·DUE DATE SLIP
GOVT. COLLEGE, LIBRARY
KOTA (Raj)
Students can retain library books only for two
weeks at the most
BORROWERS
DUE DTATE SIGNATURE
No

·संस्कृत कथा कुञ्जम्
लेखक
पं० गणेशराम शर्मा
राजस्थान साहित्य अकादमी ( संगम),
उदयपुर

·प्रकाशक
निदेशक
Tam
राजस्थान साहित्य अकादमी ( संगम),
उदयपुर
प)
เอง
१5577
प्रथम सस्करण ११०० प्रतियां
अगस्त, १९७२
मूल्य-नौ रुपया मात्र
मुद्र
वैदिक मन्त्रालय
केसरगंज,
मजमेर

·प्रकाशकीय राजस्थान माहित्य अकादमी (सगम), उदयपुर प्रदेश के हिन्दी, राजस्थानी, सम्कृत और उर्दू के मृबन्धमा साहित्यकारों को मौलिक कृतियों के प्रकाशन का कार्य अनवरत मा में कर रही है। हिन्दी और राजस्पानी लेन्सकों को कई कृतिया एवं सकलनादि प्रकादमी द्वारा प्रकाशित किये जा चुके हैं । सस्कृत और उर्दू मापा के लेखकों की रचनाप्रा के मालन भी अकादमी न प्रकाशित किये हैं। प्रदेश के वीस सस्कृत साहित्यकारों की रचनामों का एक सकलन प्रकादमी द्वारा सन् १९६५ में प्रकाशित किया गया था। उसके बाद मस्कृत भाषा की कोई कृति प्रकादमी द्वारा प्रकासित नही की चा सकी। हम यह मूचना देते हुए पं है कि इस वर्ष सस्कृत मापा को कतिपय मौलिक कृतियां अादमी द्वारा प्रकाशित की जा रही है। उस शृखला में १० गरोशराम शर्मा की कृति 'सस्कृत क्या कुजम्' प्रथम प्रकाशन है। प्रस्तुत पुस्तक प्रदेश के संस्कृत मापा के सुप्रसिद्ध लेखक ५० गणेशराम शर्मा को मौनिक क्यामों का सकलन है । पाया है, भादमी के इस नदीम प्रशासन का सस्कृत साहित्य जगत में सर्वत्र स्वागत होगा। डा० देवालाल पालीवाल निदेशक राजस्थान साहित्य अकादमी ( सगम ), उदयपुर

·संस्कृतकथाकुञ्जम्
विषयानुक्रम
२०
१-सिद्धो रासायनिक
२-वक्र दर्शनो हनूमद्भत
३-ठे माध्यम
४-गदमपुरे नापिताचार्यस्य प्रतिष्ठानम्
५-स्वाभिमान
६–अकिञ्चनस्यौदार्यम्
७-हास्यपरवक्षो राजकुमार
८-अयस्तमासुव्यसनिन
t-भ्रातृ स्नेह
१०-वीरपरीक्षा
११-भाग्य पुरुषापंश्व
१२-श्रमदेवी-
१३-एकावाणी सत्या
१४-पराधीना मतषिदेवा
१५-पूर्वाग्रह
१६-स्पर्धा
१७-मोजनमट्टाना गुहृद्गोष्ठी
१८-मूत्रचिरित्सा
१६-घूर्तपुरोहित
२०--विधानमा
६.
६२
११८
१६५

·सिदो रासायनिक प्रामीत् म मनु मिद्धो रामायनिक | तस्य प्रतिमा मर्वनामुखी, मवंजन- चेतश्चमत्तारिणी, विद्वन्मनोहारिणी च बभूव । म क्लिायुर्वेदमहिनाम, नाटोइवामपरीक्षामु, रमोपपिनन्त्रेषु, निदाने, चिक्मिाया मन्त्रस्वतन्त्र किमपि लोकातिगायिप्रावीण्य दो। न केवलमय प्राणाचार्यों वागडेदावता- पितु व्यावरगणे, न्याये, माहित्य, मर्वेष्वपि दर्शनशास्त्रपु, कर्मकाण्डे, ज्यातिवि- ज्ञानादिपु, वेदवेदान्नधर्मगाम्पु, निमिरवाङ्मयप्रपन्चेषु, पुराणमहाभारतादियु चेनिवृत्तप्रकरणेषु, मम्वृननरामु प्रीक-गर्मण्यपारमीकालाग्बीयादिषु नानाभापामु तथान्यान्यामु विद्यामु च कामप्यपूर्वामेवानन्यमुतमा प्रौडा व्युत्पनि ममासमाद । मनोऽपिक तम्य मनीषा काव्यनिर्माले प्रस्फुरति म्म। तम्य काव्यरचना- कौगलमनल्पकल्पनाम्गतीव ग्मरणीय महृदयचनाहर चा भूत । विविविद्या- पारावारपागेण मक्लक्लाक्लापकुगलच मोध्य महानुभाव प्रत्यु पन्नमतित्व- माशुकवित्व मतावधाननपुरणी मङ्गीताचार्यत्व चित्रालयनपटुता च धार । इत्य स. स्वय प्रौढवत्तर प्रष्ट पाण्डित्य वनपि मरलमरमहृदयो हास्यालापप्रियो, वाक्पतिग्वि वावदूकाना प्रचण्डाखर्वगवभेत्ता प्रगल्भवागपि व प्रवरतग्धागप्रवाहमुनगेतग्युनिपुग्म्मम्मतिक्कंगनठार मशास्त्रप्रमाण प्रव. तापि च वालबन् मरलम्वभावा बिनोदप्रिया गोष्ठीरमपरिषदा स्वय तो- ऽधिकारी सम्मान्य मभापतिरभूत् । प्राप्तकाल तत्प्रतिमाप्रकर्ष मुम्पीत माक्षात् कुर्वाणा मुप्रनिप्तिा: नागरिका शिक्षिता दीक्षिता. मुमता कुलीना मम्या गिराश्च मामाजिका प्राश्वयंचक्निा इव तमाङ्मयमुघामाधुरीमास्वादयन्तो ब्रह्मानन्दमहोदर लोकोत्तरमपूर्व रस कर्णपुट पेपीयमानास्तमनुरज्यने स्म । न कापि ममा, परिपन, मम्मेलन, महोत्सवो, विद्वद्गोडी, ममितिविद्याविनोदाधि- वैगनानि च त विना माफल्यायाकल्पन्न । इमे मर्व गुणास्त विद्वग्जनमून्य म्वामिधानन्य गर्वपा वरेण्य भरण्य च प्रामाण्यत् । लायाम्न धीवरमहाराजा. म्यया. मा भौम, पचिल्लन । आयुर्वेदे तु तत्त्रावीण्य मनोदाचामगोचरमिवामून् । यो हि रुग्णा द्राक्तरवा यवनचिकित्सबरसाध्यो दुम्माभ्यो वा समुद्घोप्य परित्यन मतमाश्रिय नवजीवन लेने। करणाई हृदयोस श्रीघरमहाराजो दीनानानुरान् ममत्वपूर्णन ·वितेने । यावयमपश्याम हृदयेन, दयाभावेन, महद्भि प्रयत्नश्च चिकित्सते स्म । निधनानामसहायानाम- शरणानामगतिकाना दीनानामनाथाना च वृते निसिलामपि चौपधिव्यवस्था, पथ्य, शयनासननिवासप्रबन्ध च सर्व स्वधनेन स्वकीय एव तत्त्वाधाने स्वयमेवा- करोत् । एव मुक्तहस्त धनव्यय कुर्वतस्तस्याथिकी स्थिति, लोकघ्यवहारसक्षमत्व, सम्पद वा यथार्थतोऽनुमातुमिहमित्य न कोऽपि प्रवभूव । स चातुरेभ्योऽन्येभ्यश्च मनिमपि द्रव्य प्रतिजग्राह न च शासकेभ्य पदाधिकारिभ्यो धनिकेभ्यो वाऽन्येभ्यो दानदक्षिणादिक स्वीचकार । नगरेभ्यो प्रामेभ्यो वाऽन्यस्थानेभ्य समागता शतशोऽथ सहस्रशरचातुरास्तद्ग्रहाङ्गण प्राप्य परा सान्त्वनामापु । प्रौपधादिक निर्मूल्य सेवमाना रुग्णा स्वल्पेनव कालेन नीरोगा स्वस्था' प्रसन्ना हृष्टपुष्टाङ्गा स्वगृहान् प्रतिजम्मु । एव वर्तमानस्य तस्य श्रीघरमहाराजस्य विद्यावंभववंजयन्ती सवंतोदिक् कीर्तिकौमुदी सार्वभौम सर्वसाधारणलोकाश्चापि तद्यशोगान चक्र । अवैक्दा वय तदर्शनार्थिनो जिज्ञासव वेचनाभिन्नहृदया सुहृदोऽतिथि- स्वेन श्रीधरमहाराजस्य गृह गता । तद्गृहदेहली प्राप्य तावत्तस्य भवनप्राङ्गणेऽनके रपणा कुठापस्मारक्षयरोगाक्रान्तास्तमेव प्रतीक्ष- मारणास्तदाश्रयास्त-मनस्वास्तद्गतप्राणास्तद्गतयश्च तत्रास्माभिईया । तद्भवन मुविशाल बहु हम्यचित्रशाल सप्तखण्डारमव यानवाहनोपारणधनधान्यविभवश्च सवंत सम्पन्नमिवादृश्यतास्माभि । तत्र प्राङ्गणलाने प्रथमखण्डे स्वयसेवक्त्वेन सवृतिरभूत्यत्वेन च नियुक्ता वेचन भद्रजना रोगिणा पल्याणी सेवा सपर्या च विदघतोऽवालोक्यन्त । गृहाङ्गण परित प्रातुराणामावासकक्षास्वनेके कुशा. पस्मारक्षयश्वासजीर्णज्वरादिरोगाक्राताश्चिवित्सायं त श्रीघरमहाराज प्रतीक्ष- माणा' सोत्कण्ठास्तदाश्रयास्तन्मनस्वास्तद्गतप्राणास्तमेव सतृप्ण चिन्तयाना अस्माभिर्दा । यदा वय तद्भवनद्वारदेश प्राप्तास्तदा श्रीपरमहाराजस्य दी शिष्यो सादरमाभाप्यागमनप्रयोजन पपृच्छतुरस्मान् भवनस्य चतुर्थे मध्यखण्डे यतमानामेका भव्या मुस्पीता मुसज्जिता च चन्द्रमालामनयताम् । सके तस्तत्रा- स्तृतान्यासनानि प्रदश्यं, विञ्चिताल प्रतीभरणायावेद्यास्मभ्य तो द्वावपि शिष्यो कचिदन्यतो जग्मतु । तस्य विद्वत्प्रवरस्यागमन प्रतीक्षमाणा वय ता चन्द्रशाला- मध्यासीना इतस्ततो यावत् पश्यामस्तावत्तदन्तनिहितान् नानाविधान् मुखोप- भोग्यवैभवसम्भारान् राजोचितान् यथास्थान सविधिचातुर्येण प्रमश सस्था- पितान् दर्श-दर्श मियो मुगान्यवलोक मारणा सदेह स्वर्गीयमिन्द्रमवनमिव प्रातमारमानमरल्ययाम । तत्र चन्द्रशालाया सौवर्णानि राजतानि ध पात्राणि, मुखासनानि, नागदन्तेववम्वितानि रशियवस्त्राणि महापाणि, विविधानि पारणि मनोहारीणि विचित्राणि कलापूर्णानि चित्राणि, पर्यदिना, पोटिया, ·कुट्टिमानि, मरिगमण्डितानि, तानि ताति राजवनवोचितानि च विविधोपमोग्द- वस्तूनि च निरीध्यात्मनोऽकिन्चनलमनुमदलो महाराजम्य श्रीपरपण्डितभ्य विषये मती गरमी सम्भावनामास्या श्रद्धा च ममभावयाम । तत्र प्रकोष्ठ म्यान्नवर्तिन्यारम्मिन् लघुकोडे चन्द्रमालाया क्वचिद्वीणामुरजमजीरादौनि कादिवारिस, क्वचित्रतत्र निहिता माम्बग रलहारा, चिन सुग धयुन्ना रमालगाः, क्वचिद्गुणांवम्बकम्बलादीना चया, क्वचिदोपविरमरमायनाना पानाणि, क्वचित्ताम्बूलानि, फलानि, पुष्पाणि, बनस्पतय , कन्दमूलानि, चूर्णान्या- संवा यत्र-तत्र सत्रम सम्यापिनान् सर्वान् पदार्यान् दृष्ट्वा वय धीवरमहाराजस्य भौतिथिया विषयेतीव चमत्कृता इवाभूम। यद्यपि तर मवने गतशो जना इतस्ततो निपणा यातायात च प्रकुर्वाणा आमम्नथापि तत्रत्य दातावरणमनीव प्रमान स्निग्न गम्भीर स्तम्पप्रायमपि चान्न प्रियाकलापचञ्चलमिदातोश्चत । इत्यमाहादजनके स्निग्गे स्वम्ये प्रमाने.पि चानिप्रभावजुष्टे वायु- मण्डल म्यिता वर मुद्दा थोररमहारावस्य विषये कामपि धारणा मानसी कुर्मम्नावदेवारम्मात पाहुकाध्वनिरयूक्त मोपानमार्गगोपरिप्ठात् सण्डादवनर- नमेक दिन्यविरह महर्षिकस महापुम्स चाद्वाश्म । तया हि--पाटलारक्तौ चरणी स्वर्णपादुवे दधानी, लोहम्तम्भमदो प्रपुष्टं उद्दे, सूटमे वटिप्रदेश लम्बमान पीताम्बर, वनित्रयविमूपित सर्गजपत्रमिबोदर, प्रपुष्ट वन भ्यल, परिधाहती वचमारावापादलम्दिनी मुचिमणी मामी भुजदण्टी, दृपनस्कन्यो, म्म्बुक्ल- ग्रीवा, त्रिपुण्डशोभी प्रान्तो चन्द्र इवोजोवीर्यतेजोमयो मालप्रदेश कमलपत्र- सशे श्रुतिगामिनीपद्रत विगाले मुग्थिर लोचन, स्वाक्षमरिणविभूषितौ कणों, मानविज्ञानकोपीपम गिर, स्निपचितघनश्यामगलितो चटाजूटो, यज्ञोपवीत वामस्कन्ये लम्बमान, दक्षिणहस्तम्य कनियामझ तो कुममुद्रिका, दयोहस्तप्रकोष्ठयो मुवर्णमणिन्वचित कङ्कणे, हस्तै चंकस्मिा पत्रपुष्पाकुर- बिल्वपत्रतुरसीदनगरचन्दनादीना पूजोपहाराणा स्याली दधान., कञ्चनोवरेताः, सुरवपुष्माघ्योतिर्मया, मिसराम, प्रोटे वयमि वर्तमानोऽपि च निम्फार पनि झैप कुर्वाण, प्रसन्नाम्भीराकृति, यिरगानचिनो धनगम्भीरया गिरा स्तोत्रमन्त्रानुच्चारयन् स्पटनः स्मिप्य वारोऽपि च कमपि दिव्यसन्देशमा- कृत्यैव प्रयन्दग्निवाग्मत्पुरत प्रादुर्भूय तस्यौ । दृष्ट्वंव तमेत महापुरष दयमामनेभ्य समुन्याप वदान्त्रलय प्रणामाभि- वादनपिराचारमकरवाम । म चान्न पक्ष प्रविश्य पूजोपहारम्याली निधाय बहिरागत्यामनमेवमुपादिगन् । म सलु क्षणाद्धं यावत् किमपि निमूटमन्नहदि चिनयग्निव म्पिलाक्षिणी प्रमार्य धननिपारगम्मीग्यातीव मुग्पष्टया सम्बार- [३ ·वत्या वाधाऽस्मान् बभापे-"कुतो नु खल्वागम्यते श्रीमद्भिः? मद्योग्या च का सेवा" वयम्-"भगवन् वयमत्र सस्कृतमहाविद्यालयेऽधीयानाश्छात्रा । थीमन्त क्लिोद्भटा विद्वास इति श्रुत्वाऽद्यावकाशदिनमिति कृत्वा भवद्दर्शनाका- हुक्षयंदागच्छाम।" स-"नन्वत्र नगरे व नु कुत्र कृतवसतयो भवन्त. ? किं कुल श्रीमताम् ? का वा शिक्षादीक्षा च मवताम् ? अपि भवत्सु कोऽपि कलाकार. सङ्गीतज्ञः कविलेखको वा???" वयम्-"वय सर्वेऽपि ब्राह्मणा विद्यालयेऽत्र राजकीये सस्तृतसाहित्य ज्योतिषमायुर्वेद चाऽधीयामहे ।" स-"प्राम, साघु' प्रहमधुना क्षणादेवातुरान् वीक्ष्य यावत् प्रति- निवर्ते तावद्वन्तो निरीक्षन्ता ममतदायमस्थलम् । इदानीमेवागच्छामि । पदि च भवनो नित्यक्रिया निवर्तयितुमभिलपन्ति तदात्रव सम्पादयन्तु ।" इत्युक्त्वा स तत उत्थायस्मानागदन्ताच्चीनाशुकाञ्चुक धोतवस्त्रमुत्तरीय च गृहीत्वा परिघार्य चक व शिरसि कौशेयमुष्णीप च धृत्वातुराश्चिक्त्तियितु- मघस्ताद्गतु सत्वरोऽभूत् । नीचंगच्छता तेन महानुभावेन द्वो शिष्यावस्मरसम्भावनासपर्याविधी नियुक्ती, तो चागत्यास्मान् प्रणम्यान्त प्रकोष्ठाज्जल, पय , पलानि तथान्याश्च प्रातरागन् पदार्थान्नानाविधान् राजतस्यालीषु सस्थाप्यास्मत्पुरतो न्यधत्ताम् । 'सुषमुपभुज्यन्ताम् ।" इति सानुरोध माग्रह च तद्रग्रहणायाऽम्मान प्रावर्तयताम् । अस्माभिश्च तत् सर्व यथेच्छमुपभुक्तम् । पुन:स्नपाद प्रक्षाल्य ताम्बूलवोटिया- चविता.। ततो होक शिप्यजनो वीणामादाय सगीतस्वरलहरी सुघास्वादी- या प्रवाहयितुमारभत । तस्य विपन्ची वादयतो गुणवोशल भावयन्तो वप तत्र चित्राषिता इव तदेकतानमग्ना इब क्व नु खलु युतो वा वर्तामह इति सवं व्यम्मराम। पथ घाइतीतेप्रहरप्राये समपे म क्लि महापुरषो नियंत्यातुर- चिकित्मा, तम्मेदामपर्यासम्बन्धि प्रबन्धादिव च सर्व भृत्यं शिप्यश्च सम्पाद्य, नवागनेभ्यश्चातुरेभ्य भीषघानि दवा, समुपदिश्य च सेवनविधीन, पृथव- पृथर मपा वृने सपनासननिवामध्यवस्था कारयित्वा पुनः पक्षान्तः प्रविश्य म्वत्रावामो मधुवेग च परिपार्याम्मरमम्मुखमेरमामन ममासीनोऽस्मामि साम वार्तालापायोन्मुम सन् विचिरक्त मुपारमत- ·१ अयाद्य --"कुनो नु सावत्र भवन्तोऽन मामनुगृहीतुमतियित्वेनाद्य प्राप्ता माधु कृतम् ' जानन्त्येव श्रीमन्त 'शिवा नोतियय सन्तु" इनि प्राचा वचनम् । अनुगृहीतोऽस्मि ।" वयम्-"भगवन् न वयमतियय प्रत्युत भवदानच्छयवायाता स्म । श्रीमती विद्वद्धोरया, प्राणाचार्या, कविशिरोमणयोनेविद्याक ताना- निपान महृदया, कारणिका, विनोदप्रियाश्चेनि नागरिकन्यो लोकेभ्यो भवतीति सर्वन पाव-भाव, अदानीमत्र समागच्याम । वयमत्र स्थानीय सम्कृतविद्यालयेऽययनपराश्यात्रा स्मो द्विजन्मान । अनागत्याम्माभिभवना पुण्यदर्शनं मफ्लता नीत स्वजन्म । सत्यप्यवमत्रागरम्माभिभवद्दिनचर्या- क्रमोऽपदापिता रोगिणा मेवामपर्यामलग्नान् भवतोऽतीव व्यस्ततमान् तपु-तेषु कार्यकलापेषु व्यापृतान् केवलमोत्सुक्यपरवमा वय विघ्नविहितानकरवामेति विचिदिव लज्जामह भगवन् । तत् क्षम्यतामय नो बालानामपराध ।" स-'मैव वन वरमा । मवदागमनात कापि क्षति । अवत्या मामका अविकारिणो नागरिकाश्च मवें मामतितरा निहन्ति । निखिलमपि दिनमत्र लोकानाम् यातायात बोभयमान वतन एव । मवन्नो विद्यायिनोऽपि कुलीना ब्राह्मणा अक्चिनस्य में गृहमायातास्तत्मम सौभाग्यमित्र मन्य तु तावद्भवनामवकारादिनम् । तदद्य नु तावदव स्यीयताम्, स्नानमन्ध्यादिक कृत्वा मया साईमव भगवत्प्रसादो मुग्यताम्, स्वसगत्या च मामानन्दन्त्यिति प्रार्थयहम् । न मर्ममामभ्ययंना प्रत्याथ्यातुमर्हन्नि भवन्ती द्विजतनया भूदेवा । विशेषता विद्यामधीयाना गुरुकुले वमन्तो ब्राह्मणपुत्रा मनतद्वचनमव- मनु नाग्राहिला म्युः । अत्रागमनागमन तु मवदायनमभूत् परमितो निबर्तन श्रीमना मदागीनमव वनंतेनुना। तन् सङ्कोच विहाय स्वगृहनिविशेष निश च मुख निवसन्तु ॥ वय सर्वे बिद्वन्मूद्धनन्य तम्य दवाऽनुरावस्वीकरणादन्यविमपि वक्त, नापारयाम । परिणामतम्व माजनादिक क्तुं स्वीकृतवन्त । प्रय क्यित्ममयानन्तर म सबकानाहूयास्मवृत म्नानसन्यादीना नित्यकर्मणा व्यवस्था क्तुमादिश्य स्वय 'भोजनोपक्रम करवाणि ।" इयुत्क्त्वा भवनम्यापरपार्वे वर्तमाना रसवतीशाला जगाम । वय मत तमेव सर्वांदो स्नानागार नीता कृताम्यङ्गाम्नता वय ससुगन्नेन क्वोष्णेन निर्मन मुखस्पशेण च वारिणा स्नापिता । तनो वय देवपूजामन्दिर गता सन्ध्यादिक नित्यविधि न्यवर्तामहि । एव कुर्वनामस्माक मध्याह्नप्राय ममयोतिकान्त । तावदेव बय सेवबाग भावनालय गन्तुमाकारिता महानमापक्ष प्राविशाम । [५ ·तत्र कक्षे सर्वत पृथक-पृथक् महार्हाणि भोजनासनान्युपकल्पिता- न्यासन् । वय तानि न्यपीदाम चन्द्रबिम्बोज्ज्वलासु राजतस्थालीपु रलखचि- तेष्वन्यान्यपात्रेषु च पक्वान्नानि, शाक्सूपादीनि, भक्ष्यभोज्य-लेह्य-चोप्य-पदार्थाश्च यथाक्रम परिवेशिता अभूवन् । भोजनपदार्थेभ्य प्रसरन् सुगन्धोऽस्माक घ्राणेन्द्रिय सन्तर्पयन् तदभिमुखी भोजनरुचि समावर्ष निवासीन् । प्रत्येक स्थाली परितो मणिकाञ्चनलाञ्छिता रौप्यक करी पीयूपकल्पशीतलसुगन्ध. निर्मलजलप्रपूरिता, पानपात्र चैक निहितमभू।। स च विद्वान् स्वासन्दी निषण्णो भगवते विश्वम्भराय परब्रह्मणे तत्सर्वमनपानादिक मन्त्रोच्चारपूर्वक सविधि सश्रद्ध च विनिवेद्य तुलसीदलानि प्रक्षिप्यास्मान् भोक्त प्रेरयत्, स्वय चापि भोजनाय प्रवृत्त । मुस्निग्ध सविधि पत्तममृतोपममनास्वादितपूर्व तद्भो। जन कृतवतामस्माक परातृप्तिरजायत । यथेच्छ परिभुक्त वस्मासु हस्तपाद प्रक्षाल्य मुखमार्जन गण्डूषादिक च कृत्वा निवृत्ततेषु तेन विदुपा वयमपरहर्ये वर्तमान सुसज्जित शयनागार नीता । तच च सौवणी रत्नजटिता ताम्बूल- करविवामुद्धाट्य स विद्वान् ताम्बूलानि सुवर्णराजतपपंटियावृतानि मुग-घो- कटान्येलालबङ्गपूगीफलसुधाखदिरसारव' रवस्तूरिकामिश्रितानि नास्मभ्य सम- पितवान् । ताम्बूलवोटिवास्ता भूयोभूयनवयन्तो वय पृथक्-पृथक् पर्यङ्क दुग्धपेनाग्छमृदुलकोमलकोदोयोपधानास्तरणेषु वामवुटिर प्रोमहि । यावनिद्रा नति तावत् पुनर्वार्ताविनोदे व्यापृतान् सशयनीय स्थितोऽम्मानवमवोचत्- "अयि वत्सा । भवन्तोऽत्रास्माभिनिरुद्धा पराधीनत्व मा वेत्त । अद्य तावद- परालेऽत्र विद्वद्गोष्ठी भविता, भवन्तस्तत्सङ्गममुखमनुभूय ततो यथेच्छ गन्तु पारमिप्यन्ति । अत्र प्रस्ताविताया गोठ्या केचन मे सुहृद , सखायो, मित्राणि, सहपाठिन , सहयोगिन , सहचरा, विद्वास , क्वय , कलाकारा, सगीतज्ञा, वैद्याधिकारान ममेष्यन्ति । विद्याविनोदा, शास्त्रार्या, पाण्यालापा, सगीताराधनानि च भविष्यन्ति । मन्ये तावत्पर्यन्त भवतामत्रावस्थानेन न वापि विशिटा क्षति समयहानिश्च भवेत् । यदि च तदेतदोचेन भवद्भ्यस्तदा म्वीकृति मे दरवा रामुम विधाम्यन्तु ।" वय प तथा परियामहे भगवत् " इति रामभिधाय निद्रा- मासण्यामहि । प्रधापराहे प्रबुद्धा वय पावत् पश्यामरतावत्त रासायनिक प्रवर प्रकोप्टनदेगे मुमामीन निमपि निसन्तमिवावालोरयाम । रोववेन निवेदिता वय, शय्या यकवोत्याय. पाणिपाद प्रक्षालय, मुखमाउंन कृत्या, उस लिपीय, नाम्बूलानि पर्वयान, स्वस्था, प्रमन्नाभाभवाम । पुन प्रकोउमागस्योपविष्टा वय ताव स प्रागाचार्यों सेखनकार्यानिवृत्तोम्मानपरप्रकोउ नीत्वा स्वकीय १] , ।

·पुस्तकालयमदर्शयत् । तर पुग्नकाला विविधभाषाणामनेषा विभिन्नविषयाणां च मुद्रितान्यमुद्रितानि हस्तलिखितानि पुस्तकानि, दुलंभान् ग्रन्थान, शिला- लेखान, प्रमाणपत्राण्युपाधिपवायभिनन्दनपत्रारिण, विविधानि विचित्राणि चि- पाणि चालोक्यालोक्य वय चक्तिचकिता इवाभूम । अपराल्लोतर सोजम्मानयस्तन भवनबण्डमनषीत् । तत्र पञ्चारात्प्राया जनास्तमंत्र प्रतीक्षमाणाम्तस् । तेषु केवन धूम्रपानोत्सुका, भगारसपानसस्पृहा, अहिकेन मैवतर्गमका, अन्य नमात्र पूर्णमास्वादयन्त , केचन व्यायामशिक्षाप्रण- पिनो मल्ला, कंचितसमदनालापटव, परे सङ्गीताऽराधनरमिका, अन्ये सरसस्थावतार, केपि परिहासमा विदूधका, विनोदप्रियाश्चाटुकारा, अपरे लोकभापार वयाऽन्ये प्राकृतसाहित्यविशेषज्ञा केचनौषधिनिर्माणतत्सरा, परे रसरमायनसम्बारे सावधान तन्मया', अतिचिन्मृदङ्गमुरजवीणादिवाथाना सम्कारसलग्ना गिल्पकारा प्राकृता जनास्तथापर न्यायव्याकरणमाहित्यादि- शास्त्रात्ययनप्रवृता कतिचिन केवल 'हा-हा ही-ही मात्र कुर्वाणा कालोपा- यंद तनावस्थिता प्रामण्या अलसा व्यसनिनोऽपराघवृतयो गालीप्रदानपुरस्सर- मात्मनाऽग्ववंगर्वमौद्धत्य च प्रकटयन्त, सज्जना, दुर्जना, नागरिका, शिक्षिता, प्रशिक्षितारच सर्वविधा सम्या, असभ्याश्च नागरिका जना बालवृद्धयुवानो- दश्यन्त । श्रीम त रामायनिर गुरुमहाराज नागत वीक्ष्य सर्वेऽपि च ते पतिबद्ध यित्वा बद्धालय सारागपात प्रणेमु । म गुरुवर्यश्च 'ये यथा मा प्रपद्यन्ते ताम्नर्थव मजाम्यहम् ।" इति नीत्या सबनिव तात् पृथक पृयगालप्य तन्मनो- गतमभिप्रायमिच्या कुशलमनामय च प्रसन्नेन मनसा समन्दहास पृष्ट्वा सर्वेषामेव मनोरथपूरगाय ययायोग्य प्रतिज्ञाय व्यायामशालामम्मानिनाय । अम्माक पश्यनामेव स भगवन्त हनूमन्त, बलदेव, परमुगमभीष्मद्रोणा- दीन् सस्तुत्य रक्तवस्त्र बोपीन स्वात्मनाघृत सुव्यवस्थित दृढ च दवा व्यायामशालारङ्गभूमिमवातरत् । अनावृत तस्य व्यायाममुष्ट भौतिक देहबन्ध, स्मृतिस्तार तस्य व्यायामाचरण वीक्ष्य वय बहुचमत्कृता । तम्य भौतिको देहबन्धी लाहसारनिर्मिती वववत् दीयाश्चालभ्यन । स्वयमेव भगवान माति- नन्दनो हनूमान्, मावा, मोमीना, बलदेवो वान भूलाके मनुष्यविग्रह घृत्वावि. Vत इवातर्पतास्माभिः । स बलु व्यायामनर्योगयुक्तान् गतिनगा यागा. सनानि क्रमा कृत्वा सह कश्चियिष्यजन मल्लद्वन्दानम्यस्य शिष्येभ्यश्च प्रदश्यान्तरात्मान कामपि परमा टि. पुटि. ति, सुख चान्वमवत् । प्रय व्यायामवर्यया निवृत्त तस्मिन् महाराज गुरी कंचन भवना विद्याम, क्वया, गायका, क्लासरा, लेखरा, गुणग्राहिणच तत्रागच्छन् । [७ ·-- । महाराज च त गुरु प्रणम्योपरितने हम्यंप्रकोष्ठे न्यपीदन् । वय हि तनाज्ञप्ता- 'अद्य सायमन विद्वद्गोष्ठी भविता। इमे च सर्वे सज्जना मम सुहृद , सखायो, मित्राणि, परिचितास्तदर्थमेवागच्छन्ति । तद्यावदह स्नानसन्ध्यादिक निवर्तयेय तावद्भवन्त सार्टमेभिर्वार्तालापसुखमनुभवन्तु ।" इत्यादेश्य स्वय स्नानागार प्रविवेश स । अथाधुनोलखण्डे वर्तमान हर्म्यक्क्ष प्राप्तप्वस्मासु विञ्चित्लालानन्तरमेव स रासायनिको गुरु कृततलाभ्यङ्ग सेवक सहाम्राणि, कदलीफलानि, नवरङ्ग- द्राक्षादीनि नानाविधानि फ्लानि, दुग्धशर्करोषधिरसमिथिता अनेके पेया. मुम्वाद्या रसास्ताम्बूलेलालवङ्गादयो भोग्यपदार्था राजतस्थालीपु पानपात्रेषु चोपस्थापयन्नुवाच तत्रोपस्थितान् सर्वान् न -"मान्या सुहृद । क्षम्बनाम् अस्माकमद्यतनी दिनचर्या किञ्चिद्विलम्बिता । यावदह स्नात्वा भवत्सेवायामा- रमान नियोजयानि, तावदेतानि फलानि, रसाश्चैते यथेच्छमास्वाद्यन्तामुपभुज्यन्ता च । एपोऽहमचिरादेव स्नात्वा गच्छानीति उक्त्वा स पुन स्नानागार प्रति प्रतस्थे । प्रथ होराद्वयानन्तर स प्राणाचार्य स्नातो विरचितकेशरलापो धौत- मधोवस्त्रमुत्तरीय च परिदधानो दुग्धफेनघवलममा कञ्चुक्मणीप धृत्वा पीताम्बर तदुपरि परिघाय भालदेगे कृतोर्ध्वपुण्ड सुगन्धद्रव्य मुरभिनवायुमण्डलो राजस वेश कृत्वा विञ्चन्मादकद्रव्यसेवनान्मदमत्ताभ्यामीपदारतकोणाभ्याम् विस्फारिताभ्यामिव विशालाभ्या लोचनाभ्या नियंक दृशमितरततो व्यापारयन् शन शने कक्षान्त प्रविश्य स्वकीयमेव भवनसभागृहमध्यासीनान सभ्यास्तत्रो. पस्थितान् सादर सविनय समिष्टाचार समर्याद च प्रणम्य स्वासनमुपाविशत् । तावदेव सन्ध्यासमय सम्जात । अथ प्रज्ज्वलिताया दीपमालिकाया, धूपमुगन्धे सवतो व्याप्यमान, गिप्यभृत्यगणे च यथास्थानमुपविष्टे, विद्वज्जनेषु सर्वेषु मुखासीनपु वीणामुरजमृदङ्गमञ्जीराणा मधुरस्वरेषु रणरणायमानेषु थीमजयदेवश्वेर्गीतगोविन्दस्य चतुर्दशपद्या मङ्गलाचरणपुरस्सर क्रमशस्तत्र कार्यक्रम प्रारमन । तत्रोपस्थिता सर्वेऽपि च सभासदोऽहमहमिक्या स्वरचना पाव्यानापल्या सोरमाह सानाद चाधावयन् । मध्यान्तरेषु च तत्र हासपरिहासा- नर्मानापारचाट्नयोग्यगपविनोदाश्च प्रावन त । यदा कदा शास्त्राप्रमगाश्चापि तयुक्तिपुरम्मर मोहापाहमवानापन । मरवृत हिन्दी-बङ्गगवी पुरी-पारमीर- उर्दू-महाराष्ट्री प्रभृतीनामनेरभाषाणा नवनिर्मिता प्राचीनाश्च वाव्यरचना मुहृदगोठपा तस्यामधूयन्त । लोरमापावया.पि तत्र ग्राम्यगीत, भजनानि सावरणी-गया-टप्पा टुमरी प्रभृतय प्रणयगीतीवीरगाथारच गाय-गाय रगरमानाद- E - ·दर्पणमकुवल्लोका केचनाम्लमापादिदो जनामात्र सदसि पाश्चात्यकवीना काव्यानि मधुर मधुर पटुः । विद्यमानेष्वपि तस्या परिपदि विद्वत्प्रकाण्डेपु सर्व- विद्यानिधानेपु समयपु प्रकृष्टप्रतिभावलु, विद्रुपका परिहासकाश्चापि साभिनय स्वकलाप्रदर्शन क्त्तं ययष्टमवसरमासाद्यानन्दरसनंदनवरात्मान सन्याश्रा- प्लादयन् । अस्मानिश्च तत्र निपुण निरीक्ष्यानुभूत परिपदि यत् स खलु रामायनिको गुरु स्वयव्रत सभापतिरिव किमपि सर्वातिशायि व्यक्तित्व दयानो दिव्यविम्हा देवदत इद रराज । मध्ये मध्ये जलपान, ताम्बूलचर्वण पूीफलला- लवगतमालपत्रसदन च सदस्यर्ययारुचि निर्वाध च क्रियमाएममूत् । इत्य द्विरहरप्रायोऽत्यदर्तत प्रथमरा समय । अथ निशीय कश्चित् सङ्गीतनाना समुदायनत्र समाजगाम । तेषु सङ्गीतमण्डलमदस्वैपु केचन सङ्गीताचार्या गायका दोणावादनिपुणास्ताल- तत्त्वविशेषज्ञा भावमुद्राप्रर्दनपटयो नृत्यकारा रूपलावण्यसम्पना युदतयो नर्तक्यों दाराङ्गना विविधवाद्यविशारदा कलाकाराचाम्युपेत्याचार्यप्रवर त रासायनिक गुरु भूयो भूयः प्रणम्य तदाज्ञाकारिणों दासा इव, मृत्या इव, म्वयंसदका इव, अकिञ्चना भिक्षुका इव श्रद्धाभक्तिपुरस्सर सादर सविनय च तदादेश प्रतीक्षमाणा उपनम्यु । गुरुणा तेनाचार्येण कृतन तिर्मग्भ्रूभङ्गकटाक्षमात्रण तच्चिकोपित, तन्मनोगत, तत्प्रवृत्ति, तदादेश, तदनुशासन च जानाना इव तत्रो- पस्थिताना समानदामपि मर्यादा, शिष्टता, सभ्यता, सदाचार, ससम्मानमाद सानुशासन च परिपालयन्तों यथास्थान न्यपीदन् । तत्र परिपदि समुपस्थिता सर्वेऽपि च विद्वज्जना' किञ्चिदिव विश्राम कामयमाना काव्यसङ्गीतसेवन श्रान्ता मनाक स्थानपरिवर्तनमासनपरिवर्तन वाभिलपन्तो यत्र तत्र स्वानुकूल चेष्टितुमारमन्त । ततस्तेनाचार्यप्रवरेण सा नवागता कलाकारमण्डलो जलपानताम्बूलादिमि प्रसादवितरणं पुष्पमाला- समर्पणः सुगन्धद्रव्यप्रदानश्च सम्मान्य सङ्गीतनृत्यादिक समारब्यु प्रणोदिता। तंश्च मण्डलीमण्डनंगुणगणविशिष्टश्च सङ्गीतज्ञर्नर्तकीमिश्च सङ्गीतनृत्यादिक शास्त्रीयपद्धत्यनुमार भावमुद्राप्रदर्शनपूर्वक प्रवर्तित, सर्वस्तत्रस्यविद्वत्कविकला- कारंम्नत् सर्व सानन्दमनुभूय सालाद समाप्ति नीतोऽनौ महामहोत्सवः ततः सर्व सदस्यास्तु तस्य रासायनिकस्य गुरोमहाराजत्वानुमतिमासाद्य स्वगृहान् प्रति प्रतस्थिरें। ततो हि तेनाचार्यप्रवरेण सर्वम्य उपस्थितेभ्य कला- कारेभ्यो मिष्टानप्रसाद, फलानि, वस्त्राणि, सुवर्णमुद्राश्न दत्वा प्रसन्न मनसा मधुरमापरगश्च सन्तोप्य सस्नेह विसजिता । अस्मान् सर्वाश्चातिथिमवने कल्पितानि भयनीयानि संदकनीत्वा शयनायाज्ञाप्य स्दय चाप्यशेत ! [६ ·मय द्वितीयेऽहनि शय्या त्यक्सोरियता वम स्वग्रहान् गन्तुमाचार्यस्याशाम याचाहिम । तेनाश्वास्यास्मान् सस्नेह पृष्टम्-"ब त वत्सा ! वस्तुत किमर्थ भव तोऽत्र मम सविये प्राप्ता अह जाने, भवन्तो दूरात स्वजन्मस्थलादत्रागता विद्याथित्वेन विद्यालयेऽध्ययनमारचन्ति । भवता यमनोगत भवेत्तनिश्शङ्क- मुच्यताम् । यूय ब्राह्मणा कुलीना पुनर्देववाणी सस्कृतभारतीमधीयाना ब्रह्मचर्यव्रत परिपालयतोऽत्र मम नगरे वसथ । तकिमपि मा थारध्व लमध्य च । ममेद भवन प्राप्य न कोऽपि रिक्तहस्तो गच्छति । नात्र मम गृहे किमप्य पहीयते । भगवता परमेश्वरेण प्रदत्त पुष्कलमक्षय च घन मम समीपे वति । वदत, वदत वत्सा । स्वमनोरथ नून वदत। यत्कामयध्वे तल्लवव गम्यताम् सन्निी मनोरथान् भगवान् धन्वन्तरि परिपूरयितुमिहावाधुना समर्थ ।।।" इत्युक्त्वा सोऽस्मन्मनोगतामाकाडक्षा श्रोतुमुत्कर्णम् प्रतीक्षमाण स्नेहा या शाऽम्मान परिपश्यस्तस्थो। अनुभव राहित्यात कुलीनत्वादल्पवयस्कत्वाच्च किंचित् सङ्कोचमञ्च दिलज्जमानरप्यस्माभिर्वालबुद्धिभि क्थमपि प्रयत्नात् परस्पर मुखान्यवलोक्या. चायाय सविनय महता काठिन्येन निवेदितम् 'भगवन् । लोकास्तावच्यीमत सिद्ध रसायनाचार्य, प्रसिद्ध पीयूपपारिण प्राणप्रदातार कविराज, सर्वशास्त्रनिष्णात, प्रकृष्ट विद्वास, परमदार्शनिक, रसोन्मत्त क्वीश्वर, शतावधान पण्डित महामन्त्रिकप्रवर च भवन्त वदन्ति । श्रीमता कीति, यशो वासिद्धि, धनवैभव, सभाचातुर्य, गुणगणान्, सहृदयत्व च श्राव भाव वयमत्र श्रीमच्चरणयो सम्प्राप्ता स्म । श्रीमता पुण्यानि दर्शनानि, सत्सङ्गमातिप्य च प्राप्य भवत्सुहृदा विदुषा गुणिजनाना कलाकाराणा चात्र गोष्ठीरसमुख समास्वाध वयमानन्दस दोहसुपास्वादमास्वाद्य कृतकृत्या पन्यान सजाता स्म। अधुना स्वनिवासस्थल गतुमाज्ञापय तु गुरचर्या । पूर्णा नो मनोरथा॥ मधुना तु ग्रहगमनायानुमन्यताम्, पुन कदाचिदायास्याम !" एव पवतो मे वचनमाक्षिप्यास्मास्वेकेनोक्तम्-'प्राचार्य । वय बहुतज्ञा स्मो यच्छीमद्भिररमामु ब्राह्मणवटुपु निर्यात महती हि कृपा विहिता, परम स्नेह प्रदरितो, निहतुको दयाभावो ध्यघीयत, पर यथा लोवा मात, न तथा भवत्वृत कोऽपि रासायनिकत्वचमत्वारोऽत्र प्रत्यक्षीकृतोऽस्माभिनं चापि लोको. सरा सिदिच साक्षादकियत । तयदि गुरुचरणा प्रसीदेयुभंवछिप्यानुशिष्येप्य रमामु सदा सिदविद्याना श्रीमा रासायनिश्छ घमंघशुभ्यो मायावर फामयामहे !" इति । भपाचार्य परमगम्भीरा मुखाकृति कृत्वान्तभैदिनी समस्मासु नि क्षिप्या- १.]

·प्रय तादाय स्माक पात्रत्वमन्तहदि विचारयनिक प्रोवाच-"सावु, वला यम- अंब निवमता भारतानर मध्याह्न किञ्चिद्विश्राम कृत्वापराहे सुप्नामिय जिज्ञासापि च यथासाध्य समुपशान्यत।" इत्युक्त्वा स पुनरस्मा परिचर्या सेवकानियाग्य स्वदिनचर्यामनुवर्तितु सदरोऽभूत् । दर च तद्वचनविश्पन्ना मदोन्मुक्य, विज्ञासा, कौतुक च स्वदननिगूढ विधन स्नानसघ्यामोजनादिषु प्रवृत्ता प्राराकाल प्रतीक्षमाणास्तवत्यमेद दिनचर्याक्रममनुवनितुमारभेमनि। प्रय प्रमेणापराहममयो गत । सपितोत्यित स सन्दाचार्योन्मान मवनस्पोद्यानपावें विनिर्मिता भूगर्भात हे दर्नमाना स्वकीया रसायनप्रयोगशाला निन्ये । वहिस्तः पर्णकुटोमिव दृश्यमारा ता शाला सोपानमार्गेण प्रविश्य यावदन्त पश्यामस्तावत् स हि रमायनाचार्यस्तत्र स्वकीय सिद्धासनमुपविष्णेऽस्माश्च पृथक् पृथक् परिकलिनानु मृनपीपु वदिकासु मुसमुपवेष्टुमाज्ञायव दक्त मारमत- "पश्यन, वत्ला । इस हि म रसरसायनसिद्धये निनिता प्रयोगशाला विद्यने । अत्रवाह नानोपधिनिर्माण मम्मसापन, पारदसम्बारान्, धातुमोरन दाज्यच्चानुरागा चिक्त्मिासापक्ष रमरसायनादिक सर्व शास्त्रोक्तरीत्या सतापयामि । इतोऽवलाक्यताम्-प्रय हि सर्वसस्कारशुद्ध पारद । एतानि विविधानि भस्मानि, प्रसौ सिद्धो मारध्वज , संपा स्वर्गवसतमालती, इमाः सुवर्णरजतपपंटिका, इद मायूर घृतम् प्रसो गुग्गुलुराज, भय भैरवरस', स एष च्यवनप्रायः, इद हिरण्यगर्भगुटिका, इद हि वाजीकरणमौषधम्, तदिद सरस्वतीचूर्णम्, स एप पक्षाघातनिवारको रस., तदिद महानारायणतलम्, सपा सर्वज्वरप्रशमनी वटिका, भय त्रिदोपान्तरो रस , संपा विद्यारीकन्दवटी, इम च सर्वे सस्कारसुद्धा पातुपिण्डा । यदाह किमप्योपपिरसादिक साधयितु- मिच्छामि तदात्रवागत्य निभृत सापयामि ।" इत्युक्त्वा स तत्र निहितानि नानाविधानि विभिन्नगुणान्यौपधानि, रसान्, भस्मानि, तैलानि, चूर्णानि, वनिर्माणोपयुक्तानि विदिघान्युपकरणानि चामभ्य प्रदोऽब्रूत-"दत्सा | सावधान शृणुत ॥ यतो भवन्त' सर्वे कुलीना ब्राह्मणा विद्यार्थिनोतीद वीद्रा जिज्ञासामावहय, पुनमंया प्रदर्शित चमत्तारविशेष प्रत्यक्ष द्रष्टुममिलपथ, तस्माद्भवता पात्रत्वमाक्लप्पात्र भवतः सर्वानानोतदानस्मि । तच्धीमद्भिर्मम प्रयोगशालाबीक्षण न पस्मा अपि जातुचित् क्यनीय. नो चे महाननपं सम्भवेत् । एतत् सर्व गुह्मातिगृह्य रहस्य मातृजारपद गोप्यम् ।। स्वैप्टदेवता, वेदमावर, गायत्री, मातापितरौ, धर्म, गुरु, विद्याप सर्वामत्र साक्षीहत्य भवन्त सत्या प्रतिज्ञा कुर्वन्तु यद्यावग्जन्म नतद्रहस्य स्मंचिदपि क्यययुरिति ।"

·वय I" वय च तत् सर्व दृष्ट्वा, श्रुत्वा, विस्मिता इव चकिता इवोद्भ्रान्ता इव दिइम्ढा इवाभवाम । अन्ततोऽस्मास्वेक' सुहृत्तमाचार्य साञ्जलिबन्धमूचे- "भगवन् । के वय वराकाज्ञानरङ्कादीनदीताश्छात्रा क्व च भवान् समर्थों । अन्तर महदन्तरम् ।। सूर्येण कोटमणिना किं वत सारश्यम् !!! सत्यप्येव थोद्भिरेतत्सर्व प्रशित कृपया तत्कृते वय बहु कृतज्ञा. स्म । श्रीमन्तो यदस्माक पात्रत्वमाकलयस्तदेव हि सौभाग्य न ! थीमच्चरणो स्पृष्ट्वा प्रतिजानीमहे यन्न क्दाप्येतद्रहस्य प्राणात्ययेऽपि समुपस्थितेऽपि कस्मंचिद्वक्ष्याम'।" एव वदत एव तस्य नो मित्रस्य स क्लिाचार्योस्मान् सर्वान् नेत्रेणाकु- ञ्चितभ्र वा तिर्यगवलोक्य मर्मभिदा दृशाऽब्रवीत्-"यूय ब्राह्मणबटवोऽस्माकम् परमा विश्वासभूमिः । भवन्तोऽनुत्तम पात्र विद्यासिद्धः क्रियात्मक प्रयोगप्रदर्शन- तत् पश्यत सावधानम् । इत इतोऽवलोक्यताम् । एतदस्ति तावत् सर्व- सस्वारसस्कृत विशुद्धतम हि शुल्वम् । दृश्यताम्, कीदृशमिदम् ?' इत्युक्त्वा स शालातो बहित्तिा कानिचिदौपधिपत्राणि मूलानि चोद्यानादानयत् । पुनरागत्य- प्रज्वालितेऽग्नी त ताम्रपिण्ड प्रक्षिप्य पात्रे निघूमेनाग्निना विद्राव्य तस्मिस्तर- लाग्निाल्पे द्रवे कानिचिदौपधिपूर्णानि चिक्षेप। ततो हि सद्य समानीतानि पत्राणि मूलानि च पाणितलाभ्या दृढमापीड्य रस निष्कास्य बिंदुपञ्चकपरिमाण रस प्रतप्त तस्मिन् शुल्वपिण्डपात्र मन्त्रोच्चारपूर्वक प्रक्षिप्तवान् । प्रक्षिप्ते च तद्रसे तत्क्षणमेव स खलु शुल्वपिण्डोऽग्निमध्यस्थो ज्योति प्रभामास्वर स्वरूपरमणीय तेजोमय विशुद्ध सुवर्ण परिणतम् । तच्चाग्नेबहिनिष्कास्य गृहीत्वा चाऽय जलकुण्डे क्षिप्त्वा पुननिष्कास्य ततो रसायनशालाया अस्माभि सहैवोद्यानपथेन स्वभवन- वक्षमासाद्य प्रकोष्ठ प्रविश्यास्मान् प्रत्यूचे-"भूदेवा. | समर्थों में गुरुदेवो महात्मा मह्यमेता विद्या सिद्धि प्रादाद्ययाह स्वजीवन सुखेन जीवामि । सत्या महत्यामाव- श्यक्तायामेव सुवर्णा सम्पाद्यातुरसेवाया मुक्तहस्त व्येमि । यदि च मे विद्यासिद्ध. सदुपयोगो लोक्सेवाया भवति तदेव मम जीवनसाफ्ल्यम् । अन्यथा न मे किमपि- द्रव्येण प्रयोजनम् ।" एवमुक्त्वा तेन सिद्धन रासायनिकेन पन्च-पञ्च स्वर्णमुद्रा, वनारिए, मिष्टान्नानि, फलानि, पुस्तकानि च दावा-"सति घन प्रयोजने श्रीमदिनमत्रा. गन्तव्य, घन च मत्तो निस्सट्रोच यावदिच्छ प्राप्तव्य, विद्याध्ययने च समनोयोग प्रयतितय्यम् ।" इत्युक्त्वा तेन सस्नेहा माव वय स्वनिवासस्थान गन्तु विजिताः । वय सर्व हनिभरमानसा मपि बहुचमत्कृता स्वगृहान् प्रति समागच्याम् । १२] ·वक्र दर्शनो हनूमद्भक्तः । अस्ति क्वचिन पावत्यवनमबुले भारतीये हि भूभागे कश्चनको ग्रामविशेषः । तत्र च प्रामे मुख्यत' कृषीवलाना मिल्लननाना तदनु प्रामीगाना ब्रह्मसत्रविशा वनतिवंतने । ग्राम परित सपनवृमलतागुमपादपान्दाक्तिम. निनिविड वनमास्ते । सबंतो ग्राममावत्य क्लिंका ससपाहिनी प्रमानमनिला नदी प्रवहति । वनमन्ये चको महान् सरोवराचारि विद्यमानोति । वन सर्वन उच्चावच पर्वतमाला स्वकीय प्रोप्ननरभ्र गियर शोममाना काम- पनिर्वचनीया मनोरमा रमणीया शोमामातन्वाना विरान । एवविरे प्रतिनौन्दयंसनाये चाऽनारप्पके स्थाने मिहा यामा भानूगा काश्वित्रा मृगा प्रजमरा भूरा सम्नियान्वी चंवविविधा अनेरे हिंस्रका वन्यजनय प्रायुरा निवसन्ति । तेषा तत्रहारमोविध्य, नियामाश्रयानुकूलता, तृण- जतफ्नानन्दायादीनां परम मोलम्य, निवासानुकूलना च वर्तते । वनभूमा- यस्या नानाविधा पक्षिममूहा स्थलग जलचरा व्योमचराश्च प्रचुरा मन्ति ये स्वकीय क्लाजननिखिलमपि यन मुघरीवंनि । मारमेव पशुपति मिरनेकस्तत्र वने बहूनि वानरयान्यपि च विद्यन्ते । न इमे वानरा प्रामेण वनानि मृत्य प्रामादग्रामातर बभ्रम्पमाषा दिनाने पुनवंन प्रविश्य महा. वृक्षारणा शासाप्रामामु विधम्य समुम जीवन समनिवाहपनि । यहा का त एने वानरा ग्राम्याहस्थाना टोत्राणि, वाटिकोद्यानानि च प्रविश्य स्या- ग्नफ्लादीनि प्रमम मायनि । क्षेत्रादिष्वनुपलान्चे बाहारे परिगुजा ग्रामीण। रहस्यानां यहागरोषु गृहाम्यन्तरेषु च यत्र तत्र मनिहितान् साधार्यान् पापनानादीन् प्रसह्य सादन्ति । न केवल सावत्येव प्रत्युत यूनेस्तन- वनरारोहणावरोहणेग्लाभिग्नाभिश्च कपिलोबिनाभि स्वभावचेष्टाभिश्च क्रीडारतिक्लहोत्यानं लोकान् प्रवाचले। अनेन वानरस्तोरप्लवेन तत्र भूभागासले निवसन्नो ग्रामीणा प्रजाजना. सतत पीडमाना तिरपन्नि चेखिस्ने च। इत्य सनत जायमान वानरोपदवमममाना ग्रामीणा लोरा प्राम्यपञ्चायननेषु, नगरपालिकाम, शासनानाधोनामु ममिनिषु, सट्वटने घ सर्वेषु वानरजातिविरुद्धममियोगापत्तीनिवेदयन्नि । पर तान्दिर रिमप्यु- [ १३ ·पायान्तरममोघमनुपलभमानास्ते सर्वे सङ्घटनाधिकारिणोऽपि न तत्प्रतिक्रिया पाथायन क्तुं पारयन्ते । पाम्, यावच्छक्य त इमेऽधिकारिणो जना यदा क्दा वर्षे वर्षद्वयान्तरे वा तानिमान् कपियूषान् तद्विशेषज्ञस्तान्त्रिकर्मात्रिश्च ग्रामेभ्यो दूरमपसारयन्ति, परन्तु व्यतीते हि कस्मिश्चित् कालान्तरे वानरसमूहा पुनर्वनमागत्याधिवसन्ति, शनं शनं पुनरपि च प्रागिव ? स्वकीयां वानरी प्रकृतिमनुसरन्तो लोकान् पीडयन्ति । भूयोऽपि च तेपवाह्यन्ते ताड्यन्ते, किञ्चित्कालानन्तर पुनस्तत्रायान्ति चेति क्रम प्रवर्तते विपरिवर्तते च। [२] प्रय तत्र कस्य ग्रामस्योपसीम्नि, सरोवरोपकण्ठमेकस्यामाम्रवाटिकाया, वटपिप्पलनिम्बाशोकादिमहावृक्षनिकुञ्ज सघनच्छायशीतलाया भुवि भगवतो हनूमद्देवस्यक शिखरनिवद्ध महामन्दिरमास्ते । तस्मिश्च देवालये पञ्चमुखा- कृतेनुमद्देवस्य दिव्यविग्रहोऽतीव भास्वरो मानवदेहादपि च स्थूलबृहदाकारो विराजमानो वतंत । वज्रकठिनदेहस्य, सिन्दूराक्तमूर्तेविशालविस्फारिताक्षस्य, सतत तैलाभिषेकान सुस्निग्धचिक्कणावयवस्य तस्य हनूमतो दर्शनात सद्य एव हि रोदभीपणा भावा समुदयन्ति दर्शकाना मनसि । सुकुमारमतयो बाला, निसर्ग कोमलहृदया महिलास्तु ता हनुमन्मूति समीपतो नेत्रभर द्रष्टुमपि न पारयन्ते । सत्यमेव हि सा कार्णायसगढीयसी महावीरस्य मूर्ति सचेतसा प्रौढानामपि घेतसि तद्दर्शनकाले भयमातर्मुग्रप्रभाव चोत्पादयति । नीरव- निस्तब्धेऽतितरा प्रशान्ते हि तत्रत्ये निर्जने वातावरणे दिवाऽपि च जना कोमल- हृदयास्तत्र गन्तु सहसा नोत्सहन्ते, किं पुन प्रत्यूपे, प्रदोषकाले, धनान्धकारमय्या निविडनिशायाम् । भगवतो हनूमत्प्रभोस्तस्य पापाणमूतिविग्रह एव तादृशो भीषएरोदाकृतिरतीव तेजोमयो धर्तते य दृष्ट्वंव सहसा धीराणा, वीराणा, सुरवस्थिरचेतसा, स्थितप्रज्ञानामपि च हृदय भयादुसम्पते । सर्वसाधारणानां ग्रामवासिना मनसि सेय धारणा बदमूलाऽसीत् यदसौ हनूमानेवाऽत्र भूभागे निव. सता ग्रामाणा रक्षयोऽस्ति । सर्वसमर्थो देव एकस्तपा प तत्र प्रदेशो बनान्तनिवसतो धान रपूपानामपि चायमेवाद्य कुलपतिरपिता प विद्यत इति । प्रायेण प्रत्येक स्मिन् शानिवासरे, शुक्लाएम्या, चतुर्दश्या, पूर्णिमाया च तेषु महोत्सवेषु चास्य क्षेत्रपातस्य भगवतो हनूमतो मन्दिरमागणे सुविधाले विस्तृते रमणीये प प्रामीणा भक्तजना समवयन्ति, नद्या ने स्नात्वा हनूमन्त तमिम परमया श्रदया. प्रगाढभवरया च पूजमन्ति, पत्रपुष्पपन से हस्तमर्मयन्ति, जलाभिषेक दुर्वन्ति, सिन्दूररतचन्दनादिभिलिम्पन्ति, कीर्तनानि च गायन्ति । इप महोत्मवमङ्गसमाचरन्ति । चनभक्ता 'हनूमान चालीसा'-याल्मीकिरामायणस्य १४ ·महात्मा गिरति मुन्दरकान्हादीना स्तुविस्तोत्रारा पानारायणादिक च बंन्ति । इत्पमन्य महादीरस्य महिला दिनमते । [] तत्र चंदिरे देश, काले, परिस्थिती, दावादररोच विदेो ब्रह्मचारी पदा म्दानत्य हमनूदर्शन क्रोनि । मिगलाननर न रिकन्निन् पाने पर्रा- बुटीनेका विरच्याप्युवान । ग्रामेषु निशाटन दुराम क्रमावरपान सर्वान् पदार्यान् चराह । गच्छति गले म मिावृत्तिमनुप्रयोगिनी मन्चा कमान व्यापारव्यवमायोद्योग बत्तुं मन । म सनु हनूमहानोन्मवेषु पूर्वीनाविनेषु स्वमानत 'टला' इति याताया चतुपदा टिकाया महावीरन्य तम्य हनूमतो मगदन पूजोपहारोचितानानासदार्यान् नीन्दा लोकेन्यो विक्रेतुमारने । प्रामीण बनानापि तस्मान मापोन्तान् पदार्यान् मून्यविनिम्न फोदा तद्देवसेना- विघानुपपुत्रनि । म चामो ब्रह्मचारी महान्मा तत्र के सदस्तूनि दिकीय निझा- बंन दिनानि च स्वव्यवसायलानाशेन मनुन म्बीदन परिपालयति । अनी जटाहट पत्ते । पञ्चायो दधानीमी करान्ति- लम्बीनि दमयूरि, दक्ष म्यन सस्मृानो लम्बकूर्चान् सदैव मुव्यवम्याप्प तलम्निग्यान् सरक्षनि । मालपट्टे मुविशाने कृतविशालोमूगुन्ड्रस्तुदध निन्दूर- विन्दु विरचपति । पदप्ययनामा कारास्तयारि नेत्रयोढ योग्नन्वी कन्जन- रखा विधाय उरलौन्दर्यदने रुपन चेते। तम्बैंक नेत्र तु सर्दया गतप्राय गोलकमिदावसिप्प पर स्वत्यमन्यन्नेत्र ज्दलरहारतेजस्वमानारक्त सर्वमान दृश्यपञ्च कार इन निपुण प्रदोरपि कलकाजिमानमीपत्तंत- स्निग्ध सम्पृश्य तदघो मस्नो लनरवाना दन्दी लाग्यपति । कम्यो रुद्राममणिमय कुण्डलक्ये नुतन्नुलिने भूपगे परिधत्ते । पर्ने म्यूलम्यूलाना तुलनीशष्ठमणीना दृती माला नाभिरन्प्रगामिनी विदलीकृत्य घने । मुझेऽम्प सर्दत गोतलादणास्तमिम साधुमहात्मान भीमभरवाकृतिमान्यापयन्ति । क्या रक्तवस्त्र रक्तकोसीन, पादपो काहादुरे च विलन्नु । म मलु मर्दादाम धावस्थानु व्यायामाचरणात् प्रपौनपुष्टमुबंगात्रावयव कृतुदनाम्स निग्य- चिकण्देह्दन्योन्याजीव हरा लोहनिर्मित व परि.दन । स्कन्धयो यो जदयोन मस्मरेतानिवली मिन्दुरात गजमुण्डादण्डमनुरोति । तस्य हन्तप्रकोष्ठको स्वाक्षवलये बिलसन । म हि सानु च हम्सालिघु स्वगारजनामलोहादिशानिमिता मुद्रिका कुशनुदिनां च दशिणगारे कनिष्ठिकामले परिदधाति । यदासी मपाकाचररा इतस्ततो यातापाद्ध क्रोति तदा वत्सददनिना सर्वेऽपि त सधः परिचिवन्नि । तस्य पनिवेगाहरणी- तलमुकम्ममिव जायते । सदामो स्वकीया चतुष्पदी व्दागरवस्तुमुन्टी नौदा ·हनुमन्मूर्तिसमक्ष गच्छति तदा प्रणम्य भगदन्त श्रीरामदूत तच्चरणतले विद्यमान शब समग्रेण प्राणदलेनाध्मायाध्माय दुन्दुभि च मुहुर्वनयित्वा दूर-दूर यावत् स्वोपस्थितिघोपणामिव लीलया सर्वतो दिक् प्रसारयति । अयमपरोऽस्य विशेषो यद्धि प्रतिदिनमसी नवनवास्तिलकरचना विस्तारयति । कदाचित् बिन्दुमात्र, कदाचिदर्धचन्द्राकार, कदाचिटूर्ध्वपुण्ड, त्रिपुण्ड, भस्मत्रिरेख वा तिलक रक्तपीतश्वेतकेशरकुसुम्भवणे. स्वभालपट्टे विरचयति । वस्तुतः सोऽय साधुनिरक्षरो भट्टाचार्य एव तथापि प्रतिदिन हनूमद्दर्शनवेलाया भूयो भूय प्रणामैः प्रदक्षिणाविधिभि. सिन्दूरापनपुष्पार्पणहारमालासमर्पण. शबघण्टाघोप- धूपवतिकाप्रज्ज्वालनस्तथान्यान्यश्चाऽपि पूजाविधिविधानाडम्बर कर्मकाण्डघटाटोप तथा प्रदर्शयति यमवलोक्य सर्वसाधारणा विशिष्टाश्चापि ग्रामीणा जनास्तत्प्रभाव- प्रभावितास्त कामपि ससिद्धिमाप्त योगिन नैष्ठिक कुलीन विद्वासमेव हि सम्भावयन्ति । इत्य तर निवसतो दिनचर्याक्रम व्यवसितस्य तस्य वक्रदर्शनस्य ब्रह्मचारिणो द्वित्रमासप्राय समयो व्यतीयाय । स प्रायेण नित्यरा एव हनूमत्पूजा- चनादिक निवयं स्वस्यविक्र यपदार्थेभ्य शेरपरिमाणाचणकानाऽदाय बनान्तरे कियह र गत्वा ताश्चरणकरणान् वानेरभ्यो विरिति । वानराश्वापि तत्सम- क्षमागत्य चणकान् भक्षयन्ति । एव कुवंतस्तस्य दानरयूथ सह परिचय क्रमेण दृढतामापेदे। कतिचिद्दिनाऽनन्तर तु दानरा नियतवेल तत्रागत्य तमेव प्रतीक्ष- माणा. सन्तिष्ठन्ते स्म । तस्येशी हनूमद्भक्ति मटोपासना च विलोक्य गतानुगतिका लोकाश्चाप्यन्यान्ये तदिद कर्म प्रशसन्तस्तत्सकाशादेव चणकान् कीत्वा मकंटेभ्यो भोजयितुमारेभिरे। एव तदनूमत्तीर्थस्थान वानराणा कृते विहारचर्याक्रीडाप्राङ्गणमिव रमणीय बभूव । स च भक्तराजो ब्रह्मचारी महात्मा वक्रदर्शनो नित्यमेव हि तत्र गत्वा मारुतितीयें स्वदिनचर्या निर्वतं ते, चणव विक्रय कृत्वा-कृत्वा, बहु धनमुपायं, साय स्वपर्णकुटीमाऽगत्य विश्राम्यति । एव समुख जीवन क्रममनुवर्तमान स भक्तोत्तम स्ववीया सिद्धतामास्तिकता च प्रस्यापयन् जीवनचर्यामनुतिप्टने। [४] भयाघुना वक्रदर्शनो महात्मा लोगना वानरी भक्ति दृढयन् प्रभूनाना चपकाना विक्रय दुर्वाणो हि पुष्कल घनमुपायनास्ते । संपा भक्तिस्तत्पक्षे तथा सद पलदायी समभूत् यन् सोऽनुदिन चणकानाम् महाद्राशि वित्रीणीते, तत सत्रणकुटी धनधान्यसम्पन्ना मुवणंरजतमुद्रामहीयसी च बभूव । स महात्माऽपि च लोवेभ्यो हनूमद्भगवतो भक्त पदेशान् महोत्साहेन मटीक प्यास्यायते । यो हि जनस्तस्योपदेशाप्न बह मन्यते, पएकाच वानरेभ्यो ·च सर्वजनसमा समुद्धापति, निन्दति, तिरस्करोत्युपहति च । यदा कदा तु मेलकादिषु धार्मिक्षु महामहोत्लदेषु स तया घूमयोरणिनापायुद्धोपयति, यया दच्ण्वन्तो लोका दुःखमनुवन्तो वामता असरज्यन्ते । धर्मोपदेशव्याबेन स नारक्षिताना दिशेषत आर्यसमाजानुयायिना स तथा क्वीमालोचनामरुन्तुदा घाराप्रवाह करोति येन तत्रोपस्थिताना जनाना तद्भापगमेव मुख्यारा समभून् । स्वभावतः सलूदण्डोच्युतलप्रकृतिक, पुननिरक्षरो भट्टाचार्यस्तत्रापि कागो महात्मा मापजाले तया दऐनाकारेश, स्वरध्वनिना, मुन्नाकृति- विकाररैकेनापि च पा, तामिस्तामि समिट्टिामबङ्गवचनचेटामिः, परूपमापपरमिनयंत्र स्वतेजस्दिनामाविष्ठुरते, यत्सस्यता शृन्दता च लोकाना हृदयानि दिदीयन्ते स्म । ग्रामीणा वाला. स्त्रियो दिनोदप्रिया लोकास्तु तदिर्द सदं तन्वेष्टित केवल बिनोदमात्रमुपहानजन्पितमिव गृहन्ति स्म, श्रद्धाजड़ा मशिक्षिता ग्रामीणनतास्तदिद तस्य महात्मन प्रकाण्डताण्डव मंगवतो हनूमद्देवस्यावेशचमत्कारचाक्चर भावन्ति स्म, किन्तु शिक्षिता समाज- सुधारका नेतृत्वामिलापियो राजनीतिप्रिया सचेतसो मार्मिका मनस्तत्ववेत्तारो जनास्तु तत्त्वतो हीदमित्य वानरे स्म यदतो स्मै प्रयोजनाय, करमादा हेतो., कैन दा बलातिरक्रांतावदयिते, विक्त्यते, जल्पति, दल्लति वैति । एवं व्यवस्यतस्तस्य दक्रदर्शनम्य महात्नन प्राय पञ्चदात्मक सम्यो व्यतीपाय । को नु सलु प्रपञ्चेवेवविधेषु फल्गुविषयेषु बन मनो दबीतेति सर्वरपि नान परीदादो विहितो न च नापि दिरोधः कृतः । सर्वसामान्यस्तदिद वक्रदर्शनस्य दुर्दान्तमपचेष्टितमुशिवमिवासीत् । भय गच्चति काले स महात्मा किञ्चिदिद रस्तो वनूव रोगाकान्तत्वात् प्रचुरचनसम्पन्नत्वात् च वक्रदर्शनस्य मनोदशा चरारविश्यमणि मनाङ् मन्दतामिवाप । नित्यनियने, दिनचर्याक्रमेषु च तस्य मनसि निमपि वैराग्यमिवो- दिवाय । इत्य बाताया स्थिती तत्र हनुमत्तीय दानरेभ्यश्चणकापणे पूर्णत क्रममट्टी जातः । दैनन्दिनाहारविरहात् चणकात्वादरसिकास्तत्र वनाचले निवसन्दः कपियूयाः स्वभावचपला मृर चुक्षुनु । महात्मान वक्रदर्शन तस्य चएक्पूर्ण चतुष्पदीमपश्यन्तो वानरास्तत्र हनूमत्तीर्य सर्वनाधारणान् लोकान् पीडयितुमारेमिरे । चणक्प्रदायकैमर्मानब सह सततमतिपरिचयात् निर्भीकता- मुपयाता पृष्टाः सन्तो मकंटाः कदाचित्तत्र दर्शनायं गताना बनाना वस्त्राप्याप्य दूरमानयन्ति, कदाचित्तेपामन्नपानादिक प्रमममपहरन्ति, कदाचित् पूजोपहारान् बलादपनीय दृशगासा भारोहन्दि, कदाचिन्मेलकावतरेपु जलपात्राणि दूषयन्ति भोग्यपदार्याम प्रसह्यापबहन्दि, कदाचिद शिगून् दानान् कुमारान् कन्यका.

