डितमानी।। अन्येभ्योऽपिदृश्यन्ते ।३।२१७५। मनिन् कनिविच एते प्रत्यया धातोः स्युः ॥ नेवशि कृति ।७२।८ वशादेः कृत इण्न स्यात् । गृ हिंसायाम् । सुशर्मा प्रातरित्वा । विवनोरनुनासिकस्यात् १६४४१॥ अनुनासिकस्यात्स्यात् । विजायत इति विजावा । ओ अपनयने । अवावा | विच् । रुष रिष हिंसायाम् । रोट्रेट सुगण ॥ किप च ।३।२१७६। अयमपि दृश्यते । उखास्रत् पर्णध्वत् वाहभ्रट्॥ सुप्यजातौ णिनिस्ताच्छील्ये ।।२।७८। अजात्यर्थे सुपि धातोणिनिस्ताच्छील्ये द्योत्ये । उष्णभोजी ॥ मनः।३।२।८२। सुपि मन्यतेणिनिः स्यात् । दर्शनीयमानी ॥खित्यनव्ययस्य ।६।३।६६। कालिंमन्या ॥ करणे यजः ।।२।८४१ करणे उपपदे भूतार्थय- जेणिनिः कर्तरि । सोमेनेष्टवान् सोमयाजी । अग्निष्टोमयाजी ॥ दृशः कनिप् ।।२।९४ कर्मणि भूते । पारं दृष्टवान् पारदृश्वा । राजनि युधि कृमः।।२।९५। कनिप्स्यात् । युधिरन्त वि- तण्यर्थः । राजानं योधितवान् राजयुध्वा राजकृत्वा ॥ सहे च %3D ·कृदन्ते कृत्प्रक्रियाप्रकरणम् । ।३।२।९६ कर्मगीति निवृत्तम् । सह योधितवान् सहयुवा सहकृत्वा ॥ सप्तम्यां जनेर्डः।३।२।९७। तत्पुरुषे कृति ब- हुलम् ।६।३।२१॥ उरलुक् । सरसिजं सरोजम् ॥ उपसर्गे च संज्ञायाम् ।।१।९९। प्रजा स्यात्सन्ततौ जने ॥ तक्तवतू नि- छाशश२६॥ एतौ निष्ठासंज्ञा स्तः ॥ निष्टा ।३।२।१०२। भू- नार्थवृत्तेर्धातोनिष्टा स्यात् । तत्र तयोरेवेति भावकर्मणोः क्तः कर्तरि कृदिति कर्तरि क्तवतुः । उकावितौ । स्नातं मया । स्तुतस्त्वया विष्णुः। विश्वं कृतवान् विष्णुः ॥ रदाभ्यां विष्टातो नः पूर्वस्य च द: ।।२।४२॥ रदाभ्यां परस्य निष्ठातस्य नः स्यान्निष्टापेक्षया पू- वस्य धातोर्दस्य च । शू हिंसायाम् । ऋत इन् । रपरः । णत्वम् । शीर्णः भिन्नः छिन्नः ॥ संयोगादेरातो धातोर्यण्वतःसा२।४३॥नि- ष्टातस्य नः स्यात् । द्राणः ग्लानः ॥ ल्वादिभ्यः ।।२।४४। एक- विशतेल्बादिभ्यः प्राग्वत् । लूनः । ज्याधातुः । अहिज्येति संप्रसारणम्॥ हलः।६।४।२। अङ्गावयवाद्धलः परं यत्संप्रसारणं तदन्तस्य दीर्घः । जीनः ।। ओदितश्च ।८।२।४५। भुजो भुग्नः टुओश्वि उच्छूनः ॥ शुषः कदा२।५१॥ निष्टातस्य कः । शुष्कः ।। पचो वाला। ५२। पकः । १ हर्षक्षये ॥ क्षायो मः ।।२।५३। क्षामः ॥ नि- छायां सेटि।४।१२। णेर्लोपः । भावितः भावितवान् । दह हिंसायाम् ॥ दृढः स्थूलबलयोः।७।२।२०। स्थूले बलवति च निपात्यते ॥ दधातेहिः ७२।४२। तादौ किंति । हितम् ॥ दो दद्धोः७४।४६घुसंज्ञकस्य दा इत्यस्य दथ् स्यात्तादौ किति । च- ·१०० लघुकौमुद्यां वम । दत्तः ॥ लिट: कानज्वा ३२१०६। कसुश्च ।। ११.०७। लिट: कानच् कसुश्च वा स्तः । तङानावात्मनेपदम् । चक्रा- णः ॥ म्वोश्च मान्तस्य धातोर्नत्वं म्वोः परतः । जग- न्वान ॥ लटः शतृशानचावप्रथमासमानाधिकरणे।३।। ११२४ अप्रथमान्तेन समानाधिकरणे लट एतौ वा स्तः । शवादिः । पचन्तं चैत्रं पश्य ॥ आने मुक ।७।२८२ अदन्ताङ्गस्य मुमागमः स्यादाने परे । पत्रमानं चैत्रं पश्य । लडित्यनुवर्तमाने पुनर्लट्ग्रह- णात्प्रथमासामानाधिकरण्येऽपि कचित् । सन्द्विजः ॥ विदेः शतु- वसुः ७१।३६। वेत्तेः परस्य शतुर्वसुरादेशो वा । विदन् विद्वान् ॥ तो सत् ।३।२।१२७। तौ शतृशानचौ सत्संज्ञौ स्तः ॥ लूटः सदा ।३।४।१४। व्यवस्थितविभाषेयम् । तेनाप्रथमासमानाधिक- रण्ये प्रत्ययोत्तरपदयोः संबोधने लक्षणहेत्वोश्च नित्यम् । करिष्यन्तं करिष्यमाणं पश्य ॥ आक्केस्तच्छीलतडर्मतत्साधुकारिषु ।३।२।१३४ क्विपमभिव्याप्य वक्ष्यमाणाः प्रत्ययास्तच्छीलादिषु क- र्तृषु वोध्याः ॥ तृन् ।३।२।१३५। कर्ता कटान् ॥जल्पभिक्षकुट्ट- लुण्ठवृङः षाकन् ।२।२।१५५। षः प्रत्ययस्य ।।३।६। प्र. त्ययस्यादिः ष इत्संज्ञः स्यान् । जल्पाकः भिक्षाकः कुट्टाकः लु- ण्टाकः वराकः वराकी ॥ सनाशंसभिक्ष उः ।३।२।१६८ चिकीर्षुः आशंसुः भिक्षुः॥ भाजभासधुविद्युतोजिजुग्रा- वस्तुवः किम् ।।२।१७७ विभ्राट् भाः ॥ राल्लोपः ६४ २१॥ रेफाच्छोलोपः को झलादौ विति । धूः विद्युत् ऊ पूः । ह- ·कृदन्ते कृत्प्रक्रियाप्रकरणम् । १०१ शिग्रहणस्थापकर्याज्जवतेीर्घः । जू: ग्रावस्तुत् । किव्वचिप्रछयायत- स्तु कटप्रुजुश्रीणां दीर्घोऽसंप्रसारणं च । वक्तीति वाक् । पृच्छतीति प्राट् । आयतं स्तोतीत्यायतस्तूः । कटं प्रवते कटप्रूः । जुरुक्तः । श्रय- ति हरि श्रीः । दाम्नीशसयुयुजस्तुतुदसिसिचमिहपत- दशनहः करणे ।३।२।१८२। दावादेष्ट्रन स्यात्करणेऽर्थे । दात्यनेन दात्रम् नेत्रम् ।। तितुत्रतथासिसुसरकसेषु च ।७।२।९। एयां दशानां कृत्प्रत्ययानामिण्न । शस्त्रम् । योत्रम् योक्रम् स्तोत्रम् तो- त्रम् सेत्रम् सेक्रम् मेट्टम् पत्रम् दंष्ट्रा नधी ॥ अतिलूधूसूखन- सहचर इत्रः ।३।२।१८४। अरित्रम् लवित्रम् पवित्रम् सवित्रम् खनित्रम् सहित्रम् चरित्रम् ॥ पुवः संज्ञायाम् ।३।२।१८५॥ पवित्रम् ॥ अथोणादयः ॥ कृवापाजिमिस्वदिसाध्यशूभ्य उण् ॥ करोतीति कारुः । वातीति वायुः । पायुर्गुदम् । जायुरौषधम् । मायु: पित्तम । सानोति परकार्यमिति साधुः ॥ आशु शीघ्रम् ॥ उणाद- यो बहुलम् ।३।२।१। एते वर्तमाने संज्ञायां च बहुलं स्युः । के- चिदविहिता अप्यूह्याः । संज्ञासु धातुरूपाणि प्रत्ययाश्च ततः परे ॥ कार्याद्विद्यादनबन्धमेतच्छास्त्रमुणादिषु ॥ तुमुन्ण्वुलो क्रियायां क्रियार्थायाम् ।।३।१०। क्रियार्थायां क्रियायामुपपदे भविष्य- त्यर्थे धातोरेतौ स्तः । मान्तत्वादव्ययत्वम् । कृष्णं द्रष्टुं याति कृ- प्णदर्शको याति ॥ कालसमयवेलासु तुमुन् ।३।३।१६७ १ “धः कर्मणि ष्ट्रन्' इत्यस्मात् छ्न् इत्यनुवर्तते ॥ २ अन्येऽप्युणादयो बहवः प्रत्ययाः सन्ति तेऽत्र ग्रन्थविस्तरभयानोकाः ॥

·लघुकौमुद्या कालार्थेधूपपदेषु तुमुन् । कालः समयो वेला वा भोक्तुम ॥ भावे ।३।३।१८। सिद्धावस्थापन्ने धात्वर्थे वाच्ये धातोर्ष । पाकः ॥ अ- कार च कारके संज्ञायाम् ।३।३।१९। कर्तृभिन्ने कारके घञ् स्यात् ।। घनि च भावकरणयोः ।।४।२० रंजेन लोप: स्यात् । रागः । अनयोः किम् । रज्यत्यस्मिन्निति रङ्गः ॥ निवास- चितिशरीरोपसमाधानेवादेश्च कः ।३।३॥४१॥ एषु चि- नोतेर्घ आदेश्च ककार: । उपसमाधानं राशीकरणम् । निकायः कायः । गोमयनिकायः ॥ एरच ।३।३।५६। इवर्णान्तादच् । चयः जयः ॥ ऋदोरम् ।३।३५७। ऋवर्णान्तादुवर्णान्तादम् । करः गरः यवः लवः स्तवः पवः । (घबर्थे कविधानम् ) प्रस्थः ॥ द्वितः क्तिः।३।३।८८ क्लेर्मम् नित्यम् । विवप्रत्ययान्तान्मम निवृत्तेऽर्थे । पाकेन निवृत्तं पक्विमम् । डुवप् उत्रिमम् ॥ द्वितोऽशुच् ।३।३।८९। टुवेप कम्पने । वेपथुः।।यजयाचयतविच्छप्रच्छरक्षो नङ।३। ३१९०। यज्ञःयाच्या यत्नःविश्नः प्रश्नः रक्ष्णःस्वपो नन्।३।३।९१ स्वनः ।। उपसर्गे घोः किः ।३।३।९३ प्रधिः उपधिः ॥ स्त्रियां क्तिन् ।३।३।९४] स्त्रीलिङ्गे भावे क्तिन् स्यात् । यत्रोऽपवादः । कृतिः स्तुतिः (ऋल्वादिभ्यः क्तिनिष्ठावद्वाच्यः ) तेन नलम् । कीणि: लूनिः धूनिः पूनिः ( सम्पदादिभ्यः विप् ) सम्पत् विपत् आपन् । क्तिन्नपीप्यते । सम्पत्तिः विपत्तिः आपत्तिः ।। अंतियू- १ पदरुज'- इत्यस्मात् घञ् इत्यनुवर्तते ॥ २ 'भान्नलोपः' रजेश्च' इति चानुवर्तते ॥ ३ नाव्यशालेत्यर्थः ।। ४ पवित्रतेत्यर्थः । ५ अतिः रक्षा र a ·कृदन्ते कृत्प्रक्रियाप्रकरणम् । तेजूतिसातिहेतिकीर्तयश्च ।।३।९७। एते निपात्यन्ते ॥ वरत्वरस्रिव्यविमवामुपधायाश्च ।६।४।२०। एषामुपधा- कारयोरूँट अनुनासिके वो झलादौ किति । अतः क्रिप् । जू: नूः {: : ५ः ॥ इच्छा ।३।३।१०१। इषेनिपातोऽयम् ॥ अ प्रत्य- आत् ।३।३।१०२। प्रत्ययान्तेभ्यो धातुभ्यः स्त्रियामकारः प्रत्ययः पात् । चिकीर्षा पुत्रकाम्या ॥ गुरोश्च हलः ।३।३।१०३। गुरु- तो हलन्तास्त्रियामप्रत्यय: स्यात् ईहा ॥ न्यासश्रन्थो युच् ३।३।१०७) अकारस्यापवादः । कारणा हारणा ॥ नपुंसके भावे कः ।३।३।११४॥ ल्युट च ।३।३।११५। हसितम् हसनम् ॥ सि संज्ञायां घः प्रायेण ।।३।११८॥ छादेर्ये इयुपस- स्य ।६।४।९७ द्विप्रभृत्युपसर्गहीनस्य छादेईखो घे परे । दन्ता- छाद्यन्तेऽनेन दन्तच्छदः । आकुर्वन्त्यस्मिन्नित्याकरः॥अवतस्त्रो- ।३।३।१३१॥ अवतारः कूपादेः । अवस्तारो जवनिका॥हलश्च ३।३।१२५। हलन्ताद्धञ्। घापवादः । रमन्ते योगिनोऽस्मिन्निति रा. r: । अपमृज्यतेऽनेन व्याध्यादिरित्यपामार्गः॥ईषदुःसुषु कृच्छा- कृच्छ्रार्थेषु खल्।३।३।१२६। करणाधिकरणयोरिति निवृत्तम्।एषु :खसुखार्थेषूपपदेषु खल् । तयोरेवेति भावे कर्मणि च । कृच्छ्रे दु. करः कटो भवता । अकृच्छ्रे ईषत्करः सुकरः ॥ आतो गुच् ३।३।१२८। खलोऽपवादः । ईषत्पानः सोमो भवता । दुष्पानः सु- १ अनुनासिकस्य किझलोः किति । छोः शूडनुनासिके च' एते सूत्रे अनुव- ते ॥ २ ऊ: रक्षकः ॥ 3 मू: बन्धकः ॥

