·श्रो३म्
निरुक्तम् ॥
M
निघण्टुभाप्यम्
श्रीमन्महामुनिवर्पयास्काचार्यप्रणीतम्
खण्डविषयसूच्योपेतम्
.
भजमेर-नगरे
पैदिपन्नालये
मुद्रितम्.
संयत् १९७६.
पौष शुला
पांचवीवार २००० ]
[ मूल्य
डाकव्यय

·अथ प्रथमादि-चतुर्दशाध्यायानी विषयसूची ॥ द्वितीयः पादः 6 6 - ६ mr चतुर्थः पादः Mmmar, cal ow ७ . प्राय अथ नेगमकाण्डम् ॥ प्रकरणम् विषयः 8 पंरिसे-पृष्ठ पंक्ति तक अथ प्रथमाध्यापः व्याख्यानोपदेशा। प्रथमः पादः नामारगातयोः निरातानाम् २ तृतीयः पादः निपातानाम् प्रकृतिविचारः पञ्चमः पादः अन्यायोमनानि पष्ठः पादः प्रत्यायोजनानि अथ द्वितीयाध्यापा घण्टुकम्पापा अपमः पादः* निर्वचनोपदेशाःt ने सं० २३ तृतीयः पादः २-३ २४ २६ १५ १ ने० पठ: पादः १ ७-१० १८ सप्तमः पादः १ ११-१७ २० अध तृतीयाध्याय नेघण्टुकव्याख्या प्रथमः पादः ने० २ १-२ १ २२ २३ १२ २६ तृतीयः पादः ३ १५ २८ २४ ३ १४-३० २६ २२ • यह प्रथम चरण निरुक्त का है। यह भी विषय निरुक में है। यहां से निगण्ट का अध्याय और ख० तेनिघण्टु कापण्ड समझना चाहिए । + निघण्टु के दूसरे सराड से तीसरे सरड तक समझना चाहिए। द्वितीयः पादः २ ४ चतुर्थः पादः पन्नमः पादः १ ४ द्वितीयः पादः चतुर्थः पादः .

·१ ३ ४ प्रथमः पादः द्वितीयः पादः तृतीयः पादः चतुर्थः पादः ग. ४* १ नेग० ४ नेग० ४ नैग० ४ ० १ ७ । नेग०४ १२ uw नेग०४ नेग. ४ ..G ४ . अध चतुर्थाध्यायः नैगमव्याख्या ३२ १०-२७ १३ २८-४८ १४ १ , ४६-६२ ४० ४३ थध पञ्चमाध्यायः नैगमव्याख्या प्रथमः पादः २ १-३३ ४४ द्वितीयः पादः नेग २ ३४-४६ ४७ तृतीयः पादः २ ४७.६४ १० ५२ चतुर्थः पादः २. ६५-८४ ५२ २५ अथ पष्टाध्यायः नेगमब्यास्पा प्रथमः पादः १ ३ द्वितीयः पादः नैग० ४ ३ २३-४१ ५८ १२ तृतीयः पादः नेग० ५ ३ ४२-७० ६० १३ ४ चतुर्थः पादः नैग० ४ ३ ७१-१०० ५ ६५ मञ्चमः पादः ३१०१-११६ ६५ सठः पादः ३ ११७-१३२ छाथ देवतकाण्डम् ॥ अथ प्रथमाध्यायः देवाव्याख्या (निरुक्त सप्तमाध्याप:) प्रथमः पादः दैवतपरिचयः १ द्वितीयः पादः देवतमहत्यादिनिर्णयः ७३ है तृतीयः पादः दैवतभक्तयादिनिर्णयः ७४ चतुर्थः पादः १ १-भग्निः १ ७६ १ पञ्चमः पादः १ २-जातवेदाः २१ पष्टःपादः दे० ५ १ ३-वैश्वानरः २२ सप्तमः पादः १ ३-वैश्वानरः २१ • पापानिपटुका मध्याय, मटका, तासग उसी के पद से चौपदसा का॥ मानिस AR, यंपा के सगे संसार में निम समाउनी गमकी है मो गम सप में २६ ३ ग. ४ नेग० ४ ६ ·4 ३ . ९ ४ ४ शथ द्वितीयाध्यायः अत्रैयाप्रिपच्याश्या च (निमत थष्टमाध्याप:) प्रथमः पादः "३० ५ २ १-द्रविपादाः द्वितीप. पादः दे. ५ २ २-११ १४ तृतीग: पारः दे० ५ २ १२-१३ १५ • अध तृतीयाध्यायः पृथिवीस्थानदेवतानिर्ष० (निको नयमाध्यायः) प्रथमः पादः ५ ८६ १५ द्वितीयः पादः तृतीयः पादः ५ ६४ चतुर्थ पादः ५ ३ २६-३६ अथ चतुर्थाध्यायः मध्यस्थानदेयतानिर्य० (निरुक्त दशमाध्यायः) प्रथमः पादः ५ १ १०३ द्वितीय पादः ८-१५. १०३ १८ १०६ ६ तृतीयः पादः १० १०६ ११ चतुर्थः पादः ५ ४ २४-३२ १०६ १५ १११ थध पञ्चमापाय: तदेय (निरुक्त एकादशाध्यापः) प्रथम. पादः ११२ १ ११४ द्वितीयः पादः ११४ १४ ११६ तृतीयः पादः ५ ५ १६-२४ चतुर्थः पादः ५ ५२५-३६ १२० १ १२३ अध पष्ठाध्यायः गुस्थानदेवतानिर्वचनम् (निरुक्त वादग्राध्याय) प्रथमः पादः १२४ १२७ १ १२८ २२ तृतीयः पादः ५.६ १२-२३ १२६ । पतुर्यः पादः--- .६ २४-२७ मध नयोदशाध्यायः अतिस्तुतिर्वचनम् अथ चतुर्दशाध्यायः ऊर्वमार्गगतिनिर्वचनम् १४१ ५ -- द्वितीयः पादः ।

·अथ अकारादिवर्णक्रमेण खण्डप्रतीकसूची। (भ) अध्याये खण्डे पृष्ठे पंक्ती १४ १५. १ १ १२ । Caree १३६ ४८ २४ २४ Our ७ १४ २ २१ २१ १८ १ भकारसमुद्रः भक्षयन्वतः कर्णवन्तः भक्षरं न परति भग्नि नरो दीधितिभिः अग्निः पूर्वेभिषिमिरीडयो अग्निमीळे पुरोहितम् अग्निरस्मि जन्मना अभिरसो नः पितरः अमोहवीदश्विना अञ्जन्ति स्वामध्वरे देवयन्तो अतिष्ठन्तीनामनिवेशनानाम् अतोन्ये भावविकाराः मनाह गोरमन्वत अथ निपाताः अथ निर्वचनम् अथ यानि पृथियायतनानि मथ यान्येतान्योत्तमिकानि अय ये हिंसामाश्रित्य मथ ये हिंसामुत्सृज्य अथालुप्तोपमानि अथाकारचिन्तनं देवतानाम् अथात पापिया ६ २२ १ ३ or २५ ४१ २ ४ ४ ४ १ २३ ७८ ३ १८ २६ २ ८ ४ ८३ १० अथातो देवतम् wo or ·खं० ४ ७ . २ २ १५ ४ १६ or २२ ६ ७ १ १ ७ ७ ६ १६ २१ ww अ. पृ० भपासो धुस्थाना देवगणाः अथातो द्युस्थाना देवताः १२ १ १२४ अथातोऽनुकमियामः भधातोऽनुक्रमिष्यामः अथातो मध्यस्थाना देवगणाः ११४ अथातो मध्यस्थाना देवताः अथातो मध्यस्थानाः स्त्रियः भपातोऽष्टौ द्वन्द्वानि भयादिस्यात् ७८ अथापि य एपो न्यायवान् ६ अधापि वैश्वानरीयो द्वादशकपालो २३ अथापीदमन्तरेणपदविमागो न अथापीदमन्तरेण मन्त्रेवर्थप्रत्ययो न अथाप्यष्टो द्वन्द्वानि * अथाप्यतेनिर्वृत्तिस्थानेषु अथाप्येवं सर्व एव है १४ अथेमा अतिस्तुतय १३७ भथैतानीन्द्रभक्तीत्यन्तरिक्षलोको १०. ७४ अर्थतान्यादित्यमक्तीन्यसौलो. भदईरुत्समसृजो वि खानि भदितिरवीना २२ अदितिधारदितिरन्तरिक्षम् २३ अधिगुमन्त्रो मवति अन्यमू स्वम् ११ भन्विदनुमते अपश्य गोपामनिपद्यमानमा १४१ अपाङ्जाडेति स्वधया गृभीतो २३ १४८ *"न्याया" संधियुको मुद्रितो मूझे । "रयप्मेव" सभियुक्तो मुद्रितो मूले । ४ १ १ 10 ३ or uw १६ or ४ ७ - ७ on १ १० ६ ४० 4 २० -- . ३ ·ख० पृ ० पं. १२ १० १२६ ८ ७ १ १२२ १० १० ३७ ४६ १७ १२३ ७ १७ . १० २४ २४ २२ २३ २३ १० - १०४ १२ १ ६ मपागूहन्नमृता मत्येभ्यः अपामुपस्थे महिपा अगृभ्णत थपुस्प विधाः स्युरित्यपरमपि अपोपा मनस सरत् अन्नामुक्थैरहिम् अभि स्या पूर्वपीतये अभि न इळा यूथस्य माता शामि प्रयन्त समनेव योपाः अभीदमेस्मेको अस्मि अभ्रातेव पुंस एति प्रतीची प्रगतोऽमात्रो महान् मन्दान्त्सोमान् अमीवहा पास्तोप्पते अमीप चित्र प्रतिलोमयन्ती भय यो होता विरु अयं वेनश्चोदयन् पृश्निगर्भा भयं स शिक्ते भयमेवाग्निद्रविणोदा इति अयमेवाग्निर्वैश्वानर इति अर्चतिर्माण उत्तरे धातवश्व भरण्यान्यरण्यान्यसो अर्थवन्तः शब्दसामान्यादे० परायि काणे विकटे अरुणो मासकृद् वृकः मलातृयो यल इन्द्रः अनापिनद्धं मधु अश्मास्यमवतम् अनवं हि भूरिदावत्तरा ७० १ १० १४ १३ ८२ १३ २ २३ २६ 8 HG ७ . ५२' ६ २ २१ ६ ·श्र० पं० १ २० ६ ८६ ७ ६ ४२ अश्व में त्वा वारवन्तम् भावो वोल्हा अष्टोतरं सन्धिशतम् अस्य वामस्य पलितत्यम् असश्चन्ती भूरिधारे असुनीते मनो भस्मासु भसूत्रे सूतें रजसिनिपते अस्ति हिप. सजात्यम् आस्मा इदु प्रभरा २ १६ . ६२ चस्मे ते बन्धु ७ ५८ २० अह इति च ह इति न महश्च कृष्णमहरर्जुनच पाहिरिव भोगे. पय्येति १ - ६२ (मा) १ ६ २ १४२ १४ ४ १ २० २ E wr ४ १७ माइत्य गर्थे आकाशगुण शब्द पा घा ता गच्चान् पायो मेघो नाधो गाधो या गड्यान्ति सान्वेषां माजास पूपण रथे माजुबान ईडयो यन्धश्व. श्रा ते करो शृणवामा भादधिका शवसा प्रादाय श्येनो अमरत मादित्य इति पुत्रः माधव भावनात् मा नो यज मारती तूयमे. २७ ८४ १६ १०७ ११२ २ २६ •ess ·(८) अ० खं० प्र० पं० २० -१२. २७ ६ है १४ १३ १५० २९ २ आपान्तमन्युस्तृपलप्रमर्मा आपो हि ठा मयोभुवस्ता प्रायजीवाजसातमा आयाहीन्द्र पधिभिरीलितेभिः भाष्टिपेणो होत्रमृपि श्रारात्रि पार्थिव रजः भारुद्रास इन्द्रवन्तः आवामुपस्थमृदुहा आविद्युन्मद्भिर्मरुतः माविष्टयो पद्धने चारुरासु आससायास: शवसानमच्छेन्द्र. आसुप्वयन्ती यजते उपाके १९५८ १ ११ ९ ८ १५ . " ११ १७ - २ १२ १४ ६ १२८ १२ १३ १६ १६ ३४ १ १८ १६ २१ इतीमानि चरवारि इतीमा देवता मनुकान्ताः इदं श्रेष्ठं ज्योतिषां ज्योतिः इदं विष्णुर्विनक्रमे दन्तेऽन्याभिरसमानमद्भिः इन्द्र माशाम्यसरि इन्द्रं मित्रं घरुपमग्निमा इन्द्राणीमासु नारिषु इन्द्रासोमा समाशंगगम्यम् इन्द्रेण संहि नसे इन्द्रो मामा भाद. यो दिन बन्द ईगे इमं तं पग गृपमस्य इमं मे गंगे याने ५६. २५ ११. १२० १४- .. ११ १२ २६ ३५ १६ २ . . ३ १० २४ . है ४ , ·प्र. ख० -पं. १३३ १०१ १० २ . २४ इमा गिर गादित्येम्यो इगा रद्राय स्थिरधन्वने इयं शुम्मेभिर्विसखा इशारुनन् इपिरेण ते मनमा सुतस्य इहेन्द्रागीमुपहये इहेह नाता समवावशीता १२. ९ ३ १२४ (६) ईन्तिाः सिलिनमध्यगासः ४ (उ) १२ ४६. २० .. १ १ Wm . १२ ४ २ ७ " २८ १४ १८ ११५ २१ उत्त ग्ना व्यन्तु उत स्वं सख्ये स्थिरपीतमाहु उत त्वः पश्यन्न ददर्श उत नोहिन्यः उत स्मैन वस्त्रमर्थिन उ तस्य वानी क्षिपणि उनासि मैत्रावरणो उदीरतामवर उत्तरास उदु ज्योतिरमृतं उदुत्यं जातवेदस उद्धृह रक्षा सहमूलमिन्द्र उत प्रवद मएकि उपलपक्षिययुपलेषु उप श्वासय पृथिवीमुत उपह्वये सुदुधों धेनुमेतो उपाव सृज स्मन्यासमन्जन उपो,अदर्शि शुन्ध्युको १ १२ १२७ ३ ५ १२ ६ ५ ५८ ५ १ ९२ ३ ८ . उर्वशी व्याख्याता २ ·- (८) खं० प्र० पं० ५ -१२ . ४६ २० ६ 8 ७ १४ ३१ २ ९ २ बापान्तमन्युस्तृपलप्रमर्मा आपो हि ठा मयोभुवस्ता आयजीवाजसातमा आयाहीन्द्र पथिभिरीलितेभिः माठिपेयो होत्रमृपि यारात्रि पार्थिवं रजः आरुद्रास इन्द्रवन्तः आवामुपस्थमुद्रुहा विद्युन्मद्धिमरुतः आविष्टयो पद्धते चारुराम थासस्राणाप्तः शवसानमच्छेन्द्र आसुप्षयन्ती यजते उपाके - १ ९७ ८६ ७ . ३ ८५ ६ ७ १२ ५ १८ १७ Cmm W . १२ १२८ ११ २ ६ ५६. इतीमानि चत्वारि इतीमा देवता अनुक्रान्ताः इदं श्रेष्ठं ज्योतिषां ज्योतिः इदं विष्णुविचक्रमे इदन्तेऽन्याभिरसमानमद्भिर्या. इन्द्र माशाम्यस्परि इन्द्र मित्रं वरुणमग्निमाहु इन्द्राणीमासु नारिपु इन्द्राप्तोमा समवशंसमभ्यम् इन्द्रेण सं हि दृक्षसे इन्द्रो अस्मां, भाद. इन्द्रो दिव इन्द्र ईशे १ १८ ३८ १२० ६ ४ १२ २६ ३ १8 ७ ७१ इमं तं पश्य वृपमस्य इमं मे गंगे यमुने ४ ६ .

·अ पृ० पं. 1 ३२ ५ ५ ४८ ur किते कृगवन्ति कीटेषु किमि विप्यो. किमिच्छन्ती सरमा कुहस्विद्दोपा कह वम्तोः कुहूमहं सुदृत्तं २५ ३ १२ ३३ १३ कृणुष्व पान. पतिति ur २४ ७६ ww १३० १४६. १४८ ३ १७ . १५ कृष्ण नियानं हरयः केश्यग्नि केशी विष को भग्निमीद्दे को अध युके धुरिगा ऋतत्य फोनु मर्या ममिथितः कीळन्तौ पुरै भिरिति क्षेत्रस्य पतिः क्षेत्रं. क्षेनस्य पतिना वयं क्षेत्रस्य पते मधुमन्तमूर्मि ४ २ १ 9 ८ १४ १०३ १० १० १० २१ १०४ ३ (ग) ५ गायन्ति वां गायत्रियो गौरमीमेदनु वत्स गौरथः पुरुषो हातीति गौरीमिगाय सलिलानि १ ४० १२१ १ ७ १२ पवारि वापरिमिना पदानि चत्वारि शृङ्गा यो अस्य पादा चतुरश्चिदमानात् चित्र देवानामुदगादनीक चिदिस्येपोऽनेककर्मा १३ ३ १३८ २८ १२८ . ११ ४ ·” (१०) अ० खं. ५ उर्वश्यप्सरा उपसच्चित्रमामर उथिगुस्स्नाता भवति पृ० ५० १२ ८ ६ (३) । ४ - - वाचा व पोषमास्ते ऋषो अक्षरे परमे मृतस्य हि शुरुधः सन्ति १० ११० ५ ...(ए) ५ ४३ ४ १० ४६ १ एकया प्रतिघा पिबत् एकः सुपर्णः स समुद्रमाविवेश एकार्थमनेकशब्दमित्येतदुक्तम् एतेप्येव स्थानव्यूहेप्यतु एतदस्या अनःशये एता उस्या उपसा एषां लोकानां रोहेगा ७ २ . ४८ १२३ १२५ १२ ७ १२ ७ २३ (प्रो) . श्रोमासश्चर्षणीधृतः १२. १३४ 8 (क) २६ १४८ २ ३ १५ क ईपते तुज्यते को दिमाय कच्चारगुरश्वस्य कतम पूर्वा क्तरा परा बदामर्तमराघसं पदा फनीनकेव विद्रधे नवे कनिकदजनुषं कर्मनामात्युत्तराणि ५ ४ ७ ४ ३ १ २१ कायमानो बना स्वम् १ ३ २२ १० बारह ततो भिा. ६ ·(१३) खं० पृ० ३८ বিশ্বাবিলা तुम्जेतुब्जे या उत्तरे १८ २२ १२ ६ ६ ६ तुविक्ष ते सुकृत w to www ४० १०७ ७ २८ २७ १३० १२ १२ १४ or ते पाचरन्ती समनेव स्यमूपु वाजिन देवजूत प्रय केशिन ऋतुपा व्यम्बक यजामहे स्वमग्ने द्युभिस्स्व. स्वमा प्रशसिपो देव स्वया मन्यो सरथमारुन-तो विष्टा दुहिने वहतु ur १ २८ ६ १० १२ १४६ १०७ १२६ ११३ १७ १६ . -- स्वेपमित्था समरण ८ (द) - २३ १ १ ८२ ८२ uc २ १६ २६ दतस्य वादिते जन्मनि दशावनिम्यो दशकक्ष्येभ्य द्रविणोदा करमाद्ध द्रविणोदा द्रविणसो दाप्समनीरहिगोपा द्विरा उत्तराणि नामानि देवस्त्वष्टा सविता देवाना पस्नीरुशतीरवतु देवाना मद्रा सुमति पता देवानां माने प्रथमा भतिष्ठन् देवा नो यथा सदमिद देवी ऊर्माहती देवी नोष्टी वसुधिती देवी पाचमगनयन्त २० ३४ २६ १०८ १३५ १२ १ ४ १२ १८ २२ १६ ४ ६ ६ ४२ १८ २२ २६ ११८ ·अ. वं० . ७ ए देम्पो वनस्पने खींपि देव्या होतारा प्रथमा पाया न थिरी इमं चौम पिता ननिता द्वा सुपर्णा सयुना TFM १ ४ २१ १४ (घ) ६ १ घन्वना गा पाता ददातु दाशुषे धेनुं न इसं पिया ६३ ११४ २६ १ ६ (न) ६ २३ १४ ६ १६ १२ ३ ५ म नागये शान्यो मिथम रे नविय गरमा मनाना मननयमिनो ३२ः. न पागमो मापदे न पापिली नरागमा नविनानामि गदि ममि नमो नमातिनापमान: नमय मरमिरदिप निरक्ष निय निमा विरममिदियरो भीपी १ २२ ६ १ ६ १२० ५ ६ . १ १० १ Cani .६९ ६ (प) Cr Re .

·ख पं ० ५० १२ पृ० १२८ - 3 २ २० १०५ ७२ ३ १ ४ २४ २८ aw ४७ १२ ३२ पथम्पय परिपति परं मृत्यो अनुपरेहि परिगा हरणस्य परे यिवांस प्रवतो परोनकृता. प्रत्यकृताच पर्याया त्वदाश्विन प्रियमेश्वदत्रिव० पवित्रं पुनाते पविनवन्त परि वाचमासते पावका न सरस्वती पावीरवी तन्यतु पितुं नु स्तोपम् पुनरेहि वाचस्पते पुनरेहि वृपाकपे पुरुत्वा दावा पूपा त्वेतश्च्याययतु या प्रायन् प्रथमा प्रजापते न त्वदेवान्यन्यो प्रति त्यं चारुमवर २३ १३२ ११७ । २३ १३१ १२ १०४ १६ १८ २८ १२ ५ २२ । १ २५ V २१० १०६ १० m प्रतत्ते अद्य ५ १० -- २० ७७ . ७८ ७ १८ म तद्वोचेय भव्यायेन्दवे प्र नून जातवेदममञ्च प्रनू महित्व वृषभस्य वोचम् प्र पर्वतानामुशती प्रयानान्मे अनुयाजध प्र यावृजे सुप्रया प्रपोऽच्छा जुमागासो प्र वो महेमन्दमाताया ૨૨ १ ११ ६ ·खं. ० ا ل له & १४ ५ पृ० ६४ .१२७ १२५ १२४. प्राचीन बहिः प्रदिशा पृथिन्या० प्रातनितं भगमुग्रं हुवेम प्रातर्यजध्वमश्विना प्रातर्युना वियोध्या 'प्रायेपा मा वृहतो प्रीणीताश्चान् हित जयाय प्रेते वन्दतु प्र वयं १ १२ १२. '१६.. - ५४ २६ ६ ब) ६ २८ १२० २६ बतो बतासि यम् चलित्या पर्वताना बहुनामान्युत्तराणि बहीनां पिता बृहती परिवहणात् ब्रह्मा देवानां 1.mn । ११' १२ १३ १४५. मद्रं वद दक्षिणतो (भ) १ (म) १० १. ७ २३ २३. । २३ १४६ १२८ ११ . मनुष्यनामान्युत्तराणि मन्त्रा मननाच्छन्दांति छादनात महत्यां इन्द्र वृषभो रणाय महरात्सोमो मदिपश्चकारा महों भर्णः सरस्वती मा त्या सोमस्य गल्दया मा ते राधांति मा नः समस्य दुइयः माना मित्रो वरुयो मा नोऽहियुन्यो मिसो गनान्यातयति पायो ६. २४ ३७ ३ ४५ २२ ·(१८) खं० पं० as. १३ ७ १३२ ८१ , १२ १० २४ aus" २ यामधर्वा मनुप्पिता .यावन्मात्रमुपसो न प्रतीक ये ते सरस्व ऊर्मयो येनापानक० तेन नो येनापावक० प्रत्यङ्देवानां येनापावक भरण्युरिति येनापावक० विद्यामपि यो अनिदमो दीदयत् यो अस्मै घंस उत वा यो जात एव प्रामो मनस्वा० १२ २२ ८ १२ १० २३ १६ १२६ १२६ १२६ १०४ ६४ १०२ २३ m or । -- (र) ५०. ११ ९ १२३ ९२ १६ २० १२ २५ २१ ३ V ग्यान मारुतं वयम् रथे तिठायति रमभं में वचसे सोम्याय रम्भः पिनासमिति दण्डाय रश्मिनामान्युत्तराणि राकागदं सुहषां राक्षः पुरुषो रामपुरुषो रामिनामान्युत्तराणि राहामा हाती लागी २ ११८ १० २ ३ १८ . (घ) ₹ ययन्ती गनीगन्ति पनापति र्यारयात. पामाशाया नियय पनापी योदयको वयः सुपा उस संदरिन्द्र गोगो मनि १६ ह : ه ة ن س * .

·(१६) श्र० ख. पृ० पं० . २ २३ १८ १० ܒܘܐ ३१ २० १०० २ -२ २३ ४ १८ ४ २ -११ १२० १४७ १८ १ १४ १२५ ११ । वसातिपु स्म परयो वाड्नामान्युतगणि' पात मा पातु भेषजं वाम पाम त भादुर वायवा याहि दर्शतमे पायुर्या या विद्याप तस्य ते वयं विद्या हवे वाक्षणमाजगाम विशुन या पतन्ती विधुं दद्राएं समने विष विमासोऽवसे देखें विरूपास इपयन्त विज्ञान्हन्त्युत विश्वकद्राका वीति चन्द्र इति विश्वकर्मन् हविषा वावृधानः विश्वकर्मा विमना विश्वकर्मा सर्वस्य कर्ता विश्वानरस्य वस्पति विश्वानरो व्याख्यातः विश्वारूपाणि प्रति मुचते विष्ट्वी रामी तरणित्वेन विहि सोतोरसन्नत वृक्श्चन्द्रमा भवति वृक्षस्य नु ते “वृते वृक्षे नियतामीमयद वृपम प्रनां वर्षतीति वृषाकपायि रेवति बेनो वेनते. १० २ . १ १० २७ १ १० २५ २१ ११ १०७ १०६ १०६ १२९ १२६ १२७ ११५ ३ १२ ४ - ६ ६ १३ 20 । २० १२ १ oc .२ M १ १२ ११ । ६ २२ ९ ३८ . १२६ १०६ । १३ ।

·(२०) खं ० पं० . go वानरः कम्माद्वि० ७ ७७ - . ७८ १ ១៩ वैश्वानरस्य समतौ स्याम * वैश्वानरीयो द्वादशकपालो.भवती० व्यवस्वतीरुबिया विश्रयन्ता व्याख्यातं देवतं यज्ञांगञ्च २२ २४ १ . १ ॥ २४ (श) tu ४४ १४ १२ २ १० शतं जीव शरदो द्धमानः शं नो भवन्तु वाजिनो शवतिगतिकर्मा कम्बोजेवे० शासद्धिर्दुहितुर्नप्त्यङ्गा शुक्र ते अन्यद् यजतं ते शुनासीराविमा ४ २१ १२८ १२ ६ ४१ ९८ श्येनो व्याख्यातः ११ १ ४ १३ श्रद्धयाग्निः समिध्यते प्रायन्त इव सूर्य ८ ५.६ पडू मावविकारा (प) १ १ १४ १६ aur ९० ७ ४ १० १०७ १२ २१ स इत्तमोऽत्रयुनं ततन्वत् संवत्सरं राशयाना सक्तुगिन तितउना पुरान्तो सपश्चिद् यः शवसा सयो नातो व्यगिमीत यज्ञ. सम मृपयः प्रतिहिताः सप्त युन्नन्ति रथमेकचक. सपार्दगी मुवनस्य रेतो समस्मिन्जायमान भासत मचानमा मदि। - १२ १३३ ४२ २७ २१ १४७ ·(२१) अ० ख. पृ० पं. १ १ or २३ ७८ २५ १२ ८ ५ ८३ ४ ww '१६ १४ ६ १२ १२ १२७ ५ १ ४ १६ १ २० 8 ८ ७ ११ १२ १२ ११६ १२५ १३५ -- समानाय समानात समानमेतदुदक. समिद्धो अद्य मनुषो दुरोणे स मातपन्त्यमित सयद्यानुरुभ्यते राद्भवति सविता यन्नै पृथिवीमरम्णा० सविता व्याख्यात सस्निमविन्दचरणे नदीमा साक्जाना सप्तथमाहु साक्षात्कृतधर्माण अपयो साधारणा युवराणि पट सिनीवालि पृथुष्टुके मुकिंशुक शल्मलि विश्वरूप./ सुगा वो देवा मुगुरसामुहिरण्य मुदेवो असि वरण सुर्ण वाते मृगो सुषिते सु इत्ते सूते सुविदुरिव मु विज्ञायते सूयवसाद् मगवतीहि भूया सूर्यस्येव वक्षयो सृपयेव नर्भरी तुफेरीतू रसुन सर्पणादिदमपीतरत् सेनेय सष्टाम सोम गावो धेनवो वावशाना सोम मन्यते पपिवान् सोम पवते जनिता सोमरप राक्ष ४२ ५ १ २७ ५४ ६ १६ ६३ ४ १ ५ 8 २ १२२ ११६ २० ११ ।१३ ५ १ ६ ११ १४६ १ ४ 7 १४५ ५ १२ १२ ६ ·खं० श्र० पृ० पं० . ०.१ ६३ ५ सोमानं स्वरणं कृरणाह स्तिया पापो भवन्ति स्तुपेय्यं पुरुवर्पत स्तोमेन हि दिवि देवासो स्त्रियः सतीस्ता उमे स्थाणुरयं भारहारः स्यूरं राधः शता, २१ २८ ८० २१ २० ११ ६ २२ स्योना पृथिवि २३ ६ १८ २ १४ १५ १३८ १५ १९ स्वरादित्यो भवति स्वय॑न्तो नापेक्षत स्वप्तराण्यहानि भवन्ति स्वस्तिरिद्धि प्रपये स्वादिष्ठया मदिष्टया पवस्त्र १ ४६ १२२ (६) 2 २४४ १४९ ५ २४ २३ ७ २५ ४ १२२ हविभिरेक स्वरितः हंस: । धर्म. 1 यनः । हंसः शुचिपद० हविषा जारो अपां हविप्पान्तमनरं स्वर्विदि हिकृण्वती वसुपत्नी हिनोता नो अध्वरं हिमेनाग्नि घंसमवारयेथाम् हिरण्यगर्भः समवर्तता हिरण्यनामान्युत्तराणि हिरण्यस्तूपः सवितर्यपा हदा तष्टेषु मनसो जवेषु २२ १ ६ ६ ३६ ७० १०५ २३ २५ ० १३ ,.१४० ५ १३ इति ·भो३म् अथ निरुक्त पूर्वषट्कप्रारम्भः ॥ अथ प्रथमाध्यायः ॥ . " तत्र प्रथमः पादः ॥ ओ३म् ॥ समाम्नायः समाम्नात: स व्याख्यातव्यस्तमिमं समाम्नायं निध- ण्टव इत्याचक्षते । निघण्टवः कस्मानिगमा इमे भवन्ति । छन्दोम्यः समाहृत्य समा- हत्य समाम्नातास्ते निगन्तव एव सन्तो निगमनानिघण्टव उध्यन्त इत्योपमन्यवो.. ऽपि वा हननाइव स्युः समाहता भवन्ति यद्वा समाहृता भवन्ति ।। तद्यान्येनानि, चत्वारि पदजातानि नामाख्याते चोपसर्गनिपाताश्च तानीमानि- भवन्ति । तत्रैतन्नामाख्यातयो क्षणं प्रदिशन्ति भावप्रधानमाख्यातं सत्त्वप्रधानानि नामानि । सघनोभे भावप्रधाने भवतः पूर्वापरीभूतं भावमाल्यातेनाचष्टे प्रजाति प- पतीत्युपत्रमप्रभृत्यपवर्गपर्यन्तं मूर्चे सत्त्वभूतं सत्त्वनामभिर्भज्या पक्तिरित्यद इति सत्त्वानामुपदेशो गौरश्वः पुरुपो हस्तीति भवतीति 'भावस्यास्से शेते प्रजति तिष्ठती- ति ॥ इन्द्रियनित्यं वचनमौदुम्बरायणः ॥ १ ॥ तत्र चतुष्ट्वं नोपपद्यते युगपदुत्पन्नानां या शब्दानामिनरेतरोपदेशः शास्त्रकृतो यो- गश्च । व्याप्तिमत्त्यात्तु शब्दस्यागीयस्त्याच शब्दन संज्ञाकरणं व्यवहारार्थ लोके तेषां. मनुष्यवदेवताभिधानं पुरुषविध नित्यत्वात्कर्मसम्पत्तिमन्त्री वेदे ।। पद् भावविकारा भवन्तीति याव्यणिजायतेऽस्ति विपरिगामते वर्धतेऽपशीयते विनश्यतीति । जायत इति पूर्वभावस्यादिमाघष्टे नापरभावमाचष्टे न प्रतिधत्यस्ती. त्युत्पन्नस्य सत्त्वस्यावधाग्यं विपरिगामत इत्यपच्ययमानस्य पत्त्याद्विकारं यर्धन इति स्वानाभ्युश्यं सांयोगिकानां पार्धानां वर्धते विजयेनेति वा वर्धने शरीगोति घाऽप. सीयत इत्येतेनैव व्यारण्यात: प्रतिलोम विनश्यतीत्यपरमावस्यादिमाचष्टे न पूर्वभावमा- पटेन प्रनिपेधति ॥ २ ॥ अतोऽन्ये भावविशारा एतेषामेव विकारा भगन्तीति ६ स्मा६ ते यथावधनम• म्यूदितव्याः ।। न नियंदा उपसगां प्रानिगरिति शारटायनो नामारल्यासयोस्तु मोसं- पोगधोतका भारयुधायपाः पदायाँ भवन्तीति गायनप एपु पदार्यः प्रारमे में - ·गिरक्त- नामारयातपोरर्थविकरणम् । आ इत्यर्यागर्थे, प्र परेत्येतस्य प्रातिलोम्यमभीत्यामि- मुरण प्रतीपेनस्य प्रातिभोम्यमति मु इत्यभिपूजिताय गिद्धरित्तयो प्रातिभोग्य न्याति शिनिमहा या उदित्येनयो प्रातिलोम्य समित्येकीभाव व्यपेत्तस्य प्राति - लोम्यमन्विति मान्श्याएरभावमपी संसर्गमुपेत्युपजन परीति सर्वतोभायमधीत्यु- परिनावमेश्वर्य वैनमुनाचानान प्राहुरन उपेशितव्या ॥३॥ इति प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः ।

·ar नैगमकाएदम् ॥ ०११ पा. ३ ॥ ज्योऽष्टे न किव नु किश्वम् ।। मेति प्रतिषेधे मा कार्मा हारिति च ॥ खल्विति च सतुं मत्वा सतु मनमथापि पदपूग्ण एव सलु तद् बभूवैति || शश्वदिति विचि- कित्सार्थीयो भापाया शशावमित्यनुप्रष्ट एव शश्वदित्यस्वय पृष्टे॥ ननमिति विचिकित्सा- घीयो भाषायामुभयमन्वध्याय विचिकित्सा यश्च पदपूरणश्च । अगस्त्य इन्द्राय हयिनि- इप्य मरुद्भ्य सम्पदित्साचार स इन्द्र एत्य परिदेवयाचक्रे ॥ ५ ॥ २ ॥ इति प्रथमाध्यायस्य द्वितीयः पादः॥, " . ना- -- - अथ तृतीयः पादः ॥ न नूनमस्ति नो श्व. कस्तद्वैद यदद्भुतम् । अन्यस्य चित्तमभि संञ्चरेण्यमुताधीतं विनश्यति ॥ १०१।१७०॥ १ ॥ न नूनमस्त्यानन नो एव श्वस्ननमद्यास्मि-यति । पुरित्यहोर्नामधेय योतत इति सत । श्व उपाशसनीय फालो हो हीन झाल 1 पस्तद्वेद यदद्भुतम् । फस्त द्वेद यदभूतमिदमपीतग्गुनमभूतमिवान्यस्य , चित्तमभिसचरेण्यमभिसञ्चार्य यो नेयश्चित्त चेतायात विनश्यतीत्यप्यांध्यात विनश्यत्याध्यातमभिप्रेतम् । अथापि पदपूग्ण ॥ ६ ॥ २॥ नून सा ते प्रति वरै जरित्रे 'दुहीयदिन्द्र दक्षिणा मघोनी । शिक्षा स्तोतृभ्यो माति धग्भगो नो बृहद्वंदेम विदथै सुवीराः ॥ ०२ । ११ ॥ २१ ॥ सा ते प्रतिदुग्धा वर जरिने । वरो वायित यो भवति । जरिता गरिता । दक्षिया मघोनी गवती मघमिति धननामधेय महतानमगो दक्षिणा दक्षत समर्धयतिर्मयो व्य • समर्धयतीन्यपि वा प्रदक्षिणागमाद् दिशमभिप्रेत्य दिग्धस्तातिदक्षिणो हरतो दप्तरुत्साहक्मणो दाशतवा स्याद् दानकर्मणो हस्तो हन्ते प्राईनो । दाहि स्तोतृभ्य कामान्माम्मानि-होर्गास्मानतिहाग दा भगो नोऽस्तु । युगुर स्वर- दने भगो । मजा बृहदिति महतो नामधय परिवह भाति । धीरयन्त गा पीरो योग्यत्यमितान्यतयां स्याद्गतिमियो पोरयता ॥ सीमिति परिग्रहावी यो वा पटपूरगो वा ॥ प्र सीमादित्यो अमृजत् ॥ २ ॥ २८ ॥ ४ ॥ मासूम देति वा प्रारअत्तयंत इति वा । वि सीपत सुरुचो वन मारिति । कल्यायोग ·- ८ नामास्यातयोर्थविकरणम् । प्रा इत्यागये, प्र परेत्येतस्य प्रातिलोम्यमभीत्याभि- मुरगं प्रतीत्येनस्य प्रातिमोम्यमति सु इत्यभिपूजितायें निर्दुरित्येतयो. प्रातिलोम्य न्यति विनिमहार्थी या उदित्येतयो प्रातिस्लोम्य समित्येकीभाव व्यपेत्येतस्य प्राति - लोभ्यमन्विति सादृश्यापरभावमपी संमगमुपेत्युपजन परीति सर्वतोभावमधीत्यु- परिनावमेश्वर्य वैनमुवाचानान् प्राहुस्त उपेक्षितव्या ॥ ३ ॥ इति प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ अथ द्वितीयः पादः॥ मथ निपाता उच्चावचेष्वर्थेषु निपतन्त्यप्युपमार्थेऽपि कर्मोपसंग्रहार्थेऽपि पदपूरगणा ॥ तेषामेते चत्वार उपमार्थे भवन्तीति । इति भापाया चान्वध्यायं चाग्निरियेन्द्रइवेति नेति प्रतिपेधार्थीयो भापायामुभयमन्त्रध्याय नेन्द्रं देवर्ममसतेति (ऋ० १० १८६ [१) प्रतिषेधार्थीय पुरस्तादुपाचागस्तस्य यत्पतिपेधति । दुर्मदासो न सुरायामित्युपमा य उपरिष्टादुपाचारस्तस्य येनोपमिमीते । चिदित्येषोऽनेवकर्माचायश्चिदिद ब्रूयादिति पूजा- याम् ( श्राचार्य कस्मादाचार्य श्राचार प्राइयत्याचिनोत्यर्थानाचिनोति बुद्धिमिति वा)।' दधि "चिटित्युपमाथें । कुल्माषाश्विदाहरेत्याकुत्सिते । ( दुरमापी चुनपु सीदन्ति ।। नु इत्येपोऽनककर्मेदं नु करिएपनीति हेत्वपर्दशे । क्थ नु करिष्यतीत्यनुपृष्टे नन्येतद फापी दिति चाथाप्युपमाथें भवति ॥ वृक्षस्य नु ते पुरुहूत वयाः ॥ ० ६।२४।३॥ पृमस्येव ते पुरुन शासा वया. शाखा वैतेकांसायना भवन्ति शासा सशया: शयनोरयां ॥ श्रथ यस्यागमादर्थपृथक्त्वमह विज्ञायते नवौद्नेशिक मित्र विग्रहेगए पृथक्त्वात्सपो- पसंग्रह । चेति समुच्चयार्थ उभाभ्यो सम्प्रयुज्यतऽहं च च च वृप्रनिति (ऋ०८। ६२१११) एस्मिन्नेवार्थ देवेभ्यश्च पितृभ्य एल्गाफार | वैति विचारणार्थे । हन्ताई पृथिवीमिमा निदधानीह नेह ( ऋ० १० । ११६ 1 )त्यापि समुच्चयार्थे भवति॥४॥२॥ पायर्या त्वा मनुर्वा वेति (य०६।७)। श्रह इति च ह इति विनिप्रहार्थीयो पूर्वण संपयुज्यते । अयमूद करोत्वयमिद ह करिष्यतीद न परिप्यतीति । अथाप्युकार एतस्मि- नार्थ उत्तरण ।मृगमे वदन्ति सत्यमु त यदन्तीत्यधापि पदपूग्गा इदमु तदु ॥ हीत्येपो. ऽनेक मंद हि करिष्यतीति हेत्वपश कथ हि करिष्यतीत्यनुपृष्ट कथं हि व्याफरिप्य- ती रयाम् ॥ हिनेत विद्यार्प य फिलेत्यथापि न गनु इत्येता या सम्पयु-' ·- 2 नैगमकाएदम् ॥ ० १ । पा० ३ ॥ ज्योऽप्टे न किव नु किरम् ।। मेनि प्रतिघे मा कार्माि हापारिति च ॥ खल्विति च सतुं कृत्वा स तमथापि पैदपुग्ण एव सलु तद् बभूवति ॥ शश्वदिति विचि- किसाथीयो भाप या शशश्वमित्यनुप्रष्ट एव शश्वदित्यस्वय पृष्टे॥ नृनमिति विचिकित्सा- थीयो भाषायामुभयमन्वध्याय विचिकित्सा यश्च पदपुग्गाश्च । अगस्त्य इन्द्राय हयिनि- रुप्य मरुद्भ्य सम्प्रदित्साञ्चकार स इन्द्र एत्य परिदेवयाचक्रे ॥ ५ ॥२॥ इति प्रथमाध्यायस्य द्वितीयः पादः ।, - अथ तृतीयः पादः ॥ न नूनमस्ति नो श्व कस्तढ यदद्भुतम् । अन्यस्य चित्तमभि संञ्चरेण्यमुताधीतं विनश्यति ॥ ०१।१७० ॥ १ ॥ न नूनमस्त्यद्यतन नो एव श्वस्तनमद्यास्मिन्धपि । टुरित्यहोमिधेय द्योतत इति सन । व उपाशसनीय कालो ह्यो हीन काल । पस्तद यदद्भुतम् । फस्तद्वेद यदभूतमिदमपीतग्दद्भुतगभूतमियान्यस्य चित्तमभिसचरेग्यमगिसब्चार्य यो नेयश्चित्त चेतनरताधात विनश्यतीत्यप्याध्यात विनश्यत्याध्यातमभिप्रतम् । अभापि पदपूरणा ॥ ६ ॥ २ ॥ नून सा त प्रति वरै जरित्रे दुहीयदिन्द्र दक्षिणा मघोनी । शिक्षा स्तोतृभ्यो माति धुरभगों नो बृहवंदेम विदर्थे सुवीराः ॥ ऋ० २ । ११ । २१ ॥ सा ते प्रतिदुग्धा वर जरिने । वरो वर यितव्यो भवति । अरिता गरिता । दक्षिणा मघोनी गघवती मघमिति धननामध्य महतदानरमणो दक्षिणा दक्षते समर्धयतिकमणो न्यूद्ध, समर्धयती यपि वा प्रदक्षिणागमाद् .दिशमभिप्रत्य दिग्धस्तप्रकृतिदरिणो हस्तो दक्षतेरुत्साहक्मणो दाशतर्वा स्याद् दानकमणो हस्तो ह ते प्राईनो । दहि स्तोतृभ्य कामा-माम्मानिदहीस्मिाननिहाप दा भगो नोतु । वृहदैन दे -- दने भगो । मज बृहदिति महतो नामधय परिवृड भवनि । वीरवन्त यल्यारा वीग पा वीरो योग्यत्यमि तेर्वा स्याद्गतिकमणो वीरयतेर्वा ॥ सीमिति परिमहावी यो वा पदपूरणो वा असीमादित्यो अस्जत् ॥ ० २ । २८ ॥ ४ ॥ प्रारजदिति वा प्रास्त्रत्सर्वत इति वा । वि सीमत सुरुचो बन भातरिति घा

·निरुक्त-
(य०१३।३) व्यवृणोत्सर्वत श्रादित्य मुरुच आदित्यग्मयः सुरोधनात् । अपि वा सीमेत्यैत-
दनर्थकमुपबन्धमादीत पञ्चमीका सीम्नः सीमत्तः सीमात: मर्यादातः । सीमा म.
र्यादा विपीव्यति देशाविति ।। त्व इति विनिमहार्थीयं सर्वनामानुदात्तमर्धनामेत्येके || ७|२||
चां त्वः पोषमास्ते पुपुष्वान्गायनं वो गायति शक्य-
रीषु । ब्रह्मा त्यो वदति जातविद्यां यज्ञस्य मात्र वि मिमीत
उ त्वः ॥ ०१०। ७१ । ११॥
इत्युस्विफर्मणां विनियोगमाचष्टे । ऋचामेफ: पोपमास्ते पृपुष्वान्होत्तर्गनी ।
गायत्रमेको गायति शक्करीपूद्गाता । गायत्रं गायते: स्तुतिकर्मण: - शकर्य मृचः
शस्नोतेस्तद्यदामिव॒त्रमशकद्धन्तुं तच्छकरीणां शकरीत्वमिति विज्ञायते । प्रसको
जाते जाते विधां वदति ब्रह्मा सर्वविद्य. सर्व वैदितुमर्हति । ब्रह्मा परिवृद्धः श्रुततो ब्रह
परिवृद्धं सर्वतः । यज्ञस्य मानां विमिमीत एकोऽध्वर्युग्ध्वयुग्ध्वर्युग्ध्वरं युनक्त्यध्वरस्य
नेताध्वरं कामयत इति वापि वाधीयाने युरुपबन्धोऽध्वर इति यज्ञनाम ध्वरतिहिंसा-
फर्मा तत्पतिषेधः ।। निपात इत्येके तत्कथमनुदात्तप्रकृति नाम रयाद् दृष्टव्ययं तु
भवत्युत त्वं सख्ये स्थिरपीतमाहुरिति द्वितीयायामतो स्वस्मै तन्वं विसन इति चतु-
मिथापि प्रथमायहुवचने ॥ ८॥ ३ ॥
अक्षण्वन्तः कर्णवन्तः सखायो मनोजवेष्यसमा बभूवुः ।
आढनास उपकक्षास उ त्वे हुदा इव स्नात्वा उ स्वे ददृश्रे ॥
मा० १०। ७१. 1 ७॥
अस्तिमन्तः कर्णवन्त. सखायोऽक्षि चष्टेररित्यामायणस्तस्मादेते व्यकतरे इस
भयत इति ह विज्ञायते । कर्णः कृन्ततेनिहत्तद्वारो भवत्यृच्छतेरित्यापायण ऋछ-
न्सीव से उदगन्तामिति ह विज्ञायतें । मनसां प्रजवेवसमा बभूवुगस्यघ्ना अपर
उपक्षदना अपरे । प्रास्यमस्यतेगयन्दत एनदन्नमिति वा। दनं दध्यतेः सवति-
फर्मणो दास्यते स्याद्विदस्ततरं भवति । प्रस्नया हूदा इवैके दशिरे प्रस्नेयाः स्ना-
नाहा हुदो हूदतेः शब्दकर्मणो हजादतेरियाच्छीतीभाषक मणः । अधापि समुच्चयार्थे
भवनि पयार्या व त्वदाधिनमाश्चिनं च पायाश्चेति ॥
.
श्रा ये प्रवृतेऽर्थेऽमिताक्षरेषु अन्धेषु वाक्यपुरणा आगच्छन्ति पदपूरणास्ते
मितान्तरेयनर्थकाः फमीमिद्विति ॥ ६ ॥ ४ ॥

·।
-
।
नैगमकाण्डम् ॥ ०१ । पा० ४ ॥
निष्टवक्तासश्चिदिन्नरो भरि तोकावकादिव ।
विभ्यम्यन्तोऽववाशिरे शिशिरं जीवनाय कम् ॥
शिशिरं जीवनाय । शिशिरं शृगातेः शम्नातेर्वा ॥
एमनै सृजता सुते ॥ ऋ० १ । ६ । २ ॥
श्रासजतैनं सुते ।
तमिद्वर्धन्तु नो गिरः ॥ ऋ०६1 ६१ । १४ ॥ --
तं वर्धयन्तु नो गिर: स्तुतयो गिरो गृणातेः ।।
अय ते समतसि ॥ ० १ । ३० । ४ ॥
अयं ते समतसि । झोऽपि दृश्यते । सु विदुरिव । विज्ञायते इव ।
अथापि नेत्येषु इदित्यतेन सम्प्रयुज्यते ॥ १० ॥ ५ ॥
विभिरेकेस्वगतः सचन्ते सुन्वन्त एक सर्वनेषु सोमान् ।
शचीमदन्त उत दक्षिणाभिनेज्जिह्मायन्यो न पताम ।।
नरकं न्यर नीचर्गमनं नास्मिन्त्रमणं स्थानमल्यमध्यस्तीति का प्रथापिन
घेत्येष इदित्येतेन सम्प्रयुज्यतेऽनुपृष्टे । न चेन्सुगं पिबन्तीति । सुरा सुनोते । एव-
मुच्चावचेवर्थेषु निपतन्ति । स उपेक्षितव्याः ॥ ११ ॥ ६ ॥
इति प्रथमाऽध्यायस्य तृतीयः पादः ॥
श्रथ चतुर्थः पादः॥
इतीमानि चत्वारि पदजातान्यनुक्रा-तानि नामाख्याते चोपसर्गनिपाताश्च सन
. नामान्याख्यातजानीति शाकटायनो नैरुक्तसमयश्च । न सर्वाणीति गायों वैयाकरणानों
पैके । तद्यत्र स्वरसरकारी समर्थों प्रादेशिषेन गुणेनान्वितौ स्याता संविझातानि तानि
• यथा गौरश्वः पुरुषो हस्तीति । अथ चेत्सर्वाण्याख्यातजानि नामानि स्युर्यः कश्च त.
कर्म कुर्यात्सर्व तत्सत्त्वं तथाचक्षीरन्य, कश्चाध्वानमग्नुवीताश्व स वचनीयः स्या-
द्यस्किचित्तृन्यात्तृणं तथापि चेत्सर्वाण्याख्यातजानि नामानि स्युर्यावद्भिर्भाव. स.
प्रयुज्येत तावद्भयो नामधेयातिलम्भ. स्यात्तत्रैवं स्थूणा दरशया का सब्जनी ध
स्वात् ॥ १२ ॥२॥

·निरुके- प्रथापि य एषां न्यायवान्यामनामिक. संस्कारो यथा चापि प्रतीक्षार्थानि स्यु. स्तथैनान्याचार रिन्पुरुषं पुरिशय इत्याचीग्नष्टेत्यश्वं तर्दन मिति तृगाम् । श्रथापि निष्पन्नेऽभिव्याहारेऽभिविनाग्यन्ति मनात्पृथिवीत्याहु. फ एनामप्रथयिष्यत्किमाधा. रश्चेति । अथानन्विनेऽर्थेऽमादेशिक विकार पदभ्य पदेतगर्धानन्सचकार शाफटायन एते. कारितं च यागदि चान्तागामस्ते. शुद्धं च सकारादि च । प्रथापि सत्वपूर्वो भाव इत्याहुरपरस्माद्भावात्पूर्यस्य प्रदेशो नोपपद्यत इति । सदेतोपपद्यने ।। १३ ॥२॥ यथो हि नु वा एतत्तद्यन म्यग्संस्कारों समर्थो प्रादेशिग्न गुणेनान्वितो स्याता सर्व प्रादेशिकमित्येवं सत्यनुपालम्भ एप भवति । गयो एतद्य पश्च तत्कर्म पुर्या सर्व तत्सत्व तथाचतीन्निति पश्याम समानमा नामधेयप्रतिजम्भमेकपा नै- पेषा यथा सक्षा परिमाजको जीवनो भूमिज इत्यतेनैवोत्तरः प्रत्युक्त । यथो एन- घथा चापि प्रतीतार्थानि स्युम्नथैनान्याचक्षीरन्निति सन्त्यल्पप्रयोगाः कृतोऽप्येकप- दिका यथावत तिदमूना ज य श्रादगारो जागरूको दविहोमीति । यथो एतनिष्प- न्नेऽभिन्याहारेऽभिविचाग्य तीति भगति हि निप्पन्नेऽभिव्याहारे योगपरीष्टिः प्रय. नात्पृथिवीत्याहु क एनामप्रथयिप्यतिकमाधारश्चेत्यथ वे दर्शनेन पृथुप्रिथिता घेदप्य. न्यग्याप्येवं सर्व एव दृष्टप्रयादा उपालभ्यन्ते । यधो एतत्पदेभ्य. पदेनगर्धान्तसञ्च- स्कारति योनऽन्वितेऽथै सन्चस्कार स तेन गॉ. सैपा पुरुषगहरे न शाहगा इति । यथो एतदपरस्माझावात्पुर्वस्य प्रदेशो नोपपद्यत इति पश्याम, पूर्वोत्पन्नाना, सप्त्या- नामपरस्माद्धावानामधेयप्रतिसम्ममेषा नै पा यथा बिल्वादो नम्बचूडफ इति । पिल्व भरणाद्वा भेदनाद्वा) ॥ १४ ॥ ३ ॥ इति प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ - अथ पञ्चमः पादः ।। प्रथापीदमन्तरेगा मन्द्रप्वयंप्रत्ययो न विद्यतेऽर्थमप्रतियतो नात्यन्तं स्वरसंस्का- रोदेशस्तदिद विद्यास्थान व्याकरणस्य फाय स्वार्थसाधकं च । यदि मन्त्रार्थप्र- त्ययायानर्थकं भवतीति को सोऽनर्यका हि मन्त्रास्तदेतेनोपदितव्यम् । नियतवांची युक्तयो नियतानुपूर्व्या मवन्त्यधापि प्राहाणेन रूपसम्पन्ना विधीयन्ते । उरु प्रयस्वेति प्रपपत्ति ( श०१।१।६1) प्रोहाणीति पोहत्यथाप्यनुपपन्ना भवन्त्योषधे त्राय स्पैनम् (य० ४।१।६।१५) । स्वपिते मैनं हिंसी(य०४।१६ । १५)- रित्याह हिंसन् । अधापि विप्रतिपिद्धार्था भवन्ति । एक एव रुद्रोऽवतस्थे न द्वितीयः। 4 ·७ नैगमकाण्डम् ॥ भ० १ । पा० ६ ॥ असङ्ख्याता सहस्राणि य मुद्रा अधि भम्याम् । य० १६।५४ ॥ अशत्रुरिन्द्र जज्ञिप ॥ १. १०११३३ । २ ॥ शतं सेना मजयत्माकमिन्द्र इति ॥ ०१०११०३।१॥ श्रयापि जानन्त सम्मेष्यत्यग्नगे सगि-यपानागानुनही( श० ११३।२।३)- त्यथाप्याहादिति सर्वमित्यदितियापदितिरन्तरिक्ष मति (ऋ० १।८६ । १०)। दुपरि- 7 य याम । अथान्यत्रिपष्टार्था भवन्स्यम्यग्यादृश्मिनारयायि काणुवति ॥ *१५॥ १ ॥ अर्थवन्त शब्दसामान्गादेतद्वै यज्ञरय समृद्व यदृपसमृद्ध यत्रम नियमाणमृ- ग्यजुभिवइसीति च माहाणाम !कन्तौ पुत्रैर्न प्कृभिरिति । यथो पतनियतवाचो युक्त यो नियतानुपूा भनन्तीति जोषिप्वप्येतद्यथेन्द्राग्ना पितापुत्राविति । यथो एतद् माझगान रूपसम्पन्ना विधीयन्त इत्युदितानुवाद स भवति । यथो एतदनुपपनार्थी भवन्तीत्याम्नायूपचनादहिंसा प्रतीयेत । यथो एाद्विपनि पद्व र्था भवन्तीति लौकिक ध्यप्येतगाथा सपत्नोऽय प्रद्वाणोऽामित्रो 'गगेति । यथो एतज्जानन्त सम्प्रेष्यतीति जान तमभिवादयते आनते मधुपर्क प्राहति । यथो एनददिति सर्वमिति जोकि प्य. प्येताथा सरसा अनुप्राप्ता पानीयमिनि ! यथो एतदविपप्रार्था भवन्तीति नैप स्था- ण पगधो गदेनमन्धा न पश्यति पुरुषापगध स भवति यथा जानपदीपु विद्यात पुरुपरिशो भवति पारोषयविसु तु सलु वेदितृषु भूयो विध प्रशस्यो भवति ।। २६ ॥ २ ॥ इति प्रथमाध्यायस्य पञ्चम. पाद, ।। । . अथ षष्ठः पादः ॥ प्रयापीदमन्तरेगा पदविभागो न विद्यत् । अवसाय पद्वते रुद्र मुळेति ॥ पृ० १० १ १६६ । १ ॥ पद्वदवस गाय पथ्यदनमत्रतेर्गत्यर्थस्यासो नामकरणस्तस्मान्नावगृहगणन्ति । भवसायाश्वानिति ॥ ० १ । १०४ । १ ॥ स्यतिरुपसृष्टो विमोचने तस्मादयगृहन्ति । दूतो नि त्या इदमाजगामेति ॥ ० १०॥ १६५॥१॥ पापम्यता वा पटयर्थमेशा वाकारान्तम् ।

·2 निरुक्त- परो नि त्या श्रा चक्ष्वेति ॥ ० १०॥ १६४ ॥१॥ चतुर्थ्यर्थप्रेक्षकारान्तम् । परः सनिकपः संहिता (पा० १ १ ४.. १०६) पर प्रकृतिः मंहिता पदप्रतीनि सर्वचरगानां पापंदानि ।। - प्रथापि याझे दैवतेन बहवः प्रदेशा भवन्ति तदेतेनोपेक्षितव्यं ते चेद् ब्रूयुर्लिग- झा भत्र स्म इति । . इन्द्रं न त्वा शवसा देवता वायुं पृणन्तीति ।। ऋ०६।४।७॥ वायुलिझं चन्द्रजिङ्गं चाग्नेये मन्त्रे । भग्निरिव मन्यो स्विषितः सहस्वेति ॥१०१०।८४।२॥ तथाग्निर्मान्यवे मन्त्रे विपितो ज्वजितस्त्विपिरित्यप्यस्य दीप्तिनाम भवति । प्रथापि ज्ञानप्रशंसा भवत्यज्ञाननिन्दा च ।। १७ ।। १ ।। स्थागारयं भारहारः किलाभूदधीत्य वेढे न विजानाति योऽयम् । योऽधज इत्सकलै भद्रमश्नुते नार्कमेत ज्ञानवि- धूतपाप्मा ॥ यद्गृहीतमविजातं निगर्देनैव शव्द्यते । अनंग्नाविव शुष्कंधो न तु ज्वलति कहिचित् ॥ स्थाणुस्तिष्ठतेरर्थोऽर्तेररणस्थो वा ॥ १८ ॥ २ ॥ उत त्वः पश्यन्न ददर्श वाचमुन स्वः शृण्वन्न भृणोत्येनाम् । उतो त्वष्म तन्त्र विसले जायेव पत्य उशती सुबासः ।। ०१०। ७१। ४ ॥ अध्यक: पश्यन्न पश्यति वाचमपि प शृण्वन्न शृणोत्येनामित्यविद्वांसमाहार्धम् । मध्ये कस्मै तन्वं विसस्र इति स्त्रात्मानं विगुने | ज्ञान प्रकाशनमर्थस्याहानया वा- घोपमोचमया वाचा । जायेव पत्ये कामयमाना सुवासा ऋतुकालेषु सुनासाः फ्ल्या- णवासाः कामयमाना ऋतुकालेषु यथा स एनां पश्यति सशणोतीत्यर्यत प्रशंसा । तस्योसरा भूरसे निर्वचनाय ॥ १६ ॥३॥ ..