·महिलाश्च सदन्तक्टकटाशब्द तर्जयन्ति, भीषयन्ति, धर्षयन्ति च । कदाचिवृक्षाद्- वृक्षमवप्लुत्य मनुष्याणा स्कन्धेषु निपतन्ति, चिक्कुर्वन्ति, बुक्कुर्वन्ति, हस्तपाद- पुच्छास्फोटान् विदघति, दन्तधर्षणपूर्वक घर्घरारावह द्वारश्च महोपद्रवानाचरन्ति, कदाचित् वृक्षशाखापर्णादीनि समुत्पाट्य जनानामुपरि पातयन्ति, कदाचिदुद्यान- वाटिकासु लतापादपानपमई यन्ति, क्षेत्र पु शस्थानि च विघ्वसयन्ति, कदाचित ग्रामान् प्रविश्य गृहे गृहे घोरामतिकष्टा विप्लवलीलामातन्वते । इत्य मकंटोपद्रव स्वस्ता भीता दुःखिताश्च जना क्लेशस्य परा काष्ठामन्वभूवन् । केचन लोकास्तु तमिम वानरयूथकृतमकाण्डताण्डव प्रलयकालमिवापर लङ्काकाण्डमिव सवनाशकर मेनिरे । कतिचित्तदिद सर्व महावीरस्य हनूमद्भगवत क्षेत्रपालस्य तस्य कोपशापपरिणामविलसितमेव भावयामासु । प्रय गच्छति काले कदाचित् तत्र हनुमत्तीर्थक्षेत्रे मेलकमेक प्रावर्तत । नानाग्रामेभ्योग्रामीणा प्रजाजनास्तत्र समाजग्मुः । जाते हि बहुजनसम्म समुपस्थितेषु प्रजासङ्घपु हनूमत्पूजादिक परिसमाप्य लोकर्भोजनादिके प्रारब्धे वनान्तरात वानरयूथा सहसागम्य मध्येमेलक समाचक्रमु । उद्धता मकंटा लोक- समूहेषु तथा निपेतुर्यथा लुण्टाकाश्चौरा सर्वतोहाहाकार प्रावतंत । 'बाहि, त्राहि, रक्ष रक्ष ।' इति समाक्रोशा समन्तत प्रसेरु । सर्वेजना भीतास्त्रस्ता कातरा' कान्दिशीका किंकर्तव्यविमूढा यतस्तत पलायमाना नात्मन स्थिति परिरक्षित प्रवभूवु । को नु बत क पृच्छेद्रक्षेचे ति यद्वा तद्वातिभीषणा भयविक्लवा परिस्थिति सपा समभूत् । सैपा वानरोपद्रवक्था तत्र भूभागाञ्चले क्षणादेव समन्ततो ग्रामेषु ग्रामेषु सर्वत्र प्रससार । तामिमा मर्कटोपद्रववार्ता श्रुत्वा नगरेम्य मारक्षिविभागीया सैनिका सशस्त्रास्तत्र लोकत्राणाय सदलबल समाययु ! मृतराणि, शकटिकास्तपान्यान्यानि यानानि समारुह्य केचन कौतुकपरवशा नागरिकाजनाश्चापि तस्य द्रष्टुमाजग्मु । स्वय वक्रदर्शनो महात्मापि च तदिद वानरकृतमकाण्डताण्डव प्रत्यक्षमीक्षितु स्वग्रामसीमानमतिलवयाजगाम । यावत् राजकीया प्रारक्षिविभागाधिकारिण. सैनिकाच वानरान- पदायित किमपि क्रियात्मक शास्त्रास्त्रप्रयोग क्तुंचेष्टते, तावदेव ते सर्वेऽपि घ मकंटयूपास्त वक्रदर्शन तत्रागतमभिवीक्ष्य पूर्वपरिचयात सम्यक् परिचीय जातविश्वासा माश्वस्ता स्वरक्षक पोषर सेवर मिवमन्वानास्तमेवात्मरक्षार्थ शरण गताइव सर्वतस्त परिवत् । क्षणादेव शतम सहनशन पानरा बक्र- दर्शन सर्वत समावृण्वन् । सत्यप्येव तद्दिने प्रागिव वक्रदर्शनस्य महात्मन सविधे सा घणकापूरिता चतुष्पदी शक्टी नासीत् । रिक्त हस्तोऽसौ महात्मा हनूमद्भक्तो वक्रदर्शनोवस्मात् वानरयूयं परिवृतो भीतभीतस्त्रस्तो विक्लवोऽनिष्टशा- तदान सममानसर्वाङ्गो यावत् स्वकीया सामिमा विपतारम्परावृतो स्थितिमव- १८] ·बुद्धपति, तलावीकार वोपामान्तरमात्मरक्षार्थमनुचिनयति, तावदेव ते सर्वेऽपि च वानरास्तमामितुमित्र चेष्टमाना स्तत्समोपमाजग्मुः । इदानी वक्र- दर्शनो 'हा, हतोऽस्मि । नियमाणोऽस्मि 1 मटकृतोपप्लवानितरामाहनोड स्मि ॥ मन्दुमें समुपस्थितोऽधुना ।।। किं करोमि ? क शरणमह गच्छामि । को नु मामस्मान्महोपद्रवात पायात् ? अत्याहित ' ग्रहह, मो । त्रायताम् श्रायताम् II' इत्याकोरान्तमेव हि त केचन वानरास्तस्य स्कन्धयोरन्लम्पो- तस्तुत स्तमाररहु । केचन कपिपरिवृास्तस्य दस्त्रापाप्य प्रस्तुमिवोदयुञ्जत। वेचन तद्वासासि छेत्तुमिवाचेप्टन्त, परे नवक्षस्त खण्डशो विद्यारयितुमिवोप- चमिरेऽन्ये तत्वेसजटाजूटमाकृष्याकृष्य प्रहर्तुमिवोदयुन्जत । स च वक्रदर्शनो हाहाकारपुरस्सर रोरुद्यमानो विलापलापान् कुर्वाणो वानराणा मध्ये तिरोहित स्वास्तित्वस्यान्वा मां याति, तावदेव सार्वकारीया रक्षादलस्य सैनिका- स्तनागार दास्त्रास्त्रप्रहारलगुडाक्षेपोफरणपापाणव्यापार्निलिकास्तविस्फोट- ढंकादिनानादादित्रघोष प्रोच रातोशैम्तस्तचोपायशनरन्यान्य क्यमपि महता काठिन्येन त मटेम्योऽरक्षन् । त चापगतचेतनमिव दिसज्ञ मूच्छितवानराणा नखदनापमतमद्धं मृतमिव तम्यवान्यत्र स्यापिताया चणक्वाहिल्या चक्रिका- चतुष्पद्यामारोप्य चिकित्सालय निन्युः । तद्दिने जात त व्यतिकर प्रत्यक्षमनुभूय शासनाधिकारिमि प्रयलाना शतरूपायान्तरश्च वानरास्ततोऽपवाह्य दूरीकृता । दन्तर क्यमपि तदनूमत्तीर्थस्थल वानरवाघोपप्लवरहित प्रशात च समभून् । स चासो महात्मा वनदर्शन पम्मासान् चिक्लिालये व्यतीत्य स्वस्यो मूत्वा न जाने, क्व नु कुन कदादा तस्मादप्राम्यनिवासादन्तर्दधे । ।

·शठे शाठ्यम् एकदा नगरे क्लिंपा चर्चा कर्णपरम्परया प्रसरन्ती समश्रूयत यद्धि नगरस्य समीपे वर्तमाने शिवालये कश्चिदेक सन्यासिप्रवरो यात्राप्रसङ्गात् पयटन समागतोऽस्तीति । अथान्येा सर्वत सेय चर्चा प्रचचाल यदसौ परिवाद सूर्योदयादारम्य सायकालपर्यन्त सन्ध्यापूजादिक नित्यकर्म कुर्वाण एव तिष्ठति । ततो दिने दिने नागरिकाणा समाजेपु सुहृन्मित्रगोष्ठीपु परिव्राजोऽस्य विषये नानाकथा प्रावर्तन्त । केनचिन् प्रोक्तम्-"सोऽय सन्यासिप्रवरो महानेव विद्वान् प्रकाण्डपण्डितश्चास्ते ।" अन्येनोक्तम्,–'अय हि साधुमहाशयोऽतितरा भगवद्भक्तो राविन्दिव भगवत परमेश्वरमुपासमानो धर्मकर्मसु निरतस्तिष्ठति ।" अथापर कश्चिदुवाच,-'प्रये । स एप परिबाड् व्याकरणे, न्यायशास्त्र, साहित्ये, नानाभापासु चातीव व्युत्पन्नो विचक्षणो विद्यारसिकश्चतुरशिरोमणिश्च वर्वति।' अन्य प्रोक्तवान् कथ्यते यदसौ साधुमहात्मा समग्रमपि भूमण्डल पर्यटितोऽस्ति । ततो हि स प्राग्लभापाया, शर्मण्यभाषाया, रूपदेशीयाया भाषायाममरीकादिबहूना देशाना भापास्व पिव्युत्पत्तिमाश्रयते तद्देशीया भाषाश्च सर्वा साधिकार वेत्ति, तथा च तासा सर्वासा भाषाणा साहित्यमपि च सम्यक परिचिनोति । अस्माक भारतदेशस्य तु सर्वाश्चापि प्रादेशिकीर्भापास्तत्साहित्य च साङ्गोपाङ्ग जानाति ।" कश्चिदपरोऽवदत्- "ग्रहो सोऽयसन्यासिप्रवरो- ऽनीव तेजस्वी, निस्पृहो, विरक्तश्वास्ते । भोजनाच्छादनादिषु विषयेष्वसावत्यन्त निरपेक्षता दृढयति ।" प्रथापर कश्चिदयू त,-"पाम् सत्यमेतत् । ह्यो वय पञ्चर सुहृद सायसमये तद्दर्शनार्थमगच्छाम। सायसघ्योपासनानतर तत्प्रवचनानि च वयमशृणुम स खल्वतीव व्युत्पन्नो विद्वान् वैदवेदात धर्मशास्त्र पुराण- ज्योतिषायुवेदादिशास्त्राणा यथार्यज्ञातां धाराप्रवाह भाषमाणो विषयतत्त्व. निरूपण सटीक करोति । वय तु तद्भापण श्रुत्वातीव प्रासीदाम प्रभाविताशाभूम।" अपर रचनाप्रवीत्.- वयमपि च दिनदयात पूर्व तत्समीपमबजाम । तत्र वर्तमानानामस्माक नरेशमहोदयाश्चापि तद्दर्शनार्थमाजग्मुस्तस्य धर्माचारस्त. द्भापणेन, तस्य विद्वत्तया, तपक्तित्वेन चास्मद्राजाधिराज' सुतरा प्रभावितो बभूव । पथारमाय शामत्रमहोदयस्तस्य तावत् प्रभाव मेने, यत्त स्वकीये हि २०] ·मृतरयाने समारोप त राजमदन निन्ये ।" अन्य कश्चिदुदाच,-"प्रससप त खलु तादृश एव । अम्माभिस्त्विदमणि श्रुत यत् राजाविरामोऽस्माक सदैव रात्री तत्सकामागच्छति, तत्सत्सङ्गसुखमनुभूय प्रसनो हष्टश्च तत प्रतिनिवर्तते ।" इत्य क्रमेण तस्य सायोबदुप्यस्य, सदाचारस्य, चातुर्यस्प, धर्मप्रवणताया बहुमापावे दिनापाच चर्चा नगरे सर्वत्रापि प्रभूता स्यानिमाय सर्वतो व्यातेने । एतदपि च लोकं सप्टतारमवालोकि यत् सोय साधर्महात्मा नित्यशो मध्याह्न- समय राना प्रषित मृनरयानमारुह्य राजभवने प्रवचनोपदेशार्य यातायात क्रोति । येन राजकीयरचारिशरिमि, सेवक राजप्रासादमृत्यन तत्र तदर्शनकारि, ते सर्वेऽपि च रान प्रामाण्यात् गतानुगतिक्माचरद्भिस्तम्य साधोरायमस्थल मत्वा तदुपासनाया महतीमास्था निष्ठा अड्या च दृदयितुमा- रेमिरे । “पद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जन ।" इतिवत् सर्वेऽपि नागरिका पुरुषा महिला बाला वालिकाश्चापि साधोराश्रम प्रत्याशास्तत्र गन्तुमारमन्त । गच्छत्सु दिनेषु प्रायेण नित्यमेव हि तत्र सन्यामिनों निदासस्यले क्मिपि मेतरमिव पायमानमिवाटश्यत । सदेव मध्याह्नोतर तत्र साधोराधमेनेके नागरिका कुतूहलारहृदया गच्छन्नि तत्मङ्गनुम्ब च मुद्दानुभवन्ति। सर्वेऽपि च सकामा नागरा जना ययावसर तस्य साघो सम्पर्कमधिकाधिक समासादयितु सपना बभूदु । कश्चिद्धमंदीक्षार्यमपरो मत्रशिक्षार्थमन्यो घनाप्तये, परो राज प्रसादाय, कञ्चन सत्सङ्गपियाऽपरो.व्यापिविघाताय, कश्चित् शत्रुता पाघामपनेतु कन्चन केवल चमलारचाक्चक्य दिसुरयान्ये मनोविनोदाय, सायन्तन वायुसेवन क्तुं कालक्षेपणाय वा तस्य महात्मन आग्रमपद गन्तुमारमन्त । तदिद सर्व श्रुत्वा दृष्ट्वा च तनगरनिवासिनो ब्राह्मएपण्डिता राज्या. पिता. सर्व त सन्यासिप्रवर प्रति समाकृष्यास्तत्लङ्गटीपु सममिनन् । एव मस्तस्य साघोस्ता नगरे महती स्यातिः, कोति, प्रतिष्ठा, सम्भावना सम्मानना च सर्वतो जायमाना समभूत् । स्वय महान्तो विद्वासोऽपि च द्विजपण्डिता नित्यमेव त साधु स्वगृहे मिमाहारादिक कर्तुमामन्त्रयन् । तस्य यते कोपीन कमण्डलुच गृहीत्वा लोकास्त स्वगृहनियुविधिविधानपूर्वक पञ्चोपचार पोडशोपचारश्चादी सम्पूज्य मक्तचा परमया च तमभोजपन् । भोजनान्ते च तस्मै दक्षिणाद्रव्य वस्त्रादिक च समप्यं ससम्मान त व्यसृजन् । एव तत्र निवसतस्तस्य महात्मन सन्यासिनो दिवसा गच्छन्ति । २ प्रयास्मिन्नेव नगरे प्राएजीवनो नाम कश्चित् द्राह्मएपण्डितो यहाश्रमस्यो वर्तते । स खलु मुस्पतो राइसमापण्डितोऽपि रातोन्नुरोपात्तत्रत्ये स्थानीये [ २१ ·विद्यालये बालकेम्प सस्कृत-हिन्दी-साहित्यविषयान् पाठपतास्ते । पौर्वात्य- विद्यासु व्युत्पन्न स प्राणजीवनो भारतीयदर्शने सुतरा व्युत्पन्नोऽस्ति । प्राचीन विद्याविज्ञोऽपि च प्राणजीवनो राज्ञा सह नानादेशेषु पर्यटनात् वर्तमान विश्वस्य समस्तानपि गतिविधीन् तत्त्वतो वेति । विज्ञानराजनीत्यर्थशास्त्रादिविषयेषु चापि कामपि व्यावहारिकी परिचिति साधीयसा प्रकारेण धत्ते । स किलाग्ल- भाषामपि कार्यक्षमा जानीते। कुलीनो ब्राह्मणवराजन्मा प्राणजीवन साहित्य- सङ्गीतचित्रकलासु प्रवीणो विदग्धमतिको रसिकहृदयो बहुश्रुत सभाचतुर प्रौढो वक्ता पुराणकथापारायणादिषु धामिकेषु कर्मकाण्डक्रियाकलाप्पु चापि महान्तमधिकार पत्ते। प्रगतिशीलविचारवानसौ प्राणजीवन मार्यसमाज- सिद्धान्तेष्वपि श्रद्धा विश्वास च यावद्ग्राह्य दृढयति । भुक्तभोगत्वात् प्रौढानु- भवशीलत्वाच प्राणजीवनपण्डितोऽसौ नैवविधेपु गतानुगतिरेषु जनसम्मई बहुलेषु कोलाहलविशिष्टेषु प्रसङ्गेषु मोदते । विशेषतो नवागन्तुकं सह सम्पर्कपरि- चयादिस्थापने जनसाधारण इव नो सहसा समुत्कण्ठते, न च त्वरते। वस्तुत प्रारगजीवनो वर्णाश्रमसनातनधर्मानुयायी परमास्तिको भगवत्परायणो भावुकोऽपि सन्न कस्मिन्नपि कार्ये सहसा प्रवृत्ति कुरते न च शीघ्रकारिता चास्मै रोचते । एषु दिवसेपु तस्य भार्या गभिणी समासप्रसवा चास्ते, ततो हि स गृहकार्य- प्वतितरा च्याप्तो व्यस्तसमस्तश्च त सन्यासिप्रवर साक्षादद्रष्टु नापारयत् । ३ प्रथाद्य नगरे कस्यचित् ब्राह्मणस्य गृहे स पूर्वोक्न परिव्राड् भिक्षा स्वीक्त्तुं समायातोऽस्ति । तत्र ब्राह्मणस्य तत्कौटुम्बिका सम्बन्धिनो मित्राणि सुहृद प्रतिवेशिन परिचिताश्चानेके जनानापि मन्यासिनस्तस्यातिथे सम्भावना- यंमागतास्त परिद्वाज परितो यत्र तत्र निषण्णा सन्ति । भय च प्रारम्भिकोप- चारविधे सम्पादनान्तर केचन प्रकीर्णा वार्तालापास्तत्र प्रावतं त । प्रसङ्ग प्राप्ते सन्यासिना पृटम्- "मत्र श्रीमता नगरेऽस्मिन्ननु को हि सलु शास्त्रज्ञो विद्वान् प्रामाणिको ग्राह्मणेषु युष्मासु वर्तते।' सण यावत्तत्र नि स्तब्धता प्रससार । क्षणादनन्तर मुहरपि तेन सन्यासि- प्रवरेण स एव प्रश्न पृष्ट । तदा तत्रोपस्थितेषु ब्राह्मणेषु वधिदेको वृद्धजन. प्राह-"भगवन् ! मात्र ग्रामपाये नगरे को नु खलु विद्वान् भवेत् । वय सर्वेऽपि ब्राह्मणा राज्याधिता. परम्परागता 'राज्यप्रदप्ता जीविकावृत्तिमुपमुम्जाना षयमप्यात्मानं युटुम्बजनांस परिपालयन्तो जीवन निवंहाम । वस्तुतो नकोपि समर्थ प्रामाणिको व्युत्पन्नो विद्वान् शास्त्रशोऽत्र वर्तते तया यल्पज्ञानल्पशिभि- २२ ] ·तानपि सर्वानस्नान् ब्राह्मणान् सर्वं पन्डिनानेव मन्यत । 'विद्यो वा सविद्यो वा ब्राह्मणो मामी तनुः।' इतिवदन सर्व पि च द्राह्मणा.पन्डिता परिमन्यन्ते । पुनरत्र राजापान राज्ञःप्रियवाद दृत्तिबाहुल्यादा परसरापेक्षया केचन वरिष्ठाः पष्टिना. केचित् सामान्याच प्रोच्यन्ते । राज्ञ प्रमान्यात् सर्वपि च प्रजाजना प्रवत्यान् ब्राह्मणपुगवान् पण्डितपदवाच्या व्याहरन्ति , सर्वानं तान् पूग्नान घद्ध यान् सम्मान्याश्च मादयन्ति ।" संन्यामी--"सत्यप्यैव कश्चित्त दुष्मासु गान्वनः पष्टितो व्युत्पन्न स्थादेव । निदिरामुच्यताम् ननु कोजमवस्तु प्रतिमासम्पन्नो विद्यते पन्डित. ? अन्ततः संया राजधानी दर्तन, राजा चात्रत्वो विद्वान् विचक्षणो धार्मिक वास्ते, तत. कोऽपि विद्वास्त्ववस्वमेव नवेदेव ।" धूत्रन बाधुमहात्मता कृत प्रश्नमेक प्रोडक्या विप्रोऽवदन,-"भगवन् ! गुरो !! अत्रत्याः सर्वे च द्राह्मणः सामान्यतः पण्डिता एव सन्नि, परमिदा- नीमन नगरे प्राणजीवन एवं पण्डितो वरिष्ठ इति मन्यते । सर्वरपि नागरिक- मुंपविना च स एव हि बह्वादियो। राज्ञः कृपापात्रमपि स एव विशेषेरा वर्तते । तस्य जीविकावृत्तिवापि विपुला। स एव हि समय-ममय राज्ञः सकाशात दानदक्षिणादिक पुरस्कारादिक च प्राचुर्येण लभते । मतः स एवात्र विद्वद्धौरयो मतोचि लोकरम्माभित्र।" पनिवन्यो युवा--"अघि, महात्मन् ! प्रायजीवनो वन नास्त्यैव वादगः कोपि महापण्डितः परन्तु राजा बहुमत्रत्वादेव म पग्डितायते । 'भर्तुः प्रियंद सौभाग्यवती !' इविवत् सोन पन्डिततः परिणदते।" संन्यासी-"अय स वि कुले राज्य नगरे च?" अपर पचनाह-"स किलात्र विद्यालये प्राध्यारको प्रस्ति। प्रातः साय स राजसेवा विस्ते, मध्याह्न दासावधानत्व सम्मादपति । अपि नाम समर्या: पन्डिताः कन्यानि ' नौरों दुर्वन्ति ? मनीपिणन्तु सर्वतन्त्र स्वतन्त्राः स्वानीन- चेवसो भवन्ति । 'नौररी कुरा जनाः वय पन्डिता नवितुमर्हन्ति? ग्रह तु तमेत प्रारराजीवन नैव पण्डित मन्य।" संन्यासो-"नन्दम्माभिस्तु ताइन्नेदानी यावद् दृष्टोऽमो प्राराजीवनः।" अन्यो दाह्मणः-"भगवन् ! तिप्रवर !! बाम्चन्तु तामिमा में स्पष्टोक्तिम् । परमेवन्महृता दुखेनोच्यते, पदसो प्रारानीवनोन्तीत्रोद्दण्डोस्ति । •स सलु राना बहूपलालितोयगर्वमावहति । अस्मदादीस्तु स तृणाय मन्यते । विद्वास्तु स नारदोऽपि वर्तते परन्तु धनवनवसम्मन्नलार 'मन्येषु [२३ ·काण एव विचक्षण' अथवा 'निरस्तपादपे देशे बरण्डोऽपि द्रुमायते ॥ इति सूक्तिमिमा चरितार्थयन् पण्डितायते ।" अन्य. कश्चित्--"महात्मन्, प्रभो ! श्रीमत्पादाना यतिप्रवराणा दर्शानाथं स कथमागच्छेनाम ! श्रीमन्तस्तु निखिलशास्त्रार्थतत्त्वपारङ्गता नैहिकाः सन्यासिप्रवरा.। भवत्समक्ष यदि स समागच्छेत्तदा तु तस्य पाण्डित्य पाखण्डावरणाच्दन्न ननु नग्नतामपव्रजेन्नाम नूनम् !" प्रपर-"अये, स खलु महानेव पूर्तदिगम्वरो दाम्भिकशिरोमणिश्च वरीवति । वृयव पाण्डित्याडम्बर बतार ग्रामीणेषु विस्तारयति ! क्व नु खल्वि- मेऽत्रभवन्तो भवन्तो वागीशकल्पा अशेपशेमुपीजुषो विद्वत्तमा. सन्यासिपरिवृढा वीतरागा. सर्वसहा यतिप्रवरा. वव चासो प्रारजीवनो वराको जीवः? मन्तर महृदन्तरम् । सूर्यस्य पुरतः कीटमणिः कथ नु वत स्वात्मप्रकाश विद्योतेत ? उक्त प-"खद्योतो द्योतते तावत्, यावन्नोदयते शशी। उदिते तु सहस्रांशी, न खद्योतो न चन्द्रमा ॥१॥ ।।इति।। संन्यासी-"स्यात् कदाचिदेतत् सत्यम् । मयापि च तद्विपये क्वचिदेवमेव श्रुतम् ।” अन्योद्विज.-"श्रीमन् ! नात्र स्याद्वादस्यावकाशोणीयानपि । स खलु प्राणजीवनो बहिस्तरतु स्वात्मान सनातनवर्णाश्रमधर्मानुयायिनमुदोषयति, परमेतत् क्लि तस्य बाह्याडम्बरमात्रम् । अन्ततस्तु स दयानन्दमेवैकमात्र महर्षिमाम्नायते । पार्यसमाजे तस्य महती हि श्रद्धा । स तु 'सत्यार्थप्रकाश मेव निगमागमसारस्वरूप सम्भावयति ।' अपर-"अरे ! स खलु नास्तिको निरीश्वरवादी च वर्तते ! देहात्मवाद एव तस्य द्रढीयसी निष्ठा ! स हि विद्यालयेन समायोजितेषु महो- स्सवेषु सर्ववर्णाना भैरवीचक्रस्वरूपेषु स्वभापणे समाक्षिपति वेदोक्त धर्मम् । स पुनस्तत्र सर्वः सहान्नपानादिक निविशद मुडवते !!! भस्मज्जातीयास्तु माएजीवन त जातितो यहिप्रतुमेव चिन्तयन्त. सन्ति पर स राजा बहुमतस्तत- स्तदपेक्षया शातयोऽपि च तस्यैम दुर्व्यवहार क्यमपि सहमानास्सन्ति । तस्मादेव स नेदानी यावतस्य भ्रष्टाचारतिरस्कृतो शातिभिनं च दण्डितो बहिष्कृतश्च शातिसमप्टेः !" एकत्रित-"स्वामिन् । विमपिस बयमन प्राएजीवनस्य पारित्र्य- विषये आयाम ? परन्तु प्रसङ्गानुगत वक्तव्यमेव भवति । 'मन वन् वित्र मन्वापि- मरः निस्विपमश्नुते ।' इति वचनानुरोधादनिच्छतापि मपात्र निवेपते पद २४ ] !

·7 सोय प्रारजीवनो तिविचित्रसमादोऽस्ति । वस्तुतो 'दासलनेर तत्समुन्यो गुए। चाटुकारिता तम्यापरी हि विथैष । स खलु सनत 'रामप्रसाददेहल्या अनुसेवनोन्मुसतिऽस्ति । राज सनीर पढिनो नृपादीन् स सामनाराषपन् स्वार्यान्धो विचेष्टले । रात्रिन्दिव सजतसम्मकान्न को.पि तस्य महतोपि दोषान् राश समक्ष पनि । इत्यम्पकौशला स्वावार प्रच्छाय, सर्वानी चाधिकारितो, मान, दादासीन वदित्वा क्यमपि स्वसिद्धनामालन: प्रदापयति । इत्य स दरिनुपण्डितलमुपमुजानो मोरने । अन्यत् किम् ।।" सन्यासी-“वामादोऽपि च मनुष्पेन्देको महानेव मुरा। राजानस्तु पुनस्तमेव जनहितपिरा मायले यो हि निरन्तर तानुपरवते । दिशेपन कलियुगे ऽस्मिन् गुणेन्योऽपि सेवासापना गरोममी प्रसिद्धयति । सद्य फल प्रमच्छति सेवासपर्या । मयत्व सेवामाचरन्तो जना एव तत्वाल पूजा, प्रविठा, दानमाना- दिन, सत्कार च लमने। प्रारजीवनपक्षेपि च तदिद सर्वमेवमेव कदाचित सरप भवेदिति सम्भवति- कनिपर :-"न हि, न हि भगवन् । प्रायजीवनस्तु चाटुकार एव । तस्मिन् पाण्डित्म तु नाममात्रमपि नास्ते । परमसावतीव वाचालो नत्यान वति । अशिक्षिताना-पावज्ञान मन्दाना पुरतो नानाविधानि सुभाषितानि, काव्योत्तोपिरादीनि च सन्चार्य नोकोली क्यारिसम्वादान् हास्यविनोदरा. दीवरसा विपक इस दुवितेनोपानरः प्राणीवनः । लोकाना मनोरञ्जन- मात्र कृत्वा सर्वसाधारणानां राइसमासा च प्रियत्वमापाद्यमानी मूर्मोमृद्धतेऽतो प्रारजीवनो नृशम् ।" एको वृद्धजन --"अरे । किमर्थ लमत्रवृपाभिपति प्रारजीवनपण्डितम् परोक्षे स्वामिवाणा पुरनस्त निन्दति' (धन्यासिन प्रति) भगवन् । स खलु नदशिक्षितोति । स खलु नाविनमा प्रचलित सटिवाद न बहु मन्यते । स बिल काशी गला किमप्पपीतदानम्ति। वर तु तत्वनस्तस्य शास्त्रीया "योग्यता न परिनिनुमस्तयापि लोका क्ययन्ति यदसौं व्याकरणे, साये, साहिये, ज्योतिषि तयायुर्वेदादिषु विषयेषु कामपि महती योग्यता व्युत्पत्ति च धत्त इति।" "मपर-"एत सत्पदा प्राणजीवने च केचन गुणमामि प्रभावोत्ताका - वर्तन्त एव । स खलु बहुपु दिपपु विचरा । स वाग्विलामवतुर । काव्य- पाठे पटुििवनोहरसिक प्रत्युत्पन्नमदिन निनिपुणवाने । दम्मादेव स रानो -बहमतो राजसमान मनोविनोद कुर्बाए सर्वाननि स्वानुकूनान सम्पाद नृपने, प्रियस्तद्विश्वासमात्रनमन्तरगत समभून् । अपि नो सचे। मानवोचिता मुरा" ·अप पधिद-"नन्वत्र नाम पाण्डित्व भो । एतत सवं तु नटानो विटाना विदूषकानामेदापकौशलम्, होनवृत्तिकानामेव चातुर्यम्, न तु पूज्याना वर्णगूरूणा कुलीनाना विदुषा भूदेवानामनुरूपम् । न जानाति किं भवान् यदि हितोपदेशे विष्णुशर्मणोक्तामुक्तिमिमाम्- ---"न नटा न विटा न गायका, न पर दोह निबद्धबुद्धयः । नृपसनि नाम के वय, स्तनभारानमिता न योषित ॥१॥" अन्य कश्चित-"मथा सौ राजा कि जानीयादस्माक शास्त्रयोग्यता पाण्डित्यतत्त्वरहस्य वा भय हि नरेशोऽस्माक केवलमाग्लभाषाशिक्षित । भाग्लाचारविचारपद्धतिमेव सर्वात्मनानुवर्तते शासकोऽयमस्माकम् । पुनरय. मधुना तरलतरणे दयसि वर्तमानोऽस्ति । स स्वय शास्त्रज्ञानशून्यो वेदवेदान्ता- दिशास्त्राणामनाघ्रातगन्ध केवल पाश्चात्यवाड्मयमेवाघीतचरोऽस्ति । तेनैवासी पूर्ताचार्यमिम प्रापजोवन तस्य वाचापल्यात् पण्डिताभासमपि पण्डितमेव मन्यते । वस्तुतस्तु प्रायजीवनोऽमो न मनागपि पाण्डित्यमावहति । स च पुनरव राज्ञ' कृपावलादत्रत्यान् सर्वान् लघुमहतो ब्राह्मणान् बहुशस्तिरस्करोति । प्रसवंगर्वोद्धत' स न क्मप्यन्य द्विज पण्डित, शिक्षित विद्वास वा मन्यते । स चासौ सर्वेषामपि राज्याधिताना ब्राह्मणजन्मना वृत्त्युपरोष कुर्वाण एक्स एव भुङ्क्त सर्वानपि राजकीयान् भूरिभोगान् । तेनवासी स्मूलकायो दलिपारिव लम्बोदरोऽस्ति सातो भूयो भूयो विक्त्यतेऽपचेष्टते च । इत्य स शातिकण्टक एव नास्तिकायम" अय-"यदि चैव न स्यात्ता विमर्षमेताववालपर्यन्त स्वामिचरणानो दर्शनार्थ नागत ? क्षमागच्छन्नाम? यदि स स्वामिपादाना समक्षमागच्छे- ततोऽस्य सर्वापि वापट्योपाजिता दम्भप्रतिष्टा क्षणादेव विलय जेदिति मिया नागच्छति धूर्त !" अपर -'नवम्, नैवम् । मम मते तु सोमादेव देतो याति यदि स स्वामिना दर्शनार्षमागच्छत्तमा यतिप्रवराणाममोपा विमपि पूजासत्तारादिर पानदक्षिणादिक प समर्पितव्य भवेनाम नूनम् । अस्याज्यममा वा लोपवाद- भिया जाडिसामा यलम्बया वापि च तेन रिमपि पतंध स्थादेव । तत एव स नापाति । स तु ब्राह्मणाना देवगवादीनां पतीनामतिथीनां सम्भावन पूजनादिक सवं निरपंक मन्यते। तत एव हि मास:य यावनगरेस्मिन् स्वामिचरणानामपि २६] ·- वमतामपि तेन दर्शनमपि नो व्यवापि । प्रस्तु, विमम्मा परनिन्दया पराबाद प्रकरणेन वा प्रयोजनम् " अन्य -"का नु दत तम्बदविध भाग्यदनब येन स ब्रह्मीभूताना श्रीमत्स्वामिपादाना निखिलशास्त्रारङ्गताना सत्लङ्गमुवमाप्नुयात् । वय तु स्वामिमहामागाना सगतितान स्वात्मान घन्यधन्य कृतकृत्य च विदध्महि । दूरभेद निष्ठतु म पामराममो अन्य प्रायजीवन !" स्वामी--"अन्तु तावत्, संपाश्यात्रत्र विरमतु । प्राप्तकाल वर प्राय:- जीवनमपि श्याम । सति प्रन प्राणजीवनोऽपि कदाचिदस्मद्रष्टि परमा- गच्छेदेव । मघुनानुवर चातुर्मास्य यादव स्याम्याम ।" [४] राजकीयो विद्यालय । अध्यापकाना क्षे पेचन प्राध्यापका सुन्नमुप- विष्टा परस्पर वातालापान् कुर्वासा सति। प्रधानाध्यापको.पि च तत्र वर्तमानोऽग्नि । मयंक प्राध्यापको वार्तालापम्योपस्म कुर्वन् वाप्रिमग- मित्यमवतारयनि- "इदानी नगरेच कोटि सन्यामिप्रवर समायातो स्नि । कपडे, स सलु सस्कृतस्यातीद प्रकाण्डो विद्वान् सर्वशास्त्रपु व्युत्पन:प्रतिभावान् विचक्षणश्च वतंत इनि।" द्वितीप:-"मया तु क्लिंतदपि घुत यत्तस्य परिव्राज प्रभावमत्रत्यः गसकोऽपि च बहु मन्दते । दह्वो नागरिका लोकाचापि तदर्शनार्य, तदुपदेश- प्रवचनादिक योनु च प्रतिदिन प्रात: साप च तत्समीपमुपगच्छन्ति, वस्य योग्यता च भूयो नूप प्रासन्ति ।" तृतीय-"सत्यमेवन् । मयापि च श्रुत यदि महाराजोऽवत्यस्तस्य स्वामिनः सकासान्नित्यमेव हि धर्मोपदेशप्रवचनानि भएते, तस्मात् गौतामपि च शिशते । महाराजोल्य सन्यानिप्रवरस्यातीवादर सम्मानसत्तारादिक च समाचरति ।" प्राध्यापर:-"स खलु क्स्य विषयस्य दतंते ननु विद्वान् ? स विपत्नु विपयेषु व्युत्पत्ति दृढयति ? विस्तीमापान सोऽपिकरोति ??" प्रथम -"स खलु सस्कृततो विद्वान् पौर्वाचवाइम्व साधिकार व्युदरत्ति पत्ते, इति श्रुत मया स्थानीयेन्यो ब्राह्मणाग्डितन्य । मया चतदपि श्रुत यन् स सन्यामिमहाशयोजीत्र क्रोनोग्ववंगर्वन वदंते ! यदाकदाजारणमेव सः प्रकुष्पति ।" [२.

·1" द्वितीय --"कय न स्यादेवम्- योहि समग्र ससारमेव, कुट्टम्व, परिवार, जातीन्, समाज कि बहुना सर्वस्वमेव त्यक्त्वा वीतरागत्व गतो विरताचरणो जातस्तदा तस्य कामादपि कापेक्षा? तेन कस्मादपि किमर्थ भेतव्य भवेत् । सत्यमुक्तम्-'नि स्पृहम्य तृण जगत् तृतीय - यदि चवमेवस्यात्तदा तस्य शासकोपासनेन किं प्रयोजनम् ' स किल दानदक्षिणा पूजासत्कारादिक राज्ञा कृत सम्मान त्वपेक्षत एव ! एव सति तस्य किं नाम वैराग्यम् ? असारमिव ससार मत्वा यो हि सर्वमपि लौकिक प्रपञ्च तत्याज तस्य धनेन, मानेन दा विं प्रयोजन भवेत्। उक्त च- प्रतिष्ठ। शूकरी विष्ठा, गौरव घोररौरवम् । मान चैव सुरापान, प्रय यक्वा सुखी भव ॥" प्रथम --'मह तुमन्ये यदद्यत्वे केचन पलायनवादिनोजना'-विशेषत संस्कृतशिक्षिता ब्राह्मणा-यदा सासारिकेषु पुरपार्योद्योगेषु स्वावलम्बनात कामपि भौतिकी सिद्धिमासादयित सक्षमा नो निष्पद्यन्ते, तदा कापायौपीन- परिघाय पलाशदण्ड, काष्ठकमण्डलु च गृहीत्वा, भिक्षुक्वृत्तिमाश्रित्य यत्र तत्र स्वच्छन्द विहरमाणा प्रव्रज्यामिषाद क्थमपि स्वसुख साधयन्ति, जीविकोपार्जन भुर्वन्तो येन केन प्रकारेण स्वोदरदरीपूरण च विनायास कुर्वाणा मोदन्ते ।" प्रधानाध्यापक:-'अयिभो । जानऽह तानिमान् सस्कृतज्ञान् साधून महात्मन । अस्मिन् हि विज्ञानार्थशास्त्रराजनीतिप्रघाने भौतिके युगेऽपि च ते होतो दशसहस्रवर्षेभ्य प्राक्तने समये जीवन्ति, तद्युगीनमेव सर्वमिदमित्य सत्य भन्वानास्तादृशमेव जगद्व्यवहार जानवे । अद्यत्वे विज्ञानघनेऽस्मिन् भौतिके युगे ननु तत्कल्पनाकारा समाजरचना, सा राजनीतिस्तच्चार्यशास्त्र क्थमिव जगद्धिताप सम्भवेन्नाम' ते तु बत कल्पनालोके दिवास्वप्नमिव पश्यन्ति, तदनुमारमेव च चेप्टन्ते । तानेतान् मुण्डितशिरस्वान् सन्यासिनो मठाधीशान मोहास्तान्, देवपूजवान् यजमानदृतिकरान् प्रति न मे कोऽपि श्रद्धाभावो जागति । पुनरिमे सस्कृतज्ञा केवलमेका सस्कृतभापामेवाल्पाल्पा जानन्तो नव्ययुगीन सर्वमपि ज्ञान विज्ञान च निस्सार निरुपयोगि तुच्छमिव मन्वते । स्वय ते मापाशास्त्र, भाषान्तराणि च न जानते, न च राजनीतिमद्यतनी समाजशास्त्र चाधीयते । नवाधिकामु भाषाविधिकार दयते । न ते नवराष्ट्र- निर्माण, समाजस वटने सार्वजनीनसेवासु, स्वदेशाभ्युदयाय घ किमपि रयाग- मुरसगं बलिदान वायन्ति । अन्ताराष्ट्रिय सवं तु तेस्पृश्यमिवालियन्तो जातुचिन्म स्पृशन्ति । सत्यप्येव ते पुनरेवभाषाज्ञानमात्रेण सवंशवाह द्वार. माविष्प्युयन्ति । अवसर, देशकालपरिस्थितिवातावरण सम्यगपरिचिन्वानास्ते २८-j ·प्राप्तशालनकाण्डवान्दवमातन्वने, ज्ञानगर्वाच यद्वा नहा विग्रयन्ते । प्रति विचित्रवत् !" द्वितीय-"अपमारी हि वियोमीपा यत्ते नेवल व्यक्तिगत मोसनेत्र सर्वानिय पुरुषायं ममयंन्ते । ते तु दत स्वायनमात्र स्वदेहह्मवादिल विश्व नावयन्ति । 'चिदानन्दम शिवोह शिवोऽहम् । रटन्ना देशत्व, समाजम्य, राष्ट्रन्थ च निमन्नित्व वा विद्यमान न मन्वने । नमन विश्वमिद स्पिद्विस्तृत मुविशाल च वर्तते, वने नागतो.नि समदगन्दन्ति । अन्ताराष्ट्रिय मानव जातहिचिन्तन तु दुरापास्तम् ते प्राचीनतत्त्वज्ञानाने न किमपि प्रामाणिक क्तव्य वाक्लयन्ति । प्रस्व वर्तमानस्याप्पत्य जगतोऽस्तित्वै बहु सङ्कने । इत्यविधा भवन्ति सङ्कीर्णचिन्तिम इमे सकृतना सन्यासिनो नियात्र।" प्रधानाध्यापक-"अम्वेतदेवनन्यद्वामिति । नात्र मन्यामिमहाशम्य विपये वय किमान तात्त्विक जानीमहे । न च वय सस्कृतनापामेव विद्य, । मम्मानिम प्रायजीवनपडिता एव तद्योग्यताविपये किमपि प्रामाणिक जाननः स्युः । अये, कुतो दन्ननुना प्रारानीदनशानिए(य सम्प्रेप्य प्राणजीवनः समाहूत, स च कक्षमागत्य वैवासनमुपदिशति)। प्रधानाध्यापर-"अविभो प्राराजीवनशान्त्रिण । नगरेऽत्र कोऽपि सन्यातिप्रवरः समागवः श्रूयते । स च महानैव समर्यो विद्वानिति क्ययन्नि नोका। मपिनदवा तेन परिवाना सह परिचयो जात । कीटशीनो यविनंबन्मते, का च तम्य योग्यता प्राएजीवन:-"श्रीमन् । गृहम्याश्रमत्रपन्चे, तत्सम्बधिपु वर्मला च सर्वात्मना व्यावोह नेदानी यादत परिवारमुपाम तुनारयम् । चर्चा तु ममापि श्रुता, त द्रष्टुमारि चाह कामये, परमवकासामावाद्वान्छन्नपि-मह तत्सत्सलाम ग्रहीतु न प्रामवम् । सनि चावायेदवो वा परवी वाह तत्समोर गन्नु में विचारो.म्ति ।" प्रधानाध्यापक-"पदा भदन्तस्तत्र गच्छेयुम्नदान्मानपि सर्वान् भवद्भिः सह नवन्तु । वपमानि च सर्व त दिटसव ।" प्राणीवन-~-"अवश्यम् । यदा तत्र गन्ना तदा भवतः सवनिषि तत्र मया सामद नेप्यामि।" [५] नगरम्य पनिमदिमागे पर्वोडाञ्चले वित्यतुकायामकस्वा मुविशाल एक शिवालपो विने। ठम्यानएक्शे प्रसलसिला वापी, पुपवाटिका चान्न । तर शिवालय परितो वनमनीव सपनमाम्ने । तदन दारोगान् यावत् [ २६ ·जन्तव विस्तृत वर्तते । तत्र च बने सिंहव्याघ्रभल्लूक्यूकरमहिषादयोऽनेके हिल- प्राचुर्पण निवसन्ति । शिवालयस्यास्य वामपावतो विष्णुमन्दिर, दुर्गादेव्या स्थानक तया गणेशभरवादीना मूतंयन यत्र तत्र सस्थापिता वर्तन्ते । दक्षिणपावें मन्दिरस्यका धर्मशाला विद्यते । मध्येशिवालयमेको निम्बवृक्ष सघनच्छायसनाथ शोभते । वृक्षस्याघो बृहतो चका मृण्मयी देदिकास्ते, सा च गोमयलिप्ता स्वच्छा चास्ति । मस्या हि वेदिकाया दर्भासनोपरि सन्यासिप्रवरो निषण्णोऽस्ति बद्धपद्मासन । परितो मृगचर्मासनानि फुदासनानि च विवतानि विद्यन्ते । तेषु चासनेषु केचन नागरिका पुरुषा महिला बालकाश्वोपविष्टा सन्ति । मध्ये सन्यासिप्रवरस्य प्रपुष्टसर्वाङ्गीभव्या तजोमयी मूतिविराजते । यतिप्रवरस्यास्य सुविशालस्निग्ध- चिक्कण सद्योमुण्डित शिरो, निशालो भालपट्टो, दीर्घापाङ्ग सघने भ्र वो, कर्णान्तलम्बिनी सुविशाले नेत्रे, शोभना नासिरा, सततमन्त्रोचारा- भ्यासक्शात् पल्लववत् प्रस्फुरन्तावघरोष्ठो, रेखाचितयोपशोभिता कम्बुकला- ग्रीवा, सुविशाल वजदत् सुदृढ वक्ष स्थल, रेखावितयसुन्दरमुदर, करभशुण्डा- नुकारिणौ प्रपुष्टौ स्थूलो मासलौ च भुजौ, प्रारक्तच्छवी सुस्निग्धौ पारिणपल्लवा, हस्तामाङ्ग लिपु स्वाक्षजपमाला, समग्रमपि क्लेवर भस्मोलित, मध्ये. मध्ये रक्तचन्दनकेशरलाञ्छितस्विरेखाचिह्नलितोऽस्य यतेौतिको विग्रहो विलोक्माणानाम् जनाना हृदि तत्वालमेव कमप्यपूर्व महाप्रभावमुत्पादयन्नास्ते । स च सन्यासिप्रवरोऽधुना सायसन्ध्योपासनोपनम कुर्वाणोऽस्ति । तदने कदलीदलेपु निहिता पुष्पपत्रदुर्वाक्षता योभन्ते । सम्मुखमेदेको जलपूरितो मृदटोऽपि सस्थापितोऽस्ति । इत्य वर्तमानस्य तस्य यनिप्रवरस्य सम्मुखमुभयो पार्वयोश्चोपनिषण्णा नागरिका भक्तजनास्तस्य परिवाज सन्ध्योपासनकर्म- काण्डरियातन्त्र मौनमालम्म्य परिपश्यन्तस्तत्त्प्रभाववशगा इव सन्तिप्ठन्ते । नीरव, नि स्तब्ध, प्रशात च तत्रत्य वातावरण वर्तते । दर्शनार्थमागता जना यदा कदा घण्टारव कुर्वन्ति तदैव ध्वनिरुपजायते । क्रमशो वायुमण्डले विलीने. sप घण्टानादे पुनस्तत्र पूर्णतस्नूप्णीभादो निस्तब्धता च सर्वत प्रसरति । स चासो परिवाइ मुहुर्मुटुमंन्त्रोचारपूर्वक मितस्ततो जलाञ्जलीन् प्रक्षिपति । एक्तो दीपाघारे घृतपूर्णो दीप प्रज्वलन्नास्तेपरतन घूपपाने प्रग्वालिता धूमवर्तिका घूमघोरण्यो महान्तमुक्तट हि सुगन्ध वितरति । सेन तत्रत्ये वायुमण्डले वारि वाञ्छनीया सपनता परिय्याप्नुते । परिमनद समये वेचन भावना देवालयस्य द्वारदेश समागन्ध तो:- दृश्य त । यावते मदिराङ्गण प्रविशति तावदेव धनगम्भीरेए मण्टध्वनिरवेरा स परिवाइ तान् प्रत्युवाच- २.]

·। "अपि, भो: । नागरा !!! आनहम्नावनव द्वाराहिद क्वचित सत्याप्यन्ताम् ! पष्टिाछत्रादीन्यपि च तद क्वविदवालम्बदन्तु ! न जानन्ति वि मदन्तो मदन भगवदालयोस्तीति ? अब मद्भिः सावधान समर्माद च प्रवेशो विधेय। (स्वगतम्) त इमेजत्या जना महाभूटा नास्तिका इव प्रतिमान्ति मे। ननु मूर्खाश्चने देवालयस्य मर्यादामप्युलसमाना न तजन्ता ते च सर्वे नदागन्दुवा निसम्मेदवन यतिठ भत्सनावचन मियो मुसान्यवलोक्माना अन्नड बिचिदिव मन्दम्नित कृत्वोपानच्छत्रलगुहादीनि तद दहि कोणे देवालपन्य वस्य द्वारपारवयीयंत्र तत्र समन्यापयन् । पुन- स्तन्त प्रविश्य शिवपन्चायतनस्य दर्शनानि कृत्वा, प्रदवि विधायान्त सन्यासिनाघ्युपिडा धर्मशाला प्रदिप त महात्मान प्राम्म तत्सम्मुन्नमेवास्तृतपु कटासन्धु न्यपीदन् । ते सर्वपि च महात्मनस्तन्य सन्मोपासनागौरव परिपालन्दो मौनमास्यायावामुख तस्युः। भय व्यती हि घन्टादप्रा समये स महात्ना सन्मासिप्रदरी नवागतास्तान सर्वानिपुरा विनोश्य पपृच्छ-- "ननु मदन्तो नबनो नागरिका विमयं चात्र प्रासा" तेवको त,-भगवन् । द त्रयस्य विद्यालयस्य प्राध्यापका। भवन्महिमान, रा, कौनि, वटुप्प च श्रुत्वा वयमत्र नबता दर्शनार्य- मैत्रायुपता स्म । (सईत कृता) मा हि महानुभादोऽम्माक विद्यालयम्य प्रधानाध्यापक, स चासावितिहासभूमालाभ्यार, मनोविज्ञानमन्तिाध्यापक, सोज दीदशानाध्यापकोय हिन्दीसाटिस्पशिक्षकोलोनकृतनापाध्यामाते। एव मेरा ते सर्वपि परिद्रात्र परिचायिता । ततः सर्वेषा तेपा प्राध्यापकाना नानयामादिक पृथक्-पृथक पृष्ट्या कुगल क्षेममनामा शिक्षादीक्षादिक चकन सम्पृश्य स परिवाद प्रधानाचापक- माह- "प्रय निनामासो सम्वृतान्डिन?" प्रधानाध्यापन सके तेन प्रेरित: सस्कृतपन्डिन सम्पार्टिन प्रवदद्- "भगवन् ! जनोम प्रारजीवनशमत्रिंद महाविद्यालये मम्वृशिश्वत्तेन जीविकावृत्तिमुपाउँपन कयौर निवहति स्वगीय माईस्पजीवनम् !" सन्यासी-"द्राह्मणम्व पुनः संस्कृतम, रिममतावलालपर्यन्त नागतो मत्समीपम् ?" [ ३१ ·राग, ?" प्रागजीवन - "यतिप्रवर । पराधीना हि वयाराजसेवका । अवकाश- एव नोपलभ्यते। तत एव नात्र शीघ्रतरमागन्तुमपारयाम।" सन्यासो-"यदि च बलवती भवेदिच्चा, सात्त्विकी श्रद्धा, धर्मानु- सत्सङ्गप्रवृत्तिश्च तात्त्विकी तदा तु सर्वमपि सम्भवति । परमधुना कलिहतके प्रवर्तमाने द्विजातय सर्वे शूद्रप्राया नास्तिकाश्च बभूवुः । केवलमुदर- भरणमात्रपुरुषार्थास्ते दासत्वमेव कुर्वाणा स्वजीवनमपक्षपयन्ति । ब्राह्मणाना दासत्वभावादेव विनष्टोऽसौ वर्णाश्रमसनातनधर्म । अतीवाश्चर्यमेतत्, यद्धि सर्वेऽप्यत्रत्या ब्राह्मणास्त्वत्र नित्यमेवायान्ति । सत्सङ्गसुख चानुभवन्तो मोमुद्यन्ते, त्व पुनरवकाशाभावमेव कथयसि । नतदुचित भवति । सत्य व हि. किमर्थमेतावद्विलम्ब्यागतस्त्वम् प्राणजीवन -"भगवन् । इदानीन्तनो जीवनसङ्घर्षस्तावदतीव जटिलो विषमश्च सजातोऽस्ति । मादृशा मध्यमवर्गीया बहुकुटुम्बा गृहस्था पुनरगत्या सार्वकारस्य सेवावृत्तिमङ्गीकुर्वाणा सत्सङ्गार्थमपि चावकाश प्रायेण नोपलभन्ते । नाहमस्यापवाद ।" सन्यासी-"मरे, मा जल्पवम् । त्वमेवात्रत्यो बृहस्पतिकल्पो विद्वतः रीण प्रसिद्धयसि । राज्याश्रयात्व मुहमानोऽसि ततस्ते यतिभि सह समागमनेन किं प्रयोजन स्यात् प्राणजीवन:-"सम्भवति, कदाचिदहमेवविधेषु सत्सङ्गपु बतास्था निष्ठा बह्वी न दधीय । पर भवन्तो यन्मामयागतमाक्षिपन्ति, नतद्भवदनुरूपम् । भवन्तस्तु त्यक्तसर्वपरिग्रहा वीतरागा समदर्शिन क्षमत्र शुद्ध फल्गुनि च विपयेऽययाबोधमाश्रयन्ति ? यते । समाधीयता । क्रोधाविष्करण न भवत्सु बतोपपयते ।। सन्यासी-'महह । दृश्यताम् मूढोऽय मामेवोपदेष्टुमारभते !!! मरे, प्राणजीवन ! सावधानो भव | त्व तु वृषव पाण्डित्यगर्वमुद्रहसि ।। यदि त्व सत्यमेव सुशिक्षितो दीक्षित कुलीनोऽसि क्लि प्रतिभासम्पप्नो विद्वान्, तदाद्य सर्वजनसमक्षमत्रवेदानी शास्त्रायं कुरुष्व | नो चेत् त्व धर्मदलेन, राजदण्डेन, समाजदण्डेन च दण्डनीयोऽसि मया । पपित्व जानीपे मह हि पराचार्योऽस्मि l स्वादृशाना पपप्रदर्शनार्यमेवाह सदादेशे विदेशेषु प बभ्रमीमि । पदि त्वमत्र मया सार शास्त्रार्ययुट न युप्यसि सदाह ते गाति बहिवार वारयिष्यामि । माप त त्वया" प्राए जीवन -'यत सात घ सर्वम् । भवद्भिरपि चतग्नातम्यमुचित भवति यरघुना वर्तमानो पुगो रत नास्त्येव स युगो यत्र भवाइयो पपनमात्रएंव १२] " स्वमन ·बातय पक्षबलादुराग्रहाद्वा कमपि सदोष निदाप वा जन दण्डयन्ति स्म । इदानी स्टीवादिसमाजस्यान्यायपूर्वक व्यक्त उत्पीडन प्रागिय न सम्भवति । अद्यत्वे शतशोऽय सहनशो जनाननातीन् बहु मन्यन्ते । तत पुनर्विगृहलिता द्रोहियो ब्राह्मरणस्त्वद्यते स्वात्मघातादतिरिक्त न स्यापि किमचपकतुं पारयन्ते । एव सति मवठामित्व वित्यन, मम पंश, तिरस्करण बत सर्वयोपहासान्पदम् । त्वमनीशान प्राप्यमि दण्डिमहाशय 1 (सर्वपि च प्राध्यापका परस्सरमवलोक्यान्तपेढमुपाहमन्) सन्यासी-बिड्मुलं! नास्तिकोऽसि त्वम् । तेनैव बबीपि । नो चेत् भवनमाजसदस्यास्तु मा नित्यमेव श्रद्धया, भक्त्या, प्रीत्या च स्वगृहे निक्षायं- मामन्त्रयन्ति। ल तु प्रयमदर्शन एवत्य मा निरस्करोपि, परोपि, दुवंचनभायमन्यसे, सर्वजनसमभम् ' वस्तुतस्त्वमेव धूतोऽसि दाम्मिन ।" प्राराजीबन:-''स्यामह कदाचिदाम्मिको धूतों दा । पर भवन्तो वीतरागाश्चाप्यमु मा स्वाश्रममागतमतियिष्पमपि प्रथममम्भाषण एवाचिक्षिपुः । कुत्रत्योऽय न्याया? कश्पो यतीना म ? प्रकोपना शान्ता दान्ताः सर्वभूतहिते रता हि यतयो भवन्ति पूज्या आराध्यान गृहस्थानाम्, न तु मवादृशा निनिमित्त कुप्यन्तीनन्वारनहिला यत्किञ्चनवादिनी मिसुका एव कैवलम् ।" - । पलायस्व अपहज 1 संन्यासी-" जाने त्वाम् । अरे मा जल्प मूर्व ' मा विकत्यस्व ।। अपयाहि दूर शोधमस्मात् स्यानात् ॥ गच्छसि न वा नो चेद्धलव्योऽसि ! अपसर दूरम 'दूरमपमर गच्छ, मच्छ, रे । त्वरितमपगच्छ" प्रारजीडन -"यदि न गच्छेय तदा.?" सन्यासी-२शठ । न पश्यमि मि त्वमेन मम सुटढ वचकल्प पला. शदण्टम् ? सोऽय मया । लाइसानामखदमोंडताना धृष्टाघमाना घर्षणायब घृतोऽस्ति नूनम् । निरा । पापिन् स्तिरोहितो भव !!!" प्राणजीवन -"धन्योऽमि महामागवाय त सन्यासाश्रमः, च तदासी द्राह्यरो जने मय्यनाममि कोपलुषितो हि दुवहार, । प्रह तु तवामु कापायवस्त्रदप पश्यन्नव शान्तोऽस्मि, नो चेन का नाम तव शक्तिर्मम पुरोदण्गे. त्तम्मनस्य ? ममापि च सक्षम सबल च वर्तत एव हस्तपादादिकम् सर्वमप्यपुम्णम् । अह त्वा योग्य सुयोग्य च प्रत्युतर दातु समयं प्रसिद्धयेयम् । अद्य ज्ञात मया यदेव विघा भवन्ति भुवि शङ्कराचार्या " ·दूर पलायस्व सन्यासी -'व्राह्मणापसद अधम !! राक्षस शीघ्रम् नो चेत् सत्यमेवेदानीमत्र हन्तव्योऽसि मया । आ । न त्वमेवमप. भास्यसि, भो । विरम | विरम !! रे नीच III (क्रोधावेशवशग स खलु सन्यासी दण्डमुद्यम्य प्रहर्तुमिच्छति । तत्रोपविष्टाश्च सर्वे जनास्तदिदमकाण्ड- ताण्डव दृष्ट्वा सहसा ससम्भ्रममुत्याय बहिर्गन्तुमुपचक्रमिरे) शिवालयस्य तस्य प्राङ्गणमायात प्राणजीवन - यदि भवान् 'शेप क्रोधेन पूरयेत् ।' इत्येव हि गुरुजान प्रव्रज्याघमं वा मनुते तदालमायासेन । कोपीन मौजीपरिकर च सुदृढ नियम्य, बध्वा च सम्यक साहसमत्रागच्छ दुर्वाक्षेत्र किलावा मल्लयुद्धमाचरेव, येन तदासो निरर्थक क्रोध क्षणादेव शप्रम यायात् ।" स यासो-दृश्यताम्, दृश्यताम् । भो ।। स एप पुनरपि दुश्चेप्टते राक्षस । है फ्ट । नाह जातुचिदपि तवापराघमिम क्षमिष्ये, शठ प्रस्तु, श्वोऽह प्रातरेवावश्यमेव राज्ञ समीप गन्तास्मि । राजान निवेद्य तव देशा- दस्मात् निवसिनमेव कारयिष्यामि । नृशस । त्वमपि श्वो ज्ञास्यसि सन्यासिनो मम शक्ते प्रभावस्य च चमत्कारम् प्रारजीवन -'अहो दृष्टवानस्म्यह ते विक्रम पराक्रम च । साक्षात् विद्यमानस्यापि मे किमपि विप्रिय पापकर्तुमक्षमोऽधुना राज शरण गन्तुमिच्छसि, राज्ञो बलाच मा घर्षितु प्रवृत्तोऽसि | स्ववल ननु ते कापगतम् येनान्याश्रय वाञ्छसि यदि त्वमेवविधोऽसि सिद्धाचायंस्तदा द्वन्द्वयुद्ध स्मान्न युध्यसि मया साकमत्र देवालयाङ्गणे। " ' सन्यासिन् । हा, हन्त ।। कीदृशीय ते महती विडम्बना । यदि स्व कामपि सिद्धि वा स्वेष्टदेवताराघनफ्ल वासादितवानसि तदा स्वमन्त्र- बलादेव किं न मा शपसि किमयं चात्रवेदानों मा क्षणाद्भस्मसान्न करोपि? वस्तुतरत्व वृयापुष्टोऽसि भिक्षुको लम्बोदर | साधूक्तमेतत्-'पर्दो घटो घोषमुपैति नूनम् ' इति ।" सन्यासी-'ह हो । ग्राह्मणाधम । निवर्तस्व, भटिति स्थानादस्मात्, जघन्य । पामर । निवतं स्व ।।" प्राएजीवन - "अरे, मिथुराधम ! गृहाण स्वहस्ताञ्जली जलम् मत्रपित्वा चाजन्मसञ्चितेन तेजसा तज्जल, 'पापासारव यातु पामरोमो ·प्राणजीवनहतको, विक्षिप्ततां च बजत्वय हि ब्राह्मणाधम । जडता गच्छतु नीचोऽमी द्विजः !! प्रेताविष्टो भवत्दय दुरात्मानंदाघुना !' इति वदन् त जलालि मामुद्दिश्य मदिशि प्रक्षिप येन मत्पराभवो भवेत्तव विजयश्च सम्पद्येत, तव दुर्मनोरयन ससिद्धयेत् । नाह तव वृधाविक्त्यनमनागपि. प्रमावितोऽस्मि ! तृणाय मन्ये त्वादशान् भिक्षुकायमान् !! ख तु निविपोऽसि मुजङ्गम न त्व मम रोमोत्पाटनेऽपि प्रमवमि, मूढमहात्मन् ! "अय यदि त्व मम ब्राह्मणस्य ब्रह्मतेजो, मन्त्रबल, पराक्रम, सिद्धि दा द्रष्टुमुत्सहसे तदा तथा दूहि ! अह हि स्वैप्टदेवताप्रसादाद, गुरो कृपया च त्वामवेदाधुना चमत्तारचाक्चक्य लोकोत्तर दर्शयितु समर्योऽम्म्येकल एव । ब्रूहि नो ! किन 4 राज्ञो दलमाथित्यात्मशक्ति मा जेतुमिच्छसि त्व ननु स्वयम्भुनिघृणा निलंग्नश्च ।" प्राणजीवनस्य ब्रह्मतेजोमयी तामिमा दुर्घर्षा भयङ्करी प्रोपोद्धरा प्रचण्डशक्तिमती मुद्रा विलोक्य सन्यासिप्रवरोऽमो पर्यन्तै तेजोभ्रष्ट इव तूप्तीमवाललम्दै । ततस्ते सर्वेऽपि प्राध्यापकादय कथ क्थमपि तो द्वावपि समाश्वास्य पृयक्कृत्य प्रशम नीतवन्त. । ततालमेव ते प्राणजोबनेन सहदेवालयान्निष्कम्य स्वमहान् प्रति प्रतस्थिरे। सन्सासी चाक्रोशन विक्रोस मन्दिरान्त प्रविश्य स्वासनमुपविवेश। प्रय द्वितीयेऽह्नि प्रात्तनगरे सर्वत्र दुर्घटनाया सम्दाद सर्वत' प्रससार यद्धि प्रोक्त सन्यासिप्रवर प्रत्यूपै स्वायुषितस्य देवालयस्य पश्चादतिवन गत शूकरहंत क्षतविक्षतो जात इति । एतदपि चाश्रूयत यदाज्ञा प्रपितेन मृतरयानेन सलो. पंधित चिकित्सालय नीतस्तत्रंद रणराम्यामविसयान- स्तिष्ठतीति च । विद्यालयस्याध्यापक्षमुपविष्टा सर्व प्राध्यापकास्तमिम दुम्सम्वादमार्य साट्टहास जहमु । प्राय पक्षदिनानन्तर स परिद्राट् तस्मान्नगरात् प्रतम्थे । गर्ने च तस्मिन् नगरम्यारक्षिविमागे तस्य सन्यासिनो दियये मोहमय्या न्यायाधीशस्य सम्वादोऽसो लिखितरूप प्राप्तो 'पदसी सन्यासिमहाशयो वन काचिद्युवतिमेका. मपहत्य नत पलायितोऽस्ति । स चेदानी भारते क्वचिदितस्ततो भ्राम्यन् वर्तते । सोऽपराधवृत्तिको दशवार दण्डितोऽस्ति विभिन्न राश्य । वस्तुतो नाय परिवा दतंते प्रत्युत शिवचरणनामा कननोत्तरप्रदेशवास्तव्यो मत्स्यजीवो ग्रामीणो [ ३५ ।

·वर्तते । स खलु न केवल धनवत कस्यचिद्वणिजो युवतीमेवापजहारापि तु तस्य महाजनस्य दशसहस्रमूल्यात्मक धनमपि चापहृत्य पलायितोऽस्ति । स स्वकीय वेशभूषादिक परिवत्यं सन्यासिरूत धृत्वा प्रच्छन्नाकारो निगूढ विचरन्नास्ते । श्रूयते, यत्सोऽयमस्माकमपराधी भवता नगर प्राप्तोऽस्ति, तत्र च कचिन्मन्दिरे प्रकल्पितावासस्तिष्ठतीति । यदि स तत्रवास्ति चेत् तदा त स्वारक्षिविभागद्वारा बन्दीकृत्य मोहमयीस्थ न्यायालय प्रापयन्तु ।' तमेत सम्वाद निशम्य स्वय राजा, त परिचिन्वाना जनास्तत्सत्सङ्गगोष्ठीषु सम्मिलितास्तथा कथिता भक्ताश्च साश्वयं खेद वहन्तो नन्वद्भुतमेतन्मानवचरित्रमिति वदन्तो लज्जावनतमुखास्तस्थुः । १६] ·गर्दभपुरे नापिताचार्यस्य प्रतिष्ठानम् एकदा दर पन्चमाया मुहृदो दिदिदर्शनमात्रामसङ्गात् नपरान्नपर पानान्द्रानान्तर व परन्त पापादे दमानानेका उनवमदिममन्दान। का दा नरमानेन नन्नगरोठ प्राताप्दा वा मुदिशात निर्मलजल- मोति मगंवरनद्राना मृनरपानाना विधानत्यल तत्रं द नरोदरोगल परिकल्पिउनानीत् । दो मृनरपानाददारद यादद्वय दवेठन्ती इष्ट प्रमा पदयानम्नवदम्मानिरलेके वृहदाकाराः प्रमागिलमनोहर ददालया, प्राचीनन्यायकलाकालान्त्री दिविपनवंदन्तयाधुनादननगरम्य नवनिनिजानि कार्यालयमदनानि, मुचिकरामासनावराति मन्दिरागि, दृक्षततागुम्नानुमच्न नायानि यानि दाटिदिनानि, पथदीपिका, गोराजि, परिखानाकाग, गरमाश्चिादीस्तिा दृष्टदा चंदन उवं दर सर्वेन्तनम्पनीर प्रामीदान, म्यानन्याय मिदना सन्माच महान्तु मोर मुतापवान्दमदान। प्रय नगरावतीम्नार बम्हा दर मयं तव गिद्दूरे वर्तमान दिशान्तिाह चायवापानेच्यादाना नम्ब दिवान्निहम्य द्वार प्रविमान स्यान्डेिषु काप्यामनंदादिमाममिन्नत्र दिनाना हमार पन्चरकाप- पाजामानेतुमादिष्टम् । स दुनु होटल वेदोमामुदाचित्रलोक्य स्वान्द- इंदीपन्नन्द मन्द मिउ कृत्वाम्माननीन-'महाशमा । अन्यत् मयं तु दनु बातमन्ननदिने विद्यमानमान्ने, निदानी पावसापादिकतानामस्ततो नवनयापचयक मद एवाधुना मायापिनुनह नत्रयानमयो मि' पनि च मदनोत्र मवन्तः कचिकाल प्रतिरम्दानी दुनिटा पमि मना- मच्छन्ना म्पन् । मायावे हि दाट श्रीमन वासानददम्या टिव कुयाँ, परन्तु दुर दिनाद्य प्रारं मनोमान प्रति दिगो नि समान । पन्जान ! मनान्दिनन्दो दा वैवानिशमर नु नति, परन्नु धोनन्नोन्नपदानित गपनत्रद उपनदाह तारा बापचयकोन कारव मददनयो यान नादानि कदापि यनि त स्यान्नहोदय !' [३० ·इत्थ निवेदयन्नसो होटलसेवको मार्जनीमेका गृहीत्वा विधान्तिगृहस्य तस्य शुद्धीकरणे सलग्नो बभूव । स्थातु गन्तु द्वयमपि नैव शक्नुवाना वये विपयेऽत्र किमपि चिन्तयेम, तावदेव तत्र स्थितवतामस्माक शिरसि मक्षिकासमूहा उत्प्लुत्योत्प्लुत्य निपेतुमारेभिरे । यावन्मक्षिकाभ्यो वयमात्मनो रक्षण चिन्तयामस्तावदेव भृत्येन तेन माया सम्मानितस्योचारराशेधूलिरजोरेणवः प्रस्तरकरिणकाश्च सिक्तपोमा पादेप्वस्माकमाघात कुर्वन्तो निपेतु । नेत्रेषु ते रजोरणवो भूयो-भूयो निपतन्तो.स्माक चेतनामपबाधितुमुपचक्रमिरे । अस्माक तश्रावस्थान क्प्टप्रदमजायत । ततो वय स्थानातस्मादुत्त्याय बहिरागत्य मार्गमनुलग्ना । तदास्मास्वेकोऽब्रू त- 'नगर प्रविश्य ततश्चायपान करिप्याम, का हानि " 'न कापि क्षति । प्रविश्यताम् !! नगरम् ।। नगरदर्शनाय स्वागता एववयमत्र, तन्नून द्रष्टव्यमेव, पर यात्राधान्तानामस्मा चायपान तावन्महदेवावश्यकमित्यपि तात्त्विक विमृश्य नैव विस्मरणीयम् " चायपानाय सस्पृहा सोद्यमाश्च वय नगरप्रवेशायोपक्रान्ता । अथैव मिथो वार्तालापान् कुर्वता मार्ग सञ्चरता चास्माक पुरतो नगरस्यास्य प्रवेशद्वार दृप्टिपथमवातरत् । वय पदविन्यासपाटवमिवाभ्यस्यन्त. प्राकारपरिखामनुशोभमान नगरस्य प्रवेशद्वाररूप सुविशालकाधकपाटदृढ गोपुर प्राविशाम । प्रविश्य च नगराभ्यन्तरमितस्तत स कुतुक दृष्टि प्रसारयन्तो राजमार्ग प्रचलन्त क्यिन्तमध्वान समत्यलये महि । तत्र मार्गे चलरिस्माभिरव- वलोकित यद्धि नगरस्यास्य स्थिति पर्वतत्रयमध्यभागे परिकल्पितास्ते । पार्वत्यप्रदेशेऽस्मिन् कठोरा कर्कशा च भूमिरुद्धातिनी विपमोच्चावच गिरिगह्वर- कन्दरावनसङ्कीर्णातिसपनवसतिव्याकुला च वर्तते । त्रयाणा पर्वताना मध्ये यावती मध्यगतोपत्यदेव प्रसृता पृथ्वी, संवास्य नगरस्य दयविस्तारसीमा। प्रत्र द्वावेव हि प्रघानौ राजमार्गी, पञ्चप्रायाश्चत्वरा लम्बाकारा सङ्कीर्णाश्च नगररप्यास्तासु च नीडनिविडागृहाश्चादृश्यन्त । राजमार्गस्य द्वयोरपि पावयोविपरिणहट्टाना पङ्क्तियो विद्यमाना पासन् । परन्तु नकोऽपि च हट्ट इदानीमुद्घाटितकपाटो बभूव । यद्यपीदानी प्रात काल एवासीत्तथाप्यत्र नगरे यातायात जनाना विरल. विरलमेव डायमानमलक्ष्यतास्माभि । चापपानाय सतृष्णागभरमा मनस्तदर्ष. मेवाधिकाधिक तदेव भूयोभूयश्चिन्तनपरमभूत्ततोऽचिरादेवेमे हट्टा जनरद्घाटिता स्युरिति परस्पर तक्यन्तो ऽधिनगरमचलाम । मध्यमार्ग यत्तिमपि यदृच्छया दृपयमयातरस्त रसवं चमचाभ्यामवलोकमाना पपि वय मनोहशा चायचपरमेय परान्त स्तोमवालमतिप्राय नगरस्यास्य मध्यभाग पेन्द्रचरवर प्राप्ता। पवागस्यापि वय नकमपि च हट्टमुदाटितरूपमदाम । च वरेस्मिन् सर्वतो वगिजा विपणयोऽभूवन् । एक्सो द्वित्रा शकट्य सस्पापिता मासन् । राज. ३८ ] ·मार्गनुनयनो निम्बाम्रपिप्पलादयो महावृक्षा पडिनबद्धं म्यिता माखान्दोलनानि दुर्दनोभूवन् । स्थानमिदमाताच वय तत्रान प्रतानु प्रनशिलान्वन्य- तमाया पट्टिकाया समुपविश्य तत्रत्य यनवालोरयाम। तया हि चलखेत्र सघन- वृक्षन्टायमधो नलजलकुष्टमेक सलिल मुगुने। पूर्वादमागंज क्वचित शिवालयः, क्वचिजनदेवालया, क्वचिद्धनूमतो भगवत प्रतिमा वटतरोनले स्थापिता अनुवन् । व्यतीतापि च प्रहरमा दिनतमचे नात्र क्वापि च मूर्यालो प्रवेश लभे, यतो नगरमैउन् पर्वतादनीपरीने गतंप्रायानुकारिणि सोपत्क- दात्यले निनितमासीत् । अधुनापि च लोकाना यातायातमपि निरुद्धभिवानूत् । तत्र चास्मिन् नगरस्य केन्द्रस्यले पूर्वोक्त जलकुण्डे नलिलादानाय काश्चन नागयों महिला अलकनशानीला यातायातं कुर्वतो इप्टा अस्माभिः । इत्यमदलोकमानानामस्माक तत्र मबाह्नप्राय समयो ब्बतीयाय । यदा नन्देवावतानपर्यन्तमपि च वरिणमये ट्टा अनुदाटिना दृष्टास्तदास्मा- स्वैन नपात्रि कुतूहलापरवन पत्रिमागरिको जन पृष्ट -श्रीमन् । क्स्मादच नवतामस्मिन्नगरे इमा विपरायो बनमून्या मा हट्टाचाप्यतेनुशाटिता वन्त ? बातेऽपि च मध्याहृमाये ममये विमित्वत्र भो । असञ्चारो लोक- व्यापार दिपाशीलता नानादपनि २ क्स्मा तोरत्र शून्य स्तब्ध जमिय सर्व निसन्द निचेष्टमिदाबलोचते जनजीवनम् ।' श्रुत्वास्माक प्रश्नानेना- नापादमस्तवमस्मान् नक्षिक्या निपुण निरीश्य ठेन मन्दम्मितपूर्वन्ममागि-- 'मये । किन जानत नवन्तो मदद्य रविवासरोऽस्ति । मकारकृतनियमानुसार- मत्र दमतो प्रतिरविदासर मपि हा विपणपश्चानुदाटिता एव सन्तिष्ठन्ति । ससाहे किलैग्वार सर्वैरपि दरिएग्भि स्वट्टो नोद्धाटयितव्य इति स एष राजकृतो नियम ! अत्रत्या मर्वन च दशिजी रविवार एव तमिम नियम परिपालयन्ति । तस्मादेवाय सर्वपि म हा अनुदाटिना सन्नि, वाणिज्यव्यापारप्रक्रियात्र निरता दन्ते।' गृत्व तत्सर्व वय किञ्चिदिवाश्चर्यचक्निा प्रभूम । याबद्वय तत्र स्थिता सर्वमेतत् पश्यामस्तावदेवस्मान्नगरमार्गात पन्दात्यायाणा गर्दमानां समूहस्तत्र कुण्डे बल- पानायाजगाम । ते मवें गर्दभा अवतरा दद दृहदाकारा परस्पर पादापघात- निघ्नन्तः प्रोद्दण्डप्रखरखरलोलामाचरन स्वह पितदिग्गजानामपि एंकुहराणि बधिरपन्तो यथेच्छ बलपाने दत्तचित्ता बभूवुः । तन धरणात् द्वितीय ततस्तृतीय, तदतु चतुर्यमिति क्रमश एकमनुद्वितीय सरयूष तवापत्य कुण्डे जल पौदा पचा- यात तथा पुन पराइनन । दृप्दैनन् सहयात्रिवेोज्यन्त चक्ति इवावदत्-- 'अहो ! नन्वेतदतीवानावर पदत्र नगरे समागरम्मानिनं गवा नादा न [ ३६ ·चोष्ट्रा गावो वृषभा महिपा महिष्योऽजा वावलोकिता, परमेतानि गर्दभयूधान्येव प्राचुर्येण वयमत्रापश्याम । मन्ये, नगरमिद गर्दभपुरमिवाभाति मे !' मया शिष्टाचारानुरोधात्, सभ्यताविचारात् पुन कलहभियाऽसौ सहचरो गर्दभलीलावर्णनोद्यत सङ्क्तेन निवारितो व्यापारादस्मात् । मया कथमत्यात्मनो हास्यवृत्तिमन्तगूढ परिगोपयतोक्तम्-'सुहृद । वयमत्र नवीने स्थानेऽधुनवायाता स्म । देशकालो, लोकपरिचय, स्थानीया परिस्थिति च यावद्वय न परिचिनुमस्तावदस्य स्थानस्य विषयेऽस्माभि किमपि न वक्तव्यमेवो, चित भवति सम्भवति, कदाचिदस्मत्कृता परिहासालोचना श्रुत्वावत्या नागरिकाः स्वजन्मभूमेरवमानना तिरस्कार वा भावयन्त क्रोधवाशत् कलहमाचरेयुस्ततो- ऽस्माभि किमपि न वक्तव्यम्, न वक्तव्यम् । अत्रत्य सर्व समौन निरीक्ष्यताम् ।। ततोऽग्रे क्वचित् स्थानान्तर गत्वा विषयेऽत्र पुनष्टीकाटिप्पणीश्च करिष्याम II!' मया पुन पुनर्निवारिता प्रपि मे सहयात्रियो विनोदप्रियास्तेषा गर्दभाना स्वरूपचेप्टा, लीलाविलसितानि, तच्चीकत्कारसङ्गीत, तदुद्दण्डव्यापारान्, तन्महत्त्वादिक सर्व परिहासभङ्ग,या वर्णयन्तो हास्यपरवशा मुहुर्मुहुर्जहसु । तमिम व्यतिकर विलोक्य मया ते सर्वेऽप्यन्यत्र क्वचिद् गन्तु प्ररिता । वय सर्वे यावत्तस्मात् स्थानादुत्थायान्यत्र गन्तु प्रयतामहे तावदेव पाववतिन्या रथ्याया' कश्चिदेको ब्राह्मरणकल्पो जनोऽस्मत्पुरत समागम्यास्मान् सर्वान् सादर सविनय च प्राणमत् । सस्य नवागन्तुक्स्प वन्दनपरस्य नागरिकस्य दर्शनाद्वयमतीय प्रभाविता प्रभूम, यतस्तस्याकारश्चेष्टा सम्भाषणपद्धतिराकृतिलॊचने भालपट्टे तिलक रचना वेषभूपादिक सर्वमपि द्विजकल्पमदृश्यत । प्रताय तस्मा आशीर्वाद प्रदाय वय तद्गतमेव सर्वमवलोकमाना प्रतिष्ठाम। पश्यतामेवास्माक स स्वकीय हट्टमुद्- पाटयत् । यावद्वय तस्य हट्ट गन्तु चिन्तयामस्तावदेवानेके नागरिका जनास्तत्रागत्य तट्ट प्राविशन् । चानुपप्रत्ययाद्वय क्षणादेवावागच्छाम यत् सोऽय नास्ति ब्राह्मण परमसौ नापितो घर्तत इति । स खलु नापितोऽतीव चपलो जल्पाव स्वस्य शानमनुभव योग्यता लोकचरिश्परिचय च प्रगल्भ व्यावर्णपन् स्वय्यवसायमणि स्फूर्तिस्फार चेप्टमान समागताना ग्राहकाणा शिरोमुण्डने, बालवर्तने, नखलोमादिमुधारणे घ दत्तावधानस्तन्मयध समभूत् परन्तु मुखेन स निरन्तर किमपि विमपि भापमाणो बभूव । यदा वय स्थानात्तसमादन्यत्र गमनाय व्यवसितास्तदासी स्वहट्टान्मानिति प्रास्लम्प्यास्मत्पुरत मागम्य सविनयमवादीत- 'मयि, भो ! महाशया " कुत्र प्रस्थिता भवन्त ? नस्य मम हट्ट परित्यग्य थीमतां गमनमुचितम् ! माग छ तु महाभागा क्षण मम हट्ट एव - 1.]