·१०४ लघुकौमुद्यां पानः ॥ अलंखल्वोः प्रतिषेधयोः प्राचां का ३४॥१८ प्रतिषेधार्थयोरलंखल्वोरुपपदयोः क्ला स्यात् । प्राचां ग्रहणं पूजार्थम् । अमैवाव्ययेनेति नियमानोपपदसमासः । दो दद्धोः । अलं दत्वा । घु- मास्थेतीत्वम् । पीत्वा खलु अलंखल्वोः किम् । माकार्षीत् प्रतिषे- धयोः किम् । अलंकारः ॥ समानकर्तृकयोः पूर्वकाले २४ २११ समानकर्तृकयोर्धात्वर्थयोः पूर्वकाले विद्यमानाद्धातोः का स्यात्। भुक्त्वा ब्रजति । द्वित्वमतन्त्रम् । भुक्त्वा पीत्वा ब्रजति ॥न का सेट १.८ सेट् क्त्वा किन्न स्यात् । शयित्वा । सेट् किम् । कृत्वा।। रलो व्युपधाडलादेः संश्च ।१।२।२६। इवोवर्णोपधादलादे रलन्तात्परौ क्त्वासनौ सेटौ वा कितौ स्तः। द्युतित्वा द्योतित्वा लिखि- त्वा लेखित्वा । व्युपधात्किम् । वर्तित्वा । रलः किम् । सेवित्वा । हलादेः किम् । ऐषित्वा । सेट् किम् । भुक्त्वा ॥ उदितो वा७२।५६।उ- दितः परस्य क्त्व इड्डा । शमित्वा शान्त्वा देवित्वा धुत्वा । दधातेहिः । हित्वा ॥ जहातेश्च कि ७४|४३॥ हित्वा । हाङस्तु हात्वा ॥ समासेऽनपूर्वे को ल्यप् ७१११३७। अव्ययपूर्वपदेऽनब्स- मासे लो ल्यवादेशः स्यात् । तुक् । प्रकृत्य । अनञ् किम् । अकृत्वा ॥ आभीक्ष्ण्ये णमुल् च ।३।४।२२। आभीक्ष्ण्ये द्योत्ये पूर्वविषये णमुल् स्यात् वाच ॥ नित्यवीप्सयोः बारा४। आभीक्ष्ण्ये वी- प्सायां च द्योत्ये पदस्य द्विवं स्यात् । आभीक्ष्ण्यं तिङन्तेष्वव्ययसंज्ञकेषु १ 'असंयोगात्'-'नोपधात्थ'-- अभ्यां कित् वेति चानुवर्तते ॥ २ गत्वेत्यर्थः ।। ३ सर्वस्य द्वे' इत्यस्मात् द्वे इत्यनुवढ़ते ।। * ·विभत्त्यर्थप्रकरणम् । १०५ दतेषु स्मारस्मारं नमति शिवम् । स्मृवास्मृत्वा । पायंपायम् । भोजम् । श्रावंश्रावम् ॥अन्यथैवंकथमित्थंसु सिद्धान- गश्चेत् ।।४।२७। एषु कृषो णमुल् स्यात्सिद्धोऽप्रयोगोऽस्य ए- तश्चेत् कृञ् । व्यर्थत्वात्प्रयोगानह इत्यर्थः । अन्यथाकारम् एव एम् कथङ्कारम् इत्थङ्कारं भुङ्क्ते । सिद्धेति किम् । शिरोऽन्यथा कृत्वा । इति कृदन्तप्रक्रिया ॥ ॥ अथ विभक्त्यर्थप्रकरणम् ॥ प्रातिपदिकार्थलिङ्गपरिमाणवाचनमात्रेप्रथमा२ि।३ द। नियतोपस्थितिकः प्रातिपदिकार्थः । मात्रशब्दस्य प्रत्यकें योगः । तपदिकार्थमात्रे लिङ्गमात्राद्याधिक्ये (परिमाणमात्रे ) संख्यामात्रे प्रथमा स्यात् । प्रातिपदिकार्थमात्रे । उच्चैः नीचैः कृष्णः श्रीः नम् । लिङ्गमात्रे । तट: तटी तटम् । परिमाणमात्रे । द्रोणो व्रीहिः। नं संख्या । एकः द्वौ बहवः ॥ संबोधने च ।२।३।४६। प्र- ॥ स्यात् । हे राम ॥ कर्तुरीप्सिततमं कर्म ।१।४।४९। ः क्रियया आप्तुमिष्टतमं कारकं कर्मसंज्ञं स्यात् ॥ कर्मणि 'तीया ।२।३।२। अनुक्ते कर्मणि द्वितीया स्यात् ॥ हरि भजति भेहिते तु कर्मादौ प्रथमा । हरिः सेव्यते । लक्ष्म्या सेवितः ।। कथितं च ।।४।५।अपादानादिविशेषैरविवक्षितं कारकं कर्म- स्यात् । ढुण्याचपचूदण्ड्रुधिप्रच्छिचित्रूशासुजिमन्धमुषाम् ॥कर्म- १ दुहादीनां द्वादशानां तथा नीप्रभृतीनां चतुर्णा, कर्मणा याज्यते तदेवाकथितं ति परिगणनं कर्तव्यमित्यर्थः ।।

·। लघुकौमुद्यां युक्स्यादकथितं.तथा स्थान्नीकृष्वहाम् ॥१॥ गां दोग्धि पयः। बलि याचते वसुधाम् । तण्डुलानोदनं पचति । गौन शतं दण्डयति । त्र- जमवरुणद्धि गाम् । माणवकं पन्थानं पृच्छति । वृक्षमवचिनोति फ- लानि । माणवकं धर्म ब्रूते शास्ति वा । शतं जयति देवदत्तम् । सुधां क्षीरनिधिं मनाति । देवदत्तं शतं मुष्णाति । ग्राममजां नयति ह- रति कर्षति वहति वा । अर्थनिवन्धनेयं संज्ञा । वलिं भिक्षते वसु- धाम् । माणवकं धर्म भाषने अभिधत्ते वक्तीत्यादि ॥ स्वतन्त्र: कर्ता ।।४।५४ क्रियायां स्वातन्त्र्येण विवक्षितोऽर्थः कर्ता स्यात् ॥ साधकतमं करणम् ।।४।४२। क्रियासिद्धौ प्रकृष्टोपकारकं क- रणसंज्ञं स्यात् ॥ कर्तृकरणयोस्तृतीया २।३।१८अनभिहिते कर्तरि करणे च तृतीया स्यात् । रामेण बाणेन हतो वाली ॥ कर्म- णा यमभिप्रेति स संप्रदानम् ॥१॥४॥३२॥ दानस्य कर्मणा यमभिप्रैति स संप्रदानसंज्ञः स्यात् ॥ चतुर्थी संप्रदाने ।२।३ ।१३। विप्राय गां ददाति ॥ नमःस्वस्तिस्वाहास्वधालंवष- ड्योगाच ।२।३।१६। एभियोंगे चतुर्थी । हरये नमः । प्रजाभ्यः स्वस्ति । अग्नये स्वाहा । पितृभ्यः स्वधा । अलनिति यर्याप्त्यर्थग्रहणम् । तेन दैत्येभ्यो हरिरलं प्रभुः समर्थः शक्त इत्यादि ॥ ध्रुवमपाये. ऽपादानम् ।१४।२४। अपायो विश्लेषस्तस्मिन्साध्ये यद् ध्रुवमव- धिभूतं कारकं तदपादानं स्यात् ॥ अपादाने पञ्चमी ।२।३।२८॥ प्रामादायाति । धावतोऽश्वात्पततीत्यादि ।। षष्ठी शेषेराश५०॥ कारकप्रातिपदिकार्थव्यतिरिक्तः स्वस्वामिभावादिःसंवन्धः शेषस्तत्र ·समासप्रकरणम् । १०७ । राज्ञः पुरुषः । कर्मादीनामपि संवन्धमात्रविवक्षायां षष्टयेव । गतम् । सर्पिषो जानीते । मातुः स्मरति । एधोदकस्योपस्कुरुते । भ- शंभोश्चरणयोः ॥ आधारोऽधिकरणम् ।।४।४५। कर्तृकर्म- रातन्निष्टक्रियाया आधारः कारकमधिकरणं स्यात् ॥ सप्तम्य- करणे च ।२।३।३६। अधिकरणे सप्तमी स्यात् चकारादूरान्ति- र्थेभ्यः । औपश्लेषिको वैषयिकोऽभिव्यापकश्चेत्याधारस्त्रिधा । कटे स्ते । स्थाल्यां पचति । मोक्षे इच्छास्ति । सर्वस्मिन्नात्मास्ति । वनस्य अन्तिके वा।। इति विभत्त्यर्थाः ॥ ॥ अथ समासप्रकरणम् ॥ समासः पञ्चधा । तत्र समसनं समासः । स च विशेषसंज्ञाविनि- Fः केवलसमासः प्रथमः १ प्रायेण पूर्वपदार्थप्रधानोऽव्ययीभावो तीयः २ प्रायेणोत्तरपदार्थप्रधानस्तत्पुरुषस्तृतीयः ३ (तत्पुरुषभेदः धारयः । कर्मधारयभेदो द्विगुः)।प्रायेणान्यपदार्थप्रधानो बहुव्रीहि. तुर्थः ४ प्रायेणोभयपदार्थप्रधानो द्वन्द्वः पञ्चमः ५ ॥ समर्थः इविधिः।२।१।११ पदसंबन्धी यो विधिः स समर्थाश्रितो बोध्यः॥ किडारात्समासः।२।१२। कडाराः कर्मधारय इत्यतः प्राक् पास इत्यधिक्रियते ॥ सह सुपा ।२।१।४। सुप् सुपा सह वा स्यते । समासत्वात्प्रातिपदिकत्वेन सुपो लुक् । परार्थाभिधानं त्तः। कृत्तद्धितसमासैकशेषसनाद्यन्तधातुरूपाः पञ्च वृत्तयः । वृ- र्थावबोधकं वाक्यं विग्रहः । स च लौकिकोऽलौकिकश्चेति द्विधा । र पूर्वं भूतो भूतपूर्व इति लौकिकः । पूर्वभूत सु इत्यलौकिकः ।

·लघुकौमुद्यां भूतपूर्वः । भूतपूर्वे चरडिति निर्देशात्पूर्वनिपातः (श्वेन सह समासो विभत्त्यलोपश्च )वागर्थौ इव वागर्थाविव । इति केवलसमासः प्रथमः ॥१॥ अव्ययीभावः।३।१।९। अधिकारोऽयं प्राक् तत्पुरुषात् ॥ अव्ययं विभक्तिसमीपसमृद्धिगृहचर्थाभावात्ययासं- प्रतिशब्दप्रादुर्भावपश्चाद्यथानुपूर्व्ययोगपद्यसादृश्यसं पत्तिसाकल्यान्तवचनेषु ।१।४।६। विभक्त्यर्थादिषु वर्तमानम- व्ययं सुवन्तेन सह नित्यं समस्यते । प्रायेणाविग्रहो नित्यसमासः प्रा- येणास्वपदविग्रहो वा । विभक्तौ । हरि ङिअधि इति स्थिते॥ प्रथमा- निर्दिष्टं समास उपसर्जनम् ॥१॥२॥४३॥ समासशास्त्रे प्रथमा- निर्दिष्टमुपसर्जनसंज्ञं स्यात् ॥ उपसर्जनं पूर्वम् ।२।३।३०॥ समासे उपसर्जनं प्राक् प्रयोज्यम् । इत्यधेः प्राक् प्रयोगः । सुपो लुक् । एकदेशविकृतस्यानन्यत्वात्प्रातिपदिकसंज्ञायां स्वाद्युत्पत्तिः । अव्ययीभावश्चेत्यव्ययत्वात्सुपो लुक् । अधिहरि॥अव्ययीभावश्च २।४।१८। अयं नपुंसकं स्यात् । गाः पातीति गोपाः तस्मिन्नित्यधि- गोपम् ॥ नाव्ययीभावादतोऽम्त्वपञ्चम्याः ।।४।८३॥ अ- दन्तादव्ययीभावात्सुपो न लुक् तस्य पञ्चमी विना अमादेशश्च स्यात्।। तृतीयासप्तम्योबहुलम् ।।४।८४| अदन्तादव्ययीभावात्तृती- यासप्तम्योबहुलमम्भावः स्यात् । उपकृष्णम् उपकृष्णेन । मद्राणां समृद्धिः सुमद्रम् । यवनानां व्युद्धिर्यवनम् । मक्षिकाणामभावो निर्म- क्षिकम् । हिमस्थात्ययोऽतिहिमम् । निद्रा संप्रति न युज्यत इत्यतिनिद्र- १ ' स नपुंसकम्' इति पूर्वसूत्रमनुवर्तते ॥

