·State ભા, , સ્થાનકવાસી શાસ્ત્રોદ્ધાર સમિતિ, કૂવા રેડ, ગ્રીન લીજ (सौराष्ट्र) Published by: Shri Akhil Bharat S.S. Jain Shastroddhara Samiti, Garcdia Kuva Road, RAJKOT, (Saurashtra), W. Ry, India. शीट 卐 ये नाम केचिदिह नः प्रथयन्त्यवां, मानन्ति ते किमपि तान् प्रति नेप यत्नः । उत्पत्स्यतेऽस्ति मम फोऽपि समानधर्मा, कालो इयं निरवधिविपुला च पृथ्वी ॥१॥ 卐 हरिगीतच्छन्दः 卐 करते अवज्ञा जो हमारी यत्न ना उनके लिये । जो जानते हैं तत्त्व कुछ फिर यत्न ना उनके लिये ॥ जनमेगा मुझसा व्यक्ति कोई तच इससे पायगा । है फाल निरवधि विपुल पृथ्वी ध्यान में यह लायगा ॥१॥ भूयः ३. 34300 આવૃત્તિઃ પ્રત ૧૨૦૦ સંવત્ : ૨૪૮૯ સંવત્ ૨૦૧૯ રીસન मुद्र મણિલાલ છગનલાલ શાહ प्रिटी प्रेस, ઘી કાંટા રોડ, અમદાવાદ, નવપ્રભાત ·श्री भगवती सूत्र भा. चौथे की विषयानुक्रमणिका अनुकमाइ विपय पृष्टांक पांचवे शतकका पहला उद्देशा १ पांचवेंशतक के उद्देशों की संग्रहार्थ गाया २ सूर्यके स्वरूपका निरूपण ३-१० ३ रात्रीदिवसके स्वरूपका निरूपण ११-५२ ४ मतृविशेपादिके स्वरूपका निरूपण ५२-७७ ५ लवणसमुद्र के स्वरूपका निरूपण दूसरा उद्देशक ९८-९९ १००-१२३ १२४-१४० १४०-१४७ १४८-१६८ १६८-१८१ ६ दुसरे उद्देशेका विषयों के विवरण ७ वायु के स्वरूपका निरूपण ८ ओदनादि द्रव्य का निरूपण ९ लवणसमुद्र के विष्कम का निरूपण तीसरा उद्देशा १. अन्यतीथिकों के मिथ्याज्ञान पने का निरूपण ११ नैरयिकादिकों के आयुष्यका निरूपण चतुर्थ उद्देशक १२ चौथे उद्देशेके विपयोका विवरण १३ छमस्थों के शब्दश्रवण का निरूपण १४ छनस्य केवली के हासादि निरूपण १५ हरिनगमिपिदेव की शक्तिका निरूपण १६ अतिमुक्त अनगार के स्वरूपका निरूपण १७ महावीर स्वामीके मति दो देवों की शिष्यविषयक वक्तव्यता निरूपण १८ नोसंयत के स्वरूपका निरूपण १९ देवों की भापाका निरूपण २० केवली छमस्थ के स्वरूपका निरूपण २१ प्रमाण के स्वरूपका निरूपण २२ केवली के चरम फर्मका निरूपण १८२-१८५ २८६-२०० २००-२१६ ૨૨૬-૨૨૪ २२४-२३८ २३८-२६२ २६२-२६८ २६८-२७० २७१-२७९ २७९-२९० २९०-२९४ ·I મળવાનું ઠેકાણું શ્રી અ, ભા. ä. સ્થાનકવાસી જેન શાસ્ત્રોદ્ધાર સમિતિ, છે. ગરેડિયા કૂવા રેડ, ગ્રીન લેંન્ને પાસે, રાજકોટ, (સૌરાષ્ટ્ર) Pablished by : Shri Akhil Bhart S. S. Jain Shastroddhara Samiti, Garcdia Kuva Road, RAJKOT, (Saurashtra), W. Ry, India. Up ये नाम केचिदिह नः प्रथयन्त्यचा, मानन्ति ते किमपि तान् प्रति नेप यत्नः। उत्पत्स्यतेऽस्ति मम कोऽपि समानधर्मा, कालो झयं निरवधिविपुला च पृथ्वी ॥१॥ UR हरिगीतच्छन्दः UR करते अवज्ञा जो हमारी यत्न ना उनके लिये। जो जानते हैं तत्त्व कुछ फिर यत्न ना उनके लिये ।। जनमेगा मुझसा व्यक्ति कोई तच इससे पायगा। है काल निरवधि विपुल पृथ्वी ध्यान में यह लायगा ॥१॥ મૂલ્યઃ ૨. ૩૫soo પ્રથમ આવૃત્તિ પ્રત ૧૨૦૦ વીર સંવત્ : ૨૪૮૯ વિક્રમ સંવત ૨૦૧૯ ઈસવીસન ૧૯૬૩ * મુદ્રક કે મણિલાલ છગનલાલ શાહ પ્રિન્ટીંગ પ્રેસ, ઘી કાંટા રોડ, અમદાવાદ, નવપ્રભાત ·सून भा. श्री भगवती चौथे की विषयानुक्रमणिका अनुकमाङ्क विपय पृष्टांक पाचवे शतकका पहला उद्देशा १ पांचवेंशतक के उद्देशों की संग्रहार्य गाथा २ सूर्यके स्वरूपका निरूपण ३-१० ३ रात्रीदिवसके स्वरूपका निरूपण ११-५२ ४ अतृविशेपादिके स्वरूपका निरूपण ५२-७७ ५ लवणसमुद्र के स्वरूपका निरूपण दूसरा उद्देशक ९८-९९ १००-१२३ १२४-१४० -१४०-१४७ १४८-१६८ १६८-१८१ ६ दूसरे उद्देशेका विपयों के विवरण ७ वायुके स्वरूपका निरूपण ८ ओदनादि द्रव्य का निरूपण ९ लवणसमुद्र के विष्कम को निरूपण तीसरा उद्देशा १० अन्यतीर्थिकों के मिथ्याज्ञान पने का निरूपण ११ नैरयिकादिकों के आयुष्यका निरूपण चतुर्य उद्देशक १२ चौथे उद्देशेके विपर्योका विवरण १३ छद्मस्थों के शब्दश्रवण का निरूपण १४ छमस्य केवली के हासादि निरूपण १५ हरिनगमिपिदेव की शक्तिका निरूपण १६ अविमुक्त अनगार के स्वरूपका निरूपण १७ महावीर स्वामीके मति दो देवों की शिष्यविपयक वक्तव्यता निरूपण १८ नोसंयत के स्वरूपका निरूपण १९ देवों की भापाका निरूपण २० केवली छमस्थ के स्वरूपका निरूपण २१ प्रमाण के स्वरूपका निरूपण २२ केवली के चरम फर्मका निरूपण १८२-१८५ २८६-२०० २००-२१६ २१६-२२४ २२४-२३८ २३८-२६२ २६२-२६८ २६८-२७० २७१-२७९ २७९-२९० २९०-२९४ ·॥६ भजपा શ્રી અ, ભા. ૧, સ્થાનકવાસી જૈન શાસ્ત્રોદ્ધાર સમિતિ, કે. ગરેડિયા કૂવા રેડ, ગ્રીન લર્જ पासे રાજકોટ, (सौराष्ट्र) Published by: Shri Akhil Bharat S. S. Jain Shastroddhara Samiti, Garcdia liuva Road, RAJKOT, (Saurashtra), W. Ry, India. 卐 ये नाम केचिदिह नः मययन्त्पयश, नानन्ति ते किमपि तान् प्रति नेप यत्नः । उत्पत्स्यतेऽस्ति मम कोऽपि समानधर्मा, कालो पयं निरवधिर्विपुला च पृथ्वी ॥१॥ 卐 हरिगीतच्छन्दः 卐 फरते अवज्ञा जो हमारी यत्न ना उनके लिये। जो जानते हैं तत्त्व कुछ फिर यन ना उनके लिये ।। जनमेगा मुझसा व्यक्ति कोई तत्व इससे पायगा। है काल निरवधि विपुल पृथ्वी ध्यान में यह लायगा ॥१॥ भूयः ३. 34300 પ્રથમ આવૃતિ પ્રત ૧૨૦૦ વીર સંવત : ૨૪૮૯ વિક્રમ સંવત ૨૦૧૯ ઇસવીસન મણિલાલ છગનલાલ શાહ प्रिन्टींग प्रेस, ઘી કાંટા રોડ, અમદાવાદ, નવપ્રભાત ·श्री भगवती सूत्र भा. चौथे की विषयानुक्रमणिका अनुकमाङ्क विपय पृष्टांक पांचवे शतकका पहला उद्देशा १ पांचवेंशतक के उद्देशों की संग्रहार्थ गाथा २ सूर्यके स्वरूपका निरूपण ३-१० ३ रात्रीदिवसके स्वरूपका निरूपण ११-५२ ४ अतृविशेपादिके स्वरूपका निरूपण ५२-७७ ५ लवणसमुद्र के स्वरूपका निरूपण दूसरा उद्देशक ९८-९९ १००-१२३ १२४-१४० -१४०-१४७ १४८-१६८ १६८-१८१ ६ दूसरे उद्देशेका विपयों के विवरण ७ वायु के स्वरूपका निरूपण ८ ओदनादि द्रव्य का निरूपण ९ लवणसमुद्र के विष्कम का निरूपण तीसरा उद्देशा १. अन्यतीथिकों के मिथ्याज्ञान पने का निरूपण ११ नैरयिकादिकों के आयुष्यका निरूपण चतुर्थ उद्देशक १२ चौथे उद्देशेके विषयोंका विवरण १३ छमस्थों के शब्दश्रवण का निरूपण १४ छद्मस्थ केवली के हासादि निरूपण १५ हरिनगमिपिदेव की शक्तिका निरूपण १६ अतिमुक्त अनगार के स्वरूपका निरूपण १७ महावीर स्वामीके पति दो देवों की शिष्यविपयक वक्तव्यता निरूपण १८ नोसंयत के स्वरूपका निरूपण १९ देवों की भाषाका निरूपण २० केवली छमस्थ के स्वरूपका निरूपण २१ ममाण के स्वरूपका निरूपण २२ केवली के चरम फर्मका निरूपण १८२-१८५ २८६-२०० २००-२१६ २१६-२२४ २२४-२३८ २३८-२६२ २६२-२६८ २६८-२७० २७१-२७९ २७९-२९० २९०-२९४ ·२३ केवली प्रणीत मनोवचनका निरूपण २९५-३०४ २४ अनुत्तर देवसंबन्धी प्रश्नीचर ३०५-३१५ २५ केवलीके मानके स्वरूपका निरूपण ३१५-३१८ २६ केवलीके दस्तादि न्यासका निरूपण ३१८-३२४ २७ चौदह पूर्वधरकी शक्तिका निरूपण पविया उद्देशक २८ पाचवे उद्देशेके चिपोका निरूपण ३१ उमस्थ के सिद्धयमाव का निरूपण ३३२-३३५ ३० एवंभूत और अनेयंभूत वेदनाफे विपयमें अन्यतीपिकों के मतका निरूपण ३३५-३५० ३१ कुलकर और तीर्थकर आदि के वक्तव्यताका निरूपण । छटा उद्देशक ३२ छठे उद्देशेके विपयोंका विवरण ३५८-३५९ ३३ कर्म बंधके स्वरूपका निरूपण ३६०-३७३ ३४ गृहपति को भाण्ड-और अग्निकाय के स्वरूपका निरूपण ३७३-३९९ ३५ पुरुपकी धनुर्विषयक क्रियाका निरूपण ३९९-४१६ ३६ अन्यमतवादियों के मतका निरूपण ४१६-४२० ३७ नैरयिकों की विकर्षणा के विपयका निरूपण ४२१-४२४ ३८ आधाकर्मादि आहार आदि के स्वरूपका निरूपण ४२५-४३५ ३९ आचार्य और उपाध्यायका सिद्धिगमनका निरूपण ४३६-४३९ ४० मृपाचादि के फर्मवन्धका निरूपण ४३९-४४४ सातवां उद्देशक ४१ सातवे उद्देशक के विपयोंका विवरण -४४५-४५० ४२ परमाणु-पुद्गलके स्वरूपला निरूपण ४५०-४६२ ४३ परमाणुपुद्गल आदि के विषयमें असिधरा भादिका निरूपण ४६२-४७२ १४ परमाणु-पुद्गलादिके विभाग का निरूपण ५७२-४८१ ४५ परमाणु-पुद्गलके परस्पर में स्पर्शनाका निरूपण ४८१-५०४ ४६ परमाणु-पुद्गलों आदि की स्थिति एवं अन्तरकालका निरूपण ५०४-५२८ ·४७ प्रगल द्रव्यके अल्य बहुत्वका निरूपण ६२८-५४४ ४८ नैरपिकों के असुरकुमार आदिकों के और एकेन्द्रियादिकों के आरंभ अनारम्भ आदिका निरूपण ५४४-५६. ४० हेतु के स्वरूपका निरूपण ५६९-५८२ आठवां उद्देशक ५० आठवें उद्देशक के विषयका विवरण ५८३-५८४ ५१ प्रद्गगल के स्वरूपका निरूपण ५८५-६३६ ५२ जीवों के द्विहारू आदिका निरूपण ६३७-६७७ नववां उद्देशक ५३ नववें उद्देशक के विषयों का विवरण ६७८-६८० ५४ राजगृह नगरके स्वरूपका निरूपण ६८०-६८७ ५५ प्रकाश और अन्धकार के स्वरूपका निरूपण ६८८-६९९ ५६ नैरयिक आदि जीवोंके समयादि शानकानिरूपण ६९९-७०९ ५७ पार्धापत्यीय स्थविर और महावीर स्वामीका संवाद ७१०-७३१ ५८ देवलोक के स्वरूपका निरूपण ७३१-७३५ दसवां उद्देशक ५९ चन्द्रके स्वरूपका निरूपण ७३६-७५१ छठे शवकके पहला उद्देशक ६. पहले उद्देशेके विषय का संक्षिप्त विवरण ७५२-७५५ ६१ उद्देशेके विपय संग्राहक गाथा ७५५-७५६ ६२ वेदना निर्जराके स्वरूपका निरूपण ७५७-७८२ ६३ करण के स्वरूपका निरूपण ७८३-७९५ ६४ वेदना और निर्जराके साहचर्यका निरूपण ७९६-८०१ दूसरा उद्देशक ८०२-८०३ ६५ आहार के स्वरूपका निरूपण तीसरा उद्देशक ६६ तीसरे उद्देशेके विषयोका विवरण ६७ महाकर्म और अल्पकर्मके स्वरूपका निरूपण ८०४-८०८ ८०९-८३२

·८३२-८
८४०-८९.
८५१-०६२
९३३-२३८
६८ जीवके फर्मका निरूपण
६९ कर्म पुद्गलके उपचयका निरूपण
७० कर्म के भेद और उनकीस्थितिका निरूपण
७१ चेदक जीवके अल्य यात्वका फयन
चौथा उद्देशक
७२ चौये उद्देशकके विषयों संक्षिप्त विपयविवरण
७३ जीवके सप्रदेश और अमदेशके स्वरूपका निरूपण
७४ प्रत्याख्यानादिके स्वरूपका निरूपण
पांचा उद्देशक
७५ पांचवे उद्देशकके विपयोका संक्षिप्त विवरण
७६ तमस्काय के स्वरूपका निरूपण
७७ कृष्णराजिके स्वरूपका निरूपण
७८ लोकान्तिक देवके विमान आदिका निरूपण
९३९-९४३
९४४-१०१५
१०१६-१०३१
१०३२-१०३६
१०३७-१०७८
१०७७-११०४
११०५-११२८
समाप्त

·બા, બ્ર. શ્રી વિનોદમુનિનું સંક્ષિપ્ત જીવનચરિત્ર આ પરમ વૈરાગી અને દયાના પુજ જેવા આ પુરુષનો જન્મ વિક્રમ સંવત ૧૯૨ પિસુદાન (આફ્રિકા) માં કે જ્યાં વીરાણી કુટુંબને વ્યાપાર આજ દિવસ સુધી ચાલુ છે, ત્યાં થયે હતે. શ્રી વિનોદકુમારના યુવાન પિતાશ્રીનું નામ શેઠશ્રી દુર્લભજી શામજી વિરાણી અને મહા ભાગ્યવાન માતુશ્રીનું નામ મતબેન વીરાણી, બન્નેનું અસલ વતન રાજકોટ (સૌરાષ્ટ્ર) છે. બેન મણિબેન ધાર્મિક ક્રિયામાં પહેલે- થી જ રૂચિવાળા હતા, પરંતુ શ્રી વિનોદકુમાર ગર્ભમાં આવ્યા પછી વધારે દહધર્મ અને પ્રિય બન્યા હતા. પૂર્વ ભવના સંસ્કારથી શ્રી વિનોદકુમારનું લક્ષ ધાર્મિક અભ્યાસ અને ત્યાગ ભાવ તરફ વધારે લેવા છતાં તેઓશ્રીએ નેમેટ્રીક સુધી અભ્યાસ કરી વ્યવહારિક કેળવણી લીધેલી અને વ્યાપારની પેઢીમાં કુશળતા બતાવેલી. તેઓશ્રીએ યુનાઇટેડ કિંગડમ, ફ્રાન્સ, બેલજીયમ, હેલેન્ડ, જર્મની, સ્વીઝર્લેન્ડ, તેમજ ઈટાલી, ઈજીપ્ત વગેરે દેશમાં પ્રવાસ કરેલ. સં. ૨૦૦૯ના વૈશાખ માસ, સને ૧૯૫૩ માં લંડનમાં રાણી એલીઝાબેથના રાજ્યારે હg પ્રસંગે તેઓશ્રી લંડન ગયા હતા. કામિરને પ્રવાસ પણ તેમણે કરેલ, દેશ પરદેશ ફરવા છતાં પણ તેમણે કોઈ વખતે પણ કંદમૂળનો આહાર વાપરેલ નહીં. ઉગતી આવતી યુવાનીમાં તેઓશ્રીએ દુનિયાના રમણીય સ્થળો જેવાં કે કાશ્મિર, ઈજીપ્ત અને યુરોપનાં સુંદર સ્થળની મુલાકાત લીધી હોવા છતાં તેઓને રમણીય સ્થળ કે રમણીય યુવતીઓનું આકર્ષણ થયું નહીં. એ એના પૂર્વભવના ધાર્મિક સંસ્કારને જ રંગ હતા અને એ રંગે જ તેમને તે બધું ન ગમ્યું અને તુરત વતન પાછા ફર્યા અને સાધુ-સાધ્વીજીનાં દર્શન કરવાને ઠેકઠેકાણે ગયા અને તેમના ઉપદેશને લાભ લીધે અને વૈરાગ્યમાં જ મન લાગ્યું. હુંડા કાલ અવસર્પિણના આ દુપમ નામના પાંચમા આરાનું વિચિત્ર વાતાવરણ જોઈ તેમને કંઈક ક્ષોભ થતું કે તુરત જ તેને ખુલાસે મેળવી લેતા અને ત્યાગ ભાવમાં સ્થિર રહેતા. દેશ-પરદેશમાં પણ સામાયિક, પ્રતિ- ક્રમણ, વિહાર આદિ પચ્ચક્ખાણ તેઓ ચૂકયા નહીં. ઊંચી કોટિની શિયાને ત્યાગ કરી તેઓ સૂવા માટે માત્ર એક શેતરંજી, એક એસીકું અને ઓઢવા માટે એક ચાદર ફક્ત વાપરતા અને પલંગ ઉપર નહીં પણ ભૂમિ ·પર જ શયન કરતા અને પહેરવા માટે એક ખાડીને તેના અને અને વાપરતા, કેઈ વખતે કાજે પહેરતા, બહુ ઠંડી છે તે વખતે શા કામ કેટ પહેરી લેતા અને મુહપત્તિ, પાષાણુ, અને બે વાર પાધિ પુસ્તકની ઝોળી સાથે રાખતા, કાસમાં નહી ૫ જગતમાં એકાંત જગ્યામાં ઘણે ભાગે શરીરની અશુચિ દૂર કરવા જતા, કાલતાં ચાલતાં, સંકાસ અને પિશાબ સંબધીમાં જીવદયાની બરાબર જતના કરતા. દેશમાં કે પરદેશમાં જ્યારે તેમને કેની સાથે મળવાનું થતું ત્યારે તેમની સાથે અહિંસામય કૌન ધર્મનું સ્વરૂપ પ્રકટ કર્યા વગર રહેતા નહી. દીક્ષાર્થીઓને જલદી દીક્ષા લેવાની પ્રેર કરતા અને એમ જ કહેતા કે જીદગીને કોઇ ભસે નથી. “ અiા કવિ ા કમાવા” આયુષ્ય તૂટતાં વાર લાગતી નથી, હું જીવન સધાતું નથી. માટે ધમકરણમાં સમયમાત્રને પ્રમાદ ન કરવો જોઈએ. ગોંડલ સંપ્રદાયના ઘણાખરા પૂ. મુનિવર અને ૫ મહાસતીજીને તથા બોટાદ સંપ્રદાયના પૂ. આચાર્ય શ્રી માણેકચંદજી મહારાજ અને દરિયાપુરી સંપ્રદાયના શાંત-શાસ્ત્રજ્ઞ ૫ મુનિશ્રી ભાયચંદજી મહારાજ, શ્રમણ સંઘના મુખ્ય આચાર્યશ્રી આત્મારામજી મહારાજ તપમન્ય જ્ઞાનનિધિ શાસ્ત્રોદ્વારક બા. બ્ર. પૂઆચાર્ય મહારાજ શ્રી ઘસીલાલજી મહારાજ વગેરે અનેક સાધુ સાધ્વીઓના ઉપદેશને તેમણે લાભ લીધેલ. મુંબઈમાં સં. ૨૦૧૧ સાલમાં શ્રી ધર્મસિંહજી મહારાજના સંપ્રદાયના પંડિતરત્ન શ્રી લાલચંદજી મહારાજને પરિચય થયે. લાલચંદજી મહારાજ પતિ, સંસારપક્ષના ત્રણ પુત્રો અને બે પુત્રીઓ એમ કુલ ૬ બલકે આખા કુટુંબે સંયમ અંગીકાર કરેલ, તે જાણી તેમને અદ્દભૂત ત્યાગ ભાવના પ્રગટ થઈ કે જે કદી ક્ષય પામી નહીં. આ પહેલાં તેઓ જયારે માતા-પિતાની સાથે પૂજ્ય આચાર્ય શ્રી માણેકચંદજી મહારાજના દર્શને બોટાદ ગયેલા ત્યારે તેમના ઉપદેશની જે અસર થઈ તે પણ મુખ્ય અસર પહેલી હતી અને બીજી અસર તે પૂજ્ય લાલચંદજી મહારાજના સહકુટુંબની દીક્ષા એ હતી. આ બેઉ પ્રસગેએ પૂર્વ ભવની બાકી રહેલી આરાધનાને પૂરી કરવાના નિમિત્તરૂપ હોઈને વખતે વખત તેઓ માતા-પિતા પાસે દીક્ષાની આજ્ઞા માગતા હતા અને તેને જવાબ તેમના પિતાશ્રી તરફથી એક જ હતા, જે હજુ વાર છે સમય પકવા દીએ. જ્ઞાનાભ્યાસ વધારે, ·સં. ૨૦૧૨ ના અષાડ શુદી ૧૫ થી શ્રી વિનોદકુમારે ગોંડલ સંપ્રદાયના શાચર પૂ. આચાર્યશ્રી પુનમજી મહારાજ સાહેબ પાસે વેરાવળ ચાતુર્માસ દરમ્યાન ખાસ નિયમિત રીતે દીક્ષાની તૈયારી કરવા માટે તેમની પાસે જ્ઞાના- ભ્યાસ કર્યો તેની સાથે પૂ આચાર્ય શ્રી પુરુત્તમજી મહારાજના સંસાર પાના કુટુંબી, દીક્ષાના ભાવિક શ્રી જસરાજભાઈ પણ જ્ઞાનાભ્યાસ કરતા હતા. તેઓએ ત્યાં એ નિર્ણય કરેલો કે આચાર્ય શ્રી પુરુત્તમજી મહારાજ પાસે આપણે બન્નેએ દીક્ષા લેવી, પહેલાં વિનોદકુમારે અને પછી શ્રી જસરાજભાઈએ દિક્ષા લેવી, શ્રી જસરાજભાઈની દીક્ષા તિથિ પૂ. શ્રી પુરુષોત્તમજી મહારાજ સાહેબે સં. ૨૦૧૩ ના જેઠ સુદ ૫ ને સોમવારે માંગરોલ મુકામે નક્કી કરી. શ્રી જસરાજભાઈ વિનોદકુમારને રાજકોટ મળ્યા. શ્રી વિનોદકુમારે શ્રી જસ- રાજભાઈની યથાયોગ્ય સેવા બજાવી, માંગરોલ રવાના કર્યા અને પિતે નિશ્ચય પૂર્વક દીક્ષા માટે આજ્ઞા માગી પણ તેઓના પિતાશ્રીની એકને એક વાણું સાંભળીને તેમને મનમાં આઘાત થયે અને દીક્ષા માટે તેમણે બીજે રસ્તે ધી કાઢો. પૂજ્યશ્રી લાલચંદજી મહારાજ અને તેમના શિષ્યોને પરિચય મુંબઈમાં થયેલ હતું અને ત્યારબાદ કોઈ વખત પત્રવહેવાર પણ થતું હતું. છેલા પત્રથી તેમણે જાણેલ હતું, જે પૂ. શ્રી લાલચંદજી મહારાજ, ખીચન ગામે ૫. આચાર્ય શ્રી સમર્થમલજી મહારાજ સાહેબ પાસે જ્ઞાનાભ્યાસ અર્થે ગયા છે. પિતાને પિતાશ્રીની આજ્ઞા (દીક્ષા માટે) મળે તેમ નથી અને દીક્ષા તે લેવી જ છે. આજ્ઞા વિના કેઈ સાધુ મુનિરાજ દીક્ષા આપશે નહીં અને સ્વય- મેવ દીક્ષા સૌરાષ્ટ્રમાં લઈને આચાર્ય શ્રી પુરુષોત્તમજી મહારાજ પાસે જવામાં ઘણું વિને થાશે, એમ ધારીને તેઓએ દર રાજસ્થાનમાં ચાલ્યા જવાનું નકકી કર્યું. તા. ૨૪-૫-૧૭ સં. ૨૦૧૩ ના વૈશાખ વદ ૧૦ ને શુક્રવારના રોજ સાંજના માતુશ્રી સાથે છેલ્લું જમણ કર્યું. ભજન કરી, માતુશ્રી સામાયિકમાં બેસી ગયા. તે વખતે કેઈને જાણ કર્યા વગર દીક્ષાના વિનેમાંથી બચવા માટે ઘર, કુટુંબ, સૌરાષ્ટ્ર, ભૂમિ અને ગોંડલ સંપ્રદાયને પણ ત્યાગ કરી તેઓ ખીચન તરફ રવાના થયા. શ્રી વિનોદમુનિના નિવેદન પરથી માલૂમ પડયું કે તા. ૨૪-૫–૫૭ ને રોજ રાત્રે આઠ વાગે ઘેરથી નીકળી, રાજકોટ જંકશને જોધપુરની ટિકિટ લીધી. તા. ૨૫-૫–૫૭ ના સવારે ૮ વાગ્યે મહેસાણા પહોંચ્યા. ત્યાં અઢી કલાક ગાડી પડી રહે છે, તે દરમ્યાન ગામમાં જઈને લેચ કરવા માટેના વાળ રાખીને બાકીના કઢાવી નાખ્યા અને ગાડીમાં બેસી ગયા. મારવાડ જંકશન ·પર જ શયન કરતા અને પહેરવા માટે એક ખાદીનો છે અને જો વાપરતા, કેઈ વખતે કબજે પહેરતા, બહુ ઠંડી હોય તે વખતે મારે ગરમ કેટ પહેરી લેતા અને મુહપત્તિ, પાથરવું, રડર અને બે ચાર ધાર્મિક પુસ્તકોની ઝાળી સાથે રાખતા, સંડાસમાં નહીં પણ જંગલમાં એકાંત જગ્યામાં ઘણે ભાગે શરીરની અશુચિ દૂર કરવા જતા, હાલતાં ચાલતા, સંડાસ અને પિશાબ સંબધીમાં જીવદયાની બરાબર જતન કરતા. દેશમાં કે પરદેશમાં જ્યારે તેમને કેઈની સાથે મળવાનું થતું ત્યારે તેમની સાથે અહિંસામય જૈન ધર્મનું સ્વરૂપ પ્રકટ કર્યા વગર હતા નહિ. દીક્ષાર્થીઓને જલદી દીક્ષા લેવાની પ્રેરણા કરતા અને એમ જ કહેતા કે જીદગીને કઈ ભસે નથી, "असंखयं जीविय मा पमायर" આયુષ તૂટતાં વાર લાગતી નથી, તૂટયું જીવન સંધાતું નથી. માટે ધમકરમાં સમયમાત્રને પ્રમાદ ન કરવું જોઈએ. ગેંડલ સંપ્રદાયના ઘણાખરા પૂ. મુનિવરે અને ૫ મહાસતીજીને તથા બેટાદ સંપ્રદાયના પૂ. આચાર્યશ્રી માણેકચંદજી મહારાજ અને દરિયાપુરી સંપ્રદાયના શાંત-શાસ્ત્રજ્ઞ પૂ મુનિશ્રી ભાયચંદજી મહારાજ, શ્રમણ સંઘના મુખ્ય આચાર્યશ્રી આત્મારામજી મહારાજ તમિવ જ્ઞાનનિધિ શાઓદ્વારક બા. બ. પૂ આચાર્ય મહારાજ શ્રી ઘાસલાલજી મહારાજ વગેરે અનેક સાધુ સાધ્વીઓના ઉપદેશને તેમણે લાભ લીધેલ. મુંબઈમાં સં. ૨૦૧૧ સાલમાં શ્રી ધર્મસિંહજી મહારાજના સંપ્રદાયના પંડિતરત્ન શ્રી લાલચંદજી મહારાજને પરિચય થયે. લાલચંદજી મહારાજ પિતે, 'સંસારપક્ષના ત્રણ પુત્રો અને બે પુત્રીઓ એમ કુલ ૬ બલકે આખા કુટુંબે સંયમ અંગીકાર કરેલ, તે જાણું તેમને અદ્દભૂત ત્યાગ ભાવના પ્રગટ થઈ કે જે કદી ક્ષય પામી નહીં. આ પહેલાં તેઓ જ્યારે માતા-પિતાની સાથે પૂજ્ય આચાર્ય શ્રી માણેકચંદજી મહારાજના દર્શને બેટાઇ ગયેલા ત્યારે તેમના ઉપદેશની જે અસર થઈ તે પણ મુખ્ય અસર પહેલી હતી અને બીજી અસર તે પૂજ્ય લાલચંદજી મહારાજના સહકુટુંબની દીક્ષા એ હતી. આ બે પ્રસંગોએ પૂર્વ ભવની બાકી રહેલી આરાધનાને પૂરી કરવાના નિમિત્તરૂપ હાઈને વખતે વખત તેઓ માતા-પિતા પાસે દીક્ષાની આજ્ઞા માગતા હતા અને તેને જવાબ તેમના પિતાશ્રી તરફથી એક જ હતું, “જે હજું વાર છે સમય પાકવા દીઓ, જ્ઞાનાભ્યાસ વધારે, 1 છે.

·મ સમય માત્રનો પ્રમાદ કર ઠીક ન લાગે, તેથી શ્રી અરિહંત ભગવતે તથા શ્રી સિદ્ધ ભગવતેની સાક્ષીએ મારા ગુરુ મહારાજ સમક્ષ પ્રવજ્યાને પાઠ ભણીને મારા આત્માના કલ્યાણ માટે મેં દીક્ષા અંગીકાર કરી છે. સમાજને ટે ખ્યાલ ન આવે કે મારી દીક્ષા ક્ષણિક જુસ્સાથી અગર ગેરસમજથી થઈ છે તેથી તથા સમાજમાં જેનશાસનની પ્રભાવના થાય તે હેતુથી મારે મારે વૃત્તાંત પ્રગટ કર ઉચિત છે. ઉત્તરાધ્યયનછ સૂત્રના ૧૯ માં અધ્યયનપરથી મને લાગ્યું કે મનુષ્ય જીવનનું ખરૂં કર્તવ્ય માફળ આપનારી દીક્ષા જ છે. છેવટ સુધી મેં મારા બાપુજી પાસે દીક્ષા માટે આજ્ઞા માગી અને તે વખતે પણ પહેલાની જેમ વાત ઉડાવી દીધી અને અનંત ઉપકારી એવા મારા બાપુજી સમક્ષ હું તેમને કડક ભાષામાં પણ કહી શકતું ન હતું અને બીજી બાજુથી મને થયું કે આયુષ્ય અશાશ્વત છે અને આવા ઉત્તમ કામ માટે મારે જરાપણુ પ્રમાદ કર ઉચિત નથી. તેથી મેં વિચારીને આ પગલું ભર્યું છે અને મને પૂર્ણ વિશ્વાસ છે કે, શ્રી વીરપ્રભુ મહાવીર સ્વામીને સકળ સંઘ મારા આ કાર્યને અનુમોદશે જ તથાસ્તુ”. '' રાજકોટમાં શ્રી વિનોદકુમારના ગયા પછી પાછળથી ખબર પડી કે વિદકુમાર કેમ દેખાતા નથી, એટલે તપાસ થવા માંડી, ગામમાં ક્યાંય પત્તો ન લાગે એટલે બહારગામ તાર કર્યો, ક્યાંયથી સતેષકારક સમાચાર સાંપડ્યા નહીં, અર્થાત્ પત્તો મળે જ નહીં. આમ વિમાસણના પરિણામે પિતાશ્રીને બે મહીના પહેલાંની એક વાતની યાદી આવી. તે એ હતી કે તે વખતે શ્રી વિનોદકુમારે આજ્ઞા માગેલી કે જ બાપુજી! આપની આજ્ઞા હોય તે આ ચાતુમાંસ ખીચન (રાજસ્થાન) જાઉં, કારણ કે ખીચનમાં પૂ. ગુરુમહારાજ શ્રી સમર્થમલજી મહારાજ કે જેઓ સિદ્ધાંત વિશારદ છે અને એકાંતવાદના પૂરા જાણુકાર છે, તેઓ ત્યાં બિરાજમાન છે. જેઓશ્રી પાસે શાસ્ત્રાભ્યાસ કરવા માટે પૂ. શ્રી. લાલચંદજી મહારાજ આદિ ઠાણ ૪ જવાના છે. તે મારી ઈચ્છા પણ ત્યાં તેમની પાસે જવાની છે. ” આ વાતચીતનું સ્મરણ પિતાશ્રીને આવવા સાથે તેઓએ પ. પૂર્ણચંદ્રજી. દકને પિતાની પાસે બે લાગ્યા અને વિનોદકુમાર માટેની પિતાની ચિંતા વ્યક્ત કરી. પતિજીનું આ વાતને સમર્થન મળ્યું, તેઓશ્રીએ જણાવ્યું કે છેડા સમય પૂર્વે વિનદકુમારે મારી પાસે જાણવા માગ્યું હતું કે, ખીચનમાં કેવા ·પૂછ્યું કે છે તથા જોધપુર જશન થઈને તા. ૨૬-૫-૫૦ ની વહેલી સવારે પામે ફલેદી પહેચા ત્યાંથી પગે ચાલીને ખીચન ઉપાશપમાં પળા અને ઉપા- શ્રયમાં બિરાજતા મુનિવરના દર્શન કર્યો, વા નમસ્કાર કરી સુખશાતા પૂછી, બહાર નીકળ્યાં અને પિતાના સામાયિકના ક૫ પર અને પછી પૂજ્ય શ્રી મુનિવરની રાગુખ સામાયિક કરવા બેઠા, તેમાં બે જ મિજા પsgવામિ દુષિાં પિવિ”િ ના બદલે “નાર લી પાનિ હિલિi વિવિપે” બોલ્યા તે શ્રી લાલચંદજી મહારાજે સાંભળ્યું અને તેઓશ્રીએ વિનોદકુમાર ! તમે આ શું કરે છે, તેને જવાબ આપવાને બદલે જરા શોહિ”િ બેલી પાડ પર કર્યો અને પછી વિનયપૂર્વક બે હાથ જોડીને બોલ્યા કે સાહેબ! એ તે બની ચૂકયું અને મેં સ્વયમેવ દીક્ષા લઈ લીધી બરાબર જ છે અને તેમાં કાંઈ ફેરફાર થઈ શકે તેમ નથી. આ સિવાય આપશ્રીની બીજી કોઈ પણ પ્રકારની આજ્ઞા હોય તે ફરમાવે.” તે જ દિવસે બપોરના શાસ્ત્રજ્ઞ પૂ. મુનિશ્રી સમર્થમલજી મહારાજ સાહેબે શ્રી વિનંદકુમાર મુનિને પિતાની પાસે બેલાવ્યા અને સમજાવ્યા કે “તમે એક સારા ખાનદાન કુટુંબના વ્યક્તિ છે. તમારી આ દીક્ષા અંગીકાર કરવાની રીત બરાબર નથી કારણ કે તમારા માતા-પિતાને આ હકીકતથી દુઃખ થાય અને તેથી મારી સંમતિ છે કે રજોહરણની ડાંડી ઉપરથી કપડું કાઢી નાખે જેથી તમે શ્રાવક ગણાય અને જરૂર પડે તે શ્રાવકને સાથ લઈ શકે, એમ ત્રણવાર પૂ. મહારાજશ્રીએ સમજાવેલા પરંતુ તેમણે ત્રણેય વખત એક જ ઉત્તર આપે કે “જે થયું તે થયું, હવે મારે આગળ શું કરવું તે ફરમાવે.” શ્રી વિદમુનિના શ્રી સમર્થમલજી જેવા મહામુનિના પ્રશ્નના જવાબ પછી ખીચનને ચતુર્વિધ સંઘ વિચારમાં પડી ગયે અને મુનિશ્રીઓ પર સંસારીઓને કેઈ પણ પ્રકારને આ નિષ્કારણ હુમલે ન આવે તે માટે શ્રી વિનેદમુનિને જણાવવામાં આવ્યું કે “અમારી સલામતી માટે તમારે જાહેર નિવેદન બહાર પાડવાની જરૂર છે” ત્યારે શ્રી વિનોદમુનિએ પિતાના હસ્તાક્ષરે નિવેદન શ્રી સંઘ સમક્ષ પ્રગટ કર્યું, તેને સારા નીચે મુજીબ છે મારા માતા-પિતા મહિને વશ થઈને દીક્ષાની આજ્ઞા આપે તેમ ન હતુ અને “ઘર્ષણ લીવિ મા ધમાંગર” ને આધારે એક ક્ષણે પણે દીક્ષાથી વંચિત રહી શકું તેમ નથી, એમ મને લાગ્યું. શ્રી લાલચંદજી મહારાજ સાહેબ-વગેરેએ મને મારી દીક્ષા માટે વિચારી ૫છી કરવાનું કહેલ પરંતુ મને ·રી રક્ષા પછી અઢી મહિનાને અંતરે ફલેદી ચેમાસા દરમ્યાન શ્રી વિદમુનિને હાજતે જવાની સંજ્ઞા થઈ અને તે માટે જવા તૈયાર થયા એટલે તેમના ગુરુએ કહ્યું કે બહુ ગરમી છે, જરાવાર ભી જાવ એટલે શ્રી વિનોદ- મુનિએ રજોહરણ વગેરેની પ્રતિલેખના કરી તે દરમ્યાન ન રોકી શકાય એવી હાજત લાગી તેથી ફરી આજ્ઞા માગતાં જણાવ્યું કે મને હાજત બહુ લાગી છે તેથી જાઉં છું, જલદી પાછા ફરીશ. કાળની ગહન ગતિને દુખદ રચના રચવી હતી. આજે જ હાજતે એકલા જ્યારે બનાવ હો, હમેશાં તે બધા સાધુઓ સાથે મળીને દિશાએ જતા. હાજતથી મોકળો થઈ પાછા ફરતા હતા, ત્યાં રેલવે લાઈન ઉપર બે ગામે આવી રહી હતી. બીજી બાજુથી ઇન પણ આવી રહી હતી, તેની વ્હિસલ વાગવા છતાં પણ ગાય ખસતી ન હતી. શ્રી વિનોદમુનિનું હૃદય થરથરી ઉઠયું અને મહા અનુકંપાએ મુનિના હૃદયમાં સ્થાન લીધું હાથમાં રહરણ લઈ જાનના જોખમની પરવા કર્યા વગર ગાયોને બચાવવા ગયા. ગાયોને તે બચાવી જ લીધી. પરંતુ આ ક્રિયામાં છકાય જીવની દયાના સાધન- ભૂત રહરણ કે જે વિદમુનિને આત્માથી વધારે પ્યારે, હા, તે રેલવે લાઈન ઉપર પડી ગયા અને શ્રી વિનેદમુનિએ તે પાછો સંપાદન કરવામાં જડવાદને સિદ્ધ કરતાં રાક્ષસી એન્જિનને ઝપાટે આવ્યા અને પિતાનું બલિદાન આપ્યું. અરિહંત... અરિહંત એવા શબ્દ મુખમાંથી નીકળ્યા અને શરીર તૂટી પડયું. રક્ત પ્રવાહ છૂટી પડ્યો અને થોડા જ વખતમાં પ્રાણાંત થઈ ગયે. બધા લકે કહેવા લાગ્યા કે ગૌરક્ષામાં મુનિશ્રીએ પ્રાણ આપ્યાં અંતિમ સમયે મુનિશ્રીને ચહેરા પર ભવ્ય શાન્તિ જ દેખાતી હતી. હમેશાં તેઓ જે તરફ હાજતે જતા હતા તે તરફ ફલદીથી કિરણ તરફ જવાની રેલવે લાઈન હતી. આ લાઈન ઉપર રેલ્વે સત્તાવાળાઓએ ફાટક મૂકેલ નથી અને ત્યાં રસ્તા પણ છે, એટલે પશુઓની અવરજવર હેય જ છે અને વખતો વખત ત્યાં રે રેજોની હડફેટે ચડી જવાના પ્રસંગ બને છે. ફલેદી સધ આ દુર્ઘટનાના ખબર રાજકેટ, ટેલીફેનથી આપ્યા. જે વખતે ટેલીફોન આવ્યું તે વખતે વિદમુનિના પિતાશ્રી બહાર ગયા હતા અને માતુશ્રી મણિબેન સામાયિક-પ્રતિકમણમાં બેઠાં હતાં, માત્ર એક એકર જ ઘરમાં હતું કે જેણે ટેલિફ્રેન ઉઠાવ્યું પણ તે કાંઈ ટેલીફેનમાં હકીક્ત સમજી શકશે નહીં અને સાચા સમાચાર મેડા મળ્યા. સ્પેશ્યલ પ્લેનથી ફલદી પહોંચે તે પહેલાં અગ્નિસરકાર થઈ ગયે. - સૂચનાનો ટેલીફેન અડધી કલાક ·રહે પ્રકારની સગવડ છે? આમ મારી સામે પ વાનાં છે . અને આ પ્રમાણે એકમત થતાં પિતાશ્રીએ ખીગન તાર કરવા સુચના કરી. તા. ૨૬-૫-૧૭ ના રજપૃથ્વીરાજજી મા ખીચન (રાજસ્થાન) પર તાર કી. તા. ૨૮-૫-૧૭ ના રોજ જવાબ આપે કે શી વિનોદભાઈ ખીશ. નમાં વયમેવ દીક્ષા ગ્રહણ કરી છે. એટલે તેમના પિતાશ રાવબહાદુરશ્રી એમ. પી, સાહેબ, શ્રી કેશવલાલભાઈ પારેખ અને પનિછ પૂબ અંદર દ એમ ત્રણેયને શ્રી વિનોદકુમારને પાછા તેલ લાવવા માટે ખીચન મકથા. તા. ૨૮-૫-૧૭ ના રોજ રવાના થઈ તા. ૩૦-૫-૧૭ ના રોજ સવારે ફલેદી સ્ટેશને પહોંચ્યા. બેલગાડીમાં તેઓ ખીચન ગયા કે ત્યાં વિર મુનિશ્રી મહારાજ પૂજ્ય પંડિતરત્ન શાસ્ત્ર વિશારદ શ્રી સમર્થમલજી મહારાજ આદિ ઠાણ ૮ તથા પૂજ્ય તપસ્વી મહારાજ શ્રી લાલચંદજી મહારાજ આદિ ઠણ ૪ બિરાજતા હતા. કુદલે સાધુ-સાધ્વીની સંખ્યા અાવીસથી ત્રીસની હતી. પૂછપરછના જવાબમાં શ્રી વિનેદમુનિએ કેશવલાલભાઈ પારેખને કહ્યું કે “મેં તે દીક્ષા અંગીકાર કરી લીધી છે, તેમાં કોઈ ફેરફાર થાય તેમ નથી તમે અમારા વીરાણી કુટુંબના હિતવી છે, અને જે સાચા હિતી છું તે મારા પૂ બા અને બાપુજીને સમજાવીને મારી હવે પછીની મોટી દીક્ષાની આજ્ઞા અઠવાડીઆની અંદર અપાવી દ્યો એટલું જ નહિ પણ “સવિ જીવ કરૂં શાસન રસી ' ની ભાવનામાં અને આજ દિવસ સુધીના મારી ઉપરના ઉપકારના બદલામાં આગમને અનુલક્ષીને મારી એ ભાવના જ અને છે કે, મારી દીક્ષા તેઓની દીક્ષાનું નિમિત્ત બને અને મારા માતા-પિતા સદુ- ગતિને સાધે. અર્થાત્ મારી સાથે દીક્ષા લીએ. આવા દૂઢ જવાબના પરિણામે તે જ સમયે શ્રી વિનોદકુમારને પાછા લઈ જવાની ભાવનાને નિષ્ફળતા સાંપડી અને તા. ૩૧-૫-૧૭ ની રાત્રિના રવાના થઈ, તા. ૨-૬-૫૭ ના સવારે મહા પરીષહરૂપ ક્ષેત્રને અનુભવ કરી, શ્રી વિનોદકુમારના પિતાશ્રીને તમામ વાતથી વાકેફ કર્યો. થોડા વખતમાં ફલેદીના “શ્રી. સંઘે પૂ. શ્રી. લાલચંદજી મહારાજને ફલેદીમાં ચોમાસું કરવાની વિનંતી કરી તેને અસ્વીકાર થવાથી સંઘ ગમગીન બન્યું એટલે નિર્ણય ફેરવ્યું અને અષાઢ સુદ ૧૩ ના રોજ ખીચનથી વિહાર કરી ફલદી આવ્યા, ·શ્રી વિનોદમુનિના જીવનના બે પ્રશ્નો ઉપસ્થિત થાય છે તેને ખુલાસે કરવામાં આવે છે. પ્રશ્ન ૧–તેમણે આજ્ઞા વગર સ્વયમેવ દીક્ષા કેમ લીધી? ઉત્તર–પાંચમાં આરામાં ભદ્રા શેઠાણીના પુત્ર એવતા (અતિમુક્ત ) કુમારને તેની માતુશ્રીએ દીક્ષાની આજ્ઞા આપવાની તદ્દન ના પાડી એટલે તેણે સ્વમેવ દીક્ષા લીધી. ત્યારબાદ ભદ્રા શેડ: પિતાના કુમારને ગુરુને સેંપી દીધા. તે જ રાત્રે તે બારમી ભીખુની પકિમ અંગીકાર કરી અને શિયા- ળણના પરિપહથી કાળ કરી નલીન ગુલ્મ વિમાનમાં ગયા તેવી જ રીતે શ્રી વિનંદકુમાર સ્વયં દીક્ષિત થયા. પ્રશ્ન –આવા વૈરાગી જવને આ ભયંકર પરીષહ કેમ આવે ? ઉત્તર–કેટલાક ચરમ શરીરી જીવને મરણાંતિક ઉપસર્ગ આવેલ છે. જુઓ ગજસુકુમાર મુનિ, મેતારજ મુનિ, કોશલ મુનિ, કારણ કે તેમની સત્તામાં હજારો ભવનાં કર્મ લેવા જોઈએ, ત્યારે તેમને એકદમ મોક્ષ જવું હતું, તે મરણતિક ઉપસર્ગ આવ્યા વગર એટલાં બધાં કર્મ કેવી રીતે ખપે ? બા. બ્ર. શ્રી વિનોદમુનિને આવો પરીષહ આવે, જે ઉપરથી એમ અનુમાન થાય છે કે તે એકાવતારી જીવ હોય. શ્રી વિદમુનિનું વિસ્તૃત જીવનચરિત્ર જુદા પુસ્તકથી ગુજરાતી ભાષા તથા હિન્દી ભાષામાં છપાયેલ છે તેમાંથી અહીં સાર રૂપે સંક્ષેપ કરેલ છે.

·મહ પહોં, જે શર સમયસર પહશે ત ત માતા-પિતાને છે વિનોદમુનિના શગરૂપે ૫ ચહેરે જેવાનો અને અંતિમ વનને પ્રગ મળત. પરંતુ અંતરાય કમે તેમ બન્યું નહી. આથી પ્લેઇન પિગ્રામ પડો થાવામાં આવ્યો અને માતા-પિતા તા. ૧૪-૮-૧૭ ના રોજ દેન મારફત ફાડી પહે, શ્રી દુર્લભજીભાઈ અને મણિબેને પૂજ્ય તપાવી શ્રી લાલચંદજી મહારાજ સાહેબના દર્શન કર્યા. આ પ્રસંગે શ્રી લાલચંદજી મહારાજ સાહેબે અવસરને પિછાને અને ધિનું એકાએક એકય કરીને, શ્રી વિનેગુનિના માતા-પિતાના શાંત્વન અર્થે ઉપદેશ શરૂ કર્યો જેને ટૂંકામાં સાર આ પ્રમાણે છે. “હવે તે એ રત્ન ચાલ્યું ગયું! સમાજને આશાદીપક ઓલવાઈ ગયે! ઝટ ઊગીને આથમી ગયો! હવે એ દીપ ફરીથી આવી શકે તેમ નથી” શ્રી વિનેદમુનિના સંસારપક્ષના માતુશ્રી મણિબેનને મુનિશ્રીએ કહ્યું કે, બેની ભાવિ પ્રબળ છે. આ બાબતમાં મહાપુરુએ પણ હાથ ધોઈ નાખ્યા છે અને સીને મરણને શરણ થવું પડે છે. તે પછી આપણા જેવા પામર પ્રાણીનું શું ગજું છે ? હવે તે શોક દૂર કરીને આપણે એમના મૃત્યુને આદર્શ જોઈને માત્ર ધીરજ ધરવાની રહી. પૂ, શ્રી સમર્થમલજી મહારાજ સાહેબને અભિપ્રાય -- પ્રાથમિક તેમજ અલ્પકાળના પરિચયથી મને શ્રી વિનોદમુનિના વિષે અનુભવ થયે, કે તેમની ધર્મપ્રિયતા અને ધર્માભિલાષા “બgિirl નાનુ- ને પરિચય કરાવતી હતી. પ્રાપ્ત સાંસારિક મર ભિવ તરફ તેમની રુચિ દષ્ટિગોચર થતી ન હતી. પરંતુ તેઓ વીતરાગવાણીના સંસર્ગથી વિષય વિમુખ ધર્મકાર્યમાં સદા તત્પર અને તકલીન દેખાતા હતા. ખાસ પરિચયના અભાવે વૈરાગ્ય પણ તેમની ધારથી તેમની ધનરાગિતા તથા જીવનચયોથી કઠિન કાર્ય કરવામાં પણ ગભરાટના સ્થાને સુખાનુભવની વૃત્તિલક્ષમાં આવતી હતી.

·श्रीवीतरागाय नमः जैनाचार्य-जैनधर्मदिवाकर-पूज्यश्री-घासीलाल-प्रति-विरचितया प्रियदर्शिन्याख्यया व्याख्यया समलङ्कृतं च्याल्पामाप्यपरनामकम् श्री-भगवतीसूत्रम् २ द ४ ६ . ८ चतुर्थो भागः पञ्चमशतकस्योदेशकार्थसंग्रहगाथेयम्- 'चंप-रवि-अनिल-गठिय-सदे, छउमाऽऽउ एयण नियंठे, रायगिहं चंपा-चंदिमा य दस पंचमम्मि सये ॥ छाया-चम्पा-रविरनिलो ग्रन्थिका शब्दः, छमस्थाऽऽयुरेजनं निर्ग्रन्थः । राजगृहं चम्पा-चन्द्रमाच दश पञ्चमे शतके । टीका-चतुर्थशतकान्ते लेश्याया निरूपितत्वेन पञ्चमशतके मायशो लेश्या- वतां निरूपणार्थ दशोदेशकार्थसंग्रहो गायया क्रियते-" चंप-रवि-अनिल-" इत्यादि । तत्र चम्पानगयीं मर्यविपयकमश्नस्य समाधानात्मक-निर्णयः पञ्चम- पंचम शतक का पहिला उद्देशक प्रारंभ चतुर्थ शतक के अन्त में लेश्याओं का निरूपण किया ग- या है । सो अब इस पंचम शतक में प्रायःउन लेश्याओं से युक्त जो हैं उन का निरूपण किया जाता है। इस शतक में दश उद्देशे हैं। चंप रवि इत्यादि गाथा द्वारा उन दश उद्देशकों में क्या २ विपय कहा है यह पात संग्रह कर प्रकट की गई है। गाथाका अर्थ इस प्रकार है- चंपानगरी में इन्द्रभूति गौतम ने प्रभु से सूर्य के विपय में जो प्रश्न પાંચમાં શતકનો પહેલા ઉદ્દેશકનો પ્રારંભ ચોથા શતકમાં લેસ્યાઓનું નિરૂપણ કરાયું છે. હવે આ પાંચમાં શતકમાં, એ લેશ્યાઓથી યુક્ત જે જીવે છે તેમનું નિરૂપણ કરવામાં આવ્યું છે. આ શતકમાં દસ देश। छे. ते से देशमा आता विषयना " चंर रवि" त्यादि. माथामा સંગ્રહ કરવામાં આવ્યો છે–આ ગાથાને અર્થ નીચે મુજબ છે. "9

·No text on this page.

·प्रमेयन्द्रिा टीका २० ५ ० १ ० १ सूर्यस्वरूपनिरूपणम् . घेइए होत्था, वण्णो सामीप्तमोसङ्के, जाव-परिसा पडिगया, तेणं कालेणं, तेणं समएणं, समणस्स भगवओ महा- वीरस्स जेहे अंतेवासी इंदई नामं अणगारे, गोयमगोत्तेणं जाव-एवं वयासी-जंबुद्दीवे णं भंते ! दीवे सूरिया उदीण, पाईणमुग्गच्छ पाईण-दाहिण मागच्छंति, पाईण-दाहिण मुगच्छ, दाहिण पडीण माग्गच्छंति, दाहिण-पडीण मुगः च्छ, पडीण-उइण-मागच्छंति, पडीण-उइणमुग्गच्छ, उदीचि -पाईण मागच्छति ? हता. गोयमा ! जंबुद्दीवेणं दीवे सूरिया उदीची-पाईण मुग्गच्छ जाव-उदीच-पाईण मागच्छति ॥ सू०१॥ छाया-तस्मिन् काले, तस्मिन् समये खलु चम्पा नाम नगरी आसीत्- वर्णकः, तस्यां चम्पायां नगयी पूर्णभद्रं नाम चैत्यम् आसीत्, वर्णकः, स्वामी समवस्तः, यावत्-पर्पद प्रतिगता, तस्मिन् काले, तस्मिन् समये श्रमणस्य भगवती (तेण कालेणं तेणं समएणं) इत्यादि। सूत्रार्थ-(तेणं कालेणं तेणं समाणं) उस काल और उस समय में (चंपानाम नयरी होत्या) चंपा नाम की नगरी थी । (चपणओ) वर्ण- क (तीसे णं चंपाए नयरीए पुण्णभद्दे णाम चेहए होत्या) उस चंपा नग- री में पूर्णभद्र नाम को चैत्यया । ( वणओ) वर्णक (मामी समो सङ्के) वहां महावीर स्वामी पधारे (जाव परिसा पडिगया) यावत् सभा अपने २ स्थान पर वापिस गई। (तेणं कालेणं तेणं समएणं) उस काल और उस समय में (समणस्स भगवओ महावीरस्स) श्रमण भगवान् "तेणं कालेणं वेण समएण" त्याल सूत्रार्थ-~-( तेणं कालेणं तेणं समएणं) ते अणे मने ते समये, (चंपा नाम नयरी होत्था) या नामे नगरी ती. (वण्णओ) तेनु प ४२७: (तोसे पाए नयरीए पुण्णभदे णाम चेइए होत्था) तथा नगरीमा yor- मनाम 2 सत्य तु. यपणओ) तेनु न ४२९. (सामीसमोसट्टे) या मीर पाभी पाया. (जाव परिण पडिगया) परिप४ ताने स्थान पाशी श, त्या सुधार्नु पर्थन ४२. (वेणं कालेग देणे समयणं) शुणे मनस समये ( समरस भावो महावीरस्स) अभय गान महावीरना .

·૨ , शतकस्य प्रथमे उद्देशफे वित्तिः, दिली पारविषयक प्रमाण निर्णयः कता, तृतीये जालनन्धिकाशापनीयार्थविषयको निर्णयः प्रमिणदिशा, गणेशदपिय. प्रश्नोत्तरयोनिर्णयः, पत्रमे उपस्वतन्यता प्रतिपादिता. पारे आगाम्पस दीर्घत्वादीना मनिपादनं भवम् , सप्तमे पुद्गलानामेननापतिपादनं कृतम् । अष्टमे नियन्यिपुत्राभिधानानगारविहितः पानविगारमारानगंगा, नामे राना नगरविषयको विचारो विहितः, दशमे पचम्पानगयी चन्द्रनिपपिणी वक्तव्यता प्रतिपादितेवि गायार्थः॥ सूर्य वक्तव्यता मरवाय- मूलम्-" तेणं कालेणं, नेणं समएणं, चंपा नाम नयरी होत्था, वण्णओ, तीसे णं चंपाए नयरीये पुण्णभद्दे णामं किया है, उसका, समाधान इस पंचम शतक के प्रथम दशक में प्रकट किया गया है। द्वितीय उद्देशक में वायु विषयक प्रश्न का समाधान प्रकट किया गया है। तृतीय उद्देशक में जालसन्धिका के उदाहरण ऊपर से विवक्षित अर्थविषयक निर्णय को प्रकट किया है। चतुर्थ उद्देशक में शन्द के ऊपर किये गये प्रश्नों का और उत्तरों का निर्णय प्रकट किया गया है। पंचम उद्देशक में छद्मस्थं की वक्तव्यता प्रतिपादित हुई है। छठे उद्देशक में आयु की अल्पता और दीर्घता आदि का कयन किया गया है। सप्तम उद्देशक में पुद्गलों के कंपन का विचार किया गया है। आठवें उद्दशक में निग्रन्थ नाम के अनगार ने पदार्थों का विचार किया है। नवम उद्देशे में राजगृह नगर का विचार हुआ इस यांतको कहा गया है। तथा दशवे उद्देशे में चंपा नगरी में चन्द्रविषयक वक्तव्यता प्रतिपा. दित हुई है। इस प्रकार से इस गाधा का अर्थ है ।। ચિપાનગરીમાં ઇન્દ્રભૂતિ ગૌતમે સૂર્યના વિષયમાં જે પ્રશ્નો કર્યા છે, તેનું મહાવીર પ્રભુએ પાંચમાં શતકના પહેલા ઉદ્દેશકમાં સમાધાન કર્યું છે. બીજી ઉદેશકમાં વાયુ વિષયક પ્રશ્નનું સમાધાન કરાયું છે. ત્રીજા ઉદ્દેશકમાં જલબ્ધિ કેને ઉદાહરણથી વિવક્ષિત અર્થ વિષયક નિર્ણય પ્રકટ કર્યો છે. ચેથા ઉદ્દેશકમાં શબ્દ વિશે પૂછાયેલા પ્રશ્નોના ઉત્તરેનું પ્રતિપાદન કરાયું છે. પાંચમાં ઉદ્દેશકમાં છાસ્થની વક્તવ્યતાનું પ્રતિપાદન કરાયું છે, છટા ઉદ્દેશકમાં આયુનો અહપતા દીર્ઘતા આદિનું કથન કરાયું છે. સાતમાં ઉદ્દેશકમાં પુલનાં કપનને વિચાર કરા છે, આઠમાં ઉદ્દેશકમાં નિગ્રંથ નામના અણગારે પદાર્થોને વિચાર કર્યો છે. નર્વમાં ઉદ્દેશમાં રાજગૃહ નગર વિષે અને દસમાં ઉદ્દેશકમાં ચંપા નગરીમાં પૂછાયેલા ચન્દ્ર વિષયક પ્રશ્નોનું સમાધાન કર્યું છે. આ પ્રકારને ગાથાને વિસ્તૃત અર્થ થાય છે, ·, . . प्रमैयान्दिका टोका श० ५ उ० १ १०१ सूर्यस्वरूपनिरूपणम् टीका-शास्त्रकार: सूर्यसम्बन्धिवक्तव्यतामाह-' तेणं कालेणं' इत्यादि । तस्मिन फाटे 'तेणं समयेणं ' तस्मिन् समये खलु 'चंपा णामं नयरी' चम्पा नाम नगरी 'होत्या' आसीद , 'वष्णओ' वर्णकः चम्पावर्णनापतिपादक आपपातिकमत्रोक्तपदसमुदायो विज्ञेयः 'तीसे गं' तस्याः खलु 'चंपाए चम्पायाम् ‘नयरीए ' नगर्याम् ‘पुष्ण भद्दे णाम ' पूर्णभद्रं नाम ' चेइए ' चैत्यम् व्यन्तरायतनम् ' होत्या ' आसीत् , 'वष्णओ' वर्णकः, तस्य वर्णनं पूर्ववद् योध्यम् , तत्र 'सामी समोसड्डे ' स्वामी महावीरः समवसृतः 'जाय-परिसा पडिगया ' यावत्-पर्पत् पतिगता । यावत्करणाव प्रभोः धर्मोपदेशं श्रोतुं पर्पत् द्वीप में सूर्य उत्तर और पूर्व दिशा के अन्तराल ईशान में उदय होकर यावत् ईशान में अस्त होते हैं। टीकार्थ-शास्त्रकार ने इस सूत्र द्वारा सूर्य संबंधी वक्तव्यता का प्रतिपादन किया है। (तेणं कालेणं तेणं समएणं ) उस काल और उस समय में (चंपा णामं नयरी) चंपा नोमकी नगरी (होत्था) थी (वण्णओ) इसका वर्णन औपपातिक सूत्र में किया गया है। (तीसे णं) उस (चंपाए नयरीए ) चंपा नगरी में ( पुण्णभद्दे णामं चेहए ) पूर्णभद्र नाम का चैत्य व्यन्तरायतन (होत्या) था। (वण्णओ) इस व्यन्तरायतन का भी वर्णन औपपातिक सूत्र में किया गया है । (स्वामी समोसड्ढे) महा- वीर प्रभु का वहां पर समवसरण हुआ (जाव परिसा पडिगया) पा. वत् परिपदी अपने २ स्थान पर वापिस चली गई । ( यावत् ) शब्द से यहां ( प्रमो धर्मोपदेशं श्रोतुं ) प्रभु के धर्मोपदेश को सुनने के लिये ઉદય અને અસ્ત થતો રહે છે-જબૂદીપ નામના દ્વીપમાં સૂર્ય ઈશાનમાં ઉદય પામીને (યાવતુ) ઈશાનમાં અસ્ત પામે છે ટીકા–સૂત્રકારે આ સૂત્ર દ્વારા સુર્યની વક્તવ્યતાનું પ્રતિપાદન કર્યું छ (तेणं फालेणं तेणं समएणं) ते णे भने त समये, " चंपा णाम नयरी होत्था" या नामे से नगरी ती. “वण्ण ओ" तेनुं वन भोप- पातिः सूत्रमा ४ा प्रभारी सभा. " तीसेणं चंपाए " ते २५ नगरीमा पुण्णभद्दे णाम चेइए होत्या" पूलद्र नामे त्य (व्य-तरायतन) हेतु (वण्णओ) ते त्यतुं पधुन ५ मोति सूत्रमा या भुमसमन: सामीसमोसड्ढे त्यां महावी२०१ाभीनुसभक्स२५ ययुः" जाव परिसा पडिगया" प्रभुना पापहेश सालवाने माटे परिपड नीजी. धापश साबणान परिषद (41 समूह) विमरा 5. (जाव) ५४थी परने। ૨ ·गपती महावीरस्य ज्येप्ठोऽन्तेवासी इन्द्रमनि म भनगारा, गीगमगोत्री गारन्-परम् अवादी-जम्बूद्वीपे खलु भदन्त द्वीपे गांउदागीन-मानीनम् उपगरप, प्राचीन दक्षिणम् आगतः, माचीन-दक्षिणम् उद्गन्य दक्षिण-प्रतीणीनम् भागा, दक्षिण प्रतीचीनम् उद्गत्य प्रतीनीन-उदीनानम् आगच्छगः, मनीनीन-उदी. चौनम् उद्गत्प उदीची-प्राचीनम् आगच्छतः ? इन्त, गौवग! जम्यूहीपे दीपे सूर्य उदीची-माचीनम् उद्गत्य यार-उदीनी-मानीनम् आगतः ॥१॥ महावीर के (जेटे अंतवासी इंदमूईणाम अणगारे गोयमगोने गं जाय ए. घं क्यासी) ज्येष्ठ अंतेवासी-शिष्य इन्द्रभूति नाम के अनगार ने जो गौतम गोत्र के थे, यावत् इस प्रकार से पूछा-जंयुटीये णभंते ! दीये मूरिया उदीण-पाईणमुग्गच्छ पाईण-दाहिण-मागच्छति, पाईण-दाहिण मुग्गच्छ दाहिण-पडीणमा'गच्छति) हे भदन्त ! जंगीप नाम के दीप में दो सूर्य हैं । वे ईशान दिफोण में उदय होकर आग्नेयदिकोण में अस्त होते हैं-अथवा अग्निदिपोण में उदयहोकर नमतदिशा में अस्त होते हे ? ( दाहि ण-पडीणमुग्गच्छ पडीण उदणमागच्छति) या नैऋत्यकोण में उद्य होकर, वायव्य कोने में अस्त होते हैं ? (पीण उदीण मुग्गम्य उदीचि पाहणमागच्छंति ) अथवा वायव्यकोण में उदय होकर ईशान कोण में अस्त होते हैं ? (हंता गोयमा । जंयुद्दीवे णं दीवे सूरिया उदीची पाईण मुग्गच्छ जाव उदीचपाईणमागच्छति ) हां गौतम ! इसी तरह से सूर्यो का उदय होना और अस्त होना होता रहता है जंबदीप नामके (जट्टे अंतेवासी इंदभूई नाम अणगारे गोयमगोत्तणं जाव एवं षयासी)न्ये मतवासी (શિષ્ય) ઇન્દ્રભૂતિ નામના અણગાર હતા. તેઓ ગૌતમ ગોત્રના હતા. “યાવ” सभरे महावीर प्रभुने मी प्रमाणे पूछथु-(जंबुद्दोवे णं भंते ! दीवे सूरिया उदीण पाईणमुग्गच्छ पाईण-दाहिणमागच्छंति, दाहिण-पाईणमुगच्छ दाहिण-पडीणमाग च्छंति ) महन्त !दी५ नामन द्वीपमा में सूर्य छे. ते शानभा ઉદય પામીને અગ્નીકણમાં અસ્ત પામે છે? અથવા અગ્નિકેણમાં ઉદય પામી नैऋत्य अधुभां पाभे छ ? ( दाहिण-पडीणमुरगच्छ पडीण-उइणमागच्छंति) भया नेत्य आभा य पाभीन पाययीभात पा छ( पडीण -उदीणमुगच्छ उदीचि पाइणमागच्छति) अथवा पायव्यहीमा पामीन शान भी मत पामे छे, (हंता गोयमा ! जंबुद्दीवेणं दीवेसरिया उदीची पाईणमुग्गच्छ जाव उदीचपाईणमागच्छंति ) &, गौतम। मे २८ प्रमाणे स्यानो ·. १ . - प्रमेयचन्द्रिका टीका श० ५ उ०१ १०१ सूर्यस्वरूपनिरूपणम् टीका-शास्त्रकारः: मूर्यसम्बन्धिवक्तव्यतामाह-' तेणं फालेणं' इत्यादि । तस्मिन् काले 'तेणं समयेणं ' तस्मिन् समये खलु 'चंपा णामं नयरी' चम्पा नाम नगरी ' होत्या' आसीद , 'वण्णओ' वर्णकः चम्पावर्णनापतिपादक आपपातिकमत्रोक्तपदसमुदायो विज्ञेयः 'तीसे गं' तस्याः खलु 'चंपाए चम्पायाम् 'नयरीए ' नगर्याम् 'पुष्ण भद्दे णामं ' पूर्णभद्रं नाम ' चेइए । चैत्यम् व्यन्तरायतनम् 'होत्या' आसीत् , 'वण्णओ' वर्णकः, तस्य वर्णनं पूर्ववद् चोध्यम् , तत्र 'सामी समोसट्टे' स्वामी महावीरः समवसृतः 'जाव-परिसा पडिगया ' यावत्-पर्पत् प्रतिगता । यावत्करणात् प्रभोः धर्मोपदेशं श्रोतुं पर्पत दीप में सूर्य उत्तर और पूर्व दिशा के अन्तराल ईशान में उदय होकर यावत् ईशान में अस्त होते हैं । टीकार्थ- शास्त्रकार ने इस सूत्र धारा सूर्य संबंधी वक्तव्यता का प्रतिपादन किया है। (तेणं कालेणं तेणं समएणं ) उस काल और उस समय में (चंपा णामं नयरी) चंपा नोमकी नगरी (होत्था) थी (चण्णओ) इसका वर्णन औपपातिक सूत्र में किया गया है । (तीसे णं) उस (चंपाए नयरीए ) चंपा नगरी में ( पुण्णभद्दे णामं चेइए) पूर्णभद्र नाम फा चैत्य व्यन्तरायतन (होत्या) था । (वण्णओ) इस व्यन्तरायतन भी वर्णन औपपातिक सूत्र में किया गया है । (स्वामी समोसड्ढे) महा. वीर प्रभु का वहां पर समवसरण हुआ (जाव परिसा पडिगया) पा. वत् परिपदी अपने २ स्थान पर वापिस चली गई । (यावत् ) शब्द से यहां ( प्रभोः धर्मोपदेशं श्रोतुं ) प्रभु के धर्मोपदेश को सुनने के लिये ઉદય અને અસ્ત થતું રહે છે-જબૂદીપ નામના દ્વીપમાં સૂર્ય ઈશાનમાં ઉદય પામીને (યાવતૂ) ઈશાનમાં અસ્ત પામે છે કાઈ–સૂત્રકારે આ સૂત્ર દ્વારા સૂર્યની વક્તવ્યતાનું પ્રતિપાદન કર્યું छ (तेणं कालेणं तेणं समएणं) ते आणे भने समये, “चंपा णाम नयरी होत्था" या नामे मे नगरी ती. वण्ण ओ" तेनुं न मोप- પાતિક સૂત્રમાં કર્યા પ્રમાણે સમજવું. " तीसेणं चंपाए" ते या नगरीभी " पुण्णभद्दे णाम चेइए होया " 'मद्रनामे नत्य (व्य-तरायतन) तु (वण्णओ) ते चैत्यतुं पणुन पY औ५पाति:सूत्रमा यो भुराम सभा: २ " सामीसमोसड्ढे त्यो भडावी२२वामीनुसभषस२५ थयु:" "जाव परिसा पडिगया " प्रसुने। पापहेश सानपाने भाटे परिष: नीजी. धमाश सामान परिषद (न सभूक) विमरा७. (जाव) पहथी परन।

·- , - भापतीम निर्गच्छति ' इति संग्रायम् । ततः । तेणं काटे' सस्मिन काटे । ने समपणं' तस्मिन् समये खलु ' समणरस मगयो महावीररस जेट अंगासी अमगस्य भगवतो महायोरस्प ज्येष्ठः सर्वप्रथमोऽन्तवासी शिष्यः 'इंदभूभूतिः 'णाम' नाम 'अणगारे' अनगारः 'गोगमगीन गौतमगोपः स 'जाब -एवं क्यासी-' यावत्-एवं वक्ष्यमाणप्रकारेण अवादीन , बक्तव्यविषयमा- 'जम्यूद्दीवेणं भंते !' दे भदन्त ! नम्यूढोपे खलु दी। बीप 'गरिया' सूयों, जम्बूद्वीपे द्वयोरेव सूर्ययोः रामायेन सूर्या इत्युनम् , 'उदीण-पाइगमुग्म उछ ' उदीचीन-प्राचीनम् उद्गत्य, उदगेव उदोनीनम् , उगादिक मागेर प्राची. नम् पूर्वदिक् उदमत्यासन्नं दिगन्तरालं क्षेत्रदिगपेक्षया पूर्वावरदिगन्तरम् ईशान- कोणम् उद्गत्य तत्रोदयं प्राप्य 'पईग-दाहिणमागच्छति' प्राचीन दक्षिण दिग. (पर्वत निर्गच्छनि ) जनसमृहनिकला इस पाट का संग्रह हुआ है। (तेणं कालेणं तेणं समएणं ) उस काल और उस समय में (समणस्स भगवओ महावीरस्स जेट्टे अंतेवासी ) श्रमण भगवान महावीर के ज्येष्ठ सर्व प्रथम शिष्य ( इंदभूई) इन्द्रभूति (णाम ) नामके (अणगारे) अनगारने (गोयमगोत्ते गं) जो कि गौतम गोत्रीय थे (जाय एवं बयासी) सावत् इस प्रकार से पूछा-(जंबुद्दीवे णं भंते । दीवे) हे भदन्त ! जंबूद्वीप नामके द्वीप में (सरिया ) दो सूर्य (जंबूद्वीप में दो सूर्य और दो चंद्रमा है ऐसा सिद्धान्त का कथन है इसीलिये यहां पर (सूरिया) ऐसा पाठ कहो गया है) (उदीण पाईण'उधगच्छ) प्रदीदीन उत्तरदिशा और प्रा. चीन पूर्वदिशा इन दोनों के अन्तरालरूप क्षेत्र में ईशानकोण में उदय को प्राप्त होकर (पाईणदाहिणमागच्छंति ) प्राचीन पूर्वदिशा और द- भावार्थ अडए शो छ । वेणं कालेणं तेणं समएणं " तेणे सने त सभ! " समणरस भगवओ महावीरस्स जेट्टे अंतेवासी" શ્રમણ ભગવાન મહા AIR res भासी पट्टशिष्य-" इदंभूई णाम अणगारे" भूतिनमना गोयणगोत्तेणं " ते गौतम भावना ता. जाव एवं प्रयासी " भणे या नमार ४शन महावीर प्रभुने I प्रमाणे ५७यु "जंबुद्दीवे णं भवे ! दीवे" महन्त ! पुदी५ नामना द्वीपमा 'सूरिया " એ સૂર્યો (અંબૂઢીપમાં બે સૂર્યો અને બે ચદ્રમા છે, અવું સિદ્ધાન્તનું अयन छ, तेथी मही પદને પ્રવેશ કર્યો છે उदीण- पाईण उवाच्छ "शान हम य पाभान ('उदीचीन 'अटले तर हिश प्राचीन' से पूर्व दिशा, तेश-जेनी पथ्येन। शान अशुभ.) " पाईण- અણગાર હતા, सूरिया " ·- प्रमेयमन्द्रिका टी० २०५१०१ १०१ सूर्यस्वरूपनिरूपणम् न्तरालम्-अग्निकोणम् आगच्छतः, क्रमेणैवास्तंगच्छतः ? ' पाईण दाहिणमुग्गच्छ' भाचीन-दक्षिणम् अग्निकोणम् उद्गत्य वा 'दाहिणपडीणमागच्छति' दक्षिण- प्रतीचीनम् दिगन्तरम् नेवाईयकोणम् आगच्छतः १ अथवा ' दाहिणपहीणमुग्गच्छ' दक्षिण-प्रतीचीनम् नैत्यकोणम् उद्गत्य ‘पडीणमुदीणमागच्छंति ' प्रतीचीन- उदीचीनं दिगन्तरं वायव्यकोणम् आगच्छतःकमेणैवास्तं माप्नुतः ? अथवा 'पडीण -उदीणमुग्गरछ' प्रतीचीन-उदीचीनं दिगन्तरम् वायव्यकोणमिति यावत् उद्गत्य 'उदीचि-पाइण मागच्छंति ' उदीचीनप्राचीनम् दिगन्तरालम् , ईशानकोणम् आगच्छतः ? अस्तं प्राप्नुतः किम् ! भगवान् तत्स्वीकुर्वन् आह-'हंता गोयमा!' इत्यादि । हे गौतम ! इन्त, सत्यं त्वत्कयनम् , यत् 'जंबुद्दीवेणं दोघे जम्बूद्वीपे क्षिणदिशा के अन्तरालरूप क्षेत्र में अग्निकोण में क्रम से अस्त होते हैं क्या अधया (पाईण दाहिणमुग्गच्छ) प्राचीन, दक्षिण के अन्तरालरूप क्षेत्र अग्निकोण में उदित होकर (दाहिणपडीणमागच्छंति ) दक्षिणदिशा और प्रतिचीनदिशा (पश्चिम) के अन्तरालरूप क्षेत्र नेऋत्यकोण में अस्त होते हैं क्यों ? अधया (दाहिणपडीगमुगच्छ ) नैऋत्यकोण में उदित होकर (प. डोणमुदीणमागच्चंति ) वायव्यकोण में क्रम से अस्तं होते हैं क्या ? अधया ( पडीण, उदीणमुग्गच्छ ) प्रतीचीन उदीचीन दिशाके अन्तराल- रूपे क्षेत्र वायव्यकोने में उदित होकर (दीचि पोहणमागच्छति ) - दीचीन प्राचीन दिशाओं के अन्तरालरूप क्षेत्र ईशान कोने में क्रम सें अस्तं होते हैं क्या ? इन प्रश्नों का स्वीकारात्मक उत्तर देते ६ए प्रभु गौतम से करते हैं कि 'हता गोयमा।'हा, गौतम जैसा तुमने प्रश्नंगा है वह वैसा ही है अर्थात सत्य है- जम्बूद्वीप में दो दाहिणमागच्छंति " निभा (पूर्व मने क्षिय पश्यना भूलाभां) शु. भस्त पार्ने छ १ मा “पाईण-दाहिणमुग्गन्छ " | AGNi GL पा- भी "दाहिण पडीणमागच्छंति" नात्य आभा (क्षिण भने पश्चिम- એમા ખૂણામાં) અસ્ત पा छ? अथवा ".दाहिणारहीणमुगच्छ' त्य मा ६५ पाभीने "पडीणमुदीणमागच्छति " शु वायव्य भा भरत पाने छ । म " पडीण, उदीणमुग्गन्छ "शु वायव्य भा देय पामीन उदोचि पाइणमागन्छति" शानमा अस्त पाने छ ? या प्रश्नाना भी नाम मापता भडापार प्रभु ४ छ -"हंता, गोयमा !" , गीतम! शेतु १ मने छ- दीपभा मे सूर्या छ. तसा ઈશાનકેમ ( પૂર્વ અને ઉત્તર દિw વચ્ચેના ખૂણામાં) ઉદય પામીને ·भारती ८ खल द्वीपे 'सरिया' गर्या 'उदीगो-पाग शुगर' उदीमान-मागानं दिए न्तरम् ईशानकोणम् उद्गत्य उदयं माय मार-उदीम-पाईग मागमति' यावत्-उदीचीन-भाचीनम् आगत जमेणारनं गाः पिम्, गायकरणार- 'माचीन-दक्षिणम् 'अग्निकोणम् ' भागनात मागीन-दक्षिणम् उदगम्य ( उदम माप्य) दक्षिण-प्रतीचीनम् (नेस्यकोणम् ) भागरायः अक्षिण-प्रवीभानम् उद्गत्य (उदयं प्राप्य ) प्रतीचीन-उदीचीनम् ( पायथ्यकोणम् आग, मठी. चीन-उदीचीनमुद्गत्य ' 'उदयं प्राप्य' वि संग्राराम् । अत्रोद्गमनमस्तगमनन मूर्यस्य ब्रटननापेक्षया योग्यम् सयान द्रष्टृणाम् उपर्युक्तौ सूर्या अदृश्यों भूत्वा च्या भवतः, ते द्रष्टारः तो उद्गती सूर्य हैं। वे उदीचीनप्राचीन दिशा के अन्तरालरूप ईशान कोण में उदय को प्राप्त होकर 'जाच' यावत् 'उदीणपाईण मागच्छति' उदीभीन प्राचीन दिशा के अन्तराल रूप क्षेत्र ईशानकोण में कम से अस्त होते हैं यहां (यावत्) शब्द से (प्राचीनदक्षिणमागमतः, प्राचीन दक्षिण मुद्गत्य दक्षिणप्रतीचीनमागच्छतः दक्षिणप्रतीचीनमुद्गत्य प्रतीचीनं मुदीचीनं आगच्छतः, प्रतीचीन उदीचीनमुद्गत्य (इस पूर्वोक्त पाठ का ही संग्रह किया है। उत्तर दिशा के पास का जो प्रदेश है वह उदीचीन, पूर्वदिशा के पास का जो प्रदेश है वह प्राचीन, उत्तर औ पूर्वदिशा के बीच का जो भाग है वह ईशानकोग, पूर्व और दक्षिणदिशा के थीचका जो भाग है वह अग्नेयकोण, दक्षिण और पश्चिम के बीच का जो भाग है वह नैऋत्यकोण है तथा पश्चिम और उत्तर दिशा का जो यीच का भाग है वह घायव्यकोण है । अमुक समय में सूर्य उदित होता है और अमुक समय में वह अस्त होता है ऐसा जो सूर्य के उदय और अस्त उदीणपाईणमागच्छंति કમશઃ ઈશાનકેણ પર્યન્તના ક્ષેત્ર- भां मस्त पामे छ. AS 'जाव' ( यावत् ५४थी नीयना lsd usa समावेश ४२०ये। छ. "प्राचीन दक्षिणमागच्छतः, प्राचीनदक्षिणमुद्गत्य दक्षिण प्रतीची. नमागच्छतः, दक्षिण प्रतीचीनमुद्गत्य प्रतीचीनमुदीचीनं आगच्छतः, प्रतीचीन उदीची. नमुद्गत्य " त्तशिानी पासेना प्रदेश छ तेन (उदीचीन.) सन पूर्व दिशानी पासना प्रदेशने (प्राचीन ) ४वाभा मावस छ. उत्तर भने पूर्व हिशा १२ये ઈશાનકેણુ છે, પૂર્વ અને દક્ષિણ દિશા વચ્ચે અગ્નિકોણ છે, દક્ષિણ અને પશ્ચિમ વચ્ચે નૈઋત્ય કેણુ છે અને પશ્ચિમ અને ઉત્તર દિશા વચ્ચે વાયવ્ય કેણુ છે. (અમુક સમયે સૂર્ય ઉગે છે અને અમુક સમયે સૂર્ય આથમે છે, આ પ્રમાણે સૂર્યના ઉદય અને અસ્ત વિષેનું જે કથન છે, તે કથન સૂર્યને દેખ . जाव" થાવત ·प्रमेयचन्द्रिका टीश०५७० १ ० १ सूर्यस्वरूपनिरूपणम् इति व्यवहरन्ति, पां तु श्यो भूत्वा अदृश्यौ भवतस्ते तो अस्तं गतौ इति व्यव- हरन्ति इति तयोरुदयास्तमययोः दृष्टजनसापेक्षतयाऽनियनत्वमवसे यम् । उक्तन-"जह जह समये समय पुरओ संचरर भवखरो गयणे, तह तह इओ विनियमा जासह रयणीय भावत्यो, एवं च सया नराण उदयस्थमणाई हौतिऽनिययाई, सयदेस मेए फस्सइ किंची वादिस्सइ नियमा, होने का व्यवहार होता है वह मूर्य को देखने वाले मनुष्यों की अपेक्षा होता है ऐसा जानना चाहिये । कारण की समग्र-भूमण्डल पर सूर्य के उदय होने का और अस्त होने का समय नियत नहीं है। अच्छी तरह से विचार किया जाय तो दोनों ही मर्य लोगों के समक्ष सदा उपस्थित ही.रहते हैं,परन्तु जय कोई मूर्य-आधारक द्रव्य स्यों की आइमें आजा ता है तय अनूक देशके मनुष्य उन्हें देख नहीं पाते अत उनकी दृष्टि के अनुसार गर्य अस्त हो गया ऐसा व्यवहार होता है । और जब वह आवारकद्रव्य उनके आड़े नहीं आता है तब अमुक देश के मनुष्य सूर्य को देखते हैं तो वे कहते हैं कि सूर्य उदित हो गया। इस तरह " उपर्युक्त सूर्य अदृश्य होकर जय दर्शक जनों उसको देखते हैं तो उनमें उदय हो गये ऐसा व्यवहार होता है और जय दृश्य होकर वे दर्शक जनों की दृष्टि से ओझल हो जाते है तब अस्त हो गये ऐसा एनमें व्यवहार होता है) सूयों के उदय अस्त का यह व्यवहार बनके दर्शक जनों की अपेक्षा वाला होने के कारण अनियत जानना चाहिये। નારા મનુષ્યની અપેક્ષાએ કરવામાં આવેલ છે, એમ સમજવું. કારણ કે સમ- સ્ત ભૂમંડળ ઉપર સુયોદય અને સૂર્યાસ્ત થવાને કે નિયત સમય નથી. જે બરાબર વિચાર કરવામાં આવે તે અને સૂર્યો લેકની સમક્ષ સદા ઉપસ્થિત (મેજૂદ) જ રહે છે. પરંતુ જ્યારે કે આવારક ( આચ્છાદિત કરનારૂ) દ્રવ્ય સૂર્યોની આડે આવી જાય છે, ત્યારે અમુક દેશના લોકો તેમને દેખી શકતા નથી. તેથી તેઓની દૃષ્ટિએ (સૂર્ય અસ્ત પામી ગયે,) એ વ્યવહાર થાય છે. પણ જ્યારે તે આવ રક દ્રવ્ય ત્યાંથી દૂર થઈ જાય છે ત્યારે તે લોકો તેને દેખી શકે છે, અને કહે છે કે (સૂર્યને ઉદય થઈ ગયે.) આ રીતે ( ઉપર્યુક્ત સૂર્ય અદૃશ્ય થઈને ફરીથી જ્યારે દર્શકની નજરે પડે છે ત્યારે તેઓ કહે છેકે (સૂર્યને ઉદય થયે) અને પહેલાં દશ્ય હેય એ સૂર્ય જ્યારે દશકાથી અદશ્ય બને ત્યારે દર્શકે કહે છે કે (સૂર્ય અસ્ત પામ્ય) સૂર્યના ઉદય-અસ્તને આ વ્યવહાર તેના દર્શકોની અપેક્ષાએ જ કરાવે છે એમ સમ- જવું. અને તેથી જ તેને અનિયત સમજે.

·सह पेर य निमिठो मायागो पण मोति गि, चीदाणि पिय विसरापमाणे रवी जगियादि। छाया-" यथा पपा समगे समये पुरतः महानि भाकरी गगने, तया तया इतोऽपि निपमा नायने रमनी ग मागः, एवम सदा नराणामुदया-स्तम () नानि मरन्ति अनियतानि, स्वदेशभेद फस्परिन किभि अपविश्परा निपमान, सकदेव च निर्दिष्टः मामुहर्गः ममेण संयमा फेपा- चिदिदानीमपि च विषयममाणे रविर्गपाम् ' पनि । एतावता सूशेण वेगतसवपि दिक्षु गमन प्रतिपादित, रोन या 'सूर्य: पत्रिमसमद्रं प्रविश्य पातालेन गमनं कृत्या समुद्रे उदेति' इन्युक्तं परास्तम्॥१॥ कहा भी है-समय २ पर जैसे २ सूर्य आगे २ माफाश में गति करता हुआ चलता है, उसी तरह से इस तरफ भी रानि होती चली आती है यह यात सत्य है। अतःजप इस प्रकार से है कि सूर्य की गति ऊपर ही उसके उदित शेने का और अस्त होने का व्यवहार निर्भर है, तो फिर मनुष्यों के हिसाय से उनका उदित और अस्त होना ये दोनों बातें अनियमित है ! इत्यादि । सूर्य चारों दिशाओं में गमन करता है आकाश में सूर्य समस्त दिशाओ में फिरता है-यह यात इस मूल सूत्र मारा प्रकट की गई है, तो जो लोग ऐसा मानतेहैं कि (सूर्य पश्चिम के समुद्र में प्रविष्ट होकर पाताल से गमन करता हुआ पूर्वसमुद्र में उदित होता है, उनका यह कथन योग्य नहीं है क्यों कि सूर्य की गति चारों दिशाओ में होती है यह पात पूर्वोक्त सूत्र से प्रकट की गई है ।।सू०१॥ કહ્યું પણ છે–સમય સમય પર જેમ જેમ સુર્ય આકાશમાં આગળ આગળ ગમન કરે છે, તેમ તેમ તે તરફ પણ રાત્રિ થતી જાય છે, એ વાત સત્ય છે આરીતે જે સૂર્યની ગતિ ઉપર જ તેના ઉદય અને અસ્ત થવાના વ્યવહાર નિર્ભર હોય, તે મનુષ્યની દૃષ્ટિએ તેમને ઉદય અને અસ્ત થવાની વાતે અનિયમિત જ છે. (સૂર્ય ચારે દિશામાં ગમન કરે છે–આકાશમાં સૂર્ય સમસ્ત દિશાઓમાં કરે છે, આ વાત મૂળસૂત્ર દ્વારા પ્રકટ કરી છે. આ કથન દ્વારા લેકેની નીચેની માન્યતાઓનું ખંડન કરવામાં આવ્યું છે- (સૂર્ય પશ્ચિમ સમુદ્રમાં પ્રવેશીને પાતાલમાં ગમન કરીને પૂર્વ સમુદ્રમાં ઉદય પામે છે) આ માન્યતાનું એ સૂત્ર દ્વારા ખંડન કરાયું છે, કારણ કે સૂર્યની ગતિ એ રે દિશામાં થાય છે એવું પૂર્વોક્ત સૂત્રદ્વારા પ્રતિપાદન કરવામાં આવ્યું છે. સૂર ·प्रमेयपन्द्रिका रो० २०५१० ५ ० २ रात्रिवियसस्वरूपनिरूपणम् . मूलम्---" जया णं भंते ! ७ द्दीचे दीवे दाहिणड्डे दिवसे हवइ, तयाणं उत्तरड्डेऽवि दिवसे भवइ, जयाणं उत्तरड्ढेऽवि दिवसे भवइ, तयाणं जंबुद्दीवे दीवे मंदरस्स पव्वयस्स पुर- थिमपच्चत्थिमेणं. राई भवई ? हंता, गोयमा ! जयाणं जंबुद्दीवे दीवे दाहिणड्ढे वि दिवसे जाव-राई भवइ जया णं भंते ! जंबुद्दीवे दीवे मंदरस्स पव्वयस्स पुरस्थिमे णं दिवसे भवइ, तयाणं पच्चरिथमेण वि दिवसे भवइ, जयाणं पञ्च- स्थिमेणं दिवसे भवइ, तयाणं जंबुद्दीवे दीवे मंदरस्स पच्वं. यस्स उत्तरदाहिणेणं राई भवइ ? हंता, गोयमा ! जयाणं जंबुद्दीवे दीवे मंदरपुरस्थिमेणं दिवसे जाव - राई भवइ जयाणं भंते ! जंबुद्दीवे दीवे दाहिणड्ढे उक्कोसए अट्ठारस- मुहुत्ते दिवसे भवइ, तयाणं उत्तरढे वि उक्कोसए अहारसं- मुंहुत्ते दिवसे भवइ, जयाणं उत्तरड्डे उक्कोसए अट्ठारस मुहुत्ते दिवसे भवइ, तयाणं जंबुद्दीवे दीवे मंदरस्स पुरथिम- पच्चत्थिमेणं जहन्निया दुवालसमुहुत्ता राई भवइ ? हंता, गोयमा ! जयाणं जंबुद्दीवे दीवे जाव-दुवालसमुहुत्ता राई भवइ, जयाणं जंबुद्दीवे दीवे मंदरस्स पुरस्थिमे उक्कोसए अट्ठारस मुहुत्ते दिवसे भवइ, तयाणं जंबुद्दीवे दीवे पच्चत्थि- मेण वि उक्कोसेणं अट्ठारसमुहुत्ते दिवसे भवइ, जयाणं पच्चत्थिमेणं उक्कोसिए अट्ठारस मुहुत्ते दिवसे भवइ, तया णं भंते ! जंबुद्दीवे दीवे उत्तरे दुवालसमुहुत्ता. जाव-राई ·18 भगवती भवइ ? हंता, गोयमा ! जाय-भय, जयाणं भंते! जंबु. हीवे दीवे दाहिणट्टे अट्ठारसमुहत्ताणंतरे दियसे भवइ, तयाणं उत्तरे अहारसमहत्ताणंतरे दियसे भयइ, जयाणं उत्तरट्टे अहारसमुहुत्ता णतरे दियसे भयइ, तयाणं जंबुहीवे दीवे मंदरस्स पव्वयस्स पुरस्थिमेणं पच्चस्थिमेणं साइरेगा दुवालसमुहुत्ता राई भवइ ? हंता, गोयमा! जया णं जंघु- दीचे दीवे जाव राई भवइ, जयाणं भंते ! जंबुद्दीये दीवे मंदरस्स पव्वयस्स पुरथिमेणं अट्ठारसमुहुत्ताणंतरे दिवसे भवइ, तयाणं पञ्चस्थिमेणं अट्ठारसमुहुत्ताणंतरे दिवसे भवइ, जयाणं पच्चत्थिमेणं अहारसमुहुत्ताणतरे दिवसे भवइ, तयाणं जंबुद्दीवे दीवे मंदरस्स पव्वयस्स उत्तरदाहिणे साइरेगदुवालसमुहुत्ता राई भवइ ? हंता, गोयमा ! जाव- भवइ, एवं एएणं कमेण ओसारेयव्वं, सत्तरस मुहुत्ते दिवसे तेरसमुहुत्ता राई भवइ, सत्तरसमुहुत्ताणंतरे दिवसे साईरेगा तेरसमुहुत्ता राई, सोलसमुहुत्ते दिवसे चोदसमुहुत्ता राई, सोलसमुहुत्ताणंतरे दिवसे साइरेगचउदंसमुहुत्ता राई, पण्णरसमुहुत्ते दिवसे पन्नरसमुहुत्ता राई,चोदसमुहुत्ते दिवसे सोलसमुहुत्ता राई, चोदसमुहुत्ताणतरे दिवसे साइरेगा सो- लसमुहुत्ता राई, तेरसमुहुत्ते दिवसे सत्तरसमुहुत्ता राई, तेर- समुहुत्ताणंतरे दिवसे साईरेगा सत्तरसमुहुत्ता राई, जयाणं जंबुद्दीवे दीवे दाहिणड्डे जहन्नए दुवालसमुहुत्ते दिवसे ·प्रमेयचन्द्रिका टीका श.५ १० १९० २ रात्रिदिवसस्यरूपनिरूपण भवइ, तयाणं उत्तरडे वि, जयाणं उत्तरड्डे तयाणं जंबुद्दीवे दीवे मंदरस्स पव्वयस्स पुरस्थिम-पच्चत्थिमेणं उक्कोसिया अट्टारसमुहुत्ता राई भवइ ? हंता, गोयमा! एवं चेव उच्चारे- यवं, जाव-राई भवइ, जयाणं भंते ? जंबुद्दीवे दीवे मंदर स्स पव्वयस्स पुरस्थिमेणं जहन्नए दुवालसमुहुत्ते. दिवसे भवइ, तयाणं पञ्चत्थिमेणं वि, जयाणं पञ्चस्थिमेणं वि, तया णं जंबुद्दीवे दीवे मंदरस्स पव्वयस्स उत्तरदाहिणेणं उक्को- सिया अट्टारसमुहुत्ता राई भवइ .? हंता. गोयमा ? जाव राई भवइ ॥ सू० २॥ छाया-यदा खल भदन्त ! जम्बूद्वीपे द्वीपे दक्षिणार्धे दिवसो भवति तदा खल्लु उत्त- रार्धेऽपि दिवसो भवति, यदा खलु उत्तरार्धेऽपि दियसोभवति, तदा जम्बूद्वीपे द्वीपे मन्दरस्य पर्वतस्य पौरस्त्य-पश्चिमे खलु रात्रिभवति ? इन्त, गौतम ! यदा जम्बू- (जयाणं भंते !) इत्यादि । मूत्रार्थ-(जया णं भंते ! जंबुद्दीवे दीचे दाहिणड्डे दिवसे हवइ ) हे भदन्त ! जय जंबूद्वीप में दक्षिणार्ध में दिन होता है ( तयाणं उत्तरड्डे वि दिवसे भवइ) तव उत्तरार्ध में भी दिवस होता है। और (जयाणं उत्तरड्डेऽवि दिवसे भवइ, तया णं जंबदीवे दीवे मंदरस्स पव्वयस्स पुर- धिमपच्चत्यिमे ण राई हवइ ) जय उत्तरार्ध में भी दिवस होता है तब "जयाणं भंते !"छत्याल सूत्राथ-(जयाणं भंते ! जंबुद्दीवे दीवे दाहिणढे दिवसेहवइ) महन्त ! क्यारे दीपना wिi हिस खाय छ, (तया णं उत्तरढे वि दिवसे भव) त्यारे . उत्तराधमा ५ शुक्स डाय छ ? भने ( जयाणं उत्तरढेऽवि दिवसे भवइ, तयाण जंबूहीवे दीवे मंदरस्स पव्ययस्स पुरस्थिमपञ्चस्थिमेणं राई ફાર) જ્યારે ઉત્તરાર્ધમાં પણ દિવસ હોય છે, ત્યારે જ બૂઢીપમાં સુમેરુ ·द्वीपे द्वीपे दक्षिणार्धेऽपि दिवसः, भारत-राभिर्मयाग, सदा मल मदन्त जिम द्वीप द्वीपे मन्दरस्प पर्वतस्य परिवार दिनमी गतिमा पभिमपि दिनमोभा वति, यदा खलु पधिमे दिवसों भरति नागर नम्पदोपदी मन्दरस्य पर्वतरण उत्तर-दक्षिणे रात्रिर्भवति? न्य, गीतमा पदापर नमीप मन्दरपरिस्में जंगीप में सुमेरु पर्वत की उत्तादिना तरफ और पशिम विना तरफ रानि होती हैं । (इंता, गोयमा नया णं गगुपये दीये दाक्षिण विदि. घसे जांच राई भवई) हां गौतम ! मी तरह से होता है-जप अंदीप नामके द्वीप में दक्षिणा में भी दिवस होता तप पायत रनि होती है। (जया णं भंते ! जंघुदीवे दीये मंदरस्स पव्ययस्स पुरथिमे णं दिवसे भवइ) हे भदन्त ! जिस समय जंबूदीप नामके दीप में मंदर पर्वत की पूर्वदिशा तरफ दिवस होता है (तया णं पचत्यिमेण वि दियसे भवइ) तय पश्चिम दिशा तरफ भी दिघस होता है और (जपा णं प. चत्थिमेणं दिवसे भयद, तया णं जवुद्धीवे दीये मंदरस्स पव्ययस्स उरा. रदाहिणेणं राई भवइ) जप पश्चिम दिशा तरफ दिवस होता है,तम जम्बूद्वीप में भंदर पर्वत की उत्तर दक्षिण दिशा तरफ रोधि होती है ? क्या? (हंता, गोयमा ! जया णं जंयुद्दीवे दीये मंदरपुरस्थिमे णं दिवसे जाप राई भवई) हां, गौतम ! इसी तरह से होता है-तप यावत् रत्रि પર્વતની ઉત્તર દિશા તરફ અને પશ્ચિમ દિશા તરફ શું રાત્રિ હોય છે (हंता, गोयमा !-जयाणं जंबुद्दीवे दीवे दाहिणढे वि दिवसे जाय राई भवई ) st, ગૌતમ! એવું જ બને છે જ્યારે જબૂદીપ નામના દક્ષિણાર્ધમાં દિવસ હોય છે ત્યારે ઉત્તરાર્ધમાં પણ દિવસ હોય છે, (યાવતી અને ત્યારે સુમેરુ પર્વ तनी उत्तर म२ पश्चिम UिHi रात्रि डाय छे. (जयाण भंते ! जंबुद्दीवे दीवे. मंदररस पव्वयस्स पुरथिमेणं दिवसे भवइ) डे महन्त ! न्यारे द्वीपना भरपतनी पूर्व दिशामा हिवस यि छ, (तयाणं पचस्थिमेण वि दिवसे भयह त्यारे पश्चिम दिशामा ५ विरस डाय छ भने (जयाण पञ्चस्थिमेण दिवसे भवइ, तयाण जंबुद्दीवे दीवे मंदरास . पव्ययरस उत्तरदाहिणणं राई भवइ ?" જ્યારે પશ્ચિમ દિશામાં દિવસ હોય છે, ત્યારે જંબુદ્વીપના મંદર પર્વતની ઉત્તર हतिष हिशाम शु शनि खाय छ ? (हंना गोयमा ) I, गौतम ! मे. भने छ, " जयाण जंयुद्दीचे दीवे मंदरपुरस्थिमेणं दिवसे जाव राई मबई " .

·मेषचन्द्रिका री० ० ५ ० १ ० २ रात्रिदिवसस्वरूपनिक दिवसः, यावत्-रात्रिर्भवति, यदा खल भदन्त ! जम्बूद्वीपे द्वीपे दक्षिणार्धे उत्कृष्टो अष्टादशमुहतों दिवसो भवति, तदा उत्तरार्धेऽपि उत्कृष्टोऽष्टादशमुहतों दिवसो भवति, यदा उत्तरार्धे उत्कृष्टोऽष्टादशमुहूर्तो दिवसो भवति तदा खलु जम्बूद्वीपे द्वीपे मन्द- रस्प पौरस्त्य-पश्चिमे जयन्यिका द्वादशमुहर्ता रात्रिभवति ? हन्त, गौतम ! यदा जम्बूद्वीपे द्वीपे यावत्-द्वादशमुहूर्ता रात्रिर्भवति, यदा जम्बूद्वीपे द्वीपे मन्दरस्य होती है (जया णं भंते ! जंबुद्दीवे दीचे दाहिणड्ढे उफोसए अट्ठारसमु. टुत्ते दिवसे भवइ तयाणं उत्तरडेवि उपोसए अट्टारसमुहत्ते दिवसेभवह) हे भदन्त ! जय जंयुद्धीप नाम के दीप में दक्षिणार्ध में ज्यादा १८ अठारह मुहर्त का दिवस होता है,तय उत्तरार्ध में भी अधिक से अधिक १८अठा- रह मुहूर्त का दिन होता है,और (जयाणं उत्तरड्डे उफोसपअद्वारसमुहत्ते दिवसे भवह, तया णं जंधुदीवे दीवे मंदरस्स पुरस्थिम-पच्चस्थिमेणं जह- भिया दुथोलसमुहत्ता राई भवई) जब उत्तरार्ध में सब से घड़ा अठारह मुहर्त का दिन होना है तय जंबूदीप नामके दीप में मंदरपर्वत की पूर्व पंश्चिम दिशा तरफ सय से कमती प्रमाणवाली पारहमुहर्त की रात्रि होती है क्या ? (हंता गोयमा! जयाणं जंबुद्दीवे दीवे जाव दुवालसमुहत्ता राई भवइ) हां, गौतम! इसी तरह से होता है। जंबूदीप नामके दीपमें यावत् पारह मुहर्तकी रात्रि होती है ।(जयाणं जंयुद्धीवेदीवे मंदरस्स पुरथिमे ત્યારે જંબુદ્વીપના મંદર પર્વતની પૂર્વ દિશામાં દિવસ હોય છે, ત્યારે પશ્ચિમ દિશામાં પણ દિવસ હોય છે (યાવત) અને ત્યારે મંદિર પર્વતની ઉત્તર इक्षिय हशमां रात्रि जय छ, (मयाणं भवे ! जंबुदीचे दीवे दाहिणढे. उका- सए अट्ठारसमुहुत्ते दिवसे भवइ, तयाण उत्तरढे विउकोसए अट्ठारसमुहत्ते दि- वसे मवइ.!) 3 महन्त ! त्यारे दीपना क्षिामा धारेमा धारे 2461 મુહૂતને દિવસ હોય છે, ત્યારે ઉત્તરાર્ધમાં પણ શું વધારે ૧૮ અઢાર મુહુર્તનાં हिस खाय छ ! भने (जयाणं उत्तरढे उघोसए अट्ठारसमुहुत्ते दिवसे भवइ, सयाण जंबुद्दीवे मंदरस्स पुरस्थिमपञ्चस्थिमेणं जहन्निया दुयाइसमुहत्ता राई भवई ?) ત્યારે ઉત્તરાર્ધમાં સૌથી માટે દિવસ ૧૮ અઢાર મુહૂર્તને થાય છે, ત્યારે છે જબૂદીપના મંદર પર્વતની પૂર્વ પશ્ચિમ દિશામાં સૌથી નાની બાર મુ तनी शनि थाय छ ! " हंता गोयमा! जयाण जंबुद्दीवे दीवे जाव दुवालसमु- हुधा राई भवइ) . मातम ! न्यारे दीपना क्षिामा मामा मोटो દિવસ ૧૮ અઢાર મુહૂર્તને થાય છે, ત્યારે ઉત્તરાર્ધમાં પણ મોટામાં મોટે દિવસ ૧૮ અઢાર મુહૂર્ત થાય છે, અને ત્યારે મંદિર પર્વતની પૂર્વ તથા પશ્ચિમે ·. पौरस्त्ये उत्कृप्टोऽष्टादशमहो दियसो गति सदा नदीने हाप पनिशी उत्कृष्टोऽष्टादशमुहूर्ना दिसो गति, गदा पनि गोपादनमहलो दिनको भवति, तदा खलु भदन्त ! जम्मूदीपे होपे उगरे दहा मात-पिमंाति ! हन्त, गौतम यावत्-मरति, पदा मल भदन्त माहोसिमामा उफोसए अद्वारसमुह दियसे भया, सगाणं गुलीये दीये पण स्थिमेणं वि उपोसेणं अहारममुररो दियसे मय) मदनाप जीप नामके द्वीप में मंदरपर्वन की पूर्यदिशा तरफ अधिक से अधिक अठारा मुहर्त का दिन होता है, तप जनूटीप में पगिम दिशा की तरफ भी अधिक से अधिक अठारह मुहर्त का दियम होगा। और (जमार्ग पर थिमे पा उपोसिए अद्वारस्समुह दियसे भया, तयाते ! जंबुरीने दीवे उत्तरे दुवालसमुष्टता जाय राई मया) जय भिम दिशा की तरफ अधिक से अधिक अठारह मुहर्त का दिन होता है नय है भदन। जंधुदीप में उत्तरोध में सप से कम पारह मुहर्त की रानि होती है क्या? (हता, गोयमा जाच भयह) हां, गौतम ! इसी तरह से यावत् सबसे फम पारह मुहर्त को रात्रि होती है । (जया णं भंते ! जंपुडीचे दीये दाहिणड्ढे अट्ठारसमुहत्ताणंतरे दिवसे भवइ.) हेभदन्त ! जय जम्बूद्वीप નાનામાં નાની રાત્રિ ૧૨ બાર મુહૂર્તની થાય છે. (जयाणं जवुदीवे दीवे मंदरस्स पुरथिमे उपोसए अट्टारसमुहत्ते दिवसे मवई तयाण जंबुद्दीवे दीवे पचस्थिमेण वि उक्कोसेण अठारसमुहत्ते दिवसे मयई १) હે ભદન્ત! જયારે જંબુદ્વિપ નામના દ્વીપના મંદર પર્વતની પૂર્વ દિશા તરફ લંબામાં લાંબે ૧૮ અઢાર મુહૂર્તને દિવસ થાય છે, ત્યારે જંબુદ્વીપમાં પશ્ચિમ દિશા १२५ पशु माझt ein १८२६।२ मुहूतना सि याय १ भने (जयाण पच्चस्थिमे ण उक्कोसिए अट्ठारसमुहु दिवसे भवइ, तयाण भंवे जंबुद्दीवे दीवे उत्तरे दुवालसमुहत्ता जाय राई भवद !) या पश्चिम दिशामा मामा લાં બે દિવસ ૧૮ અઢાર મુહૂર્તતે હેય છે, ત્યારે. શું. જંબુદ્વીપના ઉત્તરાર્ધમાં नानाभा नानी रात्रि १२ार भुतनी साय छ १ (हता, गोयमा ! जावभवइ ) , ગતમ! જંબુદ્વીપના ઉત્તરાર્ધમાં ટૂંકામાં ટૂંકી ૧૨ બાર મુહૂર્તની રાત્રિ હોય છે, स्या सुधार्नु समस्त ४थन सत्य छे. (जयाण मंते जंबुद्दीवे दोवे दाहिणढे अट्ठा रसमहत्ताणतरे दिवसे भवइ, तया ण उत्तरे अद्वारसमुहत्ताणतरे दिवसे भवा) ·( प्रमेयमन्द्रिका टी० ० ५ उ०१ सू० २ रात्रिदियसस्वरूपनिरूपणम् दशमूहर्तानन्तरो दिवसो भवति, तदा उत्तरे अष्टादशमुहूर्तानन्तरो दिवसो भवति, यदा उत्तरे अष्टादशमुहूर्तानन्तरो दिवसो भवति, तदा जम्बूद्वीपे द्वीपे मन्दरस्य पर्वतस्य पौरस्त्ये, पथिमे सातिरेका द्वादशमुहूर्ता रात्रिर्भवति ? हन्त, गौतम ! पदा जम्बूद्वीपे द्वीपे यावत्-रात्रिभवति, यदा खलु भदन्त ! जम्बूद्वीपे द्वीपे मन्द रस्य पर्वतस्य पौरस्त्ये अप्टादशमुहूर्तानन्तरो दिवसो भवति, तदा पश्चिमे अष्टादश- मुहूर्तानन्तरो दिवसो भवति, यदा पश्चिमे अष्टादशमुहूर्तान्तरो दिवसो भवति तदा जम्बूद्वीपे द्वीपे मन्दरस्य पर्वतस्य उत्तर-दक्षिणे सातिरेकवादामुहूर्ता रात्रिभवति ? नामके दीप में दक्षिणार्ध में अठारह मुहर्त से कुछ कम विवस होता है (तयाणं उत्तरे अट्टारसमुहत्ताणंतरे दिवसे भवइ ) तय उत्तरार्ध में अट्ठारह मुहर्त से कुछ कम दिवस होता है । और ( जयाण उत्तरड्ढे अट्ठारसमुहत्ताणंतरे दिवसे भवह, तयाणं जंघुदीवे दीवे मंदरस्स पन्य यस्स पुरत्यिमेणं पच्चरिथमेणं साइरेगा दुवालसमुहुत्ता राई भवइ) जय उत्तरार्ध में अठारह मुहर्त से कुछ कम दिन होता है तप जम्यूटीप नाम के दीपमें मंदरपर्वत की पूर्व और पश्चिम की और पारह मुहर्ससे कुछ अधिक लंबी रात होती है क्या ? (हंतागोयमा! जया णं जंधुद्दीवे दीवे जाव राई भवइ ) हां गौतम ! इसी तरह से होता है-जम्बूद्वीप में यावत् रात्रि होती है । (जया णं भंते ! जंयुहीवे दीवे मंदरस्स पन्वयस्स पुरथिमे णं अहारसमुहुत्ताणंतरे दिवसे भवइ,तया णं पच्चधिमेणं अट्ठारसमुहु- ताणंतरे दिवसे भवह) हे भदन्त ! जिस समय जम्बूद्वीप नामके दीप में मन्दर पर्वत की पूर्वदिशा तरफ अठारह मुहर्त से कुछ कम दिवस होता હે ભદન્તી જ્યારે જંબૂઢીપના દક્ષિણાર્ધમાં ૧૮ અઢારમુહૂર્તથી કે દિવસ થાય છે, ત્યારે શું ઉત્તરાર્ધમાં પણ દિવસ ૧૮અઢારમુહૂર્ત કરતાં ટૂંકો દિવસ થાય छ ? भने(जयाणं उत्तरढे अद्वारस मुहत्ताणतरे दिवसे भयइ, तया ॥ जंबुद्दीने दीवे मंदरस्स पव्वयस्स पुरथिमे ण पच्चस्थिमे साइरेगा दुवालसमुहुत्ता राई भवई) જ્યારે ઉત્તરાર્ધમાં ૧૮ અઢાર મુહુર્ત કરતાં ટૂંકે દિવસ થાય છે, ત્યારે શું જબૂતીપના મંદર પર્વતની પૂર્વ અને પશ્ચિમ તરફ બાર મુહૂર્ત કરતાં પણ લાંબી रात्रि थाय छ ? (इंता गोयमा ! जया जंबुद्दीवे दीवे जाव राई भवइ) , ગૌતમ! એવું બને છે–જ્યારે જંબુદ્વીપમાંથી શરૂ કરીને બાર મુહૂર્ત કરતાં aisी रात्रि याय छे त्यां सुधार्नु ४थन ड ४२(जया ण भते ! जंबुद्दीवे दीवे मंदरस्स पव्ययस्स पुरत्यिमेण अद्वारसमुहुत्ताणतरे दिवसे भवइ, तया पं पच्चत्यिमेण अट्ठारसमुहुत्ताणतरे दिवसे भवई) महन्त ! न्यारे भूदी५ ना. મને દ્વીપને મંદર પર્વતની પૂર્વાદિશા તરફ અઢાર મુહત કરતાં ટૂંકે દિવસ ·! - - मगन इन्त, गौतम ! यार-भवति. एसा पतेन को प्रागारमियागम् , समदनगावों दिवसः, प्रयोदशहा राशिनि, मादमाहानगदिमा, ताशिरमा प्रयो. दशमुहूर्ता रात्रिः, गोउगाहनों दिया, मर्दानी गतिः, गोदमानानन्तरी दिवसः, सातिरेका चशमुहर्ता रात्रिः, पदमुहनों सिमः, परमानो है, तप पथिम दिशा तरफ अठारह मुहर्ग से कुछ कम दियस होता है। और (जपा णं पच्चलिमेण अद्यारम मुहताणतरं दियसे भया, तपा णं जंयुहीये दीवे मंदरम्स पचपस्स उत्तरदारिणे माइरंगनुयालसमु. दृत्ता राई भयइ ) जप पलिम दिशा तरफ अठारहमान से कुए कम दिवस होता है तप जम्बूदीप नामके गोप में मंदर पर्यन की उत्तर दिशातरफ पारद मुह से फुट अधिक लंपी-पदी रात्रि होती है क्या? (हता गोयमा! जाच भवद ) हां गीतमा इमी तरह से पायत बारह मुहूर्त से कुछ अधिक लयी रात्रि होती है। (गवं एएणं फमेण ओसारे यव्य) इसी तरह इसी क्रम से दिवस का प्रमाण कम करना चाहिये और रात्रिका प्रमाण पदाना चाहिये । जय (सत्तरसमुहगे दिवसे तेरंसमुहुत्ती राई भघह) सत्तरह मुहर्त का दिवस होगा तब तेरह मुहत की रात्रि होगी । ( सत्तरसमुहत्ताणतरे दिवसे साइरेगा, तेरसमुहत्ताराई, सोलसमुहुत्ते दिवसे; चोइस मुहत्ता राई, सोलस થાય છે, ત્યારે શું બંદર પર્વતની પશ્ચિમ દિશામાં પણ અઢાર મુહૂર્ત કરતાં टूहिक्स थाय छ १ भने (जयाण पचत्यिमे ग अद्वारसमुदुचाणतरे दिवसे भवइ तया ण जंबुद्दीवे दीवे मंदरास पव्ययस्स उत्तरदाहिणे सारेगदुवालस- मुहवा राईभवइ ?) क्यारे पश्चिम EिAKHi मामुहूत' Pitaस થાય છે, ત્યારે શું જબૂદીપ નામના હીપના મંદર પર્વતની ઉત્તર દક્ષિણ त२५ भा२ भुडूत ४२ai aint रात्री थाय छ १ (हता, गोयमा ! जाव भवा) હા, ગૌતમ એવું બને છે. અહીં ઉપરોક્ત બાર મુહૂર્ત કરતાં લાંબી રાત્રી થાય छे, त्यां सुधार्नु ४थन ग्रह ४२७. (एवं एएण कमेण ओसारेयव) मे शत એજ ક્રમથી દિવસનું પ્રમાણ ઓછું કરવું જોઈએ અને રાત્રિનું પ્રમાણ વધારવું नन्यारे (सत्तरसमुत्ते दिवसे तेरस मुत्ता राई भवइ) न्यारे सत्तर भुइतना लिस थाय त्यारे ते२ (१३) भुतनी शनि थाय छे. (सत्तरस मुहताणतरे दिवसे साइरेगा, तेरसमुहुत्ता राई, सोलसमुहुत्ते दिवसे, चोइसमुहला राई, सोलमा ·. प्रमेययन्द्रिका टीका श० ५ उ०१ सू० २ रात्रिदिवसस्यरूपनिरूपणम् रात्रिः पञ्चदशमुहूर्तानन्तरो दिवसः सातिरेका पञ्चदशमुहूर्ता रात्रिः, चतुर्दशमुहतों दिवसः पोडशमुहूर्ता रात्रिः, चतुर्दशमुहूर्तानन्तरो दिवसः, सातिरेका पोडशमुहर्ता रात्रिः त्रयोदशमूहों दिवसः सप्तदशमुहूर्ता रात्रिः, त्रयोदशमुहूर्तानन्तरो दिवसः, सातिरेका सप्तदशमुहूर्ता रानिः । यदा खलु जम्बूद्वीपे द्वोपे मुष्टुत्ताणतरे दिवसे, साइरेगा चउपस मुहत्ता राई) जय सत्तरह मुहर्त से भी कुछ कम दिवस होता है,तय तेरह मुहर्त से भी कुछ अधिक रात्रि होती है। और जय मोलह मुहर्त का दिवस होता है तय १४ चौदह मुहूर्त की राशि हो जाती है । जय सोलह मुहर्त से कुछ कम दिवस होता है तय रात्रि कुछ अधिक चौदह मुहर्त की हो जाती है । (पण्णरस मुहत्ते दिवसे, पण्णरसमुहत्ता राई ) जय पन्द्रह मुहर्न का दिवस होता है तय पन्द्रह मुहर्त की रात्रि होती है । ( पण्णरम मुष्टुत्ताणतरे दिवसे साइ- रेगा पण्णरसमुहत्ता राई ) पन्द्रह मुहर से कुछ कम जय दिवस होता है, तय कुछ अधिक पन्द्रह मुहर्त की रात्रि होती है । ( चोइसमुदत्ते दिवसे, सोलसमुहत्ता राई ) जय चौदह मुहर्त का दिवस होता है तय सोलह मुहर्त की रात्रि होती है । (चोदसमुहुत्ताणंतरे दिवसे, साइरेगा सोलहमुहुत्ता राई ) जय चौदह मुहर्त से कुछ कम का दिन होता है तय रात्रि कुछ अधिक सोलह मुहर्त की होती है। (तेरसमुहुने दि- वसे, सत्तरसमुहत्ता राई ) जब तेरह मुहर्त का दिवस होता है तथ मुहत्ताणतरे दिवसे, साइरेगा पउद्दसमुहत्ता राई ) क्यारे सत्त२ भुडूत ४२di પણ કંઈક કે દિવસ થાય છે, ત્યારે તેર (તેર) મુક્ત કરતાં કંઈક વધારે સમયની રાત્રિ થાય છે, જ્યારે સેળ મુર્તિ ને દિવસ થાય છે, ત્યારે ચૌદ મુહુર્તની રાત્રિ થાય છે, જ્યારે સોળ મુદત કરતાં પણ કંઈક ઓછા સમયને દિવસ હેય છે ત્યારે ચૌદ મુહૂર્તથી કંઈક વધારે સમયની રાત્રિ થાય છે. (पण्णरसमुहुत्ते दिवसे पण्णरसमुहुचा राई ) क्यारे १५५४२ मुहूतना हवस थाय छ, त्यारे ५१२ भुतनी रात्रि थाय छे. (पण्णरसमुहताणतरे दिवसे साइरेगा पंण्णरसमुहुत्ता राई) न्यारे २४२ मुताबिस डाय छ, त्यारे रात्रि ५४२ भुत थी * einी उत्य छ, (चोदसमुहुत्ते दिवसे, सोरस मुहत्ताराई)-न्यारे १४योः भुत नाहिस थाय छे, त्यारे १६स मुहूतनी रात्रि थाय छे. (चोहसमुहुत्ताणतरे दिवसे, साइरेगा सोलस. मुकुत्ता राई) त्यारे દિવસ. ચૌદ મુફત કરતાં કંઈક કે થાય છે, ત્યારે રાત્રિ સોળ મુહૂર્ત કરંતાં ·भगीन दक्षिणार्धे नधन्यको बादशाहनों दिगो माति, गदा उरापि, गदा उप- राधै सदा जम्न्वीपे द्वीपे मन्दरस्य परस्प पाराग-पभिम उन्कष्टिका अार. शमहर्वा रानिर्भवति ? इन्त, गौतम ! एवं मा उमारपिगम्यम् , याव-रात्रिम पति, यदा भदन्त ! जम्बूद्वीपे दीप मन्दरण पतस्प पोरस्ती जपन्यकी द्वार- सत्तरह मुहर्त की रात्रि होती है । (तेरममुहगाणगर दियसे, मारेगा मुहत्ता राई) और जप तेरह मुह से कुछ कम दिवस का प्रमाग रहता है तय रात्रि का प्रमाण कुछ अधिफ मगरह मुहतं का हो जाता है । ( जया णं जंचूदीये दीये दाहिण नापगए युवालसमुहगे दिवसे भवइ, तया णं उत्तरद्वे वि, जया णं उत्तरड्ने तयाण जंगीवे दीये मंदरस्स पव्ययस्सपुरस्थिम पञ्चत्यिमेणं उपोसिया अद्वारसमुहत्ता रा. ई भवइ ) हे भदन्त ! जप जंबूदीप नामफेदीप में दक्षिणा में सप से कम पारह मुहत्तं का दिवस होता है, तय उत्तरार्ध में भी ऐसा ही होता है । और जब उत्तरार्ध में ऐसा होता है, तप संदीप नामके द्वीप में मंदर पर्वत की पूर्व पश्चिम की ओर सय से अधिक अठारह मु. हुर्त की रात्रि होती है क्या ? (हता, गोयमा ! एवं चेव उच्चारेयवं जाव राई भवइ ) हां गौतम ! इसी प्रकार से होता है इसी तरह से ही सप कहना चाहिये यावत् रानि होती है। (जयाणं भते जंपनीवे दीवे मंदरस्स पव्ययस्स पुरस्थिमेणं जहन्नए दुवालसमुहुने दिवसे भवइ, ४. aisी थाय 2. (वेरसमुहत्ते दिवसे सत्तरसमुहुत्ता राई) यारे १३ तेर मुतना हिवस थायछे, त्यारे १७२५२ मुतनी शनि याय छे. (तरसमुहुचाणं तरे दिवसे, साइरेगा -सत्तरस मुहुत्ता राई ) यारे हिवस १३२ भुत ४२i घोडी हूँ। साय छ, त्यारे शनि सत्तर मुश्त ४२तां 250 einा खाय छे. (जया ण जीवे दीवे दाहिणडढे जहण्णए दुवाउसमुहत्ते दिवसे भवइ, तयाण उतरड्ढे वि जयाणं उत्तरढे तयाण जंबुद्दीवे दीवे मदरस्स पुरथिमपच्चस्थिमेणं उक्कोसियो अद्वारस मुठुत्ता राई भवइ) महन्त ! न्यारे भूदी नामनामा क्षिामा કે બાર મુહૂર્તને દિવસ થાય છે, ત્યારે ઉત્તરાર્ધમાં પણ શું એમ જ બને છે? અને જ્યારે ઉત્તરાર્ધમાં એવું બને, ત્યારે શું જંબુદ્વીપના મંદર પર્વતની પૂર્વ पश्चिम CARi ainwi ail १८ मार मुतनी शनि य छ १ (हता गोयमा ! एव चेव उचारेयन्त्र जाव राई भवइ) 8 गौतम से मन છે. (૧૮ અઢાર મુહૂર્તની રાત્રિ થાય છે, ત્યાં સુધીનું સમરત કથન અહીં ગ્રહણ नमा (जयाण मंते ! जहीवे दोवे मंदररस पव्वयस्स पर स्थिमेणं ·प्रमेयसन्द्रिका टीका २० ५ उ०१ २० २ रात्रिदिवसस्वरूपनिरूपणम् २१ महतो दिवसोभवति, तदा पश्चिमेऽपि, यदा पश्चिमेऽपि तदा जम्बूद्वीपे द्वीपे म- न्दरस्य पर्वतस्य उत्तर-दक्षिणे उत्कृष्टा अष्टादशमुहूर्ता रात्रिभवति ? हन्त, गौतम ? यावत्-रात्रिर्मवति ।। मू-२ ॥ टीका-अथ श्वेश्चतुर्दिा परिभ्रमणेऽपि तत्मकाशस्य प्रतिनियदिक्पातितया रात्रिदिवसव्यवस्था क्षेत्रभेदेन मतिपादयितुमाह-'जयाण भंते !' इत्यादि । गौत- मापृच्छति- हे भदन्त ! यदा खल 'जंतुदीवे दीवे ' जम्बूद्वीपे द्वीपे मध्यजम्बूद्वीपे तयाणं पच्चत्यिमे णं वि, जहाणं पच्चधिमेणं वि तया जवुद्दीवे दी. वे मंदरस्स पव्वयस्स उत्तरदाहिणेण उफोसिया अट्ठारसमुहुत्ता राई भ. वह ) हे भदन्त ! जप जंबुद्वीप नामके द्वीप में मंदरपर्वत की पूर्वदिशा की ओर सय से कम यारह मुहर्त का दिवस होता है, तय पश्चिम की ओर भी वैसा ही होता है । और जय पश्चिम की ओर भी चैसा होता है, तप जंदीप नामके द्वीप में मंदर पर्वत की उत्तर दक्षिण दिशा तर- फ अधिक अठारह मुहर्त की रात्रि भी होती है क्या ? (हंता गोयमा! जाव राई भवइ ) हां, गौतम ! इसी प्रकार से रात्रि होती है यावत् अधिक से अधिक अठारह मुहर्त की रात्रि होती है । टीकार्थ- सूर्य चारों दिशाओं में भ्रमण करता है-फिर भी उसका प्रकाश प्रतिनियत दिशाओं में ही पड़ता है, इस कारण रात्रि दिवस की व्यवस्था को मूत्रकार क्षेत्र भेद द्वारा प्रतिपादन करने के लिये कहते -(जया णं भंते ) इत्यादि । जहन्नए दुवालसमुहुत्ते दिससे भवइ. तया | पचत्यिमे वि, जयाण पन्च- थिमेणं वि तयाणं जंबुद्दीवे दीवे मंदरस्स पचयस्स उचर दाहिणेणं उक्कोसिया अट्ठारस. मुहुचा राई भवइ) Red ! न्यारे दीप नामना दीपभा भर पतनी પૂર્વ દિશા તરફ હંકામાં કે ૧૨ બાર મુહૂર્તને દિવસ થાય છે, ત્યારે શું પશ્ચિમ તરફ એવું બને છે, અને જ્યારે પશ્ચિમ તરફ એવું બને છે ત્યારે શું જંબુદ્વીપના મંદર પર્વતની ઉત્તર દક્ષિણ દિશા તરફ લાંબામાં લાંબી ૧૮ भा२ मुतनी रात्रि डाय छ ? (हंता गोयमा ! जाव राई भवइ) , गौतम! એવું જ બને છે-(લાંબામાં લાગી ૧૮ અઢાર મુહૂર્તની રાત્રિ હોય છે, ત્યાં સુધીનું સમસ્ત કથન ગ્રહણ કરવું. ટીકાર્થ–સૂર્ય ચારે દિશાઓમાં ભ્રમણ કરે છે. પણું તેને પ્રકાશ પ્રતિ નિયત દિશાઓમાં જ પડે છે, તેથી રાત્રિ દિવસની વ્યવસ્થાનું ક્ષેત્રભેદ દ્વારા प्रतिपाइन ४२वाने भाटे सूत्रा२ ४ छ-(जया ण मते !) याहि ·- -- . २३. भगवती 'दाहिणड्डे' दक्षिणार्धं दक्षिणदिग्गागे 'दिवसे या दिवसी भयान, 'गया' तदा खलु 'उत्तरढेवि ' उत्तराऽपि उगादिमागेऽपि 'दिपरो हपद' दिवसो भवति तयाणं ' तदा खल्लु किम् 'जंयुहीये दाने 'अंदीपे हीपे 'मंदर प. व्ययस्स' मन्दरस्य पर्वतस्य 'पुरस्थिम-पलायिण ' पौरमय-पाय साल पूर्व पथिममागे 'राई भवर' रानिर्भवति किम् ? मगाना-'गा, गौयमा!'हे गौतम स्वामी प्रभु से पूछते हैं कि हे भदन्त ! जय (जयुहीये दीये) जम्बूद्वीप नामके द्वीप में-मध्यजनोप में (दाहिणढे ) दक्षिणा में दक्षिणदिग्भाग में-(दिवसे भय) दिवस होता है, (तया ण) तब (उत्तरड्ढे वि) उत्तरार्ध में भी-उत्तरदिग्भाग में भी (दियसे हवड़) दिवस होता है तो क्या उस समय (जंबुद्दीये दीये ) मध्य संदीप में (मदरस्स पन्वयस्स ) मन्दर पर्वत की (पुरस्थिमेणं पच्चपिमेणं ) पूर्व और पश्चिम दिशा में पूर्वपश्चिमदिग्भाग में (राई मथइ) रात्रि होती है ? इसका अभिप्राय ऐसा है कि ऊपरके सूत्रयारा ऐसा कहा गया है कि सूर्य चारों दिशाओं में गमन करता है तो इससे तो यही समझा जा सकता है कि उसका प्रकाश सदा कायम फैलता रहता है-जय ऐसी यात है तो फिर कहीं रात्रि और कहीं दिवस ऐसा विभाग कैसे बन सकता है ? अर्थात् नहीं पन सकता । क्यों कि इस प्रकार की मान्यता से तो मर्यत्र दिवस ही रहना चाहिये । परन्तु ऐसा तो होता नहीं है । सो इसका कारण क्या है ? इसके समाधान निमित्त ऐसा कहा गया है कि यद्यपि सूर्य चारों दिशाओं में गति करता शीतभस्वामी महावीरप्रमुने पूछे छे 3-3 Rial arयारे (जबुद्दीवे दीवे) જબૂઢીપ નામના દ્વીપમાં (મધ્ય मूढीमा) (दाहिणढे ) क्षिा (इक्षिष HिIT ५ " दिवसे भवइ" हिस थाय छ ? तयाण "त्यारे " उत्तरड्ढे वि) शुत्तराभा पy (दिबसे भवइ )स थाय छ ) भने सारे (जंबुद्दीव दीवे) मध्य द्वीपमा शावमा (मदरास पव्ययस्स) म१२ (सुभेर) पतनी (पुरथिमपच्चास्थिमेण) पूर्व भने पश्चिम दिशामा ( पूर्व पश्चिम मामा ) शु(राई भवइ ) रात्रि डाय छ ? गौतम स्वामीना પ્રશ્નનું તાત્પર્ય એવું છે કે-પહેલા સૂત્રમાં એવું બતાવવામાં આવ્યું છે કે સૂર્ય ચારે દિશાઓમાં ભ્રમણ કરે છે. એથી તે એવું માનવાને કારણે મળે છે કે તેને પ્રકાશ સદા સર્વત્ર ફેલાતા જ રહે છે. આવું હોવા છતાં કોઈ જગ્યાએ દિવસ અને કોઈ જગ્યાએ રાત્રી થવાનું કારણ શું છે? ખરેખર તે બધી જગ્યાએ દિવસ જ હવે જોઈએ. તે તેનું સમાધાન નીચે પ્રમાણે કરવામાં આવ્યું છે–સૂર્ય .

·- 'दाहिणड्डे यावत्-रात्रि- . प्रमेयसन्द्रिका रीका २०५ उ०१० २ राथिदिवसस्वरूपनिरूपणम् गौतम ! इन्त, सत्यम् ' जयाणं ' यदा खलु 'जम्पुटीये दीवे' जम्बूद्वीपे द्वीपे दक्षिणार्धे 'दिवसे' दिवसः 'जाव-राईभवड़ । भवति, इति, यावत्करणात् 'भवति, तदा उत्तरार्धेऽपि दिवसो भवति, यदा च उत्त- रार्धेऽपि दिवसो भवति, तदा जम्बूद्वीपे द्वीपे मन्दरस्स पर्वतस्य पौरस्त्यपश्चिमे' इति संग्राह्यम् । रहता है फिर भी उसका प्रकाश मर्यादित है । अर्थात् उसका प्रकाश अमुक भागतक ही जाता है- आगे नहीं जाता है-इसलिये रात और दिवस का व्यवहार यन जाता है। जितनी मर्यादा तक जयतकसूर्यका प्रकाश रहता है-उतना भाग में तयनक दिवस का व्यवहार और प्रकाश वर्जित स्थान में रात्रि का व्यवहार होता है। इसी यान को क्षेत्र विभा- गपूर्वक इस सूत्र द्वारा प्रकट किया गया है, गौतम प्रभु से प्रश्न करते हुए पूछते हैं कि जब जम्बद्रीप में दक्षिणार्ध में और उत्तरार्ध में दिवस होताह-तप क्या पूर्व और पश्चिमभाग में रात्रि होती है क्या? भगवान् इसका उत्तर देते हुए गौतम से कहते हैं कि (हंता गोयमा ! हां गो. तम ! (जयाणं ) जय (जंयुद्दीवे दीवे ) जम्बूद्वीप नामके मध्य जंबूद्वीप में (दाहिणड्ढे वि) दक्षिणार्ध में भी (दिवसे ) दिवस होता हैं-तय (जाय राई भवइ ) यावत् राम्रि होती है । यहां यावत्पद से ( भवति तदा उतरार्धेऽपि दिवसो भवति, यदा च उतरार्धेऽपि दिवसो भवति तदा (जम्बुद्वीपे दीपेमन्दरस्य पर्वतस्यपोरस्त्यपश्चिमे) इस पाठका संग्रह किया ચારે દિશામાં ગતિ કરતો રહે છે, છતાં પણ તેનો પ્રકાશ મર્યાદિત છે-એટલે કે સૂર્ય પ્રકાશ અમુક હંદ સુધી જ જાય છે–તે હદ કરતાં આગળ જતો નથી. તે કારણે રાત્રિ અને દિવસ થાયા કરે છે. જેટલી હદમાં જ્યાં સુધી સૂર્યને પ્રકાશ રહે છે, તેટલી હદમાં ત્યાં સુધી દિવસ રહે છે, અને પ્રકાશવિહીન સ્થાનમાં રાત્રિ હોય છે એજ વાતને ક્ષેત્ર વિભાગપૂર્વક આ સૂત્ર દ્વારા પ્રકટ કરવામાં આવેલ છે. ગૌતમસ્વામી મહાવીર પ્રભુને પૂછે છે કે જ્યારે જંબુદ્વીપના દક્ષિણાર્ધ અને ઉત્તરાર્ધમાં દિવસ હેય છે, ત્યારે શું પૂર્વ અને પશ્ચિમ ભાગમાં રાત્રિ હોય છે ?) मा प्रश्नोन मसापीर प्रभु सेवा उत्त२ मा छ(हंता गोयमा!) HI, गौतम। (जयाण) न्यारे (जंबुद्दीवे दौवे ) दीप नामना मध्य भूदीना (दाहिणढे वि) क्षिामा “दिवसे"पिस डाय छ, त्यारे (जाव रई भवई) यावत् रात्री साय छे. गडी यापत् ५४थी (भवति तदा उत्तरार्धऽपि) ઇત્યાદિ પાઠને સંગ્રહ થયે છે. ઉત્તરાર્ધમાં પણ દિવસ હેય છે, ત્યારે જંબૂ- . , ·शाताधर्मकथासूत्रे अत एव यथा गन्ध हास्तनागन्धमाघ्रायान्ये गजाः क्यापि प्रपलायन्ते तथा भगवद चिन्त्यातिशयप्रभावशातद्विहरणसमीरणगन्धसम्बन्धगन्धतोऽपि-ईति-डमर-मरकादय उपद्रवास्तत्र न तिष्ठन्तीति, गन्धगजाश्रितराजवद् भगवदाश्रितो भव्यगणः सर्वदा विजयवान् भवतीति च भवत्युभयोयुक्तं सादृश्यम्। 'लोगुनमेणं' लोकोत्तमेन- लोकेपुर्वाधस्तिर्यग्रूपेषु उत्तमः श्रेष्ठः, यद्वा-लोकस्य भन्यलोकस्य कल्याण कारित्वादुनमस्तेन । 'लोगनाहेणं' लोकनायेन-लोकस्य-व्यसमूहस्य नाथ योगक्षेम कारित्वात्मभुस्तेन। लोगहिएणं लोकहितेन-लोकस्य पडजीवनिकायरूपस्य हितः सर्वथा तक्षणप्ररूपणेन स्वयंरक्षणेन हितकरस्तेन। 'लोगपईवेणं' लोकमदीपेन-लोकस्य भव्यरूपविशिष्टलोकस्य आन्तरमिथ्यात्वविमिरनिकरनिराकरणपुरस्सरं जीवानीवादि पदार्थस्वरूपप्रकाशकत्वात्मदीपस्तेन, नहि जन्मान्धः पदीपे सत्यपि वस्तुं पश्यति, गंध गजारूढ नरेश की तरह भगवदाश्रित, "भव्य गण" भी सर्वदा विजयी होता है । "लोकोत्तम" प्रभु को इसलिये कहा गया है कि उर्ध्व अधो एवं मध्यलोक में उन जैसा उत्तम श्रेष्ट और कोई नहीं है-न हुभा है-और न होगां । अथवा-लोक शब्द का अर्थ भव्यजन भी होता है- उनका कल्याण प्रभुद्वारा ही होता है-इसलिये भी उन्हें "लोकोत्तम कहा है। भव्यसमूह के ये योगक्षेमकारी होने से नाथ हैं इसलिये "लोक- नाथ' इन्हें कहा गया है। पटजीवनिकायरूप इसलोक के रक्षण करने के प्ररूपक होने से ये "लोकहित" इस शब्द के वाच्य हुए हैं। लोक प्रदीप- मन्यरूप-विशिष्ट लोकों को ये, उनके आन्तर मिथ्यात्वरूप तिमिर निकर अन्धकारसमूह) के निराकरण करनेवाले होने से और साथ साथ में उन्हें जीव अजीव आदिपदार्थों के यथार्थ स्वरूप का प्रकाश देने वाले होने से प्रदीप जैसे कहे गये हैं। ગંધ હાથી ઉપર બેસનાર રાજાની જેમ “ભગવદાશ્રિત” “ભવ્યગણ પણ કાયમને માટે વિજયી થાય છે. પ્રભુને “કેમ” એટલા માટે કહેવામાં આવ્યા છે કે ઊર્ધ્વ, અધે અને મલિકમાં એમના જે ઉત્તમ અને શ્રેષ્ઠ બીજો કોઈ છે નહિ, થર્યો નથી અને થશે નહિ. અથવા-લક શબ્દને અર્થે ભવ્યજન પણ થાય છે-તેમનું શ્રેય પ્રભુ વડે જ થાય છે, એટલા માટે પણ તેમને કેમ કહ્યા છે. ભવ્યસમૂહના એ ચોગક્ષેમ કરનાર લેવાથી “નાથ” છે, એટલા માટે જ એમને લેકનાથ કથા છે. પ અવનિકાયરૂપ આલોકના રક્ષણ કરવાના નિરૂપક હેવાથી એએને કહિતી આ શબ્દથી બેધવામાં આવ્યા છે. લોકપ્રદીપભવ્યરૂપથી વિશિષ્ટ લેકેને એ તેમના અન્તરના મિથ્યાત્વરૂપ તિમિર નિકટ (અન્ધકાર) સમૂહને દૂર કરનારા કહેવાથી અને સાથે સાથે તેમને જીવ-અજીવ વગેરે પદાર્થોના સાચારૂપને પ્રકાશ આપનાર (સાચા રૂપને બતાવનારું હોવાથી પ્રદીપના જેમ તેઓને “પ્રદીપ' કહેવામાં આવ્યા છે. - ·३० . अनगारधर्मामृतपिणीटीका.म.३ सुधर्मस्वामिनाचम्पानगांसमवसमरणम् किन्तु तस्मै भदीपोऽपदीप पव, तथैव भगवानप्यभव्यायेति लोकशब्देन भव्य- लोकग्रहणम् । 'लोगपज्जोयगरेणं' लोकमद्योतकरण-लोक्यत इति लोका, इति व्यु- त्पत्या लोकालोकरूपस्य समस्तवस्तुजातस्य मावस्याखण्डमाण्ड मण्डलमित्र प्रयोतं प्रकाशं करोतीत्येवं शीलो लोकमयोतकरः, तेन । 'अभयदएणं' अभयदयेन-- अमयम् आत्मनो विशिष्टस्वास्थ्यं दयतेन्ददातीत्यभयदा विकटकर्मकोटिसङ्कट- मोचन-निःश्रेयसमाधनभूतसम्यग्दर्शनादि लक्षणपरमधृति दायक इत्यर्थः, तेन । 'चाय- यहां जो लोक पद से भव्यरूप विशिष्ट लोकका ग्रहण किया गया है-उसका कारण यह है कि जिस प्रकार दीपक के होने पर भी जन्मान्ध वस्तुका अवलोकन नहीं कर सकता है-उसी तरह भगवान के सद्भाव में भी अभन्यजन यथार्थ वस्तु के स्वरूप अवलोकन से रहित ही बने रहते हैं-उनके द्वारा उसका कुछ भी कल्याण नहीं हो सकता है-जिस प्रकार दीपक जन्मान्य के लिये अदीपक ई-उसी प्रकार अभव्यजन भग. वान से लाभ नहीं प्राप्त कर सकते है। लोकप्रद्योतकर-जो देखने में आता है उसका नाम लोक है-इस न्युत्पत्ति के अनुसार लोक और अलोकरूप समस्त वस्तु समूह के अखण्ड रविमार्तण्डमंडल की तरह ये प्रकाश करने वाले हैं इसलिये लोकमद्योतकर हैं। अभयदय-आत्मा के विशिष्ट स्वास्थ्य का नाम अभय है। इस अभय को जो देता है वह अभयदय-कहलाता है। ऐसे अभयदय प्रभु ही हैं-कारण उन्होंने भव्य जीवों को विकट कमी के कोटिकोटि संकटो से छुटाया है और उन्हे निःश्रेयस के साधनभूत ऐसे-सम्यग्दर्शनादिम्प परम धैर्य को प्रदान किया है। અહીં જે લોક પદ વડે ભયરૂપ વિશિષ્ટ લેકનું ગ્રહણ કરવામાં આવ્યું છે. તેમનું કારણ એ છે કે જેમ દીપક હોવા છતાં પણ જન્માંધ, વસ્તુને જોઈ શકતા નથી, તેમ ભગવાનના અભાવમાં પણ ભગવાનની મેજૂદગીમાં પણ અભવ્યજન યથાર્થ વસ્તુના સ્વરૂપને જોવામાં અક્ષમ જ બની રહે છે. જેમ દીપક જન્માંધ માટે અદીપક છે, તેમ અભવ્ય ભગવાન પાસેથી લાભ મેળવી શકતા નથી. લેક-પ્રદ્યોતકરજે જેવામાં આવે છે તેમનું નામ લેક છે. આ વ્યુત્પત્તિ મુજબ લેક અને અલોકરૂપ સંપ-સમૂહના અખંડ સૂર્ય મંડળની જેમ એ પ્રકાશ કરનાર છે, એટલા માટે એ લેક પ્રદ્યોતકર છે. અભયદય-આત્માને વિશિષ્ટ સ્વાથ્યનું નામ અભય છે. એ અભયને જે આપે છે, તે અભયદય’ કહેવાય છે. એવા અભયદય પ્રભુ જ છે. કેમકે તેમણે ભવ્યજીને પિતાના) વિકટ (ઘર) કર્મોના કટિ કોટિ સંકટમાંથી મુકત કરાવ્યા છે, અને તેમને નિયમના કલ્યાણના સાધનભૂત એવા સમ્યગ્દર્શન વગેરે રૂપ પરમ વૈર્ય આપ્યું છે.

·३८ ए. - साताधर्म कथासूत्र दएणं' चक्षुदयेन पश्यतीति चक्षुः, हेयोपादेयवस्तुविभागकारित्वेन चक्षुरिव चक्षु:- श्रुतज्ञानं तस्य दयोदायकश्चक्षुर्दयस्तेन । 'मग्गदएणं' मार्गदयेन-मृग्यतेप्रविष्यते स्वाभीष्यस्थानमनेनेतिमार्ग निश्चयव्यवहारलक्षणः शिवपुरपथस्तस्य दयेन । 'सर- गदएणं' शरणदयेन-शरणं-संसारदुःखसन्तप्तप्राणिगणस्य रक्षास्थानं तत्वतो निर्वा- णपदं दयतइति शरणदयस्तेन, संसारकान्तारे परिभ्रमतां रागपश्चानन-देपव्याघ्र चक्षुर्दय-"पश्यतीतिचक्षुः" इस व्युत्पत्ति के अनुसार यहां चक्षु शब्द का. अर्थ श्रुतज्ञान है क्योंकि वही हेय और उपादेय वस्तुका विभाग- कारी माना गया है।- इस चक्षु की प्राप्ति भव्यजीवों को प्रभु से ही होती ई-अतः वे चक्षुर्दय है। मग्गदय-मार्गदय-"मृग्यते स्वाभीष्टस्थान-अनेन इति मार्गः" इस व्युत्पत्ति के अनुसार मार्ग का अर्थ-मोक्षपुर का रास्ता होता है। क्यों कि मार्ग से ही पथिक अपने अभीष्ट स्थान की खोज करते हैं। यह रास्ता निश्चय ओर व्यवहारकी अपेक्षा दो तरह का कहा हुआ है। मोक्षरूप अभीष्ट-स्थानकी प्राप्ति करानेवाले इस मार्ग की प्राप्ति मोक्षा मिलापीजनों को प्रभु के उपदेश से ही हुई है । अतः उन्हें "मार्गदय" सूत्रकारने प्रकट किया है। शरणदय- सांसा- रिक दुःखों से सन्तप्त हुए प्राणियों के लिये रक्षा का जो सर्वोत्तम स्थान है उसका नाम शरण है। ऐसा स्थान-केवल एक मोक्ष ही है। इस पद के प्रदाता प्रभु हैं अत: वे शरणदय है । यह संसार एक भयंकर कान्तार है। इसमें परिभ्रमण करनेवाले प्राणी रागरूपी पंचानन (सिंह) यह य--पश्यतीतिचक्षुः' मा व्युत्पत्ति भु! म यशु शुदनी अर्थ શ્રુતજ્ઞાન છે. કેમકે તેજ હેય ઉપાદેય (અસ્વીકાર કરવા યંગ્ય અને સ્વીકાર કરવા વ્ય) પદાર્થને વિભકત કરનાર માનવામાં આવ્યું છે. ભવ્યજીને આ ચક્ષુની પ્રાપ્તિ प्रमुथी । थाय छ, मेटा भाटे तेमा य य छ. भगाय-भाय-"मृग्यते अन्विप्यते स्वाभीष्यस्थानं अनेन इति मार्ग:" 20 व्युत्पत्ति भुण भागना अर्थ મોક્ષપુરને માર્ગ એ પ્રમાણે થાય છે, કેમકે માર્ગથી જ મુસાફર પિતાના ઈચ્છિત સ્થા- નની શોધ કરે છે. આ માર્ગ નિશ્ચય અને વ્યવહારની અપેક્ષાએ બે જાતને બતા- વવામાં આવે છે. મોક્ષરૂપ ઈચ્છિત સ્થાનની પ્રાપ્તિ માલિાષીઓને પ્રભુના ઉપદેશથી જ થઈ છે. એટલા માટે તેમને “માર્ગદય' સૂત્રકારે કહ્યા છે. શરદય જગતના દુખથી સન્તમાં થયેલ પ્રાણીઓને માટે રક્ષણનું જે સૌથી સારૂ સ્થાન છે, તેનું નામ શરણ છે. એવું સ્થાન ફકત એક મોક્ષ જ છે. આ (મોક્ષ) પદને આપના પ્રભુ જ છે, એટલા માટે તેઓ શરણાય છે. આ સંસાર એક યંકર કાન્તાર (અટવી) છે. આમાં વિચરનારા પ્રાણીઓ રાગરૂપી પંચાનને ·मनगारधर्मामृतषिणीटीका. सू. ३ सुधर्मास्वामिनःचम्पानगर्या समवसरणम् ३९ क्रोपदावानल-मानमहागिरि-मायापिशाची-लोभमहानगर-विषयावलीविषवल्ली- कुगुरुतस्करकर्म प्रकृतिरक्षाली-मिथ्यात्वमहान्धकारचतुर्गतिदीध्वितृष्णामहासरि- दावजल-कुश्रद्धाप्रवाह कुत्सितपापणा-तरह-कुशीलनटेन्द्रियगणमकर-संयोग- वियोगकण्टक नरकनिगोद महावाभिमुख वह नानाविधदुःखपरम्परासंक्लेशसंत्रस्ता. नां माणिनां निरुपद्रवमचलमरजमध्यावाधमपुनरारतिकं सुरक्षास्थानं ददातीति भावः। अत्र-'अभयदयेन,-चक्षुर्दयेन, मार्गदगेन,-शरणदयेन' इत्येतत्पदचतुष्ट- स्यायमभिप्राय:- यथा कोऽपिकारुणिकः पुरुषोऽनेकविधश्वापदादिकीर्ण महारप्ये तरकारनिक से, देप रूपी व्याघ से शोध रूपी दावानल से मानरूपी महागिरि से, मायारूपी महापिशाची से, लोभ रूपी महा अजगर से, विषयावली रूपी विषवल्ली से, कुगुरु रुपी तस्कर से कर्मप्रवृत्ति ती रक्ष पंक्ति से, मिथ्यात्य रूपी महाअन्धकार से चतुर्गति रूपी विकट लम्वे मार्ग से, तृष्णा रूपी महानदी से आमव रूपी जल से त्रस्त कुश्रद्धा रूपी प्रवाह से कुत्सित प्ररूपणा- तरदो से कुशील रूपी तटसे इन्द्रियगण रूपी मकर से संयोग वियोगरूपी कंटकों से नरक एवं निगोद रूपी महा आयतों में परिभ्रमण जन्य अनेक विध दुःख परम्परा के संकेशों से हो रहे हैं। उन्हें इस संसार कान्तार- के दुम्वों से छुडाकर निरूपद्रव, अचल, अरुज, अव्यायाध एवं अपुन- रायत्तिक सिद्विनाम का सुरक्षित स्थान देने वाले यदि कोई हैं तो वे एक भगवान ही है। इसीलिये वे "शरणदय" कहलाये हैं। अभयदय चक्षु दय मार्गदय तथा शरणदय इन चार पदों का यह अभिप्राय है कि-जिम (સિંહ)થી, પરૂપી વાઘથી, ક્રોધરૂપી દાવાનલથી, માનરૂપી મહા પર્વથી, માયારૂપી પિશાચી, લેરૂપી મહા અજગરથી વિપયાવલીરૂપી વિષની વેલથી, કુગુરુ (ખરાબ ગુર) રૂપી ચારથી, કમની પ્રવૃત્તિરૂપી ઝાડની પાંતીથી, મિથ્યાત્વ (મિથ્યાપ)રૂપી ધાર અબ્બારાથી, ચતુતિરૂપ વિકટ લાંબા રસ્તાથી, તૃણારૂપી મહા નદીથી, આસવ (કમનું આત્મામાં દાખલ થવું તે રૂપી પાણીથી, કુશ્રદ્ધારૂપી પ્રવાહથી, કુત્સિત પ્ર પશુ- રૂપી મજાથી, કુથીલરૂપી કિનારાથી, ઈનિા સમૂહરૂપી મગરથી, સંગ વિયેગ રૂપી કાંટાઓથી તર્ક અને નિદરૂપી મહા આવોં (ચકરી અથવા પાણીની ભમરી) માં પરિભ્રમણથી ઉત્પન્ન અનેકવિધ દુખની પરંપરાના સંલેશોથી ત્રસ્ત થઈ રહ્યા છે, તેમને આ સંસાર કાન્તાર (નિર્જન જંગલ)ને દુઃખથી મુકત કરાવીને નિરુપદ્રવ, અચલ, અજ, અવ્યાબાધ અને અપુનરાવૃત્તિક-સિદ્ધિનામનું સુરક્ષિત સ્થાન આપનાર જે કોઈ છે તે તે એક ભગવાન જ છે. એટલા માટે તેઓ “શરણદય કહેવામાં આવ્યા છે. અજય, ચક્ષુદય માર્ગદય તથા શરદય આ ચાર પદેનો એ અર્થ છે –જેવી રીતે કોઈ ·४० माताधर्मकथासूत्रे रापहतसर्वस्वं भयस्थानपतितं पष्टिकादृदयद्धचक्षुपं पुरुपं निरीक्ष्य तमभयरूपमधुराला पादिना संतोष्य पहिकापनोदेन चक्षुर्दत्या मार्गदर्शनपूर्वकं निरुपद्रवं स्थान प्रापयनि, तथैव भगवानपि नानाविधक्लेशसन्तापसहुँले विपुले भवारण्ये कर्मतस्करापरतात्मगुण सर्वस्वं मोहाच्छादितने भन्यजनं 'भो भव्य ! मा भैपी, युध्यस्त्र निजात्म स्वरूपम्' इति सम्बोधनपुरस्सरं सन्तोप्य ज्ञानचक्षुर्दानेन सम्यग्दर्शनादिलक्षणं मोक्षमार्ग प्रदर्य निर्वाणरूपं शरणं ददातीति । भकार कोई कारुणिक (दयालु) पुरुष अनेक विध हिंस्रजन्तुओं से आकीर्ण हुए महारण्य में चोरों द्वारा जिसका सर्वस्व हरण कर लिया गया है और जिसे भयस्थान में डाल दिया गया है-तथा दोनों आँखें जिसकी दृढ पट्टी से बांध कर जकड दी गई हैं ऐसे पुरुप को देखकर करुणाभाव से उसे अभयपद मधुर मधुर स्नेहोत्पादक आलापों से धैर्य बंधाता है-आंखों से पट्टी खोलकर उसे चक्षु प्रदान करता है और अन्त में मार्ग दिखाकर उसे निरुपद्रवस्थान में पहुंचा देता है, उसी तरह प्रभु भी नानाविध क्लेश और सन्ताप से संकुल (घिरे) हुए इस विस्तृत भवारण्य में कर्म रूपी लुटेरों द्वारा जिसका आत्मगुण सर्वस्वरूप लूट लिया गया है तथा जिसके आन्तर ज्ञानरूप चक्षुओं पर मोहरूपी पट्टी पांध दी गई है ऐसे भव्यजन को हे भव्यो तुम मत डरो, अपने आत्म स्वरूप को समझो "इन वचनो द्वारा संतोपित कर उसे ज्ञान रूपी चक्षु प्रदानकर सम्यग्दर्शनादिप मोक्षमार्ग को दिखा कर निर्वाणरूप अभय- स्थान में पहुंचा देते हैं। કાણિક (દયાળુ) પુરુષ અનેક જાતના હિંસક પશુઓથી આકાંત મોટા જંગલમાં ચેરેએ જેનું સર્વસ્વ હરી લીધું છે, અને જેને ભયસ્થાનમાં ફેંકવામાં આવ્યો છે, તેમજ તેની બન્ને આંખે મજબૂત પટીથી બાંધીને કરવામાં આવી છે, એવા પુરુષને કરુણભાવથી તેને નિર્ભય બનાવનાર મા મીઠા વચનોથી ધીરજ આપે છે, આની પટી ખેલીને તેને દૃષ્ટિ આપે છે અને અંતે તેને રસ્તો બતાવીને નિરુપદ્રવ સ્થાનમાં પોંચાડે છે, તેમજ પ્રભુ પણ અનેક જાતના કલેશ અને સતાપથી ઘેરાયેલા આ વિશાલ વારણ્યમાં કર્મરૂપી લુટારાઓવડે જેનું સર્વસ્વરૂપ આત્મગુણ લુંટાઈ ગયું છે, તેમજ જેમના આન્તરજ્ઞાનરૂપ ચક્ષુઓ ઉપર મોહ (અજ્ઞાન)રૂપી પટી બાંધવામાં આવી છે, એવા ભવ્ય જનને “હે ભવ્યો તમે મા બી, પોતાના આત્મસ્વરૂપને સમજે” આ પ્રકારના વચને વડે સંતુષ્ટ કરીને તેમને જ્ઞાનરૂપી ચક્ષુ અપને સમ્યગ્દર્શનાદિરૂપ મોક્ષમાર્ગને બતાવીને નિર્વાણુરૂપ અભયસ્થાનમાં પહોંચાડે છે. - ·- अनगारघमामृतवर्षिणीटीका ३ सुधर्म स्वामिनाचम्पानगयो समवसमरणम् ४१ जीवदयेन-जोवेषु दयते इति जीवदयः, यद्वा-जीवन्ति मुनयो येन समोर:- संयमजीवितं, तं दयत इति जीवदयस्तेन । 'योडिदएणं' योधिदयेन-योधनं वोधि: जिनधर्ममाभिः, प्रशमसंवेगनिर्वेदानुकम्पाऽऽस्तिक्यानां पश्चानुपूर्व्या प्रादुर्भावोवा, ते दयते इतियोघिदयस्तेन । 'धम्मदएणं' धर्मदयेन-धर्मः श्रुतचारित्रलक्षणस्तस्य दयेन 'धम्मदेसरणं' धर्मदेशकेन धर्मः अगारानगारस्पस्तस्य देशका मरूपकस्तेन 'धम्मनायगेण धर्मनायकेण धर्म: क्षायिकशानदर्शनचारित्रात्मकस्तस्य । नायका- स्वामी-यथावत्परिपालनेन तत्फलपरिभोगाव, यद्वा-धर्मः श्रुतचारित्रलक्षणस्तस्य नायकः स्वशासनापेक्षया तत्मरूपकत्वाद. तेन । 'धम्मसारहिणा' धर्मसार- 'जीवदय" जीरों पर दया करने वाले होने से अथवा संयमरूप जीवन प्रदान करने वाले होने से प्रभु में जीवदय यह विशेषण सार्थक है। पोधिदय-जिनधर्म की प्राप्ति होने का नाम योधि है-अथवा पश्चानुपूर्वी से प्रशम संवेग निर्वेद अनुकम्मा तथा अस्तिक्य इन मावों का प्रादुर्भाव होना इसका नाम भी घोधि है, यह घोधि प्रभु द्वारा ही जीवों को पास होती है। इसलिये उन्हें घोधिदय कहा गया है। श्रुतचारित्ररूप धर्म का उपदेश जीरों को प्रभु से मिलता है इसलिये उन्हें धर्मदय, तथा अगार श्रावक और अनगारमुनि रूप धर्म की प्ररूपणा प्रभु द्वारा ही हुई है इसलिये उन्हें धर्मदेशफ कहा गया है। तथा चे क्षायिक ज्ञान क्षायिक दर्शन, और क्षायिक चारित्र रूप धर्म के स्वामी हैं क्योंकि वे इनका यथावत् पालन करते हैं और उनके मुखों का परिभोग करते हैं इसलिये वे धर्मनायक हैं। अथवा श्रुतचारित्ररूप धर्म की उन्होंने प्ररूपणा अपने शासन की अपेक्षा જીવદય' છે ઉપર દયા કરનાર લેવાથી અથવા સંયમરૂપ જીવન આપનાર હેવાથી પ્રભુ માટે “જીવદય' આ વિશેષણ સાર્થક છે. બાધિદય જિનધર્મ મેળવે તેનું નામ બેધિ છે, અથવા પશ્ચાનુપૂર્વે વડે પ્રશમ, સંવેગ, નિર્વેદ, અનુકશ્મા અને આસ્તિસ્ય ભવનો જન્મ થવે એનું નામ પણ બેધિ છે. આ ધિ પ્રભુવડે જ છોને મળે છે. એટલા માટે તેમને બેધિદય કહેવામાં આવ્યા છે. જીને શ્રત ચારિવ્યરૂપ ધર્મને ઉપદેશ પ્રભુથી જ મળે છે, એથી જ તેઓ ધર્મદય નામે પ્રસિદ્ધિ પામ્યા છે. તેમજ અંગાર શ્રાવક અને અનુગાર મુનિરૂપ ધર્મની પ્રરૂપણ પ્રભુવડે જ થઈ છે, એથી જ તેમને પ્રદેશક કહેલ છે. તેમજ તેઓ ક્ષાયિકજ્ઞાન, ક્ષાયિદર્શન અને ક્ષાયિક ચારિરૂપ ધર્મના સ્વામી છે, કેમકે તેઓ તેને સારી રીતે પિપે છે, અને તેઓના ફળને તેઓ સારી રીતે ભેગવે છે, એટલા માટે જ તેઓ ધર્મનાયક છે. અથવા પિતાના શાસનની અપેક્ષાથી જ તચારિત્ર્યરૂપ ધર્મની તેઓએ પ્રરૂપણ કરી છે, એટલા માટે પણ તે તેના (ધર્મના) નાયક છે. ધર્મસારથી સારથીની - ·ર মখায় थिना-धर्मस्य सारथि: सञ्चालका-धर्मसारपिस्तेन ! यया सारथिन्मार्ग गजान्त रथं सन्मार्गमानयति तथा भगवानपि श्रुतचारित्रधर्मस्खलितान् तद्रक्षणोपदेशेन पुनर्धर्ममार्गे स्थापयतीति । 'धम्मवरचाउरंतचफयहिणा' धर्मवरचातुरन्तचक्रवर्ति- नादानशीलतपोभावश्चत मृणां नरकादिगतीनां चतुणी वा कपायाणामन्तो नाशो यस्मात् स चतुरन्तः, चतुरन्त एव चातुरन्तः, चामवचनम्, चाहरन्त एवं चक्रम् चातुरन्तचक्रम् जन्मजरामरणोच्छेदपत्वेन चक्रतुल्यलाद, बरंच तचातुरन्त- चक्रम्-घरचातुरन्तचक्रम्, वरपदेन राजचक्रापेक्षयाऽस्य श्रेष्ठत्वं व्यज्यते लोकद्वय- साधकत्वात् धर्मएच वरचातुरन्तचक्र-धर्मवरचातुरन्तचकम्, तेन वर्तितं शीलमस्येति की है इसलिये भी वे उसके नायक हैं। धर्मसारथी-मारथी का यह कर्तव्य होता है कि वह रथका संचालन ठीकर रूप से करें यदि वह उन्मार्ग पर जा रहा है तो उसे सन्मार्ग पर ले आवे । अतः इस अपने कर्तव्य का पालक जैसे सारथी होता है, उसी प्रकार प्रभुने भी धर्मरूपी स्थ का अच्छी तरह से संचालन किया है। यदि कोई प्राणी धर्मरूपी रथ को उन्मार्ग में ले जाता है-अर्थात् श्रुतचारित्ररूप धर्म स्खलित होता है तो प्रभु उसकी रक्षा करने के उपदेश से पुनः उस धर्म में संस्थापित कर देते हैं। धर्मवरचातुरन्तचक्रवर्ती दान शील तप एवं भावों द्वारा नरकादि चार गतियों का अथवा क्रोधादि चार कपायों का यह धर्म नाशक होता है इस लिये वह चतुरन्त है। जन्म, जरा एवं मरण का उच्छेदक होने से धर्मको प्रकट किया गया है। वर शब्द का अर्थ श्रेष्ठ है इससे यह बोध होता है कि राज चक्र की अपेक्षा भी यह धर्मरूपी चक्र श्रेष्ठ है। क्यों कि इससे जीव के दोनों लोक હોય છે કે તે સારી પેઠે રથને હાંકે, જે તે ઉન્માગે (ટે રસ્તે જતું હોય તે તેને સન્માર્ગ (સારા રસ્તા) તરફ વાળે. માટે જેમ આ સારથી પિતાની ફરજને પાળનાર હોય છે. તે પ્રમાણે જ પ્રભુએ પણ ધર્મરૂપી રથને સારી પેઠે હાંકે છે. જે ગમે તે પ્રાણી ધર્મરૂપી રથને ઉન્માર્ગ (ટા રાસ્તા) તરફ લઈ જવાનો પ્રયત્ન કરે અર્થાત્ કૃતચારિ વ્યરૂપ ધર્મનું અનલથાય એ રીતનું વર્તન કરે તે પ્રભુ તેના રક્ષક થાય, એટલે કે ધર્મના ઉપદેશથી તેને ફરી ધર્મમાં સંસ્થાપિત કરે છે. ધર્મવચાતુરન્તચકવર્તી દાન, શીલ, તપ અને ભાવ વડે નરક વગેરે ચાર ગતિને અથવા ક્રોધ વગેરે ચાર કષાને આ ધમાં નાશ કરનારે હોય છે, એટલા માટે તે ચતુરન્ત’ છે. જન્મ, જરા દ્ધાવસ્થા અને મૃત્યુને નાશ કરનાર હોવાથી ધર્મને ચક્રના આકારે બતાવ્યો છે. વર શબ્દનો અર્થ છે છે એનાથી એમ જણાય છે કે “રાજચક કરતાં પણ ધર્મચક્ર ચઢિયાતું છે. કેમકે चम के समान ·भनगारधर्मामृतवर्षिणी टोका. मू. ३ सुर्मस्वामिनःचम्पानगर्या समवसरणम् ४३ धर्मवरचातुरन्तचक्रयर्ती लोकोनर धर्ममवर्तकस्तेन धर्मवरचातुरन्तचक्रवर्तिना। 'दीचो' द्वीपः संसारसमुद्रे निमज्जता द्वीप 'तुल्यः, 'ताणं आण-कर्मकदार्थतानां भव्यानां रक्षणसक्षणः, अतएव तेपां 'सरणगई शरणगतिःआश्रयस्थानम्, 'पाटाणं प्रतिष्ठान कालत्रयऽप्यविनाशित्वेन स्थितः, तेन, अत्र तृतीयार्थे पयमा। 'अपडिहयवरनाणदंसगधरेणं' अप्रतिहत्वरज्ञानदर्शनधरेण-प्रविहतं-भित्याधा. वरणस्खलित न पविहतम्अप्रतिहतं, ज्ञानश्चदर्शनश्चेति ज्ञानदर्शने, अप्रतिहते वरज्ञानदर्शने अप्रतिहतवरज्ञानदर्शने, धरतीतिधरः-अप्रतिशतवरज्ञानदर्शनयोधरः, मुखावह पनते हैं। धर्मरूपी श्रेष्ठ चातुरन्त चक्र से वर्तन करने का प्रभु का स्वभाव है अतः वे धर्मवरचातुरन्त चक्रवर्ती हैं। इस का निष्कर्थ यह है कि मभुने जिस धर्म की प्ररूपणा की है वह लोकोनर है। ऐसे लोकोत्तर धर्म के प्रवर्तक प्रभु के सिवाय और दूसरा कोई नहीं हो सकता है। प्रभु दीप तुल्य इसलिये प्रकट किये गये हैं कि वे संसाररूपी समुद्र में ह्यते हुए प्राणियों को एक द्वीप के समान सहारा प्रदान करने वाले है। "चाणं" प्रमु कर्मों से कर्थित हुए भव्य जीवों को रक्षण करने में समर्थ हैं इसलिये त्राणरूप हैं। इमलिये "शरणगतिः" उन्हें आश्रयस्थान हैं। कालत्रय में भी अविनाशीरूप से स्थित्त रहने के कारण प्रभु प्रतिष्ठान स्वरूप हैं अप्रतिहत चरज्ञानदर्शन धर-प्रभु के अनन्तज्ञान और अनन्त दर्शन त्रिकाल में भी किसी भी पदार्थ द्वारा प्रतिहत नहीं हो सकते हैं-इसलिये उन्हें अप्रतिहत कहा गया है। अमतिहतज्ञान और दर्शन को धारण करने वाले केवल एक मभु हैं इसलिये वे उस विशे. એનાથી જીવન અને લોક હલેક અને પરલોક સુખી બને છે. ધર્મરૂપી શ્રેષ્ઠ ચાતુરન્ત ચકડે વર્તવાની પ્રભુની ટેવ છે. એટલા માટે તેઓ ધર્મવર ચાતુરન્ત ચક્રવર્તે છે. એને નિરૂપે આ અર્થ છે કે પ્રભુએ જે ધમની પ્રરૂપણ કરી છે, તે દૂધમ લોકોત્તર [અલોકિક અથવા અસાધારણ છે. એવા લોકોત્તર ધર્મને પ્રવર્તનાર પ્રભુ વિના અન્ય બીજે કઈ પણ ન થઈ શકે. પ્રભુને દીપ બેટ)ના જેવા એટલા માટે બતાવવામાં આવ્યા છે કે તેઓ સંસારરૂપી સમુદ્રમાં ડૂળનાર પ્રાણિઓને એક દિપની જેમ સહારે આપનાર છે. “વા કર્મો વડે કદર્ધિત દુષિત થયેલ જીરનું રક્ષણ કરવામાં પ્રભુ સમર્થ છે, એટલા માટે ત્રાણરૂપ છે. એથી જ શરણ ગતિ તેઓનું આશ્રય આપનારું સ્થાન છે. ત્રણે કાળમાં પણ અવિનાશીરૂપે એક- ३] स्थित ठेवाने सीधे प्रभु प्रतिष्ठान १३५ ७. 'अप्रतिहतवरज्ञानदर्शनधर' પ્રભુનું અનન્તજ્ઞાન અને અનન્ત દર્શન ત્રણે કાળમાં પણ ગમે તે પદાર્થ વડે પ્રતિત [પ્રતિબંધ પામેલું થઈ શકતું નથી, એથી જ તેમને અપ્રતિત કહેવામાં આવ્યા છે. ફકત એક પ્રભુ જ અપ્રતિડતજ્ઞાન અને દર્શનને ધારણ કરનારા છે. એટલા માટે તેઓને આ ·४२ , शाताधर्मकथाम थिना-धर्मस्य सारथि:-सञ्चालक:-धर्मसारथिस्तेन ! यथा सारथिरुन्मार्गे गच्छन्तं रथं सन्मार्गमानयति तथा भगवानपि श्रुतचारित्रधर्मस्खलितान् तद्रक्षणोपदेशेन पुनर्धर्ममार्गे स्थापयतीति । 'धम्मवरचाउरंतचकवटिणा' धर्मवरचातुरन्तचक्रवर्ति- मादानशीलतपोभावैश्वतमृणां नरकादिगतीनां चतुणी वा कपायाणामन्तो नाशो यस्मात् स चतुरन्तः, चतुरन्त एव चातुरन्तः, चक्रमियचक्रम्, चातुरन्त एक- चक्रम्-चातुरन्तचक्रम् जन्मजरामरणोच्छेदकत्वेन चक्रतुल्यलात, वरंच तचातुरन्त. चक्रम् वरचातुरन्तचक्रम्, वरपदेन राजचक्रापेक्षयाऽस्य श्रेष्ठत्वं व्यज्यते लोकद्वय- साधकत्वात् धर्मएव वरचातुरन्तचक्र-धर्मवरचातुरन्तचक्रम्, तेन वर्तितं शीलमस्येति की है इसलिये भी वे उसके नोयक हैं। धर्मसारथी-सारथी का यह कर्तव्य होता है कि वह रथका संचालन ठीक२ रूप से करें यदि वह उन्मार्ग पर जा रहा है तो उसे सन्मार्ग पर ले आवे । अतः इस अपने कर्तव्य का पालक जैसे सारथी होता है, उसी प्रकार प्रभुने भी धर्मरूपी रथ का अच्छी तरह से संचालन किया है। यदि कोई प्राणी धर्मरूपी रथ को उन्मार्ग में ले जाता है-अर्थात् श्रुतचारित्ररूप धर्म स्खलित होता है तो प्रभु उसकी रक्षा करने के उपदेश से पुनः उस धर्म में संस्थापित कर देते हैं। धर्मवरचातुरन्तचक्रवर्ती दान शील तप एवं भावों द्वारा नरकादि चार गतियों का अथवा क्रोधादि चार कषायों का यह धर्म नाशक होता है इस लिये वह चतुरन्त है। जन्म, जरा एवं मरण का उच्छेदक होने से धर्मको चक्र के समान प्रकट किया गया है। घर शब्द का अर्थ श्रेष्ठ है इससे यह बोध होता है कि राज चक्र की अपेक्षा भी यह धर्मरूपी चक्र श्रेष्ठ है। क्यों कि इससे जीव के दोनों लोक હાય છે કે તે સારી પેઠે રને હોકે, જે તે ઉન્માગે (ખેટે રસ્તે જતો હોય તો તેને સન્માર્ગ (સારા રસ્તા) તરફ વાળે. માટે જેમ આ સારથી પિતાની ફરજને પાળનાર હોય છે. તે પ્રમાણે જ પ્રભુએ પણ ધર્મરૂપી રથને સારી પેઠે હાંકે છે. જે ગમે તે પ્રાણુ ધર્મરૂપી રથને ઉન્માર્ગ (ટા રાસ્તા) તરફ લઈ જવાનો પ્રયત્ન કરે અર્થાત્ શ્રુતચાગ્નિ વ્યરૂપ ધર્મનું સ્મનલ થાય એ રીતનું વર્તન કરે તે પ્રભુ તેના રક્ષક થાય, એટલે કે ધર્મને ઉપદેશથી તેને ફરી ધર્મમાં સંસ્થાપિત કરે છે. ધર્મવરચાતુરત ચક્રવતી દાન, શીલ, તપ અને ભાવ વડે નરક વગેરે ચાર ગતિને અથવા કોઇ વગેરે ચાર કલાને આ ધર્મ નાશ કરનારા હોય છે, એટલા માટે તે “ચતુરન્ત’ છે. જન્મ, જરાવૃદ્ધાવસ્થા અને મૃત્યુને નાશ કરનાર હોવાથી ધર્મને ચકના આકારે બતાવ્યું છે. વર શબ્દનો અર્થ છે કે એનાથી એમ જણાય છે કે “રાજચક કરતાં પણ ધર્મચક્ર ચઢિયાતું છે. કેમકે ·" भनगारधामृतवाणीटीका. सू.३ सुधर्मास्वामिनाचम्पानगयां सम्यमरणम् प्राप्तेन । 'योहएणं' योधकेन-युध्यमानान् अन्गान् भव्यनीगन मेरयतीति बोधकस्तेन । 'मुत्तण' मुक्तेन-अमोचि स्वयंकर्मपञ्जरादिति मुक्तस्तेन । 'मोयगेणं' मोचकन-मुच्यमानान्-भव्यजीवान् प्रेरयतीति मोचकस्तेन । 'सचष्णुणा' सर्व क्षेन-सर्वसकलद्रव्यगुणपर्यायलक्षणं वस्तुजातं याथातथ्येन जानातीति सर्वशः, तेन । 'मन्नदरिसिणा' सर्वदर्शिना-सर्व-समस्तं पदार्थस्वरूपं सामान्येन द्रष्टुं शील. मस्याऽसौ मर्वदर्शी तेन । 'सिवं शिव-निखिलोपद्रवरहितत्वात, शिवं कल्याणमयं, 'स्थान' इत्यस्य विशेषणमिदम्, शिवादीनां सर्वेषां द्वितीयान्तानामग्रेतनेन 'उपगतेन'-इत्यनेनाऽन्ययः । 'अयलं' अचलं-स्वामाविक-मायोगिक-चलनकि जीवों को प्रभुने योध प्राप्त करने की मेरणा प्रदान की इसलिये वे योधक है, कम पनर से मभु स्वयं छूटे इसलिये मुक्त, तथा अन्य भव्य जीवों को कर्म पंजर से छूटने की प्रेरणा की इसलिये मोचक हैं। समस्त द्रव्य और उनके गुण पर्यायों के यथार्थ ज्ञाता होने से प्रभु सर्वज्ञ हैं तथा समस्त पदार्थों का स्वरूप वे सामान्य रूप से जानते हैं इसलिये सर्वदर्शी ( सिवमयलमरुयमणंतमम्वयमचावाहमपुणरवित्तियं साससंठाणं उगगएणं पंचमस्स अंगस्स विवाहपप्णत्तीय अयमहे पण छ?स्सणं भते अंगस्स णायाधम्मकहाणं के अट्टे पण्णो शिव अचल अरुज अर्णन अक्षय, अव्यायाध एवं अपुनराशनिरूप ऐसे शाश्वत स्थान को प्रभुने प्राप्त किया है। यह स्थान समस्त उपद्रवों से रहित होने के कारण कल्याण मय कहा गया है-इसलिये शिवरूप है, इसमें स्वभाविक तथा मायोगिक किसी भी तरह की चलन क्रिया नहीं है इसलिये अचलरूप है, इसमें ધ પ્રાપ્ત કરવાની પ્રેરણા આપી એટલા માટે તેઓ બેધક છે. કર્મના પાંજરામાંથી પ્રભુ જાતે મુકત થયા, એટલા માટે મુકત તેમજ બીજા ભવ્ય જીવોને કર્મના પાંજરા- માંથી મુકિત મેળવવાની પ્રેરણા આપી એટલે તેઓ મોચક છે. બધા દ્રવ્ય અને તેમના ગુણુપર્યાયે (પદાર્થના ગુણ અથવા ધર્મોનાં સાચા જ્ઞાતા હોવાથી પ્રભુ સર્વસ છે. તેમજ બધા પદાર્થોના સ્વરૂપને તેઓ સામાન્યરૂપમાં સમજે છે. એટલા માટે भछ. (सिव मलयमस्य मणंत मक्खयमन्बायामपुणराविचियं सासगं ठाणं वागणं पंचमस्स अंगस्स विवाहपण्णत्तीय अयमढे पाणचे छहस्स. णं भंते अंगरम णायाधम्मकदाग के अटे पणत्ते) शिव, मय, २२, અણુત, અક્ષય, અવ્યાબાધ અને અપુનરાવૃત્તિરૂપ એવા શાધન સ્થાનને પ્રભુએ મેળવ્યું છે. આ સ્થાન બધા ઉપદ્રવ વગર હોવાને કારણે કલ્યાણમય બતાવવામાં આવ્યું છે. એટલા માટે શિવરૂપ છે. આમાં સ્વાભાવિક તેમજ પ્રાયોગિક કઈ પણ જાતની પસવાની ક્રિયા ચલિત થવાની ક્રિયા નથી, એટલા માટે જ અચળરૂપ છે.

·মায়াঘনখাদ नेन आवरण रहित केवलज्ञान केवलदर्शनधारणा वियदृछउमेणं व्यारत- भगमना-छाधते-भाषियने केवलज्ञान केवलदर्शनावात्मनोऽनेनेति-गम यातिक कर्मवन्दं शानाऽऽवरणीयादिरूपं वा कर्मजातम व्यास-नि-उन यस्मात् स व्याहत्तच्छा, तेन व्याटनच्छद्मना । जिणेणं' निन-रागद्वेपादिशत्रुविजय- शोलेन । 'जावरण' जापकेन-रागद्वेपरिपुं जयन्तं भव्यजीवगणं मतिधर्मदेशना. दिना प्रेरकेण, 'नि जये' इतिधातोणिनि-कोजीनां णी' इत्यात्वे पुकि खुलं । 'तिण्णण तोर्णेन स्वयं संसारीपाद उत्तीर्णेन | 'तारपणं' तारकेण-तारयति- -तरतोऽन्यान् भव्यनीयान् मेरयतीति तारकस्तेन । 'बुद्धेणे' बुद्धेन-स्वयंबोध पण से कहे गये हैं। तात्पर्य श्रावरण रहित केवलज्ञान और केवल दर्शन को प्रभु धारण करते हैं। इसलिये वे अप्रतिहत वरज्ञानदर्शन वाले हैं। व्यायत्तछम-छद्म शब्द का अर्थ श्रावरण करना होता है केवलज्ञान केवलदर्शन आदिरूप आत्मा जिन के द्वारा आरित की जाती है ऐसे ज्ञानावरण, दर्शनावरण, मोहनीय तथा अन्तराय रूप घातकर्म या आठों कर्म यहाँ छद्म शब्द से कथित हुए हैं। यह छद्म प्रभु की आत्मा से निवृत हो चुका है अतः वे व्यावत्त छद्म हैं। रागद्वेष आदि शत्रुओं के विजेता होने से प्रभु जिन हैं तथा इन रागद्वेष रूपी शत्रुओं को जीतने की प्रेरणा भव्य जीवों को प्रभुने अपनी धर्मदेशना द्वारा प्रदान की प्रताप्रभु जापक हैं स्वयं संसार समुद्र से प्रभु पार तिर चुके हैं इसलिये तीर्ण हैं, तथा अन्य जीवों को तरने की उन्होंने प्रेरणा की-अतः तारक है, स्वयंरोध को प्राप्त हो जाने के कारण प्रभु वुद्ध हैं तथा अन्य વિશેષણથી મુક્ત કહેવામાં આવ્યા છે. તાત્પર્ય એ છે કે આવરણરહિતકેવળજ્ઞાન અને કવાદનને પ્રભુ ધારણ કરે છે. એટલા માટે તેઓ અતિતવરજ્ઞાનદર્શનવાળા છે. વ્યા છઘ છશબ્દને અર્થે આવરણ કરવું હોય છે. કેવળજ્ઞાન કેવળદર્શન વગેરે રૂપ આત્મા જેઓ વડે આવૃત (આચ્છાદિત) કરવામાં આવે છે, એવા જ્ઞાનાવરણ, દર્શના- વરણ, માહનીય તેમજ વિદ્ધરૂપ ઘોર ઘાતકકમ અથવા આઠે કમ અહીં છદ્મ શબ્દ વડે કહેવામાં આવ્યાં છે. આ છ% પ્રભુના આત્માથી નિવૃત્ત થઈ ગયું છે, એટલા માટે તેઓ વ્યાવૃત્ત છછે. રાગ વગેરે શત્રુઓ ઉપર વિજય મેળવનાર હોવાથી પ્રભુ જિન છે, તેમજ આ રાગદેવરૂપી શત્રુઓને જીતવાની પ્રેરણા ભવ્ય અને પિતાની ધમ દેશના વડે પ્રભુએ જ આપી છે, એટલા માટે પ્રભુ જાપક છે. પ્રભુ પિત આ સંસાર સમુદ્રને પાર તરી ગયા છે, એટલા માટે તેઓ તીર્ણ છે, તેમજ બીજા ને તરવાની તેમણે પ્રેરણા આપી એટલા માટે તેઓ તારક છે. તે બેપ (જ્ઞાન) મેળવનાર હોવાને લીધે પ્રભુ બુદ્ધ છે, તેમજ બીજ અને પ્રભુએ ·अनगारघांमृतवर्षिणीटीफा, मू३ मुबर्मस्वामिनःचम्पानगयींसमवसरणम् ४७ अस्प ज्ञाताधर्मस्याङ्गस्य कोऽर्थः प्रज्ञमः ? इति प्रश्नवाश्यम् । अथ उत्तरदानाथ शिष्यं सम्बोधयति-हे जम्बूः । इति-इत्थं प्रकारेणाऽऽमन्त्रणवाक्येनाऽऽमन्त्र्य आर्य सुधर्मा स्थविर:-आर्यजम्यूनामानमनगारमेयमवादीत-अकथयत्-हे जम्यूः । खलु निश्चयेन-एवम्-अमुना प्रकारेण श्रमणेन भगवता महातीरेण पावत् संभा- एतेन सिद्धिगतिस्थानमुपगतेन पप्ठम्याऽङ्गस्य-ज्ञाताधर्मकथागस्य द्वौ श्रुतस्कन्धों प्रज्ञप्ती, तयथाशातानिच धर्मकथाश, एत दूपो द्वौ श्रुतस्कन्धौ कथिती इत्युत्तरम् पुनर्जम्धूनामाऽनगारः प्रष्टुं प्रस्तौति 'जइणं भंते' इत्यादि-हे भगवन् ! यदि श्रमणेन भगवता महावीरेण पप्ठस्याऽगस्य द्वौ श्रुतस्कन्धौ प्रती-जातानि च कहा है तो ज्ञाता धर्मकथाङ्ग नामक छठे अंग का क्या भाव कहा है ? इस तरह अपने शिष्य जंबूस्वामी के प्रश्न को सुनकर सुधर्मास्वामी इस प्रश्न का उत्तर देते हुए कहते हैं कि-(जबत्तितएणं अज सुहम्मे थेरे अज जंबूणामं अणगारं एवं वयंसी) हे जंयू इस प्रकार सम्बोधन वाक्य द्वारा सम्योधितकर आर्य सुधर्मा स्वामीने आर्य जंबूनामक अनगार से इस प्रकार फहा-(एवं खलु जंबू समणेणं भगवया महावीरेणं जाव संप. तेणं छहस्स अंगस्स दो सुयक्ग्वंधा पण्णत्ता) हे जंबू! श्रमण भगवान महावीर ने जो कि पूर्वोक्त आदिकरादि विशेषणों से विशिष्ट हैं एवं शिवरूप आदि विशेषण संपन्न सिद्धिगति नामक स्थान को प्राप्त हो चुके हैं उन्होंने छट्टे ज्ञाताधर्मकथाङ्ग के दो श्रुतस्कंध प्ररूपित किये हैं (तं जहा गायाणिय धम्मकहाओय) वे ये हैं-१ ज्ञाता और दूसरा धर्म कथा। (जहणं भंते समणेणं भगवया महावीरेणं जाव संपत्तेणं छहस्स રૂપ પાંચમા અંગને અર્થ કહ્યો છે તે જ્ઞાતાધર્મકથાગ નામના છઠ્ઠા અંગને શે અર્થ કહ્યો છે. પોતાના પ્રધાન શિષ્ય જંબુસ્વામીના આ પ્રશ્નને સાંભળીને સુધમાં स्वामी - Awaal ki nudi (जत्ति तएणं अजमुहम्मे थेरे अन्न जंणामं अणणारं एवं क्यासी) y! म तन मन चयन मन Unt मार्य सुधारपानीमे मार्य भू नाम मारने २॥ प्रभारी ४ - (एवं म्बलुजं समणेणं भगवया महावीरेणं जाव संपत्तेणं छद्रास अंगस्स दो यवधा पणना) Biry! श्रम लगवान् महावीर पोस। पूर्व माहि- કરાદિ વિશેષણથી યુકત છે અને શિવરૂપ વિગેરે વિશેષણ સંપન્ન સિદ્ધગતિ નામના સ્થાનને પ્રાપ્ત થઈ ગયા છે તેમણે છઠ્ઠાતાધર્મકથાગના બે શ્રુતસ્કંધ નિરૂપિત કર્યા છે. (तं नहा णापाणिय धम्मकहानी य) ते मा प्रमाणे छे. पोर-शात [१] मने viea था. २] (जइणं भते समणेणं भगवया महावीरेणं जाव संपत्ते ·. ४६ भाताधर्मकामा यारहितम् । 'अरुयं' अरुजम्-अविधमाना राजा यस्य तत, अविद्यमानशरीर- मनस्कत्वात्, आधिच्याधिरहितमित्यर्थः । 'अणतं' अनन्तम्-अविधमानोऽन्तो नाशो यस्य तत्, अतएव 'अयखयं' अक्षय-नास्ति लेशतोऽपि क्षयो यस्य तत, अवि- नाशि-इत्यर्थः, 'अब्बावाह' 'भव्यााधम् न विद्यते व्यावाधा-पीडा ट्रन्यतो भावतश्च यत्र तत् । 'अपुनरावित्तियं' अपुनरारतिकम्-अविद्यमाना पुनरावृत्तिः संसारे पुनरावर्तनं यस्मात् तत्. यत्र गत्वा न कदाचिदप्यात्मा विनिवर्तते । इत्थ. मुक्तशिवत्वादि विशेषणविशिष्टं. 'सास' शाश्वतं-नित्यं 'ठाणं' स्थानम्- स्थीयतेऽस्मिन्-इति स्थानं लोकाऽग्रलक्षणम्, 'उवगएण' उपगतेन-प्राप्तेन श्रमणेन भगवता महावीरेण पञ्चमस्यागस्य व्याख्यामज्ञप्तिरूपस्य अयमर्थः-अनन्त- रोदितत्वेन बुद्धया सन्निधावानीतत्यात्मत्यक्षं प्रज्ञप्त:-कथितः, ततः पष्ठस्यास्य- पहुँचे हुए जीवों को शरीर और मन से रहित होने के कारण प्राधि- व्याधिरूप दुःखों को भोगना नहीं पड़ता इसलिये यह अरुजरूप हैं। त्रिकाल में भी इस स्थान का नाश नहीं होता है इसलिये यह अनन्तरूप हैं और इसलिये अविनाशी होने से अक्षयरूप है। द्रव्यपीडा तथा भावपीडा का इसमें लेशतः भी सम्बन्ध नहीं है, इसलिये व्यायाधा-पीडा से रहित होने के कारण यह अव्यायाध रूप है। इस स्थान पर पहुँचे हुए जीवों का पुनःसंसार में कभी भी आगमन नहीं होता है इसलिये यह अपु. नरावृत्तिरूप है। शाश्वत होने के कारण यह स्थान नित्य है और लोक के अग्र भाग में यह स्थित है। ऐसे स्थान को भगवान महावीर ने प्राप्त किया है। अत:जम्बूस्वामीने सुधर्मास्वामी से ऐसा पूछा कि ऐसे स्थान- को प्राप्त हुए तथा आदिकर आदि विशेषणों से युक्त हुए श्रमण भग: वान् महावीर प्रभुने व्याख्याप्रज्ञप्तिरूप पंचम अंग का अर्थ इस प्रकार અહીં પહોંચેલ જીને શરીર અને મનથી રહિત હોવાને લીધે આધિવ્યાધિરૂપ દુખે ભેગવવાનાં રહેતાં નથી, એટલા માટે એ અજરૂપ છે. ત્રણે કાળમાં પણ આ સ્થાન ને નાશ થતું નથી, એટલા માટે આ અનંતરૂપ છે, અને એથી અવિનાશી લેવા બદલ અક્ષયરૂપ છે, દ્રવ્ય પીડા અને ભાવપીડાને એનાથી ડે પણ સંબંધ નથી, એટલા માટે વ્યાબાધા પીડાથી રહિત હેવાને કારણે આ અવ્યાબાધ રૂપ છે. આ સ્થાને પહોચેલ જીને ફરીથી સંસારમાં કયારેય પણ પાછા ફરવાનું થતું નથી, એટલા માટે એ આ અપુનરાવૃતિરૂપ છે. શાશ્વતુ હેવાને લીધે આ સ્થાન નિત્ય છે, અને લેકના અગ્રભાગમાં આ અવસ્થિત છે. એવા સ્થાનને ભગવાન મહાવીરે મેળવ્યું છે માટે જંબૂસ્વામીએ સુધર્માસ્વામીને એવું પૂછ્યું કે એવા સ્થાનને પ્રાપ્ત થયેલ તેમજ આદિકર વગેરે વિશેષણથી યુક્ત શ્રમણ ભગવાન મહાવીર પ્રભુએ વ્યાખ્યાપ્રજ્ઞપ્તિ ·. अनगारधर्मामृतवर्षिणी टीका. सू.३ सुधर्मस्वामिनःचम्पानगर्यासमवसरणम् ४९ (१) उत्क्षिप्तशातम्-मेघकुमारजीवेन स्त्र इस्तिभवे दावदायमानशशक जीवरक्षायै पाद उत्क्षिप्त: कृित एवं धृत इति तदुपलक्षितमिदं प्रथममध्ययन- मुरिक्षततातम् । ज्ञातमित्युदाहरम्-तदेवाधीयमानत्वादध्ययनम् । एवमग्रेऽपि । (२) सङ्घाटका धन्यवेष्ठि--विजयतस्करयारेकबन्धन पद्धताभिधायक ज्ञातं सवाट सज्ञातम् । १९ एगुणवीसइमे ॥ जंबू के इस प्रश्नका उत्तर देते हुए श्री सुधर्मास्वामी कहते हैं-जंयू ? श्रमण भगवान महावीरने जो कि आदिकर आदि विशेषणों से युक्त हैं और शिव आदि रूप सिद्धिगति नामक स्थान पर विराजमान हो चुके है उन्होंने ज्ञाता नामक प्रथम श्रुतस्पं.घ के इमकार १९.अध्ययन प्ररूपित किये है- वे ये हैं-उत्क्षिप्तज्ञात१, संघाटकर, अंड३, कूर्म४, शैलफ५, तुंच६, रोहिणी७, मल्लि८' माकंदी९, चान्द्रिक१०, दाचद्रव११, उदकज्ञात१२, मंडूक१३, तेतलि १४, नंदिफल१५, अपरकंका१६ आकीर्ण१७ सुसमा१८, पुंडरीकज्ञात १९॥ ज्ञात शब्द का अर्थ उदाहरण है। उक्षिप्तज्ञात में यह कहा गया है कि मेघकुमार के जीवने जय कि यह हस्ती के भव में धा दावाग्नि से दह्यमान (जलना हुआ) एक शशक की रक्षा करने के लिये अपने चरण को ऊँचा किया था-सो वह उसे ऊँची ही किये रहा। इस उत्क्षिप्त उदाहण से युक्त होने के कारण इस अध्ययन का नाम भी उत्क्षिप्त ज्ञात पड गया है। संघाटकतात में धन्य श्रेष्ठि और विजय एगूणचीसइमे। જબૂના આ પ્રશ્નનો જવાબ આપતાં શ્રી સુધર્માસ્વામીએ કહ્યું કે-જંબૂ! શ્રમણ ભગવાન મહાવીરે-કે જેઓ આદિકર વગેરે વિશેષણથી વિશિષ્ટ છે, અને શિવ વગેરે૩પ સિદ્ધિ ગતિ નામના સ્થાને વિરાજમાન થયા છે. તેઓએ જ્ઞાતા નામના પ્રથમ કૃતના આ રીતે ઓગણીસ [૧૯] અધ્યયને પ્રરૂપિત કર્યા છે, તે આ પ્રમાણે છે ––ઉક્ષિપ્તત ૧, સંઘાટકર, અંડ ३३४, शैदा, ५, तु, शलिया ७, मदिरा ८, मादी,iदि १०, पद्रव ११, ઉદકજ્ઞાત ૧૨, મંડૂક ૧૩, તેતલિ ૧૪, નંદિકુલ ૧પ, અપરકંકા ૧૪, આકીર્ણ ૧૭, સુંસમાં ૧૮, પુંડરીકજ્ઞાત ૧, જ્ઞાત શબ્દને અર્થ ઉદાહરણ છે. ઉસ્લિપ્ત તમા એ બતાવવા માં આવ્યું છે કે મેઘકુમ રને જીવ જ્યારે તે હાથીને ભવ (સ્વરૂપ) માં હતું, ત્યારે દડવાગ્નિથી બળતા સસલ ની રક્ષા કરવા માટે પોતાના પગને અદ્ધર કર્યો હતો, તે તેને અદ્ધર જ રાખતા રહ્યા. આ ઉક્ષિત ઉદાહરણથી યુકત રહેવાને કારણે આ અધ્યયનનું નામ પણ ઉક્ષિતજ્ઞાત પડ્યું છે. ૧, સંઘાટકણાતમાં ધન્ય શ્રેષ્ઠી અને વિજ્ય ચેરને લગતી કથા છે, ·४८ ! हाताधर्म कपास धर्मकथाश्च, अनयोः श्रुतस्कन्धयोर्मध्ये प्रथमस्य-सातारूपस्य खल्लु भगवन् ! श्रुत- स्कन्धस्य श्रमणेन यावत्सम्भाप्तेन शाश्वतस्थानमुपगतेन भगवता महावीरेण शातानां पति अध्ययनानि प्रज्ञप्तानि-कथितानि, एवं प्रश्ने कृते मुधर्मास्वामी- उनरमाह-एवं खलु जंबूः ! खलु-निश्चयेन एवम् एतन्नामकमयमाश्रुतस्कन्धस्य एकोनविंशतिरध्ययनानि मज्ञप्तानि, तद्यथा तानि साईलोफद्वयेन दर्शयति-'उक्खि- सणाए' इत्यादि। अंगस्स दो सुयखंधा पण्णता तंजहा णायाणीय धम्मकहानो या पढमस्स गं. भंते ! सुयवखधस्स समणेणं जाव संपत्तरोणं णायाणं कइ अज्झयणा पणत्ता) पुन: जंबू पूछते हैं भदन्त ? यदि श्रमण भगवान महावीरने कि जो आदि- करादि विशेषणोंवाले एवं शिव. आदि विशेषण संपन्न सिद्धिगति नामक स्थान पर पहुंच चुके हैं छठे अंगके ये दो श्रुतस्कंध मरूपित किये हैं- १ ज्ञाता और दूसरा धर्मकथा-तो भदंत! प्रथम श्रुतस्कन्ध ज्ञाता के उन श्रमणभगवान महावीरने कि जो पूर्वोक्त विशेषण वाले है एवं शिव आदि विशेषण युक्त स्थान पर विराजमान हो चुके है उन्होंने कितने अध्य. यनमरूपित किये हैं ? (एवं खलु जंबू? समणेणं जाव संपत्तेणं णायाणं एगूणचीसं अज्झयणा पण्णत्ता तं जहा उविखत्तणाए१ संबाडे२, अंडे३, कुम्मे४, सेलगे५, तुवे६, य रोहिण.७ मल्ली८ भायंदी९, चंदीमाइय?. ॥१॥ दावद्दश्वे११, उदगणाएं१२ मंडुक्के १३, तेयली१४, बिय। नंदीफले १५, अचरकंका१६, आइन्ने १७, सुसमा१८ इय। अवरे य पुंडरीय गायए छहस्स अंगस्स दो सुयक्खंधा पण्णनातं जहाणायाणीय धम्मकहाओ या पढ- मस्सणं मंते ! सुयवखंधस्स समणेणं जाव संपत्तेणं णायाणं कइ अग्झयणा पण्णत्ता) 0 पूछ छ महन्त ? ने श्रम भगवान महावीर- જેઓ આદિકરાદિ વિશેષણેથી યુકત અને શિવ વગેરે વિશેષણથી સંપન્ન સિદ્ધ ગતિ નામના સ્થાને પહોંચ્યા છે તેઓએ છઠ્ઠા અંગના આ બે કૃતસકંધ નિરૂપિત ક્યાં છે-૧] જ્ઞાત અને બીજે ધર્મકથા તે હે ભદન્ત! પ્રથમ શ્રુતસ્કંધ જ્ઞાતાના તે શ્રમણ ભગવાને મહાવીરે-જેઓ પૂર્વે કહેવામાં આવેલા બધા વિશેષણોથી યુક્ત છે અને શિવ વગર વિશેષણ યુકતસ્થાને વિરાજમાન થયેલ છે, તેમણે કેટલા અધ્યયને નિરૂપિત કર્યા છે? (एवं खलु जब ? ममणेणं जार संपत्तेणं एगूणवीसं अम्झयणा पग्णत्ता ने नहा उवियत्तणाए १, संगाडे २, अहे. ३. कुम्मे ४, सेलगे ५, तुबे ६, य रोहिणी ७, मल्ली ८, मायदी ९. चंदिमाइय १० ॥१॥ दाबद्दवे ११ उदगणाए १२, मुंडक्के १३. तेयली १४, विय। नंदी फले १५, अपर कंका १६. आइन्ने १७ सुसमा १८, इय । अरे य पुंडरीयणाया .

·. अनगारधर्मामृतवर्षिणी टीका. स.३ सुधर्म स्वामिनाचम्पानगीसमवसरणम् ४९ (१) उक्षिप्तज्ञातम्-पेयकुमारजीवेन च इस्तिभवे दावामानाशक जीवरक्षायै पाद उत्क्षिप्त जीकृत एवं धृत इति तदुपलक्षितमिदं प्रथममध्ययन- मुक्षिप्तशातम् । ज्ञातमित्युदाहरम्-तदेयाधीयमानत्वादध्ययनम् । एवमग्रेऽपि । (२) सङ्घाटक:-धन्यश्रेष्ठि--विजयतस्करयोरेकवन्धन पद्धस्वार्थाभिधायक झातं सङ्घाटकजातम् । १९ एगणवीसइमे ॥ जंबू के इस प्रश्नका उत्तर देते हुए श्री मुधर्मास्वामी कहते हैं-जंबू ? श्रमण भगवान महावीरने जो कि आदिकर आदि विशेषणों से युक्त हैं और शिव आदि रूप सिद्धिगति नामक स्थान पर विराजमान हो चुके है उन्होंने जाता नामक प्रथम श्रुतस्कंध के इस प्रकार १९ अध्यरन मरूपित किये है- व ये हैं-उत्क्षिप्तज्ञात१, संघाटकर, अंड३, कूर्म४, शैलफर, तुंब६,रोहिणी, मल्लि८' माकंदी९, चान्द्रिक१०, दायद्रव११, उदकज्ञात१२, मंडूक१३, तेतलि १५, नंदिफल१५, अपरकंका१६ आकीर्ण १७ सुसमा१८, पुंडरीकज्ञात१९॥ ज्ञान शब्द का अर्थ उदाहरण है। उत्क्षिप्तज्ञात में यह कहा गया है कि मेघकुमार के जीवने जब कि यह हस्ती के भव में था दावाग्नि से दह्यमान (जलता हुआ) एक शराक की रक्षा करने के लिये अपने चरण को ऊँचा किया था-सो वह उसे ऊँचो ही किये रहा । इस उत्तिप्त उदाहण से युक्त होने के कारण इस अध्ययन का नाम भी उत्क्षिप्त ज्ञात पड गया है । संघाटकज्ञात में धन्य श्रेष्ठि और विजय पाणवीसहमे। જબૂના આ પ્રશ્નનો જવાબ આપતાં શ્રી સુધર્માસ્વામીએ કહ્યું કે-જંબૂ! શ્રમણ ભગવાન મહાવીરે-કે જેઓ આદિકર વગેરે વિશેષણથી વિશિષ્ટ છે, અને શિવ વગેરરૂપ સિદ્ધિ ગતિ નામના સ્થાને વિરાજમાન થયા છે. તેઓએ જ્ઞાતા નામના પ્રથમતના આ રીતે ઓગણીસ [१८] मध्ययनो प्र३पित यो छ, या प्रमाणे छ:-तिज्ञात १, संघाट४२, 3 ३४, शैक्ष, , तु, syll ७, मदिरा ८, भा, यदि १०, हापद्रव ११, ઉદકજ્ઞાત ૧૨, મંડ૧૩, તેતલિ ૧૪, નંદિકુલ ૧૫, અંપરકંકા ૧૬, આકીર્ણ ૧૭, સુંસમાં ૧૮, પુંડરીકજ્ઞાત ૧૯, જ્ઞાત શબ્દને અર્થ ઉદાહરણ છે. ઉસ્લિપ્તા તમા એ બતાવવા માં આવ્યું છે કે મેઘકુમારનો જીવ જ્યારે તે હાથીને ભવ (સ્વરૂ૫) માં હતું, ત્યારે દેવાગ્નિથી બળતા સસલની રક્ષા કરવા માટે પિતાના પગને અદ્ધર કર્યો હતે, તે તેને અદ્ધર જ રાખતા રહ્યા. આ ઉસ્લિમ ઉદાહરણથી યુકત રહેવાને કારણે આ અધ્યયનનું નામ પણ ઉક્ષિસ રાત પડ્યું છે. ૧, સંઘાટકણાતમાં ધન્ય છે અને વિજય ચારને લગતી કથા છે, ·४८ রামকথা धर्मकथाथ, अनयोः श्रुतस्कन्धयोर्मध्ये प्रथमस्य-ज्ञातारूपस्य खलु भगवन् ! श्रुत- स्कन्धस्य श्रमणेन यावत्सम्भाप्तेन-शाश्वतस्थानमुपगतेन भगवता महावीरेण शातानां कति अध्ययनानि प्रज्ञप्तानि-कथितानि, एवं प्रश्ने कृते सुधर्मास्वामी- उनरमाह-एवं खलु जंबूः ! खलु-निश्चयेन एवम् एतनामकमयमाश्रुतस्कन्धस्य एकोनविंशतिरध्ययनानि मज्ञप्तानि, तद्यथा तानि सार्द्ध श्लोकद्वयेन दर्शयति-'उक्खि- क्षणाए' इत्यादि। अंगस्स दो सुयक्खंघा पण्णत्ता तंजहाणायाणीय धम्मकहाओ या पढमस्सणं. भंते ! सुयक्खधस्स समणेणं जाव संपत्तेणं णायाणे कइ अझयणापण्णत्ता?) पुन: जंबू पूछते हैं भदन्त ? यदि श्रमण भगवान महावीरने कि जो आदि. करादि विशेषणोवाले एवं शिव. आदि विशेषण संपन्न सिद्धिगति नामक स्थान पर पहुंच चुके हैं छट्टे अगके ये दो श्रुतस्कंध प्ररूपित किये हैं- १ ज्ञाता और दूसरा धर्मकथा-तो भदंत! प्रथम श्रुतस्कन्ध ज्ञाता के उन श्रमणभगवान महावीरने कि जो पूर्वोक्त विशेषण वाले है एवं शिव आदि विशेषण युक्त स्थान पर विराजमान हो चुके है उन्होंने कितने अध्य- यनरूपित किये हैं ? (एवं खलु जंबू ? समणेणं जाव संपत्तेणं णायाणं एणवीसं अज्झयणा पण्णत्ता तं जहा उपिस्वतणाए१ संन्याडे२, अंडे३, कुम्मे४, सेलगे५, तुबे६, य रोहिण.७ मल्ली८ मायंदी९, चंदीमाइय१० {११॥ दावदश्वे११, उदगणाएं१२ मंडुक्के १३, तेयली१४, बिया नंदीफले १५, अवरकंका१६, आइन्ने १७, सुसमा१८ इय। अवरे य पुंडरीय वायए छहस्स अंगस्स दो सुयपखंधा पण्णनातं जहाणायाणीय धम्मकहाओ या पद. मस्स णं भंते ! सुयक्खंधस्स समणेणं जाव संपत्तेणं णायाणं कइ अज्झयणा पण्णता) पूछे छ महन्त ? ने अभए लगवान महावीरे-- જેઓ આદિકરાદિ વિશેષણોથી યુકત અને શિવ વગેરે વિશેષણોથી સંપન્ન સિદ્ધ ગતિ નામના સ્થાને પહે છે–તેઓએ છઠ્ઠા અંગના આ બે ધ્રુતરકંધ નિરપિત કર્યા બૂલાત અને બીજે ધર્મકથા તો હે ભદન્ત! પ્રથમ શ્રુતસ્કંધ જ્ઞાતાના તે શ્રમણ ભગવાન મહાવીરે—જેઓ પૂર્વે કહેવામાં આવેલા બધા વિશેષણેથી યુક્ત છે અને શિવ વિગેરે વિશેષણ યુકતસ્થાને વિરાજમાન થયેલ છે. તેમણે કેટલાં અધ્યયને નિરૂપિત કર્યા છે? (यं खलु ज? समणेणं जाव संपत्तेणं एगूणवीसं अञ्झयणा पण्णता ने जहा उक्वित्तणाए १, संसाडे २, अंटे ३. कुम्मे ४, सेलगे ५, तुबै ६, यरोहिणी ७, मल्ली ८, मायदी ९. चंदिमाइप १० ॥१॥ दाबद्दवे ।। उदगणाए १२, मुंडक्के १६. तेयली १४, विय ! नंदी फले १५, अपर कंका १६, आइन्ने १७ सुसमा १८, इय ! अरे य पुंडरीयणाय १० ·सनगारधर्मामृतवर्षिणी टोका. मू. ३ सुधर्मस्वामिनाचम्पानगया समवसरणम् ५१ (१२) उदय ज्ञातम्-उद-नगरपरिवाजलं, तदुदाहरणेन पुद्गलस्वभाव मतिपादकत्वाददातम् उदकशातम् । (१३) मण्डकः-भेका-नन्दमणिकार येष्ठिजीवः, तचरित्रोपलक्षितं मण्डपज्ञातम्। (१४) तेतलि:-तेतलिरिति तेतलिपुत्रःमूचामात्रत्वात्सूत्रस्य, सकनकरयराजा मात्यः, तदुपलक्षितं तेतलिजातं तेतलिपुत्रज्ञातमित्यर्थः। (१५) नन्दिफलम्-नन्दिफलाभिधाना आपातभद्राः परिणामदारुणाक्षाः, तदुदाहरणप्रतिपादकमध्ययनं नन्दिफलज्ञातम् । (१६) अपरकङ्का-धातकीखण्ड-भरतक्षेत्र राजधानी, तत्र परिहतद्रौपद्या. नयनार्थ कृष्ण वासुदेव गमनरूपाश्चर्यादि मरूपकं ज्ञातम् अपरकङ्काज्ञातम् । (१७) आकीर्णः-आकीर्णाः-कालिकद्वीपतिनो जात्याचार, तदुदाहरणो- पलक्षितम् आकीर्णज्ञानम् । (१८) मुमुमा-मुसमानाम्नी धन्यश्रेष्ठिदुहिता, तच्चरित्रविषयकमध्ययन सुंमुमाशातम् । (साई) के जल के दृष्टान्त द्वारा पुद्गल के स्वभाव का प्रतिपादन किया गया है १२, मंहकज्ञात में नंदिमणिकारसेठ का जीव जो मंडक हुआ था उसका जीवनचरित्र कहा गया है१३ तेतलिज्ञात में कनकस्थराजा के श्रमात्य तेतलि का जीवन चारित्र लिखा गया है१४। नंदीफलज्ञात में नंदिफल. जो देखने में तो बडा सुन्दर होता है परन्तु उसका परिणाम बडा ही दारुण होता है- यह बात स्पष्ट की गई है१५। अपर कंकालात में पातकी खंडस्थ भरत क्षेत्र की राजधानी अपरकंका में परिहत द्रौपदी को लाने के लिये गये हुए कृष्ण वासुदेव का वर्णन किया है१६ आकीर्णज्ञात में कालिक द्वीप में रहे हुए जात्यञ्चों (जातिमान अश्वों) का उदाहरण प्रदर्शित किया गया है १७१ मुंसमाजात में धन्य श्रेष्ठी की पुत्री का चरित्र लिखा गया ૧૧, ઉદકજ્ઞાતમાં પરિખા (બઈ)ના પાના ઉદાહરણ વડે પુદ્ગલના સ્વભાવનું નિરૂ પણ કરવામાં આવ્યું છે. ૧૨ અંકજ્ઞાતમાં નંદિ મણિકાર શેઠને જીવ જે મેડૂક (ઘેડ) થયે, તેના જીવનની કથા કહેવામાં આવી છે ૧૩, તેતલીકાતમાં કનકરથ રાજાના મંત્રી તેતલીનું જીવન ચરિત્ર લખવામાં આવ્યું છે ૧૪, નંદીફળજ્ઞાતમાં નંદીફળ જે જોવામાં मह જ સારું હોય છે, પણ તેનું પરિણામ બહુ જ ખરાબ હોય છે. આ વાત સ્પણ કરવામાં આવી છે. અપરકંકાણાતમાં ધાતકી ખંડ ત્રિની રાજધાની અપરકંકામાં પરિહુત દ્રૌપદીને લાવવા માટે ગયેલ કૃષ્ણ-વાસુદેવનું વર્ણન કરાયું છે ૧૬. આકીર્ણ સાતમાં કાલિક દ્વીપમાં રહેતા દત્ય (જતિમાન અ)નું દષ્ટાંત બતાવવામાં આવ્યું છે ૧૭. સુસમાજ્ઞાતમાં ધન્ય છેઠીની પુત્રીનું ચરિત્ર લખાયું છે. ૧૮. પુંડરીકજ્ઞાતમાં ·माताधर्म कथा . . (३) अण्डम्-सचनात्मूत्रमिति न्यायादत्र-'अण्ड' मिति मयूराण्डम्, तदुः पलक्षितमध्ययनम्-अण्डकज्ञातम् । (४) कूर्मः कूर्म इति कच्छपः, तदुदाहरणेन गुप्याप्तिगुणदोपप्रति- पादकत्वादिदं कूर्मज्ञातम् । (५) शैलका-शैलकराजविक्तव्यताविषयकमध्ययन शैलकज्ञातम् । (६) तुम्बम्-अलायू:, तदुदाहरणप्रतिपादकत्वेन तन्नाम्ना प्रसिद्धं तम्बज्ञातम् । (७) रोहिणी-धन्यसार्थवाहपुत्रस्य धनरक्षणतत्परा भार्या, तस्याः शालि. कणसुरक्षणवर्धनोदाहरणेन समुपलक्षितं रोहिणीज्ञातम् । (८) मल्लि:-एतन्नाम्नी कुम्भकराजपुत्री-एकोनविंशतितम-तीर्थकरपद- धारिणी तदुदाहरणोपलक्षितं मल्लिज्ञातम् । (९) माकन्दी-अत्र माकन्दी शब्देन माकन्दीदारको गृह्यते, तन्नाम्ना प्रसिद्ध माकन्दीज्ञातमिति माकन्दीदारकज्ञानमित्यर्थः । (१०) चान्द्रिका-चन्द्रोदाहरणपतिपादकत्वाश्चान्द्रिकज्ञातम् । (११) दाबद्रवः-स्वनामव्यातः समुद्रतटस्थो वृक्षविशेषः, तदुपलक्षितं दाबद्रवज्ञातम् । चोर के संबन्ध की कथा है२१ अण्डाध्ययन में मयूराण्ड की ३३ कमी ध्ययन में कूर्म के उदाहरण को लेकर गुप्ति और अगुप्ति के गुण दोपों वर्णन किया गया है। शैलकज्ञात में शैलकराजर्पि के संबन्ध की कथा है। तुम्यज्ञात में अलायू-तुमडी का उदाहरण प्रतिपादित किया गया है । रोहिणी ज्ञात में धन्य सार्थवाह के पुत्रबहू की कथा है जो धनके रक्षण और उसके वर्धन करने में विशेष चतुर थी ७ मल्लीज्ञात में १९वें भगवान श्री मल्लीनाथ की कथा कही गई है। ये कुम्भकराज की पुत्री थीं८, माकंदीज्ञात में माकंदी दारक की कथा कही हुई है९। चान्द्रिकज्ञात में चंद्रमा का उदाहरण दिखलाया गया है१०) दावद्रवज्ञात में समुद्र तट पर रहे हुए दावद्रव विशेप का दृष्टान्त दिया गया है११॥ उदकज्ञात में परिखा ૨. અધ્યયનમાં મયૂરાડની ૩. કુર્માધ્યયનમાં કુર્મ (કાચબે) ને દાખલે લઈને ગુપ્તિ અને અગુપ્તિના ગુણ દેનું વર્ણન કર્યું છે શૈલજ્ઞાતમાં શિક્ષક રાજર્ષિના સંબં- ધની કથા છે. પ, તુંબણાતમાં અલાખ તુંબી)નું ઉદાહરણ આવ્યું છે ૬. રેહિણી- જ્ઞાતમાં ધસાર્થવાહની પુત્રવધૂઓની કથા છે. જે ધનનું રક્ષણ અને તેનું વર્ધન કરવામાં બહુ ચતુર હતી છે. મલ્લરાતમાં ઓગણીસમા (૧૯) ભગવાન શ્રી મલ્લિનાથની કથા કહેવામાં આવી છે ૮. એ કુંભારાજના પુત્રી હતા. માકદી જ્ઞાતમાં માદી દાર.. કની કથા વર્ણવવામાં આવી છે ચંદ્રિકાત્તાતમાં ચંદ્રનું ઉદાહ આપવામાં આવ્યું છે ૧૦, દાવદ્રવજ્ઞામમાં સમુદ્રના કિનારે રહેલ દાવદ્રવ વિશેષને દાખલે આપવામાં આવ્યું છે ·. अनगारधर्मामृतवर्षिणीटीका र ४ ममादिनिरूपणम् सव्वभूमियासु लद्धपच्चए विइण्णवियारे रज्जधुरचिंतए यावि होत्था, सेणियस्स रन्नो रज चरदं च कोसं च कोडागारं वलं च वाहणं च पुरंच अंतेउरंचसयमेव समुवेक्खमाणे समुवेक्त्रमाणे विहरहासू, ४। टीका-'जाणं भंते !' इत्यादि । जम्यूम्वामी भगवन्तमार्यमुधर्मस्वामिन पृच्छति-यदि खलु भगवन् ! श्रमणेन यावत्सम्प्राप्तेन ज्ञातानां-ज्ञाताख्य- स्य प्रथमश्रुतस्कन्धस्यैकोनविंशतिरध्ययनानि-प्रज्ञप्तानि, तद्यथा-उक्षिप्तज्ञातादीनि यावत्-पुण्डरीकज्ञातान्तानि च, एतेषु प्रथमस्य खलु भगवन् ! अध्ययनस्य उत्क्षिप्तवाताव्यस्य कोऽर्थः प्रातः । इति प्रश्ने कोसति-आर्यमुधर्मास्वामी पाह- एवम् अमुना प्रकारेण खलु-निश्चयेन हे जम्यूः! तस्मिन् काले तस्मिन समये इहैव-निवासाधारतया प्रत्यक्षाऽऽसन्ने न तु जम्बूद्वीपानामसङ्यतयाऽन्य. जहणं भंते ! समणेणं जाव इत्यादि से जंबूस्वामी-आर्य सुधर्मास्वामी से पुनः यह पूछते हैं कि (जाव संपत्तेणं समणेणं) आदि करआदि विशेषणों से लेकर-सिद्धिगति को प्राप्त । हुए विशेषगों वाले श्रमण भगवान महावीरने (गायाणं एगृगवीसा अज्झ- यणापण्णता) ज्ञाता नामक-प्रथम श्रुतम्कंध के ये १९ उन्नीस अध्ययन कहे हैं (तं जहा) जैसे (उक्खित्तणाए जार पुंडरीएत्तिय) उरिक्षप्तज्ञात से लगाकर- पुडरीकज्ञात तक। तो इनमें (पढमस्स णं भंते । अज्झयणस्त के-अहे पण्णत्ते) प्रथम अध्ययन जो उरिक्षप्तज्ञात है उसका क्या अर्थ उन्होंने प्रतिपादित किया है। इसमकार जंबूस्वामी का वक्तव्य सुनकर श्री सुधर्मास्वामी उत्तर रूप में यह कहते हैं कि-(एवं खलु जंय! तेणं कालेणं तेणसमएण इहेव "जंवृणं भंते ! समणेणं जाव इत्यादि" भूस्वाभी गाय सुधश्वाभानीमा प्रभारी पूछछ(जाय संपत्तेणं समणेणं) આદિકર આદિ વિશેષણથી લઈને સિદ્ધિગતિને પ્રાપ્ત કરેલ વિશેષાવાળા શમણુ वान् महावीर (णायाणं एगूणवीसा अज्झयणा पण्णता) ज्ञाता नाभना प्रथम श्रुत धन से मागास (१८) मध्ययनो ४६ छ. (तं जहा) भ3 (उक्खित्तणाए जावपुंडरीएत्तिय) Grandstथी साधने धुमाशात सुधा तो मेमनाभा (पहमास णं भंते ! अज्झयणस्स के अट्टे पण्णते) प्रथम अध्ययन करे ઉસ્લિપ્તનાત છે, તેને શો અર્થ તેઓએ બતાવ્યું છે? આ રીતે જંબુસ્વામીને ययनो मान श्री भुधारवामी उत्तरमा २ा प्रमाणे 23-(एवं ग्वल जंबू ! तेणं कालेणं तेणं समएणं जंबू द्दीवे दीवे भारहे वासे दाहिणड्ढे भ.हे ·पाताधर्मकथा अपरं च अन्यत-एकोनविंशतितम- (१९) पुण्डरीकज्ञातम्-पुण्डरीका-पुष्कलायतीविनयमध्यवर्तिपुण्डरीकिणी नगर्यामतन्नामको राजा, तद्वक्तव्यता प्रतिबद्धतादिदं पुण्डरीपज्ञातम् । इत्थं सङ्कलनया प्रथमश्रुतस्कन्धे ज्ञातानामके एकोनविंशतिसंख्यकानि ज्ञातानि-उरक्षिप्तादीनि सन्ति ।मु० ३॥ मूलम्--जइणं भंते समणेणं जाव संपत्तेणं एगूणवीसा अज्झ यणा पपणत्तातं जहां-उक्खित्तणाए जौव पुंडरीए ति य, पढमस्स णं भंते अज्झयणस्स के अटे पन्नते ? एवं खलु जंबू ! तेणं कालेणं तेणं समएणं इहेव जंबुद्दीचे दीवे भारहे वासे दाहिणढे भरहे राय- गिहे णामं नयरे होत्था वण्णओ, गुणसिलए चेइए वन्नओ। तत्थणं रायगिहे नयरे सेणिए नामं राया होत्था, महयाहिमवंत वपणओ। तस्स णं सेणियस्स रन्नो नंदा नामं देवी होत्था सुकुमालपाणिपाया वष्णओ। तस्स णं सेणियस्त रन्नो पुत्ते नंदाए देवीए अत्तए अभए नाम कुमारे होत्था, अहीण जाव सुरूवे साम-दंड-भेय- उपप्पयाणणीति-सुप्पउत्तणयविहिन्नू ईहा--बूह-मग्गण-गवेसण- अस्थसस्थ-मइविसारए उप्पत्तियाए वेणइयाए कम्मियाए पारिणा- मियाए चउविवहाए बुन्द्विए उववेए सेणियस्स रणो बहुसु कजेसु य कुडुंचेसु य मंतेसु य गुज्झेसु य रहस्सेसु य निच्छएसु य आपु. च्छणिजे पडिपुच्छणिजे मेढीपमाणं आहारे आलंवणं चक्खू मेढी. भूए पमाणभूए आहारभूए आलंवणभूए चक्खूभूए सव्वक जेसु है १८१ पुण्डरीकजात में पुष्कलावती विजय के मध्य में रही हुई पुण्डरी किणी नाम की नगरी में पुंडरीक राजा की कथा दिखलाई गई है १९ ॥३॥ પુલાવની વિજયના મધ્યમાં આવેલી પુંડરીકિણી નામની નગરીમાં પુંડરીક રાજની કથા બતાવવામાં આવી છે ૧૯ ૧૩ - ·अनगारधर्मामृतवर्षिणीटीका सु. ४ प्रश्नादिनिरूपणम् पर्वतः क्षुल्लहिमवत्पर्वतापेक्षया-उच्चत्वायामोद्वेध (गाम्भीर्य) विष्कम्भपरिक्षेपादिना रत्नमयपद्मवरवेदिका नानामणिरत्नमयकट-कल्पतरुश्रेणिप्रभृतिना क्षेत्रमर्यादाका. रित्वेन च महान् तथा श्रेणिकभूपोऽपि शेपराजापेक्षया नातिकुलनीतिन्यायादिना विपुलधनकनकरत्नमणिमौक्तिकशनशिलामवाल-राज्यराष्ट्रबलबाहनकोशकोप्ठागा- रादिना जातिकुलधर्ममर्यादाकारित्वेन च महान वरीवर्ति, तथा-सर्वजनमनोमोदक- तया विस्तृतयशः कीर्तिरूपसुगन्धतया च महामलयवन, प्रौदार्य धैर्य-गाम्भी. र्यादिगुणैर्मन्दरवन, भूपन्दे दिल्यद्धि-दिव्यधुति-दिव्यमभावादिभिर्महेन्द्रवत् के-जैसा श्रेष्ट था। जैसे महा हिमवान पर्वत अन्य छोटे २ पर्वतों की अपेक्षा उच्चता आयाम (दीर्घता) एवं उद्वेध (गाम्भीर्य) तथा विष्कम और परिक्षेप आदि द्वारा रत्नमय पाम की यरवेदिकादारा नानामणि मय एवं रत्नमय कुटों द्वारा तथा कल्पवृक्षोंकी पंक्तियोदाराक्षेत्र की मर्यादा- कारी होने से महान माना जाता है उसी प्रकार श्रेणिक राजा भी अन्य राजाओं की अपेक्षा, जाति, पुल नीति, न्याय आदिद्वारा विपुल धन, कनक, रत्न, मणिमौक्तिक, शेव शिला-प्रवाल द्वारा, राज्य, राष्ट्रबल, वाहन कोश, कोप्ठागार आदि द्वारा, जाति कुल, धर्म की मर्यादा करनेवाला होने से महा हिमवान जैसा कहा गया है । समस्तजनता के मन को प्रपन्न फरनेवाला होनेसे तथा विस्तृत यश एवं कीर्तिरूप मुगंधिवाला होनेसे महामलय की तरह बह श्रेप्ट माना गया है।-औदार्य धैर्य तथा गांभीर्य आदि गुणों से युक्त होने के कारण वह-राजामन्दर की तरह उत्तम कहा જેવા શ્રેષ્ઠ હતા. જેમ મહાન હિમવાન પર્વત બીજા નાના પર્વતની અપેક્ષા ઉચ્ચના આયામ ( દીસા) ઉદેધ (ગંભીરતા) તેમજ વિપ્લભ અને પરિક્ષેપ વડે રત્નમય પદ્મની ઉત્તમ વેદિક વડે અનેક મણિમય અને રત્નમય કટ (શિખરો) વડે, તેમજ કલ્પવૃક્ષની હારમાળાઓ વડે ક્ષેત્રની મર્યાદા કરનાર હોવાથી મહાન માનવામાં આવે છે, તેમજ શ્રેણિક રાજા પણ બા જાઓ કરતાં જાતિ, કુળ, નીતિ ન્યાય વગેરે વડે પુષ્કળ यन, अन४, २न, मशि, भौति, २, शिक्षा प्रवास Arय, राष्ट्र, ण, पान, કેશ, કોઠાગારવડે જતિકુળ અને ધર્મની મર્યાદા કરનાર હિમથી મહા હિમરાન જેવા કહેવામાં આવ્યા છે. સંપૂર્ણ જનસમાજના મનને પ્રસન્ન કરનાર હોવાથી તેમજ વિસ્તૃત યશ અને કીર્તિરૂપ સુગંધવાળા હેવાથી મહમાલયની જેમ તેમને શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવ્યા છે. ઉદારતા ધીરજ, તેમજ ગંભીરતા વગેરે ગુણોથી સંપન્ન હેવાને લીધે તે રાજાને સ્પર્વતની જેમ ઉત્તમ કહેવામાં આવ્યા છે. રાજાઓને ·, " साताधर्म कथासूत्रे स्मिन् जम्बूद्वीपे, जम्बूद्वीपनाम के द्वीपे भारते भारतनामके वर्प-क्षेत्र दक्षिणा ईभरते भरतक्षेत्रस्य दक्षिणा राजगृहं नामक नगरमासीत्, 'यण्णाओ' वर्णका वर्णन ग्रन्थोऽत्र वक्तव्यः, स च चम्पावर्णनात्मकऔपपातिकमूत्र वर्तते, सोऽत्र नपुंसकलि. ङ्गनिर्देशन द्रष्टव्यः, व्याख्यातोऽप्यसो तस्य पीयूपवपिण्यां टीकायां मयेति । गुण- शिलकं चैत्यम् वर्णका औषपातिकमूत्रकृतवर्णनवदेवात्रज्ञातव्यः। तत्र खलु राजगृहे नगरे श्रेणिको नाम राजाऽऽसीत् । स कीदृशः ? इत्यत्राह-'महयाहिमवंत०' इत्यनेन 'महयाहिमवंतमहंतमलयमंदरमहिंदसारे' इत्येवं विज्ञेयम् महाहिमवन्महामलय- मन्दरमद्देन्द्रसारः तत्र महाहिमवानिवः एतन्नामकवपंधरपर्वतइव, यथा महाहिमवान् जंयुहीवे दीवे-भारहे वासे दाहिणड्डभरहे रायगिहे णाम णयरे होत्था) जंबू । तुम्हारे प्रश्न का उत्तर इस प्रकार है-उसकाल में और उस समय में इसी जंबू द्वीप नामके द्वीप में भरत नाम का क्षेत्र है। इस भरत क्षेत्र के दक्षि णार्द्ध में राजगृह नामका नगर था। यहाँ जो (वण्णओ) यह पद आया है उसका तात्पर्य यह है कि औपपातिक मूत्र में चम्पानगरी का जैसा वर्णन किया गया है वैसा ही वर्णन इस राजगृह नगर का भी जानना चाहिये। उस वर्णनका अनुवाद औपपातिक सूत्रकी पीयूपवर्पिणी नामकी टीका में कर दिया है। जिज्ञासुओं को वहां से यह विपय समझ लेनी चाहिए। (गुण सिलए चेइए वन्नओ) उस नगर में गुण शिलक नामका-चैत्य था। इसका वर्णन भी औपपात्तिक मुत्र में किया गया है वहां से जान लेना चाहिये। (तत्थ णं रायगिहे नयरे सेणिए नाम राया होत्या महया हिमवंत वण्णओ) उस रानगृह नाम नगर में श्रेणिक इस नाम का राजा राज्य करता था। यह महां हिमवान पर्वत-जैसा महामलय पर्वत जैसा, मंदराचल जैसा, और महेन्द्र रायगिहे णाम यरे होत्या) y! तभा प्रसनran प्रभारी छन्त કાળે અને તે વખતે એજ જંબુદ્દીપ નામના દ્વીપમાં ભરત નામે ક્ષેત્ર હતું. આ क्षेत्रमा क्षिा भी Ars ना ना तुमडा (वाओ) २. ५४ायु છે. તેને અભિપ્રાય આ પ્રમાણે છે કે ઔપપાતિક સૂત્રમાં ચંપાનગરીનું જેવું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે, તેવું જ વર્ણન આ રાજગૃહ નગરનું પણ સમજવું જોઈએ. તે વર્ણનને અનુવાદ પીયુષણ નામની ટીકામાં કરવામાં આવ્યો છે. જિલ્લા सुमागे त्यांची या विषयने समायोऽमे. (गुणसिलए चेइए बन्नी) ते नामा ગુણશિલાક નામે ચેત્ય હતું. આનું વર્ણન પણ પાતિક સૂત્રમાં કરવામાં આવ્યું છે. त्यांचा न. (तत्य पं रायगिहे नयरे सेगिए नामं राया होत्या महया हिमवंत वणओ) ते Arn नाम श्रेलि नामे And 4 Rat al. મહા હિમાલય પર્વતના જેવા મહામલય પર્વત જેવ, મંદરાચલ જેવા અને મહેન્દ્રના ·अनगारधर्मामृतर्पणीटीका.म् ४ प्रनादिनिरूपणम् लपवण-पंजणगुणोपए, माणुम्माणपमाणपडिपुण्णमुजायसव्यंगसुदरंगे, ससि. सोमाकारे, कंते, पियदसणे मुख्चे इति संग्रहः। व्याख्या-भद्दीनमतिपूर्णपञ्चे न्द्रियशरीर:- अहीनानि-क्षणतोऽन्यूनानि प्रतिपूर्णानि स्वरूपतोऽखण्डितानि पञ्चापीन्द्रियाणि यस्मिन् तत्तथाविधं शरीरं यस्य स तथोक्तः । लक्षणव्यञ्जनगुणो- पपेतः-लक्षणानिस्वस्तिकवयवमत्स्यादीनि, व्यञ्जनानिम्मपतिलादीनि, तेषां गुणा-भस्तत्वरूपास्तैः उपपेतः युक्तः । अत्र-'उप' 'अप' अनयोरुप- सर्गपोः शकन्चादित्वात्परस्पे 'उपपइतः' अनयोर्गुणे 'उपपेतः' इति सिद्धम् । मानोन्मानप्रमाणपतिपूर्णमुजातसगिसुन्दराग:-अत्र मान-जलेन परिपूर्णे कुष्टे यस्मिन् पुझपे प्रविष्टे सति यजलं कुण्डावहिनिस्सरति तज्जलं यदि द्रोणपरि माणं भवति तदा तस्य शरीरावगाहना मानमुच्यते । तुलादण्डेन सन्तुलितः पुरुपो यधद्धभारपरिमाणो भवति तदा तस्य अर्धभारपरिमाणम् उन्मानमुच्यते। स्वा लेनाप्टोत्तरशतोन्नतता प्रमाणं कथ्यते ततः-मानं च उन्मानं च प्रमाणं चःमानोन्मानममाणानि, तैः प्रतिपूर्णानि मुजातानि सर्वाङ्गाणि, तैः मृन्दराङ्ग:-सर्वथा प्रमाणपतिपूर्णमुजाततया सर्वाङ्गीण सुन्दर इति भावः । 'ससि- तथा स्वरूप से परिपूर्ण पांचो इन्द्रियों से युक्त था। लक्षणों-स्वस्तिक-चक यव एवं मत्स्य आदि के चिह्नो-से-तथा मपा तिल-आदिरूप च्यञ्जनों से भरपूर था । 'मान 'उन्मान, तथा प्रमाण से शरीर का प्रत्येक अवयव અળે છે કે એમનું શરીર લક્ષણેથી અન્યૂન (સંપૂર્ણ તેમજ સ્વરૂપ સોંદર્યથી પરિપૂર્ણ પાંચે ઈયેથી યુક્ત હતું. લક્ષણે સ્વસ્તિક ચક, યવ અને મત્સ્ય વગેરે ચિહ્નોથી તેમજ મથાતિલ વગેરે વ્યંજનેથી સંપૂર્ણ રીતે ભરેલું હતું. માન, (૧) ઉન્માન, (૨) તેમજ પ્રમાણુવડે (૩) શરીરને દરેકે દરેક અવયવ પરિપૂર્ણ હતે. (१) जल से परिपूर्ण भरे हुए कुण्ड में मनुष्य को बैठाने पर उस कुंड से जितना पानी बाहर निकल आता है वह पानी नौलने पर यदि एक द्रोण प्रमाण होता है तो वह जल उस पुरुष की शरीरावगोहना का मान माना जाता है । (२) तराजू पर सन्तुलित होने पर पुरुप का जो अर्ध भार होगा वह उन्मान माना जावेगा । (३।१०८ अंगुल की जो ऊँचाई होती વિશેષ –(૧) પાણીથી પૂર્ણ ભરેલ કુંડમાં માણસને બેસાડયા પછી તે કુંડમાંથી જેટલું પાણી બહાર નિકળી આવે છે, તે પાણીને જે તલવામાં આવે, અને તે એક દ્રોણ પ્રમાણે તેલમાં ઉતરે તે તે પાણીને તે પુરુષની શરીરવગાહનાનું“માન” માન- વામાં આવે છે. (૨) ત્રાજવા ઉપર તલવામાં પુરુષનું જે અધું વજન થાય તેને ઉન્માન માનવામાં આવે છે. (૩)એક આઠ (૧૦૮) આંગળની જે ઊંચાઈ હોય છે તેને પ્રમાણમાં કહેવામાં આવે છે.