·. . वित्राम्यन्तु, चायपान कुर्वन्तु, स्वपरिचय प्रदाय ततो यथेच्छ विहरन्तामत्र नगरे. पर ममतामभ्यर्थना नास्वीवर्तुमर्हन्ति भवन्तोजभवन्तो महोदया ।" तस्य तमिममनुरोपमाग्रह च निपेद्ध मरावनुवाना वय सर्वे तट्टमारुह्य काठासनेषु न्यपोदाम। यावदेतत्सर्व वयमकरवाम तावतस्य नापितस्य दृस्य पुरतोऽनेक जना क्षौर कारयितुमुत्सुका अहमहमिकया समागत्य पतिबद्ध तस्यु , उपदिप्टेप्वस्मासु स पुनरपि स्वकर्मसम्पादने तत्सरोऽभूत् । स्वहस्ते रोमशनु गृहीत्वा यथासी बालवर्तन करोति तथास्य जिह्वापि वाक्चापन्यमन्चन्ती स्वकौशलमाविष्कुर्वाणोऽभूत् । स खलु नापिताचार्यों धारा- प्रवाह भापमाणो बभूव । स्वमापणे स वैदिककालतोऽघुनापर्यन्त घटितस्यनि- हासिकघटनाचक्रम्य वर्णनमबरोद, समस्तदेशाना भूगोल प्रत्यक्ष हस्तामलक- वव्यावर्णयत, स सार्वराष्ट्रगतां राजनीति, क्रान्तिविप्लवविद्रोहादीस्तथा भारतीय सर्व नव्य पुरातन तिवृत प्रमाणिकन वर्णनाक्रमेणावोचत्, मध्ये मध्येनेक-- सस्कृतश्लोकान्, सुभापितानि, व्रजमापाहिन्दीच्छन्दासि, गुरमहाराष्ट्रियोर्दू- मापामूती, शास्त्रवचनानि, पौराणिकाख्यानानि, तग्लिनापावङ्गीयभाषा- नानाप्रान्तमाषाणा साहित्यसम्बन्धिनो नानाप्रसङ्गान् समवतार्य तत्रोपस्थितान् सर्वानपि ग्राहनानस्यन्त प्रामावयत् स्ववहश्रुतत्वेन ज्ञानगरिम्णा । प्रसङ्गात् स लक्ष्मीदेव्या नासीमहाराच्या प्रारभ्य महात्मनो गान्वेरहिंसान्दोलनपर्यन्त सर्वमपि स्वराज्यप्राप्तिपुरषायं, क्रान्तिकारिणा त्यागसाहसोर्यादिकमपि चावर्ण- यत् । वयमपि तद्भाषणणेनाकृष्टाइ वाभवाम । यदा चिरादपि तद्भापरामुपसहार नो पस्पर्श तदाह तमपृच्छम्- प्रय मिभिधानो भवान् ? का च भवत शिक्षा दीक्षा वा सुशिक्षितोऽपि भवान् विमर्यमेतनापितत्व स्वीकृत्य लोकाना बालमुण्डनकमरिण प्रवृत ? के च भवत कौटुम्बिका सदस्या ? का वा जीविका ?' अय स युवा ममतात् प्रश्नान् क्शापाताहतस्तुरङ्गम इव स्वतेज- स्वितामाविष्कुर्वन् जगाद--'श्रीमन् । बालानन्दाचार्य इत्यामधानोऽहम् । जन्मना नापितोऽप्यह सस्काराह्मणत्व गत । वस्तुतो वय नापिता सर्वे ब्राह्मणा एव । परन्तु यज्ञकर्मसु ऋखिजा क्षौरकर्मसु दीक्षिता बालप्रवाहे पतिता प्रमशो नापिताव मता ! मह सस्कृते मव्यमा परीक्षा वाराणसेयामुत्तीर्णोऽस्मि, हिन्दीभाषामा साहित्परमपरीक्षामुदत्तरम् । अग्लभापासपोष्टरपर्यन्तम्पपयम् । जिन पश्यन्ति भदन्तस्तानीमानि मे प्रमाणपत्राणि नागदन्तेष्वबलम्बमानानि" इत्य वदन् स. प्रमाणपत्राप्युत्या यास्मत्पुरतो न्ययत्त । पुनरपि च स उवाच- 'यशष्यहमतीवाल्पशिक्षितस्तथापि भूदेवाना गुरुजनाना कृपया साक्षरोह [१ 77 मय चैव 7 ·- साहित्यादिविषयेप्वल्पाल्प व्युत्पन्नोस्मि । अस्माक शासकेन राज्ञा सहाह विदेशानपि गतवानस्मि । तस्मान्मे लौकिकोऽनुभवो महान् । तत्र विदेशे गत्वापि मया 'स्वे-स्वे कर्मण्यभिरत ससिद्धि लभते नरः।' इति चिन्तयतात्मन' सहज कर्म क्षौरमुण्डनादिकमेव हि शिक्षितम् । नानादेशवेशभूषोपयुक्त क्षौरकर्म वालप्रसाधनादिक विधिविधानोक्त निपुण जाने । अनेनैव स्वकर्मणा स्वकीया जीविकावृत्तिमुपार्जयामि । मयान्तर्जातीयो विवाहोऽनुष्ठित । शिक्षासमये विश्व- विद्यालये निवसतो ममैकया सुन्दर्या स्नातिकया सह प्रणयसम्बन्धो जात' । परिणामतो ह्यावामार्यसमाजविधिना गान्धर्व विवाहमकरवाद । मम द्वौ पुत्री कन्या चकेति तिस्त्र सन्ततयो वर्तन्ते। प्रथमपुत्रो मे विद्यालये बी ए. कक्षायाम- धीयानोऽस्ति, द्वितीयश्वोच्चतरमाध्यमिक विद्यालये पठनास्ते। कन्या च मे पञ्च वर्षदेशीया प्राथमिशालाया वर्णमालामभ्यस्यन्ती विद्यते । सततित्रयलाभा- नन्तर मया शल्यचिकित्सया शिरामोक्षण कारितम् । इत्य प्रवर्तमानोऽस्म्यह गृहस्थाश्रमे।' श्रुत्वतज्जातविस्मयरस्माभि पुन पृष्टम्-'सुशिक्षितो दीक्षितोऽपि च भवान् किमर्थमेतन्मुण्डनव्यवसाय करोति किमिति नौकरी वा व्यापार वा नाचरति ?' सोऽवोचत्--'विप्रवरा । ससारेऽस्मिन्न विमपि कर्म निन्दितमस्ति । धर्मधियापि चैतन्मम मुण्डनकर्म नास्त्येव गर्हितम् । जानन्त्येव श्रीमन्तो यत् 'क्षुरस्य धारा निशिता' इत्युपनिपत्स्वपि प्रोक्त ज्ञानविज्ञानविद्भिर्महपिभिः । मतोऽह यदेतद्बालमुण्डनकर्माचरामि तन्मे निसर्गसिद्ध पराम्पराप्राप्त सहज कर्म। कर्मणानेनाह स्वजीविकोपयोगि द्रविएमर्जयन्नपि धर्मकृत्य सम्पादयामि, समाजसेवा सापयामि, लोकाना रचिपरिवार कुर्वाण सस्कृतिमपि सुधारयामि । व्यवसायदृष्ट्यापि च मामकीनोऽय व्यापारो बहुलामप्रद | यतोऽस्मिन्नवीने सम्यताविकाशयुगे लोका सविशेष शृङ्गारप्रिया बालप्रसाघनरसिकाश्व समुपलभ्यन्ते. ततो मदीयोऽय कर्मयोगोप्नायास सिधिप्रद परिणमति । इदानी यदा एम ए. उपाधिधारिणो बी ए महाशयापास्त्रिण माचार्यादयोऽपि च निर्वाहोचिता साधीयसी जीविरावृत्ति सुखेन नासादयन्ति, तत्राह स्वक्मणव प्रभूत धन लभे। तस्मादेवाहमारमनस्तामिमां व्यवसायवृत्तिमभ्युदयारी नि श्रेयम क्षेमाय कुशलाय सर्वतो मङ्गलाय च मन्ये । तदत्र 'क' शोक को मोह " एव चपलस्य तस्य बालानन्दनापिताचार्यस्य प्रवचनानि शृण्वतामस्माक भूपान् समयोतिधान्त । 'पत सता सन्नतगात्रि सङ्गत, मनीपिभि साप्त- पदीनमुच्यते । इति धद्वय जातपरिचयास्तद्वाक्याटवमन्तमनसि प्रशसन्तो मुहरप्य- ४२] ·पृच्छाम-'मावि, मो. नापिताचार्य ! ननु किमित्यत्र नगरे भून्यता स्तब्वता च परिदृश्यते ? किमयं चते हट्टा दिपणो नोद्घाट्यन्ते । दय मात्रियोऽत्राग य वाभिमा शून्यतामालोक्यातीय नैराश्य गता स्म । अधुनावयमित. परावर्तितुनाकाङ्क्षामहे ।' स खलु बालानन्द किमनि गमीर विचिन्स सस्मितमस्मान् पुनर्वभाषे- श्रीमन्त । मया सजातपरिचया मवन्तो ममातिययो नवमिदानी सहसान्यत्र मतुमर्हन्ति । आगच्छन्तु, महाभागा । अह धीमता सर्वेपा परमप्रीत्या दाल- कर्तन विदये। ततोत्रं शौचस्नानादिका क्रिया कृवा, सध्यामुपास्य, भोजन विधाय, सण विधम्य तदनु यत्र रोचैत मवद्भयस्तत्र सुखेन गम्यताम् । यात्रियो भवन्तोत्रेद नगरमागर किञ्चित् कष्टमन्वमवनिति मा दुःखाकरोति । मन्ये, क्षमानीला भवन्तो मा कमपि सेवादसर नून प्रदास्यन्ति । नात्र प्रत्याख्यातुमर्हन्ति भवन्त । आगम्यताम् । आगम्यताम् भो ।' अय तस्वदमारहवचन निशम्य वय सर्वे परस्पर मुखान्यवलोक्य भावज्ञान विचारविनिमयमिव च कृत्वा सङ्केतरेव 'का हानिर्यदि वयमत्रव निद- सामवेद्यतो नात्र क्वचिदन्यत्रानपानादिक सुलभ स्यात् ' इति तत्रैव बाला- नन्दनापिताचार्यस्य हट्टमातिष्ठाम । अथ सुखोपविष्टेप्वस्मासु स खलु नापिताचार्य सर्वेपामस्मानमेवा क्षौर कर्तुमारभत । अस्मत्लौरफर्मानुतिष्ठतो.पि तस्य वाग्वारा प्रवाहम्त्वस्त्र निनिरद्ध प्रवासीत् । तदवास्मास्केन सह्यात्रिणा बालानन्द पृष्टः-'अये, बालानन्द ! किमिति भवतोऽत्र नगरे सर्वत्र गर्दमा एव दरोदृश्यले?' स क्लिान्तर्मुख मन्द मन्द विहस्याब्रवीत्-'मान्या ! स्वराज्यात् पूर्वमत्र क्षात्रशासनाना प्रशासनमभूत् । अत्र हि राज्यस्य नागरिकारणा चावा यता गावोजा महिषाद्या सर्वविधा पाव प्राचुर्येणाविद्यन्त, पर स्वराज्योत्तर ते सर्व सरक्षणाभावाद्विलय जग्मु । अधुना तु गर्दमा एवात्र महा- न्तमुपयोग प्रतिष्ठामुन्वषं च दयते । यतो लोका गर्दमरेवात्मनो हित योगक्षेम- निर्वाह धनलाम सुख शानि चामनन्ति । स्वयमहमपि च गजाश्वापेक्षया गर्दभा- निमान् सुतरामुपयोगिनो मन्ये, यतस्ते स्वल्पमून्येनंद सुलभा भवन्ति, तुषान् मनयन्तोऽपि महान्त श्रमदान कुर्वन्ति, दण्डाघातहता अपि स्वप्रभूणा विरद्ध न क्मियान्दोलन प्रदतयन्ति, दिवानिश स्वोद्योगेन राष्ट्रस्य नवनिर्मागे सर्वात्मना सह्योग समर्पयन्ति । स्वचीतारनाद सङ्गीतमाविष्कृत्य जनानानन्दयन्ति । पुन. स्वस्वामिम्यो ह्ये ते प्रचुर धनार्जन कृत्वार्पयन्ति । तया सति क्य नमें रासमाः सम्मानमहंन्ति' प्रयाध्यात्मष्ट्यापि चते गर्दभा महात्माना चरितमनुकुदाणा जगति विश्वशान्तये प्रयतन्ते । त इमे सर्वयाहिंसा- [४३ ·वादिन । कस्याप्यहित न चिन्तन्ति । सत्य तथ्यं च अवते । अमीषु तपस्ति- तिक्षादयो गुणास्तु सर्वसहाना मुनीनामपि सदाचारादतिरिच्यन्ते । यदा कदा त एते व्रतोपवासादिकमपि चाचरन्ति । न केवलमेते भौतिकीमेव श्रिय समृद्धि च वयन्ति वर च परमपुरपार्थवन्तो वलवन्तो वोरा राष्ट्रोन्नतये, समाजाभ्युत्थानाय स्वदलबलविवृधयेऽपि प्रभूत परिश्राम्यन्तो न कमपि प्रत्युपकारमपेक्षन्ते । केचन निष्ठावन्तो भावप्रवरणा गर्दभास्तु कविभ्यो लेखकेभ्य साहित्यसेवार्थ कामपि भव्या भद्रा रसवती प्रेरणामपि च प्रयच्छन्ति नाम नूनम् । एव सति लोकसेवका इमे गर्दभा सास्कृतिकमुत्कर्षमपि राष्ट्रप्रजाना ससाघयन्त कथ नादरणीया.' अस्माकमत्रत्या नेतारोऽपि राष्ट्रिययोजनास्वेतेषा पक्ष समर्थयन्ते । तस्मादेवात्र स्थानीया प्रजापतय (कुम्भकारा) रजकादयश्च दूरदर्शिनो गर्दभपरिपालने ऽहम हमिकया प्रवृत्ता बहुधनवन्त सन्ति साता । अत एव हि केचनावत्या प्रजा- पतयो विजयादशमी दीपावल्यादिपर्वप्रसङ्गेषु प्राग्गजारवादीनिव राजानो यथा पूजयन्ति स्म तथैवाधुना गर्दभानपि पूजयन्ति । नानाविधर्वणचित्रयन्ति, पुन शीतलादेव्या वाहनत्वेन तानेतानाराधयन्ति च ।' इत्येतावत् कथयित्वा बालान दो नापिताचार्य क्रमशोऽस्माक वालकर्तन विधाय श्मश्रुपूर्चान् मुण्डयित्वा तत सर्वेषा तैलाभ्यङ्ग कर्तुमारेभे । स खलु तैलमर्दन कुर्वाणोऽपि मध्ये मध्ये नानाविधान् काव्यकथालापानपि च धावयानभूत् । ततोऽस्मत्सहचारिणा केनचित् प्रोक्तम्- 'प्राचार्य । गर्दभशास्त्रस्य तु पारङ्गतो विद्वान् भवान् । तस्मादेवासाद्य भवताऽश्रुतपूर्व गर्दमगुणगान कृतम् श्रुत्वेद बालानन्दो वक्रदृशा तमवलोक्य भूयोऽपि च वक्तुमारभत- 'मान्या 1 भवन्तस्तु सवें बहुश्रुता ज्ञानवन्तो विद्वास । तत्विमेवमाश्चर्य प्रकटयन्ति गर्दभगुणाख्याने ? वस्तुतो गर्दभमहिमा तु साहिरयेऽपि चोपवणितो विद्भि । किन जानन्ति भवन्तो यथा नीतिशास्त्रविद्भिरक्तम्- 'प्रविश्राम घहेद्धार शीतोष्ण च विन्दति । स संतोषस्तया नित्य त्रीणि शिक्षेत गर्दभात् ॥१॥ मयापर घश गारवर्णनप्रसझेपि प्रोक्तम् केनचित्-- 'मामायाप्राय गन्ध विरुटमलपुटो दर्शयन् दन्तपाक्ति। घावरपु मृतनावो मुहरपि च रसाभ्रष्टया पृष्ठलग्न ॥ ४] ·" गर्दम्या पादधातद्विगुणितसुरतप्रोतिराकृष्टशियो, देगादारा मुह्यन्नवतरति सर सण्डितेच्छधिरेणा ॥१॥ 'क्षम्यताम्, दुवान्ते म्मिन् काव्यप्रसङ्गे यदि मया विमप्यश्लोल मन्योक्त भवेत् अद्यतनचित्रटेपपु साक्षादरलोलतापेक्षया त्वत्र नास्त्येवाइलीनन्च- मिति में द्रहीयान हि विश्वासो निन्ति च मतम् । तथापि पक्षानरे स्यान्म- नागश्लीलता तदा क्षम्यताम, क्षम्यताम् एवमुक्त्वा स खलु बालानन्दो नापिताचार्य पुनरपि स्वभापणमूत्र समाधयन्नुवाच-'अहो माहातम्य गर्दभानाम् ननु जानन्त एव स्युमंवन्तो यद्धि प्रात्यातयशा दकिमचन्द्रचट्टोपाध्यायमहारम्य लोकरहस्यामिधाने स्वत्रीय ले। समय 'गदंभस्तोत्र'मपि लिलेस येन तत्प्रसिद्धि सार्वमोम सर्वनोंदिर प्रममार । समयो नास्ति, नोचेदह गर्दमाना गुणोत्तयं तादृग्व्यावर्णयय येन साहित्यिके जगति महती क्रान्ति काप्पभूतपूर्वा जायेत, आम्, नून पायेत क्रान्ति ! अर्यव क्रमेण वय सर्वेऽपि क्षौरकाम्यङ्गस्नानादिकार्यम्य सानन्द निवृत्ता । ततस्तेन बालानन्देन वय भोजनायनार्यमपि मूहर्मुहुरनुरुवा परम् 'अबुना समयो तित्रामति, अम्मामिरयेव सायन्तेन मृतरेणेत प्रस्यातव्यमेव ।" इति क्यवित्ला दालानन्दनापिताचार्यस्य प्रतिष्ठानात् प्रस्याय तत्कौशल प्रशसन्नो मरत्वरयानाना विश्रामस्थल पुन. प्राप्ता ययाकालमारह्म यान ततोऽग्रै यात्रामकरवाम। [ ४५ ·स्वाभिमानः च आसीत कश्चिन्महापराक्रमी राजा । स खलु सज्जनानामनुग्रहाय, दुर्जनाना निग्रहाय चातीव सुप्रसिद्घी बभूव । तस्य राज्ये प्रजाना योगक्षेमाय सरलसरला विधानविहिता शासननियमा प्रासन् । यदि कोऽपि तस्य राज्येपराध करोति स्म तदा स त कठोर दण्डयति स्म । यदि कश्चन सर्वकार- पदाधिष्ठित कार्यकर्ताधिकारी सामन्तो राजपुत्रो वापि च प्रजानामुत्पीडनाया- पचेष्टते स्म, तदासो राजा तस्मै निष्पक्षपात कठोरतम महान्त दण्ड प्रयच्छति स्म । यदि कश्चन सम्माननीय कुलीनो राजभक्तोऽपि च प्रमादालस्यादिदोष कर्तव्यात् स्खलति स्म तदा स शासक स्वयमेव हि त स्वपुरत समाहूप, तस्य भर्त्सना कृत्वा कायिक दण्ड ददाति स्म प्रचण्डपराक्रमवतस्तस्य नृपतेर्भयान्न कोऽपि सहसापराधु साहस चकार । पर स नरेता स्वयमेव सम्माननीयान् सुपदप्रतिष्ठितान्नृपतिनिर्विशेषान् महाकुलोत्पन्नान् सामन्तान मन्त्रिणोऽधिकारिणो वा स्वल्पे क्षमायोग्येऽपि चापराधे सजाते हस्ताहस्ति लगुडप्रहारैर्दण्डयितुमारेभे तदा तस्यास्य दुरभ्यासस्य प्रतिरोधायापवारणाय स्थगनाय च केचन सामन्ता नानोपायान्तराण्यन्वेष्टु प्रयतिरे । मन्ततस्ते उपायमेक विनिश्रित्य योजनापूर्वक विषयेऽत्र नीति विनिर्णीयावसर प्रतीक्ष. मागास्तस्य। मथ गच्छति काले कदाचितेन राजा श्रुतं यत्तस्यैव राज्ञ' कोपि सामन्त सीमान्तप्रदेशे निवसन् तन्मार्गे व्रजतो यात्रिो विशेषतो घनिकान् परदेशीयान् प्रसम लुण्टितुमारेभ इति । सामायातापा तस्य सामन्तस्यात्या. पारसूचनाया राजाजया रक्षाविभागस्याधिकारिणस्तस्य निग्रह क्तुप्रयतिरे परन्तु दुर्दातस्य बलप्रचण्डस्य तस्य राजकुलोत्पन्नस्य प्रभावशालिनश्च सामन्त- शिरोमणेदमन कतुन पारयामासु । मन्ततो राम' पर्णकुहरेषु पीडिताना प्रजानामाकोसकोलाहल घरंपरम्परा भूपो भूप प्रतिदावान । राजा च विपत्र सर्व वृत्त तन्त्राधिकारियो विस्तरेण पप्रच्छ । तेभ सर्वनिवेदित यत् 'स पलु सामन्त कृतेप्वपि प्रयत्नशतेषु रक्षाधिकारिणां स नायातीति । ४६] ·मस्त्रास्त्रदरसप्तो इनसमृद्धिजुष्टोतो यदा कदा स्वालमार्य राजपुरुषाना च प्रहस्ते, उद्भपादानन्नप्रदेशवासिनो लौकामानि सर्वसाधारण यिनि, न को.पि तदानड्डात्तस्य दुष्प्रवृति पढ्दा दा क्यपति, न हि वन्न राजनीय न्यायालये निदेद्यानियोग स्थापति, न च उद्यमावान् दोपि साक्षित्वमसि दातृ साहस कुले । इत्य सर्वानपि च तृराय मन्दमानो ययेच्छ दुराचरति । एव दुइयं स दिन प्रतिदिन सान् यात्रिराजमार्गगामिन परिपीडयन्नराजकता विवन्वानाजुतोमय स्वच्छन्द पेच्छ च दुश्प्टमानो वति । वयमचीव लन्जामह यत् न दम्युनांधुनापन्न वद्यमापा पम्मानम् । किमिदानों कर्तब- मित्वत्र विपर देवपादा एव प्रमाणम् ।" एतन्निवेदनमधिकारितामा म राजा प्रोनवान्-'मान, बाने हलेनम हि वृनम् । मदन्त सर्वे कञ्चित् काल विपत्र दप्तीनालम्बन्नाम् । प्राप्त हि समुचित समये स्वयमेवाह निम्हायोगायान्तर किञ्चितिवाये।" इन्य गच्छति काल तेन सुन्टाकेन सानन्नेन बहो निरपरापा घनिनो पावितो नुन्टिवा । लोभ्यनेन दहधनमपदम् । दुर्विपलस्य तस्या पमा सर्दन प्रसार। अय कदाचितेन राना रात्रीपार्यबादेशान् क्मप्र महामहोलव समायोन्यप्रसाजना प्रतिष्ठिता नागरिका सामन्ना पत्रिकारिगन तमाहूवा। स दम्दुराडो पि चात्र समारोह सविधि सादर समाहून । परिमुक्त महोदवानन्दे, समाप्ति गर्ने च तस्मिन् महोत्नवमङ्गले मध्येचन स दुष्टः सामन्त दस्युः मर्व जनसमक्ष मौरचारमाहप्तस्तेन राजा-'सामन्त्र ! लया साल कारि मन्त्रा क्तव्यास्ते, ठतस्त्व मामेशन व मिल 'वामिमा राजाना लब्ध्वा स सलु मामन्तो रामासाद द्रवन्त त राजानमनुदबाज । प्राप्ते हि राजप्रासादस्य हर्मप्रकोष्ठे, सिंहासने नुवमुपमिटे च राजनि प्रच्छन्नदस्यु स सामन्तो भूति ससम्मान प्राएनन । उस्ले योग्पमासन प्रदाय रारा निमंतिक कृत्वा सामन्तनवीर-'यूक्ते यत्त्वमस्मार पुत्रनिविशेषा प्रजा यापीहपमि । तवायत्ते स्मद्राग्यस्व सीमान्तप्रदेशे यातायात प्राणाना पात्रि धनादिकम- प्पाहरसि । केषाचित् प्रारमहारमपि कृतवानति । एतत् सर्वमत्यन्तमनुचित ते दुश्चरितम् । विशेपटी यदा त्व में राज्यस्त सम्माननीयोऽसि सामन्तो भूयसी राजदत्ता जीविका मुझे, घन च प्रभूत तदाधीन, पमिका भूरिभानाच त्वदापत्ता, सदा सर्वदा सम्मानितोऽनि मया त्व राजमात इति । तया सति किमयमेतत् ष्टाचररामनायंदुष्ट वर्त से रे दुष्ट । बहि, कि तेन्त्र विषये वक्त- ब्दमास्ते? [४० ·सामन्तोऽब्रवीत्-'राजन् ! नाहे तथाविधो यया मां भवान् परिचिनोति । अह तु श्रीमता राज्यस्य सीमान्तरक्षकः प्रहरीव जागरूक निवसामि तत्र भम ग्रामे । अन्यप्रान्तीयेभ्य श्चौरलुण्टाकेभ्यः प्रजाना रक्षण कुर्वाणो राजसेवा- मेवाचरामि । यदा कदा बहिस्तो भवद्राज्यमागत्य ये चौरादयः प्रजाः पीडयन्ति तानह दण्डयामि क्षात्रधर्मञ्च परिपालयामि । तदपि नाह सदा सर्वदा करोमि प्रत्युत सति महति प्रयोजने विप्लवकारिणो विदेशादागतान् घनिनो जनानेव भीपयामि । इत्थमपि तदाह करोमि यदा मे कोषो रिक्तता याति, राजकीयाः कर्मचारिणश्च मे भूमिकरलाभाश त्वरित न प्रयच्छन्ति यथाकाल तदा भावदातदु खितोऽह नान्यत्किमप्युपायान्तर पश्यन् कुटुम्बपरिपोपणोपयुक्तमेव घन किंचिद् गृह्णामि ! राजकुलोत्पन्नोऽह सम्माननीय क्षत्रियो वीरः स्वभुजबलाश्रय विहाय कामन्या वृत्तिमाश्रयेयम् ? श्रीमद्भिर्नाहमपराधी परिशङ्कनीय. । क्षम्यता देव ! क्षन्तुमर्हति भवान् माम् ! मान्यथा मा सम्भावयतु !!' इत्थ वदतस्तस्य सामन्तस्य, राजान्त क्षोभ सवृणोतु न प्रबभूव । क्रोधपरवशः सहसा सिहासनादवप्लुत्य, हस्तेनैकेन काठदण्डमुद्यम्य त सामन्त यावत्ताडयित चेष्टते तावदेव स सामन्तो दण्डोद्यत प्रहारायोत्यापित नृपस्य हस्त प्रकोष्ठे दृढ जग्राह स्वहस्तेन । एवमकस्मादवितक्तिसम्भव सहसा जाते तस्मिन् विचित्रे महति व्यतिकरे राजा च दस्युसामन्तश्च द्वावपि तो क्रोपाध्मातौ कोपपरवशौ स्थूलस्यूल मुच्छ्ववसन्तौ परस्पर मुष्टामुष्टि निगडितो, नेत्राभ्या वह्विज्वालाविस्फुलिङ्गा. निवोदिगरम्तो स्तब्धी जडी किंकर्तव्यविमूढाविव चकितचकितौ तस्थतुः । राजा विमपि मो मापते, न च सामन्तोऽपि बत्रमुष्टि विमुञ्चति । अथ व्यतीते क्षणार्टप्राये समये सामन्तो राजानमाह- 'राजन् । न स्व जानीपे कि यदह त्वादश एवंक स्फूर्जबलवीर्यशक्ति' क्षत्रियोत्तम. ! त्व राजा, सामन्तश्च तेऽहम् ! गुणकर्मस्वमावशीलनहिमपी. यस्या मात्राया स्वत्तो न्यून ! धय सामन्ता एव ते मुजस्वरूपा ! अस्मान्नि- राहत्य महाकालो मृत्युजयोऽपि न स्यात् कुशली !! त्व पुनर्मा रणनिमन्त्रण- मदत्वैवाहूय चाक्निमत्रापच्छलात् काष्ठदण्डेन प्रहर्तुमुद्यतोऽसि ॥ लज्जायोग्य- मेतत्ते दुष्कर्म ! धिक्त्वाम् !! स्वयंतदिदमित्य ज्ञातव्य यदह न ब्राह्मणो, न स्त्रीजनो, न च दासः ! मह खेक सत्योऽस्मि राजभक्त. !!! सार्वकालीनस्तव शुभचिन्तन. ! 1 मम शरीर, मम प्राणा, शिरो, रक्त मन्त्रादि समस्तमपि त्वत्ते समुन्सष्टुमुचित भवति सत्यावश्यके महति प्रयोजने । परन्तु श्रीमारवत्र स्वयमे- वारमना मा तारपति काष्ठेन पशुमिव, तदमहम् !!! विद्यमाने ममात्मबले पुणे ·म्परया हि वीरोचिते साहसोत्साहपुणेऽविक्लाया देहातो, स्वस्पेषु प्राणेषु म प्रवहमाणे ' सक्षमे भौतिके देहबन्धे, वर्गमानाया मम पुरुषत्वाभिमानचेतनापा, स्वस्ये च मयि जीवति सति त्व मा दास बमिव, क्षुद्र गुम्वि च मा हन्तुमि, लपसि तन्नास्त्यैव सम्भवमाक्ल्पान्तम् ।।" तद्विरम्पता यापाराद्दुस्ताह साबास्मात् प्रय च विचार्यता सममेकम् । तवाधीन समग्र राज्यतन्त्रम्, महती च ते शक्तिः, मुतरा मुलभास्ते कुशला कार्यकर्तारो, न्यायालयान तव राज्ये दुष्टानामपराधिना दडविधानाय सुप्रतिष्ठापिता विद्यन्ते । सत्यप्येव विनवामियोग, विना साक्षिण, विना प्रमाण, विनवान्देपणा च केवल पर- श्रुतेन सत्वेनासत्येन वा तप्ययन चापवादमात्र एंव मामिह हन्तुमुद्यतम्तन्नास्ति तवानुरूपम् । नाहमत्र त्वत्तो लगुदण्टमर्हामि सर्वपा मम सर्वस्वमपि तव हितायायित युज्यते, पर मे पुरुषत्वाभिमानिनः स्वाभिमानो दात्मगौरव दा मापदरातोपि मय्यवशिष्यते न तावत्व मामित्पमप- मन्तु सक्षमो मि केवल कापुरपा नयोद्विग्ना मीरवो दासत्वनावापना पराधीना निर्वीर्या स्त्रीसामा या जना एदेत्य काष्ठदनप्रहारपूर्वक शारीर दण्ड सहन्ते न तु पुरपसिंहा माहशा "अह तवैव सदृश कुलीनो राजपुत्रस्त्वत्तो विडम्बना- मोशी सोडु न ममयं ! अह खत्रायेदमागासानो भूब यतरपतिरयमस्माक प्रभुम्दामी कदाचिमपि वृश प्रसन्ना मामेका ते समामन्त्र्य क्मिपि पारितोषिक पुरस्कारमुपाधि वा प्रदास्यति, पर श्रीमा उ मा बालकमिद यष्टिकया प्रतुं पराक्रमत | महत्वावर्यमेतत "यस्ने पुरुषार्थ एष ।। अयवा घिनत्वा, मामपि च मुरिक यदीवविध पुरुषागद स्वस्वामिनमासादमम् ।। इत्यमुष वा मौनमाधिते हि सामन्ते स राजामपविगपरवा किञ्चित् स्फुरिताघरोऽब्रवीत्-'दुष्टाराय विमुञ्च मे प्रकोष्ठम् । दूरमपयाहि में दृष्टि- पथात् I नाहमतोऽपिक लामुद्दण्ड विमपि सम्भाषितुमुत्सहे !!! एवमुक्तवति रानि स भीमाइविवंचपुरुष इव सामन्तपरिवृटो भूपालस्य तस्य हस्तप्रकोष्ठ मुक्त्वा ततो ययायात तया झटिति प्रचलित । अय किन्चिहरमपगते तस्मिन् राजा तस्य सामन्तस्य गोयं, दल, वीरव, निर्मीता, साहस, स्फूतिमत्त्व, क्षात्रत्वाभिमान, जातिगौरवमात्म- सिटमा एक हिस्सल जहिचिवमान्य मंडमि पगमा एमालस्वमसन । तत्सममेव मृत्तानाहूय तस्मै महान्त राजोचित पुरस्कार ससम्मान प्रादातु मादिदेश राना । च सामन्तोऽपि पुरस्कार स्वीकृत्वावमारह स्वप्रामाभिमुख प्रवस्थे। [ve ·अकिञ्चनस्यौदार्यम् एक्दा ग्रीष्मावकाशे रेलगन्त्रीयात्रा कुर्वाणोऽह स्वजन्मभूमि प्रति गच्छ- नासम् । स्वयमह मामकीना गृहिणी, मदीया दुहिता, मम दौहित्रश्चेति वय सर्वेऽपि बास्पयानस्य भोजनालयप्रकोष्ठानुलग्न तृतीयश्रेणिक कक्षमुपाविशाम । यदा रेलयान विधामस्थलात् प्रचलित, क्रमशः शनै शनर्गतिशील तद द्रुतवेगप्रवाहमाससाद, तदा कक्षयो योर्मध्यवर्तिन द्वारकपाटमुद्घाट्य कश्चिदेको भोजनालयस्य भृत्यो मुक्तकेशकलापो जीर्णशीराविच्छिन्नपरिघानवस्त्रो, निरन्तर भ्रमणशीलत्वात् रानिन्दिव तर घूमशफ्टीसलग्ने महानसे परिश्रमशिथिलाङ्गो ऽस्तव्यस्तसमस्तो, जागरणखिन स्ववेशभूपादिपु मन्दादरोऽनियमितस्नान- शौचक्रियो, रूक्षश्मश्रुपूर्धवेशक्लापो पुलिघूस राड्ग इव, मलीमस इवास्मदघिष्ठित कक्ष प्रविश्य, ससिद्घ भोजन कर्तु ग्राहकत्वमगङ्गीकत्तु च तत्र स्थितान् सर्वान् यात्रियो भूयो भूय' पृच्छन् तस्यो। रेलगन्नीतीव्रजव प्रजन्ती समभूत् । वय ब्राह्मणत्वात् वधिमधर्मानुगतमाचरमनुवर्तमाना यात्रामु पणि नितान्त भोजननियंपेक्षा स्वभावतोऽनपानादिपु निस्पृहा, अतस्तस्य वदतोऽपि भोजनालयसेवक्स्य तस्य वचो निरपेक्षभाव शृण्वतोऽप्यशृण्वन्त इव न च तद्विपये बह्वादरा परस्पर वार्तालापसस्थासु परमार्थतो दत्तावधाना प्रभूम ! पर दौहित्रो मे शिशुद्धिवर्षदेशीय 'भोजन क्रियताम् ।" इति वच श्रवणसमकालमेय बाल- मुलम हठमाग्रहं च नायितुमुपचक्रमे । वयमात्मनो बालक तदाग्रहान्मोचयितु मधुरम पिचारस्त प्रसादयन्तः समुपलालमन्तञ्च तन्मनोवृ- त्तिम यत्रावृष्टुवामा, प्रागामिनि रेलविश्रामस्थले दुग्घानपानादिक तस्मै दातु प्रतिजनाना विश्वासाश्वारासतस्तन्मनो विनोदयन्तो पंनिभरा पथान, काल घातिवात्यन्तोभूम। तत्र पक्षान्तर प्रविश्य नवागत स भोजनालयस्य भृत्यास्मा सर्वमपि तं कौटुम्बिर सम्वाद तद्गतेन मनसा शृण्वन् क्षण मो, क्षण मे गृहिणी, दारा मम दुहितर पास च मम दौहित्र पुन पुन स्वास्मीयानिव सुपरिचितानिवाव. ५.]

·नौग्नारगन्यौ। प्रनाक वेगदादिक परिसर नियों नाररसम्वादमा भाषां च गन्दानः म निट मिति रहन्यनानिव बिनुन् व्यबीटा कानात विरम्नृति मम्नलिन द्विपरमार निरसना, व्यक्तिव, शिक्षा, दीक्षा, बौदनम्नर, बदहार व नवं नन्वत परिचिन्दान व स्पिन्न कान स्वहदि कि- मीि विचारसन्नित्र सामानविश्वामान मुरिलीनगरो मारनाम्नान्- 'ग्रह भाव प्रात महीने नगरान प्राने सन्माला, मनम्हिा- मियानो राजनुनानि। पुगेना यह निजातीजादिहिन म्दम्य कोदुन्द्रिक- स्थितिवमान जीविकानिनुमानितु चोरे वपन्देव मोलवी सनात्र रेलमन्त्री- मोरनार हत्व निहानि ।' अन्तिमन्द बोम्मानित स्वनपरोकल दमाने माने निवसना परिचिताना उनाना हमारमरापोवनानांचारक कृतः प्रश्नईः स परिचितः प्रतीत पदों नूननवनिम्यानभूमागे बात: कुलोन. ऋजिद भनियो जन परिस्थितिवाद नोउनास्पद म्दीहरर कयानि ऋष्ट जीवीत विमादिनन् । सहानुभूतिपूरः समवेदनानुतसवारवद्भिनंदांताधिनादेश रियान समयी मारा व्यतीतः । माय च समाप्रिने दियानस्यले, या रेलमन्त्री प्रासाउौमिक हिचिद्वियाम्पति, वर पानकक्षान्नाचंदनीय दुकानेन, मिटानेन, फसंत्र दौहित्र परितोद पुनपानकारह प्रन्यिताः । मनापानानाया गया, ददि च तगप्रवाहे, प्रोस्था- जुनहियात्रीनः कोऽयमन्तःहापो नषों महती स्पीता नार बदली- नं. वडीरका विदितः परः परिपूर्णानुदय हस्तपोरघुननिहम- पृच्छर--'नो:! स्नै सनपानि ? जुननिहाजरान्त: स्थितोदवीर- 'वन को हि महाराजो दिरास्ते तस्मै सादर सदिन या च सनद स्थानी- मतान् । पच्छ, निदेद स्थानों होममेद हि निवस्त्र !' इति । सोनहिस्य जो दृा प्रकार दरगन्ददिनः सत्रान् माहिती महदा प्रचन्ननादिकम्य चम्ना वर्दिनि दाखट्टिामने निपसावकम् विमारिरी, जिन्दगरस्तोगार, वादन्हिगिरी, मालामावाय, रस्तावापान्दरपारिरो. मनोहरिनमांदाप, टिक्टिसहिदाय, मानहा- राजाय वा फयान्मारमा स्यारी नारर नायं तत. प्रतिनिद पुनर्गनना- मिमुखो वा गतुम्वेष्टद्ध । ३ व मानहारी जम्मान मन्तिा वा स्थानी [१ ·दृष्ट्वा विस्मय गतः स्वप्नोस्थित इवात्मान यावदधिगतवास्तव स्थितिज्ञान सम्पादयेत् तावत्तस्म मनोदशातीव विचित्रा सन्देहदोलामाश्रयन्ती ता स्थालीमुप- हाररूपेणापिता स्वीकतुमस्वीकतुवा 'स्थातु गन्तु दूदयमपि ससे! नैव शक्तो द्विरेफ।' इतिवन् न कामपोति कतंव्यतामाललम्वे । यत स साधुर्महात्मान्य- प्रान्तीयोऽस्मत्प्रादेशिको ग्राम्यभाषामजानानोऽभूत् तस्मादर्जुनसिंहेन सार्घ तत्र कक्षे क्षरणात् पूर्व जातमस्माक परस्पर वार्तालाप. सद्य. सम्पन्न परिचयलवलेशा. दूर तत्त्वतो नो विवेद तस्मात् क्षरण विभ्रान्त इव किंकर्तव्यविमूढ इव दिङ्मूढ इवालक्ष्यत । अत्रान्तरे स खल्दर्जुनसिंहोऽपरकक्षातोऽस्मलक्ष प्रविश्य स्वभृत्य त साधो सकाशात् फलस्थाली पुनरादातु प्रणोदयन् मामित्यमवाच-'धन्योऽसौ दिवसो यत्राद्यास्माक पूज्या पण्डिता. स्वजन्मभूलब्धजन्मानः प्रान्त बन्धवो भूदेवा अकस्मादत्र मिलिता दर्शनैश्च मामकिश्चनमनुगृहीतवन्तः! विषमेऽत्रास्थायिनि भ्रमणशीले जीवने, स्वीकृते जीविकोपार्जनाय भोजनालयभृत्यत्वकमरिण, सर्वत पराधीनो दीनः सर्वसाधनहीनोऽह राजपुत्र. पण्डिताना भवादृशा फामन्या, सम्भावना, सपयाँ, पूजा, सत्कार वा कतुं पारयेय, भगवन् !' इति विनम्र वचो यावदुपसहरते, तावत्ता फलपूर्ण स्थाली साधोः सकाशादानीय सोऽर्जुन- सिंहानुचरो मम पुरत. स्थापयामास । नाहममज्ञासिष यदर्जुनसिंहोत्रान्तरेऽव- काशमासाद्याक्स्मात् सहसा क्व नु कुतस्तिरोदधे । मनसि मे विक्ल्पः समभून्-'सोऽयमर्जुनसिंहोऽस्माक प्रान्तबन्धुरतिकष्टा दशा गतोऽपि जन्मभूमिवात्सल्यात् स्नेहाई हृदयत्वाच्च क्षत्रियत्वेन मा ब्राह्मणपण्डित पूज्यमवधार्य सम्भावयितुमुद्यतः पुनमें दोहित्रस्य बुमुक्षाकुलस्व सम्भावयन्नत्र रेलगन्त्रीकक्षे मह्य फलस्थाली समर्पयति । तस्येय स्नेहशीलता, त्यागभावो, ध्यवहारपाटव च पुन. शिक्षितान् ब्राह्मणान् प्रति पूज्यतामतिरिति सर्व गुणा मामेता स्थालीमुपायनस्वेनोपस्यापिता स्वीकत्तु प्रेरयति । सन्मया संपा स्वीक्तंच्या न वेति महास्तर्कविभ्रमावर्तः क्षणमेक मे मानस भावतरङ्ग प्लोइयत् । मयान्यो विचारविकल्पः सहसा प्रोद्दिदीपेऽन्तमनसि मे-'मय. मर्जुनसिंहः धमजीवी, निरक्षरोऽशिक्षितो, मदपेक्षयागृहधर्मेष्वनासादितशोमन- स्थितिदयनीयः वर्तते । सत्यपि तत्स्नेहातिरेके, यद्धाभावे, पूज्यत्वविचारे प्र मयि, क्ष नाम मयास्य फलोपायन स्वीफ्टव्यम् ?' इति । भन्यचाभून्मेऽन्तह दि- 'पलस्पालीय सणात पूर्वमेवापुनास्मै साघवे महात्मने सौपताऽभवत् । प्रहस्थधर्मावलम्धिना शिक्षितेन पण्डितेन च मयाग्यस्मै प्राक् समर्पितमुपायन परस्मै सल्पित स्वीक्त्तव्यम् ? स्वीकृतमपि च वग्न मे प्रेयसे स्यात् । ५२ ] ·इत्यादिस्थातोफलाना स्वीकारे स्वात्मन पात्रत्वे कोऽप्यनिर्वचनीयोहापोहो महानजायत। यावदहमेतत्सर्वमववायालोचयेय, स्वात्मन कर्तव्यनिर्णये प्रमत्रेय ताव- दर्जुनसिंह कुनोग्यागत्य स्वयमेव सा स्थानों मत्पुरत सस्याप्य निर्विकारमावेन भोजनालयकए गत । अथेदानी मम गृहिणी तत्सवं पूर्ववृत्त निपुण जानन्ती भावगम्भीर किमपि मा नेत्राम्यामेव पृच्छन्ती-'प्रय किमधुना कर्तव्यम्" इति ममानुमति प्रतीक्षमाणेब तस्यौ। शिशुश्च मे दोहित्रो मम दुहितुरङ्क प्रमुप्त । दुहिता च वाटस्थ्यमावेन सर्व जानानापि शिशो सपयाया मम्नासीत् । 'स्वीक्रियन्ता तानी. मानि फलानि प्रीत्या समर्पितानि स्त्रप्रदेशवासिना वधुना।" इति पत्नीमुक्त्वा स्थाल्या रूप्यक्पञ्चक निघाय सा तभृत्यद्वारार्जुनसिंह प्रति परावर्तिता। अर्जुनसिंह कक्षान्तरात्पुनरागत्य रूप्यकाणि परावर्त्य मामुपालथुमार- मन-'पूज्या भवन्तो भूदेवा अस्माक क्षात्राणाम् । यद्यपि भवन्त शिक्षिता दीक्षिता सर्वसम्पद्वमवसम्पन्ना अतीव निस्पृहास्तथापि स्नेहान्मया समर्पितमिद 'पत्र पुष्प फल तोय' नास्वीकर्तुमर्हन्तीति नाह गुरुभ्यो रूप्यकाणि गृहीतु पात्र दोनोऽपि क्षत्रियत्वादिति तदप्यपञ्चक मम हस्ते धृत्वा त्वरितमपगत । ममानुमत्या तानि सर्वाणि फलानि गृहीत्वा मे धर्मपत्नी तत्र कक्षे स्थितेभ्य सर्वम्य सहयात्रिभ्यो व्यतरत् । तस्मै साधुमहात्मनेपि च कानिचित्- फलानि समपितानि । सर्वेषु तत्फलाहार कुणेिषु कक्षान्तवति' यात्रिषु, कक्षस्य द्वारदेशे यात्रिणा चिटिकानिरीक्षकोऽस्मात्प्रादुरासीत् । टिकिटविरहित स सावुर्महात्मा कमपि मानसोद्वैगमन्वमूत् । 'वेपयुमलिन वक्त्र दीना वाबगद्गदः स्वर' इत्यादिक सर्व तस्म मुखाकृती पर्यदृश्यत । वावत् सर्वैरपि च तत्कक्षान्त' स्थितं सहयाविभिनिवर्मानुरोधात् कानिचित् फलानि तस्मं सद्योऽन्त प्रविष्टाय 'बाबवे' चापि समपितानि । सोऽपि टिकिटबाबुस्तत्रवोपविश्य वा विनोदालाप प्रमोदमानमानस फलाहारे सचि प्रसक्त । जाते हि तादति परिचयलवलेशे सश्चिटिकानिरीक्षक सहद सम्पत्तिमात्मेकामाय सामाजिक सम्पसा परिपालयन् विना टिकट निरीक्षण ययायातस्तया गत । स च साधुमहाराज पुन स्वस्यिति निर्वाधा- मिवान्तर्मनस्याकलयन् किमपि स्वास्थ्य लेभे । तस्य होंत्फुल्लयोनयनयो, यो- रुल्लासो हर्ष सन्तोश्च परिलक्ष्यत स्म साडम्बरम् । तत प्रबुद्धो में शिशुर्दोहित्र [५३ ·फरसम्पद परित प्रकोणी विरोध बालोचिना मुदमनुभवन् महान्तमानन्दा तिरेक्मनु क्रीडासु प्रत्तस। रेलगन्या विश्रामस्थल प्राप्तासा सल्ला दर स्वपपावलम्बने ब्यस्ता मभून । स च साघुर्महाशयो मन्द मन्द हसन् पुन' पुनरस्मान् परिवत्वं परिवत्वं परिपश्यन् दृष्टिनोऽस्माक तिरोहितोऽनून । पदाह स्वात्मोय सहितो नगर गन्तुमेस्मन्वयानमारा मार्गमनुलग्नस्तदा दापयान चोन्कार कृत्वा मन्द मन्दमपतपितुमारेभे । चलन्त्या रेलगन्ध्या कमावातायन- गवा: स्वोर्खाग बहिनिष्कास्य सन्तुलिनदेहभारोऽर्जुनसिंहोश्वरपारूढ मा सस्वजन सालिबन्धप्रणमन् कामगि मनोवाचामगोचरा परा निवृत्ति मनोप सुख कृतार्यतामिव समनुभवन् बभूव । बापमान च क्रमयो गनिवेगप्रवाहमासादयत् शन निर्मम दृष्टिनस्तिरोदये। ४] ·हास्यपरवशो राजकुमार : स्वचिनु नृपन्य एकः राजकुमार मानी । : मुरादुक्तः प्रति मदद हाम्ररिपोमूत् । स सदा सदा हमन एव निति स्न। पता न हान्य- बुझ्दो नति स्म ददान किननि अन्यत् गर्न पयार्यन मम्पादस्ति न प्रबभूव । 7 मयोगात् एकस्मिन् दिने तस्य भूपस्य राजमदन धन चौरदिनु चौरा प्रदिष्टाः । स्वस्य को प्रदिष्टम् एक चौर त राजमारः वनात नुवपामे दध्दा 'चौर! चौर !!' इदि चाकोरन् । राजकुमारस्वतन आयोग कुत्ता स राजा दब प्रारच्छन् । राजमारेल त त चौर दूरतः दृष्ट्वा राजा दुबराजम भवोचत्-'नोः ! मोः ! राजकुमार !! तब नहायता कचौरं च दडवितुम महम् असुन आगच्छामि । तावत् द चौर कृत्वा निष्ठ। यदि चौरः वा हास- दितुम् अपि चेप्टेन तयानि व तमा नुन्च!' यति । राजकुमार स्वत्रनास्य दम्य नृपस्य तद वचन यता स्वहास्पद स्मृति नम्ध्दा स्वभावदशात् हमित प्रारमत। अय चार राजकुमारस्प हात्सलता झाला स्वपने त कुमार दट्ट हास्य जनपित्वा हानामाना हात्यमन कुमारः पावत् हान्दारो मूला ही, ही हो !' इति हानि तावत् चौरः तस्य गुजारम्य बन्धन नियिल कृत्वा म्वामान मोचनिन्दा तस्सएमीन पलाषितः । प्रतः ददनि वृया हास्वपरवगना स्वनावे स्थिरी गजाभार इन न कदानि म्वना दिनान! महता कारऐन विना हान्य नाम धीरता. वीरता, गोयं, पाम्हित्य अन्यान् च नि पुरुषोचितान मुलान् नाश्यति । वृथाहाम्य मनगरम् इनि सातव्यम् । I.५ ·त्रयस्तमाखुव्यसनिनः करिमश्चित् स्याने त्रयस्तमालपत्रसेविनो जना समवेता । तेष्वेक्स्त- मासुपत्रपूर्ण नस्यरूपेरा, भन्यो धूम्रपानरोत्या, तथापर सुधामिश्रितफकिका. रूपेण सेवते स्म । यदृच्छया तत्र मिलितास्ते प्रयोऽपि व्यसनिनो भूमावपविष्टा' स्वस्वपढत्या तमासुसेवनपरा मियो मोदमाना गोष्ठीसुखमनुभवन्त मासन् । प्रत्रान्तरे कचिदन्यो निव्यंसन सज्जनो मादकद्रव्यनिषेधव्रतदीक्षित समाजसुधारकस्तत्रागच्छत् । नमस्काराभिवादनादिक शिष्टाचार निवयं स नवागन्तुबस्तानपृच्छत्-ममि भो । किमयं यूयमत्र स्थले समवेता स्य? कि बाथवात्र कुरुयइति । तस्त्रिभिरप्यय तमालपत्रसेवनरसिकस्तमाखुपत्र- सेवनस्य लाभा गुणा मानन्दो काश्च वरिणता । प्रसङ्गात्तत्रोपविष्टाना तेषा परस्पर वार्ताविनोदालापा प्रावतंन्त । वेष्वेकेनोक्तम्--- 'तमासुपत्र राजेन्द्र | भज मा ज्ञानदायकम् ।' प्रयान्योऽवदत्- “बिडीजा पुरा पुष्टवान् पायोनि धरित्रीतले सारभूत किमस्ति । चतुभि सरित्ययोतिरञ्चि- स्तमालुस्तमाखुस्तमास्तमाल । १॥" भपरोऽप्युक्तवान्-'परे । रिमयं व्या तमासु निन्दसि पृथिव्यामिह मोऽस्ति तादृशो मनुष्यो यो हि तमाखु नव सेवते ? यावदह जाने, भूलोकेश महन्तो महात्मानो महषिप्रवरा साघव सन्यासिनो मिदास सम्राजो राजानो धनिका व्यापारिणो दाभवता नेतारोऽनुयायिनस्तथा दीना हीना निधना' श्रमिका वर्षका बनवासिनो ग्रामीणावापि सर्व समान तमालपत्रमासेवन्ते । स्व न जानीपे नि यदव ससारे महतीं फ्रान्तिमभूतपूर्वा पुर्वाणा शासनपटवो राजनीतिकूटतत्वमा गौरागा स्वेतचर्माण पीतत्वच पणशरीरा रक्त- देहा सर्वसापारणाभापि तमासुपत्र सेवमाना मानवोत्तमा दरीहश्यन्ते । मप विज्ञानाविष्कारंगजनाना चेतासि पमत्वंन्ता मानिसमापि तमामुपत्र ·रेदमाता महानामाविष्टे । भयंगारियो सारनिपुण दरिन्जनान्तु दमानुावनन्ताराष्ट्रिानुदिनिन् महाकारोति मन्यते । उस्मादन दनादुनिन्ददा" भन्यौदो-', मादन् ! दपस्वामिनि, दा र देगानु कृप, मात्र किमनि दिति दूहि, तमादुनन्दन्दि किन ना प्रच्छ प्रतिदनं निन्दासकम् ! अप ल किमयं नित्यकनवायाम्नानुम्पिदाना मोष्टीरसं नौरव विरस व विश्वानि ? यदि ल स्ववेदमकल सोपविरमवार मात्र न सब टलनालन्निन्दति' दफालो' मा कौर नतु मदान् !! यदि च देमारस्थानमनलतो न रोचते, तदा देख मोन्तः पन्या भयापात 'श्रीन्दा ठयंत समृद्ध पम्पदामयदान दूनी स्यौपडा !!' देपा माननि तनदुवदनमानिनानंद दिवानामगाव धूला युवा स सुधारकमहारदी नामतः पर निस्नर इन बातेगा प्यतनपानानुनमिननिय तवद स्पीदत किन्विदन्त दिवाने सजित इवात्मनःस्थिति सान्तवामनंदोत् । मयाधुना टन्द मुबारक तत्र स्यिवस्वंद सनसनको पूनान कतुं मस्तिोपतनादुरवरा मुका व्यानियवानन्दसरस्व मन्तवा नस्य निकाल मुहांमारनजिन महादानन्दन किन नुद्ध चान्दन। देवा पार ठपादिया तमामुनेदनश्यनिवामानन्द मुबारको दोन मन्दि महासपा श्रीनहा तनानुर्व निरनिया मनि दृष्ट्वाइनबाद निवरा मातादम् । मुन्नामुलता टनादुरच्छर ! परनेटम्मानीय किन? पदवयाने दोदित कंचन दोगामा मदतीति ?' युन्दवत्तेषु धूमानारी उमार-'नहाय ! जानी। नवान् पनि घूत्रानकरदैद दहानिकारा प्रतिमा दिने दिने विमल विकागति दन्ती परमारगटायोग मादन प्रस्ती विराज ? घरही धन- पोरगमन्दानान्यविकाराः वी देनानिकाः। स एप दें मानो घूमानत्व सर्दनौदिक दिउम्तमान् । भय मत्रानषि प्रारमहा पून- पानन् । तामहमा फस्नानादिहारानन्द, सुन्दं कि, हीनि च दिदि- पतम्याग्निी, प्रधुरं घन, शारदा परच नमान् !' भर नस्वमिनटम्-'मरिमो! मग्नन !! मारलीन महाद मारण म्वदेशवाटम्ब महोलिन मुशान्तनुरुवमन्दार न देनाति परमानन् !!! रुना भौतिक विहान, नस्य सुवादित रोमादिज्ञानविद्भिराईनल्टीनावारनिमित साहिलमुलंन च प्रदित ·भारतीय स्तिलकादिभिर्नेतृभी रवीन्द्रादिभिर्महाकविभिश्च- नस्यप्रभावादेव हि काव्यप्रेरणाऽलभ्यत । एव सति भवान्न सेवते नस्य प्रशस्य नमसे ।।" याच . अथ तृतीयस्तमालपत्रचूर्णफक्किका सुधामिश्रिता भक्षयन्नुवाच- 'भये. महात्मन् । सुघारकप्रभो ॥ तमाखुग्य दिश्श्योपधि सरहस्य रसरसायनशास्त्र साक्षात्कारपति यदा सुधामिश्रितस्यास्य पूर्ण मुखेऽघरादधो निक्षिप्यास्वद्यते । महर्षयो वेदान् शास्त्राणि चाधीत्यामृतत्व तमाखुमासेव्य- वापुरिति हृदय सर्वासामुपनिषदाम् !! यतः साधूक्तम्- एपा त्रिपथगा गङ्गा पुनाति भुवनत्रयम् । रुचि का क्वचिन युक्ता बचिन्नासाग्रगामिनी ।।" सुधारको महाशयस्तु श्रुत्वेत्य तेषा जलतां तमाखुपत्रगुणान् त्रयाणा- मपि व्यसनिना मुखात् क्षण चित्रलिखित इव दिड मूढ इव स्तव्योजडोऽवधूत इद सर्व सह इव तत्सवं तेषा निगूढमन्तञ्जन धृत्वा च किञ्चिदिहस्यान्तर्रादि बभाषे- 'धूयताम् भो ! एतत्तमासुपत्र नाम मादकद्रव्य यदा व्यसनत्व मजति तदा तत्से विना भवाहसा त्रिविघा दशा जायते । तपा हि-यो धूम्रपान करोति, मन्ये, स दुराग्रहपरवा इत्य स्वमनोभाव नाटयतीव 'तमालपत्रचुरुटिकामग्निना प्रज्वाल्य य धूमधोरणीभिर्गगनमापूरयन्ति ते, राई, ददन्तीवेत्यम्-महमनेनाग्निनारमान, स्वास्थ्य, सुख, धन च सर्व भस्मसाद बुर्या परमेतदुयंसन जातुचिन्न त्यजेयम्, न त्यजेयम् ।' 'यश्च सुधामिथित तमाखुपत्र भक्षयति स सिद्ध तच्चूणं सफटफटाशब्द करतलाभ्यां परिमई यन्नेव वदतीद, मन्ये-'काममह पण्डो भूत्वा नगर- पामरथ्यासु गृहे गृहेभेक्ष्यमाचरेय पर तमालभक्षणव्यसन न कदापि मुञ्चेयम् ।" 'यो हि नस्य प्रकल्प्य तमाखुत्र नासारधाभ्यामुपसेवते, स पाई। बदतोत्पमात्मगतम् -- मह हि धमजीवित्वमङ्गीकृत्य पापाणान् खण्डमा पुर्वाणो जीवन समस्तमतिदाहयेय परम्त्वेतन्नस्यचूर्णोपसवनप्यसन जातुचिन्न स्वयम् !' इति। 'पन्योऽय भवता त्रयाणामपि दुय्यं सनिर्ना दुराग्रहो हटवाद ! महागया। भवन्तो न जानते यस्मितमालपत्र निकोटिन'-नाम महाभयङ्कर मारपनुपतर विष विधन इति । विपस्यास्यासो प्रभावो यदि पत्र म्यापारिएस्तमासु सग्रहने तत्र सदियो विषधरा सरीसृपा अपि वरस्थानस्य ५८1 ·समोर नंद गन्धनि प्रदुत वहदत एवं परिवरंपनि। परि च तनावुनवनाद्विपदनार (कन्नर) प्रासानाय रोगा भवन्ति । तमातु. सेविना लौका दुर्गन्जमुवा मरिनवना यत्र तत्र सुधारमावरन्नो पुरापात्र मदनि । तमायोहिरामनादयो दीपा जापले। सरीर प्रविष्ट तमामुदिप रवीमिवून शिवाति, धुनावते, दांत निवनाविस्त। पुनयानका तमायुदेवन मा गर्दा उन पराचीरता नपनि। मन्या जनाम्नमासुम बिन व्यवमनल मा निन्दति गुमने च । प्रारमाय दोपनमावुनसायम यदनहानिमंती है जाप्ते। इस नानासक्त दोषदुष्टमिद तमामुपेवन मया निप्रितम् । तद्भवन्तो में हिनपिणा वचन कमावा मिचिन्चिनम्ना विपरिरानमेत असन नून व परित्यजे।" एवमुक्त्वा स मुगाररनु ययामोष्टा दिश जगाम । ते प्रति ठमा नवननिन: कञ्चिकाल तु मुगरकमहासम्म तम्योपदेगानुग्रहम: पर गतेषु के चिहिनेषु ते खानीडां तदोषाश्च मुबारकरिगतान प्रदा- मनुभवन्तः परने तदुमन परियम तदोपन्यो मुस्ता नवजीवन स्वारम्प सुख च समिरे। [४ ·भ्रातृ-स्नेहः [१] श्रीकान्तो नाम द्विजयुवकोऽभिजनवां ब्राह्मणाना कुले लब्धजन्मा कस्मिश्चिन्नदीतटासन्नवर्तिनि ग्रामे वसन् यजमानवृत्तिनिर्वाहयोग्य ब्राह्मणोचित बुलपरम्पराप्राप्त सामान्य प्रारम्भिक ज्ञानमाप्तवान् । दिनभुद्धि मुहूर्तादि- ग्रहगोचर, स्वस्तिवाचनादि कर्मकाण्ड, चण्डीपाठावधि मन्त्रशास्ण, रुद्राभिषेक- सन्ध्योपासन-ग्रहशान्तिजपानुष्ठानप्रभृतीनि सर्वाणि कार्याणि निपुण जानानः स स्वस्थ प्रसन्न प्रोद्दामयौवनोन्मादोद्धतो ग्रामवासिनः सर्वानन्यान् सम- वयस्कान् बालकान् बलेन, विनयेन, गुणश्च तस्तैरतिशेते स्म। सरितटे बाल्यक्रीडासु, मल्लयुद्धे, खेल-वूई नादिषु, वृक्षारोहले, जलप्रवाहसन्तरणप्रति- स्पर्धासु, ज्ञातीना भोजनोत्सवविवाहादिपूत्सवेष्वन्नपानप्रसङ्ग पु, दुर्गमासु ग्रामाद्नामान्तरगमनयात्रासु च श्रीकान्तो बलोद्रेकाच्छरीरसौष्ठवात् स्फूर्त्या लाघवाज्जवाच स्वयसिद्धो महामल्ल इव निर्भीक साहसोत्सहसदृप्तः प्रासिद्धयन, विवाहयोग्ये वयसि च स ग्राम्या वधूमुदवाहयत् । गार्हस्थ्यसुखेऽनतिस्पृहो द्विजयुवा श्रीकान्तोऽतीव विद्यानुरागरसिकतामघत्त । उच्चशिक्षाया शास्त्रार्थे- प्वव्युत्पन्नोऽपि स यावज्ज्ञान भूयोभूयः पूजापाठप्रसङ्गे पु प्रवर्तमान. स्तोत्रमन्त्रा- अयि सस्कृतवाङ्मय साडम्बर प्रपठन्नुचः स्वर प्राणबलौज स्फूर्तिस्फार सततमम्याससस्कारर्मुहुरध्येतु वासना निरतिशय पुपोप । ग्रामान भ्राम्यन्नेक्दा श्रीकान्तोऽस्मान्मोहममी जगाम । तत्रत्य ससार विचित्रमिव पश्यन् स चाक्चक्य वक्तिो मुहुर्ममोह । व्यक्तित्वमात्रेण 'कुलीनोध्य विद्वाश्रेति । मोहमयीनगयों केषांचिन्नागरिकाणा सनातनधर्मावलम्बिा सतामाश्रयमासाद्य तत्र महानगरे स्वस्थिति चकरपे । सस्वारवशातत्रापि घ पूजनपाठयणप्रतिष्ठादियामिकेषु समारम्भेषु यत्र तत्र विवरन् तीर्थयात्रासु पर्यटनाय सकुतूहल प्रवृत्तः । ऊर्जस्वल सक्षम दृढीयासं घ भौतिक देहबन्ध दबानोन्तम खोऽय वाहाणकुमार श्रीवानस्तदेकलालमला सबल परमा- नन्दमुखमनुभवन् शनैः शनैः प्रमेण सर्वमपि कौटुम्विक जगदिसस्मार। पाप्ते पोपयुक्त प्रसङ्गे स चक्दाऽस्तिकानां वैष्णवान वणिज यात्रिसवपरम्परा.

·संलग्न उत्तरापय गन्तु प्रवृत इति त दिचिन्वानस्तत्सरिवारजन कांकरिए युत, उक्तिमतुमित परन्तु वस्तुतः स हनु खलु कुतो वा वर्तस्मिल्लोक इति सविनिश्चय सपना च वस्तु न कोऽपि प्रबनूव । द्विवारिक गति काले श्रीसन्तस्थापजो लक्ष्मीकान्त पर चिन्तानाप । दिशेपतो.धुना लक्ष्मीकान्नस्य मूनो परमेश्वरस्प पोरवीत सस्कारमङ्गलमवश्यातव्यताक्मभूत् पर त्वविनाताया पोकान्तम्य प्रवृत्तों सोजीवान्तया महनीमसहा वेदना विडम्बना पानुबभूव । ठतो विचार. विमसम्मतिमहराप्रसङ्गप्वामयानां कुटुम्बिना हातीना च म पूर्व प्रौरान. स्यान्वेपररामनिवार्य, तदनु यज्ञोपवीतोत्सव इति सर्वस्तद्धिचिन्तक स्वामित्रायो व्यक्तीकृतः । विपिभिः कश्चन ज्ञाति जनस्तत्कुलमाश साप विडम्बितेति पूर्व- दरशोधनस्पापमुपयुक्तोऽवसर इति च यत्र तत्र विपमिनमनिकृत्य निन्दावादा व्यङ्गपकटाक्षा माक्षेरा परिहासाश्च प्रारब्धाः । यदा कदा स्नानार्य नदी गच्छतो नानोपान्तस्प पापिनाम्यपञ्चायनरवाला प्रतिपक्षापिण गृहान्ननितिषु, कदाचिच्चत्वरेषु रम्यासु, देवालयेषु यजमानवृत्तिप्रसङ्गेषु च दुादा दायमाना प्रपन्त । एकदा दु ग्रामीगाना ब्रह्मराक्षसाना कानिचित् कटनि निन्दावादवचनानि स्वर लक्ष्मीकान्तस्य कर्णकुहरेषु पतितानि तपाहि- --'यावत श्रीकान्तस्यास्तित्वविप प्रामाणिकं किमनि वृत्त नौपलभ्यते, वावत् परमेश्वरस्म यसोरदीठमङ्गलमनुचित स्यात्, यतः श्रीकान्तम्य नवयौवना सुन्दरी वधूगौरी सदिग्धाचरणाचरते प्रमुखाति- मट्टोत्तमः !' पदि च लक्ष्मीकान्तः स्वमातर श्रीकान्त कुतोऽपि कथमपि चान्विप्पात्र प्राम नानयेतावनातयः कय निर्णतु पारपेरच यत्तस्यानुनो जीवति मृदो दा चरितान्द्रप्टो दा प्रदज्या गतो दा वत्सली चामुम्गचरिता चा विमार्गगामिनी देति। -'महाग्या:1 बहु प्रान्तमनेन लक्ष्मीकान्तेन दराकेणानुबान्वेपणाय, बह द्रव्य क्षपपतानेन देशस्य सर्वे प्रान्ताः पयंटिवाः ! न कुतोऽपि कोऽपि च धोकान्तस्यास्तित्वविषय इदमित्यमिति तत्वतो यया वत पारयते । एव सदि, सदिम्भमृत्योः श्रीकान्तस्यान्त्येष्टिमोम्बदैहिक सस्कार विना क्य बदहानाः शुद्धिमहंन्ति, भातयश्च, कियत्पयंत तमिमममियोग स्यगयेयुःस्व. साक पहिव- मोरनं च निर्वाध समर्थनरन् ? धनंतो न्यायतवास्माक वणगुष्णा भूदेवानामय महानेवानयंकरोरः पात परिणम्यते सर्वः कुलीन मरासिमिः !!!' [६१ ·, M F - 'प्रय गौरी च कथ शुद्धिमहति । विगतभर्तृ का सा, ततस्तस्या चारित्र्य लोका विशेषतो" यजमाना सम्भ्रान्ता अस्माक ब्राह्मणानां समस्ता जातिमेव हि प्रत्यह निन्दात्याक्षिपन्त्यवमन्यन्ते च । सर्वेऽपि च ग्रामवासिनो जना ब्राह्मणानस्मान् भ्रष्टाचारानुद्धोष्योदोष्य वृत्तिच्छेद क्तु व्यवसिता । इत्य श्रीकान्तसम्बन्धिनीय समस्या महती विडम्बनेवास्माक जीविका, कुलीनता, सदाचार, चरित्र धर्म, सभ्यता, संस्कृति च बाघतेऽधुना । नाशतोऽपि ज्ञायते वस्तुत श्रीका ऽय क्व नु बत कुतस्तिरोहितो मृतो वा जीवितो वेति सत्योs यमाक्षेपो लोकाना थीलक्ष्मीकान्त प्रति । न्याय दृष्ट्यिापि चाय न्याय्य पक्ष । माभूदस्माक सर्वेषा भूदेवाना यजमानवृत्तिमात्राथयाणामववाद । मा भून त्युपरोषो द्विजन्मनामत्र ग्रामे जीवन निर्वाहयताम् ।।" -'अयि भो । ज्ञातयस्त्वत्र श्रीकान्त जीवन्त, कल्याणी गौरी पापि सौभाग्यवती कामयते, परमत्र सन्देहनिवृत्तये पुन. शोघ वा शुद्धि वायदा लक्ष्मीकान्त किमर्थ नाचरति ? एकस्य हेतो समस्ता - समष्टिमेवास्माक कुलीनाना निष्कलङ्काना ब्राह्मणाना निन्दन्तो न विरमन्ति जना इत्यहह महदेव सुदुस्सहम् " -यावदेकवार भूयोऽपि पुन स्वपुरुषार्थमालम्ब्याखवंगर्वोऽसो लक्ष्मीकान्तो भातुरन्वेषण कृत्वाऽत्रानीय साक्षान्नोपस्थापयेत्तावत्तग्रह- सदस्या सर्वे ज्ञातिपकतो बहिनियन्ताम् ।' इत्यविधान शतशोऽपवादानू सभ्रू भङ्ग सनासाक्षिसङ्कोच च वित वाना शातय सम्बन्धिन, सुहृदो हितैषिणश्च श्रीकान्त सम्बन्धिनों महती चिन-t कुर्वाणा अपि प्रत्यक्षतो न किमपि वति लक्ष्मीकान्तम् । स्वय लक्ष्मीकान्त एकतो धातुरनिष्टमाशद्वय करुणामन्त वेदना पानुभवति, ततोऽपरतश्वाय शातिकृतो दुराक्षेपो गौर्याश्चारित्र्य ततो यजमानवृत्तिच्छेदस्ततो, भिशुचर्या- सामान्य जीवनयात्रा महता काठिन्येन कष्टेन च निर्वायन भूयो भूयो मात्र वेषणाय क्षपितबहुघनो निस्वो ब्राह्मणो लक्ष्मीकान्तो महतीं तामिमा स्थिति गतोऽतीव क्लेशस्य पर काष्ठा प्राप । कुलीने गौरवशालिनि सम्माननीये घ द्विजकुले लन्यजन्मा लोकापवादभीमर्माहतो मातीनो ग्रामीणजनानां ध्यङ्ग योक्तिगर्भ कटाक्षमग्नहृदयो लक्ष्मीका तो दिदानि चोकाग्निना दद. हमानोऽभूत् पुनर्यज मानवृत्तिग्वेदमारामान साध्वी सच्चरित्रामपि.. युवति गौरीमनुजयपू प्रामकण्टवेभ्यो विटभुजङ्गमेभ्यो रक्षितुमात्मानमसमयं प्रतिकूले देशे काले पारे समाजे परिस्थिती यातावरणे घानुभवन् विशेषतोऽनासादिताया यीका तास्तिरवप्रवृत्तो क्यमस्मादपवादात् दुलप्रतिष्ठा रोदिति सर्वतvिar सन्तानम्याकुलमना कदा निघीये निभृत गृहात प्रतस्थे । ܕܶܪܶ ·- मानव हिमगिरे पुण्यप्रदेोयु ग्रीष्मता तीर्याटन दुर्वाणा यात्रिसट्टा हरिद्वारतः मोबदरीनायायम जिगमिपव' पार्वत्यभूमावृद्धावच पद्यामेव लवमाना स्यानात्स्यानान्तरेषु पान्यशालासु विधाम्यन्नो शान्तिसुखमानन्दमालाम- निर्वचनीय चानुभवन्तो रमणीय प्राकृतिक सौन्दर्य पश्यन्त ,स्वकीय सफलमिव विभावयन्लो हिमनदातचिलातीऽपि पथि मोदमाना बदजु । तत्र सार्थमनुलग्नका ब्राह्मणी तत्पुत्रश्च प्रौढवय स्कोऽभूताम् । प्राप्ते हि ददरीनारायणाश्रमे, कृत्वा च मगवत पवित्राणि दर्शनानि, वप परिणामान्मागंजनितक्लेशेभ्यश्च सा बरठा ब्राह्मणो तत्रैव धर्मशालाया स्वजीवनलीला सवने । मातृभक्तस्तस्यास्तत्पुत्रो निर्वयं जनन्या माध्वंदहिकों क्रिया, पक्षप्राय समय तव व्यतीयाय । एकदा प्रात: स्नानसन्ध्यादिक, नित्यकर्म सम्पाद्य कृताल्पाहारस्तत्र धर्मशालाया कुटया विधान्तुमासीन स भावानु- भूविवागो भावुको ब्राह्मणो गम्भीरा चिन्तामतिमहतीमापदे। तन्मनस्तस्य वृदाया जनन्या मृत्यो. गोविकल हृदय च पर्यच्युत विषादविह्वल महती- मसह्या दारणा वेदनामन्दभूत् । स सलु करएकरण बाप्पावरुद्धकण्ठ सगदगद- मस्पष्ट मन्द मन्द विमपि विललाप- हा हन्त ! घिङमा मन्दमाग्यम् ।। संषा मे पूज्या जननी जरातुरा पुत्रानिष्टमसहमानान्तथा सोदुमपारयन्ती, मा चाकिनमनायमवरण- मनन्यगतिक योक्सागरे निमग्नन्त विहायाकस्मात् स्वर्ग गतवती !!! माह ता बहु चिन्तयामि । यतस्तस्यास्तीयंप्रदेशेऽत्र सूरमुनिदुर्लभे देहत्याग स्तावन्मोक्षागैवेति क्यमपि समाधीयते मम मन । परम् .. क गच्छामि मन्दमारमा कि नु में परगम् को में छाहाम्पमाचरेत् ? परिकमपि रजनोचित द्रविण मेऽभूत्तदोप तीर्याटन कुवता मया सपितम्। अनन्या अन्त्येष्टि सम्पादयता मया सर्व- स्वपि चापहारितम् । सम्प्रति रिहस्तोऽहम् । मातृविरहितस्त्वह पूर्वमेवासमधुना मातृवञ्चितनाभूवम् । क नु खलु गच्छेरम् क्मिाचरेयम् कि कुर्याम्. किं वा न वेति क्तव्यमात्मनो निश्चेतु न पारये ॥ नु खलु मावा, क्मालम्ब्य, कस्मै वा विनिवेद्य मनोध्ययामन्तर्दुःख मनाक् शाति- माप्नोतु में मन. " गृहान् प्रति क्य व्रजेयमह मेकाको कुलपलकोपराधीव पराधीनो लाञ्चना गतो नितरा निधनः? अहो नष्टुर्य विधातु " व्यर्यमेव जीवन मे व्यपगतमत्र ससारस्ने सतत क्लिश्यतः। नाय, बहरीश्वर । प्रभो ॥ पाहि मामनायम् । प्रयच्छ मे शरण गुरम्प ! यदि च त्व भगवन् ! मम्पनाये नो दयसे सर्वान्तर्यामिन् । तदा कृत मे, ............ " . [६३ ·गृहस्थाश्रमेण !! ""माम, शृणोमि ते दयालोः सन्देशम् । पश्यामि ते भक्तवत्सलताम् 1 मस्तु, तावदद्य गमनागमननिर्धारण विरम्यतामत्रव । श्वोभूते भगवान यथा मा प्रेरयति तथैव करिष्ये । यच्च भाव्य तद्भवतु । प्रत पर किमन्यत् स्यादनिष्ट मे? परमात्मनः प्रबला- मुल्प्रेरणा विना नाहमत प्रस्थातुमुत्सहे कल्पान्त यावत् ।' इत्यमस्पष्टाक्षर प्रलपन् विलपन् स ब्राह्मणोद्ध मूच्छित इव दोनहीन इव कान्दिशीक इव दुखदेशपरवशो भावावेशे किञ्चिदिव स्तिमिते सन्द्रामनु निद्रा लेभे। भयापराहे पुन प्रबुदो ब्राह्मणस्तस्माद्धर्मशालाया उटजाद्दर्शना- काङ्क्षया बहिर्गन्तु मनश्चक्रे । स ततः स्थानानिष्क्रम्य कालक्षपणाधियेतरततो पत्र तत्र सर्वत्र निलक्ष्य भ्राम्यन् तत्रत्यानि तीर्थस्थानानि, दर्शनीयानि मनोहराणि रमणीयानि स्थलानि, जलाशयान्, देवालयान, हिमालयस्य प्राकृतिकान् प्रदेशान, नानादिग्देशेभ्यो यात्रा समागतान् यात्रियो बनान् दशं दर्श सायाह्न पोतविहङ्गम इव भूयोऽप्यय बदरीश्वरदेवालयाङ्गणमगात् । तत्र महति विशाले देवालये समन्तात् प्रग्वालितेषु सन्ध्यादीपेषु, प्रकाशे सर्वतो विच्छुरिते, घुमघोरणीभिर्व्याप्यमाने तत्रत्ये वातावरणे, सुगन्धे समन्ततः प्रसृते, ध्वनितेषु दुन्दुभिढक्कामजीरादिषु मङ्गलवाद्येषु सशङ्खध्वनि सघण्टानिनाद प प्रधानेन तीथपण्डितेन दीपदाननैवेद्यफलपुष्पोपचारैः पूजिते परमेश्वरे थीमबद्रीविशाले समन्त्रोचार नीराजनमङ्गलमारम्यत! 'जयजगदीश !! हरे ।।। इति नीराजनासङ्गीत सर्वेऽपि भक्ता गायन्तो नृत्यन्तो भावमग्ना सन्तो भगवन्मूत्ति तद्गतेन मनसा पश्यन्तस्तचितास्तग्दतप्राणा इव ध्यानमग्ना बभूव । पर्यवसिते नीराजनाविधी, समपिते च मन्त्रपुष्पाञ्जली बदरीनाथाय, गृहीते च चरणामृतप्रसादे मक्तं. सर्वस्तत्रोपस्थित स ब्राह्मणोऽपि ततो देवालयाग्निवरयं बहिनिश्चक्राम । स यावत् स्तोकमध्वान गच्छति तावत् तस्यानतो ब्रजन्तमेक तेजोमय पुरुष ददर्श । मन्यमनस्क खिन्नो दीनोऽपि स बाह्मणस्त प्रचण्डभौतिक विग्रह प्रज्वल तमिव प्रसरेण ब्रह्मचर्यतेजसा, तपसा जाज्वल्यमानवपुष दुर्द, महपिकल्प कौपीन चीरवासस, जटाजूटमण्डितशिरस कापायाम्बरातरा- भासमानयज्ञोपवीतमूत्र, परिषभुज, त्रिपुण्डधारिणमुत्तराशा प्रति गमनाय घदलक्ष्य तरण तपस्विन विमप्यभूतपूर्व सुखमारपण पान्दभूम् । साश तमुच्छनौवनवलवीर्य राहातप्रपुष्ट वायुवेगेनेव स्फूतिमता जवेन प्रान्त त दिव्य विग्रह प्रह्मचारिणमनुसरन् स ब्रह्मणो लक्ष्मीकान्त स्वात्मनि तीनां जिज्ञासा मन्ततो म सबरीतुमगरयत् । क्याप्यदृष्टयारया प्रेरित इव स बाह्मणो सक्ष्मीकान्तस्त ब्रह्मचारिण मध्ये मार्ग प्रोच स्तरा सम्बोध्य पपृच्य-पयि मो । ६४] ·तपस्विन् ! स्वामहममिवन्दै !!! प्रहमा तीर्थयात्राप्रसङ्गन बदरिकाश्रम- घाम प्राप्नोस्मि । नाह तत्त्वतो देनि कानि कानि चाप्रत्यानि दर्शनीयानि तीर्यस्यनानि, पुयानि मनोहराति रमणीयानि स्यानानि दा सन्तीति के चार पार्वत्यप्रदेशा वान्ते यत्र सिद्धा महात्मानो मतपस्तपोधना योमिनो निधूत- पापा निवृननास निवमुन्ति ? वा मुत्सहयोग्याना साना जीवन्नुत्ताना परमहनानामाथमा ? एनन् भदन्द्रमह प्रष्टुमिच्छामि। यदि च भवान म निदर्शन दिग्दर्शन च प्रददीत तदा महानेदोवारमारोऽनुग्रह मामारश्च भवेन्मदि' । इत्युक्त्वा गमनाय स्वरमारणमपि त यडिप्रवर निरनिसर्गतिनग विधाय व वातानापामाभिमुवी क्त प्राप्तत । अर च स युवा तपस्वी पृष्ठत प्रोच मारतानि तानि ब्राह्मणम्य वचनानि ममाप्यं सिंहावलोकनमङ्गया किञ्चिद विक परिदोवाङ्ग वामस्कन्य- दिशा रक्त लोचने व्यायं तस्मिन ब्रह्मण ईपटात कृत्या भने शनार्गा- निमुन्न प्रजन्नवदत्-'सन्त्येवान बहूनि तीर्यानि, दवायतनानि, स्त्रोतासि, निरा नद सरोवरा बनानि गृह बन्दरा हिमशृङ्गाणि सर्वविधानमयान्य- मृतानि तानि तानि दर्शनयोग्यानि च स्थलानि । अथ विम् हिमाचलप्रदेशेन न देवा महात्मानो महानुभावास्तपस्दिन मना मनुष्या एद प्रतुत देवा गन्धर्वा अप्परमो विधाघरा महर्षयोऽत्रता परममावापि बिहरन्ने । नाह न चान्य कश्चिचमच सुमित्रत्य पूणवायतमा वा कारपितु ममयं । त्दमपि- नान पयि स्वक्षमतामर्यादाधिकमद्रोग्रे गन्नुमसि । दृष्टे मगवति बदरीनारायणे सर्व समोहित सम्पद्यते यात्रियमित्यवयायं मनसि साधो । गम्मता धर्मशाला प्रति !! न मेचुनावमायो वार्तालारस्य, दूरस्तो मे दांते गुरोरथम । ततो विरम्पदामवति भूयो भूया वदन्, पुनरेववार लोचनापाङ्गनिंगटा पारदचिनी दृष्टि तस्मिन् बाहरणे नि लिप्य मटिनि प्रस्थित । पश्यत एव तस्य पात्रापिनो ब्राह्मणस्य स तापयो गतिप्रश्न सो क्षणे दूर गतः । यादव सहियो भूयोऽ मित तपोवन पश्येत् तावत् स गतोय पन. स गतो मत एवेति सहसा तिरोधे । ब्राह्मणच धर्मशानां प्रति निवतितुमनास्तन. स्थानादेव परावलंठ । घमंचालापा द्वारदेशमागस्य खिन्नमानसोसो दिजस्तमेव तस्विास मुटु भिन्तयन् मनसि विविधान् सन्पविकल्यानररोत्-तस्य पलु सारसस्य मुसाठिीतुश्रीशातस्य बहु सदृशीदाभून् । परन हैन सपा माई हाम- लायकारि! मानायले, स युवा कदाचिदीकान्त एव स्यात् । पामधुवनान्ह कि करवाणि ? स तु मी विमुञ्च गत एष । हा, दुर्भाग्य ? १८ भो । सम्मुखागतमपि वमह नो परिचतुमपारयम् । नून स श्रीकान्द्रो न पाय। [६५ ·है परमात्मन् । त्व मां का दशां प्रापयः !! इत्य जीवनातु मे हतभाग्यस्याने मरणमेव श्रेयः !!!' इत्यादीस्तर्कानूहापोहाश्चान्तहृदि कुर्वाणः कचिवाल निनाय । उद्विग्नमना स कथमपि धृति नादत्त । सर्वतो निराशः स तत्रव व्यवस्थापकस्य कार्यालये वेत्रासनमुपविश्य तत्र नवागत दैनिक समाचारपत्र पठितुमुपानमत । तत्र च धर्मशालाया द्वारदेशे व्यवस्थापकस्य कार्यालये सतत यात्रिसड्ढा यातायात कुर्वाणा प्रासन् । अत्रान्तरे 'बावा काली कमलीवाले' इति स्वनामधन्याना सुप्रसिद्धाना परोपकारिणा महात्मना कश्चिमृत्यः समुपस्थाय मासिक मायव्ययपत्र व्यवस्थापकस्य पुरतो निघायात्रवीत्-'मौखिकोऽय सन्देशस्तेन कार्यालयाध्यक्षेण प्रहितो यत्तस्य हिमगुहामधिवसतो नवागतस्य श्रीकान्तनाम्नो ब्रह्मचारिण सेवासपर्याविधी श्रीमद्भि. कः प्रवन्धो विहित इति भटिति निवेदयन्तु ।' व्यवस्थापकोऽवादीन्-'विहितोऽस्माभिः सम्यक सर्वोऽपि प्रबन्धो भवदाज्ञानुमारमित स महात्मा निवेद्यताम् ।' इत्युक्त्वा व्यवस्थापकेन भृत्यः प्रस्थापित । श्रीकान्त इति नामाक्षत्श्रवणसमकालमेव स ब्राह्मणो लक्ष्मीकानो धूणितमस्तिक इव प्रताविष्ट इवाक्स्माद्भमो पपात । मूच्छांगतोऽपि स किमप्य- स्पष्ट मन्दमन्द विलपन् सज्ञाहीनो बभूव । पतित विसज्ञ तवम लोक्य तत्र स्थिता. सर्वे जनास्त दायनीये कृत्वा तत्क्षण त चिकित्सयितु सत्वरा अभूवन् । श्रौषधोपचारविधि च सम्पाद्य तत्रैव शयनीय प्रकल्प्य तमस्वापयन् । अथ च निशीथे लब्धचेताः स ब्राह्मणो लक्ष्मीकान्तस्तत्राधिकारिभ्य स्वात्मान स्वास्थतां गत विनिवेद्य तंश्वाशप्त. स्वशालाकुटी जगाम । पुन पुन. श्रीकान्त- सम्बन्धि किमप्यात्मगत चिन्तयन् विचारतरङ्गसन्तति मनोगतामवरोद्ध मपा- रयन् मानसी व्ययामतिमहती जेतुमप्रभविष्णु. पुन: क्यमपि निद्रा प्रसुप्त.। प्रात ह्म मुहूर्त प्रबुद्धः स शौचस्नानरान्ध्यादिक नित्यविधि परि- समाप्य बदरिकाश्रमा रवतिषु हिमालयस्य पार्वत्यप्रदेशेषु हिमगुहा-तर्गभेषु तप. स्थता केपाचित् साधूना महात्मना योगिना च महापुरुषाणा योगक्षेमायाहार- मिन्धनादिक च नीत्वा यमान् प्रति बजता केनचित्येन सार हिमालय स्पोत्तुङ्गाधिरयकापये वयाज स भृत्यस्तु हिमप्रदेशनिवासिस्वात् परिचिततत्तद्भूमि- प्रदेश सक्षमत्वात् सबलत्वाच्च तद्ब्राह्मणस्याने प्रचलितः सवेग, पर स ब्राह्मणो- स्वस्थश्चिन्ताकुलो जीणंशीर्णशरीरो दुवंलो महता प्रयासेन क्लेशेन च शन. शन. पदानि कानि चियानो गच्छन्नास्ते । "कियानम्वा गन्तव्योऽधुनाव- शिप्यते 'पुनो वा श्रीकान्ताश्रम.?? सदा व स्वया श्रीरातस्तवाश्रमे दृष्ट: ??? मपि च ते निभयो यच्छीकान्तो महारमाधुनापि तवाश्रमे पृतवसति.

·विद्यते ?' इति नानाविधान प्रश्नाननेकान् त नृत्य भूगोमूय. परिपृश्यन् द्विपावनी निशानामात्मनस्तोत्रमौल्मुक्म च गूढ निमूहित वेष्टमानोऽनि स्व- कीया मानी स्थिति दुख च गावितुमचारमनत्र मानिलिमीनाया नौ सचरन बटनामाकन तीवेदन दायुना वडिलन चोलीडरमान, वाचिन्मध्ये- मा प्रम्बल पद, वचिडुच्चाबविलुटता मिन्वयानामाधान प्रल, पनन्नपि पुनः पुन समृत्तिष्ठमानो महता था शारभरानि चलियन क्यन- नि कौशद्वयमित मार्गमनन । सुनृन्दा पद गुपदाष्टवानुठ नहो महती वेदनाममहामनुभवन् दुस्था म्यिति मत । मनोने मङ्तिमान वितेऽवनि स मृत्यस्त ब्राह्मणवादीद-प्रमूव ' पापिन 1 सजा- मिद धीमानस्य योगिन स च तम्ब हिगुहन्द में दन कुटी। त्वमस्या हिमशिलाबामपदिश सावदहह्मथा हिमगर्कराच्यान्तिाया कन्दरावा द्वारनुदास्यामि ।' उनव स नृत्य स्वारस्य दुमात्र, प्लानि, कन्दमूलनापत्रादौनि, कायनानि च समीपद हि सम्माप्य कुटालनका पावतिनी हिमभिनि सुनिनुमारमत। दीन मति हिलारानड्वाते, विदारितामा हिमभित्ती, लामारो वतुत्वं दो बाते मनप सम्बोपति- 'महामन श्रीकान्दयोगिन् । गृहनामममाहार इत्यनानि चमानि गृहन्ताम् II" इति ददन् हिमाहान्त स्प त नपस्दिन सम्दोम्यनन्दोच्च पुट- मह बोमलामविरंगमन्नयामास । यावत् स तमापति दावदेवात्म्मान का पानसरया रित इव स द्राह्मणो हिनिलाया उ याय वावगात्तम्य मृत्यस्य समीरमुपानमाम । तत्र मत्वा सद्यश्चिन्ने तम्मिन् हिममित्तिविबरे यावत् पत्यति तावत् पूर्वा सन्यासमरे दृष्ट तमेव महात्मान सोसायद । दृष्ट्वैव ब्राह्मणोऽन्त--- 'मात श्रीकान्त प्रियानुन ! दल पाक्य त्वमस्मान् सदान् निरागारान् निराश्रितान् महबक सद खत्रत्वा भूमिनेतादती प्राप्त ? देहि म प्रदिवचन बाद !!! कृपा इमे मम प्रारमा नाचिकनगुना जीवितु पारयन्त पनि न पानि मा तेज लक्ष्मीकान्तमत्र त समझ मनुस्थितम् ॥ हा निप्पुर ! हा प्रान ! मह । हत" हन्त !! बन्धी " श्रीकान्त !" विमिति नो मा सम्मापने हे प्रमो' दारीपदर ! हा.... इति ददन् मूछा गत । । ! ददि इस दिनोजर स नृपस्तु चरितचकित व विम्रान्त व मूड इव तन्चन. मिप्यबुद्यन् भूमिपतिर त लक्ष्मीकान्त द्विव प्राला सरमन् महात्मनस्तस्य वव प्रतीक्षमारास्तस्यो। ययापूर्व स वत्र हिमनितो कृत विड [.