·समासप्रकरणम् । १०९ हरिशब्दस्य प्रकाश इतिहरि । विष्णोः पश्चादनुविष्णु । योग्यतावी- पदार्थानतिवृत्तिसादृश्यानि यथार्थाः । रूपस्य योग्यमनुरूपम् । मर्थं प्रति प्रत्यर्थम् । शक्तिमनतिक्रम्य यथाशक्ति ॥अव्ययीभा- वाकाले ।६।३।८१॥ सहस्य सः स्यादव्ययीभावे न तु काले । सादृश्यं सहरि । ज्येष्ठस्यानुपूयेणेत्यनुज्येष्ठम् । चक्रेण युगपत्स- म् । सदृशः सख्या ससखि क्षत्राणांसंपत्तिःसक्षत्रम्।तृणमप्यप- ज्य सतृणमत्ति । अग्निग्रन्थपर्यन्तमधीते साग्नि॥ नदीभिश्च ।२। २०॥ नदीभिः सह संख्या समस्यते ।समाहारे चायमिष्यते । पञ्चग- द्वियमुनम् ॥ तद्धिताः ।४।१।७६ । आपञ्चमसमाप्तेरधिकारो- म् ॥ अव्ययीभावे शरत्प्रभृतिभ्यः ।।४।१०७। शरदा. यष्टंच स्यात्समासान्तोऽव्ययीभावे । शरदः समीपमुपशरदम् ।प्र- वपाशम् । जराया जरश्च । उपजरसमित्यादि ॥ अनश्च ।।४। ८।अन्नन्तादव्ययीभावाट्टन् स्यात् ॥नस्तद्धिते ।६।४।१४४॥ तस्य भस्य टेलोपैस्तद्धिते । उपराजम् अध्यात्मम् ॥ नपुंसका- यतरस्याम् ।५।४।१०९। अन्नन्तं यल्लीबं तदन्तादव्ययीभा- ज्वा स्यात् । उपचर्मम् उपचर्म ॥ झयः ।।४।१११। झयन्ता- पयीभावाट्टच् स्यात् । उपसमिधम् उपसमित् ॥ इत्यव्ययीभावः॥२॥ पुरुषः।२।१।२२। अधिकारोऽयम् प्राग्बहुव्रीहेः ॥ द्विगुश्च १ सहस्य सः संज्ञायाम् ' इत्यस्मात् सहस्य स इत्यनुवर्तते ॥ २ ‘राजाहःसखि- रच्' इत्यस्मात् टच इत्यनुवर्तते || 3 ' अल्लोपोऽनः' इत्यस्माल्लोप इति 'टेः' इति सूत्रं चानुवर्तते ॥

·लघुकौमुद्यां १२।१।२३। द्विगुरपि तत्पुरुषसंज्ञकः स्यात् ।। द्वितीया श्रिता- तीतपतितगतात्यस्तप्राप्तापन्नैः ।२।१।२४। द्वितीयान्तं श्रि- तादिप्रकृतिकैः सुबन्तैः सह समस्यते वा स च तत्पुरुषः । कृष्णं श्रितः कृष्णश्रित इत्यादि ॥ तृतीया तत्कृतार्थेन गुणवचनेन १२।११३० तृतीयान्तं तृतीयान्तार्थकृतगुणवचनेनार्थेन च सह वा प्राग्वत् । शङ्कुलया खण्डः शङ्खलाखण्डः । धान्येनार्थो धान्यार्थः । तत्कृतेति किम् । अक्ष्णा काणः । कर्तृकरणे कृता बहुलम् शश३। कर्तरि करणे.च तृतीया कृदन्तेन बहुलं प्राग्वत् । ह- रिणा त्रातो हरित्रातः । नखैभिन्नो नखभिन्नः । कृद्ग्रहणे गतिकार- कपूर्वस्याऽपि ग्रहणम् । नखनिभिन्नः ॥ चतुर्थी तदर्थार्थबलि- हितसुखरक्षितैः ।२।१।३६॥ चतुर्थ्यन्तार्थाय यत्तद्वाचिना अर्था- दिभिश्च चतुर्थ्यन्तं वा प्राग्वत् । यूपाय दारु यूपदारु । तदर्थेन प्रकृ- तिविकृतिभाव एवेष्टः । तेनेह न । रन्धनाय स्थाली (अर्थेन नित्यस- मासो विशेष्यलिङ्गता चेति वक्तव्यम् ) द्विजार्थः सूपः । द्विजार्था यवागू: । द्विजार्थं पयः। भूतवलिः गोहितम् गोसुखम् गोरक्षितम् ॥प- ञ्चमी भयेन ।२।२७। चोराद्यं चोरभयम् ॥ स्तोकान्तिक- दूरार्थकृच्छ्राणि क्तेन।।२।१॥३९॥पञ्चम्याः स्तोकादिभ्यः ६।३।२। अलुक्स्यादुत्तरपदे । स्तोकान्मुक्तः अन्तिकादागतः । अ- भ्याशादागतः । दूरादागतः । कृच्छ्रादागतःषष्ठी ।२।२।८। सुवन्तेन प्राग्वन् । राजपुरुषः ॥ पूर्वापराघरोत्तरमेकदेशिनकाधि- १ ‘विभाषा' इति सूत्रमनुवर्तते || २ 'अलुगुत्तरपदे' इत्यनुवर्तते ।।

·समासप्रकरणम् । १११ करणे ।।२।१॥ अवयविना सह पूर्वादयः समस्यन्ते एकत्वसंख्या- विशिष्टश्चेदवयवी । षष्ठीसमासापवादः । पूर्व कायस्य पूर्वकायः ।अ- परकायः । एकाधिकरणे किम् । पूर्वश्छात्राणाम् ॥ अर्धं नपुंसकम् २।२।२। समांशवायर्धशब्दो नियं क्लीवे प्राग्वत् ॥ अर्धं पिप्पल्या अर्धपिप्पली ॥ सप्तमी शौण्डैः ।।११४०। सप्तम्यन्तं शौण्डा- देभिः प्राग्वत् । अक्षेषु शौण्डः अक्षशौण्ड इत्यादि । द्वितीया- तृतीयेत्यादियोगविभागादन्यत्रापि तृतीयादिविभक्तीनां प्रयोगवशा- समासो ज्ञेयः ॥ दिसंख्ये संज्ञायाम् ।२।१।५०। संज्ञायामे- वेति नियमार्थ सूत्रम् । पूर्वेषुकामशमी सप्तर्षयः । तेनेह न । उत्तरा वृक्षाः । पञ्च ब्राह्मणाः ॥ तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारे च ।२।११५१॥ तद्धितार्थविषये उत्तरपदे च परतः समाहारे च वाच्ये दिक्संख्ये प्राग्वत् । पूर्वस्यां शालायां भवः पूर्वशाल इति समासे जाते ( सर्वनानो वृत्तिमात्रे पुंवद्भावः)॥दिकपूर्वपदादसंज्ञा- यां बा४।२।१०७। अस्माद्भवाद्यर्थे अः स्यादसंज्ञायाम् ॥ त. डितेष्वचामादेः७२।११७। बिति णिति च तद्धितेष्वचामा- देरचो वृद्धिः स्यात् । यस्येति च । पौर्वशालः । पञ्च गावो धनं य- स्येति त्रिपदे बहुव्रीहौ द्वन्द्वतत्पुरुषयोरुत्तरपदे नित्यसमासवचनम् ॥ गोरतडितलुकि ।५।४।९२। गोन्तात्तत्पुरुषाट्टच् स्यात् समा- १ इधुकामशमी प्रामविशेष इत्यर्थः ॥ २ ' मृजेवृद्धिः ' इत्यस्मात् वृद्धि रिति अचो णिति' इत्यस्मात् किणतीति चानुवर्तते ॥ ३ ईकारे तद्धिते च परे भस्येवर्णावर्णयोर्लोपः स्यात् ॥

·११२ लघुकौमुद्यां सान्तो न तु तद्धितलुकि । पञ्चगवधनः ॥ तत्पुरुषः समानाधि- करणः कर्मधारयः ।।२।४२। संख्यापूर्वो दिगुः ।२।१।१२। तद्धितार्थत्यत्रोक्तस्त्रिविधः संख्यापूर्वी द्विगुसंज्ञः स्यात् ॥ द्विगुरे- कवचनम् ।२।४।१॥ द्विग्वर्थः समाहार एकवत्स्यात् ॥ स नपुं. सकम् ।२।४१७। समाहारे द्विगुर्द्वन्द्वश्च नपुंसकवत्स्यात् । पञ्चानां गवां समाहारः पञ्चगवम् ॥ विशेषणं विशेष्येण बहुलम् २।११५७/ भेदक भेद्येन समानाधिकरणेन बहुलं प्राग्वत्। नीलमुत्पलं नीलोत्पलम् । बहुलग्रहणात्वचिन्नित्यम् । कृष्णसर्पः । कचिन्न । रामो जामदग्न्यः॥ उपमानानि सामान्यवचनैः।२।११५५। धन इव श्यामो घनश्यामः ( शाकपार्थिवादीनां सिद्धये उत्तरपदलोपस्योपसं- ख्यानम् ) शाकप्रियः पार्थिवः शाकपार्थिवः । देवपूजको ब्राह्मणो देवब्राह्मणः ॥ नञ् ।२।३।६। नञ् सुपा सह समस्यते ॥नलोपो नञः ।।३।७४ा नबो नस्य लोप उत्तरपदे । न ब्राह्मणः अब्रा- मणः ॥ तस्मान्नुडचि ।६।३।३४। लुप्तनकारान्ना उत्तरपदस्या- जादेर्नुडागमः स्यात् । अनश्वः । नैकधेत्यादौ तु नशब्देन सह सु. प्सुपेति समासः ॥ कुगतिप्रादयः ।।२।१८) एते समर्थेन नित्यं समस्यन्ते । कुत्सितः पुरुषः कुपुरुषः ॥ ऊर्यादिविडाचश्च । श४/६१। ऊर्यादयश्व्यन्ताश्च क्रियायोगे गतिसंज्ञाः स्युः । ऊरीकृत्य १ तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारे च' इत्यस्मिन्सूत्रे॥२ उरी उररी तस्थी ताली आता- ली वेताली धूली धूसी शकला संशकला ध्वंसकला भंसकला गुलु गुधा सजूः फलफली विक्की आक्ली आलोष्टी केवाली केवासी पर्याली शेवाली अत्यूमशा श्मसा मस्मसा मसमसा श्रौषट् वौषट् वषट् स्वाहा स्वधा बन्धा प्रादुस् अत् आविस एत ऊर्यादयः ।।