·রানামখাই सार: श्रेष्ठः, इत्यादि । 'वाओं' वर्णक: भूपवर्णनमशारणमीपपातिकमवाद विज्ञेयम्, तस्य खलु श्रेणिकस्य राज्ञः नन्दानाम्नी देव्यासीत् । सा कीदशी? इत्यत्राह-सुकुमालपाणिपाया' मुकुमारपाणिपादा पाणी च पादौ च पाणिपाद- करचरणं, सुकुमारम् अतिकोमलं पाणिपादं यस्याः सा तथोक्ता अतिकोमलकर- चरणवतीत्यर्थः, 'वण भो'. वर्णका राजीवर्णन औषपातिकमत्रादबसेयम् । तस्य खलु श्रेणिकस्य पुत्रः 'नंदाए देवीए भलए' नन्दाया देच्या आत्मजः- तद्गर्भज इत्यर्थः अभयनामा कुमारऽआसीत् । स फीदशः ? इत्याह- अहीण नाव मुरुवे' अहीन यावत्सुरूपः, अत्रत्ययावच्छन्देन-'अहीणपडिपुष्णपंचिदियसरीरे, गया है। राजाओं के समूह में दिव्यऋद्धि, दिव्यद्युति, तथा दिव्यप्रभाव आदिद्वारा वह महेन्द्रकी तरह उत्तम प्रकट किया गया है। यहां पर भी जो यह “वण्णओ" शब्द आया है वह यह प्रकट करता है कि इस राजा के विषय में और भी अधिक वर्णन अन्य ग्रन्थों में किया गया है, सो वह वर्णन औपपात्तिक मूत्र से जाना जा सकता है। (तस्स णं सेणियस्स रन्नो नंदा नाम देवी होत्था सुकुमार पाणिपाया चण्णओ) उस श्रेणिक राजा की रानी का नाम नंदाथा। इसके हाथ पाव बहुत ही सुकुमार थे। यह कितनी-अधिक सुन्दर थी और किस स्वभाव आदि की थी यह सब विषय का वर्णन औपपातिक सूत्र में दिया गया है। (नस्सणं सेणियस्सरन्नो पुत्ते नंदाए अत्तए अभयनोमं कुमारे होत्था) उस श्रेणिक राजा के एक पुत्र था जिसका नाम अभयकुमार था। यह नंदा देवी की कुक्षि से अवतरित हुआ था। (अहीपण जाव सुरूवे) यहां यावत् शब्द से यह पाठ-ग्रहीत हुआ है इसका शरीर लक्षण से अन्यून સમૂહમાં દિવ્યદ્ધિ, દિવ્યવૃતિ તેમજ દિવ્યપ્રભાવ વગેરેથી તેને મહેન્દ્રની જેમ ઉત્તમ બતાવવામાં આવ્યા છે. અહીં પણ જે “શબ્દ આવ્યું છે, તે આમ બતાવે છે કે આ રાજાના વિષે એના કરતાં બીજી વધુ વર્ણન બીજા શાસ્ત્રોમાં કરવામાં આવ્યું છે. માટે તે વર્ણન ઔપપાતિક સૂવડે સમજી શકાય છે. तस्स णं सेणियस्स रन्नो नंदा नाम देवी होत्था सुकुमार पाणिपाया वण्णओ) ते श्रेणि तनी शानु नाम ना तु. तेना या सु- મળ હતા. તે કેટલી બધી રૂપવતી હતી તેને સ્વભાવ વગેરે કેવું હતું, આ જાતના या पयार्नु पनि भोपपातिसूत्रमा भी माव्यु छ. (तम्सणं सेणिय- म्म रन्नो पुत्ते नंदाए देवीए अत्तए अभयनाम कुमारे होत्या) ते या રાજના એક પુત્ર હતા. તેનું નામ અભયકુમાર હતું. તે નંદાદેવીની કુખમાંથી એક त्यांना (अहोण जाव मुख्वे) मी यावत् शपथी 48 go मामा ·५९ अनगारधर्मामृतवर्पिणी टीका. सू. ४ प्रश्नादिनिरूपणम् कोपायपहरणेन वा. शत्रोरनुशासनम् । भेदः शत्रुपक्षे स्नेहाफ्नयनपुरस्सरं स्वामि सेवायोश्चित्तभेदकरणं, स विविधः,। उक्तञ्च-"परोप्परं णेहभंगो, कलहुप्पायणं तहा। · · तजणं सनुपरखेस, भेयणीई पकित्तिया ॥१" इति । अस्य छाया-परस्परं स्नेहभगः, कलहोत्पादन तथा । तर्जनं शत्रुपक्षेपु, भेदनीति: प्रकीर्तिता ॥१॥ इति । उपपदानम् पूर्वगृहीतवस्तुपतिपदानम्, अभिमतार्थदानं वा, एतद्रूपा चतुर्विधा नीतिः-नीयते स्वानुकूल्यं प्राप्यते रिपुरनयेति सा तथोक्ता तया सामादि चतु- विधया नीत्या मु=मृष्ठ प्रयुक्तं प्रयोगो व्यापारो-यत्र स सुप्रयुक्तः, एतादृशो नया= न्यायंस्तस्य विधि-विधान, तं जानातीति स तथोक्तः-यथायोग्यनीतिन्याय कुशल इत्यर्थः। नीति प्रयोगो यथा- उत्तम प्रणिपातेन, शूरं भेदेन योजयेत्। 'परोप्परंणेहभंगो, कलहप्पायंणं तहाँ ।' i:... तणं सत्नुपरखेस "भेयंणीई पकित्तिया ॥१॥ शत्रु पक्षमें स्वामी सेवकमें स्नेह का भंग करवाना उनमें आपसमें लड़ाई झगडा करया, देना-एवं परस्पर में तर्जन-डाट-डपट-आदि करवाना । पूर्वमें गृहीत की हुई वस्तु का देना अथवा अभिमत अर्थका देना, इस का नाम उपपदान है साम, दण्ड भेद एवं उपप्रदान इस तरह ४ चार प्रकार की नीति के प्रयोगरूप न्याय के विधानमें यह अभय- कुमार निष्णात था-यधा योग्यनीति न्याय में कुशल था-नीति का प्रयोग इस प्रकार कहा गया है-(उधम प्रणिपातेन) उत्तम जनको यदि નેહભાવ હેય છે, તેમાં ફૂટ પાડવી, તેમના મનમાં એવી વાત ઠસાવવી કે જેથી બન્ને એક બીજાને વિશ્વાસ ન કરે, તેનું નામ ભેદ-નિતી છે. આ ભેદ નીતિ પ્રકારની બતાવવામાં આવી છે. परोप्परं पोहभंगो, कलहुप्पायणं तहा। तज्जणं सत्तुपक्खेसु भेयणीई पकित्तिथा ॥१॥" શત્રુપક્ષમાં સ્વામી સેવકના સ્નેહમાં ફૂટ પડાવવી, તેમનામાં પરસ્પર કલહ કરાવે અને પરસ્પર તર્જન (તિરસ્કાર) દમદાટી વગેરે કરાવવાં. પૂર્વે કઈ પાસેથી લીધેલ પદાર્થને આપ અથવા અભિમત ઈટ) અને આપ તેનું નામ ઉપપ્રદાન છે. સામ, દંડ, ભેદ અને ઉપપ્રદાન આ પ્રમાણે ચાર પ્રકારની નીતિને પ્રગ કરતાં ન્યાય આપવામાં અક્ષયકુમાર નિષ્ણાત હતા. નીતિના સમુચિત માર્ગને અનુસરતાં ન્યાય આપવામાં તે पुश ता. नातिनी यथायोग्य व्यवहार मा शत मतावामां माव्यो छ:--'उत्तम मणिपातेन, सा२भासने ५२ ४२वो डाय तो तनी सामे न ने पतन ત્રણ ·हाताधर्मका सूत्र सोमागारे' शशिसौम्याकार:-शशी चन्द्रस्तात सौम्यः रमणीयः, आकार: स्वरूपं यस्य स तथोक्तः। 'कते' कान्तः कमनीयः । 'पियदसणे' प्रियदर्शन:- भियं-दर्शकजनमनोहलादक दर्शनम् अवलोकनं यस्य स तयोक्तः । 'मुरूवे' मुरूप सर्वातिशायिरूपलावण्यवान् । 'सामदंडभेय उवप्पयाणणीमुप्पउत्तण यविहिष्णू' सामदण्डभेदोपमदाननीति सुमयुक्तनयविधिन:-तत्र साम='वर्य युप्मा कं यूयमस्माकं को भेदोऽस्माकम्' इत्यादि मधुरवाक्यैः शत्रुपक्षवशीकरणम्, दण्डः दण्डयते-धनाद्यपहरणेन निस्सारी क्रियते जनो येन स तथोक्तावलेशोत्पादेन परिपूर्ण था। चंद्रमोके जैसा इसका सौम्य आकार धा। देखने वालों को यह बहुत अधिक प्रिय लगता था। कमनीय था। रूप लावण्य इसके प्रत्येक अंग से टपकसा रहा था। यहाँ "अहीणजावसुरूवे" में जो यावत् पद रखा है-उस से इस पाठ का यहाँ ग्रहण किया गया है-अहीणपडिपूष्ण-पंचेन्द्रियसीरे लक्खणवंजणगुणोववेए, माणुम्माणप्पमाणपडिपुष्ण -सुजायसव्वंगसुदरंगे, ससिसोमागारे, कंते, पियदसणे सुरूचे । (सामदंड भेदउवप्पयाणणी- तिसुप्पउनणयविदिन्नू ईहा-चूहमग्गण-गवेसणअत्थसत्थमइविसामय) आपके हैं आप हमारे हैं हम में और आप में कोई भेद नहीं है इत्यादिमधुर वचनी द्वाराशत्रुपक्ष को वश में करना यह साम उपाय है, क्लेश उत्पन्न करके अथवा काप आदि का अपहरण करके शत्रु को वश में करना-या उसे बिलकुलकम- जोर बना देना यह दण्डनीति है, शत्रु पक्ष के स्वामी-तथा सेवक में जो परस्पर में स्नेह होता है उसमें भेद करना-उनके चित्त में ऐसी वात जमा देना कि जिससे दोनों आपसमें एक दूसरे का विश्वास न सकें इसका नाम भेदनीति है । यह भेदनीति ३ तीन प्रकार की कही गई है- ચન્દ્રના જે એમને સોમ્ય આકાર હતો. જોનારને એ બહુજ વધારે ગમત હતો. એ કમનીય હતા. રૂપ અને લાવણ્ય એમના દરેકે દરેક અંગમાંથી નીતરતું હતું, मी 'अहीण जाय सुरूवे' भा यावत् ५६ Y४ामा माव्यु छ, तनाथी मा पार्नु भी अg: ४२१मा यो ए-बहीणपडिपुष्णापंचेंदियसरीरे लक्खणवंजनगुणोववेए माणुम्माणप्पमाणपडिपुण्णसुजायसवंगसुंदरंगे ससिसोमागारे, कंने. पियदसणे सुरुवे ।" सामदंडभेद उपप्पयाण भीतिसुप्पउत्तणयविहिन्नू चूहमम्गणगवेसणअस्थमस्थभइविसामए) અમે તમારા છીએ; તમે અમારા છે, આપણામાં કઈ પણ જાતને ભેદ નથી, વગેરે મીઠા વચનેથી શત્રુપક્ષને વશ કરશે આ સમ ઉપાય છે. પતિ કરીને અથવા તો ધન-ભંડારનું હરણ કરીને દુશ્મન ઉપર કાબૂ મેળવવા અગરતા તેને સાવ નિર્મળ બનાવ આ દરનીતિ છે. વિપક્ષના સ્વામી તેમજ સેવકમાં જે એક બીજા રફ है वह प्रमाण फहीगई है। कर ·- अनगारधांमृतवर्षिणीटीका स. ४ प्रश्नादिनिरूपणम् ६१ अपोह:-अपोहते-निवार्यते स्वाकाराद्विपरीत आकारोऽनेनेति स तथोक्ता निजा. कारनिर्णयज्ञान यथा-'स्थाणुरेवाय' मिति मार्गणं-मार्यते अन्धिप्यते वस्म- नेनेति तत्तथोक्तम् अपोहाग्रे सद्भूतार्थविशेषज्ञानाभिमुखमेत्र 'तत्सत्वे तत्स- स्वमन्वयः' इत्यन्वयधर्मान्वेपणं, यथा वल्लीलताधारोहणं स्थाणुधर्म एवात्र घटते इति । स्थाणुमेवाश्रित्य बल्लीलताधारोहणं भवति, अतःस्थाणु धर्मत्वेन बल्लोलता. धारोहण व्यपदिश्यते। गवेपण-गवेप्यते विशेषतो निश्चीयते वासनेनेति तत्त- "इसी का नाम संशय है। इस संशयके होने पर यह स्थाणु होना चाहिये अथवा पुरुप होना चाहिये इसतरह किसी एक तरफ झुकती हुई जो बुद्धि की चेष्टा होती है यही ईहा है। ईहा के बाद जो विशेष ज्ञान होता है उसका नोम अवाय है- अपोह है- अपने आकार से विपरीत आकार जहां दूर किया जाता है वह 'अपोद' है ऐसी अपोह शब्द की व्युत्पत्ति है । जैसे जय यह योध हुआ कि यह स्थाणु होना चाहिये तब ऐसा जो घोष होता है कि यह स्थाणु ही है इसी का नाम अपोह है मार्गग शब्द का अर्थ होता है-अन्वेषण- यह स्थाणु ही है ऐसा जो अपोह नामक योध हो रहा है वह इस बात को लेकर हो रहा है कि यहाँ पर वल्ली आरोहण आदि जो स्थाणुगत धर्म है वे ही घटित हो रहे हैं। इसी का नाम अन्वय है 'तत्सत्त्वे तत्सत्वमन्वयः' यह अन्वय का लक्षण है। स्थाणु को अश्रित करके ही वल्ली लता आदि का वहाँ प्रारोहण होता है- इसलिये ये स्थाणु के धर्म तरी के प्रकट किये जाते हैं। मार्गणा में अन्वय धर्म की पर्यालोचना होती है। गवेपणा में व्यतिरेक धर्म का विचार चलता આ પ્રમાણે કોઈ એક તરફ વળતી બુદ્ધિની ચેષ્ટા થાય છે, તેનું નામ ઈહા છે. ઈહ પછી જે વિશેષજ્ઞાન હોય તેનું નામ અવાય છે–અપહ-છે. પિતાના આકારથી ભિન્ન આકારને ત્યાં દૂર કરવામાં આવે તેને અપહકહે છે. એ રીતે અપહ શબ્દની વ્યુત્પત્તિ છે. દા. ત. જ્યારે એ જ્ઞાન થયું કે આ સ્થાણ (હઠું) હોવું જોઈએ. ત્યારે એવું નિશ્ચયરૂપે જેશાન થાય છે કે આ સ્થાણું (હું) જ છે, આનું જ નામ અપહ છે. માગણ શબ્દનો અર્થ “અન્વેષણ થાય છે. આ સ્થાણું જ છે, આ પ્રકારનું અપહ નામે જે શાન થઈ રહ્યું છે, તે આને લઈને જ થઈ રહ્યું છે કે અહીં વલી (વેલ) આરહણ વગેરે જે સ્થાણુમાં રહેનારા ધર્મો છે, તે જ ઘટિત થઈ રહ્યા છે. આનું નામ मन्वय . "तत्सम्झे तत्समन्वयः" २ अन्वयनु सक्षण छ. 'स्था (४) ना આધારે જ લતા વગેરેનું આરહણ થાય છે. માટે જ એ સ્થાણુના ધર્મ બતાવવામાં આવ્યા છે. માણામાં “અન્વય” ધર્મની પર્યાલોચના થાય છે. ગવેવણમાં કે વ્યતિરેક ·જ્ઞાન પછી ફરી એમ વિચાર થાય કે આ સ્થાણું (કુટુ) છે કે પુરુષ છે, આનું माताधर्मकथामने नीचमल्पप्रदानेन, समं तुल्यपराक्रमः।।१।।" इति, अन्यच्च-"लुब्धमर्थेन गृहीयाद, साधुमन्नलिकर्मणा। मूर्ख छन्दानुरोधेन, तत्वार्थेन च पण्डितम् ॥” इति। 'हाबोड मागणगवेसणग्रस्थसत्यमइविसारए' ईघाऽपोहमार्गणगयेपणार्थशास्त्रमतिविशारदः- तत्र ईहा कस्यापिवस्तुनोऽनालांचितविलोकनजन्यसंशयनिराशाय बुद्धिचेष्टा, यथा दूरत उच्चस्त्वयुक्तस्य कस्यचिद्दर्शने 'स्थाणुर्वा पुरुपो या इति विवेकाय बुद्धिचेष्टनम् । वश में करना होवे तो उसके साथ नम्रता का व्यवहार रखना चाहिये। (शूरं भेदेन योजयेत्) किसी शूरवीर को यदि वश में करना है तो उसके साथ भेदनीति का प्रयोग करना चाहिये। (नीचमल्पमदानेन) यदि किसी नीचजन को वश में करना है, तो उसे कुछ न कुछ थोडा बहुत अवश्य दे देना चाहिये। (समं तुल्यपराक्रमैः) यराबरी वाले को यदि वश में करना है तो उसके तो उसके साथ घरायरी का पराक्रम करना चाहिये। यही यात अन्यत्र इस प्रकार से गई है- लब्धमर्थन गृह्णीयात् साधुमजलि,कर्मणा, "मूर्ख छन्दानुरोयेन तत्वार्थेन च पण्डितम्"। सामान्य रूप से वस्तु के बाद जो उसमें संयश होता है उस संशय को दूर करने की जो एक प्रकार की बुद्धि चेष्टा होती है उसका नाम ईहा है। जैसे दूर से किसी ऊँची वस्तु का जय हमे दर्शन होता है तब यह कुछ है ऐसा सामान्य वोध होता है अब इस सामान्य बोध के याद फिर ऐसा जो विचार आता है कि यह स्थाणु है ४२ नये 'शूरं भेदेन योजयेत् वीर पुरुषने ५५४श्य साय तो तनी साय लेनीतिन प्रयो। ४२यो नये. 'नीचमल्पप्रदानेन' नीय भासने वश ४२वो डाय ताने यार्ड या आपन. समं तुल्यपराक्रमः' सी शस्तिका દુશ્મનને વશ કરે છે, તે તેની સાથે બરાબરીનું શરતન બતાવવું જોઈએ એજ વાત બીજે સ્થાને આ રીતે બતાવવામાં આવી છે – लुब्धमर्थन गृहीयात् साधुमनलिकर्मणा । मूव छन्दानुरोधेन तत्त्वार्थेन च पण्डितम् ॥१॥ સામાન્ય રૂપમાં વસ્તુના બંધ પછી જે તેમાં સંશય ઉદ્દભવે છે તેને દૂર કરવાની એક પ્રકારની બુદ્ધિનીચેષ્ટા હોય છે, તેનું નામ ઈહા છે. દા. ત. દુરથી કઈ વસ્તુનું જ્યારે દર્શન થાય છે, ત્યારે આ કંઈકે છે, એવું સામાન્ય જ્ઞાન આપણને થાય છે. આ સામાન્ય નામ સંશય છે. આ સંશય પછી આ થાણ હોવું જોઈએ અથા પુરુષ હવે જોઈએ है या पुरुष ·- धेनगारधामृतयर्षिणीटीकाम, ४ प्रनादिनिरूपणम् वेनयिक्या-विनयेन जाता वैनयिकी-गुर्वादिविनयप्राप्तशास्त्रार्थ संस्कारजन्या, तया, थत्र नैमित्तिकशिप्यद्वयोदाहरणं संक्षेपतः प्रदश्यते-- एकस्मिन्नगरे समकसवयस्को द्वी शिष्या निमित्तशास्त्रं पठितुं कस्यानि नैमिचिकस्य समीपे.गतवन्तौ। तयोरेको विनयशीलो यद् यथा गुरुरुपदिशति तत्तथैव बहुमानपुरस्सरं विनयावनतमस्तकोऽधीते, गुरुपाठितं मुहुर्मुर्विमृशति, शङ्कास्पदं स्थल गुरुप्तमीपमुपेत्य सविनयं निर्णयति चा अपरस्तु न तथा विनयेन पठति, न पृच्छति, मापि विमृशति च । अधीतशाखावुभौ कालान्तरे जीविकार्य देशान्तरं गतौ क्वचि- है। गुरु आदि के विनय से प्राप्त हुए शास्त्री अर्थ के संस्कार से जो बुद्धि प्राप्त होती है वह वैनयिकी बुद्धि है। इस विषय में दो नैमित्तिक शिष्यों का उदाहरण इस प्रकार है- किसी नगर में समान अवस्था वाले दो शिष्य किसी निमित्त के पास निमित्त शास्त्र को पढ़ने के लिये गये। उनमें एक शिष्य विनय शील था। गुरुमहाराज उसे जिस प्रकार जिस बात को पढाते थे वह उस बात को यहुमान पुरस्सर बडे भारी विनय के साथ पढता था। विद्या गुरु जिस विषय को उसे समझाया करते थे वह उस विषय को चार चार विचार में लाया करता था। जिस विषय में उसे किसी भी तरह का संदेह होता तो वह गुरु के पास जा कर विनय के साथ उसका निर्णय करता। दूसरा शिप्य ऐसा कुछ अविनयी था कि वह न तो कुछ पहता न कुछ लिखता और न गुरु से कुछ पूछता और न कुछ विचार ही करता। अब उन दोनों के लिये ऐसा अवसर पाया कि उन्हें आजी ગુરુ વગેરેના વિનયથી પ્રાપ્ત કરેલ શાસ્ત્રીય અર્થના સંરકાર વડે જે બુદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે, તેનાયિકી બુદ્ધિ છે. આ વિષયને લગતા બે મિત્તિક શિષ્યના દષ્ટાન્ત આ પ્રમાણે છે- કેઈ નગરમાં સખી ઉમરના બે વિદ્યાર્થિઓ કેઈ નિમિત્તાની પાસે નિમિત્ત- શાસ્ત્રના અભ્યાસાર્થે ગયા. તેમાં એક શિષ્ય વિનમ્ર હતે. ગુરુ તેને જે વાત શીખવતા તે તે વાતને બહુજ માનપૂર્વક ઘણા વિનય સાથે તે શીખતો હતે. વિદ્યા આપનારા ગુરુ જે વિષય તેને સમજાવતા તે તે વિષય ઉપર વારંવાર મનન કરતે હતે. તે વિષયમાં તેને કેઈ પણ જાતની શંકા હોય તે તે ગુરુની પાસે જઈને સવિનય તેનું સમાધાન કરતે હતો. બીજે શિષ્ય કંઈક આવિનયી હતા ન તે તે કંઈ વાંચત અને ન તે કંઈ લખતે તેમજ ન ગુરુને તે કંઈ પૂછતો અને તુ તે ઇતના વિચાર કરતો. હવે વિદ્યાઅ યાસ કરી રહ્યા પછી આ બન્નેને ·জানামখাৰ थोक्तं-मार्गणाय सद्भूनार्थविशेष निर्णयाभिमुखमेवान्यधर्मपरित्यागेन 'नदसत्वे तदसत्वं व्यतिरेकः' इति व्यतिरेक धर्माध्यास समालोचनं यथा-'अस्मिनशिरस शरीर कण्डूयनादयः पुरुषधर्मा न दृश्यन्ते' इति । एतेषां समाहारे ईहापोहमार्गणगवेप- पानि, 'तरर्थशास्त्रे अर्थोपार्जननिमित्तं शासमर्थशास्त्रं, तत्र या मतिः मननं तया विशारद निपुण स तथोक्ता तथा उत्पत्तियाए येणइयाए कम्मयाए पारि- शामियाए चउनिहाए चुदीए उववेए' औत्पनिक्या, बैनयिल्या, कर्मजया, पारिणामिक्या, चतुर्विधया युद्धधा उपपेतः, तत्र-औत्पत्तिक्या-उत्पतिव-शास्त्रा भ्यासकर्मपरिशीलनादिकं विहाय प्रयोजनं यस्या सा औत्पत्तिकी-पूर्वमदृष्टाश्रुता. ननुभूतविपयतयाप्यकस्मादुद्भवनशीला, तया, अत्र रोहकदृष्टान्त प्रसिद्ध, एव। है जैसे ऐसा विचार होना-कि यह स्थाणु ही है- पुरुष नहीं कारण पुरुषगत जो शिरः कण्ट्टयन आदि धर्म है वे यहां प्रतीत नहीं हो रहे हैं। 'तदसत्वे तदसत्यम्' यह व्यतिरेक का लक्षण है। अभयकुमार जिस तरह सामआदि नीति के प्रयोग करने में विशेष पट थे उसी प्रकार वे ईहा अपोह मार्गण, गवेपण द्वारा अर्थशास्त्र के विचार करने में भी विशेष विशारद थे। (उत्पत्तियाए वेणइयाए' कम्मापाए पारिणामियांए चविहार युद्धीए उववे ए) औत्पत्ति की, बैनयिकी कर्म जा तया, परिणामिकी, इस तरह चार प्रकार की बुद्धि से वे अभयकुमार युक्त थे। जो बुद्धि स्वतः इस जीव को बिना किसी शास्त्राभ्यास' आदि के उत्पन्न होती है वह औत्पत्ति की- बुद्धि है। यहं धुद्धि पूर्व में श्रदृष्ट अश्रुत तथा अननुभूत हुए विषय को अकस्मात जान लेती है। इस विषय में रोहके का दृष्टान्त प्रसिद्ध ही [અભાવ ધર્મ ઉપર વિચાર કરવામાં આવે છે. દા.ત. એમ વિચાર કે આ સ્થા જ છે, પુરુષ નથી. કારણ કે પુરુષગત જે શિર કરયન વગેરે ધ છે; તેઓની - = प्रतीति ती नथी. 'तदसत्त्वे तदसचम्' 2 व्यतिरे छ. અભયકુમાર, સામ વગેરે નીતિને, પ્રવેગ કરવામાં વિશેષ કુશળ હતા તેમજ ઈહ, અપેહમાર્ગg, વેષણ વડે અર્થશાસ્ત્ર ઉપર વિચાર કરવામાં પણ વિશેષ હેશિ या२ ता. (उप्पतियाए वेणइयाए कम्मयाए परिणामियाए बउबिहाए युदिए उपवेर) औत्पत्ति, वैनयि ४ माने परिभिE 20 शत या प्रभारी બુદ્ધિથી અભયકુમાર સંપન્ન હતા. જીવને પિતાની મેળે કઈ પણ જાતના શાસ્ત્રાભ્યાર્સ વગર જે બુડિ ઉદભવે છે તે-ત્પત્તિક બુદ્ધિ છે, આ બુધ્ધિીપહેલાં કેંઈપણ વખત લેવામાં નહિ આવલા, સાંભળવામાં નહીં આવેલા તેમજ અનુભૂતિના વિષયમાં નહિ આવેલ વિષયને અનાયાસ સમજી લે છે. આ બાબતમાં રેહનું દષ્ટાંત પ્રસિદ્ધ થયેલ જ , ·as- धेनगारधर्मामृतथपिणीटीकाम, ४ प्रनादिनिरूपणम् वैनयिक्या-विनयन नाता वैनयिकी-गुर्यादिविनयप्राप्तशास्त्रार्थ संस्कारजन्या, तया, अत्र नैमित्तिकशिष्यद्वयोदाहरणं संक्षेपतः पदयते- एकस्मिन्नगरे समकसवयस्को ही शिष्या निमित्तशास्त्रं पठितुं कस्यामि नैमित्तिकस्य समीपे.गतवन्ती। तयोरेको विनयशीलो यद् यथा गुरुरुपदिशति तत्तथैव बगुमानपुरस्सरं विनयावनतमस्तकोऽधीते, गुरुपाठितं मुहुर्मुहुर्विमृशति, शङ्कास्पदं स्थल गुरुसमीपमुफ्त्य सविनयं निर्णयति वा अपरस्नु न तथा विनयेन पठति, न पृच्छति, नापि विमृशति च । अधीवशास्त्रामौ कालान्तरे जीविकार्य देशान्तरं गतौ वचचि- है। गुरु आदि के विनय से प्राप्त हुए शास्त्री अर्थ के संस्कार से जो बुद्धि प्राप्त होती है वह वैनयिकी बुद्धि है। इस विषय में दो नैमित्तिक शिष्यों का उदाहरण इस प्रकार है- किसी नगर में समान अवस्था वाले दो शिष्य किमी निमित्तज्ञ के पास निमित्त शान को पढ़ने के लिये गये। उनमें एक शिष्य विनय शील था। गुरुमहाराज उसे जिस प्रकार जिस बात को पढाते थे वह उस बात को यतमान पुरस्सर बडे भारी विनय के साथ पढता था। विद्या गुरु जिस विषय को उसे समझाया करते थे वह उस विषय को यार यार विचार में लाया करता था। जिस विषय में उसे किसी भी तरह का संदेह होता तो वह गुरु के पास जा कर विनय के साथ उसका निर्णय करता। दसरा शिष्य ऐसा कुछ अविनयी था कि वह न तो कुछ पहता न कुछ लिखता और न गुरु से कुछ पूछता और न कुछ विचार ही करता। अब उन दोनों के लिये ऐसा अवसर पाया कि उन्हें आजी ગુરુ વગેરેના વિનયથી પ્રાપ્ત કરેલ શાસ્ત્રીય અર્થના સંસ્કાર વડે જે બુદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે, તેનાયિકી બુદ્ધિ છે. આ વિષયને લગતા બે મિત્તિક શિવેના દષ્ટાન્ત આ પ્રમાણે છે- કેઈ નગરમાં સરખી ઉમરના બે વિદ્યાર્થિઓ કેઈ નિમિત્તજ્ઞની પાસે નિમિત્ત- શાસ્ત્રના અભ્યાસા ગયા. તેઓમાં એક શિષ્ય વિનય હતે. ગુરુ તેને જે વાત શીખવતા તે તે વાતને બહુજમાનપૂર્વક ઘણા વિનય સાથે તે શીખતે હતે. વિધા આપનારા ગુરુ જે વિષય તેને સમજાવતા તે તે વિષય ઉપર વારંવાર મનન કરતો હતું. તે વિષયમાં તેને કોઈ પણ જાતની શંકા હોય તે તે ગુરુની પાસે જઈને સવિનય તેનું સમાધાન કરતે હતો. બીજે શિષ્ય કઇક અવિનયી હતા ન તે તે કંઈ વાંચો અને ન તે કંઈ લખતે તેમજ ન ગુરુને તે કંઈ પૂછતો અને - તે કેઈપણ જાતના વિચાર કરતે. હવે વિદ્યાઅભ્યાસ કરી રહ્યા પછી આ બન્નેને ·माताधर्मासि - नगरनिकटे सरस्तीरे विशश्रमतः । एनायुभी विद्वांसी' इतिमात्या मस्तकन्यस्त- जलभृतघटा काचिद्धा विदेशगतस्यमुनकुशलिनी वासी पप्रच्छ । प्रश्नसमकालमेव तन्मस्तकाद्घटो न्यपनत्. ती सोऽविश्यकारी टितिमाह-द्धे । मृतस्तव पुत्रः' इत्यादि । कर्णकठोरं माणापहारकं बमियाऽऽपतन पुत्रमरणरूपं तवचनं श्रुत्वा यावत्सा मूछी माप्नोति तावदपरो विमर्शशीलो नमित्तको न्यगदन भोभ्रात. मैं ब्रूहि, अस्याः पुत्रः साम्प्रतमेव स्वगृहमागतो वर्तते, मातः ! गच्छ शीघ्रं गृह पुत्र मुखावलोकनजनितममन्दपरमानन्दमनभवेत्यादि । तच्छुत्या प्रत्युजीवितेव विका संपादन के लिये परदेश में जाना पडा।जब ये बाहर जा रहे थे तो किसी एक नगर के पास के सरोवर के किनारे ये दोनों ठहर गये । इतने में एक हद्धाने कि जिसका पुत्र बहुत समय से परदेश गया हुआ था और अभी तक वापिस नहीं आया था उन्हे देखा-वह मस्तक पर घडा रखकर वहां जल भरने को आई थी। उसने विधान समझ कर इनसे अपने पुत्र की कुशल वार्ता पूछी तो अविनीत शिष्यने यह देखकर कि उसके मस्तक से प्रश्न पूछने के साथ साथ घडा गिर गया है जल्दी से ऐसा कहा कि हे वृद्धे ? तेरा पुत्र तो परदेश में ही मर गया है-तू अब किस की कुशल वार्ता पूछ रही है। ऐसा उसका कर्णकठोर वन के प्रहार जैसा तीक्ष्ण मर्मभेदक पुत्र का मरण रूप वचन सुनकर वह भूच्छित होने वाली ही थी इतने में दूसरे विनयशील शिष्यने विचार कर कहा भाई ऐसा मतकहो-इसका पुत्र तो इस समय घर पर ही आ पहुंचा है। ऐसा कहकर फिर उसने उस वृद्धा से कहा! तुम जल्दी से जल्दी घर जाओ। પિતાની આજીવિકા ચલાવવા માટે પરદેશ જવાનું થયું. જ્યારે તેઓ બહાર જઈ રહ્યા હતા ત્યારે માર્ગમાં ઈનગર પાસે સરેવરના કાંઠે આ બન્ને રોકાયા. એટલામાં એક કેશીએ કે જેને પુત્ર ઘણા સમય પહેલાં વિદેશ ગયે હતું અને હજી પિતાને ઘેર પાછો ફર્યો ન હત–તેઓને જોયા, તે ઘડો માથા ઉપર મૂકીને પાણી ભરવા આવી હતી. તે રાશીએ તેઓને વિદ્વાન સમજીને એમને પિતાના પુત્રનું કુશળ પૂછ્યું પ્રપન પૂછતાની સાથે જ વૃદ્ધાના માથા ઉપરથી પાણીને ઘડે પડી ગયેલ છે –એ જોઈને અવિનીત શિબે ઝડપથી કહ્યું કે હે વૃદ્ધ! તારે પુત્ર તે વિદેશમાં મરણ પામ્યા છે, તું હવે કોના કુશળની વાત પૂછે છે, આ પ્રમાણે તેનું વજપ્રહાર જેવું કર્ણક, તીકણ, અન્તઃકરણને વીંધનારૂં, પુત્ર મરણરૂપવચન સાંભળીને તે બેભાન થવાની હતી તેટલામાં બીજી વિનયશીલ શિવે વિચારીને કહ્યું કે ભાઈઆવું નબેલે એને યુવતો અત્યારે ઘેર આવી પહોંચ્યો છે. આમ કહીને પછી તેણે તે ડોશીને કહ્યું કે મા! તમે સત્વરે ઘેર જાઓ. તમારે પુત્ર ·१ अनगारधामनवर्षिणीटीका. म. ४ प्रश्नादिनिरूपणम् सागता गृह, मिलितो लब्धलक्षलाभः पुत्रः, हर्षप्रकर्षमुपागता! तदनु सा बहुमूल्यं पारितोपिकमादाय सरस्तीरमागत्य तो पृष्टप्रतीकथं ज्ञातमेतत्तमिनि। अविमृश्य- पारी ब्रूते-प्रश्नसमये तब मस्तकान्निपत्य कुम्भः स्फुटितस्तेन मया ज्ञात-'मृतस्तव पुत्रः' इति । तत्पश्चाद् विमृश्यकारी प्रक्ति-मश्नसमकालमेव तब घटायो भूमी निपतितस्तन्जलं च सरोजलेन साकं मिलितं तेन मया ज्ञातं-'यस्य यजलं तसेन तुम्हारा पुत्र घर पर आ गया है। उसके मुखावलोकन से तुम परम हर्प का अनुभव करो। इस प्रकार उस विनयशील विचारक शिष्य के वचन मुन- कर उसे मानो नई चेतना मी प्राप्त हो गई हो इस तरह बनकर यह अपने घर पहुँची! पहुंचते ही वहां उसने एक लान रुपयों को कमा. कर साथ में लाये हुए अपने पुत्र को देखा-देखते ही उसे परम आनन्द का अनुभव हुआ हर्प प्रकर्ष से युक्त हो कर यह बहुमूल्य पारि तोपिक लेकर पुनः उस तालाब के किनारे पर यह आई। आते ही उन दोनों से उसने पूछा-भाई यतलाभी तुमने यह सब कैसे जाना। सुनकर अविभृश्यकारी शिष्यने उससे कहा-मा! प्रश्न पूछने के साथ ही जय तुम्हारे मस्तक से घडा गिर कर फट गया तो मैने विचार किया कि जिस प्रकार यह घडा अचानक गिरकर फूट गया है उसी प्रकार तुम्हारा पुत्र मर गया है। विमृश्यकारीने अपनी यात के समर्थन में उसे कहा -कि मातः? प्रश्न करने के समकाल में ही जय आप का घडा जमीन पर गिर पडा और उसमें का जल सरोवर के सा मिल गया ઘેર આવી ગયેલ છે. તેનું મે જોઈને તમે ખૂબ જ આનંદ અનુભવો. આ રીતે વિનયી અને વિચારક શિષ્યના વચન સાંભળીને તેણે જાણે કેનવી ચેતનાન મેળવી હોય, તેમ તે તરતજ પોતાને ઘેર ગઈ અને ઘેર પોંચતાં જ ત્યાં તેણે એક લાખ રૂપિયા કમાઈ આવેલ પિતા- ના પુત્રને જોયે. જોતાંની સાથે જ તેનું હૈયું આનન્દથી તરબળ થઈ ગયું. પ્રસન્નતી કીમતી ભેટ લઈને તેજ તળાવને કાંઠે ફરી આવી આવીને તેઓ બન્નેને તેણે પૂછ્યું “ભાઈ તમે આ બધું કેવી રીતે જાણું” એ સાંભળીને અવિમૃધ્યકારી અવિચારી શિગે કહ્યું- મા! પ્રશ્ન કરતાની સાથે જ તમારા માથા ઉપરથી ઘડે પીને ફૂટી ગયે, ત્યારે મને થયું કે જે રીતે આ ઘડે ઓચિંતે પડીને તૂટી ગયે, તે રીતે તમારો પુત્ર પણ મરણ પામે હશે. “વિમૃદ્યકારીએ [વિચાર પિતાની વાતને સમર્થનમાં કહ્યું કે “મા! પ્રશ્ન કરતી વખતે તમારે ઘડો જમીન પર પડે અને તેનું પાણી સરેવરના પાણીની સાથે મળી ગયું તે એ ઉપરથી મેં જાણ્યું કે જે પ્રમાણે આ ઘડાનું પાણી આ સરોવરના પાણીની સાથે મળી ગયું છે, તે જ પ્રમાણે તમારે પુત્ર પણ તમને જલ્દી મળ જોઈએ. આ ८ ·६६ माताधर्मकथासूत्रे मिलितमिति ततोऽस्याःपुत्रोऽध्यनया सह दुतमेव मिलिप्यती' त्यादि । तच्छुत्ता तमविगृश्यकारिणं दुर्वचनैनिभस्य विमृश्यकारिणे यहप्त्यं पारितोपिकं समां- शीर्वादशतानि ददौ । अथासायविमृश्यकारी खेदखिन्नो भृत्वा स्वचेतसि चिन्तया मास-'मया गुरुजन विनयाभावेन शाखमभ्यस्त तस्मान्मे विद्या न फलवती जाते' त्यादिना मनःसंतापं संभाप । विनयशीलो विमध्यकारी गुरोरुपकारं मुहुर्मुटु रनुस्मरन् विद्यामचारं कुश्वास्मिन् लोके जनरमृतमिय पूजित:-क्रमश आत्म- विद्यां समाप्य कल्याणमार्ग साधितवान् । सहाध्ययने कृतेऽपि विनीते एक तो इस पर से मैंने जाना कि जिस प्रकार यह जल इस जल के साथ मिल जुल गया है-उसी प्रकार आपका पुत्र भी आपके साथ शीघ्र ही मिल जाना चाहिये। इस प्रकार उस विमृश्यकारी के भूरि भूरि प्रशंसा करती हुई उस रद्धाने उस अविमृश्यकारी व्यक्ति को बुरा भला कह कर तथा उम विचारशील व्यक्ति को बहुमूल्य पारितोषिक प्रदान कर अन्त में सैकडों. आशीर्वाद वचनों से बंधाया। अपने साथी को इस प्रकार देव दुर्लभ सन्मान देखकर अविमृश्यकारी बहुत अधिक खेद खिन्न हुआ। उसने अपने चित्त में सोचा मैंने विद्यागुरुके पास विद्या का अध्ययन तो किया है-परन्तु विनयाभाव के कारण वह मुझ में फलवती नहीं हुई है। विनयशील विमृश्यकारीने 'विनयादि संपन्न बनकर जो भी विद्या मैने विद्या गुरु से पढी वह मुझ में विशेप रीति से प्रस्फुटित हुई है अतः मेरे ऊपर विद्यागुरु का वडा भारी उपकार हुआ है-'इस प्रकार चार धार विद्या गुरु के उपकार का स्मरण करते हुए विद्या का प्रचार अच्छी तरह से किया इस प्रचारसे लोगो में उसकी अमृत जैसी . मान्यता पढी। क्रमशः जब यह आत्मविद्या की साधना करते२ कल्याणमार्ग का पथिकचन પ્રમાણે વાત જાણી તે શીએ અવિમુશ્કેકારીના જ્ઞાનની ખૂબ ઝાટકણી કાઢી. અને તે પછી વિચારશીલને ખૂબ કીમતી ભેટ અને સેંકડે આશીર્વચનો આપ્યાં. પિતાના સાથીનું આ રીતે દેવ દુર્લભ સન્માન જોઈને અમિસ્યકારી ખૂબ જ દુઃખી થયે અને તેણે પિતાનાં મનમાં વિચાર કર્યો કે “મેં વિદ્યાગુરુ પાસેથી વિદ્યાભ્યાસ તે કરે છે પણ વિનય રહિત હોવાને લીધે વિદ્યા સારી પેઠે મારામાં ફળવતી થઈ નથી. વિનય શીલ વિષયકારે શિવે વિચાર કર્યો કે “વિનયદિથી જે વિદ્યા ગુરુ પાસેથી છે, તે મારામાં સવિશેષ વિકાસ પામી છે. ખરેખર મારા ઉપર વિદ્યાગુરુને બહુ ભારે ઉપકાર થશે છે. આ રીતે વારંવાર વિદ્યાશા ઉપકારનું સ્મરણ કરતાં સારી છે વિદ્યા પ્રચાર કર્યો. આ પ્રચારથી કેમાં અમૃત જેથી તેની ખ્યાતી વધી. અનુક્રમે ત્યારે તે આત્મવિદ્યાની સાધના કરતાં કરતાં કલ્યાણપથને પથિક બન્યું ત્યારે અનન્ત જ ·अनगरधर्मामृतवर्षिणीटीका म् ४ प्रमादिनिरूपणम् विद्या सकलशावरहस्यं प्रकटयति । मृविनीतात विद्या प्रभावेणास्मिन् लोके स रचनया शाखादिरहस्य प्रकटयनात्मविद्या समवाप्य स्वपर कल्याणाय मभवति। इतिनयिकी चुदि इप्टान्तः । अत्रानेकशी दृष्टान्ताः सन्तीति विस्तरभयाद कार्मिक्या कर्मणा कृषिवाणिव्यादि व्यवसायाव जाता कार्मिकी-तत्तक मांच्यासमर्पजनितेत्यर्थः तया। अत्र तस्करकृपीवलोदाहरणम्- कवितस्करो वाणिजनामे कस्यचिणिजो गृहे कमलाकारं खातं खनितवान् । प्रभात जना एकत्रीभूतारतत्वातं दृष्ट्वा भूयो भूयः प्रशंसां कृतवन्तः-अहो ! चौरस्य गया तो अनन्त संसार का भी अंत उसने कर दिया। इस दृष्टान्त लिखने का तात्पर्य यह है कि साधर अध्ययन करने पर भी विनीत जन में ही विद्या फलवती बनती है तथा सकल शास्त्रों का रहस्य भी आत्मा में प्रकट होता है जो आत्मा विनीत होता है। विनीत जन ही विद्या के प्रभाव से इस लोक में अपनी रचना द्वारा शास्त्रादि के रहस्य को प्रकट करते हैं और आत्मविद्या को प्राप्त कर अन्त में वे स्व और पर के कल्याण करने में समर्थ बन जाते हैं। इस बुद्धि के ऊपर और भी अनेक प्रकार दृष्टान्त हैं जो यहां ग्रन्ध विस्तृत हो जाने के भय से नहीं लिखे गये है। कृषि वाणि ज्य आदि व्यवसायरूप कर्म से जो बुद्धि उत्पन्न होती है वह कार्मिकी बुद्धि है। इसके ऊपर कृपिवल (किशान) और चोर का उदाहरण इस प्रकार है- एक चोर ने वाणिज गाव में किसी एक वणिक के घर में रात्रि समय कमल के आकार जैसा खात-ओंडा किया। प्रभातकाल जय हुआ तो लोगोंने इसे देख कर चोर की बड़ी भारी प्रशंसा की। कहने મરણને પણ તેણે અંત કર્યો. આ દાન લખવાનું પ્રજન એ છે કે એકી સાથે અભ્યાસ કરવા છતાં પણ વિનીત માણસમાં જ વિદ્યા સફળ થાય છે, અને બધા શાનું રહસ્ય પણ તે જ આત્મામાં પ્રકટે છે, કે જે આત્મા વિનમ્ર હોય છે. નમ્ર માણસ જ વિધાના પ્રભાવથી આ લોકમાં પિતાની રચના વડે શાસ્ત્ર વગેરેનું રહસ્ય બતાવે છે, અને આત્મવિદ્યાને મેળવીને અને પિતાનું અને પર [પારકાનું કલ્યાણ સાધવામાં સમર્થ થાય છે. આ બુદ્ધિ વિષે બીજા પણ અનેક દષ્ટાન્ત છે. જે અહીં ગ્રન્થ વિસ્તારના ભયથી લખ્યા નથી. કૃષિ, વાણિજ્ય વગેરે વ્યવસાયના કર્મોથી જે બુદ્ધિ ઉત્પન્ન થાય છે. તે મિકી બુદ્ધિ છે. એના માટે કૃપીલ ખેડૂતો અને ચારનું ઉદાહરણ આ પ્રમાણે છે— વાણિજ ગામમાં કોઈ એક વાણિયાના ઘેર રાતના વખતે એક ચેરે કમળના અધિકાર જેવું બકેરૂ ખાતર પાડ્યું. સવારે લેકએ એ જોઈને ચારના બહુ ભારે के ·प्रियदर्शिनी टीका. १०१ उपोद्धातः अस्यामवसपिण्यां जातस्य चतुर्विंशस्य चरमतीर्थकरस्य भगवतः श्रीवर्धमान- स्वामिनश्वरमचातुर्मास्यं पावापुर्यामासीत् । तत्र कृतपष्ठभक्तेषु नवमल्लकि-नव- लेच्छकि-काशी-कौशलकेषु अष्टादशमु गणराजेषु समुपस्थितेषु तस्य चरमदेशना पत्रिंशदध्ययनामिका उत्तराध्ययननामतः प्रसिद्धा, विंशत्यध्ययनामिका तु विपाकश्रुतारव्या। तत्रोत्तराध्ययनस्य शब्दार्थस्त्वेवम्-उत्तराणि-मोक्षसाधकत्वात् प्रधानानि अध्ययनानि यत्र तदुत्तराध्ययनम् । नन्विदमेव शास्त्रं प्रधानं चेत् आचाराङ्गादिद्वादशाही भगवत्मज्ञप्ताऽपि प्रधानतयाऽनुक्तत्वादितोऽपकृप्टतया पेक्षावद्भिरनुपादेया स्यादिति चेद् ? अत्रो- भगवान गौतम गणधर को (नत्वा) नमस्कार कर मैं (उत्तराध्ययने) इस उत्तराध्ययन सूत्र के ऊपर (प्रियदर्शिनों वृत्ति) प्रियदर्शिनी नामक वृत्ति की (कुर्वे) रचना करता हूँ ॥४॥ टीकार्थ-इस अवसर्पिणी काल में उत्पन्न चौवीसवें अन्तिम तीर्थकर भगवान श्रीवर्धमान स्वामी का अन्तिम चातुर्मास पावापुरी में हुआ। वहां पर भगवान की सेवा में, नवमल्लकि नवलेच्छकि जो काशी एवं कौशल देश के अठारह गणराजाथे वे उपस्थित हुए। उनसयों ने पठभक्त किया। उस समय उन श्री भगवान महावीर स्वामी की अन्तिम देशना हुई, जो देशना छत्तीस अध्ययनरूप 'उत्तराध्ययन' इस नाम से प्रसिद्ध हुई, तथा बीस अध्ययनरूप विपाकश्चत, इस नाम से भी प्रसिद्ध हुई। उनमें 'उत्तराध्ययन' शब्द का अर्थ इस प्रकार है-मोक्ष साधक होने से उत्तर-प्रधान हैं अध्ययन जिसमें वह उत्तराध्ययन है। आयुधरने (नत्या) नभ२४२ ४री हुँ (उत्तराध्ययने) उत्तराध्ययन सूत्र 3५२ (प्रियदर्शिनीम् वृत्ति) प्रियाशिनी नामनी वृत्तिनी (कुर्वे) २यना ४३ छु. ॥४॥ ટીકા–આ અવસર્પિણી કાળમાં ઉત્પન્ન થયેલા ચોવીસમા છેલ્લા તીર્થકર ભગ- વાન શ્રી વર્ધમાન સ્વામીને છેલ્લે ચાતુર્માસ પાવાપુરીમાં છે. ત્યાં આગળ ભગવાનની સેવામાં નવમલ્લકિ નવલેચ્છકે જે કાશી અને કૌશલ દેશના અઢાર ગણરાજા આવેલ હતા એ બધાએ પણભક્ત કરેલ. આ સમયે ભગવાન શ્રી મહાવીર સ્વામીની અંતિમ દેશના થઈ, જે દેશના છત્રીસ અધ્યયનરૂપ ઉત્તરાધ્યયને આ નામથી પ્રસિદ્ધ થઈ, તથા વીસ અધ્યયનરૂપમાં વિપાકથ્થત નામથી પણ પ્રસિદ્ધ થઈ, આમાં “ઉત્તરાધ્યયન' શબ્દનો અર્થ આ પ્રકારે છે- મોક્ષસાધક હેવાથી ઉત્તર--પ્રધાન છે અધ્યયન જેમાં તે ઉત્તરાધ્યયન છે.

·उसराध्ययनसूत्रे (सगुप्तिसमिति समां विरतिमाद्धानं सदा) जो पांच समिति और तीन गुप्तियों के धारक हैं, तथा सर्वदा सर्वविरति को पालने वाले हैं, (क्षमावदखिलक्षम) पृथिवी के समान जो सर्व प्रकार के अनुकूल प्रतिकूल परीपहादिक को सहन करते हैं, (कलितमजुचारित्रकम् ) जो निरतिचार चारित्र अराधन में सदा तत्पर रहते हैं, तथा-(सदोर- मुखवस्त्रिकाविलसिताननेन्दु) वायुकायादि की यतना के लिये जिनका मुखरूपी चन्द्रमण्डल सदा सदोरक मुखवस्त्रिका से सुशोभित है, तथा- (अपूर्वयोधप्रदं ) जो अपूर्व समकितस्पी बोध-चीज के दाता हैं और (भवयारिधिप्लवम् ) इस संसारसमुद्र से भव्य जीवों के पार होने के लिये नौका समान हैं, ऐसे (गुरु) निर्ग्रन्थ गुरु महाराज को (प्रणौमि) मैं नमस्कार करता हूँ ॥ ३॥ अब टीकाकार भगवानकी वाणी आदिको नमस्कार करके अपनी व्यक्तव्यता प्रकट करते हैं-'जैनी' इत्यादि । (जैनों सरस्वती) जिनेन्द्र के मुखकमल से निर्गत दादशाङ्गीरूप सरस्वती देवी को, एवं (गणनायकं गौतमं) गणनायक-गच्छ के नायक (सगुप्तिसमिति समां विरतिमादधानं सदा)-२ પાંચ સમિતિ અને त्र अस्तियाना पा२४ छ, तथा सहा सावितिने पाnital , (क्षमा- वदखिलक्षम) पृथ्वीना समान समान अनुकूल प्रति परिपडाने सन ४२ छ, (कलितमंजुचारित्रकम् )- निरतियार चारित्रना माराधनमा सहा तत्पर रहे थे. तया (सदोरमुखवस्त्रिकाविलसिताननेन्दु) वायुय महिना યતનાને માટે જેમનું મુખરૂપી ચન્દ્રમંડળ સદા દેરાસહિતની મુંહપત્તીથી सुशामित छ, तथा (अपूर्वबोधप्रदं) अपूर्व सभतिथी माध-uluना हाता छ भने (भववारिधिप्लवम् ) मा संसारसमुद्रथी सव्य वान पार ४२वामा नौआसमान छ, मेवा (गुरु) निन्थ शु३ मडारिने (प्रणौमि) હું નમસ્કાર કરું છું. હવે ટીકાકાર જીન ભગવાનની વાણું આદિને નમસ્કાર કરી સ્વવત- व्यता प्रट रे छे-'जैनी' छत्यादि. (जैनी सरस्वती) जिनेन्द्रना भुषभणी निर्गत शा३५ सरस्वती हवान, भने (गणनायकम् गौतम ) अधुनाय-२७ना नाय लापान गौतम ·, प्रियदर्शिनी टीका. अ० १ अध्ययननामानि (३६) तत्र पत्रिंशदध्ययनानां नामानि पदयन्ते- १-विनयश्रुतम् , २-परीपहः, ३-चतुरङ्गीयम् , ४-असंस्कृतम् , ५-अ- कामसकाममरणीयम् , ६-शुल्लकनिर्ग्रन्थीय, ७-एलकीयम् (उरभ्रीयम् ), ८- कापिलकम्, ९-नमिमत्रज्या, १०-द्रुमपत्रकम्, ११-बहुश्रुतम् , १२-हरिकेशीयम्। १३-चित्तसंभूतीयम् , १४-इपुकारीयम् , १५-सभिक्षु, १६-ब्रह्मचर्यसमाधिः, १७-पापश्रमणीयम् , १८-संयतीयम् , १९-मृगापुत्रीयम् , २०-महानिर्ग्रन्थीयम् । २१-समुद्रपालीयम् , २२-रथनेमीयम् , २३-केशिगौतमीयम् , २४-समितीयम् , २५-यज्ञीयम्, २६-सामाचारी, २७-खलुकीयम्, २८-मोक्षमार्गगतिः, २९-सम्य- स्वपराक्रमः, ३०-तपोमार्गः, ३१-चरणविधिः, ३२-प्रमादस्थानम् , ३३-कर्म- जगह-जगह वर्णित हुआ है, अतः प्रसिद्धिवश इसे प्रधान कहना कोई अनुचित नहीं है। इसलिए इस मृलसूत्र का नाम उत्तराध्ययन कहा गया है। उत्तराध्ययन के ३६ अध्ययन ये हैं- (१) विनयश्रुत, (२) परीपह, (३) चतुरंगीय, (४) असंस्कृत, () अकामसकाममरण, (६) क्षुल्लकनिम्रन्थीय, (७) एलकीय, (८) कापि- लक, (२) नमिप्रव्रज्या, (१०) दुमपत्रक, (११) बहुश्रुत, (१३)हरिकेशीय, (१३) चित्तसंभूतीय, (१४) इपुकारीय, (१५) सभिक्षु, (१६) ब्रह्मचर्य- समाधि, (१७) पापश्रमणीय, (१८) संयतीय, (११) मृगापुत्रीय, (२०) महानिर्ग्रन्थीय, (२१) समुद्रपालीय, (२२) रथनेमीय, (२३) केशि- गौतमीय, २४) समितीय, (२५) यज्ञीय, (२६) सामाचारी, (२७) खलं- कीय, (२८) मोक्षमार्गगति, (२९) सम्यक्त्वपराक्रम, (३०) तपोमार्ग, એટલે પ્રસિદ્ધિવશ આને પ્રધાન કહેવામાં કાંઈ અનુચિત જેવું નથી. માટે આ મુલસૂત્રનું નામ ઉત્તરાધ્યયન કહેવાયેલ છે. ઉત્તરાધ્યયનના છત્રીસ અધ્યયન આ પ્રકારે છે– (१) विनयश्रुत, (२) परिषद, (3) चतुगीय, (४) असत, (५) माम- साममरण, (६) शुदसनिन्थीय, (७) मेसीय (८) पिस (6) नभि- प्रन्या (१०) पत्र (११) पहुश्रुत, (१२) ७२शीय, (१3) वित्तसं भूतीय (१४) ४ारीय, (१५) समिक्षु, (१६) प्रायर्यसमाधि, (१७) पाश्रमीय, (१८) संयतीय, (१८) भृगापुत्रीय, (२०) महानिन्थीय (२१) समुद्रपालीय, (२२) २थनेभीय, (२3) शिगोतभीय, (२४) समितीय, (२५) यज्ञीय, (२६) साभायारी, (२७) गीय, (२८) भाक्ष भाति, (२८) सभ्यत्व५२।भ, આ ·उत्तराध्ययनसूत्रे च्यते यद्यपि सर्व प्रवचनं प्रधानमेव, तथाप्येतानि विनयश्रुतादीनि पत्रिंशद- ध्ययनानि रुढिवशात् प्रधानानि ।भगवचरमदेशनास्वरूपतयाऽस्मिन् शास्से द्वादशाशी प्रतिपादितार्थमुपसंहरता भगवता प्राधान्य रूच्या प्रदर्शितम् , सविस्तरं तु तत्वं तत्र तत्र सूत्रे वर्णितमिति न काऽप्यनुपपत्तिः । प्रश्न-यदि छत्तीस अध्ययनात्मक यह शास्त्र ही प्रधान माना जावेगा तो आचारांग आदि बादशांग कि जिनका प्ररूपण भी स्वयं भगवान् ने ही किया है, प्रधानरूप से नहीं कहे जाने के कारण इसकी अपेक्षा अपकृष्ट-अप्रधान हो जायेंगे, और इस कारण वे प्रेक्षावान- युद्धिमानों-की दृष्टि में उपादेय नहीं रह सकेंगे, सो इस प्रकार यदि कोई प्रश्न करे तो उसका समाधान इस प्रकार है- भगवत्प्रतिपादित होने के कारण यद्यपि सभी दादशांगात्मक प्रवचनप्रधान है फिर भी यहांजो इन विनयश्रुतादिक छत्तीस अध्ययनों में प्रधानता प्रदर्शित की गई है वह केवल प्रसिद्धि के वश समझना चाहिये। भगवान की अन्तिमदेशनास्वरूप होने से इस शास्त्र में द्वादशांगप्रतिपादित अर्थ का संक्षेप से समावेश किया गया है, अतः सूत्रकार ने प्रसिद्धि से ही इसमें प्रधानता प्रकट की है। द्वादशांग का विस्तारसहित वास्तविक तत्त्व, आचारांग, सूत्रकृतांग आदि आगमोंमें પ્રશ્ન–જે છત્રીસ અધ્યયનાત્મક આ શાસ્ત્ર જ પ્રધાન મનાશે તો આચા- રાંગ વગેરે દ્વાદશાંગ કે જેનું પ્રરૂપણ પણ સ્વયં ભગવાને જ કરેલ છે, તે પ્રધાનરૂપના ન કહેવાવાને કારણે આની અપેક્ષા અપકૃષ્ટ–અપ્રધાન બની જશે, અને આ કારણથી તે પ્રેક્ષાવા-બુદ્ધિમાને-ની દષ્ટિએ ઉપાદેય નહીં રહે. જે આ પ્રકારને કદાચ કઈ પ્રશ્ન કરે તે એનું સમાધાન આ પ્રકારથી છે— સ્વયં ભગવાનથી પ્રતિપાદિત હોવાના કારણે જેકે બધાં દ્વાદશાંગાત્મક પ્રવચન પ્રધાન છે છતાં પણ અહિં આ વિનયશ્રુતાદિક છત્રીસ અધ્યયનમાં પ્રધાનતા પ્રદર્શિત કરાયેલ છે, તે કેવળ પ્રસિદ્ધિને વશ હેવાનું સમજવું જોઈએ. ભગવાનની છેલ્લીદેશના સ્વરૂપે લેવાથી આ શાસ્ત્રમાં દ્વાદશાંગપ્રતિ- પાદિત અર્થને સંક્ષેપમાં સમાવેશ કરવામાં આવેલ છે, એટલે સૂત્રકારે પ્રસિદ્ધિથી જ આમાં પ્રધાનતા પ્રગટ કરી છે. દ્વાદશાંગનું વિસ્તાર સહિત વાસ્તવિક તત્વ, આચારાંગ, સૂત્રકૃતાંગ વગેરે આગમાં ઠેકઠેકાણે વર્ણન થયેલ ·प्रियदर्शिनी टीका. अ० १ गा० १ विनयोपदेश सह सम्बन्धः । भावसंयोगः-अशुभभावैः सहात्मनः सम्बन्धः, तस्मात् सर्वविध- संयोगाद् विममुक्तस्य-विमयुक्तस्य, अनित्याशरणादिद्वादशभावनाभिः संयोगस्य फलं संसारपरिभ्रमणादिस्पं विज्ञाय संयोगं परित्यक्तवत इत्यर्थः । संयोगो हि मृग- तृष्णावद् भ्रमोत्पादकः, कुगतिसाधकः, विवेकतरून्मूलने मत्तगजराजोपमः, अम- न्दात्मानन्दरसशोपणे प्रचण्डमार्तण्डसमः, श्रुतचारित्रधर्मारामदावानलः, सयान- वारिदविक्षेपणे शैलशिखरानिलः । संयोगस्य पियवियोगजनकत्वेन दारुणदुःखोत्पाद- कतयाऽपि परिहार्यता, क्तस्य) सर्वधा रहित (अणगारस्स-अनगारस्य ) अनगार (भिक्खुणो -भिक्षोः)-साधु के (विणयं-विनयं) विनय को मैं (आणुपुब्वि-आ- नुपूर्वी) शास्त्रोक्तपद्धति के अनुसार (पाउकरिस्सामि-प्रादुष्करिष्यामि) प्रकट-क गा । अतः हे जम्बू! तुम सब उसे (मे-मत्तः) मुझ से (सुणेह-शृणुत) सुनो ॥१॥ भावार्थ-संयोग शब्द का अर्थ संबंध है। द्रव्यसंयोग और भावसंयोग के भेद से यह संयोग दो प्रकार का है। पूर्वसंयोग और पश्चात्संयोग के भेद से द्रव्यसंयोग भी दो तरह का बतलाया गया है। माता पिता आदि के साथ जो जन्म से संबंध है वह पूर्वसंयोग है। श्वशुर अदि के साथ पीछे से हुआ संबंध पश्चात्संयोग है। अशुभ भावों के साथ आत्मा का संबंध रहता है वह भावसंयोग है। इस संयोग का सर्वथा परित्याग वही आत्मा कर सकता है जो अनित्य २डित (अणगाररस--अनगारस्य) २ (भिक्खुणो-भिक्षोः) साधुना (विणयं- विनयं) विनयने हु (आणुपुर्दिय-आनुपूर्वी) शासोत पति अनुसार (पाउक- रिस्सा मि-प्रादुष्करिण्यामि) प्रगट ४२, मेटने म्यू! तमे गधा मेने (मे-मत्तः) भारी पासेथा (सुणेह-श्रुणुत) सलो. ભાવાર્થ–સંગ શબ્દને અર્થ સંબંધ છે. દ્રવ્યોગ અને ભાવસંગના ભેદથી આ સોગ બે પ્રકારે છે. પૂર્વ સંગ અને પશ્ચાત્સંગના ભેદથી દ્રવ્ય સંગ પણ બે રીતને બતાવેલ છે. માતા પિતા વગેરેની સાથે જે જન્મ સંબંધ છે, તે પૂર્વસંગ છે. શ્વશુર વગેરેની સાથે પછીથી થયેલ સંબંધ એ પશ્ચાત્સગ છે. અશુભ ભાવોની સાથે આત્માને જે સંબંધ રહે છે એ ભાવસંગ છે. આ સંગનો સર્વથા પરિત્યાગ એ જ આત્મા કરી શકે છે.

·१० उत्तराध्ययनसूत्रे प्रकृतिः, ३४-लेश्या, ३५-अनगार मार्गगतिः, ३६-जीवाजीव-विभक्तिः, इति । तत्र-श्रीसुधर्मा स्वामी जम्बूस्वामिनमन्यानपि शिष्यानुत्तराध्ययनम्त्रार्थ प्रतियोध- यितुं मत्तः सन् धर्मस्य विनयमूलकत्यात्मथमं विनयश्रुताख्यमध्ययनं प्रस्तुवंस्त- स्या, मूत्रमार्ग- , मूलम्- संजोगा विप्पमुक्कस्स, अणगारस्स भिक्खुणो। विणयं पाउंकरिस्सामि, आणुपुंदिवं सुणेहं में ॥१॥ छाया- संयोगाद् विप्रमुक्तस्य, अनगारस्य भिक्षोः । विनयं प्रादुष्परिप्यामि, आनुपूर्वी शृणुत मे ॥१॥ टीका- 'संजोगा.' इत्यादि । संयोगादिति, संयोगः सम्बन्धः, स द्विविधः- द्रव्यसंयोगः भावसंयोगश्च । तत्र द्रव्यसंयोगो द्विविधः-पूर्वसंयोगः पश्चात्संयोगव । तत्र पूर्वसंयोगो मातापित्रादिभिः सार्धं सम्बन्धः। पचासंयोगस्तु श्वशुरादिभिः (३१) चरणविधि, (३२) प्रमादस्थान, (३३) कर्मप्रकृति, (३४) लेश्या, (३५) अनगारमार्गगति, (३६) जीवाजीवविभक्ति। इन में श्री सुधर्मास्वामीने सर्व प्रथम जंबूस्वामी एवं और भी दूसरे शिष्योंको इस उत्तराध्ययन सूत्र के अर्थको समझाने के लिये “विनय है मूल कारण जिसका ऐसा धर्म है" ऐसा समझकर पहले इस विनयश्रुत नाम अध्ययनका प्ररूपण करते हुए प्रथम सूत्र कहते हैं-'संजोगा' इत्यादि। अन्वयार्थ (संजोगा-संयोगात् )संयोग से (विप्पमुकस्स-विप्रमु- (30) तपोभान, (३१) ५२ विधि, (३२) प्रभात्यान, (33) ४ प्रति, (३४) वेश्या, (३५) अनगारमा गति, (t) पापविमति, આમાં શ્રી સુધર્મા સ્વામીએ સર્વ પ્રથમ જખ્ખસ્વામી અને બીજા ઘણું શિષ્યને આ ઉત્તરાધ્યયન સૂત્રને અર્થ સમજાવવા માટે “વિનય છે મૂળ કારણ જેનું એ ધર્મ છે” એવું સમજી પહેલાં આ વિનયકૃત નામના अध्ययनर्नु प्र३५५ ४२तां प्रथम सूत्र ३ छ-'संजोगा विप्पमुफस्स' त्यादि अन्वयार्थ :-(संजोगा-संयोगात) सयोगथी (विप्पमुक्कस्स-विममुक्तस्य) सर्प ·" प्रियदर्शिनी टीका. अ०१ गा.१ विनयोपदेश सह सम्बन्धः । भावसंयोगः-अशुभभावैः सदात्मनः सम्बन्धः, तस्मात् सर्वविध- संयोगाद् विममुक्तस्य-विप्रयुक्तस्य, अनित्याशरणादिद्वादशभावनाभिः संयोगस्य फलं संसारपरिभ्रमणादिरूपं विज्ञाय संयोग परित्यक्तवत इत्यर्थः । संयोगो हि मृग- तृष्णावद् भ्रमोत्पादकः, कुगतिसाधकः, विवेकतरुन्मूलने मत्तगजराजोपमः, अम- न्दात्मानन्दरसशोपणे प्रचण्डमाण्डसमः, श्रुतचारित्रधर्मारामदावानलः, सद्धयान- वारिदविक्षेपणे शैलशिखरानिलः । संयोगस्य प्रियवियोगजनकत्वेन दारुणदुःखोत्पाद- कतयाऽपि परिहार्यता, क्तस्य) सर्वधा रहित (अणगारस्स-अनगारस्य) अनगार (भिक्खुणो -भिक्षोः)-साधु के (विणयं-विनयं) विनय को मैं (आणुपुवि-आ- नुपूर्वी) शास्त्रोक्तपद्धति के अनुसार(पाउकरिस्सामि-प्रादुष्करिष्यामि) प्रकट-क गा । अतः हे जम्बू! तुम सब उसे (मे-मत्तः) मुझ से (सुणेह-शृणुत) सुनो ॥१॥ भावार्थ-संयोग शब्द का अर्थ संबंध है। द्रव्यसंयोग और भावसंयोग के भेद से यह संयोग दो प्रकार का है। पूर्वसंयोग और पश्चात्संयोग के भेद से द्रव्यसंयोग भी दो तरह का बतलाया गया है। माता पिता आदि के साथ जो जन्म से संबंध है वह पूर्वसंयोग है। श्वशुर अदि के साथ पीछे से हुआ संबंध पश्चात्संयोग है। अशुभ भावों के साथ आत्मा का संबंध रहता है वह भावसंयोग है। इस संयोग का सर्वथा परित्याग वही आत्मा कर सकता है जो अनित्य २डित (अणगारस्स-अनगारस्य) म॥२ (भिक्खुणो-भिक्षोः) साधुना (विणयं- विनयं) विनयने (आणुपुब्धि-आनुपूर्वी) शासोत पति गनुसार (पाउक- रिस्सा मि-प्रादुष्करिष्यामि ) प्रगट ४१२. सेटले भ्यू! तमे या मेने (मे-मत्तः) भारी पासेथा (सुणेह-श्रुणुत) सालो. ભાવાર્થ–સંગ શબ્દનો અર્થ સંબંધ છે. દ્રવ્યસંગ અને ભાવસંગના ભેદથી આ સંગ બે પ્રકારે છે. પૂર્વ અને પશ્ચાત્સગના ભેદથી દ્રવ્ય સગ પણ બે રીતને બતાવેલ છે. માતા પિતા વગેરેની સાથે જે જન્મ સંબંધ છે, તે પૂર્વસંગ છે. શ્વશુર વગેરેની સાથે પછીથી થયેલ સંબંધ એ પશ્ચાત્સગ છે. અશુભ ભાવની સાથે આત્માને જે સંબંધ રહે છે એ ભાવસંગ છે. આ સંયોગને સર્વથા પરિત્યાગ એ જ આત્મા કરી શકે છે, ·उत्तराभ्ययनसूत्रे अन्यच- न खलु विघटिताः पुनर्यटन्ते, न च घटिताः स्थिरसंगतं श्रयन्ते । पिपतिपुमवशे रुजन्ति वश्या, स्तटतरुमाप इवापगागणस्य ॥ ३॥ अत्र विपये दृप्टातं कथयति- कश्चिद् पणिपुत्रः संयोगस्य कटुकफलं विज्ञाय विरज्य संयोग परित्यक्त- वान् । तथाहि-मधुरानगर्यो सुभग-मुनन्दनामानी द्वौ वणिजी स्तः, सुभगस्तत्र और भी-न खलु विघटिता पुनर्घटन्ते, नच घटिताः स्थिरसंगतंश्रयन्ते। पिपतिपुमवश रुजन्ति वश्यास्तटतरुमाप इचापगागणस्य ॥३॥ जो मिलकर फिर अलग हो जाते हैं उनका उसी पर्याय में उसी रूप से फिर मिलना होगा, यह सर्वथा असम्भव है। जो मिले हैं वे हमारे साथ सदा स्थिर ही रहेगें-यह भी कोई नहीं कह सकता। जिस प्रकार नदियों का पानी अपने तट पर रहे हुए वृक्षोंको दुःख देता है, उसी प्रकार वश्य-प्रिय स्त्रीपुत्रादि मरते समय मनुष्य को दुःखी करते हैं, अर्थात् ये स्त्री पुत्रादिक इस जीव को अनेक प्रकार से व्यथित करते रहते हैं। इस लिये माता पिताआदि का संयोगसर्वथा त्यागने योग्य है। इस पर सुधन नामक वणिक्पुत्र का दृष्टान्त इस प्रकार है- सुधन नामक एक वणिक्पुत्र ने किस तरह इस संयोग का फल कटुक जाना और किस तरह विरक्त होकर उसका परित्याग किया? यह qil ५५....न खलु विघटिताः पुनर्घटन्ते, न च घटिताः स्थिरसंगतं श्रयन्ते । पिपतियुमवश रुजन्ति वश्यास्तटतरुमाप इथापगागणस्य ॥३॥ જે મળીને ફરી જુદા થઈ જાય છે. એમનું એજ પર્યાયમાં એજ રૂપમાં ફરી મળવાનું થાશે, એ સર્વથા અસંભવ છે. જે મળ્યા છે તે અમારી સાથે સદા સ્થિર જ રહેશેઆ પણ કઈ કહી શકતું નથી. જે રીતે નદિયાનું પાણી પિતાના તટ ઉપરના વૃક્ષને દુઃખ આપે છે, એજ પ્રકારે વસ્ય-પ્રિય સ્ત્રી પુત્રાદિ મરતી સમયે મનુષ્યને દુઃખી કરે છે, અર્થાત્ એ સ્ત્રીપુત્રાદિક આ જીવને અનેક પ્રકારથી દુખી કરતાં રહે છે. આ માટે માતાપિતા આદિને સંગ સર્વથા ત્યાગવા યોગ્ય છે. આ અંગે સુધન નામના વણિપુત્રનું દાંત આ પ્રકારનું છે– સુધન નામના એક વણિપુત્રને કેવી રીતે આ સોગનું ફળ કડવું માલુમ પડયું ? અને કેવી રીતે વિરક્ત બનીને તેને પરિત્યાગ કર્યો? એ વાત -- ·" . प्रियदर्शिनी टीका. अ० १ गा० १ संयोगे दृष्टान्त: दक्षिणतः, मुनन्दश्चोत्तरतो निवसन्नासीत् । तत्रैकोऽपरस्य गृहे माघुणिकोऽभवत् , तदोभी मिथचिन्तितवन्ती-आवयोः प्रीतिदृढतरा कथं भविष्यति ?, यद्यावयोमध्ये एकस्य पुत्रः स्यादेकस्य च पुत्री, तदा तयोर्वेवाहिकसम्बन्धेनावयोः संयोगस्तननिता प्रीतिच स्थिरतरा भविष्यति । अथैकदा दक्षिणदिग्वर्तिनः श्रेप्टिनः मुधननामकः पुत्रो जातः, उत्तरदिवासिनः श्रेप्टिनश्च पुत्री, कुसुमवती-नाम्नी समजनि । तयोः परस्परं वाम्दानं संजातम् । तदनन्तरं दक्षिणदिवासी वणिग् मृतः । तस्मिन् मृते- सति तत्पुत्रः सुधनः पितुर्धनाधिकारी संजातः । प्रचुरं पितृधनं प्राप्य स प्रमुदितो- बात उसीके आख्यान द्वारा प्रकटित की जाती है-मथुरा नगरीमें सुभग और सुनन्द नाम के दो वणिक् निवास करते थे। सुभग का घर दक्षिण दिशा में था और सुनन्द का घर उत्तर दिशा में । एक दिनकी बात है कि इन दोनों में से एक दूसरे के घर मेहमान हुआ था, वहाँ इन दोनों ने परस्पर यह विचार किया कि-अपने दोनों का यह स्नेह सर्वदा इसी तरह से बना रहे, इस हेतु अपने दोनों में से यदि एक को पुत्र हो और दूसरे को पुत्री हो तो दोनों का विवाह कर दें। भाग्यवशात् ऐसा ही हुआ कि-सुभग के यहां पुत्र का जन्म हुआ। लडकेका नाम सुधन रखा गया। उत्तरदिशा में निवास करनेवाले उस सुनन्दके यहां एक पुत्री हुई। उसका नाम कुसुमवती रखा गया, पूर्वनिश्चित के अनुसार इनकी सगाई-वाग्दान पक्की कर दी गई। सगाई पक्की करके सुभग का तो देहांत हो गया। पिता के धन का अधिकारी पुत्र होता है, इस नियम તેના આખ્યાન દ્વારા પ્રગટ કરવામાં આવે છે–મથુરા નગરીમાં સુભગ અને સુનંદ નામના બે વણિકુ નિવાસ કરતા હતા. સુભગનું ઘર દક્ષિણ દિશામાં હતું અને સુનંદનું ઘર ઉત્તર દિશામાં. એક દિવસની વાત છે કે એ બન્નેમાંથી એક બીજાને ઘેર મહેમાન બનેલ, ત્યાં આ બન્નેએ પરસ્પર વિચાર કર્યો કે- આપણે બન્નેને આ સ્નેહ કાયમ ટકી રહે તે હેતુથી આપણા બન્નેમાંથી કદાચ એકને પુત્ર હોય અને બીજાને પુત્રી હોય તો બન્નેના વિવાહ કરી દેવા. ભાગ્યવશાત્ એવું જ બન્યું કે, સુભગને ત્યાં પુત્રને જન્મ થયે, છોકરાનું નામ સુધન રાખવામાં આવ્યું ઉત્તર દિશામાં નિવાસ કરવાવાળા તે સુનંદને ત્યાં પુત્રી અવતરી, તેનું નામ કુસુમવતી રાખવામાં આવ્યું. અગાઉના નિશ્ચય અનુસાર તેમની સગાઈ કરવામાં આવી. સગાઈ પાકી કર્યા પછી સુભગનું મૃત્યુ થયું. પિતાના ધનને અધિકારી પુત્ર હોય છે, આ નિયમ અનુસાર પોતાના પિતાના ધનને સુધન અધિકારી બન્યા. કેઈ એક સમયે સુધને સ્નાન ·, . उसराभ्ययनसूत्रे ऽभवत् । अथैकदा तेन स्नानार्थ पार्वतः पृष्ठतः पुरतश्चतुर्दिक्षु चत्वारः स्वर्ण-कलशा- चत्वारो रौप्यकलशाश्चत्वारस्ताम्रकलशाचत्वारो मृन्मयकलशा जलपूर्णाः स्थापिताः, अन्यान्यपि स्नानोपकरणानि तत्रोपस्थापितानि । अत्रान्तरे तत्पूर्वभवमित्रदेवस्तं पतियोधयितुं समागतः। स वणिकपुत्रः सुधनः स्नानार्थ स्वर्णकलशमुत्थापयति, स स्वर्णकलशस्तदानीमेव मित्रदेवमभावात्मणप्टः, एवं चतुर्दिक्षु सर्वे कलशाः मणष्टाः। ततोऽसौ स्नानपीठादुत्तिष्ठति । तस्मिन्नुत्थिते सति स्नानपीठमपि नष्टम् । ततस्तस्य धृतिर्नष्टा । यावद् गृहं प्रविष्टः, भृत्यजिनविधिरुपस्थापितः, स्वर्णरौप्य- के अनुसार सुधन अपने पिताके धनका अधिकारी बना। किसी एक समय सुधनने स्नान के अवसर पर भृत्यों से चार सोने के कलश, चार चांदी के कलश, चार ताँबेके कलश और चार ही मिट्टी के कलश पानी से भरवाकर अपनी चारों ओर आजू बाजू और समक्ष एवं पीछे की ओर, इस प्रकार चारों दिशाओं में रखवा लिये। इसके बाद इसका पूर्वभवका मित्र जो देवपर्याय में था इसकी इस तरह संयोगी पदार्थों के सेवन में अधिक लालसा का निरीक्षण कर उसको प्रतियोध देने के लिये वहां आया। वणिकपुत्र उस सुधन ने ज्योंही नहाने के लिये सुवर्ण के कलश को ऊपर उठाया कि उसी समय वह कलश उस अदृश्य हुए देव के प्रभाव से शीघ्र ही अदृश्य हो गया। इसी तरह अवशिष्ट तीन कलशों की भी यही हालत हुई। वह एकदम स्नान पीठ से उठ कर खडा हो गया और ज्यों ही उससे नीचे उतरा तो वह स्नान पीठ भी इसकी नजरों के समक्ष ही नष्ट-अदृश्य हो गया। उसने आश्चर्यचकित होकर इधर उधर देखा पर कुछ समझ में नहीं आया। यह क्या बात है इससे કરવાના સમયે નોકરાથી ચાર સેનાના કળશ, ચાર ચાંદીના કળશ, ચાર તાંબાના કળશ, અને ચાર માટીના કળશ પાણીથી ભરાવીને પોતાની ચારે તરફ–આજુ- બાજુ ચારે દિશાઓમાં રખાવ્યા. આ પછી એના પૂર્વ ભવને મિત્ર જે દેવ પર્યાયમાં હતો તેણે આ રીતે સંયોગી પદાર્થના સેવનમાં અધિક લાલસાનું નિરીક્ષણ કરી તેને પ્રતિબંધ આપવા માટે ત્યાં આવ્યું. વણિકપુત્ર સુધને ન્હાવા માટે જ્યાં સુવર્ણ કળશને ઉપાડયો ત્યાં અદસ્ય રહેલા દેવના પ્રભાવથી તે કળશ તુરત જ અટર્ થઈ ગયા. આજ રીતે બીજા ત્રણ કળશની પણ એજ હાલત થઈ. વણિકપુત્ર સ્નાનની જગ્યાએથી એકદમ ઉભું થઈ ગર્યો અને પાટલા ઉપર પિતે બેઠે હતું તેનાથી નીચે ઉતર્યો ત્યાં એ પાટલે પણ અદશ્ય થઈ ગયો. એણે આશ્ચર્યચકિત બની ચારે તરફ જેવા માંડ્યું ·प्रियदर्शिनी टीका. अ० १ गा० १ संयोगे दृष्टान्त: मयभोजनपात्रागि समानीतानि, तत्रैकैकभाजनं क्रमेण नप्टमभवत् । यदाऽसौ स्वर्णमयस्थालमग्रतो धावमानं व्योम्नि पश्यति, तदा तत् स्थालं हस्तेन गृह्णाति, गृहीते सति तदग्रभागतः खण्डमेकं तस्य करतललग्नमासीत् , अपरभागतः स्वर्णमय- स्थालं सर्व मणप्टम् । ततः त्रुटितस्थालेकखण्डहस्तः सुधनः सर्व नश्यद् विलोकयन् मूलधनं द्रष्टुमागच्छति, तावत् सर्व मूलधनमपि नष्टम् । एवं सर्वाऽपि तस्य श्री विनष्टा । अथ निधि द्रष्टुमागच्छनि तदा सर्व निधानमपि नष्टम् । एवं दासीवर्गः, परिवारवगोंऽपि तस्य नष्टः। इसका धैर्य नष्ट हो गया। घर में जाकर यह ज्यों ही भोजन करने के लिये भोजनालय में गया तो रसोईयेने पहिलेसे सजाकर रखे हुए सुवर्ण एवं चांदी के भोजनपात्रों में इसके बैठने पर भोजन परोस दिया परन्तु इसके समक्ष ही वे सब के सब भोजनपान क्रम २ से नष्ट हो गये- पता नहीं पडा कहां चले गये। जब एक सुवर्ण का थाल जो इसके समक्ष ही आगे से उठकर आकाश में उडने लगा तो इसने उसे थाम कर पकड लिया। पकडते ही उस थाल की किनार टूटकर इसके हाथ में रह गयी। वांकी का थाल नष्ट हो गया। यह फिर उस टुकडे को हाथ में लिये हुए ही अपने मूल धन को देखने के लिये वहां से दूसरी तरफ चला तो क्या देखता है कि इसका मूल धन भी सब नष्ट हो चुका है। इस तरह समक्ष ही देखते २ इसकी समस्त लक्ष्मी नष्ट हो गई। निधान नष्ट हो गया । दासी-दास आदि और परिवार वर्गभी नष्टहो गये ।अब यह उस પરંતુ કાંઈ સમજવામાં ન આવ્યું, એનામાં ધિરજ ન રહી. આથી અકળાઈ નાવાનું છેડી દઈ ઘરમાં ગયે અને ભોજન કરવા ભોજનાલયમાં પહોંચે જ્યાં રસેઈયાએ સેના ચાંદિના વાસણમાં એના બેઠા પછી ભજન પીરસ્યું. ભેજન પિરસાયા પછી તેની નજર સામે જોત જોતામાં ક્રમ ક્રમથી ભેજનપાત્ર અદશ્ય થવા લાગ્યાં. ખબર ન પડી કક્યાં ચાલ્યાં ગયાં. એક સુવર્ણ થાળ જે તેની સામેથી ઉડવા માંડેલે તેને હાથથી પકડતાં એ થાળની કિનાર તુટીને તેના હાથમાં રહી ગઈ. અને બાકીને થાળ અદશ્ય બની ગયે. થાળના તુટેલા ટુકડાને હાથમાં રાખીને પિતાના મુળ ધનને જોવા માટે ત્યાંથી બીજી તરફ ગયે. ત્યાં જતાં શું દેખે છે કે પિતાનું મુળ ધન પણ અદશ્ય બની ગયું હતું આ રીતે પિતાની નજર સામે તેની સઘળી લક્ષ્મી અદશ્ય બની ગઈ, નિધાન નષ્ટ થઈ ગયે. દાસી દાસ વગેરે પરિવાર પણ उ-३ ·उत्तराध्ययनसूत्रे अथासौ स्वर्णमयस्थालेकखण्डहस्तः सन्नितस्ततो भ्राम्यनकस्मादुत्तरभाग- वासिनः पितृमित्रस्य सुनन्दनामकस्य वणिजो गृहं जगाम । तं दृष्ट्वा मुनन्दस्तं सादरं भोजयामास । भोजनसमये सुधनस्तानि तानि रत्नानि, तांथ स्वर्णकलशान् , तानि स्वर्णमयस्थालानि सर्वाणि स्वकीयानि वस्तुनि तत्र ददर्श । तत्तद् वस्तुजातं मेक्षमाणं वणिपुत्रं सुधनं सुनन्दो वणिक् पृच्छति-किं मम पुत्री पश्यसि ? सुधनेनोक्तम्-नाहं तव पुत्री पश्यामि, किं तु त्वद्गृहस्थितान्येतानि रत्नमयानि वस्तूनि मदीयानि सन्तीति विलोकयामि । सुनन्देन वणिजा प्रोक्तम्----किमत्र सोने के थाल के टुकडे को हाथ में लिये हुए इधर-उधर घूमने फिरने लगा। फिरते २ इसकी दृष्टि उस उत्तर दिशा में रहने वाले सुनन्द के मकान ऊपर पडी, जो इसके पिता का मित्र था । यह उसके घर पर गया। सुनन्द ने उसको आदर के साथ भोजन करने के लिये बैठाया। वहां पर सुधन ने अपनी समस्त नष्ट हुई वस्तुएँ देखीं-वे ही सोने के थाल, वे ही सुवर्णादि के कलशऔर वे ही रत्न आदि। जब उसकी दृष्टि उन अपनी चीजोंके निरीक्षण करने में आसक्त हो रही थी, तब अचा- नक ही बीचमें टोकते हुए सुनन्द ने कहा-सुधन ! यह क्या करते हो? तुम्हारी दृष्टि इस समय कहां है, क्या हमारी पुत्री को देख रहे हो ? सुनन्द के वचन सुन कर सुधन ने कहा-महाशय ! मैं आपकी पुत्री को नहीं देख रहा हूँ, किन्तु यह विचार कर रहा हूँ कि "तुम्हारे यहां रही हुई ये सवही रत्नादिक वस्तुएँ मेरी हैं, यहां ये कैसे आ गई." इस बात का विचार कर रहा हूँ। सुनन्द ने कहा-तुम्हारी होने का क्या प्रमाण है? ન થઈ ગયા, આ પછી સેનાના થાલના ટુકડાને હાથમાં રાખીને તે અહિં તહિં ઘુમવા લાગ્યો. ફરતાં ફરતાં તેની દષ્ટિ ઉત્તર દિશામાં રહેવાવાળા સુનંદના મકાન ઉપર પડી, જે તેના પિતાને મિત્ર હતું. તે એના ઘેર ગયે. સુનંદે તેને આવકારી પ્રેમપૂર્વક ભજન કરવા બેસાડશે. ત્યાં સુધને પિતાની નષ્ટ થએલી સઘળી વસ્તુઓ જેતેજ સેનાનો થાળ, એજ સેનાના કળશ અને એજ રત્ન આદિ. જ્યારે તેની દષ્ટિ એ પિતાની ચીજોનું નિરીક્ષણ કરવામાં આસક્ત થઈ રહી હતી, ત્યારે અચાનક જ તેને ટેકતાં સુનંદે કહ્યું–સુધન ! આ શું કરે છે? તમારી દષ્ટિ આ સમયે ક્યાં છે, શું મારી પુત્રીને જોઈ રહ્યા છે? સુનંદના વચન સાંભળીને સુઇને કહ્યું-મહાશય ! હું આપની પુત્રી તરફ જોતું નથી, પરંતુ એ વિચાર કરું છું કે તમારે ત્યાં રહેલી આ સઘળી રત્નાદિક વસ્તુઓ મારી છે, અહિં એ કઈ રીતે આવી ” આ વાતને વિચાર કરી રહ્યો છું. સુનંદે કહ્યું--તમારી હોવાનું શું પ્રમાણ છે. હા. પ્રમાણ છે. , ·. प्रियदर्शिनी टीका. अ०१ गा० १ सयोगे रणान्तः १९ प्रमाणम् ? । सुधनः प्रत्याह-त्वद्गृहावस्थितस्यैतस्य त्रुटितस्वर्णमयस्थालस्य खण्ड- मेकं मम हस्ते विद्यते, पश्य संयोजयामीत्युक्त्या संयोजयति, संयोजिते सति तत् खण्डं तत्र सम्यक् संलग्नम् । अथ सुनन्दः पृच्छति-कस्त्वम् , सुनन्देन पृष्टोऽसौ वणिकपुत्रः मुधनः स्वपितुर्नाम कथयित्वा परिचयं दत्तवान् । तस्मिन् वणिक्- पुत्रे परिचिते सति मुनन्दः पुनराह-त्वं तु मम जामाताऽसि, इति । इत्थं सर्व हां, प्रमाण है तभी तो ऐसा कह रहा हूं, नम्रता से सुधन ने जवाय दिया। साबित करनेकी चेष्टा करते हुए सुधन ने वह एक सोने के थाल की किनार जो उसके हाथ में पहिलेसे थी उसको दिखलाया, और यह भी बतलाया कि देखो यह सुवर्ण का थाल जो भग्न अवस्था में आप के यहां है उसी की यह किनार है। मैं आप के ही समक्ष उसे इसमें जोडता हूँ, यदि यह उस थाल में जुट जाये तो आपको मेरी यात सत्य माननी पडेगी। सुनंद ने यह सब स्वीकार कर लिया। सुधन ने सुनंद के समक्ष ही उस किनार को उस थाल में ज्यों ही योजित किया तो वह उस में अच्छी तरह जुट गया । यह देखकर सुनंद ने कहा-ठीक है। अब तुम यह तो बतलाओ कि तुम हो कौन ? इस प्रकार सुनंद के पूछ ने पर सुधन ने उसे अपना परिचय दे दिया। परिचय पाकर सुनंद बहुत हर्पित हुआ और कहने लगा कि धन्य है आज का दिन जो आपके दर्शन हुए। आपके पिताने मेरी पुत्री के साथ आप का पहिले से वाग्दान निश्चित कर दिया था, अतः आप मेरे संबंध में जामाता हैं। अब आप योग्य हो चुके हैं, इस ત્યારે તે એવું કહી રહ્યો છું તે નમ્રતાથી જવાબ સુધને આપે. સાબીત કરવાની ચેષ્ટા કરતાં પિતાના હાથમાં રહેલી સોનાના થાળની કિનાર તેને બતાવી, અને એ પણ જણાવ્યું કે જુઓ સેનાને થાળ જે તુટેલી અવસ્થામાં તમારે ત્યાં છે તેની આ કિનાર છે. આપની સમક્ષ જ હું તેને આ સાથે જોડું છું, કદાચ તે આ થાળ સાથે જોડાઈ જાય તો આપને મારી વાત સત્ય માનવી પડશે. સુનંદે એ વાતને સ્વીકાર કર્યો. સુધને સુનંદની સામે જ એ કિનાર તુટેલા થાળ સાથે જોડતાં તેની સાથે બરાબર મળી ગઈ. આ જોઈ સુનંદે કહ્યું–ઠીક છે, હવે તમે એ તે બતાવે કે તમે છે કોણ? આ પ્રકારે સુનંદના પૂછવાથી સુધને તેને પિતાને પરિચય આપે. પરિચય સાંભળતાં જ ખૂબ જ હર્ષ પામ્યો અને કહેવા લાગ્યો કે ધન્ય છે આજનો દિવસ, કે આપનાં દર્શન થયાં. તમારા પિતાએ મારી પુત્રી સાથે તમારું વેવિશાળ અગાઉ નક્કી કરેલું એટલે તમે મારા જમાઈ છે, અને તમે ચગ્ય ઉમરના થયા છે, એ માટે મારી ·- ૨૦ उत्तराध्ययनसूत्रे पूर्वदृत्तं वर्गयिला मुनन्दो वणिक् पुनरवोचत्-गृहाण मम पुत्री, मदीयं सर्वस्वं च । एतद्वचनं श्रुत्वा सुधनोऽब्रवीत्-पुरुषः पूर्व कामभोगान् परित्यजति, कामभोगा वा पुरुपम् , मां तु कामभोगा एवं पूर्व परित्यक्तवन्तस्तेनाहं तान् परित्यजामि, नास्ति मे किंचित् प्रयोजनं तव पुच्या सर्वस्पेन चेति । एवं संवेगसंवलितं सुधन- वचनं श्रुत्या सुनन्दो वणिक संवेगं माप्तवान् । अथ वणिकपुत्रस्य मुधनस्य वैराग्यं दृष्ट्वा तत्पूर्वभवमित्रदेवः प्रत्यक्षीभूय तमब्रवीत्-त्यां प्रतिबोधयितुं मया सर्वमेतत् समाचरितम् , इत्युक्त्वा तस्मै सदोरक- मुखवस्त्रिकारजोहरणपात्रादीनि साधूपकरणानि समर्पितानि । तदा मुधनः मुनन्देन सह मवजित इति । लिये मेरी पुत्री को और मेरे सर्वस्व को अपनाकर मुझे कृतार्थ करें। सुनंद के वचनोंको सुनकर सुधन ने कहा-संसार की विचित्रता को देखो । प्रायः पुरुष ही पहिले काम-भोगोंका परित्याग किया करता है परन्तु आश्चर्य है कि जब काम-भोगों ने ही मुझे पहिले से छोड दिया है, तब अब सुन्दर मार्ग यही है कि मैं भी अब इन्हें सर्वथा छोड दं अतः मुझे अब न आपकी पुत्री से मतलब है और नआपके सर्वस्व से। इस प्रकार वैराग्य से युक्त सुधन के वचन को सुनकर सुनंद भी वैराग्य को प्राप्त हुआ। पणिपुत्र सुधन के वैराग्य को देखकर उसका पूर्वभवीय वह मित्र जो देव था प्रत्यक्ष होकर' उससे कहने लगा-मित्र सुधन ! तुम्हें प्रतियोधित करने के लिये ही मैंने यह सब खेल रचा है, अच्छा हुआ तुम प्रतियोधित हो गये । इस प्रकार कहते हुए उसने उसके लिये પુત્રીને અને મારા સર્વસ્વને પિતાનુંમાની મને કૃતાર્થ કરે. સુનંદનાં વચને સાંભળી સુધને કહ્યું–સંસારને વિચિત્રતાને જુઓ, ખરી રીતે પુરૂષ જ ભેગેને પરિત્યાગ કરતો આવેલ છે, પરંતુ આશ્ચર્ય છે કે જ્યારે કામ–ભેગોએ જ પહેલેથી મને છોડી દીધેલ છે, ત્યારે સારામાં સારો માર્ગ એ છે કે હું પણ આને સર્વથા છોડી દઉં, એટલે મને હવે નથી આપની પુત્રીથી મતલબ કે ન આપના સર્વસ્વથી. આ પ્રકારનાં વૈરાગ્યથી યુક્ત એવાં સુધનનાં વચને સાંભળીને સુનંદને પણ વૈરાગ્ય પ્રાપ્ત થયે. હવે વણિકપુત્ર સુધનના વૈરાગ્યને જોઈ તેના પૂર્વભવને મિત્ર કે જે દેવ છે તે પ્રત્યક્ષ બની તેને કહેવા લાગ્ય- -મિત્ર સુધન! તને પ્રતિબંધિત કરવા માટે જ મેં આ સઘળે ખેલ રચેલ છે. ઠીક થયું કે તમે પ્રતિબંધ પામ્યા. આ પ્રકારે કહેતાં તેણે તેના માટે , કામ ·, प्रियदर्शिनी टीका. अ० १ गा० १ विनयोपदेशः २१ अनगारस्य न विद्यतेऽगारं = गृहं यस्य सोऽनगार:-द्रव्यभावगृह- रहितः, तत्र द्रव्यागारं-नियतवासस्थानम् , भावागारं कपायमोहनीयं कर्म, तस्य स्थित्यादिभूयस्त्वे नास्ति विरतिसंभवस्तस्मादल्पकपायमोहनीयो भावतोऽनगार- स्तस्य भिक्षोः हननवातनादिनवकोटिपरिशुद्धभिक्षाग्राहिणः विनयम्-विशिष्टी साधु के उपकरणरूप सदोरक मुखवस्त्रिका रजोहरण एवं पात्र आदि समर्पित किये । इस प्रकार संयोग का कटुक फल जानकर सुधनके साथ सुनन्द भी प्रव्रजित हो गया। अव 'अणगारस्स भिक्खुणो' का अर्थ कहते हैं-अनगार शब्द का अर्थ घर का परित्याग करना है। द्रव्य और भावके भेदसे अगार के दो भेद हैं। नियत जो निवास का स्थान है-वह द्रव्य-अगार है। कपाय-मोहनीय कर्म भाव-अगार है। इसकी उत्कृष्ट स्थिति आदि में जीव को विरतिका लाभ नहीं होता है । विरति का लाभ होने के लिये इसकी स्थिति आदि अल्प अपेक्षित होती है, इसलिये अल्पकपाय- मोहनीयवाला भावानगाररूप से विवक्षित हुआ है । अब 'भिक्षु' शब्द का अर्थ कहते हैं-भिक्षु वही हो सकता है जो हनन घातन आदि क्रियाओं का नवकोटि से परित्यागी होता है, अर्थात् हनना, हनवाना, उसका अनुमोदन करना, पकाना, पकवाना, उसका अनुमोदन करना, खरीदना, खरीदवाना, उसका अनुमोदन करना, इन नवकोटि दोपोंसे સાધુનાં ઉપકરણરૂપ દેરાસાથેમુખવસ્ત્રિકા, રજોહરણ અને પાત્ર આદિ સમર્પિત કર્યા. આ પ્રકારે સંયોગનાં કડવાં ફળને જાણીને સુધનની સાથોસાથ સુનંદે પણ પ્રવ્રયા અંગીકાર કરી. अणगारस्स भिक्खुणो "न! २ ४३ छ-मना२ १५४। અર્થ ઘરને પરિત્યાગ કર્યો. તે દ્રવ્ય અને ભાવના ભેદથી અગારના બે ભેદ છે. નિયત જે નિવાસનું સ્થાન છે તે દ્રવ્ય-અગાર છે. મેહનીય કર્મ ભાવઅગાર છે. તેની ઉત્કૃષ્ટ સ્થિતિ આદિમાં જીવને વિરતિને લાભ થત નથી. વિરતિને લાભ થવા માટે એની સ્થિતિ આદિ અલ્પ અપેક્ષિત થાય છે, આ માટે અલ્પકલાયમેહનીયવાળા ભાગાનગારરૂપથી વિવક્ષિત થયેલ છે. હવે “મિચ્છુ” શબ્દનો અર્થ કહે છે–ભિક્ષુ એજ થઈ શકે છે જે હનન ઘાતન આદિ ક્રિયાઓને નવકેટીથી પરિત્યાગ કરે છે. અર્થાત્ હણવું, હણાવવું અને તેનું અનુદન કરવું. પકાવવું, બીજાથી તૈયાર કરાવવું, તેનું અનુદન કરવું, ખરીદવું, ખરીદાવવું, અને તેનું અનુદન કરવું, આ નવકેટી દોથી રહિત हुवे . કપાય ·२२ . उत्तराध्ययनसूत्रे नयो नीतिनिया साधुसमारतः समाचारस्तम्, यद्वा-विनयतिन्नाशयति सकल- क्लेशननकमष्टविधं कर्म स विनयस्तम् , गुरुं प्रति नीचैर्वृत्तिलक्षणा नम्रता द्रव्यतो चिनयः, साध्वाचारं मति मवगत्वं भावतो विनयस्तमित्यर्थः, प्रादुष्करिष्यामि प्रकटयिष्यामि । केन प्रकारेण प्रादुष्करिष्यामीत्याकाक्षायामाह-'आणुपुन्नि इति। आनुपूर्वीमिति, अत्र-सौत्रत्वात् तृतीयार्थे द्वितीया, आनुपूर्व्या-क्रमेण शास्त्रोक्तपरिपाटयेत्यर्थः, हे शिष्याः ! मे-मम मत्सकाशादित्ययः, यद्वा-'मे' इति विभक्त्यन्तपतिरूपकमव्ययम् मे मत्तः, शृणुतम्यूयमाकर्णयत श्रवण मति सावधाना भवतेत्यर्थः । स्वशिष्याभिमुखीकरणाथमिदम् ।। १ ।। 'विनयं प्रादुष्करिष्यामी'त्युक्तं', तत्र विनीतलक्षणे विज्ञाते सति विनय- स्वरूपं विदितं स्यादिति विनीतलक्षणमाह- रहित भिक्षा का ग्रहण करनेवाला भिक्षु कहा गया है। विनय का अर्थ है-विशिष्ट नय, इसलिये यहाँ 'विनय' शब्द से साधुओंका आचार समझना चाहिये । अथवा-जो अष्टविध कमाका नाश करे सो विनय' है। वह विनय द्रव्य-विनय और भाव-विनय के भेद से दो प्रकार का है। गुरु के प्रति, तथा पर्यायज्येष्टोंके प्रति नम्र होना, तथा उनकी सेवा करना यह द्रव्य-विनय है। साध्वाचार में तत्पर रहना यह भाव-विनय है। उस विनय को मैं शास्त्रोक्त पद्धति के अनुसार प्रकट करूँगा, अतः हे जंबू ! तुम सब मुझ से इस बात को अच्छीतरह सुनो ॥१॥ विनीत के लक्षण का जबतक ज्ञान न हो जाय तब तक विनय का स्वरूप जाना नहीं जा सकता है, इसलिये सूत्रकार विनीत का लक्षण कहते हैं-'आणाणिद्देसकरे' इत्यादि। શિક્ષાને પ્રહણ કરવાવાળા ભિક્ષુ કહેવાય છે. વિનયનો અર્થ છે-વિશિષ્ટ નય, આ માટે અહિં “વિનય” શબ્દથી સાધુઓને આચાર સમજવું જોઈએ. અથવા- જે અણવિધ કર્મોનો નાશ કરે તે ‘વિનય છે. તે વિનય દ્રવ્ય-વિનય અને ભાવ -વિનયના ભેદથી બે પ્રકારે છે. ગુરૂના પ્રતિ તથા પર્યાયથી બડાઓ પ્રતિ નમ્ર થવું, તથા તેની સેવા કરવી તે દ્રવ્ય વિનય છે. સાધુના આચારમાં તત્પર રહેવું એ ભાવ-વિનય છે. તે વિનયને હું શાસ્ત્રોક્ત પદ્ધતિ અનુસાર પ્રગટ કરીશ, માટે હે જમ્મુ ! તમે મારાથી આ સઘળી વાતને સારી રીતે સાંભળે (૧). વિનીતના લક્ષણનું ત્યાં સુધી જ્ઞાન ન થાય ત્યાં સુધી વિનયનું સ્વરૂપાણી तुं नथी. 21 भाटे सूत्र विनातनies डे छे.-'आणाणिद्देसकरे'. त्यादि.

·- . प्रियदर्शिनी टीका. अ०१ गा० १ विनीतलक्षणम् २३ मूलम्-आणाणिदेसकरे, गुरूणमुववार्यकारए। इंगियागारसंपण्णे, से विणीएं त्ति वुच्चई ॥२॥ छाया- आशानिर्देशकरः गुरुणामुपपातकारकः । इङ्गिताकारसम्पन्नः स विनीत इत्युच्यते ॥२॥ टीका- आणाणिद्देसकरे' इत्यादि। आज्ञानिर्देशकरः आज्ञानविधिरूपं प्रतिषेधरूपं वा गुरुवचनं, यथा-'इदं कुरु' 'इदं मा कुरु' इति, तस्या निर्देशः- भवद्वचनानुसारेण करिप्यामीति कथनं, तस्य करः कर्ता, यद्वा-आज्ञायाः तीर्थ- करवाण्या निर्देशः उत्सर्गापवादकयनं, तस्य कारकः, तथा-गुरूणाम् आचार्यादीनाम्, उपपातकारका उपपातासमीपेऽवस्थानं, तस्य कारकः, आचायांदिसंनिहितस्थान- वर्ती, न तु तनियोगवचनभयाद् दूरावस्थायीत्यर्थः, तथा-इङ्गिताकारसम्पन्नः, इङ्गित्त-निपुणमतिगम्यं स्वाभिमायसूचकमीपभ्रूचालनादिकम् , आकारः स्थूल- मतिगम्यः प्रस्थानादिमुचको दिगवलोकनादिः, ताभ्यां संपन्ना युक्तः, गुरुमनो- वृत्तिज्ञानवानित्यर्थः, एवंभूनो यः शिष्यः सः विनीतः विनयवान् , इत्युच्यते तीर्थंकरगगधरादिभिरिति शेपः । अन्वयार्थ (गुरूणं-गुरूणां)आचार्य आदिकी (आणाणिद्देसकरे- आज्ञानिर्देशकरः) आज्ञा को मानने वाला (उववायकारए-उपपातकारका) उनके निकट सदा रहने वाला (इंगियागारसंपण्णे-इंगिताकारसंपन्नः) इंगित-सूक्ष्म बुद्धि वालों से जानने योग्य गुरु आदि की भ्रूचालन आदि चेष्टा । आकार-स्थूल बुद्धि वालों से भी समझने योग्य गुरु आदि की गमनादिसूचक दिशाका अवलोकनादि चेष्टा । गुरु आदि की इन दोनों चेष्टाओं को अच्छी तरह जानने वाला जो शिष्य होता है (से विणीए मन्वयार्थ (गुरूणं-गुरूणां) साया वगैरेनी (आणाणिदेसकरे-आज्ञा- निर्देशकरः)मासाने भानपावास (उचवायकारए-उपपातकारकः) भनी पासे सहा हेवावाणा (इंगियागारसंपण्णे-इंगिताकारसंपन्नः) अजित-सूक्ष्म मुदियायी જાણવા ચોગ્ય ગુરૂની ભૂચાલન-(આંખને ઈશારે) આદિની ચેષ્ટા, આકાર- સ્કૂલ બુદ્ધિવાળાથી પણ સમજવા ગ્ય ગુરૂ આદિની ગમનાદિસૂચક દિશાનું અવલોકન આદિ ચણા, ગુરૂ આદિની આ બને ચેષ્ટાઓને સારી રીતે જાણવાવાળા .

·, २४ उत्तराध्ययनसूत्रे त्ति घुचइ-सः विनीत इति उच्यते) वह तीर्थंकर गणधर आदि के द्वारा विनीत कहा गया है ॥२॥ भावार्थ-"आज्ञानिर्देशकरः यह करो, यह न करो" इस प्रकार विधिरूप और निपेधरूप जो गुरु के वचन हैं वे 'आज्ञा' शब्द से ग्रहण किये गये हैं। "आप के वचन के अनुसार ही प्रवृत्ति करने का भाव है, अन्यथा नहीं," इस प्रकार शिष्य का कथन निर्देश है। इस निर्देश का अच्छी तरह से पालन करने वाला आज्ञानिर्देशकर है। अथवा-आज्ञा-तीर्थकर प्रभु की वाणी के द्वारा जो उत्सर्ग एवं अपवाद मार्ग का निर्देश अर्थात् विधान किया गया है उसके अनुसार करने वाला आज्ञानिर्देशकर कहा जाता है। उपपात शब्द का अर्थ है-समीप बैठना । शिष्य का कर्तव्य है कि वह सदा अपने गुरु के समीप बैठे। उनकी आज्ञा के पालन करने के भय से उनसे दूर न चैटे। गुरु का अभिप्राय परखना यह साधारण बात नहीं है। यह बात तब ही सीखी जा सकती है कि जब शिष्य उन के पास में बैठे, अन्यथा नहीं । विनीत शिष्य गुरु की सेवा करने से आत्मकल्याण करता है,। २ शिष्य डाय छे, (से विणीए-त्ति वुच्चइ-सः विनीत इति उच्यते) ते तीर्थ ४२ ४५२ मावि द्वारा विनीत ४७वाद छ (२). भावार्थ आज्ञानिर्देशकरः" “मा । सन सान ." પ્રકારે વિધિરૂપ અને નિષેધરૂપ જે ગુરૂનાં વચન છે તે આજ્ઞા શબ્દથી ગ્રહણ કરવામાં આવેલ છે. “આપના વચન અનુસાર જ પ્રવૃત્તિ કરવાના ભાવ છે બીજા નથી” આ પ્રકારનું શિષ્યનું કથન નિર્દેશ છે. નિર્દેશનું સારી રીતે પાલન કરવા- વાળા આજ્ઞાનિર્દેશકર છે. અથવા આજ્ઞા-તીર્થંકર પ્રભુની દ્વારા જે ઉત્સર્ગ અને અપવાદ માર્ગને નિર્દેશ અર્થાત વિધાન કરવામાં આવેલ છે તે અનુસાર કરવાવાળા આજ્ઞાનિર્દેશકર કહેવાય છે. ઉપરાત શબ્દનો અર્થ છે. સમીપ બેસવું. શિષ્યનું કર્તવ્ય છે કે તે સદા પિતાના ગુરૂની સમીપ બેસે. ગુરૂની આજ્ઞાનું પાલન કરવાના ભયથી તેનાથી દૂર ન બેસે. ગુરૂને અભિપ્રાય જાણ તે સાધારણ વાત નથી. એ વાત ત્યારે જ શીખી શકાય કે જ્યારે શિષ્ય तेनी पासे मेसे, ये शि.. .डी. વિનીત શિષ્ય ગુરૂની સેવા કરવાથી આ આત્મકલ્યાણ કરે છે.

·. प्रियदर्शिनी टीका. अ०१ गा. २ विनयेगुणनिधिशिष्य दृष्टान्तः अत्र गुणनिधिमणस्य दृष्टान्तः- तथाहि-धर्मसिंहाचार्यस्य गुणनिधिनामकः सुधीः शिप्यः प्रकृतिभद्रः प्रकृतिविनीतः प्रतिदिवस गुरुनिकटवासी गुरुवचनानुकूलकार्यकारी गुरुमनोवृत्त्य- नुसारी गुरुविचारश्रेगिसरणिसंचरणशीलः प्रकृतिसरलः सुशील आसीत् । यदा गुरुरागच्छति तदाऽऽसनादुत्याय तस्मै सविनयमासनं प्रयच्छति, यदा गच्छति तदाऽऽसनमुपादाय तदुपवेशनस्थाने विस्तारयति, गुरोराज्ञा कदा कीदृशी भविष्यती- त्येवं गतिक्षणं प्रतीक्षमाणस्तिष्ठति । यस्मिन् यस्मिन् ऋतौ यद् यद् गुरुमकृत्य- नुकूलमशनादिकं, तत्तत् समानीय गुरवे समर्पयति । गुरुहि जननीजनकाभ्या- मप्यधिकः, तत्र कारण-जन्मदाता जन्मनि जन्मनि भवति, मुक्तिदाता गुरुस्तु दुर्लभः, इस पर गुणनिधिमण का दृष्टान्त कहते हैं- धर्मसिंह आचार्य का गुणनिधि नामका एक शिष्य था। यह सुवुद्धि एवं प्रकृतिभद्र था। विनीत था। गुरु महाराज के पास बैठना उनके वचन के अनुसार चलना, उनकी मनोवृत्ति के अनुकूल काम करना, इत्यादि समस्त सद्गुणों से युक्त था । यडा ही सुशील था ! जब गुरु महाराज पधारते तय आसन से उठ कर यह उनके लिये विनयपूर्वक आसन देता, तथा जब गुरु महाराज वहाँ से उठ कर जातेतब वह आसन लेकर उनके पीछे २ चलता और जहाँ गुरु महाराज बैठना चाहते वहाँ आसन बिछा देता । गुरु महाराज की आज्ञा कब कैसी होगी, इसकी प्रतिक्षण प्रतीक्षा करता था। जिस २ ऋतु में जो जो आहार पानी आदि गुरुमहाराज के प्रकृति के अनुकूल होता उस उस ऋतु में वही वही पदार्थ लाकर गुरु महाराज को अर्पण करता । गुरु ने जो कुछ कहा वही આ અંગે ગુણનિધિ શ્રમણનું દાંત કહે છે– ધમસિંહ આચાર્યને ગુણનિધિ નામને એક શિષ્ય હતું. તે સુબુદ્ધિ- વાળે અને પ્રકૃતિભદ્ર હતું. વિનીત હતે. ગુરૂ મહારાજ પાસે બેસવું, તેમના વચન અનુસાર ચાલવું, તેમની મવૃત્તિ અનુકૂળ કામ કરવું ઈત્યાદિ સમસ્ત સદ્ગુણોથી યુક્ત હતો. ઘણે સુશીલ હતા. જ્યારે ગુરૂમહારાજ પધારે ત્યારે આસનથી ઉઠીને તે તેમને માટે વિનયપૂર્વક આસન આપતેતથા જ્યારે ગુરૂ મહારાજ ત્યાંથી ઉઠીને જતા ત્યારે તે આસન લઈને તેમની પાછળ પાછળ જતે અને જ્યાં ગુરૂ મહારાજ બેસવા ઈચ્છે ત્યાં આસન બીછાવી (પાયરી) દેતે. ગુરૂ મહારાજની આજ્ઞા કયારે કેવી હશે, તેની પ્રતિક્ષણ પ્રતીક્ષા કરતો હતે. જે જે રૂતુમાં જે જે આહાર પાણી આદિ ગુરૂ મહા- રાજની પ્રકૃતિને અનુકૂળ હોય તે તે રૂતુમાં તે તે પદાર્થ લાવીને ગુરૂ મહારાજને , -- ·उत्तराध्यायनसचे , . गुरुं विना कालत्रयेऽपि ज्ञानं दुर्लभम् , यथा सिद्धाजनं विना भूतलान्तर्गतं निधानं नयनपथं नावतरति, तथैव गुरुमन्तरेणात्मस्वरूपं न पश्यति । यथा दुग्धानवनीत तदविलोडनं विना न प्राप्यते, एवं गुरुसेवनं चिना रत्नत्रय नोपलभ्यते । स गुण- करना, यह समझ कर कि गुरु महाराज कभी भी अन्यथा प्रवृत्ति नहीं करा सकते हैं, अहित में प्रवर्तन कराने का अभिप्राय इनके अन्तःकरण में कभी भी जाग्रत नहीं हो सकता है, क्योंकि ये मेरे हितकारी हैं, इस अभिप्राय से-इस दृढ आस्था से-वह सदा गुरु की आज्ञा का आराधन किया करता था। साथ में उसका यह पका विश्वास था कि गुरुमहाराज माता पिता से भी अधिक उपकारी होते हैं, क्यों कि जन्म दाता तो इस जीव को प्रत्येक भव में प्राप्त होते रहते हैं, परन्तु मुक्तिदाता गुरु तो बडे भाग्य से ही मिलते हैं, निर्धन को निधिके समान आत्माको इनका समागम बहुत दुर्लभ है । आत्मज्ञानकी प्राप्ति इनसे ही हुआ करती है। गुरु के विना तो कालत्रय में भी सम्यगज्ञान का लाभ नहीं हो सकता है. ये तो सिद्ध-अंजन समान है-जिस प्रकार सिद्ध-अंजन आंखों में आंजने के प्रभाव से जीवों की भूमिगत निधान को लक्षित करनेवाली दृष्टि खुल जाती है उसी प्रकार गुरु की कृपा से आत्मज्ञान का अनुभव जीवको होने लगता है । दुग्ध के विलोडन किये विना जैसे मक्खन का અર્પણ કરતો. ગુરૂએ જે કંઈ કહ્યું એજ કરવું, એવું સમજીને કે ગુરૂ મહારાજ કદી પણ અન્યથા પ્રવૃત્તિ ન જ કરાવે. અહિતમાં પ્રવર્તન કરાવવાને અભિપ્રાય તેમના અંતઃકરણમાં કેઈ વખત પણ જાગ્રત થાય જ નહીં, કેમકે તેઓ મારા હિતકારી છે. આ અભિપ્રાયથી આવી દઢ આસ્તાથી–તે સદા ગુરૂની આજ્ઞાનું આરાધન કર્યા કરતો. સાથે સાથે તેને એ પાકો વિશ્વાસ હતો કે ગુરૂ મહારાજ માતા પિતાથી પણ અધિક ઉપકારી હોય છે. કેમકે જન્મદાતા તે આ જીવને પ્રત્યેક ભવમાં પ્રાપ્ત થતા જ રહે છે. પરંતુ મુક્તિદાતા ગુરૂ તે સારા સદ્ભાગ્યથી જ મળે છે. નિર્ધનને નિધિ સમાન તેવી રીતે આત્માને ગુરૂને સમાગમ ઘણે જ દુર્લભ છે. આત્મજ્ઞાનની પ્રાપ્તિ તેમનાથી જ થાય છે. ગુરૂ વિના તે કાલત્રયમાં પણ સમ્યગ્રજ્ઞાનને લાભ થઈ શકતું નથી. એ તો સિદ્ધ-અંજન સમાન છે. જે પ્રકારે સિદ્ધ-અંજન માં આજ- વાના પ્રભાવથી જીવની ભૂમિગત નિધાનને લક્ષિત કરવાવાળી દૃષ્ટિ ખુલી જાય છે એવી રીતે ગુરૂની કૃપાથી આત્મજ્ઞાનને અનુભવ જીવને થવા લાગે છે. દુધને વન્યા શીવાય જેમ માખણનું મળવું અસંભવ છે તેમ ·प्रियदशिनी टीका. अ० १ गा. २ विनये गुणनिधिशिप्य दृष्टान्तः निधिर्गुरुस्तुति करोति-हे गुरो ! भवान् वारिद इव करुणारसदृष्टयामामकीनं चित्त- चातकं प्रमोदयति, शमदमादिगुणोद्यानं हरितीकरोति । हे करुणासागर ! भव-- करुगां विना सम्यक्त्वप्राप्तिन भवति, सम्यक्त्वं विना तत्त्वातत्त्वविवेकल्पाऽमृत- भावना न जायते, अमृतभावनां विना विशुद्धध्यानं न भवति । विशुद्धध्यानं विना क्षपकणिर्न प्रादुर्भवति । सपकगि विना शुक्लध्यानस्य द्वितीयपादः प्राप्तो न भवति । शुक्लध्यानस्य द्वितीयपादं विना केवलज्ञानं न संभवति । केवलज्ञान- मिलना असंभव है उसी प्रकार गुरु की सेवा किये बिना भी रत्नत्रयकी प्राप्ति होना महादुर्लभ है, धन्य है, गुरुमहाराज!। गुणनिधि ने इस प्रकार मन में विचार कर गुरु महाराज की स्तुति की, जो इस प्रकार है- हेगुरुमहाराज ! आप मेघ की तरह मेरे चित्तरूपी चातक को करुणारस के वर्पण से प्रमुदित करनेवाले हैं । शम दम आदि गुणस्वरूप उद्यान को हरा भरा बनाने वाले हैं। हे करुणासागर ! जबतक आपकी करुणा- रसाद दृष्टि जीवों पर नहीं पडती, तबतक उन्हें सम्यक्त्व का लाभ नहीं होता है । सम्यत्त्व प्राप्त किये विना जीव कभी भी तत्त्वातत्त्वविवेकरूप अमृत से भरी हुई भावना को अपने में नहीं भर सकता। अमृतभा- वना भरे विना विशुद्ध ध्यान कभी भी नहीं जग सकता। विशुद्ध ध्यान की जागृति विना जीव को क्षपकणिकी प्राप्ति नहीं हो सकती, क्षपकश्रेणि की प्राप्ति हुए विना शुक्लध्यान का द्वितीयपाद (दूसरा ગુરૂની સેવા કર્યા સિવાય રત્નત્રયની પ્રાપ્તિ થવી મહાદુર્લભ છે. ધન્ય છે ગુરૂ મહારાજ!. ગુણનિધિએ આ પ્રકારને મનમાં વિચાર કરી ગુરૂમહારાજની સ્તુતિ કરી, જે આ પ્રકારની છે. –હે ગુરૂમહારાજ આપ મેઘની માફક મારે ચિત્તરૂપી ચાતકને કરૂણારસના વર્ષણથી પ્રમુદિત કરવાવાળા છે. શમ દમ આદિ ગુણસ્વરૂપ ઉદ્યાનને ફાલતો ફૂલો બનાવવાવાળા છે, હેકરૂણાસાગર! જ્યાં સુધી આપની કરૂણ રસા (દયાથી ભીની) દષ્ટિ જી પર નથી પડતી ત્યાં સુધી તેને સમ્યકત્વને લાભ થતો નથી. સમ્યક્ત્વ પ્રાપ્ત કર્યા વગર જીવ કયારેય પણ તત્તાતત્વવિવેકરૂપ અમૃતથી ભરેલી ભાવનાને પોતાનામાં ભરી શકતા નથી. અમૃત ભાવના ભર્યા વગર વિશુદ્ધ ધ્યાન કદી પણ જાગ્રત થતું નથી. વિશુદ્ધધ્યાનની જાગૃતિ વિના જીવને ક્ષપકશ્રેણીની પ્રાપ્તિ થતી નથી. ક્ષપકશ્રેણીની પ્રાપ્તિ થયા વિના શુક્લધ્યાન બીજે પાયો પ્રાપ્ત થત ·૨૮ उत्तराध्ययनसूत्रे प्राप्ति विना शैलेश्यवस्था न जायते । तां विना सफलफर्मक्षयो न भवति । सकल- कर्मक्षयं विना मुक्तिन संभवति । मुक्तिमाप्ति विनाध्यमात्माऽमरपदं न लभते । अमरपदमाप्ति विनाऽऽत्मनः सिद्धावस्था न जायते, अतो भवानेव सकलकल्याण- कारणमिति प्रतिक्षणं भवचरणसमाराधनमेव मम संयमाराधनम् । एवं गुरुमारा- धयन् गुणनिधिः संयमयात्रां निर्वहन् स्वात्मकल्याणमचिरेण साधितवान् । एव मन्येनापि शिष्येण विनयपरेण भवितव्यम् ॥ २॥ अविनीतत्ववर्जनेन विनीतो भवतीत्यतो विनीतविपरीतमविनीत- स्वरूपमाह- पाया) प्राप्त नहीं हो सकता । शुक्लध्यान के दूसरे पाये की प्राप्ति विना केवलज्ञान की प्राप्ति नहीं हो सकती। केवलज्ञान की प्राप्ति विना शैलेशी अवस्था प्राप्त नहीं हो सकती है। शैलेशी अवस्था की प्राप्ति विना सकल कोका क्षय नहीं हो सकता है और सकल कर्मोंके क्षय विना मुक्ति की प्राप्ति नहीं हो सकती, और मुक्तिकी प्राप्ति विना अमरपद नहीं मिल सकता। अमर पद पाये विना आत्मा सिद्धावस्थासम्पन्न नहीं बन सकता । इस लिये हे नाथ ! आप ही सकल कल्याण के कारण हैं, अतः प्रतिक्षण आपके चरणोंका आराधन ही मेरा संयमाराधन है। इस प्रकार अपने गुरुकी आराधना करते हुए गुणनिधि ने तप संयम की आराधना की, और थोड़े ही काल में आत्मकल्याण किया। इसी तरह अन्य शिष्यों को भी अपने गुरुके प्रति विनयशील रहना चाहिये ॥२॥ નથી. શુકલધ્યાનના બીજા પાયાની પ્રાપ્તિ વિના કેવળજ્ઞાનની પ્રાપ્તિ થતી નથી. કેવળજ્ઞાનની પ્રાપ્તિ વિના શૈલેશી અવસ્થા પ્રાપ્ત થતી નથી. શૈલેશી અવસ્થાની પ્રાપ્તિ વિના સકલ કર્મોનો ક્ષય થતું નથી અને સકલ કર્મોના ક્ષય વિના મુક્તિની પ્રાપ્તિ થતી નથી. અને મુક્તિની પ્રાપ્તિ વિના અમરપદ મળી શકતું નથી. અમરપદ મેળવ્યા વગર આત્મા સિદ્ધઅવસ્થાસંપન્ન બની શકતું નથી માટે હે નાથ! આપજ સકલ કલ્યાણના કારણ છે. એટલે પ્રતિક્ષણ આપના ચરણેનું આરાધન જ મારૂં સંયમ આરાધન છે. આ પ્રકારથી પિતાના ગુરૂની આરાધના કરતાં કરતાં ગુણનિધિએ તપ સંયમની આરાધના કરી અને થોડાજ કાળમાં આત્મકલ્યાણ કર્યું. આવી રીતે અન્ય શિવ્યાએ પણ પિતાના ગુરૂ પ્રત્યે વિનયશીલ રહેવું જોઈએ. મારા ·२२ प्रियदर्शिनी टीका. अ०१ गा. ३ अविनीतलक्षणम्. आणोऽणिद्देसकरे, गुरूणमणुवायकारए। पडिणीए असंबुद्धे, अविणीएं-त्ति वुइ ॥ ३ ॥ . आज्ञाऽनिर्देशकरो गुख्यामनुपपातकारकः । प्रत्यनीकोऽसंयुद्धः अविनीत इत्युच्यते ॥ ३ ॥ टीका--- 'आणाऽणिद्देसकरे' इत्यादि । आज्ञानिर्देशकराआजाया गुरुवचन- स्यानिर्देशकरः-अनादरकारकः, तथा गुरूणाम् आचार्यादीनाम् , अनुपपातकारका समीपानवस्थायी, गुख्णां संनिधौ तिप्ठामि चेद् गुरवो मां स्वकार्यार्थमानापयिष्य- न्तीति विज्ञाय दूरे तिष्ठतीत्यर्थः । तथा प्रत्यनीका प्रतिकूलः, गुरुदोपान्वेषणपर इत्यर्थः । तथा असम्बुद्धः जीवानीवादितत्त्वानभिज्ञः, एवंभृतो यः शिष्यः स सत्वविनीत इत्युच्यते। शिप्य में विनीतता, अविनीतता के परित्याग से ही आती है इसलिये विनीत से विपरीत अविनीत का स्वरूप सूत्रकार कहते हैं- 'आगाऽणिदेसकरे' इत्यादि। अन्वयार्थ-(गुरुणं आणाऽणिद्देसकरे-गुरूणां आज्ञाऽनिर्देशकरः) गुरु की आज्ञा का अनादर करने वाला, (अणुववायकारप) उनके समीप नहीं बैठने वाला (पडिणीए) उनसे सदा प्रतिकूल वर्ताव करनेवाला (असंयुद्धे) जीव एवं अजीच आदि के स्वरूप को नहीं जाननेवाला ऐसा शिष्य (अविणीए युचइ-अविनीतः-उच्यते) अविनीत कहा जाता है। भावार्थ- इस गाधा द्वारा सूत्रकार ने विनीत से विपरीत अविनीत का स्वरूप प्रदर्शित किया है । यद्यपि यह बात अर्धापत्ति से स्वयं सिद्ध શિષ્યમાં વિનીતા અવિનીતતાના પરિત્યાગથી જ આવે છે. આ માટે विनातथी विपरीत अविनात ५३५ सूत्र छ'आणाऽणिद्देसकरे.' त्यादि अन्वयार्थ-~~(गुरूणं आणाऽणिदेसकरे-गुरूणां आनाऽनिर्देशकर) शुरुनी माज्ञानी भनाइ२ ४२पापा (अणुक्वायकारए) मेमनी साभ न येसवावाणा (पडिणीए) मेमनाथी सहा प्रतिम वर्ताय ४२वा (असंयुद्धे) ७५ भने २००५ आदिना २१३पने नहीं गुलावार सेवा शिष्य (अविणीए-बुच्चइ-अविनीतः उच्यते) અવિનીત કહેવાય છે. सावा આ ગાથાદ્વારા સૂત્રકારે વિનીતથી વિપરીત અવિનીતનું સ્વરૂપ પ્રદર્શિત કરેલ છે. જોકે આ વાત અર્થપત્તિથી સ્વયંસિદ્ધ થઈ જતી હતી ·'२८ उत्तराभ्ययनसूत्रे माप्ति विना शैलेश्यवस्था न जायते । तां विना सकलकर्मक्षयो न भवति । सकल- कर्मक्षयं विना मुक्तिन संभवति । मुक्तिमाप्ति विनाध्यमात्माऽभरपदं न लभते । अमरपदमाप्ति विनाऽऽत्मनः सिद्धावस्था न जायते, अतो भवानेय सकलकल्याण- कारणमिति पतिक्षणं भवचरणसमाराधनमेव मम संयमाराधनम् । एवं गुरुमारा- धयन् गुणनिधिः संयमयात्रां निर्वहन् स्वात्मकल्याणमचिरेण साधितवान् । एव मन्येनापि शिष्येण विनयपरेण भवितव्यम् ॥ २॥ अविनीतत्ववर्जनेन विनीतो भवतीत्यतो विनीतविपरीवमविनीत- स्वरूपमाह- पाया) प्राप्त नहीं हो सकता । शुक्लध्यान के दूसरे पाये की प्राप्ति विना केवलज्ञान की प्राप्ति नहीं हो सकती। केवलज्ञान की प्राप्ति विना शैलेशी अवस्था प्राप्त नहीं हो सकती है। शैलेशी अवस्था की प्राप्ति विना सकल कर्मोंका क्षय नहीं हो सकता है और सकल कर्मोंके क्षय विना मुक्ति की प्राप्ति नहीं हो सकती, और मुक्तिकी प्राप्ति विना अमरपद नहीं मिल सकता। अमर पद पाये विना आत्मा सिद्धावस्थासम्पन्न नहीं बन सकता । इस लिये हे नाथ ! आप ही सकल कल्याण के कारण हैं, अतः प्रतिक्षण आपके चरणोंका आराधन ही मेरा संयमाराधन है। इस प्रकार अपने गुरुकी आराधना करते हुए गुणनिधि ने तप संयम की आराधना की, और थोड़े ही काल में आत्मकल्याण किया। इसी तरह अन्य शिष्यों को भी अपने गुरुके प्रति विनयशील रहना चाहिये ॥२॥ નથી. શુક્લધ્યાનના બીજા પાયાની પ્રાપ્તિ વિના કેવળજ્ઞાનની પ્રાપ્તિ થતી નથી. કેવળજ્ઞાનની પ્રાપ્તિ વિના શિલેશી અવસ્થા પ્રાપ્ત થતી નથી. શૈલેશી અવસ્થાની પ્રાપ્તિ વિના સકલ કર્મોને ક્ષય થતું નથી અને સકલ કર્મોના ક્ષય વિના મુક્તિની પ્રાપ્તિ થતી નથી. અને મુક્તિની પ્રાપ્તિ વિના અમરપદ મળી શકતું નથી. અમરપદ મેળવ્યા વગર આત્મા સિદ્ધઅવસ્થાસંપન્ન બની શક નથી માટે હે નાથ ! આપજ સકલ કલ્યાણના કારણ છે. એટલે પ્રતિક્ષણ આપના ચરણોનું આરાધન જ મારૂં સંચમ આરાધન છે. આ પ્રકારથી પિતાના ગુરૂની આરાધના કરતાં કરતાં ગુણનિધિએ તપ સંયમની આરાધના કરી અને થોડાજ કાળમાં આત્મકલ્યાણ કર્યું. આવી રીતે અન્ય શિષ્યોએ પણ પિતાના ગુરૂ પ્રત્યે વિનયશીલ રહેવું જોઈએ. પરા , ·- प्रियदर्शिनी टीका. अ० १ मा. ३ भचिनीवलक्षणम्. आणोऽणिदेसकरे, गुरूणमणुवायकारए। पडिणीए असंबुद्धे, अविणीएं-त्ति वुइ ॥३॥ छाया आज्ञाऽनिर्देशकरो गुरुणामनुपपातकारकः । प्रत्यनीकोऽसंयुद्धः अविनीत इत्युच्यते ।। ३ ।। टीका.... 'आणाऽणिद्देसकरे' इत्यादि । आज्ञाऽनिर्देशक आनाया गुरुवचन- स्थानिर्देशकरः-अनादरकारकः, तथा गुरूणाम् आचार्यादीनाम् , अनुपपातकारका समीपानवस्थायी, गुरूणां संनिधौ तिप्ठामि चेद् गुरवो मां स्वकार्यार्थमाज्ञापयिष्य- न्तीति विज्ञाय दूरे निप्टनीत्यर्थः । तथा-प्रत्यनीका प्रतिकूलः, गुरुदोपान्चेपणपर इत्यर्थः। तथा असम्बुद्धः जीवाजीवादितत्त्वानभिज्ञः, एवंभूतो यः शिष्यः स खल्वविनीत इत्युच्यते । शिष्य में विनीतता, अविनीतता के परित्याग से ही आती है इसलिये विनीत से चिपरीत अविनीत का स्वरूप मुत्रकार कहते हैं- 'आगाऽणिदेसकरे०' इत्यादि। अन्वयार्थ-(गुरूणं आणाऽणिद्देसकरे-गुरूणां आज्ञाऽनिर्देशकरः) गुरु की आज्ञा का अनादर करने वाला, (अणुचवायकारण) उनके समीप नहीं बैठने वाला (पडिणीए) उनसे सदा प्रतिकूल बर्ताव करनेवाला (असंयुद्धे) जीव एवं अजीव आदि के स्वरूप को नहीं जाननेवाला ऐसा शिष्य (अविणीप धुच्चइ-अविनीतः-उच्यते) अविनीत कहा जाता है। भावार्थ- इस गाथा द्वारा सूत्रकार ने विनीत से विपरीत अविनीत का स्वरूप प्रदर्शित किया है। यद्यपि यह यात अर्थापत्ति से स्वयं सिद्ध શિધ્યમાં વિનીતતા અવિનીતતાના પરિત્યાગથી જ આવે છે. આ માટે विनीता विपरीत विनीत २१३५ सूत्र 3 छ-'आणाऽणिदेसकरे.' त्यादि सम्पयाध ---(गुरूणं आणाऽणिदेसकरेगुरूणां आज्ञाऽनिर्देशकर) गुरुनी माज्ञान। मनाह२ ४२पापा (अणुक्वायकारए) ओमनी सामसपायाणा (पडिणीए) मनायी. सहा प्रतिम पता श्वापा (असंबुद्धे) छ भने २००१ माहिना स्प३पने नही dalaint सपा शिष्य (अविणीए बुच्चइ-अविनीतः उच्यते) અવિનીત કહેવાય છે. ભાવાર્થ...આ ગાથાદ્વાર સૂત્રકારે વિનીતથી વિપરીત અવિનીતનું સ્વરૂપ પ્રદશિત કરેલ છે. જોકે આ વાત અર્થપત્તિથી સ્વયંસિદ્ધ થઈ જતી હતી ·उत्तराध्ययनसूत्रे प्राप्ति विना शैलेश्यवस्था न जायते । तां विना सफलफर्मसयो न भवति । सकल. कर्मक्षयं विना मुक्तिन संभवति । मुक्तिमाप्ति विनाऽयमात्माऽमरपदं न लभते । अमरपदमाप्ति विनाऽऽत्मनः सिद्धावस्था न जायते, अतो भवानेव सकलकल्याण- कारणमिति प्रतिक्षणं भवचरणसमाराधनमेव मम संयमाराधनम् । एवं गुरुमारा- धयन् गुणनिधिः संयमयात्रां निर्वहन् स्वात्मकल्याणमचिरेण साधितवान् । एव मन्येनापि शिष्येण विनयपरेण भवितव्यम् ॥ २॥ अविनीतत्ववर्जनेन विनीतो भवतीत्यतो विनीतविपरीतमविनीत- स्वरूपमाह- पाया) प्राप्त नहीं हो सकता। शुक्लध्यान के दूसरे पाये की प्राप्ति विना केवलज्ञान की प्राप्ति नहीं हो सकती। केवलज्ञान की प्राप्ति विना शैलेशी अवस्था प्राप्त नहीं हो सकती है। शैलेशी अवस्था की प्राप्ति विना सकल कोका क्षय नहीं हो सकता है और सकल कर्मोंके क्षय विना मुक्ति की प्राप्ति नहीं हो सकती, और मुक्तिकी प्राप्ति विना अमरपद नहीं मिल सकता। अमर पद पाये विना आत्मा सिद्धावस्थासम्पन्न नहीं बन सकता । इस लिये हे नाथ ! आप ही सकल कल्याण के कारण हैं, अतः प्रतिक्षण आपके चरणोंका आराधन ही मेरा संयमाराधन है। इस प्रकार अपने गुरुकी आराधना करते हुए गुणनिधि ने तप संयम की आराधना की, और थोड़े ही काल में आत्मकल्याण किया। इसी तरह अन्य शिष्यों को भी अपने गुरुके प्रति विनयशील रहना चाहिये ॥२॥ નથી. શુકલધ્યાનના બીજા પાયાની પ્રાપ્તિ વિના કેવળજ્ઞાનની પ્રાપ્તિ થતી નથી. કેવળજ્ઞાનની પ્રાપ્તિ વિના શિલેશી અવસ્થા પ્રાપ્ત થતી નથી. શૈલેશી અવસ્થાની પ્રાપ્તિ વિના સકલ કર્મોને ક્ષય થતું નથી અને સકલ કર્મોના ક્ષય વિના મુક્તિની પ્રાપ્તિ થતી નથી. અને મુક્તિની પ્રાપ્તિ વિના અમરપદ મળી શકતું નથી. અમરપદ મેળવ્યા વગર આત્મા સિદ્ધઅવસ્થાસંપન્ન બની શકતો નથી માટે હે નાથ ! આપજ સકલ કલ્યાણના કારણે પ્રતિક્ષણ આપના ચરણેનું આરાધન જ મારૂં સંચમ આરાધન છે. આ પ્રકારથી પિતાના ગુરૂની આરાધના કરતાં કરતાં ગુણનિધિએ તપ સંયમની આરાધના કરી અને થોડા જ કાળમાં આત્મકલ્યાણ કર્યું. આવી રીતે અન્ય શિષ્યોએ પણ પિતાના ગુરૂ પ્રત્યે વિનયશીલ રહેવું જોઈએ. રા છે. એટલે ·, प्रियदर्शिनी टीका. अ० १ गा. ३ अविनये क्षुद्रवुद्धिशिप्य दृष्टान्तः ३१ अत्र क्षुद्रधुद्धिशिप्यस्य दृष्टान्तः- यथा एकस्य भव्युद्धिनामकाचार्यस्याविनीतः क्षुद्रबुद्धिनामकः शिष्य आसीत् । यदा गुरुः शिक्षार्थ प्रेरयति, तदा शिक्षा वहिज्वालेव तस्य प्रतिभाति, व्रतं विषवत् , तपस्या खड्गधारेव, स्वाध्यायः कर्णसूचीव, संयमो यम इव । अयमाहारे विहारे व्यवहारे च सर्वदाऽऽचार्य पीड- यति । सरसं भद्रकं मुस्वादमाहारं स्वयमश्नाति विवर्ण विरसमभद्रकं रूक्षमाचार्याय प्रयच्छति । अथ कदाचिदसौ श्रावकथाविकाणां पुरतो ब्रूते-अद्य मम गुरोरुपवासः, पास वह इसलिये नहीं रहना चाहता है कि वह प्रत्यनीक-अर्थात्-गुरु- बेपी-गुरु के छिद्रान्वेपण में तत्पर है, गुन्दपी वह इसलिये है कि वह असम्वृद्ध अर्थात् हिताहित के विचारों से रहित है। अविनीत शिष्य कैसा होता है इस बात को क्षुद्रबुद्धि शिष्य के दृष्टान्त से स्पष्ट किया जाता है- भद्रधुद्धि नामके एक आचार्य थे। उनका क्षुद्रबुद्धि नामक शिष्य था जो बड़ा अविनीत था । यह यथानाम तथागुण था । गुरु महाराज जब इसे शिक्षा देने बैठते तब उसका मन उदास हो जाता था। शिक्षा उसे ऐसी मालूम होती थी कि जैसे अग्नि की ज्वाला है । विपतुल्य इसे व्रत ज्ञात होने लगते। तलवार की धार के समान यह तपस्या को मानता, कर्ण को भेदनेवाली शलाई के तुल्य यह स्वाध्याय को समझता । अधिक क्या कहा जाय-संयम को तो यह यमके समान निहारता । आहार में विहार में एवं व्यवहार में यह सदा गुरु-महाराज को दुःखित ही किया નથી, તેમની પાસે રહેતું નથી, પાસે રહેવાનું તે એટલા માટે નથી ચાહત કે તે પ્રત્યનીક-ચાથત ગુરૂવી-ગુરૂનાં છીદ્રા જોવામાં તત્પર છે. ગુરૂષી તે એ માટે છે કે તે હિતાહિતના વિચારોથી રહિત છે. અવિનીત શિષ્ય કે હેાય છે આ વાતને સુદ્રબુદ્ધિ શિષ્યના દૃષ્ટાંતથી સ્પષ્ટ કરવામાં આવે છે- ભબુદ્ધિ નામના એક આચાર્ય હતા. તેમને સુદ્રબુદ્ધિ નામનો એક શિષ્ય હતે જે અવિનીત હતો, તેનામાં નામ પ્રમાણે ગુણ હતા. ગુરૂ મહા- રાજ જ્યારે તેને શિક્ષા આપવા બેસતા ત્યારે તેનું મન ઉદાસ થઈ જતું. શિક્ષા જેને અગ્નિની વાળા જેવી લાગતી હતી. વ્રત તેને ઝહેર જેવાં કડવાં લાગતાં, તપસ્યાને તે તરવારની ધાર સમાન ગણત, સ્વાધ્યાયને તે કાનને વિંધનારા સોયા માફક જાણતો હતે. વધુ શું કહેવામાં આવે. સંયમને તે તે યમની માફક જ તે, આહારમાં, વિહારમાં, ને વહેવારમાં એ ગુરૂમહારાજને ·उत्तराध्ययनसूत्रे हो जाती थी कि जो विनीत के कथित स्वरूपसे रहित है वह अविनीत है फिर भी जो यहां सूत्रकार ने उसे स्पष्ट शब्दों द्वारा अलग उल्लेख किया है उसका कारण विशेपरीति से विवेचन करना है, ताकि मंद- घुद्धि जन भी इस बात को अच्छी तरह समझ सकें। गुरु के समीप वह अविनीत शिष्य इसलिये नहीं रहना चाहता है कि वह विचारता है कि यदि गुरु के पास चैलूंगा तो उनका प्रत्येक कार्य मुझे करना पड़ेगा इसलिये अच्छा है कि मैं उनसे दूर ही बैटूं। ऐसा करने वाला शिष्य स्वेच्छाचारी हो जाता है। गुरु के पास बैठने का मुख्य यही उद्देश्य होता है कि शिष्यजन विनय आदि गुणों को प्राप्त करते हुए तप संयम की आराधना सुख से कर सके। मुझ से गुरु कुछ भी कह न सकें, गुरु पर भी मेरा रौव रहे, इस ख्याल से वह अपने पूज्य गुरुजनों में भी दोपों को ढूंढने में लगा रहता है। यह काम उसी शिप्य से हो सकता है जो असंवुद्ध-अर्थात् हिताहित के विचारों से रहित है। अभिज्ञ शिष्य ऐसा नहीं होता। गाथा में ये सब विशेषण हेतुहेतुमद्भाव वाले हैं, जिनका अभिप्राय इस प्रकार है-यह गुरु की आज्ञा का पालक इसलिये नहीं है कि वह उनके पास नहीं बैठता है-उनके पास नहीं रहता है, કે જે વિનીતના કથિત સ્વરૂપથી રહિત છે, તે અવિનીત છે, તે પણ અહિં સૂત્રકારે એને સ્પષ્ટ શબ્દો દ્વારા અલગ ઉલ્લેખ કરેલ છે, તેનું કારણ વિશેષ રીતિથી વિવેચન કરવું એજ છે, કારણ કે મંદબુદ્ધિવાળો માણસ પણ આ વાતને સારી રીતે સમજી શકે. ગુરુની સમીપ તે અવિનીત શિષ્ય એટલા માટે રહેવા નથી ચાહતે કે તે વિચારે છે કે કદાચ ગુરૂની પાસે બેસું તે તેનું પ્રત્યેક કાર્ય મારે કરવું પડશે. આ માટે સારું એ છે કે હું તેમનાથી દૂર બેસું. આવું કરનાર શિષ્ય સ્વેચ્છાચારી બને છે. ગુરૂની પાસે બેસવાને ખાસ ઉદ્દેશ તે એ છે કે શિષ્યજન વિનય આદિ ગુણોને પ્રાપ્ત કરતાં કરતાં તપ સંયમની આરાધના સુખથી કરી શકે. ગુરૂ મને કાંઈ પણ કહી ન શકે, ગુરૂ ઉપર મારે દાબ રહે, આ ખ્યાલથી તે પિતાના પૂજ્ય ગુરૂજમાં પણ ને શોધવા લાગી રહે છે. આ કામ તેવા શિષ્ય કરે છે કે જે અસંબુદ્ધ અર્થાત્ હિતાહિતના વિચારથી રહિત છે, અભિજ્ઞ શિષ્ય આવા નથી દેતા. ગાથામાં આ બધાં વિશેષણ હેતુહેતુસદ્દભાવવાળાં છે, જેને અભિપ્રાય આ પ્રકારે છે. તે ગુરૂની આજ્ઞાનું પાલક એ ખાતર નથી કે તે ગુરૂની પાસે બેસ ·, । प्रियदर्शिनी टीका. अ०१ गा. ३ अविनये क्षुद्रबुद्धि दृष्टान्तः ३३ करोति, यदि कमपि दानादिकं विषयमवलम्ब्य गुरुभव्यानुपदिशति, तदा तत्स- भायागेव गुरोरनभिज्ञतां वदन् तं विपयं स्वयमुपदिशन् गुरुमपमानयति । कदाचिद् वदति-'अद्य मम गुरुमौनव्रतमनुतिष्ठन्नास्ते' इत्युक्त्वा स्वयमेव व्याख्यानं करोति। एवं भुयुद्धिचरितं विलोक्य वृद्धाचार्यः स्वचेतसि चिन्तयति-अयमभीक्ष्णं 'सनि- मित्त-मनिमित्तंवा क्रोधकारकः, कलहमियः, अभिमानी, अज्ञानी, मर्ममृपावादी च, तदिदं ममैव कर्मणः फलमिति मन्त्रानो वृद्धाचार्यः सर्व सहमान आसीत् । कदा- से विहीन हो गया । गुरुजी वृद्ध थे, इस लिये विहारकाल में चलते समय उन्हें बड़ा कष्ट होने लगा, परन्तु क्या किया जाय फिर भी शिप्य की प्रेरणा से उन्हें अनिच्छा होने पर भी विहार करना ही पड़ता था। शिष्य का यह हाल था कि वह साधुसामाचारी को भी विपरीत करते हुए नहीं लजाता था। गुरु-महाराज जय कभी किसी दानादिक विषय को लेकर प्रवचन परिपद के भीतर बैठकरः करते तव यह उनके प्रवचन को अन्यथारूप में जाहिर करने के लिये, अथवा उस विषय में उनकी अनभिज्ञता प्रकट करने के लिये बीच ही में बोल उठता और कहता कि यह ऐसे नहीं ऐसे है, गुरुजी वृद्ध होने के कारण भूल गये हैं । जय कभी इसे बोलना होता तो लोगोंसे कहने लगता कि आज गुरुजी को मौनव्रत है, वे व्याख्यान नहीं देंगे, मैं ही व्याख्यान दूँगा, इस प्रकार कह कर व्याख्यान देने लग जाता। क्षुद्रबुद्धि का इस प्रकार स्वच्छंदाचरण देख कर गुरु-महाराज स्वयं इसमें अपने कोंका फल બની ગયું. ગુરૂ વૃદ્ધ હતા એથી વિહારમાં ચાલતી વખતે તેમને ઘણું કષ્ટ થવા લાગ્યું પરંતુ શું થઈ શકે ? શિષ્યની પ્રેરણાથી તેમણે ઈચછા ન હોવા છતાં પણ વિહાર કરે પડત. શિષ્ય સાધુસામાચારીથી વિપરીત ચાલવામાં પણ લજાતે નહતે. ગુરૂ મહારાજ જ્યારે કેઈ દાનાદિક વિષયને લઈને તેના ઉપર પ્રવચન પરિષદમાં કરતા ત્યારે તે શિષ્ય તેમના પ્રવચનને અન્યથારૂપમાં જાહેર કરવા માટે અથવા એ વિષયમાં તેમની અનભિજ્ઞતા બતાવવા માટે વચમાં જ બેલી ઉઠતે અને કહે કે આ આમ નથી પણ આમ છે, ગુરૂજી વૃદ્ધ હેવાથી ભૂલી ગયા છે. જ્યારે તેને બોલવાનું મન થતું ત્યારે તે લેકોને કહે કે આજે ગુરૂજીને મનવ્રત છે. તે વ્યાખ્યાન આપશે નહીં, હું જ ભાષણ કરીશ. આ રીતે કહીને ભાષણ કરવા લાગ. સુબુદ્ધિનું આવું સ્વછંદ આચરણ જોઈને ગુરૂ મહારાજ પિતાના કર્મોનું ફળ , ·३२ उत्तराभ्ययनसूत्रे इति, ततोऽसौ स्वयमश्नाति, गुरुथ क्षुधातः सन् दिवसं यापयति। कदाचिद् वदति- अद्य मम गुरुगा पष्ठभक्तं कृतम् , कदाचिच वदति-अध मम गुरुणाऽप्टभक्तमनु- ष्ठितमिति, एवं क्रमेण गुरुः क्षुधया विवर्णः कृशः शक्तिरहितः संजातः । विहार- काले वृद्धत्वेन शीघ्रगमनसामर्थ्यवनितोऽपि गुरुः शिप्योरणया सक्लेशं विहरति । साधुसामाचार्या क्षुदबुद्धिविपरीतमाचरति, प्रतिलेखनादिकं सम्यग् न करता था। आहार के समय सरस सुस्वादु' एवं रुचिकारक आहार यह स्वयं पहिले खाता और जो स्क्ष विरस एवं अंत प्रान्त आहार होता वह गुरु-महाराज को देता । जय इसे गुरु महाराज को आहार देनेकी इच्छा नहीं होती तो श्रावक और श्राविकाओं के समक्ष कहने लगता कि आज तो मेरे गुरु-महाराज ने उपवास किया है, इस प्रकार यह गुरु महाराज को भूखा रखकर स्वयं खूब खाने पीनेकी मजामौज उड़ाता रहता। विचारे गुरुजी क्षुधा को शांतिभाव से सहन करते हुए शमभाव में समय को व्यतीत करते । कभी २ कहता है कि आज हमारे गुरु महाराज ने पष्ठभक्त किया है, आज अष्ट-भक्त किया है। इस प्रकार गुरु को अत्यन्त कष्ट पहुंचाता। गुरु जी भी सम- ताभाव से क्षुधा की वेदना इसे अविनीत समझ कर सहन करने लगे, परन्तु आखिर औदारिक शरीर ही तो ठहरा वह विना आहार के कहां तक टिके । अन्त में वह शरीर विवर्ण-म्लान, कृश-कमजोर,और शक्ति સદા દુઃખીત જ કર્યા કરતે, આહારના સમયે સરસ સ્વાદવાળા એટલે રૂચી- કારક આહાર તે પિતે પહેલાં ખાઈ લે અને જે રૂક્ષ, વિરસ એ અન્ત- પ્રાન્ત આહાર હોય તે ગુરૂ મહારાજને આપતે. જ્યારે તેની ગુરૂમહારાજને આહાર દેવાની ઈચ્છા ન થતી ત્યારે શ્રાવક અને શ્રાવિકાઓની સમક્ષ કહેવા લાગતો કે આજ તે મારા ગુરૂમહારાજે ઉપવાસ કરેલ છે. આ પ્રકારે તે ગુરૂ મહારાજને ભૂખ્યા રાખીને પિતે ખૂબ ખાવાપીવાની મોજમજાહ ઉડાવતે રહેતે, બિચારા ગુરૂજી સુધાને શાન્ત ભાવથી સહન કરીને સમભાવમાં સમયને વ્યતીત કરતા. કઈ કઈ વખત કહેતો કે આજે અમારા ગુરૂ મહારાજે છઠ્ઠ કરેલ છે. આજે અઠ્ઠમ કરેલી છે. આવી રીતે ગુરૂને અત્યંત કષ્ટ પહોંચાડતે. ગુરૂ પણ સમતાભાવથી સુધાની વેદના તેને અવિનીત સમજી સહન કરવા લાગ્યા. પરંતુ આખરે ઔદારિક શરીર તો છે જ તે આહાર વિના ક્યાં સુધી ટકી શકે? અંતમાં તે શરીર વિવર્ણ પ્લાન, કુશન્કમજોર, અને શક્તિ વગરનું ·प्रियदर्शिनी टीका. ०१ गा. ३ अविनये क्षुद्रवुद्धिशिप्य दृष्टान्तः जराजनैरिते कृशे निःसत्त्वे सत्यपि शरीरे कातरजनदुष्करं कठिनतरं तीन- मनशनं स्वीकृतम् । एवं चतुर्षिधसंघवचनं श्रुत्वा गुरुगा चिन्तितम्-यदि स्वगतां बुभुक्षा प्रकाशयामि शिष्यप्रपञ्चं चावेदयामि, तर्हि जिनशासनस्य हीलना निन्दना लघुता भवतीति । तदन्तरं दृद्धाचार्येण चिन्नितम्-मम साहजिकः सकल- कर्मक्षयसमयः समायात इति । एवमसौ मनसि धारयन् समाधिभावमुपगत्य प्रवृद्ध- परिणामेन क्षपकश्रेणिं प्राप्य सकलकर्म क्षपयिता केवली भूत्वा सिद्धिगति प्राप्तवान् । को सुनकर समस्त चतुर्विध संघ उसी समय आचार्य के समीप आया और कहने लगा हे महात्मा ! आपको अनेकशः धन्यवाद है, आप वास्तव में बड़े भाग्यशाली हैं, आप जैसे जिनशासन को प्रकाशित करनेवाले सूर्य से धर्मकी प्रभावना होती है । करुणासागर ! हम आपका गुणगान कहां तक गावें, हम सबको तो यह सुनकर अपार हर्ष हो रहा है कि आपने जरा से जर्जरित, कृश एवं निःसत्त्व शरीर के होने पर भी कायर जनों द्वारा दुष्कर एवं कठिनतर तीव्र अनशन को जो स्वीकृत किया है । इस प्रकार चतुर्विध संघ के वचन सुनकर गुरुमहाराज ने चित्त में विचार किया कि यदि में अपनी भूख प्रकट करता हूं और यह सब कुछ शिष्यका प्रपंच है' ऐसा जो कहता हूं तो जिनशासन की अव- हेलना होती है, निन्दा होती है लघुता जाहिर होती है अतः अव श्रेय इसी में है कि अनशन व्रत अंगीकार कर लूं, यह सहज ही कर्मक्षय- का समय उपस्थित हुआ है, इसे छोड़ना बुद्धिमानी की बात नहीं નેને સાંભળી સમસ્ત ચતુર્વિધ સંઘ તે સમયે આચાર્યની પાસે આવી અને વિનંતી કરી કહેવા લાગ્યા કે હે મહાત્મા! આપને અનેકાનેક ધન્યવાદ છે, આપ વાસ્તવમાં મહાન ભાગ્યશાળી છે. આપ જેવા જીનશાસનને પ્રકાશિત કરવાવાળા સૂર્યથી ધર્મની પ્રભાવના થાય છે. કરૂણાસાગર અમે આપના ગુણોને જ્યાં સુધી વર્ણવી શકીયે. અમને બધાને તો એ જાણીને એ હર્ષ થયો છે કે આપે વૃદ્ધાવસ્થાથી જીર્ણ કૃશ અને નિસત્ત્વ શરીર હોવા છતાં પણ કાયરજનો દ્વારા દુષ્કર એવા આ કઠિનતર તીવ્ર અનશનનો અંગીકાર કરેલ છે. ચતુર્વિધ સંઘના આ પ્રકારનાં વચન સાંભળીને ગુરૂ મહારાજે ચિત્તમાં વિચાર કર્યો કે જે હું મારી ભુખ પ્રગટ કરું અને “આ સઘળે શિષ્યને પ્રપંચ છે એમ જે કહું તો જીનશાસનની અવહેલના થાય છે, નિન્દા થાય છે, લઘુતા જાહેર થાય છે, માટે હવે તો શ્રેય એમાં છે કે અનશન વત - અંગીકાર કરી લઉં. કર્મક્ષયનો આ સહેજે સમય પ્રાપ્ત થયો છે. એને છેડે એ બુદ્ધિવાળી વાત નથી. આ પ્રકારે વિચાર કરી ગુરૂ મહારાજે , ·, , उत्तराध्ययनसूत्रे चिदतिक्षुधया पीडितो गुरुश्चिन्तयति आहारानयनाथ क्षुद्रयुद्धिं मेपयामीति, तावदसौ क्षुद्रयुद्धिः स्वगुरोः माणव्यपरोपणार्थ चतुर्विधसंघसमक्षमवादी-गुरुणा शरीरमतिकृश शक्तिरहितं विलोक्य यावज्जीवमनशनं स्वीकृतम् , क्षुद्रबुद्धिवाक्यं श्रुत्वा चतुर्विधसंघस्तदैवाचार्यस्य समीपमागत्यानवीद-धन्योऽसि कृतपुण्योऽसि महात्मन् ! भवान् जिनशासनभास्करः करुणासागरः, यत् खलु भवता विचारते थे और मनही मन कहते थे-देखो तो सही इसकी कितनी बड़ी भारी अज्ञानता है जो चिना निमित्त के ही क्रोध किया करता है, चाहे जिससे झगड़ा करता है, समझाने पर भी नहीं मानता है, अभि- मान का पुतला बना हुआ है, मर्मच्छेदी मृपावचन बोलने में इसे संकोच तक नहीं होता, अब इसका इलाज क्या किया जावे, कुछ भी उपाय नहीं, अनुपायवस्तु में सहनशीलता धारण करना ही उचित है। इस प्रकार के विचार से गुरुमहाराज शान्त होकर उस के द्वारा प्रदत्त कष्टोंको सहते रहते। एक समय की बात है जय कि गुरु-महाराज क्षुधा से पीड़ित होकर आहार लाने के लिये क्षुद्रधुद्धिको भेजनेका विचार कर रहे थे कि इतने में क्षुद्रबुद्धि ने गुरुमहाराज को मारने के अभिप्राय से चतुर्विध संघ के समक्ष ऐसा प्रकट कर दिया कि वृद्धावस्था के कारण गुरुमहाराजने शरीर की स्थिति कमजोर जानकर यावज्जीव अन- शनव्रत-संथारा धारण कर लिया है । क्षुद्रबुद्धि के इस प्रकार वचनों હેવાનું પિતે વિચારતા અને મનમાં જ કહેતા કે જુઓ તો ખરા આની કેટલી બધી અજ્ઞાનતા છે કે જે વિના નિમિત્ત ક્રોધ કર્યા કરે છે, ચાહે તેનાથી ઝગડે છે, સમજાવવા છતાં પણ માનતું નથી, અભિમાનનું પુતળું બની ગયો છે. મર્મવેધક મૃષા વચન બોલવામાં તેને સંકોચ થતો નથી, હવે એનો ઈલાજ શું થઈ શકે, કેઈ ઉપાય નથી. અનુપાય વસ્તુમાં સહન- શીલતા ધારણ કરવી તે જ ઉચિત છે. એવા પ્રકારના વિચારથી ગુરૂમહારાજ શાન્ત બનીને તેનાથી અપાતા કષ્ટને સહ્યા કરતા. એક સમયની વાત છે જ્યારે ગુરૂ મહારાજ ભુખથી પીડિત બનીને આહાર લાવવાને શુદ્રબુદ્ધિને મેકલવાનો વિચાર કરતા હતા એટલામાં સુબુદ્ધિએ ગુરૂમહારાજને મારવાના અભિપ્રાયથી ચતુર્વિધ સંઘની સમક્ષ એવું પ્રગટ કર્યું કે વૃદ્ધાવસ્થાને કારણે ગુરૂ મહારાજના શરીરની સ્થિતિ સારી રહેતી ન હોવાથી તેમણે ત્યાં સુધી જીવે ત્યાં સુધી અનશન વ્રત ધારણ કરેલ છે. મુદ્રબુદ્ધિના આ પ્રકારનાં વચન ·प्रियदर्शिनी टीका. अ०१ गा.४ सदृष्टान्तमविनीतलक्षणम् ३७ तरां दशविधक्षेत्रवेदनामनुभूय स गर्भाद् गर्भ, जन्मतो जन्म, मरणाद् मरणं, दुःखाद् दुःखं, पुनः पुनश्चतुर्गतिदुःख प्राप्नुवन् दुर्लभवोधितां दीर्घसंसारितां च माप्तवान्।।३।। अविनीतस्य सदृष्टान्तमवस्थामाह- मूलम्-जहाँ सुणी पूइकणी, निक्कैसिज्जइ सवसो । एवं दुस्सील पडिणीए, मुहरी निक्कसिजइ ॥ ४॥ छाया- यथा शुनी पूतिकर्णी निष्कास्यते सर्वतः । एवं दुःशीला प्रत्यनीका मुखारिनिष्कास्यते ॥ ४ ॥ 'जहा०' इत्यादि-यथा-पूतिकर्णी-पूर्ती-दुर्गन्तवन्तौ कौं यस्याः सा तथोक्ता, कर्णगतानेकविपमव्रगपरिपाकजनितदुस्सहदुर्गन्धपूयविकृतरक्तस्रावस्थि- तकृमिमतिकानिकरदंशनोद्भूततीव्रतरवेदनाव्याकुलतया प्रतिक्षगमितस्ततो भ्रम- न्तीत्यर्थः, शुनी कुक्कुरी, सर्वशः सर्वमकरण प्रतिस्थानात् निष्कास्यते-निःसार्यते, और घोर नरक में जाकर नारकी की पर्याय से उत्पन्न हुआ। वहां उसने दश प्रकार की तीव्रतर क्षेत्रसंबंधी वेदना को पाया। वहां की स्थिति को समाप्त कर जब वह वहां से निकला तो भी इस के दुःखों का अन्त नहीं आया। एक गर्भ से दूसरे गर्भ में पहुंचना और वहां के कष्टों को भोगना, फिर वहां से मर कर पुनः जन्म धारण करना और कप्टों को भोगना, इस प्रकार अनंतसंसारी बने हुए इस क्षुद्रबुद्धि की आत्मा को योधिका लाभ दुर्लभ हो गया ॥ ३ ॥ अविनीत की अवस्था कोदृष्टान्तद्वारा सूत्रकार प्रदर्शित करते हैं- 'जहा सुणी०' इत्यादि। દસ પ્રકારની તીવ્રતર ક્ષેત્ર સંબંધી વેદનાઓ સહેવી પડી. એ સ્થિતિ ભોગવી એ ત્યારે ત્યાંથી નિકળે છતાં પણ તેના દુઃખોને અંત ન આવ્યો. એક ગર્ભમાંથી બીજા ગર્ભમાં જવું અને ત્યાંનાં કષ્ટ ભોગવવાં. એક સ્થળેથી મરી બીજે સ્થળે ફરી જન્મ ધારણ કરે અને કષ્ટ ભેગવવાં. આ પ્રકારે અનન્ત સંસારી બનેલ તે શુદ્રબુદ્ધિના આત્માને બોધિને લાભ દુર્લભ બની ગયે. सविनीतनी अपत्याने दृष्टांत द्वारा सूत्रा२ महर्शित ४२ छ-'जहा सुणी'. त्याहि.

·३६ उत्तराभ्ययनसू तदा गगनमण्डले देवैर्दुन्दुभि वादयद्भिर्जयजयध्वनिः कृतः । क्षुयुद्धिकृतं सर्वमत्या- चारं च ते देवा विदितयन्तः । ततस्ते तद्वृत्तमुद्दोपितयन्तः । तच्छुत्वा चतु- विधसंघस्तं संघान्निष्कासितवान् । तस्मिन्नेव समये आचार्याशातनाजनितपापेन क्षुद्रबुद्धेवपुपि पोडश रोगाः समुत्पन्नाः। गच्छान्निप्कासितः, तीनवेदनां सर्वजन- तिरस्कारं च प्राप्नुवन् स क्षुद्रबुद्धिर्मृतः । तदतन्तरं स नरके निपतितः। तत्र तीव- होगी। इस प्रकार विचार कर गुरु-महाराज ने समाधिभाव को धारण कर लिया, और परिणामों की अतिशय विशुद्धि एवं वृद्धि से क्षपक श्रेणि पर आरूढ़ होकर घातिया कमों के नाश से केवली-अवस्था प्राप्त करली, पश्चात् अघातिया कर्मोंके नाश से सिद्धिगति के अधिपति बन गये । देवों ने भद्युद्धि आचार्य के केवलज्ञानप्राप्तिका उत्सव मनाया। आकाश में जयरघोपपूर्वक दुंदुभियां बजायीं। उन देवों ने साथ २ यह भी जान लिया कि इन आचार्य के साथ इस क्षुद्रबुद्धि ने अच्छा व्यवहार नहीं किया, उन्हें इसने अधिक से अधिक दुःख दिये और खूब मनमाना उनके साथ अविनीतता का व्यवहार किया है । देवताओं ने इस बात को संघ में जाहिर की। संघ ने क्षुद्रधुद्धि को संघवाहर किया, क्षुद्रबुद्धि भी कुछ समय बाद गुरुदेषी होने के कारण अर्जित पापकर्म के उदय से बहुत दुःखी हुआ, उसके शरीर में १६ प्रकार के रोगों ने अपना प्रभाव जमाया। संघ से बहिष्कृत वह इस प्रकार तीव्र वेदना एवं तिरस्कारजन्य दुःखों का अनुभव करता हुआ मर गया, સમાધિભાવ ધારણ કર્યો અને પરિણામની અતિશય વિશુદ્ધિ અને વૃદ્ધિથી ક્ષપકશ્લેણ પર આરૂઢ બની ઘાતીયા કર્મોના નાશથી સિદ્ધગતિના અધિપતિ બની ગયા. દેએ ભદ્રબુદ્ધિ આચાર્યને પ્રાપ્ત થયેલ કેવળજ્ઞાનનો ઉત્સવ મનાવ્યું. આકાશમાં જયજયકાર સાથે દુદુભિ વગાડવામાં આવી, અને દેવોએ સાથે સાથે એ પણ જાણી લીધું કે આ આચાર્યની સાથે શુદ્રબુદ્ધિએ સારે વહેવાર કરેલ નથી, તેણે એમને વધુમાં વધુ દુખ આપેલ છે, અને મનમા અવિનીતનો વહેવાર એમની સાથે ચલાવ્યું છે. દેવતાઓએ આ વાતને સંઘમાં જાહેર કરી સંઘે શુદ્રબુદ્ધિને સંઘ બહાર કર્યો. સુબુદ્ધિ ગુરૂહેવી હેવાના કારણે થોડા સમય બાદ અજીત પાપકર્મના ઉદયથી ઘણે દુઃખીત થયે તેના શરીરમાં સેળ ૧૬ પ્રકારના રોગોએ પિતાને પ્રભાવ જમાવ્યું. સંઘથી બહિષ્કૃત એવા એ શિષ્ય આ પ્રકારની તીવ્ર વેદના અને તિરસ્કાર- જન્ય દુઃખને અનુભવ કર્યો, અને છેવટે તેને દેહાંત થશે. મરણબાદ તેને ·. प्रियदर्शिनी टीका. अ.१ गा. ४ अविनीतशिप्यदृष्टान्तः समालोचपति, मुग्वं हि आसेवना क्रियते, दुःखं चेत्यमालोचयितुम् , तस्मादयं शाठ्यहीनः शुद्ध इति । एवं तं गुरुणा प्रशस्यमानं दृष्ट्वाऽन्येऽपि अगीतार्थश्रमणाः प्रशंसन्ति चिन्तयन्ति च-दोपासेवनायामसकदापतितायामपि न कश्चिद्दोपः, आलोचनयैव सकलदोपपरिहारसंभवात् । अथान्यदा तत्र संविनगीतार्थः कश्चिदा- चार्यः शिष्यगणपरिवृतः समायातः । स च प्रतिदिनं तमेव व्यतिकरं विलोक्या- चार्यमवयीन-हे महाभाग शासनप्रभावक! भव्यभास्कर ! अयमविनीतः खलुशिष्यो करता है। जो मुनि इस प्रकार से अपने अतिचारों की आलोचना करता है उसी की आलोचना करना ठीक है। ऐसीआलोचना से ही दुःखों का विनाश होता है। इस प्रकार अन्य शिष्योंने जय गच्छाचार्य को उसकी प्रशंसा करने में रत देखा तो अगीतार्थ शिष्य भी उसकी प्रशंसा करने लगे। तथा साथ २ में यह भी धारणा उनके चित्त में जम गई कियार २ दोपों की आसवना करने पर भी हरकत नहीं है, क्योंकि दोप करने पर भी उन दोपोंकी शुद्धि आलोचना से हो जाती है, नहीं तो इस मुनिकी प्रशंसा हमारे आचार्य क्यों करते, और क्यों यह दोयों का आसेवन करता हुआ भी उनकी आलोचना करता है। एक दिन की बात है कि वहां संविग्न गीतार्थ-( क्रियापात्र) कोई आचार्य महाराज अपनी शिष्यमंडलीसहित आये। उन्हों ने जय वहां इस अविनीत शिष्य के इस प्रकार के प्रतिदिन के व्यवहार को देखा तो वे आश्चर्य पाये और गच्छाचार्य से कहने लगे कि-हे महाभाग ! शासनप्रभावक। લાગેલા અતિચારોની શુદ્ધ આચના કરે છે. જે મુનિ આ રીતે પોતાના અતિચારોની આલોચના કરે છે. તેવી આલોચના કરવી ઠીક છે. આવી આલે- ચનાથીજ દુખનો વિનાશ થાય છે. આ પ્રકારે અન્ય શિષ્યોએ જ્યારે ગુરૂ મહારાજને તેની પ્રશંસા કરવામાં રત જોયા ત્યારે બીજા શિષ્ય પણ તેની પ્રશંસા કરવા લાગ્યા. અને સાથે સાથે એવી ધારણા એમના ચિત્તમાં ઠસી ગઈ કે વારંવાર દેનું સેવન કરવામાં પણ હરકત નથી કેમકે દોષ કરવા છતાં પણ તેવા દોષની શુદ્ધિ આલોચનાથી થઈ જાય છે. નહીં તે આ મુનિની પ્રશંસા અમારા આચાર્ય કયા કારણે કરત. તેમ આવા નું આસેવન કરવા છતાં પણ તે તેની આલોચના કરે છે. એક દિવસની વાત છે કે ત્યાં કે અન્ય આચાર્ય મહારાજ પિતાની શિષ્યમંડળી સાથે આવ્યા. તેઓએ જ્યારે ત્યાં તે અવિનીત શિષ્યના આ પ્રકારના દરરોજના વહેવારને જે તે તેમને આશ્ચર્ય થયું અને આચાર્ય મહારાજને કહેવા લાગ્યા કે ·४० -- उत्सराध्ययनसूत्रे अत्र दृष्टान्तस्तथाहि- कस्मिंश्चिद् गच्छे एकः श्रमणगुणमुक्तः सर्वधा भावविनयवर्जितः साध्वाभासः शिष्य आसीत् । स च प्रतिदिनं पुरःकर्मादिदोपदूपितमनेपणीयं भक्तादिकं गृहीत्वा महता संवेगेन पतिक्रमणकाले आलोचयति । तस्य गच्छाचार्यः प्रायश्चितं प्रयच्छन् वदति-अहो पश्यत कथमसौं भावमगोपयन् शाठ्यहीनः सर्व इस अविनीततारूपी घाव के होने पर शिष्यजनों में स्वाभाविक चश्चलता आजाती है, परन्तु जब उस घाव में गुरुओं से भी प्रत्यनीक होनेरूप सड़ा आने लगता है तब उसकी दुर्गंध को गुरुजन भी सहन नहीं कर सकते हैं, अतः वह संघ से अथवा गच्छ से बाहर कर दिया जाता है। यदि इस प्रकार की परिस्थितिवाले शिष्य को संघ से बाहर न करे तो कुल गण पत्र संघ में महान् अनर्थ होता है । इसी विषय को एक उदाहरण द्वारा स्पष्ट किया जाता है- किसी गच्छ में साधुओं के भीतरी आचार विचार से रहित परन्तु उपर से साधु जैसा ज्ञात होने वाला एक साध्याभास शिष्य रहता था। वह प्रतिदिन पुरस्कर्मादिदोपों से दूपित अनेपणीय-आहारादिक ग्रहण करता और ऊपर से दिखावटी संवेगभाव से बड़े जोर-शोर से प्रति- क्रमण के समय आलोचना किया करता था । गच्छाचार्य प्रायश्चित देते समय कहा करते कि देखो यह कितना भद्रपरिणामी जीव है जो अपने हार्दिक भावों को नहीं छुपाकर लगे हुवे अतिचारों की शुद्ध आलोचना કારણે અવિનીતતારૂપ ઘા ને લઈ તેના મનમાં ભારે ચંચળતા આવી જાય છે પરંતુ ગુરૂ–આજ્ઞાના અનાદરરૂપી સડે એના દિલમાં લાગી જાય છે ત્યારે એની દુર્ગધીને ગુરૂજન પણ સહન કરી શકતા નથી એટલે એને સંઘથી અથવા છથી બાહેર કરી દેવામાં આવે છે. જે આ પ્રકારની પરિસ્થિતિવાળા શિષ્યને સંઘથી બહાર કરવામાં ન આવે તે કુલ ગણ અને સંઘમાં મહાન અનર્થ બને છે. આ વિષયને એક ઉદાહરણ દ્વારા સ્પષ્ટ કરવામાં આવે છે – કોઈ ગચ્છમાં સાધુઓના અંદરના આચાર વિચારથી રહિત પરંતુ ઉપરથી સાધુ જે દેખાવ રાખતે એક સાધ્વાભાસ શિષ્ય રહેતું હતું. તે દિને દહાડે આધા કર્માદિ દોથી દૂષિત અનેપણુંય આહારાદિક પ્રહણ કરો. અને ઉપરના દેખાવમાં સંવેગભાવથી ઘણું જોરશોરથી પ્રતિકમણુના સમયે આલે- ચના કર્યા કરતે. ગુરૂ મહારાજ એને પ્રાયશ્ચિત્ત દેતી વખતે કહેતા કે જુએ આ કેટલે ભદ્રપરિણામી જીવ છે જે પોતાના હાર્દિક ભાવેને નહીં છુપાવતાં ·प्रियदर्शिनी टीका. अ० १ गा. ४ अविनीतशिष्यवहिष्कार ४३ आगतेनाचार्येण कथितम्- गिरिनगरनिवासी कश्चिदग्निभक्तो वणिक् पद्मरागरत्नैर्भवनं पूरयित्वा भतिवर्ष पहिना प्रदीपयति । तत्रत्यमन्दयुदिनृपतिसभायां स वणिक प्रशंसितः अहो धन्योऽयं वणिक यदनेन वहिदेवः पद्मरागरत्नैः संतप्यते । तदन- न्तरमेकदा प्रबलपवनपटलमेरितस्तत्मदीपितदहनः सराजमासादं समस्तमपि तन्न- गरं दहतिस्म । ततोऽसौ वणि राज्ञा दण्डितो नगरान्निष्कासितः, तदेवं राज्ञा को बांधने में भिल्ल के जैसा सिद्धहस्त होता है। धर्मस्पी उद्यान को नष्ट करने के लिये यह तरुकोटरान्तर्गत वहिकी ज्वाला के समान दारुण और विनाशकारी माना गया है। आप जैसे गच्छाधिपति को इस अविनीत की प्रशंसा करते हुए देख कर मुझे उस राजा की कथा याद आती है- गिरिनगरनामक एक शहर में अग्निभक्त कोई एक बनिया रहता था, जो प्रतिवर्ष अपने भवन को पद्मराग मणियों से भर कर जला दिया करता था। उसके इस कार्यकी प्रशंसा वहां के मन्दबुद्धि नामक राजा तथा प्रजा सभी मुक्तकंठ से करते थे। वे कहते थे-धन्य है यह अग्निभक्त जो अग्नि की प्रतिवर्ष इस प्रकार से पूजा किया करता है। एक दिन की बात है कि उस वणिक् ने ज्यों ही अपना मकान जलाया कि इतने में बड़ी भारी आंधी का एक प्रवल वेग आया, और उससे प्रज्वलित हो उस अग्निज्वाला ने उस नगर को भस्म कर दिया। ભવ્ય જીવરૂપી મૃગોને બાંધવામાં ભિલની માફક સિદ્ધહસ્ત હોય છે. ધર્મરૂપી બાગને નાશ કરવા માટે આ તરુકોટરાન્તર્ગત અગ્નિની જ્વાલા સમાન દારૂણ અને વિનાશકારી માનવામાં આવેલ છે. આપ જેવા ગચ્છાધિપતિને આવા અવિનીતની પ્રશંસા કરતા જોઈ મને એક રાજાની વાત યાદ આવે છે— ગિરિનગર નામના એક શહેરમાં અગ્નિભક્ત એવો એક વણીક રહેતે હતો જે દર વરસે પિતાના મકાનને પદ્મરાગ મણીઓથી ભરી બાળી નાખતે. તેના આ કાર્યની પ્રશંસા રાજા અને પ્રજા બધા મુક્તકંઠે કરતા હતા અને કહેતા હતા કે—ધન્ય છે આ અગ્નિભક્તને કે જે દરવરસે અગ્નિની આ પ્રકારથી પૂજા કર્યા કરે છે. એક દિવસની વાત છે કે એ વણીકે પોતાનું મકાન સળગાવ્યું એ સમયે ભારે જોરશોરથી પવનની આંધી ચઢી આવી વેગવાળી પવનની આંધીને લઈ અગ્નિ જોશભેર પ્રજ્વલિત બન્યા અને તેના અંગારા શહેરભરમાં ફરી વળતાં આખું શહેર અને રાજાના મહેલમાં પણ અગ્નિશાખાઓ ફરી વળી અને સારૂંએ શહેર તથા રાજમહેલ પણ નાશ પામ્યું. રાજાએ આથી અસંતુષ્ટ બની એ વણીકને લળી ·उत्तराध्ययनसूत्रे जन्मजरामरणगर्तपातनाय पञ्चविधास्रवरूपः, क्षान्त्यादिगुणकमलनिकरनाशनाय भयंकरतुपारनिकरस्वरूपः, चारित्रविध्वंसने धूमकेतुः, सकलासवहेतुः, मुनि- मण्डलारखण्डशशिमण्डले राहुरिव, मायाजालेन भव्यमृगवन्धने भिल्ल इव, धर्मोद्यानदहने तरुकोटरवहिरिव गच्छे वर्तते । भवानित्यमस्य प्रशंसां कुर्वन् सितीश इब लक्ष्यते । आचार्येणोक्तम्-कोऽसौ क्षितीशः ? कीदृशी तस्य वार्ता ? आप भव्य जीवोंके विकसित करने में यद्यपि सूर्य के तुल्य हैं तो भी आपकी छत्रछाया में रहकर भी जो कुमुद ही बना रहे, अर्थात्-आचार विचार से सदा शिथिल रहे उस मन्दभागी के लिये क्या कहा जाय। आप के इस गच्छ में एक अविनीत शिष्य है, जो इस गच्छ का कलंक स्वरूप है, क्यों कि अविनीत शिष्य जन्म जरा एवं मरणस्पी खड्डे में पाड़ने के लिये पंचविध आस्रवरूप माना गया है, जिस प्रकार तुपार-हिम का पुंज कमलों के वन को विश्वस्त करने में कसर नहीं रखता है उसी प्रकार अविनीत शिष्य भी क्षान्त्यादि गुणों को नष्ट भ्रष्ट करने में जरा भी आगे पीछे का विचार नहीं करता है । अविनीत शिष्य चारित्र के विनाश करने के लिये धूमकेतु के जैसा माना गया है । सम्पूर्ण आस्रवों का यह कारण बतलाया गया है। मुनिमंडलरूप अखंड चन्द्रमण्डल को आसन करने के लिये विद्वानों ने इस को राहु के जैसा कहा है। यह अपनी माया-जालसे अन्य विचारे भोले भाले भव्यजीवरूपी मृगों હે શાસન પ્રભાવક! આ ભવ્ય જીવોને વિકસિત કરવામાં જે કે સૂર્યના તુલ્ય છે તે પણ આપની છત્રછાયામાં રહીને પણ જે કુમુદ જ બની રહે–અર્થાત્ આચાર વિચારથી સદા શિથિલ રહે તેવા મંદભાંગી માટે શું કહેવામાં આવે. આપના આ ગચ્છમાં એક અવિનીત શિષ્ય છે-જે આ ગચ્છમાં કલકસ્વરૂપ છે કેમકે અવિનીત જન જન્મ, જેરા, અને મરણરૂપી ખાડામાં પાડવાવાળા પંચવિધ આશ્રવરૂપ માનવામાં આવેલ છે. જે પ્રકારે તુષાર , અર્થાત (બરફ) હીમનો પુંજ કમળના વનને નાશ કરવામાં કસર રાખતા નથી તેમ અવિનીત શિષ્ય પણ ક્ષાત્યાદિ ગુણેને નષ્ટ ભ્રષ્ટ કરવામાં આગળ પાછળનો વિચાર કરતો નથી. અવિનીત શિષ્ય ચારિત્રને વિનાશ કરવા માટે ધૂમકેતુ જે માનવામાં આવેલ છે. સંપૂર્ણ આશ્રવનું એ કારણ બતાવવામાં આવ્યું છે. મુનિમંડળરૂપ અખંડચંદ્રમંડળને ગ્રહણ કરનારા રાહુ જે વિદ્વાનોએ કહેલ છે તે પિતાની આ અવિનીતતા રૂપી જાળથી અન્ય બીચારા ભેળા- ·प्रियदर्शिनी टीका. अ० १ गा. ५ अविनीतप्रवृत्ती सूफरहान्तः ननु दुःशीलं सकलानर्थमूलं चेत् अविनीतेन कथं तर्हि तत्रानुरज्यते ? इत्याकालायां दुःशीलरतिकारणं सदृष्टान्तं प्रतिबोधयितुमाह- मूलम्-~-कणकुंडगं चइत्ता णं; विटें भुंजई सूर्यरो । एवं सीलं चैइत्ता ण, दुस्सीले रमई मिए ॥ ५ ॥ - कणकुण्डकं त्यक्त्वा खलु, विष्टा मुक्ते मूकरः । एवं शीलं त्यत्रा खलु, दुःशीले रमते मृगः ॥ ५ ॥ टीका- 'कगकुंडगं' इत्यादि । सुकरः खलु कणकुण्डकम्-तण्डलपूर्णभाजनम्- इदमुपलक्षणम्-रुचिरं मधुरं सुस्वादं सुगन्धयुक्तं त्वङ्मांसादिपुष्टिकरं हितकर यत् तण्डुलादिकं, तेन पूर्ण पद्भाजनमुपस्थितं तदिति भावः, त्यक्त्या विष्ट भुते, अब विष्टामित्यनेन अपवित्रा घृणोत्पादिकां रुजाकरां हेयां दुर्गन्यां कृमिमक्षि- कादिपरिपूर्णामित्यर्थी ध्वनितः। एवम् अमुनाप्रकारेण मृगः मृग इव मृगः अज्ञ:- हिताहितविवेकवर्जित इत्यर्थः, शीलंम्भूलोत्तरगुणलक्षणे साध्याचारं, यद्वा-विनय- समाधिलक्षणं त्यज्या दुम्सीले दुरावारे अविनयलक्षणे रमते आसज्यते । अयं भावः यथा सूकरः प्रशस्तमाहारं विहाय नितान्तमशुचिं सादरं भुङ्क्ते, अक्षत्वात् , यदि दुःशील सकल अनर्थों की जड़ है तो फिर क्यों अविनीत उसमें अनुरक्त होता है? इस प्रकार की शंका के समाधान निमित्त दुःशील में रतिका कारण दृष्टान्त देकर सूत्रकार समझाते हैं-कणकुंडगं. इत्यादि । अन्वयार्थ-जैसे-(सूयरो-शूकरः) सूकर (कणकुंडग-कणकुंडकं) तन्दुल-आदि उत्तम भोजनीय पदार्थों से भरे हुए भाजन को (चइत्ता) परित्याग कर (ण-खल) निश्चय से आनंद के साथ (विट्ठ-विष्टां) चिष्टा-अशुचिको (झुंजइ-भुक्ते ) खाता है (एवं ) इसी तरह (मिए- છે દુશીલ સકલ અનર્થોની જડ છે તે પછી અવનીત એમાં કેમ અનુરક્ત થાય છે. આ પ્રકારની શંકાનું સમાધાન કરવા નિમિત્ત દુરશીલમાં रतिनु दृष्टांत आधी सूत्रा समगवे छे'कणकुंडग.' त्यादि. अन्वयार्थ (सूयरो-शूफरः) ९४२ (७) (कणकुंडग-कणकुंडकं) यामाकोरे उत्तमनना पोथी लालीन यात्रा (चइत्ता) त्या 30 (गं-खल्लु) निश्वयथी भान साथे (विट्ठ-विष्टां) विष्ट-मशुबिन (मुंजइ- ·उत्तराध्ययनसूत्रे तस्य प्रशंसां कुर्वता आत्मा नगरं लोकश्च नाशितः। तथा भवानपि अस्याविधि- प्रवृत्तस्य प्रशंसां कुर्वन् आत्मानं समस्तगच्छं चोच्छेदयति । ततस्तद्वचनं श्रुत्वा स आचार्यः साध्याभासमविनीतं शिष्यं स्वगच्छतो निष्कासितवान् । तस्माद् दुःशी- लस्य निष्कासनं श्रेयस्करम् ॥ ४॥ देखते २ वह समस्त नगर उस राजा के महलसहित एकदम जल कर नष्ट हो गया। राजाने इससे असंतुष्ट हो उस वणिक् को दण्डित करके अपने नगर से बाहर निकाल दिया। राजा जो पहिले से उस वणिक के इस कार्य की प्रशंसा न करता तो उसका होसला आगे भी इस कार्य को करने के लिये नहीं बढता । समस्त नगर एवं राजमहल जो नामशेप हुए उसका प्रधान कारण उस राजा की ही नासमझी है। इसी तरह साधु के अकल्पनीय कार्य में प्रवृत्त इस अविनीत शिप्य की जो आप प्रशंसा करते हैं उससे इसका हौसला बढता है, आगे भी अकल्पनीय कार्य करने में सोत्साह बनता है। जिसका अन्तिम फल होगा गच्छका उच्छेद, और इस उच्छेदजन्य दोषों के भागी होना पड़ेगा आप को, अतः आपका अपनी और गच्छकी रक्षानिमित्त इस अविनीत को गच्छ से बाहर कर देने में ही श्रेय है। इस प्रकार आये हुवे आचार्य महाराज के कथन पर अच्छी तरह ध्यान देकर गच्छा- चार्यजीने उस अविनीत शिष्य को अपने गच्छ से बाहर कर दिया। क्यों कि दुःशील शिष्य का गच्छ से संबंधविच्छेद करना श्रेयस्कर ही माना गया है ॥ ४॥ સારી રીતે દંડ કરવા ઉપરાંત તેને પિતાના શહેરમાંથી કાઢી મૂક્યો. રાજા જે વણકને એ કાર્યની પ્રશંસા ન કરત તે એ વણકની તાકાત નહોતી કે દર વરસે આ પ્રમાણે અગ્નિવાલા પ્રગટાવી શકે. સમસ્ત શહેર અને રાજમહેલ બળી ગયાં તેનું પ્રધાન કારણ એ રાજાની બીનસમજદારી જ છે. એ રીતે સાધુના અકલ્પનીય કાર્યમાં પ્રથમ આ અવિનીત શિષ્યની આપ પ્રશંસા કરે છે, એથી એ પિતાના મનમાં ફુલાઈને આગળ ઉપર આથી પણ વિશેષ અકલ્પનીય કાર્યમાં આગળ વધશે. જેનું અંતિમ ફળ ગચ્છના ઉચ્છેદમાં આવવાનું અને એ ઉચ્છેદજન્ય દેશોના ભાગી આપને બનવું પડશે. આથી આપની અને ગચ્છની રક્ષા માટે આ અવિનીતને ગચ્છમાંથી બહાર કરી દેવામાંજ શ્રેય છે. આ પ્રકારે આવેલા આચાર્ય મહારાજના કહેવા ઉપર સારી રીતે ધ્યાન દઈ ગચ્છાચાર્યજીએ એ અવિનીત શિષ્યને પિતાના ગચ્છથી બહાર કરી દીધે. કેમકે દુશીલ શિષ્યનો ગચ્છથી વિચ્છેદ કર એ શ્રેયસ્કર માનવામાં આવેલ છે. (૪). , ·प्रियदर्शिनी टीफा. अ० १ गा.५ अमानविषये सूकररष्टान्तः झानावरणीयादिकर्मरजःसमुत्पादक क्षान्त्यादिगुणधानकं मूलोत्तरगुणकल्पपाद- पोन्मूलके शुभभावनाऽम्भोमनिकरनीटारपदलं सकलानर्थमूलं धर्ममर्यादाविध्वंसन- शीलं दुःशीलं सेवते । अज्ञानं हि सर्वानर्थकरं विवेकहरं कप्टकण्टकानुविद्धं सकल- दुर्गुणसमिद्र तपःसंयमविनाशकं प्रमादजनक स्वर्गापवर्गमुखहारकम् । देने वाले ऐसे शील-अर्थात् मुनि के आचार का परित्याग कर देता है। यह शील सकल गुणों में प्रधान माना गया है । जीव के साथ अनादि- काल से लगे हुए अष्टविध ज्ञानावरणीय आदि कर्मों के बंध का उच्छेद करने वाला बतलाया गया है। मिथ्यात्वरूपी प्रबलग्रन्धि-(गांठ) का यह भेद करने वाला है। सम्यग्ज्ञानरूपी अमृत की वृष्टि करना इसका स्वभाव है। ऐसे प्रशस्त उपकारक इस शील का वह अविनीत शिष्य परित्याग करके दुःशीलका सेवन किया करता है। यह दुःशील शिष्य ज्ञानावरणीयादिक कर्मरूपी धूलीको अपनी आत्मा में चिपकाने वाला है। क्षान्ति आदि सद्गुणों का ध्वंसक है। मूलगुण एवं उत्तरगुणरूप कल्पवृक्ष का उन्मूलक है। शुभभावनारूपी कमलों को नष्ट-भ्रष्ट करने के लिये तुपारपात-अर्थात्-हिमवर्षा जैसा है। सकल अनर्थों का यह मूल है । ऐसे धार्मिक मर्यादा को उखाड़ने के स्वभाववाले इस दुःशील का वह अविनीतशिष्य सेवनकर हिताहित को नहीं समझता है। यह कितने आश्चर्य की बात है कि जिस चिनयमूल धर्म से अपनी आत्मा का उद्धार होता है उसका यह अविनीत त्याग कर अपकारक दुःशील આચારનો પરિત્યાગ કરી દે છે. આ શીલ સકલ ગુણોમાં પ્રધાન મનાયેલ છે. જીવની સાથે અનાદિકાળથી લાગેલા આઠ પ્રકારના જ્ઞાનાવરણીય આદિ કર્મના બંધનોનો ઉછેર કરવા વાળા બતાવેલ છે. મિથ્યાત્વરૂપી પ્રબળ ગ્રંથીને આ ભેદ કરવાવાળો છે, સમ્યકજ્ઞાનરૂપી અમૃતની વૃષ્ટિ કરવી તેનો સ્વભાવ છે, એવા પ્રશસ્ત ઉપકારક આ શીલને તે અવિનીત શિષ્ય પરિત્યાગ કરીને દુરશીલનું સેવન કરે છે, આ દુરશીલ શિષ્ય જ્ઞાનાવરણીયાદિક કમરૂપ ધૂળને પિતાના આત્મામાં ચૂંટાડનાર છે. ક્ષાન્તિ આદિ સદ્દગુણોનો નાશ કરનાર છે. મૂળગુણ ઉત્તરગુણરૂપ કલ્પવૃક્ષનો ઉમૂલ—નાશ કરનાર છે. શુભ ભાવનારૂપી કલાને નષ્ટ ભ્રષ્ટ કરવા માટે તુષારપાત-અર્થાત હિમવર્ષા જેવા છે. સકળ અનર્થોનું એ મુળ છે, એવા ધાર્મિક મર્યાદાને ઉખાડવાની વૃતિવાળા આવા દુશીલનું તે અવિનીતજન સેવન કરી હિતાહિતને સમજતા નથી. આ કેવા આશ્ચર્યની વાત છે કે જે વિનય મુળ ધર્મથી પિતાના આત્માને ઉધ્ધાર થાય છે. તેનો ·४६ उत्तराध्ययनसत्र यथा वा हिताहितविवेकरहितत्वान्मृगः स्वापायमपश्यन् गानवानश्रवणमोहितः सन् व्याधमभिसरति, एवम्-भज्ञानतिमिरसंवृतात्मा खलु संसारवारिधिमहातरणि शिवपदसरलसरणि सिद्धिपददायकं सकलगुणनायकम् , अनादिभवसंचिताष्टविध- कर्मवन्धनोच्छेदकं मिथ्यात्वग्रंथिभेदकं सम्यग्ज्ञानमुधावर्पणशीलं शील प्रविहाय मृगः) विवेक रहित होने के कारण मृग जैसा यह अविनीत शिष्य भी (सीलं-शीलं) मूलोत्तरगुणरूप अथवा विनयसमाधिरूप साधुसंबंधी आचार को (चइत्ता-त्यक्त्वा) परित्याग कर (णं-खलु) निश्चय से (दुस्सीले दुःशीले) अविनयरूप दुराचार का (रमइ-रमते) सेवन करता है ॥५॥ भावार्थ-योधविकल होने के कारण जैसे सूकर प्रशस्त आहार का परित्याग कर नितान्त अशुचि पदार्थका बड़े आनंदके साथ सेवन करता है, तथा हिताहित विवेक से रहित होनेकी वजह से जैसे मृग भविष्य में होने वाली आपत्ति को नहीं आनता हुआ गान के सुनने में एकतान होकर अपने आप व्याध की जाल में फस जाता है, उसी तरह अज्ञानरूपी अंधकार से आच्छादित हुआ अविनीत शिष्य भी संसाररूपी समुद्र से पार लगाने के लिये घड़े सुरक्षित जहाज जैसे, तथा शिवपद में लेजाने के लिये सुन्दर सीध मार्ग जैसे, एवं सिद्धिपद को मुंक्त) गाय छ (एवं) २ प्रमाणे (मिए-मृगः) विहित पाने पारणे भूत 24 ॥ अपनीत शिष्य पy (सीलं-शील) भूत२ गुष्प३५-अथवा विनय- समाधि३५ साधुसमाधी माघारने (चइत्ता त्यक्त्या), परित्याग २ (णं-खलु) निश्चयथा (दुस्सीले-दुःशीले) विनय३५ दुराचार( रमइ-रमते ) सेपन छे. ભાવાર્થ – બેધવિકલ હેવાને કારણે જેમ સૂર (ભંડ) પ્રશસ્ત આહારનો પરિત્યાગ કરી નિતાન્ત અશુચિ પદાર્થનું ભારે આનંદથી સેવન કરે છે. અને હિતાહિત વિવેકથી રહીત હોવાના કારણે જેમ મૃગ ભવિષ્યમાં આવનારી આપત્તિને જાણતા નથી, કારણકે સંગીતના સુરમાં એકતાન બનીને પિતે પિતાના હાથે શીકારીની જાળમાં ફસાઈ જાય છે. એવી રીતે અજ્ઞાનરૂપી અંધકારથી આચ્છાદિત બનેલા અવિનીતશિષ્ય પણ સંસારરૂપી સમુદ્રથી પાર કરવાવાળા મોટામાં મેટા સુરક્ષિત જહાજે જેવા તથા શિવપદમાં લઈ જવાવાળા સુંદર સીધા માર્ગ જેવા અને સિદ્ધિપદને આપનાર એવા શીલ અર્થાત મુનિના , ·प्रियदशिनी टीका. अ० १ गा. ५ अपिनीतप्रवृत्तौ सूफरष्टान्तः दासी सूकरीसंनिधौ गत्वा तदीयशिशुं समानीय राजपुत्र्यै समर्पयामास । सा च राजपुत्री वात्सल्येन मुकरशिY पालयन्ती कदाचित्तमङ्के स्थापयति, स्नापयति, तुद करेण प्रोब्धयति, कदाचित् तदङ्गसंलग्नां धूलिमपसारयितुं माजयति, विविध मिष्टान्न भोजयति, मृदुलशय्यायां स्वसमीपे स्वापयति । सा राजपुत्री तस्य सूकरशिशोगले चरणेषु च सकिङ्किणीकं स्वर्णाभरणं रचयति, पृष्ठोपरि बहुमूल्यक विविधवर्णरञ्जितं 'झूल' इति प्रसिद्धं स्वर्णजटितवस्त्रं च वितरति । एवं सा राजपुत्री पुत्रवत् मूकरशिY लालयतिस्म । एक दिनकी बात है कि जब यह अपने महलके झरोखे में बैठी हुई बाहर की ओर निहार रही थी कि सहसा इसकी दृष्टि एक मुकरी पर पड़ी, जो अपने बचोंको संगमें लिये हुए वहीं पर इधर-उधर फिर रही थी। उसे देखकर उसने मन में विचार किया कि यह सूकरी मेरी अपेक्षा अधिक श्रेष्ठ है, जो कम से कम अपने बच्चों के साथ घूमा करती है। इस अवस्था में इसे जो आनंद मिलता है वह यही जान सकती है। एक में अभागिनी हैं जो राजमहल में रहती हुई भी इस प्रकार के सुख से वंचित बनी हुई है। इस प्रकार का विचार कर उसने अपनी एक दासी को बुलाया और कहा कि जाओ और इन सूकरी के वचों में से एक बच्चे को ले आओ। आज्ञा पाते ही दासी मुकरी के पास पहुँची और वहां से एक बच्चे को उसने उस राजपुत्री के लिये लाकर दे दिया। राजपुत्री ने भी बडे आनंद के साथ उसका पालन पोपण करना प्रारंभ कर दिया। इस सिलसिले में कभी वह उसे अपनी गोद में बैठा लेती, ત્યારે એ પિતાના મહેલના ઝરૂખામાં બેઠી બેઠી બહાર જોઈ રહી હતી, કે સહસા તેની દષ્ટી એક ભૂંડણ ઉપર પડી. જે પિતાના બચ્ચાઓને સાથમાં લઈને આમતેમ ઘુમી રહી હતી તેને જોઈને રાજકન્યાએ મનમાં વિચાર કર્યો કે આ સૂકી મારા કરતાં ઘણું સુખી છે, જે પોતાના બચ્ચાઓ સાથે લઈને ફરે છે, આ અવસ્થામાં એને જે આનંદ મળતો હશે તે એજ જાણતી હશે. એક હું જ એવી અભાગણી છું કે રાજમહેલમાં રહેવા છતાં પણ આ પ્રકારના સુખથી વંચિત બનેલ છું. આ પ્રકારનો વિચાર કરી તેણે પિતાની એક દાસીને બોલાવી અને કહ્યું કે જાઓ અને એ સૂકરીના બચ્ચામાંથી એક બચું લઈ આવે. આજ્ઞા મળતાં જ દાસી સૂકીની પાસે પહોંચી અને ત્યાંથી એક બચ્ચું લઈ રાજપુત્રી પાસે આવી તેને સુપ્રટ કર્યું. રાજપુત્રીએ તેનું સારી રીતે પાલન પણ કરવાનું શરૂ કર્યું. આ ઉત્સાહમાં તે કઈ વખત સુકરીના બચ્ચાને પ્રેમથી પોતાના ખોળામાં બેસારી દેતી, ક્યારેક તેને નવડાવતી ·૪૮ - - . उत्तराध्ययनसूत्रे अस्मिन्नर्थे सूकरदृष्टान्तः प्रदश्यते- बदेशेक्षितिमतिष्ठितनगरेऽरिमर्दननामा नृपो बभूव । तस्य सप्त कन्यका आसन् । स भूपतिस्तासां कन्यकानां यौवने वयसि प्राप्ते ता एकैकक्रमेण विवा- हिताः । तत्रैका कन्यका कर्मयोगतो विवाहानन्तरमचिरेणैव कालेन पतिहीना जाता । एकदा सा गवाक्षे स्थिता कुतचित् समागतां समुतां मूकरी दृष्ट्वा चिन्त- यामास-अहो ! धन्यमस्या जन्म, यदियं बहुभिरपत्यैः सार्धं विचरन्ती मुखमनु- भवति । इति पिचिन्त्य सा स्वदासीमवधीत्-अत्रैकं मुकरशिY समानय । तदाज्ञया को सेवता है । अज्ञान की महिमा अपार है। समस्त अनर्थों की जड़ एक अज्ञान ही तो है। अज्ञानआते ही पहिले वह विवेकपर ही कुठारा घात करता है। जिस आत्मा से विवेक का लोप हो जाता है उस आत्मा में विविध कप्टरूपी कांटे खडे हो जाते है। यह अज्ञान अनेक प्रकार के दुर्गुणों को उत्पन्न करता है। तथा तप और संयम का विना- शक है, यह प्रमाद को उत्पन्न करनेवाला है, तथा स्वर्ग और मोक्ष के सुखोंका विघातक है । इस पर सूकर का दृष्टान्त इस प्रकार है- बंगदेश में क्षितिप्रतिष्ठित नामका एक सुन्दर नगर था। अरिमर्दन नामका राजा उसका शासक था। इसके सात कन्याएँ थीं। राजा ने इनका क्रमशः जब वे तरुण अवस्थावाली हो चुकी विवाह कर दिया। कर्मकी विचित्रतावश एक लड़की विवाह के बाद ही विधवा हो गई। તે અવિનીત ત્યાગ કરી અપકારક દુશલને સેવે છે. અજ્ઞાનની મહિમા અપાર છે. સમસ્ત અનર્થોની જડ એક અજ્ઞાન જ છે. અજ્ઞાન આવતાની સાથે જ તે સહુ પ્રથમ વિવેક ઉપર જ ઘા કરે છે. જે આત્મામાંથી વિવેકને લોપ થઈ જાય છે એ આત્મામાં નાના પ્રકારના કષ્ટરૂપી કાંટાઓ બીછાવાઈ જાય છે. એ અજ્ઞાન અનેક પ્રકારના દુર્ગને ઉત્પન્ન કરે છે. તથા તપ અને સંયમનો વિનાશ કરે છે. એ પ્રમાદને ઉત્પન્ન કરનાર છે તથા સ્વર્ગ અને મોક્ષના સુખનો નાશ કરનાર છે. આ ઉપર સૂકરનું દૃષ્ટાંત આ પ્રકારે છે. અંગદેશમાં ક્ષિતિ પ્રતિષ્ઠિત નામનું એક સુંદર નગર હતું. અરિમર્દન નામના રાજાનું શાસન હતું, તેને સાત કન્યાઓ હતી. રાજાએ તેના કમ પ્રમાણે જેમ જેમ ઉમર લાયક થતી ગઈ તેમ તેમ તેના વિવાહ કરી આપ્યા. કર્મની વિચિત્રતાવશ એક પુત્રી વિવાહ પછી વિધવા બની. એક દિવસની વાત છે કે ·" मियदर्शिनी टीका. अ०१ गा. ५ अविनीतप्रवृत्ती सूकरदृष्टान्तः सह भुक्तवत्यः । सा दुर्भगाऽपि म्करशिशुना सह भोक्तुं प्रमुत्ता स्वर्णस्थाले रत्न- कटोरकेपु च स्थापितं प्रशस्तं पथ्यं रुचिकरं वातपित्तकमहरं विविधमशनं पानं खाचं स्वाचं च चतुर्विधमाहारमभ्यवहरन्ती प्रेम्गा प्रथमग्रास मूकरशिशुमुखे दत्त्वा तदनु सानन्द स्वयमनाति, तदाऽकस्मादेकस्या भगिन्याः शिशुना आसन्नप्रदेशे पुरीपोत्सर्गः कृतः, तमालोक्य तेन मूकरशिशुना प्रशस्तमशनं परित्यज्य पुरीप- भक्षणं कृतम् । पुरीपमश्नन्तं मुकरशिशुं विलोक्य सर्वा भगिन्यः सपरिहासमब्रुवन्- विधवा राजपुत्रीने कहा कि यदि आप सब जनी मेरे इस सूकर शिशु के साथ जो भोजन करने के लिये तैयार हों तो ही मैं आपके साथ भोजन करने में सम्मिलित हो सकती हूं अन्यथा नहीं। उसकी इस बात को सुनकर उसकी अन्य वहिनोंने मंजूर नहीं किया। अतः उन सबने अपने-अपने बच्चोंके साथ पृथक्-पृथक् रूप में ही भोजन करना प्रारंभ किया । और पति विना की राजपुत्री भी अपने सूकर शिशु के साथ भोजन करने में प्रवृत्त हुई। खाने के पहिले उसने जो भोजन सुवर्णके थालों में परोसा हुआ था और सुवर्णकी कटोरियों में अलग-अलग रूपमें रखा गया था और जो प्रशस्त, पथ्य, रुचिप्रद तथा वात पित्त एवं कफ हारक था ऐसे उस विविध भांति के अशन-हलुआ पुरी आदि, पान-दुध शरबत आदि, खाद्य-द्राक्षा आदि, खाद्य-चूरण आदि, एवं चार प्रकार के भोजन में से एक-एक ग्रास अपने प्रिय उस सूकर शिशु के मुखमें देती हुई आनंद के साथ भोजन करने लगी। जब यह भोजन करने में प्रवृत्त थी कि इतने में ही एक अपनी बहिन के बच्चे માર સૂકરના બચ્ચાની સાથે ભોજન કરવા તૈયાર છે, તે જ હું આપની સાથે ભેજન કરવામાં સામીલ થઈ શકે એ સિવાય નહીં. તેની આ વાતને બીજી બહેનોએ મંજુર ન કરી એટલે તે બધીયેએ પિોતપોતાના બાળકો સાથે જુદી જુદી રીતે ભજન કરવાનો આરંભ કર્યો. અને વિધવા રાજપુત્રી પણ પિતાના સૂકર બચ્ચાની સાથે ભેજન કરવા લાગી. ખાવા બેસતાં પહેલાં એણે જે ભેજને સોનાના થાળમાં પીરસેલ હતું, જે નાની વાટકીઓમાં અલગ અલગ રીતે ગોઠવવામાં આવેલ હતું જે ભોજન પ્રશસ્ત, પચ્ચ, રૂચીપ્રદ તથા વાતપિત અને કફ હરનાર હતું એવા વિવિધ પ્રકારના ભેજનમાં હલવા પુરી આદિ, પાન-દુધ શરબત વિગેરે ખાદ્ય-દ્રાક્ષ વગેરે, સ્વાદ્ય-ચૂર્ણ વગેરે આવા ચાર પ્રકારના ભેજનમાંથી અકેક કેળીયે પોતાના પ્રિય સૂકરના બચ્ચાના મેઢામાં દેતી દેતી વિધવા રાજપુત્રી ખુશી સાથે ભોજન કરવા લાગી. જ્યારે એ ભજન કરવામાં પ્રવૃત્ત હતી ત્યારે તેની એક બહેનના બાળકે થોડે છેટે ·उत्तराभ्ययनसूत्रे एकदारिमर्दनस्य भवने कंचिदुत्सव निमित्तीकृत्य सर्वाः कन्यकाः समायाताः । प्रेम्णा परस्परं ता ऊचुः---अद्यास्माभिः सर्वामिः सदैव भोजनं कर्तव्यम् , तदाऽसौ दुभंगा राजपुत्री जगाद-यद्यनेन मम पियशिशुना सह यूयं भोजनं कुरुत, तर्हि युप्माभिः साकं मया भोक्तव्यं नान्यथा, ततोऽन्याभिस्तस्याः सर्वभगिनीभिस्तद्वचनं नाङ्गीकृतम् । तदा पृथक् पृथगेव सर्वाः स्व-स्व-शिशुभिः कभी उसको स्नान कराती। और स्नान कराकर फिर उसका शरीर भी पोंछती। कभी कभी यह उसके शरीर पर लगी हुई धूलीका मार्जन करती । विविध मिष्टान्न खिलाती । नरम-मृदुल-शय्या पर उसे अपने ही पास सुलाती । इतने मात्र से ही वह राजपुत्री संतुष्ट नहीं रहती किन्तु वह उस बच्चे के गले में और पैरों में सुवर्ण रचित बहुमूल्य आभरणों को भी पहिराती । जिनमें छोटी-छोटी बजती हुई घंटियां लगी रहती थी। उसकी पीठ पर यह झूल भी ओढाती जो बहुत कीमती होती तथा अनेक प्रकार के रंगविरेंगे रंगों से रंजित रहा करती। और जिस झुलमें सुनहरी काम बना रहता। इस प्रकार वह राजपुत्री उस सूकर के बच्चे का लालन पालन करने में तत्पर रहने लगी। एक समय की बात है कि राजा अरिमर्दनने अपनी समस्त कन्याओं को किसी उत्सव के समय आमंत्रित किया और कन्यायें आयीं, बहुत समय के बाद उन सवको परस्पर मिलने से बहुत ही आनंद हआ। सपने विचार किया कि आज हम सब मिलकर एक ही साथ भोजन करें। यह सुनकर उस અને નવડાવી તેના શરીરને સાફ કરતી, કયારેક ક્યારેક તેના શરીર ઉપર ઉડેલી ધુળને સાફ કરતી, વિવિધ મિષ્ટાન્ન ખવડાવતી અને સુંવાળી એવી શૈયા ઉપર પોતાની પાસે સુવાડતી. આટલાથી જ રાજપુત્રીને સંતોષ ન થત પરંતુ તે બચ્ચાના ગળામાં અને પગમાં સોનાના બહુ મુલ્ય અલંકારે પણ પહેરાવતી જેમાં નાની નાની ટેકરીઓ-ઘુઘરીઓ લગાડવામાં આવતી એની પીઠ ઉપર ગુલ પણ ઓઢાડતી જે ઘણી કિંમતી હતી તેમજ અનેક પ્રકારના રંગબેરંગી રંગવાળી હતી. જેમાં સેનેરી તારની કસબ કળા પણ કરવામાં આવેલ હતી. આ પ્રકારે રાજપુત્રી એ સૂકરના બચ્ચાનું લાલન પાલન કરવામાં તત્પર રહેતી. એક સમયે રાજા અરિમર્દને પિતાની સમસ્ત કન્યાઓને કેઈ ઉત્સવના પ્રસંગે આમંત્રણ આપી બેલાવી, કન્યાઓ આવી. ઘણું સમય પછી એક બીજીઓને પરસ્પર મળતાં ઘણો જ આનંદ થયે. બધી બહેનોએ મળી વિચાર કર્યો કે આજે બધી બહેનો સાથે બેસીને ભેજન કરીએ. આ સાંભળી એ વિધવા રાજપુત્રીએ કહ્યું કે જે તમે બધી બહેનો ·- प्रियदर्शिनी टीका. अ.१ गा.६ श्यादिपान्तश्रवणतो विनीतस्य कर्त्तव्यम् ५३ उक्तार्थमुपसंहरन् कर्तव्यमुपदिशति- मूलम्-सुणियांऽभावें साणस्स सूयरस्स नरस य । विणए ठविज अप्पाणं इच्छेतो हिंयमप्पंणो ॥६॥ छाया- श्रुत्वाऽभावं शुन्याः मूकरस्य नरस्य च । विनये स्थापयति आत्मानम् इच्छन् हितमात्मनः ।। ६ ।। टीका- 'सुणिया.' इत्यादि-शुन्या: पूतिकर्णशुन्याः मूकरस्य च एतदुभय- दृष्टान्तस्य, तथा च-पुनः नरस्य-पुरुपस्य-दार्शन्तिकतया कथितस्य दुःशीलशिष्य- अग्नि जलाकर उसको अग्नि में भून दिया । इस कुमौत से उसको मारा । इस लिये सूत्रकार कहते है कि-दुःशील का त्यागकर शील सदाचार का सेवन करना चाहिये ॥५॥ इसी कथित अर्थका उपसंहार करते हुए सूत्रकार कर्तव्य का उप- देश अगली गाथा द्वारा करते हैं-'सुणिया. इत्यादि। अन्वयार्थ-(सागस्स-शुन्याः) पूतकर्णी कुत्ती के ( सूयरस्स नरस्स य-सूकरस्य नरस्य च) सूकर के और दार्शन्तिक रूप में प्रदर्शित किये गये दुःशील शिष्य के (अभाव-अनादर ) अर्थात् दुर्दशारूप अवस्था को (सुणिया-श्रुत्वा) सुनकर (अप्पणो हियं इच्छंतो-आत्मनः हितम् इच्छन् ) आत्मा के हित के अभिलापी शिष्य (अप्पाणं- आत्मानं ) अपनी आत्माको (विणए ठविन-विनये स्थापयेत्) विनय સળગાવ્યું અને તેમાં તેને ભૂંજી નાખ્યું. આ રીતે કમેતથી તેને માર્યું. આ માટે સૂત્રકાર કહે છે કે દુશીલને ત્યાગ કરી શીલ–સદાચારનું સેવન ४२y नये. (५) આ કહેવાયેલા અર્થને ઉપસંહાર કરીને સૂત્રકાર કર્તવ્યને ઉપદેશ मा आया ६२॥ ४२ .-'सुणिया भावं.' त्याहि. मन्वयार्थ-(साणस्स-शुन्याः) पूती इतरीना (सूयरस्स नरस्स य - सूकरस्य नरस्य च) सू४२ना भने ति: ३५महशित शय शिष्यना (अभाव-अनादर) अर्थात् दु॥३५ अवस्थाने (सुणिया श्रुत्वा) सामान (अपणो हियं इच्छंतो-आत्मनः हितम् इच्छन् ) मात्माना तिना अलिशाषी शिष्य (अपाण-आत्मानं) पाताना मात्माने (विणए उविज्ज-विनये स्थापयेत् ) ·५२ उत्तराभ्ययनसूरे भगिनि ! पश्य तवाय शिशुः किं करोति ! विष्ठां भक्षयति । अनेनैव साकमस्मान भोजयितुं समीहसे, एवं सर्वभगिनीनां वचनं श्रुत्वा लज्जिता सा राजपुत्री सूकर- शिशुं तत्याज। तदनन्तरमितस्ततो भ्रमन्तं हरपुष्टाङ्गं तं मुकरशिशु विलोक्य चाण्डालः स्वगृहं नीत्वा चरणेषु वद्ध्या वही प्रक्षिप्य कुत्सित मृत्युना हतवान् । तस्मात् दुःशीलं परित्यज्य शीलमासेवनीयम् । ॥ ५ ॥ ने थोड़ी दूर पर जाकर अशुचि कर दी। यह देखकर उस सूकर शिशु ने उस प्रशस्त मधुर सुस्वादु सुगन्धि पथ्य भोजन का परित्याग करके कन्या के मना करते भी शीघ्र ही दौड़कर अशुचि के पास जाकर उसका भक्षण करने लगा । सूकर शिशु को अशुचि खाते देखकर वे सभी वहिने मजाक करती हुई अपने बहिन से बोली कि हे बहिन ! देखो तो सही आपका यह प्यारा पुत्र क्या कर रहा है। कितने आनंदसे अशुचि खाने में मग्न हो रहा है। इसी के साथ आप हम सबको भोजन करने के लिये प्रेरित करती हैं ? इस प्रकार यहिन को उन सब बहिनों ने उलाहना दिया । उलाहनेके वचन सुनकर वह उनके समक्ष अधिक लजित हुई और उस सूकर शिशु को घर से बाहिर निकाल दिया। घरसे बाहिर होजाने पर यह इधर उधर फिरने लगा। इतने में चांडाल ने इसे पकड़ लिया और घर ले जाकर चारों पैर यांधकर जमीन पर डाल दिया और उस पर घांस डालकर फिर अग्नि जलाई और જઈને અશુચિ કરી, આ નેઈ તે સૂકર બચ્ચાએ પ્રશસ્ત, મધુ, સુસ્વાદિષ્ટ, સુગંધી ભજનને પરિત્યાગ કરીને વિધવા રાજકન્યાના રોકવા છતાં ન રોકાતાં ઝડપથી દોડી જઈ અશુચિ પાસે પહોંચી તેનું ભક્ષણ કરવું શરૂ કર્યું. સૂકર બચ્ચાને અશુચિ ખાતું જોઈ બધી બહેને મશ્કરી કરતાં પેલી વિધવા બહેન નને કહેવા લાગી કે હે બહેન! જુઓ તે ખરાં તમારો એ પ્યારે પુત્ર શું કરી રહેલ છે. કેટલા આનંદથી અશુચિ ખાવામાં મગ્ન બની ગયેલ છે. આની સાથે તમે અને ભેજન કરવાનું કહેતાં હતાં. આ પ્રકારે પેલી બધી બહેનેએ તેને મહેણું દેતાં મહેણાનું વચન સાંભળીને તે એમની સમક્ષ ખુબ શરમાઈ ગઈ અને એ સૂકર બચ્ચાને ઘરમાંથી બહાર કાઢી મૂક્યું. ઘરથી બહાર થઈ જતાં તે જ્યાં ત્યાં ભટકવા લાગ્યું એટલામાં ચંડાળને હાથ તે પડી ગયું જેને પકડી તે પિતાને ઘેર લઈ ગયે અને ત્યાં લઈ જઈ ચારે પગ બાંધી જમીન ઉપર પછાડયું, અને તેના ઉપર ઘાસ નાખીને પછી અગ્નિ ·प्रियदर्शिनी टीका. अ०१ गा.६ भ्वादिदृष्टान्त श्रवणतो विनीतस्य कर्तव्यम् ५३ उक्तार्थमुपसंहरन् कर्तव्यमुपदिशति- मूलम्---सुणियांऽभावे साणस्स सूयरस नरस्स य । विणए ठविज अप्पाणं इच्छंतो हिंयमप्पणो ॥६॥ छाया- श्रुत्वाऽभावं शुन्याः मूकरस्य नरस्य च । विनये स्थापयति आत्मानम् इच्छन् हितमात्मनः॥ ६ ॥ टीका- 'सुणिया.' इत्यादि-शुन्याः पूतिकर्णशुन्याः मूकरस्य च एतदुभय- दृष्टान्तस्य, तथा च=पुनः नरस्य-पुरुपस्य-दान्तिकतया कथितस्य दुःशीलशिष्य- अग्नि जलाकर उसको अग्नि में भून दिया। इस कुमौत से उसको मारा । इस लिये सूत्रकार कहते है कि-दुःशील का त्यागकर शील सदाचार का सेवन करना चाहिये ॥५॥ इसो कथित अर्थका उपसंहार करते हुए सूत्रकार कर्तव्य का उप- देश अगली गाथा द्वारा करते हैं-'सुणिया. इलादि' अन्वयार्थ (साणस्स-शुन्याः) पूतकर्णी कुत्ती के ( सूयरस्स नरस्स य-सूकरस्य नरस्य च) सूकर के और दान्तिक रूप में प्रदर्शित किये गये दुःशील शिष्य के (अभाव-अनादर ) अर्थात् दुर्दशारूप अवस्था को (सुणिया-श्रुत्वा) सुनकर (अप्पणो हियं इच्छंतो-आत्मनः हितम् इच्छन् ) आत्मा के हित के अभिलापी शिष्य (अप्पाणं- आत्मानं ) अपनी आत्माको (विणए ठविन-विनये स्थापयेत्) विनय સળગાવ્યું અને તેમાં તેને ભૂંજી નાખ્યું. આ રીતે કમોતથી તેને માર્યું: આ માટે સૂત્રકાર કહે છે કે દુરશીલને ત્યાગ કરી શીલ–સદાચારનું સેવન ४२jध्ये. (५) આ કહેવાયેલા અર્થને ઉપસંહાર કરીને સૂત્રકાર કર્તવ્યને ઉપદેશ २मा आय! दारा ४२ छे.-'सुणिया भावं.' त्याहि. मन्वयार्थ -(साणस्स-शुन्याः) पूती तरीना (सूयरस्स नरस्स य- सूकरस्य नरस्य च) सू४२ना भने ति४३५मा प्रशित यस शीस शिष्यना (अभाव-अनादर ) अर्थात् ६६॥३५ भवस्थाने (सुणिया श्रुत्वा) सांमजान (अप्पणो हियं इच्छंतो-आत्मनः हितम् इच्छन् ) आत्मान जितना लिसाषी शिष्य (अप्पाणं-आत्मानं) पोant मामाने (विणए ठविज्ज-विनये स्थापयेत् ) ·उत्तराभ्ययनस्त्र स्येत्यर्थः, अभावं-कुत्सितो भावः अभावः दुर्दशालक्षणः, स चेह भवे सर्वतो निष्कासनादिरूपः, परभवे गुरोराशातनया अबोधिः, अबोवस्तपासंयमासंभवः, संयमभावेन मोक्षमार्गानाराधनम् , तेनानन्तसंसारपरिभ्रमणम् तं तथाविधमभावं तपः श्रुत्वा गुरुसंनिधौ निशम्य आत्मनः स्वस्य, हित-कल्याणम् इच्छन् आत्मानं धर्म में स्थापित करता है । अथवा-भाव यह है कि कुत्ती सूकर और अविनीत शिष्यका स्वरूप सूनकर आत्महितैपी विनय शील बनें । भावार्थ-इस गाथा द्वारा सूत्रकार यह उपदेश दे रहे हैं कि जो शिष्य आत्मकल्याण का अभिलापी है उसका कर्तव्य है कि वह इस विनयधर्मके आचरण करने में थोड़ा भी प्रमाद न करें। कारण कि अविनीत शिष्य की वह दुर्दशा होती है जो पूतिकर्णी शुनी की तथा सूकर शिशु की हुई है । अविनीत के ऊपर किसी का भी विश्वास नहीं रहता वह इस भवमें गुरु की अकृपाका भाजन बनता हुआ जगह- जगह अपमान आदि दुःस्थिति को सहन करता है और गच्छ से बाहर भी कर दिया जाता है तथा परभव में गुरु की आशातना से बोधि के लाभ से भी वंचित रहता है योधिलाभ के विना कभी भी श्रेयस्कर मुक्ति का मार्ग उसे प्राप्त नहीं हो सकता है। क्यों कि बोधि के अभाव में सम्यक् तप और संयम नहीं होता है । सम्यक् तप संयम के अभाव से मोक्षमार्ग की आराधना नहीं होती है और मोक्ष- વિનય ધર્મમાં સ્થાપિત કરે છે. અથવા ભાવાર્થ એ છે કે--કુતરી, સૂકર અને અવિનીત શિષ્યનું સ્વરૂપ સાંભળી આત્મહિતૈષી વિનયશીલ બને. लापार्थ -~-આ ગાથા દ્વારા સૂત્રકાર એવો ઉપદેશ આપે છે કે જે શિષ્ય આત્મ કલ્યાણને અભિલાષી છે, એનું કર્તવ્ય છે કે તે આ વિનય ધર્મનું આચરણ કરવામાં છેડે પણ પ્રમાદ ન કરે. કારણ કે અવિનીત શિષ્યનો આવી દુર્દશા થાય છે જે પૂતકણી શુનીની તથા સ્કર(ભૂંડણના બચ્ચાની) બાળકની થઇ છે, અવનીત કઈ પણ વિશ્વાસ કરતું નથી. તે આ ભવમાં ગુરૂની અકૃપાને ભાજન બની દરેક સ્થળે અપમાન આદિ દુરિથતિને સહન કરે છે. અને ગ૭થી બહાર કરી દેવામાં આવે છે અને પરભવમાં ગુરૂની આશાતનાથી ધિના લાભથી પણ વંચિત રહ્યા કરે છે. બોધિ લાભ વિના કદી પણ શ્રેયસકર મુક્તિનો માર્ગ અને પ્રાપ્ત થઈ શકતું નથી. કેમકે બાધિના અભાવમાં સભ્ય તપ અને સંયમ હોતું નથી. સમ્યક્ તપ સંયમના અભાવથી મેક્ષ માની આરાધના બની શકતી નથી. અને મેક્ષમાર્ગની ·प्रियदशिनी टीका. अ०१ गा. ६-७ श्वादिदृष्टान्तथवणतो विनीतस्य कर्तव्यम् ५५ विनये अभ्युत्थानादिगुरुशुश्रूषालक्षणे स्थापयति । उक्तं च- विणया होइ य णाणं, णाणाओ देसणं तओ चरणं । चरणाहितो मोक्खो मोक्खे, सोवं निरावाई ॥१॥ छाया- विनयाद् भवति च जान, ज्ञानाद् दर्शनं ततश्चरणम् । चरणाद् मोक्षो, मोक्षे सौख्यं निरावाधम् ॥१॥ इति ॥ ६॥ अथोपसहरन्नाह- मूलम् --तम्हां विणयमेसिज्जा सील पडिल भेजओ। बुद्धपुत्त नियागट्टी ने निक्कसिज्जइ कण्हुइं ॥ ७॥ छाया- तस्माद् विनयमेपयेत् शीलं प्रतिलभेत यतः। युद्धपुत्रो नियागार्थी न निष्कास्यते कुतश्चित् ॥ ७ ॥ टीका- 'तम्हा. इत्यादि। तस्मात्-दुःशीलस्य सर्वतो निष्कासनादिरूपा दुर्गति भवतीत्युक्तरूपात् कारणात् साधुर्विनयम् एपयेत् कुर्यात् धातूनामनेकार्थत्वात् । मार्ग के आराधना के अभाव में अनंत संसार परिभ्रमण करना पड़ता है, इसलिये शिष्य को अपने परमोपकारी गुरु महाराज का विनय सदा करना चाहिये । वे जब कहीं से अपने स्थान पर आवे तो शिष्य का कर्तव्य है कि वह उनके समक्ष जायें-उन्हें देखकर अपने आसनसे उठ खड़ा हो । उनकी शुश्रूषा आदि करता रहे। इससे विनय धर्मकी आराधना होती है। कहा भी है-विनय से ज्ञान होता है। ज्ञान से दर्शन और दर्शन से चारित्रका लाभ होता है चारित्र से मोक्ष और मुक्ति होने से इस जीव को अव्यावाध सुख की प्राप्ति होती है ॥६॥ આરાધનાના અભાવથી અનંત સંસાર પરિભ્રમણ કરવું પડે છે. આ માટે શિષ્ય પિતાના પાપકારી ગુરૂ મહારાજને સદા વિનય કરે જોઈએ. તેઓ ત્યારે કયાંયથી પિતાના સ્થાન ઉપર આવે ત્યારે શિવનું એ કર્તવ્ય છે કે તે તેમની સામે નાચ–એમને જે પિતાના આસન ઉપરથી ઉઠી ઉભા રહે અને એમની સેવા કરવામાં લાગી જાય, આથી વિનય ધર્મની આરાધના થાય છે. થાય છે, જ્ઞાનથી દર્શન અને દર્શનથી ચારિત્રને લાભ થાય છે. ચારિત્રથી મેક્ષ અને મુક્તિ થવાથી આ જીવને અવ્યાબાધ સુખની વિનયથી જ્ઞાન પ્રાપ્તિ થાય છે. દા ·उत्तराध्ययनसूत्रे स्येत्यर्थः, अभाव-कुत्सितो भावः अभावः दुर्दशालक्षणः, स चेह भवे सर्वतो निष्कासनादिरूपः, परभवे गुरोराशातनया अयोधिः, अयोधेस्तपःसंयमासंभवः, संयमभावेन मोक्षमार्गानाराधनम् , तेनानन्तसंसारपरिभ्रमणम् तं तथाविधमभावं तपः श्रुत्वा गुरुसंनिधौ निशम्य आत्मनः स्वस्य, हितंकल्याणम् इच्छन् आत्मानं धर्म में स्थापित करता है । अथवा-भाव यह है कि कुत्ती सूकर और अविनीत शिष्यका स्वरूप सूनकर आत्महितैपी विनय शील बनें। भावार्थ-इस गाथा द्वारा सूत्रकार यह उपदेश दे रहे हैं कि जो शिष्य आत्मकल्याण का अभिलापी है उसका कर्तव्य है कि वह इस विनयधर्मके आचरण करने में थोड़ा भी प्रमाद न करे। कारण कि अविनीत शिष्य की वह दुर्दशा होती है जो पूतिकर्णी शुनी की तथा सूकर शिशु की हुई है । अविनीत के ऊपर किसी का भी विश्वास नहीं रहता वह इस भवमें गुरु की अकृपाका भाजन बनता हुआ जगह- जगह अपमान आदि दुःस्थिति को सहन करता है और गच्छ से बाहर भी कर दिया जाता है तथा परभव में गुरु की आशातना से योधि के लाभ से भी वंचित रहता है बोधिलाभ के विना कभी भी श्रेयस्कर मुक्ति का मार्ग उसे प्राप्त नहीं हो सकता है । क्यों कि बोधि के अभाव में सम्यक् तप और संयम नहीं होता है । सम्यक् तप संयम के अभाव से मोक्षमार्ग की आराधना नहीं होती है और मोक्ष- વિનય ધર્મમાં સ્થાપિત કરે છે. અથવા ભાવાર્થ એ છે કે—કુતરી, સૂકર અને અવિનીત શિષ્યનું સ્વરૂપ સાંભળી આત્મહિતૈષી વિનયશીલ બને. ભાવાર્થ –આ ગાથા દ્વારા સૂત્રકાર એ ઉપદેશ આપે છે કે જે શિષ્ય આત્મ કલ્યાણને અભિલાવી છે, એનું કર્તવ્ય છે કે તે આ વિનય ધમનું આચરણ કરવામાં થોડો પણ પ્રમાદ ન કરે. કારણ કે અવિનીત શિષ્યનો આવી દુર્દશા થાય છે જે પૂતકણ શુનીની તથા સ્કર(ભૂંડણના બચ્ચાની) બાળકની થઈ છે, અવનીતને કઈ પણ વિશ્વાસ કરતું નથી. તે આ ભવમાં ગુરૂની અકૃપાને ભાજન બની દરેક સ્થળે અપમાન આદિ સ્થિતિને સહન કરે છે. અને ગ૭થી બહાર કરી દેવામાં આવે છે અને પરભવમાં ગુરૂની આશાતનાથી ધિના લાભથી પણ વંચિત રહ્યા કરે છે. બેધિ લાભ વિના કદી પણ શ્રેયસ્કર મુક્તિનો માર્ગ અને પ્રાપ્ત થઈ શકતો નથી. કેમકે બેધિના અભાવમાં સમ્યક્ તપ અને સંયમ હોતું નથી. સમ્યકુ તપ સંયમના અભાવથી મેક્ષ માર્ગની આરાધના બની શકતી નથી. અને મોક્ષમાર્ગની ·- प्रियदर्शिनी टीका. अ०१ गा. ७ विनयफलम् मालम्बनम् । यथा श्रीखण्डचन्दनतरुः समस्तमलयाचलकाननगतान् वृक्षान् सुर- भयति, यथा वा अमृतमयशीतलचन्द्रकिरणसंसर्गतो विकसत् कुमुदयनं मनोजमुगन्ध शीतलपवनमनोहरचन्द्रिकाभिर्जनमनःप्रसादकं भवति, यथा वा क्षीरसागरनिझरी स्वासन्नवर्तिनो वृक्षगुच्छगुल्मलतावल्लीप्रभृतीन नानाविधान् वनस्पतीन् रसप्रदानेन वर्धयन्ती मोदयति, एवं विनयविभूपितः खलु शीलेन कुलगणगच्छान् मोदयन् लोके चिन्तामणिरिव संमन्यते, कल्पतरुरिव सेव्यते, निधिरिव समाद्रियते, सुधेव परिपूज्यते ॥ ७॥ कर लेती है कि मुझे अपना कल्याण करना है-अतः वह नियागार्थी- मोक्षाभिलापी बन जाता है। और इस स्थिति में उसकी प्रत्येक क्रिया मोक्षप्राप्ति की ओर ही उसे ले जाने वाली होती रहती हैं, अतः वह किसी भी कुल, गणएवं-गच्छ से नहीं निकाला जाता है। भावार्थ-जिस प्रकार श्रीखण्डचंदन का वृक्ष समस्त मलयाचल के जंगल में रहे हुए वृक्षों को अपनी अपार सुगंधि से सुरभित करता रहता है । अथवा जिस प्रकार अमृतमय शीतलचन्द्र की किरणों के संसर्ग से विकसित कुमुदवन, मनोज्ञ, शीतल एवं सुगंधित वायु एवं मनोहर चांदनी के द्वारा प्रत्येक जन के मन को आल्हादित करता है। अथवा-जिस प्रकार क्षीर सागर की निझरी अपने निकट रहे हुए वृक्षों को उनके गुच्छों को गुल्मों एवं लतावल्ली आदि को रसप्रदान से वृद्धिं- गत अर्थात् चढ़ाती हुई उन्हें विकसित करती है इसी तरह विनय से મારે પોતાનું કલ્યાણ કરવું છે–આથી તે નિયાગાથ–મોક્ષ અભિલાષી બની જાય છે. અને એ સ્થિતિમાં એની પ્રત્યેક ક્રિયાઓ મોક્ષ પ્રાપ્તિની તરફ જ એને લઈ જવાવાળી થતી રહે છે. એટલે તે કઈ પણ કુળ, ગુણ અને ગચ્છથી દૂર કરવામાં આવતા નથી. મતલબ આને એ છે કે જે પ્રકારે શ્રીખંડ ચંદનનું વૃક્ષ સમસ્ત મલયાચલના જંગલમાં રહેલાં બધાં વૃક્ષોને પિતાની અપાર સુગંધીથી સુરભિત કરતું રહે છે. અથવા જે પ્રકારે અમૃતમય શીતળ કિરણના સંસર્ગથી વિકસિત કુમુદવન, મન, શીતળ અને સુગંધિત વાયુ એવી મનહર ચાંદની દ્વારા પ્રત્યેક જનના મનને આલ્પાદિત કરે છે. અથવા- જે પ્રકાર ક્ષીર સાગરની નિર્જરી (ઝરણાં) પિતાની નિકટ રહેલા વૃક્ષેને એની ડાળ વિગેરેને તથા કુલફળાદિ, પાંદડાં વગેરેને રસપ્રદાનથી વૃદ્ધિગત અર્થાત્ વધારે છે. અને વિકસીત કરે છે. આ રીતે વિનયથી વિભૂષિત બનેલ उ-८ ·उत्चराध्ययनसूरे विनयस्य फलमाह-सीलमित्यादि । यतः विनयात् , शीलं मूलोत्तरगुणलक्षण मतिलभेत-माप्नुयात् । अनेन विनस्य फलं शीलप्राप्तिरित्युक्तम् । शीलस्यापि फलं प्रदर्शयन्नाह–'युद्धपुत्ते. ' इत्यादि । युद्धपुत्र:-युद्धस्य आचार्यस्य पुत्र इव पुत्रः-शीलधारी शिप्यः, पुत्रशिप्ययोः शिक्षणीयतया साम्यात् । अतएव नियागार्यो- नियागो मोक्षस्तमर्थयतीति नियागार्थी-मोक्षाभिलापी कुतश्चित्-कुलगणगच्छतः न निष्कास्यते न पहिष्क्रियते । अयं भावः-विनीतः कुलगणगच्छानां सर्वेषा- अब उपसंहार करते हैं-'तम्हा.' इत्यादि। अन्वयार्थ अतः (तम्हा-तस्मात् ) अविनीत शिष्य की सर्व जगह दुर्दशा होती है साधु का कर्तव्य है कि वह (विणयं-विनयम् ) विनयरूप धर्मका (एसिजा-एपयेत्) पालन करे। इस विनय धर्म के पालन करनेका क्या फल है-इस यातको (सीलं पडिलभेजओ-शीलं प्रति लभेत यतः ) इस पद द्वारा सूत्रकार प्रकट करते हुए कहते हैं कि यह विनयधर्म, आचरित होने से आचरण करने वाले साधु के लिये मूलगुण और उत्तरगुणोंकी प्राप्ति कराता है। शील की प्राप्ति होने से वह शीलधारी शिष्य (युद्धपुत्ते नियागट्टी-बुद्धपुनः नियागाथी) गुरुजनों की दृष्टि में अपना पुत्र जैसा हो जाता है। क्यों कि पुत्र शिक्षणीय होता है और वैसे शिष्य भी शिक्षणीय होता है। इसी विचार से शिष्य को यहां पुत्र जैसा बतलाया गया है जब वह गुरु कृपा का पात्र हर तरह से हो जाता है तब यह बात भी स्वतः उसके हृदय में स्थान હવે ઉપસંહાર કરે છે – मन्वयार्थ-मेटसा माटे (तम्हा-तस्मात् ) विनीत शिष्यनी सस्थणेहु थाय छे. साधुनु तव्य छेते (विणय-विनयम् )विनय३५ धनु (एसिज्जा- एपयेत् ) पासन ४२. मा विनय धर्म पालन ४२वानुशुण छ. Pा पातने (सीले पडिलभेज्जओ-शीलं प्रति लभेत यतः). मा દ્વારા સૂત્રકાર પ્રગટ કરતાં કહે છે કે આ વિનય ધર્મ આચરિત હોવાથી આચરણ કરવાવાળા સાધુને માટે મુળગુણ અને ઉત્તર ગુણની પ્રાપ્તિ કરાવે છે. શીલની પ્રાપ્તિ थवाथी मे शीरधारी शिष्य (बुद्धपत्ते नियागट्ठी-बुद्ध-पुत्रः नियागार्थी) ગુરૂજનની દ્રષ્ટીમાં પોતાના પુત્ર જેવું બની જાય છે. કેમકે પુત્ર શિક્ષણીય હોય છે અને આવા શિષ્ય પણ શિક્ષણીય હોય છે. આ વિચારથી શિષ્યને અહિં પુત્ર જે બતાવવામાં આવેલ છે. જ્યારે તે ગુરૂકૃપાને પાત્ર દરેક રીતે બને છે ત્યારે આ વાત પણ સ્વતઃ એના દિલમાં સ્થાન કરી જાય છે કે तम्हा.' त्या પદ ·. मियदर्शिनी टीका. अ० १ गा. ८ विनयमाप्तेरुपायः युक्तानि अयंते मार्यते मुमुक्षुभिर्यः सोऽर्थः अव्यावाधसुखरूपो मोक्षस्तेन युक्तानि तत्मतियोधकानि । यद्वा-अर्चा हेयोपादेयरूपस्तेन युक्तानि-तत्पतिपाद कानि वीतरागशास्त्राणि शिक्षेत अभ्यस्येत् । अयं भावा-मोक्षमार्गप्रदर्शकानि शास्त्राण्येव उपादेयानि पारमार्थिकस्वरूपप्रतिपादकत्वात्, यथा सिन्धुस्तरङ्गैविलसति तथा स्याद्वादेविलसितानि रागद्वेपदोपपरिवर्जितानि अव्यावाधसुखजनकानि उत्पादव्ययप्रौव्यस्वरूपनिरूपाणि भगवद्ववनानि, तस्मात् तान्येवाभ्यसेदिति । के समीप (सया-सदा) सदा-काल (अजुत्तानि-अर्थयुक्तानि) मोक्ष- प्रतियोधक-अथवा हेयोपादेय तत्त्व प्रतिपादक-ऐसे वीतरागो-पदिष्ट शास्त्रोंका (सिक्खिना-शिक्षेत) अभ्यास करे। तथा (निरहाणि उ वजए-निरर्थानि तु वर्जयेत् ) इनसे विपरीत अन्य शास्त्रोंका वर्जन करें। भावार्थ-वस्तुका पारमार्थिक स्वरूप प्रतिपादन करने वाले होने से मोक्षमार्गके प्रदर्शक शास्त्र ही उपादेय है। जिस प्रकार समुद्र अपनी तरङ्गमालाओंसे शोभित होता है उसी तरह प्रभु के वचन स्वरूप आगमशास्त्र भी स्यावाद-शैली से सुशोभित होते हैं। इनमें राग एवं देपको बढाने वाली कथाएँ बिलकुल नहीं हैं। उनसे ये सदा वर्जित हैं। अव्यायाध सुख के ये जनक हैं । उत्पाद व्यय एवं धौव्य के यथार्थ स्वरूप का ये निरूपक हैं। इसलिये मोक्षाभिलापिओ को वीतराग प्रणीत शास्त्रका ही अभ्यास करना चाहिये। जिन में इस प्रकार की यातें नहीं हैं जो सर्वधा एकान्तवाद के पोषक असर्वज्ञोपदिष्ट शास्त्र हैं (अट्ठजुत्तानि-अर्थयुक्तानि) भाक्ष प्रतिमाय-मया योपाय तप प्रतिमा सेवा वितरणपहिष्ट शासोनी (सिक्खिज्जा-शिक्षेत्) सल्यास ४२. तथा (निरद्वाणि उ वज्जए-निरर्थानि तु वर्जयेत्) अनायी विपरित अन्य लोन! ત્યાગ કરે. ભાવાર્થ––વસ્તુનું પારમાર્થિક સ્વરૂપ પ્રતિપાદન કરવાવાળા હોવાથી મોક્ષમાર્ગના પ્રદર્શક શાસ્ત્ર જ ઉપાદેય છે. જે પ્રકાર સમુદ્ર પોતાની તરંગ- માળાઓથી શોભિત દેખાય છે એ જ રીતે પ્રભુના વચન સ્વરૂપ આગમ- શાસ્ત્ર પણ સ્યાદ્વાદશૈલીથી સુશોભિત હોય છે. તેમાં રાગ અને દ્વેશને વધા- રનારી કથાઓ બીલકુલ હોતી નથી. એનાથી એ સદા વર્જીત છે. અવ્યાબાધ સુખના એ જનક છે. ઉત્પાદ વ્યય, અને થ્રવ્યના યથાર્થ સ્વરૂપના એ નિરૂપક છે. આ માટે મેક્ષાભિવાષિઓએ વિતરાગ પ્રીતિ શાસ્ત્રનો જે અભ્યાસ કરે જોઈએ. જેમાં આ પ્રકારની વાત નથી, જે સર્વથા એકાન્તપાદને પોષનાર ·. उत्तराभ्ययन विनयः कथमेपणीय इत्याह- मूलम्-निसते सियाऽमुहरी युद्धाण अंतिएं सयो । अर्जुत्ताणि सिक्खिज्जा, निरहांणि 3 वजए ॥८॥ छाया- निशान्तः स्यात् अमुखारिः युद्धानाम् अन्तिके सदा । अर्थयुक्तानि शिक्षेत निरानि तु वर्जयेत् ॥ ८॥ टीका- 'निसंते इत्यादि'-निशान्त: नितरां शान्तः-उपशमयुक्ता-अन्तः क्रोध- परिवर्जनेन बहिश्च सौम्याकारेण प्रशान्तः स्याद्-भवेत् , अमुखारिः अविरुद्धभापी भियभापी सन् बुद्धानाम् आचार्याणाम् , अन्तिके-समीपे, सदा-सर्वकालम् अर्थ- विभूपित बना शिष्य भी शील से कुल, गण एवं गच्छ को प्रमुदित करता हुआ लोक में चिन्तामणि रत्न के समान माना जाता है कल्प- वृक्षके समान सेवित किया जाता है, निधिके समान आदरीणय होता रहता है और सुधा (अमृत) के समान पूजा जाता है ॥ ७ ॥ विनय पालन कैसे करना चाहिये इसे सूत्रकार इस निम्नलि- खित गाथा से स्पष्ट करते हैं-'निसंते.' इत्यादि । अन्वयार्थ (निसंते-निशान्तः) जो उपशम भाव से युक्त है- भीतर में जिसके क्रोध का उद्रेक नहीं होता है तथा याहिर से जिसका सदा सौम्य आकार बना रहता है ऐसा शिष्य (अमुखार) अविरुद्ध- भाषी-मियभापी-होता हुआ (बुद्धाणं अंतिए-बुद्धानां अन्तिके) आचार्यों શિષ્ય પણ શીલથી કુળ, ગણુ એટલે ગચ્છને પ્રસુંદિત કરીને લેકમાં ચિન્તા- મણી રત્ન સમાન માનવામાં આવે છે. કલ્પવૃક્ષના સમાન સેવિત કરવામાં આવે છે. નિધિની માફક આહત થંતા રહે છે. અને સુધાની (અમૃત) માફક પૂજાય છે. ઘણા વિનય પાલન કેવી રીતે કરવું જોઈએ તેને સૂત્રકાર આ નિચે બતાવેલ गाथाथी स्पष्ट रे छे. निसंते. त्याहि. मन्वयार्थ (निसंते-निशान्तः) २ ७५शम सापथी युत -रने અંદર ક્રોધનો ઉપદ્રવ થતો નથી. તથા બાહરથી જેને સદા સૌમ્ય આકાર भन्यो २ छ मेवा शिष्य (अमुखारी) अविनापी-प्रियलाषी: मनान (बुद्धाणं अंतिए-बुद्धानां अन्तिके) मायार्थानी सभिप (सया-सदा.) मेशा ·प्रियदर्शिनी टीका. अं०१ गा. विनयप्राप्तेम्पायः ६१ प्रशमसर-शोपणे प्रचण्डमार्तण्डकिरणरूपागि, भ्रमोत्पादने मृगतृष्णास्वरूपाणि, श्रद्धा जाग्रत हुए विना जीवको आत्म कल्याण का मार्ग दिखलाई नहीं देता है। अतः वह पतित होकर अनंत संसारी हो जाता है। इसीलिये लौकिक शास्त्रोंका अध्ययन वर्जनीय बतलाया गया है यदि इस भावना से उनका अध्ययन किया जाय कि देखु कि वीतराग प्ररू- पित शास्त्रों में और इनके उपदेश में कितना भेद है तो इस स्थिति में ज्ञानी को अनेकान्त शासन पर और अधिक दृढ श्रद्धा बढ़ जाती है। क्यों कि सच्चे मणिकी कीमत तो झूठे मणि के देखने से ही होती है। सच्चे मणिका परिचायक झूठामणि ही हुआ करता है। इसीलिये टीकाकार ने इन्हें महावत रूप पर्वत के भेदन करने में वज्रकी उपमा दी है। दावानल जिस प्रकार वन को भस्म करने में ढील नहीं करता उसी प्रकार निरर्थक शास्त्रों का अध्ययन भी मोक्षाभिलापिओं के तप और संयमरूप उद्यान को नाश करता है । जिस प्रकार ग्रीष्मकाल का प्रखर आतप-धूप सरोवर को शोषण करता है उसी प्रकार ये मोक्षमार्ग के उपदेश से विहीन शास्त्र भी मोक्षाभिलापी के प्रशमभावकोशुष्क करने में जरा सी भी कसर नहीं रखते हैं। मृगतृष्णा जिस प्रकार मृगों को વિના જીવને આત્મકલ્યાણને માર્ગ મળતો નથી. એટલે તે પતિત બની અનત સંસારી થઈ જાય છે આ માટે લૌકિક શાસ્ત્રોનું અધ્યયન વર્જનીય બતાવવામાં આવેલ છે. જો એ ભાવનાથી તેનું અધ્યયન કરવામાં આવે કે જેવું વિતરાગ પ્રરૂપિત શાસ્ત્રોમાં અને એમના ઉપદેશમાં કેટલે ભેદ છે તો આ સ્થિતિમાં જ્ઞાનીને અનેકાન્ત શાસન પર વધુ દ્રઢ શ્રદ્ધા બેસી જાય છે કેમકે સાચા મણિની કિંમત તે જુઠા મને જેવાથી જ થાય છે સાચા મણીને ઓળખાવનાર ખોટે મણી જ હોય છે. આ માટે ટીકાકારે તેને મહાવ્રતરૂપ પર્વતનું ભેદન કરનારા વજની ઉપમા આપી છે. દાવાનળ જે રીતે વનને ભસ્મ કરવામાં ઢીલ કરતો નથી, તેવી જ રીતે નિર- થક શાસ્ત્રોનું અધ્યયન પણ મેક્ષાભિલાષિઓના તપ અને સંયમરૂપ ઉદ્યાનને નાશ કરે છે. જે પ્રકાર પ્રીમકાળને પ્રખર આતાપ સરેવરનું સેશણ કરે છે. તેવા પ્રકારે મેક્ષમાર્ગનાં ઉપદેશથી વિહિન શાસ્ત્ર પણ મેક્ષ અભિલાષિના પ્રશમભાવને શુષ્ક કરવામાં કસર રાખતું નથી. મૃગજળ જેવા પ્રકારે મૃગને ·उत्तराभ्ययनसूत्रे निरर्थकानि मोक्षार्थवर्जितानि, यद्वा-हेयोपादेयरूपार्थानभिधायकानिवैशेषिकादीनि वात्स्यायनपणीतकामशास्त्राणि तु वर्जयेत्-परिहरेत् । अयं भावः-लौकिकशास्त्राणि तु-महाव्रतपर्वतभेदने वनोपमानि, तपःसंयमकाननविनाशने दावानलसमानि, वे निरर्थक शास्त्र हैं। उनका अभ्यास नहीं करना चाहिये । क्यों कि वे अपने अभ्यासियोंके लिये मोक्षमार्ग के यथार्थ स्वरूप से वंचित एवं अपरिचित है। अथवा-निरर्थक वे शास्त्र हैं कि जिनके अध्ययन करने से जीवोंको हेय और उपादेय रूप अर्थका भान न हो सके, जो इस प्रकार के मोक्ष अर्थ के अभिधायक नहीं है ऐसे वैशेपिक आदि-आदि द्वारा प्रणीत शास्त्र तथा वात्स्यायन दाराप्रणीत काम शास्त्रों का अध्ययन कभी भी मोक्षामिलापिओं को नहीं करना चाहिये । लौकिक-असर्वज्ञ- द्वारा उपदिष्ट लौकिक शास्त्र संसार बढ़ाने वाली ही शिक्षाओं से परि- पूर्ण हैं। इनसे साधुओं को अपने महाव्रतों को पालन कर- नेकी शिक्षा यथार्थतया प्राप्त नहीं होती है। अतः उनका अध्येता 'अर्थात्-अध्ययन करने वाला भद्रपरिणामी साधुजन अपने व्रतों से भी च्युत हो जाता है । इसलिये ऐसे शास्त्रों का अध्ययन महाव्रतरूप पर्वत को नष्ट करने के लिये वनका काम करता है। सम्यग्दर्शन की पुष्टि जबतक जीव की नहीं होती हैं-तबतक उसे समस्त द्रव्यों से भिन्न आत्मद्रव्य में दृढ श्रद्धा जाग्रत नहीं होती है। इस प्रकार के અસર્વજ્ઞોપદિષ્ટ શાસ્ત્ર છે તે નિરર્થક શાસ્ત્ર છે, તેને અભ્યાસ નહીં કરે જોઈએ. કેમકે તે આપણું અભ્યાસ માટે મેક્ષમાર્ગના યથાર્થ સ્વરૂપથી વંચિત અને અપરિચિત છે. અથવા–નિરર્થક તે શાસ્ત્ર છે કે જેનું અધ્યયન કરવાથી અને હેય અને ઉપાદેયરૂપ અર્થનું ભાન થઈ શકતું નથી. જે આ પ્રકારના મેક્ષ અર્થના અભિધાયક નથી એવા વૈશેષિક આદિ આદિ દ્વારા પ્રણત શાસ્ર તથા વાત્સ્યાયન દ્વારા પ્રત્ કામશાસ્ત્રોનું અધ્યયન કરી પણ મોક્ષના અભિલાષીએ કરવું ન જોઈએ. લૌકિક-અસર્વજ્ઞ–દ્વારા ઉપદિષ્ટ લૌકિક શાસ્ત્ર સંસાર વધારનારી શિક્ષાઓથી પરિપૂર્ણ હોય છે. તેનાથી સાધુઓને પોતાનાં મહાવ્રતનું પાલન કરવાની શિક્ષા યથાર્થ તયા પ્રાપ્ત થતી નથી, એટલે એનું અધ્યયન કરવાવાળા ભદ્રપરિણામ સાધુજન પિતાના તેથી પણ ચુત બની જાય છે. આ માટે એવા શાસ્ત્રોનું અધ્યયન મહા- વરૂપ પૂર્વતને નષ્ટ કરનાર વાનું કામ કરે છે. સમ્યગ્રદર્શનની પુષ્ટિ જ્યાં સુધી જીવને થતી નથી, ત્યાં સુધી તેને સમસ્ત દ્રવ્યથી ભિન્ન આત્મ- દ્રવ્યમાં દ્રઢ શ્રદ્ધા જાગ્રત થતી નથી. આ પ્રકારની શ્રદ્ધા જાગ્રત થયા ·- प्रियदर्शिनी टीफा. ५०१ पिनयप्राप्तेरुपायः गुरु परुपवचनानि ग्रीष्मणुसहसकिरणकिरणाचलीसमानि । तथापि स्वल्पेनैव समयेन सजला जलदावलीसमुत्थितसमीरसहचारिनीरकणिका इव परिणमन्तीति गुरूणां परुपवचनानि अनन्तहितविधायकानि मोक्षपयमदर्शकानि सावधकर्म- निवर्तकानि अमृतमयानि आसेवनाग्रहण शिक्षारूपाणि भवन्तीति मन्यमानः सन् सहेत । उक्तं च- शास्त्र किस तरह से सीखे सो यतलाते हैं-'अणुसासिओ.' इत्यादि। अन्वयार्थ-शिष्यजन यदि कदाचित् गुरुओं द्वारा कठोर वचनों से भी (अणुसासिओ-अनुशासितः) अनुशासित-शिक्षापाते हों तो भी उन्हें चाहिये कि वे (न कुप्पिना-न कुप्येत्) अपने शिक्षाप्रदाता गुरुजन पर कभी भी कुपित न हों। प्रत्युत ऐसी अवस्था में सत् और असत् के विवेक करने में ( पंडिए-पण्डितः) कुशलमति वह शिष्य (खंति सेविन क्षान्ति सेवेत)परुपभाषण को सहन करने रूप शांतिभावकाही सेवन करे । तथा (खुड्डेहिं सह संसग्गं हासं क्रीडं च वजए-क्षुद्वैः सह संसर्ग हास क्रीडं च वर्जयेत्) क्षुद्रजनों-याल अथवा पार्श्वस्थ अवसन्न- कुशील संसक्त-स्वेच्छाचारी साधुओं का संग वर्जन करें। तथा हास्य फ्रीडा का भी वर्जन करें। भावार्थ-यद्यपि गुरु महाराजके वचन उस समय शिष्य को ग्रीष्मऋतुके प्रखर सूर्यकी किरणों के समान मालूम पड़ते हैं परन्तु शाख ४४ रीते शीमयां ते तावे छ.-अणुसासिओ. त्यादि અવયાર્થ–શિવ્યજન જે કદાચ ગુરૂઓ દ્વારા કઠોર વચનોથી પણ अणुसासिओ-अनुशासितः) अनुशासित-शिक्षा मेगा डाय तो पशु तेभरे विचार येत (न कुपिज्जा-न कुप्येत् ) पोताना शिक्षा हाता ગુરૂજન ઉપર કદી પણ ક્રોધ ન કરે. પરંતુ એવી અવસ્થામાં સત્ અને અમને विव४ ४२पामा (पण्डिए-पंडितः) शमति शिष्य (खंति सेविज क्षान्ति सेवेत ) (२) ५२५ मापाने सहन ४२वा३५ शांति सेवन ४२. (खुइहिं सह संसमा हासं क्रिडं च वजए-क्षुद्रैः सह संसर्ग हास क्रीडां च वर्जयेत् ) ભૂજન, ૧ બાળ અથવા ૨ પાર્શ્વસ્થ, ૩ અવસાન, ૪ કુશીલ, પ સંસક્ત- વેચ્છાચારિ સાધુઓને સંગ વર્જન કરે. તથા હાસ્ય કિડાનું પણ વર્જન કરે. મતલબ તેને એ છે કે કદાચ ગુરૂ મહારાજનું વચન, તે સમયે શિષ્યને ઉનાળાના પ્રખર સૂર્યના કિરણે સમાન માલુમ પડે છે. પરંતુ પરિણામમાં તથા ·- ६२ उत्तराध्ययनसूत्र सकलापत्तिदायकविषयविलासमवर्तकानिदर्याधचतुर्गतिकसंसारपरिभ्रमणकारणानि सन्ति, तस्माद् विपमविपधरभुनावत् तानि दूरतः परिवर्जनीयानि ||८|| अर्थयुक्तानि कथं शिक्षेत ? इत्याह- मूलम्-अणुसोसिओ ने कुप्पिज्जा, खंति सेविज पंडिए । खुंडेहिं सह संसग्गं, हाँस क्रीड' चे वजए ॥९॥ छाया- अनुशासितः न कुप्येत् , शान्ति सेवेत पण्डितः। क्षुद्रैः सह संसर्ग, हास क्रीडां च वर्जयेत् ॥ ९ ॥ टीका- अणुसासिओ.' इत्यादि-अनुशासितः-गुरुभिः कठोरवचनैस्तजि- तोऽपि न कुप्येत् कोपं न कुर्यात् । किं तर्हि ? इत्याह-खंति.' इत्यादि । पण्डिता सदसद्विवेकवान् सन् क्षान्ति-परुपभापणसहनरूपां सेवेत । अयं भावः---यद्यपि जलका भ्रम उत्पन्न करती है उसी तरह मिथ्या शास्त्र भी मोक्षाभिला- पिओंके लिये यथार्थस्वरूप का ज्ञान न कराकर केवल वस्तु के स्वरूप में भ्रमोत्पादक होते हैं। समस्त आपत्ति-एवं विपतियों को देने वाले विषय कपायोंकी ही इनसे केवल वृद्धि होती रहती है अतः इनसे संसार का अन्त न आकर जीवों के अनन्त संसार के मार्ग की ही पुष्टि होती है और इसी वजह से यह जीव इस चतुर्गति स्वरूप संसार में इतस्ततः परिभ्रमण किया करता है। इस लिये जिस प्रकार जहरीले सर्पका दूर से ही परिहार कर दिया जाता है उसी प्रकार मोक्षाभिला- षिओं को इन निरर्थक शास्त्रोंका परिहार कर देना चाहिये ॥८॥ જળને ભ્રમ ઉત્પન્ન કરે છે, તેવી રીતે મિથ્યાશાસ્ત્ર પણ મજ્ઞ અભિલાષીઓ માટે યથાર્થ સ્વરૂપનું જ્ઞાન ન કરાવતાં કેવળ વસ્તુના સ્વરૂપમાં ભ્રમેત્પાદક બને છે. સમસ્ત આપત્તિ અને વિપત્તિને દેવાવાળા વિષય કષાયોની જ તેનાથી ફક્ત વૃદ્ધિ થતી રહે છે. જેથી તે વડે સંસારને અંત ન આવતાં જેને અનંત સંસારના માર્ગમાં લઈ જાય છે, અને એ કારણે આ જીવ આ ચતુ- તિરૂપ સંસારમાં અહિં તહિ ભટકતો રહે છે. આ માટે જે પ્રકારે જહેરીલા સાપને દુરથી જ ત્યાગ કરવામાં આવે છે, તેવી રીતે મોક્ષના અભિલાણિઓએ આવા નિરર્થક શાસ્ત્રને ત્યાગ કર જોઈએ૮ ·प्रियवशिनी टीफा. अ.१ गा. ९ घालपार्श्वस्थाविसंसर्गस्य हेयता. ननु बालपार्थस्थादिसंसर्ग सत्यपि साधोः का हानिः? दृश्यते हि वैडूर्यमणिः काचसहयोगेऽपि काचधर्म नामोति, एवमात्मार्थिनी मुनेर्वालपार्श्वस्यादि- संसर्गे सत्यपि स्वाचारपरिवर्तनं न स्यात् ? अनोच्यते-जीवो हि संसर्गदोपानु- भावतो वालपार्थस्थाद्याचरितममादादिभावनाभावितत्वात् द्रुतमेव तद्भाव मामोति, यथा-निम्बोदकवासितायां भूमौ कचिदाम्रक्षः समुत्पन्नः, पुनस्तत्रामस्य निम्बस्य च द्वयोरपि मूले मिलिते, ततश्च संसर्गदोपादाम्रो निम्वत्वं प्राप्य कठोर अक्षरों से युक्त गुरुजनों के वचनों से तिरस्कृत हुए शिष्यजन महत्त्व को प्राप्त करते हैं। जबतक मणी शाण पर नहीं चढाया जाता है तबतक वह अपने उत्कर्ष को प्राप्त नहीं कर सकता है और न राजाओं के मुकुटों में भी जड़ा जाता है। साधु यदि बाल एवं पार्श्वस्थ आदि की संगति करे तो उसकी इससे क्या हानि है। क्यों कि देखा जाता है कि वैडूर्यमणि काचमणि के साथ रहते हुए भी उसके धर्मको अर्थात् काच के गुण को ग्रहण नहीं करता है इसी प्रकार पार्श्वस्थ आदि की संगति में रहा हुआआत्मार्थी साधु भी अपने आचार विचार से परिचलित नहीं हो सकता ? प्रश्न ठीक है-परन्तु यह ध्यान रखना चाहिये कि भद्रपरिणामी आत्मा निमित्ताधीन होता है। निमित्त मिलने पर निमित्त के अनुसार शीघ्र ही उसका परिणमन हो जाता है। जिस प्रकार जिस भूमि में नीमके वृक्ष लगे हुए होते हैं और उसी भूमिमें यदि आम का भी वृक्ष लगा दिया जावे तो वह नीमके मूल के કાર અક્ષરોથી ભરેલા ગુરૂજનના વચનેથી તિરસ્કૃત થયેલ શિષ્યજન મહત્વને પામે છે. જ્યાં સુધી મને સરાણ ઉપર ચડાવવામાં આવતો નથી ત્યાં સુધી તે પિતાના ઉકને પ્રાપ્ત કરી શક્તો નથી. અને ન તે એ રાજાઓના સુગમાં જડાય છે. સાધુ જે બાલ અને પાશ્વસ્થ આદિની સંગતિ કરે તે એથી એને કંઈ જ નુકશાન થતું નથી. કેમકે જોઈ શકાય છે કે વર્ષમણી કાચ મણીની સાથે રહેવા છતાં પણ એ કાચના ગુણ ગ્રહણ કરતા નથી. આ રીતે પાશ્વસ્થ આદિની સંગતિમાં રહેલા આત્માર્થ સાધુ પણ પિતાના આચાર વિચારથી પરિચલિત થતા નથી? પ્રશ્ન ઠીક છે પરંતુ એ ધ્યાનમાં રાખવું જોઇએ કે ભદ્રપરિણામી આત્મા નિમિત્ત આધિન બને છે. નિમિત્ત મળવાથી નિમિત્તના અનુસાર જલ્દીથી તેનું પરિણમન થઈ જાય છે. જે પ્રકારે જે ભૂમિમાં લીમડાનાં વૃક્ષો લાગેલાં હોય છે. અને એ જ ભૂમિમાં જે આંબાનું વૃક્ષ વાવવામાં આવે તે લીમડાના મૂળ સાથે તેના મૂળ મળવાથી ·६४ उत्तराध्ययनसूत्रे गीमिगुरूणां परुपाक्षरामि, स्तिरस्कृता यान्ति नरा महत्त्वम् । अलब्धशाणोत्कपणा नृपाणां, न जातु मौलौ मणयो वसन्ति ॥१॥ च-पुनः क्षुदैन्यालैः, अथवा पार्श्वस्थावसन्नकुशीलसंसक्तयथाच्छन्दः सह संसर्ग-सङ्गं वर्जयेत् । परिणाम में वे जल से भरे हुए मेघ के समय उत्पन्न वाय के साथ जल कणिका के समान हितविधायक होते हैं। जिस प्रकार वर्षांकाल में जब आकाश में घटाएं घिर आती हैं तो उससमय वायु का भी संचार होने लगता है-आंधी उठने लगती है और उसके उठते ही वे घटाए वरसने लगती हैं। इससे आतपतप्त-गरमीसे पीडित आत्माओं को शीतलता का अनुभव होने लगता है। इसी प्रकार उस समय गुरुजनों के वचन कठोर प्रतीत होते हैं परन्तु भविष्य में वे शिष्यों के लिये आत्मकल्याण के साधक होने से अनंत शीतलताप्रदान करने वाले हो जाते हैं। शिष्यजन को गुरु के वचन अनंतहित विधायक, मोक्षपथप्रदर्शक,सावद्यकर्मनिवर्तक अमृतस्वरूप जानकर सहते रहना चाहिये । क्यों कि इनसे शिष्योंको आसेवनशिक्षा एवं ग्रहण शिक्षा प्राप्त होती है व्रतों को ग्रहण करना एवं उनका सम्यग्रीति से पालन करना यह शिक्षा गुरु के वचनोंसे ही शिष्यों को मिलती है। कहा भी है-गीमिगुरूणां इत्यादि- તે જળથી ભરેલા મેઘના સમયે ઉત્પન્ન થતા વાયુની સાથે જનકણિકાના જેવાં હિત વિધાયક હોય છે. જે પ્રકારે વર્ષાકાળમાં જ્યારે આકાશમાં ઘટાઓ ઘેરાય છે. એ સમયે વાયુને પણ સંચાર થાય છે. અને આંધી ઉઠવા લાગે છે. અને આંધીના આગમનથી તે ઘટાઓ વરસવા લાગે છે. એનાથી (તડ- કાથી તપેલ) આતપતપ્ત આત્માઓને શીતળતાને અનુભવ થવા લાગે છે. આ પ્રકારે એ સમયે ગુરૂજનનું વચન કઠોર જણાય છે. પરંતુ ભવિષ્યમાં તે શિષ્યોને માટે આત્મ કલ્યાણનું સાધક હોવાથી અનંત શિતળતા આપનાર બને છે. શિષ્યને ગુરૂનાં વચન અનંત હિત વિધાયક, એક્ષપથ પ્રદર્શક સાવધ કર્મ નિવર્તક અમૃત સ્વરૂપે જાણીને સહી લેવા જોઈએ. કેમકે તેનાથી શિને આસેવન શિક્ષા અને ગ્રહણશિક્ષા પ્રાપ્ત થાય છે. તેનું ગ્રહણ કરવું અને તેને સમ્યગ્રરીતિથી પાલન કરવું આ શિક્ષા ગુરૂના વચનથી જ शिष्याने भले छे. इथु ५४ छ--गीभिर्गुरुणा. त्याह- ·- मियदर्शिनी टीका. अ० १ गा. ९ हास्यफ्रीडयोहयता. तथा-हासं-हसनं, क्रीडां-कन्दुकादिकां च वर्जयेत् , ज्ञानावरणीयाद्यष्टविध- कर्मवन्धजनकत्वादिति भावः। उक्तंच-"जीवे णं भंते ! हसमाणे वाउस्मुयमाणे वा कइ कम्मपगडीओ बंधइ ? । गोयमा ! सत्तविहवंधए वा अविहवंधए वा" छाया-जीवः खलु भदन्त ! हसन् वा उत्सुकन् वा कति कर्मप्रकृतीव- ध्नाति, गौतम ! सप्तविधयन्धको वा अष्टविधवन्धको वा इत्यादि । क्रीडाविपये- ऽप्येवमेवागमोऽनुसन्धेयः॥९॥ के महत्व को भी विनष्ट कर देता है एवं दशविध धर्मको ध्वस्त कर देता है। इसलिये क्षुद्रों का तथा बालकों का संसर्ग सदा परिहार्य बतलाया गया है। तथा वालआदिजनोंकी संगति से निंदा होती है एवं पापकार्यों में अनुमति देने की भी आदत पड़ जाती है। इसी तरह ज्ञानावरणीय आदि अप्टविध कर्मों के बंध के जनक होने से साधुजन को बालोंके साथ हँसी करना, फ्रीड़ा करना आदि अकर्तव्योंका भी परिहास कर देना चाहिये । प्रभुका स्वयं भी ऐसा ही उपदेश है-"जीवे णं भंते ! हसमाणे उस्तूयमाणे वा कह कम्मपगडीओ पंधइ ? गोयमा ! सत्तविहवंधए वा अविबंधए चा" इत्यादि-प्रभु से गौतमने प्रश्न किया हे भदन्त ! यह जीव जय हँसी करता है अथवा उत्सुक होता है तव कितने कर्मकी प्रकृतियों का बंध करता है ? तच प्रभु ने उत्तर दिया कि हे गौतम ! इस अवस्था में यह जीव सात प्रकार के या आठ प्रकार के कर्मोंका बंध करता સંયમના મહત્વને પણ નાશ કરી નાખે છે. એમ જ દશવિધ ધર્મનો પણ ધ્વસ્ત કરી નાખે છે. આ માટે શુદ્રોને તથા બાલકને સંસર્ગ સદા પરિહાર્ય બતાવવામાં આવેલ છે. તથા બાળ આદિ જનની સંગતિથી નિંદા થાય છે. તેમજ પાપકાર્યોમાં અનુમતિ દેવાની પણ આદત પડી જાય છે. આ રીતે જ્ઞાનાવરણીય આદિ આઠ કર્મનાં બંધનોના જનક હેવાથી સાધુજનોએ હાંસી કરવી, કિડા કરવી આદિ અકર્તવ્યને પરિહાર કરી દે જોઈએ. प्रभुना स्वयं सावा. पहेश छे. "जिवेणं भंते ! हसमाणे वा उस्सूयमाणे वा कइ कम्मपगडीओ बंधई ? गोयमा ! सत्तविह बंधए वा अढविह बंधए पा०" ઈત્યાદિ–પ્રભુથી ગૌતમે પ્રશ્ન કર્યો હે ભદન્ત ! આ જીવ જ્યારે હસે છે ત્યારે કેટલા કર્મની પ્રકૃતિઓને બંધ કરે છે? પ્રભુએ ઉત્તર આપ્યું કે હે ગૌતમ તમ! આ અવસ્થામાં આ જીવ સાત પ્રકારના અથવા આઠ પ્રકારના કર્મોને ·उत्तराभ्ययन फटुफलो भवति । अपरं च बालपार्थस्थादिसंसर्गा लोके गही जनयति, सर्व एवैते साधव एवंभूता इति, तथा पापेऽनुमतिमुत्पादयति । अयं भावः-यथा- रजापुञ्जो मणिगणं मलिनयति, राहुश्चन्द्रमण्डलमभामपकर्षयति, लोमः सर्वगुण- गणं विनाशयति, हेमन्तः कमलपनं मलीनयति, तथा-क्षुद्रसंसर्गः शान्त्यादिगुणगणं मलिनयति, लब्ध्यादिप्रभावमपकर्पयति, तपःसंयमजनितमहत्त्वं विनाशयति, दश-- विधधर्म मलीनयति, तस्मात् क्षुद्रसंसर्गः परिवर्जनीय इति । साथ अपने मूल से मिला रहने पर कटुकफल देने लगता है। यह यात प्रसिद्ध है। इसलिये संसर्ग के दोप से जैसे आम्र निम्यभाव को प्राप्त होकर कडुवे फल देने लगता है उसी प्रकार आत्मार्थी साधुजन भी चाल पार्श्वस्थादि के संगति से स्वाचार भ्रष्ट हो जाते हैं। आम्र पर नीमका ही प्रभाव पड़ता है-नीम पर आम का नहीं-कारण कि बुरी वस्तु का ही अधिक प्रभाव पड़ा करता है और वही वस्तु दूसरों को जल्दी अपने अनुरूप परिणमा लेती है-यह एक स्वाभाविक बात है। यह तो आंखोंदेखी वाते हैं कि धूलि का पुंज मणिगणको भी मलिन बना देता है। राहुचन्द्रमंडल की प्रभा का अपकर्पक होता है, लोभ समस्त सद्गुणोंका.लोपक होता है । हेमन्त ऋतु कमलवन को दग्ध कर देता है । इसी तरह यह भी मानने में कोई आपत्ति नहीं है कि क्षुद्र- जनों का संसर्ग भी साधुजनों के शांति आदि गुणगणों को मलिन बना देता है । उनके प्राप्त प्रभाव को कम कर देता है। तप एवं संयम કડવાં ફળ આપવા લાગે છે. આ વાત પ્રસિદ્ધ છે. આ માટે સંસર્ગના દેશથી જેમ આંબે લીમડાના ભાવને પામી કડવાં ફળ આપનાર બને છે એ જ રીતે આત્માથી સાધુજન પણ બાળ પાર્થસ્થાદિના સંગથી સ્વાચારભ્રષ્ટ બની જાય છે. આંબા ઉપર લીમડાને જ પ્રભાવ પડે છે, લીમડા ઉપર આંબાને નહીં કારણ કે ખરાબ વસ્તુને અધિક પ્રભાવ પડે છે. અને વસ્તુ બીજાઓને જલ્દી પિતાના જેવી બનાવે છે. આ એક સ્વાભાવિક વાત છે આ તે આંખે જોયેલી વાત છે કે ધુળને વટેળ મણીઓને પણ મલીન બનાવી દે છે. રાહુ ચંદ્ર મંડળ તેજને ઢાંકી દે છે. લેભ સમસ્ત સદ્દગુણોને લેપનાર હોચ છે. હેમન્ત કમળ વનને બાળી નાખે છે. આ રીતે એ માનવામાં કોઈ અયુક્તિ નથી કે શુકજનને સંસર્ગ પણ સાધુજનેના શાંન્તી આદિ ગુણોને મલીન બનાવી દે છે. એના પ્રાપ્ત પ્રભાવને ઓછો કરે છે, તપ અને ·" प्रियदर्शिनी टीका. अ०१ गा. २० मोधवशतो मृपावादादिनिषेधा, ६९ शोध के आवेश से मृपाभापण मत करो। (यहुयं माय आलवे-पहुकं माच आलपेत्) व्यर्थ आलजालस्प बचनोंका उच्चारण मत करो-अनर्थ प्रलाप मत करो-अधिक मत बोलो। (कालेण य अहिनित्ता-कालेन चाधीत्य ) प्रथम पौरुपी में स्वाध्याय करके (तओ एगओ झाइज-ततः एकाकी ध्यायेत् ) द्वितीय पौरुपी में एकाकी होकर सूत्रार्थका चिन्तवन करो। उपलक्षण से तृतीय पौरुपी में भिक्षाचयी, एवं चतुर्थी पौरुपी में भण्डोपकारण की प्रतिलेखना के बाद पुनः स्वाध्याय करो। यह बात स्वयं सूत्रकार छाईस वें अध्ययन में कहेंगे। भावार्थ-इस सूत्र द्वारा प्रकारान्तर से विनय धर्मका शिष्य- जनों को उपदेश देते हुए सूत्रकार कहते हैं कि हे शिष्यों यदि तुम इस विनय धर्मको पालन करने के अभिलापी हो तो तुम्हारा यह कर्त- न्य है कि तुम क्रोध के आवेशमें आकर कभी भी मृपाभाषण मत करो। क्यों कि इस प्रकार करनेसे विनयधर्मकी पालना नहीं होती है मृपा- भापण के निव से उसके साथ-साथ मान,माया,लोभ, एवं हास्यादि कों का भी विनयवान को त्याग कर देना चाहिये । मृपावादादि को त्याग करने का कारण यह है कि इस प्रकार की प्रवृत्ति करने वाला भूपाला न श (बहुयं माय आलवे-बहुकं माच आलपेत् ) या રૂપ વચનનું વ્યર્થ ઉચ્ચારણ ન કરો-અનર્થ પ્રલાપ ન કરે–વધારે ન બોલો (कालेण य अहि जित्ता-कालेन चाधीत्य ) प्रथम पौ३पीमा स्वाध्याय ४२N ( तओ एगओ झाइज्ज-ततः एकाकी ध्यायेत् ) मा पो३पीमा मेstी यधने सूत्रानु ચિંતવન કરો. ઉપલક્ષણથી ત્રીજા પૌરૂપીમાં ભિક્ષા ચર્યા અને ચોથા પૌરૂષીમાં ભડપકરણની પ્રતિલેખના પછી ફરી સ્વાધ્યાય કરો. આ વાત સૂત્રકાર પિતે ૨૬ મા અધ્યયનમાં કહેશે. लावार्थ –આ સૂત્ર દ્વારા પ્રકારાન્તરથી વિનય ધર્મને શિગજનેને ઉપદેશ આપતાં સૂત્રકાર કહે છે કે હે શિષ્ય! જે તમે આ વિનયમનું પાલન કરવાના અભિલાષી છે તે તમારું એ કર્તવ્ય છે કે તમે ક્રોધના આવેશમાં આવી કદી પણ મૃષાભાષણ કરે નહીં. કેમકે આ પ્રકારે કરવાથી વિનય ધર્મની પાલન થતી નથી. મૃષાભાષણના નિષેધથી એની સાથે માન, માયા, લેભ અને હાસ્યાદિકને પણ વિનયવાને ત્યાગ કરી દેવો જોઈએ. સૂકાવાદાદિકેને ત્યાગ કરવાનું કારણ આ છે કે આ પ્રકારની પ્રવૃત્તિ ३२५- ·उत्तरांध्ययनले पुनरपि प्रकारान्तरेण विनयमुपदिशन्नाह- मूलम्-मौ ये चंडालियं कॉसी, वहुंयं मा ये आलवे । कालेण ये अहिजित्ता, तओ झाइज एगओ॥१०॥. छाया- मा च चण्डालीकं कार्पोद्, बहु मा च आलपेत् । कालेन चाधीत्य, ततो ध्यायेत् एककः ॥ १० ॥ टीका- 'मा य' इत्यादि-च शब्दः समुच्चयार्यकः । चण्डालीक-चण्ड:-क्रोध- स्तदशादलीक-मृपाभापणं मा कापी-मा कुर्यात् , इदमुपलक्षणं मानमायालोभ- भयहास्यादीनाम् । उक्तंच- मुसावाओ उ लोगम्मि, सब्बसाहूहि गरिहिओ। अविस्सासो य भूयाणं, तम्हा मोसं विवज्जए ॥ (दशवै. ६ अ. १३ गा.) छाया- मृपावादस्तु लोके, सर्वसाधुभिर्गतिः । अविश्वासश्च भूतानां, तस्मादमृपा विवर्जयेत् ।। च-पुनः बहुकं-बवेव बहुकम्-अतिशयम् आलजालरूपं मा आलपेत्मा वदेत् । बहुभापणे वहवो दोपा भवन्ति । उक्तं च- है। इसी तरह क्रीडाके विषय में भी समझ लेना चाहिये ॥९॥ दूसरे प्रकार से भी इसी विनयधर्मका सूत्रकार उपदेश करते हैं-'माय.' इत्यादि । अन्वयार्थ-शिष्यजनों को संबोधित करते हुए सूत्रकार कहते हैं कि हे शिष्यो ! तुम (चण्डालियं माम कासी-चंडालीकं मा चकार्षीत् બંધ કરે છે. આ રીતે કીડાઓના વિષયમાં પણ સમજી લેવું જોઈએ. ૯ બીજા પ્રકારથી પણ આ વિનય ધર્મને સૂત્રકાર ઉપદેશ કરે છે- - माय० त्यादि અન્વયાર્થ-શિષ્યજનેને સંબોધન કરતાં સૂત્રકાર કહે છે કે હે शिध्या! त चंडालियं माम कासी-चंडालोकं मा चकार्यात् ) अपना आवेशया