·7 वलोकनपर क्षणादनन्तरमेव श्रीकान्तस्य महात्मन स तेजोमय मुखमण्डलम- पश्यत् । श्रद्धावनत सत प्रनाम ! त विलोक्य महात्मोवाच-गोपाल । पपि स्वमागतोऽमि साघु दुग्ध फलाहार शानपत्राणि देन्बनानि चानीतवानसि किम् ? भायाहि, प्रयच्छ त्वयानीत सर्वमत्र मे। कोऽयमपरस्ते सहाय इत्युक्तवति तस्मिन् महात्मनि, तेन सेवकेन निवेदितमिदानी यावज्जात समस्त. वृतजातम् । महात्मनाप्न स भृत्यो हिमगुहाद्वारदेश पुनरधिक सनित्दा वितत चकार । महात्मा च गुहागभद्वारमार्गेण बहिरागत्य सज्ञाशून्य मूच्छिन मृतप्राय त लक्ष्मीकात स्वप्उभ्रातर सस्नेहोद्रव गाढमालिङ्गय बनौपधिरसादिभिरप- चर्ग समज्ञ विधातु तस्पगेभूत । मथाद्ध मुहूर्तणये व्यतीत समये लक्ष्मीकान्तोऽचेतना लेभे । रियति कालान्तरे सोऽक्षिणी व्यापार्य यावत् पश्यति सर्वतस्तावदात्मानमवगतमव- बुद्धय । सगरम त-द्वाहम् ' वस्त्वम् मायातो.सि ॥ महो। भात ।।श्रीकान्त 11 प्रयन् त्वामवाह पश्यामि किमुनाहोस्वित् स्वप्नमायाम् अपि च त्व सत्य मेवासि मे प्रियोऽनुज श्रीकान्त ॥ न पे प्रेयन् १ देहि मे प्रदिवचनम् । नूनमह त्वा विनाद्या व प्राशास्त्वमे ।। हा ! मृत्युरपि मयि निष्ठुर ' हा, हन्त इति विलरतरतस्य वचो निरुद्धम लक्ष्मीकान्तस्य ललाटे स्वकरतल परामृान् श्रीकान्तोऽब्रवीत्-- 'अये मे ज्येष्ठ भ्रान । लक्ष्मीकान्त ।। अग्रज II स एषोऽह ते प्रियोऽनुजोड स्मि थीकान्त एव । घर्यमवलम्बस्व ! धारयात्मानम् । रक्ष स्वान, जीवन च कामयस्व ।।। किमिति व मत्कृतेऽतीव दूरस्थामेनावतीमगम्या पावभूमि हिमदुर्गम्या प्राप्त । स्वस्यो मघ । अत्र हिमालयप्रदेशे क्षण वर्षा, थए हिमपात , क्षण प्रचण्डातप, क्षण प्रमजन , क्षण च जडतापादक शीत. मरवाने प्राणिन | क्षणसविलक्षणाप्रकृतिरचनावत्या । तदुत्तिष्ठ, स्वास्थ्य लभस्व । मा भूमे योगसाधनायो विघ्न । भद्य स्वमनेन भृत्यन साई पुनवदरिकाथम प्रतिनिवतंस्व ' श्वोभूतेऽत्र पुनरागन्तव्यम् त्वताम् वत्मा .. 1 - त्वर्यताम् । श्रीकान्तोक्तानि वचनानीमानि लक्ष्मीकान्तस्य वर्णपुटपु पीयूप- मिवावर्षन् । तस्य मोहनिद्रा व्यपगता। स्वप्नकलनाडम्बरो विलय गत । साक्षाद वर्तमान स्वानुज यथार्थत सत्यमेव परिचिधान सुप्तोपित श्रीकान्त विमानो भूतार्थे सत्यपि च सन्दिहान पाराष्ट्रातदातुल इषो मुक्त वण्ठ पाराप्रवाह समसायम दिशो रोदसी चानुरोग्यन् मृा करणारण स्रो । दुवेगे विचित् स्तिमिते, म्यवस्थितेषु श्वासोच्दासपु. पषि ६८] ·बुतिमालम्ब्य श्रीरात प्रेमातिरावारालम्ममानोद्रवीत् - 'भ्रात धोकान्ता व सर्वानस्मानादेवस्थानापाव विगय कुतो वैराग्या गती यो मनोचितामति कठिना सानानत्र निर्मानुषे स्य स्वीडनमित्तामन्तिम नितम् त्वमेडन योगामामा- इन्दर परित्यग्य परित्यग्य मया माक द्रत गृहान् । वाले महाली दाल व स्वजन्मभूमो लामा र बिना न जाने का गोचा दशानुमबन्न स्यु त्वरस्व बन्यो । दयस्व न । सिप वद, को नु ते निश्चर' यदि त्वमि- दानीमेव मया सह नामच्छनि, उदाह्मधुनाव पद प्राणायदा चिरेण चिरशाति मास्मि HD श्रीकान्त-'बन्यो । अलवियादेन । मा व वृथात्मान मां च क्लेशय ।। प्रहमवश्यमेव त्वया मा प्रदान गन्नाम्मि! विश्वनिहि ममेद निर्माधिक वच । हागमनमह स्वैप्टदेवतामासिक प्रतिमाने ।। अनाहमत्र गायत्रीपरमवरणानुष्टान दपरोमि । किन्चिदेव कमांवमिष्ट्र दर्तन । विधि- विधानपूर्वक समारब्धमेतन्मे पुरश्चरणदत मा भूमध्य प्रयोग दिग्नबाधाहनम् । व सम्पक वैस्मि तात । यद् अष्टं पुरददर रायोगे निष्टापत्ति स्यादिति । त्व स्वयमेव वास्को-सि दिवा विद्वान् ! मानकीने सत्य वचन निठामाया पदा विश्वास च रक्ष । नाहमन्यथा चिन्तयामि, द्रवीमि च । एप तह चरणी स्पृष्टवा प्रतिज्ञा करौमि, पदावा द्वापि सदैव गृहान् द्रजिघ्यावी एवम् । सप्ताहावधि परिसमाप्यानुष्ठानमिद वयोड सर्वमनुप्रास्यामि । अधुना तु गम्यताम् यतोऽत्र प्रतिक्षाम सम्मा-यते, उनी निवत्यनामिन ।' लदमीकान्त --'अति प्रियवन्यो । सप्ताहस्य तु का कया' अह दया विना क्षारामार जादित न प्रमुरात्मन । यदित्व दुरावहान्नवाघुना गन्द्रनि तबाही यावदनुष्ठानपूर्ति त्वया सहबार स्यानु कामदै । प्राररचाय में मनसि बिकल्पा यदह वश महता वजेन प्रानमरि दिनुच्च बदरीनाथाश्रम प्रति परावतय, १ च पुनरित प्रारमान्य कमप्यायमान्तरमाधयम्तदा का वा मतिम स्पन " श्रीकान्त -'ज्यं उबन्यो । सत्योक्त मपि न त्वमविश्वाम कतैमर्हनि। कैवल. म.प्रयोग. मा. द. न. दिपेजरपत्र. तो त्वमेय प्रमारा।' लक्ष्मोन-'निजानीहि ' न त्वामह भरामनि लातु वान्यामि, नयापि यदि स्वमतर सर्व मापय वदसि, ददा नास्त्यवाविश्वामस्य कारणम् । [ ६६ ·। श्रीकान्त 'मम स्वेतावदेव निवेदन यत्त्व श्वोभूतेऽत्रायाहि साकमनेन भृत्येन । तदाऽऽवा कार्यक्रम सर्व विनिश्चेष्याव । ग्रह भगवत्या गायत्र्या वेदमातु साक्षिक शपथ कृत्वा मनसा वचसा कर्मणा च न वामपलपामीति सत्य प्रतिजाने । न त्वामहमितोऽग्रे जातुचित्त्यक्ष्यामि प्रत्युत त्वया साक नून मेव गृहानागमिष्यामि ।' इत्य मुहुर्मुहु वथमपि सप्रधय परिताप्य सस्नेहवचोभि श्रीकान्तेन महता काठिन्येन प्रतीतो लक्ष्मीकान्तस्तेन भूत्यन साद्धं यथागत बदरीनाथाश्रम गत्वा धर्मशालाया कक्षे विश्राम चकार । अथान्येधु प्रात शीघ्रमुत्थाय निवृत्य शौचस्नानादिका क्रिया सन्ध्योपासनविधि--चोपपाद्य 'कालोकमलीवाले बाबेति' मोहान्तस्य पार्यालय- भृत्येन साई लक्ष्मीकान्त पुन श्रीकान्ताध्युपिता हिमगुहा प्राप । भृत्गे गुहाद्वारमुदघाटयत् । विवृते कन्दराद्वारमुखे श्रीकान्तो बहिरागत्य भ्रातर त लक्ष्मीकान्त ववन्दे । ततस्तयो सुखमुपविष्टयोमियो दीर्घ समय यावत् वार्तालापा अजायन्त । अतीते च सप्ताहाधिके समये श्रीकान्तस्य पुरश्चरण सविधि समाप्तिमगात् । होमयज्ञादिक कृत्वा पूर्णाहुति सम्पाद्य ब्राह्मणभोजन विघाय सर्वतो निवृत्ते कार्यकलापे लक्ष्मीकान्तेन मातुमरणसम्वादोऽपि श्रावित । तस्यास्तीर्याटन कुर्वत्या मरण मोक्षार्यवेति कथमपि तज्जन्य शोक सह्यता नीत्वा भगवत श्रीबदरीनारायणस्य दर्शनानि कृत्वा स्वगृहामिभुख तो द्वायपि तत प्रतस्थाते । मार्ग सहयात्रा सुखमनु भवन्ती तो यथासमय मोहमयी, कालिकाता, तथान्यान्यानि महानगराणि पश्यन्ती, स्थाने स्थाने तीर्थानि पर्यटन्तो सानन्द सकुशलक्षेम च स्वगृहमाजम्ममतु । सर्वेऽपि कौटुम्बिका हितैपिण सुहृद सखायश्च श्रीकान्तमागत ज्ञाला दृष्ट्वा घ प्रसेदु । गौरी गौरीव तपस्यन्ती विमप्यनिर्वचनीग मनोवावामगोचर सुखम वभूत् । शातिभि कृत विप्रियमारर्ण श्रीकान्त स्वकीगैरेव पुरुषार्थस्तत्र ग्रामे पाठशालामेवा, पुस्तकालग, छात्रावास, देवर्मा दरमुद्यान गोशानां च प्रतिष्ठाप्य राष्ट्रियहितसाधनाय शिक्षाविस्ताराय सर्वजनसहयोगमामन्य समाजसेवासु सलग्न | लक्षाधिकानो स्यका घनसग्रह सम्पाद्य स्वात्मना प्रतिष्ठापितानामासा सर्वासा सस्याना सञ्चालनाय निधि प्रकल्प्य समितिमेका घ क्ल्पे । राजेष्टीकरण कारयित्वा सस्थानो जीवन मुदीर्यायु प्रामाणिक पाकापीत् । गार्हस्थ्यसुखमनुभवन्तो तो द्वार प्रातरी सुप चिर व्यवसताम् । पत्यु प्राप्ते ७. .]

·वीरपरीक्षा एक्वा वो नवयुवको वोरो चिनृाम्य गमभामगन्ताम् । यदा तो र प्रराम्या पात्यानमुपविटी मरिञ्चिद्विचार्य नृवोच्छन्-- प्रथिमी । युवानी 11 किमयं युबामत्रााच्दनम् ' मम सकाशात निदा दाञ्चय ।' नृगम्य प्रश्न युवा तो बोराववदताम् 'सम्माननीय नरेंग। मावा वीरी स्त्र । रणजे मनुभिः सह पुदमेवारयो कार्य, स्वस्थ प्रमो गुभचिन्तन- मावयोमर्मों, रणकौशलप्रदर्शन चारोगुए। श्रीमान्लरेश भूरो वीरो गुणग्राहकनि दतो मश त्ति च लोकैम्यो भूयोमूय युवा भवची दर्शनमा डीविका च लन्धु मवलदादा समुस्यितो स्व । राजन् मनो मना कुर । यदि श्रीमतो राज्यमयोग्ग किमपि कार्य सेवा वा भवत्तदाज्ञापयतु भवान् । मावा मनसा वचसा कर्मणा प्रारपणेन सा- सनानि च स्वाययप्रदानु' श्रीनत नदा वरिप्पावह !' अप रात्रा योन्तद्वचन श्रुत्वा स्वमननि किञ्चिमहत् । स्वविपचे कपिलानि तपोद पोर्दीरपोवंचनानि नो न सत्तानि मेने, प्रदुत स समन्द्रह मिया मालागाममन्यत । तयोर्ववनपु शरवीरतापां च शकमान स मोबदन-~'अपिपुवको! पदि पुत्रा सत्यमेव पूरी बीरी वा स्पस्त- दादानीमैव किमपि चमत्तारयुक्त मूर्गचित्र वीरताार्ग की गुण का प्रदर्शयतम् । उदाह मवतीवीरताया गुणाना च परीक्षा कृत्वा युवाम्पा किमरि पारितोषिक दास्य, स्वस्र सेनाया युवा नियोदये।' नृपम्य तवचन श्रुला तो द्वादपि वीरो राजसमाया नृपस्य सम्नुखमेव हि स्वच खङ्गो दोद्याम्म बहिनिष्कास्य परस्पर योद्धमारमताम् । एव रणकौशल प्रदशंपन्नो मुहमुटुमियो युध्यन्तो सादेवान्योन्म शिरसी दिवानिवदाम् । त्यो बन्यो भूभावपताम् । नृपस्तपोषोंरता वीरतो शक्ति बल सामगं युद्धचातुर्ग सरिता च दृष्ट्वानीव प्रासीदव परन्तु तयो योरपि वीरयोम्नवत्य मरणानि. दुखनन्वनून 1 स खलु पश्चात्ताप कुबागोवदत्- [७१ ·'इमो तु सत्यमेव वीरौ बभूवतु । मया सर्वसाधारणमिव तो परीक्षितु समादिष्टौ पर तो त्वेतो परस्पर खड्गाभ्या शिरसी छित्वा मम पुरत एव मृती । एतादृशयोरनयोर्वीरयो परीक्षा कुर्वाणो नाहमजाना यदिमो मम समक्षमेव मरिष्यत इति । हा धिक | मया सत्येऽपि च तयोर्वीरत्वे सन्देह कृत्वा परीक्षितो तो स्वर्ग गती। यदि चाह तो परीक्षा विनंद स्वसेनाया सैनिको न्ययोक्ष्य तदा ताविमौ सत्यामाग्स्यक्ताया मम हिताय किया पराक्रममकरिष्यनाम् ! हा । हन्त ।। इमो परीक्षमाणेन मया साधु न कृतम् । एव विघयोर्वीर शिरोमण्यो प्राणत्यगान्मम वीरहत्यादोषो महाजातो हानिश्च महती बभूव, यतस्तादृशो वीरावघुनातीव दुर्लभो !!' इत्यादि बदन स नृपो भृश दुखमन्दभूत् । अनया लघुक्थया वय शिक्षा लभामहे यत्पूर्णत सत्यवस्तुन , सत्यस्य मनुष्यस्य च विनोदभावेन कौतुक्यशादा परीक्षण नोचितमिति । ७२ ] ·भाग्यं पुरुषार्थश्च एकदा वस्यचिन्नृपस्य समाया माग्यपुरुषार्थयोदिदादः प्रचलितः । तकोजना भाग्य बहु प्राशतदन्यश्च पुरुषार्थमतीदाश्लाघत । नरेशस्तयोद्ध यो- विवाद श्रुत्रा न्यायनिर्णय कर्तुमेकमुपायमकरोत् । स तौ द्वावपि विवदमानी पुरुषो कारागारौकस्मिन्नन्धकारम कोष्टेक्षिपत् । तत्र कारागारस्थान्यकोष्ठे पतितो तो द्वावपि विवदमानी कचित् कालमतिप्ठनाम् । एव क्रमशो रात्रि समभूत् । तादचिन्तयताम्-प्रावामद्य विवाद कृत्वाऽकारणमेव नृपमकोपयाव ' एव पश्चात्ताप कुर्वाणो तो रात्र्या प्रथम प्रहर तु कया येन केन प्रकारेणात्यवाहयताम् । तत्र भाग्यवादी तु यद्भाय तद्भविष्यति ।" इत्युक्त्वा तव कोष्ठे भूमावेवास्वपत् । स खनु नितान्त्रमनुनवितुमारभे। ता' पुरुषार्थवादी समचिन्तयत्-'केवल माग्यस्यायपादस्मादन्य- कोष्ठात् कथ नाम मोक्षः स्यात् ' तन्मया पुरुषार्थमवलम्व्य कोप्प्युपायः खलु कर्तव्यः। कर्नप्रयानेऽस्मिन् सनारे यः स्वपमेवात्मनोऽभ्युदयायोन्नतये मुक्तये दा सदुपाय न करोति, तमीश्वरोऽपि कातरमलस निर्बलमकर्मण्या च मत्वा तत्माहाय्य न करोति । तस्मान्मयात्र कारागारेऽपि किमप्यु- पायान्तरमवश्यमेव हि कर्तव्यम् ।' एव विचिन्त्य स तवान्धकारमये कोष्ठे स्वस्य हस्तपाद प्रसार्यान्वैपए कतुं तत्परों बभूव । इत्थमन्वैपापरः स तत्र कोप्ठस्य मित्तावलग्न नागदन्ते (खूटी पर) अवलम्बमानमैक तैलेन पूरित, वर्तिकया युक्त दीपपात्र, तत्समीपमेव निहितामेका दीपशलाकाना पेटिका चालमत । दीपालाकामेका प्रज्वाल्य स त दीपक प्राज्वालयत् दीपकस्य प्रकाशेन स यावन् पश्यति, तादत्तकस्मिन् कोणे निर्मलेन शीतलेन सुपेयेन च चलेन भरितमैक जलपानायोपयुक्त जलपात्रमपश्यत् । कोणे सरम्मिन् सुरक्षितरीत्या स्थापित घृतगुडपिष्टमिश्रितमेक बृहदाकारं महान्त मोदक दृष्टवान् ! परवंकस्मिन् कोणे शयनयोग्यान्यास्तरमानि वस्त्राणि चापश्यत् । मन्यत्र कोणे च सम्थापितानि सुन्दराणि सुगन्धीनि पुजागि तपा तान्बूलवीटिकाः पुनकानि चाप्नोत् । [७३ अन्यत्र च ·एवं सर्वाणि तानि वस्तूनि लब्ध्वा प्रसन्नोऽभवत् । भाग्यवशरणं शयान निद्रावश गत त स्वप्रतिवादिन तत्क्षरण जागरयित्वा सोऽवदत-- 'अहो, महिमा सोऽग पुरुषार्थस्य ! त्व तु भाग्यवादी कमपि पुरुषोचित. मुद्योगमुपाय प्रयत्लजातमायास प्रयास चाऽकृत्वा भाग्यमेव सर्व मत्वा प्रसुप्तः । परन्तु मयात्र पुरुषार्थमालम्ब्य किमपि प्रयतितम् । फलतोऽय दीपकोऽसो जलकुम्भ इमान्यास्तरणानि, वस्त्राणि, पुष्पाणि, ताम्बूलानि, नाना- वस्तून्यत्र प्राप्तानि ! तत्त्वमिदानीमालस्य प्रमाद च त्यक्त्वोत्तिष्ठ । प्रावामिम मोदक भुक्त्वात्मन. क्षुधा निवारयाव । भोजनानन्तर च ताम्बूलानि चर्वयित्वा, पुष्पाण्याघ्रायास्तरणानि प्रसार्य, ससुख शयावहै । पुस्तकानि चापि वाचयाव एव सुखेन रात्रिर्गमिष्यति भो.।" एतक्छ त्वामाग्यवादी समब्रवीत्-'साधु, साधु ! बहु पराक्रान्त त्वया । प्रशसनीयस्तेऽयमुत्साह. फिलायुप्मत !' एवमुक्त्वा तो द्वावपि प्रसन्नेन मनसा त मोदकमभक्षयताम् । ततो यथारचिजलमापीय ताम्बूल. वीटिकाश्वाचर्वयताम् । शयनीये समास्तीर्म तो सानन्द स्थितो पुष्पाण्याघ्राय यथेच्छ पुस्तकानि च पठित्वा शातिपूर्वकमस्वपताम् । अथ प्रातर्नृपस्याज्ञया राजसेवकस्तस्य कोष्ठस्य द्वारकपाटावुवाटय तो द्वावपि ततो बहिनिष्कास्य राजसभाया नृपस्य पुरत उपस्थापितो। तो दृष्ट्वा नरेशोऽपृश्वन-'अपि युवयोविवादस्य कोऽपि निर्णयो जातो न वा?' तच्छत्वा पुरुषार्थवादी गणावदत्-'राजन् ! निर्णय सुस्पष्ट बभूव । पुरुषार्थस्यद विजय सममून् । यतो मया तत्र कारागारस्य कोष्ठेऽवरुद्धेनापि च यथासम्भव पुरुषार्थमवलम्ब्य प्रयत्न. कृतः । परिणामतो दीपक, मोदक, जलकुम्भमास्तरणानि, ताम्बूलानि, पुष्पाणि घ प्राप्यावा द्वावपि क्षुधानिवृत्तिमकरव सुखेन चास्वपाव। यदि चाह पुरुषार्थमवलम्बय कमप्युद्योग नाव रिप्यं तदासी भाग्यवादीवाहमयालस्यात् सुधातुर एवास्थास्यम् ।' पुरुषार्थपरस्य तानि वचनानि शुस्वा नृपस्त भाग्यवादिनमपृच्छत्-- 'भो. भाग्यवादिन् ! त्व किं कथयसि ?' तदा सोऽभापत–'राजन् । प्रह तुम ये, भाग्यस्यैव विजयो बभूवात्र प्रकरणेऽस्मिन् । यतोऽह तु भाग्यमेव सर्वत्र पसतीति सत्य मन्यमानो यदभावि न तद्भावि मावि चेन तदन्यथा' इति निधिन्तो भूत्वा तत्र कारागारस्यान्धारमये कोप्टेडाये, सुखेन निद्रायाः समाधिमुख घान्वभवम् । रात्र्याः प्रयमे प्रहरे प्यतीतेन पुरपार्थ- वादी महागयो मामजागरयत् । प्रत्योऽह प्रज्वलितस्य दीपस्य प्रकारे or] .

·- सर्वा स्थिति मुम्पटमबुद्ध्यम् । पुनरसौ भाग्यदादिन मह मोदक, जल, हास्दूलानि, पुपाणि, शय्या च प्रददौ। अग तु में नाम्पमत चमत्तारो यत्र परिश्रमस्त्वनेनंव कृन पर मया तु श्रममायाम प्रयास प्रयल वा विनं: सर्वमन्नानादिक राजनिक मुब पदच्या प्राप्तम् । मार पुनावान कुर्वता मया मोदकमध्ये निहित मे तुद्दीनार (स्वर्णमुद्रा) चाधि प्राप्ठम् । एव मुन्ना स भाग्यमानी नृपस्याग्रे दीनार शिवबान् । एतत् सर्व दृष्ट्व। पुरुषार्थवादी चकिती विम्मितवात् । तदा नृोखबी-'युवा दापि स्वम्बविश्वामानुसार विपिनो स्य' । अनेन पुरुषार्थवादिना स्वोद्योगाश्रयान सूच तम्बम् । भावादिना त्वया च भाग्पादेव परिश्रम विनंब व एक निय सर्व सुन्न प्राप्तम् । मोऽधुनाह निर्णयामि यद्भाग्यवान् भाग्यन तया च पुन्पायदान पायेण च सारे स्वमनोरय सानोति । वस्तुती भाग्य पुरुषायंत्र द्वानि जीवनम्मानमात्रस्यको नवतः। तदेदोकम्- 'मा चौत चर्कए न रयस्य गविनवेत् । तया पृष्पारेरा विना माग्न न सिदधनि ॥१॥"

·श्रमदेवी [१] मासान् सा वरि जा भक्तवत्सलस्य वधू। वनव वर्णावदाता, दीर्घा, कुसुमकोमता च तस्या देहयष्टि, चन्द्रबिम्बमिवातिरमणीय परमसुन्दर नयना. ह्लादक मधुरमधुराकृतिमञ्जुल मख भीतचक्तिाया कातराया हरिया इव दीर्घापाङ्ग्रे नयने, मात्र ते नियंगाञ्चिते ६ दौ, काञ्चनपट्टिकामास्वरो भालपट्टा ईषदत्ताभी सुस्निग्यो ललितसुकुमारी कोलो, सुस्तुण्डानुकारिणी नासिका, निवम्बबिम्बावलम्दी भ्रमरमालामनोहारी केशकलाप , गोललोलपीनी भुजौ, कम्बुग्रीवा, दोक्लिकण्ठस्वरालापा, प्रोत्फुल्लयौवनारम्भे नवे वसि पद दधाना, सर्वतो देदीप्यमानवालच्छवि, स्वरूपलावण्यतारुण्यविभवै सम्पन्ना सर्वैरपि फुलरमणोरन सुलभंगुणे वासन्तीलतेद पुप्पिणी पल्लविनी चका- सदच्छाच्छन्दविर्जटगमा हेमवल्लीव यदा सा पतिगृहे विचचार, तदा स्वभतु: परिवारजनाना, प्रतिवे शिना, सर्वसाधारणाना नागरिकाणा च मन स्वकीयेन कोमलकान्तमनोहरेण सौन्दर्येण समापंन्ती विरेजे । लज्जाशीलापि सा गृहकार्य- क्लापेपु नितरा स्मृतिमतो, परमकुचला, साक्षानियासिसिरिय योपिद्विग्हवती शुशुभे । शीलगुणाधिक्यात सा महता प्रयोजनेन बिना न बहु भाषते, तथापि सति परमावश्यके यदा यदा साल्पाल्प रिमपि वदति तदा तदा वलकोक्लि. कूजनस्वरालापोऽपि च मन्द तामेति स्म। न केवल सा स्वस्पसम्पदा, यौवनोलसे, प्रोद्दामदीप्तिमता घड़गारवंभवेन सविभ्रमेण, नयनासेचकेन मोनाकारण- दापितु स्वाभिजात्यशीलेन, सम्भ्रान्तजनोचितेन शोभनेन स्वभावेन गृहिणीगुण, शालीनतया, शोलेनापि च सा स्वीयाना परकीयाना परिचित नामरिचिता- नामपि सर्वेषा मनो जहार। गृहकर्मसु कुशला सा सर्वकार्यारम्भेषु सोत्माह सोद्योग व प्रवतमाना, स्वरमकौशलमाविप्कुरा सविवेर गार्हस्पधर्मान सर्वान् महद्भिः प्रयत्न सम्पादयन्ती तास्तान रियावलापान मनोयोगेन परिश्रमेण प नित्यमेव हि पिपुण सम्मादयनी सदा सर्वदा प्रसन्नचिता रिमन- पूर्वमालपन्ती समभूत् । भाषिकदृष्ट्या सा निम्नमध्यमवर्गीयाणां ग्रहस्पलिजा पुलरन्पकासीद, तन सा विपरमोगमुसेषु नातिसतृष्णा बभूव । पदमा ·प्रार्णन स्वपोधनसामानव सन्तुधा हटा प्रसन्ना हर्षनरमुल्लसन्ता स्वदने न कमयमावममनोऽप्यन्वत । तस्मीरिति तस्या भभियान सर्वात्मनान्वयं बभूव । तस्या पनि भनवलल इतिलोवेषु स्थातो बभूव । प्रय कालक्रमेण लक्ष्मीर्योवनोत्पुल्लगात्री स्वपत्युभक्तवत्सतस्य नयनयो. स्वस्पनुपामाधुरीरसानासिञ्चन्ती भोग्गेमागच तस्तवियामालापं भवानचर्या- दिमिस्व परितोषयन्ती दिने दिने तरलतरतारपश्रिय समासाद्य पुप्पिणी पल्लदिनी सफला प्रफुल्ला लवेव पुत्रमेक मुषुवे । पुत्र मन्महेको सा सपा कुटुम्बिना प्रियापि सुतुरा प्रीतिपात्र बभूव । श्वसुरातये, पितु है, ज्ञानिपु, समाजे च उम्पा ममादरो महान् स्नेहसद्भावोऽनुरागच समभूत् । लक्ष्मीदेव्या महंग्य कल्पलताननाय स्वर्गादमिव रेजे । नागरिखाव ठभक्तवत्सल वरिशज लक्ष्मीपनिदैन सदगृहस्य भूरिभाम्पमाज सर्वच सफ्त सुखिन सजन च पुरुष मेनिरे। यस्या रिल नगरवतो मतवत्सली वसति स्म तत्या. सर्वेऽपि च प्रविधिको जनास्तस्म गाहस्थ्य बहुम्योपचपलब्ध तपस फमिवा. न्तमनसि भावदन्त कामपि स्वन्या निदोपा सा प्रशामास्था च दधानास्नद- मुम्बाय स्पृह्यन्ति स्म । इत्य तम्य म्हस्याश्रम म्वर्गीयसुबवंभव चापि सतिशेते [२] भक्तवत्सलो वाणिक धान्याना वाणिग्यव्यवसाय कुर्वन्नासीत् । ग्रामेषु प्रामीरा ना हृदये तस्य महती प्रतिष्ठास्या विश्वास बभूव । स सुल प्रापेरा सदा सर्वदेव प्रात शोघ्रमुत्याय स्नानसन्ध्याभगवत्पूाराधनादि नित्यनियम ययाविधि सम्पाद्य गोदृपभमेरमारह नामाामान्तर उगाम । म तत्र ग्रामेषु कृषीवलाना गृहान् गत्वा पप्यवस्तूना क्य विस्य च च । यदा कस्मापि परय गृहे विवाहोत्सव प्रसदो, मरण द्रतोद्यापन, यात्रागमनादिप्रसन समुपतिपने स्म तदाऽमो मतवत्सरी वरिपक तेम्पो धन धारयति स्म । चातु- मास्यारम्भे कृषिक मोस्योगीनि साधनोपकरणानि, पाल्पनीलानि, हलकपरपोप- सुडान दृपलान्, दस्तारि गुहतललवणादीन गार्हस्थ्योपपोपिनो नानाविधान पदान्निगरादानीय मूल्यविनिमयन तेभ्य प्रयच्छति स्म । वसन्ते, शरहती च परिपूर्ण कृषिमणि, घान्यगशिषु प्राप्त्रेषु कृषीवताना हस्तेषु स तेम्मस्तक्ष- मवानुरूप धान्यासान् अमाहारात, सत्यामावश्यक्ताया पुनरपि स कपंन्यो धान्य धन च धारयितु सन्नदस्तस्यो । मक्तवत्सली वाबो वरिणगासीत्तत. स धान्याना घ्यापार म्बलपरम्पराप्राप्ता धम्म वृत्ति मत्वा समाचारप रन्तु स न दापि न्यायविस्त कुसीर धान्यादिपदार्यामादत्ते स्म । न च स कृपका- [७ ·स दीनामघमर्णानां भरसनामदमानना तिरस्कार वा जातुचिश्चकार । यदि कदाचित दुभिक्षवशात्, रोगप्रसारात्, राजकारणादन्यस्मादपि वा कस्माच्चिद्ध तोस्तस्या धमर्णा ग्रामीणास्तेन घारित धन धान्यादिक च तस्मै प्रत्यापितु न शेकुस्तदा स सेम्प सहानुभूति, समवेदना च प्राचोक्टत् । तेभ्य प्रदत्तस्य पूर्वधनस्यादानम- चिन्त्येव पुनरपि धनधान्यादिक प्रादादभावक्लेशकष्टविलष्टम्यो ग्राम्यजनेभ्य । यदि केचन ग्रामीणा भक्तवत्सलस्याघमणत्व गताश्चिरायापि तन्मूल्य परिवर्ते प्रदानोचित धान्यादिक च प्रतिदातु न पारयस्तदापि स तेभ्यो मन गपि न चुकोप प्रत्युत तान् सर्वान् प्रति सभ्य शिष्टजनोचित व्यवहरन् पुन पुनस्तेभ्य साधनसम्पद प्रदाय भूयोऽपि च कृषिकर्मोद्योगमाचरितु प्राणुदत् । स खलु भक्तवत्सली वणिक स्वस्य मृदुलेन व्यवहारेण, मधुरेण सम्भाषणेन धनधान्यादिप्रदानेनान्येनापि सर्वविघसाहाय्येन सर्वानपि ग्रामीणान् कुलवृद्ध पितेव प्रभूत पुपोप । धैर्यधनो महाजन स तेषा परिस्थिति क्षमतामाथिकी- मायव्ययादिक च विचायं शनं शनयंथासमय तेभ्य स्वकीयमृणधन जग्राह । दत्य स व्यापरे वरवहारे च कामप्यभूतपूर्वा नपुरणीं दधानो बहूना ग्रामवासिना प्रजाजनाना प्रियो विश्वासार्हो महाजन सभ्यो वाणिज्यव्यापारकर्ता च प्रासिद्धयत् । स्वगुण सभ्याचरणैहितचिन्तन स तेपी सर्वेपा हृदयानि जिगाय । इतो भक्तवत्सलस्य गृहे सदा सर्वदा ग्रामीणा जना अनिवार्यतयावश्यकान् कृषिकर्मोपयोगिनो धान्यादिसम्भारानाहतुं समायान्ति स्म, नास्तानशेषान् पदार्थानादाय स्वगृहान् प्रति निवर्तन्ते स्म । प्रात कालादारभ्य सूर्यास्तमन वेला- पर्यन्त तस्य गृहाङ्गणे यूपशो भिल्ला मालावारा, काष्ठशिल्पिनो दारुकास्तलिवास्त तुवायाश्चर्मकारास्तथान्येऽपि चंवविधा ग्रामीणा कृपाणा दीना होना सर्वसाधनविहीना जना भक्तवत्सलस्य वणिजो गृह समागत्य तत्याङ्गणभूमौ नानाविधान के यपदार्थानावश्यकान् केतु प्रतीक्षमाणा सन्ति छन्ते स्म । ते च तत्रोपनिषण्णा देचिन्मृण्मयनलिवासु तमालचूर्णमापूर्याग्निना प्रग्वाल्य च धूम्रपान कुर्वन्तो नानाविषयगतान् वार्तालापान प्याजहं भक्तवत्सलस्य गहाङ्गण अनसम्म कुलमापणमेलकमिव कोलाहलध्वनित तस्थौ। तेलगुडलवणघान्यतमालपत्रगोधूमादीन् विविधान पदार्थान् विक्रयोचितान वरपालिकास. अधिवद्धान कृत्वा शिरसि निघाय चानिन्युस्तद्भारतीजन कृत्वा परवा मूल्य विनिनित्य भक्तवत्सलाय प्रापंपन् तत्परिवर्ते च मूल्यधन जगह मस्यावश्यके पावभीष्ट वस्तुजावमक्रीणन् । येषा सविधे द्रव्य मुदा नामूवस्ते प्रायेण पायविनिमयेनाभीष्टान् पदार्यान् गृहीत्वा स्वगृहान् प्रति जग्मुः । नगर- विपणिपु पामनार्यालयेषु पावश्यकान कार्यकलापान निवरयं साय स्वग्रामान ७] ·A प्रति जिगमिपुम्यो ग्राहकेभ्यो मानवत्मलो वरिपर यदा कदा तबालेक- बालिकाना हने प्रमादरूपेण गुडमोझफ्लोचएकादीनि भोग्यवस्तूनि दत्वा दवा तान् सर्वान् समतीपयत्। प्रय व्यवसाययोग्य पाहकै साक व्यवहारे च लक्ष्मी स्वपत्यु साहाय्य- माचरन्ती कमपि महान्तमेवोद्योगमावचार । प्रारण मा सदा सर्वदा स्वगृहावि तिवन्ती ग्राहकलन तत्र प्राप्तान् ग्रामीणान् जलपानेन, शिष्टमधुरेण वाग्व्यव हारण, तेपा गाहस्यवर्मनिर्वाहमम्बन्धिभि कुशलक्षेमप्रश्नादिमि, सहानु भूत्या, सुखदुःखयो समवेदनया च परिचरलीव सदा प्रसनमुली मन्दस्मित- पूर्वमाभापमारणा, क्तंच्यापसु व्यापृतापि निरदेगा, व्यस्तम्भस्तापि प्रशात. चित्ता, स्वत्या, स्थितप्रज्ञेवानन्दभरनिमलोज्ज्वलचरिता, स्वपतेाहारवृत्ति- प्ररणेव मूर्विमती सिसिद्धिरिख कुशना गृहलक्ष्मीत्वेन तस्यौ । ये ये धान्यादय पदार्या मिल्लादिभ्य वर्षभ्यो भत्रा भक्तवत्मलेन श्रीवास्तान् सर्वान् दलन- कण्डन नेप्प्रेषणमूसस्तार परिष्कृय गृहागणव समुत्याप्य सा कुमूलास मृद्भाण्डेपु वरापापु लोहपित्तलताम्रभाजनेषु च सावधान सरक्ष्य सजग्राह । इत्य नानाविधाना धान्यादीना श्रीतपदार्याना सङ्ग्रहै, सरक्षरणे, तदादान- प्रदानयोन सा गडावधाना, तद्गतेन मनसा सूर्योदयात्सायालपर्यन्त सकल दिन सतत महान्त परिश्रम चक्रे । मितमापिणी सा लक्ष्मी स्वगृहोचितेषु तेषु तेषु मस सोत्साह सोद्याग च प्रवर्तमाना क्णश क्षणशश्व स्वजीवन सफ्लयन्ती मनसि मुमुदे । निखिल दिन कठोर परिश्रम कृत्वानि च सा साध्वी लक्ष्मी मंतु- मंस्तवत्सलस्य सवासपर्यास, भोगोपभोगेपु, मनोविनोदानन्देषु च तत्सरतया प्रीत्या च मनो दधे । तयोरित्य भासवत्सललक्ष्मीदेन्योरणिग्दम्पत्योर्जीवन ससुस, सानन्द, सालद, सविनाद सस्नेह सप्रणय च सदा सर्वदा सतोपपूर्ण शातियुक्त सकुशलक्षेम विकासशील च जायमानमभूत् । प्रय तयोलंधमीमतरसलयोर्वसिग्दम्परयोगृहस्थाश्रम स्वाभाविकेन जीवनफमेण विकाशमानो बभूव । विवाहसमयतो दशवर्पाभ्यन्तरे तयोग हे घनधान्यादिसरत् प्रमृत ववृधे । तयोग हागणे गृहाभ्यन्तरे च सग्रहालयेषु पत्र तत्र सवत्र बचिन गोधूमाना, मुद्गाना, चपकाना, यवाना, तिलानो गुइस्य शानिधान्याना तया नानाविधानामन्येपा चान्नपानोचिताना मोग्य- पदार्याना राशय इतस्तत प्रसृता सन्तिान्ते स्म । गृहे च तयोरेका प्रमनदुग्ध- प्रदा कामधेनुरिव सुलभगा सवत्सा धेनुगोरसान पुष्कलान प्रयच्छन्ती विरले। तयोगह दुग्धघितनवनीततशाणा सुधाधारा मजन प्रवहमाया आभूवन् । वयो यो. सद्व्यवहारात सतुष्टा. सर्वपि धान्यविक्रेतारो ग्रामीणाः कर्षका [७ ३ ·भिल्लादयो जना भक्तवत्सले तथाश्वस्ता विश्वस्ताश्च समभूवन् यथाते तद्गृहमे- वागत्य स्वकीयान् केयपदार्थान् नित्यशो व्यत्रीणन् । इत्य योग्यरीत्या वाणिज्यव्यापारचर्यामाचरतोस्तयोग है न केवल धनधान्याना समृद्धिरेवापि तु सुवर्ण रौप्य मुद्रा वस्त्राण्यलद्वारास्तथान्येऽपि चाने के भोग्यपदार्था वृद्धि जामु । दशवर्षाभ्यन्तरे व्यापारनिष्णातस्य तस्य भक्तवत्सलस्य पुरुषार्थन, परिश्रमेण, बुद्धिमत्तया, तथा च लक्षम्या विवेकेन, सेवा, सङ्ग्रहाटवेन च भक्तवत्सलो नगरे किलकोऽद्वितीय प्रामाणिक सम्माननीयो महाधन श्रेष्ठी प्रासिद्ध्यत्, तस्य सामाजिकी प्रतिष्ठा प्रतिपत्तिश्च प्रामाणिकतामासाद्य सर्वतोदिक् प्रससार। अर्थव गच्छति काले सुख शातिपूर्वक सानन्द च सांसारिक गार्हस्थ्यमुख. मुपभुजतोस्तयोर्योविनविकाशक्रमेण साध्वी सा लक्ष्मीदेवी सर्वलक्षण सम्पन्न नयनानन्दकर पुत्रमेक सुपुवे। पित्रोहृदयालादकत्वादति प्रियत्वाच तस्य जातस्य नामकरण संस्कारावसरे चन्द्रप्रकाश इत्यभिधान स्वमोऽनुकूल स्थिरीचकार भक्तवत्सल । चन्द्रप्रकाशोऽपि स्वीयाभिलिलीलाभि पित्रोर्म- नोहरन् शुक्ल पक्षे स्वकलोपचयाचन्द्र इव ववृधे । भक्तवत्सलस्य गृहे लौकिक- भोगसुलभानि सर्वाण्यपि भौतिकानि साधनानि तथा च समस्ता भूरिभोगाश्चापि स्वाधीना भासन् । ततश्चन्द्रप्रकाश सर्वतोऽनुवूला परिस्थिति, समृद्ध वातावरण, पित्रो पर वात्सल्य, लालन पालन, सरक्षण च सम्प्राप्य कशोरे वयसि वर्तमानो वाणिज्यव्यवसायसम्बन्धिनी सर्वां समुचिता शिक्षा दीक्षा चावश्यकी लभमान. स्वपित्रो, कौटुम्बिकाना, सर्वसाधारणाना च मनसि महतीमाशा स्वस्पोज्ज्वल भविष्यद्विषये प्रयच्छन्निवासीत् । इत्य गार्हस्थ्ये किमपि स्पृहणीय च सुखातिशयमनुभवन्तौ तो वणिग्दम्पती स्वजीवनस्य परो सफलता सम्भावयन्ती मुमुदाते। पथापुना बाल्यमतीत्य यौवने पद निदधानन्द्रप्रकाशी विवाहयोग्य प्रपेदे । ज्ञातय , सम्बन्धिन , सुहृदो, मित्राणि, परिचिता, हितपिण सर्वेऽपि च चद्रप्रकाशस्य विवाहकोतुमुत्साहात् सम्पादयितु प्रारयुदन् । तेनापि घपणिजा स्वपल्या लक्ष्मीदेच्या सह परामृश्य, सर्वेषा सम्बन्धिजनानां सहमत्या, पस्यचिन्नागरित्यभिजनयत सुजाता सुशीला गुणामस्वभाव स्वानुरूपा कन्या वाशन विधिविधान सस्कार विधायात्मन पुत्रवधूत्वेन स्वीकृत्य वये। पण्मासाभ्यन्तरे चन्द्रप्रकाशस्य विवाहोररावो महता समारम्भेण भवितेति सर्व जनास्तरसपमुखानुभूतये सस्पृहा समुत्वष्टिता तेक्षणा इवासन् । सं माङ्गलिस महामहोरमव तमनपर प्रतीक्षमाणा सर्व जना नानाविधा शुभो- वय ·दका सम्भावना. सुमसङ्कल्पान्महान्ति चायोजनानि कुत्राणा बभूव । मन- वत्सलस्य गृहे प्रारप्स्यमाणस्य पुत्रविवाहमहोत्सवस्य सर्वपि सम्भारा उपकरणानि च क्रमशः शनै शन सयोग्यमानान्यभूवन् । परन्तु को जानाति जनो जनादन मनोवृत्ति कदा कीदृशी '' नियतेनियमान विवातुविधानरूपरेखा न हि सांसारिको जनस्तत्वतो भातु प्रभवति । भाग्यविप्लवाच्चन्द्रप्रकाशोऽकस्माच्छीतलारोगरा पीडितो बमूव । रोगस्य महाग्रतया रुम्सस्य चन्द्रप्रकाशस्य महती बतावस्थामू । कृतेष्वपि पर सहने पु प्रयन्नपु ससावितेष्वपि बहुषु चिकित्सोपचारेषु समाराधितेष्वपि देवेषु, प्रदते- ष्वपि च बहुषु दानादिकेषु, व्ययीकृतेष्वपि प्रचुरेषु धनसग्रहेषु चन्द्रप्रकाशो न कयमपि स्वास्थ्य पुनरदाप । बहुकाल यादच्छय्याशरणोऽसा दिने दिनेऽसाध्ये- नानेन शीतलारोण परिक्षीयमाणदेहोन्ते चन्द्रप्रकाश प्राणान् तत्याज । इत्यभूते व्यक्तिकर भक्तवत्सलस्य वणिज सर्वापि च गार्हस्थ्यस्थिति- विपर्यस्ता विपन्ना शोर-टपविकला विधिविडम्बनाक्रान्ताप्तीब रुपकरणा- नन्यगतिका दयनीया बभूव । सर्व मोगसुलभेऽपि तस्य गृहस्थाश्रमे दारण- दुःखरस्यान्धकारपटाच्छन महाशोकपूर्ण वातावरण समभून । लक्ष्मीस्तु पुत्रमरणादतीव शोकविषाददुःखार्ता कुररीव मुहुमुंहु स्यूलस्थूलाथ, सबाष्पगद्गद विलपन्ती विसवोदनान्तर विक्षिप्तचित्तेवागतिकेव विक्लवेव सर्वमपि चंपदे विस्मृत्व शोकसागरे निमज्जन्ती कैवतंकविहीना तरणीव कामपि विडम्बनामयी दुस्थितिमवाप । परन्त्वत्र देवायत्ते जीवनमरणप्रसङ्ग को नु बन कि कतं प्रभवतु अन्ततस्तपोखिदम्पत्योर्मनोदशा स्वजीदने नैराश्यस्य परा काटी पस्पर्श, वैराग्यमावन तयोलीद्रतम निवेद जगाम । स्वजीवनचर्याया तयोरेकान्ततो निस्पृहता प्रससार । सर्वसाधारणाना नागरिकाया दृष्टी तायेतो लक्ष्मी- भक्तवत्मलो नितान्त दुखान्ता दयनीयतां जग्मतुः । शोकदुःखाधातनिदंब- हृदयो तो दम्पती कथमपि स्वकीयान् कृपणान् प्राणानपि रक्षितु न ववाञ्छतु । 7 एवं हि परमशोच्या कष्टा दामनुमवतोस्तयोवर्षप्राय समयो बन महता काठिन्येन कयमपि व्यातीयाय । तीब्रतम शोकावेग, नितरा निवेद पापन्नो भक्तवत्सलो वणिग् जागतिकेषु व्यवहारेषु मन्दादरो भूत्वा न कयमपि स्वात्मनो वाणिज्यव्यवसाय ययापूर्व निवाढ समोऽभूत् । एवचिरादेव सयो- मिराय बदमूलापि गृहस्थाश्रमव्यवस्था भकला शिथिला मन्दमन्दा छिन्ना भिनार व्यवस्थिता च बभूत्र । पुत्रशोकादितस्य भक्तवत्सलस्य वशिमो मस्तिष्क [१ ·विकृति जगाम । गच्छत्सु दिनेषु स विक्षिप्त इव ग्रहग्रस्त इव प्रेताविष्ट इव भक्तवत्सलोऽचिरादेव विचेतनो मूढमति स्वस्थतामात्मनोऽपहाय सर्वामपि च स्वकीया पूर्वाश्रमस्थिति सहसा व्यस्मात् । स सवमपि विस्मृत्य दयनीया दशा गतवान् । असह्यात पुत्रशोकदारुणदु खादत्यन्त परिपीडितो भक्तवत्सलोऽन्तै- रोगाक्रान्तो भूत्वा मरणासन्न इवासह्या स्थिति प्राप । अथाधुना लल्मी पुत्रशोकदग्घहृदयापि भतुर्भक्तवत्सलस्य तामेता महती रुग्णा परिस्थितिमवलोक्य स्वपुत्रमरणशोक विस्मृत्य पत्युश्चिकित्सोप- चारेषु तत्परिचर्याया तत्सेवायाच तद्गतेन मनसा महत प्रयत्नान् वर्तुमचेष्टत । अनेकश्चिरित्सकोक्तरश्च सा लक्ष्मीभक्तवत्सलस्य रोगोशमायोपचारान् सर्वानकारयत् । सा जपदानपूर्व पूजोपहारदैवताराधनान्यपि चारेभे। किंबहुना, येन हि यदुक्त तत्सर्वं सा तन्मयतया चकार परन्तु भक्तवत्सलो वणिक्कथमपि स्वास्थ्य नो लभे । वहुघनमत्र वर्मणि व्यय जगाम तथापि रोगावेगो नादातोऽपि- शशाम । वर्षमेक यावद्भक्त वत्सल शय्याशरणो भूत्वान्ते पञ्चत्व जगाम । , वज्रप्रहारनिष्ठुरेणात्यन्तासह नातिदारुणेन सद्यो जातेन वैधव्यदु खेना- हता कोमलकान्तलतेव लक्ष्मी शोकाग्निनापदग्या सर्वतो भूश दुखिता च कारुण्योदधौ निममज्ज । भक्तवत्सलस्यौवंदैहिकी क्रिया सम्पाद्य सर्वेऽपिच शातिजना सम्बन्धिनो दाधुबान्धवा कौटुम्बिकाश्च जना स्वगृहानप्रतिजग्मुः । शोक्दयहृदयापि लक्ष्मी हता इच्छेण कथमपि वर्षमेकमनपोत् । पुत्रो मृत पतिश्चस्वर्ग गत । सर्वोऽपि वाणिज्यव्यवसायोद्योग सथिल्यमपजगाम ! मघुना को नु खलु ग्रामादग्रामान्तर गत्वा केयविक्र यवस्तूनामादानप्रदान पुर्यात् ? को वा बत ग्रामीणेभ्यो दत्त घन पुनरानयेत् ? को वा लेखनादि फर्म सम्पादयेन्नाम? इत्थमनवधानत्वात् क्रमश सर्वोऽपि च व्यापारप्रसारो ग्यरध्यत, ये केपि च सज्जना स्वाभिमक्ता । धर्म मीरवो ग्रामवासिनो बभूवुस्ते केचन धर्ममिया व्यवहारमर्यादामनुल्लवमाना यदा क्दा भक्तवत्सलस्य गृहमागत्य विचित् विञ्चित् धन लक्ष्य प्राप्यन् । परमधिकारात स्वार्यान्या लोका मृते हि भवत. वत्सल वणिजि तसुटुम्ब प्रति मन्दादरा पूर्वसम्बधान् सर्वानुपेशितुमारेभिरे । कचनादं वेचिददिप्यमन्य चतुर्याश पन्चमाश वा देय धन प्रदाय स्वकीयमृण- मपाकृत्य स्वक्त्तंम्यम्येतिथिय मेनिरे । सक्षम्या मानसीशानो व्यवस्थितासीततो भक्तवत्सलेनोफाजित समप्रमपि धन क्रमश क्षीणक्षीय सन्नि शेपतामियाय । पूर्वोगाजित समस्तमपि पनवैभव शनं शनरपाक्षीयत, लक्ष्म्या गृहस्थितिश्च सर्वा १२] ·विकलायस्मिता च दनूव । पांचालीनो अमूमदाह इन तमन्नलन्च परिजममन्वय ननु क्लोन्चतची। एव दमय समय पीया। सनीन्तोद स्वार्यालय दानव स्वस स्वानुमदाइ यथार्थतो दुबु । सारांगोर मारोसो प्रदिरा सार्यादेव चेष्टने, उपाधि दिवस्य मकसद नरम्य दरािम मौरन्द स्मन्न देवन दो निवारित सखापन मन्य पं साहनमुनानादासन व प्रचन्द समय समये दा सान्दयामा । तो लक्ष्मी न्वादनम्दनाग्नीनिसानिमु- पादितु तसरा दनुवादन्ता वराम्बवापिसा क्यानिधनं धुलाम्बनिहाइ यादवशिष्टमन्मान्य पन माह पुनरयोगमालय वानियापनमनों दो। या लीनंतर मन्द दरिओ पहनानी दिमती व्यासादिय- रिव दिरेरे, संदेदानी कोर दुसर च प्राह परिश्रम कमाने । मा सन सदा प्रात मोत्रमंदोदार, यौवन्नानादिन प्रिया निर्व, मदन वृन्दा, देवालवान् गन्दा देवदनानि विधाय पुनरंहमालय म नि दावा- चितम्यो । देवदन्नार्य मता सा स्वाद प्रतिनिवर्तमाना माग विसरिदो गाहस्सोयोनि के दादान स्वर्णवागे । हमाल नोजनादिक परिसमाप्प ततो निद्धिलनि दिनमत व्याता बन्न । तम्या दिनचर्यानुष्ठान मदा सर्वदैक सलवाराप्रवाह इवास्त्रमविदिन प्रबहाना- सीत् । प्रादौ तु सा कनिचिदिनानि याद क्लिपि कान्तिमनुविना कादिकूल्य वानुबब पल्तु गडे केयुचिदिनेषु सान्यामवसाद स्वाथ्यकर्मभु किमप्पहनत गेशल नामसाद । भय या उद्योदम्बन्म, तकनंदीनप्रणाली, तत्तपोरिरिस्तथा मारकर्मपदयातिन्वागी कार व नदीनच समदूत । तयातिदाचित सा उदाहमा वन्यो मिलादिकर्षकेन्यो प्रामारोन्मो धान्यादीन् पदार्थान् यावच्छ- समीराइ, कदाचिद् सामान्तरन्यो देहि व्यासारिणो नगरमागच्छन् तपा कृत नारन परदा वरिख पारिश्रमिक साह, कदाचित प्रतिवेचिजनाना दस्त्राचीन कदाचितूनपूलिस ला पाचोरा सूत्रसस्तयत्, कदाचित मूकन्तुनिनादीतानि सममापन, कदाचित, पलाशान्त पत्रावली रान विदये, कदाचित गोनयोजनचा परे, दारिन मृत्तिकाचुलीनिर्माप तद्विय चकार, यदा न्दा महहा सुपतिप्ठिताना पनिकाना नागरिकाला गोधनयव. चरशान्दिनानि स्वगृहमानीय तलनकन्डनादिक कृत्वा तेन्य प्रपती पारियनिक रेने, कदाचिन्मरीचानामात्य हरिदाया अन्दौरा च सन्धित (माचार) समाध्य, शचित् पटादीन् वित्रीय च तन्मूल्बधन प्राप । इन्य नानादिदोपविन्सन्दपनमुनाम नमो. क्या स्वात्मनो जीवनयात्रा- [८३ ·पये गतिशीलतामाससाद | प्रतीव सरलसरल निर्दोष स्वावलम्बन निर्भर ससन्तोष च जीवन यापयन्ती लक्ष्मी स्वकीयेऽस्मिन् गृहोद्योगव्यापारकर्मणि ध्यापृता स्वल्पाल्पमपि धन स्वावश्यकतापरिपूर्तये प्राप्नुवाना स्वाश्रयादेवात्मान पुपोप । दिनचर्याङ्गभूत देवदर्शन विहाय न सा कस्याप्यन्यस्य गृह जगाम । राबिदिव सतत सा स्वोद्योग एव व्यस्तसमस्तात्मावृत्तिस्तस्थौ । विधवापि सा युवतिर्वभूव, तस्मात् खलकामुकाना दुर्भावदृप्टेरात्मसरक्षणाय स्वशिरोमुण्डन मासि मास्यवारयत् । न सा क्वचिद्यात्रोत्सवादिषु सामाजिवेपूत्सवेषु वृथा काल. क्षेप चक्र प्रत्युत ग्राहकान्प्रति स्वोत्तरदायित्वापेक्षयागृहमैदाधितस्थौ । नगरे लक्ष्यास्तमिम स्वावलम्बमुद्योगपरायणता च वीक्ष्य सर्वसाधारणास्तस्या विश्वम्ता समभूवन् । भीष्मे ग्रीष्मे, वर्षन्तीपु वर्षासु, प्रचण्डे शीतकालेऽपि च यदान्ये व्यापारिणो ग्राहकान् प्रत्युपेक्षामदर्शयन् तदा लक्ष्मी स्वगृहोद्योगे परमो- योगपरम्परा दृढयति स्म । यत्कार्यमन्ये श्रमिका न कर्तुमुदसहन्त तल्लक्ष्मीलीलया निष्ठापूर्वक प्रशातेन मनसा समपादयत् । तस्यास्तमिममुद्योगसमारम्भमवलोक्य नगरस्यान्या अपि काश्चन विधवा निराश्रया अनाथास्ता जीविकोपार्जनोचिता- मुद्योगाथयिणी वृत्ति ययाचिरे। लक्ष्मीरपि पात्रत्वानुसार ताभ्य कार्य पारिश्रमिक च प्रददौ । एव क्रमेण सक्षम्या गृहमेक धाणिज्यकेन्द्रमिव स्वयसिद्ध पवित्र श्रमनिकेतनमिव बभौ । तस्या वाणिज्यप्रसारेण साकमेव प्रामाणिकता, प्रतिष्ठा, योग्यता कर्मकौशल, सच्चरिचता, च सर्वजननेपु ख्याति जगाम । इत्थ व्यव- सितायातस्या जीवन ससुख ससतोष च पन्चपञ्चाशद्वर्षात्मक व्यतीयाय । लक्ष्मीनं केवलमात्मपोपणमेव चकार । पितुर्माययाशक्ति दानधर्मादिक्मपि समाचचार । तीर्थाटनयात्रामपि सा कृतवती। यथाग्नेस्तापात् प्रतप्त काश्चन कामपि भास्वरा द्युति सशुद्घि च पत्ते तथैव लक्ष्मीश्चारित्र्यशुद्धि प्राप्य देदीप्य- माना शुभे। ६ मर्थकदा नगरे रात्रौ घटिताया दुर्घटनायाः समाचारः प्रात सूर्योदयेन साक्मेव सर्वतोदिक् प्रससार । तमिम दुस्सम्वाद वर्गाकरिए निशम्य लोका अक्षयन्-'मत्र नगरवसतो मध्यकेन्द्रचत्वरे वर्तमानाया वाप्यो निपत्य बाचिन्महिलाम्मघात कृत्वा प्राणास्तत्याज'! प्रत्यक्षदचिनोऽपि वेचनायो। धुर्यत् सत्यासपा पटना । तद्वापी परितो राजकीया प्रारक्षिविभागस्य कर्मचारिणो दाप्या पतितस्य यस्यचित् स्त्रीजनस्योदधाराय घेप्टमाना वन्त इनित ४] ·यथा पयासी दुर्घटनागन्दा नगरे तन प्रसरति उषा ठपा कौतुक- प्रिया नागरिग मादालवृद्घ तत्र वापीक्षेत्रे जिज्ञासामुलितचित्तवृत्तयो यूपयः समावापन् । कानन युवतपोभी नित्यमित्र जलालहस्ता दकानपनाप उत्रावग्नु । समादेव लोकसहाय प्यान पवारयन् । केचन रज्नुहस्ता मारे लोहटकवी विडालीदवाना अन्य दशान काष्ठवलोनि धेशीवादाप वापीरदेस त समाजग्मुः। पटिकापसमय पावद्भयौनूयो भूरि भूरि पग्धिम कृत्वानको- पापनानाविध प्रपनत्र गवर्मक समुदप दापोतो बहिरानिन्यु । बहिनिष्का- सिन हि मृतगरीरे शिलानौतुकविस्तारितामा दरिसमूहा सकोलाहलमुच्च स्वरमयोपचन्-'अरे नन्दिर तु मतदलरम्य दारिएको विधवा भार्या लक्ष्नीवंत बूप निपत्र प्रासानत्याक्षीद ' विषम्मिन् विविघलोकाना दिमता धारणा दिचारा कल्पना अनुमानानि तर्कोहापोहा जनरवाप्टीकाटिप्पम्पन्न नगरे पत्र तर सर्वत्र प्रसेम तयाहि- 'न ज्ञायते, किमर्थमसो साध्वी लक्ष्मीदेवी नन्नेव कूप निपत्याकम्माद- स्मपात वदती ? न तम्या किमपि शमवाहितमम्मामि श्रुत दृष्ट दा पन सा जीवनान्तमेव दयनीय कुर्यात् ।" ‘सा तु स्वयमेव स्वावलम्बाइचारारादिक कृत्वात्मनो मररूपीपरायोग्य घनमदनी सर्वनन्त्रस्दनन्त्र स्वनीदनचर्यामनुमति स्म । दय सम्बग जानीनहे. यदास्या लामा रहेनानादीनि बोवननिर्वाहोचितानि भौतिकोपकरणानि वा नापहीयन्ते म्म । न कोपि च तस्या अपमानतिरस्वारो लोकापवादो वानूयेन सा प्रियान् प्रातानित्यमसत्यजेन्? 'अरे सा तु परमपुस्पार्यपरायणम्पोद्योगादेव जीविनानि वाणिज्य- व्यापारकोशलेनावजातिस्मा न सा कस्याप्पायय दवान्ट, न च स्ववित् परा- धीनता हे । दालविधवारि सा मत्री साबी पतिव्रता विषयमोशनसा दुसदग्यदया तीव्रतम वैराग्यमापदन्ती तपस्विनीद सयमशीन जीवन नयति स्म। संपा लक्ष्मीदेवी नावद्भक्तिमत्लका हदयन्नी द्रवोरदासतानि स्वचारिय- मीवोम्बनममिररक्ष समन्मपि यौवन सा निर्दोष निरपवाद निकल निर्विकार चामपयन । संपातीव सचेता मुतिष्ठिता सदा सर्वदा मारनौचिता सन्नमांदामनुशालयन्ती सर्वजन सुबरा सम्माननीयचरितानून । तदा पुन कम्मारिपनवमाधात कृतवतीर 'सम्मति, केनचिन्मानबरामसेनास्या निमरि विकृत स्माइन तस्य नराधनस्यारवेष्टितमसहमाना जीवनान्त क्तुं मवि च पर नंदप्यस्या पी. भोलि घटते । मत मानावयु सन्चरिता दयावती कोमलकररास्वनावा [१ ·च बभूव । शपुरपि तस्याश्चारित्र्ये बताक्षेप कर्तु नोत्सहेत । तदा कासी विहम्बना विभीषिका वा यदशमेपा सती स्वात्मानमपहन्यात् । नान विषये किमपिसमाधान भवति न ।" 'एतदपि च सम्भाव्यते, यदस्या मनसि किमप्यसह्य मनोवाचामगोचर किञ्चिदवितक्यं मर्मच्छित्वष्ट मवेदथवा कोऽपि तादृशो गुप्तरोग स्यायेन नितरा- मन्त प्रपीड्यमानान्ते स्वात्मानमेकाकिनमसहायमनाय निराश्रय च भावयन्ती तामेता दुष्परिणतिमङ्गीचक्रे ।' 'नहि, नहि अत्र केनापि महता कारणन्तरेण भाव्यम्, निगूढेन दुहेतुना वाऽसो न भवितव्यम् । नो चेन्नित्यमेव हि देवदर्शन, व्रतोपवासाचरण, क्या- वाश्रिवण, भगवद्भजनकीर्तनाराधन च समाचरन्ती, गोब्राह्मणानायदीनहीन. जनाना सेवासपर्यापरायणा, सदैव ज्ञानोपदेशचर्चासत्सङ्ग कुर्वाणा, सर्वत शुद्ध सात्त्विक च जीवन स्वाश्रयादेव सपरिश्रम पुष्णती महिलाजनशिरोमणि संपा लक्ष्मी किमर्थमेव गहितमात्महत्यास्वरूप महत्ताप कतुं व्यवस्येत् ।' 'हा, हन्त । नून मुग्धा यूय नवेत्य तत्त्वतोऽघुनातनाना कलिकालजन्मना दुष्टाशयाना कपटप्रपञ्चपटूना वञ्चनापकौशलनिपुणाना पशुप्रायाणा नराध- भाना दोपदुष्टाना कदाचारिणा दुश्चेप्टासहरविलसितानि । नून केनापि पामरेणास्या प्रतीपमाचरित स्यादयवा वनप्रहारनिष्ठुरो मनोभङ्गो विहितो भवेत् कि वा जघन्येन केनचिन्नरपशुना दुर्मुखेन वावदूकेनाक्षेपवचन सक्टाक्षम रुन्तुद हालाहलविपमिव प्रोक्त स्यादवास्या सर्वस्वमवलाया एकाविन्या अपहृत भवेदन्यथा को नु बतैत्य प्रियान् प्राणान् सहसा व्यापादमेन्नाम " 'कष्ट भो ! विचित्रोऽय स्वार्यान्ध ससार. ज्ञातय कौटुम्बका सम्बन्धिन प्रतिवैशिन , सुपरिचिता सुहृदो, मित्राणि, सर्वसाधारणनागरि- काश्चास्या लक्ष्मीदेव्या सदत्त सम्यक् परिचिन्वन्ति । तथापि न येनाप्यस्या गतिविधिषु सुखदुःखेषु समवेदनया सहानुभूत्या च सहयोगित्वेनावधानप्रादीयत । तस्मादेवतस्या संपा दुप्परिणति वनस्प निप्पना | शिव शिव !! मनुष्यतैव ननु कुतो व्यनीयत । 'मयि बन्यव ! प्रलमत्र वृयानुमानपरम्पराभि किमयं यूय सर्वेन्त्र तकश निदान चि तयप? सत्य तु सहि सर्वशक्तिमान् सवंद्रप्टा भगवानेव जानीते पयायंतो नान्यः । कि फ्ल, सो वालाभोऽत्र विषये परगूरक्षितं । दारणो हि कर्मणा विपाको जगति जीवानाम् । पुण्यात्मनामपि पचिर दश्यते शोच्या ननु परिणति । सम्मवधि, वाक्यमालोक्यारमनो जीवननिर्वाहेत्र ८६] ·जगति संपा दुलीना वपूर्वरिजो मळवत्सलवामिजनदता महाजनानां वन- न्या लक्मीनिराधरा नि सहाना बशक्निी पूर्वानुभूतानि निप्पुराणि दास्यानि च टुबमयानि दशान्तरासि सस्मृत्वात्मन्नानिमनन्नवेदनापूनिसहमानव क्वाचिदेव स्वयमेवात्मनो जीवनान्त कृतवतीस्वार !' एवदिशा लोरदाता लक्ष्या मृत्युदिप क्षदेव समन्तात् प्रचेरः । पश्यनामेव सर्वपा तत्र दादा समाप म्हानेद उनसम्महीं दोनूयमानोन्मूद । भारनिनिमागम्य मंचारिभिस्तत्र द्राक्रान् कान्त्रिक प्रविष्क्षिान्नागरिक- मन्यांचाकार्य लम्या शवारीशरामारबम् । सा वाप्या बले निमन्जनानि दा निपारा चामुदिति अपम ८८५ सर्वनिर्धारितम् । ठे हि सदस्य परीक्षणे सर्वेष्ट शरीर कौसीनादतिरिक्त नान्यद तिमरि दस्त्र परिधत्तमासोद । तस्या गले तुलनीमाला, भगवतो लदमीनारायणम्यक लघुतम चिन च दोरम्वा सन्जितममूत । मुबान्का कनीयसो सुवरांकरिका, दिमण एको, यतिलकसा घृता प्रासन् । मालपट्टे च तस्या गोपीचन्दनस्योध्वंपुदचिह्न चचितमनन । गरे मुजयो सन्ध्यो पाप्योत गङ्गा मृत्तित्या कर्तु रवा लेप कृतोमवत् । परोरे यत्र तत्र मस्मोध्लनरेखा मुन्पष्ट विहिता मातन् । वदेवत्सर्व परिपसदिरारतिविभागोर्य कर्मचारिभिः 'लक्ष्य पूर्व सङ्कल्प्य स्वकीपनंद हानिनियन योजनापूर्वर स्वामघाटो विहित इव प्रतिभाति ।' इति निरतापि । तथापि केनचित् कर्मचारिणा 'मत्वामृताया शरीर विदार्य शकारीक्षण कियां द्वावर "इति तद्विमागीय विमाननियमपालन प्रस्तावित परन्तु तत्रोरस्थितेन वरिष्ठनाधिकारिणा 'नामस्या साध्या लक्ष्मीदेव्या शविदारण समयंच, यवोह व्यक्तिगतरूपेणेमा परिचिनोमि । तस्पारित सदाचरण च विशुद्ध तत्ववो वेमि।' इत्युक्त्वावश्यकी कार्यवाहिनीं वर्गल. लिखिदा विधाय लदम्या मृतगरीर भस्मसाद क्तुं तत्र विद्यमानेन्यो ज्ञातिसवधि- जनन्य समर्षितम् । तदनु रानकीपाधिकारियो विषयेम्मिन् सम्यगनुसन्यानायं साक दनिरिक. प्रतिप्ठितनिर्लक्षम्या गृह जग्मुः । तत्र गत्वातनिरीक्षितम्रद्वार- मनावृक्पाटमासीत् । प्राङ्गणे तुलसीदलवेदिकाया धूतपूणों दोपर प्रज्वलन्ननू । गृहम्य सर्वेऽपि च प्रकोष्ठा उद्घाटितपाटा मातन् गाहस्वोर- योगिनी विविना पदार्या उपकरणानि च व्यवस्यितरीत्या ययास्थान सुरक्षिता- बभूवन् । अन्त प्रविश्य यावत् सर्व पश्यन्ति तावल्लभम्पा गृहमन्दिरे देवालसिंहासन परीपक प्रज्वलन्नवलोक्ति । एक्वोन्दर्षदग्धा धूपतिका धूमघोरपीसदिगर त्योभूवन् । सिंहासने विराजमानाला देवमूर्तीना विग्रहाः ।

·सद्य कृतेताभिपेकेन सौम्यरूपा अदृश्यन्ते । तासा देवमूर्तीना पुरतो धूपदीपपुष्प- नैवेद्यतुलसीदलादिभिरुचारस्तत्रत्य वातावरण सुगन्धितमासीत् । तद्देवमन्दिरस्याघस्तात् गोमयलिप्तायां भूमो मनुष्यस्यैक्स्य कृते शयनोचितमासनचिह्नमिव कल्पितमभूत् । तस्यां गोगलिप्ताया भुवि यवतिलाक्षता समन्ताद्विकीर्णा अभूवन् । एकत्र चन्दनपात्रमन्यतश्च कुड़ मपात्र च न्यस्तमासीत् । पाश्वत एवावशिष्टाना यवतिलचन्दनाक्षताना सग्रहग्रन्थय इतस्ततः प्रसृता अभूवन् । अन्तत पूजोपयुक्तानि सद्यो विशुद्घानि पञ्चपात्राणि पर्गस्तान्यासन् । दृष्ट्वंतत्सर्व राजकीय कर्मचारिभिनिर्णीत यल्लम्या बुद्धिपूर्वक प्राङ्मनसि सङ्कल्प्य योजना निश्चित्यासावात्मघाती विहित इति । अथ लक्ष्म्या मृतशरीरमानीय बन्धुबान्धवातिजनश्च सर्व श्मशानभूमि नीत्वाग्निसस्कार सविवि सम्पादित । इत्य सर्वमनुसन्धाय ज्ञातव्य विज्ञाय च परावर्तमान कर्मचारिभिर स्माद्गृहाङ्गणे पतितमेक पत्रमासादितम् । तत्र कर्गले लिखितमासीत् "मह लक्ष्मीभक्तवत्सलस्य वणिजो धर्मपत्नी दशवर्षेभ्यो रक्तप्रदररोगेण सतत पीड्यमानाऽभूवम् । रोगस्यास्यासाघ्यता, देहशक्तेमहान्त हास, परिश्रमकरणे स्वात्मनोऽक्षमत्व, सम्बन्धिना सामाजिकाना च मा प्रत्युपेक्षाभाव, परिचारकस्य दुर्लभत्व च विभाव्य स्वेच्छयात्मनो जीवनलीला जलसमाधिमास्थायोपसहरे । नात्र मम मरणे क्स्याप्यन्यस्य जनस्यारणीयानपि पापदोपलवलेश । मया यावज्जीव दारणान्यसह्यानि च दुःखानि सोवा स्वपरिश्रमेण स्वद्योगेन स्वावलम्बनेनैव हि जीवन निर्वाहो विहित । मजीयन पुरुषार्थनिर्भर निर्दोष घ व्यतीयायेति मे महानेव सन्तोप । परावलम्बन, परमुखप्रक्षण पराधीनता च नाशतोऽपि मह्य रोचते, तत एवाह स्वेच्छया सुखेनवतद्भौतिक शरीर त्यजामि । पारमा स्वजरोऽमर इति मे सुनिश्चितो दृढीयान् हि विश्वास । मस्कृते मा भूद कोऽपि दुखदग्धः शोकाकुलो वेति मामकीनान्तिमाम्यर्थना। मम गृहमधि वर्तमानाया दारुमपाया स्वोद्योगे- नोपाजित क्णम क्षणच सगृहीत सह्य मुद्रामित घनमवतिष्ठते, तद सर्वमनायेभ्यो दीनेभ्यो विधवाभ्योऽसहायेम्य पात्रस्वानुरोपात प्रदीयतामिति में हादिको खल्वाकाङ्क्षा । नमोस्तु सर्वम्मः।" दिदं पत्र गृहीत्वा राजामचारिणस्ततो गृहात् प्रतिनिवृत्ता। लक्ष्मीदेय्या सत्यनिष्ठामास्तिक्म, श्रमशीलता, धर्मधिग धर्म, स्वावलम्बन, सहनशीलत्वं च सञ्चिन्तय सर्व लोकास्तस्या सदाचारगुणान् जगु- स]

·"किं चित्र यदि राजनीतिनुशलो राग भवेद धार्मिक,
कि चित्र पदि वेदशासनिपुणो विप्रो भवसण्डितः ।
कि चित्र यदि सयौवनवती साध्वी भवेत् कामिनी,
तचित्र यदि नियनोऽपि पुरष पाप न कुर्यात क्वचित् ।।"
६]

·एका वाणी सत्या एकस्मिन् समये क्वचिद् द्वौ सुहृदो परस्पर वार्तालापमकुस्ताम् । प्रसङ्गात्तयोर्मध्ये किलकेनोक्तम्-वृद्धानां परमज्ञानवता विशालानुभवशालिना पण्डिताना कथनानुसारमेतच्छ यते 'यदत्र लोके मनुष्यो दिवारावो घ यद्यद् भाषेत तत्र प्रत्येकस्य जनस्य मुखान्निर्गतेषु वचनेष्वेक वाक्य सत्य भवति । मनुष्यस्य ज्ञान सातमल्प च भवनि, तस्मात् स न जानाति निश्चयाद्यत्तस्य मुखान्निर्गतासु वाणीषु कदा किं नु खलु वचन सत्य भवति तस्य च वचनस्य क नु क प्रेभावो भवतीति । परन्त्वेतावत्तु ध्रव सत्य यदेकस्मात् सूर्योदयात् पुनद्वितीय सूर्योदय यावदृष्टप्रहरेषु मनुष्यस्य मुखादेक वाक्म त्ववश्यमेव सत्य निर्गच्छति, तम्य प्रभाव फल चापि नून भवत्येव ।' एव स्वमित्रस्य कथन श्रुत्वान्येन मित्रेण चिन्तित यदस्य विषयस्य सत्यासत्यनिर्णयस्त्ववश्यमेव करणीय । बहुविचार कृत्वा स प्रियात्मकेन प्रयोगेण तथ्यातथ्य परीक्षितुमेका योजना रचयामास । तथा हि-एक्शेरभार चतुष्कोण ताम्रस्प घातो पिण्ड नीत्वा स उपसि शीघ्रमेव गहन वन जगाम । तत्र गत्वा स एकाते स्थित्वा त ताम्रपिण्ड प्रति • सुवर्ण भव ।' इति पुन पुनरेवमेव वाक्य बदरतस्यो। स स्वमनसोत्य विचारयामास- यदि रात्रि दिव समुच्चार्गमाणेप्चेक वाक्य सत्यं भवति तदासो तापिण्डो मदीये नक्स्गव वाक्यस्य पुन पुनरच्चारणेनावश्यमेवात्र रूपान्तरितो बहुमूल्म सुवणं भवेदेवेति।' अथ मुहुर्मुहुरेकमेव वावगं 'सुवणं भव ।' चतुर प्रहरान् समत्यवायत्, पर स ताम्रपिण्डस्तु सूर्यास्त यावत सुवर्णत्वे न परिणत । प्रदोपे जाते, शोभितार्या रागारणायां सन्याया, विराजिते निर्मले नभसि चन्द्रदेवे, देदीप्यमानेषु तरलतारकपुजेपु विभातायर्या च रजन्या च स पुन- धैर्गमवलम्ब्य त ताम्रपिण्ड प्रति-'सुवर्णमयो भव !' इति साध्यवसायं भूयो तस्थौ इश्य दुवंतस्तस्य राम्यास्त्र प्रहरा प्यतीता पर स तापपिस्तु पषापूर्व ताग्रमय एवातिष्ठत् । त च तामपिण सुवर्णत्वेऽपरिवर्तितं दृष्ट्वा स इत्युचारयन्स दिनस्य भूयो यदन् ·. किञ्चिदिव निरासोऽभवत् । अशान्ति, निराशा, श्रम, वेद बानुभवन्नति मत ताम्ररिष्ड प्रति--'मुवरात्ले परिवस्व । इत्येक मेदेव वाक्य वार वार समुच्चारमपरस्तस्यो। पदान प्रमाता रजनी समालोत, पूर्वनितिने ह पसीन्स प्राग चापयत्, पक्षिणा कलरव च यत्र तत्रापौत्तदासो प्राय पूर्णतया निरागो बभूव । यदा स सूदपम्प समग समोसमागच्यन्त ददर्श तदा स स्वमनमि दोपामपि चाचा तपान । रात्री जागरऐन दिन्न , भुगतृपा क्षाम, परियण च क्लान्तो मून्वा सो पेश चुभोन। शोषस्यादेशवशात् म त नुवासिदुरे प्रदोषमुसहरन्नित्र तत्र स्वसम्मुख सम्पारिन त ताम्रपिण्ड- ममिवीयत च सन्दीय प्रोच वाच-'अरे बड ताम्रपिष्ट । यदि त्व मुदरांहर न घले तदा रजतममो भव ।।" इति । तम्प नाक्यम्योधारणसम- कालमेव स तामपिण्डी भाम्वरत्व विशुद्धस्यानिमहायस्व देदीप्यमानस्य च रजतस्प पेशादेव परिवर्दिनः। अधुना त तानपिण्ड रजाने परिरात दृष्ट्वा त मनसीत्य पश्चाताप कतुंमारमत- "अहो, मे घयंच्युति । अहो, में कातरत्वम् ! महो, ममात्मविश्वास- दौवयम् !!! हा, हन्न । हर !! दुर्भाग्येन वन्चिौहम् !!! वैदलनेरमेन वाक्यमवशिष्यवे स्म, पर मया नाग्यहीनेन धैर्ग परित्यक्तम् । नो चेदसौ ताम्रपिण्ड: मुद्य कलौउकान्त महामूल्य सुवनविप्पन्नाम नूनन् । घा- मादे मया सिद्धीप्यम प्रयोगो भ्रष्टता नीत । अहह ।। मधुना बिरोमि छ च गन्दानिक च्याम्यहं मन्दमायः?" इत्येव विद्याननकान् बिलापकलापान कुर्वाण-- सर्वस्यापि विनाशकाल. समये हवं त्वरेत्पडित !' इदिवत् क्यपि स्वमनस समाधान कृत्वा त सद्योजात रजवपिण्ड नीत्वा स्वगृह ययो। वापानया पाकिबहुमूल्या. शिक्षा लभानहे। प्रथमा शिक्षा विय पन्मनुप्यो राविन्दिव पच यावच किमपि मापते तत्रमा वामी सत्या भवति । द्वितीया मिक्षा संपा यदि यांनादे सद्धिोऽप्यों बन समाद्विनस्पति । तृतीया शिक्षा सेम मन्पुरुष स्पिन्तमपि धोर परिश्रम पुस्खायं काम करोतु पर भामादवित किमपि नो लमते । चतुर्थी शिक्षा संपा यदि मनुप्मेण विचार्म वचनमुच्चमें, तीन ज्ञायते कदा का वागी भुभाशुभा वा स्वभुसावहिनि- गच्दैन् उया विश्वदा अन्तरिक्ष विचरन्ट 'ठपास्तु तपास्तु' इतिवदन्तस्ता वाणी सत्या प्रमारपेयरिनि ।