·समासप्रकरणम् । ११३ शुक्लीकृत्य पटपटाकृत्य । सुपुरुषः ( प्रादयो गताद्यर्थे प्रथमया) प्रगत आचार्यः प्राचार्यः ( अत्यादयः क्रान्ताद्यर्थे द्वितीयया ) अतिक्रान्त मालामिति विग्रहे ॥ एकविभक्ति चापूर्वनिपाते ।१।२।४४ विग्रहे यन्नियतविभक्तिकं तदुपसर्जनसंज्ञं स्यान्न तु तस्य पूर्वनिपातः। गोस्त्रियोरुपसर्जनस्य ।।२।४८१ उपसर्जनं यो गोशब्दः स्त्री प्रत्ययान्तं च तदन्तस्य प्रातिपदिकस्य द्वस्वः स्यात् । अतिमाल (अवादयः क्रुष्टाद्यर्थे तृतीयया) अवक्रुष्टः कोकिलया अवकोकिल (पर्यादयो ग्लानाद्यर्थे चतुर्थ्या) परिग्लानोऽध्ययनाय पर्यध्ययन (निरादयः क्रान्ताद्यर्थे पञ्चम्या ) निष्क्रान्तः कौशाम्ब्याः निष्को शोम्बिः ॥तत्रोपपदं सप्तमीस्थम् ।।१।९२। सप्तम्यन्ते पां कर्मणीत्यादौ वाच्यत्वेन स्थितं कुम्भादि तद्वाचकं पदमुपपदसंर स्यात् ॥ उपपदमतिङ् ।२।२।१९। उपपदं सुबन्तं समर्थेन निल समस्यतेऽतिङन्तश्चायं समासः । कुम्भं करोतीति कुम्भकारः।अतिा किम् । माभवान् भूत् । माङि लुङिति सप्तमीनिर्देशान्माकुपपदम् गतिकारकोपपदानां कृद्धिः सह समासवचनं प्राक् सुबुत्पत्तेः । व्या अश्वक्रीती कच्छपीत्यादि ॥ तत्पुरुषस्याङ्गुलेः संख्याव्यया देः ।।४।८६। संख्याव्ययादेरङ्गुल्यन्तस्य समासान्तोऽचं स्यात् द्वे अङ्गुली प्रमाणमस्य द्वषङ्गुलम् । निर्गतमङ्गुलिभ्यो निरङ्गुलम् अहासर्वैकदेशसंख्यातपुण्याच रात्रे ।।४।८७) एम १ 'प्रथमानिर्दिष्टं समास उपसर्जनम् ' इत्यनुवर्तते ।। २ कौशाम्बीनाम नगरी '- इत्यस्मात् अच् इत्यनुवर्तते ।। 3'अप्रत्यन्वव ·२१४ लघुकौमुद्या रात्ररच् स्वाचात्संख्याव्ययादेः । अहर्षहणं द्वन्द्वार्थम् ॥ रात्रह- हाहाः पुंसि ।।४।२९ । एतदन्तौ द्वन्द्वतत्पुरुषौ पुंस्येव । अ- हश्च रात्रिश्चाहोरात्रः । सर्वरात्रः संख्यातरात्रः । संख्यापूर्वं रात्रं लीबम् । द्विरात्रम् त्रिरात्रम् ॥ राजाहासखिभ्यष्ट ।५।। ९१॥ एतदन्तात्तत्पुरुषाच् स्यात् । परमराजः।। आन्महतः समानाधिकरणजातीययोः।६।३।४६। महत आकारोऽन्ता- देशः स्यात्समानाधिकरणे उत्तरपदे जातीये च परे । महाराजः प्रकारवचने जातीयर् । महाप्रकारो महाजातीयः ॥ छयष्टनः सं. ख्यायामबहुव्रीह्यशीत्योः ।६।३१४९। आत्स्यात् । द्वौ च दश च द्वादश । अष्टाविंशतिः ॥ परवल्लिङ्गं द्वन्दतत्पुरुषयोः ।२।३।२६। एतयोः परपदस्येव लिङ्गं स्यात् । कुकुटमयूर्याविमे । मयूरीकुटाविमौ । अर्धपिप्पली (द्विगुप्राप्तापन्नालंपूर्वगतिसमासेषु प्रतिषेधो वाच्यः ) पञ्चसु कपालेषु संस्कृतः पञ्चकपालः पुरोडाशः। प्राप्तो जीविकां प्राप्तजीविकः । आपन्नजीविकः । अलं कुमार्यै अलं- कुमारिः । अत एव ज्ञापकात्समासः । निष्कौशाम्बिः ॥ अर्धर्चाः पुंसि च ।।४।३१। अर्धर्चादयः शब्दाः पुंसि क्लीबे च स्युः । अर्धम् । अर्धर्चः । एवं ध्वजतीर्थशरीरमण्डपयूपदेहाङ्कुशपात्रसूत्रा दयः । सामान्ये नपुंसकम् । मृदु पचति । प्रातः कमनीयम् । इति तत्पुरुषः ॥ ३ ॥ शेषो बहुव्रीहिः ।।२।२३। अधिकारोऽयं प्रारद्वन्द्वात् ॥ अनेकमन्यपदार्थे ।२।२।२४। अनेकं प्रथमान्त- मन्यस्य पदस्यार्थे वर्तमानं वा समस्यते स बहुव्रीहिः ॥ सप्तमी- ·समासप्रकरणम् । ११५ विशेषणे बहुब्रीहौ ।१।२।३५। सप्रम्यन्तं विशेषणं च बहुत्री- हौ पूर्व स्यात् । कण्ठे कालः अत एव ज्ञापकाद्वयधिकरणपदो बहु- ब्रीहिः॥हलदन्तात्सप्तम्याः संज्ञायाम् ।६।३।९। हलन्तादद- न्तात्सप्तम्या अलुक् । प्रातमुदकं यं प्राप्तोदको प्रामः । ऊढरथोऽन- ट्वान उपहृतपशू रुद्रः। उद्धृतौदना स्थाली । पीताम्बरो हरिः । वीरपुरुषको ग्रामः । (प्रादिभ्यो धातुजस्य वाच्यो वाचोत्तरपदलो- पः ) प्रपतितपर्णः प्रपर्णः ( नमोऽस्त्यर्थानां वाच्यो वाचोत्तरपदलो- पः ) अविद्यमानपुत्रोऽपुत्रः ॥ स्त्रियाः पुंवद्भाषितपुंस्कानू- समानाधिकरणे स्त्रियामपूरणीप्रियादिषु ।६।३।३४॥ उक्तपुंस्कादनूङ् उडोऽभावोऽस्यामिति बहुव्रीहिनिपातनात्पञ्चम्या अ- लुक् षष्ठयाश्च लुक् । तुल्ये प्रवृत्तिनिमित्ते यदुक्त पुंस्कं तस्मात्पर ऊङो भावो यत्र तथाभूतस्य स्त्रीवाचकशब्दस्य पुंवाचकस्येव रूपं स्यात् समानाधिकरणे स्त्रीलिङ्गे उत्तरपदे न तु पूरण्यां प्रियादौ च परतः । गोस्त्रियोरिति ह्रस्वः। चित्रगुः । रूपवद्भार्यः अनूङ् किम् । वामोरू- भार्यः ॥ अप्पूरणीप्रमाण्योः ।५।४।११६। पूरणार्थप्रत्ययान्त यत्त्रीलिङ्गं तदन्तात्प्रमाण्यन्ताच बहुव्रीहेरप्स्यात् । कल्याणी पञ्चमी यासां रात्रीणां ताः कल्याणीपञ्चमा रात्रयः । स्त्री प्रमाणी यस्य स स्त्रीप्रमाणः । अप्रियादिषु किम् । कल्याणीप्रिय इत्यादि ॥ बहु- ब्रीही सक्थ्यक्ष्णोः स्वाङ्गात्षच् ।५।४।११३। स्वाङ्गवाचि- सक्थ्यक्ष्यन्ताबहुव्रीहेः पच् स्यात् । दीर्घसक्थः । जलजाक्षी । स्वा- १ 'अलुगुत्तरपदे' इत्यनुवर्तते ।।

·.. १६ लघुकौमुद्यां त्किम् । दीर्घसक्थि शकटम् । स्थूलाक्षा वेणुयष्टिः । अक्ष्णोऽदर्श- दिति वक्ष्यमाणोऽच् ॥ द्वित्रिभ्यां ष मूर्ध्नः ।।४।११५॥ नाभ्यां मूर्ध्नः पः स्याद्बहुत्रीहौ । द्विमूर्धः त्रिमूर्धः ॥ अन्तर्वहित व लोग्नः ।७।४।११७) आभ्यां लोन्नोऽप्स्याबहुव्रीहौ । अन्त- लोमः । बहिर्लोमः ॥ पादस्य लोपोऽहस्त्यादिभ्यः १५६४ १३८। हस्त्यादिवर्जितादुपमानात्परस्य पादशब्दस्य लोप: स्याबहु- त्रीहौ । व्याघ्रस्येव पादावस्य व्याघ्रपात । अहस्त्यादिभ्यः किम् । हस्तिपादः । कुसूलपादः ॥ संख्यासुपूर्वस्य ।५।४।१४०। पादस्य लोपः स्यात्समासान्तो बहुव्रीहौ । द्विपान सुपात् ॥ उद्विभ्यां का- कुदस्य ।।४।१४८। लोपः स्यात् । उत्काकुत् विकाकुन् ॥ पूर्णा- द्विभाषा ।।४।१४९। पूर्णकाकुत् पूर्णकाकुदः । सुहृहुर्हृदौ मित्रामित्रयोः ।।४।१५०। सुदुभ्यां हृदयस्य हृद्भावो निपात्यने । सुहृन्मित्रम् । दुर्हदमित्रः ॥ उर प्रभृतिभ्यः कप् ।५।४।१५१॥ कस्कादिषु च ।८।३।४८। एष्विण उत्तरस्य विसर्गस्य षोऽन्यस्य तु स इति सः । व्यूढोरस्कः प्रियसर्पिष्कः ॥ निष्ठा ।२।१॥३६॥ निष्ठान्तं बहुव्रीहौ पूर्व स्यात् । युक्तयोगः ॥ शेषाद्विभाषा ।।४ ।१५४। अनुक्तसमासान्ताबहुव्रीहेः कव्वा । महायशस्कः महायशाः।। इति बहुव्रीहिः ॥ ४ ॥ चार्थे इन्दः ।।२।२९। अनेकं सुबन्तं चार्थे वर्तमानं वा समस्यते स द्वन्द्वः । समुच्चयान्वाचयेतरेतरयोगस- १ ' अपूरणी'- इति पूर्वसूत्रात् अप् इत्यनुवर्तते || २ — इणः षः' इति सूत्रम- नुवर्तते ॥

·समासप्रकरणम् । माहाराश्चार्थाः । तत्रेश्वरं गुरुं च भजस्वेति परस्परनिरपेक्षस्यानेकस्यै- कस्मिन्नन्वयः समुच्चयः । भिक्षामट गां चानयेत्यन्यतरस्यानुषङ्गिकत्वे- नान्वयोऽन्वाचयः । अनयोरसामर्थ्यात्समासो न । धवखदिरौ छि- न्धीति । मिलितानामन्वय इतरेतरयोगः । संज्ञापरिभाषम् । समूहः समाहारः॥ राजदन्तादिषु परम् ।२।२।३१॥ एषु पूर्वप्रयो- गार्ह परं स्यात् । दन्तानां राजा राजदन्तः । धर्मादिष्वनियमः । अर्थधर्मो धर्मार्थावित्यादि ॥ इन्द्ध घि २।२।३२। द्वन्द्वे घिसंज्ञं पूर्व स्यात् । हरिश्च हरश्च हरिहरौ ॥ अजाद्यदन्तम् ।२।२।३३। इदं द्वन्द्वे पूर्वं स्यात् । ईशकृष्णौ ॥ अल्पान्तरम् ॥२॥२॥३४॥ शिवकेशवौ ॥ पिता मात्रा ।४।२।७० मात्रा सहोक्तौ पिता वा शिष्यते । माता च पिता च पितरौ मातापितरौ वा ॥ इन्द्रश्च प्राणितूर्यसेनाङ्गानाम् ।२।४।२। एषां द्वन्द्व एकवत् । पाणि- पादम् । मार्दङ्गिकवैणविकम् । रथिकाश्वारोहम् ॥ इन्द्राचुदष- हान्तात्समाहारे ।५।४।१०६। चवर्गान्ताद्दवहान्ताच्च द्वन्द्वाट्टच् स्यात्समाहारे । वाक् च त्वक् च वाक्त्वचम् । त्वक्स्रजम् । शमी- दृपदम् । वाक्त्विषम् ।छत्रोपानहम्। समाहारे किम् ।प्रावृदशरदौ॥५॥ इति द्वन्द्वः।। ऋक्पूरब्धूः पथामानक्षे।५।४।७४। अ अनक्षे इति छेदः । ऋगाद्यन्तस्य समासस्य अप्रत्ययोऽन्तावयवः । अक्षे या धूस्तदन्तस्य न । अर्धर्चः । विष्णुपुरम् । विमलापं सरः । राजधुरा । अक्षे तु अक्षधूः दृडधूरक्षः । सखिपथः रम्यपथो देशः॥ अक्ष्णो- १ सरूपाणामेकशेष'- इत्यस्मादेकशेष इत्यनुवर्तते ।।

·लघुकौमुद्यां ऽदर्शनात् ।।४।७६। अचक्षुःपर्यायादक्ष्णोऽच् स्यात्समासान्तः गवानक्षीव गवाक्षः ॥ उपलध्वनः ।।४।५८॥ प्रगतोऽध्वानं प्राध्वो रथः ॥ न पूजनात् ।।४।६९। पूजनार्थात्परेभ्यः समा- सान्ता न स्युः । सुराजा अतिराजा ।। इति समासान्ताः ।। ॥ अथ तद्धितप्रकरणम् ॥ तद्धिताः॥ समर्थानां प्रथमादा ।४।११८२। इदं पदत्र- यमधिक्रियते । प्राग्दिश इति यावत् ॥ अश्वपत्यादिभ्यश्च ।४। ११८४। एभ्योऽण स्यात्प्राब्दीव्यतीयेप्वर्थेषु । अश्वपतेरपत्यादि आ. श्वपतम् । गाणपतम् ।। दित्यदित्यादित्यपत्युत्तरपदाण्यः १११४८५। दित्यादिभ्यः पत्युत्तरपदाच्च प्राग्दीव्यतीयेष्वर्थेषु ण्यः स्यात् । अणोऽपवादः । दिरपत्यं दैत्यः । अदितेरादित्यस्य वा आ- दित्यः । प्राजापत्यः ( देवाद्यजनौ ) दैव्यम् दैवम् ( बहिषष्टिलोपो यञ्च) बाह्यः (ईकक्च) ॥ किति च ७२।११८ किति तद्धिते चाचामादेरचो वृद्धिः स्यात् । बाहीकः (गोरजादिप्रसङ्गे यत् ) गो- रपत्यादि गव्यम् ॥ उत्सादिभ्योऽन् ।४।११८६१ औत्सः ।। इत्यपत्यादिविकारान्तार्थाः प्रत्ययाः ॥ स्त्रीपुंसाभ्यां ननबी भवनात् ।४।१।८७ धान्यानां भवन इत्यतः प्रागर्थेषु स्त्रीपुंसाभ्यां क्रमान्न मनचौ स्तः स्त्रैणः पोस्नः ॥ तस्यापत्यम् ।४।१।९२ पष्टयन्तात्कृतसन्धेः समर्थादपत्येऽर्थे उक्ता वक्ष्यमाणाश्च प्रत्यया १ . प्राग्दीव्यतोऽण् ' इति सूत्रमनुवर्तते ॥ २ 'मृजेवृद्धिः' इति सूत्रात् वृद्धि- रिति । तद्धितेष्वचामादेः' इतिसूत्रं चानुवर्तते ।। ..