·प्रियदर्शिनी टीका. १०१ गा. १० क्रोधवशतो मृपावादादिनिपेघा, ७२
पालने का आदेश है । यहुभाषण में अथवा विना विचार किये भापण
में न तो साधु के मूलगुणरूप इस समिति का ही पालन होता है और
न गुप्ति का ही । इसीलिये यहुभापण में “ बहुत दोप है" अन्यत्र भी
ऐसा ही कहा है-
पहुभापणमुन्मादं स्वाध्यायध्यानभंजनं कुरुते ।
अहितमनर्थकरं तत् , भवति च पीडाकरं नितराम् ॥१॥
बहुभापणात् द्वितीयं नश्यति, तावन्महाव्रतं तस्मात् ।
स्यादेव कर्मबंधस्तस्माद् दीर्घाध्वसंसारः ॥ २॥
बहुत आलजालस्प यकवाद करने वालोंके उन्माद रोग हो जाता
है। साधु के स्वाध्याय एवं ध्यान में विघ्न पड़ता है-स्वाध्याय ध्यान
नष्ट हो जाते है। बहुभापण से अनेक अनर्थ होते है। ज्यादा इस
विषय में और क्या कहा जाय साधु का इस हालत में द्वितीय सत्य-
महाव्रत भी खंडित हो जाता है अतः यहुभाषीके कर्म बहुत बन्धते हैं
और वह दीर्घ संसारी होकर संसार में परिभ्रमण करता है।
"कालेण" इस पद से सूत्रकार साधु का क्या कर्तव्य है यह
यात दिखलाते हैं। वे कहते हैं कि साधु को प्रथम पौरपी में स्वाध्याय
સમિતિ અને વચનગુપ્તિ પાળવાને આદેશ છે. બહુ ભાષણમાં અથવા વિચાર
કર્યા વગરના ભાષણમાં ન તે સાધુના મુળગુણ રૂપ એ સમિતિનું પાલન
થાય છે અને ન ગુપ્તિનું પણ આ માટે બહુ ભાષણમાં “ઘણે દેવ છે”
બીજામાં પણ તેમજ કહ્યું છે.
वहुभाषणमुन्मादं स्वाध्यायध्यानभंजनं कुरुते ।
अहितमनर्थकरं तत् भवति च पीडाकरं नितराम् ॥११॥
बहुभाषणात् द्वितीयं नश्यति तावन्महाव्रतं तस्मात् ।
स्यादेव कर्मबंधस्तस्मात् दीर्घाध्वसंसारः
આલ જલરૂપ વધુ બકવાદ કરવાવાળાને ઉન્માદ રોગ થઈ આવે છે.
સાધુના સ્વાધ્યાય અને ધ્યાનમાં વિબ પડે છે–સ્વાધ્યાય ધ્યાન નષ્ટ થઈ જાય
છે. બહુ ભાષણથી અનેક અનર્થ થાય છે. આ વિષયમાં વધુ શું કહેવાય. સાધુનું
આ હાલતમાં બીજું સત્ય મહાવ્રત પણ ખંડિત થઈ જાય છે. એટલે બહુભાવીનાં
કર્મ વધુ બંધાય છે. અને તે દીર્ઘ સંસારી બની સંસારમાં પરિભ્રમણ કરે છે.
"कालेण" मा ५४थी सूत्रधार साधुनु शुतव्य छे मा वात मतावे
છે, તેઓ કહે છે કે સાધુને પ્રથમ પૌરૂપમાં સ્વાધ્યાય કર જોઈએ. પછી
॥२॥

·७ उत्तराध्ययनसूत्रे बहुभापणमुन्माद, स्वाध्यायध्यानभञ्जनं कुरुते । अहितमनर्थकरं तद्, भवति च पीडाकरं नितराम् ॥१॥ बहुभापणाद् द्वितीय, नश्यति तावन्महावतं तस्मात् । स्यादेव कर्मवन्ध,-स्तस्माद् दीर्याध्वसंसारः ॥ २ ॥ तर्हि किं कुर्यात् ? इत्याह-कालेण.' इत्यादि । 'कालेग'-इत्यत्र सप्तम्यर्थे तृतीया; काले-प्रथमपौरुष्यां तु, चकारस्त्यर्थवाचकः, अधीत्य स्वाध्यायं कृत्वा ततः तदनु द्वितीयपौरुप्याम् एकका-एकाफी सन् भावतो रागादिरहितः, द्रव्यतो विविक्तशयनासनादिसंस्थः ध्यायेत्-सूत्राथै चिन्तयेत् । उपलक्षगमेतत् तृतीयचतुर्य- पौरुष्योरपि, तथा च-तृतीयपौरुप्यां भिक्षाचर्य चतुथ्यो पुनः स्वाध्यायं कुर्या- दित्यर्थः। वक्ष्यति पड्विंशेऽध्ययने- साधु साधु नहीं है वह साध्वाभास है । कहा भी है कि- मुसावाओ उलोगम्मि सब्यसाहहिं गरिहिओ। अविस्सासो य भूयाणं तम्हा मोसं विवजए । (दशवै०६ अ.१३ गाथा) यह मृपावाद सर्व-साधुओं अर्थात् तीर्थकर आदि महापुरुषों द्वारा गर्हित-निन्दित है, दूसरे मृपावादी पर जगत का कोई भी प्राणी विश्वास नहीं करता है, अर्थात् वह सब के लिये अविश्वास्य होता है। इसी प्रकार बहुत बोलने से भी विनय धर्म यथावत् पालित नहीं हो सकता है । क्यों कि इस अवस्था में ऐसे भी कई शब्द निकल जाते हैं जो व्यर्थ होते हैं एवं सुनने वाले के लिये भी कष्टप्रद होते हैं । जो मन में आया सो बोल देना-यह प्रवृत्ति साधु मार्ग की नहीं है। इसमें तो बड़ी सावधानी रखनी पड़ती है। इसी लिये भापासमिति एवं वचनगुप्ति વાળા સાધુ સાધુ નથી તે સાધ્વાભાસ છે. કહ્યું પણ છે કે- मुसावओ उ लोगम्मि सव्वासाहु हिं गरिहिओ । अविस्तासो य भूयाणं तम्हा भासं विवज्जए । दशवै०६ अ. १३ गाथा. આ મૃષાવાદ સર્વ સાધુઓ અર્થાત્ તીર્થકર આદિ મહાપુરૂદ્વારા ગ્રહિત છે. બીજા મૃષાવાદી ઉપર જગતના કેઈપણ પ્રાણું વિશ્વાસ કરતા નથી તે બધાને માટે અવિશ્વાસ હોય છે. આ પ્રકારે બહુ બોલવાથી પણ વિનયધર્મ યથાવત પાલિત નથી થઈ શકતે. કેમકે એ અવસ્થામાં એવા પણ કોઈ શબ્દ નિકળી જાય છે, જે વ્યર્થ હોય છે, અને સાંભળવાવાળાને માટે પણ દુઃખદાયક હોય છે. જે મનમાં આવ્યું તે બોલી નાખ્યું–આ કામ સાધુનું નથી. એણે તે ખૂબ જ સાવધાની રાખવી પડે છે. આ માટે ભાવ ·" प्रियदर्शिनी टीका. अ० १ गा० ११ क्रोधवशतो मृपाभापणे तदनपलापः च-पुनः, अकृतम् अनाचरितं चण्डालीकादिकं, नो कृतमिति-मृपाभापणं मया न कृतमित्येव भाषेत । अयं भावः-गुरुशुश्रूपाकारिणोऽपि शिप्यस्य कथंचिदतीचार- संभवे गुरुसंनिधौ तदालोचना करणीया । आलोचना हि-मोक्षमार्गविघातकानाम- नन्तसंसारवर्धकानां माया-निदान-मिथ्यादर्शनशल्यानां निष्कर्पणी, ज्ञानावरणीया- द्यष्टविधकर्ममलापकपणी, शुद्धात्मस्वरूपदर्शनी, तत्त्वातच्चविमर्शनी, अव्यावाध- मुखवपिणीति ॥११॥ आहच कदाचित् ) यदि अकस्मात् (चंडालियं कटु-चंडालीक कृत्वा । फ्रोध के आवेश से अकस्मात् झूठ बोला गया हो तो भी उसे (कयापि न निन्दुविन-कदापि न नि वीत) कभी भी किसी भी परिस्थिति में छिपाना नहीं चाहिये । (कडं कडेत्ति भासेन्जा-कृतं कृतमिति भाषेत ) ऐसा नहीं कहना चाहिये कि मैंने क्रोधादिक के आवेश से असत्य भाषण नहीं किया है-किन्तु ऐसा ही कहना चाहिये कि मेरे द्वारा क्रोधादिक के आवेश से असत्यभापण अवश्य-अवश्य हुआ है, (अकडं नो कडेत्ति य-अकृतं नो कृतमिति च) और जो क्रोधावेशसे असत्य नहीं बोला गया हो तो ऐसा भी नहीं कहना चाहिये कि मैंने असत्य भापण किया है। भावार्थ-यदि क्रोधादिक कपायों के आवेश से सहसा असत्य भाषण हो भी जाय तो उसे यह नहीं कहना चाहिये कि मैंने असत्य भापण नहीं किया है। जैसे रक्त से दूपित वस्त्र रक्तसे धोने आहच्च-कदाचित्-४ाय यदि-मस्मात् चंडालियं कटु-चंडालीकंकृत्वा अधना मावशथी २४भात् मासी पाडायत ५५ तेने कयावि न निन्दु- विज्ज-कदापि न निनुवीत ४ी ५ । ५५५ परिस्थितिमा छुपावj नही नये. कई कडेत्ति भासेज्जा-कृतं कृतमिति भाषेत ओम न हे नेमे में जोधा. દિકના આવેશમાં અસત્ય-ભાષણ કરેલ નથી–પરંતુ એવું કહેવું જોઈએ કે भासथी औधना मावेशमा असत्य लापy १३२४३२ थयु छे. अकडं नो कडे- त्ति य-अकृतं नो कृतमिति च भने ने अधाशना सीधे असत्य नमोसायुडाय તે એવું પણ ન કહેવું જોઈએ કે મેં અસત્ય ભાષણ કર્યું છે. મતલબ આને એ છે કે જે ક્રોધાદિક કક્ષાના આવેશથી સહસા અસત્ય-ભાપણ થઈ જાય તો એવું ન કહેવું જોઈએ કે મેં અસત્ય-ભાષણ નથી કર્યું. જે રીતે લેહીથી ખરડાયેલું દૂષિત વસ્ત્ર લેહીથી ઘવાથી શુદ્ધ થતું उ-१० ·- . ७२ उत्तराध्ययमको पढमं पोरिसि सज्झाय वीयं झाणं झियायई। तइयाए भिक्खायरियं पुणो चउत्थीइ सज्झायं " इति ।। १०१०॥ यदि कथञ्चिदसत्यभापणं भवेत्तदा तन्न गोपयेदित्याह-'आहच्च.' इत्यादि । मूलम्-आहञ्च चंडालियं कट्टु, न निन्हुविज कयाइवि' । कडं कडेत्ति भासेज्जी, अकडे 'ना कैंडत्ति ये ॥११॥ छाया- कदाचित् चण्डालीकं कृत्वा, न निनुचीत कदाचिदपि । कृतं कवमिति भापेत, अतं नोकृतमिति च ॥ ११॥ टीका- आहच्य' इत्यादि-कदाचित् अकस्माद् चण्डालीक-क्रोधादिवशाद- वृत्तभापणं कृत्वा कदाचिदपि-यदा परेण ज्ञातं नोज्ञातं वा तदापि न निहनुवीतन्न गोपयेत्-अतृतभापणं मया न कृतमित्यपलापं न कुर्यात् । किं तर्हि ? इत्याह-कृतं चण्डालीकादि, कृतमिति-क्रोधादिवशादनृतभापणं मया कृतमित्येव भाषेत, तथा करना चाहिये । पश्चात् द्वितीय पौरुपी में रागादिक भावों से रहित होकर सूत्रार्थका चिन्तवन करना चाहिये। उपलक्षण से तृतीय ' एवं चतुर्थ पौरुपी का ग्रहण हुआ है जिसका भाव इस प्रकार है कि तृतीय पौरुपी में वह भिक्षाचर्या करे और चतुर्थ पौरुषी में पुनः स्वाध्याय करे इसी बात को इसी सूत्र के छाईस २६ वें अध्ययन में भगवानने कहा है- पढमं पोरिसि सज्झायं बीयं झाणं झियायई । तइयाएभिक्खा यरिय पुणो चउत्थीइ सज्झायं ।। इति ॥ सू० १०॥ अगर किसी कारण वश असत्य योलाजाय तो उसे छिपावे नहीं, इसी यातको कहते हैं-'आहच.' इत्यादि। બીજા પૌરૂષીમાં રાગાદિક ભાવથી રહિત બની સુવાર્થનું ચિંતવન કરવું જોઈએ. ઉપલક્ષથી ત્રીજા અને ચોથા પૌરૂષીનું ગ્રહણ થયેલ છે. જેના ભાવ આ પ્રકારે છે કે ત્રીજા પૌરૂષીમાં તે ભિક્ષા ચર્યા કરે અને ચોથા પૌરૂષીમાં ફરી સ્વાધ્યાય કરે. આ વાત આજ સૂત્રના ૨૬મા અધ્યયનમાં ભગવાને કહી છે– पढमं पोरिसि सज्झायं वीयं झाणं झियायई। तड्याए भिक्खायरिय पुणो घउत्थीय सज्झायं इति ॥सू० १०॥ આ વાતને આ સૂત્રના ૨૬ મા અધ્યયનમાં ભગવાને કહ્યું છે. જે કોઈ કારણવશ અસત્ય બેલાઈ જાય તે એને છૂપાવવું નહિં એજ वातन छे. आइच्च० ऽत्यादि ·प्रियदर्शिनी टीका. अ०१ गा. १२, गुरोरितिक्षेन शिष्येण भाव्यमें वाले अष्टविध कमोंका इस आलोचना के प्रभाव से विनाश होता है। आत्मिक शुद्ध स्वरूप के दर्शन करानेवाली यह आलोचना है और तत्त्व एवं अतत्त्व के विवेक को जाग्रत करती हुई अव्यायाध सुख को प्रदान करनेवाली यही आलोचना है ॥ ११ ॥ शिष्यको सभी काम गुरुमहाराजके अभिप्रायसे ही करना चाहिये, सो दिखलाते हैं-'मा गलियस्सेव०' इत्यादि । अन्वयार्थ (गलियस्सेव कसं-गलिताश्च इव कशां) जिस प्रकार अविनीत घोड़ा वारंवार कशा (चाबुक) के प्रहार की इच्छा करता है, उसी प्रकार (पुणो पुणो मा वयणमिच्छे-पुनः पुनः मा वचनं इच्छेत् ) पुनः पुनः प्रवृत्तिनिवृत्तिरूप गुरुके आज्ञा की शिष्य को वांछा नहीं करनी चाहिये, अर्थात्-उपदिष्ट अर्थको ही चारयार कहलवाने के लिये गुरु महाराज को कष्ट नहीं देना चाहिये । किन्तु (आइन्ने कसं व दड़े-आकीर्णः कशाम् इव दृप्वा) जिस प्रकार आकीर्ण अर्थात् जाति- मान सुशिक्षित चिनीत घोड़ा चावुक को देखकर अपनी अविनीतता का परिहार कर देता है, उसी तरह विनीत शिष्य भी (पावगं परिवज्जए- पापकं प्रतिवर्जयेत् ) गुरु के इंगित आकार को जानकर पापमय अनु- ठान का परित्याग करे। इस श्लोकका भावार्थ शत्रुमर्दन राजा के दृष्टान्त से कहते हैं- वह इस प्रकार है- સ્વરૂપનું દર્શન કરાવનાર આ આલેચના છે. અને તવ તેમજ અતત્વના વિવેકને જાગ્રત કરીને અવ્યાબાધ સુખ આપનારી આ જ આલેચના છે. ૧૧ શિળે બધાં કામ ગુરુમહારાજના અભિપ્રાયથી જ કરવાં જોઈએ, તે तापवाभा मा छे. 'मागलियस्सेव' त्याहि. गलियरसेव कसं-गलिताश्व इव कशारे घोडi वारंवार यामुना प्रडा- २नी २ ४२ छे से सारे पुणो पुणो मा वयणमिच्छे-पुनः पुनः मा वचनं. ત ફરી ફરી પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિરૂપે ગુરુની આજ્ઞાની શિષ્ય ઈચછા ન કરવી જોઈએ–અર્થાત્ ઉપદિષ્ટ અર્થને વારંવાર કહેવડાવવા માટે ગુરુમહારાજને ४४ न मानणे. ५२'तु आइन्ने कसं व दट्ठ-आकोणः कशाम् इव दृष्ट्वारे मारे આકીર્ણ અર્થાત્ જાતવાન કેળવાયેલ ઘોડે ચાબુકને જોઈ પિતાની અવિનીત- ताना त्यास रेछे मेरी विनीत शिष्य पशु पावगं परिवजए-पापक प्रतिवर्जयेत् गुरुना गित -२ने ctel पापमय मनुष्ठानना परित्याग ४२. . આ શ્લોકને ભાવાર્થ શત્રુમર્દનના દાંતથી સમજાવવામાં આવે છે, આ પ્રકારે છે, .

·उत्तराध्ययन गुरोरभिमायेणेव सर्व कर्तव्यमित्याह- मूलम्-माँ गलियस्सेवं कसं, क्यणमिच्छे पुणो पुणो । कंसं वे देंट्ठमाइन्ने", पावगं परिवैजए ॥१॥ छाया- मा गलिताश्व इव कशां, बचनम् इच्छेत् पुनः पुनः । कशाम् इव दृष्ट्वा आकीर्णः, पापकं परिवर्जयेत् ॥ १२ ॥ टीका- 'मा गलियस्सेव.' इत्यादि-इव-यथा, गलिताश्वः अविनीततुरः पुनः पुनः कशां कशामहारं वाञ्छति, तथा पुनः पुनः वचनं-प्रवृत्तिनिटत्तिपरं गुरोरुपदेशं मा इच्छेत् । उपदिष्टार्थमेव पुनः पुनर्वक्तुं गुरचे परिश्रमो न देय इति भावः। पर शुद्ध नहीं होता, उसी प्रकार झूठ की शुद्धि पुनः झूठ बोलने से नहीं होती है यह विश्वास रखना चाहिये । फलितार्थ यह है कि वास्त- विक स्थिति को साधु के लिये छुपाना नहीं चाहिये, और अवास्तविक स्थिति को कल्पना के तूलिका से सजाकर प्रकट नहीं करना चाहिये। शिष्य चाहे गुरुजन की शुश्रूषा करनेवाला भी क्यों न हो तो भी उसे कथंचित् अतीचार लगने पर गुरु के समीप आलोचना अवश्य करनी चाहिये। कारण कि आलोचना से आत्मा की शुद्धि होती है एवं मोक्ष- मार्ग के विघातक तथा अनंत संसार के वर्धक ऐसे माया, मिथ्या एवं- निदान इन तीन शल्यों का अभाव होता है । आत्मा को मलिन करने- નથી એજ રીતે જુઠની શુદ્ધિ ફરી જુઠ બોલવાથી થતી નથી, આ વિશ્વાસ રાખવું જોઈએ. આને અર્થ એ છે કે વાસ્તવિક સ્થિતિને સાધુએ કદી પણ છુપાવવી ન જોઈએ, અને અવાસ્તવિક સ્થિતિને કલ્પનાથી સજાવીને પ્રગટ ન કરવી જોઈએ. શિષ્ય ગુરુજનની શુશ્રુષા કરવાવાળો પણ કેમ ન હોય તે પણ તેને કથંચિત્ અતીચાર લાગવાથી ગુરૂની પાસે તેણે આલોચના જરૂર કરવી જોઈએ. કારણ કે આલેચનાથી આત્માની શુદ્ધિ થાય છે અને મોક્ષ- માર્ગના વિઘાતક તથા અનત સાગરને વધારનાર એવાં માયા, મિથ્યા અને નિદાન આ ત્રણ શોને અભાવ હોય છે. આત્માને મલિન કરવાવાળા અe- વિધ કમેને આ આલોચનાના પ્રભાવથી વિનાશ થાય છે. આત્મિક ·प्रियदर्शिनी टीका. अ० १ गा० १२ : शत्रुमर्दन दृष्टान्तः स च तुरङ्गमः कशया पुनः पुनस्ताडितोऽपि नेच्छति शत्रुमभिगन्तुम् । अत्रान्तरे शत्रु- सैनिका अस्य सबलानपि सैनिकान् अनाथानिव अशरणानिव मन्याना अचिरेणैव विनित्य निजवाचं वादयामासुः, शत्रुमर्दनः स्ववाहनेन गलिताश्वेन पराजितः श्री- हतो यावत्पलायितुं वाञ्छति, तायत् "गृह्यतां गृह्यताम्" इति वदन्तः शत्रुसैनिकास्तं निग्रहीतुं पश्चाद्धावमानाः शत्रुमर्दनं निगृह्य लौहपिञ्जरे स्थापितयन्तः। एवं गलिता- श्वसदृशः शिष्यो महतेऽनय भवति । किं तर्हि कुर्यादित्याह-कशां-'चाक' इति भापामसिद्धां दृष्ट्वा, अकीर्णः जात्याश्वः, विनीताश्च इव शिष्यो गुरोरिङ्गि-- तमाकारं दृष्ट्वा पापकं पापानुष्ठानम्-अविनीततामित्यर्थः, परिवर्जयेत् सर्वथा परि- हरेत् । अयं भावः-यथा जात्याश्वः कशां दृष्दैवाधारूढस्याशयं विज्ञाय कशाताडनं घोडे को चायुफसे ताड़ना करता था वह घोड़ा त्यों त्यों पीछे हटता जाता था और शत्रु के सन्मुख जाने में अचकचाताया। इसके बाद शत्रु सैनिकों ने इस राजा के सैनिकोंको अशरण एवं अनाथ जैसा मानकर बहुत जल्दी पराजित कर दिया। और अपनी विजयकी दुंदुभी वजा दी। शत्रुमर्दन नरेश ज्यों ही अपने को उस अड़ियल घोडे की वजह से पराजित समझकर एवं श्रीविहीन होकर युद्धभूमि से पलायन करने को तैयार हुआ कि इतने में ही " इसको पकड़ लो पकड़ लो" इस प्रकार चोलते हुए शत्रुसैनिकों ने उसका पीछा किया और उसको पकड़कर उन्होंने लौहनिर्मित एक पीजर के अन्दर बन्द कर दिया। इस कथा से यह सारांश निकलता है कि गलिताश्व-अड़ियल घोडे की तरह अविनीत शिष्य भी महान् अनर्यकारी होता है। तथा जिस प्रकार विनीत घोड़ा अपने स्वामी के अभिप्रायानुसार चलता વાર તેને ફટકારવાનું શરૂ કર્યું. પરંતુ ગમે તેટલા ચાબુક પડવા છતાં પણ ઘેડ પાછળજ હઠત ગ, શત્રુની સામે જવામાં તે અચકાતે હતું. આ પરિસ્થિતિને લાભ લઈ શત્રુ સેનાએ શત્રુમન રાજાના સૈન્યમાં હાહાકાર વર્તાવી દીધે અને શત્રુઓએ જીત મેળવી પિતાના વિજયેનાં વા વગાડ્યાં. શત્રુમર્દન રાજાએ, આ પિતાના અડીયલ ઘડાને કારણે પરાજિત થવું પડયું છે તે જાણી યુદ્ધભૂમિથી પલાયન કરવાની તૈયારી કરી એટલામાં “આને પકડી લે, પકડી આ પ્રકારે બેલતા શત્રુસૈનિકે તેની પાસે આવી પહેચ્યા. અને તેને પકડી લેઢાને મજબુત સળીયાવાળા પાંજરામાં પુરી દીધું. આ વાર્તાથી એ સારાંશ નિકળે છે કે ગલિતા-અડિયલ ઘોડાની માફક અવિનીત શિષ્ય પણ મહાન અનર્થકારી હોય છે. જે પ્રકારે વિનીત ઘે છે ·, ૭૬ उत्तराध्ययनसूत्रे अत्र शत्रुमर्दनदृष्टान्तः, नथाहि- आसीददेशे चम्पापुरी नाम नगरी, तत्र नरवीरः समरधीरः शूरः शत्रु- मर्दनो नाम नृपतिर्वभूव । स चैकदा युद्धप्रसङ्गेन तुरजमारुह्य हस्त्यश्वरथपदातिभिः परिटतः संग्रामभूमौ गतः । तत्प्रतिपक्षनृपसैनिका दुर्बला अपि ससैन्यं शत्रुमर्दन शस्त्रास्त्रवणैः पीडयन्ति । अथ शत्रुमर्दनः सोत्साई शत्रुसैनिकान् मर्दयितुं स्ववाहनं वैरिसेनायां प्रवेशयन् मेरयति स्म । तेन तुरङ्गमेन विलोमतः पश्चात् गमनं समार- ब्धम् । ततः शत्रुमर्दनः कशया स्ववाहनं ताडयन् पुनः पुनरग्रे धापयितुमिच्छति, अंगदेश में चंपापुरी नामकी एक नगरी थी। उसका शासक शत्रुमर्दन नामका एक राजा था। वह मनुष्यों में श्रेष्ठ, युद्धकला में निपुण एवं शरों में वीर था । एक दिन की बात है कि वह नरेश युद्ध के प्रसंग से घोडे पर सवार होकर हस्ति, अश्व, रथ एवं पदातियों से परिवृत होकर संग्राम भूमि में गया। उसके प्रतिपक्षभूत राजा की सेनाने जो कि एक प्रकार से दुर्वल थी तो भी ससैन्य उस शत्रुमर्दन नरेश को शस्त्र एवं अस्त्रों के प्रहारों से जर्जरित कर दिया। शत्रुमर्दन ने जब इस प्रकार की अपनी स्थिति देखी तो उसने उत्साहित होकर शत्रु के सैनिकों को मर्दन करने के लिये अपने घोडे को शत्रुकी सेनाके भीतर प्रविष्ट होने के लिये आगे प्रेरित किया । परन्तु वह घोड़ा उस सेना के भीतर न घुसकर उल्टा पीछे ही हटने लगा। तव शत्रुमर्दन ने कोडे से बारंवार अपने उस घोडे की ताड़ना करना प्रारंभ की जिससे कि उस घोडे द्वारा यह शत्रुसेना हट सके। परन्तु ज्यों-ज्यों नरेश उस અંગદેશમાં ચંપાપુરી નામની એક નગરી હતી. ત્યાં શત્રુમર્દન નામના રાજ રાજ્ય કરતા હતા. તે મનુષ્યમાં શ્રેષ્ઠ, યુદ્ધકળામાં નિપુણ અને શુરવીર હતા. એક દિવસની વાત છે કે રાજા શત્રુમન યુદ્ધના પ્રસંગે ઘોડા ઉપર સ્વાર થઈ હાથી, ઘોડા, રથ અને સૈનિકના સમુદાય સાથે સંગ્રામ ભૂમિ ઉપર ગયા. એના પ્રતિપક્ષી રાજાની સેના એક પ્રકારથી ઘણી ઓછી હતી, છતાં પણ શત્રુમર્દન રાજાના સિન્યને તથા ખુદ શત્રુમર્દનને પણ શસ્ત્ર અસ્ત્રનાં પ્રહારથી વિહળ બનાવી દીધા. શત્રુમને પિતાની આ પ્રકારની સ્થિતિ જોઈ ત્યારે એક સાચા વીર પુરુષને શેલે એ રીતે શત્રુન્યને શિકસ્ત આપવા અને પિતાના સૈન્યને નિકળતે કચ્ચરઘાણ બચાવવા પિતાના ઘોડાને શત્રુસૈન્યની વચ્ચોવચ્ચ લઈ જવા પ્રયત્નશીલ બન્યા, પરંતુ તે ઘડે શત્રુ નાની વચ્ચે ન જતાં પાછા હઠવા લાગ્યું. ત્યારે શગુમને કેરડાથી વારે ·प्रियदर्शिनी टीका. अ०१ गा० १२ मणिनाथदृष्टान्त: भो ! मन्त्रिणः ! किमधुना करणीय, प्रवलवैरिणचतुङ्गिणी सेना चतुपु खलु भागेषु नगरी-मावेष्टय तिष्ठति। मन्त्रिण ऊचुः-मभो! अलमनया चिन्तया, वयमल्पसंख्यका अपि भवदीयतेजः समुपलभ्य शात्रयवलविजये प्रवरतरशक्तिशालिनो भवामः । भवत्मतापादेव सर्व रिपुवलं प्रणप्टं भविष्यति । देव ! जात्याश्वमारुह्य भवान् सन्नद्धः सन्नग्रतः शत्रुमभिसरत, वयमपि सन्नद्राः सन्ती भवन्तमनुगच्छामः । एवं विचार्य स्वकीयसेनापरिवृतः स मणिनायो योद्धं निःसृतः। अल्पवलं मणिनाथ- मवलोक्य शत्रुसैनिकाः केचिदसिचर्महस्ताः केचिद्भल्लहस्ताः केचिद्धनुर्वाणधराः साथ विचार किया, बोला-हे मंत्री महाशयो ! कहो अब क्या करना चाहिये । देखो, प्रवलशनुकी चतुरंगिणी सेना नगरी को चारों ओर से घेर कर पड़ी हुई है। सुनकर मंत्रियोंने कहा प्रभो ! चिन्ता मत करो हम सब लोग आपके प्रवल तेज से उद्दीप्त होकर शत्रुसेना को पराजय करने में प्रखर शक्तिशाली होंगे। आपके प्रताप से ही समस्त रिपुदल प्रणष्ट होगा। स्वामिन् ! सजधज कर आप जात्याश्च पर सवार होकर पहिले से ही शन्त्र के सन्मुख जाइये। हम लोग भीसन्नद्ध होकर आपके पीछे-पीछे आते हैं। इस प्रकार विचार कर मणिनाथ नरेश सेना से परिवृत होकर युद्ध करने के लिये निकल पडे। अल्पबलवाले नरेश को देखकर शत्रु के सैनिकोंने उसे घेर लिया। सैनिकों में किन्हीं-किन्हीं के हाथों में तलवारें थीं। किन्हों-किन्हीं के हाथों में भाले थे। किन्हीं- किन्हीं के हाथों में धनुष एवं वाण थे। किन्हीं-किन्हीं के हाथों में આ જાણી મંત્રીઓ સાથે વિચાર કર્યો, મંત્રીઓને ઉદ્દેશીને તેણે કહ્યું-હે મંત્રિ- મહાશ ! કહો હવે શું કરવું જોઈએ. પ્રબળ શત્રુની ચતુરંગિણી સેના નગરને ચારે તરફથી ઘેરો ઘાલીને પડેલ છે. આ પ્રકારનું રાજાનું કહેવું સાંભળી મંત્રિોએ કહ્યું, પ્રભે ! ચિંતા ન કરે. અમે બધા આપના પ્રબળ તેજથી ઉદ્દીપ્ત થઈ શત્રુ સેનાને પરાજય કરવામાં પ્રખર શક્તિશાળી થઈશું. આપના પ્રતાપથી શત્રુનું સન્ય હારી જશે. સ્વામિન! આપ તૈયાર થઈ જાત્યાશ્વ પર સવાર થઈ પહેલાંજ શત્રુઓની સન્મુખ પહોંચે, અમે પણ તૈયાર થઈ આપની પાછળ પાછળ આવીએ છીએ. આ પ્રકારે વિચાર કરી મણિનાથ રાજા સેનાથી પરિવૃત થઈ યુદ્ધ કરવા માટે નિકળી પડ્યા. થોડા બળવાળા રાજાને જોઈ શત્રુસેનાએ તેમને ઘેરી લીધા. સિનિકમાં કઈ કોઈના હાથમાં તરવાર હતી, કેઈના હાથમાં ભાલાં હતાં. કોઈની પાસે ધનુષ્ય બાણ હતાં. કેઈન ·७८ उत्तराध्ययनसूत्रे विनय तदभिमायानुसारं चेटते, तथा मुशियोऽपि गुरोरिनिताकारं दृष्ट्वा तदाशयं विज्ञाय "गुरोचनायासो माभूदिति "-बचनेनामेरित एव तदभिप्रायानुसारं कुर्यात् । अत्र मणिनाथदृष्टान्तः-तवाहि- आसीदजितनाथजिनशासने पादेशे रगपुरं नाम नगरम् । तत्र प्रजा- पालनतत्परः स्वजनपदहितकरः प्रशान्तमानसः मुजनसमानसः समाश्रितनीति- सरणिः सकलसद्गुणसरोजतरणिर्मगिनाथनामको नृपतिः। स चैकदा दुरात्मभिः भवलरिपुभिः परितो वेष्टितां वनगरीमालोक्य मन्त्रिभिः सह विचारितवान्-भो है उसी प्रकार सुशिष्य भी गुरु के इंगित आकार को समझ कर उनकी आज्ञा के अनुसार चलता रहता है। इस विषय में मणिनाथराजा का दृष्टान्त है और वह इस प्रकार है- द्वितीय तीर्थकर श्री अजितनाथ स्वामी के समय में बंगाल देश के अन्दर रंगपुर नामका एक नगर था। वहां के नरेश का नाम मणि- नाथ था । यह प्रजापालन करने में सदा तत्पर रहा करता था। इससे देश भर में आनन्द मंगल छा रहा था। राज्यकार्य से इसका मन कभी भी कायर नहीं बनता था। सुजनरूपी हंसों को रमने के लिये यह मानसरोवर जैसा माना जाता था। राजनीति के पालन करने में यह सर्वदा दत्तचित्त रहा करता था। सद्गुणरूपी कमलों को विकसित करने के लिये यह सूर्य जैसा था। एक दिन की बात है कि इसकी नगरी को इसके प्रबल शत्रु नेआकर घेर लिया। राजाने यह देखकर मंत्रियोंके ઘેડો પિતાના માલીકને કહેવા મુજબ ચાલે છે, એ જ રીતે સુશિષ્ય પણ ગુરુના ઈંગિત આકારને સમજી એમની આજ્ઞા પ્રમાણે ચાલતું રહે છે. આ અંગે મણિનાથ રાજાનું દwત છે જે આ પ્રકારનું છે. બીજા તીર્થકર શ્રી અજીતનાથ સ્વામીના સમયમાં બંગાળ દેશમાં રંગપુર નામના એક નગરમાં મણિનાથ નામના રાજા રાજ્ય કરતા હતા. જે પ્રજ પાલન કરવામાં સદા તત્પર રહેનાર હતા. આથી દેશભરમાં આનંદ મંગળ વરતાઈ રહેલ હતું. રાજ્યકાર્યથી એનું મન કદી પણ કાયર બનતું નહીં. સુજનરૂપી હસીને રમવા માટે તે માનસરોવર જેવા ગણાતા હતા. રાજ- નીતિનું પાલન કરવામાં તે સર્વદો ચિત્ત રહેતા હતા, સદ્ગુણરૂપી કમ ને વિકસિત કરવા માટે તે સૂર્ય જેવા હતા. એક દિવસની વાત છે કે એના નગરને એના પ્રબળ શત્રુએ, સન્યસાથે આવી ઘેરી લીધું. રાજાએ ·- N प्रियदर्शिनी टीका. अ० १ गा० १३ अविनीतविनीतशिप्याचरणम् टीका- 'अणासवा' इत्यादि-अनाश्रवाः अनाज्ञाकारिणः, उच्छृङ्खलत्वात् , स्थूलाचसा अविचारितमापिणः, अभिमानिलाद , कुशीलाकुत्सिताचारचन्तः दुष्टस्वभाा उभयलोकभयरहितसादित्यर्थः । शिप्याः मृदुमपि-कोमलहृदयमपि गुरु, चण्डसकोपं मकुर्वन्ति । पूर्वार्धनाविनीतशिष्याचरणं प्रदर्शितम् । का आराधन करता हुआ स्व और पर का कल्याण करनेवाला होता है ।। १२॥ फिर भी सूत्रकार अविनीत एवं विनीत के स्वरूप को कहते हैं- अणासवा०' इत्यादि। अन्वयार्थ-(अणासवा-अनाश्रवाः) अविनीत होने से आज्ञा- नुसार नहीं चलने वाले (थूलवया-स्थूलवचसः) अभिमानी होने से विना विचारे बोलनेवाले, (कुसीला-कुशीला:) इहलोक एवं परलोक के भय से रहित होने के कारण दुष्ट स्वभाववाले ऐसे (सीसा-शिष्याः) शिष्य (मिउंपि-मृदुमपि) कोमल हृदयवाले गुरु को भी (चंडं पकरंति- चंड प्रकुर्वन्ति) कोपयुक्त करते हैं। एवं जो शिष्य (चित्ताणुया-चित्ता- नुगा) आचार्य महाराजकी आराधना तप एवं संयम की हेतु होती है ऐसा जानकर आचार्य महाराज की मनोवृत्तिका अनुसरण करनेवाले होते है अर्थात् उनके आज्ञा के आराधक होते हैं, तथा (दक्खोववेया- दाक्ष्योपपेता) गुरु महाराज की सुख शाता के अभिलापी होने से ફરકાવી આ પ્રકારે સુશિષ્ય પણ ગુરૂ મહારાજની આજ્ઞાનું આરાધન કરતાં પિતાનું અને બીજાનું કલ્યાણ કરવાવાળા હોય છે. ૧૨માં सूत्र धुमा अपिनीत अने विनिता स्व३५ने छ. अणासवा० त्या अन्वयार्थ-अणासवा-अनाश्रवाः भविनीत मनवायी ज्ञानुसार नया- पानामा थूलवया-थूलवचसः અભિમાની હોવાથી વગર વિચાર્યું બોલવાવાળા कुसीला-कुशीला मा भने ५२सना लयथी २हित जापानी आये हुए સ્વભાવવાળા એવા શિષ્ય કેમળ હૃદયવાળા ગુરુને પણ કેપ યુક્ત કરે છે. 42 सीसा--शिष्याः शिष्य मिपि-मृदुमपि। भणयवाणा गुरुन ५ चंडं पफरंति-चंड प्रकुर्वन्ति ५ युत ४३ छे. साध्याय मानी माश- ધના તપ અને સંયમના હેતુથી હોય છે એવું જાણી આચાર્ય મહારાજની મવૃત્તિનું અનુસરણ કરવાવાળા હોય છે, અર્થાત્ એમની આજ્ઞાના આરાધક डाय छे तथा दक्खोववेया-दाक्ष्योपपेताः गुरु महारानी सुनाताना मलिलापी ·८० " उत्तराभ्ययनसूत्र केचिद यष्टिधारिणः केचित्तोमरकरा अनेकानेकशस्त्रास्त्रधारिणः परितो मणिनाथं वेटितवन्तः । एवं विविधसंकटेषु समुपस्थितेषु स मणिनाथस्तेन जात्याश्यवाहनेन शत्रुसनिकरचितविविधज्यूहेपु मृगेषु सिंह इन निशङ्कः प्रविश्य सर्वानुचरैः सहायतो धावमानः शत्रुसैनिके विजय प्राप्तवान् । एवं मुशिप्यः स्वगुरुमाराधयन स्वपर- कल्याणाय भवति ॥ १२ ॥ पुनरविनीतविनीतयोराचरणमाह- मूलम्-अणासंवाथूलवया कुसीला, मिपि चंडं परत सीसा । चित्ताणुया लेहु दक्खोववेया, पसाएँ ते" हुँ दुरासयंपि॥१३॥ छाया- अनाश्रवाः स्थूलवचसः कुशीलाः, मृदुमपि चण्डं प्रकुर्वन्ति शिप्याः । चित्तानुगा लघु दाक्ष्योपपेताः, मसादयन्ति ते हु दुराशयमपि ॥ १३ ॥ लकडियां थीं। किन्हीं-किन्हीं के हाथों में तोमरजाति के शस्त्र थे । इस प्रकार अस्त्र एवं शस्त्रों से सुसज्जित उस शत्रुसेना ने चारों ओर से मुझे घेर लिया है, यह देखकर नरेश ने अपने उस घोडेको उस सेना के रचित विविध प्रकार के व्यूह में आगे बढ़ाया। जिस प्रकार मृगों के टोले में निःशंक होकर सिंह घुस जाता है उसी प्रकार मणिनाथ नरेश भी उस घोडे पर बैठे हुए उस शत्रु की सेना में घुस पडे और अपनी एवं अपने अनुचरों की उनसे रक्षा करते हुए आगे बढ़ते गये। शत्रु- सेना भी इनसे ज्यों-ज्यों ये आगे बढते जाते थे परास्त होती जाती थी। इस प्रकार शत्रुसेना को पराजित कर मणिनाथ ने अपनी विजय- पताका वहां फहराई । इसी प्रकार सुशिष्य भी गुरु महाराज की आज्ञा હાથમાં લાકડીઓ હતી, કેઈના હાથમાં તોમર નામનાં શસ્ત્ર હતાં. આ પ્રકારના શસ્ત્ર-અસ્ત્રથી સુસજજ એવી શત્રુસેનાએ મને ઘેરી લીધેલ છે, એવું જઈ મણનાથ રાજાએ પોતાના ઘોડાને એ સેનાએ રચેલા વ્યુહની વચ્ચે આગળ વધાર્યો. જે રીતે મૃગેના ટેળામાં નિઃશંક બની સિંહ ઘુમતે હેય, આ રીતે શત્રુસેનાની વચ્ચે ઘુસી જઈ પિતાનું અને પિતાના સિનિકોનું રક્ષણ કરતાં કરતાં આગળ વધવા માંડયું. આથી શત્રુસેનામાં ભંગાણ પડ્યું. આ પ્રકારે શત્રુસેનાને પરાજિત કરી રાજા મણિનાથે પિતાની વિયપતાકા ·प्रियदर्शिनी टीका. अं०१ गा० १३ चण्डशिष्यदृष्टान्तः अण्डनामकः शिष्यो मिलितः । अथैक्रदा भिक्षाचो गच्छतस्तस्याचार्यस्य मार्गेऽ- कस्मादज्ञानतो मृतमण्डूकलेवरोपरि चरगतलं संलग्नम् । तदनुगतोऽसौ चण्डस्तदानी- गुरुमब्रवीत्-अहह ! भवता चरणाघातेन मण्डूको मारितः, तदा गुरुः शिष्यवचनं श्रुत्वा दुःशीलोऽयमिति मत्वा समतामवलम्व्य मौनमास्थाय स्वस्थानमागत्य स्वाध्याय:- ध्यानसंलग्नो जातः । तदानी चण्डेन मनसि विचारितम्-मामयं प्रतिदिन प्रतिक्षणं ग्रहणासेवनाशिक्षायां प्रेरयति-मा प्रमाद्यताम् , मा प्रमाद्यताम् । इति कार्यभारं छिद्रोंका अन्वेषण करना ही एक उसका कामथा। इसी से गुरुमहाराज जैसे परमोपकारी के साथ भी यह सदा अपनी वेप भरी दृष्टि रखा करता था। एक दिन की बात है कि जब गुरु महाराज स्वयं गोचरी के लिये जा रहे थे-तव मार्ग में इनका पैर एक मृतक मण्डूक के कलेवर के ऊपर अनजान से पड़ गया। साथ में यह कोधी शिष्य भी था। जो गुरुमहाराज के पीछे-पीछे चल रहा था। उसने ज्यों ही यह देखा, सहसा बोल उठा कि गुरु महाराज आप के पैर के आघात से मंडूक की विराधना हुई है। इस प्रकार शिष्य का वचन सुनकर और यह दुःशील है ऐसा जानकर समता का अवलंबन करके चुपचाप गुरु महाराज अपने. स्थान पर वापिस लौट आये और वहां आकर स्वाध्याय एवं ध्यान में लीन हो गये। ऐसा देखकर उस समय चंड-(क्रोधी शिष्य) ने मनमें विचार किया-देखो गुरु महाराज तो मुझे प्रतिदिन एवं-प्रतिक्षण "प्रमाद मत करो, प्रमाद मत करो" इस प्रकार से ग्रहण शिक्षा और મહારાજના છિદ્રોનું અન્વેષણ કરવું એ જ એનું કામ હતું. એથી ગુરુ મહારાજ જેવા પરમપકારીના સાથે પણ સદા પોતાની દેશભરી દહી રાખ્યા કરતે હતો. એક દિવસની વાત છે કે, જ્યારે ગુરુમહારાજ પિતે ગોચરી માટે જઈ રહ્યા હતા, ત્યારે માર્ગમાં તેમને પગ એક મરેલા દેડકાના કલેવર ઉપર અજાણુથી પડી ગયે. તે ફોધી શિષ્ય પણ સાથે હતો જે ગુરુ મહારાજની પાછળ પાછળ ચાલતું હતું જ્યારે તેણે આ જોયું તે તુર્તજ બેલી ઉઠો કે ગુરુ મહારાજ આપના પગના આઘાતથી દેડકાનું મૃત્યુ થયું છે. આ પ્રકારનાં શિષ્યનાં વચન સાંભળીને અને તે દુરશીલ છે, તેવું જાણુને, સમતાનું અવલંબન કરીને ગુરુ મહારાજ ચુપચાપ પોતાના સ્થાન ઉપર પાછા ફરી ગયા. અને ત્યાં આવીને સ્વાધ્યાય તેમજ ધ્યાનમાં લીન બની ગયા. આવું જોઈ ચડે (તે કૅધી શિષ્ય) મનમાં વિચાર કર્યો. જુઓ ગુરુ મહારાજ તે भने, प्रतिदिन तमा प्रतिक्षY." प्रमान ४३ प्रमान श." मा Xit.

·उत्तराध्ययनसूत्र अत्र चण्डशिष्यदृष्टान्तः, तथादि- एकः सरलइदयः सदयस्तपस्वी तेजस्वी रत्नत्रयसम्पन्नः कोमलान्तः फरणः सुभद्रनामको रद्धाचार्य आसीत् । तस्यातिविद्वेपी गुरुच्छिद्रान्वेपी प्रचण्ड- चतुराई से युक्त होते हैं वे शिष्य (दुरासयंपि-दुराशयं अपि) कुपित भी अपने गुरुमहाराज को (हु) निश्चय से (लहु-लघु) शीघ्र ही (पसायए-प्रसीदयन्ति) प्रसन्न करते हैं। अविनीत शिष्य का आचरण चण्ड अर्थात् क्रोधी शिष्य के दृष्टान्त से वर्णन किया जाता है- एक वृद्ध आचार्य थे। जिनका नाम सुभद्र था। हृदय इनका कपाय निर्मुक्त होने से बहुत ही सरल था । और दयालु थे। वे बहुत ही अधिक तपस्या किया करते थे, अतः "तपस्वी" इस नाम से प्रसिद्ध थे। जैसे ये तपस्वी थे वैसे ही ये तेजस्वी भी थे। इसी से रत्नत्रय से सुशोभित इनका अन्तःकरण बना हुआ था। आर्जव (सरलता) धर्मकी प्राप्ति हो जाने से जो मनमें एक प्रकार की नरमाई आजाती है उसका नाम कोमलता है। यह कोमलता इनके अन्तःकरण में पूर्णतया भरी हुई थी। इनका एक शिष्य था । इसका नाम चण्डथा। यह यथा नाम तथा गुणवाला था। जितने गुरु महाराज कोमल परिणामी थे उतना ही अधिक यह कठोर था। अपने गुरु महाराज के डापाथा यतुराया युक्त लोय छ त शिष्य दुरासयपि-दुराशयंअपि पायमान થયેલા પોતાના ગુરુ મહારાજને हु નિશ્ચયથી नदी पसायए- प्रसीदयन्ति प्रसन्न 3रे छे. અવિનીત શિષ્યનું આચરણ ચંડ અર્થાત ક્રોધી શિષ્યના દેહાંતથી વર્ણન કરવામાં આવે છે. એક વૃદ્ધ આચાર્ય હતા, જેમનું નામ સુભદ્ર હતું. એમનું હૃદય કષાય નિર્મુક્ત હોવાથી બહુજ સરળ હતું અને દયાળુ હતા. તેઓ ખુબ અધિક તપસ્યા કર્યા કરતા હતા. જેથી તપસ્વી નામથી પ્રસિદ્ધ હતા. જેવા એ તપસ્વી હતા એવા એ તેજસ્વી પણ હતા. તેજસ્વીપણાને લીધે રત્ન- ત્રયથી સુશોભિત એમનું અંતઃકરણ હતું. આર્જવ (સરલતા) ધર્મની પ્રાપ્તિ થઈ જવાથી જે મનમાં એક પ્રકારની નરમાઈ આવી જાય છે, એનું નામ કમળતા છે. આ કોમળતા એમના અંતઃકરણમાં પૂર્ણતયા ભરી હતી. એમને એક શિષ્ય હતો જેનું નામ ચન્ડ હતું. તે યથા નામ તથા ગુણવાળો હતો. જેટલા ગુરુ મહારાજ કેમળ પરિણમી હતા એટલે જ એ કઠોર હતે. પિતાના ગુરુ ·- प्रियदर्शिनी टीका. ५०१ गा.१३ चण्डदावार्य शिष्यप्रान्त वशंगतोऽसौ वृद्धाचार्यः शरीरं त्यक्त्वा सर्पदेहं प्राप्तवान् । स च विपमविपधरी नाम्ना चण्डकौशिकः सो जातः। एवं चण्डशिप्यवदविनीतशिष्या मृदुमपि गुरु प्रकोपयन्ति, दुर्गतिमपि प्रापयन्ति । अथ विनीतशिष्याचरणं प्रदर्शयति-'चित्ताणुया'. इत्यादि । चिचानुगाः-- आचार्यमनोहत्यनुसरणशीलाः, आचार्याराधनस्य तपासंयमहेतुत्वात् , दास्योपेताः दात्य चातुर्य तेनोपेता युक्ताः, गुरुशाताभिलापित्वाद, ते शिप्याः हु- निश्चयेन, दुराशयमपिन्सकोपमपि गुरुं, लघु-शीघ्र प्रसादयन्ति-मसन्नं कुर्वन्ति । अथ चण्डरुद्राचार्यशिष्योदाहरणम्-तथाहि- कदाचिदुञ्जयिनीनगर्या शिष्यपरिवारसहितः स्वभावतश्चण्ड श्चण्डरुद्रनामक आचार्यः समवस्तः । स च साधूनां ग्रहणासेवनाशिक्षायां न्यूनातिरिक्तादिदोप- जो अन्धकार होने की वजह से दिखलाई नहीं पड़ रहा था। उससे उनका माथा टकराया और फूट गया विशिष्ट आघात होने से उनके चित्त में आर्तध्यान उत्पन्न हुआ। इससे वे वृद्ध आचार्य आर्तध्यान में मरकर विषम-विषधर चण्डकौशिक सर्पकी पर्याय में उत्पन्न हुए। इस प्रकार चंडशिप्यकी तरह अविनीत शिप्य कोमल हृदयवाले भी अपने गुरु महाराज को कुपित करते हैं और दुर्गति तक पहुंचाते हैं- विनीत शिप्यका आचरण कैसा होता है, यह बात चण्डरुद्रा- चार्यके शिष्य के उदाहरण से स्पष्ट की जाती है- किसी समय उज्जयिनी नगरी में शिष्य परिवार सहित चण्डरुद्ध नामक एक आचार्य जो स्वभावतः क्रोधी थे आये। वे एकान्त स्थान में बैठकर स्वाध्याय एवं ध्यान इस अभिप्राय से किया करते थे कि कहीं તેમનું માથું ટકરાયું અને ફુટી ગયું. વિશિષ્ટ આધાત હેવાથી તેમના ચિત્તમાં આર્તધ્યાન ઉત્પન્ન થયું, જેનાથી તે વૃદ્ધ આચાર્ય આધ્યાનમાં મરીને વિષમ વિષધર ચંડકૌશિક સર્ષની પર્યાયમાં ઉત્પન્ન થયા. આ પ્રકારે ચંડ શિવની માફક અવિનીત શિખ્ય કેમળ હૃદયવાળા પિતાના ગુરુને પણ ક્રોધીત બનાવે છે, અને દુર્ગતિમાં પહોંચાડે છે. વિનિત શિવ્યનું આચરણ કેવું હોય છે તે વાતચંડરૂદ્રાચાર્યના શિષ્યના ઉદાહરણથી સ્પષ્ટ કરવામાં આવે છે. કે એક સમય ઉના નગરીમાં શિષ્ય પરિવાર સહિત ચંડરૂક નામના એક આચાર્ય જે સ્વભાવે ક્રોધી હતા તે પધાર્યા તે એકાન્ત સ્થાનમાં બેસીને સ્વાધ્યાય તેમજ ધ્યાન એવા અભિપ્રાયથી કરતા હતા કે કયારેક - ·४ उत्तराध्ययनसूत्रे दत्वाऽनेन विश्रामाय महा समयो न मदीयते, अद्य तु स्वयमेव प्रमादवशं गतः। प्रतिक्रमणसमये सायंकाले सर्ववैरनियांतनं करिष्यामि । तदनु सायंकाले देवसिक प्रतिक्रमणे कृते सति स चण्डो बन्दन समये श्रावकसंघसमक्षे ब्रवीति-गुरो ! मण्डूकविराधनायाः प्रायश्चित्तं कथं न गृह्यते, एवं पुनः पुनः शिष्येणोक्तः सन् गुरुः क्रोधवशेन तं शिष्यं ताडयितुं सवेगमुत्यितो यावत् तदभिमुखं गच्छति तार- दुपाश्रये तमसि पापणमयस्तम्भे संघटितं तस्य शिरः स्फुटितम् । तदाऽऽर्तध्यान आसेवन शिक्षा देते रहते हैं । तथा मेरे ऊपर इतना अधिक कार्यभार रख दिया है कि जिससे मुझे विश्राम करने का भी समय नहीं मिलता है। और आप स्वयं प्रमाद का सेवन करते हैं। आज सायंकाल के समय प्रतिक्रमण करने के अवसर पर मैं उनसे समस्त वैर भाव का बदला लूंगा । इस प्रकार विचार कर उसने सायंकाल के समय प्रति- क्रमण कर चुकने पर वन्दना के समय श्रावकसंघ के समक्ष गुरुमहाराज से कहा कि हे गुरो! आज आपने मंडूक की विराधना का प्रायश्चित्त क्यों नहीं लिया । शिष्य की इस बात को गुरु महाराज ने लक्ष्य में नहीं दिया । अतः शिष्य को बुरा मालूम दिया और ईर्ष्यावश उसने फिर से वही बात वारंवार कही । गुरुमहाराज को सुनकर क्रोध का आवेश हो आया। इससे वे उस शिष्य को मारने के लिये खडे हुए और उसकी तरफ आगे बढ़े। बीच में उस उपाश्रय में एक पापाण का स्तम्भ था રથી ગ્રહણ શિક્ષા અને આસેવન શિક્ષા આપે છે અને મારા ઉપર એટલે અધિક કાર્યભાર રાખે છે કે જેથી મને વિશ્રામ કરવાનો સમય મળતું નથી, અને પિતે પ્રમાદનું સેવન કરે છે. આજ સાંજના વખતે પ્રતિક્રમણ કરવાનો અવસર ઉપર હું તેમનાથી સમસ્ત વેરભાવને બદલે લઈશ. આ પ્રકારે વિચાર કરી તેણે સાયંકાળનું પ્રતિક્રમણ કરી લીધા પછી વંદનાના સમયે શ્રાવક સંઘની સમક્ષ ગુરુ મહારાજને કહ્યું કે હે ગુરુ ! આજ આપે દેડકાની વિરાધનાનું પ્રાયશ્ચિત કેમ ન લીધું? શિષ્યની આ વાતને ગુરુ મહારાજે લક્ષમાં લીધી નહીં આથી શિષ્યને ખરાબ લાગ્યું અને ઈર્ષાવશ ફરીથી તેને તે વાત વારંવાર કહી. ગુરુ મહારાજે સાંભળીને તેમના મનમાં કાધને આવેશ આવી ગયો જેથી તે પિતાના શિષ્યને મારવા ઉભા થયા અને તેની તરફ આગળ વધ્યા, વચમાં તે ઉપાશ્રયમાં એક પત્થરને સ્તંભ હતે જે અંધકાર હેવાના કારણે દેખવામાં આવતું ન હતું તે સ્તંભ સાથે ·प्रियदर्शिनी टीका. अ०१ गा.१३ चण्डरुद्राचार्यशिप्यदृष्टान्तः निर्विष्णोऽयं गृहवासेन, भार्ययाऽप्ययं परित्यक्तः अतः प्रसीदत, संसारदुत्तारयत, साधुभिरुक्तम्-अत्रास्माकं गुरुस्ति स प्रवाजयिप्यति, वयमनधिकारिणोदीक्षा- दानस्य, तस्मात् तत्समीपं गच्छत, तदनु मित्रवर्गस्तमिभ्यपुत्रं चण्डदाचार्यस्य समीपं नीत्वा तं प्रणम्य सपरिहासमुक्तवान्-भदन्त ! दीयतामस्मै दीक्षा । ततस्त- त्परिहासवचनं श्रुत्वा संजातकोपेन चण्डरुद्राचार्येण कथितम्-भस्मानयेति, तदानी- मेकेन मित्रेण हास्यादेव भस्मानीतं, ततश्चण्डरुद्राचार्यों भस्म गृहीत्वा वलादेव तत्केशलुञ्चनं चकार, तदा तद्वयस्याः सर्वे प्रव्रज्याभयात्पलायिता। उन्होंने हँसी में कहा कि महाराज ! इस नव परिणीत श्रेष्ठि पुत्र को आप दीक्षा दीजिये। क्यों कि यह गृहस्थावास से उदासीन हो रहा है। इस की धर्मपत्नी ने भी इसका परित्याग कर दिया है। अतः प्रसन्न होकर इसे संसार से पार उतारिये । मुनिराजों ने सुनकर उनसे कहा कि यहां हमारे गुरुमहाराज विराजमान हैं-चे ही दीक्षा देंगे-हम लोग उनके समक्ष दीक्षा देने के अधिकारी नहीं हैं। इसलिये आप लोग इन्हें उनके ही पास ले जाइये। साधुओंके इस प्रकार के कहे गये वचनों को सुनकर वे लोग अपने उस मित्र को चंडरुद्र आचार्य के समीप ले गये। आचार्य महाराज को वन्दना कर वे उनसे भी परिहास पूर्वक यही कहने लगे कि हे भदन्त ! इसको आप दीक्षा दीजिये। उनकी हँसी के वचन सुनकर कुपित होते हुए चंडरुद्र आचार्य बोले-ठीक है-भस्म लाओ मैं इसे दीक्षा देता हूं। इतना सुनते ही किसी एक मित्र ने हंसी-हंसी में शीघ्र ही भस्म लाकर वहां उपस्थित कर दी। चंडरुद्राचार्य ने उस भस्म તેમણે કહ્યું કે મહારાજ! આ નવપરિણીત શ્રેષ્ઠિ પુત્રને આપ દીક્ષા આપે કેમકે એ ગૃહસ્થાવાસથી ઉદાસીન બની રહેલ છે. આની ધર્મપત્નિએ પણ તેનો ત્યાગ કર્યો છે. આથી પ્રસન્ન થઈને આને સંસાર સાગરથી પાર ઉતારે મુનિરાજેએ એ સાંભળીને તેમને કહ્યું કે અહિં અમારા ગુરુ મહારાજ બિરાજે છે તે દીક્ષા આપશે. અમે તેમની સામે દીક્ષા આપવાના અધિકારી નથી. માટે આપ લેગ તેને ગુરુ મહારાજ પાસે લઈ જાવ. સાધુઓના આ પ્રકારે કહેવામાં આવેલ વચનેથી તેઓ તેમના મિત્રને અંડરૂદ્ર આચાર્ય પાસે લઈ ગયા. આચાર્ય મહારાજને વંદના કરી તેઓ તેમને પણ પરિહાસપૂર્વક એવું જ કહેવા લાગ્યા કે હે ભદન્ત! આને આપ દીક્ષા આપે. તેમનાં હાંસીનાં વચન સાંભળીને કેબીત થતાં ચંડરૂક આચાર્ય બોલ્યા ઠીક છે– ભસ્મ લાવે, હું તેને દીક્ષા આપું છું આ સાંભળતાં કોઈ એક મિત્રે હસતાં હસતાં તુરતજ ભમ લાવીને હાજર કરી. ચંડરૂદ્રાચાર્યે એ ભસ્મને હાથમાં ·२६ उत्तराध्ययनसूत्रे दर्शनात् कोपोत्पत्ति भूदिति मनसि कृत्वा रहसि स्वाध्यायध्यानं कुर्वनन्यसाधुभ्यः पृथगवतिष्ठते । अत्रान्तरे उज्जयिनीयास्तव्य इभ्यपुत्रः कोऽपि नवपरिणीतः सुहृत्परिटतः कृतकुलमरागः प्रवरनेपथ्यः साधूनां चन्दनार्य तत्रागतः, साधूनां सविधि बन्दनं कृत्वा तत्र स्थितः । अब तन्मित्रैः कैश्चित् सोपहासमुक्तम्भो साधवः ! धर्म व्रत । ते सायबस्तेषामुपहासवचनं विदित्या किमपि नोक्तवन्तः, किंतु स्वा- ध्यायं कुर्वन्त आसन् । पुनस्तैः सपरिहासमुक्तम्-हे भगवन्तः ! दीयतामस्मै दीक्षा, साधुओं की ग्रहण शिक्षा एवं आसेवन शिक्षा में न्यूनातिरिक्त दोषों के देखने से उनके प्रति मेरे चित्त में क्रोध की उत्पत्ति न हो जाय, अतः वे साधुओं से सदा अलहदा ही एकान्त में रहा करते थे। और वहाँ स्वाध्याय एवं ध्यान करते-करते अपना समय व्यतीत करते। एक समय की बात है कि उसी उज्जयिनी नगरी का रहने वाला कोई एक सेठ का पुत्र कि जिसका उसी समय विवाह हुआथा अपनी, मित्रमंडली सहित सजधज के साधुओंको वन्दना करनेके लिये आया! उसके पैरों का माहुर अभी ढीला भी नहीं पड़ा था और हाथोंकी मेंहदी भी अभी पूरी तरह से सुखी नहीं थी। वह सविधिवन्दना कर एक ओर बैठ गया। इतने में उसके मित्रों ने मुनिराज से उपहास करके कहा कि हे महाराज! आप लोग धर्मका उपदेश दीजिये। साधुओंने उनके हास्य मिश्रित वचन सुनकर उन्हें धर्मका उपदेश नहीं दिया और न कुछ कहा भी किन्तु अपने स्वाध्याय करने में ही तल्लीन रहे। पश्चात् फिर भी સાધુઓની ગ્રહણ શિક્ષા અને આસેવન શિક્ષામાન્યૂનાતિરિક્ત દેને જેવાથી તેમના પ્રતિ મારા ચિત્તમાં કંપની ઉત્પત્તિ ન થઈ જાય, આથી તેઓ સાધુ- એથી સદા અલાયદા એકાન્તમાં જ રહ્યા કરતા હતા. અને ત્યાં સ્વાધ્યાય અને ધ્યાન કરતાં કરતાં પિતાને સમય વ્યતિત કરતા. એક સમયની વાત છે કે, એ ઉજજયની નગરીમાં રહેનાર એક શેઠને પુત્ર કે જેને તુરતમાંજ વિવાહ થયા હતા. તે પિતાના મિત્ર મંડળ સાથે બની ઠનીને સાધુઓને વંદના કરવા આવ્યા. એના પગનું માહુર (મહાવર) પગના તળીયાને લાલ રંગ) હજુ ઢીલું થયેલ ન હતું તેમ હાથમાંની મેંદી પણ સુકાઈ ન હતી. તે સવિધિ વંદના કરી એક બાજુ બેઠે. એ વખતે તેના મિત્રએ મુનિરાજને ઉપહાસ કરી કહ્યું કે મહારાજ ! આપ ધર્મને ઉપદેશ. આપે. સાધુઓએ તેમનું હાસ્ય મિશ્રીત વચન સાંભળીને ઉપદેશ ન આપે. અને તે કાંઈ પણ કહ્યું, પિતાને સ્વાધ્યાય કરવામાં જ તલ્લીન રહ્યા. ફરીથી, હસતાં હસતાં ·प्रियदशिनी टीका. अ०१ गा. १३ चण्डरुद्राचार्यशिष्यप्टान्तः बान्धवा उपद्रवं करिष्यन्ति । गुरुणोक्तम्-अहो शिप्य ! संप्रति रात्रिर्जाता, अहं रात्री न पश्यामि । ततस्तेन शिष्येण स्वकीयस्कन्धे गुरुरारोपितः, मार्गे उच्च- नीचप्रदेशे बहनेन गुरुचेतसि खेदः समुत्पन्नः, तेन चण्डरुद्राचार्येण शिष्यशिरसि रजोहरणदण्डमहारो दत्तः, असौ शिप्यो मनस्येवं विचारयति-अहो.! ममाराधनीयो गुरु मयेदृशीमवस्थां मापितः इति । एवं सम्यग्भावनया- तस्य शिप्यस्य केवल- धन्धुजन यहां आकर उपद्रव करेंगे। शिप्यकी यह बात सुनकर आचार्य महाराज ने कहा-ठीक है परन्तु इस समय तो अव रात्रि हो चुकी है तधा मुझे रात्रि में दिखता भी नहीं है-अतः जाना ठीक नहीं है। आचार्य महाराज की बात सुनकर शिप्य ने कहा कि आप इसकी चिन्ता नहीं करें। में आप को अपने कंधे पर बैठा लूंगा। ऐसा कह कर उस शिप्य ने गुरु महाराज को अपने कंधे पर बैठा लिये और उस स्थानसे दूसरे स्थान पर पहुँचने के लिये प्रयाण प्रारंभ कर दिया। मार्ग सम विपम था । अतः गुरु महाराज को अचानक हिलने डुलने की वजह से कष्ट हुआ और इससे उनके चित्तमें अशांति उत्पन्न हो गई। उन्होंने बैठे-बैठे ही अपना रजोहरण दंड उसके मस्तक पर देभारा । चोट लगते ही शिप्य ने चित्त में चिन्तवन किया कि हे मन जिनकी मुझे सेवा करनी चाहिये उन गुरु महाराज को इस समय मेरे द्वारा कितना कष्ट पहुँच रहा है। गुरुमहाराज की इस कष्ठावस्था का कारण मैं ही बन रहा हूं। इस प्रकार की भक्तिरूप हार्दिकभावना के प्रभाव से क्षपक श्रेणी જન અહિંયાં આવીને ઉપદ્રવ કરશે. શિષ્યની આ વાત સાંભળીને આચાર્ય મહારાજે કહ્યું, ઠીક છે. પરંતુ આ સમયે રાત્રીનું આગમન થઈ ચુકયું છે તેમ મને રાત્રીમાં સુજતું પણું નથી, આથી જવું ઠીક નથી. આચાર્ય મહા- રાજની વાત સાંભળી શિષ્ય કહ્યું, આપ એની ચિંતા ન કરો હું આપને મારા ખભા ઉપર બેસાડી લઈ એવું કહી તે શિધ્યે ગુરુ મહારાજને પોતાના ખભા ઉપર બેસાડી લીધા અને એ સ્થાનથી બીજા સ્થાન તરફ પ્રયાણ કર. વાને પ્રારંભ કર્યો. માર્ગ સમ વિષમ હતો. આથી ગુરુ મહારાજને અચાનક હલવા ડેલવાને કારણે કણ થયું અને તેથી એમના ચિત્તમાં અશાન્તી ઉત્પન થઈ તેઓએ બેઠા બેઠા જ પિતાને રહણ દંડ એના માથા ઉપર માર્યો, ચાટ લાગતાંજ શિવે મનમાં વિચાર્યું કે હે મન! જેની માટે સેવા કરવી જોઈએ એ ગુરુ મહારાજને આ સમય મારા તરફથી કેટલું કષ્ટ થઈ રહ્યું છે. ગુરુ મહારાજની કઈ અવસ્થાનું કારણ હું જ બની રહેલ છું. આ પ્રકારની ભક્તિરૂપ હાર્દિક ભાવનાને પ્રભાવથી પેક શ્રેણી પ્રાપ્ત કરી ઘાતક ને उ-१२ ·उत्तराभ्ययनस्चे ततः स इभ्यपुत्रो भाग्यवशेन लघुकर्मणा च भाषश्रमणो जातः, तदानीं तस्येभ्यपुत्रस्य लोचे कृते सति "मम मत्रज्यैवास्तु" इति परिणामः सम्पन्नः, ततो रजोहरणसदोरकमुखरस्त्रिकादिभिः साधुवेपं धृत्या द्रव्यभावतः संपतो जातः । ततोऽसौ गृहीतपत्रज्या शिष्यो गुरुमब्रवीत्-भदन्त ! अन्यत्र नामः, अत्र मम को हाथ में लेकर जबर्दस्ती उसके केशों का लंचन कर दिया । मित्रों ने यह देखकर समझा कि कहीं हमारी भी यही हालत न हो जाय-हमें भी जबर्दस्ती से दीक्षित न बना दिया जाय-इस डरसे वे सय के सय वहां से शीघ्र भाग गये। उस समय वह श्रेष्टिपुत्र भाग्य के उदय से एवं लघुकर्म के प्रभाव से भावभ्रमण यन गया था। क्यों कि जिस समय आचार्य- महाराजने उसके केशोंका लुंचन किया था उस समय उसके चित्त में यही परिणाम हो गया था कि मेरी दीक्षा ही हो जाय तो सर्व सुन्दर है।" इस परिणाम विशिष्ट-भाव श्रमण अवस्था संपन्न-उस इभ्यपुत्र के लिये आचार्य महाराज ने केशलुंचन करने के बाद ही रजोहरण एवं सदोरक मुखवस्त्रिका प्रदान करदी-इससे वह यथार्थ में द्रव्यरूप से भी साधु वेपसे सुशोभित होने लगा। इस प्रकार द्रव्य एवं भाव से संयत अवस्था को धारण किये हुए-उस नवीन शिप्य ने गुरुमहाराज से कहा कि हे भदन्त ! चलो अब यहां से दूसरी जगह चलें। नहीं तो मेरे લઈને જબરજસ્તીથી તેના વાળને લગ્ન કર્યો. મિત્રો આજેઈને એવું સમજ્યા કે અમારી પણ આવી હાલત ન થઈ જાય અમને પણ જબરજસ્તીથી દક્ષીત ન બનાવાય આવા ડરથી તેઓ સઘળા ત્યાંથી તુરતજ ભાગી ગયા. તે સમય શ્રેષ્ઠી પુત્ર ભાગ્યના ઉદયથી તેમજ લઘુ કમના પ્રભાવથી ભાવશમણું બની ગયું હતું કેમકે જે સમય આચાર્ય મહારાજે તેના વાળને લેચ કર્યો ત્યારે તે સમયે તેના ચિત્તમાં એ જ પરિણામ થઈ ગયું હતું કે મને દીક્ષા અપાય તે તે સર્વ સુન્દર છે. આ પરિણામ વિશિષ્ટ-ભાવશ્રમણ અવસ્થા સંપન–તે ઈભ્ય પુત્ર માટે આચાર્ય મહારાજે કેશને લોન્ચ કર્યા પછી રજોહરણ અને દોરા સાથેની મુખવસ્ત્રિકા આપી. આથી યથાર્થમાં દ્રવ્ય રૂપથી પણ સાધુ વેશથી સુશોભિત બની રહ્યો. આ પ્રકારે દ્રવ્ય અને ભાવથી સંયત અવસ્થાને ધારણ કરીને એ નવીન શિબે ગુરુમહારાજને કહ્યું કે હે ભદન્ત! ચાલે હવે અહિંથી બીજા સ્થળે જઈએ. નહીં તે મારા બંધુ- ·- प्रियदर्शिनी टीका. अ०१ गा. १३ चण्डरुद्राचार्यशिप्यदृष्टान्तः वान्धवा उपद्रवं करिष्यन्ति । गुरुणोक्तम्-अहो शिष्य ! संपति रात्रिर्माता, अहं रात्रौ न पश्यामि । ततस्तेन शिष्येण स्वकीयस्कन्चे गुरुरारोपितः, मार्गे उच्च- नीचमदेशे वहनेन गुरुचेतसि खेदः समुत्पन्नः, तेन चण्डरुद्राचार्येण शिप्यशिरसि रजोहरणदण्डमहारो दत्तः, असौ शिप्यो मनस्येवं विचारयति-अहो.! ममाराधनीयो गुरु मयेशीमवस्था प्रापितः इति । एवं सम्यग्भावनया तस्य शिप्यस्य केवल- पन्धुजन यहां आकर उपद्रव करेंगे। शिष्यकी यह बात सुनकर आचार्य महाराज ने कहा-ठीक है परन्तु इस समय तो अब रात्रि हो चुकी है तथा मुझे रात्रि में दिखता भी नहीं है-अतः जाना ठीक नहीं है। आचार्य महाराज की बात सुनकर शिप्य ने कहा कि आप इसकी चिन्ता नहीं करें। मैं आप को अपने कंधे पर बैठा लूंगा। ऐसा कह कर उस शिष्य ने गुरु महाराज को अपने कंधे पर बैठा लिये और उस स्थानसे दूसरे स्थान पर पहुँचने के लिये प्रयाण प्रारंभ कर दिया। मार्ग सम विपम था । अतः गुरु महाराज को अचानक हिलने डुलने की वजह से कष्ट हुआ और इससे उनके चित्तमें अशांति उत्पन्न हो गई। उन्होंने बैठे-बैठे ही अपना रजोहरण दंड उसके मस्तक पर देभारा। चोट लगते ही शिप्य ने चित्त में चिन्तवन किया कि हे मन जिनकी मुझे सेवा करनी चाहिये उन गुरु महाराज को इस समय मेरे द्वारा कितना कष्ट पहुँच रहा है। गुरुमहाराज की इस कष्टावस्था का कारण मैं ही बन रहा हूं। इस प्रकार की भक्तिरूप हार्दिकभावना के प्रभाव से क्षपक श्रेणी જન અહિંયાં આવીને ઉપદ્રવ કરશે. શિષ્યની આ વાત સાંભળીને આચાર્ય મહારાજે કહ્યું, ઠીક છે. પરંતુ આ સમયે રાત્રીનું આગમન થઈ ચુકયું છે તેમ મને રાત્રીમાં સુજતું પણું નથી, આથી જવું ઠીક નથી. આચાર્ય મહા- રાજની વાત સાંભળી શિધ્યે કહ્યું, આપ એની ચિંતા ન કરે હું આપને મારા ખભા ઉપર બેસાડી લઈશે એવું કહી તે શિબે ગુરુ મહારાજને પોતાના ખભા ઉપર બેસાડી લીધી અને એ સ્થાનથી બીજા સ્થાન તરફ પ્રયાણ કર. વાને પ્રારંભ કર્યો. માર્ગ સમ વિષમ હતો. આથી ગુરુ મહારાજને અચાનક હલવા ડેલવાને કારણે કણ થયું અને તેથી એમના ચિત્તમાં અશાન્તી ઉત્પન્ન થઈ તેઓએ બેઠા બેઠા જ પિતાને રહણ દંડ એના માથા ઉપર માર્યો, ચોટ લાગતાંજ શિવે મનમાં વિચાર્યું કે હે મન! જેની માટે સેવા કરવી જોઈએ એ ગુરુ મહારાજને આ સમય મારા તરફથી કેટલું કષ્ટ થઈ રહ્યું છે. ગુરુ મહારાજની કઈ અવસ્થાનું કારણ હું જ બની રહેલ છું. આ પ્રકારની ભક્તિરૂપ હાર્દિક ભાવનાના પ્રભાવથી ક્ષપક શ્રેણી પ્રાપ્ત કરે ઘાતક કર્મોને उ-१२ ·उत्तराध्ययन ततः स इभ्यपुत्रो भाग्यवशेन लघुकर्मणा च भाषश्रमणो जातः, तदानीं तस्येभ्यपुत्रस्य लोचे कृते सति "मम प्रव्रज्यवास्तु" इति परिणामः सम्पन्नः, ततो रजोहरणसदोरकमुखबस्त्रिकादिभिः साधुवेपं भृत्या द्रव्यभावतः संयतो जातः । ततोऽसौ गृहीतमवज्यः शिष्यो गुरुमब्रवीत्-भदन्त ! अन्यत्र प्रनामः, अत्र मम को हाथ में लेकर जबर्दस्ती उसके केशों का लंचन कर दिया। मित्रों ने यह देखकर समझा कि कहीं हमारी भी यही हालत न हो जाय-हमें भी जबर्दस्ती से दीक्षित न यना दिया जाय-इस डरसे वे सब के सब वहां से शीघ्र भाग गये। उस समय वह श्रेष्टिपुत्र भाग्य के उदय से एवं लघुकर्म के प्रभाव से भावभ्रमण यन गया था। क्यों कि जिस समय आचार्य- महाराजने उसके केशोंका लुंचन किया था उस समय उसके चित्त में यही परिणाम हो गया था कि मेरी दीक्षा ही हो जाय तो सर्व सुन्दर है।" इस परिणाम विशिष्ट-भाव श्रमण अवस्था संपन्न-उस इभ्यपुत्र के लिये आचार्य महाराज ने केशलुंचन करने के बाद ही रजोहरण एवं सदोरक मुखवस्त्रिका प्रदान करदी-इससे वह यथार्थ में द्रव्यरूप से भी साधु वेपसे सुशोभित होने लगा। इस प्रकार द्रव्य एवं भाव से संयत अवस्था को धारण किये हुए-उस नवीन शिष्य ने गुरुमहाराज से कहा कि हे भदन्त ! चलो अब यहां से दूसरी जगह चलें। नहीं तो मेरे લઈને જબરજસ્તીથી તેના વાળને લગ્ન કર્યો. મિત્રે આ જોઈને એવું સમજ્યા કે અમારી પણ આવી હાલત ન થઈ જાય અમને પણ જબરજસ્તીથી દીક્ષીત ન બનાવાય આવા ડરથી તેઓ સઘળા ત્યાંથી તુરતજ ભાગી ગયા. તે સમય શ્રેષ્ઠી પુત્ર ભાગ્યના ઉદયથી તેમજ લઘુ કર્મના પ્રભાવથી ભાવશમણ બની ગયે હતું કેમકે જે સમય આચાર્ય મહારાજે તેના વાળને લોચ કર્યો ત્યારે તે સમયે તેના ચિત્તમાં એ જ પરિણામ થઈ ગયું હતું કે મને દીક્ષા અપાય તે તે સર્વ સુન્દર છે. આ પરિણામ વિશિષ્ટ-ભાવશ્રમણ અવસ્થા સંપન્ન-તે ઈભ્ય પુત્ર માટે આચાર્ય મહારાજે કેશને લગ્ન કર્યા પછી રજોહરણ અને દેરા સાથેની મુખવસ્ત્રિકા આપી. આથી યથાર્થમાં દ્રવ્ય રૂપથી પણ સાધુ વેશથી સુશોભિત બની રહ્યો. આ પ્રકારે દ્રવ્ય અને ભાવથી સંયત અવસ્થાને ધારણ કરીને એ નવીન શિધ્યે ગુરુમહારાજને કહ્યું કે હે ભદન્ત! ચાલો હવે અહિંથી બીજા સ્થળે જઈએ. નહીં તો મારા બંધુ- ·प्रियदर्शिनी टीका. अं०१ मा० १४ गुरुचित्तानुगामिशिष्यलक्षणम् पुनस्तसामण कुर्वन् सोऽपि केवलज्ञान प्राप्तवान् । एवं विनीतशिष्यभवितव्यम् ॥१३॥ कथं गुरुचित्तानुगामी भवेदित्याह- मूलम्-नापुट्ठो' वागरे किंचि, पुट्ठो वो नालियं वएं । कोह असचं कुंबिज्जा, धारिजो पियमाप्पियं ॥१४॥ छाया- नापृप्टो कुर्यात् किंचित् , पृप्टोवा नालीकंवदेत् । क्रोधम् असत्यं कुर्यात् , धारयेत् प्रियमप्रियम् ॥ १४ ॥ टीका-नापुट्ठो'. इत्यादि- अपृष्टः गुरुणाऽनुक्तः किंचित् न व्याकुर्यात् न वदेत् पृष्टो वो गुरुगा कास्मि- विद् विपये पृष्टः सन् अलीकम् अनृतं न वदेत् , क्रोध-केनापि कारणेन समुत्पन्न कोपम् असत्य-निष्फलं कुर्यात् । कर बार बार अतिशय पश्चात्ताप करने लगे। पश्चात् उनसे अपने दोप खमाने लगे। इस प्रकार पश्चात्ताप करते करते विशुद्ध भावना से गुरु ने भी केवलज्ञान प्राप्त किया । इस दृष्टान्त का सार यही है कि विनीत शिष्य अपनी विशुद्धि के साथ-साथ गुरु महाराज की भी विशुद्धि का कारण बनता है । अतः शिष्य को इसी तरह विनीत होनाचाहिये ॥१३॥ गुरु-चित्तानुगामी शिष्य के चिन्हों को इस गाथा द्वारा सूत्रकार यतलाते हैं-'नापुट्ठो.' इत्यादि । अन्वयार्थ (अपुट्ठो किंचि न वागरे-अपृष्टः किश्चित् न व्या- कुर्यात् ) गुरुमहाराज जब तक कोई बात नहीं पूछे तय तक शिष्य का कर्तव्य है कि वह किसी भी विपय में कुछ न कहे । (पुट्ठो वा અતિશય પશ્ચાત્તાપ કરવા લાગ્યા. પછી તેનાથી પોતાને દેવ ખમાવવા લાગ્યા. આ પ્રકારે પશ્ચાત્તાપ કરતાં કરતાં વિશુદ્ધ ભાવનાથી ગુરુને પણ કેવલી જ્ઞાન પ્રાપ્ત થયું. આ દષ્ટાંતને સાર એ છે કે વિનિત શિષ્ય પિતાની વિશુદ્ધિની સાથે સાથે ગુરુ મહારાજની પણ વિશુદ્ધિનું કારણ બને છે. એટલે શિષ્યોએ આ રીતે વિનીત થવું જોઈએ. ૧૩ ગુરુ-ચિત્તનુગામી શિષ્યના ચિહને આ ગાથા દ્વારા સૂત્રકાર બતાવે छे. नावुट्ठो. त्यादि अन्वयार्थ. अपुट्ठो किंचि न वागरे-अपृष्टः किश्चित् न व्याकुर्यात् गुरु મહારાજ ત્યાં સુધી કેઈ વાત ન પૂછે ત્યાં સુધી શિષ્યનું કર્તવ્ય છે કે તે अध पY विषयमा xis न ४९. पुट्ठो वा नालियं वए-पृष्ठोवा अलीकनवदेत ·- उत्तराध्ययनसूत्रे ज्ञानमुत्पन्नम् , ततः केवलज्ञानप्रभावादसी समप्रदेश इव वहन् गुरुणा प्रोक्तः- मार एव सारः, अधुना कीदृशः सममदेशे इव वहनसि ? शिष्येणोक्तं-युप्मत्म- सादान्मम वहनं सम भवति । पुनर्गुरुणोक्तम्-कि रे! ज्ञानं समुत्पन्नं तव । शिष्य- णोक्तम्-एवम् । पुनर्गुरुगा प्रोक्तम्-प्रतिपाति, अमतिपाति वा ज्ञानमुत्पन्नम् ? । तेनोक्तम्-अप्रतिपाति। ततो गुरुः पश्चात्तापं कुर्यन् वदति-हा ! मया केवली आशा- तित:-इत्युक्त्या शिप्यशिरसि रजोहरणदण्डमहारजनितं रुधिर प्रचाई पश्यन् पुनः प्राप्तकर घातक काँका नाशकर उस शिष्य ने केवलज्ञान को प्राप्त किया। केवल ज्ञान के प्रभाव से यह गुरुको इस प्रकार अव लेजाने लगा कि मानो सम प्रदेशमें ही वह चल रहा हो । गुरुजीने कहा कि मार ही सार है, इतना मार ने पर अब तृ. सीधा चलने लगा है। शिष्यने कहा महाराज आपके प्रभावसे ही यह सब कुछ हो रहा है-अर्थात् पहिले चलते समय उँची नीची जगह में मेरा पैर पड़ताथा सो आपको कष्ट होता था। पर अब नहीं पड़ता है अतः समभूमि में चलने की तरह में चल रहा हूं। गुरु महाराज ने कहा तो क्या तुझे ज्ञान उत्पन्न हो गया है ? शिष्यने कहा हां! पुनः गुरु महाराज ने कहा वह ज्ञान प्रतिपाति उत्पन्न हुआ है या अप्रतिपाति उत्पन्न हुआ है। शिष्यने उत्तर दिया महाराज ! अप्रति- पाति ज्ञान उत्पन्न हुआ है। बाद गुरु ने कहा ! हाय ! मैं ने केवली की इस समय आशातना की है। इस प्रकार कह कर गुरु जी शिष्य के शिर पर रजोहरण के दण्ड के प्रहार से वहते हुए रुधिर को देख-देख નાશ કરી તે શિષ્ય કેવલ જ્ઞાનને પ્રાપ્ત કર્યું. કેવલજ્ઞાનના પ્રભાવથી તે ગુરુને એવા પ્રકારે લઈ જવા લાગે કે જાણે તે સમપ્રદેશમાં ચાલી રહ્યા डाय. मुरुमे यु“ भा२४ सा२ छ." આટલું મારવાથી હવે તું સીધે ચાલવા લાગે છે, શિષ્ય કહ્યું મહારાજ! આપના પ્રભાવથી જ આ સઘળું બની રહ્યું છે. અર્થાત્ પહેલ ચાલતી વખતે ઉંચી નીચી જગ્યામાં નાથી આપને કઈ થતું હતું પણ હવે પડતા નથી એટલે સમભૂમિમાં ચાલવાની માફક હું ચાલું છું. ગુરુ મહારાજે કહ્યું કે શું તને જ્ઞાન ઉત્પન્ન થઈ ગયું છે ? શિર્ષે કહ્યું હા! ફરી ગુરુ મહારાજે કહ્યું, તે જ્ઞાન પ્રતિપાતિ ઉત્પન્ન થયું છે કે અપ્રતિપતિ શિષ્ય કહ્યું. મહારાજ! અપ્રતિપાતિ જ્ઞાન ઉત્પન્ન થયું છે. આથી ગુરુએ કહ્યું, અહાહા ! કેવલીની આ સમયે આસાતના કરી છે. આ પ્રકારે કહીને ગુરુજીએ શિષ્યના શીર ઉપર રજોહરણના દંડના પ્રહારથી વહેતા રૂધીરને જોઈ વારંવાર મારા પગ પડતા હુતા ·प्रियदर्शिनी टोका. अं० १ गा. २४ क्रोधासत्यकरणेदृष्टान्तः ९३ उक्तंच लोभी पश्येद्धनप्राप्ति, कामिनी कामुकस्तथा । भ्रान्तं पश्येदयोन्मत्तो न किंचिच क्रुधाकुलः ॥१॥ अन्वच-अपकारिणि चेत् क्रोधः क्रोधे क्रोधः कथं न ते । धर्मार्थकाममोक्षाणां चतुर्णा परिपन्थिनि ।।२।। क्रोधस्यासत्यकरणे उदाहरणम् । यथा-कस्यचित् कुलपुत्रस्यभ्राता वैरिणा हतः। "लोभी आत्मा धनकी प्राप्ति की चिन्ता में ही मस्त बना रहता है । कामुक कामिनी में मस्त है । उन्मत्त सर्वत्र भ्रान्ति युक्त बना रहता है। परन्तु क्रोध से आकुल हुआ आत्मा देखता हुआ भी अन्धा बना रहता है ॥१॥ इस फ्रोध को निवारण करना हो तो इस प्रकार की भावना माननी चाहिये जैसे- हे आत्मन् ! तृ अपने अपकार करनेवाले पर जिस प्रकार फ्रोध करता है उसी प्रकार इस अपकार करने वाले क्रोध पर क्रोध क्यों नहीं करता। क्यों कि यह तेरा घड़ा भारी अपकारी है। कारण कि इसके सद्भाव में धर्म, अर्थ, काम एवं मोक्ष का सर्वथा विनाश हो जाता है । अतः चतुर्वर्गका विनाश करने वाला होने से यह तेरा सब से अधिक अपकारी है। क्रोध पर क्रोध करना इसका मतलब है कि क्रोध कभी नहीं करना चाहिये ॥२॥" क्रोध को असत्य करने में दवा देने में-दृष्टान्त इस प्रकार है- किसी कुलपुत्र के भाई को उसके वैरी ने मार डाला । वह कुल- લેલી આત્મા ધનની પ્રાપ્તિની ચિંતામાં જ મસ્ત બની રહે છે, કામુક કામિનીમાં મસ્ત છે, ઉન્મત્ત સર્વત્ર શ્રાંતિયુક્ત બની રહે છે. પરંતુ ઠંધથી વ્યાકુલ બનેલ આત્મા જેવા છતાં પણ આંધળે બની રહે છે. ૧ આ ક્રોધનું નિવારણ કરવું હોય તે આ પ્રકારની ભાવના કરવી જોઈએ કે હે આત્મા! તું તારા ઉપર અપકાર કરવાવાળા ઉપર જે પ્રકારે કેધ કરે છે એ પ્રકારે તે અપકાર કરવાવાળા ક્રોધ ઉપર ક્રોધ કેમ નથી કરતા. કેમકે એ તારે ખુબ માટે અપકારી છે. કારણ કે તેના સદ્દભાવમાં ધર્મ, અર્થ, કામ અને મેક્ષને સર્વથા વિનાશ થાય છે. એથી ચર્તવર્ગને વિનાશ કરવાવાળે હોવાથી એ તારે બધાથી વધુ અપકારી છે. ક્રોધ પર ક્રોધ કરવો એને મતલબ છે કે ક્રોધ કદી ન કરવું જોઈએ. કાધને દબાવી દેવામાં દૃષ્ટાંત આ પ્રકારે છે– કઈ કુળપુત્રના ભાઈને તેના વેરીએ મારી નાખ્યો. તે કુળપુત્ર મરણ ·. उत्तराध्ययनसूत्रे अयं भाव:-गुरुगा निर्भर्सने कते सति कदाचित् क्रोधोत्पत्ती सत्यां तस्य कटुकविपाकमनुचिन्त्य क्षमया त परिहरेत् , क्रोधो हि सर्वानकरः सकलशुभहरः तपः संयमोद्यानदारज्वलनः समभावजलदपटलीविकिरणप्रचण्डपवनः शान्तिसुधा- करतमः सफलसद्गुणसरोजवनहिमः चित्तोद्वेजकः शत्रुतावर्धकः सकलविपदा- मास्पदं जनपदं विप्लवयति । १-तमा-राहुः। नालियंवए-पृष्टो वा अलीकं न वदेत् ) यदि प्रसंग वश किसी विषय • में गुरु महाराज पूछे भी तो उस में झूठ नहीं बोलना चाहिये । (कोह असच्च कुविना-कोपं असत्यं कुर्यात् ) किसी निमित्त से उत्पन्न हुए क्रोध को शीघ्र ही दवा देना चाहिये। भावार्थ-किसी कारण वश यदि कदाचित् गुरु महाराज शिष्य को कठिन वचन से शिक्षा दें तो उस समय क्रोध का कडुआ फल समझकर उत्पन्न हुवे क्रोध को क्षमा से दवा देवे। कारण कि क्रोध समस्त अनर्थों की एक मजबूत जड़ है। सकल कल्याणों का विनाशक । संयमरूपी उद्यान को भस्म करने के लिये यह दावानल की ज्वाला जैसा भयंकर है । समतारूपी मेघघटाओं को विक्षिप्त करने के लिये यह क्रोध प्रचण्ड पवन के जैसा है। शान्तिल्पी चन्द्रमंडल के ग्रसने के लिये राहु जैसा, सकल सद्गुणरूपी कमलवन को दग्ध करने के लिये हिम- पात जैसा कहा है। क्रोध से चित्त में उग उत्पन्न होता है और क्रोध से ही शत्रुता की वृद्धि होती है। जिस जनपद (देश) में इस क्रोध का आवास हो जाता है वह सकल विपत्तियों का स्थान बनकर देश आदि को नष्ट कर देता है । कहा भी है- જે પ્રસંગવશ કઈ વિષયમાં ગુરુ મહારાજ પૂછે તે પણ એમાં જુઠું નહીં माद नये. कोहं असज्जंकुविज्जा-कोपं असत्यं कुर्यात् निमित्तथी ઉત્પન્ન થયેલા ક્રોધને જલદીથી દબાવી દેવો જોઈએ. ભાવાર્થ –કઈ કારણવશ જે કદાચ ગુરુ મહારાજ શિષ્યને કઠીન વચ- નથી શિક્ષા આપે તે તે સમયે ક્રોધનું કડવું ફળ સમજી ઉત્પન્ન થયેલ ક્રોધને ક્ષમાથી દબાવી દે. કારણ કે ક્રોધ સમસ્ત અનર્થોની એક મજબુત જડ છે. બધા કલ્યાણને વિનાશક છે. સંયમરૂપી ઉદ્યાનને ભસ્મ કરવા માટે દાવાનળની જ્વાળા જે ભયંકર છે. સમતારૂપી મેઘ ઘટાઓને વેરવિખેર કરવા માટે આ ક્રોધ પ્રચંડ પવન જેવું છે. શાંતિરૂપી ચંદ્રમંડળને પ્રસવા માટે રાહુ જેવા સકળ સદૂગુણરૂપી મળવનને દગ્ધ કરવા માટે હિમપાત જે કહેલ છે. ક્રોધથી ચિત્તમાં ઉગ ઉત્પન્ન થાય છે અને ક્રોધથીજ શત્રુતાની વૃદ્ધિ થાય છે. જે જનપદ (દેશમાં) આ ધન આવાસ થાય છે તે સકલ વિપત્તિઓનું સ્થાન બની દેશ આદિને નાશ કરે છે. કહ્યું પણ છે – ·प्रियदर्शिनी टीका. अ० १ गा० १४ मोधासत्यफरणेप्टान्तः ततस्तेन कुलपुत्रेण कथितम्-तहि कथं स्वरोपं सफलीकरोमि ? जनन्या प्रोक्तम् -वत्स ! सर्वत्र न रोपः सफलीक्रियते । मातृवाक्यात् कुलमित्रेण स बन्धुघातको मुक्तः। ततोऽसौ तयोश्चरणेषु निपत्य स्वापराधं क्षामयित्वा गतः । एवं कुल- पुत्रवत् क्रोधमसत्यं कुर्यात् । तथा-अभियं-शिक्षार्थ गुरोः कटुवचनं, प्रियं-प्रियमिव-हितमित्यर्थः, धारयेत्= माता के इस प्रकार वचन सुनकर कुलपुत्र ने कहा-टीक है यह अवध्य है परन्तु हे जननि ! यह रोप जो मुझे उत्पन्न हुआ है उसे कैसे अय सफल करूँ? माता चोली प्रिय पुत्र! उत्पन्न रोप सर्वत्र सफल ही किया जाय ऐसा कोई नियम नहीं है। माता के इन वचनोंसे सन्तुष्ट होकर कुलपुत्र ने रोप को शांत करते हुए उस अपने बन्धु के घात करने वाले वैरी को विना किसी तकलीफ दिये छोड़ दिया । उस वैरी ने भी उन दोनोंके चरणों में गिरकर अपने अपराध की क्षमा मांगी और खुश होते हुए अन्त में वह अपने घर चला गया। प्रत्येक मुनि का कर्तव्य है कि वह कुलपुत्र की तरह अपने उत्पन्न हुए फ्रोध को विफल बनाने में सचेष्ट रहे। (अप्पियं पियं धारिजा-अप्रियं प्रियं धारयेत् ) शिप्य का यह कर्तव्य है कि वह गुरु महाराज के द्वारा कहे गये अप्रिय वचनों को भी प्रियवचन ही मानकर हृदय में धारण करे। गुरु महाराज के वचन એમના ઉપર મહાપુરૂષ પ્રહાર કરતા નથી, પરંતુ તેની રક્ષા કરે છે. માતાનાં આ પ્રકારનાં વચન સાંભળીને કુળપુત્રે કહ્યું ઠીક છે. આ અવધ્ય છે. પરંતુ તે માતા! આ રેપ જે મારામાં ઉત્પન્ન થયે છે તેને હું કઈ રીતે શાન્ત કરું ? માતાએ કહ્યું પ્રિય પુત્ર! ઉત્પન્ન થયેલ રેલ બધી રીતે સફળ કરવામાં આવે એ કોઈ નિયમ નથી, માતાનાં આવાં વચનોથી સંતુષ્ટ બની કુળપુત્રે રેષને શાંન્ત કરીને તેણે પિતાના બંધુને ઘાત કરનાર વિરીને કોઈ તકલીફ આપ્યા વગર છોડી દીધું. મારનાર વૈરીએ પણ બન્નેના ચરણમાં પડીને પિતાના અપરાધની ક્ષમા માગી અને ખુશ થતે તે પોતાના ઘર તરફ ચાલી ગયે. પ્રત્યેક મુનિનું કર્તવ્ય છે કે કુળપુત્રની માફક પોતાનામાં ઉત્પન્ન થયેલ ક્રોધને દબાવવામાં સચેષ્ટ રહે. (अप्पियं पियं धारिज्जा-अप्रियं प्रियं धारयेत् ) शिष्यनु तव्य छ , તે ગુરુ મહારાજ દ્વારા કહેવામાં આવેલ અપ્રિય વચનને પણ પ્રિય વચન માની હૃદયમાં ધારણ કરે. ગુરુ મહારાજના વચન પરિણામમાં સંતાપને ·उत्तराध्ययनसूत्रे पुत्रमरणार्तध्यानयुक्तां जननीं विलोक्य स कुलपुत्रस्तं वैरिणं गृहीत्रा मातुः समिपमानीयाब्रवीत्-अरे ! वन्धुघातक ! अनेनासिना त्यां कुत्र हन्याम्, तेनातिभी- तेन कथितम् यत्र शरणागता न इन्यन्ते तत्र । एतद्वचनं श्रुत्वा कुलपुत्रेण जननीमुखं विलोकितम् । जनन्या च मध्यस्थभावमवलम्ब्य संजात-करुणया निगदितम्-हे पुत्र ! शरणागता न हन्यन्ते । यतः- सरणागया य वीस-त्या पणया वसणपत्ता य । रोगी अजंगमा य, सप्पुरिसा व पहरंति ॥ छाया-शरणागतांश्च विश्वस्तान प्रणतान् व्यसनमाप्तांश्च । रोगिणः अनङ्गमांश्च सत्पुरुषा नैव प्रहरन्ति ।। पुत्र पुत्रमरण जनित दुःख से आर्तध्यान करती हुई माता को देखकर शीघ्र ही अपने भाई के उस घातक को पकड़ कर माता के सन्मुख उपस्थित कर कहा अरे बन्धु घातक ! वोल तुझे इस तलवार के द्वारा कहाँ पर मारूँ। उसने डरते हुए कहा-जहां शरण में आये हुए प्राणी नहीं मारे जाते हैं वहीं पर आप मुझे मारें। यन्धु घातक के इस प्रकार वचन सुनकर कुलपुत्र ने माता के मुखकी ओर देखा। माता ने धैर्य धारण कर दयायुक्त होते हुए कहा कि हे बेटा! शरण में आये हुए को वीर पुरुप मारा नहीं करते हैं। क्यों कि इतने प्राणी अवध्य होते हैं- सरणागया य वीस-स्था पणया वसण पत्ताय । रोगी अजंगमा य, सप्पुरिसा व पहरंति ॥१॥ गाथार्थ-शरणागत, विश्वासपात्र, कष्ट में पड़ा हुआ, रोगी और अपंग, इनके ऊपर महा पुरुप प्रहार नहीं करते हैं अर्थात् इनकी रक्षा करते हैं। જનીત દુઃખથી આર્તધ્યાન કરતી માતાને જોઈ તુરતજ પિતાના ભાઈના એ ઘાતકને પકડીને માતાની સન્મુખ ઉભે રાખી કહ્યું, અરે બંધુ ઘાતક ! બેલ તને આ તરવાર કયે સ્થળે મારૂં. તેણે કરીને કહ્યું-જ્યાં શરણમાં આવેલાં પ્રાણને મારવામાં નથી આવતાં એ સ્થળે આપ મને મારે. બંધુને મારનારનાં આ પ્રકારનાં વચનને સાંભળી કુળપુત્રે માતાના મુખની સામે જોયું. માતાએ પૈર્ય ધારણ કરી દયાયુક્ત બની કહ્યું કે હે બેટા! શરણમાં આવેલાને વીરપુરૂષે કદી મારતા નથી કેમકે આટલા પ્રાણી અવધ્ય હોય છે. सरणागया य वीस,-स्था पणया वसणपत्ता य । रोगी अजंगमा य, सपुरिसा व पहरति ॥१॥ ગાથાર્થ–શરણાગત, વિશ્વાસપાત્ર, કદમાં પડેલા, રેગી અને અપંગ, ·. प्रियदर्शिनी टीका. अ० १ गा. १४ प्रशंसायांमुनेखत्कर्षवर्जनम् इदमत्र योध्यम्-यथा गुरोरातया भिक्षाचर्या गतः शिष्यः श्रावकगृह माविष्टः, तत्र भद्रमायसंपन्नो धार्मिको धर्मानुगो धर्मसेवी धर्मिप्ठो धर्मख्यातिधर्मा- नुरागी धर्मग्रलोकी धर्मजीवी धर्मप्ररखनो धर्मशीलः श्रावको मुनि दृष्ट्वा सप्ताष्टपदानि तदभिमुखमागच्छन् हृष्टस्तुष्टः प्रसन्नचित्तः प्रीतमनाः परमसौमनस्ययुक्तो मुनिद- निजनितहर्पवशविसर्पन्मानसस्तं वन्दित्वा नमस्कृत्य पुनः पुनः स्तुवन् वदति- लाम में, अलाम में, सुख में, दुःख में, जीने में मरणे में, मान में, अपमान में तथा निंदा और प्रशंसा में एक साधु ही ऐसा है जो समान रहता है। यहां इस प्रकार समझना चाहिये-गुरु की आज्ञा प्रास कर ही तो शिष्य भिक्षाचर्या के लिये गृहस्थों के घर जाता है। गृहस्थ भी अपने घर पर पधारे हुए साधु के दर्शन कर अपने आपको यहुत ही पुण्यशाली मानता है । क्यों कि ऐसे गृहस्थजन प्रकृति से भद्रपरि- णामी एवं धर्मानुग-धर्मका अनुसरण करने वाले होते हैं। धर्म सेवी होते हैं और धर्मिष्ट होते हैं। धर्मख्याति-धर्मका उपदेश देनेवाले एवं धर्मानुरागी-धर्म में अनुराग रखने वाले होते हैं। धर्मप्रलोभी और धर्मजीवी होते हैं। धर्मप्ररञ्जन और धर्मशील होते है। ये मुनि को घर पर आते हुए देखकर सर्व प्रथम उनका विनय करने के निमित्त सात आठ पग उनके समक्ष जाते हैं । हर्प से संतुष्ट चित्त होकर ऐसे फूल जाते हैं कि मानों कोई अपूर्व निधि का ही इन्हें लाभ हुआ है। सालमi, PARIMमां, सुषमा, सभा, पवाभां, भ२शुभां, मानभां, અપમાનમાં, તથા નિંદા અને પ્રશંસામાં એક સાધુજ એવા છે જે સમાન રહે છે. અહિં એ પ્રકારે સમજવું જોઈએ-ગુરુની આજ્ઞા મેળવીને પછી જ શિષ્ય ભિક્ષાચર્યો માટે પ્રહસ્થને ઘેર જાય છે. ગ્રહસ્થ પણ પિતાના ઘેર પધારેલા સાધુનાં દર્શન કરી પોતાને બહુજ પુણ્યશાળી માને છે. કેમકે એવા ગૃહસ્થજન પ્રકૃતિથી ભદ્ર પરિણામ તેમજ ધર્મનું અનુસરણ કરવાવાળા હોય છે, ધર્મ સેવી હોય છે અને ધર્મષ્ટ હેય છે. ધર્મખ્યાતિ-ધર્મને ઉપદેશ દેવાવાલા એટલે ધર્માનુરાગી-ધમમાં અનુરાગ રાખવાવાળા હોય છે. ધર્મપ્રલેકી અને ધર્મજીવી હેય છે. ધર્મ પ્રરંક્શન અને ધર્મશીલ હોય છે. મુનિને ઘેર આવતા જોઈને સર્વ પ્રથમ તેને વિનય કરવા નિમિત્ત સાત આઠ પગલાં એમની સામે જાય છે. હર્ષથી સંતુષ્ટ ચિત્ત બનીને એવા કુલાતા હોય છે કે જાણે કેઈ અપૂર્વ નિધિને એમને લાભ થયો હોય, ચહેરે પ્રસન્ન થઈ જાય છે, મનમાં ·उत्तराभ्ययनसूत्रे मनसा भावयेत् । गुरोर्वचनं हि परिणामे तापोपशमक रत्नत्रयपरिशोधकं शान्तिमुपा- संभृतं परमहितम् , आम्रफलमिवादी कदुकं, मध्येऽम्लरसयुतम्, भन्ते चापूस्वाद- जनकं भवतीति मत्वा प्रियमेव मन्येतेति भावः। यद्वा-मियंभीतिजनक स्तुत्यादि, अप्रियम् अप्रीतिकारकं निन्दादि, धारयेद- समं जानीयात् । भिक्षाचर्यादौ मियमप्रियं वा वचनं श्रुत्वा समभावनया तत् तितिक्षेत, वत्र राग द्वेपं वा न कुर्यादित्यर्थः। उक्तं च भगवता- लाभालाभे मुहे दुक्खे, जीविए मरणे तहा। समो निदापसंसामु, तहा मागारमाणभो ।। (उत्त०१९अ.) परिणाम में संताप को मिटाने वाले रत्नत्रय को परि शुद्ध करने वाले, शान्तिरूपी अमृत के समुद्र परम हितकारी तथा आम्रफल के समान आदि में कटुक, मध्य में आम्लरसयुक्त एवं अन्त में अपूर्व रस का आस्वाद कराने वाले होते हैं । इसलिये गुरु महाराज के वचन को प्रिय मानकर ही उनका सेवन करते रहना चाहिये यही विनीत शिष्य का कर्तव्य है। अथवा-" धारिजा पियमप्पियं" इसका अभिप्राय यह भी है कि साधु जय भिक्षाचर्या आदि के लिये जावे तय उस समय यदि कोई खोटे मीठे वचन भी कहे-निंदा एवं स्तुति भी करे तो भी उसमें इसे पक्षपाती नहीं होना चाहिये-दोनों पर साधु का समान भाव ही होना चाहिये । उस पर राग एवं देष करना साधुका कर्तव्य नहीं है। लाभालाभे सुहे दुक्खे । जीविए मरणे तहा ॥ समो निंदा पंसंसासु । तहा माणा व माणओ॥ (उ. १९अ.) મૂટાડવાવાળા રત્નમયને પરિશુદ્ધ કરવાવાળા શાંતિરૂપી અમૃતના સમુદ્ર પરમ હિતકારી તથા આમ્રફળ જેવા. શરૂઆતમાં તુરા, મધ્યમાં આસ્ફરસ યુકત તથા અંતમાં અપૂર્વ રસને આસ્વાદ કરવાવાળા હોય છે. આ માટે ગુરુ મહારાજનાં વચનને પ્રિય માનીને તેનું સેવન કરતા રહેવું જોઈએ. તે વિનીત शिष्यन प्रतिव्य छे. अथवा-"धारिज्जा पियमप्पियं" मानी मलिप्राय सेवा પણ છે કે સાધુ જ્યારે ભિક્ષા ચર્યા વગેરે માટે જાય ત્યારે તે સમયે કોઈ કાંઈ સારૂં નરસું વચન કહે-નિંદા અગર સ્તુતિ પણ કરે તે પણ એમાં તેમણે પક્ષપાતિ ન બનવું જોઈએ. બન્ને પર સાધુનો સમાનભાવ હવે જોઈએ. એના પર રાગ અગર હૅશ કરે એ સાધુનું કર્તવ્ય નથી. लाभालामे सुहे दुक्खे, जीविए मरणे तहा । समो निंदापसंसासु, तहा माणावमाणओ ।। (उत्त० १९ अ.)

·प्रियदर्शिनी टीका. अ०१ गा. १४ निन्दायां मुनेरयकर्षवर्जनम् ९९ तथा केचिदधार्मिका अनार्या म्लेच्छा अधर्मनीविनोऽधर्मानुरागिणोऽधर्म- शीला विवेकविकलाः साधुं दृष्ट्वा निन्दन्ति हीलन्ति खिसन्ति-'अयं वराको निःसत्वा कातरो दाम्भिको भिक्षामात्रोपजीवी कुर्तिभरि मिभारस्वरूपो गृहे गृहे गृहपाल इव भ्रमति' इत्यादि वचनं श्रुत्वा मुनिः स्वात्मानं नापकर्पयेत् । अत्रोदाहरणम्-कश्चिद् वृद्धो महात्मा भिक्षार्थमेकस्मिन् गृहे गत्वा तद्गृहस्वा- मिनी प्रति किं सचित्तजलादिस्पर्शरहिताऽसि न वेत्याशयेन पृष्टवान्-भगिनि ! तथा कितनेक ऐसे भी अधार्मिक, म्लेच्छ, अनार्यजन हैं कि जिनका जीवन सत्य धर्म की वासना से बिलकुल विहीन बना हुआ है, अधर्म में ही जिन्हें बड़ाभारी अनुराग है, प्रकृति भी जिनकी अधर्मशील हैं, विवेक से जो सर्वथा पराङ्मुख हैं वे साधुजन को देखते ही अपनी नाक भौहें सिकोड़ने लगते हैं और जो मन में आता है वही बकने लग जाते हैं-निन्दा करते हैं, हीलना करते हैं-खिसाते हैं-कहते हैं कि देखो तो सही यह विचारा कितना अपने आपको भूलता है तथा कितना कायर बना हुआ फिर रहा है कैसे-कैसे दंभ रच रहा है जो यह वहां से भिक्षा मांगकर अपना निर्वाह करता है । अपना ही पेट भरना इसने सीखा हैं । ऐसे जनों से संसार की क्या भलाई हो सकती है। ये तो केवल इस पृथिवी के भारभूत हैं जो कुत्तकी तरह घर घर में प्रतिदिन भ्रमण करते रहते हैं। इस प्रकार के वचन सुनकर साधु को चाहिये कि वह अपनी आत्मा को हल्की न समझे। इसी विषय को एक उदाहरण द्वारा स्पष्ट किया जाता है- તથા કેટલાક એવા પણ અધાર્મિક મ્યુચ્છ, અનાર્યજન છે કે જેમનું જીવન સત્ય ધમની વાસનાથી બિલકુલ વિહીન બનેલ હોય છે. અધર્મોમાં જ જેને ભારે અનુરાગ છે, પ્રકૃતિ પણ જેની અધર્મશીલ છે, વિવેકથી જે સર્વથા પરમુખ છે. તે સાધુજનને જોઈને પિતાનાં નાક તથા હોને બગાડે છે અને મનમાં આવે તેવું બકવા લાગી જાય છે. નિંદા કરે છે, હિલના કરે છે- ખિસાય છે, કહે છે કે જુઓ તે ખરા આ બીચારે કેટલે પિતાની જાતને ભુલે છે તથા કે કાયર બનીને ફરી રહ્યા છે, કેવા કેવા દંભ રચી રહેલ છે, જે અહિં હિંથી ભિક્ષા માગીને પિતાને નિર્વાહ કરે છે. પિતાનું જ પેટ ભરવાનું એ શીખેલ છે. આવા સાધુથી સંસારની શું ભલાઈ થઈ શકવાની છે. આ તે કેવળ આ પૃથ્વી ઉપર ભાર જેવા છે. જે કુતરાની માફક ઘેર ઘેર દરરોજ ભમતા રહે છે. આ પ્રકારનાં વચન સાંભળી સાધુએ પિતાના આત્માને હલકે માનતા ન બનવું જોઈએ. આ વિષયને એક ઉદાહરણ દ્વારા સ્પષ્ટ કરવામાં આવે છે – ·उत्तराध्ययनसूत्रे 'धन्योऽस्मि, कृतपुण्योऽस्मि, कतलक्षणोऽस्मि भवदर्शनेन, भवदागमनं दरिद्रस्य गृहे स्वर्णपृष्टिरिख कामधेनुखि मम सर्वसौभाग्यजनकम्" इत्युक्त्वा स्त्रगृहं सादर- मानीय विपुलमशन पानं खायं स्वायं ददाति, दत्त्वा च पुनः पुनः स्तौति, तत्र मुनिः स्वात्मानं नोकर्पयेत् । चेहरा प्रसन्न हो जाता है। मन में एक प्रकार का विलक्षण संतोप आ जाता है, उस समय उसे पड़ा भारी आनन्द आता है । उस आनन्द में तल्लीन होता हुआ वह श्रावक उस समय एक प्रकार से अपने आपको भी भूल सा जाता है और वन्दना एवं नमस्कार कर भक्ति के आवेश से स्वयं अपने गुरु महाराज की स्तुति करता हुआ कहता है हे नाथ! आज मैं धन्य हुआ हूं कृतपुण्य हुआ हूं और मेरी यह पर्याय सफल हुई है जो आपके दर्शन पाये । दरिद्र के घर में सुवर्ण की वर्षा के समान एवं कामधेनु के समान आप का मेरे घर पधारना मेरे परम सौभाग्य का उत्पन्न करने वाला एवं वृद्धि करनेवाला है। इसलिये पधारिये और घर को पावन कीजिये-इस प्रकार कह कर वह महात्मा को अपने घर लाता है और सादर उन्हें विपुल अशन, पान, खाद्य एवं स्वाद्य चार प्रकार का आहार देता है । फिर बारम्बार उनकी स्तुति करता है। ऐसी प्रशंसा सुनकर गृहस्थकी ऐसी विनय भक्ति देखकर साधु को फूल नहीं जाना चाहिये। એક પ્રકારને વિલક્ષણ સતેષ આવી જાય છે. એ સમયે એને ઘણુંજ આનંદ થાય છે. એ આનંદમાં તલ્લીન થતાં થતાં તે શ્રાવક એ સમયે એક પ્રકારથી પિતે પિતાને પણ ભુલી જાય છે. અને વંદના એવં નમસ્કાર કરી ભક્તિના આવેશથી વયે પિતાના ગુરુ મહારાજની સ્તુતિ કરતાં કહે છે કે હે નાથ! આજ હું ધન્ય બન્યું છે, કૃત પુણ્ય બન્યો છું, અને મારી આ પર્યાય સફળ બની છે જે આપનાં દર્શન થયાં. દરિદ્રના ઘરમાં સોનાના વરસાદ સમાન તેમ કામ ધેનુ સમાન આપનું મારે ઘેર પધારવું મારા પરમ સૌભાગ્યને ઉત્પન્ન કરવાવાળું અને વૃદ્ધિ કરનાર છે. આ માટે પધારે અને ઘરને પાવન કરે આ પ્રકારે કહી તે મહાત્માને પિતાને ઘેર લાવે છે અને આદર માનથી તેમને વિપુલ અશન, પાન, ખાદ્ય અને સ્વાદ્ય એમ ચાર પ્રકારને આહાર આપે છે. પછી વારંવાર તેની સ્તુતિ કરે છે. એવી પ્રશંસા સાંભળી, ગૃહસ્થની એવી વિનય ભક્તિ જોઈ, સાધુએ ફુલાઈ જવું ન જોઈએ.

·प्रियदर्शिनी टीका. अं० १ गा. १५ आत्मदमनोपदेशः यति-स्थूलस्य हृष्टपुष्टाङ्गस्य तब कथमल्पेनोदरं भरिप्यति ? इत्यादि परिभववचनं श्रुत्वाऽपि स महात्मा समभावं समालम्व्य स्वात्मानं हीनं न मन्यते स्म, तदास उचितभिक्षा गृहीत्वा प्रतिनिवृत्तः । एवं समुनिभिर्भाव्यम् ॥ १४ ॥ आत्मनो दमने सत्येव क्रोधवैफल्यं कर्तुं शक्यते तस्मात् तदुपदेशं तत्फलं चाह-- मूलम्-अप्पो चेवं दमेयध्वो अप्पा हुँ खलु दुईंमो। अप्पी दंतो मुंही होई अस्सि लोएँ परस्थ ये ॥१५॥ छाया-आत्मा एव दमितव्यः आत्मा हु खलु दुर्दमः । आत्मानं दाम्यन् सुखी भवति, अस्मिन् लोके परत्र च ॥१५॥ स्वामिनि ने कहा-बाह खूब कहा इतने संडमुसंड तो होरहे हो फिर भी थोड़ा आहार देने के लिये कह रहे हो थोड़े से दिये गये आहार से भला इस हृष्टपुष्ट शरीर की तृप्ति कैसे हो सकेगी। इत्यादि उसके अपमान जनक वचन सुनकर भी वे महात्मा समभावशाली ही बने रहे और उन्होंने उसके वचन से अपने आपको हीन नहीं समझा। वहां से उचित भिक्षा लेकर फिर वे अपने स्थान पर वापिस आगये । इसी प्रकार कहने का मतलब यह है कि समस्त मुनिजनोंको अपने आपको प्रतिकूल संयोग में हीन नहीं मानना चाहिये ॥ १४ ॥ जो आत्मा का दमन करता है वही क्रोध को निकलकर सकता है इस लिये सूत्रकार आत्मा-अर्थात्-मन को दमन करने का उपदेश देते हैं एवं उसका फल भी कहते हैं-'अप्पाचेव०' इत्यादि। વાહ ખૂબ કહ્યું, આટલા અલમસ્ત જેવા તે બની રહેલ છે છતાં પણ ડે આહાર દેવાનું કહી રહ્યા છે. થોડા આહારથી ભલા શરીરની તૃપ્તિ કઈ રીતે થઈ શકશે. ઈત્યાદિ એનાં અપમાન સાંભળીને પણ તે મહાત્મા સમભાવશાળી જ બની રહ્યા અને તેનાં તેવાં વચનોથી પિતાની જાતને હીન નહિ સમજ્યા. ત્યાંથી ઉચિત ભિક્ષા લઈને પછી તે પિતાના સ્થાન ઉપર આવી ગયા. આ પ્રકાર કહેવાનો મતલબ એ છે કે સમસ્ત મુનિ જોએ પિત પિતાને પ્રતિકુલ સંગમાં પણ હિન માનવું ન જોઈએ. ૧૪ જે આત્માનું દમન કરે છે તે ક્રોધને નિષ્ફળ કરી શકે છે આ માટે સૂત્રકાર આત્મા-અર્થાત-મનને દમન કરવાને ઉપદેશ આપે છે. અને તેનું ફળ ५५ ४ छे-अप्पाचेव० इत्यादि આ અલમસ્ત જનક ચિત ·१०० उत्तराध्ययनसूत्रे स्वस्थाऽसि, तया कथितम्-त्वमेवासि रोगी, अहं तु स्वस्थवारिम भिक्षादानार्थ महात्मना प्रोक्ता सा गृहस्वामिनी वदति-किमत्र वच पित्रोपार्जनं कृत्वा स्थापित, तद् ग्रहीतुमत्रागतोऽसि, एतद् वचनं श्रुत्वा स महात्मा पराहतः । ततो गृहस्वामिनी वदति-अहो ! भिक्षाधिनोऽपि तवैतावान् मदः, एहि, एहि, ददामि मिक्षाम् , एवं तयाऽभिहितः सन् स महात्मा पुनस्तद्गृहे भिक्षा ग्रहीतमागतः । स्थूलाः स्थूलाश्च- तसो रोटिकास्तया समानीताः, महात्मना पोक्तम्-स्तोकं देहि, गृहस्वामिनी कथ- कोई एक वृद्ध महात्मा भिक्षा के लिये किसी एक घर पर पहुँचे। वहाँ जाकर गृहस्वामिनि से “सचित्त जलादिक के स्पर्श से रहित हो कि नहीं" इस अभिप्राय से पूछा कि यहि न ! स्वस्थ तो हो? महात्मा जी की बात सुनकर गृहस्वामिनी कहने लगी कि में तो स्वस्थ ही है- रोगी तो तुम ही हो। महात्माजी ने फिर उससे भिक्षा देने के लिये कहा तो वह बोली कि यहां क्या तुम्हारा चाप कमाकर रख गया है जो लेने के लिये दौड़े आये हो ? इन वचनोंको सुनकर महात्माजी वहां से पीछे लौटे। महात्माजी को पीछा लौटा हुआ देखकर गृहस्वामिनि वड़वडाती हुई कहने लगी-ओहो !भिक्षार्थी होकर के भी इतना अभिमान। अच्छा आओ आओ और भिक्षा ले जाओ। मैं भिक्षा देती हूं । इस प्रकार जब उस गृहस्वामिनि ने कहा तो महात्मा उसके घर भिक्षालेने के लिये पीछे आये। वह जब उन्हें मोटी-मोटी चार रोटी देने लगी तो महात्मा जीने पुनः कहा बहिन थोड़ा आहार दो-यह तो अधिक है । तब गृह કઈ એક વૃદ્ધ મહાત્મા ભિક્ષા માટે કેઈ એક ઘેર પહોંચ્યા ત્યાં જઈ ગૃહસ્થના સ્ત્રીને “સચિત્ત જળાદિકને સ્પર્શથી રહિત છે કે નહીં” આ અભિપ્રાયથી પૂછયું કે, બહેન! સ્વસ્થ છે ને? મહાત્માજીની વાત સાંભળીને ગૃહસ્થની સ્ત્રી કહેવા લાગી કે હું તે સ્વસ્થ જ છું-રોગી તે તમેજ છે, મહાત્માજીએ પછી તેને ભિક્ષા આપવા કહ્યું તે એ બોલી કે, અહીં કયાં તમારે બાપ કમાઈને રાખી ગયેલ છે, જે લેવા માટે દોડી આવ્યા છે? આ વચનેને સાંભળીને મહાત્માજી ત્યાંથી પાછા ફર્યા, મહાત્માજીને પાછા ફરેલા જોઈ ગૃહસ્થની સ્ત્રી બડબડાટ કરતાં કહેવા લાગી, એણે ભિક્ષાર્થી હેવા છતાં પણ આટલું અભિમાન ! આ ભિક્ષા લઈ જાવ. હું ભિક્ષા આપું છું. આ પ્રકારે એ ગૃહસ્થની સ્ત્રીએ કહ્યું તે મહાત્મા એને ઘેર ભિક્ષા લેવા પાછા ગયા તે જ્યારે તેને મોટી મોટી ચાર રોટલી દેવા લાગી તે મહાત્માજીએ કહ્યું બહેન છેડે આહાર આપ-આ તે ઘણું છે. ત્યારે ગૃહસ્થની એક ·प्रियदर्शिनी टीका. अ० १ गा. १५ आत्मदमनेदृष्टान्तः उक्तंच-जओ जओ संचरइ, मणो चंचलमत्विरं ॥ तओ तओ नियमिय, कुज्जा अप्पंमि तं थिरं ॥१॥ छाया- यतो यतः संचरति मनः चंचलमस्थिरम् । ततस्ततो नियम्य कुर्यात् आत्मनि तत् स्थिरम् । सूर्योदये सति शीतवेदना निवृत्तवन्मनोविजये सति सकलदुःखानामात्यन्तिक निवृत्तिभवति । अविजितं मनस्तत्त्वज्ञानं विनाशयति तपः संयमशिखरादात्मानं जाग्रत हो सकती है। आत्मा शब्द का अर्थ यहाँ पर मन है। क्योंकि इसीका दमन किया जाता है। जीव आत्मा इसका दमन करने वाला है। दमन करने से आत्मा को सब से बड़ा भारी लाभ यह होता है कि जिस प्रकार सूर्यके उदय होने पर शीतवेदना की निवृति हो जाती है उसी प्रकार मनको जीत लेने पर आत्मा से सकल दुःखों कीआत्यन्तिक निवृत्ति हो जाती है। इसीलिये शास्त्रकारों का यह उपदेश है कि "जओ जओ संचरइ मणो चंचलमत्थिरं। तओ-तओ नियमिय कुजा अप्पंमि तं घिरं ॥ यह अस्थिर चंचल मन जिन-जिन पदार्थोंकी ओर झुके-उनमें चले-उसे वहां से खेंचकर मोक्षाभिलापी का कर्तव्य है कि वह उसे अपनी आत्मा में संलग्न करे । जयतक मन स्थिर नहीं होगा उसका निग्रह नहीं होगा तब तक तत्त्वज्ञान आत्मा में उत्पन्न नहीं हो सकता है । तत्त्वज्ञान की जागृति हुए विना आत्मा को हेय एवं उपादेय पदार्थोंका वास्तविक भान नहीं हो सकता । मनकी ही तो यह चंचलता જ આત્મામાં શાંતી જાગી શકે છે. ઓસ્મા શબ્દને અર્થ અહીં મન છે. કેમ કે આત્માનું જ દમન કરવામાં આવે છે. જીવ આત્મા એનું દમન કરવાવાળા છે. દમન કરવાથી આત્માને મોટામાં મોટે લાભ તે એ થાય છે કે જે પ્રકારે સૂર્યને ઉદય થવાથી ઠંડીની વેદનાની નિવૃતિ થાય છે. એજ રીતે મનને જીતી લેવાથી આત્માના સકળ દુઃખોની નિવૃત્તિ થઈ જાય છે. આ માટે શાસ્ત્રકારોને આ ઉપદેશ છે કે- "जओ जओ संचरई, मणो चंचलमत्थिरं। तो तओ नियमिय, कुज्जा अप्पमितं थिरं।" આ અરિથર ચંચલ મન જે જે પદાર્થોની તરફ ઢળે-એમાં ચાલે–એને ત્યાંથી ખેંચીને મોક્ષાભિલાષીએ પિતાના આત્મામાં સંલગ્ન કરી દેવું જોઈએ. જ્યાં સુધી મન સ્થિર નહીં હોય–ત્યાં સુધી એને નિગ્રહ થનાર નથી–ત્યાં સુધી તત્વજ્ઞાન આત્મામાં ઉત્પન્ન થઈ શકતું નથી. તત્વજ્ઞાનની જાગૃતિ થયા વગર આત્માને હેય અને ઉપાદેય પદાર્થોનું વાસ્તવિક ભાન થઈ શકતું નથી.

·- १०२ उत्तराभ्ययनसूत्र टीका-'अप्पा चेव०' इत्यादि- आत्मैव-मन एव, दमितव्यः-वशी कर्तव्यो जेतन्य इत्यर्थः, इहात्मशब्देन मनो गृह्यते तस्यैव दमनीयत्वात् । आत्मा तु दमको योध्यः। शब्दादि विषयेषु प्रवर्तमानं मनस्ततः प्रत्याहत्य स्वात्मनि स्थापनीयमिति भावः । अन्वयार्थ-(अप्पाचेव दमेयव्यो-आत्मा एवं दमितव्यः) मन ही दमन करने योग्य है । (अप्पा हु खलु दुद्दमो-आत्मा हु खल दुर्दमः) क्यों कि मन ही दुर्दम है । (अप्पा दंतो अस्सिलोग परत्व य सुही होइ- आत्मानं दाम्यन् इहलोके परत्र च सुखी भवति) मनको दमन करने वाला जीव नियम से इस लोक में तथा परलोक में सुखी होता है। भावार्थ-सूत्रकार इस गाथा दारा इन्द्रियों के विषयों में प्रवर्त- मान मन के निग्रह करनेका उपदेश दे रहे हैं। वे कहते हैं कि इसलोक एवं परलोक में यदि सुखी होना चाहते हो तो मनका निग्रह करो उसे अपने वश में करो। जब तक इसको वश में नहीं किया जायगा तब तक इसका अधीन बना हुआ आत्मा कभी भी किसी भी भव में सुख शांति नहीं पायेगा । आत्मा ही मन का दमन कर सकता है। दमन करनेका मतलब यह है कि जो मन इन्द्रियोंके विषयों में गृद्ध बना हुआ है उसको उनमें गृद्ध नहीं बनने देता। यही मनका दमन करना है । मनको विष- योंसे हटाकर आत्मामें स्थापित करना चाहिये। तभी आत्मा में शांति अन्वयार्थ:-अप्पा चेव दमेयच्चो-आत्मा एव दमितव्यः-, મનજ દમન કરવા યોગ્ય છે. अप्पा हु खलु दुद्दमो-आत्मा हु खलु दुर्दमः-, કેમકે મનજ દુમ છે. अप्पा दंतो अस्सि लोए परत्य य मुहो होइ । आत्मानं दाम्यन् इह लोके परत्र च सुखी भवति । મનનું દમન કરનાર જીવ આલેક અને પરલોકમાં સુખી થાય છે, ભાવાર્થ-સૂત્રકાર આ ગાથા દ્વારા ઈન્દ્રિયોના વિષયોમાં પ્રવર્તમાન મનને નિગ્રહ કર ઉપદેશ આપી રહ્યા છે. તેઓ કહે છે કે, આ લોક અને પરલોકમાં જે સુખી થવા ચાહતા તે-મનને નિગ્રહ કરો, એને પિતાના વશમાં રાખે. જ્યાં સુધી મનને વશ કરવામાં ન આવે ત્યાં સુધી એના આધીન બનેલે આત્મા કયારેય પણ કઈ પણ ભવમાં સુખ શાંતિથી રહી શકવાને નથી. આત્મા જ મનનું દમન કરી શકે છે. દમન કરવાને હેતુ એ છે કે મન ઈન્દ્રિયોના વિષયમાં વ્યાપ્ત બન્યું છે. એને એમાંથી દુર કરવું એજ મનનું દમન કરવું છે. મનને વિષયેથી હટાવી આત્મામાં સ્થાપિત કરવું જોઈએ. ત્યારે ·मियदर्शिनी टीका १०१. १५ आत्मदमने दृष्टान्तः वृक्षतले उपविष्ट आसीत् तदा तेन महात्मना ध्यानावस्थायामेकं श्वापदसंकुलं व्यालाकुलं विशालं महारण्यं दृप्टम् । तत्रैको पुरुषस्तेन दृष्टः स च सहस्रभुजो विस्तृतकायः सहस्रहस्तधृतैः सहस्रमुशलैः स्वदेहं ताडयन् भीतभीत इव चीत्कार कुर्वनितस्ततः पलायमानः शतयोजनानि धायमानः श्रमेण शिथिलावयवः परवशः सन् पातालवद्गम्भीरे गाहान्धकारे महान्धकूपे निपतितः । पुनरसौ तस्मादन्धकूपाद् वहिनिःमृतः पूर्ववत् सहस्रमुशलैः स्वदेहं ताडयति तदनु महत्यामग्निज्वालायां शलभ इबासौ भविष्टः। पुनरसी ततोऽपि पहिनिः मृत्यकण्टकाकीर्णे महारण्ये इतस्ततो धावति, तदनु पुनः स्वदेोपरि पूर्ववत्सहस्रमुशलमहारं कुर्वन् स दृष्टः । बैठे हुए थे। मुख पर सदोरक मुखवस्त्रिका बधी हुई थीं, उन्हें उस ध्यान में एक विशाल जंगलदिखलाई पड़ा।जोश्वापदोंहिंसक प्राणीयों से संकीर्ण एवं व्याप्त था। उस में उन्होंने एक महाकाय व्यक्ति जिसके हजार हाथ थे देखा । उसके सब ही हाथों में मुसल थे। वह इधर उधर भागता हुआ मुसलको शरीर पर मारता हुआ भयंकर चीत्कार शब्द करता था। वह भगता भी इतना अधिक कि सौ योजन तक निकल जाता। जब वह थक जाता और उसका शरीर जय ढीला हो जाता तब वह पाताल के समान गंभीर एक महान्धकूप में कि जिसमें गाढ अंधकार ही अंधकार था उसमें गिर जाता था। पीछे वहांसे निकलना और इसी तरह अपने शरीर को हजारों मुसलोंसे पीटता, बाद में शलभ-(पतंग) की तरह एक महती अग्निज्वाला में प्रविष्ट हो जाता। पश्चात् वहां से भी निकल कर वह एक कण्टकाकीर्ण अरण्य में घुस जाता और वहां इधर उधर दौड़ता हुआ अपने शरीर को सहस्र मुसलों से पूर्वकी तरह બેઠા હતા. મોઢા ઉપર દેરાસાથે મુખવસ્ત્રિકા બાંધેલ હતી. એમને એ ધ્યાનમાં એક વિશાળ જંગલ દેખાયું, જે અનેક પ્રકારના હિંસક પ્રાણીઓથી ભરેલું હતું, તેમાં એમણે એક મહાકાય વ્યક્તિ જેને હજાર હાથ છે તેવી જોઈ, એનાં બધા હાથમાં મુશળ હતાં, તે અહિંથી તહીં દોડતા દેડતા મુસલને પિતાના શરીર પર મારતો હતો અને ભયંકર ચિત્કાર શબ્દ કરતું હતું, એ એટલા જોરથી દેતે હતો કે સે જન સુધી નિકળી જતું. થાક લાગતે અને શરીર જ્યારે ઢીલું થઈ જતું ત્યારે તે ખુબજ ઉંડા અને ગાઢ અંધકારથી છવાયેલ કુવામાં કુદી પડતે, પછી ત્યાંથી નિકળતે અને એજ રીતે હજારે મુસલેથી પિતના શરીરને ટીપ. બાદમાં શલભ (પતંગ)ની માફક એક મહતી અગ્નિ- જ્વાળામાં પડતે અને ત્યાંથી પણ નીકળીને તે મહાન કાંટાઓવાળા જંગલમાં ઘુસી જતા ત્યાં પણ આમ તેમ દોડતે અને પહેલાંની જેમ પિતાના उ०१४ ·१०४ - पातयति उन्मार्ग मापयत्ति चतुर्गतिकसंसारचक्रे भ्रामयति नरकनिगोदावनन्तदुःख- गर्ने निपातयति रत्नत्रयं लुण्टपति आत्मगुणान् पातयति ज्ञानावरणीयाधप्टविध कर्मोपार्जयति । तस्मान्मनो निग्रहं कुर्यात् । अप्रोदाहरणम्- तथाहिएको लब्धिसंपनी महात्मा पद्धसदोरकमुखपत्रिका ध्याननिष्ठा सन् है जो अच्छे-अच्छे ज्ञानीजन भी संयमरूपी शिखर से इकदम पतित हो जाते हैं और नहीं सेवन करने योग्य मार्ग में भी प्रवृत्त हो जाते हैं। इससे उनकी चतुर्गतिरूप संसार में परिभ्रमणरूप दुर्दशा ही होती रहती है। नरक एवं निगोद के अनंत दुःखों को वे भोगते हैं। इन समस्त दुःखों से आत्मा का संरक्षण करनेवाला जो रत्नत्रय धर्म है-यह उनका लुटा जाता है। वे बिलकुल निर्धन बन जाते हैं। इन निर्धनता में और भी अनेक जो आत्मा के सद्गुण हैं उनका विकास नहीं होते पाता है इस स्थिति में इस आत्मा की इतनी दयनीय स्थिति हो जाती है, कि ज्ञानावरणादिक अष्ट प्रकार के कर्म इस पर रात दिन अपना प्रहार करते रहते है। इसको उस समय पचानेवाला कोई नहीं होता है। इस लिये मोक्षाभिलाषी का कर्तव्य है कि वह मन का निग्रह करे। इस विषय को एक उदाहरण द्वारा स्पष्ट किया जाता है- कोई एक महात्मा जो लब्धिसंपन्न थे, एक वृक्ष के नीचे ध्यानमें મન એવું ચંચળ છે કે ભલભલા જ્ઞાનીજનને પણ સંયમરૂપી શિખર ઉપરથી એકદમ નીચે ગબડાવી મુકે છે, અને સેવન ન કરવા એગ્ય માર્ગમાં પ્રવૃત્ત બનાવી દે છે. આથી તેમની ચતુર્ગતિરૂપ સંસારમાં પરિભ્રમણ રૂપ દુર્દશા જ થતી રહે છે. નરક અને નિગોદના અનંત દુખે તે ભગવે છે. આ દુખથી આત્માનું રક્ષણ કરનાર જે રત્નમય ધર્મ છેતે એની પાસેથી લુંટાઈ જાય છે, આથી બિલકુલ નિધન બની જાય છે. આ નિધનતામાં આત્માના જે બીજા સદ્દગુણ હોય છે એને પણ વિકાસ થતું નથી. આ પરિસ્થિતિમાં આત્માની એટલી દયામય હાલત થઈ જાય છે, કે જ્ઞાનાવરણાદિક આઠ પ્રકારનાં કર્મ રાત અને દિવસ એના પર પ્રહાર કરતાં રહે છે. આ સમયે એને આમાંથી કોઈ બચાવનાર હેતું નથી માટે મોક્ષાભિલાષીનું કર્તવ્ય छतमनना निड ४२. આ વિષયને એક ઉદાહરણ દ્વારા પણ કરવામાં આવે છે- કેઈ એક મહામા જે લબ્ધિસંપન્ન હતા, એક વૃક્ષની નીચે ધ્યાનમાં સમસ્ત 4 ·प्रियदर्शिनी टीका गा. १५ आत्मदमने मनोरप्टान्तः १०७ अहमन्यो नास्मि किं तु मनोनाम्ना प्रसिद्धोऽस्मि इष्टानिष्टशब्दादिविषये प्रवर्त- . मानोऽहं तृष्णारज्ज्वा प्राणिनं बध्नामि, ततस्तमारम्भपरिग्रहाऽऽसक्तं संसारचके भ्रामयन् कदाचिद्देवजातो कदाचिन्नरजाती कदाचित्तिर्यग्जाती कदाचित् पृथि- न्यादिस्थावरयोनिषु द्वीन्द्रियादि-सयोनिषु अनन्तदुःखं मापयामि। यदा तु भवादृशेन महात्मना निगृहीतो भवामि तदा रत्नत्रयाराधनं कारयामि, मोक्षमार्गे स्थापयामि, क्षपकश्रेणिमारोहयामि । शनैः शनैर्निग्रहाभ्यासप्रकर्षे सति शास्त्रसंदर्शि- नहीं हूं-मेरा नाम मन है । इष्ट अनिष्ट शब्दादिक विपयों में प्रवृत्ति करना और तृष्णारूपी रस्सी से प्राणियों को जकड़ना यही मुझे प्रिय है। मुझे आनंद भी इसी में आता है कि जय प्राणी आरंभ परिग्रह में आसक्त होकर संसार चक्रमें घूमता है। मैं ही तो उनकी इस स्थिति का मूल कारण बनता हूं। कभी मैं जीवों को देवजाति में, कभी मनुष्य योनि में कभी तिर्यश्चगति में, कभी पृथ्व्यादिक स्थावर योनि में, कभी दीन्द्रियादिक बस पर्यायों में घुमाता रहता हूं और वहां के अनंत कष्टों का उन्हें पात्र बनाता हुआ बड़ा खुशी होता रहता हूं। आप जैसे महात्माओं पर दुःख है कि मेरा वश नहीं चलता। कारण कि आपके सामर्थ्य के आगे मेरी शक्ति सर्वथा संकुचित हो जाती है। वह इस दिशा में न वह कर दूसरी दिशा तरफ बहने लग जाती है। इसलिये मैं निगृहीत होकर आप जैसों से रत्नत्रय की आराधना करवाता हूं। मुक्ति के मार्ग में लगा देता हूं तथा क्षपकश्रेणि पर भी चढा देता हूं। जब साधुजनों का मुझे निग्रह करने હું બીજું કઈ નથી–મારું નામ મન છે. ઈષ્ટ અનિષ્ટ શબ્દાદિક વિષયમાં પ્રવૃત્તિ કરવી અને તૃણારૂપી રસ્સીથી પ્રાણુઓને બાંધવા એ મને પસંદ છે. મને આનંદ પણ એ વાતમાં આવે છે કે ત્યારે પ્રાણી આરંભ પરિગ્રહમાં આશક્ત બની સંસાર ચક્રમાં ઘૂમે છે. હું પોતે જ તેની આ સ્થિતિનું મૂળ કારણ બનું છું, કઈ વખત હું અને દેવ જાતમાં, ક્યારેક મનુષ્ય નીમાં, ક્યારેક તિર્યંચ ગતિમાં, કયારેક પૃથ્વી આદિ સ્થાવર નીમાં, કયારેક બે ઇન્દ્રિયવાળા ત્રસ પર્યાયમાં ઘુમતે રહું છું. અને ત્યાંના અનેક કોને પાત્ર બનાવી હું ખુશી થતે રહું છું. આપ જેવા મહાત્માઓ ઉપર ભારે પ્રભાવ પડી શકતે નથી એ વાતનું મને દુઃખ છે કારણ કે આ આપના સામર્થ્ય આગળ મારી શક્તિ સર્વથા સંકુચિત બની જાય છે. તે આ દિશામાં ન વહેતાં બીજી દિશા તરફ વહેતી હેય છે. આ માટે હું નિગ્રહીત બનીને આપ જેવાઓથી રત્નત્રયની આરાધના કરાવું છું મુક્તિના માર્ગમાં લગાડી દઉં છું, અને સપક ·उत्तराभ्ययमत अधासौ दूरं गत्वाऽटाहासं कुर्वन् धायमानयन्द्रकिरणशीतलं कदलीवनं प्रविष्टः । क्षणादेव ततोऽपि वहिनिःसृत्य पुनः स्वदेहोपरि सहस्रमुशलः महारं कुर्वन् धापमान इतस्ततो भ्राम्यति । पुनः श्रमेण शिथिलावयवः सन् महान्धकपे निपतितः । तत- विरेण निःसृत्य पुनः कदलीवनं प्रविष्टः, ततोऽपि निर्गत्य लतावनं गतः, लता. बनाद् वहिर्भूत्वाऽन्धकूपे पतितः, वदनु कूपानिःसृत्य कुसुमपनं गतस्ततस्ततो धावमानः स्वदेहोपरि मुशलैः महारं फरोति ततोऽपि निःमृत्य फलपनं प्रविष्टा, सत्रापि धायमानः स्वदेहोपरि पूर्ववत् सहस्रमुशलैः प्रहारं करोति । एवंविधं पुरुष स महात्मा ज्ञान दृष्टया विलोक्य स्वलब्धि वलेन तस्य प्रतिरोधं कृत्वा पृष्टवान्- कस्त्वम् १ किमर्थमेवं क्रियते ? तव किं प्रियमस्ति ? एवं पृष्टोऽसौ पुरुषोऽब्रवीद- ही प्रहारित करता। फिर दूर जाकर बड़े जोर से हँसता और चंद्रकिरण के समान शीतल कदलीवन में प्रवेश कर वहां विश्राम करने लगता। क्षण एक विश्रामित होकर वहांसे बाहर आते ही फिर वही अपनी चाल शुरू करता, जब वह इस चाल से थक जाता था तो गाढ़ अंधकार वाले कुएँ में गिर जाता था, वहां से निकल कर फिर कदली वनमें जाता, वहां से बाहर होते ही लतावन में वहां से फिर अंधकूप में वहां से कुसुमित वन में, वहां से फल वाले वन में इस प्रकार भ्रमण करता-करता वह अपने शरीर को मूसलों के प्रहारोंसे कूटता रहता। महात्मा ने जय इस प्रकार की इसकी स्थिति देखी तो उन्हें बड़ा ही अचरज हुआ। उसकी इस स्थिति को उन्होंने अपने लब्धियल से स्थंभित कर दिया और उससे पूछा-तु कौन है और क्यों इस प्रकार की चेष्टाएँ करता है ? तुझे क्या प्रिय है ? महात्माकी इस यात को सुनकर उसने कहा कि मैं और कोई શરીર ઉપર મુશલેના ફટકા લાગાવતે પછી થેડા આગળ વધી જોર જોરથી હસતે અને ચંદ્રકિરણ સમાન શીતળ કેળના વનમાં પ્રવેશ કરી ત્યાં આરામ કરવા લાગતે. શેડો સમય વિશ્રાંતિ લઈ-શ્રમ રહિત બની ત્યાંથી બહાર નીકળી પૂર્વવત્ દડા દેડ અને શરીર ઉપર મુશલના પ્રહારની પ્રવૃત્તિ. અધિ- કારવાળા કુવામાં પડવું, ફરી પાછા કેળના વનમાં પ્રવેશ, ત્યાંથી લતા વનમાં, ત્યાંથી ફરી કુવામાં, ત્યાંથી નીકળી ફરી કેળના વનમાં, આ પ્રકારે બ્રમણું કરતે અને પિતાના શરીરને મુસલેથી મારતે. આ સ્થિતિ જ્યારે મહાત્માએ જોઈ ત્યારે તેમને ભારે અચરજ થઈ, એની એ સ્થિતિને પિતાના લબ્ધિબળથી સ્થતિ બનાવી દઈ મહાત્માએ તેને પૂછ્યું-તું કેણુ છે અને આ પ્રકારની ચેષ્ટાઓ શા માટે કરે છે? તને શું પ્રિય છે? મહાત્માની વાત સાંભળી તેણે ક કે ·प्रियदर्शिनी टीका गां. १५ आत्मदमने दृष्टान्तः २०१ यद्वा-आत्माबाह्येन्द्रियं दमितव्य एव वाद्येन्द्रिय पञ्चविधं श्रोत्रचक्षुर्माण रसनस्पर्शनभेदात् । बाह्येन्द्रियाणां दमनाकरणे आत्मनो विनाशः स्यात् । उक्तंच- जिस प्रकार सूर्य के उदय होने के पहिले उसका आलोक-प्रकाश प्रसृत हो जाता है उसी प्रकार समस्त रूपादिक पदार्थाको विषय करने वाला यह प्रतिभज्ञान, केवलज्ञानरूप सूर्य के उदित होने के पहिले उसकी प्रभा सरीखा प्रकट हो जाता है । जिससे यह बात निश्चित हो जाती है कि अब इस आत्मा में केवलज्ञान का उदय होनेवाला है। जब मनो- निग्रह का अभ्यास सर्वोत्कृष्ट अवस्था संपन्न हो जाता है तब उस समय आत्मा में केवलज्ञान की उभूति हो जाती है। इसके समस्त पदार्थोंका स्पष्ट प्रतिभास होने लग जाता है। कोई भी रूपी अथवा अरूपी पदार्थ ऐसा नहीं बचता जो केवलज्ञान का विपय नहीं बनता हो। यह ज्ञान अनुपम है-ऐसा कोई और ज्ञान नहीं है-कि जिससे इसे उपमित किया जा सके। इसके द्वारा प्रकाशित पदार्थों में किसी भी प्रकार से बाधा नहीं आती है। इस प्रकार महात्मासे कहकर वह मन नामका पुरुप अन्तर्हित हो गया ॥ आत्मा शब्द का अर्थ वाय इन्द्रियां भी हैं । वे स्पर्शन, रसना, घाण, चक्षु और कर्ण के भेद से ५ प्रकार की हैं। मोक्षाभिलापी आत्मा જ્ઞાનની અપેક્ષા રહેતી નથી. જેમ સૂર્યને ઉદય થયા પહેલાં તેનો આવવાને પ્રકાશ પ્રસાર પામે છે, ભાસ પ્રસ્તુત બને છે તે પ્રકારે સમસ્ત રૂપાદિક પદા- થૈને વિષય કરવાવાળા આ પ્રતિભ જ્ઞાન કેવળ જ્ઞાનરૂપ સૂર્યના ઉદય થતાં પહેલાં તેની પ્રભારૂપે પ્રગટ થાય છે. જેથી એ વાત નિશ્ચય બને છે કે હવે આ આત્મામાં કેવલજ્ઞાનને ઉદય થવાને છે. જ્યારે મને નિગ્રહને અભ્યાસ સલૂણ અવસ્થા સંપન્ન બની જાય છે, ત્યારે તે સમય આત્મામાં કેવલજ્ઞાનની ઉદ્દભૂતિ થઈ જાય છે. આથી સમસ્ત પદાર્થોને સ્પષ્ટ પ્રતિભાસ થવા લાગી જાય છે. કેઈ પણ રૂપી અથવા અરૂપી પદાર્થ એ નથી બચતે જે કેવલજ્ઞાનને વિષય ન બનતે હેય, આ જ્ઞાન અનુપમ છે એવું બીજું કઈ જ્ઞાન નથી કે જેનાથી આને ઉપમિત કરી શકે. તેના દ્વારા પ્રકાશિત પદાર્થોમાં કઈ પણ પ્રકારની બાધા આવતી નથી. આ પ્રકારે મહાત્માને કહીને તે મન નામને પુરૂષ અંતર્ધાન થઈ ગયો. આત્મા શબ્દનો અર્થ બાહ્ય ઈન્દ્રિયો પણ છે, જે સ્પર્શન, રસના, ઘાણ, ચક્ષુ, અને કાનના ભેદથી પાંચ પ્રકારની છે. મોક્ષાભિલાષી આત્મા એનું દમન ·. १०८ उत्तराप्ययसूत्रे तोपायाः वचनगोचरातीताः, निग्रहाभ्यासमकपरहितमाणिगणसंवेदनयाऽगम्याः सिद्धिपदसंपज्जनकाः सूक्ष्म मूक्ष्मतरार्थविपया मनार समुल्लसत्स्फुटप्रतिमासा ज्ञानविशेपा उत्पद्यन्ते। ततः किंचिदनात्यन्तमक निरपेक्षमत्यादिज्ञानं प्रकर्षपर्यन्तो- चरकालभाषिकेवलज्ञानादाक्तनं सवितुरुदयात् मार तदालोककल्पम् अशेष- रूपादिवस्तुविशेपं मातिभं ज्ञानमुदयते, पथात् सर्वोलप्टमक सति मुस्पप्टमति- भासंसकललोकालोकविषयमनुपममवायं कालज्ञानमुत्पद्यते। एवमुक्त्वाऽसी विरो. हितो जातः। तस्मादात्मैव दमनीयः। का अभ्यास धीरे-धीरे प्रकर्प अवस्था को प्राप्त हो जाता है तब इस अभ्यास की प्रकर्पता की कृपा से उन्हें ज्ञानविशेषोंकी प्राप्ति हो जाती है । इनसे वे शास्त्र प्रतिपादित उपायों का निरीक्षण किया करते हैं। उन ज्ञानविशेपों का कथन ऐसा तो नहीं है जो आपके समक्ष वचनों द्वारा कथित हो सके। यह बात तो वे ही जान सकते हैं जो इस अव- स्था पर पहुँच चुके होते हैं। जिनकी आत्मा इस निग्रह के अभ्यास के प्रकर्प से विहीन हैं भला वे इनके स्वाद को क्या जाने। ये ज्ञान विशेष सिद्धिपदरूपी संपति के जनक होते हैं। सूक्ष्म, सूक्ष्मतर भी पदार्थोंके ये निर्णायक होते हैं । इनसे जीवोंका कुछ-कुछ पदार्थोंका स्पष्ट प्रतिभास होने लग जाता है । जब मनोनिग्रह करनेका अभ्यास किश्चित् न्यून अत्यंत प्रकर्ष अवस्था तक पहुँच जाता है तब उस समय आत्मा में प्रातिभ नामका एक ज्ञानविशेप उत्पन्न होता है। यह ज्ञान केवलज्ञानसे पहिले होता है । इसमें मत्यादिक परोक्ष ज्ञानकी अपेक्षा नहीं रहती है। શ્રેણ પર પણ ચડાવી દઉં છું. જ્યારે સાધુજનને નિગ્રહ કરવાને મને અભ્યાસ ધિરે ધિરે પ્રક8 અવસ્થા પ્રાપ્ત થાય છે, ત્યારે આ અભ્યાસની પ્રકર્ષતાની કૃપાથી તેને જ્ઞાન વિશેની પ્રાપ્તિ થઈ જાય છે, તેનાથી તે શાસ્ત્ર પ્રતિપાદિત ઉપાયેનું નિરિક્ષણ કર્યા કરે છે. એ જ્ઞાન વિશેનું કથન એવું તે નથી જે આપની સામે વચનથી કહી શકાય, તે વાત તે તેજ જાણી શકે છે જે આ અવ- સ્થાને પહોંચેલ છે. જેની આત્મા આ નિગ્રહના અભ્યાસના પ્રકથી વિહિન છે. આવા જીવ એ સ્વાદને કયાંથી જાણે. આ જ્ઞાન વિશેષ સિદ્ધિ પદરૂપી સંપત્તિના જનક હોય છે. સૂકમથી સૂક્ષમ પદાર્થોના પણ એ જાણકાર હોય છે. એમનાથી છને કઈ કઈ પદાર્થને સ્પષ્ટ પ્રતિભાસ થવા લાગે છે. મને નિગ્રહ કરવાને અભ્યાસ જ્યારે થોડા અંશે અત્યંત પ્રકાશ અવસ્થા સુધિ પહોંચી જાય છે ત્યારે એ સમયે આત્મામાં પ્રતિભા નામનું એક જ્ઞાનવિશેષ ઉત્પન્ન થાય છે. આ જ્ઞાન કેવલ જ્ઞાનથી પહેલાં થાય છે. તેમાં મત્યાદિક , ·. प्रियदर्शिनी टीका गा. १५ आत्मदमने उग्रनृपहष्टान्तः अयं भाव:-मनोनिग्रहेण वाद्येन्द्रियनिग्रहेण चात्मा उपशमभावे नेतव्य इति भावः। हु-निश्चयेन, खलु-यतः आत्मा दुर्दमा दुर्जयः। अत्रोदाहरणम्- 'अप्पा हु खलु दुइमो' इति भगवद्वचनं भद्राचार्यसनिधौ श्रुत्वाऽऽत्मक- ल्याणसाधक उग्रवंशोत्पन्न उग्रनामा नृपः प्रव्रज्यां गृहीतवान् । स्वकल्याणार्थ मनो निग्रहीतुं महत्तः। किन्तु मनः पारदवत् परमचञ्चलम् , तेन वत्स्वायत्तं न जातम् , असौ मुनिव्रतधारी नृपश्चिन्तयति-अहो ! एकेनापि कोपकटाक्षमात्रेण सर्वे जना ममाज्ञां शिरसिधृत्वा ममायत्ताः सन्तो मम चरणं शरणीकृत्य तिष्ठन्ति स्म । परन्तु विपयों की ओर अर्थात् असंयम मार्ग में प्रवृत्ति करते हैं। संयमरूपी लगाम से संयमित करे जिससे उनकी असंयम में प्रवृत्ति रुक जाय । कहने का भाव यही है कि पांच इन्द्रिय एवं मन इन छह को निगृहीत करने से आत्मा अपने उपशम भावमें स्थित होता है। अतः इनके निग्रह करनेका प्रयत्न प्रत्येक मोक्षाभिलापी:आत्मा को करना चाहिये। अप्पाहु खलु दुद्दमो" इस प्रभु कथित वचन को भद्राचार्य के पास सुनकर उग्र- वंशीय उग्र नामका राजा दीक्षित हुए। उन्होंने हर तरह से अपने मन को निग्रह करने का खूब प्रयत्न किया, परन्तु पारे एवं पवन के समान अति चंचल होने से उसका वह निग्रह नहीं कर सके। उसी मुनिव्रत- धारी राजा ने विचार किया बड़े आश्चर्यकी यात है कि एक कोपकुटिल भ्रकुटीमात्र से भी समस्त मेरे प्रजाजन मेरी आज्ञाको शिर पर धारण कर लिया करते थे और चरण की शरण में आ जाते थे-परन्तु-यह માગમાં પ્રવૃતિ કરે છે. એને સંયમરૂપી લગામથી સંયમિત બનાવે જેનાથી તેની અસંયમની પ્રવૃતિ રોકાઈ જાય. મતલબ કહેવાનું એ છે કે, પાંચ ઈન્દ્રિય અને મન, આ છ ને નિગ્રહીત કરવાથી આત્મા પિતાના ઉપશમ ભાવમાં સ્થિત થાય છે. આથી એને નિગ્રહ કરવાનો પ્રયત્ન દરેક મોક્ષાભિલાષી આત્માએ કરવું જોઈએ. अप्पाहु खलु दुइमो” मा प्रभुणे ४ता क्यनन मायायनी પાસેથી સાંભળીને ઉગ્રવંશીય ઉગ્ર નામના રાજ દીક્ષીત થયા. તેઓએ દરેક પ્રકારે પિતાના મનને નિગ્રહ કરવાને ખુબ પ્રયત્ન કર્યો, પરંતુ પવનના સમાન અતિ ચંચળ હેવાથી તેનાથી નિગ્રહ કરી શકાય નહીં. એ મુનિવૃતધારી રાજાએ વિચાર કર્યો-ઘણું આશ્ચર્યની વાત છે કે, એક કેપ કુટિલ ભ્રકુટી માત્રથી મારા સમસ્ત પ્રજાજન મારી આજ્ઞાને માથા ઉપર ધારણ કરતા હતા અને ચરણના શરણમાં આવી જતા હતા. પરંતુ આ મન કેટલું બળવાળું છે જે મારા વશમાં ·ܘ8܀ चराभ्यपणसूत्रे . कुरङ्गमावद्गपवन- मीना हताः पञ्चभिरेव पश्च। एक: ममादीस न हन्यते कि, यः सेवते पञ्चभिरेव पञ्च ॥ १॥ अन्यच्च-इन्द्रियाणां हि चरतां, विपयेप्यपहारिषु । संयमे यत्नमातिष्ठेद्, विद्वान् यन्तेव याजिनाम् ॥ १॥ अयमर्थः-विद्वान-तत्वज्ञः अपहारिपु-भाकर्षकेषु तत्तदिन्द्रियविपयेषु चरतां- गच्छताम् इन्द्रियाणां संयमे-संयमने यत्नम् आतिष्ठे-कुर्यात् , क इव ? इत्याह- वाजिनाम् अश्वानां यन्तेव-सारथिरिवेति । यदि इनका दमन नहीं करता है तो वह मुक्तिमार्ग में प्रवृत्त नहीं हो सकता है और न साधक ही बन सकता है । इन्द्रियों का यदि दमन न किया जाय तो शास्त्रकारों ने यहां तक कह दिया है कि आत्मा का भी विनाश हो जाता है । कहा भी है-देखो-जय क्रमशः एक एक इन्द्रिय के विपय में लोलुप होने से कुरंग-हिरण, मातंग-हस्ती, पतंग, भ्रमर एवं मीन-मछली, ये प्राणी अपने प्राणों से रहित होते हैं तब जो मनुष्य पांचों इन्द्रियोंके विषय में लोलुप बनेगा क्या वह विनष्ट नहीं होगा? परंतु अवश्य विनष्ट होगा-दुर्गति को प्रात करेगा। अतः जिस प्रकार यन्ता-अवरोही-घुड़सवार-इच्छित मार्ग पर चलाने के लिये घोड़े को लगाम द्वारा अपने आधीन बना लेता है उसी प्रकार आत्महितैषी का कर्तव्य है कि वह भी इन इन्द्रियरूपी घोड़ों को कि जो अपने-अपने ન કરે છે તે મુક્તિ માર્ગમાં પ્રવર્ત બની શક્તા નથી. તેમજ સાધક પણ બની શકતું નથી. ઈન્દ્રિયેનું જે દમન ન કરવામાં આવે તે શાસ્ત્રકારોએ ત્યાં સુધી કહેલું છે કે, આત્માને પણ વિનાશ થઈ જાય કહ્યું પણ છે-જુઓ-જ્યારે કમથી એક એક ઈન્દ્રિયના વિષયમાં લુપ હેવાથી કુરંગ-હરણ, માતંગ- હાથી, પતંગ, ભ્રમર, તેમજ માછલી, આ પ્રાણી પિતાના પ્રાણથી રહિત બને છે. તે પછી માણસ જ્યારે પાંચેય ઈન્દ્રિયેના વિષયમાં લોલુપ બની રહે તે તેનો નાશ ન થાય? ખરેખર નાશ થવાને-દુર્ગતિને પ્રાપ્ત કરશે. એથી જે રીતે ઘડેસ્વાર ઈચ્છિત માર્ગ ઉપર ચલાવવા માટે ઘડાને લગામ દ્વારા પિતાના આધિન બનાવી લે છે. એ જ પ્રકારે આત્મહિતૈષીનું કર્તવ્ય છે કે, તે પણ આ ઈન્દ્રિયરૂપી ઘડાઓને કે જે પોત પોતાના વિષયની તરફ અર્થાત અસંયમ ·प्रियदर्शिनी टीका गा. १५ मारमदमने पल्लीपतिदृष्टान्तः नियमयति, ततोऽपि निःसृतं पुनरुपशमभावे समारोहयति, नतोऽपि निःसृतं दृष्ट्वा स चिन्तयति-अहो! मनो हि दुर्दमम् तदपि ज्ञानक्रियाभ्यां वशीकरिष्यामि, इति विचिन्त्य क्षपकण्यामामा मनो निगृह्य शुक्लध्यानद्वितीयपादं संप्राप्य केवलज्ञानं प्राप्तवान् । आत्मानं दाम्यन् अस्मिन् लोके परत्र च सुखी भवति । अत्रोदाहरणम्- एको धर्मघोपनामाऽऽचार्यः शिष्यसहितो ग्रामानुग्राम विहरन् विस्मृतमार्गः पञ्चशतचौराधिष्ठितायां चौरपल्ल्यां गतः । मार्गचिस्मरणादेव चातुर्मास्यकरणार्थ जब यह वहां भी नहीं ठहरा तो सूत्रार्थचिन्तनरूप ध्यान में लगा दिया। तब यह वहां सूत्रार्थ के चिन्तवन करने में लग गया। परंतु यह पहुत काल तक स्थित नहीं रह सका । तो फिर उसको उपशम भाव में लगाया। जिससे उसको शांति मिले, फिर भी यह स्थिर नहीं रहा और निकला तो मुनि विचारने लगे अहो ! मन बड़ा ही दुर्दम है उसको ज्ञान एवं क्रिया में लगा दिया । ज्ञान क्रिया से इसको वश में करूँगा ऐसा निश्चित विचारकर क्षपक श्रेणी का आश्रयण किया, फिर मन स्थिर हो गया, और शुक्ल ध्यान के द्वितीय पाद के अवलम्बन से केवलज्ञानको प्राप्त कर लिया और सिद्धिपद पाये, तात्पर्य कहनेका यह है कि आत्मा को दमन करने वाला साधु इस लोक एवं परलोक में सुखी होता है। घमघोप नाम के कोई एक आचार्य थे। वे शिष्यों सहित विहार करते हुए किसी दूसरे ग्राम को पधार रहे थे। चलते-चलते वे मार्ग તહિં જવાને પ્રયત્ન કર્યો કે, રાજરૂષિએ તુરતજ સ્વાધ્યાયમાં નિરત કરી દીધું. જ્યારે તે ત્યાં પણ ન કર્યું ત્યારે સ્વાર્થ ચિંતનરૂપ ધ્યાનમાં લગાવી દીધું અને તે સ્વાર્થના ચિંતનમાં ત્યાં લાગી ગયા. પરંતુ ત્યાં પણ તે લાંબા સમય સ્થિર ન રહી શકયા. આ પછી ઉપશમ ભાવમાં લગાવવામાં આવતાં જેમાંથી શાંતિ મળે. છતાં પણ એ સ્થિર ન રહ્યું. ત્યારે મુનિ વિચારવા લાગ્યા કે, મન બહુજ ચંચળ છે. તેને જ્ઞાન વગેરેની ક્રિયામાં લગાડવામાં આવ્યું, જ્ઞાનકિયાથી તેને વશ કરીશ એ નિશ્ચીત વિચાર કરી ક્ષપક શ્રેણીને આશ્રય લીધે, પછી મન સ્થિર થયું અને શુકલ ધ્યાનના બીજા પદના અવલંબનથી કેવલજ્ઞાનને પ્રાપ્ત કર્યું. અને સિદ્ધી પદ પામ્યા. તાત્પર્ય કહેવાનું એ છે કે, આત્માને દમન કરવાવાળા સાધુ આ લેક અને પરલોકમાં સુખી થાય છે. આને ઉદાહરણ દ્વારા સમર્થન કરવામાં આવે છે– ધર્મશેષ નામના કેઈ એક આચાર્ય હતા, તે શિષ્યો સહિત વિહાર કરીને કઈ ગામે જઈ રહ્યા હતા, ચાલતાં ચાલતાં તે માગે ભુલી ગયા અને १०.१५ ·उत्तराण्यवस इदमेकमेव मनः शतधा मां नर्तयति, अहं जातिसम्पनः कुलसम्पन्न उप्रवंशीयः क्षत्रियोऽस्मि, येन केनापि प्रकारेणातिचञ्चलमिदं मनः स्वायत्तीकरिष्यामि तपसा संयमेन वा स्याध्यायध्यानादिना वा ययातया मनः मुस्थिरं करिष्यामि, इति मनसि निश्वित्य समितिषु मनः संयोजयति, ततो निःसरति तदनु गुप्तिपु नियोज- यति ततोऽपि निःसतं स्वाध्याये, ततोऽपि निम्मृतं मूत्रार्थचिन्तनलक्षणे पाने मन कितना बलिष्ठ है जो मेरे वशमैनहीं आता है-उल्टा मुझे ही अनेक तरह से नचाता है । मैं जाति संपन्न हूं, कुल संपन्न हूं और उग्रवंशीय क्षत्रिय है, अतः मेरा कर्तव्य है कि इसका विजय करने के लिये मैं अपनी शक्ति का परिचय हूँ। मैं कोई ऐसा वैसा व्यक्ति तो नहीं जो इसके वश में पड जाउं । अतः जैसे भी हो सकेगा हर एक उपाय से चाहे यह कितना भी चंचल क्यों न हो इसे अपने अधीन बनाकर ही रहूंगा । यदि यह तप से वश में होना चाहेगा-तो तप करूँगा-संयम से वश में होना चाहेगा-तो संयम मार्ग अराधुंगा, यदि स्वाध्याय एवं ध्यान से वश में होना चाहेगा तो स्वाध्याय, ध्यान करुंगा, परंतु इसे अब छोडूंगा नहीं। इस प्रकार दृढ प्रतिज्ञ होकर सर्वप्रथम उसने पांच समितियों के पालन करने में मनको नियुक्त किया, परन्तु यह तो बड़ा ही चंचल था, इसलिये ज्यों ही वहां से निकला की गुप्तियों में नियुक्त किया, फिर भी यह वहां कुछ ही देर ठहर कर जय इसने इधर उधर जानेका प्रयत्न किया कि राजऋपि ने शीघ्र ही स्वाध्याय में निरत कर दिया। આવતું નથી. ઉલટું મનેજ અનેક રીતે નચાવે છે. હું જાતિ સંપન્ન છું, કુળ સંપન્ન છું, અને ઉગ્ર શિય ક્ષત્રિય છું. આથી મારૂં કર્તવ્ય છે કે, એના ઉપર વિજય કરવા માટે હું મારી શક્તિને પરિચય કરાવું. હું કઈ એ નબળા મનને માણસ નથી કે એના વશમાં પડી જાઉં. આથી જેમ બને તેમ દરેક ઉપાયથી ચાહે તે કેટલું પણ ચંચલ કેમ ન હોય તેને મારા આધિન બનાવીને જ જંપીશ. જે તે તપથી વશ બનશે તે હું તપ કરીશ-સંયમથી વશ થશે તે સંયમ માર્ગનું આરાધન કરીશ, જે સ્વાધ્યાય અને ધ્યાનથી વશમાં આવશે તે સ્વાધ્યાય, ધ્યાન કરીશ. પરંતુ આને હું છેડનાર નથી. આ પ્રકારની દ્રઢ પ્રતિજ્ઞા લઈ સર્વ પ્રથમ તેણે પાંચ સમિતિઓનું પાલન કરવામાં મન પરોવ્યું પરંતુ મને તે ભારે ચંચલ હતુંઆ કારણે જેમ ત્યાથી નિકળ્યું કે ગુણિઓમાં નિયુક્ત થયું. છતાં પણ તે ત્યાં થોડીવાર રહી જ્યારે તેણે અહિં - ·११५ प्रियदर्शिनी टीका गा. १५ आत्मदमने पल्लीपतिदृष्टान्तः मेधां पिपीलिका हंति, यूका कुर्याज्जलोदरम् ।। कुरुते मक्षिका वान्ति, कुप्ठरोगं च कोलिकः ॥१॥ कण्टको दारुखण्डं च, वितनोति गलव्यथाम् । व्यञ्जनान्तनिपतित,-स्वालु विध्यति चिकः ॥ २ ॥ विलग्नस्तु गले वालः, स्वरभंगाय जायते । इत्यादयो दृष्टदोपाः, सर्वेषां निशिभोजने ॥३॥ तथैव परलोकेऽपि, दुर्गतिर्जायते ध्रुवम् । तस्मात् रात्रौ न भुजीत मोक्तं भगवता सदा ॥४॥ लिये उनके पीछे २ गये। वहां आचार्य ने उन्हें रात्रिभोजन न करने का उपदेश दिया। उस समय में उन्हों ने बतलाया कि रात्रिभोजन में अनेक दोप हैं, क्यों कि सूर्यास्त हो जाने से उस समय अनेक सूक्ष्म जीवों का प्रचार और उत्पत्ति होती है तथा यदि भोजन में पिपीलिका- कीड़ी खाने में आ जावे तो खाने वाले की बुद्धि नष्ट हो जाती है। जूयदि भोजनमें खाने में आ जावे तो जलोदर नामका रोग हो जाता है। भोजनमें मक्षिका आ जानेसे चमन होता है, भोजनमें कौलिक करोळिया के खाने से कुष्ठरोग होता है, कांटा तथा लकड़ी की फांस से गले में घोर दुःख होता है, विछु खाने में आ जाय तो तालु का भेदन होता है, केश-खाने में आ जाये तो स्वर का भंग होता है इत्यादि अनेक दोप रात्रिभोजन में है । तथा परलोक में रात्रिभोजन करने वाले को दुर्गति की प्राप्ति होती है। इसलिये किसी को रात्रिभोजन नहीं करना चाहिये। મહારાજને પહોંચાડવા તેમની પાછળ પાછળ ગયા. ત્યાં આચાર્યે તેમને રાત્રી ભેજન ન કરવાને ઉપદેશ આપે, તે વખતે તેમણે જણાવ્યું કે રાત્રી ભોજનમાં અનેક દોષ છે કેમકે, સૂર્યાસ્ત થઈ જવાથી અનેક સૂક્ષમ ને પ્રચાર અને ઉત્પત્તિ થાય છે. અને ભેજનમાં જે પીપલીકા–કીડી ખાવામાં આવી જાય તે બુદ્ધિને નાશ થાય છે. શું વગેરે જો ખાવામાં આવી જાય તે જળદર નામને રેગ થાય છે, માખી આવી જવાથી ઉલટી થાય છે, જે કરોળી ખાવામાં આવી જાય તો કેઢ થાય છે, કાંટા તેમજ લાકડાંની ફાંસ જેવું ખાવામાં આવી જાય તે ગળામાં અટકાઈ જાય છે અને ઘણું દુઃખ થાય છે, વિછી જે ખાવામાં આવી જાય તે તાળવું તેડી નાખે છે, મેવાળે ખાવામાં આવી જાય તે સ્વરને ભંગ થાય છે. ઈત્યાદિ અનેક દેષ રાત્રી ભેજનમાં છે અને રાત્રી ભોજન કરનારને દુર્ગતિની પ્રાપ્તિ થાય છે. આ માટે કેઈએ રાત્રી ભોજન ન કરવું, ·उत्तराम्ययनसूत्रे निश्चितस्थानं गन्तुमक्षमो भूत्वा चौरपल्ल्यामेव चातुर्मास्येऽवस्थातुं चौर- पल्लीनायकमुपायं याचितवान् चौरपल्लीनायकेन प्रोक्तम्-अत्र भवता देशना न कर्तव्या, सर्वे वयं तस्करत्तिजीविनः । मुनिना तद्वचनं स्वीकृत्य स्वाध्यायध्याना- दिना चातुर्मास्यं यापितम् । चातुर्मास्यावसाने विहारसमये सर्वे तस्कराः किंचिद्रं मुनिमनुगताः वदामुनिना तेभ्यो रात्रिभोजनमतिपेपरूपा देशना दत्ता तथा चोक्तम्- भूल गये और चोरोंकी पल्ली में जा पहुंचे। यहां ५०० चौर रहते थे, चौमासे का समय बिलकुल नजदीक आ पहुंचा था। इतना समय था नहीं कि किसी और दूसरे स्थान पर वहां से चलकर चौमासे में रहने का निश्चय किया जा सके। अतः आचार्यने वहीं पर चतुर्मास व्यतीत करने के अभिप्राय से चोरों के नायकसे चतुर्मास में ठहरने के लिये उपाश्रयकी याचना की। आचार्यकी बात सुनकर पल्लीपति ने उनसे कहा कि आप यहां ठहरें-हमें इसमें कुछ हरकत नहींहै परंतु आप यहां धार्मिक उपदेश देने का कष्ट न करें। कारण कि हम सब यहां के निवासी चौरी करके अपना निर्वाह करते हैं कहीं ऐसा न हो कि आपकी देशना से हमारा व्यापार धंदाबंद हो जाय । आचार्य ने उसकी बात मान ली और स्वाध्याय एवं ध्यान से वहीं पर रहते हुए अपना चौमासे का समय व्यतीत किया । जय विहार करने का समय आया तो उस वख्त सब चौर मिलकर आचार्य को पहुंचाने के लिए इकडे हुए और कुछ दूर तक सब के सब आचार्य महाराज को पहुँचाने के ચારેના નેસડામાં જઈ પહોંચ્યા. ત્યાં ૫૦૦ ચોર રહેતા હતા, ચોમાસાને સમય નજીક આવી રહ્યો હતો, એટલે સમય ન હતું કે ત્યાંથી બીજા સ્થાને પહોંચીને ત્યાં ચોમાસામાં રહેવાનો નિશ્ચય કરી શકાય. આથી આચાર્યે એ સ્થાન ઉપર ચતુર્માસ વ્યતિત કરવાના અભિપ્રાયથી એરેના નાયકથી ચતુર્માસ રોકાવા માટે આશ્રય સ્થાનની યાચના કરી. આચાર્યની વાત સાંભળી શેરોના નાયકે કહ્યું કે ભલે આપ અહિં રહે અમને એમાં કાંઈ વાંધો નથી. પરંતુ આપ અહિં ધામીક ઉપદેશ આપવાને વિચાર ન રાખશે. કારણ કે અમે સઘળા અહિંના નિવાસી ચોરી કરીને પિતાને નિર્વાહ કરીએ છીયે. કદાચ એવું ન અને કે આપના ઉપદેશથી અમારે ઘધે બંધ થઈ જાય, આચાચે તેની વાત માની લીધી અને સ્વાધ્યાય અને ધ્યાનથી ત્યાં રહીને પિતાનો ચોમાસાને સમય વ્યતિત કર્યો. જ્યારે વિહાર કરવાનો સમય આવ્યે તે વખતે બધા એ મળી આચા- ને પહોંચાડવા માટે એકઠા થયા અને તે દૂર સુધી આ બધા .