·पराधीना अतिथिदेवाः ! अस्माक भारतवर्ष देशस्य सभ्यतापा, सस्कृती, धर्मे चातिथे. स्थानमती- घोच्च, सम्मानाहं सर्व पूज्य च मतमायें । तस्मादेव-'मतिथिदेवो भव शिवा मोऽतिथय. सन्तु ' सर्व देवमयोऽतिथि ""मरावप्युचित कार्यमातिथ्य गृह- मागते ।' इत्यादीनि वाक्यानि वेदरमृतिपुराणसाहित्ये समुपलभ्यन्ते । प्रतिषि- तोषाय सर्वस्व समर्पितवता गृहस्थाश्रमस्थाना महापुरुषाणा केषाचन परित्र- चित्रणान्यपिच वाड्मये दृश्यन्ते । रतिदेवस्य, दधीचिमहर्षे, कर्णस्य, शिविनृपते. स्तथान्येषा चोदाहरणान्यत्र स्वमाहात्म्यात् प्रोज्ज्वल जाग्रत्येव । संपातिथिपूजाद्यत्वेऽपि च न्यूनाधिक व्यवहारक्षेत्र परिदृश्यमाणा विद्यत एव, परमस्मिन् परिवर्तनशीले जगति महार्धतामामुज्जम्भमाणाया लोकाना जीव- सवर्षे च प्रचण्डे जायमाने तामेतामतिथिपूजामिदानी यथापूर्व सर्वात्मना निर्वोदुन पारयन्ति गृहस्था इत्यपि नाविदित सुविशाले सामाजिके जीवने गृहाश्रमे च महता काठिन्येन निवसता भारतीयानामस्माकम् । भौतिकविज्ञानो. जस्वलेऽर्थतन्यजटिले, राजनीतिगतवर्गसङ्घर्षसङ्कीर्णेऽस्मिन् वर्तमाने मुगे नहि सर्वदेवातिथिलाभो धर्माय, श्रेयसे, पुण्याय, प्रीतये वा पर्यवस्यते गृहमिया- मिति च प्रत्यक्षमेवानुभूयते प्राप्तकालमस्माभि सर्वे । यातायातसाधनाना सौलम्यात पर्यटनावश्यकतायामनिवार्यतां गताया, कार्यकलापाना वृद्धो जातायो, प्रयोजनाना विपुलताया वर्षमानाया नन्वतिथयो गृहस्थन तथा पूजयितु शक्यन्ते ययारण्यकेऽनीते समये, यथा पंक्तन्त्रप्रधाने साम्राज्यवादिनि वृत्तान्त क्त पाले समर्थे । ततो हि केचन लेखका 'महमान से भगवान् बचाए !' इत्याद्यान्लेखान हासपरिहासव्यङ्ग्यवक्रोक्तिमङ्गया विलिख्य पृष्टातिथीनामतिथिपूजासरकारे लोकभावनाथिल्य प्रातिनिध्येन प्रस्तुवन्ति । फ्लतोऽद्यत्वे महता प्रयोजनेन विना केवलमानन्दाय मनोविनोदाय प पर्यटन, सज्जनानामप्यतिथीनो पराधीनताजनक भवति । गृहस्याना पटो चाधिकापिर प्रत्यह क्लिातिथिलामो योगक्षेम बाघठ इत्यपि च नग्न सरपम् अपुना लोकजीवन सहर्षबहुल सदीएं । तापिप्रजानां न्यायालयेप्वभियोग- 1821] C ·प्रसङ्गा, राजकीयशासनालिदेषु कर्मसम्बया, सभासम्मेलनानामविवेचन- कार्यक्रमा' माहिपसङ्गीतगोडीना समायोजनानि, नोग्यपदार्याना प्रविश्य- प्रयोजनानि, विद्याध्ययनाय विश्वविद्यालपनिवासा वारािग्यव्यापारसम्बन्धिन कार्यकलापातीर्थयात्रामसङ्गा, प्रकृतिश्चनाय भ्रमपानि, प्रदशिन्यो, बीविका- दृत्तिहेतो व्यानकारणनीति सारणीमानि प्रसम प्रेरन्ति नाननियित्वमङ्गी- तुम् । सत्यप्येव यदि कोपि चातिदिमहायो विषयेऽत्र सस्तो न मदति घेत्ततोऽतिपित्वे वातिययत्वे च महद रस्यमुपत्रायः प्राप्तकालम् । अनामन्त्रि- तमतिपित्त यया स्वयमनिये पराधीनता, दिनचर्यामङ्गमनावश्यक वातक्षेप- मात्मग्लानि सहीच च वनपनि, तवातियवस्थापि मनसि चायना, कुत्सा, पपदाहलमन मोन, शीलमङ्ग च वित्रते। मनोमनात्तदेतदलिपिन्वमाति। येयच च द्वयोरपि च पसयोविडम्बनामादिकरोति । पानिपतु सभ्यतानु- रोधात कयरि यययायधया वा शिष्टाचारवशो दशकालगत्रानुरूप पयामिरितााचारयेन केन वा प्ररेणादियिस घरमाचरदेद परमिलनूतमा- तिप्य ददोरनि पक्षयो स्नेह, प्रीति, सौद मंत्री चाप्पपक्षियान् । यदि च कश्चित् स्वार्याच कृपणो लोमादियण वा पृष्टोऽतियि "राजा देसा पमो दह्नि प्राघों दालयाचरी। परम न जानाति चाष्टमी प्रामक ॥१॥ इति दद्वा 'स्वकार्य साधयेद्धीमान् काभ्रशो हि मूसंता ।।" इता नीतिमाश्रित्य प्रनममतिथिदेवत्वेनाविभवदकस्मात्तदा स नून परतन्त्री वरस्यमनुभवेदेव । इचभूतो तिथिदेवो बहुदव्य सादिया पात्राप्टानि सोदा चातिदूरान् कम्मचिदगृहन्यस्य सुविधाममुविधा चागण्यम्तगृह वायम दा सम्या वा कार्या- लप वा दवे, तदा तस्येदमादिप्यमहरामविकष्टसाध्य अकरम्य पराधीनता. वनक नीरस व पयंत्रस्यति विडम्बनामात्रफरम् । मतो ये देशकालदिदो विचश्या यात्रदिन सम्यक परिचिन्वाना स्वतन्त्रवियो नवनि स्वावम्बिनो वीरा, न ते गायिनोऽपि स्मविरातिप्प- प्रहार महमा मतृप प्रवन्नान वाविवक्दिसनव यदृच्यातिथिदेवत्वमात्मनोऽ कम्मादाविपुर्वन्ति, न चवित्र पुग्पायें सवृष्ण सोदोग पोलिन्त । विपत्र मुक्तमोरानाम-माक स्वयमनुभूतसक ,प्रसङ्गमदवार्य पाठकाना मनाविनोदापाघन्टानिवदसाम.- प्रयंदा बर - पापा- मुदी प्रीष्मावकाश सफ्ल क्तुं स्वाद, निमुंसाधन च वितुं, पर्यटनसुखमनुभवितु च स्वनगरानामान्तर पता पत्र भातर सम्बन्चिनः परिचिताः महदा न्दसन् । मध्याह पावन पञ्चशेशों 7 ·यात्रा कृत्वा यदा ग्रामोपसमीप प्राप्तास्तदा श्रमात परिधान्ता खेदखिना. क्लान्ताः सुदृड्भ्या परीताश्चभूम । कथमपि वय ग्रामोपकण्ठ सघनाम्रकुअच्छायासु वर्तमान महान्नमेक कूपमगच्छाम । तत्र गत्वा यावत् पापाणपट्टिकासु विमितु न्यपीदाम तावत् काश्चन ग्रामवध्वो जलानयनार्थमाजामु । अस्मान दृष्ट्वा वस्त्राञ्चलैरवगुण्ठन क्रमेण स्वमुखान्यावृत्य लजावनतमुख्यस्तस्मात् कूपाज्जल- ग्रहणाय प्रावर्तन्त ! स्त्रीस्वभावसुलभेन तिर्यगवलोकनेनास्मान् परिचीय " तास्वेकया-'अये, मातुलोऽय मे समायात् । मपि त्व कुराली मातुल अन्यया अपि मे पितरो भ्रातरश्च स्वस्था प्रसन्ना ?" कयाचित्-'मपि दष्टो भवद्भिर्मामकीनो देवर स्वस्य प्रसन्नश्च ?" कयाचन–'अपि जानीय यूय पन्मम पिता तत्र नगरे चिरित्सालय गतो ह्य शल्यचिकित्सामिति " परया- 'अपि मे भागिनेय परीक्षा वापिकीमुत्तीणों न वेति' एव विधा' कियन्तोऽपि प्रश्ना पृष्टा । प्रन्याश्च विविधान् सम्बद्वान् सम्बद्घाश्व प्रश्नान् पृच्चत्यः स्वकीयान् जलकलशाद कूपोदकेनापूर्य कलशाश्च तान् शिरसि निघायास्मान् सर्वान् स्वहगृह एवा तिथ्याङ्गीकरणायाम य यथायातास्तथा प्रस्थिता । मार्गमनुलग्ना अपि तासु काश्चनापरिचितास्तरुण्यो मुहुर्मुहुरस्मान् परिवृत्य सभ्रू भङ्गश्चपलापाङ्ग लोचनरवलोकमाना लज्जमानाश्चापि निनिमित्त मन्दहाप्त कुरिणा सविभ्रममस्मद्गत किमपि मियो भापमाणाश्च क्षणादेवास्मदृष्टिपथा- दगोचरा प्रभूवन् । प्रस्माभि परस्पर मुखान्यवलोक्माणमिथ' प्रोक्तम्- 'अये ता इमा देव्यस्तु । गता पर तृपाकुल रस्माभिस्ताभ्यो जलमपि पातु न याचितम् । प्रहोमूढत्वमस्माकम् प्रस्तु तदधुनावयमत्र जल पिबाम हस्त- पाद प्रक्षाल्य मुखमाजन कृत्वा च ग्राम प्रविशाम ।' एवमुक्त्वा वयमेककशो जलपानाय कूपमवातराम । यावदस्मास्वेक सुहृज्जलेन गण्डूपान् कचेप्टते, तावह रत क्स्यचिद्ग्रामीणस्य सगलास्फाल प्रोच्चं त्रियमाण स्वरध्वनिरथूयत- किमिति कूपजलमाविल क्रियते ? तूपावहिनिष्क्रम्य हस्तपाद प्रक्षारयत ! मा कूपजलम् । न ज्ञायो, त एते के नु बत मूढा पत्र समागता ये समग्रमपि कूपोदक प्रदूषयन्तोऽपि नापलज्जन्ते ।' श्रुत्वतद्वय विञ्चित् सशक्षा प्रभवाम । जलपान विहाय कूपात् बहिरागत्य सर्वासु दिशु कातिमारवाम पर कुतो नु खल्वेषो घनिरागच्छति, कश्चास्मानिषिध्यतीति तत्त्वनो न किमपि ज्ञातुमपारयाम | तावदस्मास्केन सुहृदाभिहितम्- 'यन्यव ! इदानीमत्रावस्थान म क्षेमावहम् ! मतो प्रजाम !!ग्राम गत्वंय हस्तपादप्रक्षालनादिक सर्व शान्त्या सविधम्म च विधास्यामः, विमषं कोई प्यस्मान्निपिध्येदवारणम् । इत्युक्त्वा स - 'गच्छ गौतम शीघ्र स्व ग्रामए नगरेषु च । दूपयत सर्व ·श्रीमन भोजन शम्नां क्ल्पयस्वास्नो हि नः ॥१६॥” इति यात्रीनिष- न्मन्नान व वाणो गमनायोद्यन' । मुद्दवचनानुरोपाद्वयमपि ग्रामप्रवेशामोलुकास्त- मनु मार्गमवालम्बामहि। तम्मादाम्राज्ञान्निर्गस्य वय ग्राम गन्तुं सतरा अभूम । यावत् स्तोक मागं गच्छामप्ताददेवा-पाक मार्गमानिरवायत । वस्तुतम्नर ग्राम परित काचिन्नदो प्रावहत् । नद्यास्तटमन्वनेके मागो आसन् । 'द पन्याः समाश्रय यो पन ग्राम प्रविश्य स्वज्ञातीपाता वति वय प्राप्नुयाम, मार्गविनानिजन्यो- पहामत्र नो माभूदिति विपनो महानमा मनस्युदन् । को जानीन यमायत पायानमिति विवर्तनाजारन । ग्रीष्मकालीनो मयाममय । मूगंञ्च ललाटतष प्रसरतरक्रिएं- रस्मानत्यन्त परिपीडयति स्म। तदेतद्रीमग्रामोत्तापक्रप्टमसहमानोऽम्मानमंत्र मुद्ददवदत् -- अब तिन पश्चय ' स ग्रामस्तु नद्या अस्या परे पारमवस्थितो इश्यते । तदागदा, प्रागच्छन, मामनु समागच्छत । मात्र विद मुढा इव मध्यमार्ग विका, नौवेद ग्रामीणा बना उपहन्ति न " एवमुक्त्वा स मार्ग मैकमनु प्रचलित ।.वयरि तमन्वबजाम । ग्रीष्मकालादेतो सपा नदी क्वचिच्छप्कजला क्वचिदादिलजलारितहदा, चिन् कदमपूरिता चाभूत् । या वम गब्यूतिप्राय चिन्तन वानमनिकाय नदीमबरामस्तावदेक किलानुल्लवनीय दुर्गन्धारिते- ना दिलेन जनन पूरित महापवावृत हृदमासादयाम । हृदनीरमाश्रिद्धवस्मासु तरभूमिती मम्मामारभ्योत्प्लुत्योत्प्नुप जलमध्ये निपता नत्रायावालोकामहि । तत्मद बिलौरस ततोऽये पन्यानमवरुद्ध दृष्ट्वा पुनमहन्नैराश्य गता । पादितस्ततो वग सदा दिक दृष्टि प्रसार्ग पश्याम तावत्तत्र नमपि मानवजन्मान जीव वा वृक्ष वा क्षेत्र वा क्षितिजपर्यन्तमक्षामहि । खदिराङ्गारे म्योऽप्यधिक जाज्वल्यमानानु प्रवरतर तातप्यमानासु मिक्तासु चलन्तो वय तत. प्रतिनिवर्तमाना प्रस्वेदक्लिन्नसङ्गिा गुप्यदोप्ठतालवोऽन्यमध्यान- मन्दिर पन्तोऽनि अमखिन्ना अपि नेदमित्य प्रामामिन पन्यान विनिश्चेतु बभ्रमयमारणा वय क्वचिदनाकृष्टानि क्षेत्रारिख, क्वचितई माक्तानि स्यलानि, क्वचित् कण्ठवघ्ननवान् पल्वलप्रायान पडाप्नुतान् ह्रानासायासाय पुन पुन. प्रतिनिवृत्तमाया श्रान्ता क्लान्ता- चेखिद्यमानाचाभूम । पर ग्रामगामिन ययायं पन्यानमासादपितु क्यान नत्र प्रामवाम । ततोऽस्मास्कोजवीद-भये ! दृश्यताम् ! दृश्यताम् गोरालो बहून् पगूरवारयन् विद्यते । त गत्रा मार्ग पृन्हाम ।' मस्मामि सबै 'वथा क्रियताम् ।" इति तत्प्रस्तावोनुमोदितः। ततो वय दूरवस्त गोशलक ॥ तत्रकी ·हतोऽस्मि । पशुपूर्य चानुसन्दधाना गतिशीला प्रभवाम 1 तावदेवऽस्मत्सहयात्री-'हा, हन्त । मम वामचरणेऽय दुष्ट' खजू रोकण्टको बतोपानह विभेद्य मामतक्षत् ।!।' इत्युच्च समाक्रोशन भूमानुपविष्ट । तदृष्ट्वा वय सर्वे तत्पादलग्न कण्टकमुत्पाटयितुमयतामहि । महद्भिः क्लेशरनेक प्रयत्नश्च कथमपि त कण्टक निस्सायं गोपालकस्य दिशि गन्तु प्रवृत्ता । कियन्तमप्यध्वान- मतिलवय यावद्गोपालान्तिक प्राप्त चेष्टामहे तावत् स सर्व पशुयूथ नीत्वा पर्वतस्यैकस्या अधीतिकाया अपरपावें निलोनोऽस्माक दृष्टिपथादन्तर्दधे भूयोऽपि नैराश्य गता वयम्-हा, हन्त | दुर्दैवम् ।।' इति स्वदुर्भाग्यमानोशन्त किंकतव्यविमूढा दिडमूढाश्चाभवाम । अस्मास्वैक सम्मुखे वतमान त पर्वत- मारुह्य प्रोच्च स्वर-'मयि, भो । गोपालक ! बन्धो III विरम सखे क्षणम् । इहागच्छ ! शृणुष्व मनाग् वचोऽस्माकम् ! 'इते भूयो भूयश्चक्रोश । प्रय तेन गोपानकेन दूरत एवाभ्यधीयत-'अरे, यूप ननु क्व नु कुत्र कुतो वागतु वाञ्छथ' इति । ततो ग्रामस्यास्मद्गन्तव्यस्य नामोचारे कृते सति स पुनर त-'नाय पथास्तस्य ग्रामस्य य भवन्तो गन्तुमभिलषन्ति । सर्व एप मापस्तु निर्मानुपमरण्य गच्छति । एतच्च ग्रामान्तर वर्तते । त इमे पशवोऽह पान्यग्रामनिवासिन । अतो युष्माभिर्यथायात तथा पुन पश्चाद्गतव्यम् । कमप्यन्य जन पृच्चन स्वमागम् । नाहमिदानी भवद्भयो मार्गप्रदशनाय सावकाशोऽ स्मि ।' इत्युक्त्वा स तु स्वामीष्टमध्वानमनुलग्न । पुनराश्या गर्ते पतिता घय तत प्रतिनिवत्वं परावर्तितुमारभामहि । चलतामस्माक मध्य कश्चिदबत- बन्यव । तमेवाप्रकुनाप स्थित कूप वय भूयोऽपि प्राप्नुयाम । एतनिशम्य वय महत्कष्ट मनुभव तोऽपितत्वूपाश्रयासादनेऽचेष्गमहि । अधुना मध्याह्नकालीनो भुवनभास्करो भगवान् प्रखरतरकिरणजाल श तातप्यमानो भूत् । वियत मार्ग गत्वाऽतिदूरे वर्तमान तदाम्रकुञ्जमपश्याम तदेव लक्ष्यीकृत्य तत्र गमनायाब रामहि । अथ श्रान्ता क्लान्ता मन्त क्षुब्धा विकतवाश्च वय महता काठिन्येन ताव त मागंमतिभ्य पुनराम्रवाटिकानिकुने स्थित पूर्वपरिचित स कूपमगच्छाम । यथा यया वय कृपाम्यणं मायातास्तपा ,वपास्माक मसि कोऽप्यपूर्वो ह्याशासञ्चारो जायमानोऽभूत् । दुभद्वारमासाद्य यावत्तत्र प्रवेष्ट प्रयतामहे तावदेको महाकायो भयद्राकारो भुजङ्गमोऽवालोकि सर्वरस्मामि । त साक्षान्महावालकल्प पणामण्डल कृत्वा स्थितवत महासर्प दृष्ट्वा नान्द्र प्रवेशाय साहसमस्मारमशतोऽभ्यवशिष्टम् । पुनरसि वय भयग्रस्तास्त्रस्तावितातुरा. मामवाम । प्रघुना नि बर्दम्यम् ? इति चितमानानामस्माकं नत्रयोनिविसाप- भारपटाटोपो म्याततान । रा भुजगम'तु तभाधः प्रध्यायशीतले स्थले स्वकीय भीमापार घासग्विण प भौतिक महाविग्रह प्रसायं विराजमानो 1 ·बभूव । त करालालमिवातिभयङ्कर नीपणाति मुजङ्गमालोमानाना- मस्माक वाक्यक्तिरपि कुष्ठिवासीत् । मयाद्रोमोड़ाम प्रमश्वासमा सर्वाङ्ग समभूत् । लोहतोले कोलिनेवास्माक बिहा नकमपि पदभुच्चारयितु सराला वनूत्र । केवल परस्पर मुखान्यवलोकमाना स्वता उड़ा विलिसा इव भयाक्रान्ता प्रास्नहि । अस्मास्वानान्पयायि-'पाषाणप्रहार कृत्वा तमेतमुरग 'स्यानादस्मादपसारयाम " मया मुझेन निषिधस्तत्सुस्पायर्योद्योगो पस्यायमानीदभिप्राय:-मद क्रियताम् 'नो चेदय दुषों नौमनुडङ्गमा न जाने दाम्परा विडम्बनामयी दुयिति दिरचयदधुना । श्रीमता हस्ते लाडो यष्टित्रा वापि तु नास्ते? क्यमय महाविषो मुगा वित्रात व्यः ? "अहिं नाच शार्दूल चिटी च वालक तया । परसदान च मूखं च मप्न मुप्तान्न दापयेत् ॥१॥" इति महामन्त्री मे मनसि तानी प्रास्फुरत् किन्तु वचन्तु नंब म मुखाकथमपि निजंगाम । स खलु पापाणोक्षप्ता महावीरो भाग्याग्दिरमै व्यापारातस्मात् । पर कि क्रियामिदानीम् ।" इति प्रश्नस्तु मनो व्यपयन्नवासीत् । एव व्यवसिवाना- मस्माक वदानी कीदृश्यभून्मनोदशा तत्तु को मुक्तामोगोन किष्ट एव हि पनी जानीयाद्ययायंतो नान्यज्ञातु समर्थः। पत्रान्तरे यटच्या पश्चिदेको वारूढो राजपुरुषस्तदेव स्यानमकम्मा- दाययो । अम्मान् वीक्ष्य तेनाल्माक प्रवृत्ति चिकीपिठ च पृष्ट्दा कथितम्--'मामनु- सरत सम्मा मह हि युप्नभ्य मार्गनिदर्शन करोमि ।' एव कपपन्नव सौर- स्वस्य वल्लामाकृष्य मार्गमन्दचलन् । दयपि तमगत्यानुपातु प्रवृत्तानु खलु तुरङ्गमस्य सवेगा गति क्व चाध्दलान्ता दय सूकमारा नागरिका, पर परिस्थितेर्गाम्नी ययाव सम्यक् परिचिन्वाना वय तमश्वमनुन तवर गतिकममासादयितु प्रवृत्ता । कञ्चन मार्गमटीत्य सोः स्मभ्यमनेगामिन ग्रामस्य पन्यानमादिश्य यथेच्छ जगाम। वय तु तन्निदिष्टमेव मार्ग नान्यः पन्या विद्यतेज्यनाय' इति लट्टमाना ग्रामोपकण्ठ प्राप्ता । तत्रापि वृक्षच्चायामयः प्रोगकई नानि कुर्वन्तः खेलन्त बेचन प्राम्बवालका प्रवन्ति । सर्वेऽस्मान् दृष्ट्वातारणमेव स्वीयस्वभावानुसारमस्मदुपहासमकुर्वन् । निर्दोषो दालस्दमावमुलभोऽपि च ठेपामसापहासम्मिन्मनसि सत्यतुम्थमनु । अन्द- .द्धा अपि वर्ष बितिवरागा. परमा नितिज्ञामभिनाटयन्तः क्यरि प्राम प्रदिश्य चत्वर प्राप्नुवाम । मय वय ठत्र चत्वरे गला यावत् पश्यामस्तावत्तत्र निम्बवृक्षाणामया पद्यामापा मृत्युट्टिमेपूरविष्टान् कांचन माहान स्वजानीयान दमाम । ते च सों [१७ ·स्मान् दृष्ट्वा परिचीय च सहसोत्याय—'अहो । अपूर्वा प्रतिथयः सम्प्राप्ताः ! नमस्कारा.! नमस्काराः ।! नमस्कारा !!! अभिनन्दनानि ! स्वागतम् ! स्वागतम् !! श्रीमद्भिरतिथिदेववंयमत्राद्यातीवानुगृहीता. स्म. पुण्यदर्शनः !!!' इत्याद्याः स्वागतोती. समुद्गिरन्तस्तेऽस्मान् सर्वतः परिवार्य साञ्जलिबन्ध सप्रणाम भुजबन्धनवन्दनैश्चाभिनन्दन्तो मिलनोपचारान् समाचेरुः । वय च मार्गक्लेश परिधान्ता विश्राममपेक्षमाणास्तव ते साकमुपविष्टाः । निषण्णेष्वस्मासु सर्वेषु च तेषा मध्यात् कश्चन वृद्धो वार्तालापोपक्रम कुर्वाणोऽ ब्रवीत्-'श्रीमन्तो नागरिकाः सज्जना क्व नु खल्वत्र ग्रामीणाजनाननुगृही. तुमेतावत्कष्ट बहुपरिश्रम चाङ्गीकृतवन्त ?' अथान्यो बभापे-'श्रीमन्तोऽ त्रागमने सुदीघंमध्वान चलन्तोऽतीव कष्टमनुभूतवन्तः स्यु.। नायास्माक ग्राम्यप्रदेशे मृत्तरयानानि, शक्टानि, वाश्वयानानि च सुलभानि । तद्भवन्तो ह्य द्यानवृक्षा इव सुकुमारा भिल्लप्रायेऽस्मिन् पार्वत्यप्रदेशे समागमनस्य श्रम स्वीकृतवन्त इत्यहोऽस्माक भाग्यसम्पत् !' अथान्य कश्चित् प्रोवाच-'माम, जाने, श्रीमता पितामहा. श्रीशर्माणोऽकदा निखिलज्ञातिसम्मेलनावसरे समाजग्मुः । तैरत्र स्थितम्, तत्र भुक्तम्, पत्र स्नातम्, तत्र सन्ध्योपासन विहितम्, तत्थ चेष्टितम, एव च तैर्भापरणप्रवचनादिक कृतम् । ते चातीव सज्जना विद्वासो बहुश्रुता सदाचारा उदारचरिताश्वासन् । तेऽस्माक खल्वभिन्नहृदया सुहृदो बभूवुः । तस्माद्भवन्तोऽ पि तेपा पौत्रत्वेनास्माक परमस्नेहभाजः पूज्या. सम्मान्याश्च सन्ति !' इति। एव सर्वेषामेवास्माक परिचयसूत्राण्यनुसन्दघाना वार्तालापेषु व्यस्तास्तेऽधप्रहरप्राय समयमक्षपयन् । पर्यन्ते तेप्वेकोऽस्मान् सर्वान् साग्रह स्वगृहमनपीत । तस्य गृहे विवाहोत्सवो जायमानोऽभूत् । तत्रान्येऽपि च बहवोऽस्माक सजातीया नानाग्रामेभ्य समायाता मासन् । 'प्रद्य रागो ज्ञातीना समष्टिगत सहभोजन भावीति कृत्वा ते सर्वेऽपराह्णसमयेऽपि प्रातराश कुर्वाणा भविद्यन्त । वय तदृष्ट्वा चक्तिचकिता प्रभूम । अस्मास्देकोऽवदत्-'अपराह्नकाले यदिमे प्रातराश भुञ्जन्ति तदा सायन्तन भोजन किं करिष्यन्ति ? मति विचित्रमेतत् !' मया सहतेन त निवार्याम्यघीयत-सखे । नात्र विमपि यक्नय्यम् । 'यादगास्तादृशेषु' इति नीतिमेवालम्ब्य स्थीयताम् ! मत्रत्य सामाजिक वर्तनमन्यादशम् । तत्त्व न जानीपे । यया सर्व व्यवहरन्ति तथवास्माभिरष्यत्रा- चरणीयम् । न वापि विचिकित्सा, वैमरय वालोचना वा विधेया । इत्येवें वदतामस्मा तद्गृहक्षति प्रोवाचास्मान्-'मान्याः ! प्रातराशे पतुं स्नानमाचरन्तु भवन्त । साय मातिभोजन सम्पत्स्यते। तदिह पीप्रमेय १८ ] ·प्रातराशो 'निदर्यताम् !' वमन्तःक्लिष्टा अपि परिधान्ता: क्लान्नानारि दासास्युत्तार्य स्नानाथ गृहस्यम्य दत्य गृहस्य पत्रिमद्वार प्रदिस्व प्राङ्गण प्राविधाम। मय पश्चिमाशामदलम्बमानो ग्रीमालीनो दिनपति प्रखर तातप्यमानोड़- भूत् । तत्र प्राङ्गणे छापापा नाममात्रमपि नासीन् । अस्मत्लादास्तु पूर्वतः एवाध्याष्टक. क्षत विक्षता प्रसस्तो नग्नचरमानामस्मा सर्वद परितप्तापा नुव सर्वथा व्यथा तुदति स्म सा वर्णनातीतासीन । मयोक्तम्-'सलाय ! द्रुततर स्नायताम् । सिद्ध भोजन च मोपेभ्यतान् ।' तावदेन सुहृदाभारि- 'दुतो नु सल्वत्रस्नानायं बलन् ?' तावदेव गृहपतिरेक जलकलशमानीय तत्र प्राङ्गकोणे तस्यापित्रे स्नाठावरिष्टवले हस्मिल्लोहटाहे तत् कलशनल निक्षिप्य वेनदास्मान् स्नातुनादिदेश | बटाहे जिप्त तकलजल नितान्तमलिन महादिल चाभूत् । तत्र जले पुनस्तृणम्तम्बाः पापारिणिका मृदा कई मन्न सम्पृतोऽभूत् । तन्जल कजलनिधिवमिदालोश्यालाक सिस्नासा क्षुतप च सदं दूर पलायाञ्चों । सत्यम्यैवमन्ततः सुत्क्षामनष्ठा वय स्वपाका मूदेवास्तेनंब इलेन स्नातु वित्रयाः कयमरि स्नानाय बमपरिकराः स्नान- मारमेमहि । जलस्य तस्य न्यूनतमा मात्रा वीक्ष्यास्मात्वको टिति पानपात्र पहीला ठेन कराहस्येन चलेनापूर्य नाहम्बरमुग्मुक्तकण्ठ च प्रोच्च स्वर- "गंगे च यमुने व गोदावरि सरस्वति ! नर्मदे मिन्युकावरि उत्तेऽस्मिन् सनिधि बुरु॥१॥” इति श्लोक मुच्चारपन् पावत्ततात्रस्य इल पारावर ग्रिसि पातयति तावदेवाच्चराकोशिशुमारने-अरे ! वउदतीवोष्य वरलाग्निकल्प दहीद मेलानि, तत्वयनानेन स्लापान " वान्तवी स्थिति जानानोपि च याति पुनरप्पैक जलक्लशमानीय तन वटाहे प्रजिप्पोदाच- 'स्यात् कदाचिजलमेतत् सूर्यतापनोएडा गतम् ! तदघुना धीवर स्नान्तु मवन्नो नो चैहभूयोऽपि चाधिकमुपानामीयात् । क्यमपि तेन विदाहिना जलनेद दर स्नाता । स्नालाङ्गानि परिमृग्य च यादद्वय गृहान्त प्रविष्टास्तावन्महानसा- दित्य निमायान्नमशृणवाम–'तदधुना नियन्तोऽवशिष्पन्न भोवार ? नव्य भोजन परिपच्चमानमाम्ते । भरा प्रतीज्यताम् । इदानीनेव क्षणाद सत्र सिधति ।' प्रय पावर निर्मान स्वतंत्र नितु सक्षमा' स्वाम, तावदेवात्मत्सूर्वमोक्तारो विषयो मोत्रन परिसमाप्य पतिभ्यो ब्युदविष्ठन्त । सन्यितेषु तेषु मक्षिणा समूहास्ताम्यो हन्दिष्टपत्रावलिन्य उत्प्लुल्लास्मन्छ- रोरेपूपविष्टाः । तत्रानि च च पुनः कालसरसोचित न रिमरि स्थानमानादिन- मस्माभिः । 'पाबद्धिगोमयलेप क्व नु सल्वास्थार प्रवीक्षितव्यम् ' इति जल [ ६९ ·ससा निर्णतुमपारयन्तो वयमगत्या तत्प्राङ्गणमेव पुनरप्यागतवन्त । बहिनि सृत्यायातेप्वस्मास्वस्पृश्ययोगिषु काश्चन महिला' सर्वास्ता किलोच्छिष्टपत्रा- वलोवंशस्यालीप्वेकीकृत्य तव प्राङ्गणस्यैककोणे निचिक्षिपुर्यत्र वयमतिथयो भूदेदा कृतस्नाना स्थिता पास्म। ताश्च सर्वा देव्योऽस्मदपेक्षया त्वरमाणा गोमय- मृण्मिश्रेण लेपन भूतले लेप कतुं व्यवसिता । यावत्ता भूलेपमकुर्वन् तावद्वय मक्षिकायूथै परिपीडयमाना, धर्मणा च दन्दह्यमानदेहा या हि वत कष्टा दशा मन्वभवाम सा वर्णनातीतानुभवैक्सवेद्या बभूव । अथ च यावत् सद्य कृती भूलेपो न शुष्यति, तावत्तत्र स्थातु गन्तु द्वयमपि च दुशकमासीत् । कि धान्यदरिप्याम? घण्टापाय समय यावद्यथा तथा तत्प्रतीक्षामकरवाम । सा च प्राङ्गणभूमि सर्वतो धर्मतप्ता। प्रलयाग्निप्रचण्डतापाप्तिरयनिवासादपि पातिरिच्यते स्म । व्यतीतेषु केपुचित् क्षणेष्वेव 'अन्त प्रविश्यताम् । प्रातराश- भोजन ससिद्घ विद्यते । काठपट्टिकासनानि च प्रसारितानि वर्तन्ते । पागम्यताम् सुखेन स्थीयताम् । प्रातराशनं "एतन्निशम्य वय द्वार प्रविश्यान्त प्राविशाम । यावद्वय सर्वे काष्ठासनान्युपविशामस्तावदस्मास्वेक जला मृद्गोमयक्लिन्ने पविले व भूलेपे सुतरां चिक्कणे पदमादधान स स्खलित सन् घडामघच' इति शब्देन साक्मेवार मुख भूमी निपपात । तस्य तत्रापस्खलनादपघातातिरिक्त तस्य सर्वोऽपि च देही भूलेपद्रवेणाक्तो बभूव । तस्य ता दु स्थितिमवालोक्य तत्र स्थिता सर्वा अपि महिला बालवा वालिका युवानो वृद्धाश्च साट्टहास गगनभेदि जहमु । वयमपि चात्मनो हासपरिहास- विनोदवृत्तिभाव निरोद्ध नाशक्नुवाम । स खलु भुवमालिङ्गन्नपि चास्मत्सुहृत स्वयमात्मनस्ता सस्खलनविडम्बनामुपहासास्पदा परिस्थिति चानुभवन् जहास । स खलु तत्कालमेवोत्याय स्नातधौतेन वस्त्राञ्चलेन कई मक्लेदाङ्कचित्रित स्वशरीर प्रोन्चनपर शोधमेवोत्तस्ये गृहपतिस्त व्यतिकर ज्ञात्वा तत्रागत्य तमित्थ पपृच्छ प्रये ! कोऽप्यपयातस्तु नो जातोऽस्ति भगवन् ? नो चेग्रामवैद्य- माहूय सद्यचिकित्सा कारयाम ! बुतोऽत्रास्माक ग्रामीणाना वसतो श्रीमतो नागरिकाणामिव भव्यानि भवनानि मुविशालानि विस्तृतानि च प्राङ्गणानि ? महत्कटमनुभूतमस्माक पूज्य रतातिथिभि । स क्लिाहतोऽप्यस्मत्सुहृत् न कापि ताइशी क्षतिरपातो वाजायत । केवल मम जानुनि विञ्चिदपक्षमिवामानि । न को पिचि नाविषय न किमप्यत्याहितम् । इति व वाणो मद मद मन्न माफ मुनानि साभिप्राय परिपश्यन स्वासने न्यपीदत् । प्रय भोजनसामग्रीषु (रेवर शाल्योदनम् सूप चेति दयमेवाभूत) परिक वेगितामु पत्रावल्या वय सतृष्ण मोक्तु व्यवसिता प्रियमग्रास एव मुखान्त' 15 ...]

·पत्रावल्या स्माक रमनेन्द्रियवेतनातीयोएतमेन मोजनेनाग्निस्पयंसाक्षात्कारमिदा- न्वभूत् । अपरप्रासात्वान्नाय सर्वया तनियमिव क्तुं जिह्वास्नाक सत्याग्रहायोद्यता बभूव । वस्तुतस्तत्र तावरज्वलदङ्गारकलमोदनञ्च बाप्प- घोरोपमालोजीदोशवासीन् । तनानि च सूपे मरीचाना महती मात्रा दया प्रभूवावर्तन ययावादितमात्र एव तयासे रसनामतो नाभिदेगश्यन्तकण्ठहृदय च विदारयन्ती जाग्वन्यमानाग्निरेखेवास्मदन्त शरीरे सन्घुशमारणासीत् । क्राङ्गुलयन तद्भाजनोदन नूप च प्रष्टु स्ववीयमतामयनकोषयन् । पुनम्तन भूयो भूयः समागत्य महिला 'गृह्यताम् । गृह्यताम् ! विञ्चित्ववदयमेव गृह्यताम् || यथारचि मुन्यताम् । सुदूरमायाता: स्य यूयमवियगोत्र बुभुक्षिता स्येति च दारा महताग्रहोप्पोष्ण प्रसराङ्गारवतोपु चुल्लीपु जान्वल्यमान 'अलम् ! अलम् !' इत्यस्माक वदतामपि वच', सङ्कोच लज्जाभाव च मन्दानास्तद्ोजनपदाचं मुहमुह पर्यवेशयन् । फलतोऽस्माक परिवेशित नोजन चिरादपि शीतलता न ययो, न च वय सुखेनातृप्ति मोक्तुम- पारयाम । तथापि मिरैन्य सड्डतमगायोक्तम् “मात्रास्पर्धास्तु कौन्तेय ! शीतोपामुखदुपदा.। आगमापापिनोनित्यास्तास्तितिक्षम्य भारत ! " इरर क्यमपि पन्चप्रायेषु क्वलेपु गाठिन्याद गलाकृतेषु तृषातुरानस्मान्महती पिपानावितीद्रवममवायत । जलमपिदाम । पुन पुन पानीय पेपीयमानानामम्माक सापिपासाधिकाधिक वृद्धि गच्छन्नी महर्षिमगस्त्यमपि चाविशते स्म । सजातीयाना समग्रीनवालयमप्यन्यान्य यावन्दायममुजाम। अन्यम्बुपानाद्वय भोजना- नितरामारग्यमाना हस्तप्रक्षालन कृत्वोदतिष्ठामहि । वाददेवना क्याचिद् दृयचाऽमिहितम्-'इमें तावन्नागरिकाः सन्पतियसुबरा सुकुमारास्त एतेऽम्माक ग्रामीगाना भोजन क्यमाप्ति मुजीरन् । यदि चतरघुना प्रातराय- समये सौमार्या पर्याप्त न मुक्त स्यात्तदा पुनर्मध्यरात्रान्तर भोजनं लप्स्यते । किंमते नागरिता बना वायुमनऐनंद जीदन्ति ? सर्वमपि च परिवेचित भोजन तरतरच्छिष्टता नीतम् ! बाला होमजन्य व्यवहारदर्जुन क्य जानीपुः ? मन्मनति बायुसेवेषा कृते नेते तत्त्वती जानन्ति पत्र प्रामेषु मध्यराना- दनन्तरमेव ज्ञातयो मुन्त इति । वराका बुमुक्षापीडिता निखिलाममि रात्रि कयङ्कार नेप्यतीति महान् प्रोन विषमो ह्य पस्यितो बालानाम् !" इत्य भोजनाभिनय परिसमाप्य वर गृहपचैर्मवनस्यान्तःप्रकोष्ठ- मागत्य तत्र स्थापिज्ञासु खट्वानु प्रसुप्ता । मार्गलेशविन्नाः परिश्रान्ता मन्त्र - क्रिप्टान वर सद्यो निद्रादेव्याः ऋोडेशपामहि । प्रय निग्रोये कश्चित् सज्जनोऽस्मान् सट्वागरणान् हस्तयोई योरहोत्रा [१०१ ·समग्र नो दहमाधुन्दान उवाच-' -'अयि, भोः । पूज्या. !! अतिथिमहाभागाः!!" शातिभोजन ससिद्धमवतिष्टते ! सर्वेऽपि च सजातीयाः समाजग्मुर्गामान्तरेभ्यः । त्वयंताम् । त्वयंताम् !! भोजनवेला समजायत ! अलं विलम्बितेन ! शीघ्र- मागम्यताम् !! स्नायताम् स्नायताम् !!!" स खल्वेवमस्मान् भोजनायामन्थ्य ययायातस्तथा गत । वय च भूयोऽपि निद्राङ्कमारूढा. । ततो व्यतीते घण्टापरि. मिते समये कश्चिदन्यो जनः समागत्यास्मान् प्रबोधयन्नुवाच-'प्रयि, महाशया. ! किमर्थमतिविलम्बन्तेऽत्रभवन्तो भवन्तोऽतिथिमहाभागाः । सर्वेऽपि च ज्ञातिजना भवत. प्रतीक्षमाणा विद्यन्ते। कृपया भोजनार्थ झटिति स्नानमाचरन्तु महोदयाः ! यावद्भवन्तोऽतिथयो भोजनपक्तिपु कृतस्नाना नोपविशन्ति तावन्नकोऽपि गृहस्थो भोजनायोपतिष्ठते । स एपोऽस्माकमत्रत्यः शिष्टाचारो रूढी गतः । त्वरन्ताम् ! त्वरन्ताम् !! महिला बालकाश्च सर्वे बुभुक्षाकुलिता आक्रोशन्ति | कृपया शोघ्रमागम्यताम् ? त्वर्यता भोः !' एवमेकमनु द्वितीयस्तृतीयश्चतुर्थश्चेति बहवो जना अस्मानाकारयितुं तत्र समाजम्मु । क्रमशः सर्वोऽपि समाजस्तत्रागच्छद्यत्र वयमास्म । तेषु कश्चन तन्द्रिलानामस्माक मुखेषु जलविन्दून्निक्षिप्य ससज्ञान कतुं प्रायतत । विवशा वय नेत्रयोर्जलबिन्दुनिपातेन प्रवुद्धाः । तदानीमस्माक देहावयवाः श्रमक्लेशाद् विशीयमाणा इवासन् । निद्रास्मान् वाघते स्म, कोलाहलो जायते स्म, सर्वेऽप्यस्मानेवाक्रोशन्ति स्मेत्यपरा महती कष्टपरम्परा सम्मुखीनासीत् । तथापि सर्वानेव सामाजिकान् युगपत्तत्रागतानवलोक्य वय खट्दा- स्त्यक्त्वा कौशेयवस्त्राणि, पानयात्राणि च गृहीत्वा ते. सर्व. साद विवाहोत्सवात्तुंगहस्यस्य गृहागण प्राप्य पुनः स्नानार्थ प्रवृत्ताः । पूर्ववणितेनैव कटाहजलेन स्नात्वा तद्गृहप्राङ्गणे भोजनाय प्रतीक्षमाणा न्यथोदाम मस्मरस्नानानन्तर घण्टाद्वयप्राये समये व्यतीते सर्वेऽपि सामाजिकाः स्नात्या पत्रावलीपु पक्तिबद्धमुपविष्टा. । परिवेशिताया भोजनसामच्या सर्वे ते ज्ञातिजनाः • नम. पार्वतीपतये हराय ! इति सोदोषमुक्त्वा भोक्तुमारेभिरे। एरतस्तु स्वास्थ्यमननुकूलमन्यतश्चानवसर कालातिक्रम भोजन, ततश्च शरीर सर्वसन्धिषु श्रमात्पीड़यमानमभूत् । कथमपि शिष्टाचारानुरोधाज्ञाति- कृतादपवादभयाद्वय भोजनाय बलाद चिमाकृष्य सेच्छमनिच्छ वा किञ्चिद्भोयतुं प्राव महि तावदेवारस्मात सजातीया विहगा:क्णचयमिव भोजन परिसमाप्योद- तिष्ठन्त । तावन्त व्यतिकर, शीघ्रताया. पराकाष्टा च विलोक्य वयं परस्पर मुखान्यवलोकमाना पदं मुक्त एव भोजने पत्रावलि परित्यज्योत्थिताः। हस्त- प्रक्षालनं कृत्वा भूयोऽपि च ताः पूर्वकल्पिता. पवटाः समासाद्य शयनमारवाम । सदानी राषि. प्रमातल्पवासीत् । १०२] ·। ! अय द्वितीनि मू दयानन्तर वय लोकाना कोलाहल अत्वात्रुध्याम । जल पीत्वा पोचस्नानादिकाः क्रिया निर्वतयितु सर्वे नदी प्रति गन्तुस्वनिवास- स्थलात् प्रस्थिता । पादप स्वादामाद विञ्चिदने गत्वा वहिनजामस्तावदे- वास्माक पूर्वपरिचित. सुहन्मध्येमागं सम्मुखीभूय प्रोक्तदान:- 'यौ, थीमन्तो मान्या अतिथयः । प्रागम्यताम् ! पागम्यताम् ! अस्मिन् मम निदासो- टजे स्वमदापरणेन पुनन्दु महाभागाः " एदमुवा प्रत्यास्मान हम्टेनाप्य समीर एवं वर्तमान स्वगृहमनपीत् । तत्रोपविष्टस्वस्मामु चायषपापानस्यो- पक्रम क्त्तुं व्यवसितः । यावत्तस्य गृहिणी देवी चाय पति तावदस्मलरिचितः सुरक्षाविसमाजसम्बन्धिनी. परस्पर वरविरोधक्लहकया उपन्यासक्रमेणा- स्यानु प्रावतंत तेन पूर्वपुषानारन्य दर्वमानसमयपर्यन्त गाविसम्बन्दिन्यो नानावार्ता. सटोत्र सटिप्परा चोपरिराजा.। तस्याश्रवणेऽन्यमनस्का अपि चय सवं तदुक्त सागडोगगग श्रोत विदचा वाघ्या इवानूम । व्यतीतेऽपि च प्रभूत्रे सममे यदा चापदर्शन नामूत्तदा पप-"भगवन् ! सत्यवकारे भवद्वार्तालापथवणमुवमनुभविष्यामोऽधुना तु नदीं गन्तुमस्मानाज्ञापयतु ।' इति प्रोक्तदन्तः । निशम्बतद्वचन स शातिगवान् क्लहपतहान्निन्दावादाच स्यगयिचा--- अरे. गौरि ! प्रानीयना वायम् । विलम्बन्लेऽरिययः।' इत्युक्तवान् । इत्युक्तवति तस्मिन तत्पुत्री गौरी-तात ! सिद्धयाय चायम् ! अधुनवानीपने ! क्षण प्रतीदरताम् ! केवल चाये दुग्पमिश्रणमेवावशिष्यते !' इन्द्रतरत् । अय पुनस्तन वातावरणे स्तन्यता प्रससार सर्वतः। भूयोऽप्यनीते रियति समये चापपान् स्यान्चा निघाय सा गौरी ( वस्तुतः कृष्ण कन्जलवर्ण) मस्मसुरतो निदो। चायस्य तस्य स्वरूप दृष्ट्वा पूर्वदिनेऽस्माभिव्यंवहृत तलवाह्नल कदमादित्र बनाइस्मस्मृतिपयमायात् । केवलमात्मनो मुक्तय एवं क्यमपि मन. समाधाय तच्चायमोपवमिद वायरल्पमपिबाम । ततः पूगीफ्न तमाखुपत्रचूर्ण च चवंयन्तो वय तवश्वलिता. । प्रय तहगृहानि.मृत्य वय पावत् विञ्चिह र द्रनामस्तावदेवकोज्यो महागयो भस्मदिग्धस्लैबरो धृतोत्रपुण्डो स्वाक्षमाला पञ्चकेशी च दयानो मध्यमार्गमामत्यास्मानूचे-'मान्या प्रतियय. ! श्रीमतचायपानायामन्वयितुमे- वाहमागच्यामि । कृपयागम्यताम् ! गुभागमनेनास्मत्कुटी पुनन्तु महोदया." इत्यस्माभिस्तस्य सम्भ्रान्तस्य प्रोहवस्तस्य तमोनिर्वचः प्रत्लान्यातु न पारितम् । तेनारि बास्मान् स्वगृह नेतु बनुरोगी व्ययामि । अन्ततः सन्यवानु- रोपात्तइहमाच्छाम । स दलु तत्रास्मान् स्वगृह नीलाननानि प्रदाय त एव शाविपञ्चपञ्चसम्बन्दिन. नगान् वक्तुमारनत । तद्वचनमङ्गोनिरस्मानि- । १०३ ·रालक्षित यत्-अय महाशयो भिन्न पक्षमाश्रयन् पूर्वपक्षस्थान्निन्दतीति । पर मर्यादामनुरुन्धाना स्वयमेवात्मनश्चेष्टित पराधीनता याता वयमतिथिदेवा श्रवणतितिक्षा विहाय किमन्यत् कतुं प्राभविष्याम? अगत्या तत्रापि च बहुकाल क्षपयित्वा तथाविधमेव चायपान,कृत्वा कथमपि तत्वलेशान्निवृत्ता. । एव क्रमेण पञ्चदशजनानां गृहेषु प्रात कालीन चायपान वयमकरवाम, मिथ कलहायमानाना तेषा निन्दावादावाशृणुवाम। यदा च षोडशोजनोऽप्यस्मा. श्चायपानायाकारयत्तदात्मनोऽसामध्यं निवेद्य नदी गन्तु प्रचलितास्तदा तेनोक्तम्- 'अयि सज्जना ! यदि श्रीमद्भ्यश्चायपान न रोचते तदा भगारस पीयताम् यावदिच्छ पर मम गृहागमनेनोपकुर्वन्तु मामवश्यम् ! मरीचिमिश्रेण भङ्गारस- पानेन धीमता मलत्यागे महत् सौकयं स्यात्, मन प्रसन्नता तु नून भवेदेव ।' स्वमोक्षस्यान्यत् किमप्युपायान्तरमपश्यन्तो वय तद्गृहमप्यतजाम । स खलु स्वयमेव गृहपति शिलाया मगापत्रचूर्णमतिप्राचीन जीणं शीणं धूलिमिश्रित प्रक्षिप्य शिला- पुत्रेण (लोढी) निप्पेषयन् तथैवात्मन श्लाघा परेषा निन्दावादाश्चाश्रावयत् । महता काठिन्येन ततो निमुक्ता वयम् । यावत् स्तोकमध्वान प्रजामस्तावदन्येऽपि च ज्ञातिजनास्तग्रामवासिनो स्माश्चायपानायामन्त्रयन् परमस्माभिरसामध्यमचि शौचस्नानक्रियाणामनि- वाविश्यकता व्याजशतानि चोद्भाव्य तत पर कस्यापि गृहगमन स्पगितम् । कथमपि चात्मत पिण्ड मोचयित्वा वय नदी प्राप्ता । मधुना मध्याह्नप्राय समयोऽवतंत । नदीतीरे बहवो ज्ञातिजना मामेभ्यः समायाता प्रतिथयश्च तोरे स्नानसन्ध्यादिक कृत्वा हस्तयो|तवस्त्राणि गृहीत्वा- गच्छन्तो दृष्टा 1 ते सर्वेऽस्मान्दृष्ट्वा साकूत मन्दहास कुर्वाणा नमस्कारवन्दन- च्छलादपकौशलेन चास्माक मुखाकृती परिपश्यन्तो मार्गमनुलग्ना ग्राम प्रतिगन्त प्रावर्तन्त । यावदय नदीतटमासाद्य वस्त्राण्यवतार्य पापाणेषु यत्र तत्र निधाय जल- पात्राणि नीरवा शौचायं गन्तु व्यवसितास्तावन्मध्याह्न समजनि । दृष्टि प्रसार्या- वलोक्ति तदा तत्र न क्वापि दूर यावदेकान्तस्थान, न वृक्षो, न छायास्माभिर- वालोकि । वपमराशि स्थितोऽर्क खमध्यात् प्रखरतर किरणजाल विविरन्न- भूत् । मस्माक मलारसर्गच्छा गर्दशिरस शृङ्गदमिव पलायाञ्चके । येन केन प्रकारेण पोचविधेर्नाटा कृत्वा वग परावृत्ता । मलशुद्धिस्त्वस्माकमोपपिशरणा बभूव । यया तथा नया स्नान कृत्वा वस्त्राणि च प्रक्षाल्य पुनर्माममगच्छाम । ग्राम प्रविश्य यावा घत्वरमायातास्तावत् तत्र पञ्चपरमेश्वराणा, वार्ताबिनोदाय समवेताना कोलाहलोऽप्रादि । ते सर्वे मिपो राक्षासप्रार्ग प्राणा- १.]

·तिक च द्रान्तो मुखाद गालौवर्षा पूर्वन्तो दुर्वाससमपि स्वभोपालुपाभि- श्वेष्टाभिरविशयाना वायुद्ध समाचरन्त करहापमानाप्रभूवन् । तेषा रौद्रभीपरा बीमन्स करालस्प वीच चक्तिचकिताश्चितिदिता इवाविधाम । तर केनचि. दाहूयमानानम्मान निम्बवृक्षाघो मृत्कुट्टिमावेशिता । तत्र वैपा प्रपञ्चमा पञ्चप्रमूणा दुर्वादानिशम्पास्माक नागरी दुनिस्तदानी क्व नु कुतो दान्तदंघ इति तत्त्वतो वेत्तु न प्रामवाना वारपूर्वक सनामाक्षिनग साक्षेपमुविद्यार पृय जुगुमाएं सबङ्गय च विवदमानाना तेषा भासदार सोइयोप वाग्युद्ध शून्यतामस्माक शिरो देदनाविस्तवमाया । नित्तत्र हस्तान्मा सस्थास्फोट, कन्चन सोरस्ताड, परो महदाम्होरोपं तया चेष्ट स्म, मन्ये मात्म्पन्भाय चरितार्यता यादवाना स्वकुलविश्वसयुत्पमिद साझाद बभूव । तानी वैया 'कलो ब्राह्मणराक्षसाः' इत्युतिमिमा सार्यका कुवत् 'भहो कसमहो ध्वनि प्रत्यक्ष बवास्माकम् । तत्सर्व वाप्रपञ्चकुशलाना प्रामीएसञ्चायतनमरवाणामकाण्डवान्टव- मवलोक्य वन ततो निर्गत्य स्वरीदमादानस्थलमाछाम । यावद्वग धोतवस्त्राणि पत्र तत्र प्रनारयामस्तावदेको वृद्घोऽम्मानाहूर स्वहू नेतृमाययो। तस्या महाद्विनयान्मदिानङ्गमयाच तदामन्त्रण निधुमशक्नुवाना वय तद्ग्रह गताः । सोप्यस्माश्चापपानाप विदधानकार्षीत् । तोतयन्वतोपरस्तो विीयस्तृती- पति भूपोभूय साग यावचवारिंशद्वार चायपानमकरवाम । रात्रौ पुनाति- मोगन प्रागिब निधोये कृत्वा पुनररोमहि । एा तत्र स्थिताः क्यमनि रात्रि व्यतीयोपसि शय्यास्त्वक्वोन्याय कमपि रिमपन दाराः शेषायामेव रात्री स्वगृह गन्तु तूपती प्रस्थिता। मतोऽन्वेऽतियित्वेन पन्दारि रहामन विशेषतो विवाहादिमहा- महोत्नदेषु उनसम्म सन्निनमडियीना क्लेशाय दोषार पारवश्याव भवतीति तया साय च । सचिोषिक परावीनो मबत्वनियिरिति निष्कर्ष । -- [१०१ ·पूर्वाग्रहः शासक प्राप्तकाल राधारमणो नाम द्विजवरः कश्चिद्बभूव । स खुल परम्परया प्राप्त राजाश्रये स्वजीवन परिपालयन्नासीत् । तदानी देशेऽत्र शिक्षाविकाशस्तथोन्नति- क्रमस्ताहगुत्कपंश्रिय प्रोच्च स्तर च न पस्पर्श यथाद्यत्वे । राधारमणो वर्णाश्रमसनातनधर्मानुयायी ब्राह्मणोचितेषु कर्तव्यकर्मसु सोद्यम' सन्ध्या- पूजारुद्राभिषेकचण्डीपाठग्रहजपशातिप्रभृतिषु तदुपयुक्तेषु चान्येप्वपि पौरोहित्यकर्मकाण्डक्रियाकलापेषु च सुतरा प्रवीणोऽभूत् । स हि विद्या यावदपेक्षितामधीतु नापारयत्तथापि राजसेवया, शीलसतोपवृत्त्या सदाचारः चारित्र्येण, स्वभावमाधुर्येण, व्यवहारकौशलेन तथान्यैश्च तस्तै सभ्योचितंर्गुण स्तत्कालीनस्य शासकस्य क्षात्रनृपते प्रीतिपात्रमासीत् । भूदेवत्वाद् राश कृपापात्रत्वाच नागरिका सर्वेऽपि चास्मै राधारमणाय कामपि सम्भावनामादर- पूर्णमकापुं.। तत्कालीन त कुलीनमास्तिक चरित्रसदाचारवन्त राधारमणपण्डित योग्येषु कार्येषु नियुयुजे, सोऽपि च शासकानुग्रहापेक्षया, स्वपूर्वजाना यश प्रतिष्ठापेक्षया, लोकसङ्ग्रहामिलापेण घ राज्ञा निर्दिष्टानि सर्वाणि कार्यानुष्ठानानि योग्यरीत्या सम्पादयन्नासीत् । कदा- चित् कथावाचन कदाचित रुद्राभिषेकचण्डीपाठग्रहजपादिकार्य कदाचित होमयज्ञमार्जनतपंणानुष्ठान , क्दाचित शतचण्डी- सहस्रचण्डीविष्णुयागादिभिश्च स्वशास्तुनरेशस्य सर्वाणि धर्मकर्माणि सम्पादयन् सनातनवर्णाश्रमधर्म परा प्रीतिमास्था निष्ठा श्रद्धा भक्तिमास्तिवय च दृढयामास। राजापि च त ब्राह्मण कुलीन शीलवन्त सत्पात्र व मत्वा तस्मै दानधनादिकमन्नवस्त्रादिकं च दत्वा समतोपयत् । त च राजा स्वराजसमाया सदस्येषु पण्डितेवेकमन्यतम चकल्पे। तत्र राज्ञ पण्डितसभायामयेऽपि पानेके विद्वासो राजाश्रिता बभूव । तेषु केचन परम्पराप्राप्ता स्थानीया वेचन बहिस्त समानीय नियुक्ता नवशिक्षिता ब्राह्मणा वैयाकरणा न्यायाचार्या साहित्यशास्त्रियो वेदान्तिन क्वयो धर्मशारिणो मात्रिकास्तान्त्रिषा ज्योति- विदश्च बभूव पर शोलसतोपतपश्चर्यासदाचरादिगुणं राधारमण एव नरेशस्म सुतरां प्रीतिपात्र बभूव । मय राधारमणो नरेशस्य बालसस समवयसश्चासीत् । राधारमणस्प ·सौभाग्यात् तम्पाययभूतस्य राम्रो राज्यनिहासने मिपेकाननर तत्तुलवृदिरकमः पुमपन्तवफलसम्मत्सनायो महावृक्ष इव सर्वतो विस्तारमासमाद। रामो दनुवायदा पुवरलवादयो मातृभनिन्यो जामातरः सर्वेपि च कौटुम्बिकाः सदस्याः सदा सर्वदा स्वम्या प्रसन्ना शिमिता दीक्षिता सदाचारा यशस्विनो महोच्च पदान्यदितिष्ठन्तु सकुशला सानन्दा सुविनचासन् । तेषा सयामेर रामकुटुम्बसदस्याना राधारमरो विश्वर पडामतिमाव', स्नेहसौजन्म, सम्मानमावना चाविशनासन् । राजाले दाह्मराम्यास्प राबारमणपन्डितस्य तयाविवा प्रतिष्ठा प्रतिपत्ति च दृष्ट्वा नातिस्वभावात् केचनान्ये पन्डिवास्तस्मा प्रद सन्, यदा कदा प्राप्तावसर तमलशिक्षित राम समसमेवाझिपन, तस्यालनामयोग्यता चास्यायन् परन्तु स्वय राज्ञो मजे राधामणोऽयो ब्राह्मणोऽस्मदायितो भाग्यशाली मुलक्षणः सुमोदकंश्च वर्तते, वस्य पान रानप्रासादे बनति. सहबासो यातायातं चास्माक सर्वेषा हिताय मङ्गताया• मुमुदवाय च परंवम्यन्ति, तस्मादसो कदापि चाय विवरो न क्यम्प्यवमन्तब्योड नादरपोको विमनापिटब्यः प्रत्युत यासाध्यमाराव्य: पूजनीयरचेति' धारणावालवृद्ध सर्वेचा राजरिवारस्य मदस्याना बद्धमूना बन्द । तेन हि विद्यमानेप्दगि दहपु समयेंषु दिपहेषु विद्वत्तल्लजेषु राजपम्हितेषु राधारमा स्थान नृपले पूज्य, सुप्रतिष्ठित, निधि, सुरक्षित चासीत् । इन्प राजकुल सेवमाने रागारमापन्डित, नृपमदने कदाचित् पोपवीतसस्तारः, कदाचिद्वादानविवाहमहोत्सवा., कदाचित पुत्रजन्ममनोरया., कदाचिद्यज्ञानुष्ठा- नमङ्गलानि, कदाचिद् देवनिविष्ठाप्रतङ्गा., कदाचित् नवनिर्मिवानो भन्यमदनाना वास्तुकरणनि, कदाचित् बलाशयविद्यालयानामुद्धाटनसमार- म्मान प्रावन्त । राजा चासो य कमपि गुभारम्न स्वमनसि सङ्कल्पते तत्रादी राधारमणेन साफ सम्मन्य उत्सहमति प्राप्य तदनु शुभारम्नेषु प्रवृत्ति करोति । इत्य दर्तमानयोस्त्रयो ह्मणनृपयोमहान समयो व्यतीपाय । मयंव मञ्चति काले वदावाश्रिताः पसिनामाः सर्वेऽपि च ब्राह्मण राधारमाय प्रच्छन्न दूहन्न अध्यन्त ईयन्तोन्यमूयन्तोऽपि च न किमपि तस्याहित कत्तुंमचारयन् । यद्यपि ते सर्व प्रायस्तस्य हित वादितु सदाचिन्तयत् परन्तु न मनागरि किमप्यनिष्ट कर्नु तदोगक्षेम वा निरोध शेकुः प्रयुत पया स्या समयोतिकामति तया तया उदोक्पं. यो समृद्धि सम्मानः प्रविष्टा च वृद्धि गच्चनी समभूत्। पदा ठे सपिराजपरिषदो द्रोहि सरन्या ब्राह्मएपण्डिता राधारमण बहशो निन्दनोऽपि, तस्मै मृगु दुप्पन्नोऽपि, तस्मा प्रतिवरा इन्दोऽपि, तनिश्पिमनिए दापमान कत्तुं न वे परच राधारमणे राजोषिकाधिक [..

·कपाभाव विश्वास घनिष्ठामात्मीयता व जायमानो दरशस्तदा तद्विषयेऽ तमनस्येव चिन्तयितुमारेभिरे.- "न ज्ञायते यदस्मिन् राधारमणब्राह्मणे किमर्थ मेतावान् राज्ञो भक्ति. भावो विजृम्भते ? किमयं चास्मिन् सर्वेषा राजपरिवारसदस्यानां बनान्धप्रदा? किमयं चास्मिन् नृपतेः सुतरा विश्वासः ? किमयं चाबालवृद्ध सर्वे राजकुटु- म्बिनो जना निरतिशयमस्मै स्निह्यन्ति ? किमयं च सर्वे तेन सहात्मीयतामेतावनी द्रयन्ति ? किमयं चामुमेव सर्वेष्वपि राजकीयेषु धर्मकृत्येष्वभ्यन्तरीकुर्वते ??? को नु बतास्मिन् तादृशो गुणातिरेकोऽस्ति यदश गतो राजा, राजमाता, राजरमण्यो, राजकुमारा, राजकुमार्यो, नृपतेबंन्धुबान्धवाः, सामन्तादयोऽधिका- रिणश्च सर्वे त बहुविश्वासपात्रञ्च सम्मानार्हच श्रद्धेयश्च पूज्यञ्च प्रतिष्ठा- योग्यच मन्यन्ते? का वा बत सिद्धिस्तदधीना यदसौ तया राज्ञो हृदय जिगाय? को वाथवा मन्त्रस्तस्य फलितो येन सः साम्राज्यश्रिया मनिपि च राजसिकान भूरिभोगान् विनायास भुड क्ते ? किं च तद्गुप्त रहस्य षड्यन्त्र वा सोरवयत् येन नित्यमेव महत्सम्मानसुख समश्नुते ? किं कृत्वा च सः प्राप्त काल महान्त व्यसङ्घात पुरस्कारसमुदाय च लभते ? हा. हन्त ! हताः स्म: ! परिमुषिताः स्म भो ।। तास्मिन्नराधमे राधारमणे पद्घमूले तिष्ठति सति नास्मासु कस्यचिदन्यस्य विधुरीणस्यापि चोत्कर्षसाधन सम्भवति !!! कप नाम स एप कण्टक: समूलमुत्पादयितु शक्येत ? महो ! मनेन ब्राह्मणापसदेनात्र वय सर्वेऽपि राज्याश्रिताः कृतविद्याः शास्त्रिण माचार्या वापतिकल्पाश्चापि रामः कृपातः परिवचिताः! किमतः परमनिष्ट स्यादस्माक सर्वेषां विदुषां ब्राह्मण- सम्पानाम् ।। पाश्चयं लिद पदय शासकस्तमिम नराधम राधारमण पिहाय नान्यान् विदुषो बहु मन्यते ।।। प्रत्यक्षतोऽस्मान् सर्वान् समुपलालपन्नपि स एष नरेश. परोक्ष समेवहि श्लाघते, तद्गुणानेव गायति, तमेव बहु सम्भापते, समेव विमवसरेषु भूयो भूयो नीतिनिर्धारणं पृच्छति, तस्मिन्नेव महत्कार्याणां कापेमारमुत्तरदायित्व चारोपयति, तमेव हि सर्वत्राद्रियते भृशम् तस्यैव पूजां, तस्पंव सम्मान, तस्यैव सरकार, तस्यैव सम्भावना, तस्मैव समामा, सम्माननी, योग्यतां च समर्षयते । तदवास्मिन्नघमे दास्या:पुणे राधारमणपण्डिते विद्यमाने सति नास्माक शास्त्रविदा मुशिक्षितानाम् दीक्षितानो विचक्षणमतीनां कवीनां कलाकाराणामपि राजो हृदये स्पानं भवितुमर्हति । नृपस्य प्रामाण्यात् गतानु- पतिराः सुप्रतिष्ठिता पनिनो नागरिकाश्चापि समिमं राधारमणमेव हि समाषु पुरस्कुर्वन्ति । हा हन्त । इत्यविधार्या दुःस्थितो दियमानायां स्पं स्पादयतापास्माक निर्वाहः? क्यचास्माकं योगक्षेम निर्घ भदेत् ? तदघुना ·विषयेऽत्र कि क्तव्यम् । क्य चासो दुरात्मा राधारमण समूलमुत्पाटितो भवेत् ? कि कृतासो दाह्मामी राधारमणो राज प्राङ्गणदपपच्छेन, तधृदयतश्चाग दूरीक्रियेत? एदने सर्वेऽपि च राधारमणस्याहित चिन्तयन्त स्वस्थ अयव मदति कालेऽत्र भारतवर्षदेचे महात्मनो गान्धेर्नेतृत्व गौरा- नवासनात स्वराष्ट्रोसारहेतो स्वतन्त्रतान्दोगन प्रारंभे। ततोऽमी दूरदर्शी नरेशो 'राज्याना विलयो नून भावीति' तत्वतो हि परिणाम विज्ञातवान् । जाते खलु राज्यविप्लवे राधारमणसटशाना राज्ञोऽन्तरङ्गमेवकाना स्थिति- नति शोभना सरक्षणव्यवस्था लण्यत इति सश्चिन्त्य नरेशेण स्वकीय शिक्षा- विमागे स्पावित् पाठशालाया राधारमा परिवर्तन विवायाध्यापक ती नियुक्त । एकादा राधारमणमेकान्ते समाहूय तेन भूपतिना प्रोक्तम्-- 'द्विजवयं । तब राजसेवया, राजभव या, सदाचारेण, विद्यया, व्यवहारे, बनेन, योग्यतयाहमतीव सतुष्टः प्रसन्नचास्मि। यावन्ममेद राज्यमविक्ल विष्ठति तावद्भवतोऽत्र राग्यै या जीविकावृत्तिरघुना वर्तमानास्ते सा मयापूर्वमनुपता स्थास्यति, तव राज्याङ्ग सेवासम्पादनकायं च प्रागिव निर्वाध प्रचलिष्यति, परन्तु प्रवतमानमवत् स्वराज्यान्दोलन कदाचिन् यज्ञाधिकारा नपरात, राज्याना बिलयोऽपि नतु भदेदिति सम्भाव्यते । ठतो मया भवता वृत्तिसरक्षणार्यमेवास्माक राज्यस्य शिक्षाविभागे स्थानान्तर क्यिते । भवास्तत्राध्यापकत्वेन सेवाकार्य विपत्ता, राज्याङ्गकार्याप्यपि च ययापूर्व सम्पादयतु । मह शिक्षाविमागाधिकारिण समानापयिष्यामि यत्ते भवन्त राजवारमस्वत्र प्रासादे समागमनार्यमनुमन्येरनिति ।' श्रुत्ववाधारमण पूर्वतु विञ्चिदिव रातोऽपामिव मैने, तथान्तमनसि कमलाकान्तादिमिविरोधिमि. कृत किमपि पड्यन्त्रजातमाकौशल कपट, जालमिवामन्यत, परन्त्वन्ते निदोपहृदयत्वाच्दोलसोजन्मत्वाद् राजमक्तेस्कट- कृतज्ञतामावात्तथा भर्तृपिण्डत्यानृपतो कुलीनत्वाच तामिमा राज्ञ प्राज्ञा शिरसि धृत्वा राजप्रासादे पाठयालाया चोभयत्रापि सेवासमयमात्मनो हृदयस्य विशुद्धमावेनारेमे । परञ्च तद्गत तमिम परिवर्तनजन्य व्यतिकर तद्वि- रोपिनः प्रतिपक्षावलम्दिन पन्डिता देण्यात् स्वानुकूलमित्र मत्वान्ताद मुमुदिरे। ते च सर्व राधारमणस्य तदिन स्थानान्तर राज्ञ. कोपोद्भवमिव मला केचन स्वनियुक्ति तस्य पदे सम्मावयन्तो बहुपसीदन्तोऽय स्वकीयाम माविनीमम्युन्नति समुत्प्रेक्षमाणातहते सस्पृहाश्च बभूवुः। [ १०६ ·अधुना देशेऽस्मिन् भारतवर्षे गान्धेर्महात्मनो नेतृत्वे क्रियमाण स्वरा. ज्यान्दोलन सर्वतोदिक् प्रचचार । तस्यंतस्यान्दोलनस्यामोघा क्रान्तिकारिण्य प्रवृत्तयश्च कामप्यभूतपूर्वा दुर्भद्या गतिशीलता प्रभाववत्ता तीव्रता चासादयन् । न केवल गौराङ्गशासनान्तभुक्त ध्वेवापि तु क्षात्राधिकतेषु स्वदेशीयेषु प्रान्तेष्वपि प्रजामण्डलादिमि सङ्घटनं प्रस्तुतान्यान्दोलनान्यपि प्रचण्डजवात प्रवेलु । क्षात्राणा स्वसत्ताधिकृतेषु राज्येष्वपि चान्दोलनसम्भवा सङ्घर्षा व्यातेनु । तादृशी सर्वा परिस्थितीईष्ट्वा राजा राज्यानेषु यत्र तत्र भृत्यानां राजसेव- काना न्यूनीकरणमङ्गीकृतम् । यथा यथा राष्ट्रियमान्दोलनमिदमुद्र कमाससाद तथा तथात्र स्वदेशीया क्षात्रा नरेशा स्वकीयानां माण्डलिकराज्याना विलयम- वश्यभाविन सम्भावयन्तोऽस्वस्यचित्ता विभ्रान्ता भयभीताश्चकिताश्चाभूवन् । अस्मिन् हि व्यतिकरे नरेशस्य पण्डितपरिषदो भङ्गो बभूव । प्रान्तान्तरेभ्यस्त- दाश्रयमागता सर्वेऽपि च ब्राह्मणपण्डिता नृपस्य सकाशात विधामवृत्ति गृहीत्वा यथेच्छ स्वग्रहान् प्रति जग्मुः । केचिदथ स्थानान्तराणि कारयित्वा स्वोपयुक्तान विभागानन्यान् राजकीयान समाययन् । मधुना राजप्रासादे राधारमणस्यापि न तादशी कापि तात्त्विकी किलावश्यकतावाशिष्यत । धनं शनै राजसेवासम्पा- दनस्यावश्यकता शिथिलतामवाप, परन्तु राधारमणस्य पाठशालायामध्यापकत्व क्रमेण स्थिरतामापद्यमानमासीत् । पर्यन्ते चतुष्पञ्चवर्षानन्तर राष्ट्र स्वराज्यस्थापना बभूव । साम्राज्यवादिनो गौराङ्गा शासका भारतादस्मात समुद्रस्य परे पार पलायन्त । काग्रेसीय नवशासनमत्र देशे प्रजातन्त्रात्मक समभूत् । इत्य राधारमणशमणे नृपतेराश्य सेवासम्बन्धश्च मूलतो विच्छेद भेजे । इदानीं तस्य जीविकावृत्तिसाधनमेकमात्रमध्यापकत्वमेवावशिष्टमभूत् । मस्ति कस्यचिन्नगरस्य धर्मशाला । तत्रकस्मिन् को कश्चिद् ब्राह्मणो बहिस्त सद्य समागत स्वकीयान् सम्भारान् सस्थाप्योपविष्टोऽस्ति । तत्पुरतोऽन्ये केचन नागरिका. सज्जनाश्च निषण्णा वर्तन्ते । स एप वर्षतुं । माषाढमासस्य सायन्तन. समय! । दिने मेघा धाराप्रवाहमवर्षन्, ततः सूर्यास्तमनात्पूर्वमेव हि निविडतमो धनान्धकारो व्याप्नुवानो बभूव । नवागतोऽसो ब्राह्मयो यात्री पत्र धर्मशालायाः केक्षे स्थितरन्यर्यात्रिभिः सह स्वपरिचय सस्थापयन् वार्तालापान कुर्वाणोऽभूत् । सर्वे 'कुत धीमद्भिरागम्यते ? या हि ननु भवता जन्मभूः। कस्मिन कुले लन्धजन्मा भवान् ? जीविकावृत्तिश्च का? नन्त्रागमने भवता हेतु कः, कि वा प्रयोजनम् ' इत्याचान प्रश्नान पृच्छन्तो जनास्त ब्राह्मण- मालपन् । सोऽपि नवागतो तिजवर सुत्सामठो यात्राक्लेशनित क्लिप्टोऽत्यन्त परिपान्तो जागरणखिन्नोऽतिदीनदीनो विवणों मागंबनितयमवशालीरप- ११.]

·मानसर्वाङ्गोऽपि च कामरि शिष्टाचारानुरोपात: सज्जनः कृताना प्रश्नानामु- सरप्रदाने सपलो घेरा शान्ता च तान् प्रति शनापमानो बभूव । भत्रान्तरे किनिदिद स्तिमिठे हि दांप्रवाहदेगे, रजनीमुख प्रज्वलितेषु दोपपु, रात्री प्रवतमानाया कदिचत् पम्हितोऽमो धर्मशालामा प्रवेशद्वार- महिलङ्घध तमेव कक्ष प्रविवेश पत्र राधारमणोध्ये च सम्या नागरिका मियो भाषमाणा भासद । कक्ष प्रविष्टमात्र एव स स्फुरिताघरोष्ठः किमपि विवक्षुरित क्रोधानातो विचारितासामनेत्रो रोपाग्निना जादपमानसानो धूषितमस्तिको विभ्रान्ताशेषमनोवृत्तिरिवादृश्यत तत्रोपविष्टः सर्वे । यादत्ते सर्वे वस्मै सद्यः समानताय कमपि नमस्काराभिवन्दनादिक शिष्टाचार कतुं व्यवस्यन्ति ठावदेव स मेघगम्भीरया गिरा क्रोधकपायितया च तत्र पूर्वतो वर्तमान राधारमणपन्डित प्रतीत्यमूचे-'हा, हन्त ! राधारमण ! वात्रापि मामुन्सीहपितुमागळ: ? किमर्थ लमेवमद्यापि विनाशाय मम चेप्टसे ? निखिलमपि बीवन पादत्त्व कस्माइतोर्मम वृत्त्युपरोष कुर्वाण: किमर्थ वृया मां बल्गति? तत्र राज्याश्रये दर्वमानोपि त्व मा स्वदुष्कृत्यैर्दाध्यमानोऽनू पुनरिदानीमत्रायतमपि मा पाहयान में पिप्ड मुद्धति । त्वया पानाह भूयो सूमोतो, मुहरबापतस्यापि मे पाराय दिमयं स्व मामन्दारच्छः? मया ते किमनिष्टं विहित पेन स्व प्रेत इच मामिहाप्यपदापितु सन्नद्धोऽसि ? पत्र पत्राह त्वया पीडितो दूरमपद्रजामि तत्र तत्रैव व मामनुसरद स्वापकोसलान्मम हितमुच्छेत्त प्रगतसे राजा बहादृवस्व स्वपक्षदनान्मम किं किं नापरत- बानसि ? राज्याधये स्थितवटा दया मम कि कि नापकृतम् ? न बाने त्वया को नु बत मरवो ववाल: करियाची दा साधितो येन धास्त्रवान्यास, सदाचारिस दिवासमपि दिन मा ते राजा स्वपक्षमा रह मैने पर स्वमित्य चेप्टमानः किमिति नो लम्बने? दाम्मिक । प्रचाहदुर्जनापसद । मसाध्यमार !! इतस्त्व टिति पलायद पावन्मम क्रोधाग्नी लिन इच भस्मसान्न मसि । न शृणोति हि मूर्त ! बह !! बधिर !!! अपचेतन !" शोघ्र पलायस्व स्थानादस्मानो वेत्राणान्तम पहन्तव्योऽधि मया दुईवे !!! नवायवस्थापरिचितस्य वस्यैवविधान दिपवदसहान दुरुद्गारान् घाव धाव तर धर्मशानाया: रजे स्थिताः सर्वेऽपि सम्बनास्वस्थ हरिदमकाम्हता. प्डवमलोकमाना सहमा महान्त विस्मयमापेदिरे । उनान्तरित्ता विक्तवा व ते सारच समपंच परम्पर मुखानि पश्यन्तो यात्रद वास्तवीं स्थिति, तात्विक पूर्वापरसम्बन्ध वा परिविन्दन्ति, तावदेव राधारमणो गौरवमात्मनो रसन् धेगवमभाषत-भरे कमलाकान्द ! व किमेव दीपि ? मह ?