·। नैगमकाण्डम् ॥ भ१ पा०६॥ उत स्वै सख्ये स्थिरपीतमा नैन हिन्वन्त्यपि वार्जिनेषु । गर्धेन्वा चरति माययैप वाचं शुचवाँ अफला पुष्पाम् ॥ ०१०।७१॥५॥ अध्येकं वासरत्ये स्थिरपीतमा रममाग विपीवाथै देवसरमे रमणीय स्थान इति का विज्ञाता) यन्नाप्नुवन्ति वाशेयेषु पलवस्वप्यधेन्वा धेष चरनि मायया बाकाति- रुपया नाऽस्मै कामान् दुग्धे वारदोह्यान्देवमनुष्यरथानेषु यो बाच श्रुतवान्भवत्यफ्ला- मपुष्पामित्यफना स्मा अपुष्पा बाग्भवतीति वा किञ्चित्पुष्पफलेति पार्थ बाप पुष्प- फसमाह । यज्ञदैनते पुष्पफले देवताध्यात्मे वा।" सायाकृतधर्माण पयो पभूवुस्तेऽवरेभ्योऽसाक्षात्कृतधमस्य उपदेशेन मन्त्रा- सम्प्रादुरुपदेशाग ग्लायन्तोऽवरे बिल्मग्रहायेम प्रस्थं समाम्नासिपुर्वेदं च वेदाणा- नि च । ( यिल्म भिल्म भासनमिति बा) - एतावन्त समानकर्माणो धातव । (धातुर्दधाते.) । एतावन्त्यस्य सत्त्वस्य नामधेयान्येतावतामर्थानामिदमभिधानम् । नै- यगटुकमिदं देवतानामप्राधान्येनेदमिति ! सद्यदन्यदेवते. मन्ने निपतति नैघण्टुक सत् ।। अश्वं न त्वा पार्रवन्तम् ॥ ० १ । २७ । १ ।। अश्वमिव स्वा पानावन्तं वाला देशवारणार्था भवन्ति दशो दशते. । मृगो न भीमः कुचरो.गिरिष्ठाः॥ ० १ । १५४ । २ ॥ मग इव भीम कुचरो गिरिष्ठा । मृगो मागतिकर्मणो भीमों बिभ्यत्यस्मार्डी- मोऽप्येतस्मादेव । कुचर इति चरतिकर्म युत्सितमथ चद्देवताभिधानं कार्य न धरती- ति । गिरिष्ठा गिरिस्थायी गिरि पर्वत समुहगीरों भवति पर्वतापर्यंत पर्व पुन पृणाते. मीणातर्वार्धमासपर्य देवानस्मिन्प्रीणन्तीति तत्प्रवृत्तीतरत्सन्धिसामान्या मेघस्थायी मे- घोऽपि गिरिरेतस्मादेव ॥ तद्यानि नामानि प्राधान्यस्तुतीनां देवतानां तदैवतमित्याच- पाते तदुपरिष्टाद् व्यार यास्यामो नैघण्टुकानि नेगमानीह ॥ २० ॥ ४ ॥ इति प्रथमाऽध्यायस्य षष्टः पादः ।। समाप्तश्चायमध्यायः ।। F ·यो३म् अथ द्वितीयाऽध्यायारम्भः॥ तत्र प्रथमः पाद: ।। अथ निर्वचनम् । तद्येषु पदेषु स्वरसंस्कारों समर्थों प्रादेशिन गुगोनान्वितो स्याता तथा सानि नियादथानन्वितेथेऽप्रादेशिके विकारेऽर्थनित्यः परीक्त पेनचि- दृत्तिसामान्येनाविद्यमाने सामान्येऽप्यक्षरवर्णसामान्यानि—यानस्येव न नियान्न सं. स्कारमाद्रियेत विषयवत्यो हि वृत्तयो भवन्ति । यथार्थ विभक्तीः सनमयेत्प्रत्तमवत्त- मिति धात्वादी एव शिष्येते । अथाप्यस्तेनिवृत्तिस्थानेष्वादिलोपो भवति स्तः सन्ती. स्यथाप्यन्तलोपो भवति गत्वागतमित्यथाप्युपधाजोपो भवति जग्मतुजग्मुरित्यथाप्यु- पधाविकारो भवति राजा दण्डीत्यापि वर्णलोपो भवति तत्त्वा यामीत्यथापि द्वि- वर्णलोपरतृच इत्यथाप्यादिविपर्ययो भवति ज्योतिर्घनो विन्दुर्वाट्य इत्यथाप्याद्यन्त- विपर्ययो भवति स्तोका रज्जु सिकतास्तपित्यथाप्यन्तव्यापत्तिर्भवति ॥ १ ॥ श्राघो मेघो नाधो गाघो वधूर्मध्विति । अथापि वर्णोपजन प्रास्थद् द्वारो भ- रूजेति । तद्यन स्वरादनन्तरान्तस्थान्तर्धा तु भवति तद् द्विप्रकृतीनां स्थानमिति प्रदिशन्ति' तत्र सिद्वायामनुपपद्यमानायामिनस्योपपिपादयिपेत्तत्राप्यकेऽल्पनिष्पत्तयो- भवन्ति तद्यथैतदूतिम॒दु. पृथु पृषतः कुणारुमित्यथापि भापिरेभ्यो धातुभ्यो नैगमाः कृतो भाप्यन्ते दमूना: शेनसाधा इत्यापि नैगमेभ्यो भाषिका उष्णं घृनमिति । अयापि प्रकृतय एवं कषु भाष्यन्ते विकृतय एषु । शवतिर्गतिकर्मा कम्बोजेवेन भाष्यते । ( कम्पोजा. कम्बलभोजा: कमनीयभोजा वा. फम्बन. कमनीयो भवति )। विकारमस्यायेंपु भाषन्ते शव इति । दातिलवनार्थे प्राच्येषु दानमुदीच्येपु । एत्रमे- कपदानि नियात् ।। अथ तद्धितसमासेष्वेकपर्वसु च पूर्व पूर्वमपरमपरं प्रविभज्य नियाद् दरख्या पुरुषोदण्डपुरुषो दण्डमईतीति वा दण्डेन सम्पद्यत इति वा दण्डो ददतेर्धारयतिक- मंणोऽक्रूरो ददते मणिमित्यभिभापन्ते दमनादित्यौपमन्यवो दण्डमस्याफर्पतेति गर्दा- याम् । दया रज्जुरश्वस्य कक्ष सेवते कतो गाहतेः क्स इति नामकरणः ख्याते - नर्थकोऽभ्यास. किमम्मिनख्यानमिति पतेर्वा तरसामान्यान्मनुष्यकक्षो बाहुमूलसा- मान्यादश्वस्य ॥ २ ॥ राक्ष पुरुषो राजपुरुपो राजा, राजते. पुरुषः पुरिपादः पुरिशय: पूरयतेर्वा : रयस्यन्तरित्यन्तम्पुरुषमभिप्रेत्य । ६ ·नैगमकाण्डम् ॥ १० २। पा० १॥ यस्मात्परं नापरमस्ति किञ्चिद्यस्मान्नाणीयो न ज्या- योऽस्ति कश्चित् । वृक्ष इव स्तब्धो दिवि तिष्ठत्येकस्ते- नेदं पूर्ण पुरुपेण सर्वम् ॥ तैत्ति० प्रा० प्र० १० ॥ इत्यपि निगमो भवति । विश्वकद्राको वीति धकद्र इति श्वगतों भाष्यते द्रातीति गतिकुत्सना कद्रातीति द्रातिकुत्सना पकद्राति छद्रातीति सप्तोऽनर्थकोऽभ्यासस्तदस्मिन्न- स्तीति विश्वकद्र । कल्याणवर्णरूप पत्याणवर्णस्येवास्य रूपं कल्याण कमनीयं भवन्नि वर्णो वृणोति रूपं रोचते । एवं तद्धितसमासानिर्भूयात् । नैकपदानि निघूयान्नावै- याकरणाय नानुपसन्नायानिदं विदे या । नित्य घविशातुर्विज्ञानेऽसूयोपसन्नाय तु नि- घूयाद्यो वाऽज विज्ञातुं स्यान्मेधाविने तपस्विने वा ॥३॥ विद्या ह वै ब्राह्मणमा जगाम गोपाय मा शेवधि- तुहमस्मि । असंगकायानृजयेऽय॒ताय न मा ब्रूया वीर्य: वती तथा स्याम् ॥ य तृणत्यवितर्थन कर्णावदुःखं कुर्वन्नमृत सम्प्र- यच्छन् । तं मन्येत पितर मातरं च तरमै न द्रुह्येत्कृत मच्चता ॥ अध्यापिता ये गुरुं नांद्रियन्ते विप्रो वाचा मनसा कर्मणा वा । यथैव ते न गुरोर्मोजनीयास्तथैव तान्न भुनक्ति श्रुतं-तत् ॥ यमेव विद्याः शुचिर्मप्रमत्त मेधाविन ब्रह्मचर्योपपन्नम् । य- स्तेन गुह्येत्कृतमञ्चनाह तस्मै मा व्या निधिपाय ब्रह्मन् । इति । निधि शेवधिरिति ॥ ४ ॥ इति द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः॥

·१२ निरक्त- अथ द्वितीयः पादः ॥ अथातोऽनुकमियामः गोरिति पृधिचा नामधेय यहुरंगता भवति यथास्यां भूठानि गच्छन्ति गातेवाकारो नागारणः। 'प्रथापि पशुनामेह भवत्येतस्मादेव । श्रथाप्यस्यां ताद्धितेन -कृत्स्नवनिगमा भवन्ति । गोभिः श्रीणीत मत्सरम् (मृ०६ । ४६ ॥ ५) इति पयस् । मत्सरः सोमो मन्दतेस्तृतिकर्मगो मत्सर इति खोभनामाशिमत्त एनेन धनं भवति । फ्यः पियतेर्वा प्यायतेवी। क्षीरं परतेघसेवेरो नामकरण उशीरमिति यथा । अंशुं दुहन्तो शध्यासते गवि (० १० । ६४ । ६ } इत्यधिपरण चर्मणः। अंशुः शमष्टमात्रो भनत्वननाय शं भवतीति वा । चर्म चरतेर्वोच्चत्तं भवतीति वा । श्रथापि धर्म च श्लेष्मा घ । गोभिः सन्नद्धो धासि बीलयस्व (ऋ० ६ । ४७।२७) इति रथस्तुतौ । अथापि स्नाव घ श्लेष्मा च । गोभिः सन्नदा पतति प्रसूता (मृ. ६ । ७५ । ११) इतीपुरतुतौ ।ज्यापि गौरुच्यते गव्या चेत्ताद्धितमथ चेन्न गव्या गमयतीपूनिति ॥५॥१॥ वृक्षे वृक्ष नियंतामीमयद्गौस्ततो वयः न घेतान्पूषादः । इ. १०। २७ । २२ वृक्ष वृक्षे धनुपि धनुपि वृक्षो वश्वनाढत्या क्षां तिष्ठतीति वा । हा क्षियते निवा- सफर्मणः । निगतामीमयदगौः शब्दं करोति मीमयतिः शब्दकर्मा । ततो धयः प्रप. तन्ति पुरुषानदनाय । विरिति शकुनिनाम वेतेर्गतिकर्मणः । श्रथापीपुनामेह भवत्ये- तस्मादेव । प्रादित्योऽपि गौरुच्यते ।। उतादः परुपे गवि ०६-| ५६ ॥ ३ ॥ पर्ववति भास्वतीत्यौपमन्यवः । अधाप्यस्यैको रश्मिश्चन्द्रगसं प्रति दीप्यते तदे- वेनोपेक्षितव्यमादित्यतोऽस्य दीप्तिर्भवतीति । मुपुम्नः सूर्यरश्मिचन्द्रमा गन्धर्व ( ० १८। ४० ) इत्यपि निगमो भवति । सोऽपि गोरुच्यते । अत्राह गोरमन्वतेति सदु- परिष्टाद् व्याख्यास्यामः । सर्वेऽपि रश्मयो गाव उच्यते ॥ ६ ॥ २ ॥ ता वां वास्तूंन्युश्मसि गमध्ये यन्त्र गाबो भरिशृङ्गा अयासः। अत्राह सदुरुगापस्य वृष्णः परमं पदमर्यभाति भूरि ।। १० १११५४॥६॥ सानि व वास्तूनि कामयामहे गमनाय यत्र गायो भूरिशाा बहुशृगा भूरीति बहुनो नामयम्प्रभवतीति सतः शृङ्गं श्रयतेर्वा शृणार्या शम्नातेर्वा शरणायोद्गतमिति या .. शिरसो निर्गतमिति वायासोऽयनाः । तत्र तदुरुगायस्य विष्णोर्महागतेः परमं पदं परार्ध्य- • - ·नगगकाण्डम् ॥ ०२ पा० ३ ॥ स्थमवभाति भूरि । पादः पद्यतेस्तनियानात्पदं पशुपादप्रकृतिः प्रभागपाद: प्रभागपादसा- मान्यादितराणि पदानि । एवमन्येषामपि सत्यानां सन्देहा विद्यन्ते तानि चेत्समान- फर्माणि समाननिर्वचनानि नानाकर्माणि चेन्नानानिर्वचनानि यथार्थ निर्वक्तव्यानि । इतीमान्येकविंशतिः पृधियीनामधेयान्यनुकान्तानि । तत्र, नितिनिरमणादृच्छतेः कृ- पापत्तिरितरा सा पृथिव्या सन्दिह्यते तयोविभागस्तस्या एषा भवति ॥ ७ ॥ ३ ॥ यई चकार न सो अस्य वैद य .ई ददर्श हिरुगिन्नु तस्मात् । स मातुर्योना परिवीतो अन्तर्वहुप्रजा निति- माथिवेश ॥ ०.१ । १६४ । ३२ ॥ हुप्रभाः कृच्छ्रमापद्यत इति परिमाजकावर्षकर्मेति नैरुका य ई चकारेति फरो- तिकिरती सन्दिग्धौ वर्षकर्मणा न सोऽस्य वेद मध्यमः स एवास्य वेद मध्यमो यो .ददर्शादित्योऽपहितं स मातुर्योनो गातान्तरिदां निर्मीयन्तेऽस्मिन्भूतानि योनिरन्तरिक्ष महानवयवः परिवीतो वायुनायमपीतरो योनिरेतस्मादेव परियुतो भवति । बहुप्रजा भूमिमापद्यते वर्षकर्मणा । शाक्पूणिः सकल्पयाचक्रे सर्वा देयता जानानीति * तस्मै देवतोभयलिङ्गा प्रादुर्वभूव तां न जज्ञे । तां पप्रच्छ विविदिपाणि स्वेति । सास्मा एतामृचमादिदेशैषा मद्देवतेति ॥८॥ ४ ॥ अयं स शिक्ते येन गौरीता मिमांति मायुं ध्वंस- नावधि श्रुिता । सा चित्तिभिर्नि हि चकार मत्यै विद्युद्भव- न्ती प्रति वनिहित ॥ ० १ । १६४ । २६ ॥ अयं स शब्दायते येन गौरभिप्रवृत्ता मिमाति मायुं शब्दं करोति मायुमिवादि- स्यमिति वा बागेपा माध्यमिका ध्वंसने मेघेऽधिश्रिता सा चित्तिभिः पममिनीचैनि. फरोवि मत्यै विद्युद्भवन्ति प्रत्यूहते पत्रिम् । चतिरिति रूपनाम घृणोतीति सतः । य- पेंण प्रच्छाच पृथिवीं तत्पुनरादत्ते ॥ ६ ॥ ५ ॥ इति द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ . अथ, तृतीयः पादः ॥ हिरण्यनामान्युत्तराणि पञ्चदश । हिरण्यं कस्माद्भियत आयम्यमानमिति वा हियते जानामिति पुस्तकान्तरे।

·- निरुक्ते-- जनाज्जनमिति वा हितरमणं भवतीति वा हृदयरमणं भवतीति वा हयंतेर्वा स्यात् प्रेप्साफर्मगाः ॥ अन्तरिक्षनामान्युत्तराणि पोडश । अन्तरिक्षं स्मादन्तरा क्षान्तं भवत्या तामे इति वा शरीरेष्वन्तरतय मिति वा । तत्र समुद्र इत्येतत्पार्थिवेन समुद्रेण सन्दिह्यते । समुद्र. कस्मात्समुद्वन्त्यस्मादापः समभिद्रान्त्येनमापः सम्मोदन्तेऽस्मिनभूतानि स. मुदको भवति । समुनत्तीति वा । तयोविभाग: । तत्रेतिहासमाचक्षते-देवापिश्चाष्टिपेरणः शान्तनुश्च कौरव्यो भ्रातरौ अमुवतुः स शन्तनुः कनीयानभिपेचयान्चक्रे देवापिस्तपः प्रतिपदे । ततः शन्तनोराज्ये द्वादश वर्षाणि देवो न ववर्ष तमूचुर्नाटणा अधर्मस्त्वया चरितो ज्येष्ठं भ्रातरमन्तरित्याभिपेचितं तस्मात्ते देवो न वर्षतीति । स शन्तनुर्देवापि शिशिक्षा राज्येन.तमुवाच देवापिः पुरोहितस्तेऽसानि याजयानि च त्वेति । तस्यैतद्व- कामसूक्तम् । तस्यैपा भनति ॥ १० ॥१॥ आष्टिपेणो होनमृपिर्निपीदन्देवादिदेवेसुमतिं चिकिता- .न् । स उत्तररमादधरं समुद्रमपो दिव्या भसृजद्वया अभि ।। म. १०।१८।५।। श्राष्टिपेण सृष्टिपेणस्य पुत्र इपितसेनस्येति वा । सेना सेश्वरा समानगतिर्वा पुनः पुरु प्रायते निपरणाद्वा पुं नरकं ततस्त्रायत इति वा । होत्रमपिनिपदिन्नृपिर्दर्शनारतोमा- न्ददर्शत्योपमन्ययस्तधदेनास्तपस्यमानान्ब्रह्म स्वयम्भ्वभ्यानपत्त 'मुपपोऽभवतह- पीणामृपित्वमिति विज्ञायते । देवापिर्देवानामपत्या स्तुत्या च प्रदानेन च देवसुमविं देवानां कल्याणी मर्ति चिकित्ताश्चेतनवान् । स उत्तरस्मादध समुद्रमुत्तर पद्धततरो भवत्यंधरोऽधोरः अधो न धावतीत्यूर्ध्वगति. प्रतिपिद्वा । तस्योत्तरा भूयसे निर्वचनाय ॥ ११ ॥ २ ॥ यहे वापिः शन्तनधे पुरोहितो होत्राय वृतः कृपयन्न दधित् । देवश्रुतं वृष्टिवान रराणो वृहस्पतिर्वाचमस्मा श्रयच्छतु ॥ ० १० । ६८१७॥ शन्तनुः शं तनोऽस्त्विनि या शमस्मै सन्या अस्त्यिति वा । पुरोहित. पुरः एनं द. पति । होत्राय गृतः कृपायमाणोऽन्यध्यायद् देवश्रुतं देवा एनं शृण्वन्ति सृष्टिवनि दृष्टि- याचिन रायो रातिमभ्यस्तो वृहस्पतिशासात्सोऽस्म याचमयच्छद् ददुपध्यारन्या- तम् ॥ १२ ॥ ३॥ इति द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः। .

·नगमकाण्डम् ॥ ०२ 1 पा० ४ ॥ १५ अथ चतुर्थः पादः ॥ साधारणान्युत्तराणि षड् दिवश्चादित्यस्य च । यानि त्यस्य प्राधान्येनोपरिष्टा- तानि व्याख्यास्यामः । श्रादित्यः कस्मादादत्ते रसानादत्ते भासं ज्योतिषामादीप्तो भामेति वादितः पुन इति वा । अल्पप्रयोगं त्वस्यैतदा_भ्याम्नाये सूक्तभाक् सूर्य- मादितेयमदितेः पुत्रम् । एपमन्यासामपि देवनानामादित्यप्रसादाः स्तुतयो भवन्ति सद्यथैवन्मिनस्य वरुणस्यार्यम्णो दत्तस्य भगस्यांशस्येत्यथापि मित्रावरुणयोः। आदित्या दानुनस्पती ॥ ० १ । १३६ । ३ ॥ दानपती । प्रथापि मित्रस्यैकस्य । प्रस मित्र मौ अस्तु प्रय॑स्वान्यस्त भादित्य शिक्षति व्रतेन ॥ ० ३। ५६ ॥ २॥ इत्यपि निगमो भवत्यथापि वरुणास्यैकस्य । प्रथा वयमादित्य व्रते तव ॥ ० १ । २४ । १५ ॥ व्रतमिति फर्मनाम नितिकर्म वारयतीति सत इदापीतरद् प्रतमेतस्मादेव वृणोतीति सतोऽन्नमपि व्रतमुच्यते यदावृणोति शरीरम् ॥ १३ ॥ १ ॥ स्वरादित्यो भवति सु अरणः सु ईरणः स्मृतो रसान्त्स्नृतो भासं ज्योतिषां स्वृतो भासेति वैतेन द्योाख्याता । पृश्निरादित्यो भवति प्राश्नुत एनं वर्ण इति नैरुक्ताः संस्पष्टा रसान्त्संस्प्रष्टा भासं ज्योतिषां संस्पृष्टो भासेति वाथ द्यौः संस्पृष्टा ज्योतिर्भि: पुण्यकृद्धिश्च । नाक आदित्यो भवति नेता रसानां नेता भासां ज्योतिषां प्रणयोऽथ योः कमिति सुखनाम तत्प्रतिपिद्धं प्रतिषिध्येत ।। न वा अमुं लोकं जग्मुपे किं च नाकम् ॥ न वा अमुं लोकं गतवते किं पनासुखं पुण्यकृतो तत्र गच्छन्ति । गौरादित्यो भवति गमयति रसान् गच्छत्यन्तरिक्षऽथ धौर्यत्पृथिव्या अघिदूरं गता भवति यच्चास्यां ज्योतीपि,गच्छन्ति-1 विष्टबादित्यो भवत्याविष्टो रसानाविष्टो भासं ज्योतिषामाविष्टो भीसेति वाथ द्यौराविष्टा ज्योतिभिः पुण्यकृद्भिश्च । नभ प्रा- दित्यो भवति नेता रसानां नेता भासां ज्योतिपा प्रणयोऽपि वा । मन एंव स्याद्विप. रीतो न न भातीति वैतेन द्यौयाख्याता ॥ २४ ॥ २॥ इति द्वितीयाऽध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥

·निरुक्त-
अथ पञ्चमः पादः ॥
रश्मिनामान्युचराएि पञ्चदश । रमियमगारोपामादितः सापारयानि पञ्चा-
स्वरश्मिभिः॥
दिनामान्युनरागमष्टो । दिश: -फामा दिशोगसदनादपि पाभ्यशनात् । 6
पाहा इत्येतदने कम्यापि सत्तस्य नाम भवति फाटा दिशो भान्ति छानया स्थिता
भवन्नि काष्टा उपदिशो भवन्तीतरतरं मन्या स्थिता भवन्त्यादित्योऽपि फाप्टोच्यते
मान्या स्थितो भरत्याज्यन्तोऽपि फोप्ठोच्यने सान्त्वा स्थिनो भवत्याऽऽपोऽपि काटा
सध्यन्ते मान्या स्थिना भवन्तीति स्थायरागाम् ॥ १५ ॥ १॥
भतिष्ठन्तीनामनिवेशनानां काष्टांना मध्ये निहितं शरी-
रम् । वृत्रस्प निण्यं वि चरन्त्यापो दीर्घ तम भा शेयदि.
न्द्रशत्रुः ॥ • १ १ ३२ ॥ १०॥

·नैगमकाण्डम् ॥ प० । पा० ६॥ गोते वा वर्धतेवा । यदवृणोत्तास्पतमित्ति विज्ञायते । यदवर्चत तद्- वृत्रस्य वृत्रत्वमिति विज्ञायते । यदवर्धत तत्रस्य वृत्रत्वमिति विज्ञायते ॥ १७ ॥ ३ ॥ इति द्वितीयाध्यायस्य पञ्चमः पादः ॥ - अथ पष्ठः पादः ॥ रात्रिनामान्युत्तराणि त्रयोविंशतिः । रात्रिः फरमात्मरमयति भूतानि नसंचारी एयुपरमयतीतराणि ध्रुवीकरोति रातेर्वा स्याद् दानकर्मणः प्रदीयन्तेऽस्यामवश्यायाः । उपो नामान्युत्तेराणि पोडश । उपाः करमादुच्छतीति सत्या राबेरपरः कान- • स्तस्या एपा भवति ।। १८॥१॥ इदं श्रेष्ठं उपोतिषां ज्योतिरागोच्चित्रः प्रकेतो अनिष्ट विभ्वा । यथा प्रसूता सवितुः सवार्य एवा रात्र्युपसे योनिमा- रैक् ॥ ० १ । ११३ । १॥ দুঃ দঃ এনাবিথ ওয়ারিসমি সান সব সমসনি নিমূরন অধ্য प्रसूता सवितुः प्रसवाय रात्रिरादित्यस्यैवं राज्युपसे योनिमरिचरस्थानम् । स्त्रीयोनिर- भियुत एनां गर्भः । तस्या एपापरा भवति ॥ १६ ॥ २॥ । सशद्वत्सा रुशती श्वेत्यागादारैगु कृष्णा सर्दनान्यस्याः । समानवन्धू अमृतै अनूची थावा वर्ण चरत भामिनाने ॥ ० १९१३ ॥ २॥ रुराहरसा सूर्यवतमा स्शदिति बनाम रोचतेचलतिकर्मणः । सूर्यमस्या वत्स- माह साहचर्याद्रसहरणाद्वा । रुशती क्षेत्यागात् । श्वेत्या श्वेततेर रिचरकृष्णा सदनान्य- स्था' कृष्णवर्णा रात्रिः कृष्ण फुध्यतेनिष्टो वर्णः । अथेने संस्तौति समानयन्धू समानपन्धने अमृते अमरणधोरणावनूची अनूच्यारितीतरेतरमभिप्रेत्य, द्यावा अंगा चरतस्ते एष द्यायों द्योतनादपि वा घावा चरतरतया सह परत इति स्यादामिनाने आमिन्याने अन्योन्यस्याध्यात्म कुर्वाण ॥ अामान्युत्तराणि द्वादश । अहः फरमा. दुपाहरन्त्यस्मिन् कर्माणि । तस्यैप निपातो भवति वैश्वानरीयायाचिः ॥ २० ॥ ३ ॥ ३ ·१८ निरुक्त- शाहश्च कृष्णमहरर्जुनं च वि वतेते रजसी वेद्याभिः । वैश्वानरो जार्यमानो न राजावातिरज्योतिपाग्निस्तमांसि ॥ मा०६।६।१॥ श्रहश्च कृष्णं रात्रिः शुस्नं चाहर्जुनं विवर्तते रजमी वेद्यामिर्वेदितव्याभि: प्रवृत्तिमिवैश्वानरो जायमान इयोद्यनादित्यः सर्वे ज्योतिपां राजावानग्नियो- तिपा तमांसि ।। मेघनामान्युत्तराणि त्रिंशत् । मेप: फरमान्मेहनीति सतः। भा उपर 'उपन इत्येताभ्यां साधारणहानि पर्वसनानभिः । पर उपनो मेघो भवत्युपरमन्तेऽस्मिन्न- भाण्युपाता आप इति वा । तेषामेपा भवति ॥ २१ ॥ ४ ॥ देवानां माने प्रथमा प्रतिष्ठन्कृन्तनादेपामुरा उदीयन् । त्रयस्तपन्ति पृथवीमेनूपा हा वृवं वहतः पुगैषम् ॥ ० १० । २७ । २३ ॥ देवानां निर्माणे प्रथमा श्रतिष्टन्माध्यमिका. देवगणाः । प्रथम इति मुग्न्यनाम प्रतनो भाति । अन्तरमन्तरिश घिरत मेघानां विर्तनेन मेघानागुदकं जायते । प्रयतपन्ति विशीमनूपा. | पर्जन्यो वायुगदित्यः शीतोष्णवरोपधीः पापयन्त्ग- नृपा भापति लोगान भाग पगंगा । अयमपीतरोऽनुप एतस्मादेवानूप्यत दकेनापि गान्वागिगि स्थाचवा प्रागिवि तस्याप इति स्याचया प्राचीन मिनि- द्वारा यह पुरीषम् । पारमादित्य च पृटापित्युदकनाम वादेवी रब्द. पर्मयो भगतना पुगेपम् पृशाने पूग ॥ २२ ॥ ५ ॥ इति द्वितीयाध्यायस्य पष्टः पादः ॥ घाम सप्तमः पादः ॥ पारमा युतराणि राप्रपन्यास | वामाचनः । ता सरस्वतीत्येतस्य नदीवद् देशा यम निगमा भान्ति हरा देवमायदुपरिष्टापद् च्यान्यास्याम. । अथैनन- दोषत् ॥ २३ ॥ १ ॥ इ शुभिर्विमन्ना ईवाजत्सार्नु गिनी विभि- सनिभिः । पारावतीमति सुदृक्तिभिः सरस्वतीगा विधासम धीतिभिः ॥ ० ६ | ११ । २ ॥

·नैगमकाण्डम् ना न. २ । पा० ७ ॥
इयं शुष्मभिः शोपणे शुष्ममिति चननाम शोपयतीति सतो विसं स्थिभेदन-
फर्मणो द्विकर्मणो या सानु समुचियून भनि समुन्नति वा माहिर मिभि.
पारातघ्नी पारावास्यातिनी पारं पर भवत्यनारमकामयनाय सुप्रवृत्तागः शोभना-
भि स्तुतिमि सरस्वती नही मिमि परिचरेम ॥
उदफनामान्युत्तराण्याशसम् । पटक स्मादुगत्तीति सत ॥
नदीनामान्युत्तरित सप्तत्रिंशत् । नद्य फरमाचदना इपा भगन्ति शवस्य ।
घहुनमासा नघण्टुकं वृत्तमाश्चर्यमित्र प्राध पेन । ततिहासमाचरते-विश्वामित अपि.
मुद्रास. पैजननस्य पुरोहितो प्रभा ( विश्वामिा सई मित्र म संस्न सुदा.
फल्याण्टान पेजवन पिजवन्य पु. पिरन: पुन रपर्यनीय यो घा मिधीभा-
चगति ) स पित्त गृहीत्वा विपतुन्यो सम्दगाययावनुययरितरे । स विश्वा-
मिनो नदीम्तुष्टाव गाधा भवतत्यपि द्विकापि महुक्तधद् "हिनदुपरिष्टात्तद् व्यारया-
स्यामोऽथैतद् बहुवत् ॥ २४ ॥ २ ॥
राम से वर्चसे लोम्याय ताशेला मुहूर्तयः। प्रसिन्धु-
मच्छा बृहती मनीपास्यु कुशिकस्थ मनुः ॥ १० ३।३३।५।।
उपरमध्वं मे वचसे सोम्याच सोगसम्पादिन प्रतावरीपरत्य "मृमि युदर.
नाम प्रत्युतं भवति गुमेरियनैमा । मुहूनों मुद्दपुर्णतुस्तगतिकर्मयो मुटुदृढ
इस कालो याबदभीक्षा चेति । अभीदणमभीरण भाति पण पायोते प्रमाणुतः
फाल । काज कालयतर्गनिसर्गगा । प्राभिहयामि मिन्धु वृहत्या महत्या मनी-
पया मनस ईपया स्तुत्या प्रज्ञया पावनाय युशिफ्स्य सुनु । मुशिको राजा पभून.
गोशते शब्दफर्मण. प्रशनेवा श्याप्रकाशयतिकर्मण साधुविक्रोशयितार्थानामिति
वा नरा प्रत्यू ।।२५। ३ ॥
इन्द्रो अस्माँ परददगाहुरपाहन्वृनं परिषि नवीनाम् । देवोs-
नपत्तविना सुपाणिस्तस्य प्रसवे गाम उवाः शु०३ ॥३३॥६॥
इन्द्रो भस्म नग्दद्वया रदी सातिफर्मापार-पत्र परिधि नदीनामिति या.
गानम् । देवोऽनयत्मपिता सुपणि पल्याणपाणि । पागा पगायते शार्मणः
प्रय पानी देवान्पूजयन्नि ! नस्य यय प्रसो याम न्षी । उज्यं जयोतरि-
स्योर्णवाभ । प्रत्याख्यायात माशयु ॥ २६ ॥ ४ ॥

·निरुक्त-- आते कारो शृणवामा वचौसि ययार्थ दूरादनसा रथेन । निते नलै पीप्याने योपा मर्यायेव कन्या शश्वचैत ।। ऋ०३।३३।१० ॥ आशृणवाम ते कारो वचनानि याहि दूरादनसा च रथेन च निनमाम ते पाय- चमानेव योपा पुत्रं मायेव कन्या परिष्वजनाय निनमा इति वा ।। अश्वनामान्युचराणि पड्विंशतिः । तेपामष्टा उत्तराणि- बहुवत् । अश्वः करमा- दश्नुतेऽध्वानं महाशनो भवतीति वा । तत्र दधिका इत्येतद् देधकामतीति वा दधरक- न्दतीति वा दधदाकारी भवतीति वा । तस्याश्ववद् देवतावथ निगमा भवन्ति - तद्यद् देवतावदुपरिष्टात्तद् व्याख्यास्यामोऽथैतदश्ववत् ।। २७ ॥ ५ ॥ उत स्य वाजी क्षिपणिं तुरंण्यति ग्रीवाय वृद्धो अपिल कक्ष आसनि । ऋतु दधिका अर्नु सन्तवीत्वत्पधामकाँ- रुपन्वापनीफणत् ॥ ०४॥ ४०॥ ४ ॥ अपि स बाजी चैजनवान्क्षेपणगनु तूर्णमश्नुतेऽध्वानं प्रीवायां बद्धो ग्रीवा गिर- सत्री गृणातेर्वा गृहगाते पिकत शासनीति व्याख्यातम् । क्रतुं दधिक्राः कर्म वा • प्रज्ञा वा अनुसन्तवीत्वत् । तनोतेः पूर्वया प्रकृत्या निगमः । पृथामङ्कांसि पथां कु- टिलानि . पन्थाः पततेर्या पद्यतेर्वा पन्यतेवाकोऽञ्चतेरापनीफण दिति .फणतेश्व- करीतवृत्तम् ।। दशोत्तरागयादिष्टोपयोजनानीत्याचक्षते साहचर्यशानाय ।। - -- ज्वशतिकर्माण उत्तरे धातय एकादश ॥ तावन्त्येवोत्तराणि ज्वलतो नामधेयानि ॥ २८ ॥ ६ ॥ इति द्वितीयाध्योऽपस्य सप्तमः पादः ॥ समाप्तश्चायमध्यायः ॥ 244 ·अथ तृतीयाऽध्यायारम्भः ॥ 7 तन प्रथमः पादः॥ फर्म नामान्युत्तराणि पविंशतिः । फर्म फस्मानियत इति सन. ॥ अपत्यनामान्युत्तराणि पञ्चदश । अपत्यं कस्मादपततं भवति नानेन पततीति चा । तद्यथा जनपितुः प्रजैवमींये चा उदाहरिष्याम. ॥ १ ॥ परिषधं हरणस्य रेक्णो नित्यस्य रायः पतयः स्याम । न शेषो भन्ने अन्यजातमुस्त्यचैतानस्य मा पथो विदुतः ॥ भा०७।४।७॥ परिहर्तव्यं हि नोपसतव्यमरणस्य रेफ्णोऽरणोऽपाणों भवति रेकण इति धन- नाम रिच्यते प्रयत. । नित्यस्य रायः पतय. स्याम पित्र्यस्येव धनस्य । न शेपो अ. ग्ने अन्यजातमस्ति । शेप इत्यपत्यनाम शिप्यते प्रयतोऽचेतयमानस्य तत्प्रमतस्य भरति मा न पथो सिंदृदुप इति । तस्योत्तग भूयसे निर्वचनाय ॥ २॥ नहि प्रभायारणः सुशेवोऽन्योर्दयों मनसा मन्तवा उ । अर्धा चिदोकः पुनरित्स एत्या नो वाज्यभीपाळेतु नव्यः ॥ भा०७।४।८॥ नदि प्रहीतव्योऽरणः सुमुसतमोऽप्यन्योदर्यो मनसापि न मन्तव्यो ममायं पुत्र इत्पथ स प्रोफ पुनरेव तदेति यत प्रागतो भवत्योक इति निवासनामोच्यते 1.ऐतु नो वाजी येजनवानभिषहमाण. सपस्नानवजात, स एष पुन इति ॥ अर्थता दुहि- मृदायाध उदाहरन्ति पुसदायाद्य इत्येक ॥ ३ ॥ शासवहिर्दुहितुर्नप्तयंगाद्विद्वां घातस्य दीधिति सपर्यन् । पिता यत्रं दुहितुः सेकमुञ्जन्सं शुम्येन मनसा दधन्वे ॥ ३०३। ३१ । १॥ प्रशास्ति,वोढा सन्तानम्मंणे दुदिशु पुनभायम् । दुहिता दुहिता रे हिता दोग्धेर्मा | गप्तारमुपागमद् दौहिम पौत्रमिति । विद्वान्मजननयमस्य तसो यानाद- ·निरुक्त--- मात्सम्भूतस्य हृदयादविजातस्य मातरि प्रत्युतस्य विधानं पूजयन् । प्रविशेषण मि- थुनाः पुत्रा दायादा इति तदेतहकश्लोकाभ्यामभ्युक्तम् । घडदारतभवारिस हृदयाद भिजायसे । श्रात्मा वै पुत्रनामानि स जीव शरदः शनम् इति । श० १४ । ६।४ । २६ ॥ अविशषेणं पुत्राणां डागो भवति धर्मतः । मिथुनानी विसर्गादो मनुः स्वायम्भुवोऽववीत् ॥ न दुहितर इत्यके । तरमात्पुमान्दायादोऽदायादा नीति विज्ञायते । तस्मारिलयं जाता परास्यन्ति न पुमासमिति च 1 बीणा दाननियन्यातिसर्गा विद्यन्ते न पुंसः -1 घुमोऽपीत्येक शौ1 शेपेदर्शनात् । अभ्रातृमती वाद इत्यपरम् ।। अमूर्या. यन्ति जामयः ला लोहितवाससः । अभातर इव योपास्तिष्ठन्ति हुतवर्मनः ॥ अथर्व० १ । - प्रभातृका इव योपास्तिष्ठन्ति सन्तामणे पिण्डदानाय हप्तवमान इत्यभा- तृकाया अनिर्वाह श्रीपगिक । तस्योत्तरा भूयसे निर्वचनाय ॥ ४ ॥ अधात पुंम एति प्रतीची गोरुगिव सनये धनानाम् । जायेव पर्य उती सुवासा उपा हुसेव नि रिणीते अप्सः ॥ भा० १ । १२४ । ७ ।। भाताच पुंस. पिन त्यभिमुसी सन्तानामगणे पिण्डदानाय न पनि गारो- हिणीय धनजामाय दागिणाजी । गर्त सभाधारगंणाते. सत्यमारो भानि से सस याऽपुना गाउपमिरा सा रोपनि ना मनदिरामनिन सा रिस्थं तभने । मिशानस- चयोऽपि गर्न उच्चन गुरुतग्पगृगों ममनि। मशान इमरायन इम शरीर शगर शृगाने राम्नातवां । मधु जोन रगनि श्रितं गवति । जोम लुगौतेर्षा लीयता । नोपस्यापि योगदुपास्यापि यादगा स्यात्म युगो यजमान इत्यपि निगमो भाति । ग्योऽपि गर्न उच्या गृगान, सुतिपर्मण' रतुनम यागम ।। मा गैहथो वरुण मित्र गर्तम् ।। मा० ५। ६२ । ८॥ इत्यपि निगमो मानि। जायेय पत्ये राममाना मुपासानेपा एमर्गय दन्ता- ग्विणुने रूपाणीनि पतन .पमा.नाभात्रीगुपयच्छन तो राम्य सतीत्यभातृपाया ·नगमकाण्डम् ॥ १०३ । पा० २ ॥ उपयमनप्रतिपैधः प्रत्यक्षः पितुश्च पुत्रभावः । पिना यत्र दुहितुरमत्ताया. रेतः प्रायति सन्दधात्यात्मानं सङ्गमेन मनसेति । अर्थता जाग्या रिक्थप्रतिषेध रन्ति ज्येष्ठं पुत्रिकाया इलेके | ५ ॥ न जामय तान्यों रिशमान चकार गर्भ सनितुर्निधान यदी मात जनयन्त वहिमन्तः कर्ता सुकृत्तोरन्य अन्धा ह० ३। ३१ । २॥ न जामये भगिन्यै । जामिरन्येऽस्यां जनयन्ति जामपत्यं जमतेर्वा स्याद्गनिर निर्गमनप्राया भवति । तान्य प्रात्मज. पुत्रो रिक्थं प्रारिचत्पादाच्चकारैना गर्भनि सनितुईस्तग्राहस्य यदिह मातरोऽजनयन्त वहिं पुनमवहिं च नियमत्यतर. सर फर्ता भवति पुमान् दायादोऽन्यतरोऽर्धयित्वा जामि प्रदीयते परस्मै ॥ ६ ॥ इति तृतीयाध्यायस्य प्रथारः पादः ।। अथ द्वितीयः पादः ॥ मनुप्यनामान्युत्तगणि पञ्चविंशति. । मगुप्याः यस्मान्मत्वा पाणि सीकर मनस्यमानेन सृष्टा मनस्यतिः पुनमनरवीभाषे मनोरपत्यं गनुपो वा तर पञ्च इत्येतस्य निगमा भवन्ति ॥ ७ ॥ १ ॥ तद्य वाचः प्रथमं मंसीय येनासुराँ अभिटेवा प्रसार ऊर्जाद उन यक्षियासः पञ्चजना मम हो जुपध्वम् ॥ नह०१०। ५४ । ३ ॥ तदद्य वाच: मरमं मंसीय येनामुगनभिभम देवा, । असुरा असुरता १ प्जस्ताः स्थानेभ्य इति वापि यासुरिनि प्राणनामास्त: शरीरे भवति तेग तन्त. सोर्देवानसगत तत्राणांसुरलगसोरसुरानमजत तद मुराणाममुरत्वगिति विर ऊर्जाद उत यक्षियास. । अनादान यशियाश्चोनित्यनामोजयशीति सतपक्वं मु क्णमिति था । पञ्चजना मम होनं जपध्यम् । गन्धर्वा. पितरो देवा अमुग र सीत्येके पत्यारो पण निपादः पञ्चम इत्योपमन्यवः । निपादः परमाग्निपदनो भः निपल्यामस्मि पाएपमिति नपा॥ यत्पाञ्चजन्यया विशा ॥ ० ८ ६३ । ७॥ पम्पमनीनया विशा पम्पका सारन्या सीपुनपुंसकम्यविशिष्टा ॥

·- कस्मात्प्रवाधत . । निरुक्त- वाहुनामान्युत्तराणि द्वादश । घाहु श्राभ्यां पर्माणि ॥ अड्गुलिनामान्युत्तगणि द्वाविंशतिः । अड्गुनयः कस्मादप्रगामिन्यो भवन्तीति वाग्रगालिन्यो भवतीति वामकारिण्यो भवन्तीति - वाग्रसारिण्यो भवन्तीति वाड्यना भवन्तीति वाञ्चना भवन्तीति वापि वाभ्यन्चनादेव स्यु.। तासामेपा भवति ॥८॥२॥ दशावनिभ्यो दर्शकक्ष्येभ्यो दर्शयोक्तेभ्यो दर्शयोजने- भ्यः । दाभीशुभ्यो अर्थताजरेभ्यो दश धुरो दर्श, युक्ता वहेभ्यः ॥ शु. १०.६४ ॥७॥ प्रवनयोऽगुजयो भवन्त्यवन्ति कर्माणि कक्ष्याः प्रकाशयन्ति फर्माणि योक्ता- णि योजनानीति व्याख्यातमभीशवोऽभ्यश्नुवते कर्माणि । दश धुरो दश युक्ता बझ्यः । धूवूर्वतर्वधर्मण इयमपीतरा धूरेतस्मादेव विहन्ति वह धारयतेर्वा । कान्तिकर्माण उत्तरे धातवोऽष्टादश ।। अन्ननामान्युत्तराण्यष्टाविंशतिः । धन्नं कस्मादानत भूतेभ्योऽत्ते ।। अतिकर्माण उत्तरे धातवो दश ।। बलनामान्युत्तराण्यष्टाविंशति । पलं कस्माद वलं भरं भवति विगतः ।। धननामान्युत्तराण्यष्टाविंशतिरेव । धनं फस्माद्धिनोतीति सतः ।। गोनामान्युत्तराणि नव ।। क्रुध्यतिकर्माण उत्तरे धातवो दश ।। क्रोधनामान्युत्तराण्येकादश ॥ गनिर्माण उत्तर घातवो द्वाविंशशतम् ॥ जिमनामान्युत्तराणि पड्विंशतिः । क्षिप्रं करमात्सइदिप्तो विफप. ॥ अन्तिकनामान्युत्तराण्येकादशः । अन्तिक पस्मादानीतं भवति ।। समामनामान्युत्तराणि पट्चत्वारिंशत् । समामः कस्मात्सङ्गमगाहा सगर- गादासाती प्रामानिति वा । तत्र सल इत्येतस्य निगमा भवन्ति ॥ ६ ॥ ३ ॥ अभीदमेकमेको अस्मि निष्पाळभी द्वा किमुनयः करन्ति । खले न पुर्पान्प्रति हन्मि भूरि कि मानिन्दन्ति शवोऽनिन्द्राः॥ ०१०।१८।७॥

·नैगमकाण्डम् ॥ भ. ३ । पा० २ ॥ २५ अभिभवामीदमेकमेकोऽस्मि नि पदमाए. सपत्नानभिभवामि द्वौ कि मात्रयः पुर्वन्ति । एक इता संख्या द्वौ नतम संख्या वयातीर्णतमा संख्या चत्वारम्वनिसतमा संख्याष्टावभोतेय न बननीया नावासा वा दश दस्सा दृष्टार्थी वा विशतिर्दिशत शतं वरदशतः सहनं सहसायुनं नियुतं प्रयुतं वत्तदभ्यातमम्युदो मेघो भवस्यामन्यु तहो. ऽम्युदोम्धुमोतीति वाम्बुमजवतीति धा स यथा महान्यदुर्भवति वर्षरसतियाटुंदम । ख- लेग पीप्रतिहन्मि भूरि । सज इव पर्पान्प्रति हन्मि भूरि । खल इति सध्मामनाम समतेर्वा खजसेवी यमपीतरः खा एतस्मादेव समास्कनो भवति । किमा निन्दन्ति सत्रयोऽनिन्द्रा. { य इन्द्रं न विविदुरिन्द्रो पदमभ्यनिन्द्रा इतर इति ना ॥ ध्याप्रिकर्माया उत्तरे पासवो वश ! सत्र नाम्नी माताण पारगुषान प्रापान प्राप्नुवान ॥ घधकर्माण ससरे धातरमयधिशत् । तत्र थियात इत्येव द्वियातयय इति वियाव- . 1 येति ।। भाखण्डल प्रहूयसे ॥ ० ८ । १७ । १२ ॥ मागण्डयित गएटं साहयते.। वहिदित्यन्तिपवधयो. संसृष्टकर्म वाडयतीति सा ॥ १० ॥४॥ वयां वयं सुवृधा ब्रह्मणस्पते स्पार्हा वर्मु गनुष्या दंदी. महि । या नौ दूरे तडितो या भरातयोऽमिसन्ति जम्भया ता धननमः ॥ ० २ । २३ । ६ ॥ स्वया वयं सुपई पिता द्वापारपने स्पृहणीयानि यसनि मनु येभ्य प्रादधीमहि याम्य नो दूरे सक्षितो याश्चान्ति ऽगतयोऽदायर्माणो ना दानप्रक्षा या जम्भयता अनप्न. सोऽग्न इति रूपनामाप्नोतीति सतः । विगुत्तडिजवतीति शाक्परिण सा वताइयति गय रयतेऽपि निदमन्तिफनामेवामित रयात् ॥ दूरे चित्सन्तळिदिवाति रोचसे ॥ १ । ६४ ॥ ७ ॥ हरेऽपि सन्तिा र सन्गस इति ।। पसनामान्युत्तराण्यवाद । परमादजयतीति सतातन्त्र पुस्स इत्येतस्कृन्तते- पि. फुरपो भवसि फां सोमानामित्योपमायवोऽग्नाप्यस्य पामय भयनि तत्सम M Art ama ·। निरुक्ते- ऐश्वर्यकर्माण उच्चरे धातवश्वत्यार ॥ ईश्वरनामान्युतगणि चत्वारि । तन्नेन इत्येतत्सनित ऐश्वर्येणेति वा सनितमनेनेश्व- मिति वा ॥ ११ ॥५॥ पत्रां सुपर्णा अमृतस्य भागमनिमेषं विदर्धाभिस्वरन्ति। हुनो विश्वस्य भुवनस्य गोपाः समाधीरः पाकमन्त्रावेिश । -शु० १ । १६४ । २१ ॥ - यत्र सुपणा. सुपतना प्रादित्यरश्मयोऽमृवस्य भागमुदस्यानिमिपन्तो वेदनेनाभि- स्वरन्तीति वामिप्रयन्तीति वेश्वर. सर्वेषां भूताना गोपायितादित्य स मा धीर पाफमत्रा- विवेशेति धीरो धीमान्पाक: पक्तव्यो भवति विपक्कामा प्रादित्य इत्युपनिषदों भवती- त्यधिदेवतम् । प्रधाध्यात्म यत्र सुपर्णा. सुपतनानीन्द्रियाण्यमृतस्य भाग ज्ञानस्यानि- मिपन्तो वेदनेनाभिस्वरन्तीति वाभिप्रयन्तीति वेश्वर. सर्वपामिन्द्रियाणा गोपायितात्मा स मा धीर: पाफमत्राविवेशेति धीरो धीमान्पाक. पफत्यो भवति विपकरा प्रारमेत्या- स्मगतिमाचष्टे ॥ १२ ॥ ६ ॥ इति तृतीयाऽध्यायम द्वितीयः पादः ।। . । । भथ तृतीयः पादः॥ घहुनामान्युरागविण द्वादश । पडु कस्मात्प्रभवतीति सत ॥ दूस्वनामा युत्तराण्येकादश । हूस्वो दूसने ॥ महनामान्युत्तराणि पञ्चविंशति । मदान्कस्मान्मानेनान्याम्सहातीति शाफपूणि- महनीयो भवतीति वा । तर वयन्तिय विवास इत्येते यार्वा वहतेर्वा साऽभ्यासात् ।। गृहनामान्युत्तरामि द्वाविंशनि । गृहा कस्माद् गृहन्तीति सताम् । परिचरणकमाय उत्तरे घातयो दश । सुखनामान्युत्तराणि विशति । मुख करमात्महित सेम्प. सं पुन, सनते. ॥ सपनामान्युसराणि पोडस । रूप रोचते ॥ प्रशायनामान्युतराणि दश ॥ कास ·नगमकाण्डम् ॥ भ० ३ । पा० ३ ॥ सत्यनामान्युत्तराणि पट् । सत्यं कस्मात्सत्सु तायने सत्पभय भवतीति वा ॥ अष्टा उत्तगणि पदानि पश्यतीर्माण एसरे धातबश्वाय जिप्रभृदीनि च नामान्या. मिश्राणि नवोत्तराणि पदानि सयपदसम म्नानाय || अथात उपमा । यदनसत्सदृशमिति मायेस्तदामा फर्म । ज्यायसा या गुणेन प्रख्या. ततमेन वा कनीयास का प्रख्य त वोपमिमीत्यापि कनीयसा व्यायासम् ॥ १३ ॥१॥ तनूत्यजैव तस्करा वर्ग रशनाभिर्दशभिरभ्यधीताम् ॥ पा. १०। ४।६॥ तनूत्यक्तनूत्यचा वनर्ग यागामिनायग्निमन्थनी पाहू तस्कराम्मामुपमिमीते । त. स्करस्तस्करो भवति यत्पाप मिति नशास्तनोतर्वा स्यात्सततकर्मा भवस्यहोरात्रकर्मा घा। रशनाभिर्दशभिरम्यधीताम् 1 अभ्यधीतामित्यभ्ययावाम् । स्यायास्तष गुणो. ऽभिप्रेम ॥ १४॥ २ ॥ .कुई स्विहोपा कुह यस्तौरश्विना कह पस्तौरविना कुहाभिपिस्वं करतः कुहोपतुः । को वां शयुत्रा विधक देवरं मयं न योषी कृणुते साथ मा १० १०॥ ४० ॥२॥ का स्विद्रानो भवथ फ दिया फाभि हिं पुरुषः क राय को मां शयने विषा बैंक देवरम् । देकर फरमाद् द्विनीयो वर उच्यो । विधवा विधातृका भवति विधक- नाद्वा विधावनाद्वेति वर्गशिरा अपि वा धब इति मनुष्यनाम सद्वियोगाद्विधवा । देवरो दीव्यनिकर्मा । मयों मनुष्यो मरणधर्मा । योपा गौतेरापुरुते सहस्थाने ! अथ निपाता पुरस्तादेव व्याख्याता । रथेति फर्मोपमा । यथा पातो यथा वनं यथा समुद्र एजति ॥ ०५।७८1८॥ भ्रान्तो अग्नयों यथा ॥ १० १॥ ५० ॥३॥ भारमा यक्षमस्य नश्यति पुरा जीवों यथा ॥ १० २०१६७॥११॥ मात्माऽततेप्तिापि वात इस स्याद्यापद् व्याप्तिभूत इति If अग्निर्न पे भासा स्फनक्षसः ॥ ०१०1७८॥२॥ भरिनरिव मे मल्लो भागमाना रोचिप्णूरस्का भ्राजस्व सो हकमयकस ·-निरके-- चतुरश्चिदमानाविभीयादा निधातोः । न दुरुक्ताय स्पृहयेत् ॥ ० १ । ११ । ६ ॥ चतुराऽशान्धारयत इति तद्यथा फितवाद् विभीयादेवमेव दुरुपाद विभीयान दुरु- काय स्पृश्येत् कदाचित् ॥ था इत्याकार उपसर्ग, पुरस्तादेष ध्य ल्यातोऽथाप्युपमा- दृश्यते ॥ जार मा भगम् ॥ १० १० ११ १६॥ मार इष भगमादित्योऽत्र जार उच्यते राजीयिता स एव भासाम् । तथापि निगमो भवति स्वसुनार श्रृणोतु न इत्युपसमस्य स्वसारमा६ साहचर्यावसहरमा- दापि स्पयं मनुष्यजार एघाभिप्रेत. स्पास्मीभगस्तथा स्याडमने. । मेष इति भूतो. - पमा। . - मेषो भुतोऽभि यनयः ॥ ० ८।२।३०॥ मेपो मिषनेस्तथा पशु पश्यते । अतिरिति रूपोपमा ।। हिरण्यरूपः स हिरण्यसन्हापां नपारसेंटु हिरण्यवर्णः ।। ०२।३५। १०॥ हिरण्यरर्णस्येवाश्य रूपम् ॥ था इस प । तं प्र॒त्नथा पूर्व विश्वथमा ॥ ० ५। १४ । १ ।। प्रश्न व पूर्व व विश्व इयेम इवैस्ययमेहनरोऽमुष्मादसायस्ततरोऽस्मादमुपाय. मासाविति व्याख्यातम् । यदिति सिद्धोपमा । माहाणपपलयत् । मामा इव अपना वैति । पलो एपशीको भनति धूपाशीशो पा॥ ६ ॥४॥ प्रियमेधवदंत्रिवज्जातवेदो विरुषवत् । अगिरवन्महिवन प्रस्फरयस्य श्रधी हवम् ॥ ० १।१५। ३ ॥ प्रियमेध प्रिया प्रण मेधा यवनप पीणामेवं प्रस्फरय शृणु द्वागम् । प्र. समप्य. कण्वस्य पुत्र परभवो यथा प्राप्रम् | अपिपि भृगुः सम्बभूष भगभन्य- मानो न देहेऽतरिष्यनिग (प्राग अङ्कमा मन्चना ). अप्रैर तृतीयमृच्चेसत्यधु. तामादविन प्रय शी विरागनसानसो मरणालाग्दागो विरूपो गानारूपो मरि- प्रयो महारत इति ।। १७॥५॥ इति तृतीयाsध्यायस्य तृतीपः पादः ।।

·नैगमकाण्डम् ।। म. २ } पा० ४ ॥ अथ चतुर्थः पावः ॥ अब सुप्तोपगान्यथोपमानीत्या घरते सिंहो व्याघ्र इति पूजायां या काफ पति फुस्सायाम् ! काक इति शब्दानुकृति तदिद रकुनिषु पहलम् । न शब्दानुगतिविधत इत्योपमन्यय । काकोऽपकालयित यो भवति । तित्तिरिस्तम्यातिलमानचित्र इति या । कपिल फपिरिव जीर्ण' कपिरिव जवत पहिलो वा मनीयं र पिन यतीति वा । श्वाशुयायी शव स्याद् गमिकर्मणः स्वसिते । सिंह सहनादि- सेर्पा स्याद्विपरीतस्य सम्पूर्वस्य या इन्तेः संहाय हन्तीति वा । व्याम्रो व्यापायाद म्यादाय इन्तीति या ॥ १८॥ १ ॥ अतिकमाए इसरे घातयश्चतुश्चत्वारिंशत् ।। मेधाविनामान्युत्तागि चतुर्विशति । मेधावी परमान्मधया सद्वान्भवति मेधा मनी धीयते ।। सोतनामान्युत्तराणि प्रयोदश । स्तोता स्तवनात् ।। यज्ञनामान्युवरागिण पञ्चदश । यज्ञ कस्मात्प्रख्यात यशतिकति नरुता मामो भवतीति पा यजुरुनो भवतीति वा पटुकृष्णाजिन इत्योपमन्यवो यजूंष्येनं भयन्तीति या॥ भविङ्नामान्युताययष्टौ । स्विम् फरमादीरण भृग्यष्टा भवतीति शाकपूणि- तुयाजी भवतीति पा ॥ याप्रकर्माण उसरे धातय सप्तदश ।। दानफर्माण उचरे पातको दश ॥ प्रध्येपणकर्माण उसरे धातषश्चत्वार || स्वपिनि सस्तीति द्वौ स्वपितिकर्माणो ।। कूपनामान्युत्तराणि चतुर्दश । प. स्मात्फुपानं भवति कुप्यते ॥ स्तेननामान्युत्तराणि चतुर्दशैष । स्तनः परमात्म्यानमस्मिन्पापकमिति नैरुका ॥ निर्णानान्तहितनामधेयान्युत्तराणि षट् । निीत कामानिनिकं भवति । पुरनामान्युसराणि पाच । दूर करमाद् द्रुतं भवति दुरयं धा ।। पुराणनामान्युत्सराणि पट् । पुराण स्मारपुग नयं भवति ॥ भवनामान्युत्तराणि पडेय । नव फरमादानीत भवति ॥ १६ ॥ २ ॥ हिश पचराणि नामानि । प्रपिरवेऽमीक इस्यासन्नरय प्रपित्ये माऽमीभ्यः ।। - ·. + f - निकहे- प्रापुिस्खे न: प्रपित्वे तूयमा गहि ॥ १०८।४ । ३ ॥ शनी के चिदुलोदित्यपि निगमो भरतः ॥ दभ्रंममित्यप्यल्पस्य । दनं दम्नोते: मुदम्भ भनत्यर्भकमनहतं भवति । उपोप मे परी मृश मा मैं भ्राणि मन्यथाः ॥ ०१। १२६ । ७ ॥ नमो महद्भ्यो नमो भभीम्य इत्यपि निगौ मस्त ॥ तिर. सम इति प्राप्तस्य तिरस्तीर्ण भवति सन. संसृतं भवति । तिरश्चिदर्यया परि' वर्तिर्यानिमदाभ्या ०५१७५.१७॥ पाव मिन्दन्त्सन एति रत्तस इत्यपि निगमो भवत ॥ खो नेम इत्यस्य सोऽनो नमोऽपनीनः । प्रमों हरतविपरीताद्धारयतेर्वा स्यादुद्धृतं भवत्युध्नोतर्वा स्याहत्तमो विभागः। पीयति त्वो भर्नु खो गृणाति ॥ शु. १ । १४७ ॥ २ ॥ मेमे देवा नेमेऽसुरा इत्यपि निगमो भगतः ॥ भृका. स्तृभिरिति नशामाणाम् । नक्षत्राणि नवगतिक मंणो नेमानि क्षत्राणीति च माहागामृका उदीर्णानीय ख्याय. न्ते । निमि. स्वीनीव स्यायन्ते । अमी य ऋक्षा निहितास उच्चा ॥ ०१ । २४ ॥ १० ॥ पश्यन्तो धामिर स्तृभिरित्यपि निगमो भवत. ॥ पनीभिरूपमिहिका इति सीमिकाना यम्यो वमनात्सीमिका स्यमनादुपजिविका उपनियः । वनीभिः पुत्रमग्रवौ भदानम् ॥ १० ४ । १६ । ६ ॥ यदत्युपजिस्किा यम्रो अतिसर्पति ॥ ०८।१०२२१॥ इत्यपि निगमो भवत. ॥ ऊरं फुदमित्यावफ्नस्योर्दग्मुदीर्ण भवत्यमें दी था। तमूर्दरं । पृणता योनेत्यपि निगमो भवति । समूदरमिय पूयति यकेन । कदर इनदरं भवति । समिसो अनहदरं मनीनामित्यपि निगमो भवति ॥२०॥३॥ गम्मः पिनाकमिति दण्टस्य | रम्भ प्रारमन्स एनम् । मा त्वा रमन जिप्रयो सम्मेत्यपि निगमो भात्याग्मामहे स्वा जीर्गा इस दगडम् । पिनाकं प्रनिपिनष्ट्यनेन । कृत्तिवासाः पिनाकहस्तोऽयततधन्वैत्यपि निगमो भवति । मेना रग्ना इति पीयाँ मिया रस्त्यायतेरपरपणधर्मगो मेगा मानयन्त्येना ग्ना गच्छन्न्येगा। भमेनाश्चिज्जनियतश्चकर्थ ॥ ० ५ ! ३१.! २॥. .