·तद्धितप्रकरणम् । ११९ वा स्युः ॥ ओर्गुणः ।६।४।१४६। उवर्णान्तस्य भस्य गुणस्तद्धिते । उपगोरपत्यमौपगवः। आश्वपतः दैत्यः औत्सः त्रैणः पौनः॥अपत्यं पौत्रप्रभृति गोत्रम् ।४।१।१६२। अपत्यत्वेन विवक्षितं पौत्रादि गौत्रसंज्ञं स्यात् ॥एको गोत्रे।४।११९३। गोत्रे एक एवापत्यप्रत्ययः स्यात् । उपगोर्गोत्रापत्यमौपगवः ॥गर्गादिभ्यो यञ् ।४।१।३.०५॥ गोत्रापत्ये। गर्गस्य गोत्रापत्यं गायः। वात्स्यः ॥ यत्रयोश्च । २।४।६४। गोत्रे यद्यअन्तमञन्तं च तदवयवयोरेतयो क् स्यात्तत्कृते बहुवे न तु स्त्रियाम् । गर्गाः वत्साः ॥ जीवति तु वंश्ये युवा ।४।१।१६३। वंश्ये पित्रादौ जीवति पौत्रादेयदपत्यं चतुर्थादि ताव- संज्ञमेव स्यात् ॥ गोत्राबून्यस्त्रियाम् ।४।१।९४। यून्यपत्ये गोत्रप्रत्ययान्तादेव प्रत्ययः स्यात्स्त्रियां तु न युवसंज्ञा ॥ यनि- ओश्च ।।२।१०१॥ गोत्रे यौ यजिनौ तदन्तात्फैक् स्यात् ॥ आ- यनेयीनीयियः फढखछयां प्रत्ययादीनाम् । ७।१।२। प्रत्ययादेः फस्य आयन् ढस्य एय् खस्य ईन् छस्य ईय् घस्य इय् स्युः । गर्गस्य युवापत्यं गाायणः दाक्षायणः ॥ अत इञ् ।४ ।१।९५। अपत्येऽर्थे । दाक्षिः ॥ बाह्वादिभ्यश्च।४।१।४५। बाहविः औडुलोमिः । आकृतिगणोऽयम् ॥ अनुष्यानन्तर्ये विदादि- भ्योऽञ्।४।१।१०४। ये त्वत्रानृपयस्तेभ्योऽपत्येऽन्यत्र तु गोत्रे । बिदस्य गोत्रं बदः वैदौ विदाः । पुत्रस्यापत्यं पौत्रः पौत्रौ पौत्राः । एवं दौहित्रादयः॥ शिवादिभ्योऽण् ।४।१।११२॥ अपत्ये । १ 'नहादिभ्यः फक' इत्यस्मात् फक् इत्यनुवर्तते ।।

·लघुकौमुद्यां शैवः गाङ्गः ॥ ऋष्यन्धकवृष्णिकुरुभ्यश्च ।४।१।११४। ऋ- षिभ्यः वासिष्ठः वैश्वामित्रः । अन्धकेभ्यः श्वाफल्कः । वृष्णिभ्यः वासुदेवः । कुरुभ्यः नाकुलः साहदेवः ॥ मातुरुत्संख्यासंभद्र- पूर्वायाः।४।१।११५॥ संख्यादिपूर्वस्य मातृशब्दस्य उदादेशः स्या- दण् प्रत्ययश्च । द्वैमातुरः । पाण्मातुरः भाद्रमातुरः ॥ स्त्रीभ्यो ढक् ।४।१।१२०। स्त्रीप्रत्ययान्तेभ्यो ढक् । वैनतेयः ॥ कन्यायाः कनीन च ।४।१।११६। चादण् । कानीनो व्यासः कर्णश्च ॥ राजश्वशुराद्यत् ।४।१।१३७। (राज्ञो जातावेवेति वाच्यम् )॥ ये चाभावकर्मणोः शिवा१६८। यादौ तद्धिते परेऽन प्रकृत्या स्यान्न तु भावकर्मणोः। राजन्यः । जातावेवेति किम् ॥ अन् ।६। ४।१६७। अन् प्रकृत्या स्यादणि परे । राजनः श्वशुर्यः ॥ क्षत्रा- द्धः।४।१।१३८। क्षत्रियः जातावित्येव क्षात्रिरन्यत्र ॥ रेवत्या- दिभ्यष्टक ।४।१।१४६॥ ठस्येकः।७।३।५०। अङ्गात्परस्य ठस्ये- कादेशः स्यात् । रैवतिकः॥ जनपदशब्दात्क्षत्रियादञ् ।४ ।१।६८। जनपदक्षत्रियवाचकाच्छन्दादञ् स्यादपये । पाश्चालः । क्षत्रियसमानशब्दाज्जनपदात्तस्य राजन्यपत्यवत् । पञ्चालानां राजा पाञ्चालः (पूरोरण वक्तव्यः ) पौरवः । (पाण्डोर्यण् ) पाण्ड्यः ॥ कुरुनादिभ्यो पयः।४।११७२। कौरव्यः नैषध्यः । ते तद्रा- जाः।४।११७४। अनादयस्तद्राजसंज्ञाः स्युः ॥ तद्राजस्य ब- हुषु तेनैवास्त्रियाम् ।२।४।६२। बहुध्वर्थेषु तद्राजस्य लुक् तद- १ 'प्रकृत्यैकाच ' इत्यस्मात् प्रकृत्येति ‘अन् ' इति सूत्रं चानुवर्तते ।।

·तद्धितप्रकरणम् । १२१ र्थकृते बहुत्वे न तु स्त्रियाम् । इक्ष्वाकवः पञ्चालाः इत्यादि ॥ क- म्बोजाल्लुक् ।४।१।७५।अस्मात्तद्राजस्य लुक् । कम्बोजः कम्बोजौ (कम्बोजादिभ्य इति वक्तव्यम् ) चोल: शकः केरल: यवनः इत्य- पत्याधिकारः॥ तेन रक्तं रागात् ।४।२।१। अण् स्यात् । रज्य- तेऽनेनेति रागः । कषायेण रक्तं वस्त्रं काषायम् ।। नक्षत्रेण युक्तः कालः।४।२।३। अण् स्यात् ( तिष्यपुष्ययोनक्षत्राणि यलोप इति वाच्यम् ) पुष्येण युक्तं पौषमहः ॥ लुबविशेषे ।४।२।४। पूर्वेण विहितस्य लुप् स्यात् षष्टिदण्डात्मकस्य कालस्यावान्तरविशेषश्चेन्न गम्यते । अद्य पुष्यः ॥ दृष्टं साम ।४।२७। तेनेत्येव । वसिष्टेन दृष्टं वासिष्टं साम ॥वामदेवाड्डयडड्यो ।४।२।९। वामदेवेन दृष्टं साम वामदेव्यम् । परिवृतो रथः ।४।२।१७। अस्मिन्नर्थे- ऽण् । प्रत्ययो भवति । वस्त्रेण परिवृतो वास्रो रथः ॥ तत्रोद्धृतम- मत्रेभ्यः ।४।२।१४। शरावे उद्धृतः शाराव ओदनः ॥ संस्कृतं भक्षाः।४।२।१६। सप्तम्यन्तादण् स्यात्संस्कृतेऽर्थे यत्संस्कृतं भक्षा- श्वेत्ते स्युः । भ्राष्टेषु संस्कृता भ्राष्ट्रा भक्षाः ॥ साऽस्य देवता ।४ १२।२४।इन्द्रो देवता अस्येति ऐन्द्रं हविः । पाशुपतं बार्हस्पत्यम् ॥शु- क्राद्धन् ।४।२।३६। शुक्रियम् ॥ सोमायण ।४।२।३०॥ सौम्यम् ॥ वावृतुपित्रुषसो यत् ।४।२।३१॥ वायव्यम् ऋत. व्यम् ॥रीङ् ऋतः७४।२७॥ अकैद्यकारे असार्वधातुके यकारे च्चौ च परे ऋदन्ताङ्गस्य रीडादेशः । यस्येति च । पित्र्यम् उषस्यम् ।। १ . अकृत्सार्वधातुकयोदीर्घः ' ' च्वौ च ' इति सूत्रद्वयमनुवर्तते ॥

·१२२ लघुकौमुद्यां पितृव्यमातुलमातामहपितामहाः।४।२।३६॥ एते निपा- त्यन्ते । पितुर्भ्राता पितृव्यः।मातुर्धाता मानुलः। पितुः पिता पितामहः।। तस्य समूहः।४।२।२७ काकानां समूहः काकम् ॥ भिक्षादि- भ्योऽण् ।४।२।३८॥ भिक्षाणां समूहो भैक्षम् । गर्भिणीनां समूहो गाभिणम् । इह भस्याढे तद्धित इति पुंवनावे कृते । इनण्यनप- त्ये।।४।१६४। अनपत्यार्थेऽणि परे इन्प्रकृत्या स्यात् । तेन नस्त- द्धित इति टिलोपो न । युवतीनां समूहो यौवतम् ॥ ग्रामजनव- न्धुभ्यस्तल् ।४।२।७३ तलन्तं स्त्रियाम् । ग्रामता । जनता वन्धुता। ( गजसहायाभ्यां चेति वक्तव्यम् ) गजता सहायता । (अह्नः खः ऋतौ ) अहीनः ॥ अचित्तहस्तिधेनोष्ठक ।४।२।४७। इसु- सुक्तान्तात्कः।२।३।५१। इस्उउक्तान्तात्परस्य ठस्य कः । साक्तुकम् हास्तिकम् धेनुकम् ॥ तदधीते तवेद।४।२।५९॥ न वाभ्यां पदान्ताभ्यां पूर्वी तु ताभ्यामैच् ।७।३।३। पदा- न्ताभ्यां यकारवकाराभ्यां परस्य न वृद्धिः किन्तु ताभ्यां पूर्वी क्र- मादैचागमौ स्तः । व्याकरणमधीते वेद वा वैयाकरणः ॥ क्रमा- दिभ्यो बुन् ।४।२।६१ क्रमकः पदकः शिक्षकः मीमांसकः ।। तदस्मिन्नस्तीति देशे तन्नाम्नि।४।२।६७उदुम्बराः सन्त्य- स्मिन्देशे औदुम्बरो देशः ॥ तेन निवृत्तम् ।।२।६८। कुशाम्बेन निर्वृत्ता नगरी कौशाम्बी ॥ तस्य निवासः।।६९। शिबीनां निवासो देशः शैवः ॥ अदूरभवश्च ।४।२।७०। विदिशाया अदू. १ विदिशा नगरी॥

·ননিন্দমু। १२३ रभवं नगरं वैदिशम् ॥ जनपदे लुप् ।४।२।८१। जनपदे वाच्ये चातुरर्थिकस्य लुप् ॥ लुपि युक्तवव्यक्तिवचने ।।२।५१॥ लुपि सति प्रकृतिवल्लिङ्गवचने स्तः । पञ्चालानां निवासो जनपद पश्चालाः कुरवः अङ्गाः वङ्गाः कलिङ्गाः ॥ वरणादिभ्यश्च.।४।२ 1८२। अजनपदार्थ आरम्भः । वरणानामदूरभवं नगरं वरणाः। कु- मुदनडबेतसेभ्यो अतुप् ।३।२।८७॥ झयः ।८।२।१०। झयन्ता- न्मतोमस्य वः । कुमुद्वान् नड्वान् ॥ मादुपधायाश्च मतोऽ:- ऽयवादिभ्यः।८।२।९। मवर्णावर्णान्तान्मवर्णावर्णोपधाच्च यवादिव- जितात्परस्य मनोर्मस्य वः । वेतस्वान् ॥नडशादाद्वलच् ।४।। ८८१ नवलः ॥ शिखाया वलच ।४।२।८९। शिखावलः ॥ इ- ति चातुर्थिकाः॥ शेषे।४।२।९२।अपत्यादि चतुरर्थ्यन्तादन्योऽर्थः शेषस्तत्राणादयः स्युः । चक्षुषा गृह्यते चाक्षुषं रूपम् । श्रावणः शब्दः। औपनिषदः पुरुषः । दृषदि पिष्टा दार्षदाः सक्तवः चतुर्भिरूह्यं चातुरं शकटम् । चतुर्दश्यां दृश्यते चातुर्दशं रक्षः । तस्य विकार इत्यतः प्राक् शेषाधिकारः ॥ राष्ट्राऽवारपाराद्धखौ ।४।२। ९३॥ आभ्यां क्रमादखौ स्तः शेषे । राष्ट्र जातादि राष्ट्रियः ॥अ- वारपारीणः । ( अवारपाराद्विगृहीतादपि विपरीताच्चेति वक्तव्यम् ) अवारीणः पाणिः पारावारीणः । इह प्रकृतिविशेषाद्धादयष्टयुटयु- लन्ताः प्रत्यया उच्यन्ते तेषां जातादयोऽर्थविशेषाः समर्थविभक्त- यश्च वक्ष्यन्ते ॥ ग्रामाद्यखा ।४।२।९४। ग्राम्यः प्रामीणः ।। १ शिखावलो मयूरः॥