·प्रियदर्शिनी टीका गी. १५ आत्मदमने पल्लीपतिहष्टान्तः १९७ निर्विपा । पाकमवृत्ता अपि एवमेव विचार्य स्वभोजनार्थमध मांस पृथक् निधाय अर्ध मांस विपमिश्रितं कृतवन्तः । सर्वे भोजनार्थमुपस्थिताः पल्लीनायकं मोक्तवन्तः। पल्लीपविनोक्तम्-इदानीं रात्रिः संजाता, मया रात्रिभोजनस्य मत्याख्यानं कृतम् , सर्भुज्यताम् , ततः पल्लीनायकाज्ञया सर्वे चौरा भोक्तुमुपविष्टाः । तत्र सार्थद्वय- संख्यकाचोराः सविपमदिरापानेन मृताः, अन्ये सार्धद्वयसंख्यकाः सविप- मांसभक्षणेन मृताः । एतत् सर्व दृष्ट्वा पल्लीनायकेन मनसि चिन्तितम्-- से आधी मदिरा में विप मिला दिया जाय । ऐसा विचार कर उन्होंने आधी मदिरा में विप मिला दिया और आधी मदिरा अपने लिये विना विप की अलग रख ली। उधर जो मांस आदि पकाने में लगे हुए थे उन्होंने भी यही विचार किया और जैसा काम इन लोंगोंने किया वैसा ही उन्हों ने किया-अर्थात् उन लोगों ने भी आघे भोजन में विप मिला दिया और आधा भोजन अपने लिये विना चिप का अलग रख लिया। जय सब भोजन के लिये बैठने लगे तब सब ने पल्लीपति को भोजन करने के लिये बुलाया। परंतु पल्लीपति ने उस समय भोजन करने से यह कह कर मना कर दिया कि देखो भाईयों इस समय रात्रि हो चुकी है- मैं ने रात्रिभोजन का त्याग किया है, अतः आप लोग ही इस समय भोजन करें ! पल्लीपति की इस प्रकार आज्ञा प्राप्त कर वे सब के सब भोजन करने के लिये बैठ गये । उनमें आधे तो :विप मिश्रित मदिरा के पान करने से मर गये और आधे विषमिश्रित मांस के खाने से मर गये। इस प्रकार सर्व विनाश देखकर पल्लीपति ने मन में विचार આવે. એ વિચાર કરી તેઓએ અરધા દારૂમાં વિષ મેળવી દીધું અને અરધે દારૂ પિતાના માટે અલગ રાખે. અહિં પણ જે માંસ વગેરે પકાવવામાં લાગેલ હતા તેમણે પણ એ વિચાર કર્યો જેવું કામ આ લોકોએ કર્યું. અર્થાત એ લોકોએ પણ અરધા ભોજનમાં વિષ મેળવી દીધું અને અરધું પિતાના માટે અલગ રાખી લીધું. જ્યારે બધા જમવા માટે બેસવા માંડયા ત્યારે બધાએ તેના આગેવાનને જમવા માટે લાવ્યા. પરંતુ આગેવાને એમ કહી ના કહી કે જુઓ ભાઈઓ આ સમયે રાત્રીને સમય થઈ ચુકી છે મેં રાત્રી ભેજ- નને ત્યાગ કરેલ છે આથી આપ લોકેજ જમી લે. આગેવાનની આ પ્રકારે આજ્ઞા મળતાં તે બધા જમવા માટે બેસી ગયા, અને અરધા તે વિષ મેળવેલ દારૂનું પાન કરવાથી મરી ગયા અને અરધા વિષ મિશ્રીત માંસના ખાવાથી મરી ગયા. આ પ્રકારે સર્વ વિનાશ જોઈને આગેવાને મનમાં વિચાર કર્યો કે ·, उत्तराध्ययनसूत्र देशनां श्रुत्ला तेषु केवलमेकेन पल्लीपतिना रात्रिभोजनप्रत्याख्यानं कृतम् । एकदा पञ्चशतसंख्यकैथोरैः सह पल्लीपतिः स्तेयं फर्नु गतः। एकस्यां नगर्या बहुतरं धनं चौर्येण प्राप्त, तदुपादाय ते सर्वे महारण्ये समागत्य तत्र सर्व संस्थिताः। तत्र तन्नायकेन कथितम्-अत्रभुज्यतां संवः, तदासाद्वयसंख्यकाः पाककरणार्थ प्रवृत्ताः, सार्धद्वयसंख्यकाथ मुरादिकमानेतुं समीपस्थ ग्रामं गताः । मदिरादिकमानेतुं प्र. जैस्तैचिन्तितम्-चौर्येणोपार्जितं सर्व धनमस्माकं भविष्यति, यद्यमदिरा विपमि- श्रिता नीयते । एवं विचिन्त्याधमदिरा विपमिश्रिता तैरानीता, अर्धा तु स्वार्थ आचार्य महाराज की इस प्रकार को धर्मदेशना सुनकर उनमें से केवल एक पल्लीपति ने रात्रिभोजन का त्याग कर दिया । एक समय की यात है कि यह पल्लीपति उन पांचसौ चोरों के साथ चोरी करने के लिये बाहर गया। किसी एक नगर में चोरी करने से उन्हें बहुत सा द्रव्य मिला । उसे लेकर वे सब के सब वहां से चल दिये और किसी एक जंगल में आकर ठहर गये । पल्लीपति ने सब से कहा कि अब सब लोग भोजन की तैयारी करो । पल्लीपति के इस आदेश को पाकर उनमें से आधे अर्थात् अढाईसौ चौर तो भोजन करने की तैयारी में लग गये और अढाइसौ चौर सुरा मदिरा आदि को लेने के लिये पास के गावों में गये। मदिरादिक लानेके लिये गये हुए इन व्यक्तियों ने मनमें विचार किया कि चोरी में जितना भी द्रव्य हाथ लगा है वह सब का सब हम सब लोगों को ही मिल जावे तो बहुत ही उत्तम बात है. इसलिये ऐसा प्रयत्न करना चाहिये कि जो लोग भोजन बना रहे हैं वे सब के सब मर जायें-अतः उन्हें मारने की तरकीय एक यही है कि इस मदिरा में આચાર્ય મહારાજની આ પ્રકારની ધર્મ દેશના સાંભળીને તેમાંથી ફક્ત એક ચારના આગેવાને રાત્રી ભેજનને ત્યાગ કર્યો. એક વખતે તે ચોરને આગેવાન એ પાંચસો ચરાની સાથે ચેરી કરવા માટે બહાર ગયે, કેઈ એક નગરમાં ચેરી કરવાથી તેને ઘણું દ્રવ્ય મળ્યું એને લઈ તે બધા ત્યાંથી ચાલતા થયા અને કઈ એક જંગલમાં પહોંચી ત્યાં રોકાયા. ચેરના આગેવાને બધાને ભેજનની તૈયારી કરવાનું કહ્યું તેના આદેશને સાંભળી અરધ જેટલા ચેર તે ભેજનની તૈયા- રીમાં લાગી ગયા અને અરધા દારૂ વિગેરે લેવા માટે પાસેના ગામમાં ગયા, દારૂ વિગેરે લેવા ગયેલા એ એરોએ મનમાં વિચાર કર્યો કે, ચેરીમાં મળેલું સઘળું દ્રવ્ય બધુ અમને મળી જાય તે ઘણું સારું થાય આ માટે એ પ્રયત્ન કર જોઈએ કે જે લોકે ભજન બનાવે છે તે બધા મરી જાય, તેમને મારવાની તરકીબ કેવળ એક જ છે કે આ દારૂમાંના અરધા દારૂમાં વિષ ભેળવ ·. प्रियदर्शिनी टीका गा. १६ आत्मदमने प्रकार: ११९ लक्षणेन सप्तदशविधेन, तपसा अनशनादिद्वादशविधेन च दान्तः वशीकृतः स्यात् वर्हि वरं-श्रेयः शोभनं भवेदित्यर्थः, संयमो हि आस्रवनिरोधं जनयति, क्षपकणि समारोहयति, कर्म निर्जरयति केवलज्ञानमुत्पादयति, शैलेश्यवस्थां मापयति सिद्धा- वस्थां प्रकटयति । तपश्च रागद्वेपादिदोपमलिनात्मसंशोधकं, तेजोलेश्यादिविवि- धलब्धिजनक पूर्वसंचितसकलकर्मदाहक नवकर्मानुत्पादकम् । पुनर्मनस्येवं चिन्त- येत्-अहं परैः अन्यैः वन्धनैः शृङ्खलादिभिः, वधैः लगुडचपेटादिभिः, दमितः= निगृहीत:-बद्ध्वा ताडयित्वा च स्वाधीनीकृत इत्यर्थः, मा भवेयम् । अयं भावा-यदाऽन्ये मम बन्धन ताडनैर्दमनं करिष्यन्ति तदा मम श्रेयो नास्ति, परवशत्वात् , तथाहि-वधवन्धनैः परवशस्य मम चित्तसमाधि नै सम्भवति तदभावे कर्मनिर्जराभावः, तदभावे दीर्घावसंसारपरिभ्रमणं भविष्यतीति । एवं मन का दमन करूँ यह सर्वोत्तम है। अगर ऐसा नहीं करूं तो कदाचित् मुझे (बंधणेहिं बहेहिं परेहि दम्म तो अहं मा वरं-बंधनैः वधैः परैः दमितः अहं मा चरं) बधनों-शृंखला आदि के द्वारा बांधना. रूप क्रियाओं से तथा वध-चपेटा आदि प्रहारों से जो मैं दूसरों के दारा दमित होउँ । अथवा यदि में इन्द्रियो एवं मनका जो तप तथा संयम दारा दमन कर लूंगा तो यह इसलिये उत्तम है कि मैं भविष्य में अन्य व्यक्तियों द्वारा बंधन एवं वध से निगृहीत नहीं हो सकूँगा । कहने का तात्पर्य यह है कि जब मुझे अन्यजन यंधन एवं ताडन आदि दारा निगृहीत करेंगे तो इसमें मेरी कोई भी भलाई नहीं है कारण कि यह अवस्थाएँ अनिच्छापूर्वक वश होने की वजह से सहन करनी पड़ती हैं। इसमें चित्त की समाधि तो होती नहीं है। चित्त में समता भावरूप સંયમ અને તપ દ્વારા જે હું આત્માને-ઈન્દ્રિ અને મનનું દમન કરે એ सर्वोत्तम छ. ने तभ न ४३ तो हाथित भने बंधणेहिं वहेहिं परेहि दम्मतो अहं मा वरं-बंधनैः वधैः परैः दमितः अहं मा वरं मधनी म मालिश બાંધવારૂપ ક્રિયાઓથી તથા વધ-ચપેટા આદિ પ્રહારથી જે હું બીજાઓથી દમિત બનું અથવા-જો હું ઇન્દ્રિયો અને મનનું તપ તથા સંયમ દ્વારા દમન કરી લઉ. તે તે એ માટે ઉત્તમ છે કે હું ભવિષ્યમાં અન્ય વ્યક્તિઓ દ્વારા બંધન અને વધથી નિગૃહીત નહી થઈ શકું. કહેવાનો મતલબ એ છે કે જ્યારે મને બીજા માણસો બંધન અથવા તાડન આદિ દ્વારા નિગૃહીત કરે તે આમાં મારી કઈ પણ ભલાઈ નથી. કારણ કે, આ અવસ્થાએ અનિચ્છાએ પરવશ થવાને કારણે સહન કરવી પડે છે. તેમાં ચિત્તની સમાધી થતી નથી. ચિત્તમાં ·. ११८ उत्तरायपन रात्रिभोजनमत्याख्यानेन रसनेन्द्रियमात्रदमनस्य फलमेतद् यन्मया जीवनं लब्धम् , यदि पुनः सर्वयाऽऽत्मदमनं कुर्या तहि कथं नववं नित्यमचलमव्याचा शिवसौख्यं लभेयम् । एवं विचिन्त्य चौरपल्लीनायकन मुनिसमोपे गत्वा प्रत्रज्या गृहीत्वा स्वात्मकल्याणं साधितम् ॥ १५ ॥ आत्मदमनार्थमेवं चिन्तयेदित्याह- मूलम्-वर में अप्पा देतो. संजमेण तवेण ये । माऽहं परेहिं दम्मंतो, वंधणेहिं वहेहि ये ॥१६॥ छाया-चरं मे आत्मा दान्तः संयमेन तपसा च । माऽहं परैर्दमितः बन्धनधेश्च ॥ १६ ॥ टीका-'वरं मे० ' इत्यादि। मे-मया, आत्मा-मनोरूपः पञ्चेन्द्रियरूपश्च संयमेन=सावयानुष्ठानविरति- किया कि रात्रिभोजन त्याग करने का, जिसमें एक मात्र रसनेन्द्रिय का दमन किया जाता है, यह फल है जो मैं अकेला जीवित बच सका हुँ । यदि सर्व प्रकार से मैं आत्मा-इन्द्रियों एवं मन का दमन करूँ तो क्यों नहीं ध्रुव, नित्य, अचल और अव्यायाध मुक्ति सुख का अधिकारी धनूं । इस प्रकार विचार कर उस पल्लीपति ने उसी समय मुनिकी पास जा कर दीक्षा धारण कर आत्मकल्याण के मार्ग का साधन करना प्रारंभ कर दिया ॥१५॥ आत्मा को दमन करने के लिये मोक्षाभिलाषी को इस प्रकार विचार करना चाहिये-'वरंमे०' इत्यादि । अन्वयार्थ-(मे अप्पा संजमेण तवेण य दंतो वरं-संयमेन तपसा मया दान्तः वरं) संयम एवं तप के द्वारा जो मैं आत्मा का-इन्द्रियों રાત્રી જન ત્યાગ કરવાથી માત્ર એક રસનેન્દ્રિયનું દમન કરવામાં આવે છે તેનું આ ફળ છે. જે હું એકલે જીવતે રહી શકે. જો હું સર્વ પ્રકારથી આત્મા-ઇન્દ્રિય અને મનનું દમન કરૂં તે ધ્રુવ, નિત્ય,અચલ અને અવ્યાબાધ મુક્તિ સુખને અધિકાર કેમ ન બનું? આ પ્રકારને વિચાર કરી તે ચારના આગેવાને એજ વખતે મુનિ પાસે જઈને દીક્ષા ધારણ કરી આત્મ કલ્યાણના માર્ગનું સાધન કરવાને પ્રારંભ કરી દીધું છે ૧૫ છે મોક્ષના અભિલાષીએ આ પ્રકારે આત્માનું દમન કરવાનું વિચાર १२वो नये-वरंमे० प्रत्याहि. अन्वयार्थ-मे अप्पा संजमेण तवेणय दंतोवर-संयमेन तपसा मया दान्तः वरं ·" प्रियदर्शिनी टीका गा. १५ आत्मदमने सेचनकहस्तिहप्टान्तः चिन्तयति, यदा कथमपि मे चालको भविष्यति तदाऽनेन हनिष्यते । ततः सा हस्तिनी यूथादपसरति, क्रमेण महरं प्रहरद्वयमन्तरितं कृत्वा यूथमध्ये मिलति, क्रमशः सा द्वितीये दिवसे यूथमध्ये गत्वा मिलति एवं कुर्चत्या तेया प्रसवसमये समागते सति तापसाश्रमो दृष्टः, सा तत्राऽऽलीना गुप्तस्थाने प्रमूता, बालका संजावः। स बालकस्तत्र यथा तापसकुमारा घटादिभिरुयानगतान वृक्षान् सिञ्चन्ति, तथा जलाशयं गत्वा स्वशुण्डायां जलं भृत्या वृक्षान् सिञ्चति । ततस्तापसैस्तस्य निवास करता था। वहां जितने भी नवीन यच्चे पैदा होते थे सव को मार डालता था। एक समय की बात है कि एक हस्तिनी गर्भवती हुई। गर्भावस्था में हस्तिनी ने विचार किया कि जय मेरी कुक्षि से पच्चा पैदा होगा तो यह निश्चय है कि यह दुरात्मा गज उसे विना मारे नहीं रहेगा, अतः अच्छी अब यही है कि मैं इस यूथ से अलग ही होकर रहूं । ऐसा विचार कर यूथ से अलग रहने लगी-परन्तु यह अलग रहने का भेद प्रकट न हो जाय इस ख्याल से पहिले तो वह यूध में एक २ दो २ प्रहर के बाद आती जाती रही, फिर १-१-२-२ दिन बाद मिलती रही । इस प्रकार करते २ जव उसके प्रसव का समय नजदीक आ गया तो वह किसी तापस के आश्रम में जा पहुंची। वहां पर गुप्तस्थान में प्रच्छन्न होकर उसने बच्चे को जन्म दिया। बच्चा क्रमशः बढने लगा। यहां पर जिस तरह तापस कुमार घड़ो में पानी भरकर उद्यान के वृक्षों को सींचा करते थे उसी प्रकार यह हाथी का कच्चा भी जलाशय से अपनी सूंड में पानी भर कर उद्यान के वृक्षों (હાથી) નિવાસ કરતું હતું. ત્યાં જેટલાં નવાં બચ્ચાં જન્મતાં હતાં તે બધાને તે મારી નાખતે. એક સમયની વાત છે એક હાથણી ગર્ભવતી થઈ, ગર્ભાવસ્થામાં હાથણીએ વિચાર કર્યો કે જ્યારે મને બચુ અવતરશે ત્યારે એ વાત નિશ્ચિત છે કે આ દુરાત્મા હાથી તેને મારી નાખ્યા વગર રહેશે નહીં. આથી સારૂં તે એ છે કે, આ જુથથી જુદા પડીને રહું. આ વિચાર કરી તે જુથથી જુદી રહેવા લાગી. પરંતુ અલગ રહેવાને ભેદ પ્રગટ ન થઈ જાય એ માટે તે જુથમાં અવાર નવાર આવતી જતી અને ધીરે ધીરે એકેક દિવસ અને બબ્બે દિવસના અંતરે આવતી જતી. આ પ્રકારે કરતાં કરતાં જ્યારે તેને પ્રસવ સમય નજીક આવ્યો ત્યારે તે કઈ તપસ્વીના આશ્રમમાં જઈ પહોંચી અને ત્યાં ગુપ્ત સ્થાનમાં પ્રચ્છન્ન-છૂપાઈને બચ્ચાને જન્મ આપ્યો. બચું મોટું થવા માંડયું, ત્યાં જે રીતે તાપસ કુમાર ઘડામાં પાણી ભરીને ઉદ્યાનના વૃક્ષને પાતા હતા તે રીતે આ હાથીનું બચ્ચું પણ જળાશયથી પોતાની સુંઢમાં પાણી ભરીને ·उपराज्यपाल अत्र रटान्तः सेचनकइस्ती यथा- एकस्यामटन्यां बहुतरहस्तिनीभिः सह महागनो निवसमासीत् । स च जातं जातं करिशावकं विनाशयति । एकदा तत्रका हस्तिनी सगर्भा जाता, सा चैत्र समाधि की प्राप्ति नहीं होगी-यह भी निश्चित है कि कर्म की निर्जरा नहीं होगी। कर्म की निर्जरा के अभाव में इस अनन्तसंसार का परि- भ्रमण भी नहीं रुक सकता है। १७ प्रकार के संयम से एवं १२ प्रकार के अनशन आदि तप से जो में आत्मा का दमन कर लूंगा उससे मेरा एकान्त हित होगा। कारण कि संयम से ही आम्रव का निरोध होता है। इसकी सहायता से ही आरमा क्षपकोणी पर आरद होता है। अनन्तगुणी कमों की निर्जरा इसके ही सद्भाव से होती है। केवलज्ञान की प्रासि जीव को इसी के बल पर होती है। शैलेशी अवस्था का लाभ एवं सिद्धावस्था की प्रकटता इसी तप संयम से मिलती है। रागद्वेष आदि से मलिन आत्मा का शोधन तप से होता है। तेजोलेश्या आदि विविध लब्धियों का जनक तथा पूर्व में संचित समस्त कर्मों का नाशक एवं नवीन कर्मों का आगमन का निरोधक तप होता है। अतः इस अवस्था में एकान्ततः आत्मा का हित भरा हुआ है। अब सेचनकहस्ती के दृष्टान्त से इस विपय को स्पष्ट करते हैं- किसी एक अटवीमें अनेक हस्तिनीके साथ एक मदोन्मत्त महागज સમતભાવરૂપ સમાધીને પ્રાપ્ત થશે નહીં. આ પણ નિશ્ચિત છે કે, કર્મની નિર્જરા પણ થશે નહીં. કમની નિજેરાના અભાવમાં આ અનંત સંસારનું પરિભ્રમણ પણ રોકી શકાવાનું નથી. ૧૭ પ્રકારના સંયમથી અને ૧૨ પ્રકારના અનશન આદિ તપથી જે હું આત્માનું દમન કરી લઉં તે તેનાથી મારું એકાન્ત હિત થશે. કારણ કે, સયમથી જ આશ્રવને નિરોધ થાય છે, તેની સહાયતાથી જ આમાં ક્ષપક શ્રેણીએ પહોંચે છે. અનંતગુણી કર્મોની નિર્જરા એનાજ સદ્દભાવથી થાય છે. કેવળજ્ઞાનની પ્રાપ્તિ અને એના જ બળથી મળે છે. શૈલેશ અવસ્થાને લાભ તેમજ સિદ્ધઅવસ્થાની પ્રગટતા એજ તપ સંયમથી મળે છે. રાગદ્દેશ આદિથી મલીન આત્માનું શોધન તપથી થાય છે. તે વેશ્યા આદિ વિવિધ લબ્ધિઓના જનક તથા પૂર્વનાં સંચિત સમસ્ત કમેને નાશ કરનાર અને નવીન કમેને રોકનાર તય હોય છે. આથી આ અવસ્થામાં એકાન્તતા આત્માનું હિત સમાયેલું છે. (સેચનક હાથીના દૃષ્ટાંતથી સૂત્રકાર આ વિષયને સ્પષ્ટ કરે છે.) કોઈ એક વનમાં અનેક હાથણીઓની સાથે એક મોન્મત્ત ·, । प्रियदर्शिनी टीका गा. १६ आत्मदमने सेचनकहस्तिदृष्टान्तः १२३ आलानस्तम्भे लौहशृङ्खलाभिः स निवद्धः । तापसास्तत्रागत्य सेचनकं भर्त्सयन्ति- अरे गजराज! अधुना क्व ते पराक्रमः, अविनयस्य फलमिदानी लब्धम् । एतद्वचनं श्रुत्वा सेचनका क्रुद्धः स्तम्भं भक्त्वा पुनर्वनं प्रविष्टस्तेपामावासभूमौ रक्षान् विध्वं- सितवान् । पुनः श्रेणिकः सेचनकं गजं निगृहीतुं तद्वनं गतः । अत्रान्तरे पूर्वभव मित्रदेवेन सेचनकसमीपमागत्य प्रोक्तम्-हे वत्स ! परेभ्यो दमनात् स्वयं दमनं वरम् , ततस्तद्वचः श्रुत्वाऽसौ स्वयमागत्यालानस्तम्भनिकटे स्थितः । रहा है। हमारे आश्रम का समस्त वन उसने नष्ट भ्रष्ट कर दिया है। तापसों की इस प्रकार बात सुनकर श्रेणिक ने बड़ी सेना के साथ वन में जाकर उस सेचनक हाथी को पकड़ लिया। और उसे लाकर आलान- स्तंभ में लोहे की सांकलों से बांध दिया। तापस आकर अय उसे भत्सित करने लगे। कहने लगे-अरे! सेचनक गजराज ! कह अब वह तेरा पराक्रम कहां चला गया, देख तेरी कैसी दुर्दशा हुई है। समझा यह अविनय करने का फल है, जिसे तू भोग रहा है । तापसों के इस प्रकार भर्सना भरे वचनों को सुनकर सेचनक को बहुत ही क्रोध आया और उस आवेश में आलानस्तंभ को तोड़ मरोड़ कर वह सीधा वन में जा पहुँचा। वहां पहुँचकर उसने पहिले की तरह ही उनकी आवासभूमि के वृक्षों का विध्वंस करना प्रारंभ कर दिया। राजा श्रेणिक पुनः उसे पकड़ने के लिये वन में आये । इतने में पूर्वभव के मित्र देवने आकर सेचनक से कहा-जो तुम वार २ दूसरों के द्वारा दमित किये जाते हो-उसकी अपेक्षा तो यही अच्छा है कि तुम अपने आपको આશ્રમનાં સઘળાં વૃક્ષોને એણે નાશ કરી નાખ્યો છે. તાપસની વાત સાંભળી શ્રેણિક રાજાએ ભારે સેના સાથે વનમાં જઈ એ સેચનક હાથીને પકડી લીધે અને તેને રાજધાનીમાં લાવી એક ખૂબ મજબૂત સ્તંભ સાથે લેઢાની સાંકળેથી બાંધી દીધે. તાપસેએ આ સમયે તેની સામે જઈ તેની મશ્કરી શરૂ કરી અને કહેવા લાગ્યા–અહે! સેચનક ગજરાજ કહે હવે તમારૂં પરાક્રમ કયાં ચાલ્યું ગયુ? જે તારી કેવી દુર્દશા થઈ? અવિનયનું આ ફળ છે, જે તું ભેગવી રહેલ છે. તાપસનું આ કહેવાનું સાંભળી સેચનકને ખૂબ જ ક્રોધ આવ્યું અને તે જબરજસ્ત એવા સ્તંભને તેડી નાખી લોઢાની સાંકળેને ફગાવી દઈ વનમાં જઈ પહોંચે. ત્યાં પહોંચીને ચારે બાજુથી વનનાં વૃક્ષોને વિચ્છેદ કરવાનું શરૂ કરી દીધું. રાજા શ્રેણિક ફરી તેને પકડવા માટે વનમાં પહોંચ્યા. આ સમયે સેચકના પૂર્વભવના મિત્ર દેવે આવી સેચનકને કહ્યું તમે બીજા દ્વારા ઘડી ઘડી હેરાન થાવ છે–આથી સારૂ તે એ છે કે તમે તમારી જાતે પિતાનું દમન કરે.

·- " ૨૨૨ उत्तराध्ययमसूत्रे 'सेचनक' इति नाम कतम् । स सेचनकस्तापसबालकानां वयस्यो जातः । कदाचिद् भ्रमन्तं यूथाधिपतिं दृष्ट्या सेचनकस्तं मारितवान् । स्वयं युथाधिपतिर्जातः। स च तापसाश्रमे वृक्षाणां विध्वंसनं कृतवान् , काऽप्यन्या मन्मानेर प्रच्छन्ना मा तिष्टतु इति विचारितयांश्च । ततस्ते तापसा रुष्टाः पुष्पफलपूर्णदस्ताः श्रेणिकनृपस्य समीपं गत्वा तमनुवन्-एकः सेचनकनामाइस्ती बने तिष्ठति, स चास्माकं वासस्थाने वनं विनाशयति । ततः श्रेणिकेन महत्या सेनया सह वनं गत्वा सेचनकं निगृन को सींचने का काम करने लगा। सिंचनरूप कार्य को करने से तापसों ने इसका नाम सेचनक" रख दिया। तापस यालक इस पर पड़े प्रसन्न रहा करते, अतः उन सबके साथ यह खूय हिलमिल कर रहने लगा, यहां तक कि उनके साथ इसकी पूर्ण मित्रता हो गई । जब यह खूब बलिष्ट हो चुका-तो एक समय की बात है कि उसने. अवसर पाकर यूधाधिपति हाथी को घूमते समय जान से मार दिया और स्वयं यूथ का अधिपति हो गया। इसने ऐसा विचार किया कि मेरी माता के समान कोई भी हथिनी छुप कर न वच्चा उत्पन्न करे और न छुप कर ही रहे, इस अभिप्राय से इसने आश्रम के समस्त वृक्ष उखाड़ डाले । इसके इस प्रकार के कार्य से तापस लोग रुष्ट हो गये। वे सब के सव पुष्प फलादिकरूप भेट लेकर राजा श्रेणिक के पास पहुँचे । वहां पहुँचकर उन्हों ने राजा को अपनी सारी कथा सुनाई। कहा महाराज ! एक सेचनक नामक हस्ती वनमें रहता है वह यहुत ही उपद्रव कर ઉદ્યાનના વૃક્ષને પાણી પાવાનું કામ કરવા લાગ્યું, તાપસોએ આ પ્રકારનું કામ કરવાથી તે હાથી બાળકનું નામ “સેચનક રાખ્યું. તાપસ બાળક તેના પર ખૂબ પ્રસન્ન રહ્યા કરતા, એથી તે એમની સાથે ખૂબ હળી મળીને રહેવા લાગ્યું, તે ત્યાં સુધી કે એમની સાથે તેની પૂર્ણ મિત્રતા થઈ ગઈ જ્યારે તે હાથી બચ્યું ખૂબ બળવાન બન્યું ત્યારે એક સમયે તે સશક્ત અને બનેલા હાથી બાળે મહાબળવાન અને ઘાતક એવા હાથી ઝુડપતિને અવસર મેળવી જીવથી મારી નાખે. અને પોતે ઝુડપતિ બન્યા. તેણે વિચાર કર્યો કે મારી માતાની માફક કઈ પણ હાથણી છુપાઈને બચ્ચાને જન્મ ન આપે અને ન તે છુપાઈને રહે. આ અભિપ્રાયથી તેણે આશ્રમનાં બધાં વૃક્ષોને જડમુળથી ઉખેડી નાખ્યાં. હાથીના આ પ્રકારના કાર્યથી તપસ્વીઓના દિલમાં ભારે દુખ થયું અને તેઓ પુણ્ય ફળ વગેરે ભેટ લઈ રાજા શ્રેણિકની પાસે પહોંચ્યા અને ત્યાં જઈ રાજાને બધી વાત કહી સંભળાવી અને કહ્યું, મહારાજ! સેચનક નામને એક હાથી વનમાં રહે છે તે ખૂબ ઉપદ્રવ કરે છે, અમારા મળવાન ·प्रियदशिनी टीका गा. १६ आत्मदमने सुदर्शननृपदृष्टान्तः १२५ समागताः प्रजा संमिलन्ति । तस्य प्राज्यराज्यसुखं, मतिदिवसं नवं नवमिव यौवनम् , नवनीतमिव शिरीपकुसुममिव मुकुमारं शरीरम् , नयनलोभकर रूपलावण्यम् , सर्वत्रा- व्याहतगतिक यानम् , दिक्ष्मण्डलविजयिनी चतुरङ्गिणो सेना, शीतलमुगन्ध- मन्दमारुतमनोविनोदनं, नन्दनवनमिव सर्वर्नुमुखदं रमणीयमुद्यानम्, चन्द्रमण्डला- वधीरणगगनस्पर्शिधवलप्रासादाः, सर्वे कामभोगा अनुकूला आसन् । असी दौगुन्दु- कदेव इव सर्व सुखमनुभवन्नास्ते । तत्रैकदा धर्मचन्द्रनामक आचार्यः शिष्यगणपरि- राज्य का उसे अधिक से अधिक सुख था। यौवन भी इसका प्रति- दिन नचीन नवीन रूप में खिलता रहता था। शरीर इसका नवनीत एवं शिरीप पुष्प से भी अधिक सुकुमार था। रूप लावण्य नयनों को लुभावे ऐसे थे इसे कहीं पर भी चले जाने में कोई रुकावट नहीं होती थी। इसकी चतुरंगिणी सेना दिङ्मंडल को विजय करने वाली थी। इसके एक रमणीय उद्यान था जो नन्दनवन के समान समस्त ऋतुओं में सुखदायक था। जिसमें शीतल, मंद एवं सुगंधित पवन यहा करता था उससे मन का अच्छा विनोद होता था। जिस महल में राजा का निवास था वह चंद्रमंडल से भी रमणीय था तथा इतना ऊँचा था कि आकाश को जैसे स्पर्श करता हो। समस्त कामभोग इसके अनुकूल थे। दौगुन्दक देव की तरह यह समस्त प्रकार के सुखों को भोगता हुआ अपना समय निश्चितरूप से व्यतीत करते थे। इतने में एक दिन की बात है ग्रामानुग्राम विचरते हुए धर्मचन्द्र नामके आचार्य દિશાઓમાંથી લોકો દોડીને આવતા હતા. રાજયનું એમને સારું એવું સુખ હતું, યૌવન પણ એમનું પ્રતિદિન અવનવીન રીતે ખીલતું રહેતું હતું, શરીર એમનું નવનીત (માખણ) અને શિરીષ પુષથી પણ અધિક સુકુમાર હતું, રૂપ લાવણ્ય નયને લેભાવે તેવું હતું, કેઈ પણ સ્થળે જવામાં એને કઈ રૂકાવટ ન હતી, એમની ચતુરંગિણી સેના દિમંડળને વિજય કરનાર હતી, એમનું એક સુદર એવું ઉઘાન હતું જે નન્દનવન સમાન દરેક રૂતુમાં સુખ આપનાર હતું, જેમાં શીતળ, મંદ, અને સુગંધિત પવન વહ્યા કરતો હતું, જેથી મનને સારે આનંદ મળસે. જે મહેલમાં રાજાને નિવાસ હતો તે ચંદ્રમંડળથી પણ રમણિય હતો અને તે એટલે ઉંચે હતું કે જે આકાશને અડીને ઉભે હોય એમ લાગતું. બધા કામગ એને અનુકૂળ હતા. દૌગુર્જક દેવની માફક એ સમસ્ત પ્રકારનાં સુબેને ભગવતાં પિતાને સમય નિશ્ચિત રીતે વ્યતિત કરતા હતા. આમાં એક દિવસની વાત છે કે ગ્રામાનુગ્રામ વિચરતા ધર્મચંદ્ર ·उत्तराध्ययनसूर्य स्वयमागतं स्तम्भसमीपे त्रिचरणेनावस्थितं सेचनकं दृष्ट्वा श्रेणिकनृपस्त मिष्टाहारैः स्वर्णभूपणैः करस्पर्शादिभिभ नितरां लालयति स्म । एवं सेचनकह- स्विवत् स्वयमात्मनो दमनेन लोके सर्वबादरं लभमानः मुखी भवति । तथैव परलोकेऽपि सुखी भवति ' तत्रोदाहरणम्- अपमतीर्थकरस्य श्रीचन्द्रपभस्य शासने चन्द्रपुरीनगर्या तवंशपरंपरायां मुद- र्शनो नाम नरपतिरासीत् । स चैवं पूर्वोपार्जितपुण्यराशिरासीत् येन तस्य दर्शनाव प्रजानामिप्टलामो भवति, अतस्तदर्शनार्थमनुदिवसं तत्र चतसम्यो दिग्भ्यः दमन करो । देव के इस प्रकार वचन सुनकर सेचनक आलानस्तम्भ के पास स्वयं आ कर खड़ा हो गया। राजा सेचनकको आलानस्तंभके पास खड़ा देखकर बड़ा प्रसन्न हुआ। उसने मिष्ट आहार से तथा स्वर्ण के आभूषणों से उसका खूव सत्कार किया। पारंवार उसके ऊपर हाथ फेरा और पुचकारा । मतलय कहने का यही है कि जो व्यक्ति सेचनक हाथी की तरह अपना स्वयं दमन करता है वह सर्वत्र आदरणीय वन कर इस लोक में खूब सुखी हो जाता है । तथा परलोक में आनंदका भोका बनता है, इस विपय में उदाहरण इस प्रकार है- अष्टमतीर्थकर श्री चंद्रप्रभु स्वामी के शासन में चंद्रपुरी नाम की नगरी में सुदर्शन नामका एक राजा थे। यह चंद्रप्रभुस्वामी की वंशपरं- परा में ही उत्पन्न हुए थे। उसकी पूर्वोपार्जितपुण्यराशि इतनी प्रबल थी कि जो कोई प्रजाजन इसका दर्शन करते थे उसे अवश्य ही इष्ट का लाभ होता था। इसी से उसके दर्शन के लिये हरएक दिशा से दौड़ आते थे। દેવનાં આ પ્રકારનાં વચન સાંભળી સેચનક પિતાની જાતે જ રાજધાનીમાં પહેંચ્યું અને પ્રથમ જે સ્થળે તેને બાંધવામાં આવેa હતા તે સ્થળે જઈ ઉભો રહી ગયે. સેચનકને આ રીતે પાછો આવેલે જોઈ રાજા શ્રેણિક ખુશી થયા અને તેને સારું એવું મીષ્ટ ભોજન આપી સેનાના અલંકારે પહેરાવી તેના શરીર ઉપર પ્રેમથી હાથ ફેરવવા લાગ્યા, કહેવાનો મતલબ એ છે કે જે વ્યક્તિ સેચનક હાથીની માફક સ્વયં પિતાનું દમન કરે છે તે સર્વત્ર આદરને પાત્ર બની આ લેકમાં ખૂબ સુખી થઈ પરલોકમાં પણ આનંદના ગવનાર બને છે. આ વિષયમાં ઉદાહરણ આ પ્રકારનું છે- આઠમા તીર્થંકર શ્રી ચંદ્રપ્રભુસ્વામીના શાસનમાં ચંદ્રપુરી નામના નગ- રમાં સુદર્શન નામના રાજા હતા. તે ચંદ્રપ્રભુ સ્વામીના વંશના જ હતા. એની પૂર્વોપાત પુણ્યરાશિ એટલી પ્રબળ હતી કે જે કઈ પ્રજાજન એમનાં દર્શન કરતા તેને ઈક્ટને લાભ અવશ્ય મળી જતે, આથી એમના દર્શન માટે દરેક ·. प्रियदर्शिनी टीका गा. १६ आत्मदमने सुदर्शननुपदृष्टान्तः १२७ अनशनावमौदरिकाभ्यां तपोभ्यां रूपलावण्य संपन्नं मृकुमारं शरीरं कृशयति, तथाहि-चतुर्भक्तं कृत्वा तत्पारणायामन्तप्रान्तरुक्ष, तदपिसाभिग्रह, तदपि स्वल्पं, तदप्य वमोदरिकानुकूलं गृह्णाति । तदनन्तरं पप्ठभक्तमष्टमभक्तं दशमभक्तं द्वादशभक्तं यावन्मासक्षपणं तपः कृत्वा सर्वपारणासु अवमोदरिकं तपः कुर्वन्नेव शरीरं कुशतरं कतवान् । एवं तीव्रतरतपश्चष्णाद धन्यनामानगारवत् शुष्कमांसशोणितः सन् परि- चिन्तयति-आचार्यदेशनानुसारेण मया सर्वथाऽऽत्मा दमितः, धर्मध्यानेनात्मवलं पाप्य पुष्टोऽस्मि, अतः परं शुक्लध्यानाय सर्वथा यतिष्ये, एवं सोत्साहं विशुद्धभाव- नया क्षपकणि समारुह्यान्तर्मुहर्तमात्रेण केवलज्ञान प्राप्तवान् , एवं वर्षकमात्रेण तीव- तपसा स्वात्मानं दमयन सिद्धो जातः । तस्मात् स्वयमेव स्वात्मा दमनीय इति ॥१६॥ होकर दीक्षित हो गये। उन्हों ने अपने रूपलावण्ययुक्त सुन्दर सुकुमार शरीर को अनशन एवं अवमौदरिक तप द्वारा कृश करना प्रारंभ कर दिया। कभी वह चतुर्भक्त उपवास करते और पारणा के समय अन्त, मान्त एवं रुक्ष आहार लेते, उसमें भी अभिग्रह, अभिग्रह में भी स्वल्प, उसमें भी अवमोदरिकानुकूल लेते। बाद में पष्ठ भक्त, अष्टमभक्त, द्वादशभक्त, से लेकर एक मासक्षपण तक भी तपश्चर्या करते । और इन सब तपस्याओं के पारणा के दिन यह अवमोदरिक तप करते। इससे इनका शरीर अतिशय दुर्वल हो गया। इस प्रकार तीव्र तपश्चर्या के करने से इनका शरीर धन्य नामक अनगार के शरीर की तरह शुष्क मांस शोणित वाला होकर केवल अस्थिपंजर मात्र अवशिष्ट रहा । उस समय उन्होंने विचार किया-कि मैं ने आचार्य महाराज की देशना अनुसार सर्व प्रकार से अपनी आत्मा का दमन किया तथा इस अवस्था સુકુમાર શરીરને અનશન અને અવમોદરિક તપથી કશ કરવાને પ્રારંભ કરી દીધે. કયારેક તેઓ ચતુર્ભક્તિ અપવાસ કરતા અને પારણાના સમયે અન્ત, પ્રાન્ત અને રુક્ષ આહાર લેતા હતા. એમાં પણ અભિગ્રહ, અભિગ્રહમાં પણ સ્વલ્પ, એમાં પણ ઉનેદરિક તપ કરતા બાદમાં ષષ્ઠભક્ત, અષ્ટમભક્ત, દશ- મભક્ત, દ્વાદશભક્ત, થી લઈ એક માસક્ષપણુ સુધીની પણ તપશ્ચર્યા કરતા અને એ બધી તપશ્ચર્યાના પારણાના દિવસે ઉદરિક તપ કરતા. આથી એમનું શરીર અતિશય દુર્બળ બની ગયું, આ પ્રકારની તીવ્ર તપશ્ચર્યા કરવાથી તેમનું શરીર ધન્ય નામના અનગારના શરીરની માફક લેહી માંસ વગરનું થઈ ગયું, અને ફક્ત હાડકાને માળખે જ બાકી રહ્યો. એ સમયે તેમણે વિચાર કર્યો કે-મેં આચાર્ય મહારાજની દેશના અનુસાર સર્વ પ્રકારથી મારા આત્માનું દમન કર્યું ·उत्तरांभ्ययमसूत्र । तो ग्रामानुग्रामं विहरन् चन्द्रपुरीनगर्या पहिल्याने सहसाऽऽम्राने समयमतः । तद्वन्दनार्थ सुदर्शनो नृपः सपरिवार समायातः । आचार्येग मुदर्शननृपस्य नामा- नुरूपं रूपलावण्यादिकं विलोक्य धर्मदेशना दत्ता-सुदर्शनन्पो निशम्य मुनिदेशनां मनसि चिन्तयति-अहो ! यः स्वात्मानं स्वयं न दमयति, स पर बंधवन्धनादिमि दमितः सन् स्वात्मनः कर्म निरयितुं न प्रमति अपितु ज्ञानावरणीयाघप्रविष- कमरजोमिः स्वात्मानं गुरुतरी कृत्य चतुर्गतिकसंसारगर्ने निपतति जन्मजराम- रणाधनन्तदुःखं प्राप्नोति । इति चिन्तयन् सर्वेभ्यः कामभोगेभ्यो विरज्य पत्रजितः । महाराज अपने शिष्यगण सहित उस चंद्रपुरी नगरी के याहिर बगीचे में सहस्राम्रवन में पधारे । उनको वन्दन करने के लिये वे सुदर्शननरेश परिवारसहिक वहां गये । आचार्य महाराज ने नाम के अनुरूप उनके रूपलावण्य को देखकर धर्म देशना प्रारंभ की। सुनकर नरेश यहृत ही आनंदित हुए और विचारने लगे-जो व्यक्ति अपनी आत्मा को स्वयं दमन नहीं करता है वह दूसरों द्वारा वध बंधनादिक से दमित होकर अपने कर्मों की निर्जरा करने में शक्ति शाली नहीं होता है किन्तु दुर्ध्यान होने से उस समय वह आत्मा चतुर्गतिक संसाररूप गर्त में निपातन हेतु जो ज्ञानावरणीयादिक अष्टविध कर्म का बंध है उसे दृढ़ करता है। उस कर्मरूपी रज से मलिन बना वह आत्मा इतना भारी हो जाता है कि उसका पतन संसाररूपी गर्त में अवश्यंभावी होता है। और वहां पड़ा हुवा वह जन्ममरण आदिके अनंत दुःखों को भोगता रहता है। इस प्रकार विचार कर वह नरेश समस्त कामभोगों से विरक्त નામના આચાર્ય પિતાના શિષ્યગણ સહિત એ ચંદ્રપુરી નગરના બહારના બગી- ચામાં પધાર્યા. રાજા સુદર્શન તેમને વંદન કરવા પરિવાર સાથે ત્યાં ગયા. આચાર્ય મહારાજે નામના જેવા જ તેના રૂપ લાવણ્યને જોઈ ધર્મ દેશના પ્રારંભ કરી. સાંભળી રાજા ખૂબજ ખુશી થયા અને મનમાં વિચારવા લાગ્યા કે જે વ્યક્તિ પોતાના આત્માનું સ્વયં દમન નથી કરતે તે બીજા દ્વારા વધ બંધનાદિકથી દમિત થઈ પિતાના કર્મોની નિજર કરવામાં શક્તિશાળી બની શકતા નથી. પરંતુ દુર્થોન હેવાથી એ સમય તે આત્મા ચતુર્ગતિક સંસારરૂપ ખાડામાં અવશ્ય પડે છે. અને એમાં જ પડી રહી તે જન્મ મરણ આદિના અનંત દુખે ભગવતે રહે છે. આ પ્રકારને વિચાર કરી રાજા સુદર્શન સમસ્ત કામ- ગથી વિરક્ત બની દીક્ષિત થઈ ગયા. તેમણે પિતાના રૂપલાવણ્ય યુક્ત સુંદર ·प्रियदर्शिनी टीका गा. १८ मासनविनयः कर्मयोग्यानाम् आचार्यादीनामित्यर्थः, पक्षतः पार्थतः, न उपविशेदिति शेषः । पार्श्वभागोपवेशने गुर्वादिपंक्ती समावेशाद वत्साम्यं स्यात् । किंच शिष्यं प्रति वक्रावलोकने गुरोः स्कन्धादिवाधासम्भवः तथा चाविनयः प्रसज्येत, तस्मादाचा- दिवाहुना.सह काहुं कृत्वा शिष्यो नोपविशेदिति भावः । पुरतो न-गुर्यादीनाम- अतोऽपि नोपविशेत , तथोपवेशने वन्दनार्थमागतानां जनानां गुर्वादिमुखावलोकने- ऽन्तरायः स्यात् , पृष्ठतोऽपि नैवोपविशेद , गुरुशिष्ययोरुभयोरपि मुखादर्शने वाच- नादीनामानन्दो न स्यादिति भावः । ऊरुणाम्जन्या ऊरंजडा न युज्यात्-न संघट्टयेत् , अत्यासनोपवेशनादिभिः शिष्यः स्वकीयेनोख्या गुरोरूरं न स्पृशेदि- त्यर्थः । तथाकरणे सति गुर्वादीनामविनयः स्यात् । तथा-शयने शय्यायां शयित आसीनो वा न प्रतिशृणुयात् । अयं भावा-शव्यागतः शिष्यो यदि गुरुणाऽऽहूतः आसन विनय को सूत्रकार कहते हैं-'न पक्खओ०' इत्यादि ।। अन्वयार्थ (किचाणं पक्खओ-कृत्यानां पक्षतः "न उपविशेत्" कृतिकर्म-अर्थात् वंदनादि के योग्य-आचार्य तथा अपने से बड़ो के पास में संघहा करते हुए यरायर नहीं बैठे। (पुरओ न पिढओ न-पुरतः न पृष्ठतः न) गुरु महाराज के आगे नहीं बैठे। पीछे संघा करता हुआ नहीं बैठे । ( अरुणा अरुं न जुजे-अरुणा अरुं न युज्यात्) उनके अरु-घुटना से घुटना लगाकर नहीं बैठे। (सयणे नो पडिस्पुणे) तथा जिस समय आचार्य आदि किसी काम करने के लिये बुलावें अथवा कहें उस समय अपने आसन पर बैठे ही बैठे उत्तर नहीं दे । कृतिकर्म का अर्थ वन्दन विशेष है । इसका वर्णन मेरे द्वारा रचित आवश्यक सूत्र की टीका में किया गया है । अतः यह विषय वहां से जान लेना चाहिये। इस कृतिकर्म के योग्य आचार्य आदि होते हैं। मासन-विनय तिरे सूत्रधार ४ छन पक्खओ० इत्यादि. भन्क्या-किच्चाणं पक्खओ-कृत्यानां पक्षतः न उपविशेत् " कृति અર્થાત વન્દનાદને ચગ્ય આચાર્ય તથા પિતાનાથી મોટાઓની પાસે તેમની भी 5 मस नही, पुरओ न पिठ्ठो न-पुरतः न पृष्ठतः न गुरु મહારાજની આગળ બેસવું નહિ, પાછળ અડોઅડ થઈ ન બેસે કળા जुजे-ऊरुणा अरूंन युस्यात् तेमना धुरथी धुरधु बनन से सयणे नो fજુળ તથા જે સમયે આચાર્ય આદિ કોઈ કામ કરવા માટે બોલાવે અથવા કહે તે સમયે પિતાના આસન ઉપર બેઠાં બેઠાં જવાબ ન આપે. ભાવાર્થ—કૃતિ કર્મ અર્થ વદન વિશેષ છે! જેનું વર્ણન મારાથી પતિ આવશ્યક સૂત્રની ટીકામાં કરવામાં આવેલ છે, આથી આ વિષય ત્યાંથી “

·.
उत्तराज्यपस्चे
आसनविनयमाह-
मूलम्-न पक्खओ ने पुरओ, नेवे किच्चीण पिट्टओ।
नं जुजे" ऊरुणा ऊरु, सयेणे नो" पडिस्सुणे॥१८॥
छाया-न पक्षतो न पुरतो, नैव कृत्यानां पृष्ठतः ।
न युञ्ज्याद् ऊरुणा करूं, शयने नो प्रतिशृणुयात् ।। १८ ॥
टीका-न पक्खो' इत्यादि।
कृत्यानाम् कृतियोग्याः कृत्याः, अब कृतिशन्देन कतिकर्म गृहाते, कतिकर्म-
चन्दनविशेपः, तद्वर्णनमावश्यफसूत्रस्य मत्कनमुनितोपिणीटीकायां द्रष्टव्यम् , कृति-
सुन्दर लता को प्रत्यनीकभाव नष्ट कर देता है। इसलिये मोक्षाभिलाषी
विनयवान शिष्य का कर्तव्य है कि वह स्वप्न में भी अपने गुरु महाराज
का प्रत्यनीक न बनें।
श्लोक में चाचा कर्मणा" जो पद दिये गये हैं उसका मतलब
यह है कि गुरु के प्रति शिष्य ऐसा न कहे कि "आप भी क्या कुछ
जानते हैं"। इस प्रकार का व्यवहार वाचनिक प्रतिकूल आचरण में
गर्भित होता है। इसी तरह वे जिस संस्तारक पर बैठते हों उसका
कभी भी शिष्य को उल्लंघन नहीं करना चाहिये । उससे पैर का संघर्षण
या संघटन न हो इसकी सदा सावधानी रखनी चाहिये । तथा आचार्य
महाराज के समक्ष कभी भी शिष्य को उच्च आसन पर नहीं बैठना
चाहिये और उनके आने पर अपने आसन से उठकर गुरु महाराज को
वंदन आदि करना उचित है ॥१७॥
લતાને પ્રત્યનિકભાવ નાશ કરી નાખે છે. આ માટે મેક્ષાભિલાષી વિનયવાન
શિષ્યનું કર્તવ્ય છે કે તે સ્વપ્નામાં પણ પોતાના ગુરુ મહારાજને પ્રત્યનિક ન બને.
देमा (वाचा कर्मणा) २ ५६ आपपामा मावेस छ तेना मतम
એ છે કે ગુરુના પ્રતિ શિષ્ય એવું ન કહે કે “તમે પણ શું કાંઈ જાણે છે”
આ પ્રકારને વહેવાર વાચનિક પ્રતિકૂલ આચરણમાં ગર્ભિત થાય છે. આ રીતે
તે જે આસન ઉપર બેસતા હોય તેનું શિષ્ય કદિ પણ ઉલંઘન કરવું ન
જોઈએ, એ આસનને તેને પગ ન લાગે તેની તેણે સાવચેતી રાખવી જોઈએ
તથા આચાર્ય મહારાજની સામે કદી પણ શિષ્ય ઉંચા આસન પર બેસવું ન
જોઈએ અને તેમના આવવાથી પિતાના આસન ઉપરથી ઉભા થઈ ગુરુ
महान वहन पोरे ४२ अथित छे ॥ १७ ॥

·प्रियदर्शिनी टीका गा. १९-२० मासनविनयः मूलम्-नेवें पल्हस्थियं कुज्जा, पक्खपिंडं च संजएं। पाएं पंसारिए ववि ने चिट्टे "गुरुंगंतिएं ॥१९॥ छाया-नैव पर्यस्तिकां कुर्यात , पक्षपिण्डं च संयतः । पादौ प्रसार्य वापि, न तिप्ठेद् गुरूणामन्तिके ॥ १९ ॥ टीका-'नेव पल्हत्यियं ' इत्यादि । संयतः-मुनिः, पर्यस्तिकाम्-द्वे जानुनी उत्थाप्य वस्त्रेण पृष्ठतः समारभ्य पार्श्वद्वयं जानुद्वयं च संवेष्टयोपवेशनं पयस्तिका, यद्वा-जडाद्वयं वस्त्रेण संवेष्टयो- उन्हें प्राप्त नहीं हो सकेगा। तथा गुरु महाराज की जंघा से जंघा अड़ाकर भी शिष्य को इसलिये नहीं बैठना चाहिये कि इस प्रकार की क्रिया से गुरु महाराज का अविनय होता है। गुरु महाराज जय किसी कार्य करने के लिये शिष्य को बुलायें तो उस समय उसका कर्तव्य है कि वह 'तहेति तहेति' कहकर आसनसे उसी बख्त संभ्रान्तचित्त होकर आसन का परि- त्यागकर देखें और बड़ी भक्तिसे विनयके साथ गुरुके समक्ष जाकर हाथ जोड़ बन्दना करके पूछे कि हेभदंत ! आज्ञा दीजिये-किस कार्य के लिये आपने मुझे याद किया है। इस प्रकार का व्यवहार भी विनयधर्म में परिगृहीत हुआ है ।। १८॥ 'नेव पल्हत्थियं' इत्यादि। अन्वयार्थ-(संजए संयतः) मुनि शिष्य को (गुरुणंतिए-गुरुणा- मन्तिके) अपने गुरुजनों के समक्ष (पल्हत्थियं नेव कुन्ना-पर्यास्तिकां नैव कुर्यात् ) पैरों पर पैर रखकर-पालरथी मारकर-पद्मासन माड़कर- कभी नहीं बैठना चाहिये। इस प्रकार बैठने से आशातना दोप लगता है। એને પ્રાપ્ત થઈ શકતું નથી. તેમ ગુરુ મહારાજના ગોઠથી ગોઠણ ભીડાવીને શિષ્ય એટલા માટે ન બેસવું જોઈએ, કારણ કે આ પ્રકારની ક્રિયાથી ગુરુ મહારાજને અવિનય થાય છે, ગુરુ મહારાજ કેંઈ કામ માટે શિષ્યને બોલાવે છે તે સમયે એનું કર્તવ્ય છે કે પિતાના આસન ઉપરથી એ જ વખતે સ્વસ્થ ચિત્ત બની ગુરુ બોલાવે ત્યારે તહેત કહી આસનને ત્યાગ કરી ભક્તિપૂર્વક વિનય સાથે ગુરુની સામે જઈ હાથ જોડી વંદના કરી છે કે હે ભદન્ત! આજ્ઞા આપે કયા કામ માટે આપે મને યાદ કરેલ છે. આ પ્રકારને વહેવાર પણ વિનય ધર્મમાં ગ્રહણ કરવામાં આવેલ છે ! ૧૮.. नेय पव्हथियं त्यादि भन्याथ-संजए-संवतः मुनि शिष्ये गुरुणंतिए-गुरुणामन्तिके चाताना Y३ नानी सामे पल्हत्यियं नेषकुज्जा-पर्यास्तिका नैव कुर्यात् ५ ५२ ५॥ રાખી-પઠી લગાવી–પવાસન લગાડી, કદિ પણ બેસવું ન જોઈએ. આ ·. १३२ उत्तराध्ययनसूत्रे किंचित्कार्यकरणाय प्रोक्तो या स्यात् , तदा शिष्येण शव्यायां स्थितेनैव न श्रोतव्यम् , किं तु गुरुपचनश्रवणसमनन्तरमेव संभ्रान्तचेताः सविनयः कृताञ्जलिः सन् गुरोः समीपमागत्य चरणारविन्दं वन्दमानः ' अनुगृहीतोऽहम् ' इति मनसि मन्यमानो वदेत्-'भदन्त ! आज्ञापयतु किं विधेयं मया' इति ।। १८ ॥ मोक्षाभिलापी शिष्य का कर्तव्य है कि वह आचार्यादिक को दायें यायें न बैठे। कारण कि इस प्रकार बैठने से गुर्वादिक की पंक्ति में उसका समावेश होता है। दर्शनार्थी लोग शिष्य को समझेंगे कि यही गुरु महाराज है । तथा शिष्य के प्रति जय गुरु को देखने की इच्छा होगी तो वे अपनी गर्दन को मोड़कर उसको देखेंगे, इससे उनकी गर्दन में तथा स्कन्ध आदि फिराने में तकलीफ होगी, तथा गुरु महाराज का संघटा आदि होने से शिष्य को आशातना आदि दोप लगने का संभव है। इसलिये गुरु महाराज की यरायरी में नहीं बैठना चाहिये। गुरु महाराज के आगे भी इसी तरह से नहीं बैठना चाहिये। कारण कि इस प्रकार से बैठने में गुरु महाराज को वन्दना निमित्त आने वालों को उनके दर्शनों में अन्तराय होती है। इसी प्रकार गुरु के पीछे भी शिष्य को नहीं बैठना चाहिये-क्यों कि इस प्रकार से बैठने पर गुरु को शिष्य का मुख नहीं दीख सकेगा और शिष्य को गुरु का मुख नहीं दीख सकेगा, इससे वाचना पृच्छना आदि में अन्तराय होने से उनका आनंद જાણી લેવું જોઈએ, આ કૃતિકર્મના યોગ્ય આચાર્ય આદિ હોય છે. મોક્ષા- ભિલાષી શિષ્યનું કર્તવ્ય છે કે તે આચાર્ય આદિથી ડાબા-જમણ ન બેસે કારણ કે, આ પ્રકારે બેસવાથી ગુરુ આદિની પંકિતમાં તેને સમાવેશ થાય છે. દર્શનાર્થી લોક શિષ્યને જ ગુરુ મહારાજ માની લે. શિષ્ય તરફ જ્યારે ગુરુ મહારાજને જોવાની ઈચ્છા થાય ત્યારે તે પિતાની ગરદન મરડીને તેના તરફ જેશે આથી એમની ગરદનમાં તથા ખભા વગેરે ફેરવવામાં તકલીફ થશે તથા ગુરુ મહારાજનું સંઘઠ્ઠ આદિ થવાથી શિષ્યને આદિ દેષ લાગવાને સંભવ છે. આ માટે ગુરુ મહારાજની બરાબરીમાં બેસવું ન જોઈએ તેમ ગુરુ મહારાજની આગળ પણ આ રીતે બેસવું ન જોઈએ. કારણ કે આ પ્રકારના બેસવાથી ગુરુ મહારાજની વંદના માટે આવનારને તેમના દર્શનમાં અંતરાય થાય છે. આ પ્રકારે ગુરુની પાછળ પણ શિષ્ય બેસવું ન જોઈએ કેમ કે આ રીતે બેસવાથી ગુરુ શિષ્યનું મુખ જોઈ શકતા નથી અને શિષ્ય, ગુરુનું મુખ જોઈ શકતા નથી અને ગુરુ શિષ્યનું મુખ જોઈ શકે નહીં આથી વાચના પૃચ્છના આદિમાં અંતરાય થવાથી એને અશાતના ·प्रियदर्शिनी टीका गा. २१ आसनविनयः प्रेक्षितुं शीलमस्येति तथा, असौ गुरूणां प्रसादः-यदन्येषां शिष्याणां सद्भावेऽपि गुरवो मामाज्ञापयन्तीति विचारशील इत्यर्थः । यद्वा-केन विधिना गुरुः प्रसन्नो भवेदिति भावनाभावितः, गुरुप्रसादलाभार्थी इति यावत् । उक्तञ्च- जो नत्यि भग्गसाली, नो सो गुरुदेसणं इहं लभए । धारामियस्स निवडइ, अंगेणो पुन्नहीणाणं ॥१॥ छाया-यो नास्ति भाग्यशाली, नासौ गुरुदेशनामिहालभते । धाराऽमृतस्य निपतति, अङ्गे नो पुण्यहोनानाम् ॥ १॥ तथा नियागार्थी-मोक्षार्थी शिष्यः गुरूं-धर्माचार्यादिकं, सदा उपतिष्ठे मत्थएण चंदामि' इत्यादि वदन् सविनयं गुरुसमीपे तिष्ठेदित्यर्थः ॥१०॥ जावे, अथवा किसी कार्य करने के लिये कहा जावे-तब वह (कयाइविं- कदाचिदपि) कभी भी (तृसणीओ न-तूपणीकः न भवेत् ) उत्तर दिये विना नहीं रहे चाहे बीमार भी होवे तो भी चुपचाप न रहे । (पसाय- पेही-प्रसादप्रेक्षी) यह समझे कि मेरा बड़ा भारी सौभाग्य का उदय है, जो अन्य शिप्यों के होने पर भी गुरु महाराज मुझे ही आज्ञापदान- कर रहे हैं । अथवा-यह विचार करे कि गुरु महाराज जिस उपाय से मेरे पर प्रसन्न हों वही उपाय मुझे करते रहना चाहिये । इस प्रकार की भावना से भावित होकर गुरु के प्रसाद का लाभार्थी बने । क्यों कि कहा भी है-जिस प्रकार हीन पुण्यवालों के शरीर ऊपर अमृत रस की धारा नहीं पड़ती है-उसी प्रकार जो शिप्य भाग्यशाली नहीं होता है वह गुरु की देशना का पात्र नहीं होता है । इसी तरह (नियागट्ठी) मोक्षा- भिलापी शिष्य का कर्तव्य है कि वह (सया गुरुं उचिट्टे-सदा गुरु ત્યારે त બેલાવવામાં આવે અથવા કેઈ કામ માટે કહેવામાં भाव त्यारे कयाइवि-कदाचिदपि तेहि ५५ तुसणीओ न-तुप्णीकः न भवेत् उत्तर આપ્યા વગર ન રહે. ચાહે તે બીમાર હોય તે પણ ચુપચાપ ને રહે. पसायपेही-प्रसादप्रेक्षी त मे समर , भा। सोमाया मोट! ध्य છે કે, બીજા શિષ્ય હોવા છતાં પણ ગુરુ મહારાજ મને જ આજ્ઞા આપે છે. અથવા એ વિચાર કરે કે ગુરુ મહારાજ જે ઉપાયથી મારા ઉપર પ્રસન્ન રહે તે જ ઉપાય મારે કરતા રહેવું જોઈએ. આ પ્રકારની ભાવનાથી ભાવિક બનીને ગુરુના પ્રસાદને લાભાથી બને. કેમકે, કહ્યું છે કે – જે પ્રકારે દુર્ભાગીના શરીર ઉપર અમૃતરસની ધાર પડતી નથી, એ પ્રકારથી જે શિધ્ય ભાગ્યશાળી नथाडात त शुरुजी शिना पात्र मानत नयी. माशते नियागट्ठी-भाक्षामि- वापी शिष्यनु तव्य छ १ सया गुरुं उपचिठे-सदा गुरुं उपतिष्ठेत् हमेशा ·- १३४ उत्तराध्ययनसूत्र पपेशनं , पर्यस्तिका, ताम् , पसपिण्ड-बाबुद्वयन कायवेटनं च नेय कुर्यात् । अपि वा अपि च गुरूणाम् अन्तिक-संनिधौ पादौ चरणौ प्रसारितौ कृत्वा न तिष्ठेत् । इदमुपलक्षणम्-एकजसोपरि अपरचरण निधायापि न तिप्टेन । तयासत्यविनयः स्यादिति भावः ॥ १९ ॥ मूलम्-आयरिएहिं वाहित्तो, तुसिणीओ ने कयाई वि। पसायपेही नियोगट्ठी, उवचिठे गुरुं सया ॥२०॥ छाया-भाचार्याहृतः तूष्णीको, न कदाचिदपि । प्रसादप्रेक्षी नियागार्थी, उपतिष्ठेत् गुरुं सदा ॥ २० ॥ टीका-'आयरिएहिं० ' इत्यादि। आचार्यः गुरुभिः, व्याहतः-आहूतः, यद्वा-उक्तः सन् तूष्णीका मौनावलम्बी, कदाचिदपि ग्लानाद्यवस्थायामपि न भवेदिति शेपः । किंतु प्रसादप्रेक्षीप्रसाद (पक्वपिंडं च नेव कुन्जा-पक्षपिण्डं च नैव कुर्यात् ) इसी प्रकार दोनों हाथों से घुटने बांधकर तथा पीठ भाग से लेकर दोनों घुटनों को वस्त्र बांधकर भी बैठना गुरु महाराज की आशातना है। (पाए पसारिए वावि न चिटे-पादौ प्रसार्य वापि न तिष्ठेत् ) अर्थात् गुरु महाराज के सामने पैरों को पसार कर भी शिष्य को बैठना उचित नहीं है । इसी तरह अर्ध पद्मासन के रूप में भी उनके समक्ष नहीं बैठना चाहिये । ऐसा करने से अविनय दोष लगता है ॥ १९॥ 'आयरिएहिं०' इत्यादि । अन्वयार्थ-शिष्य को चाहिये कि वह (आयरिएहिं वाहित्तो- आचार्यैः व्याहृतः सन् ) आचार्य तथा अपने से बड़ों द्वारा जय घुलाया प्रारे साथी मातना होष वा छे. पक्वपिडं च नेव कुज्जा-पक्षपिण्डं च नैव कुर्यात् ॥ रे भन्ने थाने में ५२ लावी. વાંસાના ભાગથી લઈ બને છુટણને વસ્ત્રથી બાંધી બેસવાથી પણ ગુરુ भडानी अशातना थाय छे. पाए पसारिए वापि न चिठे-पादौ प्रसार्य वापि न તિર્ અર્થાત્ ગુરુ મહારાજની સામે પગ લાંબા કરીને પણ શિળે બેસવું ઉચિત નથી. આ રીતે અઈ પવાસનના રૂપથી પણ એમની સામે બેસવું ન જોઈએ એમ કરવાથી અવિનય દેષ લાગે છે ! ૧૯ 'आयरिएहि. 'त्या. मन्वयार्थ-विदेशी शिभ्य भाटे ये ४३ छे ते आयरिएहि वाहिसो- प्राचार्यैः व्याहृतः सन् मायार्थ તથા પિતાનાથી 1 તથા મેટા ·प्रियदर्शिनी टीका गा. २२ पृच्छाप्रकार: १३७ आसनावस्थितं शिष्यं वदति, तदा शिष्यो व्याख्यानादिकालेपि पट्टाधासने नोप- विष्टः स्याद् , किंतु आसनं त्यक्त्वा धीर-धुद्धिमान् , शिष्यः यतः यत्नवान् एका- ग्रचित्तः सन् यत् यत् कार्य, गुरुणोक्तं सुकरं दुष्करं वा, तत्तत् प्रतिशृणुयात् , 'अवश्यकरणभावोऽस्ति' इत्युक्त्या स्वीकुर्यात् । अत्र-धीर इति विशेषणं व्याख्या- नादिकाले, तथा स्वशरीरादिकार्यवशाद् व्यग्रस्यापि शिष्यस्य गुरुविनयाराधनार्थ क्षमत्वं सावधानत्वं च मूचयति । 'यतः' इति विशेषणेन समितिगुप्तिसमाराधन- पूर्वकं गुरोः सकलकार्यसंपादनाभिरुचिः सूचिता । प्रतिशृणुयादिति पदेन गुरुव- चनश्रवणसमनन्तरमविलम्बेन तत्कार्यसंपादनार्थ स्वीकृतिवचनमुफ्त्वाऽन्यत् सर्व स्वकीयकार्य विहाय प्रथमं सर्वथा गुरुकार्यसाधने सादरा प्रवृत्तिः संचिता ॥२१॥ बैठा हो तो भी उस समय शीघ्र उठकर उसे गुरु महाराज की आज्ञा का पालन करना चाहिये । ऐसा नहीं करना चाहिये कि गुरु महाराज की बात सुनकर भी पुनः आसन पर बैठ जावें । अर्थात् उस समय व्याख्यान आदि का समय हो तो भी गुरु महाराज की आज्ञा का आराधन करना चाहिये । इसी बात को उत्तरार्ध मे सूत्रकार ने स्पष्ट किया है-(चइऊण आसणं धीरो जओ जत्तं पडिस्सुणे-त्यक्त्वा आसनं धीरः यत्तत् प्रतिशृणुयात् ) चाहे वह कार्य सरल हो चाहे कठिन हो तो भी सर्वप्रकार के संकल्प विकल्प से रहित होकर गुरु महाराज कथित कार्य को " अवश्य करने का भाव है" ऐसा कहकर शिष्य को स्वीकार करना चाहिये । सूत्र में जो धीर विशेपण दिया गया है उससे सूत्रकार का यह अभिप्राय सूचित होता है कि जिस समय गुरु महाराज कार्य करने के लिये शिष्य से कहें उस समय वह शिष्य चाहे व्याख्यान देने આસન ઉપર બેસેલ હોય તે પણ ત્યાંથી તુરત જ ઉઠીને તેણે ગુરુ મહારાજની આજ્ઞાનું પાલન કરવું જોઈએ. એવું નહીં કરવું જોઈએ કે, ગુરુ મહારાજની વાત સાંભળીને પણ આસન ઉપર પાછે બેસી જાય અથત એ વખતે વ્યાખ્યાન આદિને સમય હોય તે પણ ગુરુ મહારાજની આજ્ઞાનું આરાધન કરવું જોઈએ. આ વાતને ઉત્તરાર્ધથી સૂત્રકારે સ્પષ્ટ કરેલ છે. चइऊण आसणं धीरोजओ जत्तं पहिस्सुणे त्यक्त्वा आसनं धीरः यतो यत्चत् प्रति- श्रुणुयात् या त म स२ डाय, याडे ४ीन य त प स मारना સંકલ્પ વિકલ્પથી રહિત થઈને ગુરુ મહારાજે કહેલા કામને “અવશ્ય કરવું જોઈએ તે ભાવ છે ” એવું કહીને શિષ્ય તેને સ્વીકાર કરવો જોઈએ. સૂત્રમાં જે ધીર વિશેષણ અપાયેલ છે તેનાથી સુત્રકારને એ અભિપ્રાય જણાય છે કે, જે સમયે ગુરુ મહારાજ કામ કરવા માટે શિષ્યને કહે તે સમયે શિષ્ય उ०१८ ·. उचराध्ययनस्चे आसनस्थितस्य शिष्यस्य विनयमाद- मूलम् -आलेवंते लवते वा, न निसिज कयाइवि । चइऊण आसणं धीरों, जैओ अत्तं" पडिस्सुणे ॥२१॥ छाया-आलपति लपति वा, न निपीदेत् कदाचिदपि । त्परत्वा आसनं धीरो, यतो यत्तद प्रतिशृणुपाद ॥ २१ ॥ टीका-आलबते' इत्यादि । गुरौ आलपति सकृद् वदति सति, कार्यस्य लघुत्वात्सत्कयनमिति भावः, यथा-आसनमानीयताम् , पारणं क्रियताम् , इत्यादि, वा अथवा गुरौ लपति पुनः पुनः कथयति सति ग्रहणासेवनाशिक्षायां स्वपरवैयारत्त्यकार्ये च, कार्यस्य बृह- चादत्यावश्यकत्याच्च पुनः पुनः कयनमिति भावः, शिष्यः कदाचिदपि न निपोदेव आसनाऽऽसीनो न भवेत् । अयं भावः-यदि गुरुः किंचित् कार्य सकृद्धा, पुनः पुनर्वा, उपतिष्ठेत् ) “मत्थे णं चंदामि" इस प्रकार विनयद्योतक शब्द का व्यवहार करता हुआ सदा अपने गुरु के समक्ष उपस्थित होवे। भावार्थ-गुरुमहाराज जिस तरह अपने ऊपर प्रसन्न हो उत्तम शिष्य का कर्तव्य है कि वह उस प्रकार प्रयत्नशील रहे ॥२०॥ 'आलचंते.' इत्यादि। अन्वयार्थ-(आलवंते लवंते या कयाइ वि न निसिज्जा-आलपति लपति वा कदाचिदपि न निपीदेत् ) उत्तमशिष्य-विनयशीलशिष्य का कर्तव्य है कि जब गुरु महाराज किसी कार्य को करने के लिये एक ही बार में कहें या बार २ भी कहें तो उस समय उसे कभी उस कार्य को करने के लिये आना कानी नहीं करनी चाहिये । अर्थात्-उस समय वह शिष्य चाहे अपने आसन पर भी પિતાના ગુરુની સમક્ષ જતી વખતે મળે જે વંમ પ્રકારનો વિનય દ્યોતક શબ્દને વહેવાર કરતે રહે. ભાવાર્થ-ગુરુદેવ જે રીતે પોતાના ઉપર પ્રસન્ન થાય એવો પ્રયત્ન કરવાનું ઉત્તમ શિષ્યનું કર્તવ્ય છે, અને એ પ્રકારે તે પ્રયત્નશીલ રહે ૨૦ आटवते. त्यादि मन्वयार्थ-आलवंते लवंते वो कयावि न निसिज्जा-आलपति लपति वा कदाचिदपि न निपीदेत् उत्तम शिष्य-विनयशील शिष्यनु व्य છે કે જ્યારે ગુરુ મહારાજ કઈ કામ કરવા માટે એક જ વખતે કહી દે અથવા વારંવાર કહે તે સમયે તેણે કદિ પણ એ કાર્ય કરવા માટે આનાકાની કરવી ન જોઈએ. અર્થાએ વખતે એ શિષ્ય ભલે પિતાના ·प्रियदर्शिनी टीका गा. २३ विनीतशिप्याय वाचनादानम् कृत्वा स्थितः सन् प्रालिलिपुट:-तालिः, सूत्रादिकं पृच्छेन् । यदा-कदाचिदपि बहुश्रुतत्वेऽपि आसनगतः शय्यागतो वा न पृच्छेत् मूत्रादिकमित्यर्थः । आसणगओ' इत्यादि। अन्वयार्थ-उत्तम शिष्यं को चाहिये कि वह (आसणगओ -आसनगतः) आसन पर बैठे २ अथवा (सेज्जागओ-शय्यागतः) संस्तारक पर बैठे २ या सोये २ (रोगादिक अवस्था को छोड़- कर) (कयाइवि-कदाचिदपि) कभी भी (न पुच्छिज्जा-न पृच्छेत् ) गुरु महाराज से सूत्र का अर्थ अथवा उनकी कुशलता न पूछे। किन्तु (आगम्मुक्कुडओ संतो पंजली उडो पुच्छिा-आगम्य उत्कुटुकः सन् प्राञ्जलिपुटः पृच्छेत्) उनके समीप आकर और उत्कुटुकासन-उकडु आसनसे बैठकर दोनों हाथजोड़ फिर उनसे सूत्र आदि का अर्थ पूछे । शिष्य कितना ही पहुश्रुती क्यों न हो तो भी अपने गुरु से सूत्रार्थ की प्रच्छना अथवा सुख शाता की पृच्छना आसन पर बैठे २ या विस्तर पर लेटे २ नहीं करनी चाहिये । यद्यपि सूत्रार्थ की पृच्छना संशय होने पर ही की जाती है । बहुश्रुत होने पर भी संशय हो सकता है। अब ऐसी स्थिति में शिष्य का धर्म है कि उस संशय की आसणगओ इत्यादि मन्वयाय-6त्तम शिष्यनी से १२०४ छ ३ ते आसनगओ-आसनतः मासन ०५२ मे Ri मया सेज्जागओ-शय्यागतः शय्यामा २isi है सुतi सुतi (शा6ि अपस्याने छ।) कयाइवि-कदाचिदपि ४६ ५५ शुरु महासयी सूत्रन। म मया मेमनी मुशलता न पुच्छिज्जा-न पृच्छेत् न पुछे. परंतु आगम्मुक्कुटुओ संतो पंजलि उडो पुच्छिज्जा-आगम्य उत्कुटुरुः सन् प्राञ्जलिपुटः पृच्छेत् भनि सामे मापी भने टासनयी બેસી બન્ને હાથ જોડી ત્યારપછી એમને સૂત્ર આદિના અર્થ પુછે અને સુખ- શાતાના સમાચાર પુછે શિષ્ય ગમે તે બહુશ્રુત કેમ ન હોય તે પણ પિતાના ગુરુથી સૂત્રાર્થના અર્થ અથવા સુખશાતાના સમાચાર આસન પર બેઠાં બેઠાં અથવા તે પથારી પર સુતા સુતાં ન પુછવા જોઈએ. જો કે સૂત્રાર્થ આદિના અર્થ સંશય થવાથી જ બહુત છતાં પણ સંશય થાય છે. આથી આવી સ્થિતિમાં શિષ્યને ધર્મ છે કે, એ સંશયની નિવૃત્તિ માટે તે ગુરુની સમક્ષ જાય અને ખુબ વિનયની સાથે એ સંશયની નિવૃત્તિ ઠવા पुछाय छे.

·१३८
उचराध्ययमले
मूलम्
-आसणगओ ने पुच्छिज्जा, नैव सज्जागओ कयाइ वि।
आर्गम्मुक्कुंडुओ संतो, पुच्छिज्जा पंजेलीउडो ॥२२॥
छाया-आसनगतो न पृच्छेत् , नैव शय्यागतः कदाचिदपि ।
आगम्योत्कुटुकः सन , पृच्छेत् माअलिपुटः ॥ २२ ॥
टीका-'आसणगो' इत्यादि। आसनगतः आसनोपविष्टः सन् न पृच्छेत्
सूनाथ कुशलादिकं वा किमपि न पृच्छेदित्यर्थः । तथा-कदाचिदपि कस्मिनापि
काले शय्यागतः-संस्तारकस्थितः नैव पूछेत-रोगावस्थां विना शयानः सन् किमपि
नैव पृच्छेदित्यर्थः । किंतु आगम्य-गुरोः समीपे आगत्य, उत्कुटुकः उत्कुटुकासन
के लिये भी तैयार रहा हो-वह काल उसके व्याख्यान करने का भी
हो अथवा अपने शारीरिक कार्य के वश से वह शिप्य व्यग्रचित्त वाला
भी हो तो भी विनय धर्म की आराधना निमित्त उसे गुरु महाराज
कथित कार्य करने की क्षमता एवं उस कार्य करने में विशेष सावधानी
रखनी चाहिये । “जओ-यतः" यह पद यह प्रकट करता है कि शिष्य
को समिति गुप्ति के आराधनपूर्वक ही गुरु महाराज
के समस्त
कार्यों
के सम्पादन में रुचि शील होना चाहिये । “ प्रतिशृणुयात्" यह क्रिया-
पद इस विशेषता का सूचक है कि गुरु वचन के श्रवण के अनन्तर ही
विना किसी विलंब के उनके कार्य को करने के लिये प्रतिज्ञा वचन
कहकर और अपने निज कार्य को भी छोड़कर शिष्य का कर्तव्य है कि
वह सर्व प्रकार से उनके कार्य के साधन करने में सादर प्रवृत्ति करे ॥२१॥
ભલે વ્યાખ્યાન આપવા માટેની તૈયારીમાં હોય-તે સમય તેને વ્યાખ્યાન
કરવાને હેય, અથવા પિતાના શારીરિક કાર્યના વશથી તે શિષ્ય વ્યગ્ર ચિત્ત
વાળા હોય તે પણ વિનય ધમની આરાધના નિમિત્ત તેનામાં ગુરુ મહારાજે
કહેલા કામને કરવાની ક્ષમતા અને એ કામ કરાવવામાં વિશેષ સાવધાની
रामपी नसे. जओ-यतः से ५६ मे प्रगट ४२ छ , शिष्ये समिति
ગુપ્તિના આરાધન પૂર્વક જ ગુરુ મહારાજના દરેક કામોનું સંપાદન કરવામાં
रुथी की २६ प्रतिश्रृणुयात् ये ठिया५६ मे विशेषतानुसूय छ ।
ગુરુવચનને સાંભળતાં જ કોઈ પ્રકારના વિલંબ વિના એમના કામને કરવા
માટે પ્રતિજ્ઞા વચન કહીને અને પિતાનું કામ હોય તેને છોડીને શિષ્યનું કર્તવ્ય
છે કે, તે સર્વ પ્રકારથી ગુરુ મહારાજના કામને પૂરું કરવામાં પિતાની સાદર
प्रवृत्ति ४२. ॥ २१॥

·. प्रियदर्शिनी टीका गा. २३ चिनीतशिष्याय वाचनादानम् कुत्ला स्थितः सन् प्रालिपुट-तानलिः, मूत्रादिकं पृच्छन् । यदा-कदाचिदपि बहुश्रुतत्वेऽपि आसनगतः शय्यागतो वा न पृच्छेत् सूत्रादिकमित्यर्थः । आसणगओ' इत्यादि। अन्वयार्थ उत्तम शिष्यं को चाहिये कि वह (आसणगओ -आसनगतः) आसन पर पैठे २ अथवा (सेज्जागओ-शय्यागतः) संस्तारक पर बैठे २ या सोये २ (रोगादिक अवस्था को छोड़- कर) (कयाइचि कदाचिदपि) कभी भी (न पुच्छिज्जा-न पृच्छेत् । गुरु महाराज से सूत्र का अर्थ अथवा उनकी कुशलता न पूछे। किन्तु (आगम्मुक्कुडओ संतो पंजली उडो पुच्छिा-आगम्य उत्कुटुका सन् प्रावलिपुटः पृच्छेत् ) उनके समीप आकर और उत्कुटुकासन-उकड आसनसे बैठकर दोनों हाथजोड़ फिर उनसे सूत्र आदि का अर्थ पूछे । शिष्य कितना ही बहुश्रुती क्यों न हो तो भी अपने गुरु से सूत्रार्थ की प्रच्छना अथवा सुख शाता की पृच्छना आसन पर बैठे २ या विस्तर पर लेटे २ नहीं करनी चाहिये । यद्यपि सूत्रार्थ की पृच्छना संशय होने पर ही की जाती है। बहुश्रुत होने पर भी संशय हो सकता है। अब ऐसी स्थिति में शिष्य का धर्म है कि उस संशय की आसणगओत्यादि. भन्याय-उत्तम शियनी से ५२०४ छे ३ ते आसनगओ-आसनतः भासन ७५२ मे मेsi मथवा सेज्जागओ-शय्यागतः शय्यामा ii भुतां सुतi (Ans Aqयाने छोडसन) कयाइवि-कदाचिदपि ४ी पy शुरु महारा४थी सूत्रनम मा मेमनी शमता न पुच्छिज्जा-न पृच्छेत् न पुछे. परंतु आगम्मुक्कुडुओ संतो पंजलि उडो पुच्छिज्जा-आगम्य उत्कुटुफा सन् प्राचलिपुटः पृच्छेत् तेमाल सामे मापी भने सनथी બેસી અને હાથ જોડી ત્યારપછી એમને સૂત્ર આદિના અર્થ પુછે અને સુખ- શાતાના સમાચાર પુછે શિષ્ય ગમે તે બહુશ્રુત કેમ ન હોય તો પણ પોતાના ગુરુથી સૂત્રાર્થના અર્થ અથવા સુખશાતાના સમાચાર આસન પર બેઠાં બેઠાં અથવા તે પથારી પર સુતા સુતાં ન પુછવા જોઈએ. જો કે સૂવાર્થ આદિના અર્થ સંશય થવાથી જ પુછાય છે. બહુશ્રુત હોવા છતાં પણ સંશય થાય છે. આથી આવી સ્થિતિમાં શિષ્યને ધર્મ છે કે, એ સંશયની નિવૃત્તિ માટે તે ગુરુની સમક્ષ જાય અને ખુબ વિનયની સાથે એ સંશયની નિવૃત્તિ ·२४० . उत्तगध्ययनसूत्रे अयं भाव:-बहुश्रुतोऽपि शिष्यः संशये सति गुरुं पृच्छति सूत्रार्थम् , तत्र विनयपूर्विकैव मच्छना करणीया यथा गुरोराशातना न भवेदिति । उत्कुटुक इति विशेषणेन- इन्द्रियदमनशीलत्वं विनीतत्वं च सूचितम् , प्रामलिपुट इत्यनेन सर्वविधविनयवत्त्वं जातिकुलसम्पन्नत्वं च सूचितम् ॥ २२ ॥ मूलम्-एवं विणयजुत्तस्स, सुत्तं अत्थं च तदुभयं । पुच्छमाणस्स सीसंस्स, वागरिज्ज जहीसुयं ॥२३॥ छाया-एवं विनययुक्तस्य, सूत्रम् अयं च तदुभयम् । पृच्छतः शिष्यस्य, व्याकुर्याद् यथाश्रुतम् ॥ २३ ॥ टीका-' एवं विणयजुत्तस्त' इत्यादि । एवं-उक्तप्रकारेण विनययुक्तस्य- विनयवतः, सूत्रम्-कालिकोत्कालिकादि, अर्थ-तद्वोध्यं, मूत्राभिप्रायमित्यर्थः। निवृत्तिके लिये गुरुके सन्मुख जावेऔर बड़े विनयके साथ उस संशय की निवृत्ति करे । गुरु महाराज का विनय भक्ति में यदि जरा सी भी त्रुटि हो जायगी तो शिष्य आशातना दोपका भागी होगा। "उत्कुटुक" इस विशेषण से सूत्रकार यह सूचित करते हैं कि जो इस आसन से बैठता है वह साधु इन्द्रिय दमन शोल तथा विनीत होता है। "प्राज- लिपुट" इस विशेषण से शिष्य में सभी प्रकार के विनयगुण तथा जातिसम्पन्नता एवं कुल सम्पन्नता सूचित होती है ।।गा.२२|| 'एवं' इत्यादि। अन्वयार्थ-(एवं-एवं) पूर्वोक्त प्रकार से (विणयजुत्तस्स- विनययुक्तस्य) विनयधर्म से युक्त होकर (सुत्तं अत्थं च तदु- भयं पुच्छमाणस्स-सूत्रं अर्थ तदुभयं पृच्छतः) सूत्र-अर्थ और सूत्र अर्थ दोनों को पूछने वाले (सीसस्स-शिष्यस्य) शिष्य को (जहासुयं કરી લ્ય. ગુરુ મહારાજની વિનય ભક્તિમાં જરા પણ ભૂલ થાય તે શિષ્ય આસાતના દેવને ભાગી બને છે. જ उत्कुटुक આ વિશેષણથી સૂત્રકાર એ એ સૂચિત કરે છે કે, જે આ આસનથી બેસે તે સાધુ ઇન્દ્રિયનું દમન ४२नार तथा विनित डाय छे. “प्राअलिपुट" मा विशेषगुथी शिष्यमा सर्प પ્રકારના વિનયગુણ તથા જાતિસંપન્નતા અને કુળસંપન્નતા દેખાઈ આવે છે. પરરા एवं त्याहि. अन्वयार्थ -एवं-एवं पूरित प्रार्थी विणयजुत्तस्स - विनययुक्तस्य विनय धर्मथी यु मनी सुत्तं अत्यं च तदुभयं पुच्छमाणस्स-सूत्रं अर्थ तदुभयं पृच्छतः सूत्र-मर्थ भने सूत्र अर्थ मन्नने पापा - ·प्रियदर्शिनी टीका गा. २३ स्थशब्दार्थ : १५१ उक्तञ्च- जो मुत्ताभिप्पाओ, सो अत्यो अज्जए य जम्दा । (स्था. २ ठा. १ उ०) छाया-यः सूत्राभिमायः सोयः, अर्यते च यस्मात् । व्याख्या-या मूत्रस्य अभिप्रायः स एव अर्थः । यस्मात् यतः करणादसा- वर्थः सूत्रात् अर्यते गम्यते । तदुभय-मूत्रार्थद्वयं च पृच्छतः पृच्छां कुर्वतः शिष्यस्य गुरुः यथाश्रुतं-गुरुपरंपरातो यथा ज्ञातं तथा मूत्रम् , अर्थ तदुभयं च व्याकुर्याद =कथयेन् , न तु स्वयुद्धया कल्पितं कृत्वा बोधयेदिति भावः । इह तावत् मूत्रज्ञा- नाय सूत्रस्य शब्दार्थ तल्लक्षणं तद्भेदं तद्वाचनादिकं च निर्दिशामः, तथाहि- वागरिज्जा-यथाश्रुतं व्याकुर्यात् ) गुरु महाराज उन सब का शास्त्रविहित विधि के अनुसार प्रतिपादन करे । कालिक उत्कालिक आदि मूत्र है। सूत्र का जो अभिप्राय है वही अर्थ है । कहा भी है-जो सुत्ताभिप्पाओ सो अत्यो अज्जए य जम्हा- सूत्र के अभिप्राय को अर्थ कहा गया है । क्यों कि यह अर्थ मूत्र से ही निश्चित किया जाता है। इस तरह केवल सूत्र को अथवा उसके अर्थ को एवं इन दोनों को जब शिष्य अपने आचार्य महाराज से पूछे तो आचार्य महाराज को चाहिये कि वे उसको गुरु परंपरा से यथाज्ञात सूत्र-अर्थ एवं दोनों को अच्छी तरह समझावें । ऐसा न करें कि अपनी निजी कल्पना से मिश्रित कर उन्हें समझायें । सूत्रज्ञान के लिये उपयोगी समझकर सूत्र का शब्दार्थ, उसका लक्षण, उसके भेद, एवं उसकी वाचना आदि के विषय में कुछ स्पष्टीकरण किया जाता है।- शिष्यने जहासुयं वागरिजा-यथाश्रुतं व्याकुर्यात् गुरु महारा०४ मानी शान વિહિત વિધિ અનુસાર પ્રતિપાદન કરે. કાલિક ઉત્કાલિક આદિ સૂત્ર છે, સૂત્રને જે અભિપ્રાય છે તે જ અર્થ छ. ४घु पाटु छ, जो मुत्ताभि पाओ सो अत्यो अज्जए य जम्हा-सूत्रन अलिप्रायन અર્થ કહેવામાં આવેલ છે. કેમ કે, આ અર્થ સૂત્રથી નિશ્રીત કરવામાં આવે છે. આ રીતે કેવળ સૂત્રને અથવા તેના અર્થને અથવા એ બનેને જ્યારે શિષ્ય પિતાના આચાર્ય મહારાજને પૂછે તે આચાર્ય મહારાજે તેને ગુરુ પરંપરાથી યથાજ્ઞાત સૂત્ર-અર્થ અને બનેને સારી રીતે સમજાવે એવું ન કરે કે પિતાની જ કલ્પનાથી મિશ્રિત કરી તેને સમજાવે. સૂત્ર જ્ઞાનને માટે ઉપયોગી સમજીને સૂવને શબ્દાર્થ, તેનું લક્ષણ, તેને ભેદ, અને તેની વાચના सानि विषयमi six २५ष्टि४२१३ ४२पामा भाव छ-सूचयतीति सूत्रम्-- -- ·રકેટ - उत्तराध्ययनसूत्रे अयं भावा-बहुश्रुतोऽपि शिष्यः संशये सति गुरुं पृच्छति स्त्रार्थम् , तत्र विनयपूर्विकैव मच्छना करणीया यथा गुरोराशातना न भवेदिति । उत्कुटुक इति विशेषणेन- इन्द्रियदमनशीलत्वं विनीतत्वं च सूचितम् , माअलिपुट इत्यनेन सर्वविधविनयवत्वं जातिकुलसम्पन्नत्वं च सूचितम् ।। २२ ॥ -एवं विणयजुत्तस्त, मूलम् सुत्तं अत्थं च तदुभयं । पुच्छमाणस्स सीसंस्स, वागरिज्ज जहासुयं ॥२३॥ छाया-एवं विनययुक्तस्य, सूत्रम् अर्थ च तदुभयम् । पृच्छतः शिष्यस्य, व्याकुर्याद् यथाश्रुतम् ॥ २३ ॥ टीका-' एवं विणयजुत्तस्स' इत्यादि । एवं-उक्तमकारेण विनययुक्तस्य- विनयवतः, सूत्रम्-कालिकोत्कालिकादि, अर्ध-तद्वोध्यं, मूत्राभिमायमित्यर्थः । निवृत्तिके लिये गुरुके सन्मुख जावेऔर बड़े विनयके साथ उस संशय की निवृत्ति करे । गुरु महाराज का विनय भक्ति में यदि जरा सी भी त्रुटि हो जायगी तो शिष्य आशातना दोप का भागी होगा। “उत्कुटुक" इस विशेषण से सूत्रकार यह सूचित करते हैं कि जो इस आसन से बैठता है वह साधु इन्द्रिय दमन शील तथा विनीत होता है । "प्राक्ष- लिपुट" इस विशेषण से शिष्य में सभी प्रकार के विनयगुण तथा जातिसम्पन्नता एवं कुल सम्पन्नता सूचित होती है।गा.२२।। ' एवं ' इत्यादि। अन्वयार्थ-(एवं-एवं) पूर्वोक्त प्रकार से (विणयजुत्तस्स- विनययुक्तस्य) विनयधर्म से युक्त होकर (सुत्तं अत्थं च तदु- भयं पुच्छमाणस्स-सूत्रं अर्थ तदुभयं पृच्छतः) सूत्र-अर्थ और सूत्र अर्थ दोनों को पूछने वाले (सीसस्स-शिष्यस्य) शिष्य को (जहासुयं કરી લ્ય. ગુરુ મહારાજની વિનય ભક્તિમાં જરા પણ ભૂલ થાય તે શિષ્ય આસાતના દેશને ભાગી બને છે. જ » આ વિશેષણથી સૂત્રકાર એ એ સૂચિત કરે છે કે, જે આ આસનથી બેસે છે તે સાધુ ઇન્દ્રિયનું દમન ४२नार तथा विनित ोय छे. “प्राञ्जलिपुट" मा विशेषyथी शिष्यमा सर्प પ્રકારના વિનયગુણ તથા જાતિસંપન્નતા અને કુળસંપન્નતા દેખાઈ આવે છે. પરિરા एवं त्याहि. मन्वयार्थ -एवं-एवं पूर्वरित थी विणयजुत्तस्स - विनययुक्तस्य विनय धर्मथी युत मनी सुत्तं अत्थं च तदुभयं पुच्छमाणस्स-सूत्रं अर्थ तदुभयं पृच्छतः सूत्र-मर्थ भने सूत्र मर्थ मन्नेने पुछापामा " ·प्रियदर्शिनी टीको गा. २३ सूपशब्दार्थ - . वर्थः उक्तन्व- जो मुचाभिप्पाओ, सो अत्यो अज्जए य जम्हा । (स्था. २ ठा. १ उ०) छाया-यः सूत्राभिप्रायः सोऽर्थः, अर्यते च यस्मात् । व्याख्या-या मूत्रस्य अभिप्रायः स एव अर्थः । यस्मात् यतः करणादसा- सूत्रात् अर्यते गम्यते । तदुभय-मूत्रार्थद्वयं च पृच्छतः पृच्छां कुर्वतः शिष्यस्य गुरुः यथाश्रुतं-गुरुपरंपरातो यथा ज्ञातं तथा मूत्रम् , अर्धं तदुभयं च व्याकुर्याद कथयेन् , न तु स्वयुद्धया कल्पितं कृत्वा बोधयेदिति भावः । इह तावत् सूत्रज्ञा- नाय सूत्रस्य शब्दार्थ तल्लक्षणं तद्भेदं तद्वाचनादिकं च निर्दिशामः, तथाहि- वागरिज्जा-यथाश्रुतं व्याकुर्यात् ) गुरु महाराज उन सब का शास्त्रविहित विधि के अनुसार प्रतिपादन करे । कालिक उत्कालिक आदि सूत्र है। सूत्र का जो अभिप्राय है वही अर्थ है । कहा भी है-जो सुत्ताभिप्पाओ सो अत्यो अज्जए य जम्हा- सूत्र के अभिप्राय को अर्थ कहा गया है । क्यों कि यह अर्थ सूत्र से ही निश्चित किया जाता है। इस तरह केवल सूत्र को अथवा उसके अर्थ को एवं इन दोनों को जव शिष्य अपने आचार्य महाराज से पूछे तो आचार्य महाराज को चाहिये कि वे उसको गुरु परंपरा से यथाज्ञात सूत्र-अर्थ एवं दोनों को अच्छी तरह समझायें । ऐसा न करें कि अपनी निजी कल्पना से मिश्रित कर उन्हें समझावें । सूत्रज्ञान के लिये उपयोगी समझकर सूत्र का शब्दार्थ, उसका लक्षण, उसके भेद, एवं उसकी वाचना आदि के विषय में कुछ स्पष्टीकरण किया जाता है ।- शिष्यने जहासुयं वागरिज्जा-यथाश्रुतं व्याकुर्यात् २२ भडारा ये मान! २२R વિહિત વિધિ અનુસાર પ્રતિપાદન કરે. કાલિક ઉત્કાલિક આદિ સૂત્ર છે, સૂત્રને જે અભિપ્રાય છે તે જ અર્થ छ. ५५ छ, जो सुत्ताभि'पाओ सो अत्थो अज्जए य जम्हा-सूत्रना मलिप्रायने અર્થ કહેવામાં આવેલ છે. કેમ કે, આ અર્થ સૂત્રથી નિશ્રીત કરવામાં આવે છે. આ રીતે કેવળ સૂત્રને અથવા તેના અર્થને અથવા એ બનેને જ્યારે શિષ્ય પિતાના આચાર્ય મહારાજને પૂછે તે આચાર્ય મહારાજે તેને ગુરુ પરંપરાથી યથાજ્ઞાત સૂત્ર–અર્થ અને બનેને સારી રીતે સમજાવે એવું ન કરે કે પિતાની જ કલ્પનાથી મિશ્રિત કરી તેને સમજાવે. સૂત્ર જ્ઞાનને માટે ઉપગી સમજીને સૂત્રને શબ્દાર્થ, તેનું લક્ષણ, તેને ભેદ, અને તેની વાચના मानि विषयमi rive स्पष्टि४२५५ ४२वामां आवे छे-सूचयतीति सूत्रम्- ·२४० उत्तराध्ययनसूत्रे अयं भावा-बहुश्रुतोऽपि शिष्यः संशये सति गुरुं पृच्छति सूत्रार्थम् , तत्र विनयपूर्विकैव प्रच्छना करणीया यथा गुरोराशावना न भवेदिति । उत्कुटुक इति विशेषणेन- इन्द्रियदमनशीलत्वं विनीतत्वं च मूचितम् , मानलिपुट इत्यनेन सर्वविधविनयवचं जातिकुलसम्पनत्वं च मूचितम् ॥२२॥ मूलम्-एवं विणयजुत्तस्स, सुत्तं अस्थं च तदुभयं । पुच्छमाणस्स सीसंस्स, वागरिज्ज जहासुयं ॥२३॥ छाया-एवं विनययुक्तस्य, सूत्रम् अर्थ च तदुभयम् पृच्छतः शिष्यस्य, व्याकुर्याद् यथाश्रुतम् ।। २३ ॥ टीका-' एवं विणयजुत्तस्स' इत्यादि । एवं-उक्तमकारेण विनययुक्तस्य- विनयवतः, सूत्रम्-कालिकोत्कालिकादि, अर्थ-तद्वोध्यं, मूत्राभिप्रायमित्यर्थः। निवृत्तिके लिये गुरुके सन्मुख जावेऔर बड़े विनयके साथ उस संशय की निवृत्ति करे । गुरु महाराज का विनय भक्ति में यदि जरा सी भी त्रुटि हो जायगी तो शिष्य आशातना दोप का भागी होगा। "उत्कुटुक इस विशेषण से सूत्रकार यह सूचित करते हैं कि जो इस आसन से बैठता है वह साधु इन्द्रिय दमन शोल तथा विनीत होता है । "प्राज- लिपुट" इस विशेषण से शिष्य में सभी प्रकार के विनयगुण तथा जातिसम्पन्नता एवं कुल सम्पन्नता सूचित होती है ॥गा.२२|| । एवं' इत्यादि। अन्वयार्थ-(एच-एवं) पूर्वोक्त प्रकार से (विणयजुत्तस्स- विनययुक्तस्य) विनयधर्म से युक्त होकर (सुत्तं अत्थं च तदु- भयं पुच्छमाणस्स-सूनं अर्थ तदुभयं पृच्छतः) सूत्र-अर्थ और सूत्र अर्थ दोनों को पूछने वाले (सीसस्स-शिष्यस्य) शिष्य को (जहासुयं કરી લે. ગુરુ મહારાજની વિનય ભક્તિમાં જરા પણ ભૂલ થાય તે શિષ્ય આસાતના દેવને ભાગી બને છે. આ વિશેષણથી સૂત્રકાર એ એ સૂચિત કરે છે કે, જે આ આસનથી બેસે છે તે સાધુ ઈન્દ્રિયનું દમન ४२नार तथा विनित आय छे. "प्राअलिपुट" मा विशेषyथी शिष्यमा सर्प પ્રકાર વિનયગુણ તથા જાતિસંપન્નતા અને કુળસંપન્નતા દેખાઈ આવે છે. ઘરરા एवं छत्याहि. अन्वयार्थ -एवं-एवं पूति रथी विणयजुत्तस्स - विनययुक्तस्य विनय भथी युत मनी सुतं अत्थं च तदुभयं पुच्छमाणस्स-सूत्रं अर्थ तदुभयं पृच्छतः सूत्र-म अने सूत्र म मानेने छापामा सीसस्स- ~ ·- प्रियदर्शिनी टोका गा. २३ समस्य निक्षेपः लक्षणं च । १४३ सुत्रपदनिक्षेपनामकं द्वितीयं द्वारम्- अथ-सूत्रपदनिक्षेपः । द्रव्यमूत्र-कार्पासादिकम् । भावमूत्रं तु-अस्मिन् ज्ञाना- धिकारे सूचकं ज्ञानं श्रुतज्ञानम् , तस्यैव स्वपरार्थसूचकत्वात् , श्रूयते यत् तत् श्रुतं ज्ञायतेऽनेनेति ज्ञानं, श्रुतं च तद् ज्ञानं श्रुतज्ञानम् । तच्च-एकादशाङ्गानि, प्रकीर्णकानि, दृष्टिवादश्च । तदुक्तम्- " एकारसमंगाई, पइन्नगं दिहिवाओ य" इति । (उ. २८ अ. २३ गा.) ॥ इति द्वितीयं मूत्रपदनिक्षेपद्वारम् ॥ अथ तृतीयं मूत्रलक्षणद्वारम्- यत् सूत्रं सूत्रलक्षणोपेतं तदेवोचारणीयम् , लक्षणरहितं हि मूत्रं विवक्षितमय न साधयति, तस्माल्लक्षणयुक्तमेव मूत्रमिप्यते, अतः सूत्रलक्षणं वाच्यम् । तद् यथा- अप्पक्खरं महत्यं, बत्तीसदोसविरहियं जं च । लक्खणजुत्तं मुत्तं, अट्ठहि य गुणेहि उबवेयं ॥ जिसके सेवन से-उपासना करने से उसके द्वारा प्रतिपादित मार्ग का अनुसरण करने से-अष्टविध कर्मों का आत्मा से निर्गमन हो जाय उसका नाम सूत्र है। १। सूत्र पद निक्षेप नामक दूसरा दार कहते है- सूत्र के दो भेद है-१ द्रव्यसूत्र, २ भावसूत्र । कपास आदि से यना हुआ द्रव्यसूत्र है । भावश्रुत का नाम भावमूत्र है। इससे ही स्वरूप और परस्वरूप का सूचन-अर्थात् बोध होता है । जो सुना जाय वह श्रुत एवं जिसके द्वारा जाना जाय वह ज्ञान है । श्रुतरूप जो ज्ञान है उस का नाम श्रुतज्ञान है। ११ अंग प्रकीर्णक (पइन्ना) एवं दृष्टिवाद ये सय श्रुतज्ञान स्वरूप हैं। कहा भी है-"एकारसमंगाई पइन्नगं दिद्विवाओय"।३। કરવાથી તેના દ્વારા પ્રતિપાદિત માર્ગનું અનુસરણ કરવાથી આઠ કર્મોનું આત્માથી નિગમન થઈ જાય તેનું નામ સૂત્ર છે. ૧૫ સૂત્રપદ નિક્ષેપ નામનું બીજું દ્વાર કહે છે– સૂત્રના બે ભેદ છે-૧ દ્રવ્યસૂત્ર, ૨ ભાવસૂત્ર કપાસ વગેરેથી બનેલ દ્રવ્યસૂત્ર છે, ભાવકૃતનું નામ ભાવસુત્ર છે. આનાથી જ સ્વ સ્વરૂપ અને પર સ્વરૂપનું સુચન-અર્થાત્ બેધ થાય છે. જે સાંભળી શકાય તે શ્રત અને જેનાથી જાણી શકાય તે જ્ઞાન છે. શુતરૂપ જે જ્ઞાન છે. એનું નામ શુતજ્ઞાન છે. ૧૧ અંગ પ્રકિર્ણક (પઈન્ના) અને દીવાદ એ બધા શ્રુતજ્ઞાન સ્વરૂપ છે. કહ્યું પણ छ?-एकारसमंगाई पइन्नगं दिठिवाओ य પ્રકારના ·" શ્વર उत्तराभ्ययनमंत्र ननु का सूत्रशब्दार्थः ?-उच्यते-सूचयतीति सूत्रम् , यथा सूची सूत्रेण मूच्यते, सूचीसंलग्नं यत् सूत्रं तदेव मूच्याः सूचकं भयोधकं भवति, तथाऽर्थसंवदं भूत्रं, याच्यवाचकभावसम्बन्धेन यावानर्थः सूत्रे विद्यमानस्तस्य तस्यार्थस्य सूचकं सूत्रम्। एवमर्थस्य सूचनात् सूत्रम् ॥ १॥ अथवा-सीव्यतीति सूत्रम् । यथा-सूत्र-तन्तुः अरक्षिकादीनि सीव्यति, एवमयं च पदं सीव्यविम्योजयति-एवंच सीवनात् सूत्रमिति ॥ २ ॥ अथवा-स्रवतीति सूत्रम् यथा-चन्द्रकान्तमणिः चन्द्रकिरणसंनि- धानाज्जलं सवति-भादुर्भावयति । एवं मूत्रमप्याचार्यसंनिधानादर्थ प्रस्रवति तथा च स्रवणात् स्त्रमिति ॥ ३ ॥ अथवा-सरतीति मूत्रम् , अष्टविधं कर्म सरति- निर्गच्छति येन तत् सूत्रम् ॥ ४ ॥ ॥ इति प्रथम सूत्रशब्दार्थद्वारम् ॥ १ ॥ सूचयतीति सूत्रम्- सूत्र शब्द का अर्थ-जिस प्रकार सूई संलग्न सूत्र सूई का प्रयोधक होता है उसी तरह अर्थ संबद्ध सूत्र वाच्य वाचकभाव संबंध से जितना २ अर्थ अपने में विद्यमान होता है उतने २ अर्थ का सूचक होता है, इस तरह “सूचयतीति सूत्रम् " अर्थ का सूचक होने से सूत्र कहा गया है ।यह व्युत्पत्तिलभ्य अर्थ है । अथवा-"सीव्यतीति सूत्रम्"-जिस प्रकार डोरा अंगरक्षिका-कुर्ता-आदि वस्त्रों को सीता है परस्पर में जोड़ देता है-उसी तरह सूत्र भी अर्थ को योजित कर देना है । अथवा-"लवतीति सूत्रम्"-जिस प्रकार चंद्रकान्तमणि चंद्र किरणों के संपर्क से द्रवित हो जाता है-पानी छोड़ता है-उसी प्रकार सूत्र भी आचार्य के संनिधान से अर्थ को अपने में प्रकट कर देता है। अथवा-"सरतीति सूत्रम्"- સૂત્ર શબ્દને અર્થ—જે રીતે સોય સંલગ્ન સૂવ સોયને પ્રબોધક બને છે તેવી રીતે અર્થ સંબદ્ધ સૂત્ર વાચ્ય વાચક ભાવ સંબંધથી જેટલા જેટલા અર્થ તેનામાં વિદ્યમાન હોય છે, એટલા એટલા અર્થને સૂચક હોય છે. " सूचयतीति सूत्रम् " मयना सूय डावायी ४ सूत्र वामां आवे छे. मा व्युत्पत्तिस्य अर्थ छ. मथा-सीव्यतीति - सूत्रम् रे शत हो। અંગનું રક્ષણ કરનાર કુર્તા આદિ વસ્ત્રોને સીવે છે, પરસ્પરથી જેડી દે છે. એવી જ રીતે સૂત્ર પણ અર્થને જનાર હોય છે. અથવા સ્ત્રીતિસૂત્રમ્ જે રીતે ચંદ્રકાન્ત મણ ચંદ્રકિરણના સંપર્કથી દ્રવિત બને છે. પાણી છોડે છે તે પ્રકારે સૂત્ર પણ આચાર્યના સંનિધનથી અને કે જે પિતાનામાં समायस छे ते प्रगट छ अथपा सरतीति सूत्रम् ना . :

·, - प्रियदर्शिनी टोका गा. २३ स्त्रदोषाः ३२ 'महाक्षरं महार्य यथा-दृष्टिवादः ॥४॥ यच्च द्वात्रिंशद्दोपविरहित- अलीकादिभित्रिंशद्दो पैर्वजितं तथाऽष्टभिर्गुणैरुपेतं सूत्रं तल्लक्षणयुक्तं मूत्रं भवति वत् सूत्रं पठनीयमित्यर्थः। अथ-सूत्रदोपाः- अथ सूत्राणां द्वात्रिंदोपा उच्यन्ते- अलियमुवधायजणयं, गिरत्थगमवत्थयं छलं दुहिलं । निस्सारमहियमणं, पुणरुत्तं वाहयमजुत्तं ॥ १ ॥ कमभिन्न-चयणभिन्ने, विभत्तिभिन्नं च लिंगभिन्नं च । अणमिहियमपयमेव य, सभावहीणं ववहियं च ॥ २ ॥ काल-जति-च्छवि-दोसो, समयविरुद्धं च वयणमित्तं च । अत्यावती दोसो, हबइ य असमासदोसो य ॥३॥ उवमा रूवगदोसो, निसिपयत्थसंधिदोसो य । एए य सुत्तदोसा, बत्तीसं हुंति नायव्या ॥ ४ ॥ छाया-अलीकम् १, उपघातजनकं २, निरर्थकं ३, अपार्थकं ४, छलं ५, द्रुहिलम् ६, निःसारम् ७, अधिकम् ८, ऊनम् ९, पुनरुक्तं १०, व्याहतं ११, अयुक्तम् १२, ॥१॥ क्रमभिन्न १३, वचनभिन्ने १४, विभक्तिभिन्नं च १५, लिङ्गभिन्नं च १६, अनभिहितं १७, अपदमेव च १८, स्वभावहीनं १९, व्यवहितं च २० ॥२॥ तथा वृहत्कल्पादि सूत्र २। महा अक्षर वाला हो पर अर्थ अल्प हो जैसे- ज्ञाताध्ययन आदि ३ । महाक्षर वाला हो और अर्थ भी जिसका महान् हो जैसे दृष्टिवाद ४ । ३२ यत्तीस दोप सूत्र के ये हैं- ३२ दोष सूत्र के अलीक १, उपघातजनक २, निरर्थक ३, अपार्थक ४, छल ५, दुहिल ६, निःसार ७, अधिक ८, ऊन ९, पुनरुक्त १०, व्याहत ११, अयुक्त १२, क्रमभिन्न १३, वचनभिन्न १४, विभक्तिभिन्न १५, लिङ्गभिन्न १६, अनभिहित १७, अपद १८, स्वभावहीन १९, व्यवहित ત્પાદિ સૂત્ર ૨. વધુ અક્ષરવાળા હોય પણ અર્થ ના હોય એવાં જ્ઞાતાધ્યયન આદિ ૩. વધુ અક્ષરવાળા હોય અને અર્થ પણ જેને મહાન હોય જેવાં थापा ४. सूत्रना मत्रीस हो५ मा छ..... અલીક ૧, ઉપઘાતજનક ૨, નિરર્થક અપાર્થક ४, दुलिस , नि:सार ७, अधि: ८, S &, पुनरत १०, व्याहत ११, मयुत ૧૨, કેમ ભિન્ન ૧૩, વચનભિન્ન ૧૪, વિભક્તિભિન્ન ૧૫, લિડભિન્ન ૧૬, અન- ભિહિત ૧૭, અપદ ૧૮, સ્વભાવહીન ૧૯ વ્યવહિત ૨૦, કાલદેષ ૨૧, યતિ- , 3, ७० ५, ·- "इस “ २४५ उत्तराध्ययन यद् अल्पाक्षरं, तथा-महाथं च भवति, अत्र " अल्पाक्षरं महार्थम् ॥ इति विशेषणद्वये चत्वारो भङ्गा भवन्ति, यश-अल्पाक्षरमल्पार्थम् ' यथा कार्पासा- दिकम् ॥ १॥ अल्पाक्षरं-महार्थम् ' यया-सामायिकं वृहत्कल्पादि च ॥ २ ॥ 'महाक्षरमल्पार्थम्"। यया--ज्ञाताध्ययनानि, अन्यच्च यदस्यां कोटौ व्यवस्थितम्। अब सूत्रलक्षण नाम का तीसरा वार कहते है-जो सूत्र सूत्रलक्षण से युक्त है वही उच्चारण करने के योग्य होता है। और उसीसे अपने वास्तविक अर्थ का योध होता है। इससे विपरीत सूत्र द्वारा विवक्षित अर्थ की प्रतिपत्ति-ज्ञान नहीं हो सकती है क्यों कि उससे यथार्थ अर्थ का प्रकाशन नहीं होता है । इस लिये "सूत्र का क्या लक्षण है" प्रकार के प्रश्न के समाधान निमित्त उसका लक्षण कहा जाता है। अप्पक्खरं महत्य, यत्तीसदोस, विरहियं जं च । लक्खणजुत्वं सुन, अदहिय गुणेहि उववेयं" ॥१॥ जिसमें अल्प अक्षर होते हैं और महान जिसका अर्थ होता है एवं बत्तीस दोषों से जो रहित होता है तथा आठगुणों से जो युक्त होता है वह सूत्र है "अल्प अक्षर वाला हो एवं अर्थ जिसका महान् हो" इस प्रकार के सूत्र के विशेषण से ये ४ भंग होते हैं-अल्प अक्षर वाला हो एवं अल्प अर्थ वाला हो जैसे कपास आदि का बना हुआ सूत १ । अल्प अक्षर वाला हो, पर जिसका महान् अर्थ हो जैसे सामायिक सूत्र, હવે સૂત્ર લક્ષણ નામનું ત્રીજું દ્વાર કહે છે– જે સૂત્ર સૂત્રલક્ષણથી યુક્ત છે તે જ ઉચ્ચારણ કરવા માટે એગ્ય છે, અને એનાથી પિતાને વાસ્તવિક અર્થને બંધ થાય છે. એનાથી વિપરીત સૂત્રથી વિવક્ષિત અથની પ્રતિપત્તિજ્ઞાન થઈ શકતું નથી, કારણ કે, એનાથી યથાર્થ અર્થનું પ્રકાશન થતું નથી. अपक्खरं महत्थं बत्तीस दोसविरहियं जं च । लकखणजुत्तं सुत्तं अट्टहियथेणेहि उववेयं भी सक्ष२ माछा डाय छे भने અર્થ મહાન હોય છે જે બત્રીસ દેથી રહિત હોય છે તથા આઠ ગુણોથી જે ચુક્ત હોય છે તે સૂત્ર છે. “ડા અક્ષરવાળા હોય અને અર્થ જેને મહાન હાય” આ પ્રકારના સૂત્રના વિશેષણથી આ ચાર ભંગ થાય છે. થોડા અક્ષર વાળા હોય અથવા અલ્પ અર્થવાળા હેય. જેમ કે કપાસ આદિથી બનેલ સુતર ૧ડા અક્ષરવાળા હોય પણ જેનો અર્થ મહાન હય, જેવાં સામાયિક ·- प्रियदर्शिनी टीका गा. २३ सूघदोपाः ३२ १७: यथा--' अ, आ, इ, ई,' इत्यादि । डित्यादिवद्वा ॥ ३॥ अपार्थकम्-असंघद्धा- र्थकम् , यथा-" दश दाडिमानि पडपूपाः, सप्त गर्दभपुच्छाः, इत्यादि ॥४॥ छलंयत्रानिष्टस्पार्थान्तरस्य संभवाद् विवक्षितार्थोपयातः कर्तुं शक्यते तच्छलम् , यथा--नवकम्बलो देवदत्तः । इत्यादि, अत्र-नूतनकम्बलस्थ विव- क्षितार्थस्य नवसंख्यककम्बलविषयकबोधसंमवादुपधातः कर्तुं शक्यते ॥ ५॥ द्रुहिलं-जन्तुनामहितोपदेशकत्वेन पापव्यापारपोपकम्, यथा--- अनुष्टुप्छन्द:--एतावानेच लोकोऽयं, यायानिन्द्रियगोचरः। भद्रे! एकपदं पश्य, यद् बदन्त्यवहुश्रुताः ॥ १ ॥ वियोगिनी छन्दः-पिव खाद च चारुलोचने, यदत्तीत वरगात्रि ! तन ते । नहि भीरु ! गतं निवर्तते, समुदयमात्रमिदं कलेवरम् ॥२॥ नहीं पड़ता; जैसे-अ आ इ ई इत्यादि ।। ३ ।। असंबद्ध अर्थ जिस सूत्र द्वारा कहा जाता है वह अपार्थक दोप वाला सूत्र माना जाता है-जैसे दशदाडिम, छह मालपुए, सात गधे की पूंछे इत्यादि ॥४॥ ये सब सूत्र असंबद्ध अर्थ के प्रतिपादक हैं। जहां अनिष्ट अर्थान्तर की संभावना से विवक्षित अर्थ का अपलाप किया जा सकता है वह छलदोप है जैसे किसी ने कहा कि नव कम्बलोऽयं देवदत्तः" देवदत्त नवकम्बल चाला है-यहां नव शब्द का अर्थ नूतन है, और इसी अर्थ में नव शब्द विवक्षित हुआ है, परंतु इस अर्थ को उपघात करने वाला यह कह देता है कि ९ संख्या युक्त कम्बल इसके पास कहां है एक ही कम्पल तो है। इस प्रकार के अर्थ की संभावना नव शब्द से हुई है । अतः विवक्षित अर्थ का उपघात जिस शब्द से युक्त सूत्र का होना, उपघात दोपावशिष्ट माना जाता है. જ મળતું નથી, જેમ અ આ ઇ ઈ ઈત્યાદિ (૩) અસંબદ્ધ અર્થ જે સૂત્ર દ્વારા કહેવામાં આવે છે તે અયાર્થક દેવવાળા સૂત્ર માનવામાં આવે છે. જેમ દસ , पुमा, सात गधेडानी पूछ त्याह (४) मा मधा सूत्र असम અર્થનાં પ્રતિપાદક છે. જ્યાં અનિષ્ટ અથોત્તરની સંભાવનાથી વિવક્ષિત અને मा५ ४२पामा मा छे ते ७५ छ. भाई , "नव कम्बलोऽयं देवदत्तः આ દેવદત્ત નવ કમ્બલવાળા છે–અહિં નવ શબ્દનો અર્થ નૂતન છે. અને આ જ અર્થમાં નવ વિવક્ષિત થયેલ છે. પરંતુ આ અને ઉપઘાત કરવાવાળા એવું કહી દે છે કે, નવ સંખ્યા યુકત કમ્મલ એમની પાસે જ્યાં છે. એક જ કલ છે. આ પ્રકારે અર્થની સંભાવના નવ શબ્દથી થઈ છે. વિવક્ષિત અને ઉપઘાત જે સૂત્રમાં થાય છે એ શબ્દથી યુક્ત સુત્રનું હોવું પઘાત દેષાવિશિષ્ટ માનવામાં આવે છે. (૫) ·. ५४ उचराध्ययनसूत्रे काल-यति-च्छविदोपः (कालदोपः २१, यतिदोपः २२, छविदोषः २३) समयविरुद्धं च २४, यचनमानं च २५, । अर्यापत्तिोपो २६, भवति च असमास दोपच २७॥ ३॥ उपमा २८, रूपकदोपो २९, निर्देश ३०,-पदार्थ ३१,-संघिदोपश्च ३२, एते तु सूत्रदोपा द्वात्रिंशद् भवन्ति ज्ञातव्याः॥४॥ व्याख्या-अलीकम्-अनृतम् तच द्विधा-अभूतोद्भावनं भूतनिझवश्च । यथा- 'ईश्वरकर्तृकं जगत् ' इत्यादि-अभूतोद्भावनम् । नास्ति आत्मा' इत्यादिकस्तु भूतनिहवः ॥ १॥ उपघातः-सत्त्वयावादिः, तज्जनकं यथा-'वेदविहिता हिंसा- धर्माय' इत्यादि ॥ २ ॥ निरर्थक-यत्र वर्णानां क्रमनिर्देशमात्रमुपलभ्यते न त्वर्थों २०, कालदोप २१, यतिदोप २२, छविदोप २३, समयविरुद्ध २४, वचनमान २५, अर्थापत्ति २६, असमासदोप २७, उपमा २८, रूपक २९, निर्देश ३०, पदार्थ ३१, एवं संघिदोप ३२। कहा भी है- 'अलिय मुवधायजणयं' इत्यादि- इन ३२ दोपों का स्वरूप इस प्रकार है-अलीक नाम असत्य का है यह दो प्रकार का होता है-अभूतोद्भावन १। भूतनिहव है २ । जैसे-" ईश्वर कर्तृक जगत् इत्यादि " जगत् को ईश्वर ने बनाया है-इस प्रकार का प्रतिपादक सूत्र अभूतोद्भावक है नास्ति आत्मा-आत्मा नहीं इस प्रकार जमाली द्वारा कथित मूत्र भूतनिहव स्वरूप है ॥१॥ उपधात शब्द का अर्थ है प्राणियों की हिंसा आदिका प्ररूपण करना । इस यात के प्ररूपक सूत्र उपघात दोपवाले माने जाते हैं-जैसे कहना कि वेदविहिता हिंसा धर्माय वेदविहित हिंसा धर्म के लिये है"॥२॥ जिसमें सिर्फ वर्णों का क्रम ही निर्दिष्ट हो वह निरर्थक दोष है-इसमें अर्थ का पता દેષ ર૨, છવિદેષ ૨૩, સમયવિરૂદ્ધ ૨૪, વચનમાત્ર ૨૫, અથપત્તિ ૨૬, અસમાસ દેાષ ૨૭, ઉપમા ૨૮, રૂપક ર૯ નિર્દેશ ૩૦, પદાર્થ ૩૧. અને સંધીદેાષ ૩૨, तदुक्तं-" आलियमुवघाय जणयं०" त्या ! આ બત્રીસ દેનું સ્વરૂપ આ પ્રકારે છે–અલીક નામ અસત્યનું છે. આ બે પ્રકારે છે, ૧ અભૂતભવન, ૨ ભૂતનિધ્રુવ, જેમ– ઈશ્વર કર્તક જગત ઈત્યાદિ જગતને ઈશ્વરે બનાવ્યું છે–આ પ્રકારે પ્રતિપાદિત સૂત્ર અને ભાવક છે, નાસ્તિ આત્મ-આતમાં નથી, આ પ્રકારના જમાલી દ્વારા કહેવાયેલ સૂત્ર ભૂતનિહ્નવ સ્વરૂપ છે. ઉપઘાત શબ્દને અર્થ છે. પ્રાણીની હિંસા આદિનું પ્રરુપણ કરવું, આ વાતને પ્રરૂપક સૂત્ર ઉપઘાત દોષવાળા માનવામાં આવે છે- रम, वेदविहिता हिंसा धर्माय (२)" व विहित हिंसा धर्मना भाटे છે જેમાં ફક્ત વર્ણોના કમને જ નિર્દોષ હોય તે નિરર્થક દૃષ છે -આમાં અર્થ ·प्रियदर्शिनी टीका गा. २३ सूत्रदोषाः ३२ ऊनम्-असरपदादिभि_नम् । अथवा-हेतुदृष्टान्ताम्यामेव हीनम् ऊनम् । यथा-अनित्यः शब्दो घटवदिति । अत्र हेतुर्नास्ति, यया वा 'अनित्यः शब्दः कृतकलाद्' इत्यादि, अत्र-घटादिरूपो दृष्टान्तो नास्ति ॥ ९ ॥ पुनरुक्तं त्रिधा-शब्दतोऽर्थतश्च । तथा-अर्यादापनस्य पुनर्वचनं-पुनस्वतं। तत्र शब्दतः पुनरुक्तं यथा-घटः, घटः, इत्यादि । अर्थतः पुनरुक्तं यथा-घटः, कुटः, कुम्म इत्यादि ।अर्थादापन्नस्य पुनर्वचचनं यथा-पीनोऽयं देवदत्तो, दिवा न भुलते इत्युक्ते अर्धादापन्न-'रात्री भुङ्क्ते' इति, तत्राांदापन्नमपि ' रात्रौ भुक्ते इति यो ब्रूयात् तस्य पुनरुक्तता ॥ १० ॥ व्याहतं--यत्र पूर्वेण पर विहन्यते । यथा- "कर्म चास्ति फलं चास्ति कर्ता न वस्ति कर्मणाम् " इत्यादि। अक्षर एवं पद आदि से हीन होता है वहां ऊन नामक दोप माना जाता है । अथवा हेतु एवं दृष्टान्त से जो हीन होता है वहां भी यह दोप माना जाता है। जैसे “अनित्यः शब्दः घटवत्" यह वाक्य हेतु से हीन है ॥१॥ पुनरुक्त दोप शब्द, अर्थ एवं प्रसंगादि से प्राप्त अर्थ के पुनः कथन से होता है । घट घट यहां शब्द की अपेक्षा, घट कुंभ कुट यहां अर्थ की अपेक्षा तथा"पीनोऽयं देवदत्तः दिवा न भुक्ते" यहां अर्थात् प्रसक्त अर्थ रात्रि में भोजन करना है फिर भी “रात्रौ भुक्ते" रात्रि में खाता है यह कहना पुनरुक्ति दोप से दूपित माना जाता है ॥ १० ॥ पूर्व से पर जहां विरोध होता है, वहां व्याहत दोप माना जाता है-जैसे-किसी ने कहा कि कर्म हैं फल है परन्तु कर्मों का का कोई नहीं है। यह वाक्य पूर्वापर में અને બે દષ્ટાંત નહીં. (૮) જે અક્ષર અને પદ આદિથી હીન હોય છે. ત્યાં ઉન નામને દેવ માનવામાં આવે છે. અથવા હેતુ અને દષ્ટાંતથી જ હીન હોય छ, त्यां ५५ से होप भानपामां आवे छे. रवी शत अनित्यः शब्दः घटवत् या पाय तुथी हीन छ. अनित्यः शब्दः कृतकत्वात् मडिष्टतथा विनिता છે. (૭ પુનરુત દેષ શબ્દ, અર્થ અને પ્રસંગ આદિથી પ્રાસ અર્થના પુનઃ કથનથી થાય છે. ઘટ ઘટ અહિં શબ્દની અપેક્ષા ઘટકુંભ કુટ અહિં અર્થની अपेक्षा तथा “पीनोऽयं देवदत्तः दिवा न भुंक्ते" महिमर्थात् प्रसस्त मथ रात्रीमा लान ४२ मे छे. छतi प येवु छ है रात्रौ भुक्ते से રાત્રીમાં ખાય છે, આમ કહેવું પુનરુકિત દેથી દુષિત માનવામાં આવે છે. (૧૦) પૂર્વથી પરને જ્યાં વિરોધ છે, ત્યાં વ્યાહત દેપ માનવામાં આવે છે, જેમ કે, કેઈએ કહ્યું કે, કર્મ છે, ફળ છે, પરંતુ કર્મોને કર્તા કેઈ નથી. આ વાક્ય ·१४८ उचराग्यंयनसो इत्यादि ॥६॥ निःसार-तथाविधयुक्तिरहित परिफल्गु, यथा-सौगतादिशास्त्रम् ॥७॥ अधिकम्-अक्षरपदादिभिरतिमात्रम् । अथवा देतोदृष्टान्तस्य वाऽऽधिक्ये सति अधिकं, यथा-अनित्यः शब्दः, कृतकत्व प्रयत्नानन्तरीयकत्याभ्यां घटपटवदित्यादि। एकस्मिन् साध्ये एक एव हेतुर्दृष्टान्तय वक्तव्यः । अत्र च प्रत्येकं द्वयाभिधानादा- धिक्यमिति भावः ॥ ८॥ ॥५॥ जन्तुओं को अहित का उपदेशक होने से जो पापव्यापार का पोपक सूत्र होता है वह द्रुहिल दोपवाला सूत्र माना जाता है । जैसे- चार्वाक का यह कहना कि-यह लोक जितना प्रत्यक्ष से दिखता है उतना ही है इससे आगे नहीं । पुण्य पाप एवं स्वर्ग नरक यह भी नहीं है। इस लिये खाओ पीओमस्त रहो और आनंद से अपने समय को निकालो ॥६॥ युक्ति रहित जो सूत्र होता है वह निस्सार दोपवाला माना जाता है, जैसे सौगत आदि का शास्त्र ॥ ७॥ जिसमें अक्षर पद आदि आव- श्यकता से अधिक होते हैं वह सूत्र अधिक दोप संयुक्त जानना चाहिये, अथवा-जिसमें एक हेतु और दृष्टान्त के अतिरिक्त हेतु और दृष्टान्त हों वह भी अधिक दोपवाला सूत्र मानना चाहिये-जैसे-"अनित्यः शब्दः कृतकत्वप्रयत्नानन्तरीयकत्वात् घटपटवदिति" शब्द अनित्य है क्यों कि वह कृतक है एवं प्रयत्नपूर्वक होता है जैसे घट और पट ॥ ७॥ इस अनुमान में एक हेतु और १ दृष्टान्त अधिक है। एक साध्य में १ ही हेतु और १ ही दृष्टान्त होता है । दो हेतु और दो दृष्टान्त नहीं ॥ ८ ॥ जो. જતુઓના અહિતના ઉપદેશક હેવાથી જે પાપ વ્યપારને પિષક સૂત્ર હેય છે, તે કુહિલ દેશવાળા સૂત્ર માનવામાં આવે છે. જેમ ચાર્વાક કહે છે કે – આ લોક જે રીતે પ્રત્યક્ષથી દેખાય છે એટલું જ છે એનાથી આગળ નથી, પુણ્ય, પાપ અને સ્વર્ગ નરક એ પણ નથી, આ માટે ખાઓ પીઓ અને મસ્ત રહે તથા આનંદથી સમય પસાર કરો, (૬) યુક્તિ રહિત જે સૂત્ર હોય છે તે નિસાર દેલવાળા મનાય છે. જેમ સૌગત આદિ શાસ્ત્ર, (૭) જેમાં અક્ષર પદ આદિ આવ- શ્યક્તાથી અધિક હોય છે તે સૂત્ર અધિક ષ સંયુક્ત જાણવું જોઈએ. અથવા જેમાં એક હેતુ અને દષ્ટાંતના અતિરિત હેતુ અને દૃષ્ટાંત હોય તેને પણ અધિક हषासूत्र मानवान.रेम-“अनित्यः शब्दः कृतकत्वप्रयत्नान्तरीयकत्वात શબ્દ અનિત્ય છે, કેમ કે, તે કૃતક છે. અને પ્રયત્નપૂર્વક થાય છે, જેમ ઘટ અને પટ. આ અનુમાનમાં એક હતું અને એક દષ્ટાંત અધિક છે. એક સાધ્યમાં એક જ હેતુ અને એક જ દષ્ટાંત હોય છે. બે घटपटवादिति" ·, प्रियदर्शिनी टीका गा. २३ स्वदोपाः ३२ शब्दरूपगन्धरसस्पर्शा इति वक्तव्ये रूपगन्धशब्दस्पर्शरसा इतिब्रूयाद्' इत्यादि ।।१३।। वचनभिन्न-यत्र वचनव्यत्ययः, यथा-'वृक्षा ऋतौ पुष्पितः' इत्यादि ॥१४॥ विभक्तिभिन्न-पत्र विभक्तिव्यत्ययः, यथा-वृतं पश्य' इति वक्तव्ये 'वृक्षः पश्य' इति यात्' इत्यादि ।। १५॥ लिङ्गभिन्न-पत्र लिङ्गव्यत्ययः, यथा-' इयं स्वी' इति वक्तव्ये 'अयं स्वी' इति त्रूयात् , इत्यादि ॥ १६॥ अनभिहितं-स्वसिद्धान्तोपदिष्टाधिककथनम् । यथा-राशिद्वयमिति वक्तव्ये राशित्रयकथनम्, इत्यादि ।। १७ ॥ का दोष आता है। क्यों कि सूत्र में जिस क्रम से इन्द्रियों का वर्णन किया गया है उसी क्रम से उनके विषय का भी वर्णन करना चाहिये ॥ १३ ॥ जहां वचन का व्यत्यय होता है वहां वचनभिन्न नामका दोप होता है जैसे " वृक्षाः ती पुष्पितः " यहां वचन व्यत्यय है । क्यों कि "पुष्पितः" की जगह " पुष्पिताः" ऐसा बहुवचन होना चाहिये ॥१४॥ जहां विभक्ति का व्यत्यय होता है वहाँ विभक्तिभिन्न दोप माना जाता है जैसे " वृक्षः पश्य" यहां पर विभक्ति भिन्न दोप है यहाँ, 'वृक्षः' की जगह 'वृक्षं' ऐसा होना चाहिये।॥ १५॥ जहां स्त्रीलिङ्ग आदि का व्यत्यय होता है वह लिङ्गभिन्न दोप है जैसे; "अयं स्त्री" यहां हुआ है। 'अयं' की जगह 'इयं होनी चाहिये सो 'इयं' की जगह 'अयं' कर दिया यह लिङ्गव्यत्यय है ॥ १६॥ जो यात सिद्धान्त में प्रतिपादित नहीं है उसे भी मानना अर्थात् सिद्धान्तकथित वात से भी ભિન્ન નામને દોષ આવે છે. કેમ કે, સૂત્રમાં જે ક્રમથી ઈન્દ્રિયેનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે એ જ ફ્રેમથી એના વિષયનું પણ વર્ણન કરવું જોઈએ. (૧૩) ત્યાં વચનને ઉલટસુલટ વ્યત્યય થાય છે. ત્યાં વચનભિન્ન નામને દેપ લાગે છે. भ वृक्षाः ऋतौ पुष्पितः-28 नव्यत्यय छ, म पुष्पितः नी ज्यामे "पुस्पिताः" अम मक्यता नये. (१४) यो विमतिना व्यत्यय होय छे. तमिलन होप भानपामा मावे .म "वृक्षः पश्य" मडि ५६ छ "वृक्षं पश्य सही . वृक्षं नीच्या वृक्षः सिलिनी व्यत्यय છે. (૧૫) ક્યાં સ્ત્રીલિંગ આદિને વ્યત્યય બને છે તે લિંગ ભિન્ન દેશ છે, रेम अयं स्त्री मडी अयं नीच्या इयं ध्ये. ते इयं नीच्या अर्थ કરી દીધું એ લિંગષ્યત્યય છે, (૧૬) જે વાત સિદ્ધાંતમાં પ્રતિપાદિત નથી તેને માનવી, અથત સિદ્ધાંત કથિત વાતથી પણ અધિક જે યુક્તિ ·१५० उत्चगध्ययन पूर्व-कर्म चास्ति' इत्युक्तम् , तेन-कर्मणां कर्ता नास्तीत्यस्य विघातो भवति। यथा वा-अयं वालको बन्ध्याममूतः, इत्यादि ॥ ११ ॥ अयुक्तम्-बुद्धया चिन्त्यमानम्-अनुपपत्तिक्षमम् । यथा- " तेषां कटतटभ्रष्टै,जाना मदविन्दुभिः । मावर्तत नदी घोरा, हस्त्यश्वरथयाहिनी ॥१॥ यथा वा-श्रावकस्य मुनिदर्शनहथुिभिरुपाश्रयः संभृतः ॥ १२ ॥ क्रमभिन्न-यत्र क्रमो नाराध्यते। यथा-श्रोत्रचक्षुर्माणरसनस्पर्शनानां विषयाः विरोधी है कारण कि जय कर्म है तो कोई न कोई इनका कर्ता भी हैं-फिर यह कहना कि इनका कोई कर्ता नहीं है यह व्याहत दोप है । इसी तरह "अयंचालकोवन्ध्यामसूतः" अर्थात् यह बालक वभ्यापुत्र है यह भी समझना चाहिये ॥ ११॥ जो युक्ति सह नहीं होता है वहां अयुक्त दोष आता है जैसे-हाथियों का वर्णन करते समय ऐसा कहा जाय कि उनके हाथियो के गण्डस्थल से च्युत मदजल का इतना अधिक प्रवाह वहा कि वहां एक घोर नदी हो गई जिसमें हाथी, अश्व एवं रथ सब के सब वह गये । यह बुद्धिकुल्पित चीज युक्ति सह नहीं है। इस लिये ये अयुक्त नामका दोप है। इसी तरह यह कथन भी “कि मुनियों के दर्शन से श्रावकों की आंखों से इतने आनंदाश्रु निकले कि उपाश्रय भर गया ॥१२॥ जहां क्रम वर्णन पर ध्यान नहीं रखा जाता है वहां कमभिन्न नामका दोष है-जैसे-श्रोत्रचक्षुर्माणरसनस्पर्शनानां विषयाः रूपगंधशब्दस्पर्शरसाः, ऐसा कोई सूत्र बनावें तो उसमें क्रमभिन्न नाम પૂર્વાપરમાં વિરોધી છે કારણ કે, જ્યારે કર્યું છે તે કોઈને કંઈને કર્તા પણ હે જોઈએ. પછી એ કહેવું કે એને કઈ કર્તા નથી એ વ્યાહત દેષ છે. આ री" अयं वालको वन्ध्याप्रसूतः " अर्थात् “सा मा पन्ध्या पुत्र छ" अभ કહેવું તે પણ સમજવું જોઈએ. (૧૧) જે યુક્તિ પુરઃસર નથી ત્યાં અયુક્ત દેષ આવે છે. જેમ હાથીનું વર્ણન કરતી વખતે એમ કહેવામાં આવે કે તે હાથીના ગંડસ્થલથી ચુત મદજળને એટલે વધુ પ્રવાહ નિકળે કે, ત્યાં એક ઘોર નદી થઈ ગઈ જેમાં હાથી, અશ્વ અને રથ આ બધાં તણાઈ ગયાં, આ બુદ્ધિ કલ્પિત ચિજ યુક્તિ સહ નથી. આ માટે અયુક્ત નામને દેવ છે. એવી રીતે મુનિયાના દર્શનથી શ્રાવકની આંખમાંથી એટલાં આંસુ વહ્યા કે તેનાથી ઉપાશ્રય ભરાઈ ગયે. આ કથન પણ અયુકત દેષવાળું છે (૧૨) જ્યાં કમવર્ણન ઉપર ધ્યાન नयी २मा यो भलिन्न नामना होष छ-भ श्रोत्रचक्षुर्माणरसनस्पर्शनानां विपयाः-रूप-गंध-शब्द-स्पर्श-रसाः मेयु . सूत्र मनावे अभी भ.

·" - प्रियदर्शिनी टीका गा..२३ स्त्रदोपाः ३२. -१५३ कालदोपो यत्रातीतादिकालव्यत्ययः, यथा 'रामो वनं प्रविवेश' इति वक्तव्ये 'रामो वनं मविशति' इत्यादि ॥ २१॥ यविदोषोऽस्थानविरतिः, सर्वथाऽविरतिर्वा । यथा-'धम्मो मंगलमुकिट्ठ इत्यादौ 'धम्मो ' इत्यत्र विरामः । यद्वा-गाथाया अन्ते विरामकरणम् ॥ २२ ॥ छवि:-अलंकारः, तेन शून्यं छविदोपः । यथा-'वालो धावति' इत्यादि ॥२३॥ समयविरुद्ध-स्वसिद्धान्तविरुद्धं, यथा-स्याद्वादसिद्धान्त तद्विरुद्धकथनम् ॥२४॥ में सुबन्त तिङन्तात्मक पद का स्वरूप विस्तार से विवेचित करके अथवा अर्थशास्त्र का कथन करके पुनः हेतु का कथन करने लग जाना। इसी तरह दया के वर्णव करते समय शील का विस्तृत वर्णन करना और पुनः दया का वर्णन करना । इस प्रकार का वर्णन इस दोप वाला जानना चाहिये ॥ २० ॥ जहां अतितादिकाल का व्यत्यय होता है वहां काल- दोप माना जाता है-जैसे-राम वन में प्रविष्ट हुए की जगह ऐसा कहना कि राम वन में प्रवेश करते हैं ॥ २१ ॥ अस्थान में विरति-' अर्थात्- विराम-रुकना' होना अथवा सर्वथा अविरति-'नही रुकना' होना उसका नाम यति दोप है । जैसे-धम्मोमंगल मुक्टुिं" इत्यादि में धम्मो यहां विराम करना अथवा गाथा का अन्तमें विराम करना ॥ २२॥ अलंकार शून्यता में छविदोप होता है-जैसे-"यालो धावति" इत्यादि ॥ २३ ॥ जहां स्वसिद्धान्त से विरुद्ध कहा जाता है वहाँ समय विरुद्ध दोप लगता है जैसे-स्यादादसिद्धान्त में उसके विरुद्ध प्रतिपादन करना સુખન્ત તિન્તાત્મક પદનું સ્વરૂપ વિસ્તારથી વિચિત કરીને અથવા અર્થ શાસ્ત્રનું કથન કરીને પુનઃ હેતુનું કથન કરવા લાગી જવું. આ રીતે દયાનું વર્ણન કરતી વખતે શિલનું વિસ્તૃત વર્ણન કરવું અને ફરીથી દયાનું વર્ણન કરવું. આ પ્રકારનું વર્ણન વ્યવહિત દેશવાળું જાણવું જોઈએ. (૨૦) જ્યાં અતીતાદિ કાળને વ્યત્યય થાય છે ત્યાં કાળ દેષ મનાય છે-જેમ રામ વનમાં પ્રવિણ થયાની જગ્યાએ એવું કહેવું કે, રામ વનમાં પ્રવેશ કરે છે. (૨૧) અસ્થાનમાં વિરતિ-અર્થી-વિરામ-રોકાવું, થવું અથવા સર્વથા અવિરતિ न " थ, ते नाम यतिहोष छ. भ-" धम्मो मंगलमुकिटु" ઈત્યાદિમાં ધમે એ જગ્યાએ વિરામ કરવો અથવા ગાથાના અંતમાં વિરામ ४२वी. (२२) २ शून्यतामा छवि द्वाष याय छ. म " वालो धावति," છોકરો દેડે છે. (૨૩) ઈત્યાદિ. જ્યાં સ્વસિદ્ધાંતથી વિરૂદ્ધ કહેવામાં આવે છે ત્યાં સમયવિરૂદ્ધ દેવ લાગે છે. જેમ સ્યાદવાદ સિદ્ધાંતમાં તેની વિરૂદ્ધ પ્રતિપાદન કરવું. (૨૪) યુક્તિશૂન્ય કર્થન કરવામાં વચન માત્ર નામનું દુષણ આવે છે. उ०२० ·उत्पाययनस्थे अपदं-निर्विभक्तिकशब्दोचारणरूपम् । यथा-मुनिर्विहरवीति वक्तव्ये मुनि निहरतीति कथनम् ॥ १८॥ स्वभावहीन-पत्र वस्तुस्वभावोऽन्यथा स्थितोऽन्यथाऽभिधीयते तत् । यथा 'शीतो पनि 'रूपवदाकाशम् ' इत्यादि ॥ १९ ॥ व्यवहितं यत्र प्रकृतमुक्त्वाऽप्रकृतं विस्तरतोऽभिधाय पुनः प्रकृतमुच्यते तद् । यथा-हेतुकथामधिकृत्य सुप्तिदन्तपदलक्षणप्रपञ्चमर्थशास्त्रं वा अभिधाय पुनर्हेतुवच- नम् । यथा वा-दयां प्रस्तुत्य शीलस्य विस्वरवर्णनं विधाय पुनर्दयावर्णनम् ॥२०॥ अधिक जो युक्तियुक्त नहीं है-उस को मानना जैसे-जीवराशि अजीव- राशि ये दो ही राशियां हैं । पर ऐसा कहना कि "नो जीव नो अजीव" इस प्रकार तीसरा राशि का वर्णन करना अनभिहित दोष है ॥१७॥ विभक्ति रहित शब्द वाला सूत्र अपद दोप वाला माना जाता है जैसे " मुनिविहरति" यहां हुआ है । क्यों कि सुबन्त एवं तिङन्त की पद संज्ञा होती है । निर्विभक्तिक शब्द पद संज्ञक नहीं होता । अतः इस प्रकार का शब्द वाला सूत्र इस दोप से विशिष्ठ माना जाता है। "मुनिर्विहरति" यह शुद्ध है ॥ १८॥ जिस सूत्र द्वारा वस्तु का यथा- वस्ति स्वरूप निरूपित न होकर अन्यथारूप में निरूपित किया जाता है वहां स्वभावहीन दोप होता है। जैसे-अग्नि को शीत एवं आकाश को रूपी कहना ॥ १९ ॥ जहाँ प्रकृत अर्थ को छोड़कर अप्रकृत का विस्तार से वर्णन करके पुनः प्रकृत अर्थ का वर्णन किया जाता है वहां व्यवहित नाम का दोष होता है-जैसे-हेतु के लक्षण के कथन अवसर યુક્ત નથી તેને માનવી જેમ-જીવરાશી અજીવરાશી એ બે રાશી છે, પણ सेम डे नो जीव-नो अजीव २ ३ श्री राशीनु पर्थन ४२j અનભિહિત દેવ છે. (૧૭) વિભક્તિરહિત શબ્દવાળા સૂત્ર અપ દોષવાળા भनाय छे म " मुनिविहरति ” माह ये . भो, सुमन्त aasraनी પદ સંજ્ઞા થાય છે. નિવિભક્તિક શબદ પદ સંજ્ઞક થતું નથી એટલે આ प्रा२ना शाणा सूत्र घोषयी विशिष्ट भानपामा माछ, “मुनिर्विहरति' આ શુદ્ધ છે. (૧૮) જે સૂત્રથી વસ્તુનું યથાવસ્થિત સ્વરૂપ નિરૂપિત ન થતાં બીજા રૂપમાં નિરૂપિત કરવામાં આવે છે ત્યાં સ્વભાવહિન દેષ હોય છે. જેમ અગ્નિને શીત અને આકાશને રૂપી કહેવું. (૧૯) જ્યાં પ્રકૃતિ અને છેડીને અપ્રકૃતનું વિસ્તારથી વર્ણન કરીને પુનઃ પ્રકૃત અર્થનું વર્ણન કરવામાં આવે છે ત્યો વહિત નામને દોષ લાગે છે–જેમ હેતુ લક્ષણુના, કથન અત્તમ ·प्रियदर्शिनी टोका गा. २३ सूत्रदोपाः ३२ १५५ रूपकदोपः अवयविन्यारोपयितव्येऽवयवारोपणम् । यथा-पर्वतादौ रूपयि- तव्ये शिखरादीस्तदवयवान् रूपयति । गर्न प्रति उच्चत्वादि धर्म निरीक्ष्य पर्वता- भेदमारोप्य पर्वतोऽयमिति वक्तव्ये शिखरोऽयमिति कथनम् ।। २९ ।। निर्देशदोपस्तत्र, यत्र निर्दिष्टपदानामेकवाक्यता न क्रियते, यथा-इह श्रावक उपाश्रये प्रतिक्रामतीत्यभिधातव्ये मतिनामति शब्द नाभिधत्ते ॥ ३० ॥ पदार्थदोपः-यत्र वस्तुनि पर्यायोऽपि सन् पदार्थान्तरत्वेन कल्प्यते, यथा- सतो भावः सत्ता' इति कृत्वा वस्तुपर्याय एव सत्ता, सा च वैशेषिकैः पट्सु पदार्थेषु मध्ये पदार्थानन्तरत्वेन स्वीकृता, तच्चायुक्तम्-वस्तूनामनन्तपर्यायत्वेन पदार्थानन्त्य-संगादिति ॥ ३१॥ उपमा करने में आती है यहां उपमादोपमाना जाता है जैसे कहना कि मेरु सर्पप के समान है अथवा सर्पप मेरुके समान है ॥२८॥ अवयवी का जहां आरोपण करना चाहिये वहां अवयव का आरोपण करना, जैसे-पर्वतके निरूपयितव्य होने पर उस के अवयवभूत शिखरादिकों का निरूपण करना । गज में उच्चत्व आदि धर्म का निरीक्षण कर के उस में पर्वत का रूपक यांधकर फिर ऐसा कहना कि यह शिखर है ।। २९॥ जहां निर्दिष्ट पदो में एक वाक्यता नहीं की जाती है वहां निर्दिष्ट दोप माना जाता है। जैसे-इस उपाश्रय में श्रावक प्रतिक्रमण करता है ऐसे कहने की जगह सिर्फ इतना ही कहना। इह उपाश्रये श्रावकः" अर्थात् एक वाक्यता प्रदर्शक क्रियापद का प्रयोग नहीं करना ॥ ३० ॥ जिस वस्तुमें पर्याय भी दसरे पदार्थरूप में कल्पित की जावे वहां पदार्थदोप माना जाता है । जैसे-सत् का भाव ही सत्ता है और यह सत्ता वस्तु की ही ત્યાં ઉપમાદોષ માનવામાં આવે છે. જેમ કહેવું કે, મેરૂ સર્ષવના જે છે અથવા સઈવ મેરૂના સમાન છે. (૨૮) અવયવીનું જ્યાં આપણુ કરવું જોઈએ ત્યાં અવયવનું આરોપણ કરવું, જેમ પર્વતના નિરૂપયિતવ્ય કથન કરવું જોઈએ ત્યાં એમના શિખરાદિકોનું નિરૂપણ કરવું, ગજમાં ઉચ્ચત્વ આદિ ધર્મનું નિરિક્ષણ કરી એમાં પર્વતનું રૂપક બાંધીને પછી એવું કહેવું કે એ શિખર છે. (૨૯) જ્યાં નિર્દિષ્ટ પદમાં એકવાક્યતા કરવામાં નથી આવતી ત્યાં નિર્દિષ્ટ દોષ માનવામાં આવે છે. જેમ આ ઉપાશ્રયમાં શ્રાવક પ્રતિક્રમણ કરે છે એમ કહેવાને બદલે ફક્ત એટલું જ કહેવું કે, इह उपाश्रये श्रावका" અર્થાત્ એક વાક્યતા પ્રદર્શક ક્રિયાપદને પ્રગ કર નહીં. (૩૦) જે વસ્તુમાં પર્યાય પણ બીજા પદાર્થરૂપમાં કલ્પિત કરવામાં આવે ત્યાં પદાર્થ દોષ મનાય છે, જેમ અને ભાવ જ સત્તા છે અને એ સત્તા વસ્તુની જ એક પર્યાય છે- ·- १५४ उत्तराभ्ययनसूत्रे वचनमात्र-निर्हेतुकं केवलवचनम् , यथा कश्चिद् यथेच्छया कंचित् प्रदेश कोक- मध्यतया जनेभ्यः प्ररूपयति ॥ २५ ॥ अर्थापत्तिदोपः-पत्रार्थापत्त्याऽनिष्टमापतति तत्र, यथा-प्रामकुक्कुटो न इन्तव्यः, इत्युक्तेऽर्थापत्या शेपघातोऽदुष्ट इत्यापतति ॥ २६ ॥ करोति तत्र । यथा-भगवतो नामनिर्देशे 'महावीरः । इति वक्तव्ये 'महान् वीरः' इति कथनम् । यद्वा-समानाधिकरण्येन समासे कर्तव्ये व्यधिकरणेन तत्करणम् । यथा-महतो वीरो महवीर इति ॥ २७ ॥ उपमादोपो यत्र हीनोपमा क्रियते । यथा-मेरुः सर्पपोपमः । अधिकोपमा वा क्रियते, यथा-सर्पपो मेरुसंनिमः। अनुपमा वा यथा मेरुः समुद्रोपमः, इत्यादि।॥२८॥ ॥ २४ ॥ युक्ति शून्य कथन करने में वचनमात्र नामका दूपण आता है। जैसे-अपनी इच्छा से कल्पना करके कहना कि अमुक प्रदेश लोक के मध्य में है ॥ २५ ॥ जहां पर अर्थापत्ति से अनिष्ट की प्रसक्ति होती, वहां अर्धापत्तिदोष माना जाता है। जैसे-किसी ने कहा कि ग्राम का कुक्कुट (मुर्गा) नहीं मारना चाहिये, तो इससे इस अनिष्ट का आपा- दन होता है कि शेष जीवों का घात करना दोपावह नहीं है ॥ २६ ॥ जहां समासविधि प्राप्त हो भी तो भी वहां समास नहीं करना, इसमें असमासदोप माना जाता है अथवा व्यत्यय से समास करना इसमें भी समासदोप माना जाता है। जैसे किसी ने पूछा कि अन्तिम तीर्थंकर का नाम क्या है ? वहां महावीर न कह कर महान् वीर ऐसा कह देना । अथवा-समानाधिकरण्य से समास कर्तव्य होने पर व्यधिकरण से समास करना-जैसे-महतो वीरः महदीरः ॥२७॥जहां हीन उपमा अथवा अधिक જેમ પિતાની ઈચ્છાથી કલ્પના કરીને કહેવું કે, અમુક પ્રદેશ લેકના મધ્યમાં છે. (૨૫) જ્યાં અર્થપત્તિથી અનિષ્ટની પ્રસિદ્ધિ થાય છે ત્યાં અર્થોપત્તિ દોષ માનવામાં આવે છે. જેમ કેઈએ કહ્યું કે, ગામને કુકડે માર ન જોઈએ, તે આથી એ અનિષ્ટનું કથન આપાદાન થાય છે કે, શેષ જીને ઘાત કરો તે દેષાવહ નથી. (૨૬) જ્યાં સમાસવિધિ પ્રાપ્ત થાય તો પણ ત્યાં સમાસ ન કરે એમાં અસમાસ દોષ માનવામાં આવે છે, અથવા વ્યત્યયથી સભાસકર એમાં પણ સમાસ દોષ માનવામાં આવે છે, જેમ કેઈએ પૂછ્યું કે અંતિમ તિર્થંકરનું નામ શું છે? ત્યાં મહાવીર ન કહેતા મહાન વીર એમ કહી દેવું અથવા સામા- નાધિકરણ્યથી સમાસ કર્તવ્ય હોવા છતાં વ્યધિકરણથી સમાસ કર, જેમ 'महतोवीरः महावीरः' (२७)न्यां लिन उपभा मथवा अधिः ४२वाभा यावे, ·प्रियदशिनी टीका गा. २३ सूत्रगुणा अप्ट पट् चं १५७ व्याख्या-निर्दोपम्-अलीकादिदोपवनितम् ॥ १ ॥ सारवत्-भूमिशब्दवद् बहुपर्याययुक्तम् ॥ २॥ हेतुयुक्त हेतवः-अन्वयव्यतिरेकलक्षणास्तैर्युक्तम् ॥३॥ अलंकृतम्-उपमोत्प्रेक्षाधलंकारैर्युक्तम् ॥ ४ ॥ उपनीतम्-उपनयोपसंहृतम् ॥५॥ सोपचारं ग्राम्यभणितिरहितम् ॥ ६॥ मितं-वर्णादिनियतपरिमाणम् ॥७॥ मधुरं-श्रवणमनोहरम् ।। ८॥ अय सूत्रके ८ गुण कौन २ से हैं सो कहते हैं-निदोप. १, सारवत २, हेतुयुक्त ३, अलंकृत ४, उपनीत ५, सोपचार ६, मित७, एवं मधुर ८, कहा भी है- "निघोसं सारवंतं च, हेउजुत्त मलंकियं । उवणीयं सोवायारं च, मियं महुरमेव च ॥१॥ जो सूत्र अलीकादि दोपों से वर्जित होता है वहां निदोंप यह गुण माना जाता है ॥१॥ जिस प्रकार भूमि शब्द के अनेक पर्यायवाची शब्द है, उसी प्रकार अनेक पर्यायों से युक्त जो सूत्र होता है वह " सारवत्" इस गुण से विशिष्ट माना जाता है॥ २॥ अन्वय व्यतिरेक लक्षण हेतु से युक्त हो वह हेतुयुक्त नामक तीसरा गुण है ॥ ३॥ उपमा उत्प्रेक्षा आदि अलंकारों से संपन्न सूत्र को अलंकृत गुण वाला कहा गया है ॥ ४॥ उपनय पूर्वक से उपसंहृत-समाप्ति जो मन्त्र होता है वह उपवीतगुणवाला कहा गया है ॥५॥ ग्राम्यभणिति से रहित जो सूत्र होता है अर्थात् जिस सूत्र की भापा साधारणजनों की भापा जैसी नहीं होती है वह सूत्र सोपचारगुण से विशिष्ट माना गया है. હવે સૂત્રના આઠ ગુણ કયા કયા છે તે કહે છે-નિર્દોષ, સારવત્ , હેતુયુક્ત, Aad, 6पनात, सोपयार, भित, भने मधुर ४५ निदोसं सारवंतं च, हेउजुत्त मलंकियं । उवणीयं सोवयारं च, मियं महुरमेवय ॥१॥ જે સૂત્ર અસત્ય અલીકાદિ દેથી વજીત હોય છે ત્યાં નિર્દોષ આ ગુણ માનવામાં આવે છે. (૧) જે પ્રકારે ભૂમિ શબ્દ જે અનેક પર્યાયવાચી શબ્દ છે से शत अनः पर्यायायी युत रे सूत्र डायछ त "सारवत् " मा गुल्थी વિશિષ્ટ માનવામાં આવે છે. (૨) અન્વય વ્યતિરેક લક્ષણ હેતુથી યુક્ત હોય તે હેતુયુક્ત નામને ત્રીજો ગુણ છે. (૩) ઉપમા ઉજ્જેક્ષા આદિ અલંકારથી સંપન્ન સૂત્રને અલંકૃત ગુણવાળા કહેવામાં આવેલ છે. (૪) ઉપનય પૂર્વકથી ઉપસંહા સમાપ્તિ જે સૂવ હોય છે તે ઉપવિત ગુણવાળા કહેવાયેલ છે. (૫) ગ્રામ્યભણિ તિથી રહિત જે સૂત્ર હોય છે અર્થાત્ જે સૂત્રની ભાષા સાધારણ જનાની ભાષા જેવી હોતી નથી તે સૂવ સેપચાર ગુથી વિશિષ્ટ માનવામાં આવેલ છે. (૬) ·उत्तराभ्ययनसूत्र सन्धिदोप:-यत्र सन्धिमाप्तौ तं न करोति, दुष्टं या करोति तत्र, यथा -" संयमाराधनम्" इति वक्तव्ये 'संयम, आराधनम् ' इति कथनम् । यथा वा 'मुनि एतौ' इति वक्तव्ये 'मुन्येतो' इति कथनम् ॥३२।। एते द्वात्रिंशत् सूत्रदोषाः। अथ मूत्रगुणाः- सूत्राणामष्टौ गुणास्त्वेवम्- निद्दोसं सारवंतं च, हेउजुत्त मलंकियं । उवणीय सोक्यारं च, मियं महुरमेव य ॥ १ ॥ एक पर्याय है-फिर भी वैशेपिक सिद्धान्तकार इसे द्रव्यगुण आदि-पदार्थ से भिन्न पदार्थरूप से स्वीकार करते हैं। अतः उनके सूत्रों में यह दोष आता है । कारण कि इस प्रकार से पर्याय को यदि भिन्न पदार्थ तरीके माना जायगा तो प्रत्येक पदार्थ की अनंत पर्याये हैं उन सयमें अनंत पदार्थता की प्रसक्ति माननी पड़ेगी, इस प्रकार छह ही भावात्मक पदार्थ है, यह कथनविरुद्ध मानना पडेगा ॥३१॥ जहां संधि की प्राप्ति होने पर भी संधि नहीं की जाय वहां सन्धिदोप होता है जैसे-"यह संयम का आराधन करता है " इस स्थानमें संयमाराधनं न कह कर आराधनं " ऐसा कहना। इसी प्रकार “मुनी एतौ" इस जगह "मुन्येतो" कहना । " मुनी एतौ" यहां व्याकरण सिद्धान्त के अनुसार द्विवचनान्त ईदन्त शब्दकी प्रगृह्य संज्ञा होती है और उससे सन्धिकार्य का अभाव हो जाता है॥३२॥ इस प्रकार सूत्रके ये बत्तीस (३२) दोष हैं। વૈશેષિક સિતકાર તેને દ્રવ્યગુણ આદિ પદાર્થથી ભિન્ન પદાર્થ રૂપથી સ્વીકાર કરે છે. આથી તેમના સૂત્રમાં એ દેવ આવે છે. કારણ કે, આ પ્રકારથી પર્યાયને કદિ ભિન્ન પદાર્થ તરીકે માનવામાં આવે તે પ્રત્યેક પદાર્થની અનંત પર્યાય છે એ બધામાં અનંત પદાર્થતાની પ્રસક્તિ માનવી જોઈશે. આ પ્રકારે છ ભાવાત્મક પદાર્થ છે, એ કહેવું વિરૂદ્ધ માનવું પડશે. (૩૧) જ્યાં સંધિની પ્રાપ્તિ હોવા છતાં પણ સંધી ન કરવામાં આવે તે સંધી દેવ બને છે. જેમ આ સંયમનું આરાધના કરે છે” આ સ્થાનમાં સંયમારાધન ન કહીને “સંયમ આરાધન मेम ४३. मा डारे "मुनि एतौ " मा. स्थगे मुन्येती ४३. व्या३२५ સિદ્ધાંત અનુસાર દ્વિવચનાન ઇદન્ત શબ્દની પ્રગૃહ્ય સંજ્ઞા થાય છે અને એથી સંધી કાર્યને અભાવ થઈ જાય છે. (૩૨) આ પ્રકારે સત્રના ૨૦ રોષ છે. "संयम ·प्रियदर्शिनी टीका गा. २३ सूत्रपर्यायाः १० चत्वारोऽप्यनुयोगा व्याख्यायन्ते॥४॥'अस्तोभकम्,-स्तोभका-निरर्थकतया प्रयुक्ताः, चंकार-वा-शब्दादयो निपाताः, वैवियुक्तम् ।।५।। 'अनवद्य'-कामादिपापव्यापारा- प्ररूपकम् ॥६॥ एवंभूतं मूत्रं सर्वज्ञभापितम् । इमे पड़ गुणाः पूर्वोक्तेप्वप्टसु गुणे- घन्तर्भूताः सन्ति, तथाहि-अल्पाक्षरस्य विश्वतोमुखस्य च मिते समावेशः, अस. न्दिग्धानवद्यास्तोमानां च निर्दोपेऽन्तर्भावः । एवं मूत्रानुगमे समस्तदोपवनिते लक्षणयुक्ते सूत्रे उच्चारिते सति स्वसमयगत- जीवाद्यर्थमतिपादकस्य स्वसमयपदस्य ज्ञानं भवति तथा परसमयगत-प्रकृतीश्व- राद्यर्थपतिपादकस्य परसमयपदस्य ज्ञानं भवति । अनयोरेव मध्ये परसमयपदं जैसे "धम्मोमंगलमुकिट्ठ" यह सूत्र है । इस सूत्र में चारों ही अनुयोग का व्याख्यान है ॥ ४॥ जिस सूत्र में चकार, वकार आदि निरर्थक शब्दों का प्रयोग नहीं किया जाता है वह सूत्र "अस्तोम" गुण वाला माना गया है ॥५॥ जिस स्त्र द्वारा कामादिक व्यापारों की प्ररूपणा नहीं की जाती है वह सूत्र "अनवद्य" गुण संपन्न है॥६॥ सूत्र इसी प्रकार का होना चाहिये, इससे विपरीत नहीं, ऐसा प्रभु का आदेश है। ये छह गुण पूर्वोक्त अष्टगुणों में अन्तर्भूत समझना चाहिये । अल्पाक्षर एवं विश्वतोमुख, इन दो गुणों का अन्तर्भाव “मित" इस गुण में तथा असंदिग्ध, अनवद्य एवं अस्तोभइन गुणों का अन्तर्भाव "निर्दोप" इस गुण में हुआ है। इस प्रकार समस्तदोपवर्जित, एवं लक्षणयुक्त सूत्र के उच्चारित होने पर जीवादिक अर्थ के प्रतिपादक स्वसमय-पद् का ज्ञान तथा पर समयानुसार प्रकृति ईश्वर आदिक अर्थ के प्रतिपादक परसमय-पद् का २म-"धम्मो मंगलमुक्किट्ठं" આ સૂત્ર છે આમાં ચારે અનુયોગ ને વ્યાખ્યાન છે. ચકાર, વકાર આદિ વ્યાખ્યાન છે આદિ નિરર્થક શબ્દ પ્રયોગ નથી કરવામાં આવે તે સૂત્ર અસ્તભ ગુણવાળા મનાયેલ છે. (૫) જે સૂત્રદ્વાર કામાદિક વ્યાપારની પ્રરૂપણ કરવામાં નથી આવતી તે સૂત્ર અનવદ્ય ગુણસંપન્ન છે. (૬)સૂત્ર આવા પ્રકારનું હોવું જોઈએ એનાથી વિપરીત નહીં એ પ્રભુને આદેશ છે. આ છ ગુણ પૂર્વોક્ત આઠ ગુણમાં અન્તર્ભત સમજવા જોઈએ. અ૫ાક્ષર તેમજ વિશ્વતોમુખ આ બે ગુણેને અન્તર્ભાવ “મિત” આ ગુણમાં તથા અસંદિધ, અનવદ્ય અને અસ્તંભ ગુણેને અન્તર્ભાવ “નિર્દોષ” આ ગુણમાં થયેલ છે. આ પ્રકાર સમસ્ત દેષ વત, અને લક્ષણયુક્ત સૂત્રના ઉચ્ચારિત હોવાથી જીવાદિક અર્થના પ્રતિપાદક સ્વસમય પદનું જ્ઞાન તથા પર સમયાનુ- સાર પ્રકૃતિ, ઈશ્વર આદિક અર્થને પ્રતિપાદક પરસમયપદનું જ્ઞાન થાય છે.

·, १५८ उत्ताध्ययनसूत्र केचित्तु सूत्रस्य पद गुणान् वदन्ति । तद् यथा-- अप्पक्खरमसंदिदं, सारखं विस्सभोमुई । अत्योभमणवज्ज च, मुत्तं सवण्णुभासियं ॥१॥ छाया-अल्पाक्षरमसंदिग्धं, सारवृद् विश्वतोमुखम् । अस्तोभमनवा च, सूत्रं सर्वसभापितम् ॥१॥ व्याख्या-'अल्पाक्षरम् ' मिताक्षरं, यथा सामायिकसूत्रम् ॥१॥ असंदिग्धम्-सैन्धवशब्दवद् यल्लपण-बसन-तुरगायनेकार्थसंशयकारि न भवति, यथा-अहिंसा ॥२॥ सारवत्वं च पूर्ववत् ।।३।। 'विश्वतोमुख' प्रतिमूत्रं चरणानुयोगा- धनुयोगचतुष्टयव्याख्यातमम् , यथा-'धम्मोमंगल मुकिद्वं' इत्यादि श्लोके ॥ ६॥ वर्णादिक का जिसमें नियत परिमाण होता है वह मित गुण है ॥७॥ एवं कर्णमनोहर जो होता है वह मधुर गुण संयुक्त सूत्र माना जाता है ॥ ८॥ किन्हीं २ के मतानुसार सूत्र के ६ गुण भी माने गये हैं-वे ये हैं- अल्पाक्षर १, असंदिग्ध २, सारयुक्त ३, विश्वतोमुख ४, अस्तोभ५, अनवद्य ६ । इनमें मित अक्षर जिसमें हो वह अल्पाक्षर गुण है, यह "अल्पाक्षर" प्रथम गुण है । जैसे सामायिक सूत्र ॥१॥ सैन्धव शब्द की तरह जो लवण, वसन, तुरग आदि अनेक अर्थों के बोध का संशय- जनक नहीं हो वह "असंदिग्ध" गुण है । जैसे अहिंसा शब्द ॥२॥ भूमि शब्द के समान अनेक पर्यायों से युक्त जो सूत्र वह तीसरा गुण वाला है ॥३॥ प्रत्येक सूत्र चरणानुयोगादिक अनुयोग- चतुष्टय से युक्त है वह "विश्वतोमुख " गुणवाला सूत्र माना जाता है । વર્ણાદિકનું જેમાં નિયત પરિમાણ હોય છે તે મિતગુણ છે. (૭) જે કઈ મનહર હોય છે તે મધુરગુણ સંયુક્ત સૂત્ર માનવામાં આવે છે. (૯) કેઈ કેઈને મત અનુસાર સત્રના છ ગુણ પણ માનવામાં આવ્યા છે તે પ્રમાણે છે – અપાક્ષર ૧ અસંદિગ્ધ ૨ સારયુકત ૩ વિશ્વમુખ ૪ અસ્તભ ૫ અનવઘ ૬ આમાં મિત અક્ષર જેમાં હોય તે અ૫ાક્ષર ગુણ છે, આ “અલ્પાક્ષર” પ્રથમ ગુણ છે, જેમાં સામાયિક સૂત્ર (૧) સૈન્ધવ શબ્દની માફક લવણ, વસન, તુરગ 'આદિ અનેક અર્થોના બેલ જેમાં સંશયજનક ન હોય તે “અસંદિગ્ધ” ગુણ છે. જેમ અહિંસા શબ્દ (૨) ભૂમિ શબ્દની માફક અનેક પર્યાએથી યુકત જે સૂત્ર હેય ते " सारवत् ' alon गुगुवास छ. (3) प्रत्ये४ सूत्र यरानुयोग अनुयोग ચતુષ્ટયથી યુક્ત છે તે જ विश्वतोमुख " शुशुपाणा सूत्र भानामा . । सारवत्" ·प्रियदर्शिनी टोका अ० १ गा. २३ सूत्रमेदाः सूत्रोचारणविधिश्च " मुयनाणे दुविहे पण्णत्ते, तं जहा-अंगपविढे चेव, अंगवाहिरे चे"। स्था०२ठा०१ अद्गप्रविष्टं द्वादशभेदम्-आचारादिभेदात् , तत्र दृष्टिवादवजे सर्व कालिकम् , दृष्टिवादसूत्रं तूकालिकम् । तत्र यद् दिवसस्य प्रथमपश्चिमपौरुपीद्वये रात्रेच प्रथमपथिमपोरुपीद्वय एव पठ्यते, तत् कालिकम् । यत्तु कालबेलावनं पठ्यते तदुत्कालिकम् । अङ्गवाह्य द्विविधम् , आवश्यकं, तद् व्यतिरिक्तं च । वत्रावश्यक मुत्कालिक, तच-पइविधम्-सामायिकं १, चतुर्विशतिस्तवः २, वन्दनकं ३, प्रतिक्रमणं ४, कायोत्सर्गः दे, प्रत्याख्यानं ६ च । अव सूत्र भेदनाम के पांचवा द्वार कहते हैं- यह कहा ही जा चुका है कि मूत्र का दूसरा नाम श्रुतज्ञान भी है, अतः यह मूलभेद की अपेक्षा से दो भेदवाला है-१ अङ्गप्रविष्ट २ अंग- बाह्य । कहा भी है-"सुयणाणे दुविहे पपगत्ते तं जहा-अंगपविढे चेव अंगवाहिरे चेव" इनमें अंगप्रविष्ट श्रुतज्ञान के १२ भेद हैं-आचारांग से लेकर दृष्टिवाद तक । उनमें दृष्टिवाद को छोड़कर बाकी सब कालिक हैं। दृष्टिवाद उत्कालिक है । जो सूत्र दिवस के पथम पश्चिम पौरुपीदय में तथा रात्रि के प्रथम पश्चिम पौरुपीदय में ही पढा जाता है वह सूत्र कालिक जानना चाहिये । जो सूत्र अकाल के समय को छोड़ कर पढ़ा जाता है वह उत्कालिक है । अंगवाह्य श्रुतज्ञान भी आवश्यक एवं तद्व्य- तिरिक्त के भेद से दो प्रकार का है । इनमें आवश्यक सूत्र उत्कालिक है, और वह ६ प्रकार का है जैसे-सामायिक १, चतुर्विशतिस्तव २, चन्दनक ३, प्रतिक्रमण ४, कायोत्सर्ग ५, एवं प्रत्याख्यान ६। कालिक, उत्कालिक के भेद હવે સૂત્રભેદ નામનું પાંચમું દ્વાર કહે છે – એ કહેવાઈ ગયું છે કે, સૂત્રનું બીજું નામ શ્રુતજ્ઞાન પણ છે. આથી તે મૂળ ભેદની અપેક્ષાએ બે ભેદવાળું છે અંગ પ્રવિણ ને ૧ આંગબાહ્ય ૨. કહ્યું પણ छ । सुयणाणे दुविहे पण्णत्ते तं जहा-अंगपवितु चेव अंगबाहिरे चैव तेमा मग પ્રવિષ્ટ શ્રુતજ્ઞાનના ૧૨ ભેદ છે. આચારાંગથી લઈને દીવાદ સુધી. એમાં દહીવાદને છેડીને બાકી બધા કાલીક છે. દીવાદ ઉત્કાલિક છે, જે સૂત્ર દિવસના પ્રથમ અને પશ્ચિમ બે રૂષીમાં તથા રાત્રીના પ્રથમ અને પશ્ચિમ બે પૌરૂષીમાંજ વાંચી શકાય છે, તે સૂવને કાલીક જાણવાં જોઈએ. જે સૂત્રને અકાલના સમયને છડી વાંચી શકાય છે તે ઉત્કાલિક છે. અંગબાહ્ય શ્રુતજ્ઞાન પણ આવશ્યક અને તદ્દવ્ય- તિરિક્તના ભેદથી બે પ્રકારે છે. એમાં આવશ્યક સૂત્ર ઉત્કાલિક છે, અને તે છ प्रानु छ, म सामयि १, यतुशितिरत१२, वन४ 3, प्रतिभा ४, उ० २१ ·- . ।।" उचराभ्ययनसूत्रे कुवासनाजनकत्वाद् बन्धपदम्, स्वसमयपदे तु-सद्बोधकारणस्वान्मोक्षपद- मिति बोध्यम् । इति रतीयं द्वारम्। अर्थ मूत्रपर्यायनामकं चतुर्थ द्वारम् :- मुयसुत्तगंथसिद्धं-त, सासणे आण ययण उचएसो । पाणवणा मा गमइय, एगहा पज्जवा मुत्ते ॥ १ ॥ श्रुतम् , सूत्रम् , ग्रन्थः, सिद्धान्तः, शासनम् , आशा, वचनम् , उपदेशः, मज्ञापना, आगमः, इति दश पर्यायाः एकार्थी। ॥ इति चतुर्थ द्वारम् अथ सूत्र भेद नामकं पञ्चमं द्वारम्. सूत्रं नाम श्रुतज्ञानमित्युक्तम्, तत् खलु मूलभेदापेक्षया द्विभेदम् , अङ्गप्रवि- एम् , अङ्गवाह्य च । तथा चोक्तम्- ज्ञान होता है। कुवासना का जनक होने से परसमयपद यन्धपद है एवं सबोध का कारण होने से स्वसमय-पद मोक्षपद है ।। । इस प्रकार तीसरा दार सम्पूर्ण हुआ ॥ ३ ॥ अब चौथा द्वार कहते हैं- श्रुत, सूत्र, ग्रन्थ, सिद्धान्त, शासन, आज्ञा, वचन, उपदेश, प्रज्ञापना आगम, ये सब मूत्र के पर्यायवाची शब्द-नामान्तर हैं- कहा भी है-"सुयसुत्तगंथसिद्धत सासणे आण वयण उवएसो। पण्णवणा-मागम इय, एगट्ठा पज्जवा सुत्ते.॥१॥ ॥ चौथा द्वार संपूर्ण ॥४॥ કુવાસનાના જનક હોવાથી પરસમયપદ બધ પદ છે અને સાધના કારણ રૂપ હેવાથી સ્વસમયપદ મોક્ષપદ છે. આ પ્રકારથી ત્રીજું દ્વાર સંપૂર્ણ થયું. હવે સૂત્રભેદ નામનું એથું દ્વાર કહે છે – श्रुत, सूत्र, अन्थ, dिaid, साशन, माज्ञी, क्यन, पहेश, प्रज्ञाना, આગમ, આ બધા સૂત્રના પર્યાયવાચી શબ્દ-નામાન્તર છે, કહ્યું પણ છે- सुयसुत्तगंथसिद्धत, सासणे आण वयण उवएसो । पण्णवणा-मागम इय पगठा पज्जवा सुत्चे ॥ १॥ છે ચોથું દ્વાર સંપૂર્ણ છે ·- प्रियदर्शिनी टीका अ० १ गा. २३ सूत्रोचारविधिः किचिदर्थविशेपं जानाति, यदा तु गुरुणाऽर्थेन सह सूत्रं प्रबोधितं भवति, तदा शिष्यस्तदन्तर्गतानां सर्वेषां भावानां ज्ञाता भवति, यथा स एव कलाभिज्ञः पुरुषः प्रबोधितः सन सर्वासां कलानां ज्ञाता भवति, अतः सूत्रं गुरुसंनिधानं विना प्रसुप्त- समं भवति, तस्मात् सूत्रं गुरुसंनिधौ श्रुत्वा पठनीयम् । किंच-गुरुसंनिधानाभावे सूत्रोच्चारणं स्खलितादिदोपदुष्टं स्यात् । तथा सति प्रायश्चित्तम् , अज्ञानं, मिथ्यात्वं, आत्मविराधना, संयमविराधनादयो दोपा भवन्ति तस्माद् गुरुसंनिधौ सूत्रमुच्चारणीयम् । सूत्र का अर्थ यदि ज्ञात न हो तो पढने वाला व्यक्ति उसके महत्व को नहीं जान सकता है। जिस समय शिष्य गुरु महाराज के पास अर्थ- सहित सूत्र का अध्ययन करता है, अथवा गुरु महाराज शिष्य को अर्थ- सहित भूत्र पढा देते हैं उस समय शिष्य उसके अन्तर्गत समस्त भावों का ज्ञाता हो जाता है। जिस प्रकार ७२ कला के जानने वाला पुरुप जगने पर समस्त कलाओं का ज्ञाता होता है । इसलिये सूत्र गुरु महा- राज के समीप सुनकर ही पढ़ना चाहिये, क्यों कि विना गुरु महाराज के पठित सूत्र कलानिपुण सोया हुआ पुरुप जैसा माना जाता है, पढ़ने वाले को उससे अर्थविशेष की प्राप्ति नहीं हो सकती है। किश्च-गुरुमुखसे यदि सूत्र का अध्ययन न किया जाय तो सूत्र के यथावत् उच्चारण करने में स्खलना आदि दोपों का सद्भाव हो सकता है। इससे अध्ययन करने वालों को लाभ के स्थान में प्रायश्चित्त का भागी होना पड़ता है । अज्ञान, मिथ्यात्व, आत्मविराधना एवं संयम की विरा- धना आदि दोपों का भाजन भी बनना पड़ता है। इसलिये गुरु महाराज के વ્યક્તિ તેના મહત્વને જાણી શકતા નથી. જે સમયે શિષ્ય ગુરુમહારાજની પાસે અર્થ સહિત સૂત્રનું અધ્યયન કરે છે અથવા ગુરુ મહારાજ શિષ્યને અર્થ સહિત સૂત્ર ભણાવી દે છે, તે સમયે શિષ્ય તેના અંતર્ગત સમસ્ત ભાવને જ્ઞાતા બની જાય છે. જે પ્રકારે ૭૨ કળાને જાણવાવાળા પુરુષ જાગવાથી સમસ્ત કળાઓના જ્ઞાતા બને છે. આ માટે સૂત્ર ગુરુ મહારાજની સમીપ સાંભળીને ભણવું જોઈએ. કેમ કે ગુરુ મહારાજ વગર ભણવામાં આવેલ સૂત્ર કળા નિપૂર્ણ સુતેલા પુરૂષ જેવું માનવામાં આવે છે. ભણવાવાળાને એનાથી અથવિશેષની પ્રાપ્તિ થતી નથી. કિંચ ફરી–ગુરુ મુખથી સૂત્રનું અધ્યયન કદાચ ન કરવામાં આવે છે, સૂત્રનું યથાવત્ ઉચ્ચારણ કરવામાં ખૂલના આદિ દેને સદ્ભાવ બને છે. એથી અધ્યયન કરવાવાળાએ લાભના સ્થાનમાં પ્રાયશ્ચિત્તને ભાગી બનવું પડે છે, અજ્ઞાન, મિથ્યાત્વ, આત્મવિરાધના અને સંયમની વિરાધના આદિ દેવોના ભાજન ·. उत्तराध्ययन आवश्यकव्यतिरिक्तं द्विविधम्-कालिकम् , उत्कालिकं च। तत्र-जम्बूद्वीपप्रज्ञप्ति- चन्द्रप्रज्ञप्तिनिरयावलिकादीनि च पञ्च सूत्राणीति सप्तोपाङ्गानि, व्यवहारादीनि चत्वारि छेदमूत्राणि, मूलसूत्रेषु-उत्तराध्ययनं, समुत्यानसतं च । एतत् सबै कालिकम् । उत्कालिकं तु दशवैकालिकम्त्रं नन्दीसत्रम् , अनुयोगद्वारसूत्रं च-एतत्त्रयं मूलमूत्रम् । औपपातिकं राजप्रश्नीयं जीवाभिगमः प्रज्ञापना सूर्यप्रज्ञप्तिरिति पञ्चोपाङ्गानि च । ॥ इति पञ्चमद्वारम् ॥ अथ सूत्रोच्चारणविधिनामकं पष्ठं द्वारम्- सुविनीतेन शिष्येण सूत्रं गुरुसंनिधौ ग्रहीतव्यम् । यथा-द्वासप्ततिकलापण्डितो मनुष्यः प्रसुप्तः सन् तासां कलानां न किंचित् जानाति, एवमर्थेनाबोधिते सूत्रे न से तद्व्यतिरिक्त दो प्रकार का है। जम्बुद्धीपप्रज्ञप्ति, चन्द्रप्रज्ञप्ति और निर- यावलिका आदि पाच सूत्र-ये सातों उपांग, व्यवहार आदिक चार छेद सूत्र, मूलसूत्रों में उत्तराध्ययन, और समुत्थानसूत्र, ये सब कालिक है । दशवकालिक, नन्दीसूत्र और अनुयोगद्वार ये तीनों मूलसूत्र, तथा- औपपातिक, राजप्रश्नीय, जीवाभिगम, प्रज्ञापना और सूर्यप्रज्ञप्ति ये पाँचों उपांग उत्कालिक हैं। ॥ पांचवा द्वार संपूर्ण ॥ अब छटे द्वार में सूत्र के उच्चारण की विधि कहते हैं- सुविनीत शिष्य को सूत्र का अध्ययन गुरु महाराज के समीप करना चाहिये । जिस प्रकार ७२ कलाओं का ज्ञाता मनुष्य प्रसुप्त अवस्था में उन कलाओं के अर्थविशेष को नही जानता है, उसी प्रकार કાયોત્સર્ગ પ, અને પ્રત્યાખ્યાન ૬. કાલિક, ઉકાલિકના ભેદથી તદ્રવ્યતિરિક્ત બે પ્રકારે છે. જમ્મુદ્ધિપપ્રજ્ઞપ્તિ, ચંદ્રપ્રજ્ઞપ્તિ અને નિરયાવલિકા આદિ પાંચ તથા વ્યવહારઆદિક ચાર સૂત્ર-એ સાતે ઉપાંગ, વ્યવહાર આદિક ચાર છેદ સુત્ર, મૂળસૂત્રોમાં ઉત્તરાધ્યયન અને સમુત્યાન સૂત્ર એ બધાં કાલિક છે. દશવૈકાલિક નંદિસૂત્ર અને અનુગદ્વાર આ ત્રણે મૂળસૂત્ર તથા-પાતિક, રાજપ્રશ્નીય, જીવાભિગમ, પ્રજ્ઞાપના અને સૂર્યપ્રજ્ઞપ્તિ આ પાંચે ઉપાંગ ઉત્કાલિક છે. છે પાંચમું દ્વાર સંપૂર્ણ હવે છઠ્ઠા દ્વારમાં સૂત્રના ઉચ્ચારણની વિધિ કહે છે– સુવિનીત શિષ્ય સૂત્રનું અધ્યયન ગુરુ મહારાજની સમીપ કરવું જોઈએ, જે પ્રકાર ૭૨ કળાઓને જ્ઞાતા મનુષ્ય પ્રસુપ્ત અવસ્થામાં એ કળાઓના અર્થ વિશેષને નથી જાણતા એ જ રીતે સૂત્રને અર્થે જ જાણેલ ન હોય તે વાંચનાર - ·- प्रियदर्शिनी टीका म०१ गा. २३ सूत्रोच्चारणदोषाः १६५ अत्र न ज्ञायते सकलसाधारणश्रोतभिः, यदिदं कालिकमुत्कालिकं वा । यथा वा-सामायिकपदे दशवकालिकोत्तराध्यनमभृतीनामनेकानि पदानि मीलयति । ३ व्याविद्वाक्षरम्-व्याविद्धाक्षरं, विपर्यस्तरत्नमालागतरत्नानीव विद्धानि विपर्यस्तान्यक्षराणि यत्र तत् । यथा-'धम्मो मंगल' इत्यत्र 'लगमम्मोध' इत्युच्चारणम्। ४ हीनाक्षरम्-अक्षरहीनम् । यथा-'नमो अरिहंताणं' इत्यत्र 'नमो अरिहंता' इत्युच्चारणम् । ५ अधिकाक्षरं-स्वयुद्धधाधिकाक्षरयोजनं यत्र तत् । यथा-'धम्मो मंगल मुकि' अत्र-'धम्मो मंगलमुक्टुिं नरंग' इत्युच्चारणम् । हीनाक्षरे अधिकाक्षरे वा सर्वसाधारण श्रोताजन यह नहीं समझ सकते कि यह कालिक है अथवा उत्कालिक है । अथवा-जो उच्चारण सामायिक पद में दशका- लिक उत्तराध्ययन आदिके अनेक पदों को मिला देता है वहां पर भी यह दोप होता है ।॥ २॥ व्याविद्वाक्षरम्-जिस उच्चारण में उल्टे उलटे कर अक्षर योले जावें वहां व्याविद्धाक्षर नामका दोप होता है-जैसे- धम्मो मंगलं ऐसा न बोलकर "लंगमंम्मोध" ऐसा उच्चारण करना ॥३॥ हीनाक्षरम्-जैसा सूत्र हो वैसा उच्चारण न करना-हीनाक्षर दोप है। जैसे-"णमोअरिहंताण" की जगह "णमो अरिहंता" ऐसाबोलना ॥४॥ अधिकाक्षर-जिस उच्चारण में अधिक अक्षर उच्चरित हों वहां अधि- काक्षर नामका दोप जानना चाहिये, जैसे-धम्मो मंगलमुफिट" बोलते समय धम्मो मंगलमुकिट्ठ नरगं" ऐसा अधिक "नरगं" अक्षर का उच्चारण करना । हीनाक्षर एवं अधिकाक्षर, ये दोनों दोप उच्चारण के સર્વ સાધારણ શ્રોતાજન એ નથી સમજી શક્તા કે, આ કાલિક છે કે ઉત્કાલીક છે. જે ઉચ્ચારણ સામાયિક પદમાં દસ વૈકાલિક ઉત્તરાધ્યયન આદિના અનેક પદોને મેળવી દે છે ત્યાં પણ આ દોષ થાય છે. (૨) (૨) વ્યાવિદાક્ષરમૂજે ઉચ્ચારણમાં ઉલટાવી ઉલ્ટાવીને અક્ષર દેલવામાં આવે ત્યાં “વ્યાવિદ્ધાક્ષર” નામને દેષ બને છે. જેમ ધmોમારું એવું ન બેલીને लंगमम्मोध से अश्यार ४२. (૩) હીનાક્ષરમૂ–જેવાં સૂત્ર હોય તે પ્રમાણે ઉચ્ચારણ ન કરવું અર્થાત્ माछा अक्षराथी स्यार ४२-IA'५ छ, भ-"मो अरिहंताण" नीया " णमो अरिहंता" मेमोर. (૪) અધિકાક્ષર–જે ઉચ્ચારણુમાં વધુ અક્ષર ઉચ્ચારવામાં આવે ત્યાં मधि४ाक्षर नामना ५ anyata. म “धम्मो मंगल मुछिट्ठ मालती मते "धम्मो मंगल मुकि नरगं" म “नरगं" मा याराना અક્ષરનું ઉચ્ચારણ કરવું. હીનાક્ષર અને અધિકાક્ષર આ બંને દેવ ઉચ્ચારણમાં ·. उत्तराध्ययनसूत्रे अथोच्चारणदोपाः स्खलितादयो दश मोच्यन्ते-स्खलितम् १, मिलितम् २, व्याविद्धाक्षरम् ३, हीनाक्षरम् ४, अधिकाक्षरम् ५, व्यत्यानेडितम् ६, अपरिपूर्णम् ७, अपरिपूर्णघोपम् ८, अकण्ठोष्टविममुक्तं ९, अगुरुवाचनोपगतम् १०, इति । तत्र- १ स्खलितम् -यद् अन्तराऽन्तरा आलापकान मुञ्चति, यथा-"अहिंसा" "देवा वि तं नमसंति"। २ मिलितम्-यद् अन्यस्यान्यस्योद्देशकस्याध्ययनस्य वा आलापकान एकत्र मीलयति 'सर्व जिनवचनम् ' इति कृत्या, यथा-" सम्वे पाणा पियाउया " ( सर्वे प्राणाः प्रियायुष्काः) (आचा. १ श्रु. २ अ. ३ उ.) " सव्वे जीवा वि इच्छंवि जीविउँ न मरिजिउं" (सर्वे जीवा अपि इच्छन्ति जीवितुं न मर्तुम् दश वै. ६अ.. समीप ही सूत्र का अध्ययन या उसका उच्चारण करना सीखना चाहिये। उच्चारण के कितने दोप हैं यह अव प्रकट किया जाता है-स्खलित १, मिलित २, व्याविद्वाक्षर ३, होनाक्षर ४, अधिकाक्षर ५, व्यत्यानेडित ६, अपरिपूर्ण ७, अपरिपूर्णघोप ८, अकण्ठोष्ठविप्रमुक्त ९, एवं अगुरुवाच- नोपगत १०,ये १० दोपउच्चारण संबंधी हैं।स्खलित-यीचर में रुक २ कर सूत्र का बोलना यह स्खलित दोप है, जैसे-अहिंसा, देवा वितं नमसंति इत्यादि ॥१॥मिलित-जहां अन्य २ उद्देशक अथवा अध्ययन के आलापकों को एकत्र मिला दिया जाता है वहां मिलित दोप होता है; जैसे-"सर्व जिनवचनं" ऐसा ख्यालकर “सव्वे पाणा पियाउया""सवे जीवा वि इच्छंति जीविउं न मरिजि" इन सब को एक साथ ही बोल देना। इन सब के एक साथ बोलने में मिलित दोप इसलिये आता है कि પણુ બનવું પડે છે. માટે ગુરુ મહારાજ સમીપજ સૂત્રનું અધ્યયન અગર તેનું ઉચ્ચારણ કરવું–શીખવું જોઈએ ઉચ્ચારના કેટલા દેલ છે તે હવે પ્રગટ કરવામાં माछे. (१) मलित,(२) भिलित, (3) व्याविद्धाक्षर, (४) डीनाक्षर, (५) अधिst. २२,(९) व्यत्याति, (७) मपरिपूर्ण, (PARधाप, (६) A31०8विप्रभुत, અને (૧૦) અગુરુવાચને પગત આ દસ દે ઉચ્ચારણ સંબંધી છે. ખલિત-વચમાં વચમાં રોકાઈને સૂત્રનું બોલવું તે ખલિત દેવ છે. रेभ--अहिंसा देवा वि तं नम संति त्या ! (१) भिलित-या अन्य सन्य ઉદ્દેશક અથવા અધ્યયનના આલાપને એકત્ર મેળવી અપાય છે ત્યાં મિલિત દોષ थाय छ रेभ " सर्व जिन वचनं " वो याद ४३ “सव्वे पाणा पिआ- उगा सम्वे जीवा वि इच्छंति जीविडं न मरिज्जि मा मधान साये. બેલવું. આ બધાને એક સાથે બોલવામાં મિલિત દોષ એ માટે આવે છે કે, ·. नयपदेशप्रयदर्शिनी टोका भ0 1 गा. २३ सूमोशारणदोपाः १६७ द्रव्यभावतो व्यत्यानेडितं सूत्रे कुर्वतोऽयस्य विसंवादः इत्यादि विवक्षा मागिव, यया दीक्षा निरधिका। ७ अपरिपूर्ण-मात्राभिः, पदै श्चरणै विन्दुभि वर्णेश्च । मात्राभिरपरिपूर्ण 'धम्म मंगलमुफिट्ठ' । पदैरपरिपूर्ण-यया-" धम्मं उकिटं "। चरणैरपरिपूर्ण-यथा- धम्मो मंगलमुकिलु' इत्यादि गाथायां कमपि चरणं परित्यज्य पठनम् । विन्दु- भिरपरिपूर्ण-यथा 'धम्मो मगलमुफिदं " इति । वर्णैरपरिपूर्ण यथा-'धम्मो ल उकिडे' इत्यादि । मात्राभिः पदैवरणविन्दुभिवगैरपरिपूर्णे उच्चारित वदेव प्रायश्चित्तं त एव दोपाय भवन्ति । में व्यत्याडित कर देता है तब उसके अर्थ में स्वभावतः विसंवाद होने लगता है और इससे जो हानि होती है यह अधिकाक्षर तथा हीनाक्षर के दोप के स्वरूपनिरूपण में पता चुके हैं।॥६॥ अपरिपूर्ण-जहां मात्राओं से, पदों से, चरणों से, विन्दुओं से, वर्णों से अपरिपूर्णता होती है वहां अपरिपूर्ण दोप माना जाता है, जैसे “धम्मो मंगलमुक्किट" की जगह "धम्ममंगल किट्ठ" इस प्रकार " ओकार" की मात्रा हीन कर पढना । धम्म उकिट्ठं" ऐसा मंगलपद हीन कर पढना। किसी चरण को- पाद को-हीन कर पढना, किसी चिन्दु को हीन कर पढना, किसी वर्ण को हीन कर पढना सो क्रमशः मात्रा आदिकों से अपरिपूर्ण दोप माना गया है। इस प्रकार के उच्चारण करने पर एकतो आगम की आशातना होने से प्रायश्चित का भागी होना पड़ता है दूसरे विसंवादादि अनेक अनर्थ उत्पन्न हो जाते हैं। इससे जीव को मुक्ति का लाभ नहीं हो सकता है। तथा दीक्षा में निरर्थकता की प्रसक्ति का प्रसंग प्राप्त होता है ॥ ७॥ વિસંવાદ થવા લાગે છે અને એથી જે હાની થાય છે તે અધિકાક્ષર તથા હિનાક્ષરના દેવના નિરૂપણમાં બતાવવામાં આવેલ છે. (1) अपरिपूण न्यो भात्रामाथी हाथी, यसोथी, मि.माथी, વર્ણથી, અપરિપૂર્ણતા ય છે ત્યાં “અપરિપૂર્ણ”દોષ માનવામાં આવે છે. "धम्मो मंगल मुछिद्रं" नी या-ये धम्ममंगलमुक्किट्ठं मा रीते, ओकार"नी मात्रा हीन 30 पायg, "घम्म उक्किनें"मेम मगर ५६ हान ४ वाय, કેઈ વર્ણને હીન કરી વાંચવું તે મેશ માત્રા આદિથી અપરિપૂર્ણ દોષ માનવામાં આવેલ છે. આ પ્રકારનું ઉચ્ચારણ કરવાથી એક તે આગમની આશાતના થવાથી પ્રાયશ્ચિત્તના ભાગી થવું પડે છે બીજું વિસંવાદાદિ ઘણા અનર્થ ઉત્પન્ન થાય છે, આથી જીવને મુક્તિને લાભ મળી શકતું નથી. આથી દીક્ષામાં નિરર્થકતાની પ્રશક્તિને પ્રસંગ પ્રાપ્ત થાય છે.

·उचराध्ययसूत्रे " उच्चारिते सति-अर्थस्य विसंवादः, अर्थस्य विसंवाद चरणस्य विसंवादः, चरण- विसंवादान मोक्षः, मोक्षाभावे सर्वा दीक्षा निरथिका। ६ व्यत्यानेडितं-नाम अन्यान्पशास्त्रपल्लयविमिश्रणं, यथा-'सबभूयप्प- भूयस्स सम्मं भूयाई पासो । पिहियासवस्स दंतस्स, पावकम्मं न बंधई ।। अत्रेदमपि-घटते इति कृत्वा क्षिपति-अन्यशास्त्रवचनम्- श्रूयतां धर्मसर्वस्वं, श्रुत्वा चैवावधार्यताम् । आत्मनः प्रतिकूलानि, परेपां न समाचरेत् ।। इसलिये माने जाते हैं कि सूत्र में होनाक्षर अथवा अधिकाक्षर उच्चरित होने पर उसके अर्थ में विसंवाद (विपरीतता ) होता है। अर्थ में विसंवाद जहां हुआ कि चरण-आचार-चारित्र में भी विसंवाद होने लगता है। इससे मोक्ष का लाभ नहीं हो सकता । मोक्ष के अभाव में समस्त दीक्षा निरर्थक हो जाती है ॥५॥ व्यत्यानेडित-भिन्न २ शास्त्रों के पल्लव (अंश) का जिस उच्चारण में मिश्रण होता है वहां व्यत्यानेडित दोप माना जाता है। जैसे-"सत्यभूयप्पभूयस्स सम्मं भूयाई पासओ। पिहियासवस्स दंतस्स पावकम्मं न बंधइ" यहां यह भी घटित होता है ऐसा समझकर अन्य शास्त्र का वचन मिलाना, जैसे- "श्रूयतां धर्मसर्वस्वं, श्रुत्वा चैवावधार्यताम् ॥ आत्मनः प्रतिकूलानि, परेपां न समाचरेत् ॥१॥" महाभारत के इस वाक्य को मिश्रित करना। यह व्यत्ययानेडित दोष इसलिये माना गया है कि उच्चारण करने वाला द्रव्य एवं भाव से जब सूत्र એ માટે માનવામાં આવેલ છે કે સૂત્રમાં હીનાક્ષર અથવા અધિકાક્ષર ઉચ્ચારવાથી એના અર્થમાં વિસંવાદ થાય છે. વિપરીત અર્થમાં વિસંવાદ જ્યાં થયો કે, ચરણ-આચાર ચારિત્રમાં પણ વિસંવાદ થવા લાગે છે એથી મોક્ષને લાભ થઈ શકતું નથી. મોક્ષના અભાવથી સમસ્ત દીક્ષા નિરર્થક થઈ જાય છે. (૫) વ્યત્યાગ્રેડિત જુદા જુદા શાસ્ત્રોના પલ્લવનું જે ઉચ્ચારણમાં મિશ્રણ थाय छ त्यो " व्यत्यालित" होष भानवामी आवे छे. सभ सव्वभूयप्पभूयस्स सम्मं भूयाई पासओ" " पिहियासवस्स दंतस्स पावकम्म न बंधई " डिसे પણ ઘટિત થાય છે એમ સમજી બીજા શાસ્ત્રનું વચન મેળવવું જેમ- "श्रूयतां धर्म सर्वस्व श्रुत्वा चैवावधार्यतां ॥ आत्मनः प्रति कूलानि परेषां न समाचरेत् ॥१॥ વાસ્થને મેળવવું, આ "व्यत्ययारित" होष એ માટે માનવામાં આવેલ છે કે, ઉચ્ચારણ કરવાવાળા દ્રવ્ય અને ભાવથી જ્યારે સૂત્રમાં વ્યત્યાયાઍડિત થવાથી એના અર્થમાં સ્વભાવતઃ મહાભારતના આ ·. प्रियदर्शिनी टीका. अ२१ गा. २३ वाचनाद्वारम् ७ अथ वाचनानामकं सप्तमं द्वारम्- अथ वाचनाविधिरुच्यते-तत्रैवं वाचनाशब्दार्थः-याचयतीति वाचना-पाठना, शिप्याय मूत्रादिदानं । ननु वाचनायाः किं फलम् ? वाचनया जीवो निर्जरां जनयति श्रुतस्य चानाशातनायां प्रवर्तते, तत्र च प्रवर्तमानो जीवः श्रुवपदानरूपं वीर्यधर्ममवलम्बते, एवं तीर्थधर्ममाश्रयन् कृत्स्नकर्मक्षपणेन महानिर्जरावान् भवति । वतो मुक्तिमाप्त्या तस्य सर्वथा भवपर्यवसानं भवति। वाचनादानग्रहणविधिस्त्वेवम्- उपविसइ उवज्झाओ, सीसा विअरंति वंदणं तस्स । सो तेसि सन्चसमय, वायइ सामइयप्पमुहं ॥१॥ वाचना से जो विहीन होता है, अर्थात्-गुरुप्रदत्त वाचना से जो प्राप्त नहीं होता है वह अगुरुवाचनोपगत दोप है ॥१०॥ ॥ यह छट्ठा द्वार हुआ ॥ ६॥ सातवां वाचनादार कहते हैं- अप वाचना की विधि बतलाते हैं-शिष्य को सूत्रादिक का देना- पढाना यह वाचना है । सूत्र को वाचना से कर्मों की निर्जरा होती है तथा उसकी अनाशातना में प्रवृत्ति होती है । उस वाचना में लगा हुआ जीव श्रुतप्रदानरूप तीर्थधर्म का आधार होता है। तीर्थधर्म का आधार होने से वह जीव समस्त कर्मों के क्षपण से महानिर्जरावाला होता है। महानिर्जरावाला होने से मुक्ति की प्राप्ति द्वारा उसके सर्वथा भव का क्षय हो जाता है । वाचना के देने की एवं उसके ग्रहण करने की विधि इस प्रकार है- નાથી જે વિહિન હોય છે, અર્થાત–ગુરૂપ્રદત્ત વાચનાથી જે પ્રાપ્ત થયેલ નથી હોતુ. त અથર पायनापतष छे. (१०) આ છઠું દ્વાર થયું સાતમું વાચનાદ્વાર કહેવામાં આવે છે – હવે વાચનાની વિધિ બતાવવામાં આવે છે--શિષ્યને સૂત્રાદિક ભણાવવા- સમજાવવાં એ વાચના છે. સૂત્રની વાચનાથી કર્મોની નિર્જરા થાય છે, તથા તેના અનાશાતનાની પ્રવૃત્તિ થાય છે. એ વાચનામાં લાગેલ છવ શ્રુતપ્રદાનરૂપ તીર્થ ધર્મને આધાર બને છે, તીર્થ ધર્મના આધાર થવાથી તે જીવ સમસ્ત કોના ક્ષપણુથી મહાનિર્જરાવાળા થાય છે. મહાનિજેરાવાળા થવાથી મૂર્તિની પ્રાપ્તિ દ્વારા એને જીવન મરણના ફેરાને ભય મટી જાય છે. उ०२२ ·उत्तराभ्ययनसते - ८ अपरिपूर्णघोपम्-घोपरेवापरिपूर्ण नाक्षरादिभिः, घोपा-उदात्तादयः । तत्र-उच्चैरुदात्तः, नोचैरनुदानः, समाहारः स्वरितः। उच्चैःशन्देन यथा-" उप्प- न्नेइ वा विगमेइ वा, धुवेइ वा " इत्यादि । नीचैःशब्देन यथा-"जे भिक्खू वा भिक्खुणी वा" इत्यादि । अत्र घो पैरयुक्तमुच्चारणं कुर्वतस्तदेव मायवित्तं त एव च दोपाः। ९ अकण्ठोष्ठविप्रमुक्तम्-कण्ठोष्ठेन विनमुक्त-व्यक्त-सुस्पष्टं यन्न भवति, वालम्कभापितवदव्यक्तमित्यर्थः । १० अगुरुवाचनोपगतम् , गुरुपदत्तया वाचनया यन माप्तं तत् ।। ॥ इति पष्ठद्वारम् ॥ अपरिपूर्णघोप-घोपों से अर्थात्-उदात्तादिक स्वरों से-जोअपरिपूर्ण होता है वहां अपरिपूर्णघोप नाम का दोप आता है। जो ऊँचे स्वर से योला जाय उसका नाम उदात्त, नीचे स्वर से जो बोला जाय उसका नाम अनुदात्त, तथा जोन अधिक ऊँचे स्वर और न अधिक नीचे स्वर से किन्तु मध्यम स्वर से चोला जाय उसका नाम स्वरित है। जैसे-" उप्पन्नेह वा, विगमेह वा, धुवेइ था," इत्यादि ऊँचे स्वर से योले जाते हैं। नीचे स्वर से जैसे-"जे भिक्खू वा भिक्खुणी वा" इत्यादि सूत्र नीचे स्वर से बोला जाता है। इस को दोप इसलिये माना है कि घोषों से अयुक्त उच्चारण करने वाले को आगम की आशातनाजन्य दोप का भागी होने से प्रायश्चित्त का भागी होना पड़ता है ।। ८॥ अकण्ठोष्ठविप्रमुक्त- बालमूकादिक के बोलने की तरह जो उच्चारण व्यक्त-स्पष्ट नहीं होता है वह अकण्ठोष्ठविप्रमुक्त दोष है ॥९॥ अगुरुवाचनोपगतदोप-गुरुप्रदत्त (७) २४५रपूर्णधा५-धोषाधी-अर्थात् Stle: साथी-२ परि- પૂર્ણ હોય છે, ત્યાં અપરિપૂર્ણઘોષ નામનો દોષ લાગે છે, જે ઉંચા સ્વરથી બોલાય તેનું નામ ઉદાત્ત, નીચા સ્વરથી બોલાય એનું નામ અનુદાત્ત તથા જે ન તે ઘણું ઊંચા સ્વરથી કે ન તે ઘણું નીચા સ્વરથી પરંતુ મધ્યમ २१२थी मालाय मेनु नाम स्तरित छ. रेम-" उप्पन्नेइ वा, विगमेइ वा, धुवइबा, त्या या २१२थी मोसाय छे. नीया शपथाभ-"जेभिक्खू वा भिक्खुणी वा ઈત્યાદિ સુત્ર નીચા સ્વરથી બોલાય છે. આને દોષ એ માટે માનવામાં આવેલ છે કે, ષોથી અયુક્ત ઉચ્ચારણ કરવાવાળાએ આગમની આશાતના જંન્ય દોષના ભાગી બનવાથી પ્રાયશ્ચિતના ભાગી બનવું પડે છે. (૮) અકઠૌષ્ઠ વિપ્ર- મુક્તબલ મૂકાદિકના બેલવાની રીતે જે ઉચ્ચારણ સ્પષ્ટ વ્યક્ત થતું નથી તે અકઠોષ્ઠ વિપ્રમુક્ત દોષ છે. (૯) અગુરૂ વાચનેપગત દુષ–ગુરૂ પ્રદત્ત વાચ- ·प्रियदर्शिनी टीका. अ० १ गा. २३ वाचनाद्वारम् ७ २७ निद्रारूपे प्रमादे, अप्रतिलेखने दुष्पतिलेखनादौ च सकत् स्खलितस्य स्मा- रणा कर्तव्या भवति । यथा-" भो आयुष्मन् ! ममादो वर्जनीयः" इति पूर्वमेवा- स्माभिः कथितम् , अतः प्रमादं मा कुरु तपःसंयमं च समाराधय, इत्येपा स्मारणा । अथ प्रतिस्मारणा- पुनः पुनः सामाचार्यां प्रमादं कुर्वन् शिष्यः पुनर्गुरुणा वोधनीयः-"वत्स ! मा प्रमाद्यताम् , तपःसंपमाराधनं क्रियताम् "। इत्येपा प्रतिस्मारणा । इत्यमुक्तोऽपि यदि प्रमाद्यति, तदा दण्डना-लघुपायश्चित्तरूपा कर्तव्या । प्रतिलेखना नहीं करे अथवा दुप्प्रतिलेखना आदि करता है उस समय उसे स्मारणा वाचना देनी चाहिये, इसमें उसे यह समझाना चाहिये कि है आयुष्मन् ! तुम्हें यह पहिले पतला दिया गया है कि प्रमाद् वर्जनीय है। इसलिये इस बात का ख्याल करो, और प्रमाद का आसे- वन मत करो. तथा तप एवं संयम की अच्छी तरह आराधना करो, इसका नाम स्मारणा है । प्रतिस्मरणा वाचना शिष्य को उस समय दी जाती है जय शिष्य अपनी समाचारी में थार २ प्रमाद करता है । उस समय उसे यही समझाया जाता है कि हे वत्स! देखो यह प्रमाद ठीक नहीं है, इससे तप एवं संयम की आराधना ठीक २ नहीं होती है। तुम्हें बार बार यह समझा दिया गया है अतः इसका परित्याग कर तप एवं संयम की आराधना करो । इसी में आत्मा की भलाई है, इसका नामप्रतिस्मारणा है। अब दण्डना कहते है-इस प्रकार उपदेश, स्मारणा, ઉપદેશ છે. નિદ્રારૂપ પ્રમાદમાં પડેલ શિષ્ય જે પ્રતિલેખના ન કરે અથવા દુષ્પ- તિલેખના આદિ કરતે હોયતે એ સમયે એને મારા વાચના આપવી જોઈએ એમાં એને એ સમજાવવું જોઈએ કે આયુષ્યમન્ ! તમને એ પહેલું બતાવ- વામાં આવેલ છે કે, પ્રમાદ છેડવા યોગ્ય છે, જેથી એ વાતને ખ્યાલ કરે ને પ્રમાદને ખ્યાલ ન કરો, તથા તપ અને સંયમની સારી રીતે આરાધના કરે. આનું નામ સ્મારણા છે. પ્રતિસ્મારણે વાચના શિષ્યને તે સમયે આપવામાં આવે છે જ્યારે શિષ્ય પિતાની સામાચારીમાં વારંવાર પ્રમાદ્ધ કરે છે. તે સમયે તેને એવું સમજાવાય છે કે હે વત્સ જુઓ આ પ્રમાદ કર ઠીક નથી તેનાથી તપ અને સંયમની આરાધના સારી રીતે થતી નથી તમને વખતે વખત એ સમજાવવામાં આવેલ છે, માટે તેને પરિત્યાગ કરી સંયમ અને તપની આરા- ધના કરે. તેમાં આત્માની ભલાઈ છે, તેનું નામ પ્રતિ મારણા છે. હવે દંડના કહે છે આ પ્રકારને ઉપદેશ મારણા, પ્રતિમારણા રૂપ ત્રણ પ્રકા- ·८ १७० उत्तराभ्ययनसूत्रे छाया-उपविशति उपाध्यायः, शिष्या पितरन्ति वन्दनं तस्मै । स तेभ्यः सर्वसमयं, याचयति सामायिकप्रमुखम् ॥१॥ वाचना-त्रिविधा भवति-उपदेशः, स्मारणा, पतिस्मारणा च ।ये खल गृहीत- सामाचारीकाः शिष्यास्तेभ्य मूत्रार्यवाचना दातव्या । तेपां सामाचारीकरणे प्रमादं कुर्वतां क्रमेण उपदेशः, स्मारणा, प्रविस्मारणा च करणीया । तत्र गुरुस्वान् प्रति वदति-" मुनीनामेपा सामाचारी यन्निद्राविकथादयः प्रमादाः परिहर्वव्याः" एप उपदेशः। "उवविसइ उवज्झाओ, सीसा वियरंति बंदणं तस्स । सो तेसिं सव्वसमय, वायइ सामाइयप्पमुहं ॥ वाचना देने वाला उपाध्याय अपने आसन पर विराजमान जव हो जाय तय वाचना लेने वाला शिष्य सर्वप्रथम उन्हें चंदना करे । फिर याद में उनसे सामायिक आदि सर्व सूत्रों की चाचना लेवे । उपदेश १, स्मरणा २ एवं प्रति- स्मारणा ३ के भेद से वाचना ३ प्रकार की है। जिन शिष्यों ने सामा- चारी को ग्रहण कर लिया है उन शिष्यों को सूत्रार्थ की वाचना देना चाहिये। वे यदि सामाचारी के आचरण करने में प्रमाद करें तो गुरु का कर्तव्य है कि वे उन्हें क्रम से उपदेश, स्मारणा एवं प्रतिस्मारणा रूप वाचना दें। उसमें वे उसे यह समझा कि देखो यही मुनियों की सामाचारी-आचार है कि वे सर्वप्रथम निद्रा विकथा आदि प्रमादों को दूर करें। यह उपदेश हैं । निद्रारूप प्रमाद में पड़ा हुआ शिष्य यदि વાચના દેવાની અને તેને ગ્રહણ કરવાની વિધિ આ પ્રકારે છે– ज्वविसइ उवज्जाओ, सीसा विधरंति वंदणं वस्स । सो तेसिं सबसमयं वायइ सामाइयप्पमुई ।। વાચના આપવાવાળા ઉપાધ્યાય જ્યારે પિતાના આસન ઉપર બિરાજમાન થઈ જાય ત્યારે વાચના લેવાવાળા શિષ્ય સર્વ પ્રથમ એમને વંદના કરે અને પછી તેમની પાસેથી સામાયિક આદિ સર્વ સૂની વાચના લે. ઉપદેશ, સ્મારણુ અને પ્રતિ મારણ ના ત્રણે ભેદથી વાચના ત્રણ પ્રકારની છે. જે શિએ સમાચારીને ગ્રહણ કરી લીધેલ હોય તે શિષ્યને સૂત્રાર્થની વાચના દેવી જોઈએ. તે કદી સામાચારીનું આચરણ કરવામાં પ્રમાદ કરે તે ગુરૂનું કર્તવ્ય છે કે તે એને કમથી ઉપદેશે, સ્મારણ, અને પ્રતિ મારણ રૂપ વાચના આપે. એમાં તેઓ શિષ્યને એ સમજાવે કે, જુઓ આજ મુનિની સમા ચારી આચાર છે કે જે સર્વ પ્રથમ નિંદ્રા, વિકથા આદિ પ્રમાદોને દૂર રે આ ·प्रियदर्शिनी टीका. अ० १ गा. २३ वाचनाद्वारम् ७ २७ निद्रारूपे प्रमादे, अमतिलेखने दुपतिलेखनादौ च सकत् स्खलितस्य स्मा- रणा कर्तव्या भवति । यथा-" भो आयुष्मन् ! प्रमादो वर्जनीयः" इति पूर्वमेवा- स्माभिः कथितम् , अतः प्रमादं मा कुरु तपासंयमं च समाराधय, इत्येपा स्मारणा । अथ प्रतिस्मारणा- पुनः पुनः सामाचार्या प्रमादं कुर्वन् शिष्यः पुनर्गुरुणा वोधनीयः-"वत्स ! मा प्रमाद्यताम् , तपःसंयमाराधनं क्रियताम् "। इत्येपा प्रतिस्मारणा । इत्यमुक्तोऽपि यदि प्रमाद्यति, तदा दण्डना-लघुमायश्चित्तरूपा कर्तव्या । प्रतिलेखना नहीं करे अथवा दुष्प्रतिलेखना आदि करता है उस समय उसे स्मारणा वाचना देनी चाहिये, इसमें उसे यह समझाना चाहिये कि है आयुप्मन् ! तुम्हें यह पहिले यतला दिया गया है कि प्रमाद वर्जनीय है। इसलिये इस बात का ख्याल करो, और प्रमाद का आसे- चन मत करो. तथा तप एवं संयम की अच्छी तरह आराधना करो, इसका नाम स्मारणा है । प्रतिस्मरणा वाचना शिष्य को उस समय दी जाती है जय शिष्य अपनी समाचारी में चार २ प्रमाद करता है । उस समय उसे यही समझाया जाता है कि हे वत्स! देखो यह प्रमाद् ठीक नहीं है, इससे तप एवं संयम की आराधना ठीक २ नहीं होती है । तुम्हें चार चार यह समझा दिया गया है अतः इसका परित्याग कर तप एवं संयम की आराधना करो। इसी में आत्मा की भलाई है, इसका नाम प्रतिस्मारणा है। अब दण्डना कहते है-इस प्रकार उपदेश, स्मारणा, ઉપદેશ છે. નિદ્વારૂપ પ્રમાદમાં પડેલ શિષ્ય જે પ્રતિલેખના ન કરે અથવા દુષ્પ તિલેખના આદિ કરતે હોયતે એ સમયે એને મારણું વાચના આપવી જોઈએ એમાં એને એ સમજાવવું જોઈએ કે આયુષ્યમનું તમને એ પહેલું બતાવ- વામાં આવેલ છે કે, પ્રમાદ છોડવા યોગ્ય છે, જેથી એ વાતને ખ્યાલ કરે ને પ્રમાદને ખ્યાલ ન કરે, તથા તપ અને સંયમની સારી રીતે આરાધના કરે. આનું નામ મારણા છે. પ્રતિમારા વાચના શિષ્યને તે સમયે આપવામાં આવે છે જ્યારે શિષ્ય પિતાની સામાચારીમાં વારંવાર પ્રમાદ કરે છે. તે સમયે તેને એવું સમજાવાય છે કે હે વત્સ જુઓ આ પ્રમાદ કર ઠીક નથી તેનાથી તપ અને સંયમની આરાધના સારી રીતે થતી નથી તમને વખતે વખત એ સમજાવવામાં આવેલ છે, માટે તેને પરિત્યાગ કરી સંયમ અને તપની આરા- ધના કરે. તેમાં આત્માની ભલાઈ છે, તેનું નામ પ્રતિ સ્મારણા છે. હવે દંડના કહે છે–આ પ્રકારને ઉપદેશ મારણ, પ્રતિમારણા રૂપ ત્રણ પ્રકા- .

·१७२ उत्तराध्ययनसूत्रे ततोऽपि यदि प्रमाद्यति तर्हि मासलघुमायश्चित्तरूपा दण्डना कर्तव्या । इत्थं दण्डितोऽपि यदि प्रमादान विरमते तदा कुतुहमदृष्टान्तो वक्तव्यः । यथा--अतीत्र पिष्टं कुडम 'केसर' इति भापाप्रसिद्धं पापाणमिव कठोरं न भवति, भवान् महता प्रयासेन प्रतिनोद्यमानः कयं ममत्तः संवृत्तः । अत्र मासलघु दीयते । वारत्रयार्ध्वं यदि प्रमादवो न निवर्तते वदा निष्कासना कर्तव्या। अथासौं स्वयं परेण वा प्रज्ञापितः सन् पुनरागत्य प्रमादात् प्रतिनिवृत्तो वदति-भगवन् ! क्षमस्त्र मदीयमपराधनिकरम्बम् , न पुनरेवं करिष्यामीति । तदा गुरुरेवं चदेव-यथा प्रतिस्मारणारूप तीन प्रकार की वाचना के देने पर भी यदि शिष्य प्रमादपतित होता है, तो उसे एक मास का लघुप्रायश्चित्त देना चाहिये। उस समय उससे यह कहना चाहिये कि देखो केशर जव वार २ रगड़ कर पीसी जाती है तो वह भी पापाण जैसी कठोर नहीं रहती है किन्तु इकदम नरम पड़ जाती है परन्तु बड़े आश्चर्य की बात है कि तुम्हें बार २ समझाया जाता है फिर भी तुम प्रमाद को नहीं छोडते हो । क्या बात है पता नहीं पड़ता कि तुम प्रमादी क्यों बन रहे हो । आचार्य तथा अन्य मुनि द्वारा तीन वार समझाने पर भी यदि शिष्य प्रमाद से पीछे नहीं हटता है, उस समय उसे संघ से बाहर करने रूप दण्ड देना चाहिये । उस समय यदि दूसरों के द्वारा समझाये जाने पर अथवा अपनी गल्ती अपने आप स्वीकार करने पर यह ऐसा गुरु महाराज के समक्ष कहे कि हे गुरु महाराज! मेरे अभीतक के समस्त अपराध आप क्षमा करें, अब आगे ऐसा नहीं करने का भाव રની વાસ્ના દેવા છતાં પણ જે શિષ્ય પ્રમાદ વશ બને, તે તેને એક માસનું લઘુ પ્રાયશ્ચિત દેવું જોઈએ. તે સમયે તેને એવું કહેવું જોઈએ કે, કેશર ને વારંવાર ઘુંટાઈ છુટાઈને પીસવામાં આવે છે, તે પણ પત્થરની માફક કઠોર નહિં બનતાં વધુ ને વધુ નરમ બને છે. ઘણા જ આશ્ચર્યની વાત છે કે, તમને વારંવાર સમજાવવા છતાં પણ તમે પ્રમાદને છોડતા નથી. કયું કારણ છે તે સમજાતું નથી કે તમે તમારે પ્રમાદ છોડતા નથી. આચાર્ય તથા અન્ય મુનિ દ્વારા ત્રણવાર સમજાવ્યા છતાં પણ જે શિષ્ય પ્રમાદથી પાછા ન હટે તે તેને તે સમયે સંઘની બહાર કરવારૂપ દંડ દેવે જોઈએ. તે સમય કદાચ બીજાઓ દ્વારા સમજાવવાથી અથવા પિતાની ભૂલ પિતે જ સ્વીકારીને તે ગુરૂ મહારાજ સમક્ષ એવું કહે કે, હે ગુરુ મહારાજ! મારા આજ સુધીના બધા અપરાધ આપ માફ કરો, હવે આગળ હું આવું નહિં કરું. તે સમયે ·प्रियदर्शिनी टीका. अ० १ गा० २३ वाचनायां राजदष्टान्तः २७३ वाम्बूलपत्रं कुपितं न परित्यज्यते चेत् , तर्हि शेपाण्यपि पत्राणि तत् कोषयति । एवं त्वमपि स्वयं विनष्टो मम अन्यानपि साधून् विनाशयिष्यसीति कृत्वा निष्कासितोऽस्माभिः । संमति पुनरममत्तेन भवितव्यम् , मासगुरु च ते मायधित्तम् । अत्र राजदृष्टान्तो वर्णनीयः। कस्यचिद् राज्ञोऽक्षिरोगः संजातः । तत्रत्ययास्तचिकित्सां कर्तुमशक्ता अभूवन् । अन्यश्च कश्चिदागन्तुको वैद्यस्तत्रागत्याह-ममाक्षिगुटिकास्तु अक्षिरोगप्रश- मन्यः । ताभिरजितेपु अशिपु तीव्रतरा दुःसहा वेदना भवति । सा तु मुहूर्तमात्रम् । है, उस समय गुरु महाराज उससे ऐसा कहें कि देखो, पान सड़ जाने पर यदि बाहर निकाल कर न फेंक दिया जाय तो वह जैसे अन्य पानों को सड़ा कर विगाड़ देता है, उसी प्रकार तुम भी स्वयं विनष्ट होकर मेरे संघ के अन्य साधुओं को विनष्ट कर दोगे इस ख्याल से हम तुम्हें संघ से बाहर कर रहे हैं। यदि आगे ऐसा नहीं करोगे तो संघ में रख लिये जाते है । इसलिये जाओ १ मास का यह तुम्हें गुरु प्रायश्चित्त दिया जाता है। इस विपय में एक राजा का दृष्टान्त इस प्रकार है- किसी एक राजा को आंखों में रोग हो गया। नगर भर में जितने वैद्य थे उन सब ने खूब यत्नपूर्वक इलाज किया, परंतु उनके इलाज से राजा की आंखों का रोग शमित नहीं हुआ। एक समय वहां बाहर गांव का एक वैद्य आया। उसने नरेश के पास जाकर कहा कि महाराज! हमारे पास ऐसी गोलियां हैं जो आंखों में आंजने पर विलकुल रोग को नष्ट कर देती हैं। परन्तु उनके आंजने पर १ मुहूर्त तक बड़ी दुःसह ગુરુમહારાજ તેને એવું કહે કે જુઓ પાન સડી જવાથી બહાર કાઢી ફેંકી દેવામાં ન આવે તે તે જેમ બીજ પાનને સડાવી બગાડી દે છે. તે જ રીતે તમે પણ સ્વયં વિનિષ્ઠ બની મારા સંઘના બીજા સાધુઓને પણ વિનિષ્ટ બનાવી દેશે. આ ખ્યાલથી તમને સંઘથી બહાર કરવામાં આવે છે. કદાચ આગળ એવું નહીં કરે તે સંઘમાં રાખવામાં આવશે. આ માટે તમને એક મહિનાનું ગુરૂ પ્રાયશ્ચિત્ત આપવામાં આવે છે. આ વિષયમાં એક રાજાને દાખલે આ પ્રકારે છે– કોઈ એક રાજાની આંખમાં શગ થયો, શહેરમાં જેટલા વેદ હતા તે સઘળાથી ખૂબ પ્રયત્ન પુર્વક ઈલાજ કરવામાં આવ્યો પરંતુ તેઓના ઈલાજથી રાજાની આંખોને રોગ મટે નહીં. એક સમયે ત્યાં બહાર ગામને એક વૈદ્ય આ તેણે રાજાની પાસે પહોંચી કહ્યું કે, મહારાજ! મારી પાસે એવી ગોળીઓ છે, જે આંખમાં આંજવાથી રોગને બીલકુલ મટાડે છે પરંતુ તેને આંજવાથી ·- उत्तराभ्ययनस्त्रे यदि वेदनायां सत्यां मां माणदण्डं क कर्मचारिभ्य आज्ञा न ददासि, तईि सवा- क्षिणी अअयामि । राशा कथितम्-नाई तय माणदण्डं कर्तुमाज्ञापयिप्यामि । तदा राज्ञोऽक्ष्णोरञ्जनं वैद्यः कृतवान् । अअिवयोरक्ष्णोस्तीवरा वेदना जाता। तदा राजा निगदितम्-'अनेनाक्षिणी मम पीडिते, अत एनं मारय ' इत्याज्ञां स्वकर्म- चारिणः मति दत्तवान् । तैः कर्मचारिमिस्तस्य राज्ञो हितकरं विज्ञाय वैद्यः प्रच्छमः स्थापितः । मुहूर्तान्तरेण राज्ञो वेदना उपशान्ताः, अक्षिणी रोगरहिते दिव्ये दिव्य- ज्योतिष्मती संजाते । तदा राज्ञा वैद्यः स्मृतः। राजकर्मचारिभिरानीय समर्पितो वैद्यः सत्कारितः समानितश्च । यथा तस्य राशस्तकालदुःसहमपि गुटिकाभनं क्रमेण चक्षुपो नैरुज्यकरणात् परिणामसुन्दरं समजनि, एवं भवतामपि स्मारणादिकं खर- पीडा होती है। यदि आप वेदना होने पर अपने कर्मचारियों को मुझे प्राणदण्ड देने की आज्ञा न करे तो मैं आपकी आंखों में उन गोलियों को आज सकता है। राजाने वैद्य की बात सुन कर उसे अभय करने का वचन दे दिया। वैद्य ने भी गोलियों को घिस कर राजा की आंखों में आंज दिया । आंजते ही राजा की आंखों में तीव्रतर दुःसह वेदना होने लगी। उस वेदना से पीडित होकर राजा ने उसे मारने की आज्ञा दे दी। कर्म चारियों ने उसे राजा का हितकारी मान कर एक जगह छिपा दिया और मारा नहीं । कुछ समय के बाद वेदना शांत हो गई और आंखे रोग रहित हो गई। राजा ने प्रसन्न होकर उस वैद्य को याद किया तय कर्मचारियों ने उस वैद्य को लाकर हाजर किया। राजा ने उसको खूब आदर सत्कार करके विसर्जित किया। मतलब इस दृष्टान्त का यह है कि जिस प्रकार उस राजा के लिये दुःसह भी એક ઘડી સુધી ઘણું જ અસહ્ય વેદના થાય છે. વેદના થવાથી આપ આપના કર્મચારીઓ દ્વારા મને પ્રાણદંડ દેવાની આજ્ઞા ન કરે તે હું આપની આંખમાં એ ગોળીઓ આંજવા ઈચ્છું છું. રાજાએ વૈદની વાત સાંભળીને તેને અભય કરવાનું વચન આપ્યું. વૈદ્ય પણ ગોળીઓને ઘસીને રાજાની આંખમાં આંજી દીધી જતાં જ રાજાની આંખમાં તીવતર દુસહ વેદના થવા લાગી આ વેદનાથી વ્યાકુળ બની રાજાએ તેને મારવાની આજ્ઞા આપી. કમચારીઓએ તેને રાજાને હિતકારી માની એક જગ્યાએ છુપાવી દીધું અને ભાયો નહીં. થોડા સમય પછી વેદના શાંત થઈ અને આંખો રોગ રહિત બની. રાજાએ પ્રસન્ન થઈને તે વૈદ્યને યાદ કર્યો ત્યારે કર્મચારીઓએ તે વૈદ્યને લાવીને હાજર ક. રાજાએ તેને ખૂબ આદરસત્કાર કરીને વિદાય આપી. આ દષ્ટાંત સાર એ છેકે, રાજા માટે દુસહ એવી આંખની પીડાનું ગુટિકાના અંજનથી શમન થયું.

·. - प्रियदर्शिनी टीका. अ० १ गा० २३ सूत्रार्ययोः पौर्वापर्यनिरूपणम् । परुषत्वात् यद्यप्यापातमात्रदुःखजनकं तयापि परिणामसुन्दरमेव द्रष्टव्यम् , इह परत्र च सकलकल्याणपरंपराकारणत्वादिति । ॥ इति सप्तम वाचनाद्वारम् ।। सूत्रार्ययोः पौर्वापर्यनिरूपणनामकमष्टमंद्वारम्- अथ पूर्व सूत्रम् अर्थों वा ? इति निरूप्यते-उत्पादव्ययध्रौव्यलक्षणोऽर्थस्तीर्थ- करैः पूर्वमुक्तः, पश्चात् तमेवार्थ हृदये निधाय गणधराः सूत्रं रचयन्ति, तस्मादर्थतः पश्चाद्भावि मूत्रम् , इति सिद्धान्तः । अत एव सूत्रम् अणु-लघु भवति, अर्थस्तु महान्, गुटिकांजन आंखो की पीड़ा का शमक हुआ-पीडाजनक होने पर भी परिणाम में हितविधायक हुआ, उसी प्रकार शिष्यों को भी गुरु महाराज द्वारा प्रदत्त स्मारणादिक तीव्र कठोर होने पर भी आयति- (उत्तरकाल) सुख कारक होने से एकान्त हितविधायक ही होते हैं। क्यों कि इनसे इस लोक में तथा परलोक में आत्मा का हित ही होता है अहित नहीं। ॥ सातवा दार समाप्त हुआ ॥ ७॥ अब आठवाँ दार कहते हैं- सूत्र एवं अर्थ के पौर्वापर्य द्वार का निरूपण करते हैं- अव यहां यह बतलाया जाता है कि पहिले सूत्र होता है कि अर्थ होता है। उत्पाद, व्यय, एवं धौव्य इस लक्षण से युक्त अर्थ-पदार्थ होता है। अर्थ का यह लक्षण तीर्थकर प्रभुने कहा है। इसी अर्थ को अवधृत कर गणधर देवों ने सूत्रों की रचना की है । इस- પીડા આપનાર હોવા છતાં પણ પરિણામમાં હિતકારક પરિણામ આવ્યું. આ પ્રકાર શિષ્યએ પણ ગુરુમહારાજ દ્વારા પ્રદત્ત સ્મારણાદિક તીવ્ર-કઠોરહેવા છતાં પણ અંતે ગુણ કરનાર સુખકારક હેવાથી એકાન્ત હિતવિધાયક જ હોય છે કેમકે એનાથી આલેક તથા પરાકમાં આત્માનું હિત થાય છે, અહિત નહીં + સાતમું દ્વાર સમાપ્ત થયું છે હવે આઠમું દ્વાર કહેવામાં આવે છે- સૂત્ર તથા અર્થના પવિપર્યકારનું નિરૂપણ કરવામાં આવે છે – હવે અહિં એ બતાવવામાં આવે છે કે, પહેલાં સૂત્ર હોય છે કે અર્થ હોય છે. ઉત્પાદ,વ્યય, અને દ્રૌવ્ય આ લક્ષણથી યુક્ત અર્થે પદાર્થ બને છે. અર્થનું એ લક્ષણ તીર્થંકર પ્રભુએ કહેલ છે તે અર્થને હૃદયમાં ધારણ કરીને ગણધર દેવોએ સૂત્રની રચના કરી છે, માટે અર્થની પાછળ સૂત્ર છે, એ સિદ્ધાંત हृदय में ·उत्तराभ्ययनस्त्रे यदि वेदनायां सत्यां मां माणदण्डं कर्तुं कर्मचारिभ्य आश न ददासि, तर्हि तबा. क्षिणी अभयामि । राशा कथितम्-नाहं तव प्राणदण्डं कर्तुमानापयिष्यामि । वदा राज्ञोऽक्ष्णोरञ्जन वैद्यः कृतवान् । अजितयोरक्ष्णोस्तीवतरा वेदना जावा। तदा राशा निगदितम्-'अनेनाक्षिणी मम पीडिते, अत एनं मारय' इत्यानां स्वकर्म- चारिणः प्रति दत्तवान् । तैः कर्मचारिभिस्वस्य राज्ञो हितकर विज्ञाय वैद्यः प्रच्छनः स्थापितः । मुहूर्तान्तरेण राज्ञो वेदना उपशान्ताः, अक्षिणी रोगरहिते दिव्ये दिव्य- ज्योतिष्मती संजाते । तदा राज्ञा वैद्यः स्मृतः। राजकर्मचारिभिरानीय समर्पितो वैद्यः सत्कारितः संमानितश्च । यथा तस्य राज्ञस्तकालदुःसहमपि गुटिकामनं क्रमेण चक्षुपो नैरुज्यकरणात् परिणामसुन्दरं समजनि, एवं भवतामपि स्मारणादिकं खर- पीडा होती है। यदि आप वेदना होने पर अपने कर्मचारियों को मुझे प्राणदण्ड देने की आज्ञा न करे तो मैं आपकी आंखों में उन गोलियों को आज सकता है। राजाने वैद्य की बात सुन कर उसे अभय करने का वचन दे दिया। वैद्य ने भी गोलियों को घिस कर राजा की आंखों में आंज दिया । आंजते ही राजा की आंखों में तीव्रतर दुःसह वेदना होने लगी। उस वेदना से पीडित होकर राजा ने उसे मारने की आज्ञा दे दी । कर्म चारियों ने उसे राजा का हितकारी मान कर एक जगह छिपा दिया और मारा नहीं । कुछ समय के बाद वेदना शांत हो गई और आंखे रोग रहित हो गई। राजा ने प्रसन्न होकर उस वैद्य को याद किया तय कर्मचारियों ने उस वैद्य को लाकर हाजर किया । राजा ने उसको खूब आदर सत्कार करके विसर्जित किया। मतलब इस दृष्टान्त का यह है कि जिस प्रकार उस राजा के लिये दुःसह भी એક ઘડી સુધી ઘણી જ અસહ્ય વેદના થાય છે. વેદના થવાથી આપ આપના કર્મચારીઓ દ્વારા મને પ્રાણદંડ દેવાની આજ્ઞા ન કરો તો હું આપની આંખમાં એ ગોળીએ આંજવા ઈચ્છું છું. રાજાએ વૈદની વાત સાંભળીને તેને અભય કરવાનું વચન આપ્યું. વૈદ્ય પણ ગોળીઓને ઘસીને રાજાની આંખમાં આંજી દીધી જતાં જ રાજાની આંખમાં તીતર દુસહ વેદના થવા લાગી, આ વેદનાથી વ્યાકુળ બની રાજાએ તેને મારવાની આજ્ઞા આપી. કમચારીઓએ તેને રાજાને હિતકારી માની એક જગ્યાએ છુપાવી દીધું અને માર્યો નહીં. ઘોડા સમય પછી વેદના શાંત થઈ અને આ રોગ રહિત બની. રાજાએ પ્રસન્ન થઈને તે વૈદ્યને યાદ કર્યો ત્યારે કર્મચારીઓએ તે વૈદ્યને લાવીને હાજર કર્યો. રાજાએ તેને ખૂબ આદરસત્કાર કરીને વિદાય આપી. આ દાંતને સાર એ છેકે, રાજા માટે દુસહ એવી આંખની પીડાનું ગુટિકાના અંજનથી શમન થયું, ·प्रियदर्शिनी टीका. अ० १ गा० २३ सूत्रार्थयीरर्थमहत्त्वम् १७७ तत्र मान्ति स्म । एवं पेटिकास्थानीय मुत्रे बहून्यर्थपदानि वर्तन्ते, तत्र सूत्रमेव बादरं भवितुमईति नार्थ इति। किंचार्थस्य महत्त्वमेकान्ततो नास्ति, प्रथमे उत्क्षिप्तज्ञाते हि 'अनुकम्पा कर्तव्या' इत्यों बहुभिः सूत्रैवर्णितः । तथा-अष्टादशे सुंसुमा- दारिकाज्ञाते वर्णरूपवलादिद्धयर्थ नाहारयितव्यम् , इत्यर्थों बहुभिः सूत्रैर्वर्णितः, तस्मादों न महान् किन्तु सूत्रमेव महदिति चेत् ? अत्रोच्यते-पूर्व सूत्रं पश्चादर्थः, इति न संभवति । अर्थस्य हि मूत्रतः पश्चा- द्भावित्वं न युज्यते, अर्थ विना सूत्रं निश्रारहितं सत् कीदृशं स्यात् ? असंवद्धं में अनेक वस्त्र रख दिये जाते हैं एतावता पेटी में ही बादरता आती है वस्त्रों में नहीं। क्यों कि उसके आधार से ही बहुत वस्त्र उसमें समा जाते हैं। इसी तरह पेटी के स्थानीय सूत्र में भी बहुत से अर्थपद रहा करते हैं इसलिये मूत्र को ही बादर होने का प्रसंग प्राप्त होता है अर्थ को नहीं। तथा-अर्थ में महत्ता भी एकान्त से स्थापित नहीं होती है। "प्रथमे उत्क्षिप्तज्ञाते" ज्ञातासूत्र के प्रथम उत्क्षिप्तज्ञात नामक अध्ययन में भगवान ने फरमाया है कि अनुकंपा करनी चाहिये इस प्रकार का अर्थ बहुत सूत्र से वर्णित किया है । तथा " अष्टादशे सुंसमादारिका- ज्ञाते" अर्थात् इसी ज्ञाता मूत्र के अठारवें सुंसुमादारिकानामक अध्ययन में वर्ण, रूप, यल आदि की वृद्धि निमित्त मुनियों को आहार नहीं करना चाहिये यह अर्थ यहुत सूत्रों से वर्णित किया है। इसलिये अर्थ महान् नहीं है किन्तु सूत्र ही महान् है यही यात ज्ञात होती है। उत्तर-पहिले सूत्र होता है पश्चात् अर्थ यह कथन युक्तियुक्त नहीं है, આવે છે, વસ્ત્રોમાં નહીં, કેમ કે પેટીના આધારથી જ ઘણું વ તેમાં સમાઈ શકે, એવી રીતે સ્થાનીય સૂત્રમાં પણ ઘણા અર્થ પદ રહ્યા કરે છે માટે જ સૂત્રને બાદર હેવાને પ્રસંગ પ્રાપ્ત થાય છે, અર્થને નહી. તેમ અર્થમાં મહત્તા પણ એકાન્તથી સ્થાપિત થતી નથી, જ્ઞાતા સૂત્રના પ્રથમ ઉસ્લિમણાત નામના અધ્યયનમાં ભગવાને ફરમાવ્યું છે કે, અનુકમ્મા કરવી જોઈએ. આ પ્રકારને અર્થ घा सूत्राथी वामां आवे छे तथा " अष्टादशे सुसमादारिका ज्ञाते " अर्थात् આ જ્ઞાતા સૂત્રના અઢારમા “સ્માદારિકા” નામના અધ્યયનમાં વર્ણ, રૂપ, બળ વગેરેની વૃદ્ધિ નિમિત્ત મુનિએ આહાર ન કરવો જોઈએ આ અર્થ ઘણું સૂત્રોમાં વર્ણવવામાં આવેલ છે. આ માટે અર્થ મહાન નથી પણ સૂત્ર જ મહાન છે આ વાત જ્ઞાત થાય છે. ઉત્તર-પહેલાં સૂત્ર હોય છે પછી અર્થ આ કહેવું યુક્તિ યુકત નથી, કારણ उ०२३ ·, उत्तराभ्ययनसूत्रे एकैकस्य सूत्रस्यार्योऽनन्तः । स्तोकत्वात् पश्चादभिहितत्याच सूत्रम् 'अणु' इत्यु- प्यते, तेन चाणुना सूत्रेग सदार्थस्य यः सम्बन्धो योगः स चानुयोग. इत्युच्यते । ननु पूर्वमर्थः पथात् सूत्रमिति कथनमयुक्तम् , पूर्व हि मूत्रं पश्चादः, सत्राभावे तु अर्थः कस्य स्यात् । लौकिका अप्येवमेव वदन्ति-आधारे सत्येवाधेय तिष्टतीति । यच्च सूत्रमणु, अर्थस्तु विस्तृत इति, तदप्ययुक्तम् ? एकस्यां हि पेटिकार्या बहूनि वस्त्राणि सन्ति, तत्र पेटिकाया एव वादरत्वं युज्यते, तशाद् बहूनि वस्राणि लिये अर्थ के पश्चाद् सूत्र है यह सिद्धान्त निर्धारित हो जाता है। सूत्र अणु-लघु होता है । तथा-अर्थ सूत्र की अपेक्षा महान होता है। एक २ सूत्र के अनंत अर्थ होते हैं। सूत्र को अणु इसी अभिप्राय से कहा गया है कि एक तो वह अर्थ के पश्चाद् भावी है और दूसरे वह स्तोक अर्थात् छोटा होता है । उस अणु सूत्र के साथ अर्थ का जो योग है- संबंध है उसी का नाम अनुयोग है। प्रश्न-पहिले अर्थ होता है याद में उसके सूत्र होता है यह कथन अयुक्त है। कारण कि सूत्र के विना अर्थ नहीं हो सकता है। इसलिये ऐसा मानना चाहिये कि पहिले सूत्र होता है और बाद में अर्थ होता है। लौकिक जन भी यही कहते हुए पाये जाते हैं। सूत्र आधार है और अर्थ आधेय है। सूत्र में अर्थ रहता है अर्थ में सूत्र नहीं। आधार के होने पर ही आधेय रह सकता है अन्यथा नहीं । दूसरे-अर्थ की अपेक्षा जो सूत्र को अणु कहा गया है वह भी ठीक नहीं मालूम पड़ता। कारण कि देखा जाता है कि एक ही सन्दुक નિર્ધારિત બની જાય છે. સૂત્ર અણું–લઘુ હોય છે. તથા અર્થ સૂત્રની અપેક્ષાથી મહાન હેય છે, એક એક સૂત્રનો અનંત અર્થ થાય છે. સૂત્રને અણુ એ અભિ- પ્રાયથી કહેવામાં આવેલ છે કે, એક તે તે અર્થના પશ્ચાદભાવિ છે, (પાછળ થનારૂ) અને બીજું તે લઘુ હોય છે, એ અણુ સૂવની સાથે અર્થને જે ચોગ છે-સંબંધ છે તેનું નામ અનુયોગ છે. પ્રશ્ન-પહેલે અર્થ થાય છે અને એ પછી સૂત્ર થાય છે, તે કહેવું અયુક્ત છે. કારણ કે સૂત્ર વગર અથે થઈ શકે નહીં. આ માટે સમજવું જોઈએ કે પહેલાં સૂત્ર હોય છે અને પછી અર્થ થાય છે. સૂત્ર આધાર છે અને અર્થ આધેય છે. સૂત્રમાં અર્થ રહે છે અર્થમાં સૂત્ર નહીં. આધારનું હોવાથી જ આધેય રહી શકે છે તેના વગર નહીં. બીજું અર્થની અપેક્ષા જે સૂત્રને અણું કહેવામાં આવેલ છે તે પણ ઠીક નથી. કારણ કે, જોવામાં આવે છે કે, એક જ પેટીમાં ઘણાં વસ્ત્ર રાખવામાં આવે છે આથી તે પેટીમાં બાદરતા .