·। V नैगमकाण्डम् ।। १० ३ । पा० ४ ॥ ग्नास्वाहानामोऽतन्वस (मै० म०१।१।४) इत्यपि निगमो भवता ।। शेपो मैनस इति पुरजननस्य शेष शपते स्पृशतिकर्मणो वैठ सो वितस्तं भवति । यस्यांमुशन्तः प्रहरीम शेपम् ।। १० १० । ८५ ॥३७॥ निः रस्म माइनः श्नययो वैतसेन (ऋ० १० १६५। ५ ) इत्यपि निगमी भवत ॥ भने इत्युपदेशस्य । मया ते अग्ने समिधा विधेम (ऋ० ४।४ । १५) इति स्त्रिया । एना वो मग्निम् (१० ७ । १६ । १ ) इति नपुसफस्य । एना पत्या तन्वं संसृजस (ऋ० १० । ८५ ॥ २७ ) इति पुस । सिपक्त सपत इति सेवमानस्य। स नः सिपक्तु यस्तुरः ॥ ० १ । १८ । २ ॥ सन सेवता यस्तुर । सस्वा नः स्वस्तये ॥ १।१।६ ॥ सेवस्व न• स्वस्तये । स्वस्तीत्यविनाशिनामास्तिरभिपूजित स्वस्तीति । भ्यसते रेजत इति भयपनयो । पस्य शुरुमाद्रोदसी मभ्यसत्ता १ ० २ १ १२ ११ ॥ रेगते अग्ने पृथिवी मखेभ्यः (ऋ० ६ । ६६ । ६) इत्यपि निगमो भवत ।। पावापृथिवीनामधेयान्युत्तराणि पतुविशति । तयोरेपा भवति ॥ २१ ॥ ४ ॥ कतरा पूर्वी कतरापरायोः कथा जाते कवयः को विवेद । विश्वं मनो विभृतो यद्ध नाम वि वर्तेते अहनी 'चक्रियेव ॥ १० ११ १८५1१॥ कतरा पूर्वा कतरा परेनयो कथ जाते कवय क एने विजानाति सर्वमात्मना विभृतो यद्वैनयो कर्म विवर्तते चैनयोरहनी महोराने घायुक्त इति द्यावापृथि- व्योमहिमानमाचष्टे ।। २२ ॥ ५ ॥ इति तृतीयाऽध्यायस्य चतुर्थः पादः॥ . --- । -तृतीयाध्यायश्च समाप्तः ॥

·प्रो३म् अथ चतुर्थाध्यायारम्भः॥ तत्र प्रथमः पादः । एकार्थमनेकशब्दमित्येतदुषम् । मध यान्यने कार्यान्येकशब्दानि तान्यतोऽनुक- मियामोऽवगतसंस्कागंश्च निगमान् | सदैकपदिकमित्याच शते ।। जहा जघानेत्यर्थः ॥ १॥ को नु मर्या अमिथितः सखा सखोपमत्रवीत् । जहा को अस्मदीपते ॥ ० ८ । ४५ । ३७ ॥ मयाँ इति मनुष्यनाम मर्यादाभिधानं वा स्यात् । मर्यादा मरादीयते मर्यादा मयोरिनोविभाग. । मेधनिरामोशकर्मा । अपापळं जधान फमई मातु कोऽस्मगीते: पजायते । निघापाश्या भवति यनिधीयते । पाश्या पाशसमूहः । पाशः पाशयते. विपाशनात् ।। २ ॥ वर्यः सुपर्णा उप सेदुरिन्द्र प्रियमेधा अषयो नाध. मानाः । अप वान्त[[हि पूर्षि चक्षुर्मुमुग्ध्य स्मान्निध.. यैव वृद्धान् ॥ २,१० । ७३ । ११ ॥ वयो वैबहुवचनं सुपर्णाः सुपतना श्रादित्यरश्मय उपसेदुरिन्द्रं याचमानाः'! अपोगुंगाध्वस्तं चक्षुः । चक्षुः ख्यानेया घटेर्वा । पूर्धि पूरय देहोति वा मुब्वास्मान्पा- शरिष पद्वान् ॥ ३ ॥ पार्वृतः श्रोणितः शितामृतः ॥ यजुः २१ ॥ १३ ॥ 'पाच पशुमयमा भवति । पशु स्पृशतेः संस्पृष्टा पृष्ठदेशम् । पृष्ठं स्पृशतेः संस्पृष्ठमगः । अनमङ्गनादध्वनाद्वा श्रोणिः श्रोणतेर्गतिचजाकर्मणः श्रोणिश्चमतीव गच्छतः दोः शिताम भवति दोर्द्रवतेः । योनिः शितामेति शाकपूणिविपितो भवति श्यामतो यकस इति तटीकिः । श्यामं श्यायतेः । यकृद्यथा कथा घ कस्यते । शिति- मांसतो मेदस्त इति गालवः । शिति श्पतेर्मीसं माननं वा मानसं वा मनोऽस्मि. एसीसोति वा मेदो मेघवः ॥ ३ ॥ . - -- ·नगमकाण्डम् ॥ १.४ । पा० १॥ ३३ यदिन्द्र चित्र मेहनास्ति स्वादांतमद्रिवः । राधस्तन्नो बिदवस उभयाहस्त्या भर ॥ मा० ५।३६ ॥१॥ यदिन्द्र चिन्नं चायनीयं मंहनीयं धनमस्ति । यन्म इह नास्तीति वा त्रीणि मध्यमानि पदानि । त्वया नस्तद्दातव्यमद्रिरन् । शादिराहणात्येनेनापि वातः स्यात्ते सोमाद इति ह विज्ञायते । राध इति धननाम राध्नुवात्यनेन ! तन्नरत्वं वित्तधनोभाभ्या हस्ताभ्यामा- हर । उभौ समुन्धौ भवत: । दमूना दममना वा दानमना वा दान्तमना नापि या दम इति गृहनाम तम्मनाः स्यान्मना मनोतेः ॥ ४ ॥ जुष्टो दमूना अतिथिर्दुरोण इमं नो यज्ञमुप याहि विद्वान् । विश्रा अग्ने अभियुजो विहत्या शत्रूयतामा भरा भोजनानि ॥ ० ५। ४ । ५ ॥ अतिथिरभ्यतितो गृहान्भवत्यभ्येति तिथिषु परकुलानीति वा परगृहाणीति वा दु- रोण इनि गृहनाम दुरवा भवन्ति दुस्ताः । इम नो यज्ञमुपयाहि विद्वान्त्सर्वा अग्ने अभि- युसरे विहत्य शत्रूयतामाभर भोजनानि । विहत्यान्येपा बलानि शजग्गा भवनाताहर भोजनानीति वा धनानीति वा । मूपो मूपिका इत्यर्थः । मूपिका पुनर्मुणालेयोऽयेत- रमादेव ॥ ५॥ सं मा तपन्त्यभितः सपत्नौरिव पर्शवः । मूषो न शिश्ना व्यदन्ति माध्य स्तोतार ते शत. क्रतो | वित्त में अस्य रोदसी ॥ ० १ । १०५ । ८ सन्तपन्ति मामभित' सपल्य इमा पर्शव कृपार्शमो मूपिका इशारनातानि सून्नागि व्यदन्ति । नाङ्गाभिधानं वा स्याच्छिश्नानि व्यदन्तीति । सन्तपन्ति माध्य कामा स्तोतार ते शतक्तो ' । वित्त मे श्रस्य रोदसी ! जानीतं मेऽस्य द्यावापृथि- गापिति । त्रिनं कृपेऽनहितमेतत्सूक्तं प्रतियभो । तर ब्रह्मोतिहासमिश्रमृमिश्रं गाथा- मिश्रं भवनि । त्रिनस्तीर्णनमो मेधया बभूवापि वा सलयानामैवाभिप्रेतं स्यादफ्तो द्वितस्लित इति नयो यभूयु ॥ ६ ॥ इपिरेण ते मनसा सुतस्य भक्षीमहि पित्र्यस्येन रागः । - ·३४ निरुक्त- सोमराजन् ण मायूपि तारीरहानीव सयौँ वासराणि ।। ०८४८।७।। ईपणेन वैपणेन वार्पणेन वा तं मनसा सुनस्य भक्षीमहि पित्र्यरयेव धनस्य प्रवर्द्धय च न आयूपि मोमराजन ! अहानीन सूर्यो वासगणि । वासगगि येस- राणि विवासनानि गमनानीति वा । कुरुननेत्यनर्थका उपजना भवन्ति पर्तन हन्तन यातनेनि । जठरगुदरं भवति जग्धमरिमन्धियते धीयते वा ॥ ७ ॥ मरुत्वा इन्द्र वृषभो रणाय पिवा सोम- मनुप्वधं मदीय । भासिंच स्वजठरे मध्य ऊर्मि स्वं राजासि प्र॒दिवः सुतानाम् ॥ ऋ० ३। ४७।१।। मरुत्वानिन्द्र ! मरद्भिस्तद्वान्वृषभो वर्षिनापा रणाय रमणीयाय संपामाय पिब सोममनुप्वधमन्यसं मदाय मग्नीयाय जैनायासिब्च स्वजठरे मधुन ऊर्मिम् । मधु सोममित्योपमिकं माद्यतेः । इदमपीनरन्मतम्मादेव । वं राजासि पूर्वे'वयहस्सु सुतानाम् ॥८॥ इति चतुर्थाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ अथ द्वितीयः पादः॥ तितर परिपयनं भवति ततवद्वा तुननडा तिरूमात्रमिति वा ॥ ६॥ १ ॥ सक्तुमिव तितउना पुनन्तो यन्त्र धीरा मनसा वाचमनंत । अत्रा सखायः सख्यानि जानते भद्रे- पी लक्ष्मीनिहताधि ताचि ॥ ० १० । ७१ । २॥ सन्तुमिव परिपवनेन पुनन्त । सक्तुः सचतेदुर्घावो भवति पसते; स्याद्विप- गतस्य विकसितो भवति । यन धीग मनसा वाचमकृपत प्रज्ञानं धीराः प्रज्ञानवन्तो ध्यानवन्तः । तत्र ससाय. सरन्य नि सजानते । भद्रपा लक्ष्मीनिहिताधि वाचीति । भंद्र भगेन व्याख्यातं भजनीयं भृतानामभिद्रमशीय भवद्रमयतीति वा भाजनवद्वा । लतमीलाभाद्वा लक्षणाद्वा लप्स्यनाद्वा लाञ्छनाट्टा जपतेषां स्यात्प्रेसाक्मणो रुग्यता स्यादाश्लेषकमणो लज्जनेर्वा स्याश्नाधाकर्मणः ।, शिप्रे इत्युपरिधान (६ । १७ ) व्याख्यास्याम ॥ १० ॥ २ ॥ - ·। नैगमकाण्डम् ॥ १० ४ । पा० २ ॥ तत्सूर्यस्य देवत्वं तत्महित्वं मध्या कार्विततं संजभार । यदेदयुक्तहरितः सधस्थादादात्री वासंस्तनुने सिमस्मै ॥ . १ । ११५ । ४ ॥ तत्सूर्यस्य देवत्वं तन्महित्वं मध्ये यत्कर्मणां क्रियमाणाना विततं संहियते यदा- सावयुक्त हरणानादिस्यरश्मीन्हरितोऽधानिति वाथ रात्री वासरतनुते सिमरमै येस- रमहरवयुक्ती सर्वस्मात् । अपि वोपमार्थ स्याद्रात्रीव इति वासरतनुत इति । तथापि निगमो भवति ।। पुनः सम॑व्य॒द्विततं वयंन्ती ॥ ऋ० २ । ३८ । ४ ॥ समनात्सीत् ॥ ११ ॥ ३ ॥ इन्दैण सं हि दृक्षसे सजगमानो अविभ्युषा । मन्दू समानर्वर्चसा ॥ ० १ । ६ ॥७॥ इन्द्रेगा हि सन्दृश्यसे सगच्छमानोऽबिभ्युपा गणेन । मन्दू मदिष्ण युवा स्थोऽपि वा मन्दुना तेनेति स्यात्समानवर्चसेत्येतेन व्याग्न्यातम् ॥ १२ ॥ ४ ॥ ईन्तिासः सिलिकमध्यमासः सं शूरणालो दिव्यासो अत्याः । सा इव श्रेणिशो यतन्ते यदादिपुर्दिव्यम- ज्ममश्वाः ॥ ० १ । १६३ । १० ॥ ईन्तिा: समीरितान्ताः सुसमीरितान्ताः पृथ्वन्ता या । सिलिकमध्यमाः संस- तमध्यमाः शीर्पमध्यमा वा । अपि वा शिर श्रादित्यो भवति यदनुशेते सर्वाणि भू- तानि मध्ये चपा तिष्ठति । इदमपीतरच्छिर एतस्मादेव समाश्रितान्येतदिन्द्रिगागिा भवन्ति ( सं शूग्गाासो दिव्यासो अत्या. । शूर: शवतेगतिक मंगो दिव्या दिविजा अत्या प्रतनाः । हंसा इव श्रेणिशो यतन्ते । हंसा हन्तेजन्त्यध्वानम । गिश इनि श्रेणि श्रयतेः समाश्रिता भवन्ति । यदाक्षिपुर्यदापन्दिव्यमज्ममजनिमानिमश्वा । श्रस्त्यादित्यस्तुतिग्यस्यादित्यादश्वो निरसष्ट इति । मुरादश्यं वसवो निरतट ( . १।१६३।२) इत्यपि निगमो भवति ॥ १३ ॥ ५ ॥ कार्यमानो चना त्वं यन्मातरजगन्नुपः न तत्ते प्रामा प्रम निपर्तन यहरे सन्निहाभः ॥ ०३ । । । २ ॥ ।

·निरुत-- फायमानश्चायमान: कामयमान इति या । बनानि त्वं यन्मातृरपोऽगम उपशा- म्यन् । न तत्ते अग्ने ! प्रमृप्यते निवर्तन दूरे यत्सनिह भवसि जायमानः ।। लोधं नयन्ति पशु मन्यमानाः ॥ ० ३ । ५३ । २३ ॥ लुब्धमूपि नयन्ति पशुं मन्यमानाः ।। शीरं पावकशोचिपम् ॥ ० ८ । १०२ ! ११ ॥ पावकदीप्तिम् । अनुशायिनमिति वाशिनमिति वा ॥ १४ ॥ ६ ॥ कनीनफेव विद्र्धे नवे द्रुपदे अभके । बभू यार्मेषु शोभते ॥ ० ४ । ३२ | २३ ॥ कनीनके कन्यके। कन्या कमनीया भवनि केय नेतव्येनि वा कमनेनानीयत इति वा कनतेर्वा स्याकान्तिकर्मणः । कन्ययोरधिष्ठानप्रवचनानि सप्तम्या एकवच- नानीति शाफपूणिः । विद्धगोदरपाद्वोरु घणातेयां दूणातेर्वा तस्मादेव दु । नने नवजात अर्भके श्रद्धे । ते यथा तदधिष्ठानेषु शोभेते एवं यम्भू यामे' शोभेते । वन्नोरश्वयोः संस्तवः । इदं च मेऽनादिदं च मेऽदादित्यूपिः प्रसङ्ख्यायाह ।। लुनास्त्वा भधि तुन्वनि ॥ शु०.८ । १६ । ३७ ॥ सुवागुनदी । तुम्व तीर्थ भवति तूर्णमेतदायन्ति । कुविनसन्ते मुरुतः पुनर्नः ॥ १० ७ । ५८ ॥ ५ ॥ पुनर्नो नमन्ते गरुतः ! नरात इत्युपरिष्टाद् ( ७ । १७ ) व्याख्यास्यामः ॥ ये ते मी मानसो विहायतस्तेभिरिन्द्र चोदय दातवे मघम् ।। ०६ । ७५ । ५ ॥ ये ते मदा श्राइननकातो कन्चनवन्तस्तैरिन्द्र चोदय दानाय मघम् ॥ १५ ॥ ७ ॥ उपौ प्रदर्शि शुन्ध्युवो न वक्षौ नोधावाविरकृत प्रियाणि । अप्रसन्न संसतो वोधय॑न्ती शश्वत्तमागात्पुन- मुंपीणाम् ॥ ० १ । १२४ । ४ ॥

·।
नैगमकाण्डम् ॥ १०४ । पा० ३ ॥
उपादर्शि शुन्ध्युव. शुन्ध्युरादित्यो भवति शोधनात्तस्यैव वक्षो भासोऽध्यूढम् ।
इदमपीतरद्वक्ष एतस्मादेवाध्यूढं काये । शकुनिरपि शुन्ध्युरुच्यते शोधनादेवोदफचरो
भवति । श्रापोऽपि शुन्ध्युव उच्यन्ते शोधनादेव । नोधा मृपिर्भवति नबनं दधाति स
यथा स्तुत्या कामानांविष्फुरुन एवमुपा रूपाण्याविप्कुरुते । अासदद्यान्न भवत्य-
असादिनीति वान्नसानीति.त्रा । सातो बोधयन्ती शश्वत्तमागात्पूनरेयुषीणाम् । स्वपतो
बोधयन्ती शाश्वतिफतमागारपुनरागामिनीनाम् ॥
ते वाशीमन्त इमिणः ॥ ० १ । ८७ । ६॥
ईपणिन इति वैपणिन इति वाणिन इति वा । वाशीति वाड्नाम वाश्यत इति सत्याः॥
शंसावाध्वर्यो प्रति मे गृणीहीन्द्राय वाहः कृणवाव जु-
टम् ॥ ० ३ । ५३ । ३ ॥
अभिवहनस्तुतिमभिषवणाप्रबादा स्तुति मन्यन्त ऐन्द्री त्वैव शस्यते ।
परितक्म्येत्युपरिष्टाद् ( ११ । २५) व्याख्यास्यामः ॥ १६ ॥ ८॥
इति चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः ।।
अथ तृतीयः पादः॥
सुविते सु इते सूते सुगते प्रजायामिति वा । सुषिते मा धा ( मै० सं० १।२।
७) इत्यपि निगमो भवति । दयतिरनेफकर्मा । नयेन पूर्व दयमानाः स्याम ( मै० सं०
४॥ १३ ॥८) इत्युपदयाकर्मा । य एक इद्विदयते वसु (ऋ० १ । ८४ । ७)
इति दानकर्मा या विभागका वा । दुर्वर्तुीमो दयते बनानि (ऋ० ६ । ६ । ५ )
इति दहतिकर्मा । दुर्वर्तुवीरः । विदद्वमुर्दयमानो वि शत्रून् ( ० ३ ॥ ३४ ॥ १)
इनि हिंसाकर्माः ॥
इमे सुता इन्दवः प्रातरित्वना सजोषसा पिवतमश्विना
तान् । अहं हि वोमूतये वन्दनाय मां वायसो ढोषा दयं-
मानो अयुधत्॥
दयमान इनि । न चिदिति शिपातः पुगंगरययोन चेनि च ।
अद्या चिन्न चित्तदपो नदीनाम ॥ ० ६ ॥ ३० ॥ ३॥

·१८ अद्य च पुग च तदेव फर्म नदीनाम् ।। नू च पुरा च सदनं रयीणाम् ॥ ०१ । ६६ । ७ ॥ अद्य च पुरा च सदनं रयीणाम् । रयिरिति धननाम रातेनिम्मंगाः ॥ १७॥ १॥ विद्याम तस्य ते यमपारस्य ढावने ।।०५।३६ । २ ।। विद्याम तस्य ते वयमकुपरगस्य दानस्य । प्रादित्योऽप्यपारो उच्यतेऽकूपारो भाति दूरपारः । समुद्रोऽप्यकृपार उच्यतेऽपारो भवति महापार. । फच्छ पोऽप्य- कूपार उच्यतेऽपारो न फूपमृच्छतीति । फच्छप पच्छं पाति पच्दैन पातीति वा फच्छेन पिननीति या फच्छः सच्छ. सच्छदः । अयमपीतरो नदीकच्छ एतस्मा- देव मुदकं ते न छाद्यते ॥ शिशीते शृड्ने रसे विनिः ॥ ० ५। २ । ६ ॥ निश्यति शृझे रतसो निनि तणाय । रक्षो रक्षितःयमस्माद्रहसि पाणोतीनि वा रानी नतत इति वा ॥ अग्निः सुतुकः सुतुभिरश्वैः ॥ ० १० । ३ । ७ ॥ मुतुकन सुतुफनैरिति वा सुमजा मुप्रजोभिरिति वा ।। सुप्रायणा अस्मिन्यज्ञे वि श्रेयन्ताम् ॥ यजु० १८ ॥ २५ ॥ सुप्रगमना ॥ १८ ॥ २ ॥ देवा नो यथा सदमिदृधे असन्नायुवो रक्षितारो ढिवे- दिवे ।। १० १।८६ । १॥ देवा नो यथा सदा नर्वनाय स्युग्मायुयोऽप्रमाद्यन्तो रतितारश्च हन्यहनि । च्यवन ऋषिर्भननि च्यावयिता स्लोमानाम् । च्यवानमित्यप्यस्य निगमा भवन्ति ।। युवं च्यवानं सनयं यथा रथं पुनटुंबानं चराय तक्षथुः ।। ना० १० । ३६ । ४ ॥ युवा च्यननं सनयं पुराण यथा रथ पुनयुगानं चरणाय ततक्थु । युवा प्रयोति फर्माणि । तक्षति करोतिकमा । रजो रजते. ज्योती रज उच्यते । उदकं रज उच्यते । लोका रजास्युच्यन्ते । अमृगहनी रजसी उन्यते । रजांसि चित्रा पिचरन्ति सन्यवः ·- नेगमकाण्डम् ।। १० ४ । पा० ३ ॥ ० ५ । ६३ । ५) इत्यपि निगमो भवति । हरो हरते: । ज्योतिहर उच्यते । लोका हंगस्युच्यन्ते । अमृगहनी हरसी उच्यते । प्रत्यग्ने हरसा हरः शूणीहि (ऋ० १०।८७१ २५ ) इत्यपि निगमो भवति ।। जुहुरे विचितयन्तः ॥ ० ५ । १६ । २ ॥ जुहिरे विचेतयमानाः। व्यन्त इत्येपोऽनेककर्मा । पदं देवस्य नमसा व्यन्तः ॥ भू. ६।१।४) इति पश्यतिकर्मा । वीहि शूर पुरोडाश (ऋ० ३।४ १।३)इति सादतिकर्मा। वीतं पातं पर्यस उस्त्रियायाः ॥ ०१ । १५३ । ४ ॥ अनीतं पिपतं पयस उस्त्रियायाः। नियेति गोनामोत्स्राविणोऽस्यां गोगा उखेति च ।। स्वामिन्द्र मतिभिः सुने सुनीथासौ वसूयवः । गोभिः काणा अनूपन ॥ गोभिः कुर्वाणा प्रस्तोपत ॥ भा तू पिंच हरिमी द्रोपस्थे वाशभिस्तक्षताश्मन्मयीमिः ॥ भा० १०। १०१ । १० ॥ श्रासिञ्च हरि द्रोरुपस्थे द्रुममयस्य । हरि सोमो हरितवर्णः । अयमपीतरो हरिरे- तहमादेन । वाशीभिश्त नागन्मयीभि. । वाशीभिरश्ममयी भिरिति या वाग्भिरिति वा ॥ स शंधढयों विपुणत्य जन्तोर्मा शिश्नदेवा अपि गुर्थतं नः ।। ०७। २१ । ५ ॥ स उत्सहतां यो विपुगस्य जन्तोविपमत्य मा शिश्नदेवा शानदाचर्या. (शिश्नं इन. थतेः ) अपि गुर्घतं नः । सत्यं वा यज्ञ या ॥ १६ ॥ ३ ॥ आ घा ता गच्छानुतरा युगानि यत्रं जामयः कृणव- नजामि । उप पहि वृषभाय वाहुमन्यमिच्छस्व सु- भगे पति मत् ॥ शु० १० । १० । १०॥ मागमिष्यन्ति तान्युत्तराणि युगानि यत्र जामय: परिप्यन्त्यजामिफर्माणि । जाम्य- तिरेफनाम.वालिशस्य वाऽसमानजातीयस्य योपजन. 1 उपपेदि वृषभाय याहुमन्यमिच्छस्व सुभगे पति मदिति व्याख्यातम् ॥ २० ॥ ४ ॥ योम पिता जनिता नाभिरत्र घन्धुमें माता पृथिवी महीयम् । उत्तानयोश्चम्बायोनिरन्तरनां पिता दुहि. तुर्गर्भमा त् ॥ ऋ० १ । १६४ । ३३ ॥ .

·४९ निरुक्त- दीर्घायुरस्या यः पतिर्जीवाति शरदः शतम् ॥ ० १०। ८५ । ३६ ।। दीर्घायुरस्या यः पतिजावतु स शरदः शतम् । शरच्छना अस्यामोपधयो भवन्ति शीर्गा पाप इति वा । अस्येत्यस्या इत्येतेन व्याख्यातम् ।। २५ ॥ ४ ॥ अस्य वामस्य पलितस्य होतुस्तस्य भ्राता मध्यमो मो अरत्यश्नः । तृतीयो भ्राता घृतपृष्ठो • अस्यात्रापश्यं विश्पति सप्तपुत्रम् ॥ ० १ । १६४ । १ ॥ अस्य वामस्य वननीयस्य पलितस्य पालयितु तुहतिव्यस्य तस्य भ्राता मध्यमो स्त्यशनः । प्राता भरतेई रतिकर्मणो हातै भागं भर्तव्यो भवतीति पा । तृतीयो भ्राता घृनपृष्ठोऽस्यायमग्नि । तनापश्यं सर्वस्य पातारं वा पालयितारं वा विश्पति सप्तपुत्रं सप्त- मपुत्रं सर्पणपुत्रमिति वा । सप्त सृप्ता संस्था सप्तादित्यरश्मय इति वदन्ति ॥ २६ ॥३॥ सप्त युंजन्ति रथमेकचकमेको भवो वहति सप्तना- मा । विनाभि चक्रमर्रमनवं यत्रेमा विश्वा भुवनाधि तस्थुः ॥ १०१। १६४ । २ ॥ सप्त युजन्ति रथमेशचक्रमेकचारिणम् । चक्रं चकतेर्वा चरतेयों कामते । एसो. ऽश्वो वहति सप्तनामादित्यः सतास्मै • रश्मयो रसानभिसन्नामयन्ति सप्तैनमृपय. स्तु. धन्तीति वा · । इदमपीतरं नामैतस्मादेवाभिसनामात् । संवत्सरप्रधान उत्तरोऽधः । त्रिनाभि चक्र त्र्यतुः संवत्सरो ग्रीष्मो वर्षा हेमन्त इनि संवत्सर: संवसन्तेऽगिन् भूतानि । प्रीष्मो प्रस्यन्तेऽस्मिनसा वर्षा वर्पत्यासु पर्जन्यो हेमन्तो हिमवान्हिमं पुन ईन्ने हिनोले । अजरमभग्गा गमागमनमरत्युत्मन्यस्मिन् । यत्रेमानि सनि भूतान्यभिसन्निष्ठन्ते तं संनत्सरं सर्वमानामि तौति । पञ्चारे चक्र परिवर्तमाने ( ऋ० १ । १६४ । १३ ) इति पञ्चर्तुनया । पञ्चर्तवः संवत्सरस्येति च नाहारण हेमन्तशिशिरयोः समासेन ( ऐ० ब्रा० १।१)। पळर आहुरर्पितम् (ऋ. १ | १६४ । १२) इति पडतुतया । परा: प्रत्यता नाभो । षट् पुनः सहते॥ द्वादशारं नहि तज्जरांय ॥ ऋ.१ । १६४ । ११ ॥ द्वादश प्रधयश्चकमेकम् ॥ १० १ । १६४ । ४८ ॥ इति मासानाम् । मासा मानात् । प्रधि प्रहितो भवति ॥

·नैगमकाण्डम् ॥ ० ४ । पा० ४ ॥ तस्मिन्साकं त्रिशता न शङ्कयोऽर्पिताः पष्टिर्न चलाचलासः ॥ ऋ० १ । १६४ । ४८ ॥ पटिश्च ह वै त्रीणि च शतानि संवत्सरस्याहोरात्रा (गो० प्रा० १।५। ५) इति च ग्राह्मणं समासेन ॥ सप्तशतानि विंशतिश्च तस्थुः ॥ऋ० १ । १६४ ॥ ११ ॥ सप्त च वै शतानि विंशतिश्च सवत्सरस्याहोरात्रा (ऐ० प्रा०२ । १७) इति च प्रादाण विभागेन ॥ २७ ॥ ६ ॥ इति चतुर्थाऽध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ चतुर्थाsध्यायश्च समाप्तः ।।

·४० निरुक्त-- धोम पिता पाता वा पालयिता वा जनयिता नामिात्र बन्धुर्म माता पृथिवी मह- तीयम् । पन्धुः सम्बन्धनात् । नाभिः सन्नहनान्नाभ्या सन्नद्धा गभी जायन्तं इत्याहुरे- तस्मादेव ज्ञातीन्सनाभय इत्याचक्षते सबस्टन इति च । नाति: सज्ञानात् । उत्ता- नयोश्चम्बोयोनिरन्तः । उत्तान उत्तनान उतानो वा । तत्र पिता दुहितुगर्भ दधात्ति पर्जन्यः पृथिव्याः । शंयुः सुरायुः ।। अर्था नः शं योररपो दधात ॥ भा० १० । १५ ॥ ४ ॥ रपो रिममिति पापनामनी भवतः । शमनं च रोगाणां यावनं च भयानाम् । अथापि शंयुर्हिस्पत्य दच्यते । सच्छयोराहणीमहे गातुं यज्ञाय गातुं यदपतये (तै० सं० २।६।१०।२) इत्यपि निगमो भवति । गमनं यज्ञाय गानं यज्ञपतये ॥ २१॥५॥ इति चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ अथ चतुर्थः पादः ॥ अदितिरदीना देवमाता ॥ २२ ॥ १ ॥ अदितिर्योरदितिरन्तरिक्षमदितिर्माता स पिता स पुत्राः । विश्वे देवा अदितिः पच्चजना अदितिर्जा- तमादिति नित्वम् ॥ ऋ० १ १ २ । १०॥ इत्यदिते विभूतिमाचष्ट एनान्यदीनानीति वा ।। यमैरिरे भृर्गवः ॥ ऋ० १ । १३ । ४ ॥ गरिर इतीतिरुपसृष्टोऽभ्यस्तः ॥ २३ ॥ २ ॥ उत्त सौनं वस्त्रमर्थिन तायुमर्नु क्रोशन्ति क्षितयो भरेषु । नीचापमान जसुरिं न श्येनं श्रवृश्चाच्छा पशुमचं यूथम् ॥ ०४।३८1५॥ अपि रमैनं वनमथिमिव वस्त्रमाथिनम् । वस्त्रं वस्ते.! तायुरिति स्तेननाम संस्त्यानम- स्मिन्पापफमिति नैरुक्तास्तस्यतेर्वा स्यात् । अनुमोशन्ति क्षितय. सद्मामेषु । भर इति संग्रामनाम भरतेवा हरतेर्वा नीचायमानम् नीचैरयमानम् । नीचैनिचिनं भवत्युवेरुचित भवति ॥

·1 नैगमकाण्डम् ॥१० ४ । पा० ४ ॥ ४१ जस्तमिव श्येनम् । श्येन शंसनीयं गच्छति । श्रवश्वाच्छा पशुमच्च यूथम् । श्रवश्या. ऽपि पशुमञ्च यूथम् । प्रशंसा च यूथं च धनं च यूथं चेति वा । यूथ योतेः समायुतं भवति। इन्धान एनं जरते स्वाधीः ॥ ऋ० १०। ४५। १ ।। गृणाति । मन्दी मन्दते स्तुतिकर्मणः ॥ प्र मन्दिनै पितुमदर्चना वर्चः ॥ ऋ० १ । १०१ । १ ।। मार्चत मन्दिने पिनुमद्वच । गौाख्यात (२ । ५-८) ॥ २४ ॥ ३ ॥ अत्राह गोरमन्वत नाम त्वष्टुरपीच्यम् । इत्था चन्द्रमसो गृहे ॥ ० १ । ८४ । १५ ॥ श्रर ह गो सममसतादित्यरश्मयः स्वं नामापीच्यमपगतमपचितमपहितमन्तर्हित घामुत्र चन्द्रमसो गृहे । गातुार यात. ( ३ । २१ ) । गातुं कणचन्नुपसो जनाय (०४ । ५१ । १) इत्यपि निगमो भवति । दसय, कर्माणि दंसयन्त्येनानि । छत्साय मन्मन्न हह्यश्च दसया ( ऋ० १० । १३८ । १ ) इत्यपि निगमो भवति ॥ स तूताव नैनमश्नोत्यंहतिः ॥ ऋ० १ । ६४ । २ ॥ स तुताय नैनमहतिरश्नोति । अहतियाहश्चाहुश्च हन्तेनिरूढोपवाविपरीतात् ।। वृहस्पते चपस इस्पिारुम् ॥ ० १ । १६० । ५ ॥ बृहस्पते यच्चातयसि देवपीयुम् । पीयतिहिंसाकर्मा । वियुते द्यावापृथिव्यो - वियवनात् ॥ समान्या वियुने दूरे अन्ते ॥ ऋ०-३ । ५४ । ७ ॥ समान सम्मानमानं भवति। मात्रा मानात् । दूर व्याख्यातम् (३ । १६)। अन्तोड़- सतेः । धगिति पृथग्भावस्य प्रवचन भवत्यथाप्नोत्यर्थे दृश्यते ॥ शुधगया धंगुतामिष्ठाः ॥ यजुः ८ । २० ।। अध्नुवन्नयादीनुसनशमिष्ठा इति च । अस्या इति चास्यति चोदात्तम् । प्रथमा. देशेऽनुदात्तमन्वादेशे । तीत्रार्थनग्मुदात्तमल्पीयोर्थतरमनुदात्तम ।। अस्या ऊ पुण उप सातये भुवोऽहेलमानो ररियाँ अंजाश्व श्रवस्यनामजाश्व ॥ ०१ । १३८ । ४ ॥ अस्यै नः सातय उपभनाइलमानोऽक्रुध्यन्नरियानातिरभ्यस्तोऽजावति पगामा. दागावाजा अजनाः। प्रथानुदात्तम ।।

·यो३म् अथ पञ्चमाऽध्यायांरम्भः ॥ तत्र प्रथमः पादः ॥ सस्निमविन्दचरणे नदीनाम् ॥ ०१० । १३६ ।।६॥ संस्नातं मेघम् ।। वाहिष्ठो वा हानां स्तोमो दूतो हुवन्नरा ॥ ०८।२६।१६ ॥ वोढतमो हानानं स्तोमो दृतो हुवन्नरो नरा मनुष्या नृत्यन्ति फर्मसु । दूतो जयतेर्वा द्रवतेर्वा वारयतेर्वा । दूतो देवानामसि मर्त्यानाम् (ऋ० १० । ४ । २) इत्यपि निगमो भवति । वावशानो वष्टेवा वाश्यतेर्वा । सप्त स्वमूररुशीवावशाना (ऋ० १०१५1५) इत्यपि निगमो भवति । वार्य वृणोतेरथापि वरतमम् ।। तद्वार्य वृणीमहे वरिष्ठं गोपयत्यम् ॥ ऋ०८।२५। १३॥ तद्वायें वृणीमहे वर्षिष्ठं गोपायितव्यं गोपायितारो यूयं स्थ युष्मभ्यमिति वा । अन्ध इत्यन्ननामाध्यानीयं भवति ।।. मामत्रेभिः सिञ्चता मद्यमन्धः॥०२।१४।१।। प्रासिब्चतामन्त्रैर्मदनीयमन्धः । अमत्र पात्रममा अस्मिन्नदन्ति । श्रमा पुनरनि- मितं भवति । पात्रं पानात् । तमोऽप्यन्ध उच्यते नास्मिन्ध्यानं भवति न दर्शनमन्ध. न्तम इत्यभिभाषन्ते । श्रयमपीतरोऽन्ध एतस्मादेव । पश्यदत्तवान्न वि चेतदन्धः ( ऋ०१० । १६४ । १६ ) इत्यपि निगमो भवति ॥१॥ असश्चन्ती भूरिधारे पर्यस्वती ॥ १०६।७० ॥२॥ असन्यमाने इति वाव्युदस्यन्त्याविति वा बहुधारे उदकवत्यौ । वनुष्यनिहन्ति- फर्मानवगतसंस्कारो मवति । चनुयाम वनुष्यतः (०८1४०। ७) इत्यपि निगमो भवति ॥ दीर्घयज्युमति यो वनुष्यति वयं जयेम पृतनासु दूढः ।। भ०७। ८२ । १ ॥

·४५ नैगमकाण्डम् ॥ अ. ४ । पा० १ ॥ दीर्घप्रततयज्ञमभिजिघासति यो वयं तं जयेम पृतनासु दूढयं दुर्धियं पापधि- यम् । पाप: पातापेयाना पापत्यमानोऽवाडेव पततीति वा पापत्यतेर्वा स्यात् ।। तरुण्यतिप्येवंका । इन्द्रेण युजा तरुषेम त्रम् ( ऋ० ७ । ४८ । २) इत्यपि निगमो भवति ॥ भन्दना भन्दतेः स्तुतिकर्मणः । पुरुप्रियो भन्दवे घामभिः कविः (ऋ० ३ । ३ । ४ ) इत्यपि निगमो भवनि । स भन्दना उदिपति प्रजावती: (ऋ०६ । ८६ । ४१) इति च ।। अन्येन मदाहनो याहि तूयम् ॥ ऋ० १० । १० । ८ ॥ अन्येन मदाहनो गच्छ क्षिप्रमाहंसीव भापमाणेत्यसभ्यभाषणादाहना इव भव- स्येतस्मादाहनः स्यात् । ऋपिनदो भवति नदतेः स्तुतिकर्मणः ॥ नदस्य मा रुधतः काम मा गन् ॥ ऋ० १ । १७६ ॥ ४ ॥ नदनस्य मा रुधतः काम आगमत्संरुद्धप्रजननस्य ब्रह्मचारिण इत्यपिपुत्र्या विल- पितं वेदयन्ते ॥ २॥ न यस्य धावापृथिवी न धन्व नान्तरिक्ष नायः सोमो अक्षाः ॥ मृ० १० । ८६ । ६॥ । अभोतेरित्येके॥ अनूपे गोमान्गोभिरक्षाः सोमो दुग्धाभिरक्षाः । लोपाशः सिंहं प्रत्यञ्चमत्साः ॥ ०६ । १०७ । ६ ॥ तियतिनिगम. पूर्वः क्षरतिनिगम उत्तर इत्येके । अनूपे गोमान्गोभिर्यदा क्षियत्यथ सोमो दुग्धाभ्यः क्षरति । सर्वे क्षियति निगमा इति शाकपूणि. } श्वात्रमिति क्षिप्रनामाशु अतन भवति । स पतत्रोत्वरं स्था जगद्यच्छ्वानमग्निरकृणोज्जातवेदाः ॥ भच०१०। ८८।४॥ सं पतत्रि चेत्वरं स्थावरं जगमं च यत्ततिप्रमग्निरकरोज्जातवेदाः । ऊतिरवनात् । या त्वा रयं यथोतये (ऋ०८।६८।१ ) इत्यपि निगमो भवति । हास- माने इत्युपरिष्टा (६१ ३६ ) व्याख्यास्यामः ।। वमुकः पभिरुपं सर्पदिन्द्रम् ॥ १० १० । ६६ १२ ॥ पाने रिति या पाशनैरिति वा स्पर्श रिति वा ॥ सुसं न पक्कमविदच्छुचन्तम् ॥ ० १० । ७६ । ३ ॥ स्वपनमैतन्माध्यमिकं ज्योतिरनित्यदर्शनं तदिवाविदज्जाज्वल्यमानम् ।।

·४६ निरुक्त- द्विता च सत्ता स्वधयर्या च शम्भुः ॥ ०३ । १७ । ५ । द्वेधं सत्ता मध्यमे च स्थान उत्तमे च । शम्मुः सुसभुः ।। मृगं न वा मृगय॑न्ते ।। 2. ८ । २ । ६ ॥ मृगमिन नात्या. प्रैपाः ॥ ३ ॥ वराहो मेघो भवति वराहारः । वरमाहारमाहापारिति च ब्राह्मणाम् । विध्यद- राहं तिरो दिपस्ता (ऋ० १ । ६१ । ७) इत्यपि निगमो भवति । अयमपीतरी वगह एनस्मादेव । वृहनि मूलानि वरंवरं मूलं वृहतीति वा । वराहमिन्द्र एमुषम् (ऋ० ८। ७७ । १० ) इन्यपि निगमो भवति । अङ्गिरसोऽपि वराहा उच्यन्ते ।। ब्रह्मणस्पतिर्वपभिर्वरा हैः ॥ ऋ० १० । ६७ । ७ ॥ प्रथाप्येते माध्यमिका देवगणा वगहव उच्यन्ते ।। पश्यन्हिर॑ण्यचकानयोदंष्ट्रान्विधावतो वराहून ऋ० १ । ८८ । ५॥ स्वसराययहानि भवन्ति स्वयं सारीण्यपि वा स्वरादित्यो भवति स एनानि सार- यति । उस्रा इव स्वसराणि ( ऋ० १ । ३1८) इत्यपि निगमो भवति ॥शा अगुलयो भवन्ति । शर्या इपवः शरमय्यः । शरः शृणाते. । शर्याभिन भरमाणो गभस्त्योः (ऋ०६ । ११० १५) इत्यपि निगमो भवति ॥ अर्को देवो भवति यदेनमर्चन्ति । अर्को मन्त्रो भवति यदनेनार्चन्ति । अर्कमन्न भवत्यर्चति भूतानि । श्रको वृक्षो भवनि सवृचः षटुरिम्ना ॥ ४ ॥ गायन्ति त्वा गायत्रिणोऽचन्यकर्णिः । ब्रह्माणस्त्वा शतक्रत उद्वंशमिव येमिरे ॥१०१।१०॥१॥ गायन्ति त्या गायत्रिण. भान्ति तेऽर्कमणिो ब्राह्मणास्त्वा शवन्त उद्येमिरे वंशमिव ! वंशो वनरायो भवति ननवाच्यत इति वा । पवी रयनेमिर्भवति यद्विपुनानि भूमिम् ।। उत पृव्या रानामनि भिन्दन्त्योजसा ॥१०५॥५२॥६॥ तं मरुता सुरपबिना उपयुरित्यपि निगमो भवतः । वक्षो व्याख्यातम् (१। १६.)। धन्वान्तरिक्षं धन्वन्त्यस्मादाप. । विरोधन्वातिरोचते (ऋ० १०।१८७ । २) इत्यपि निगमो भवति । सिनमन्नं भवति सिनानि भूतानि । येन स्मा सिनं भरयः सखिभ्यः (मु०३।६२।१) इत्यपि मो भवति । इत्यामुपेत्येतेन व्याख्यातम् । सचा सहेत्यर्थः ।।

·नेगमकाण्डम् ॥ १०५ । पा० २ ॥
वसुभिः सचाभुवा ॥ ऋ० ८ । ३५ ॥ १ ॥
वसुभिः सहभुवो । चिदिति निपातोऽनुदात्तः पुरस्तादेव व्याख्यात । अथापि
पशुनामेह भवत्युदात्त ।।
चिदसि मनासि ॥ यजु० ४ । १६ ॥
चितास्त्वयि भोगाश्चेतयस इति वा । आ इत्याकार उपसर्ग पुरस्तादेव व्याख्या
त .(१) प्रथाप्यध्यर्थे दृश्यते ।।
স্বর্গ
आँ
अपः ॥ ०५।४८।१॥
अभ्रे भा अप ॥ अपोऽऽधीति । घुम्न द्योतनेर्यशो वान्न वा ।।
अस्मे द्युम्नमधि रत्नं च धेहि ॥ ० ७ । २५ । ३ ॥
अस्मासु द्युम्नं च रत्न च धेहि ॥ ५ ॥
इति पञ्चमाऽध्यायस्य प्रथमः पादः ।।
।
अथ द्वितीयः पादः॥
प्रवित्र पुनाते । मन्त्र पवित्रमुच्यते । येन देवाः पवित्रणामान पुनते सदा
(सा० उ० ५। २।८।५) इत्यपि निगमो भवति । रइमय पवित्रमुच्यन्ते ।
गभस्त्रिपूतो वृभिरदिभिः सुतः (ऋ०६।८६ । ३४) इत्यपि निगमो भवति ।
आप पवित्रमुच्यन्ते ॥
शतपवित्राः स्वधया मदन्तीः ॥ ० ७ । ४७ ॥ ३ ॥
पहूदका । अग्नि पवित्रमुच्यते । वायु पवित्रमुच्यते । सोम पवित्रमुच्यते ।
सूर्य पवित्रमुच्यते । इन्द्र पवित्रमुयते ॥
अग्निः पवि, स मा पुनातु वायुः सोमः सूर्य इन्द्रः ।
पुविधं ते मां पुनन्तु ॥ भाप० श्रौ० १२ । १६ । ६ ॥
इत्यपि निगमो भवति । तोदस्तुद्यते ॥ ६ ॥१॥
पुरु त्वां दाश्वान्याचेऽरिरैग्ने तवं विदा ।
तोदस्यैव शरण मा महस्य ॥ ऋ० १ । १५० ॥ १ ॥

·४८ निरुक्त- - बहुदाश्वॉस्त्वामेवाभिहयाम्यरिरमिन मृच्छते । ईश्वरोऽप्यरिरतस्मादेव । यदन्य- दयत्या भग्नावाहुतयो हूयन्त इत्येतद् इष्टवैवमवक्ष्यत् । तोटस्यैव शरण श्या महस्य । तुदस्येव शरणेऽधिमहत । स्वञ्चा सु प्रचन । श्राजुहानी घृतपृष्ठः स्वश्चाः (मा० ५। ३७ । १) इत्यपि निगमो भवति । शिपिविष्टो विष्णुरिति विष्णोद्वै नामनी भरत । कुत्सितार्थाय पूर्व भवतीत्योपमन्यव ॥ ७ ॥ २॥ किमित्तै विष्णो परिचय भूरा यवक्षे शिपिविष्टो अस्मि । मा वो अस्मदप गृह एतद्यदन्यरूपः समिथे बभूध ॥ प्रा० ७ । १०० । ६॥ किं ते विष्णोऽपर यातमेतद्भवत्यप्रख्यापनीय यन्न प्रत्रूपे शेप इव निर्येष्टितोऽस्मीत्य. प्रतिपन्नरश्मि । अपि वा प्रशसानामैवाभिप्रेत स्याम्कि ते विष्णो प्रख्यातमेतद्भवति प्रख्यापनीय यदुत प्रपे शिपिविष्टोऽस्मीति प्रतिपन्नरश्मि । शिपयोऽन रश्मय उच्यन्ते तैराविष्टो भवति । मा वो अस्मदप गूह एतत् । वर्प इति रूपनाम वृणोतीति सत । यदन्यरूप समिथे सड्ग्रामे भवति सयतरश्मि । तस्योत्तरा भूयसे निर्वचनाय ॥८॥३॥ प्रतत्ते अद्य शिपिविष्ट नामार्यः शंसामि वयुनानि विद्वान् । तं त्वा गृणामि तवसमतव्यान्क्षयन्तमस्य रजसः पराके ॥ १०७ । १०० । ५ ॥ ततेऽद्य शिपिविष्ट नामार्य प्रशसामि । अर्योऽहमस्मीपर स्तोमानाम् । अर्यस्त्वम सीति वा । त त्वा स्तौमि तवसमतव्यास्तवस इति महतो नामधेयमुदितो भवति । निव- स-तमस्य रजस पराये पराकान्ते । प्राणिरागत हृणि ॥ आघृणे सं संचावहै ॥ १० ६ । ५५ ॥ १ ॥ भागतहणे ससेवावहै । पृथुनया पृथुजच ।। पृथुज्रया अमिनादायुदस्योः ॥ ऋ० ३1 ४६ ॥ २ ॥ प्रामापयदायुदस्यो ॥ ६ ॥ ४ ॥ अग्नि नरो दीधितिभिरेरण्योहस्तंच्युती जनयन्त प्र. शुस्तम् । दूरदृश गृहपतिमथुर्युम् ॥ ऋ०७।१।१॥