·१२४ लघुकौमुद्यां नद्यादिभ्यो ढक् ।४।२।९५। नादेयम् माहेयम् वाराणसेयम् ।। दक्षिणापश्चात्पुरसस्त्यक् ।४।२।९८। दाक्षिणात्यः पाश्चात्यः पौरस्त्यः ॥ युप्रागपागुदप्रतीचो यत् ।४।२।१०१। दि- व्यम् । प्राच्यम् अवाच्यम् उदीच्यम् प्रतीच्यम् ॥ अव्ययात्त्यप् १४।२।१०१४ (अमेहकतसित्रेभ्य एव ) अमात्यः इहत्यः क्वत्यः त- तस्त्यः तत्रत्यः ( त्यब्नेधुंव इति वक्तव्यम् ) नित्यः ॥ वृद्धिर्य- स्याचामादिस्तदृद्धम् ।१।१।७३। यस्य समुदायस्याचां मध्ये आदिर्वृद्धिस्तवृद्धसंज्ञं स्यात् ॥ त्यदादीनि च ।२।१।७४। वृद्ध- संज्ञानि स्युः ॥ वृद्धाच्छः ।४।२।११४। शालीयः मालीयः तदीयः । (वा नामधेयस्य वृद्धसंज्ञा वक्तव्या ) देवदत्तीयः दैवदत्तः ॥गहा- दिभ्यश्च ।४।२।१३८|गहीयः। युष्मदस्मदोरन्यतरस्यां खञ् च ।४।२।१॥ चाच्छः। पक्षेऽण् । युवयोर्युष्माकं वायं युष्मदीयः। अस्म- दीयः॥ तस्मिन्नणि च युष्माकास्माको ।४।३।२। युष्मदस्म- दोरेतावादेशौ स्तः खभि अणि च । यौष्माकीणः आस्माकीनः यौ- प्माकः आस्माकः ॥ तवकममकावेकवचने ।४।३।३। एकार्थ- वाचिनोर्युष्मदस्मदोस्तवकममको स्तः खञि अणि च । तावकीनः तावकः मामकीनः मामकः । छे तु॥प्रत्ययोत्तरपदयोश्च ।७।२। ९८ मपर्यन्तयोरेतयोरेकार्थवाचिनोस्त्वमौ स्तः प्रत्यये उत्तरपदे च परतः त्वदीयः मदीयः त्वत्पुत्रः मत्पुत्रः ॥मध्यान्मः।४।२।९८॥ maintarwAAMINMausi १ नदी महि वाराणसी श्रावस्ती कोशाम्बी वनकोशाम्बी काशफरी खादिरी पूर्वनगरी थाठा माया शाल्वा दार्वा सेतकी (वडवाया वृषे ) इति नद्यादिः ॥

·तद्धितप्रकरणम् । १२५ मध्यमः॥कालाट्ठञ् ।४।३।११। कालवाचिभ्यष्ठञ् स्यात् । का- लिकम् मासिकम् सांवत्सरिकम् । अव्ययानां भमात्रे टिलोपः । सा- यंप्रातिकः पौनःपुनिकः । प्रावृष एण्यः।४।३।१७। प्रावृषेण्यः ॥ सायंचिरप्रापगेऽव्ययभ्यष्टयुटयुलौ तुद च ।४।३।२३। सायमित्यादिभ्यश्चतुर्योऽव्ययेभ्यश्च कालवाचिभ्यष्टयुटयुलौ स्तस्त- योस्तुट् च । सायन्तनम् चिरन्तनम् । प्राज्ञेप्रगेऽनयोरेदन्तत्वं निपात्यते । प्रोङ्केतनम् प्रगेतनम् दोषांतनम् ॥ तत्र जातः ।४।३।२५। सप्तमी- समर्थाज्जात इत्यर्थे ऽणादयो घादयश्च स्युः । सुन्ने जातः स्रौन्नः । उत्से जातः औत्सः । राष्ट्रे जातः राष्ट्रियः । अवारपारे जातः अवारपारीण इत्यादि ॥ प्रावृषष्ठप् ।४।३।२६। एण्यापवादः । प्रावृषिकः ॥ प्रायभवः ।४।३।३९। तत्रेत्येव । सुन्ने प्रायेण बाहु- ल्येन भवति सौन्नः ॥ संभूते ।४।३॥४१॥ सुन्ने संभवति सौन्नः ।। कोशाडन् ।४।३।४२। कौशेयं वस्त्रम् ॥ तत्र भवः ।४।३। ५३ । बुन्ने भवः स्रोन्नः । औत्सः राष्ट्रियः ॥ दिगादिभ्यो यत् ।४।३।४१। दिश्यं वय॑म् ॥ शरीरावयवाच ।४।३।१५। द- न्त्यम् कण्ठ्यम् । (अध्यात्मादेष्टविष्यते ) अध्यात्म भवमाध्यात्मि- कम् । अनुशतिकादीनां च ।७।३।२०। एषामुभयपदवृद्धिबि- ति णिति किति च । आधिदैविकम् । आधिभौतिकम् । ऐहलौकि- कम् । पारलौकिकम् । आकृतिगणोऽयम् ॥ जिव्हामूलाङ्गुलेश्छः ।४।३।६२। जिह्वामूलीयम् अङ्गुलीयम् ॥ वर्गान्ताच ।४।३।६३। १ पूर्वाह्नकालोत्पन्नमित्यर्थः ।। २ प्रातःकालोत्पन्नमित्यर्थः।। ३ रात्रिभवमित्यर्थः ।।

·१२६ लघुकौमुद्यां कवर्गीयम् ॥ तत आगतः।७३।७४बुन्नादागतः सौन्नः ॥ठ- गायस्थानेभ्यः ।४।३।७५। शुल्कशालाया आगतः शौल्कशा- लिकः ॥ विद्यायोनिसंबन्धेभ्यो बुञ् ।४।३।७७। औपाध्या- यकः पैतामहकः ॥ हेतुमनुष्येभ्योऽन्यतरस्यां रूप्यः ।४।२ 1८१॥ समादागतं समरूप्यम् । पक्षे गहादित्वाच्छः । समीयम् वि- घमीयम् । देवदत्तरूप्यम् देवदत्तम् ॥ मयट च ।४।३१८२। सममय- म् देवत्तमयम् ॥ प्रभवति ।४।३।८। हिमवतः प्रभवति हैमवती गङ्गा ॥ तद्गच्छति पथिदूतयोः ।४।३१८५॥ सुन्नं गच्छति स्रौनः पन्था दूतो वा ॥ अभिनिष्कामति द्वारम् ।४।३८५। सुन्नमभिगच्छति स्रौनं कान्यकुब्जद्वारम् ॥ अधिकृ त्य कृते ग्रन्थे ।४।३८७। शारीरकमधिकृत्य कृतो ग्रन्थः शारी रकीयः ॥ सोऽस्य निवासः।४।३१८९। सुन्नो निवासोऽस्थ सौन्नः ॥ तेन प्रोक्तम् ।४।३।१०१। पाणिनिना प्रोक्तं पाणि- नीयम् ॥ तस्येदम् ।४।३।१२। उपगोरिदं औपगवम् ॥ इति शै- षिकाः ॥ तस्य विकारः ।४।३।१३४। (अश्मनो विकारे टि- लोपो वक्तव्यः ) अश्मनो विकारः आश्मः ! भास्मनः । मार्तिकः ॥ अवयवे च प्राण्योषधिवृक्षेभ्यः ।४।३११३५। चाद्विकारे । मयूरस्थावयवो विकारो वा मायूरः । मौर्व काण्ड भस्म वा । पैप्पलम् ।। मयद्वैतयोर्भाषायामभक्षाच्छादनयोः।४।३।१४३। प्रकृ- तिमात्रान्मयड्वा स्याद्विकारावयवयोः । अश्ममयम् । आश्मनम् अभ- क्षेत्यादि किम् । मौद्गः सूपः । कार्पासमाच्छादनम् ॥ नित्यं वृद्ध- ·तद्धितप्रकरणम् । १२७ शरादिभ्यः ।४।३।१४४। आम्रमयम् ॥ गोश्च पुरीषे ।।१३। १६०। गोः पुरीषं गोमयम् ॥ गोपयसोर्यत् ।।३।१६०। गव्यम् पयस्यम् ॥ इति प्राग्दीव्यतीयाः ॥ प्राग्वहतेष्ठक् ।।१तद्- हतीत्यतः प्राक् ठगधिक्रियते ॥ तेन दीव्यति खनति जयात जितम् ।।१।२१ अर्दीव्यति खनति जयति जितं वा आक्षिकः ।। संस्कृतम् ।४।४।३। दध्ना संस्कृतं दाधिकम् । मारिचिकम् ॥ त- रति ।४।४।५। तेनेत्येव । उडुपेन तरति औडुपिकः । चरति ।४ 1४८ तृतीयान्ताद्गच्छति भक्षयति वेत्यर्थयोष्टक स्यात् । हस्तिना च- रति हास्तिकः । दध्ना चरति दाधिकः ॥ संस्कृष्ट ४२२। दध्ना संसृष्टं दाधिकम् ॥उञ्छति ॥३२॥बदराण्युञ्छति वादरिकः॥ रक्षति ।४।४।३३। समाज रक्षति सामाजिकः ॥ शब्ददर्दुरं करोति ।४।३।३४। शब्दं करोति शाब्दिकः । द१रं करोति दा- १रिकः ॥ धर्म चरति ४|४४१॥ धार्मिकः (अधर्माचेति वक्त- व्यम् ) आर्मिकः ॥ शिल्पम् ।४।४।५५। मृदङ्गवादनं शिल्पमस्य मार्दङ्गिकः ॥प्रहरणम् ।४।४।५७। तदस्येत्येव । असिः प्रहरण- मस्य ऑसिकः । धानुष्कः ॥ शीलम् ।४।४।६१। अपूपभक्षणं शीलमस्य आपूपिकः ॥ निकटे वसति ।४।४७३। नैकटिको भिक्षुकः ॥ इति ठगधिकारः ॥प्राग्घिताद्यत् ।।४।७५। तस्मै हितमित्यतः प्राग् यदधिक्रियते ॥तबहति रथयुगप्रासंगम् ।४।४।७६। रथं वहति रथ्यः । युग्यः । प्रासंग्यः ॥धुरो यडको १ अत्र चरतिर्भक्षणार्थः ।। २ खड्गधारीत्यर्थः ।।