·तु त्वां मम सहधर्माण सजातीयं बन्धु सुहृद सखाग च मन्ये ! त्व पुनरत्र माम रुन्तुदैर्वाग्वाणरपतक्षसि । मया ते किं नु बतापकृत, विप्रिग वा चरित येन स्वमत्रागतोऽपरिचिते देशे काले समाजे विषमाया च परिस्थिती निरर्थक कलहकाण्ड कुर्वाणो वृथाक्षिपसि माम् ? मह त्वचेवात्र समागतोऽस्मि, धर्मशालायामेवास्या प्रकल्पितनिवासो विहाय कक्षमिम नेत पवाप्यन्यत्र गतो न च ममात्र केनापि साक परिचयलवलेशोऽपि वर्तते, न वाहमवत्या स्थानीया स्थिति मनागपि तत्त्वतो वेभि । सद्योऽत्र समागताय मह्यमतिथये त्वमित्यमकारण कृतभ्र भङ्ग कुप्यसि, तन्नावयो योरपि क्षेमावहमनुरूप च । प्रियमित्र ! न त्वयैव मय्यनागसि निर्दोपे ब्राह्मणे कुपितव्य निरर्थकम् । निखिलेऽप्यस्मि नगरे त्वमेवकोऽसि बन्धु पूर्वपरिचित , पुनस्त्वमेवेदानी मह्य निर्दय वुप्पसि, तदिदम ते पाण्डित्यप्रतिभानुरूपम् । मया तु गृहात्प्रस्थानोद्य तेन मनस्येव चिन्तितमासीद्य. त्वय्यत्र पूर्वतो वर्तमाने ममासनभोजनशम्यानिवासादे सुविधा भविष्यति त्वामासाद्य चाह प्रवासेऽप्यत्र न कामपि दु स्थितिमवाप्स्यामि । ततो विपरीत स्व तु स्वकीय रौद्रभीषण रूपमाविरकरो । भ्रात ! मा व ममात्रागमन स्वदहिताय सम्भावय । प्रशम नयस्व त्वमिममात्मीय क्षोभम् । सचेता भव । देशवाली विचारय । मेवमात्मनो दौत्रल्यादारमान मामिमानपरिचिताश्च सर्वान् सज्जनान् विक्षोभय । यदि मया जानताऽजानता वा किमप्यपराद विप्रियमनिष्ट वा कृत भवेत्तदा तदपीदानी स्वया परिस्थितेरनुरोपात् क्षन्त- व्यमेवोचितम् । विशेषतोऽत्रापरिचिते नगरे मयि प्रवासमाधिते ब्राह्मणजने तय कोपकलह सर्वथानुचित । त्व तु कृतसर्वशास्त्राभ्यासो दार्शनिकोऽसि महापण्डितरतस्वयीत्य बालिशत्व नोपपद्यते । सखे । शाति लभस्य । किमयं मा दुर्वचनैरएमापरे ? प्राप्त , स्वस्थो भव, मैयमकाण्डताण्डव वृत्वा बिमनायस्य । सर्वेषामपि प्राणिनां हित परमेश्वरो रक्षति, न कोऽपि स्माशि हितमहित वा तुं समर्थ । भाग्यवशादेव हि जगति जीवा सुखदु खयो स्थित्यन्तराणि प्राप्नुवन्ति । तत्र को नु बत कस्याप्यनुकूल प्रतीप वाचरितु सक्षम ? ततो विहायानुदाग कृपणा चित्तवृत्ति स्थापि दुविनीत मन समामाय शान्ति लभस्व।' मसाकान्त -'भरे। जानेऽह ते शाट्यम् ! पावदह तव जन्मभूमी राजपरिषदि सदस्यत्वेनास्था तावत् स्वया मम हित सदा सर्वदापबाधित पुनरघुना स्वमत्रापि ममाहित क्तुमागन्छ । घिक खां मूर्यपट दाम्भिाम् ! इदानी त्य कृतसोजन्यस्य पासण्डवासनायसे । पूर्णतसव पूर्तापापोऽसि. दिगम्बर | नाह- स्वाया घुनापकौशलातरपि प्रतारणाहों न प पाखण्डवयन ११२] ·क्यमपि वन्दनीपोस्म ! प्रहं सम्यगिदमित्त बानामि यत्तद 'मधु निष्ठति जिह्वाग्रे हृदय तु हलाहलम् !" यदि चंद न स्यात्तदा दूहि किमयंमत्रागतोऽसि नो । दुर्जनापसद !! पूर्वशिरोमणे ! बहि, ब्रूहि यीघ्र, किमयं मामनुलग्नो- রাবীন্তি त्वम् " राधारमण-~'ममेत्य प्रतिमाति यद्भवान् विद्वानपि व्यवहारज्ञान सर्वसामान्यमपि न वेति, देशवालस्थितिमरि नायतन जानोवे । स्वराज्यात पूर्वतनी स्थितिमेवानुचिन्तयन् मवान् वामेवात्मनो मानसी दुर्धारणा दृदयमि, परतु न जानाति नवान् यत्तदोधुनावधि रियन्ति परिवर्तनाति, दशान्तराणि स्थित्यन्तराणि च जातानि । भूदेव ! कि नागदति भवान् पदधुना तन्मान्डलिकाना राज्ञा सामन्तवादि प्राचीन जीएं शीणं व शासन पूर्णतो दिलप जगाम । उत्स्याने नय प्रजातन्त्रात्मक शासन देशेन सर्वत्र प्रवर्तित भारतवर्षे । क्षा विचार्यताम, विचार्यताम् बन्यो । “गडाम्ने दिवसा हि न " प्राक्तनो राजाप्रयोऽपि नामशेषता बनाम । पूर्वनिभिरे- ब्राह्मणपण्डिताना पारसारिका वाञ्छनीया मम्बया मूरो हि विन्दिता। राजानोऽनुना ध्रप्टराज्याधिकारा समर्पितमर्वस्त्रा' पराभवमामान चानुभवतो गहित बदयित दयनीय च जीवन महता पटेंन स्थितिपालनपरवश जीवन्ति ताप्रपनो बना माया माशाचापि चेदानी वृत्तिच्छेदात्मनः कुटुम्बारिवायसामुदरदरीपूरणाय तठस्तो बम्नम्यमारणा स्थानात्स्यानान्तरमाहिग्यमाना परिचमन्ति । अहमपि चात्र परिवर्तन- वात्याच निपारित. परमराप्राप्ताद्वाज्याश्रयादपवञ्चित सर्वानपि प्रानान् सम्बन्मान् त्यक्त्वा नवीन. शासनाधिकारिमिः स्वाममं स्थानान्तरितोत्र 'नॉररों-प्रसङ्गनायातोऽस्मि । ममात्र राजकीय विद्यालय सस्कृताध्यापकपदे परिवर्तनमकारि नञ्चचासकस्तत एवं हि जीविकावृत्तिमपेक्षमाणः शासनतन्त्रम्याज्ञानुरोप परिपालयन्नाम सर्वसाधारण इवागन्धम् । किमहमन्पत् क्तुं समर्य.? मया नौकरी तु तावत्कन्येव जीविकाहेोः। तहमगवन् । परिस्थितर्वातावरणस्य, देशवालयोन यथार्यता परिपश्यन् न व मपि कोपटासराणान् प्रहर्तुमर्हसि । सखे ! मान्यया मद्ववो गृह्यताम् । यत्र 7 । मलाशत-हूँ, मसत्यमेतत् सर्व तेमनापितम् । कि धारपसि ? कि मुधात्मनो ब्यं सौजन्यवाजात विवनोषि? यावत्वमह च तव वास्तु: शासने वत्सरिपरि राजपण्डिवत्वेन स्थिती, तावत् लवा सतत ममोन्नति- मायोजस्तो हित च मे सदापबाधितम् । प्रधुना पुनस्त्वमागत्य मम सर्वनासाय ·-- चेष्टमानोऽसि । दुष्टमते ! पश्येदमादेशपत्रम् ! पश्याज्ञापत्र शिक्षाविभागाध्यक्षस्य, यस्मिन् स्थानादस्मादन्यत्र मम परिवर्तनस्य, मम स्थाने तव नियुक्त श्चादेश सुस्पष्ट मुल्लिखितोऽस्ति । एतत् सर्व तवैव षड्यन्त्रविलसितम् । कष्ट भो !! त्वमिद सर्व जानन्नप्यनभिज्ञमिवात्मान घोषयसि । स्वाकार प्रच्छाद्य शृगाल इव भीरुस्त्वमत्र बहिस्त सौजन्यमपनाटयन्न लज्जसे ? त्वमधमाधम ! दुष्ट, विरमास्माद्दापारात् ! नो चेत्त्वामिहंव गलहस्तयित्वा पादप्रहारहन्तास्मि । स्त्रीजनसामान्य केतवमाश्रयन्नपि न कय लज्जसे निपूण 1 नीचापसद ।। हा, हन्त !!! ज्वलतीच क्रोधानलज्वालाभिर्मम हृदयम् !!!' राधारमण-'प्रये, कमलाकान्त ! किमयंनिराधार वृथा मयि दोषान् प्राशङ्कसे? नाहमत्राशतोऽपि दोषभाक् । यदि च मया त्वत्सो किमप्यपराद्ध भवेत्तदा नाह तादृशो नोचो जप याचार पामरो वास्मि यदात्मनो दुस्खलन पापाचारमपराध वा त्वत्पुरतो न स्वीकुर्या, क्षमा च त्वा न याचेय, प्रायश्चित्त पश्चात्ताप वा न कुर्यामन्तर्दग्ध । वस्तुतोऽहमत्र स्थानान्तरप्रकरणे सर्वथा निर्दोषोऽस्मि । तथापि यदि त्व मामात्मनो हितघातकमेव मन्यसे, तदा सर्वान्तर्यामी सर्वगुहाशयो भगवान् समदर्शी जानीते वास्तव रहस्य, षड्यत्र वा यद्वा तद्वा तात्त्विक भूतार्थ मम कूटनीतिविम्भित वा यक्किमपि स्यात् । प्राप्तेऽपि च शिक्षा विभागाध्यक्षस्यादेशे लिखितरूपे पथमह तत्परिपालनाय तत्परो न भवेय, विशेषतोऽस्मिन् समये, यदाह सर्वसाधनविरहितो दीनदीनो वृत्तिविहीनश्चास्मि ।' कमलाकान्त -'एतन् सवं तु तवात्मकृतानामपराधानामेव दुष्पल स्वयावश्यमेव हि भोक्तव्यम् ! त्वया किल राश प्रियेण तत्कृपाबलाभिमानेन मदोम्मदेनास्मत्सदृशानामनेको पण्डितानामाशाभङ्गो मनोरयविधातश्च ध्यघायि, बहूना मानभङ्गेनापि च त्वया दुष्टेनापचेष्टितमनेका । सस्यावता सरजनाना विदुषा स्व वृत्तिच्छेदमकरो । राज सासने स्वयोचपदस्थेन ब्राह्मण- पण्डितानां शापा स्वयमारमनि घुता । तत्प्रभावादेवेदानी व क्लिश्यमानोऽसि । तदधुना किमर्थमेव साक्रोशमाक्रन्दसि भुइक्ष्व तावत् स्वकृतापकर्मणां फ्लमिहंव । मधुनारि घ व दुष्कर्मपापाचरणेभ्यो न विरमसे मूढ ! पाखटिना शिरोमणे !! किमर्थमेव कुर्वाणोऽपि च नापसाजसे? मत्रागतोऽपि व ममापकाराय परिकर बच्या सनदोऽसि । तवागमनसमकालमेवाह सावारीयसेवात पृषककतोऽस्मि । मा, पाप ! दुरास्मन् ! मन्दमते !!! ब्राह्मणाधम !!!' । - रापारमण-भगवन् ! कमलाकान्त !! सापो !! माख मामाया ·? सन्नावय । न मा वाचि कालापहिलमनिष्टं वा मनसा, वाचा, कमंगा वाचरितन् । परमरान्तसम्बन्धादाम्यायान्तु मया पूर्वजानामुत्तराधिकार लोभूत् । यदि च राजा महा समाविक कृपामाव पत्तैस्न, दानभानाटिक च में प्रोत्सापयति स्म, तदा तब को में दोपः स च यदिमा मध्यम प्रोत्सा समनापत तदर कयनह रोद्ध माश्यम् । परमेश्वरो वेति सर्व तत्ववस्वयारि पदि ल मानेद ठदास हेतुभूउ मन्यमान पशुपाय बुध्याति तत्तवात्मनो मनोमालिन्यमिति वळ मुचित स्यात् । मधुना वमत्र वर्डपानानाममोपा सडेगा सम्बनाना साभित्र मा विडम्बनि तत्तवात्मनो हृदयमलिनतामा एच दौरः। मह नपवया सरस्वत्या, स्वैष्टदेवस्य स्वपुरोश्च शाय कृत्वा द्रवीमि पदय मपि दानिमोसो नारोधी घट। नाह ते कोरमाउनमात्मान समय। अव पर व यच्छ दोर, स्वतन्त्रोऽमिलतु सर्वदनसमक्ष प्रत्यक्षनेत्र मामा- सिपल विरमसे। सत्पप्येव मम मननि त्दा नास्त्येव शेरि दुर्भावो दनमः । मानुबिन्तर पतीत सर्व, मात्र स्वमामान मा बेमान सर्वान सम्मा- नागरिकान् भाडनाव दुवचन पीडय । क्षमस्व मा साधो ! कमलाकान्त ! ममदन, क्षमन्द कमसाकान्त 'मरे ! वा नष्ट ठदारकौशलम् । त्व प्रच्छन्नदुष्टोपि प्रत्यक्षत. साधुना प्रकटमि । परमेवन सुनिश्चित दिद्धि पदितो-धुना गन्यमि पर प्राप्तकातहते वरमोक्न लवस्य वरिष्य इति प्रतिवाने ।' एव विधान् दुबांदान् वपन् कमलाकान्तो बहिनिबंगाम । तोम्मिताः सन्यामिन सवं सवार निशम्य चक्तिचिता वद्विग्ना उझाना इव और तस्मृ। मय घनशानाया बहिनि शान्त कमलाकान्ते तत्र विद्यमानेषु नागरिकसजनेबेको राधारमा पप्रच्छ- 'धौगन् । कोसो कमलाकान्तो यो हिमवन्नमैत्र टुदादरानि मुदुर्गातीमायामि टुर्वचनानि चादवीत् । मवतार नूनमतीव विनिमादन्न परमभमाधीला यदेव अध्यन्तमपि व परमर्यमापिकासमन्त । घोमा महनधि प्रशान्तचेतस्व ठस्य च दुर्भाग्य कठामा थाष पाव दरमजीवाश्चमन्वमबराम । सत्यमेव भवन्तो महालचन्ता शनीना विद्या महात्मानो यविधस्या- सायदुवनस्य कवादिनी मच्छिदो दुर्वान् सर्वजनसमक्ष व्याहृतान् श्रुतानि न मना पिता प्रत्युत् परा--विडिझामाधिस स्थितानता शान्ति सोमनत्य चारिताः । अन्मानिन्नु मनावर चिन्नितमसूद्यदधुनाव ·मुष्टामुष्टि दण्डादण्डि द्वन्द्वकलहो महान् भवितेति । पर भवरतो नून महात्मानोऽविचला सर्वसहा यस्तस्यापभाषमाणस्य दुर्जनस्य कोपाविष्टस्य नृपशो सर्वमपि दुश्चेष्टाविलसित सेहिरे । वद् यदि नास्ति कष्टकर, तदा वय तद्गत सर्ववृत्त तच्चरिताचार व भवन्मुखाच्छोतुमिच्छाम । कृपया कथयन्तु न । यतो महत्कुतूहलमाश्चयं चास्माकमन्तमनसि जायमानमास्ते ।' राधारमणोऽभूत-'सम्मान्या महानुभावा ! नास्त्येवात्र विषये किमपि विस्तरेण वर्णनयोग्य तथापि यदि कुतूहल तदा यूयताम्---स एप कमलाकान्तपण्डितो देशान्तरादागत्यास्माक शासकनरेशस्याप्रये निवसन्नवतंत मज्जन्मभूमी । सोऽयमतीवोकृष्टप्रतिभावान् सर्वशास्त्रपारङ्गतो विद्वान् वर्तते । तद दुष्याय परिचयमाप्य राज्ञास्माक स्वकीयपण्डिण्तपरिषदि सदस्यत्वेन नियुक्त । तत्राप्यसो प्रायेण क्रोधाविष्टो भूत्वा सर्वैरपि पान्मे परिपत्सदस्गैनित्यमेव कसहायमानोऽभूत् । विदुषो पि शास्त्रज्ञस्यापि तस्य स्वमावोऽनीव क्रोधनो वर्तते तथापि विद्यानुरागिणास्मच्छासकेन तद्गुणोत्कर्षानुरोधात कपमप्यारा- ज्यविलम दुस्वभावस्याप्यस्य जीविकावृत्तिरोदार्येण परिपालिता । जाते हि देशेऽत्र स्वराज्ये, राज्याना विलयप्रसङ्ग च सम्प्राप्त स एष राजा ससम्मान विधामवृत्ति प्रकल्प्य राज्याश्रयान्निर्मुक्त । ततोऽसौ नवीनेऽस्मिन् प्रजातन्त्रात्मके शासनेऽत्र स्थानीये विद्यालयेऽध्यापकपदे नियुक्तिमाससाद । परन्तु स्वभावादतीव क्रोधनत्वाद्द शीलत्वाकटुभाषणरवादहम्मन्यत्वाचासौ वरिष्ठाधिकारिणो महोच्च पदाघिष्ठत सम्मानानिपि च तृणाय मन्यमान सदा सर्वदात साक दुर्वादकलु पितान् क्लहानकरोत् । तेन तस्य दुर्व्यवहारेण कुपितं खितश्चाधिकारिभि शिक्षाविभागाध्यक्षप्रमुखस्तत्स्थानपरिवर्तन वा स्थानादस्मात् पृथक्करण वा समषितम् । सयोगस्याम प्रसङ्गो यदि शिक्षा विभागाध्यक्षरस्मात्यागपत्रसमपं- एमाकाभितम् । प्रकृत्या द्रोहपरवशस्वादसौ दुर्वादरिष्ठापिकारिणोऽपि प भूयो भूयो निनिन्द, तदादेशमपि च नैव पालयामास । तस्मात्तेऽमु नोकरीत पृथगकुर्वन् । किमधिक वच्मि महानुभावा । भवितम्यता हि बलीयसो ! तश्व शिक्षाधिकारिभिस्त पृथक् कृत्वा तत्स्थानेह नियुक्तः। स तु सप्ताहात पूर्वमेव पृषककृतोऽधुना स्वदगृहान् प्रति जिमिपुर्वतंते । मह घ सस्थानेऽध्यापनकाय चिकीपुरचैवात्र समायाठोऽस्मि । प्र] यस्किमपि बमूव तत्सवं भवतां समसमेवे. दानों समभूत् ।' पश्चिायो जनः प्राह-'पाश्वयं श्वेतत् यत् स स्वात्मनो दृत्युपरोधे भवन्तमेव हेतुभूतं मवानो दुवैचोमिराचिक्षेप । तद्भवतस्तस्य प मिय कि मु 1 ·बत मनोमालिन्यकारम् । यदि कष्टकरं न मवेत्तदात्र विषये मुट्ठः समषिक किमपि ज्ञातु समुत्तष्टते मनो न । कृपयोच्यताम् !' राधारमण-घीमन् ! कोलामोल पिष्टपेषणवट नायनेन वा' तयारि मदना विनाशावृत्तिवृधो यपास्पिदिवशेषाय व निवेदयामि किंचित् । धूप्रनाम्-मस्मद्वाज पन्डिारिपरि बहवो हि ब्राह्मएपण्डिा सदस्यत्वेन नियुक्त मासन् । मह च कमलाकाम्नश्व तत्रान्यतमी सदस्याबभूव । प्रस्मसूर्व- पुरुषाणा राजश्च परसर परम्परागतसम्बन्धाद, मम पूर्वजाना राजसेवासम्पाद- नापेक्षया स्वय मम परमहतो रेशो मा बहुना स्नेहाहावेनोरलालपन्ना- सीत् । परन्तु कमलाकान्तोऽसो पण्डितो दोहपरवा स्वभावदोपान्मयि भूपतेः कृपाप्रवणता न सेहै । नव व निवसन समया साक विरोध कुर्वाणोऽभूत् पर नरेगोन्तमनति सर्व यायातप्पन जानानो न मनायपि उदास प्रतीति पक्र। तब तस्य दोहिणो नकमपि पड्यन्त्र मम किमप्यपकतुं सफरतामदाप । तस्मादेवावागत मा प्रति दुरुमानि ददन् समाचिक्षेप । द्रोहमावान क्रोधनवादी- विशाधमलाकान्दोमयीत्य विप्रिय प्रतीप पाचरति । मन नास्त्वैव क्मिप्यन्यत् कारणान्तरमन्ततः । सत्य बोमि, सम्बना. मिद्भिरघुनात्र सर्व तदन्यबहार- जान स्वयमेव हि सुस्सष्टमवालोहि । मतः परमत्र मदन्त. सज्जना एव निष्पक्ष निर्णतु प्रमाणम् । स एष तस्य स्वभावदोषो दुराग्रहपूर्वाग्रहो वा ! किमन्यद ?' सों तेन्द्र वन्-- भगवन् । मवाद्यस्माभिः कोपशान्त्योरेका दर्शन युगपदकारि। भवतो विशालहृदयत्व प्रशान्तचेतस्व समामाद न्यायवुद्धि चौलसतोपादिक व विलोर वय भवति महान्त प्रशामावमास्था निष्ठा च दध्महे । भवता क्षमाशीलवादेवाघुना गान्तिविराज ! नो चेदवायाधुनंद युक्योई योहागयोमियो महान नपरोऽतिरोटो भीषण प्रापान्तिसतहो भदिप्यन्नाम नूनम् । स्पाने खलु भक्तो ब्राह्मणस्य संपा शीलवृत्ति. । साधू, भगवन् साधु !! मनोधनस्य द्रोहिण पण्डितस्य स्थाने योमतामत्र नियुक्ति- रस्मा सशामवत्याना नागरिकाणा कुशवाय माय श्रेयसे च । तदन भवन्तोत्र नगरस्य विद्यालयेऽध्यापकलेन सदा सर्वदा सुख चिर तिष्ठन्तु वालानास्मान पाइयन्ती मोमुद्यन्ताम् !' एव वदन्तस्ते सर्व नापरिका राधारमणस्य गुणानायसन्तो भूयो भूयः कमलाकान्तस्य मिशुनल च निन्दन्तो धर्मशालायास्तस्याः रक्षतो निर्गत्य स्वाहान् प्रति जानु । स एप कमतान्तस्य पूर्वापहो नून पूर्वाग्रहोजस्य पूर्वाह एवेति भावी वातावरण सवंद प्रससार ।

·स्पर्धा १ ग्रीष्मकालीनोऽतिभीपणो हि मध्याह्नसमयः । मध्याकाशे प्रखरतरः किरणजालस्तातप्यमानो भगवान् भुवनभास्करः सदिराङ्गारभीष्मानिवोष्मतेजः प्रकरान् विकिरन् घरायामातपचयान् प्रसारयति । प्रचण्डातपोऽतीवासह्यो जायमानो सर्वतः प्राणिसङ्घानाम् । चण्डाशोः किरण परितप्ता घरणी समन्ता- दुष्णोच्छ्वासान् विमुञ्चन्ती लोहकारस्य भस्वेतस्ततो रजस्तोमान समुद्गिरति । सर्वेऽपि च मानवा गृहकोणकन्दरेषु भूगर्भान्तहेषु निलीनारछायावहुलमनात शीतलतम स्थलमध्युपिता भूयोभूयः शीतल जलचपकान पेपीयमाना व्यज- नानिलः स्वशरीरोत्थान् प्रस्वेदकरणान् दूरमपसारयन्तः कथमपि तमिममति- दुस्सहं मध्याह्नसमयमतिवाहयन्तो दरोदृश्यन्ते । भीषणस्य ग्रीमस्योतापतेजः- प्रभावाद् भूमि सर्वतो नितान्तनिबिडा नि:स्तब्धता नीरवता च प्रससार । नगरे मागरण्यासु यदा कदा क्वचित कचित् विरलविरलमेव यातायात जायमानमव- लोक्यते । महता प्रयोजनेन विना न कुतोऽपि कोऽपि च कुशतामिलापी बहिः सचारस्य साहस करोति स्म । नीहान्तर्गर्भपु निलीनाः प्रच्छ नाः पक्षिसमूहा. श्चञ्चूचेशमपि क्तुन प्रभवन्ति स्म । पिपासाकुलिताः कपोतचटकादय. प्राणिनः शुष्कोष्ठबालुजिह्वा जलान्वेषणाय यदि कुलायेभ्यो बहिनिगमनाय दुस्साहस पृष्टता वा कुर्वते, तदा ते तत्कालमेव भास्वदभास्करस्य प्रखरतमः किरणदग्धशरीरा लूतानिलाग्निज्वालामालाघातः प्रतिहताः कृपणान् प्राणान् परित्यज्यावाङ्मुखा मांसपिण्डा इव भूपो निपतन्ति स्म । पर्वताः सर्वेऽग्निस्नाता इव करकाया बहतामापन्ना निष्पन्दमतिष्ठन् । नगरोपकण्ठ गोचरभूमी तृणचरण परित्यज्य पशुसमूहाः शाहलेषु यत्र तत्र सघनच्छाय वृक्षकुत्रमा- बिरयानिद्रिता इव निमोलितलोचना यूपयो रोमन्यन कुर्वाणा जहमापा इवालोक्यन्त सर्वसहाः कठोर क्लिप्टदेहाः सर्वतुपु प्रकृतिको कीडन्तः कृषाणा: धमनीषिनी प्रामोष जना प्रपि तमिम गोध्यकालीनपतिप्रवाभीषण मध्या- हमसह मन्वानाः कचित् शासमतिवाइपितुं स्वरीयक्षेत्रोपसीग्नि पवित्वा- यायामाग्रिरयासस्योपहता जम्ममाण निश्चेष्टा निजीवा इव तस्युः । नगरवसतो ११] ·मठस्व देवानयानां, ममन्दिरागा, महामनाना वरिना मुविधातमवताना चावासस्पलेपु, चवरेषु, रप्पा च यत्र यत्र निधोमणे दुत्रिपहाहाहादा- रमनः प्राणान् रिरमवोजेके पान्या मिझुमादयोजना मध्याह्नवेलातिकमरा प्रतीक्षमाणा: सबन्चिाविकान् व्यवहारान् महत्प्रयोजनीयान कार्यकलापाचा. गत्या स्पगयित्वा स्थितिपालनपरवशा मध्याहनात भरदिनु यत्र तत्र निस्ता मासन् । इदानी प्रतिविकासमा कालोबातिमीपरमीया दिद नीरव निष्पन्द स्वयं जड मूक चेष्टायन्यमिव पायिव जगन दन्दहमाना प्रकाग्नि- विमुलिङ्गानिव विकिरन्ती बद । प्रवदिचे महति मीपणे माणसमयेऽपि जीवजगतो दैघिश्य ननु नैव मस्मिना किमान्यममूत् । नगरोसीम्नि, पूर्वस्या दिशि सरोवर कश्चिद ब्य- रातस्य च सरोवरस्य पश्चिमे दरवर्तनकशिवालयःतत्र शिवालये नायसम्प्रदायानुसार साधूना स्थित्या सर्वसाधारण नागरिकमंठ इत्यति चोरनाम व्यवाहिन्न । वत्र मठे द्वादशसोतिषिङ्गविग्रहम्य भगवत. पापाण- मूति: मो. मुविधाना मान पूर्वाभिमुखम् । मठम्मास्य दक्षियोचरमाग- योनानादेवीदेवानामुपमन्दिरापि सचिराणि कलितान्वभूवन् । पनि भागे सन्यामिना साधूनामवियोना च निवासायोटजायाः पञ्चय मायमाः परिकलिता अभूवन् । ते चाश्रमा मृदिष्टिकामितिभिगोमतिमानिः परिदता भासन् । ततो धर्मशालारो गोगाला चासीत् । मम्मक मुविशालपतिविस्तृत जाहरपरि चाभूत् । म एप वृक्षाससहितो वाचाय- नगवामयुती मितिरिलिप्तसङ्गिनृउरएंकाप्ठवतीनिराचादितो निराहम्बरोऽपि च सुतरा सात्विकलो बभूव । मठम्य सम्मुव महान् सरोवर पपत्राध दशवरारिमाणमयो विद्याला मुविस्तृता च भूः मिनिसन्त सधन- वनराजिनि. परिवाविवरा प्रमुला निाया चौतता नयनमनोमिपमा च कामप्पमिर्गचनीया शोमा तनोति स्म । मठपंतस्य पश्चिमसदमूने सरोबर परीवाहबनामिपिन्धिताया नूमावेक रमणीयमुवानमपि च शुशुभे । एव स्पिास्म तस्य माम्म प्रधानदेवालयस्म पोडशस्तम्भनिमित स्लामा कन्निा प्रौद्यवयस्को देदीप्यमानमुखमण्डलो, दोरिननोचनो, पवलरमाचे दधानो, जटाजूटमण्डितशिरस्तः, कापायाम्दर परिधानो, छाममालालितसमो, हस्तमो यो. प्रकोप्ठयो. परन्वरूहासवलपपल, करांपोन स्वामभुवर मरिहरे दधानो, ममविलाञ्छितमालाही महात्मा परम्परा राग्यः पूर्वगुरुमुत्तराधिकान् मुबानो, महावाविनाचार्या सर्वानपिच दिवसातारानलौकिकी. सिदोष सर्वाः [११५ ·स्वात्मनि सम्भावयन् काष्ठफलकनिमितेऽष्टपादे महति विशाले मञ्चे व्याघ्रचर्मासने साटोप विराजमानो विद्यते । मञ्च परितो भूम्यामधस्ताद मृत्तिकाकुट्टिमेषु दर्मासनोपविष्टा मोहान्तस्य तस्य केचनान्तरङ्गभवता गुरोगुरु- पदस्य चानन्त महिमानमुन्मुक्तकण्ठमुपवर्णयन्तो विद्यमाना वर्तन्ते । भक्तेष्वेषु कश्चन सुवर्णाकारोऽन्यो दारुकोऽपरो लोहकारः परो भिल्लोऽन्य शिल्पी तक्षणकारोऽन्य. शौण्डकीत्येवविधा जना विद्यन्ते । मञ्चस्यापरस्मिन् पार्श्वकोणे साग्निक घूमाकुलमग्निकुण्डमास्ते । एकत्र जलकलशोऽयवान्यायानि पात्राणि सुनिहितानि सन्ति । तस्याग्निकुण्डस्य मेखलासु यत्र तत्र धूम्रपानो- पयुक्तानि मृक्छङ्कप्रभृतीनि नानाविधान्युपकरणानि सन्तिष्ठन्ते । ते च सर्वेऽपि भक्तास्तस्य गुरोरभिमुख निषण्णास्तन्महिमान तत्तेजस्वितां तकृताश्चमत्का. रान् योगसिद्धीश्च व्यावर्णयन्तो भूयो भूयो वाड्मयोपचारस्त प्रसादयन्तो विविघमावभङ्गोभिनानाविधमुखमुद्राभिश्च ष्टाभिश्चानन्दपम्परा अभिनाटय- न्तस्तचित्तास्तद्गतप्राणास्तमेव गुरु परमात्मत्वेनाराघयन्त प्रासन् । मठस्य पाश्ववनिनि प्राङ्गणकभागे वृक्षच्छायायामेका प्रौढवयस्का महिलाग्नादीन् पदार्थान् दलनकण्डनं परिप्कुर्वाणा, तुषादीन् निस्सारान् सर्वान् सूर्पण शोधयन्ती, गोवत्सेभ्यो जलतृणादीन्यपंयन्ती,गोशालाप्रकोष्ठान सर्वत सम्माजन्या सम्माजयन्ती, मठभूमिमेवासलग्ना समभूत् । तस्या समीपेऽष्टवर्षदेशीय एको बालकुमारश्च पत्रपुष्पवृणादिभि श्रीडन्नासीत् । प्रथास्य मठाधिपस्य तस्य गुरो शिष्यजनेष्वेक पश्विदग्निकुण्डस्य मेखलासु स्वपाणी सस्थाप्य, सन्तुलितदेहयष्टि' स्वकीयमूर्वाङ्गमवनमय्य, भस्मनि प्रकीर्णान् काश्चिदग्निस्फुलिङ्गान् सगृह्य साह्य तान् सर्वान् कोश किलकोकृत्य गोमयोपलचूर्ण शुष्क्तृणपर्णकाष्ठादीन्धन प्रक्षिप्य स्वास्यपवनेन वार वार फूत्कृत्य पूरकृत्याग्निमुखमुद्दीपयितु चेष्टते । मन्यत्रको भक्तो जलपात्रात् मुहुमुह सलिलबिन्दून् क्रमशोऽभिपिश्चन् स्वकरतलाम्या किमपि वस्तु दृढ निप्पीडयाविलस्य जलस्य बिन्दून् क्रमशो भूमौ निपातयन्नास्ते । मपरतश्चकोऽन्यो ननु प्रौढवया धृतोप्णीपशिरा धूम्रपानायोपगिनी मृण्मयीं शनलिका स्वच्छा शुदा च सम्पाद्य, तस्था कटिविवरे घणकाकारामेको गुटिको प्रक्षिप्य, सग्रीवामङ्गमितस्ततो निरीक्षमाणोऽवदत्- -"प्रये ! त्व किममितिविलम्बसे। स्वरस्व, परस्व ! मानय तावीतगुट सुपरिष्कृत खरितानन्दम् 111 नन्दिय धूम्रपाननलिसाघुना हसरती वाहूति गुरुघरणाना सेवासपर्या विधातुम् !!! १२.]

·युत्त्वउदारनं हेमचन्द्रः सुवर्णकार स्नासासिन उडीचमाक्षिपन्निव किचत्तियंगवतोश्यावदीत- "परे ! व तु व्यर्यमेवाकुलो भवसि । न वानीपे कि यदय त्वरिता. नन्दो । गाजा) दिव्य उमौरन राषि सद यदि चाशुदमघोतं सम्पगपरिष्कृत व ससेव्यतेद्ध शुर वा निपीयते तदा विपमिद व्याषिजनक सिरिखमतीति।" तठस्तयो योरपि विवदमानयोञ्चास्याक्षिप्य दामोदरी नाम दारकोड "मा व्यर्थमाक्षिप, यदि त्वमिद्य मत्ती द्राक्तरं किञ्चिदिहागतोऽसि गुरुचरणवायाम् ! ममापि त्वनेक्शो धूम्रपानाणस्त्वरितानन्दनिधितगुरु देवाः सन्तपिताः । व पुनः किमयं वृया रिक्त्यसे, चातुर्य च मुधात्मन माविष्करोषि, वल्गसि च व्यर्थमेवास्मिामिः सर्वः साकम् ? इत्यं विवदमानयोस्तयोर्दीनानन्दो लोहकारः समागत्य गुरु च महाधो शिरसा प्रणम्यासनमेषमुनिश्य स्वोरणोपवस्वाञ्चलात पुटिकामेकां कंगसावर निस्सार्य तस्मै मोहान्ताय गुरवे सादर समर्पयामास ! तप पुटिका स्वहस्ताभ्यामपात्म मोहान्तः किमप्यन्वविहत्यायोचत- "मयि दसाः! इस मक्तनानेन प्रद्धया समपिइमरमनि च स्वरितामन्दं समोध्य परिष्कृत्य व पूर्वउनेन साक व्यामिश्रयत । भनेन तावड्यूम्रपानाय सापीयसी भाषा सम्मतपते । दिवसेप्वैपु त्वरितानन्दोऽपि पलिहतकस्य प्रभावान्निविपो सुत्रङ्गम इव निर्मदतां गतः ! नाय यघापुर्वमाधूर्णयति सिरो, न च मे तया मुन्दंपति मस्तिष्कम् | सत्य वदामि बत्साः नहीदानीन्तनेन घुमानेनानेन यादवमोष्ट तृप्तिर्भवति । अतोऽद्याप मात्रा हिगुणोक्रियताम् !! प्रोक्त च शास्त्रकारंराचार्य, 'अधिकस्यामि फलम् !" त्वयनाम् ! मा भूयमाक गुरोमंजनसमापिमङ्गः !! स्वर्यताम् ।। ततस्तस्तनोरस्थितमतं गुरोदेवनगौरवात् सपादि धौनसुद्ध मुरिष्ठ सरितानन्द उमासुत्रचूर्णन साक अनलिकायामापूर्व प्रखरतर प्रज्वलन्तममारकमकं निम नलिामुखे सस्थाय जलक्लिन्नेन वस्नाञ्चलेन पड्कोः कटिदेव पर्बत: समात्य दस्म मोहान्ताय गुरवे सादर सविनय शिष्टाचार प्रसादीक्रियातम् भगवन् !' इति समप्यं तमुवावलोकन- परास्तस्युः। [१२१ ·२ प्रथैवविधे देशेकाले বাঙ্গ परिस्थितिजन्ये च वातावरणे त्वरितानन्द पेपीयमानाना तेपा सर्वेषा गुरुशिष्याणा कुतोऽप्यकस्मात्तत्प्रदेशस्य घासकस्तमिम मठाम्याशमभ्याजगाम स च तत्रागत्य ज्योतिलिङ्गस्य भगवतो देवाधिदेवस्य शम्मोदर्शनादिक विधाय, देवालयस्य तस्य प्रदक्षिणां कुर्वाणो यावन्मठस्य पश्चात् ब्रजति तावत्तत्रोपविष्टा प्रौठा महिलामेका, तत्समीप एव क्रीडन्त किशोर घ वीक्ष्य स शासक किमपि पृष्टवान् । ततो मोहान्तस्य प्रकोष्ठ प्राविशत् । प्रकोष्ठान्त' प्रविष्ठे च राजनि सर्वे ते गुरुभक्ता राजगौरव परिपालयन्तः ससम्भ्रममुत्थाय त नृपति प्रणम्य फक्षस्य तस्य पार्ययोद्वयो पक्तिबधमतिष्ठन् । मोहान्तस्तु गुरुपदगौरवाडम्बरमात्मनो विभावयन् तत्रव मञ्चासनमासीनस्तस्थौ । यावत् स राजा त प्रति प्रणामदिक शिष्टाचार माघरति, कुशलक्षेमादिक प पृच्छन्ति तावत्तेष्वेकेन भक्तजननका वेत्ररज्जवलिता काष्ठासन्दीमानोप मञ्चस्य कपार्वे समस्याप्यत । प्रणामानम्तर शुभाशीर्वचार स्युचारयन् मोहान्तो राजानमभूत,-राजन् । मागम्यताम् ।। स्वागत ते !!! इदमिह येत्रासनमास्यताम् III चिराद् दृष्टोऽसि भूपते !!! मपि राज्यस्यान्वबंहिः कुशल क्षेममनामय च सर्वेषां प्रजाजनानाम् ? कपमद्य तेऽकस्मादत्रागगनम- भून्मध्याह्नवेलायाम् ?? उच्यतामागमनस्य प्रयोजन ते । कमपं वयं ते फरवाम ???" एवमुक्तवति तस्मिन् मोहान्ते स राजा यावत् किमति वक्तुमुपरमते, तावदेव सहसा प्रचण्डो झमावातस्तीवेग घोढुमारेभे । पुण्डानिसमुत्थिता. मिधूंमधोरणीभिस्तस्य राशो नेत्रे नितरामापूरिते। मठक्क्षान्ततिनी सर्वापि भूमिभरमण विकीर्णा, सर्वतो हीतरततो मलिना, पुलिघूसरिता कर्बुवर्णता जगाम । पग्नेविस्फुलिङ्गा भपि यत तमोरपत्य ध्यकिरम् । उद्घाटितद्वारदेशाद- पररक्षान्तरादुस्कृष्टस्य मेरेयरयातितीव्रतमो दुर्गन्यो यत्र तत्र सर्वत्र प्रससार । तस्य प्रकोष्ठस्य मुख्य प्रवेशद्वारात वायुवेगोदतानि शुप्वपत्राणि तृणानि पाष्ठादीनि पान्त प्रविश्य रजस्तोमरूपाणि सर्यतो निपेतु । तत्र वेत्रासन. मुपनिषण्णो नृपतिर्यावत् सर्वा तात्कालिको परिस्थिति बोधु प्रयतने, तावदेव केचिद्रजः रणास्तन्ने त्रयो निपत्य तमतितरामुद्विग्नता निम्युः । सोऽन्तयंपाविषल. भोपिय भूपतिः स्वयमाञ्चलेगाक्षिणी परिमृज्य अपमप्यारमनो वास्तविर्ष भावावगमन्तगू निगूहमानो गुरोः शिष्टाचारपरक्शो पतामोनावलम्बन परवा काश्चित् क्षाणान स्थितिपासनमग्रीकृरय सस्पी। १२२] ·भय किञ्चिदिव स्तिमिते प्रमजनवेगे पार्ववतिनोजरकक्षात् सा प्रोडा महिना नलपात्रमेक दघाना, तेन बालकेन चानुगम्यमाना तोपस्याम जल, भगवटामाद च राजे सादरमुपजहार । मोहान्ती राजानमवदत्-~'भगवत्प्रसाद महारा, जल च पीयताम् बाबते हि मीपणो प्रोमोमा ! शुप्यन्तीवाङ्गानि । यदि रोक्ने श्रीमते वदतज्जलमविसीउल स्वच्छ मुद्घ च किञ्चिद पातुमर्यसि ।' राजा मावेनसास्त्र काश्रिकणिका गृहीत्वोवाच--'न मेथुना दिपासा दावे । देवदर्शनार्यमागत मदानीमेव हि देवालयान्तरे निपीत जलम् । नाहमबुना जल पातु काम। मधुना लह गन्तुमाकाइ ! भानापय मा गुरो बन्दे त्वाम् !!" इत्युक्दैव स नृाशित समुत्यापासनात प्रकोष्ठात्तस्मा- निर्गव ययायात तया निजंगाम । . राजप्रासाद प्राप्य राना प्रधानामात्यमाहुयानापितम्-'मन्त्रिवर! योऽसौ नायवरदायसमाधीयो मोहान्त सरोवरोकून वर्तमाने ज्योतिलिङ्गम्य भगवती देवालय निवसन वतंते, स खन्नाव मम राज्यसीमातो बहिष्कृत्य निवाप्यताम् । संपा तत्काल परिपालनोचिता राजाना नात्र दिपये कोऽपि किमपि मामनुरोद्ध प्रार्थना वा निवेदनमनुनय विनय च कर्तुमर्हति । स्वय मवानपि मा मन्त्रिवृद्घोत्र न किमपि प्रत्यास्यातुमर्हति । नाह मम राज्ये मयपान मादकस्यविनो दुराचारान् स्वेच्छाचारान् पमिवारियो व्यसन- प्रत्ताने विधान् मोहान्तारतदान पाखण्डानाडम्बरक्शरणान् गुरुत्वेनामिनन्दि. तुमुस्तहे ! कैचन में गुमेच्छवो लोका बहुवार मामय मोहान्तावमस्य विपये निन्दावादानवाचु परमव तु मया नदुराचारलीला स्वयमेव हि सातादवालोनि । दुडवतर मम देवतो अहष्क्रियता पामरोचौ दुरामा जघन्य । एविघः कदाचारसरायणरषमंत्रिडम्यते सनातनो दर्शात्रमधर्म.। नेत्यविध शावा- मंठावीसम्मिकर्मम विमपि प्रयोजनम् । यावाझटिति दुरात्मासी मम दृष्टिपयारपसरेतया पूर्ण विधीयताम् । परिवाल्पतामेषा राजाना ॥ लवंताम् I मन्त्रो-ययाज्ञापयसि देव । इदानीमेव देवादेशोऽयममोय क्रियते । 'सकृनमन्ति राजानः' इति तत्त्वतो जानीते सौ सेवक। परमत्र साञ्जलि. बन्ध समापाचनपूर्वक किमपि स्तष्टोक मिति मामान मन । नाह वेजोममस्य देवस्य पुरतो घृष्टवामाचरितु दुम्भाहा कुई | दि स्वामी मे भमन्येवसर ददा किमयावश्यक पृष्ट्वा देवदेश परिपालपामि । तपाहि- [१२३ ·खलु मठाधीशो मोहान्तोऽशीतिवर्षदेशीयो बरामीणंदेहो मृत्यु प्रतीक्षमागो पर्तते । दुव्र्यसनादितोऽप्यय पदि देशादस्मालिस्येित तदापमानम्याघातहतो मून मध्येमार्ग क्वचित् पशुप्राय मरिष्यति । मस्य पास्य सर्वा व्यवस्था छिनभिम्ना भवेन्नाम नूनम् । यदि स देवस्य कोपभाजन दण्डम एव, ततो निर्दय कठोर दण्ड प्राप्नोतु पर त मठाधितानामन्येषां जीवाना तस्मिन्निर्वासिते का वा दस्नीया दशा स्यात् । प्रसीदतु महाराज ! न्यायकनिष्ठ समारहस्य धोमन् । तथाविध कोऽप्यन्यो दण्डो निर्णीयता येन व्यवहारदृष्टया माभूव कोऽपि दोषातिशयो व्यवस्थाविच्छेदो लोकापवादश्चेति मे विनम्न हि निवेदनम् । मतोऽग्ने देवादेश प्रमाणम् । इत्युक्त वति वृदे महामन्त्रिणि राजा क्षणमेक किञ्चदन्तगूट विधि- न्याह-मत्रिवर्य } कपमपि क्रियताम् नीतिजुष्ट किमप्युपायान्तर देवालयस्य प्रबन्धादिविषये यथा रोचेत भवते, परमहमस्य दुराचारस्य मोहान्तापमस्य दुर्मुखावलोकन न सहे, न सहे नैव सहे 1 है, गम्यतामितस्त्वरितमेष, विघीयता प्रबन्धादिव, परमय दुरास्मावश्य निर्वासनमहंति । नाहमत्र विषये भवन्मुखादन्यत् किमप्यतोऽग्रे थोतुमिच्छामि । मठायरिणामन्येषो प्राणिनां कृते या कापि च व्यवस्था क्रियताम् परमय मोहान्तारसदो मा भूमे ग्गोचरः। गच्छतु भवानविलम्ब परिपाल्यता ममादेश। अपासो मन्त्रिपूर-'ययाशापति देव " इति वदन् पहिनिर्गतः । स्वमन्त्रालय गत्वा तत्कालमेव राजाज्ञामिमा लिखितरूपा स्वहस्ताक्षरराजमुद्रा- स्तिा प्रासारयत् - "स पै खल्वेषो मठाधीशो मोहान्यो राजाशपा विज्ञाप्यते पति सोऽर्थव सूर्यास्तसमयात् पूर्वमेव हि मठस्य देवालय परित्यज्य निर्गतु 1 पन कुत्रापि सामान्तर गरवासातवासमाररतु पातुषि राशो गोररो भवतु । मठे वसन्ती महिसाव मठे निवसतु । सा मठस्य सयो व्यवस्थो सावपानमसुष्पा ययापूर्व परिरक्षतु । तरयान् गोवरसादीन् परिपालयतु, सदाचारेण स्वपारिष्य. मभिरतम्ती परस्य भगवत सेवारापर्यादिक परतु । प्रस्या प्रष्टवर्षीयो मालपो राज्यप्रदत्तन यात्रवृत्तियनेनोग्जयिनी, वाराणसी, पटोदरनगर वा गरवाध्ययन मरो शिक्षा व समताम् । राम्रपिता देवस्थान विभागापिरिणोड वैतत्सव सम्पाव राजादेश सम्पर परिपाल्य मे प्रतिवेदस्विति ।" १२४ ] ·प्रयाय राभ्याः प्रयमप्रहरस्य समय । राजप्रासादस्य पृथुनो वर्तमाने, उद्यानाभिमुख सस्यिते महत्येकस्मिन् सुविधाले हाङगणे राजा, राजमाता, राजमहिषी, राजकुमाराः कुमायों बन्धुवान्धवाः परिचारिकादयः सर्वे सायन्तन महान्तमुत्सवानन्दमुखमनुभूयात्यन्त माहाद गता सुखमुपविष्टा मियो विनोद- वार्तालाप कुर्वाणा हासपरिहाससकयाभिर्मोमुद्यमाना विराजन्ते रागप्रहृष्टमनाः कुलवृद्धा जननी प्रसादयन् सादर ते "यि, स्नेहशीले । पूज्ये !! जननि । एतत्तु तवाशिपा पुष्यः प्रभावो यदस्माक्रमिह राजकुल सदा सर्वदा दिन्यान् भोगान् स्वर्गीय सुख चोरमुञान स्वकीये सांसारिक जीवने गतिशील प्रगतिशील सत् स्वगुणानुम्प मोदमानमास्ते ! मातः! स एर ते शुभाशिषा परिणामस्तव तपसा शुमोदकं सत्फल यद्वय सर्षे ते कौटुम्बिकाः सुखिन समृद्घाः सर्वानन्दसम्मन्ना सर्गतः सममानाष्टक राज्य दुर्वाणा विजयामहे !! राजमाता-'वत्स ! एप ते पूर्वजाना दयादाक्षिपचौर्यवीयं सम्मन्नाना तपसा प्रमावो मेनपाचञ्चलापि च राजलक्ष्मी: सततमुपास्ते नः सर्वान् । सुप्रतिष्ठितस्यास्य ते वयस्य सतीशिरोमणोनामसूर्यम्पश्याना क्षावरमरणोनाम- निस्तानः, गुरदीराणा महाशवाणा पराक्रमस्तेपां उपत्यागमाहारम्यवीरकुमा- राणा महापरितः, प्रसाना सदाचरणप्रयाविश्वासादिपुर्णरस्माकं सर्वेऽपि मनोरयाः सफनाः सन्ति । चिर जीवत यूय सर्ने वत्साः । पालयत यूय सर्ने धर्मेण स्वप्राः । पिरायोपमुग्यन्ता त इमे पुष्योपचयोप्ता दिव्या मोगाः! मन्ये, मधुना सर्वेऽपि मम मनोरमा परिपूर्णाः, सिधानि मे सर्वाणि समोहिवानि, परिपूर्णतां गता मम सर्वे शुमाभिलाषा: !' राजा-'मम्बा माज्ञापय मामधुना क ते मनोरय करवाशि?' राजमाता-वत्स ! हस्तगता इव मे सर्वाः सिद्धयः । न मे किमपि सुखमपहीयते । यदि च मे स्वास्थ्य समम मवेत्तदाह पुनरम्येश्वार देवतीर्यवात्रा कतु मुत्सहे । सति सम्भदे, त्वं ताश कमपि प्रवन्ध कृत्वा मा तीर्याटनाय प्रहिणुहि वेन ममायमन्तिमोऽमिलापः सकलः स्यात् । नान्यत् किमपि काममेड राजा-मातः ! मवरयमाराध्यन्ता तीयंदेवाः । पुष्पाथमाश्वावलोक्य. न्ताम् । तीटिनात् पुण्यलामादतिरिक्त स्वास्थ्यलामोऽपि सम्भाव्यते । [ १२५ ·। तद्यथेच्छ तीर्थाटन विदधातु जननी । मह भवत्या पूज्यायास्तीर्थयात्राया सर्व प्रबन्ध शोमना व्यवस्था प करिष्ये । मात्र विषयेऽल्पीयसीमपि चिन्ता करोतु भवती कुलाम्बा न । मत्र विषये श्वो वा परश्वो वा पूज्या मातर त्वां पुन. निवेदयिष्यामि। राजमाता--'नात्र कापि चिन्ता मम मनसि जायते । भवत्सु मातृभक्तेषु सर्वसमर्थेषु वीरेषु पुत्रेषु विद्यमानेषु का नु वत मे चिन्ता स्यात् ? भन्यत् सर्व तु व्यवस्थादिक कतुं व प्रभु । त्वत्कृते प्रबन्धे नांशतोऽपि किमप्यपहीयेतेति सप्रश्रय विश्वसिमि, परमद्यत्वे कलिहतकस्य दुष्प्रभावातीर्थेषु तीर्थपण्डिताना, मिसुकाणा, याचकाना, तथाविधानामन्येषा पाकिञ्चनानामपराघवृत्तीना जनानां समूहो यात्रिणास्तथा पीडयति येन ययावतामास्तिकानामपि चेतो यदा क्दा कुण्ठा गच्छति । याचकानां सम्मों महान् भवति तेन देवदर्शनं दुष्कर मिव जायते यात्रिणा, विशेषतो वृद्घाना बालानामबलाजनाना मादृशाम् । तीर्थस्थल गत्वापि मनोमडो भवति तदा पुण्ये वर्मण्यपि च अदयावतापक्षीयते। एव सति वाक्यमुपगताया मे कय मोगक्षेमस्य निर्वाह स्यात्, कश्च मम सम सहाय को वा विश्वसनीय भास्मीयो वा भवेत् ? भवन्तः सर्वे मम प्रिया: पुत्रका गाहंस्त्यधर्म ध्यापृता राज्यकार्येषु चातितारा व्यस्ता. कियन्त काल मया सह तीर्थाटने सहयात्रित्वेन स्थातु पारयेयुरिति नाह जाने । प्रस्तु, वत्स ! त्व तथाविध प्रबन्ध शोभना च व्यवस्था विदध्या येनाह केनचिदनुभववता, सुपरिचितेन, सदाचारवतात्मीयेन, विश्वासयोग्येन च विदुपा निर्देशकेन सहायभूतेन जनेन तीर्थाटन कतुं प्रभवेयम् ।' राजा-'तपा करिष्ये मातः ! येन मम चनन्याः पूज्यापास्ते यात्राभिलापो निर्विघ्न सम्पत्स्यते । मा चिन्ताकुला भवतु भवती । केनचिन्महामण्डलेश्वरेण पत्रव्यवहार विधाय पुननिवेदयिष्यामि विषयेऽत्र भवम्य ।' इत्य वार्तालापान् विपाय सर्वे ते राजपरिवारसदस्था समितिमिमा परिसमाप्य स्व-स्वनिवासस्थानानि जग्मुः। ४ सपा वायणसी। गंगायास्तटे रमणीयः कस्यचित् महामण्डलेश्वरस्य पुण्याथमः । तनानेके शिष्यनिवहाः सन्यासिनो ब्रह्मारिणो निवसन्ति । केपमात्र वियोरा वयस्काः प्रौढाच मण्डलेश्वरस्य शिष्यप्रशिष्या प्राथमनिवास- सुखमनुभवन्तो मोदन्ते । तत्रयोयुवा परिवार निया पाश्रमस्य सर्वा १२६ ] ·व्यवस्था सम्पादयति । स खल्वदकारातनये तत्र वसत सर्वानपि विद्यायिनोड़- ध्यापयति । स किल युवा परिबाट उत्रत्य सर्वजनरखिलभारतीयसन्यासिसङ्घस्य प्रधानमन्त्रीति प्रसिद्धया समधिक परिचित । विज्ञानचनय इति तस्य गुरुदीक्षाप्रदत्तमनिदानम् । मसौ विज्ञानचंतन्यो युवा सन्यासी न केवल वाराणस्यामेदापि तु समस्तेऽपि भारतीयसन्यासिसमाजे स्वबंदुम्चेण, चारित्र्य- महिम्ना, महामण्डलेश्वरस्य प्रधानशिप्यलेन, सन्यासिसवस्य मुख्यमन्त्रित्वेन च यत्र तत्र सर्वत्र सुम्हीउनामदेव सुतरा विख्यातोऽस्ति । स्थानमाहात्म्येन, कादंगौरवाच्चाय विद्धानचंद यो महती सामाजिर्श सुप्रतिष्ठा, कौति, यश, स्वातिचोपमुञानोऽपि च नितरा विरक्तो निष्कामकर्मयोग समम्यस्यन् देवी सम्मदमात्मनि दबानो योगिजनोचिता दिनचर्यामनुसरति । स सदा सर्वदा बाह्म मुहूर्त समुत्याय गगातीरे शौचस्नानादिका क्रिया निवत्योपसि सन्ध्यामुपास्य, वेददेदााव्याकरएन्यायादीनि दर्शनशास्त्राप्यधीतु नगररम्यासु निवसता तत्तन्छास्त्रविशेषदाना महापण्डिताना गृहान् गत्ला शास्त्रविद्याध्यय- नाय महान्त पुरुषायं सपरियम करोति । तत परावृत्यमहामण्डलेश्वरस्य स्वगुरो सेवासपर्यासमादने स्वारमान नियुक्त । मध्याह्न चाश्रमव्यवस्मादिक करोति । अपराहोतर स सन्यासिस इप्य कार्यालयसम्बन्धीनि कार्याणि सम्पादयति । साय पुनमगरलेश्वरस्म गुरो सेवायामुपविष्टते विनानचंय ! यदा कदा महामण्डलेश्वरेण गुरुण साक समासमाजपरिषदामधिवेशवानि चापि वति, तत्र च माषणलेखनकार्यान्यपि कुरुते । महामण्डलेश्वरस्य परम विश्वासपात्र, मंत्री सता, शिष्य., कोशाध्यक्ष सममपि स एवासीद विज्ञानचेतन्य। मयकदा साय सुखौरविष्टो मण्डलेश्वरो विज्ञानचंतन्यमाह-वत्स । विज्ञानचंतन्य ।। पर्वतत् पत्रम् । एकस्य मम परिचितस्य नरेशस्य वृक्षा राजमाता तीर्थयात्रा कर्तुमिच्छति । तस्या' पुत्रो नरेशो मामेक विश्वासार्ह सदाचारिए विद्रास शिष्य निर्देशक्त्वेन तस्य जन या साच तीर्याटनेपु सहाय- पत्वेन याचते। वदह त्वामेवात्र कर्मपि नियोक्तु कामय । अतस्त्व व प्रावरेव प्रयाग गत्वा कार्यमेतत् सम्पादय। नान्यस्मिन्नने वाहसो मे विश्वासो पमत्रोत्तरदायित्वपूर्ण कमणि नियोज्य निश्चित स्यामिति त्वयंवत्सर्व कतव्यम् । मरि तमिद करिष्यसे।' विज्ञानचंतन्य-गुरो मादन् ।। सर्वारमनाह धीमच्चरणाधीन । गुरोराज्ञया प्रसन्नेन मनसा सवं सम्मादपिप्यामि । निश्चिन्ता मदन्तु गुरुचरणा विपक्षेत्र । वोदतेन्ह् प्रयाग गमिष्यामि ।' [१२.

·मण्डलेश्वर -'वत्स ! पश्य त्वम् । मवघेहि मम वचनम् । इदानी लोकेऽस्मिन्--विशेषतोऽस्माकमत्र देशे भारते-बद्घावन्तो नैष्ठिकाः सनातन- वधिमधमनुयामिनो जना एव विरलविरला: केचिदेव दृश्यन्ते । तत्रापि वधिमानुसारि जीवन हि पेषा चिदेव विलोक्यते । ये केऽपि च विरलेष्वपि विरला विद्यन्ते किलास्तिका देवनाह्मणातीर्थादिपु प्रद्घाविश्वासमक्ति भाजस्तेऽ हि च तीर्थपण्डिताना, वञ्चकाना, धूर्ताना, प्रच्छन्नलुण्टाकाना दुराचारः प्रतारणश्छलनामिरपवञ्चिता दिने दिने नास्तिकत्वमङ्गीकुर्वाणा वर्तन्ते । विज्ञानार्थशास्त्रराजनीतितत्राणामद्यत्वे यो हि प्रबलतम. प्रभावो विकाशनाम्ना कान्तिरूपो विज़म्भते, शिक्षाव्यपदेशाधो हि भौतिकोप्नतिप्रधानो मोगवादोऽ नुदिनं प्रवत मानोऽस्ति तेन हि सर्वमपि धार्मिक जगद्विपरिवर्तितम् । तीर्थेयु या लोभोपहतचेतसा ब्राह्मणाना भिक्षुकाणामन्येषा च तथाविधाना दुष्प्रवृत्तयो दुराचारा जायमानाः सन्ति ते. सज्जना मास्तिका अपि लोका घमं शरन्ते तृणाय मन्यन्ते प्राचीन सर्व तीर्याटनादिक कर्मकाण्डम् । 'कुहुकचकितो लोक; सत्ये प्यपायमपेक्षते ।' प्रत एव होदानी दम्भाचार्याणा दुश्चरित्रः सन्यासि. समाजस्तिरस्क्रियते, पण्डितवर्गो देवयात्राप्रसङ्गोऽपि च सर्वसाधारणरपमन्यते, निराद्रियते च । मतो वत्स? त्वया प्रयाग गत्वा तथा प्रबन्धादिक सम्पाद्यं येन सा राजमाता सानन्द सकुशल च तीर्थयात्रासुखमनुभूय प्रसीदेत् । अस्माभिरत्र स्वसमाजस्य प्रतिष्ठायेक्षया धर्मापेक्षया च तथा विधेय येन प्रजाना मनोभावा- देव तीर्थब्राह्मपु मा पालुष्य स्पृशेयुः । गच्छ व वत्स प्रातरेव प्रयागम् । सापय तदेतन्मे प्रिय कार्यम् । वय सन्यासिनो निस्पृहा अपि सर्वसमर्या. । 'कौपीनवन्त. खलु भाग्यवन्त. 'नास्माक धनवैभवादिक घ किमप्पपहीपते । परमेश्वरस्य कृपयाद्यत्वे वय लक्षाधिकानामपि धनविभूतीना प्रभव । तस्मात्त्व दशपञ्चसहस्ररूप्यकाणि त्वया सह नयस्व ! सत्यावश्यके स्वमुन्मुक्तहस्त धनव्ययं कृत्वापि साधुममाजस्य प्रतिष्ठानारूप सवं कुर्या । भपि स्वमेतत् सर्व मदुक्त परमार्थतो वेरिस, वत्स' बुध्यसि च विमयंमहमेतत् सर्व भूयो भूयस्त्वामकथयमिति ??" विज्ञानचंतन्य'-'पाम् भगवन् । गुरो !' जानेऽहं थोमचरणानां हृदयगत सर्व तत्त्वतो वेधि च देशालपरिस्थितिम् । तद्यथाज्ञापयन्ति ममा. चायंचरणास्तवाचरिप्यामि। " मणलेश्वर -"ननु ल स्खया सह मामयीन तामृत्तरयान चापि नयस्व यदि नयपालनरेशेण मे गतवर्षे समर्पितम् । यद्यपि तद्यान महाहमणिरत्नसु- १२] ·दम्पण्डितमतीव दुर्लम वस्तु तथापि प्रसङ्गेऽस्मिन् तस्योपयोगः स्थाने खलु ! तत्र गत्वापि च यदि त्व किमपि साहाय्य मतोऽपेक्षेथास्तदा त्वरित मा सूचय । मह सर्वत्र स्थितोऽपि प्रहात्यामि । मम जीवने लक्षश कोटिशन धनवन्तो राजानः शासकाश्च मत्सम्पर्कमागता. परमत- पूर्व न कदापि तथा चिन्ताकुलो- हमभूव यथाधुना भवामि । परिदतितेऽस्मिन् समये वर्णश्रमसनातनधर्मस्य, साधूना, ब्राह्मणाना समाजस्य कृत एव में स एष प्रयत्नस्तदेतन्मम ममत्वम् । तस्मात्वा प्रति मयंतत सर्व समुपदिष्टम । तद्गच्छ त्व में प्रियदत्स । साधय तावन्मनोयोगेन कार्यमेतत्सवम् । शुभास्ते सन्तु पन्थान " - ५ प्रयागस्य बाप्पशकटीविश्रामस्यलम् । रेलगल्या प्रागमन प्रतीक्षमाणा मनके मनुष्यास्तत्र काल क्षपयन्तो विद्यन्ते । जाताया वैलाया रैलगन्त्री समागत्य नियतस्याने विरराम । प्रथमकक्षान्तरात् राजकीयाः केचन जना नौचरदातरन् । भूमो पद दघतामेव तेपा प्रयामनगरवासिन. केचिन्नागरिका , सन्यासिनो, ब्रह्मचारिणी, गृहस्था, महिलाश्च स्वहस्तेषु पुष्पमालाः प्राचुर्येण नीत्वा तहकक्ष- समीपमागत्य-~'विजयताम् सनातनों वर्णश्रमो धर्म !' इत्युद्धोषपुरस्सर समवेत्य तस्य । दासीमि सहका दोवृद्धा विदुषी क्षात्रमहिला रेलगन्न्याः समुत्तीर्य यावद्भूमो पद निदधाति तावत्तस्या उपरि पुष्पाण्यवर्षन् । सा किचद्धिस्मितेव यावदितस्ततो दृष्टि प्रसार्यावलोकते तावदेव कश्चित् युदा परिद्राट् सम्मुखमागत्य तामोचत्- मात ! काशीधामस्थमहामण्डलेश्वर- महाभागाना दार्शनिकसानोमाना सन्यासिसवस्य सभापतीना शिष्योऽह विज्ञानचंतन्यनामा तदाज्ञया श्रीमत्या यानाप्रसङ्गत्र सहयात्रित्वेन निर्देशकत्वेन च नियुक्तः सम्मति समुपस्थितोऽस्मि । तदैतन्मम परिचयाय गुरुवरणं प्रदत्त परिचयपत्रन्। प्रत्यक्ष करोतु भवती राजमाता । श्रीमत्या निवासायान नगरे सर्व प्रबन्यादिक सुव्यवस्थितमास्ते । तदागम्यताम् नगर गच्चामो वयम् । इत्युक्त्वा ता राजमातर सहनीत्वा सदः सहचारिमिर्जनः साक बाष्पशकटी विश्रामस्थलात् बहिर्गन्तुमुपचक्रमे । मय सा रात्रमाता बहिराजगाम तावदेक स्वर्णमण्डित मृतरयानमागत्य तस्याः सम्मुग्यमुपस्थितम् । सा च तदाररोह तस्याः सहयात्रिणः सर्वेऽपि चान्यान्यानि मृत्तरादवरथानानि समुपाविशन् । राजमातुः सहानीतानि सरण सम्मारोपस्करणानि चानीय परिद्राडनुयायिमिजनयनिषु सावधान सुरक्षित च सस्थापितानि । यदा राजमातुमूत्तरयान गमनाय गतिशीलमभवद [ १२६ ·तदेव तामानेतु समागतानाम् लोकाना समूहो जयघोषानुचारयन् गम्यूतिपर्यन्तं भजनकीर्तनस्तुतिस्तोत्राणि प्रपठस्तनुवदाज । तमेत सुविशद महदमव्य भद्रं राजसिक स्वागतमवलोकमाना वृद्धा राजमाताशातीत महान्त जनयूथ तदा• ज्ञावशवद विभाव्यातीवानन्दसन्दोह, महान्त सम्मान चात्मनो भाग्य धन्यधन्य मन्वाना भृश मोमुद्यमाना परा तुष्टिमन्वभूत् मतीव प्रसन्ना सा राजमाता स्वमृत्तरयानचालकस्य समीपेऽग्रासन मुपनिषण्ण त युवान परिवाज हर्षोद्रे- कान्मनोभावान् गोपायितुमपारयन्ती बमाषे- 'भगवन् ! सन्यासिप्रवर !! मत्कृतेऽत्रभवभिभवद्भिर्वहुधमोऽङ्गीकृतः । तीर्थयात्रामागताया मे श्रीमन्तो या बह्वादरा सम्भावनामाचरन्ति तयाह लज्जे । कथमह महामण्डलेश्वरमहाभागाना तच्छिष्याणा सुयोग्यानामानण्य गमिष्यामि । बहु कृत भवदभिः । यत्र तीर्थेषु धर्मध्वजाः वेचन धूर्ता वञ्चका वसन्ति तत्रव भवादृशा. परोपकारपरायणा. प्रख्या सज्जना महात्मानोऽपि ध विराजन्ते, इति विचिन्तयन्त्या मम पूर्वाग्रहो दुर्धारणा चेदानी व्यपगतेवाभाति । महत्सौभाग्य मे यत्तीयंदेव. श्रीमत्सहशा. सज्जनाः प्रेषिताः। मन्ये, सेय मम तीर्थयात्रा सानन्द सकुशल च सम्पत्स्यते नूनम् ।' एव वार्ताविनोद कुर्तता तेषा यानानि किलक भव्य भवन प्रापुः । राजमाता दासीजन. साक मृत्तरयानादवतीयं तद्मवन प्राविशत् । तत्र सर्वेऽपि कक्षा राजोचितः सर्व. सम्भारपस्करैः साधनसमूहै' सुसज्जिताः शृङ्गारिताश्चासन् अन्त. प्रविश्य सा तत्रत्या व्यवस्था प्रबन्धादिक सर्वविधा राजसी सुविधाश्चालोक्य स्वराजप्रासादादप्यधिक तुतोष गौचस्नानसन्ध्यादीनि नित्यकृत्यानि कृत्वा विज्ञाचतन्यस्य तत्त्वावधाने नियुक्त भृत्यः उसाधित भोजन कृत्वा पात्राधमापनोदनाय विश्राम कृतवती पुन. प्रबुद्धा स्वरपा प्रसन्ना सती सा विज्ञानचंतन्येन सह मन्त्रणा कृत्वा क्रियमाणाया यात्रायाः कार्यक्रम स्पिरीकृत्यादी प्रयागे, तत काश्या, सारनाये, गयाया, हरिदारादिषु पान्या- ज्यतीपंधामसु तत्तत्तीर्घस्नानानि देवदर्शनानि च विधाय सकुशल सानन्द च पुन: काशीमाजगाम। तीर्याटन कुर्वत्या राजमात्रा यत्र तत्र सर्वत्र तीर्थक्षेत्रेषु संन्यासिप्रवरस्य तस्य योविज्ञानचंतन्यस्य सुमहान् प्रमावः, प्रतिष्ठा, प्रतिपत्ति , सम्मानो, वंदुष्य, सरित्रता च प्राप्तकास समनुभूता । सदनुमावाद सा भृश तुतोष, मनोवाचामगोचरा कामपि मुद प्राप । सा सर्वात्मना विज्ञापंतन्यस्य यद्यति- नीवोपकारक्रीतेवाभूत् । सा मनस्येवमचिन्तयत्- १३.]

·"यस्व महामण्डलेश्वरस्व विधा विद्वासः सदाचारिणः शिष्याः, पेया किलंदविषः सुमहान प्रमावो, या देशे सर्वशी पूजा, प्रतिष्ठा, समादरः, स महात्मा स्वय कोडा प्रभावशाली, तेजस्वी महिममहीयान स्यात् ! सत्यामिनो ब्राह्मणान् तीयपण्डितान् मायुममाज प्रति च यो में पूर्वाग्रहोऽन्यथाधारण चासोत्तन्मे मोहविलसितमज्ञानविम्मित मेदामूत । तदना मयाय समागतया विज्ञानचंतन्यम्य गुरदो महामण्डलेश्वराचार्या अवश्यमेत्र द्रष्टव्याः" इत्य विचिन्त्य तपा विज्ञानचंतन्येन परामर्श कृत्वा महामण्डलेश्वरस्म दर्शनायं तदाश्रनगमर्न विनिश्चितम् । ६ काशीक्षेत्रम् । मगायाम्निीरोपकण्ठ महामण्डलेपबरम्य मन्य हि प्रासा- दोरममाश्रममन्वमदम् । मद्य वाबदाबमातात्रवातिय्य स्वीकरिष्यतीति कला महामण्डलेश्वरस्याज्ञयाचार्यवयंस्य सन्यामिवर्गम्य कुलपतेः सर्वे शिष्यप्रविष्या धनिका भकारहाताश्च मात्ररात्रमातुस्तस्या' सम्भावनायं प्रातरैवातिव्यस्ता नानाविधान् समुपचारसम्मारान् सनीकुर्वन्तो विलोकान्ते । माप्रमोद्यानस्य मध्यभागे मावश्चन्द्रभेलीवरस्प मन्दिरप्राङ्गणे बहको नागरिका जनाः समुस्यिता दृश्यन्ते । वचिद्विद्वासः पण्डिता शास्त्रायं कुर्गा प्रवरतरघाराप्रवाई सस्कृतभाषया मापन्ते । इचिन्महाभारतमागस्तवाल्मीकिरामायणगोपनिषदा पारायणानि कुर्वलो विनन्ति महापौराणिका । चिद् द्राभिषेकं कुर्वाणा द्विजातिपरिवृहा वेदाध्ययन कुर्वते । क्वचिद्रचारित शिवविष्णुदेवीसूर्योग- सनापरायणाः स्तोत्रमन्त्रान् पठन्ति । क्वविदोमकुपु होमाचीः समर्पयन्त:- घ्वदेोऽग्निदेवमाराधयन्ति । क्वचित् सस्वर चतुर्वेदमन्त्रानुचारयन्ति वैदिकाः। कचिद्गायका भगवतीतनानि गामन्द्र पीयूपसरसा सङ्गीतमुघाधारा वर्षन्तः चौमन्त । विपदीपनवेद्यपत्रमुपोपचारदेवाः पूज्यन्तै चिन सङ्गीता- चार्याः शास्त्रीय सङ्गीत सवालस्वरालापमादिप्कुर्वनो मौदन्ते । वाराङ्गना नृान, हासपरिहारानन्दादगार: मठो मुरित इवद्याश्रमाम्याश. कामपि नत्रीनामेवाभूतपूर्वी सोमा विधत्ते सर्वतः साविकमैदामाति वदायमस्य वातावरणम्। पनवेसाः समीपे दर्मासनमुपविष्टो विराजते महामण्डलेश्वर साग- मावात सात्त्विावृत्तवैराग्यात् राजसिक्भोगनिदपेशोक्विनोऽपि कापायवस्था कोरोनमात्रपरिग्रहो.पि चाडम्बरसून्योऽपि स महात्मा महामण्डलेश्वरो वेदवेदान्त- न्यायव्याकरणशास्त्रषु अनन्यसाधारण प्रतिभा दधानोशी दालवत् सरलहृदयो ·निःस्पृहोऽपि महाप्रभावो देहात्मभावरहितोऽपि च साक्षाइबृहस्पतिरिव सौम्याकृतिः प्रशाततेजाः स्थिरचित्तो मितभाषी स्वस्थः प्रसन्नो निर्विकल्पे समाघावात्मनोऽशेषा वृत्ती प्रविलापयन्निवातितरां शातिमनुभवनिषण्णोऽभूत् । तावदेव विज्ञानचैतन्येनोपदय॑मानमार्गा राजमाता महामण्डलेश्वरस्या- श्रमद्वारमाजगाम । तत्रोरस्थिते. सर्वेरपि जनैराश्रमद्वारमागत्य जयघोषपुरस्सर घाद्यध्वनिसहित मङ्गलाचारविधिना राजमातु स्वागत व्यधायि । प्रविश्य घाश्रम सा चन्द्रमौलीश्वरस्य दर्शन कृत्वोद्याने प्राकृतजन इव सर्वान् देवान, भूदेवान्, सभ्यान् नागरिकान् सविनय सादर प प्रणम्यान्ते मण्डलेश्वरस्याभि- मुख गत्वा साष्टाङ्गप्रणिपातपूर्व तच्चरणी ववन्दे । सोपचार शिष्टाचारविधि निवर्त्य सा राजमाता महामण्डलेश्वरेण सङ्केतेन निर्दिष्टमेकमूर्णासनमुपविदेश । मध्याह्न यावत् तत्र स्थितायास्तस्याः सर्वा धामिक्यः क्रिया. प्रावर्तन्त । दानदक्षिणानन्तर प्रसादवितरणमनु चोत्सवः सानन्द समाप्ति गतः । अथ मध्याह्न महामण्डलेश्वरस्यान्तरङ्गः प्रमुखः शिष्यः साक भगव- त्प्रसाद गृहीत्वा सा राजमाताश्रमस्य तस्यैकमागे राजोचितः साधनः सम्पन्ने महाप्रकोष्ठ शय्यासनकुट्टिमचित्रतिरस्करिणीविभूषिते विश्राम कर्तुं मगच्छत् । स्वय महामण्डलेश्वरो विज्ञानचैतन्यादयोऽन्तेवासिनः सर्वे यथेच्छ स्वदिनचर्यानु- सरणे प्रवृत्ताः। प्रय साय तीर्थदेवाना दर्शनानन्तर भागीरथ्यास्तटघट्टपु भ्रमण, नौकाविहार, श्रीकाशीविश्वेश्वरान्नपूर्णाकालभैरवादीना दर्शनानि कृत्वा प्रति- निवृत्ताया तस्या राजमातरि सायन्तन भोजन परिसमाप्य चन्द्रमौलेदेवालय- स्यैकदेशे महामण्डश्वरो, राजमाता, विज्ञानचैतन्यश्व सुखमुपविष्टामिथो वार्तालाप कुर्वन्ति- राजमाता-भगवन् ! तपोनिधे !! श्रीमचरणानामनुग्रहात्, श्रीविज्ञान- चंतन्यस्य परिश्रमान्मामकीनाप्तौ तीर्थयात्रा सकुशल परिसमाप्ता। प्रधुना ग्रहान् प्रति प्रस्थानुमाज्ञापयन्तु महाभागा. । यद्यपि मया स्वजीवने पञ्चवार तीर्थाटनयात्रा विहिता परमयां खलु यात्रायां मया यो हि धर्मलाभो लन्यो, पदि तीर्थदेवता नादर्शनसुखमाप्त, साधुसंन्यासिना, महात्मना, विदुषां घ सत्सङ्गोनुभूतस्वासवं भवत्कृपाप्रसादेनैव सम्पन्नम् । पन्या भवादृशा महारमानो धन्याश्च विज्ञानचंतन्यसदृक्षा भवच्छिष्या येषां कृपाकटाक्षमरसहशा मपमा जीवा मपि पापपदादिमुभ्यन्ते । महानेवोपकारमारो मपि गुरुचरणानाम् । मनेक- १२२] ·जन्मजन्मान्तरेवर नाह मदता तमिममुपकारमार, दयावाशिम्य, निर्धाज स्नेहानुवन्धमहतुकी परम्परा, महतीमनुकम्पा च विस्मरिष्यामि ! वाहमयमा, पापा मजदुकाराणामानृश्य विधातुम् । भगवन् । अस्या यात्राया मयायर ष्ट, यच्च त, यच्चानुभूत, तेन सनातनवर्षायमधर्म प्रति, साधुसन्यासि- ब्राह्मणपष्टितान् प्रति च यो हि में पूर्वाग्रहोग्नुहारा विचारा, अन्यया भावना, दोपदर्शनबुद्धिश्चात्ता सर्वा मम क्षुदता विलय जग्नु । मम विचारसरणीषु महत क्रानिकारि परिवर्तनमजायत । पुनर्जन्मदात्मनो मन्वैमुना।' . मण्डलेश्वर-दैवि प्रविनय दे दच । भवती च महाकुलप्रसूताभिज- नवताम् क्षात्राणा सस्कारा एव तादया। भारतेऽत्रदेश पुरुषापेक्षया देव्य एवं हि समधिनमास्तिक्यभावापन्ना सन्ति । साध्वीना महिलानामन्त' करणे यो हिसहजयसाविश्वासमावस्तदावारेणंव जीवत्यसौ दधिमसनातनो धर्म वद्धता ते कुलम्, पुत्रपौन प्रपौत्रश्न चिरञ्जीवानुभव त्द धर्माचरणं सकलमपि राजभोगसुखम् ! धर्मलामा ते सदा सर्वदा भूयाद !' राजमाता-'भगवन् । गुरो ॥ सत्या' सन्तु ते शुभाशिषः । भवता तविंद महर मव पश्यन्या में नास्स्वेवालमपि सामय्यं तादृक् येनाह श्रीमचर- रायो किमपि समपविनु सक्षमा स्या परमेतत् किञ्चिदतीवाल्पाप धन श्रीमचरणयोनिवेदयानि, उन् कृपया स्वीकृत्यानुगृह्यताम् । नात्र गुरुचरणः स्मिपि प्रत्यास्ययम् । नाहमस्मि समयान्यत् किमप्युपाहतुं गुरुचरणेपु" (इति निवेदयन्ती राजमाता सपुष्पहार सयौफल च पञ्चसहन्तरूपाणि, फलानि, बत्राणि च मण्डलेश्वरायापयति) मण्डलेश्वरः- देवि । राजमाव ।। अदया समस्ति धन परिग्रहीतुमेव युज्यते, पर त्यतमर्वपरिणदस्य सन्यासिनो घनेन किं प्रयोजनम् । तथापि श्रीमत्या अनुरोधाद-मायमस्थितेः परिपालनायैतत् विनानन्याय समय । स एव ममाश्रमस्य व्यवस्थापक , स एव सन्यासिसवस्य महामन्त्री, स एव हि मम प्रधान शिष्यो धर्मपुत्रो वोत्तराधिकारी वा।' इत्युक्त्वा मण्डलेश्वरेण सकतेन तदन स्त्रोक्तुं प्रेरितो विज्ञानवंतन्यः । स व उदादायायमान्ननिधातु गतवान् । राजमाता-"भगवन् ! गुरोस एप विज्ञानचैतन्य सत्यमेव हि थीमदनुरूपोन्तेवासी । मासमेक यावत् तीय पर्यटन्रया मया निपुरा परीक्षिता- [ १३३ ·स्यान्तति । सोऽय विद्वान् विलक्षणबुद्धिः कर्मठश्चतुरः कामक्रोधादिमिवि- काररसस्पृष्टोऽतीव निर्मलवृत्तिः सात्विको निश्छलश्च प्रतीतः । एतादृशो निष्ठावास्त्यागी स एष शिष्यस्ते नून भवत्प्रतिमूतिरेव मतो मे । तस्मिन् यदि भवता विश्वासो निष्ठास्था प्रीतिर्वात्सल्य वातितरा वर्तते तत् स्थाने खलु । विज्ञानचैतन्यस्य व्यहारेण, शिष्टतपा, विद्ययाचरण. कर्मकौशलेन, प्रबन्ध- पाटवेन चाहमतीव प्रीता सतुष्टा चास्मि । पुत्रवत् स्निह्यति तमेत मे मनः । तस्य यावती प्रशसा क्रियेत सा तद्गुणानुरोधादल्पंव !' मण्डलेश्वर:-'सायमभिहित भवत्या । स खलु तादृश एव । प्रहं च त प्राणेभ्योऽप्यधिक स्निह्यामि । स मे परम विश्वासपात्रम् । स विद्वत्तया, चारित्र्येण, कर्मण्यतया चात्र देशे-विशेषतः सन्यासिसमाजे-मुतरा प्रतिष्ठितः। प्रजा- जनाश्चापि त बह्वाद्रियन्ते । मह भवत्या कथनात् बहु सन्तोषमनुभवामि यत् स श्रीमत्या यात्राप्रसङ्ग समधिक साहाय्य समाचचारेति ।' राजमाता-'भगवन् ! मह जाने यत् ससार परित्यक्तवता साधूना सन्यासिना तपस्विना च कुलजातिगोत्रादिविपये किमपि प्रश्नादिकरणमनुचित भवति, तथापि सहवासपरिचयात् गुणवैशिष्टयात वर्मकोशलात् शोभनादाचा- रात् शीलसौजन्याच विज्ञानचंतन्यस्य जन्मस्थानकुलादिविषये च भवन्त किमपि प्रष्टुमिच्छति मे मनः । यदि च स्वामिचरणानामत्रभवता भवतो नातिखेदकर- मिव भवेत्तदा तत्परिचय मह्य प्रयच्छन्तु । यतोऽस्माक राजधान्या केचन मठा देवालया महान्ति मन्दिराणि च विद्यन्ते येषा व्यवस्था निर्वाहाथ जीविका वृत्तिरपि राज्येनोपकल्पिता विद्यते । परमेतत् ससेद निवेदयानि मत्तत्र न कोऽपि विद्वान् सदाचारी वा विद्यते साधुर्यो हि स्वगुण राजप्रजानां हिताय धर्मोपदेश क सक्षम' स्यात् । तेषु स्थान परम्पराप्राप्ता ये केऽपि सन्त्यपि तथाकथिता साघवो मोहान्ताः संन्यासिनो वा ते सर्वे प्रायेणाधिकारबुभुक्षवो दुराचारा व्यसनमस्ता दाम्भिका एव वर्तन्ते । मत्पुत्राश्च सर्वे नवशिक्षादीक्षा- सम्पन्ना नवीनाचारविचारानुयानिन. पुनस्तादृशाश्चरित्रभ्रप्टान् बाबापदवाच्यान दर्शदर्शनास्तिकत्व भजन्तो वर्णाश्रमसनातनधर्मादपरज्यन्ते । तस्मादि तत्र विज्ञानचैतन्य इव फोऽपि सदाचारी विद्वान् सन्यासी निवसेत्तदा मे मनसि महानानन्दो जायेत, मम वृदायाश्च धमलामः सत्सङ्गसुविधा प भवेत् । तेनेद प्रष्टुमुस्खण्डते मदीय मनः।' मणलेश्वर:-'श्रीमति ! राजमात !! विज्ञानचंतल्यसम्बघि यावदह जाने, तावत्वामह प्रवीमि । श्रूयताम स एप विज्ञान चतन्यः पञ्चविंशतिवमः ·पूर्वमत्र काशी समाजगाम । तदानी सः देवननष्टदर्पदेशीयो बालक मासीद । मादी सोन्त्रास्माक सन्यासिसमाजस्य छात्रान विद्यायित्वेन न्यदमत् । स च स्वजन्मभूमेः शासकद्वारा प्रतीवमानां दशहप्कमिता छात्रवृत्ति लममानः शिक्षा प्रान्नुदानोऽभूत् । तदानी न धावालये वमता सर्वेषामपि विद्यार्थिनारसवाल्प- वदा दालो भूत् । तत्सम सन किदिनि स्वात्मगतमभिप्राय सप्टतो वक्त शशात । तद्विपये वयमेजावदेव हि ज्ञातुमधारणाम यदय राजपुनप्रान्तस्यैकस्मिन् भूमागे निवसतः कस्यचिदहम्यस्य साधो पुत्रोस्तीति । पितास्य मोहान्तोऽपि राज्याश्रितोपि च दुर्व्यसनवनात् राजा तिरस्कृत्य कुतोऽपि स्वप्रदेशाद् दहि- निर्वासित.। माता चास्य जीवति महता कृच्छेण च स्वनिर्वाह करोति । तेनैव राज्ञा सोऽय वालो विद्यान्यवनायं वाशी प्रेषित इति।' 'तहानी तु नाय मम सम्ममासादितदान, पर क्या क्या शिक्षा मे- म्युन्नति कुर्वाधस्तद्गुननः प्रशमितस्तथा तथा स्वयमेदात्मयल्या, सत्व- सम्पन्नता, पात्रत्वेन च मम करांगोचरो बभूव । सन्यासिनामस्नाक समावे यातायात प्रकुरो मपन्लेक्योऽवलोकितः, स चारिवारिक मत्सम्पर्कमागवः परिचितो मया। बिना, उदास्माक छात्रालपेऽभ्ययनपरो विद्यामुपलभ- मानोज्य शास्त्रेषु व्युत्पन्नः स्वस्य सहपाठिना छात्राणा, छात्रालयस्य च सेवार्य महान्तमुद्योग वृत्ता ता सस्था महीनन्युन्नति निनाय । उत्सम्यासम्बन्धीनि कार्याधि सम्पादयन् यदा कदा मत्समीपमप्यागच्छन्नासीद, विचारविमर्याच तेन बहुमा मया साक्मश्यिन्त । ततश्यत्रालयस्य कृते घनसङ्गहाय ममा सामने वार स निन्दिनमपि च देश बनाम । यात्रा प्वप मेविका- विक सामीप्यमासाद्य गुरगस्तवेदप्मेण, सेदया, प्रबन्धचातुरण, व्यवहारकोानेन च क्रमशो मम प्रमानशिप्योऽन्तरङ्गसखो विश्वस्तः प्रीतिपात्रमभूत् । एवावदेवाह तद्विपये जानामि । एव वार्तालाप कृला राजमाता महामण्डलेश्वरम्यानम एव ता रात्रि निनाय । पयापरेः प्रातः सा मन्डलेश्वर प्रसाद्य वदानामासाद्य विज्ञानवंदन्येन कृतथा व्यवस्यया सा दाया बाप्परक्टीदिग्रामस्पत्त प्राप्य रेलमन्त्र्याः प्रयमणिगत कक्षमारा विज्ञानचंतत्य स्वप्रदेशमागन्तुमनुरोग्य ततः प्रवस्थे । एद प्रायो द्वित्रिवालाः समयो व्यतीपाय । मधुना नगरे लोग फरांकरित सम्बाद नियम्य परसर चर्चा कुर्वाण विद्यन्ते यद्धि राजकीयवियि- मदने कश्चनका सन्यासी महात्मा शिप्यपसहितोऽत्र समागतोऽस्ति मोहि ।१३५ ·निखिलशास्त्रपारङ्गतो भाषास्वनेकासु व्युत्पन्नो वैराग्यगतोऽतितरा निस्पृहोऽपि च लोक्सङ प्रहप्रवीणो देदवेदान्तादिदर्शनानां व्याख्या कुर्वाणो राजकुटुम्ब- सदस्याना पुरतो धर्मोपदेश कुर्वन् विराजत इति । धूयते यत् स खलु नित्यमेव प्रातर्नववादनपर्यन्त मौनव्रतमास्थितो न कस्मा मपि दर्शन प्रयच्छति, न च केनापि,सम्भाषण कुरुते । मध्याह्न भोजनात् पूर्व राजप्रसाद ब्रजति तत्र च सर्वेभ्यो राजपरिवारसदस्येम्यो वर्णाश्रमसनातनधर्मानुसारमध्यात्मोपदेशान् वितरति । ततो भोजन, कृत्वा होराद्वयं यावत विश्राम कृत्वापराह्णसमये सर्वसाधारणेभ्यो नागरिकेभ्यो दर्शन ददाति. वार्तालापप्रसङ्गावसर च प्रयच्छति । ततः साय वन गत्वा शौचस्नानादिका. क्रियाः सम्पाद्य ततो राजभवन गत्वा नृपते.पुरस्तात् गीतोपनिषदादीना प्रवचनव्याख्याननि च कुरुते । प्रतीवा- साधारणोऽय विद्वान् सन्यासी तथोपदिशति राजान, तथा प्रगल्भ भापते, तथा व्याख्यायते शास्त्रार्थान् यथासौ नवशिक्षितो गोराङ्गसभ्यताचारदीक्षितो नास्तिकमायो पि च नरेशस्तस्प वैराग्य, विरक्तता, निस्पृहता, वैदुष्प, ज्ञान- विज्ञानप्रवीणता, समाचातुर्य, वाक्पटुता, नयनपुणीमनुभवप्रोढी, प्रत्युत्पन्नमतित्व, निर्भीकतामात्मज्ञान विद्या तथा तास्तानशेषान् गुणान् परिचिन्वानस्तदुपदेशान् श्राव श्राव तचमत्कारश्चकितो भवति । यो हि शासकोऽयं प्राक् साधुसन्याति- ब्राह्मणान् तृणाय मन्यमानस्तान् निन्दति स्म स एवेदानी परिवाजोऽस्य चरणयोनिषण्णः श्रद्धाभक्तिभावाद हृदयोऽवनतशिरा: सादर सविनय प धर्मोपदेशान् शृण्वानो मोमुद्यते । केचन लोकास्तमिम सन्यासिन हरिद्वारवासिनं मन्यन्ते, केचित्त हिमालयप्रदेशादागत कथयन्ति, परे काशिवासिन वदन्ति, मन्ये द्वारिकातोऽत्रायात वक्ते, केऽपि रामेश्वरादागतं दाक्षिणात्य सम्भावयन्तीत्येवं नानानुमानस्तद्विषये सकौतुक चिन्तयन्ति । तथा हि- एको नागरिक.- मये, सोऽय सन्यासी तु राजान बालकमिवोपदिशति । येन राज्ञा साक वार्तालापे महान्तो विद्वासोरि मुह्यन्ति, यस्य प्रभावात्तेज- स्विनो गूढानुभवशालिनो मन्त्रिवृद्धाश्चापि पकन्ते स्वदुधे. पराभव, यस्याने खल्वार्यसमाजस्य प्रखरतरतकंकर्कशघिषणा धर्मोपदेशका अपि मध्येसम मौनमाश्रयन्ते, यश्च वर्णाश्रमसनातनधर्म साघुब्राह्मणादीनामाडम्बरमात्र मन्यते, स एवाघुना महात्मनोऽस्याध्यात्मोपदेश श्राव धाव तहरावद इव, मन्त्रमुग्ध इवास्तिक्य भजते, तदेतन्महदेवाश्वयंम् । नूनमय परिवार महानेय विद्वान् बहुविद्याप्रवीणोऽनेकभापाविचक्षण इति यूयते।' द्वितीयः-'मपि भो, बन्धवः । मया तु युत यदिप सन्यासिप्रवरोs- यमत्रस्यानल्पज्ञापि ब्राह्मणान् प्रति बहादर वितनुते, वृद्धजनोत्र सादर १३६ ] ·सविनय समन्यवे, बालकेषु बाल इन मयुरानावं सनेह व्यवहति, विशेषतो हि द्विान्लना कुलेद्धीवधानाव हडपदि सबकीयदयानान् ! स्वर सर्वशास्त्रवत्वोनि व्युसनो बुबोनि चासो स्थानीयानन्दसिक्षितान् ब्राह्माण्डिडान् श्रीया स्नेहन व सम्मापई।' दृतीय-'मवि, प्रावर ! मकर सन्यासी को मियो योगी महात्मा वदे। यूपते यदयमानामिनि धारणा पुषोत्तनमानव यिदि प्रय सर्वसाधारगन्यः प्रजावनेमो वेदवेशन्दोपदेशान् दास्यति ।' चतुर्य-'भये, त । मनवानहो हा सार गवनवन मनमिन परिदार प्रत्यक्ष दास । स क्यति, पदम सुवापि सन्मानिव प्रोडनुपदिशति धर्मदत्त्वानि राजे। मपन्त स्मूलन्यूल देवोपम मोनिकविग्रह देवर प. स्वलन् ! महाविद्रुपा ज्ञानिनानि च विस्यमापादत्ताटक मुसप्टया सम्कारवत्या प्रसरता नि मापनी मम्मीरमर्मगौरवमुक्त च व्यस्थापन शास्त्रायांन् । राजा त्वत्य समसमसिनो मानरर् इव हस्ते सर्वाना तदाधीन इइ सावधान समर्याद च चेष्टते।' पचम्-'साधु, साधू, नातिकमायो गोगङ्गानुचरोन्य गना सन्यासिना मेवविधानां विदुषां महात्मना तेवः प्रभावामतना सङ्गविनाताय धनोंदेशान् पोति चेत् वसपारवास्तिकाना प्रजाननाना पसे हितावहन ।' इत्य सन्यासिनस्तस्य राजमदनमविवसतः सप्राय सम्सोलववंद। दवः समान भारो मानि पुरषोत्तमा राजानुरोधात् प्रजानां चाहात्तव नपरे तेन परिवाना चातुर्मासमाविबाहरितु विनिनितम् । मनपर प्रधान- चत्ररे मुप्रतिष्ठित विनोदेवालये निराकाराः जाप पावन स मापी क्या तोकेभ्यः बापितुभारम्पवान् । उनले मानव वास्तवातर कथा शृण्वन्ति, हृष्पन्ति, प्रतीदन्ति, मोमुद्दन्दै च । स्वर सम्रदेश शासको राजा, रात्रमहिनी, राजमाता, राजकुमार, कुमार्चाविकारि सामन्ताः, थप्टिवर्या, धार्मिका नगरवासिनन सन्यासिना व्याव्यापमा कया श्रोतुनिष्ठन्ने । सन्माविप्रवरस्य वस्य कयाारानी, वन्यनिहार- पद्धति, प्रवचनसरसिम वादी सरता, सरसा, मुधावपिरो, मधुरमयुग, चिन्ताकरिणी, मनोहारिणी चामूदमा समन्वनि नगर तच्छवरोचेर- वृतिलोत दन्मय च बसूर । शृङ्गार-दोर-कररा-हास्यादिरवबरनउने प्रकारानुरूप स दया याचयो उत्तद्विपकान पान बना तोकाला १.