·अर्थ प्रियदर्शिनी टीका. अ० १ गा० २३ स र्थितदुभयेषु यथोत्तरं प्रावल्यम् । १७२ रच्यन्ते । एवं वखस्थानीयस्यार्थस्य इत्वम् , पेटिकास्थानीयस्य तु सूत्रस्याणु- त्वमेव । यदप्युक्तम्-अर्थो महानित्यस्यैकान्तता नास्तीति तदप्यविचारितभापितम् -उत्क्षिप्तशावादिषु सत्चानुकम्पादिकोऽस्तत्तदध्ययनमात्रस्य, अशेषस्य तु मूत्रस्य तदतिरिक्ता अपि बहवोऽर्थाः सन्ति । ॥ इति अष्टमं द्वारम् ॥ अर्थ के विना सूत्र निभारहित होता हुआ दशदाडिम आदि वाक्य की तरह केवल असंबद्ध और निरर्थक ही माना जाता है। २ । जो यह कहा है कि पेटी की तरह सूत्र यादर होता है तथा वस्त्रादिक की तरह अणु होता है सो यह कहना भी ठीक नहीं है । क्यों कि जिस प्रकार उसी पेटी के किसी एक वस्त्र द्वारा उसी पेटी जैसी अनेक पेटिया लपेटी जा सकती हैं उसी प्रकार एक अर्थ से अनेक सूत्र रचे जा सकते हैं। इस तरह वस्त्रस्थानीय अर्थ में महत्व आता है और पेटी स्थानीय सूत्र में अणुत्व हो । एकान्तसे अर्थ में महत्व नहीं है क्यों कि उत्क्षिप्त आदि अध्ययनों में जो कहा गया है वह सत्वानुकंपादिक रूप अर्थ उस अध्ययनमात्र का ही है, अर्थात् उनमें अनुकंपादि अर्थों की ही प्रधानता है। और अनुकंपादि अर्थों को ही सिद्ध किया है। न कि अवशिष्ट समस्त सूत्र का। उसके तो उससे अतिरिक्त और भी अनेक अर्थ हैं। ॥ यह आठवा द्वार संपूर्ण हुआ ॥ ८ ॥ દશદાડીમ આદિ વાકયની માફક કેવળ અસંબદ્વિત અને નિરર્થક જ માનવામાં આવે છે. એમ કહેવામાં આવે કે પેટીની માફક સૂત્ર બાદર હોય છે, તથા વસ્ત્રાદિકની માફક અર્થ અણું હોય છે તે તે કહેવું પણ ઠીક નથી. કેમ કે, એ પેટીના કોઈ એક વસ્ત્રમાં આવી અનેક પેટીઓ બાંધી શકાય છે. એજ રીતે એક અર્થથી અનેક સૂત્ર રચી શકાય છે. આ રીતે વિશ્વનું સ્થાનીય અર્થમાં મહત્વ આવે છે. અને પેટી સ્થાનીય સૂત્રમાં આશુત્વ જ એકાન્તથી અર્થમાં મહત્વ નથી એવું જે કહેવામાં આવેલ છે તે પણ ઠીક નથી. કેમકે, ઉસ્લિમ વગેરે અધ્યયનમાં જે કહેવાયેલ છે તે સત્યાનું કંપાદિક રૂપ અર્થ તે તે અધ્યયન માવાના જ છે. અર્થાત તેમાં અનુકમ્માદિ અર્થોની જ પ્રધાનતા છે. અને અનુ કમ્પાદિ અર્થોને જ સિદ્ધ કરેલ છે. ન કે અવશિષ્ટ બધા સૂત્રોને, એના તે એનાથી બીજા ઘણા અર્થો છે. છે આ આઠમું દ્વાર સંપૂર્ણ થયું. તે ૮ છે ·- उत्तराभ्ययनसूत्रे निरर्थक स्यात् , यथा नव पूपा दशदाडिमानीत्यादिवाक्यं सम्बन्धरहितं निरर्षक भवति। अपि च-लौकिका अपि शास्तारः प्रथमतोऽयं दृष्ट्वा मूत्रं कुर्वन्ति, अर्थमन्त- रेण सूत्रस्यानिष्पत्तेः । तथा चोक्तम्-- अत्यं भासइ अरिहा, तमेव सुत्तीकरेंति गणधारी। अत्यं विणा च सुतं, अणिस्सियं केरिसं होइ" ॥१॥ छाया--अर्थ भापतेऽईन् , तमेव सूत्रीकुर्वन्ति गणधारिणः । अर्थ विना च मूत्रम् , अनिश्रितं कीदृशं स्यात् ॥ १ ॥ किञ्च-" अत्थं भासइ अरिहा, सुत्तं गुंफंति गणहरा निउणा।" अपरञ्च-~सासणस्स हियट्ठाए, ततो मुत्तं पवत्तई ॥ यदप्युक्तं-पेटिकावद् वादरं सूत्रम् , अर्थस्तु अणुरिति तदप्यसत् , यतस्तस्या पेटिकाया एकं वस्त्रमादाय तेनानेकाः पेटिका वध्यन्ते, तथैकेनार्थेन बहूनि सूत्राणि कारण कि अर्थ के बिना निश्रारहित सूत्र हो ही नहीं सकता है। यदि वह होता है तो "नवपूपा दशदाडिमा" आदि वाक्य की तरह निरर्थक और असंयद्ध ही होगा। लौकिक शास्त्र के जानने वाले भी तो प्रथम अर्थ को देखकर ही सूत्र की रचना किया करते हैं। क्यों कि अर्थ के विना सूत्र की निष्पत्ति नहीं होती है। कहा भी है- अत्यं भासइ अरिहा, तमेव सुत्ती करेंति गणधारी । अत्थं विणा च सुत्तं, अणिस्सियं केरिसं होई ॥१॥ अत्थं भासइ अरिहा, सुत्तं गुंफंति गणहरा निउणा। सासणस्स हियद्वार, ततो सुत्तं पवत्तई ॥२॥ तीर्थकर भगवान पहिले अर्थ की प्ररूपणा करते हैं और उसी अर्थ को गणधर भगवान सूत्ररूप में गुंथते है।१। કે અર્થના વિના નિશ્રા રહિત સૂવ થઈ જ શકતું નથી. કદાચ તે હેય છે, તે नयपूपा दशदाडिमा" मा वायनी भा४ निर अने समय पार्नु હોય લૌકિક શાસ્ત્રના જાણવાવાળા પણ પ્રથમ અર્થને જોઈને સૂત્રની રચના કર્યા કરે છે. કેમ કે અર્થના વગર સૂત્રની ઉત્પત્તિ થતી નથી. કહ્યું પણ છે કે- अत्थं भासइ अरिहा, तमेव सुत्तीकरेंति गणधारी।. अत्थं विणा च सुतं, अपिस्सियं केरिस होई ॥१॥ अत्थं भासइ अरिहा, सुत्तं गुफंति गणहरा निउणा। समणस्स हियहाए, ततो सुत्तं पवत्तई ॥२॥ તીર્થકર ભગવાન પહેલા અર્થની પ્રરૂપણા કરે છે, અને એજ અર્થને ગણધર ભગવાન સૂત્રના રૂપમાં ગૂંથે છે. અર્થના વગર સૂત્ર નિશ્રાર નીને

·।
प्रियदर्शिनी टीका. अ० १ गां० २३ स र्थितदुभयेपु यथोत्तरं प्रावल्यम्। १७९
रच्यन्ते । एवं वस्त्रस्थानीयस्यार्थस्य ..इत्वम् , पेटिकास्थानीयस्य तु सूत्रस्थाणु-
त्वमेव । यदप्युक्तम्-अर्थो महानित्यस्यैकान्तता नास्तीति तदप्यविचारितभापितम्
-उत्क्षिप्तज्ञातादिषु सत्चानुकम्पादिकोऽस्तत्तदध्ययनमात्रस्य,
'स्तत्तदध्ययनमात्रस्य, अशेपस्य तु सूत्रस्य
तदतिरिक्ता अपि वयोऽर्थाः सन्ति ।
॥ इति अपम द्वारम् ॥
अर्थ के विना सूत्र निश्रारहित होता हुआ दशदाडिम आदि वाक्य
की तरह केवल असंबद्ध और निरर्थक ही माना जाता है।२। जो यह
कहा है कि पेटी की तरह सूत्र वादर होता है तथा वस्त्रादिक की तरह
अर्थ अणु होता है सो यह कहना भी ठीक नहीं है । क्यों कि जिस
प्रकार उसी पेटी के किसी एक वस्त्र द्वारा उसी पेटी जैसी अनेक पेटिया
लपेटी जा सकती हैं उसी प्रकार एक अर्थ से अनेक मूत्र रचे जा सकते हैं।
इस तरह चस्वस्थानीय अर्थ में महत्व आता है और पेटी स्थानीय
सूत्र में अणुत्व हो । एकान्तसे अर्थ में महत्व नहीं है क्यों कि उत्क्षिप्त
आदि अध्ययनों में जो कहा गया है वह सत्वानुकंपादिक रूप अर्थ
उस अध्ययनमात्र का ही है, अर्थात् उनमें अनुकंपादि अर्थों की ही
प्रधानता है । और अनुकंपादि अर्थों को ही सिद्ध किया है। न कि
अवशिष्ट समस्त सूत्र का। उसके तो उससे अतिरिक्त और भी
अनेक अर्थ हैं।
॥ यह आठवा बार संपूर्ण हुआ ॥ ८॥
દશદાડમ આદિ વાકયની માફક કેવળ અસબદ્રિત અને નિરર્થક જ માનવામાં
આવે છે. એમ કહેવામાં આવે કે પેટીની માફક સૂત્ર બાદર હોય છે, તથા
વસ્ત્રાદિકની માફક અર્થ અણું હોય છે તો તે કહેવું પણ ઠીક નથી. કેમ કે, એ
પેટીના કોઈ એક વસ્ત્રમાં આવી અનેક પેટીઓ બાંધી શકાય છે. એજ રીતે
એક અર્થથી અનેક સૂત્ર રચી શકાય છે. આ રીતે વસ્ત્રનું સ્થાનીય અર્થમાં
મહત્વ આવે છે. અને પેટી સ્થાનીય સૂત્રમાં આવ્યુત્વ જ એકાન્તથી અર્થમાં મહત્વ
નથી એવું જે કહેવામાં આવેલ છે તે પણ ઠીક નથી. કેમકે, ઉત્સિત વગેરે
અધ્યયનમાં જે કહેવાયેલ છે તે સત્યાનું કંપાદિક રૂપ અર્થ તે તે અધ્યયન
માત્રાના જ છે. અર્થાત્ તેમાં અનુકમ્માદિ અર્થોની જ પ્રધાનતા છે. અને અનુ
કમ્પાદિ અર્થોને જ સિદ્ધ કરેલ છે. ન કે અવશિષ્ટ બધા સૂત્રને. એના તે એનાથી
બીજ ઘણું અર્થો છે.
॥सामा भुवा२ सपू यु.॥८॥

·१८० उत्तराध्ययनसूत्रे अथ नवमं द्वारम्-सूत्रार्थतदुभयेषु यथोत्तरं पावल्यम्- द्वादशाङ्गमधीयानानां चैयारत्त्ये क्रियमाणे तेषां चैयावृत्त्यकराणां महती निर्जरा भवति तदावरणीयस्य कर्मणः क्षयकरणात्, , तेषां महापर्यवसानं च भवति-पुनरन्य नवकर्मवन्धाभावात् । ननु कस्य कीदृशी निर्जरा भवति ? अत्रोच्यते-सूत्रेऽयं च यथोचरं बलवती निर्जरा । आवश्यकादियावचतुर्दश पूर्वाणि सूत्र, तद्द्वारा यधोतरं महती महत्तरा निर्जरा भवति । इयमत्र भावना-एक आवश्यकसूत्रधरस्य वैयावृत्यं करोति, अपरो दशवकालिकसूत्रधरस्य वैयावृत्त्यक- सूत्र, अर्थ एवं सूत्रार्थ में यथोत्तर प्रथलता का कथन नववे द्वार में करते हैं- दारशांग को पढ़ते हैं और वे वैयावृत्त्य करते हैं (अर्थात् आचार्य उपाध्याय की सेवा करते हैं ) उनको श्रुतज्ञानावरणीय कर्मों की महा- निर्जरा होती है तथा अन्य नवीन कर्म का यन्ध भी नहीं होता है । किसके कैसी निर्जरा होती है? इस बात को स्पष्ट किया जाता है-सूत्र एवं अर्थ को पढ़ने वालों की यथोत्तर महानिर्जरा होती है । आवश्यक सूत्र से लेकर १४ पूर्वतक के आगम सूत्र हैं। इनके द्वारा उत्तरोत्तर महानिर्जरा होती है मो तात्पर्य इसका इस प्रकार है कि कोई मुनि आवश्यक सूत्र को जानने वाले की वैयावृत्ति (सेवा) करता है और कोई दूसरा दशवैकालिक सूत्र को जानने वाले की वैयावृत्ति (सेवा) करता है। तो इनमें आवश्यक सूत्र को जानने वाले की वैयावृत्ति करने वाले की निर्जरा की अपेक्षा जो दशवकालिक को पढाने वाले की वैया- સૂત્ર, અર્થ એવં સ્વાર્થમાં યત્તર પ્રબળતાનું કથનનવમાં દ્વારમાં કરે છે દ્વાદશાંગ ભણે છે અને જે વૈયાવૃત્ય કરે છે. (આચાર્ય–ઉપાધ્યાયની સેવા કરે છે) એને કૃતજ્ઞાનાવરણીય કર્મોની મહાનિર્જરા થાય છે. તથા નવા બીજા કર્મોને બંધ પણ થતું નથી. કોને કેવી નિજરે થાય છે? આ વાતને સ્પષ્ટ ४२वामां भाव छ.-- સૂત્ર અને અર્થને ભણવાવાળાને યોત્તર મહાનિર્જરા થાય છે. આવશ્યક સૂત્રથી લઈ ૧૪ પૂર્વ સુધીનાં આગમ સૂત્ર છે, જેના દ્વારા ઉત્તરોત્તર મહાનિર્જરા થાય છે. મતલબ કે ઈ મુનિ આવશ્યક સૂત્રને જાણવાવાળાની વૈયા- વૃત્તિ (સેવા) કરે છે અને કોઈ બીજા દશવૈકાલિક સૂવને જાણવાવાળાની વૈયાવૃત્તિ (સેવા) કરે છે. તે એમાં આવશ્યકસૂત્રને જાણવાવાળાની વૈયાવૃત્તિ કરવા બળની નિર્જરાને બદલે જે દશવૈકાલિકના ભણાવનારની વૈયાવૃત્તિ કરવાવાળા ·प्रियदशिनी टीका अ० १ गा. २३ स्वार्थतदुभयेषु यथोत्तरं प्रायल्यम् रस्तस्यावश्यकसूत्रधरवैयावृत्त्यकरापेक्षया महती निर्जरा, आवश्यकत्रधरस्यैव दश- वैकालिकाध्ययनेऽधिकारात् । एवम् अधस्तनापस्तनतरश्रुतधरवैयावृत्त्यारापेक्षया उपर्युपरितनश्रुतधरवैयावृत्यकरो यधोत्तरं महानिर्जरावान् भवति । एवं त्रयोदश- पूर्वधरवैयारत्यकरापेक्षया चतुर्दशपूर्ववस्चैयाहत्यकरो महानिर्जराकारी भवति । एवमर्थ नि भावीयम् । आवश्यकार्थधरस्य यो यात्यं करोति, तदपेक्षया दश- वैकालिकाधरस्य यो यात्यकरस्तस्य महती निर्जरा भवति, एवं पूर्ववद्योध्यम् यथा सूत्रे यथोत्तरं बलिष्टता एवमर्थेऽपि भावनीया । तत्र विशेपस्तु-अवैधरैया- वृत्ति करने वाला है उसके महानिर्जरा होती है। क्यों कि आवश्यक सूत्र को पढ़ चुकने वाले का ही अधिकार दशकालिक सूत्र के अध्ययन में होता है । इस प्रकार नीचे २ श्रुत को धारण करने वालों की वैया. वृत्ति करने वालों की निर्जरा की अपेक्षा जो ऊपर २ के श्रुन को धारण करने वाले हैं उनकी बयावृत्ति करने वालों की निर्जरा यथोत्तर अधिक अधिकतर होती है। इसी तरह जोतेरहपूर्व के धारी हैं उनकी जो वैयावृत्त करने वाला है उसके जितनी निर्जरा होगी उसकी अपेक्षा जो १४ पूर्व के पाठियों की वैयावृत्ति करने वाला होगा उसकी महानिर्जरा होगी। इसी तरह इनके अर्थ विषय में भी समझ लेना चाहिये । जैसे-जो आव- श्यक सूत्र के अर्थ का पाठी है उसका जो वैयावृत्य करने वाला है उसके जितनी निर्जरा होगी उसकी अपेक्षा जो दशवकालिक सत्र के अर्थ का पाठी है उनको वैयावृत्ति करने वाले की निर्जरा अधिकार होगी। इस तरह पहिले की तरह अर्थ के विषय में लगा लेना चाहिये । जिस तरह એને મહાનિર્જરા થાય છે. કેમકે, આવશ્યક સૂર પુરી રીતે શીખી લેનારને જ અધિકાર દશવૈકાલિકસૂત્રના અઘિયનને હંય છે. આ રીતે નીચે નીચેનાં કૃતને ધારણ કરવાવાળાની વિયાવૃત્તિ કરનારને નિર્જરાની અપેક્ષા જે ઉપર ઉપરનાં ઘુતને ધારણ કરવાવાળા છે એની વૈયાવૃતિ કરનારની નિર્જરા યત્તર અધિક અધિકતર થાય છે. આ રીતે જે તે પૂર્વ ધારક છે એમની જે વૈયાવૃત્તિ કરે છે, એને જેટલી નિજર થાય એની અપેક્ષા જે ચૌદપૂર્વના ધારક છે એની પૈયાવૃત્તિ કરવાવાળાને મહાનિર્જરા થાય છે. આવી જ રીતે અર્થમાં પણ સમજવું જોઈએ. જે આવશ્યક સૂત્રના અર્થના પાડી છે, એનો વૈયાવૃતિ કરનારની જેટલી નિજેરા થાય એની અપેક્ષા જે દશવૈકાલિક સૂત્રના અર્થના પાડી છે એમની વૈયાવૃત્તિ કરવાવાળાની નિજો અધિક્તર થાય છે. એ જ રીતે પહેલાની માફક અર્થના વિધ. યમાં સમજી લેવું જોઈએ. જે રીતે સૂત્રમાં ઉત્તરોત્તર મહાનિર્જરા કહી છે એજ ·उत्तराभ्ययनसचे वृत्त्यकरेपु निशीथ-वृहत्कल्प-व्यवहारार्थधराणां यावृपकरी महानिर्जरावान् भवति । तथा द्वादशाङ्गीधरस्य वैयावृत्यकरः । शेपार्थेभ्यश्छेद मूत्रार्थस्य बलवत्त्वे किं कारणमिति चेत्-उच्यते-स्खलितचारित्रस्य छेदसूत्रार्थेन शोधिर्भवति, तस्मात् शेपात् सर्वस्मादप्यर्थात् छेदमूत्रार्थो बलवान् । सूत्रेऽर्थे तथा युगपत् तदुभयस्मिचिन्त्यमाने यथोत्तरं निरा बलवती भवति । सूत्रापेक्षयाऽधों महद्धिकः, अर्थापेक्षया तदुभयो महर्दिकः, तत्र कि कारणमिति चेत् ? अत्रोच्यते-गृहनिप्पत्ती यत् साधनं-काष्ट पापागादि, तत्संग्रहे कृते सत्येव सूत्र में उत्तरोत्तर महानिर्जरा कही हैं उसी तरह अर्थ में उत्तरोत्तर महानिर्जरा समझनी चाहिये । अर्थधरों की बयावृत्ति करने वालों में निशीथ, सूत्र, बृहत्कल्पसूत्र, एवं व्यवहार मूत्र के अर्थधरों की वैयावृत्ति करने वालों के महानिर्जरा होतो है तधा-दादशांगी के पाठी की वैया- वृत्ति करनेवाला महानिर्जरा करता है। शेष अर्थ की अपेक्षा छेद सूत्रों के अर्थों में अधिकता क्यो कही गई हैं, उसका समाधान इस प्रकार है । यदि कोई साधु अपने गृहोत चारित्र से स्खलित हो जाता है तो उसकी शुद्धि छेदश्रुत के अर्थ से होती है । इसलिये अवशिष्ट-समस्त अर्थों की अपेक्षा छेदश्रुतों का अर्थ अधिक कहा गया है । सूत्र का, अर्थ का तथा युगपत् सूत्रार्थ का अध्ययन करने पर यथो- तर अधिक २ निर्जरा होती है । सूत्र को अपेक्षा अर्थ महान् होता है और अर्थ की अपेक्षा तदुभय-सूत्र एवं अर्थ-ये दोनों महान होते हैं। इसमें कारण यह है कि जिस प्रकार घर बनाने में जो काष्ठपाषाण आदि साधन हैं जब उनका संग्रह हो जाता है तब घर बनता है । उसी રીતે અર્થમાં ઉત્તરોત્તર મહાનિર્જરા સમજવી જોઇએ. અર્થઘરની વૈયાવૃત્તિ કરવાવાળામાં નિશીથસૂવ, બૃહકલ્પસૂત્ર અને વ્યવહારસૂત્રના અર્થઘરની વિયાવૃત્તિ કરવાવાળાને મહાનિર્જરા થાય છે. તથા દ્વાદશાંગીના પાઠીની વૈયાવૃત્તિ કરનાર મહાનિર્જરા કરે છે. શેષ અર્થની અપેક્ષા છેદ સૂના અર્થોમાં અધિ- તા કેમ કહેવામાં આવી છે, એનું સમાધાન આ પ્રકારનું છે-જે કઈ સાધુ પિતે ગ્રહણ કરેલા ચારિત્રથી ખલિત થઈ જાય છે. તે એની શુદ્ધિ છેદકૃતના અર્થથી થાય છે. આ માટે અવશિષ્ટ-સમસ્ત અર્થોની અપેક્ષા છેદકૃતને અર્થ અધિક કહેવાયેલ છે. સૂત્રનું અર્થનું તથા યુગપત્ સ્વાર્થનું અધ્યયન કરવાથી યથાતર અધિક અધિક નિર્જરા થાય છે. સૂત્રની અપેક્ષા અર્થ મહાન હોય છે. આમાં એ કારણ છે કે, જે રીતે ઘર બનાવવામાં પાણી લાકડાં વગેરે સાધન છે, અને તેને સંગ્રહ ·- - प्रियदर्शिनी टीका अ० १ गा. २३ सूपार्थतदुभयेपु यधोत्तरं प्रायल्यम् गृहं निष्पद्यते, तथाऽनुसन्धाने सत्येव मूत्रं निष्पद्यते, अतः सूत्रापेक्षयाऽर्थस्य माधान्यं भवति । किं च-सूत्रंगणधर मोक्तम् , अर्थस्तु भगवद्योधितस्तस्मात् सूत्रापेक्षयाऽयस्य प्राधान्यं भवति । तथाचोक्तम्-- तित्थगरद्वाणो खलु, अत्यो मुत्तं तु गणहरद्वाणं । अधेण य जिज्जइ सुत्तं, तम्हा उ सो वलयं ॥१॥ छाया-तीर्थकरस्थानः खलु अर्थः, सूत्रं तु गणधरस्थानम् । अर्थेन च व्यज्यते सूत्रं, तस्मात्तु स बलवान् ॥१॥ व्याख्या--अर्थः खलु तीर्थकरस्थानः, तस्य तेनाभिहितत्वात् । सूत्रं तु गणधरस्थानं तस्य तैयितत्वात् । अर्थेन च यस्मात् मूत्र व्यज्यते-कटोक्रियते, तस्मात् सोऽर्थः मूत्राद् बलवान् ॥१॥ मूत्रापेक्षयार्धापक्षया च मूत्रार्थोभयस्य पावल्ये दृष्टान्तः, पदयते । यथा जातमात्रं दधि मधुरं, तदपेक्षया शर्करा मधुरतरा, एकत्र समिलिते दधिशर्करे श्रीख- तरह अर्थ का अनुसंधान जब होता है तभी गणधर भगवान सूत्रों की रचना करते है। अतः सूत्र की अपेक्षा अर्थ में प्रधानता आती है। तथा-सूत्र गणधरों ने कहे हैं और अर्थ प्रभु द्वारा प्ररूपित हुआ है इसलिये भी सूत्रकी अपेक्षा अर्थ में प्रधानता आजाती है। कहा भी है-अर्थ तीर्थकर के स्थानापन्न है क्यों कि तीर्थकर ही अर्थ की प्ररूपणा करते हैं। मन्त्र गणधर के स्थानापन्न है क्यों कि वह उनके द्वारा ग्रथित होता है । अर्थ से ही मुत्र उत्पन्न होता है अत: अर्थ हो प्रधान है। सूत्र की अपेक्षा एवं अर्थ की अपेक्षा सूत्रार्थ किस प्रकार प्रधान होता यह यात दृष्टान्त द्वारा स्पष्ट की जाती हैं-जैसे-ताजा दही मीठा होता । दही की अपेक्षा शकर मीठी होती है । जय इन दोनों का परस्पर કરવામાં આવે છે ત્યારે જ ઘર બને છે એ જ રીતે અર્થનું અનુસંધાન થાય છે, ત્યારે ગણધર ભગવાન સૂત્રોની રચના કરે છે. આથી સૂત્રની અપેક્ષાએ અર્થમાં પ્રધાનતા આવે છે. તથાસૂત્ર ગણધરએ કહેલ છે, અને અથ પ્રભુ દ્વારા પ્રરૂપિત થયેલ છે. આ કારણે પણ અર્થમાં પ્રધાનતા આવે છે. કહ્યું પણ છે.–અર્થ તીર્થંકર પ્રભુના સ્થાનાપજ છે કેમકે, તીર્થકર જ અર્થની પ્રરૂપણા કરે છે. સૂત્ર ગણધરનાં સ્થાનાપન્ન છે કેમકે, તે એમના દ્વારા પ્રથિત થાય છે. આથી જ સૂત્ર ઉત્પન્ન થાય છે આથી અર્થ જ પ્રધાન છે. સૂત્રની અપેક્ષા અને અર્થની અપેક્ષા સૂત્રાર્થ કઈ રીતે પ્રધાન હોય છે, તે વાત દ્રષ્ટાંત દ્વારા સ્પષ્ટ કરવામાં આવે છે.–જેમ-તાજું દહીં મીઠું હોય છે, અને દહીંથી સાકર મીઠી હોય છે, જ્યારે એ બન્ને ને એક બીજા સાથે મેળવવામાં આવે છે ત્યારે ·१८४ उत्सराभ्ययनसूत्रे ण्डनामकं द्रव्य भाति, तत् खलु उभाभ्यां पृथगास्थिताम्पां दधिशर्कराभ्यामधिक विशिष्टाखादजनकं यथा भाति, क्या सूत्रार्थीभयस्य सर्वभावाधिगमकारगत्वेन विशिष्टभावशुद्धिजनकत्वात् सर्वतः माधान्यम् । अतस्तदुभयपरस्य महती निर्जरा । भवति ।। २३ ॥ ।। इवि नवमं द्वारम् ॥ पुनः शिप्यस्य वाग्विनयमाई- मूलम्-मुसं परिहरे भिक्खू, न ये ओहारणिं वए। भासदोसं परिहरे, मायं चे वजेए सया ॥ २४ ॥ में संमिश्रण हो जाता है तो उससे श्रीखंडनाम का एक अपूर्व मधुर पदार्थ बनता है। उसका स्वाद न दही जैसा होता है और न शक्कर जैसा होता है। किन्तु इन दोनों से विलक्षण स्वाद होता है। इसी तरह सूत्र अर्थ ये दोनों जब सम्मिलित होते हैं तब इनसे समस्त भावों का-पदार्थों के स्वरूप का ज्ञान होने लगता है जो न केवल सूत्र से साध्य है और न केवल अर्थ से। इससे विशिष्ट भावों की अर्थात्-अध्यवसायों की विशिष्ट शुद्धि होती है। इसलिये सूत्र और अर्थ इन दोनों की अपेक्षा तदुभय प्रधान कहा गया है और इसीलिये केवल सूत्रधारी अथवा केवल अर्शधारी को अपेक्षा तदुभयधारी की सेवा करने वाले के महानिर्जरा होती है। इस तरह तेवीसवीं गाथा का अर्थ संक्षेप से संपूर्ण हुआ विस्तार से अर्थ अन्य शास्त्रों से समझना चाहिये ॥२३॥ नवमा द्वार सम्पूर्ण એનાથી શ્રીખંડ નામને એક અપૂર્વ મધુર પદાર્થ બને છે. જેનો સ્વાદ ન દહીં જે હોય છે અને ન તે સાકર જે. પરંતુ આ બનેથી જુદી જ જાતને સ્વાદ હોય છે. આવી જ રીતે સૂત્ર અને અર્થ એ બને જ્યારે સમ્મિલિત હોય છે, ત્યારે એનાથી સમસ્ત ભાનું-પદાર્થોના સ્વરૂપનું જ્ઞાન થવા લાગે છે. જે ન કેવળ સૂત્રથી સાધ્ય છે અને તે કેવળ અથો. એનાથી વિશિષ્ટ ભાવની અર્થાતુ-અધ્યવસાયોની વિશિષ્ટ શુદ્ધિ થાય છે. આ માટે સૂત્ર અને અર્થ આ બનેની અપેક્ષા તદુભય પ્રધાન કહેવામાં આવેલ છે. અને એજ માટે કેવળ સૂત્ર ધારી અથવા કેવળ અર્થ ધારીની અપેક્ષા તદુભયધારીની સેવા કરવાવાળાની મહુ- નિરા થાય છે. આ રીતે તેવીસમી ગાથાને અ સંક્ષેપથી સંપૂર્ણ થયે વિસ્તારથી અર્થ અન્ય શાથી સમજ જોઈએ. ૨૩ નવમું દ્વાર સંપૂર્ણ ·प्रियदर्शिनी टीका. अ० १ गा. २४ निरवद्यभाषणविधिः छाया-मृपा परिहरेद् भिक्षुः, न चावधारणी वदेत् । भापादोपं परिहरेत् , मायां च वर्जयेत् सदा ॥ २४ ॥ टीका-'मुसं परिहरे' इत्यादि । भिक्षुः साधुः, मृपा-मृपावादम्-असत्यवचनं परिहरेत् वर्जयेत् । मृपावादः संक्षेपेण द्विविधः-लौकिको लोकोत्तरश्च । तत्र प्रत्येकं द्रव्य-क्षेत्र-काल-भाव-भेदा- चतुर्धा । द्रव्यतो लौकिकमृपावादः-विपरीतद्रव्यकथनम् , यथा-गाम् अश्वं कथयति । क्षेत्रतः यथा-अन्यदीयक्षेत्रं प्रति मदीयमिदं क्षेत्रम्, इति कथनम् । एवमेव कालेऽपि भूत भविष्यद् वर्तमानविपये विपरीतकथनम् , यथा-पूर्वाहं प्रति-मध्याह्नकालो- ऽयमिति कथनम् इत्यादि। भावतो लौकिकमृपावादा-क्रोधादिकपायनिमित्तकः, तत्र क्रोधतो यथा- रुष्टः पुत्रो वदति नैप मम पिता, रुप्टः पिता वा वदति-नैप मम पुत्र इति । मानवो शिष्य के वचनविनय के विषय में मूत्रकार समझाते हुए कहते हैं कि-'मुसं०' इत्यादि । अन्वयार्थ-(भिक्खू मुसं परिहरे-भिक्षुःमृपा परिहरेद) भिक्षु- साधु का कर्तव्य है कि वह मृपावाद का परित्याग कर देवे । मृपावाद संक्षेप से दो प्रकार का है-एक लौकिक और दूसरा लोकोत्तर । ये दोनों द्रव्य, क्षेत्र, काल, एवं भाव से चार २ प्रकार के हैं । विपरीत द्रव्य का कहना यह द्रव्य से लौकिक मृपावाद है जैसे गाय को घोड़ा कहना ॥१॥ दूसरे के क्षेत्रको अपनाक्षेत्र बनाना यह क्षेत्र की अपेक्षा मृपावाद है ।।२।। पूर्वाह्न को मध्याह्नकाल बतलाना यह काल की अपेक्षा मृपावाद है ॥३॥ जो क्रोधादि कपाय निमित्तक होता है वह भाव की अपेक्षा मृपावाद कहलाता है ४ ॥ वह भी चार प्रकार का है जैसे क्रोध के आवेश में शिष्यना पयनविनयना विषयमा सूत्रा समतपतi छेडे-मुसं०७त्यादि अन्वयार्थ-भिक्खुमुसं परिहरे-भिभुः मृपापरिहरेत् लिक्षु-साधुनु तव्य છે કે તે મૃષાવાદને પરિત્યાગ કરી દે. મૃષાવાદ સંક્ષેપથી બે પ્રકારે છે. એક લૌકિક અને બીજો લેકર આ બંને દ્રવ્ય, ક્ષેત્ર, કાળ અને ભાવથી ચાર પ્રકારના છે. વિપરીત દ્રવ્યનું કહેવું એ દ્રવ્યથી લૌકિક મૃષાવાદ છે, જેમ ગાયને ઘડે કહેવે, પાવા બીજાના ક્ષેત્રને પિતાનું ક્ષેત્ર બનાવવું તે ક્ષેત્રની અપેક્ષા મૃષાવાદ છે. મારા સવારને મધ્યાન કાળ કહે એ કાળની અપેક્ષા “પાવાદ છે. પા જે ફોધાદિક કષાય નિમિત્ત બને છે, તે ભાવની અપેક્ષા મૃષાવાદ કહેવાય છે. પા તે પશુ ચાર પ્રકારથી છે. જેમ ક્રોધનાં આવેશમાં આવીને પુત્ર કહે છે કે આ મારે પિતા નથી અથવા જે સમય उ०२४ ·। उत्तराभ्ययनसूत्रे ण्डनामक द्रम्प भाति, तत् खलु उभाभ्यां पृथगास्थिताम्यां दधिशर्कराभ्यामधिकं विशिष्टास्वादननकं यथा भाति, तथा सूर्योभयस्य सर्वभावाधिगमकारगत्वेन विशिष्टभावशुद्धिजनकत्गत् सर्वतः प्राधान्यम् । अतस्तदुभयधरस्य महती निर्जरा भवति ॥ २३ ॥ ॥ इति नवमं द्वारम् ॥ पुनः शिष्यस्य वाग्विनयमाद- मूलम् मुसं परिहरे भिक्खू, न य ओहारणिं वए । भासदोसं परिहरे, मौयं च वजेए सया ॥ २४ ॥ में संमिश्रण हो जाता है तो उससे श्रीखंडनाम का एक अपूर्व मधुर पदार्थ बनता है। उसका स्वाद न दही जैसा होता है और न शक्कर जैसा होता है। किन्तु इन दोनों से विलक्षण स्वाद होता है। इसी तरह सूत्र अर्थ ये दोनों जब सम्मिलित होते हैं तय इनसे समस्त भावों का-पदार्थों के स्वरूप का ज्ञान होने लगता है जो न केवल सूत्र से साध्य है और न केवल अर्थ से। इससे विशिष्ट भावों की अर्थात्-अध्यवसायों की विशिष्ट शुद्धि होती है। इसलिये सूत्र और अर्थ इन दोनों की अपेक्षा तदुभय प्रधान कहा गया है और इसीलिये केवल सूत्रधारी अथवा केवल अर्थधारी को अपेक्षा तदुभयधारी की सेवा करने वाले के महानिर्जरा होती है । इस तरह तेवीसवी गाथा का अर्थ संक्षेप से संपूर्ण हुआ विस्तार से अर्थ अन्य शास्त्रों से समझना चाहिये ॥२३॥ नवमा द्वार सम्पूर्ण એનાથી શ્રીખંડ નામને એક અપૂર્વ મધુર પદાર્થ બને છે, જેને સ્વાદ ન દહીં જે હોય છે અને ન તે સાકર જે. પરંતુ આ બનેથી જુદી જ જાતને સ્વાદ હોય છે. આવી જ રીતે સૂત્ર અને અર્થ એ બને જ્યારે સમ્મિલિત હોય છે, ત્યારે એનાથી સમસ્ત ભાવેનું-પદાર્થોના સ્વરૂપનું જ્ઞાન થવા લાગે છે. જે ન કેવળ સૂવથી સાધ્ય છે અને ન કેવળ અર્થથી. એનાથી વિશિષ્ટ ભાવોની અર્થાતુ-અધ્યવસાયની વિશિષ્ટ શુદ્ધિ થાય છે. આ માટે સૂત્ર અને અર્થ આ બનેની અપેક્ષા તદુભય પ્રધાન કહેવામાં આવેલ છે. અને એજ માટે કેવળ સૂત્ર ધારી અથવા કેવળ અર્થ ધારીની અપેક્ષા તદુભયધારીની સેવા કરવાવાળાની મહા- નિર્જરા થાય છે. આ રીતે તેવીસમી ગાથાને અસોપથી સંપૂર્ણ થયે. વિસ્તારથી અર્થ અન્ય શાથી સમજવું જોઈએ. ૨૩ નવમું દ્વાર સંપૂર્ણ ·. प्रियदर्शिनी टीका. अ० १ गा. २४ निस्यद्यभाषणविधिः छाया-मृपा परिहरेद् भिक्षुः, न चावधारणी वदेत् । भापादोपं परिहरेद , मायां च वर्जयेत् सदा ॥ २४ ॥ टीका-'मुसं परिहरे' इत्यादि । भिक्षुः साधुः, मृपा-मृपावादम्-असत्यवचनं परिहरेत् बनयेत् । मृपावादः संक्षेपेण द्विविधः-लौकिको लोकोत्तरश्च । तत्र प्रत्येकं द्रव्य-क्षेत्र-काल-भाव-भेदा- चतुर्धा । द्रव्यतो लौकिकम्पावादः-विपरीतद्रव्यकथनम् , यथा-गाम् अश्वं कथयति। क्षेत्रतः-यथा-अन्यदीयक्षेत्र प्रति मदीयमिदं क्षेत्रम् , इति कथनम् । एवमेव कालेऽपि भूत भविष्यद् वर्तमानविपये विपरीतकथनम् , यथा-पूर्वाहं प्रति-मध्याह्नकालो- ऽपमिति कथनम् इत्यादि । भावतो लौकिकमृपावादः-क्रोधादिकपायनिमित्तकः, तत्र क्रोधतो यथा- रुप्टः पुत्रो वदति नैप मम पिता, रुष्टः पिता वा बदति-नैप मम पुत्र इति । मानतो शिष्य के वचनविनय के विषय में मूत्रकार समझाते हुए कहते हैं कि-'मुसं०' इत्यादि । अन्वयार्थ (भिक्खू मुसं परिहरे-भिक्षुःमृपा परिहरेत् ) भिक्षु- साधु का कर्तव्य है कि वह मृपावाद का परित्याग कर देवे। मृपावाद संक्षेप से दो प्रकार का है-एक लौकिक और दूसरा लोकोत्तर । ये दोनों द्रव्य, क्षेत्र, काल, एवं भाव से चार २ प्रकार के हैं । विपरीत द्रव्य का कहना यह द्रव्य से लौकिक मृपावाद है जैसे गाय को घोड़ा कहना ॥१॥ दूसरे के क्षेत्रको अपना क्षेत्र बनाना यह क्षेत्र की अपेक्षा मृपावाद है ।।२।। पूर्वाह्न को मध्याह्नकाल बतलाना यह काल की अपेक्षा मृपावाद है ॥३॥ जो क्रोधादि कषाय निमित्तक होता है वह भाव की अपेक्षा मृपावाद कहलाता है ४ ॥ वह भी चार प्रकार का है जैसे क्रोध के आवेश में शिष्यता क्यनविनयना विषयमांसूत्रा सभqdi डे छ ?--मुसं० ईत्यादि अन्वयार्थ-भिक्षुमुसं परिहरे-भिक्षुः मृपापरिहरेत् भिक्षु-साघुर्नु तव्य છે કે તે મૃષાવાદને પરિત્યાગ કરી દે. મૃષાવાદ સંક્ષેપથી બે પ્રકારે છે. એક લૌકિક અને બીજે લેકર આ બંને કવ્ય, ક્ષેત્ર, કાળ અને ભાવથી ચાર પ્રકારના છે. વિપરીત દ્રવ્યનું કહેવું એ દ્રવ્યથી લૌકિક મૃષાવાદ છે, જેમ ગાયને ઘડે કહે, આવા બીજાના ક્ષેત્રને પિતાનું ક્ષેત્ર બનાવવું તે ક્ષેત્રની અપેક્ષા મૃષાવાદ છે ? સવારને મધ્યાન કાળ કહે એ કાળની અપેક્ષા મૃષાવાદ છે. ૩૫ જે કોધાદિક કષાય નિમિત્ત બને છે, તે ભાવની અપેક્ષા મૃષાવાદ કહેવાય છે. પાકા તે પણ ચાર પ્રકારથી છે. જેમ ક્રોધનાં આવેશમાં આવીને પુત્ર કહે છે કે આ મારે પિતા નથી અથવા જે સમય उ०२४ ·उत्तराभ्ययनरी यथा-अस्य कुटुम्बस्य भरणपोपणादिकार्य कर्तु को मां विहाय समर्थः ? । मायातो यथा-राजकरग्राहकः कंचिद् व्यापारिणं विक्रयवस्तु समादाय स्वस्थानमागतं प्रति पृच्छति-' कस्येदं वस्तुजातम् ' इति, एवं पृष्टोऽसौ व्यापारी मायया कथयति- 'नास्ति ममेदं वस्तुजातम् , अन्यदीयमेतत् सर्वम् ' इति । लोभतो यथा-व्यापारी लोभवशाद् वदति ग्राहकं प्रति यावता मूल्येन मया क्रीतं, तावतच नव हस्ते विक्रोणामि किंचिदप्यधिक मूल्यं न गृहामी-'ति । लोकोत्तरमृपावादः प्रदर्यते-तत्र द्रव्यतो यथा-जीवम् अजीवं वदति, अजी आकर पुत्र कहता कि यह मेरा पिता नहीं है। अथवा जिस समय पिता मष्ट होता है, उस समय वह कहता है कि यह मेरा पुत्र नहीं है, यह सब कधन क्रोध रूप भाव की अपेक्षा मृपावाद है (१) मन कषाय के वशवर्ती होकर ऐसा कहना कि यदि मैं न होऊँ तो इस कुटुम्ब का भरण पोपण कौन करे (२) माया के वश में होकर जो ऐसा कहता है कि यह वस्तु मेरी नही है यह तो दूसरों की है, तात्पर्य इसका यह है जब कोई व्यापारी किसी राजा का कर लेने वाले के पूछने पर कि वस्तु किसकी है तब यह माया वश कहता है कि यह तो दूसरो की है मेरी नहीं है (३) लोभ के वश होकर जो झूठ वचन योला जाता है वह लोभ कपाय की अपेक्षा मृपावाद है-जैसे व्यापारी लोग ग्राहकों को ऐसा कहते हैं कि भाई हमने जितने मूल्य में यह चीज खरीदी है उतने ही मूल्य में हम तुम्हें यह दे रहे हैं। कुछ भी अधिक नहीं ले रहे हैं ॥ ४ ॥ यह सब लौकिक मृपावाद है। चार प्रकार का लोकोत्तर मृषावाद इस प्रकार है-जीव को अजीव कहना, अजीव પિતા કો ધત બને છે તે વખતે તે કહે છે કે, આ મારે પુત્ર નથી, આ સઘળાં કથન ભાવની અપેક્ષા મૃષાવાદ છે (૧) મન કષાયના વશવતિ બનીને એવું કહેવું કે જે હું નહોઉં તે આ કુટુંબનું ભરણ પોષણ કોણ કરે. (૨) માયાના વશમાં - આવીને જે એમ કહે છે કે આ વસ્તુ મારી નથી પણ બીજાની છે. મતલબ આંની એ છે કે, જ્યારે કોઈ રાજાને કર્માચારી, કર વસુલ માટે આવે અને તેના પુછ- વાથી કઈ વેપારી પોતાની વસ્તુ હોવા છતાં માયા વશ બની પિતાની ન હોવાનું કહી બીજાની હેવાનું બતાવે (૩) લોભા વશ બનીને જે જુઠું વચન બોલવામાં આવે છે તે લોભ કવાયની અપેક્ષા મૃષાવાદ છે. જેમ-વેપારી લોક ગ્રાહકોને એમ કહે છે કે, ભાઈ જેટલી કિંમતે આ વસ્તુ મારા ઘરમાં પડેલ છે તેજ કિંમતે હું તમને આપું છું, કાંઈ પણ નફે લેતે નથી. (૪) આ લૌકિક મૃષાવાદ છે. ચાર પ્રકારના લોકોત્તર મૃષાવાદ આ પ્રકારે છે यह विक्रय બધા વને ·. प्रियदशिनी टीका. ४०१ गा. २८ निरययभाषणविधिः वा जीवम् , इत्यादि । क्षेत्रतो यथा-भर क्षेत्रम् ऐवतक्षेत्रम् वदति, ऐसतं वा भरतमिति । कालतो यथा--उत्सर्पिणीम् अवसर्पिणी बदति, तथा-भवसर्पिणीम् उत्सर्पिणीं वदति। भाववो लोकोत्तरमृपावादः क्रोधादिकपायजनितः, तत्र क्रोधतो यथा-सत्यपि गुरुमिप्यसम्बन्धे रुटो गुर्वदति-न त्वमसि मम शिष्यः, क्रोधाविष्टः शिष्योऽपि वदति- नायं मम गुरुः' इत्यादि । मानतो यथा-अहमेव गच्छधुराधा- रणे समर्थोऽस्मि, यद्वा-अहमेव साधुनिर्वाहकोऽस्मि । मायातो यथा-कृतातिचारं शिप्य प्रति गुमः पृच्छति-त्वयाऽतिचारः कृतः किम् ? तदा शिप्यो मायया बदति न मयातिचारः कृतः' इत्यादि। को जीव कहना । यह द्रव्य की अपेक्षा मृपावाद है १ । भरतक्षेत्र को ऐरावत क्षेत्र कहना अथवा गेरावत क्षेत्र को 'भरन क्षेत्र कहना यह क्षेत्र की अपेक्षा लोकोत्तर मृपावाद है २ । उत्मपिणी काल को अवमपिणी काल कहना अथवा अवसर्पिणी काल को उत्सर्गिणी काल करना यह काल की अपेक्षा लोकोत्तर मृपावाद है भाव से लोकोत्तर मृपावाद क्रोधा- दिक कपाय को लेकर चार प्रकार का है। गुरु शिष्य संबंध होने पर भी जिस समय गुम किसी निमित्त को लेकर जय शिष्य के प्रति मष्ट हो जाते हैं तय वे कहने लगते है कि तुम मेरे शिष्य नहीं हो। शिष्य भी जय क्रोध के आवेश में आ जाता है तो वह भी इस तरह से गुरु के प्रति कहने लगता है कि आप हमारे गुरू नहीं हैं। यह क्रोध की अपेक्षा लोकोत्तर भाव मृपावाद है (१)1 में ही गच्छ की धुरा धारण करने में समर्थ है अथवा में ही साधुओं का निर्वाहक हूं इस प्रकार कहना यह मान कपाय की अपेक्षा लोकोत्तर भाव मृपावाद है (२) । અજીવ કહેવું, અજીવને જીવ કહે, એ દયની અપેક્ષા મૃષાવાદ છે. (૧) ભરત ક્ષેત્રને રાવતક્ષેત્ર કહેવું અને રાવત ક્ષેત્રને ભરતક્ષેત્ર કહેવું તે ક્ષેત્રની અપેક્ષા લોકેત્તર મૃષાવાદ છે. (૨) ઉત્સર્પિણી કાળને અવસર્પિણી કાળ કહેવા અથવા અવસર્પિણી કાળને ઉત્સર્પિણી કાળ કહે એ કાળની અપેક્ષા લેટેત્તર મૃપા વાદ છે. (૩) ભાવથી લોકેાર મૃષાવાદ ક્રોધાદ્ધિ કષાયને લઈ ચાર પ્રકારના છે. ગુરુ કેઈ નિમિત્તે ત્યારે શિષ્ય પ્રત્યે ક્રોધિત બને છે ત્યારે તે કહેવા લાગે છે કે તું મારા શિષ્ય નથી, શિષ્ય પણ ક્રોધના આવેશમાં આવી જાય છે, ત્યારે તે પણ પિતાના ગુરુને કહેવા લાગે છે કે આપ મારા ગુરુ નથી. આ ફોધની અપેક્ષા કેત્તર ભાવ મૃષાવાદ છે. (૧) હું જ ગચ્છની ધુરા ધારણ કર- વામાં સમર્થ છું અથવા હું જ સાધુઓને નિર્વાહક છું. આ પ્રકારે કહેવું એ માન કષાયની અપેક્ષા લોકેત્તર ભાવ મૃષાવાદ છે. (૨) જે સમય શિષ્ય ત્યારે ·" t૮૮ उत्तराध्ययम लोभतो यथा--अकल्प्येऽपि वलपात्रादी, 'ममेदं वस्र कल्पते' इत्यादि कथनम् । यद्वा-मृपावादचतुर्विधः-सद्भावप्रतिषेधः १, असनावोझायनम् २, अर्था- नन्तरम् ३, गर्दा च ४, । तत्र सद्भावप्रतिषेधो यथा-नास्त्यात्मा, नास्ति पुण्यं, नास्ति पापम् , इत्यादि। असहायोद्धापनं यथा-अस्त्यात्मा सर्वगतः, आत्मा स्यामाक- तण्डुलमात्रः, इत्यादि । अर्थान्तरं यथा-गोविपये-'अश्वोऽयम् ' इति । गर्दा तु विधा-एका सावद्यव्यापारप्रवर्तनी, यथा 'क्षेत्रं कृप' इत्यादि । द्वितीया-अप्रिया, जिस समय शिष्य जब कोई अतिचार लगा लेता है तो गुरु महाराज उससे पूछते हैं कि क्या तुमने अतिचार लगाया है तब शिष्य माया कपाय का अवलम्बन कर कहता है कि मैंने कोई अतिचार नहीं लगाया, इस प्रकार शिष्य का यह कथन माया कपाय की अपेक्षा लोकोत्तर भावमृपावाद है (३)। जोवन पात्रादिक अकल्पनीय हैं उनमें ये मेरे लिये कल्पनीय हैं इस प्रकार कहना यह लोभकपाय की अपेक्षा लोकोत्तर मृपावाद है । अथवा-मृपावाद इन अन्य प्रकारों से भी चार भेद वाला है-१ सद्भाव का प्रतिपेध, २ असद्भाव का उद्भावन, ३ अर्थान्तर, ४ गरे। आत्मा नहीं है पुण्य और पाप नहीं हैं इस प्रकार सत् अर्थ का अपला. पक वचन सद्भाव प्रतिषेध मृपावाद है १ । आत्मा सर्वव्यापक है अथवा श्यामाक तन्दुल के समान आत्मा है इस प्रकार असत् अर्थ का उद्भावक वचन असद्भाव का उद्भावारूप द्वितीय मृपावाद है २। गो के विषय में ऐसा कहना कि यह अश्व है इस प्रकार अर्धान्तर का कथक वचन तृतीय अर्थान्तर नामक मृपावाद है ३ । गर्दा तीन प्रकार की है सावध કઈ અતિચાર લગાડી લે છે તો ગુરુ મહારાજ એને પૂછે છે કે, શું તને અતિ ચાર લાગેલ છે, ત્યારે શિષ્ય માયા કવાયનું અવલંબન કરી કહે છે કે મેં કોઈ અતિચાર લડેલ નથી. આ પ્રકારનું એ શિષ્યનું કથન માયા કપાયની અપેક્ષા લોકોત્તર ભાવ મૃષાવાદ. (૩) જે વસ્ત્ર પાત્રાદિક અકલ્પનીય છે એમાં એ મારા માટે કલ્પનીય છે એમ કહેવું તે લોક કવાયની અપેક્ષા કેત્તર મૃષા- વાદ છે. અથવા–મૃષાવાદ એ અન્ય પ્રકારેથી પણ ચાર ભેદ વાળા છે. ૧ સહ- ભાવને પ્રતિષેધ, ૨ અસદ્દભાવનું ઉદ્દભાવન, ૩ અર્થાન્તર, ૪ ગહ. આત્માનથી, પુણ્ય અને પાપ નથી, આ પ્રકારનું સાચા અર્થનું અપક્ષાપક વચન સદ્દભાવ પ્રતિષેધ મૃષાવાદ છે. ૧. આત્મા સર્વ વ્યાપક છે, અથવા ચામાક ચેખાના જે આત્મા છે, આ પ્રકારનું અસત્ અર્થનું ઉદ્દભાવક વચન અસદુભાવનું ઉદ્દભાવ ન રૂપ બીજું મૃષાવાદ છે. ૨. ગાયના વિષયમાં એવું કહેવું કે તે ઘડે છે. આ પ્રકારે અર્થાન્તરનું કથન વચન ત્રીજો અર્થાન્તર નામને મૃષાવાદ છે. ૩. ગર્લી ·- . प्रियदर्शिनी टीका. अं०१ गा. २४ निरवद्यभाषणविधिः यथा-काणं पति-'अयं काण' इत्यादि । तृतीया-आक्रोशरूपा यथा-'अरे वान्धकिनेय दासीपुत्रः ? ' इत्यादि । पुनरयं क्रोधादिभावोपलक्षितचतुर्विधः । अत्रेदं योध्यम्- मृपावादः क्रोधमानमायालोभहास्यभयत्रीडाक्रीडारत्यरतिदाक्षिण्यमात्सर्यविपादा- दिभिः संभवति । पीडाजनक:: सत्यवादोऽपि मृपावाद इति । मृपाभापणे दोपा उमाः- धर्महानिरविश्वासो, देहार्थव्यसनं तथा । असत्यभापिणां निन्दा, दुर्गतिश्चोपजायते ॥ १ ॥ इति । व्यापार प्रवर्तिनी, अप्रिया, और आकोशरूपा। क्षेत्र को जोतो इत्यादिक सावद्यव्यापार में प्रवर्तन कराने वाला वचन गहीं का प्रथम भेद है। काने को काना कहना यह गहरे का दितीय प्रकार है। 'अरे कुलटा के पुत्र' इत्यादि वचन गर्दा का तृतीय प्रकार है। क्रोध, मान, माया, लोभ, हास्य, भय, वोडा-(लज्जा) कीडा, रति, अरति, दाक्षिण्य, मात्सर्य एवं विपाद आदि निमित्तो को लेकर मृपावाद में मनुष्यों की प्रवृत्ति होती है । जिस सत्यवचन से दूसरों की पीडा उपजे ऐसा सत्य- वचन भी मृपावाद में अन्तर्हित जानना चाहिये । मृपावाद में अनेक दोप हैं-जैसे कहा है- "धर्महानिरविश्वासो, देहार्थव्यसनं तथा । असत्यभापिणां निन्दा, दुर्गतिश्चोपजायते ॥१॥" मृपावाद से धर्म की क्षति होती है लोगों में विश्वास उठ जाता है देह और धन का नाश होता है। जो असत्यभापी होते हैं उनकी अनेक ત્રણ પ્રકારની છે. સાવધ વ્યાપાર પ્રવતિની, અપ્રિયા અને આક્રોશ રૂપ ક્ષેત્રને જોઈને ઈત્યાદિક સાવદ્ય વ્યાપારમાં પ્રવર્તન કરાવનાર વચન ગહને પ્રથમ ભેદ છે. કાણાને કારણે કહે એ ગહને બીજો પ્રકાર છે અને કુલ્હાના પુત્ર त्या वयन गडाना त्रीने २ छ. अध, भा, माया, बल, हास्य, लय, લજજા કીડા, રતિ, અરતિ, દાક્ષિણ્ય, માત્સર્ય અને વિષાદ આદિ નિમિત્તને મૃષાવાદમાં મનુષ્યની પ્રવૃતિ થાય છે. જે સત્ય વચનથી બીજાઓને પીડા ઉપજે એવું સત્ય વચન પણ મૃષાવાદમાં અંતહિંસ જાણવું જોઈએ મૃષાવાદમાં એનેક દેવ છે. જેવી રીતે કહ્યું છે કે- "धर्महानिरविश्वासो देहार्थव्यसनं तथा । असत्यमापिणां निन्दा दुर्गतिथोपजायते ॥१॥" મૃષાવાદથી ધર્મની ક્ષતી થાય છે, લોકોને વિશ્વાસ ઉઠી જાય છે, દેહ અને ધનને નાશ થાય છે, જે અસત્ય ભાષી હોય છે તેની અનેક પ્રકારથી ।

·' - १९० उत्तराध्ययनसूत्रे च-पुनः, अवधारणीम्-निश्चयात्मिकां भापां न यदेव-'गमिष्याम्येत' करिष्याम्येव' इत्यादिकां भाषां न ब्रूयादित्यर्थः । यतः- अन्नह परिचितिज्जर, कनं परिणमइ अन्नहा चेव । विदिवसयाण जियाणं, मुहुत्तम पि यहुपिग्धं ॥ १॥ • छाया-अन्यथा परिचिन्त्यते, कार्य परिणमत्यन्यथा चैव । विधिवशगानां जीयानां मुहूर्तमात्रमपि बहुविघ्नम् ॥ १ ॥ यद्वा-अपधार्यते ज्ञायतेऽर्थोऽनयेत्यवधारणी अवयोधननिका भाषा, सा चतुर्विधा-सत्या, मृपा, सत्यामृपा, असत्यामृपा च । प्रकार से इस लोक में निन्दा होती है और परलोक में उन्हें दुर्गति की प्राप्ति होती है । अवधारणात्मक (निश्चयकारी) भापा को योलना यह भी एक असत्य का प्रकार है-जैसे-'जाऊँगा ही,' 'करूँगा ही। अथवा-'जाऊँगा' करूँगा' इस प्रकार को भापा गृपायाद में इसलिये सम्मिलित हो जाती है कि- " अन्नह परिचिंतिज्जइ, कज्जं परिणमइ अन्नहा चेव । विहिवसाण जियाणं मुहुत्तमेत्तं पि बहुविग्धं " ॥१॥ बोलने वाला विचारता कुछ है और होता कुछ है । मन में अव. धारित बात की पूर्ति नहीं होती है । क्यों कि कर्म वशवर्ती जीवों के एक मुहर्त में भी अनेक विघ्न उत्पन्न हो जाते हैं। अधचा-"अवधारण" शब्द का अर्थ अवरोध जनक भी है। यह अचयोधजनक भाषा सत्या १, मृपा २, सत्यामुषा ३, एवं असत्यामृपा ४, के भेद से આ લેકમાં નિંદા થાય છે, અને પરલોકમાં તેને દુર્ગતિની પ્રાપ્તિ થાય છે- અવધારણાત્મક નિશ્ચયકારી ભાષા બોલવી એ પણ એક અસત્યને પ્રકાર છે. २-Ar, NA १ अथवा-श-शमा प्रारनी भाषा भूषापामा એ માટે સમાય જાય છે, अन्नह परिचिंतिजई कज्जं परिणामइ अन्नहा चेव। विहिवसयाग जीयागं मुहुत्त पेत्तं बहुविग्धं ॥ १ ॥ બાલવાવાળે વિચારે છે કાંઈ અને બને છે કાંઈ, મનમાં અવધારીત વાતની પૂર્તિ થતી નથી કેમકે, કર્મવશ વર્તી જીવોને એક ઘડીમાં પણ અનેક વિદન ઉત્પન્ન થાય છે. અથવા–“અવધારણ” શબ્દને અર્થ અવ બેધજનક પણ છે. અવ બેધજનક ભાષા ૧ સત્યા, ૨ મુવા, ૩ સત્યામૃષા અને ૪ અસત્યા- મૃષાના ભેદથી ચાર પ્રકારની છે. દેશકાલાદિકની અપેક્ષા જેમાં કોઈ પ્રકારને . .

·. 1 प्रियदर्शिनी टीका. अ०१ गा. २४ निरयघभाषणविधिः १९१ तत्राराधनी सत्या । आराध्यते मोक्षमार्गोऽनयेत्याराधनी यथावस्थितवस्त्व- भिधायिनी-या सर्वज्ञमतानुसारेण भाष्यते, यथा-अस्त्यात्मा सदसन्नित्यानि- स्यायनेकधर्मयुक्त इत्यादि। या तु विराधनी विपरीतवस्त्वभिधायिनी सा मृपा। विराध्यते मोक्षमार्गोऽन- येति विराधनी, सर्वज्ञमतप्रातिकूल्येन भाप्यते, यथा-' नास्त्यात्मा' यथा वा- 'एकान्तनित्य आत्मा' यथा या अचौरे 'अयं चौरः' इत्यादि । तथा-सत्यापि परपीडोत्पादिका, सा परपीडाजनकत्वाद् मुक्तिविराधनाद् वा विराधनी, विराधनो- त्वाच मृपा। यथा चौरं पति-'अयं चौरः' इति । चार प्रकार की है। देशकालादिक की अपेक्षा जिसमें किसी भी प्रकार का विसंवाद न आसके एवं वस्तुका जो स्वरूप हैं उसे उसी प्रकार से कहने वाली भापा सत्य भापा है। इस भापा से मोक्षाभिलापी मोक्षमार्ग की आराधना करते हैं। जैसे-आत्मा है और वह न सर्वथा नित्य है और न सर्वथा अनित्य है किन्तु कथंचित् निल्ला- नित्यात्मक है (१) इस प्रकार अनेक धर्मविशिष्ट वस्तु का कथन करने वाली भाषा इस कोटि में परिगणित होती है १। जो भापा विराधिनी है-वस्तु के विपरीत स्वरूप को प्रतिपादन करने वाली है-वह मृपा भापा है। इसको बोलने वाला प्राणी कभी भी मुक्तिमार्ग का आराधक नहीं हो सकता है । इस प्रकार की भापा में सदा सर्वज्ञ मत से प्रतिकूलता रहा करती है। जैसे-आत्मा नहीं है। अथवा है भी तो वह सर्वथा नित्य है या सर्वथा अनित्य है। अधया जो चोर नहीं है उसको 'यह चोर है ' ऐसा कहना । जो भापा सत्य भी हो-परन्तु यदि उससे दूसरों को पीड़ा होती हो तो वह भी इसी मृपावाद में सम्मिलिन जाननी चाहिये ।। વિસંવાદ ન આવી શકે અને વસ્તુનું જ સ્વરૂપ છે તેને તેવા પ્રકારથી કહેવા- વાળી ભાષા સત્ય ભાષા છે આ ભાષાથી મોક્ષાભિલાષી મોક્ષ માર્ગની આરા. ધના કરે છે. જેમ આત્મા છે અને તે સર્વથા નિત્ય નથી તેમ સર્વથા અનિત્ય પણ નથી. પરંતુ કર્યાચિન નિત્યાનિત્યાત્મક છે. આ રીતે અનેક ધર્મ વિશિષ્ટ વસ્તુનું કથન કરવાવાળી ભાષા આ કટિમાં પરિણીત થાય છે (૧) જે ભાષા વિરાધિની છે વસ્તુના વિપરીન સ્વરૂપને પ્રતિપાદન કરવાવાળી છે. તે મૃષા ભાષા છે. એને બોલનાર પ્રાણી કદી પણ મુક્તિ માર્ગને આરાધક બની શકતું નથી, આ પ્રકારની ભાષામાં સદા સર્વજ્ઞ મતથી પ્રતિકૂળતા રહ્યા કરે છે. જેમ–આત્મા નથી, અથવા છે તો પણ તે સર્વથા નિત્ય છે યા સર્વથા અનિત્ય છે, અથવા જે ચાર નથી એને “આ ચાર છે એમ કહેવું, જે ભાષા સત્ય પણ હેય-પરંતુ જે એનાથી બીજાને પીડા થતી હોય તો તે પણ આ મૃષાવાદમાં સંમિલિત ·उत्तराध्ययनसचे - " या तु आराधनविराधनी सा सत्यमृपा-आराधनी चासो विराधनी च आराधनविराधनी, कर्मधारयत्वात् बद्भावः । यथावस्थितवस्तुतत्वाभिधायिनी विपरीतवस्त्वभिधायिनी चेत्युभयस्वभाषा सत्यामृपा । यथा-कस्मिंश्विनगरे पञ्चसु दारकेपु जातेषु एवमभिधीयते' अस्मिन्नगरेऽद्य दश दारका नाताः' इति सा आराधनविराधनी । इयं हि पञ्चानां दारकाणां यज्जन्म, तावतांशेन संवादन. संभवादाराधनी, दश न पूर्यन्ते इत्येतावतांऽशेन विसंवादसंभाइ विराधनी भवति । यद्वा-श्वस्ते शतं दास्यामीत्यभिधाय पञ्चाशत्स्वपि दत्तेषु लोके मृपात्यादर्शनात् , अदत्तेष्वेव च मृपात्वसिद्धेः, सर्वथा भदानक्रियाऽभावेन सर्वथाव्यत्ययात् । जो भाषा आराधनी भी हो और विराधिनी हो वह सत्यमृपा भाषा है। सत्यभापा का नाम आराधिनी है और मृपाभापा का नाम विराधिनी है। इन दोनों स्वरूपवाली जो भाषा है वह सत्यामृपा भाषा है जैसे यह कहना कि आज इस गांव में दश बालक उत्पन्न हुए हैं। उस गांव में पांच ही वालक उत्पन्न हुए थे। तय ऐसा कहना सत्यामृपा स्वरूप इसलिये है, कि दश के कहने में पांच का अन्तर्भाव तो हो ही जाता है अतः इतने अंशकी अपेक्षा यह वचन सत्य है परन्तु दश बालक हुए नहीं हैं इतने अंश में वह मृपा है । अथवा ऐसा कहना कि “श्वस्ते शतं दास्यामि" मैं कल तुम्हें सो (१००) रुपये दूंगा। इसमें सो रुपये न देकर वह यदि पचास रुपये हो दे देता है तो इसप्रकार के व्यवहार को लोक में असत्य में परिगणित नहीं किया जाता है। जितना भाग नहीं दिया गया है उसी में असत्यता आती है। हां यदि वह बिलकुल न देता तो यह भाषा જાણવી જોઈએ. (૨) જે ભાષા આરાધની પણ હોય અને વિરાધની પણ હોય તે સત્યામષા ભાષા છે. સત્યભાષાનું નામ આરાધિની છે અને મૃષા ભાષાનું નામ વિરાધિની છે. આ બન્ને સ્વરૂપવાળી જે ભાષા છે તે સત્યામલ ભાષા છે. જેમાં એવું કહેવું કે, આજ આ ગામમાં ૧૦ બાળક જન્મ્યાં છે. કેઈ ગામમાં પાંચ જ બાળક જન્મ્યાં હતાં. ત્યારે એવું કહેવું સત્યામૃષા સ્વરૂપે આ માટે છે કે, દેશના કહેવામાં પાંચ અંતર્ભાવ તે થઈ જ જાય છે. આથી આટલા અંશની અપેક્ષા આ વચન સત્ય છે પરંતુ દસ બાળક જન્મ્યાં નથી એટલા અંશે એ મૃષા છે. અથવા એમ કહેવું કે હું “કાલે તમને સે રૂપીયા આપીશ,” આમાં સો ન આપતાં જે ૫૦ રૂપિયા પણ આવે તે આ પ્રકારના વ્યવહારમાં લેકમાં અસત્ય બોલનાર તરીકેની ગણના નથી થતી, એટલે ભાગ આપવામાં ન આવ્યો એટલા પુરતી એમાં અસત્યતા આવે છે, પણ ·प्रियदर्शिनी टीका. अ०१ गा. २४ निरवद्यमामेवाः या तु नेवाऽसत्या नापि सत्या सा असत्यामृपा नाम चतुर्थीभापान्यवहारस्पा । तत्र प्रथमा चतुर्थी च भापा भाषणीया । चतुर्थी-असत्यामृपा भाषा-आमन्त्र- ण्यादिभेदयुक्ता । तत्र कोऽसावामन्वण्यादिभेदः ? उच्यते-अयमर्थों भगवत्यामुक्तः । यथा-"अहं भंते !आसइस्सामो सइस्सामो चिहिस्सामो निसीइस्सामो तुयहिस्सामो। आमंतणि आणवणी, जायणि तह पुच्छणी य पण्णवणी । पच्चरवाणी भाषा, भासा इच्छाणुलीमा य ॥१॥ अणभिग्गहिया भासा, भासा य अभिग्गहम्मि बोद्धन्वा । संसयकरणी भासा, चोयडमन्चोयडा चेव ॥ २॥ पनवणी णं एसा, न एसा भासा मोसा ? । मृपा में ही अन्तर्भूत हो जाती (३)। जो न सत्य है, और न असत्य है ऐसी भापा का नाम असत्यामृपा-अर्थात् व्यवहार भाषा है ४ । इनमें प्रथम एवं चतुर्थ भाषा बोलने योग्य है ।चौथी जो असत्यामृपा भाषा है वह आमन्त्रणी आदि भेदों से अनेक प्रकार की कही गई है। इसी विपयं को भगवान ने भगवतीसूत्र में कहा है- अहं भंते ! आसइस्सामो सइस्सामो चिहिस्सामो निसीइस्सामो तुयद्विस्सामो। आमंतणि आणवणी, जायणि तह पुच्छणी य पण्णवणी । पच्चक्खाणी भासा, भासा इच्छाणुलोमा य॥१॥ अणभिग्गहिया भासा, भासा य अभिग्गहमि बोब्बा। संसयकरणी भासा, चोयडमन्चोयडा चेव ॥२॥ पन्नवणीणं एसा, न एसा भासा मोसा?। ન દેત તે એ ભાષા મૃષામાં જ અંતભૂત બની જત. (૩) જે ન સત્ય છે અને ને અસત્ય છે એવી ભાષાનું નામ અસત્યામૃષા–અર્થાત વ્યવહાર ભાષા છે. (૪) આમાં પ્રથમ અને એથી ભાષા બોલવા યોગ્ય છે. ચોથી જે અસત્યામૃષા ભાષા છે, તેને આમંત્રણ આદિ ભેદેથી અનેક પ્રકારની કહેવામાં આવે છે. આ વિષયને ભગવાને ભગવતી સૂત્રમાં કહેલ છે- अहं भते आसइस्सामो सइस्सामो चिद्विस्मामो निसीइस्सामो तुयद्विस्सामो। आर्मतणि आणवणी, जायणि तह पुच्छणी य पप्णवणी। पञ्चक्रवाणी भासा, भासा इच्छाणु लोमाय ॥१॥ अणभिग्गहिया भासा, भासा य अभिग्गहमि योद्धया । संसयकरणी भासा, वोयडमव्योयडा चेव ॥२॥ पन्नवणी णं एसा, न एसा भासा मोसा? । उ०२५ ·. १९४ उत्तराध्ययनसूत्रे हंता! गोयमा! आसइस्सामो त चेत्र० जाव न एसा भासा मोसा। (भ० १.० ३ उ० ४०३ सू०) छाया--अथ भान्त ! आशयिष्यामहे शयिष्यामहे स्थास्यामः निपस्यामः त्यवर्तयिष्यामः। आमन्त्रणी आज्ञापनी याचनी तथा प्रच्छनी च प्रज्ञापनी। प्रत्याख्यानी भापा, भापा इच्छानुलोमा च ॥ १॥ अनभिगृहीता भाषा, भापा चाभिग्रहे योद्धव्या । संशयफरणी भाषा, व्याकृता अव्याकृता चैव ॥ २॥ प्रज्ञापनी खलु एपा, नेपा भाषा मृगा? | हंत ! गौतम ! आशयिष्यामहे तदेव यावत् नेपा भाषा मृपा । व्याख्या-'अथ' इति प्रश्नार्थकः। भदन्त ! हे भगवन इत्येवं श्री महावीरंगौतमः पृच्छति-आश्रयिष्यामहे आश्रयणीयं वस्तु स्त्रीकरिष्यामः, शयिष्यामहे विशेषतः शयनं करिष्यामहे, स्थास्यामः-ऊर्ध्वस्थानेन स्थास्यामः, निपत्स्यामा उपवेक्ष्यामः। त्वपरिवर्तयिष्यामः-संस्तारके पार्श्वपरिवर्तनं करिष्यामः, यद्वा-आश्रयिष्यामः= आश्रयणीय स्थानादिकं स्वीकरिष्यामः । इत्यादिका भापा किं प्रज्ञापनी ? इत्यन्वयः इदमुपलक्षणम् । एवंजातीया भापाविशेषाः किं प्रज्ञापनोरूपाः ? इति भावः । हंता ! गोयमा! आसहस्सामो तं चेय० जाव न एसा भासा मोसा (भ. १० श० ३ उ. ४०३ सूत्र) भगवान महावीर से गौतम पूछते हैं कि-हे भगवन् ! हम आश्रयः योग्य वस्तु का आश्रय लेंगे, शयन करेंगे, खडे रहेंगे, बैठेंगे, करवट बदलेंगे इत्यादिक भाषा, तथा आमंत्रणी आदि भाषा क्या प्रज्ञापनी भाषा है ? यह भाषा मृपा नहीं है? आमन्त्रणी आदि भाषाओं के नाम ये हैं-१ आमंत्रणी, २आज्ञापनी,३याचनी, ४ प्रच्छनी,५प्रज्ञापनी, ६ प्रत्याख्यानी,७ इच्छा- नुलोमा, ८ अनभिगृहीता, ९ अभिगृहाता, १० संशयकरणी,११ व्याकृता, १२ अव्याकृता । इस प्रकार गौतम स्वामी के पूछने पर भगवान् उत्तर हंता गोयमा!आसइस्सामोतंचेव० जाव न एसा भासा मोसा(भ.१०श.३उ.४०३ सूत्र) ભગવાન મહાવીરને ગૌતમ પૂછે છે કે હે ભગવાન! અમે સુઈશું, વધું સુઈ, ઉભા રહિશું, બેસણું, કરવટ બદલશું, ઈત્યાદિક ભાષા તથા આમંત્રણ આદિ ભાષા શું પ્રજ્ઞાપની ભાષા છે? આ ભાષા મૃષા નથી? આમંત્રણ આદિ ભાષાઓનાં નામ આ છે-૧ આમણી ૨ આજ્ઞાની ૩ યાચની ૪ પ્રચ્છની ૫ પ્રજ્ઞાપની ૬ પ્રત્યાખ્યાની ૭ ઈરછાનુલેમા ૮અનભિગ્રહીતા ૯ અભિગૃહીતા, ૧૦ સંશયકરણ, ૧૧ વ્યાકૃતા, ૧૨ અવ્યાકૃતા. આ ને ગૌતમ + - न ·प्रियदर्शिनी टीका. अं०१ गा. २४ निरवद्यभाषामेवाः तत्र-आमन्त्रणी-यथा 'हे साधा !' इत्यादि । एपा च किक वस्तुनोऽविधा- यकत्यादनिषेधकत्याच सत्यादिभापात्रयलक्षणरियोगतश्चाऽसत्यामृपा व्यवहाररूपा।१। आज्ञापनी-कार्ये परस्य प्रवर्तनी यथा “ इदं कुरु" "इदं मा कुरु " इत्यादि । एपा च निर्दिष्ट्रकार्यप्रवर्तकत्वाददुष्टविवक्षासद्भावाचाऽसत्यामृपा । एवमन्यत्रापि भावनीयम् ॥२॥ याचनी-अनिर्दिष्टवस्तुविशेषस्य देहीत्येवं याचनरूपा । यथा- भिक्षा देदि"॥३॥ प्रच्छनी-अविज्ञातस्य संदिग्धस्य याऽर्थस्य ज्ञानार्य प्रच्छनम् । यथा-- "कथमेतत् " ? ॥४॥ देते हैं कि हे गौतम ! पूर्वोक्त प्रकार को भाषा प्रज्ञापनी भापा है, किन्तु यह भाया मृपा नहीं है । आमन्त्रणी आदि भापाओं का अर्थ कहते हैं- आमन्त्रणी-'हे साधो!' इत्यादि । यह किसी वस्तु की अविधायक एवं अनिषेधक होने से, तथा सत्यादि तीन भापा के लक्षण से रहित होने से असत्यामृपास्वरूप व्यवहार भापा है १ । आज्ञापनी-दूसरे को कार्य में प्रवृत्त कराने वाली भाषा आज्ञापनी भापा है । जैसे-'यह करो, यह मत करो' इत्यादि । यह भापा निर्दिष्टकार्य में प्रवर्तक होने से तथा निर्दोष विवक्षा के सद्भाव से असत्यामृपा-स्वरूप है २। याचनी-"भिक्षा दो" इस प्रकार की याचनस्वरूप भापा याचनी भाषा है । प्रच्छनी- अविज्ञात-अर्थात्-विना जाने हुए विपय को, अथवा संदिग्ध अर्थात्- संदेहयुक्त विषय को जानने के लिये जो पूछना वह प्रच्छनी भाषा है ।। સ્વામીના પુછવાથી ભગવાન ઉત્તર દે છે કે હે ગૌતમ પૂર્વોકત પ્રકારની ભાષા પ્રજ્ઞા- પનીભાષા છે પરંતુ આ ભાષા મૃષા નથી. આમંત્રણ વગેરે ભાષાઓના અર્થ કહે છે. અમત્રણ-હે સાધે ! ઈત્યાદિ ! આ કઈ વસ્તુની અવિધાયક અને અનિષેધક હવાથી, તથા સત્યાદિ ભાષાત્રયના લક્ષણથી રહિત હોવાથી અસત્યામૃણાસ્વરૂપ વ્યવ- હાર ભાષા છે. ૧ આજ્ઞાપની-બીજાને કાર્યમાં પ્રવૃત્ત કરાવવાવાળી ભાષા આજ્ઞાપની ભાષા છે. જેમ-આ કર, આ ન કરો, ઈત્યાદિ! આ ભાષા નિર્દિષ્ટકાર્યમાં પ્રવર્તક હેવાથી તથા નિર્દોષ વિવક્ષાના ભાવથી અસત્યામૃષા સ્વરૂપ છે. ૨ યાચની- " सिक्षा" मा ४२नी यायना २१३५ लापा यायनीलाषा छ. 3 छनी- અવિસાત, અર્થાત જાણ્યા વગરના વિષયની અથવા સંદિગ્ધ અર્થાત-સદેહયુકત વિષયને જાણવા માટે જે પૂછવું તે પુચ્છનિ ભાષા છે. ૪ પ્રજ્ઞાપની-શિષ્યને ઉપ- - ·- - उत्तराभ्ययनसचे प्रज्ञापनी-विनयस्योपदेशदानरूपा, अयोधिका मापा, यथा-हिंसामवृत्तो- ऽनन्तदुःखभागी भवति" इत्यादि । यथा वा-माणिवधानित्ताः पाणिनो भवे भवे दीर्घायुपो नीरोगाध भवन्ति । उक्त-- पाणिवहाउ नियत्ता, हवंति दीहाउ या अरोगा य । एस मई पन्नत्ता, पनवणी वीयरागेहिं ॥१॥५॥ छाया-प्राणिवधाद् निता, भवन्ति दीर्घायुपः भरोगाथ। एपा मतिः प्रता, प्रज्ञापनी चीतरागैः ॥१॥ प्रत्याख्यानीभापा-याचमानस्य प्रतिपेध वचनम् । यथा-मर्यादातिरिक्तं वखं पात्रं वा याचमानं शिष्यं पति गुरु दिति-"अधिकं वस्त्रं पात्रं या न दीयते" इति ॥६॥ प्रज्ञापनो-शिप्य को उपदेश देने स्वरूप जो भाषा होती है कि जिससे उसे अर्थ का अवयोध होता है उनका नाम प्रज्ञापनी भापा है। जैसे-"जो हिंसा में प्रवृत्त होता है वह अनंत दुःख का भागी होता है " अथवा जो प्राणिवध से दूर रहते हैं वे भव भव में दीर्घ आयु पाते हैं तथा निरोग शरीर होते हैं ५। उक्तंच- "पाणिवहाउ नियत्ता, हवंनि दीहाउया अरोगाय। एस मई पन्नत्ता, पन्नवगी वीयरागेहिं ॥" प्रत्याख्यानी-गुरु महाराज के पास याचना करते हुए शिष्य के लिये जो निषेधात्मक भाषा का प्रयोग होता है वह प्रत्याख्यानी भाषा है, जैसे-मर्यादा से अतिरिक्त वस्त्र एवं पात्र को याचने वाले शिष्य को गुरु महाराज कहते हैं कि-मर्यादा से अधिक वस्त्र व पात्र नहीं दिया जाता है" इत्यादि । इच्छानुलोमा-प्रतिपादन करने वाले की अर्थात् દેશ આપવા સ્વરૂપ જે ભાષા હોય છે તે જેનાથી તેને અર્થને અવબોધ થાય છે. એનું નામ પ્રજ્ઞાપનીભાષા છે જેમ-જે હિંસામાં પ્રવૃત્ત બને છે તે અનંત દુઃખને ભાગી થાય છે અથવા જે પ્રાણ વધથી દૂર રહે છે તે ભભવમાં દીર્ધાયુ ભગવે છે તથા શરીર નિરોગી રહે છે. એ કહ્યું છે કે- "पाणिवहाउ नियत्ता, हवंति दीहाउ या अरोगा य । एस मई पन्नत्ता, पन्नवणी वीयरागेहिं ।। પ્રત્યાખ્યાની–ગુરુ મહારાજની પાસે યાચના કરનાર શિષ્યને માટે જે નિષેધાત્મક ભાષાને પ્રગ હોય છે તે પ્રત્યાખ્યાની ભાષા છે. જેમ-મર્યાદાથી - અતિરિત વસ્ત્ર અને પાત્રની યાચના કરનાર શિષ્યને ગુરુ મહારાજ કહે છે કે, મર્યાદાથી વધુ વસ્ત્ર અને પાત્ર દેવામાં આવતું નથી. (૨) ઈત્યાદિ ! ઈચ્છાનુલોમા- ·प्रियदर्शिनी टीका. अ० १ गार २४ निरवद्यमापाभेदाः इच्छानुलोमा-प्रतिपादयितुर्या इच्छा तदनुलोमा तदनुकूला। यथा शुभकार्ये प्रेरितस्य " एवमस्तु ममाप्यभिप्रेतमेतत् " एवं रूपा, यथा वा कश्चित् किंचित् शुभ- कार्यमारभमाणः कंचन पृच्छति, स पाह-'भवान् करोतु ममाप्येतदभितम्' इति । यधा वा केनचित् कथिदुक्त:-"साधुसकाशं गच्छामः" स वदति-एवमस्तु इति।।। अनभिगृहीता-अर्थमनभिगृह्य योच्यते 'डित्यादिवत्' । अथवा-अन- भिवहा यत्र न प्रतिनियतार्थावधारणम् । यथा-बहुपुकार्येप्ववस्थितेषु कश्चित् कचन पृच्छति-किमिदानी करोमि ?, स माह-'यत् रोचते तत् कुरु' इति ॥८॥ अभिगृहीता-अर्धमभिगृह्य योच्यते-इदं वस्त्रपात्रादिकं धर्मोपकरणम् , अथवा प्रेरक की इच्छा के अनुकूल जो भाषा बोली जाती है वह 'इच्छानुलोमा' भाषा है-जैसे कोई किसी को किमी शुभ कार्य में प्रेरणा करे तब वह कहे कि 'ठीक है यह मुझे भी अभिलपित है। अपवा कोई किसी शुभ कार्य का प्रारंभ करते हुए किसी को पूछे तो वह कहे कि-करो यह मुझे भी पसंद है । अथवा-कोई ऐसा कहे-'मैं साधु के पास जा रहा हूं तो सुनने वाला कहता है कि अच्छा जाओ । अनभिगृहीता- अर्थशून्य-डित्थडवित्यादि शब्दो का बोलना । अथवा जिसमें किसी एक अर्थ का निश्चय न हो जैसे-पहुनसे कार्यों के उपस्थित होने पर कोई किसी से जब यह पूछता है कि-'कहो मैं इस समय कौनसा काम करूँ ?' तो वह कहता है कि-जो तुम्हें रचे सो करो'। इस प्रकार की भाषाका नाम अनभिगृहीता भाषा है ८। अभिगृहीता-अर्थ को लक्ष्य करके जिस भापाका प्रयोग किया जाता है वह अभिगृहीता भाषा है-जैसे ये वस्त्र पात्रादिक धर्म के उपकरण है ' । अथवा 'इस પ્રતિપાદન કરવાવાળાની અર્થાત્ –પ્રેરકની ઈચ્છાને અનુકૂળ જે ભાષા બેલાય છે તે ઈચ્છાનુલોમા” ભાષા છે. જેમ-કઈ કઈને કઈ શુભ કાર્યમાં પ્રેરણા કરે ત્યારે કહે કે ઠીક છે. એ મારી પણ અભિલાષા છે અથવા-કેઈ શુભ કાર્યને પ્રારંભ કરતાં કેઈને પૂછે તે તે કહે કે-કરે એ મને પણ પસંદ છે. અથવા કઈ એમ કહે કે હું સાધુની પાસે જઈ રહ્યો છું તે સાંભળનાર કહે કે, સારૂં જાવ, ૭ અનલિહિતા-અર્થશુન્ય-“ડિલ્ય વિત્યાદિ” શબ્દ બે અથવા જેમાં કોઈ એક અર્થને નિશ્ચય ન હોય, જેમ-ઘણુ કામ ઉપસ્થિત થતાં કોઈ બીજાને જ્યારે એ પૂછે છે કે, કહે હું આ વખતે કયું કામ કરું, તે તે કહે છે કે, જે તમને રૂચે તે કરે. આ પ્રકારની ભાષાનું નામ અનભિગ્રહિત ભાષા છે. ૮ અભિગુડતા- અર્થનું લક્ષ કરીને જે ભાષાને પ્રયોગ કરવામાં આવે છે તે “અભિગૃહિતા ભાષા છે. જેમ-“આ વસ્ત્ર પાત્રાદિક ધર્મનાં ઉપકરણ છે આ સમયે " અથવા ·उत्तराध्यपनसरे प्रज्ञापनी-विनयस्योपदेशदानरूपा, अयोधिका मापा, यथा-हिंसामनो- ऽनन्तदुःखभागी भवति" इत्यादि । यथा वा-माणिवधाभित्ताः माणिनो भवे भवे दीर्घायुपो नीरोगाध भवन्ति । उक्त-- पाणियहाउ नियत्ता, यति दीहाउ या अरोगा य । एस मई पन्नत्ता, पनवणी वीयरागेहि ॥१॥५॥ छाया-प्राणिवधाद् नित्ता, भवन्ति दीर्घायुपः अरोगाथ। एपा मतिः प्रसप्ता, प्रसापनी पीतरागः ॥ १॥ प्रत्याख्यानीभापा-याचमानस्य प्रतिपेध वचनम् । यथा-मर्यादातिरिक्तं वस्त्रं पात्रं वा याचमानं शिष्यं प्रति गुरुदति-"अधिकं यखं पानं वान दीयते" इति ॥६॥ प्रज्ञापनो-शिप्य को उपदेश देने स्वरूप जो भाषा होती है कि जिससे उसे अर्थ का अवयोध होता है उसका नाम प्रज्ञापनी भाषा है। जैसे-"जो हिंसा में प्रवृत्त होता है वह अनंत दुःख का भागी होता है " अथवा जो प्राणिवध से दूर रहते हैं वे भव भव में दीर्घ आयु पाते हैं तथा निरोग शरीर होते हैं ५। उक्तंच- "पाणिवहाउ नियत्ता, हवंति दीहाउया अरोगाय । पस मई पन्नत्ता, पन्नवगी बीयरागेहिं॥" प्रत्याख्यानी-गुरु महाराज के पास याचना करते हुए शिष्य के लिये जो निषेधात्मक भाषा का प्रयोग होता है वह प्रत्याख्यानी भाषा है, जैसे-मर्यादा से अतिरिक्त वन एवं पात्र को याचने वाले शिष्य को गुरु महाराज कहते हैं कि-मर्यादा से अधिक वस्त्र व पात्र नहीं दिया जाता है " इत्यादि । इच्छानुलोमा-प्रतिपादन करने वाले की अर्थात् દેશ આપવા સ્વરૂપ જે ભાષા હોય છે કે જેનાથી તેને અને અવબોધ થાય છે. એનું નામ પ્રજ્ઞાપનીભાષા છે જેમ-જે હિંસામાં પ્રવૃત્ત બને છે તે અનંત દુખને ભાગી થાય છે અથવા જે પ્રાણુ વધથી દ્વર રહે છે તે ભવભવમાં દીર્ધાયુ ભેગવે છે તથા શરીર નિરોગી રહે છે. ૫ કહ્યું છે કે- "पाणिवहाउ नियचा, हवंति दोहाउ या अरोगा य । एस मई पन्नचा, पनवणी चीयरागेहिं ।।" પ્રત્યાખ્યાની ગુરુ મહારાજની પાસે યાચના કરનાર શિષ્યને માટે જે નિષેધાત્મક ભાષાનો પ્રયોગ હોય છે તે પ્રત્યાખ્યાની ભાષા છે. જેમ-મર્યાદાથી અતિરિકત વસ્ત્ર અને પાત્રની યાચના કરનાર શિષ્યને ગુરુ મહારાજ કહે છે કે, મર્યાદાથી વધુ વસ્ત્ર અને પાત્ર દેવામાં આવતું નથી. (૬) ઈત્યાદિ ! ઈચ્છાનુમા- ·प्रियदर्शिनी टीका. अ० १ गा० २४ निरवद्यभाषाभेदाः १९७ इच्छानुलोमा-प्रतिपादयितुर्या इच्छा तदनुलोमा तदनुकूला। यथा शुभकार्ये प्रेरितस्य "एवमस्तु ममाप्यमितमेतत् " एवं रूपा, यथा वा कश्चित् किंचित् शुभ- कार्यमारममाणः कंचन पृच्छति, स पाह-'भवान् करोतु ममाप्येतदभिप्रेतम्' इति । यथा वा केनचित् कश्चिदुक्तः-"साधुप्तकाशं गच्छामः" स वदति-एवमस्तु इति।।७।। अभिगृहीता-अर्थमनभिगृह्य योच्यते 'डित्यादिवत्' । अथवा-अन- भिग्रहा यत्र न प्रतिनियतार्थावधारणम् । यथा-बहुपुकार्येप्ववस्थितेषु कश्चित् कचन पृच्छति-किमिदानी करोमि ?, स पाह- यत् रोचते तत् कुरु' इति ॥८॥ अभिगृहीता--अर्थमभिगृह्य योच्यते-इदं वस्त्रपात्रादिकं धर्मोपकरणम् , अथवा प्रेरक की इच्छा के अनुकूल जो भापा बोली जाती है वह 'इच्छानुलोमा' भापा है-जैसे कोई किसी को किसी शुभ कार्य में प्रेरणा करे तब वह कहे कि 'ठीक है यह मुझे भी अभिलपित है। अपया कोई किसी शुभ कार्य का प्रारंभ करते हुए किसी को पूछे तो वह कहे कि-करो यह मुझे भी पसंद है । अथवा-कोई ऐसा कहे-'मैं साधु के पास जा रहा हूं तो सुनने वाला कहता है कि अच्छा जाओ७। अनभिगृहीता- अर्थशून्य-डित्थडवित्यादि शब्दो का बोलना। अथवा जिसमें किसी एक अर्थ का निश्चय न हो जैसे-यहुतसे कार्यो के उपस्थित होने पर कोई किसी से जब यह पूछता है कि-'कहो मैं इस समय कौनसा काम करूँ ?' तो वह कहता है कि-जो तुम्हें रुचे सो करो'। इस प्रकार की भापाका नाम अनभिगृहीता भाषा है ८। अभिगृहीता-अर्थ को लक्ष्य करके जिस भापाका प्रयोग किया जाता है वह अभिगृहीता भाषा है-जैसे ये वस्त्र पात्रादिक धर्म के उपकरण हैं' । अथवा 'इस પ્રતિપાદન કરવાવાળાની અર્થાત-પ્રેરકની ઈચ્છાને અનુકૂળ જે ભાષા બોલાય છે તે ઈચ્છાનુમા” ભાષા છે. જેમ-કઈ કઈને કઈ શુભ કાર્યમાં પ્રેરણા કરે ત્યારે કહે કે ઠીક છે. એ મારી પણ અભિલાષા છે અથવા-કેઈ શુભ કાર્યને પ્રારંભ કરતાં કોઈને પૂછે તે તે કહે કે-કરો એ મને પણ પસંદ છે. અથવા કેઈએમ કહે કે હું સાધુની પાસે જઈ રહ્યો છું તે સાંભળનાર કહે કે, સારૂં જાવ. ૭ અનભિગ્રહિતા-અર્થશુન્ય-“ડિલ્થ ડિવિત્યાદિ” શબ્દ બેલ અથવા જેમાં કઈ એક અર્થને નિશ્ચય ન હોય, જેમ-ઘણાં કામે ઉપસ્થિત થતાં કોઈ બીજાને જ્યારે એ પૂછે છે કે, કહે હું આ વખતે કયું કામ કરું, તે તે કહે છે કે, જે તમને રૂચે તે કરે. આ પ્રકારની ભાવાનું નામ અનભિગૃહિતા ભાષા છે. ૮ અભિગુડતા- અર્થનું લક્ષ કરીને જે ભાષાને પ્રવેગ કરવામાં આવે છે તે “અભિગૃહિતા भाषा छ.२भ-" मा १ पात्राधिन 8५:२९ छ" अथवा ' मा सभये ·उत्तराध्ययनसूत्रे प्रज्ञापनी-विनयस्योपदेशदानरूपा, अर्थयोधिका भापा, यथा-हिंसापतो- ऽनन्तदुःखभागी भवति" इत्यादि । यथा चा-माणिवधानित्ताः प्राणिनो भवे भवे दीर्घायुपो नीरोगाश्च भवन्ति । उक्तश्च-- पाणिवहाउ नियत्ता, हति दीहाउ या अरोगा य । एस मई पन्नत्ता, पनवणी वीयरागेहि ॥१॥५॥ छाया-प्राणिवधाद् नित्ता, भवन्ति दीर्घायुपः अरोगाश्च । एपा मतिः प्रज्ञाता, प्रज्ञापनी चीतरागैः ॥१॥ प्रत्याख्यानीभापा-याचमानस्य प्रतिषेध वचनम् । यथा-मर्यादातिरिक्तं वस्त्रं पात्रं वा याचमानं शिष्यं प्रति गुरुदति-"अधिक वस्त्रं पात्रं या न दीयते" इति ।।६।। प्रज्ञापनो-शिष्य को उपदेश देने स्वरूप जो भाषा होती है कि जिससे उसे अर्थ का अवबोध होता है उसका नाम प्रज्ञापनी भापा है। जैसे-"जो हिंसा में प्रवृत्त होता है वह अनंत दुःख का भागी होता है " अथवा जो प्राणिवध से दूर रहते हैं वे भव भव में दीर्घ आयु पाते हैं तथा निरोग शरीर होते हैं ५। उक्तंच- "पाणिवहाउ नियत्ता, हवंति दीहाउया अरोगाय । एस मई पन्नित्ता, पन्नवणी वीयरागेहिं ॥" प्रत्याख्यानी-गुरु महाराज के पास याचना करते हुए शिष्य के लिये जो निषेधात्मक भाषा का प्रयोग होता है वह प्रत्याख्यानी भाषा है, जैसे-मर्यादा से अतिरिक्त वस्त्र एवं पात्र को याचने वाले शिष्य को गुरु महाराज कहते हैं कि-मर्यादा से अधिक वस्त्र व पात्र नहीं दिया जाता है" इत्यादि ६ । इच्छानुलोमा-प्रतिपादन करने वाले की अर्थात् દેશ આયવા સ્વરૂપ જે ભાષા હોય છે તે જેનાથી તેને અર્થને અવધ થાય છે. એનું નામ પ્રજ્ઞાપની ભાષા છે જેમ-જે હિંસામાં પ્રવૃત્ત બને છે તે અનંત દુ અને ભાગી થાય છે પ્રાણુ વધથી દૂર રહે છે તે ભવભવમાં દીર્ધાયુ ભેગવે છે તથા શરીર નિરોગી રહે છે. એ કહ્યું છે કે- "पाणिवहाउ नियत्ता, हवंति दोहाउ या अरोगा य। एस मई पनत्ता, पन्नवणी वीयरागेहिं ॥" પ્રત્યાખ્યાન-ગુરુ મહારાજની પાસે યાચના કરનાર શિષ્યને માટે જે નિષેધાત્મક ભાષાને પ્રયોગ હોય છે તે પ્રત્યાખ્યાની ભાષા છે. જેમ-મર્યાદાથી - અતિરિકત વસ્ત્ર અને પાત્રની યાચના કરનાર શિષ્યને ગુરુ મહારાજ કહે છે કે, મર્યાદાથી વધુ વસ્ત્ર અને પાત્રદેવામાં આવતું નથી. (૬) ઈત્યાદિ ! ઈચ્છાનુલોમા-- અથવા ·प्रियदर्शिनी टीका. अ०१ गा०२४ निरवद्यभाषाभेदाः इच्छानुलोमा-प्रतिपादयितुर्या इच्छा वदनुलोमा तदनुकूला। यथा शुभकार्ये प्रेरितस्य "एवमस्तु ममाप्यमिमेतमेतत् " एवं रूपा, यथा वा कश्चित् किंचित् शुभ- कार्यमारभमाणः कंचन पृच्छति, स प्राह- भवान् करोतु ममाप्येतदभिप्रेतम्' इति । यथा वा-केनचित् कश्चिदुक्तः-“साधुसकाशं गच्छामः" स वदति-एवमस्तु इति॥७॥ अभिगृहीता-अर्थमनभिगृह्य योच्यते 'डित्यादिवत्' । अथवा-अन- भिग्रहा यत्र न प्रतिनियतार्थावधारणम् । यथा-बहुपुकार्येष्ववस्थितेषु कश्चित् कचन पृच्छति-किमिदानी करोमि ?, स पाह-' यत् रोचते तत् कुरु' इति ॥ ८॥ अभिगृहीता--अर्धमभिगृह्य योच्यते-इदं वस्त्रपात्रादिक धर्मोपकरणम् , अथवा प्रेरक की इच्छा के अनुकूल जो भापा बोली जाती है वह 'इच्छानुलोमा' भापा है-जैसे कोई किसी को किमी शुभ कार्य में प्रेरणा करे तब वह कहे कि 'ठीक है यह मुझे भी अभिलपित है'। अपवा कोई किसी शुभ कार्य का प्रारंभ करते हुए किसी को पूछे तो वह कहे कि-करो यह मुझे भी पसंद है। अथवा-कोई ऐसा कहे-'मैं साधु के पास जा रहा हूं' तो सुनने वाला कहता है कि अच्छा जाओ । अनभिगृहीता- अर्थशून्य-डिवडवित्यादि शब्दो का योलना। अथवा जिसमें किसी एक अर्थ का निश्चय न हो जैसे-बहुतसे कार्यों के उपस्थित होने पर कोई किसी से जब यह पूछता है कि-'कहो में इस समय कौनसा काम करूँ ?' तो वह कहता है कि-जो तुम्हें रुचे सो करो'। इस प्रकार की भापाका नाम अनभिगृहीता भाषा है ८। अभिगृहीता-अर्थ को लक्ष्य करके जिस भापाका प्रयोग किया जाता है वह अभिगृहीता भाषा है-जैसे ये वस्त्र पात्रादिक धर्म के उपकरण हैं ' । अथवा 'इस પ્રતિપાદન કરવાવાળાની અર્થાત્ -એરકની ઈચ્છાને અનુકુળ જે ભાષા બોલાય છે તે ઈચ્છાનુલોમા ભાષા છે. જેમ-કઈ કઈને કઈ શુભ કાર્યમાં પ્રેરણા કરે ત્યારે કહે કે ઠીક છે. એ મારી પણ અભિલાષા છે અથવા-કેઈ શુભ કાર્યને પ્રારંભ કરતાં કોઈને પૂછે છે તે કહે કે-કરે એ મને પણ પસંદ છે. અથવા કઈ એમ કહે કે હું સાધુની પાસે જઈ રહ્યો છું તે સાંભળનાર કહે કે, સારું જાવ. ૭ અનભિગૃહિતા-અર્થશુન્ય--“ડિત્ય વિત્યાદિ ” શબ્દ બેલે અથવા જેમાં કોઈ એક અર્થને નિશ્ચય ન હોય, જેમ-ઘણું કામો ઉપસ્થિત થતાં કઈ બીજાને જ્યારે એ પૂછે છે કે, કહે હું આ વખતે કયું કામ કરું, તે તે કહે છે કે, જે તમને રચે તે કરે. આ પ્રકારની ભાષાનું નામ અનભિગૃહિતા ભાષા છે. ૮ અભિગુડતા- અર્થનું લક્ષ કરીને જે ભાષાને પ્રગ કરવામાં આવે છે તે “અભિગૃહિતા ભાષા છે. જેમ આ વસ્ત્ર પાત્રાદિક ધર્મનાં ઉપકરણ છે” આ સમયે - અથવા .

·उत्तराध्ययनसूत्रे प्रज्ञापनी-विनयस्योपदेशदानरूपा, अयोधिका मापा, यथा-हिंसापत्तो- ऽनन्तदुःखभागी भवति" इत्यादि । यथा वा-माणिवधान्नित्ताः पाणिनो मवे भवे दीर्घायुपो नीरोगाश्च भवन्ति । उक्तश्च-- पाणिवहाउ नियत्ता, हति दीहाउ या अरोगा य । एस मई पन्नत्ता, पन्नवणी चीयरागेहि ॥ १॥५॥ छाया-प्राणिवधाद् नित्ता, भवन्ति दीर्घायुपः अरोगाश्च । एपा मतिः प्रज्ञप्ता, प्रज्ञापनी वीतरागः ॥ १॥ प्रत्याख्यानीभापा-याचमानस्य प्रतिषेध वचनम् । यथा-मर्यादातिरिक्तं वस्त्रं पात्रं वा याचमानं शिष्य प्रति गुरुदति-"अधिक वस्त्रं पात्रं वा न दीयते" इति ॥६॥ प्रज्ञापनो-शिष्य को उपदेश देने स्वरूप जो भाषा होती है कि जिससे उसे अर्थ का अवयोध होता है उसका नाम प्रज्ञापनी भाषा है। जैसे-"जो हिंसा में प्रवृत्त होता है वह अनंत दुःख का भागी होता है " अथवा जो प्राणिवध से दूर रहते हैं वे भव भव में दीर्घ आयु पाते हैं तथा निरोग शरीर होते हैं ५। उक्तंच- "पाणिवहाउ नियत्ता, हयंनि दीहाउया अरोगाय । एस मई पन्नत्ता, पन्नवगी वीयरागेहिं ।। प्रत्याख्यानी-गुरु महाराज के पास याचना करते हुए शिष्य के लिये जो निषेधात्मक भापा का प्रयोग होता है वह प्रत्याख्यानी भाषा है, जैसे-मर्यादा से अतिरिक्त वस्त्र एवं पात्र को याचने वाले शिष्य को गुरु महाराज कहते हैं कि-मर्यादा से अधिक वस्त्र व पात्र नहीं दिया जाता है " इत्यादि ६ । इच्छानुलोमा-प्रतिपादन करने वाले की अर्थात् દેશ આપવા સ્વરૂપ જે ભાષા હોય છે તે જેનાથી તેને અને અવાધ થાય છે. એનું નામ પ્રજ્ઞાપનીભાષા છે જેમ-જે હિંસામાં પ્રવૃત્ત બને છે તે અનંત દુખને ભાગી થાય છે અથવા જે પ્રાણ વધથી દૂર રહે છે તે ભવભવમાં દીર્ધાયુ ભેગવે છે તથા શરીર નિરોગી રહે છે. એ કહ્યું છે કે– "पाणिवहाउ नियत्ता, हवंति दीहाउ या अरोगा य। एस मई पन्नत्ता, पन्नवणी वीयरागेहिं ॥" પ્રત્યાખ્યાની–ગુરુ મહારાજની પાસે યાચના કરનાર શિષ્યને માટે જે નિષેધાત્મક ભાષાને પ્રયોગ હોય છે તે પ્રત્યાખ્યાની ભાષા છે. જેમ-મર્યાદાથી - અતિરિક્ત વસ્ત્ર અને પાત્રની યાચના કરનાર શિષ્યને ગુરુ મહારાજ કહે છે કે, મર્યાદાથી વધુ વસ્ત્ર અને પાત્ર દેવામાં આવતું નથી. (૨) ઈત્યાદિ ! ઈચ્છ " ·, प्रियदर्शिनी टीका. अ०१ गा २४ निरवद्यमापाभेदाः इच्छानुलोमा-प्रतिपादयितुर्या इच्छा तदनुलोमा तदनुकूला । यथा शुभकार्ये प्रेरितस्य "एवमस्तु ममाप्यमिपेतमेतत् " एवं रूपा, यथा वा कश्चित् किंचित् शुभ- कार्यमारभमाणः कंचन पृच्छति, स प्राह-'भवान् करोतु ममाप्येतदभिप्रेतम्' इति । यथा वा-केनचित् कश्चिदुक्त:-"साधुप्तकाशं गच्छामः" स वदति-एवमस्तु इति।।७। अनभिगृहीता-अर्थमनभिगृह्म योच्यते 'डित्यादिवत्' । अथवा-अन- भिग्रहा यत्र न प्रतिनियतार्थावधारणम् । यथा-बहुपुकार्येप्ववस्थितेषु कश्चित् कचन पृच्छति-किमिदानीं करोमि ?, स माह-' यत् रोचते तत् कुरु ' इति ॥ ८॥ अभिगृहीता-अर्थमभिगृह्य योच्यते-इदं वस्त्रपात्रादिकं धर्मोपकरणम् , अथवा प्रेरक की इच्छा के अनुकूल जो भाषा बोली जाती है वह 'इच्छानुलोमा' भाषा है-जैसे कोई किमी को किमी शुभ कार्य में प्रेरणा करे तब वह कहे कि 'ठीक है यह मुझे भी अभिलपित है। अपवा कोई किसी शुभ कार्य का प्रारंभ करते हुए किसी को पूछे तो वह कहे कि-करो यह मुझे भी पसंद है । अथवा-कोई ऐसा कहे-'मैं साधु के पास जा रहा हूं' तो सुनने वाला कहता है कि अच्छा जाओ ७। अनभिगृहीता- अर्थशन्य-डित्थडवित्यादि शब्दो का योलना । अथवा जिसमें किसी एक अर्थ का निश्चय न हो जैसे-यहुतसे कार्यों के उपस्थित होने पर कोई किसो से जब यह पूछता है कि-'कहो में इस समय कौनसा काम करूँ?' तो वह कहता है कि-जो तुम्हें मचे सो करो'। इस प्रकार की भापाका नाम अनभिगृहीता भाषा है ८ । अभिगृहीता-अर्थ को लक्ष्य करके जिस भापाका प्रयोग किया जाता है वह अभिगृहीता भापा है-जैसे ये वस्त्र पात्रादिक धर्म के उपकरण है'। अथवा 'इस પ્રતિપાદન કરવાવાળાની અર્થાત-પ્રેરકની ઈચ્છાને અનુકૂળ જે ભાષા બોલાય છે તે ઈરછાનુલોમા ભાષા છે. જેમ-કઈ કઈને કઈ શુભ કાર્યમાં પ્રેરણા કરે ત્યારે કહે કે ઠીક છે. એ મારી પણ અભિલાષા છે અથવા-કઈ શુભ કાર્યને પ્રારંભ કરતાં કેઈને પૂછે તો તે કહે કે-કરે એ મને પણ પસંદ છે. અથવા કઈ એમ કહે કે હું સાધુની પાસે જઈ રહ્યો છું તે સાંભળનાર કહે કે, સારૂં જાવ. ૭ અનભિગ્રહિતા-અર્થશુન્ય-“ડિથ ડવિત્યાદિ શબ્દ બેલ અથવા જેમાં કોઈ એક અર્થને નિશ્ચય ન હોય, જેમ-ઘણું કામે ઉપસ્થિત થતાં કોઈ બીજાને જ્યારે એ પૂછે છે કે, કહે હું આ વખતે કયું કામ કરું, તે તે કહે છે કે, જે તમને રૂચે તે કરે. આ પ્રકારની ભાષાનું નામ અનભિગૃહિતા ભાષા છે. ૮ અભિગૃહીતા- અર્થનું લક્ષ કરીને જે ભાષાને પ્રયોગ કરવામાં આવે છે તે “અભિગૃહિતા ભાષા છે. જેમ-આ વસ્ત્ર પાત્રાદિક ધર્મનાં ઉપકરણું છે સમયે " અથવા આ ·१९८ उत्तराध्ययनसूत्रे -प्रतिनियतार्थावधारणम् । यथा-इदमिदानी कर्तव्यम् , इदं न कर्तव्यमिति ॥९॥ संशयकरणी-याऽनेकार्थपतिपनिफरी सा। या भाषा अनेकार्थाभिधायि तया परस्य संशयमुत्पादयति, यथा - सैन्धवमानयेत्यत्र सन्मयशदो नरवण- वाजिवाचकत्वेन संशयोत्पादकः ॥ १०॥ व्याकृता-या प्रकटार्था । यथा-अहिंसा-सर्वकल्याणकारिणी ॥ ११ ॥ अव्याकृता-अतिगम्भीरशब्दार्था, अव्यक्ताक्षरपयुक्ता वा, यथा- "संयत-स्थ महत्पापं प्रतिक्रमणकर्मणा" | इत्यादि, यथा वा मम्मगादि वालभाषा ॥ १२ ॥ एपा-आमन्त्रण्यादिका भाषा प्रज्ञापनी खलु-प्रज्ञाप्यते प्रकटी क्रियतेऽर्थोऽनयेति प्रज्ञापनी अर्थकथनी, सा भापणीया इत्यर्थः । नैपा भाषा मृपा समय यह करना चाहिये, यह नहीं करना चाहिये । संशयकरणी- जिस भाषा से सुनने चालेको अनेक अर्थों की प्रतिपत्ति होने लगे उस भापा का नाम संशयकरणी भाषा है, जैसे-किसी ने कहा कि-'सैन्धव लाओ' यह सैन्धव शब्द पुरुप, लवण और घोडे रूप अर्थों का प्रतिपादक है, अतः सुनने वाले को संशय जनक हो जाता है १० । व्याकृता- जिसका अर्थ स्पष्ट होता है वह व्याकृता भाषा है जैसे-"अहिंसा सर्व प्रकार से कल्याण करने वाली है" ११ । अव्याकृता-अतिगंभोर शब्दार्थवाली भाषा अव्याकृता भाषा है । अथवा-जो अव्यक्त अक्षर से युक्त होती है यह भाषाअव्याकृता भापा है जैसे-"संयत-स्य महत्पा प्रतिक्रमणकर्मणा" प्रतिक्रमण कर्म से संयत को बड़ा भारी पाप लगता है। यहां पर जब "स्य" को क्रियापद मान लिया जाता है तब इसका આ કરવું જોઈએ, આ ન કરવું જોઈએ.” ૯ સંશવકરણ-જે ભાષાથી સાંભળ- નારને અનેક અર્થોને આભાસ થવા લાગે તે ભાષાનું નામ સંશયકરણે ભાષા છે. જેમ કેઈએ કહ્યું કે–સિન્ધવ લાઓ” આ સિન્થવ શબ્દ પુરુષ મીઠું અને ઘડારૂપ અર્થને પ્રતિપાદક છે. આથી સાંભળવાવાળાને પ્રકરણાદિના અભાવમાં સંશયજનક બને છે. એ માટે પ્રકરણ સમજીને આ ભાષા બોલવામાં દેષ નથી કેમકે, તે વ્યવહારૂ ભાષા છે. ૧૦ વ્યાકૃતા–જેને અર્થ સ્પષ્ટ થાય છે તે વ્યાકૃત ભાષા છે. જેમ–અહિંસા સર્વ પ્રકારથી કલ્યાણ કરવાવાળી છે.” ૧૧ અવ્યાકૃતા અતિ ગંભીર શબ્દાર્થવાળી ભાષા અવ્યાકૃત ભાષા છે. અથવા-જે અવ્યકત અક્ષરથી યુકત હોય છે તે ભાષા અવ્યકૃત ભાષા છે. જેમ– संयत-स्य महत्पापं प्रतिक्रमणा कर्मणा- પ્રતિક્રમણ કર્મથી સંયતને મોટું ભારે પાપ લાગે છે, અહિં જ્યારે ને ક્રિયાપદ માનવામાં આવે ત્યારે એને અર્થ એ થાય છે કે, ·- . प्रियदर्शिनी टीका. अ० १ गा० २४ निरयद्यभाषाभेदाः -एपा भाषा मृपा अवक्तव्या नेत्यर्थः । प्रश्नकर्तुरयमभिप्राय:-'आशयिष्यामहे । इत्यादिका भापा भविष्यकालविपया, साचान्तरायसंभवेन कदाचिदर्याभिधायिनी न स्यात् । तथा एकार्थविषयाऽपि बहुवचनान्ततयाऽभिहिता तस्मादयथार्था । तया-आमन्त्रणीप्रभृतिका, सत्यभापावदर्थे नियता नास्ति विधिप्रतिषेधयोधकत्वा भावात् , अतः किमियं वक्तव्या स्यात् , उत न ? इति । अर्थ ऐसा होता है कि हे संयत? प्रतिक्रमण कर्म से तुम अपने पापोंका क्षय करो। यह बोध शीघ्र नहीं हो सकता है, अतः इसे अव्याकृत भाषा कहा है । अथवा-बालककी भाषाको अव्याकृत भाषा कहते हैं १२। ये सब भाषायें प्रज्ञापनी हैं, यह प्रज्ञापनी भाषा मृपास्वरूप नहीं है। प्रश्न करने वालेका कहने का हेतु यह है-जय यह कहा जाता है कि हम 'शयनकरेंगे' इत्यादि, तब यह भापा भविष्यत् काल को विषय करने वाली होने से अर्थकी पूर्ति में असमर्थ जान पडती है, कारण कि अन्तराय कर्म के उदय की संभावना होने से उस विवक्षित अर्थकी कदाचित् पूर्ति न भी हो सके तो फिर जिस प्रकार मृपाभापा अर्थको कहनेवाली नहीं मानी जाती है उसी प्रकार यह भाषा भी अनर्थाभिधायिनी मान लेना चाहिये तथा" हम शयनकरेंगे" इस कथनमें "मैं शयनकरूँगा" इस एक वचन के ही प्रयोग में पहुवचन का प्रयोग किया गया है। जैसे एक को अनेक कहनेवाली भापा अयथार्ध मानी जाती है। उसी प्रकार यह भी अयधार्थ मानी जानी चाहिये । इसी तरह आमन्त्रणी भाषाएँ भी सत्य भापाकी तरह अर्थ में नियत नहीं है, क्यों कि इनमें विधि एवं प्रतिपेध की योधकता का अभाव है, इसलिये यह संदेह होता है कि यह योलने के योग्य है अथवा नहीं है। इस प्रकारकी आशंका का यह उत्तर है कि સંત! પ્રતિક્રમણ કર્મથી તમે તમારાં પાપો ક્ષય કરે. આ બધ જલદી થઈ શકતો નથી આથી આને અવ્યાકૃત ભાષા કહેવામાં આવે છે. અથવા બાળકની ભાષાને અવ્યાકૃત ભાષા કહેવામાં આવે છે. ૧૨ આ બધી ભાષા પ્રજ્ઞાપની છે. આ પ્રજ્ઞાપની ભાષા મૃષા સ્વરૂપની નથી. પ્રશ્ન કરનારના કહેવા મતલબ એ છે કે, જ્યારે એમ કહેવામાં આવે છે કે, “અમે સુઈએ છીએ આ કથનમાં “હું સુઉં છું” આ એક વચનના પ્રયોગમાં બહુ વચનને પ્રયોગ કરવામાં આવેલ છે. જેમ એકને અનેક કહેવાવાળી ભાષા અયથાર્થ માનવામાં આવે છે એ રીતે પણ અયથાર્થ માનવી જોઈએ આ રીતે આમન્ત્રણ ભાષાઓ પણ સત્ય ભાષાની જેમ અર્થમાં નિયત નથી કેમકે, એનામાં વિધિ અને પ્રતિષેધની બેધતાને અભાવ છે. આ માટે એ સંદેહ થાય છે, એ બલવાને યોગ્ય છે, .

·२०० उत्तराभ्ययनसूत्रे अवोत्तरमाह-हता ! इत्यादि । 'हन्त' इति स्वीकारार्थकः, अयं भाव:- 'आशयिष्यामहे' 'शयिष्यामहे' इत्यादिका भाषा निश्चयात्मकशब्दपयोगा। भावान्नास्ति निश्चयात्मिका, या तु-'आशयिष्यामहे एव' 'शयिष्यामहे एव' इत्यादिका निश्चयात्मिका सैवान्तरायसंभवाद् भविष्यकालविषया भाषा मृपा- भवितुमर्हति । 'आशयिष्यामहे ' इत्यादौ तु-शयनादिक्रियायां वक्तुरभिप्रायः "शयनादिक्रियाकरणस्य भावो मम वर्तते" इत्यादि रूपः सत्य एवास्तीति भवति प्रज्ञापनी । एकार्यविपये बहुवचनाभिधानमपि आत्मनि गुरौ च शाखानुमतं, तस्माद् बहुवचनान्ततया प्रयुक्ताऽपि प्रज्ञापन्येव भवति । एवमामन्त्रण्यादिकाऽपि । "आश्रयिष्यामहे " इत्यादिक भापार निश्चयात्मक शब्द के प्रयोग के अभाव से निश्चयात्मक नहीं हैं। ये निश्चयात्मक जय ही मानी जाती हैं कि जब इनके साथ निश्चयात्मक शब्दका प्रयोग किया हुआ होता है। जैसे-आश्रयिष्यामहे एच, शयिष्यामहे एव" इस प्रकारकी निश्चया- स्मक भाषा में जो कि भविष्यत् कालको विषय करनेवाली हो अन्तराय फर्म के उदय से अपने अर्थकी पूर्ति की निश्चितता संदिग्ध रहती है अतः घही भाषा मृपावाद रूप मानी जाती है। "आश्रयिष्यामहे" इत्यादि भाषा में तो शयनरूप क्रिया करने का भाव ही केवल वक्ता का रहा हुआ है अतः उस अपेक्षा वह सत्य ही है। इसी अर्थ को मन में रख : कर मुनिराज भविष्यकाल के अर्थ में भाव शब्द का प्रयोग करते हैं, जैसे-'कल स्वाध्याय करने का भाव है ' अथवा-'तपस्या करने का भाव है' इत्यादि। एकवचन में भी व्याकरणसिद्धान्त के अनुसार अथवा नथी ये मारनी माशान मा उत्तर छ , "आशयिष्यामहे "त्या ભાષાએ નિશ્ચયાત્મક નથી. અને નિશ્ચયાત્મક ત્યારે જ માનવામાં આવે કે જ્યારે એની સાથે નિશ્ચયાત્મક શબ્દનો પ્રયોગ કરવામાં આવેલ હોય म आशयिध्यामहे एव शयिष्यामहे एव-मा मानी श्याम साषामा કે જે ભવિષ્યન્ત કાળને વિષથ કરવાવાળી હોય અંતરાય કર્મના ઉદયથી તેના અર્થની પૂર્તિની નિશ્ચિતતા સંદિગ્ધ રહે છે. આથી તે ભાષા મૃષા- १३:३५ भानामा भावे छ. " आशयिायामहे" त्या मापामा त नारन સુવાની ક્રિયા કરવાને ભાવ જ ફકત રહેલ છે, આથી એ અપેક્ષાથી તે સત્ય જ છે. આ જ અને મનમાં રાખી મુનિરાજ ભવિષ્યકાળના અર્થમાં ભાવ શબ્દને પ્રયોગ કરે છે. જેમ“કાલે સ્વાધ્યાય કરવાને ભાવ છે? કરવાને ભાવ છે ” ઈત્યાદિ! એક વચનમાં પણ વ્યાકરણ સિદ્ધાંતની અથવા તપસ્યા ·प्रियदर्शिनी टीका. अ०१ गा. २४ सायद्यमापणनिषेधः २०१ या निवधपुरुषार्थसाधनी सा प्रज्ञापन्येव । यथा " हे साधो !" " इदं कुरु " " इदं मा कुरु" इत्यादिका। सा तु भापणीयैवेति । भापादोपं सावधानुमोदनादिकं, मृपा-कर्कशाऽसभ्यशब्दोच्चारणादिकं च, परिहरेत् । च-पुनः, मायां सदासर्वकालं परिवर्जयेत् । अत्र मायामित्युपलक्षणम् , क्रोधमानलोभानां कपायाणाम् । सर्वान् कपायान् परिवर्जयेदित्यर्थः। कपायाणां मृपाभापणहेतुत्वात् , कपायवर्जने सति मृपाभाषणपरि- हारः सुतरां स्यादिति भावः ॥ २४ ॥ यहुवचन का प्रयोग हो जाता है। वहां कहागया ह कि अपने में एवं गुरू में बहुवचन का प्रयोग करना निर्दोष है, इसलिये एक में भी बहुः वचनान्तरूप से प्रयुक्त भापा प्रज्ञापनी ही भाषा है। इसी तरह आम- न्त्रणी आदि भाषाएँ भी जो निरवद्य पुरुषार्थ की साधक होती हैं वे प्रज्ञापनी ही हैं। जैसे-" हे साधो।""यह करो यह मत करो" इत्यादि । सावध कर्म की अनुमोदना आदि करना यह भापा दोप है। इसी प्रकार कर्कश एवं कठोर शब्द का उच्चारण करना आदि भी मृपा भाषा में ही अन्तर्हित है।माया शब्द उपलक्षण है। इसलिये क्रोधादिक कपाय के विषय में भी समझ लेना चाहिये, क्यों कि कपाय के आवेश से ही मृषाभाषण होता है । इनके परिवर्जन से मृपाभापाका परिवर्जन हो जाता है। अतः भाषादोप एवं माया का सदा काल परित्याग कर देना चाहिये ॥२४॥ બહુ વચનને પ્રયોગ થઈ જાય છે, આથી એ બતાવાયું છે કે, પોતાનામાં અને ગુરુ મહારાજમાં બહુ વચનને પ્રયોગ કરો નિર્દોષ છે. આ માટે એકમાં પણ બહુવચનાન્તરૂપથી પ્રયુકત ભાષા પ્રજ્ઞાપની ભાષા જ છે આ રીતે આમ- ત્રણ આદિ ભાષાઓ પણ જે નિરવદ્ય પુરૂષાર્થની સાધક હોય છે તે પ્રજ્ઞાપની र छे. रेभ- साधी!" " २, मा ४," त्याहि! સાવધ-કર્મની અનુમોદના આદિ કરવી એ ભાષા દેવ છે. આ પ્રકારે કર્કશ અને કઠોર શબ્દનું ઉચ્ચારણ કરવું આદિ પણ મૃષાભાષામાં જ અન્ત- હિત છે. માયા શબ્દ ઉપલક્ષણ છેઆ માટે કોધાદિક કપાયના વિષયમાં પણ સમજવું જોઈએ. કેમકે, કષાયના આવેશથી જ મૃષાભાષણ થાય છે. તેના ત્યાગથી મૃષા ભાષાનો ત્યાગ થાય છે. આથી ભાષા અને માયાને સદાકાળ परित्याश देव नये. (२४) ·- २०२ उत्तराध्ययन मूलम्-ने लवेज पुट्टो सांवज्ज, न निरटं न मम्मयं । अपणहा परंडा वी, उभयेस्संतरेण वा ॥ २५॥ छाया--न छपेत् पृष्टः सांवद्यं, न निरर्थ न मर्मगम् । आत्मार्थ परार्थ या, उभयस्य अन्तरेण या ॥२५॥ टीका-'न लवेज्ज ' इत्यादि । पृष्टः केनचित् . सावधं-अयद्येन-पापेन सह वर्तते इति सावधे-सदोपं वचनं न लपेत्-न वदेत् , सावधवचनं हि रागद्वे- पादिदुर्गुणनिधानं सकलास्रवनिदानम्, आत्मसमाधिविधुविधुतुदस्वरूपं, गुणास- मूलोन्मूलने प्रचण्डझंझावातरूपं, कपायविषयल्लीवर्धक, परजीवनिकायोपमर्दकम् । न लवेज्ज इत्यादि- अन्वयार्थ-(पुटो सावज्जं न लवेज्ज-पृष्टः सावधं न लपेत्) किसी के द्वारा पूछे जाने पर सावद्य-पापयुक्त वचन नहीं बोलना चाहिये । (न निरहुं न मम्मयं-न निरर्थकं न मर्मगं) निरर्थक वचन नहीं बोलना चाहिये । मर्म उद्धाटक वचन नहीं बोलना चाहिये। (अप्प- णठ्ठा परछा वा उभयस्संतरेण वा सावज्जन लवेज्ज-आत्मा परार्थ वा उभयस्यान्तरेण वा सावद्यं न लपेत् ) अपने निमित्त अथवा पर के निमित्त तथा उभय-स्व पर के निमित्त और विना प्रयोजन के (व्यर्थ) भी सापद्य वचन नहीं बोलना चाहिये । क्यों कि-सायद्य वचन राग देय आदि दुर्गुणों का निधान है, समस्त आत्रों का निदान-कारण है, आत्मसमाधिरूप चन्द्रमा को ग्रसन करने में राहुसमान है, गुणरूप घृक्षों को जड़ से उखाड ने में प्रचण्ड झंझावात समान है, तथा कषाय- न लवेज्ज धत्यहि मन्नाथ-पुट्ठो सावजं न लवेज-पृष्ठः सावा न लपेत्-नापाथी पापयुत सयन माल नये नही. न निरटुं न मम्मयं-न निरर्थक नमर्मगं નિરર્થક વચન બોલવું ન જોઈ અને મમઉદ્ધારક વચન બોલવું ન જોઈએ. अप्पणा परद्वावा उभयस्संतरेण वासावज्जं न लवेक्ष- आत्मार्थ परार्थ वा उभयस्यान्तरेण वा सावधं न लपेत्- પોતાના નિમિત્ત અથવા બીજાના નિમિત્ત તથા અરસપરસના નિમિત્ત અને વગર પ્રોજન (વ્યર્થ) સાવદ્ય વચન ન બોલવાં જોઈએ. કેમકે, સાવદ્ય વચન રાગ દેશ આદિ દુર્ગુણનું નિધાન છે, સમસ્ત આશ્રવનું કારણ છે, આત્મસમાધિરૂપ ચંદ્રમાનું ગ્રહણ પ્રસિત કરવામાં રાહુ સમાન છે, ગુણરૂપ વૃક્ષને જડથી ઉખેડવામાં પ્રચંડ ઝંઝાવાત સમાન છે. તથા ·प्रियदर्शिनी टीका. अंगा. २५ सावध मापणेऽध्यपतिदृष्टान्तः ૨૦ . सावयवचनभापणदृष्टान्त:- निरवद्यभापानभिज्ञः कश्चिदश्वपतिक्षमूल्यकमश्वं विक्रेतुं कस्मिचिन्नगरे- जगाम । तत्राकस्मादश्वपतिहस्तादयो निर्मुक्तः सन् धावति । धावन्तमश्वं परिग्रहीतुं तत्पृष्ठतोऽश्वपतिरपिधावति । तं परिग्रहीतुमशक्तोऽसौ धावनात् परिश्रान्तः कोपा- वेशेन तदानी स्वाभिमुखमागच्छन्त कंचिद् भापादोपानभिज्ञ दण्डहस्तं पुरुपम- ब्रवीत्-भो ! अधोऽयं धावति, एनं मारय मारय, एवमुक्तोऽसौ दण्डेन तमश्वं मर्मस्थाने ताडितवान् । तदाऽसी दण्डाघातेन मृतः । अथाश्वपतिस्तं तुरगघातकं रूप विपलताओं को बढाने में मेघसमान है, पवं पडजीवनिकायों का उपमर्दन करने वाला है। सावध वचन के बोलने में जीव को क्या हानी उठानी पडती है, इसे दृष्टान्त द्वारा स्पष्ट किया जाता है. एक अश्वपति था जो निरवद्य भाषा बोलने का अनभिज्ञ था। वह एक लाख रुप्या की कीमत वाले अपने घोडे को बेचने के लिये किसी नगर में आया। वहां आते हा उसके हाथ से वह घोडा छूटकर भाग निकला । भागते हुए उस घोडे का पीछा करने पर भी वह पकड नहीं सका। जब यह दौडते २ थक गया तो क्रोधके आवेश में आकर इसने एक पुरुष से जो हाथ में दंडा लिये हुए इसकी ही ओर आ रहा था। तथा मापा के दोप से अनभिज्ञ था कहा कि हे भाई देखो यह घोडा जो भाग रहा है इसे मारो मारो । इस प्रकार अश्वपति के कहने पर उस व्यक्ति ने एक दंडा ऐसा मारा जो उस घोडे के मर्मस्थान में लगा। કપાયરૂપ વિષ લત્તાઓને વધારનાર છે, પછવનીકાનું ઉપમર્દન કરનાર છે. સાવદ્ય વચન બોલવાથી શું અર્થ થાય છે, તે આ દ્રષ્ટાંત દ્વારા સ્પષ્ટ કરવામાં આવે છે– એક અધપતિ હતા, જે નિરવદ્ય ભાષા બોલવામાં અનભિન્ન હતું. તે એક લાખ રૂપિયાની કિંમતના પિતાના ઘોડાને વેચવા માટે કઈ એક નગરમ ગયો ત્યાં પહોંચતાં જ તેના હાથમાંથી તે ઘડો છુટીને ભાગી ગયે, ભાગી રહેલા તે ઘડા પાછળ તેને હાથ કરવા તે ખૂબ દે છતાં પકડી શકા નહીં. જ્યારે તે દેડતાં દોડતાં થાકી ગમે ત્યારે ક્રોધના આવેશમાં આવી એણે એક પુરૂષ, કે જે હાથમાં દંડો લઈને તેની સામે આવી રહ્યો હતો અને તે ભાષાના દોષથી અજાણ હતું, તેને કહ્યું કે હે ભાઈ! આ શેડો જે ભાગી રહ્યો છે તેને મારે. આ પ્રકારે એ અશ્વપતિના કહેવાથી પેલા માણસે એક દંડે ઘડાને એ માર્યો કે જે મર્મસ્થાનમાં લાગવાથી તેના પ્રહારના કારણે ઘેડે એજ વખતે મરી ગયે ·૨૦ उत्तराभ्ययनसूत्र गृहीत्या न्यायालयं गतः । तत्र स न्यायाध्यक्षसंनिधी वदति-अनेन मम लक्षमू- ल्यकस्तुरगो दण्डाघातेन मारितः। तदा न्यायाध्यक्षेण कयितम्-'कथय कस्ते साक्षी' इति । अश्वपविते-अस्यैव पुत्रो मम साक्षी । न्यायाध्यक्षेण पृष्टस्तत्पुत्रोऽवदत्- अनेनावपतिना मम पिता निगदित:-"भो! तुरगोऽयं धावति, एनं मारय मारय" इति । तदा मम पित्रा दण्डेनास्य तुरगो मोरितः । एवं सातिभापणं श्रुत्वा न्याया- धीशो मनसि विचारयति-अहो! सायद्यभापादोपानभिज्ञतयाऽनेनाश्वपतिना 'मारय मारय' इत्युक्तम् दण्डताउनभयं मदर्य तुरगं निवर्तयेत्याशयेनानेन मोक्तमेतत् । घोडा दंडा के प्रहार से शीघ्र मर गया। जय अश्वपति ने अपने घोडेको मरा हुआ देखा तो वह उस मारने वाले को पकडकर न्यायालय ले गया। न्यायधीश के समक्ष उसके ऊपर अभियोग (आरोप) लगाने के अभिप्राय से इसने कहा कि इसने मेरा एक लाख रुपये की कीमत का घोडा दंडे के प्रहार से मार दिया है । यह सुनकर न्यायधीश ने कहा ठीक है। परंतु इसका साक्षी कौन है कहो। अश्वपतिने कहा कि साहेब! इसका पुत्र ही मेरे इस विषय में साक्षी है। न्यायधीश ने उसके पुत्र से पूछा-तय पुत्र ने कहा कि स्वयं इस अश्वपति ने ही मेरे पिता से घोडे को मारने के लिये कहा था । अतः मेरे पिता ने दंडे के प्रहार से इस के घोडे को मारा है। इस प्रकार साक्षी के भाषण को सुनकर न्यायधीश ने मन में विचार किया मालूम पडता है कि घोडे का यह स्वामी भापा दोप से अनभिज्ञ है। इसलिये इसने "मारो मारो" ऐसा कहा है । इसके कहने का अभिप्राय केवल उस समय इतना ही था की यह दण्डे का भय दिखलाकर उस घोडे को लौटा देवे । इस જ્યારે અશ્વપતિએ પિતાના ઘડાને મરણ પામેલ છે ત્યારે તે માર- નારને પકડી ન્યાયાલમાં લઈ ગયો, ન્યાયાધીશની સામે તેના ઉપર આરોપ લગાવવાના ભાવથી તેણે કહ્યું કે, આ માણસે મારા એક લાખ રૂપિયાની કિંમ- તના ઘડાને દંડાના પ્રહારથી મારી નાખેલ છે. આ સાંભળીને ન્યાયાધીશે કહ્યું ઠીક છે, પરંતુ આને સાક્ષી કેણ છે તે કહે. અશ્વપતિએ કહ્યું કે, સાહેબ! તેને પુત્ર જ મારા આ વિષયમાં સાક્ષી છે. ન્યાયાધીશે તેના પુત્રને પૂછયું ત્યારે પુત્રે કહ્યું કે, આ અશ્વપતિએ પોતે જ મારા પિતાને ઘડાને મારવાનું કહ્યું હતું. આથી મારા પિતાએ દંડાના પ્રહારથી તેના ઘોડાને મારેલ છે. આ પ્રકારે સાક્ષીનું ભાષણ સાંભળી ન્યાયાધીશે મનમાં વિચાર કર્યો કે ઘોડાને આ સ્વામી ભાષા દેષથી અનભિજ્ઞ છે તેવું જણાય છે, આ માટે તેણે મારે, મારા! એમ કહેલ છે. આમ કહેવાને અભિપ્રાય કેવળ તે સમય એટલે જ હતું કે, દંડાને ·प्रियदर्शिनी टीका अ० १ गा. २५ निरर्थकभाषणेदएन्तः ૨૦ધ इत्यं मनसि विमृश्य न्यायाधीशः सावद्यभापाभापिगमश्वपति पाह-त्वया सावध- भापा मोक्ता, तत्कलमेतत् प्राप्तम् । पुनरेवं कदापि कथमपि सायद्यभापा न वाच्या ॥ इति । तथा निरर्थम् अर्थरहितं न लपेत् , यथा- एप बन्ध्यासतो याति, खपुष्पकृतशेखरः । मृगतृष्णाम्भसि स्नातः, शशशृङ्गधनुर्धरः ॥ १॥ प्रकार विचार कर सावध भापा भापी उस अश्वस्वामी से न्यायधीशने कहा कि इसका क्या अपराध है ! अपराध तो तेरा ही है । जो तूने मारो २ इस प्रकारकी सावध भापा द्वारा इसे मार ने के लिये उत्साहित किया, उसीका यह फल है। अब आगे इस बात का ध्यान रखो कि इस प्रकारको सावध भापा न चोली जाय । इसी प्रकार निरर्थक भापा भी नहीं बोलनी चाहिये । जिस भाषा का कोई अर्थ नहीं होता हो ऐसी भाषा का प्रयोग करना भी वर्जित यतलाया गया है-जैसे- एप बन्ध्या सुतो याति। खपुष्पकृतशेखरः। मृगतृष्णाम्भसि स्नातः । शशश्रृंग धनुर्धरः ॥९॥ यह पन्ध्या पुत्र जा रहा है । इस के शिर पर आकाश के पुष्पों को माला है, तथा यह मृग तृष्णा के जल में स्नान किया हुवा है, इस के हाथ में शशले के सींग का धनुप है । इस प्रकार के वचन निरर्थक होते हैं। क्यों कि न तो वंध्या का कोई पुत्र होता है, न आकाश का ભય દેખાડી તે ઘોડાને પાછા ફરવી દે. આ પ્રકારને વિચાર કરી સાવદ્ય ભાષ.- ભાવી તે અશ્વસ્વામીને ન્યાયાધીશે કહ્યું અને શું અપરાધ છે, અપરાધ તે તારેજ છે, જે તેં મારે, મારે! આ પ્રકારની સાવદ્ય ભાષા દ્વારા તને મારવા માટે ઉત્સાહિત બનાવે તેનું આ ફળ છે, હવે પછી એ વાત ધ્યાનમાં રાખે કે આ પ્રકારની સાવદ્ય ભાષા બોલવામાં ન આવે. આજ પ્રકારે–નિરર્થક ભાષા પણ ન બોલવી જોઈએ. જે ભાષાને કઈ અર્થ ન થતું હોય એવી ભાષાને પ્રયાગ કરવો એ નિરર્થક બતાવવામાં આવેલ છે જેમ- "एप बंच्या सुतो याति ख पुष्प कृत शेखरः । मृगतृष्णाम्भसि स्नातः शशश्रृंग धनुर्धरः ॥ આ વંધ્યાપુત્ર જઈ રહ્યો છે, તેના માથા ઉપર આકાશના પુષ્પની માળા છે, તથા એણે મૃગતૃષ્ણાના જળમાં સ્નાન કરેલ છે, એના હાથમાં સસલાના શીંગનું ધનુષ્ય છે, આ પ્રકારનાં વચન નિરર્થક હોય છે, કેમકે, ન તે વંધ્યા .

·२०४ उपराध्ययनसूत्र गृहीत्या न्यायालयं गतः । तत्र स न्यायाध्यक्षसंनिधौ वदति-अनेन मम लक्षमू- ल्यकस्तुरगो दण्डापातेन मारितः। तदा न्यायाध्यक्षेण कथितम्-'कथय कस्ते साक्षी' इति । अश्वपति—ते-अस्यैव पुत्रो मम साक्षी । न्यायाध्यक्षेण पृष्टस्तत्पुत्रोऽवदत्- अनेनावपतिना मम पिता निगदित:-" भो!तुरगोऽयं धापति, एनं मारय मारय" इति । तदा मम पित्रा दण्टेनास्य तुरगो मारितः । एवं साक्षिभापणं श्रुत्वा न्याया- धीशो मनसि विचारयनि-अहो! सावधभापादोपानभिज्ञतयाऽनेनाश्वपतिना'मास्य मारय' इत्युक्तम् दण्डताउनभयं मदर्य तुरगं निवर्तयेत्याशयेनानेन प्रोक्तमेतत् । घोडा दंडा के प्रहार से शीघ्र मर गया। जय अश्वपति ने अपने घोडेको मरा हुआ देखा तो वह उस मारने वाले को पकडकर न्यायालय ले गया। न्यायधीश के समक्ष उसके ऊपर अभियोग (आरोप) लगाने के भिप्राय से इसने कहा कि इसने मेरा एक लाख रुपये की कीमत का घोडा दंडे के प्रहार से मार दिया है। यह सुनकर न्यायधीश ने कहा ठीक है। परंतु इसका साक्षी कौन है कहो । अश्वपतिने कहा कि साहेब! इसका पुत्र ही मेरे इस विषय में साक्षी है। न्यायधीश ने उसके पुत्र से पूछा-तब पुत्र ने कहा कि स्वयं इस अश्वपति ने ही मेरे पिता से घोडे को मारने के लिये कहा था। अतः मेरे पिता ने दंडे के प्रहार से इस के घोडे को मारा है। इस प्रकार साक्षी के भाषण को सुनकर न्यायधीश ने मन में विचार किया मालूम पडता है कि घोडे का यह स्वामी भाषा दोप से अनभिज्ञ है। इसलिये इसने "मारो मारो" ऐसा कहा है। इसके कहने का अभिप्राय केवल उस समय इतना ही था की यह दण्डे का भय दिखलाकर उस घोडे को लौटा देवे । इस જ્યારે અશ્વપતિએ પિતાના ઘોડાને મરણ પામેલે જોયો ત્યારે તે માર- નારને પકડી ન્યાયાલમાં લઈ ગયે, ન્યાયાધીશની સામે તેના ઉપર આરોપ લગાવવાના ભાવથી તેણે કહ્યું કે, આ માણસે મારા એક લાખ રૂપીયાની કિંમ- તના ઘડાને દંડાના પ્રહારથી મારી નાખેલ છે. આ સાંભળીને ન્યાયાધીશે કહ્યું ઠીક છે, પરંતુ આને સાક્ષી કેણ છે તે કહે. અશ્વપતિએ કહ્યું કે, સાહેબ! તેને પુત્ર જ મારા આ વિષયમાં સાક્ષી છે. ન્યાયાધીશે તેના પુત્રને પૂછ્યું ત્યારે પુત્રે કહ્યું કે, આ અશ્વપતિએ પિતે જ મારા પિતાને ઘડાને મારવાનું કહ્યું હતું. આથી મારા પિતાએ દંડાના પ્રહારથી તેના ઘેડાને મારેલ છે. આ પ્રકારે સાક્ષીનું ભાષણ સાંભળી ન્યાયાધીશે મનમાં વિચાર કર્યો કે ઘડાને આ સ્વામી ભાષા દેશથી અનભિજ્ઞ છે તેવું જણાય છે, આ માટે તેણે મારો, મારો! એમ કહેલ છે. આમ કહેવાને અભિપ્રાય કેવળ તે સમય એટલો જ હતું કે, દડાને RA ·२०७ प्रियदर्शिनी टोका अ० १ गा. २५ मार्मिकभाषणे धनगुप्तहिष्टान्त: मृखौं, एकस्तु भाण्ड निर्माणकलाभितोऽपि नैव निर्माति । यस्तु नास्ति भाण्डनि- माता, तेन त्रीणि भाण्डानि निर्मितानि। तत्र द्वे स्फुटिते, एकं न युज्यते । अयो- जिते भाण्डे त्रयस्तण्डुला रन्धिताः, तत्रोभी तण्डुलानामरूपी, एकोन सिध्यति। तेन यो व्रात्मणा भोजिताः तत्रोभौ बुभुक्षिती, एकोन भुयते, एवमेकः कश्चिदासीद् भूपतिर्य आसीदासीन्नचासीत् । तधा-मर्मगं मर्मवाचकं वचनं न लपेत् । रहस्योद्घाटकं वचनं न व्यादित्यर्थः । मर्मगं वचनं हि हृदये शराघातवेदनामिव वेदनां जनयति, वनाघात इव मूर्छयति, निवास का ही अभाव था। जो गांच जनों के निवास से विहीन था उसमें तीन कुंभार थे। इन में दो भूव और एक वर्तन बनाने की कला में निपुण था। परंतु यह धर्तन नहीं बनाता था। जो यर्तन बनाने वाला नहीं था-उसने तीन बर्तन बनाये । दो फूटे और एक ऐसा जो जुडता नहीं था। अर्थात् कपाल माला जिसकी जुदी २ थी। इस में तीन चावल पकाये गये। इन में दो चावल कच्चे रहे और एक चावल सीझा नहीं। उससे तीन ब्राह्मणो को भोजन कराया गया। दो ब्राह्मण तो भूखे रहे और एक ने खाया नहीं। इस प्रकार इस कथा में केवल निरर्थक शब्दों का ही प्रयोग हुआ है। इस प्रकार के निरर्शक वचन नहीं बोलना चाहिये। जिनसे दूसरों के मर्म का उद्घाटन होता तो ऐसे वचन भी नहीं बोलना चाहिये । जो मर्मोद्धाटक वचन होते हैं वे जिस प्रकार बाण हृदय में आघात पहुँचाता हैं, उसी तरह आघात पहुँचाते हैं । वज्र के વિહીન હતું તેમાં ત્રણ કુંભાર રહેતા હતા, જેમાં બે મુખ હતા અને એક વાસણ બનાવવાની કળામાં નિપુણ હતો, પરંતુ તે વાસણ બનાવતે ન હતું. જે વાસણ બનાવનાર ન હતું, તેણે ત્રણ વાસણ બનાવ્યાં. બે કુટેલાં અને એક એવું કે જે જેડાતું ન હતું. અર્થાત્ કપાલમાળા જેની જુદી જુદી હતી, એમાં ત્રણ ચાખા પકવવામાં આવ્યા, જેમાં બે ચાખા કાચા રહા અને એક રે ચડયે નહીએનાથી ત્રણ બ્રામ્હણેને ભેજન કરાવવામાં આવ્યું. બે બ્રાહ્મણ તે ભુખ્યા રહ્યા અને એકે ખાધું નહીં. આ રીતે આ કથામાં કેવળ નિરર્થક શબ્દને જ પ્રવેગ થયે છે. આ પ્રકારનાં નિરર્થક ન બોલવાં જોઈએ. જેનાથી બીજાના મમનું ઉદ્દઘાટન થાય એવાં વચન પણ ન બેલવાં જોઈએ. જે મર્મોદ્ધાટક વચન હોય છે, તે જેમ બાણ હૃદયમાં આઘાત પહોંચાડે છે એજ રીતે આઘાત પહોંચાડે છે. વજના આઘાતથી જે રીતે મૂછ વચન ·- २०६ उत्तराध्ययनसूत्र निरर्थक वचनं हि वहिवत् सकलगुणभस्मकार, सद्भूतापिलापकं, मिथ्या- र्थमतियोधक, मवाटवीभ्रामक, विफलनालजनक, वैराग्यलताविनाशकं, विवेक- चन्द्रमच्छादकम् । अत्र दृष्टान्तः प्रदयते यथा- आसीत् कश्चिदेको वसतिनिर्मापको नृपतिः, स आसोदासीन्न चासोत् । असद्भाव प्राप्तेन तेन भूपतिना यो मामा निर्मापिताः । तत्र वसतिनिवासिनां जनानां निर्वासनाद् द्वौ ग्रामी निर्वासिती, एका जननिवासाभायादव वमति- नभूत् । अथ यत्र जनानां वासो नाभूत् तत्र त्रयः कुम्भकारा आसन् । तेषु द्वौ कोई पुष्प होता है, न मृगतृष्णा रूप जल कोई भावात्मक पदार्थ है, और न शशश्रृंग कोई वस्तु है। निरर्थक वचन अग्नि की तरह सकलगुणों को भस्म करने वाले सद्भुत अर्थ के अपलापक एवं मिथ्या अर्थ के प्रतियोधक होते हैं। इनके प्रयोग से प्रयोक्ता भवाटयो में ही भ्रमण करता रहता है । अनेक प्रकार के विकल्पों का तांता इन निरर्थक वचनों से आत्मा में उद्भुत होता रहता है। वैराग्यरुपी लता के ये विनाशक तथा विवेक रूपी चंद्रमा के आच्छादक ये माने गये हैं । इस विषय में दृष्टांत इस प्रकार है- कोई एक राजा था जो वस्ति का निर्माण किया करता था। वह होकर भी नहीं था। उसने अपनी गैर मौजूदगी अवस्था में तीन ग्रामों की रचना की। दो गावों को उसने वहां के निवासियों को निकाल कर बिलकुल उजड कर दिये। एक इसलिये ऊजड था कि उसमें जनों के સિને પુત્ર હોય છે, ન આકાશનું કોઈ પુષ્પ હોય છે, મૃગતૃષ્ણારૂપ જળ નતે કઈ ભાવાત્મક પદાર્થ છે, અને ન તો સસલાના શિંગ કોઈ વસ્તુ છે. નિરર્થક વચન અગ્નિ માફક સઘળા ગુણોને ભસ્મ કરવાવાળા સભૂત અર્થને અપક્ષાપક અને મિથ્યા અર્થ કરવાવાળા હોય છે. આવા પ્રગથી પ્રતા ભવાટવીમાં જ ભ્રમણ કરતા રહે છે. અનેક પ્રકારના વિકના તાંતા આવા નિરર્થક વચનેથી આત્મામાં ઉદ્ભવતા રહે છે, વૈરાગ્યરૂપી લતાના એ વિનાશક તથા વિવેકરૂપી ચંદ્રમાનું આચ્છાદન કરનાર માન્યા ગયા છે. આ વિષયમાં આ પ્રકારે દ્રષ્ટાંત છે.– કઈ એક રાજા હતા, જે વસ્તીનું નિર્માણ કર્યા કરતે હન, તે હવા છતાં ન હતું, તેણે પિતાની ગેરમૌજુદગી અવસ્થામાં ત્રણ ગામોની રચના કરી છે ગામને ત્યાંના રહેવાસીઓને ત્યાંથી કાઢી મુકી ઉજજડ બનાવી દીધાં. એક એ માટે ઉજ્જડ હતું કે ત્યાં કોઈ વસ્તી જ ન હતી. જે ગામ લેકના નિવાસથી ·२०९ प्रियदर्शिनी टीका गा. २५ मार्मिकभापणे धनगुप्तप्ठिदृष्टान्तः धशुरग्रामसमीपस्य कूपस्य तटे विश्रामार्थमुपविष्टः। तत्र तद्भार्यया चिन्तितम्-विदेशे नानाविधं कप्टं मया कथं सोढव्यम् ? इति विमृश्य सा पतिमब्रवीत्-प्राणनाथ ! मां पिपासा बाधते । ततोऽसौ श्रेष्ठी भार्यावचनं निशम्य तत्र कूपादुदकमुद्धत्तुं कूपा- भिमुखं शिरोऽवनतीकरोति यावत् , तावदेव भार्यया पृष्ठे हस्ताघातेन कूपे निपा- तितः। तदनन्तरं सा पितुर्गेई गत्वा पितरमब्रवीन-तब जामाता गृहात् काचिन्नि- गतस्तस्य नास्ति वार्ता, अतस्तव समीपे समागताऽस्मि । उसे अपने श्वशुर का ग्राम मिला। वह वहां गाम के बाहर कुए के पास विश्राम करने के लिये एक तरफ ठहर गया। इतने में उसकी पत्नी ने विचार किया कि-'ये विदेश जा रहे हैं और मैं भी इनके साथ जा रही है। विदेश में अनेक प्रकार के कष्ट प्राणियों को सहन करने पडते है मैं उन कष्टों को कैसे सहन करुंगी' ऐसा विचार कर उसने अपने पति धनगुप्त से कहा कि हे प्राणनाथ ! मुझे इस समय बडे जोरकी प्यास लग रही है, पति पानी लेने को ज्यों ही कुए पर पहुँचा और पानी भरने लगा कि इतने में पीछे से उस पत्नी ने आकर उसे धका मारकर कुए में पटक दिया । याद में फिर वह अपने पिता के घर जाकर कहने लगी कि हे पिता! तुम्हारे जमाई न मालूम धर, से कहां निकल कर चले गये हैं। मैं ने बहुत तपास कराई परन्तु अभीतक उनकी कोई खबर नहीं मिली है, सो मैं तुम्हारे पास आई हूं। જવા નીકળ્યા ચાલતાં ચાલતાં માર્ગમાં તેના સસરાનું ગામ આવ્યું. તે ત્યાં ગામ બહાર એક કુવા પાસે આરામ કરવા રોકાયા. એ સમયે તેની સ્ત્રીએ વિચાર કર્યો કે, “શેઠ પરદેશ જાય છે અને હું પણ તેમની સાથે જાઉં છું પરદેશમાં અનેક પ્રકારના દુખો પ્રાણીયાએ સહન કરવો પડે છે, હું એ દુખને કેમ કરીને સહન કરી શકીશ” એ વિચાર કરી તેણે પોતાના પતિ ધનગુપ્તને કહ્યું કે, હે પ્રાણનાથમને અત્યારે ખૂબ જ તરસ લાગી છે, પતિ પાણી લેવા માટે જ્યાં કુવા પર પહોંચ્યા, અને પાણી ભરવા લાગ્યા કે એટલામાં તેની સ્ત્રીએ પાછળથી આવીને તેને ધક્કો મારી કુવામાં હડસેલી દીધો. આ પછી તે પિતાના પિયર પહોંચી અને ત્યાં જઈ કહેવા લાગી કે, હે પિતા ! તમારા જમાઈ કહ્યા વગર કેણ જાણે કેમ ઘેરથી ચાલ્યા ગયા છે, મેં ઘણી તપાસ કરાવી છતાં હજુ સુધી તેની કઈ ભાળ મળી નથી. માટે હું તમારી પાસે આવી છું. उ० २७ ·२०८ - उत्तराध्ययसूत्र द्वपाग्नि मज्वलयति, शोकमुत्पादयति, चारित्रं धंसयति, गुणगणं संहारयति, नरकनिगोदादिदुःखगर्ने निपातयति, निशितकपागधारायन्माणि कर्तयति । मर्मगवचनभाषणस्य दृष्टान्तस्त्वेवम्- आसीद् धनगुप्तनामा कथिदेकः श्रेष्ठी । स चैकदा भार्यामब्रवीद-प्रिये ! धनार्जनाय विदेशं प्रनामि । तया प्रोक्तम्-नाथ ! भवान् मामपि तत्र नयतु । स श्रेष्ठी सहगमनार्थमनुमति पल्यै प्रदत्तवान् । ततोऽसौ पत्न्या सह गच्छन् मार्ग आघात से जिस प्रकार मूछी आजाती है उसी प्रकार इन वचनों से भी प्राणी मच्छित हो जाता है। ये वचन सदा द्वेप मपी अग्नि को प्रज्वलित करते रहते हैं और शोक परम्परा के संवर्द्धक होते हैं । इन के सद्भाव में चरित्र का सर्वथा विनाश होता रहता है । गुणगण का संहार करके वे वचन प्राणी को नरक एवं निगोदादिक के दुःख रुपी खड्डे में गिराते हैं । जैसे तीक्ष्ण धार बाली तलवार हर एक वस्तु को छेदनभेदन करती है उसी प्रकार मर्मग वचन भी प्राणी के मर्मस्थानों कों छेदनभेदन करते हैं। इस विषय में दृष्टांत इस प्रकार है- कोई एक धनगुप्त नाम का सेठ था। उसने एक दिन अपनी पत्नी से कहा कि हे प्रिये ! मैं धन कमाने के लिये परदेश जाना चाहता हूं। सुनकर उसने कहा कि हे नाथ ! आर मुझे भी साथ ले ते चलिये। पत्नी की बात सुनकर धनगुप्त ने उसे अपने साथ चलने की अनुमति दे दी। धनगुप्त पत्नी को साथ लेकर परदेश निकला। चलते२ मार्ग में આવી જાય છે, એ જ રીતે આવા વચનેથી પણ પ્રાણું મૂછિત થઈ જાય છે. આવાં વચને હંમેશાં શરૂપી અગ્નિને પ્રગટ કરતાં રહે છે અને શક પરંપરાને ઉત્તેજન કરનાર નિવડે છે. આના સદુભાવમાં ચારિત્રને સર્વથા વિનાશ થતે રહે છે. ગુણ સમૂહને સંહાર કરીને એ વચને પ્રાણીને નરક અને નિગોદાદિ. કના દુઃખરૂપી ખાડામાં પાડે છે. જેમ તીક્ષણ ધારવાળી તરવાર હરએક વસ્તુનું છેદન ભેદન કરે છે એજ રીતે માર્મિક વચન પણ પ્રાણીના મર્મસ્થાનનું છેદન ભેદન કરે છે. આ વિષયમાં આ પ્રકારનું દૃષ્ટાંત છે– કઈ એક ધનગુપ્ત નામે શેઠ હતા, એણે એક દિવસ પોતાની સ્ત્રીને કહ્યું કે, હે પ્રિયે! હું ધન કમાવા માટે પરદેશ જવા ઈચ્છું છું. સાંભળીને તેણે કહ્યું, કે હે નાથ! આપ મને પણ સાથે લેતા જાવ, સ્ત્રીની વાત સાંભળી ધનગુપ્ત શેઠે તેને પિતાની સાથે ચાલવાની અનુમતિ આપી. ધનગુપ્ત સ્ત્રીને સાથે લઈ ·प्रियदर्शिनी टोका गा. २५ मार्मिकभाषणे धनगुप्तधेष्ठिदृष्टान्तः व्यननवोजनं कुर्वती पुरोऽवतिष्ठते । अकस्माद् भास्करकिरणास्तद्भवनजालान्त- गताः श्रेष्टिमुखोपरि निपतन्तस्तया दृष्टाः । पत्युमुखे भास्कर का स्पर्शजनितस्तापो मा भूदिति भावनया सा सत्वरं निनकरद्वयं भास्कर किरणसंमुखेकृता श्रेष्ठिसुखो. परि मूर्यकिरणान् निवारयति । अकस्मात्तदैव पत्नीकृतं पूर्ववृत्तं श्रेष्टिना स्मृतम् । श्रेष्ठी मनसि चिन्तयति- "अहो ययाहं कूपे निपातितः सैवेयमधुना मम सूर्य फरस्पर्शजनितं तापं निवारयति" इत्येवं विचारयतस्तस्य श्रेष्ठिनो मुख हास्यं समजनि। तदा तत्पुत्रवधूईसन्तं श्रेष्ठि- नमकस्मादपश्यत् । सा पत्युः समीपमागत्य वदति-नाथ ! भवतः पिता श्वश्रूसमक्ष कि धनगुप्त अपने रंगभवन में बैठा हुआ भोजन कर रहा था। और पत्नी उस के ऊपर पंखा कर रही थी । धनगुप्त के चहरे पर अकस्मात् सूर्य की किरणें मकान की छत के छिद्रो में से आकर पडने लगी, पत्नी ने ज्यों ही यह देखा कि शीघ्र ही उसने पति को ताप न लगे' ख्याल से अपनी दो नों हथेलियों को सूर्य के साम्हने कर दिया। इससे धनगुप्त के मुख पर पडती हुई वे किरणें थम गई-मुख पर हथेलियों की छाया हो गई। पत्नी द्वारा इस प्रकार की गई सेवा का अवलोकन कर धनगुप्त को पहले का वह कुए में डाल ने का वृत्तान्त याद आ गया। धनगुप्त ने विचार किया, देखो-जिसने मुझे पहिले कुए में पटका वही अब मुझे ' सूर्यजनित संताप न हो' इस ख्याल से उस संताप का निवारण कर रही है। ऐसा ख्याल कर धनगुप्त को कुछ हँसी आगई। धनगुप्त को अकस्मात् हँसता हुआ उस समय उसकी पुत्रवधू ने देख- लिया था, इसलिये वह अपने पति के पास आकर कहने लगी कि नाथ, અને તેની સ્ત્રી પંખાથી તેને હવા નાખી રહી હતી એ વખતે ધનગુપ્તના ચહેરા ઉપર મકાનના છતના કાણામાંથી સૂર્યનાં કિરણે અકસ્માત પડવા લાગ્યાં તેની સ્ત્રીએ જેવું આ જોયું કે તુરત જ એણે “પતિને તાપ ન લાગે” એવા ખ્યાલથી પિતાના બન્ને હાથની હથેળીએાને સૂર્યના એ કિરણની આડે ધરી દીધી. આથી ધનગુપ્તના ચહેરા ઉપર પડત કિરણોને તાપ અટકી ગયે, મુખ ઉપર હથેળીઓની છાયા થઈ ગઈ, સ્ત્રી તરફથી આ રીતે કરવામાં આવેલી સેવા જોઈને ધનગુપ્તને પહેલાંને કુવાવાળો પ્રસંગ યાદ આવી ગયે, ધનગુપ્ત વિચાર કર્યો, જુઓ! જેણે મને પહેલાં કુવામાં નાખી દીધું હતું તે હવે મને સૂર્યના કિરણેને તાપ ન લાગે એવા ખ્યાલથી એ સંતાપનું નિવારણ કરી રહી છે. આ વિચારથી ધનગુપ્તને જરા હસવું આવ્યું. ધનગુપ્તને અકસ્માત્ હસતાં તેની પુત્ર વધુએ જોઈ લીધેલ, આથી એ પિતાના પતિ પાસે જઈ કહેવા લાગી કે- - ·૨૨૦ उत्तराध्ययनसूत्रे इतवासी श्रेष्ठी कूपे पतन भाग्यवशात् कूपभिनिगतं पापाणं प्राप्य तमवल- न्य स्थितः। तदनु तत्रागतेजलार्थिजनेरनुकम्पयाऽसौ कृपान्निःसारितः । ततोऽसौ विदेशं गत्वा पुण्यप्रभावात् प्रचुर धनं समुपायं श्वशुरगृहे समायातः । तदा तस्य पत्नी प्रसन्ना जाता, तया सह श्रेष्ठी स्वगृहं गतः। अथकदा श्रेष्ठिनः पुत्रो जातः तस्य यौवने वयसि प्राप्ते श्रेष्ठिना विवाहः कारितः । पुत्रवधागता । किंचिदि. वसेषु व्यतीतेपु सत्सु श्वश्रूयध्योर्मध्ये कलाः प्रत्तः । वधूनित्यं श्वश्रूच्छिद्रान्वेषण- परा जाता। एकदाऽसौ श्रेष्ठी रङ्गभवने भोजनं कुर्वन्नासीत् तत्पत्नी तदानी बाल- धनगुप्त ज्यों ही कुप में गिरा कि भाग्यवश से उसे कुप की भित्ति में पास ही एक पत्थर का टुकड़ा लगा हुआ दिखलाई पडा। यह भित्ति से कुछ अधिक वाहर की ओर निकला था। पडते ही धनगुप्त ने उसको पकड लिया। जय पानी भरने वाले वहां पानी भर ने के लिये आये तय उन्होंने धनगुप्त को कुप से बाहर निकाला। स्वस्थ होकर यह विना कुछ कहे परदेश की ओर चल दिया। वहां पहुँच कर उसने पुण्यकर्म के उदय से खूब धन कमाया। कमाकर यह वहां से अपने घर वापिस हुआ। रस्ते में इस के श्वसुर का गाम आया और यह श्वशुर के घर पहुँचा। पत्नी ने पति को देखकर बहुत आनंद मनाया। वहांसे अपनी पत्नी को साथ लेकर घर आ गया। कालान्तर में धनगुप के एक पुत्र हुआ। समय पर उसका विवाह कर दिया गया, यहु घरमें आई । रहते २ में झगडा होने लगा। बहु ने सास को दबाने के लिये उस के छिद्रों का अन्वेषण करना प्रारंभ कर दिया। एक दिनकी बात है, ધનગુપ્ત કુવામાં પડયે કે, ભાગ્યવશ કુવાની ભીંતમાં તેની પાસે જ એક પત્થર ચટાડેલો નજરે પડયે જે ભીંતથી થોડો બહાર નિકળેલો હતો. કુવામાં પડતાની સાથેજ ધનગુપ્ત તે પત્થર પકડી લીધે ત્યારે પાણી ભરવાવાળા કુવા ઉપર પાછું ભરવા આવ્યાં ત્યારે તેમણે ધનગુપ્તને કુવામાંથી બહાર કાઢો. સ્વસ્થ બની કાંઈ પણ બોલ્યા સિવાય તે પરદેશ જવા ચાલી નિકળે ત્યાં પહોંચી તે પૂર્ણ કર્મના ઉદયથી ખૂબ ધન કમાયા. ખૂબ ધન કમાઈ તે પોતાને ઘેર આવવા નિકળ્યો, રસ્તામાં સાસરાનું ગામ આવ્યું ત્યારે તે સાસરાને ઘેર પહોંચ્ય, પત્નિએ પતિને જોઈ આનંદ મનાવ્યો. ત્યાંથી એ પિતાની સ્ત્રીને લઈને પિતાને ગામ પિતાને ઘેર પહશે. સમય જતાં એ ધનગુપ્તને ત્યાં એક પુત્ર થયે, સમય ઉપર તેનાં લગ્ન કર્યા, વહુ ઘેર આવી, રહેતાં રહેતાં સાસુ અને વહુ વચ્ચે વિખવાદ થવા લાગે, વહુએ સાસુને દબાવવા માટે તેનાં ગુપ્ત છિદ્રોનાં અન્વેષણ કરવાને પ્રારંભ કરી દીધે. એક દિવસ ધનગુપ્ત પિતાના રંગભવનમાં બેસી ભજન કરી રહેલ હતા सास और ·प्रियदशिनी टीका गा. २५ मामिकभाषणे धनगुप्तप्ठिपन्तः २१३ पुनरंकदा श्रेष्टिपल्याः पुत्रवध्या सह कलहो जानः, तस्मिन्नवसरे पुत्रवधूर- वदत्-जानामि तव चरित्रम्, पति कूप निपात्य, संमति पवित्रता भचिनुमुद्यताऽसि। एतन्मार्मिकं वचनं निशम्य श्वश्रूः परमदुःखिता जाता, बहुशो रुरोद, रुदित्वा च मनसि चिन्तयति स्म-अधुना मम जीवनं धूलिरिख निरर्थकम्. अब ममेयं वार्ता लोके प्रसारिप्यनि, मालोकः किं वदिष्यति। इत्येवं विचिन्त्य सा भवनस्य द्वितीय- भूमिकामारोह । तत्र गत्वा गले पागं संयोज्य रज्ज्यां लम्बिता प्राणान् परित्यक्तवती । हँसी का जो कुछ कारण था वह अपने पुत्र को कह दिया । मौका पाकर श्रेष्टि पुत्र ने भी जो कुछ जैसी बात थी वह अपनी पत्नी से कह दी। एक समय सास बहु में परस्पर जब कलह हुवा तो पूत्रवधू ने सासु से कहा कि "आप ज्यादा मत बोलो मैं जानती हूं कि आप वही हैं जिन्हों ने अपने पति को कृप में डाल दिया था, अब पतिव्रता बनती हैं।" इस प्रकार यह के मार्मिक वचनों को सुनकर सास के हृदय में अपार दुःख हुआ, वह वारं यार रोने लगी, विचार किया कि अब मेरा जीना बिलकुल निरर्थक है । बहु ने मेरी सब शान धूलि में मिला दी है। यदि मेरी यह बात लोक में फैल गई तो लोग क्या कहेंगे? इस प्रकार सोचकर वह अपने मकान के दूसरे मंजिल पर गई, और वहां उसने गले में फांसी डालकर आत्मघात कर लिया। વાળા શેઠે હાંસીનું જે કાંઈ કારણ હતું તે સઘળું પિતાના પુત્રને કહી દીધું. અવસર મેળવીને શેઠ પુત્રે પણ જે કાંઈ વાત હતી તે પિતાની પત્નીને કહી દીધી. સાસુ વહુમાં પર જ્યારે કંકાસ થયે ત્યારે પુત્રવધુએ સાસુને કહ્યું કે, “તમે વધુ ન બેલે, હું જાણું છું કે, તમે એ જ છે કે જેણે પિતાના પતિને કુવામાં ધકેલી દીધેલ, હવે પ્રતિવ્રતા બનો છે.” આ પ્રકારનાં વહુનાં માર્મીક વચનોને સાંભળી સાસુના હદયમાં અપાર દુઃખ ઉપર્યું અને તે ચોધાર આંસુએ રડવા લાગી, તેણે મનમાં ને મનમાં એ નિશ્ચય કર્યો કે, હવે મારું જીવવું બીલકુલ નીરર્થક છે, વહુએ મારી બધી શાન ધુળમાં મેળવી દીધી છે. જે મારી આ વાત લોકોમાં ફેલાઈ જાય તે લોકો શું કહેશે ? આ રીતે વિચાર કરી તે પિતાના મકાનના બીજા માળા ઉપર પહોંચી અને ત્યાં જઈ ગળામાં ફા નાખી આત્મઘાત કર્યો.

·उत्तरभ्ययनसून हसन् मया दृप्टः, किं तत्र हासस्य कारगमभूदित्यावंद्यताम् । श्रेष्ठिपुत्रः माह- पतिपत्न्योर्मुत्तमवेयं भवति । पत्नी बदति-भवता यावदेवनं नानेष्यते, न वा वृत्तानयनवचनं दास्यते, नापन्मयाऽनपानं परित्याज्यम् । प्रेमपरवशेन विस्मृतविवे- केन प्ठिपुत्रेण 'हास्यकारणं कथयिन्यामी' तिवचन प्रदानेन पत्नी परितोपिता । एकदा श्रेष्ठिपुत्रः पितुश्चरणसंपादनं कुर्वन् पृच्छतिस्म आर्य ! तस्मिन् दिवसे केनकारणेन भवता इसितम् , इत्येवं पृष्टोऽसौ सरलहृदयः श्रेष्ठो सर्व पूर्ववृत्तं पुत्राय कथितवान् । श्रेष्टिपुत्रः सवं पूर्वपत्नं विज्ञाय पल्यै कथयामास । आज मैं ने आप के पिता को सामुजी के समक्ष हंसते हुए देखा है अतः हे नाथ! आप मुझे यतलाई ये कि इस अकारण हँसी का क्या कारण है । सेट के पुत्र ने अपनी पत्नी को समझाया कि पति और पत्नो का वृत्त अवेद्य हुआ करता है। अतः इस विषय को जानने की चेष्टा करना व्यर्थ है। पत्नी ने पति के मुख से यह वात सुनकर कहा हे नाथ! जय तक आप मुझे इसका कारण नहीं वतलावेंगे, तबतक में अन्नजल ग्रहण नहीं करूंगी। पत्नो का इस प्रकार वृत्त को जानने का अधिक आग्रह देखकर पति ने उसके प्रेम से पागल जैसे पनकर उसे इस बात का आश्वासन दिया कि वह कुछ समय बाद इसका वास्तविक कारण उसे बतला देगा। इस प्रकार रुट हुई पत्नी संतुष्ट हो गई। एक समय की बात है कि श्रेष्टि पुत्र ने पिता के चरणों को दावते हुए उनसे पूछा कि हे तात! आप एक दिन भोजन करते समय किस कारण से हँसे थे? पुत्र की इस बात को सुनकर सरल हृदय वाले सेठ ने समस्त હે નાથ ! આજ તમારા પિતાને સાસુજી સામે હસતા જોયા. તે આપ એ બતાવે તે તેમના અકારણ હસવાનું શું કારણ છે? શેઠ પુત્રે પિતાની સ્ત્રીને સમજાવ્યું કે, પતિ પત્નીને સંબંધ અવેદ્ય હોય છે. આ વિષયને જાણવાની ચેષ્ટા કરવી વ્યર્થ છે. પત્નીએ પતિના મુખથી આવી વાત સાંભળીને કહ્યું કે, હે નાથ! જયાં સુધી તમે મને તેનું કારણ નહીં બતાવે ત્યાં સુધી હું અને જળ ગ્રહણ કરીશ નહીં. પત્નીને આ પ્રકારે વૃત્તાન્ત જાણવાને અધિક આગ્રહ જાણીને પતિએ તેના પ્રેમમાં પાગલ જેમ બનીને તેને આ વાતનું આશ્વાસન આપ્યું કે, થોડા સમયમાં પોતે તેનું વાસ્તવિક કારણ બતાવશે. આથી રૂષ્ટ બનેલ પત્નીને સંતોષ થયે. એક સમયની વાત છે કે, શેઠ પુત્રે પિતાના પિતાના પગ દાબતા દાબતાં એમને પૂછ્યું કે, હે તાત! આપ એક દિવસ ભોજન કરતાં કરતાં શા માટે હસ્યા હતા? પુત્રની આ વાતને સાંભળીને. સરળ ".

·. प्रियदर्शिनी टीका गा. २५ मार्मिकभाषणे धनगुप्तष्ठिदृष्टान्तः । २१५ तदाऽसौ पुत्रोऽपि मातापित्रोवियोगेन शोकातः सन् भविष्यदनिष्टं चिन्तयन् मृत पितरं पाशवन्धनाद् विमुच्य स्वगले तं पाशं वद्ध्वा मृतः। तदनन्तरं पुत्रवधू: 'इमे त्रयः खलु मिलित्या ममैव दुर्दशां भावयन्ति' इति विचिन्त्य क्रोधावेशेन धमधमायमाना उपरिगता। तत्र सा पश्यति-श्वश्रूः श्वशुर- थोभी मृतौ निपतिती, पतिरपि गले बद्धपाशो मृतः पाशरज्ज्वां लम्बित इति । तदा विनिटत्तकोपा नितान्तदुःखार्ता सा चिन्तयति स्म-अतः परं कीदृशी दशा मम भविष्यति, लोकाः किं वदिष्यन्ति, कः स्यान्मम शरणम् , इत्यादि। तदनन्तर- मसौ सगर्भा पुत्रवधूः पत्युगले संलग्नं पाशवन्धनं विमुच्य स्वगले संयोज्य लम्बिता माणान् त्यक्तवती। गले में फांसी लगाकर मरे हुए लटक रहे हैं । इस परिस्थिति से उसे बहुत ही दुःख हुआ। माता पिता के वियोग ने उसे पागल बना दिया, अन्त में उस विचारे ने भी अपने पिता के गले से फांसी उतार कर अपने गले में लगाली । जब पूत्रवधू ने यह विचारा कि “देखो ये तिनों के तिनों मिलकर मेरी दुर्दशा कर ने की भावना कर रहे हैं। अतः ऊपर जाकर देखू , कि इन सबकी क्या राय हो रही है ' इस प्रकार क्रोध के आवेश से धम धम करती हुई वह ऊपर गई। जाते ही उसने देखा कि सास श्वशुर मरे पडे हुए हैं पति भी गले में फांसी लगाकर मरे हुए लटक रहे हैं। उस दुर्घटना को देखकर उसके शरीर में सन्नाटा छा गया, कोप जाता रहा । अत्यंत शोक से वह विह्वल हो गई। विचारा कि अय संसार में मेरा कौन है, कि जिस के लिये इन प्राणों की रक्षा करूँ। लोग सुनेंगे तो क्या कहें गे। इस प्रकार विचार कर वह भी अन्त में ગળામાં ફસે લગાડી ભરેલી હાલતમાં લટકી રહ્યા છે. આ પરિસ્થિતિ જોઈ તેને ખૂબ દુખ થયું, માતા પિતાના વિશે તેને પાગલ બનાવી દીધો. અંતે એ બિચારાએ પણ પિતાના પિતાના ગળામાંથી ફાંસે કાઢી પિતાના ગળામાં લગાવી આત્મઘાત કર્યો જ્યારે પુત્રવધુએ એ વિચાર્યું કે, આ ત્રણે જણ મળી મારી દુર્દશા કરવાની ચેજના ઘડી રહ્યાં હશે. આથી ઉપર જઈ જોઉં તે ખરી કે બધા કે વિચાર કરી રહ્યા છે… આ રીતે ક્રોધના આવેશથી ધમ ધમ કરતી વહુ ઉપર પહોંચી ને જુએ છે તે સાસુ સસરા મરેલા પડ્યા છે. અને પતિ પણ ગળામાં ફસે લગાવી મારેલ લટકી રહેલ છે. આ દુર્ઘટનાને જોઈ એના શરીરમાં કંપારી વછુટી, ક્રોધ જતો રહ્યો અને શેકથી વિહ્વળ બની ગઈ. વિચાર્યું કે હવે સંસારમાં મારું કોણ છે કે જેના માટે આ પ્રાણની રક્ષા કરૂં લેકે જાણશે તે શું કહેશે? આ વિચાર કરી તેણે પિતાના ·२२४ उत्तराभ्ययनसूत्रे अथ श्रेष्ठी गृहमागतः, पत्नीमनवलोक्य पुत्रवधुं पृष्टयान्-आयुप्मति ! तब श्वश्रूः क्यास्ति ?, पुत्रवधूः करवेष्टयाऽऽदयति-मानापरिभागे गता इति । श्रेष्ठी गृहोपरिभागभूमिकां गत्वा श्रेष्ठिनी गहे पाशवदां मृतां पश्यति । तदाऽसौ श्रेष्ठी विपादमुपगतः सन् विचिन्तयति-अनया विना मम कीशी दशा भविष्यति, इत्यादि । तदनु स श्रेष्ठो पत्नीगलगतं पाशं विमुच्य स्वगले संयोज्य प्राणांम्त्यक्तवान् । पुत्रोऽपि गृहमागतः, स पितरमहला पत्नी पृष्टवान-'चारित मम तातः'। पत्नी माह-उभौ ममानिटं कर्तुमुपरि वर्तते। पुत्रः पत्नीवचनमाकर्ण्य तत्र गत्ता पश्यति-माता मृता निपतिताऽस्ति, पिताऽपि पाशबद्धो मृतः मलम्बितो वर्तते, इति । धनगुप्त जब घर आया तो उसने सेठानी को न देखकर यह से पूछा आयुष्यमती! तुम्हारी सास कहां है ? उसने हाथ के इशारे से कहा कि वे मकान के दूसरे मंजिल पर हैं । धनगुत वहां पहुँचा और देखा कि वह गले में फांसी लगा कर मर गई है । धनगुप्त ने यह दशा देखकर बहुत ही शोच विचार किया और अन्त में यह निर्णय कर कि सेठानी के बिना मेरी क्या दशा होगी, पत्नी को फांसी से उतार कर वह स्वयं फांसी लटक गया। पुत्र ने पिता को घर पर आकर जव नहीं देखा तो पत्नी से पूछा कि पिताजी कहाँ पर हैं। उसने यात को बना कर कहा कि माता-पिता दों नों ही दूसरे नंजिल पर मेरा अनिष्ट कर ने की विचारणा करने के लिये गये हुए हैं। पत्नी की बात सुनकर वह मकान के ऊपर गया। देखा कि माता मरी पडी है और पिताजी ધનગુપ્ત જ્યારે ઘેર આવ્યું તે તેણે પોતાની સ્ત્રીને ન જોતાં વહુને પૂછયું, * આયુષ્યતી! તમારી સાસુ ક્યાં છે? તેણે હાથના ઈશારાથી કહ્યું કે, બીજા માળ ઉપર (મેડી ઉપર) છે. ધનગુપ્ત ત્યાં પહોંચે અને જુએ છે તે ગળામાં ફસે નાખી તે મરી ગયેલ છે. આ રીતે પોતાની પત્નિની દશા જોઈ ધનગુપ્ત ખૂબજ મમંથન સાથે વિચાર કર્યો. અને અંતે એ નિર્ણય કર્યો કે, પત્નિના જવા પછી હવે મારી શું દશા થશે? ફાંસાથી લટકતી પત્નિને નીચે ઉતારી એ દેરડને ફસે પિતાના ગળામાં નાખી લઈ પોતે પણ અત્મઘાત કર્યો. એક તરફ પતિપત્નિ એક જ દોરડાના ફાંસાથી આત્મહત્યા કરી જીવમુક્ત બન્યાં એ સમયે પુત્રે ઘેર આવતાં પિતાના પિતાને ન જેવાથી પત્નિને પૂછયું, પિતાજી કયાં ગયા? સ્ત્રીએ વાતને બનાવીને કહ્યું કે, માતા-પિતા બન્ને જણાં મારું અનિષ્ટ કરવાની વિચારણા કરવા મેડી ઉપર ગયેલ છે. પત્નિની વાત સાંભળી તે મેડી ઉપર ગયે. જોયું તે મા નીચે મરેલી પડી છે, અને પિતાજી ·२१७ - - . प्रियदर्शिनी टीका गा. २६ ब्राह्मचारिकत्र्तव्यम् लक्षणं सर्वेषां स्थानानाम्, कुत्रापि स्त्रिया सहावस्थानं संभापणं च न कुर्यादित्यर्थः, एकग्रहणमप्युपलक्षणम् तेनानेकसी भिरपि सहावस्थान संभापणं च वर्जनीयम् , यत्र पुरुषः साक्षी नास्ति तत्र स्त्रिया सहावस्थान संभापणं च परिहरेदिति मूत्राशयः। उक्तं च श्रीदशवकालिक सूत्र- जहा कुक्कुडपोयस्स, निच्च कुललओ भयं । एवं स्खु भयारिस्स, इत्थीविग्गहओ भयं ॥ (अ. ८ गा. ५४) छाया-यथा कुक्कुटपोतस्य, नित्यं कुललाद् भयम् ।। एवमेव ब्रह्मचारिणः, स्त्रीविग्रहाद् भयम् ॥ स्वगत दोप का निरूपण कर के अब अन्य के संसर्ग से होने वाले दोपोंका वर्णन करते हैं-'समरेसु-इत्यादि. अन्वयार्श-(ममरेसु-समरेपु) लुहारकी शाला में (अगारेसु-अगा- रेपु) घरों में, (संधीसु-संधिपु) दो घरों के अंतराल में तथा (महापहेसु- महापथेपु), राजमार्ग में (एगिथिएसद्धि-एकत्रियासाध) अकेली स्त्री के साथ (नेवचिठेन संलवे-नैवतिष्ठेत् नैव संलपेत् ) न खडा होवे और न उससे बातचीत करे। इस श्लोक में समरादिक चार पद उपलक्षण हैं, इससे समझना चाहिये कि किसी भी जगह में जब तक पुरुष साक्षीभूत न हो तब तक अकेली स्त्री से अथवा अनेक स्त्रियों से ब्रह्मचारी का कर्तव्य है कि वह न बोले और न यहाँ खडा रहे । दशवकालिक सूत्र में भगवानने कहा है આ પ્રકારે પિતાનામાં રહેલ દેવેનું વર્ણન કરી હવે બીજાના સંસર્ગથી थयेस हार्नु वर्णन ४२ 2. समरेसु Vत्याह. स-पयार्थ-समरेसु-समरेपु सुखानी मां, अगारेसु-अगारेषु धरे।भां, संघेसु-संघेषु में धरना मतभा तथा महापहेसु-महापथेषु २००४ भाभी, एगिस्थिए सद्धि-एफस्निया साध ली श्रीना साथ, नेव चिट्ठे न संलवे नैव तिष्ठेत् नैव संलपेत् न २भने अनाथ बातचीत ४२वी नहीं: આ લેકમાં સમરાદિક ચાર ઉપલક્ષણ છે, એથી એ સમજવું જોઈએ કે, કોઈ પણ સ્થળે જ્યાં સુધી બીજે પુરૂષ સાક્ષીભૂત ન હોય ત્યાં એકલી સ્ત્રીથી અથવા અનેક સ્ત્રીઓ સાથે બ્રધ્રાચારીએ બેલિવું ન જોઈએ, અને ત્યાં ઉભવું પણ ન જોઈએ. દશવૈકાલિક સૂત્રમાં ભગવાને કહ્યું છે કે, જે રીતે કુકડાના બચ્ચાને બિલાડીને ભય રહે છે, એ રીતે સ્ત્રીના શરીરને બ્રહ્મચારીને પણ ભય રહ્યા કરે છે, . उ० २८ ·- उत्तरायनसूने अस्मिन् दृष्टान्ते-सकदुक्तादपि मर्मवचनात् पण्णां जीवानां प्राणव्यपरोपणं जातम्, यतः पुत्रवधूगर्भ द्वयमपत्यमासीत् । तस्मान्मार्मिक वचनं न मापणीयम् । सावध-निरर्थक-मर्मग-वचनभापगस्य सर्वथा प्रतिपेधं बोधयितुमुनराधमाह- 'अप्पगट्ठा' इत्यादि। पात्मा स्वार्थ, परार्थ वा, तथा उभयस्य आत्मनः परस्य च अर्थे. वा-अथवा, अन्तरेग अनुभयार्थे स्वारप्रपोजनाभावेऽपि सायद्यं न लपेत् न निरर्थकं लपेत्, न मर्मग लपेत् , इति सम्बन्धः ।। २५ ।। अथान्यसंसर्गकृतदोपपरिहारमाह- मूलम् -समेरेसु अगारेसु, संधीसुर्य महापेहे। एगो एगितिथए सद्धिं, ने चिट्टे नै संलवे ॥२६॥ छाया-समरपु अगारेपु, संधिषु च महापथे । एका एकत्रिया साध, नैव तिष्ठेत् न संलपेत् ॥२६॥ टोका-'समरेसु' इत्यादि- समरेपु-कौहकारशालासु तथा-अगारेपु-यहेपु, तथा संधियु-गृहद्वयान्तरा- लेपु तथा-महापथे राजमार्ग, एकाएकाफो, एकस्त्रिया-एकाकिन्या स्त्रिया, साप्तह, नैव तिष्ठे-ऊर्ध्वस्थानांवस्थितो नैव भवेत् । न संलपेत्-तया सह सम- रादिपु स्थानेषु क्याऽपि संभापणं न कुर्यादित्यर्थः । अत्र समरादिचतुष्यस्थानाप पति के गले से फांसी निकाल कर अपने गले में फांसी डालकर भर गई वह उस समय गर्भवती थी। उस के गर्भ में दो बालक थे। इस दृष्टांत से यह बात स्पष्ट होती है कि देखो एक बार भी कहे गये मार्मिक वचन से छह प्राणियों का दारूण आपघात हुआ। इसलिये मार्मिक वचन नहीं कहना चाहिये । अपने अथवा पर के निमित्त तथा दोनों के निमित्त एवं जहां स्व और पर का कुछ भी प्रयोजन न हो वहां पर भी व्यर्थ ही मनुष्य को सावद्य, निरर्थक एवं मर्मग बचन नहीं बोलना चाहिये ॥ २५॥ પતિના ગળામાંથી ફાસ કાઢી પોતાના ગળામાં નાખી મરી ગઈ. તે એ સમયે ગર્ભવતી હતી, એના ગર્ભમાં બે બાળક હતાં. આ દષ્ટાંતથી એ વાત સ્પષ્ટ થાય છે કે, એક વખત પણ કહેવામાં આવેલા માર્મિક વચનથી છે પ્રાણીઓને કરૂણ આપઘાત , આ માટે માર્મિક વચન ન બોલવાં જોઈએ. પોતાના અથવા બીજાના નિમિત્ત તથા બનેના નિમિત્ત અને જ્યાં પોતાનું કે બીજાનું કોઈ પણ પ્રયોજન ન હોય ત્યાં પર પણ મનુષ્યને સાવઘ, નિરર્થક અને માર્મિક વચન બલવાં ન જોઈએ. (૨૫) ·प्रियदर्शिनी टोका गा. २७ विनीतशिप्यकर्त्तव्यम् २१९ रणम् , लाभा-अमाप्तस्य सम्यकदर्शन-सम्यग्नान-सम्पचारित्रलक्षणरत्नत्रयस्य प्राप्तिस्वस्य कारणमस्ति, इविप्रेक्षया इतिपर्यालोचनात्मिकया बुद्धया प्रयत: प्रक- पेण यतनावान् सहनशीलः सन् शिष्यः तत् भनुशासनं गुरोः शिक्षावचनं प्रति- शृणुयात् कर्तव्यतयाङ्गीकुर्यात् । अयं भाव:- यथा-काले मूर्यकिरणाः प्रचण्डतरा भवन्ति, परंतु परिणामे द्वित्रदिव- साभ्यन्तर एव ते जलदावलोसमागमनशीतलपवनजलधारासंपातजनितशीतस्पर्श- सुखमादुर्भावयन्ति। “यथा वा-नालिकेरं वहिः कर्कशं भवति. तथापि तदीयं शीतलमधुरनीरगर्भितमाभ्यन्तरिकभागमुपलभ्य लोकस्तदास्वादनेन तुष्टिं पुष्टिं इससे अप्राप्त सम्यग्दर्शन, सम्यग्ज्ञान एवं सम्यक् चारित्र की मुझे प्राप्ति होती है। (त्ति पेहाए-इति प्रेक्ष्य) इस प्रकार पर्यालोचनात्मक बुद्धि से विचार कर (पयओ तं पंडिस्तुणे-प्रयतस्तं प्रतिशृणुयात् ) सहनशील बना हुआ शिष्य गुरु के शिक्षात्मक वचनों को कर्तव्य समझकर अंगोकार करे। तात्पर्य-जिस प्रकार वर्षाकाल में सूर्य की किरणे प्रचण्डतर हो जाती हैं और इस से वे प्राणियों को असहनीय बनती हैं परन्तु परिणाम में दो तीन दिन के भीतर ही वे यरसात के समागमन से पवन को शीतल बना देती हैं उस से जलवृष्टि खूब होकर शीतस्पर्श के सुख का उन्हें अनुभव कराती हैं । अथवा जैसे-नारियल ऊपर से कठोर होता है परन्तु उसका भीतर का भाग शीतल, मीठे जल से भरा रहता है, उसको બધું મારે માટે લાભકારક છે. કેમ કે, એનાથી અપ્રાપ્ત સમ્યમ્ દર્શન સમ્યગૂજ્ઞાન, मने साम्य यात्रिनी भने प्राति याय छे..त्तिपेहाए-इतिप्रेक्ष मा प्रारे पर्या- बायनात्म भुद्धिा पियार ४ी, पयओ तं पडिस्सुणे-प्रयतः तत् प्रतिश्रुणुयात् સહનશીલ બનેલ શિષ્ય ગુરુના શિક્ષાત્મક વચને કર્તવ્ય સમજી અંગિકાર કરે. આનું તાત્પર્ય એ છે કે, જેવી રીતે વર્ષાકાળમાં સૂર્યનાં કિરણે પ્રચંડતર થઈ જાય છે, અને તેથી તે પ્રાણીઓ માટે અસહનીય બની જાય છે. પરંતુ પરિણામે બે ત્રણ દિવસની અંદર તે વરસાદના સમાગમથી પવનને શીતળ બનાવી દે છે, જેથી જળવૃષ્ટિ ખૂબ થાય છે અને ઠંડીને સ્પર્શ સુખને અનુભવ કરાવે છે. અથવા જેમ નાળિયેર ઉપરથી કઠેર હોય છે પરંતુ એની અંદરને ભાગ શીતળ મીઠા જળથી ભરેલો હોય છે. જેને મેળવી લેકે તુષ્ટિ-સતેલ ·. २८ उत्तराभ्ययन उक्तं चान्यत्र-ससा सुया नुसा माया, एयाहि विन संलवे । एगते नेव चिठेजा, अपठी संजए सया ॥१॥ छाया-वसा सुता स्नुपा माता, एताभिरपि न संलपेत् । एकान्ते नेव तिप्ठेन्, आत्मार्थी संयतः सदा ॥ १।। इति ॥ २६ ॥ अथ विनीतशिष्यकर्तव्यमाह- मूलम् जं में बुद्धाऽणुसीसंति, सीएंण फरसेण वा । मम लाभो त्ति पेहाए, पैयओ तं' पडिसुणे ॥२७॥ छाया-पन्मां बुद्धा अनुशासंति, शीतेन परुपेण वा। मम लाभ इति प्रेक्षया, प्रयतस्तत् प्रतिशृणुयात् ॥ २७॥ टीका-'मे' इत्यादि। बुदा आचार्याः, यन्माम् शीतेन-शीतलवचनेन मृदुवचनेनेत्यर्थः, वा अथवा परुपेण-कठोरवचनेन अनुशासति शिक्षयन्ति, इदमनुशासनं मम लाभा-जाभका -कि-जिस प्रकार मुर्गे के पच्चेको कुलल-खिलाडी से भय बना रहता है उसी तरह ब्रह्मचारी को भी स्त्री के शरीर से सदा भय रहा करता है। इसलिये चाहे अपनी सांसारिक बहिन भी हो, चाहे पुत्री हो, वह हो, माता भी हो, तो भी एकान्तमें ब्रह्मचारी को इनके साथ उठना बैठना 'नहीं चाहिये और न यातचीत ही करनी चाहिये ॥ २६ ॥ अब विनीत शिष्य का कर्तव्य कहते हैं-'मे' इत्यादि। अन्वयार्थ-विनीत शिष्य को इस प्रकार विचार करना चाहिये कि (जमे वुद्धा-यन्मा बुद्धा) जो मुझे आचार्य महाराज (सीएण-शीतेन) मीठे वचनों से, वा अथवा (फरसेण-परुषेण) कठोर वचनों से (अणुसा- संति-अनुशासति) अनुशासित करते हैं अर्थात् शिक्षा देते हैं सो (मम लाभो-मम लाभः) यह मेरे लिये एक बडा भारी लाभ है, क्यों कि આ માટે ભલે પિતાની સંસારીક બહેન હય, ચાહે પુત્રી હોય, હોય, અથવા માતા હોય તે પણ એકાંતમાં એમની સાથે બેસવું ઉઠવું વાતચિત પણ બ્રહ્મચારીએ કરવી ન જોઈએ. પારદા हवे विनीत शिष्यतुं तव्य ४९ छ-जमे धत्यादि. વિનીત શિબે આ પ્રકારનો વિચાર કરવું જોઈએ કે, स-पयार्थ-जंमेबुद्धा-यन्मांबुद्धा भने मायार्थ महारा०४, सीएण-शीतेन भी क्यनाथी, या मथपा फरुसेण-परुपेण ४२ क्यनाथी, अनुसासंति-अनु- शासंति मनुशासित रे छ, अर्थात् शिक्षा मापे छ. ममलामो . .

·प्रियदर्शिनी टोका गा. २७ विनीतशिष्यकर्त्तव्यम् २१९ रणम् , लामः-अमाप्तस्य सम्यकदर्शन-सम्पगतान-सम्यक्चारित्रलक्षणरत्नत्रयस्य प्राप्तिस्वस्य कारणमस्ति, इविप्रेक्षया इतिपर्यालोचनात्मिकया बुद्धया प्रयत:प्रक- पेण यतनावान् सहनशीलः सन् शिष्यः तत्= अनुशासनं गुरोः शिक्षावचनं प्रति- शृणुयात् कर्तव्यतयाऽगीकुर्यात् । अयं भाव:- यथा-वर्षाकाले सूर्यकिरणाः प्रचण्डतरा भवन्ति, परंतु परिणामे द्वित्रदिव- साभ्यन्तर एव ते जलदावलीसमागमनशोतलपवनजलधारासंपातजनितशीतस्पर्श- सुखंमादुर्भावयन्ति। “यथा वा-नालिकरं वहिः कर्कशं भवति. तथापि तदीयं शीतलमधुरनीरगर्भितमाभ्यन्तरिकभागमुपलभ्य लोकस्तदास्वादनेन तुष्टिं पुष्टिं इससे अप्राप्त सम्यग्दर्शन, सम्यग्ज्ञान एवं सम्यक् चारित्र की मुझे प्राप्ति होती है। (त्ति पेहाए-इति प्रेक्ष्य) इस प्रकार पर्यालोचनात्मक बुद्धि से विचार कर (पयोत पंडिस्तुणे-प्रयता प्रतिश्रृणुयात् ) सहनशील यना हुआ शिष्य गुरु के शिक्षात्मक वचनों को कर्तव्य समझकर अंगोकार करे। तात्पर्य-जिस प्रकार वर्षाकाल में सूर्य की किरणे प्रचण्डतर हो जाती हैं और इस से वे प्राणियों को असहनीय बनती हैं परन्तु परिणाम में दो तीन दिन के भीतर ही वे बरसात के समागमन से पवन को शीतल बना देती हैं उस से जलवृष्टि खूब होकर शीतस्पर्श के सुख का उन्हें अनुभव कराती हैं । अथवा जैसे-नारियल ऊपर से कठोर होता है परन्तु उसका भीतर का भाग शीतल, मीठे जल से भरा रहता है, उसको બધું મારે માટે લાભકારક છે. કેમ કે, એનાથી અમાસ સભ્ય દર્શન સમ્યગૃજ્ઞાન, भने साम्य यानी भने प्राति थाय छे. .त्तिपेहाए-इतिप्रेक्ष २ रे - बायनाम मुद्धिया वियार ४२री, पयओ तं 'पडिस्सुणे-प्रयतः तत् प्रतिश्रुणुयात् સહનશીલ બનેલ શિષ્ય ગુરુને શિક્ષાત્મક વચને કર્તવ્ય સમજી અંગિકાર કરે. આનું તાત્પર્ય એ છે કે, જેવી રીતે વર્ષાકાળમાં સૂર્યનાં કિરણો પ્રચંડતર થઈ જાય છે, અને તેથી તે પ્રાણીઓ માટે અસહનીય બની જાય છે. પરંતુ પરિણામે બે ત્રણ દિવસની અંદર તે વરસાદના સમાગમથી પવનને શીતળ બનાવી દે છે, જેથી જળવૃષ્ટિ ખૂબ થાય છે અને ઠંડીને સ્પર્શ સુખને અનુભવ કરાવે છે. અથવા જેમ નાળિયેર ઉપરથી કઠેર હોય છે પરંતુ એની અંદરને ભાગ શીતળ મીઠા જળથી ભરેલું હોય છે. જેને મેળવી લેકે તુષ્ટિ-સતેષ ·. . २८ उत्तराम्ययनको उक्तं चान्यत्र-ससा सुया नुसा माया, एयाहि विन संलये। एगते नेव चिठेजा, अपठी संजए सया ॥१॥ छाया-स्वसा सुता स्नुपा माता, एतामिरपि न संलपेत् । एकान्ते नेव तिप्ठेन, आत्मार्थी संयतः सदा ॥१॥ इति ॥ २६ ॥ अथ विनीतशिष्यकर्तव्यमाह- मूलम्जे में युद्धोऽणुसाँसंति, सीऍण फरुसेण वा । मम लाभो ति" पेहाएं, पयओ तं" पडिसुणे ॥२७॥ छाया-पन्मां बुद्धा अनुशासंति, शीतेन परुपेण वा। मम लाभ इति प्रेक्षया, प्रयतस्तत् प्रतिशृणुयात् ॥२७॥ टीका-'जं मे' इत्यादि। बुदाः आचार्याः, यन्माम् शीतेन शीतलपचनेन मृदुवचनेनेत्यर्थः, वा=अथवा परुषेण कठोरवचनेन अनुशासति शिक्षयन्ति, इदमनुशासनं मम लाभकाभका- -कि-जिसं प्रकार मुर्गे के घच्चेको कुलल-खिलाडी से भय बना रहता है उसी तरह ब्रह्मचारी को भी स्त्री के शरीर से सदा भय रहा करता है। इसलिये चाहे अपनी सांसारिक यहिन भी हो, चाहे पुत्री हो, वह हो, .माता भी हो, तो भी एकान्तमें ब्रह्मचारी को इनके साथ उठना बैठना 'नहीं चाहिये और न यातचीत ही करनी चाहिये ॥ २६ ॥ अब विनीत शिष्य का कर्तव्य कहते हैं-'मे' इत्यादि। अन्वयार्थ-विनीत शिष्य को इस प्रकार विचार करना चाहिये कि ( जमे बुद्धा-यन्मा बुद्धा) जो मुझे आचार्य महाराज (सीएण-शीतेन) मीठे वचनों से, चा अथवा (फरुसेण-परुषेण) कठोर वचनों से (अणुसा- संति-अनुशासति) अनुशासित करते हैं अर्थात् शिक्षा देते हैं सो (मम लाभो-मम लाभः) यह मेरे लिये एक बडा भारी लाभ है, क्यों कि આ માટે ભલે પોતાની સંસારીક બહેન હોય, ચાહે પુત્રી હાય, વહુ હોય, અથવા માતા હોય તે પણ એકાંતમાં એમની સાથે બેસવું ઉઠવું વાતચિત પણ બ્રહ્મચારીએ કરવી ન જોઈએ. ર૬ वे विनीत शिष्यतुं ४तव्य ४ छ--जमे त्याहि. વિનીત શિષ્ય આ પ્રકારનો વિચાર કરવો જોઈએ કે, भ-पया-जमेयुद्धा-यन्मांवुद्धा भने माया मारा, सीएण-शीतेन भी क्यनाथी, वा अथवा फरुसेण-परुपेण ठार क्यनाथी, अनुसासंति-अनु- शासति अनुशासित रेछ, अर्थात शिक्षा मा छे. ममलामो 4 ·. प्रियदर्शिनी टोमा गा. २७ विनीतशिष्यकर्त्तव्यम् २१९ रणम् , लामा-अमाप्तस्य सम्यकदर्शन-सम्यग्ज्ञान-सम्यरुचारित्रलक्षणरत्नत्रयस्य प्राप्तिस्तस्य कारणमस्ति, इतिप्रेक्षया इतिपर्यालोचनात्मिकया बुद्धया मयता- प्रक- यतनावान् सहनशीलः सन् शिष्यः तत् अनुशासनं गुरोः शिक्षावचनं प्रति- शृणुयात् कर्तव्यतयाऽङ्गीकुर्यात् । र्पण अयं भाव:- यथा-वर्याकाले सूर्यकिरणाः प्रचण्डतरा भवन्ति, परंतु परिणामे द्वित्रदिव- साभ्यन्तर एवं ते जलदावलोसमागमनशोतलपवनजलधारासंपावजनितशीतस्पर्श- सुखंमादुर्भावयन्ति। "यथा वा-नालिकेर पहिः कर्कशं भवति. तथापि तदीयं शीतलमधुरनीरगर्भितमाभ्यन्तरिकभागमुपलभ्य लोकस्तदास्वादनेन तुष्टिं पुष्टिं इससे अप्राप्त सम्यग्दर्शन, सम्यग्ज्ञान एवं सम्यक चारित्र की मुझे प्राप्ति होती है। (त्ति पहाए-इति प्रेक्ष्य) इस प्रकार पर्यालोचनात्मक बुद्धि से विचार कर (पयो त पंडिस्तुणे-प्रयतातं प्रतिशृणुयान) सहनशील बना हुआ शिष्य गुरु के शिक्षात्मक वचनों को कर्तव्य समझकर अंगोकार करे। तात्पर्य-जिस प्रकार वर्षाकाल में सूर्य की किरणे प्रचण्डतर हो जाती हैं और इस से वे प्राणियों को असहनीय बनती हैं परन्तु परिणाम में दो तीन दिन के भीतर ही वे बरसात के समागमन से पवन को शीतल चना देती हैं उस से जलवृष्टि खूब होकर शीतस्पर्श के सुख का उन्हें अनुभव कराती हैं। अथवा जैसे-नारियल ऊपर से कठोर होता है परन्तु उसका भीतर का भाग शीतल, मीठे जल से भरा रहता है, उसको બધું મારે માટે લાભકારક છે. કેમ કે, એનાથી અપ્રાપ્ત સભ્ય દર્શન સમ્યગૂજ્ઞાન, भने साम्य यात्रिनी भने प्राति थाय छे..त्तिपेहाए-इतिप्रेक्ष मा प्रशारे पर्या- डायनाम मुद्धिथी पियार ४२, पयओ तं पडिस्सुणे-प्रयतः तत् प्रतिवणुयात् સહનશીલ બનેલ શિષ્ય ગુરુના શિક્ષાત્મક વચનોને કર્તવ્ય સમજી અંગિકાર કરે. આનું તાત્પર્ય એ છે કે, જેવી રીતે વાળમાં સૂર્યનાં કિરણે પ્રચંડતર થઈ જાય છે, અને તેથી તે પ્રાણીઓ માટે અસહનીય બની જાય છે. પરંતુ પરિણામે બે ત્રણ દિવસની અંદર તે વરસાદના સમાગમથી પવનને શીતળ બનાવી દે છે, જેથી જળવૃષ્ટિ ખૂબ થાય છે અને ઠંડીને સ્પર્શ સુખને અનુભવ કરાવે છે. અથવા જેમ નાળિયેર ઉપરથી કઠેર ઠેય છે પરંતુ એની અંદરને ભાગ શીતળ મીઠા જળથી ભરેલો હોય છે. જેને મેળવી લેકે તુષ્ટિ-સંતેષ ·२८ - . उत्तराध्ययनस्से उक्तं चान्यत्र-ससा सुया नुसा माया, एयाहि विन संलवे । एगते नेव चिठेजा, अपठी संजए सया ॥१॥ छाया-स्वसा सुता स्नुषा माता, एताभिरपि न संलपेत् । एकान्ते नैव तिष्ठेत्, आत्मार्थी संयतः सदा ।। १ ।। इति ॥ २६ ॥ अय विनीतशिष्यकर्तव्यमाह- मूलम् जं में वुद्धाऽणुसासंति, सीऍण फरुसेण वा । मम लाभो ति" पेहाऐ, पयओ तं" पडिसुणे ॥२७॥ छाया-यन्मां बुद्धा अनुशासंति, शीतेन परुपेण वा। मम लाभ इति प्रेक्षया, प्रयतस्तत् प्रतिशृणुयात् ।। २७॥ टीका-'जं मे' इत्यादि। वुदाः आचार्याः, यन्माम् शीतेन शीतलवचनेन मृदुवचनेनेत्यर्थः, वा अथवा परुपेण कठोरवचनेन अनुशासति शिक्षयन्ति, इदमनुशासनं मम लाभाभका- -कि-जिस प्रकार मुर्गे के घच्चेको कुलल-खिलाडी से भय बना रहता है उसी तरह ब्रह्मचारी को भी स्त्री के शरीर से सदा भय रहा करता है। इसलिये चाहे अपनी सांसारिक बहिन भी हो, चाहे पुत्री हो, वह हो, :माता भी हो, तो भी एकान्तमें ब्रह्मचारी को इनके साथ उठना बैठना 'नहीं चाहिये और न यातचीत ही करनी चाहिये ॥ २६ ॥ अप विनीत शिष्य का कर्तव्य कहते हैं-'मे' इत्यादि। अन्वयार्थ-विनीत शिष्य को इस प्रकार विचार करना चाहिये कि ( जमे बुदा-यन्मां बुद्धा) जो मुझे आचार्य महाराज (सीएण-शीतेन) मीठे वचनों से, वा अथवा (फरुसेण-परुपेण) कठोर वचनों से (अणुसा- संति-अनुशासति) अनुशासित करते हैं अर्थात् शिक्षा देते हैं सो (मम लाभो-मम लाभः) यह मेरे लिये एक बंडा भारी लाभ है, क्यों कि આ માટે ભલે પિતાની સંસારીક બહેન હોય, ચાહે પુત્રી હેય, વહુ હોય, અથવા માતા હોય તે પણ એકાંતમાં એમની સાથે બેસવું ઉઠવું કે વાતચિત પણ બ્રહ્મચારીએ કરવી ન જોઈએ. ર૬ધા हवे विनीत शिष्यतुं तव्य ४९ छे-जमे त्यादि. વિનીત શિધ્યે આ પ્રકારનો વિચાર કરે જોઈએ કે, अ-पयार्थ-जंमेबुद्धा-यन्मांयुद्धा भने माया मा, सीएण-शीतेन भी क्यनाथी, या मथा फरुसेण-परुपेण ४२ वयनाथी, अनुसासंति-अनु- शासंति मनुशासित ४रे छ, अर्थात् शिक्षा मापे छे. ममलामो . + मे ·- प्रियदर्शिनी टोका गा. २७ विनीतशिष्यकर्त्तव्यम् २१९ रणम् , लाभ:-अमाप्तस्य सम्यकदर्शन-सम्यग्ज्ञान-सम्पश्चारित्रलक्षणरत्नत्रयस्य प्राप्तिस्तस्य कारणमस्ति, इविप्रेक्षया इतिपर्यालोचनात्मिकया बुद्धया प्रयतः प्रक- पेण यतनावान सहनशीलः सन् शिष्यः तत् अनुशासनं गुरोः शिक्षावचनं प्रति- शृणुयात् कर्तव्यतयाऽङ्गीकुर्यात् । अयं भाव:- यथा-वर्षाकाले मूर्यकिरणाः प्रचण्डतरा भवन्ति, परंतु परिणामे द्विवदिय- साम्यन्तर एव ते जलदावलीसमागमनशोतलपवनजलधारापानजनितशीतस्पर्श- सुखंप्रादुर्भावयन्ति। “यथा वा-नालिकेर बहिः कर्कशं भवति. तथापि तदीयं शीतलमधुरनीरगर्भितमाभ्यन्तरिकभागमुपलभ्य लोकस्तदास्वादनेन तुष्टिं पुष्टिं इससे अप्राप्त सम्यग्दर्शन, सम्यग्ज्ञान एवं सम्यक चारित्र की मुझे प्राप्ति होती है। (त्ति पेहाए-इति प्रेक्ष्य) इस प्रकार पर्यालोचनात्मक बुद्धि से विचार कर (पयो त पंडिस्सुणे-प्रयता प्रतिश्रृणुयात् ) सहनशील बना हुआ शिष्य गुरु के शिक्षात्मक वचनों को कर्तव्य समझकर अंगोकार करे। तात्पर्य-जिस प्रकार वर्षाकाल में सूर्य की किरणे प्रचण्डतर हो जाती हैं और इस से वे प्राणियों को असहनीय बनती हैं परन्तु परिणाम में दो तीन दिन के भीतर ही वे बरसात के समागमन से पवन को शीतल बना देती हैं उस से जलवृष्टि खूब होकर शीतस्पर्श के सुख का उन्हें अनुभव कराती हैं । अथवा जैसे-नारियल ऊपर से कठोर होता है परन्तु उसका भीतर का भाग शीतल, मीठे जल से भरा रहता है, उसको બધું મારે માટે લાભકારક છે. કેમ કે, એનાથી અપ્રાપ્ત સભ્ય દર્શન સમ્યગૂજ્ઞાન, સામ્ય याविनी भने प्राति याय छ. .त्तिपेहाए-इतिप्रेक्ष मा ५४.३ पर्या- बायनाम मुद्धिया पियार ४री, पयओ तं पडिस्सुणे-प्रयतः तत् प्रतिश्रुणुयात् સહનશીલ બનેલ શિષ્ય ગુરુના શિક્ષાત્મક વચને કર્તવ્ય સમજી અંગિકાર કરે. આનું તાત્પર્ય એ છે કે, જેવી રીતે વર્ષાકાળમાં સૂર્યનાં કિરણે પ્રચંડતર થઈ જાય છે, અને તેથી તે પ્રાણીઓ માટે અસહનીય બની જાય છે. પરંતુ પરિણામે બે ત્રણ દિવસની અંદર તે વરસાદના સમાગમથી પવનને શીતળ બનાવી દે છે, જેથી જળવૃષ્ટિ ખૂબ થાય છે અને ઠંડીને સ્પર્શ સુખને અનુભવ કરાવે છે. અથવા જેમ નાળિયેર ઉપરથી કઠેર હોય છે પરંતુ એની અંદરને ભાગ શીતળ મીઠા જળથી ભરેલો હોય છે. જેને મેળવી લેક તુષ્ટિ-સતિષ . અને ·२१८ , उत्तराभ्ययन उक्त चान्यत्र-ससा सुया नुसा माया, एयाहि विन संलवे । एगंते नेव चिठे ना, अपठी संजए सया ॥१॥ छाया-स्वसा सुता स्नुपा माता, एताभिरपि न संलपेत् । एकान्ते नैव तिष्ठेन, आत्मार्थी संयतः सदा ॥ १॥ इति ॥ २६ ॥ अथ विनीतशिष्यकर्तव्यमाह- मूलम् -जं में बुद्धोऽणुसासंति, सीएंण फरसेण वा । मम लाभो ति" पेहाऐ, पैयओ तं" पडिस्सुणे ॥२७॥ छाया-पन्मां बुद्धा अनुशासंति, शीतेन परुपेग वा। मम लाभ इति प्रेक्षया, प्रयतस्तत् प्रतिशृणुयात् ॥२७॥ टीका-'जं मे' इत्यादि। बुदा आचार्याः, यन्माम् शीतेन-शीतलपचनेन मृदुवचनेनेत्यर्थः, वा अथवा परुषेण कठोरवचनेन अनुशासति शिक्षयन्ति, इदमनुशासनं मम लाभा-जाभका- -कि-जिस प्रकार मुर्गे के बच्चेको कुलल-बिलाडी से भय बना रहता है उसी तरह ब्रह्मचारी को भी स्त्री के शरीर से सदा भय रहा करता है। इसलिये चाहे अपनी सांसारिक बहिन भी हो, चाहे पुत्री हो, वह हो, माता भी हो, तो भी एकान्तमें ब्रह्मचारी को इनके साथ उठना बैठना नहीं चाहिये और न पातचीत ही करनी चाहिये ।। २६ ॥ अब विनीत शिष्य का कर्तव्य कहते हैं-'जंमे' इत्यादि। अन्वयार्थ-विनीत शिष्य को इस प्रकार विचार करना चाहिये कि ( जमे बुद्धा-यन्मां बुद्धा) जो मुझे आचार्य महाराज (सीएण-शीतेन) मीठे वचनों से, वा अथवा (फरुसेण-परुपेण) कठोर वचनों से (अणुसा- संति-अनुशासति) अनुशासित करते हैं अर्थात् शिक्षा देते हैं सो (मम लाभो-मम लाभः) यह मेरे लिये एक बडा भारी लाभ है, क्यों कि આ માટે ભલે પિતાની સંસારીક બહેન હોય, ચાહે પુત્રી હોય, વહુ હોય, અથવા માતા હોય તે પણ એકાંતમાં એમની સાથે બેસવું ઉઠવું વાતચિત પણ બ્રહ્મચારીએ કરવી ન જોઈએ. શારદા व विनीत शिष्यतुं तव्य ४ छ---जमे धत्या. વિનીત શિવે આ પ્રકારને વિચાર કરવું જોઈએ કે, भ-पयार्थ:-जंमेबुद्धा-यन्मांबुद्धा भने सायाय मला, सीएण-शीतेन भी। क्यनाथी, या मथा फरुसेण-परुपेण १२ वयनाथी, अनुसासंति-अनु- शासति अनुशासित रे छ, अर्थात् शिक्षा सापे छ. ममलामो-ममलाम में ·- . प्रियदर्शिनी टीका गा. २८ शिष्यायशिक्षा ૨૨? छाया-अनुशासनमापायं, दुष्कृतस्य च नोदनम् । हितं तत् मन्यते माज्ञः, द्वेष्यं भरति असाधीः ॥२८॥ टीका-'अणुसाप्तण' इत्यादि- माज्ञःप्रज्ञावान् मेधावी शिष्यः, औपायम्--उपाये-शीतपरुपभाषणरूपे भवम्, मृदुकठोर कापणसमन्वितम् अनुशासनं-गुरोः शिक्षावाक्यं, च-पुनः दुष्कृतस्य अति- चारस्य निवारणार्थ नोदन-प्रेरणं, 'हा किमिदमकलप्यं त्वया कृतम्' इत्यादिरूपम् तद् वचनं हित-लोकद्वयकल्याणकारकं, मन्यते । असाधो भविनीतशिप्यस्य तदेव वचनं द्वेप्यं दुपजनक भवति । यथा--इक्षुक्षेत्रे दत्तं जलं मधुररसरूपेण परिणतं भवति, निम्बतरुमूले तु तदेव सकल कल्याण करनेवाली भी गुरुशिक्षा किस को किस रूप में परिणत होती है सो कहते हैं-'अणुसासगं'-इत्यादि । अन्वयार्थ-(पन्नो-प्रज्ञः) बुद्धिमान मेधावी शिष्य (ओवायं-औपायं) मृदु एवं कठोर भाषण से मुक्त (अनुमासण-अनुशासन) गुरु के शिक्षा स्वरूप वचनों को कि जो (दुक्कडस्त य चोयणं-दुष्कृतस्य च नोदनम् ) अतिचार के निवारण के लिये प्रयुक्त किये गये है-'यह तुमने नहीं करने योग्य काम क्यों कर दिया है' इत्यादिरूप से जो कहे गये हैं (तं हियं मन्नए-नत् हितं मन्यते उसको अपना हितकारक मानता है। (असाहुणो-असाघोः) परन्तु जो अविनीत शिष्य होता है वह उन्हीं शिक्षावचनों को (वेसंहवइ-द्वेष्यं भवति) अहितकारी मानता है। मेधावी शिय गुरु के मृदुकठोररूप वचनों को अपना हितकारक, एवं असाधु अर्थात् अविनीत शिज्य उन्हीं वचनों को दुःखदायक मानता है। સલ કલ્યાણ કરવવાળી ગુરુ શિક્ષા કેને કયા રૂપમાં પરિણત થાય છે ते अवामां आवे छे. अणुसासणं त्याहि. सन्क्याथ-पन्नो-प्रज्ञः बुद्धिमान मेधावी शिष्य ओवायं-औपायं भाग मा १२ मापथी युद्धत अणुसासणं-अनुशासनं गुरुना शिक्षा २१३५ पयनाने से दुकडस्स य चोयण-दुष्कृतस्य च नोदनम् मतियाना निवा२९ भाटे પ્રયુક્ત કરવામાં આવેલ છે. આ ન કરવા ગ્ય કામ તમે શા માટે કર્યું?” त्या३ि५थी ४ाय छ तेहियं मन्तए-तत् हितं मन्यते थेने पोताना ति:२ भाने छ असाहुणो-असाधोः परंतु २ अविनीत शि०५ डाय छे ते मे शिक्षा पयनान द्वेष्यं भवति अडितकारी भाने छे.

·३२० उत्तराध्ययन च लभते । एवमाचार्याणां शीतं परुषं चेत्युभयविधं शिक्षावरनं परिणामे मुखज. नकमेव । आचार्यवचनं दि-परिणामतस्तपातयमाराधनपवर्तकं, मिथ्यात्वादिपञ्चवि- धास्रवनिवर्तकं, ज्ञानावरणीयादिकमरजःपटलापसारणपरममीपणसमीरणात्मकं, ना- नाविधळब्धिसाधकं, निखिलभावस्वभावभासककंवलालोम्मदर्शक, शाश्वतिकसुख- समर्पकं च भवति" इत्येव पर्यालोच्य गुरोः शिक्षावचनमीकुर्यादिति ।। २७॥ सकलकल्याणकारिण्यपि गुरुशिक्षा कस्मै कोदशी परिणमतीत्याह- मूलम् -अणुसासणमोवायं, दुक.स्स य चोयणं । हियं तं मन्नएं पन्नो, वेस्सं होई असाहुणो ॥२८॥ प्राप्त कर लोक तुष्टि एवं पुष्टि को प्राप्त करते हैं। इसी तरह आचार्य महाराज के कोमल एवं कठोर, दोनों प्रकार के शिक्षामद वचन शिष्य को परिणाम में सुखजनक होते हैं । शिप्य को आचार्य महाराज के वचन ही अन्त में तप गवं संयम की आराधना करने में प्रवृत्त कराने वाले होते हैं । मिथ्यात्वादि पांच प्रकार के आस्रव के वे निरोधक होते. हैं। ज्ञानावरणीय आदि कर्मरज के पटल को हटाने में वे प्रचण्ड पवन के वेगतुल्य होते हैं। शिष्यजनोमें अनेक प्रकार की लब्धियों की जागृति कराने वाले होते है। समस्त पदार्थों के स्वभाव का जिस में अवभासन होता है ऐसे केवलज्ञानरूप प्रकाश के प्रदर्शक एवं शाश्वतिक सुख के देनेवाले होते है । इस प्रकार गुरु महाराज के शिक्षा वचनों को हितकारक जानकर शिष्यका कर्तव्य है कि वह उन्हें अंगीकार करे ॥२७॥ અને પુષ્ટિ પ્રાપ્ત કરે છે. આ રીતે આચાર્ય મહારાજનાં કમળ અથવા કઠેર બન્ને પ્રકારનાં શિક્ષાપ્રદ વચન શિષ્યને પરિણામમાં સુખ જનક બને છે. આચાર્ય મહારાજનાં વચનજ અંતમાં શિબને તપ તથા સંયમની આરાધના કરવામાં પ્રવૃત્ત કરાવનાર હોય છે. મિથ્યાત્વાદિ પાંચ પ્રકારના આસવના એ નિરોધક હોય છે. જ્ઞાનાવરણીય આદિ કમરજના આવરણને દૂર કરવામાં તે પ્રચંડ પવનના વેગ જેવાં હોય છે. શિષ્યજનમાં અનેક પ્રકારની લબ્ધિોની જાગૃતિ કરાવનાર હોય છે, સમસ્ત પદાર્થોના સ્વભાવનું જેનામાં અવશાસન હેય છે એવા કેવળ જ્ઞાન રૂપ પ્રકાશના પ્રદર્શક અને શાશ્વતિક સુખને દેવાવાળા હોય છે. આ પ્રકારે ગુરુ મહારાજના શિક્ષા વચનેને હિતકારક જાણીને શિષ્યનું એ કર્તવ્ય છે કે તે એને અંગિકાર કરે. જે ૨૭ ·- - . प्रियदर्शिनी टीका गा २९ शिप्यायशिक्षा २२३ टीका-'हियं' इत्यादि- विगतभया: भयरहिताः, भयं सप्तविधम्-इहलोकभयम् १, परलोकभयम् २, आदानभयम् ३, अकस्माद्भयम् ४, आजीविकाभयम् ५, मरणभयम् ६, अश्लोक- भयं च ७, एतैर्विवर्जिताः, बुद्धाः=ज्ञाततचा मेधाविन इत्यर्थः, एवंभूताः शिष्याः परुपमपि कठोरमपि, अनुशासनम्-गुरूणां शिक्षावचनम् हित-पथ्यं मन्यन्ते इति शेषः । किंतु शान्तिशोधिकर-शान्तिः क्षमा, शोधिः शुद्धिः आत्मशुद्धिः, तयोः करम् उत्पत्तिजनक, यथा-वर्षाऋतुनिमित्तं प्राप्य जलधरा गर्जन्ति, वसन्तं प्राप्य वृक्षा नूतनपल्लवकुसुमश्रियोपेता भवन्ति, चन्द्रं प्राप्य चन्द्रकान्तमणयः प्रसवन्ति, सूर्य माप्य कमलानि विकसन्ति, तथा क्षमां प्राप्य निर्लोभतादिगुणाः प्रादुर्भवन्ति । शोषि- थ दुःखमेघनाशने पवनरूपा, सुखोत्पादने कल्पतरुरूपा भवसिन्धुपारकरणे नौका- रूपा, अज्ञानान्धकारनाशने प्रभारूपा । एवंभूतयोः शान्तिशोध्योर्जनकम्, इदमुप- लक्षणम् तेन आजबादिकरमपि, पद-ज्ञानादि गुणानां स्थानम् । तत्=अनुशासनं, मुढानां कुशिष्याणां द्वेप्यं-द्वेपजनकं भवति । उक्तं च- पुनरप्याह-'हियं' इत्यादि । अन्वयार्थ--(विगयभया-विगतभयाः) इहलोकभय, परलोकभय, आदानभय, अकस्मात्भय, आजीविकाभय, मरणभय, मरणभय, एवं अश्लोकभय, ये सात भय हैं। इनसे जो रहित हैं तथा (बुद्धा-घुद्रा): तत्वों के जो जानकार हैं-मेधावी है वे शिष्य (फरुसंपि-परुषमपि ) कठार भी (अणुसासणं-अनुशासन) गुरु महाराज के शिक्षात्मक वचनों को (हियं-हितं) पथ्य-हितविधायक मानते हैं। किन्तु (खंति सोहिकर -क्षाग्निशोधिकरं ) क्षमा और शुद्धि के विधायक तथा ( पयं-पदम् ) ज्ञानादिक गुणों के स्थानभूत (तत् ) गुरु के वे ही अणुशासनरूप पुनरप्याह हियः-त्याहि. स-क्या-विगयभया-विगतभयाः सानो भय, ५ोन लय, આદાન ભય, અકસ્માત ભય, આજીવિકા ભય, મરણ ભય અને એક ભય मा सात लय छे गनाथी रे २डित छे तथा (युध्धा-बुध्धा) तत्वोन (र छ, मेधावी छ, त शिष्य फरुसंपि-परुपंअपि ॥२ ५अणुसासण-अनुशासन शुरु महान शिक्षा वयनाने हिय-हित पथ्य हित विधाय: भान छ, खंतिसोहिकरं-शांतिशोधिकरं क्षमा भने शुद्धिन विधाय४, पयं-पदम् ज्ञानाहि ·२२२ उपाध्ययन कटुकरसरूपेण, यथा या सितोपलं-'मिसरी' इति भाषामसिद्ध सर्वेषां मधुरा- स्वादजनकं भवति तदेव पित्तपितरसनस्य निम्यादिश्त कटुकं, गर्दभाणां तु विष- मेव भवति, यथा या शुद्धं घृतं सर्वेषां पूष्टिकरं मवति, तदेव ज्वराक्रान्तानां जनानां रोगवर्धकम् । एवं गुरुवचनं सविनयस्य हिताय जायने, विनयरहितस्य शिष्यस्य तु द्वेषाय इति भावः ।। २८ ।। उक्तमर्थ विशदयन्नाइ- मूलम्-हियं विगयेभया बुद्धा, फरेसं पि अणुसासणं । वेसं तं होई मूढाणं, खंतिसोहिकर पैयं ॥२९॥ छाया-हिनं विगतभया युद्धाः, परुपमपि अनुशासनम् । देयं तत् भवति मृहाना, शान्तिशोधिकरं पदम् ॥ २९ ॥ तात्पर्य इसका इस प्रकार का है कि जिस प्रकार इक्षु के खेत में दिया गया पानी मधुर रसरूपसे परिणत होता है और वही पानी जय निम्बवृक्ष के मूलमें दिया जाता है तो कडवे रूपमें परिणत हो जाता है, अधवा जैसे मिश्री सय के लिये मधुर आस्वाद देती है परन्तु जिस की जीभ पित्त से क्षित हो रही है उसके लिये वह मिश्री कडवी नीम जैसी मालूम होती है, तथा गधी को तो वह विष जैसी ही मालूम होती है । अथवा जैसे शुद्ध घृत समस्तजनों को पुष्टि करने वाला होता है परन्तु वही घृन ज्वरवाले के लिए रोगवर्द्धक होता है, इसी प्रकार जो विनयी शिष्य हैं उनके लिये गुरु महाराज के वचन हितकारक होते हैं और वे ही वचन अवि- नीन शिष्य के लिये द्वेपकारक होते हैं ॥२८॥ તેનું તાત્પર્ય આ પ્રકારનું છે, કે જે પ્રકારે દ્રાક્ષના ખેતરમાં આપવામાં આવેલ પાણું મધુરસપમાં પરિણીત બને છે અને તેજ પાણી જ્યારે લિંબડાના વૃક્ષના મૂળમાં આપવામાં આવે છે તે કટુરસ રૂપમાં પરિણમે છે. જેમ-સાકર બધા માટે મધુર આસ્વાદ આપે છે પરંતુ જેની જીભ પિત્તથી દુષિત થયેલ હોય છે, તેને માટે સાકર કડવા લિમડા જેવી માલુમ પડે છે. અને ગધેડાને તે તે ઝડેર જેવી બને છે. અથવા જેમ ચોખ્ખું ઘી સઘળા માટે પુરી કરવાવાળું હોય છે પરંતુ તે દી તાવવાળા માટે રેશને વધારનાર બને છે. એ જ રીતે જે વિનયી શિષ્ય છે તેને માટે ગુરુ મહારાજનું વચન હિતકારક હોય છે. અને તે જ વચન અવિનીત શિષ્ય માટે હેપકારક હોય છે. આ ૨૮ ·. - . " प्रियदर्शिनी टीका गा २९ शिप्यायशिक्षा २२३ टोका-'हियं' इत्यादि-- विगतभया: भयरहिताः, भयं सप्तविधम्-इहलोकभयम् १, परलोकभयम् २, आदानभयम् ३, अकस्माद्भयम् ४, आमीविकाभयम् ५, मरणभयम् ६, अश्लोक- भयं च ७, एतैर्विवर्जिताः, बुद्धाज्ञाततत्वा मेधाविन इत्यर्थः, एवंभूताः शिष्याः परुपमपि कठोरमपि, अनुशासनम्-गुरूणां शिक्षावचनम् हितं-पथ्यं मन्यन्ते इति शेषः। किंतु शान्तिशोधिकर-शान्तिः क्षमा, शोधिः शुद्धिः आत्मशुद्धिः, तयोः करम्-उत्पत्तिजनक, यथा-वर्षाऋतुनिमित्त प्राप्य जलधरा गर्जन्ति, वसन्तं प्राप्य वृक्षा नूतनपल्लवकुसुमश्रियोपेता भवन्ति, चन्द्र प्राप्य चन्द्रकान्तमणयः प्रस्रवन्ति, सूर्य माप्य कमलानि विकसन्ति, तथा क्षमां प्राप्य निर्लोभतादिगुणाः प्रादुर्भवन्ति । शोधि- व दुःखमेघनाशने पवनरूपा, सुखोत्पादने कल्पतरुरूपा भवसिन्धुपारकरणे नौका. रूपा, अज्ञानान्धकारनाशने प्रभारूपा । एवंभूतयोः शान्तिशोध्योर्जनकम्, इदमुप- लक्षणम् तेन आजबादिकरमपि, पद-ज्ञानादि गुणानां स्थानम् । तत् अनुशासनं, मूढानां कुशिष्याणां द्वेय-द्वेपजनकं भवति । उक्तंच- पुनरप्याह-'हियं' इत्यादि। अन्वयार्थ--(विगयभया-विगतभयाः) इहलोकभय, परलोकभय, आदानभय, अकस्मात्भय, आजीविकाभय, मरणभय, एवं अश्लोकभय, ये सात भय हैं। इनसे जो रहित हैं तथा (युद्धा-बुद्रा): तत्त्वों के जो जानकार है-मेधावी है वे शिष्य (फरुसंपि-परुपमपि) कठार भी (अणुसासणं-अनुशासन) गुरु महाराज के शिक्षात्मक वचनों को (हियं-हित) पथ्य-हितविधायक मानते हैं। किन्तु (खंति सोहिकर -क्षान्तिशोधिकरं ) क्षमा और शुद्धि के विधायक तथा ( पर्य-पदम् ) ज्ञानादिक गुणों के स्थानभूत (तत् ) गुरु के वे ही अणुशासनरूप पुनरप्याह हियं:-त्याहि. स-क्या-विगयभया-विगतभयाः सानो भय, ५४ लय, આદાન ભય, અકસ્માત ભય, આજીવિકા ભય, મરણ ભય અને અશ્લોક ભય २५१ सात लय छे येनाथी ने डित छे तथा (युध्धा-बुध्धा ) तत्वानाने જાણકાર छे, मेधावी छ, त शिष्य फरसंपि-परुपंअपि ४२ पय अणुसासण-अनुशासन शुरु माता शिक्षात्म वयनाने हिय-हित पथ्य हित विधायमानेछ, खंतिसोहिकरं-शांतिशोधिकरं क्षमा मने शुद्धिन विधाय:, पर्य-पदम् ज्ञानाहि ·२२२ उत्तराध्ययनस्त्र - , . फटुकरसरूपेण, यथा वा सितोपलं-'मिसरी' इति भाषाप्रसिद्धं सर्वेषां मधुरा- स्वादजनकं भवति तदेव पित्तपितरसनस्य निम्बादिगद कटुकं, गर्दभाणां तु विष- मेव भवति, यथा या शुद्धं घृतं सर्वेषां पुष्टिकरं भवति, तदेव ज्यराकान्तानां जनानां रोगवर्धकम् । एवं गुरुवचनं सविनयस्य हिताय जायते, विनयरहितस्य शिष्यस्य तु द्वैपाय इति भावः ।। २८ ॥ उक्तमय विशदयन्नाह- मूलम्-हियं विगयेभया बुद्धा, फरुसं पि अणुसहसणं । वेसं ते होई मूढाणं, खंतिसोहिकरं पयं ॥२९॥ छाया-दिनं विगतभया युद्धाः, परुपमपि अनुशासनम् । देप्यं तत् भवति मृहानां, शान्तिशोधिकरं पदम् ॥ २९ ।। तात्पर्य इसका इस प्रकार का है कि जिस प्रकार इक्षु के खेत में दिया गया पानी मधुर रसरूपसे परिणत होता है और वही पानी जय निम्यवृक्ष के मूलमें दिया जाता है तो कडवे रूपमें परिणत हो जाता है, अथवा जैसे मिश्री सब के लिये मधुर आस्वाद देती है परन्तु जिस की जीभपित्त से दूषित हो रही है उसके लिये वह मिश्री कडवी नीम जैसी मालूम होती है, तथा गधों को तो वह विप जैसी ही मालूम होती है । अथवा जैसे शुद्ध घृत समस्तजनों को पुष्टि करने वाला होता है परन्तु वही घृन ज्वरवाले के लिए रोगवर्द्धक होता है, इसी प्रकार जो विनयी शिष्य हैं उनके लिये गुरु महाराज के वचन हितकारक होते हैं और वे ही वचन अवि- नीत शिष्य के लिये द्वेपकारक होते हैं ॥२८॥ તેનું તાત્પર્ય આ પ્રકારનું છે, કે જે પ્રકારે દ્રાક્ષના ખેતરમાં આપવામાં આવેલ પાણી મધુરસ રૂપમાં પરિણીત બને છે અને તેજ પાણી જ્યારે લિંબડાના વૃક્ષના મૂળમાં આપવામાં આવે છે તે કટુરસ રૂપમાં પરિણમે છે. જેમ-સાકર બધા માટે મધુર આસ્વાદ આપે છે પરંતુ જેની જીભ પિત્તથી દુષિત થયેલ હોય છે, તેને માટે સાકર કડવા લિમડા જેવી માલુમ પડે છે. અને ગધેડાને તે તે ઝડેર જેવી બને છે. અથવા જેમ ખું ઘી સઘળા માટે પુરી કરવાવાળું હોય છે પરંતુ તે ઘી તાવવાળા માટે રેગને વધારનાર બને છે. એ જ રીતે જે વિનયી શિષ્ય છે તેને માટે ગુરુ મહારાજનું વચન હિતકારક હેય છે. અને તે જ વચન અવિનીત શિષ્ય માટે હૈષકારક હોય છે. ૨૮ ·- प्रियदर्शिनी टीका. अ०१ गा० ३० शिप्याय शिक्षा २२५ मूलम्-आसणे उर्वचिद्विजा, अणुच्चे अकुंए थिरे । अप्पुटाई निरुहाई, निसीएंजप्पकुर्वकुए ॥३०॥ छाया-आसने उपतिप्ठेत्, अनुच्चे अकुचे स्थिरे । अल्पोत्यायी निरुत्यायी, निपीदेत् अल्पकौकुच्यः ॥ ३० ॥ टीका-'आसणे' इत्यादि- अनुच्चे-द्रव्यतो गुर्वासनानीचे, भावतः स्वल्पमूल्यके, अकुचे अकम्पमाने, यद्वा चटत्कारादिशब्दरहिते, स्थिरे समपादयत्त्वेन निश्चले, आसने उपतिष्ठेत् पीठादौ वासु उपतिप्ठेत्=उपविशेत् । ईदृशेऽप्यासने साधुः किमवस्थः संस्तिष्ठे- दित्याह-'अप्पुट्ठाई' इति अल्पोत्यायी-कार्ये सत्यपि ईपदुत्तिष्ठतीत्येवंशील:, एककार्येणोत्थितः सन् बहुकार्यसंपादक इत्यर्थः । अत-एव-कीदृशः सन्नित्याह- अव शिष्य के लिये आसन की विधि कहते हैं-'आसणे-इत्यादि। अन्वयार्थ-शिष्य (अणुच्चे-अनुच्चे) द्रव्यकी अपेक्षा गुरुमहाराज के आसनसे नीचा भावकी अपेक्षा अल्पमूल्यवाला (अकुए-अकुचे) तथा चटचट इत्यादि शब्द से रहित, अथवा हिलनेवाला नहीं ऐसा जो (धिरे-स्थिरे) स्थिर-चारों पाये जिसके समान हों ऐसे (आसणे-आसने ) आसन - पीठ फलक पाट पाटले आदि, उन पर वर्षाकाल में (उवचिद्विज्जा-उपतिष्ठेत् ) वैठे। शिष्य जिस आसन पर बैठे वह गुरु के आसन की अपेक्षा नीचा होना चाहिये । तथा अल्प मूल्यवाला एवं हिलने डुलने वाला नहीं होना चाहिये। शिष्य अपने आसन पर जम कर बैठे, कारण विना न उठे, यही यात (अप्पुट्ठाई- अल्पोत्यायी) इस पद द्वारा प्रदर्शित की गई है। उठने का काम यदि हुवे शिष्य भाटे मासननी विधि ४९ छे, आसणे-त्याहि. अन्वयार्थ-शिष्य अणुच्चे-अनुच्चे द्रव्यनी अपेक्षा गुरुमाराना मासनथी नीया, सापनी अपेक्षा ५६५भुक्ष्यवाणा, अकुए-अकुचे तथा टयट ઈત્યાદિ શબ્દથી રહિત અથવા હલવાવાળા નહીં એવા જે ચિ-ચિ સ્થિર–ચારે पाया ना सरमा डोय तपा, आसणे-आसने मासन-पी8 ५४ पाट पाटदा या ना ५२ वर्षामा चिटिज्जा-उपतिष्ठेत् मेसे. शिध्य रे આસન ઉપર બેસે તે ગુરુના આસનથી નીચું દેવું જોઈએ, તથા હલે ચલે નહીં તેવું હોવું જોઈએ. શિષ્ય પિતાના આસન ઉપર સ્થિર થઈને બેસે, કારણ ५२ न उठे, अप्पुट्ठाई-अल्पोत्थाई पात मा ५६ ६॥२॥ प्रशित ४२पामा उ० ·२२४ उत्तरायपनये सोधं विदधाति हन्ति कुमति मिथ्यागं बाधते, धत्ते धर्ममति तनोति परमे संवेगनिवेदने । रागादोन विनिहन्ति नीतिममलां पुष्णाति इन्त्युत्पथ, यद्वा किं न करोति सद्गुरुमुखादभ्युद्गता भारती ॥१॥ इति ॥२९॥ वचन (मूढाणं वेस्सं होद-मूहानां देप्यं भवति) मूर्ख-अविनीत शिष्यों के लिये देपजनक होते हैं। कहा भी है- "सद्बोधं विदधाति हन्ति कुमति मिथ्यादृशं याधते, धत्ते धर्ममति तनोति परमे संवेगनिवेदने । रागादीन् चिनिहन्ति नीतिममलां पुष्णाति हन्त्युत्पथं, यदा किं न करोति सद्गुरुमुखादभ्युद्गता भारती"॥१॥ सद्गुरू के मुग्वसे निकली हुई वाणी प्रशस्त योधकी-सम्यग्ज्ञान की जनक होती है, कुमति की विदारक होनी है, मिथ्यात्वरूपी दृष्टि की विध्वंसक होती है, धर्म में मति उत्पन्न करने वाली होती है, संवेग, एवं निर्वेद गुण की उत्कर्पक होनी है, रागादिकों की विनाशक होती है, निर्मल नीति की पोपक होती है, कुमार्ग की विद्रावक होती है। ऐसे और कौन से मद्गुण बचते हैं जो गुरुदेव की वाणी से जीवों को प्राप्त न होते हों ॥ २९ ॥ नशाना थानभूत, तत् ते गुरु साना मनुशासन। ३५ क्यन मूढाणं वैस्स होइ-मूढानां दुष्यं भवति मविनीत शिष्य माटेदेष न४ मन छे. કહ્યું પણ છે કે. सब्दोधं विदधाति हन्तिकुमति, मिथ्याद्रशं वाधते । धत्ते धर्ममति तनोति परमे संवेगनिर्वेदने । रागादिन विनिहन्ति नीतिममला पुष्णाति हन्त्युत्पथं । यद्वा किं न करोति सद्गुरुमुखादभ्युद्गता भारती ॥१॥ સદ્દગુરુના મુખથી નીકળેલી વાણી પ્રશસ્ત બોધની સામ્યજ્ઞાનની જનક હે છે, કુમતિની વિદારક હોય છે, મિથ્યાત્વરૂપી દષ્ટિની વિધ્વંસક હોય છે, ધર્મમાં અતિ ઉત્પન કરવાવાળી હોય છે, સંવેગ અને નિગ ગુણને ઉત્કર્ષક કરવાવાળી હોય છે, રાગાદિકને વિનાશ કરનારી હોય છે, નિમળ નિતીની પિષક હોય છે. કુમાર્ગની વિદ્રાવક હોય છે, એવા અને બીજા કયા સદ્ગુણ બાકી રહે છે કે જે ગુરુદેવની વાણીથી જીવેને પ્રાપ્ત ન થતા હોય ·२२५ प्रियदर्शिनी टीका. अ० १ गा० ३० शिप्याय शिक्षा मूलम्-आसणे उवैचिहिज्जा, अणुच्चे अकुए थिरै । अप्पुट्ठाई निरुहाई, निसीएंजप्पकुक्कुए ॥३०॥ छाया-आसने उपतिष्ठेत्, अनुच्चे अकुचे स्थिरे । अल्पोत्यायी निरुत्यायी, निपीदेत् अल्पकौकुच्यः ॥ ३० ॥ टीका-'आसणे' इत्यादि- अनुच्चे-द्रव्यतो गुर्वासनानीचे, भावतः स्वल्पमूल्यके, अकुचे अकम्पमाने, यद्वा चटकारादिशब्दरहिते, स्थिरे समपादयत्त्वेन निश्चले, आसने उपतिष्ठेन् पीठादौ वर्षासु उपतिष्ठेत् =उपविशेत् । ईदृशेऽप्यासने साधुः किमवस्थः संस्तिष्ठे- दित्याह-'अप्पुट्ठाई' इति अल्पोत्थायी कार्ये सत्यपि ईपदुत्तिष्ठतीत्येवंशीलः, एककार्येणोत्थितः सन् बहुकार्यसंपादक इत्यर्थः । अत-एव-कीदृशः सन्नित्याह- अव शिष्य के लिये आसन की विधि कहते हैं-'आसणे'-इत्यादि। अन्वयार्थ-शिष्य (अणुच्चे-अनुच्चे) द्रव्यकी अपेक्षा गुरुमहाराज के आसनसे नीचा भावकी अपेक्षा अल्पमूल्यवाला (अकुए-अकुचे) तथा चटचट इत्यादि शब्द से रहित, अथवा हिलनेवाला नहीं ऐसा जो (धिरे-स्थिरे) स्थिर-चारों पाये जिसके समान हों ऐसे (आसणे-आसने ) आसन - पीठ फलक पाट पाटले आदि, उन पर वर्षाकाल में (उवचिद्विज्जा-उपतिष्ठेत् ) बैठे। शिष्य जिस आसन पर बैठे वह गुरु के आसन की अपेक्षा नीचा होना चाहिये । तथा अल्प मूल्यवाला एवं हिलने डुलने वाला नहीं होना चाहिये। शिष्य अपने आसन पर जम कर बैठे, कारण विना न उठे, यही घात (अप्पुट्ठाई- अल्पोत्थायी) इस पद द्वारा प्रदर्शित की गई है। उठने का काम यदि व शिष्य भाटे मासननी विधि छ, आसणे-त्या. भू-क्या-शिष्य अणुच्चे-अनुच्चे द्रव्यनी अपेक्षा गुरुमाराना मासनथी नीया, मापनी अपेक्षा ५भुक्ष्यवाणा, अकुए-अकुचे तथा यसयट प्रत्याहि थी हित मथवा हुसकावाजा नहीं सवार थिरे-स्थिरे स्थिर-थारे पाया ना सरमा हाय तवा, आसणे-आसने सासन-पीड ५४ पाट viean पाहि ना ५२ वर्षामा बचिट्ठिज्जा-उपतिष्ठेत् असे. शिष्य આસન ઉપર બેસે તે ગુરુના આસનથી નીચું હોવું જોઈએ, તથા હલે ચલે નહીં તેવું હોવું જોઈએ. શિષ્ય પોતાના આસન ઉપર સ્થિર થઇને બેસે, કારણ ११२ न ठे, अप्पुट्ठाई-अल्पोत्थाई मा पात मा ५४ २ प्रशित ४२वामा .