·नैगमकाण्डम् ।। भ० ५। पा० २॥ ४६ दीधितयोऽगुलयो भवन्ति धीयते कर्मसु। अरणी प्रत्युत एने अग्नि समरणा- ज्जायत इति वा । हम्तच्युती हस्तपच्युत्या जनयन्त प्रशस्तम् । दूरेदर्शन गृहपनिम- तनवन्तम् ॥ १० ॥ ५ ॥ एकया प्रतिधा पिबत्साकं सरीसि त्रिंशतम् सोमस्य काणुका ॥ ०८।७७।४॥ एकेन प्रतिधानेनापियत्साफ सहेत्यर्थ । इन्द्र सोमस्य काणुका कान्तकानीति पा क्रान्तकानीति वा कृतकानीति वा । इन्द्र सोमस्य फान्त इति वा कणेघात इति पा कणेहत कान्तिहत । ततद्याज्ञिका चेदयन्ते निंशदुस्थपानाणि माध्यन्दिने सवन एकदेवतानि तान्येतस्मिन्काल एवेन प्रतिधानेन पियन्ति तान्यन सरास्युच्यन्ते । त्रि- शदपरपतस्याहोरानास्त्रिंशत्पूर्वपक्षस्येति नैरुक्तास्तद्या एताश्चान्द्रमस्य आगामिन्य पापो भवन्ति रश्मयस्ता अपरपक्षे पियन्ति । तथापि निगमो भवति । यमक्षितिपति- तयः पिबन्ति (तै० स० २ । ४ । १४ । १ ) इति । त पूर्वपन प्राप्याययन्ति । तथापि निगमो भाति । यथा देवा मशुमाप्याययन्तीति । अधिगुर्मन्त्रो भवति । गव्यधिकृतत्वात् । अपि वा प्रशासनमेगाभिप्रेस स्यात्तच्छब्दवत्त्वादधिगो शमीय सुशमि शपीध्वंशमीनमनिगविति (मै० स० ४ । १३ । ४) अग्निरप्यध्रिगुरुच्यते ।। तुभ्य श्चोतन्त्यध्रिगो शचीवः ॥ ऋ० ३ । २१ । ४ ॥ -अधृतगमन कर्मनन् । इन्द्रोऽप्यध्रिगुरुच्यते । अधिगव मोहमिन्द्राय (०१। ६१ । १ ) इत्यपि निगमो भाति । भागूप स्तोम प्राघोप ॥ एनाङ्गुषेण वयमिन्द्रवन्तः ॥ ० १ । १०५ । १६ ॥ अनेरा स्तोमेन वयमिन्द्रव त ॥ ११ ॥ ६ ॥ भापान्त मन्युस्तृपलं प्रभर्मा धुनि. शिवाञ्छरुमा जीपी । सोमो विश्वान्यतसा पानि नागिन्द्र प्रतिमानानि देभुः ॥ म० १० । ६८।५॥ श्रापातितमन्युस्तृप्रप्रहारी क्षिप्रप्रहारी समाहारी सोमो पेन्द्रो वा । धुनिधूनी- ते । शिमीति कर्मनाग शमयतेर्वा शफ्नोतर्वा । भूजीपी सोमो यत्सोमस्य पूयमानस्या- तिरिच्यते तदजीपमपानित भवति तेनर्जीपी सोम ।प्रथाप्यन्द्रो निगमो भवति । जीपी चजी (ऋ० ५। ४०१४) इति । होरस्य स भागो धानाचेति । धाना भ्राष्ट हिता भरन्ति फने हिता भन-तीति वा । पन्धा ते हरी धाना उप जीप जिन तामित्यपि निगमो भवति । प्रादिनाम्यासेोपहितेनोपधागादरी पमस्तिरत्तिा। * ·निरुके- सोमः सर्यागयतसानि वनानि नायर्यागिन्द्र प्रति मानानि दनुवन्ति यैरेनं प्रतिमिमते नैनं तानि दनुवन्त्यांगनमत्राप्य विनश्यन्तीति । इन्द्रप्रधानत्येके नैघण्टुकं सोमको- भयप्रधानत्यपरम् । श्मशा शु अश्नुन इति वा श्माश्नुन इति या ॥ अर्व श्मशा रुधवाः ।। १० १० १०५।१॥ अयारुपच्छमशा वारिति ॥ १२ ॥ ७॥ इति पञ्चमाऽध्यायस्य द्वितीयः पादः॥ अथ तृतीयः पादः॥ श्यप्सरा उर्वम्यश्नुत अरुभ्यामश्नुत उरुया वशोऽस्याः । अप्सरा अप्सारि- एयपि वाप्स इति रूपनामाप्सातेरप्सानीयं भवति । प्रादर्शनीयं व्यापनीयं वा स्पष्टं दर्शनायेति शाफपूणिर्यदप्स इत्यमतस्याप्सो नामैति व्यापिनस्तद्रा भवति रूपवती सदनयात्तमिति वा तदम्य दत्तमिति वा । तस्या दर्शनान्मित्रावरुणयो रेतश्वस्कन्द । सदभियादिन्येपर्भवति ॥ १३ ॥ १ ॥ उतासि मैत्रावरुणों वसिष्ठविश्या ब्रह्मन्मनसोऽधिजातः । द्रप्स स्कन्नं ब्रह्मणा दैव्पैन विश्वे देवाः पुष्करे त्वाददन्त । मा०७। ३३ । ११ ।। अप्पसि मैत्रावरुणो यसिष्ठोर्वश्या प्रक्षन्मनसोऽधिजात. । द्रप्सं सनं ब्रह्मणा देयेन । द्रप्सः सम्भृनप्सानीयो भवति । सर्ने देवाः पुष्करे त्वाऽऽधारयन्त । पुष्कर- मन्तरिक्षं पोपति भूतानि । उदकं पुष्करं पूजापरं पूजयितव्यम् । इदमपीतररपृष्फरमे- तस्मादेय पुष्करं वपुष्करं वा पुष्यं पुष्यनेः । ययुनं घेत: फान्तिर्वा प्रज्ञा वा ॥ १४ ॥ २ ॥ स इत्तमोऽवयुनं तन्वत्सूर्यण वयुनंवच्चकार ॥ ०६।२१।३॥ स तमोऽप्रशानं तावत्स तं सूर्यण प्रज्ञानवचकार । यानपरत्यं वाजपतनम् । सनेम चामपस्त्यम् ( ऋ०६।१८। १२ ) इत्यपि निगमो भयनि । वामगध्यं गध्य- त्युत्तरपदम् । भरयाम पाजगन्धगम् (१०६ १९८।१२) इत्यपि निगमो भवति । गध्यं गृहग्याते. | ना वागं न गध्यं युयूपन् ( ० ४ । १६ १ ११" इस्यपि निगमो भवति । गध्यनिर्मिश्रीभावकमा । श्रागपिता परिगपिता (ऋ०१। १२६ । ६) इन्यपि निगमो भनि । फोरयाण. कनयानः । पाकस्यामा कौरयाण: (13|२१) इस्मपि निगमो भयति । सौरयागनुगयानः ॥ 1 ·नेगमफाण्टम् ॥ भ. ५ । पा०३॥ ५१ स तौरोण उप याहि यज्ञं मरुद्भिरिन्द्र सखिभिः सजोषाः ॥ इत्यपि निगमो भवति । अहयाणोऽहीतयान । अनुष्टुया कृणुाट्याणा (१० ४ । ४ । १४ ) इत्यपि निगमो भाति । हल्याणो हरमाणयानः । रजतं हरयाणे (ऋ० ८।२५ । २२ ) इत्यपि निगमो भवति ।। य भारितः कर्माण कर्मणि स्थिरः ॥ ऋ० १ । १०१ ॥ ४॥ प्रत्युतः स्तोमान् । प्रदी धन्दतेम॒भा वकर्मणः ॥ १५ ॥ ३ ॥ नि यवृणक्षि श्वसनस्य सूर्धनि शुष्णस्प चिद्वन्दिनी रोवदना ॥ ०१ निवृणक्षि यच्छ्वसनस्प मूर्धनि शब्दकारिणः शुष्णस्यादित्यस्य च शोपयित रोरु- यमाणो बनानीति वा वधेनेति वा । शवदन्त पीलिता ( ऋ० २ । २४ । ३ ) इत्यपि निगमो भवति । वीडयतिश्च प्रीडयतिश्च संस्तम्भकर्माणौ पूर्वेण सम्पयुभ्यते । निष्पपी स्त्रीकामो भवति विनिगर्तपसा । पस. सपते. स्पृशतिकर्मणः । मा नौ मधे निष्पषी परी दाः ॥ ऋ० १ । १०४ । ५ ॥ स यथा धनानि विनाशयति मा नस्त्वं तथा परादाः । तूर्णाशमुदकं भवति तूर्णम- श्भुते । तूर्णाशं न गिरेरधि ( ० ८।३२ । ४ ) इत्यपि निगमो भवति । तुम्प. मंहिच्छक भवति यत्तुभ्यते ॥ १६ ॥ ४ कदा मर्तमराधस पदा क्षुम्पमिव स्फुरत् । कदा नः शुश्रयद् गिर इन्द्रो अङ्ग ॥ शु. १ । ८४ ॥ कदा मर्तमनाराधयन्तं पादेन क्षुम्पमिवावस्फुरिष्यति कदा नः भोप्यति च गिर इन्द्रोमङ्ग । अङ्गेसि क्षिप्रनामाञ्चितमेषाकितं भवति । निचुम्पुण सोमो निचान्तपूणो निचमनेन प्रीणाति ॥ १७ ॥ ५॥ पत्नीवन्तः सुसा हम उशन्तो यन्ति वीतये । अपां जम्मिर्निचुम्पुणः ॥ ०८ । ६३ । २२ ॥ पत्नीवन्त सुता इमेऽद्भिः सोमाः कामयमाना यन्ति वीतये पानायापां गन्ता निचु- म्पुण । समुद्रोऽपि निचुम्पुण उच्यते निचमनेन पूर्यते । अवभृथोपि निचुम्पुण उच्यते नीचैरस्मिन्क्वणन्ति नीचर्दधतीति था । अपभ्य निचुम्पुण ( य० ३ । ४८ ) इत्यऽपि निगमो भवति । निचुम्पुरण निणेति च । प दिर्गन्तुर्भवति यस्पद्यते ॥ १६ ॥६॥ M ·५२ निरुत- सुगुरसत्सुहिरण्यः स्वश्वौ वृहदस्मे वय इन्द्रो दधाति । यस्त्वा यन्तं वसुना प्रातरित्यो मुक्षीजयेव पदिमुत्सिनाति ॥ ०१।१२५ । २॥ सुगुर्मति सुहिरण्य स्वश्वो महच्चास्मै पय इन्द्रो दधाति यात्वा यन्तमन्नेन प्रा- तरागामिन्नतिथे मुनीजयेव पदिमुत्सिनाति । कुमारो मुखीजा मोचनाच्च सयनाच्च ववनाच्च । पादु, पद्यते ॥ अाविः स्वः कृणुते गृहते बुसं स पादुरस्य निर्णिजो न मुच्यते ॥ ऋ० १० । २७ । २४ ॥ प्राविष्कुरुने मासमादित्यो गृहते युसम् । वुसमित्युदनाम अबीते शब्दकर्मणो अंशतेर्वा यद्वर्प-पाठयत्युदक रश्मिभिस्तत्मत्यादत्ते ॥ १६ ॥ ७॥ इति पञ्चमाऽध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ .. . अथ चतुर्थः पादः ॥ दृकश्चन्द्रमा भवति विनज्योतिको वा विझतज्योतिष्यो वा विशन्तज्योति- को या ॥ २० ॥१॥ अरुणो मांसकृवृकः पृथा यन्त ढदश हि । उनिहीते निचाय्या तप्टेन पृष्ठधामयी वित्तं में श्रस्य रोदसी ॥ १ । १०५ । १० ।। भगा मारोपनो मासान्मासाना पाऽमासाना प पर्ना गवनि पन्द्रमा पृष. पया यन्त ददर्श गरगणमभिजिहीते निघाय्य या पेग योदयमाणो भरति पन्द्रमा । सधणयमिव पृष्ठरोगी । मानीस मेऽस्य द्यावापृथिव्यापिति । आदित्योऽपि प उच्या पदा र ॥ अजोहवीदश्विना पतिका वामास्नो यत्सीममुंचतं पृस्य ॥ ०१ । ११७ ॥ १६ ॥ भाद्यपदुपा मश्विनावादिस्यकाभिमा सामरिको भमुमारित्यार याम् । शापि या उयत पितर्मनात् ॥ ..

·- नगमकाण्डम् ॥ ० ५ । पा० ४ ॥ वृकश्चिदस्य वारण उरामधिः ॥ ऋ० ८ । ६६ । ८ ॥ वरणमथि. । उरण ऊर्जावान्भवत्यूर्णा पुनर्वृणतेरूतेर्वा । वृद्ववाशिन्यपि वृत्युच्यते ॥ शर्तमेषान्वृक्य चक्षदानमूनावं तं पितान्धं चकार । ।०१।११६ । १६ ।। । इत्यपि निगमो भवति । जोषवाकमित्यविज्ञातनामधेयं जोपयितव्यं भवति ॥ २१॥२॥ य इन्द्राग्नी सुतेषू वां स्तवत्तेष्वृता वृधा । जोषवाकं वर्दतः पज होपिणा न वा भसयश्चन || ० ६ ॥ ५६ । ४ ॥ य इन्द्राग्नी सुतेपु वां सोमेपु स्तौति तस्याश्नीथोऽथ योऽयं जोपवाकं वदति विजजपः प्रार्जितहोपिणौ न देवौ तरयानीथः । कृत्ति. कृन्ततेयशो वान या ॥ महीव कृत्तः शरणा त इन्द्र ॥ ऋ० ८ । ६० ॥ ६ ॥ सुमहत्त इन्द्र शरणमन्तरिते कृत्तिरिवेति । इयापीतरा कृत्तिरेतस्मादेय सूत्र- मप्युपमार्थे वा कृत्तिं वसान भा चर पिनाकं विभ्रदागहीत्यपि निगमो भवति । श्वघ्नी कितवो भवति स्वं हन्ति स्मै पुनराश्रित भवति ।। कृतं न श्वघ्नी वि चिनोति देवने ॥ ऋ० १० । ४३ ॥ ५॥ कृतमिव श्वनी विचिनोति देवने । कितर किं तवास्तीति शब्दानुकृतिः कृ. तवावाशीनामकः । सममिति परिप्रहार्थीयं सर्वनामानुदात्तम् ॥ २२ ॥ ३ ॥ मा नः समस्य दूढय!: परिद्वेषसो अहतिः । अमिन नावमा बंधीत् ॥ मा नः सर्वस्य दुर्षियः पापधियः सर्वतो द्वेपसोऽहतिरूमिरिव नावमावधीत् । अमिरूणोते. ! नौः प्रणोत्तव्या भवति नमतेर्वा । तत्कथमनुदात्तप्रकृतिनाम स्याद् दृष्ट- व्ययं तु भवति । उतो समस्मिन्ना शिशीहि नो पसो (ऋ०८।२१।८) इति सप्तम्याम् । शिशीतिनिकर्मा । उरुष्याणो भघायता समस्मात् ( . ५ । २४ । ३) इति पञ्चम्याम् । उरुष्यती रक्षाकर्मा | प्रथापि प्रथमाबहुवचने ॥ नभन्तामन्य॒के समे ॥ ऋ० ८ । ३६ । १.३-४-६ ॥ विषा जारो अपां पिपति परिनरा । पिता कुटस्य चर्पणिः ॥ ऋ० १ । ४६ ! ४ ॥ .. - ·१ । निरुक्त हविषापा जरविता पिपति पपुरिरिति पृणातिनिगमौ वा श्रीणातिनिगमो वा । पिता फूतस्य फर्मणाश्चायितादित्य. । शम्य इति बनाम शमयतेर्या शातयते । उग्रो या शम्यः पुरुहूत तेन (ऋ० १०। ४२ । ७ ) इत्यपि निगमो भवति । पयः कपूया भवन्ति । कपूयमिति पुनाति कर्मकुत्सित दुप्पूयं भवति ॥ २४ ॥ ५ ॥ पृथक् प्रायन्प्रथगा देवहूत्योऽकृण्वत श्रवस्यानि दुष्टरां । न ये शेकुर्यज्ञियां नावमारुहीमव ते न्यविशन्न केपयः॥ ०१०। ४४।६॥ पृथक् प्रायन् ( पृथक् प्रथो ) प्रधमा देवहूतयो ये देवानाहयन्ताकुर्वत श्रय- णीयानि यशासि दुग्नु फराण्यन्यैर्येऽशक्नुवन्यशिया नावमारोदुम् । अथ ये नाशम्नु- वन्यज्ञिया नावमारोदुमीमव ते न्यविशन्ते हैव ते न्यविशन्त मृणे देव ते न्यविश. न्तास्मिन्नेव लोक इति वा । ईम इति बाहुनाम समीरिततरो भवति । एता विश्वा सर्वना ततुमा कृषे स्वयं सूनो सहसों यानि दधिषे ॥ भा० १० । ५०।६ ॥ एतानि सणि स्थानानि तर्णमुपाकुरपे स्वयं वलस्य पुत्र यानि धत्स्व । अंसत्र- मंदसनाणं धनुर्घा क्वचं वा । फयचं क् मम्चितं भवति फाञ्चिदं भवति काये. ऽचितं भवतीति वा ॥ २५ ॥ ६ ॥ प्रीरिताश्वान्हितं जयाथ स्वस्तिवाहं रथमित्कृणुध्वम् । द्रोणांहावमवतमश्मंचक्रमसंत्रकोशं सिञ्चता नृपाणम् ।। का० १०। १०१ । ७ ॥ प्रीणीताश्चान्त्सुहितं जयथ जयनं वो हितमस्तु स्वस्तिवाहनं रथं कुरुध्वम् । द्रो- गाहावं द्रोणं द्रुममयं भवत्याहाव माहानादावह भावनात्, । अवतोऽवातितो म. हान्भवत्यश्मचक्रमशनचक्रमसनचक्रमिनि वा । अंसत्रकोशमंसत्राणिवा कोशस्थानी- यानि सन्तु । कोश कुमाते विकुपितो भवत्ययमपीतरः कोश एतस्मादेव संचय आ- चितमात्रो महान्भवति । सिंचत नृपाणं नरपणि । फूपफर्मणा संग्राममुपमिमीते । काफुर्ट ताल्वित्याचक्षते चिड्वा कोकुषा सास्मिन्धीयते जिवा 'फोकुत्रा कोकूयमाना वर्यान्वदतीति वा कोफूयतेर्वा स्याच्छब्दकर्मण । जिह्वा जोहुवा 1 तालु तरतेस्ती. तममहं लततेर्वा स्याद्विपरीताद्यथा तसं लतेत्यविपर्ययः ॥ २६ ॥ ७ ॥ सुदेवो भसि वरुण यस्य ते सप्त सिन्धवः । अनुचरन्ति काकुद सम्य सुपिरामिव ॥ १०८॥६६॥ १२॥ - +- ·गगकाण्डम् ॥ भ० ५। पा० ४ ॥ सुदेवस्त्वं कल्याणदेव कमनीयवो वा भवसि वरुण यस्य ते सप्त सिन्धव (सिन्धु सत्रणात् ) यस्य ते सप्त स्रोतासि तानि ते काकुदमनुक्षरन्ति सूमि कल्याणी- मि स्रोत सुपिरमनु यथा । वीरिटं तटीकिरन्तरिक्ष मेनमाह पूर्व वयतेरुत्तरमिरतेया- सौग्न्स्यस्मि-भासि वा । तदेतस्यामृच्युदाहरन्त्यपि निगमो भवति ॥ २७ ॥ ८॥ 'प्र वावृजे सुप्रया वर्हिरेपामा विश्पतीव बीरिट इयाते। विशामुक्तोरुषसः पूर्वहूनो वायुः पूषा स्वस्तये नियुत्वान् । ०७। ३६ । २ ॥ प्रयुज्यते सुप्रायया बहिरपामेयाते सर्वस्य पातारी वा पालयितारो वा योरिटम- न्तरिक्ष मियो वा भासो वा तति । अपि वोपमार्थे स्यात्सर्वपती इस राजानी थी. रिटे गये मनुष्याणा राज्या विकासे पूर्वस्यामभिहूतौ वायुश्च नियुत्वान्पूपा च स्वस्त्य- मनाय । नियुत्याभियुतोऽस्याश्वा । नियुतो नियमनाद्वा नियोजनाद्वा । अच्छाभेराप्तु मिति शाफ्पूणि । परी सीमिति व्याख्याता । एनमैनामस्या प्रत्येत्येतेन व्यारयातम् । सृणिरङ्कुशो भवति सरणादकुशोऽञ्चतैराकुचितो भवतीति वा । नेदीय इत्सृएयः पकपाद ( य० १२ । ६८) इत्यपि निगमो भरवि । अन्तिकतममयुपादायात्पफ- मौषधमागच्छत्विति ।। २८ ॥६॥ इति पञ्चमाऽध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ पञ्चमाध्यायश्व समाप्तः ।।

·ओ३म् ॥ अथ षष्ठाऽध्यायारम्भः ॥ तत्र प्रथमः पादः।। त्वम॑ग्ने युभिस्त्वाशुशुक्षणिस्त्वमुद्भयस्त्वमम॑नस्परि । त्वं बनेभ्यस्त्वमोषधीभ्यस्त्वं नृणां नृपते जायसे शुचिः ॥ ०२।१।१॥ स्वमग्ने युभिरहोमिस्त्वमाशुशुक्षणिराशु इति च शु इति च तिप्रनामनी भवतः । क्षणिरुत्तर. क्षणातेराशु शुचा क्षणोतीति वा सनोतीति वा । शुक् शोचतेः । पञ्चम्यर्थे वा प्रथमा । तथा हि वाक्यसंयोगः । आ इत्याकार उपसर्ग, पुरस्ताच्चिकीर्पितज उत्तर आशुशोचयिपुरिति । शुचिः शोचतेवतिकर्मणः । अयमपीतरः शुचिरेतस्मादेव । नि:- पिक्तमस्मात्सापकमिति नेरुक्ता. ॥ इन्द्र पाशाभ्यस्परि सर्वाभ्यो अभयं करत् ॥ ०२।११।१२।। पाशा दिशो भवन्त्यासदनादाशा उपदिशो भवन्त्यभ्यशनात् । काशिर्मुष्टि.प्र- काशनात् । मुष्टिोंचनाद्वा मोपणाद्वा मोहनाद्वा ॥ इमे चिदिन्द्र रोदसी अपारे यत्संगृभ्णा मघवन्का- शिरित्तै ॥ ऋ०३ । ३० ॥ ५ ॥ इमे चिदिन्द्र रोदसी रोधसी द्यावापृथिव्यो निरोधनात् । रोघ. फूलं निरणद्धि स्रोतः। फूलं. रजतेविपरीताल्लोऽविपर्ययेण । मंपारे. दरूपारे । सत्सरगमगामि. मघवनका: शिस्ते महान् ।। अहस्तमिन्द्र सं पिणक्कुणारुम् ॥ १०३ । ३०1८ ॥ अहस्तमिन्द्र फत्वा सम्पिपिट परिकणनं मेधम् ॥ १ ॥ अलातृणो वल इन्द्र व्रजो गोः पुरा हन्तो मानो व्यार । सुगान्पथो भकृणोन्निरजे गाः प्रावन्वाणीः पुरुहूतं धर्मन्तीः ॥ ऋ० ३ ! ३०! १०॥

·.. नैगमकाण्डम् ॥ १०६ । पा० १॥ ६७ अलातृणोऽसमातर्दनो मेघो वनो वृणोतेजो प्रजरयन्तरिक्ष गोरेतस्य माध्यमि- काया पाचः पुरा हननायमानो व्यार । सुगान्पयो प्रकृणोनिरजे गा । सुगमना. न्पयोऽरोनिगमनाय गवाम् । प्रावन्वाणी पुरुहूतं धमन्तीः । आपो वा बहनाद्वाची घा वदनात् बहुभिराहूतमुदकं भवति धमतिर्गतिकर्मा ॥ २ ॥ उर्दुतु रक्षः सहमूलमिन्द्र वृश्चा मध्यं प्रत्य शृणीहि । भा कीर्वतः ललल के चकर्थ ब्रह्मद्विपे तयुषि हेतिमस्य ॥ ३ । ३. । ११७ ॥ उद्धर रशः सहमूजमिन्द्र । मूलं मोचनाद्वा मोषगणाचा मोहनाद्वा । पृश्च मध्यं भतिशृणीह्याम् । थप्रमागत भवति । प्रा कियतो तेशात्सललक संलुब्धं भयति पा- पकमिति नैरुका: | सररूकं वा स्यात्सरभ्यस्तात् । तपुपिस्तपतेहेनिहन्ते. ॥ स्यं चिदित्था करपयं शयानम् ॥ ० ५ । ३२ । ६ ॥ सुखपयसं सुसमस्यपयः । विशुह आपो भवन्ति विस्रवणात् । क्या इस रुरु: सप्त विरह (० २ । ३५1८) इत्यपि निगमो भवति । वीरुध भोपधयो भव- न्ति विरोहयात् । वीरुधः पारयिष्य (मृ० १० । ६७ । ३) इत्यपि निगमों भवति । नक्षदाभमभुवानदाभमभ्यशनेन दम्नोतीति । नक्षदामं तरि पर्वतेसाम् (. ६ । २२ । २ ) इत्यपि निगमो भवति । अस्धोपुरकृध्वायुः । कृध्धिति हस्यनाम निकृत्तं भवति । यो अस्कृषीयरजरा सर्वान् (१०६ । २२ । ३) इत्यपि निगमो भवति । निशम्भा निश्रथ्यहारिणः ॥ ३ ॥ भाजास पूषणं रथै निशुम्भास्ते जनश्रियम् । देव वहन्तु विनंतः ॥ ० ६ । ५५ ॥ ६ ॥ प्रायनयमा पूपणं ग्धे निश्रथ्यहारिगाम्ते जननिय सातश्रियम् । यदुयो महदुफ्थो पक्तध्यमस्मा उक्थमिति वृपदुपयो या वृक्दुक्या हवामह (ऋ०८/३२।१०) इत्यपि निगमो भवति। दूदर सोमो मृदूदरो गृदुरुदजितिया। प्रादरेण सख्या सचेप (०८।१८।१०) इत्यपि निगमो भवति । प्रापे इत्युपरिष्ट र व्यार यास्यामः । पुनुफाम. पुरुषाम. | पुलुफागो हि मत्यः (०१ । १७६ । ५) इत्यपि निगमो भवति । असिन्वती मसलादारय । असिन्वती पती भूर्यचः (प्रा. १०६ । १) इत्यपि निगमो भवति । पपना. कम्पना. लिमयो गवन्ति । पापया त फप. नेव वेषस: (०५५४।६) इत्यपि निगमो भनि । मामी.. मिठमाः । धूमकेतुः समिधा भाभीका (पृ.१.१ १२ १२)पत्यपि निगमो मयात माना गयो भयन्ति कमस्ति पूलानि । सं समानाः पिपिप इन्द्रग: {१०१।२२१६) इस्यपि निगमो गाति । नगिया पनेयां दूनोतयाँ | निता जूणि पचति (०१।१२६ । ८) त्यपि निगमो भानि ।।

·१८ निरके- - - पार घंसमोमनी वां यो गात् ॥ ० ७ । ६६ । ४ ॥ पर्यगाद्वां धंसमहरपनायागम् ॥ ४ ॥ इति षष्ठाऽध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ श्वथ द्वितीयः पादः॥ उपलपक्षिण्युपलेषु प्रक्षिणात्युपलप्रक्षेपिणी वा इन्द्र पीपप्रच्छ दुर्भिक्ष केन जीवतीति तेपामेकः प्रत्युवाच ॥ शकटं शाकिनी गावो जालमस्यन्दनं वनम् । उदधिः पर्वतो राजा दुर्भिक्ष नव वृत्तयः ।। इनि सा निगढव्याख्याता ॥ १ ॥ कारुरहं ततो भिषगुंपलप्रक्षिणी नना । नानाधियो वसूपयोऽनु गा इव तस्थिम इन्द्रायेन्दो परि सव ॥ ०६ ११२ । ३॥ फारुरहमस्मि फर्ता रतीमाना रातो भिषक् । तत इति सन्तानगाम पितुर्वा पु- नस्य या । उपजाक्षिणी सत्कारिका । नना नमतेर्माता या दुहिता वा । नानाधियों नानायर्माणो यसूययो पसुकामा अन्वास्थिताः स्मो गाय इव लोकम् । इन्द्रायेन्द्रो परिसत्यध्येपणा भालीन ऊर्वामुपसि क्षिणाति ॥ १०१० । २७ । ३ ।। उपस्थे । प्रकलविद्वणिग्भवति कलाश्च वेद प्रफलान्य । दुर्मिनासा मकल विन्मि- माना ( ० ७ १ १८। १५ ) इत्यपि निगमो भवति । अभ्यध्यमाभ्यधयन्य. जनि । सिपक्ति पूषा अभ्यधयग्य ( ऋ० ६ । ५० । ५) इत्यपि निगमो भवति । ईन्स ईशिप ईशे । दि वस्त्र उपयस्य राजन् (ऋ०६ । ६१ । १०) इत्यपि निगमो भाति । शोणय कायगास्य महोणस्याम्धिना फरपाय ऋ० १० ११७ । ८) इत्यपि निगमो भवति ॥ ६ ॥ ॥ अस्मे ते धन्धुः ॥ यजु० ४ । २२ ॥ वयमित्यर्थः ॥ अस्मे यांत नासत्या सजोषाः।०१।११८११॥ अस्मानित्यर्थः ॥ अस्मे समानेभिवृषभ पात्यभिः ॥ १० १ । १६५ ॥ ७ ॥ अस्माभिरित्यर्थः ॥ ॥

·. नैगमकाण्डम् ॥ ०.६ । पा० २॥ यह अस्मे प्रयन्धि मघवन्नृजीषिन् ॥ ०३।३६। १०॥ अस्मभ्यमित्यर्थः । अस्मे भाराच्चिपः सनुतयुयोतु ॥१०६॥४७॥ १३॥ अस्मदित्यर्थः ॥ जब इव पप्रथे कामो अस्मे ।। १० ३।३०।१६ ॥ अस्माकमित्यर्थः ।। अस्मे धत्त पसबो वसूनि ॥ यजु० ८ । १८ ॥ अस्मास्वित्यर्थः ।। पाथोऽन्तरिक्षं पधा व्याख्यातम् । श्येनो न दीयन्नन्धेति पाथ ( ० ७ । ६३ । ५) इत्यपि निगमो भवति । उदकमपि पाथ उच्यते पानात् । भा चष्ट मासा पायो नदीनाम् ( ऋ०.७ । ३४ । १० ) इत्यपि निगमो भवति । अग्नमपि पाथ उच्यते पानादेय । देवानां पाय उप यति विद्वान् (ऋ० १० । ७० । १०) इत्यपि निगमो भाति । सनीमनि प्रसवे । देवस्प वयं सवितुः सवीमन् ( ० ६ । ७१। २) इत्यपि निगमो भवति । सप्रथाः सर्वतः पृथुः । त्वमग्ने सपथा असि (ऋ०.५ । ३ । ४ ) इत्यपि निगमो भवति । विदथानि वेदनानि । विदधानि मचोदयन् (ऋ० ३ । २७ । ७) इत्यपि निगमो भगति ॥ ७ ॥ ३ ॥ श्रायन्स'इव सूर्य विश्वेदिन्द्रस्य भक्षते । वसूनि जाते जनमान प्रोजता प्रति भागं न दौधिम ।। भा८188 1-३॥ समाश्रिता. सूर्यमुपतिष्ठन्ते । अपि वोपमार्थे स्यान्सूर्यमिवेन्द्रगुपतिष्ठन्त इति । सर्वाणीन्द्रस्य धनानि विभक्ष्यमाणाः स यथा धनानि विभजति जाते च जानिध्यमाणे च तं वयं भागमनुध्यायामौजसा बलेन । प्रोज प्रोजतेर्वोबजतेर्वा । भाशीराश्रयणादा श्रपणाद्वा । अथैयमितराशीराशास्तः । इन्द्राय गाय आशिरम् (१०८। ६६ । ६) इत्यपि निगमो भवति । सा मे सत्याशीदेवेविति च ॥ यदा ते मर्तो भनु भोगमानळादिग्रसिष्ठ ओपधीर- जीगः ॥ १०१।१६३ । ७ ॥ यदा ते मतों भोगमन्वापदथ प्रसितृतम ओषधीरगारी: -। जिगतिगिरतिकर्मा था गृणातिकर्मा वा गृङ्गातिकर्मा वा ॥ मूरा मैमूर न वयं चिकित्वो महित्वमग्ने बम विन्से ॥ ०१०।१४॥ मूढा वयं स्मोऽमूठस्त्वमसि न वयं विद्यो महत्वमग्ने त्वं तु वेत्थ। शशमानः शंसमान । यो वा यज्ञः शशमानो ह दाशति (ऋ० १११५११७) इत्यपि निगमो भवति ।

·निरुले- देवो देवाच्या कृपा ॥ ० १ । १२७ ॥ १ ॥ देवो देवात्प्रत्यया कृपा । कृप कृपतेयां कल्पतेर्वा ॥ ८॥ ४ ॥ अश्रयं हि भूरिदावत्तरा वां विजामातुरुत वो घा स्यालात् । अथा सोमस्य प्रयंती युवभ्यामिन्द्राग्नी स्तोमै जनयामि नव्यम् ॥ ० १ । १०६ । २ ॥ अनौप दि बहुदातृतरी वां विजामातुरसुसाप्तापजामातुः । विजामातेति शश्वद् दाक्षिणामाः क्रीतापतिमाचक्षतेऽसुसमाप्त इव परोऽभिप्रेतः । आमाता जा अपत्यं तन्निर्माता । उत या घा स्यालादपि च स्यानात् । स्याल श्रासशः संयोगेनैति नैदानाः । स्यालामानावपतीति वा । लामा लाजते: स्यं शूर्पे स्यतेः । शूर्पमशनपवनं शृणा- सेर्वा । श्रथ सोमस्य प्रदानेन युवाभ्यामिन्द्राग्नी स्तोमं जनयामि नध्यं नवतरम् । मोमास ( १९४०) इत्युपरिष्टाद् व्याख्यास्यामः ॥ ६ ॥ ५ ॥ इति पष्ठाऽध्यायस्य द्वितीयः पादः॥ .. अथ तृतीयः पादः॥ सोमान स्वरणं कृणुहि ब्रह्मणस्पते । कुक्षीवन्तं य शौशिजः ॥ ०१ । १८ । १ ।। सोमानं सोता शाशनपन्तं गुरुप्रसारणस्पते पपीयन्तमिन य घोशिजः। फ. शिवाकक्ष्यावानीशिन उशितः पुत्रः । उशिवप्टे: कान्तिकर्मणः । भपि स्वयं मनुप्यका एनामिप्रेत: स्या सोमानं सोतारं मां प्रकाशनवन्ने कुरा प्रमगारपते ! ॥ १० ॥ १ ॥ इन्द्रासोमा समुघशतमभ्य, तपुर्ययस्तुचरैग्नियाँ इव । ब्रह्मद्वि व्यादै घोरचक्षसे द्वेषो धत्तमनवायं किमी दिने ॥१०७ । १०४ । २ ॥ इन्द्रासोमायणम्य शंसितारम् । मधं इन्तेनिसितोपमर्ग प्रान्तीनि । तस्तपतेः । परयो भनि पाते समुदायस्मादापः । मसद्विप माहाणद्देष्टे यमदते पोर ·- नेगगकाण्डम् ॥ भ० ६ । पा० ३॥ पतसे घोररयानाय । कम्य विकृत्ताज्जायत इति नैरता । द्वेपो धत्तमनवायनमवयवं यदन्ये न व्यनेयुरद्वेपस इति वा । किमीदिने किमिदानीमिति चरते किमिद किमिद- मिति वा पिशुनाय चरते । पिशुन पिंशतविपिंशतीति ॥ ११ ॥२॥ कृणुष्व पाजः प्रसिति न पृथ्वीं याहि राजेवामवाँ इभेन । तृष्वमिनु प्रसितिं दुणानोऽस्तासि विध्य रक्षसस्तपिठः ॥ ०४।४।१ ।। पुरुष्व पाज पाज पालनात्प्रसितिमिर पृथ्वीम् । प्रसिति प्रसयनात्तन्तुर्वा जालं या। याहि राजेवामात्यवानभ्यमनवान्स्ववान्वेगभृता गणेन गतभयेन हस्तिनेति वा । तृप्ठ्यानु प्रसित्या द्रुणान । तृप्वीति क्षिप्रनाम तरते; त्वरतेवों । असितासि विध्य रक्षसस्तपिष्ठेस्सप्ततमैस्तृप्ततम प्रपिष्टतमैरिति या ॥ यस्ते गर्भम वा दुर्णामा योनिमाशय ॥ 2० १०।१६२।२॥ अमीवाभ्यमनेन व्याख्यात । दुर्गामा निमिर्भवति पापनामा । क्रिमि -ये मेद्यति ममनेर्वा स्यात्सरणकर्मणः मामतेर्वा । अतिक्रामन्तो दुरितानि विश्वा ॥ अथ० १२ १ २ १२८॥ अतिक्रममाणा दुर्गतिगमनानि सर्वाणि । अवा यदेनया विद्धोऽपनीयते व्याधिर्वा भय वा । अप्ये परेहीस्यपि निगमो भनति । श्रमतिरमामयी मतिराममयी। ऊर्धा पस्यामतिर्मा अदिद्युतत्सवीमनि (अथ० ७ । १४ । २) इत्यपि निगमो भवति । शुष्टीति क्षिपनामाशु प्रष्टीति ॥ १२ ॥ ३ ॥ तॉ अध्वर उशुतो यक्ष्यग्ने श्रुष्टी भगं नासत्या पुरेन्धिम् ।। भा०७। ३६ । ४॥ तानवरे यन्न उशत कामयमानान्यजाग्ने श्रुष्टी भग नासत्यौ चाश्विनी । सत्या- घेव नासत्यावित्योर्णयाम । सत्यस्य प्रणेसारावित्यामायण । नासिकाप्रभवो बभूवतु- रिति वा । पुरन्धिर्वहूधीस्तक पुरन्धिर्भग पुरस्तात्तस्यान्वादेश इत्येकमिन्द्र इत्यपर स बहुकर्मनम पुरा च दारयितृतमो वरुण इत्यपर त प्रज्ञया स्तौति । इमामूनु कवित- मस्य मायाम् (ऋ० ५। ८५।६ ) इत्यपि निगमो भवति । रुपदिति वर्णनाम रोचतेवनतिकर्मण । समिद्धस्य रुशददर्शि पाज ( ऋ० ५। १ ।२) इत्यपि निगमो भवति ॥ १३॥ ४ ॥ अस्ति हि वः सजात्यं रिशादसो देवासो अस्त्याप्यम् ।। भा०८।२७ । १०॥ अस्ति हि व समानमातिता रेशयदारिणो देया प्रस्त्याप्यम् । प्राप्यमाप्नोते । सुइन कल्याणदान । ला सुदनो वि धातु राप (१०७ । ३४ ॥ २२) ·निरुत- इत्यपि निगमो भवति । सुपिटर कल्याणविध । माग्ने याहि सुचिदत्रेभिरर्वार (ऋ०८ । ४५ । १) इत्यपि निगमो भवति । प्रानुपगिति नामानुपूर्वम्यानुपक्त भवति । स्तृणन्ति वहिरानुपम् ( ऋ० १०॥ १५॥६) इत्याप निगमो भवति । तुर्वणिस्तूर्णवनि । स तुर्पणिमहाँ अरेणु पौंस्य ( ऋ० १ १ ५६ । ३ ) इत्यपि निगमो भवति । गिर्वणा देवो भाति गीमिरन वनयन्ति । जुष्टं गिर्वणसे वृहद् (०८।७८।७) इत्यापि निगमो भवति ॥ १४ ॥ ५ ॥ असूते सूतें रजसि निपुत्ते ये भूतानि समरावन्निमानि ॥ २०१०। ८२ । ४ ।। असुसमीरिता सुसमीरित वातसमीरिता माध्यमिका देवगणा ये रसेन पृथिवीं तर्पयन्तो भूतानि च कुर्वन्ति त प्रायनन्तत्यतिक्रान्त प्रतिवचनम् ।। अम्यक्ता त इन्द्र ऋष्टिः ॥ ० १ । १६६ । ३ ॥ घमातेति वाभ्यक्तति वा ।। यादृश्मिन्धायि तपस्पयाँ विदत् ॥ १० ५ । ४४ १८ ॥ यादशेऽधायि तमपस्यायाविदत् ।। उसः पितेर्व जारपाधि यज्ञैः ॥ ० ६ । १२॥ ४ ॥ उस इन गोपिनाजायि यज्ञे ॥ १५ ॥ ६ ॥ प्रवोऽच्छौ जुजुपाणासो अस्थरभूत विश्व भग्रियोत वाजाः ॥ ना० ४ । ३४ । ३ ॥ प्राथुवा जोपयमाया प्रभवत सर्वेऽमगमनेनेति बामगरगोनेति पानसम्पादिन इति या । अपि वाप्रमित्येतदनधागुपरन्धमाददीत ॥ अद्धीदिन्द्र प्रस्थितेमा हुवीपि चनो दधिप्प पचतोत सोमम् ॥ ० १० १ ११६ ॥ ८॥ भजीन्द्र प्रस्थितानीमानि हवींपि चनो दविप्न । चन इत्यननाम । पचतिनामी- भूत । मेदस्ता प्रति पचनाग्रभीष्टाम् ( २० २१ । ६.) इत्यपि निगमो भवति । अपि पा मंदसच पशोध साध्य द्विवचन स्याद्यन फवचनार्थः प्रसिद्ध तर. पनि ! पुरोडा घग्ने पचन (० ३१२८१२)ति यथा । शुन्ध मापो भान्ति शुपं संरन्यन्ति । मतस्य हिशुन्यः मन्ति पूपीः (मा० ४ । २३ । - इत्यपि निगमो गाति । अमिनोऽमितमानो महान्भवत्य न्यामिनो पा ! अमिन: ) ·नैगमकाण्डम् ॥ १० ६ । पा० ४ ॥ सहोभिः (१०६ । १६ । १ ) इत्यपि निगमो भवति । जजमनीगपो भवन्ति शब्दकारिगय. । मरुतो जजमतीरिव (१०५१५२।६) इत्यपि निगमो भवति । अप्रतिप्कुतोऽप्रतिष्कृतोऽप्रतिस्रालितो वा ) अस्मभ्यममतिप्त (ऋ० १ । ७१६) इत्यापि निगमो भवति । शाशदानः । शाशाद्यमान ! प्रस्वां मतिमतिरच्छाशदान (ऋ० १ । ३३ । १३ ) इत्यपि निगमो भवति ॥ १६ ॥ ७ ॥ इति पष्ठाऽध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ अथ चतुर्थः पादः॥ सृपः सर्पणादिदमपीसरत्सृप्रमेतस्मादेप सर्पि तैलं वा । सृपकरस्नमूतय (. ८ । ३२ । १० ) इत्यपि निगमो भाति । करस्नो वाहू फर्मणा प्रस्नातारौ । सुशि- प्रमेतेन व्याख्यातम् । वाजे सुशिम गोमति ( ऋ०८।२१।८) इत्यपि निगमो भवति । शिप्रे हनू नासिरे वा हुनुईन्तेनासिका नसते । विष्यस्व शिमे वि सृजस्व धेने इत्यपि निगमो भवति । धेना दधाते. । रंसु रमणात् । स चित्रण चिकिते रंसु भासेत्यपि निगमो भवति । द्विवहीं दयो स्थानयो परिढो मध्यमे प स्थान उत्तमे च। उस द्विवहीं अमिनः सहोभिरित्यपि निगमो भवति । अझ प्रारमणात् । श्रो न यभ्रिः समिये महीनामित्यपि निगमो भवति । उराण उरु घुर्वाण । दूत ईयसे मदिव उराण इत्यपि निगमो भवति । स्तिया आपो भवन्ति रत्यायनात् । दृपा सिन्धूनां वृषभ स्तियानामित्यपि निगमो भाति । स्तिपा स्तियापाजन उपस्थितान्पामय- तीति वा । स न स्तिपा उत भवा तनूपा इत्यपि निगमो भवति । जनार जवामा- नरोहिजरमाणरोहि गरमागरोहीति वा । अंग्रेरुप भारुपित जवार ( ० ४।५।७) इत्यपि निगमो भवति । जरूथं गरूयं गृणातेः । बरूयं हन्यति राये पुरन्धिम् (०७ १६ । ६) इत्यपि निगमो भवति । फुलिस इति बसनाम अशातनो भवति । स्कन्धासीव कुलिशेना विवृणाहिः शयत उपप: क् पृथिव्याः ॥ ० १ । ३२ ॥ ५ ॥ कन्धो पृशाप समास्यतो भवत्ययमपीतर सन्ध एतस्मादेवानं काये। अदि शथत उपपर्चनः पृपिया. | तुजस्तुन्जतेनिफर्मणः ॥ १७ ।। १ ।। तुञ्जतुजे य उत्तरे स्तोमा इन्द्रस्य वृत्रियः । नर्षिधे भस्य सुपुतिम् ॥ १०१।७। ७ ॥

·निरुत- दानेदाने य उत्तरे स्तोमा इन्द्रस्य वजिगो नास्य विन्दामि समाप्ति स्तुतेः । घईणा परिवईणा । वृहच्छ्वा-अमुरो यहणा कृत ( ऋ० १ । ५४ । ३ ) इत्यपि निगमो भवति ॥ १८॥ २ ॥ यो अस्मै बृसत वाय अर्धनि सोम सुनोति भवति शुमाँ अह । अाप शक्रस्तुतनुप्टिमूहति तनूशुभ्र मघवा । यः कवासखः ॥ १० ५। ३४ । ३ ॥ भ्रंस इत्महनाम प्रस्यन्तेऽस्मिन् रसाः। गोरुध उद्धततरं भवत्युपोन्नद्वमिति मा । स्नेहानुपदानसामान्याद्रात्रिरप्यूध उच्यते । म योऽस्मा अहन्यपि वा रात्री सोम सुनोति भवत्यह द्योतनवान् । अपोहत्यपोहति शक्रस्तितनिपु धर्मसन्तानादपंतमल. करिष्मयज्वानं तनूशृनं तनूशोभयितारं मघवा यः कयाससो यस्य कपूया: ससायः ॥ न्याविध्यदिलीविशस्य दृळा वि शुतिर्णमभिनच्छु- पणमिन्द्रः ॥ ० १ । ३३ । १२ ॥ निरविध्यदिलाविलशयस्य दृढानि व्यभिनच्छ्गिणं पण निन्द्रः ।। १६ ॥ ३ ॥ अस्मा इदु प्र भरा तूतुजानो वृनाय ‘वजूमीशानः कियेधाः । गोर्न पूर्व वि रंदा तिरश्चेष्यन्नस्यपा चरध्ये ॥ ० १ । ६१ । १२ ॥ अस्मै प्रहर तूर्ण त्वरमाणो वृत्राव असमीशान: । कियेधा: कियद्धा इनि पा फ्रममाणधा इति वा । गोरिय पाणि विरद मेवस्येप्यन्नास्यपी परणाय । भूमि- भ्राम्यतेः । भूपिरस्यूपिकन्मानाम् (ऋ० १।३१।१६) इत्यपि निगमो भवति । घिपितो विप्राप्तः । पारं नो अस्य विपितस्य पर्पन ( ऋ० ७१६०१७) इत्यपि निगमो मनति ॥ २० ॥ ४ ॥ तन्नस्तुरीमद्भुतं पुरु वार स्मना । स्वष्टा पोपाय वि प्यतु राये नाभांनो भस्मयुः ॥ १० १ । १४२ । १०॥ सन्नस्यापि महत्सम्तमात्मना स्वष्टाधनस्य पोषाय विस्यनित्यस्मयुरस्मानामयमानः रास्पिनो गरपी रपतषां रसने । रास्पिनस्पायो। (मा.१।१२२४) इत्यपि निगमो भवनि । सञ्जनिः प्रसाधनकर्मा । भाप जस ऊनी व्युष्टिषु (म. १०। ७६ । १) इत्यपि निगमो भवति । भरित्ययाय भवति । जुनीती नी घरुण (१०१।१०।१) इत्यपि निगमो भनि । प्रतामू प्रामयम् । हरी इन्द्र मतदम् भभि स्वर (भा० ८। १३ । २७) इत्यपि निगमो भवति ॥ २१ ॥५॥ ..

·भैगमकाएम् ॥ ०६ पा०५॥ ६५ हिनोता नो भवरं देवयज्या हिनोत ब्रह्म सनये धना- 'नाम् । अनस्य योगे विध्यध्वमूर्षः श्रुष्टीवरी ननास्मभ्यमापः॥ > प्रहिणुत नोऽधर देवयज्याय प्रहिणुत ब्रह्म धनस्य सननाथ । तस्य योगे मझम्य योगे याशे शकट इति वा । शकट शदितं भवति शनफेस्तकतीति वा शब्देन तकतीति वा । श्रुष्टीपरीतनास्मभ्यमाप । सुखवत्यो भवतास्मभ्यमाप ॥ चोकूपर्माण इन्द्र भूरि वामम् ॥ ० १ । ३३ । ३ ॥ पददिन्द्र पहु मननीयम् ॥ एधमानदिनुभयस्य राजा चोकूयते विश इन्छौ मनुष्यान ॥ म .४७ । १६ ॥ पस्यत्येधमानानसुन्यत. सुचतोऽभ्यादधारयुभयस्य राजा दिव्यत्य च पार्मि- स्य च घोक्यमाय इति चोप्यतेश्चरीतवृत्तम् । सुमरस्वयमित्यर्थ ।। उप प्रागारमन्में धाय मन्म ॥ ०१।१६२ । ७ ॥ पतु मा स्वय यन्मे मनोऽध्यापि यझेनेत्याश्वमेधिको मरन । दिविष्टिपु दिए MA पपणे॥ स्थर राधः शनाय कुरुङ्गस्य दिविष्टिषु ॥ ० ८ । ४ ॥ १६ ॥ स्यूर समाश्रितमानो महान्भवति । अणुग्नु स्थवीयासमुपसर्गो तुमनामकरणो पया सम्प्रति । फुगल गजा पभूव कुरुगमनाना फुजगमनाना । पुरु मन्ततः फामि स्पयस्य भवति । पुन कुमाते विकुपित भवति । दूतो व्याख्यात । जिन्वति प्रीति- फर्मा । भूमि पर्मन्पा जिन्वन्ति दिवं जिन्वन्स्यग्नयः (श्रा० १ । १६४ । ५१) इत्यपि निगमो भवति ॥ २२ ॥ ६ ॥ इति पष्ठाऽपायस्प चतुर्थः पादः ।। -- - अथ पञ्चमः पादः ॥ प्रयोsariभवत्यभ्यमितो पीमहाप्रमोसनने विपिश (१०३। १६ । ४)पिनिगमो भवति ।। E ·निरुक्त- , - , -EARN . स्तव वजयचीषमः ॥ ऋ० १० । २२ ॥ २ ॥ स्तूयते वनचा सम । अगशरातिमनश्मीनदानमश्लील पापफमश्रिमद्विषमम् । अनाति वसुदामुप स्तुहि ( ऋ० ८ । ६६ । ४) इत्यपि निगमो भवति । अनप्तिप्रस्यतोऽन्यस्मिन् ॥ अनर्वाण वृषभ मुन्द्रजिन्यं वृहस्पति वर्धया नव्यमः ॥ ० १। १६०।१॥ अनवमप्रत्यूमन्यस्मिन्वृषभ मन्द्रजिह्व मन्दनजिह मोदनजिहमिति वा बृहस्पति वर्धय नयमकरर्चनीय स्तोमै । असामि सामिप्रतिपिद्ध सामि स्यते ॥ असाम्योजो विभृथा सुदानवः ॥ २०१६ ३६ । १० ॥ असुसमाप्त बतं विभृत कल्याणदाना ॥ २३ ॥ १ ॥ मा त्या सोमस्य गल्दया सवा याचन्हं गिरा।" भूणि मृग न सर्वनेषु चुक्रुधं क ईशान न याचिंपत् । ०। १। २०॥ मा चुकुध वा सोमस्य गालनेन सदा याचनह गिरा गीत्या स्तुत्या भूणिमिव मृगं न स्पनेषु चु(फ ईशान न यायिष्यत इति । गल्दा घमनयो भनन्ति गजनमासु धीयते ॥ आ वां विशन्विन्देवमा गल्दा धमनीनाम् !! ०१ । १५॥१॥ नानायिभरतीत्यते भवर्म । भागलना धमनीनामित्यत्रार्थ ।। २४ ॥ २ ॥ न पापो मनामहे नारायासो न जळ्यः ॥१०८।६ ॥११॥ पापा मन्यामह नापना न बजनेत होना । वस्त्यस्मासु प्रक्ष प्राचर्यमध्ययन तपो दानयत्यपिरवोचत् । स्फुरो भास्करो भयङ्करो भासमानो व्यतीति या ॥२६॥३॥ यवं वृकरणाश्विना वपन्तेपै दुहन्ता मनुपाय देना । अभि दस्यु पकुरेणा धमन्तोरु ज्योतिश्चक्रथुरायर्याय ॥ भक १।११७ । २१ ॥ यमिम श्रोणाश्विनी निवपन्तो। गृको मागम भवति विकतनांत । मानस मानेनादायद्वा । लागून अगतेलेगतेसम्पते । अप दुहन्तो मनुष्याय दर्शनी- यायभिधमन्तौ दस्यु यकुरा ज्योतिपा घोदान बायं ईश्वरपुष । कपाटा. सच कुमीदिनो भवति द्विगुणकारियो या द्विगुगपदाधिनो पा द्विगुण कामयन किया।

·- नैगमकाण्डम् ।। भ. ६ । पा० ५॥ इन्द्रो विश्वान्येकनाटी अहर्देश उत का पूणीरभि ॥ ऋ० ८ ६६ । १०॥ इन्द्रो य सान्बेकनाटीनदृश सूर्य्यदृशो य इमान्यहानि पश्यन्ति न पराणीति वामिभवति क्मणा पणीश्च वणिज ॥ २६ ॥ ४॥ जीवानो अभि घेतनादित्यासः पुरा र्थात् । कई स्थ हवनश्रुतः ॥ ० ८ ६७ ॥ ५ ॥ जीवतो नोऽभिधायतादित्या पुरा हननात्क नु स्थ हानश्रुत इति । मत्स्याना जालमापनानामेतदापं वेदयन्ते । मत्स्या 'मा' पद स्यन्दन्ते मायन्तेऽन्योन्य भाणा- येति वा । जान जलचरं भवति जनेभव या जोशय वा । अट्ठरोऽहस्वानहरणमित्य- प्यस्य भवति । कण्व गहरणादुरु (०१९ | १०५१, १७) इत्यपि निगमो भाति ।। सप्त मर्यादाः कवयस्ततनुस्तातामेकामिद पहुरो गोत् ॥ ऋ० १०१५।६॥ सप्तैव'मर्यादा परयचकुस्तासामकावप्यभिगच्छन्नहरवान्भवति । स्तेयं तल्पारो- दणं प्राइस्या भूणहत्या सुरापाण दुष्कृतस्य कर्मण पुन पुन ' सेवा पातके नृतीय मिति । यत इति निपात खेदानुकम्पयो ।॥ २७ ॥ ५ ॥ धतो बतासि यम नेव ते मनो हृदयं चाविदाम । अन्या किलवा कल्यैव युक्तं परिवाते लिवुजेर वृक्षस् ॥ ० १०। १०१ १३ ॥ पतो यजादतीतो भवति दुर्घजो गतासि यम ! नैय ते मनो हृदय च विजानीम | मन्या किन त्या परिपक्ष्यत पक्ष्येव युक्त नियुजेय वृक्षम् । मिना प्रततिर्भवति जीयते विभजतीति । प्रततिवरणाच सयनाथ सतनाच। पाताप्यमुदक भवति यात एतदा- प्याययति । पुनानो वाताप्य विश्वयन्द्रम् (०६१६३१५) इत्यपि निगमो भवति ।। घने न वायो न्यधायि चाफन् । ऋ० १०।२९ । १॥" पन य पायो ये पुनधायग्निनि वा कामयमान इति या । वति च य इनि प पकार शाफल्य । मासपेत्रमारयानाभषिप्यदसुसमापश्चार्य । स्थर्यतीति सिसात. होस् रम कामयन इति या । एप देवो रथयति'( ०६।३१५) इत्यपि नि. गमो भवति ॥ २८ ॥ ६ ॥ -- ·१८ . निरुत- धनुं न इथं पिन्वतमसकाम् ॥ ०.६ । ६३ ।। असष्टममणीम् ॥ इति षष्टाऽध्यायस्य पञ्चमः पादः । प्रथ षष्ठः पादः। प्राधष माधवनात् । मतीनां च साधनं विप्राणां चापवम् (ऋ० १०१२६ । ४) श्यपि निगमो भवति । अनवप्रयोऽनपतिप्तवचनः । विषकदिन्द्र इवानमनमः (ऋ० १० । ८४ । ५) इत्यपि निगमो भवति ॥ २६ ॥ १ ॥ . मरायि काणे विकटे गिरि गच्छ सदान्वे । शिरिम्धिंठस्य सरवभिस्तेमिष्ट्वा चातयामसि ॥ ०१०।१५५॥१॥' भदायिनि काणे विकटे । काणे विक्रान्तदर्शन इत्यौपमन्यव । क्णतेर्वा स्या- दणूभायकर्मण । फणतिः शब्दाणूभावे भाप्यतेऽनुफणनीति । मात्राणभावात्कणा दर्श- नाणूभावारकाण । विक्टो विक्रान्तगतिरित्योपमन्ययः । फुटतेर्वा स्याद्विपरीतस्य विकटितो भवति । गिरि गच्छ सदानोनुवे शब्दफारिफे । शिरिपिठस्य सत्वभि. शिरिबिटो मेघ शीर्यते विठे। पिठमन्तरित बिठ पीरिटेन न्याख्यातम् । तस्य स. स्वैरुरिति स्यातवा घातयाम । अपि पा शिरिम्भिठो भारद्वाज. कालपर्णोपेतो. जमीनिगशयानकार सस्य सवै कर्मभिरिति स्यात्तष्ट्वा पातयामश्चातयतिनाशने । पराशरः पराशीस्य मिष्ठस्य स्थविरस्य जो । पराशशितयातुर्वसिष्ठः (०५॥ १८।२१) इत्यपि निगमो भवति । इन्द्रोऽपि पराशर उच्यने पगशातयिता यातूनाम् । इन्द्रो पातूनाममपपराशरः ( प्रा. ७ । १०४ । २१ ) इत्यपि निगमो भवति । किविसी विफनियन्ती 1 पत्रा पा दिशुद्रदति क्रिमिति (. १॥ १६६१६) इत्यपि निगमो भवति । करुजती कृत्तदतौ । अपि या देव ॥ पिकपदन्त रष्ट्येवमय पषत् ॥ ३० ॥२॥ धाम मि त मादुरे देवो ददायमा । धाम पूपा सामं भगा वाम देवः करूंळती ॥ ०४।३०।२४ ॥ नाम मननीय भपरयादुरिगदरायणा । तरफ. क्षती भग पुरातात्तस्यालादेश ये पूरपपा सोमाभदन्सका पूषा (गो० प्रा० १० ११२) इवि पत्रादाणम् ।। वनो वि इन्द्र मुभवाचः ॥ शु०१५ १७९ ॥ २ ॥ पागासो नो गनुप्यानिन मृदुपापफुर ।