·१२८ लघुकौमुद्यां ।४।४।७७) हलि चेति दीर्वे प्राप्ते ॥ न भकुर्छराम् ।।२।७८ भस्य कुर्छरोचोपधाया दीर्घो न स्यात् । धुर्यः धौरेयः ॥ नौवयो- धर्मविषमूलमूलसीतातुलाभ्यस्तार्यतुल्यप्राप्यवध्या- नाम्यसमसमितसंमितेषु ।४।४।९१। नावा तार्य नाव्यं जलम्। वयसा तुल्यो वयस्यः । धर्मेण प्राप्यं धर्म्यम् । विषेण वध्यो विष्यः । मूलेन आनाम्यं मूल्यम् । मूलेन समो मूल्यः । सीतया समितं सीत्यं क्षेत्रम् । तुलया संमितं तुल्यम् ॥ तत्र साधुः।३।४।९८। अग्रे साधुः अत्र्यः। सामसु साधुः सामन्यः । ते चाभावकर्मणोरिति प्रकृतिभावः। कर्मण्यः । शरण्यः ॥ सभाया यः।४।४।११५। सभ्यः ॥ इति यतोऽवधिः ॥प्राक्क्रीताच्छः ।।१।१॥ तेन क्रीतमित्यतः प्राक् छोऽधिक्रियते ॥ उगवादिभ्यो यत् ।।१।२। प्राक् क्रीतादि- त्येव । उवर्णान्ताद्वादिभ्यश्च यत् स्यात् । छस्यापवादः । शङ्कवे हितं शङ्कव्यं दारु । गव्यम् । नाभि नभं च । नभ्योऽक्षः नभ्यमञ्जनम् ॥ तस्मै हितम् ।।२।५। वत्सेभ्यो हितो वत्सीयो गोधुक् ॥ शरी- रावयवाद्यत् ।५।१२।६। दन्त्यम् कण्ठ्यम् नस्यम् ॥ आत्म- विश्वजनभोगोत्तरपदात्वः॥५॥२॥९॥आत्माध्वानीखे ६।१६९। एतौ खे प्रकृत्या स्तः । आत्मने हितं आत्मनीनम् । विश्वजनीनम् । मातृभोगीणः । छयतोः पूर्णोऽवधिः ॥ प्राग्वते- ठञ् ।५।१।१८। तेन तुल्यमिति वतिं वक्ष्यति ततः प्राक् ठअधि- क्रियते ॥ तेन क्रीतम् ।।१।३७। सप्तत्या क्रीतं साप्ततिकम् । प्रास्थिकम् ॥ तस्येश्वरः ।५।११४२॥ सर्वभूमिपृथिवीभ्यामणौ ·तद्धितप्रकरणम् । स्तः॥ अनुशतिकादीनां च ।७३।२०। सर्वभूमेरीश्वरः सार्व- भौमः । पार्थिवः ॥ पतिविंशतित्रिंशचत्वारिंशत्पञ्चाश- षष्टिसप्तत्यशीतिनवतिशतम् ।।११५९। एते रूढिशब्दा निपात्यन्ते ॥ तदहति ।।१।६३। लब्धं योग्यो भवतीत्यर्थे द्वि- तीयान्ताट्ठबादयः स्युः । श्वेतच्छत्रमर्हति श्वैतच्छत्रिकः ॥दण्डादि- भ्यो यत् ।।१।६६। एभ्यो यत्स्यात् । दण्डमर्हति दण्ड्य' अयः वध्यः॥तेन निवृत्तम् ।५।११७९। अह्ना निर्वृत्तं आन्हि- कम् ॥ इति ठोऽवधिः॥ तेन तुल्यं क्रिया चेदतिः ।५।२॥ १५५। ब्राह्मणेन तुल्यं ब्राह्मणवत् अधीते । क्रिया चेदिति किम् । गुणतुल्ये माभूत् । पुत्रेण तुल्यः स्थूलः ॥ तत्र तस्येव ।५।। ११६। मथुरायामिव मथुरावत् स्नुन्ने प्राकारः । चैत्रस्येव चैत्रवन्मै- त्रस्य गावः ॥ तस्य भावस्त्वतलौ ।५।११.१९। प्रकृति- जन्यबोधे प्रकारो भावः। गोर्भावो गोत्वम् गोता। त्वान्तं क्लीवम् ॥ आ च त्वात् ।।२।१२०। ब्रह्मणस्त्व इत्यतः प्राक् त्वतलावधि- क्रियेते । अपवादैः सह समावेशार्थमिदम् । चकारो नअनब्भ्यामपि समावेशार्थः । स्त्रियः भावः खैणम् स्त्रीत्वम् स्त्रीता । पौंस्लम् पुंस्त्वम् पुंस्ता ॥ पृथ्वादिभ्य इमनिज्वा ।।१।१२२। वावचनमणादि- समावेशार्थम् ॥र ऋतो हलादेलघोः ।६।४।१६। हलादेर्ल- घोकारस्य रः स्यादिष्टमेयस्सु परतः॥ टे।६।४।१५५। भस्य टे- र्लोपः इष्ठेमेयस्सु । पृथुमृदुभृशकृशहढपरिवृढानामेव रत्वम् । पृथोभी- १ 'तुरिष्ठेमेयस्मः' इत्यस्मात् इष्टेमेयस्सु इत्यनुवर्तते ।। ९ ·१३० लघुकौमुद्यां वः प्रथिमा । पार्थवम् म्रदिमा मार्दवम् ॥ वर्णदृढादिभ्यः ष्यञ्च ।५।१।१२३। चादिमनिच् । शौक्ल्यम् शुक्लिमा । दायम् द्रढिमा । गुणवचनब्राह्मणादिभ्यः कर्मणि च ।५।१।१२४। चाद्भावे ।। जाडस्य भावः कर्म वा जाड्यम् । मूढस्य भावः कर्म वा मौव्यम् । ब्राह्मण्यम् । आकृतिगणोऽयम् सख्युर्यः ।४।१।१२६। सख्यु- र्भावः कर्म वा सख्यम् ॥ कपिज्ञात्योर्डक् ।।१।१२७ कापेयम् ज्ञातेयम् ॥ पत्यन्तपुरोहितादिभ्यो यक् ।।१।१२८। सैना- पत्यम् । पौरोहित्यम् ॥ इति नयनबोरधिकारः ॥ धान्यानां भ- बने क्षेत्रे खम् ।।२।११ भवत्यस्मिन्निति भवनम् । मुद्गानां भ- वनं क्षेत्र मौद्गीनम् ॥ ब्रीहिशाल्योर्डका हेयम् शाले- यम् ॥ हैयङ्गवीनं संज्ञायाम् ।।२।२३। ह्योगोदोहशब्दस्य हियङ्गुरादेशः विकारार्थे खञ्च निपात्यते । दुह्यत इति दोहः क्षीरम् । ह्योगोदोहस्य विकारः हैयङ्गवीनं नवनीतम् ॥ तदस्य संजातं तारकादिभ्य इतच् ।।२।३६। तारकाः संजाता अस्य तार- कितं नभः ॥ पण्डितः । आकृतिगणोऽयम् ॥ प्रमाणे दयसज. दन्नञमात्रचः ।।२।३७। तदस्येत्यनुवर्तते । ऊरू प्रमाणमस्थ उरुद्वयसम् उरुदन्नम् ऊरुमात्रम् ॥ यत्तदेतेभ्यः परिमाण वतुप् ।५।२।३९। यत्परिमाणमस्य यावान् तावान् एतावान् ॥सं- ख्याया अवयवे तयप् ।५।२।४२॥ पञ्च अवयवा अस्य पञ्च- तयम् ॥ द्वित्रिभ्यां तयस्यायज्वा ।५।३।४३। द्वयम् द्वितयम् त्रयम् त्रितयम् ॥ उनादुदात्तो नित्यम् ।५।२।४४। उभशब्दा- ·तद्धितप्रकरणम् । त्तयपोऽयच् स्यात्स चाद्युदात्तः । उभयम् ॥ तस्य पूरणे डट् १२।२।४८ एकादशानां पूरणः एकादशः॥नान्तादसंख्यादेमंद १५।२।४९। डटो मडागमः । पञ्चानां पूरणः पञ्चमः । नान्ता- किम् ॥ तिविंशडिति ।।४।१४२१ विंशतेर्भस्य तिशब्दस्य लोपो डिति परे। विंशः । असंख्यादेः किम् । एकादशः ॥ षट्कतिकतिपयचतुरां थुक् ।।२।५१॥ एषां थुगागमः स्याड्डटि । षण्णां पूरणः षष्टः । कतिथः । कतिपयशब्द- स्यासंख्यात्वेऽप्यत एव ज्ञापकाड्डट् । कतिपयथः चतुर्थः ॥ देस्ती- यः ।।२।२४। डटोऽपवादः । द्वयोः पूरणो द्वितीयः ॥ त्रे सं- प्रसारणं च ।।२।१५। तृतीयः ॥ श्रोत्रियंश्छन्दोऽधीते ।५।२।८४॥ श्रोत्रियः वेत्यनुवृत्तेश्छान्दसः ॥ पूर्वादिनिः ।।२। ८६। पूर्व कृतमनेन पूर्वी ॥ सपूर्वाच्च ।५।२।८७। कृतपूर्वी ॥ इ- ष्टादिभ्यश्च ।५।२।८८। इष्टमनेनेष्टी अधीती ॥ तदस्यास्त्य- स्मिन्निति मतुप ।५।२।९४ गावोऽस्यास्मिन्वा सन्ति गोमान् ॥ तसौ मत्वर्थे ।।४।२९। तान्तसान्तौ भसंज्ञौ स्तो मत्वर्थे प्रत्यये परे । वसोः संप्रसारणम् । विदुष्मान् । गुणवचनेभ्यो मतुपो लुगिष्टः। शुक्लो गुणोऽस्यास्तीति शुक्ल: पटः । कृष्णः ॥ प्राणिस्थादातो लजन्यतरस्याम् ।।२।९६। चूडालः चूडावान् ।प्राणिस्थात्किम्। शिखावान् दीपः । प्राण्यङ्गादेव । नेह मेधावान् ॥ लोमादिपामा- दिपिच्छादिभ्यः शनेलचः ।।२।१००। लोमादिभ्यः शः । लोमशः लोमवान् रोमशः रोमवान् । पामादिभ्यो नः । पामक अङ्गा- •.

·१३२ लघुकौमुद्यां कल्याणे । अङ्गना । लक्ष्म्या अच्च । लक्ष्मणः । पिच्छादिभ्य इलच्। पिच्छिलः पिच्छवान् ॥ दन्त उन्नत उरच् ।५।२।१०६। उन्नता दन्ताः सन्यस्य दन्तुरः ॥ केशादोऽन्यतरस्याम् ।५।२।१०९। केशवः केशी केशिकः केशवान् ( अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते ) मणिवः (अर्णसो लोपश्च ) अर्णवः ॥ अत इनिठनौ ।५।२।११५॥ दण्डी दण्डिकः ॥ ब्रीह्यादिभ्यश्च ।५।२।११६।बीही व्रीहिकः।। अस्मायामेधास्रजो विनिः ।५।२।१२१॥ यशस्वी यशस्वान् मायावी मेधावी स्रग्वी ॥ वाचो ग्मिनिः ।।२।१२। वाग्मी।। अर्शआदिभ्योऽच् ।९।२।१२७। अर्थोऽस्य विद्यते अर्शसः । आकृतिगणोऽयम् ।। इति मत्वर्थीयाः ॥ प्राग्दिशो विभक्तिः 1५।३।३। दिक्शब्देभ्य इत्यतः प्राग्वक्ष्यमाणाः प्रत्यया विभक्ति- संज्ञाः स्युः ॥ अथ स्वार्थिकाः ॥ किंसर्वनामबहुभ्योऽव्या- दिभ्यः ।।३।२। किमः सर्वनाम्नो बहुशब्दाच्चेति प्राग्दिशोऽधि- क्रियते । पञ्चम्यास्तसिल ।।३।७। पञ्चम्यन्तेभ्यः किमादिभ्य- स्तसिल्वा स्यात् ॥कुतिहो।७।२।१०४। किमः कुः स्यात्तादौ हादौ च विभक्तौ परतः । कुतः कस्मात् ॥ इदम इश ।५।२३प्राग्दिशीये परे । इतः ॥ अन् ।५।३।५। एतदः प्राग्दिशीये । अनेकाल्त्वा- सर्वादेशः । अतः अमुतः यतः ततः बहुतः द्वथादेस्तु द्वाभ्याम् ॥ पर्यभिभ्यां च ।।३।९। आभ्यां तसिल स्यात् । परितः सर्वत इत्यर्थः । अभितः उभयत इत्यर्थः ॥सप्तम्यास्त्रल् ।५।३।१०। कुत्र यत्र तत्र बहुत्र ॥ इदमो हः।५।३।११। त्रलोऽपवादः । इह ॥

·तद्धितप्रकरणम् । १३३ किमोऽत् ।५।३।१२। वाग्रहणमपकृष्यते । सप्तम्यन्तात्किमोऽद्वा- स्यात् पक्षे त्रल् ॥ क्वाति ७।२।१०५। किमः कादेशः स्यादति । क कुत्र ॥ इतराभ्योऽपि दृश्यन्ते ।।३।१४। पञ्चमीसप्तमी- तरविभक्त्यन्तादपि तसिलादयो दृश्यन्ते । दृशिग्रहणाद्भवदादियोग एव स भवान् ततो भवान् तत्र भवान् तं भवन्तम् ततो भवन्तम् तत्र. भवन्तम् । एवं दीर्घायुः । देवानां प्रियः आयुष्मान् ॥ सर्वैकान्य- किंयत्तदः काले दा ।।३।१५। सप्तम्यन्तेभ्यः कालार्थेभ्यः स्वार्थे दा स्यात् ॥ सर्वस्य सोऽन्यतस्यां दि ।५।३।१६। दादौ प्राग्दिशीये सर्वस्य सो वा स्यात् । सर्वस्मिन् काले सदा सर्वदा अन्यदा कदा यदा तदा काले किम् । सर्वत्र देशे ॥ इदमोहिल् । ५।३। १६ । सप्तम्यन्तात् काले इत्येव ॥ ए- तेतौ रथोः ।।३।४। इदम्शव्दस्य एत इत इत्यादेशौ स्तो रेफादौ थकारादौ च प्राग्दिशीये परे । अस्मिन्काले एतहि । काले किम् । इह देशे ॥ अनद्यतनेहिलन्यतरस्याम् ।।३।२१। कर्हि कदा यहि यदा तर्हि तदा । एतदः ।।३।६। एत इत एतौ स्तो रेफादौ थकारादौ च प्राग्दिशीये । एतस्मिन्काले एतहि ॥ प्रकार- वचने थाल ।।२।२३। प्रकारवृत्तिभ्यः किमादिभ्यस्थाल् स्यात् स्वार्थे । तेन प्रकारेण तथा । यथा ॥ इदमस्थमुः।९।३।२४। थालो- ऽपवादः ( एतदोऽपि वाच्यः ) अनेन एतेन वा प्रकारेण इत्थम् ॥ किमश्च ।।३।२५। केन प्रकारेण कथम् ॥ इति प्राग्दिशीयाः ॥ अतिशायने तमबिष्टनी ।५।३१५६। अतिशयविभिणार्थवृत्तेः ·लघुकौमुद्यां स्वार्थे एतौ स्तः । अयमेषामतिशयेनाढ्य आध्यतमः । लघुतमा ल- घिष्ठः ॥ तिङश्च ।।४।५६। तिङन्तादतिशये द्योत्ये तमप् स्यात्।। तरप्तमपौ पः।१।१।२२ । एतौ घसंज्ञौ स्तः । किमेत्तिङ- व्ययघादाम्बद्रव्यप्रकर्षे ।।४।११॥ किम एदन्तात्तिोऽव्य- याच यो घस्तदन्तादामुः स्यान्न तु द्रव्यप्रकर्षे । किन्तमाम् । प्राहेत- माम् पचतितमाम् उच्चैस्तमाम् । द्रव्यप्रकर्षे तु उच्चैस्तमस्तमः। द्वि- वचनविभज्योपपदे तरबीयसुनौ ।५।३।५७) द्वयोरेकस्या- तिशये विभक्तव्ये चोपपदे सुप्तिङन्तादेतौ स्तः । पूर्वयोरपवादः । अयमनयोरतिशयेन लघुर्लघुतरः । लघीयान् उदीच्याः प्राच्येभ्यः पटुतराः पटीयांसः ॥ प्रशस्यस्य श्रः ।।३।६०। अस्य श्रादेशः स्थादजाद्योः परतः ॥ प्रकृत्यैकाच् ।६।४।६३। इष्टादिष्वेकाच् प्र- कृया स्यात् । श्रेष्ठः श्रेयान् ॥ ज्य च ५।३।६१ प्रशस्यस्य ज्यादेशः स्यादिष्टेयसोः ज्येष्ठः ॥ ज्यादादीयसः ।६।४।१६०॥ आदेः परस्य । ज्यायान् ॥ बहोलोपोभू च बहो।६।४१५८॥ बहोः परयोरिमेयसोर्लोपः स्याद्वहोश्च भूरादेशः । भूमा ॥ इष्टस्य यिट् च ।६।४।१५९। बहोः परस्य इष्टस्य लोपः स्याधिडागमश्च । भूयिष्ठः ॥ विन्मतोलृक् ।।३।६५। विनो मनुपश्च लुक् स्यादि- टेयसोः। अतिशयेन स्रग्वी स्रजिष्टः । स्रजीयान् । अतिशयेन त्व- ग्वान त्वचिष्ठः । त्वचीयान् ॥ ईषदसमाप्तौ कल्पद्देश्यदे- शीयरः ।५।३।६७ ईषदूनो विद्वान् विद्वत्कल्पः । विट्ठद्देश्यः १ — बहालीपो भू च बहोः' इति पूर्वसूत्रमनुवर्तते ।। .