·राम्पपनसूत्रे सो विदधाति हन्ति कुमति मिथ्याशं बाधते, धत्ते धर्ममति तनोति परमे संवेगनिवेदने। रागादोन विनिहन्ति नीतिममलां पुष्णाति इन्त्युत्पथ, यद्वा किं न करोवि सद्गुरुमुवाद युद्गता भारती ॥१॥ इति ।। २९॥ वचन (मूढाणं वेस्सं होइ-मूढानां देप्यं भवति) मूर्ख-अविनीत शिष्यों के लिये देपजनक होते हैं। कहा भी है- "सद्बोधं विदधाति हन्ति कुमति मिथ्यादृशं बाधते, धत्ते धर्ममति तनोति परमे संवेगनिवेदने । रागादीन् विनिहन्ति नीतिममलां पुष्णाति हन्त्युत्पध, यदा किं न करोति सद्गुरुमुखादभ्युद्गता भारती" ॥१॥ सद्गुरू के मुग्वसे निकली हुई वाणी प्रशस्त योधकी-सम्यग्ज्ञान की जनक होती है, कुमति की चिदारक होती है, मिथ्यात्वरूपी दृष्टि की विध्वंसक होती है, धर्म में मति उत्पन्न करने वाली होती है, संवेग, एवं निर्वेद गुण की उत्कर्पक होनी है, रागादिकों की विनाशक होती है, निर्मल नीति की पोपक होती है, कुमार्ग की विद्रावक होती है। ऐसे और कौन से मद्गुण बचते हैं जो गुरुदेव की वाणी से जीवों को प्राप्त न होते हों ॥ २९॥ शाना थानभूत, तत् ते गुरु साना मनुशासन। ३५ पयन मूढाण वेस होइ-मूढानां दुष्यं भवति अविनात शिध्य भाटेदेष १४ भने छे. કહ્યું પણ છે કે – सब्दोधं विदधाति हन्तिकुमति, मिथ्याद्रशं बाधते । धत्ते धर्ममति तनोति परमे संवेगनिवेदने ॥ रागादिन विनिहन्ति नीतिममलां पुष्णाति इन्त्युत्पथं । यद्वा किं न करोति सद्गुरुमुखादभ्युद्गता भारती ॥१॥ સના મુખથી નીકળેલી વાણે પ્રશસ્ત બધાની સામ્યજ્ઞાનની જનક હોય છે, કુમતિની વિદારક હોય છે, મિથ્યાત્વરૂપી દષ્ટિની વિધ્વંસક હોય છે, ધર્મમાં મતિ ઉત્પન્ન કરવાવાળી હોય છે, સંવેગ અને નિગ ગુણને ઉત્કર્ષક કરવાવાળી હોય છે, રાગાદિકનો વિનાશ કરનારી હોય છે, નિર્મળ નિતીની પિષક હેય છે. કુમાર્ગની વિદ્રાવક હોય છે, એવા અને બીજા કયા સદ્ગુણ माती २ छ रे गुरुहेवनी पाथी वाने पास न यता... aar ॥

·, प्रियदशिनी टीका. अ० १ गा० ३० शिप्याय शिक्षा २२५ मूलम्-आसणे उचिडिजा, अणुच्चे अकुंए थिरें। अप्पुट्ठाई निरुहाई, निसीएंजप्पकुर्वकुए ॥३०॥ 'छाया-आसने उपतिप्ठेन, अनुच्चे अकुचे स्थिरे । अल्पोत्थायी निरुत्यायी, निपीदेत् अल्पकौकुच्यः ॥ ३० ॥ टीका-'आसणे' इत्यादि- अनुच्चे-द्रव्यतो गुर्वासनानीचे, भावतः स्वल्पमूल्यके, अकुचे अकम्पमाने, यद्धा चटत्कारादिशब्दरहिते, स्थिरे समपादवत्वेन निश्चले, आसने उपतिष्ठेत् पीठादौ वर्षासु उपतिप्ठेत्-उपविशेत् । ईदृशेऽप्यासने साधुः किमवस्थः संस्तिप्ठे- दित्याह-'अप्पुट्ठाई' इति अल्पोत्थायी कार्ये सत्यपि ईपदुत्तिष्ठतीत्येवंशीला, एककार्येणोत्थितः सन् बहुकार्यसंपादक इत्यर्थः । अत-एव-कीदृशः सनित्याह- अव शिष्य के लिये आसन की विधि कहते हैं-'आसणे'-इत्यादि। अन्वयार्थ-शिष्य (अणुच्चे-अनुच्चे) द्रव्यकी अपेक्षा गुरुमहाराज के आसनसे नीचा भावकी अपेक्षा अल्पमूल्यवाला (अकुए-अकुचे) तथा चटचट इत्यादि शब्द से रहित, अथवा हिलनेवाला नहीं ऐसा जो (धिरे-स्थिरे) स्थिर-चारों पाये जिसके समान हों ऐसे (आसणे-आसने) आसन - पीठ फलक पाट पाटले आदि, उन पर वर्षाकाल में (उवचिद्विज्जा-उपतिष्टेत् ) बैठे। शिष्य जिस आसन पर बैठे वह गुरु के आसन की अपेक्षा नीचा होना चाहिये । तथा अल्प मूल्यवाला एवं हिलने डुलने वाला नहीं होना चाहिये। शिष्य अपने आसन पर जम कर पैठे, कारण विना न उठे, यही घात (अप्पुट्ठाई- अल्पोत्थायी) इस पद द्वारा प्रदर्शित की गई है। उठने का काम यदि वे शिष्य भाटे मासननी विधि छ, आसणे-त्यादि. २५-qयार्थ-शिष्य अणुच्चे-अनुच्चे द्रव्यनी अपेक्षा शुरुमाराना मासनथी नीया, मापनी अपेक्षा ६५मुक्ष्यवाणा, अकुए-अकुचे तथा ययट त्याशियीडित अथवा सावाजा नही सवा २ थिरे-स्थिरे स्थिर-यारे पाया रेना मे सरमा डाय तवा, आसणे-आसने मासन-पी ५४ पाट पाहा आना ५२ वर्षामा उबचिट्ठिजा-उपतिष्ठेत् मेसे. शिभ्य रे આસન ઉપર બેસે તે ગુરુના આસનથી નીચું હોવું જોઈએ, તથા હલે ચલે નહીં તેવું હોવું જોઈએ. શિષ્ય પિતાના આસન ઉપર સ્થિર થઈને બેસે, કારણ १२ न, अप्पुट्ठाई-अल्पोत्थाई आ पात मा ५६ ६२ प्रर्शित ४२पामां - उ० ·उत्तरायपमरले 'निरुठाई' इति निरुत्यायो-प्रयोजनेऽपि न पुनः पुनरुत्थानशोला पुनः कीटना सनित्याह- अप्पकुक्कुए' इति अल्पकौकुच्या-भल्प कोकच्यं यस्य स तथा- अत्राल्पशब्दो नगर्थे पर्वते तथाच-करचरणधूभ्रमणायशिष्टयेप्टारहित इत्यर्थः निपीदेव-उपविशेत् । 'अनुच्चे' इति विशेपणेन विनयः प्रदर्शितः। 'अकुचे' इत्यनेन द्वीन्द्रियादिवसनीवयतना मूचिता । 'स्थिरे' इत्यनेन वायुकाययवना सूचिता । 'अल्पोस्थायी' इत्यनेन निपद्यापरिसइविजयः सूचितः। 'निरुत्थायी' इत्यनेन आभ्यन्तरिकव्युत्सर्गतपसः समाराधनाऽऽवेदिता। पडे भी तो भी जब उठे तय जिस काम के लिये उठा हो उस समय और भी जो काम करना हो वे भी कर लेवे ।तथा (अप्पकुक्कुए-अल्प कौकुच्या) हाथ तथा पैर एवं भ्रू आदि का अशिष्ट संचालन न करे, तात्पर्य यह कि यदि यह पाट आदि आसनपर जमकर बैठे तो भी ऐसी हालत में जिस प्रकार संसारी जन पैठे २ ही हाथ पैर आदि हिलाया डुलाया करते हैं वैसी अशुभ चेप्टाएँ नहीं करनी चाहिये। सूत्रकार ने 'अनुच्चे' इस पद द्वारा विनयगुण प्रदर्शन किया है। 'अकुचे' इस विशेषण द्वारा दीन्द्रियादि जीवों की यातना का सूचन किया है। 'स्थिरे' इस शब्द द्वारा वायुकाय की यातना का 'अल्पोत्थायी' इस पद द्वारा निषद्यापरीपह के विजय का 'निरुत्थायी' इस द्वारा आभ्यन्तर આવેલ છે. ઉઠવાનું કામ જે પડે તે પણ જ્યારે ઉઠે ત્યારે જે કામ માટે ઉકેલ હેય તેની સાથે બીજું પણ જે કામ કરવાનું હોય તે કરી લે. તથા अल्पकुक्कुए-अल्पकौकुच्या तया:४५ भने ५ तथा धू कोरेनु अशिष्ट सामान ન કરે. તાત્પર્ય એ છે કે, જે તે પાટ આદિ આસન ઉપર સ્થિર બેસે તે પણ એવી હાલતમાં જે પ્રકારથી સંસારી જન બેઠાં બેઠાં જ હાથ પગ વગેરે હલાવ્યા- दाव्या ४रे छेते रीते मशुम येष्टाय। ४२वीन नये. सूत्रारे "अनुच्चे" मा पह द्वारा विनयशुष्प मान रेख छ. अकुचे या विशेष द्वारा विन्द्रियादि वनी यतनानुसूयन रेत छ. स्थिरे मा ५६ वा वायुयनी यत्नानु सूयन ४रेख छ. " अल्पोत्थायी” ५६ द्वारा निषा परिषडना वियर्नु सूयन रेख छ. निरुत्थायी थे ५६ द्वारा मान्यतर व्युत्सम - ·प्रियदर्शिनी टोका अ० १ गा. ३१ पपणासमितिविधिः ૨૨૭ 'अल्पकौकुच्यः' इति विशेषणेन संयमलज्जा सूचिता ॥ ३० ॥ संप्रति एपणासमितिविपयं विनयमाह- मूलम्-कालेण निकैखमे भिक्खू, कॉलेण ये पडिकमे । अर्कालं च विवंजित्ता, कॉले कॉलं समायरे ॥३१॥ छाया-कालेन निष्कामेद् भिक्षुः, कालेन च प्रतिकामेत् । अकालं च विवर्य, काले कालं समाचरेत् ॥ ३१ ॥ टीका-कालेण' इत्यादि- कालेन-काले-देशकालानुसारेण भिक्षायोग्यसमये एव भिक्षुः साधुनिष्का- मेर-भिक्षार्थं निर्गच्छेत्-अकाले भिक्षार्थ निर्गमने संनिवेशनिन्दास्त्रात्मक्लेशादि दोपसंभवात्। च-पुनः कालेन-काले उचित समय एव भतिक्रामेत्-भिक्षाटनाद पति- निवर्तत, अल्पलाभे अलाभे वा लाभाशया कालमतिक्रम्य न चिरकालमटेदिति भावः। व्युत्सर्ग तपका तथा 'अल्पकौकुच्यः' इस पद द्वारा संयम की लज्जा के निर्वाह का सूचन किया है ॥ ३० ॥ अब एपणासमितिविपयक विनयधर्मका सूत्रकार कथन करते हैं-'कालेण' इत्यादि. अन्वयार्थ--(कालेण-कालेन) देश काल के अनुसार भिक्षायोग्य समय में ही (भिक्खू-भिक्षु) साधु को (निक्खमे-निष्कामेत्) भिक्षा के लिये अपने स्थान से जाना चाहिये। अकाल में भिक्षा के लिये निकल ने में संनिवेश-गाँव की तथा साधु की निन्दा होती है, इस से आत्मा को क्लेशादिक दोपों को संभावना रहती है । तथा (कालेण य पडिक्कमे -कालेन च प्रतिकामेत् ) उचित समय में ही वह वापिस भिक्षाटन से लौट आवे, ऐसा नहीं करना चाहिये कि भिक्षा का अल्पलाभ हो अथवा अल्पकौकुच्यः स पहारा सयभनी dermat निहिन सूयन २ . ॥३०॥ डवे पायासमितिविषय विनयधमनु सूत्र५२ ४थन रे छे. कालेणत्याह. अन्वयार्थ-कालेण-कालेन ३२ मनुसार सिक्षाना योग्य समय भिक्खु-भिक्षु साधुसे निक्खमे-निष्कामेत् मिक्षा माटे पोताना स्थानथान मे. અકાળમાં ભિક્ષા માટે નિકળવામાં ગામની તથા સાધુની નિંદા થાય છે. એથી આત્માને शाहि होपानी सपना २ छ, तथा कालेण य पडिकमे-कालेन, प्रतिकामेत् अथित समयमा से मिक्षाटनथी पाछा श्रे. मे न ४२ જોઈએ કે શિક્ષાને અલ્પ લાભ હોય અથવા અલાલ હોય તે તે લાભની च .

·२२४ उत्तरांध्ययनसचे उक्तं च-अलाभो तिन सोइज्जा, क्योति अहियासए।। छाया-अलाभ इति न शोचेत्, तप इत्यध्यासीत ।। च-पुनः अकालं-मतिक्रमण-प्रतिलेखनाऽऽपृच्छना-स्वाध्याय-भिक्षाचरीपभृति- कार्याणामयोग्य समयं च विवर्य-परित्यज्य, काले-यस्य कार्यस्य यः कालस्त- स्मिन्नेव, कालं-तत्तत्कालोचितं प्रतिक्रमण-प्रतिलेखनादिकं कार्य समाचरेत-कुर्यात् । अयं भावः-यो यस्य अगमविष्टादेः श्रुतस्य काल उक्तस्तस्य श्रुतस्य तस्मि- न्नेव काले स्वाध्यायः कार्यः, नान्यदा, विघ्नसंभवात्, तीर्थंकराज्ञाविरोधाच्च। अलाभ हो तो वहीं लाभ की आशा से समय को उल्लंघन कर बहुत समय तक घूमता ही रहे। भगवान ने कहा भी है- "अलाभो त्ति न सोइज्जा, तवोत्ति अहिया सए" साधु को जय अपने समयानुसार भिक्षा का लाभ न हो तो उस समय उसे शोच नहीं करना चाहिये किन्तु ऐसा समझना चाहिये कि यह एक बडे भारी तप का लाभ हुआ है। प्रतिक्रमण, प्रतिलेखना, अपृच्छना, स्वाध्याय तथा भिक्षाचर्या का जो समय नियत है उस समय के अतिरिक्त (अकालं च विवज्जित्ता-अकालं च विवर्य) शेष उनका अकाल का समय है अतः उसे छोडकर (कालं) जोर, कार्य जिसर समय में किये जाने चाहिये उन्हें (काले) उसी समय में (समायरे -समाचरेत) करे। भावार्थ-जिस अंगप्रविष्ठ आचारांग आदि सूत्रों के स्वाध्याय करने का जो समय नियत है उस समय में उसी श्रुत की स्वाध्याय આશાથી સમયનું ઉલંઘન કરીને ઘણા સમય સુધી ફરતા રહે. ભગવાને કહ્યું છે કે अलाभोत्ति न सोइज्जा तवो त्ति अहियासए साधुने न्यारे पाताना समय अनुसार ભિક્ષાને લાભ ન થાય તે તે સમયે તેણે સેચ ન કરવું જોઈએ પરંતુ सेभ समान मे, २मा मे मारे तपन दास भन्या, प्रतिक्रमण, प्रतिलेखना. आस्पृच्छना. स्वाध्याय. तथा सिक्षायान २ सभय नियत छे से समय सिवाय, अकालं च विवज्जिता-अकाल च विवर्य शेष तन मन समय छ, माथी ने छोडी, कालं २२ २२ समयमा ३ al ये मेने मे ४ काले समयमा समायरे-समाचरेत् ४२. ભાવાર્થ—અંગ પ્રવિણ આચારાંગ આદિ સૂત્રોને સ્વાધ્યાય કરવાને જે સમય નિયત છે એ સમયમાં એજ શ્રતને સ્વાધ્યાય કર જોઈએ. બીલ ·प्रियदर्शिनी टीका. अ०१ गा० ३१-३२ एपणासमितिविधिः •२२२ दृश्यते च लोकेऽपि काल एव कृप्यादिकरणे धान्यादिनिष्पत्तिरूपं फलं भवति, विपर्यये तु विपर्ययः । यथा काल एव वनस्पतीनामङ्कुराः प्रादुर्भवन्ति, काल एव वृक्षाः कुसुमिता भवन्ति, फलवन्तथ, काल एव पड् ऋतवः समायान्ति, काल एव तीर्थकराचक्रिणो वलदेवा वासुदेवा जायन्ते, काल एव शुक्तिकायां मुक्ता उत्पधन्ते, काले आवश्यककारिणस्तीर्थकरगोत्रं कर्मोपार्जयन्ति । यतः कालम्मि कीरमाणं, किसिकम्मं बहुफलं जहा होइ। इय सवच्चिय किरिया, निय-निय-कालम्मि विन्नेया ॥१॥... छाया--काले क्रियमाणं, कृपिकर्म बहुफलं यथा भवति । इति सर्वव क्रिया, निज-निज-काले विज्ञेया ॥१॥ करनी चाहिये, भिन्न समय में नहीं, कारण कि अकाल में विघ्नों के आने की संभवना रहती है। तथा तीर्थंकर प्रभुकी ऐसी आज्ञा नहीं है, अतः उनकी आज्ञा के विरुद्ध प्रवृत्ति करने से स्वच्छंदता का दोप लगता है। लोकमें भी यही यात देखी जाती है-खेती आदि करने का जो काल नियत है उसी में उस के करने से धान्यादिक फल की निष्पत्ति होती है, अन्य समय में नहीं । समयानुसार ही वृक्षों में पत्र पुष्प फलादिक आया करते है। तथा वनस्पतिया अंकुरों को उत्पन्न करती हैं। अपने अपने समय में छह ऋतुएँ आती हैं। तीर्थकर, चक्रवर्ती, बलदेव, वासुदेव, ये सब अपने २ समय पर ही होते हैं। सीप में मोती, समयानुसार ही होते हैं। आवश्यक क्रियाओं को करने वाले जीव समय पर ही तीर्थकर गोत्र का उपार्जन किया करते हैं। कहा भी है- સમયમાં નહીં. કારણ કે અકાલમાં વિદને આવવાની સંભાવના રહે છે. તથા તીર્થંકર પ્રભુની એવી આજ્ઞા નથી. માટે એમની આજ્ઞાની વિરુદ્ધ પ્રવૃત્તિ કરવાથી સ્વચ્છતાને દોષ લાગે છે. જોકેમાં પણ આવી વાત દેખાય છે – ખેતી વગેરે કરવાને જે કાળ નિયત છે એ સમયે જ કરવાથી ધાન્યાદિક ફળની ઉત્પત્તિ થાય છે. અન્ય સમયમાં નહીં. સમયાનુસારજ વૃક્ષમાં પત્ર પુપ ફળાદિક આવ્યા કરે છે. તથા વનસ્પતિઓ અંકુરને ઉત્પન્ન કરે છે. પિતાના સમયમાં છ ઋતુઓ આવે છે તીર્થકર, ચક્રવતિ, બલદેવ; વાસુદેવ. એ બધા પિત પિતાને સમય ઉપર થાય છે. સિપમાં મતી સમયાનુસાર જ થાય છે. આવશ્યક ક્રિયાઓને કરવાવાળા જીવ સમય પર જ તીર્થંકર પ્રકૃતિને બંધ કર્યા કરે છે. કહ્યું પણ છે કે- ·२३० उत्तराध्ययमम तस्मात् साधुभिः कालएव सर्वा प्रतिक्रिमणमतिलेखनादिक्रिया कर्तव्येति । सूत्रे 'कालेण' इत्यत्र तृतीया सप्तम्यर्थे ।। ३१ ॥ • मूलम्-परिवाडीए नै चिठेजा, भिक्खू दत्तेसेणं चरे । पंडिरवेण एसित्ता, मियं" कालेण भक्खेए ॥३२॥ छाया-परिपाटयां न तिष्ठेत्, भिक्षुः दत्तैपणां चरेत् । प्रतिरूपेण एपित्या, मितं कालेन भक्षयेत् ॥ ३२॥ टोका-'परिवाडीए' इत्यादि- भिक्षा साधुः, परिपाट्यां-गृहस्थगृहे भुञ्जानानां जनानां पङ्क्ती न तिष्ठेत् । किं च-दत्तैपणां दत्त-दानं तस्मिन् गृहस्थेन दीयमाने, एपणा-तद्गतशक्ति- "कालम्मि कीरमाणं, किसिकम्मं यहुफलं जहा होइ । इय सव्वचिय किरिया, निय-निय-कालम्मि विन्नेया ॥१॥ छाया-काले क्रियमाणं, कृषिकर्म यहुफल यथा भवति । इति सर्वा चैव क्रिया निज-निज-काले विज्ञेया ॥१॥ इस लिये साधुओं को चाहिये कि वे समस्त अपनी प्रतिक्रमण प्रतिलेखनादिक क्रियाओं को नियत समय पर ही करते रहें॥३१॥ 'परिवाडीए इत्यादि. अन्वयार्थ-(भिक्खू-भिक्षुः) साधु (परिवाडीए न चिढेज्जा- परिपाट्यां न तिछेत्) गृहस्थ के घर में भोजन करती हुई जीमणवार की जनपंक्ति में न खडा रहे। (दत्तसणं चरे-दत्तषणां चरेत्) "कालम्मि कीरमाणं, किसिकम्मं बहुफलं जहा होई । ईय सवच्चिय किरिया, निय-निय-कालम्मि विन्नेया॥१॥ छाया-कालेक्रियमाणं, कृषिकर्म वहुफलं यथा भवति । इतिसर्ववक्रिया, निज-निज-काले विज्ञेया ॥२॥ આ માટે સાધુનું કર્તવ્ય છે કે તેણે પિતાની સમસ્ત ક્રિયાઓ પ્રતિક્રમણ પ્રતિલેખનાદિક નિયત સમય ઉપર કરવી જોઈએ. ૩૧ છે परिवादिए-त्यादि मन्वयार्थ-भिक्खु-भिक्षुः साधु, परिवाडीए न चिट्ठज्जा-परिपाट्यां न तिष्ठेत् स्थनाघरमा सानती भवारनी siमान रहे. दत्तेसणंघरे- इतषणां चरेत् गृहस्थ दास महत्तहानमा शान्ति, भक्षि मानी अषणा ३५ , ·कि प्रियाशिनी टीका अ० १ गा. ३२-३३ पपणासमितिविधि: प्रक्षितादिदोपान्वेषणात्मिका दत्तपणा तां, चरेत्-आसेवेत । अनेन ग्रहणैपणा सूचिता। कृत्वा दत्तेपणां चरेदित्याह-'पडिस्वेण' इत्यादि । प्रतिरूपेण-मुनिवेपेण, बद्धसदोरकमुखवस्तिकत्व, रजोहरणपात्रधारकत्वं, श्वेतवस्त्रपरिधायकत्वं च मुनि वेपरतेन, एपित्वा गवेपयित्वा, अनेन उद्गमोत्पादनाविपया गवेपणेपणा मोक्ता। मितपरिमितं कालेन-काले-आगमोक्तसमये देशकालानुसारेण भक्षयेत्-भुक्षीत। अनेनाभ्यवहरणविपया ग्रारोपणाऽऽवेदिता। अत्र 'परिवाडीए न चिठेज्जा' इत्यनेन अप्रीतिः, रसलोलुपतावर्जन च भूचितम् । 'दसणं' इत्यनेनादत्तादाननिवृत्तिः सूचिता। 'पडिरवेण' इत्यनेन निष्कपटता प्रदर्शिता। 'मियं ' इत्यनेनाधिकभोजननिवृत्तिरावेदिता॥३२॥ गहस्थद्वारा प्रदत्त दान में शङ्कित, म्रक्षित आदि दोपों की गवेषणा रूप दत्तपणा अर्थात् ग्रहणपणा का ध्यान रखे। (पडिस्वेण-प्रतिरूपेण) प्रतिरूपसे-मुनि के वेप से-मुख पर दोरासहित मुंहपत्ति बांधना. रजोहरण एवं पात्रों का धारण करना, यह मुनिवेप है इस वेप से (एसित्ता-एपित्वा) गवेपणा कर (कालेणं-कालेन) आगमन में कथित समयमें देश काल के अनुसार समय पर मिले हुए अन्न आदिका (मियं- मित) परिमितं (भक्खए-भक्षेत्) आहार करे। 'एसित्ता-एपित्वा' इस पद से उद्गम, उत्पादन आदि दोपों से वर्जित गवेपणेपणा, तथा 'भुञ्जीत' इस क्रियापद द्वारा ग्रामपणा प्रकट की गई है। 'परिवाडीए न चिडेजा' इस पद् द्वारा अनीति एवं रस में लोलुपताका परिहार सूचित हुआ है। 'दत्तेसणं' से अदत्तादान से निवृत्ति, 'पडिरूवेण' से निष्कपटता, 'मिय' इस से अधिक भोजनकी निवृत्ति सूचित की गई है ।। ३२ ॥ हतेपणा अथात् पचानु ध्यान राणे. पडिरूवेण-प्रतिरूपेण अति३५या-मुनिना વેશથી મેઢા ઉપર દેરાસહિત મુહપત્તિ બાંધવી, રજોહરણ તથા પાત્રોનું ધારણ ४२ तथा शुस सोने धार ४२६ मे मुनिवेश छ. मा वेशने, एसित्ता- एपित्वा धारय ४१, कालेण-कालेन मागभना ४९सा समयमा देश सभय मनु. सार समय 6५२ भणेता मन्न माहिती मियं-मितं परिभित भक्खए-भक्षयेत् माडार ४२. एसित्ता-एपित्वास पथी. उगम, पाहन माहियोथी गोषणा “ભુંજીત” આ ક્રિયા પદ દ્વારા ગ્રાસષણ પ્રગટ કરવામાં આવેલ છે. परिवाडी ए न चिठेज्जा मा ५६ वास मप्रीति से समां बोलुपताना परिवार सूचित थय छे. दत्तेसणं मा ५४थी महत्ताहाननी निवृत्ति, सूचित ४२पामा भावी छ. पडिरूवेण मा ५४थी नि०४५ सथित छ. मियं એ પદથી અધિક ભજનની નિવૃત્તિ સુચવવામાં આવેલ છે. (૩૨) તથા ·२३२.. उत्तराज्ययनको १. भिक्षाचर्या कुर्वता साधुना गृहस्थगृहे पूर्वसमागत भिक्षुसद्भावे यव कर्तव्यं तदाह- . मूलम्-नाईदूरमणासन्ने, नन्नसिं चखुफासओ। एंगो चिटेज भत्तह, लंधित्ता तं' नाइकमे ॥३३॥ छाया-नातिदूरं अनासन्ने, नान्येषां चक्षुःस्पर्शतः । : - एकस्तिप्ठेद् भक्तार्थम्, लङ्ययित्वा तं नातिक्रामेत् ॥ ३३ ॥ •टीका'नाइद्र०' इत्यादि- :: अतिदूरम् अतिरे न तिप्ठेत्, भिक्षाचर्या कुर्वन् साधु गृहस्थगृहे पूर्वसमागत भिक्षुकं दृष्ट्वा ततोऽति दूरे न तिप्ठे , अतिदावस्याने भिवनिर्गमनं ज्ञातुमशक्यं स्यात्, एपणा शुद्धथसंभवश्चेति भावः। तथा आसन्ने अतिनिकटेऽपि न तिष्ठेव, - जिस समय साधु भिक्षाचर्या कर रहा हो उस समय यदि गृहस्थ के घर में कोई दूसरा भिक्षु भिक्षाचर्या के लिये आया हुआ हो तो साधु का क्या कर्तव्य है ? इस विपय को इस गाथाद्वारा स्पष्ट किया जाता है-'नाइदूर०' इत्यादि. अन्वयार्थ-भिक्षा करता हुआ साधु (नाइदूमणासन्ने-नातिदूरं अनासन्ने) जब यह देखे कि गृहस्थ के घर पर पहिले से कोई दूसरा भिक्षु आदि भिक्षानिमित्त आया हुआ है, या भिक्षा ग्रहण कर रहा है तो.वह उस समय बहुत दूर जाकर खडा न होवे और न अति समीप खडा होवे । क्यों कि अतिदूर खडे होने पर भिक्षु का निर्गमन उसे ज्ञात नहीं हो सकता है, तथा अति समीप खडे रहने पर उससे पूर्वगत જે સમય સાધુ ભિક્ષા ચર્ચા કરતા હોય એ સમયે ગૃહસ્થને ઘેર કોઈ બીજા ભિક્ષુ ભિક્ષા માટે આવેલ હોય તે સાધુનું શું કર્તવ્ય છે. આ विषयने सूत्रधारा २१४ ४२वामां आवे छे-नाइदूर-त्यादि. स-पयाथ-मिक्षा भाट निxe साधु, नाइदूरमणासन्ने-नातिदूरं अनासन्ने એ જુએ કે જે ગૃહસ્થને ત્યાં પોતે જઈ રહેલ છે. ત્યાં તેની પહેલાં કોઈ બીજા ભિક્ષુ ભિક્ષા નિમિત્તે ગયેલ છે, અથવા ભિક્ષા ગ્રહણ કરી રહેલ છે, તે તે એ સમયે ઘણે આઘે જઈ ઊભા ન રહે તેમ અતિ સમીપમાં પણ ઊભા ન રિહે કેમ કે, અતિ દૂર ઊભા રહેવાથી ભિક્ષાથે ગયેલા. ભિક્ષુનું નિર્ગ- મન જાણું શકાતું નથી તથા અતિ સમીપ રહેવાથી પહેલાં વિઆ માટે : ...

·प्रियदर्शिनी टीका. अ० १ गा० ३४ एपणासमितिविधिः २३३ तत्र स्थिते सति पूर्वागतभिक्षुकस्य द्वेषः स्यादिति भावः। अन्येषां-भिक्षुकापे- क्षया-येऽन्ये सन्ति गृहस्थास्तेषां, चक्षुःस्पर्शतः चक्षुःस्पर्शे दृष्टिगोचरे न तिप्ठेद, 'अयं भिक्षुः पूर्वागतभिक्षुनिष्क्रमणं प्रतिक्षते इति यथा गृहस्था न जानन्ति तथा विप्ठेदिति भावः। एका रागद्वेष रहितः सन्, भक्तार्थम्-आहारार्थ तिप्ठेत् । तम् पूर्वागतभिक्षुकं, लङ्ययित्वा अनाहत्य, नातिकामेत्= न गृहमध्ये गच्छेत्, पूर्वागतभिक्षुकस्य सद्भावे गृहस्थस्यगृहे गमने तदनीतिशासनलघुनादिदोषाणां संभव इति भावः ॥३३॥ सम्पति ग्रहणपणाविधिं मूत्रकारः प्रदर्शयति- मूलम्-नाइउच्चे न नीए वा, नासपणे नाइदूरओ। फासुयं परैकडं पिंडं, पडिगाहिज्ज संजए ॥३४॥ छाया-नात्युच्चे न नीचे वा नासन्ने नातिदूरतः । मासुकं परकृतं पिण्डं, प्रतिगृह्णीयात् संयतः ॥ ३४ ॥ भिक्षु को द्वेष हो सकता है। इसी प्रकार (नन्नेसिं चक्खुफासओ चिटेज-नान्येषां चक्षुःस्पर्शतः तिष्ठेत् ) गृहस्थ के नजर में आवे ऐसा भी खडा न होवे (एगो-एकः) एक तथा राग-द्वेप रहित होकर (भत्तटुं- भक्तार्थम्) आहार के लिये (चिटेज) खडा रहे और (लंधित्ता तं नाइक्कमे- लडयित्वा तं नातिक्रमेत्) पहले वाला भिक्षु जब तक बाहर न निकले तब तक मुनि को उस गृहस्थ के घर में आहार निमित्त प्रविष्ट नहीं होना चाहिये । पहले आये हुए भिक्षु के सद्भाव में गृहस्थ के घर जाने पर गृहस्थ को उस के प्रति अप्रीति हो सकती है एवं शासन की लघुता आदि दोपों की संभावना हो सकती है ।। ३३ ।। गयेसा मिना भनमा देष सा रे मन छे. तेभ नन्नेसि चक्खु. फासओ चिद्वेज्ज-नान्येषां चक्षुः स्पर्शतः तिष्ठेत् गुत्थनी ष्टि ५ से शत पर ना न २९. एगो-एकः मे तथा सा देश हित मनान भत्तट्ठ-भतार्थम् लिक्षा माटे चिटेज मा २९ भने लंघित्ता तं नाइकमे-लंघयित्वा तं नातिक्रमेत् પહેલા ભિક્ષા માટે ગયેલ ભિક્ષુ જ્યાં સુધી બહાર ન નીકળે ત્યાં સુધી મુનિએ તે ગૃહસ્થના ઘરમાં આહાર નિમિત્ત પ્રવેશ ન કરવું જોઈએ. પહેલાં ગયેલાં સાધુના સદ્ભાવમાં ગૃહસ્થને ત્યાં જવાથી ગૃહસ્થને તેના તરફ અપ્રીતિ થાય . मने शासननी बंधुता माहियानी सलाना थाय छे. ॥ 33 ।। A.

·- १ २३४ उत्तराभ्ययात्रे टीका-नाइ उच्चे' इत्यादि- संयतः साधुः, मामुकं-पनकादिजंतुरहितं, निगिन्नयकोटिविशुद्धं, पर- कृतं परेण गृहस्थेन स्वार्थ कृतं न तु साध्यर्थम्, पिण्डम् चतुर्विधमाहारम्, अत्युच्चे- गृहोपरिभूमिकादौ वंशकाप्ठनिर्मितचर निश्रेणिकारोहणं कृत्वा, न मतिग्रहीयात् प्रतिगृह्णीयादित्यस्य नीचादायपि सम्बन्धः। नीचे भविनीचे-भूमिगृहादौ वा न प्रतिगृहीयात् तथा-आसन्ने भत्यासन्ने, अतिसमीपे स्थितः सन् न प्रति- गृह्णीयात्, अतिदूतः-अतिरे स्थितः सन् न प्रनिगृहीयात् । अत्र-'अत्युच्चे' इति-आरोहणेऽवरोहणे च स्वपरविराधनासंभवं सूचयति । अव ग्रहणेपणा की विधि कहते हैं-'नाइउच्चे' इत्यादि. अन्वयार्थ-(संजए-संयतः) साधु (फासुयं-प्रासुक) पनक-नीलन -फूलन-आदि जीवों से रहित-निर्दोप-नवकोटि से विशुद्ध तथा (परकडं-परकृत) गृहस्थ द्वारा अपने निमित्त बनाये गये-न कि साधु के निमित्त बनाये गये, ऐसे (पिंडं-पिण्ड) चतुर्विध आहार को (अइउच्चे न पडिगाहिज्ज-अत्युच्चे न प्रतिगढ़ीयात्) घर के ऊपर की भूमि कादि पर वास अथवा काष्ठ की निसरणी से चढकर न लेवे. इसी तरह जो आहार (नीए-नीचे) अत्यंत नीचे तलघर आदि में हो उसको (न) नहीं लेवे । तथा (नासपणे नाइओ-नासन्ने नातिदूरतः) न अति नजदीक से लेवे और न अतिदूर से ही लेवे। 'अत्युच्चे' इस पद द्वारा सूत्रकार यही सूचित करते हैं कि ऊँचे स्थान पर चढने एवं उतर ने में स्व और पर को विराधना होने की वे गृहरौपानी विधि पाभा यावे छे. नाइउच्चे-त्यादि. मन्वयार्थ -संजए-संयतः साधु, फांसुर्य-प्रासुकं ५न, नान, खन, माति वाथी २हित निषि-न टीथी विशुद्ध तथा पडकड-परकृतं स्याने त्या पोतानानिमित्त मनापामा नसाधुनानिमित्त मनावर पा पिंड-पिण्डं यतुर्विध मारने आइउच्चे न पडिगाहिज्ज-अत्युच्चे न प्रतिगृह्णीयात् धरनी ઉપરની ભૂમિ ઉપર વાંસ કે લાકડાની નિસરણી ઉપર ચડીને ન લે આ રીતે २ मा नीए-नीचे अत्यंत नाये १२ महिमा डाय ते ५ नa तथा नासण्णे नाइदूरओ-नासन्ने नातिदूरतः सती नथी न a तभ०४ અતિ દૂરથી પણ ન લે. ત્યુત્તે આ પદ દ્વારા સૂત્રકાર એવું સૂચિત કરે છે કે, ઉંચા સ્થાને ચડવા અગર ઉતરવામાં સ્વ અને પરની વિરાધના થવાની સંભ-2 દે છે ·प्रियदर्शिनी टीका. अ० १ गा० ३४-३५ ग्रासैपणाविधिः वाग्यतना च। २३५ 'नीचे' इति तत्रोत्क्षेपनिक्षेपनिरीक्षणासंभवः स्वपरविराधनासमवश्चेति द्योतयति । 'आसन्ने' इति पश्चात्कर्मादिसंभवं ज्ञापयति । 'अतिदुरे' इति एपणासुद्धयसंभवं वोधयति ॥ ३४ ॥ अध ग्रासपणाविधिमाह-- मूलम्-अप्पंपाणेऽप्पवीयम्मि, पडिच्छन्नम्मि संqडे । समयं संजए भुंजे, जयं अपरिसाडियं ॥३५॥ छाया-अल्पप्राणेऽल्पपीजे, प्रतिच्छन्ने संहते। समकं संयतो भुञ्जीत, यतमानोऽपरिशाटितम् ।।३५॥ टीका-'अप्पपाणे' इत्यादि- अल्पमाणे अवस्थितागन्तुकद्वीन्द्रियादिजीवरहिते, अल्पवीजे शाल्यादि- वीजरहिते, इदमुपलक्षणम्-पृथ्व्यायेकेन्द्रियजीवरहिते इत्यर्थः, प्रतिच्छन्ने संपा- तिमजीवा यथा न पतन्ति तथोपरिकृतमावरणयुक्ते, संटते-पार्वतः कटकुड्या- संभावना रहती है। 'नीचे इस पद से भी यही बात उनकी लक्षित होती है। 'आसन्ने' पद से पश्चात्कर्मादिक की संभावना रहती है, तथा 'अतिरे' पद से एपणाशुद्धि की ठीक तरह पालना नहीं होती है वह यात प्रदर्शित की गई है ॥३४॥ अव ग्रासपणा का विधि कहते हैं-'अप्पपाण' इत्यादि. अन्वयार्थ-(अप्पपाणे अप्पवीयम्मि पडिच्छन्नम्मि संबुडे-अल्प- माणे अल्पवीजे प्रतिच्छन्ने संवृते) अवस्थित एवं आगन्तुक द्वीन्द्रि- यादिक जीवों से रहित तथा शाली आदि बीजों से रहित, इसी तरह पृथ्वी आदि एकेन्द्रिय जीवों से वर्जित और संपातिम जीव न पड़ सके इस ख्याल से ऊपर से तथा चारों तरफ से छाये हुए ऐसे उपाश्रय "नीचे" मा ५४थी ५ मे पात मेने सक्षित छ. "आसन्ने" मा पथा पश्चात् तिनी सपना २७ छ. तथ। “अतिदुरे * આ પદથી એષણ શુદ્ધિની ઠીક ઠીક પાલન થતી નથી એ વાત પ્રદર્શિત કરવામાં આવી છે. ૩૪ वे प्रासेपानी विधी वामां आवे छे. अप्पपाणे०-त्या. मन्वयाथ-अप्पपाणे अप्पवीयम्मि पडिच्छन्नम्मि संवुडे-अल्पप्राणे अल्पबीजे प्रविच्छन्ने संवृते मपस्थित मने मांगतु द्वीन्द्रिया वाथी हित तथा शाली આદિ બીજેથી રહિત, એજ રીતે પૃથ્વી આદિ એકેન્દ્રિય જીવથી વર્જીત અને સંપત્તિમય જીવ ને પડી શકે આ ખ્યાલથી ઉપરથી તથા ચારે બાજુથી ·" उत्तराध्ययनसूत्र दिना समावृते उपाश्रयादावित्यर्थः, संयतः साधुः, यतमानः-चप्पड चप्पडादि शब्दमर्यन् सन् अपरिशाटित परिशाटरहितं । सिक्थपातनेन रहितं यथा स्यात् । यथा एकोऽप्यन्नकणः करान्मुखतो वाधः पतितो न भवेत्तयेत्यर्थः, समकम्- संभोगि साधुभिः सह न त्वेकाक्येव आहारं भुजोत ॥ ३५॥ संप्रति वाग्यतनामाइ- मूलम्-सुकडेत्ति सुपंकेत्ति, सुच्छिन्ने सुहँडे मंडे । सुनिट्ठिए सुलहेत्ति सावज्ज बज्जए मुंणी ॥३६॥ छाया-सुकृतमिति मुपकमिति, सुच्छिन्नं सुइतं मृतम् । सुनिष्ठितं मुलप्टमिति, सावा वर्जयेन्मुनिः॥३६॥ टीका--'सुकडेति' इत्यादि-- मुनिः साधुः, सावद्य-सपापं वचनं वर्जयेतन वदेत् । कीदृशं तत्सायद्यमित्याइ आदि में (संजए-संयतः) साधु (जयं-यतमानः) चप्पड चप्पड आदि शब्द के तथा विना (अपरिसाडियं-अपरिशाटितम्) हाथ से या मुंह से एक भी सीथ-अन्न का कण-नीचे न गीरे, इस रूप से (समय-समक) संभोगी साधुओं के साथ (भुजे-भुजीत) आहार करे ।'३५॥ अब वचन की यातना कहते हैं-'सुकडेत्ति' इत्यादि. अन्वयार्थ (मुणी सावज्ज बज्जए-मुनिः सावा (वचन) वर्जयेत् मुनि का कर्तव्य है कि वह इस प्रकार के सावद्य-सपाप वचन के बोलने का परित्याग करे। वे वचन ये हैं-(सुकडे त्ति सुपक्के त्ति, सुच्छिन्ने, सुहडे मडे सुनिट्ठिए, सुलटेत्ति,-सुकृतमिति, सुपक्व- मिति सुच्छिन्नं सुहृतं मृतम् (सुमृतम् ) सुनिष्ठितं सुलष्ठमिति, 'सुकडे छपाये मेवा उपाश्रय माहिमा संजये--संयतः साधु जयं-यतमानः २०५७ ५५3 मा ०६ १२२ अपडिसाडिय--अपरिशाटितम् तथा थी तथा भदायी मे ५५ सीय मन्नना ४ नये न ५3 से शते समय-समकं सी साधुयानी साथ मुंजे-भुञ्जीत माडा२ ४२. ॥ ३५॥ हुवे क्यननी यतना वामां आवे छ. सुकडेत्ति०-४त्या. अन्याय --मुणीसावज वज्जए-मुनि सावध वचनं वर्जयेत् भुनित કર્તવ્ય છે કે તે આ પ્રકારના સાવદ્ય-સપાપ વચનને બલવાને પરિત્યાગ अरे ते पयन मा छे. सुकडेत्ति सुपकेत्ति सुच्छिन्ने सुहडे मडे सुनिट्ठिए सुलखेत्ति- सुकृतमिति, सुपक्वमिति, सुच्छिन्न सुहृतं मृतम् (सुमृतम् ) सुनिष्ठितम्, सुलष्ठमिति .

·प्रियदर्शिनी टीका. अ०१ गा. ३६ बागयतना २३७ -'मुकडेत्ति' इत्यादि । मुस्तमिति-इदं मूपमिष्टान्नादिकं हिगुजीरकादिव्या- घारैः सुष्टु संस्कृतमिति, तथा-मुपश्यमिति-इदं घृतपूरादिकं घृतादिना सुपक- मस्तीत्यादिकं, तथा सुच्छिन्नमिति-इदंशाकपत्रादिदात्रासिपुत्रादिशस्त्रैः सुष्टु छेदित. मस्तीत्यादिकं, तथा-मुहत कारवेल्लादिशाकस्थं कटुकत्वं सुष्टु हनिवारितं तदुत्कालनेन' इत्यादिकम् , तथा-'मडे' इत्यनेन पूर्वापर-साहचर्यात् 'मुमडे इति बोध्यते, मृतं-मुमृतम्-पारदादिधातुजातम् , इत्यादिकं, तथा-' सुनिहिए मुनिप्ठितम्-'इदमन्नादिकं सम्यग् निष्ठां रसपकात्मिकां प्राप्तं, सुष्टु रसवत्कृत- मस्ति' इत्यादिकं, तथा-'मुलढेत्ति' मुलप्टं-मुष्टु कमनीयम् 'इदमन्नादिकं मनोहरमस्ति' इत्यादिकं सावध वर्जयेदिति संवन्धः । यह दाल वगैरह हींग जीरे आदि के वधार से बहुत अच्छी बनी हुई है, तथा 'सुपके' यह कचौरी खाजा मालपुआ घेवर आदि घी में बहुत अच्छी तरह से पकाये गये हैं, तथा-'सुच्छिन्ने' यह शाक आदि चाकू छुरि आदि से बहुत ही उत्तम रीत से काटा गया है, तथा 'सुहडे' यह करेला का शाक देखो तो सही कितना स्वादिष्ट बना है कि इन का कडआपन सर्वथा हरलिया है अर्थात् इन में जरा भी कडआपन नहीं रहा है, । तथा-'मडे' यह पारदादिक धातुएँ कितनी अच्छी तरह से मार कर दवा के उपयोग लायक बना दी गई हैं ।तथा-'सुनिहिए' यह आहार बहुत ही स्वादिष्ट बनाया गयाहै । 'सुलट्टे' यह भोजन जब देखने में ही मनोहर लग रहा है तो फिर इस के खाने में कितना आनंद आवेगा? इत्यादि, ये समस्त सावद्य वचन हैं, इस लिये साधु को इस प्रकार के सावद्य वचन नहीं बोलना चाहिये। આ દાળ વગેરે હિંગ જીરા વગેરેના વઘારથી ઘણી સારી બની છે, તથા સુપ આ કચેરી, ખાજ, માલપુવા, ઘેવર વગેરે ઘીમાં ઘણી સારી રીતે પકવવામાં આવેલ છે, તથા િઆ શાક વગેરે ચાકા છરીથી ઘણી ઉત્તમ રીતે સુધારવામાં આવેલ છે, તથા યુ આ કારેલાનું શાક જુઓ તો ખરા કેવું સ્વાદિષ્ટ બન્યું છે કે એનું કડવાપણું પણ દૂર થયેલ છે. અર્થાત એમાં જરા પણ ४ापा २६ नथी. मडे ! पाराहि धातुमा वी सारी रीते भारीने દવાના ઉપગ લાયક બનાવવામાં આવી છે. તથા સુનિદિપ આ આહાર घरी स्वादिष्ट मनापामा मावस छ. सुलट्ठ मा लान न्यारे नवाथी । મનહર લાગે છે તે પછી એને ખાવામાં કેટલો આનંદ આવશે? ઈત્યાદિ. આ સઘળાં સાવદ્ય વચન છે. સાધુએ આ પ્રકારનાં વચન ન બોલવા જોઈએ. .

·जो इस ૨૨૮ उत्तराध्ययनसूत्रे यद्वा-मुकत-'मुष्ठुकतं यदनेन शत्रु प्रति प्रतिक्रिया कृता' इति, मुपक्यम् , इदमपूपादिकं घृताधतिशयेन पाचितमिति, मुच्छिन्नोऽयं सो घटपिपलादिरिति, सुहृतं-कृपणस्य धनं तस्कररिति, मृतः-मुष्ठु मृतोऽयं दुष्ट इति । मुनिष्ठितः- 'मुष्ठु नष्टोऽयं मासादः, कृपो वा' इति, यदा-सुष्ठु निर्मितोऽयं मासादः, पोवा' इति, यद्वा-'मुष्ठ नष्टमस्यदुष्टस्य द्रविणादिक' मिति । मुलष्ट:-'मुपुष्टोऽयं गजस्तुर- गमो वा' इति, यद्वा-'मुलटा रुचिरावययेयं राजकन्ये'-ति सावध वर्जयेत् । अथवा-इस प्रकार साधु को कभी नहीं करना चाहिये, कि जो -'सुकडे'-इसने शत्रु को मार भगा दिया है, यह बहुत अच्छा काम किया । 'सुपके ये अपूपादिक अधिक घृत में खूब अच्छे पकाये गये हैं इस लिये सुपक हैं खाने में बहुत अच्छे लगते हैं। 'सुच्छिन्ने' इस वृक्ष को आसानी से खूब अच्छा काटा है । 'सुहडे' अच्छा हुआ कंजूस का द्रव्य चोरों ने चुरा लिया। 'मडे' यह बडा दुष्ट था मरा सो अच्छा ही हुवा । 'सुनिहिए' यह मकान अथवा कुंआ गिर गया वह अच्छा हुआ, अथवा-यह मकान या कुंआ बहुत ही सुन्दर बनाया गया है, या ऐसा कहना कि भला हुवा इस दुष्ट की संपत्ति जो लूट गई। 'सुल?' यह हाथी अथवा घोडा बहुत अच्छा पुष्ट हुआ है । यह राजकन्या बडी सुन्दर है। ये सब वचन सावध हैं, अतः साधु के कहने योग्य नहीं हैं। અથવા–આ પ્રકારનાં વચને પણ સાધુએ કદી ઉચ્ચારવાં ન જોઈએ. કે જે સુવડે આણે શત્રુને મારી ભગાડી દીધો છે, એ કામ ઘણું સારું કર્યું. સુપ આ મિઠાઈઓ, અધૂપ-માલપુડા વગેરે સારા ઘીમાં ઘણી જ સારી રીતે પકાવવામાં આવેલ છે તેથી એ સુપફવ છે, ખાવામાં બહુ લીજજત આપે છે. सुच्छिन्ने । वृक्षने माछी भनते सारीश पवाभा आयुं छे. सुहडे साई थथु કે, આ કંજુસનું ધન ચાર ઉપાડી ગયા મરે એ ઘણે દુશ હત મળે તે સારું ययुं, सुनिढ़िए मा भान २ । पाडी अथवा मुरी नामपामा मात સારું થયું અથવા આ મકાન અગર કુ ખૂબ સુંદર બનાવવામાં આવેલ છે. તથા આ દુષ્ટની સંપત્તિ લુંટાઈ ગઈ તે સારું થયું તુ આ હાથી અથવા ઘડે ખૂબ સારી રીતે પુષ્ટ બનેલ છે, આ રાજકન્યા ખૂબ સુંદર છે, બધાં વચને સાવદ્ય વચન છે આથી તે સાધુએ બેલવા યોગ્ય નથી. . भा ·प्रियदर्शिनी टीका. अ०१ गा. ३६ वागयतना २३९ सुकृतम्' इत्यनेन सूपनिष्ठानादिसंपादने लवणलक्षणपृथिवीकायादिजल- तेजोवायुवनस्पतिद्वीन्द्रियादित्रसजीवपर्यन्त हिंसानुमोदनं मुचितम् । एवं सुप कमित्यत्रापि हिंसानुमोदनं बोध्यम् । मुच्छिन्नमित्यनेन-वनस्पतिद्वीन्द्रियादिहिंसानुमोदनं सूचितम् । सुहृतमित्य. नेन कारवेल्लादिपक्षे वनस्पत्यादिहिंसानुमोदनम्, धनहरणपक्षेऽदत्तादानपरपीडोत्पा- दनाद्यनुमोदनं सूचितम् । मृतमित्यनेन पारदादिधातुपक्षे पृथिवीकायादि हिंसानु- 'सुकृतम्' इस पद से सूत्रकार यह प्रकट करते हैं कि जब साधु ऐसा कहता है कि यह दाल आदि बहुत ही अच्छी बनी है तब उसे लवणरूप पृथिवीकाय तथा जलकाय, तेजस्काय, वायुकाय, वनस्पति- काय एवं दिन्द्रियादिक ब्रस काय, इन सबकी हिंसा की अनुमोदना करने का दोप लगता है। इसी प्रकार सुपक कहने में भी यही दोष लगते हैं। 'सुच्छिन्नम् ' इस पद से सूत्रकार यह बात सूचित करते हैं कि यदि मुनि 'ये शाकपत्रादि चाकू आदि से अच्छी तरह काटे गये हैं। ऐसा कहता है तो उसे वनस्पति काय की एवं दीन्द्रियादिक उसकाय की हिंसा की अनुमोदना करने का दोप लगता है । 'सुहृतम्' यदि यही यात धन हरण आदि के पक्ष में जब बोलने में आती है तो उस समय उसे अदत्तादान की अनुमोदना करने का तथा पर को पीड़ा उत्पन्न कर ने आदि की अनुमोदना का दोप लगता है। 'मृतम्' इस 'सुकृतम् ” આ પદથી સૂત્રકાર એ પ્રકટ કરે છે કે, સાધુ જ્યારે એમ કહે છે કે, આ દાળ વગેરે ખૂબ સ્વાદિષ્ટ બનેલ છે. ત્યારે તેને લવણ રૂપી પૃથવીકાય, જળકાય, તેજસ્કાય, વાયુકાય, વનસ્પતિકાય અને દ્વિન્દ્રિાદિક વસકાય આ બધાની હિંસામાં અનુમંદના કરવાને દોષ લાગે છે. આ રીતે सुपकम् ४ाथी ५ मा ५ दागे छे. सुनिच्छन्नम् । यथा सूत्र४।२ मा पात सूयित ४२ छ है, मुनि नेश પત્રાદિક ચાકુ વગેરેથી સરસ રીતે કાપવામાં આવેલ છે. એવું કહે છે તેને વનસ્પતિ કાય અને હીન્દ્રિયાદિક ત્રસકાયની હિંસા भाहन ४२पाना ५ खाणे छ. सुहृतम् भावी शत धन २ वगेरेनी બાબતમાં બેલવામાં આવે ત્યારે તેને અદત્તા દાનની અનુમોદન કરવાને તથા બીજાને પીડા ઉત્પન્ન કરવી વગેરેની અનમેદનને દેપ લાગે છે મૃત એ પદથી કરવામાં અનુ- ·o उत्तराभ्ययनसचे मोदनं मूचितम्, दुष्टपक्षे तु प्राणघातानुमोदनं बोध्यम् । मनिष्टिगमित्यनेन पकाय हिंसानुमोदनं सूचितम् । मूलएमित्यत्रापि तथैव बोध्यम् । 'सावा वर्जयेत्' इत्यनेन उक्तमेव भापणं निरवद्यं चेत् तत्र न मतिषेध इति ध्वन्यते, तथा च पक्षद्वयमनया गाथया गम्यते । तत्र सायद्यपक्षो व्याख्यातः, पद से सूत्रकार का यह अभिप्राय है कि जय माधु 'सुमृतं' इस पद का खुश होकर प्रयोग करता है और वह प्रयोग यदि उसका पारदादिक धातुओं के मारण करने के पक्ष में होता है तो उस समय उसे पृधिवी कायादिक एकेन्द्रिय जीव की हिंसा करने की अनुमोदना का समर्थक माना जाता है । जय पही प्रयोग साधु की ओर से किसी दुष्ट के पक्ष में किया गया होता है तो वह प्राणघात का अनुमोदक माना जाता है। 'सुनिष्ठितम्' इस पद से सूत्रकार यह सूचित करते हैं कि जब साधु 'यह अन्नादिक सामग्री सरस तैयार हुई है। इस प्रकार का प्रयोग करता है तो उसे अन्नादिक सामग्री की तैयारी में जो पदकाय के जीवों की विराधना हुई है उसकी अनुमोदना करने का दोप लगता है। इसी तरह 'सुलष्टम् ' इस पद के उच्चारण करने में भी इसी दोप का भागी होना पडता है। 'सावा वर्जयेत्' इस प्रकार के कथन का यह अभिप्राय है कि यदि यह सुकृत आदि भापण निरवद्य होता है तो उस समय साधु को સૂત્રકારને એ અભિપ્રાય છે કે, જ્યારે સાધુ सुमृतं " २॥ पहना भुश थाई પ્રયોગ કરે છે અને તે પ્રયોગ પારદાદિક ધાતુઓનું મારણ કરવાના પક્ષમાં હોય છે તે એ સમયે એને પૃથવીકાયાદિક એકેન્દ્રિય જીવની હિંસા કરવાની અનમેદનાના સમર્થક માનવામાં આવે છે. જ્યારે એક પ્રયોગ સાધુ તરફથી કેઈ દુષ્ટના પક્ષમાં કરવામાં આવ્યો હોય તે તે પ્રાણઘાતને અનુમોદક માન- વામાં આવે છે. સુનિષ્ઠિતમ્ આ પદથી સૂત્રકાર એ સૂચિત કરે છે કે, જ્યારે સાધુ અન્નાદિ સામગ્રી સરસ તૈયાર કરવામાં આવી છેઆ પ્રકારનો પ્રયોગ કરે છે તે તેને અન્નાદિક સામગ્રીની તૈયારીમાં જે પકાય જેની વિરાધના थईछे सनी मनुभाहना ४२वाना होष दागे छ. भाशत “सुलष्टम्" અંગેના પદનું ઉચ્ચારણ કરવામાં પણ એ દેષના ભાગી બનવું પડે છે. "सावा वर्जयेत् " मा प्रारना ४थन मरे मे मनिप्राय छ , न એ સુકૃત આદિ ભાષણ નિરવઘ હોય છે તે એ સમયે સાધુને કઈ દેવ “ ૮૮ આ ·-- प्रियदर्शिनी टीका. अ० १ गा० ३६ धाग्यतना २४१ निरवद्यपक्षो व्याख्यायते-यथा-'सुकृतमिति' सुष्टु कतमनेन वैयात्यमभयदानं सुपात्रदानादिकं वेति, 'सुपक्यमिति' सुष्टु पक्वमस्य ब्रह्मचर्यादिकमिति, 'सुच्छिन्नं' मुष्टु छिन्नमनेन स्नेहबन्धनमिति, 'सुहतं' सुष्ठ हृतं स्वायत्तीकृतं ज्ञानादिरत्नत्रयमिति, 'सुनिष्टितम् ' सुष्टु नष्टमस्याप्रमत्तसाधोः कर्मजालम्, सुमृतः सुष्टु मृतोयं पण्डितमरणेन इति । मुलष्टा-मुष्टु मनोज्ञा क्रियाऽस्य साधोः, यद्वा-सुलटा-दीक्षायोग्या कन्येति वदेत् ।। ३६ ॥ कोई दोप नहीं लगता, इस प्रकार यह सावध पक्ष का वर्णन हुवा है। अब निरवद्य पक्षका अर्थ कहते हैं-निरवद्य पक्ष में जब साधु 'सुकृतं' 'इस ने वैयावृत्य; अभयदान एवं सुपात्र दान आदि सत्कर्म जो किये बहुत अच्छे किये हैं। इस प्रकार वोल ने में कोई दोष नहीं है। इसी प्रकार आगे सब जगह समझलेना चाहिये,-जैसे 'सुष्टु पक्कमस्य ब्रह्मचर्यादिकं' इस के ब्रह्मचर्य आदि सद्गुण अच्छी तरह से परिपक्व हो चुके हैं, इति 'सुष्टु छिन्नं अनेन स्नेहबन्धनम् ' इति, इस ने स्नेह का बंधन अच्छी तरह से काट दिया है, 'सुष्टु हृतं स्वायत्तीकृतं अनेन ज्ञानादिरत्नत्रयं इति, इस ने ज्ञानादिक रत्नत्रय को अच्छी तरह से स्वाधीन कर लिया है, 'सष्टु नष्टमस्याऽप्रमत्तसाधोः कर्मजालम् इति, इस अप्रमत्त साधु का कर्मजाल अच्छी तरह से नष्ट हो चुका है। 'सुष्टु मृतोऽयं पण्डितमरणेन' इति, पंडित मरण से इसकी मृत्यु हुई यह बहुत ही सुंदर वात हुई, 'सुष्टु मनोज्ञा अस्य साधोः क्रिया' इति, લાગતું નથી. આ પ્રકારે આ સાવદ્ય પક્ષનું વર્ણન થયું હવે નિરવદ્ય પક્ષનું વર્ણન કરવામાં આવે છે – निरव पक्षमा यारे साधु “सुकृतं" मा वैयावृत्य, महान, मने સુપાત્રદાન આદિ જે સત્કર્મ કર્યા છે તે ઘણાં સારાં કર્યા છે ” આ પ્રકારે બેલવામાં કંઈ દેખ નથી. આ પ્રકારે આગળ દરેક જગ્યાએ સમજી લેવું मे. रेम-" सुष्ठु पक्वमस्य ब्रह्मचर्यादिकं" मेने। प्राय माहि सइशुष સારી રીતે પરિપક્વ થયેલ છે, ઈતિ, छिन्नं अनेन स्नेहवन्धनम्" इति, सेनेनुमधन सारी शत पी नामेल छ "स्वायत्तीकृतं अनेन ज्ञानादिरत्नत्रयं" छाति, मेरी ज्ञानाधिनत्रयने सारी शेते स्वाधीन रीमा छ, 'सुण्ठुनप्टमस्या- प्रमत्त साधोः कर्मजालम् ” मा मप्रमत्त साधुनी ४ सारी रात नष्ट थई युडेत छ, “ सुष्ठु मृतोऽयं पण्डितमरणेन" ति, पंडित भरथी भर्नु भृत्यु થયું એ ઘણું જ સારું થયું, सुष्ठु मनोज्ञा अस्य साधोः क्रिया"ति या- . उ० ३१ ·२४२ उत्तराध्ययमस्त्रे विनीताविनीतयोरुपदेशदाने यत् फलं गुरोर्भवति तदाह- मूलम्--रमए पंडिए सांसं, हयं भैई वे वाहए । वालं सम्मैइ सांसंतो, गलियस्सं वे वाहए ॥३७॥ छाया--रमते पण्डितान् शासन, इयं मद्रमिव वाहकः । चालं श्राम्पति शासन, गलिताश्चमिव वाहकः ॥ ३७॥ टीका-'रमए' इत्यादि-- अत्र गुरुरिति कर्तृपदं प्रकरणवशाद्विनेयम् । पण्डितान-विनीतशिष्यान् , शासन =शिक्षयन् गुरुः, रमते सफलमयत्नतया प्रसन्नो भवतीत्यर्थः। क इव ? भद्रजात्यं विनीत, हयम्भश्व वाहयन्, वाहका अश्ववाह इव, यथा जात्यावं वाहयन्नववाहः यद्वा- 'मुलप्टा दीक्षायोग्या कन्येति' इसी साधु की क्रिया मनोज्ञ है अथवा यह कन्या दिक्षा योग्य है। भावार्थ-सुकृत आदि शब्दों को प्रयोग यदि साधु सांसारिक कार्यों को लक्ष्य में रख कर करता है तो वह दोप का भागी होता है और इन्हीं शब्दों का प्रयोग यदि वह धार्मिक कार्यों को लक्ष्य में रखकर करता है तो उसको कोई दोप नहीं लगता है ॥३६)। विनीत और अविनीत शिष्य को उपदेश देने में गुरु महाराज को जो फल प्राप्त होता है उसे इस गाथाद्वारासूत्रकार कहते हैं-'रमए' इत्यादि. अन्वयार्थ-गुरु महाराज (पंडिए-पंडितान् ) विनीत शिष्यों को (सासं-शासत्) शिक्षा देते हुए (रमए-रमते) सफल प्रयत्नवाला होने से प्रसन्न होते हैं। जैसे-(भदं हयंव वाहए-भद्रं हयं इव वाहकः) सुलष्ठा दीक्षायोग्या कन्येति" मा साधुनी जिया भनाश छे. २५५पा मा દિક્ષા ગ્ય છે. ભાવાર્થ–સુકૃત આદિ શબ્દ પ્રયોગ જે સાધુ સંસારીક કાર્યોને લક્ષમાં રાખીને કરે છે તે તે દોષને ભાગી બને છે અને એ જ શબ્દનો પ્રયોગ જે તે ધાર્મિક કાર્યોને લક્ષમાં રાખીને કરે છે તે તેને કઈ દોષ લાગતું નથી.૩૬ વિનીત અને અવિનીત શિષ્યને ઉપદેશ દેવામાં ગુરુ મહારાજને જે ફળ प्रास थाय छ मेन मा या द्वारा सूत्रधार ४ छ.-रमए० त्यादि. मन्वयार्थ-गुरु महारा०४ पडिए-पंडितान् विनीत शिष्याने सासं-शासत् शिक्षा मापता रमए-रमते सण प्रयल पाया डोपाथी तना ६५२ प्रसन्न કન્યા ·प्रियदर्शिनी टीका. अ० १ गा. ३७-३८ विनीतोपदेशे फलम् , कुशिष्य दुर्भावना च २४३ पसीदति तद्वदित्यर्थः। बालं-विनयरहितं शिष्यं, शासत्-शिक्षयन् गुरुः श्राम्यति खिद्यते, क इव ? गलिताश्व-दुर्विनीतमश्च बहुशः कशया ताडनेऽपि विपरीतगत्या पश्चाद्भागगमनादिकारिणमश्वं वाहयन्, वाहक इछ । यथा दुविनीतमश्वं वाहयन् वाहकः खलु निष्फलप्रयत्नतया खेदं प्राप्नोति तद्वदित्यर्थः ॥ ३७ ॥ विनीत घोडे को इच्छित मार्ग पर चलाने रूप शिक्षा से घुड़सवार प्रसन्न होता है। (वालंबालं) विनयरहितशिष्यको (सासंतो-शासत्) शिक्षा देते हुए गुरु महाराज (सम्मइ-आम्यति) खेदखिन्न होते हैं। जैसे- (गलियस्सं व वाहए-गलिताश्चं इव वाहक:) दुर्विनीत अश्वको वार २ कशा से ताडित करने पर सवार दुःखित होता है, क्यों कि दुर्धिनीत अश्व को ज्यों २ चावुक लगाते हैं त्यों २ वह पीछे उलटा हटता है। इससे सवार का प्रयत्न निष्फल होता है। भावार्थ-विनीत शिप्य को दी गई शिक्षा सफलता का साधक होने से गुरु की प्रसन्नता का कारण होती है। अविनीत शिप्य को दी गई वही शिक्षा असफल होती है। अतः उस से उल्टा गुरु महाराज को खेदखिन्न ही होना पड़ता है। जैसे-विनीत अश्व इच्छित मार्ग पर चल कर अपने मालिक को प्रसन्न करता है और अविनीत अश्व कशादारा ताडित होने पर भी विपरीत ही मार्ग पर चलता है, इस से सवार को उल्टा कष्ट उठाना पड़ता है ॥ ३७॥ म भदं हयं ववाहए-भद्रहयं इव वाहकः-विनीत ने छत भाot S५२-यसाया ३५ शिक्षाथी घोडेस्वार प्रसन्न याय छे. वालं-वालं विनय २डित शिष्यने सासंतो-- शासत् शिक्षा मापai शुरु भहा२।०४ सम्मइ--श्राम्यति मे भिन्न मन छ, रेभ गलियरसेव वाहए-गलिताश्वं इव वाहकः मविनीत घोडाघडी घड़ी ચાબખાથી મારવાની બાબતમાં સ્વારનું મન દુઃખીત બને છે. કેમ કે, અવિનીત ઘેડાને જેમ જેમ ચાબુક મારવામાં આવે છે તેમ તેમ તે પાછો પડે છે આથી સવારને પ્રયત્ન નિષ્ફળ બને છે. ભાવાર્થ-વિનીત શિષ્ય ને આપવામાં આવેલ શિક્ષા સફળતાની સાધક બનવાથી ગુરુ મહારાજની પ્રસન્નતાનું કારણ બને છે, અવિનીત શિષ્યને આપ- વામાં આવતી એ જ શિક્ષા અસફળ બને છે, આથી ગુરુ મહારાજે ખેદ ખિન્ન બનવું પડે છે. જેમ-વિનીત ઘડે ઈચ્છિત માર્ગે ચાલી પિતાના માલીકને પ્રસન્ન કરે છે, અને અવિનીત ઘેડે ચાબુકથી પીટવામાં આવવા છતાં પણ વિપરીત માગ પર જ ચાલે છે જેનાથી સવારને ઉલટાનું કઈ જ ભેગવવું પડે છે. ૩ણા ·'२४२ उत्तराध्ययनसरे -- विनीताविनीतयोरुपदेशदाने यत् फलं गुरोर्भवति तदाह- मूलम्--रमए पंडिए सांसं, हयं भई व वाहए। वालं सम्मइ सांसंतो, गलियस्सं वे वाहए ॥३७॥ छाया-रमते पण्डितान् शासन, इयं भद्रमिव वाहकः । वालं श्राम्यति शास्त्र, गलिताश्चमिव वाहकः ॥ ३७॥ टीका-'रमए' इत्यादि-- अत्र गुरुरिति कर्तृपदं प्रकरणवशाद्विनेयम् । पण्डितान्-विनीतशिप्यान् , शासन =शिक्षयन् गुरुः, रमते=सफलमयत्नतया प्रसन्नो भवतीत्यर्थः । क इव ? भद्रं-जात्यं विनीतं, हयम् अश्वं वाइयन्, वाहका अश्ववाह इव, यथा जात्याश्वं वाहयन्नववाहः यद्वा- 'मुलप्टा दीक्षायोग्या कन्येति' इसी साधु की क्रिया मनोज्ञ है अथवा यह कन्या दिक्षा योग्य है। भावार्थ-मुकृत आदि शब्दों को प्रयोग यदि साधु सांसारिक कार्यों को लक्ष्य में रख कर करता है तो वह दोपका भागी होता है और इन्हीं शब्दों का प्रयोग यदि वह धार्मिक कार्यों को लक्ष्य में रखकर करता है तो उसको कोई दोप नहीं लगता है ॥३६॥ विनीत और अविनीत शिष्य को उपदेश देने में गुरुमहाराज फल प्राप्त होता है उसे इस गाथादारासूत्रकार कहते हैं-'रमए' इत्यादि. अन्वयार्थ-गुरु महाराज (पंडिए-पंडितान ) विनीत शिष्यों को (सासं-शासत्) शिक्षा देते हुए (रमए-रमते) सफल प्रयत्नवाला होने से प्रसन्न होते हैं। जैसे-(भदं हयं व वाहए-भद्रं हयं इव वाहकः) सुलष्ठा दीक्षायोग्या कन्येवि" मा साधुनी छिया भनाश छ. अथवा या દિક્ષા ગ્ય છે. ભાવાર્થ–સુકૃત આદિ શબ્દોને પ્રયોગ જે સાધુ સંસારીક કાર્યોને લક્ષમાં રાખીને કરે છે તે તે દેશને ભાગી બને છે અને એ જ શબ્દ પ્રયોગ જે તે ધાર્મિક કાર્યોને લક્ષમાં રાખીને કરે છે તે તેને કઈ દેષ લાગતું નથી. ૩૬ વિનીત અને અવિનીત શિષ્યને ઉપદેશ દેવામાં ગુરુ મહારાજને જે કુળ प्रास याय छे मेने माथा । सूत्र४२ ४ छ.-रमए० ईत्यादि. मन्वयार्थ-शुरु भडा२।०४ पडिए-पंडितान् विनीत शिष्याने सासं-शासत् शिक्षा माता रमए-रमते सण प्रयन पाणाडापाथी तना ५२ प्रसन्न | कोजो કન્યા ·प्रियदर्शिनी टोका अ० १ गा. ३९ विनीतशिष्यभावनां ૨૪ अयं भावः-दुर्विनीतशिष्यः खल्वेवं चिन्तयति-अयं गुरु केवलं खड्डुकादिभिः पोडयति न तु किमपि ममहितं चिन्तयतीति ॥ ३८॥ सविनयशिष्यस्य भावनामाह--- मूलम्-पुत्तो में भाय गाइँत्ति, साहू कल्लाण मन्नई। पावंदिट्टी 3 अप्पोणं, सांसं दौसेत्ति मन्नई ॥३९॥ छाया-पुत्रो मे भ्राता ज्ञातिरिति, साधुः कल्याण मन्यते । पापदृष्टिस्तु आत्मानं, शास्यमानं दास इति मन्यते ॥ ३९ ॥ टीका-'पुत्तो मे' इत्यादि- अयं शिष्यः, मे मम, पुत्रतुल्य इति, भ्राता-भ्रातृतुल्य इति, ज्ञाति: ज्ञाति- भावार्थ-उभयलोकसंबंधी हितकारक उपदेश देने पर भी अवि- नीत शिप्यकी दृष्टिमें वह गुरु महाराज के शिक्षावचन हितकारक प्रतीत न होकर केवल कष्टप्रद चपेटा आदिरूप ही प्रतीत होते हैं । वह ऐसा मानता है कि ये मुझे इस बहाने केवल पीडित ही करना चाहते हैं। क्यों कि इन्हों ने कभी भी मेरे हित का विचार ही नहीं किया है तो फिर ये मेरे हित की बुद्धि से अच्छी बात कहेंगे भी कैसे ॥ ३८ ॥ विनीत शिष्य की भावना कैसी होती है। इसको इस गाथाद्वारा सूत्रकार प्रकट करते हैं-'पुत्तो मे ' इत्यादि । अन्वयार्थ-जव गुरुमहाराज शिष्यों को शिक्षा देते हैं तब उनमें जो (साहू-साधुः) विनीत शिष्य होता है वह इस प्रकार विचार करता ભાવાર્થ –ઉભયલેક સંબંધી હિતકારક ઉપદેશ દેવા છતાં પણ અવિનીત શિષ્યની દષ્ટમાં ગુરુ મહારાજનું શિક્ષા વચન હિતકારક ન ગણતાં કેવળ દુખદાયક તેમજ મુંજવનાર આદિરૂપ જ લાગે છે તે એવું માને છે કે, આ બહાના તળે તેઓ કેવળ પિડવાજ માગે છે. કેમકે, તેમણે કદી પણ મારા હિતને વિચાર કર્યો નથી. તે તેઓ મારા હિતની ભાવનાથી સારી વાત કેવી રીતે કહે છે ૩૮ છે વિનીત શિષ્યની ભાવના કેવી હોય છે-એને આ ગાથા દ્વારા સૂત્રકાર प्रट रे छे. पुत्तो मे छत्याहि. અન્વયાર્થ-જ્યારે ગુરુ મહારાજ શિષ્યને શિક્ષા આપે છે, ત્યારે એનામાં જે साहू-साधुः विनीत शिष्य डाय छत से प्रारना पियार ४२ छ है, मा शुरु ·२४४ उचराध्ययन गुरोः शिक्षापचने कुशिष्यस्य दुभावनामाह- मूलम्-खड्डुंया में' चवेडा में, अकोसा ये वहीं ये में | केलाणमणुसासंतो, पावदिहित्तिं मन्नई ॥३८॥ छाया-खड्डुका मे चपेटा मे, आमोशान वधान में। कल्याणमनुशासन, पापदृष्टिरिति मन्यते ॥ ३८ ॥ टीका-'खड्ड्या' इत्यादि-- कल्याण-लोकद्वयहितम्, अनुशासत् = शिक्षयन् गुरुः कुशिष्येण पापदृष्टिः- पापा-पापमयी दृष्टिर्यस्य स तथा, इति मन्यते-अयं गुरुर्मम हिंसकोऽस्तीति मन्यते। यतोऽनेन-मे=मम, खड्डुकाटफराआघाता दीयन्तेऽनेनेति शेपः। तथा मे मम, चपेटा:-करतलाघाता दीयन्ते । च-पुनः, आक्रोशाः परुपभापणानि, च-पुनः, मेन्मम, वधाः दण्डादिघाताः क्रियन्ते। जो कुशिष्य होता है उसे जय गुरु महाराज शिक्षा देते हैं तब उसकी क्या भावना होती है यह यात इस गाथा द्वारा प्रकट की जाती है- खड्ड्डया' इत्यादि. अन्वयार्थ-अविनीत शिष्य (कल्लाणमणुसासंतो-कल्याणं अनुशा- सत्) उभयलोकसंबंधी हित शिक्षा देने वाले गुरु महाराज को (पाव- दिट्टी-पापदृष्टिः) यह पापदृष्टि वाले मेरे घातक हैं (त्ति-इति) इस प्रकार समझता है । क्यों कि वह गुरु महाराज की शिक्षा सम्बन्धी बातों को इस प्रकार मानता है कि (खड्डया मे चवेडा मे अक्कोसा यवहा य मे- खड्डुका मे चपेटा मे आक्रोशाश्व वधाश्च मे) ये मेरे लिये आघातस्वरूप हैं थप्पड़स्वरूप हैं, परुपभाषण-गाली-स्वरूप हैं, प्रहारस्वरूप हैं। જે કુશિષ્ય હેય છે એને ગુરુ મહારાજ શિક્ષા આપે છે, ત્યારે તેની કેવી मापना डाय छ। तपात या या वारा प्रकट ४२पामां आवे छे. खड्ड्या०त्या. भ-क्याथ - विनीत शिष्य कल्लाणमणुसासंतो-कल्याण अनुशासत् Get als भी शिक्षा Tanian गुरु महाराज पावदिट्ठी-पापदृष्टि से भाप टीकामा मास घात छे त्ति- इति से प्रारना समर भगुरु महारानी शिक्षा समाधी पाताने से प्रारे भाने छ है, खड्डया मे चवेडा मे अक्कोसा य घहाय मे खड्डुका मे चपेटा मे आक्रोशाश्च वधाच मे'मा भा२। भाटे माघात स्प३५ छ, २०५४ २१३५ छ, प्रडार २१३५. . . . ।

·प्रियदर्शिनी टीका. अ० १ गा. ४० विनीतशिष्याय शिक्षा अथ विनयसर्वस्वमुपदिशति- मूलम्न कोवए आयरिय, अप्पाणं पिन कोवए। बुद्धविघाई न सिया, ने सिया तोत्तंगवेसए ॥४०॥ छाया-न कोपयेत् आचार्यम्, आत्मानमपि न कोपयेत् । बुद्धोपघाती न स्यात्, न स्यात् तोगवेपकः ॥ ४० ॥ टीका-'न कोषए' इत्यादि- आचार्य न कोपयेत् क्रोधाविष्टं न कुर्यात्, आचार्यमित्युपलक्षणं तेन विनया. हमुपाध्यायादिकमपि न कोपयेदित्यर्थः। आत्मानमपि न कोपयेत्-आचार्येण परुप भापणादिभिः शिक्ष्यमाणमात्मानमपि कोपयुक्तं न कुर्यात् । अपिनाऽन्यस्यापि संग्रहः अन्य कमपि न कोपयेदित्यर्थः ॥ यतः-मासोपवासनिरतोऽस्तु तनोतु सत्यं, ध्यानं करोतु विदधातु बहिनिवासम् । ब्रह्मवत धरतु भैक्षरतोऽस्तु नित्यं, रोपं करोति यदि सर्वमनर्थकं तत् ॥ १ ॥ कथंचित् कोपावेशेऽपि युद्धोपघाती न स्यात्-आचार्योपघातको न भवेत् । अब विनय का सारांश कहते हैं-'न कोवए' इत्यादि. अन्वयार्य-(आयरियं न कोवए-आचार्य न कोपर्यत्) विनीत शिष्य का कर्तव्य है कि वह आचार्य को कभी भी कुपित न करे । (अप्पाणं पिन कोवए-आत्मानमपि न कोपयेत् ) आचार्य महाराज जय कोई शिक्षा देवें उस समय अपनी आत्मा को भी कुपित न करें। यदि कदाचित् कोप का आवेश आ भी जावे तो उस समय (युद्धोवघाई न सिया-युद्धोपचाती न स्यात् ) अपने आचार्य महाराज का उपघातक नहीं ड विनयन सा छे.-न कोवए इत्यादि. मन्पयार्थ-आयरियं न कोवए-आचार्यान् न कोपयेत् विनीत शिष्यनु से तय छे, ते माथाय न ही ५५ पित न रे. अप्पाणं पिन कोवये- आत्मानमपि न कोपयेत् याचार्य महा न्यारे शिक्षामापे त्यारे याताना આત્માને પણ કેપિત ન કરે. કદાચિત જે કેપને આવેશ આવી પડ્યું જાય તેમ તે समये बुद्धोवघाई न सिया-बुद्धोपघाती:न स्यात् पाताना माया महारानु ·- २४६ उत्तराध्ययनसूत्रे तुल्य इति गुरुर्जानाति, इत्येवं साधुः-विनयवान् शिष्यः कल्यागं शुभं मन्यते- 'अयं गुरुः पुत्रादिभावेन मामनुशास्ति' इति शुभभावनां करोतीत्यर्थः । कुशिष्यः पुनः किं मन्यते ? इत्याइ-'पादिट्टीउ' इत्यादि। पापटि: विनयरहितः शिष्यस्तु शास्यमानम् आत्मानं मां दास इति गुरु नावि, इत्येवं मन्यते । 'अयं गुरुनींच- दृष्टयाऽवमानयन्मां दासमिव तर्जयति' इत्यशुभभावनां करोतीत्यर्थः । अन्ये तु सुविभक्तिव्यत्ययात् 'पुनो' इत्यस्य 'पुत्रमित्र' 'भाय' इत्यस्य-भ्रातरमिय"णाई' इत्यस्य ज्ञातिमिव' इति द्वीतीयान्ताय कल्पयन्ति 'मे' इति द्वितोयान्तार्थकं च कल्पयन्ति तत्सर्वमनुचितम्-भागमोक्तपाठेऽर्थसंगती सत्यां तद्विपरीतार्थकल्पनायां भगवद्वचनविराधनाऽऽपत्तेः ॥ ३९ ॥ है कि ये गुरु महाराज मुझे (पुत्तो मे-पुत्रःमे ) यह शिप्य मेरे पुत्रतुल्य है (भाय-भ्राता) भाई के समान है (णाय-ज्ञातिः) ज्ञातिजनतुल्य है, ऐसा समझकर शिक्षा देते हैं, (त्ति-इति) इस प्रकार विनीत शिष्य (कल्लाण-कल्याणं) शुभ (मन्नइ-मन्यते) मानता है, अर्थात् विनीत शिष्य गुरु महाराज के प्रति कल्याण भावना करता है। और (पावदिही य-पापदृष्टिस्तु) जो अविनीत शिष्य होता है वह इस प्रकार विचारता है कि ये गुरुमहाराज (सासं अप्पाणं-शास्यमानमात्मानम्) शिक्षापाते हुए मुझको (दासे-दासः) यह दास है, इस प्रकार समझकर शिक्षा देते हैं (त्ति-इति) इस प्रकार (मन्नइ-मन्यते ) अशुभ मानता है, अर्थात् अविनीत शिष्य गुरु महाराज के प्रति अशुभ भावना करता है। इस गाथा में विनीत और अविनीत शिष्य की भावना प्रदर्शित की है।।३९।। महा०४ भने पुत्तो मे-पुत्रः मे शिष्य भारा पुत्र तुझ्य छ भाय-भ्राता मानी तुक्ष्य छ गाय-ज्ञाति ज्ञाति तुल्य छे. मे समलन शिक्षा मा छे. त्ति-इति । रेविनात शिष्य कल्लाण मन्नइ-कल्याण-मन्यते ४क्ष्या४।२४ मने शुल।२४ માને છે. અર્થાત વિનીત શિષ્ય ગુરુ મહારાજ તરફ ખૂબ ઉંચી ભાવના રાખે છે અને पावदिट्ठीय-पापदृष्टिस्तु रे भविनीत शिष्य राय छ । मेवा प्रानु पियारे छे , गुरु भा२।४ सास अप्पाणं-शास्यंमानमात्मानं शिक्षा आपती पमत भने दासे--दासः न्मास छ, सेवी रीत सम शिक्षा माये छ.त्ति इति २ अरे मन्नह- --मन्यते અશુભ માને છે. અર્થાત્ કુશિષ્ય, ગુરુ મહારાજ તરફ અશુભ ભાવના ભાવે છે. આ ગાળામાં શિષ્યની વિનીત અને અવિનીત ભાવના પ્રદર્શિત કરેલ છે. ૩લા ·प्रियदर्शिनी टीका गा. ४० वीर्योल्लासाचार्य दृष्टान्तः बुद्धोपघाती न स्यादिति यदुक्तं तत्र दृष्टान्तो वर्ण्यते- अङ्गदेशे चम्पापुरीनगर्यो गणिगुणसमन्वितः प्रक्षीणमायकर्मा क्षीणजवावलः कृवैकशिष्यपतिज्ञः कश्चिद् वीर्योल्लासनामक आचार्यः क्षुद्रमतिनाम्नैकेनैव शिष्येण जो विनय के योग्य हैं उन्हें भी कुपित नहीं करना चाहिये, क्यों कि कोप अनेक अनर्थों की जड़ एवं समस्त उत्तम क्रियाओं का विनाशक माना गया है, कहा भी है- "मासोपचासनिरतोऽस्तु तनोतु सत्यं, ध्यानं करोतु विधातु पहिनिवासम् । ब्रह्मव्रतं धरतु भैक्षरतोऽस्तु नित्यं, रोपं करोति यदि सर्वमनर्थकं तत्" ॥१॥ कोई भी व्यक्ति यदि मास मास खमण भी पारणा करता हो, सदा सत्य बोलता हो, ध्यान करता हो, वन में भी निवास करता हो, ब्रह्म- चर्यव्रत का पालन करता हो, भिक्षावृत्ति करता हो परन्तु यदि रोप -कोप करता है तो उसकी ये समस्त क्रियाएँ व्यर्थ हैं॥१॥ 'बुद्धोपघाती नहीं होना चाहिये' ऐसा जो कहा है उसको दृष्टान्त से स्पष्ट करते हैं- अंगदेश में चंपा नामकी नगरी थी । उसमें गणिगुणों से युक्त કરવા જોઈએ. કેમકે, કો૫ અનેક અનર્થોની જડ તેમજ સમસ્ત ઉત્તમ ક્રિયાઓને નાશ કરનાર મનાયેલ છે. કહ્યું પણ છે – मासोपवास निरतोऽस्तु तनोतु सत्यं, ध्यानं करोतु विधातु बहिर्निधासम् । ब्रह्मवतं घरतु भैक्षरतोऽस्तु नित्य, रोपं करोति यदि सर्वमनर्थक तत् ॥१॥ કઈ પણ વ્યક્તિ કદાચ તે મહિના મહિનાના અપવાસ કરે, સદા સાચું બેલતે હેય, ધ્યાન કરતે હેય, વનમાં પણ રહેતો હોય, બ્રહ્મચર્યવ્રતનું પાલન કરતે હેય, ભિક્ષાવૃત્તિ કરતે હોય, પરંતુ તે જ ક્રોધ કરતે હેય તે તેની એ સઘળી યિાઓ વ્યર્થ છે. બુદ્ધોપઘાતિ ન થવું જોઈએ, એવું જે કહેવામાં આવે છે એને દષ્ટાં. તથી સ્પષ્ટ કરવામાં આવે છે.– અંગ દેશમાં ચપુરી નામની નગરી હતી, તેમાં ગણગુણોથી યુક્ત उ०३२ ·२४८ उत्तराज्यवनसूत्रे तथा तोउगवेपको न स्यात्-तोत्रं-तोदनं तत्सशस्य पीडोत्पादकस्य परुषमापणा- ऽऽदेगवेपका अन्वेपको न भवेदित्यर्थः । अयं भावः-यया-दुष्टस्तुरङ्गमो विपरीत- गत्या प्रचलन् तोदनमन्वेषयति तद्वत् शिष्यः आचार्यस्य प्रेरणालक्षगवचनस्य गवेपको न भवेदिति। होना चाहिये। तथा-(तोत्तगवेसए न सिया-तोगवेषकः न स्यात्) तोत्रगवेपक भी नहीं होना चाहिये-अर्थात् गुरु महाराज को वार २ प्रेरणा करने की आवश्यकता नहीं होने दे। तात्पर्य इसका यह है कि शिष्य को यह चाहिये कि जिस समय आचार्य महाराज अपने लिये परुप भापण आदि रूप में भी यदि शिक्षात्मक वचन कहें तो उस समय वह उनके प्रति ऐसा व्यवहार न करे कि.जिससे वे कुपित हो जावें, तथा स्वयं भी अपनी आत्मा को उनके व्यवहार से अप्र- सन्न न रखे । तथा ऐसी चेष्टा भी उसको नहीं करना चाहिये कि जिसमें आचार्य महाराज का उपघात हो। जिस प्रकार दुष्ट घोडा विपरीत चाल से चलता हुआ अपने मालिक को पद २ पर दु:खित किया करता है उसी प्रकार उनकी इच्छा के विरुद्ध चलकर शिष्यको उन्हें कभी भी दुःखित नहीं करना चाहिये । सूत्र में जो अपि-शब्द आया है वह इस यात का सूचक है कि शिष्य को अपने आचार्य महाराज से अतिरिक्त और भी किसी को व्यथित नहीं करना चाहिये । तथा उपाध्याय आदि मपमान ४२नार न वोनस. तथा तोत्तगवेसए न सिया-तोत्रगवेषकः न स्यात् તેત્રગષક પણ ન બનવું જોઈએ. અથવા-ગુરુ મહારાજે વારંવાર પ્રેરણા કરવી પડે તેવું ન થવા દે. જે સમયે આચાર્ય મહારાજ પિતાના માટે પરૂષ ભાષણ આદિ રૂપથી પણ કદાચ શિક્ષાત્મક વચન કહે છે તે વખતે તે તેમના પ્રત્યે એ વહેવાર ન કરે છે, જેથી ગુરુ મહારાજે ક્રોધિત બનવું પડે. તથા તેમના વહેવારથી પિતાની જાતને પણ અપ્રસન્ન ન રાખે. તથા એવી ચેષ્ટા પણ તેણે ન કરવી જોઈએ કે જેમાં આચાર્ય મહારાજનું અપમાન છે, જે પ્રકાર દુષ્ટ ઘેડ વિપરીત ચાલથી ચાલીને પિતાના માલીકને પગલે પગલે દુખિત કર્યા કરે છે તેવી રીતે, તેમની ઈચ્છાની વિરૂદ્ધ ચાલીને શિષ્ય તેમને કદી પણ દુઃખી ન કરવા જોઈએ. સૂત્રમાં જે “અપિ” શબ્દ આવેલ છે તે આ વાત સૂચન કરે છે કે શિષ્ય પિતાના ગુરુ મહારાજ કે બીજા કેઈને પણ દુઃખ ન પહોંચાડવું જોઈએ. તથા ઉપાધ્યાય આદિ જે વિનયને એગ્ય છે તેમને પણ પિત ન ·प्रियदर्शिनी टीका गा. ४० वीर्योल्लासाचार्य दृष्टान्तः पथ्यं चतुर्विधमशनादिकं श्रावकजनैरुदारभावैरनुदिनं दीयमानमुपादाय तस्मै नाप- यति स्वयमेव तदनाति । अन्तं प्रान्तं रूक्षं शुष्कं कुपथ्यमशनादिकमानीय गुरवे प्रयच्छति । वदति - किमिह कुर्मो वयम् । ईट्टशी दशामुपगतानां भवतां योग्यमशनादिकं विद्यमानमपि नामी विवेकविकलाः श्रावका दातुमिच्छन्ति । श्रावकान् कथयति च-ममाचार्याः खलु परमनिःस्पृहतया स्वशरीरयात्रामप्यचिन्तयन्तः प्रणीतं भक्तपानं ग्रहोतुं नेच्छन्ति और दूसरी जगह भी चल फिर सकें। इस प्रकार विचार कर उसने ऐसा काम करना प्रारंभ किया कि-श्रावकों से जो आचार्य की अवस्था अनुरूप स्निग्ध, मधुर, मनोज्ञ, सरस चतुर्विध आहार इसे भिक्षा में मिलता वह स्वयं खा जाता और गुरु महाराज को अन्तप्रान्त, रूक्ष शुष्क एवं कुपथ्यल्प आहार लाकर देता। जय गुरु महाराज पूछते तो कहने लगता कि महाराज हम इस में क्या करें। यहां के आवक आप- की ऐसी अवस्था को देखकर असंतुष्ट हो गये हैं, इसी लिये वे अपने घर में होते हुए भी योग्य अशनादिक को देना नहीं चाहते । जब श्रावक उससे पूछते तो कहता कि हमारे ये आचार्य महाराज अब बिलकुल शिथिलशरीर हो रहे हैं इसलिये उन्हें अपने शरीरमें अब कोई ममत्वपरिणति नहीं रही है। उन्हें तो जैसा भी आहार मिलजाता है वे उसे ले लेते हैं। वे नहीं चाहते कि हमारा यह शरीर अब और રહી નથી કે એક સ્થળ ઉપરથી બીજા સ્થળે જરા પણ હાલી ચાલી શકે. આ પ્રકારને વિચાર કરી તેણે એવા કામને પ્રારંભ કર્યો કે, શ્રાવકેથી આચાર્યની અવરથા અનુરૂપ જે સ્નિગ્ધ, મધુર, મનેણ, સુરસ ચાર પ્રકારને આહાર તેને ભિક્ષામાં મળતે તે સ્વયં ખાઈ જતે અને ગુરુ મહારાજને અન્ત, પ્રાન્ત, રૂક્ષ, શુષ્ક અને કુપથ્થરૂપ આહાર લાવી આપતે. ગુરુ મહા- રાજના પૂછવાથી તે કહે કે, મહારાજ હું એમાં શું કરું અહીંના શ્રાવકે આપની આવી અવસ્થા જોઈને અસંતુષ્ટ બની ગયા છે. આ માટે તેઓ પોતાના ઘરમાં રહેવા છતાં પણ એગ્ય આહાર આપવા ઈચ્છતા નથી. જ્યારે શ્રાવક તેને પૂછતા તે કહે કે, મારા આચાર્ય મહારાજ હવે બીલકુલ શિથીલ શરીરના બની ગયા છે. આ માટે તેમને હવે પિતાના શરીરમાં કોઈ મમત્વ પરિણતી રહી નથી. તેમને જે આહાર મળી જાય છે તે તે ચે છે. તે નથી ચાહતા કે મારું આ શરીર હવે વધુ વખત ટકયું રહે. આ માટે પ્રણીત ·२५० उपराज्यपानवले सह कृतस्थिरवास आसीत् । तत्रासौ शिष्यः प्रतिदिवसं संसारसागरोत्तारकं जन्ममर- गोच्छेदकं सकलकर्मविध्वंसक तीर्थंकरगोत्रोपा गुरुचेयाययं कुर्वाणो गुरुकर्म- कत्वाद् दुर्लभयोधित्वाच्चैकदा मनसि चिन्तयति-'अक्षीणवलः स्थविरोऽयमस्मामिः फियत्कालमनुपालनीयः' इत्येवं विमृश्यासौ तद्वयोऽनुरूपं स्निग्यं मधुरं मनोज्ञ मुरसं वीर्योल्लास नाम के आचार्य अपने प्रिय क्षुद्रमति नामक शिष्य के साथ स्थिरवास रहते थे । विशेष वृद्ध होने के कारण हलन-चलन आदि क्रियाएँ इनकी क्षीणप्राय हो चुकी थी। जंघा यल भी कम हो गया था। "मैं एक ही शिष्य करूँगा" ऐसी उनकी प्रतिज्ञा थी। उस के अनुसार उन्होंने क्षुद्रमति नामक एक ही शिष्य किया था, और उसी के साथ वे वहां रहा करते थे। शिष्य भी अपने गुरु महाराज की ठीक २ रीत से वैयावृत्य किया करता था। वैयावृत्य करना यह एक तप है इसके प्रभाव से प्राणी संसार समुद्र से पार हो जाता है। जन्म, मरण और जरा से विमुक्त हो जाता है । अष्ट कर्मों का विनाश भी इस वैयावृत्य के पल पर प्राणी कर देता है। इससे तीर्थकरनामगोत्र का उपार्जन भी करता है। शिष्य गुरु कर्मा था। इस लिये वैयावृत्त्य करने पर भी इसे बोध का लाभ दुर्लभ हो रहा था। एक दिन शिष्य ने विचार किया कि हम इनकी अब कवतक वैयावृत्त्य करते रहेंगे। यह तो बिलकुल स्थविर हो चुके हैं । इन में तो अब इतनी भी शक्ति नहीं रही है जो ये यहां से એક વિયૅલ્લાસ નામના આચાર્ય પોતાના સુદ્રમતિ નામના શિષ્ય સાથે સ્થિર વાસ રહેતા હતા. ખૂબ વૃદ્ધ થઈ જવાના કારણે હલન ચલન આદિ ક્રિયાઓ તેઓ કરી શકતા નહીં. શરીરનું તેમજ જાગનું બળ પણ ક્ષિણ થઈ ગયું હતું. “હું એક જ શિષ્ય કરીશ” એવી તેમની પ્રતિજ્ઞા હતી એ અનુસાર તેમણે એક જ શિષ્ય કરેલ હતું. જેનું નામ સુમતિ હતું તે શિષ્યની સાથે તે ચંપાપુરીમાં રહેતા હતા. શિષ્ય પણ પોતાના ગુરુમહારાજની એગ્ય રીતે ચાકરી બરદાસ કરતે હતો. વૈયાવૃત્ય કરવું એ એક તપ છે. તેના પ્રભાવથી પ્રાણી સંસાર સમુદ્રથી પાર થાય છે. જન્મ મરણ અને જરાથી વિમુક્ત થઈ જાય છે. આઠ કર્મોને વિનાશ પણ આ વૈયાવૃત્યના બળ ઉપર પ્રાણ પુરી દે છે. તેનાથી તીર્થકર નામ ગોત્રનું ઉપાર્જન પણ કરે છે. શિષ્ય ગુરુ કમ હતું. આ માટે વૈયાવૃત્ય કરવા છતાં પણ એને બેધને લાભ દુર્લભ થતું હતું. એક દિવસ શિષ્ય વિચાર કર્યો કે, હું કયાં સુધી આમની સેવા ચાકરી કરતો રહીશ. આ તે બીસ્કુલ સ્થવિર બની ગયા છે. એમનામાં એટલી પણ શક્તિ હવે ·प्रियदर्शिनी टीका गा. ४१-४२ शिष्य कर्तव्योपदेशः रस्माभिर्भवन्तः शिष्यश्च पीडनीयाः ? इति निवेद्य भक्तं प्रत्याख्याय स माणरहितो जातः । एवं क्षुद्रमविशिष्यवत् साधुवुद्धोपघाती न भवेत् ।। ४० ॥ आचार्य कुपिते शिप्यकर्तव्यमाह- मलमू-आयरियं कुवियं नञ्चा, पत्तिएंण पसायए। विज्झविज पंजलीउडो, वएंज्ज ने पुंणुत्ति यं ॥४१॥ छाया-आचार्य कुपितं ज्ञात्वा, प्रीतिकेन प्रसादयेत् । विध्यापयेत् प्राञ्जलिपुटः, वदेत न पुनरिति च ।। ४१ ।। टोका-आयरियं इत्यादि । शिष्यः केनचित् स्वापराधेन आचार्य कुपितम् अपरितुष्टं ज्ञात्वा प्रीतिकेन पीतिरेव भौतिकं तेन-मीतिजनकेन विनयभावेन यद्वा-'प्रतीतिकेन' इतिच्छाया; प्रतीतिकन-विश्वासजनकेन वाक्येन तं प्रसादयेत्-प्रसन्नं कुर्यात् । 'प्रीतिकेन' कहां तक कष्ट दिया जाय, अतः यही सर्वसुंदर मार्ग है कि सलेखना धारण करलो जाय। ऐसा कह कर उन्होंने भक्तप्रत्याख्यान कर दिया और कुछ समय के बाद वे समाधिमरण को प्राप्त कर अपना कल्याण किया। इस कथा से शिप्य को यह शिक्षा लेनी चाहिये कि क्षुद्रमति शिष्य की तरह वह गुरु महाराज का प्राणप्रहारी न वने ॥४०॥ आचार्य महाराज के कुपित होने पर शिष्य का क्या कर्तव्य है सो कहते है-'आयरियं' इत्यादि. अन्वयार्थ-शिष्य (कुचियं आयरियं नद्या-कुपितं आचार्य ज्ञात्वा।। जय यह समझे कि आचार्य महाराज कुपित हैं उस समय वह (पत्ति- एण पसायए-प्रीतिकेन प्रसादयेत्) प्रीतिजनक-विनयभाव से अथवा સર્વ સુંદર માર્ગ છે કે, સંલેખણ ધારણ કરી દઉં એવું કહીને તેઓએ ભક્ત- પ્રત્યાખ્યાન કરી લીધું અને શેડા સમય બાદ સમાધી મરણને પ્રાપ્ત કરી. પિતાનું કલ્યાણ કર્યું. આ કથાથી શિષ્ય એ શિક્ષા લેવી જોઈએ કે, કુમતિ શિવ્યની भा४ ते पाताना गुरु महाराना प्राय ७२नार न मने. ॥४०॥ આચાર્ય મહારાજના ક્રોધિત થવાથી શિષ્યનું શું કર્તવ્ય છે. તે કહેવામાં भाव छ.-आयरियं-पत्याहि. अन्वयार्थ:-शिष्य कुवियं आयरियं नच्चा-कुपितं आचार्य ज्ञात्वा ब्यारे से सभो मायाय महा। पित छ त समय त पत्तिएण पसायए-प्रीतिकेन प्रसादयेत् प्रिति-विनय माथी मा विश्वास न पायथा तेने प्रसन्न ·उत्तगध्ययनले किंतु संलेखनामेव कर्नु व्यवस्यन्ति । ततः शिष्यवचनं निशम्य शोकातचेतसः श्रावकास्तमुपसृत्य सगद्दं वदन्ति-भगवन् । कथमत्र भवद्भिरकाल एव संलेखना- विधिरारब्धः ? न च वयं निर्वेदहेतवः, इति मन्तव्यम् यतः शिरःस्थिता अपि भवन्तो न भारमस्माकं कुर्वन्ति । इत्थं आपकाणां वचनं श्रुत्वाऽऽचार्येण विचारि- 'तम्-सर्वमेवच्छिष्यदुचरितम्-भलमस्य शिष्यस्यामीतिकरण मम माणधारणेन, इति मनसि विचिन्त्य तेन श्रावकाणां शिष्यस्य च पुरस्तादुक्तम्-क्रियचिरमजङ्गमै अधिक समय तक टिका रहे । इस लिये प्रणीत रस वाले भक्त पान को लेने की वे अब चाहना ही नहीं करते है, किन्तु संलेखना धारण करने के लिये उद्यत हो रहे है, श्रावक जनों ने जब शिष्य के इन वचनों को सुना तो वे बहुत शोकार्न चित्त हो चिन्तित हुए और गुरु महाराज के समीप पहुँच कर गद्गद वाणी से कहने लगे कि-महाराज ! अकाल में आप संलेखना क्यों धारण कर रहे हैं ? हम लोग तो आपके लिये निर्वेद के कारण हैं नहीं-हमारे तो आप माथे पर भी मै तो भी आपका हमें कोई भार नहीं लग सकता है। आचार्य ने जय श्रावकों के इन वचनों को सुना तो वे बडे विचार में पड गये और मन में कहने लगे कि यह सब करतूत हमारे शिष्य की है, मालूम पड़ता है इस को मैं बहुत भारी हो रहा हूं । इस प्रकार सोच समझकर आचार्य ने शिष्य एवं श्रावकों के समक्ष कहा कि महानुभाव! अब हम से चलना फिरना यनता नहीं है, अतः ऐसी स्थिति में आप सब को एवं शिष्य को રસવાળા ભકત પાનને લેવાની ચાહના હવે તેઓ કરતા નથી. પરંતુ સલેખના ધારણ કરવામાં પ્રયત્નશીલ બની રહ્યા છે. શિષ્યનું આ કહેવું સાંભળી શ્રાવક- જને ખૂબ શોકાતુર બન્યા અને ગુરુ મહારાજ પાસે જઈને ગદ્દગદ વાણીથી કહેવા લાગ્યા કે, મહારાજ! અકાલમાં આપ સંલેખના કેમ ધારણ કરી રહ્યા છે? અમે લેઠો તે આપના માટે નિર્વેદના કેઈ કારણ નથી? આપ અમારા માથા ઉપર બેસો તે પણ અમને આપનો કોઈ ભાર લાગતો નથી. આચાર્ય શ્રાવકેનું જ્યારે આ પ્રકારનું કહેવું સાંભળ્યું છે તે વિચારમાં પડી ગયા અને મનમાં કહેવા લાગ્યા કે, આ બધું કરતૂત મારા શિષ્યનું છે, એને હું ખૂબ ભાર રૂપ બની રહ્યો છું. આ પ્રકારનું સમજી વિચારીને આચાર્યો શિષ્ય તેમજ શ્રાવકની સમક્ષ કહ્યું કે, મારાથી હાલ ચાલી શકાતું નથી, આથી આવી સ્થિતીમાં આપ બધાને તથા શિષ્યને કયાં સુધી કષ્ટ આપ્યા કરૂં. આથી એજ ·प्रियदर्शिनी टीका गा. ४१-५२ शिष्य कर्तव्योपदेशः २५३ रस्माभिर्भवन्तः शिष्यश्च पीडनीयाः ? इति निवेद्य भक्तं प्रत्याख्याय स प्राणरहितो जातः । एवं क्षुद्रमविशिष्यवत् साधुर्युद्धोपघाती न भवेत् ॥ ४० ॥ आचार्य कुपिते शिप्यकर्तव्यमाह- मलमू-आयरियं कुवियं नञ्चा, पत्तिएंण पसायए । विज्झविज पंजलीउडो, वएंज न पुंणुत्ति य ॥४१॥ छाया--आचार्य कुपितं ज्ञात्वा, मीविकेन प्रसादयेत् । विध्यापयेत् माञ्जलिपुटः, वदेत न पुनरिति च ॥ ४१ ॥ टोका-आयरियं इत्यादि । शिष्यः केनचित् स्वापराधेन आचार्य कुपितम्-अपरितुष्टं ज्ञात्वा प्रीतिकेन- मीतिरेव प्रीतिकं तेन-मीतिजनकेन विनयभावेन यद्वा-'प्रतीतिकैन' इतिच्छाया; प्रतीतिकन-विश्वासजनकेन वाक्येन तं प्रसादयेत् प्रसन्नं कुर्यात् । 'प्रीतिकेन' कहां तक कष्ट दिया जाय, अतः यही सर्वसुंदर मार्ग है कि संलेखना धारण करलो जाय। ऐसा कह कर उन्होंने भक्तप्रत्याख्यान कर दिया और कुछ समय के बाद वे समाधिमरण को प्राप्त कर अपना कल्याण किया। इस कथा से शिष्य को यह शिक्षा लेनी चाहिये कि क्षुद्रमति शिष्य की तरह वह गुरु महाराज का प्राणप्रहारी न वने ॥४०॥ आचार्य महाराज के कुपित होने पर शिष्य का क्या कर्तव्य है सो कहते हैं-'आयरियं ' इत्यादि. अन्वयार्थ-शिष्य (कुवियं आयरियं नचा-कुपितं आचार्य ज्ञात्वा।। जब यह समझे कि आचार्य महाराज कुपित है उस समय वह (पत्ति- एण पसायए-प्रीतिकेन प्रसादयेत्) प्रीतिजनक-विनयभाव से अथवा સર્વ સુંદર માર્ગ છે કે, સંલેખણ ધારણ કરી દઉં એવું કહીને તેઓએ પ્રત્યાખ્યાન કરી લીધું અને થોડા સમય બાદ સમાધી મરણને પ્રાપ્ત કરી. પિતાનું કલ્યાણ કર્યું. આ કથાથી શિષ્ય એ શિક્ષા લેવી જોઈએ કે, શુદ્રમતિ શિષ્યની भात पोताना गुरु नाना प्राय उरना२ नमन. ॥४०॥ આચાર્ય મહારાજના ક્રોધિત થવાથી શિષ્યનું શું કર્તવ્ય છે. તે કહેવામાં मा छ.-आयरिय-त्याहि. सन्क्याथ-शिष्य कुवियं आयरियं नच्चा-कुपितं आचार्य ज्ञात्वा न्यारे से सभर मायाय महा। दुषित छ त सभय ते पत्तिएण पसायए-प्रीतिकेन प्रसादयेत् प्रितिन-विनय माथी अथवा विश्वास न १४यथा ते प्रसन्न Ast- ·- " २५४ उचराध्ययनले इत्यत्र रूढया नपुंसकत्वम् ।प्रासलिपुट:-कताअलिः सन् विध्यापयेत् कथंचिदुत्थित- कोपरहि प्रशमयेत् । च=पुनः 'न पुनरेवं करिष्यामिक्षन्तव्योऽयमपराध:' इति वदेत्। मानसिक-कायिक याचिकोपायै गुरुः प्रसादनीय इति भावः ||४|| अथ येन गुरोः कोप एव नोत्पद्येत तमुपायमाह- मूलम्-धम्मज्जियं च ववहार, बुढेहायरियं सया । तमायरंतो वर्वहारं, गैरह नाभिगच्छइ ॥४२॥ छाया-धर्मार्जितश्च व्यवहारः बुद्धः आचरितः सदा । तमाचरन् व्यवहारं, गही नाभिगच्छति ॥४२॥ टोका-'धम्मज्जियं' इत्यादि-. यत्तदोर्नित्यसम्बन्धाद् यः धर्मार्जिता धर्मेण क्षान्त्यादिना अर्जितः उपा. र्जितः, च-पुनः सदा-सर्वकालं युद्धैः तत्त्वविद्भिः आचरितः सेवितः, व्यवहार:= -विश्वासजनक वाक्य से उन्हें प्रसन्न करे। और (पंजलीउड़ो विज्झविज्ज -प्राञ्जलिपुटः विध्यापयेत्) दोनों हाथ जोड़कर उनकी कथंचित् उत्थित कोपाग्नि को वुझावे । उस समय वह ऐसा (वएज्ज-वदेत्) कहे कि (न पुणुत्ति य-न पुनरिति च) हे गुरु महाराज अब ऐसा व्यवहार नहीं करने का भाव है अतः अव यह मेरा अपराध आप क्षमा करें। मन से वचन से एवं काया से जैसे भी बने उस प्रकार के उपायों से गुरु महाराज को प्रसन्न कर लेना चाहिये ।। ४१ ॥ अब सूत्रकार ' गुरु महाराज को कोप ही न उत्पन्न हो सके ऐसा उपाय बतलाते हैं-'धम्मज्जियं इत्यादि. अन्वयार्थ जो (धम्मज्जियं-धर्मार्जितः) उत्तम क्षमा आदि धर्मों ४२. पंजलिउडो विज्झ विज्ज-प्राञ्जलिपुटः विध्यापयेत् अने भन्ने लायन तेभनी थयित् अस्थित पानिने मुआव. से समय ते से वएज्ज-वदेत् ४३ है, न पुणुत्ति य-न पुनरिति च है शुरु भडा२।४ वे हुंगेयु ही नही ३ माथी હવે આપ આ મારે અપરાધ ક્ષમા કરે. મન વચન અને કાયાથી જેવું પણ બને એ પ્રકારના ઉપાયથી ગુરુ મહારાજને પ્રસન્ન કરી લેવા જોઈએ. આ ૪૧ ગુરુ મહારાજને કોપજ ન ઉત્પન થાય? એ ઉપાય मता छ.-धम्मज्जियं त्यादि मन्वयार्थ-रे धम्मज्जियं-धर्मार्जितम् उत्तम क्षमा माधि थी मत: 3. હવે સૂત્રકાર ·- " प्रियदर्शिनी टोका गा. ४३ शिष्यकर्त्तव्योपदेशः २५५ मोक्षार्थी कर्तव्यः प्रतिलेखनादिरूपः, अस्ति, तं व्यवहारम्-आचरन् साधुः, गर्दी- निन्दाम्-'अविनीतोऽयम् ' इत्यादिरूपां नाभिगच्छतिन मामोति। एवं कृते गुरोः कोपोत्पत्तिन भवतीति भावः। 'धम्मज्जियं' इत्यादी प्रथमार्थे द्वितीया आपत्वात् । 'धम्मज्जियं' इति विशेषणं प्रतिलेखनादिव्यवहारस्य शास्त्रानुकूलता दंभसंमानाद्ययं कृतव्यवहारस्य परिहार्यतां च बोधयति । 'बुढेहायरियं' इति विशेपणं व्यवहारस्य शासनसंप्रदा- यानुगतत्वं मूचयति ॥ ४२ ॥ मूलम्-मणोगयं वक्कगयं, जाणित्तायरियस्स उ। तं परिगिज्झ वायर्याए, कम्मुंणा उवायए ॥४३॥ के द्वारा अर्जित किया है, तथा (सया-सदा) सर्व काल (बुध्धेहायरियं- बुद्धः आचरितः) तीर्थंकर गणधारों के द्वारा आचरित-सेवित हुआ है ऐसा यह (ववहारं-व्यवहारः) प्रतिलेखनादिरूप कर्तव्य है । (तं ववहारं आयरंतो-तं व्यवहारम् आचरन्) उस व्यवहार को अपने आचरण में लाने वाला साधु (गरहं-गहीं) यह अविनीत है' इत्यादिरूप निन्दा को (नाभिगच्छद-नाभिगच्छति)प्राप्त नहीं करता है। "धम्मल्जिय " यह पद यह सूचित करता है कि प्रतिलेखनादिकरूप जो व्यवहार है वह शास्त्रानु कूल है, तथा दंभ एवं सम्मान आदि के निमित्त जो व्यवहार किया जाता है वह परिहार्य है। “बुद्धेहायरियं" यह पद 'यह व्यवहार तीर्थ- कर एचं गणधरों की परंपरा से चला आ रहा है अतः प्रामाणिक हैं। यह सूचित करता है ॥ ४२ ॥ पामा मावेस छ तथा सया-सदा सर्प बुद्धहायरिय-बुद्धः आचरितः तीथ ४२ धराथी सेवात येत छ मे मा ववहार-व्यवहारः प्रतिवेपना३५४तव्य छ. २मा व्यवहारने पाताना सायरमा साना साधु गरहं-गहीं 'मामविनीत छे' त्या ३५ निहाने नाभिगच्छइ-नाभिगच्छति आस ४२ नथी. धम्मज्जियं આ પદથી એ સૂચિત થાય છે કે પ્રતિલેખનાદિક રૂપ જે વ્યવહાર છે તે શાસ્ત્ર- નફળ છે. તથા દંભ અને સન્માન આદિ નિમિત્ત જે વ્યવહાર કરવામાં આવે छे ते परिहार्य छ “बुद्धेहायरियं " मा ५४थी मा व्यपहार ताय ४२ तम०४ ગણધરોની પરંપરાથી ચાલ્યા આવે છે આથી તે પ્રમાણેક છે એવું સૂચિત ४२वामां माव छ. ॥ ४२ ॥ .

·, . " २५६ उत्तराभ्ययनरतो छाया-मनोगतं वाक्यगतं, बावा आर्चायस्य तु । तत् परिगृह्य वाचा, कर्मणा उपपादयेत् ॥४३॥ टीका-'मणोग ' इत्यादि- आचार्यस्य मनोग=मनसि वर्तमानं, तथा वाक्यगतं वचसि स्थितं तु शब्दात् कायगतमपि कार्य पूर्व ज्ञाला, पचात् तत् कायं वाचा परिगृह्य अङ्गीकृत्य, 'अइ- मेतत् कार्य करोमि' इत्युक्त्वा शिष्यः कर्मणाकायिक्या क्रियया, उपपादयेत्- संपन्न कुर्यात् । यत् कार्य गुरोर्मनसि विद्यमानं, 'कार्यमिदं क्रियताम्' इत्यादिना वचसा वाऽभिहितं, गुरुणा क्रियमाणं वा यत् कार्य तद् गुरुहस्तादुपादाय स्वरितमेव सशिष्येण संपादनीयमिति भावः ॥४३॥ 'मणोगये' इत्यादि. अन्वयार्य-आयरियस्स मणोगयं वकगय-आचार्यस्य मनोगत वाक्यगतं) आचार्य महाराज के मनोगत एवं वाक्यगत “तु" शब्द से कायगत कार्य को (जाणित्ता-ज्ञात्या) पहिले जानकर पश्चात् (तं-तत्) उस कार्य को (वायाए-वाचा) वागी से (परिगिज्झ-परिगृह्य) अंगीकार कर के शिष्य (कम्मुणा-कर्मणा) कायसंबंधी क्रिया द्वारा (उयवायए- उपपादयेत् ) उस कार्य को कर देवे। जो कार्य गुरु के मन में स्थित हो-गुरु ने जिस कार्य को करने का विचार किया हो 'इदं कार्यम् क्रियताम् ' यह काम करो' इस प्रकार जिस कार्य को करने के लिये उन्होंने कहा हो, अथवा गुरु महाराज जिस कार्य को स्वयं अपने हाथ से कर रहे हो तो विनयी शिष्य का कर्तव्य है कि वह उस कार्य को शीघ्र ही स्वयं संपादित करे । और गुरु महाराज करते हों तो उनके हाथ से लेकर स्वयं करने लग जाय ॥४३॥ मणोगयं-त्यादि अन्वयार्थ -आयरियस मनोगय वक्तगयं-आचार्यस्य मनोगतं वाक्यगतं આચાર્ય મહારાજના અગત્ અને વાયગત “તુ' શબ્દથી કાયગત કાર્યને जाणित्ता-ज्ञात्वा पडदा तयाने पछीथा तं-तत् ४ायन वायाए-वाचा पाथी परिसिज्ज-परिगृहय मामि२ ४२ शिष्य कमुणा-कर्मणा य सभी जिया द्वारा उववाय-उपपादयेत् स य श है.२ ४य शुरुना भनमा સ્થિત હય, ગુરુએ જે કાર્ય કરવાનો વિચાર કર્યો હોય, "माभ।." આ પ્રકાર જે કાર્ય કરવા માટે પોતે પિતાના હાથથી કરી રહ્યા હોય તો વિનયી શિષ્યનું કર્તવ્ય છે કે એ તે કાર્યને તુરત જ પિતે ઉપાડી લે અને ગુરુ મહારાજ કરતા હોય તે તેમના હાથમાંથી લઈને પિત કરવા લાગી જાય. ૪૩ ·२५७ प्रियदर्शिनी टीका ०१ गा. ४४-४५ शिप्यकर्त्तव्यतत्फलं च मूलम् -वित्ते' अचोइए निच्चं, खिप्पं हवइ सुचौईए । जहोवइटें सुर्कयं, किच्चाई कुव्वई सयों ॥४४॥ छाया-वित्तः अनोदितः नित्यं, क्षिप्रं भवति सुनोदितः। यथोपदिष्टं सुकृतं, कृत्यानि करोति सदा ॥ ४४ ॥ टीका-वित्ते' इत्यादि- वित्त विनयादिगुणेन प्रसिद्धः शिष्यः, अनोदितः अप्रेरित एव गुरुकार्येषु नित्यं सर्वदा, मवर्तते । कदाचित् स्वयमेव कार्य कुर्वाणः मुनोदितः गुरुणा सुष्टु प्रेरितश्चेत् स विनयवान् शिष्यः क्षिप्रं-क्षिप्रकृद् शीघ्रमेव-कार्यकारी भवति। अयं भावः-कार्य कुर्वन् आचार्येण प्रेरितश्चेद् एवं न ब्रूते-'अहं तु कार्यकरोम्येष, किं 'वित्ते' इत्यादि। अन्वयार्थ-(वित्ते-वित्तः) विनय आदि गुणों से प्रसिद्ध शिष्य (अचोहए-अनोदितः) विना कहे ही-प्रेरणाकिये बिना ही-अपने गुरु महराज के कार्यों में (निच्च-नित्यं) सर्वदा प्रवृत्ति शील रहा करता है । (सुचोइए-सुनोदितः) गुरु महाराज अपने कार्य को करने की प्रेरणा करें तो विनयवान् शिप्य का कर्तव्य है कि वह (खिप्पं हवइ- क्षिप्रं भवति ) गुरु महाराज का कार्य यतनापूर्वक शीघ्र करे। ऐसा शिप्य गुरु महाराज जय कार्य करने के लिये कहते हैं तब ऐसा नहीं कहता है कि 'मैं तो कार्य कर ही रहा हूं आप क्यों कहते हैं। वह तो (सया-सदा सर्वदा जो कुछ भी करने को कहा जाता है उसे ही कहने के अनुसार (सुकयं-सुकृतं) जैसे वह अच्छी रीति से हो सकता है उसी वित्ते इत्यादि- न्य-पयार्थ:-वित्त-वित्तः विनय मा गुलथी प्रसिद्ध शिष्य अचोइए- अनोदितः ४ २ २ ४ा वार-याताना गुरु महा२।०४ा अभा निच्च- नित्य सहा सहा प्रवृतिशीर २ ४३ छे. सुचोइए-सुनोदितः गुरु भा२।०४ પિતાનું કાર્ય કરવા માટે પ્રેરણા કરે તે વિનયવાન શિષ્યનું કર્તવ્ય છે કે તે खिप्पं हवइ-क्षिप्रं भवति शुरु भडाना ते आर्यने यापूर्व तुर । ४२५॥ માંડે. વિનયી શિષ્ય ગુરુ મહારાજના તરફથી કામ માટેનું સૂચન થતાં એવું કદી પણ કહેતા નથી કે, હું કામ તો કરી રહ્યો છું, આપ શા માટે કહો छ. ते तो सया-सदा सहा मेने is४ाभा मा म त ४ा मनु- सार सुकयं-सुकृतं भ त सारी श य श से राते किच्चाई कव्वइ-कृत्यानि उ० ·-- उत्तराभ्ययन भवद्भिः प्रलप्यते ?' इति । यथोपदिष्टम् उपदिष्टमनतिक्रम्य सर्वमुपदिष्टं काय, सुकृतं सुष्टु कृतं, यथा स्यात्, तथा कार्याणि सर्वाणि गुरुकार्याणि, सदा-सर्वकालं, करोति-संपादयति। गुरुकार्यप्वालस्यं न विधेयं प्रसन्नमावेन तदेव कार्य सत्वरं करणीयमिति भावः॥ ४४॥ अध्ययनार्थमुपसंहरन्नाह- मूलम् नच्चा नमैइ मेहावी, लोएँ कित्ती से जायए । हवेई किच्चाण सरणं, भूयोणं जगई जही ॥४५॥ छाया-ज्ञात्वा नमति मेधावी, लोके कीतिस्तस्य जायते । भवति कृत्यानां शरणं, भूतानां जगती यथा ॥ ४५ ॥ टीका-'नच्चा' इत्यादि- मेधावी-मर्यादावर्ती शिष्यः, ज्ञात्वा अनन्तरोक्तं सर्वमध्ययनार्थमवगम्य, नमति-ननीभवति विनयवान् भवतीत्यर्थः, स्वकर्तव्यकरणं प्रति सादरमुद्यतो भवतीति यावत् । विनयस्य फलमाह-'लोए' इत्यादि । लोके तस्य कीतिः- रीति के माफिक (किच्चाई कुब्वइ-कृत्यानि करोति) उन सब कार्यों को सुसंपादित करता है। गुरु महाराज के कार्यों में कभी भी आलस्य नहीं करना चाहिये प्रत्युत प्रसन्नचित्त से जो कुछ भी करने को कहा जाय वह शीघ्र ही कर देना चाहिये ॥४४॥ अब अध्ययन के अर्थ का उपसंहार करते हुए सूत्रकार कहते हैं- 'नच्चा' इत्यादि। अन्वयार्थ--(मेहावी-मेधावी) मर्यादावर्ती शिष्य (नच्चा-ज्ञात्वा) अनन्तरोक्त इस समस्त अध्ययन के अर्थ को जानकर (नमइ-नमति) अवश्य विनयी होता है। अर्थात् अपने कर्तव्य को निभाने के लिये सादर उद्यत हो जाता है। (से लोए कित्ती जायए-तस्य लोके कीर्तिः વરોતિ તે બધાં કામો સારી રીતે કરતો રહે છે. ગુરુ મહારાજના કામમાં કદી પણ આળસ શિષ્ય ન કરવી જોઈએ. જે કાંઈ કરવાનું કહેવામાં આવે તે प्रसन्न चित्त शीघ ४ हे स. ॥४४॥ डवे अध्ययनना मन पसार ४२ता सूत्रधार ४ छ-नच्चा इत्यादि- मन्वयार्थ-मेहावी-मेधावीमाहाती शिष्य नच्चा-ज्ञात्वा मानन्तरात २॥ સમસ્ત અધ્યયનના અર્થને જાણીને નમનમતિ અવશ્ય વિનયી બને છે. અર્થાત્ पोताना ४तव्य निभावना भाटे साह२ धत २ छ. से लोए किचि , ·- प्रियदर्शिनी टीका अ०१ गा. ४६ आचार्यादीनां प्रसन्नत्वे फलम् ૨૧૬ 'अनेन सफलीकृतं जन्म, छिन्नं च दुश्छेद्यं कर्मबन्धनं निस्तीर्णश्च दुस्तरः संसार- सागरः' इत्यादिरूपा, जायते मादुर्भवति, अपि च-स कृत्यानां आचार्याणां शर- णम्-आश्रयो भवति, यथा जगती-पृथिवी, भूतानांघाणिनां शरणम् आधारो- ऽस्ति तद्वत् ॥ ४५ ॥ मूलम्-पुज्जा जस्स पसीयंति, संवुद्धा पुर्वसंथुया । पसन्ना लाभइस्संति, विउँलं अंट्टियं सुर्यम् ॥४६॥ छाया-पूज्या यस्य प्रसीदन्ति, संयुद्धाः पूर्वसंस्तुताः। मसन्ना लाभयिप्यन्ति, विपुलम् आर्थिकं श्रुतम् ।। ४६।। टीका-'पुज्जा' इत्यादि- संबुद्धाः सम्यग्ज्ञानवन्तः, पूर्वसंस्तुताः पूर्व सम्यक् प्रकारेण स्तुताः, श्रुतदा- जायते) जो साधु अपने कर्तव्य को निभाता है उसका उसे यह फल मिलता है कि उसकी कीर्ति इस लोक में फैल जाती है। लोग कहने लग जाते हैं कि इसने अपने जन्म को सफल बना लिया है। दुश्छेद्य कर्मवन्धन इसने छेद डाला है । दुस्तर संसार सागर इसने पार कर लिया है। (जहा-यथा) जैसे-(जगई-जगती) पृथिवी (भूयाणं सरणं हवा-भूतानां शरणं भवति) प्राणियों के लिये आधारभूत होती है, इसी तरह वह शिष्य भी (किच्चाण सरणं हवइ-कृत्यानां शरणं भवति) अपने आचार्य महाराज का आधार बन जाता है ॥४५॥ 'पुज्जा' इत्यादि। अन्वयार्थ-(संयुद्धा-संवुद्धाः) पहिले-श्रुतदान के पहिले ही विनय- लोके कोर्तिः जायते २ साधु पाताना तव्यने निलाव छ मेन तेथे ५० મળે છે કે, તેમની ક્તિી આ લોકમાં ફેલાઈ જાય છે, કે કહેવા લાગે છે કે, આણે પિતાના જન્મને સફળ બનાવી લીધું છે. કર્મના બંધનને એણે તેડી नायो छ, तर संसार सा१२ मेरे पा२ ४२N लीधे छे. जहा-यथा रेभ- जगई-जगती पृथ्वी भूयाणं सरणं हवइ-भूतामां शरणं भवति प्राणीमान भाटे આધારભૂત હોય છે, એજ રીતે તે શિષ્ય પણ પિતાના આચાર્ય મહારાજને माश्रय मनी जय छे. ॥४५॥ पुज्जा-इत्यादि- अन्वयार्थ-संयुद्धा-संबुद्धाः પહેલાં શ્રુતદાનના પહેલાં-વિનયગુણથી - ·- . २५८ उत्तराम्ययनसूत्रे भवद्भिः मलप्यते ?" इति । यथोपदिष्टम् उपदिष्टमनतिक्रम्य सर्वमुपदिष्टं कार्य, मुकृतं सुष्टु कृतं, यथा स्यात्, तथा कार्याणि-सर्वाणि गुरुकार्याणि, सदा सर्वकालं, करोति-संपादयति। गुरुकार्यप्वालस्यं न विधेयं प्रसन्नमावेन तदेव कार्य सत्वरं करणीयमिति भावः॥४४॥ अध्ययनार्थमुपसंहरन्नाह- मूलम्-नच्चा नमइ मेहावी, लोएँ कित्ती से जायए। हवेई किच्चाण सरणं, भूयोणं जगई जही ॥४५॥ छाया-ज्ञात्वा नमति मेधावी, लोके कीतिस्तस्य जायते । भवति कृत्यानां शरणं, भूतानां जगती यथा ॥ ४५ ॥ टीका-'नच्चा' इत्यादि-- मेधावी-मर्यादावर्ती शिष्यः, ज्ञात्वा-अनन्तरोक्तं सर्वमध्ययनार्थमवगम्य, नमति नम्रीभवति विनयवान् भवतीत्यर्थः, स्वकर्तव्यकरणं प्रति सादरमुद्यतो भवतीति यावत् । विनयस्य फलमाह-'लोए' इत्यादि । लोके तस्य कीर्ति:- रीति के माफिक (किच्चाई कुब्वइ-कृत्यानि करोति) उन सब कार्यों को मुसंपादित करता है। गुरु महाराज के कार्यों में कभी भी आलस्य नहीं करना चाहिये प्रत्युत प्रसन्नचित्त से जो कुछ भी करने को कहा जाय वह शीघ्र ही कर देना चाहिये ॥४४ ॥ अय अध्ययन के अर्थ का उपसंहार करते हुए सूत्रकार कहते हैं- नच्चा' इत्यादि। अन्वयार्थ--(मेहावी-मेधावी) मर्यादावर्ती शिष्य (नच्चा-ज्ञात्वा) अनन्तरोक्त इस समस्त अध्ययन के अर्थ को जानकर (नमइ-नमति) अवश्य विनयी होता है । अर्थात् अपने कर्तव्य को निभाने के लिये सादर उद्यत हो जाता है। (से लोए कित्ती जायए-तस्य लोके कीर्तिः વોરિ તે બધાં કામો સારી રીતે કરતે રહે છે. ગુરુ મહારાજના કામમાં કદી પણ આળસ શિષ્ય ન કરવી જોઈએ. જે કાંઈ કરવાનું કહેવામાં આવે તે प्रसन्न चित्ते शी ४N हे नेश. ॥४४॥ डवे अध्ययनना मन पसार ४२ २ ४छ-नच्चा इत्यादि- मन्वयार्थ-मेहावी-मेधावीमाहाती शिष्य नच्चा-ज्ञात्वा मनन्तरोत मा समस्त अध्ययनमा मथने तीन नमइ-नमति अवश्य विनयी मने छ. अर्थात् घोताना तव्य निभाषा भाटे साह२ त २ छ. से लोए किचि जायए-तस्य G ·- प्रियदर्शिनी टीका अ०गा. ४६ आचार्यादीनां प्रसन्नत्वे फलम् ર૧૬ 'अनेन सफलीकृतं जन्म, छिन्नं च दुश्छेद्य कर्मवन्धनं निस्तीर्णच दुस्तरः संसार- सागर' इत्यादिरूपा, जायते भादुर्भवति, अपि च-स कृत्यानां आचार्याणां शर- णम् आश्रयो भवति, यथा जगती-पृथिवी, भूतानांघाणिनां शरणम्-आधारो- ऽस्ति तद्वत् ॥ ४५ ॥ मूलम्-पुज्जो जस्स पंसीयंति, संबुद्धा पुव्वसंथुया। पसन्ना लाभइस्संति, विउँलं अंट्टियं सुर्यम् ॥४६॥ छाया-पूज्या यस्य प्रसीदन्ति, संयुद्धाः पूर्वसंस्तुताः। प्रसन्ना लाभयिष्यन्ति, विपुलम् आर्थिकं श्रुतम् ॥ ४६॥ टीका-पुज्जा' इत्यादि- संबुद्धाः सम्यग्नानवन्तः, पूर्वसंस्तुताः पूर्व सम्यक् प्रकारेण स्तुताः, श्रुतदा- जायते) जो साधु अपने कर्तव्य को निभाता है उसका उसे यह फल मिलता है कि उसकी कीर्ति इस लोक में फैल जाती है। लोग कहने लग जाते हैं कि इसने अपने जन्म को सफल बना लिया है। दुश्छेद्य कर्मवन्धन इसने छेद डाला है । दुस्तर संसार सागर इसने पार कर लिया है। (जहा-यथा) जैसे-(जगई-जगती) पृथिवी (भूयाणं सरणं हवइ-भूतानां शरणं भवति)प्राणियों के लिये आधारभूत होती है, इसी तरह वह शिष्य भी (किच्चाण सरणं हवइ-कृत्यानां शरणं भवति) अपने आचार्य महाराज का आधार बन जाता है ।।४।। 'पुज्जा' इत्यादि। अन्वयार्थ-(संयुद्धा-संवुद्धाः) पहिले-श्रुतदान के पहिले ही विनय- लोके कोर्तिः जायते रे साधु याताना तव्यने निलाव छ मेन तेनु से ३० મળે છે કે, તેમની કિતી આ લોકમાં ફેલાઈ જાય છે, લોકે કહેવા લાગે છે કે, આણે પિતાના જન્મને સફળ બનાવી લીધું છે. કર્મના બંધનને એણે તોડી नाभ्यां छ, तर संसार सागर मेरे पा२ सीधे। छे. जहा-यथा भ- जगई-जगती वी भूयाणं सरणं हवइ-भूतामा शरणं भवति ने भाटे આધારભૂત હેય છે, એજ રીતે તે શિષ્ય પણ પિતાના આચાર્ય મહારાજને माश्य भनी तय छे. ॥४५॥ पुजा-इत्यादि- अन्याय-संयुद्धा-संबुद्धाः પહેલાં શ્રુતદાનના પહેલાં-વિનયગુણથી .

·દર उत्तराध्ययनसूत्रे कार्ये रुचिरिच्छा यस्य स मनोरुचिः-गुरुमनोऽनुवर्ती न तु स्वेच्छाचारी तिष्ठति- आस्ते तथा-तपःसमाचारीसमाधिसंतः-तपसोऽनशनादेद्वादशविधस्य समाचारी च समाधिश्च तपःसमाचारीसमाधी, वाम्यां संवृता-निरुद्धास्रयः, पञ्च व्रतानि-प्राणा- तिपातविरमणादीनि पञ्चमहानतानि पालयित्वा-निरतिचारं समाराध्य महाधुतिः महती द्युति यस्य स महाद्युतिः तपस्तेजःसमन्वितः, तेजोलेश्यापुलाकलन्थ्यादि सहितो भवतीत्यर्थः ॥४७॥ कार्य को संपादन करने की जिसकी इच्छा बनी रहती है-गुरु महा- राज की इच्छानुसार चलने वाला, स्वेच्छाचारी नहीं। एवं (तवोसमा- यारिसमाहिसंवुडे-तपासमाचारीसमाधिसंवृतः) अनशन आदि बारह प्रकार के तप के अनुष्ठान से, तथा चित्तकी शुद्धिरूप समाधि से जिसने आस्रव के द्वारको निरुद्ध कर दिया है (पंचवयाई पालिया-पंचव्रतानि पालयित्वा) पांच प्राणातिपातविरमण आदि महाव्रतों का निरतिचार पालन करके (महज्जुई चिट्ठइ-महाद्युतिः तिष्ठति) तपस्तेज से समन्वित होता हुआ तेजोलेश्या एवंपुलाकलन्धि आदि से सहित होता है। भावार्थ-गुरु महाराज के प्रसाद से जिसने श्रुतज्ञान प्राप्त कर लिया है ऐसा शिष्य शास्त्रसंमत अर्थ में विगतसंशयहोकर जनता द्वारा प्रसंशनीयज्ञानवाला माना जाता है। उसके वचन को जनता निस्संदेह अंगीकार कर लेनेमें निस्संकोचित हो जाती है। उसकी विनयादि પિતાનો ગુરુ મહારાજના મને નુકૂળ કાર્ય સંપાદન કરવાની ઈચ્છા જેની બની રહે છે. એવા ગુરુ મહારાજની ઈચ્છાનુસાર ચાલવાવાળા સ્વેચ્છાચારી નહિં એવા शिष्य २२ तवोसमायारिसमाहिसं वुडे-तपः समाचारीसमाधिसंवृतः अनशन આદિ બાર પ્રકારનાતપના અનુષ્ઠાનથી તથા ચિત્તની શુદ્ધિરૂપ સમાધીથી જેણે मान वारने नि३५ ४N दीया छ, पंचवयाईपालिया-पंचत्रतानि पालयित्वा ५५ प्रातिपात विरभ माहि मातान निरतियार पान ४री महज्जुई चिइ- महाद्युतिः तिष्ठति तपस्थी समन्वित ने सश्या ये galse04 આદિથી સહિત બને છે. ભાવાર્થ-ગુરુ મહારાજના પ્રસાદથી શ્રુતજ્ઞાન જેણે પ્રાપ્ત કરી લીધું છે એવા શિષ્ય શાસ્ત્રીય સંમત અર્થમાં વિગતસંશય બનીને જનતા દ્વારા પ્રશ સનીય જ્ઞાનવાળા માનવામાં આવે છે. એવા વચનને જનતા નિ:સંદેહ અંગીકાર કરવામાં સકેચરહિત બની જાય છે. એની ક્રિયા-સંપત્તિથી ગુરુ મહારાજ ·प्रियदर्शिनी टीका अ० १ गा. ४८ श्रुतशानलामे मोक्षमाप्तिदेवत्वप्राप्तिा २६३ मूलम्-से देवगंधवमणुस्सपूइए, चईत्तु देहँ मलपंकपूइयं । सिद्धे वा हर्वइ सासए, देवेवांअप्परए महिड्ढिए-त्ति मि ॥४८॥ [स सिद्धए वा हवए य सासए, सुरेय वा अप्परए महिइिह ए-त्तिवेमि ] ॥ उत्तरज्झयणस्स पढमज्झयणं समतं ॥ छाया-स देव गन्धर्वमनुष्यपूजितः, त्यक्त्वा देहं मलपङ्कपूतिकम् । सिद्धो वा भवति शाश्वतः, देवो वा अल्परजा महर्दिक इति ब्रवीमि ॥४८॥ [स सिद्धो या भवति च शाश्वतः, सुरथ वा अल्परजा महर्द्धिकः-इति ब्रवीमि] टीका-'स देवगंधब०' इत्यादि-- सः पूर्वोक्तलक्षणविशिष्टो विनयवान् शिष्यः, इह लोके देवगन्धर्वमनुष्य- पूजिता देवैः वैमानिक ज्योतिप्कैः, गन्धः-गन्धर्वनिकायो-पलक्षितैय॑न्तरभ- वनपतिभिः, मनुष्यैः चक्रवर्त्यादिभिः पूजितः संमानितो भवति । यथा मलपङ्कपू- विकं मलं-विण्मूत्रादिकं, तदेव पङ्का आकर्दमस्तेन पूतिकं दुर्गन्धियुक्तंदेहम् औदारिकं क्रियासंपत्ति से गुरु महाराज उस पर सदा प्रसन्न रहा करते हैं। द्वादश प्रकार की तपस्या से वह कर्मों के आस्रव को रोकने वाला हो जाता है। पांच महाव्रतों की आराधना से उसका आत्मिक वल विशिष्ट होकर उसको तपस्तेज की लब्धि से संपन्न बना देता है ॥ ४७ ।। 'सदेव' इत्यादि । अन्वयार्थ-(स-सः) पूर्वोक्त लक्षणों से विशिष्ट विनयशाली शिष्य (देवगंधव्यमणुस्सपूइए-देवगंधर्वमनुष्य पूजितः) देव वैमानिक ज्योतिष्क देवों से गंधर्व-गंधर्वनिकाय से उपलक्षित व्यन्तर देवों से, एवं भवनपति- देवों से, तथा मनुष्यों-चक्रवर्ती आदि से पूजित होता है । तथा (मलपं. એના પર સદા પ્રસન્ન રહ્યા કરે છે બાર પ્રકારની તપસ્યાથી તે કર્મના આશ્રવને રોકનાર બની જાય છે. અને પાંચ મહાવ્રતોની આરાધનાથી એનું આત્મિક બલ વિશિષ્ટ બને છે. અને આથી તેને તપસ્તેજની લબ્ધિ સંપન્ન मनावे छे. ॥४७॥ स देव त्याह- थन्क्याथ-स-सः पूर्वात लक्षानी विशिष्ट विनयशाणी शिष्य देव गंधव्व- मणुस्सपूइए-देव गंधर्व मनुष्य पूजितः हेव-वैभानि ज्योति हेवी, गध-अधर्व નિકાયથી ઉપલક્ષિત વ્યન્તર દેવ અને ભવનપતિ દે તથા મનુષ્ય ચકવતી मादिया पूछत मन छ, तथा मलपंक पूइयं देहं चइनु-मलपंकपूतिकं देहं त्यक्त्वा ·. २६४ उत्तराभ्ययनसूत्रे मनुष्यशरीरं, त्यक्त्वा, शाश्वतः सर्वकालावस्थायी जन्ममरणरहितः सिद्धो भवति । या अथवा, सावशेषकर्मा तु अल्परक्षाः अल्पकर्मा महर्दिका महती-दिव्या ऋद्धिः- विमानादिसम्पद, उपलक्षणेन दिव्यानि द्युतियशोवर्णवलवीर्यादीनि च यस्य स महर्दिकः, तत्र-द्युतिः-शरीराभरणकान्ति:, यश-कीर्तिः, वर्ण: शुलादिः, वलं- शारीरिकपराक्रमः, वीर्यम्-आत्मवलम्, आदिपदेन-इतोऽन्यदपि संग्राह्यम्, एभिः संपन्नः, देवो भवति। कपूइयं देहं चइत्तु-मलपंकपूतिकं देहं त्यक्त्वा) शुक्रशोणित से जन्य इस औदारिक शरीर का परित्याग कर (सासए सिद्धे हवइ-शाश्वतः सिद्धो वा भवति) अनंत काल तक सदा सिद्धि स्थान में रहने वाला सिद्ध परमात्मा हो जाता है। (वा) अथवा यदि वह सिद्ध नहीं बने तो (अप्परएमहिड्ढिए देवे वा हवइ-अल्परजाः महद्धिकः देवो वा भवति) अल्पकर्मा महद्धिक देव हो जाता है। भावार्थ पूर्वोक्तलक्षणविशिष्ट विनीत शिष्य देवादिक द्वारा पूज्य होता है, एवं इस अपवित्र औदारिक शरीर का परित्याग कर सिद्ध हो जाता है। यदि कर्म शेप रह जाय तो वह महाऋद्विशाली देव होता है। यहां ऋद्धिसे द्युति, यश, वर्ण, बल, वीर्य इन सबका ग्रहण हुवा है। विमान आदि संपत्ति का नाम ऋद्धि है। शरीर एवं आभरण की कान्ति का नाम द्युति है। कीर्ति का नाम यश है। शरीर का जो शुक्ल आदि वर्ण है - उसका नाम वर्ण है। शारीरिक पराक्रम का नाम बल एवं आत्मजन्य शक्ति का नाम वीर्य है। शुर शाशित भन्य मा मोहा२िशरीरना परित्याग ४३सासए सिद्ध हवइ- शाश्वतः सिद्धो भवति अनन्त सुधी सह सिद्धि स्थानमा २पावा सिद्ध પરમાત્મા બની જાય છે. વા અથવા જે તે સિદ્ધ ન બને તે, અલ્પકર્મા મહ. દ્વિક દેવ બની જાય છે. ભાવાર્થ–પૂર્વોક્ત લક્ષણવિશિષ્ટ વિનીત શિષ્ય દેવદિક દ્વારા પૂજ્ય બને છે. અને આ અપવિત્ર ઔદારિક શરીરને પરિત્યાગ કરી કાં તે સિદ્ધ બની જાય છે. જે કર્મ શેષ રહી જાય તે તે મહાદ્ધિ શાળી દેવ બને છે. ઋદ્ધિથી ઘુતિ, યશ, વર્ણ, બળ, વીર્ય, આ બધાનું ગાથામાં ગ્રહણ કરેલ છે, વિમાન આદિ સંપત્તિનું નામ ઋદ્ધિ છે. શરીર અને આભરણની કાતિનું નામ યુતિ છે, કીર્તિનું નામ યશ છે. શરીરને જે શુકલ આદિ વર્થ છે-દ્રવ્ય વેશ્યા છે-એનું નામ વર્ણ છે. શારીરિક પ્રરાક્રમનું નામ બળ છે. અને ·२६५ . प्रियदर्शिनी टीका. ०१ गा. ४८ प्रथमाध्ययनसमाप्तिः इति शब्दः समाप्तिबोधकः, अथवा 'इवि' एवम्-अमुना प्रकारेग एतद् विनयश्रुताख्यमध्ययनं ब्रवीमि यथा भगरता कथित तथा कथयामि न तु स्वबुद्धया परिकल्प्य किंचिद् अवीमीत्यर्थः ॥ ४८ ॥ इति श्रीविश्वविख्यात-जगढल्लभ-मसिद्धवाचक-पश्चदशभापा- कलितललितकलापालापक-प्रवि-शुद्धगद्यपद्यनैकग्रन्थनिर्माय- कवादिमानमर्दक-श्रीशाहूछत्रपति-कोल्हापुरराजमदत्त- " जैनशास्त्राचार्य "-पदभूपित-कोल्हापुर-राजगुरु- पालब्रह्मचारि-जैनाचार्य-जैनधर्मदिवाकर-पूज्य- श्रीघासीलालपतिविरचितायां श्रीमदुत्तराध्ययन- मूत्रस्य प्रियदर्शिन्याख्यायां व्याख्यायां विनयसमाधिनामकं प्रथममध्ययनं संपूर्णम् ॥१॥ -000- (त्तियेमि'-इति ब्रवीमि) यह पद अध्ययनकी समाप्ति का सूचक है, इसका यह अर्थ है कि-श्री सुधर्मास्वामी जम्बूस्वामी से कहते हैं कि हे जम्बू ! यह विनयश्रुत नाम का अध्ययन जैसा भगवान से सुना है उसी तरह का मैने कहा है। इस में अपनी बुद्धि से कल्पित कुछ नहीं कहा गया है ॥४८॥ विनयश्रुतनामक प्रथम अध्ययन सम्पूर्ण ॥१॥ - શક્તિનું નામ વીર્ય છે. "तिवेमि" 'इति ब्रवीमि' मा ५६ मध्ययननी સમાપ્તિનું સૂચક છે તેને અર્થ એ છે કે-શ્રી સુધર્માસ્વામી જંબુસ્વામીને કહે છે કે હે જંબૂ! આ વિનયકૃત નામનું અધ્યયન જેવું ભગવાનથી સાંભળ્યું છે તેજ પ્રકારે મેં કહ્યું છે. આમાં પોતાની બુદ્ધિથી કલ્પિત કાંઈ નથી કહ્યું. ૪૮ છે આ વિનયશ્રુત નામનું પ્રથમ અધ્યયન સંપૂર્ણ છે -001- ·द्वितीयाध्ययनम् । विनयश्रुताख्यं प्रथममध्ययनं वर्णितम् , इदानी द्वितीयमध्ययनं पारम्यते । अस्य चायमभिसम्बन्धः-इहानन्तराध्ययने विनयः सविस्तरं वर्णितः, स चानुकूलम- तिकूलपरीपहजयनशीलैरेव फ शक्यते इति द्वितीयं परीपहाख्यमध्ययनं प्रारभ्यते- यद्वा-विनयाराधकाः मायः परीपहभाजी भवन्त्येवेति द्वितीयं परीपहाख्य- मध्ययनं पारम्यते, तस्येदमाद्यं मूत्रम्- मूलम् सुयं मे आउसं ! तेणं भगवया एवमक्खायं-इह खलु वावीसं परीसहा समणेणं भगवया महावीरेणं कासवेणं पवेइया, जे भिक्खू सोच्चा नच्चा जिच्चा अभिभूय भिक्खा- यरियाए परिव्ययंतो पुट्ठो नो विनिहन्नेज्जा ॥१॥ छाया-श्रुतं मे आयुप्मन् ! तेन भगवता एवमाख्यातम्-इह खलु द्वाविंशतिः परीपहाः श्रमणेन भगवता महावीरेण काश्यपेन प्रवेदिताः, यान् भिक्षुः श्रुत्वा ज्ञात्वा जित्वा अभिभूय भिक्षाचर्यायां परिव्रजन स्पृष्टो नो विनिहन्येत ॥१॥ द्वितीय अध्ययन। विनयश्रुत नाम के प्रथम अध्ययन का वर्णन हुवा, अब सूत्रकार द्वितीय अध्ययन का वर्णन करते हैं। प्रथम अध्ययन के साथ इसका संबंध इस प्रकार है-प्रथम अध्ययन में विस्तारपूर्वक विनयधर्म का वर्णन करने में आया है। उस विनयधर्म की आराधना परीषहों को जीतने वाला ही कर सकता है, और विनयशील को प्रायः परीषह उत्पन्न होते ही हैं इसलिए अब परीपहाध्ययन कहते हैं जिसका यह प्रथमसूत्र है-"सुयंमे" इत्यादि । બીજું અધ્યયન વિનય શ્રુત નામના પ્રથમ અધ્યયનનું વર્ણન પુરૂં થયું હવે સૂત્રકાર બીજા અધ્યયનનું વર્ણન કરે છે. પ્રથમ અધ્યયનની સાથે એને સંબંધ આ પ્રકારનું છે. પ્રથમ અધ્યયનમાં વિસ્તાર પૂર્વક વિનય ધર્મનું વર્ણન કરવામાં આવેલ છે. તે વિનય ધમની આરાધના પરિષહને જીતવાવાળા જ કરી શકે છે અને વિનયશીલને પરિષહ ઘણે ભાગે ઉત્પન્ન થાય જ છે, આ માટે હવે “પરિ पक्षाध्ययन" ४३वामां आवे छेनु मा प्रथम सूत्र छ सयं मे ।।

·प्रियदर्शिनी टोका मं० २ ० १ द्वाविंशतिपरीपदप्रस्तावः टीका-श्रीमुधर्मा स्वामी श्रीजम्बूस्वामिनं प्रति कथयति- सुयं मे आउसं!' इत्यादि । हे आयुष्मन् ! भगवता=ज्ञानादियुक्तेन, तेन तीर्थंकरेण, एवम् वक्ष्यमा- णप्रकारेण, यत् आख्यात-सकलजीवभापापरिणामिन्या भाषया कथितम् , उक्तञ्च- देवा दैवीं नरा नारी, शवराश्चापि शावरीम् । तियञ्चोऽपि हि तैरवी, मेनिरे भगवद्गिरम् ॥१॥ वत् , मेन्मया, श्रुतम् । भगवत्कथितमेवार्य तवाग्रे वर्णयामीति भावः । अस्य सविस्तरं व्याख्यानं जिज्ञासुभिराचारागसूत्रस्य मत्कृताचारचिन्तामणिटीकायां द्रष्टव्यम् । यद्वा-'आउसंतेणं' इत्येकं पदं, 'मया' इत्यस्य विशेषणम् । श्री सुधर्मा स्वामी श्री जंबूस्वामी से कहते हैं-(आउसं-आयुष्मन्) कि हे आयुष्मन् ! जम्बू ! (तेणं भगवया एवमक्खाय-तेन भगवता एवं आख्यातम्) ज्ञानादि गुणों से युक्त उन तीर्थंकर भगवान् श्री महा- वीर स्वामी ने वक्ष्यमाण प्रकार से कहा है यह (मे सुयं-मया श्रुतम्) मैने सुना है वही मैं कहता हूं। प्रभु की भापा सर्वभापामय होती है, कहा भी है-" देवा दैवीं" इत्यादि । प्रमु की वाणी को देव, मनुष्य, आर्य, अनार्य, तिर्यञ्च, सभी अपनी अपनी भाषा में समझते हैं। इस सूत्र का विस्तृत विवेचन आचारांग सूत्र की आचारचिन्तामणि दीका में किया गया है, इसलिए जिज्ञासु को वहां से देख लेना चाहिये। "आउसं तेणं" इस पद की संस्कृत छाया" आयुष्मन् तेन" ऐसी न श्री सुधास्वामी, श्री स्वामीन ४छे , आउरा-आयुष्मन् । मायुष्मन् समू! तेणं भगवया एवमक्खायं तेन भगवता एवं आण्यातम् ज्ञानाहि ગુણોથી યુક્ત એવા તીર્થકર ભગવાન શ્રી મહાવીર સ્વામીએ વયમાણ પ્રકા- २थी ४धु छ मे सुर्य-मया श्रुतम्-ते में समन्युछे से हुई छ. प्रभुनी माया ससापामय डाय छ. उद्यु ५४ छ- देवा देवी त्यादि પ્રભુની વાણને દેવ, મનુષ્ય, આર્ય, અનાર્ય, તિર્યંચ, સઘળા પોત પોતાની ભાષામાં સમજે છે. આ સૂત્રનું વિસ્તૃત વિવેચન આચારાંગસૂત્રની આચારચિંતામણી ટીકામાં ४२ छ. भाटे सासुमे त्यांधी ने वेनेसे. “ आउसं तेणं" में પદની સંસ્કૃત છાયા “ आयुष्मन् वेन" मेवी न यता उसंवेणं" " आवसता" ·२६४ " . उत्तरगययनसूत्रे मनुष्यशरीरं, त्यत्त्या, शामतः सर्वकालावस्थायी जन्ममरणरहितः सिद्धो भवति । चा-अथवा, सावशेषकर्मा तु अल्परजाः अल्पकर्मा महर्दिक महती-दिव्या ऋद्धिः- विमानादिसम्पत्, उपलक्षणेन दिव्यानि द्युतियशोवर्णवलवीयर्यादीनि च यस्य स महर्दिकः, तत्र-द्युतिः-शरीराभरणकान्तिः, यश-कीतिः, वर्ण:-कादिः, वलं- शारीरिकपराक्रमः, वीर्यम् आत्मवलम्, आदिपदेन-इतोऽन्यदपि संग्राह्यम्, एभिः संपन्नः, देवो भवति। कपूइयं देहं चइत्तु-मलपंकपूतिकं देहं त्यक्त्वा) शुक्रशोणित से जन्य इस औदारिक शरीर का परित्याग कर (सासए सिद्ध हवइ-शाश्वतः सिद्धो वा भवति) अनंत काल तक सदा सिद्धि स्थान में रहने वाला सिद्ध परमात्मा हो जाता है। (वा) अथवा यदि वह सिद्ध नहीं बने तो (अप्परएमहिड्ढिए देवे वा हवइ-अल्परजाः महद्धिकः देवो वा भवति) अल्पकर्मा महद्धिक देव हो जाता है। भावार्थ पूर्वोक्तलक्षणविशिष्ट विनीत शिप्य देवादिक द्वारा पूज्य होता है, एवं इस अपवित्र औदारिक शरीर का परित्याग कर सिद्ध हो जाता है । यदि कर्म शेप रह जाय तो वह महाऋद्विशाली देव होता है। यहां ऋद्धिसे युनि, यश, वर्ण, बल, वीर्य इन सबका ग्रहण हुचा है। विमान आदि संपत्ति का नाम ऋद्धि है। शरीर एवं आभरण की कान्ति का नाम द्युति है। कीर्ति का नाम यश है। शरीर का जो शुक्ल आदि वर्ण है - उसका नाम वर्ण है। शारीरिक पराक्रम का नाम चल एवं आत्मजन्य शक्ति का नाम वीर्य है। शु शशित न्यं मा मौहार शरीरना परित्याग ४ सासए सिद्धे हवइ- शाश्वतः सिद्धो भवति मनन्त सुधा सा सिद्ध स्थानमा वावा सिद्ध ५२मात्मा मनी लय छे. वा अथपात सिद्धन अनेता, ६५४र्भा म. દ્વિક દેવ બની જાય છે. ભાવાર્થ–પૂર્વોક્ત લક્ષણવિશિષ્ટ વિનીત શિષ્ય દેવદિક દ્વારા પૂજ્ય બને છે. અને આ અપવિત્ર દારિક શરીરને પરિત્યાગ કરી કાં તે સિદ્ધ બની જાય છે. જે કમ શેષ રહી જાય તે તે મહાદ્ધિ શાળી દેવ બને છે. ઋદ્ધિથી ઘુતિ, યશ, વર્ણ, બળ, વીર્ય, આ બધાનું ગાથામાં ગ્રહણ કરેલ છે, વિમાન આદિ સંપત્તિનું નામ ઋદ્ધિ છે. શરીર અને આભરણની કાન્તિનું નામ ઘુતિ છે, કાતિનું નામ યશ છે. શરીરને જે શુકલ આદિ વર્ણ છે-દ્રવ્ય વેશ્યા छ-मेनु नाम वर्ष छ. शारीR RAभनु नाम म छे. ' જન્ય ·प्रियदर्शिनी टोका मं० २ ० १ द्वाविंशतिपरीपहप्रस्ताः ર૬૭ टीका-श्रीमुधर्मा स्वामी श्रीजम्यूस्वामिन प्रति कथयति- सुयं मे आउसं!' इत्यादि । हे आयुष्मन् ! भगवता-ज्ञानादियुक्तेन, तेन-तीर्थकरेण, एवम् वक्ष्यमा- णप्रकारेण, यत् आख्या-सकलजीवमापापरिणामिन्या भापया कथितम् , उक्तञ्च- देवा देवी नरा नारी, शवरावापि शावरीम् । तिर्यञ्चोऽपि हि तैरश्वी, मेनिरे भगवद्गिरम् ॥ १॥ वद , मे-मया, श्रुतम् । भगवत्कथितमेवार्य तवाग्रे वर्णयामीति भावः । अस्य सविस्तरं व्याख्यान जिज्ञासुभिराचाराङ्गसूत्रस्य मत्कृताचारचिन्तामणिटीकायां द्रष्टव्यम् । यद्वा-'आउसंतेणं' इत्येकं पदं, 'मया' इत्यस्य विशेषणम् । श्री सुधर्मा स्वामी श्री जंबूस्वामी से कहते हैं-(आउसं-आयुष्मन्) कि हे आयुप्मन् ! जम्बू ! (तेणं भगवया एवमक्खायं-तेन भगवता एवं आख्यातम् ) ज्ञानादि गुणों से युक्त उन तीर्थंकर भगवान श्री महा- वीर स्वामी ने वक्ष्यमाण प्रकार से कहा है वह ( मे सुयं-मया श्रुतम् ) मैने सुना है वही मैं कहता हूं। प्रभु की भापा सर्वभापामय होती है, कहा भी है-" देवा दैवीं" इत्यादि । प्रमु की वाणी को देव, मनुष्य, आर्य, अनार्य, तिर्यञ्च, सभी अपनी अपनी भापा में समझते हैं। इस सूत्र का विस्तृत विवेचन आचारांग सूत्र की आचारचिन्तामणि टीका में किया गया है, इसलिए जिज्ञासु को वहां से देख लेना चाहिये। "आउसं तेणं" इस पद की संस्कृत छाया " आयुष्मन् तेन" ऐसी न श्री सुधभस्वामी, श्री स्वामीन ४छ आउरां-आयुष्मन् 13 मायुम्भन मू! वेणं भगवया एवमक्खायं तेन भगवता एवं आण्यातम् सानानि ગુણેથી યુક્ત એવા તીર્થકર ભગવાન શ્રી મહાવીર સ્વામીએ વયમાણે પ્રકા- २थी ५ छे मे सुर्य-मया श्रुतम्-ते में Airयुछे से छु. अनुनी भाषा समापामय खाय छे. ४घु ५ छ–देवा देवी त्यादि. પ્રભુની વાણીને દેવ, મનુષ્ય, આર્ય, અનાર્ય, તિર્યંચ, સઘળા પોત પોતાની ભાષામાં સમજે છે. આ સૂત્રનું વિસ્તૃત વિવેચન આચારાંગસૂત્રની આચારચિંતામણી ટીકામાં ४२८ छ. भाट सासुमे त्यांथी न देन. “ आउसं तेणं" मे भनी संत छाया " आयुष्मन् वेन" मेवी नaai आउसंवेणं" " आवसता" ·" . द्वितीयाध्ययनम् । विनयश्रुताख्यं प्रथममध्पयनं वर्णितम् , इदानी द्वितीयमध्ययनं प्रारम्यते । अस्य चायमभिसम्बन्धः-इहानन्तराध्ययने विनयः सविस्तरं वर्णितः, स चानुकूलप- तिकूलपरीपहजयनशीलैरेव फतुं शक्यते इति द्वितीय परीपहाख्यमध्ययनंप्रारभ्यते- यद्वा-विनयाराधकाः मायः परीपहभाजी भवन्त्येवेति द्वितीयं परीपहाख्य- मध्ययनं प्रारभ्यते, तस्येदमाद्यं सूत्रम्- मूलम्-सुयं मे आउसं ! तेणं भगवया एवमक्खायं-इह खलु वावीसं परीसहा समणेणं भगवया महावीरेणं कासवेणं पवेइया, जे भिक्खू सोच्चा नच्चा जिच्चा अभिभूय भिक्खा- यरियाए परिव्वयंतो पुट्ठो नो विनिहन्नेज्जा ॥१॥ छाया-श्रुतं मे आयुप्मन् ! तेन भगवता एवमाख्यातम्-इह खलु द्वाविंशतिः परीपहाः श्रमणेन भगवता महावीरेण काश्यपेन पवेदिताः, यान् भिक्षुः श्रुत्वा ज्ञात्वा जित्वा अभिभूय भिक्षाचर्यायां परिवजन स्पृष्टो नो विनिहन्येत ॥१॥ द्वितीय अध्ययन। विनयश्रुत नाम के प्रथम अध्ययन का वर्णन हुवा, अब सूत्रकार द्वितीय अध्ययन का वर्णन करते हैं। प्रथम अध्ययन के साथ इसका संबंध इस प्रकार है-प्रथम अध्ययन में विस्तारपूर्वक विनयधर्म का वर्णन करने में आया है। उस विनयधर्म की आराधना परीपहों को जीतने वाला ही कर सकता है, और विनयशील को प्रायः परीषह उत्पन्न होते ही हैं इसलिए अब परीपहाध्ययन कहते हैं जिसका यह प्रथमसूत्र है-"सुयंमे" इत्यादि બીજું અધ્યયન વિનય શ્રત નામના પ્રથમ અધ્યયનનું વર્ણન પુરૂં થયું હવે સૂત્રકાર બીજા અધ્યયનનું વર્ણન કરે છે. પ્રથમ અધ્યયનની સાથે એને સંબંધ આ પ્રકાર છે. પ્રથમ અધ્યયનમાં વિસ્તાર પૂર્વક વિનય ધર્મનું વર્ણન કરવામાં આવેલ છે. તે વિનય ધમની આરાધના પરિવહને જીતવાવાળા જ કરી શકે છે અને વિનયશીલને પરિષહ ઘણે ભાગે ઉત્પન્ન થાય જ છે, આ માટે હવે “પરિ पहाध्ययन" ४३पामा मावे छ हेर्नु भा प्रथम सूत्र छ सुर्यमे ॥

·- अत्र प्रियदर्शिनी टीका. अ०२ सू०२-३ द्वाविंशतिः परीपहाः एवं श्रीसुधर्मस्वामिना मोक्ते सति श्री जम्यूस्वामी पृच्छति- मूलम् कयरे ते खल्लु वावीसं परीसहा समणेणं भगवया महावीरेणं कासवेणं पवेइया जे भिक्खू सोच्चा नच्चा जिच्चा अभिभूय भिक्खायरियाए.परिव्वयंतो पुट्ठो नोविनिहन्नेज्जा? ॥२॥ छाया-कतरे ते खलु द्वाविंशतिः परीपहाः श्रमणेन भगवता महावीरेण काश्यपेन प्रवेदिताः । यान् भिक्षुः श्रुत्वा ज्ञात्वा जित्वा अभिभूय भिक्षाचर्यायां परिव्रजन स्पृष्टो न विनिहन्येत ? ॥२॥ टीका-'कयरे ते' इत्यादि । कतरे-किनामकास्ते अनन्तरसूत्रोक्ताः खलु द्वाविंशतिः परीपहाः, खलु शब्दो वाक्यालंकारे, शेषपदानां व्याख्या पूर्ववत् ॥ तदा श्रीमुधर्मा स्वामी श्रीजम्यूस्वामिनं प्रति माह- मूलम् इमे ते खल्लु वावीसं परीसहा समणेणं भगवया इस तरह श्री सुधर्मास्वामि का कहने पर श्री जम्बू स्वामी पूछने लगे-'कयरे' इत्यादि। (कासवेणं) काश्यपगोत्री (समणेणं भगवया महावीरेणं) श्रमण भगवान् महावीर स्वामी ने जिन २२ परिपहों का (पवेइया-प्रवेदिता) वर्णन किया है और जिनके सुनने आदि से भिक्षाचर्या में घूमता हुवा मुनि उन परिपहों से स्पृष्ट होने पर भी संयममार्ग से चलित नहीं होता है उन परिपहों के नाम क्या २ हैं ? । सुधर्मास्वामी जंबूस्वामी के २२ परिपहों के नामों को जानने विषयक प्रश्न का उत्तर देने के लिये कह रहे हैं कि हे जंबू ! सुनो- આ પ્રમાણે શ્રી સુધર્માસ્વામીએ કહ્યું ત્યારે જખ્ખસ્વામી ફરી પૂછવા લાગ્યા कयरे त्यादि. कासवेणं श्यपगोत्री "समणेर्ण भगवया महावीरेणं"श्रममावान महावीर स्वामी २ २२ परिषडानु पवेइया-प्रवेदिता वन ४२ छे. मन ना सन- નવા આદિથી ભિક્ષાચર્યામાં ફરી રહેલ મુનિ એ પરિષહાથી પૂર્ણ થયા પછી પણ સંયમ માર્ગથી ચલિત બનતા નથી. એ પરિષહોનાં નામ ક્યાં ક્યાં છે? સુધર્માસ્વામી જબૂસ્વામીને ૨૨ પરિષહના નામને જાણવા અંગેના प्रशन उत्तर भापतi ४हेछ , न्यू! सांगणे “इमे" त्या !

·२७ उत्तराभ्ययनसूत्रे कदाचित् स्पृष्टः परीपईराकान्तः सन् , न विनिहन्येत मोक्षमार्गात् प्रच्युतो न भवेदित्यर्थः । 'भिक्खायरियाए' इत्यनेन भिक्षाटने. प्रायः परीषहाः प्रादुर्भ- वन्ति, इति सूचितम् ।। नहीं होवे । “भिक्खायरियाए" इससे यह प्रकट होता है कि मि को भिक्षाटन करते समय प्रायः परीपह उत्पन्न होते हैं। भावार्थ-इस सूत्र दारा सुधर्मास्वामी जम्बूस्वामी को समझाते हुए यह कह रहे हैं कि हे जम्बू! मैं इस अध्ययय में २२परीपहों के संबंध में जो कुछ भी विवेचन करूँगा वह सब जैसा मैंने प्रभु वर्धमानस्वामी के मुख से सुना है वैसा ही करूँगा। भगवान् ने याईस परीपह फरमाये हैं-जो भिक्षु इन परीपहों से स्वयं पराजित न होकर इनको जीतता रहता है वह मोक्षमार्ग से कभी भी विचलित नहीं होता है । भिक्षा- चर्या करते समय परीपहों के आने की अर्थात् उत्पन्न होने की प्रायः अधिक संभावना रहती है, अतः साधु को उनसे विचलित नहीं होना चाहिये । परीपह साधु की कसौटी है। इनके द्वारा कसा जाने पर जो साधु मोक्षमार्ग से चलायमान नहीं होता है, एवं वीर्योल्लास प्रकट कर इनका साम्हना करता है वह कर्मों की निर्जरा करता हुआ अपना कल्याण करता है। પદથી પ્રગટ થાય છે કે, ભિક્ષુને ભિક્ષાટન કરતી વખતે પ્રાયઃ પરિપહ ઉત્પન થાય છે. सापाथ- –આ સૂત્ર દ્વારા સુધર્મા સ્વામી જખ્ખસ્વામીને એ સમજાવીને કહે છે કે, હે જમ્બ! આ અધ્યયનમાં ૨૨ પરિવહનાં સંબંધમાં જે કાંઈ, પણ વિવેચન કરીશ. તે મેં પ્રભુ વર્ધમાનસ્વામીથી જે રીતે સાંભળ્યું છે તે કરીશ. ભગવાને બાવીસ ૨૨ પરિષહ ફરમાવ્યા છે. જે ભિક્ષુ આ પરિષહથી સ્વયં પરાજીત ન બની તેને જીતે છે તે મોક્ષ માર્ગથી કદી પણ વિચલિત થતું નથી. ભિક્ષાચર્યા કરતી વખતે પરિષહના આવવાની અર્થાત ઉત્પન્ન થવાની પ્રાયઃ અધિક સંભાવના રહે છે. આથી સાધુએ તેનાથી વિચલિત ન બનવું જોઈએ. પરિષહ સાધુની કસોટી છે તેના દ્વારા કરાયા પછી સાધુ મોક્ષમાર્ગથી ચલા- યમાન નથી થતા તેમજ વિલાસ પ્રગટ કરી એને સામનો કરે છે તે કમની નિર્જરા કરીને પિતાનું કલ્યાણ કરે છે.

·ર૭૨ प्रियदर्शिनी टीका. अ० २ सू० ४ द्वाविंशतिपरीपहनामानि टीका--तद् यथा-क्षुधापरीपहः दिगिछाशब्दो देशीयः क्षुधार्थे वर्तते सैव परीपहः परिपखते इति परोपहः, ॥ १॥ पिपासापरीपहः - पिपासा तृपा, सैव परीपहः, एवं सर्वत्र परीपहार्थेन समानाधिकरण्यं योध्यम् ॥२॥ शीत- परीपहः-शीतं हेमन्तशिशिरयोर्जातः शीतस्पर्शः, तदेव परोपहः शीतपरीपहः ॥३॥ उष्णपरीपहः-उष्णं-ग्रीष्मवर्षासुजातस्तापरूप उष्णस्पर्शः,तदेव परीपदः॥४ दंशमशकपरीपहः-दंशमशकाः प्रसिद्धाः, त एव परीपहः दंशमशकपरी- पहः, दंशमशकाः परीपहत्ववन्त इत्यर्थः, तत्र परोपहत्वगतेकत्वविवक्षया परीपद्द इत्येकवचनम् ॥५॥ अचल-चलाभावः जिनकल्पिकविशेपणाम् । स्थविरक- ल्पिकानां तु जीर्ण खण्डितमल्पमूल्यं प्रमाणोपेतं च चै सदप्यचैलमेव । तदेव "इमे"-इत्यादि।श्रमण भगवान महावीर स्वामी ने जिन २२ परीपहों को सहन करने के लिए भिक्षुको आदेश दिया है वे २२ परीपह ये हैं- दिगिंछाशब्द देशीय शब्द है, इसका अर्थ क्षुधा है। दिगिंछारूप परीपह का नाम दिगिच्छापरीपह है ।१। पिपासा-शब्द का अर्थ तृपा है। इसरूप जो परीपह है वह पिपासापरीपह है ।२। हेमन्त एवं शिशिर ऋतु में उत्पन्न शीतस्पर्श का नाम शोत है। इसरूप जो परीपह है उसका नाम शीतपरीपह है ।३। ग्रीष्म ऋतु एवं वर्षा ऋतु में उत्पन्न हुए ताप का नाम उष्णस्पर्श है। इसरूप परीपह का नाम उष्णपरीपह है।४। डांस, मच्छर, विच्छ, चिउंटी आदि का नाम दंशमशक है। इनके काटने की वेदनारूप जो परीपह है वह दंशमशक परीपह है ।। वस्त्रका सर्वथा अभाव अचेल है, यह जिनकल्पियों को होता है। स्थविरकल्पियों के जीर्ण, खंडित, अल्पमूल्यवाले एवं प्रमाणोपेत वस्त्र होते हैं तो भी उनको શ્રમણ ભગવાન મહાવીર સ્વામીએ જે ૨૨ પરીષહેને સહન કરવાને ભિક્ષુને આદેશ આપેલ છે તે ૨૨ પરિષહ આ છે. દિગચ્છારૂપ પરિવહનું નામ દિગિચ્છાપરીષહ છે (૧) “દિગિરા એટલે ભૂખ. પિપાસા શબ્દને અર્થ તૃષા છે, આ રૂપ જે પરીષહ છે તે પિપાસા- પરીષહ છે (૨) હેમંત અને શિશિર ઋતુમાં ઉત્પન્ન થતાં ઠંડા સ્પર્શનું નામ શીત- પરીષહ છે (૩) ગ્રીષ્મ તથા વર્ષા ઋતુમાં ઉત્પન થતા તાપ રૂ૫ ઉણુ સ્પર્શનુ નામ GY५५ छ (४) iस, भ२७२, पीछी, भा33, मानि नाम शमश छे. तेना કરડવાની વેદના રૂપ પરીષહ તે દંશમશકપરીષહ છે. (૫) વસ્ત્રો સદા અભાવ તેઅચલ છે એ જનકપિઓને થાય છે. સ્થવિરકપિઓના જીર્ણ, ખંડિત અ૫મૂલ્યવાળાં એવાં પ્રમાણપત વસ્ત્ર હોય છે તે પણ તેને અચેલજ માનવા જોઈએ. એ उ०३५.

·૨૭૨
उत्तराध्ययनसू
महावीरेणं कासवेणं पवेइया, जे भिक्खू सोच्चा नच्चा जिच्चा
अभिभूय भिक्खायरियाए परिवयंतो पुट्टो नो विनिहन्नेजा ॥३॥
छाया--इमे ते खलु द्वाविंशतिः परीपहाः श्रमणेन भगवता महावीरेण
काश्यपेन प्रवेदिताः, यान् भिक्षुः श्रुत्या ज्ञात्वा नित्वा अभिभूय मिक्षाचर्यायां
परिव्रजन स्पृष्टो नो विनिहन्येत ॥३॥
'इमेते' इत्यादि।
ये द्वाविंशतिः परीपहाः श्रमणेन भगवता महावीरेण काश्यपेन प्रवेदितास्ते
खलु इमे अग्रे वक्ष्यमाणाः सन्ति, अनन्तरमेव वक्ष्यमाणत्वात् हृदि वर्तमानाः परी-
पहाः 'इदं' शब्देन निर्दिष्टाः। यान् मिक्षुः श्रुत्वा ज्ञात्वेत्यादि पदानां व्याख्या पूर्ववत्।।
अथ तानेव नामनिर्देशपूर्वकं दर्शयति-
मूलम्-तं जहा-दिगिंछापरीसहे १, पिवासापरिसहे २, सी.
यपरीसहे ३, उसिणपरीसहे ४, दंसमसयपरीसहे ५; अचेल-
परीसहे ६, अनेइपरीसहे ७, इत्थीपरीसहे ८, चरियापरीसहे ९,
निसीहियापरीसहे १०, सेज्जापरीसहे ११, अकोसपरीसहे १२,
वहपरीसहे १३, जायणापरीसहे १४, अलाभपरीसहे १५,
रोगपरीसहे १६, तणफासपरीसहे १७, जल्लपरीसहे १८,
सकारपुरकारपरीसहे १९, पन्नापरीसहे २०, अन्नाणपरीसहे २१,
दसणपरीसहे २२ ॥४॥
.
छाया-तद् यथा-क्षुधापरीपहः १, पिपासापरीपहः २, शीतपरीषहः ३,
उप्णपरीपहः ४, दंशमशकपरीपहः ५, अचलपरीपहः ६, अरविपरीपहः ७, स्त्री-
परीपहः ८, चर्यापरीपहः ९, नैपेधिकीपरीपहः १०, शय्यापरीपहः ११, आक्रोश-
परीपहः १२, वधपरीपदः १३, याचनापरीपहः १४, अलाभपरीषदः १५,
रोगपरीपदः१६, तृणस्पर्शपरीपहः१७, जल्लपरीपहः१८, सत्कारपुरस्कारपरीषहः१९,
प्रज्ञापरीपहः २०, अज्ञानपरीषहः २१, दर्शनपरीपहः २२ ॥४॥

·" - . प्रियदर्शिनी टीका. अ०२ गा. १ परीपहस्वरूपकथनप्रतिया । २७५ ॥ १५॥ रोगः वातपित्तश्लेप्मणां वैषम्येण समुत्पन्नः कुष्ठादिः, स एव परीपहो रोगपरीपहः ॥ १६ ॥ तृणस्पर्श:-दर्भादिस्पर्शः, स एव परीपहः वणस्पर्शपरीपहः ॥ १७ ॥ जल्ल-मला, स एव परीपहः जल्लपरीपदः ॥ १८ ॥ सत्कारो वसपात्रादिदानेन संमाननम् , पुरस्कारोऽभ्युत्थानासनप्रदानवन्दनादि- संपादनम् , तावेव परीपदः सत्कारपुरस्कारपरीपहः ॥ १९ ॥ प्रज्ञा-स्वयंविमर्श- पूर्वको वस्तुपरिच्छेदः, सैंव परीपहः प्रज्ञापरीपहः।।२०।। अज्ञानपरीपहः-ज्ञान- मत्यादि, तदभावस्तु अज्ञानम् तदेव परीपहः ॥ २१॥ दर्शनपरीपहः- दर्शन-सम्यग्दर्शनं, तदेव क्रियादिवादिनां नानाविधमतश्रवणेऽपि निश्चलतया धिय- माणत्वात् सम्यक् परिपह्यमाणं सत् परिपहो भवति ॥ २२ ॥४॥ एवं श्रीसुधर्मा स्वामी परीपहाणां नामान्यभिधाय तेपास्वरूपं वक्तुकामः माह- मूलम्-परीसहाणं पविभत्ती, कासवेणं पवेईया । तें में उदाहरिस्सामि, आणुपुव्वि सुणे में ॥१॥ कफ की विषमता से समुत्पन्न कुष्ठादिरूप परीपह रोगपरीपह है ।१६॥ दर्भ आदि का स्पर्शरूप परीपह तृणस्पर्शपरीपह है ।१७। मेल आदिरूप परीपह जल्लपरीपह है ।१८। अन्यद्वारा वस्त्र, पात्र आदि के देने रूप सत्कार, एवं अभ्युत्थान, आसनप्रदान तथा वंदना आदि करने रूप पुरस्कार, इन दोनोंरूप परीपह सत्कारपुरस्कार परीपह है ।१९। स्वयं विमर्शपूर्वक वस्तु के परिच्छेद करनेरूप परीपह प्रज्ञापरीपह है ॥२०॥ मत्यादिज्ञान के अभावरूप अज्ञानपरीपह है ।२१। क्रियावादी आदि के अनेकविध सिद्धान्तों के श्रवण करने पर भी सम्यग्दर्शन को निश्चल- रूप से धार रखने के परिपह का नाम दर्शनपरीपह है ॥२२॥ ઉત્પન્ન થયેલ કુડાદિરૂપ પરીષહ રોગપરીવહ છે. (૧૬) દભ આદિના સ્પર્શરૂપ પરીષહ તૃણસ્પર્શ પરીષહ છે. (૧૭) મેલ આદિરૂપ પરીષહ જલપરીષહ છે. (૧૮) અન્યદ્વારા વસ્ત્ર, પાત્ર આદિના દેવારૂપ સત્કાર, અને અભ્યસ્થાન, આસનપ્રદાન તથા વદના આદિ કરવારૂપ પુરસ્કાર આ બન્ને રૂપ પરીષહ સકાર-પુરસ્કાર પરીષહ છે. (૧૯) સ્વયં વિમપૂર્વક વસ્તુને નિર્ણય-પરિચ્છેદ કરવારૂપ પરીષહ પ્રજ્ઞાપરીષહ છે. (૨૦) મત્યાદિજ્ઞાનના અભાવરૂપ પરીષહ અજ્ઞાનપરીષહ છે. (૨૧) ફિયાવાદી આદિના અનેકવિધ સિદ્ધાંતને શ્રવણ કરવાથી પણ સમ્યગ દર્શનને નિશ્ચય રૂપથી ધારી રાખવાના પરીવહનું નામ દર્શનપરીષહ છે. રા ·२७४ " " उत्तराध्ययनसूत्रे परीपडः अचलपरीपहः॥६॥ अरतिपरीपहः-रतिः संयमविषयिका प्रीतिः । तद्विपरीता त्वरतिः, सैव परीपदः, अरतिपरीपहः ॥७॥ स्त्री नारी सेव कथंचिद् दृष्टा सती तद्गतरागपूर्वकगतिविलासहासचेष्टाचक्षुर्विकाराधवलोकनेऽपि तदमि- लापनिवर्तनेन परिपह्यमाणत्वात् परीपहः खीपरीपहः ॥ ८॥ चर्या-ग्रामानुपाम विहाररूपा, सैव परीपहः चर्यापरीपहः ॥ ९ ॥ नैपेधिकी-स्वाध्यापभूमिः, सैष परीपहः-नैपेधिकीपरीपहः ॥१०॥ शय्या वसतिः, सैव परीपहः शय्यापरी- पहः॥११॥ आक्रोशः असभ्यभापणरूपः, स एव परीपदः आक्रोशपरीपहः ॥१२॥ वधः-ताडनं, स एव परीपहः वधपरीपहः ॥१३॥ याचनैव परीपहः याचनापरी- पहः ॥१४॥ अलाभः-अभिलपितवस्तुनोऽमाप्तिः, स एव परीपहः, अलाभपरीषहः अचेल ही जानना चाहिये । इस रूप परीपह ही अचेल परीपह है ।६। संयमविषयक अप्रीति का नाम अरति है इस अप्रीतिरूप ही अरति परीपह है । स्त्री के रागपूर्वक गमन, विलास, हास्य, चेष्टा, तथा चक्षु के विकार कटाक्ष-आदि के अवलोकित होने पर भी उस विषय की कोई भी अभिलापा नहीं करना-वह स्त्री परीपह है। एक ग्राम से दूसरे ग्राम में विहार करना इसका नाम चर्या है इसरूप परीपह चर्यापरीषह है ।। स्वाध्याय करने के स्थान का नाम नैपेधिकी है। इसरूप जो परीपह है वह नैपेधिकी परीपह है ।१०। वसति रूप परीषह शय्यापरीपह है ।१२। असभ्यभाषणरूप परीपह आक्रोशपरीपह है ।१२। ताडनरूप परीषह वधपरीपह है ।१३॥ याचनारूप परीपह याचनापरीपह है ।१४। अभि- लपित वस्तु की अप्राप्तिरूप परीपह अलाभपरीपह है ।१५। वात पित्त પરીષહ અલપરીષહ છે. (૬) સંયમવિષયક અપ્રીતિનું નામ અરતિ છે, એ અપ્રીતિરૂપ પરીષહ અરતિપરીષહ છે (૭) સ્ત્રી તરફના રાગપૂર્વક ગમન,વિલાસ, હાસ્ય, ચણા તથા ચક્ષુને વિકાર-કટાક્ષ આદિના અવલોકન જોઈને પણ એ વિષયની કેઈ અભિલાષા ન કરવી તે પરીષહ તે સ્ત્રીપરીષહ છે. (૮) એક ગામથી બીજા ગામે વિહાર કરે એનું નામ ચર્યા છે, આ રૂપ જે પરીષહ તે ચપરીષહ છે. (૯) સ્વાધ્યાય કરવાના સ્થાનનું નામ નધિકી છે તેવા રૂપને જે પરીષહ તે નૈવિકીપરીષહ છે. (૧) વસ્તીરૂપ પરીષહ શય્યાપરીષહ છે. (૧૧) અસભ્યભાષણ સહન કરવું તે આક્રોશપરીષહ છે. (૧૨) તાડનરૂપ પરીષહ વધપરીષહ છે. (૧૩) યાચનારૂપ પરીષહ તે યાચનાપરીષહ છે. (૧૪) અભિષિત વસ્તુની અપ્રાપ્તિરૂપપરીષહ તે અલાભપરીષહ છે.(૧૫) વાત, પિત્ત, કફની વિષમતાથી ·- . . प्रियदर्शिनी टीका. अ० २ गा० २ भुधापरीपहजयः तस्मादादौ द्वाभ्यां गाथाभ्यां क्षुधापरीपहजयं ग्राह- मूलम्-दिगिछापरिगए देहे, तवस्ती भिक्खू थामवं । न छिंदे न छिंदविए, ने पऐ ने पर्यावए ॥२॥ छाया-भुधापरिगते देहे, तपस्वी भिक्षुः स्थामवान् । न छिन्यात् न छेदयेत् , न पचेत् न पाचयेत् ॥ २॥ टीका-'दिगिंछापरिगए० ' इत्यादि । तपस्वी-पष्ठाप्टमभक्तादितपोऽनुष्ठानवान् स्थामवान् मनोवल समन्वितः,मिक्षु:- साधुः, देहे-शरीरे, क्षुधापरिगते-चुभुक्षया व्याप्ते सति, न छिन्या-कलादिकं स्वयं न त्रोटयेत् , न छेदयेत् नाप्यन्यैः फलादीनां छेदनं कारयेदित्यर्थः, न पचेत्- स्वयं पाकं न कुर्यात् , न च पाचयेत् अन्यः पाकं न कारयेत् । इदमुपलक्षणम्- पंधसमा नत्थि जरा, दारिद्द समो य परिभवो नत्यि । मरणसमं नस्थि भयं, खुहासमा वेयणा नयि ॥ १॥ मार्ग के समान जरा कोई नहीं है अर्थात्-निरन्तर चलनेवाला मार्ग गामी जराजनित दुःखों का अनुभव करता है । तथा दारिद्रय के समान अन्य कोई भी परिभव-अर्थात् अनादर नहीं है, तात्पर्य यह है-अन्य गुण के रहने पर भी दारिद्रय के अस्तित्व में मनुष्य अनादर पाता है । तथा-मरण के समान भय नहीं है और न क्षुधा से बढकर कोई वेदना है, अर्थात् मनुष्य मरण के भयसे जितना डरता है उतना अन्य से नहीं । तथा-क्षुधाजनित वेदना जितनी दुःखदायी होती है उतनी अन्य वेदना नहीं ॥१॥ पंधसमा नत्थि जरा, दादियसमो य परिभवो नत्थि । मरणसमं नत्थि भयं, खुहासमा वेयणा नस्थि ॥१॥ માર્ગના સમાન જરા કેઈ નથી, અર્થાત્ નિરંતર ચાલવાવાળા માર્ગગામી જરાજનિત દુખેને અનુભવ કરે છે. તથા દારિદ્રયના જેવું અન્ય કઈ પણ પરિભવ–અર્થાત્ અનાદર નથી. તાત્પર્ય એ છે કે, અન્ય ગુણના હોવા છતાં દારિદ્રયના અસ્તિત્વમાં માણસ અનાદર પામે છે. તથા મરણના સમાન ભય નથી. અને ધાથી વધુ કેઈ વેદના નથી. અર્થાત્ મનુષ્ય મરણના ભયથી એટલે ડરે છે, એટલે બીજાથી નથી ડરતે, તથા–સુધાજનક વેદના જેટલી અસહ્ય હેય છે, તેવી બીજી કોઈ વેદના નથી. ૧૫ , ·उत्तराध्ययनसूत्रे . छाया-परीपहाणां प्रविभक्तिः, काश्यपेन प्रवेदिता। तां युष्माकम् उदाहरिप्यामि, आनुपूर्ध्या शृणुत मे ॥ १ ॥ टीका--'परीसहाणं' इत्यादि । हे शिष्याः ! परीपहाणां पविभक्तिः पृथक् पृथक विभागः, काश्यपेन-कश्य- गोत्रोत्पन्नेन, श्रीमहावीरवर्धमानस्वामिना प्रवेदिता, कर्पण पोधिता द्वादशप- रिपदि, तां-परीपहाणां पविभक्तिम् , आनुपूया अनुक्रमेण, यथानिर्दिष्टक्रमेण युष्माकम् उदाहरिप्यामि-कथयिष्यामि, मेन्मद, मम सकाशात् , शृणुत-साव- धानतया श्रवणगोचरी कुरुत । 'मुणेह '-अत्र बहुवचनमादरार्थम् ।। गा. १ ॥ इह सर्वेषु परीपहेपु क्षुधापरीपड़ एव दुस्सहः । उक्तञ्च- पंथसमा नत्थि जरा, दारिदसमो य परिभवो नत्थि । मरणसमं नत्यि भयं, खुहासमा वेयणा नत्थि ॥ १॥ छाया-पथिसमा नास्ति जरा, दारिद्रयसमश्च परिभवो नास्ति । मरणसमं नास्ति भयं, क्षुधासमा वेदना नास्ति ॥१॥ इति इस प्रकार सुधर्मा स्वामी परीपहों के नामोंका कथन करके अब उनका प्रत्येक का स्वरूप प्रकट करते हैं-परीसहाण-इत्यादि. हे शिष्य ! (परीसहाणं पविभत्ती-परीपहाणां प्रविभक्तिः) परीषहों का यह पृथक् २ विभाग (कासवेणं-काश्यपेन) काश्यगोत्रोत्पन्न श्री वर्धमान स्वामीने (पवेइया-प्रवेदिता) समवसरण में प्रकट किया है। मैं (तं भे उदाहरिस्सामि-तां युष्माकं उदाहरिष्यामि) उस परीषहों के पृथक् २ विभाग को तुम को कहंगा (मे आणुपुव्वि सुणेह-मे आनु पूर्व्या शृणुत ) अतः मेरे से उस को यथा क्रम तुम सुनो। इन समस्त परीषहो में क्षुधापरीपह ही दुस्सह है। कहा भी है- આ પ્રકારે સુધર્મા સ્વામી પરીષહેના નામનું કથન કરીને હવે તે ४२४२५३५ प्रगट ४रे छे-~परीसहाण त्याहि. 3 शिष्य ! 'परिसहाणं पविभची'-परीपहाणां प्रविभक्तिः पश्पिडान। प्रय अ५५ qिulu कासवेणं पवेइया-काश्यपेन प्रवेदिता श्यपनापन श्री महावीर १ भान स्वाभास समवसरमा प्रट रे छे. तं भे उदाहारिस्सामि- तां युष्माकं उदाहरिष्यामि से परीषडाना प्रथ५ प्रय विमा तमान होश. मे आणुपुचि सुणेह- मे आनुपूर्ध्या श्रृणुत आयी यया तन भी. भाराथी આ સમરત પરિષહમાં ક્ષુધા પરિપ૭ દુષ્કર છે. કહ્યું છે કે- ·- प्रियदर्शिनी टीका. अ०२ गा० ३ क्षुधापरीपहजयः १ २७९ किञ्च- मूलम् -कालीपव्वंगसंकासे, किसे धर्मणिसंतए । मायने असणपाणस्स, अदीणमणसो चरे ॥३॥ छाया-फालीपर्वसंकाशाङ्गः, कृशः धमनिसंततः । माप्रज्ञ : अशनपानस्य, अदीनमनाचरेत् ॥ ३॥ टीका-कालीपन्चंग० ' इत्यादि । कालीपर्वसंकाशाङ्ग:-काली-काकजङ्घा वनस्पति, तस्याः पर्वाणि मध्ये तनूनि, अन्त्ये स्थूलानि भवन्ति तत्संकाशानि-तत्सदृशानि बाहुजड़ादीन्यङ्गानि यस्य स वथा, यस्य साधोस्तपश्चर्यया जानुकूर्परादयोऽवयवाः काफजङ्घावत् प्रतलाः सन्ति स इत्यथैः । अत एव कुशः कृशशरीरः, धमनिसंततः-धमनिभिः नाडीभिः संततः= व्याप्तः शोणितमांसादीनां शुष्कतया दृश्यमाननादीयुक्त इत्यर्थः। तथा-अशनपानस्य- अशनम् ओदनरोटिकादि, पान दुग्धादि, तयोः समाहारः अशनपानं, तस्य, मात्र- ज्ञा परिमाणज्ञानसम्पन्नः । यावताऽऽहारेण स्वकीयोदरपूरणं भवेत् तावत्प्रमाणमे- वाहारं गृह्णाति, न तु रसास्वादादिलोभादधिकं गृह्णातीति भावः। तथा-अदीनमनाः तात्यर्य यह है कि साधु को भूखसे पीडित होने पर भी नवकोटि से विशुद्ध आहार ग्रहण करना चाहिये ॥२॥ फिर भी-'कालीपव्वंग'-इत्यादि। (कालीपव्वंगसंकासे-कालीपर्वा गसंकाशः ) काली-काकजंघा (वन- स्पति विशेप)के पर्व जैसे अंगवाला अत एव (किसे-कृशः) कृशशरीरयुक्त, (धमणिसंतए-धमनिसन्ततः) नसाजाल से व्याप्त, एवं ( असणपाणस्स मायन्ने-अशनपानस्य मात्रज्ञा) अशन पान की मात्रा का ज्ञाता साधु તાત્પર્ય આ છે કે, સાધુએ ભૂખથી પિડિત હેવા છતાં પણ નવપ્રકારના વિશુદ્ધ આહારને જ ગ્રહણ કરે જોઈએ. એ ગા, ૨ | श ५ ४ छे. कालिपव्वंग०७त्याहि. कालिपव्वंगसंकासे-कालीपलिंग संकाशः ४ादी-४४०६धाना पर्ष वाम int सतमे किसे-कृशः दृश शरीरयुत, धमणिसंतए-धमनिसंततः नशातगयी व्यास मन असणपाणस मायने-अशनपानस्य मात्रज्ञः मशन पाननी मात्राना साधु अदीणमणसो-अदीनमनाः मीन भन मनी संयमना भाभी ज्ञात ·- २७८ उत्तराभ्ययनसूत्रे अन्यं छिन्दन्तं पचन्तं वा नानुमोदयेत् । उपलक्षणत्वादेव-न स्वयं क्रीणीयात् । नाप्यन्यैः कापयेत् , न चान्यं क्रीणन्तमनुमोदयेत् । न स्वयं हन्यात् , न चान्यै- Cतयेत् , न चान्यं घ्नन्तमनुमोदयेत् । युभुक्षया पीडिवोऽपि नवकोटिशुद्धमेवाहार गृहीयादिति भावः ॥ गा. २ ॥ क्षुधा से अधिक कोई वेदना नहीं है इस लिये सब से पहिले सूत्रकार प्रथम क्षुधापरिपह का जय कहते हैं-'दिगिंछापरिगए'-इलादि. (तवस्सी-तपस्वी) पष्ठाप्टमभक्तादि तपोंका अनुष्ठान करने वाला एवं (थामवं-स्थामवान् ) मनोवल से समन्वित (भिक्खू-भिक्षुः) -साधु (देहे) शरीर (दिगिंकापरिगए-क्षुधापरिगते) क्षुधा से व्याप्त होने पर भी (न छिंदे-न छिन्द्यात् ) फलादिक को स्वयं छेदे नहीं-तोडे नहीं (न छिंदावए-न छेदयेत्) न दुसरों से तुडवावे (न पए न पयावए-नपचेत् न पाचयेत्) न स्वयं पकावे और न दूसरों से पक- वावे । उपलक्षण से (अन्यं छिन्दन्तं पचन्तं वा नानुमोदयेत्, न स्वयं क्रीणीयात् नाप्यन्यैः क्रापयेत् न चान्यं क्रीणन्तमनुमोदयेत्, न स्वयं हन्यात् त चान्यैर्धातयेत् न चान्य घ्नन्तं अनुमोदयेत् ) इन पदों का भी यहां संग्रह करलेना चाहिये, अर्थात् छेदन करने वाले तथा पकाने वाले व्यक्ति की अनुमोदना न करे, न स्वयं खरीदे न दूसरों से खरीदवावे और न खरीदने वाले की अनुमोदना करे, न स्वयं हणे न दूसरों से हणावे और न हणते हुए की अनुमोदना करे। સુધાથી અધિક કે ઈવેદના નથી, એટલા માટે સૂત્રકાર સૌથી પહેલાં सुधा परीषडन सय ४२१॥ ४ छ. दिगिच्छापरिगए-इत्यादि. तवस्सी-तपस्वी छ०८ मम Halle तपार्नु मनुन ४२वा तथा थामवं-स्थामवान् भने मनामथी समन्वीत भिक्खू-भिक्षुः लिक्षु-साधु दिगिच्छा परिगए-क्षुधापरिगते शरीरे भूमथी व्याज डापा छतां पाए न छिदे-न छिन्द्यात् ३॥ हिने स्वयं छेवु नाड, तबु नाड, न छिंदावए-न छेदयेत् नयी तो नाड. नपए न पयावए-जपचेतु न पाचयेत् न स्वयं ५४.३, मने न भीती यावे. Gसक्षथी अन्यं छिन्दन्तं पवन्त वा नानुमोदयेत् छैन ४२. पापानी तथा ५४१पापाजी व्यतिनी मनमोहन न रेन स्वयं क्रिणीयातू नान्यः कापयेत् न चान्यं क्रीणन्तमनुमोदयेत् न स्वयं मश: - भीनयी भरीव नतेनी अनुमहिना ४२. न स्वयं हन्यात् न चान्यैर्यातयेत् न चान्यं नन्तमनुमोदयेत् ન સ્વયં હશે, ન કેઈથી હણાવે કે ન તેની અનુમંદના કરે.

·प्रियदर्शिनी टीका. अ० २ गा० ३ क्षुधापरीपहजये दृढवीयदृष्टान्तः ૨૮૨ अत्र क्षुधापरीपहविजये दृष्टान्तः प्रदर्श्यते- आसीदुज्जयिन्यां गजमित्रनामा श्रेष्ठी। तस्य दृढवीर्यनामकः पुत्रोऽभवत् । एकदा गजमित्रप्ठिनो भार्या मृता । ततः संसारासारतां विज्ञाय संजातवैराग्यो. ऽसौ दृढवीर्यपुत्रेण सह प्रत्रजितः । स च गजमित्रमुनिः ख शिष्येण दृढवीर्येण सह ग्रामानुग्राम विचरंस्तत्र तत्र धर्मदेशनां कुर्वन् संयमेन तपसाऽऽत्मानं भावयन् विहरति । स चैकदा विहारं कुर्वन् विस्मृतमार्गः सन् महारण्यं प्रविष्टः । तत्र क्वचिन्मृगाणां यूथा इतस्ततो धावन्ति । क्वचिज्जम्बूकाः सपरिवारैः सह शब्दायन्ते । क्वचिद् व्याघ्राउत्प्लवन्ति । क्वचित् सिंहा गर्जेन्ति, येपां नादानुपश्रुत्य क्षुधापरीपह के विजय करने में दृष्टांत इस प्रकार है-उज्जैनी नगरी में गजमित्र नामका एक सेठ रहता था। उसका एक पुत्र था जिसका नाम दृढवीर्य था। एक समय की बात है कि सेठ की पत्नी का देहान्त हो गया। इससे सेठ को संसार, शरीर एवं भोगों से विरक्ति आगई और अपने पुत्र के साथ उन्होंने दीक्षा धारण करली। साधुचर्या की विधि के अनुसार सशिष्य वे विहार करने लगे। वे जनता को धर्म के उपदेश से वासित करते और संयम एवं तप से अपनी आत्मा को भावित करते हुए ग्रामानुग्राम विचरते थे। एक समय की बात है कि ये विहार में मार्ग भूल गये और भयंकर किसी अटवी में जा पहुँचे। वहां पहुँच कर ये देखते क्या हैं कि कहीं पर इधर उधर मृगों का झुण्ड दौड रहा है, कहीं पर श्रृंगाल फिक्कार कर रहे हैं સુધા પરિષહને જીતવાની ઉપર દૃષ્ટાંત આ પ્રકારે છે. ઉજ્જૈની નગરીમાં ગજમિત્ર નામને એક શેઠ રહેતું હતું. તેને એક પુત્ર હતું તેનું નામ દઢવીર્ય હતું. એક સમયની વાત છે કે, શેઠની પત્નીને દેહાંત થઈ ગયે તેથી શેઠને સંસાર શરીર અને ભેગથી વિરકિત આવી ગઈ અને પિતાના પુત્રની સાથે તેણે દીક્ષા ગ્રહણ કરી લીધી. સાધુ ચયની વિધી અનુસાર સશિષ્ય તેઓ વિહાર કરવા લાગ્યા. તેઓ જનતાને ધમને ઉપદેશ આપતાં આપતાં સંયમ અને તપથી પોતાના આત્માને ભાવિત કરતા ગ્રામનુ ગ્રામ વિચારવા લાગ્યા. એક સમયની વાત છે કે વિહારમાં એ મુનિરાજ માર્ગ ભૂલી ગયા અને ભયંકર જંગલમાં જઈ પહોંચ્યા. ત્યાં પહોંચતાં તેમણે એવું જોયું કે, જ્યાં ત્યાં મૃગોનાં ટેળાં દેડી રહ્યાં છે, ક્યાંક શિયાળયાં લાળી કરી રહ્યાં છે, વાઘ ઘુમી રહ્યા છે, સિંહ ગઈ રહ્યા છે, ક્યાંક સિંહગર્જનના ભયથી .

·२८० - उत्तराभ्ययनसूत्रे =अव्याकुलचित्तः, अशनादेरमाप्तौ दैन्यं विपादं च न कुर्वनित्यर्थः, चरेत् संयममार्गे विचरेत् । प्राकृतत्वाद-'संकास' इति विशेषणस्य परनिपातः । (अदीणमणसो-अदीनमनाः) आदीनमन होकर संयम के मार्ग में (चरे-चरेत् ) विचरण करे। भावार्थ-विशिष्ट तपस्याओं के अनुष्ठान करते २ जिसके शारीरिक अवयव काक की जंघा के पर्व समान बीच में पतले तथा अन्त में स्थूल हो गये हैं, और इससे जिसका शरीर अत्यंत कृश हो गया है, तथा शरीर में कृशता होने की वजह से ही जिसके शरीर के नसाजाल स्पष्ट दिखलाई दे रहा है ऐसा साधु इतना ही आहार ग्रहण करे की जिन से संयमयात्राका निर्वाह हो सके ! रसास्वाद के लोभ से अधिक आहार न लेवे । तथा जिस समय तपस्या का पारणा करने का अवसर आवे उस समय यदि आहार प्राप्त न हो तो भी चित्त में किसी भी प्रकार का विपाद न करे और संयममार्ग में सदा सावधान बने रहने की चेष्टा करता रहे। काक की जंधा के पर्व वीच में पतले एवं अन्त में स्थूल होते हैं, तपस्या करते २ साधु के भी जंघा आदि अंग इसी तरह हो जाते हैं। , चरे-चरेत् वियर ४२. ભાવાર્થ–વિશિષ્ટ તપસ્યાઓનું અનુષ્ઠાન કરતાં કરતાં જેનાં શારીરિક અવયવ કાકની જંઘાના પર્વ સમાન વચમાં પાતળા તથા અંતમાં સ્થૂળ થઈ ગયેલ હોય અને તેનાથી જેનું શરીર અત્યંત કૃશ થઈ ગયેલ હેય તથા શરીરમાં કૃશતા આવી જવાના કારણે જેના શરીરની નાડીઓ સ્પષ્ટ દેખાઈ આવે છે, એવા સાધુ એટલો જ આહાર ગ્રહણ કરે છે, જેનાથી સંયમ માર્ગને નિર્વાહ થઈ શકે. રસ સ્વાદના લોભથી અધિક આહાર ન લે. તથા જે સમય તપસ્યાનું પારણું કરવાને સમય આવે તે વખતે કદાચ આહાર ન મળી શકે તે પણ ચિત્તમાં કઈ પણ પ્રકારને વિષાદ ન કરે અને સંયમ માર્ગમાં સદા સાવધાન બની રહેવાની ચેષ્ટા કરતા રહે. કાકની જંઘાનું પર્વ વચમાં પાતળું અને છેડે સ્કૂળ હોય છે, તપસ્યા કરતાં કરતાં સાધુની જંઘા આદિ અંગ આ પ્રકારનાં થઈ જાય છે.

·प्रियदर्शिनी टीका. अं०२ गां. ३ क्षुधापरीपहजये दृढवीर्यदृष्टान्तः ૨૮૩ तत्र वने गच्छत्तस्तस्य गजमित्रमुनेश्वरणतलं विपमविपभरेण कष्टकाग्रेण विद्ध- मभवत् । ततो गन्तुमसमर्थोऽसौ निजायुरल्पमवगम्य चतुर्विधाहारस्य प्रत्याख्यानं कर्तुमुद्यतः सन् शिष्यमवदत-इतोऽन्यत्र गम्यताम् , अत्र दुःसहः खलु क्षुधापरीपह- स्तव सोढव्यः स्यात् । शिप्योऽवदत्-भदन्त ! यथा छाया शरीरं विहाय नापस- रति, तथाऽहमपि भवदीयचरणयुगलं परित्यज्य नैव गमिप्यामि । इत्युक्त्वाऽसौ उधर फैले हुए हैं, लताप्रतानों द्वारा अधित होकर एक जैसे बन गये हैं। इस प्रकार यह अटवी अनेक हिंसक जीवों से परिपूर्ण होती हुई जनों के लिये सर्वथा दुर्गम थी । कुश काश आदि घास से भरे हुए रहने के कारण यहां के मार्ग बहे हो विकट बने हुए थे। यहां की भूमि ऊंची नीची और कांटों से व्याप्त थी। इस अटवीमें चलते हुए गजमित्र मुनिराज के पैरों में विषम वेदना कारक विपैले कांटे चुमने लगे तथा उनके पैरों के तलिये कांटों से विंध गये, इससे ये आगे विहार नहीं कर सके । इन्हों ने उस समय अपनी अवशिष्ट आयु बहुत अल्प जानकर चतुर्विध आहार के परित्याग करने के अभिप्राय से अपने शिष्य से कहा-तुम यहां से किसी दूसरी जगह चलेजाओ नहीं तो यहां पर मेरे साथ रहने से तीव्र क्षुधापरीपह तुम्हें सहन करना पडेगा । गुरु की इस बात को सुनकर शिष्य ने कहा, भदन्त ! जिस प्रकार छाया वृक्ष को नहीं छोड़ती है उसी तरह में भी आप के चरणकमलों को छोड़कर अन्यत्र नहीं जा सकता। એથી આ બધાં વૃક્ષે એકરૂપ બની ગયાં દેખાય છે, આ પ્રકારે તે જંગલ અનેક હિંસક થી પરિપૂર્ણ હતું, માણસ માટે દરેક રીતે ભયકારક હતું, જમીન ઉપર ઉગેલાં ઘાસ વગેરેને કારણે કેઈસરળ માર્ગ દેખાતું નથી, ભૂમિ ઊંચીનીચી અને કાંટાથી ભરેલી હતી. આ જંગલમાં ચાલતાં ચાલતાં ગજમિત્ર મુનિરાજના પગમાં ઘણી વેદના ઉપજાવે તેવા કાંટા લાગવા લાગ્યા આથી તેને પગનાં તળીયાં કાંટાથી વિંધાઈ ગયાં જેથી તે આગળ વિહાર કરી શકયાં નહી તેમણે તે સમયે પોતાની બાકી રહેલ આયુ ઘણી ટુંકી જાણીને ચાર પ્રકારના આહારને ત્યાગ કરવાના ભાવથી પિતાના શિષ્યને કહ્યું, તમે અહિંથી કેઈ અન્ય સ્થળે વિહાર કરે, આ સ્થળે મારી સાથે રહેવાથી તમારે ભૂખને તીવ્ર પરિષહ સહન કરવું પડશે, ગુરુની આ વાતને સાંભળીને શિષ્ય કહ્યું-ભદન્ત! જે પ્રકારે છાયા વૃક્ષને છેડતી નથી તેવી રીતે હું પણ આપના ચરણ કમળને છેડીને અન્યત્ર જઈ શકતે. નથી.