·। नैगमकाण्डम् ॥ भ६ । पा० ६ ॥ अवीरोमिव मामयं शरारुरभि भन्यते ॥ १० १०॥८६॥ प्रयनामिव मामय बालोऽभिमन्यते सशिशरिपुः । इदंगुरिद कामयमानः । मथापि तद्वदर्थे भाप्यते वसूयुरिन्द्रो वसुमानित्यत्रार्थः । प्रवर्गव्य रथयुर्वमरिन्द्र (भू. १ । ५१ । १४ ) इत्यपि निगमो भवति ॥ ३१ ॥३॥ किं ते कृण्वन्ति कीकटेषु गावो नाशिरै दुढ़े न तपन्ति धर्मम् । मा नो भर प्रमगन्दस्य वेदोनचाशाखं मघवन्धया नः ॥ किं ते करन्ति. कोकटेषु गावः... फीकटा नाम देशोऽनार्यनिवास: । फोकटा: किंकृताः किं क्रियाभिरिति प्रेप्सा वा । नैव. पाशिर दुहे न तपन्ति धर्म हम्यम् । माहर न प्रमगन्दस्य धनानि । मगन्दः सीदी माङ्गदो मामांगमिष्यतीति च ददातिन सदपल्यं प्रमगन्दोऽत्यन्तकुसीदिकुशीनः । प्रमदको वा योऽयमेवास्ति मोकोन पर इति सुः। पण्डको षा पण्डकः पण्डगः, प्रादको वा प्रादयत्याएडौ । पाण्डावाणी इव वीरयति तस्तस्मे । नैचाशाखं नीचाशाखो नीषःशाखः । शाखा:-शक्नोतः। भाणि; ररणात् । तं नो मपवन रन्धयेति रम्यतिवंशगमने । बुन्द इपुर्भवति बुन्दो वा भिन्दो बा भयदो वा भासमानो द्रवप्तीति वा ॥ ३२ ॥ ४ ॥ तुविचं ते सुकृतं सूमयं धनुः साधुर्घन्दो, हिरण्ययः । उभात पाहू रण्या सुसंस्कृतं श्रदूप चिंदृवृर्षा ॥ १०८ । ७७।११ ॥ सुविषां बरविक्षेपं महाविक्षेपं वा ते सुकृतं समयं सुमुखं धनुः सापयिता ते बुन्दो हिरण्यपः { भी ते बाहू रपयो रमणीयो सामाम्यो वर्दू भईनपातिनी गमनपा- तिनौ शब्दपातिनी दूरपातिनी या ममंपपदनवेधिनी गमनवेमिनो शब्दवेधिनी दूरये. पिनो या ॥ २३ ॥ ५॥ निराविध्यगिरिभ्य भा धारयस्पकमौदनम् । इन्द्रो बुन्दं स्वांततम् ॥ १०८ । ७७ ॥ ६ ॥ निरविभ्यगिरिभ्य मा पारयत्पकमोदनमुदकदाने मैपम् । इन्द्रो मुन्दं स्वाततम् । पदं पुदेन प्याख्या पृन्दारमध ।। ३४ ॥ ६ ॥ . 4 ·७० • - प 4 ८ - . । निरुके अयं यो होता कि स यमस्य कमप्यूहे यत्समजन्ति देवाः। महरहर्जायते मासिमास्या देवा दधिरे हव्यवाहम् ।। ०-१०। ५२ ||३॥ श्रय यो होता कर्ता स यमस्य कमप्यूहेऽन्नमभिवति यत्समश्नुवन्ति देवा म. हरहर्जायते मासेमासेऽर्धमासे याऽथ देवा निदधिरे हव्यवाहम् । उल्बमूगोंतेव॒णोतेर्वा । महत्तदुन्य स्थविरं तदासीत् (१:१६ ॥ ५.१ । १ ) इत्यपि निगमो भवति मृवीसमपगतभासमपहृतभासमन्ताहितभासं गतभासं या ।।१३५॥ ७ ॥ हिमेनाग्नि घसमधारयेथां पितुर्मतीमूमस्मा 'अधत्तम् । वीसे भत्रिमश्विनावनीतमुन्निन्यथुः सर्वगण स्वस्ति ॥ धा०, १-11११६ 150; IF - '। हिमेनोंदकेने पीमान्तेऽग्नि प्रेसमहरवारयेथामन्नवती चारमा उर्जमघत्तमग्नये योऽयमयीसे पृथिव्यामग्निरन्तरोपधिवनस्पतियप्सु तमुनिन्यधुः सर्वगणं सर्वनामा- नम् ।' गणो गणनाद'गुणश्च । यद् वृष्ट भोपय चन्ति प्राणिनश्च पृथिव्यां तद्- शिवनो रूपं तेनैनो स्तोति ।। ३६ ॥६॥ इति पप्ठोऽध्यायस्य षष्ठः पादः ॥ LEE Er. * 47 म पष्ठाध्यायश्च समाप्तः ॥ ..- H" समाप्तमिदं नैगमकाण्डम् ॥ ..:) समालश्चायं, पूर्वपदकः ।। . -- ·प्रो३म् पथ निरुक्त उत्तरपट्कप्रारम्भः ।। 1 T 1 m -- 2 । T अथ दैवतकाण्डम्॥ अध प्रथमाऽध्यापारम्भ। तंत्र प्रथमः पादः। अधातो. देवतम् । तद्यानि नामानि प्राधान्यस्तुतीना देवताना तदैवत- मित्याच तते । सैपा देवतोपपरीक्षा । यत्काम ऋपिर्यस्या देवतायामर्थपत्यमिच्छरस्तु- सिं प्रयुक्ते तदैवत स मन्त्रो भवति । साखिविधा । च परोदारता प्रत्यक्षता प्राध्यात्मिक्यश्च । तन परोक्षकृता सर्वामिनामविभक्तिभियुज्यन्त प्रथमपुरुपैश्चारया- सस्य ॥ १॥ इन्द्रो ढिव इन्द्र ईशे पृथिव्याः॥ १० ॥ ६ ॥ १०॥ । 'इन्ट्रॅमिद्गाधिनों बृहत् ॥ घा० १७।१॥ इन्द्रेणतेतृत्सवो वैधिपाणाः ॥ ७१।१५ ॥ इन्द्राय साम गायत ॥ ० ८ । ६८।१॥ नेन्द्रहिते पवते धाम किं चन ॥ १६॥ इन्द्रस्य नु वीयौणि प्रवचम् ।।०१।३२ ॥ १॥ इन्द्रे कामा अयंसतेति|| मय प्रत्यक्षता मध्यमपुरुषयोगारवमिति देतेन सर्वनाम्ना । Fire त्वमिन्द्र घलादधि ॥० १०। १५३ ॥२॥ । वि न इन्द्र मृधो जहीति ॥ ०१०। १५२ ॥ ४ ॥ भवापि प्रत्याशा स्वतारो भवन्ति परोपकृतानि स्लोवव्यानि । -- P -- - " , ·निके- - T मा चिदन्यवि शंसत ॥१०८।१।१॥ करना अभि प्र गायत ॥ १०,१। ३७ । १.॥ उप प्रेत कुशिकाश्चेतयध्वमिति ॥ १०३ । ५३ ॥ ११ ॥ भयाध्यामिक्य उत्तमपुरुपयोगा अहमिति चैतेन सर्वनाम्ना वर्धनविन्द्रो वैकु- ण्ठो (ऋ० १०॥४७-४८) लवसूका ऋ०१०।११६) वागाम्भणीयम् (भू०१० । १२५ ) इति ॥२॥ परोपाना प्रत्यतकृताश्च मन्त्रा भूयिष्ठा अल्पश प्राध्यामिकाः । अथापि स्तुति. रेव भवति नाशीर्वाद इन्द्रस्प नु वीर्याणि प्र वोचम् (ऋ० १ ॥ ३२॥ १)इति यतस्मिासू- के । प्रथाप्याशीरेव न स्तुति सुचना अहमक्षीम्या भूयासं सुवर्चा मुखेन सुस्कर्णाभ्या भूयासमिति । तदेतद् बहुलमाध्वर्यये याज्ञेषु च मन्त्रेषु । भथापि शपथाभिशापो॥ अद्या मुरीय यदि यातुधानो भस्मि । भधा स वीरैर्दशभिर्वि यूया (ऋ०७।१०४।१५) इति॥ । मथापि कस्यचिद्रावस्याचिख्यासा । न मृत्युरासीद मृतं न-तर्हि' ॥ १० १० । १२६ ॥ २ ॥ तम भासीत्तमसा गूढमम ॥ऋ०१०। १२६ । ३ ॥ भयापि परिदेवना कस्माधिभावात् । मुदेवो अय प्रपतेदनावृत् ॥ ऋ० १० । ६५ । १४ ॥ न विजानामि यदिवेदमस्मि ।। (ऋ० ११ १६४ ॥ ३७) इति ॥ मथापि निन्दाप्रशंसे। केवलाघो भवति केवलादी ॥ ० १० १११७॥ ६॥ भोजस्येदं पुष्करिणीव वेश्म (ऋ०१०। १०७।१०)इति॥ एवमक्षसूक्त (१० । ३४)पूतनिन्दा प कपिप्रशंसा प । एवमुच्चावचैरभिप्रायमं- पीयो मन्त्रदृष्टयो भवन्ति ॥ ३ ॥ सपनादिष्टदेवता मन्त्रास्तेपु देवतोपपरीक्षा । यद्देवत स यशो वा यज्ञार वा त. देवता भास्ति । मयाग्या यशाजापत्या इति याज्ञिका नाराशसा इति नैगमा अपि र . H

·।
दैवतकाण्डम् ॥ ०६। पा० २॥
वा सा कामदेवता स्यात्प्रायोदेवता वास्ति खाचारो - बहुलं लोके देवदेवत्यमतिथिदेव-
त्यं पितृदेवत्यम् । याज्ञदेवनो मन्त्र इति । अपि ह्यदेवता देवतावत् स्तूयन्ते यथांश्वप्र-
भृतिन्योषधिपर्यन्तान्यथाप्यष्टो द्वन्द्वानि । स न मन्येतागन्तुनिनान् देवताना
प्रत्यक्षदृश्यमेतद्भपति । माहाभाग्याद् देवताया एक श्रामा बहुधा , स्तूयत, एषस्या-
स्मनोऽन्ये देवा. प्रत्यड्गानि भवन्ति । अपि च सत्यानां प्रकृतिभूमभिर्तृपयः रतुव.
न्तीत्य'हुः प्रकृतिसर्वनाम्न्याचेतरेतरजन्मानो भवन्तीतरेतरप्रकृतयः फर्मजन्मान प्रा.
स्मजन्मान आत्मवैपा.ग्थो भवत्यात्माश्व प्रात्मायुधमात्मेपन मात्मा सर्व देवस्य ॥४॥
इति प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥
अथ द्वितीयः पादः ॥
तिर एर देवता इति नैरुक्ता अग्नि पृथिवीस्थानो वायुर्वेन्द्रो वान्तरिक्षस्थानः सूर्यो
युस्थानः । तासां माहाभाग्यादककरया अपि वहूनि नामधेयानि भवन्त्यपि वा फर्म-
पृथवादा होताध्वर्युनझोद्गातेत्यध्येक्स्य सतोऽपि चापृथगेच स्यु पृथग्धि स्तुलयो
भवन्ति तथाभिधानानि । यथो एतत्कर्मपृथक्त्वादिति यहयोऽपि विभज्य पांगित
कुर्यु । तत्र संस्थानकत्वम् । सम्भोगेकत्वं चोपेक्षितव्यम् । यथा, पृथिव्यां मनुष्याः
पशमो देवा इति रथानक्तम् । सम्भोगेपत्वं च दृश्यते यथा पृथिव्याः पजन्येन प
वाय्यादित्याभ्याब्च सम्भोगोरिनना चेतरस्य लोप्स्य तत्रैतन्नरराष्ट्रमिन ॥ ५॥ १॥
श्रथाकारचिन्तनं देवनानाम । पुरुषविधा स्युरित्येक चेतनावद्वद्धि स्तुतयो
भान्ति तथाभिधानानि । श्रथापि पोरुपविधिकैरङ्गै. सस्तूयन्ते ।।
प्वा स इन्द्र स्थविरस्य वाहू ।। ० ६ । ४७ । ८ ॥
यसंगृभ्णा मधय काशिरित्तै ॥ ० ३ । ३० । ५ ॥
अथापि पौराविधिकैद्रव्यसंयोग. ।
शा द्वाभ्यां हरिभ्यामिन्द्र याहि ॥ ० २ । १८ । ४ ॥
कल्यागीऑया सुरगण गृहे ते || शु० ३ । ५३ । ६ ॥
अयापि पौरुषविधिक फर्मतिः ॥
श्रद्धीन्द्र पिच प्रस्थितस्य ॥ मा० १० । ११६ । ७ ॥
साश्रुरकर्ण श्रुधी हयम् ॥ २० १ । १० । ६ ॥ ६ ॥ २ ॥

·: ७४ निरके अपुरुषविधाः स्युरित्यपरमपि तु यद् दृश्योऽपुरुपविधं तद्यथाग्निर्वायुगदित्यः पृथिवी चन्द्रमा इति । यथो एतचेतनावद्धद्धि स्तुतयो भवन्तीत्यचेतनान्यप्येवं स्तूय- 'न्ते यथान्तप्रभृतीन्योपधिपर्यन्तानि । यथो एतस्पोरुपविधिकरः संस्तूयन्त इत्यचेतने- प्वप्येतद्भवति । अभि क्रन्दन्ति हरितेभिरासभिः ( ऋ० १० ! ६४ । २ ) इति प्रावन्तुतिः । यथो एतत्पौरुषविधिकैद्रव्यसंयोगैरित्येतदपि तादृशमेव । सुखं रथं युयुजे सिन्धुरधिनम् ( ऋ० १० । ७५ । ६) इति नदीस्तुतिः । यथो एतत्पौरुपविधिक फर्मभिरित्येतदपि तादृशमेव । होतुश्वित्पूर्व हविरद्यमशित ( ऋ० १० १६४ । २) इति प्रावस्तुतिरेव । अपि चोभयविधाः स्युरपि वा पुरुषविधानामेव सतां कर्मात्मान एते स्युर्यथा यज्ञो यजमानस्यैप चास्यानसमयः ॥ ७ ॥ ३ ॥ इति प्रथमाध्यायस्य, द्वितीयः पादः ॥ अथ तृतीयः पादः॥ तिस्र एव देवता इत्युक्त पुरस्तात्तासां भक्तिसाहचर्य व्यास्यास्यामः । अर्थता- न्यग्निभक्तीन्ययं लोक: प्रात. सपनं वसन्तो गायत्री त्रिवृत्स्तोमो स्यन्तरं साम ये च देवगणा: समाम्नाता: प्रथम स्थानेऽग्नायी पृथिवीलेनि स्त्रियः । अथास्य फर्म वहनं च हविपामावाहनं च देवतानां यच्च किंचिद् दार्षिविषयिकमग्निकमतत् । यथात्य संस्तविका देवा इन्द्रः सोमो वरुणः पर्जन्य मृतव आग्नावैएवं हविर्न त्वृसंस्तविकी दशतयोपु निद्यते । श्रथाप्याग्नापोणं हविन तु संस्तयः । तन्नत विभक्तिस्तुतिमृचमुदाहरन्ति ॥८॥ १ ॥ पूपा स्वेतश्च्यावयतु प्र विद्वान टपशुर्भुवनस्य गोपाः । सवैनेभ्यः परि ददस्पितृभ्योऽग्निदेवेभ्यः सुविढात्रियेभ्यः॥ ना० १० । १७ । ३ ॥ पूपा नेता प्रच्यावयतु विद्वानाष्टपशुर्भुवनस्य गोपा इत्येप हि सर्वेषां भूतानां गोपायितादित्यः । स त्वतेभ्यः परि ददत्पितृभ्य इनि सांशयिकस्तृतीय. पादः पूपा पुरत तस्यान्वादेश इत्येकमरिनरुपरिष्वात्तस्य प्रकीर्तनेत्यपरम् । अग्निदेवेभ्यः सुरि- दत्रियेभ्यः । सुविदनं धनं भवनि विन्दतेकोपसर्गाद ददाता स्याद ड्युपसर्गात् ॥६॥२॥ अथैमानीन्द्रभक्तीन्यन्तरिशलोको माध्यन्दिनं सवनं प्रीष्मस्त्रिष्टुप्पञ्चदशस्तोमो टत्माम ये च देवगनाः समाम्नाता मध्यमे स्याने याश्च स्त्रियः (निपं०५१ ४-५) प्रथाश्य फर्मग्मानुप्रदान फुत्रवधो या च का च धननिरिन्द्रवर्गव सत । अथास्य संस्तविका देवा अग्निः सोमो वरुणः पूषा पृहस्पनिहागास्पति: पर्वन. पुत्मो विष्णुयायुः प्रथापि मित्रो परुणेन संस्तूयते पृष्णा रुद्रेण घ सोमोऽग्निना घ पूषा वातेन प पन्यः॥ १०॥ ४ ॥ ..

·देवतकापहम् ॥ ०१ । पा० ३ ॥ अर्थतान्यादित्यभक्तीन्यसौ लोफरतृतीयसवनं वर्षा जगती सप्तदशस्तोमो वैरूपं साम ये च देवगणाः समाम्नाता उत्तमे स्थाने याश्च स्त्रियः ( निधं० ५। ६)। अथास्य फर्म रसादानं रश्मिभिश्च रसाधारण यच किं चित्प्रवलिहतमादित्यस मैव तचन्द्रमसा वायुना संवत्सरेणेति संस्तव. ।। एतेष्वस्थानव्यूहेप्यतुछन्दस्तोमपृष्ठस्य भक्तिशेषमनुकल्पयीत । शरदनुष्टुवैकविंश- स्तोमो वैराज सामेति पृथिव्यायतनानि । हेमन्त पङ्क्ति निगावस्तोमः शाकरं सामेत्य. न्तरितायतनानि । शिशिरोऽतिछन्तात्रयस्त्रिंशस्तोमो रैवतं सामेति धुभक्तीनि॥ ११॥ ४ ॥ मन्त्रा मननाच्छन्दासि छादनात्स्नोमः स्तवनाद्यजुर्यजतः साम सम्मितमृचा स्य- तेर्चा सम मेन इति नैदानाः । गायसी गायतेः स्तुतिकर्मणनिगमना वा विपरीता गायतो मुखादुश्पतदिति च ब्राह्मणाम् ॥ । उठिणगुत्स्नाता भवति स्निह्यो स्यात्कान्तिकर्मण उप्णी पिणी वेत्योपमिकमुप्णी- पं स्नायते । पकुम्युमिनी भवति क्कुपच बुजश्च कुजतेर्योजतेर्वा । अनुष्यनुष्टो- भनाद् गायत्रीमेव त्रिपदा सती चतुर्थेन पादेनानुष्टोमनीति च ग्राह्मणम् ।। हती परिबईगात् । पङ्क्तिः पञ्चपदा । त्रिष्टुप्स्तोभत्युत्तरपदा का तु निता स्यातीतम छन्दविवृद्धिषस्तस्य स्तोमतीतिया। पतरस्तोमतत्तिाभरिममिति पितायते ॥ १२ ॥ ५ ॥ जगती गततर्म छन्दो जलचरगतिर्वा जल्गल्यमानोऽसृजदिति प प्राणाम् । "विरार्विराजनाद्वा विराधनाद्वा विप्रापरणाद्वा विराननात्सम्पूर्णाक्षरा विराधनादूनाशा विप्रापणादधिकारा । पिपीलिकमध्येत्योपमिकं पिपीलिका पेलतर्गतिमणः ।। इतीमा देवता अनुबान्ताः । सूक्तभाजो हविर्भाज अग्भाजश्च भूयिष्ठाः काश्चि- निपातमाजः । अथोताभिधानः संयुज्य हविश्वोदयतीन्द्राय प्रघ्ने (०६।६८। १०) इन्द्राय रचतुर, इन्द्रायॉहोमुच (मै० सं० ३ । १५ । ११ ) इति । तान्य. प्यके समामनन्ति भूयॉसि तु समम्निागायत्तु सविज्ञानभून स्यात्प्राधान्यम्तुति तत्समामने । अथोत कर्मभिप्रापिर्दवता स्तौति महा पुरन्दर इति । तान्यप्यके समामनन्ति भूयॉसि तु समाम्नानाद् व्यन्जनमात्रं तु तत्तस्याभिधानस्य भवति यया मालगाय मुहितायोदनं देदि स्नातायानुलेपनं पिपासते पानीयमिति ॥ १३ ॥६॥ इति प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः।।

·निरत- शथ चतुर्थः पादः॥ अथातोऽनुमियामः । धग्निः पृथिवीस्थानस्तं प्रथमं व्यास्यास्यामः । प्रति परमादप्रणीभश्त्यमं यज्ञेषु प्रगीयते-झं नयति सनममाग. | चलोपनो भवतीति स्थौ लाष्ठीविन क्नोपयति न स्नेह्यति । त्रिम्य धाग्यातम्यो जायत इति शाक पूणिरिता दक्ताद् दग्धाद्वा नीतात् । स सल्यैते रकारमादत्ते गकारमनक्ती देहता नीः परः तस्यैपा भननि ॥ १४ ॥ १ ॥ अग्निमीळे पुरोहितं य॒ज्ञस्य॑ देवमृस्विजम् । होतारं रत्नधातमम् ॥ १० १ । १ । १ ॥ अग्निमीलेऽग्नि याचामी निग्ध्येपणाकर्मा पूजाफा वा पुरोहितो व्याख्यातो यज्ञश्च । देवो दानाद्वा दीपनाद्वा द्योतनाद्वा शुस्थानो भवतीति वा यो देवः सा देवता । होतारं ह्वातारम् । जुहोतेहोत्यौनामः । रत्नधातम रमणीयानां धनाना दातृतमम्, तस्यपापरा भवति ।। १५ ।। २ ।। अग्निः पूर्वभि पिभिरीडयो नूतनेऊन स देवाँ एह वक्षति ॥ मह. १ । १।२॥ अग्निये. पूर्व पिभिरीलितव्यो घन्दिनव्योऽस्माभिश्च नवतरैः स देवानिहावद- मिति । स न मन्येतायमेवाग्निरित्यप्येते उत्तरे ज्योतिषी अग्नी मुच्येने । ततो नु मध्यमः ॥ १६ ॥ ३ ॥ अभि प्रवन्तु शमनव योषाः कल्याण्य स्मर्यमानासो अग्निम् । घृतस्य धाराः समिधौ नसन्त ता जुंपायो इति जातवेदाः ॥ ० ४ । ५८ ॥ ८ ॥ अमिनमन्त समनस इथं योपा: । समनं समननाद्वा सम्माननाद्वा । कल्याएयः पथमानासो अग्निमित्योपमिकम् । घृतस्य धारा उत्स्य धाराः समिधो नसन्त नस- गोकर्मा वा नमतिकर्मा वा । ता जुषाणो हर्यति जातवेदाः । इयतिः प्रेप्साकर्मा विहगीति । समुद्रार्मिधुमाँ उदारद ( ऋ० ४ । ५८1१ ) इत्यादित्यमुक्तं गन्यन्ते समदान्धेपोऽस्य पदेति ( को० प्रा० २५ । १ ) इनि च प्रामणमथापि प्रामणं भवन्यग्निः सर्वा देवता ( ऐ० प्रा० २ । ३ ) इति । तस्योत्तरा भूयसे निवनाथ ॥ १७ ॥ ४ ॥ इन्द्र मित्रं वरुणमग्निमाहुरथो दिव्यः स सुपर्णो

·दैवतकाण्डम् ॥ १. १ । पा० ५ ।।
गरुत्मान् । एक सद्विप्रा बहुधा वंदन्यग्नि यमं मातरि.
निगाहः ॥ १० १ । १६४ ॥ १६ ॥
इममेनाग्नि महान्तमात्मानमेवमात्मान पहुधा मेधाविनो वदन्तीन्द्र मिश्र वरुणाम-
नि दिव्य च गरुत्म-तम् । दिव्यो दिविजो गरुत्मा-गरगावान्गुत्मा महात्मेति वा ।
पस्तु सूक्त भगते यस्मै हविनिरुप्यतेऽयमेव सोऽग्निर्निपातमन उपरे ज्योसिपी एतेन
मामधेयेन भजेते ॥ १८॥५॥
इति प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः ।।
भथ पञ्चमः पादः ॥
जातोदा फरमाइजातात वेद जतानि वैन विदुगांतेजाते विशन इति मा जा.
तवित्तो वा जातधनो मातविदो या जातप्रज्ञानो यत्तजातः पशूनविन्दतति तजात.
पेदसो नातवेदस्तसमिति प्राधा तस्मात्सान्त पशवोऽग्निमभिसर्पन्तीति च । तस्यै-
पा भवति ॥ १६ ॥ १ ॥
प्र नून जातवेदसमश्व हिनोत वाजिनम् ।
इदं नो पाहिरासदै ।। ध० १० । १८८१ १ ॥
प्रहिणुन जातवदस कर्ममि समश्नुवानपि वोपमा स्यादमिर जातवेदस-
मिनि । ६ नो यहिंगसीमिति । तदेयमेन जातवेदस गायन तृप दशलयोपु
विगते । यत्तु किं चिदाग्नेय तजातवेदसाना स्थाने युज्यत । स न म.येतायमेवाग्नि-
रिस्मप्येने उत्तर ज्योतिषी गानोदसी सच्येने । ततो गु मध्यम । अभियन्त
समोर योपा इनि तत्पुरस्ताद् (७। १७) व्यार पातम । अथासायादित्य उदुत्पं जात.
घेदसम् ( ० १।५० । १) इति तदुपरिष्टाद् ( १२ । १५) व्याख्यास्याम ।
यस्तु सूक भजने यस्मै विनिमगतेऽयमेव सोऽग्निविदा निपारमेने उत्तर ज्यो.
विपी एनेन नामधेयेर भनेने ॥ २० ॥ २ ॥
इति प्रथमाध्यायस्य पञ्चमः पादः ॥
अध पष्ठः पादः ।।
भातर फरमादिप रामपनि विश्व 7 नरा नयनीति पापि या विभागर
पप स्पारस्युत सर्गति भूतानि तस्य धाता यस्यैषा भयति ॥ २१ ॥१॥

·॥ निरुत- वैश्वानरस्प सुमनो स्याम राजा हि कं भुवनानाम- भिश्रीः । इतो जातो विश्वमिदं वि चष्टे वैश्वानरो यतते सूर्येण ॥ ०१।१८।१ ॥ इतो जात सर्वमिदमभिविपश्यति वैश्वानरः संयतते सूर्येगा राजा यः संपा भूतानामभिश्रयणीयस्तरय वयं वैश्वानरस्य फल्गाण्यां मतो स्यामैति । सत्को वैश्वा- नरो मध्यम इत्याचार्या वर्षकर्मणा छनं स्तौति ॥ २२ ॥ २ ॥ प्र नू महित्वं वृषभस्य दोचं यं पूरवो वृत्रहणं सचन्ते । वैश्वानरों दस्युमग्निजघन्वाँ अधूंनोत्काठा अब शम्बर भेत् ॥ ०१ । ५६ । प्रप्रवीमि तन्महित्त्वं माहाभाग्य वृपभस्य वर्पितुग्पां यं पूग्वः पूरयितव्या मनु- प्या वृत्रहणं मेघड्नं सचन्ते सात वर्षकामा: । दस्युर्दस्यते. क्षयार्थादुपदस्य य त्यरिम- नसा उपदासयति फर्माणि । तमग्निर्वैश्वानरो घ्नन्नवाधूनोदप काटा अभिनच्छम्पर मेघम् । अथासावादित्य इति पूर्वे याज्ञिका ॥ एपा लोकाना रोहेण सवनाना रोह श्राम्नातो रोहात् प्रत्यवरोहनिफी पितस्ता- मनुरूनि होताग्निमारुने शस्त्रे वैश्वानरीयेण सूक्तेन प्रतिपद्यते सोपि न स्तोनियमा- द्रियेताग्नेयो हि भवति तत आगच्छति मध्यस्थाना देवता रुद्र च मस्तश्च ततो- ऽग्निमिहस्थानमत्रैव स्तोत्रिय शंसति ॥ अथापि वैश्वानरीयो द्वादशकपालो भवत्येतस्य हि द्वादशविध कर्म । अथापि प्राक्षायां भवत्यसौ वा मादित्योऽग्निश्वानर इति । प्रथापि निवित्सौर्यवैश्वानरी भाति । मापो चा भावापृथिवीम ( सा रे. ८।१२।१)इनि। एप हि द्यावापृथिव्यापाभासयति । प्रथापि छान्दोमिक सूक्त सौर्यवैश्वानर भवति । दिवि पृष्टो अरोचत (य० ३३ । ६२) इति । एप हि दिवि पृष्ठो अरोचतेति । प्रथापि हविष्पा- न्तीय सूक्तं ( ऋ० १० ।५८) सौर्यवैश्वानर भवति ॥ अयमेवाग्निर्वेश्वानर इति शाकपूणिविश्वानरावित्यप्यते उत्तरे ज्योतिषी वैश्वा- नरोऽयं यत्ताभ्या जायते । कथं त्वयमेताभ्या जायत. इति । यत्र वैद्युतः शरणमभि- हन्ति यावदनुपात्तो भवति मध्यमधर्मेव, तावद्भवत्युदकेन्धन शरीरोपशमन उपादीय- मान एवाय सम्पद्यत उदकोपशमन शरीरदीप्ति ॥ भथादित्यात् । उदीधि प्रथमसमावृत्त माहित्ये कसं वामणि वा परिमृज्य प्रतिस्वरे - .

·७६ " . १. -- दैवतकाण्डम् ।। ०६ । पा० ७ ॥ यत्र शुष्कगोमयमसंस्पर्शयधारयति तत्प्रदीप्यते सोऽयमेव सम्पद्यते । अथान्याह वै- श्वानरो यतते सूर्गेण ( ० १ । १८ । १ ) इति । न च पुनरात्मनात्मानं संयततेऽन्येनैवान्य संयतत इत इसमादधात्यमुनोऽमुष्य रश्मय. प्रादुर्भवन्तीतोऽस्यार्चिष. स्तयोभांसो: संसद्धं दृष्ट्वैवमवक्ष्यत् ।। अथ यान्येतान्योत्तमिहानि सूक्तानि भागानि वा सावित्राणि वा सौर्याणि वा पोष्णानि वा वैष्णवानि वा वैश्वदेव्यानि वा तेषु वैश्वानरीया. प्रवादा प्रभविष्यन्ना- दित्य कर्मणा नमस्तोष्यन्नित्युदेपीत्यस्तमेपीति विपर्येपीति । अग्नेयेष्वेव हि सूक्तेषु वैश्वानरीया प्रजादा भवन्त्यग्निकर्मणा चैनं स्तोतीति वहसीति पचसीति दहसीति ।। यथो एतद्वपकर्मणा ह्येनं स्तोतीत्यस्मितन्नप्यतदुपपद्यते ॥ समानमेतदुदकमुच्चैत्यव चाईभिः । भूमि पूजन्या जिन्वन्ति दिवं जिन्वन्त्य॒ग्नयः । मा० १।१६४ । ५१ ।। इति सा निगदव्याख्याता ॥ २३ ॥ ३ ॥ इति प्रथमाऽध्यायस्य पष्ठः पादः ॥ अध सप्तमः पादः ॥ कृष्णं नियान हरयः सुपर्णा अपो वसान। दिवमुत्पतन्ति । त मा वृत्रन्सदनादृतस्यादिघृतेन पृथिवी व्युद्यते ॥ ३० १।१६४ । ४७ ।। कृष्णं निरयणं गतिरादित्यस्य हग्य सुपण हरणा आदित्यरश्मयस्ते यदामु. तोऽवांच, पर्यावर्तन्ते सहाथानादुदायादित्यादथ पृतनोदकेन पृथयी व्युद्यते । घृतमित्युदपनाम जिघतें सिञ्चतिकर्मणः । अथापि ब्राह्मणं भवत्यग्निर्वा इतो दृष्टिं ममीरयति धामच्छादिव खलु चै भूत्वा चर्पति मरुतः मृष्ट दृष्टिं नयन्ति । यदा खलु वा असावादित्यो न्याश्मिभिः पर्यावर्ततेऽप वर्पतीति । यथो एनद्रोहा प्रत्यवरोहश्चिकीर्पित इत्याम्नायघनादेतवति ।। यथो एतद्वैश्वानरीयो द्वादशपालो भवतीत्यनिर्वचनं कपामानि भवन्त्यस्ति हि सौर्य एफफपाल पञ्चकपालन | यथो एतद् ग्राह्मणं भवतीति पहुभक्तिवादीनि हि वादाग्यानि भवन्ति पधिधी वैश्वानर. सवत्सरो पैश्वानरो प्राक्षको वैश्वानर इनि । यथो एतग्निवित्सोवश्वानरी भवतीत्यस्यैव सा भवनि । यो विड्म्यो मानुषीम्यो दीदेदि. स्यप हि विड्म्यो मानुपीभ्यो दीप्यो । यथो एच्छान्दोमिक सूक्त सौर्यवैश्वानर भवतीत्यायैर तद्भवति । जमदग्निभिगहुत इनि । जमदग्नयः मममिताग्नयो या 7 ।

·.
-
,
निरुक्के-
प्रचलिताग्गयो वा तैरभिहुतो भवति । यथो एत विष्पान्तीयं सूकं (ऋ. ३० । ८८)
सौर्यवैश्वानरं भग्नीत्यस्येव तद्भवति ॥ २४ ॥ १ ॥
हुविप्पान्तमुजरं स्वर्विदि दिविस्पृश्यातं जुष्टंम॒ग्नौ । तस्य भर्मण
भुवनाथ देवा धर्मणे कं स्वधर्यापप्रथन्त ॥ ४० १०।८८।१॥
- हवियत्पानीयमजरं मूर्यविदि दिविस्पृश्यगिनं जुष्टमग्नी तस्य भरणाय च भावनाय
च धारगाय चतेभ्यः सभ्य: फर्मभ्यो देवा इगमग्निमनापश्यन्त प्रथाप्याह ॥ २५॥ २॥
अपामुपस्थै महिषा भगृभ्णत विशो राजानमुपं । तस्थ-
मुग्मियम् । आ दूतो अग्निमभरद्विवस्वतो पैश्वानरं 'मा.
तरिश्वा परावतः ॥ ० ६ । । ४ ॥
अपामुपस्थ उपस्थाने महत्त्यन्तरि दालोक श्रासीमा महान्त इति वारदन माध्यमि.
का देवगणा विश इस राजानमुपतमधुमरिमयमग्मन्तमिति वाचनीयमिति वा पूजनीय-
मितिवाहाद्यं दूनो देवानां विवस्वत श्रादित्याद्विरस्वान्विवासनांन् । प्रेरितयतः परा.
गताद्वास्याग्नेश्वानरस्य मातरिश्वानमाहनांगमाह । मातरिश्वा वायुतिर्यन्तरिक्ष
श्वसिति मातयं श्वनितीति वा । अथैनमताभ्यां सर्वाणि स्थानान्यभ्यापादं स्तोति
मूर्धा भुवो भवति नक्तमग्निस्ततः सो जायते प्रातस्यन् ।
मायामू तु यज्ञियांना तामपो यत्तुर्णिश्चरति प्रजानन् । ०
१०1८८।६॥
मूर्धा मूर्तमस्मिन्धीयते मूर्धा यः सर्वेषां भूतानां भवनि नक्तमग्निस्तन. 'सूर्यो
जायते प्रातरुयन्त्स एव । प्रना स्वेतां मायन्ते यज्ञियानां देवानां यज्ञसम्पादिनामपो
यत्कर्म चरति प्रजानन्सर्वाणि स्थानान्यनुसभ्यरति त्वरमाणाः । तस्योत्तरा भूयसे
निर्वचनाय ।। २७ ॥ ४ ॥
स्तोमेन हि विवि दे॒वासो अग्निमीजनञ्छक्तिभी
रोदसिताम् । तमू भकृण्वन्त्रेधा भुवे कं स भोपंधीः पंच-
ति विश्वरूपाः ॥ १० १० । ८८ । १०॥
स्तोमेन ये हि दिवि देवासो अग्निमजनयञ्छक्तिभिः कर्मभिर्यावापृयियोरापूरगां
समकुर्वनेपाभावाय पृथिव्यामन्तरिते दिवीति शाकणिः । यदस्य दिवि वृतीयं तद-
सावादित्य इनि घाहाणं तदग्नीकृत्य स्तौति । अथैनमेतयादित्यीकृत्य स्तोति
।॥ २८ ॥ ५ ॥

·दैवतकाण्डम् ॥ १० ११ पा०७॥ यदेदैनमर्दधुर्यज्ञियालो दिवि देवाः सूर्यमादितेयम् । यदा चरिष्णूमिथुनाव तामादित्प्रापश्यन्भुवनानि विश्वा ॥ ०१०। ८८।११॥ यनमदर्यज्ञिया सर्वे दिवि देवा सूर्यमारितेयमदिते पुत्र यदा चरिष्णू मिथुनो प्रादुरभूता सनदा सहचारिणावुपानादित्यश्च । मिथुनौ फरमान्निनोति श्रयतिकर्मा थु इति नामकरणस्थकारो या नयति परो वनिर्वा समाश्रितावन्योन्य नयतो वनुतो या । मनुष्य मिथुनावप्यतरमादेव मेथन्तावन्योन्य चनुत इति वा अधेनमेतयाग्नीकृत्य स्तोति ॥ २६ ॥ ६ ॥ यत्रा वदैत भयर परश्च यजन्यौः कतरो नौ नि वैद। या शैकुरित्सधमाद सखायो नचन्त यज्ञं क इदं वि वोचत् ।। ०१०। ८८ । १७ ॥ यत्र विषदेने देव्यो होताराय चाग्निरसौ च मध्यम फतरो नौ यो भूयो देत्याशक्नुवन्ति तत्समदन समाख्याना ऋत्विजस्तेषा यज्ञ समश्नुवानाना फोन इद विवक्ष्यतीति । तस्योत्तग भूयसे निपाय ॥ ३० ॥८॥ याउन्मात्रमुषसो न प्रतीक सुपण्यो वसते मातरिश्वः । तावद्दधात्युपं यज्ञमायन्ाह्मणो होतुरयरो निषीदन् ॥ ० १० । ८।१६ ॥ यावन्मात्रमुपस प्रत्यक्त भवति प्रनिदर्शामिति वा । प्रत्युपमानस्य सम्प्रत्यय प्रयोग हेव निधहीति यथा । सुपरार्य सुपना एना रामयो वसते मातरिश्वज्यो तिवर्णस्य तापदुपदधाति यक्षमागच्च माहाणो होतास्याग्ने तुरवरो निषीदा। होट जपस्त्यागिरिनारीयो भवति । देव सनियरत त्वा तणतेऽग्नि होप्राय सह पिना पैश्यानरेण (श्रा० श्री. १ । ३ । २३) इनि । गमनानि सवितारमा सर्पस्य प्रसविचार मध्यम योत्तम वा पितरम् । यस्तु सूत भगत यस्मै एविनिरप्यतेऽय मेव सोऽनिवारो निपासमन उसर ज्योतिषी एनेमधयेन भगेन ॥ ११॥६॥ इति प्रथमाऽध्यायस्य सप्तमः पादः ॥ समाप्तश्वायमध्यायः॥ निरुक्त सप्तमोऽध्यापश्च समाप्तः ॥

·श्रो३म् अथ द्वितीयाऽध्यायारम्तः ॥ . तत्र प्रथमः पादः । द्रविणोदः परमानं द्रविणमुच्यते यदेनदाभिद्रवन्ति यजं वा द्रविणं यनेना- भिद्रवन्ति सस्य दाता द्रविणोदाः तस्यैषा भवति ॥ १ ॥ द्रविणोदा द्रविणसो ग्रावहस्सासो भध्वरे । यज्ञेषु देवमीळते ।। ऋ० १ । १५ । ७ ॥ द्रविणोदा यस्त्वं द्रविणस इति द्रविणसादिन इति वा द्रविणसानिन इति या द्रविणसस्तस्मात्पिपत्विनि वा । यज्ञेषु देवमीमते । यापन्ति स्तुवन्ति बर्धयन्ति पूज- पत्तीति वा ।। वत्को द्रविणोदाः । इन्द्र इति कोष्टुकिः स यजधनयोर्दातृतमस्तस्य प सर्वा याजक- तिरोजसो जातमुत मन्य एनम् (ऋ० १० । ७३ । १० ) इति घाइ । प्रथाप्य- ग्नि द्राविणोदसमाहेप पुनरेतस्माज्जायते । यो अश्मनोरन्सरग्नि नजान (ऋ० २ । १२ । ३ ) इत्यपि निगमो भवति । अथाप्यतुयाजेषु द्राविणोदसा. प्रवादा भवन्ति तेषां पुन: पात्रस्यन्द्रपानमित्ति भवति । प्रथाप्येनं सोमपानेन स्तोति । अथाप्याह द्रविणोदा: पिरतु द्राविणोदस:-(F० २ । ३७ । ४ ) इति । अयमेवाग्निर्द्रविणोदा इति शाकपणिराग्नेयेष्वेव हि सूतेषु द्राविणोदसा: प्रवादा भवन्ति । देवा अग्नि धारयन्द्रविणोदाम ( ० १ । ६६ । १ ) इत्यपि निगमो भवति । यथो एनत्स वनधनयो तृतम इति सर्वासु देवतास्वैश्वर्य विद्यते । यथो एतदो- जसो जातात मन्य एनपिनि चाहेत्ययमप्यग्निरोजसा घलेन मथ्यमानो जायते तस्मा- देनमाह सहसस्पुत्रं, सहसः सूनुं, सहसो यहम् । यथो एतदग्नि द्रादिशोदसमाहे- स्य॒त्विजोऽत्र द्रविणोदस उच्यन्ते हदियो दाताररने चैनं जनयन्ति । ऋषीणां पुत्रो भाधिराज एप इत्यपि निगमो भवति । यथो एततेषां पुनः पानस्येन्द्रपानमिति भवतीति भक्तिमानं तवति यथा वाय-यानीति सर्वेपा सोमपान्नाणाम् । यथो एतत्सोमपाननेनं रतोतीत्यस्मिन्नप्येतदुपपद्यते । सोमं पित्र मन्दसानो गणाश्रिभिः (ऋ० ५। ६०१८) इत्यपि निगमो भवति । यथो एतद् द्रविणोदा: पियतु द्राविणोदस इत्यस्यैव तद्भवति ॥२॥ .

·देवतकाएरम् ॥ भ० २ । पा• २॥ मेयन्तु ते वहयो येभिरीयतेऽरिषण्यन्वीळयस्वा वन- स्पते । प्रायूपा धृष्णो अभिगूर्या त्वं नेष्ट्रासोम द्रविणोदः पिवं ऋतुभिः ॥ शु० २ । ३७ ॥ ३ ॥ भेद्यन्तु ते वयो वोढारो थैर्यास्यरिष्यन्दृढीभवायूय धृष्णो अभिगूर्य त्वं नेष्ट्री- याधिष्पयात् । धिण्यो धिपत्यो विपणाभवः'। धिपणा याग्धिपेधात्यर्थे धीसादिनी वा धीसानिनीति वा वनस्पत इत्येनमाइप हि वनानां पाता या पालयिता वा। वनं वनोतेः । पिपतुर्भिः काले ॥ ३ ॥ इति द्वितीयाऽध्यायस्य प्रथमः पादः ।। अथ द्वितीयः पादः॥ अथात भाप्रियः ।। प्राप्रियः कस्मादामोतेः प्रोगातेर्वा । भानीभिरामीणाति (ऐ० प्रा० २।४ ) इति नादाणम् । तासामिध्मः प्रथमागामी भवतीक्ष्मः समिन्धनात् | तस्यैषा भाति ॥ ४ ॥ १ ॥ समिद्धो अद्य म पो दुणे देवो देवान्यजसि जातवेदः ।. भा च वह मित्रमहश्चिकित्वां त्वं दूराः कषिरसि प्रचेताः ॥ ० १० । ११० । १॥ समिद्धोऽद्य मनुष्यस्य मनुष्यस्य गृहे देवो देवान्यजसि जातवेद भा च वह मिनमहश्चिकित्वाँ श्वेतनावास्त्वं दूतः कविरसि प्रचेताः प्रवृद्धचेताः । यज्ञेग इति फात्थक्योऽग्निरिति शाकपूरिणः ।। तनूनपादाज्यं भवति नपादित्यननन्तराया. प्रजाया नामधेय निर्णततमा भनति गौरन तनूरुच्यते ततो थस्या भोगास्तस्याः पयो जायते पयस श्राज्य जायते । अग्निरिति शाकपूणिरायोऽत्र तन्व उच्यन्ते तता अन्तरिक्ष ताभ्य ओपधिवनस्पनयो जायन्त ओषधिवनस्पतिभ्य एप जायते। तस्यैषा भवति ॥५॥२॥ तनूनपात् पथ तस्य यानान्मध्वा समञ्जस्वदया सुजित । मन्मानि धीभिरुत यज्ञमृन्धन्देवत्रा दव- णयध्वरं नः ॥ ०१०। ११०।२॥ की ·निरुक्त- तनूनपात्पथ ऋतस्य. यानान्यज्ञस्य यानामधुना समजत्दय फल्याणा- जिव मननानि च नो धीभिर्यज्ञं च समर्धय देवान्नो यज्ञं गमय । नराशंसो यज्ञ इति कात्यायो नरा अस्मिन्नासीनाः शसन्ति । अग्निरिति शा- फपूणिनः प्रशस्यो भवति । तस्यैपा भवति ॥ ६ ॥ ३ ॥ नराशंसस्य महिमानमेषामुपं दोषाम यजतस्य यज्ञैः । ये सुक्रतवः शुचयो धियन्धा वदन्ति देवा उभयांनि हव्या ॥ भ०७।२।२।। गगशंसस्य महिगानमेपामुपस्तुमो यशियस्य यज्ञैर्ये सुगमर्माणः शुचयो धियं धार- यितारः सदयन्तु देवा उभयानि हवींषि सोमं चेतगणि चेति वा तान्त्राणि चानापि- पानि चेति वा ॥ ईला ईट्टे स्तुतिकर्मण इन्धतेना । तस्यैपा भवति ॥ ७ ॥ ४ ॥ भाजुह्वान ईडयो वन्द्यश्चा योहाग्ने बमुभिः सजोषाः । वंदेवानामसि बह्व होता स एनान्यक्षीपितो यजीयान् ।। ० १० । ११०।३॥ पाहूयमान ईलितव्यो वन्दितव्यश्चायायग्ने वसुभिः सहजोपणास्त्वं देवानामसि यह होता । यह इनि महतो नामधेय यातच हतश्च भवति । स एनान्यक्षीपितो यजीयान् । इपित. प्रेपित इनि बाधीष्ट इति वा यजीयान्यतर. ॥ बहिः परिपगात् । तस्यैपा भवति ॥८॥ ५ ॥ प्राचीन वर्हिः प्रदिशा पृथिव्या वस्तोरस्या वृज्यते. साये शहांम् । व्यु प्रथते वितरं वरीयो देवभ्यो अदितये स्योनम् ॥ ० १०॥ ११० । ४ ॥ प्राचीनं धर्हिः प्रदिशा पृथे या क्सनायास्या' प्रवृज्यतेऽग्रहना बहि पूर्वाहणे तद्विप्रथने पितर विस्तीर्णतरमिति वा वरीयो घरतरमुस्तर वा देवेभ्यम्यादितये च स्योनम । स्योनगिति सुसनाम स्यतेस्वरयन्त्येतत्सेवितव्यं भवतीति वा ॥ द्वारो जनतेवा द्रवता वारयते । तासामेपा भवति ॥ ६॥ ६ ॥ च्यवस्वीरुर्विया वि श्रयन्तां पतिभ्यो न जनयः शुभमानाः । देवािरो वृह विश्वमिन्वा देवेभ्यों भवत सुमाययाः ॥ ० १० । ११०। ५॥

·देषतकाएडम् ॥ ० २ । पा० २ ॥
व्यञ्चनवत्य उरुत्वेन विश्रयन्तां पतिभ्य इव जाया अरू मैथुने धर्मे शुशोभि-
घमाणा: । वरतममममूरू । देव्यो द्वारो बृहत्यो महत्यो विश्वमिन्या विश्वमाभिरैति ।
यझे गृहद्वार इति कात्यायोऽग्निरिति शाकपूणि ॥
उपासानक्तोपाश्च नक्ता चोपा व्याख्याता । नक्तेति रामिनामानक्ति भूतान्यव.
श्यायेनापि पा नक्ताव्यक्तवर्णा । तयोरेपा भवति ॥ १० ॥ ७ ॥
मा सुष्वयन्ती यजने उपाके उपासानक्तां सदतां नि
योनौ । दिव्ये योषणे बृहती सुरुक्मे अधिनिष शुक्रपिश
दीने ॥ २०१०। ११० ॥६॥
सेप्मीयमाणे इति वा सुष्वापयन्त्याविति वा सीदतामिति वा न्यासीदतामिति
वा यज्ञिये उपक्रान्ते दिव्ये योपणे बृहत्यौ महत्यो सुरुक्मे सुरोचने अधिदधाने शुक्रपेशसं
श्रियम् । शुक्र शोचतेज्वलतिकर्मणः । पेश इति रूपनाम पिंशबिपिशितं भवनि । देव्या
होतारा देव्यौ होतारावयं चाग्निरसौ च मध्यम. । तयोरेपा भवति ॥ ११ ॥ ६॥
दैव्या होतारा प्रथमा सुवाचा मिर्माना यज्ञं मनुषो
यध्यै । प्रचोदयन्ता विदथेषु कारू प्राचीन ज्योतिः
प्रदिशा दिशन्ता ॥ ऋ० १० । ११० । ७ ॥
देव्यो होतारौ प्रथमो सुवाचौ निर्मिमानो यज्ञ मनुष्यस्य मनुष्यस्य यमनाय ।
प्रचोदयमानो यज्ञेपु कतारी पूर्वत्या दिशि यष्टव्यमिति प्रदिशन्तौ ।।
तिम्रो देवीस्तिस्रो देव्यः । तासामेषा भवति ॥ १२ ॥ ६॥
भा नौ यज्ञं भारती तू मुस्विळा मनुष्वदिह चेतयन्ती ।
तस्रो नीहिरेदं स्योनं सरस्वती स्वपसः सदन्तु ॥
०१०। ११०।८॥
ऐतु नो यज्ञं भारती क्षिप्रम् । भरत आदित्यस्तस्य भाः । इजा च मनुष्यनदिह
चेतयमाना तिस्रो देव्यो बहिरिदं सुखं सरस्वनी च सुकर्माण प्रासीदन्तु । त्वष्टा
तूर्णमश्नुत इति नैरुक्तास्त्विषेर्वा स्याद् दीप्तिकर्मणस्त्वपर्वा स्यात्करोतिकर्मणः ।
तस्यैषा भवति ॥ १३ ॥ १० ॥

·८६
निरुके-
य हमे द्यावापृथिवी जनित्री रूपैरपिशद्भुवनानि विश्वा ।
तमद्य हौतरिपितो यजीपान्देवं स्वष्टारमिह यक्षि विद्वान् ।।
ऋ० १०। ११० । ६ ॥
य इमे द्यावापृथिव्यो जनयित्र्यो रूपरकरोद्भूतानि प्र सर्वाणि तमंद्य होतरि-
पितो यजीयान्देवं त्वष्टामिह यज विद्वान् । माध्यमिास्त्वष्टत्याहुमध्यमे च स्थाने
समाम्नातोऽग्निरिति शारपूणि । तस्यैपापग भवति ॥ १४ ॥ ११ ॥
प्राविष्टयौ वर्धते चारुरासु जिह्मानामूर्ध्वः स्वयंशा उप-
स्थे । उभे त्वष्टुविभ्यतुर्जायमानास्प्रतीची सिंहं प्रति जो-
पयेते ॥०१। ६५ । ५ ॥
प्राचिरावेदनात्तत्यो वर्धने पामासु । चारुचरतै जिह्म, जिहीर्ष पछूितो
भनति स्वयशा श्रात्मयशा उपस्थ उपायाने । उभे त्वष्टुषिभ्यतुर्जायमानात् । प्रतीची
सिंई प्रति जोषयेते । द्यावापृथियाविनि याहोराने इति वारणी इनि या प्रत्यके
सिंह सहनं प्रत्यासेवेते ॥ १५ ॥ १२ ॥
इति द्वितीयऽध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥
-
अथ तृतीयः पादः॥
वनस्पतियारन्यात (८1३1 तात्यया भवति ॥ १६ ॥ १ ॥
उपाव सृज त्मन्यांसमजन्दे॒वानां पार्थ ऋतुथा हुवींपि।
वनस्पतिः शमिता देवो अग्निः स्वदन्तु हव्यं मधुंना
घृतेन ॥ ऋ० १० । ११० ॥ १० ॥
उपावसृजात्मनात्मानं समजादेवानामन्नमृताधृतो हवींषि कालेकाले । वनस्पति
शमिता देवो अग्निरित्यते भयः स्वदयन्तु हव्यं मधुना च घृतेन च । तत्फो वनस्पति ।
यूप इति कात्यक्योऽग्निरिति शाफपणि । तस्यैपापरा भवति ॥ १७ ॥ २ ॥

·८७ देवतकाण्डम् ॥ अ० २१ पा० ३ ॥ अञ्जन्ति स्वामध्वरे देवयन्तो वनस्पते वनस्पते मधुना देव्यैन । यदूर्वस्तिष्ठा द्रविणह धत्ताद्या क्षयो मातु- रस्या उपस्थे । ० ३ । ८ । १ ।। अजन्ति त्वामध्वरे देवान्यामयमाना वनस्पते मधुना देव्येन घ घृतेन च । यदूध्ये स्थास्यसि द्रवणानि च नो दास्यसि यद्वा ते कृत पायो मातुरस्या उपस्थ उपस्थाने । अग्निरिसि शाक्पूणि । तस्यैपापरा भवति ॥ १८ ॥ ३ ॥ देवेभ्यो वनस्पते हुवींषि हिरण्यपर्ण प्रदियंस्ते अर्थम् । प्रदक्षिणिशनया नियूर्य तस्य वक्षि पथिभी रजिष्ठः ।। मै० सं०४ । १३ । ७॥ देयेभ्यो वनस्पते हवीपि हिरण्यपर्ण मृतपर्णापि वोपमार्थे स्याद्धिरण्यवर्णपर्णेति प्रदिवस्ते अर्थ पुराणस्ते सोऽर्थो यं से प्रचूमो यज्ञस्य वह पथिमी रजिष्ठऋजुतमैः रजस्वलतमस्तपिठतमैरिवि का । तस्यैपापरा भवति ॥ १६ ॥ ४ ॥ वनस्पते रशनया नियूयं पिष्टतमया वयुनानि विद्वान् । वह देवत्रा दिधिपो हवीपि प्रचं दातारममृतेषु वोचः ।। मै० सं०४ । १३ । ७॥ वनस्पते रशनया नियूय सुरूपतमया वयुनानि विद्वान् प्रज्ञानानि प्रमानन्वह देवान यज्ञे दातुईवींपि प्रचूहि च दातारममृतेषु देवेषु । स्वाहाकृतय स्वाहेत्येतत्सु ाहेति वा स्वा यामाहेसि या स्वं प्रादेसि वा स्वातं हविर्जुहोतीति । तासामेपा भवति ॥ २० ॥ ५ ॥ सद्यो जातो व्यमिमीत यज्ञमग्निर्देवानामभवत्पुरोगाः। अस्य होतुः प्रदिश्यतस्य वाचि स्वाहाकृतंहविरंदन्तु देवाः।। ऋ० १०।११०।११ ।। सद्यो जायमानो निरमिमीत यज्ञमग्निदेवानामभवत्पुरोगाम्यस्य क्षेतु प्रदिश्य. तस्य वाच्यारये स्वाहाकृतं विरदन्तु देवा इति यजन्ति ॥ इतीमा आप्रीदेवता अनुशान्ता. । अथ किंदेवता प्रयाजानुयाजा । माग्नेया इत्येके ।। २१ ॥६॥ .