·केवल कथा समक्ष तचित्र साक्षादिवाजायत । न केवलमस्य कथानिरूपणं भावानुभूतिशा मर्मस्पृगभूत् प्रत्युत मध्ये मध्ये सारय-योग-मीमासों धर्मशास्त्र वेद-वेदाङ्ग पुराणोपनिषदा सन्दर्भा हष्टान्ता समसामयिक-विज्ञानार्थशास्त्र राजनीतिप्रसना- श्वाप्यनेन परिवाजा तयावातायन्त, दार्थनिकसिद्धान्तानां शहररामानुज. मध्व-वल्लभाचार्यादीना च दृष्टिकोणा. समन्वयव्यतिरेकाभ्या तथोपनता यान् शृण्वता लोकाना परातृप्तिरजायत । किं बहुना, विघमिणो यवनादयो जनाश्चाप्यत्र क्याषवणे स्वयमेवानामन्त्रिता अपि स्परुचिमाविरकाए। बहिस्तो भूम्या वर्षाजलधाराप्रवाहा मजसमवपन्नन्ततो लोकानां मानसभूमी ज्ञानगड गाप्रवाहा सन्तत समन्ततो ववर्ष. । न केवल परिवाइसौ स्वयमेव व्याचख्यो प्रत्युत तन्नगरनिवासिभ्यो ब्राह्मणपण्डितेभ्योऽपि घ भाषण न्यारयान प्रवचनादीनामवसर चापि प्रादात । एव स सन्यासिपरिवृत सर्वासी प्रजाना राजकुटुम्बिसदस्याना पापि हृदयसम्राट् गुरुगरीयान् स्वयसिद्घ प्रसिद्घो लोकप्रियश्च बभूव । प्रय सम्प्राप्तेऽस्य कयापारायणस्य समाप्तिदिने यशहोमादिका क्रिया प्रावतन्त । ब्राह्मणा धर्मकृत्यसम्पादनायाब्रियन्त । चण्डीपाठा, रुद्राभिषेका, गीतापारायणानि, विष्णो स्तुति-स्तोत्र पारायणानि, ब्रह्मभोजनानि, भजनकीर्तनानि, नगरभोजनादीनि च राज्ञा कृतेन प्रबधेन सुव्यवस्थया घानियत । द्विजातिभ्यो दानदक्षिणा प्रादीयन्त । विद्वास सम्मानिता । प्रचुर धनमदीयत दीनहीनेभ्यो याचकेम्य । गोदानानि, कन्यादानानि, भूमिदानानि च प्रादीयन्त सत्पात्रेभ्य । यथा यथास्य सन्यासिप्रवरस्योत्सवयात्राया समय समीपमुपयाति तथा तथा तत्र विष्णोमंन्दिरे जनसम्म? महान् समवेतुमारभत । पर सहसा जनास्तत्रोपातिष्ठन्त । राजा दशसहस्रसख्यका मुद्रा, वस्त्राणि, मिष्टालानि, फलानि, पुष्परिण घ क्यावाचकाय परिवाजे सादर समपितानि । यात्रासमारम्भात् पूर्व नागरिकश्चापि सर्वेपार्वभव यथाशक्ति भानावस्तुनि घनानि पदार्थादीनि च समपितानि भन्यासिमहाभागाय । सन्यासिनस्तस्य शोभायात्राया वियद्भय पणेम्प पूर्व तव देवालये सर्वपा नागरिकाणा, राजपरिवारसदस्याना, सामन्तादीना, मन्त्रिपरिप सदस्यानां, हिना, तपान्येषा च सर्वसाधारण प्रजाजनाना तत्रोत्सवे विद्यमानाना समुपस्थिती राजाशया प्रघानामात्येन लिखिताक्षरमेक दानपत्र प्रपध्यस्थ थाषितम्-- थीमत्परमहसपरिव्राजका दार्शनिस्सार्वभौमा सर्वतन्त्र स्वतन्त्रा भीमशानपत यमहाभागा प्रचारम्यास्माक राजगुरवो बौघुप्यते । ममीपो सम्मानार्थ दशप्रामा दशसहस्साधिकवापिसपनाय युक्ताश्चतेपो भरणपोर्भरत्या १३८] ·पदयदा च समयन्ते । मयास्माकं रान्दै दे की च सन्यासिना मममा. सन्ति ते सव:द्यारम स्वामिचरनामीयामाधीना हिलने। मायनेषु तेषु सर्वेषु राजगुरूणामवाधिपत्य मा सर्वदा सर्वदो भावन भविष्यति । अनीषा तनावपान एवं तत्र वत्र परिबाजोन्यान्य जीविकावृत्तिनुशनुमाना स्थायन्ति । व एते मुरुमहामागा: सरोवरस्य तीरभूमो विद्यमान प्राचीने रामगुल्लायन समुन्द्र निवसन्लो राजकीयसदस्यम्दो नागरिकम धोगि प्रदानादिर निवसन्तु। यद्यप्यस्माकमयममिलापो यदिने राजपुरदो महा नान. मशिद- प्रशिया सनधिकमवस्वस्थिति कसन्ता व्याप्ठे तीर्थाटन-देगदा-प्रवार- विद्वत्तरिपदादिकार्यायं यत्र तत्र सर्वत्र ययेच्छ वितुं स्वागना । नात्र काम रातः प्रतिदन्य स्थान् । माया, श्रीमदगुरुचरजस्वामिनामन्मारमन्ना “पत्र पुष फल तोय यो में नया प्रयच्छति । तदिन मागहृद हामि प्रयतात्मन ॥१॥" इति नमवद्वाक्यानुरोगत् कृपया स्वीकृत्यास्मान् सवास्त. गतान् प्रज्ञाप्रवन् प्रसन्नेनान्तरात्मना समनुगृहीपुरिति । मास्मादित्य राजगुस्वरसाद सर्वेऽपि च सोश भानन्दम्य परा कोटि मना । सर्वत्र महानेद होनातः प्रसार परमप्रसन्नमालादरच नगरम्य दाठावररामनाया । राजा प्रजातनंध परिसारणपोहोपारा मन्तिा । फवयः बाबालारानगायन । मदानी परिसमाप्तेऽस्मिन् महामहोत्सवै राजारहे चीनामुकनादरा- शोमिने स्वरांरात्रतालडार गृह मारिने महागने तमिम राजमारोप्वाकान- संन्यपदातिसहिता राजगुरोः गोमापात्रा वायोपरम्मर सकुमुमवृष्टिात दुन्दुमिना गलदनिपूर्वक देवालयातम्मात् सनः गनः प्रचाल । मध्यमार्ग स्याने स्थान उत्तरेषु वीपीमुद्देषु राजकीय मदनेषु च नौकराशि वन्दनवारामाङ्गलिकानि राममहिनानि ध्वनाकादौन्युपकबितान्यान् । गजारूढोसो सन्यासी स्वरिष्पददोवस्त्रचामराम्यामुवीज्यमान' प्रधानराजमार्ग मन्द मन्द मन्नासीत् । स्दप रानामा या मन्विरोधिकारिए. सामन्ना नागरिका नरा नायरों वाला वृद्धाश्च सर्वे यूपशस्त्रमनुवाइन्नोभून् । कमडावं विजयोन्लाममानन्दादिरेकमनुमतोऽयम्य परिद्रात्रो हृदये नानाविधाना मावानुभूतीना विचित्रः कोऽपि च सद्वषों बायमान इदातश्यत । राम मुन्दादि पर परमा, मउ समोर, भर निनाला दिदद पर्यनस्यतु । अप व पूर्वाकाथमिति निर्मने नोले नमामि पुरिमायानन्द्रविम्ब न्युदित ·सरोवरस्य जले दुग्धफेनधवलायां चन्द्रज्योत्स्नायां प्रतिविम्बिताया, देवमन्दिरेषु सावन्तनारातिकक्रियाया दुन्दुभिघण्टाध्वनिसहित जापमानायां सैषा राजगुरोर्यात्रा क्रमशः पूर्वोक्तस्य ज्योतिलिङ्गभगवती मन्दिरस्य प्राङ्गणभूमि प्राप्य सरोवरस्य तटे घ्यरसीत् । गजपृष्ठादवतीयं स नव्यो राजगुरु परिबाट् राजा सादरं सोपचारं च प्रदत्त हस्तावलम्बनं गृहीत्वा रत्नजटिते स्वर्णपादुके परिधार्य मन्द मन्द कानिचित् पदानि गत्वा तस्य शिवालयस्य प्रधानगोपुरस्य तोरणाघस्तस्थौ । ततः पुरोहितादिमिाह्मण- जनमंन्त्रोचारपूर्वक युवतिभिः कन्यकाभिश्च मगलाचरण विधयो विहिता. । ततो जयघोषः साक स परिव्राड् देवालयान्तः प्राङगणं प्रविवेश । प्रविश्य च स सर्वादी भगवन्त ज्योतिलिंगविग्रह ववन्दे । ततोऽन्यान्या देवमूर्ती: प्रणम्य प्रदक्षिण विधिसम्पादनाय वामतो दक्षिण देवालय परितो वभ्राम । देवालयाङ्गणे परिक्राम्यन् स महात्मा राजगुरुर्यावदितस्ततो दृष्टि व्यापारयति तावत्तत्र मठस्य पृष्ठभागस्योतरदिक्कोणे तिष्ठन्तीमेका दीनदीना सर्वसाधनहीना जरितसर्वाङ्गी मलिनवसना गलितदन्तपङ्कि पलितकेशी मन्ददृष्टि- मेका वृद्धा ददर्श । दृष्ट्वा ता सहसा स परिबाट झटिति तत्समीपं गत्वा तस्याश्चरणयोनिपत्य पुनः पुनः प्रणम्य तत्पदयो. स्वमस्तक निघायोन्मुक्तकण्ठं भूश रोदितुमारेभे । सा वृद्घा तु तत्त्वतस्तदिद किमपि नो बुबुधे । सा तु चकितचकिते वोद्धान्तेव दिङ्मूढेव कान्दिशीकेव किंकर्तव्यविमूढेव कृतापराव स्तब्धा जडा निष्पन्दाघमूच्यितेव विक्षिप्तेव सोन्मादेव नेत्रे विस्फार्य प्रयत्नात् पश्यन्ती यावदात्मानमवगततथ्य विधातु चेष्टते, तावदेव कथमपि धैर्यमवलम्ब्य स सन्यासी वक्तुमुपचक्रमे 'मयि, पूज्ये ! जननि !! स एप तेऽह बालो गोपालस्त्वा वन्दे । अह तवंव बालकोऽस्मि मातः ! मघुनाहं गुरुप्रदतेन विज्ञानचेतन्य इति नाम्ना प्रसिद्धोऽस्मि ! स्वामी दृशीं महती दयनीयां वष्टा दशा गतामवलोक्य शतघा विदीयंते मम हृदयम् । तदिदानी स्वस्या भव मे मातः । त्वत्कृत एव मयतत्सर्व व्यवसितम् ! तवापेक्षयव मयतावान् प्रयासो महानङ्गीकृतः । तव कृपयवाद्य सिद्ध मे समोहितम् । स्वदाशीभिरेवाद सफ्लाः सर्वे मम मनोरथाः ! भगवति ! जननि !! पूज्ये !!! अम्ब !!! मपि स्वं मां विस्मृतासि ! मातस्तव परणयो- रूपस्थित मा परिचिनुहि । मम जनन्यास्ते प्रसादादेव ममेदं राजगुरुत्व सम्पन्नम् !! प्रसीदाम्ब 111 स्यज्यतां शोकः । गत सर्व मानुशोच ! भगवति । उलनि. ... देहि मे प्रतिवदनम् ॥ एतच्छ्वणसमशालमेव सा वृद्धा तं गार्ड समालिङ्गप तच्छिरो मुहk. १४.]

·। हरानाय निरतिशयानन्दसन्दोहनुषाप्लाविता स्वनेत्राभ्या प्रदहमा रविलाश्रु- जलस्तामपिश्चन्ती क्यमी तिमालय सापकलमजूत-- 'वस ! वाह किमिद पश्यामि ! अपि व ममाघमायाः पापाया पुत्रो- गोपाल.? कथमह खामभिजाने ? मम नेत्रज्योतिस्त्वद्विरहे रोस्टमारणाया मन्दता जगाम । मरणमझमागण्यास्त इमे कृष्णा प्राणा नो मुमुचुस्तदिदधम शरीरम् । कदाचित्त्वन्मिलनायव क्यरि कृच्छण जावितास्मि ! तद्वत्स ! हि सत्यम् । सौम्य । लमध सर्वपूग्यो राजपुरिति सत्यमुताहोस्विर स्वप्नेन्द्र- जालविलसितम् ?' -'माता चिन्तयंदम् । नाहमन्यया वच्मि ।। त्वचरणयो शरय कृत्वाह बदौमि यदह तदैव पुत्रस्त्व च मे जननी । सबै खल्वेप मठो यत्राह बाल्ये क्रीडितस्तदोत्सने चाव त्वयोरलालित । अपि व ननु स्मरसि पदम्याशीवृक्षम्य शाखासु यदा वानरयूयमात्योत्प्लपवते स्म तदाह भयभीतो विक्लकः सन बहुना यमुनानाम्नी धेनुंदुहृन्ती त्वामानोगम् ' मपि त्व न जानीये यदास्याम्रवृक्षस्य फलानि पक्ता यान्ति स्म तदाह तस्मात् प्रकोष्ठाचौर्य- रानीयात्र कोणे तूप्पणीममभयम् ?" 'बत्ल । सत्यमेतत् ! सुतरा परिचिनोम्यधुना त्वाम् । धन्योऽसि त्व यदि राजगुरुत्न दिलय गतमपि त्वयाद्य पुनविनितम् 'चिरजीव वत्स ' सुखमुपभुङ्क्ष राजगुरो पदतिष्ठा सम्मान च ।। त्वयाद्योत स्वकुलम् । यसस्ते दिनु प्रमरतु । त्वयि प्राप्ते परिपूर्गा मे सर्वपि मनोरथा भाकामाश्च मा सफलता गता जीवन्त्येव मयाद्य योगिनामपि दुलंमा मुक्ति सम्प्राप्ता ' सफलमद्य मे जीवितम् । वामासाद्याह पुत्रवती धन्यन्यमारमान मन्ये ।।" -'जननि । त्वचरणयोर्दनायिनंद मयात्रागमन स्वीकृतम् । नोचेन्मम हिमालयप्रदेशे तयोत्तरकाश्या, वाराणस्था, बदरिकाश्रम, हरिद्वारे च स्वाधीना आश्रमा वर्तन्ते, तेषु चाप्रमेषु सर्वेषु प्रभूता धनराशयो मदायत्ता विद्यन्ते, पुनस्तत्र तत्र महान्तो पनिका श्रेष्ठिनश्च मे भक्ता. सन्ति ये लक्षाधिका मुद्रा वर्षासनरूपेण मदर्यमुत्सृजन्त, केचन सन्यासिप्रवरा महामण्डलेश्वरान मा प्राणेम्योऽप्यधिक स्निहन्ति स्वोत्तराधिकारिण च मा विधातुमपि वान्दन्ति, परन्तु मयात्रागमन कामयानेन सष्टमुद्धोपित यन्नाह ब्राह्मणजन्मा मण्डलेश्वर- पदवी स्वीक्तुं पात्रत्व दघ इति । तयापि पा सर्वेषामह परम प्रीतिपात्रमस्मि । तत्र तत्र तत्तन्महामण्डलेश्वरापा केचन विद्यालयाः पाठशालाश्चिरित्सालया धर्मशानाः प्रसादोपमानि खल्वदियिमवनानि देवालपा मठा मापमान ममंद - [1 ·तत्त्वावधाने मनिरीक्षणे च सञ्चाल्यमाना वतन्ते । इस्थमनन्यसुलभ स्वर्गीय समस्तमतुलवंभव सम्प्राप्यापि मन्मयात्र गतप्राये हरिद्रतमे देशे स्वागमन स्वीकृत तज्जननि | त्वदपेक्षयद । प्रस्तु । अधुना त्व स्वस्था भव । तव बालेनानेन मया त्वदाशीर्वादलब्ध सकलमपि धनवैभव त्व यथेच्छमातृप्ति भुक्ष्व मात. ! तुभ्य यदि रोचेत, तदा त्वमव ससुख स्ववसति प्रकल्पयाथवा मयासाक तीर्थाटन कुर्वाणा सानन्द शेष जीवन यथारुचि नयस्व ।' एव परस्पर सवदतोस्तयोर्मातापुत्रयोस्तमिम सम्वाद निशम्य राजा चकितचित्रलिखित इव साश्चयं विज्ञातवान् यदय मयाय सद्यो व्रतो राजगुरु धीमद्विज्ञानचैतन्यो महात्मा तु स एवास्ते बालको यमह मठेऽत्राष्टवर्षवयस्क महिलयानया सह तदानी वर्तमानमद्राक्षम् । ततस्ता राजगुरु' स्वजननी मठस्याभ्यन्तर कक्ष निनाय । स्नानादिक कारयित्वा वस्त्राभरणैरलकृत्य सर्वमपि व भौतिक परिग्रह धनवैभवादिक तदघीन तदैकायत्त कृत्वा सानन्द सुख चिर मुमुदे । १४२] ·भोजनभट्टानां सुहृद्गोष्ठी एक्दा केचन भोजनमट्टा मुद्दद्गोष्ठीयात्राप्रसङ्गन स्वच्छन्दमानन्द मनुमवितु स्वनगरात क्वचिद् बहिर्गन्तु मनन । तदानी भाद्रपदमासस्य मुक्तः पक्ष मासो३ । प्रमीयु भोजनमाना सुहृद्गोष्ठीमदस्पेयु श्रीमान् लम्बोदरमिया, मोदकानन्दपान्डेय, बुझिम्मरिद्विवेद. चापाकचतुर्वेदः, सर्वमझी त्रिपाठी, बह्वशनो भट्टाचार्य, नङ्गाएंव मुक्त', इत्याद्या महायवा प्रमुखा भासन् । एनि. सर्वपि मित्र सम्प्राप्ते प्रस्तावें मियो विमृश्य, विरविचार्य, सुदिन निश्चिय चायोजन क्तुमारब्धम् । सर्वेषा तेषा यानत्वेनोरवेष्ट अन्नानादिसम्भारान् दोदु च तरेत काचिदेका बल्लीबई वाहा राक्टी शुल्कविनिमयेन स्थिरीकृता। दिनत्रयात् पूर्वमेव त एते स्त्रमनो- ऽमिलापचिकल्पनानुरूप पृथक पृथक् पाषेय सन्नीकतुं महतोत्माहेन तारा बभूवः। केनचित्र यात्रायामस्या सह नेतु घृत, गुरा, गोधूमाना मिष्ट, चपका मुद्गा, मापानाद्विदलास्तण्डुला इत्यादय पदार्या पोट्टलिकासु बध्वा सज्जीवाः । मन्येन केनचिदवलेह (चटनी) सन्धित (मचार) गुडः, तेल, दघि, नवनीत, पर्पटा (पापड ) मरीचानि, लवण, हरिता, वीरक, हिंगुझ्यनृतीनि वस्तूनि ग्रहीतानि । परेरा वृन्दाकानि (बैंगन ) गोजिह्वा (गोभी) मिण्डिका, कुष्माण्ड, कदलीफलानि, पटोलकानि 1 परवन ) गुञ्जनानि ( गावर ) हरितमरीचा, जम्बीराणि ( नींबू) कारदेस्लानि (करेले) इत्यादयः फलशापदार्या गृहीता । भररेण केनचित्र द्राक्षा, नारिकेल, वादामानि, खगः, केशर, कस्तूरिका, एलालबङ्गादयो गृहीता । मन्चन ऐनचन ताम्बूलपत्राणि, सुधा (धूना ) सदिरसारः (क्त्या ) पूगीफलानि (सुपारी) तमापत्रापि प्रोखा नीतानि । परेण लाजाः, सक्तयः हौलका ( होले ) प्रभृतयो गृहीताः । तथा चान्येन मोदना चत्रिका (वरफो ) पनिका ( फैनी ) धृतरा (देवर) मल्लपूपा (मालपुरा) कुलिकाः (जतेको ) मिटमा (बालूशाही ) दुग्धभूमिकाः पूरिता इत्यादयो नानाविधा भोग्यपदार्या मिटान्नानि च सरजीतानि । [१४३ ·सर्वेऽपि च ते द्विजपुङ्गवाः सुहृदः सुनिश्चिते दिवसेऽपराहसमये एकत्र मिलिताः । मुहृद्गोष्ठया प्रस्या उद्घाटनसंस्कारमङ्गलमिव प्रारब्धु सर्वादी भङ्गारसमपिबन् । ततः शौचस्नान विधि निर्वयं, दिनशेषे शकटी नियोज्य, सयोज्य, सर्वानपि च तान् सिद्धानसिद्घाश्च पदार्थान् तत्र शकटीयाने सस्थाप्य, यात्रानन्दमङ्गल भावयन्तो नगराद् वहिनिष्क्रम्य पश्चिमाशामिमुखं प्रतस्थिरे। कियन्त मार्गमतिकामता तेषा सूर्योऽस्ताचलचूडामवाललम्बे। भाद्रपदो मासः, शुक्लश्च पक्षः, सर्वसिद्घा त्रयोदशी तिथिः, फुल्लायां सन्ध्यायां पूर्व क्षिति- जाकाशे पूर्णचन्द्रोऽभ्युदितः । यथा यथा भगवान् चन्द्रदेवो ज्योत्स्नाजाल: साधिद्वीपा सवनपर्वता शस्यश्यामला शरत्प्रसन्ना वसुघामभ्यरोचत् तथा तथा ते सर्वेऽपि भोजनभट्टा अपि च भङ्गारसमदेनोत्फुल्लचित्ता मिथो वार्तालापान् कुर्वन्तो. हास्यविनोदपरिहाससुख समनुभवन्तस्ता शकटीमनुवबजु शनैः शनैः पथि सलग्ना भपि ते क्षण काव्यपाठमोमुद्यमाना', क्षण सङ्गीतस्वरमापुरी वन्यप्रदेशे तन्वानाः, क्षण वशी वादयन्तः, क्षण पाणिया मुखेन वा ताल साधयन्ती, मध्येमार्ग क्वचिज्जलपान कुर्वन्तः, क्षण मध्यान्तरावकाशे सतमालताम्बूलवीटिकाश्ववंयन्तः, क्षण नव्याना प्राचीनाना समप्तामपिकाना लोकचरिताना साधिकारा समालोचनामनुकूला प्रतिकूला समर्याद निर्मर्याद वा यथेच्छ स्वच्छन्द च कुर्वाणाः क्रमशो मन्द मन्द बजन्तोऽभूवन् । क्यिन्त पन्थान समतिकान्ताना तेषां गोष्ठीरस. सिद्धतायाः पूर्णतामिव पस्पर्श । कश्चित्तेषु प्रोक्तवान् भयिभोः । रसिकप्रवराः ।। सहृदो मे प्रियाः सखाय. | कोहड् मनोहरोऽथ प्रसन्नमधुरः समय. ! चन्द्रज्योत्स्नामिवलित निखिलमपि वसुधामण्डलम् ! जलाशयेषु प्रतिविम्बित चन्द्रमसो बिम्ब प्रकृति- सुन्दरी शृङ्गारवदिव जडचेतनानामन्तहदि सुधासारधारामिवाभिवति । पर्वतश्रेणीमिविराजमाना वन्यप्रदेशास्तरुपादपलतापपुष्पविलसन्तोऽधुना कोहा मनोरमाः शोमन्ते । परा निति मुदमानन्द हर्षातिरेक प जनयति नैसर्गिक विभवसमृदिश्रिया शोममान नीरवं प्रशातमपि सुस्फीतमेतद्वातावरणम् । एवविधे सलु परमरमणीये समये यदि वयमत्र कचिन्नदीतीरे वा जलाशयासन्न. वतिनि स्थले समुविश्य स्वल्पाहार कुर्मस्तदा यात्रेय शुभोदा मङ्गलाय महते तथानन्दाय च जाये। माशास्यते, तमिम प्रस्ताव मे पीमन्तः सवें वयस्याः सहृदयतया निविरोष सर्वसम्मरया समयितुमुत्सहेरम् । इति । मदोपताना पल्पनालोके सचरता सर्वेषां तेषामतिपयमावुकारमना मित्राणा प्रस्तायोज्यमती- वायसरानुरूपः सर्वसम्मतो पाता । मध्येमागं सरिफूले कचिद स्फटिक्सरारामु in] -- ·पाषाणपट्टिकासु व्यथाम्यन् । हस्तपाद प्रक्षाल्य, मुखमार्जन कृत्वा, वस्त्रास्तरणं विस्तार्य, सायन्तन स्वल्पमोजन कतुं व्यवसितास्ते । समानवयोगुणर्म- स्वमादशीलास्ते मङ्गारससेवनाइ दीर्घसूत्रत्व याताः । मन्द मन्द क्रियाकलापार रुवान उगतेन मनसा सम्मादपन्तस्तदानी सुरेन्द्रपदवीमपि दृशाय भन्यमाना मात्मनः सहृदयतापा रमिकतायाश्च चरमा कोटीमाटीन्त सुहृत्वङ्गमसुमा- नुभूतिमन्दतुष्यन् । उदद कैन चित् प्रोक्तम्-'लोम्यः श्रूयते, यदत्र निर्मानुपे वनप्रदेश ददरा चौराणां तुष्टाकाना सिंहादीना श्वापदाना रात्रिचराया च महद मयमास्ते ! तदधुनास्मामिरतोग्ने प्रस्यातव्यम् । त्वयंताम् !!' इत्प घदन एउ तस्य वचन सघ्र मङ्गाक्षेपमाक्षिप्य तेपा मध्यादेकः कश्चित् प्रोच्चः स्वर. मुवाच,- 'माम, जाने त्वा जन्मठ एव स्वभावमीरम् ! नागरिकाज्जीवनान्नि- विभा वय महता काठिन्यैन चिराद्गोष्ठीरससुखमनुभवितु मिलिताः स्मः। सौभाग्यमयेऽस्मिन् सुललिते समये स्व कुठो नुबत मयविक्लयो भवसि ? मातो- मय सचरताम् ! अस्माकमत्र कुतो नु सनु मग सम्भावयसि ? न बानी कि यदुक्तं श्रीमदानन्दतीर्याचार्यप्रवर "धोकस्यानसहस्रासि, भयस्यानशतानि च । दिवसे दिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम् ॥ १॥" वन समाश्वस ! मा मैपोर्बाल !! जगदीदवरो रक्षरः सर्वेपाम् । कि नेतज्जानासि-मयाना भय भोपए मोपणनाम् ।' एव विनोदलीला. कुर्वता पा राम्या माधः प्रहरी व्यतीतः । पकट- वाहको वराको मृत्यः पण्डितानामेपा भोजनमट्टानामेपा वास्तविकी मनोदशा- नुबुद्धयन्नपि विलम्बे जाते मयाशदातवाकुलोप प्रक्टरूपेण समर्यादमावीत- "माय मान्या भूदेवाः! श्रीमन्त” सर्वे तु विद्वासो दर्शन शरिए शास्त्रज्ञाः मूक्ष्मदृष्टयो विश्वयोवृद्धा अनुमविनो द्विजपुगड सर्वजन सेवकेन किंवा निवेदनीयमाप्तेम्पो भवद्भध परमधुना कालातिक्रमणान चकटीवुरीगो मे बनीवर्श बिलम्ब न सहेते । मनोज्ने प्रयानमिवो विचार्यता । मया तद्वचनमाकृष्यं तेपा मध्ये केनचिणितम् -'परादगंतामम धक्द- वाहको नगरम् । मूढोय कि अनोपान प्रकृतिसौन्दर्गम् दनश्रिया दर्शनस्म बिलाससौथ्य मूढा मोक्त मान्ति । भानन्द ब्रह्मेति स्वाज्ञानान्न बानन्नय [१४५ ·दृषव भोरतामात्मनोऽस्मास्वारोपयति, मरसिकत्वेन सोध्य गोष्ठीसुख चाप- बाघते, पत भायातस्तव गच्छतु पुनर्नगर प्रतीति विसृज्यताम् भो ! शकटे वृषभी नियोज्य वयमेव याता स्म किं प्रयोजनमेवविधेन कातरेणास्माकम् ?' श्रुत्वैवंतल्लम्बोदरो मिथः- "शन: कन्था शनैः पन्या. शनैः पर्वतलवनम् । शविद्या शक्त्ति पञ्चतानि शनैः शनैः ॥१॥" इति पठन् स्वयमुत्थाय सर्वानपि सुहृदोऽनुनीय कथमपि प्रस्थातुमुघतः । सर्वेऽपि ते मुखतो विवदमाना मपि कर्मणा गतानुगतिकं व्यवहरन्तस्तत्र प्रसृता सर्वा सामग्री शकटे निघाय पथि संलग्नाः । यावत्ते तत्र निर्मानुपेरण्ये पार्वत्यप्रदेशानुल्लङ्घमाना भगारसमद- विह्वला गिरोगह्वरलताद्र मगुल्मसङ्कल श्वापदाकोरणं पधान स्तोक गतास्तावदेव यनमध्यादवस्मात् सिंहध्वनिगर्जनमिदास्पष्टमशृण्वन् । तत्क्षणमेव सेपामानन्दसमाधिमनो जातः, क्षणमेक ते स्तम्घा जडा मूका इव विक्तवा इव परस्पर मुखान्यालोकन्त । नीरवे निशीथे पश्चिमाशाक्षितिजात् प्रोम्भमाण- मन्तः स्तनितनिर्घोष तहिरवन्तं महामेघपटससमूह कज्जलपर्वतोपम ददृशुः । एकत्र मध्याकारी विराजमानो द्विजपतिरपरत्र महामेधमण्डलमध्ये नीरत्नं विस्फूजस्ती विद्युल्लतां पर्वताथयिणोऽधित्यिकाशिखरादिलोकमानास्त- रसौन्दर्यमात्मसारकुर्वन्तोऽपि मार्गाक्रमणे स्वरमाणा इवाभूवन् । तदेव केनचित् साक्षेप प्रोक्तम्-'महाशया. ! सोऽय सखास्माक पन्यो यो मेघगजितमपि सिंहध्वनिमुत्प्रेक्ष्यानन्दमये समयेऽस्मिन् भयादकाण्डताण्डव क्तुं सन्नधः !' भन्योऽवदत्-'मरे, कि न पश्यसि ? इमे मेघास्तावदेकार्णवामिद महीं पतुं समस्त जगदाप्लावितुमिवोधता दरीदृश्यन्ते । अस्माभिरघुनापि पायोजनप्राय दूरमितो गन्तव्यमभीष्ट स्थलम् । त्वर्यताम् स्वयंताम् ।। यावद्धारासार वर्षन्त इमे मेघा जलप्रलय न कुर्वन्ति तावदवशिष्ट पन्धानमतिक्रमाम । नो चेदत्रय बनेऽतिभयावहे का गतिविडम्बनामयी स्यादस्माक। सर्वेषाम् । पोशानिलस्पति कापि घेतनामारमनोऽनुमवत. सर्वेऽपि ते ससायो ततर मागंमतिकामितुमारेभिरे । मध्यरात्रे ग्रामोपकण्ठ नदीमुत्तीयं यावत् प्रामसीमान ते प्रापुस्तावन्मुसलधार ववर्ष पर्जन्यः । निविद्यायकारेणावृत दिमण, मूषोभेऽतिथनतमे तमसि प्रामसीमाक्षेत्रानुगामिनि पलपल.

·मतभूत मार्ग क्य क्थमपि महता क्लेशेन पदान् पद द्रजन्तस्त्र सर्वे भूदेवा सराकटा कदमोदधिनिदाल्लङ्घमाना विवशतया स्वचिन्महादृशम्याधो जललिता गीतात्कम्पमाना' स्वात्मानमगतिक शान्दिशौक्मसहाय मन्वाना मपि विद्युलकावे मियो मुखानि पश्यन्तो उहसुः । तत्र वृक्षावो निधास्ते तहिन्लतारा विस्यूजन्या दूरस्यितानि ग्रामारणाना क्षेत्रोटजानि गृहान् वसतीच पश्यन्ति, पर तत पदमामप्यो सतुं न पारयन्ति । 'स्थातु गन्तु द्वयमपि सखे । नंव मट्टा समर्था ।" सय स्थितिस्तदा तेपामजायत । व्यतीतासु कामुचिटिकासु झमावाताहता महान्तो मया यत्र तत्र विच्छिन्ना क्रमशो व्दलीपन्न । चन्द्रग्योल्म्नानि पुन प्रसनमभूनमो बलपूर्ण मितिर्नील- घवल व्योममण्डल शौतरस्मेबिम्ब वर्षान्त पुन सुस्फीत देदीप्यते स्म दिग्दिगन्तेषु । शुकटी सयोग्य ते पुनरस सतुं पुरुषार्थमाचेरुमू देवा । भाग्याच्चकटवाहको प्रायोप्यनुभवशाली सममूर । तस्य मागनिदानेन तत्साहाय्यात् ते कपमपि मार्ग गन्तु प्रवृत्ता 1 क्षेत्रेभ्यः प्रवहतो महतो जलोषप्रवाहानुधाववादमाना यदा कदा सस्तावश्यक सस्टी तामप्रत. पृष्ठनोरडोक्यन्तो वृषभोपनिषतरमतत्त्वानुभव गृहाना महदि प्रयत्न- नानोराचि विपरायासै प्रयासवातिश्रमादन्त कचिदेक सुविद्याल शिवालय प्रापुनियायास्तृतीये यामे, तनव चागत्या विश्राम चलिरे । विज्ञानाविष्कृतेन ज्योतिलिोन (Torch) शिवालयस्य स्थितिमातोरय, सहानीन घृवेन पात्रमापूर्य दीपचलाक्या दीपक प्रग्वाल्य'मात्मा त्व गिरिजा...' इत्यारम्य 'यद्यलम क्रोमि तत्तदखिल सम्मो । तवारापनम् ।' इति पर्यन्त भगवन्त प्रलपङ्करमपि शङ्कर प्रणम्य देवालयस्य कलामण्डपे पावोगेषु यत्र तत्र सर्वान् सहानीवान् सम्मारान् संस्थाप्य, शयनास्तरस- व्यवस्था विधाय, अनविननानि वस्त्राणि च स्तम्नेषु तोरणेषु वस्तत समवलम्ब्याध्वप्रमारिखिनास्ते ससुख प्रसुप्ता । प्रातयंदा निद्रासमाविस्थिते- मङ्गाद प्रबुद्धास्तदा ते मानुपे लोके स्वात्मनो मित्रमण्डली तत्र रमणीये शिवालमै कृतवसति सकुशला प्राप्य पर प्रमोद गता। वापि वेषाम् 'सम्प्रति नयनालस्य रजनिरहस्य निवेदयति' स्म । मास्तिका प्रयास्तिका वा ते ब्राह्मणवल्लगस्तव शोमने स्यले शौचस्नानसन्ध्यादिकमॉचिता सुविधासम्भावना मनस्याकलय सोत्साह दिनचर्याक्रममनुवतितु प्रावतन्त । प्रकृत्यद मुखरमुखरा प्रखरमुखाः शास्त्रार्थवादिनस्ते पदे पदे सिद्घान्तवादान् स्याफ्यन्त मुस्कृतभाषाया, हिन्दीमापाया, प्रान्तवाचा चालध्वोर्गलगोष्ठी कुर्वाणा प्रात वियाकलापानुष्टानाय सोपक्रम सोदोगा [१७ ·प्रभूवन् । केनचित् सर्वादी चायचषकपान प्रस्तावितम् । अन्येन वाम्बूलचर्वण कामितम् । अन्येन गण्डूषाविधिमनु अलपान समथितम् । अपरेण तमाखुपत्र- फक्तिकासेवनमाकाक्षितम् । कुलोनास्ते शकटवाहस्य पश्यन्तो धूम्रपान तु कथ कुयु यंशोधनास्तदपि पुनर्देवालये ? यद्यपि देववाण्या माध्यमेन केनचित् तदपि निपुण प्रस्तावितम् । इत्थ वाद विवादानाचरता तेषा भूयान समयोऽप्यवर्तस । सर्वान्ते भगाणंवशुक्लमहाभागः प्रोक्तम्-'अयि, भोः ! श्रूयताम् !! ह्यो भगारसपानादवशिष्टेय बदरीफलाकारा गुटिकका मत्सविधेऽवशिष्यते । सरनुमोद्यते चेत्तामेता गुटिका जलेन वस्त्राञ्चले मिर्गाल्य श्रीमता सेवाया समुपस्थापयितुमुत्सहेऽहम् । यूय सर्वे एतस्या सजलानुपान सेवनान्निर्मला विगत- धमाः स्वस्थाश्चाचिरेण भवितास्थ, गोष्ठीरसानुभवसुख चामेन सर्व निर्विघ्न सकुशल सानन्द च सम्पत्स्यते । मन्ये, सर्वेऽपि यूय सहृदया नेमा मे प्रार्थना- मस्वीकरिष्यथ, तत् साधु ! पुन: 'स्वल्पारम्भाः क्षेमकराः' इत्युक्त्वा शुक्ल. महासयेन भगारसमास्यानिष्ठाश्रद्धाभक्तिभावपुरस्सर सज्जीकृत्य सर्वेभ्यश्च लुकप्रमाण क्रमशोऽपाययत्सः । मध्ये कश्चन प्रोवाच-"भारतीया सब्जीवनी विद्या सोमवल्लीरसरसायनमस्मत्पूर्वजाः सेवन्ते स्म । भोगिनोऽपि चवविधरंसैरमृतस्त्व लेभिरे । वीराः सम्राजो दिग्विजयानकायुः । ज्ञानिनो मोक्ष वनजुर्भक्ता भगवति लीना.। ते सर्वेऽप्यस्मत्पूर्वपुरुषा. कलिकाले भगवती. मिमा विजयामेव सोमवल्ली मेनिरे । भगारससेवनेनैव ते पूर्णज्ञानिनः पूर्णकामाः पूर्णपुरुषा विद्वासो महात्मानश्चासमिति भवन्त. सर्वे में सखायोऽत्र सर्यादी भगारस सेवन कृतवन्तस्तदनेन सर्वमयानन्दमय भावीति प्रोच्य 'सेष भीमाय' इतिवद सत्रावशिष्ट सर्वमपि भंगारस निपीय तद्गुणातिशयान् काव्यालापर. चम्पत् । प्रय ते वस्त्राणि पात्राणि च नीत्वा जलाशय जिगमिषवो देवालयाद महिगंन्तु ततः प्रचलिताः। पघुना सूर्योदयानन्तरं घण्टादयव्यतोताया समय. ! रात्री आता महा- वृष्टिः स्थनिसाभूदिदानीम् । प्रशान्तं शीतलमपि च यापुतरलमासोदावाधरणम् । महामेषपटलानि नोरन्ध्रश्लिष्टान्यपि पास्फाल्योदयबसूर्यबिम्ब पाण्डुरमिव प्रतीयते स्म । सत् किस पूर्वाकाक्षितिजे समुदादम्पुदपचन्द्रहिम्ममिवामाति स्म । सदा सर्वदा प्रातः काले योहि जीवानां जागतिपन्य: पलकसः, लगानी पसकूजनानि, मनुष्याणां, वृक्षनीडायतानो पक्षिणां, वने वसतां वापदाना, गोचरमूर्मि प्रजत पावलेषु क्रीडाकूदनानि समापरता पशुसमूहाना, जलधराणा, सरिसृपाणां च या प्राक्ता जागतिः, स्फूति, कर्मप्रवृत्तिभवति सा महत्याति- १३] ·दृष्ट्या निनिरुदधा स्थगिता स्तिमिठास्तम्मिता वाषितेदाभूत् । स्तन्यतायाः साम्राग्यमिव सर्वठोदिग्बभूव । प्रवहता बलोषस्त्रोतसा घारफल कला एव केवल यूयन्ते स्म, नान्यद किमपि कुहराणि वायुलहरी विना शब्दायमान- मनुभूपते स्म । मध्ये मध्ये यदा कदा मेघसण्डेषु सूर्यदेवो दृश्यते स्म तदा तदातप- प्रकाशोप्नम्पा परणोउल प्रलयानन्तर पुनः प्रापस्पन्दनमिव कुर्वत प्रतीयते स्म । यावत् सूर्यों मेषेभ्यः पृथग्भूतः प्रकाश वितरति स्म तावग्जीवलोकोऽय नव्या चेहनामियानुभवति स्म। मय यावत्ते सुहृदो द्विजा शिवालयस्य सुविशाल गोपुरद्वारदेश प्राध्य दृष्टि प्रसार्यावलोकन्ते तावद्दिमहा इवागविता इव वान्दिशोरा इव ब्रजपात- भीता इवोइनान्ता इद विकवा विह्वता मातुरा भौतास्त्रस्ता इवाभूतपूर्वा कामपि महतीमाशद्वा पुरवस्तकालमुपस्थिवाभिवारमाना जावावा. सहसा वारस्वरेण मियः प्रोत्- "महो मायाहितम् ! समागतोन प्रलपसमय: !! ग्राम परितः प्रवहमाना नदी बलोषपूरप्रवाहः परिपूर्ण कूलङ्कपा निभर्याद प्रवहति !!! तोराषितान प्रामावसयान बाधमाना सेप सरिद समग्र भूमण्डल प्लावयन्तीव वर्षमाननीरा वर्वति! महीमण्डल बलान्तविशतीव प्रतिमाति । ग्रामवासिनो जना यत्र तत्र आरएमन्विच्छन्तो निलोना मन्तगू हायस्थानेषु ! नद्या बलपूरप्रवाहः प्रति- स्तम्भिता मन्ये लबरः परीवाहप्रवाहास्तस्य शिवालयस्य पादप्रदेशे परितः प्रसरन्तः सोरानपक्तिगतामपि क्रमास्तरङ्गमङ्ग. स्पृष्टुमिवोत्सहन्ने ! महानेवानयः कोऽपि मुख म्यादायास्मान प्रसह्य मक्षितुमिवोन्म्म ! हा हन्त ! क नु वय बनान घोरे विपनाले स्वयमेवापतिताः? मयवान् पशुपतिः शङ्कर पायादस्मादविक्विादपायात !' एव विभीषिका महती मन्वानास्तात्कालिकी मयास्थिति नग्नसत्या प्रत्यक्षमवबुध्य किमप्युपायान्तरमपश्यन्तस्तव यथा- कथरि शौचार्दिक निवत्वं पुनवालयप्राङ्गणभूमि प्राप्य कलामण्डमै स्वासने- पूपविष्टाः । प्रय प्राउरेव वुनुकोन मङ्गारसमदेन वरलाग्निव प्रोद्दीपितमस्तिष्क- तन्तवस्ते दुधिवादिनो भाशदेशात्मनोमतिमशास्त्राचार्यत्व म्युलाइयन्तो वा-यूए शनिष्टाङ्काकुला नान्पा ति प्रपन्तः स्वभावाभ्याससकारात सहमा भगवन्त शिव शहरमेव स्वरभितार भावयन्तः स्नात्वा घो। वाससी परिघाय उत्र देवालये सुप्रतिष्ठिशिवलिङ्गानाडम्बरे उत्परा प्रभूवन् । इत्य व्यतीतो दिवसस्य प्रथमो यामः पावरबतप्रवाहा. स्थगिता न भवन्ति, [१४६ ·यावच मार्गा:यातायातं कनानुमन्मन्ते, तावदत्रव शिवालये स्थितिः क्षेमावहा, नान्यत् किमप्युपायान्तरमिति सर्वमवधायं तः सुहृद्भिः सर्वैस्तत्रैव निवासाय स्थिरीकृत मनः। तेषा सर्वेषा धाराप्रवाह सततमस्खलितं भाषण सम्भाषण वाग्विनोदा हासपरिहासा: काव्यस्तुतिपाठास्तु पदे पदे प्रखरतरेणोच्चस्वरेण बोभूयमाना मस्खलितमनवरत च जायमाना भवन्ति । मध्ये मध्ये स्तुतिस्तोत्र मत्रोच्चारकवितालापश्चापि ते मुहुमुहर्मोमुद्यमाना अभवन् । एव कुर्वता तेषा क्षुत्पिपासा च भृश विवर्धमाना तच्चेतना भृश बबाधे । यद्यपि तेषा सविधे बह्वन्नपानभोज्यमासीत्तथापि ते स्वयपाका. शास्त्रियो भोजनभट्टाः किञ्चिदि- वालस्यप्रमाददीर्घसूत्रतार्शपिल्य गताः कथं विनाग्निसाक्षिकमभोक्ष्यन्त सर्वेऽपि च भोजनसाधन सम्भारास्तैनंगराच्छकटे सहानीता भासन् । परमत्र क्वनु खल्विन्धनादिक पात्रासादन वेति मो तत्वतः किमपि निश्चेनुमपारयन् । इत्य वृथा तकंजाल निष्फनमूहापोह कुर्वता तेषां देवालयस्य पूजको वृद्धोद्राह्मण एकः कश्चितत्राकस्मात् प्रादुर्भूय–'नमस्कारा निवेद्यन्ते भूदेवेभ्यः । अहोभाग्य मे यदभवता भवता विदुपामद्य प्रातरेव पुण्यानि दर्शनानि जातानि !! पन्यामात्मनो भाग्यसम्पद मन्ये । प्रहमत्र शिवालयस्य पूजको देवलो ब्राह्मण. प्रतिदिन भगवन्त सेवे । सेवकरवेन मे कापि वृत्तिरुपकल्पितात्र क्षेत्रीय ग्रामीण । प्रद्य तावज्जलवर्षणातिशयाग्मध्येमागंमवरुद्घो महभिः क्लेश जलौघान् सती. त्रि सेवायं विलम्बेन प्राप्त इति क्षन्तव्योऽस्मि भो. । भवद्भिर्दयालुभिभू- देवयदि क्षाम्येतासावपराघस्तदा भगवास्तु मेऽयमाशुतोषोऽपराधमिममवश्यमेय क्षमेत ।' एव स खलु कर्मठो वृदस्तान् सर्वान् विप्रान् तत्रस्थान सम्भाराश्च सर्वान् समृद्धान् वीक्ष्य स्थितेः सम्यग्ज्ञान कृत्या किञ्चदिहस्य तान् प्रत्युवाच पुन –'महाभागाः ! प्रद्य तावदृष्टिः प्रभूताजायत । दुदिनमेवत् । अलपू. रोपप्लवः सर्वे पन्यानोऽवस्ताः । देवालयोपकण्ठ सर्वतः पुरुषदघ्न जसम् । धीमता सर्वेषामद्येतः क्वचिदपि बहिर्गमन मामासम्भवप्रायम् । मतोऽत्र देवा. लपान्तविज्जलोपा न प्रविशन्ति तावादाभिषेकमङ्गल क्रियताम् । मत्र ममाधीन किमपि सामग्रीजातमस्ति तद्भवरसेवायो निवेदयामि । जलप्लावन- प्रलयमयेऽस्मिन् समये भगवन्त शिव शङ्कर विना कोऽन्यः सहायो विपत्स- धरणे स्यात् ? एतावदुक्त्वा स स्वोटज प्रति प्रस्थितः । अर्थको भोजनमः प्रोवाय -'जोदक माल वायुना नास्मदधोनम् । पदभाव्य तद भविष्यति । पर सखायः ! धूयतां मे वचः। यद्यमन्नपानादिक नगरात सहानपाम, वासर्वत्र प्रसन्नेन मनसा भोतव्यमस्माभिः । क्रियन्ताम् पूजनमोग्नसमारम्भाः । प्रक्तंन्ताम् ब्राह्मणोचिता. कर्मयोगाः ।' १५.]

·अन्योऽवदत्-लोक सर्व सोमन, तप्प पथ्य वास्तै । परन्त्यस्मिन उमरे केन अधूमशेरपीमिः पाकुसरीन पारउ मोदनम् मघुनास्ति- समुक्ति सर्वात्मनात्र पटते- "राधन दयनं पुसा मररा परिवेशनन् । मरवाधिक मन्ये लैप पात्रमन्टनम् ॥ १॥" तरवावीद चीनदारोमानितनिष्टुरे च समरे सदिौ सिरमन्न- पानादिक प्राइवरलेनोग्नुपशाम् । ततो निवृत्त पूजामिपंकृत्ये पुनः शक्ति- मावन सान्निसामिक सद्यः परला सास मोश्यामहे ।' - नजागि शुक्लनोत्तम्-'हता तावद पुनलुकमात्र मङ्गारस' सन्तदनु निर्वयन्तामन्यास किया।' एव वदउ एवं वस्य वचनमाक्षिप्त परिषदददद-'मय तु तावदार- भानुदवंटाम् । मरमन्ते तु मन्त्रस्नानमेवात्र मुद्धये पर्याप्त स्यात् । पर पिवार्षिकस्तावत् करणीय एव, ततः कटिस्नानेन तु मनाक हिनासा सर्वा मना निबूंटा भवेत् । भगवानपि स्वर मधोरेन्योऽय घोरेन्यो घोरधोर- तरेम्यः' इति स्तूपते । स वै नस्ततः क्षमिप्यते नाम नूनम् । नो चेदि वयद- निष्ठुस्मिन हिमानिस गीत बल प्रचण्डंर्धारासारदपति पयोदे, बहतामाप- धमाने बाताबरणे च वर्षापतः साङ्गोपाङ्गस्नाता दय सदः स्वर्गाविषयो माविवार इति सुनिश्चितमेव मन्यवाम् : 'न वारिण मुख्यति चान्तरारना ।' मह तु हस्ताक्षालनावधि सर्वा गुघि बात समर्थये । किन जानीय भूप पदुक्त गुपिकामराचार्य. प्रेक्षादभिः- "भरविनः पवित्रो वा सबम्या मतोऽपि वा। ८ स्मरेत् पुण्डरोक्ष स वाह्याम्पतरः शुचि ॥१॥" स्नानाहम्बरस्तु दाम्मिशाना घमंयुद्धे कदमियोपलिडो पूर्व- दिसम्बर। साधूक्तम्-- "मामध्याह्न नदोरास समाजे देवाचनम् । सतत सुनिदेशचेत्येतदम्मस्य जोविनम् ॥१॥ तावदीपं नित्यकर्म यावत् स्वादुष्मलम् । सावत् सक्षिप्य सर्व मावद इप्टा न विद्यते ॥ २॥"

·ततो भङ्गारसप्रियेण शुक्लेन मरीचिमिश्रित भङ्गारसजल चुलुक- प्रमाण गङ्गाजलमिवातिश्रद्धया भूयोऽपि तेषा कण्ठगत महतानुरोधेन कारितम् । ततोऽवशिष्ट सर्व स्वयमेव पपो। अथ सर्वे ते भोजनभट्टा गृहीतपात्रा यज्ञोपवीत शिरसि कणंयोश्च घनुराकार तिर्यगवलम्ब्य मलत्यागाय प्रस्तुता प्रभवन् । शिवालयस्य तस्य द्वारदेश गत्वा यावत् पुन. पश्यन्ति तावज्जलपूरा. क्षण स्थगिता इवादृश्यन्त । धाराप्रवाहा स्तिमिता इवाभूवन् । प्रवर्षन्तो झझानिलाघातहता मेया व्योम्नि व्यशीयंन्त । वृष्टिविरराम, विञ्चिदाश्वस्तमिव प्राणिजगज्जातम् । कथमपि जलाया भूमी, कई मगतंप्रायेषु च स्थानेषु यत्र तत्र शौचस्नानादिक महता कष्टेन निवत्यं प्रक्लिन्नवाससस्ते सर्वे विजयाविदग्या मदविह्वला. शिवालय प्राप्ता। धोते वाससी परिघायासनान्युपकल्प्योपविष्टास्ते परस्पर मुखान्यव. लोकमाना स्थितेर्गाम्भीर्यमनुभवन्त सन्ध्योपासने प्रवृत्ताः । प्रोक्त न प्रकारेण सन्ध्या पूजा शङ्कराभिषेक च परिसमाप्य झटिति स्वल्पाहारयोजनायां तत्परा बभूवु । धूपदीपपुष्पं सुवासिते शिवालये सुरक्षितास्ते बाह्यपरिस्थितेरस्पृष्टाः पुन. पुनर्ग होतमगारसा दीर्घसूत्रतामातन्वाना गृहेन्यः समानीत सर्व पाथेय पोट्टलिकाम्यो निष्कास्य यावम्मिलितोपचारः पत्रावली. सयोज्य यावत् सतृप्त भोजनारम्भ कामयन्ते तावन्मिश्रमहाभागेन ब्रह्मार्पणमन्त्रोचारा प्रारब्धा.- 'प्रो३ ब्रह्मार्पण ब्रह्महविव्रह्माग्नी ब्रह्मणा हुतम् । ब्रह्म व तेन गन्तव्य ब्रह्मकर्मसमाधिना ॥१॥ मह वैश्वानरो भूत्वा प्राणिना देहमाधित । प्राणपानसमायुक्त पचाम्यन्न चतुर्विधम् ।। २ ॥ बलिविभीषणो भीष्म प्रह्लादो नारदो ध्रव । नारापणप्रसाद दै सर्वे गृहन्तु वैष्णवा ॥३॥ कालरावणचण्डपश्च नन्दीभृमीजटाघरा । सक्ष शिवप्रसाद वै सर्वे गृहन्तु शाम्भवा ॥ ४ ॥" यथा यया ब्रह्माणविधिमन्त्रा सस्वचारणाल्लम्बमाना दीर्घाश्च बोभूयमाना जायन्ते तया तथा ते सुरक्षामकण्ठा. सतृष्ण बुभुक्षवो भोजनभट्टा अन्नमसि पूर्णाहति कामयमाना मपि धर्मम्वनमर्यादा बहिस्त क्यपि निर्वहतोऽपि विनोदमच्या प्राहु- "मये 1 प्रत्र तु भौतिर विग्रहाणामस्मा प्राणोलातिसमयाऽस्ति १५२] ·संसातो, गोदानवेलेयमागता, सुदेवो चारोदरकुरुक्षेत्रे ससत्याग्रह महान्त विप्लवं सराहनि समारन्नुमन्तव्यूंहान् रचयन्तीव वर्तते तत्र श्रीमन्तो महामागा: प्रकाण्ड ब्रह्मापंपकमकाण्डस्याकाण्डताण्डव सतालस्वर विवन्याना मोदन्ने, तदधुना सक्षिप्यता विपिरेप, स्वारमाणेऽविलम्ब प्रयलो विधीयता मो. " इति वदन्त एव प्रो-स्वर 'नम पावंडोरवये हराय !' इति वा 'दाता भोक्ता हरि. स्वयम् !' इति समुचार्य पत्रावलीषु परिवेशिनेम्यो भोज्यादा पोतीव सस्पृहा सतृपाश्चाजायल । अय त्रिपन्त काल तूणीमालम्च भूरिमुक्तवता या पाठरास्तृप्तये चानन्दाय चाभूत् । तदनु गृहीतताम्बूलवीटिरा एलालवङ्गतमासचूर्ण चवंयन्त सर्व ते स्वस्था भूत्वा भोजनोत्तरझियाकलापानिरवतंन्त । अधुना क्षण विध- म्यात्मन स्थिविमपेक्षात स्वस्थामनुमवन्तस्ते सुवासोना प्रभूवन । शक्टवाहको दृयो देवालयस्य सेवको तो द्वादप्येतो ते प्रदत्तमाहार मुक्त्वा भूशुद्धि पात्र. मन्ननादिकमकुरुताम् । पाश्चित् क्षणा यावत् वामकुक्षिशयानाविधाम परवा जलमापीय तत काव्यालापाद सङ्गीतारायन मनतानि, कीतनानि, सामवेद- भारम्म चित्रपटगता गीतीवित साङ्गीराला सङ्गीतप्रति स्वगलास्फालन. प्रदर्थयन्त पर्यन्ते वाग्वीरास्ते विपयाविषयान्तर कामयभाना भूयोभूय सन्यङ्गय साझा सघ्र भङ्ग सामपि जगत स्थितिमालोचपन्न सिद्घान्तवादेषु प्रवृत्ता.। नदीनेऽस्मिन युगे प्रावतपणादिपु ब्राह्मणभोजनादिकममु लोकानाम् नास्ति- क्यमनुत्साह प्रति च सामपं सुम्यन्ती.पि चारमारामा समाजे स्वस्थितिपालने - समतामात्मन प्राकलव्य नवाश्चायपार्टी-डिनर-म्बयाहार-विनामगह सेवन- क्लबगाष्ठी स्वयमताना प्रतिस्पदियनो परिपाटी प्रजातान्त्रिकोरग्निज्वाला- माला इवालोचन । केनचित् प्रोक्तम्-'वृषव लिस्यय यूयम् । 'यावज्जोवेव सुख जीवेत् ।' इति सिद्धान्तोकस्य प्रवनमत्र जीवनसवर्षे वैज्ञानिकेऽपि राजनीतिप्रघाने प्य. यकसाध्यापि च दमानेऽस्मिन् समये 1 विश्वप्रजानामुदरपन्त्र तु क्य नामो- पेक्षेत विश्वम्मरो भगवान् ? नेवारो, लोकनायका समाजसुधारकाः आसका मन्त्रिमण्डलम्याः सदस्या स्वय मन्त्रिप्रवरा सर्वेऽपि मितिया प्रजानामुदरयन्त्र- सञ्चालनायाल जल वस्त्राणि सरक्षण विचारस्वातन्त्र्य च ययाय दातुन पारयेयुस्सदा कृतं प्रजातन्त्रण । वदत्र मात्स्यन्याय बीवति जीवलोके येन केन प्रकारेण प्रसिद्ध पुरुषो भवेदिनि सर्वेषां भोजनमाना वर्गसइटन विधाय कोऽपि पुरुषार्थोऽवलम्ब्यताम् ।"

·"न केवल ब्राह्मणा एवं भोजनभट्टा । यद्यपि नवीन पार्टीप्रवर्तक. ाह्मणास्तथा कथितास्तथापि वस्तुस्थिति. सेय यत् समस्तेऽपि भूमण्डले, सर्वे- ध्वपि राष्ट्रघु, सर्वास्वपि मानवजातिषु भोजन भट्टा सावंकालीना प्राप्तकाल- मुपलभ्यन्त इति तात्त्विकोऽनुमव प्रेक्षावता, विशेषतोऽस्माशा तथाकथिताना भोजनमट्टाना मुक्तभोगानाम् । एव बहुमत भोजन भट्टत्वम् । तद्दे शकालानुरूप क्षेमावहमान्दोलन किमपि प्रवतंताम् । नो चेदिमे सर्वभक्षा नव्या भोजनभट्टा स्वसभ्यतावर्गीय बहुमतमापाद्य ब्राह्मणानेव शाकाहारिण प्रचण्डभोजनमट्टा- नाक्षिप्य प्रक्षिप्य कूटनीतिजाले स्वोत्कर्ष साधयेयुरन्ताराष्ट्रियभोजन भट्टपरिपत्सु । भारतीयानो सनातनभोजनभट्टानामेकादशीव्रतोपवासव्यवस्था च भवेदत्र नवराष्ट्रयोजनासु ।" अथान्योऽवादीत्-"नन्दनागतवती चिन्ता किमर्थं विडम्बयथ? 'सद्यो प्रल्हन्ति पण्डिता 'इति मूलमन्त्रो न विस्मर्तव्यः । अस्मत्सहानीता केऽपि सम्भारा प्रसिद्घा सिद्घा वावशिष्यन्ते । सायन्तनस्य भोजनस्य सिद्धये शनै शनैरुपक्रमस्य सूत्रपातो विधीयतां वार्तालापविनोदर्यावज्जल पिबाम | 'स्वल्पारम्भा क्षेमकरा' इति मया प्रस्तावित ततो भवन्त प्रमाणम् ।" कश्चिदपर साश्चर्यमत्रवीत्-'मयि भो, महात्मान । मधुनवातृप्ति प्रभूत भुक्त मुक्तवतामपि वरसाना न तावत्तात्त्विकस्तोप इति धन्या क्षमताशा- लिना श्रीमता सेय भोगतृष्णा ! मुग्घा !' यूयमिदानीमात्मनो वास्तवी स्थिति, परिवतितो देशकालो, भोगवादिन समाज, जनसख्यावृधिमनु भोजनसमस्या परपन्तोऽपि न पश्यन्तु सर्व प्रास्तनमेव चितयय । प्रतिदाये भोगवादे 'मोगा न मुक्ता वयमेव भुक्ता' इति परिणमेत् ।' शुक्लमहामागा साटोपमुपविश्य साडम्बरमाहु -'जानीमहे सर्व वय कान्तदशिन । मन ब्रह्म, रसो दै स'। तथापि वय नव्याना मते बताक्षेपयोग्या में प्रसिद्ध्याम । मतो वय मोजन प्राणपोपणे स्वाभाविक कम मन्दाना भगवत्प्रसादं परिकल्प्य परस्पर बधुत्वेन मुहमुंहगोष्ठीरसा- स्वादनमाकाइक्षत सहृदयतानुरोधात् 'सह नाववतु सह नौ भुनक्त सह वीर्य करवावहै 'इति मुनाम । पुन व्यास्तु प्रकारान्तरं समाजोत्सर्वोष्ठीरससुखमनुभवन्ति । मतीव स्वाभाविकोऽय मानवधर्म:। प्रत्यक्ष व्यावहारिक च सत्यमेतत् । सर्वेऽपिच सदनाः प्राणिन स्वाजित मोक्त मेव हस्तपादस्पदन बुन्ति । वि बहुना, 'सर्वारम्भारतण्डुसस्थमूसा ।' 'मृदङ्गो मुखलेपेन करोति मधुरम्पनिम् ।' १५४] तत ·इति व्यवहारनीतः स्वर सिद्धः सानोमः सिद्धान्तः । स चायं जमलमः प्रदतने तादमात्रास्लाइमेन नोवनमट्टत्वे कोऽपि मरएवभिन्तु दुश्चेष्टताम् । मोरनधिस रविशस्विरस्त्रियाम् । दिम दाननिश्च न चापः फलम् ॥१॥ "यदि च केनदिन 'सोरा बना निष्करणा मन्ति' इति लोकोक्तिगत सल साझाद कारपितु चेष्ट्रपडे, उदठीव स्वाभाविकम् । यतः- "उदे जति दरिद्र परमुद्राया गत्कार। ग्रहातिरतिनिरितायाः कङ्करानाशे यथा द्वारम् ॥१॥" "परं दी: पाददिने नदकरपा भोजनमा महापर्व तिमिङ्गिना इवास्नान चाहारिनो बोदान स्वनुवबलोजितमुमुवानान् यादलन्ति, वादद्वपनेर समयसीयान्नूनं प्यान इति वादनातम् । मनुनादतनी चर्या समुदनावरत निशिङ्का ।।" इत्य सुहगोठयां गलाष्टकानि पलनो मोमुदमाना भराहोत्तर दादुवेदनाय प्रतिस्पावदोकनाय च ते मुहुर्देवालयद्वारमागत्य पनाहग्दर- पच्चादनान, मध्ये मम्दै विद्युत्कुररावरत दुर्दिनापमान वादातररा दितो. सागर पोदायाः सना इन पुनस्तत्र देवालये परावदिताः । मङ्गारसमदस्य प्रभावेऽचोटि पाडे निशामु चामलमापाडेश्यकारे सर्वतः प्रसूत्रे च ते सर्वे भोरनन्थाः स्वस्याः पिपायाप्यं गाम्भीर्य चाबादुद्धनन् । सायदाते पुनर्मोन स्वमपिता ता रात्रि तत्रदातिवाहपितु स्थिरीचकः । साप सम्योपासन शिवाय धूपदोगुननेवेद्यारातिक विनिवेद्य शान्ति- पाउमङ्गतमयोहारान् कत्तु व्यदसिताः। 'सोनूते नवान्नं भोभ्याम: !' इति मनोरयान् पानमन्तो पो गे चल निवन्तोष ताम्बूलपोपलेलालवङ्गव- मातादिमिर्नु बाहर्मोनुद्यमानाः शयनीयानि प्रकल्प सतुखमस्वरन् । अप द्वितोपेनि प्रयुर्व समुन्याय शिवानपाहिविस्तृवाया पार्वत्यभूमी प्रबहत्या नद्यात्तीरदेश प्राप्ताः। व शौचस्नानादिक प्रातः कृत्वं च निवत्वं घौदवायाधिपरिचार्य महीमेव स्वस्यवामन्दमनन् । मथुनामायमन्डल बिनधन स्वच्छ प्रसन्न चाभूत । पूर्वस्या दिशि [१५५ ·चारुपोदपप्रभा गिरिशिखराणि, वनस्थलीश्चाभिरोषयन्ती सर्वतः प्रससार। वृक्षपड तिषु नीडाश्रिताना खगाना कलरवा मधूयन्त । क्रमशो जायमानेन सूर्योदयेन सर्वमपि सचेतन जगद्यथापूर्व प्राकृता स्थिति प्राप्तमिवादृश्यत ! सूर्यबिम्ब शनै शन प्रत्यक्ष क्षितिजेवालोक्यत । स्वर्गप्रभाभास्वरः सूर्यस्या- रण: किरण रातपोष्मणा व सस्पृष्टा जलविलम्ना भूभागा. पन्थानश्च सर्वे नीरजस्काः स्वच्छा यातायातयोग्या बभूवुः । शिवालय प्रति निवृत्तास्ते भूदेवाः प्रातः सन्ध्योगसन शिवपूजनादिक कृत्वा महानीतः पदार्थमोदक्वाटिकासूप- शाकादीनि विविधानि परिपवितु सोद्यमा प्रभूवन् । भगारस तु सज्जीकृत्य वनौषधमिदापीय महर्षिकुलतन्तवस्ते विग पञ्चाग्नितपस्तप्यन्तस्त शिवालयाश्रम ज्वालामालाकुल घूमस्तोमघोरपोर्बु रमिव कुर्वाणाः सर्वरसस्वादीयसी जन- सामग्रोरपचन् । मध्याह्नोत्तर प्रभूत भुक्त्वा क्षण दियम्य च केचिच्छकटी- मारूढाः केचन राम्टीमनु पझयामेव 'भोजनान्ते दातपद गच्छेत् ! 'इति विधिविधान नाटयन्तो वजु । मध्ये मध्ये जलाशयेशे जल पेपीयमाना लाला विनोदविलरसाद दुर्वन्तो दिनस्य दोपे नगरमागत्य स्वगृहान् जाम् ।

·मृढचिकित्सा वनान्तरे सवायानेस्वामेक सम्म जन नीयमानाः केवन धमजीविनोबनाः पार्वत्यै पयि गच्छन्ति। रोगिणस्तस्म महतोमवस्या सम्मावयन्तस्ते सर्वे मन्द मन्द निप्पन्द सावधान पानि नियतलन्ति । तस्य पाप रोगशयापा मतः पद्धयो जना उच्चावच मार्ग निनियन्तः सन्तः सरन्ति, पृष्ठननानि केपन यस्वभारायः सावकारीयाः प्रहरिरावानुमचन्ति । ते सर्वेऽपि बिन्ना दीना दिपन्याः सुतम्या परीता मार्गक्लेशः परियाना अनिष्टारकानवालाः क्लान्दाक्लिप्टान सर्वमयात्मनो दुख परिस्थितिगौरवान् सहमाना मौनमेवा- धानमतिकामन्ति । मध्यमार्ग यत्र तत्र मभूचित्राये मार्गेऽविलविते ते सर्वे क्वचित सधनदृसच्यायामयः शय्यामुत्तार्य रोगिरा. स्थिति त्रिपुरा परोक्ष्यालोकन्ते, समीपदविनः कुचिजलाशयानलमानीय तस्ना पयोण दुप्प च पाययन्ति । क्षणे क्षणे पुनस्ते रोगिरा किमपि पृच्छन्ति पर न स रुः किमपि मापते । स निश्चेतनप्रायो न किमपि चेष्टडे, न च पार्व- परिवर्तनमपि दुर । इत्य व्यवसितास्तै गोधूलिसमय रोगिण वहन्ती मातुय बलमोपय ग्रामोरकष्ट प्राप्ताः। क्षेत्रेयः समागच्छन्तः केचन ग्रामीणा: कपंका, गोचरमिन्यः प्रति- निवर्तमाना गोपालाः, दूराज्जलमानयन्त्यो प्रामवध्वो महिलान तमिम दुस्स- म्दारं सप्टमस्पष्ट च कर्णणि परस्सर प्राने कयामासुः । एवविषम- निष्टोदन्त समापं तत्र ग्रामे सर्वन सर्वेऽपि च लोका महतीं चिन्तां प्रातुः । हास्य तस्य रमाकान्नस्य वृद्धौ पितरो, ज्येष्ठो बाता, प्रतिवेगिनो बनाः, सगोत्राः, सम्बन्धिनः, सुहृदः, सहायश्च सतमिम समाचार निशम्य सीनमेव हि रमाकान्तस्य गृहाङ गरो समदेताः। 'क्रिमेतदकस्मान् रमाकान्तस्यानिटं जातम् ? 'मपे, सप्ताहान् पूर्व तस्माभिः स्वस्पः प्रसन्नो नीरोमः सर्वतः कुशली च दृष्टो रमाकान्त । न कापी, छहशत कि जातम् ? मगवान् रसवात्तमेन रमाकानम् । इत्यादयो नानाविग वार्गः समां मुखेन्यो निग्मुः । गृहे महिलाः सर्वा एकस्य प्रकोष्ठ स्याम्पतरे शयामेकामास्वीय सणस्य तस्य रमाकानस्य गृहागमनं प्रतीक्ष- [ १५७ ·माणास्तनदिक्षवस्तस्थु । केचन युवानस्तमागच्छात रमाकान्त ग्रहमानेतु ग्रामोपसीम्नि त प्रतिजग्मु । अस्मिन्नेव समये रुग्णस्य तस्य रमाकान्तस्य रोगशय्या तद्गृहप्राङ्गणमाजगाम । स्वस्कन्धेभ्यो रोगिण खट्वामवतार्य सर्वे तेऽनुचरा यत्र तत्र क्रमशो यथास्थानमुपाविशन् । तत्रोपस्थितेषु जनेषु केचन युवानः सास्तरण रमाकान्त गृहाभ्यन्तर निन्यु । प्रकोष्ठाभ्यन्तरे पूर्वत सज्जितापा शम्पाया तमशायपन । सुव्यवस्थिताया परिस्थिती ससाताया, सर्वादी रमाकान्तस्य ज्येष्ठो भ्राता कमलाकान्तस्तत्समीप गत्वा रमाकान्तस्य कर्णयो किमपि शनै पनेरवदत् परन्तु रोगावेशवशादत्यन्त पराधीनता गतो विसन इव न स किमपि प्रत्युत्तर दातुमपारयत् । केचिदन्येऽपि चारमीया जना रमाकान्तस्य शय्यां परित समागम्योपविष्टास्त हि सावधान निपुण ध पश्यन्ति पृच्छन्ति च त मुहमुंहु परन्तु रमाकान्तस्त्वचेतनप्रायो मूच्छित इव नेत्रे निमील्य मौनमेव शयान मासीत् । तस्य तामेतावती महती रोगाक्रान्ता दशामालक्ष्य सर्वेऽपि जना स्तब्धा जडा प्रगतिका किंकर्तव्यविमूढा इव जोष तस्थु । तदानीमेवैकेन केनचिज्जनेन जलमानीय रमाकान्तस्य मुखे दशप्राया जलबिन्दव पातिता । रमाकान्तस्तान् जलबिन्दून् महता काठिन्येन कथमपि गलाध कृत्वापिबत् । तत पुनरपि स ययापूर्व निश्चेष्ट सुष्वाप । मथ गृहपाड गणंककोणे निषण्णो रमाकान्तस्य पिता रोगशग्यो नीत्वा तत्र समागतानामनुचराणा नायकमपृच्छत् 'मयि, मो । नायक !! कय मे वरसो रमाकान्तोऽस्मादेव रोगग्रस्त समभूत् ? किमिति युष्माभि सर्वरस्य वत्सस्य मे रुग्णतासम्बधी समाचारो. ऽस्मभ्य शीघ्रमेव न प्रहित ?" मायकोऽवदत्-'श्रीमम् । अस्माक कार्यालयाध्यक्षा श्रीरमाकान्त- महोदया ह्य साय राजकीयकार्यप्रसङ्गात् क्वचित् कार्यप्रगति निरीक्षितु मामान्तरमगच्छन् । मध्यरात्रै ततः परावृत्ता नगरमाजग्मु । मागता एव त एतेऽकस्मात सहसा रोगाक्रान्ता बभूवु । समग्रा राति यावत्ते महती हि ज्वरपीडामन्वभवन् । प्रद्य प्रातस्तेषां स्थितिरस्यन्त शोचनीया समभूत् । ततो वरिष्ठापिकारिण केचिद्गृहमागत्य द्राक्तरानाहूयोषधोपचारस्तचिकित्सा- मकारयन् । महदभिः प्रपरनस्तं सर्वरोगोपधमाय नानावियोपाया पौषपोप- पाराचविहिता परतु ज्वरावे यदा नांगतोऽपि चाल्पाल्पमपि स्थागितस्तदा रामप्ता वय वातानस्मदपिकारिमहाभागान् श्रीरमाकान्तमहोदयान् शय्या- मध्यारोप्यावानीतवन्त । एनेपा रोगस्य वास्तव निदानं तु वय न जानीपहे १५.]