·तद्धितप्रकरणम् । विद्वद्देशीयः पचतिकल्पम् ॥ विभाषा सुपो बहुच पुरस्ता- तु ।।३।६८। ईषदसमाप्तिविशिष्टेऽर्थे सुबन्ताद्बहुज्वा स्यात्स च प्रागेव न तु परतः । ईषदूनः पटुर्बहुपटुः । पटुकल्पः । सुपः किम् । यजतिकल्पम् । प्रागिवात्कः ।५।३।७इवे प्रतिकृतावित्यतः प्रा- काधिकारः॥अव्ययसर्वनानामकच् प्राक्टेः।५।३।७१।का- पवादः । तिलश्चेत्यनुवर्तते ॥ अज्ञाते ।।३७३। कस्यायमश्वो. ऽश्वकः । उच्चकैः नीचकैः सर्वकैः ॥ कुत्सिते ।।३।७४ कुत्सि- तोऽश्वोऽश्वकः॥कियत्तदों निर्धारणे-छयोरेकस्य डतरच् ।५।३।९। अनयोः कतरो वैष्णवः । यतरः ततरः ॥ वा बदनां जातिपरिप्रश्ने डतमच् ।५।३।९३। बहूनां मध्ये एकस्य नि- र्धारणे डतमज्वा स्यात् । जातिपरिप्रश्न इति प्रत्याख्यातमाकरे । कतमो भवतां कठः । यतमः ततमः वाग्रहणमकजर्थम् । यकः सकः।। इति प्रागिवीयाः ॥ इवे प्रतिकृतौ ।।३।९६। कन्स्यात् । अश्व- इव प्रतिकृतिरश्वकः । सर्वप्रातिपदिकेभ्यः स्वार्थे कन् । अश्वकः ॥ तत्प्रकृतवचने मयत् ।।४।२१। प्राचुर्येण प्रस्तुतं प्रकृतं तस्य वचनं प्रतिपादनम् । भावे अधिकरणे वा ल्युट् । आये प्रकृतमन्नमन्न- मयम् । अपूपमयम् । द्वितीये तु अन्नमयो यज्ञः । अपूपमयं पर्व ॥ प्रा दिभ्यश्च ।।४।३८ । अण् स्यात् । प्रज्ञ एव प्राज्ञः । प्राज्ञी स्त्री विक्तः बान्धवः॥बहल्पार्थाच्छस्कारकादन्यतरस्याम् ।५।४।४२। बहूनि ददाति बहुशः अल्पशः (आद्यादिभ्यस्तसेरुप- संख्यानम् ) आदौ आदितः मध्यतः अन्ततः पार्श्वतः आकातगणो- ·१३६ लघुकौमुद्यां ऽयम् । स्वरेण स्वरतः वर्णतः ॥ कृभ्वस्तियोगे संपद्यक च्विः।।४।५०। ( अभूतत-द्भाव इति वक्तव्यम्) विकारात्मतां वत्या प्रकृतौ वर्तमानाद्विकारशब्दात्स्वार्थे विर्वा स्यात्करोत्या योंगे ॥ अस्य च्चो ४॥३२॥ अवर्णस्य ईत्स्यात् च्वौ । च्च्यन्तत्वादव्ययत्वम् । अकृष्णः कृष्णः संपद्यते तं करोति कृ करोति । ब्रह्मीभवति गङ्गीस्यात् (अव्ययस्य च्वावीत्वं नेति च्यम् ) दोषाभूतमहः दिवाभूता रात्रिः॥विभाषा साति त्स्न्ये ।।४।१२। च्विविषये सातिर्वा स्यात्साकल्ये॥ सात द्योः ।८।३।१११॥ सस्य षत्वं न स्यात् । दधि सिञ्चति । शस्त्रमग्निः संपद्यतेऽग्निसाद्भवति ॥ च्वा च ७४।२६। च्वौ पूर्वस्य दीर्घः स्यात् । अग्नीभवति ॥अव्यक्तानुकरणाद् । वरार्धादनिता डाच् ।५।४।५७। द्वयचोऽवरं द्वयजवरं : तु ततो न्यूनमनेकाजिति यावत्तादृशमधैं यस्य तस्माडाच् स्यात् स्तिभियोगे (डाचि विवक्षिते द्वे बहुलम् ) इति डाचि विवक्षि (नित्यमानेडिते डाचीति वक्तव्यम् ) डाच्परं यदामेडितं र्ता पूर्वपरयोर्वर्णयोः पररूपं स्यात् । इति तकारपकारयोः पकारः ८ करोति । अव्यक्तानुकरणात्किम् । ईषत्करोति । द्वयजवरा श्रत्करोति । अवरेति किम् । खरटखरटाकरोति । अनितौ किम् करोति ॥ इति तद्धिताः ।। दत्यस्मान्नेत्यनुवर्तते ॥

·स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम् । १३७ ॥ अथ स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम् ।। स्त्रियाम् ।४।१३। अधिकारोऽयं समर्थानामिति यावत् ॥अ- जाद्यतष्टाप् ।४।१।४। अजादीनामकारान्तस्य च वाच्यं यत्स्त्रीत्वं तत्र द्योत्ये टाप्स्यात् । अजा एडका अश्वा चटका मूषिका बाला वत्सा होढा मन्दा विलाता मेधा इत्यादि गङ्गा सर्वा ॥ उगितश्च- ।४।१।६। उगिदन्ताप्रातिपदिकात्त्रियां ङीप्स्यात् । भवन्ती पचन्ती॥ टिड्डाणद्वयसदनमात्रच्तयप्ठक्कक्करपः ।४।१।१५। अनुपसर्जनं यट्टिदादि तदन्तं यददन्तं प्रातिपदिकं ततः स्त्रियां ङीप्स्यात् । कुरुचरी। नदट् नदी । देवट् देवी। सौपर्णेयी ऐन्द्री औत्सी ऊरुद्वयसी ऊरुदनी उरुमात्री पञ्चतयी आक्षिकी प्रा- स्थिकी लावणिकी यादृशी इत्वरी (ननजीकक्ख्युंस्तरुणतलुनाना- मुपसंख्यानम् ) स्त्रैणी पौंस्नी शाक्तीकी आध्यङ्करणी तरुणी तलुनी ॥ यञश्च ।४।१।१६। यबन्तात् स्त्रियां ङीप्स्यात् । अकारलोपे कृते ॥ हलस्तद्धितस्य ।६।४।१५०। हलः परस्य तद्धितयकार- स्योपधाभूतस्य लोप ईति परे । गार्गी ॥ प्राचां फ तद्धितः ।। २।१७। यजन्तात् ष्फो वा स्यात् स च तद्धितः ॥ षिगौरादि- भ्यश्च ।४।११४१॥ षिद्भ्यो गौरादिभ्यश्च ङीष्स्यात् । गाायणी नर्तकी गौरी अनडुही अनड्डाही । आकृतिगणोऽयम् ॥ वयसि प्रथमे।४।२०। प्रथमवयोवाचिनोऽदन्तास्त्रियां ङीप्स्यात् । कु- मारी ॥ द्विगोः।४।१।२१। अदन्ताविगोर्जीप्स्यात् । त्रिलोकी अ- जादित्वात्रिफला व्यनीका सेना ॥ वर्णादनुदात्तात्तोपधात्तो ·लघुकौमुद्यां नः।४।१।३९। वर्णवाची योऽनुदात्तान्तस्तोषधस्तदन्तादनुपसर्क प्रातिपदिकाद्वा ङीप् तकारस्य नकारादेशश्च । एता एनी से रोहिणी ॥ वोतो गुणवचनात् ।४।११३४। उदन्तागुणवा वा ङीष्स्यात् । मृद्री मृदुः । बबादिभ्यश्च ।४।१४५। एभ्यो ङीष्स्यात् । बढी बहुः ( कृदिकारादक्तिनः ) रात्रिः रात्री (स ऽक्तिन्नादित्येके ) शकटी शकटिः ॥ पुंयोगादाख्यायाम् ११४८। या पुमाख्या पुंयोगास्त्रियां वर्तते ततो ङीष् । गोपस्य गोपी (पालकान्तान्न ) गोपालिका अश्वपालिका | प्रत्यय कात्पूर्वस्यात इदाप्यसुपः ।७३।४४। प्रत्ययस्थात्का स्याकारस्येकारः स्यादापि स आप्सुपः परो न चेत् । सर्विका कानि अतः किम् । नौका । प्रत्ययस्थात्किम् । शन्नोतीति शका । अ किम् । बहुपरिव्राजका नगरी ( सूर्याद्देवतायां चाव्वाच्यः ) स स्त्री देवता सूर्या । देवतायां किम् (सूर्यागस्त्ययोश्छे च ङ्यां यलोपः । सूरी कुन्ती मानुषीयम् ॥ इन्द्रवरुणभवशर्वरु डहिमारण्ययवयवनमातुलाचार्याणामानुक् । ४।१। एषामानुगागमः स्यात् ङीष् च । इन्द्रस्य स्त्री इन्द्राणी वरुणान वानी शर्वाणी रुद्राणी मृडानी (हिमारण्ययोमहत्त्वे) महद्धिर मानी । महदरण्यमरण्यानी (यवादोषे ) दुष्टो यवो यवानी ( नाल्लिप्याम् ) यवनानां लिपिर्यवनानी ( मातुलोपाध्याययोरानुन मातुलानी मातुली उपाध्यायानी उपाध्यायी ( आचार्यादणत्वं आचार्यस्य स्त्री आचार्यानी ( अर्यक्षत्रियाभ्यां वा स्वार्थे ) अ ·तद्धितप्रकरणम् । १३९ अर्या क्षत्रियाणी क्षत्रिया ॥ क्रीतात्करणपूर्वात् ।४।१।५०। कीतान्ताददन्तात्करणादेः स्त्रियां ङीष् स्यात् । वस्त्रक्रीती । कचिन्न । धनक्रीता || स्वाङ्गाचोपसर्जनादसंयोगोपधात् ।४।१॥५४॥ असंयोगोपधमुपसर्जनं यत्स्वाङ्गं तदन्ताददन्तान्डीष्वा स्यात् । के- शानतिक्रान्ता अतिकेशी अतिकेशा चन्द्रमुखी चन्द्रमुखा। असंयोगो- पधात्किम् । सुगुल्फा । उपसर्जनास्किम् । सुशिखा ॥ न कोडादि- बह्वचः ।४।११५६। क्रोडादेव चश्च स्वाङ्गान्न ङीष् । कल्याणको- डा । आकृतिगणोऽयम् ॥ नखमुखात्संज्ञायाम् ।४।११५८ न ङीष् । पूर्वपदात्संज्ञायामगः ८४ा। पूर्वपदस्थानिमित्ता- त्परस्य नस्य णः स्यात्संज्ञायां न तु गकारव्यवधाने । शूर्पणखा गौरमुखा । संज्ञायां किम् । ताम्रमुखी कन्या ॥ जातेर- स्त्रीविषयादयोपधात् ।४।१।६३। जातिवाचि यन्न च स्त्रियां नियतमयोपधं ततः स्त्रियां ङीष् स्यात् । तटी वृषली कठी बढची जातेः किम् । मुण्डा । अस्त्रीविषयात्किम् । बलाका । अयोपधात्कि- म् । क्षत्रिया (योपधप्रतिषेधे गवयहयमुकयमनुष्यमत्स्यानामप्रति- षेधः ) गवयी हयी मुकयी हलस्तद्धितस्येति यलोपः मानुषी (म- त्स्यस्य ड्याम् ) यलोपः मत्सी ॥ इतो मनुष्यजाते।४।११६६। ङीष् । दाक्षी॥ऊकुतः।४।१।६६। उदन्तादयोपधान्मनुष्यजातिवा- चिनः स्त्रियामूङ् स्यात् । कुरूः । अयोपधात्किम् । अध्वर्युर्ब्राह्मणी ॥ पङ्गोश्च ।४।१।६८ पङ्गः । ( श्वशुरत्योकाराकारलोपश्च) श्वश्रूः ।। जरूत्तरपदादौपम्ये ४।१।६९। उपमावाचि पूर्वपदगुरुत्तरपदं ..

·। १४० लघुकौमुद्यां यत्प्रातिपदिकं तस्मादू स्यात् । करभोरूः ॥ संहितशफलक्ष- णवामादेश्च ।४।१।७० अनौपम्यार्थं सूत्रम् । संहितोरू: शफोरूः लक्षणोरूः वामोरूः ॥ शारवाद्यञो डीन् । ४ । १।७३ । शारवादेरजो योऽकारस्तदन्ताच्च जातिवाचिनो ङीन् स्यात् । शार्ङ्ग- रवी बैदी ब्राह्मणी । नृनरयोर्वृद्धिश्च । नारी ॥यूनस्तिः।४।१।७७। युवनशब्दास्त्रियां तिः प्रत्ययः स्यात् ॥ युवतिः ।। इति स्त्रीप्रत्ययाः ॥ शास्त्रान्तरेऽप्रविष्टानां बालानां चोपकारिका ॥ कृता वरदराजेन लघुसिद्धान्तकौमुदी ॥१॥ इति श्रीवरदराजकृता लघुसिद्धान्त- कौमुदी समाप्ता ॥ समाप्तेयं लघुकौमुदी।

·No text on this page.