·८८ निरुक्त- प्रयाजान्में अनुयाजाँश्च केवलानूजस्वन्तं हविषों दत्त भागम् । घृनं चापां पुरुष चौषधीनामग्नेश्च दीर्घमायुरस्तु देवाः ॥ ऋ० १० । ५१.1 ८ ॥ तव प्रयाजा अनुयाजांश्च केवल ऊर्जस्वन्तो हुधिपः सन्तु भागाः । तवाग्ने यज्ञोऽयमस्तु सर्वस्तुभ्यं नमन्तां प्रदिशश्चतस्रः ॥ ऋ० १० । ५१ ॥ ६ ॥ आग्नेया वै प्रयाजा श्राग्नेया भनुपाजा इति च प्रादाणम् । छन्दोदेवता इत्य- पर छन्दामि चै मपाजारचन्दॉस्पनुपाजा इति च ब्राह्मणम् । मृतुदेवता इत्यपरमृतवो वै प्रयाना ऋतवोऽनुगाजा इति च ब्राह्मणम् । पशुदेवता इत्यपरं पशवो वै प्रयाजा: पशवोऽनुपाजा इति च वाहाणम् । प्राणदेवता इत्यपरं गाणा पै प्रयानाः माणा वा अनुयाजा इनि च ब्राहाणम् । आत्मदेयता इत्यपरमात्मा चै मयाजा मान्मा वा अनुयाजा इति च ग्राहागाम् । श्राग्नेया इनि तु स्थितिः । भक्तिमानमितरत् । किम- थै पुनरिदमुच्यते । यस्यै देवतायै हविहीतं स्यानां मनसा ध्यायेद्वपदकरिष्यमिति ह विज्ञायते ॥ तान्येतान्येकादशाप्रीसूक्तानि । तेषां वासिष्ठमानेयं वाध्यश्वं गार्स- मदमिति नाराशंसवन्ति मैधानि दैर्घतमसं षिकमित्युभयवन्त्यतोऽन्यानि सनून- पास्वन्ति ।। २२ ॥७॥ . इति द्वितीयाऽध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ समाप्तश्चायमध्यायः ॥ निरुत अष्टमोध्यायश्च समाप्तः ॥

·मोत्रम् अथ तृतीयाऽध्यायारम्भः ।। । तत्र प्रथमः पादः॥ मथ यानि पृथिव्यायतनानि सत्वानि स्तुतिं लभन्ते सान्यतोऽनुकृमिष्याम । तेषामश्व प्रथमागामी भवति । अवोव्याख्यात ( २ १ २७ ) । तस्यैषा भवति ॥ १ ॥ भश्वो वोळ्हा सुखं रथ हसनामुपमन्त्रिणः । शेपो रोम- गवन्तो भेदो वारिन्मयड्क इच्छति इन्द्रायेन्दो परि स्लव ॥ ०९।११२ ॥ ४ ॥ अश्वो वोढा सुस वोढा रथ वोढा । सुख मिति कल्या[नाम कल्याण पुण्य सुहित भवति सुहित गम्यतीति वा । हसता वा पाता वा पालयिता वा । शेपमृच्छतीति वारि यारयति ॥ मानो व्याख्यातस्तस्यैपा भवति ॥ २ ॥ मानो मित्रो वरुणो अर्यमायुरिन्द्र भुक्षा मुस्तः परिरूपन् । यद्वाजिनौ देवजातस्य सते. प्रबदशामो विदथै वीर्याणि ॥ ऋ० १ । १६२ । १॥ यद्वाजिनो देवैर्भातस्य सप्ते धरणीय प्रवक्ष्यामों यशे विदथे वीर्याणि मानरत्य मिनन्य वरुणाचार्यमा चायुश्च वायुरयन इ द्रश्वोरु ज्ञयण कृभूगा राजति वा मरुनश्च परिख्यन् । शकुनि शक्नोत्युनेतुमात्मान शक्नोति वितुमिति वा शक्नोति तकितु मिति वा सर्वत शङ्करोऽरित्वति वा शक्नोतेवा । तरयैषा भवति ॥ ३ ॥ कनिक्रदज्जनुष प्रमाण इति वाचमरितेव नाचम् । सुमङ्गलश्च शकुने भवासि मा त्वा का चिंदभिभा विश्व्या विदत् ॥ ० २ । ४२ । १॥ न्यक्रदीजन्म प्रब्रुवाणो यथास्य शब्दस्तथा नामेरयति वाचमारयितेव नावम् । सुमङ्गलश्च शकुनै भर फल्याणमङ्गल । माल गिरतगंणात्यर्थं गिरत्यानिति वाइल मङ्गवन्मजयति पापकमिति नैरुका मा गच्छत्विति वा । मा च त्या का पिदगि- भूति सर्वतो विदत् । गृत्समदमर्धमभ्युस्थित कपिजलोऽभिववाशे । तमिवादि य परभवति ॥ ४ ॥ १२

·निरुके-
भद्रं वद दक्षिणतो भद्रमुत्तरतो वंद।
भद्रं पुरस्तानो वद भद्रं पश्चात्कपिञ्जक्षः ॥
इति सा निगदव्याख्याता । गृत्समदो गृत्समदनो गृत्स इति मेधाविनाम गृगाते:
स्तुतिकर्मयः ॥
मण्डूका मजूका मज्जनान्मदत्तेर्या मोदतिकर्मणो मन्दतैर्वा तृप्तिकर्मणः । मण्ड-
यतैरिति वैयाकरणा मण्ड एषामोक इति धा मण्डो मदेर्वा मुदेवा । तेषामेषा भवति ॥५॥
संवत्सरं शंशयाना ब्राह्मणा व्रतचारिणः ।।
वाचे पर्जन्यजिन्यिता प्र मण्डूको प्रवादिषुः ॥ ०७ ।
१०३ । १॥
संवत्सरं शिश्याना प्राक्षणा घ्रतचारिणोऽब्रुवाणा अपि वोपमार्थे स्याद् ब्राह्मणा
इव प्रतचारिण इति वाचं पर्जन्यपीतां प्रावादिषुर्मण्डूकाः । वसिष्ठो वर्षकागः पर्जन्य
दुष्टाप तं मण्डूका अन्वमोदन्त स मयडूकाननुमोदमानान्दृष्ट्या तुष्टाव । सदभिवादि-
न्येपर्भवति ॥ ६॥
उप प्रवद मण्डूकि वर्षमा बंद सादुरि ।
मध्ये मृदस्य प्लवस्व विगृह्यं चतुरः पदः ॥ प्रथ० ४ ।
१५ । १४ ॥
इति सा निगदव्याख्याता ॥
मता अश्नुवत एनानिति वाभ्यभुवत एभिरिति वा । तेपामेपा भवति ॥ ७ ।।
प्रावेपा मा वृहतो मादयन्ति प्रवातेजा हरिण वश्रुताना।
सोमस्पेव मौजवतस्य' भक्षो विभीदको जागृविर्माम-
च्छान् ।। भा० १० । ३४।१ ॥
प्रय पिणो मा महतो विभीदकस्य फलानि मादयन्ति प्रवातेगा: प्रवणेमा इरिणे
वर्तमानाः । इरिणं निर्माणमृगातेरपार्णं भवत्यपरता भस्मादोषधय इति वा । सोमस्येन
मोजक्सस्य भपाः 1 मौजवतो मूजवति जानो मूजवान् पर्वतो मुम्भवा मुम्जो विमु-
भ्यत इपीकयेषीकेपतेर्गतिकर्मणा । इयमपीतरेपोफैसरमादेव । यिभीदको विमेदनाजा.
गविगिरयान्मामचन्द्रदत् । प्रशंसत्येना प्रथमया निन्दत्युत्तरामिपिरसपरिपून-
स्यनदा घेदयन्ते ॥
प्राधागो हन्तेत्रो गृगातेर्वा गृहातेवा पामेषा भवनि ॥ ८ ॥

·देवतकाएरम् ॥ भ० ३ । पा० २॥ प्रेते वदन्तु प्र वयं वदाम ग्राभ्यो वाचे वदता वर्द- जयः । यदद्रयः पर्वताः साकमाशवः श्लोकं घोष भरथेन्द्रीय सोमिनः ॥ १० १० । ६४ । १॥ प्रवदन्त्येते प्रबदाम वयं प्रावभ्यो वाचं वदत पदयो यदद्रयः पर्वता प्रदरणी- या: सह सोममाशवः क्षिप्रकारिणः । श्लोक शृणोते?पो घुप्यते । सोमिनो यूर्य स्थेति षा सोमिनो गृहेविति वा ।। येन नराः प्रशस्यन्ते स नाराशंसो मन्त्रातस्यैषा भवति ॥ ६॥ ममन्दान्त्स्तोमान्प्रभरे मनीषा सिन्धावधि वियतो भाव्यस्य । यो मे सहस्रममिमीत सवानों राजा श्रव इच्छमानः ॥ ०१ । १२६ ॥ १ ॥ अमन्दानरस्तोमानपानिशाननल्पान्या । वालो बलवर्ती भर्तव्यो भवत्यम्ब स्मा असं भवतीति नाम्पास्मै पमं भवतीति वा बसो वा प्रतिषेधव्यवहित । प्रभरे मनीषया मनस ईपया स्तुत्या प्रज्ञया या सिन्धावधि नियसतो भावयव्यस्य राज्ञो यो मे सहन निरनिर्मात सवानतूतों राजासूर्ण इति वात्वरमाण इति वा प्रशंसामिच्छमान ॥ १० ॥ इति तृतीयाऽध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ ४ अथ द्वितीयः पादः ॥ यज्ञसंयोगाद्राजा स्तुतिं लभेत राजसंयोगाशुद्धोपकरणानि । तेषां रथ. प्रथमागामी भवति । रथो रहतेर्गतिकर्मगा स्थिरतेर्वा स्यादिपरीतस्य रममाणोऽस्मिस्तिष्ठनीति घा रपतेर्वा रसनेर्वा । तस्यैपा भवति ॥ ११ ॥ १ ! वनस्पते वीवो हि भूया अस्मत्सखा प्रतर्रणः सुवीरः । गोभिः सन्नद्धो असि वीळपस्वास्थाता ते जयतु जेवानि ॥ ०६।४७ । २६ ॥ वनस्पते दृढालो हि भवारमत्ससा प्रतरण सुवीरः कल्याणवीरो गोगि: सानो प्रसि वीजयस्वेति संस्तम्भस्वास्थाता ते जयतु जेतव्यानि ॥

·६२ निरुक्त- दुन्दुभिरिति शब्दानुकरण दुमो भिन्न इति वा दुन्दुभ्यतेर्वा स्याच्चन्दधर्मणः । तत्यपा भवति ॥ १२ ॥ २ ॥ उप श्वासय पृथिवीमुक्त यां पुरुत्रा ते मनुतां विष्ठितं जगत् । स दुन्दुभे सजूरिन्द्रेण दवैर्दूरावीयो अप लेध शत्रून् । ०६। ४७। २६ ॥ उपश्यासय पृथियीं घ दिषं च पहुचा ते घीपं मन्यता विष्ठित स्थावरं जङ्गमं प यत्स दुन्दुभे सहजोपण इन्द्रेण च देवश्च दूसरा दूरतरमपसेध शत्रून् । इपुधिरिपूणां निधानम् । तस्यैपा भवति ॥ १३ ॥ ३ ॥ पधीनां पिता बहुरस्य पुत्रश्चिश्चा कृणोति सर्मनावगत्य । पुधिः साङ्घः पृतनाश्च सर्वाः पृष्ठे निनदो जयति प्रसृतः ॥ ०६। ७५ । ५॥ पहूनां पिता परस्य पुन इतीपूनभिप्रेत्य परमयत इयापायियमाण शब्दानुक- रणे वा । सङ्काः सघते. सपूर्वाद्वा फिरते: । पृष्टे निनद्धो जयति प्रसून इति व्याख्यातम् ।। दत्तघ्नो हरते हन्यते । तस्यैषा भवति ॥ १४ ॥ ४ ॥ अहिरिव भोगः पयति चाहुं ज्यायो हेर्ति पापामानः । हस्तनो विश्वा वयुनानि विद्वान्पुमान्पुमाँसं परि पातु विश्पतः ॥ ० ६ । ७५ । १४ ॥ माहिरिव भोगः परिवेष्टयति पाहुं ज्यायायधात्परित्रायमागो हस्वप्नः सर्वाणि महानानि प्रजानन्पुमानपुरमना भवति पुंसनेषां ।। अमीशयो व्याख्यातः । सेपामेा भवति ॥ १५ ॥ ५ ॥ रथे तिष्टेन्नयति वाजिनः पुरो यत्रं यत्र कामयते सुपारथिः। अभीशूनां महिमान पनायत मनः पश्चादनु यच्छन्ति रश्मयः ॥ १०६ । ७५ ॥ ६ ॥ ये निधनयति यामिनः पुरस्तात्मनो या मप्र कामयसे मुपारथिः गल्पासा. पिभीसूना महिमानं पूरायामि मनः परपारसन्तोऽनुपछन्ति रश्मयः ॥ धनुर्धन्यवेतिकर्मणो धर्मणो या पायरयामादिपाः । तस्येपा भवति ॥ १६॥६॥ ।

·A देषतकाण्डम् ॥ भ० ३ । पा० २ ॥ १३ धन्वना गा धन्वनाजि जयेम धन्वना तीवाः समदो जयेम । धनुः शत्रौरपकामं कृणोति धन्वना सीः प्रदिशौ जयेम ॥ मा०६ । ७५ । २॥ इति सा निगदव्याख्याता । समदः समदो वाते सम्मदो वा मदते ।। ज्या जयतेर्वा जिनाते प्रजावयतीपूनिति वा । तस्या एषा भवति ॥ १७ ॥७॥ वक्ष्यन्ती वेदागनीगन्ति कर्ण प्रियं सखायं परिपस्वजाना। योषेष शिक्त बितताधि धन्वञ्ज्या इयं समने पारयन्सी ॥ ऋ०६। ७५ । ३ ॥ वक्ष्यन्तीवागच्छती फर्ण प्रियमिय सखायमिपुं परिष्वजमाना योपेव शिष्टक्ते शब्दं करोति वितताधि धनुपि ज्येय समने समामे पारयन्ती पारं नयन्ती ।। इपुरिपतेर्गतिकर्मणो वधकर्मणो वा । सस्येपा भवसि ॥ १८ ॥८॥ सुपर्ण वस्ते मृगो अस्या वन्तो गोभिः सन्नद्धा पततिप्रस॒ता । यत्रा नरःसं च वि च द्रवन्ति तत्रास्मभ्यमिवः शर्म यंसन् ॥ ऋ०६। ७५ । ११॥ सुपर्णे परत इति वाजानभिप्रेत्य मृगमयोऽस्या 'दन्तो मृगयतेर्वा गोभिः सन्नद्धा पतति प्रसूतेति व्याख्यातम् (३ ॥५)। यन्त्र नरा: सन्द्रयन्ति च विद्रवन्ति च तत्रास्मभ्यमि- पव. शर्म यच्छन्तु शरणं समामेषु || प्रश्वाजनी फशेस्याहु । कशा प्रकाशयति भयमश्वाय कृप्यतेर्वाणूभावाद्वापुनः प्रकाशयस्यन्खशया क्रोशयां । भश्वकशाया एषा भवति ॥ १६ ॥ ६ ॥ . आ जङ्घन्ति सान्वेषां जघना उप जिघ्नते । अश्वांजनि प्रचेतस्रोऽश्वान्समत्सु चोदय ॥ १०६ १७५॥ १३॥ आनन्ति सानून्येषा सरणानि सक्थीनि । सक्थि सचतेरासक्तोऽस्मिन्कायः । जयनानि चोपघ्नति । अपनं जष्ट्यन्यतेः । अश्वाजनि प्रचेतस. प्रवृद्धचेतसोऽश्वान्त्स- मस्सु समरणेपु सम्मामेषु पोदय ॥ उनुसजमुरुकर वोक्कर वोध्यखं वा । उरु मे शर्पित्याचदुलूखलमभवदुरू- फरं सदुलूस्खलमित्याचक्षते परीक्षणेति चे श्राह्मणम् । तम्यैषा भवति ॥ २० ॥१०॥ यचिद्धि त्वं गृहे यह उलूखलक युज्यसे।

·इह शुमत्तमं वद जयंतामिव दुन्दुभिः ॥ ० १ १ २८१ ५ ॥ इति सा निगदव्याख्याता ॥ २१ ॥ ११ ॥ इति तृतीयाऽध्यायस्य द्वितीयः पादः ।। अथ तृतीपः पादः ॥ यूपभः प्रजा यर्पतीति पातिवृहति रेत इति या सदृषकर्मा वर्षया दृषभः । तस्यैषा भवति ॥ २२ ॥ १ ॥ न्यक्रन्दन्नपयन्त एनममहयन्वृषभं मध्य भाजेः । सेन सूभवं शतपरसहसं गर्वा मुद्गलः प्रधने जिगाय ॥ . न्यक्रन्दयन्नुपयन्त एनमिति घ्याख्यातममेहयापमं मध्य प्रारमपनाया अवनस्पति या सेन सं सूभर्थे रामानम् ( भनिरत्तिफर्मा ) तद्वा सूभर्वं सहसं गवा मुगमा प्रधने शिगाय । प्रधन इति समामनाम प्रकीर्णान्यस्मिन्धनानि भवन्ति ।। द्रुपणो द्रुममयो घणः । ततिहासमाचावे-मुद्गलो भाHश्व पिवृषभ प - घणं च युफ्स्या समामे व्यवहत्याजि शिगाय । तदभियादिन्येपर्भवति ॥ २१॥ २ ॥ इमं तं पश्य वृषभस्य युजं काठाया मध्ये द्रुघणं शयानम् । यने जिगापं शुतपरसहलं गवां मुद्गलः पृतनाज्येषु ॥ ०१०।१०२।६॥ इमं तं पश्य पभाय सयुभ कामाया मध्ये दुपा शयानं येन गिगाय शत- वत्सहस्रं गवां मुद्गलः पृतनाज्यपु । पृतनाज्यमिति सरमामनाम पृतनानामजनाद्वार- यनाद्वा । मुद्गलो मुगवान मुगिनो धा मदनं गिनतीनि या मदगिलो या मुरगिजो था । भाव्यरवो भृम्यश्वस्य पुमो भृक्ष्मरको भृमयोऽस्पारदा भवभागाद्वा । पितुरित्यानाम पातेवां पियतेषां प्यायतेर्वा तस्यैपा भवति ॥ २४ ॥ ३ ॥ पितु नु स्तो महो धणं तविधीम्। • यस्य नितो व्योजसा विपर्यमर्दयत् ॥ ० १९८७।१॥

·दैवत काएडम् ॥ १०३ । पा०३॥ ६ तं पितुं स्तौमि महतो धारयितार बजस्य तविषीति चलनाम तवर्या वृद्धिकर्मय यस्य त्रित भोजसा बलेन त्रितस्त्रिस्थान इन्द्रो वृनं विपर्वाणं व्यर्दयति ॥ नद्यो व्याख्याताः (२ । २४ )। तासामेपा भवति ॥ २५ ॥ ४ ॥ इमं में गड़े यमुने सरस्वति शुद्रि स्तोमै सचता परुष्पा असिक्न्या मरुदृधे वितस्तया/कीये शृणुह्या सुषोमया । ०१०। ७५ । ५ ।। इमं मे गगे यमुने सरस्वति शुतुद्रि परुष्णि स्तोममासेवध्वमसिकन्या सह मरवृधे वितस्तया चाजीकीय प्राशृणुहि सुपोमया चेति समस्तार्थः । भथैकप दनिरुक्तम् । गंगा गमनाधमुना प्रयुवति गच्छतीति वा प्रवियुतं गच्छतीति वा । स रस्वती सर इत्युदकनाम सर्तेस्तद्वती । शुतुद्री शुद्राविणि क्षिप्रद्राविण्याशु तुन्ने द्रवतीति वा । इरावती परुष्णीत्याहु, पर्मवती भास्वती कुटिलगामिनी । मसिक्न्य शुक्मासिता सितमिति वर्णनाम तत्प्रतिषेधोऽसितम् । मरदृधाः सर्वा नद्यो परुत एना वर्धयन्ति । वितस्ता विदग्धा विवृद्धा महाकूला । श्राजीकीयां विपाडित्याहुजूक- प्रभवा वर्जुगामिनी या । विपाविपाटनाद्वा विपाशनाद्वा विप्रापणाद्वा पाशा पस्यों व्यपाश्यन्त वशिष्ठस्य मुमूर्पतस्तस्माविपादुच्यते पूर्वमासीदुरुम्जिरा । सुषोमा सि- न्धुर्यदेनामभिप्रसुवन्ति नद्य सिन्धुः स्यन्दनात् ॥ माप भाप्नोते.. तासामेषा भवति ॥ २६ ॥५॥ मापो हि ४ा मयोभुवस्ता न ऊर्जे दधातन । महे रणाय चक्षसे ॥ ऋ० १० । ६ । १ ॥ आपो हि स्थ सुखभुवस्ता नोऽन्नाय धत्त महते च नो रणाय रमणीयाय च दर्शनाय | मोषधय भोपद्धयन्तीति वोपत्येना धयन्तीति वा दोपं धयन्तीति वा । तासामेपा भवति ॥ २७ ॥६॥ या मोषधीः पूर्वी जाता देवेभ्यस्त्रियुगं पुरा । मने नुबभ्रूणामहं शृतं पामानि सप्त च ॥ ०१०।१७।१॥ या मोषधयः पूर्वा जाता देवेभ्यनीणि युगानि पुरा मन्ये नु तद् बभ्रूणामई पभ्रुवर्णानां हाणाना भरणानामिति वा शत धामानि सप्त चेति । धामानि प्रयाणि भवन्ति स्थानानि नामानि मामानीति । मन्मान्यत्राभिप्रेतानि सप्तशत पुरुषस्य मर्मगा तेध्वना दधतीति वा ॥

·निरुक्त-
रात्रिर्व्याख्याता ( २ । १८)। तस्या एषा भवति ॥ २८ ॥७॥
भा.रात्रि पार्थिव रजः पितुरंप्रायि पार्मभिः । द्विवः
सदौलि वृहती घि तिष्ठत श्रा नेपं वर्तते तमः ॥
अध०१६ । ४७।१ ॥
मापूपुरस्त्वं रात्रि पार्थिवं रजः स्थानमध्यमस्य दिवः सदांसि बृहती महती
वितिष्ठस यावर्तते त्वेषं तमोरजः ।।
भरण्यान्यरण्यस्य पत्न्यरण्यमपार्ण प्रामादरमणं भवतीति वा । सस्या एपा
भवति ॥ २६ ॥६॥
अरण्यान्यररयान्यसौ या प्रेय नश्यसि । कथा ग्राम
न पृच्छसि न वा भीरिव हिन्दती ॥ ० १० ।
१४६ । १॥
अरण्यानीत्येनामामन्त्रयते यासावरण्यानि वनानि पराचीव नश्यसि कथं मामं
न पृच्छसि न त्वा भीन्दितीवेति । इन: परिभूयार्थे वा ॥
श्रद्धा श्रद्धानात् । तस्या एपा भवति ॥ ३० ॥६॥
श्रद्धयाग्निः समिध्यते श्रद्धयो हपते हुविः ।
श्रद्धा भर्गस्य मूर्धनि वचता येदयामास ।।
श्रद्धयाग्नि. साधु समिध्यते श्रद्धया हविः साधु हूयते श्रद्धां भगस्य भागधेयस्य
भूर्धनि प्रधानाणे वचनेनावेदयागः ।।
पृथिवी व्याख्याता ( १ १ १४)। तस्या एपा भानि ।। ३१ ॥ १०॥
स्योना सृषिवि भवानृक्षरा निवेशंनी ।
यच्चो नः शर्म समर्थः ॥ ० १ । २२ ॥ १५ ॥
मुखा नः पृथिवि भवानृतराः निवेशन्य शरः कण्टक ऋछतेः । कण्टकः कंतपो
घा कृतन्तै फन्टता स्याद्गनिकर्मण सद्गसतमो भवति । यच्छ नः शर्म शरण
म
सर्वनः पृथु ।।
मप्या व्याख्याना (६ । १२) । तस्या एषा भवति ॥ ३२ ॥ ११ ॥

·१७ देवतकाएदम् ॥ अ. ३ । पा०४॥ अमीषौ चित्तं प्रतिलोभयन्ती गृहाणाङ्गान्यप्वे परैहि । अभिप्रेहि निदेह शोकरन्धेनामिनास्तमसा सचन्ताम् ॥ भ०१०। १०३ । १२॥ अमीषा चित्तानि प्रज्ञानानि प्रतिलोभयमाना गृहाणामान्यप्ये परेशभिप्रेहि निर्दषा हृदयानि शोकैग्न्धेनामित्रास्तमसा संसेव्यन्ताम् ॥ भग्नाय्यग्ने पत्नी । तस्या एषा भवति ॥ ३३ ॥ १२ ॥ हुहेन्द्राणीमुपं हृये वरुणानी स्वस्तये । भग्नायीं सोमपीतये ॥ १० १ । २२ । १२ ॥ इति सा निगदव्याख्याता ॥ ३४ ॥ १३ ॥ इति तृतीयाऽध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ अथ चतुर्थः पादः ॥ प्रयासोऽयो द्वन्द्वानि ।। उलग्याजमुसल, सनग्याजव्याख्यातम् (६ । २०)। मुसल मुहु साम् । सयोरेपा भवनि ॥ ३५ ॥ १ ॥ श्रायजी योजसातमा ता ह्युच्चा विजर्भुतः । हरी इवान्धामि चाहता ॥ १० १ । २८ । ७ ॥ मायष्टव्ये मनाना सम्भक्ततमे ते चर्विह्रियेते हरी इवान्नानि भुजाने । हविर्याने विपर निधाने । तयोरपा भवति ॥ ३६॥ २॥ मा वामुपस्थमद्रुहा देवाः सौदन्तु यज्ञियाः । इहाथ सोमपीतये ॥ ० २ । ४१ । २१ ॥ मासीदन्तु वामुपस्थमुपस्थानमद्रोग्ध-ये इति वा यज्ञिया देवा यज्ञसम्पादित इदाय सोमपानाय॥ पावाधिव्यौ माख्याते । तयोरेपा भवति ॥ ३७ ॥ ३ ॥ .

·६८ निरुके- धावा नः पृथिवी हम सिंधमध दिविस्पृशम् । यहं देवेषु यच्छताम् ॥ ऋ० २ । ४१ । २० ॥ चावापृथिव्यो न इमं साधनमद्य विषिस्पृशं यहं वेयेषु नियताम् ॥ विपाछुतुयो व्याख्याते ( ६ । २४ ) । तयोरेपा भवति ॥ ३८ ॥ ४ ॥ प्र पर्वतानामुशती उपस्थावश्च इव विषिते हासमाने । मादेव शुभ्रे मातरी रिहाणे विपाट्छुतुद्री पर्यसा जवेते ॥ ०३ । ३३।१॥ पर्वतानामुपस्थादुपस्थानादुशत्यो कामयमाने अश्व इव विमुक्ते इति वा विपरणे इति वा हासमाने हासति स्पर्धाया हर्षमाणे पा । गावाविव शुभ्रे शोभने मातरौ संरि. हाणे विपाछुतुद्रयो पयगा प्रजाते ॥ बानी प्रसन्यो वारपयो चारिषण्यो वा । तयोरेपा भवति ।। ३६ ।। ५ ।। से आचरन्ती समनेव योषा मातेर्ष पुत्रं विभृतागुपस्थे । अप शन्विध्यता संविढाने भानी हमे विष्फुरन्तो अमिनोन् । मा०६। ७५ । ४॥ ते भाचरन्त्यो समनसाविध योपे मातेय पुत्र निभृतामुपस्थ उपस्थानेऽपविध्यता शत्रून्रसविदाने भाराविमे विघ्नत्यावमिन्न् । शुनासीरौ शुनो वायु शु एत्यन्तरिको सीर. श्रादित्यः सस्यात् । सयोरेपा भमति ॥ ४० ॥६॥ शुनासीराविमा वाचं जुषेथां यद्दिवि चक्रथुः पर्यः । तेनेमामु सिञ्चतम् ॥ ० ४ । ५७ । ५ ॥ इनि सा निगदव्याख्याता ।। देवी जी देव्यो गोपयित्र्यो द्यावापृथिव्याविति चाहोरान्ने इति सस्य च समा. पेसि कास्यस्य । तयोरेप सम्गी भवति ।। ४१ ॥ ७ ॥ देवी जोष्टी यमुधित्ती पौरन्पाचा द्वेपासि यूयबदा- न्या । तदसु वार्याणि यजमानाय वसुवने वसुधेपस्य वातायन ॥ मै० सं०४ । १३ । ८॥ .

·देवतकाण्डम् ॥ ० ३ । पा० ४ ॥ 88 देवी गोष्टी देण्यो गोपयित्र्यो नसुधिती वसुधान्यौ ययोरन्यापानि देपास्यवया- चयत्यावहत्यन्या वसूनि वननीयानि यजमानाय वसुषननाय च वसुधानाय च चीता पिबेता कामयता वा । यति सम्प्रैप ॥ देवी ऊर्माहुनी देव्या ऊद्विान्यो चायापथिव्याविति वाहोराने इति या सायं च समाचेति कात्थक्यः । तयोरेप, सम्प्रेपो भवति ॥ ४२ ॥ ८॥ देवी ऊर्जा ती इषमूर्जमन्या वत्सग्धिं सपीतिमन्पा नवेन पूर्व दयमानाः स्याम पुरापन नवं तामूर्जमूर्जाहुँती ऊर्जयमाने भधातां वसुवने वसुधेयस्य वीतां यज । मै० सं०४ । १३ । ८॥ देवी ऊर्जाहुती देव्या अर्जावान्गावनं घ रसं चावहत्यावहत्यन्या सहजधि च सहपीति चान्या नवेन पूर्व इयमाना स्याम पुराणेन नवं तामूर्जमूर्जाहुती ऊर्ज यमाने प्रधाता वसुवननाय च वसुधानाय च वीता पिता कामयेसा वा । यजेति सम्प्रेप ॥ ४३ ॥६॥ इति तृतीयाऽभ्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ - समाप्तश्चायमध्यायः ।। निरुक्ते नवमाऽध्यायश्च समाप्तः ॥

·प्रो३म् अथ चतुर्थाऽध्यायारम्भः॥ तन्न प्रथमः पादः ॥ अथाता मध्यस्थाना देवताः । वासां वायुः प्रथमागामी भवति । वायुर्यातेर्येनेर्वा स्याद्गतिकर्मणः । एतेरिति स्थौलाष्ठीबिरनर्थको वकारः। सत्यैपा भवति ॥ १॥ नो हान- वायवा याहि दर्शनेमे सोमा अरंकृताः । तेषी पाहि श्रुधी हवम् ॥ ०१ । २ । १ ॥ यापवायाहि दर्शनीयेमे सोमा माता मजकृतास्तेषां पिय शृणु मिति । फमन्यं मध्यमादेवमयधयत् । तस्यैपापरा भवति ॥ २ ॥ भासत्राणासः शवसानमच्छेनै सुचक्रे रथ्यांसो भश्वाः । अभि अव ऋज्यन्तो वहेयुनू चिन्नु वायोरमृतं वि दस्येत् ॥ पा० ६ । ३७ ॥ ३ ॥ माससृषांसोऽभिवमायमानमिन्द्रं कल्याणपके रथे योगाय रप्या पश्वा रथाय घोढार ज्यन्त जुगामिनोऽन्नमभिवहेयुर्नवं च पुगणं च । श्रय इत्यन्ननाम श्रूयत इनि सतः । पायोधास्य भयो यथा न विदस्येदिति । इन्द्राधानत्येकै नैपण्टुकं वायु- काभयप्रधानत्यपरम् ।। घराणो वृगोतीति सत. । तस्यैषा भवति ॥ ३ ॥ नाची वारं वरुणः कन्धं प्रससर्ज रोदसी अन्तरिक्षम् । तेन विश्वस्य भुवनस्य राजा यवं न वृष्टिव्युनत्ति भूमं ॥ मा०५:५।३॥

·दैवतकाण्डम् ॥ म० ४ । पा० १॥ १.१ नीचीनद्वारं वरुण. कवन्धं मेघम् । कवनमुदकं भवति तदस्मिन्धीयत उदयमपि फवन्धमुच्यते पन्धिरनिभृतत्वे कमनिभृतं च । प्रसृजति द्यावापृथिव्यो चान्तरिक्ष घ । महत्त्येन तेन सर्वस्य भुवनस्य राजा यवमिव वृष्टियुनत्ति भूमिम् । तस्यैपापरा भवति ॥ ४ ॥ तमू षु समना गिरा पितॄणां च मन्मभिः । नाभाकस्य प्रशस्तिभिर्यः सिन्धूनामुपोदये सप्तस्वमा स मध्यमो नभन्तामन्य॒के समे ॥ ०६ । ४१ । २ ॥ तं स्मभिष्टौमि समानया गिरा गीत्या ग्तुत्या पितृणां च मननीयैः स्तोमैन भाषस्थ प्रशस्तिभिः । पिन भाको पभूव । यः स्यन्दमानानामासामपामुपोदये सप्तस्वसार- मेनमाह वाग्भिः स मध्यम इति निरुच्यतेऽथप एव भवति । नभन्तामन्यके समे । मा भूवनन्यके सर्ने ये नो द्विषन्ति दुर्धिय. पापधियः पापसाल्पाः ।। रुद्रो रोतीति सतो रोरूयमाणो द्रवतीति वा रोदयतेर्वा । यदरुदत्तमुद्रस्य रुद्र- स्थमिति काठकम् । पदरोदीत्तद्रुद्रस्य रुद्रत्वमिति हारिद्रविकम् । तस्यैषा भवति ।।५।। हमा रुद्राय स्थिरधन्वने गिरः क्षिप्रेषये देवार्य स्वधाउने। भोळहाय सहमानाय वेधसे तिग्मायुधाय तिग्मायुधाय भरता शृणोतु नः ॥ ऋ० ७ । ४६ । १ ॥ इमा रुद्राय दृढधन्वने गिरः शिपवे देवायानवतेऽपाढायान्ये. सहमानाय विधाने तिग्मायुधाय भरता शृणोतु, नस्तिग्मं तेजतेकत्साहकर्मण भायुधमायोधनात् । तस्यैषापरा भवति ॥ ६ ॥ या ते विधुदवसृष्टा द्विवपरि मया चरति परि सा वृणक्तु नः। सहस्रं ते स्वपिवात भेषजा मा नस्तोकेषु तनयेपु रीरिषः ॥ ०७ । ४६ ॥ ३ ॥ या ते दिद्युदवसृष्टा दिवस्परि दियोऽधि । विद्युद् द्यतेर्वा घुतेर्वा द्योतते । म- या चरति । आमा पृथिवी । तस्या चरति तया चरति विक्ष्मापयन्ती परतीति वा परिणक्तु नः सा । सहस्रं ते स्वाप्तवचनभैपज्यानि मा नस्त्वं पुत्रेषु च पौनेषु च रीरिपः तोकं तुनेस्तनयं तनोते; अग्निरपि रुद्र सच्यते । तस्पैषा भवति ॥७॥ । 1 ·१०१ निरुत- जराबोध तद्विविद्धि विशेविशे यज्ञियाय । • स्तोम रुद्राय दृशीकम् ॥ ०१ । २७ । १० ॥ जरा स्तुति रते: स्तुतिकर्मणस्तां बोध तया बोधयितरिति वा तद्विविड्डि तस्कुरु मनुष्यस्य मनुष्यस्य यजनाय । स्तोमं रुद्राय दर्शनीयम् ।। इन्द्र इरा दृशातीति व ददातीति देश दधातीति वेगं दारयत इति वेशं धारयत इति येन्दवे द्रवतीति केन्दौ रमत इति वेधे भूतानीति वा । सघदेनं माणैः सन्धस्तदिन्द्रस्येन्द्रसमिति विज्ञायते । इदं करयादित्यामया. ।' इदं दर्शनादित्यौपमन्यवः । इन्दतेश्वर्यकर्मण इन्छनृणां दारयिता वा द्राययिता बादरयिता च यज्वनाम । तस्यैषा भवति || अस्समजो वि खानि त्वमर्णवान्हधानाँ भर्रम्णाः। महान्तमिन्द्र पर्वतं वि यद्वः सृजो वि धारा , भव दानवं हन् ॥ १० ५ । ३२ । १ ॥ अरणा पत्सम् । उत्स उत्सरणाद्वोत्सदनाद्वोत्स्यन्दनाद्वोनतेवळ । व्यगोऽस्य खानि स्वमर्णयाना स्वत एतान्माध्यमिकान्तसंस्त्यायान्यायध्यमानानरमणाः । रम्णातिः संयमनकर्मा विसर्जनफर्मा वा । महान्समिन्द्र पर्वतं मे यद् व्यवृणोय॑सृभोऽस्य धारा अवहमेनं दानपं दानफर्माणम् । तस्यैपापरा भवति ॥ ६ ॥ यो जात एवं प्रथमो मनस्वान्देवो दे॒वान्क्रतुना पर्य- भूपत् । यस्य शुष्माद्रोदसी भभ्यसेता नम्णस्य महनास जनास इन्द्रः ॥ ० २ । १२ । १ ॥ यो जायमान एव प्रथमो मनस्वी दयो देवान्मतुना पर्मणा पर्यभवरपर्यगृह- णात्पय्यरतदत्यकामदिति वा यस्य थला द्यावापृथिव्यावप्यपिभीतां नृणास्य महना मजस्य महत्त्वेग स जनास इन्द्र इत्यूपैदृष्टार्थस्य प्रीतिभवायास्यानसंयुका ॥ पर्गन्यातृपेगधन्तविपरीतस्य तर्पयिता जन्यः परो जेता वा जनयिना वा प्रायिता वा रसानाम् । तस्यैपा भवति ॥ १० ॥ वि वृक्षान्हन्त्युत ईन्ति · रचसो विश्व विभाय

·॥
देवतकाएठम् ॥ ० ४ । पा० २ ॥
भुवनं महार्थधात् । उतानांगा ईषते वृष्णयावतो यत्प.
जन्य रतनयन्दन्ति दुष्कृतः ॥ ० ५ । ८३ ॥ २ ॥
विहन्ति वृशान्विन्ति च रक्षाँसि सर्वाणि चास्माभूतानि बिभ्यति महायधा-म-
हा हास्य वध । अध्यनपराधो भीत पलायते वर्षकर्मवतो यत्पर्जन्य रतनयाहन्ति
दुष्कृत पापत ॥
बृहस्पतिवृहत पाता वा पालयिता वा । तस्यैषा भवति ॥ ११ ॥
अनापिनद्धं मधु पर्यपश्यन्मत्स्यं न दीन उदनि तियन्तम् ।
निष्टज्जभार चमसं न वृक्षाबृहस्पतिविरणा विकृत्य ॥
ऋ० १०॥ ६८।८
अशनवता मेघनापिनद्ध मधु पर्यपश्यन्मत्स्यमिय दीन उदो निवसन्तम् ।
निजहार तच्चमसमिव तायमस काम छन्त्यरिमन्नति । वृहस्पतिविरवेगा शब्देन
रिहत्य ॥
प्रायास्पतिवाण पाता वा परायिता वा । तस्यैषा भवति ॥ १२ ॥
अश्मास्यमवृतं ब्रह्मणस्पतिर्मधुधारमुभि यमोजसात.
णत् । तमेव विश्वे पपिरे स्वदेशों बहु साकं सिसिचुस्त-
मुद्रिणम् ॥ ० २ । २४ ॥ ४ ॥
श्रशान्तमास्यन्दनयन्तमवातित ब्रहाणस्पनिर्मधु पारमभि यमोजसा बलेनाभ्य-
गात्तमेर सर्वे पिान्ति रश्मय सूर्यदशो बढेन सह सिञ्चात्युत्समुद्रिगामुदकव
स्तम् ॥ १३ ॥
इति चतुर्थाsध्यायस्य प्रथमः पादः ॥
otos
अध द्वितीयः पादः ॥
क्षेत्रस्य पति क्षेत्र क्षियतेनिवासकर्मणस्तस्य पाता वा पालयिता वा । तस्यैषा
भवति ॥ १४ ॥१॥
क्षेत्रंस्य पतिना वयं हितेनेन जयामसि ।
गामश्व पोषयिन्वा स नो मृळातीदृशे ॥ ०४ । ५७॥ १ ॥

·निरुक्त- । तस्यैपा क्षेत्रस्य पतिना क्यं सुहितेनेव जयामो गामश्वं पुष्टं पोपयित थाहरेति स नो सूळातीदृशे बलेन वा धनेन वा । मृळतिनिकर्मा । तस्यैपापरा भवति ॥ १५ ॥ २ ॥ क्षेत्रस्य पते मधुमन्तमूमि धेनुरिव पयो अस्मासु धुक्ष। मधुश्चुतै घृतमिव सुपूतमृतस्य॑ नः पतयो मृळयन्तु ॥ ०४ । ५७ । २ ॥ क्षेत्रस्य पते मधुमन्तमूमि धेनुरिव पयोऽस्मासु धुच्येति मधुश्चुतं घृतमियोद सुपूतमृतस्य नः पातारो वा पालयितारो वा मुळ्यन्तु । मृळ्यतिरुपयाकर्मा पूजाफर्मा वा । तद्यत्समान्यामृचि सगानाभिव्याहारं भवति तजामि भवतीत्येवम् । मधुमन्तं मधुश्चुतमिति यथा । यदेव समाने पादे समानाभिव्याहारं भवति तज्जामि भवती- त्यपरम् । हिरण्यरूपः स हिरण्यसनगिति यथा । यथा कथा च विशेषोऽजामि भव. तीत्यपरम् । मण्डूका इवोदकान्मगडूका उदकादिवेति यथा ।। वास्तोष्पतिर्वास्तुर्वसतेनिनासकर्मणस्तस्य पाता वा पालयिता वा भवति ॥ १६ ॥ ३ ॥ अमीवहा वास्तोपते विस्वा रूपारागाविशन् । लखां सुशेदं एधि नः ॥ ० ७ । ५५ । १ ॥ अभ्यमनहा वास्तोपते सर्वाणि रूपाण्याविशन्ससा न. सुसुखो भव । शेव इति रखनाम शिष्यते विकारो नामकरणोऽन्तस्थान्तरोपलिङ्गी विभाषितगुणः शिवमि. प्यस्य भवनि । यादूपं कागयते तत्तद् देवना भयति । रूप रूपं मघवा घोभवी- त्यपि निगमो भवति ।। चाचस्पति च पाता वा पालयिता वा । तस्यैषा भवति ॥ १७॥ ४॥ पुनरेहि वाचस्पते देवेन मनसा सह । बसौपते नि समय मरव तन्वं मम ॥ प्रथा ११९१२॥ इति सा निगदव्याख्याता ।। अपा नपासनूनप्ता व्यारन्यातः । तस्यैषा भवति ॥ १८ ॥ ५ ॥ • यो भैनिध्मो दीदयदपवरन्तयं विप्रास ईळते भध्वरेषु । भी न पान्मधुमतीपो ढा याभिरिन्द्रो वावृधे वीयर्याय ॥ ५० १० १३० । ४ ॥ योऽनिध्मो दीदयद् दीप्यतेऽभ्यातरमप्सु यं मेधाविन स्तुपन्ति यशेपु सोपा मधुमप्तीरपो देशगिराय यामिरिन्दो वर्धते वीर्याय वीरफर्मये ।।

·-- देवतकाण्डम् ॥ म० ४ । पा० २ ॥ यमों यच्छतीति सत । तस्येपा भवति ॥ १६ ॥ ६ ॥ परेंथियाँस प्रवतो महीरनु वहभ्यः पन्थामनुपस्पशानम् । वैवस्वतं सङ्गमनं जनानां यमं राजानं हविर्षा दुवस्य । चा०१०।१४।१।। परेयिपास पर्यागतयन्त प्रयत उद्वतो नियत इत्यवतिगतिकर्मा बहुभ्य पन्धा. नमनुपरपाशयमानम् । वैवस्वत सङ्गमन बनाना पम राजान हविषा दुवस्यति । दुवस्यती राध्नोतिफर्मा । अग्निरपि यम उच्यते । तमेता चोऽनुप्रयदन्ति ॥ २० ॥ ७॥ सेनैव सृष्टामै दात्यस्तुर्न ढिारवेषप्रतीको '। यमो है जातो यमो जनिस्वं जारः कुनीनां पतिर्जनीनाम् ॥ . १।६६।४॥ तं वश्चराथा वयं वसत्पात न गावो नन्त इंद्धम् ॥ ० १।६६। ५॥ इति द्विपदा । सेनेव सृष्टा भय वा बज वा दधात्यस्तुरिव दिद्युत् पातीका भय- प्रतीका यलप्रतीका महाप्रतीका दीप्तमतीका पा ॥ यमो ह जात इन्द्रेण सह सङ्गत । यमाविमातरा (ऋ०६ । ५६ । २) इत्यपि निगमो भवति ॥ यम इव जातो यमो जनिष्यमाणो जार क्नीना जरयिता पन्याना पतिर्जनीनां पालयिता जायानाम् । वत्प्रधाना हि यज्ञसयोगेन भवन्ति । तृतीयो मग्निटे पति (ऋ० १.१८५।४०) इत्यपि निगमो भवति ॥ त पश्चराया चान्त्या पश्वाहुत्या वसत्या च निरसन्यौपाहु- स्वास्त यथा गाव प्राप्नुवन्ति तथाप्नुयामेद्ध समृद्व भोगै ॥ मिन प्रमीतेस्त्रायते सम्मियानो द्रवदीति वा मेदयते । तस्येपा भवति ॥ २१॥८॥ मित्रो जनान्यातयति अवाणो मित्रो दाधार पृथिवीमुत थाम् । मित्रः कृष्टीरनिमिषाभि चष्टे मित्राय हव्यं घृतवज्जुहोत ।। मित्रो जनानायातयति ब्रुवागा शब्द कुर्वन्मित्र एव ध ग्यति पृथिवीं च दिव च । मित्र कृष्टीरनिमिषन्नभिविपश्यतीति) कृपय इति मनुष्यमाम धर्मवन्तो भयस्ति विध. देहा वा । मित्राय हत्य घृतवज्जुहोतति व्यारयातम् । जुहोनिदानकर्मा ।। फ कमनो वा क्रमणो वा सुखो वा । तात्यैषा भवति ।। २२ ॥६॥ हिरण्यगर्भः समवर्तता भूतस्य जातः पतिरेक भासीत् । स दोधार पृथिवीं यामुतेमा कस्मै देवार्य हुरिषां विधा । मा० १० । १२१ । १ ॥

·. निरुत- हिरण्यगों हिरण्यमयो गर्मों हिरण्यमयो गर्मोऽस्येति वा । गर्मा गृभेगमात्य गिरत्यनानिति वा । यदा हि स्त्री गुणान्गृह्णाति गुणाश्चास्या गृह्यन्तेऽथ गौं भग- ति । समभवदने भूतस्य जातः पतिरेको यभूव । स धारयति पृथिवीं च दिवस। फरमै देवाय हविपा विधेमेति व्याख्यातम् । विधतिनिफर्मा ।। सरस्वान्व्याख्यातः । तस्यैषा भवति ॥ २३ ॥१०॥ ये ते सरस्व ऊर्मयो मधुमन्तो घृतश्चुतः । तेभिर्मोऽविता भव ॥१०७ । ६६ । ५ ॥ इति सा निगव्याख्याता ॥ २४ ॥ ११ ॥ इति चतुर्थाऽध्यायस्य द्वितीयः पादः , भथ तृतीयः पादः॥ विश्वकर्मा सर्वरप की । तस्यैषा भवति ॥ २६ ॥१॥ विश्वकर्मा विमना श्राद्विहाया धाता विधाता परमोत सन्दृक् । तेपामिष्टानि समिपा मदन्ति यत्रो सप्तऋषीपुर एकमाहुः ।। ऋ० १०। ८२ ॥ २ ॥ विश्वकर्मा विभूतमना व्याप्ता धाता च विधाता च परमश्च सन्द्रष्टा भूतानां तेपा- मिष्टानि वा कान्तानि वा फ्रान्तानि वा गतानि वा महानि वा नतानि षाद्धिः सद सम्मोदन्ते यत्रतानि सप्तमृषीणानि ज्योतीपि तेभ्यः पर मादित्यस्तान्तस्मिन्ने भवन्तीत्यधिदेवतम् । अथाध्यात्म विश्वकर्मा पिभूतमना व्याप्ता पाता च विधाता प परमश्च सन्दर्शयितेन्द्रियाणामेपामिष्टानि या कान्सानि वा मान्तानि वा गतानि वा म. तानि पा नतानि चानेन सह सम्मोदन्ते यप्रेमानि सप्तऋषीणानीन्द्रियागयेभ्यः पर मारमा सान्येतस्मिन्ने भयन्तीत्यात्मगतिमाचष्टे । ततिहासमाचपाते-विश्वकर्मा भोवनः स. धमेघे सर्वाणि भूतानि जुइवाञ्चकार स प्रात्मानमप्यन्ततो जुहवाम्चकार । तदभिः यादिन्येपार्भवति य इमा विश्वा भुवनानि जुदिति । तस्योत्तग भूयसे निर्वचनाय ·देवतकाएदम् ।। १० ४ । पा० ३ ॥ विश्वकर्मन्हविर्षा वावृधानः स्वयं यजस्व पृथिवीमुत थाम् । मुर्खन्त्वन्ये ऽभितो जनास डहास्माकं मघा सूरि- रस्तु ॥ १० १० । ८१ ॥ ६ ॥ विश्वकर्मन्हविषा वर्धयमानः स्वयं यजस्व पृथिवी घ दिवं च मुघन्त्वन्ये अमितो जनाः सपना हास्माकं मघवा सरिरस्तु प्रशाता || तापर्यस्त्वष्टा व्याख्यातः (८1१४) । तीर्णेऽन्तरिक्षे क्षियति तूर्णमर्थ रकत्य. श्नोतेर्वा । तस्यैषा भवति ॥ २७ ॥ ३ ॥ 'स्यमू पु वाजिन देवर्जूतं सहावानं तरुतारं रानाम् । अरिष्टनेमि पृतनामाशु स्वस्तये तामिहा ९वेम ॥ ०१०। १७८।१॥ तं भृशमन्नवन्तं जूतिर्गतिः प्रीतिर्वा देवभूतं देवगतं देवप्रीतं या सहस्वन्तं सार- यितारं रथानामरिष्टनेमि पृतनाजितमाशुं स्वस्तये ताक्ष्यमिह हयमेति । कमन्यं मध्य- मादेवमवच्यत् । तस्यैपापरा भवति ॥ २८॥ ४ ॥ सद्यश्चियः शवसा पञ्च कृष्टीः सूर्य इव ज्योतिषापस्तुतान। पहलसाः शतसा घस्य रहिन सा वरन्ते युवर्ति न शाम् ॥ ऋ० १०१ १७८३३॥ सद्योऽपि यः शवसा पलेन सनोत्यपः सूर्य इव ज्योतिषा पंच मनुष्यजातानि सहलसानिनी शतसानिन्यस्य सा गतिर्न स्मैना वारयन्ति प्रयुवतीमिव शरमयीमि- पुम् ॥ मन्युमन्यतेदर्दीप्तिकर्मणः क्रोधकर्मणो वधकर्मणो वा मन्युन्त्यस्मादिषक. ॥ तस्यैषा भवति ॥ २६॥ ५॥ स्वयां मन्यो सरथमारुजन्तो हर्षमाणासोऽधृपितामरुत्वः। तिग्मेषव प्रायुधा संशिशाना अभि प्र यन्तु नरों अग्निपाः ॥ ०१०। ८४।१॥ स्वया मन्यो सस्थमारुय रुजन्तो हर्षमाणासोऽभूषिता मरूत्वस्तिग्मपा भायु- धानि संशिश्यमाना अभिप्रयन्तु नरो अग्निरूपा अग्निर्माणः सन्नद्धा. कवचिन इति वा ॥ दधिका व्याख्यातः (२।२७) । तस्यैषा भवति ॥ ३०॥६॥ मा दैधिकाः शव॑सा पञ्च कृष्टीः सूर्य इव, ज्योति- पापस्तंसान । सहस्रसाः शंतसा वाज्या पृणक्तु मध्वा समिमा वासि ॥ ०४।३८ । १०॥

·निरक्त- प्रातनोति दधिका शवसा यलेनाप सूर्य इव ज्योतिपा पंच मनुष्यजातानि महस्सा शतसा बाजी येगनवानवरणवान्त्सम्पृगातु नो गधुनोद केन वचनानीमानीति । गबु धमतविपरीतस्य ॥ सरिता सर्वस्य प्रसविता । तस्येपा भवति ॥ ३१ ॥७॥ सविता यन्त्रैः पृथिवीमरम्णादस्कम्भने सविता द्यामदृहत् । अश्यमिवाधुक्ष निमन्तरिक्षमत्त वर्द्ध सविता समुद्रम् ॥ २०१०।१४१ ।१॥ सविता यन्नै पृथिवीमरमयदनारम्भरणेऽन्तरिक्ष सविता द्यामहदश्वमियाधुषा- दुनिमन्तरिक्ष मेघ पद्धमत्ते बद्धमतूर्ण इति वा त्वरमाण इति वा सविता समुदिता- मिनि । कमन्य मध्यमादेवमवदयत् । श्रादित्योऽपि समितीच्यते । तथा च हैरण्यस्तूपे- स्तुतोऽचन्हिरण्यस्तूपश्मृपिरिदं सूक्त प्रोवाच तदभिवादिन्यैपरर्भवति ॥ ३२ ॥८॥ हिरण्यस्तूपः सवितर्पया स्वाङ्गिरसो जुद्धे वाजे अहिलन् । गवा वार्चन्नवसे वन्दमानः सोमस्येवाशुं प्रति जागराहम् ।।. ०१०। १४६ । ५ ॥ हिरण्यस्तूपो हिग्यमय स्तूपो हिग्णयमय' स्तूपोऽस्येति वा । स्तूप स्त्यायते: संघात । सविनयथा वागिरसो जुह्वे वाजेऽन्नेऽस्मिन्नव स्वार्चनवनाय वन्दमान सो. मस्येवाशु प्रतिजागम्यहम् ।। त्वष्टा व्यारयात ('८।१४ )। तस्यै भवति ॥ ३३ ॥ ६ ॥ देवस्त्वष्टा सविता विश्वरूपः पुपोष प्र॒जाः पुमधा जजान । हमा च विश्वा भुवनान्यस्य मह ानांमसुरत्वमेकम् ॥ । भा० ३। ५५ । १६ ।। देवस्त्वष्टा सविना सर्वरूप पोपति प्रजा रसानुप्रदानेन बहुधा चेमा जनयती- मानि च सर्वाणि भूतान्युटकान्यस्य महचास्मै देवानामसुरत्वमेकं प्रज्ञावत्व वानवत्वं पापि वासुरिति प्रज्ञानामास्यत्यनानस्ताश्चास्यामा असुरत्वमादिलुप्तम् ।। वातो वातीति सत ।नत्यैपा भवति ॥ ३४ ॥ १० ॥ बात ना पातु भेषजं शम्भु मयोभु नौ हृदे । प्रण गपि तारिपत् ।। १० १० । १८६ ॥ १ ॥ - - ·दैवतकाएदम् ।। अ० ४ । पा० ४ । १०६ धात आवातु भैपज्यानि शम्भु मयोभु च नो हृदयाय प्रवर्धयतु च न आयु । अग्निव्याख्यात । तस्यैषा भवति ॥ ३५ ॥ ११ ॥ प्रति त्यं चारुमध्वरं गोपीयाय प्र हुयंसे मरुद्भिरग्न भा गहि ॥ ० १ । १६ | १ ॥ त प्रति चारुमध्वर सोमपानाय प्रहूयसे सोऽग्ने मरुद्धि सहागच्छेति । कमन्य मध्यमादेवमवक्ष्यत् । तस्यैपापरा भवति ॥ ३६ ॥ १२ ।। अभि त्वा पूर्वपीतये सृजामि सोम्यं मधु । मरुद्भिरग्न धा गहि ॥ ० १ । १६ । ६ ॥ अभिसृजामि त्वा पूर्वपीतये पूर्वपानाय सोम्य मधु सोमगय सोऽग्ने मरुद्भि सहागच्छेति ।। ३७ ॥ १३ ॥ इति चतुर्थाऽध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ - . अथ चतुर्थः पादः ॥ घेनो वेनते कान्तिकमण । तरयैषा भवति ॥ ३८ ॥ १ ॥ अयं वेनश्चौदयत्पृश्निगर्भा ज्योतिर्जरायू रजसो विमाने। इममपां सग़मे सूर्यस्य शिशुं न विप्रा मतिभी रिहन्ति ॥ ०१०। १२३ । १ ॥ प्रय वनश्चोदय पृश्निगर्भा प्राप्टवर्णगी आप इति वा ज्योतिर्जरायुज्योतिरस्य बरायुस्थानीय भवति । जरायु जरया गर्भस्य जरया यूयत इति वा । ममपा च सामने सूर्यस्य च शिशुमिव विप्रा मतिभी रिहन्ति लिहन्ति स्तुवन्ति वर्धयन्ति पूजयन्तीति वा । शिशु शंसनीयो भवति शिशीते; स्याद् दातफर्मणश्विरलब्धो गों भवति । असुनीतिरसूनयनि । तस्यैषा भवति ।। ३६ ॥ २॥ असुनीते मनो अस्मासु धारय जीवातवे सुप्रतिरा न घायुः । रारम्धि नः सूर्पस्य सन्दर्शि घृतेन त्वं तन्य वर्धयस्व ॥ १० १०। ५६ । ५ ॥ .