·, २८२ उत्तराभ्ययनको क्वचिद्भयभीताश्चकिता इस्तिनः पलायन्ते । क्यचिच . विपमविपधरा भयंकगः फणिनः स्वकीयविस्तृतफणाटोपमुत्थाप्य समुत्तिष्ठन्ति । तथा बृहद्विपाणधारिणः स्थूलकायाः श्यामवर्गा महिपाः क्वचित् सजलपविले गर्ने शरीरपरिवर्तनेन पकलित- देहाः सन्ति । क्वचित् तथैव सूकराणां यूथाः परिभ्रमन्ति । क्यचिद्वानराः क्वचिद् क्षा अत्युत्प्लवन्ति । लतावाल्लीसमारता निविडच्छाया चिटपिनः परितः समुल्ल- सन्ति । क्वचिन्नानाविधानि निकुञानि भवनानीव विलसन्ति । क्वचित् कण्टकिनो वृक्षाः परितः परस्परं लतावितानेग्रथिताः सन्ति, ये कण्टका इतस्ततो वि- कीर्णाः सन्ति । एवं बहुर्हिस्रसंकुला कुशकाशादिवणपरिपूर्णा निम्नोनता कण्ट- किता जनानां दुर्गमा वनस्थली वर्तते । कहीं पर व्याघ्र घूम रहे हैं, कहीं पर सिंह गर्ज रहे हैं, कहीं पर सिंह की गर्जना को सुनकर भय से त्रस्त गजराज चिंधार करते हुए इधर उधर भागे फिर रहे हैं, कहीं पर विपम विषधर सर्प अपने फणों को ऊपर उठाकर बैठे हुए हैं, कहीं पर जंगली भैंसे कि जिनका शरीर विलकुल काला है, तथा सींग भी जिनके बडे २ हैं और जो शरीर में विशेष स्थूल हैं, सजलगर्त में कि जिसमें कादव हो रहा है अपने शरीर को इधर से उधर करते हुए कीचड़ से लिप्त बने हुए हैं। इसी तरह कहीं २ शूकरों का यूथ भी इधर उधर भाग रहा है। कहीं २ पर यानर और कहीं पर ऋक्ष-रीछ-उछलकूद कर रहे हैं। इस यन में चारों ओर लताओं से वेष्टित बहुत गहरी छाया वाले वृक्षों के झुंड हैं। कहीं २ पर वृक्षों का झुंड ऐसे मालूम पड़ते हैं जैसे मानो मकान ही खडे हुए हैं। कहीं २ पर कांटेदार वृक्ष कि जिनके काटे इधर ત્રાસીને હાથી ચિત્કાર કરતાં અહિં તહિં નાસભાગ કરી રહ્યા છે, કયાંક વિષમ વિષધરે પિતાની ફણેને ઉંચી કરીને બેઠા છે, કયાંક જંગલી ભેંસે કે જેનાં શરીર એકદમ કાળાં છે અને જેનાં શીંગ લાંબો છે અને શરીર જેનાં અલમસ્ત છે તે જળથી ભરેલા ખાડાઓમાં જેમાં કાદવ ભરેલ છે તેમાં આળોટી પિતાના શરીરને કીચડથી ખરડાવી રહેલ છે, આવી રીતે ડુકોનાં જુથ પણ અહિં તહિં ભાગતાં નજરે પડે છે, કયાંક ક્યાંક વાનર અને રીંછ કુદાકુદ કરતાં દેખાય છે. એ જંગલ ચારે તરફથી મોટાં વૃક્ષો અને તેની ડાળી તથા અન્ય વેલા પાનથી છવાઈ રહેલ છે, કોઈ વૃક્ષનાં ઝુંડ એવાં અરસપરસ મળી ગયાં દેખાય છે કે જાણે તેની નીચે મકાન જેવું બની ગયેલ છે, કોઈ થળે કાંટાવાળાં વૃક્ષેથી તેના કાટા જમીન ઉપર જ્યાં ત્યાં પડયા वेला- ·- प्रियदर्शिनी टीका. ० २ गा० ३ क्षुधापरीपहजये दृढवीयदृष्टान्तः ૨૮૫ या सा रूपविनाशिनी स्मृतिहरी पञ्चेन्द्रियाकपिणी, चक्षुम्योत्रललाटदीनकरणी संक्लेशसंपादिनी । कन्धूनां त्यजनी विदेशगमनी धैर्यस्य विचंसिनी, सेयं तिष्ठति सर्वभूतदमनी माणापहारिक्षुधा ॥१॥ अपरं च-- विवेको हीर्दया धर्मों, विद्या स्नेहश्च सौम्यता। सत्वं च जायते नैव, क्षुधातस्य शरीरिणः ॥२॥ इति ॥ तथापि स दृढवीर्यशिष्यः कस्मिन्नपि निजात्मपदेशे कातरवां नाश्रयति कि जो आत्माके प्रतिप्रदेशमें व्याप्त होकर अपना प्रबल प्रताप दिखलाती है, जैसे कहा भी है- यह क्षुधा रूप को विनष्ट कर देती है, स्मृति को ध्वस्त कर देती है, पांचों इन्द्रियों की शक्ति का हास कर देती है, चक्षु में श्रोत्र में एवं ललाट में दिनता के निशानेंचना देती हैं संक्लेश परिणामों को जागृत करती रहती है, बन्धुओं का वियोग करा देती है, विदेश में वास करा देती है, धैर्य को जडमूल से उखाड देती है, अधिक क्या कहा जाय यह क्षुधा प्राणियों के प्राण का भी हरण करने वाली है।॥१॥ और भी कहा है-क्षुधात प्राणी के विवेक, लज्जा, दया, धर्म, विद्या स्नेह, सौम्यता, पल आदि सभी सद्गुण नष्ट हो जाते हैं ॥२॥ मुनि दृढवीर्य शिष्य की आत्मा के प्रतिप्रदेश में यद्यपि क्षुधा की तीव्र वेदना जागृत हो रही थी तो भी वह कभी भी कायर नहीं बना । અંદરના ભાગમાં પ્રવેશ કરીને પિતાને પ્રબળ પ્રભાવ બતાવે છે. કહ્યું પણ છે- આ ભૂખ રૂપને નાશ કરે છે, સ્મૃતિને ધ્વંસ કરે છે, પાંચ ઇન્દ્રિયની શક્તિઓને ક્ષિણ બનાવી દે છે, આંખ, કાન અને કપાળમાં દિનતાની નિશાની જગાડે છે. કલેશના પરિણામેને જાગ્રત કરે છે, બંધુઓને વિગ કરાવે છે, વિદેશમાં વાસ કરાવે છે, પૈર્યને જડમુળથી ઉખેડી નાખે છે, છેલ્લે છેલ્લે આ ભૂખ પ્રાણીઓના પ્રાણેનું પણ હરણ કરે છે. મે ૧. ફરી પણ કહ્યું છે ભૂખથી પીડાતા પ્રાણીમાં વિવેક, લજ્જા, દયા, ધર્મ વિદ્યા, નેહ, સૌમ્યતા, બળ, આદિ સઘળા સદ્દગુણે નાશ પામે છે. ૨ મુનિ વીર્ય શિષ્યના આત્માના ઊંડાણમાં જે કે, ભૂખની તીવ્ર વેદના થઈ હતી. તે પણ કઈ વખત ન બન્યા. પિતાના , - કાયર ·उत्तराध्ययमरने तत्रैव निवसति स्म । गुरुथ चतुर्विधाहारस्य प्रत्याख्यानं कृतवान् । स च शिष्यः स्वगुरुं परितस्तदङ्गरक्षणार्थ परिभ्रमंस्तिष्ठति, तत्र विविधेषु मनोज्ञेषु रुचिरेषु फलेषु सत्स्वपि न तानि नोटपितुमिच्छति, वृक्षाधस्तले पतितान्यपि फलानि सचित्ततया केनाप्यदत्ततया च नैव गृह्णाति । आहारार्थ किंचिद्रं गत्वा गत्वा प्रतिनिवर्तते । वसतेरभावाद क्वचिदाहारो न लभ्यते । मार्गस्य दुर्गमतया कश्चित् पथिकोऽपि नायाति, यस्मादशनं गृह्णीयात् । पुनरुज्ज्वलभावेन गुरोर्वयावृत्त्यं करोति । यद्यपि तदा क्षुधाया वलं वर्धमानमात्मनः पतिपदेश व्याप्तुं प्रवर्तते । यतः- शिष्य की इस प्रकार बात को सुनकर गुरु महराज ने चारों प्रकार के आहार का परित्याग कर दिया। शिष्य ने इस परिस्थिति में अपने गुरु महाराज की सेवा करना प्रारंभ कर दिया। उस अटवी में यद्यपि अनेक प्रकार के मनोज्ञ सरस फल थे तो भी उन्हें तोड़ने का शिष्यने स्वप्न में भी विचार नहीं किया । वृक्षों के नीचे टूटे हुए फल पडे रहते थेउनको भी सचित्त होने की वजह से ग्रहण नहीं किया । तथा किसी २ फल के अचित्त होने पर भी दाता के अभाव से वे अदत्त होने से नहीं लिये। शिष्य आहार के लिये जाता है और कुछ दूर जा जाकर पीछे वापिस लौट आता है, क्यों कि एक तो वहां वसति नहीं थी, इस लिये वहां आहार का कोई जोग नहीं मिलता था। दूसरे-मार्ग अत्यंत दुर्गम होने से उस रास्ते कोई भी पथिक प्रायः नहीं आता जाता था। परन्तु शिष्य अनन्य भाव से गुरु की सेवा करता था। क्षुधा एक ऐसी वस्तु है कि શિષ્યની આ પ્રકારની વાત સાંભળીને ગુરુ મહારાજે ચાર પ્રકારના આહી- રને ત્યાગ કરી દીધું. શિષ્ય આ પરિસ્થિતિમાં પિતાના ગુરુ મહારાજની સેવા કરવાને પ્રારંભ કર્યો. તે જંગલમાં જે કે, અનેક પ્રકારનાં સુંદર અને સ્વ- દિષ્ટ એવાં ફળે હતાં તે પણ તેને તેડવાને શિષ્ય સ્વપ્નામાં પણ વિચાર ન કર્યો. વૃક્ષની નીચે તૂટીને પહેલાં જે ફળ દેખાતાં તેને પણ સચિત્ત માનીને ગ્રહણ કર્યા નહીં તથા કેઈ કઈ ફળ અચિત્ત હોવા છતાં આપનારના અભા વથી તે અદત્ત હોવાથી લીધાં નહીં. શિષ્ય આહાર માટે જતે અને થોડે દૂર જઈ ત્યાંથી પાછા ફરી આવતે કેમકે, એક તે ત્યાં વસ્તી હતી નહીં. માટે ત્યાં આહારને કેઈ જેગ મળતું ન હતું, બીજું માર્ગ અત્યંત દુગમ હેવાથી તે રસ્તે કઈ પણ વટેમાર્ગે આવતે જ ન હતું. પરંતુ શિષ્ય અનન્ય ભાવથી ગુરુની સેવા કરતું હતું. ભૂખ એક એવી વસ્તુ છે કે જે આત્માની ·प्रियदर्शिनी टीका. अ० २ गा० ३ क्षुधापरीपहजये दृढवीर्यदृष्टान्तः રેપ या सा रूपविनाशिनी स्मृतिहरी पञ्चेन्द्रियाकर्पिणी, चक्षुःश्रोत्रललाटदीनकरणी संक्लेशसंपादिनी। वन्धूनां त्यजनी विदेशगमनी धैर्यस्य विचंसिनी, सेयं विष्ठति सर्वभूतदमनी प्राणापहारिक्षुधा ॥ १ ॥ अपरं च-- विवेको हर्दिया धर्मो, विद्या स्नेहश्च सौम्यता । सत्वं च जायते नैव, क्षुधातस्य शरीरिणः ॥२॥ इति ॥ तथापि स दृढवीर्यशिष्यः कस्मिन्नपि निजात्ममदेशे कातरवां नाश्रयति किं जो आत्माके प्रतिप्रदेशमें व्याप्त होकर अपना प्रवल प्रताप दिखलाती है, कहा भी है- - यह क्षुधा रूप को विनष्ट कर देती है, स्मृति को ध्वस्त कर देती है, पांचों इन्द्रियों की शक्ति का हास कर देती है, चक्षु में श्रोत्र में एवं ललाट में दिनता के निशानेंवना देती हैं संक्लेश परिणामों को जागृत करती रहती है, वन्धुओं का वियोग करा देती है, विदेश में चास करा देती है, धैर्य को जडमूल से उखाड देती है, अधिक क्या कहा जाय यह क्षुधा प्राणियों के प्राण का भी हरण करने वाली है ॥१॥ और भी कहा है-क्षुधात प्राणी के विवेक, लज्जा, दया, धर्म, विद्या स्नेह, सौम्यता, बल आदि सभी सद्गुण नष्ट हो जाते हैं ॥२॥ मुनि दृढवीर्य शिष्य की आत्मा के प्रतिप्रदेश में यद्यपि क्षुधा की तीव्र वेदना जागृत हो रही थी तो भी वह कभी भी कायर नहीं बना। અંદરના ભાગમાં પ્રવેશ કરીને પોતાને પ્રબળ પ્રભાવ બતાવે છે. કહ્યું પણ છે. આ ભૂખ રૂપને નાશ કરે છે, સ્મૃતિને ધ્વંસ કરે છે, પાંચ ઈન્દ્રિયની શક્તિઓને ક્ષિણ બનાવી દે છે, આંખ, કાન અને કપાળમાં દિનતાની નિશાની જગાડે છે. કલેશના પરિણામેને જાગ્રત કરે છે, બંધુઓને વિચગ કરાવે છે, વિદેશમાં વાસ કરાવે છે, પૈર્યને જડમુળથી ઉખેડી નાખે છે, છેલ્લે છેલ્લે આ ભૂખ પ્રાણીઓના પ્રાણોનું પણ હરણ કરે છે. મે ૧ ફરી પણ કહ્યું છે ભૂખથી પીડાતા પ્રાણીમાં વિવેક, લજ્જા, દયા, ધર્મ विद्या, स्नेड, सौभ्यता, मण, आदि सपणा सशुद्ध नाश पामे छ.॥२॥ મુનિ દઢવીર્ય શિષ્યના આત્માના ઊંડાણમાં જે કે, ભૂખની તીવ્ર વેદના થઈ હતી તે પણ કઈ વખત કાયર ન બન્યો. પિતાના ·. उत्तराभ्ययनले तु कर्मनिर्जरार्थ क्षुधापरीपहं विनित्य गुरुसेवापरायण एवासीत् । ततो गजमित्र- मुनिः कण्टकननितामसमवेदनां सहमानः समाधिभावेन निनायुः समाप्य प्रथम- कल्पे वैमानिकदेवत्वं प्राप्तः। अथासौ देवः स्वकीयपूर्वभवमवधिना विज्ञाय, स्वदिव्यशक्त्या शिष्यरक्षार्थ तत्समीपप्रदेशे वसति निर्माय स्वयं मनुष्यरूपः सन् दृढवीर्यशिष्यं माह-मुने ! इतः समीपे वसतिदृश्यते, अशनपानमानीयताम् । शिष्यो वदति-अयमस्ति कथिदेवमपञ्चः, इह हि नासोद पुरा कापि वसतिः, भूमि- अपने वीर्योल्लास से उसने इस परीपह को खूब सहन किया। और गुरु महाराज की सेवा भक्ति को, क्यों कि शिष्य को यह पूर्ण- श्रद्धा थी कि कर्मनिर्जरा के लिये क्षुधापरीपह को सहन करना ही चाहिये। पैर में लगे हुए कांटे की असह्य वेदना प्रतिक्षण बढने लगी, अपनी आयु के अन्त समय में समाधिभाव से कालधर्म को प्राप्त होकर प्रथमकल्प में वैमानिक देव हुए। इन्हों ने देव की पर्याय में अपने पूर्वभव को अवधिज्ञान से जानकर अपने शिष्य की प्राणरक्षा निमित्त दिव्यशक्ति से उसके समीप प्रदेश में एक वसति का निर्माण किया और स्वयं मनुष्य के रूप में प्रकट होकर शिष्य से कहने लगे कि यहां से नजदीक ही एक वसति दिखाइ देती है अतः वहां से आप आहार पानी ले आइये। देव की इस प्रकार यात को सुनकर शिष्य ने चित्त में विचार किया-यह कोई देव छलना करता है । मैं पहिले यहां कई बार आया हूं परन्तु मुझे तो कोई वसति नजर नहीं आई, इसलिये यहां से आहार पानी વિલાસથી તેણે આ પરીષહને ખૂબ સહન કર્યો અને ગુરુ મહારાજની સેવા ભક્તિ કરી. કેમકે, શિષ્યને એ પૂર્ણ શ્રદ્ધા હતી કે, કર્મનિર્જરા માટે ક્ષુધા પરિષહ સહન કરવું જોઈએ. પિગમાં લાગેલા કાંટાઓની વેદના રોજ બરોજ વધવા લાગી, પોતાના આયુના અંતસમયમાં સમાધીભાવથી ગુરુ કાળ ધર્મને પામી પ્રથમ કલ્પમાં વૈમાનિક દેવ બન્યા. તેઓએ દેવની પર્યા- વમાં પિતાના પુર્વભવને અવધિજ્ઞાનથી જાણીને પિતાના શિષ્યની પ્રાણુરક્ષા નિમિત્ત દિવ્ય શક્તિથી તેના સમીપપ્રદેશમાં એક વતિનું નિર્માણ કર્યું અને પોતે મનુષ્યના રૂપમાં પ્રગટ બનીને શિષ્યને કહેવા લાગ્યા કે, અહિંથી નજીક જ એક વસ્તિ દેખાય છે માટે ત્યાંથી તમે આહાર પાણી લઈ આવે, દેવની આ પ્રકારની વાતને સાંભળીને શિષ્ય ચિત્તમાં વિચાર કર્યો કે, આ કેઈ દેવ મારી છલના કરે છે. હું પહેલાં કેટલી વખત ગયે છું પરંતુ મને કઈ વસ્તી દેખાઈ નથી, માટે ત્યાંથી આહાર પાણી લાવો ઉચિત નથી. શિષ્યની આ ·- प्रिपदर्शिनी टीका. म०२ गा० ४ पिपासापरीपहजयः २ स्त्रत्या मागेव दृष्टाऽस्माभिः, अतोऽत्राशनपानं न ग्रहीप्यामि। ततोऽसौ प्रसन्नमनसा साक्षादेवरूपं धृत्वा दृढवीर्यमुनि प्रशंसति-धन्योऽसि दृढवतोऽसि ' इत्यादि। पुनरसौ दृढवीर्यमुनिर्दुःसहं क्षुधापरीपहं सहमानः क्षपकोणीमारुह्य प्रशस्तध्या- नेन शुभाध्यवसायेन केवलज्ञानं प्राप्य मोक्ष प्राप्तवान् । स च देवस्तस्य केवलोत्सर्व निर्वाणोत्सवं च कृत्वा स्वस्थानं गतः । एवं सर्वमुनिभिरपि दृढवीर्यमुनिवत् क्षुधा- परीपहः सोढव्यः ।।३॥ क्षुधां सहमानस्यैपणीयाहारार्थ भिक्षाची पर्यटतो मुनेर्यदि श्रमादिजनिता पिपासा स्यातहि साऽपि सोढव्येत्याशयेन पिपासापरीपहजयं प्राह- मूलम् -तओ पुट्टो पिवासाए, दोगुच्छी लज्जेसंजए । सीओदगं नै सेविजा, वियंडस्सेसणं चरे ॥४॥ ग्रहण करना उचित नहीं है। शिष्य की इस प्रकार दृढ विचारधारा को देखकर वह देव बहुत ही प्रसन्न हुआ और साक्षात् रूप में प्रकट होकर शिष्य की बहुत प्रशंसा करने लगा, बोला-आप धन्य है व्रत के पालन करने में अतीव दृढप्रतिज्ञ हैं। शिष्य ने दुःसह क्षुधा परीपह को सहन करने से क्षपकश्रेणी पर आरूढ होकर प्रशस्त-ध्यान एवं शुभाध्यवसाय के बल पर केवलज्ञान का लाभ कर मोक्ष को प्राप्त किया। इनके गुरु महाराज का जीव जो देव था उसने अपने पूर्वपर्याय के शिष्य को प्राप्त हुए केवलज्ञान के एवं निर्वाण के उत्सव को मना- कर अपने स्थान गया। इसी तरह प्रत्येक मुनिका कर्तव्य है कि वह दृढवीर्यमुनि की तरह क्षुधापरीपह को सहन करे ॥ ३॥ પ્રકારની દઢ ધારણ જોઈને તે દેવને જીવ ખૂબજ પ્રસન્ન થયા. અને પ્રગટ થઈને શિષ્યની ખૂબ પ્રસંશા કરવા લાગ્યા. તેમણે કહ્યું–આપને ધન્યવાદ છે, વ્રતનું પાલન કરવામાં દઢ પ્રતિજ્ઞ છે. શિષ્ય દુસહ ભૂખને પરિષહ સહન કરવાથી ક્ષપકશ્રેણી ઉપર આરૂઢ બની પ્રશસ્ત ધ્યાન અને શુભ અધ્યવસાયના બળ ઉપર કેવળજ્ઞાનને લાભ કરી મને પ્રાપ્ત કર્યો. દેવ કે જે તેના ગુરુ મહારાજને જીવ હતો તેણે પોતાના પૂર્વ પર્યાયના શિષ્યને પ્રાપ્ત થયેલ કેવળજ્ઞાનના અને નિર્વાણુને ઉત્સવને મનાવીને પિતાને સ્થાને ગયા. આવી રીતે પ્રત્યેક મુનિનું કર્તવ્ય છે કે, તે દઢવીર્ય મુનિની માફક સુધા પરિવહન સહન કરે. ૩ ·૨૮૮ उपराज्यपत्र छाया-ततः स्पृष्टः पिपासया, जुगुप्सी लज्जासंयतः। शीतोदकं न सेवेत विक्रतस्य एपणां चरेत् ।। ४ ॥ टीका-'तो पुट्ठो' इत्यादि । वता धापरीपहानन्तरं, पिपासपा-कृपया, स्पृष्टः व्याप्तः सन् , जुगुप्सी =जुगुप्सका अनाचारविरत इत्यर्थ तया-लज्जासंयतः-लज्जायां संयमे सम्यग् पत्नवानित्यर्थः । साधुः शीतोदक-सचित्तं जलं 'न सेवेत 'न व्यापणुयात् किंतु विकृतस्प-यवतण्डुलद्राक्षादिधावनोत्कालनादिना वर्णगन्धरसस्पर्शेरन्यधाभाव प्राप्तस्य पासुकस्य जलस्य, प्रासुकजलं त्वेकविंशतिविधं भवतीत्याचारागसूत्रे द्वितीयश्रुतस्कन्धे नवमाध्ययने निगदितम्- क्षुधापरीपह को सहन करने वाला मुनि को आहार की गवेषणा करते हुए पिपासा लगे, तथा अहार करने के बाद पिपासा लगे तोउसको सहन करना चाहिये, इस आशय से अय सूत्रकार पिपासापरीषह को कहते हैं-" तओ पुढो" इत्यादि। (तओ-ततः) क्षुधापरीपह के अनन्तर (पिवासाए पुट्ठो-पिपासया- स्पृष्टः) पिपासा से व्याप्त होने पर भी (दोगुच्छी-जुगुप्सी) अनाचार- विरत तथा (लज्जसंजए-लज्जासंयतः) संयम की रक्षा करने में प्रयत्न. शील साधु (सीओदगं न सेविज्जा-शीतोदकंन सेवेत) सचित्त जल का सेवन नहीं करे । किन्तु (वियडम्सेसणं चरे-विकृतस्य एपणां चरेत्) विकृत-यव, तण्डुल, एवं द्राक्षा आदि के धोने से अथवा उनके उकालने से जिनके वर्ण, गंध, रस तथा स्पर्श का परिवर्तन हो चुका है ऐसे प्रासुक जल की गवेपणा करे। तात्पर्य यह है कि पिपासासे पीडित होने સુધા પરિષહ સહન કરનાર મુનિને આહાર કર્યા પછી તરસ લાગે તેને સહન ४२वी ने मे २0 आशयथा सूत्रधार पिपासा परिष छे. तो पुट्ठोऽत्यादि. वओ-ततः क्षुधा परिपडना मनन्तर पिवासाए पुट्ठो-पिपासयास्पृष्टः तरसथी व्यामृत । छत मनाया विरत तथा दोगुंच्छि-जुगुप्सी मनाय२ विरत तथ! लज्जासंजए-लज्जासंयतः सयभनी २क्षा ४२वामा प्रयत्नशात साधु सीओदगं न सेविज्ज-शीतोदकं न सेवेत सथित्त red सेवन ન કરે. કિંતુ वियहस्सेसणं चरे-विकृतस्य एपणां चरेत् विकृत (अथित्त)-४५, यामा, द्राक्ष વગેરેના છેવાથી અથવા એને ઉકાળવાથી તેના વર્ણ, ગંધ, રસ તથા સ્પર્શનું પરિવર્તન થઈ ચુકયું છે એવા પ્રાસુક જળની ગવેષણ કરે. તાત્પર્ય એ છે કેતરસથી પીડાતા હોવા છતાં પણ સાધુએ સચિત્ત - " ય ·प्रियदर्शिनी टीका. १०२ गा०४ पिपासापरीपहजये पानभेदाः २८९ (१) उस्सेइम-उत्स्वेदिम-पिष्टोत्स्वेदनार्थमुदकम् । रोटिकायां कृतायां येनो- दकेन पिष्टस्थाल्यादिधावनं क्रियते तदित्यर्थः । (२) संसेइम-संसेकिमं-उत्कालितानां पत्रशाकादीनामनपगतविक्तादिरसाप- सारगाथै शैत्यार्थ वा येनोदकेन धावनं क्रियते, तदित्यर्थः । (३) चाउलोदगं-तण्डुलोदकं-तण्डुलधावनोदकम् । (४) तिलोदगं-तिलोदकं-तिलधावनोदकम् । (५) तुसोदगं-तुपोदकं-तुपधावनोदकम् । (६) जवोदगं-यवोदकं-यवधावनोदकम् , अत्र 'या' इत्युपलक्षणं तेन ब्रीया. दिधावनोदकस्यापि ग्रहणम् । पर भी साधु को चाहिये कि वह कभी भी सचित्त अनेषणीय जल का उपयोग न करें। प्रासुक जल इक्कीस २१ प्रकार का होता है यह बात आचारांगसूत्र में द्वितीय श्रुतस्कन्ध के नवम अध्ययन में कही गई है- १ उस्सेइम-भोजन बन चुकने के बाद आटे की थाली आदिका धोवन । २ संसेइम-शाकपत्रादिकों के उबालने पर उनका कडआपन आदि निकालने के लिये अथवा उन्हें ठंडे करने के लिये जो जल ऊपर से डाला जाता है वह । ३ चाउलोदकं-चावलों का धोवन । ४ तिलोदगं-तिलों का धोवन । ५ तुसोदगं-तुपों को धोने से निकला हुआ जल। ६ जवोदगं-जौ आदि का धोया हुआ जल । જળને ઉપયોગ કદી પણ ન કરવું જોઈએ. પ્રાસુક જળ એકવીસ પ્રકારનું હોય છે આ વાત આચારાંગસૂત્રમાં બીજા શ્રુતસ્કંધના નવમાં અધ્યયનમાં કહેવામાં આવેલ છે. उस्सेइम ૧ ભજન બની ચુક્યા પછી આટાની થાળી વિગેરેનું ધાવણું. संसेइम ૨ શાક પત્રાદિકને ઉકાળવાથી તેના કડવા પટ્ટા વગેરેને કાઢવા માટે અથવા તેને ઠંડા કરાવવા માટે જે પાણી ઉપરથી નાખ- વામાં આવે છે તે. चाउलोग ૩ ચેખાનું ધાવણુ. तिलोदगं- ૪ તલનું ધાવણ. तुसोद्ग- ૫ તુને જોવાથી નિકળેલ પાણી. जवोद्ग ૬ જવ આદિને જોતાં નિકળેલ પાણી. उ०३७ - ·૧૮૮ उत्तराययस्ये छाया-ततः स्पृष्टः पिपासया, जुगुप्सी लज्जासंयतः । शीतोदकं न सेवेत विकृतस्य एपणां चरेत् ।। ४ ॥ टीका-'तओ पुट्ठो' इत्यादि । ततः क्षुधापरीपदानन्तरं, पिपासपा-कृपया, स्पृष्टः व्याप्तः सन् , जुगुप्सी जुगुप्सका अनाचारविरत इत्यर्थ तथा-लज्जासंयतः-लज्जायां संयमे सम्यग् यत्नवानित्यर्थः । साधुः शीतोदकं सचित्तं जलं 'न सेवेत 'न व्यापृणुयात् किंतु विकृतस्प-यवतण्डलद्राक्षादिधावनोत्कालनादिना वर्णगन्धरसस्पर्शेरन्यथाभावं माप्तस्य मासुकस्य जलस्य, प्रासुकजलं त्वेकविंशतिविधं भवतीत्याचारागात्रे द्वितीयश्रुतस्कन्धे नवमाध्ययने निगदितम्- क्षुधापरीपह को सहन करने वाला मुनि को आहार की गवेषणा करते हुए पिपासा लगे, तथा अहार करने के बाद पिपासा लगे तोउसको सहन करना चाहिये, इस आशय से अय सूत्रकार पिपासापरीषह को कहते हैं-" तो पुट्टो" इत्यादि । (तओ-ततः) क्षुधापरीपह के अनन्तर (पिवासाए पुठो-पिपासया- स्पृष्टः) पिपासा से व्याप्त होने पर भी (दोगुच्छी-जुगुप्सी) अनाचार- विरत तथा (लज्जसंजए-लज्जासंयतः) संयम की रक्षा करने में प्रयत्न शील साधु (सीओदगं न सेविज्जा-शीतोदकंन सेवेत) सचित्त जल का सेवन नहीं करे । किन्तु (वियडम्सेसणं चरे-विकृतस्य एपणां चरेत्) विकृत-यव, तण्डुल, एवं द्राक्षाआदि के धोने से अथवा उनके उकालने से जिनके वर्ण, गंध, रस तथा स्पर्श का परिवर्तन हो चुका है ऐसे मासुक जल की गवेषणा करे। तात्पर्य यह है कि पिपासा से पीडित होने સુધા પરિષહ સહન કરનાર મુનિને આહાર કર્યા પછી તરસ લાગે તેને સહન ४२पी ने मा माशयथा सूत्र पिपासा परिषड छे. तओ पुट्ठो-त्या. तओ-ततः क्षुधा परिषठना मनन्तर पिवासाए पुट्ठो-पिपासयास्पृष्टः तसथी व्यात पछतां मनायार विरत तथा दोगुंच्छि-जुगुप्सी अनाया विरत तथा लज्जासंजए-लज्जासंयतः सयभनी २क्षा २पामा प्रयला साधु सीओदगं न सेविज्ज-शीतोदकं न सेवेत सथित rak सेवन ન કરે. કિંતુ वियहस्सेसणं चरे-विकृतस्य एपणां चरेत् विकृत (मयित्त)-14, यामा, द्राक्ष વગેરેના ધોવાથી અથવા એને ઉકાળવાથી તેના વર્ણ, ગંધ, રસ તથા સ્પર્શનું પરિવર્તન થઈ ચુકયું છે એવા પ્રાસુક જળની ગવેષણ કરે. તાત્પર્ય એ છે કે તરસથી પીડાતા હોવા છતાં પણ સાધુએ સચિત્ત ·. प्रियदर्शिनी टीका. अ० २ गा० ४ पिपासापरीपहजये पानभेदाः २८९ (१) उस्सेइम-उत्स्वेदिमं-पिष्टोत्स्वेदनार्थमुदकम् । रोटिकायां कृतायां येनो- दकेन पिष्टस्थाल्यादिधावनं क्रियते तदित्यर्थः । (२) संसेइम-संसेफिम-उत्कालितानां पत्रशाकादीनामनपगतविक्तादिरसाप- सारणा) शैत्यार्थ वा येनोदकेन धावनं क्रियते, तदित्यर्थः । (३) चाउलोदगं-तण्डुलोदकं-तण्डुलधावनोदकम् । (४) तिलोदगं-तिलोदकं-तिलधावनोदकम् । (५) तुसोदगं-तुपोदकं-तुपधावनोदकम् । (६) जवोदगं-यवोदकं-यवधावनोदकम् , अत्र 'यव' इत्युपलक्षणं तेन त्रीया- दिधावनोदकस्यापि ग्रहणम् । पर भी साधु को चाहिये कि वह कभी भी सचित्त अनेपणीय जल का उपयोग न करे। प्रासुक जल इकीस २१ प्रकार का होता है यह बात आचारांगसूत्र में द्वितीय श्रुतस्कन्ध के नवम अध्ययन में कही गई है- १ उस्सेइम-भोजन बन चुकने के बाद आटे की थाली आदिका धोवन । २ संसेइम-शाकपत्रादिकों के उबालने पर उनका कडुआपन आदि निकालने के लिये अथवा उन्हें ठंडे करने के लिये जो जल ऊपर से डाला जाता है वह । ३ चाउलोदकं-चावलों का धोवन । ४ तिलोदगं-तिलों का धोवन । ५ तुसोदगं-तुपों को धोने से निकला हुआ जल। ६ जवोदगं-जौ आदि का धोया हुआ जल । જળને ઉપયોગ કદી પણ ન કરવું જોઈએ. પ્રાસુક જળ એકવીસ પ્રકારનું હેય છે આ વાત આચારાંગસૂત્રમાં બીજા ક્રુતસ્કંધના નવમાં અધ્યયનમાં કહેવામાં આવેલ છે. उस्सेइम ૧ ભજન બની ચુક્યા પછી આટાની થાળી વિગેરેનું ધાવણ संसेइम ૨ શાક પત્રાદિકને ઉકાળવાથી તેના કડવા પણા વગેરેને કાઢવા માટે અથવા તેને ઠંડા કરાવવા માટે જે પાણી ઉપરથી નાખ- વામાં આવે છે તે. चाउलोग- ૩ ચેખાનું ધાવણ. तिलोदगं- ૪ તલનું ધોવણ. तुखोदग- ૫ તુને ધવાથી નિકળેલ પાણી. जवोदग- ૬ જવ આદિને જોતાં નિકળેલ પાણી. उ०३७ ·. " ૨૨ उत्तरायणमस्त्रे अथ ग्रामनगरादिभ्यो वहिः काचिदटव्यादिमागै विहरन् मुनिर्यदि पिपासया पीडितः स्यात् तदाऽपि तत्परीपहः सोढव्य इत्याह- मूलम् छिन्नोवाएसु पंथेसु, ओउरे सुपिवासिए । परिसुकमुहादीणे, तं तितिक्खे परीसंह ॥५॥ छाया-छिन्नापातेषु पथिपु आतुरः सुपिपासिवः । परिशुष्कमुखादीनः तं तितिक्षेत परीपहम् ॥५॥ टीका-छिन्नावाएम' इत्यादि। छिनापातेपु-छिन्न: अपगतः, आपातः-जनानां गमनागमनरूपः संचारो यत्र तेपु, पथिपु-मार्गेपु गच्छनिति शेपः, आतुरः तृपया व्याप्तकायः, अत एवं सुपिपासितः अतिशयेन तृपितः, अत एव परिशुष्कमुखादीना परीशुष्कमुखः गत. निष्ठीवनतया शुष्कतालुरसनोष्ठः, स चासावदीनश्च परिशुष्कमुखादीनः, परिशुष्क- ग्राम नगर आदि से बाहर किसी अटवी आदि के मार्ग में विचरते हुए साधु को यदि पिपासा से आकुलता उत्पन्न हो जावे तो भी उसे उस द्वितीय क्षुधापरीपह को सहन करना चाहिये यह बात इस नीचे की गाथा द्वारा सूत्रकार प्रकट करते हैं-'छिन्नावाएसु' इत्यादि। अन्वयार्थ-(छिन्नावाएसु-छिन्नापातेपु) जिन मार्गों में जनों का आवाग- मनरूप संचार छिन्न हो गया है अर्थात्-नहीं होता है ऐसे (पंथेसु-पथिषु) मार्गों में संचरण अर्थात्-विचरण करता हुआ साधु (सुपिवासिए आउरे-सुपिपासितः आतुरः) यदि पिपासा से व्याप्त होकर आतुर- अत्यंत पीडित हो जाता है और इसीसे (परिसुक्कमुहादीणे-परिशुष्क मुखादीनः) जिसके मुख का धुंक तक भी सूखचुका है और ऐसी ગ્રામ, નગર વગેરેથી બહારના રસ્તા ઉપર વિચરતા સાધુને માર્ગમાં તર- સની આકુળતા ઉત્પન્ન થાય તે પણ તેણે એ બીજા સુધાપરીષહને સહન કર अमे. 24t and नायनी या बारा २ अट ४२ छ. छिन्नावाएसु-त्यादि. मन्यार्थ--छिन्नावाएसु-छिन्नापातेषु रे भाभा भासेना अवागमन३५ संचार म य गयो साय. अर्थात् नथी यता मेवा पंथेसु-पथिषु भागमा संथारय मर्थात् पियार ४२ना२ साधु सुपिवासिए आउरे-सुपिपासितः आतुरः etri तरसथी व्याज मनी अत्यंत पीडित 45 नय छ भने मेथी परिसुकमुहावीणे -परिशुष्कमुखादीनः ना मादाभानु थु पए सु जय छ मेवी भां, ·प्रियदर्शिनी टीका. अं० २ गा. ५ पिपासापरीपहजयः मुखोऽपि सनदीन इत्यर्थः । तंतृपापरीपहं, तितिक्षेत-सहेत । अयं भावा-निर्जन- स्थानस्थितोऽपि तृपान्याकुलितोऽपि सन् सचित्तमनेपणीयं जलं न पिवेदिति । छिन्नावाएमु पंथेसु' इत्यनेन मुनीनां चरणविहारः मुचितः । 'आउरे' इत्यनेन-परोपहावस्थायामपि समाधिभावेन वर्तितव्यमिति बोधितम् । 'सुपिवासिए' इत्यनेन पिपासाधिक्येऽपि सचित्तमनेपणीयमुदकं न ग्रहीत- व्यमिति मंचितम् । 'परिमुकमुहादीणे' इत्यनेन कटावस्थायामपि परीपहो जेतन्य एवेति- मुचितम् । 'तितिक्खे' इत्यनेन परीपहोपस्थिती सहिष्णुता समाश्रयणीया, इति वोधितम्। हालत में तालु, रसना एवं ओष्ठ भी विलकुल शुष्क हो चुका है फिर भी अदोन बना हुवा मुनि (तं परीसहं तितिक्खे-तं परीपहं तितिक्षेत) इस तृपापरीपह को जीते । तात्पर्य इसका यह है कि निर्जनस्थान में रहने पर भी यदि साधु तृषा से पीडित होता है तो भी उसे सचित्त अनेपणीय जल का पान नहीं करना चाहिये। गाथा में रहे हुए “छिन्नावाएसु पंथेसु" इस विशेपणगर्भित पद द्वारा मुनियों का चरण विहार मूचित किया है। “आउरे" इस पद दारा परीपह अवस्था में मुनियों को समाधिभावपूर्वक रहना बतलाया गया है। “सुपिचासिए" पद द्वारा पिपासा की तीव्र अवस्था में भी सचित्त अनेपणीय उदक नहीं लेना चाहिये, यह प्रकट તાલુ રસના અને હોઠ પણ તદન સુકા બની જાય છે, એવી પરિસ્થિતિમાં भुपा छतi ५ महीन मनस भुनि तं परिसहं तितिक्खे-तं परिपहं तितिक्षेत એ તૃષા પરીષહને જીતે. એનું તાત્પર્ય એ છે કે, નિર્જન સ્થાનમાં રહેવા છતાં પણ સાધુ તરસથી પીડિત હોય તે તેણે સચિત્ત અનેણીય જળનું પાન ન કરવું જોઈએ. मायामा २डेता " छिन्नावाएसु पंथेसु" विशेष गर्मित पारा मुनि- योनी य२ विडार सुशवाभा मा छे. आउरे-मापस्था परीपड अवस्थामा भुनियोये समाधि साप पूर्व४ २वार्नु मताव छ. सुपिवासिए मा पहथी તરસની તીવ્ર અવસ્થામાં પણ સચિત્ત અનેષણય પાછું ન લેવું જોઈએ, ·૨૨૪ उत्तराध्ययमसूत्र अत्र दृष्टान्त:- आसीदुज्जयिन्यां धनमित्रनामकः श्रेष्ठी, स धनमियनाम्नाऽष्टवर्पवयस्केन स्वपुत्रेण सह मित्रगुप्ताचार्यसमीपे मनजितः । स धनमियशिष्यः सपरिवारणाचार्येग सह कदाचिन्मार्गे विहरन पिपासाताऽभवत् । अन्यैः साधुभिः सहाचार्यमग्रे गतं दृष्ट्वा धनमित्रमुनिना नदीमालोक्य पुत्रानुरागेण कथितम् , वत्स! जलं पिच, पवादालो. चनया शुद्धिर्भविष्यति । इत्युक्तोऽपि शिम्यो जलपानं क न याच्छति । ततो किया गया है। " परिसुफमुहादीणे" इस पद से सूत्रकार यह प्रदर्शित कर रहे हैं कि कष्ट की अवस्था में भी परोपही को जीतना ही चाहिये। "तितिक्खे" पद से यह ज्ञात होता है कि परीपद की उपस्थिति में घवड़ाना नहीं चाहिये किन्तु सहिष्णुता धारण करनी चाहिये। इस विषय को अब दृष्टान्तद्वारा स्पष्ट किया जाता है- उज्जैनी नगरी में धनमित्र नाम का एक सेठ रहता था। वैराग्य पाकर उसने अपने आठवर्ष के धनप्रिय नामक पुत्र के साथ मित्रगुप्तआचार्य के पास मुनिदीक्षा धारण करली । एक समयकी बात है कि वे धनप्रिय मुनि सपरिवार आचार्य के साथ जय विहार कर रहे थे तब मार्ग में उन को प्यास की वेदना जागृत हुई । अन्य साधुओं के साथ आचार्य को आगे गये हुए जान कर धनमित्र मुनि ने नदी को देखते ही पुत्रा- नुराग के वशवर्ती बन धनप्रिय से कहा कि वत्स! जल पीलो, पीछे आलोचना से इसकी शुद्धि कर लेना। इस प्रकार धनमित्र मुनि के वचन मे पट ४रेस छे. परिसुकमुहादीणे आपया ४४नी अपEथामा ५५ परि- पलाने नये. मे सूत्रधार प्रशित ४२ छ. “तितिखे" माप:या પરિવહનાં આવવાથી ગભરાવું ન જોઈએ પરંતુ સહિષ્ણુતા ધારણ કરવી જોઈએ. આ વિષય ઉપર એક દૃષ્ટાંત કહેવામાં આવે છે – ઉજૈની નગરીમાં ધનમિત્ર નામે એક શેઠ રહેતું હતું. વૈરાગ્ય પામીને તેણે પોતાના આઠ વર્ષના ધનપ્રિય તેમના પુત્ર સાથે મિત્રગુપ્ત નામના આચાર્ય પાસે મુનિ દીક્ષા ધારણ કરી. એક સમયની વાત છે કે, ધનપ્રિય મુનિ સપરિવાર આચાર્યની સાથે જ્યારે વિહાર કરી રહેલ હતું, ત્યારે માગમાં તેને તરસ લાગી. બીજા સાધુઓ સાથે આચાર્યને આગળ ગયેલા જાણીને ધનમિત્ર મુનિએ નદીને જોઈને પુત્રપ્રેમને વશ બની ધનપ્રિયને કહ્યું, વસ્ત્ર પણું પીઈ લે. પછી આલેચનાથી એની શુદ્ધિ કરી લે છે. આ પ્રકારનાં ધનમિત્ર ·प्रयदर्शिनी टीका. अ० २ गा. ५ पिपासापरीपहजये धनप्रियदृष्टान्तः धनमित्रमुनिश्चिन्तयति-मम समक्षे नायं जलं पिरतीति, एवं विचिन्त्य शुष्कमार्गेण सत्वरं नदीमुत्तीर्याने गतः, तदनन्तरं धनप्रियमुनिर्जलपानार्थ नद्यां प्रविश्याजली जलं भृत्वा सद्यः संजातकारुण्यश्चिन्तयति-कथमहं जलं पिबामि । यता- एगंमि उदगविदुम्मि, जे जीवा जिणवरेहि पन्नत्ता । ते सरिसवपरिमित्ता, जम्बुद्दीवे न मायति ॥१॥ छाया-एकस्मिन्नुदकपिन्दौ, ये जीवा जिनवरैः प्रज्ञप्ताः । ते सर्पपपरिमात्राः जम्बूद्वीपे न मायेयुः ॥ १॥ व्याख्या-एकस्मिन् जलविन्दी ये जीवाः सन्ति, ते यदि सर्पपप्रमाणं शरीरं धृत्वा वर्तेयुस्तहि जम्बूद्वीपे न मायेयुरित्यर्थः ॥ १ ॥ सुनकर धननिय ने पानी पीने की जरा भी इच्छा नहीं की। इस परि- स्थिति को देखकर धनमित्र मुनि ने विचार किया कि यह मेरे साम्हने जल नहीं पीवेगा अतः यहां से चल देना चाहिये, सो वे शुष्कमार्ग से नदी को पार कर आगे चले गये । इसके बाद धनप्रियमुनि जलपान करने के लिये नदी में प्रविष्ट हुए और अंजलि में पानी भर कर दया भाव से विचारने लगे कि इस अकल्पनीय सचित्त जल को मैं कैसे पीऊँ ? क्यों कि- " एगंमि उदगविंदुम्मि, जे जीवा जिणवरेहि पन्नत्ता। ते सरिसवपरिमित्ता, जंबुद्दीवे न मायंति ॥१॥" एक जल के बिन्दु में जितने जीव जिनेन्द्र भगवान ने बतलाये हैं वे यदि सरसों के आकार को धारण करलें तो इस जंबुद्वीप में नहीं समा सकते हैं ॥१॥ મુનિનાં સાંભળીને ધનપ્રિયમુનિયે પાણી પીવાની જરા પણ ઈચ્છા ન કરી આ પરિસ્થિતિને જોઈ ધનમિત્રમુનિએ વિચાર કર્યો કે, આ મારી સામે પાણી પીશે નહીં માટે અહીંથી ચાલવું જોઈએ જેથી તેઓ સુકા માર્ગેથી નદીને પાર કરીને આગળ ચાલ્યા. આ પછી ધનપ્રિયમુનિએ જળપાન કરવા માટે નદીમાં પ્રવેશ કર્યો અને હાથમાં પાણી લઈ દયા ભાવથી વિચારવા લાગ્યા કે, આ અકલ્પનીય સચિત્ત પાણે હું કેવી રીતે પીઉં કેમકે કહ્યું છે કે पगंमि उदगविदुम्मि, जे जीवा जिणवरेहि पन्नत्ता। ते सरिसव परिमित्ता, जम्बुद्दिवे न मायन्ति ॥१॥ જળના એક ટીપામાં જેટલા જીવ જીનેન્દ્ર ભગવાને બતાવ્યા છે તે કદાચ સરસવના આકારને ધારણ કરીયે તે આ જમ્મુદ્વિપમાં સમાઈ ન શકે. ના વચન ·- - २९६ उत्तराध्ययनसचे जत्थ जलं तत्य वर्ण, जत्य वर्ण तत्व णिच्छियो तेऊ। तेऊ पाउसहगभी, तसा य पचक्खया चेव ॥२॥ छाया- यत्र जलं तत्र पन, यत्र वनं तत्र निश्चितं तेजः । तेजो वायुसहगतं साथ मत्यक्षका एव ॥२॥ व्याख्या-यत्र जलं तत्र वन-वनस्पतिः, यत्र वनस्पतिस्तत्र निभयेन तेजोन वहिः, यत्र तेजस्तत्र वायुः सहयोगिखात्, प्रसास्तु प्रत्यक्षा एव सन्ति ॥२॥ हंतूण परप्पाणे, अपाणं जो करेइ सप्पाणं । अप्पाणं दिवसाणं, कए य नासेइ सप्पाणं ॥३॥ छाया-हत्वा परमाणान्, आत्मानं यः करोति सप्राणम् । अल्पानां दिवसानां, कते नाशयति स्वात्मानम् ॥ ३॥ व्याख्या-तस्मात् परमाणान् हत्वा यः आत्मानं सप्राणं-सवलं करोति, स अल्पानां दिवसानां कृते स्वात्मानं नाशयति ॥३॥ जत्थ जलं तत्थ वणं, जत्य वर्ण तत्थ णिच्छिओ तेऊ। तेऊवाउ सहगओ, तसा य पच्चक्खया चेव ॥ २ ॥ जहां जल है वहां निश्चित वनस्पति है। जहां वनस्पति है वहां निश्चित तेज-अग्नि है। जहां तेज है वहां निश्चित वायु है। प्रसकाय तो प्रत्यक्ष ही है ॥२॥ "हंतूण परप्पाणे, अप्पाणं जो करेइ सप्पाणं । अप्पाणं दिवसाणं, कर य नासेइ सप्पाणं ॥३॥ जो दूसरे जीवों के प्राणों का हनन कर कुछ ही दिनों के लिये अपने आपको सबल बनाने की चेष्टा करता है वह अपने आपका विनाश करता है ॥३॥ जत्थजलं तत्थ वणं, जत्थ वणं तत्थ णिच्छिओ तेउ । तेउ वाउसहगओ, तसाय पच्चक्खया चेव ॥२॥ જ્યાં જળ છે ત્યાં વનસ્પતિનું દેવું નિશ્ચિત છે, જ્યાં વનસ્પતિ છે ત્યાં તેજ અગ્નિ નિશ્ચિત છે. જયાં તેજ છે. ત્યાં વાયુ નિશ્ચિત છે. ત્રસકાય તે પ્રત્યક્ષ છે જ રા हतूण परप्पाणे, अप्पाण जो करेइ सप्पाणं । अप्पाणं दिवसाणं, कए य नासेइ सप्पाणं ॥३॥ જે બીજા જીના પ્રાણની વિરાધના કરીને થોડા દિવસ માટે તે પોતાની જાતને સબળ બનાવવાની ચેષ્ટા કરે છે તે પિતે પોતાની જાતને વિનાશ કરે છે ·२९७ . प्रियदर्शिनी टीका. अ०२ गा०५ पिपासापरीपहजये धनमियदृष्टान्तः अहो! दुर्लभा संयमप्राप्तिः, ततोऽपि संयमरक्षण दुर्लभतरं, तचापकायविराधनया पट्कायविराधनायां सत्यां न भवितुं शक्यते, संयमरक्षणाभाचे सर्वेषां महावतानां भङ्गः स्पात् , ततश्च चतुर्गतिकसंसारपरिभ्रमणं भविष्यति । यस्मान्नेदं जलं पास्यामीति निश्चित्यासी मुनि रजलितो जलं नद्यामेव यतनया मुमोच। स लघुवयस्कोऽपि मह- नीयधैर्यः शुष्कमार्गेण तां नदीमुत्तीर्य तत्तीर एव पिपासया गन्तुमक्षमः सन् भूमौ निपतितः। इस प्रकार विचार कर धनप्रियनामक लघुमुनिने यह भी विचार किया कि इस संसार में जीवों को एक तो संयम की प्राप्ति होना दुर्लभ है, और उसकी अपेक्षा संयम की रक्षा महान् दुर्लभ है । मैं कच्चा पानी पीऊँ तो अप्काय की विराधना होती है अप्काय की विराधना में पट्काय की विराधना अवश्य होती है, पदकाय को विराधना से संयम की रक्षा नहीं हो सकती। जहां संयम की रक्षा नहीं है वहां समस्त महाव्रतों का भंग है। इनके भंग से संसारपरिभ्रमण अवश्य होता है, अतः मैं तो इस जलको नहीं पीऊँगा। इस प्रकार निश्चय कर लघुमुनि ने बड़ी ही यतना से अंजलि में लिये हुए जल को उसी नदी में छोड़ दिया। उस समय उनकी आयु कोई अधिक नहीं थीं परंतु धैर्य की मात्रा हृदय में बढी हुई थी इस लिये यथा कथंचित् वे शुष्क- मार्ग से होकर नदी को पार करके दूसरे तीर पर आगये । परन्तु प्यास ने इतनी प्रबलता धारण की कि वे आगे मार्ग पर नहीं चलसके और આ પ્રકારનો વિચાર કરી ધનપ્રિય નામના નાના મુનિયે એ વિચાર કર્યો કે, આ સંસારમાં જીવને એક તે સંયમની પ્રાપ્તિ થવી દુર્લભ છે અને તેની અપેક્ષા સંયમની રક્ષા મહાન દુર્લભ છે. હું કાચું પાણી પીઉં તે અપૂ. કાયની વિરાધના થાય છે, અપૂકાયની વિરાધનામાં પકાયની વિરાધને અવશ્ય બને છે. પકાયની વિરાધનાથી સંયમની રક્ષા થતી નથી. જ્યાં સંયમની રક્ષા નથી ત્યાં સમસ્ત મહાવ્રતને ભંગ છે. તેના ભંગથી સંસાર પરિભ્રમણ અવશ્ય થાય છે. માટે હું તે આ જળને પીઈશ નહીં. આ પ્રકારને નિશ્ચય કરી લઘુ મુનિએ ખૂબજ યતનાથી ખેબામાં લીધેલ પાણીને તે નદીમાં છોડી દીધું. આ સમયે તેની ઉંમર કાંઈ મોટી ન હતી પરંતુ ધર્મની માત્રા હૃદયમાં વધેલી હતી. આ કારણે આગળ કહેવામાં આવ્યા પ્રમાણે સુકા માગથી નદીને પાર કરી સામા કાંઠે પહોંચી ગયા. પરંતુ તરસ એટલા જોરથી લાગી હતી કે આને उ०३८ ·२९८ उत्तराभ्ययन अथ पिपासाविवशोऽपि धर्म निभलमतिरसौ पचनमस्कारस्मरणपूर्वकं समा- धिभावेन देहं विहाय प्रथमकल्पे वैमानिकदेवत्वेन समुत्पन्नः। ततोऽवधिज्ञानेन स्वपूर्वभवं विज्ञाय तेन धनप्रियेण देवेन सर्वेषां मुनीनामनुयहाथ वैक्रियशक्त्या पथि गोकुलं निर्मितम् । अथ सपरिवारो मित्रगुप्ताचार्यः पुरतो गोकुलं दृष्ट्वा तत्र शुद्ध तक्रादि गृहीत्वा पिपासां निवार्य चलितः । अथ तेन देवेन स्वपरिचयार्थमेकस्य साधोरासनं विस्मारितम् । येन मुनिनाऽऽसनं विस्मृतम् , स च स्वासनान्वेपणार्थ पुनर्गोकुलस्थानमागत्य गोकुलमपश्यन् प्रत्यायत्तः सर्वान् मुनीनवीन-नास्ति तत्र वहीं पर गिर पड़े। पिपासा से विवश होने पर भी इनकी मति धर्म में निश्चल बनी रही, पंचनमस्कार मंत्र का स्मरण करते हुए इन्होंने समा. धिभाव से काल को प्राप्त किया। पिपासापरीपह को सहन करने के प्रभाव से ये प्रथमकल्प में वैमानिक देव हुए। अवधिज्ञान से अपने पूर्व भव को जानकर उस लघुमुनि के जीव देव ने समस्त मुनियों की रक्षा के लिये अपनी वैक्रियिक शक्ति से मार्ग में गोकुल की रचना कर दी। सपरिवार मित्रगुप्ताचार्य ने आगे गोकुल देखा। वहां से शुद्ध तक आदि को लेकर अपनी पिपासा को शांत किया, एवं आगे विहार करना प्रारंभ कर दिया। किसी ने भी यह नहीं जाना कि यह सब देवकृत माया है, अतः देव ने अपने परिचय के निमित्त एक साधु को अपना आसन विस्मृति करा दिया । जो मुनि वहां पर आसन भूल गया था वह उस आसन को लेने के लिये पीछे उस स्थान पर आया तो क्या देखता है कि यहां पर तो कोई લઈ તે આગળ માર્ગે ચાલી શકયા નહીં અને ત્યાં જ પડી ગયા. તરસથી વિવશ બનવા છતાં પણ તેની મતિ ધર્મમાં નિશ્ચલ બની રહી. પંચનમસ્કાર મંત્રનું સમરણ કરીને તેમણે સમાધી ભાવથી કાળધર્મ પ્રાપ્ત કર્યો. તરસના પરીવહને સહન કરવાના પ્રભાવથી તે પ્રથમ કલ્પમાં વિમાનિક દેવ થયા. અવ- ધિજ્ઞાનથી પોતાના પૂર્વભવને જાણીને તે લઘુમુનિના જીવ દેવે સમસ્ત મુનિના અનુગ્રહ માટે પિતાની વૈકિયિક શક્તિથી માર્ગમાં ગોકુળની રચના કરી. સપરિ વાર મિત્રગુણાચા આગળ ગોકુળ જોયું અને ત્યાંથી શુદ્ધ છાશ આદિ લઈને પિતાની તરસ છિપાવી. અને આગળ વિહાર કરવા લાગ્યા. કોઈએ એ ન જાણ્યું કે આ બધી દેવકૃત માયા હતી. આથી દેવે પિતાના પરિચય નિમિત્ત એક સાધુને તેનું આસન ભુલાવી દીધું. જે મુનિ આસન ભુલી ગયા હતા તે મુનિ ત્યાં આસન લેવા માટે પાછા આવ્યા તે શું દેખે છે કે ત્યાં કઈગોકુળ .

·. प्रियदर्शिनी टीका. अ० २ गा०५-६ शोतपरीपहजयः २९९ पूर्वदृष्टं गोकुलम् । तदा तद्वचनेन सर्वैरपि साधुभितिगोकुलाभावैस्तत्र काचिदेव शक्तिर्विदिता । सर्वस्तत्पिण्डभोजनस्य प्रायश्चित्तं कृतम् । ततस्तत्रागत्य तेन देवेन संसारावस्थायां तातं स्वगुरुं मुक्त्वा सर्वे साधयो वन्दिताः। किं कारणं त्वया नायं वन्दितः ? एवमाचार्येण पृष्टोऽसौ सर्व स्ववृत्तान्त सचित्तजलपानार्थ पितुः प्रेरणं च सर्वेषां साधूनां पुरस्ताद् कथयित्वा देवलोकं गतः। एवमन्यैरपि मुनिभिस्तृपापरीपहः सोदन्यः॥५॥ सुधापिपासापरीपहसहनेन कृशशरीरस्य साधोः शीतकाले शीतमपि बहु था- धते, इति शीतपरीपहजय माह- गोकुल नहीं है। वह शीघ्र ही पीछे वहां से वापिस लौटा और अपने आचार्य के पास आकर इस बात को कहा कि अब तो वहां पर कोई गोकुल नहीं है । साधुओं ने जब यह बात सुनी तो उन्हों ने यह निश्चित किया कि अवश्य इस में कोई देव को माया थी। सब ने मिलकर इसका प्रायश्चित्त लिया, क्यों, कि इन सब ने वहां से पहिले तक्रादि को ग्रहण किया था। बाद में देव ने आकर अपने संसार अवस्था के पिता-धन- मित्र मुनि को छोड़कर बाकी के समस्त साधुओं को वंदना की। आचार्य ने पूछा धनमित्र मुनि को वंदन क्यों नहीं किया? तब उस देव ने समस्त पहिले का वृत्तान्त जो धनमित्र मुनि ने सचित्त जल को पीने के लिये अपने शिष्य धनप्रिय को मुनि की अवस्था में कहा था आचार्य के समक्ष कह दिया। कह कर फिर यह स्वर्ग को वापिस चला गया। इसी प्रकार अन्य मुनियों को भी तृपापरीपह का विजय करना चाहिये ॥५॥ નથી. તે એજ વખતે પાછા ફર્યા અને પિતાના આચાર્યની પાસે આવીને કહ્યું કે, ત્યાં તે કઈ ગોકુળ નથી. સાધુઓએ જ્યારે આ વાત સાંભળી તે તેઓએ એવું નકકી કર્યું કે, અવશ્ય આમાં કઈ દેવની માયા હતી, સહુએ મળીને તેનું પ્રાયશ્ચિત્ત લીધું. કારણ કે, તે સહુએ ત્યાંથી છાસ આદિ વસ્તુ ગ્રહણ કરેલ હતી. બાદમાં દેવે આવીને પિતાના સંસાર અવસ્થાના પિતા ધનમિત્ર મુનીને છેડીને બાકીના સમસ્ત સાધુઓને વંદના કરી, આચાર્યો પૂછયું કે, ધનમિત્ર મુનિને વંદના કેમ ન કરી? ત્યારે તે દેવે પહેલાને સમસ્ત વૃત્તાંત જે ધન- મિત્ર:મુનિયે સચિત્ત પાણી પીવા માટે પોતાના શિષ્યને મુનિ અવસ્થામાં કહ્યું હતું તે આચાર્ય સમક્ષ કહી દીધું. આ કહીને તે પિતાના મુળધામ સ્વર્ગમાં ચાલ્યા ગયા. આ પ્રકારે અ યમુનિયેએ પણ તૃષાપરીપતને વિજય કરવું જોઈએ. પાપા ·३०० उत्तराभ्यपनसूत्रे मुलम् -चरंतं विरयं लूह, सीयं फुसइ एगया। नोइ वेलं" मुंणी गच्छे, सोचा णं जिणंसासणं ॥६॥ छाया-चरन्तं विरतं रूक्ष, शीतं स्पृशति एकदा। नातिवेलं मुनिर्गच्छेत् श्रुत्वा खल जिनशासनम् ॥ ६ ॥ टीका-'चरंत' इत्यादि। चरन्तं मोक्षमार्गे, ग्रामानुग्राम या विहरन्तं, विरतं सावधयोगतो निवृत्तम्- अग्निमज्वालनादिभ्यो निवृत्तमित्यर्थः, रूक्ष-स्निग्धाहारतैलाभ्यङ्गपरिहारेण धूसरा मुनिम् , एकदा-शीतकाले, शीतं स्पृशति-पीडयति । शीतकाले हि वनस्पतयो हिमनिपातेन परितः परिगुप्का भवन्ति, पथिकाः संकोचितपाणयः पदैकमपि गन्तुमसमर्थाः पङ्गवत् तत्र तत्रैव तिष्ठन्ति, केचित् क्वणन्तवीणिकाः कम्पमानगात्राः कृशानुसेवनाय तदभिमुखं शलभा इवापतन्ति । क्षुधा एवं पिपासा परीपह के सहन करने से मुनि का शरीर कृश हो जाता है इससे शीतकाल में शीत की पीडा बहुत होती है इसलिये तीसरे शीतपरीपह को जीतना चाहिये; यही यात इस नीचे की गाथा से सूत्रकार प्रकट करते हैं- 'चरंतं विरयं' इत्यादि. अन्वयार्थ-(चरंतं विरयं-चरन्तं विरतं) मोक्ष मार्ग में अथवा एक ग्राम से दूसरे ग्राम में विहार करने वाले तथा सावद्ययोग से विरक्त एवं (लूह-रूक्षम्) स्निग्धाहार तैलमर्दन आदि के त्याग से धूसर शरीर वाले ऐसे मुनि को (एगया-एकदा) शीतकाल में (सीयं फुसइ-शीतं स्ट- शति ) शीत पीडित करता है। उस समय वह मुनि (णं-खल) निश्च- ભૂખ અને તરસ સહન કરનારા મુનિનું શરીર દુર્બળ બની જાય છે, અને દુબળ શરીરવાળાને ઠંડિથી બહુ પીડા થાય છે. આથી ત્રીજે ઠંડિના પરિષહને મુનિએ છત જોઈએ. એવી વાત સૂત્રકાર નીચેની ગાથાથી પ્રગટ કરે છે. चरंतं विरयं छत्याहि. मन्वयार्थ:-चरंत विरयं-चरंत विरत मोक्षमा मया मे मामयी मात ગામે વિહાર કરવાવાળા તથા સાવદ્ય વેગથી વિરકત અને સૂઇં-હક્ષ સ્નિગ્ધાહાર तमन माहिना त्याथी धूसर शरीरवाणा सपा मुनिने एगया-एकदा शlami सीयं फुसइ-शीतं स्पृशति शlastu पीडित . अरे छ. ते सभये ते मुनि ण-खलु ·प्रियदर्शिनी टीका. अ०२ गा. ६-७ शीतपरीपहजयः ३०९ वायवश्व तुपारासारसंगादतिशय शिशिराः माणिनां शरीराणि परितः सातिशयं पीडयन्ति । अनवरतशीतपातजनितव्यथावारणाय बालकाः काष्ठखण्डादीनि समा- हत्यैकत्र यहि मज्जाल्य प्रसारितपाणयस्तापमासेवन्ते । यत्र प्रतिक्षणं प्राणिनां प्राणाः प्रखर शीतवेदनाभिरुद्विग्ना भवन्ति । वदा स मृनिः खलु-निश्चयेन, जिनशासनं जिनवचनरहस्यं श्रुत्वा 'अनेन ममात्मना नरकनिगोदादौ तीव्रतरा अनन्तवेदना अनन्तवारमनुभूता' इति विभाव्य, अतिवेलं वेलातिक्रमणं न गच्छेत् न प्राप्नुयात्-प्रतिलेखनादे यः कालस्तं शीतभयादुल्लध्याऽन्यस्मिन् काले प्रतिलेखनादिकं न कुर्यादित्यर्थः । यद्वा-शीत- भयात् पूर्वोपविष्टस्थानं विहाय स्थानान्तरं न बजेदिति । चरंतं ' इत्यनेन कारणं विना एकत्रावस्थानं न करणीयमिति मूचितम् । विरयं' इत्यनेन यतनावत्वं सूचितम् । यसे (जिणसासणं सोच्चा-जिनशासनं श्रुत्वा) जिन शासम को-' इस मेरी आत्मा ने नरक निगोद आदि स्थानों में तीव्रतर अनंत वेदनाएँ अनन्तवार भोगी हैं उस वेदना के सामने यह शीतवेदना क्या अधिक है ?' इस बात को सुनकर-समझकर (अइवेलं-अतिवेलम्) समय को उल्लंघन करके-प्रतिलेखना आदि के समय को टालन करके (न गच्छे-न गच्छेत् ) प्रतिलेखना आदि का जो समय है उसके सिवाय अन्य समय में प्रतिलेखनादिक क्रियाओं को न करे । तथा शीत के भय से पूर्वाधिष्ठित स्थान का परित्याग कर दूसरे स्थान में भी न जावे गाथा में रहे हुए "चरंत" इस पद्धारा सूत्रकार यह प्रदर्शित करते हैं कि मुनि को कारणविशेष विना एक जगह स्थिररूप से नहीं निश्चयथी जिणसासाण सोच्चा-जिनशासनं श्रुत्वा न शासनाने मा भा। यात्माये નરક નિગોદ આદિ સ્થાનમાં તીવ્રતાવાળી અનંત વેદનાઓ ઘણી વખત ભેગવી છે તે વેદનાઓ સામે આ શીત વેદના કયા હિસાબમાં છે?” આ વાતને સાંભળી सभ अइवेल-अतिवेलं सभयर्नु न 1 प्रतिमना माहिना सभयन टाणी न गच्छे-न गच्छेत् प्रतिमना महिना समय छ तेना सीवाय मीन સમયમાં પ્રતિલેખનાદિક ક્રિયાઓને ન કરે. તથા ઠંડીના ભયથી પૂર્વાધિષ્ઠિત સ્થાનને ત્યાગ કરીને બીજા સ્થાનમાં ન જાય. मायामा २९सा “चरत" से ५४ा। सूत्रधार से प्रहशित छे , મુનિયે કારણ વિશેષ વીના એક જગ્યાએ સ્થિર રૂપથી કાવું ન જોઈએ.

·२०२ उत्तरायण 'लूह' इत्यनेन तपश्चरणशीलत्वं प्रवेदितम् ॥ ६ ॥ 'मुणी' इत्यनेन सावद्यकार्य मौनत्यमिति वोधितम् । मूलम्न मे' निवारणं अस्थि, छवित्ताणं न विजए। अहं तु अग्गि सेवामि, इंइ भिक्खू ने चिंतेत् ॥७॥ छाया-न मे निवारणम् अस्ति, छवित्राणं न विद्यते । अहं तु अग्नि सेवे, इति भिक्षुर्न चिन्तयेत् ॥ ७ ॥ टीका-'न मे' इत्यादि। मे=मम, निवारण-शीतनिवारकं स्थानं नास्ति, तथा-छवित्राणं-शरीराच्छा. दनकं वस्त्रकम्बलादिकं न विद्यते। तु-पुनः, अग्नि सेवे अग्नि प्रज्वाल्य तत्तापमा- श्रयेय, इति=एवं, भिक्षुन चिन्तयेत् मनसापि न प्रार्थयेत् । चिन्तामतिषेधेन तत्सेवनं तु दूरत एव निराकृतम् । ठहरना चाहिये। “विरयं" इससे मुनिको यतनावान होना चाहिये यह सूचित किया गया है। " लूहं" पद से तपश्चरण शीलता एवं "मुणी" इस पद से सावद्यकार्य में मौन रखना यह सूचित किया गया है ॥६॥ 'न मे निवारणं' इत्यादि. अन्वयार्थ-(मे-मम) मेरे पास (निवारणं-निवारणम् ) शीत को दूर करने वालास्थान (न अत्थि-नास्ति) नहीं हैं (छवित्ताणं न विज्जए-छवित्राणं न विद्यते)शरीर को आच्छादान करने वाला वस्त्र एवं कम्बल आदि भी नहीं है अतः (अहं तु अग्गि सेवामि-अहंतु अग्नि सेवे) में अग्नि का 'सेवन करूँ (इइ-इति) इस प्रकार (भिक्खू-भिक्षुः) साधु (नचिंतए-न 'चिन्तयेत् ) मन से भी विचार न करे, उसके सेवन की बात तो दूर रही। "विरयं" मेनाथी भुनिये यत्नापान मन न. ' सूचित ४२वामा याव्यु छ " लुहं" ५६थी तपश्वर शीलता भने “ मुणी" मा पहथी सावध કાર્યમાં મૌન રાખવું એ સૂચિત કરવામાં આવેલ છે. नमे निवारण अत्याहि. भ-क्यार्थ-मे-मम भारी पासे निवारण-निवारणम् 14 भयावीते स्थानन अस्थि-नास्ति नथी, छवित्ताणं नविज्जए-छवित्राणं न विद्यते शरी२ ९५२ माढा भाट १२ तथा म मेरे ५ नथी. माथी अहंतु अगि सेवामि-अग्नि सेवे भनिनु सेवन ४३ इइ-इति ॥ ४२नो भनथी ५ भिक्खू-भिक्षु मुनि न चिंवए-न चिन्तयेत् पियार न ४२. तेना सेपानी पात त २ २७..

·प्रियदर्शिनी टीका. १०२ गा. ७ शीतपरीपहजयः ३०३ अयं भाव-शीते मइत्यपि पतति सति जीर्णवसनः परित्राणवर्जितो नाक- ल्यानि वसनानि गृह्णीयात् शीतत्राणाय । आगमविहितेन विधिना एपणीयमेव ययाकल्पं गवेपयेत् परिभुनीत वा । नापि शीतार्ताऽग्नि वालयेत् , अन्यज्वालित वा नासेवेत । एवमनुतिष्ठता शीतपरीपद्दजयः कृतो भवतीति । अत्र 'भिक्खू ' इत्यनेन निरवद्यभिक्षाग्रहणशीलत्वं मुचितम् । अत्र दृष्टान्त:- चतुर्थारके राजगृहे नगरे चत्वारः कुबेरदत्तश्रेष्ठिपुत्राः कुबेरसेन-कुवेरमित्र- कुवेरवल्लभ-कुवेरमियनामानो भद्रगुप्ताचार्यसमीपे जिनोक्तं धर्म श्रुत्वा प्रत्रजिताः। इस का भाव यह है कि जब शीतकाल में शीत पड़ता है उस समय जीर्णवस्त्र वाला एवंशीत की रक्षा के साधनों से रहित साधु अकल्पनीय वस्त्रों को शीत की रक्षा निमित्त ग्रहण नहीं करे। आगम में विहित विधिके अनुसार जो एपणीय हों तथा साधु के लिये कल्प- नीय हों उन्हें ही ग्रहण करें। ठंड से पीडित होने पर भी अग्नि को न जलावे तथा दूसरों द्वारा जलाई गई अग्नि का भी सेवन नहीं करें। ऐसा करने से ही साधु शीतपरिपहविजयी माना जाता है। गाथा में रहे हुए-भिक्खूपद से सूत्रकार 'भिक्षु को निरवद्य भिक्षा ही ग्रहण करना चाहिये' यह सूचित करते हैं। इस विपय पर यहां दृष्टान्त दिया जाता है-राजगृह नगरमें कुवेर- दत्त नामक एक सेठके कुवेरसेन, कुवेरमित्र, कुबेरवल्लभ, कुवेरप्रिय આને ભાવ એ છે કે, જ્યારે શીતકાળમાં ઠંડી પડે છે એ સમયે જીણું વસ્ત્ર. વાળા અને ઠંડીની રક્ષાના સાધનોથી રહિત સાધુ અકલ્પનીય વસ્ત્રોને ઠંડીની રક્ષા નિમિત્તે ગ્રહણ ન કરે. આગમમાં કહેવાયેલ વિધિ અનુસાર જે એષણય હેય તથા સાધુ માટે કલ્પનિય હોય તેને જ ગ્રહણ કરે. ઠંડીથી પિડીત હોવા છતાં પણ અગ્નિને પ્રગટાવે નહીં તથા બીજાઓ દ્વારા પ્રગટાવવામાં આવેલ અનિનું પણું સેવન ન કરે. આ રીતનું વર્તન રાખનાર સાધુ શીતપરીષહવિજયી भानपामा भाव 2. मायामा २७॥ “ भिक्खू" ५४थी सूर मेम सूथित કરે છે કે, “ભિક્ષુએ નિરવઘ ભિક્ષા જ ગ્રહણ કરવી જોઈએ.” આ વિષય ઉપર અહીં દષ્ટાંત કહેવામાં આવે છે. ચોથા આરામાં રાજગહ નગરમાં કુબેરદત્ત નામને એક શેઠ હતું. જેને કુબેરસેન, કુબેરમિત્ર, કુબેરવલ્લભ અને કુબેરપ્રિય નામે ચાર પુત્ર હતા. આ ·३०४ उत्तराध्ययमस्त्र - ते श्रुतमधीत्यान्यदा कदाचिदेकाक्रित्यविहाराख्यप्रतिमा स्वीकृतवन्तः । तदनन्तर- मेकाफित्वमतिमया विहरन्तस्ते पुनरपि राजगृहनगरसमीपवर्तिनि वैभारगिरिमदेशे वसतेयधाकल्पमवग्रहमवगृह्य संयमेन तपसाऽत्मानं भावयन्तो विहरन्ति स्म । तदा हेमन्ततस्तुपारासारैर्जनान् पीड्यन् , वनस्पतीन् परिम्लानयन् , पशुपक्ष्यादीन् का- एवज्जडतां मापयन् , सर्वमाणिमाणानुद्वैजयन्नासीत् । तस्मिन् समये ते चत्वारो मुनयस्तृतीययामे भिक्षाचर्यार्थ राजगृहनगरं प्रविष्टाः, तप भिक्षा गृहीत्वा कृता- नामके चार पुत्र थे। उन चारों पुत्रों ने भद्रगुप्त आचार्य के समीप धर्म का श्रवण कर मुनिदीक्षा धारण की। शास्त्रों का अच्छी तरह से अध्ययन किया। एक समय की बात है उन्हों ने एकाकित्वविहार नाम की भिक्षु प्रतिमा स्वीकार की इससे वे एकाकी होकर विहार करने लगे। विहार करते२ वे किसी समय पुनः राजगृह नगर के समीपवर्ती भारगिरि की तलहटी में वसी हुई एक वस्ती में आये और वहां यथाकल्प अव- ग्रह-आज्ञा लेकर उतरे और संयम एवं तप से आत्मा को भाते हुए विचरने लगे। यह समय हेमन्तऋतु का था। तुपार-हिम के छोटे २ कणों से इस समय मनुष्यों को अधिक कष्ट होता है। वनस्पतियाँ हिम- कणों के निपात से दग्ध हो जाती हैं। पशु पक्षी काष्ठ जैसे जड़ हो जाते हैं । तात्पर्य यह कि इस ऋतु में ठंड की अधिकता से हरएक प्राणी को अधिक कष्ट का अनुभव होता है। ऐसे समय में ये चारों ही ચારે પુત્રોએ ભદ્રગુપ્ત આચાર્ય પાસેથી ધર્મનું શ્રવણ કરી મુનિદીક્ષા ધારણ કરી. શાસ્ત્રોનું સારી રીતે અધ્યયન કર્યું. એક સમયની વાત છે, તેઓએ એકાવિ વિહાર નામની ભિક્ષુ પ્રતિમા સ્વીકારી. આથી તેઓ ચારે એકાકી બનીને વિહાર કરવા લાગ્યા. વિહાર કરતાં કરતાં કઈ સમયે રાજગ્રહ નગર સમીપ રહેલી ભારગિરીની તળેટીમાં વસેલી એક વસ્તીમાં આવ્યા અને ત્યાં યથાકલ્પ અવગ્રહ આજ્ઞા લઈને ઉતર્યા સંયમ અને તપથી આત્માને ભાવતા વિચારવા લાગ્યા. આ સમયે હેમન્ત જતુ હતી. તુષાર હિમનાં નાનાં નાનાં કણથી આ સમયે મનુષ્ય અધિક કઈ પામે છે. વનસ્પતિઓ હિમ કણેના પડવાથી બળી જાય છે, પશુ પક્ષીઓ લાકડાં જેવા જડ થઈ જાય છે. મતલબ એ કે, આ ઋતુમાં ઠંડીની અધિકતાથી દરેક પ્રાણીને વધુ કષ્ટને અનુભવ થાય છે. એવા સમયમાં એ ચારેય મુનિ દિવસના ત્રીજા ભાગમાં .

·. प्रियदर्शिनी टीका अ० २ गा.७ शीतपरीपहजये मुनिचतुष्टयदृष्टान्तः ३०५ हारास्ते सर्वे स्वयसतिं गन्तुं पृथक पृथगेव प्रतिनिटत्ताः तेपामेकस्य कुवेरसेनमुने- भारगिरिकन्दरान्तिकमुपगतस्य रात्रिः संजाता, अतस्तत्रैव सोऽतिष्ठत् । द्वितीयस्य कुवेरमित्रमुनेरुद्याने रात्रिः समजनि, अतस्तत्रैव सोऽतिष्ठत् । तृतीयस्य कुवेरवल्ल- भमुनेरुद्यानसमीपे, चतुर्थस्य कुवेरमियमुनेस्तु नगरसमीपे । तत्र वैभारगिरिकन्दरा- द्वारसमीपावस्थितस्य मुनेनिपतत्तुपारसंपर्कशीतलैः शैलमारुतैः प्रकम्पितशरीरस्यापि मनो मेरुरिवनिष्पकम्प मासीत् । यथा यथा शीतं प्रवर्धते, तथा तथा ऽऽत्मिकवलं प्रकाशयन् मनः सुस्थिरं कुर्वन् रणे वीर इव शत्रु शीतं विजेतु प्रोत्साहसंपन्नः मुधीरः शीतवेदनां सहमानोऽसौ मुनिः समाधिभावेन रायः प्रथमयाम एव कालं गतः । मुनि दिवस के तृतीय प्रहर में भिक्षाचर्या के लिये राजगृहनगर में आये। वहां पर मिले हुए एपणीय आहार करके वे सब फिर वहां से एक पीछे एक वैभारगिरि के समीप जहां उतरे हुए थे वहां पहुँचने के लिए चले। इनमें कुवेरसेन मुनि को मार्ग में ही जब वे वैभारगिरि का कन्दरा के पास पहुँचे तो रात्रि हो गई, इसलिये वह वहीं पर ठहर गये। दूसरे कुबेरमित्रमुनि रात्रि हो जाने से बगीचे में ठहरे। वैसे ही तीसरे कुवरवल्लभमुनि बगीचे के पास ठहरे। चौथे कुवेरप्रियमुनि रात्रि होने से राजगृह नगर के पास ही ठहर गये। वैभारगिरि की कन्दरा-गुफा के द्वार पर ठहरे हुए मुनिराज ने पड़ते हुए शीत के संपर्क से अत्यंत शीतल पर्वतीय वायु के वेग से कम्पितशरीर होने पर भी अपने मनको मेरु के समान निष्कंप बनाते हुए उस शीत को प्रबलता का सामना किया । जैसे २ शीतकी अधिकता होती जाती थी, उस उस रूप से માટે રાજગ્રહ નગરમાં આવ્યાં. ત્યાંથી મળેલ એષણીય આહાર કરીને તે સઘળા ફરી પાછા એક પછી એક વૈભારગિરીની સમીપ જ્યાં તેઓ ઉતર્યા હતા ત્યાં પહોંચવા માટે ચાલી નીકળ્યા. તેમાંથી કુબેરસેન મુનિને માર્ગમાંજ રાત્રિ પડી જવાથી વૈભારગિરીની કંદરાની પાસે રોકાઈ ગયા. બીજા કુબેરમિત્ર મુનિ રાત્રિ થવાથી બગીચામાં રોકાઈ ગયા, એવી જ રીતે ત્રીજા કુબેરવલ્લભ મુનિ બગી- ચાની પાસે રોકાઈ ગયા, ચોથા કુબેરપ્રિયમુનિ રાત્રિ થઈ જવાથી રાજગ્રહ નગરની પાસે જ રોકાઈ ગયા વૈભારગિરિ કંદરાના મુખ્ય દ્વાર પાસે રોકાઈ ગયેલા, મુનિરાજે કંડીના સંપર્કથી અત્યંત શીતળ પર્વતીય વાયુના વેગથી પીત શરીર હોવા છતાં પણ પોતાના મનને મેરૂ સમાન અડગ રાખી ઠંડીની પ્રબળતાને સામનો કર્યો. જેમ જેમ ઠંડીની અધિકતા વધતી ગઈ તે તે રૂપથી તેમનું આત્મ, उ०३९ ·उत्तरायपमरने . उद्यानस्थं तु नीचप्रदेशवर्तित्वाद् द्वितीययाम प्रबलतरं शीतं बाधते स्म, तदा सोऽपि पूर्वोक्तमुनियन्निवलेन मनसा शीतवेदनां सहमानः समाधिभावेन द्वितीय- यामे कालगतोऽभवत् । एवमुद्यानसमीपसंस्थितस्तु तृतीययामे, एवं नगरासनस्तु- उनका आत्मिकयल भी अधिकर विकसित होता जाता था। जिस प्रकार कोई उत्तम वीर रणाङ्गण में वैरी का सामना करता है, उसी प्रकार ये भी उस शीत का डटकर सामना कर रहे थे। सद्भावना में जरा सी भी शिथिलता इन्हों ने नहीं आने दी। साम्हना करते २ ही वे मुनि समाधिभाव से कालधर्म को पाये १ । जो मुनिराज उद्यान में ठहरे हुए थे उन्हें शीत की वेदना ने द्विती- यप्रहर में सताया। जिस प्रकार प्रथम मुनिराज ने शीत की वेदना सहन करने में निश्चलता धारण की, उसी प्रकार इन्होंने भी उसके सहन करने में निश्चलता धारण की। अन्त में समाधिभाव से ये भी कालधर्म पा गये २। जो मुनिराज उद्यान के समीप ठहरे हुए थे, उन्हें शीत की वेदना रात्रि के तृतीय प्रहर में सताने लगी, और नगर के पास ठहरे हुए मुनि- राज को शीत वेदना ने रात्रि के चतुर्थ प्रहर में सताना शुरू किया । इस प्रकार ये दोनों मुनिराज भी शीतपरीपह को जीतते २ ही समाधि- भाव से अन्त में कालधर्म को प्राप्त हुए ४। ये चारों के चारों ही अनुत्तर બળ પણ અધિક રૂપથી વિકસતું જતું હતું. જે રીતે કોઈ ઉત્તમ વીર રણાંગણમાં વૈરીને સામને કરે છે તેવા પ્રકારે મુનિ પણ ઠંડીને એવી જ રીતે સામને કરી રહ્યા હતા. સદુભાવનામાં જરા પણ શિથીલતા તેમણે આવવા ન દીધી. સામનો કરતાં કરતાં તે મુનિ સમાધિ ભાવથી કાળ ધર્મ પામ્યા. જે મુનિ બગીચામાં રહ્યા હતા. તેમને ઠંડીની વેદના બીજા પ્રહરમાં થઈ. જે પ્રકારે પ્રથમ મુનિરાજે ઠંડીની વેદના સહન કરવામાં અડગતા ધારણ કરી તેવી જ રીતે આપણે પણ અડગતા દાખવી અને છેવટે સમાધીભાવથી કાળધર્મ પામ્યા. જે મુનિરાજ બગીચાની બહાર રોકાયા હતા તેમને ઠંડીની વેદના રાત્રીના ત્રીજા પહેરમાં થવા લાગી અને નગરની પાસે રોકાયેલા મુનિરાજને ઠંડીની વેદના ચેથા પહેરે સતાવવા લાગી. આ પ્રકારે આ બન્ને મુનિરાજ પણ ઠંડીના પરીવહને જીતતાં છતાં સમાધી ભાવથી અને કાળધર્મને પામ્યા. આ રીતે ·प्रियदर्शिनी टीका अ०२ गां. ८ उष्णपरीपहजयः ३०७ चतुर्थयामे । सर्वेऽप्येते विजितशीतपरीपहाः कालं कृत्वाऽनुत्तरविमानेषु एकभवा- वतारित्वेन समुत्पन्नाः । एवमन्यैरपि मुनिभिः शीतपरीपहः सोढव्यः ॥७॥ शीतकालानन्तरं ग्रीष्मागमो भवतीत्यतः शीतपरीपहानन्तरमुष्णपरीपह .. जयं ग्राह- मूलम् उसिणपरियावेणं, " , परिदाहण तजिए। प्रिंसु वा परियावेणं, सायं नो परिदेवए॥८॥ छाया-उष्णपरितापेन, परिदाहेन तर्जितः। ग्रीष्मे वा परितापेन, सातं नो परिदेवयेत् ॥ ८॥ टीका-'उसिण. इत्यादि । ग्रीष्मे=उष्णकाले, यत्र हि-भास्करः किरणनिकरैर्दैहनं किरनिव धरातलेऽङ्गार- मकरमास्तृणन्निव जीवजातं परितापयति, तरुगणं परिशोपयति, शुष्कयति च । विमानों में एकभवावतारी रूप से उत्पन्न हुए। इसी प्रकार अन्य मुनियो को भी शीतवेदना के सहन करने में अपना पराक्रम फोडना चाहिये ॥७॥ शीतकाल के बाद ही ग्रीष्मऋतु का आगमन होता है अतः शीत- परीपह को सहन करने के बाद चौथा उष्णपरीपह भी मुनिराज को सहन करना चाहिये, यह बात इस नीचे की गाथा द्वारा सूत्रकार प्रद- शित करते हैं-'उसिण' इत्यादि । अन्वयार्थ-(प्रिंसु-ग्रीष्मे) ग्रीष्मकाल में कि जिसमें सूर्य अपनी प्रखर किरणों के निकर से इस समस्त भूमण्डल पर प्रवल ताप की वर्षा किया करता है, समस्त जीव जिसमें मानों अग्नि तापसे जलते हों, वृक्षसमूह जिस में शुष्क जैसा हो जाता है। विचारे प्यासे भोले मृगों के झुण्ड के એ ચારે મુનિરાજ અનુત્તર વિમાનમાં એકભવ અવતારી રૂપથી ઉત્પન થયા. આ પ્રકારે અન્ય મુનિયેએ પણ શીતવેદના સહન કરવામાં પિતાનું પરાક્રમ બતાવવું જોઈએ. પણ ઠંડીના વખત પછી ઉનાળાને વખત આવે છે અહીં શીતપરીષહને સહન કર્યા પછી એ ગરમીના પરીવહને પણ મુનિરાજે સહન કરવું જોઈએ, से वात नायनी गाथाथी सूर प्रगट ४२ छ.-"उसिण" त्याहि. स-क्या-पिंसु-ग्रीष्मे श्रीभ मा न्यारे सूर्य पातानi अमरिया સમસ્ત ભૂમંડળ ઉપર પ્રબળ તાપની વર્ષા વરસાવે છે. સમસ્ત જીવ જેમાં અગ્નિના તાપની માફક બળતા હોય છે, વૃક્ષ સમૂહ શુષ્ક બની જાય છે, ·३०४ उचगाध्ययमस्त्र मृगतृष्णाभिरारचितजलतरङ्गमालाभिरिव प्रचलज्जलधारा विभ्रममुपगता मुग्धमुग- यूयाः पिपासया परितः प्रधावन्ति। मनुष्याः खलु मायशः प्रचण्डमार्तण्डकरनिक- रसंपर्कमखररजःकणोपेतवात्यापरिघहिताः मतप्तभूतलनिपतिताः पिपासयाऽऽस- नमृत्यव इव भवन्ति । यत्र खलु बनस्थली पिपासावविभ्रमद्भिर्विविधपशुपक्ष्या- दिभिः परिशुष्कतालरसनकण्ठः समाकुला, नभस्तलं च नानाविध पत्रकाप्ठनृणकव- वरोद्ध्लनकरमविकूलमारुतध्वनिसमाकुलं भवति । तस्मिन्नुष्णकाले, वा शब्देन- शरदि वासु वा, उगपरितापेन-उष्णम्-सूर्यकिरणसंयोगात्तप्तं-भूमिधूलिपाषाणा- झुण्ड जिसमें "यह जलधारा यह रही है। इस प्रकार भ्रमोत्पादक मृगतृष्णा से पागल जैसे बने हुए इधर उधर दौडने लगते हैं। जिस ऋतु में सूर्य की प्रचण्ड किरणों से धूप खूब पड़ती है जिससे रेती तप जाती है और लू चलने लगती है। संतप्त रजकण से मिश्रित उस लूके वेग से व्याकुल होकर मनुष्य भी उस तपी हुई भूमि पर गिर गिर कर प्यास के मारे मूर्छित हो आसन्नमृत्यु जैसे दिखाई देने लगते हैं। जिस ग्रीष्म काल में पिपासा के वश जिनके तालू ओष्ठ एवं कंठ सूख रहे हैं गर्मी के मारे मुंह जिन के फटे हुए हैं और जीभ लटक रही है ऐसे पशु पक्षियों से अटवी व्याप्त हो जाती है। तथा जिसमें आकाश नानाविधपत्र, काष्ठ, तृण, कूडा-कचरा आदि को उडाने वाली प्रतिकूल वायु की सनसनाहट ध्वनि से व्याप्त हो जाता है ऐसे उष्णकाल में। (उसिणपरियावेणं-उष्णपरितापेन ) उष्णपरिताप से-सूर्य किरणों के તરસથી બીચારા ભેળાં હરણનાં કેળાં “આ જળધાર વહી રહી છે” આ પ્રકારના ભ્રમથી પાગલની માફક મૃગજળ રૂપી જળના આભાસ તરફ દેતાં રહે છે. જે ઋતુમાં સૂર્યના પ્રચંડ કિરણાથી ખૂબ તાપ પડે છે જેનાથી રેતી તપે છે, અને હૂં ચાલવા લાગે છે, સંતપ્ત રજકણથી મિશ્રીત તે લન વેગથી વ્યાકુળ બની મનુષ્ય પણ તે તપેલી ભૂમી ઉપર તરસના માર્યા પડી જઈ મૂર્શિત થઈ આસન્ન મૃત્યુ જેવા દેખાય છે. જે ગ્રીમકાળમાં અટવીમાં પીપા- સાને વશ જેનું તાળવું, હઠ અને કંઠ સુકાઈ જાય છે, ગરમીના માર્યા મોટું જેનું ફાટી રહે છે અને જીભ લટકી જાય છે એવા પશુ પક્ષિઓથી વ્યાપ્ત થઈ જાય છે તથા જેમાં આકાશ જુદી જુદી જાતનાં પાંદડાં, લાકડું, ઘાસ, કચરા, પુંજા વગેરેને ઉડાવવાવાળા પ્રતિકુળ વાયુના સુસવાટા કરતા વનિથી વ્યાપ્ત થઈ જાય છે. એવા SAMभ "उसिण परियावेणं-उष्णपरितापेन" BY परितापी ·, प्रियदशिनी टीका अ० २ गा. २ उष्णपरोपजयोपदेशः ३०९ दिकं, तेन परितापः-उप्णपरितापस्तेन तर्जितः, अत्यंत पीडितःसन् , तथा- परिदाहेन-सूर्यकिरणसंतप्तवायुना 'लू' इति भापाप्रसिद्धन, दाहज्वरादिकृता- न्तरिकतापेन वा, वर्जितः, तथा परितापेन=सूर्यकिरणादिजनिततापेन-तर्जितः, सात-मुखं प्रति न परिदेवयेत्-हा ! कदा मम चन्द्रचन्दनशीतलानिलादिभिः सह संयोगो भविष्यति येन मम शान्तिः स्यादिति ॥ ८॥ उपदेशान्तरमाह- मूळम् --उपहाहितत्तो मेहावी, सिणाणं नो वि' पत्थए । गाय नो परिसिंज्जा, ने वीएंज्जा ये अप्पयं ॥९॥ छाया-उप्णाभितप्तः मेधावी, स्नानं नो अपि प्रार्ययेत् । गात्रं नो परिपिञ्चेत् , न वीजयेच आत्मानम् ॥९॥ संयोग से तप्त ऐसे जो भूमि, धूलि, एवं पापाण आदि हैं उनके द्वारा जो परिताप-कप्ट होता है उससे, तथा (परिदाहेण) सूर्य की किरणों द्वारा गर्म हुई वायु से-लूसे, अथवा दाहज्वर आदि से होने वाले आन्तरिक ताप से (परियायेणं-परितापेन) एवं सूर्य की किरणों से उत्पन्न हुई अत्यंत गर्मी से (तज्जिए-तर्जितः) अतिशय पीडित साधु (सायं नो परिदेवए-शातं नो परिदेवयेत् ) सुख की वाच्छा न करे-हा! किस समय मुझे चन्द्र अथवा चंदन के समान शीतल पवनादि का संयोग मिलेगा कि जिस से मुझे शांति मिले। अर्थात्-साधु का कर्तव्य है कि वह हरएक अवस्था में उष्णपरीपह को जीते किन्तु इस से घयरावे नहीं ॥८॥ સંગથી તપેલ એવી જે ભૂમિ ધૂળ અને પાષાણુવાળી છે. તેના દ્વારા જે કઈ થાય छ, मेनाथी तथा "परिदाहेण" सूर्यन रिए। द्वारा गरम थयेा पायुथी सूथी, २मय १२ माहिथा थनार मातरि तपथी परियावेणं-परितावेन भने सूर्यना जिरवाणी व मत्यंत गभीयो तज्जिए-तजिवः अतिशय पीडित साधु "सायनो परिदेवए-शातं नो परिदेवयेत् सुमनी वांछना न रे-मन या समये याद्र અથવા ચંદનની જેવી શીતળ પવન આદિને સંયોગ મળે કે જેથી મને શાંન્તી થાય. અર્થાત-સાધુનું કર્તવ્ય છે કે તે દરેક અવસ્થામાં ઉષ્ણ પરીષહને लते, परंतु तनाथी सराय नडी. (८) ·alo उत्तराध्ययनसूत्रे टीका-'उण्हाहितत्तो' इत्यादि । मेधावी आगमोक्तमर्यादानुवर्ती मुनिः, उष्णाभितप्त: उष्णेन-उष्णस्पर्सेन, अभिवमः-तापाकुलः सन् स्नानं नो मार्थयेत् नैवाभिलपेत् । अपि च गात्रं-शरीरं, नो परिपिञ्चेत्-न जलैरार्दीकुर्यात् । च-पुनः आत्मानं-स्वदेई न वीजयेत्= व्यजनादिना शरीरे वायुं नोदीरयेत् । अयं भावः-उष्णतप्तोऽपि मुनिर्जलावगाहनस्नानव्यजनवातादि वर्जयेत् , न च जलैर्गानं सिञ्चेत् । आतपवारणाय स्वदेहोपरि रजोहरणादिना छायां न कुर्यात् । न चापि छत्रादिकं धारयेत् । मनसाऽपि न प्रार्थयेत् किं तु उष्णपरीपई सम्यक् सहेतेति । उपहाहि०' इत्यादि। अन्वयार्थ-(मेहाची-मेधावी) आगमोक्त मर्यादा का अनुसरण करने वालामुनि (उण्हाहितत्तो-उष्णाभितप्तः) उष्णस्पर्श से संतप्त होता हुआ भी (सिसाणं नो विपत्थए-स्नानं नोऽपि प्रार्थयेन) स्नान की अभिलाषा न करे । तथा (गायं नो परिसिंचेज्जा-गात्रं नो परिपिंचेत्) अपने शरीर ऊपर पानी न छींटे तथा उसको गीला भी न करे और न गीले कपडे से ही पोंछे। तथा (अप्पयं न वीएज्जा-आत्मानं न वीजयेत्) शरीर पर बीजना आदि से हवा भी न करे। इसका भाव यह है-उष्ण से संतप्त भी मुनि अचित्त जल का भी अवगाहन करना-उससे स्नान करना, बीजनादि से-पंखा आदि से हवा करना इन समस्त शीतलोपचारकारक क्रियाओं का परित्याग कर देवे। अपने शरीर पर गर्मी की वेदना को शमन करने के लिए शीतल जल के "उपहाहि" त्यादि मन्पयाथ-मेहावी-मेधावी भागमभाडे भयोहा मनुसरय ४२वावा भुनि उपहाहितत्तो-उष्णाभितप्तः G] २५Nथा सतत या छतi vg सिसाणं नो विप- त्थए-स्नानंनोऽपि प्रार्थयेत् नाननी अमिताषा न ४२ गायं नो परिसिंचेज्जा-गात्रं. नो परिपिंचेत् पोताना शरी२ ५२ पानी नछांट तम अने लानु ५५ न ३ न त लीना ४५४थी सुछ, तथा “ अप्पयं न वीएंज्जा"-आत्मानं न वीजयेत् શરીર ઉપર વીંજણ વગેરેથી હવા પણ ન નાખે. આને ભાવ એ છે–ઉષ્ણતાથી સંતપ્ત બનેલ મુનિએ પાણીને આશા લે, એનાથી સ્નાન કરવું, પંખા આદિથી હવા ખાવી આ સમસ્ત શીતળ ઉપચાર કારક ક્રિયાઓને પરિત્યાગ કરે. પિતાના શરીર ઉપર ગરમીની વેદ- નાનું શમન કરવા માટે શીતળ જળને છાંટે પણ ન લે, આપનું વારણ ·प्रियदर्शिनी टीका अ० २ गा. ९ उष्णपरीपहजये-अरहन्नकदष्टान्तः ३११ अन दृष्टान्तः आसीत् तगरानगयों दत्तनामकः श्रेष्ठी । तस्य भद्राभार्यायामरहन्नक नामकः पुत्रो जातः । एकदाऽसौ दत्तश्रेष्ठी भार्यापुत्राभ्यां सहाहन्मित्राचार्यसंनिधौ धर्मदे- शनां निशम्य विरक्तः सन् प्रवज्यां गृहीतवान् । स दत्तमुनिः स्नेहवशादरहन्नकं कदाचिदपि भिक्षार्थ न प्रेषयति, स्वयमेव भिक्षामानीय तं पोषयति, न च तेन किमपि कार्य कारयति, अतोऽसौ मुकुमारो जातः । अन्यदा कदाचित् तस्य पिता छींटे भी न दे, तथा आतप को वारण करने के लिये रजोहरणादिक से शरीर पर छाया भी न करे। छत्र-छाता-आदि को भी धारण न करे और न इस प्रकार की क्रियाओं को करने की भावना ही रखे। जैसे भी घने उष्णपरीपह को सहन करे। दृष्टान्त-तगरा नाम की नगरी में दत्त नाम का एक सेठ रहता था। उसकी धर्मपत्नी का नाम भद्रा था। भद्रा से एक पुत्र हुआ, जिस का नाम अरहन्नक था। एक समय सेठ ने अपने स्त्री पुत्र के साथ जाकर अहन्मित्र नामके किसी आचार्य के पास धर्म का उपदेश सुना। सुनकर वे संसार से विरक्त हो गये और स्त्रीपुत्रसहित उसने दीक्षा अंगी- कार करली, पुत्र से प्रेम होने के कारण वे कभी भी अपने पुत्र को भिक्षा लाने के लिये नहीं भेजते थे, किन्तु स्वयं जाकर भिक्षा लाते और पुत्र को भी आहार कराते। पुत्र से कुछ भी कार्य नहीं कराते। इस तरह दत्तमुनि का वह पुत्ररूप शिष्य बहुत ही सुकुमार प्रकृति के કરવા માટે રજોહરણાદિકથી શરીર ઉપર છાયા પણ ન કરવી, છત્ર-છત્રી વગેરે પણ ધારણ ન કરવાં. અને આ પ્રકારનિ કિયાએ કરવાની ભાવના પણ ન રાખવી. જેમ બને તેમ ઉષ્ણપરીષહને સહન કરવાં. છત–ાગરા નામની નગરીમાં દત્ત નામના એક શેઠ રહેતા હતા, તેની ધર્મપત્નિનું નામ ભદ્રા હતું. ભદ્રાથી એક પુત્ર થયે જેનું નામ અરહત્રક હતું એક સમય શેઠે પિતાના સ્ત્રી પુત્રની સાથે અહન્મિત્ર નામના એક આચાર્ય પાસે ધર્મને ઉપદેશ સાંભળે એ ઉપદેશથી સંસારથી વિરક્તભાવ જાગ્યો અને સ્ત્રી પુત્ર સાથે તેણે દીક્ષા અંગિકાર કરી લીધી. પુત્રથી પ્રેમ હોવાને કારણે કદી પણ પોતાના પુત્રને ભિક્ષા લાવવા માટે મોકલતા ન હતા પરંતુ પોતે જ જઈને ભિક્ષા લાવતા અને પુત્રને પણ આહાર કરાવતા. પુત્રથી કાંઈ પણ કાર્ય કરાવતા નહીં. આ રીતે દર મુનિના એ પુત્રરૂપ શિષ્ય ઘણી જ સુકુમાર પ્રકૃતિવાળા ·. . ૨૨ उत्तराध्ययनसूत्रे दत्तमुनिर्मृतः तदनन्तरं साधुमिः प्रेरितः सन्नरहन्नको ग्रीष्मकाले भिक्षायं गतः । स पूर्वमकतश्रमोऽतीवमुमाराङ्गः सूर्यकिरणोनप्तरेणुनिकरण चरणतले, वपनांशुमि- मस्तके च तापाभिभूतस्नुपाशुष्कण्ठोऽरहन्नकः कस्यचित् श्रेष्ठिनः प्रोत्तु भवनस्य च्छायामाश्रित्य तिष्ठति । वदा तं सुकुमारं रूपसौन्दयं लावण्यगुणेमन्मयावतारं मुनिमरहन्नककुमारं दृष्ट्वा काचित् मोपितमका यणिग्भायां दास्या तं समाहय गृहमानयति । ततः सा तं पृच्छति-भवान् किं याचते ? अरहनकः प्राइ-भिक्षां याचे । ततः सा कामवशंगता बन गये । कालान्तर में दत्तमुनि का स्वर्गवास हो गया। अब क्या था- साधुओं से प्रेरित होकर वह एक समय भिक्षा लाने के लिये ग्रीष्म काल में गये। सुकुमार प्रकृति के तो थे ही, पिता के समय पहिले इन्हों ने कुछ परिश्रम भी नहीं किया था, अतः उस ग्रीष्मकाल में सूर्य की प्रचण्ड किरणों से संतप्त भूमि पर चलने से उनके पैरों में छाले पड़ गये। माया गरम हो गया । कंठ गर्मी के मारे सूख गया गर्मी की इनको अधिक वेदना हुई। पास में किसी एक सेठकी बहुत ऊँची हवेली धी सो वे गर्मी के मारे उसकी छाया में आकर ठहर गये। ठहरे हुए इन मुनि को एक प्रोपितभर्तृका-विरहिणी-स्त्री ने देखा। यह शारीरिक रूप, लावण्य एवं सौन्दर्य से ऐसे मालूम पड़ते थे कि जैसे मानो साक्षात् देव ही हो। देखते ही सुकुमार इस अरहन्नक मुनि को उस विरहिणी वणि- ग्भार्या ने अपनी दासी द्वारामकान ऊपर वुलवाया।मकान ऊपर पहुंचते બની ગયા. કાલાન્તરે દત્તમુનિને સ્વર્ગવાસ થયે. આ પછી સાધુઓની પ્રેરણાથી પ્રેરિત બની તે સુકુમારમુનિ ગ્રીષ્મકાળમાં ભિક્ષા લેવા માટે ગયા. સુકુમાર પ્રકૃતિ તે હતી જ,પિતાની હાજરીમાં તેણે જરા જેટલો પણ પરિશ્રમ કરેલ ન હતું. આથી ગ્રીષ્મકાળમાં સૂર્યનાં પ્રચંડ કિરણોથી સંતપ્ત બનેલ ભૂમિ ઉપર ચાલવાથી એના પગમાં છાલા પડી ગયાં, માથું ગરમ થઈ ગયું, ગળું ગરુ મીના કારણે સુકાઈ ગયું, ગરમીની એને અધિક વેદના થઈ, પાસે જ કે એક શેઠની ઘણી જ ઉંચી હવેલી હતી-આથી તે એ હવેલીની છાયામાં જઈને ઉભા રહ્યા. ઉભેલા મુનિને જઈ એક વિરહણી સ્ત્રીનું એ તરફ લક્ષ ખેંચાયું જે શારીરિક રૂપ, લાવણ્ય અને સૌદર્યથી તેની દ્રષ્ટિએ દેવ તુલ્ય દેખાયા. આ અરહત્તક સુકુમાર મુનિને જોઈને તે વિરહિણી વણિક સ્ત્રીએ પોતાની દાસી માર ત મકાન ઉપર લાવ્યા. મકાન ઉપર પહોંચતાં જ મુનિ અરહંન્નકને તેણે ·प्रियदर्शिनी टीका अ०२ गा. ९ उप्णपरीपहजये-अरहन्नकदृष्टान्तः ૨૧૨ तं प्रलोभ्य स्वभवने स्थापितवती । अथ तन्माता भद्रासाध्वी मुनीनां निवासस्थाने चन्दनार्थमागता । सा तत्र तमपश्यन्ती अर्हन्मित्राचार्यमपृच्छत्-भदन्त ! अरहन्न- कमुनिः क्व वर्तते ? अर्हन्मित्राचार्यः माह-अरहन्नको भिक्षार्थ गतः, किं तु न पुनः परावृत्तः, अतस्तमन्वेपयन्ति मुनयः, इति तदनुपलब्धिवचनं वज्राघातमिवकठोरं श्रुत्वा व्याकुला सती भद्रा साध्वी पुत्रमोहेन अरे अरहन्नक ! अरे अरहनक ! इत्युच्चैविलपन्ती नयननिःस्रवदश्रुधारां पातयन्ती मोहेन पदे पदे प्रस्खलन्ती प्रति- ही मुनि अरहन्नक से उसने पूछा आप क्या चाहते हैं ? अरहन्नक ने कहा मिक्षा चाहता हूं। काम के वशंगत हुई उस स्त्री ने भिक्षा का लोभ देकर अरहन्नक मुनि को अपने घर पर ठहरा लिया। उधर अरहन्नक मुनि की माता भद्रा साध्वी मुनियों को वन्दना करने के लिये आई। अरहन्नक मुनि को ज्यों ही वहां साध्वी ने नहीं देखा त्यों ही वह अईन्मित्रा. चार्य को पूछने लगी कि भदन्त ! अरहन्नक मुनि कहां हैं। आचार्य महाराज ने कहा कि वे भिक्षा लेने के लिये वाहर गये थे, परन्तु अभी- तक वापिस नहीं आये हैं अतः अन्यमुनिजन उनकी तलाश कर रहे हैं। माता भद्रा साध्वी ने ज्यों ही यह बात सुनी त्यों ही उसके हृदय में वज्र के आघात जैसा एक कठोर आघात हुआ और उसी समय उसका चित्त विक्षिस-हो गया। वह पुत्र के मोह से बहुत ही आकुल- व्याकुल होने लगी, और अपने आप बड़-बडाने लगी-अरे अरहन्नक! तूं इस समय कहां है, कह तो सही । इस प्रकार ऊँचे स्वर से विलाप करती और आंखों से आंसुओं की धारा बहाती हुई वह स्थान स्थान पर પૂછયું. આપ શું ઈચ્છો છે? અરહકે કહ્યું કે, હું ભિક્ષા ચાહું છું. કામને વશ બનેલ તે સ્ત્રીએ ભિક્ષાને લેભ આપીને અરહત્રક મુનિને પિતાને ઘેર રાકી લીધા. અહિં અહંન્નક મુનિની માતા ભદ્રા સાધ્વી મુનિને વંદણા કરવા આવી. અન્નક મુનિને જ્યારે તે સાધ્વીએ ત્યાં ન જોયા ત્યારે આચાર્યને પૂછયું કે, “હે ભરત! અરહત્રક મુનિ કયાં છે? આચાર્ય મહરાજે કહ્યું કે, ભિક્ષા લેવા માટે તેઓ બહાર ગયા છે, પરંતુ હજુ સુધી પાછા ફરેલ નથી. જેથી અન્ય મુનિજન તેની તપાસ કરી રહેલ છે. માતા ભદ્રા સાધ્વીએ જ્યારે આ વાત સાંભળી ત્યારે તેના હૃદ યમાં વજીના ઘા જે એક આઘાત થએ અને એ વખતે એનું ચિત્ત વ્યાકુળ બની ગયું. તે પુત્રના મેહથી ઘણાં આકુળ વ્યાકુળ થવા લાગ્યા, અને પિતાના મનમાં જ બડબડવા લાગ્યાં કે, અરે અરહિન્નક! તું આ સમયે ક્યાં છે, કહે તે ખો આ પ્રકારે ઉંચા સ્વરથી વિલાપ કરતાં અને આંખોથી અશ્રુધારા વહાવતાં, તે उ०४० ·उत्तराण्ययन स्थलं भ्राम्यति, सा यत्र यत्र गच्छति तत्र तत्र पुनः पुनलोंकान् पृच्छति-मम माणवल्लभः पुत्रोऽरहन्नकः क्यापि दृष्टो भवद्भिः । इत्येवं पृच्छन्ती रुदती ये कमपि दृष्टवती, तं प्रति-अयमरहन्नक इति मत्वा हर्पमुदहन्ती, पुनस्तमनालोक्य रुवती विलपन्ती एकदा यत्रारहनक आसीत् तद्भवनसमीपे समागता । तदा गवाक्षवर्तिनापुर- इनकेन तादृशावस्थापन्ना माता दृष्टा, संजातात्यन्तसंवेगः स गवाक्षादुत्तीर्य पर- णयोः पतित्वा मातरमेवमाह-हे मातः! सोऽहमरहनकः । इति तद्वचनं श्रुत्ला माता स्वस्थमानसा जाता, तदनु सा पुत्रं माह-वत्स ! भव्यकुलोत्पन्नस्य तव कथमीशी गिरती पडती इधर उधर घूमने लगी।जहां जहां वह जाती वहां २ पूछती कि हे महानुभावो! कहो तो सही तुम लोगों ने मेरे पुत्र अरहन्नक को कहीं देखा भी है ? । इस प्रकार पूछती, विलाप करती, रोती हुई वह भद्रा साध्वी जिस किसी को भी देखती हर्प के भावावेश में आकर कहने लगती यह रहा मेरा अरहन्नक'। परन्तु जब उसमें उसे अरहन्नक दिखाई नहीं पड़ता तो पुनः रोने लगती। इस प्रकार अत्यंत विह्वल बनी हुई एक दिन वह वहां पहुंची जिस मकान में स्वयं अरहन्नक थे। जब यह वहां पहुंची थी उस समय अरहन्नक उस मकान की खीडकी में बैठे हुए थे। उसने रोती हुई अपनी माता को ज्यों ही देखा त्यों ही उसे संवेग के भाव अतिशय रीति से जागृत हो उठे। वह इकदम झरोखे से नीचे उतर कर माता के दोनों चरणों में पड़ गये और बोला कि हे मातः मैं अर- हन्नक हूं। इस प्रकार उनके वचन को सुनकर माता का चित्त शान्त हो गया और बोली-वत्स ! तुम तो कुलवान् हो जातिमान हो फिर तुम्हारी સ્થળે સ્થળે અથડાતાં અહિં તહિં ફરવા લાગ્યાં. જે તે સ્થળે તે જઈ પૂછતાં કે હે મહાનુભાવે! કહે તે ખરા તમેએ મારા પુત્ર અરહકને ક્યાંઈ દેખે છે? આ પ્રકારે પૂછતાં અને વિલાપ કરતાં અને રેતાં તે ભદ્રા સાધ્વી જ્યારે કેઈને જુએ તે હર્ષના ભાવાવેષમાં આવીને કહેવા લાગતાં કે આ રહ્યો મા અરહન્નક! પરંતુ જ્યારે તેને અરહત્રક ન દેખાતે ત્યારે તે ફરીથી રોવા લાગતાં આ પ્રકારે અત્યંત વિહળ બની એક દિવસે તે એ મકાન ઉપર પહોંચ્યાં કે જ્યાં અરહાક હતો. જ્યારે તે ત્યાં પહોંચ્યાં તે વખતે અરહન્નક તે મકાનની એક બારીમાં બેઠેલ હતું. તેણે પિતાની માતાને રેતી જોઈ ત્યારે તેનામાં સંવેગને ભાવ અતિશય જાગૃત થયે. તે એકદમ ઝરૂખેથી નીચે ઉતરીને માતાના ચરણમાં પડી ગયા અને બેલ્યો કે હે માતા! હું અન્નક છું. આ પ્રકારનાં તેનાં વચન સાંભળીને માતાનું ચિત્ત શાન્ત બની ગયું અને બોલી, વત્સ!

·प्रियदर्शिनी टीका अ० २ गा.९ उष्णपरीपहजये-मरहन्नकदृष्टान्तः ३१५ दशा ? सोऽवदत्-हे मावश्चारित्रं पालयितुमसमर्थोऽस्मि । सा ग्राह-वहि अनशनं कुरु । यत:- वरं पवेसो जलिए हुयासणे, न यावि भग्गं चिरसंचियं वयं । चरं हि मच्चू मुविसुद्धकम्मओ, न यावि सीलक्खलियस्स जीवणं ॥१॥ छाया-चरं प्रवेशो ज्वलिते हुताशने, न चापि भग्नं चिरसंचितं व्रतम् । वरं हि मृत्युः सुविशुद्धकर्मतो, न चापि शीलस्खलितस्य जीवनम् ॥१॥ सुविशुद्धकर्मतः-निरवद्यक्रियाऽऽचरणतः, मृत्युः मरणं, वरं श्रेयः, न तु शोलस्खलितस्य चरित्रपविवस्य जीवनम् । अन्यत् सुगमम् । ऐसी दशा क्यों हुई ?। अरहन्नक बोले-मातः ! इस दशा के होने का कारण चारित्र को पालन करने की असमर्थता है। माता बोली-यदि तुम चरित्र पार करने के लिये असमर्थ हो तो अनशन करो। जैसे कहा है- "वरं पवेसो जलिए हुयासणे, न यावि भग्गं चिरसंचियं वयं घरं हि मच्चू सुविसुद्धकम्मओ, नयावि सीलक्खलियस्स जीवणं ॥१॥" धधकती हुई अग्नि में प्रवेश करना तो ठीक है परन्तु चिरसंचित व्रत का भंग करना ठीक नहीं है । सुविशुद्ध कर्म-शील आराधन करते તમે તે કુળવાન છે, જાતિવાન છે, છતાં તમારી આવી દશા કેમ થઈ? અરહકે કહ્યું, માતા ! આ દશા થવાનું કારણ ચારિત્ર પાલન કરવાની અસર મથતા છે. માતાએ કહ્યું, જે તમે ચારિત્ર પાલન કરવા માટે અસમર્થ છે તે અનશન કરે. જેમ કહ્યું છે– "वरं पवेसो जलिए हुयासणे, न यावि भग्गं चिरसंचियं वयं । वरं हि मच्यू मुविसुद्धकम्मओ, नयावि सीलक्खलियस्स जीवणं ॥१॥" ભભકતી એવી અનિમાં પ્રવેશ કરે ઠીક છે, પરંતુ ચિરસંચિત વ્રતને ભંગ કર ઠીક નથી. સુવિશુદ્ધ કર્મશીલ આરાધના કરતાં કરતાં મૃત્યુ થયું ઠીક છે, - .

·. उत्तराध्ययनसने एवं मातृवचः श्रुत्वा स संजातवैराग्यः सर्वसावद्ययोग प्रत्याख्याय पुनः संयम गृहीतवान् । तत उत्कृष्टाचारेण ग्रामानुग्रामं विहरन् उष्णपरीपहं सहमानः क्वचित् पापाणमयमदेशं प्राप्य चिन्तयति-'प्रदेशोऽयं प्रचण्डमाण्ड किरणसंयोगाद् वरि- वत्मतप्तः, उष्णतरश्च वायुः भवति, अत्र पदमपि गन्तुमसमर्थोऽस्मि,' एवं विचिन्त्य परितः प्रतप्तभूमीतलं विलोक्य परीपहोऽयं मया सोढव्य इत्ययधार्य वप्तशिलोपरि करते मृत्यु होना ठीक है, परन्तु शील से स्खलित व्यक्ति का जीवन ठीक नहीं है। निरवय क्रिया का नाम मुविशुद्धकर्म एवं चारित्र से पतित होने का नाम शील से स्खलित होना है। इस प्रकार जननी के वचन मुनकर उसका मुप्त वैराग्य जग उठा, पश्चात् उसने सर्वसावद्य योग का प्रत्याख्यान कर पुनः संयम लिया। माता के वचन से उद्बोधित होकर उसने फिर उत्कृष्ट चरित्र का आराधन किया और चारित्र की आराधनापूर्वक ही ग्रामानुग्राम विहार करते हुए उष्णपरीपह को सहन किया। एक समय की यात है कि ये विहार करते २ ऐसे प्रदेश में पहुँचे कि जहाँ पत्थरों की यहुलता थी। वहां पहुँच कर उन्होंने विचार किया कि यह प्रदेश सूर्य की किरणों से अधिक संतप्त यना हुआ है। यह तो ऐसा तप रहा है कि जैसे मानों अग्नि ही जल रही हो। वायु भी इतनी गर्म चल रही है कि जिससे एक पैर भी सुखपूर्वक चला नहीं जा सकता है । इस प्रकार विचार करते हुए अरहन्नक मुनि ने अपने आसपास की समस्त भूमि को પરંતુ શીલથી સ્મલિત થયેલ વ્યક્તિનું જીવન ઠીક નથી. નિરવદ્ય ક્રિયાનું નામ સુવિશુદ્ધ કર્મ, ચારિત્રથી પતિત થવાનું નામ શીલથી ખલિત બનવું તે. આ પ્રકારનાં માતાનાં વચન સાંભળીને તેને સુતેલો વૈરાગ્ય જાગી ઉઠશે અને તેણે સર્વ સાવદ્ય યોગનું પ્રત્યાખ્યાન કરી પુનઃ સંયમને ધારણ કર્યો. માતાના વચનથી ઉદધિત બની તેણે પછી ઉત્કૃષ્ટ ચારિત્રનું આરાધન કર્યું અને ચારિત્રની આરાધના પૂર્વક જ ગામનુગામ વિહાર કરીને ઉષ્ણ પરીષહને સહન કર્યો. એક સમયે એ વિહાર કરતાં કરતાં એવા પ્રદેશમાં પહોંચી ગયા કે, જ્યાં પત્થરાઓ મોટા પ્રમાણમાં હતા. ત્યાં પહોંચીને તેઓએ વિચાર કર્યો કે, આ પ્રદેશ સૂર્યના કિરણોથી અધિક સંતપ્ત બને છે. આ તે એવા તપી રહ્યા છે કે જાણે અરિન જ સળગી રહી છે. વાયુ પણ એટલી જ રીતે ગરમ કુંકાઈ રહેલ છે આથી એક ડગલું પણ સુખપૂર્વક ચાલી શકાતું નથી. આ પ્રકારને વિચાર કરતાં કરતાં અરહક મુનિએ પિતાની આસપાસની - ·प्रियदर्शिनी टीका अ० २ गा० १० देशमशकपरीपहजयः ३१७ समुपविशति । तत्र-प्रत्याख्याताष्टादशपापः कृतदुप्कृतगर्हः क्षामितसकलसत्त्वः स्वीकृतचतुर्विधशरणः, परित्यक्तसर्वसंगः पुनः पुनः कृतपंचनमस्कारोऽनशनं कृत्वा समाधिभावसम्पन्नः पादपोपगमनेन मुहूर्तमात्रेण सुकुमारशरीरो नवनीतपिण्डइयोध्योन विलीनः सौधर्म मुरलोकं गतः, एवं मुनिमिरुणपरीपहः सोढव्यः ।।९।। ग्रीष्मकालान्तरं वर्पाकाले दंशमशकादिकृतपीडां प्राप्तेन साधुना तत्परीपहः सोढव्यः इत्याह- मूलम्पुट्टो ये दसैमसएहिं, सम वै महामुणी। नागो संगामसीसे वी, सूरो अभिहणे 'परं ॥१०॥ छाया-स्पृष्टश्च दंशमशकैः सम एव महामुनिः । नागः संग्रामशी वा, शूरोऽभिदन्यात् परम् ॥ १० ॥ अत्यंत उष्ण देखा और पुनः विचार करने लगे कि यह उष्णपरीपह मुझे साधु के नाते अवश्य सहन करना चाहिये, ऐसा निश्चित कर वह एक तप्त शिला के ऊपर बैठ गये। वहां उन्होंने १८ पापस्थानों का प्रत्याख्यान किया, अपने दुष्कृतों की गर्हा की, समस्त जीवों से खमतं खामणा किया। चार प्रकार के शरणों को स्वीकार किया, समस्त ममता का त्याग किया, एवं पंचपरमेष्ठी को बार बार नमस्कार किया। पश्चात् अनशन धारण कर समाधिभाव से युक्त अरहन्नक मुनि ने पादपोपगमन संथास किया। एक मुहर्तमान में ही उनका सुकुमार शरीर मक्खन के पिंड की तरह गर्मी से विलीन हो गया और वे मर कर सुधर्मदेवलोक में देव हुए। इसी तरह अन्य मुनि जनों को भी उष्णपरीपह सहन करना चाहिये ॥ ९॥ સમસ્ત ભૂમીને અત્યંત ઉષ્ણુ જોઈ અને પાછા વિચાર કરવા લાગ્યા કે ઉsણ પરીષહ મારે સાધુના ધર્મથી અવશ્ય સહન કરવું જોઈએ. એ નિશ્ચય કરી એક તપેલી શીલા ઉપર બેસી ગયા જ્યાં તેઓએ ૧૮ પાપસ્થાનું પ્રત્યાખ્યાન કયું, પિતાના દુષ્કૃત્યોની માફી માગી, સમરત થી ખમત ખામણા લીધાં, ચાર પ્રકારના શરણને સ્વીકાર કર્યો અને સમસ્ત મમતાને ત્યાગ કર્યો તેમજ પંચપરમેષ્ટીને વારંવાર નમસ્કાર કરવા લાગ્યા. પછી અનશન ધારણ કરી સમાધિ- ભાવથી યુક્ત અરહ#ક મુનિએ પાદપિપગમન સંથારો કર્યો. એક મુહૂત માત્રમાં જ તેમનું સુકુમાર શરીર માખણના પંડની માફક ગરમીથી ઓગળી ગયું. અને તે મરીને સુધર્મ દેવલેકમાં દેવ થયા. આ રીતે અન્ય મુનિજને એ પણ ઉણપરીષહ સહન કરવું જોઈએ. ૯ || , ·उत्तराध्ययनसूत्र , एवं मातृवचः श्रुत्वा स संजातवैराग्यः सर्वसापद्ययोग प्रत्याख्याय पुनः संयम गृहीतवान् । तत उत्कृष्टाचारेण ग्रामानुग्राम विहरन् उष्णपरीपहं सहमानः क्वचिद पापाणमयप्रदेशं प्राप्य चिन्तयति-'प्रदेशोऽयं प्रचण्डमार्तण्डकिरणसंयोगाद् वहि- वत्सतप्तः, उप्णवरच वायुः प्रयदति, अत्र पदमपि गन्तुमसमर्योऽस्मि,' एवं विचिन्त्य परितः प्रतप्तभूमीतलं विलोक्य परीपदोऽयं मया सोढव्य इत्ययधार्य वप्तशिलोपरि करते मृत्यु होना ठीक है, परन्तु शील से स्खलित व्यक्ति का जीवन ठीक नहीं है। निरवद्य क्रिया का नाम मुविशुद्धकर्म एवं चारित्र से पतित होने का नाम शील से स्खलित होना है। इस प्रकार जननी के वचन सुनकर उसका मुप्त वैराग्य जग उठा, पश्चात् उसने सर्वसावद्य योग का प्रत्याख्यान कर पुनः संयम लिया। माता के वचन से उद्योधित होकर उसने फिर उत्कृष्ट चरित्र का आराधन किया और चारित्र की आराधनापूर्वक ही ग्रामानुग्राम विहार करते हुए उष्णपरीपह को सहन किया। एक समय की बात है कि ये विहार करते २ ऐसे प्रदेश में पहुँचे कि जहाँ पत्थरों की बहुलता थी। वहां पहुँच कर उन्होंने विचार किया कि यह प्रदेश सूर्य की किरणों से अधिक संतप्त बना हुआ है। यह तो ऐसा तप रहा है कि जैसे मानों अग्नि ही जल रही हो। वायु भी इतनी गर्म चल रही है कि जिससे एक पैर भी सुखपूर्वक चला नहीं जा सकता है। इस प्रकार विचार करते हुए अरहन्नक मुनि ने अपने आसपास की समस्त भूमि को પરંતુ શલથી ખલિત થયેલ વ્યક્તિનું જીવન ઠીક નથી. નિરવ ક્રિયાનું નામ સુવિશુદ્ધ કર્મ, ચારિત્રથી પતિત થવાનું નામ શીલથી અલિત બનવું તે. આ પ્રકારનાં માતાનાં વચન સાંભળીને તેને સુતેલે વૈરાગ્ય જાગી ઉઠો અને તેણે સર્વ સાવધ વેગનું પ્રત્યાખ્યાન કરી પુનઃ સંયમને ધારણ કર્યો. માતાના વચનથી ઉબધિત બની તેણે પછી ઉત્કૃષ્ટ ચારિત્રનું આરાધન કર્યું અને ચારિત્રની આરાધના પૂર્વક જ ગ્રામનુગ્રામ વિહાર કરીને ઉષ્ણ પરીષહને સહન કર્યો. એક સમયે એ વિહાર કરતાં કરતાં એવા પ્રદેશમાં પહોંચી ગયા કે, જ્યાં પત્થરાઓ મોટા પ્રમાણમાં હતા. ત્યાં પહોંચીને તેઓએ વિચાર કર્યો કે, આ પ્રદેશ સૂર્યના કિરણોથી અધિક સંતપ્ત બનેલો છે. આ તે એવા તપી રહ્યા છે કે જાણે અગ્નિ જ સળગી રહી છે. વાયુ પણ એટલી જ રીતે ગરમ કુંકાઈ રહેલ છે આથી એક ડગલું પણ સુખપૂર્વક ચાલી શકાતું નથી. આ પ્રકારને વિચાર કરતાં કરતાં અરહક મુનિએ પિતાની આસપાસની 1 ·प्रियदर्शिनी टीका अ० २ गा० १० देशमशकपरीपहजयः ३९७ समुपविशति । तत्र-प्रत्याख्याताष्टादशपापः कृतदुष्कृतगर्हः क्षामितसकलसत्त्वः स्वीकृतचतुर्विधशरणः, परित्यक्तसर्वसंगः पुनः पुनः कृतपंचनमस्कारोऽनशनं कृत्वा समाधिभावसम्पन्नः पादपोपगमनेन मुहूर्तमात्रेण सुकुमारशरीरो नवनीतपिण्डइयोष्णेन विलीनः सौधर्म मुरलोकं गतः, एवं मुनिमिरुप्णपरीपहः सोढव्यः ॥९॥ ग्रीष्मकालान्तर वर्षाकाले दंशमशकादिकृतपीडां प्राप्तेन साधुना तत्परीपहः सोदन्यः इत्याह- मूलम्पुट्ठो ये दसैमसएहिं, सम वै महामुणी । नागो संगामसीसे वी, सूरो अभिहणे परं ॥१०॥ छाया-स्पृष्टश्च दंशमशकैः सम एव महामुनिः। नागः संग्रामशी वा, शूरोऽभिहन्यात् परम् ॥ १० ॥ अत्यंत उष्ण देखा और पुनः विचार करने लगे कि यह उष्णपरीपह मुझे साधु के नाते अवश्य सहन करना चाहिये, ऐसा निश्चित कर वह एक तप्त शिला के ऊपर बैठ गये। वहां उन्होंने १८ पापस्थानों का प्रत्याख्यान किया, अपने दुष्कृतों की गर्हा की, समस्त जीवों से खमत खामणा किया। चार प्रकार के शरणों को स्वीकार किया, समस्त ममता का त्याग किया, एवं पंचपरमेष्ठी को बार बार नमस्कार किया। पश्चात् अनशन धारण कर समाधिभाव से युक्त अरहन्नक मुनि ने पादपोपगमन संथारा किया। एक मुहुर्तमात्र में ही उनका सुकुमार शरीर मक्खन के पिंड की तरह गर्मी से विलीन हो गया और वे मर कर सुधर्मदेवलोक में देव हुए। इसी तरह अन्य मुनि जनों को भी उष्णपरीपह सहन करना चाहिये ॥९॥ સમસ્ત ભૂમીને અત્યંત ઉષ્ણુ જોઈ અને પાછા વિચાર કરવા લાગ્યા કે ઉણું પરીષહ મારે સાધુના ધર્મથી અવશ્ય સહન કરવો જોઈએ. એ નિશ્ચય કરી એક તપેલી શીલા ઉપર બેસી ગયા જ્યાં તેઓએ ૧૮ પાપસ્થાનનું પ્રત્યાખ્યાન કર્યું, પિતાના દુષ્પની માફી માગી, સમસ્ત જીવેથી ખમત ખામણા લીધાં, ચાર પ્રકારના શરણને સ્વીકાર કર્યો અને સમસ્ત મમતાને ત્યાગ કર્યો તેમજ પંચપરમેષ્ટીને વારંવાર નમસ્કાર કરવા લાગ્યા. પછી અનશન ધારણ કરી સમાધિ- ભાવથી યુક્ત અરહ#ક મુનિએ પાદપિપગમન સંથારો કર્યો. એક મુહૂત માત્રમાં જ તેમનું સુમાર શરીર માખણના પીંડની માફક ગરમીથી ઓગળી ગયું. અને તે રીતે સુધર્મ દેવલોકમાં દેવ થયા. આ રીતે અન્ય મુનિજનોએ પણ ઉણપરીષહ સહન કરવો જોઈએ. ૯ | ·- ३ उत्तराध्ययनसूत्रे एवं मातृवचः श्रुत्वा स संजातवैराग्यः सर्वसावधयोग प्रत्याख्याय पुनः संयम गृहीतवान् । तत उत्कृष्टाचारेण ग्रामानुग्राम विहरन् उष्णपरीपहं सहमानः क्वचिद् पापाणमयप्रदेशं प्राप्य चिन्तयति-'प्रदेशोऽयं प्रचण्डमार्तण्डकिरणसंयोगाद् वहि- वत्सतप्तः, उष्णतरच वायुः प्रवहति, अत्र पदमपि गन्तुमसमर्थोऽस्मि,' एवं विचिन्त्य परितः प्रतप्तभूमीतलं विलोक्य परीपदोऽयं मया सोढव्य इत्ययधार्य दप्तशिलोपरि करते मृत्यु होना ठीक है, परन्तु शील से स्खलित व्यक्ति का जीवन ठीक नहीं है। निरवद्य क्रिया का नाम मुविशुद्धकर्म एवं चारित्र से पतित होने का नाम शील से स्खलित होना है। इस प्रकार जननी के वचन मुनकर उसका मुप्त वैराग्य जग उठा, पश्चात् उसने सर्वसावद्य योग का प्रत्याख्यान कर पुनः संयम लिया। माता के वचन से उद्बोधित होकर उसने फिर उत्कृष्ट चरित्र का आराधन किया और चारित्र की आराधनापूर्वक ही ग्रामानुग्राम विहार करते हुए उष्णपरीपह को सहन किया। एक समय की बात है कि ये विहार करते २ ऐसे प्रदेश में पहुँचे कि जहाँ पत्थरों की बहुलता थी। वहां पहुंच कर उन्होंने विचार किया कि यह प्रदेश सूर्य की किरणों से अधिक संतप्त बना हुआ है। यह तो ऐसा तप रहा है कि जैसे मानों अग्नि ही जल रही हो। वायु भी इतनी गर्म चल रही है कि जिससे एक पैर भी सुखपूर्वक चला नहीं जा सकता है। इस प्रकार विचार करते हुए अरहन्नक मुनि ने अपने आसपास की समस्त भूमि को પરંતુ શીલથી ખ્ખલિત થયેલ વ્યક્તિનું જીવન ઠીક નથી. નિરવદ્ય ક્રિયાનું સુવિશુદ્ધ કર્મ, ચારિત્રથી પતિત થવાનું નામ શીલથી અલિત બનવું તે. આ પ્રકારનાં માતાનાં વચન સાંભળીને તેને સુતેલે વૈરાગ્ય જાગી ઉર્યો અને તેણે સર્વ સાવધ વેગનું પ્રત્યાખ્યાન કરી પુનઃ સંયમને ધારણ કર્યો. માતાના વચનથી ઉબેધિત બની તેણે પછી ઉત્કૃષ્ટ ચારિત્રનું આરાધન કર્યું અને ચારિત્રની આરાધના પૂર્વક જ ગામનુગામ વિહાર કરીને ઉષ્ણ પરીષહને સહન કર્યો. એક સમયે એ વિહાર કરતાં કરતાં એવા પ્રદેશમાં પહોંચી ગયા છે, જ્યાં પત્થરાઓ મોટા પ્રમાણમાં હતા. ત્યાં પહોંચીને તેઓએ વિચાર કર્યો કે, આ પ્રદેશ સૂર્યના કિરણેથી અધિક સંતપ્ત બનેલ છે. આ તે એવા તપી રહ્યા છે કે જાણે અગ્નિ જ સળગી રહી છે. વાયુ પણ એટલી જ રીતે ગરમ કુંકાઈ રહેલ છે આથી એક ડગલું પણ સુખપૂર્વક ચાલી શકાતું નથી. આ પ્રકારને વિચાર કરતાં કરતાં અરહુન્નક મુનિયે પિતાની આસપાસની નામ . .

·प्रियदर्शिनी टीका भ० २ गा० १० देशमशकपरीपहजयः समुपविशति । तत्र-प्रत्याख्याताप्टादशपापः कृतदुष्कृतगर्हः क्षामितसकलसत्त्वः स्वीकृतचतुर्विधशरणः, परित्यक्तसर्वसंगः पुनः पुनः कृतपंचनमस्कारोऽनशनं कृत्वा समाधिभावसम्पन्नः पादपोपगमनेन मुहूर्तमात्रेण सुकुमारशरीरो नवनीतपिण्डइबोष्णेन विलीनः सौधर्म मुरलोकं गतः, एवं मुनिमिरुणपरीपहः सोढव्यः ।।९।। ग्रीप्मकालान्तरं वर्पाकाले दंशमशकादिकृतपीडां प्राप्तेन साधुना तत्परीपहः सोढव्यः इत्याह- मूलम्पुट्ठो ये दसैमसएहिं, सम वै महामुणी । नागो संगामसीसे वा, सूरो अभिहणे 'परं ॥१०॥ छाया-स्पृष्टश्च दंशमशकैः सम एव महामुनिः । नागः संग्रामशीर्षे वा, शूरोऽभिहन्यात् परम् ॥ १० ॥ अत्यंत उष्ण देखा और पुनः विचार करने लगे कि यह उष्णपरीपह मुझे साधु के नाते अवश्य सहन करना चाहिये, ऐसा निश्चित कर वह एक तप्त शिला के ऊपर बैठ गये। वहां उन्होंने १८ पापस्थानों का प्रत्याख्यान किया, अपने दुष्कृतों की गर्दा की, समस्त जीवों से खमत खामणा किया। चार प्रकार के शरणों को स्वीकार किया, समस्त ममता का त्याग किया, एवं पंचपरमेष्ठी को बार बार नमस्कार किया। पश्चात् अनशन धारण कर समाधिभाव से युक्त अरहन्नक मुनि ने पादपोपगमन संथारा किया । एक मुहुर्तमान में ही उनका सुकुमार शरीर मक्खन के पिंड की तरह गर्मी से विलीन हो गया और वे मर कर सुधर्मदेवलोक में देव हुए। इसी तरह अन्य मुनि जनों को भी उष्णपरीपह सहन करना चाहिये ॥ ९॥ સમસ્ત ભૂમીને અત્યંત ઉષ્ણુ જોઈ અને પાછા વિચાર કરવા લાગ્યા કે ઉણ પરીષહ મારે સાધુના ધર્મથી અવશ્ય સહન કરવું જોઈએ. એ નિશ્ચય કરી એક તપેલી શીલા ઉપર બેસી ગયા જ્યાં તેઓએ ૧૮ પાપસ્થાનું પ્રત્યાખ્યાન કર્યું, પિતાના દુષ્કૃત્યની માફી માગી, સમસ્ત જીવેથી ખમત ખામણા લીધાં, ચાર પ્રકારના શરણને સ્વીકાર કર્યો અને સમસ્ત મમતાને ત્યાગ કર્યો તેમજ પંચપરમેષ્ટીને વારંવાર નમસ્કાર કરવા લાગ્યા. પછી અનશન ધારણ કરી સમાધિ- ભાવથી યુક્ત અરહત્રક મુનિએ પાદપપગમન સંથારો કર્યો. એક મુહુર્ત માત્રમાં જ તેમનું સુકુમાર શરીર માખણના પીંડની માફક ગરમીથી ઓગળી ગયું. અને તે મરીને સુધર્મ દેવલોકમાં દેવ થયા. આ રીતે અન્ય મુનિજનેએ પણ ઉણપરીષહ સહન रवास.॥६॥ - ·- - उत्तराभ्ययन टीका-'पुढो य' इत्यादि । च-अपरं च सम एव-उपकार्यपकारिण तुल्यभावधारका, महामुनि:-उन- तपश्चरणशीला दंशमशकैः, इदमुपलक्षणम् , तेन मत्कुणयूकादिभिरपि स्पृष्टः-पीडितः सन् , संग्रामशिरसिम्रणमस्तके, शूरम्पराक्रमी, नागो वा हस्तीय परंशत्रु- रागद्वेपलक्षणं भावशत्रुम् , अभिहन्यात्-पराजयेत् । 'समरेव' इत्यत्रार्पवाफः । अयं भावः-यथा-शूरः-फरी शरापातयथितोऽपि रणे श@ जयति, तद्वत् साधुरपि दंशमशकादिभिः पीड्यमानोऽपि कपाय शत्रु जयेदिति ॥ १० ॥ ग्रीष्म काल के याद चर्पा काल आता है, उसमें दंशमशक आदि का परीपह उत्पन्न होता है। साधु का कर्तव्य है कि वह इस दंशमशकरूप पांचवे परीपह को सहन करे, इस बात को सूत्रकार आगे की गाथा द्वारा बतलाते हैं-'पुट्ठो य' इत्यादि । अन्वयार्थ-(समरे व-समएव) उपकारी और अपकारी में तुल्य भाव धारण करने वाला (महामुणी-महामुनिः) उग्रतपश्चरणशील महामुनि (दसमसएहि-दंशमशकैः) देशमशकों के द्वारा, उपलक्षण से मत्कुण- खटमल, यूका-जू आदि द्वारा भी (पटो-स्पृष्टः) पीडित होने पर (संगामः सीसे-संग्राम शीर्षे) युद्ध के बीच में (सूरो-शूरः) पराक्रमी (नागो वा- नाग इव) हस्ती की तरह (परं अभिहणे-परं अभिहन्यात्) शत्रु को- रागवेपरूप भावशत्रु को परास्त करे । ગરમઋતુ પછી ચેમાસાને સમય આવે છેઆમાં દંશમશક વગેરે પરી- પહની ઉત્પત્તિ થાય છે, સાધુનું એ કર્તવ્ય છે કે દંશમશકરૂપી પાંચમો પરીષહ સહન કરે. આ વાતને સૂત્રકાર આગળની ગાથાથી બતાવે છે. 'पुट्ठो य" त्यादि अन्वयार्थ-(समरेव-समएव) ७५४N भने म५४ारीमा समसाप धारण ४२११ महामुणी-महामुनिः य तपस्या ४२नार शासपान भडामुनि दसमसएहिं- दंशमशकैः iस, भ०७२ द्वारा GAYथी भा४, ५, AITE ARI ५५ पुट्ठो-स्पृष्टः पित uti संगामसीसे-संग्रामशी" युद्धनी क्यमा (सूरो-शूरः) पराभी (नागो वा-नागइव) यीनी भा३४ (परं अभिहले-परं अभिहन्यात्) शत्रुने-सादेष રૂપ ભાવશત્રુને પરાસ્ત કરે. એને ભાવ આ છે. જેમ પરાક્રમી હાથી બાણના આઘાતથી વ્યથિત હેવા છતાં પણ રણમાં શત્રુઓને હરાવે છે તેવી રીતે સાધુ પણ ડાંસ, મચ્છર આદિ દ્વારા પીડિત હેવા છતાં પણ કષાયરૂપી શત્રુને પરાસ્ત કરે.

·प्रियदर्शिनी टीका. अ० २ गा०११ दंशमशकपरीपहजयः केन प्रकारेण भावश जयेदित्याह- मूलम्-ने संतसे न वारेजा, मंणपि न पओसए। उवेहे ने हणे पाणे, भुंजन्ते मंसंसोणियं ॥११॥ छाया--न संत्रसेत् न वारयेत् , मनोऽपि न प्रदूपयेत् । उपेक्षेत न हन्यात् प्राणान् , भुञ्जानान् मांस शोणितम् ॥ ११ ॥ टोका--'न संतसे' इत्यादि । महामुनिर्देशमशकैरुपद्रुतः सन् न संत्रसेत् नोद्विजेत्-दंशमशकादिभिर्दश्यमा- नोऽपि न ततः स्थानादपगच्छेदित्यर्थः । न वारयेत् , हस्तवस्त्रादिना नापसारयेत्- मनोऽपि न प्रदूपयेत्=न कलुपितं कुर्यात् अपि-शब्दावचनादिकमपि न प्रदुष्टं इसका भाव यह है-जैसे पराक्रमी हस्ती वाणों के आघात से व्यथित होने पर भी रण में शत्रु को परास्त कर देता है, उसी तरह साधु भी दंशमशक आदि द्वारा पीडित होने पर भी कपायल्पी शत्रु को परास्त करे ॥१०॥ भावशत्रु को किस तरह परास्त करना चाहिये इसको इस गाथा द्वारा स्पष्ट किया जाता है-न संतसे इत्यादि अन्वयार्थ-महामुनि दंशमशक आदि से पीडित होने पर भी (न संतसे-न संत्रसेत्) कभी भी चित्त में उद्विग्न न होवे-देशमशक आदि से पीडित होने पर भी मुनि एक स्थान से दूसरे स्थान पर नहीं जावे (न वारेज्जा-न वारयेत्) दंसमशक को अपने शरीर पर बैठ जाने पर हस्तअथवा वस्त्र आदि से नहीं हटाचे। (मणं पि न पओसए- આને ભાવ એ છે કે–જેમ પરાક્રમી હાથી બાણેના આઘાતથી પીડિત હેવા છતાં પણ રણમાં શત્રુને પરાજીત કરે છે, તેવી જ રીતે સાધુ પણ દેશમશક આદિ દ્વારા પીડિત હોવા છતાં પણ કપાયરૂપી શત્રુને પરાજય કરેલા ભાવશત્રુને કેવી રીતે જીતવા જોઈએ, એ હકીકત આ प्रगट वामां मारेछ. नसंतसे-त्याहि. अन्वयार्थ-iस अन भ७२थी पीडित मन छतi ५ न संतसेन संत्रसेत् મહામુનિ ચિત્તમાં ઉગ ન લાવે,ડાંસ મચ્છરના કરડવાથી મુનિએ એક સ્થાનથી मीना स्थान न, न यारेज्जा-न वारयेत् स भ२०२ने पाताना शरीर ५२ मेनन हाय मन पर माहिया तेन इटावे नही, मणपि न पओसए- ગાથા દ્વારા ·उत्तराभ्ययनले - टीका-'पुढो य' इत्यादि। च=अपरं च सम एव=उपकार्यपकारिषु तुल्यभावधारकः, महामुनिः- उप- तपश्चरणशीलः दंशमशः, इदमुपलक्षणम् , तेन मत्कुणयूकादिभिरपि स्पृष्टः-पीडितः सन् , संग्रामशिरसि रणमस्तके, शूराम्पराक्रमी, नागो वा हस्तीच परं-शत्रु- रागद्वेपलक्षणं भावशत्रुम् , अभिहन्यात्-पराजयेत् । 'समरेव' इत्यत्रार्पवाफः । अयं भावा-यथा-शूर: फरी शरापातळथितोऽपि रणे श→ जयति, तद्वत् साधुरपि दंशमशकादिभिः पीड्यमानोऽपि कपाय शत्रु जयेदिति ॥ १० ॥ ग्रीष्म काल के बाद वर्पा काल आता है, उसमें दंशमशक आदि का परीपह उत्पन्न होता है। साधु का कर्तव्य है कि वह इस दंशमशकरूप पांचवे परीपह को सहन करे, इस बात को सूत्रकार आगे की गाथा द्वारा बतलाते हैं-'पुट्ठो य' इत्यादि । अन्वयार्थ-(समरेच-समएव) उपकारी और अपकारी में तुल्य भाव धारण करने वाला (महामुणी-महामुनिः) उग्रतपश्चरणशील महामुनि (दसमसएहि-दंशमशकैः) दंशमशकों के द्वारा, उपलक्षण से मत्कुण- खटमल, यूका-जू आदि द्वारा भी (पटो-स्पृष्टः) पीडित होने पर (संगामः सीसे-संग्राम शी) युद्ध के बीच में (सूरो-शूरः)पराक्रमी (नागो वा- नाग इव) हस्ती की तरह (परं अभिहणे-परं अभिहन्यात्) शत्रु को- रागद्वेपरूप भावशत्रु को परास्त करे । ગરમઝતુ પછી ચેમાસાને સમય આવે છે આમાં દેશમશક વગેરે પરી- પહની ઉત્પત્તિ થાય છે, સાધુનું એ કર્તવ્ય છે કે દંશમશકરૂપી પાંચમે પરીષહ સહન કરે. આ વાતને સૂત્રકાર આગળની ગાથાથી બતાવે છે. पुट्ठो य" त्या मन्वयार्थ-(समरेव-समएव)७५४10 मन म५४ारीमा समाप पार ४२पापामा महामुणी-महामुनिः य तपस्या ४२नार शीलपान मडामुनि दसमसएहि- वंशमशकैः iस, भ२७२ | GURRYथी भा४, ५, माEि AIRA पुट्ठो-स्पृष्टः पित छti " संगामसीसे-संग्रामशी" युद्धनीयमा (सूरो-शूरः) पी (नागो वा-नागइव) यीनी मा३४ (परं अभिहणे-परं अभिहन्यात) शत्रुने- ५ રૂપ ભાવશત્રુને પરાસ્ત કરે. એને ભાવ આ છે. જેમ પરાક્રમી હાથી બાણના આઘાતથી વ્યથિત હેવા છતાં પણ રણમાં શત્રુઓને હરાવે છે તેવી રીતે સાધુ પણ ડાંસ, મચ્છર આદિ દ્વારા પીડિત હોવા છતાં પણ કષાયરૂપી શત્રુને પરાસ્ત કરે ·३२७ प्रियदर्शिनी टीका म० २ गा० ११ सुदर्शनमुनिदृष्टान्तः कृत्वा समुत्तस्थौ । तत्र प्रथमयामे लघुकाया मूच्यग्रतीक्ष्णमुखाः देशमशकाः सह- स्रशः परितः समागत्य मुनेः शरीरं दंशन्ति । तदनु-द्वितीययामे तदपेक्षया स्थूलाकारा दंशमशकाः घनघनवनि कुर्वन्तः परितस्तद्वपुस्तीक्ष्णतरं दंशन्ति, तदनु तृतीयचतुर्थयामयोस्तदपेक्षयापि स्थूलतराः स्थूलतीक्ष्णमुखा विविधजातीया दंशमशकास्तं सातिशयं दशन्ति । ततः सूर्योदये सति पश्चममदरे अकस्मात् तत्रैवो- हीयमाना मधुमक्षिकाः सहस्रशस्तद्वपुःसंलग्नास्तं मुनि दंशन्ति । मधुमक्षिकाभि- राच्छादित सकलं तद्वपुः श्यामवणं संजातम् । तस्य मुखोपरि सदोरकमुखवत्रिकाऽपि एक समय की बात है कि इन्हों ने एक अटवी में रात्रि के समय पांच प्रहरका कायोत्सर्ग धारण किया। उस अटवी में कायोत्सर्ग में रहे हुए इन सुदर्शन मुनि के शरीर को प्रथम प्रहर में लघुकायवाले हजारों दंशम- शकों ने सूची के अग्रभाग के समान अपने २ तीक्ष्ण मुखों से चारों ओर से आ आकर ख्य डसा । फिर द्वितीय प्रहर में इन की अपेक्षा स्थूला- कार वाले देशमशकों ने धन धन शब्द करते हुए सब तरफ से आकर बहुत बुरी तरह उनके शरीर को डसना प्रारंभ किया। बाद में तृतीय चतुर्थ प्रहर में द्वितीय याम में आये हुए दंशमशकों की अपेक्षा वलिष्ट एवं स्थूलतर विविध जाति के दंशमशकों ने काटना शरू किया। इस प्रकार जव रात्रि के चार प्रहर समाप्त हो चुके और सूर्योदय हुआ तय पंचमप्रहर में-अर्थात् दिवस के प्रथमप्रहर में-अकस्मात् उड़ी हुई हजारों मधुमक्षिकाओं ने उन मुनि के शरीर में चिपट कर उन्हें काटना प्रारंभ તેઓએ એક જંગલમાં રાત્રિના સમયે પાંચ પ્રહરને કાત્સગ કર્યો. તે જંગલમાં કાર્યોત્સર્ગમાં રહેલા આ સુદર્શન મુનિના શરીરને પ્રથમ પ્રહરમાં નાના શરીરવાળા હજારો ડાંસ, મચ્છરેએ સેયની અણી જેવા પિત પિતાના તીક્ષણ મુખેથી ચારે બાજુથી આવીને ખૂબ ડંખ માર્યા. પાછા બીજા પ્રહરમાં તેની અપેક્ષા સ્કૂલ આકારવાળા ડાંસ, મચ્છરોએ ગણ ગણ શબ્દ કરીને ચારે તરફથી આવીને ઘણુ ખરાબ રીતે તેમના શરીરને ડંખ મારવા લાગ્યા. ત્યાર પછી ત્રીજા અને ચોથા પ્રહરમાં આવેલા ડાંસ મરોની અપેક્ષા નાના મોટા વિવિધ જાતના ડાંસ મચ્છરોએ ડંખ મારવા શરૂ કર્યો. આ પ્રકારે જ્યારે રાત્રીના ચાર પ્રહર પુરા થયા. અને સૂર્યોદય થશે ત્યારે પાંચમા પ્રહરમાં અર્થાત્ દિવસના પ્રથમ પ્રહરમાં અકસ્માત ઉડેલી હજારે મધમાખીઓએ તે મુનિને શરીર ઉપર ઍટી પડીને કરડવું શરૂ કર્યું. મધમાખીઓથી આચ્છા- उ०४१ ·उत्तराभ्ययनसचे ३२० कुर्यादित्यर्थः । किंतु उपेक्षेत-मध्यस्थभावमाश्रयेत् । अत एव-मांसशोणित भुजानान् प्राणान् माणिनः, न हन्यातून मारयेत् । अत्र सुदर्शनमुनेदृष्टान्तः- चम्पानगया रिपुमर्दननामको भूपतिरासीत् । तस्य पुत्रः मुदर्शननामकः संजातः । स धर्मघोपाचार्यसमीपे धर्मदेशनां निशम्य कामभोगेभ्यो विरक्तः पत्रजितः । स सुदर्शनो मुनिर्गुरुमसादात् श्रुतज्ञानसम्पन्नो दृढसत्त्वतया एकाकित्व विहाराख्यमतिमया विहरन् कदाचित् महाटव्यां निशि पश्चनहरात्मकं कायोत्सर्ग मनोऽपि न प्रदूपयेत् । अपने मन में उनके काटने परअपने मन में कलुषित विचार नहीं करे। अथवा उनके काटने पर मन को कलुपित नहीं करना चाहिये। अपि शब्द से वचन आदिक को भी प्रदुष्ट नहीं करे। किन्तु उस समय(उवेहे-उपेक्षेत) मध्यस्थभाव का ही आश्रय करे। अतः साधु का कर्तव्य है कि वह (मंससोणियं भुंजते पाणे न हणे-मांस शोणितं जानान् प्राणिनः न हन्यात) मांस खाते एवं शोणित को पीते हुए प्राणियों को कभी भी न मारे। दृष्टांत-चंपानगरी में रिपुमर्दन नामक एक राजा था। उसका एक पुत्र था, जिसका नाम सुदर्शन था। उसने धर्मघोप आचार्य के पास धर्म- देशना सुनकर काम भोगों से विरक्त वन मुनिदीक्षा धारण की। इन सुदर्शन मुनि ने अपने गुरु महाराज के प्रसाद से श्रुतज्ञान की प्राप्ति कर दृढ प्रराक्रमशाली होने की वजह से एका की विहार करने रूप प्रतिमा को धारण किया। अब ये उस प्रतिमा से विचरने लगे। मनोऽपि न प्रदूपयेत् तेना ४२४ाथी पाताना मनमा ४दुपित वियार ५५५ न ४२, અથવા તેના કરડવાથી મનને કલુષિત ન કરે. અરે શબ્દથી વચનાદિકને પણ પ્રદુષ્ટ न ४२, परंतु ते सभये उवेहे-उपेक्षेत मध्यस्य मापन माश्रय ४२ माथी साधु तय छ ? ते मंससोणियं भुंजतेपाणे न हणे-मांसशोणितं भुजानान् प्राणिनः न हन्यात् માંસ ખાતા અને લેહી પીતા પ્રાણીઓને કદી પણ ન મારે. દુષ્ટાન્તા–ચંપા નગરીમાં રિપુમન નામના એક રાજા હતા. તેમને એક પુત્ર હતુંજેનું નામ સુદર્શન હતું. તેણે ધર્મઘોષ આચાર્યની પાસે ધર્મદેશના સાંભળી કામગથી વિરક્ત બની મુનિદીક્ષા ધારણ કરી. આ સુદર્શન મુનિએ પિતાના ગુરુમહારાજના પ્રસાદથી શ્રુતજ્ઞાનની પ્રાપ્તિ કરી, દઢ પરાક- શાળી થવાના કારણથી એકાકી વિહાર કરવા રૂપ પ્રતિમાને ધારણ કરી, અને તેઓ એ પ્રતિમાથી વિચારવા લાગ્યા. એક સમયની વાત છે, ·. प्रियदर्शिनी टीका. अं० २ गो. २१ सुदर्शनमुनिदृष्टान्तः ३२३ वेदना जायते ततोऽप्यनन्तगुणा वेदना नरकेऽनन्तवारं मया सोढा, एवं निगो- देऽपि, यत्र मूच्यग्रपरिमितकन्दादी असंख्याताः श्रेणयः सन्ति, एकैकश्रेण्या मसंख्यातानि प्रतराणि, एकैकमतरे असंख्यावा गोलाः, एकैकगोले असंख्यातानि निगोदशरीराणि, एकैकशरीरे अनन्ता जीवाः, एकैकनिगोदजीवः प्रत्येकचासो- च्छ्वासे सार्धसप्तदश जन्ममरणानि करोति, एवंविधनिगोदेऽपि अनन्तजन्ममर- णानां दारुणदुःखानि अनन्तवारं परवशेन मया सोढानि । किं पुनरेतत् , यतस्त- तदुःखसागरकविन्दुमात्रमपि नैतत् , एवं दंशमशकपरीपदं प्रकृष्टपरिणामेन सहमानः इससे भी अनंतगुणी वेदना नरक में अनंतचार तूने भोगी है। इसी तरह निगोद में भी सही हैं । सूची-मई-के अग्रभाग प्रमाण कन्द' आदि में असंख्यात श्रेणियां होती हैं एक एक श्रेणी में असंख्यात प्रतर होते हैं। एक एक प्रतर में असंख्यात गोले होते हैं। एक एक गोले में असंख्यात निगोद शरीर हुआ करते हैं। एक एक निगोद शरीर में अनन्त जीव रहा करते हैं। एक एक निगोदराशि का जीव एक २ श्वासोच्छ्वास में १७॥ साढासत्रह वार जन्मता है और १७॥ साढा सत्रह वार ही मरता है। इस प्रकार के स्वरूप वाले निगोद में भी हे आत्मन् ! तूने अनन्तवार अनंत जन्म और मरण के दुःखों को परवश होकर सहन किया है। उन दुःखों के सामने यह दंशमशक आदि से होने वाला दुःख कितना सा है। उन दुखों के सामने तो यह एक लेश मात्र भी नहीं है । इस प्रकार देशमशक परीपह को प्रकृष्ट शुभाध्यवसाय से सहन करते हुए सुदर्शन मुनिराज અગ્નિથી બાળવાથી જેવી વેદના જીવોને થાય છે, તેથી અનંતગણું વેદના નરકમાં અનંતવારતેં ભેળવી છે. આ રીતે નિગોદમાં પણ સહન કરેલ છે. સેયના અગ્રભાગ પ્રમાણમાં કન્દ આદિમાં અસંખ્યાત શ્રેણિયે હોય છે. એકેક શ્રેણીમાં અસંખ્ય પ્રતર હોય છે. અને એકેક પ્રતરમાં અસંખ્ય ગોળા હોય છે. અને એકેક ગાળામાં અસંખ્યાત નિગોદ શરીર હોય છે. એકેકનિગેદ શરીરમાં અનંત જીવ રહ્યા કરે છે. એકે નિગોદ રાશીને જીવ એક શ્વાસેચ્છવાસમાં સાડાસત્તાવાર જન્મે છે. અને સાડાસારવાર મરે છે. આ પ્રકારના સ્વરૂપવાળા નિગદમાં પણ હે આત્મન ! તે અનંતવાર અનંત જન્મ અને મરણના દુઃખને પરવશ બની સહન કર્યા છે એ દુખની સામે આ ડાંસ મચ્છરોથી થતું દુઃખ કેવડું છે? તે દુઃખેની સામે તે આ દુખ લેશ માત્ર પણ નથી. આ પ્રકારે ડાંસ મચ્છરના પરી- પહને પ્રકૃઇ શુભાધ્યવસાયથી સહન કરતાં સુદર્શન મુનિરાજે પ્રશસ્ત ·उत्तराभ्यपमस्ते मक्षिकाभिराच्छादितत्यानलक्ष्यते । एवं दंशमशकमक्षिकाकतवेदनां प्राप्यापि स सुदर्शनमुनिदंशादीन् न निवारयति चिन्तयति च-दुःखमेतत् कियत्, इताऽनन्तगुण- वेदनाऽनन्तवारं नरकेपु मया माप्ता, असिपत्रेण क्षुरपत्रेण कदम्पचीरिकापत्रेण छिय. माने शक्त्यग्रेण कुन्ताग्रेण शराग्रेण शूलाग्रेण छुरिकाग्रेण, सूचीकलापाग्रेण, कपिक- च्छुना, वृश्चिककण्टकेन भिद्यमाने, अङ्गारेण, प्रज्वलज्ज्यालया दह्यमाने च याशी कर दिया। मधुमक्षिकाओं से आच्छादित सुदर्शन मुनि का गौर शरीर उस समय श्यामवर्णवाला मालूम देने लगा। उनके मुख के ऊपर डोरे से जो मुखवत्रिका बंधी हुई थी वह भी मक्षिकाओं से आच्छादित होने की वजह से दिखलाई नहीं पड़ती थी। इस प्रकार दंशमशकों द्वारा तीव्र वेदना को पाकर भी मुदर्शन मुनि ने उन दंशमशकों का अपने हाथ आदि से निवारण नहीं किया। प्रत्त्युत उस समय यही विचार किया कि हे आत्मन् ! यह जो वर्तमान में दुःख मिल रहा है वह तेरे द्वारा पहिले भोगे हुए नरक एवं निगोद के दुःखों के समक्ष कितना सा है। अरे! तूने पहिले भवों में इस वेदना से भी अनन्तगुणी वेदनाएँ अनं- तयार नरक में भोगी हैं । असिपत्र, क्षुरपत्र एवं कदम्बचीरिका पत्र से छेदे जाने पर, शक्ति के अग्रभाग से कुन्त-भाला के अग्रभाग से, याणके अग्रभाग से, छुरिका के अग्रभाग से, सूचिकलाप के अग्रभाग से, कपिकच्छु कोंचकीफली से और विच्छु के डंक से भेदे जाने पर, तथा जलती हुई अग्नि से जलाये जाने पर जैसी वेदना जीवों को होती है દિત બનેલ સુદર્શન મુનિનું ગૌર શરીર તે સમયે શ્યામ વર્ણવાળું દેખાવા લાગ્યું. તેમના મુખ ઉપર દેરાથી જે મુખપત્તિ બંધાયેલ હતી તે પણ માખીઓથી આચ્છાદિત હેવાના કારણે જોવામાં આવતી ન હતી. આ પ્રકારે ડાંસ, મચ્છરથી તીવ્ર વેદના પામીને પણ સુદર્શન મુનિએ એ ડાંસ, મચ્છ, વગરેને પોતાના હાથ આદિથી દૂર ન કર્યો. પરંતુ એ વખતે એજ વિચાર કર્યો કે હે આત્મન ! વર્તમાનમાં જે પ્રકારનું આ દુખ મળી રહ્યું છે તે તારાથી પહેલાં ભેળવવામાં આવેલ નરક અને નિગદના દુખે પાસે શું હિસાબમાં છે, અરે! તે પહેલાંના ભવમાં આ વેદનાથી પણું અનંતગણી વેદનાઓ અનંત વાર નરકમાં ભેળવી છે. અસિપત્ર, સુરપત્ર, અને કદંબચીરિના પત્રથી છેદાઈ જવાથી, શક્તિના અગ્રભાગથી કુત ભાલોના અગ્રભાગથી, બાણના અગ્રભાગથી, છરીના અગ્રભાગથી, સુચિ કલાપના અગ્રભાગથી, કપિ કચ્છ-કાંચની ફળીથી, અને વીંછીના ડંખથી, ભેદાઈ જવાથી તથા બળતી ·ग्दर्शिनी टीका. अ०२ गा. २३ अचेलपरीपद्दजयः ३२५ उका-नूतनवस्त्रवान भविष्यामि, इति भिक्षुर्न चिन्तयेत् , अयं भावः-जीर्णवस्त्र- साधुर्वस्त्राभावसंभावनया स्वात्मनि विपादं न कुर्याद्, नापि च नूतनवस्त्र- संभावनया हपं कुर्यादिति ॥१२॥ उक्तार्थमेव दृढीकर्तुमाह- लम्-एगया अचेलए होई, सचेले योनि एगयां । एयं धम्महियं नच्चा, नाणी 'नो परिदेवए ॥१३॥ छाया-एकदा अवेलको भवति, सचैलथापि एकदा । एतद् धर्महितं ज्ञात्वा, ज्ञानी नो परिदेवयेत् ॥१३॥ टीका-' एगया' इत्यादि । एकदा-कदाचित् , कल्पनीयजीर्णखण्डितमलिनाल्पवस्त्रस्य सद्भावे मुनिः, न्यभाव न करे। (अदुवा-अथवा) अथवा (सचेलए होक्ख-सचेलको भविष्यामि) नवीन वस्त्रों से "उनकी अधिक स्थिति होने से" सचेलक- वस्त्र सहित हो जाऊँगा (इति) इस प्रकार (भिक्खू) साधु (न चिंतए -न चिन्तयेत्) विचार न करे। इस का भाव केवल यही है कि साधु जिस समय जीर्ण वस्त्रों का परिधान करे उस समय मुनि “ये फटे पुराने वस्त्र कितने दिन तक चलेंगे इनके फट जाने पर मैं निर्वस्त्र हो जाउँगा" इस प्रकार कभी भी अपनी आत्मा में विपाद न करे । “ये नवीन वस्त्र में अधिक दिन तक चलते रहेंगे अतः मै सवस्त्र ही रहूँगा" इस प्रकार कभी हर्ष भाव को प्राप्त न हो । अथवा 'अय नूतन वस्त्रों की मुझे प्राप्ति होगी, इस यात की संभावना से भी साधु कभी भी हर्पित न होवे ॥१२॥ सचेलए होच-सचेलको भविष्यामि नवीन पोथी "ते वधु प्रभाभा डापायी" सयस सहित श म ४२ ५५ " भिक्खू" साधु नचिंतए-न चिंतयेत् पिया न ४२. અને ભાવ કેવળ એ જ છે કે, સાધુ જે સમયે જીર્ણ વસ્ત્રો પરિધાન કરે એ સમયે આ ફાટયાં તૂટયાં વસ્ત્રો ર્કેટલા દિવસ ચાલશે, આના ફાટી જવા પછી હું વસ્ત્ર વગરને બની જઈશ. આ પ્રકારને વિષાદ કદી પણ પિતાના આત્મામાં ન કરે. આ નવાં વસ્ત્ર છે, ઘણા સમય સુધી ચાલતાં રહેશે, અને આથી હું સવસજ રહીશ. આ પ્રકારને હર્ષભાવ પણ કદી ન લાવે. અથવા હવે મને નવાં વસ્ત્રની પ્રાપ્તિ થશે આ વાતની સંભાવનાથી પણ સાધુ કદી हर्षित न थाय (१२) ·. ३४ उत्तरीध्ययनले प्रशस्तध्यानेन शुभाम्यवसायेन प्राप्त केवलशान-केवलदर्शनः मुदर्शनः साधनन्तम व्यायाधं शाश्वतं शिवपदं लब्धवान् । एवमन्यैरपि मुनिभिमध्यस्थभावेन दंशमन- कपरीपहः सोढव्यः ॥ ११ ॥ अथाचेलपरीपहजयं माह- मूलम्-परिजुन्नेहि वत्थेहि, होक्खामि त्ति अचेलए। अदुवा सलए, होक्खं, इंति भिखू ने चितए ॥१२॥ छाया-परिजीर्ण, भविष्यामि इति अचेलकः । अथवा सलको भविष्यामि, इति मिर्न चिन्तयेत् ॥१२॥ टीका-'परिजुन्नेहि' इत्यादि। परिजीणैः पुरातनः, वस्त्रैः, अचेलकावरहितः, भविष्यामि, तेषां स्वल्प- कालस्थायित्वात् , इति एतद्रूपं दैन्यं, भिक्षुर्न चिन्तयेत्= न कुर्यात् । अथवा ने प्रशस्तध्यान से और शुभ परिणामों को धारा से केवलज्ञान और केवलदर्शन प्राप्त कर लिया। पश्चात् आयु के अंत में सादि अनंत, अव्यायाध एवं शाश्वत पद जो मुक्तिपद है उस को प्राप्त कर लिया। सुदर्शन मुनि की तरह अन्धमुनिजनों को भी मध्यस्थभाव से दंशमशक परीषह सहन करना चाहिये ॥११॥ अब सूत्रकार छठे अचेल परीपह को जीतने का उपदेश करते हैं- परिजुन्नेहि-इत्यादि. अन्वयार्थ-(परिजुन्नेहीं-परिजीर्णैः) पुराने (वत्थेहि-वस्त्रैः) वस्त्रोंसे (अचेलए होक्खामि-अचेलकः भविष्यामि) मैं उनकी अल्पकाल स्थिति होने से अचेल वस्त्र रहित हो जाउँगा। (त्ति-इति) इस प्रकार का ધ્યાનથી અને શુભ પરિણામેની ધારાથી કેવળજ્ઞાન અને કેવળદર્શન પ્રાપ્ત કર્યું. પછી આયુના અંતમાં આદિ અનંત, અવ્યાબાધ અને શાશ્વત પર જે મુક્તિપદ છે તેને પ્રાપ્ત કર્યું. સુદર્શન મુનિની માફક અન્ય મુનિજનેએ પણ મધ્યસ્થ ભાવથી ડાંસ અને મચ્છરના પરીષહને સહન કરવું જોઈએ /૧૧/ वे सूत्र छ भये परीपने तपान पशरे छ. परिजुन्नेहिं त्याls. सम्पयार्थ- परिजुन्नेहि-परिजीर्णैः गुना "वत्थेहि-वस्त्रैः" पोथी अचेलए होक्खामि-अचेलकः भविष्यामि हुनी मप स्थिति पाथी मयेर पर रहितयश त्ति-इति मा मारने न्यमापन रे अदुवा-अथवा अक्षया ·प्रियदशिनी टीका. अ०२ गा० १३ अधेलपरीपहजयः ३२७ नवीनवस्त्रसद्भावे वनिमित्तकं हपं न कुर्यात् , तथा एपणीयप्रमाणोपेतवत्राणा- ममहामुल्यकत्वादल्पत्वादशोभनत्वाच विपादं न कुर्यात् शीतस्पर्शादिना वाधितोऽपि प्रमाणाधिकवनाकाहां च न कुर्यादित्यर्थः । तथाचोक्तमाचारागसूत्रे- "जे भिक्खू तिहिं वत्थेहि परिसिए पायचउत्येहि, तस्स ण णो एवं भवइ, चउत्थं चत्यं जाइस्सामि । " ( आचा. १ श्रु. ८ अ. ४ उ.) छाया-यो भिक्षुविभिर्वस्त्रै पर्युपितः पात्रचतुर्थः, तस्य खलु नो एवं भूवति चतुर्थ वस्त्रं याचिये । पर्युपितः व्यवस्थितः । अनेन स्थविरकल्पिकस्य चतुर्थवख प्रतिषेधोऽवगम्यते । अपरं च-तत्रैवोक्तम्- जस्स णं भिक्खुस्स एवं भवइ-पुट्ठो खलु अहमंसि नालमहमंसि सीयफासं भाव नहीं करना चाहिये-और ये नवीन वस्त्र हैं इनसे शीत आदिक की रक्षा यहुत अच्छी तरह हो जायगी" इस प्रकार कभी हर्पित भी नहीं होना चाहिये। शीतस्पर्शादिक से पीडित होने पर प्रमाण से अधिक वस्त्रों की आकांक्षा करना साधुमार्ग में निपिद्ध है । आचारांग सूत्र (१ श्रु.८ अ. ४ उ.) में यही यात यतलाई गइ है “जे भिक्खू तिहिंवत्येहि परिवुसिए पायचउत्थेहिं तस्स ण णो एवं भवइ चउत्थं वत्यं जाइस्सामि" जो भिक्षु तीन ब्रलों से एवं चौथे पात्र से व्यवस्थित रहता है उसे चतुर्थ वस्त्र के याचन की आवश्यकता नहीं होती है उस के चित्त में यह बात नहीं आती है कि मै चतुर्थ वस्त्र' की याचना करूँ। इस कथन से स्थविरकल्पी साधु को चतुर्थवस्त्र का प्रतिपेध सिद्ध होता है। और भी आचारांग सूत्र (१ श्रु. ८ अ. ४ उ.) में कहा है "जस्सणं भिक्खुस्स एवं भवइ-पुट्ठो खलु अहमंसि नालमहमंसि सीयफासं નવીન વસ છે, તેનાથી ઠંડી વગેરેની રક્ષા સારી રીતે થશે, આ પ્રકારે કદી હર્ષિત પણ ન થવું જોઈએ. ઠંડીના સ્પર્શથી પીડિત થવાથી અધિક વની આકાંક્ષા કરવી તે સાધુ માર્ગમાં નિષેધ છે. આચારાંગસૂત્ર (૧છુ. ૮. અ. ૪ ઉ) भा मेवी दात माम मावेस छे , जे भिक्खू विहिं वत्थेहिं परिखुसिए पाय चउत्थेहिं तरस णं णो एवं भवइ चउत्थं वत्यं जाइस्सामि लिक्षुत्र १७ मन ચોથા પાત્રથી વ્યવસ્થિત રહે છે. તેને ચેથા વસ્ત્રની યાચના કરવાની આવશ્યક્તા થતી નથી. એના ચિત્તમાં એ વાત આવતી નથી કે હું ચોથા વસ્ત્રની યાચના કરૂં. આ કથનથી વિરકલ્પી સાધુને ચોથા વસ્ત્રને પ્રતિષેધ સિદ્ધ થાય છે. मी ५ मायसंग सूत्र (१. श्रु. ८. म. ४. 6.) मां घुछ- ज़स्स ण भिक्खुस्स एवं भवइ-पुट्ठो खलु अहमंसि नालमहमंसि सीयफासं ·, उत्तराभ्ययनमा अचेलका बखरहित इत्र, भवति-तथाविधवस्त्रस्य तनुप्रायफलाभावात् । एकदा- कदाचित्-नूतनवलसद्भावे, सचेलकोऽपि नवीनपखवानपि भवति । एतद्-अवेल. फत्वं सचेलकत्वं चेति द्वयं, धर्महित-धर्माय हित-श्रुवचारित्रधर्मोपकारकं, मात्वा ज्ञानी मेधावी, नो परिदेवयेत्-जीर्णवखसद्भावे विषादं न कुर्यात् , एगया अचेलए' इत्यादि. अन्वयार्थ-(पगया-एकदा) कभी किसी समय कल्पनीय जीर्ण खंडित मलिन एवं अल्प वस्त्रों के सद्भाव में मुनि (अचेलए होई-अचे. लको भवति) वस्न रहित जैसा ही होता है। क्यों कि जो जीर्णादिवत्र उसके होते हैं उनसे यथावत् शरीर की रक्षा नहीं होती है। (एगया) कभी किसी समय-नूतन वस्त्रों के सद्भाव में (सचेले यावि होइ-सचेल. कोऽपि भवति) सचेल भी-नवीन वस्त्र वाला भी होता है । ( एवं-एतत्) ये दोनों ही अवस्थाएँ साधु की उसके (धम्महियं-धर्महितम्) श्रुतचारित्र रूप धर्म की उपकारक हैं। ऐसा (नच्चा-ज्ञात्वा ) जानकर (नाणी नो परिदेवए-ज्ञानी नो परि देवयेत् ) ज्ञानी मुनि किसी भी अपनी अवस्था में चाहे वस्त्र सहित अवस्था हो चाहे वस्त्र रहित अवस्था हो उसमें हर्षविपाद न करे। भावार्थ-साधु को "ये वस्त्र जो मेरे पास हैं वे बहुत ही जीर्ण शीर्ण हैं, तथा हलके पोतके हैं, ये बहुत थोड़े हैं, मुन्दर भी नहीं हैं इनसे शीत आदिक की रक्षा कैसे होगी" इस प्रकार कभी विषाद 'एगया अचेलए' त्याहि. न्म-क्याथ-एगया-एकदा अ मत ४६५नीय एडित मसिन भने मनोना समामा भुनि अचेलए होइ-अचेलको भवति पर रक्षिता હેાય છે, કેમ કે, જે જીણું એવાં વસ્ત્ર તેની પાસે હોય છે તેનાથી યથાવત शरीरनी २क्षा यती नयी एगया मत ना पीना सहलामा सचेले यावि होइ-सचेलकोऽपि भवति सयेस प-नवीन पनपा ५ सय छ; एवं-एतत् भावी भन्ने अवस्थामा साधुनी धम्महिय-धर्महितं श्रुतयारित्र ३५ धर्मभi 6५४१२४ मेनच्चा-ज्ञात्वा ategीन नाणी नो परिदेवए-ज्ञानि नो परिदेवयेत् ज्ञानी । ५४ અવસ્થામાં ચાહે વસ્ત્રસહિત અવસ્થા હોય, ચાહે વરહિત અવસ્થા હોય तभा उप-विषाहन ४२. भावार्थ:-साधु " मा पर भारी पासे त uji Jशा छ, તથા હલકા પતનાં છે અને ખૂબ ચેડાં છે, સુંદર પણ નથી, એનાથી ઠંડી વગેરેથી રક્ષા કેમ થશે આ પ્રકારને વિષાદ્દભવ કદી ન કરવો જોઈએ. આ ·, . प्रियदर्शिनी टीका. ०२ गा० १३ अधेलपरीपहजयः ३२७ नवीनवस्त्रसद्भावे तनिमित्तकं हपं न कुर्यात् , तथा एपणीयप्रमाणोपेतवस्त्राणा- ममहामूल्यकत्वादल्पत्वादशोभनत्याच विषादं न कुर्यात् शीतस्पर्शादिना बाधितोऽपि प्रमाणाधिकवनाकाहां च न कुर्यादित्यर्थः । तथाचोक्तमाचारागसूत्रे- "जे भिक्खू तिहिं वत्थेहि परिसिए पायचउत्थेहि, तस्स णं णो एवं भवइ, चउत्थं वत्यं जाइस्सामि ।" (आचा.१ श्रु. ८ अ. ४ उ.) छाया-यो भिक्षुत्रिभिर्वस्त्रै पर्युपितः पात्रचतुर्थैः, तस्य खलु नो एवं भवति चतुर्थ वस्त्रं याचिये । पर्युपितः व्यवस्थितः । अनेन स्थचिरकल्पिकस्य चतुर्थवस्त्र भतिषेधोऽवगम्यते । अपरं च-तत्रैवोक्तम्- जस्स णं भिक्खुस्स एवं भवइ-पुट्ठो खलु अहमंसि नालमहमंसि सीयफासं भाव नहीं करना चाहिये-और ये नवीन वस्त्र हैं इनसे शीत आदिक की रक्षा बहुत अच्छी तरह हो जायगी" इस प्रकार कभी हर्षित भी नहीं होना चाहिये । शीतस्पर्शादिक से पीडित होने पर प्रमाण से अधिक बलों की आकांक्षा करना साधुमार्ग में निपिद्ध है । आचारांग सूत्र (१ श्रु. ८ अ. ४ उ.) में यही बात बतलाई गइ है "जे भिक्खू तिहिंवत्थेहिं परिवुसिए पायचउत्थेहिं तस्स णं णो एवं भवइ चउत्थं वत्थं जाइस्सामि" जो भिक्षु तीन ब्रनों से एवं चौथे पात्र से व्यवस्थित रहता है उसे चतुर्थ वस्त्र के याचन की आवश्यकता नहीं होती है उस के चित्त में यह बात नहीं आती है कि मै चतुर्थ वस्त्र की याचना करूँ। इस कथन से स्थविरकल्पी साधु को चतुर्थवस्त्र का प्रतिपेध सिद्ध होता है। और भी आचारांग सूत्र (१ श्रु. ८ अ. ४ उ.) में कहा है "जस्स णं भिक्खुस्स एवं भवइ-पुट्ठो खलु अहमंसि नालमहमंसि सीयफासं નવીન વસ છે, તેનાથી ઠંડી વગેરેની રક્ષા સારી રીતે થશે, આ પ્રકારે કદી હર્ષિત પણ ન થવું જોઈએ. ઠંડીના સ્પર્ષથી પીડિત થવાથી અધિક વરની આકાંક્ષા કરવી તે સાધુ માર્ગમાં નિષેધ છે. આચારાંગસૂત્ર (૧છુ. ૮. અ. ૪ ઉ) भा मेवी पात मतापामा मावत छ , जे भिक्खू विहिं वत्थेहिं परिखुसिए पाय चउत्थेहिं तस्स णं णो एवं भवइ चउत्यं वत्यं जाइस्सामि २ मिक्षु न पर अन ચોથા પાત્રથી વ્યવસ્થિત રહે છે. તેને ચોથા વસ્ત્રની યાચના કરવાની આવશ્યકતા થતી નથી. એના ચિત્તમાં એ વાત આવતી નથી કે હું ચોથા વસ્ત્રની યાચના કરૂં. આ કથનથી વિરકલ્પી સાધુને ચોથા વસ્ત્રને પ્રતિષેધ સિદ્ધ થાય છે. मी पण माय1 सूत्र (१. श्रु. ८. भ. ४. 6.) मां युछे- ज़स्स ण भिक्खुस्स एवं भवइ-पुट्ठो खलु अहमंसि नालमहमंसि सीयफास .

·३२८ उत्तराम्ययनस्त्रे अहियासित्तए, से वसुमं सबसमन्नागयपन्नाणेणं अप्पाणेणं केइ अकरणयाए आ- उद्दे, तवस्सिणो हुत सेयं जं एगे विदमाइए । तत्यवि तस्स कालपरियाए । से वि तत्थ विअंतिकारए । इच्चेयं विमोहायतणं हियं मुहं खमं णिस्सेयसं आशु. गामियं । (आचा.१ २.८ अ. ४ उ.) छाया--यस्य खलु भिक्षोः एवं भवति-स्पृष्टः खलु अहमस्मि, नालमहमस्मि शीतस्पर्शम् अध्यासितुम्, स यमुमान् सर्वसमन्वागतमज्ञानेन आत्मना कोऽपि अक- रणतया आरतः तपस्विनः खलु तच्छ्रेयः यदेकं वैहायसादिकम् । तत्रापि तस्य कालपर्यायः । सोऽपि तत्र व्यन्तकारकः । इत्येतत् विमोहायतनं हितं मुखं क्षम निःश्रेयसम् आनुगामिकम् । व्याख्या--यस्य भिक्षोः खलु एवम् ईदृशी विचारणा भवति-अहं खलु परीपहैः स्पृष्टान्याधितोऽस्मि, अहं शीतस्पर्शम् अध्यासितुं-सोहम् , अलं-पर्याप्तः, नास्मि । सः-ईदृशभावनाभावितः, कोऽपि वमुमान्-संयमी, सर्वसमन्वागतमज्ञा- नेन=पूर्णोपयोगयुक्तेन, आत्मना अन्तःकरणेन अकरणतया उपसर्गप्रतीकारस्या- अहियासित्तए, से वसुमं सव्वसमन्नागयपन्नाणेणं अप्पाणेणं केइ अकरणयाए आउद्दे, तवस्सिणो हु ते सेयं जं एगे विहमाइ ए। तत्थ वि तस्स कालपरियाए। से वि तत्थ विअंतिकारए। इच्चेतं विमोहाय- तणं हियं सुहं खमं णिस्सेयसं अणुगामियं ॥" जिस भिक्षु के हृदय में ऐसी विचारणा होती है कि मैं परीपहों से पीडित हूं अतः शीतपरीपह को सहन करने के लिये समर्थ नहीं हूं"। इस प्रकार के विचार से युक्त होकर वह संयमी मुनि प्रमाणाधिक बसों को ग्रहण करने रूप, तथा अग्नि को जलाने रूप सावध व्यापारों को कभी भी न करे। किन्तु वैहायस (फांसी) अहियासित्तए से वसुमं सबसमन्नागयपन्नाणेणं अप्पाणेणं केइ अकरणयाए आउट्ठे तवस्सिणो हु ते सेयं जं एगे विहमाइए । तत्थ वि तस्स कालपरियाए । से वि तत्थ विअंतिकारए । इच्चेतं विमोहायतणं हियं सुई खमं हिस्सेयस अणुगामियं ॥ જે ભિક્ષના હૃદયમાં એવી વિચારણા થાય છે કે, “હું પરીષહથી પીડિત છું આથી ઠંડીના દુઃખને સહન કરવામાં સમર્થ નથી ” આ પ્રકારના વિચા- રથી યુક્ત બની તે સંયમી મુનિ પ્રમાણાધિક વસ્ત્રોને ગ્રહણ કરવાં રૂપ, તથા અગ્નિને જલાવવા રૂપ સાવઘવ્યાપારને કદી પણ ન કરે. પણ તે વૈયહાયસ .

·. प्रियदर्शिनी टीका अ० २ गा. १३ अचेलपरीपहजयः ३२९ करणभावनया आवृतः व्यवस्थितस्तिप्ठेत् । तपस्विनः खलु तच्छ्रेयः तदेव श्रेयस्कर भवति, यत्-एकं वैहायसादिकं चैहायसविषभक्षणझंपापातादिमरणेषु किमप्येक मरणम् । तत्रापि पैदायसादिपु तस्य कालपर्याय: भक्तपरिज्ञादिवत् कालमृत्युरेव नत्व- कालमृत्युः, अत एव सोऽपि तत्र-चतुर्थवखानाकाक्षाविपये, व्यन्तकारका पर्यवसान मृत्युकारकः, संसारान्तकारक इत्यर्थः । इत्येतत्-इति-अतः-अस्मात् कारणान् , एतन्मरणं विमोहायतनम्-विमोहानां-परीपहसहिष्णूनाम् , आयतनं-स्थान-मो- क्षपददायकमितिभावः, हितम्-उपकारकम् , सुख-सुखकरं, समं योग्य, निःश्रे- यसं निश्चितं-निश्चलं, श्रेयः- शुभम् , आनुगामिकम् गच्छन्तं पुरुपम् आ-समन्तात् , अनुगच्छतीत्येवं शीलं आनुगामि, तदेव-आनुगामिकम् , मोक्षपदपर्यन्तानुगमन- शीलमित्यर्थः। अयं भावः-एपणीयवखत्रयधारणे शीतस्पर्शवेदनामसहिष्णुश्चतुर्थवस्त्राकासाया अकरणेन विवस्त्रकत्वरूपमचेल परीपहं सहमानो मुनिहायसादिप्वेकं किमपि मरणमुपगतश्चेत्तर्हि तादृशमरणजन्यः मकृष्टधर्मस्तस्य मुनेस्तस्मिन्नेव भवे संसारान्तं करोति, मोक्षपदं च प्रापयति । इहाचेलक प्रवचनोक्तरीत्या ग्राह्यम् । तीर्थंकरोपदिष्टाचारसेचिनो मुनयः प्रव- चनानुसारेण कल्पनीयाल्पजीर्णखण्डितमलिनवस्त्रपरिधानाः प्रमाणोपेतवस्त्रधारिण- थाप्यचेलका एव । यथा-परिहितकौपीना अपि तापसा लोके नग्ना उच्यन्ते, आदि मरणों में से किसी एक मरण को धारण कर अपने प्राणों का व्युत्सर्ग कर देवे । इस प्रकार के मरण से होने वाला जो प्रकृष्ट धर्म है वह उस मुनि को उसी भव में संसार का अन्त करता हुआ मोक्ष का प्रदायक होता है। प्रवचन में कथित रीति के अनुसार यहां अचेलकता का ग्रहण किया गया है। तीर्थकरों द्वारा उपदिष्ट आचार का सेवन करने वाले मुनि प्रवचन के अनुसार कल्पनीय, अल्प, जीर्ण, एवं ફાંસી વગેરે મરણોમાંથી કેઈ એક મરણને ધારણ કરી પોતાના પ્રાણ ત્યાગ કરી દે. આ પ્રકારના મરણથી થનાર જે પ્રકૃષ્ટ ધર્મ છે તે એ મુનિને એ ભવમાં સંસારને અંત કરાવનાર મોક્ષદાયી બને છે. પ્રવચનમાં કહેલ રીત અનુસાર અહિં અચેલકતાનું ગ્રહણ કરવામાં આવેલ છે. તીર્થકર દ્વારા ઉપદિષ્ટ આચારનું સેવન કરવાવાળા મુનિ પ્રવચન અનુસારકલ્પનીય, અલ્પ,જીર્ણ અને ખંડિત મલિન વસ્ત્રને પ્રમાણપત વસ્ત્રોને, ધારણ કરેલ હોવા છતાં 30१६ ·, ३३० उत्तराभ्ययन यथा वा यस्यागरक्षिका जीर्णा संजाता, स परिशृतागरक्षिकोऽपि सौविक्रान्तिक गत्वा बदति-अनारतोऽस्मि, अरसिकां देहीति, यथा वा काचिनारी परिहित- परिजीर्णशाटिकाऽपि वस्रकारं तन्तुवायंवदति-नाना हमस्मि, देहि मे शाटिकाम्' इत्यादि, एवं साधयोऽप्यमहाल्पमूल्यानि खण्डितानि जीर्णानि प्रमाणोपेतानि प्रमाणतो न्यूनानि वा वस्राणि श्रुतोपदेशाद् धर्मबुद्धया धारयन्तोऽचेलका एव । अचेलकसदृशा अप्पचेलका उच्यन्ते । खंडित मलिन वस्त्र को प्रमाणोपेत वस्त्रों को धारण करते हुए भी अचेलक ही माने जाते हैं। जिस प्रकार लोक में लंगोटीमात्र को धारण करने पर भी तापस लोग"ये नग्न है" इस प्रकार कहे जाते हैं। अथवा जैसे किसी पुरुप का अंगरखा जीर्ण हो जाय और वह उसे पहिर कर भी जय दर्जी के पास दूसरे अंगरखे को सिलाने के लिये जाता है तो कहता है कि भाई देखो जल्दी इसे सीकर दे देना मै उघाडा फिरता हूं, मेरे पहिरने को अंगरखा नहीं है। अथवा-जैसे कोई स्त्री कि जिसकी शाटिका-साडी परिजीर्ण हो चुकी है जय तन्तु वाय-कपडे पुननेवाले के पास जाती हैं तो कहती हैं कि मुझे साडी दे में विना साडी फिर रही हूं। इसी तरह साधु भी प्रमाणोपेत खंडित जीर्ण एवं अत्यंत अल्पमूल्यवाले वस्त्रों को श्रुतोपदेश के अनुसार धर्म- बुद्धि से धारण करते हुए भी अचेलक ही हैं, ऐसा समझना चाहिये । जो अचेलक के तुल्य होते हैं वे भी अचेलक ही माने जाते हैं। પણ અચેલક જ માનવામાં આવે છે. જે પ્રકારે લેકમાં તાપસ કે લંગોટી ધારણ કરે છે. પણ “આ નગ્ન છે આ પ્રકારથી કહેવામાં આવે છે. અથવા જેમ- કે પુરૂષનું અંગરખું જીણું થઈ જાય અને તે તેને પહેરીને પણ જ્યારે દરજીની પાસે બીજું અંગરખું શીવડાવવા માટે જાય છે તે કહે છે ભાઈ જુઓ આને જલ્દીથી શીવી આપજે હું ઉધાડે કરું છું. મારે પહેરવાને અંગરખું નથી અથવા જેમકેઈ સ્ત્રી કે જેની સાડી પરિપુર્ણ થતાં તે કપડાં બનાવનાર પાસે જાય છે અને કહે છે કે મને સાડી આપ હું સાડી વગરની ફરી રહી છું. આ રીતે સાધુ પણ પ્રમાણપત ખંડિત જીણું અને અત્યંત અલ્પમુલ્યવાળાં વોને શ્રુત ઉપદેશ અનુસાર ધર્મ બુદ્ધિથી ધારણ કરતા હોવા છતાં અલક જ છે એવું સમજવું જોઈએ. જે અચલક તુલ્ય હોય છે તે પણ અચેલક જ માન્યા જાય છે.

·प्रियदर्शिनी टीका. अ० २ गा० १३ स्थविरकल्पवर्णनम् ३३१ आगमे हि द्विविधः कल्पः-स्थविरकल्पः जिनकल्पश्च । तत्र गच्छातिवद्धानां मुनीनामाचारः स्थविरकल्पः। ननु कस्तावत् स्थविरकल्पक्रमः ? उच्यते-प्रथमं श्रुतचारित्रलक्षणधर्मश्रवणम् , ततः सम्यक्त्वलाभः, वदनुलोचनापूर्विका प्रवज्याप्रतिपत्तिः, ततः शिक्षाधि- कारो भवति शिक्षा च द्विविधा-ग्रहणशिक्षा, आसेवनाशिक्षा च । तत्र ग्रहणशिक्षा -सूत्राध्ययनरूपा, आसेवनाशिक्षा-प्रतिलेखनादिरूपा। ततः सूत्राणामर्थग्रहणम् । तत्पश्चादनियतवासः। स च तादृशयोग्यतासंपन्नस्य मुनेः साधुसहायस्य ग्राम- नगरसंनिवेशादिपु देशान्तरे वा गुरोराज्ञया पर्यटनम् । आगम में स्थविरकल्प और जिनकल्प के भेद से दो कल्प भगवान ने कहे हैं। उनमें गच्छप्रतिबद्ध मुनियों का जो आचार है वह स्थविर- कल्प है। स्थविरकल्प का क्रम इस प्रकार है-प्रथम श्रुतचारित्ररूप धर्म का अवण, उससे सम्यक्त्व का लाभ, याद में आलोचनापूर्वक प्रव्रज्या की प्रतिपत्ति, उससे ग्रहणशिक्षा एवं आसेवनशिक्षा के अधिकार का लाभ । सूत्र के अध्ययन करने रूप ग्रहणशिक्षा एवं प्रतिलेखनादिकरूप आसेवनशिक्षा है। इसके बाद सूत्रों का अर्थ ग्रहण करना, पश्चात् अनियत वास । अनियतवास का तात्पर्य है गुरु की आज्ञा से ग्राम, नगर एवं सन्निवेश आदिकों में अथवा देशान्तर में विचरण करना । यह विचरण, विचरण करने की योग्यता संपन्न जो साधु होता है उसी का होता है। फिर भी यह एकाकी विहार नहीं कर सकता किन्तु अन्य साधुओं के साथ ही विहार करता है। આગમમાં વિકલ્પ અને જનકલ્પના ભેદથી બે કલ્પ ભગવાને કહ્યાં છે. એમાં ગચ્છપ્રતિબદ્ધ મુનિને આચાર છે, તે સ્થવિરકલ્પ છે. વિર કલ્પને કમ આ પ્રકાર છે.-પ્રથમ શ્રુતચરિત્રરૂપ ધર્મનું શ્રવણ, એનાથી સમ્યક્ત્વને લાભ, પછી આલોચના પૂર્વક પ્રવજ્યાની પ્રાપ્તિ એથી ગ્રહણ શિક્ષા અથવા આસેવનશિક્ષાને લાભ, સૂત્રનું અધ્યયન કરવા રૂપ ગ્રહણ- શિક્ષા અને પ્રતિલેખનાદિક રૂપ આસેવનશિક્ષા છે. એ પછી સૂત્રેના અર્થ સમજ્યા પછી અનિયતવાસ, અનિયતવાસનું તાત્પર્ય એ છે કે, ગુરુની આજ્ઞાથી ગ્રામ-નગર અને સિન્નિવેશ વગેરેમાં અથવા દેશાન્તરમાં વિચરણ કરવું. આ વિચરણ કરવાની યોગ્યતા સંપન્ન જે સાધુ હોય છે, તેને જ ગુરુ મહારાજ એવી આજ્ઞા આપે છે. આમાં તે એકાકી વિહાર કરી શકતા નથી પરંતુ અન્ય સાધુઓની સાથે જ વિહાર કરે છે.

·उत्तराण्ययनले । - ननु किं प्रयोजनं देशान्तरपर्यटनस्य ? उच्यते-नानास्थानेषु बहुश्रुतानाचा- र्यादीन् पश्यतस्तस्य सूत्रार्थेषु समाचार्या च विशेषमतिपतिर्भवति, नानादेशभाषा- ज्ञानं च । तेनासौ तत्तद्देशीयभापया तत्र तत्र धर्मदेशनां ददाति प्रवज्यां ग्राइयति च । गच्छान्तरीया अन्यदेशीयाः साधवः 'अयमस्मन्दापाज्ञानवान्' इति मत्ता तदन्तिकमागत्य शास्त्राभ्यसनरूपां तदुपसंपदं प्रतिपद्यन्ते, तेषां प्रीतिच तदुपरि- जायते । एवमनियतवासेन पर्यटतस्तस्य निष्पत्तिर्भवति। निष्पत्तिर्नाम सद्गुणवत्त्वेन प्रभूतशिष्याणां तदन्ति के संसिद्धिः । देशान्तर में भ्रमण करने का प्रयोजन यह है कि जब साधु देशा- न्तर में भ्रमण करते हैं, तब उनका अन्यदेश के अनेक यहुश्रुत आचार्य आदिकों के साथ संपर्क बढता है। उससे उनको सूत्रमें अर्थ में एवं साधु समाचारी में विशेप प्रतिपत्ति-जानकारी होती है। तथा नाना देशकी भाषाओं का ज्ञान भी हो जाता है। इससे साधु को धर्मप्रचार करने में बड़ी भारी सहायता मिलती है । क्यों कि वह उस २ देशमें उस २ देश की भापा से उपदेश देकर वहां की जनता को धार्मिक वासना से वासित करते हैं । एवं लोगों को दीक्षा ग्रहण करने की भावना जागृत करते हैं । लोग उनसे प्रतिबोध पाकर दीक्षा धारण करते हैं। दूसरे गच्छ के अथवा अन्य देश के साधु " ये हमारी भाषा भाषी हैं" यह समझकर उनके पास आते जाते हैं और उनसे शास्त्रों का अभ्यासः करते हैं । इससे दूसरे गच्छ के मुनिराजों की उन पर अधिक प्राति भी हो जाती है। शिष्यपरंपरा की भी वृद्धि होती है। क्यों कि लोग जब દેશાન્તરમાં ભ્રમણ કરવાનું પ્રજન એ છે કે, જ્યારે સાધુ દેશાન્તરમાં ભ્રમણ કરે છે ત્યારે તેને બીજા દેશોના બહુત આચાર્ય વગેરે સાથે સંપર્ક થાય છે આથી તેને સૂત્રમાં અર્થમાં અને સાધુ સમાચારીમાં વધુ જાણવાનું મળે છે. અને જુદા જુદા દેશની ભાષાઓનું પણ જ્ઞાન થાય છે. આથી સાધુને ધર્મ પ્રચાર કરવામાં સારી એવી સહાયતા મળી રહે કેમ કે, તે જે તે દેશમાં જે તે દેશની ભાષાથી ત્યાંની જનતાને ધાર્મિક ભાવનાથી ભાવનાયુક્ત બનાવી શકે છે, અને તેમાં દીક્ષા ગ્રહણ કરવાની ભાવના જાગૃત કરે છે. બીજા ગચ્છના અથવા બીજા દેશના સાધુ છે.” એમ સમજી એની પાસે આવે છે. સંપક વધારે છે. અને એની પાસેથી શાસ્ત્રોને અભ્યાસ કરે છે. આથી બીજા ગચ્છના મુનિરાજેની પણ તેના પર પ્રીતિ થવા લાગે છે આથી શિષ્ય પરંપરાની વૃદ્ધિ થાય છે, કેમ કે આ અમારા ભાષાભાષી ·प्रिपदशिनी टीका. अं०२ गां० १३ स्थविरकल्पे संलेखनाविधिः ३३३ एवं शिष्यप्राप्यनन्तरं स्व परोपकारकरणेन गच्छकार्य संपादित दीर्घे पर्या- ये च प्रतिपालिते सवि अभ्युद्यतमरणं स्वीकरणीयम् । अभ्युद्यतमरणं त्रिविधम्- पादपोपगमन, इङ्गितम् , भक्तपत्याख्यानं च । अभ्युद्यतमरणे संलेखनादिरूपा समाचारी प्रदर्श्यते-संलेखना आगमोक्तेन विधिना शरीरादेः कृशीकरणम् , सा त्रिविधा-उत्कृप्टा, मध्यमा, जघन्या च। तत्रो- उनको गुणगणशाली समझने लगते हैं तो उनके अधिक परिचय में आने से लोगों पर उनके ज्ञानादिक गुणों का प्रभाव पड़ता है। इससे प्रभावित होकर वे उनको अपना हितकारक जान उनके समीप दीक्षित भी हो जाते हैं। इससे शिष्यपरंपरा बढती है। इस प्रकार अनियत वास से पर्यटन करने वाले साधु को ये अनेक लाभ होते हैं। शिष्यप्राप्ति के अनंतर स्व एवं पर का उपकार करने से गच्छ का कार्य सम्पादित होने पर तथा साधु अवस्था की पर्याय दीर्घकालतक पालीजाने पर उन साधुओंको अभ्युद्यतमरण स्वीकार करना चाहिये। यह अभ्युद्यतमरण ३ तीन प्रकार का है १ पादपोपगमन, २ इङ्गित, ३ भक्तप्रत्याख्यान। इस अभ्युद्यतमरण में अब संलेखनादि रूप समाचारी दिखलाई जाती है - आगमोक्तविधि के अनुसार शरीर आदि का कृश करना इस का नाम संलेखना है। यह उत्कृष्ट, मध्यम एवं जघन्य के લેકે જ્યારે તેને ગુણશાળી સમજતા થાય છે ત્યારે તેના અધિક પરિચયમાં આવે છે. આથી લોકે ઉપર એના જ્ઞાનાદિક ગુણેને પ્રભાવ પડે છે. એથી પ્રભાવિત થઈ તેને પિતાના હિતકારી જાણે તેની સમીપ દીક્ષિત પણ થઈ જાય છે. આથી શિષ્ય પરંપરા વધે છે. આથી આ પ્રકારને અનિયતવાસ અને પર્યટન કરવાવાળા સાધુને અનેક લાભ થાય છે. શિષ્ય પ્રાપ્તિ ઉપરાંત વ અને પરના ઉપકારક બનવાથી ગચ્છનું કાર્ય સંપાદિત થવાથી. તથા સાધુ અવસ્થાની પર્યાય લાંબા સમય સુધી પાળવામાં આવવાથી એ સાધુઓએ અભ્યઘમરણ સ્વીકારવું જોઈએ. આ અભ્યઘતમરણ ३५ प्रान छ. (१) पापोपगमन (२) गित (3) प्रत्याभ्यान. આ અભ્યઘતમરણમાં હવે સંલેખનાદિ રૂપ સમાચારી બતાવવામાં આવે છે. આગમમાં બતાવેલ વિધિ અનુસાર શરીર વગેરેને કૃશ કરવું, એનું નામ સંલેખન છે. એ ઉત્કૃષ્ટ, મધ્યમ અને જઘન્યના ભેદથી ત્રણ પ્રકારની ·Sav उत्तराभ्ययन कप्टा द्वादशवर्पप्रमाणा, मध्यमा-संवत्सरममाणा, जपन्या-पाण्मासिकी। तत्रो- त्कृष्टा तावदेवम्-प्रथमं चत्वारि वर्षाणि विचित्र तपः कृत्वा पारणके विकविपरि- त्याग करोति । ततः परं चत्वारि वर्षाणि विचित्रतपांसि करोति । ननु किं नाम विचित्रं तपः ? उच्यते-कदाचिचतुर्थम् कदाचित् पष्टम् , कदाचिदष्टमम् , एवं दशम द्वादशादीन्यपि करोति, पारणं च सर्वकामगुणिवेन उद्गमादि शुद्धेनाहारण विधये । ततः परं द्वे च वर्षे एकान्तरितमाचाम्लं करोति । एकान्तरं चतुर्य कृत्वा आचाम्लेन पारण करोतीत्यर्थः । एवं दशवर्षाणि व्यतीत्यैकादशेवर्षे आधार पण्मासान् चतुर्थ भेद से तीन प्रकार की होती है । उत्कृष्टसंलेखना यारह १२ वर्ष की, मध्यम संलेखना एक १ वर्ष की एवं जघन्य संलेखना छह ६ मास की होती है। उत्कृष्टसंलेखना की विधि इस प्रकार है-सब से पहिले जो उत्कृष्टसंलेखना धारण करता है वह प्रथम के चार वर्ष लगातार विचित्र तप करके पारणा में विकृति-विगय का त्याग करे । दूसरे चार वर्षों में विचित्र तप अर्थात् कभी वह चतुर्थ करता है कभी छह करता है कभी अट्ठम करता है कभी दशम करता है और कभी द्वादश आदि करता है । पोरणा सर्वकामगुणित सव इन्द्रियों के अनुकूल तथा उद्गम आदि दोषों से विशुद्ध ऐसे आहार से करता है । इसके बाद फिर वह दो वर्षों में अर्थात् नवमें दशमें वर्ष में एकान्तरित आचाम्ल (आयषिल) व्रत की आराधना करता है । यह आराधना उसकी दो २ वर्ष तक चलती रहती है। अर्थात्-दो वर्ष एकान्तर चतुर्थ करके आचाम्ल (आयंबिल) से पारणा करता है । इस प्रकार करते २ उसके दस १० હેય છે. ઉત્કૃષ્ટ સંલેખના બાર વર્ષની, મધ્યમ સંલેખના એક વર્ષની, અને જઘન્યસંલેખના છ મહિનાની હેય છે. ઉત્કૃષ્ટ સંખનાની વિધિ આ પ્રકારની છે, સહુથી પહેલાં જે ઉત્કૃષ્ટ સંલેખના ધારણ કરે છે, તેણે પ્રથમના ચાર વર્ષ સુધી વિચિત્ર તપ કરી પારણામાં વિકૃતિ વિગય ત્યાગ કરે, બીજા ચાર વર્ષોમાં તે વિચિત્ર તપ અર્થાત્ કદી ચોથ કરે છે. કદીક છકે કરે છે. કદીક અઠ્ઠમ કરે છે. અને કયારેકે દ્વાદશ વગેરે કરે છે. પારણું સર્વ કામ ગુણીત બધી ઈન્દ્રિયને અનુકુળ તથા ઉદ્દગમ આદિ દેથી રહિત આહારથી કરે છે. આ પછી તે બે વર્ષમાં અર્થાત્ નવમા દશમા વર્ષમાં એકાતરિત આયંબીલ વ્રતની આરાધના કરે છે. આ આરાધના બે વર્ષ સુધી ચાલે છે. અર્થાત્ બે વર્ષ એકાન્તર થ કરી આયંબીલથી પારણું કરે છે, આ રીતે કરતાં કરતા એના દશ વર્ષ વ્યતિત થઈ જાય છે. જ્યારે અગીયારમાં વર્ષની ·. . . प्रियदर्शिनी टीका. अ० २ गा० १३ स्थघिरकल्पे पादपोपगमनादिविधिः ३३५ पष्ठं वा तपः करणीयं नाप्टमादिकम् । ततः परमन्यान् पण्मासान् अष्टमदशम- द्वादशादिकमुत्कृप्टं तपः करोति । अस्मिन्नेकादशेवर्षे पारणके तु परिमितं-स्वल्प- संख्यकमाचाम्लं करोति । कदाचित् करोति कदाचिनकरोतीति भावः । द्वादशे तु वर्षे कोटिसहितं निरन्तरमाचाम्लं करोति । अत्र कोटिसहितमित्यस्यायमर्थ:- कोटिभ्यां सहितम्-विवक्षितदिने आचाम्लं कृत्वा पुनर्द्वितीयेऽमि आचाम्लमेव प्रत्याख्याति, ततः प्रथमस्य पर्यन्तकोटिः, द्वितीयस्य प्रारम्भकोटिः, इमे द्वे मिलिते भवतस्तत्कोटिसहितं भवति, इदमाचाम्लं निरन्तरं भवतीत्यर्थः। तत्रापि मासान मासिकेन वाऽऽहारत्यागेन तपश्चरणीयम् । अनशनं करणीयमित्यर्थः अनेन क्रमेण द्वादशवापिकीमुत्कृष्टां संलेखनां कृत्वा गिरिगहरं वा पट्कायोपमर्दरहितं निर्मन वर्ष व्यतीत हो जाते हैं और जब ग्यारह ११वां वर्ण प्रारंभ होता है तो उसमें आदि के छह ६ मास तक वह चतुर्थ, पष्ठ, तपस्या की आराधना करता है, अष्टम आदि की नहीं । बाकी ऊपर के छह ६ महिनों में अष्टम, दशम एवं द्वादश आदि उत्कृष्ट तप करता है । इस वर्ष में पारणो के दिन परिमित आयंबिल करता है । अर्थात् कभी आयंबिल करता है कभी नहीं करता। बारह १२वे वर्ष में कोटिसहित-निरन्तर आयंविल करता है । जहां पहिले आयंबिल का अन्त हो और दूसरे आयंबिल का प्रारंभ, इसका नाम कोटि है। इन दोनों कोटियों से सहित जो आयंबिल होता है उसका नाम कोटिसहित आयंबिल है। ये आयंबिल निरन्तर होता है, अन्त में मासाधं-एक पक्ष और मासिक-एक मास का अनशन करता है । इस क्रम से बारह १२ दादश वर्ष की उत्कृष्ट संलेखना होती है। इस उत्कृष्ट संलेखना को શરૂઆત હોય છે. છ માસ સુધી તે ચ, છઠ્ઠ તપસ્યાની આરાધના કરે છે. અહમ વગેરેની નહીં એ પછીના છ મહિનામાં અષ્ટમ, દશમ, અને દ્વાદશ આદિ ઉત્કૃષ્ટ તપ કરે છે. આ વર્ષમાં પારણાના દિવસે પરિમિત આયંબિલ કરે છે. અર્થાત કેઈ વખત આયંબિલ કરે છે. કેઈ વખત કરતા નથી. બારમા વર્ષમાં કેટ સહિત નિરંતર આયંબિલ કરે છે. જ્યાં પહેલાં આયં- બિલનો અંત આવે અને બીજા આયંબીલને પ્રારંભ થાય એનું નામ કોટિ છે. આ બંને કટિઓ સહિત જે આયંબિલ હોય છે એનું નામ કેટિ સહિત આયંબિલ છે. આ આયંબિલ રજ થાય છે. અંતમાં માસાદ્ધએક પક્ષ અને માસિક એક માસનું અનશન કરે છે. આ ક્રમથી બાર (દ્વાદશ) વર્ષની ઉત્કૃષ્ટ સંલેખના થાય છે. આ ઉત્કૃષ્ટ સંલેખના કરીને સાધુ કાં તે ·- ३३६ उत्तराध्ययनसूये स्थानं या गत्या पादपोपगमनम् , इद्वितं भक्तमत्याख्यानं वा मरणं यथाशक्ति प्रपद्यते। मध्यमा तु संलेखना पूर्वोक्तमकारेण द्वादशभिर्मासर्भवति । तत्र वर्पस्पाने मासा स्थापनीयाः। जघन्या तु द्वादशभिः पक्षः पूक्तिमकारेण भवति । पक्षानेव वर्षस्थानीयान् कृत्वा तपश्चरणं कर्तव्यं भवति । गिरिकन्दरादिगमनं मध्यमजयन्ययोरपि । करके साधु या तो किसी पर्वत की गुफा में चला जाता है, या षटकाय के उपमर्दन से रहित निर्जीव किसी निर्जनस्थान में चला जाता है। वहां पहुँच कर पादपोपगमन, इंगित, भक्तप्रत्याख्यान इन तीनों में से किसी एक को जैसी शक्ति होती है उसके अनुसार स्वीकार कर लेता है। मध्यमा संलेखना एक १ वर्ष की होती है। जो विधि यारह १२ वर्ष की संलेखना में प्रदर्शित करने में आई है वह विधि इसकी भी है वहां जहां वर्ष का प्रमाण ग्रहण किया गया है इसमें उस जगह मास रूप प्रमाण समझाना चाहिये। जैसे वहां ४ वर्प आदि कहा है इसमें ४ मास समझना चाहिये। जघन्य संलेखना १२ पक्षों-६ मास-के प्रमाण वाली होती है। इसकी भी विधि वही है जो उत्कृष्ट संलेखना की है। वर्ष के स्थान में यहां पक्षों को ग्रहण किया जाता है। मध्यम संलेखना एवं जघन्य संलेखना इन दोनों में भी गिरिकन्दरा आदि में जाना आवश्यकीय है। કેઈ પર્વતની ગુફામાં ચાલ્યા જાય છે. અથવા પકાયના, ઉપમનથી રહિત નિજીવ એવા નિર્જન સ્થાનમાં ચાલ્યા જાય છે. ત્યાં પહોંચી પાદપપગમન ઈંગિત, ભક્તપ્રત્યાખ્યાન આ ત્રણમાંથી પોતાની શક્તિ પ્રમાણે કોઈ એક મરણને સ્વીકાર કરી લે છે, મધ્યમા સંલેખના એક ૧ વર્ષની હોય છે. જે વિધિ બાર ૧૨ વર્ષની સંખ નામાં પ્રદર્શિત કરવામાં આવી છે તે વિધિ આની પણ છે. જ્યાં વર્ષનું પ્રમાણ ગ્રહણ કરવામાં આવ્યું છે ત્યાં મહિનાનું પ્રમાણ મધ્યમાં સંલેખના માટે સમજવું જોઈએ. જેમ ત્યાં ચાર વર્ષ આદિ કહેલ છે. ત્યાં આમાં ચાર મહિના સમજવા જોઈએ. જઘન્ય સંખના ૧૨ પક્ષ-છ માસ ના પ્રમાણવાળી હોય છે. આની વિધિ પણ એ જ છે. જે ઉત્કૃષ્ટ સંલેખનાની છે. મધ્યમ લેખના અને જઘન્ય લેખના આ બંનેમાં પણ ગિરિકન્દરા આદિમાં જવું ·प्रियदर्शिनी टीका अ० २ गा. १३ स्थविरकल्पे संस्तारकविधिः ३३७ संलेखनायामसमर्थन मुनिना संलेखनां विनाऽपि यथाशक्ति संस्तारकं कृत्वाऽ- भ्युद्यतमरणं स्वीकरणीयम् । अभ्युद्यतमरणाङ्गीकरणात् प्रांगिदं चिन्तनीयम्-मया विशुद्धचारित्रानुष्ठानेन स्वपरहितं संपादितम् , शिप्याद्युपकारतः परहितं च, निष्पन्नाश्च सम्प्रति मम ग- च्छपरिपालनक्षमाः शिष्याः, अथ विशेषेण ममात्महितमनुष्ठेयमिति विचिन्त्य स्वपरिक्षाने सति स्वकीयमायुः शेपं स्वयमेव पर्यालोचयति, तदभावेऽन्यं विशिष्ट माचार्यादिकं पृच्छति । स्वायुपिस्तोकतया ज्ञाते भक्तप्रत्याख्यानादि मरणं यथा- शक्ति प्रतिपद्यते । यदि स्वायुर्दीर्घतया ज्ञातं जवावलमा परिक्षीणं तदा स्थिरवास जो साधु संलेखना करने में असमर्थ है उसे संलेखना के विना भी यथाशक्ति संधाराकर अभ्युद्यतमरण स्वीकार करना चाहिये। इस अभ्यु- द्यतमरण को अंगीकार करने के पहिले साधु को इस प्रकार विचार करना चाहिये कि मैंने विशुद्ध चारित्र के अनुष्ठान से स्व हित संपादित कर लिया है। शिष्यादिकों के उपकार से पर का उपकार भी कर दिया है। इस समय गच्छ का परिपालन करने में समर्थ मेरी शिष्यादि संपत्ति भी सर्व प्रकार से शक्तिशाली हो चुकी है । अब मुझे निश्चिन्त होकर विशेप रीति से अपनी आत्मा का कल्याण करना चाहिये "मेरी अव- शिष्ट आयु कितनी है " इस प्रकार स्वयं जान कर अथवा यदि स्वयं नहीं जान सके तो अन्य विशिष्ट आचार्य आदि से पूछकर निश्चित करले । यदि आयु अल्प ज्ञात होवे तो यथाशक्ति उसे भक्तप्रत्याख्या- नादि मरण स्वीकार कर लेना चाहिये। यदि आयु दीर्घ ज्ञात होवे और જે સાધુ સંખના કરવામાં અસમર્થ છે, એણે લેખના વગર પણ યથાશક્તિ સંથારે કરી અળ્યુંઘત મરણને સ્વીકાર કરે જોઈએ. આ અભ્ય ઘત મરણને અંગિકાર કરતાં પહેલાં સાધુએ એ પ્રકારને વિચાર કર જોઈએ કે, મેં વિશુદ્ધ ચારિત્રના અનુષ્ઠાનથી સ્વહિત સંપાદિત કરી લીધું છે, શિખ્યા- દિકના ઉપકારની સાથે સાથે બીજા ઉપર પણ ઉપકાર કર્યો છે. આ ગચ્છનું પરિપાલન કરવામાં સમર્થ એવી મારી શિષ્યાદિસંપત્તિ પણ સર્વ પ્રકારથી શક્તિશાળી બની ચુકી છે. હવે મારે નિશ્ચિત બનીને વિશેષ રીતથી મારા આત્માનું કલ્યાણ કરવું જોઈએ. “મારી અવશિષ્ટ આયુ કેટલી છે આ વાત પિતે જાણીને અથવા જે પિતે ન જાણી શકે તે બીજા ગુણસંપન્ન આચાર્ય આદિધી પૂછીને નકકી કરી લે. જે આયુષ્ય અલ્પ હેય તે યથાશક્તિ તેણે તપ્રત્યાખ્યાન આદિ મરણને સ્વીકાર કરવો જોઈએ. જે આયુ લાંબી સમય उ०४३ ·. ३३८ उत्तराभ्ययन स्वीकरोति तत्रैव क्षेत्र वसन्नपि वसतिदो पैरुपधिदोपैथ रहितो भवति। शक्तौ पुष्टायो तु अस्मिन् पञ्चमारके जिनकल्पमतिपत्तिविधानाभावात् स्थविरकल्पेनैव सप- रोपकारकरणेन दीर्घपर्यायः प्रतिपालनीयः । ॥ इति स्थविरकल्पिकसामाचारी ॥ चतुर्थारकापेक्षया जिनकल्पादिमतिपनिरूप अभ्युद्यतविहारे मर्यादा पदयते -तत्र जिनकल्पादि पतिपित्सुना मथममेव 'मया विशुद्धचारित्रानुष्ठानेन स्वपर- हितं ' इत्यादि विचिन्त्य, तपः सत्यादि भायनाभिरात्मा भावनीयः । साथ में जंघायल क्षीण हुआ मालूम पडे तो उसे स्थिरवास अंगीकार फरलेना चाहिये। और इसी स्थिरयास से उसी क्षेत्र में रहते हुए भी वह वसति के दोपों से एवं उपाधि के दोपों से रहित हो जाता है। यदि शक्ति पुष्ट होवे तो भी इस पञ्चम आरे में जिनकल्प की प्रतिपत्ति के विधान का अभाव होने से स्थविरकल्प की हालत में ही रहते हुए स्व पर का उपकार करते २ दीर्घपर्याय को पालते रहना चाहिये। । यह स्थविर कल्प की समाचारी है। अव-चौथे आरे की अपेक्षा से जिनकल्प आदि की प्रतिपत्ति स्वी- कृति रूप अभ्युधत विहार में कैसी क्या मर्यादा होती है यह यात प्रकट की जाती है जो साधु जिनकल्प आदि को प्राप्त करने का अभिलापी है उसे चाहिये की वह सर्व प्रथम ऐसा विचार करे कि मैने विशुद्ध चरित्र के अनुष्ठान से अपना और पर का हित तो साधित किया। अब हम को तप एवं सत्वादि पांच भावनाओं से आत्मा को भाचित करना चाहिये। હોય અને સાથે જંઘાબળ ક્ષીણ જણાય તો તેણે સ્થિરવાસ અંગિકાર કરી લેવું જોઈએ. આ સ્થિરવાસથી તે ક્ષેત્રમાં રહેવા છતાં તે વસ્તીના દોષોથી અને ઉપાધીના દેથી રહિત બને છે. કદાચ શક્તિ સારી હોય તે પણ આ પાંચમા આરામાં જનકલ્પની પ્રતિપત્તિના વિધાનો અભાવ હોવાથી સ્થવિર- કલ્પની હાલતમાં રહીને સ્વ અને પર ઉપકાર કરતાં કરતાં દીર્ધ પર્યાયનું पालन ४२ता २३ नये. ॥ ॥ स्थवि२४६५नी समायारी छ । હવે ચોથા આરાની અપેક્ષાથી જનક આદિની પ્રતિપત્તિ સ્વીકૃતિરૂપ અભ્યાત વિહારમાં કેવી અને કેટલી મર્યાદા હોય છે આ વાત પ્રગટ કરવામાં આવે છે-જે સાધુ જનકલ્પ આદિને પ્રાપ્ત કરવાને અભિલાષી છે તેણે જાણવું જોઈએ કે, મેં વિશુદ્ધ ચારિત્રના અનુષ્ઠાનથી પિતાનું અને પરનું હિત સાધુ. હવે મારે તપ અને સત્વાદિપાંચ ભાવનાઓથી આત્માને ભાવિત કરવા જોઈએ ·प्रियदर्शिनी टीका. ० २ गा० १३ जिनकल्पविधिः ३३९ तथाचोक्तम्- तवो सत्तं च मुत्तं च, एग वलमप्पणो । पढम पंच भावित्ता, जिणकप्पं परजइ ॥१॥ छाया-तपः सत्त्वं च मूत्रं च, एकत्वं बलमात्मनः । प्रथमं पञ्च भावयित्वा, जिनकल्पं प्रपद्यते ॥१॥ अयं भावः-जिनकल्पप्रतिपित्सुस्तपोभावनयात्मानं भावयन् देवादिकृतोपस- गादिनाऽनेपणादिकारणतो या यदि पण्मासपर्यन्तमाहारं न लभते तथापि न वाध्यते ॥ १॥ सत्वभावनया भयं पराजयते ॥ २॥ सूत्रभावनया मूत्रं स्वना- मवत् पहिचितं करोति ॥३॥ एकत्व भावनया चात्मानं भावयन् साधर्मिक साध्वादिना सह मिथः कथादिव्यतिकरान् सर्वानपि परिवर्जयति । ततो बाह्य- कहा भी है। तवो सत्तं च सुत्तं च, एगत्तं बलमप्पणो। पढम पंच भावित्ता, जिणकप्पं पवज्जइ ॥१॥ इसका भाव यह है कि-जिनकल्प को धारण करने का इच्छुक साधु तप भावना से आत्मा को भावित करता हुआ यदि देव मनुष्य आदि दारा होने वाले उपसर्ग से अथवा अनेपणादि रूप कारण से छह मास तक आहार प्राप्त न कर सके तो भी बाधित नहीं होता है। सत्व भावना से वह भय पर विजय प्राप्त करता है । एकत्वभावना से अपनी आत्मा को भावित करता हुआ सार्मिक साधु आदिकों के साथ पर- स्पर में कथा वार्ता आदि समस्त बातों का परित्याग कर देता है। जब युं पर छ- तवो सत्तं च सुत्तं च, एगतं बलमप्पणो । पढम पंच भाविता, जिणकप्पं पवज्जइ ॥१॥ આનો ભાવ એ છે કે–જીનલ્પને ધારણ કરવાની ઈચ્છાવાળા સાધુ તપ ભાવનાથી આત્માને ભાવિત કરીને દેવ મનુષ્ય આદિ દ્વારા થનાર ઉપસર્ગથી અથવા અનેષણાદિરૂપ કારણથી છ મહિના સુધી આહાર મેળવી ન શકે તે પણ પીડ પામતે નથી. સત્વભાવનાથી તે ભય ઉપર વિજય પ્રાપ્ત કરે છે. સ્વ- ભાવનાથી પિતાના નામની માફક સૂત્રને પરિચય પ્રાપ્ત કરે છે, એકત્વ ભાવ- નાથી પોતાના આત્માને ભાવિત કરીને સાધર્મિક સાધુ આદિની સાથે પરસ્પરમાં કથાવાત આદિ સમસ્ત વાતને પરિત્યાગ કરી દે છે. જ્યારે બાહ્યમાં તેનું મમત્વ ·is उचराध्ययस्ले ममत्वे मूलत एवोच्छेदिते पवाद् देहादिभ्योऽपि भिन्नमात्मानं पश्यन् सर्वथा तेय. नासक्तो भवति ।। ४ ॥ वलभावनायां बलं द्विविधं-शरीरं, मानसं च । तत्र शारी- रमपि वलं जिनकल्पप्रतिपत्तियोग्यस्य शेषजनातिशायिकं स्यात् , तपः प्रभृतिमिः शुष्यमाणस्य यद्यपि शारीरं वलं तादृशं न भवति तथापि स्वात्मा धृतिवलेन तथा भावयितव्यो यथा महद्भिरपि परीपहोपसगै वाध्यते । आभिः पञ्चभिर्भावनाभिर्मावितात्मा जिनकल्पादि प्रतिपित्सुर्गच्छे प्रति- वसन्नाहारादिपरिकर्म प्रथममेव करोति । आहारादावन्यसाध्यपेक्षयान्तप्रान्तादि. याह्य में ममत्व मूलतः उसका उच्छेदित हो जाता है तय अन्य देहादि पदार्थो से भिन्न स्व आत्मा को जानता हुआ वह उन में सर्वथा अना- सक्त ही रहता है । उनमें आसक्त नहीं होता। बलभावना में बल दो प्रकार है एक शरीर संबंधी और दूसरा मनसंबंधी । जो साधु जिन- कल्प की प्रतिपत्ति के योग्य होता है उसका शारीरिक बल भी यद्यपि साधारणजन की अपेक्षा अतिशय विशिष्ट होता है परन्तु तपश्चर्या आदि के कारण उनका शरीर जय कृश हो जाता है तब वह वैसा नहीं रहता है तो भी उनकी आत्मा धृतियल द्वारा इतनी अधिक भावित रहती है कि जिसकी वजह से वे अधिक से अधिक परीपह और उप- सर्गों से आक्रान्त होने पर भी अपने कर्तव्यमार्ग से जरा भी विचलित नहीं होते। इन पांच भावनाओं से भावितात्मा जिनकल्पादिक को ग्रहण करने की इच्छा से गच्छ में रहता हुआ आहारादि परिकर्म को सब મુલતઃ નાશ પામે છે ત્યારે બીજા દેહાદિ પદાર્થોથી ભિન્ન પિતાના આત્માને જાણુને તેમાં સર્વથા અનાસક્ત જ રહે છે. એમાં આસક્ત બનતા નથી. બળભાવનામાં બળ બે પ્રકારનાં છે. એક શરીર સંબંધી અને બીજું મન સંબંધી. જે સાધુ જનકલ્પની પ્રતિપત્તિને ગ્ય હોય છે તેનું શારીરિક બળ પણ છે કે, સાધારણ જનની અપેક્ષા અતિશય બલવાન હોય છે. પરંતુ તપ- શ્રય આદિના કારણથી તેનું શરીર જ્યારે કૃષ બને છે ત્યારે તે તેવા રહેતા નથી. તે પણ તેની આત્મા વૃતિબળ દ્વારા એટલી અધિક ભાવિત રહે છે કે, જેનાથી તે અધિકથી અધિક પરીષહ અને ઉપસર્ગોથી આકાંત થતા હોવા છતાં પણ પિતાના કર્તવ્યમાથી જરા પણ ચલિત થતા નથી. આ પાંચ ભાવનાઓથી ભાવિતાત્મા જનકાદિકને ગ્રહણ કરવાની ઈચ્છાથી ગચ્છમાં રહીને આહારાદિ પરિકમને બધાથી પહેલાં કરી લે છે, આહારાદિમાં ·प्रियदर्शिनी टीका. अ०२ गा० १३ जिनकल्पे पिण्डेपणाविधिः ३४९ ग्रहणादुत्कृष्टतासम्पादनम्-परिकर्म । यथा-तृतीयपौरुष्यामवगाढायां वल्ल-चण- कादिकमन्तं प्रान्तं रूक्षं च गृह्णाति । "संसहमसंसट्ठा, उद्धड तह होइ अप्पलेवा य । उग्गहिया पगहिया, उज्झियधम्मा य सतमिया॥१॥" आसां सप्तविधानां पिण्डेपणानां मध्ये आद्यद्वयं विहाय पञ्चानां मध्यादन्य- तरैपणाद्वयाभिग्रहेणाऽऽहारं गृह्णाति एकयैपणया भक्तं, द्वितीयया तु पानकम् । एवमागमोक्तविधिनाऽऽत्मानं भावयित्वा गच्छपतिवद, एवं जिनकल्पं प्रतिपित्सु- श्चतुर्विधसंघ संमेलयति, तदभावे स्वगणं ततस्तीर्थकरस्य समीपे, तदभावे गण- से पहिले ही कर लेता है आहार आदि में अन्य साधु की अपेक्षा अंतमांत आदि ग्रहण से उत्कृष्टता का संपादन करना परिकर्म है। जैसे तृतीय पौरुपी में वल्ल, चना आदि का आहार करना एवं अन्त- प्रान्त रूक्ष आहार करना। संसहमसंसहा, उद्धड तह होइ अप्पलेवा य । उग्गहिया पग्गहिया, उज्झियधम्मा य सत्तमिया ॥१॥ इन सात प्रकार की पिण्डैपणाओं के मध्य में आदि की दो एप- णाओं को छोड़कर बाकी बची पांच एपणाओं में से अन्यतर एपणा दो के अभिग्रह से वह आहार को ग्रहण करता है। एक एपणा से भक्त को और द्वितीय पपणा से पान को। इस प्रकार आगमोक्त विधि के अनुसार आत्मा को भावित करके गच्छ में रहता हुआ ही जिनकल्प को अंगीकार करने का अभिलापी साधु चतुर्विध संघ को एकत्रित અન્ય સાધુની અપેક્ષા અંતપ્રાન્ત આદિ ગ્રહણથી ઉત્કૃષ્ટતાનું સંપાદન કરવું પરિકર્મ છે. જેમ-ત્રીજા પૌરૂષીમાં વાલ, ચણા આદિને આહાર કરવો અને અન્તપ્રાન્ત રૂક્ષ આહાર કરે. संसहमसंसट्ठा, उद्धड तह होइ अप्पलेवा य । उग्गहिया पग्गहिया, उज्झियधम्मा य सत्तमिया ॥१॥ એ સાત પ્રકારની પિચૈષણાઓના મધ્યમાં પહેલાની બે એષણાઓને છેડીને બાકી બચેલ પાંચ એપણામાંથી અન્યતર એવહુ બેના અભિપ્રહથી તે આહાર ગ્રહણ કરે છે, એક એષણથી ભકતને અને બીજી એષણથી પાનને આ પ્રકારે આગમમાં કહેલ વિધિ અનુસાર આત્માને ભાવિત કરીને ગ૭માં રહીને જ જનકલ્પને અંગિકાર કરવાના અભિલાષી સાધુ ચતુર્વિધ સંઘને એક- ·उत्तराभ्ययनस्त्रे धरस्य, तदभावे चतुर्दशपूर्वधरस्य, वदभाचे दरपूर्वपरस्य, तदभावे वटाश्वस्थानोक- रक्षाणां संनिधौ सिद्धसासिकं जिनकल्पं स्वीकरोति । तदा सवालदं गम्छ क्षामयति । ततो निःशल्यो निष्कपायोऽसौ स्वगणसाधादीननुशास्ति । एवमेव युष्माभिरप्याचरणीयम् नात्र प्रमादः कार्यः। गणमर्यादा नोल्लानीया। इत्यादि शिक्षां दत्वा गच्छाद् विनिर्गतो भवति । तस्मिन् चक्षुपियातिक्रान्ते सति साधकः प्रतिनिवर्तन्ते। करता है । इसके अभाव में अपने गण को, एकत्रित करता है याद में तीर्थकर के समीप में, इनके अभाव में गणधर के समीप में, इनके अभाव में चौदहपूर्वधारी के समीप में, इनके अभाव में दशपूर्वधारी के समीप में, इनके भी अभाव में वटवृक्ष, अश्वत्य-पीपल वृक्ष, अथवा अशोक वृक्ष के समीप सिद्ध परमात्मा को साक्षी करके जिनकल्प को स्वीकार करता है । उस समय यह अपने गच्छ में रहने वाले यालवृद्ध साधुओं से खमत खामणा करते हैं। पश्चात् निःशल्य एवं निष्कषाय होकर अपने गच्छ के साधु आदिकों को यह शिक्षा देता है कि आप- लोग भी इसी तरह से करें इसमें प्रमाद करना ठीक नहीं है । गण की जो मर्यादा है उसका उल्लंघन नहीं करना । इत्यादि शिक्षा देकर फिर वह गच्छ निर्गत हो जाता है। साधु वर्ग जब तक वह दिखता रहता है तयतक उसके पीछे २ चलता रहता है और जब वह दिखलाई नहीं पड़ता तब सब पीछे वापिस लौट आते हैं। ત્રીત કરે છે. એના અભાવમાં પિતાને ગણને એકત્રીત કરે છે. બાદમાં તીર્થ- કરની સમીપમાં, એના અભાવમાં ગણધરની સમીપમાં, તેના અભાવમાં ચૌદ પૂર્વધારીની સમીપમાં, તેના અભાવમાં દશપૂર્વધારીની સમીપમાં, તેને પણ અભાવમાં વડવૃક્ષ, આશપાલવ, પીપળો અથવા અશોકવૃક્ષના સમીપ સિદ્ધ પરમાત્માને સાક્ષી રાખીને જનકલ્પને સ્વીકાર કરે છે. આ સમયે તે પિતાના ગચ્છમાં રહેલા બાળ-વૃદ્ધ સાધુઓથી ખમત ખામણા કરે છે પછી નિઃશલ્ય અને નિષ્કષાય થઈને પિતાના ગચ્છના સાધુ આદિને એવી શિખામણ આપે છે કે, આપ લોકોએ પણ આજ રીતે કરવું. તેમાં પ્રમાદ કર ઠીક નથી. ગણુની જે મર્યાદા છે તેનું ઉલ્લંઘન કરવું નહીં. ઈત્યાદિ શિખામણ આપીને પછી તે ગચ્છ તિર્ગત થઈ જાય છે. જ્યાં સુધી તે દેખાય છે ત્યાં સાધુવ તેની પાછળ પાછળ ચાલતા રહે છે અને જ્યારે તે દેખાતા બંધ થાય છે ત્યારે સઘળા પાછા ફરે છે.

·। प्रियदर्शिनी टीका. अ० २ गा० १३ जिनकल्पिकमर्यादा ३४३ अथ जिनकल्पिकमर्यादा- अनया मर्यादया जिनकल्पं स्वीकृत्यासौ यत्र ग्रामे मासकल्पः करिष्यमा णस्तत्र पइ भागान् कल्पयति, ततश्च यस्मिन् भागे एकस्मिन् दिने भिक्षाचर्या- कृता, तत्र पुनरपि सप्तम एव दिने पर्यटति । भिक्षाचर्या ग्रामान्तरगमनं च तृतीय- पौरुण्यामेव करोति । यत्र चतुर्थपौरुपी प्राप्ता भवेत् , तत्रैवावतिष्ठते, नान्यत्र ग- च्छति । भक्तं पानकं च पूर्वोक्तैपणाद्वयाभिग्रहेणालेपकदेव गृह्णाति । एपणादि- विपयमन्तरेण न केनापि साधं भापते । एकस्यां च वसतौ यद्यपि उत्कृष्टतः सप्त जिनकल्पिकाः प्रतिवसन्ति तथापिते परस्परं संभाषणं न कुर्वन्ति । समापन्नान् उप- सर्गपरीपहान् सर्वान् सहत एव । रोगेषु चिकित्सां न कारयत्येव तद्वदनां तु अव जिनकल्पी की मर्यादा कहते हैं- इस मर्यादा से जिनकल्प को स्वीकार कर यह जिस ग्राम में मास- कल्प करता है वहां छह भागों की कल्पना करता है। जिस भाग में एक दिन में भिक्षाचर्या करली गई हो वहां फिर यह सातवे दिन ही भिक्षाचर्या करता है । भिक्षाचर्या करना अथवा एक ग्राम से दूसरे ग्राम में जाना यह तृतीय पौरुपी में ही करता है। जहां चतुर्थ पौरुपी आ जाती है वह वहीं पर ठहर जाता है। अन्यत्र नहीं जाता है। पूर्वोक्त दो एपणाओं के अभिग्रह से अलेपकृत-लेपरहित जिसका लेप न लगे ऐसे भक्त पान को ग्रहण करता है। एपणादि विषय-के विना किसी के भी साथ बातचीत नहीं करता है। एक वस्ती में यद्यपि अधिक से अधिक सात जिनकल्पी साधु रह सकते हैं तो भी वे परस्पर संभाषण नहीं करते हैं। जो भी उपसर्ग या परीपह आपडे तो उसे सहते ही हैं। रोग હવે જનકલ્પીની મર્યાદા કહેવામાં આવે છે – આ મર્યાદાથી જનકલ્પને સ્વીકાર કરી તે સાધુ જે ગામમાં માસ કલ્પ કરે છે ત્યાં છ ભાગોની કલ્પના કરે છે. જે ભાગમાં એક દિવસમાં ભિક્ષાચર્યા કરી લેવામાં આવી હોય ત્યાં તે ફરી સાતમા દિવસે જ ભિક્ષાચર્યા કરે છે. ભિક્ષાચર્યા કરવી અથવા એક ગામથી બીજા ગામે જવું એ ત્રીજા પૌરૂષીમાં જ કરે છે જ્યાં ચેથી પરૂષી આવે ત્યાં તે રોકાઈ જાય છે આગળ વધતા નથી. પૂર્વોક્ત બે એષણના અભિગ્રહથી (અપકૃત) જેને લેપ ન લાગે એવા ભક્ત પાનને ગ્રહણ કરે છે. એષણાદિ વિષય વગર કોઈની સાથે વાતચિત કરતા નથી, એક વસ્તીમાં છે કે, વધુમાં વધુ સાત જનકલ્પી સાધુ રહી શકે છે તે પણ તેઓ પરસ્પર સંભાષણ કરતા નથી. જે પણ ઉપસર્ગ અને પરીષહ આવી પડે ·३४४ उत्तराप्ययासो सम्यगेव सहते । आपातसलोकादिदोपरहिते स्थण्डिले उच्चारादीन् करोति, नत्वस्थण्डिले । परिकर्मरहितायां वसतौ तिष्ठति। यद्युपविशति तदा नियमादुत- टुक एव, न तु निपद्यायाम् , औपग्राहिकोपकरणस्यैवाभावात् । मत्तमातहसिंहव्या- घ्रादिके संमुखे समापतति सति उन्मार्गगमनादिना समिति न भिनत्ति । जिनकल्पिकोऽपवादं नासेवते, जावळपरिक्षीणस्तु अविहरमागोऽप्याराधका लोचं च करोत्येव, दशविधसामाचायां पत्र समाचार्यों जिनकल्पिकानां, आमच्छना, में ये किसी भी प्रकार चिकित्सा नहीं कराते हैं किन्तु जैसे भी यनताहै उस रोग को सहन ही करते हैं। जहां मनुष्यों का आवागमन नहीं होता है ऐसे स्थण्डिल में ही ये उच्चार आदि के लिये जाते हैं। अस्थ- ण्डिल में नहीं । परिकर्म रहित-घठारी मठारी विना की वस्ती में ये रहते हैं जब बैठते हैं तो नियम से उत्कुटुक आसन से ही बैठते हैं । निपद्या से नहीं क्यों कि औपग्रहिक उपकरण आसन आदि का ही इनके पास अभाव है। मत्तमातंग, सिंह, एवं व्याघ्र आदि इन्हें मार्ग में चलते हुए साम्हने मिल जाय तो भी ये उसीमार्ग से चलकर अपनी ईर्या समिति को खंडित नहीं करते हैं। ये जिनकल्पी साधु अपवाद मार्ग का सेवन नहीं करते हैं। इनका जंघावल यदि परिक्षीण भी हो जावे और उसकी वजह से ये विहार न भी करे तो भी आराधक ही माने गये हैं। ये केशों का लोंच करते हैं। दश प्रकार की समाचारी में से पांच प्रकार की समाचारी इन जिनकल्पियों તેને તેઓ સહન કરે છે. રોગમાં કોઈ પણ પ્રકારની ચિકિત્સા તેઓ કરાવતા નથી પણ જેમ બને તેમ તે રોગને સહન કરે છે. જયાં મનુષ્યનું આવાગમન હેતુ નથી એવા ઉજજડ સ્થાનમાં જ તેઓ શૌચાદિક કર્મ માટે જાય છે. અવરજવરના સ્થાને નહીં. પરિકમ રહિત-ઘઠારી મઠારી વગરની–વસ્તીમાં રહે છે. જ્યારે બેસે છે તે નિયમથી ઉત્કટુક (ઉભળક પગે બેસવું) આસનથી બેસે છે, નિષવાથી નહીં. કેમકે, ઔપગ્રહિક ઉપકરણ આસન આદિને તેની પાસે અભાવ છે. મત્ત માતંગ, સિંહ, અને વાઘ આદિ તેને માગમાં ચાલતાં સામા મળે તે પણ તે તે માર્ગથી ચલીને પિતાની ઈસમિતિને ખંડિત કરતા નથી. એ જનકલ્પી સાધુ અપવાદ માગે જતા નથી, તેમનું જંઘાબળ જે ક્ષિણ પણ થઈ જાય અને એ કારણે તે પિતાની જગ્યાએથી વિહાર ન પણ કરે તે પણ આરાધક જ માનવામાં આવે છે. તે કેશને લંચ કરે છે દશ પ્રકારની સમા ચારીમાંથી પાંચ પ્રકારની સમાચારી જીનકલ્પીયની છે. તે આ પ્રકારે છે. ૧ આમ ·, प्रियदर्शिनी टीका. अ० २ गा० १३ जिनकल्पिकमर्यादा मिथ्याकारः, आवश्यकी, नैपेधिकी, गृहस्थोपसंपद्, इति। आवश्यकीप्रभृतयस्तिस्रो वा सामाचार्यस्तेपाम् । तेषां श्रुतज्ञानं जघन्यतो नवमस्य पूर्वस्य तृतीयमाचारवस्तु, उत्कर्पतस्तु दशपूर्वाणि भिन्नानि, न तु सम्पूर्णानि । संहननं च शारीरं-वनर्पभना- राचाख्यं, मानसं वज्रकुड्यसमाना धृतिः च । स्थितिरपि तेषां क्षेत्रादिका अनेकविधा । क्षेत्रतस्तावज्जन्मना सद्भावेन च पञ्चदशस्वपि कर्मभूमिपु, संहरणतः कदाचित् कर्मभूमी, अकर्मभूमौ वा सद्भावापे- की है । वह इस प्रकार है-१ आप्रच्छना, २ मिथ्याकार, ३ आवश्यकी, ४ नैपेधिकी, ५ गृहस्थोपसंपदा गृहस्थ की आज्ञा लेकर उतरना, बैठना । अथवा आवश्यकी, नैपेधिकी, गृहस्थोपसंपत्, यह तीन प्रकार की सामा- चारी इन जिनकल्पियों के होती है। इनका श्रुतज्ञान जघन्य की अपेक्षा नवमपूर्व को तृतीय आचार वस्तुतक, उत्कृष्ट की अपेक्षा भिन्न दशपूर्व- तक ही सीमित रहा करता है संपूर्ण नहीं। इनका शारीरिक संहनन वज्र पभ नाराच नामक है और मानसिक संहनन वज्रकुड्य-वनकी भीत के तुल्य धैर्य है अर्थात् इनका धैर्य वज्रभित्ति के समान अभेद्य होता है और वही इनका मानसिक यल है। क्षेत्र आदि की अपेक्षा इनकी स्थिति अनेक प्रकार की है। इनका १५ कर्मभूमियों में ही जन्म होता है इस अपेक्षा १५ कर्मभूमियों में इनकी स्थिति जन्म और सद्भाव की अपेक्षा मानी जाती है। संहरण की अपेक्षा कदाचित् कर्मभूमिमें कदाचित् अकर्मभूमिमें भी इनकी स्थिति हो सकती है। ૭ના, ૨ મિયાકાર, ૩ આવશ્યકી, ૪ નધિકી, ૫ ગૃહસ્થપસંપદ ગૃહસ્થની આજ્ઞા લઈને ઉતરવું, બેસવું અથવા આવશ્યકી, નૈશ્વિક, ગહસ્થપસંપત, આ ત્રણ પ્રકારની સમાચારી તે જનકલ્પીઓને હેય છે. તેમનું શ્રુતજ્ઞાન જઘન્યની અપેક્ષા નવમા પૂર્વના ત્રીજા આચાર વસ્તુતક ઉત્કૃષ્ટની અપેક્ષા ભિન્ન દશપૂર્વ સુધી જ સીમિત રહ્યા કરે છે, સંપૂર્ણ નહીં. તેનું શારીરિક સંહનન વાવૃષભ નારીચ નામનું છે. અને માનસિક સંહનન વજ કુમ્ભ-વજની ભીંત જેવું ય છે. અર્થાત તેનું ધિય વજાભીંત સમાન અભેદ્ય હોય છે. તે તેનું માનસિક બળ છે. ક્ષેત્ર આદિની અપેક્ષા એમની સ્થિતિ અનેક પ્રકારની છે, એમને ૧૫ કર્મભૂમીમાંજ જન્મ થાય છે. આ અપેક્ષા ૧૫ કર્મભૂમીમાં તેની સ્થિતિ જન્મ અને સદ્દભાવની અપેક્ષા માનવામાં આવે છે. સંહરણની અપેક્ષા કદાચિત કર્મ ભૂમિમાં, કદાચિત અકર્મભૂમિમાં પણ એની સ્થિતિ હોઈ શકે છે. આ उ० ४४ ·३४६ उत्तराभ्ययनले क्षया स्थितिः। कालतः उत्सर्पिण्यां, प्रतापेक्षया उतीयचतुर्थास्कयोरेव, जन्ममात्रेण द्वितीयारकेऽपि । अवसर्पिण्यां तु जन्मना तृतीयचतुर्थारकयोरेव । पूर्वप्रतिपत्र प्रतापे. क्षया तु पञ्चमारकेऽपि । संहरणतस्तु महाविदहक्षेत्रापेक्षया सर्वस्मिन्नपि काले प्राप्यते। चारित्रतः-प्रतिपद्यमानानां सामायिके, छेदोपस्थापनोये च चारित्रे स्थितिः । मध्यमतीर्थकर-विदेहतीर्थकरतीर्थवयंपेक्षयाऽत्र सामायिक, प्रथमचरम- तीर्थकरतीर्थवर्त्यपेक्षया तु छेदोपस्थापनीयचारित्रम् । प्रतिपन्नानां तु सूक्ष्मसंपराये, यह सद्भाव की अपेक्षा कथन है। काल की अपेक्षा-उत्सर्पिणी काल के तृतीय और चतुर्थ आरे में उनकी स्थिति मानी गई है । सो यह व्रत की अपेक्षा जानना चाहिये । वैसे तो जन्ममात्र की अपेक्षा से द्वितीय आरे में भी इनकी स्थिति हैं। अवसर्पिणीकाल में जन्म की अपेक्षा तृतीय और चौथे आरे में हो, तथा पूर्वप्रतिपन्न व्रत की अपेक्षा अर्थात् -चौथे आरे के व्रत को लेकर पंचम आरे में भी इनकी स्थिति जानना चाहिये । यदि कोई देव इन्हें हरण कर महाविदेह क्षेत्र से अन्यत्र पहुँचा देवे तो उस अपेक्षा इनकी स्थिति सय काल जाननी चाहिये । चारित्र की अपेक्षा जो प्रतिपद्यमानचारित्री हैं उनको सामायिक एवं छेदोपस्थापनीय चारित्र में स्थित मानना चाहिये, क्यों कि जो मध्यमतीर्थकर एवं विदेह क्षेत्र में रहे हुए तीर्थकर के तीर्थ में रहने वाले हैं वे सामायिकचारित्र में, एवं जो प्रथम एवं चरमतीर्थ- कर के तीर्थवर्ती हैं वे छेदोपस्थापनीय चारित्र में स्थित रहते हैं । जो સદુભાવથી અપેક્ષનું કથન છે. કાળની અપેક્ષા-ઉત્સર્પિણી કાળના ત્રીજા થા આરામાં સ્થિતિ માનવામાં આવેલ છે. આને વ્રતની અપેક્ષાથી જાણવું જોઈએ. એમ તે જન્મ માત્રની અપેક્ષાથી બીજા આરામાં પણ તેની સ્થિતિ છે. અને સર્પિણી કાળમાં જન્મની અપેક્ષા ત્રીજા અને ચોથા આરામાં, તથા પૂર્વ પ્રતિપન્ન વતની અપેક્ષા અર્થાત્ ચોથા આરાના વ્રતને લઈ પાંચમા આરામાં પણ એની સ્થિતિ જાણવી જોઈએ. કદાચકે ઈ દેવ આદિ એનું હરણ કરી મહાવિદેહ ક્ષેત્રથી બીજે પહોંચાડી દે તે એ અપેક્ષા એની સ્થિતિ બધા કાળમાં જાણવી જોઈએ. ચારિત્રની અપેક્ષા જે પ્રતિપદ્યમાન ચારિત્રી છે તે સામાયિક અને છે- પસ્થાપનીય ચારિત્રમાં સ્થિત માનવા જોઈએ કેમકે, જે મધ્યમ તીર્થંકર અને વિદેહ ક્ષેત્રમાં રહેતા તીર્થકરના તીર્થમાં રહેવાવાળા તે સામાયિક ચારિત્રમાં, અને જે પ્રથમ વુિં ચરમતીર્થકરના તીર્થવ છે તે છેદપસ્થાપનીય ચારિત્રમાં સ્થિત રહે છે. જે પ્રતિપન્ન ચારિત્રી છે તેની ·. - प्रियदर्शिनी टीका अ० २ गा. १३ स्थविरकल्पजिनकल्पयोर्दशविधत्वम् રૂ૭. यथाख्याते च चारित्रे उपशमश्रेण्याम् । तीर्थतस्तु जिनकल्पिकानां स्थितिनियमत- स्तीर्थ एव भवति न तु तीर्थे व्यवच्छिन्ने । पर्यायागमवेदाख्याः स्थितिभेदा अप्यवगन्तव्याः। स्थविरकल्पिकानां जिनकल्पिकानां च कल्पो दशविधः-आचैलक्यम् १, औद्दे- शिकं २, शय्यातरपिण्डत्यागः ३, राजपिण्डत्यागः ४, कृतिकर्म ५, महानतम् ६, पुरुपज्येष्ठत्वम् ७, प्रतिक्रमणम् ८, मासकल्पः ९, पर्युपणकल्प १० (वर्पाकल्प) थेति । तेषु मध्यमतीर्थकरतीर्थवर्तिनां साधूनां चत्वारः कल्पाः अवस्थिताः नियमेन पालनीयाः-शय्यावरपिण्डत्यागः१, कृतिकर्मर, महाव्रतम् ३, पुरुपज्येष्ठत्वं४ चेति । इतरे पट् कल्पास्तु तेपामनवस्थिताः । प्रतिपन्नचारित्री हैं उनकी स्थिति उपशमश्रेणी में सूक्ष्मसांपराय, एवं यथाख्यातचारित्र में होती है। तीर्थ की अपेक्षा जिनकल्पियों की स्थिति नियम से तीर्थ में ही होती है, तीर्थ के व्यवच्छिन्न होने पर नहीं। पर्याय आगम एवं वेद, ये भी स्थिति के भेद हैं। स्थविरकल्पियों का एवं जिन कल्पियों का कल्प दश प्रकार का है- १ आचैलक्य, २ औदेशिक, ३ शय्यातरपिण्डत्याग ४ राजपिंड- त्याग, ५ कृतिकर्म, ६ महाव्रत, ७ पुरुपज्येष्ठता ८ प्रतिक्रमण ९ मास- कल्प १० पर्युपणकल्प (वर्याकल्प) इन कल्पो में मध्यमतीर्थकर के तीर्थवर्ती साधुओ के चार कल्प अवस्थित होते हैं-नियम से पालनीय होते हैं। वे चार ये हैं -शय्यातरपिंडत्याग, कृतिकर्म, महाव्रत, पुरुप- ज्येष्ठता। बाकी के ६ कल्प उनके लिये अनवस्थित हैं। સ્થિતિ ઉપશમ શ્રેણીમાં સૂક્ષ્મસાપરાય, એવા યથાખ્યાત ચારિત્રમાં થાય છે. તીર્થની અપેક્ષા જીનકલ્પિની સ્થિતિ નિયમથી તીર્થમાં જ થાય છે, તીર્થના વ્યવચ્છિન્ન થવાથી નહીં. પર્યાય, આગમ અને વેદ આ પણ સ્થિતિના ભેદ છે. સ્થવિરકલ્પિના અને જનકહિપના કલ્પ દશ પ્રકારના છે- ૧ આલય, ૨ શિક, ૩ શય્યાતરપિન્ડત્યાગ, ૪ રાજપિન્ડત્યાગ, ૫ કુતિકર્મ, ૬ મહાવત, ૭ પુરૂષયેષ્ઠતા, ૮ પ્રતિક્રમણ ૯ માસક૫, ૧૦ પર્યુષણકલ્પ (વકલ્પ) આ કપમાં મધ્યમતીર્થકરના તીર્થવતી સાધુઓના ચાર કલ્પ અવસ્થિત હોય છે-નિયમથી પાળવાના હોય છે. તે ચાર આ છે- શય્યાતરપિન્ડત્યાગ, કૃતિક, મહાવ્રત, પુરૂષ જયેષ્ઠતા. બાકીના છ ક એમને માટે અનવસ્થિત છે. - ·ફકેટ राध्ययन आधचरमतीर्थकरतीधैवर्तिनां साधूनामेप दशविधः कल्पोऽवस्थित एव । तत्रा- चैलक्यं द्विविधम्-मुख्यम् , औपचारिकं च । अविद्यमानचलकवरूपं मुख्यमावे- लक्यं भायशो जिनकल्पिकविशेपाणाम् । औपचारिकमांचलक्यं स्थविरकलिका- नाम् , स्थविरकल्पिका हि-कल्पनीयमेपणीयं जीणं खण्डितं मलिनं तथैव नूतन- मपि स्वल्पमूल्यकं वस्त्रं गृहन्ति, लोकल्दप्रकारादन्यप्रकारेण च तदासेवन्ते । अतस्ते चेलसद्भावेऽप्युपचारतोऽचेलका व्यपदिश्यन्ते । प्रथमतीर्थंकर एवं अन्तिमतीर्थकर के तीर्थ में रहनेवाले जो साधु हैं उनके लिये तो यह १० प्रकार का कल्प अवस्थित ही हैं-अवश्य पालने योग्य ही है। आचलक्य जो प्रथम कल्प है वह दो प्रकार का है। १ मुख्य २ औपचारिक, कटियन्धन-रजोहरण-और सदोरकमुखव- स्त्रिका के सिवाय अन्य वस्त्र का परित्याग करना यह मुख्य आचैलक्य है । यह जिनकल्पिक विशेषों के होता है। औपचारिक जो आचलक्य है वह स्थचिरकल्पिकों के होता है। क्यों कि जो स्थविरकल्पी साधु होते हैं वे कल्पनीय, एपणीय, जीर्ण खंडित एवं मलिन वस्त्र रखते हैं। जो नवीन वस्त्र भी लें तो वह भी अल्पमूल्य वाला ही लेते हैं। लौकिकजन जिस पद्धति से वस्त्रों का परिधान करते हैं वे उस पद्धति से वस्त्रों का परिधान नहीं करते हैं, किन्तु अन्य प्रकार से ही उन्हें पहिनते हैं। इस लिये चेल के सद्भाव में भी वे अचेलक ही कहे जाते है। પ્રથમ તિર્થંકર અને અંતિમ તીર્થંકરના તીર્થમાં રહેવાવાળા જે સાધુ છે, તેમને માટે તે આ દશ પ્રકારના ક૫ અવસ્થિત જ છે.–અવશ્ય પાળવા ગ્ય જ છે. આલય જે પ્રથમ કલ્પ છે તે બે પ્રકારના છે. ૧ મુખ્ય, ૨ ઔપચારિક, કટીબંધન રજોહરણ અને સરકંમુખવર્સિ- કાના સિવાય અન્ય વસ્ત્રને પરિત્યાગ કર આ મુખ્ય આચૅલય છે, આ જિનકલ્પિક વિશેષમાં હોય છે. ઔપચારિક જે આલક્ય છે તે સ્થવિરકવિ- એને હોય છે. કેમકે, સ્થવિરકલ્પી સાધુ હોય છે તે કલ્પનીય, એષણીય, જીર્ણ, ખંડિત અને મલીન, વસ્ત્ર રાખે છે. જે નવીન વસ્ત્ર મળે તે પણ ઓછા મૂલ્યનું હોય તે જ લે છે. લૌકિકજન જે પદ્ધતિથી વોનું પરિધાન કરે છે એ પદ્ધતિથી તેઓ વસ્ત્ર પરિધાન કરતા નથી. પરંતુ અન્ય પ્રકારથી જ એને પહેરે છે આ માટે ચલના સદભાવમાં પણ તે અલક જ કહેવાય છે.