·परमेतामुनिश्चिडमेड यत्तंपा स्थितिबंतात्यन्त घोचनीया वतंत इति । श्रीरमारान्तमहानापानामत्रानयनमेव से स्पादिति दिविन्यत्र वा वानेता- नवानयाम । रोदिपये द्राक्वरनिरपि, ठत् सर्वपत्रपत्रे सुम्पष्ट लिदिनुमास्ते मढो नदन्त एव हि प्रमाम् । इत्सुकन्दा स नायकः कानि- वित् पत्रापि निवितामणि रमाकान्तस्य सितुहंस्ते समर्यान्यामाना प्रतीक्षमागे यापूर्व प्राङ्गणमा ग्यपोइन् । वियत्तासाननर स वृदो नायको रमाकान्तस्य पितुरादेश प्राप्य मर्वानपि तान् नृत्यान् सह नीला पुन पर पतु प्रवस्थे। भय द्वितीये दिवसे पानि सनो रमाकान्तः कथमपि चेतनामलमा । दम्ब बरोपि च मन्दतामाच्छत् । तथापि ज्वरायस्वद्यापि तच्चरीर पोटपन्नासीत् । किचिव सन्चचेतनो रमाकानो ने उत्मीय यावत् पति, तावत्तेन दृष्ट यत् तस्य रोगमा परितस्तत्सिता, माता, भगिनी, रिहलो, भातर इत्याद्या. सर्वेऽपि च कौटुम्बिका बना उपविष्टाः सन्ति । ठे सर्वेनीव चिन्ताला दीनदीना विवर्णाकृतयो विपन्याः सोढे गा मनिप्टमा- च्छमानाम्नस्य रोगस्योरवारविकित्सासम्बन्धित विचारविमर्श कुर्वाणा दने । दयाहि- पिता-रिमिदमेडावदनिष्ट सहसापतित वत्सस्य मै रमाकान्नस्य ? का नु बवान्युर श्चिता येन वत्सो मम स्वस्यो भवेत् ।' । माता-है मगरन् । दुर्ग माउ ।" समेव मे दत्सस्य रमाकन्तस्पा- निष्ट निवारय ! हे निष्णो । हे गणनायक !! हे हनुमन् 1! रस, रस मे बालमैत रोगान्त हि रमाकान्तम् ! प्रमो ! यावन ममासौ बालको नीरोगो या पूर्णत स्वस्यः प्रसन्नो न भवति, वावनाह नवरा, घृत, शर्करा, दुप र नापियामीति प्रतिबनो नगबोन् । दीनदयारो !! पाहि, पाहि, एतस्मात् सहभावितान सुदुस्सहादनिठान्ने वत्स रमाकान्तवराकम् !!! रमाकान्तस्य भगिनी-'हे देवि ! कातिके! मातः ॥ मा कि- मनिष्ट मम भ्रातूरमाकान्तस्य ! दयस्व देवि । ममानवस्य रोपमुक्तिरपन्त नाह किमरि फर देदिप्ये, न च सीमन्तथूड मार करिप्पै , न च ग्रामसीमा- नमुन्तविप्पे बाते हि स्वस्य मम बन्धो रमाकान्तेह ब्राह्मणान् मोउदिप्ये, बारव पुत्रवियामि !' रमाकान्तस्य स्तृिम-'मयि मोः! तस्मिन् सतु प्रामे धीशिवनारायग- [ १६ ·शुक्लो नाम वैद्यराज सुप्रसिद्घो हि धूयते । स एवात्र कमपि सम्प्रेष्या- हूयताम् ! सोऽत्रागत्य किमप्यस्मै बालाय रमाकान्ताय सदोषध दवा नोरोग कुर्यात् । स किल शुक्लो वंद्यो नाडीपरीक्षणे, रोगनिदाने, स्वपरो धन्वन्तरिरिव फौशल पत्ते, इति क्षेत्रेऽस्मिन् वसता सर्वसाधारणाना सुमहान विश्वास । मर्थको वृद्ध कश्चित् स्वकूचनि सवाहयन् महत्या गम्भीरया मुखमुद्र- यावदत्-'भये, किमितिभो 1 स दीनानाथो नाम भैरवमट्टो नाहूयते ? तच्छरीरे हि बटुकभैरवस्यावेशो भवति । तमाविष्ट स रोगिण भूतप्रेतपिशाच- बाधाग्रस्तानां जनाना तात्त्विक निदान क्षणादेव करोति, दृक्पातमात्रे- रणवातुरान् सद्यो नौरुजो विधत्ते " काधिवृद्धा महिला तमेतमभिप्राय समर्थयामास-'सत्यमेतद्भो । परन्तु रविवासर एव ननु स भैरवाविष्टो भवति निशीथे ! भद्य तु तावद्गुरु- पारस्तदा कय तेन रमाकान्तश्चिकित्स्यताम् ।' वृद्ध पुनरुचे-'प्रये । ज्ञात भया ।। तदग्रामसमीप श्मशानभूमी मम परिचित कश्चिद्योगिजनो ब्रह्मराक्षस ससाधयस्तिष्ठति । स खलु मत्रतन्योषध पश्यतामेव सर्वेपा क्षणादेवासाध्यमपि रोगिण स्वस्थ करोति । तमेवात्रामध्य दर्शयन्तु रमाकान्तम् । इत्य कश्चित् किं कश्चन किमिति स्वमतानुसार रोगचिकित्सार्थ प्रस्ताव चके । एव ते नानाविधान् रोगचिकित्सोपायान् चिन्तयन्त अपि तत्त्वतो न किमपोदमित्य निर्णेतुमपारयन् । समयगतिनं वमपि प्रतीसते । तदिन तु विचारविनिमय कुर्वाणानामेव तेपा व्यतीयाय । अथ तृतीये दिवसे रमाकान्तस्य ज्वरावेगः पूर्वापेसया क्थमपि नयून्य जगाम कि तु तस्याऽ शतिस्त्वतितरामवंत । सोऽधुनापि शय्याचरणो नोत्थातु न च भापितुमपारयन् । महता काठिन्येन सर्वतो दृष्टि प्रसायं सोऽपश्यत् । यद्यपि रमाकान्तस्तवत्या परिस्थिति, लोशना वार्तालापान पथार्थतो बुबुधे पर प्रबुदचेतनोऽपि चायक्ततया मौनमेवावलम्बमानस्तस्थी। पथ मध्याह्नोत्तर तस्य माता तत्समीपमागत्य शिरसि हस्त निघायावोचत्-- 'बरस रमाकान्त!! अपित्व माते जननीं परिचिनोवि? तात! वथ स्वमेव विधो कणोऽसि सजात ? यूहि महि, वत्स ! किमयं त्वमस्मान्न सम्मापसे ? हा, हन्त । हत!! दुर्भाग्यमेवेतन्मम । मुहमुंह पृष्टोऽपि ममासी ·रमाकान्नोऽक्षरमेकमपि नो बक्ति! केवलमक्षिणी विस्फार्य परवश इव मे दिशमपश्यन्तितस्ततो निलंध्यमीक्षते !! उद्भ्रान्त इव प्रेताविष्ट इव वाक्कीलित इबोत्स्वप्नायमान इव जोपमवलोकयति !!' हा, कि कुर्याम्, व गच्छेयम्, क प्रेच्देवन्, कमाह्वयेयम्, क चाराधयेयम् !!" तस्य रमाकान्तो नाम सार्वकारस्य प्रसासनतने वरिष्ठ पदमधितिष्ठति । स खलु विश्वविद्यालयस्य सर्वोत्तमा परीक्षामुत्तीर्णोऽस्ति । प्रशासनयोग्या पाइ. सी. एस परीसायामपि स प्रथमश्रेण्यामुत्ततार । स खलु विद्वान् कुशलो राजनीतिज्ञो व्यवहारपटु कार्यक्लापेष्वतितरा निपुणश्चास्ते । पर जन्म नितान्तनिरक्षराणा ग्रामीणाना वसतादजायत । स स्वय रुढीवादान्मुक्ता स्वतन्त्रचिन्तको नवसभ्यतानुयायी सुशिक्षितश्च वर्तते, पर तस्य कौटुम्बिका शातयः परिचिताच सर्व प्राचीनतावादिनः पुराणपुरुषा रूढीवादाक्रान्ता जडप्राया इवासन् । तत. स स्वान्तर्मनसि सर्व परिस्थितिजात वातावरणं जानानोऽपि वात्मन. स्वरूप, विद्या, बुद्धि, मनोमावाननुमूतीविचाराच प्रच्छन्नमाच्छाद्य तेषा सर्वपा स्वरोगचिकित्सासम्बन्धिनो विचारान् शृण्वन्नपि नकाक्षरमप्यभाषत । तन्माता, पिता, भगिनी, पितृव्यः, परिचिता- स्तथान्येऽपि च ग्रामीण यदा भूयोभूयः किमपि भाषमाणा न कथमपि व्यरमन्त तदासो स्वव्यक्तित्व गोगायन खट्वाया तस्या केवलमन्यत. पाश्वपरिवर्तन विधायान्यकुक्षि निमृत सुष्वाप । अथान्यैः केचन ग्रामीणास्तस्य ज्ञातिजनास्तत्र समाजग्मुः । नमस्कारा• दिशिष्टाचारानन्तर जलपान विधाव यावत्ते गन्तु व्यवस्यन्ति तावदेव रमाकान्तस्य पितृव्यो गृहस्यान्तः प्रकोष्ठादहिरागत्य तान् ग्रामोपानभिसम्बो. घ्याब्रवीत- 'मयि, भोः ! लालाराम !! अस्माक भ्रातृपुत्रोऽय रमाकान्तो रोगाकान्तो वर्तते । मवास्तु ताबद्विपवेद्यो मान्त्रिकस्तान्त्रिकरचेति श्रूयते । कथमप्यस्योप- धोपचार कुरुष्व । पागच्छ, गृहाभ्यन्तर प्रविश्य निरीक्षस्व रोगिणम् । नाहीपरीक्षण कृत्वा ततो यत्कर्तव्य, तदादिश।' एवमुक्वा स त लालाराम हस्तेन गृहीत्वा कोप्ठान्तर नीत्वा शम्यामा विरापान रमाकान्तमदर्शयत् । लालारामः प्रसुप्त रमाकान्त दीक्ष्य तद्रोगस्य निदान तत्तुं चेष्टते । सग तस्य नाडी परोसते, क्षरा हृदयगतिशममवलोकवे, [१६१ ·क्षण नेत्रे समीक्षते, क्षरणमुदर स्पृशति, क्षण जिह्वा निभालयति, क्षण शिर परामृशति, क्षण दतावलि च परिपश्यति । चिराय निपुण परीक्ष्य लालारामोऽभूत- 'अये | रोगस्तु तावन्नव वर्तते । शङ्क सोऽय रमाकान्तो बबर- पिशाचेनापदाधित । तद्भवन्तो नामान्तरेभ्यो भैरवमट्टान् मान्त्रिकान् डाकिनी- घ्यन्तरचिकित्सकान् विश्वद्यान् वाहूय तान् दर्शयन्तु बालमेतम् । त एव हि चिकित्सितु प्रभवेयुरमुम् ।' स एव मुक्त्वा यथायातस्तथा गत । भयंव कुर्वता तेषा दिनचतुष्टयमत्यवतंत । रमाकान्तो मनसि सर्व निपुण बुद्ध्यन्नपि न किमपि भाषते, न च तेषा चिकित्सोपक्रमेषु हस्तक्षेप वा निषेध वा करोति । दिने दिने स किञ्चित् किंचित् स्वास्थ्य लभमानोऽपि च मौनमेवातिष्ठते। पञ्चमेऽहनि प्रातरेव केचन भैरवभट्टा वैतालसाधका ग्रहशातिकारका विषवद्या भूतप्रेतपिशाचडाकिनोचिकित्सकाश्च तत्राजग्मु । तेषा सर्वेषामा- देशानुसार गृहस्य प्रकोप्टे गोमयेन भूलेप कृत । ते सर्व स्वकीया चिकित्सापद्धतिमनुसद्भिस्तत्र प्रकोप्टान्तरे तत्तद्देवताना मण्डलानि नानाविधरंगद्रव्यरापूरितानि । घृततलकार्पासादिभिर्दीपका प्रज्वालिता । धूपाश्चसर्वत्र सयोजिता । जलकुम्भाश्च यत्र तत्र सस्यापिता । पूजाइम्बरो महान् सर्वत प्रसारितः । प्रसादोऽपितो देवताम्य' । स्पण्डिल प्रकल्प्य कश्चिम)मोऽपि विहित । कुष्माण्डबलिश्च देवताभ्यः प्रादीयत । दीपदानमक्रियत । मन्ते पूजनशेपेन जलेन रमाकान्तस्य मस्तकेऽभिषेक कुर्वद्भि कश्चित्तस्य परीरे प्रेताह्वान चाक्रियन । परन्तु रमाकान्त सर्वमेतदाडम्बरपाटोप जानन्नपि तूष्णी स्थित । यदा ते सर्व रमाकान्तो निविकारोऽप्रभावितश्च ययापूर्वमालोकितस्तदा केनचित्तस्य शिखामुत्पीड्य, केनचित्तस्य वामपाणेरगुलि कनिष्ठा सम्म र्य, केनषिद्धस्तप्रकोष्ठयो रंसासूत्राणि च बघ्वा-'कोऽसि त्वम् । किमयमेन बाल पोहयसि ? किमनेन सवापराद्धम् ? मुञ्च बालकमेतम् ! नापगच्छिसि विम्। चीघ्रमेव पलायस्व यदि स्वजीवित कामयसे. नो चेदधुनंपात्रास्माभिमंन्चाग्निना दग्यो मस्मशेषता नेयोऽसि !' इत्यादिभिर्मयोत्पादकर्वाक्याना विधिभिन्न तत्त. पदतिगर्तनितरा स्वोपचारकोशल प्रदशितम् । पर्यन्ते तरक्तम्-'नासो सामा योऽस्ति प्रेत ! सर्वसाधारणोचितेन विधिना नायमपगच्छत् ! दिनदय १६२] ·पावदद्यतनस्य कृतस्योपचारस्य प्रमावः परीश्यताम् । नो चेदुनायान्तर करिष्यामहे !' इत्युक्त्वा दानदक्षिणादिक पूजोपचाराश्वनीला ते सर्वेऽपि मान्त्रिप्रवरा स्वगृहान् प्रतस्पिरे । गतेषु तेषु सर्वेषु रमाकान्न. स्वमातर सई तेनात्मन, समीपमाहूय मन्दस्वरेण देवलमेतावदेवोतवान-मात. I किमयं सूय सर्वे वृथा ताम्यय ? अपव्यय च कुरुथ ? नाह प्रेताविष्टोऽस्मि । न च काप्यन्या ताशी व्यन्तरवाघा मम जावास्ति । अह तु ज्वरेण पीडितो.स्मि । कालपरिणामिनो भवन्ति हि रोगा । तय मा वृथा चिन्तातुरा भवत | घयंमवलम्ब्य सातचित्तद्यताम् स्वल्परेवाहोमिरह स्वस्थो भविष्यामि।' इत्येव प्रबोध्य पुन. ससुखमशेत । - इत्य क्रमेण दश दिनानि व्यत्यगु । रमाकान्तोऽद्यापि चाशक्तः शनैः एन. क्यमपि स्वास्थ्य लममानोऽस्ति पर तत्पिनो. कौटुम्बिकाना सम्वन्धिना च मजे योग्पा चिकित्सा विनवासो भूतप्रेतबाधामि पीज्यत इति निणंयो विनिश्रितः । अथकदा मध्याह्नसमये रमाकान्तो गभीरनिद्रावरा गतः शयानोऽभूत् । तदानीमेन तसियनको प्रामीणो विपवैद्यस्तान्त्रिको गृहमामन्त्रितोऽभूत् । स तत्र गृहकप्रकोप्छे मण्डलान्यापूर्य, जलकुम्भ मस्याप्य, सिन्दूरस्वर्णपत्रः स्वस्तिबिगूलादीना चित्राणि ययाणि चालेख्य सुप्तस्य रमाकान्तस्योपरि नाना तन्त्रप्रक्रिया प्रारोत् । पर्यन्ते स खल्वेवान्ते रमाकान्तस्य वृद्ध पितरमाह-'महाराय । मन्यानि तुपायान्तराणि सर्वाणि यावच्छश्य मया कृतानि, परमेकोऽभ्युपायोऽधुना क्तव्योऽवशिष्यते । स मिलायमास्ते यद्धि रमाकानस्य वक्षःस्यलस्य मध्यमागे चिटिकाकार. सूक्ष्मतमो लोहचलाक- याग्निदाहो विधेयो मवति । कृतऽग्निदाहे सर्वा मपि रोगबाधा निश्शेषा मविप्यन्ति । तद्यदि भवन्तोऽनुमन्येरस्तदाह तमेतमुपचार विदध्याम् ।' रमाकान्तस्य वृद्ध पिता स्वगृहिण्या मात्रायश्च परिवारसदस्यनिभृत मन्त्रयित्वा दाहरणायानुमति तान्त्रिकाय प्रदो। तेन च तान्त्रिोण तत्र प्रज्वलन्त्या. ऽग्निशिखया कामप्येरा तन्दी लोहालाका सवाप्य प्रगाढनिदानिर्भर शयानस्य रमाकान्तस्य वक्षःस्थलमध्ये दाहसंस्कारो विहितः। तेनावितरित. सम्भवेनास्मात्कृतेनाग्निदाहेनोत्पीडितो रमकान्तश्चीत्कारान् कृत्वा सहसा प्रबुदो हा हन्त ! हतोऽस्मि 1 मृतोऽस्मि || नितरा मृश पीडितोऽस्मि !!! हा ! हा ! हन्त !!! हन्त !!!' इति व्याक्रोन् दिलपन्नतितरा दिव्यये । तेषा सर्वेपामशिमिवाना ग्रामीणाना चिकीपित । १६३ ·दर्श दर्श स तान् भूयो भूयो भृशमतितरा निरभत्संपत्तदज्ञानविजृम्भित मूर्खाणा मूर्खता च दृष्ट्वास्वरोगकष्टादप्यधिकां मानसी व्यथामन्वभूत् । रमाकान्तस्य चर्मचक्षुषोः पुरतस्तदिद सत्य साक्षाद्वभूव यद्विदयालये वैकल्पिक विषयत्वेन सस्कृतभाषामधीयानेन पठितमासीत- "पण्डितोऽपि वर शत्रुर्न मूोहितकारकः ।।" इति । १९४] ·धूर्तपुरोहितः अस्मानमत्र भारतवर्षदेश, सामन्नशासनप्रधाने समये, क्वचित् वनपर्वत. बहुले, राजस्थानसो पार्वत्यप्रदेशे, काचित् प्रामीणाना वसतिरमूत् । तत्र प्रान्ते मिल्ला: किरावा. क्पं बनेचरा लोका एवं प्राधान्येन प्रजाजना म्पवसन् । ग्रामीणाना तस्या वमती प्रायो निरक्षरा मसम्या रूढीवादिनोध- विश्वासा मशिक्षिता लोका एवासन् । तत्र यो हि वचन साझा पत्रवाचनसमर्थों जनोऽल्पाल्पमपि जानाति स्म स खलु "निरस्तपादपे देशे एरण्डोऽपि दमायते।" इत्युक्तिगतस्य सत्यस्य निदानवेन लोकप्रियता पूजा प्रतिष्ठा सर्वजनसम्माननी- यता च लभते स्म । स खलु तवत्यै ससारे विचक्षणो विद्वान्, परमचतुरो गुणवान्, निपुणो नीतिज्ञ, सपना कलाकार, सर्वशास्त्रप्रवीणो दा मूह- जर्ननिरक्षरमन्यते स्म । तानिमान कूपमण्डूकानिद शेषात् जगतः पृथामूवान्, सद्दीएँ स्यले वसतो ग्रामीणाधनान केचित् राजदायादा: क्षत्रिया, व्यापारियो वरिणजो, यजमानदृत्तिकरा ब्राह्मा, सवंरम्य मृत्याः, शासने महत्पदमधि- तिष्ठन्तो जनाः प्राप्तकाल छलवलदम्भापकौशलवञ्चयित्वा नानाविपदुष्टोपरद- लुष्टन्ति स्म । एवविध देशे काले पात्र परिस्थिती वातावरणे च कश्चिदेको धूळ ब्राह्मणपुरोहितस्तत्र वसन स्वात्मान सर्वशास्त्रपारङ्गत वेदोपनिषद्वयुत्पन्न ज्योति.- शास्त्रायुर्वेदनिपुण भगवद्भक्त सदाचार चरित्रशुद्ध दिव्यसिदिसमन्न देवन भर्मकाण्डिन प्रख्यापयन लो प्रतीतस्तत्र प्रजाना जीवनेऽधिकाधिक परिचय सस्थाप्य विविधोपचारः स्वकीया जीविकरावृत्ति समुपायं दिनचर्या निर्वहति स्म, स्वकुटुम्बपरिपालन च करोति स्म । प्रयंवदा मीष्मे तातप्यमानेऽतिप्रण्डे ग्रौप्मे, मध्याह्नसमये, सर्वदोदिक् परितप्यमाने लोहपटल इव घरपोतलेऽनलग्नालामालाभिरिव विषफूलारवपिषु वायुषु प्रबहत्सु, असह्याउपाझान्ने दिङ्गण्डले, सदिराडारमार- पुष्विव मास्करकिरणजाले. प्रतपरसु पर्वतेषु, सबंदोबस्देपु यातायात- सद्धारेषु, प्रारिपुर्पु सर्वेषु यत्र तत्रानावपगृहान्तप्रकोष्ठावासेषु निलीनेषु कठोरपरिश्रमाध्यवसायीलेषु कृपाणेप्वपि सघनतरुच्छायाया निपरोपु. [१६५ ·प्रामीणहस्थेषु भूमिगृहान्त प्रविश्य कथमपि मध्याह्नकालमतिवाहपत्सु, पशुपक्षिसरिसृपेषु वनप्रान्तरेषु जलाशयोपकूल सघनच्छायवृक्षलतावितान- कुक्षनिजेषु निभृत विश्राम्यत्सु, कस्मिश्चित सुविधाले महति देवालये कोऽपि किलको ब्राह्मणपुरोहितो जपमाला प्रजपन वर्तते । स खल्वादो शिवपार्वत्यो। पूजाभिषेकाचन निर्वयं ततो देवालयस्य चतुःषष्ठीपापारणस्तम्भनिभिते क्लामण्डपे प्रस्तरपट्टिकाप्रशीतले वायुसञ्चारशीले स्थले सुखासन परिकल्प्य निषण्णो मन्त्रजपान क्वतुं तत्परोऽदृश्यत । प्रय किञ्चिदिवातीते मध्याह्नसमये, समुपसर्पतीवापराहुकाले शनैशने स्तिमिते ग्रीष्मप्रभअनवेगे चाय ब्राह्मणो मन्दान्दोलितेन शीतसुगधभरेण मलयानिलेन सुखस्पर्शणोपवीज्यमान इव तस्मिन्नि स्तब्धे हि वातावरणे क्षण तन्द्रापरवशो भवति, पण निद्राति च पुन पुन सावधानो भूत्वा मन्त्रजपकर्मणि कृतादरस्तन्मयश्च बोभूयते। 'प्रकृति यान्ति भूतानि निग्रह कि करिष्यति । इतिवत् सोऽय द्विजोत्तमस्तत्रैवान्तरमासाद्य निमंक्षिक चालोच्य मनसि समाश्वस्त स्तम्भमेकमाघारीकृत्य हस्तेन केनोपघानमस्थायि प्रकल्प्य क्षणमेक निद्रासुखमनुभवितुमशेत। सपोगात्तस्य यजमानस्य स्वगृहमधिवसतस्तदानीमेव भावप्रवणतया मनस्पेव विचारतरक्षा प्रादुरासन्-'प्रतिप्रचण्डोऽय प्रतपति भीषणो ग्रोप्म । मस्या किल प्रलयकालकठोरायामतिमहत्या मध्याह्नवेलायां मामकीन पुरोहितो मम पुत्रासये शिव शङ्कर तत्र ग्रामोपसोम्नि देवालये सन्तानगोपालपाठजपानुष्ठान कुर्वाणो वर्तते । स खलु सर्वमेव क्षुत्तृषादिक सपम्योपवासव्रतमाघरम् तपस्तपस्यति I कियर कष्ट सोऽनुभवन् स्यात् । तदह तत्कृते कमपि शीतोपचार परिकल्प्य त तोषयानि । परितुष्टे हि ब्राह्मणपुरोहिते सफल स्यान्मेऽनुष्ठानमिदं मनोरपाच सर्वात मम भूतभावनो भगवान परिपूरपिप्यति । ममाविञ्चनस्य सविधेऽन्यत् कि वर्तते, परमेतान्याम्रफलानि सद्य परिपक्वानि कानिचिदव. तिष्ठते, सक्तयो दुग्ध, शर्करा च विद्यते । तानेतानुपचारान् पीतलजलपूरित कुम्भ व्यजन च नीत्वाह शिवालय अजानि । फलाहारेण, स्निग्धमधुरेण शीतलेन च जसरसादिना चात्मन कुलपुरोषस ब्राह्मण परितर्पयानि ।" इति मुहुर्मुहुविचिन्त्य विप्रसेवासु कृतादरो मुग्धो यजमान स प्रामीणो ययामिलितान तास्तान सर्वात पदार्यालीला शिवालय प्रति गन्तु मन कृत्वा गृहात प्रतस्थे । स यावद शिवालय प्राप्य देवदर्शन कृत्वा फलामण्डपमागरय पाह्मण- सम्मुखीमो भूत्या पश्यति तावत् तत्र पूर्वोक्ताकारस्वरूप स्तम्भवदेशमादित्य ·प्रसुन्त सभघराराव स्वामोच्छ्वास गृहन निद्रापरवश पुरोहितमपश्यत् । त विनोकपत एव तस्य किमपि मनोमन्यन सममूत, तयाविध त शयान विप्र तुप्पी- मातोक्यंत तस्य प्रामीणयजमानस्य यद्धास्तिस्य पूग्यमावन पिन्य जगान । पाए विचार्य च स कौतुपरवयस्त पुरोवसं प्रोच्च : समदोषयत् । अषाधूना तया भूते व्यतिकरे स द्राह्मण स्वकीया दुस्या स्थिति, यजमानस्य च तस्य मानसीममाता दशा बिचिन्योतया गनिमीलिकामाश्रित्य पुनरपि रायनाभिनयमनाट्यत् । भूपत्त पुरोहित शयानमालोक्यात्मनोजना तत्वृद्धामालोच्य मनसि मयन सोममन्वनू । अन्तमनसि छुप्यन्नपि स ग्रामीणः शिष्टाचारानुरोधान्नर्मदचोमियोभूय' सम्बोध्य-सम्बोध्य च चिरात्तमजागरदत् । पुरोहितोऽपि यथास्थितिमनुभवन् क्षणात् सावधानो मूल्दा पुनरकर्मणि सलग्नो नदितुमारनते तावदेव तेन म प्रामीरा यजमानः किन विव रिवालयत । यावत् स द यात्तावदेव भ्रू मङ्ग कृत्वा ब्राह्म- योऽवादीत- "धिक ला मूम् । सर्वमप्येवन्मे जानुठान त्वया मामाष्टकेन व्ययंता नीतम् | यूय ग्रामीण परदो न जानीय यद्देवताराधन वियत् कठिन मदति !!! मह तु वत्कृत चिराद दुराराध्यपि नगवन्त शिव शङ्कर मृत्युञ्जय गुस्तरः क्लेश समाराधयन महनि प्रयत्नं क्यमपि व प्रसाराभिमुख कुर्वानोऽद्य स्वप्नसमायो साक्षामन्य स्तुतिस्तोत्रानुनयविनयप्रार्थनाभि- स्वत्पुत्रासचे दर याचमानोऽनूवम् । इदानीमद मावान् वृषभध्वजो नौलायो विधुशेखरो मा स्वप्ने भाषमागोनवदित्यम्-"भो ब्राह्मरा पकि वृया ताम्यसि ? किमर्थमात्मान मा च क्लेशयसि, टुप्परमेतदनुष्ठान समाचरन् पीडयसि अस्य ते प्रामीप यजमानस्म मन्दभाग्यात्व लताटे विधामा सप्तबन्मावधि सतिनुन नंद लिपिवमन्नि । नास्य गृहिण्या मपि भामे सन्तानमुखावनोक्नसुखमास्ते !! त्वदायधनेन, तपसा, पूजया, मन्या च प्रसन्नोऽयह तस्मै कुलवन्तुमैकमरि दातुं न पारणे, तस्य भाग्यलिपिरेखा- विरुद्धम् !!' वनाशिमिति व दृयानुरोध दुराग्रह च कुरुपेरी धनं, कीति, मयो, राज्यमन्यद्वा यतिमपि कामयी उत् प्रार्ययस्द, दर च लमत्व परन्तु सन्ततिप्रदानाय मा व शठवा कुरव !" "एवमुक्तवति शिवे मयाम्बामा योमत्याः पार्वत्यावररामोनिपत्य बह करण परिदेवितम्, साघुगद्गदक विलपिनुमाोशित रदित च। जानकारपया भगवत्या तदा प्रपोदिन कृपाक्टक्षमंया पुनरपि भगदानामुतोपो मूपोभूय सम्प्रापित । विरादेव प्रलपनो मे क्यमरि ·कतुंमकतुंमन्यया वा कतुं समयों भगवान् पशुपतिः प्रलयर्करः शङ्करो महता काठिन्येनानुकूलता नीतोऽभवत् । स खलु वरदानायोद्यतो यावर प्रयच्छेत्तावदेव त्वया मूर्खेण पशुवुद्धिना प्रामीणेन प्रदाविश्वासर्वकल्याद- धोरेगाह मध्येसमाघि जागरितो महान् विघ्नश्च समुत्पादितः ! तदधुना स्वभाग्यमाक्रोश ! करतलाभ्यां स्वकपाल प्रहर ! तदधुना व कामं सोरस्ताड हन्यता वा स्वमस्तकम् गा दुर्बुद्ध ! इदानीं व काम क्यिन्तमप्याक्रोश कुरु परमधुना नास्त्येव पुनमगवत्प्रसादनाय किमप्युपायान्तर मदधौनम् । स्वद्विधानां ग्रामीणशठानां श्रद्धाभक्तिविरहिताना द्विजदेवेषु शइमानमानसानो दुष्टाना मोहान्यानामतोऽग्रे पौरोहित्य क्तुं मनागपि नोत्सहे । धिक् धिक् त्वा, मा च धिक् ! यत्त्वयात्र शुभे कर्मणि समाधिभङ्ग विधायानुष्ठानमिदं सर्व विघ्नाहत विहितम् !! प्रतिनिवर्तस्व झटिति स्थानादस्मात् दुरन्तपातकिन् !!! यथायात व्रज व गृहान् ! नाह त्वा प्रतिभाषितुमाकाङ्क्षे " इत्युक्वा स पूर्तपुरोहित. पूजापात्राणि सर्वाणि तपासनादीनि घ गृहीत्वा स्वग्रहाभिमुख गन्तुमुपचक्रमे । तमेव भृश कुप्यन्त क्रोधानलज्वालाजटाल रक्ताक्ष सभ्रू भङ्ग पन्तमिव वाक्यप्रहारः प्रहरन्तं साक्षाद्वर्तमान सविग्रह रोदरसमिव सवेपघु प्रकम्पमान च त ब्राह्मण मुहुर्मुहः प्रणमन् भयोद्विग्नमनाः स प्रामीणे यजमानो दोनदीनया वाचा सविनयं सप्रश्रय च प्रार्थनामकरोत्- "भगवन् । भूदेव !! कुलपुरोहित !!! क्षमस्व मा शान-विरहित पशु- प्राय मूर्ख जड स्तब्ध प्रामीण ते यजमानम् 1 नाहमजानाम्, यत्त्व मदमेव हि स्वप्न समाधो भगवन्तं मृत्युञ्जयमाराधयन्नासीः। मया च दौर्भाग्याद प्राकृतमनमिव त्वा मन्यमानेन मध्येसमाघि महान् विघ्नो विहितः । पापात्मना मया पाण्डालेन जघन्योऽपराधो विहितस्ते, स्वमाग्य चेद घोर कर्म कुवंता बतारबाधितम् !! महता पश्चात्तापनारमग्लानिना हिया मिया पान्तर्दग्ध मेऽन्न.करणम् II भवानेवाधुना मे शरणम् । का वान्या गतिौ ? समादिश, किमहमिदानी करवाणि प्रायश्चित्तम् ?? क शरण गच्छानि, कि वापराणि देन में भूयोऽगि अरशद भूतपतिः प्रसीदेव, पुनरोडमो भाषाप्तये इतर मनुष्ठानं सफल स्यादिति।" इत्य पुनः पुनः प्रणामाञ्जलिमिस्त पुरोषसं समारापयितु तत्परो १६] ·पजनानन्तन तान् पहादानोवान् फलाहारसन्मारान् सानीच सवाः काश्चित् म्दमुद्रा समर्च तदारापनोपचारचा दहीमपरावीत्र दुर्वाशोनन्य- गतिस्तचरणपोनिपत्यमूर्धा गत। अय लोलुपोपूतंच स पुरोहितः स्वस्तिानुचारमन्नारान समूह निपुरा चालोर जिदमुद्रयात्मगतान मनोमावान् हृदन्न. समोच्च, स्वातार निपुरा निमूढ च प्रच्चाधामोसलाद दाङ्मयी सनवेदना सहानुभूति प्रशंदन सस्न दिघाय त प्रामीरामबदन-"हो! महह ! हा, हन्त !! हन्त !! दयान सिद्धमतदाराधनानुष्ठान मौयांदरम्रनितम् ! नान्या मतिरघुना ।। महोबसी हि विडम्बनेयमारयोः सनुन्यिता !!! मा दहि कनप्ताकररागत- मकान्डनान्डवम् ! यदि त्वमान्मनः कल्यारामिच्छनि, निचरा गोपर वृत्तान्तमिन सर्वहननमत्र बातम् ! मन्दि हि दुर्भाग्यानगति जन्तूना स्वलनान्ये विधायकस्मादविवक्तिसम्मवानि च मोहितितानि बापन्ते सामान्यसम्प- सिद्धी: ! (क्षर मौनमालम्ब्य सिधमुद्रदा दम्मेन किमरि गम्भीरमित्र ध्यावा, विनृश्य च ) पाव. शास्त्रेषु भूपते प्रायश्चितानि, गोपोदाराः परिहाराव जानतानानता ताना दोधारान् । विषयमेतमहं पुदिचन्तपियामि, गोष- नाचार्यान् हितपिराः कार रकान् गुरुवनाश्चाहं प्रश्चामि । तदनु त्वं यदि पुनरप्पंवारनेवदिघ पुत्रादानुष्ठान क्तुं सङ्कल्यं करोपि चेत्तदाई लपूर्वमानामलरिम्नानुरोधाइयोः प कदाचित मुनै समये देवदेवं महादेव समाराविम्यामि ययाठि तमाराध्य प्रसाच च तुभ्यं वरप्रदाप- नाय च नून प्रयनिष्ये।" एव मुक्या स्वात्मनःतियाचार्यत्वं महामान्त्रिक्तं च लोलसानि- नाटयन पत्रमानेन तेन खेदखिन्नेन साब तस्माद्देवालयात प्रामाभिमुख गन्नु प्रत्ये स धूर्तपुरोहित [ १६६ ·विधानभङ्गः सायन्तनः समय. । पश्चिमाशाक्षितिजे सूर्यनारायणो भगवान् किलास्ताचल प्रति मन्द मन्द गच्छन् वर्तते । मन्दशीनलमुगन्धयुक्तो वायुः समन्ततः प्रवन्नास्ते। वनप्रान्तेभ्यः समागच्चता गोमहिपाजादीनां खुरापातः समुघूयमाना रजोरेणवः कवुराकार तमस्तोम विदधाना नभोमण्डल स्पृशन्त इव व्याप्नु वाना पतंन्ते । गोचरभूमिम्यो गोपाला: पश्चारमित्वा वेणुवाद्यानि वादयन्तो ग्रामोपसोम्नि हसन्तो नृत्यन्तो विनोदपरिहासाश्च कुर्वाणाः स्वगृहाभिमुख व्रजन्तो विद्यन्ते । सरस्सु, सरित्सु, वृक्षाग्रेपु. पर्वत. शिखरेषु च मूर्यकिरणा क्रीडन्त इत्र कामप्यपूर्वामेवारणामा सोमा प्रसारयन्तो विराजन्ते । सर्वत्रापि सायसन्ध्या प्रोग्ज्वलमीपद्रक्तं प्रकाशपुज्ज प्रक्षिपन्तीव रमणीयतामाविष्कुर्वाणास्ते । क्रमशः पश्चिमसमुद्र निलीयमाने मूर्यबिम्बे नोले नभसि पवित् स्वचित् स्यूलस्यूलास्तारा: स्वल्पाल्या स्वतेजोद्युति विविरन्ति । यद्यप्यद्य पूणिमास्ति तयापि नेदानी यावच्चन्द्रोदय. सजातस्ततो हि सर्वामु दिक्षु घनान्धकारः प्रसरन वर्तते । नदीतटाकजलेषु नीलिमानमुद्. वहन्तस्तरङ्गा एकमनुद्वितीयमुत्तिष्ठन्ते, तटभूमी दिलीयन्ते च । पक्षियो दूरदूरतो नोडान् प्रति समुहीयमाना. कलमधुरमालपन्तो मनोहर सङ्गीत गायन्ति । सर्वनः प्रशान्त वातावरणं भव्यं दृश्यमुपस्थापयति । एवविघे हि समये केवन ग्रामीणा ब्राह्मण जना प्रामोपकण्ठं क्लाल प्रवहन्त्या नद्यास्तीरे निपण्णा मियो वार्तालापान दुर्वन्तो हासपरि. हासविनोदर्मोमुद्यमाना दृश्यन्ते । तस्याः किल नद्याः सैक्तपुलिने शिलायामेको युवा ग्राह्मणबदुरहिपेनगुटिकायाश्च णं कृत्वा ताम्रधातुविनिमिते सल्वकस्मिन् लघुपात्रे वस्त्राश्चले पूर्ण नि.क्षिप्य तदुपरि प्रमशो जलबिन्दून पातयन् तन्निर्गालयन्नास्ते । एक्तोऽन्यो ब्रह्मचारी भङ्गारस ससाधयितु भङ्गा- पत्राणि शिलापट्टिकायां पापाणेन निष्पेषयन् वतंत । सर्वेऽपि च ते बाह्मण- निश्चिन्तमकुतोमय समुपविष्टाः परस्पर विविधान् गार्हस्थ्यसम्बन्धिनः प्रसङ्गान्, सामाजिकान् विपपाश्चापिकृत्य वार्ताविनोदेषु प्रवृत्तास्सन्ति । तेषु दीक्षितावटको रामनायो, द्विवेदपदमाग मानुदत्तश्चेठि मण्डलस्य सदस्या १७.]

·द्वामिको वृद्धो किमपि प्रावशालि, समाकपंक च व्यक्तित्व दधानो साधिकार प्रामाणिवेन प्रकारेण भाषमाणो स्त । द्विवेदो मानुदत्त प्राह- 'दीक्षितमहाभाग ! त्वर्यताम् !! अस्तप्रायोऽय भगवान् भुवनभास्कर.। प्रदोषवेला चेदानी प्रवर्तमानास्ते । पुनरितोऽस्माभियोजनद्वयमित पन्यान- माहिण्ज्य नगर प्रति गन्तव्यमस्ति । तन सायन्तनमहिफेनरसपान शीघ्रमेव नित्यं शौवस्नानादिका क्रिया परिसमाप्यातो प्रस्थातथ्य भवति ।' दीक्षितो रामनाप- -सत्यमेतद्भवतोक्तम्, किन्तु यावत् अहिफेनर- सास्वादनन में जिह्वा कामपि कटुता न गच्छति, तावन्न ममन्दियाणि कर्म- शीलानि भवन्ति । किमयं भवान् चिन्ताकुलो भवति । प्रधुनैव सर्व सम्पाद्यते । अयि, मी शिष्या। त्वरध्वम् ॥ त्वरध्वम् । अये, नित्यानन्द । किमिति भो । मङ्गागुटिका ससिद्धार्माप निर्माल्य तरलाग्निरूपा न करोपि' त्वरस्व, त्वरस्व, मो । त्वरस्व शिष्यो नित्यानन्द -'अयि, भगवन् । दीक्षितगुरो । सिद्धप्रायोऽयं भङ्गारस । यदि क्षणमेक विरमन्ते चै महाभागास्तदाह तमेत रम कायकल्पक्षम सिद्धचन्द्रादयरसमिव सतापयामि । अस्माक गुरुचरणा श्रीद्विवेदमहोदयास्तावन्नो सन्तुष्यन्ति माबद् मङ्गारसपानाय साधीयसी गुर्वी मात्रा नासादयन्ति ।" द्विवेद '-'मा जल्प, र मूर्ख । मटित्येव निर्यालय ससिद्धा तामिर्मा मनाचूर्णगुटिकाम् । किमता कालवूटोपमा विधातुमिच्छसि ? प्रल दिलम्बितेन ! स्वरस्व ।। त्वरस्व | इमेऽस्मत्सुहृदो दीक्षिता महाभागा खल्वस्मज्ञाति- जनाना शिरोमणयो सतार जातेऽपि हि दिलम्बे नामीषा कापि क्षतिसम्भावना, पर वय तु स्वसमानस्य लघुतरा सामान्या स्म. सदस्या सेवकाश ! तत्तयमेमि सह साम्यमस्माक भवितुमर्हति ? दीक्षित'--'भय द्विवेदिन ! किमर्थमेव वित्र वन भवान् मम परिहास कुरते ? श्रीमता पूर्वपुरुषस्तपोधनातीना सेवासम्पादन विधौ दीसितास्तस्मादेव बय दोक्षिताः, नो चेन के वयमत्र ज्ञातिषु नतृत्वाधिकारिण" द्विवेई - मैव हि भगवन् । मात्मानमदमन्यस्व ॥ श्रीमता कुल पुरुषा समर्थी प्रासन् । तैज्ञातीना सेवासपर्यासु महास्त्यागस्तपा साधना च विहिता। ज्ञातीना हितापेक्षया ते सर्वस्वमपि च समर्पितम् । तत एव हि ते जातिभिः स्वनतारो धोषिताः सर्वेषा मूबंन्याश्च प्रतिष्ठापिता । न हि माविषु ·प्रामुख्य, नेतृत्व, कुलोनत्व वा समाजसेवामन्तरा कस्यचित् कचित् कदापि च लभ्यते । पाम्, सत्यमेतदह ब्रवीमि ।' दीक्षित:एतत् सदं त्वस्मत्पूर्वजाना पराक्रमरेत्र सम्बभूव । तत्रा- स्माकमधुनातनाना का नाम पुरुषार्थ महत्ता? श्रीमता पूर्वजैस्तु वारत्रय समग्रा हि ज्ञातिसमष्टिः पन्चमकान्तभोजनः मनोपिता, राजतानि जलपावा- ण्यपि च ज्ञाति जनेभ्य. प्रत्येकमदीयन्त, चतुर्घाम तीर्थाटन विहित, सप्त कन्यादानानि निष्काम समपाद्यन्त । स एप ज्ञातिसेवाक्रमोऽद्यापि च तदशधुर- न्धर्भवद्भि सर्वात्मनाक्षुण्ण परिपाल्यते । तस्मादेव हि भवता ज्ञातिसमाजे नेतृत्व पूज्यत्व, सत्कारपात्रत्व च सुप्रतिष्ठित वर्तते।' द्विवेद.-'अलमलमस्मद्गतयातिश्लाघया ! भवतामस्माक च पूर्वजः किमपि तदतिमानुष महरकर्मानुष्ठान त्यागमावेनास्थितं येन वयमद्यापि तद्व श्या ज्ञातिपूज्यतामुपभुजामहे । नो चेन्ननु कोऽस्मान् परिपृच्छत् । एतत् सवं तेषामेव माहात्म्यम् !' दीक्षित -'एतत् सर्व प्राचीन ननु वृत्तान्तजातम् । परन्त्विदानी ज्ञातयो व्यस्मरन्निव तामेना कुलीनतामस्माकम् । ततो हि केचनाकुलीना दुर्मुखाः प्राप्तकाल पदा कदा मध्ये समाजमस्मानाक्षेप्तुमिव दुस्साहसमाचरन्ति, निन्दा- वादाव कुर्वते ! समयमहिमासौ कलिहतकस्य !! किमन्यत् ?' द्विवेद.-'प्रये ! किमयं भवान् चिन्तामेतावती कुरुते ? अस्मन्नातीना चतुःबपि मण्डलक्षेत्रेषु नेतृत्वमस्माकमद्यापि चाशुण्य कमपि महाप्रभाव पत्ते । सर्वेऽपि च सजातीया. सज्जना निविरोधमस्माननुचरलि । न कोऽपि चास्मन्ने. तृत्वे विप्रतिपतिमासक्षा वाविष्करोति । तदलमत्र चिन्तया, यदि केचनाशा यदा कदा कुष्यन्ति, द ह्यन्ति, अभ्यसूर्यान्त, निन्दन्ति घेत, को नु वतावदधात्ये. वविधाना दोहपरायणाना साना जल्लावानामाक्षेपवचने पु? ननु माध्विद- "अनुकुरुते घनघ्वनि, न तु गोमायुलानि केशरी॥" रोशित.--"ग्राम्यक्षेत्रीयास्तु सर्वेऽस्मासु समर्याद व्यवहरन्ति, पररवते राजापिता नागरिका. पनारमान सभ्यम्मन्या यदा कदा नन्बौद्धत्य प्रक्टयन्ति, राज्याश्रयबलात्ते गर्वायन्ते चापि, पतस्ते राजधानीमधिवसन्ति, नृपसभासदस्य- १७२1 ·वात्तलमकं च सादयन्ति । पुनर्नवशिक्षाप्रचारात ह्याग्लविद्यासु व्दु पन्ना मस्मन्नेतृत्व ग्रामीराजाशेपमाङ्कने।' द्विवेद'-'कि स्यादेमि केया चिमुष्टिनेयाना नमरवामिना राज्यायप- मात्रबलादुनानामापदामोदनावनामि रक्तंन? सर्वरि शानिमण्डलन- स्मदाधीनमेव चेष्टते। यदि चे मे कतिचन नामरा मातिविधान, तन्मर्यादा, दन्नियमान नौ बहु मन्य, समाक्षिपन्ति तिरस्तुर्वन्ति, प्रवगणयन्ति चेत्तदा कृापरावा प्राप्तकाल नून दण्डनीया स्तु ।' दीक्षित -'का दण्डस्य वार्ता'त तु सर्वमपि च ज्ञातिसमाजवियान- मेव तृणाय मन्यन्ते । न दृष्ट कि भवता, तदा तेनोपाध्यायापसदेन गतव सर्वजनसमक्ष पदम्मान् प्रति दुरन्तम् ? यदि भवन्तोत्र विषयेऽवधान नार्पयेयु- स्तदा श्रीनतामेउन्नेतृन्त्र सङ्कटालमेर मन्यताम् ।' द्विवेद'-'निश्चिन्तयताम् अस्पृश्यप्रायानाममीषामालीनाना- मुपाध्यायवराकाण प्रलापनपनं कि स्यादस्मारमहितम् ? ते तु सुगाला' सिंहरिबाम्नामिरेक्दा नून हनया एव । अस्तु तावन, निपीयतामेष ससिद्धो दि मङ्गारन । अहमपि चाहिनरसमानीय चषकै गौचम्नानादिक करोमि । अद्य तावन्नगरे जातिभोजनप्रतन । तदस्माभिस्त्वरितमेव तत्र गन्नन्यम् " दीक्षिन-'गन्तव्य तु दर्तत एव पर यावद्वय न गच्छामरतावत्तत्र न किमपि कृत स्यात् । मनासु तत्र गतेष्वेव हि भोजनादिक प्रारप्स्यते । वय तु पुनश्चन्द्रवशीया । 'सोनोऽम्माक ब्राह्मणाना राजा ।" इति वदवचन विशेषतोत्र प्रसङ्ग स्मनंव्यम् । यादद्विमिन्नग्रामभ्योऽन्येऽपि च ज्ञानिसदस्या नगर प्रति गच्छन्ति तावद्वयमपि च तत्र प्राप्स्यान ।' दत्यैवविधान् वार्तालापान कृत्वाहिन्नरस, भङ्गारस च पीत्वा ते सर्वे शौचस्नानादिक कृता सन्ध्यामुगस्य मार्गमनुलग्नास्तावदेव पूर्वग्या दिशि चन्दादय समभूत् । चन्द्रज्योत्स्नाघदलिने पयि ते मियो नानाविधान् दार्ताप्रसङ्गान् ववन्त रानै शनगन्तुमुपक्रान्ता । यावत्तै स्तोमवाननिलइने तावन्मन्दमार्ग चित्तमालपत्रचूरां मन्ति, विदुर- विश्य मार्गनिनुदापनोदनाय विरमन्ने, क्वचित् पूगीफलचरा कुर्वते, इचिज्जल पिबन्ति, क्वचित् किमप्यन्यदाचरति । यदा कदा मागे चलन्तोऽपि च काव्यालापान समालपन्ति । क्वचिज्ञानिसम्वधिना नयना पुराननाना साय [१७३ ·च विषयाणामालोचन प्रत्यालोचन व कुर्वन्तो मोदमाना गच्छन्ति । इत्यं चेष्टमानास्ते क्रमशो मार्गमतिलवन्ते । प्रथ नगरोपकण्ठ सरोवरस्य पश्चिमतटे सुविस्तृताया भूमावेक ब्राह्मणसमाजस्य सुविशाल भव्य च शातिभवन सुप्रतिष्ठितमास्ते । तत्राय कस्यचिद्गृहस्थस्य पुत्राविवाहोत्सवनिमित्त ज्ञातिभोजनस्य माङ्गलिक प्रकरण वर्वति । ब्राह्मणसमाजस्य तस्य सर्वेऽपि पुरुषा- स्त्रियो बाला बालिकाश्चाबाल- वृद्घ समवेता विद्यन्ते । मधुना स एष राश्या प्रथमप्रहरस्य समयो वर्वते । गृहपतिना सर्वेऽपि च भोजनोपयुक्ता. पदार्था स्वगृहादानीय भोजनशालाया अस्या क्लिकस्मिन् कोष्ठे सस्थापिता सन्ति । जलभरितानि महाभाण्डानि, पत्रावल्य, इन्धनानि तथान्यान्यानि तानि तानि वस्तूनि यत्र तत्र प्रयत्नात् सरक्ष्य स्थापिता न्यवध्रियन्ते । केचन ज्ञातिवृद्धा पुरुषा बलसक्षमा युवानश्च कृतस्नानाः कौशेयवस्त्राणि परिदघाना भग्निमुख कृत्वा भोजनपाकारम्भाय सनद्धा भ्राष्ट्राणा समीपमितस्तो निषण्णा. सन्ति । केचन किशोरा भोजनशालाया अस्याः सुविशाले प्राङ्गणे क्रीडाईनानि कुर्वन्तो घावन्ति, खेलन्ति, हसन्ति च । महिला बाला' विशोर्यश्च वस्त्रालङ्कारपुष्पप्रसाधनः शृङ्गारशोभा दधाना सतालस्वर मङ्गलगोतोय त्यो वृन्दनृत्य च कुर्वाणा कमप्यनिर्वचनीयमानन्दमालाद सुख चानुभवन्त्यो हसन्त्य उत्सवमेत सोत्साहमुद्यापायन्ति । कतिचन युवानः सरोवरे स्नानमाचरन्तो जलक्रीडा कुर्वाणा हासपरिहासवार्ताविनोदः काव्यकथालापैश्च मोमुद्यमाना शोभन्ते । वरराजो वधूश्च वस्त्राभरण. पुष्पमालादिभिश्च शृङ्गारसज्जा कृत्वा व शालाया एकभागे स्थिती प्रसन्नेन चेतसा स्वविवाहकौतुकोत्सव गौरव चानुभवन्तो सस्मित परस्पर. मभिवीक्षमाणी स्थिती स्त. 1 द्वारदेशे दुन्दुभयो ध्वन्ति, नानावाद्ये सह स्वरलहरी सर्वत प्रसरन्ती कम्पुटेषु सर्वेषाममृतमिवापूरयति । शाति भवनस्यास्य स्तम्भेषु, तोरणेषु, दारेषु भित्तिपु, गवाक्षेषु च यत्र तत्र सर्वत्र जाज्वल्यमाना दीपमाला भास्वर प्रकाश विकिरन्त्यो विराजते । सर्वत्राला. च वातावरण दरीहश्यते। सत्यप्यानन्दमङ्गलमयेऽस्मिन् हषितप्रसन्ने समये वरकन्यापक्षयोः कुलवृद्धाना सरसम्बन्धिना च मनसि काप्यन्तगूंढा चिन्तेव परिलक्ष्यते । ममीषा सपा हितचिन्तकाना मुखाकृतिषु विमपि ववण्यं पारतन्त्र्यदु समिव घनीभूत विलोक्यते । सर्वेऽपि पते काचित प्रती कृष्णा इव रिपा इव दृश्यन्ते । तदानीमेव सेनानायो नाम वरपक्षस्य कुलवृदयो पश्चपरमेश्वरान् प्रोच सम्बोध्य निवेदयनि- दमयस्यानन्दस्य १७४] ·'अयि भोः! सम्माननीयाः पचारमग्दरा:!! इदानी हराया विनंतीयार, परतु नाघुनापि द्विवेदीशिवादयो झाविसम्मानिता बरिष्ठाः पन्चमहाशया: ममाग्मुः ! तपघुना यिसन्नमस्माभिः सर्वस्तरातीक्षण- पराव्यम् ? यावते नायाति तावत् भोजनमिदियः कय स्यात ?? इदानीमत्र सर्वे जनास्ताने प्रवीक्षमाणाः काल क्षपयन्तः सन्तिष्ठन्ने । बुभुक्षया पीश्यमाना बालास्तस्णा महिलाच दृविताः सन्ति । मानाचतान, इदानी किमस्लामिः कच्यम् । श्रुत्वंतत् पञ्चचन्हह्मचादेको दृरजनोऽन-'यद्यपि नवतोक्न सर्व सरल पथ्यं च परन्तु यावदरिष्टाः पन्चसदस्था नादान्ति तावद्वय कि करदाम? तेवापतेष्वेव मोरबपवनउभारम्मी भवितुमर्हति, नान्यया ! तन् कं चित काल प्रतीक्ष्यवान् । ते आयान्त एव मदेयुः । क्षणदेवानमियन्ति।' कदिन्यो दृद्धोऽइदन्-'मय तु परमरावाप्नो हातिदियानान्त- तोऽस्ति नियमो पद्धि समागदेवेव द्विवेदौशिदिपु ज्ञातिमूद न्यपु दरिष्ठ पञ्चपु जातिभोजनारम्भो भवेदिति । समागपु सर्व सौम्यग सारस्पते । तद्भवद्भिाव विपयेचारमिन्ताकुलंच माघम् । मयान्यः कश्चिद् वनाप-'मान्या!किमर्थमतावानाक्षेत्र कोलाहलाच रियो ? या सर्वपा झाविजनाना म्हेत्तवा: समुद्याप्यन्ने तयवात्रापि चोत्सबोय मवेत् ? याद द्विवेददीक्षितादयो नामन्यन्ति वावत् त्वरया वयामि किन स्मात? कश्चिदपरो वभाए-नायं कम चौमनः। द्विवेदीक्षितादः किनिति झटित्येव ययासमय नामान्ति' किमयं च ते दोघमूत्रामानन्वते ? वैयाँ बिलम्बेनागमनाच्छतो शातिवमानसदस्याः शुभामरन्दा मृश पौडयन्त ! पदि ते समपात पूर्वमेडात्राययुश्चेत्तदा का हानिस्तपान " . भय कश्चित् प्रोडवमा रहस्योद्रवी--प्रपि, मो. ! एने किन द्विवेदा दीसिवादच वरिष्ठाः पचा प्रस्मज्ञातिनाना नेद्वारो नायकारच मूर्दाभिषिक्ता राजान व प्रमाना पितरो वन्ने। ते सम्माभिः सर्वः सम्मान्या एव । पत्रस्तपा पूर्वपुरयमहत् पुण्यनुनावितम्. महारयागो विहितस्तपम्नप्तन, शाविहिताय दानानि नमुत्सृष्टानि, सर्वस्त्रमरि ते जातिभ्यः समरितवन्तस्तन एव हि ठेपानिय वरिष्टता परन्नराप्राप्नादार वासुप्रचलति । न पुनरियं उहरेप्यतास्मामिनागरिकरेन परिपात्यने दरं च झाविसमाजस्य समन्तारि [१७५ ·समष्टिस्तेषामिम सम्मान सदा सर्वदा सरक्षति । तनोऽत्र विषये नास्माभि. किमपि वक्तव्यमापत्तिा विधेया। नो चेद्वपमशेषस्य शातिसमुदायस्य कोपभाजो भविष्यामः । विशेषतोऽस्मिन् मङ्गलमये विवाहप्रसङ्ग माभूत कोऽपि कलहकषायोडोषः ! स्वगृह एव यदा शुभारम्भो भवति तदा सर्वैरपि सहनशीलभवितव्य भवति । क्षण प्रतीक्ष्यताम् । परिणामे सर्व शोभनमेव ! स्यात्।' ततः कश्चिदन्यो जनः प्राह-'त इमे द्विवेददीक्षितादयो वरिष्ठा शातिनेताये न केवलमत्रंब विलम्बन्ते प्रत्युत प्राय सर्व व कार्यकाले विल- म्ब्यायान्ति, मायाता अपि निनिमित्त कालक्षेपं कुर्वन्ति, पुनयंदा कदा गर्ववच- नान्यपि च च वन्ति ! नैतत् सर्व तत्प्रतिष्ठानुरूपम् । न चैप भो ! कुलीनानां क्रम. 1 नया महा मर्यादा !!! दृश्यताम्, मयेव त एतेऽधुनापर्यन्त मागताः ! सर्वेऽपि च शातिजनास्तानेव प्रतीक्षमारणाः पीडयन्ते ! मप्येतदुचितम् ?' उपाध्यायवृद्धः-'यूम सर्वे भीरव. कातरा मूश्चि नागरिकाः स्थ ! नो चेत् कथमेवविधमनुचितमाचरण तेषा नायकत्व, पूज्यत्व, वरिष्ठत्व च स्वी. कुरुष ? प्रथ द्विवेददीक्षितादीना पूर्वजातीना सेवावश्य कृता स्यात् पर तत्फ्लरूपा सम्मानना तु तेपा वशजः सप्तपुरुषपर्यन्तमिदानी यावदुपभुक्ता मधुनापि वयं तान् शातिनायकान् पूज्यतमानेव मत्वा तेषामादर स कार च कुर्म., परन्तेऽस्य सत्कारस्य कियत् पात्रत्वमावहन्तीति न मे मनो यथार्थतो वेत्तु प्रभवति !' मन्यः कश्चिदुवाच-अये ! त इमे शातिशिरोमणयः स्वपूर्वजाना पुण्योपचयः समाजे सर्वसदस्यः पूजिताश्चापि गर्वायन्ते, दुर्भापण पुर्वन्ति, यद्वा तद्वाचरन्ति, पक्षपात कुर्वते, स्वेच्छाचार च वितन्वते ! नन्वीतिनायका कि हित साधित स्यादस्माक सर्वेपाम् ? एवंविधरकर्मण्यरलसरशिक्षितरसभ्य- रशिष्टः समाजस्य का नाम गौरववृद्धि. स्यात् ? किमेत मीणातिसमप्टिर स्वस्तिमती भवेत् ? को सिद्धिमासादयन्ति नन्वीडग्भि पदवाच्पतियो नाम? पद्यैव ननु मध्यरानप्राय: समयोऽध्यवर्तत परन्तु ते नायाता:! कोहशमसा- मतन्नायकृत दुखम् का वासौ रूढीवादविडम्बना।' एको युदा-'मयि, भोः । दीक्षितद्विवेदादयो हीमे मातिप्रधाना प्रसवंगर्वोधताः सर्वानस्मान् फ्रोतदासानिव मन्यमाना यथेच्छमन्यायमा- परन्ति ! बालिगत्व स्वेतेपा नग्विद विज़म्भते यत्ते प्रायेण सदा लोबान पोहयन्त्यकारणम् ! यदि ते यथासमय शातिसम्मेलनोत्सवेषु नागच्छन्ति १७६ ] ·भानिजना दुनुभवा ददा कार्यनिहिः कय स्थान क्य वेदनागलाच माविमनाना सगा मोबनाइरोपटल निद। नान? त्य कोप्सापश्चिन्यताद। नो चनिन्दिलामगि रावि पावत्तान् प्रदशनामान्दिन्नु मदन्तः । स्वनायकाना- मागमन प्रतीसराना हि परिसानपन्दु ।। विचित्रमतदानावन ।।। उपाध्यार-महाशमा ! मनावोजीच जीवाद! पर हिंद- दोमितादयो नापाता, नामाता, नंवायावा ॥ तदधुना क्विंयन मानिः? बहुचित तदेत्रोच्चताम् । एको बृद्ध-'माउनपचनारम्भन्तु तावर स्मिताम् । मनापादेयु द्विवेदीभितादिपु तेभ्यः क्षमा याचियामह ! अन्यो नान्तवान्भायः ।। सचिव पौम्ममाना मन्ति, बालकबालिका निद्रावसमुपगताः, त्रिपाच मर्ने शिसस्त्र कामपि दानीमा कटा दशान्नु वन्यधुना! ततार्यारमन्नु क्रिपवाद !!' अन्य कश्विद्'न जादने, ननु कि कारग, यदभिवादमोबुनापर्यन्त नापाता? कदाचिन्मध्यमाा कामप्यापत्ति गदाः स्तुरयदा बदामलूका- दिहिनं पशुभिः प्रतिरुवा भयुन्दाहोस्दिच्चारलुटाकालिनिः परिमुषिताः स्थ, कि दानादीगाकान्ताः पृच्छ प्रातः स्युनॉवेद कयनंवाददी स्ना विलन्बेरद ? मन्द, नाचिरेटोरिम नून दिति मता ! मनकानेर जानाति तत्त्वतो भूवार्य ! प्रारम्मतान् दाइड्रोवननिदवी प्रायनिक- मापन कार्यजातम् । परम् साध्यापत्य गृहाबाद पाननङ्गोजापत, दरिष्ठपञ्चानाम् !' इति महाद हि बापवाद ! मन्नानि दुनिश्चिाद रमन्नि ज्ञानयोऽस्मान् वदा वर तु मौवनकारिम्ने कृते न समति दीर वापवाद वा सन्मावदामः!' कंचन पुदान प्रांच:-'दम तु सवस्निन नन्द मुदिकनिने विज्ञान द्विवेदोभितम गन्ना मूबाला प्रामीरानाशिमिवानाननम्माना देवनाप- क्व नन्वन्चारमरानुसरणनज्ञान विजुम्मिनेर मन्यामहे । अब हि प्रवन्डो संदीदा !! गडरिकाबदामात्र जलम् ! जामिनटी समि मदम्याः समान सम्मानाविकारमन्नि । न स्याप्येक्स्य वर्गविसवस्यकारिकारो न्यायदुन्ने नविनहंति । एक योदा नापोरसरापार सपिच शादिमा प्रसरण कैलिह सन्टों से भूगोल, रूपन चितम् ! तदावारकन्नु, दर सर्व मोजत पवाम ! यदि दावत्पन्ननिन ज्ञाविमास्तथायिता वरिष्ठाः पञ्चा आयान्ति चेत्तमा गोमनव, नो चैत दर सो पाचा मुस्वा च स्वगृह नाम । अन्दर किन्" बन [१७७ ·इत्य विवदमानाना तेपा सर्वेषा बहुमतेन ते: सर्व जन परिपक्तम् । भोजने ममियेऽपि च ते वरिष्ठाः पन्चा नाजग्मुस्तदा सर्वे ज्ञातयो भोजनपदार्थान पत्रावलीपु परिवेश्य मुखेनातृप्ति मुवा स्वगृहान् प्रति ययुः । सर्वेषु गतेषु चामि यदा ते द्विवेददीक्षितादयो नवायातास्तदोपध्यायोपि कचित् काल प्रतीक्ष्य शानिभवनात् स्वगृह प्रतस्ये । अधुना रात्र्यास्तृवीयप्रहर- प्राया समयो व्यतीयमानोऽभूत् । रात्र्याश्चतुर्थप्रहरम्य समय । रामनायदीक्षितो, भानुदत्तद्विवंदस्नया तयो महचराश्चेति वेचन ब्राह्मगा नगर प्रविश्य थान्ता क्लान्ताः सरोवरस्य वीरभूमि समाजग्मु । तत्रागत्य क्षण विषम्य मुलपार्जन गपादिक कृत्वा, हस्तपाद प्रक्षाल्य वस्त्रद्वेषादिक मुव्यवस्थित विधाय स्वजातीयाना शातिमवनस्य द्वारदेशमनु प्रामा. । तत्रागत्य यावत् पश्यन्ति तावत्तस्या मोजनशालाया वृहृद्विशाल च गोपुराकार द्वारमावृतकपाट दृष्ट्वा तेजीवाश्चर्य- मन्वभवन् । क्षणमैक ते सर्वेऽपि चक्तिचरिता विस्मिता पाश्चर्यसन्देहाराद्वा- दिनानाभावमङ्घपैरालोटिनापचित्तवृत्तमो विधाना उद्घान्ता इव कि कत्तव्यविमूढाः कान्दिशीका इवानिच्छन्नोऽपि प्रसह्य क्याप्यमातराया प्रेरिता इव तव द्वारपाश्र्वयोनिपैदुः । कचिन काल तु ते तत्रा जहा स्तव्या निष्पन्दा इव स्थित्वा परस्पर मुवावलोकन कुणास्तूणीं तस्युस्ततो भानुदत्तो दीक्षितो रामनाय द्विवंद मन्द्रदामीरेण नैराश्यपूर्णेन स्वरेणावोचत्- 1 विमिति भो ! सपा भोजनशालास्माक्मद्यावृतरपाटास्ने कदाचिद्वय भोजन दिवमतिथि विस्मृता ! कितन्द्रो ! न कोयत्र सनातीय, सपर्मा जनो दृष्टिग्यमायाति " रामनाय –'अपि भो । किं वय बालका: स्मो योजनविधिमेव विस्मृतवन्त ! (स्वगिरसि वदादुप्पोपात् पश्चाहग नीया तिथिवारादिक तयाऽऽमन्त्रणपत्र च दयति ) विपिस्तु तावत् संवास्तेऽद्य पूणिमा । न वय तिथि विस्मृता स्म । तावदेव सिध्यो ब्रवीति-दिन हि पश्यलि भवन्नो यदा द्वारममी भोजनोच्छिटा पत्रावन्यस्तया च द्रोणानां रागिरचारम्पो निपतितो.स्ति। तस्माते इवानो गर्दमा प्रजाश्चात्र ममवेता सन्तो मृत शेषमन्नादिक मोक्नुरामा निमाल्यन्ने । भानुदत्त -'मत्यमेतत् । मन्ये नातिनाम्नु मवें भोजन कृत्वा १७८] ·7 स्वगृहान् प्रनितग्मु । निर्वतित तौजनमस्मदागमनापूर्वमेवेति प्रतिभाति न !' रामनाय -'एतत्त्वतोव विचित्रम् । अष्टपूर्वमश्रुतपूर्व चतत् !! कयमस्मास्वनातेवततद्भोजन न्यवतन्ते में ज्ञावय अधुना क पृच्छाम अत्र तु नकोऽपि सजातीयो विलोक्यते ! तदघुना कि विधीयताम् । भानुदत्त'--'वस्तृतोऽस्माक हादसागच्छता मार्ग भूयाद हि समयो- निकान्त । समना रात्रिरेव व्यतीयाय । चन्द्रवन्द्रिकाया मार्गमतिलवमाना वय कालातिरमणमेव नावादध्महि । तेन हि महानैव दिलम्बो बभूव । हा, हन्त । महनिष्टमेतदमूद ।।" रामनाय - अहो । नागरिकाणामस्मज्ञातिजनानामेतादहस्साहसम् मस्मद्विनंद ते भोजन कृता गृहान् गतवन्तः! पहो, मोजनभट्टत्वममोपाम् ! प्रय तु प्रत्यभमेदास्माक ज्ञातिपूज्याना वरिष्ठपस्वानामपमान !! ननु मूर्खास्त एत नागरिका स्वेच्छाचारिण ॥ एते प्रायः सद ज्ञातिविमान- नियमानामुलशन कुवते II नाय साधारणो विषय !! इयमस्माक प्रत्यक्षमेदोपेभाज्वधोरणा, विरस्काररव ॥ तदुभतामिदानी कि कर्त य- मस्माभि" भानुदत्त'-'महाशय मलमत्रातिमात्रचिन्तितेन 1 सहसास्माभिर्मा- विभ्यो न कुपितव्यम् । सम्भाव्यते, कदाचित् किमपि नाशमप्यनिष्ट, घटनान्तर दा जात मवन् यशात नातिजना स्थित्यनुरोधानिवार्यतानुरोराद्वा मरिति भोजनदिक परिसमाप्य गृहान गता स्युः । यद्वा तद्वा मवतु तद्वयमादौ नगर गच्छाम । तत्र गत्वा ययायो स्थिति जानीयाम।' रामनाय -'साधूक्त मवता। विदेवद्वचनमेतद्भवताम् । तदेवानु- सराम । तत्लर्वादावस्माक नगरगमनमेव सर्वयोचितम् । सम्भवति, बहुजन- समुदायेऽस्मिन् ज्ञातीना समात्रै कश्चिद रणो वाकस्मात् पीडितो वा जात स्यादथवान्यन् किमप्यत्याहितमस्मादापतित स्यात् । देवगत्या वा राज- कारणाद्वा न्यस्माद्वा रस्मादपि हेतो कोऽपि विघ्नबाधाविरोगो वा सजात स्यात् । तदागम्यताम्, वय नगर गच्छाम । अस्माक सहचरा इमे शिष्यबालादयो पुदानश्च सर्वत्रंब सरावरतट क्वचिदुपविश्यम्मान प्रतीक्षन्ताम् । पावा द्वादन प्रमुखौ दृड्यो द्विवेददोमिली नगर गच्छद ।' भयद निश्चिय तो द्वाी द्विवेद दीक्षितौ नगर जग्मतुः । मार्गे सर्वत्र धनान्यकारी नि स्तम्मना बासीत् । तौ द्वादपि ग्रामीणवेशी लगुडहस्तो ब्राह्मणो ·मार्गे चलन्तो दृष्ट्वा श्वानो भवन्ति स्म । नगररक्षणायादन्तो राजकीया रक्षाविभागोया प्रहरिणस्तो 'को न्वागच्छति भो ? किमयं रात्री नगरवीथीषु भ्रमण ??" इत्यादीन् प्रश्नान् मुहमुंह पृच्छन्ति स्म । तान् प्रति स्वागमनस्य प्रयोजन निवेदयन्ती, समुचितमुत्तर च प्रयच्छतो, मार्गेऽज्ञातायां भूमौ पदे पदे प्रस्खलन्ती, यष्टिसाहाय्येन कथमपि कृच्छण शनै शनरुपाध्यायस्य गृह प्रापतु । तत्र गत्वा तद्गृहाङ्गणमासाद्य द्वारदेशे तिष्ठन्ती तो-'भो ! भो ! उपाध्यायमहाशय [.' इति प्रोचं स्वरेण भूयो भूय समाह्वयताम् । परन्तु न कोऽपि तत्सम्बोधन शुश्राव । बहुवार तो दीर्घतरै सम्बोधनस्तमुपाध्याय- मामन्त्रयता, मुहुमुहु खटखटाध्वनिमपि चक्रतु , कपाटावाजघ्नतु पर गम्भीर- निद्रावश गतेपु जनेषु नकोऽपि प्रवुद्घो जागरितश्च । पर नैराश्य गतो तो यदा महात निरुत्साह यदाते गगनभेदिसम्बोधन कृत्वा जगजंतुर्वारम्बार चाह्वयतां तदोपाध्यायस्य प्रतिवेशिनो जना वेचिज्जागतिमासाद्य तेऽपि चोपाध्याय पुन पुन समबोधयस्तदा महता काठि येनोपाध्यायस्य गृहा तः प्रकोष्ठात् कश्चिज्जागरितो जन प्रोवाच-'कोऽस्ति भो ।' तावाहतु- 'पावा द्विवेददीक्षितो स्व !' धूत्वंतत्तयोर्वचन, तत्कण्ठध्वनि परिचीय चोपाध्यायमहाशय -'प्रागच्छामि, भो ! इति बवन् झटिति द्वारदेश समागत्य द्वारकपाटावुद्घाटयोचे-'मागम्यताम् महाभागा ! स्वागतम् ।। निद्रावश गतेन मया भवद्वचन नाकणित, तत् क्षम्यताम् ।' तावुचुतु --'प्रपि शातिभोजन परिसमाप्तम् ? अपि शाति जना सर्वे भुक्त्वा स्वगृहान् प्रतिययु ??" उपाध्याय-भवदागमनेऽतीव विलम्बोजायत । अनागती भवती विचाय सर्वेऽपिज्ञात यो भवत्कृते महती चिन्ता चक्र, । पथिसमावजता भवता माभूत्किमप्यनिष्टमिति सर्वेऽपि चिन्तोद्विग्नमानसा ध्याकुलाश्च बभूवुः । परमेश्वरात् सर्वेऽपि भवत्कुशल कामयमाना मध्यराय यावभवन्तावेव प्रतीक्षण. परास्तस्थु । यदा मध्यरात्रोतरमपि भव तो शातिभवन न प्रापतुस्तदा सर्व जन परिपच्याम्ते येन केन प्रकारेण भुक्तम् । एव निवयं पार्यजात स्वगृहान् प्रतिगत तं । महमपि गतेषु सर्वे कियन्त काल भवतो प्रतीक्ष- माणोऽ स्थाम् । पय ते नैराश्य गतोऽहमघुनवात्रायातोऽस्मि । श्रमखि नोऽह गभीरनिद्रावरा गतोऽशये अतोऽग्रे भवन्तावेव प्रमाणम् ।' दीक्षित-'माम् ज्ञातमेतत्सवं तु परमुच्यताम् अत्र प्रकरणे सम्मान- समार-तिलकादिक केन सम्पादितम् ? प्रथाद्य सत्तारतिलकस्तावत् केन स्वीकृत ? ज्ञातिदक्षिणादव्य च द स्वीकार केन वा जलपात्राणि व्यतीयन्त? १८.]

·वपाध्याय- --'श्रीमत्वनागपु कथ सम्मान-सला?' इति सर्वेनाति- दृविविन्य स्थगितीतो सन्मानविलसतार ! भन्नु, तावद्भवन्ती महाभ्यन्तरमामच्छताम् । मन्तः प्रविश्य स्नानसन्मादिक नुस्वाम् तावन्मे गृहियो भोजन पचति । नोजन कृत्वा भर वामति विमभ्य तठो पपेच्च विदयावान् ।' प्रारदोपाध्यावन तत् स दीक्षित क्रोधावेशवसाम्यन्निव ताविष्ट इव प्रयन्न इव समिति तत्रपा स्थितिमापदे विस्मृत्य प्रकम्पमान- सवियत्रो रोद्रनीपरा सिहागानचेष्टाः बुधाशोऽनवीर- 'T, पागमन् । वदमहेन्मारमेतावदपमान कृत्वा पुनर्मोजनाय क्यसि । रे दुपा पार पचम !!! वाण्डाल !!! नेय साधारणी वार्ता । प्रयममा महानवासहोसमानः । तवंद पापात्मनो दुविचेष्टितमतलवंम् !! वडामप्यतिकसमयाजापमानमत्मारनेउजातिवरिष्ठ व निरोधु कि नु दवेद दुस्साहमम् ज्ञानिषु का गाना सुष्मामालीनानां बतोराध्यापहत- कानाम् । विरमम्ब भएमेक पावरह तेन्या कारस्य तालालिकी चिरित्सा कुवें !! दुराचार ! मुल्लेदानीवास्य पारस्य प्रतिफलम् !!! है, त्व ঈমানমবিবি জুৱষি !!” इति वदन्नेदासी दीक्षितः स्वकटिवद्धात् परिकरवस्त्रापो निहिता तीधारामा झुरिका निकास्य ता चागतकोशा कृत्वानंदवनदेगेन स्वगल चिच्छेद । सादेवासी सद्यः प्राणान् मुमोच मुहाँमात्र स उराध्ययस्य गृहमाङ्गरो मूलग्दिन्नो महावृक्ष इव भूमी वन्मृतदेहो निपरात । 'अरे, हा हन्त ! हत!! शिव-शिव !! हा, हतास्मि मन्दमाग्यः !!! किमिद में शिरसि ब्रह्महत्यामहापापनापठितम् 111 किं करोमि !!! क गच्यामि । किमिद मे ववशतसक्षमत्याहित बभूव !!! प्रधुना कि मेनेन मान्छितेन हतजीवनेन प्रयोउनम् । परे रे ! किमिति मते कृपा प्राणा नो निगच्छन्ति देहादस्मादधमान !' इत्येव विधान प्रलापान कुबाषी भूमो भूय इतस्तव तिव्यविमूढो ग्लानि, लज्जा, घृणामपमान च तीददममनुभवनाव- पाध्यायस्तचंद गहाङ्गरास्पेकपा पवितमेक प्रस्तरमण्ड गृहीत्वा स्वगिरमि तेन तया वेगात् प्रहहो यया सोऽपि तलालमेव प्राणवियुतो भूमो पात। दष्टदा हारिसम्म विचितिमीपण तिर सहमा- स्मानामतीदारन्तुद घटनान्तर मपि चोपाध्यायस्य गृहसदस्या. प्रतिवेशिनो बनाञ्च युगपत्तत्रामस्य महान्त कोलाहल व्याक्रोर च क्तुं मारेभिरे। हाहन्त । महदेवानिष्ट सममूत !' इत्युचेचन्तु कणकरणंविनापालाप- [ १८१ ·- श्वारुदन् । 'महह, दावष्येतो मुख्याधणान्त चक्रतु । अघुना कि क्रियताम् ।" इति व धाणा यावत् स्वतन्य मावात धावदेवास्या दुर्घटनाया प्रसार सर्वतोदिक् सणादेव शीघ्रतर समभूत् । यावत सई द्वयोरप्यनयोर्दाहसस्कार- विधिमुपपादयितु प्रर्मतन्ते तापदेव राजकीया पारशिविभागीया पुरुषास्तत्राज- ग्मुस्तथागत्यैव तत्कालोचितमभियोग "समारोप्य न्यायपद्धतेनियमानुसार कार्यजात कर्तुमारभन्त । तावता कालेन पर्व शातिसमाजसदस्या सम्बन्धिन परिचिता व्यवहारकुशला जनास्तत्र समाययुं । महानेव हाहाकार प्रावतंत । रोरुद्यमायाना जनानां गगनभेदिमिराक्रोशरातनाद करुणविलापध्वनिभिश्च दशापि दिश रव रोदसी च समवेदनया सहदु खमाज शोकमग्नाश्च बभूवु । अथैव महदनिष्ट करुणापूर्ण प्रसङ्ग यदृच्छयोपस्थित विभाव्य केचन समाजस्य शुभचिन्तका कुलवृद्धा सचेतसो बुद्धिमतश्च सदस्या राजभवन गत्वा राजानमुपस्थाय तदने महान्तमनुनय विनय च कृत्वा वार वार सम्प्राय तयोदयोमृतयोर्ब्राह्मण्यो शवपरीक्षण निवारयितु निवेदयामासु । ब्राह्मणान् तान् सर्वान् राजश्रितान् राज्यस्य शुभचिन्तकाश्च मत्वा परमकृपालुना शासकेन तच्छवपरीक्षण निरुद्ध तयोरन्त्येष्टिसस्कारकरण लिखितरूपमाज्ञापितम् । ततोऽपयातेपु तद्ग्रहाद्राजकीयपुरुपेषु तयोदयो पावो श्मशानं नीत्वाग्निसस्कारपूर्वक भस्मसात्कृतौ सर्वातिजनै । तत भारभ्यंब तस्य ब्राह्मणसमाजस्य जातिगतो विधानभङ्गो बभूव । तत एव हि वारभ्य पञ्चत्व पूजासत्कारादिक सर्व समाति जगाम । तस्मात् समयाद तस्य नागरिकस्य ब्राह्मणसमाजस्य सङ्घटननियमा सर्वे नामशेषता जग्मुः । इत्य ज्ञातिसमष्टेनियमोच्छेदात् मर्यादाविलोप समजनि । फलत सोऽय समाजो विलुप्तमर्याद स्वच्छन्दो विशृङ्खलित सर्वतन्त्रस्वतन्त्रो यकि. धनतावादी यथेच्छ चेष्टामानो व्यक्तिवादी प समभूत् । ज्ञातिविर्षानभङ्गा दू ढीमुक्तोऽप्यय समाजो मदोन्मद उच्छहलो निमर्यादश्व पशुप्राय जीवति । तदारयाद्यावधि सोऽय समाजो ज्ञातीना शेपेपु मण्डलेषु न समानाधिकारान् मुक्त । यदि केचन ज्ञातीनां सुधारेच्छा पुनविधानरचनां कामयन्ते तदा तत्सदस्या विषयेऽत्र ताटस्थ्यमवलम्बमानगनिमीलनान्याश्रयन्ते । रूढीवादा न्मुक्तोऽपि स्वतन्त्र सुशिक्षिनो पि दीक्षित सुसस्कारयुक्तोऽपि विद्याविनयादि गुणविशिष्टोऽपि च न प्राक्तन विधान पुनरुद्ध मिच्छति न च नवीना नवराष्ट्रियो नवयुगोना कामपि नियमविधानपद्धतिमनुसत्तु प्रवर्तते, मततोऽस्य समाजम्प कि भावीति पाठकाश्निन्तयेयुः । १८२]

·No text on this page.