·निरो- प्रसुनीते मनोऽस्मासु धारय चिरं जीवनाय प्रयर्धय च न भायू रन्धय च नः सूर्यस्य सन्दर्शनाय । रध्यतिर्वशगमनेऽपि दृश्यते । मा रधाम द्विपते सोम राजन (ऋ० १० । १२८1५) इत्यपि निगमो भवति । घृतेन त्वमात्मानं तन्वं वर्धयस्व ।। मृतो व्याख्यातः (२।२५) । तस्यैपा भवति ॥ ४० ॥३॥ भातस्य हि शुरुधः सन्ति पूर्वी तरूप धीतिजिनानि हन्ति । ऋतस्य श्लोका बधिरा तत कर्णा बुधानः शुचमानः अायोः । ०४। २३ । ८॥ तस्य हि शुरुधः सन्ति पूर्वीप्रीतस्य प्रमावर्जनीयानि इन्त्य॒तस्य श्लोको मधिरस्यापि कर्णावातणत्ति । यधिरो पद्धश्रोत्रः कर्णो बोधयन्दीप्यमानश्चायोरयनस्य मनुष्यस्य ज्योसिपो वोदकस्य वा ।। इन्दुरिन्धेरुनते । तस्यैषा भवति ॥ ४१ ॥ ४ ॥ । प्र सोचेयं भव्यायेन्द हव्यो न य इषवान्मन्म रेजति रक्षोहा मन्म रेजति । स्वयं सो अस्मदा निदो धेरैजत दुर्मतिम् । भव स्रवेढघशंसोऽवतरम् । भव क्षुद्रमिव स्रवेत् ॥ ऋ० ११ १२६ । ६॥ प्रश्नवीमि तदन्यान्येदवे हवनाई इव य इषवाननवान्कामवान्या मननानि च नो रेजयति रफोहा च यलेन रंजयति । स्वयं सोऽस्मदमिनिन्दितारं वधैरजेत दुर्मतिम् । अवनवेदधशसस्ततश्चावतरं शुद्रमिवायनवेत् । अभ्यासे भूयाँसमर्थ मन्यन्ते यथाहो दर्शनीयाहो दर्शनीयेति । तत्परुच्छेपत्य शीशम् । परुच्छेप ऋषिः पर्ववच्छेपः परुषि परुपि शेपोऽस्येति वा ॥ दहीपति, साविशतित्यसमरपन्यमानाति । सूकम्परित इनिधि । तेपामेतान्यहविभाब्जि वेनोऽसुनीतिब्रत इन्दुः ।। प्रजापतिः प्रजानां पाता था पालयिता वा । तस्यैषा भवति ॥ ४२ ॥ ५ ॥ प्रजापतेन त्वदेतान्यन्यो विश्वाजातानि परि ता बभूव । यस्कोमास्ते जुहुमस्तन्नौ भस्तु वयं स्याम पतयो रयीणाम् ॥ ऋ० १०। १२१ । १० ॥ प्रजापते न हि त्वदेतान्यन्यः सर्वाणि जातानि तानि परिवभूय । यस्कामास्ते जुहुमस्तन्नो अस्तु वयं स्याम पतयो रयीणामित्याशिः।। - ·देवतकाएटम् ।। भ०४ । पा०४॥ महियाख्यात (२।१७)। तस्यैषा भवति ॥ ४३ ॥ ६ ॥ अब्जामुक्थैरहि' एणीषे घुध्ने नदीनां रजस्सु षीदन् । मु०७। ३४ । १६ ॥ मप्सुजमुक्थैरहिं गृणीपे बुध्ने नदीना रजस्सूदकेषु पीदन् । बुध्नमन्तरिक्ष बद्धा मस्मिन्धृता भाप इति वेदमपीतरद् बुध्नमेतस्मादेव घद्धा भस्मिन्धृता माणा इति । योऽहिः स बुध्न्यो बुध्नमन्तरिक्षं तनिवासात् । तस्यैपा भवति ॥ ४४ ॥ ७ ॥ मा नोऽहिर्बुध्न्यो रिपे धान्मा यज्ञो अस्य निघतायोः ॥ ०७। ३४ । १७॥ मा नोऽहिर्बुध्न्यो रेपणाय धान्मास्य यज्ञोखा च निधधज्ञकामस्य । सुपणों व्याख्यात ( ३ । १२) । सस्यैषा भवति ॥ ४५ ॥८॥ एकः सुपर्णः स समुद्रमा विवेश स इदं विश्वं भुवन वि चष्टे । तं पाकैन मनसा पश्यमन्तितस्तं मातारैळिह स उ रेळिहमा- तरम् ॥ १० १० । ११४ । ४ ॥ एक सुपर्ण स समुद्रमाविशति स इमानि सर्वाणि भूतान्यगिविपश्यति तं पापेन मनसा पश्यमन्तित । इत्यूपेदृष्टार्थस्य प्रीतिर्भमत्याख्यानसंयुक्ता । तं माता रेढि वागेपा माध्यमिका स उ मातरं रढि ॥ पुरूरवा बहुधा रोख्यते । तस्यैपा भवति ॥ ४६ ॥६॥ समस्मिञ्जायमान भासत ग्ना उतेम वर्धन्नयः खगूर्ताः । महे यत्वा पुरूरवो रेणायावर्धयन्दस्युहत्याय देवाः ॥ ० १०। 8५। ७॥ समासतास्मिब्जायमाने ग्ना गमनादापो देवपत्न्यो वापि चैनमवर्द्धयन्नध स्व. गूर्ताः स्वयंगामिन्यो महते च यत्त्वा पुरूरवो रणाय रमणीयाय संप्रामायावर्धयन्द- स्युहत्याय च देवा. ॥ ४७ ॥१०॥ इति चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थः पादः॥ समाप्तश्वायमध्यायः॥ निरुक्त चतुर्थोऽध्यायः समाप्तः ॥

·ओ३ अथ पञ्चमाध्यायारम्भः ॥ wit- तन्न प्रथमः पाद: ।। T . श्येनो व्यारयात (४ । २४) । तस्यैपा भवति ॥ १ ॥ श्रादाय श्येनो अभरत्सोमं सहस्त्रे सवाँ अयुतं च साकम् । अत्रा पुरन्धिरजहादरातोर्मढे सोमस्य मूरा अमूरः ॥ १० ४ । २६ । ७ ॥ प्रादाय श्येनोऽहरत्सोम सहन सवागयुत प सह सहन सहस्रसाव्यमभिमेत्य तनायुत सोमभक्षारत सम्बन्धेनायुत दक्षिणा इति वा । तत्र पुगन्धिाजदादमित्रान दानानिति वा । मदे सोमस्य मूरा अमूर इति । ऐन्द्रे च सूक्ते सोमपानेन च स्तुत- स्तस्मादिन्द्र मन्यन्ते ।। ओषधि सोम मुनोतर्यदेनमभिपुगवन्ति । बहुलमस्य नैघण्टक 'वृत्तमाश्चर्यमिव प्राधान्येन । तस्य पावमानीपु निदर्शनायोदाहरिष्याम ॥ २॥ स्वादिष्ठया मदिष्ठया पर्वस्व सोम रियाध । इन्द्राय पातवे सुतः ॥ ऋ०६।१।१-॥ इति सा निगदव्यारयाता । अथैपापरा भवति चन्द्रमसो वैतस्य वा ॥ ३ ॥ सो मन्यते. पपिवान्यस्मस्पिषन्योपषिम् । सोमं यं ब्रह्माणों विदुर्न तस्याश्नाति कश्चन ॥ ऋ० १०। ८५ ॥ ३ ॥ सोम मन्यते पपिवान्यत्सम्पिपनत्योपधिमिति वृथासुतमसोममाह सोम य ब्रह्माणो विदुरिति न तस्यानाति कश्चनायज्वत्यधियज्ञम् । अथाधिदैवत सोम मन्यते पपित्रा- न्यत्सम्पप.त्योपधिमिति व्यजु सुतमसोममा सोम य ब्रह्माणो विदुश्चन्द्रमस न तस्याभाति कश्चनादेव इति । अथैपापरा भवति चन्द्रमसो वैतस्य वा ॥ ४ ॥ यस्त्वा देव प्रपिबन्ति तत मा प्यायसे पुनः । वायुः सोमस्य रक्षिता समान मास प्राकृतिः॥१०१०1८५१५॥ - --

·दैवत काण्डम् ॥ अ. ५१ पा० १ ॥
यत्ता देव प्रपियन्ति तत प्राप्यायसे पुनरिति माराशसानभिप्रेत्य पुर्वपक्षापरप
पाविति वा । वायु सोमरय रक्षिता वायुमस्य रक्षितापमाह साहचर्यादसहरणाही
समाना संवत्सराणा मास आकृति । सोमो रूपविशेषेरोपधिश्चन्द्रमा वा । चन्द्रमा-
चायन्द्रमति चन्द्रो माता पान्द्र मानमस्येति वा । चन्द्रश्च दत कान्तिपमणाश्चन्द-
ममित्यप्यस्य भवति चारु द्रमति चिर द्रमति चमर्वा पूर्वम् । चारु रुवेविपरीतस्य ।
तस्येषा भवति ॥ ५॥
नवोनयो भवति जायमानोऽही केतुरुषसमित्यग्रंम् ।
भागं देवेभ्यो वि दधात्यायन्त चन्द्रास्तिरते दधिमायु ॥
ऋ००।८५। १६ ॥
नवोनवो भवति जायमान इति पूर्वपक्षादिमभिप्रेत्याना केतुरुपसामेत्यप्रमित्यपरप.
शान्तमभिप्रेत्य । मादित्यदैवतो द्वितीय पाद इत्येके । भाग देवभ्यो विदधात्यायन्नि
त्यमासज्यामभिप्रेत्य । प्रवर्धयते चन्द्रमा दीर्घमायु ।।
मृत्युमरियतीति सतो मृत च्यापयतीति वा शतबलाको मौद्गल्य । सत्यया भवति ॥ ६॥
पर मुस्यो अनु परोह पन्यां यस्ते स्व इसरो देवयानात् ।
चक्षुष्मते शृण्वते ते ब्रवीमि मानःप्रारीरिषो मोत वीरान् ।।
-
पर मृत्यो ध्रुव म यो ध्रुव परेहि मृत्यो कथितं तेन मृत्यो मृत च्यावयते भवति
मुस्यो मदेवा मुदेर्वा । तषामेषा भवति ॥ ७ ॥
त्वेषमित्था समरण शिवितारिन्द्रीविष्ण सुतपा वामुरुष्पति।
या माय प्रनिधीयमानिमित्कृशान रस्तु रमानामुष्पयः ॥
-
इति सा निगदव्यारवाला।
विश्वानरो व्यारयात । तस्यैपा भवति ।। ८ ॥
प्रको मद्दे मन्दमानायान्धमा! श्वानराय विश्वासुरे ।
इन्द्रस्य पश्य मुमख सहो माह श्रओं नृष्ण च गर्दसी सपतिः ।।
भा. १०। ५०।१॥
प्रार्चत यूय स्तुति महतेऽन्धसो नस्य दाने मन्दमानार्य मोदमानाय स्तृयमानाय
शब्वायमानायेति वा विश्वानगय सर्व निमूनायेन्द्रम्य यस्य प्रीती सुमहद् बल महच्च
श्रवणीय यशो नम्ण चं बल नूनन द्यावापृषिव्यो व परिचरत इति । कमस्य मध्य.
मादेवमवक्ष्यत् । तस्यैषापरा भवान ॥ ६ ॥

·निके-
उदु ज्योतिरमृत विश्वजेन्यं विश्वानरः सविता देवो श्वेत् ।
ऋ०७॥ ७६।१॥
उदशिश्रियग्ज्योतिरमृतं सर्वजन्यं विश्वानरः सविता देव इति ।।
धाता सर्वस्य विधाता । तस्येपा भवति ।। १०॥
धाता ददातु दाशुषे प्राची जीवातुमक्षिताम् । वयं दे.
वस्य धीमहि सुमतिं सत्यधर्मणः ॥ अथर्व०७।१७।२॥
धाता ददातु दत्तवते प्रवृद्धां जीविकामनुषप्तीगणां वयं देवस्य धीमहि सुमति
कल्याणी मति सत्यधर्मयः ।।
विधाता धाना व्यारण्यातः । तस्यैष निपातो भवति बहुदेवतायामृचि ॥ ११ ॥
सोमस्य राजो वरुणस्य धर्मणि वृहस्पतेरनुमत्या उशमणि।
तवाहमद्य मघवन्नुपस्तुतो धातर्विधातः कलशाँ भभचयम् ॥
भा. १०। १६७ । ३ ॥
इत्येताभिर्देवताभिरभिरसूतः सोमकलशानभक्षयमिति । कमशः कस्मारकमा अस्मि-
छेरते मात्रा: । फलिश्च कलाश्च फिरते विकीर्णमात्राः ।। १२ ।।
इति पञ्चमाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥
अथ द्वितीयः पादः ॥
अथातो मध्यस्थाना देवगणाः ॥ तेषां मरुत. प्रथमगामिनो भ-
धारित ।। मरुतो मितराविणो वा मितरोचिनो वा महद्रवन्तीति वा । तपामेषा
भवति ।।१३ ॥ १ ॥
मा विद्युन्मद्भिर्मरुतः स्व. रथेभिर्यात ऋष्टिमदिरश्वपणेः ।
मा वर्षिष्ठया न इषा वयो न पंतता सुमायाः ॥ ०११८८११॥
विद्युन्मद्भिर्मरुतः स्वः स्वञ्चनैरिति या स्वचरिति वा स्वचिंमिरिति वा रथे-
रायात ऋषिमद्भिरश्वपर्णेश्वपतनैवषिष्ठेन च नोऽन्नेन वय इवापतत सुमायाः कल्या
एकांगो का कल्यागाप्रज्ञा वा ॥
रुद्रा व्याख्याता । पामेषा भवति ॥ १४ ॥२॥

·. दैवतकाण्डम् ।। ५० ५। पा० २॥ मा रुद्रास इन्द्रवन्तः सजोषसो हिरण्यथाः सुर्वितार्य गन्तन । इयं को अस्मत्प्रति हर्यते मुतिस्तृणजे न ढिव उत्सा उदन्यवै ॥ ० ५। ५७।१॥ आगच्छत स्ट्रा इन्द्रेण सहजोपयाः सुविताय कर्मण इयं योऽस्मदपि प्रतिका- मयते मतिरसृष्णम इव दिवा उत्सा उदन्यवे । सृष्णकृप्यतेरुदन्युरुदन्यसेः ।। मुभव उरु भान्तीति वन भान्तीति वर्तन भवन्तीति वा । तेषामेषा भवति ॥ १५॥३॥ विष्वा शर्मी तरणिवेन वाघतो मासः सन्तो अमृतत्वमानशुः। सौधन्वना ऋभवः सूरचक्षसः संवत्सरे समपृच्यन्त धीतिभिः॥ १०१।११०। ४ ॥ कृत्वा कर्माणि क्षिप्रत्वेन वोढारो मेधाविनों वा मसिः सन्तोऽमृतत्वमानशिरे सौधन्वना ऋभवः सूरख्याना या सूरप्रज्ञा या संवत्सरे समपृच्यन्त धीतिभिः कर्म. भिः । भूभुर्विभ्वा वाज इति सुधन्वन अङ्गिरसस्य त्रयः पुत्रा' बभूवुस्तेषां प्रथमोत्त- माभ्यां बहुवनिगमा भवन्ति न मध्यमेन । तदेतहमोश्च बहुवचनेन घमसरय प संस्तयेन पहूनि दशतयोपु सूक्तानि भवन्ति । श्रादित्यरश्मयोऽप्युभव उच्यन्ते ।। अगोह्यस्य यदसस्तना गृहे तयेदमृभवो नानु गच्छय । ११.१६१।११।। अगोह्य मादित्योऽगूहनीयस्तस्य यदस्वपथ गृहे यावतन्त्र भवथ न तावदिइ भवषैति अङ्गिरसो व्याख्याताः । तपामेषा भवति ॥ १६ ॥ ४ ॥ विरूंपास इदृयस्त इद्गम्भीरवपसः । ते भङ्गिरसः सूनवस्ते अग्नेः परि जज्ञिरे । ०१०। ६२ । ५ ।। बहुरूपा भूपयरते गम्गीरकर्माणो वा गम्भीरप्रज्ञा या तशिरसः पुनरास्ते ऽरनेर. घिजज्ञिर इत्यग्निजन्म । पितरो व्याख्याता । तेषामेषा भवति ॥ १७ ॥५॥ उदारतामवर उत्परास उन्मध्यमाः पितरः सोम्यासः । असु य ईयुर्रवृका तज्ञास्ते नौऽवन्तु पितरो हवेषु ॥ १०१०। १५ । १। यजु०१६ । १६ ॥ उदीरतामवरउदीरतां पर उदीरतां मध्यमा. पितरः सोम्या: सोम्यसम्पादिन- स्तेऽसु ये प्राणमन्वीयुरपका अनमित्राः,सत्यज्ञा वा यज्ञज्ञा वा ते न श्रागच्छन्तु पितरो हानेपु । माध्यमिको यम इत्याहुस्तन्माध्यमिकानिपतृन्मन्यन्ते ।। ॥ 1 .

·, . निरई- अङ्गिरसो व्याख्याताः पितरो व्यारयाता भृगवो व्याख्याता । अथवाणोऽय-, सवन्तस्थर्वतिश्चरतिकर्मा तत्प्रतिपेध । तेषामेपा साधारणा भवति ॥ १८॥ ६ ॥ अङ्गिरसो नः पिनरो नववा अधणो सुगड सोन्यास: तेषां वयं सुमतों यज्ञियानामपि भद्रे सौमनसे स्याम ॥, ० १० । १४ । ६। यजु०१६ । ५० ।। अङ्गिग्सो न पिनरो नवगतयो नवनीतगतयो वाधवाणो भूगय, सोम्या: सोमसम्पादिनस्तेपा वयं सुमतौ फ्ल्यागयां मतो यज्ञियानामपि चेपा भद्रे भन्दनीये भाजनवति वा पत्याणे मनसि स्यामेति । माध्यमिको देवगण इति नैरुका. पितर इत्याख्यानम् । प्रयाप्पय स्तूयन्ते ॥ १६ ॥ ७ ॥ सूर्यस्येव वक्षयो ज्योतिरपां समुद्रस्यैव महिमा गभीरः । वातस्येव प्रजवो नान्येन स्तोमो चसिष्ठा अन्वैतवे वः ॥ मा० ७ । ३३ । ८॥ - इति यथा ॥ भाप्त्या भामोते । तेपामेर निपातो भवत्येन्यामचि ॥ २०॥ ८॥ स्तुपेय्य पुरुषर्षसमृमिनतममाप्त्यमाप्त्यानाम् ! मा दर्शते शवसा सप्त दानुन्प्र सोचते प्रतिमानानि भार । ० १० । १२०।६।। स्तोतव्यं बहुम्पमुरुभूनमीश्वरतममाप्तव्यानामाणाति य शवसा मलेन सप्त दात निति या सप्त दानवानिति वा प्रसाशते प्रतिमानानि यहूनि । साक्षतिराप्नोति. फा ॥ २१ ॥६॥ इति पञ्चमाऽध्यायस्य द्वितीय पादः ॥ T न ܪܝ ܙ अथ तृतीयः पादः॥ अथातो मध्यस्थानाः स्त्रीपः ॥ तासामदिति प्रथमागामिनी भवति । अदिनियरियाना तस्या एका भाति ॥ २० ॥१॥ .

·. देवतकाण्डम् || अ० ५ । पा० ३ ॥ ११७. दत्य वाढिते जन्मनि व्रते राजाना मित्रावरुणा विवाससि मतपन्धाः परयों भर्यमा सप्तहौता विपुरूपेषु जन्मसु ॥ कार १०। ६४ । ५ ॥ दस्य यादित जन्मनि बने कर्मणि राजानी मित्रावरुणो परिचरसि । विवासति परिचाया हविष्मानाविबामति ( ऋ० १ । १३ । ९ ) इत्याशाम्तर्वा । अतूर्त. पन्था अत्वरमाणपन्था बहुग्थोऽयमादित्योऽरीनियच्छति । सतहोता सप्तास्मै गएमयो रसानभिसनामयन्ति सप्तनमृपय स्तुवन्तीति वा विषमरूपपु जन्मसु फर्मसूदयपु । मादित्यो दक्ष इत्याहुगदित्यमध्ये च स्तुताऽदितिक्षिायणी । मदिर्दतो अजायत दक्षादेतिः परे । शू० १० १७२ । ४ ) इति च तत्कथमुपपद्यत । समानजन्मानो स्यातामित्यपि वा देवधर्मणेतरेतरज-मानौ स्यातामितरतरप्रवृत्ती॥ अग्निरप्यदितिरुच्यत । तस्यपा भवति ॥ २३ ॥ २ ॥ पस्मै स्वं सुद्रविणो ददाशोऽनागास्त्वमदिते सर्वाता । पं भद्रेण शवसा चोदयासि प्रजावता राधता ते स्याम ॥ भा०१।१४।१५।। यस्मै त्व सुद्रविणो ददास्यनागास्त्वमनपराधत्वमदिते सर्वासु फर्मततिपु । माग माछपूर्वाद् गमेरेन एते फिलिप किल्भिद सुकृतकमणो भय कीर्तिमस्य मिनत्तीति था । य भद्रेण शवसा बलेन चोदयसि प्रजावता च राधसा धनेन ते चयमिह स्या मेति ।। सरमा सरणात्। तस्या एषा भवति ॥ २४ ॥ ३ ॥ किमिच्छन्ती सरमा प्रेदमानड् दूरे मध्वा जगुरिः पराचैः । फास्मेहितिः का रितक्म्यासीत्कथ रसायो भतरः पोसि ॥ १०१०। १०८।१॥ किमिच्छन्ती सरमैन प्रानड् दूरे बध्वा जगुरिजङ्गम्यते पराम्चने रचित का तेऽस्मास्वर्थहितिरासीलिक परितकनम् । परितम्या रात्रि परित एना तक्म । तक्मे. स्युष्यानाम तकत इति सत । फथ रसाया अतर पयासीति । रसा नदी रसते श- ब्दकर्मण- कथ रसानि तान्युदकानीति घा। देवशुनी द्रेण प्रहिता पणिभिरमुरे स- मूद इत्याख्यानम् ॥ सरस्वती व्याख्याता । तस्या एषा भवति ॥ २५॥ ४ ॥ १ पावका नः सरस्वती बाजौभिर्वाजिनीवती । यज्ञ धियामुः ॥ ० १ । ३ । १० ॥ N - - ·११८ निरुत- , पावका नः सरस्वत्यनेन्नवती यज्ञं वष्ट धियावसुः कर्मवसुः । तस्या एषापरा भवति ॥ २६ ॥ ५॥ महो अर्णः सरस्वती प्र चैतयति केतुना । धियो विश्वा वि राजसि ॥ १०१।३ । १२ ॥ महदर्णः सास्वती प्रचेतयति प्रज्ञापयति केतुना कर्मणा प्रज्ञया वेमानि च स- र्वाणि प्रज्ञानान्यभिविराजति । वागर्थेषु विधीयते तस्मान्माध्यमिकां वाचं मन्यन्ते ॥ वारव्याख्याता । तस्या एपा भवति ॥ २७ ॥ ६ ॥ यद्वाग्वदन्त्यविचेतनानि राष्ट्री देवानी निपसाद मन्द्रा । चतस्त्र ऊ दुदुहे पोसि के स्विदस्याः परमं जंगाम ॥ भा०८।८६।१० ॥ यद्वाग्वदन्त्यविचेतनान्यविज्ञातानि राष्ट्री. देवानां निपसाद मन्द्रा मदना । चत- खोऽनुदिश को दुदुहे पांसि क स्चिदस्याः परमं जगामेति यत्पृथिवीं गच्छतीति वा यदादित्यरश्मयो हरन्तीति वा । तस्या एपापरा भवति ॥ २८॥ ७ ॥ देवीं वाचमजन यन्त वास्तां विश्वरूपाः पशवो वदन्ति ।' सा नौ मन्द्रेषमूर्ज दुहाना धेनुर्वागस्मानुप मुष्टुते ॥ ऋ०८।८६ । ११ ।। देवीं वाचमननयन्त देवास्तां सर्वरूपीः पशवो वदन्ति व्यक्तवाचश्चाध्यक्तवा- पश्व ! सा नो मदनानं च रसं च दुहाना धेनुवोगस्मानुपैतु सुष्टुता ।। अनुमती राफेति देवपत्त्यांविति नैरुकाः पौर्णमास्याविति याज्ञिका या पूर्वा । पोर्णमासी सानुमतिर्योत्सरा सा राकेति विज्ञायते ।। अनुमतिरनुमननात् वस्या एषा भवति ॥ २६ ॥८॥ मन्विदनुमते खं मन्यांसे शं च नरकृषि । कखे दाय नो हिनु प्र मायपि तारिषः॥ यजु० ३४ । ८ ।। अनुमन्यस्वानुमते त्वं सुसं च न: कुर्वतं च नोऽपत्याय घेहि प्रवर्धय च न मायुः ॥ राका रातेदनकर्मणः । तस्या एषा भवति ॥ ३० ॥६॥ राकामहं सुहवीं सुष्टुती हुंचे शृणोतु नः सुभगा वोपतु स्मना सीव्यत्वपः सूच्याच्छिद्यमानया ददातु वीरं शतदायमुक्थ्यम् ॥ १.२।३२ 18॥

·देवतकाण्डम् ।। अ० ५। पा० ३ ।। ११६ राफामह सुहाना सुष्टुस्या हुये श्रृणोतु न सुभगा बोधत्वात्मना सीव्यत्वप प्रजन- नकर्म सूच्याच्छिद्यमानया सूची सीव्यत । ददातु वीर शतप्रटभुक्थ्य वाव्यप्रशसम् ॥ सिनीवाली कुहूरिति देवपत्न्याविति नरुक्ता अमावास्ये इति याक्षिका या पूर्मा- भावास्या सा सिनीवाली योचरा साहू । इति विज्ञायते । सिनीवाली सिनमन्न भवति सिाति भूनानि वाल पर्व वृणोतेस्तस्मिन्नन्नवती. चालिनी वा वालेनैवास्यामणुस्वाञ्चन्द्रमा सवितव्यो भवतीति या । तस्या एषा म- ति ॥ ३१ ॥ १० ॥ सिनीवालि पृथष्टके या देवानामसि स्वस । जुषस्व हव्यमा तं प्र॒जां देषि दिदिति नः ॥ ऋ० २ । ३२।६। यजु०३४ । १०॥ सिनीवानि पृथुजघने । स्तुक स्स्यायते सङ्घात पृथुकेशस्तुके पृथुस्तुके वा । या व देवानामसि स्यसा । स्वसा सु असा स्पु सीदतीति वा । जुरव ६०यमदन प्रजा च देवि दिशन ॥ फुहहते क भूदिति या फ सती हूयत इति वा काहुत हविर्जुहोतीति वा । सस्या एषा भवति ॥ ३२ ॥ ११ ॥ कुहूमहं सुवृत विनापसमास्मिन्यज्ञे सुहवां जोहवीमि ।' ददातु श्रवणं पितृणां तस्य ते देवि हविषा विधेम ।। अथर्व०७।१०। ५॥ कुहूमह सुवृत विदितकर्माणमस्मिन्यज्ञे सुहानामहये ॥ सा नो ददातु श्रवण पितृया पित्र्य धनमिति वा पित्र्य यश इति वा । तस्यै ते देवि हविषा विधेमेति व्याख्यातम् । यमो व्याख्याता । तस्या एषा भवति ॥ ३३ ॥ १२॥ अन्यमू षु त्वं यम्यन्य छ स्वां परि वजाते लिर्बुजेव वृक्षम् । तस्य वा त्वं मन इच्छा सवा तवाओं कृणुष्वं संविदं सुभद्राम् ।' १०१०।१०।१४ ॥ अन्यमेन हि त्व यम्यन्यस्त्वा परिष्वदयते लिवुजेव वृक्ष तस्य या स्व मन इन्छ स वा तयाधानेन कुरुष्व सविद सुभद्रा कल्याणभद्राम् । यमी यम एकमे मा प्रत्याचक्ष इत्याख्यानम् ॥ ३४ ॥ १३ ॥ इति पञ्चमाऽध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ सा नौ ।

·है
१२०
निरुके-
भथ चतुर्थः पादः॥
उर्वशी व्याख्याता | तस्या एषा भवति ॥ ३५ ॥ १॥
विद्युन या पतन्ती दविद्योद्भन्ती मे अप्या काम्पानि । .
जनिष्ठो अयो नर्यः सुजातः प्रविशी तिरत दीर्घमायुः ॥
०१०। ६५ । १०॥
विद्युदिव या पतन्त्यद्योतत हग्न्ती में अप्या काम्यान्युदकान्यन्तरिक्षलोकस्य
यदा नूनमयं जायेतान्योऽध्यप इति नयों मनुष्यो नृभ्यो हितो नरापत्यमिति वा
सुजातः सुजाततरोऽयोर्वशी प्रवर्धयते दीर्घमायुः ।।
पृथिवी व्याख्याता । तस्या एपा भवति ।। ३६ ॥ २ ॥
पळस्था पर्वतानां खिद्रं विभर्षि पृथिवि ।
4 या भूमि प्रवत्वति महा जिनोषि महिनि ॥
०.५। ८४ । १ ॥
सत्यं त्वं पर्वतानां मेघानां रोदनं छेदनं भेदन दलममुत्र धारयसि पृथित्रि ...
जिन्वसिया भूमिं प्रयगावति महत्वेन महनीत्युदयतीति वा
इन्द्राणीन्द्रस्य पत्नी । सत्या एपा भवति ॥ ३७॥ ३ ॥
इन्द्राणीमासु नारिषु मुभगामहमश्रवम् । नास्यां अपर
चन जरसा मरते पतिः । विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः ॥ शुः
१०।८६ । १२ ॥
इन्द्राणीमासु नारिपु सुभगामहमश्णवं नयाया अपरामपि समा भरया प्रियते
पतिः सर्वस्माद्य इन्द्र उत्तरस्तमेतद् घूम. । तस्या एपापग भवति ॥ ३८ ॥ ४ ॥
नाहमिन्द्राणि रारण सख्युर्बुपाकपेते । यस्यदमप्य
हविः प्रियं देवेपु गच्छति । विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः ॥ भा०
.
.
7
गाहमिन्द्राणि रमै सरन्युपाकपेपते यस्येदमन्य हरिप्सु शृतमद्भिः सन-
मिति वा प्रियं देवेषु निगच्छति सनरमाद्य इन्द्र उत्तरस्तमैन ममः ॥
गौरी रोचतिकर्मणोऽयमपीतरो गोरो वर्ण एतमादय, प्रशस्यो भवति ।
तश्या पपा भवति ॥ ३६॥५॥

·देवतकाएडम् ।। ३० ५ । पा०४॥ १२१ गौरीमिमाय सलिलानि तात्येकपट्टी द्विपढी सा चतुष्पदी। अष्टापढी नवपदी बभूवुर्षी सहस्राक्षरा परमे व्योमन् । ०१।१६४।४१ ॥ गौरी निर्मिमाय सलिलानि तक्षती कुर्वत्येकपदी मध्यमेन द्विपदी मध्यमेन चा- दिस्येन च चतुष्पदी दिग्भिरष्टापदी दिग्भिश्चावान्तरदिग्भिश्च नवपदी दिग्भिश्चावान्त- रदिग्भिश्चादित्येन च सहस्राक्षरा घहूदका परमे व्यवने । तस्या एपापराभवति ।। ।। ४०॥६॥ तस्याः समुद्रा भधि वि क्षरन्ति तेन जीवन्ति प्रदिशश्चतस्रः। ततः परत्यक्षरं तद्विश्वमुपं जीवति ॥ ऋ० ११ १६४ । ६० ॥ तस्याः समुद्रा भधिविक्षरन्ति वर्षन्ति मेघास्तेन जीवन्ति दिगाश्रयाणि भूतानि तत: भारत्यक्षरमुदकं तत्सर्वाणि भूतान्युपजीवन्ति । गौाख्याता । तस्या एषा भवति ॥ ४१ ॥ ७ ॥ गोरमीमेद वत्सं मिपन्तै मूर्धन हिकृणोन्मातवा उं। सृकाणं धर्ममभि वावशाना मिमांति मायुं पर्यते पयोभिः ॥ १०१ । १६४ । २८ ॥ अथर्व० ४ । २७ । ६॥ • गौरन्यमीमेद्वत्सं निमिषन्तमनिमिपन्तमादित्यमिति वा मूर्धानमस्याभिहिडपरो- मननाय सृकाणं सरणं धर्म हरणामभिवावशाना मिमाति मायुं प्रप्यायते पयोगिः । मायुमिवादित्यमिति वा । बागेपा माध्यमिका धर्मधुगिनि याक्षिका. ॥ धेनुर्धयतेर्वा पिनोतेर्वा । तस्या एपा भवति ॥ ४२ ॥ ८ ॥ उप हुये सुदुधौ धेनुमेतां सुहस्तौ गोधुगुत दौइदैनाम् । श्रेष्ठ सर्व सविता साविपन्नोऽभौद्धो धर्मस्तदु पु प्र पौचम् ॥ ०१ । १६४ । २६ ॥ उपदये मुदोहनां धेनुमेतां फल्यागाहस्तो गोधुगपि पदोग्ध्यनाम् । भेठं सई सविता सुनोतु न इत्येष दि श्रेष्ठ संपां सवानां यदुदकं यदा पयो यजुष्मदभीती धर्मस्तं सुप्रीमि । यागेपा माध्यमिता धर्मधुगिमि यामिकाः ॥ .

·१२२
निरो-
अघ्न्याहन्तव्या भवत्यघनीति वा । तस्या एपा भवति ॥ ४३ ॥४॥
सूयवसाद्भगवती हि भूया अंथों वयं भगवन्तः स्याम ।
अद्धि तृणंमध्ये विश्वदानी पिर्व शुद्धमुदकमाचरन्ती ॥
१०१। १६ । ४०॥
मुयवसादिनी भगवती हि भवाथैदानी वयं भगवन्त स्यामाद्धि तृणमध्ये सर्वदा
पिय च शुद्धमुदकमाचरन्ती । तस्या एपापग भवति ॥ ४४ ॥ १० ॥
हिङ्कण्वनी वसुपत्नी वसूनां वत्समिच्छन्ती मनसाभ्यागात् ।
दुहामश्विभ्यां पयो अन्येयं सा वर्धतां मह॒ते सौभगाय ॥
०१ । १६४ । २७ ॥
इति सा निगदव्याख्याता ॥
पथ्या स्वस्तिः पन्था अन्तरिक्ष तन्निवासान | तस्या एषा भवति ॥ ४५ ॥ ११॥
स्वस्तिरिद्धि प्रपंथे श्रेष्ठा रेक्णस्वत्यभि या वाममेति ।
सा नौ अमा सो प्ररणे नि पातु स्वावेशा भवतु देवगौपा।
मा० १०। ६३ । १६ ।।
म्बस्तिग्य हि प्रपये श्रेष्ठा रंगास्वती धनवत्यभ्येति या वसूनि वननीयानि सा
नोऽमा गृहे सा निरमणे सा निर्गमने पातु स्वायशा भवतु देवी गोपत्री देवान्गोपा.
यविति देवा एना गोपायन्त्विति वा ।।
उपा व्यास्याता । तस्या एपा भवति ॥ ४६॥ १२ ॥
अपोषा अनसः सरत्सम्पिटात है बिभ्युपी ।
नि यत्सी शिश्नथवृषा ॥ ० ४ । ३० । १० ॥
अपामग्दुपा अनस सन्षितामेघाद् विम्युग्यनो वायुगनितेरपि घोपमा स्या-
दनग इस शादादिय । श्रा मयटमानद्धमिवीरमनियां स्याम्मीयनमगा
सुपीयास्येनमेघोऽप्या पापाय । यनिशिअदपा यपिमा मध्यम. । तस्या
एपाप! मानि ।। ४७ ॥ १३ ॥

·देवतकाण्डम् ।। अ० ५। पा० ४ ॥ १२३ एतदस्या अन शये सुसम्पिष्टं विपाश्या । ससार सी परावतः ॥ ऋ. ४ । ३० । ११ ॥ एतदस्या अन श्राशेते सुप्तम्पिष्टमितरदिव विपाशि विमुक्तपाशि ससारोषा परा. षत प्रेरितवत परागताद्वा ।। । इला व्याख्याता । तस्या एषा भवति ॥ ४८ ॥ १४ ॥ अभि न डळो यूथस्य माता स्मन्नदीभिर्वशी वा गुणातु । उर्वशी वा घृहहिवा गृणानाभ्यूगर्वाना प्रभृथस्यायोः । सिषक्तु न ऊर्जव्यस्य पुष्टेः ॥ ० ५ । ४१ । १६ । २० ॥ अभिगृणातु न इला यूथस्य माता सर्वस्य माता स्मदमि नदीभिरुवंशी वा गृणा- तूर्वशी वा वृहद्दिवा महद्दिवा गृणानाभ्यूगर्वाना प्रभृथस्य प्रभूतस्यायोरयनस्य मनुष्यस्य । ज्योतिषो वोदकस्य वा सेवता नोऽन्नस्य पृष्टे ।। रोदसी रुद्रस्य पत्नी । तस्या एषा भवति ॥ ४६ ॥ १५ ॥ रथं नु मारुत वयं अवम्युमा हुवामहे । भा यस्मिन्तुस्थी सुरणानि विभ्रती सचा मरुत्सु रोदसी ॥ ० ५ । ५६ ॥ ८ ॥ रथं क्षिप्र मारुत मेघ वय श्रवणीयमाहयामह श्रा यस्मिन्तस्थौ सुरमणीयान्युड़- कानि बिभ्रती सचा मरुद्धि सह रोदसी ॥ ५० ॥१६॥ इति पञ्चमाऽध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ - समाप्तश्चायमध्पायः॥ निरुक्त एकादशाऽध्यायश्च समाप्तः ॥

·मौ३५
अथ षष्ठाध्यायारम्भः ॥
1॥
तत्र प्रथमः पादः ॥
अथातो धुस्थाना देवताः ॥ तासामश्विनौ प्रथमागामिनी भवतः ।
अश्विनौ यद्व्यश्नुवाते सर्व रसैनान्यो ज्योतिपान्यः । अश्वैरश्विनावित्यौर्णवाभः ।
तत्कावश्विनी द्यावापृथिव्यावित्यैकेऽहोतानावित्येके सूर्याचन्द्रमसावित्येके राजानो पुण्य-
कृतावित्यैतिहासिकाः । तयोः काल उर्ध्वमर्धरात्रात्प्रकाशीमावस्यानु विष्टम्भमनुतमो भागो
हि मध्यमो ज्योतिर्भाग श्रादित्यः तयोरेपा भवति ॥ १
वसासिपु स्म.चरोऽसितो पेत्वाविव ।
कदेदमश्विना युवमभि देवा अगच्छतम् ॥
इति सा निगव्यारन्याता । तयोः समानफालयोः समानकर्मणोः संस्तुतप्रापयो.
रसंस्तवनैपोऽर्धों भवति । वासात्यो अन्य उच्यत उपः पुत्रस्तवान्य इति । तयोरेपा-
रा भवति ॥
इहेहे जाता समवावशीतामरेपसा तन्वा नामभिः स्वैः ।
जिष्णुर्वामन्यः सुमखस्य सूरिर्दिवो अन्यः सुभगः पुत्र ऊहे ॥
०१ । १०१।४il
इह चैह च जातो सातूयते पापेनामिप्यमानया तन्वा नामभिश्च स्वनिष्णुामन्यः
सुमहतो पजस्येरयिता मध्यमो दियोऽन्यः सुभगः पुत्र उहान प्रादित्यः । तयोरेपापरा
भयति ॥ ३ ॥
प्रातजा वि धौधयाश्विनावेह गच्छताम् ।
अस्य सोमस्य पीतये ॥ ० १ । २२ । १ ॥
प्रालयोगिनो वियोधयाश्चिमाविदागच्छनामस्य सोमस्य पानाय । सपोरपापरा
भवति ॥ ५ ॥

·। देवतकाएदम् ।। अ० ५। पा० १ ॥ १९५ प्रातर्यजध्वमुश्विना हिनोतु न सायमस्ति देवया अर्जु. ष्टम् । उतान्यो अस्मयंजते वि चावः पूर्वः पूर्वो यजमानो बनीयान् ॥ १०,५। ७५।२॥ प्रातर्यजध्वमश्विनौ प्रहिणुत न सायमस्ति देवेज्या अजुष्टमेतत् । मप्यन्योऽस्म- धजते वि चावः । पूर्वः पूर्वो यजमानो वनीयान्वयितृतमः । तयोः कालः सूर्योदय- पर्यन्तस्तस्मिन्नन्या देवता प्रोप्यन्ते ॥ उपा वष्टेः कान्तिकर्मण उच्छतेरितरा माध्यमिका । तस्या एपा भवति ॥ ५ ॥ उपस्तञ्चित्रमा भरास्मभ्य वाजिनीवति । येन तोकं च तनयं च धामहे ॥ १०१ । १२ । १३ ।। उपस्तचित्रं चायनीयं मंहनीयं धनमाहरास्मभ्यमन्नवति येन पुत्रांश्च पौत्रांश्च द. धीमहि तस्या एपापरा भवति ॥ ६॥ ए॒ता उ त्या उपसा केतुर्मक्रत पूर्वे भर्धे रजसो भानु- संञ्जते । निष्कुण्वाना मायुधानीव धृष्णवः प्रति गावोऽरु- षीर्यन्ति मातरः ॥ १०१ । ६२ । १ ॥ साम० उ० भा० ८।३ । १६ । १॥ एतास्ता रुषस. केतुमकृषत प्रशानमेकस्या एव पूमनार्थे बहुवचनं स्यात् । पूर्वेऽर्धे. ऽन्तरितलोकस्य समजते भानुना । निष्कृयवाना मायुधानीव धृष्णय. । निरित्येप समित्येतस्य स्थाने । एमादेषां निष्कृतं नारिणीय (०१० । ३४ । ५) इत्यपि निगमो भवति । प्रति यन्ति गावो गमनादरुपीगरोधनान्मावरो भासो निर्मात्र्यः ।। सूर्या सूर्यस्य पस्येपैवाभिमुष्टकालतमा । सस्या एषा भयनि ॥७॥ मुकिंशुक शल्मलि विश्वरूपं हिर॑ण्यवर्ण सुवृत सुच कम् । भारोह सूर्ये अमृतस्य लोकं स्योनं पत्ये वतुं कृणुष्व ॥ १० १०१ ८५ ॥ २० ॥ सुकाशनं शममलं सर्वरूममपि वोपमार्थे स्यात्सुकिंशुकमिव शत्ममिमिति ft. चुकं क्रशन: प्रकाशयतिकर्मणः शनमभिः सुरारो भवति सरवान्वा । भारोह सूर्य ·१२६ . : . निरुके. अमृतस्य लोकमुदकस्य सुखं पत्ये वहां कुरुष्व । सविता सूर्या मायच्छत्सोमाय राज्ञ मजापतये वेति च ब्राह्मणाम् ।। वृषाफपायी वृषाकपेः पत्न्येपैवाभिसृष्टकालतमा । तस्या एषा भवति ॥ ८॥ वृषाकपायि रेवति सुपुत्र घौटु सुस्नुषे । घसत्त इन्द्र उक्षणः प्रियं कौचित्रं हविविश्वस्मादिन्द्र उत्तरः ॥ ० १०।८६।१३ ।। कृपाकपायि ग्वति सुपुत्रे मध्यमेन सुस्नुपे माध्यमिकया वाचा । स्नुषा साधु- सादिनीति वा साधुसानिनीति वा स्वपत्यं तत्सनोतीति वा । प्राश्नातु त इन्द्र उक्षण एतान्माध्यमिकान संस्त्यायान् । उक्षण उक्षतेर्वृद्धिकर्मण उतन्त्युदफेनेति वा । प्रियं कुरुष्व सुखचयकरं हविः मुखकरं हविः सर्वस्माद्य इन्द्र उत्तरस्तमेतद भूम भादित्यम् ॥ सरण्यू: सरणात् । तस्या एपा भवति ॥६॥ भागृहन्नमृतां मस्य॑भ्यः कृत्वी सवर्णामददुर्विवस्वते उताश्विनावभरयत्तदासीदजहादु द्वा मिथुना सरप्यूः ॥ ०१०। १७ १२ ॥ अध्यगृहन्नमृतां मत्येभ्यः कृत्वी सवर्णामददुर्विवस्वतऽप्यश्विनावभरद्यत्तदासीद- महाद् द्वौ मिथुनो सरण्यू: । मध्यमं च माध्यमिकां च वाचमिति नैरुक्ता यमं च यमी घेत्यतिहासिकाः । तत्रेतिहासमाचतते । स्वाष्ट्री सरण्यूर्विवस्वत भादित्याद्यमौ मि- थुनौ जनयान्चकार । सा- सवर्णामन्यां प्रतिनिधायाश्वं रूपं कृत्वा प्रदुद्राव स विव- स्वानादित्य प्राश्वमेव रूपं कृत्वा तामनुसृत्य सम्बभूव ततोऽश्विनौ जनाते सवर्णायां मनुः । तदमिवादिन्येपरर्भवति ॥ १० ॥ स्वष्टा दुहिने वतुं कृणोतीतीदं विश्वं भुवन समति । यमस्य माता पर्युह्यमाना महो जाया विवस्वतो ननाश ॥ मा० १० । १७ । १॥ स्वष्टा दुहितुर्वहनं करोतीतीदं विश्वं भुवनं समेतीमानि च सर्वाणि भूतान्य. भिसमागम्छन्ति यमस्य माता पर्युममाना महसो माया विवस्वतो ननाश | रात्रिरा. दिस्यास्यादिस्योदयेऽन्तधीयते ॥ ११ ॥ इनि पष्ठाऽध्यायमा प्रथमः पादः ॥

·देवतकाण्डम् ॥ भ० ६ । पा० १ ॥
१२७
अथ द्वितीयः पादः॥
सविता व्याख्यात । तस्य कालो यहा द्यौरपहनतमस्का कीर्णाश्मिर्भवति ।
तस्यैषा भवति ॥ १० ॥१॥
विश्वा रूपाणि प्रति मुञ्चते कविःप्रासावीद्भद्रं द्विपढ़े चतुष्पदे ।
वि नार्कमख्यत्सविता वरेण्योऽर्नु प्रयागांमुषसो वि राजति ॥
ऋ० ५। ८१ । २॥
सर्वाणि प्रज्ञानानि प्रतिमुचते मेधावी कवि क्रान्तदशनो भवति क्वते
प्रसुवति भद्र द्विपाद्भ्यश्च चतुष्पाभ्यश्च व्यचिख्यपन्नाक सविता काणीय प्रयाणा-
मनूपसो विराजति । अषोरामा सावित्र इति पशुसमाम्नाय विज्ञागते । परमात्
सामान्यादिस्यधस्तात्तद्वेडाया तमो भवत्येतस्मा सामान्यादधस्ताद्रामोऽधस्ताकृप्या पस्मा-
सामान्यादित्यग्नि चित्वा न रामामुपेयात् । रामा रमणायोपयत न धर्माय कृष्णजाती-
येतस्मात्सामा यात् । कृकया। साचित्र इति पशुसमाम्नाये विज्ञायत । फरमासामा
न्यादिति कालानुवाद पर्गत्य । कृषवाको पूर्व शब्दानुफरगा वचेरुत्तरम् ।।
भगो व्यारयात । तस्य काल प्रागुत्सर्पणात । तस्यैषा भवति ॥ १३ ॥२॥
प्रातर्जितं भगमुग्रं हुवेम वय पुत्रमादितयों विधर्ता ।
आधश्चियं मन्यमानस्तुरश्चिद्राजा चिद्यं भग भक्षीत्याह ।
०७।४१ । २ ॥
प्रातर्जित भगमुप्र हयेम वय पुत्रमदितयों विधारयिता सर्वस्याघ्रश्चिय मन्यमान
प्राट्याइर्दरिद्रस्तुरश्चित्तुर इति यमनाम तरतर्वा त्वरता (वग्या तूर्णगतिर्यमो गजा
चिद्य भग भनीत्याह । भन्यो भग इत्याहुरमुत्सप्तो न दृश्यत । माशिमस्याक्षिणी
निघाति घ माझगा जन भगो गच्छ्रतीनि वा जन गच्छत्यानित्य पदयेन ॥
सूर्य सर्तेवा सुनतेर्वा स्वीर्यत । तस्येपा भवति ॥ १४ ॥ ३ ॥
उदु त्यं जातवेदसं देवं वहन्ति केतवः ।।
दृशे विश्वाय सूर्यम् ॥ १० १ । ५० । १ ॥
उद्हन्ति त जातपदस रश्मय पेनव सपा भूताना दर्शनाय सूर्यमिति । फम.य.
मादित्यादेवमवक्ष्यत् । सस्यैपापरा भवति ॥ १५ ॥ ४ ॥

·- . १२८ निरुले- चित्रं देवानामुर्दगादीक चचुमित्रस्य वरुणस्याग्नेः । भाता यावापृथिवी अन्तरिक्षं सूर्य श्रात्मा जगतस्तस्थुषश्च ॥ १० १। ११५॥ १॥ यजु०७ । ४२ ॥ चायनीयं देवानामुदगमदनीफ ख्यानं मित्रस्य वरुणस्याग्नेश्चापूपुरद् पावापृथिन्यौ चान्तरिक्षं च महत्वेन तेन सूर्य श्रात्मा जङ्गमस्य च स्थावरस्य च ॥ प्रथ यद्रश्मिपोपं पुष्यति तत्पूपा भवति । तस्यैषा भवति ॥ १६ ॥ ५ ॥ शुक्र ते अन्यय॑जतं ते अन्याद्विषुरूपे महनी यौरिवासि । विश्वा हि माया अवसि स्वधावो भद्रातै पन्निह रातिरस्तु॥ म. ६ । ५८।१ ॥ शुक्र ते अन्यल्लोहितं ते अन्यधजतं ते अन्यद्यज्ञियं ते अन्यद्विपमरूपे ते अहनी फर्म द्योरिव चासि । सर्वाणि प्रज्ञानाम्यवस्यन्नवभाजनवती ते पूपन्निह दत्तिरस्तु । तस्यैपापरा भवति ॥ १७ ॥ ६ ॥ पर्थस्पयः परिपतिं वचस्या कामैन कृतो अभ्यानळकंम् । स नौ रसच्ळुरुश्चन्द्रामा धियंधियं सीषधात प्र पूषा ॥ ३० ६।४०।८॥ पथरपथोऽधिपति वचनेन फामेन कृतोऽभ्यानडमभ्यापनोऽर्फ मिति वा। सनो ददातु चायनीयाप्राणि धनानि फर्मफर्म च नः प्रसाधयतु पूति ॥ अथ यद्विपितो भवति तद्विष्णुर्भवति । विष्णुर्विशतेर्वा । व्यश्नोतर्वा । तस्यैपा भवति ॥ १८ ॥ ७ ॥ इदं विष्णुर्वि चक्रमे त्रेधा नि दधे पदम् ॥ समूळ्हमस्य पाँसुरे ॥ ऋ० १ । २२ । १७ ॥ यदिदं फि च तद्विक्रमते विष्णुविधा निधत्ते पदं त्रेधाभापाय पृथिव्यामन्तरिक्ष दियोति शाकपूणिः । समारोहणे विष्णुपदे गयाशिरसीयोगवाभः । समूढमस्य पांमुरे प्यायनेऽन्सरियो पर न दृश्यते । अपि वोपमार्थे स्यात्समूढमय पांसुल इव पदं न रश्यत इति । पासवः पादैः सूयन्त इति या पन्ना: शेरत इति वा पंसनीया भव.' न्त्रीति या ॥ १४॥ ८॥ इति पठाऽध्यायस्य द्वितीयः पादः ।। - ·- -- 7 -- देवतकाएटम् ॥ १०६ । पा० ३ ॥ १२६ साथ तृतीयः पादः ॥ विश्वानरो व्याख्यात (७१०१। तस्येप निपातो भवत्यै चामृचि ॥ २० ॥१॥ विश्वानरस्य वस्पतिमानतस्य॒ शव॑सः । एक्ष चर्षणीनामूनी है। रानाम | T=161४॥ विश्वानररयादित्यस्यानानतस्य शवसो महतो बलस्यैवश्व कामेश्यनैरवनै च- पणीना मनुष्याणामूत्या च यथा ग्थानामिन्द्रमस्मिन्यज्ञे हयामि ॥ वरणो व्याख्यात ( १० । ३) । तस्यैपा भवति ॥ २१ ॥ २ ॥ येना पाचक चक्षसा भुरण्यन्तं जनॉ भर्नु । त्वं वरुण पश्यसि ॥ ० १ ! ५० ॥ ६ ॥ भुरण्युरिति क्षिप्रनाम भुरण्यु शकुनिभूरिमध्यान नयति स्वर्गस्य लोकस्यापि घोढा तत्सम्पाती भरण्युरनेन पावख्यानेन भुग्ण्यात जना अनु त्व वरुण प श्यसि । तत्ते वय स्तुम इति वाक्यशेषोऽपि वोत्तरस्याम् ॥ २२ ॥ ३ ॥ येना पाक्क चर्चसा भरणान्तं जना भर्नु । त्वं वरुण पश्यसि ॥ शु० १ । ५० । ६ ॥ विद्यामपि रजस्पृथ्वहा मिमानो अक्तुभिः । पश्यञ्जन्मानि सूर्य ॥ ० १ । ५० ॥ ७ ॥ व्येपि या रजश्व पृथु महान्तलोकमहानि च मिमानोऽसभी रानिमि पश्यन्जन्मानि जातानि सूर्य । अपि वा पूर्वस्याम् ॥ २३ ॥ ४ ॥ येनी पावक चसा भुरण्यन्त जना भर्नु । त्वं वरुण पश्यसि ॥ ० १ । ५० ॥ ६ ॥ प्रत्यड्डेवानां विर्श प्रत्यडूडुपि मानुपान् । प्रत्यविश्वं रवडेशे ॥ ०१:५० ॥ ५ ॥ tra . सह ११ ·१२८ चित्रं देवानामुदंगादौक चक्षुमित्रस्य वरुणस्याग्नेः । भाता यावापृथिवी अन्तरित सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुषश्च ॥ १० ११ ११५ । १॥ यजु०७१ ४२॥ चायनीयं देवानामुदगमदनीकं ख्यानं मित्रस्य वरुणस्याग्नेश्चापूपुरद् द्यावापृथिव्यौ चान्तरितं च महत्वेन तेन सूर्य प्रात्मा जङ्गमस्य च स्थावरस्य च ॥ अथ यद्रश्मिपोषं पुष्यति तत्पूपा भवति । तस्यैपा भवति ॥ १६ ॥ ५॥ शुक्र ते अन्ययंजतं ते अन्यद्विषुरूपे अहनी घोरिवासि । विश्वा हि माया अवसि स्वधावो भद्रा ते पून्निह रातिरस्तु॥ १०६ ५८।१।। शुक्रं ते अभ्यालोहितं ते अन्यद्यजतं ते अन्यद्यज्ञियं ते अन्यद्विषमरूपे ते पहनी फर्म द्योरिव चासि । सर्वाणि प्रज्ञानाम्यवस्यन्नवभाजनवती ते पूपनिह दत्तिरस्तु । तस्यैपापरा भवति ॥ १७ ॥ ६ ॥ पधस्थः परिपति वचस्या कामैन कृतो अभ्यानळकंम् । स नौ रसच्छुरुर्धश्चन्द्रामा धियंधियं सीषधाति प्र पूषा ॥ ऋ० ६ । ४०। ८॥ पथस्पथोऽधिपति वचनेन कामेन कृतोऽभ्यानडकमभ्यापनोऽमिति वा । स नो ददातु चायनीयाप्राणि धनानि फर्मपर्म च न: प्रसाघयतु पूपेति ॥ अथ यद्विपितो भवति तद्विष्णुर्भवति । विष्णुर्विशतैर्वा । व्यश्नोतर्वा । तस्यैपा भवति ॥ १८ ॥ ७ ॥ इदं विष्णुर्वि चक्रमे त्रेधा नि दधे पदम् ॥ समूळ्हमस्य पाँसुरे ॥ ऋ० १ । २३ । १७ ॥ यदिदं किं च तद्विक्रमते विष्णुस्त्रिधा निघते पदं त्रेधाभावाय पृथिव्यामन्तरिक्ष दिधीति शाफपूणिः । समारोहणे विष्णुपदे गयाशिरसीत्योर्णवाभः । समूढमस्य पांसुरे प्यायनेऽन्तरिक्ष पदं न दृश्यते । अपि योपमा स्यात्समूढमस्य पासुल इव पदं न दृश्यत इति । पाँसव.. पादैः सूयन्त इति वा पन्नाः शेरत इति वा पंसनीया भव. न्तीति वा ॥ १६ ॥ ८॥ इति षष्ठाऽध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ -- १ ·निरुत्रे- प्रत्यहिएं सर्वमुदेशि प्रत्याडिदं सर्वमभिविपश्यसीति । अपि वैतरयामेव ॥ २४ ॥५॥ येना पावक चक्षसा भुरयन्त जनाँ भर्नु । स्वं वरुण पश्यसि ॥ ऋ. १ । ५० । ६ ॥ तेन नो जनानभिविपश्यसि || केशी पेशा रश्मयस्तैस्सद्वान् भवति फाशना प्रकाशनाद्वा । तस्यैपा भवति ॥२५॥६॥ केश्याग्नि केशी विष केशी बिभर्ति रोदसी । कशी विश्वं स्टदृशे केशीदं ज्योतिरुच्यते ॥ ० १०॥ फेश्यग्नि च विषं च । विषमित्युदकनाम विष्णात विपूर्वस्य स्नातेः शृद्ध्यर्थस्य विपूर्वस्य वा सचतेः । द्यावापृथिव्यौ च धारयति । येशीदं सर्वमिदमभिविपश्यति केशीदं ज्योतिरुध्यत इत्यादित्यमाह । प्रथाप्यते इतरे ज्योतिषी शिनी सच्यैते धू- मेनाग्नी रजसा घ मध्यमः । तेपामेषा साधारणा भवति ॥ २६ ॥७॥ वर्षः केशिनं. मृतथा वि चक्षते संवत्सरे वपत एक एषाम् । विश्वमेको अभि चेष्टु शचीभिाजिरेकस्य ददृशे न पम् ॥ ० ११ १६४ । ४४॥ प्रयः फेशिन ऋतुथा विषक्षते कालेकालेऽभिविपश्यन्ति संवत्सरे वपत एक ए. भामित्यग्निः पृथिवीं दहति । सर्वमेकोऽभिविपश्यति पर्मभिरादित्यो गतिरपस्य ह- श्यते न रूपं मध्यमस्य ॥ अथ यद्रश्मिभिरभिप्रकम्पयन्नति तद्धुपाय पिभवति वृषा. कम्पनः । तस्यैषा भवति ॥ २७ ॥८॥ पुनरहि वृषाकपे सुविता कल्पयावहै । य एष स्वप्न- नंशनोऽस्तमेर्षि पृथा पुनः । विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः ॥ ०१०।८६॥ २१ ॥ पुनरेहि दृपाफपे सुप्रसूनानि यः फर्माणि पल्पयावद य एष म्वननंशन: स्वप्ना- भारापरयादिस्य दयेन सोऽस्तमेषि पथा पुनः । सर्यरमाए इन्द्र सरनमें सद म मादित्यम् ॥ पमो म्याध्यात: (१० । १६) । तम्यया मयति ॥ २८ ॥६॥ .

·दैवतकाएदम् ॥ ०६ पा० ३॥" यस्मिन्वृक्षे सुपलाशे देवैः सम्पिबते यमः । भत्री नो विश्पतिः पिता पुराणाँ भर्नु वेनति ॥ २०१०। १३५।१॥ यस्मिन्वृते सुपजाशे स्थाने वृत तये वापि वोपमाथें स्याद्वृषा इव सुपनाश इति वृक्षो व्रश्चनात् पलाशं पलाशनात् । देवैः सङ्गच्छते यमो रश्मिभिरादिस्यस्तत्र : सर्वस्य पाता वा पालयिता वा पुराणाननुकामयेत ।। आज एकपादजन एक. पाद एकेन पादेन पातीति वैकेन पादेन पिरतीति ने कोऽस्य पाद इति वा । एक पादं नोरिखदति ( अय. ११ । ४ । २१) इत्यपि निगमो भवति । तस्यैष निपाठो भवति वैश्वदेव्यामृचि ॥ २६॥ १० ॥ पावरवी तन्यतुरेकपाढजो ढिवो धर्ता सिन्धुरापः समुद्रियः । विश्वे देवासः शृणवन्वाति मे सरस्वती सह धीभिः पुरन्ध्या ॥ १. १०। ६५ । १३ ॥ पवि. शल्यो भवति यद्विपुनाति कायं तद्वत्पनीरमायुधं तद्वानिन्द्रः पवीरवान् । प्रतितस्यौ पवीरवान् ( ऋ० १०।६०३) इत्यपि निगमो भवति । तदेता वाक्पावीरवी पावीरवी च दिव्या वाक् । तन्यतुस्तनित्री वाचोऽन्यस्याः । भजश्यकपाट दिवो धारयिता सिन्धुश्चापश्च समुद्रियाश्च सर्वे च देवाः सरस्वती च सह पुरन्ध्या स्तुत्या प्रगुतानि धीभिः कर्मभिर्युकानि शृण्वन्तु वचनानीमानीति ॥ पृथिवी व्याख्याता ( १ । १३-१४) । तस्या एष निपातो भवस्येन्द्राग्न्या- मृधि ।। ३० ॥११॥ यदिन्द्राग्नी परमस्या. पृथिव्यां मध्यमस्यामवमस्या मृतस्थः । अतः परि हि यातमथा सोमस्य पिबतं सुतस्य ॥ ऋ० १ । १०८ । १० ॥ इति सा निगदव्याख्याता ॥ समुद्रो व्याख्यात: (२ । १० ) । तस्यैष निपावो भवति पावमान्या. मृधि ॥ ३१ ॥ १२ ॥ वृषणाश .

·- - १३२ निरुक्के- पवित्रवन्तः परि वाचमालते पितैषी प्रत्नो अभि रक्षति बृतम् । महः समुद्रं वरुणस्तिरो दंधे भीरा इच्छे- कुर्धरुणेष्वारभम् ।। ब० ६ । ७३ । ३ . पवित्रवन्तो रश्मिवन्तो माध्यामका देवगणा पर्यासते माध्यमिका वाच पितैपा प्रत्न पुराणोऽभिरक्षति व्रतं कर्म । मह समुद्र तरुणस्तिरोऽन्तर्दधात्यथ धीरा शक्नु वन्ति धरुणेपूदकपु कर्मण प्रारभमारव्युम् ।। अज एकपाद् व्याख्यात पृथिवी व्या- ख्याता समुंद्रो व्याख्यात । तपामेवा निपातो भवत्यपरस्या बहुदवतायामृचि ॥३२॥१३॥ उत नोऽहिन्या रागोवन एकपात्पृथिवी समुद्रः। विश्व देवा तावृधौ हुवाना स्तुता मन्त्राः कविशस्ता अवन्तु ।। ०६। ५० । १४ ।। अपि च नोऽहिर्बुध्न्य शृणोत्वजश्चैकपात्पृधिनी च समुद्रश्च सर्ने च देवा सत्य- वृधो वा यो वा टूयमाना मन्त्रै, नुता मा कविशस्ता प्रान्तु मधाविशस्ता । दध्य प्रत्यको ध्यानमिति घा प्रत्यक्तमम्मिल्यानमिति वा। अथर्वा व्याख्यात ( ११ । १८) । मनुमननात् । तपामेव निपानो भवत्यैन्द्रयाचि ।। ३३ ॥ १४ ॥ पामथर्वा मनुपिता ध्यड् थियभनत । तस्मिन्त्र माणि पूर्वधेन्द्र उक्था ममग्मतार्चन्नन स्वराज्यम् ॥ ० १।८०। १६ ॥ यामधर्या च मनुश्च पिता मानवाना दध्यड् च धियमतनिपत तस्मिन्प्रदागि फर्माणि पूर्वेन्द्र उक्थानि च सङ्गच्छन्तामर्चन्योऽनुपास्ते स्वाराज्यम् ॥ ४३ ॥ १५ ॥ इति षष्ठाऽध्यायस्य तृतीयः पादः ।

·देवतकाएहम् ।। १०६ । पा० ४ ॥ १२३ श्रथ चतुर्थः पादः॥ अथातो द्युस्थाना देवगणाः ॥ तेपामादित्या: प्रथमागामिनो भ. वन्ति । प्रादित्या व्याख्याताः (२ । १३ ) । तेषामैषा भवति ॥ ३५ ॥ १ ॥ इमा गिर शादित्येभ्यों घृतस्नूः सनाद्राजभ्यो जुह्वां जुहोमि। शृणोतु मित्रो भर्यमा भगौ नस्तुविजातो वरुणो दक्षो मशः ।। ०२।२७ ॥ १ ॥ घृतस्नूवृतपस्नाविन्यो घृतपत्राविषयो घृतसानिन्यो घृतसारिण्य इति बाहुतीरादि- त्येभ्यश्चिरं जुदा जुहोमि चिरं राजभ्य इति वाणोतु न इमा गिरो मित्रश्चार्यमा च भगश्च बहुजातश्च धाता दतो वरुणोऽशश्च । अंशोंऽशुना व्याख्यातः ॥ सप्त( ४२६ ) भूपयो ( २ । ११ ) व्याख्याताः । तेषामेपा भवति ॥ ३६ ॥ २॥ संप्त वर्षयः प्रतिहिताः शरीरे सप्त रक्षन्ति सढममा- दम् । सप्तापः स्वपतो लोकीस्तत्र जागतो अस्वप्नजी सत्र. सदौ च देवौ ॥ यजुः ३४ । ५५ ॥ सप्त ऋपयः प्रतिहिता. शरीर रश्मय श्रादित्ये सप्त रक्षन्ति समप्रमाई संव- त्सरमप्रमाद्यन्तः सतापनारत एवं स्वपनो लोकमस्तमितमादित्यं यन्ति तत्र जाग- तोऽस्वप्न नौ सत्रसदौ च दवौ वाय्वादित्यावित्यधिदैवतम् । अथाध्यात्म सप्त ऋ- पय, प्रतिहिताः शरीर पडिन्द्रियाणि विद्या सप्तम्यात्मनि सप्त रक्षन्ति सदमप्रमादं शरीरमममाद्यन्ति सप्तापनानीमान्येव स्वपतो लोकमस्तमितमात्मानं यन्ति तन जा- गृतोऽस्वप्नजी सनसदौ च देवो प्राज्ञश्चात्मा तैजसश्चेत्यात्मगतिमाचष्टे । तेषामे- पापरा भवति ॥ ३७॥३॥ तिर्यग्विलश्चमस ऊर्बुनो यस्मिन्यशो निहितं विश्वरूपम् । अवासंत ऋषयः सप्त साकं ये अस्य गोपा महतो बभूवुः ॥ अथ०१०।२६ । ६ ॥ तिर्यविनश्चमस ऊर्ध्वपन्धन ऊर्ध्वयोधनो वा यस्मिन्यशो निहितं सर्वरूपमश्रासत ऋषयः सप्त सहाहित्यरश्मयो ये अस्य गोपा महतो पभूवुरित्यधिदेवतम् । प्रथाध्यात्म ·निस्के- तिरिवारचमस अर्धबन्धन ऊर्थयोधनो वा यस्मिन्यशो निहितं सर्वरूपमत्रास अपयः सप्त सहेन्द्रियाणि यान्यस्य गोणि महतो बभूवुरित्यारमयतिमाचष्टे ।। देवा व्याख्याताः (७ । १५) । तेषामेषा भवति ।। ३८ ॥ ४ ॥ देवानी भद्रा मुमतिपतां देवानां रातिभिनो निवर्तताम् । देवानी सख समुप सेदिमा वयं देवा न मायुः प्रतिरन्तु जीवसै ॥ ०१।२६ । २ ॥ देवानां वयं सुनती कल्याएया मतावृजुगमिनामृतुगामिनामिति वा देवानां दानमभि नो निवर्ततो देवानां सत्यमुपसोदेम वयं देवा न श्रायुः प्रवर्धयन्तु चिरं जीवनाय।। विश्वे देवाः सर्वे देवाः । तेषामेषा भवति ।। ३६॥ ५॥ भोमांसश्चर्षणीतो विश्वे देवास मा गत । दावाँसौ दाशुषः सुतम् ।। ऋ० १ । ३ । ७ ॥ प्रवितारो वानीया वा मनुष्यधृतः स च देवा इहागच्छत दसवन्तो दत्तवतः । सुतमिनि । तदेतदेकमेव वैश्वदेवं गायत्रं तृनं दशतयीषु विद्यते । यत् किंचिद् पहुदैवतं तद्वैश्वदेवानां स्थाने युज्यते यदेव विश्वजितमिति शाकपूणिरनत्यन्तगतस्त्वेष उदेशो भवति यधंरक इति दश द्विपदा अभिना भूतांशः काश्यप प्राधिनम् (ऋ० १० १०६) । एकनिगमभित्तष्ट्रीय सूक्तम् (ऋ. ३ । ३८) । एकजिङ्गम् ।। साध्या देवाः साधनात् । तेषामेपा भवति ॥ ४० ॥ ६ ॥ यझेन यज्ञमयजन्त देवास्तानि धोये प्रथमान्यांसन् । ते नाक महिमानः सचन्त यंत्र पूर्व साध्याः सन्ति देवाः ।। ०१ । १६४ । ५०॥ योन यज्ञमयजन्त देवा पग्निनाग्निमयमन्त देवा भग्निः पशुरासीचपानमन्त नायमन्वैति प ब्राह्मणम् । वानि धम्माणि प्रथमान्यासन् । ते ह नाके महिमानः समसेवन्त यत्र पूर्व साध्याः सन्ति देशः साधनाः । गुस्मानो गए वि नेहा पूर्ण देयुगमित्याख्यानम् ॥

·1
देवतकाण्डम् ॥'म०६। पा०४॥
वसवो यद्विवसते सर्वम् । अग्निर्वसुभिर्वा सव इति समाख्या तस्मात्पृथिवीस्था-
। इन्द्रो वसुभिर्वा सव इति समाख्या तस्मान्मध्यस्थानाः । वसव आदित्यग्श्मयो
वासनात्तस्माद् गुस्थानाः । तेषामेषा भवति ॥ ४१ ॥ ७ ॥
बुगा वो देवाः सदनमकर्म य भाजग्मुः सवमिदं जुषाणाः ।
तिवाँसः पपिवासश्च विश्वेऽमे धत्त वसवो वसृनिः॥
जुः८।१८॥
स्वागमनानि वो देवाः सुपथान्यफर्म य प्रागच्छत सवनानीमानि जुपाणाः खा-
देतवन्तः पीतवन्तश्च सर्वेऽस्मासु धत्त वसवो वसूनि । तेषामेषापग भवति ॥ ४२ ॥८॥
मया अत्र वसंवा रन्त देवा उरावन्तरिक्ष मर्जयन्त
शुभ्राः
अवाक्पथ उरुनयः कृणुध्वं श्रोता दूतस्य जग्मुषो नो अस्य ॥
भ०७ । ३६ । ३॥
ज्मया अत्र वसवोऽरमन्त देवा ज्मा पृथिवी तस्यां भवा उरी चान्तरिक्ष मर्ज.
पन्त गमयन्न ग्मयन्त शुभ्राः शोभमाना अर्वाच एनान्पयो बहुजवाः कुरुध्वं शृणु,
त दूतस्य जग्मुपो नोऽस्याग्नेः ॥
वाजिनो व्याख्याताः ( २ । २८) । तेपामेषा भवति ॥ ४३ ॥६॥
शं नो भवन्तु वाजिनो हवैषु देवतांता मितद्रवः स्वर्काः ।।
जम्भयन्तोऽहिं वृकं, रचासि सनेभ्यस्मद्युयवन्नमीषाः ॥
यजुः ६ । १६ ॥
सुखा नो भवन्तु वाज्निो ह्वानेषु देवतातो यज्ञे मितद्रवः सुमितद्रव स्वर्षाः
स्वम्चना इति वा स्वर्चन इति वा स्वपि इति वा जम्भयन्तोऽहिं च क च रफा-
सिप क्षिप्रमस्मद्यावयमस्वमीवा देवाश्वा इति वा ॥
देवपरन्यो देवानां पल्यः । तासामेपा भवति ॥ ४४ ॥ १० ॥
देवानां पत्नीरुशतीरवन्तु नः प्रावन्तु नस्तुजये वाजसातये ।
या पार्थिवासो या अपामपि ते तानोदेवीः महवाशर्मयच्छत॥
०५।१५। ७॥
देवानां पत्न्य उशस्योऽयन्तु नः प्रावन्तु नातुजयेऽपत्यजननाय घालसंसननाय
प। या. पार्थियासो या पामपि प्रत.पाएि ता नो देश्यः सुष्या. शर्म यन्तु
शरयाम् । तासामेपापरा भयति ॥ १५ ॥ ११॥

·११३६ निरुके-. उन ग्ना ठगन्तु देवपत्नीरन्द्राण्य ग्नायश्विनी राट् मा रोदसी वरुणानी श्रृंणोतु व्यन्तु दे॒वीर्य ऋतुर्जनीनाम् ॥ ० ५। ४६ । ८ ॥ अपि च ग्ना व्यन्तु देवपत्त्य इन्द्राणीन्द्रस्य पत्त्यग्नाय्यग्ने : पत्त्यश्विन्यश्विनोः पत्नी राड राजते रोदसी रुद्रस्य पत्नी वरणानी च वरणस्य पत्नी व्यन्तु देव्य फामयन्ता य तु फालो जायानाम ॥ ४६॥ १२ ॥ इति षष्ठाऽध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ .. समाप्तश्चायमध्यायः ॥ निरुक्त द्वादशाऽध्यायश्च समाप्तः ॥

·भो३म् ।।
अथ परिशिष्टम् ॥
--
ta
अथ प्रथमाध्यायः ।
प्रथेमा प्रतिस्तुतय इत्याचक्षोऽपि वा संप्रत्यय एव स्यान्महाभाग्याद् देवतापा. ।
सोऽग्निमेव प्रथममाह । स्वमग्ने धुभिस्त्वमाशुशुक्षणि. ( ऋ० २ । १ । १)
इति यथैतस्मिन्त्सूफे । नहि त्वदारे निमिषध नेशे ( ऋ० २ । २८ । ६ ) इति
घरुणस्य । भौपेन्द्रस्य ॥ १॥
यद् द्यावं इन्द्र ते शतं शतं भूमीकृत स्युः।
नत्वा वजिन्सहस्र सूर्या भनु न जातमष्ट रोदसी ॥
भा०८।७० ।५।।
यदि त इन्द्र शतं दिव. शतं भूमय. प्रसिमानानि स्युर्न त्वा वमिन्सइनमपि सूर्या
न द्यावापृथिव्यावयभ्यश्नुवीतामिति । मथैपादित्वस्य ॥ २ ॥
यदुर्दञ्चो वृषाकपे गृहमिन्द्रार्जगन्तन । क्व स्प पुंल्वघो
मृगः कमंगञ्जनयोपनो विश्वम्मादिन्द्र उरः ॥ १०१० ।
८६ । २२
यदुदयो पाकपे गृहमिन्द्राजगमत क स्य पुल्वषो मग क स यदादी मृगः ।
मृगो माप्टेंगतिधर्मणः । मगमद् देशे जनयोपना सम्माघ इन्द्र उत्तररतमेतद् घूम
मादित्यम् । अथैमादित्यगरमीनाम् ॥ ३ ॥
विहि सोतोसुचत नेन्द्र देवममंसत । यत्रामदपार्कपि-
र्पः पुष्टेषु मरसखा विश्वमादिन्द्र उरः ॥ ०१०।८६।१॥
पसरत हि प्रसयाय न येन्द्र देयममसत पयामानुपापियं ईश्वर पटे ,
पोपेषु मत्ससा मम संरा मदनसरा ये नः सखायस्तै महेति या सर्वस्मापइन्द्र तान.
मेवद् धूम मादित्यम् । अपारियन ॥ १ ॥

·।१३८ निरके- सृण्यैव जर्भरौ तुर्फर्गत नैतोशेष तुफरी पर्फरीका । उदन्य- जेव जेमना मढेरू ता में जराय्वजर मरायु ॥ ११ ॥ १०६ ॥ ६ ॥ सृपयेवेति द्विविधा सृणिर्भवति भर्ता च हन्ता च तथाश्विनी चापि भारी जरी भारावित्यर्थस्तुमरीतु हन्तारौ । नैतोशेव तुर्फरीपर्फरीका । नितोशस्यापत्यं नतोशं नैतोशेव तुर्फरी क्षिप्रहन्तारौ । उदन्यजेव जेमना मदेरू । उदन्यजेवेत्युदफजे इव रत्ने सामुद्रे चान्द्रमसे वा जेमने जयमन जेमना मदेम् । ना मे जगय्वजरं मरायु । एतज्जगयुजं शरीरं शग्दमजीर्णम् । अथैया सोमस्य ॥ ५ ॥ तरत्स मन्दी धावति धारा सुतस्यान्धसः । तरत्म मन्दी धावति ॥ शु० । । ५८ । १ ॥ तरति स पापं सर्व मन्दी य स्तोति धावति गच्छत्यूर्वा गतिम् । धाग सुत. स्यान्धस । धारया भिष्णुतस्य सोमस्य मन्त्रपूतस्य वाचा स्तुतस्य । अथैपा यइस्य ।। ६ ।। चत्वारि शृङगा त्रयो अस्य पाढा द्वे शीर्षे सप्त हस्तासो अस्य । निधी बुद्धो वृषभी रोरवीति महो देवो म] मा विवेश ।। ६०४ । ५८ । ३॥ चत्वारि शृङ्गेति वेदा वा एम उक्तास्त्रयोऽस्य पादा इति सघनानि त्रीणि द्वे शीर्षे प्रायणीयोदयनीये सप्त हस्तास सप्त छन्दामि निधा बद्धलेधा पद्धो मन्त्रना- मणकल्पैर्वृषभो गेग्चीनि । रोग्वगामस्य सपनामेगा अभियजुर्भि सामभिर्यदेन भृम्भि. शंसन्ति गजुभिजन्ति सामभि स्तुवन्ति । महो देर इत्येष हि महान्देवो यपक्षो मयों प्राविगेत्येप हि मनुष्यानाविशति यजनाय । तस्योग भृयस निर्व चनाय ।।७।। स्वयंन्तो नापैघन्त मा द्यां रोहन्ति रोदसी । यज्ञ ये विश्वतोषारं सुर्विद्वांसां वितनिरे ॥ अथ० ४ । १४।४॥ स्वर्गच्छन्त ईजाना वा नेशन्ने नेऽमुमेर लोक गनयन्तमीनन्तमिनि । भा या रोदन्ति रोदसी । यक्ष गे विश्वतोधार मनोधार सुविद्वासो वितेनिर इनि | प्रयेषा यायः प्रवल्दिनेय ||८|| ·परिशिष्टम् ॥ ०१ ।।- चत्वारि वाक्परिमिता पदानि तानि विदुर्ब्राह्मणा ये मनीषिणः । गुहा त्रीणि निहिता नेपन्ति तुरीयं वाचो मनुष्या वदन्ति ॥ ०१ । १६४ । ४५॥ चत्वारि वाचः परिमितानि पदानि तानि विदु ह्मणा ये मेधाविनो गुहायां त्रीणि निहितानि नार्थ वेदयन्ते । गुहा गृहतस्तुरीयं त्वरते: । कतमानि तानि चत्वारि पदानि। ओंकारो महाव्याहृतयश्चेत्यार्पम् । नामाख्याते चोपसर्गनिपाताश्चेति वैयाकरणाः । मन्त्रः कल्पो ब्राह्मणं चतुर्थी व्यावहारिफीति याक्षिकाः । चो यजूपि सामानि चतुर्थी व्याव- हारिकीति नैरुताः । सपणा वाग्वयसा क्षुद्रस्य सरीसृपस्य चतुर्थी व्यावहारिकीत्येके । पशुषु तूणवेषु मृगोष्वात्मनि चेत्यात्मप्रवादाः । अथापि ब्राह्मण भवति सा वैवाक्सृष्टा चतुर्धा व्यभवदेष्वेव लोकेषु त्रीणि पशुपु तुरीयं या पृयिव्यो साग्नौ सा स्थ- न्तरे यान्तरिते सा वायो सा वामदेव्ये या दिवि सादित्ये सा बृरति सास्तन. यित्नावय पशुपु ततो या वागत्यरिच्यत तां ब्रामणेष्वदधुस्तस्माद ब्राह्मणा समयी वाच वदन्ति या च देवानां या च मनुष्याणामिति । भयपाक्षरस्य ।।६।। चो अक्षरें परसे व्योमन्यस्मिन्देवा अधि विश्वे निषेदुः । यस्तन्न वेढ किमुचा करिष्यति॒ि य इत्तद्विदुस्त इमे समासते ॥ भा० १ । १६४ । ३६ ॥ ऋचो अक्षरे परमे व्यवने यस्मिन्देवा अधिनिपपणा सर्वे यस्तन वेद किं स भूचा फरिष्यति य इत्तद्विदुस्त इमे समासत इति विदुप उपदिशति । फतमत्तदेतदातरम् । श्रो. मित्येषा वागिति शावपूणिचश्च ह्य क्षरे परमे व्यवने धीयन्ते नानादेवतेपु च मन्त्रेषु । ए- तद वा एतदक्षरं यत्सर्या त्रयीं विद्या प्रतिमतीति च ब्राह्मणम् ॥ १० ॥ आदित्य इति पुन शाकपूणेरेपार्भवति यदेनमर्चन्ति प्रत्य॒चः सर्वाणि भूतानि तस्य यदन्यन्मन्त्रेभ्यस्तदक्षरं भवति रश्मयोऽत्र देवा उच्यन्ते य एतस्मिन्नधिनिषयणा इत्यधि- दैवतम् । अथाध्यात्म शरीरमत्र भृगुच्यत यर्दनेनाचन्ति प्रत्यूच. सर्वाणीन्द्रियाणि तस्य यदविनाशिधर्म तदक्षरं भवतीन्द्रियाययत्र देवा नच्यन्ते यान्यस्मिन्नात्मन्येकं भवन्ती- त्यात्मप्रवादा.॥ ११ ॥ मक्षरं न क्षरति न क्षीयत वाक्षरं भवति वाचोऽक्ष इति वाक्षो यानस्यान्जनात्तत्प्र. कतीतरवर्तनसामान्यादिनि । अय मन्त्रायचिन्नाभ्यहोऽभ्युदोऽपि श्रुतितोऽपि तातो ·0 निरुपे- नतु पृथक्त्वेन मन्त्रा निर्वतव्याः प्रकरणश एव तु निर्वक्तव्याः । न खेषु प्रत्यक्षमस्त्य. नृपेरतपसो वा पारोवर्यवित्प्स तु खलु वैदिपु भूयो विद्यः प्रशस्यो भवतीत्युक्तं पुर- रखान् । मनुष्या वा ऋषिपूरक्रामत्सु देवानगुवन्को न ऋषिभविष्यतीति तेभ्य एवं समर्षि प्रायच्छन्मन्त्रार्थचिन्ताभ्यूहमभ्यूढम् । तस्माद्यदेव किं चानूचानोऽभ्यूहत्याएं सद्भवति ॥ १२ ॥ हुदा तप्टेषु मनसो जवेषु पाह्मणाः संयजन्ते सखायः ! भनाई स्वं वि जहुवेद्याभिरोहब्रह्माणो वि चरन्त्यु वे ॥ १० १०।७१।८॥ हुदा सष्टेषु मनसां प्रजरेषु यद् प्रामणः संयजन्तं समानख्याना ऋत्विजोऽत्राह त्वं विमरयाभिवेदितव्याभिः प्रवृत्तिमिरोहनमाण अप्रमाण ऊइ एषां प्रीति वा। सेपं विद्या श्रुतिमतिबुद्धिः तस्यास्तपसा पारमीप्सिनव्यं तदिदमायुरिच्छता न निर्व- कम्यं तस्माच्छन्दस्सु शेषा उपेक्षितम्याः । प्रयागमो या या देवतां निराह सस्यास्त.. स्मास्ताद्भाव्यमनुभवति ।। १३ ।। परिशिष्टे प्रथमोऽध्यायः ॥ . इति निरुके त्रयोदशोऽध्यायः ।

·- मो३म् अथ द्वितीयाध्यायः॥ १ व्याख्यातं दैवतं यज्ञाझं च । अथात ऊर्ध्वमार्गगति व्याख्यास्याम. । सूर्य भात्मा । ११५ । १ ) इत्युदित्तस्य हि फर्मद्रष्टा । श्रथैतदनुप्रवदन्त्यथैतं महा- न्समात्मानमेपर्गण: प्रवदन्ति । इन्द्रं मित्रं वरुणपग्निमाहुः (ऋ० १ । १६४ । ४६) इति । अथेष महानात्मात्मजिज्ञासयात्मानं प्रोवाचाग्निरस्मि जन्मना जातवेदा अहमस्मि प्रथमजा इत्येताभ्याम् ॥ १॥ अग्निरस्मि जन्मना जातवेदा घृतं मे चतुंरमृत म अासन् । अर्कस्त्रिधातू रजसो विमानोऽर्जस्रो धर्मो हविरस्मि नाम । ०३ । २६ । ७॥ अहमस्मि प्रथमजा ऋतस्य च दे॒वेभ्यो अमृतस्य नाभिः । यो मा ददाति स इवमा अहमन्नमन्नमदन्तमनि ॥ तै० ब्रा० २।८।८।१॥ इति स ह ज्ञात्वा प्रादुर्बभूवैवं तं व्यामहारायतमात्मानमभ्याममन्तिकमन्य. स्मा पाचचक्ष्वेति ॥ २॥ भपश्यं गोपामनिपद्यमानमा च परां च पृथिभिश्चर॑न्तम् । स सध्रीचीः स विध्वीवप्तान प्रा बरीवर्ति भुनेष्वन्तः ।। मा० १ । १६४ । ३१ ।। पावरीवर्ति भुवनेष्वन्तरित्यथैष महानामा सत्वलक्षणस्तत्परं तद् ब्रह्म तत्सत्यं तत्सनिशं तदव्यक्तं तदस्पर्श तदरूप तहरसं तद्गन्धं तदमृतं तच्छुक तनिष्ठो भूता- स्मा । सैषा भूतप्रकृतिरित्येके तत्क्षेत्र. तदज्ञानारक्षेत्रज्ञमनुमाप्य निरात्मनम् । अवैष महानात्मा त्रिविधो भाति सत्वं रजस्तम इति । सत्वं तु मध्ये विशुद्ध विष्ठत्यभितो रजस्तमसी इति । कामद्वेपत्तम् इत्यविज्ञातस्य विशुध्यतो विभूति कुर्वतः क्षेत्रमय- क्वाय कल्पते प्रतिभाति लिङ्गो महानात्मा वमोलिको विद्याप्रकाशिनासमोअपि বিধবধি মাথ. । । । .

·निरुक्के- अाफाशगुणः शब्द प्राकाशाद्वायुर्द्विगुणाः स्पर्शेन वायोज्योतित्रिगुणं रूपेण ज्योतिष प्रापश्चतुर्गुणा रसेनाद्भ्यः पृथिवी पञ्चगुणा गन्धेन पृथिव्या भूतप्रामस्था- वरजङ्गमास्तदेतदर्युगसहस्रं जागर्ति । तस्यान्ते सुपुप्स्यन्नानि प्रत्याहरति भूतप्रामाः पृथिवीमपि यन्ति पृथिव्यप प्रापो ज्योतिषं ज्योतिर्वायुं वायुराकाशमाकाशो मनो मनो विद्यां विद्या महान्तमात्मानं महानात्मा प्रतिभा प्रतिभा प्रकृतिं सा स्वपिति युगसहस्रं रात्रिः । तातावहोरात्रावजस्रं परिवत्तेते स काजस्तदेतदर्भवति ॥ युगसहस्रपर्यन्यमहर्यद् ब्रह्मणो विदुः ।। * रात्रि युगसहस्रान्तां तेोरात्रविदो जनाः इति ॥ ४ ॥ नं परिवर्तमानमन्योऽनुप्रवर्तने स्रष्टा द्रष्टा विभक्तातिमानोऽहमिति गम्यते स मिथ्यादर्शनेदं पावकं महाभूतेषु चिरोएवाकाशाद्वायोः प्राणश्चक्षुश्च वक्तारं च तेजसो. ऽभ्यस्नेहं पृथिव्या मूर्तिः । पार्थिवांस्त्वष्टौ गुणान्विद्यास्त्रीन्मातृतस्लीपितृतोऽस्थि- स्नायुममानः पितृतस्त्वङ्मांसशोणितानि मातृतोऽन्नपानमित्यष्टौ सोऽयं पुरुषः सर्व- मयः सर्वज्ञानोऽपि क्लसः ॥ ५ ॥ स यद्यनुरुध्यते तद्भवति । यदि धर्ममनुरुध्यते तद् देवो भवति यदि ज्ञानमनु- रुध्यते तदमृतो भवति यदि काममतुरुध्यते संध्यवर्ने । इमां योनि सन्दध्यात्तदिदमन मतम् । श्लेष्मा रतसः सम्भवति श्लेष्मणो रसो रसाच्छोणितं शोगितामांसं मांसा- म्मेदो मेइस: स्तावा स्नानोऽधीन्यस्थिभ्यो मज्जा मज्जातो रतस्तदिदं योनौ रतः सिकं पुरुषः सम्मपति । शुक्राति के पुमान् भवति शोगितातिरके स्त्री भवति द्वाभ्यां समेन नपुंसको भवति शुक्रमिन्नेन यमो भवति शुक्रशोणितसंयोगान्मातृपितृसंयोगाच । तत्कयमिदं शरीरं परं संयम्यते सौम्यो भवति । एकरात्रोपितं कमनं भवति पंचरा- त्राद् बुबुदाः सतरामापेशी द्विसप्तपत्रादर्बुद. पंचविंशतिरात्रः सस्थितो धनो भवति मासमात्रात्कठिणो । भनि द्विमासाभ्यन्तरे शिः मापद्यते मासत्रयेण प्रोवाध्यादेशो मासचतुष्क त्वाध्यादेशः पन्चमे मांस नखरोमायादेशः पंष्ठ मुखनासिकाक्षिश्रोत्रं च मम्भवति सामे च जनसमर्थो भवत्यष्टमे बुद्धयव्यवस्यति नवमे सनिसम्पूर्णो भवति ।। मृतश्चाई पुनर्जातो जातश्चाहं पुनम॒तः । नानां योनिसंहस्राणि मयोषितानि यानि वे ।। * किब्गि भेदेन मानो धर्मशास्त्र (१ । ७३ ) वर्तते । "हरिनो" इत्यपि कचित् ।।

·/ परिशिष्टम् ॥ १०॥ भाहारा विविधा भुक्ता पीता नानाविधा स्तनाः । मातरो विविधा दृष्टा पितर. सुहृदस्तथा । भवाड्मुखा पौडयमानो जन्तुश्चैव समन्वित । साङ्ख्य योगं समभ्यस्येत्पुरुष वा पञ्चविशकम इति । ततश् दशम मासे प्रजायत जातश्च वायुना स्पृप्रस्तन्न स्मरति जन्ममर णम् । श्र घ शुभाशुभ कमतच्छरीरस्य प्रामाण्यम् ॥ ६ ॥ अष्टोत्तर सन्धिशतमष्टाक्पाल शिर सम्पद्यत षोडश वपापलानि नव स्नायुश तानि सप्त शत पुरुषस्य ममगामर्धचतस्रो रोमाणि कोट्यो हृदय ह्यष्टकपालानि द्वादशकपालानि जिह्वा वृपणी ह्यप्रसुपर्णी तथोपस्थगुदपाय्येत-मूत्रपुरीष कस्मादाहा रपानसिक्तत्वादनुपचितकर्माणावन्योन्य जयेते इति । त विद्याकर्मणी समन्वारभेते पूर्वप्रज्ञा च मह यज्ञानतमसि मग्नो जरामरणाक्षुत्पिपासाशोफक्रोधलोभमोहमदभय मत्सरहर्पविषादासूयात्मफेद्वन्द्वैरमिभूयमान सोऽस्मादाजव अवीभावाना तन्नि र्मुच्यते सोत्मापान्न महाभूमिकावच्छरीरान्निमषमात्रै प्रम्य प्रकृतिरधिपरीत्य तेज स शरीर कृत्वा कर्मणोऽनुरूप फलमनुभूय तस्य सक्षय पुनरिमल्लोफ प्रतिपद्यते ।। ७ ।। अथ ये हिंसामाश्रित्य विद्यामुत्सृज्य महत्तपस्तेपिर चिरगा वेदोक्तानि वा फर्मा णि कुर्वन्ति ते धूममभिसम्भवन्ति धूमाद्राभिं रानपक्षीयमाणपन्तमपक्षीयमाणपत्ताद् दक्षिणायन दक्षिणायनास्पितृलोक पितृलोषाच्च द्रमस चन्द्रममो वायु घायो वृष्टिं वृटे रोषधयश्चैतद्भूत्वा तस्य सन्नये पुनरवेमल्लोक प्रतिपद्यत * ॥ ८॥ अथ य हिमामुत्सृज्य विद्यामाश्रित्य महत्तपस्तेपिरे ज्ञानोक्तानि वा कर्माणि कुर्वन्ति तेऽचिरमिसम्भव-त्यचिपऽहग्न ,श्रापर्यमाणपन्नमापूयमाणपकादुदगयनमुद गयनाद दवलोक देवलोकादादित्यमादित्याद्वद्युत वैद्युतान मानस मानस पुरुषो भूत्या ब्रह्मलोकमभिसम्भवन्ति ते न पुनगवत्त त । शिष्टा दन्दशूफा यात इद न जानन्ति तस्मादिद वदितव्यम् । श्रथाप्याह ॥ ६ ॥ न तं विदाथ य इमा जजानान्यागकमन्तर बभूव । नाहारेण प्रावृता जल्प्यो चांसुतृपं उक्थशासश्चरन्ति । ऋ० १०। ८२ । ७॥ * प्रतिपद्यन्ते । - ·निरुके-- । - । न तं विद्यया विदुषो यमेवं विद्वांसो घदन्त्यक्षरं ब्रह्मणस्पतिमन्ययुष्माफमन्त- रमन्यदेपामन्तरं बभूवेति नीहारेण प्रावृतास्तममा जल्प्या चासुतग उक्थशास: गाणं सूर्य यत्पथगामिनश्चरन्ति । भविद्वांसः क्षेत्रामनुप्रवदन्ति । श्रधाहो विद्वांसः क्षेत्रे- शोऽनुकल्पते तस्य तपसा सहाप्रमादमेत्यथाप्तव्यो भवति तेनासन्ततमिच्छेतेन सख्य- मिच्छेदेप हि सखा श्रेष्ठः सहजानाति भूतं भवद्भविष्यदिति । नासा कस्माज्जायते: सखा फरमात्सख्यतेः सह भूतेन्द्रियैः शेरते महाभूतानि सेन्द्रियाणि प्रज्ञया फर्म कारयतीति तस्य यदापः प्रतिष्ठाशीजमुपशम प्रात्मा प्रोति स ब्रह्मभूतो भवति साक्षिमात्रो व्यवतिष्ठतेऽपन्धो जानकृतः ।। श्रथात्मनो महतः प्रथमं भूतनामधेयान्युत्क्रमिप्यामः ॥ १० ॥ हंसः । धर्मः । यज्ञः । वेनः । मेधः । कृमिः । भूमिः । विभुः । प्रभुः। शम्भुः । राभुः । वृधकर्मा । सोमः । भूतम् । भुवनम् । भाविष्यत् । मार्पः । महत् । व्योम । यशः । महः । स्वर्गीकम् । स्मृतीकम् । स्वनीकम् । सतीकम् । सती. नम् । गहनम् । गभीरम । गृहरम् । कम् । भन्नम् । हविः । स । सदनम् । तम् । योनिः । तस्य॒योनिः । सत्यम् । नीरम् । हविः । पिः । सत् । पूर्णम् । सर्वम् । अषितम् । चर्हिः । नाम । सर्पिः । अपः । पवित्रम् । अमृतम् । इन्दुः । हेम । स्वः । सीः । शम्बरसे । यम्वरम् । नियत् । व्योम । वर्हिः । धन्य । अन्तरिक्षम् । प्रकाशम् । भापः । पृथिवी । भूः । स्वयम्भः । श्रध्वा । पुष्करम् । सगरः । समुद्रः । तपः । तेजः । सिन्धुः । अर्णवः । नाभिः । पक्षः । ऊधः । तत् । यत् । किम् । प्रह्म । रेग्यम् । । ।

·- परिशिष्टम् ॥ १० ॥ १४५ हसः ।भारमा । भवति । वधन्यध्वानम् । यद्वाहिष्या । शरीराणि । अव्ययं च संस्कुरुते । यज्ञः । श्रारमा । भवति । यदेनं तन्वते ।। प्रथत महान्तमात्मानमेतानि सूक्तान्येता भृचोऽनुप्रवदन्ति ॥ ११ ॥ । सोमः पवते जनिता मतीनां जनिता दिवो जनिता पृथिव्याः। जनिताग्ने निता सूर्यस्य जनितेन्द्रस्य जनितीत विष्यो । भा०६।६६।५॥ सोमः पवते सोमं सूर्यः प्रसवनाजनिता मतीना प्रकाशकर्मणामादित्यरश्मीना दिवों द्योतनकर्मणामादित्यरश्मीना पृथिव्या. प्रथनकर्मणामादित्यरश्मीनामग्नेर्गति- कर्मणामादित्यरश्मीनां सूर्यस्य स्वीकरणकर्मणामादित्यरश्मीनामिन्द्रस्यैश्वर्यकर्मणा- मादित्यरश्मीना विष्णोर्याप्तिकर्मणामादित्यरश्मीनामित्यधिदेवतम् । अथाध्यात्म सोम मात्माप्येतस्मादेवेन्द्रियाणा जनितेत्यर्थ । अपि वा सर्वाभिविभूतिभिर्विभूतत । श्रात्मे- त्यात्मगतिमाचष्टे ॥ १२ ॥ ब्रह्मा देवानी पदवीः कवीनामृषिर्विाणां महिषो मृगाणाम् । श्येनो ग्राणां स्वधितिर्वनानां सोमः पवित्रमत्यति रेभन् ॥ ऋ०६।६६।६॥ ब्रह्मा देवानामित्येष हि ब्रह्मा भवति देवाना देवनकर्मणामादित्यरश्मीना पदवी कवीनामित्येष हि पदं वेत्ति कवीना कवीयमानानामादित्यरश्मीनामषिविप्राणामित्येष हि ऋषिणो भवति विप्राणा व्यापनकर्मणामादित्यरश्मीना महिपो मृगाणामित्येप हि महाम् भवति मृगाणा मार्गणकर्मणामादित्यरश्मीना श्येनो गृध्राणामिति श्येन प्रादित्यो भवति श्यायतेर्गतिकर्मणो गृध्र आदित्यो भवति गृध्यते स्थानफर्मणो यत एतस्मिस्तिष्ठति स्वधितिर्मनानामित्येष हि स्वयं कर्माण्यादित्यो धत्ते वनानी वननक- मणामादित्यरश्मीना सोम पवित्रमत्येति रेभन्नित्येष हि पवित्र रश्मीनामत्येति स्तूय- मान एष एवैतत्सर्वमक्षरमित्यधिदेवतम् । अथाध्यात्म ब्रह्मा देवानामित्ययमपि प्रमा भवति देवाना देवनकर्मणामिन्द्रियाणा पदवी क्वीनामित्ययमपि पद . बेसि पीना फवीयमानानामिन्द्रियाणामृषिविप्राणामित्ययमपि ऋषिणो भवति विप्राणा व्यापन- फर्मणामिन्द्रियाणा महिषो मृगागामित्ययमपि महान्भवति मृगाणा मार्गणफर्मणा- मिन्द्रियाणा श्येनो गृध्राणामिति श्येन भात्मा भवति श्यायतेनिफर्मणो गृध्राणी- न्द्रियाणि गृध्यतेनिकर्मणो यस एतस्मिस्तिष्ठन्ति स्वधितिर्वनानामित्ययमपि स्वयं कर्माण्यात्मनि धत्ते बनाना बननर्मणामिन्द्रियाणा सोम पवित्रमत्येति भनित्यय- मपि पवित्रमिन्द्रियाएयत्येति स्तूयमानोऽयमेवैतत्सर्वमनुभवत्यात्मगतिमाघष्टे ॥ १३ ॥ ।

·१४६ निको- तिस्रो वार्च ईरयति प्र वहितस्य धीतिं ब्रह्मणो मनीषाम् । गावौ यन्ति गोप॑तिं पृच्छमानाः सोम यन्ति मुतयों वावशानाः॥ १०६ । ६७ । ३४ ॥ वद्विगदित्यो भवति स तिस्रो वाचः प्रेग्यत्यूचो यजूंपि सामान्यतस्यादित्यस्य फर्माणि ग्रह्मणो मतान्येष एवैतत्सर्वमक्षरमित्यधिदैवतम् । अथाध्यात्म वाहिरात्मा भवति स तिस्रो वाच ईरयति प्रेरपति विद्यामतिवुद्धिमतामृतस्यात्मनः फर्माणि ब्रह्मणो मतान्ययमेवैतत्समैनुभवत्यात्मगतिमाचष्टे ॥ १४ ॥ सोम गावोधेनवो वावशानाः सोमं विप्रा मतिभिः पच्छमानाः । सोमः सुतः पयसे अज्यमानः सोम अर्कास्त्रिष्टुभः सं नवन्त ॥ ऋ०६।६७ ॥ ३५ ॥ एत एव सोमं गावो धेनवो रश्मयो वावश्यमाना: कामरमाना प्रादित्य यन्त्येवमेव सोमं विप्रा रश्मयो मतिमि पृच्छमाना: कामयमाना आदित्यं यन्त्येवमेय सोगः सुतः पूयते अज्यमान एनमेवाश्चि त्रिष्टुभश्च सन्नवन्ते तत एतस्मिन्नादित्य एकं भवन्ती- त्यधिदैवतम् । अथाध्यात्ममेन एव सोमं गावो धेनव इन्द्रियाणि वावश्यमानानि फामयमानान्यात्मानं यस्येवमेव सोमं विप्रा इन्द्रियाणि मतिभि पृछमानानि फामयमानान्यात्मानं यन्त्येवमेव सोम सुत पूयते भध्यमान इममेवात्मा ५ सप्त ऋषयश्च सन्नवन्ते तान्येतस्मिन्नात्मन्येकं भवन्तीत्यात्मगतिमाचष्टे ॥ १५ ॥ भान्समुद्रः प्रथमे विधर्मजनयन्जा भुवनस्य राजा । वृषो पवित्र भधि सानो भव्ये वृहत्सोमो वावधे सूवान इन्दुः ।। ०६।६७।४०॥ अत्यामीत्समुद्र प्रादित्य. पग्मे व्याने वर्षकमंगाा जनयन्प्रजा भुरनाय गमा सर्वस्य राजा । वृषा पवित्रे अधि सानो श्रव्ये वृहस्सोमो याधे सुवान इन्दुरित्यधि- देवतम् । प्रयाध्यात्ममत्यक्रमीरसमुद्र आत्मा परमे व्यवने ज्ञानकर्मग्या अनयन्त्रमा भुवनस्य गजा सर्वम्य गजा । कृपा पवित्र अधि सानो अन्ये वृहत्सोमो बाधे सुषान इन्दुरित्यात्मगतिमाचष्टे ॥ १६ ॥ महत्तत्सोमो महिपश्चंकारापां यद्गर्भोऽवणीत दे॒वान् । भदधादिन्द्रे पर्वमान पोजोऽजनयत्स्ये ज्योतिरिन्दुः ॥ • 8 ६७ । ४१ ॥ महत्तासोमो महिपरपकारापां यद्गमोऽगीत देवानाधिपत्यमदयादिन्द्रे पषमान भोमोऽसनयरसूर्य ज्योतिरिन्दुगदिस्य इन्दुरात्मा ॥ १७ ॥ .

·। परिशिष्टम् ।। अ०२॥ १४७ विधुं दाणं समने बहूनां युवानं सन्त पालतो अंगार । देवस्य पश्य काव्य महित्वाद्या अमार स ह्यः समान ॥ १०१०। ५५ । ५ ।। विधु विधमनशीलं दद्राणं दमनशीलं युवानं चन्द्रमसं पलित मादित्यो गिरति सधी नियते स दिवा समुदितेत्यधिदैवतम् । प्रथाध्यात्मं विधु विधमनशीलं दद्राणं दमनशील युवानं महान्तं पलित प्रात्मा गिरति रात्रौ प्रियते गत्रिः समुदितेत्यात्मगतिमाचष्टे ॥१८॥ साकजानी सप्तधमाहुरेकज पळियमा कृषयो देवजा इति । तेषामिष्टानि विहितानि धामश स्थाने रैजन्ते विकृतानि रूपशः ।। भ०१ । १६४। १५ ।। सहजातानां परणामृषीणामादित्यः सप्तमस्तेषामिष्टानि वा कान्तानि वा फ्रान्तानि वा गतानि वा मतानि वा नतानि वाद्भिः सह सम्मोदन्ते यत्रैतानि सप्तऋषीणानि ज्योतीपि तेभ्य. पर प्रादित्यस्तान्येतस्मिन्नेक भवन्तीत्यधिदेवतम् । अथाध्यात्म सह- जातानां परगामिन्द्रियाणामात्मा सप्तमस्तेषामिष्टानि वा कान्तानि वा कान्तानि वा गतानि वा मतानि वा नतानि वान्नेन सह सम्मोदन्ते यत्रेमानि सप्तऋषीणानीन्द्रि- याययेभ्यः पर भात्मा तान्येतस्मिन्नेकं भवन्तीत्यात्मगतिमाचष्टे ॥ १६ ॥ खियः सतीस्ताँ उ मे घुस माहुः पश्यदक्षण्वान्न वि चैतद्वन्धः । कविर्यः पुनः स ईमा चिकेत यस्ता विजानात्स पितुष्पितासंत् ॥ १०१ । १६४ । १६ ।। स्त्रिय एयेति ताः शब्दस्पर्शरूपरसगन्धहारिपयस्ता अमुं पुंशब्दे निराहारः प्राण इति पश्यन्कष्टान्न विजानात्यन्धः कविर्यः पुत्रः स इमा जानाति यः स इमा जानाति स पितुष्पितासदित्यात्मगतिमाचष्टे ॥ २० ॥. सप्तागर्भा भुवनस्य रेतो विष्णोत्तिष्ठन्ति प्रदिशा विधर्मणि ।। तेधीतिभिर्मनसा ते विपश्चितः परि भुवः परि भवन्ति विश्वतः ।। १०१ । १६४ । ३६ ॥ सप्तैतानादित्यरश्मीनयमादित्यो गिरति मध्यस्थानोवंशब्दो यत एतस्मिस्तिष्ठति तानि धीतिभिश्च मनसा च विपर्ययन्ति परि भुवः परि भवन्ति सर्वाणि कमांणि कर्मणेत्यधिदेवतम् । अथाध्यात्म सप्तेमानीन्द्रियाएययमात्मा गिरति मध्यस्थानो- रामो यान्यस्मिस्तिति तानि धीतिभिश्च मनसा च विपर्ययन्ति परि भुवः परि- मन्दियामा नकर्मयोत्यात्मगतिमाषष्टे ॥२१॥ ..

·. निस्के-. न यि जानामि यदि वेदमस्मि निण्यः सन्नद्धो मनसा चरामि । भा० १ । १६४ । ३७ ।। न हि विजानान्बुद्धिमतः पुत्रः परिवेदयन्तेऽयमादित्योऽयमात्मा ॥ २२ ॥ अपाङ् प्राति स्वधा गृभीतोऽयों मना सयोनिः । ता.शचन्ता विषूचीनां वियन्ता न्योन्यं चिक्युर्न नि. चिक्यु. रन्यम् ॥ १०१। १६४ । ३८ ॥ अपाञ्चयति प्रान्चयति स्वधया गृभीतोऽमर्त्य प्रादित्यो मान चन्द्रमसा सह । सो शश्वद् गामिनी विश्वगामिनी बहुगामिनौ वा पश्यत्यादित्यं न चन्द्रमसमित्य- धिदेवतम् । अथाध्यात्ममपाञ्चयति प्राञ्चयति स्वधया गृमीतोऽमर्त्य आत्मा मयेन मनसा सह । तो शश्वद्गामिनी विश्वगामिनौ घहुगामिनौ वा पश्यत्यात्मानं न मन इत्यात्मगतिमाचष्टे ॥ २३ ॥ तदिदास भुवनेषु ज्येष्ठं यतो जज्ञ उग्रस्त्वेषनम्णः । सद्यो जानो नि रिणाति शत्रूननु यं विश्व मदन्त्यूमोः । ऋ० १०। १२० । १॥ तद्भवति भूतेषु भुवनेपु ज्येष्ठमादित्यं यतो जज्ञ समस्त्वेपनम्णो दीप्तिम्णः सयो जशानो निरिणाति शत्रूनिति रिणाति: प्रीतिकर्मा दीप्तिकर्मा वानुमदन्ति यं विश्व ऊमा इत्यधिदेवतम् । श्रथाध्यात्म तद्भवति भूतेषु भुवनेषु ज्येष्ठमव्यक्तं यतो आयत समस्येपनुम्णो ज्ञाननृम्णः सद्यो जक्षानो निरिणति शत्रूनिति रिणातिः प्रीतिकर्मा दीप्तिकर्मा यानुमदन्ति यं सर्व उमा इत्यात्मगतिमाचष्टे ॥ २४ ॥ को अद्य युक्ते धुरि गाऋतस्य शिवितो भामिनो दुईणायून्।, श्रासन्निपून्हत्स्वसौ मयोभून्य. एप भृत्यामुणधरस जीवात् ॥ १०१।८४ । १६ ॥ फ प्रादित्यो धुरि गा युक्त रश्मी-कर्मवतो भानुमतो दुराधर्षानसून्यसुनवन्तीपूनि. पुणवन्ति मयोभुनि मुसभूमि य इमं सम्भृनं वेद कथं स जीवतीत्यधिदेवसम् । अथाध्या- रमं क प्रारमा धुरि गा युक्त इन्द्रियाणि कर्मयतो भानुमतो दुराधर्षानसून्यसुनवन्तीपू- निपुगाधरती मयोभूनि सुसभूनि य इमं सम्भृतं वेद चिरं जीवतीत्यारमगतिमाचष्टे ॥२५॥ क ईपले तुज्यते को बिभाय को मैसते सन्तमिन्द्रं को भनित। कस्तोकाय क इभायोत रायेऽधि प्रबत्तन्वे को जनाय । भ०१1८४ । १७ ॥

·- परिशिष्म् ।। ७०२॥ फ,एव गच्छति को ददाति को विभेति को मंसते सन्तमिन्द्रं फस्तोकायापत्याय महते च नो रणाय रमणीयाय दर्शनीयाय ॥ २६ ॥ को अग्निीटे हविषा घृतेन स्युचा यजाता ऋतुभिर्बुवेर्भिः। कस्मै देवा भावहानाशु होम को मंसते वीतिहोत्रः सुदेवः॥ ०१।८४ । १८ ॥ क अादिन्यं पूरयति हविषा च घृतेन च स्रुचा यजाता अतुभिर्धवेभिरिति । कस्म देवा भावहानाशु होमार्थान्को मंसते वीतिहोत्रः सुदेवः कल्याणदेव इत्यधिदै. षतम् । अथाध्यात्म क श्रात्मानं पूरयति हविषा च घृतेन च सुचा यजाता ऋतु- भिवेभिरिति । कस्मै देवा श्रावहानाशुहोमार्थान्को मंसते वीतिहोत्र. सुप्रज्ञ. कल्या- एप्रज्ञ इत्यात्मगतिमाचष्टे ॥ २७ ॥ स्वमङ्ग प्रशसिषो देवः शविष्ठ मय॑म् । न त्वदन्यो मघवन्नस्ति मर्डितेन्द्र ब्रवीमि ते वचः ॥ ०१।४।१६ ॥ त्वमग प्रशंसीर्देवः शविष्ठ मयं न त्वदन्योऽस्ति मघवन् पाता वा पालयिता वा, जेता वा सुखयितावेन्द्र प्रवीमि ते वचः स्तुतियुक्तम् ॥ २८ ॥ हंसः शुचिषद्वसुरन्तरिक्षसद्धोता वेदिषदतिथिटुरोगसत् । नृपसतसोमसढब्जा गोजा ऋतजा अद्विजा ऋतम् ॥ ऋ०४।४०। ५ ।। हंस इति हंसाः सूर्यरश्मय. परमात्मा परं ज्योति पृथिवी व्याप्तति व्याप्तं सर्व व्याप्तं वननकर्मणानभ्यासेनादित्यमयडलेनेति त्ययतीति लोको त्ययतीति हंसयत्यय- तीति हंसा परमहंसा परमात्मा सूर्यरश्मिभिः प्रभूत गभीर वसतीति त्रिभिर्वसतीति वां रश्मिभिर्वसतीति वा वह्निर्वसतीति वा सुवर्णरेताः पूषा गर्भा रिभेति रिभन्ता वनकुटिलानि कुटन्ता रिभन्तान्तरिता चरत्पथान्तरिक्षा चरदिति दिवि भुवि गमनं वा सुभानुः सुप्रभूतो होतादित्यस्य गता भवन्त्यतिभिर्दुरोणसत्सर्वे दुरोणसद् द्रवं सर्वे रसा विकर्षयति रश्मिविफर्षयति वहिर्विकर्षयति वननं भवत्यश्वगोजा अद्रिगोजा धरनिगोजा सर्वे गोजा भृतजा बहुशब्दा भवन्ति निगमो निगमव्यति भवत्यषे निर्वचनाय ॥ २६ ॥ द्वा सुपर्णा सयुजा सखोया समानं वृक्ष परि षस्वजाते । तयोरन्यः पिप्पलं स्वादत्यनश्नन्नन्यो अभि चौकशीति ॥ १०१ । १६४ । २० ॥ द्वौ द्वौ प्रतिष्ठितो सुकृतौ धर्मकर्तारौ दुष्कृतं पापं परिसारकमित्याचपाते सुपर्णा सयुजा.सखायस्यात्मानं दुरास्मान परमात्मानं प्रत्युत्तिष्ठति शरीर एव तम्मायते वृक्ष ·१५० - भागश्ते रक्ष शरीरं वृक्ष पक्षौ प्रतिष्ठापयति तयोरन्यद्वक्त्वान्नमनभन्नन्यां सरूपता सलोक्ता- मश्नुते य एवं वेदान्नमनश्नन्नन्योऽभिचाकशीतीत्यात्मगतिमाचष्टे ॥ ३० ॥ आयोहीन्द्र पथिभिळिमेभिर्यज्ञाममं नौ भागधे जुषस्व । तृप्ता जुहुर्मातुळस्येव योषां पैतृष्यसेयी वामिव ॥ श्रागमिष्यन्ति शको देवतास्तास्त्रि भिस्तीथेभिः शक्रप्रतरेरी लितभिस्त्रिभिस्तीथैर्य- शामिमं नोयज्ञभागमग्नीपोमभागाविन्द्रो जुषस्व तृप्तामेवं मातुलयोगकन्या भागं सर्तृ- फेव सा या देवतास्तास्तत्स्थाने शक्र निदर्शनम् ॥ ३१ ॥ वित्रं विप्रासोऽवसे देयं मतीस उत्तये । अग्निं गीर्भिवामहे ॥ १० ८ । १४ ॥ ६ ॥ विप्रं विप्रासोऽवसे विदुर्वेद विन्दतेर्वेदितव्यं विमनशरीरेण वायुना विप्रस्तु हृत्पानि लयस्थितमकारसंहितमुकारं पूरयेन्मकारनिलयं गतं विमं प्राणेषु विन्दुसिकं विकसिक्तं वनितेज:प्रभं कनकपद्मध्वमृतशरीरममृतजातस्थितममृतवाचामृतमुखे बद- न्ति । अग्नि गोभिवामहे । अग्नि सम्बोधयेदग्नि सर्व देवता (ऐ० वा० श० १ । २। ६ । २० ) इति । तस्योत्तरा भूयसे निर्वचनाय ॥ ३२ ॥ जातवेदसे सुनवाम सोममरातीयतो नि दहाति वेदः । स नः पर्पदति दुर्गाणि विश्वा नावेव सिन्धु दुरितात्य॒ग्निः॥ गु०१।६६ । १ ।। जातवेदस इति जातमिदं सर्वे सघराचरं स्थित्युत्पत्तिप्रजयन्यायेनाच्छाय सुन- घाम सोममिति प्रसवेनाभिपवाय सोमं गजानममृतमरातीयतो यज्ञार्थमिति स्मो निश्चये निदहाति दहति भस्मोकगेति सोमो दददित्यर्थः । स नः पर्षदति दुर्गाणि दुर्गमनानि स्थानानि नावेव सिाधुं यथा कश्चित्कगांधारो नायेव सिन्धोः स्यन्दनामही अजदुर्गा महाफूलांसारयति दुरितात्यग्निरिति तानि सारयति । तस्यैपापग भवति ॥१३॥ इदं तेऽन्याभिरसमानमद्भिर्याः काश्च सिन्धुं प्रवहन्ति नयः। सपो जीर्णामिव त्वचं जाति पापं सशिरस्कोऽभ्युपेत्य । तेऽन्याभिसमानाभियो म सिधु पनि हावा नधो यहन्ति सों जीगा. सपंरस्य त्यति पापं त्यज.त्याप प्राप्नोते. । सामामेपा भयति ॥ ३४ ॥ . -- ।

·6233 परिशिष्टम् ।। भ० २ त्र्यम्बकं यजामहे सुगन्धिं पुष्टिवर्धनम् । उर्वारुकमिव बन्धनान्मृत्योर्मुक्षीय मा मृतात् ॥ ०७। ५६ । १२ ॥ त्र्यम्बको रुद्रस्त त्र्यम्बक यजामहे सुगन्धिम् । सुगधिं सुष्टुगन्धिं पुष्टिवर्धनं पु- ष्टिकारकमिवोर्वारुकमिव फलं बन्धनादारोधनान्मृत्यो सफाशान्मुन्चस्व मा कस्मा- दित्येषापरा भवति ॥ ३५ ॥ शतं जीव शरदो वर्धमानः शतं हेमन्ताञ्छ्त्त, बसन्तान् । शतमिन्द्राग्नी सविता वृहस्पति शतायुषा हविषेमं पुनर्दुः ॥ ०१०। १६१ । ४। शतं जीव शरदो वर्धमान इत्यपि निगमो भवति । शवमिति शत दीर्घमायुर्मकस एना वर्धयन्ति शतमेनमेव शतात्मान भवति शतमनन्त भवति शतमैश्वर्यं भवति श- तमिति शत दीर्घमायु ॥ ३६ ॥ मा ते राधासि मा त ऊतयो टासोऽस्मान्को चना दभन् । विश्वा च न उपमिमीहि मानुप वसूनि चर्षणिभ्य भा ॥ ०१।०४।२०॥ मा च ते धामानि मा च ते कदा चन सरिपु सर्वाणि प्रज्ञानान्युपमानाय मनुष्यहितोऽयमादित्योऽयमात्मा । अथैतदनुप्रवदन्त्यथैत महान्तमात्मानमेपर्गण प्र महति पैश्वकर्मणे देवाना नु वय जानाना सदासीनो सदासीत्तदानीमिति च सैषात्मभि- सासा सैपा सर्वभूतजिज्ञासा ब्रह्मण सारिष्ट सरूपता सगोकता गमयति य एव वेदे । इति परिशिष्टे द्वितीयोऽध्यायः॥ समाप्तं चेदं परिशिष्टम् ॥ 6233 निरुतं चतुर्दशोऽध्यायः॥ समाप्त चेदं निरुतम् ।।