·प्रियदर्शिनी टीका अ० २ गा. १३ आचेलक्यम् । ननु-जीर्णखण्डितादिवत्रसद्भावे मुनीनामचेलकत्वे दरिद्रा अपि-अचेलकाः कथं न कथ्यन्ते ? उच्यते-नवव्यूतसदशकमहामूल्यकादीनां वस्त्राणामळाभेदरिद्राः परिजीर्णादीनि वासांसि धारयन्ति न तु धर्मबुद्धया । अतो भावतस्तद्विपयकमूर्छा- परिणामस्यानिवृत्तत्वात् परिजीर्णवस्त्रसद्भावे दरिद्राणामचेलकत्वव्यपदेशो न भवति । मुनयस्तु-फेनचिद्दीयमानान्यपिमहामूल्यकानि प्रमाणपहिर्भूतानि वस्त्राणि शंका-जीर्ण, खण्डित आदि वस्त्रों के सद्भाव में यदि मुनियोंको अचेलक माना जाय तो जो दरिद्री जन हैं, जिनके पास जीर्ण खण्डित आदि वस्त्र हैं वे भी अचेलक कहे जाने चाहिए ? परन्तु वे तो अचेलक नहीं कहे जाते हैं? उत्तर-दरिद्री जो जीर्ण शीर्ण आदि वस्त्र धारण करते हैं वे धर्म- बुद्धि से नहीं करते हैं किन्तु उन्हें नवीन महामूल्यवाले वस्त्र मिलते नहीं हैं-उनका उनके पास अभाव है-अतः उनके अभाव में उन्हें वे पहिनने पड़ते हैं परन्तु पहिनना नहीं चाहते, इसलिये वे अचेलक नहीं कहे जाते हैं। क्यों कि उनके भाव से तदिपयक मूपिरिणाम की अनि- वृत्ति है, इसलिये परिजीर्ण वस्त्र के सद्भाव में दरिद्रियों में अचेलकत्व का व्यवहार नहीं होता है। मुनियो को तद्विषयक मूर्छा नहीं है, क्यों कि यदि कोई दाता उन्हें यहुमूल्यवस्त्र प्रदान करता है और वस्त्र यदि प्रमाणोपेत नहीं है-प्रमाण से वहिर्भूत है तो वे उस को ग्रहण नहीं करते हैं, किन्तु जीर्ण खंडित ही वस्त्र ग्रहण करते हैं । यदि कोई नयीन શંકા જીર્ણ ખંડિત, આદિ વસ્ત્રોના સદૂભાવમાં જે મુનિને અલક માનવામાં આવે તે જે દરિદ્રી જન છે, જેની પાસે જીર્ણ ખંડિત આદિ વસ્ત્ર છે. તેને પણ અલક કહેવા જોઈએ પરંતુ તેને તે અલક નથી કહેવામાં આવતા ઉત્તર–દરિદ્રી જે જીર્ણ શીર્ણ વસ્ત્ર ધારણ કરે છે, તે ધર્મ બુદ્ધિથી નહીં, પરંતુ તેને નવીન સારા મૂલ્યવાળા વસ્ત્રો મળતાં નથી–એને એની પાસે અભાવ છે તેથી એના અભાવમાં તેણે તે પહેરવાં પડે છે, પરંતુ પહેરવા ચાહતા નથી. આ માટે તે અલક કહેવાતાં નથી. કેમ કે તેને ભાવથી તદ્વિષયક મૂછ પરિણામની અનિવૃત્તિ છે. માટે પરિજીણું વસ્ત્રોના સદ્દભાવથી દરિદ્રમાં અલકત્વને વ્યવહાર થતો નથી. મુનિને તદ્વિષયક મમતા- મૂછ નથી. કેમ કે, કઈ દાતા તેમને બહુમૂલ્ય વસ્ત્રપ્રદાન કરે છે. અને તે વસ્ત્ર જે પ્રમાણપત નથી હોતું-પ્રમાણથી બહિત હોય છે તે તે તેને ગ્રહણ કરતા નથી. પરંતુ જીર્ણ ખંડિત વસ્ત્ર જ ગ્રહણ કરે છે. જે કોઈ ·- 140 उत्तराम्यपणे परिवर्जयन्ति, जीर्णखण्डितानि नूतनान्यप्यमहामूल्यकानि यसनानि प्रमाणा- तान्येव धारयन्ति । तान्यपि श्रुतचारित्रधर्मापकरणबुधव, न तु तत्र मुनीनां मूर्णपरिणामो भवति । अतस्नेपामचलकत्येन व्यपदेशः सम्यगे । मध्यमतीर्थकरतीर्थयतिनां मुनीनामाचलण्यमनयस्थितम् अतस्तेषां रक्तपीवादि रागरभितमहामूल्यकादिवत्रपर्जननियमो नास्ति, ममत्वरहिततत्वात् तेषाम् । प्रथमचरमतीर्थकरतीर्थवतिनां मुनीनां तु धर्मयुद्धया स्वल्पमूल्यकममाणोपेत- श्वेतवस्त्राणामेव धारकत्वादावेलक्यं भवति । चन देता भी हो तो वह यदि अल्पमूल्य वाला एवं प्रमाणोपेत है तोही लेते हैं । उसका लेना भी वे इसीलिये आवश्यक समझते हैं कि वह उनके श्रुतचारित्ररूप धर्म का उपकरण है । मूच्छपिरिणाम से उसका वे ग्रहण नहीं करते हैं, क्यों कि उनके तद्विपयक मूच्छा का अभाव है। इसलिये मुनियो में अचेलकत्व का व्यवहार वास्तविक ही है। जो मध्यम तीर्थंकरों के तीर्थवर्ती साधु हैं उनमें अचेलकत्व अनव स्थित है। इसलिये उन्हें लालपीले आदि रंग से रंगे हुए, तथा महामू ल्पवाले वस्त्रों के परिवर्जन का कोई नियम नहीं है, क्यों कि ये ममता से रहित होते हैं। प्रथम चरम तीर्थकर के तीर्थवर्ती मुनियों के तोप्रमा- णोपेत तथा स्वल्पमूल्यवाले श्वेतवस्त्रों के परिधान करने का ही नियम है, सो भी उन का ग्रहण केवल धर्मवुद्धि से हो है। मूर्छा परिणाम से नहीं, अतः वस्त्रों के सद्भाव में भी इनमें अचेलकता हो है। નવીન વા આપે છે તે તે અલ્પમૂલ્યવાળું અને પ્રમાણે પેત હોય તે જ તે છે. એ લેવાનું પણ તેઓ એ ખાતર આવશ્યક માને છે કે, એના કૃત ચરિત્ર રૂપ ધર્મનું ઉપકરણ છે. મૂચ્છ પરિણામથી તેને એ ગ્રહણ કરતા નથી. કેમ કે એનામાં એના માટેની ભાવનાનો અભાવ છે. આ માટે મુનિમાં અચેલકત્વને વ્યવહાર વાસ્તવિક જ છે. જે મધ્યમ તીર્થકરોના તીથવતી સાધુ છે. એમનામાં અલકત્વ અને વસ્થિત છે. આ માટે તેને લાલ, પીળા આદિ રંગથી રંગેલાં તથા બહુમૂલ્ય વસ્ત્રોના પરિવર્જનને કોઈ નિયમ નથી. કેમ કે એ મમતાથી રહિત હોય છે, પ્રથમ ચરમ તીર્થંકરના તીર્થવત મુનિ છે. એને તે પ્રતિ તથા ૧૯૫ મૂલ્યવાળાં વેત વસ્ત્રો પરિધાન કરવાનો જ નિયમ છે અને તે ગ્રહણ કરવાને નિયમ કેવળ ધર્મ બુદ્ધિથી જ છે. મૂછો પરિણામથો નહીં. આથી વિના સદભાવમાં પણ એમનામાં અલકતા છે જ, , ·- प्रियदर्शिनी टीका अ० २ गा० १३ याचेक्यप्रशंसास्थानानि स्थविरकल्पिकानां रखधारणमाचाराङ्गवृहत्कल्पाद्यागमेपु व्यवस्थितम् (आ- चारागसूत्रे द्वितीयश्रुतस्कन्धे चतुर्दशाध्ययने ) ( वृहत्कल्पसूत्रे तृतीयोदेशके)। स्थानाङ्गसूत्रे भगवताऽचेलकस्य पञ्चभिः स्थानः प्रशस्तत्वं प्रतिबोधितम् , तथाहि- पंचहि ठाणेहिं अचेलए पसत्थे भवइ । तं जहा-"अप्पा पडिलेहा, लापविए पसत्थे, रूबे वेसासिए, तवे अणुणाए, विउले इंदियनिग्गहे । " पञ्चामिः स्थान: कारणैः, अचेलका प्रशस्तः-तीर्थकरादिभिः प्रशंसित इत्यर्थः। स च जिनकल्पिकविशेपः, स्थविरकल्पिकथ । तत्र वस्त्राभावादेव जिनकल्पिकवि- स्थविरकल्पियों के लिये वस्त्रों को धारण करने की व्यवस्था का उल्लेख आचारांगसूत्र एवं वृहत्कल्पसूत्र आदि आगमों में पाया जाता है। इसके लिये आचारांगसूत्र द्वितीय श्रुतस्कन्ध का १४ वां अध्ययन देखना चाहिये । तथा वृहत्कल्पसूत्र का तृतीय उद्देश देखना चाहिये। स्थानाङ्गसूत्रमें भगवान् ने पांच कारणों को लेकर अचेलकता को प्रशस्त प्रतियोधित की है, जैसे- "पंचहि ठाणेहिं अचेलए पसत्थे भवइ । तं जहा-अप्पा पडि- लेहा १, लाघविए पसत्थे २, रुवे वेसासिए ३, तवे अणुण्णाए ४, विउले इंदियनिग्गहे ५ ॥" पांच कारणों से भगवान् ने अचेलकता की प्रशंसा की है। जिन- कल्पिविशेपों में जो अचेलकता कही गई है वह वस्त्र के अभाव से સ્થવિરકપીને માટે વસ્ત્રો ધારણ કરવાની વ્યવસ્થાને ઉલ્લેખ આચારાંગસૂત્ર એને બૃહત્કલ્પસૂત્ર આદિ આગમાં જાણી શકાય છે. અને માટે આચારાંગસૂત્ર બીજા શ્રુતસ્કંધના ૧૪ મા અધ્યયનને જોઈ લેવું જોઈએ. તથા બૃહકલ્પસૂત્રના ત્રીજા ઉદ્દેશને જોઈ લેવું જોઈએ. સ્થાનાંગસૂત્રમાં ભગવાને પાંચ કારણેને લઈ અલકતાને પ્રશસ્ત પ્રતિબંધિત કરેલ છે. पंचहि ठाणेहिं अचेलए पसत्थे भवइ । तं जहा अप्पा पडिलेहा, १ लापविए पसत्थे २ रूवे वेसासिए ३ तवे अणुण्णाए ४ विउळे इंदियनिग्गहे ५ ॥ પાંચ કારણેથી ભગવાને અલકતાની પ્રશંસા કરેલ છે. જનકપી વિશેમાં જે અચેલક્તા કહેવામાં આવી છે. તે વસ્ત્રના અભાવથી જ ·૨૧૨ . उत्तरायपास शेपोचेलका, स्थविरकल्पिमस्तु अल्पमूल्यसममाणजीर्णमलिनरसनत्वादिति विशेषः। तानि स्थानानि प्रदर्शयति- 'तं जहा' इत्यादि। 'अप्पा पडिलेहा' अल्पा प्रत्युपेक्षा प्रतिलेखनीयस्य वस्त्रस्याल्पत्वाव , अल्पपतिलेखनया स्वाध्यायादेरन्तरायो न भवतीति भावः। तथा 'लापविए पसत्थे' लापविकं प्रशस्तम्-लपो यो लाययं तदेव लापविकम् यद् वस्त्रस्य परिमाणतो मूल्यतः संख्यया चाल्पतरत्वाल्लघुत्वं, तदेव द्रव्यतो लाघवम् , भवतोऽपि तत्र रागाधभारादित्यचेळकस्य लापविकं प्रशस्तम्-अनव- धम् । 'स्वे वेसासिए' रूपं वैश्वासिकम्-तत्र रूप-वेपः, तच्च साधूनां मुखबद्ध श्वेत ही कही गई है। तथा स्थविरकल्पियों में जो अचेलकता कही गई है वह केवल अल्पमूल्यवाले प्रमाणोपेत जीर्ण, मलिन वस्त्रों के ग्रहण करने की अपेक्षा से कही गई है। यह यात तीर्थंकरों की परम्परा से प्रशंसित होती हुई चली आ रही है। कल्पित नहीं है। वे पांच स्थान- कारण ये हैं-अल्पप्रतिलेखना-प्रतिलेखनीय वस्त्रों की अल्पता से प्रति लेखना भी अल्प ही होगी-अल्पसमयसाध्य होगी, इस से स्वाध्याय आदि में अन्तराय नहीं आ सकती है। इस अपेक्षा अचेलकता प्रशस्त कही गई है। १। इसी तरह लाघव की अपेक्षा भी अचेलकता प्रशस्त कही गई है, क्यों कि वस्त्रों में जो लघुना है वह परिमाण, मूल्य एवं संख्या की अपेक्षा से है। यह द्रव्य की अपेक्षा लघुता है। भाव की अपेक्षा लघुता उनमें साधु के रागादिक का अभाव है ।२। वैश्वासिक रूपकी अपेक्षा अचेलकता इसलिये प्रशंसित हुई है कि जब कोई ऐसा કહેવામાં આવી છે. તથા સ્થવિરકલ્પિમાં જે અલકતા કહેવામાં આવી છે તે કેવળ અલ્પમુલ્યવાળા પ્રમાણપત જીર્ણ, મલીન વસ્ત્રોને ગ્રહ કરવાની અપેક્ષાથી કહેવામાં આવેલ છે. આ વાત તીર્થકરોની પરંપરાથી પ્રશસિત થતી ચાલી આવેલ છે કલ્પિત નથી. આ પાંચ સ્થાન–કારણે આ છે. અ૫તિલેખન પ્રતિલેખનીય વોની અલ્પતાથી પ્રતિલેખના પણ અ૮૫ જ થશે. અલ્પ સમય સાધ્ય થશે. આથી સ્વાધ્યાય આદિમાં અંતરાય આવી શકતું નથી. આ અપેક્ષાથી અલકતા પ્રશસ્ત કહેવામાં આવેલ છે. (૧) આ રીતે લાઘવની અપેક્ષા પણ અલકતા પ્રશસ્ત રહી છે. કેમ કે વમાં જે લઘુતા છે તે પરિણામ મૂલ્ય અને સંખ્યાની અપેક્ષાથી છે. આ દ્રવ્યની અપેક્ષા લઘુતા છે. ભાવની અપેક્ષા આ લઘુતામાં સાધુના રાગાદિકને અભાવ છે.(૨) વૈધાસિક રૂપની અપેક્ષા આ આલકતા એ માટે પ્રશસનીય થઈ ·- . प्रियदर्शिनी टीका.अ.२ गा. १३ आचेलफ्यप्रशंसास्थानानि ५ सदोरकमुखवस्तिकं परिहित वेतचोलपट्टकं परिधृतश्वेतवस्त्रमावरणं परिगृहीतन- मार्जिकारजोहरणं, भिक्षाधानीसमावृतपात्रहस्तम् , अनाहतमस्तकम, पादत्राण- रहितचरणम् , ईर्यादिपञ्चसमितिसमितं गुप्तित्रयगुप्तम् , जिनकल्पिकानां तु-मुख- वद्धश्वेतसदोरकमुखवत्रिक परिगृहीतरजोहरणं, बद्धकटिबन्धनवस्त्रं च । एतादृशं साधूनां रूपं वैश्वासिकं जनानां विश्वासजनकं भवति निःस्पृहतासूचकत्वात् । तथा 'तवे अणुण्णाए' तपः अनुज्ञात-तपः सकलेन्द्रियसंगोपनरूपम् अनुज्ञात-जिना- वेप देखता है कि "मुख पर सफेददोरासहित मुखवस्त्रिका बंधी हुई है, सफेद चोलपट्टा पहिरा हुआ है, सफेद चादर ओढी हुई है, रजोह- रण धारण किया हुआ है, भिक्षाधानी-झोली-से ढंके हुए पात्र हाथ में है, मस्तक खुला हुआ है, पैरों में पगरखी मोजा आदि नहीं है, इर्या- समिति आदि पांच समितियों से युक्त हैं, तीन गुप्तियों से गुप्त हैं" यही साधु का वेप है और इस वेप वाला "यह साधु है " ऐसा शीघ्र ही समझाजाता है, तथा जिनकल्पियों का यह वेप है कि वे अपने मुख पर दोरे से सफेद मुखवत्रिका यांधे रहते हैं, रजोहरण लिये रहते हैं और कटिबन्धन वस्त्र रखते हैं । जय कोई इस वेप को देखता है देख- कर वह यह समझ जाता है कि यह जिनकल्पि साधु है । इस प्रकार का यह साधु का वेप लोगों में विश्वासजनक होता है और वह इसलिये होता है कि यह वेप निःस्पृहता का सूचक होता है ।३। तप की अपेक्षा यह अचेलकता इसलिये प्रशंसित हुई है कि इसमें सकल इन्द्रियों का છે કે, જ્યારે કોઈ એ વેશ જુએ છે “મુખ ઉપર દેરા સાથેની મુખ- વસ્ત્રિકા બાંધેલ છે. સફેદ ચોલપટ્ટો પહેરેલ છે. સફેદ ચાદર ઓઢેલ છે, જે હરણ ધારણ કરેલ છે. ભિક્ષા માટેના પાત્ર ઝેળીમાં ઢંકાયેલ હાથમાં છે. મસ્તક ખુલ્લું છે. પગમાં પગરખાં, માજા આદિ નથી, ઈ સમિતિ આદિ પાંચ સમિતિઓથી યુક્ત છે. ત્રણ ગુણિઓથી ગુપ્ત છે.” સાધુને આજ વેશ છે. અને આવા વેશવાળા આ સાધુ છે, એવું તુરત જ સમજાઈ જાય છે. તથા જનકલ્પિઓને એ વેપ છે કે તે પોતાના મોઢા ઉપર દેરાથી સફેદ મુખવચિકા બાંધે છે. રોહરણ રાખે છે, અને કટિબંધન વસ્ત્ર રાખે છે. એને જોતાંની સાથે જ જેનાર સમજી જાય છે કે એ જીનકલ્પિ સાધુ છે, આ પ્રકારને સાધુને વેર લેકમાં વિશ્વાસ જનક હોય છે. અને તે એ માટે ,, । ५ निस्पृडताना सूय डाय छ. (3) तपनी अपेक्षा मा माये- લકતા એ માટે પ્રશંસનીય બની છે કે જેમાં સકલ ઇંદ્રિયોના સંગાપન . उ० ·३५४ . उत्तराभ्ययनरत नुमतं भवति । तथा-'विउले इंदियनिगाहे ' विपुला-महान, इन्द्रियनिग्रो भवति, उपकरण विना स्पर्शनमतिकूलशीतवातातपादिसहनात् । अत्र दृष्टान्तः प्रदर्यते- आसीधशपुरनाम्निनगरे सोमदेवनामा ब्राह्मणः । तस्य जिनाशाराधिका सोमानाम्नी भार्याऽभवत् । तस्यां भार्यायां सोमदेवस्य द्वौ पुत्री जाती। तत्र ज्येष्ठ आर्यरक्षितनामकः, द्वितीयः फल्गुरक्षितनामकः । आर्यरतितः पितुः संनिधौ शास- मधीत्याधिकविद्यालाभार्थं पाटलिपुत्रनगरं गतः। तत्र तेन साङ्गोपाायस्वारो वेदा अधीताः, चतुर्दशविद्यास्थानानि गृहीतानि । ततोऽसौ दशपुर नगरं समायातः। संगोपनरूप तप जिनेन्द्र भगवान का अनुज्ञात है।४ा तथा इसमें महान इन्द्रिय निग्रह होता है, क्योंकि उपकरण के विना स्पर्शन इन्द्रिय के प्रतिकूल शीत वात आतप आदि का सहन होता है। इससे इन्द्रियां काबू में रहती हैं। दृष्टान्त-दशपुर नामके नगर में एक सोमदेव नाम काब्राह्मण था। उसकी पत्नी का नाम रुद्रसोमा था। यह जिनेन्द्र भगवान् की आज्ञा की आराधिका थी। सोमदेव के दो पुत्र थे। जेठे पुत्र का नाम आर्यरक्षित था और छोटे पुत्र का नाम फल्गुरक्षित। आर्यरक्षित पिता के पास शास्त्रों का अध्ययन करके अधिक विद्या की प्राप्ति की अभिलाषा से दशपुर से पाटलिपुत्र नगर को रवाना हुआ। वहां पहुंचकर इस ने सांगोपांग चारों वेदों का एवं १४ चौदह विद्याओं का खूब अध्ययन किया। जय यह पटु बन चुका तय वहां से वापिस दशपुर नगर की રૂપ તપ જીનેન્દ્ર ભગવાનથી અનુજ્ઞાત છે. (૪) તથા તેમાં મહાન ઇન્દ્રિય નિગ્રહ થાય છે. કેમ કે ઉપકરણ વગર સ્પશન ઇકિયને પ્રતિકૂલ શીતવાત, આતપ, આદિ સહેવાં પડે છે, આનાથી ઇંદ્ધિ કાબુમાં રહે છે. દષ્ટાંતદશપુર નામના નગરમાં એક સોમદેવ નામને બ્રાહ્મણ હતા, તેની સ્ત્રીનું નામ રૂમા હતું. તે જીતેન્દ્ર ભગવાનની આજ્ઞાની અરાધિકા હતી. સેમદેવને બે પુત્ર હતા. મેટા પુત્રનું નામ આર્ય રક્ષિત અને નાના પુત્રનું નામ ફલ્યુરક્ષિત હતું. આરક્ષિત પિતાની પાસે શાનું અધ્યયન કરીને અધિક વિદ્યાપ્રાપ્તિની અભિલાષાથી દશપુરથી પાટલીપુત્ર રવાના થયે, ત્યાં પહોંચીને તેણે સાંગોપાંગ ચારે વેદોનું અને ચૌદ વિદ્યાનું ખૂબ અધ્યયન કર્યું. જ્યારે તે પારંગત બની ચૂકશે ત્યારે તે પાટલીપુત્રથી પોતાને , ·प्रियदर्शिनी टीका. अ० २ गा० १३ आचेलक्ये सोमदेवरान्तः ३५५ तन्नगरनरेशस्तं नगरसमीपे समागतं विज्ञाय तदभिमुखं गत्वा गजोपरि तमुपवेश्य बहुसंमानपुरस्सरं नगरे मावेश्य तस्य रूप्यस्वर्णमणि मभृतिभिः प्राभृतैः संमानं कृतवान् । एवं तन्नगरनिवासिभिः प्रवेशोत्सवं कृत्वा संमानितः स्वगृहमा- गतः पितरी प्रणतवान् । प्राप्त विद्यं लोकसंमानितमार्यरक्षितं विलोक्य पिताप्तीव हृष्टो जातः, किंतु माता हर्ष न दर्शितवती । आर्यरसितस्तदा मावरमजातहपां दृष्ट्वा माह-हे मातः ! किमिदानी मदवलोकनेन दृष्टा न भवसि ? सा माह-किमनेन ओर प्रस्थान किया। दशपुर के राजा को जब इसके आने का समाचार मिला तो उसने इसके स्वागत की खूब तैयारी की। जय आर्यरक्षित आते २ नगर के समीप पहुँचा तो राजा इन्हें नगर में प्रवेश कराने के लिये इसके संमुख गया। हाथी पर बैठा कर यहुत सन्मानपूर्वक राजा ने इसका नगर में प्रवेश कराया। रूप्य, सुवर्ण और मणि आदि के नज- राने से राजा ने इसका खूब सत्कार किया। इसी तरह नगरनिवासियों ने भी राजा का साथ दिया। सबसे अच्छी तरह समानित होकर आर्य- रक्षित अपने घर पर आया। मातापिताको नमस्कार किया। विद्या की प्राप्ति से राजा तथा अन्य नगर निवासियों द्वारा संमानित अपने पुत्र को देखकर पिता तो चित्त में बहुत ही हर्पित हुआ, परन्तु माता ने इस विपय में अपना हर्प नहीं प्रकट किया। जप आयरक्षितने अपनी माता की इस प्रकार परिस्थिति देखी तो वह बोला हे माता ! क्या बात है तुम्हें क्यों नहीं इस समय मेरी इस परिस्थिति के अवलोकन से हर्ष ગામ પાછો આવ્યો. દશપુરના રાજાને જ્યારે તેના આવવાના સમાચાર મળ્યા એટલે તેણે તેના સ્વાગતની ખૂબ તૈયારી કરી. આર્યરક્ષિત જ્યારે નગરની સમીપ પહોંચે, તે સમયે રાજા તેને નગરમાં પ્રવેશ કરાવવા તેની સામે ગયા. હાથી ઉપર બેસાડીને ઘણુજ સન્માન પૂર્વક રાજાએ તેને નગરમાં પ્રવેશ કરાવ્યું. રૂપું, તેનું વિગેરેના નજરાણથી રાજાએ તેને ખૂબ સત્કાર કર્યો. આ રીતે નગર નિવાસીઓએ પણ રાજાને સાથ આપ્યો. સારી રીતે આદર સત્કાર મેળવીને આર્ય રક્ષિત પિતાને ઘેર પહેર્યો. માતા પિતાને નમસ્કાર કર્યા. વિદ્યાની પ્રાપ્તિથી રાજા તથા અન્ય નગરવાસીઓથી સન્માનિત પિતાના પુત્રને જઈ પિતા તેના દિલમાં ખૂબ જ હર્ષિત બન્યા, માતાએ આ વિષયમાં પિતાને હર્ષ પ્રગટ કર્યો નહીં જ્યારે આર્ય રક્ષિત માતાની આ પ્રકારની સ્થિતિ જોઈ તે તે છે કે, હે માતા ! શું કારણ છે કે તમે આ ·उत्तराध्ययन जीवघातादिहेतुकेन पहुशास्त्राध्ययनेन ? किं त्या दृष्टिवादः पठितः ? येन मम इपः स्यात् । मातुरेतद् वचनं श्रुत्वाऽऽयरक्षितः पृच्छति-कास्ति दृष्टिादः ! जनन्या निगदितम्-झुवाटकनामके ग्रामे विद्यमानस्य तोसलिपुत्राचार्यस्य समी- पेऽस्ति, तदासेवनया तदातापरिपालनया तत्संनिधौ दृष्टिवादोऽस्यसनीयः । आर्य- रक्षितेनोक्तम्-हे मातः ! श्वस्तवाई गमिष्यामि दृष्टिवादपठनार्थम् । रात्रौ सुप्तो- हो रहा है। पुत्र के वचन सुनकर माताने कहा कि वेटा! मुझे जो हर्ष नहीं उमड़ रहा है उसका कारण यह है कि तुम्हें जीवघात की हेतुभूत अनेक वेदादि शास्रों की इस पढ़ाई से क्या लाभ ? बेटा! तुम हमें यह बतलाओं कि क्या तुमने दृष्टिवाद का भी अध्ययन किया है ? मुझे तो तभी हर्प हो सकता है कि जब तुम दृष्टिवाद का ज्ञाता हो जावो । जननी के इस प्रकार के वचन सुनकर आर्यरक्षित ने माता से पूछा मातः! जिसके लिये तुम मुझे पढने के लिये कह रही हों वह दृष्टिवाद शास्त्र कहां है। माता ने कहा-सुनो ! इचवाटक नाम का एक ग्राम है। उस में तोसलिपुत्र नामके एक आचार्य ठहरे हुए हैं, उनके पास यह शास्त्र है सो तुम वहां जाओ और उनकी खूब सेवा करो तथा उनकी आज्ञानुसार रहो तो वे तुम्हें इस शास्त्र का अध्ययन करा देंगे। आर्यरक्षित ने माता के ये सीखभरे वचन सुनकर कहा-मातः! मैं कल उनके समीप इस शास्त्र का अध्ययन करने के लिये जाऊँगा। रात्रि में સમયે મારી આ પ્રકારની સ્થિતિથી હથિત થતાં નથી? પુત્રનું વચન સાંભળીને માતાએ કહ્યું, કે હે પુત્ર ! મને હર્ષ થતું નથી તેનું કારણ એ છે કે જીવનઘાતના હેતુભૂત અનેક વેદાદિ શા ભણવાથી તને શું લાભ થશે બેટા! તું મને એ તે બતાવ કે તે દષ્ટિવાદનું પણ અધ્યયન કર્યું છે ? મને ત્યારે જ હર્ષ થાય કે જ્યારે તું દષ્ટિવાદને જ્ઞાતા બને માતાનું આ પ્રમાણેનું વચન સાંભળીને અરક્ષિતે માતાને પૂછ્યું, માતા! તું મને જે ભણવાનું કહે છે તે દષ્ટિવાદ શાસ્ત્ર કયાં છે ? માતાએ કહ્યું, સાંભળ! એક ઈબ્રુવાટક નામનું ગામ છે, તેમાં તે સલી પુત્ર નામના એક આચાર્ય વિચરે છે તેમની પાસે આ શાસ્ત્ર છે, જેથી તું ત્યાં જા અને તેની ખૂબ સેવા કર તથા એની આજ્ઞાનુસાર રહે છે તેઓ તને આ શાસ્ત્રનું અધ્યયન કરાવી દેશે. આર્ય રક્ષિતે માતાનું આવું હિતવાળું વચન સાંભળીને કહ્યું, મા ! હું આવતી કાલે આ શાસ્ત્રનું અધ્યયન કરવા માટે તેમની પાસે જઈશ, રાત્રે જ્યારે અર્યરક્ષિત યુવા ·" - प्रियदर्शिनी टीका. अ० २ गा. १३ गावेलक्ये सोमदेवष्टान्तः ३५७ स्थितेन तेन मनस्येवं चिन्तितम्-दृष्टिवादनाम्नैव तस्य शास्त्रस्य तत्त्वज्ञानवोधकत्वं ज्ञायते । ततोऽसौ प्रभाते प्रस्थितः। मार्गे दशपुरनगरनिकटवर्तिग्रामनिवासी पितृमुहृद् ब्राह्मणः सार्धनवेक्षुदण्डान् गृहीत्या समागच्छन् मिलितः। स आयरक्षित दृष्ट्वा परस्परं कुशलभरनं कृत्वाऽवदत्-एते मया साधनवसंख्यका इक्षवो भवदर्थमा. नीताः, गृह्णातु भवान् । आर्यरक्षितो वदति-इदमिक्षुरूपं पाभृतं मम मातुर्हस्ते भवताऽर्पयित्वा कथनीयम्-एते इक्षवो मयाऽऽयंरक्षिताय समानीताः, तेन तुभ्यं पेपिताः, इति । कथितं च-अहमेव मार्गे प्रथमं मिलितः, इत्यपि तदने कथनीय- आर्यरक्षित सोने के लिये अपने स्थान पर गया और शांति से सो गया । जब वह उठा तो उसने विचार किया-माता ने जो कुछ कहा है वह विलकुल ठीक है, कारण कि वह शास्त्र तत्त्वज्ञान का योधक है यह यात तो उसके नाम से ही ज्ञात होती है। प्रातःकाल होते ही वह घर से इक्षुवाटक ग्रामकी ओर चल दिया। मार्ग में इस को दशपुर नगर के पास के ग्राम में रहने वाला एक ब्राह्मण जो इनके पिता का मित्र था मिला। वह ॥ साढे नौ इक्षु दण्डों को लेकर आ रहा था। कुशल प्रश्न के बाद उसने आर्यरक्षित से कहा कि भाई! ये ९॥ साढे नौ इक्षुदंड मैं आपके लिये ही लाया हूं-अतः आप इन्हें लीजिये। आर्य- रक्षित ने कहा ठीक है आप इस भेंट को मेरी माता के हाथ में देकर कहना कि ये ९|| साढे नौ इक्षुदंड में आर्यरक्षित के लिये लाया था। वे मुझे मार्ग में मिल गये हैं। उन्हों ने ही ये तुम्हारे पास भेजे हैं। और માટે પિતાના સ્થાન ઉપર ગયા અને શાંતિથી સુઈ ગયે. જ્યારે તે ઉઠ ત્યારે તેણે વિચાર કર્યો કે, માતાએ જે કાંઈ કહ્યું છે તે અક્ષરશઃ સત્ય છે. કારણ કે તે શાસ્ત્ર તત્વજ્ઞાનને બોધ આપનાર છે, એ હકિકત તેના નામ ઉપરથી જ જણાઈ આવે છે. સવાર થતાં તે ઘરથી બહાર નીકળી ઈક્ષુવાટક ગામની તરફ ચાલતે થયે માર્ગમાં તેને દશપુરનગરની પાસેના ગામમાં રહેવા વાળે અને પિતાના પિતાને મિત્ર એક બ્રાહ્મણ મળી ગયે. તે બ્રાહ્મણ હાથમાં લે ઈક્ષુદંડ લઈને આવતું હતું કુશળ સમાચાર પૂછ્યા બાદ તેણે આરક્ષિતને કહ્યું કે, ભાઈ! આ લા ઈશુદંડ તારા માટે જ લાગે છું. માટે તું તેને સ્વીકાર કર, આરક્ષિતે કહ્યું, ઠીક છે. આપ આ દંડ મારી માતાના હાથમાં આપીને કહેજો કે, આ લા ઈક્ષુદંડ આરક્ષિત માટે લાવ્યું હતું, તે મને માર્ગમાં મળ્યું હતું અને તેણે આ દંડ તમને આપ- ·३५८ उचराध्ययनको मिति । अथासौ तद्वचनातथैव कतरान् । ततो माताऽतीय इप्टा तुष्टय संजाता, चिन्तयति च । मार्गे साधनवसंग्न्यका इसयो मिलिना अतोऽसौ साधनापूर्वामि अध्येप्यते । भार्यरक्षितोऽपि शुभ शकुन मत्येवाटकं गतः । उपाश्रये प्रविश्य तोसलिपुत्राचार्यस्य बन्दनं कृत्वा तत्रोपविष्टः । वोसलिपुत्राचार्येण पृष्टम्-तब कि नाम?, किं च प्रयोजनम् ? । आर्यरसितेन स्वनाम कथयित्वा प्रयोजनं कथितम्- दृष्टिवादमध्येतुमहमत्रागतोऽस्मि, मामध्यापयन्तु दृष्टिबादं भवन्तः । आचार्यः यह भी कहना कि मार्ग में उनको पहले पहल में ही मिला था । आर्य- रक्षित के वचनानुसार उस वाभण ने वैसा ही किया। माताने ९॥ साढे नौ इक्षुदंड प्राप्तकर इस शकुनसे ऐसा अनुमान लगाया कि इसे जो ये ९॥ साढे नौ इक्षुदंड मार्ग में चलते समय मिले हैं उससे ऐसा ही ज्ञात होता है कि यह ९॥ साढे नौ पूर्वो का अध्ययन कर सकेगा।आर्यरक्षित ने भी "इनकी प्राप्ति शुभ शकुन स्वरूप है" ऐसा जानकर बडे आनंद के साथ इक्षुवाटक की ओर अधिक तेजी से चलने लगा। वहाँ पहुँचते ही वह उपाश्रय में गया। तोसलिपुत्र आचार्य को चंदन कर फिर वहीं बैठ गया। आचार्यश्री ने पूछा तुम्हारा क्या नाम है ? यहां किस प्रयो- जन से आये हो । ? आर्यरक्षित ने अपना नाम कह कर प्रयोजन भी स्पष्ट कर दिया । आचार्यश्री ने जब यह जाना कि "यह दृष्टिवाद के अध्ययन के लिये यहां आया है " तव आचार्यश्री ने उससे कहा कि વાનું કહ્યું છે. અને એ પણ કહે છે કે માર્ગમાં એને પહેલવહેલે હું જ મળ્યો હતે. આર્ય રક્ષિતના વચનાનુસાર તે બ્રાહ્મણે તેવું જ કર્યું. માતાએ લા ઈક્ષુદંડ પ્રાપ્ત કરી એ શુકનથી એવું અનુમાન લગાવ્યું કે, તેને જે આ લા ઈશુદંડ રસ્તામાં ચાલવા સમયે મળેલ છે એથી એવું જ્ઞાત થાય છે કે, સાડાનવ પૂર્વનું અધ્યયન કરી શકશે. આરક્ષિતે પણ આની પ્રાપ્તિ શુભ શુકન સ્વરૂપ છે તેવું જાણને ઘણું આનંદની સાથે ઈસુવાટકની તરફ ઝડપથી ચાલવા માંડ્યું. ત્યાં પહોંચતાં જ તે ઉપાશ્રયમાં ગમે તે લીપુત્ર આચાર્યને વંદન કરી ત્યાં બેસી ગયો. આચાર્યશ્રીએ તેને પૂછયું, તમારું નામ શું છે? શું કારણથી અહિં આવ્યા છે? આરક્ષિતે પિતાનું નામ આપીને આવવાનું પ્રયોજન જણાવી દીધું. આચાર્યશ્રીએ જ્યારે એવું જાણ્યું કે, “ આ દદીવાદના અધ્યયન માટે અહિં આવેલ છે. ત્યારે આચાર્યશ્રીએ તેને કહ્યું કે, દષ્ટિવાદનું અધ્યયન ન્યાર .

·प्रियदर्शिनी टीका. ० २ गा० १३ आचेलफ्ये सोमदेवदृष्टान्तः माह-पदि ममान्तिके प्रवज्यां गृहासि, तर्हि त्वां दृष्टिवादमध्यापयामः । आयर- क्षितेन प्रव्रज्याग्रहणं स्वीकृतम् , तदनन्तरमसौ श्रावकेण दत्तं साधुवेषयोग्यं सदो- रकमुखवत्रिका-रजोहरणवस्त्रपात्रादिकं लब्ध्या साधुवेपेण मातुरनुमत्या च प्रवजितः सनाचार्यस्य समीपे एकादशाङ्गानि सोपाङ्गानि पठित्वा दृष्टिवादस्य प्रथमं परिक- माख्यं द्वितीयं मूत्राख्यमध्ययनमधीतवान् । अथातः परं दृष्टिवादं पठितुं तोसलि- पुत्राचार्याक्षया स वज्रस्वामिसमीपं गन्तुकामः पथि गच्छन्नवन्त्यां भद्रगुप्ताचार्य- स्यान्त्यक्रियारूपां निर्यापनां कृतवान् । तेन चान्त्यसमये प्रोक्तम्-त्वया रात्री दृष्टिवाद का अध्ययन हम तुम को तय ही करायेंगे कि जब तुम मेरे पास दीक्षा धारण करोगे। आर्यरक्षित ने दीक्षाग्रहण करना मंजूर कर लिया। माताने उन्हें दीक्षा लेने की अनुमति पहले दे दी थी। आर्यरक्षितने मुनिदीक्षा धारण कर ली। श्रावकों ने मिलकर उनके लिये मुनिवेप के योग्य सदो. रक मुखपत्रिका एवं रजोहरण तथा वखपात्रादिक प्रदान किये। आचार्य के पास रह कर आर्यरक्षित ने .उपाङ्गसहित ग्यारह अंगों का अध्ययन कर दृष्टिवाद का प्रथम परिकर्म नाम का अध्ययन तथा द्वितीय सूत्र नाम का अध्ययन पढ़ लिया। अवशिष्ट दृष्टिवाद को पढ़ने के लिये फिर वे वहां से तोसलिपुत्राचार्य की अनुमति से वज्रस्वामी के समीप जाने को इच्छुक हुए। जब ये उनके पास जा रहे थे तो मार्ग में इन्हें उज्जैनो नगरी आई। वहां उस समय भद्रगुप्ताचार्य की उन्होंने अन्त्य- क्रिया रूप निर्यापना की। आचार्यने अंत समय में इनसे यह कहा कि તમે મારી પાસે દીક્ષા ધારણ કરશે ત્યારે જ કરાવવામાં આવશે. આર્યરક્ષિત દીક્ષા ગ્રહણ કરવાનું સ્વીકાર્યું, માતાએ પણ તેને દીક્ષા લેવાની અનુમતિ પહેલાંથી આપી, હતી. આર્યરક્ષિતે મુનિદીક્ષા ધારણ કરી શ્રાવકેએ મળીને તેને માટે અનિવેષને ગ્ય સદે રકમુખવસ્ત્રિકા, રજોહરણ તથા વસ્ત્રપત્રાદિક પ્રદાન કર્યા. આચાર્યની પાસે રહીને આર્યરક્ષિત ઉપાંગ સહિત અગ્યાર અંગેનું અધ્યયન કરી દષ્ટિવાદનું પ્રથમ પરિકમ નામનું અધ્યયન તથા દ્વિતીય સત્ર નામનું અધ્યયન શીખી લીધું. બાકીના દષ્ટિવા- દને શીખવા માટે પછી તે ત્યાંથી તસલીપુત્રાચાર્યની અનુમતિથી વજસ્વામી સમીપ જવા માટે ઈચ્છા કરી. ત્યારે તે તેની પાસે જઈ રહ્યો હતું ત્યારે વચમાં માર્ગમાં ઉજેનિ નગરી આવી. ત્યાં એ સમયે ભદ્રગુપ્તાચાર્યની અંત્યક્રિયા રૂપ નિયપના કરી. આચાર્ય અંત સમયે તેને એ કહ્યું કે, તમે રાત્રીમાં વા ·३६० उत्तराभ्ययनले वनस्वामिना सह न स्थातव्यम् यतस्तेन सह रानी संवसन् निगते । एतद्वचनं हदि निधाय स ततो निर्गत्यायन्तीनगर्या अदर एव ग्रामाद् यहिण्याने रात्रौ स्थितः । वनस्वामिना राविशेषे स्वप्नो-दृप्टः केनगिदागनुकेन शिष्येण मत्पात्रस्थं सार शेपं पयः पीतमिति । अथार्यरक्षितः प्रभाते क्वचिदन्यस्मिन्नुपाश्रये वसति कृता वन्दनार्थ बनस्वामिनोऽन्तिकं गतः । तदानी स वनस्वामी रात्रिशेपदणं सर्व चिन्तयन्नासीत् । वनस्वामिना कुशलपश्नानन्तरं रावापन्यत्रावस्थानस्य कारणं पृष्टम् आर्यरक्षितः पाह-भद्रगुप्ताचार्यस्यानुशासनादहमन्यस्मिन्नुपाश्रये निवसामि, चजस्वामी तु वदा पूर्व निजोपयोग दवा आर्यरक्षितकृतस्य रजन्यामन्यत्रीपाश्रये तुम रात्रि में वनस्वामी के साथ नहीं रहना, क्यों कि रात्रि में उनके साथ रहने वाले की मृत्यु हो जाती है। आचार्य के इन वचनों को हृदय में रखकर वे वहां से निकले और जाकर पास के किसी ग्राम के वाहिर उद्यान में रात्रि में ठहर गये। उधर वज्रस्वामीने रात्रिके शेषभाग में एक ऐसा स्वप्न देखा, कि किसी आनेवाले शिप्य ने मेरे पात्र का सावशिष्ट (कुछ बाकी रखकर) क्षीरको पी लिया है। इधर आर्यरक्षित प्रभात काल में किसी अन्य उपाअयमें अपने उपकरण रखकर एवं स्थान निश्चित कर वंदना निमित्त वज्रस्वामी के पास पहुँचे। उस समय वचस्वामी रात्रि के शेष- भाग में दृष्ट स्वप्न का विचार करने में मग्न हो रहे थे। वज्रस्वामी ने कुशलप्रश्न के बाद रात्रि में अन्यत्र ठहरने का कारण आर्यरक्षित से पूछा, आर्यरक्षित ने कहा कि मैं भद्रगुप्ताचार्य के अनुशासन से अन्य उपा- श्रय में ठहर गया हूं। उस समय वज्रस्वामी ने अपने उपयोग के बलसे સ્વામીની સાથે રહેશે નહીં. કારણ કે, શત્રે તેની સાથે રહેવાવાળાનું મૃત્યુ થાય છે. આચાર્યના આ વચનને હૃદયમાં રાખીને ત્યાંથી નીકળી પાસેના કઇ ગામે બહાર બગીચામાં રાત્રી રોકા. આ તરફ વજીસ્વામીએ રાત્રીના છેલ્લા પ્રહરે એક એવું સ્વપ્ન દેખ્યું કે, કોઈ આવી રહેલા શિલ્વે મારા પાત્રમાંથી સાવશિષ્ટ(કઈક બકી રાખીને) ખીર પીઈ લીધેલ છે. આ તરફ આર્યરક્ષિત પ્રભાત ળમાં કેઈ બીજા ઉપાશ્રયમાં પિતાનું ઉપકરણ રાખીને અને સ્થાન નિશ્ચિત કરીને વંદના નિમિત્ત વજીસ્વામી પાસે પહોંચે. એ સમયે વજીસ્વામી રાત્રીના છેલા પ્રહરે જોયેલા સ્વપ્નનો વિચાર કરવામાં મગ્ન હતા. વાસ્વામીએ કુશળ પ્રશ્ન બાદ રાત્રીમાં બીજા સ્થળે રોકાવાનું કારણ આરક્ષિતને પૂછ્યું. આરક્ષિતે કહ્યું કે હું ભદ્રગુણાચાર્યના અનુશાસનથી બીજા ઉપાશ્રયમાં રોકાયે છું. તે સમયે વા. સ્વામીએ પિતાના ઉપયોગના બળથી “આરક્ષિતનું બીજા ઉપાશ્રયમ ·प्रियदर्शिनी टीका. अ०२ गा. १३ याचेलक्ये सोमदेवदृष्टान्तः वस्थानस्य कारणं ज्ञात्वाऽब्रवीत्-युक्तमेतदुक्तं भद्रगुप्ताचार्येणेति । अथार्यरक्षितेन बजस्वामिसंनिधौ नव पूर्वाणि पठितानि, दशमपूर्वस्य कतिचिदधिकारास्तेन यावत् पठितास्तावद् दशपुरात् फल्गुरक्षितो भ्राता चिरविरहातमात्रादिभिः प्रेरितस्तस्या- कारणाय तत्रागतः । आर्यरसितस्तं प्रतियोध्य तत्रैव प्रव्रज्यां ग्राहयति स्म। एकदाऽऽर्यरक्षितो वजस्वामिनं पृच्छति-भगवन् ! मम पठनार्थ दृष्टिवादे दशमं पूर्व कियदवशिष्टमस्ति ? वनस्वामी माह-वत्स ! त्वया दशमपूर्वस्य विन्दुमात्रं पठितं समुद्रोपमं दशमं पूर्वमस्ति । ततोऽसौ श्रान्तमनाः प्राइ-नामतः परं पूर्वपाठं कर्तु 'आर्यरक्षित का अन्य उपाश्रय में रात्रि में ठहरने का क्या कारण है ' यह बात अच्छी तरह जानकर आर्यरक्षित से कहा भद्रगुप्ताचार्य ने जो कहा वह युक्त ही कहा है। बाद में आयरक्षित ने वज्रस्वामी से नव पूर्व का अध्ययन आनन्द से कर लिया। परन्तु दशम पूर्व के कितनेक अधिकार जय ये पढ़ रहे थे कि इतने में इनका छोटा भाई फल्गुरक्षित दशपुर से चिरचिरहात माता आदि द्वारा प्रेरित होकर इन्हें बुलाने के लिये वहां आपहुँचा । आर्यरक्षित ने उसे समझाकर-प्रतियोधितकर- वहीं दीक्षा दिलवा दी। एक दिन की बात है कि आर्यरक्षित ने वज्र- स्वामी से पूछा कि भगवन् ! दृष्टिवाद में दशमपूर्व, पढ़ने के लिये अब मेरा कितना याकी रहा है। यह सुनकर वज्रस्वामी ने कहा कि वत्स! दशम पूर्व तो समुद्र के समान है तुमने तो अभीतक उसको विन्दुमात्र ही पढ़ा है। वज्रस्वामी की यह बात सुनकर इनका मन कुछ श्रान्त सा રેકવાનું શું કારણ છે” આ વાત સારી રીતે જાણીને આરક્ષિતને કહ્યું. ભદ્ર- ગુસાચા જે કહ્યું છે, તે યુક્ત જ કહ્યું છે. બાદમાં આર્યરક્ષિતે વાસ્વામીથી નવ પૂર્વનું અધ્યયન આનંદથી શીખી લીધું. પરંતુ દશમા પૂર્વના કેટલાક અધિકાર જ્યારે તે શીખી રહ્યો હતો ત્યારે તે અરસામાં તેને નાભાઈ ફલ્યુ રક્ષિત દશપુરથી પુત્રને વિરહ અનુભવતી માતા દ્વારા પ્રેરિત બની તેને બોલા વવા માટે ત્યાં આવી પહોંચે. આરક્ષિતે તેને સમજાવીને પ્રતિબંધિત કરી ત્યાંજ દીક્ષિત બનાવ્યું. એક દિવસની વાત છે કે, આર્યરક્ષિતે વજીસ્વામીને પૂછયું કે ભદત દષ્ટીવાદમાં દસમું પૂર્વ પુરૂં થવા માટે હવે કેટલો સમય બાકી છે? આ સાંભળીને વજસ્વામીએ કહ્યું કે, વત્સ ! દશમું પૂર્વ તે સમુદ્ર સમાન છે, આમાંથી તે તે માત્ર હજુ બીંદુ જેટલું જ શીખેલ છે. વા. સ્વામીની આ વાત સાંભળીને તેનું મન કાંઈક ખિન્ન થઈ ગયું અને કહેવા ·३६२ उत्तरापवनसरे शक्नोमि । यजस्वामी तु दशमपूर्वस्य स्वस्मिन्नेवायस्थानं शाला मौनमत्रलाय स्थितः। आर्यरक्षितो वनस्वामिगुरोरनुसया फारसितेन सा दशपुरनगरं समागतः । वनस्वामिना स्वायुरल्पं ज्ञात्वा तस्मै मुशिष्यायार्यरसिताय विहारसमये आचार्य- पदं प्रदत्तम् । अथार्यरसिताचार्यः स्वमातृभगिनीप्रमुखसांसारिकवर्ग प्रतिबोप्य प्रवज्यां ग्राहयामास । सोमदेवस्तु प्रतियोधितोऽपि साधुयेपं नैव गृह्णाति, आर्य- रक्षिताचार्यस्तं दीक्षाग्रहणार्य बहुशः कथयति । ततस्तस्य पिता सोमदेवः पार- वस्त्रयुग्मं, यज्ञोपवीतं, कमण्डलं, छत्रं, पादुकां चापरित्यज्यैव मया दीक्षा प्रामा । हो गया और कहने लगे-- -भदन्त ! अब मैं इससे आगे पढ़ने के लिये समर्थ नहीं हूं। वज्रस्वामी दशमपूर्व "मेरे हृदय में ही अवस्थित रहेगा" ऐसा जानकर पश्चात् चुप हो गये आर्यरक्षित वनस्वामी गुरु की आज्ञा से फल्गुरक्षित के साथ विहार करके दशपुर नगर को आये। वजस्वामी ने अपनी आयु अल्प जानकर उन सुशिष्य आर्यरक्षित के लिये विहार के समय में आचार्य पद्दे दिया था।आचार्य आर्यरक्षित ने अपनी माता यहिन आदि सांसारिक जनों को प्रतियोधित कर उन्हें दीक्षा से दीक्षित कर दिये । अपने संसारी पिता सोमदेव को भी समझाया पर उन्हों ने प्रतियोधित होने पर भी दीक्षा धारण नहीं की। आचार्य आर्यरक्षित ने उनको अनेक बार यहुत २ भी कहा कि आप दीक्षा स्वीकार करलो' परन्तु उन्हों ने साधुवेप अंगीकार नहीं किया। कहने लगे कि वस्त्रयुग्म, यज्ञोपवीत, कमण्डलु, छत्र एवं पादुका नहीं छोड़कर ही मैं दीक्षा ग्रहण લા, ભદન્ત! હવે હું આનાથી આગળ શીખી શકું તેમ નથી. વાસ્વામી દશમું પૂર્વ પિતાના હદયમાં જ અવસ્થિત રહેશે તેવું જાણીને ચુપ રહ્યા. આર્ય- રક્ષિત વાસ્વામી ગુરુની આજ્ઞાથી ફલ્યુરક્ષિતની સાથે વિહાર કરી દેશપુર નગરમાં આવ્યા. વાસ્વામીએ પિતાની આયુ અલ્પ જાણીને વિહાર કરવાના સમયે સુશિષ્ય આરક્ષિતને આચાર્ય પદ આપી દીધુ. આચાર્ય આરક્ષિત પિતાની માતા, બહેન, વગેરે સંસારી સંબધીઓને પ્રતિબંધિત કરીને તેઓને દીક્ષા આપી દીક્ષિત કર્યા. પિતાના સંસારિક પિતા સોમદેવને પણ સમજાવ્યા પણ તેઓને પ્રતિબંધ કરવા છતાં પણ તેમણે દીક્ષા ગ્રહણ ન કરી. આચાર્ય આરક્ષિત તેમને અનેકવાર ઘણું ઘણું કહ્યું કે, તમે દીક્ષા લઈ લે. પરંતુ તેઓએ સાધુવેશ અંગિકાર જ ન કર્યો. કહેવા લાગ્યા કે, વસ્ત્રની જેડી, યજ્ઞોપવિત, -.30 ·प्रियदर्शिनी टीका ०२ गा० १३ आचेलक्ये सोमदेवदृष्टान्तः आर्यरक्षिताचार्येण स्वपितुर्वृद्धावस्थायां तारणबुद्धया पूर्वज्ञाने उपयोगं दत्त्वा तथैवासौ प्रवाजितः। अन्यदा कदाचिद् गृहस्यबालकाः साधूनां चन्दनार्थं तत्र मंडल्यां समागताः, आचार्यः कचिदन्यत्र तदानीं गतवासीत् , तत्र साधुभिरिद्भितेन प्रतिवोधितास्ते पालका वदन्ति-इमं छत्रधरं मुक्त्वाऽन्यान् सर्वान् साधून वन्दामहे । इत्युक्त्वा ते बालका एक छत्रधरं तं विहाय सर्वान् साधून् वन्दन्ते । ततः सोमदेवमुनिः माह-एते मम पुत्रनपत्रादयः सर्वे युष्माभिर्वन्दिताः, अहं कस्मान वन्दितः? किं मयादीक्षान करूँगा। अपने पिता सोमदेव की यह बात सुनकर आर्यरक्षित आचार्य ने उन्हें वृद्धावस्था में तारण की भावना से पूर्वज्ञान में उपयोग देकर अपने आगमविहारी होनेसे उसीरूप से दीक्षित कर लिया। किसी एक समय की बात है कि गृहस्थों के बालक साधुओं को वंदना निमित्त वहां मंडली में आये । आचार्य आर्यरक्षित कहीं दूसरी जगह उस समय गये हुए थे। साधुओंके इशारे से प्रतियोधित किये गये वे सब वालक कहने लगे कि-हम लोग इस छत्रधारी साधुको छोड़कर बाकी समस्त साधुओं को वंदना करते हैं । इस प्रकार कह कर वे सबके सब एक छत्रधारी मुनिकोछोड़कर सबको वंदना करनेलगे। सोमदेव मुनिने जब यह यालकों का व्यवहार देखा तो बोले-क्यों चालको!-तुमने हमारे इन पुत्रों एवं नातियों को तो वंदना की पर मुझे वंदना क्यों नहीं की? क्या मैंने છત્ર, અને પાદુકા છેડયા શિવાયજ હું દીક્ષા ગ્રહણ કરીશ. પિતાના પિતા સેમ- વની આ વાત સાંભળીને આરક્ષિત આચાર્યે તેમની વૃદ્ધાવસ્થામાં તારવાની ભાવનાથી પૂર્વજ્ઞાનનો ઉપયોગ આપી પિતાના આગમ વિહારી હોવાથી તેવા રૂપથી દીક્ષિત બનાવ્યા. કઈ એક સમયની વાત છે કે ગૃહસ્થાનાં બાળકો સાધુઓની વંદના નિમિતે સાથે મળીને આવ્યા. આચાર્ય એ સમયે કઈ બીજી જગ્યાએ ગયા હતા. સાધુઓએ ઈશારાથી દરેકને વંદના કરવા માટે તે બાળકને કહ્યું. તે તે સઘળા બાળકે કહેવા લાગ્યા કે, અમે બધા આ છત્રધારી મુનિને છોડીને બાકી સમસ્ત સાધુઓને વંદના કરીએ છીએ એમ કહીને તે સઘળા બાળકે છત્રધારી મહારાજને છેડીને બીજા બધાને વેદના કરવા લાગ્યા. સમદેવ મુનિએ બાળકોને જ્યારે આ પ્રકારને વહેવાર જે તે બેલ્યા કે હે બાળકે! તમે મારા આ પુત્ર તેમજ સંબંધીઓને વંદના કરી તે મને કેમ વંદના કરી ·उत्तरायपनसरे गृहीता ?, पालकाऊः-कि दीक्षिताधारिणः स्युः । एवमुक्त्वा गतेषु बारकेषु आर्परक्षिताचार्यस्तत्र समायातः । तदाऽसौ सोमदेवमुनिस्तस्समीपमागस्य वदति- पुत्र ! बालका अपि मां हसन्ति, अलमनेन छोण, इत्युक्त्या तेन छत्रं परित्यक्तम् । एवमेकै क्रमेण परित्यजता तेन घौतिकवखमन्तरेण सर्व यज्ञोपवीतादिकं परित्य- तम्, बहुशस्तथा वन्दनाकरणैरुपहासादि प्रयोगेनापि स धौतिकं न मुञ्चति । मुनिदीक्षा धारण नहीं की है। पालकों ने उनकी इस यात को सुनकर शीघ्र ही निस्संकोच से उत्तर दिया कि जो मुनिदीक्षासे दीक्षित हुआ करते हैं क्या वे छत्रधारी होते हैं। यालक ऐसा कह कर चले गये इतने में ही वहां बाहर से आर्यरक्षित आचार्य आ पहुँचे । आचार्य को आये देखकर सोमदेव मुनि ने उनके पास जाकर कहा पुत्र ! देखो तो सही- पालक भी मेरी हँसी मजाक करते हैं-कहते हैं कि मुनि कहीं छत्रधारी भी होते हैं । अतः इस छत्र की मुझे अब जरूरत नहीं है। ऐसा कहकर सोमदेव ने छत्रका परित्याग कर दिया। इसी तरह क्रमशः और भी गृहीत वस्तुओंसे अपनी मुनि अवस्था में हँसी होती हुई जानकर उन्होंने धोतीजोडे के सिवाय अन्य समस्त जनेऊ आदि वस्तुओं का परित्याग कर दिया। यद्यपि धोती के रखने से लोग उनका उपहास भी करते थे तो भी वे उसे नहीं छोड़ सके। નહીં? શું મેં મુનિદીક્ષા ધારણ નથી કરી? બાળકોએ તેની આ સાંભળીને તરત જ નિસંકેચથી જવાબ દીધું કે, જે મુનિદીક્ષા લે છે તેઓ છત્રધારી હોય છે ખરા? બાળકો આ પ્રમાણે કહીને ચાલ્યાં ગયાં એવા સમયે બહાર ગયેલા આરક્ષિત આચાર્ય આવી પહોંચ્યા. આચાર્યને આવેલા જોઈને સોમદેવ મુનિએ તેમની પાસે જઈને કહ્યું. પુત્ર જુઓ તે ખરા! બાળકે પણ મારી હાંસી મજાક કરે છે. કહે છે કે, મુનિ કયાંય છત્રધારી હોય છે ખરા! આથી આ છત્રની હવે મને જરૂરત નથી એમ કહીને સેમદેવે તે છત્રને પરિત્યાગ કરી દીધું. આ પ્રમાણે કર્મ કરે તેમણે ગ્રહણ કરેલી વસ્તુઓથી પિતાની મુનિ અવસ્થામાં હસી થતી જાને તેમણે ઘતીનેટા સિવાય બીજી સમસ્ત જઈ આદિ વસ્તુઓને પરિત્યાગ કરી દીધો. એમ છતાં પણ તીના રાખવાથી લોકો તેમને ઉપહાસ કરતા છેડી શક્યા નહીં. વાત હતા. છતાં પણ તેઓ તેને ·प्रियदर्शिनी टीका अ०२ गा. १३ आचेलक्ये सोमदेवदृष्टान्तः अन्यदा कदाचिदेकः साधुरनशनतपश्चरणेन स्वगं गतः । तत आर्यरक्षिताचार्येण तस्य सोमदेवमुनेधौंतिकपरित्याजनार्थ साधवोऽभिहिताः-य एनं साधुमृतकं स्कन्धेन वहति तस्य महती निर्जरा भवति । तदनन्तरं स सोमदेवमुनिर्वदति-पुत्र! अत्र निर्जरा भवति किम् । आर्यरक्षिताचार्य आह-सत्यम्, ततः स वदति-अहं वहामि। आचार्यः माह-अयोपसर्गा वहयो जायन्ते, कतिचिद् बालकास्तस्य संलग्ना भवन्ति, तत्र तूष्णीभाव आश्रयणीयः, कोपो न करणीयः, स्वीकृतकार्य सर्वथा सं- पादनीयम् , यदि सकला उपसर्गाः शक्यन्ते सोडुम् , तदा श्रेयः, अन्यथाऽस्माकम- कोई एक दिन की बात है कि एक साधु अनशन से कालधर्म पाये। आर्यरक्षित आचार्य ने सोमदेव मुनि की धोती छुड़ाने के अभिप्राय से साधुओं से कहा कि जो इस मृतक साधु को अपने कंधे पर आरोपिन कर ले जायगा उसके लिये महान् निर्जरा होगी। यह बात सुनकर सोमदेव मुनिने कहा कि पुत्र! क्या इस कार्य के करने में निर्जरा होती है ?। आचार्य ने कहा-हां होती है। सोमदेव ने कहा तो इसे कंधे पर रखकर मैं ले जाऊँगा। आचार्य ने कहा कि देखो-ऐसा करने में बहुत विघ्न आते हैं-कितनेक बालक देखते ही उसके पीछे लग जाते हैं, हँसी उड़ाते हैं सो उसमें शांतिभाव रखना पडता है। क्रोध नहीं करना पड़ता है। तथा जिस कार्य को करने का आरंभ किया जाता है उसे अन्ततक निभाना पड़ता है। यदि इन सब विघ्नों को सहन करने के लिये अपने को शक्तिशाली समझते हो तो ही इसमें श्रेय है अन्यथा हमसब लोगों का એક વખતે એક સાધુ અનશનથી કાળધર્મ પામ્યા, આર્યરક્ષિત આચાર્ય સમદેવ મુનિને જોતી છોડાવવાના ભાવથી સાધુઓને કહ્યું કે, જે કઈ આ મૃત્યુ પામેલા સાધુને પિતાની કાંધ ઉપર લઈને જશે તેમના માટે મહાન નિર્જરા થશે. આ વાત સાંભળીને સેમદેવ મુનિએ કહ્યું કે હે પુત્રશું આ કાર્ય કરવામાં નિર્જરા થાય છે? આચાર્યે કહ્યું કે, હ! થાય છે. સેમદેવે કહ્યું કે, તે હું એને કાંધ ઉપર ઉપાડીને લઈ જઈશ. આચાર્યે કહ્યું કે, જુઓ! આમ કરવામાં બહુ વિદ્ધ આવે છે. કેટલાક બાળકે દેખતાં જ તેમની પાછળ પડે છે, હસી ઉડાવે છે, તે આમાં શાન્તી ભાવ રાખવું પડે છે. ક્રોધ આવે ન જોઈએ તથા જે કાર્ય કરવાને આરંભ કર્યો છે તેને અન્ય સુધી નભાવવું પડે છે. જે આ બધા વિને સહન કરવા માટે આપ આપને શક્તિશાળી માનતા છે તે જ તેમાં શ્રેય છે. નહિંતર અમારા સઘળા લેકે તેમાં અનિષ્ટ ·उत्सराप्ययनसून शुभं भविष्यति। एवं प्रवर्तितोऽसौ मृतकं साधु स्कन्ध समारोप्य साधुभिः सह वहति । मार्गे मृतकं महतस्तस्य धौतिकं बालकेराचार्यसंकेति नैराकर्णितम् । स लज्जा- वशानं मृतकं स्कन्धादवतारयति तावदन्यः साधुभिरुक्तम्-मा मुच, मा मुभा तदा तस्य कय्यां केनचित्साधुना स्वसार्धमानीतभोलपट्टको बद्धः, स तु लज्जया तं शयं वहन निर्जने बने प्रामुफस्थण्डिले तं व्युत्सृज्याचार्यसमीपमागतो ब्रूते-रे इसमें अनिष्ट हो जायगा। इस प्रकार समझाने पर जब सोमदेव संभल गये तो उन्हों ने उस शय को उठाकर अपने कंधे पर रख लिया और साधुओं के साथ चले। मार्ग में मृतकसाधु को वहन किये हुए सोमदेव को देखकर पालकों ने उनकी आचार्यआयरक्षित के संकेत करने पर धोती खींच लो । अपनी धोती उतारी हुई देखकर उन्हें नग्न होने की वजह से बडी लज्जा का अनुभव होने लगा। उन्हों ने चाहा कि इस मृतकसाधु के शव को कंधे से नीचे उतार कर चालकों से अपनी धोती छुडा लो जाय। ज्यों ही वे ऐसा करने को उद्यत हुए कि इतने में ही साधुओं ने कहना प्रारंभ कर दिया कि इसे नीचे मत उतारो मत उतारो। और इसी के भीतर ही किसी साधु ने जो चोलपट्टा उनके पहिराने के लिये पहिले से साथ ले आया था उन्हें पहिरा दिया। लज्जा से उस साधु के शव को वहन करते हुए सोमदेव ने निर्जन वन में उस शय को प्रासुक भूमि पर उतार दिया, और आचार्य महाराज के થઈ જશે. આ પ્રમાણે સમજાવવાથી જ્યારે સોમદેવ સમજી ગયા ત્યારે તેમણે તે શબને ઉઠાવી પિતાની કાંધ ઉપર રાખી લીધું અને સાધુઓને સાથે ચાલ્યા. માર્ગમાં મરેલા સાધુને ઉપાડી જતા સોમદેવને જોઈને બાળકેએ આચાર્ય આર્ય રક્ષિતના ઈશારાથી તેમની ઘોતી ખેંચી લીધી. પિતાની છેતી નીકળી ગયેલી જાણીને તેમને નગ્ન થવાના કારણે ઘણી લજાને અનુભવ થવા લાગે. તેઓએ ઈચ્છયું કે, આ મરેલા સાધુના શબને કાંધથી નીચે ઉતારી બાળક પાસેથી મારી દેતી છેડાવી લઉં જ્યાં તેઓ એવું કરવાને ઉઘત બન્યા એટલામાં જ સાધુઓએ કહેવાને પ્રારંભ કર્યો કે, તેને નીચે ન ઉતારે એક તરફથી આમ કહેવાયું એજ વખતે એ સાધુઓમાંથી એક સાધુએ ચલપટ્ટો તેને પહેરાવવા માટે અગાઉથી જ સાથે રાખેલ તે પહેરાવી દીધું. લજજાથી એ સાધુના શબને વહન કરતાં સમયે નિર્જન વનમાં એ શબને માસુક ભૂમિ ઉપર ઉતારી દીધું અને આચાર્ય મહારાજની સમીપ આવીને ·प्रियदर्शिनी टीका. अ०२ गा. १३ आचेलफ्ये सोमदेवदृष्टान्तः ३६७ पुत्र ! अद्य महानुपसगों जातः, तथापि सर्व कार्य भवत्कथनानुसारेण मया सम्मा- दितम् । आचार्योऽन्य मुनि प्रति माह-धौतिकमानीयास्मै दीयताम् तदा स दृद्धोऽव- दत्-इदानीमल धौतिकवस्त्रेण, यद् द्रष्टव्यं तद् दृप्टमेव, अतः परमयं चौलपट्टक एव मम देहे तिप्ठतु । अद्यप्रभृति नवीनयसनं नैव परिधास्यामि, अन्यसाधुव्यापृ. तमेव वस्र ग्रहीप्याम, एकेनैव प्रावरणेन, एके नैव चोलपट्टकेन संयमयात्रा निर्वाहं करिष्यामि। एवमेवासी विहरनवीनवखानाकासया द्वितीयप्रावरणचोलपट्टा- नाकाझ्या च जीर्णशीर्णवस्त्र हेतुकदैन्यायकरणेन चाचैलपरीपहं सहते स्म । एकदा. समीप आकर कहने लगे-हे पुत्र! आज बड़ा भारी उपसर्ग उपस्थित तो हुआ था, परन्तु आपके कथनानुसार मैंने सब कार्य यधावस्थित संपादित कर दिया है। आचार्य ने उसी समय एक मुनि से कहा कि- धोती लाकर इन्हें दे दो। आचार्य महाराज की बात सुनकर सोमदेव ने कहा कि अव धोती से बस करो। इसकी अब आवश्यकता नहीं रही है। जो कुछ देखना था वह देख लिया है, इस लिये यह चौलपट्टा ही अब मेरे शरीर पर रहे यही भावना है, तथा मैं आज से नवीन वस्त्र नहीं पहिरूँगा, तथा अन्य साधुओं द्वारा उपमुक्त वस्त्र ही ग्रहण करूँगा, एक ही प्रावरण से एक ही चोलपट्टक से संयम यात्रा का निर्वाह करूँग।। इस प्रकार सोमदेव मुनि विहार करते हुए नवीन वस्त्र की अनाकांक्षासे तथा द्वितीय प्रावरण (चादर) एवं द्वितीय चोलपट्टक की अनिच्छा से जीर्णशीर्णवस्त्र हेतुक दीनता के नहीं करने से अचेलपरीपह को सहते કહેવા લાગ્યા પુત્ર! આજ ઘણે ભારે ઉપસર્ગ ઉપસ્થિત થયે હતું, પરંતુ તમારા કથન અનુસાર મેં સઘળું કાર્ય યથાવસ્થિત સંપૂર્ણ કરેલ છે. આચા એજ વખતે એક મુનિને કહ્યું કે, દેતી લાવીને આમને આપી દે. આચાર્ય મહારાજની વાત સાંભળીને સોમદેવે કહ્યું કે, હવે ધોતીથી બસ કરે. મારે હવે તેની આવશકયતા નથી. જે કાંઈ જેવું હતું તે જોઈ લીધું છે. જેથી આ ચલપટ્ટોજ મારા શરીર ઉપર રહે એજ ભાવના છે. તથા હું આજથી નવીન વસ્ત્ર પહેરવાનું નથી. અને બીજા સાધુઓ દ્વારા વપરાયેલા વસ્ત્રોને હું અંગ કાર કરીશ. એક જ પ્રાવરણથી, એકજ ચલપટ્ટાથી સંયમ યાત્રાને નિર્વાહ કરીશ. આ પ્રકારે સોમદેવ મુનિ વિહાર કરતા કરતા નવા વસ્ત્રોની આકાંક્ષા વગર તથા બીજા પ્રવરણ ચાદર અને બીજા ચલપટ્ટાની અનિચ્છાથી જીર્ણ શણું વસ્ત્રથી દિનતા ન બતાવતા અચેલપરીવહ સહન કરતા રહ્યા. એક ·३६८ उत्तराबवणार विशयितं हिमं समापतितम् वयापेकमा प्रावरणमसो दधाति न तु द्वितीयको गृहाति, तस्मिन्नेव जीर्णशीर्ण मावरणे प्रोत्साहसम्पन्नेन मनसाऽनेलपरी सहमानः समाधिभावेन काळधर्म प्राप्य देवलोकंगतः। एवं तेन यथा-अचेलपरीहा सोहस्तथैवान्यैरपि साधुभिः सर्वदाऽचेलपरीपहः सोढव्य एच ॥१३॥ अचेलफस्य शीतादिभिः स्पृष्टस्यारतिः स्यात् , अतस्तत्परीपहनयं मार- मूलम् --गामाणुगामं रीयंतं, अणगारं अकिंचणं । अरंई अणुप्पवेसेज्जा, 'तं तितिक्खे परीसहं. ॥१४॥ छाया-प्रामानुग्रामं रीयमाणम् , धनगारम् अकिञ्चनम् । अरतिः अनुपविशेद , तं विविक्षेत परीपहम् ॥ १४ ॥ टीका-'गामाणुगाम' इत्यादि । ग्रामानुग्रामम्-ग्रामम् अनु, ग्रामात् पश्चात् , ग्रामानन्तरवर्ती यो ग्रामः स रहे। एक दिन की बात है कि शीतकाल में अत्यन्त हिम गिरा तो भी इन्हों ने द्वितीय प्रावरण धारण करने की स्वप्न में भी इच्छा नहीं की किन्तु एक ही प्रावरण से उस हिम का सामना किया। जीर्ण शीर्ण उस प्रावरण में ही प्रोत्साहसंपन्न चित्त से अचेलपरीपह को सहन करते हुए उन सोमदेव महात्माने समाधिभाव से कोलधर्म पाकर देव- लोक को प्राप्त किया। इस कथा के कहने का केवल एक यही प्रयोजन है कि देखो सोमदेव मुनिराज ने पहिले अचेलपरीपह नहीं सहा, पश्चात् प्रतियोधित होने पर उस परीपहको अधिक प्रोत्साह के साथ सहन किया। इस तरह अन्य साधुओं को भी अचेलपरीपह सहन करना चाहिये।॥ १३ ॥ દિવસની વાત છે કે, કંડીના સમયે અત્યંત હિમ પડ્યું તે પણ તેઓએ બીજી પ્રવરણ કરવાની સ્વપ્નમાં પણ ઈચ્છા ન કરી. પરંતુ એક જ પ્રાવરણમાંજ ઉત્સાહ સંપન્ન ચિત્તથી અચેલ પરીવહને સહન કરીને તે સેર ભાવથી કાળધર્મ પામી દેવલોક ને પ્રાપ્ત કર્યો. આ કથા કહેવાનું કેવળ એક જ પ્રયોજન છે કે, જુઓ, સોમદેવ મુનિએ પહેલાં અચેલપરીષહ ને સહ્યો પાછળથી પ્રતિબધ પામતા તેમણે એ પરીષહને અધિક ઉત્સાહથી સહન કર્યો. અન્ય સાધુઓએ પણ એમની માફક અચેલપરીષહ સહન કરવો જોઈએ (૧૩) મહાત્માએ સમાધી ·प्रियदर्शिनी टीका. अ०२ गा० १४ अरतिपरीपहजयः ३६९ ग्रामानुग्रामस्तम्। नगरायुपलक्षणमेतत् , नगरादिकं चेत्यर्थः । रीयमाणं-विहर- माणम् , अकिञ्चनं-निष्परिग्रहम् , अनगारं-मुनिम् अरतिः संयमविपयिकाऽधृतिः मोहनीयकर्मोदयजनिता संयमारुचिरूपाऽऽत्मपरिणतिः अनुमविशेव-प्रविष्टा भवेत्- मुनेमनसि प्राप्ता भवेत् , तम्-अरविरूपं परीपहं तितिक्षेत अरतिरूपस्य मनः परिणामस्य कटुकफलं चिकणकर्मवन्धनं चतुर्गतिकसंसारपरिभ्रमणं च विज्ञाय मनसस्तन्निराकरणेन सहेत ।। अचेलक के शीत आदि द्वारा सताये जाने पर अरति भी हो सकती है इसलिये सातवें अरतिपरीपह को सहने के लिये सूत्रकार कहते हैं। 'गामाणुगाम' इत्यादि अन्वयार्थ-(गामाणुगाम रीयतं-ग्रामानुग्रामरीयमाणम्) एक गाव से दूसरे गाव तथा उपलक्षण से एक नगर से दूसरे नगर विहार करते हुए तथा (अकिंचणं-अकिञ्चनम्) अकिञ्चन-परिग्रहरहित ऐसे (अणगारं-- अनगारम्) मुनि को (अरई अणुप्पवेसेज्जा-अरतिः अनुप्रविशेत् ) यदि अरति-संयम में अरुचि अर्थात् मोहनीय कर्म के उदय से होनेवाली जो संयमअरुचिरूप आत्मपरिणति, तथा संयम में अधृति जाग्रत हो जावे तो मुनि का कर्तव्य है कि वह (तं परीपहं तितिक्खे-तं परीपहं तिति- क्षेत) उस परीपह को शांति के साथ सहन करे। “अरतिरूप इस मान- सिक परिणति का फल चिक्कणकर्मवन्धरूप है और उससे जीव का અલકમુનીને શીતઆદિ સતાવે ત્યારે અરતિ પણ થવાનો સંભવ છે તેથી ૭મા અરતિપરીષહને સહન કરવા માટે સૂત્રકાર કહે છે. 'गामाणुगाम' त्यादि मन्वयार्थ-गामाणुगाम रीयंत-ग्रामानुग्रामं रीयमाणम् मे मयी मी आम तथा Suथा मे नारथी wीन विहा२ ४२॥ अकिंचणं-अकिञ्चनम् तथा मठियन परियड हित मेवा अणगार-अनगारम् भुनिन हाय अरई अणुप्पवेसेज्जा-अरति अनुप्रविशेत् ५२ति-संयममा ५३ यियात् मानीया ઉદયથી થનારી જે સંયમ અરૂચિ રૂપ આત્મપરિણતિ તથા સંયમમાં અતિ, જાગૃતિ Astय मुनितुं 4है, वे भुनी तंपरिसह तितिक्खे-तंपरीपहं तितिक्षेत એ પરિવહને શાન્તીની સાથે સહન કરે “અરતિ રૂપ આ માનસિક પરિણતિનું કુળ ચિકણા કર્મબંધ રૂપ છે. અને તેનાથી જીવનું ચતુતિરૂપે સંસારમાં उ०४७ ·. . उत्तरायणले 'गामानुगामं रीयंतं ' इत्यनेन रागादिनितिः चिता। 'अकिंचणं' इत्यनेन ममत्यरहिततं प्रवेदितम् । 'अरईअणुप्पवैसेज्जा' इत्यनेन शब्दादिविषयाणां प्रबलता प्रदर्शिता । 'तितिक्खे' इत्यनेनानगारस्य परीपइसहिष्णुता मुचिता ॥ १४ ॥ उक्तमथै द्रढयन्नाह- मूलम् अरइं पिट्टओ किंचा, विरओ आयरखिए । धम्माराम निरारंभे, उर्वसंते, मुंणी.चरे ॥ १५॥ छाया-अरति पृष्ठतः कत्या, विरतः आत्मरक्षितः । धर्मारामे निरारम्भः, उपशान्तः मुनिश्चरेत् ।। १५ ॥ टीका-अरई' इत्यादि। विरता हिंसादिभ्यो निवृत्तः, आत्मरक्षितः-आत्मा रसितः नरकनिगोदादि- चतुर्गतिक संसार में परिभ्रमण होता है" यह समझकर इस संयम विषयक अरति को साधु मनसे भी हटाते रहे । सूत्रकार ने "ग्रामानुग्राम इस पद से रागादिक की निवृत्ति सूचित की है । " अकिंचणं " इस पद से मुनि को ममत्वरहित प्रदर्शित किया है । "अरई अणुप्पवेसेज्जा" इस पद से शब्दादिक विषयों की प्रथलता प्रकट की है । “तितिक्खे" इससे 'अणगार को परीषह सहिष्णु होना चाहिये ' यह कहा है ॥ १४ ॥ इसी अर्थ को दृढ करते हुए सूत्रकार कहते हैं-' अरइं पिट्ठओ' इत्यादि। अन्वयार्थ-(विरओ-विरतः) हिंसादिक पापोंसे विरक्त तथा (आयर- विखए-आत्मरक्षितः) नरकनिगोदादिकके दुःखोंके जनक अशुभ ध्यानसे પરિભ્રમણ થાય છે. એવું સમજીને આ સંયમ વિષયક અરતિને સાધુએ મનથી પણ હટાવવી જોઈએ. સત્રકારે પ્રામાના આ પદથી રાગાદિકની નિવૃત્તિ સૂચિત કરેલ છે. अकिंचणं- यी भुमिन भमत्व क्षित प्रत ४२६ छ. अरईअ- गुप्पवेसेज्जा मा पथी Availes विषयानी प्रमाता प्रसट ४२व छ. "तितिक्खे" આથી અણગારે પરીષહ સહિષ્ણુ બનવું જોઈએ તેમ કહ્યું છે. ૧૪ मा मान २०४२ सूत्रधार ४ छ. अरई पिटुओ त्यादि अन्वयार्थ-विरओ-विरतः डिसा पायथावत तथा आयरक्खिए--आत्मर ક્ષિતઃ નરકનિદાદિકના દુઃખના જનક એવા અશુભ ધ્યાનથી પિતાના આત્માની રક્ષા ·प्रियदर्शिनी टीका अं०२ गा. १५ अरतिपरीपहजयः ૩૭૬ दुःखजनकादशुभध्यानाद् येन स तथा, यद्वा-आयरक्षित इतिच्छाया, आय:- रत्नत्रयस्य लाभः, रक्षितो येन स तथेत्यर्थः । निरारम्भः सावधक्रियावर्जितः, तथा उपशान्तः क्रोधादिकपायोपशमाद् मनोवाकायविकारवर्जितः मुनिः, अरति पृष्ठतः कृत्वा-इयं धर्मविराधिकेति मत्वा परित्यज्य धर्माराम चरेत् , इत्यग्रेण सम्बन्धः । अरतिर्हि धूलिरिवात्मानं मलिनयति, जलदपटलावलीसंकुला गाढतिमिरपरि- व्याप्ता रजनीव विवेकं संहरति, अविवेकं वर्धयति, वज्रमिव ज्ञानादिगुणानुपघात- यति, अविवेकिजनमनःकानननिवासिनी कृष्णसर्पिणीव छिद्रान्वेपणपरा मुनीनां अपनी आत्मा की रक्षा करने वाला अथवा "आयरक्षितः" रत्नत्रय. लाभरूप आय-आवक की रक्षा करने वाला-संभाल रखनेवाला, तथा (निरारंभे-निरारंभः) सायद्य क्रिया के सेवन से वर्जित, तथा (उवसंते --उपशांतः) क्रोधादिक कपाय के उपशम से मन वचन एवं काय संबंधी विकारों से रहित (मुणी-मुनिः) साधु (अरई पिट्ठओ किच्चा- अरतिं पृष्ठतः कृत्वा) अरति का परित्याग कर (धम्मारामे-धर्मारामे) धर्मरूपी उद्यान में (चरे-चरेत्) सदा लवलीन रहे-उस में सर्वदा विचरता रहे। यह अरतिभाव धूली की तरह आत्मा को मलिन करता है। पादलों के समूह से संकुल एवं गाढ अन्धकार से व्याप्त रात्री के समान यह विवेकरूपी सूर्य को आच्छादित करदेता है, एवं अविवेक- रूपी अन्धकार की वृद्धि करता है । वन की तरह ज्ञानादिक गुणरूप पर्वत का भेदन करता है । यह अरतिभाव अविवेकी जन के मनरूप "आयरक्षितः" २त्नत्रय दास३५ माय-मानी २६॥ ४२वा. पा-सा रामवावा निरारंभे-निरारंभः तथा सावध ठियाना सेवनया त उवसंते-उपशांतः धा४ि पायन उपशमथी भन વચન અને કાય संधी विरोथी २हित मुणी-मुनिः साधु अरइंपिटुओ किच्चा-अरति प्रष्ठतः कृत्वा मतिना त्या ४२ धम्मारामे-धर्मारामेधर्मपी धानमा चरे-चरेत् એમાં સદા વિચરતા રહે. આ અરતિભાવ ધુળની માફક આત્માને મલીન કરે છે. વાદળના સમૂહથી છવાયેલ અને ગાઢ અંધકારથી વ્યાસ રાત્રિના સમાન એ વિવેકરૂપી સૂર્યને આચ્છાદિત કરે છે, અને અવિવેકરૂપી અંધકારની વૃદ્ધિ કરે છે. વજની માફક સાનાદિક ગુણરૂપ પર્વતનું ભેદન કરે છે. આ અરતિભાવ અવિવેકી માણસના કરવાવાળા અથવા ·. ૩૭ર संगमरमर संयमप्राणानपहरति, कुठार इस श्रुतचारित्रधर्मवरून समुच्छेदयति, कुपथ्याहार इस कर्मव्याधि वर्धयति । एवं विचिन्त्य धर्माराम-धर्म एव निरन्तरानन्दविरुया प्रतिपाल्यतया चारामः धर्मारामः, यद्वा-धर्म आराम झ कर्मसंतापोपतानानां जन्तुना निर्वृतिहेतुतया स्वामिलपितफलप्रदानतथेति धारामः, यत्र सम्यक्लं भूमिः, वन में विहार करने वाला है, कृष्णसर्प की तरह छिद्रान्वेषण में तत्पर रहता है, एवं मुनियों के संयमरूपी प्राणों का हरण करने वाला है। कुठार की तरह श्रुतचारित्ररूपी वृक्ष को यह मूलसे उच्छेदन करता है। कुपथ्य आहार की तरह कर्मयन्धरूपी व्याधिको यढाने वाला है। इस प्रकार विचार करके साधु को इस धर्मरूपी उद्यान में विचरण करते रहना चाहिये। उद्यान जिस प्रकार अपने में विचरण करने वालों को आनंद का हेतु होता है, उसी प्रकार यह धर्म भी अपने आराधकों को आनन्द का कारण होता है, तथा उद्यान जिस प्रकार प्रतिपाल्य-रक्षण करने के योग्य होता है उसी प्रकार जीवन को सुन्दर बनाने वाला होने से धर्म भी प्रतिपाल्य करने योग्य होता है । अथवा धूप से संतप्त प्राणियों के लिये उद्यान जिस प्रकार शीतलता प्रदान करता है उसी प्रकार कर्मरूपी आताप के संताप से संतप्त प्राणियों को शांति का हेतु होने से एवं अभिलपित फल का देनेवाला होने से धर्म भी एक उत्तम उद्यान के समान यहां प्रकट किया गया है । इस उद्यान મનરૂપી વનમાં વિહાર કરનાર છે. કાળા સાપની માફક ડંશ દેવામાં તત્પર રહે છે, અને મુનિના સંયમરૂપી પ્રાણનું હરણ કરનાર છે. કુહાડારૂપે શ્રત ચારિત્રરૂપી વૃક્ષનું એ મૂળસાથે ઉછેદન કરે છે, કુપથ્ય આહારની માફક કર્મ બંધરૂપી વ્યાધિને વધારનાર છે. આ પ્રમાણે વિચાર કરીને સાધુએ ધર્મરૂપી ઉદ્યાનમાં વિચરણ કરતા રહેવું જોઈએ. ઉઘાન જેમ તેની અંદર ફરનારાઓને આનંદ આપવાવાળું છે તે જ પ્રમાણે ધર્મ પણ પિતાના આધારરૂપ સાધુ માટે આનંદનું કારણ હોય છે. તથા ઉદ્યાન જેમ પ્રતિપાલ્ય-રક્ષણ કરવાને યોગ્ય છે તે જ પ્રમાણે જીવનને સુંદર બનાવવાળા ધમને પણ પ્રતિપાલ્ય-પાલન કરવાને યોગ્ય છે. અથવા ધૂપથી સંતપ્ત બનેલા પ્રાણીને ઉદ્યાન જેમ શીતળતા આપે છે તે જ પ્રમાણે કમરૂપી આ તાપથી સંતપ્ત થયેલા પ્રાણીઓને માટે શાંતિને હેતુ હેવાથી અભિલષિત ફળને દેનાર ધર્મને એક ઉદ્યાન રૂપથી અહિં બતાવવામાં આવેલ છે. આ ઉદ્યાનમાં સમ્યકત્વ ·- , . + प्रियदर्शिनी टीका अ०२ गा. १५ अरतिपरीपहजयः ३७३ गुप्तिरालवाला, समितिः पाली, क्षान्त्यादयो धर्मा एव वृक्षाः, विनयस्तेपां मूलम् , भावना सलिलम् , श्रुतमेव स्कन्धः धर्मशुक्लध्यानरूपाः शाखाः, ध्यान- भेदाः प्रशाखाः, योगसंग्रहाः पत्राणि, ज्ञानादिगुणाः पुष्पाणि, स्वर्गापवर्गप्राप्तिः फलम् , तद्गत सुखं रसः, तस्मिन् धर्माराम चरेव-विचरेद , अरति निराकृत्य स्वाध्यायध्यानेषु परायणो भवेदित्यर्थः ॥ अरइं पिट्ठओ किच्चा' इत्यनेन मुनेरात्मवलसंपन्नतं भूचितम् । 'विरए' इत्यनेन मुनेवैराग्यदशा प्रदर्शिता । में सम्यक्त्व तो भूमि है, गुप्तियां क्यारियां हैं, समितियां ही पालियां हैं, क्षान्त्यादिक धर्म वृक्ष है, एवं उन वृक्षों का मूल विनय है। भावना. रूपी जल से वे सदा हरे-भरे रहते हैं। श्रुतज्ञान उनका विस्तृत स्कंध है। धर्मध्यान एवं शुक्लध्यान उनकी शाखाएँ है, ध्यान के भेद उनकी प्रशाखाएँ हैं। बत्तीस योगसंग्रह उनके पत्र, ज्ञानादिकगुण उनके पुष्प, स्वर्ग एवं मोक्ष की प्राप्ति उनके फल, स्वर्गमोक्षसंबंधी सुख ही उनका रस है। इतने मनोहर इस धर्मरूपी उद्यान में साधु का कर्तव्य है कि वह अरति को दूर कर विचरण करता रहे । स्वाध्याय एवं शुभध्यान में सदा आत्मपरिणति को लगाता रहे। 'अरई पिट्ठओ किचा' इस पद से यह सूचित किया गया है कि मुनि को आत्मवल से युक्त होना चाहिये । “विरए" इस पद से यह ज्ञात होता है, कि मुनि में इस प्रकार के बल की जागृति विना वैराग्य दशा के नहीं हो सकती है, अतः वैराग्यदशा दृढ वनानी चाहिये। તે ભૂમિ છે. ગુપ્તિ કારા છે, સમિતિ પાળા છે, ક્ષાત્યાદિક ધર્મ છે, અને એ વૃક્ષોનું મૂળ વિનય છે, ભાવનારૂપ જળથી તે સદાય હર્યાભર્યા રહે શ્રુતજ્ઞાને એને વિશાળ સ્કંધ છે, ધર્મધ્યાન તેમજ શુક્લધ્યાન એની શાખાઓ છે, ધ્યાનને ભેદ એની પ્રશાખાઓ છે, ૩૨ યોગ સંગ્રહ તેના પાન, જ્ઞાનાદિક ગુણ તેનાં પુષ્પ, સ્વર્ગ અને મોક્ષની પ્રાપ્તિ એનાં ફળ સ્વર્ગ મેક્ષ સંબંધિ સુખ તે એનો રસ છે, આવા મનહર ધર્મરૂપી બાગમાં સાધુનું એ કર્તવ્ય છે કે તેઓ અરતિને દુર કરી વિચરણ કરતા રહે. સ્વાધ્યાય અને શુભ ધ્યાનમાં પિતાના આત્મા પરિણતી ને લગાવતા રહે. अरई पिट्ठओ किच्चा-मा ५४थी से सूचित ४२पामां आवे छे है, मुनिये આત્મબળથી યુક્ત રહેવું જોઈએ “ विरए" मा ५४थी भुनिभा मती गती વિના વૈરાગ્યદશા આવી શકતી નથી. આથી વૈરાગ્યદશા દઢ બનાવવી જોઈએ.

·. - उत्तराध्ययन 'आयरक्खिए' इत्यनेन मुनेरासपनिरोधः प्रदर्शितः । 'निरारंभे' इत्यनेन मुनेर विपरीपहविजययोग्यता निता। 'उपसंते' इत्यनेन कपायनिग्रहित्वं मूचितम् । 'मुणी' इत्यनेन मवचनरहस्यमननशीलत्वं प्रतियोधितम् । 'धम्माराम' इत्यनेन संयमस्य रमणस्थानत्वं मूवितम् । चरे' इत्यनेन मुनेः संयमविपये ममादवर्जितत्वं प्रवेदितम् । "आयरक्खिए" इससे यह सूचित किया है कि मुनि को आस्रव का निरोध करते रहना चाहिये। "निरारंभे" पद से यह ज्ञात होता है कि अरतिपरीपह को जीतने की योग्यता विना मुनिअवस्था आती नहीं है, क्यों कि उसी अवस्था में निरारंभता रहती है। " उवसंते" पद से यह सूचित होता है कि विना कपाय के निग्रह हुए आत्मा में मुनिव्रत पालने की योग्यता नहीं आती है, अतः कपाय का निग्रह अवश्य करना चाहिये । 'मुणी' पद से कपाय का निग्रह करने वाला तभी हो सकता है कि जब वह प्रवचन के रहस्य का मनन करने वाला होता है। विना ऐसा किये आत्मा कपायों का निग्रह नहीं कर सकता है। "धम्मारामे" इससे यह सूचित किया गया है कि कपायों का निग्रह करने का वही आत्मा परिणामशाली होगा-जो संयम में रमण करने की भावना रखता होगा, इसके विना नहीं। इसी लिये संयम को रमण का स्थान घतलाया गया है। "चरे" इस क्रियापद से मुनि को संयम के विषय में प्रमादरहित होना चाहिये यह पतलाया गया है। आयरक्खिए मा ५४थी मेम सूचित ४२पामा मान्य है, आप निराध કરીને રહેવું જોઈએ નિરએ આ પદથી અરતિ પરીષહને જીતવાની યોગ્યતા પ્રાપ્ત કર્યા સિવાય યુનિઅવસ્થા આવતી નથી. કારણ કે, આ અવસ્થામાં નિશ मता २ छ. उवसते या पक्ष्या भूयित याय, पाय नि यो સિવાય આત્મામાં મુનિવ્રત પાળવાની યોગ્યતા આવતી નથી જેથી કષાયને निभ सपश्य ४२व. " मुणी" पहथी पायना नि ४२वावागा ત્યારે જ બની શકે છે કે, જ્યારે પ્રવચનનું રહસ્ય મનન કરનાર બની રહે. એક ४ा साय आत्मा धायाना निशाना. धम्मारामे मा ५४थी સૂચિત કરવામાં આવેલ છે કે--કષાયોનો નિગ્રહ તેજ આત્મા કરવાને પરિણામ શાળી બને છે જે સંયમમાં રમણ કરવાની ભાવના રાખતા હેય, તેના વગર नही. माथी संयमन २भानु स्थान मा परे मा पढयी भुनिने સંયમના વિષયમાં પ્રમાદ રહિત બનવું જોઈએ એમ બતાવેલ છે. r ·, प्रियदर्शिनी टीका . २ गा. १५ अरतिपरीपहजयेदृष्टान्तः अत्र दृष्टान्तः प्रदश्यते- अचलपुरे जितशत्रुनाम्नो राज्ञः पुत्रोऽपराजितनामा रोहाचार्यस्य समीपे दीक्षितोऽभवत् । एकदा रोहाचार्यः स्वशिष्यपरियारैः सह ग्रामानुग्रामं विहरन् वगरानगरी समवस्तः । तदानीं रोहाचार्यस्य स्वाध्यायशिप्य आर्यरोहनामाऽऽ- चार्य उज्जयिन्यामासीत् , तस्य ज्येष्ठः शिष्यः श्रुतकीर्तिनामको मुनिः शिप्य- परिवारैः सह ग्रामानुग्राम विहरमाणस्तगरानगया समागतः । रोहाचार्यः शिष्टा- चारानन्तरं श्रुतकीर्तिमुनि पृच्छति-उज्जयिन्यां साधवो निरुपसर्ग तिष्ठन्ति किम् , ? श्रुतकीर्तिमुनिः माह-भदन्त ! सर्व तत्र कुशलम्, किन्तु राजपुत्रः पुरोहितपुत्रश्व दृष्टान्त-अचलपुर में जितशत्रु राजा का अपराजित नामका पुत्र था। वह धर्मश्रवण कर रोहाचार्य के समीप दीक्षित हो गया। एक समय की बात है कि रोहाचार्य अपनी शिष्यमंडली सहित ग्रामानुग्राम विहार करते हुए तगरानगरी पधारे। उस समय इन रोहाचार्य के स्वाध्याय शिष्य आर्यरोह नामके आचार्य उज्जयिनी नगरी में विराजमान थे। उन आर्यरोह आचार्य के मुख्य शिष्य श्रुतकीर्ति भी अपने शिष्यपरि- साथ ग्रामानुग्राम विचरते हुए इसी तगरा नगरी में रोहाचार्य के पास पधारे । रोहाचार्य ने शिष्टाचार के अनन्तर श्रुतकीर्ति मुनि से पूछा-कहो उज्जयिनी नगरी में साधु मंडल तो सुखशाता में विराजमान है न ? सुनकर श्रुतकीर्ति मुनि ने उत्तर में कहा-भदन्त! सब सुखशाता में विराजमान तो हैं, परन्तु वहां के राजा का एवं पुरोहित का पुत्र દાંત–અચળપુરમાં જીતશત્રુ રાજાને અપરાજીત નામને પુત્ર હતા. તેણે ધર્મનું શ્રવણ કરીને હાચાર્ય પાસે દીક્ષા લીધી. એક સમયની વાત છે, કે રોણાચાર્ય પિતાની શિષ્ય મંડળી સાથે વિહાર કરતા કરતા તગારાનગરીમાં પધાર્યા. આ સમયે રેહાચાર્યને સ્વાધ્યાય શિષ્ય આર્થરેહ નામના આચાર્ય ઉજ્જયિની નગરીમાં બિરાજમાન હતા. આ આયરોહ આચાર્યના મુખ્ય શિષ્ય શ્રુતકીતિ પણ પિતાના શિષ્ય પરિવાર સહિત એક ગામથી બીજે ગામ વિચરતા આ તગરા નગરીમાં રોહાચાર્યની પાસે પધાર્યા. રેહાચા શિષ્ટાચાર પછી શ્રુતકીર્તિ મુનિને પૂછ્યું, કહે ! ઉજ્જૈની નગરીમાં સાધુ મંડળ તે સુખ શાતામાં બીરાજમાન છે ને? આ સાંભળી શ્રુતક્તિ મુનિએ જવાબમાં કહ્યું, ભદન્તા દરેક સુખ શાતામાં બિરાજમાન છે, પરંતુ ત્યાંના રાજાને અને પુરેહિતને પુત્ર ·उत्तराष्पयन मुनीनुद्वैजयतः । श्रुतकीरेतद्वचनं श्रुत्या रोहानार्याऽपराजितमुनि कथयति-तत्र सांसारिकभावपुत्रोऽसौ राजकुमारः साधुजनयुद्धजयति, तं प्रतिबोधयितुमुज्जयिन्या त्वया गन्तव्यम् । आचार्यनिदेशेन शिष्यपरियारेण सहापराजितमुनिरुज्जयिन्या गतः। तत्रार्यरोहाचार्य प्रणम्यापराजितमुनिमिक्षायेलायां राजकुलं प्रविष्टः । तत्रापराजितमुनि राजपुत्र-पुरोहितपुत्री सोपडासं वन्दनं कुरुतः । मुनिवरे गते सति तस्मिन्नेव समये मुनेरुपहासाजठरे वेदना समुत्पन्ना, उच्चैः स्वरेण तो रोदनं मुनियों को दुःखित किया करते हैं। श्रुतीकर्ति के वचनों को सुनकर रोहाचार्य ने अपने शिष्य अपराजित मुनि से कहा कि उज्जयिनी नगरी का जो कुमार है वह तुम्हारे सांसारिक भाई का पुत्र है । इस समय वह साधुओं को उज्जयिनीनगरी में कष्ट पहुँचा रहा है अतः तुम उसको समझाने के लिये वहां जाओ । आचार्य के आदेश से अपराजित मुनि तगरानगरी से शिष्यमंडली सहित विहार कर उज्ज- यिनी नगरी में आर्यरोह आचार्य के पास पहुंचे, और उनको वंदन नमस्कार किये । याद भिक्षा के समय आचार्य के निदेश से वे अपरा- जित मुनि राजमहल में प्रविष्ट हुए। वहां उन अपराजित मुनि के सांसारिक भाई का पुत्र राजकुमार एवं पुरोहित पुत्र ने उन मुनि को उपहासपूर्वक वंदना कि । अपराजित मुनि के वहां से चले जाने पर मुनि के उपहास से उन दोनों के पेट में बडे जोर से पीड़ा होने लगी। મુનિને દુખિત કર્યા કરે છે. શ્રુતકીતિનું વચન સાંભળીને હાચા પોતાના શિષ્ય અપરાજીત મુનિને કહ્યું કે, ઉજજૈની નગરીના જે રાજકુમાર છે તે તમારા સંસારીક ભાઈને પુત્ર છે. આ સમયે તેઓ ઉજ્જૈની નગરીમાં સાધુઓને કષ્ટ પહોંચાડી રહ્યા છે જેથી તમે તેને સમજાવવા માટે ત્યાં જાવ. આચાર્યને આદેશથી અપરાજીત મુનિ તગરાનગરીમાંથી શિષ્ય મંડળી સાથે વિહાર કરી ઉજૈની નગરીમાં આર્યોહાચાર્યની પાસે આવી પહોંચ્યા અને તેમને વંદન નમસ્કાર કર્યા બાદ ભિક્ષાના સમયે આચાર્યના આદેશથી અપરાજિત મુનિયે રાજમહેલમાં પ્રવેશ કર્યો. ત્યાં તે અપરાજીત મુનિના સંસારીક ભાઈના પુત્ર રાજકુમાર તેમજ પરહિતપુને તે મુનિને ઉપહાસપૂર્વક વંદના કરી. અપરા જીત મુનિના ત્યાંથી જવા બાદ મુનિને ઉપહાસ કરવાથી આ બન્નેના પેટમાં એકદમ પીડા ઉત્પન્ન થઈ. બન્ને જણા ખૂબ જોર જોરથી રાડ પાડવા ज्या, ·प्रियदर्शिनी टीका अ२ गा. २५ अरतिपरीपहजये अहहत्तदृष्टान्तः ३७७ कृतवन्तौ । राना पुरोहितच पुत्रयो१खस्थां परिवारवचनाद् विज्ञाय आर्यरोहा- चार्यस्य समीपं गतवन्तौ । तत्रार्यरोहाचार्य प्रणम्य तो सरोदनं मार्थितवन्तौ, भदन्त ! प्रसीदतु भवान् , अस्मद्वालको रक्षणीयौ, इत्यादि । आर्यरोहाचार्य आह- राजन् ! अस्मिन् विपये न किंचिज्जानामि, इमं माघुणकं महामुनि प्रसादय । वतस्तद्वचनाद्राना पुरोहितेन सहापराजितमुनेः पार्थ गत्वा तं प्रणम्य ब्रवीति- हे भदन्त ! स्वभ्रातुप्पुत्रं जीवितं कुरु, मुनिः प्राह-साधुपीडकस्य पुत्रस्यापि शिक्षां दातुं न शक्नोपि?, नीतिमार्गानुसारिणा राज्ञाऽन्यस्यापि कस्यचिदपराधे कृते तु पुत्रो निग्रहणीयः किं पुनर्यः साधुवाधकः ? नृपेणोक्तम्-भदन्त ! ममापराध- दोनों जने खूब जोर २ से चिल्लाने लगे । राजा एवं पुरोहित दोनों ही परिवार जनों के कहने से अपने २ पुत्रों की दुरवस्था जानकर साथ २ आर्यरोहाचार्य के पास आये । आचार्य महाराज को वंदन कर वे दोनों के दोनों उनके समक्ष रोते २ प्रार्थना करने लगे, कि भदन्त ! आप हमारे ऊपर प्रसन्न होइये-कृपा कीजिये-हमारे पालकों की रक्षा कीजिये इत्यादि। आर्यरोहाचार्य ने कहा कि राजन् ! मैं इस विपय में कुछ नहीं जानता हूं। यह जो महेमानरूप में महामुनि आये हुए हैं उनके पास जाओ और उनसे कहो। राजा आर्यरोह के वचन से पुरोहित को साथ लेकर अपराजित मुनि के पास गया और उनको वंदन कर कहने लगा कि-हे भदन्त ! अपने भाई के पुत्र को जीवित करो। मुनि ने कहा कि-हे राजन् राजनीति इस प्रकार की है कि जब अपना पुत्र साधारण जनता का भी अपराध करे तो उसके लिये शिक्षा है तो फिर जो मुनिजनों को पीड़ा पहुंचावे રાજા અને પુરેહિત બને પિતાના પરિવાર જનોના કહેવાથી પિતાના પુત્રોની દુઃખદ અવસ્થા જાણીને આયરોહાચાર્યની પાસે આવ્યા. આચાર્ય મહારાજને વંદના કરીને અને તેમની સમક્ષ રોતાં રોતાં પ્રાર્થના કરવા લાગ્યા કે, હે ભદન્ત! અમારા ઉપર પ્રસન્ન થાઓ, કૃપા અમારાં બાળકોની રક્ષા કરો, વિગેરે. આર્થરેહાચાર્યે કહ્યું, હે રાજન! આ વિષયમાં હું કાંઈ જાણતો નથી. મહેમાન નરૂપમાં મહામુનિ પધાર્યા છે તેમની પાસે જાઓ અને તેમને કહે. આરહનાં વચન સાંભળી રાજા પુરહિતને સાથે લઈને અપરાજીત મુનિની પાસે ગયા. અને તેમને વંદન કરીને કહેવા લાગ્યા કે, હે ભદન્ત ! તમારા ભાઈને પુત્રને જીવતદાન આપ મુનિએ કહ્યું કે, હે રાજન! રાજનીતિ એવા પ્રકારની છે કે, જ્યારે આપનો પુત્ર સાધારણ જનતાને પણ અપરાધ કરે તે તેને માટે શિક્ષા છે તે મુનિરાજને उ०४८ ·। उत्तरापथ क्षमस्व, पालको महाकप्टं प्राप्ती, अनुकम्पस्व भगवन् । स्वस्थावस्थासम्पनौ-नौ मुनिदेशनया प्रत्रज्या स्वीकृतवन्तौ । तत्र राजपुत्रः शृद्धभावेन चारित्रपालनं इन- - घान् , पुरोहितपुत्रस्तु जातिमदं कृत्वा पूर्वपीडास्मरणेन गुरुं प्रति सामों जातः! द्वावपि चारित्रं पालयन्तौ मृत्वाऽन्ते देवलोकं गतौ । इतव कौशाम्बीनगया तापसनामकः कोऽपि धनिक आसीत् । स स्वरहे मृत्वा लोभावेशेन सूकरो जातः, स स्वभवनादिकं दृष्ट्वा जाविस्मरणं प्राप्तवान् । उसके लिए राजा को चाहिये कि जरूर ध्यान रखे । अपराजित मुनि की पात सुनकर राजाने समझकर कहा कि महाराज! आजपीछे ऐसा नहीं होगा, आप मेरे इस अपराध को क्षमा करे । तथा राजकुमार और पुरोहित पुत्र ने भी अपराजित मुनि से क्षमा मांगी । फिर उपदेश -.सुमकर वे दोनों प्रबजित हो गये। प्रवज्या लेने पर राजपुत्र ने तो -शुद्ध भाव से चारित्र का पालन किया परन्तु जो पुरोहित का पुत्र था। वह जाति मद से संयम का आराधन पूरा नहीं करता था और अपने 'पेट की पीड़ा को याद करता हुवा अपने गुरु अपराजित मुनि पर रुष्ट -भाव रखता था । अन्त में ये दोनों ही चारित्र की पालना करते हुए काल धर्म को पाकर देव लोक में देव हुए । इधर-कौशाम्बी नामकी एक नगरी थी। उसमें तापस नामका एक हिंसक धनिक व्यक्ति रहता था। वह लोभ के वश होकर मरा तो • अपने ही घर पर सूअर की योनि में उत्पन्न हुआ।. अपने पूर्व के भवना પિડા પહોંચાડનારાઓ માટે રાજાએ જરૂર ધ્યાન રાખવું જોઈએ. અપરાજીત મુનિની વાત સાંભળીને રાજાએ સમજી જઈને કહ્યું કે, મહારાજ !હવેથી એવું નહીં બને. આપ મારી આ અપરાધને ક્ષમા કરશે. રાજકુમાર અને પુરોહિ તના પુત્રે પણ અપરાજીત મુનિની ક્ષમા માગી. ત્યાર બાદ ઉપદેશ સાંભળીને તેમને પ્રવછત બન્યા. પ્રવજ્યા લીધા પછી રાજપુત્ર શુદ્ધ ભાવથી ચારિત્રનું પાલન કર્યું. પરંતુ જે પરહિતને પુત્ર હતા તે જાતીના મદના કારણે સંયમનું આ ધન પૂર્ણ રીતે કરતે ન હતો અને પોતાના પિટની પીડાને યાદ કરતાં કરતાં • અપરાજીત મુનિ ઉપર ક્રોધભાવ રાખતો હતો. અંતમાં એ બને ચારિત્રનું પાલન કરતાં કરતાં કાળધર્મ પામીને દેવલોકમાં દેવ થયા. આ તરફ કોસાંબી નામની એક નગરી હતી. એમાં તાપસ નામને मे सि धनवान भास रखता.sal.aanशन पाताना -धरमा ..स१२ (७) १३ भ्या. पाताना -पून महान मानधन .

·३७२ प्रियदर्शिनी टीका. अं० २ गा० १५ अरतिपरीपहजये अईहत्तदृष्टान्ताः एकदा तत्पूर्वभवपुत्रास्तं तस्यैव श्राद्धदिने हतवन्तः, ततः स्वगृह एवासौ सों जातः, तस्मिन्नपि भवे तस्य जातिस्मरणं संजातम् । पुनस्तः एव पूर्वभवपुत्रास्तं . सपं गृहान्तधमन्तं दृष्ट्वा जन्नुः । तदनन्तरमसौ .स्वपुत्रस्य पुत्रोऽभवत् , पित्रा तस्य 'अशोकदत्त ' इति नाम कृतम् । स तत्रापि जन्मनि जातिस्मरणं प्राप्य मूकत्वमङ्गी- चकार । पूर्वभवीया पुत्रवधूरिदानी माता जाता, कथमेनां मातेति ब्रवीमि । पुत्रोऽपि पिताभवत् कथमेनं 'तातः' इति संबोधयामि, इत्येवं मनसि विचार्य समूकोऽभवत् । मातापितृभ्यां तन्मूकत्वापनयनार्थ बहवः प्रयत्नाः कृतास्तथापि तस्य मूकत्वं नाप- गतम् , अतो लोकास्तं मूकनाम्नाऽऽह्वयन्ति । दिकको देखकर उस सूअर के बच्चे को जातिस्मरण ज्ञान हो गया। एक दिन की बात है कि पुत्रोने अपने बाप के श्राद्ध के निमित्त उस- सूअर को मार डाला। यह मर कर अपने ही घर में सर्प हुआ। इस भव में भी इसे जातिस्मरण ज्ञान हो गया। पुत्रों ने अपने घर में इधर उधर घूमते हुए सर्प को जव देखा तो उसको मार डाला । मर कर यह तृतीयं भव में अपने पुत्र का पुत्र हुआ। पिताने इसका नाम: अशोकदत्त रक्खा । इस अवस्था में भी इसे जातिस्मरण. ज्ञान हो। गया, अतः इसने मूकपना अंगीकार कर लिया। जो पूर्वभव में मेरी पुत्रवधू थी वह इस भव में माता हो गई है अतः कैसे तो इसे माता कह कर पुकारूँ तथा जो पुत्र था वह भी अब मेरा बाप बन गया-है- इसलिये अब इसे पिता कैसे कहूँ, ऐसा मन में विचार कर उसने अपना આ સૂવરના બચ્ચામાં જાતિ સ્મરણ જ્ઞાન થયું. એક દિવસની વાત છે.. પુત્રએ પિતાના બાપના શ્રાદ્ધ નિમિત્તે આ સૂવરને મારી નાખ્યું. ત્યાંથી મરીને ફરીથી પોતાના એજ ઘરમાં સર્ષ થયે. આ ભવમાં પણ તેને જાતિ મરણ જ્ઞાન થયું. પુત્રોએ પોતાના ઘરમાં આમ તેમ ઘુમતા સને જ્યારે, જે ત્યારે તેને મારી નાખે. મરીને ત્રીજાભવમાં પિતાના પુત્રના પુત્ર (પૌત્ર).. તરીકે જન્મે. પિતાએ તેનું નામ અશેકદત્ત રાખ્યું. આ અવસ્થામાં પણ. તેને જાતિસ્મરણ જ્ઞાન થયું. આથી તેણે મૌનવ્રત ધારણ કરી લીધું પહેલા ભવમાં જે મારી પુત્રવધુ હતી તે આ ભવમાં મારી માતા થઈ છે તે કેવી રીતે હું માતા કહીને બોલાવું. જે મારે પુત્ર હતું તે અત્યારે મારે બાપ થઈ ગયેલ છે તેથી હવે તેને પિતા તરીકે કેમ સંબંધન કરૂં? એમ મનમાં વિચાર . . -

·"
ट
उत्तराभ्ययनले
। एकदा चतुर्मानधराः स्थविराः स्वशानोपयोगेन मूकं विनाय तं पति-
योधयितुं तत्र शिष्यपरियारैः सह समवएनाः,
तैश्च मूकगृहे द्वौ श्रमणौ प्रेषिती
तत्रैकेन मूकस्य पुरतः स्थविरशिक्षिता गाया पठिवा ।
वापस ! किमिणा ? अन्वयेण पउिपज जाणि धम्मं ।
मरिऊण सूअरोरंग, जाओ पुनस्स पुत्तोति ॥ १॥"
मूकभाव (गंगापन) रखना ही अच्छा समझा। माता पिता ने अपने
बच्चे की जब ऐसी स्थिति देखी तो उसकी मुकता दूर करने के लिये
उन्होंने अनेक प्रयत्न किये, परन्तु उसकी मूकता दूर नहीं हुई, इसलिये
लोगों ने उसका नाम
मूक" रख दिया, और इसी नाम से उसे
बुलाने लगे।
एक समय कियात है कि चार ज्ञान के धारी स्थविर मुनि अपने
ज्ञानोपयोगसे उसमूक की परिस्थितिको जानकर उसे प्रतियोधित करने के
लिये वहां शिष्यमंडलीसहित आये। उन्होंने उस मूकके घर पर दो
मुनियों को भेजा। उनमेंसे एक मुनिने उस मूक के आगे स्थविरशिक्षा
से युक्त एक गाथा पढ़ी । वह गाथा इस प्रकार है-
तावस ! किमिणा ? मूअन्वयेण पडिवज्ज जाणि धम्मं ।
मरिऊण सूअरोरग, जाओ पुत्तस्स पुत्तो त्ति ॥ १॥
કરીને તે બાળકે મૂંગાપણું રાખવાનું એગ્ય માન્યું. માતા પિતાએ જ્યારે બાળકની
આ સ્થિતિ જોઈ ત્યારે તેનું મૂંગાપણું દૂર કરવા માટે અનેક પ્રયત્નો કર્યો પરંતુ
તેનું મૂંગાપણું દૂર ન થયું. આથી લોકોએ તેનું નામ “મૂગ રાખ્યું અને
એજ નામથી તેને બોલાવવા લાગ્યા.
એક વખત ચાર જ્ઞાનના ધારી વિરે પિતાના જ્ઞાનના ઉપયોગથી
મૂંગાની પરિસ્થિતિ જાણીને તેને પ્રતિબંધિત કરવા
માટે શિષ્ય
મંડળી સાથે ત્યાં પધાર્યા. તેઓએ આ મૂંગાના ઘેર બે મુનિઓને મોકલ્યા
આમાંથી એક મુનિએ આ મૂંગાની આગળ સ્થવિરની શીખવેલી એક ગાથા ગાઈ
તે ગાથા આ પ્રકારની છે.
સ્મા
तावस ? किमिणा? मूअवयेण, पडिवज्ज जाणिउं धर्म ।
मरिऊण सूझरोरग, जाओ पुत्तस्स पुत्तोति ॥१॥

·AU प्रियदर्शिनी टीका अ० २ गा. १५ अरतिपरोपहजये अईहचदृष्टान्तः રંતુ छाया-तापस ! किमनेन मूकनतेन पतिपद्यस्व ज्ञात्वा धर्मम् । मृत्वा सूकर उरगो जातः पुत्रस्य पुत्र इति ॥ १॥ मूकस्तां गाथां श्रुत्वाऽऽश्चर्यं गतस्तो प्रणम्य पृच्छति - भवद्भिरेतत् कथं ज्ञातम् ? ती व्रतः-इहोद्यानेऽस्मद्गुरवः समवसृतास्ते खलु जानन्ति । ततोऽसौ मूकस्ताभ्यां श्रमणाम्यां सह गत्वा नगरोद्याने स्थविराणां वन्दनं कृत्वा तद्देशनां श्रुत्वा श्रावको भूत्वा मूकत्वं परित्यक्तवान् । इतश्च कृतजातिमदः पुरोहितपुत्रजीवदेवः कृताञ्जलिः सन् महाविदेहे तीर्थकर- समीपे पृच्छति-भगवन् ! किमहं सुलभवोधिस्तदिवरो वा ? भगवता मोक्तम्-त्वं दुर्लभवोधिकोऽसि । देवः पुनरपृच्छत्-इतच्युतः सन् कुत्राहमुत्पन्नो भविष्यामि ? इस गाथा को सुनकर मूक को बड़ा भारी आश्चर्य हुआ। उसने उन दोनों को नमस्कार कर पूछा-आपने हमारी सूअर की पर्याय से लेकर यहां तक की समस्त परिस्थिति कैसे जानली ? उन्होंने कहा कि इस नगर के उद्यान में हमारे गुरु महाराज पधारे हुए हैं वे तुम्हारी इस समस्त स्थितिको जानते हैं। मूकने जब यह सुना तो वह उन दोनों मुनियों के साथ उद्यान में आया। उसने सव मुनियों को नमस्कार एवं वंदन किया। पश्चात् उनसे धर्मका उपदेश सुनकर श्रावक हो गया और मूकता का परित्याग कर दिया। जातिमद करने वाला जो पुरोहितपुत्र का जीव था कि जो मरकर देव की पर्याय से उत्पन्न हुआ था उसने हाथ जोड़ कर महा- विदेह क्षेत्र में तीर्थंकर श्री सीमंधर स्वामी के पास ऐसा प्रश्न किया આ ગાથા સાંભળીને તે મૂંગાને ભારે આશ્ચર્ય થયું. તેણે આ બન્ને સ્થવિરોને નમસ્કાર કરીને પૂછયું, “તમેએ મારી સુવરની સ્થિતિથી માંડીને આજ સુધીની સમસ્ત પરિસ્થિતિ કેમ જાણ? તેઓએ કહ્યું કે, “આ નગરના બગીચામાં અમારા ગુરુ મહારાજ પધાર્યા છે અને તેઓ તમારી સઘળી બીના જાણે છે.” મૂગાએ જ્યારે આ જાણ્યું ત્યારે તે બન્ને મુનિઓની સાથે બગીચામાં આવ્યું, અને તેણે બધા મુનિઓને નમસ્કાર અને વંદના કરી. ત્યાર પછી તેમની પાસેથી ધમને ઉપદેશ સાંભળીને તે શ્રાવક બની ગયે અને મૂંગાપણાને છેડી દીધું. જાતિમાં કરવાવાળા પુરોહિત પુત્રને જીવ જે મરીને દેવની પર્યાયમાં ઉત્પન્ન થયે હવે તેણે હાથ જોડીને મહાવિદેહ ક્ષેત્રમાં તીર્થ કર શ્રીમંધર સ્વામી ની સમક્ષ એ પ્રશ્ન કર્યો કે, “હે ભગવંત! હું સુલભબધી છું કે દુર્લભ- બધી છું ભગવાને જવાબમાં કહ્યું કે તમે દુર્લભાધી છે. દેવે ફરી પ્રશ્ન ·९१ .. . ३३. उगम्पयनरने भगवता कथितम्-कौशाम्बीनगयों मूकनावा भविष्यसि । धर्मप्राप्तिव मूकादेव तव भविष्यति । इत्येवं भगवद्वचनं श्रुत्वाऽसौ देवस्तं प्रणम्य कौशाम्बीनगीं मूकोपान्तिकमागत्य तस्मै बहुद्रव्यं दत्वा मोक्तवान-स्वर्गात् मच्युतस्य मम जन्म वन्मातुर्गमें भविष्यति, तदा तस्या अझालेऽप्यानदोहदो भविष्यति । तदर्थ सर्व फलवानाम्ररक्षा फौशाम्ब्याः समीप एव पर्वतस्य निर्जनप्रदेशे मया रोपितः । यदा सा बद्दोइदाकुलाऽऽनं याचते तदा तस्याः पुरस्त्वया वाच्यम् । यदि उनि- प्यमाणं बालकं मह्यं ददासि, तदाऽऽम्रफलमानीय तुभ्यं ददामि । कि हे भगवान् ! मैं मुलभयोधि हूं कि दुर्लभयोधि ? भगवान ने इसके उत्तर में कहा कि तुम दुर्लभयोधि हो। देव ने पुनः प्रश्न किया कि मैं यहां से च्यवकर कहां उत्पन्न होऊंगा? भगवान ने कहा कि कौशाम्यी नगर में मूक के भाई होगे। वहां तुम्हें धर्म की प्राप्ति मूक से ही होगी। इस प्रकार भगवान् की वाणी सुनकर वह देव उन्हें नमन कर के कौशाम्बी नगरी में मृक के पास आया और उसे बहुत सा द्रव्य देकर कहने लगा कि मैं स्वर्ग से च्यवकर तुम्हारी माता की कुक्षि में जन्म धारण करूंगा। उस समय उसे अकाल में आम खाने का दोहला उत्पन्न होगा । उस दोहले की पूर्ति के लिये सर्वऋतुओं में फल देने वाला आम का वृक्ष मैने पहिले से ही कौशाम्बी नगरी के समीप के पर्वत के निर्जन प्रदेश में आरोपित कर दिया है। जिस समय वह दोहद से आकुलित होकर आम की याचना करे तो तुम उससे ऐसा कहना कि जो बालक उत्पन्न होगा उसे यदि तुम मुझे देना अंगीकार करो तो मैं तुम्हें लाकर आम देता हूं। કર્યો હું અહિંથી વીને કયાં ઉત્પન્ન થઈશ ? ભગવાને કહ્યું કે, કૌશાંબી નગરીમાં મૂંગાને ભાઈ થઈશ. ત્યાં તમને ધમની પ્રાપ્તિ મૂંગાથી થશે. આ પ્રકારની ભગવાનની વાણી સાંભળીને તે દેવ નમસ્કાર કરીને કૌશાંબી નગરીમાં તેમૂંગાની પાસે આવ્યા અને તેને ખૂબ દ્રવ્ય દઈને કહેવા લાગ્યા કે હું સ્વર્ગથી અને તમારી માતાની કુખે જન્મ ધારણ કરીશ. એ વખતે તેને माणे 3. भापान मा (ast), SA- Anu asst trud मारे સર્વ રૂતુઓમાં ફળ દેનાર આંબાના વૃક્ષને પહેલેથી જ કૌશાંબી નગરીની પાસે આવેલા પર્વતના નિજન પ્રદેશમાં મે: વાવી દીધેલ છે. જ્યારે તે દોહદથી વ્યાકુળ થઈને કેરીની માગણી કરે ત્યારે તારે તેને, એ પ્રમાણે. કહેવું કે, तेन भने सपवानु.. वीस ताहु: तमन .. ansl.TV . - ·- . . किसी समय प्रियदर्शिनी टीका अ० २ गा. १५ अरतिपरीपहजये अईहत्तदृष्टान्तः ३८३ एवमुक्ता तव माता यदि गर्भस्थपुत्रदान स्वीकुर्यात् तर्हि तस्यै त्वया मदर्शि- ताऽऽम्रफलं दातव्यम् । जातस्य मम यथा जैनधर्मप्राप्तिर्भवेत् तथा प्रयत्नस्त्वया कर्तव्यः । एवमुक्त्वा स पुरोहितपुत्रजीवदेवो गतः । अन्यदा कदाचिदसौ देवो देवलोकाच्च्युतस्तस्या गर्भे समुत्पन्नः, तदा तस्या आम्रदोहदः समुत्पन्नः। मूकेन पूर्वोक्तव्यवस्था कारयित्वाऽऽम्रदोहदः पूरितः । पुत्रो जातः । तस्याईदत्त इति नाम मातापितृभ्यां कृतम् । तदनन्तरमसौ.मूक स्तं वालसोदरं कालयन् साधूनां समीपं तद्वन्दना नयति, परन्त्वसौ दुर्लभवोधि- तुम्हारी माता जब तुम्हारे इस कथन को मंजूर कर ले अर्थात्- गर्भस्थ पुत्र का तुम्हें देना स्वीकार कर ले-तो तुम उसके लिये मेरे द्वारा बताये हुए आम के वृक्ष से आम लाकर दे देना । तथा तुम इस 1 प्रकार का प्रयत्न भी करते रहना कि जिस से मुझे जैनधर्म की प्राप्ति हो। इस प्रकार कह कर वह पुरोहित के पुत्र का जीव देव तिरोहित हो गया । अपनी आयु के समाप्त होने पर यह · स्वर्गलोक से च्यवकर मूक की माता के गर्भ में अवतरित हो गया । उस की माता को आम खाने का दोहला उत्पन्न हुआ। मूक ने पूर्वोक्त व्यवस्था करवा 'कर उस के आम के दोहले की पूर्ति की । पुत्र का जन्म हुआ। उसका · नाम अर्हद्दत्त रक्खा गया । अर्हद्दत्त को जो कि अपना वालसोदर था मूक ने बडे चाव से लाड़ प्यार से रखा । कभी २ यह उसे साधुओं के -समीप भी वंदना कराने के लिये ले जाता था, परन्तु यह ता दुर्लभ- તમારી માતા જ્યારે તમારી આ માગણીને મંજુર કરે અર્થાત ગર્ભમાં રહેલા પુત્રને તમને સેંપી દેવાને સ્વીકાર કરે ત્યારે તમારે મેં તમને બતાવેલા આંબાના વૃક્ષ ઉપરથી કેરી લાવીને તેને આપવી. તથા તમારે એવા પ્રયત્ન કરતા રહેવું કે જેનાથી મને જૈનધર્મની પ્રાપ્તિ થાય. આ પ્રમાણે કહીને તે પુરેહિત પુત્રને જીવ-દેવ અલેપ થઈ ગયો... કેટલાક સમય બાદ પિતાના આયુષ્યની સમાપ્તિ થવાથી તે દેવ સ્વર્ગલોકથી ચવીને મૂંગાની માતાના ગર્ભમાં ઉત્પન્ન થયા. તેની માતાને કેરી ખાવાનું મન થયું. મૂંગાએ પહેલેથી જ વ્યવસ્થા કરીને તેની કેરી ખાવાની ઈચ્છાને પૂર્ણ કરી. સમય જતાં પુત્રને જન્મ થયે. તેનું અર્વદત્ત નામ રાખવામાં આવ્યું. અદત્ત કે જે પિતાને નાનો ભાઈ થતું હતું તેને મૂંગાએ ખૂબ લાડ પ્યારથી રાખે. કેઈ કઈ વાર તે તેને સાધુઓની પાસે વંદના કરવા માટે લઈ જતું હતું. પરંતુ આ તે . .. પ્રકારના ·उत्तराभ्ययास स्पेन साधून दृष्ट्वा रोदिति । एवमायालं प्रतियोधिवोऽप्यसो न बोधि लमते । ततस्तदाता मूकः मनजितो भूत्या संगम परिपाल्य देवलोकं गतः । अथ तेन मूकजीवदयेनासी दुलमयोधिर्यालका प्रतियोधार्य जलोदरम्याषि- युक्तः कता, स्वयं च वैधरूपं कृत्वा तत्समीपमागत्याह-अहं सर्वरोगोपशमनं करोमि । जलोदरी वदति-मम जलोदरल्याधि प्रशमय । वैयेनोक्तम्-असाध्योऽयं तत्र रोगा, तथापि वत्प्रतीकारं करोमि, यदि ममापधकोत्थलक स्कन्ध समारोप्य मामनुगच्छसि। जलोदरिणोक्तम्-एवमस्तु । ततो वैद्येन स जलोदरी नियाधिः कृतः । योधि था, इसलिये साधुओं को देखते ही रोने लग जाता। इस प्रकार पाल्य अवस्था से प्रतियोधित करने पर भी यह योधि को प्राप्त नहीं कर सका। इसके बाद उसके बडे भाई मुकने दीक्षा धारण कर ली और संयम का पालन कर अन्तमें यह देवलोक में जा कर उत्पन्न हो गया। अपने सहोदर को प्रतियोधित करने के लिये मूक के जीव देव ने उसके शरीर में जलोदर की व्याधि उत्पन्न कर दी । यह उसने इस लिये की कि देखें यह दुर्लभयोधि कैसे है । तथा स्वयं वैद्य का रूप ले कर उसके पास आ कर कहने लगा कि मैं समस्त रोगों को दूर करने का इलाज करता हूं । उस जलोदरी चालक ने कहा कि ठीक है आप मेरे इस रोग का इलाज करें । वैद्य ने प्रत्युत्तर में कहा कि यद्यपि तुम्हारा यह रोग असाध्य है तो भी इस शर्त पर प्रयत्न करता हूं कि यदि तुम मेरे इस कोथले को कि जिस में औषधियां भरी हैं अपने कंधे पर દુર્લભ બધી હતી એટલે સાધુઓને જોઈને રોવા લાગી જતે આ પ્રમાણે બાલ્યાવસ્થાથી જ તેને પ્રતિબંધિત કરવા છતાં પણ તે બધાને પ્રાપ્ત કરી શકયા નહીં. આ બાદ તેના મોટાભાઈ મૂંગાએ દીક્ષા ધારણ કરીને, સંયમનું પાલન કરીને, અંતમાં દેવ લેકમાં ઉત્પન્ન થયું. પિતાના સહોદરને પ્રતિબંધિત કરવા માટે મૂંગાના જીવ દેવે તેના શરીરમાં જદરની યાધિ ઉત્પન્ન કરી. તે વ્યાધિ એટલા માટે ઉત્પન્ન કરી કે, જોઉં તે ખરે કે તે દુર્લભ બધી કે છે? પછી પિતે વૈદ્યનું રૂપ લઈને તેની પાસે આવીને કહેવા લાગ્યા કે, સમસ્ત રેગને નિવારવાને ઈલાજ મારી પાસે છે. તે જળદરવાળા બાળકે કહ્યું કે, આપ મારા આ રોગને ઈલાજ કરે. વૈદે પ્રત્યુત્તરમાં કહ્યું કે જે કે તમારે આ રોગ અસાધ્ય છે. તે પણ એવી શરત ઉપર પ્રયત્ન કરું કે, તમે મારા આ કેળાને જેમાં ઔષધીઓ ભરી છે તેને તમારા કાંધ ઉપર રાખીને મારી પાછળ ·प्रियदर्शिनी टीका म०२ गा१५ अरतिपरीपहजये अईहत्तदृष्टान्तः अथ तेन वैधेनौपधकोत्थलकस्तस्मै वाहनार्थं समर्पितः। स चाहद्दत्तः कोत्थलकमुत्याप्य स्कन्धोपरि वहन वैद्यपृष्ठतश्चलति । तथा स कोत्थलको देवमा- ययाऽतीवभारकारकः संजातः, तेनाविभारेण स श्रान्तोऽपि तमुत्सृज्य गन्तुं न शक्नोति, चिन्तयति च-अई वचनबद्धोऽस्मि, कथमिमं भारं परित्यजामि, कोत्थलकं वहतो ममैतत्पृष्ठतो गमनेन पुनर्जलोदरव्याधिन स्यादतो वज्रसार तुल्यमिव भारं वहन् यदई खनो भवामि तन्मे योग्यं भवतीत्येवं विचिन्त्य स कोत्थलकं वहन् वैधमनुगच्छति । रख कर मेरे पीछे२ चलो तो। जलोदरी ने कहा इस में कौन सी यड़ी यात है। यह मेरा कोयला उठायेगा ऐसा जानकर वैद्य ने इलाज के द्वारा उसको व्याधिमुक्त कर दिया। वैद्यने अपना औषधि का कोथल उठा कर चलने के लिये दे दिया । अर्हद्दत्त उस कोथले को कन्धे पर रख कर वैद्य के पीछे२ चलने लगा। कोथला देव की माया से ले जाते ले जाते मार्ग में बहुत वजनदार बन गया। उससे वह बहुत थक गया। परन्तु फिर भी उसकी हिम्मत उसे छोड़कर आगे जाने की नहीं हुई। विचारने लगा कि मैं वचन पद्ध हो चुका हूं अतः अब इस भार को कैसे छोड़सकता हूं। तथा यदि कोथले को लाद कर इस वैद्य के पीछे जो न चलू तो फिर जलोदर हो जानेकी आशंका है, अतः जैसे भी बनें वज्र- समान भारी इस कोथले को लेकर ही चलने में श्रेय है, चाहे मेरे शिर के पाल भी क्यों न घिस जायँ । इस प्रकार विचार कर वह कोथले को सिर पर लिए वैद्य के पीछे २ चलता रहा। પાછળ ચાલે. જળદર વાળાએ કહ્યું કે, તેમાં કઈ મોટી વાત છે. “આ મારા કેથળો ઉઠાવશે” એવું જાણું ને વૈદે ઈલાજ દ્વારા તેને વ્યાધિમુક્ત કરી દીધે વડે પિતાની ઔષધીને કથળે ઉઠાવીને ચાલવા માટે તેને આપે. અહંદન તે કોથળાને કાંધ ઉપર રાખીને વેદની પાછળ પાછળ ચાલવા લાગ્યા. કેળા દેવની માયાથી ચાલતાં ચાલતાં માગમાં ઘણે વજનદાર બની ગયે, આથી તે ઘણે જ થાકી ગએ અને આગળ ચાલવાની તેનામાં હિંમત ન રહી છતાં પણ તે વિચારવા લાગ્યું કે હું વચનથી બંધાયેલ છું માટે હવે આ ભારને હું કેવી રીતે છેડી શકું? અને જે કેળાને ઉપાડીને હું આ વઘની પાછળ પાછળ ન ચાલું તે ફરી પાછો જળોદરને ઉપદ્રવ થઈ જવા સંભવ છે. જેમ બને સમાન ભારે આ કથળાને ઉપાડીને ચાલવામાં જ શ્રેય છે. મારા માથાના વાળ ઘસાઈ જાય તો પણ મારે કેળાને ઉપાડીને ચાલવું જોઈએ. આ પ્રકારને વિચાર કરી માથા ઉપર કેથળે લઈને વૈદ્યની પાછળ પાછળ ચાલતા રહો. તેમ વજી उ०४९ ·'एफदा समायिको यस्त मुनिसंनिधौ नीस्था बदति यदि लंदीही हासि, वहि त्वां मुश्चामि । स माराकान्तो वदति नहीप्याम्येय दीक्षाम् । ततोऽसौ मापिक वैद्यस्तस्मै दीक्षा प्रदाप्य स्वयं देरलोकं गतः । देवे स्वस्थानं गते स 'दुर्लमबोधि त्वादरतिपरीपहेगामिभूतः सन् संयमं त्यक्तुं समुपतः। ततो देवनावधिना माता पुनरपि तथैव जलोदरं कृत्वा चैयरूपेणागत्य पुनरसी मतियोधितः । पुनर्गते च देणे 'परीपहाभिभूतेन तेन दीक्षात्यागो मनसि भृतः । तदाऽसौ वैधरूपी देवस्तृतीयः वारं मतियोभ्य प्रते स्थिरीकरणार्थमईयत्तसमीप.एव तिष्ठतिः। अय वह मायिक वैग उस जलोदरी को मुनि के पास ले गया और कहने लगा कि यदि तुम दीक्षा धारण करलो. तो मैं तुई जड़ हूँ। भार से हैरान होकर उसने विचार किया कि अच्छा है दीक्षा लेने से इस वजन को उठाने के दुःख से तो यच जाऊँगा. और, बोली दीक्षा ही ले लूंगा। वैद्य उसको संयम दिला कर अपने स्थान देवलोक को चला गया। देव को अपने स्थान पर गया हुआ जानकर वह दीक्षा का परित्याग करने को उद्यत हुंचा। देवने पुनः उसे जलोदरः रोग से पीडित किया और वैद्य के रूप से आकर प्रतियोधित किया। फीर भी वह अरतिपरीपह से उविग्न होकर संयम छोड़ने की, इच्छा, करने लगा। फिर भी देव आकर उसको प्रतियोधित किया, और "यह संयम में स्थिर बना रहे." इस ख्याल से वह देव स्वयं इसके पास रहने लगा। “એ માયાપાર ઉદ્યએ ચંદરવાળા, મુનિની પાસે લઈ ગયા અને કહેવા લાગ્યા કે જો તમે દીક્ષા ધારણ કરી લે તે હું તમને છોડી દઉં. ભારથી હેરાન બનેલા તેણે વિચાર કર્યો કે કીક છે દીક્ષા લેવાથી આ વજનને ઉઠાવ વાના દુઃખથી તે બચી જઈશ' આમ વિચારી તેણે કહ્યું કે ભલે ! હું દીક્ષા લઈશ તે પછી તેને દીક્ષા અપાવી વૈદ્ય પોતાના સ્થાને દેવલોકમાં ચાલ્યા ગયા. દેવને પોતાનાં સ્થાન ઉપર ગયેલા જાણીને તે દીક્ષાને પરિત્યાગ કરવા તૈયાર થયદેવે ફરીથી તેને જળાકારના રોગથી પીડિત બનાવ્યું અને વિદ્યા સ્વરૂપથી આવીને પ્રતિ બોધિત કર્યો. ફરીથી તે અરતિપરીષહ, ઉદ્વેગ પામીને સંયમ છેડવાની ઈચ્છા કરવા લાગ્યા. ફરી પાછા દેવે આવીને તેને પ્રતિબોધીત કર્યો. અને “આ સંયમમાં રિયર બની રહે એવા ખ્યાલથી તે પોતે તેની પાસે રહેવા લાગ્યા. .

·, प्रियदर्शिनी टीफ़ा. अ० २ गा. १५ अरतिपरीपहजये अईहत्तदृष्टान्तः एकदा स देवो मनुष्यवेपेण तणभारं:गृहीत्वा . कस्मिंश्चित.. मज्वलति. ग्रामे प्रविशति, तदा संयमारति.कुर्वन्नईदत्तमुनिः प्राह-ज्वलति.ग्रामे. तृणभारं.नयन्, कथं प्रविशसि ? कि मूहोऽसि ? देवेनोक्तम्-त्वं तु, महामूढोऽसि, यता सकलकल्याण, कारणं, संयमं विहाय क्रोधमानमायालोभवहिप्रज्वलिते. सकलानर्थकरे- गृहवासे पुनः पुनर्यमाणोऽपि प्रयेष्टुमिच्छसि.?! स एतद्वचनं श्रुत्वाऽप्यरति सर्वथा.न मुञ्चति । '.. एक दिन की.यात है कि वह देव.मनुष्य का वेप,धारण कर, घास का, गहा लेकर एक-गांव में कि जिसमें आग लगी हुई थी जाने, लगा.! उस समय. अरतिभाव को धारण करने वाले उस अर्हद्दत्त मुनि ने उस से कहा कि तुम कितने मूर्ख हो जो आग से जल रहे इस ग्राम में घास का भारा लेकर जा रहे हो.। इस स्थिति में तो कोई. मूर्ख भी इस गांव में घास का भारा लेकर जाने को तैयार नहीं हो सकता है, अतः तुम्हारे जैसे समझदार व्यक्ति को ऐसा काम करना इस.समय, सर्वथा अनुचित है । अर्हद्दत्त मुनि की इस बात को सुनकर देव ने कहा कि परोपदेश में पांडित्यं प्रदर्शन करने वाले दुनिया में अनेक मनुष्य हैं तुम भी उन्हीं में से एक हो। मैं तो समझता हूं कि 'मेरी अपेक्षा अधिक मूर्ख तुम हो जो कल्याण के कारणभूत इस ग्रहण किये हुए संयम में अरतिभाव धारण करते हुए क्रोध, मान, माया एवं लोभ-रूपी अग्नि से प्रज्वलित एवं सकल अनर्थों के उत्पादक ऐसे गृहस्थाश्रम में जाने के लिये वार२ मना करने पर भी संयम छोड़ने की इच्छा करते हो। એક સમય તે દેવે મનુષ્યને વેશ ધારણ કરીને ઘાસની ગાંસડી લઈ એક ગામમાં કે જ્યાં આગ લાગી હતી ત્યાં જવા લાગ્યા તે સમયે અરતી ભાવના ધારણ કરવાવાળા તે અદત્ત મુનિએ તેમને કહ્યું, કે તમે કેવા મૂખ છે કે, આગથી બળી રહેલા ગામમાં ઘાસને ભારે લઈને જાવ છો? આ સ્થિતિમાં તે કઈ મૂખ પણ તે ગામમાં ઘાસને ભારે લઈને જવાની તૈયારી ન કરે. માટે તમારા જેવી સમજદાર વ્યક્તિએ એવું કામ કરવું આ સમયે સર્વથા અનુચિત છે. અહદત્ત મુનિની આ વાતને સાંભળીને દેવે કહ્યું કે, પારકાને ઉપદેશ આપવામાં પંડિતાઈનું પ્રદર્શન કરવાવાળા દુનિયામાં અનેક મનુષ્યો છે. તેમાંના તમે એક છે. હું તે સમજું છું કે મારી અપેક્ષાએ તમે અધિક મૂખે છે. જે કલ્યાણના કારણભૂત એવા લીધેલા સંયમમાં. આરતી ભાવ ધારણ કરીને, ક્રોધ, માન, માયા, લોભ રૂપી અગ્નિથી પ્રજવલિત: એવા સકળ અનર્થોના ઉત્પાદક એવા ગૃહસ્થાશ્રમમાં જવા માટે વારંવાર મના ४२वा छतi पंप संयम. छ।पानी 5291 ४२॥ छ।..मा, प्रमाणे ते. देवना . , ·३८८ अन्यदा कदाचित् तेन सह पुरः पुरअलमसौ देवः पन्यानं विराग कर फाकीर्णेनोत्पपेनाटवीं गच्छति । ततोऽसौ दुर्लभवोधिरहातः साई बदति ममान हित्वा कथमुत्पथेन गच्छसि ?। देवेनोक्तम् त्वमपि विशुद्ध मोक्षमार्ग परित्यज्याऽपि व्याधिरूपे फण्टकाकीर्णे संसारमार्गे कस्मादु ग्रनसि ? एवमुक्तोऽप्यदिनो बोधिम:- ध्या वदति-कस्त्वम् । ततो देवः सपूर्वमवसम्बन्धिनं मूकरूपं दर्शयिता बार- हे भ्रातः! शृणु, भवता पूर्वजन्मनि देवभवं प्राप्य ममं निगदितम्-यदा सा- इस प्रकार उस देव के वचन सुनकर अर्हपत्त मुनि अरतिपरीपर को सर्वधा नहीं त्याग सका। देवने और भी उपाय उसे समझाने के लिये किये जैसे कोई एक दिन जय अईदत्त बाहर जा रहे थे तब देव भी इनके आगे २ चलने लगा और रास्ता छोड़कर कुरास्ते जाने लगा। वह मार्ग कण्टकाकीर्ण था एवं अटवी की ओर जानेवाला था। उसकी इस प्रकार चाल देखकर अहंइत्त मुनि ने कहा कि-तुम कैसे आदमी हो जो मार्ग का परित्याग कर कुमार्ग से जा रहे हो । तब देष ने भी अहंइत्त से कहा कि तुम भी कैसे आदमी हो जो विशुद्ध मोक्षमार्ग का परित्याग कर आधिव्याधिरूप कंटकों से आकीर्ण संसारमार्ग में जाने को तैयार हो रहे हो। इस प्रकार जब देव ने कहा तो वह अहंइस कहने लगा कि-सच तो कहो तुम कौन हो । देवने अर्हदत्त की इस प्रकार पात सुनकर अपना पूर्वभवसंबंधी मूक रूप दिखा कर कहा-दे मित्र सुनो आपने पूर्वभव में देवभव प्राप्त कर मुझ से कहा था कि यदि मैं વચન સાંભળીને પણ અહદ મુનિએ અરતિપરીષહને ત્યાગ સથાન કર્યો. દેવે બીજા પણ ઉપાય તેને સમજાવવા માટે કર્યો. જેમ કેઈ એક દિવસ અહદત્ત બહાર જઈ રહ્યા હતા ત્યારે દેવ પણ તેની આગળ આગળ ચાલવા લાગ્યા અને રસ્તે છેડીને રસ્તે જવા લાગ્યા. તે માર્ગ કાંટાથી ભરેલ હતું. અને ઘેર જંગલ તરફ જતું હતું. તેની આ પ્રકારની ચાલ જઈને અદત્ત મુનિએ કહ્યું તમે કેવા માણસ છે કે માને ત્યાગ કરી કુમાર્ગે જઈ રહ્યા છે. ત્યારે દેવે પણ અહદતને કહ્યું કે, તમે પણ કેવા આદમી છે કે, વિશુદ્ધ મિક્ષ માગ પરિત્યાગ કરી આધિ વ્યાધિ રૂપ કાંટાઓથી ભરેલા સંસારમાગમાં જવાને તૈયાર થઈ રહ્યા છે. આ રેવે કહ્યું એટલે અદા કહેવા લાગ્યા કે, સાચું કહો તમે કોણ છો? દેવે અત્તની આ વાત સાંભળીને પિતાના પૂર્વભવ સંબંધી મૂંગાનું સ્વરૂપ દેખાડીને કહ્યું કે, હે મિત્ર! સાંભળો. આપે પૂર્વભવમાં દેવ ભવ પ્રાપ્ત કરી મને પ્રકાર ·प्रियदर्शिनी टीका. अ०२ गा.१५ अरतिपरीपहजये अईहत्तदृष्टान्तः स्मच्युतः स्याम् , तदा तव सहोदरभ्राता भविष्यामि, ततस्त्वया सुरालयगते- नाऽप्यहं जैनधर्म प्रतियोधनीयः, इति त्वद्वचनं मया स्वीकृतम् , अतस्त्वां प्रतिवो- धयितुमहमत्रागतोऽस्मि, तस्माद् धर्म स्वीकृत्य मुहुर्मुहुररति मा सेवस्व, इत्येवं मूकदेववचनं निशम्याईदत्तोऽब्रवीत्-पूर्वभवेऽहं देव आसमित्यत्र किं प्रमाणम् १ ततो मूकदेवस्तद्विश्वासार्थ देवभवे तेन रोपितमाम्रवृक्षं प्रदर्य सर्व पूर्ववृत्तमवदत् । ततस्त- स्य जाविस्मरणमभूत् । तेनाऽस्य चारित्रदृढता जाता । अस्य पूर्वमरतिः, पचासंय- मे रतिः समुत्पन्ना। एवमन्यैरपिमुनिभिररविपरीपहस्तन्निराकरणेन सोढव्यः॥१५॥ देवभव से च्युत हुआ तो तुम्हारा सहोदर होऊंगा, इसलिये तुम देवलोग में देव होते हुए भी मुझे जैनधर्म का प्रतिवोध देना। तुम्हारे इस कथन को उस समय मैंने स्वीकार कर लिया था। इसलिये मेरी प्रतिज्ञा के अनुसार मैं तुम्हें प्रतियोधित करने के लिये यहां आया हुआ हूं; अतः संयमको अंगीकार कर फिर उस में बार बार अरति का सेवन नहीं करना चाहिये । इस प्रकार मूक देव के वचन सुनकर अर्हहत्त ने कहा कि इस में क्या प्रमाण है कि मैं पूर्वभव में देव था। मूकदेव ने अहंदत्तकी पात सुनकर उसके विश्वास के लिये देवभव में आरोपित आम्रवृक्ष को दिखलाकर समस्त पूर्व का वृत्तान्त कह दिया । इस सब को सुनकर उसे जातिस्मरण हो गया। इससे इसके चारित्र में दृढता आगई। इस का सारांश यही है कि देखो अर्हद्दत्त को पहिले चारित्र में अरति थी पश्चात् प्रतियोधित होने पर उसे चारित्र में रति आ गई इस बात को જે હું દેવ ભવથી યુત થઈશ તે તમારે સદર બનીશ. આ માટે દેવ લેકમાં રહેવા છતાં પણ તમે મને જૈનધર્મને પ્રતિબંધ આપતા તમારા એ કથનને મેં એ સમયે સ્વીકાર કરી લીધું હતું જેથી મારી પ્રતિજ્ઞા અનુસાર હું તમને પ્રતિબંધિત કરવા માટે અહિં આવ્યો છું. આથી સંયમને અંગિકાર કરી તેમાં વારંવાર અરતિનું સેવન ન કરવું જોઈએ. આ પ્રકારે તે મૂંગા દેવનાં વચન સાંભળીને અહદને કહ્યું કે આમાં કયું પ્રમાણ છે કે, હું પૂર્વભવમાં દેવ હ. મૂંગ દેવે અહદત્તની વાત સાંભળીને તેના વિશ્વાસ માટે દેવ ભવમાં ઉગાડેલું આમ્રવૃક્ષ દેખાડીને અગાઉનું સઘળું વૃત્તાંત કહી સંભળાવ્યું. આ બધું જોઈ જાણીને તેને જાતિ- મરણ થયું. આને સારાંશ એ છે કે, અહદત્તને પહેલાં ચરિત્રમાં અરતિ હતી. પછી પ્રતિષિત થવાથી તેના ચરિત્રમાં રતિ આવી. આ વાતને જાણીને ·उपराष्पपारे . . . ३९० ..... अरतिसगावे सीप्यभिलापः स्यादतः सीपरीपहनयं प्राइ:- मूलम्-संगो एस मणुस्साणं, जाओ. लोंगमि. इथिओ.। जस्स एया परिणाया, सुकैडं तस्स सामगणं ॥१६॥ छाया-संग एप मनुष्याणां, याः लोके त्रियः । . यस्प एवाः परिमाताः, मुकृतं तस्य श्रामण्यम् ।। १६॥ टीका-'संगो' इत्यादि । । लोके अस्मिन् संसारे याः स्त्रियः सन्ति, एए मनुष्याणां-पुरुषाणां संग- संगच्छते वशीभवति जीयो यस्मात् स संगो बन्धनम्-यथा मृगाणां बन्धनं वागु रादि, यथा वा मतिकाणां लेप्मसंगो बन्धनं तया पुरुषाणां स्त्रियो.बन्धनमित्यर्थः । स्त्रियो हि हावभावादिमिः पुरुषाणां विपयासक्तिलक्षणं रागमुत्पादयन्ति,. रागोन जानकर, सय मुनियों को चाहिये कि वे आते.. हुए अरतिपरीपह को निवारण कर संयम में रति रखें ।। १५... अरति के सद्भाव में मुनि को. स्त्रीपरीपह, उत्पन्न होने का संभव है इस लिये.अब. सूत्रकार आठवें स्त्रीपरीपहजय को कहते हैं- 'संगो-एस-इत्यादि अन्वयार्थ (लोगंमि-लोके:) इस संसार में,(जाओ इथिओ-या स्त्रिया).जो स्त्रियां हैं.(एस मणुस्साणं संगो-एपः मनुष्याणां संगः) यह मनुष्यों,का-बन्धन है, जिस प्रकार मृगोंफा बंधन वागुरा-जाल-आदि मक्षिका का.बंधन.श्लेष्म आदि हैं उसी प्रकार स्त्रियां भी पुरुषों का धनरूप हैं, क्यों कि ये स्त्रियां हाव भाव आदि से, पुरुषों में विषया- सक्तिरूप राग उत्पन्न करती हैं। तद्विपयक राग की उत्पत्ति होने पर સઘળા મુનિઓએ જાણવું જોઈએ કે, આવેલ અરતિવરીષહને નિવારી સંયમમાં ति मे...॥ १५ ॥ અરતિને સદભાવમાં મુનિને. સ્ત્રી પરીષહ ઉત્પન્ન થવા સંભવ છે. તેથી सूत्रार. मामा. श्री परीप तानु ४३ छ: संगोएस-या: मन्पयार्थ-लोगंमि-लोके भी ससांरभी जाओ-इथिओ-या स्त्रियः लिसा छ, एस. मणुस्साणं संगो-एषः मनुष्याणां संगः ते मनुष्यानुं माधन है. મૃગોનું બંધન જાળ આદિમાખીઓનું બંધન ગળફા આદિ છે, તે પ્રકાર સિંઓ પણ પુરૂષને બંધનરૂપ છે કેમકે, અિએ હાવભાવ આદિથી પુરૂમાં વિષયાસક્તિ રૂપ रागन रे,,,विषय॥1 पत्ति.थपाथी ५३५ तनावशीभूत Arianछे. .

·३९१ " प्रियदर्शिनी टीका अ०२ गा. १६ स्त्रीपरीपहजयः सत्तौ च तद्वशीभूतानां पुरुषाणां नरकनिगोंदादिदुर्गविकसंसारपातः; तस्मात् स्त्रियः पुरुपाणां बन्धनमिति व्यपदेशः। अत: किंकर्तव्यमित्याकाक्षायामाह-'जस्स! इत्यादि। यस्य-अत्र सम्बन्धसामान्य पष्ठी, येन मुनिनेत्यर्थः, एताः खियः परिज्ञाताः परि-सर्वधा ज्ञाताः ज-परिज्ञयाऽस्मिन् भवे परभवे. चानन्तदुःखकारणतया विज्ञाता: प्रत्याख्यानपरिजया च परिवर्जिताः, तस्य मुनेः श्रामण्य-चारित्रम् , अत्र श्राम- ज्येन सह परिसाल्यपरिपालकभावसम्बन्धे पष्ठी। सुकृतं सुप्ठु आचरितं भवति, सफलं 'भवतीत्यर्थः ॥१६॥ पुरुपः उनके वशीभूत हो जाता है । उनके वश में हो जाने से उसको नरक निगोद आदि दुर्गतिरूप संसार में पंतन अवश्यंभावी है। इस लिये ये स्त्रियां पुरुषों का बंधन है । इसलिये (जस्स-यस्य) जिस मुनि द्वारा (एया परिणाया-एताः परिज्ञाताः) ये सर्वथा ज्ञ-परिज्ञा से इस भव में तथा परभव में अनंत दुःखों के कारणरूप जानकर प्रत्याख्यान- परिज्ञा से परिवर्जित कर दी जाती हैं (तस्स सामण्णं सुकडं-तस्य श्रामण्यं सुकृतम् ) उस मुनि का साधुपना सफल है। भावार्थ-जिस प्रकार मृगादि पशुओं को पकड़ कर रखने के लिये वांगुरा (जाल) आदि बन्धन प्रसिद्ध हैं क्यों कि इन दोरी पर- तन्त्र किये वेस्वतन्त्र विहार से रहित हो जाते हैं, और अनेक प्रकार की यातनाएँ सहन करते हैं इसी प्रकार पुरुषों का बंधन ये. स्त्रियां हैं। इनके वश में पड़ा हुआ प्राणी परतन्त्र होकर अपनी स्वतंत्रता-चारित्र તેને વશ થવાથી તેનું નરક નિગદ આદિ દુર્ગતિ રૂપ સંસારમાં પર્તન अपश्यमावि छ भाट निमा ३या मधन छ, 'भा भोटे जस-यस्स २ भुनितारा एयापरिणाया-एताः परिज्ञाताः मे सपथ -परिशोथी'ला તથા પરભવમાં અનંત દુઓના કારણ રૂપ જેણીને પ્રત્યાખ્યાન પરિતાથી परिव ४ मा मा छ. तरस 'सामण्णे सुकडे-तस्य प्रामण्य सुकृतम् એવા મુનિનું સાધું પણું સફળ છે. ભાવાર્થ...જે પ્રકાર મૃગ આદિ ધંશુએને પકૅડી રાખવા માટે કાળ આદિ બંધન પ્રસિદ્ધ છે કેમકે તેના દ્વારા પરત કર્યાંથી તે સ્વતંત્ર વિહારથી રહિત બની જાય છે અને અનેક પ્રકારની યાતનાઓ સહન કરે છે. આ રીતે પુરૂનું બંધન સ્ત્રીઓ છે તેના વશમાં પડેલે પ્રોપરતબનીને -- ·- . नराम्याचे अयं भाषः-धर्ममर्यादानुवर्ती मुनि:-श्रीणामङ्गप्रत्ययसंस्थानास्तिविभ्रमा- याचित्तविक्षेपकारिणीधेप्टाः कदाचिदपि न चिन्तयेत् , नापि कामबुद्धया मोध मार्गकर्दमकल्पासु तामु चक्षुरपि निधिपेन किल्यात्मानमेव पर्यालोचयेत् । एवं की परीपहजयः स्यादिति । अन दृष्टान्तः प्रदर्श्यते- द्वादशतीयंकरसामुपूज्यशासने चम्पानगयों तद्वंशीयो रूपलावण्यसम्ममः, सुजातसङ्गिमुन्दरः, शशिसौम्याकारः, इष्टः, इष्टरूपः, कान्तः, कान्तरूपा, मिया, इस का भाव यह है-धर्म मर्यादा अनुवर्तन करने वाला मुनि वित्त को विक्षिप्त करने वाली स्त्रियों के अंग, प्रत्यंग की आकृति को, तथा उनकी हांसी आदि क्रियाओं का एवं हाच विभाव आदि विलासों का कभी भी विचार तक न करे, और न मोक्षमार्ग में कर्दमस्वरूप इनको विकारदृष्टि से देखे । जहां तक हो मुनिका यही कर्तव्य है कि वह अपनी आत्मा का जिस तरह से कल्याण होता रहे, तथा जिन विचारधाराओं से यह अहर्निश अपने गृहीत पथ पर अग्रगामी बना रहे, इस प्रकार का ही प्रयत्न साधु को करते रहना चाहिये । यही अपनी पर्यालोचना है। दृष्टान्त-बाहर चे तीर्थकर श्री वासुपूज्य स्वामी के शासन काल में चम्पानगरी में इन्हीं का वंशज लावण्यपूर नामका एक राजा रहता था। वह सुजातसर्वाङ्गसुन्दर-अर्थात् आकार से सर्वाङ्ग सुन्दर था, આને ભાવાર્થ એ છે કે-ધર્મ મહોદાનું અનુવર્તન કરવાવાળા મુનિ ચિનને વિક્ષિત કરવાવાળી જિએના અને પ્રગતિનું તથા તેની હાંસી આદિ ક્રિાએ, અને હાવભાવ આદિ વિલાસને કદી વિચાર સુદ્ધાં પણ ન કરે મોક્ષમાર્ગમાં કમસ્વરૂપ એવી ભાવનાને વિકાર દિથી ન જુએ. એનું કર્તવ્ય છે કે, જ્યાં સુધી બની શકે ત્યાં સુધી પિતાના આત્માનું કલ્યાણ થતું રહે અને જે વિચારધારાઓથી તે હરહંમેશ પિતે ગ્રહણ કરેલ માર્ગ ઉE અગામી બની રહે. આ પ્રકારને જ વિચાર પ્રયત્ન સાધુએ કરે નેઈએ सेन भनी पर्यावायना छे. દણાંત–બારમા તીર્થકર શ્રી વાસુપૂજ્ય સ્વામીના શાસનકાળમાં ચા- નગરીમાં તેમના જ વંશના લાવણ્યપૂર નામના એક રાજા રાજ્ય કરતા હતા. ते सुजातसर्वाङ्गसुंदर मथात् २थी सपा सुंदर उता, ते समान મને રથ પૂર્ણ કરવાવાળા હેવાથી બધાને જ હતા, તેમની આકૃતિ મનહર ·. प्रियदर्शिनी टीका. अ० २ गा० १७ स्रोपरीपहजये लावण्यपूरमुनिदृष्टान्तः ३२५ प्रियरूपः, मनोज्ञः, मनोज्ञरूपः, सौम्यः, सुभगः, मियदर्शनः, सुरूपोः लावण्यपूर- नामको नृप आसीत् । असौ नृपः सुभूमनामकस्य वासुपूज्यतीर्थकृत्पथमगणधरस्य समीपे धर्मदेशनां श्रुत्वा दीक्षितो जावः। स चैकदा भिक्षाचर्या पर्यटन् श्रावकगृहं मत्वा वेश्यागृहं प्रविष्टः, तत्र सा काम- वह सकल समाज का मनोरथ पूर्ण करनेवाला होने से सब को इष्ट था, इसकी आकृति मनोहर होने से इष्टरूप था, तथा वह सबका सहायक होने से कान्त अभिलपणीय था । वह कान्तरूप रूप से भी कान्त कम- कमनीय था। वह सब जनों के उपकार करने में परायण होने से सबके लिये प्रिय था । वह रूप से भी प्रिय होने से प्रियरूप था। सब के हित- कारी होने से यह मनोज्ञ था। इसके देखने वाले के लिये यह चित्ता- कर्पक होने से मनोज्ञ रूप था। दुःखियों का दुःख दूर करने वाला होने से मनोरुम सबके मन में बसने वाला था । सकल जनमन के अनुकूल आकृति वाला होने से मनोऽमरूप था, इसलिये वह सौम्य-भद्र स्वभाव होने से समस्त जन का आह्लादक था। तथा कल्याण मार्ग पर चलने वाला होने से सुभग था । वह प्रियदर्शन था अर्थात् जो व्यक्ति इसे एकवार भी देख लेता तो पुनः उसे देखनेकी लालसा उस के बनी रहती थी। वह सुरूप-लावण्य की राशि से भरपूर था। राजा ने मुभूम नाम के गणधर के पास जो वासुपूज्यतीर्थकर के प्रथम गणधर थे धर्मदेशना सुनकर दीक्षा धारण करली । હેવાથી ફુટ હતા. તથા તેઓ બધાને સહાય કરવાવાળા હોવાથી વાર અભિ- arelu sता. ते कान्तरूप ३५थी पy sid-मनीय उता. तया ४२४ मनुष्य પર ઉપકાર કરવામાં પરાયણે હેવાથી દરેકને પ્રિય હતા. તે રૂપથી પણ પ્રિય डापाथी प्रियरूप हता. हरेना हितयित वाथी त मनोज्ञ ता. तभने જેનારને તેઓ ચિત્તાકર્ષક હોવાથી મોક્ષરૂપ હતા, દુખીઓના દુખ દૂર કરવાવાળા હોવાથી મનોજ અર્થાત્ દરેકના મનમાં વાસ કરવાવાળા હતા. સકલ જનમનની અનુકૂળ આકૃતિવાળા હેવાથી મનોમન હતા, એ માટે તેઓ ૨ ભદ્રસ્વભાવ હોવાથી સમસ્તજનના આહલાદક હતા. તથા કલ્યાણ માર્ગ પર ચાલવાવાળા હોવાથી ગુમ હતા તેઓ પ્રિયદર્શનીય હતા, અર્થાત જે કંઈ તેને એકવાર જુએ તે ફરીથી તેને જોવાની લાલસા ઉત્પન્ન થયા કરતી. તે सुरूप- રૂપલાવણ્યથી ભરપૂર હતા. રાજાએ સુભમ નામના ગધરની પાસે કે જે વાસુપૂજ્ય તીર્થકરના પ્રથમ ગણધર હતા તેમની ધર્મદેશના સાંભળીને દીક્ષા ધારણ કરી લીધી.

·उत्तरायण मक्षरीनाम्नी वेश्या ठायण्यपूरमुनमनोहरं वयोरूपलावण्यसंस्थानादिकं क्लिोप मोहिता जाता। अब सा लावण्यपूरमुनि प्रणम्य सटिति द्वारदेशमागत्य साथि निर्गमद्वाराणि पिधाय पुनस्तस्य समीपमागत्य सानुरागं पश्यन्ती सस्मितं वदति- महात्मन् ! स्वल्पमेव कालं भवाना विष्टतु, यान्निधामानयामि । तद्विनयापन निशम्य लावण्यपूरमुनिस्तत्रैवनियति । सा च गृहाभ्यन्तरगता मुनिसंगमाभिलाषिणी भिक्षोपयोगिवस्तुग्रहणव्याजेन नृत्यन्तीव भवने चलन्ती, वाहुविक्षेपैः एक समय की यात है कि जब ये भिक्षाचरी के लिये निकले तो वे श्रावक का घर जानकर वेश्या के घर में आहार पानी के लिये पहुंच गये। वहां वेश्या ने जय इन्हें आया हुआ देखा तो वह इन पर इनके सुन्दरातिमुन्दररूप को देखकर मोहित हो गई । वेश्या का नाम काममंजरी था । अब क्या था रूप का निधान जब घर के भीतर स्वयं आ गया है तो उसने विचार किया कि यह वापिस न हो जाय इस ख्याल से उठ कर उसने शीघ्र ही बाहिर निकल ने के जितने भी द्वार थे वे सब दार बंद कर दिये । पश्चात् वह उन मुनिराज के पास आई और सानुराग उनकी ओर निहार कर मुस्कराती मुस्कराती कहने लगी कि-हे महात्मन् ! आप कुछ देर तक यहां ठहरिये-जब तक मैं भिक्षा लेकर आती हूं। मुनिराज उसकें विनीत वचन सुनकर वे वहीं पर ठहरे रहे और वह मुनि के साथ संगम की अभिलाषा से घर के भीतर रही हुई आहार पानी लाने के बहाने से मकान में ऐसी चलने लगी कि जैसे मानो नाचती हो। कामराग के प्रकट એક સમયની વાત છે કે, જ્યારે તે ભિક્ષા માટે બહાર નીકળ્યા ત્યારે શ્રાવકનું ઘર જાણીને એક વેશ્યાને ઘરમાં આહાર પાણી માટે જઈ ચડ્યા. જ્યારે વેશ્યાએ મુનિને આવેલા છે ત્યારે તે તેને રૂપલાવણ્યને જોઈ તેના ઉપર મોહિત બની ગઈ વસ્થાનું નામ કામમંજરી હતું. રૂપનું નિધન જ્યારે ઘરની અંદર આવેલ હતું પછી બાકી રહે છે? એણે વિચાર કર્યો કે, મુનિ પાછા ન ફરી જાય એ વાતના ખ્યાલથી ઉઠીને તેણે તરત જ બહાર નીકળવાના જેટલા રસ્તા હતા તે બધા બંધ કરી દીધા. પછી તે મુનિરાજની પાસે આવી અને વિવેકપૂર્વક હસતી હસતી સામે આવી અને મુનિરાજની સામે જોઈ કહેવા લાગી કે, હે મહાત્મા આપ ઘડીવાર રોકાઈ જાવ ત્યાં હું ભિક્ષા લઈને આવું છું. મુનીરાજ તેનાં વિનીત વચન સાંભળીને દરવાજા પાસે ઉભા રહ્યા અને તે વેશ્યા મુનિરાજની સાથે સંગમની અભિલાષાથી ઘરની અંદર ચાલી ગઈ. આહાર પાણી લાવવાના બહાને તે મકાનમાં એ રીતે ચાલવા ·प्रियदर्शिनी टीका. अ०२ गा. १७ स्त्रीपरीपहजये लावण्यपूरमुनिदृष्टान्तः ૩૭ प्रावरणवसनापगमव्यक्तीकृताङ्गमत्यनाच्छादनपरा कामरागं प्रदर्शयति । भोगाभि लापभकाशक मदनधनु कल्पभृकुटिविलाससहकृतशिथिलारुणनयननिपातैावण्यपूर- मुनेमनो हरन्तीव, रूपयौवनसौन्दर्यसम्पन्नसुकुमाराङ्गलीलामदर्शनपरा कोकिला- रावमधुरस्वरेण गायति । तद्नु तनुनुतनविविधवर्णचित्रितरुचिरवसनाञ्चल- स्फालनं प्रकुर्वती भूपणध्वनिमनोहरैश्चरणमचारणैर्मुनेः समीपमागत्य सा भृङ्गावलि- समाश्लिष्टकमलायमानलावण्यभरविद्योतितसुपुष्टरागोपगतकपोलपालो समाल- बितालकापलिविभूपितसमुज्जृम्भमाणवदना भुजादिनिजगात्राणि मोटयन्ती स्मरमदोन्मादेनापहृतकृत्याकृत्यविवेकविज्ञाना गद्दस्वरेण मुनिमभ्यर्थयति काम- करने के अभिप्राय से अपने अंग एवं प्रत्यङ्ग को साडी के गिर जाने के छल से प्रकट कर फिर उन्हें पार२ ढकने लगी। मानों मुनि के मन को हरती हो इस प्रकार वह उनके ऊपर, भोगामिलाप सूचक एवं काम के धनुप जैसी भ्रकुटी के विलास के साधर कुछ२ झुके हुए अरुण नयनों के विक्षेपों से प्रहार करने लगी । रूप, यौवन, एवं सौन्दर्य से संपन्न अपने सुकुमार अंगोंकी लीला के प्रदर्शन में तत्पर बनी हुई उसने फिर कोकिल के शब्दसमान मीठे स्वर से गाना गाना भी प्रारंभ कर दिया । पश्चात् शरीर पर पहिरे हुए नवीन बहुमूल्य रंग विरंगे वस्त्र के अंचल को हिलाती एवं भूषणों की ध्वनि से मनोहर पैरों को ठुमक ठुमक कर रखती हुई वह मुनि के समीप आकर गद्गद स्वर से कहने लगी। कहते हुए उसे जरा भी संकोच जो नहीं हुआ उसका कारण इसके ऊपर चढा हुआ काम का उन्माद था, इससे कृत्य और अकृत्य का विवेक विलुप्त हो चुका था । भौरों से युक्त कमल जिस લાગી કે, જાણે તે નાચતી હોય. કામરાગ પ્રગટ કરવાની ઈચછાથી પિતાના દરેક અંગ પ્રત્યંગને સાડીના પડી જવાના બહાનાથી પ્રગટ કરી ફરીથી તે શરીરને વારંવાર ઢાંકવા લાગી જાણે મુનિના મનને હરતી હોય! આ પ્રકારે તે મુનિ ઉપર, ભેગવિલાસનાં સૂચક એવાં કામના ધનુષ જેવી કુટિના વિલાસની સાથે સાથે નયનનાં બાણ ફેંકવા લાગી. રૂપ, યૌવન અને સૌંદર્યથી સંપન્ન પિતાના સુકુમાર અંગેની લીલાના પ્રદર્શનમાં તત્પર બનેલી તે વેશ્યાએ કેફિલકંઠ જેવા મીઠા સ્વરથી ગાયન ગાવાની શરૂઆત કરી. પછી શરીર ઉપર પહેરેલા નવીન રંગબેરંગી વસ્ત્રોના છેડાને હલાવતી તેમજ ઘરેણાઓની ધ્વનીથી મને હર પગેથી હુમક ઠુમક નાચતી તે મુનિની સામે આવીને તે ગદ્ગદ્ સ્વરે કહેવા લાગી, કહેતી વખતે તેને જરા પણ સકેચ ન થયે તેનું કારણ તેને ઉપર કામના ઉન્માદની છાયા ફેલાઈ ગઈ હતી. આથી કૃતાકૃત્યના માનને વિવેક તે ચુકી ·. ३९८ उत्तराभ्ययनले भोगाय-" महात्मन् ! कामज्वरभरेण संततमिदं मददगमधुना, दयस्व मम ताप शान्त्यै " इत्यादिविविधप्रार्थनावचनर्विविधकामष्टाभिन सा मुनि चारित्रान्चा- छयितुं प्रवृत्ता। तदा मुनिचिन्तपति- गणिकाखियो हि खलु नाम्नाऽवलाः१, कार्येण सबलाः२, प्रकविविषमाः १, फपटप्रेमगिरिनधः ४, अपराधसहनगृहाः ५, प्रभवः (उत्पत्तिस्थानं ) शोकस्य ६, प्रकार सुन्दर मालूम पड़ता है उसका मुखकमल भी केशपंक्ति से विराजित होने से ठीक ऐसा ही सुन्दर मालूम पड़ता था। मुख की कपोलपाली लावण्य के प्रकर्ष से चमक रही थी। ललाई को लिये हुए धी ! काम के आवेश से यह क्षणर में जंभाई लेती और क्षण२ में आलस्य मोड़ती हुई चोली-महात्मन् ! मेरो यह शरीर इस समय कामज्वर से संतप्त हो रहा है। अतः दया करो और इस कमज्वर को शान्त करो। इत्यादि विविध प्रार्थना के वचनों एवं अनेकविध काम की चेष्टाओं से उसने मुनि को उनके पवित्र चारित्र से चलायमान करने के लिये कोशिश की, परन्तु मुनिराज ने उस समय भी यही विचार किया कि- ये वेश्या स्त्रियां केवल नाम से ही अबला हैं कार्यसे नहीं१ । कार्य में तो ये बड़ी भारी सवल है। प्रकृति से ये विपम होती हैं३ । कपट की ये पहाड़ी नदियां है जो शीघ्र ही शुष्क हो जाती हैं ४ । हजारों अपराधों की ये स्थान हैं ५ । शोक की उत्पत्ति का ये स्थानभूत हैं ६ । ગઈ હતી. ભમરાથી ગુંજતું કમળ જે રીતે સુંદર દેખાય છે તેવી રીતે એનું મુખ કમળ પણ કેશ પંકિતથી વિરાજીત હોવાથી એવું જ સુંદર દેખાતું હતું. તેના મોઢા ઉપરની લાલીમા લાવયથી ચમકી રહેલ હતી. કામના આવેશથી એ ક્ષણ ક્ષણમાં અટકતી અને આળસ મરડતી બેલી. મહાત્મ હું આ સમયે કમજવરથી પીડાઈ રહી છે આથી દશ કરી આ કામવને શાંત કરે. ઈત્યાદિ વિવિધ પ્રાથના વચનથી તેમજ અનેકવિધ કામચેષ્ટાથી તે મુનિને તેના પવિત્ર ચારિત્રથી ચલાયમાન કરવાની કોશિષ કરી. આ સમયે મુનિરાજે એ વિચાર કર્યો કે, આ વેશ્યા સ્ત્રીઓ કેવળ નામથી જ અબળા છે, કાર્યથી નહીં. કાર્યમાં તે એ ઘણ ભારે સબળ છે. પ્રકૃતિથી એ વિષમ હોય છે ૩. કપટ પ્રેમને એ પહાડની નદીઓ જેવી છે, જે વહેલી સુકાઈ જાય છે ૪ હજારે અપરાધનું એ સ્થાન છે પ શેકની ઉત્પત્તિને જગાવનાર છે ૬ બળને વિનાશ કરનાર - ·प्रियदर्शिनी टीका. अ०२ गा. १७ स्त्रीपरीपरुजये गणिकालीदोपाः ५६ विनाशो वलस्य, (बलहारकत्वात् ) ७, सूना (वधस्थानं) पुरुषाणाम् ८, नाशो लज्जाया:-(लज्जारहितत्वात् , अस्याः संगे पुरुषस्य लज्जानाशाच्च) ९, मूलम- विनयस्य १०, गृहं मायानाम् ११, खनिवरस्य १२, भेदो मर्यादानाम् , (संयमम- दाया विनाशहेतुत्वात् ) १३, आश्रयो रागस्य, (आश्रयः स्थान) १४, गृह दुश्चरित्राणाम् १५, स्खलनाः ज्ञानस्य १६, विध्वंसनं ब्रह्मचर्यस्य १७, विघ्नो- धर्मस्य १८, अरिस साधूनाम् ( मोक्षमार्गसाधकानां चारित्रप्राणविनाशकत्वात् )१९ दूपणं ब्रह्मचारिणाम् २०, कारणं कर्मरजसः २१, अर्गला मोक्षमार्गस्य २२, भवनं दुर्गुणस्य २३, मत्तगजवन्मदनपरवशाः २४, व्याधीवद् दुष्टहृदयाः २५ तृणच्छन्न- कूपवद् अप्रकाशान्तःकरणाः २६, कारीपाग्निवदन्तर्दहनशीलाः २७, अन्तर्दुप्टन- बल को विनाश करने वाली हैं ७ । पुरुपों के मन की हत्या करने के लिये ये वधस्थान हैं ८ । लज्जा की विनाशक हैं ९। अविनय की ये मूल कारण हैं १०। माया का तो यहां खजाना ही भरा रहता है ११ । वैर विरोध आदि जितने भी अनर्थ दुनियां में होते हैं उन सब में ये प्रधान रहा करती हैं अतः ये उनकी खान हैं १२। संयममर्यादा का भंग करने वाली हैं १३ । राग का ये स्थान है १४ । दुश्चरित्रों की तो ये पेटी हैं १५ । ज्ञान की स्खलना करनेवाली हैं १६ । ब्रह्मचर्य की आंखें कैसे फोडी जाती हैं इस बात में ये बड़ी होशियार होती हैं १७। धर्म की विघ्नभूत है १८ । साधुओं के लिये शत्रुसमान हैं १९ । ब्रह्मचारियों के लिये दूपणरूप है २० । कर्मरज की कारण २१, एवं मुक्तिमार्ग की ये आर्गला हैं २२ । ये दुर्गुणों के भवन हैं २३ । मत्तगजराज के समान हैं २४ । व्याधी के समान दुहृदयवाली हैं २६ । तृण से ढके हुए कूप के समान हैं २६ । करीपाग्नि के समान अन्तर्दहन- છે ૭. પુરૂના મનની હત્યા કરનાર એ વધસ્થાન છે ૮. લજજાને કરનાર છે , અવિનયનું એ મૂળ છે ૧૦, માયાને તે એ ખજાને છે ૧૧ વૈર વિધિ આદિ જેટલા અનર્થ દુનિયામાં છે તે સઘળ અનર્થોનું ઉદગમ સ્થાન છે ૧૨. આથી તે એ અનર્થોની ખાણ છે, સંયમમર્યાદાને ભગ કરનાર છે ૧૩. રાગનું એ સ્થાન છે ૧૪. દુરિત્રોની તે એ પેટી છે ૧૫. જ્ઞાનને નાશ કરનાર છે ૧૬. બ્રહ્મચર્યની આંખ ફેડનારી છે ૧૭. એ મહા ચપળ હોય છે, ધમમાં વિદ્ધ કરાવનારી છે. ૧૮. સાધુઓ માટે શત્રુ સમાન છે ૧૯૦ બ્રહ્મચારિઓ માટે કલંક છે २०. भानु કારણ છે ૨૧. મુકિત માર્ગમાં અર્ગલા છે ર૨. દુર્ગુણોની ખાણ છે ૨૩.મર ગજરાજ સમાન છે ૨૪. વઘણ જેવી દયા વગરની છે ૨૫. ઘાસથી ઢંકાયેલા કુવા જેવી છે ૨૬ છપા- નાશ ·उत्तराध्ययक्रो - . की ये पहाड़ी नदियां है जो शीघ्र ही शुष्क हो जाती हैं ४। हजारों હું આ સમયે કામવરથી પીડાઈ રહી છું આથી દયા કરી આ કામન્વરને. ३९८ भोगाय-" महात्मन् ! कामचरमरेण संततमिदं मदगमधुना, दपस्त मम ताप शान्त्यै " इत्यादिविविधप्रार्थनारचनविविधकामचेप्टाभिध सा मुनि चारित्राचा बयितुं प्रवृत्ता। तदा मुनिचिन्तयति- गणिकास्त्रियो हि खलु नाम्नाऽवलाः१, कार्येण सबलाः२, प्रतिविषमाः ३, फपटप्रेमगिरिनयः ४, अपराधसहस्रगृहाः ६, प्रभवः (उत्पत्तिस्थान ) शोकस्प ६, प्रकार सुन्दर मालूम पड़ता है उसका मुखकमल भी केशपंक्ति से विराजित होने से टीक ऐसा ही गन्दर मालूम पड़ता था। मुख की कपोलपाली लावण्य के प्रकर्ष से चमक रही थी। ललाई को लिये हुए थी । काम के आवेश से यह क्षणर में जमाई लेती और क्षण में आलस्य मोड़ती हुई चोली-महात्मन् ! मेरो यह शरीर इस समय कामज्वर से संतप्त हो रहा है। अतः दया करो और इस कमज्वर को शान्त करो । इत्यादि विविध प्रार्थना के वचनों एवं अनेकविध काम की चेष्टाओं से उसने मुनि को उनके पवित्र चारित्र से चलापमान करने के लिये कोशिश की, परन्तु मुनिराज ने उस समय भी यही विचार किया कि- ये वेश्या स्त्रियां केवल नाम से ही अबला हैं कार्यसे नहीं१ । कार्य में तो ये बड़ी भारी सवल है। प्रकृति से ये विषम होती हैं। कपट प्रेम अपराधों की ये स्थान हैं ५ । शोक की उत्पत्ति का ये स्थानभूत हैं ६ । ગઈ હતી. ભમરાથી ગુંજતું કમળ જે રીતે સુંદર દેખાય છે તેવી રીતે એનું મુખ કમળ પણ કેશ પંકિતથી વિરાજીત હોવાથી એવું જ સુંદર દેખાતું હતું. તેના મોઢા ઉપરની લાલીમા લાવણ્યથી ચમકી રહેલ હતી. કામના આવેશથી એ ક્ષણ ક્ષણમાં અટકતી અને આળસ મરડતી બોલી. મહાત્મા શાંત કરે. ઈત્યાદિ વિવિધ પ્રાથના વચનથી તેમજ અનેકવિધ કામચેષ્ટા તેણે મુનિને તેના પવિત્ર ચારિત્રથી ચલાયમાન કરવાની કોશિષ કરી. આ સમયે મુનિરાજે એ વિચાર કર્યો કે – આ વસ્યા છીએ કેવળ નામથી જ અબળા છે, કાર્યથી નહીં. કાર્યમાં તે એ ઘણી ભારે સબળ છે. પ્રકૃતિથી એ વિષમ હોય છે ૩. કપટ પ્રેમને એ પહાડની નદીઓ જેવી છે, જે વહેલી સુકાઈ જાય છે ૪ હજારે અપરાધાનું એ સ્થાન છે શોકની ઉત્પત્તિને જગાવનાર છે ૬. બળને વિનાશ કરનાર -- ·प्रियदर्शिनी टीका ०२ गा. १७ स्लीपरीषद्दजये स्त्रीसङ्गनिषेधः ४०१ ४७, परदोपप्रकाशिकाः ४८, अरज्जुकाः पाशाः ( रज्जुकं विना बन्धनरूपाः) ४९, कृतपापपश्चात्तापवर्जिताः ५०, अकार्यप्रवृत्तिशीलाः ५१, अनामका व्याधयः ५२, अरूपा उपसर्गाः (अनुकूलोपसर्गभूताः) ५३, चित्तविक्षेपकारिकाः ५४, अनभ्रका विद्युतः ५४, समुद्रवेगाः, (केनापि निरोद्धुमशक्यत्वात् ५६ । उक्तञ्च- न तथाऽस्य भवेन्मोहो बन्धश्चान्यप्रसङ्गतः। योपित्संगाद् यथा पुंसो यथा स्त्रीसंगिसंगतः ॥१॥ पदापि युवती भिक्षुन स्पृशेदारवीमपि । स्पृशन् करीब बध्येत करिण्या अङ्गसंगतः ॥ २॥ के दोपों को प्रकाशित करने वाली हैं ४८ । ये विना दोरी के पाशतुल्य हैं ५९। किये हुए पापों के पश्चात्ताप से वर्जित ५०, एवं अकार्य में प्रवृत्ति करने वाली होती हैं ५१ । विना नाम की ये व्याधियां हैं ५२। विना आकृति के उपसर्ग समान हैं ५३ । चित्तको विक्षेप करने वाली हैं ५४ाविना बादलों की ये विद्यत् है ५५। किसी से भी इनका वेग रोका नहीं जा सकता, इसलिये ये समुद्र के वेग जैसी हैं ५६ । कहा भी है- न तथाऽस्य भवेन्मोहो बन्धश्चान्यप्रसंगतः । योपित्संगाद् तथा पुंसो, यथा स्त्रीसंगिसंगतः ॥१॥ पदापि युवतीं भिक्षुर्न स्टशेदारवीमपि । स्पृशन् करीव वध्येत, करिण्या अंगसंगतः ॥ २॥ अर्थात्-पुरुप को स्त्री के संग से तथा विषयविलासी के संग से जिस प्रकार का मोह और वन्ध होता है उस प्रकार का मोह और સ્વજનમાં તેમજ મિત્રામાં કેદ ભેદ કરાવનારી છે ૪૭, બીજાના દેને પ્રકા- શીત કરવાવાળી છે ૪૮, દેરી વગરના ફાંસલા જેવી છે ૪૯, કરેલા પાપના પશ્ચાત્તાપથી દૂર રહેનારી છે પ૦, અકાર્યમાં પ્રવૃત્તિ કરનાર હોય છે ૫૧, નામ વગરને એ રોગ છે પર, આકૃતિ વગરને ઉપસર્ગ છે પ૩, ચિત્તને વ્યગ્ર બના- વનાર છે ૫૪, વાદળ વગરની વિજળી જેવી છે, કેઈથી તેને વેગ રોકી શકાતું નથી. આ કારણે તે સમુદ્રના વેગ જેવી છે. કહ્યું છે કે- न तथाऽस्य भवेन्मोहो बन्धश्चान्य प्रसंगतः। योपित्संगाद् तथा पुंसो, यथा स्त्री संगिसंगतः॥१॥ पदाऽपि युवतिं भिक्षुर्न स्पृशेदारवी मपि । स्पृशन् करीव वध्येत, करिण्या अंग संगतः ॥२॥ પુરૂષને ચિના સંગથી તેમજ વિષય વિલાસીના સંગથી જે પ્રકારને મોહ અને બંધ થાય છે, તે પ્રકારને મોહ અને બંધ બીજાથી થતું નથી. આ उ० ५१ ·४०० . णवत्कृयितहदया:२८, सन्ध्याघ्ररागवनगुहूर्तरागाः२९, समुद्रवी चिपचलस्त्रमावाः३०) कृष्णसर्पवनिरनुकम्पाः ३१, सलिलवन्निम्नगामिन्यः ३२, कृपणवदुचान इस्ताः ३३, नरकचत् त्रासोत्पादिकाः ३४, दुप्टाचवद् दुर्दमाः ३५, वालवत् सब रुष्टतुष्टाः ३६, अन्धकारपद् दुष्प्रवेशाः ३७, विषवल्लीवद् अनाश्रयणीयाः ३८, किंपाकफलतुल्यमुखमधुराः ३९, राक्षसीव कालचारिण्यः ४०, दुरुपचाराः५१, अगम्भीराः ४२, अविश्वसनीयाः ४३, अरतिकराः ४४, रूपसौभाग्यमद- मत्ताः-(रूपं-मुन्दराकृतिः, सौभाग्य-स्वकीर्तिश्रवणादिरूपं, मदो-मन्मयजगः, तैमत्ताः ) ४५, भुजगगतिवत् कुटिलहृदयाः ४६, कुलस्वजनमित्रभेदनकारिकाः शील हैं २७ । भीतर के घाव की तरह कुथित हृदयवाली हैं २८। संध्यारागसमान हैं २९ । समुद्र की तरङ्ग के समान चंचल स्वभाव वाली हैं ३० । कृष्णसर्प के समान भयंकर हैं ३१ । जल के समान नीचे की ओर जाने वाली हैं ३२ । कृपण की तरह उत्तान हाथोंवाली अर्थात् हर समय 'लाव-लाव' करने वाली है ३३ । नरक के तुल्य कष्ट देनेवाली हैं ३४ । दुष्ट घोडे की तरह दुर्दम हैं ३५ । बालक के समान क्षण में रुष्ट एवं तुष्ट होनेवाली हैं ३६ । अन्धकार की तरह दुष्पविश्य हैं ३७ । चिपवल्ली की तरह आश्रय लेने योग्य नहीं हैं ३८ । किंपाक फल की तरह आदि में मधुर हैं ३९ । राक्षसी की तरह अकाल में चलने वाली हैं ४० ॥ दुरुपचार ४१, अगंभीर ४२, अवि. श्वसनीय ४३, और अरतिकर हैं ४४ । रूप, सौभाग्य सदा उन्मत्त हैं ४५ । सर्प की गति के समान कुटिल मनवाली हैं ४६। कुल में, स्वजन में, एवं मित्रों में छेद-भेद करने वाली हैं ४७ । ચેલા છાણના અગ્નિ માફક બાળવાવાળી છે ર૭. અંદરના ઘાના જેવી દુધીમાં કુથિત જેવા હૃદયવાળી છે ૨૮. સંધ્યાના રંગ જેવી છે ૨૯. સમુ- દ્રના તરંગોની માફક ચંચલ સ્વભાવવાળી છે ૩૦. કાળા સર્ષ જેવી ભયંકર છે ૩૧. જળની માફક નીચે જનારી છે ૩૨. પણની માફક ઉત્તાન હાથવાળી અર્થાત્ હર સમય લાવ લાવ કરવાવાળી છે ૩૩ નરકના જેવાં દુખ દેનારી છે ૩૪. દુષ્ટ ઘેડાના જેવી દુર્દમ છે ૩૫ બાળકની માફક ઘડીમાં રીસાના અને ઘડીમાં હસનાર ૩૬. અંધકારના જેવી બીહામણી છે ૩૭. વિષવેલના જેવી આશ્રય લેવાય તેવી નથી ૩૮ કિપક ફળની માફક શરૂમાં મધુર છે ? રાક્ષસીની માફક અકાળમાં ચાલવાવાળી છે , દુરૂપચાર છે ૪૧, અગંભીર છે ૪૨, અવિશ્વસનીય છે ૪૩, અરતિકર છે ૪૪ રૂપ, સૌભાગ્ય તથા મદથી સદા ઉન્મત્ત છે ૪૫, સપની ગતી સમાન કુટિલ મનવાળી છે ” तथा मद से दूसरों ·प्रियदर्शिनी टीका. अं० २ गा० १७ स्त्रीपरीपहजये लावण्यपूरमुनेः परीपहाः ४०३ भगिनि ! इदमब्रह्मचर्य महापुरुषैरनाचरितं, जन्मजरामरणदायकं कावरपुरुषसेवितं प्रमादबहुलं तपःसंयमविघ्नभूतमधर्मद्वारम् , पङ्कपनकपाशजालतुल्यम् । अस्य खलु अब्रह्मचर्यस्य फलविपाकोनरकनिगोदाधनन्तदुखरूपो महादारुणः, पल्योपमसाग- रोपमकालेनाप्यमुच्यमानाऽशातवेदनारूपः, तस्माद् विरम्यतामस्मात्यापाचरणाव, फिर अपनी अमृततुल्य वाणी से समझाना प्रारंभ किया । कहा-हे देवानुप्रिये ! तुम क्या करने के लिये उद्यत हो रही हो । तुम्हें क्या मालूम नहीं है कि कुशीलसेवन का मार्ग महापुरुषों से अनाचरित है। इस में ऐसा कोई भी लाभ नहीं है जो आत्मा को हितकारक हो। इस से जन्म जरा एवं मरण व कष्टों को भोगने के सिवाय कुछ नहीं मिलता है। ब्रह्मचर्य में जो कायर हैं वे ही इसमें आनंद मानते हैं। ये विषयभोग प्रमादधहुल एवं तप तथा संयम के पालन में प्रवल अन्तरायस्वरूप हैं। अधर्म के प्रधान मार्ग हैं। यह कुशीलसेवन पंक - कीचड, पनक-काई तथा जाल के समान है। अर्थात् इसमें मनुष्य गड़ जाता है, फिसल जाता है, और बंध जाता है। इस अब्रह्मचर्य सेवन का फल जीवों को नरक निगोद के अनंत दारुण दुःखों के भोगने के रूप में प्राप्त होता है। इसके सेवन के फलस्वरूप अशातवेदनाएँ पल्योपम सागरोपम तक भोगनी पडती हैं, इस लिये इस पापाचरण से विरक्त होने में ही આરંભ કર્યો, અને કહ્યું! હે દેવાનુપ્રિયે! તું શું કરવા માટે પ્રવૃત્ત બની છે? તને શું ખબર નથી કે, કુશીલ સેવનને માર્ગ મહાપુરૂષે આચરવા ચોગ્ય નથી. તેમાં કોઈ એ લાભ નથી જે આત્માને હિતકારક હેય, એનાથી જન્મ, જરા અને મરણનાં દુઃખો ભોગવવા સીવાય બીજું કાંઈ મળતું નથી. બ્રહ્મચ- યમાં જે કાયર હોય છે તેજ આમાં આનંદ માને છે. આ વિષયભાગ પ્રમાદ તપ તથા સંયમના પાલનમાં પ્રબળ અંતરાય સ્વરૂપ છે. અધર્મનો પ્રધાન માર્ગ છે, આ કુશીલ સેવન કિચડ, ખાઈ, તથા જાળ સમાન છે. અર્થાત– મનુષ્ય તેમાં ગબડી જાય છે, ફસાઈ જાય છે, બંધાઈ જાય છે. આ અબ્રહ્મચર્ય સેવનનું ફળ જેને નરક નિગેદના અનંત દારૂણ દુખેને ભોગવવાના રૂપમાં પ્રાપ્ત થાય છે. આના સેવનના ફળ સ્વરૂપ આશાતવેદનાઓ પલ્યોપમ સાગરોપમ સુધી જોગવવી પડે છે. માટે આ પાપાચરણથી વિરકત થવામાં જ ·કામવિહળ બનેલી તે વેશ્યાને પોતાની અમૃતતુલ્ય વાણીથી સમજાવવાને -- જિ ઘીના ભરેલા ઘડા સમાન છે અને પુરૂષ પ્રજવલિત અગ્નિ સમાન આ પ્રકારે તે લાવણ્યપૂર મુનિરાજે વિચાર કર્યો વિચાર કરીને પછીથી तथैव पुरुपसंगः साध्वीनामपि । उक्तत्र- घृतकुम्भसमा नारी तारसमः पुमान् । तस्माद् घृतं च बहिं च, नेकत्र स्थापयेद् बुधः ॥ १॥ इत्येवं विचिन्त्यासो सुधाधारासारया प्रवचनसारया गिरा तां प्रतिबोधयति । यन्ध दूसरे से नहीं होता है ॥ १ ॥ इसलिये मुनि को चाहिये की का फाष्ट की पुतली को भी पैर से भी स्पर्श न करें, अगर स्पर्श करे तो जिस प्रकार हधनी के अंगस्पर्श से हाधी यन्ध जाता है उसी प्रकार मुनि भी कामराग में बंध जाता है ॥ २ ॥ इसी प्रकार साध्वियों के लिये भी पुरुषों का संग वर्जनीय है। क्यों कि-पुरुप का संग साध्वी के ब्रह्मचर्य के नाश में असाधारण हेतु है। कहा भी है- घृतकुम्भसमा नारी, तप्ताङ्गारसमः पुमान् ॥ तस्माद् घृतं च वहिं च, नैकत्र स्थापयेद वुधः ॥१॥ अर्थात्-स्त्री घी के भरे हुए घडे के समान है और पुरुष प्रज्वलित अङ्गार के समान है । इसलिये विदान् को चाहिये कि घृत और अग्नि को एक जगह नहीं रक्खे। इस प्रकार उन लावण्यपूर मुनिराज ने विचार किया। विचार करने के पश्चात् काम से अति विहल बनी हुई उस वेश्या को उन्हों ने માટે મુનિઓએ લાકડાની પુતળીને પગથી પણ સ્પર્શ ન કરવો જોઈએ. કાર કે, સ્પર્શ કરવાથી જેમ હાથી હાથના અંગસ્પર્શથી બંધાઈ જાય છે, એ રીતે મુનિ પણ કામ રાગમાં બંધાઈ જાય છે. કહ્યું છે કે–આ પ્રકારે સાદ્ધિઓને માટે પણ પુરૂષને સંગ તજ યોગ્ય છે, કારણ કે પુરૂષનેસંગ સાવિને પ્રાચીન નાશમાં અસાધારણ હેતું છે કહ્યું પણ છે– धृतकुम्भसमा नारी, तप्ताङ्गारसमः पुमान् । तस्माद् धृतंच वहींच नैकत्र स्थापयेद् बुधः ॥ १ ॥ છે, માટે વિદ્વાને જાણવું જોઈએ કે ઘી અને અગ્નિને એક સ્થળે ન રાખે. , ·प्रियदर्शिनी टीका अं. २ गा. १८ चर्यापरीपहजयः ५०५ टीका-'एग' इत्यादि। लाढा अयं देशीयः शब्दः, लाढा मासुकैपणीयाहारेणात्मनिर्वाहको मुनिः परीपहान् शुत्पिपासादीन् अभिभूय=विजित्य, ग्रामे अल्पजननिवासस्थाने, वा अथवा नगरे-आकारवेष्टितेऽपि, वा-अथवा निगमे चणिग्जनस्थाने, वा अथवा राजधान्याम् राजस्थाने, उपलक्षणमेतत् तेन मडम्बादिपु वा, एषु ग्रामादिपु यत्र कुत्रापि स्थाने, एका रागद्वेपरहितः, यद्वा-योग्यसहायस्योलाभे एका एकाकी, चरेदेव-अप्रतिवद्धविहारेण चर्या कुर्यादेव । मुनि को एक जगह रहते२ अरति आदि प्रसंग प्राप्त हो सकता है इसलिये उसे ग्रामानुग्रामविहाररूप चर्या करनी चाहिये । इस प्रकार चर्या के करने से ही नौवें चर्यापरीपह पर विजय पाई जाती है, इसी यात को इस गाथा द्वारा सूत्रकार प्रदर्शित करते हैं-'एग एव चरे'-इत्यादि। अन्वयार्थ-(लाढे-लाढः) 'लाढ' यह देशीय शब्द है। 'प्रामुक एपणीय आहार से अपना निर्वाह करने वाला मुनि' ऐसा इसका अर्थ है, अतः ऐसा मुनि (परीसहे-परीपहान् ) क्षुत्पिपासा आदि परीपहों को (अभिभूय-अभिभूय) जीतकर (गामे वा नगरे वावि निगमे वा राय- हाणिए-ग्रामे वा नगरे वाऽपि निगमे वा राजधान्याम् ) धोड़े जनों का जिसमें निवास है ऐसे ग्राम में, अथवा प्राकार से जो वेप्टित है ऐसे नगर में, अथवा व्यापारी जनोंके स्थानभूत ऐसे निगम में, अथवा राजा का जहां रहना हो रहा है ऐसी राजधानी में, उपलक्षण से मडंय आदि મુનિને એક જગ્યાએ રહેવાથી અરતિ વગેરેના પ્રસંગે પ્રાપ્ત થઈ શકે છે તેથી તેણે એક ગામથી બીજા ગામ વિહાર રૂપી ચર્ચા કરવી જોઈએ આ પ્રકારની ચર્ચાને કરવાથી જ નવમા ચર્યાપરીષહ ઉપર વિજય પ્રાપ્ત થાય છે मा पातन सूत्रा२ un | प्रदर्शित ४२ छ-एग एव चरे-त्या. मन्वयार्थ-लादे-लाढः એ દેશીય શબ્દ છે. “પ્રાસુક એષણય આહારથી પિતાને નિર્વાહ કરવાવાળા મુનિ એ આને અર્થ છે, એટલે આવા મુનિ परीसहे-परीपहान् सुत्पिपासा या परीपाने अभिभूय-अभिभूय तीन गामे वा नगरे वावि निगमेवा रायहाणिए-ग्रामे वा नगरे वाऽपि निगमे वा राजधान्याम् થોડા માણસે જેમાં રહેતા હોય તેવા ગામમાં, અથવા કેટથી ઘેરાયેલ હોય તેવા નગરમાં, અથવા વેપારી અને જેમાં વાસ હોય તેવા નિગમમાં, અથવા રાજા જ્યાં રહેતું હોય તેવી રાજધાનીમાં, ઉપલક્ષણથી મડંબ આદિ સ્થાનમાં આવા दाद" ·મુનિના મર્મસ્થાનમાં મુઠીઓથી અને પગની લાતેથી આઘાત પહોંચાડશે. ४०४ एवं मुनिवचनं श्रुत्वा सा वेश्या इतमनौरथा जाता, तदनन्तरमसौ कोषा- वेशेन यष्टिमुष्टयादिभिर्ममणि गाहमहारं कृतवती। तदाऽसौ मुनिर्निर्गमनोपायमा वलोक्य ब्रह्मचर्य परिरक्षयन् वामुज्ज्वलवेदनां शुभाध्यवसायेन सहमानः पर अणिमालोऽन्तर्मुहुर्तेनैव प्राप्तकेवलशानः कालं कला मोक्ष प्राप्तवान् । एवमन्परपि मुनिभिः स्त्रीपरीपदः सोदन्यः ॥ १७ ॥ एकत्र स्थितस्य मुनेररत्यादिमसमः स्यात् , अतो ग्रामानुग्रामविहारमा चर्या कार्येति चर्याकरणेनेव चर्यापरीपदः सोढव्य इत्याह- मूळम् एग एंव रे लाढे, अभिभूय परीसंहे । गामे वा नंगरे वावि, निगमे वा रायहीणिए ॥१८॥ छाया-एक एव चरेत् लादः, अभिभूय परीपदान् । ग्रामे या नगरे वाऽपि, निगमे या राजधान्याम् ॥ १८ ॥ तेरा कल्याण है । इस प्रकार मुनि के वचनों को सुनकर वेश्या बड़ी लज्जित हुई । कोप के आवेश में आकर वह मुनिराज पर घोर उपसर्ग करने लगी। उन मुनि को यष्टि एवं मुष्टिआदि के प्रहारों से मर्म स्थलों में आघात पहुँचाया । मुनि महाराज ने वहां से निकलना चाहा परन्तु निकलने के जितने भी दरवाजे थे वे सब पहिले से ही बंद किये जा चुके थे, अतः वहां से निकलने का जब उन्हें कोई उपाय नहीं सूझा तो अपने ब्रह्मचर्य की रक्षा में शुभाध्यवसाय से जीवन को समर्पित करते हुए उन्हों ने क्षपकश्रेणिपर आरोहण किया और अन्तर्मुहूर्त में केवल ज्ञान की प्रापि कर मुक्ति का लाभ कर लिया। इसी प्रकार अन्यमुनिजनों को भी इस स्त्रीपरीपह को जीतना चाहिये ॥१७॥ તારું કલ્યાણ છે. આ પ્રકારનાં મુનિનાં વચનને સાંભળી વેશ્યા ખૂબ લજવાઈ ગઈ અને કેપના આવેશમાં આવીને તે મુનિરાજને ઘર ઉપસર્ગ આપવા લાગી મુનિરાજે ત્યાંથી નીકળવા ચાહ્યું પરંતુ નીકળવાના જેટલા રસ્તા હતા તે પહે લેથી જ બંધ કરી દેવામાં આવ્યા હતા. આથી એ સ્થળેથી નીકળવાને કઈ પણ માર્ગ ન સુ ત્યારે પિતાના બ્રહ્મચર્યની રક્ષા માટે તેમણે શુભ અધ્ય વસાયથી જીવનનું સમર્પણ કરીને પણ પર આરહણ કર્યું અને એ મુહૂર્તમાં કેવળજ્ઞાનની પ્રાપ્તિ કરી મુક્તિનો લાભ લી. આ રીતે અન્ય મુનિ જનેએ પણ સ્ત્રી પરીષહને છત જોઈ એ. ૧૭ ·- प्रियदर्शिनी टीका भं० २ गा. १८ चर्यापरीपहजयः टीका-'एग' इत्यादि। लाह अयं देशीयः शब्दः, लाढा मासुकैपणीयाहारेणात्मनिर्वाहको मुनिः परीपदान क्षुत्पिपासादीन् अभिभूय-विजित्य, ग्रामे अल्पजननिवासस्थाने, वा- अथवा नगरे आकारवेप्टितेऽपि, वा-अथवा निगमे वणिग्जनस्थाने, वा अथवा राजधान्याम्-राजस्थाने, उपलक्षणमेतत् तेन मडम्बादिपु वा, एषु ग्रामादिपु यत्र कुत्रापि स्थाने, एका रागद्वेपरहितः, यद्वा-योग्यसहायस्योलामे एका एकाकी, चरेदेव-अप्रतिवद्धविहारेण चर्या कुर्यादेव । मुनि को एक जगह रहते२ अरति आदि प्रसंग प्राप्त हो सकता है इसलिये उसे ग्रामानुग्रामविहाररूप चर्या करनी चाहिये । इस प्रकार चर्या के करने से ही नौवें चर्यापरीपह पर विजय पाई जाती है, इसी बात को इस गाथा द्वारा सूत्रकार प्रदर्शित करते हैं-'एग एव चरे'-इत्यादि। अन्वयार्थ-(लाढे-लाढः) 'लाढ' यह देशीय शब्द है । 'प्रासुक एपणीय आहार से अपना निर्वाह करने वाला मुनि' ऐसा इसका अर्थ है, अतः ऐसा मुनि (परीसहे-परीपहान् ) क्षुत्पिपासा आदि परीपहों को (अभिभूय-अभिभूय) जीतकर (गामे वा नगरे वावि निगमे वा राय- हाणिए-ग्रामे वा नगरे वाऽपि निगमे वा राजधान्याम् ) थोड़े जनों का जिसमें निवास है ऐसे ग्राम में, अथवा प्राकार से जो वेष्टित है ऐसे नगर में, अथवा व्यापारी जनोंके स्थानभूत ऐसे निगम में, अथवा राजा का जहां रहना हो रहा है ऐसी राजधानी में, उपलक्षण से मडंय आदि મુનિને એક જગ્યાએ રહેવાથી અરતિ વગેરેના પ્રસંગ પ્રાપ્ત થઈ શકે છે તેથી તેણે એક ગામથી બીજા ગામ વિહાર રૂપી ચય કરવી જોઈએ આ પ્રકારની ચર્ચાને કરવાથી જ નવમાં ચર્યાપરીષહ ઉપર વિજય પ્રાપ્ત થાય છે मा पातन सूत्रा२ २ या २१ प्रशित ४२ छ-एग एव चरे-त्या. मन्वयार्थ-लाढे-लाढः ” એ દેશીય શબ્દ છે. “પ્રાસુક એષણીય આહારથી પિતાને નિર્વાહ કરવાવાળા મુનિએ આને અર્થ છે, એટલે આવા મુનિ परीसहे-परीपहान् क्षुत्पिपासा मा ५५डाने अभिभूय-अभिभूय तीन गामे वा नगरे वावि निगमेवा रायहाणिए-ग्रामे वा नगरे वाऽपि निगमे वा राजधान्याम् છેડા માણસે જેમાં રહેતા હોય તેવા ગામમાં, અથવા કેટથી ઘેરાયેલ હોય તેવા નગરમાં, અથવા વેપારી અને જેમાં વાસ હોય તેવા નિગમમાં, અથવા રાજ જ્યાં રહેતા હોય તેવી રાજધાનીમાં, ઉપલક્ષણથી મડંબ આદિ સ્થાનમાં આવા , લાલ ·५०६ उत्तराम्ययनको तथा चाग्रे वक्ष्यति- न वा लभिज्जा निउणं सहायं, गुणाहियं या गुणभो समं वा। एको वि पापा विवज्जयंतो, विहरेज फार्मसु असनमाणो ॥१॥ (उत्त. ३२ अ.५ गा.). छाया-नया कभेत् निपुणं सहाप, गुणाधिकं या गुणतः समं वा । एकोऽपि पापानि विवर्जयन्, विहरेत् कामेषु असजन् ।। उक्तमन्यत्रापि- ग्रामाधनियतस्थायी, स्थानबन्धविवर्जितः । चर्यामेकोऽपि कुर्वीन, विविधामिनयुतः ॥ १॥ इति । स्थानों में जहां कहां भी वह ( पग पच चरे-एकाकी एव चरेत्) राग बेप से रहित होकर समुदाय के साथ अथवा योग्य सहाय के अभाव में अप्रतिबंध विहार से अकेला ही विचरें । कहा भी है- न चा लभिज्जा निउणं सहाय, गुणाहियं वा गुणओ समं वा। एगो वि पावाह विवज्जयंतो, विहरेज्ज कामेसु असज्जमाणो॥ (उत्त० ३२ अ.५गा.) तात्पर्य इसका यह है कि साधु को जंय योग्य सहायक (शिष्य आदि) की प्राप्ति न हो तो वह निष्पाप होकर, तथा इच्छाओं को जीतता हुवा अकेला भी विहार करे । अन्यत्र भी यही बात कही है- ग्रामाद्यनियतस्थायी, स्थानयन्धविवर्जितः। चर्यामेकोऽपि कुर्वीत, विविधाभिग्रहयुतः ॥१॥ । १५ स्थणे ते एग एव चरे-एकाकी एव चरेत् । द्वेषयी २हित मनी समु દાયની સાથે અથવા યોગ્ય સહાયના અભાવમાં પ્રતિબંધ વિહારથી એકલા જ વિચરે કહ્યું છે– नवा लभिज्जा निउणं सहाय, गुणाहियं वा गुणओ समं वा। एगो वि पावाइँ विवज्जयंतो, विहरेज्ज कामेसु असज्जमाणो । उ.३२. अ.५. આનું તાત્પર્ય એ છે કે સાધુને જ્યારે એગ્ય સહાયક શિષ્ય આદિની પ્રાપ્તિ ન હોય તે તે નિષ્પાપ બનીને ઈચ્છાઓને જીતીને એકલા પણ વિહાર अरे. मन्यत्र ५ मा पात हेसछे-- ग्रामाद्यनियतस्थायी, स्थानबन्धविवर्जितः। चर्यामेकोऽपि कुर्वीत, विविधाभिग्रहयुतः॥॥

·प्रियदर्शिनी टीका २० २ गा० १८ चांपरीपहजयः ४० अयं भावः-यथाकल्प ग्रामनगरादापनियतवासं कुर्वता मुनिनाऽऽलस्यपरिव- जनेन तत्र तत्रानासक्त्या च ग्रामानुग्रामविहरणात्मकचर्याकरणादेव चर्यापरीपहः सोढो भवति । यस्तु परिक्षीणजवावलस्तेन स्थिरवासे कृते भिक्षाचर्यायां कथं- चित् स्वयं प्रवृत्त्याऽपि स परीपहः सोढो भवतीति । ननु-चर्यापरीपहो न भवत्यागन्तुकः, कथं तर्हि स्वयमुदीरिवायाश्चर्यायाः परीपहत्यमिति चेत् , उच्यते-कल्पस्यापि कस्यचित् कष्टकारित्वेन सह्यमानत्वात् यधाकल्प ग्राम नगर आदि में अनियतवास करने वाला अप्रति- पन्ध विहारी मुनि नाना प्रकार के अभिग्रहों से युक्त होकर अकेला अर्थात्-सम्प्रदाय में रहते हुए भी रागदेप रहित विचरे ॥१॥ प्रमाद का परिहार करते हुए ग्रामनगरादि में आसक्ति रहित होकर ग्रामानुग्राम विचरणरूप चर्या के करने से ही यह चर्यापरीपह जीता जाता है । जिसका जंघायल क्षीण हो चुका है उस साधु को भी स्थिरवास करने पर भिक्षाचर्या में कथंचित् स्वयं प्रवृत्ति से यह परीपह सहन किया जाता है। आये हुए कष्ट का नाम परीपह है । चर्या तो आनेवाली नहीं है यह तो स्वयं उदीरित की जाती है अतः चर्या को परीपहरूप कैसे माना जा सकता है ? इसका समाधान इस प्रकार है- यद्यपि चर्या साधु का कल्प है तो भी किसी२ कल्प को कष्टकारी होने से वह सहन करना ही पड़ता है। चर्या भी इसी प्रकार है। अतः भगवानने इसको परीपहरूप फरमाया है। अपने कल्प का प्रमाद से નગર આદિમાં અનિયતવાસ કરવાવાળા અપ્રતિબંધ- વિહારી મુનિ વિવિધ પ્રકારના અભિગ્રહથી યુકત બની એકલા, અર્થા-સંપ્રદાયમાં રહેવા છતાં પણ રાગદ્વેષ રહિત વિચરે, પ્રમાદને ત્યાગ કરીને ગ્રામ નગર આદિમાં આસક્તિ રહિત બનીને ગ્રામાનુગ્રામ વિચરવારૂપ ચર્ચા કરવાથી જ આ ચર્યા પરીવહ છતાય છે. જેનું જંઘાબળ ક્ષીણ બની ગયેલ છે એવા સાધુએ પણ સ્થિરવાસ કરવાથી ભિક્ષાચર્યામાં કહેવામાં આવેલ સ્વયં પ્રવૃત્તિથી આ પરીષહ સહન કરવામાં આવે છે. આવેલા દુઃખને સહન કરવાં તેનું નામ પરીષહ છે. ચર્યા આવતી નથી પરંતુ સ્વયં ઉભી કરવામાં આવે છે. આથી ચયને પરીષહરૂપ કેમ માનવામાં આવે છે તેનું સમાધાન આ પ્રકારથી છે- કદાચ ચય સાધુને કહે છે તે પણ કઈ કઈ કલ્પ કણકારી હોવાથી તે સહન કરવા જ પડે છે. ચર્યાને પણ આ જ પ્રકાર છે. માટે ભગવાને તેને પરી- વહરૂપ ફરમાવેલ છે. પોતાના ક૫નું પ્રમાદથી આચરણ ન કરવું તે પરીષહ યથાક૯૫ ગ્રામ m ·- - उत्तराध्ययमले तथा चाग्रे वक्ष्यति- नवा लभिज्जा निउणं सहायं, गुणाहियं वा गुणभो समं वा । एको वि पाबाई विवज्जयंतो, विहरेज्ज कामे असज्जमाणो ॥ १॥ (उत्त. ३२ अ. ५ गा.). छाया-नया लभेत् निपुणं सहाय, गुणाधिकं वा गुणतः समं वा । एकोऽपि पापानि विवर्जयन्, विहरेत् कामेषु असजन् ।। उक्तमन्यत्रापि- ग्रामाधनियतस्थायी, स्थानवन्धविवर्जितः। चर्यामेकोऽपि कुर्वीत, विविधाभिग्रहयुतः ॥ १॥ इति । स्थानों में जहां कहां भी वह ( एग एव चरे-एकाकी एव चरेत् ) राग मेप से रहित होकर समुदाय के साथ अधया योग्य सहाय के अभाव में अप्रतिबंध विहार से अकेला ही विचरें । कहा भी है- न वा लभिज्जा निउणं सहाय, गुणाहियं वा गुणओ समं वा। एगो वि पावाइँ विवज्जयतो, विहरेज्ज कामेसु असज्जमाणो॥ (उत्त० ३२ अ.५ गा.) तात्पर्य इसका यह है कि साधु को जब योग्य सहायक (शिष्य आदि) की प्राप्ति न हो तो वह निष्पाप होकर, तथा इच्छाओं को जीतता हुवा अकेला भी विहार करे । अन्यत्र भी यही बात कही है- ग्रामाद्यनियतस्थायी, स्थानयन्धविवर्जितः। चर्यामेकोऽपि कुर्वीत, विविधाभिग्रहैर्युतः ॥ १॥ is 4 स्थणे ते एग एव चरे-एकाकी एव चरेत् ॥ द्वेषयी २हित मनी सभु દાયની સાથે અથવા ચાગ્ય સહાયના અભાવમાં અપ્રતિબંધ વિહારથી એકલા જ વિચરે કહ્યું છે– नवा लभिज्जा निउणं सहाय, गुणाहियं वा गुणओ समं वा। एगो वि पावाइँ विवज्जयंतो, विहरेज्ज कामेसु असज्जमाणो ॥ उ.३२. अ. ५. આનું તાત્પર્ય એ છે કે, સાધુને જ્યારે યોગ્ય સહાયક શિષ્ય આદિની પ્રાપ્તિ ન હોય તે તે નિપાપ બનીને ઈચ્છાઓને જીતીને એકલા પણ વિહાર કરે. અન્યત્ર પણ આજ વાત કહેલ છે– ग्रामाद्यनियतस्थायी, स्थानबन्धविवर्जितः। चर्यामेकोऽपि कुर्वीत, विविधाभिग्रहयुतः ॥॥ - ·४०९ . प्रियदर्शिनी टीका. म० २ गा० १९ चयापरीपहजयः छाया--असमानश्चरेद् भिक्षुः, नैव कुर्यात् परिग्रहम् । असंसक्तो गृहस्थैः, अनिकेतः परिव्रजेत् ॥ १९ ॥ टीका-'असमाणो' इत्यादि। भिक्षुः-मुनिः, असमानः गृहस्थैरन्यतीथिंकैयासदृशः, तत्राश्रयमूर्छारहितत्वेन गृहस्थैरसदृशः, अनियतविहारादिनाऽन्यतीथिकैरसदृश इति भावः । यद्वा-मानस- हितः समानः, न तथेत्यसमानः, अभिमानवर्जित इत्यर्थः, यद्वा-'असमाणे' इत्यस्य 'असनिति' छाया, असन्निव-असन्, यत्र विद्यते तत्राप्यविद्यमान इव, अल्पतरकालस्थायित्वेन तत्र तत्र तत्सत्ताया अनियतत्वात् , तत्र तत्र विद्यमानत्वेऽपि तत्तद्ग्रामोपाश्रयादिपु ममत्वाभिमानाभावाच । इममेवाथ प्रकटयन्नाह-'नेव कुज्जा' इत्यादि । परिग्रहम्=तत्तद्ग्रामोपाश्रयादिपु स्थानेषु द्रव्यभावपरिग्रहं नैव कुर्यात् न धारयेत् । उक्तञ्च- "गामे कुले वा नयरे य देसे, ममंति भावं न कहिंचि कुज्जा"॥ इति ।। 'असमाणे' इत्यादि। अन्वयार्थ-(असमाणे-असमानः) गृहस्थरूपआधार की मूर्छा से रहित होने के कारण गृहस्थों के समान नहीं, तथा अनियत विहार आदि द्वारा अन्यतीधिकों के समान नहीं, अथवा-असमान-मान से वर्जित, या "असमाणे-असन्"-अल्पतर काल तक ग्राम नगरादिमें रहने वाला होने की वजह से वहां नहीं जैसा ऐसा (भिक्खू-भिक्षुः) मुनि (परिग्गह-नेव कुज्जा-परिग्रहं नैव कुर्यात् ) उन२ ग्राम एवं उपाश्रयादिकों में द्रव्य एवं भावरूप परिग्रह से नहीं बंधे-उनमें ममत्व भाव न करे। कहा भी है- "गामे कुले वा नयरे य देसे, ममंतिभावं न कहिंचि कुज्जा॥" असमाणे त्यादि अन्वयार्थ -असमाणे-असमानः गृहस्थ३५ न्माधारनी भुथी २डित डापान કારણે ગૃહસ્થના સમાન નહીં, તથા અનિયતવિહાર આદિ દ્વારા અન્ય તીથી भाना समान नाही, मथवा-मसभान-मानथी पळत, या असमाणे-असन् मपतर કાળ સુધી ગ્રામ નગર આદિમાં રહેવાવાળા હેવાના કારણે ત્યાં નહીં જેવા એવા भिक्खू-भिक्षुः मुनि परिगह नेवकुज्जा-परिग्रह नैव कुर्यात् २२ ॥ भने ઉપાશ્રય આદિમાં દ્રવ્ય અને ભાવરૂપ પરિગ્રહથી ન બંધાય–તેમાં મમત્વભાવન शणे. यु छ :- "गामे कुले वा नयरे य देसे, ममंवि भावं न कहिंचि कुज्जा ॥" . उ०५२ ·। उत्तराध्ययनसूत्रे परीपहरूपत्वं भवति, तत्र प्रमादेन स्वकल्पानाचरणमेव परीपदकतः पराजयः, तस्मात् प्रमादवजितेन यथाकल्पचर्याराधनेनेव चयोपरीपदः सोढो भवतीति ॥१८॥ उक्तमयं दृढीकुर्वन्नाह- मूलम् असमाणे चेरे भिक्खू, नेवे कुज्जा परिगहं । असंसत्तो निहत्थेहि, अणिएओ परिव्बए ॥ १९ ॥ आचरण नहीं करना ही परीपहजनित पराजय है। इसलिये प्रमाद वर्जित होकर यथाकल्प चर्या के आराधन से ही चर्यापरीषह सहन किया जाता है। तभी चर्यापरीपहजयी साधु कहलाता है। भावार्थ-चतुर्मास कल्प को छोडकर मुनि के लिये एकत्र स्थिर रहना जनशासन की आज्ञा से वाहिर है । कोई खास कारण हो तो मुनि एकत्र वास कर सकता है, अन्यथा नहीं। अतः आत्मकल्याण की भावना से अथवा 'जनता में धर्म का प्रचार होता रहे' इस शुभ अध्यवसाय से मुनि को नगर ग्राम आदि स्थानों में विचरते रहना चाहिये । एक स्थान पर रहने वाले साधु को स्थानजन्य मोह सता देता है, अतः वह चाहे एकाकी रूप में विहार करे चाहे योग्य सहायकों के साथ विहार करे, परन्तु विहार अवश्य करे। विहार में सदा अपने संयम की पूरी दृढता रक्खे । क्षुत्पिपासा आदि परीपह सतावें तो भी उनकी परवाह न करे । इसका नाम चर्यापरीपहजय है ॥१८॥ જનિત પરાજ્ય છે માટે પ્રમાદથી દૂર રહીને યથાકલ્પ ચર્યાના આરાધનાથી જ ચપરીષહ સહન કરી શકાય છે. એજ ચર્ચાપરીષહ જીતેલ સાધુ કહેવાય છે. ભાવાર્થ-ચતુર્માસ કલ્પને છોડીને મુનિ માટે એક સ્થળે સ્થિર રહેવું જિનશાસનની આજ્ઞાથી બહાર છે. કેઈ ખાસ કારણ હેય તે મુનિ એક સ્થળે વાસ કરી શકે છે, તે સીવાય નહીં. આથી આત્મકલ્યાણની ભાવનાથી અથવા “જનતામાં ધર્મને પ્રચાર થતું રહે એવા શુભ આશયથી મુનિએ નગર ગ્રામ આદિ સ્થાનમાં વિચરતા રહેવું જોઈએ. એક સ્થાન ઉપર રહેવાવાળા સાધુને સ્થાન જન્ય માહ સતાવે છે. આથી ભલે તે એકાકી રૂપમાં વિહાર કરે અગર એગ્ય સહાયકેની સાથે વિહાર કરે, પરંતુ વિહાર અવશ્ય કરે. વિહા- રમાં પિતાના સંયમની સદા પૂરી દ્રતા રાખે, ક્ષુત્પિપાસા આદિ પરીવંત સતાવે તે પણ તેની પરવા ન કરે. આનું નામ ચર્ચાપરીષહને વિજય છે. 1 ·४०९ - - प्रियदर्शिनी टीका. अ० २ गा० १९ चर्यापरीपद्दजयः छाया-असमानश्चरेद् भिक्षुः, नैव कुर्यात् परिग्रहम् । असंसक्तो गृहस्यैः, अनिकेतः परिव्रजेत् ॥ १९ ॥ टीका-'असमाणो' इत्यादि। भिक्षुः मुनिः, असमानः गृहस्थैरन्यतीपिकैयासदृशः, तत्राश्रयमूर्छारहितत्वेन गृहस्थैरसदृशः, अनियतविहारादिनाऽन्यवीथिकैरसदृश इति भावः । यद्वा-मानस- हितः समानः, न तथेत्यसमानः, अभिमानवनित इत्यर्थः, यद्वा-'असमाणे' इत्यस्य ' असन्निति' छाया, असनिव-असन्, यत्र विद्यते तत्राप्यविद्यमान इव, अल्पतरकालस्थायित्वेन तत्र तत्र तत्सत्ताया अनियतत्वात् , तत्र तत्र विद्यमानत्वेऽपि तत्तद्ग्रामोपाश्रयादिषु ममत्वाभिमानाभावाच । इममेवाथं प्रकटयन्नाह-'नेव कुज्जा' इत्यादि । परिग्रहम्=तत्तद्ग्रामोपाश्रयादिषु स्थानेषु द्रव्यभावपरिग्रहं नैव कुर्यात् न धारयेत् । उक्तञ्च- "गामे कुले वा नयरे य देसे, ममंति भावं न कहिचि कुज्जा"॥ इति ॥ 'असमाणे'-इत्यादि। अन्वयार्थ-(असमाणे-असमानः) गृहस्थरूपआधार की मूर्छा से रहित होने के कारण गृहस्थों के समान नहीं, तथा अनियत विहार आदि दारा अन्यतीधिकों के समान नहीं, अथवा-असमान-मान से वर्जित, या "असमाणे-असन्"-अल्पतर काल तक ग्राम नगरादिमें रहने वाला होने की वजह से वहां नहीं जैसा ऐसा (भिक्खू-भिक्षुः) मुनि (परिग्गह-नेव कुज्जा-परिग्रहं नैव कुर्यात् ) उन२ ग्राम एवं उपाश्रयादिकों में द्रव्य एवं भावरूप परिग्रह से नहीं बंधे-उनमें ममत्व भाव न करे। कहा भी है- "गामे कुले वा नयरे य देसे, ममंतिभावं न कहिंचि कुज्जा असमाणे इत्यादि मन्वयार्थ-असमाणे-असमानः २०३५ माघारनी भुथी डित डावान કારણે ગૃહસ્થના સમાન નહીં, તથા અનિયતવિહાર આદિ દ્વારા અન્ય તીથી साना समान नहीं, अथवा-मसमान-भानथी पळत, या असमाणे-असन् सहपतर કાળ સુધી ગ્રામ નગર આદિમાં રહેવાવાળા હેવાના કારણે ત્યાં નહીં જેવા એવા भिक्खू-भिक्षुः मुनिः परिग्गहं नेवकुज्जा-परिग्रहं नैव कुर्यात् २२ ॥ भने ઉપાશ્રય આદિમાં દ્રવ્ય અને ભાવરૂપ પરિગ્રહથી ન બંધાય-તેમાં મમત્વભાવન रामे. झुछ - गामे कुले वा नयरे य देसे, ममंति भावं न कहिंचि कुज्जा ॥ " ·. उत्तराभ्ययन ममत्वाभावः कथं स्यादित्याह-गृहस्थ धावकः, असंसक्तः रागसंसर्गवर्जित इत्यर्थः, अनिकेता गृहर्जितः नैका प्रतिवदस्थितिक इत्यर्थः, परिव्रजेत् सर्वतो विहरेत् न तु नियतदेशादावेव । अयं भावः-गृहस्थैः सह रागसंसर्गकरणे, एकत्र प्रतिवद्धास्पदत्वे, नियतदेशग्रामनगरादिविदारितायां वा ममत्वबुद्धिः स्यात् । तस्मादालस्यं निरस्य ग्रामनगरकुलादिप्वनियतवसतिनिर्ममत्वः सन् यथाकल्पमा सक्तिरहितश्चर्यामाचरेदिति। अर्थात्-ग्रामादि में कहीं भी ममत्व नहीं करे । तथा (गिहस्थेहिं अ- संसत्तो-गृहस्थैः असंसक्तः ) गृहस्थों के साथ राग के संसर्ग से वर्जित उनमें मोहरूप परिणाम से रहित होकर वह (अणिएओ-अनिकेतः) स्थानादि की ममतारहित होता हुआ (परिव्वए-परिव्रजेत्) ग्राम नगरादि में विहार करता रहे । इसका भाव यह है कि गृहस्थों से रागात्मक परिणति करने पर साधु को एक ही जगह प्रतिबद्ध होकर रहने का प्रसंग प्राप्त हो सकता है, इस परिस्थिति में नियत देश, ग्राम आदि में ही उसका विहार होगा, अतः उसमें ममत्वबुद्धि का सद्भाव हो जायगा । इसलिये प्रमाद का परित्याग कर ग्राम नगर आदि में अनियतरूप से विचरने वले मुनि में निर्ममत्वभाव रहता है। इसलिये साधु को चाहिये की वह गृहस्थों से असंसक्त होकर यथाकल्प अनियतविहाररूप चर्या करता रहे। भावार्थ-इस गाथा द्वारा सूत्रकार १८वीं गाथा में कहे हुए ही मथात्-आमाहिमा यांय ५ भभवन ४३ तथा गिहत्थेहिं असंसत्तो- गृहस्थैः-असंसक्तः गस्थनी साथे रागना संसर्गथी २डित-तमा मा३५ परिणामयी २हित मनी ते अणिएओ-अनिकेतः स्थानी ममता खित थईन, परिव्वए-परिव्रजेत् आम ना माहिमा पिसार ४२ता २हे. तेना ભાવાર્થ એ છે કે, ગૃહસ્થા સાથે રાગાત્મક પરિણતી કરવાથી સાધુને માટે એક જગ્યાએ પ્રતિબદ્ધ થઈને રહેવાને પ્રસંગે પ્રાપ્ત થાય છે. આ પરિસ્થિતિમાં નિયત ગ્રામનગર આદિમાંજ તે વિચરશે, આથી એનામાં મમત્વની ભાવના ઉત્પન્ન થશે. માટે પ્રમાદને પરિત્યાગ કરી ગ્રામનગર આદિમાં અનિયત રૂપથી વિચરનાર મુનિમાં નિમમત્વભાવ રહે છે. આટલા માટે જ સાધુ માટે તે ગ્રહ થી અસંસક્ત બની યથા૫ અનિયત વિહારસ્વરૂપીચય કરતા રહે તે જરૂરી છે. ભાવાર્થ -આ ગાથા દ્વારા સૂત્રકાર ૧૮ મી ગાથામાં કહેલ - ·प्रियदर्शिनी टीका. अ० २ गा० १९ पर्यापरीपहजये निःसङ्गमुनिदृष्टान्तः ४११ - लिये अत्र दृष्टान्त:- कोल्लाकसंनिवेशे बहुश्रुतः शान्तो दान्तः परोपहोपसर्गसहने सुधीरः क्षमा- दिगुणगम्भीरः कर्मधूलिनिवारणे समीरः, श्रुतचारित्रधर्माराधनपरः क्षीणजङ्घा- वलो निःसङ्गनामक आचार्य आसीत् । एकदा तत्र दुर्भिक्षे जातेऽसौ स्वशिष्य अर्थ की पुष्टि कर रहे हैं । जय गृहस्थ जनों का सामान्य भी परिचय मनुष्य को उनमें ममत्वबुद्धि से जकड़ देता है तो फिर साधु की आत्मा को वह भाव वहां जकड़ न देगा यह कैसे हो सकता है। इसी- साधु को अनियत विहार कहा गया है । इसमें गृहस्थों के संसर्ग से साधु वचा रहता है । संसक्तिभाव उसका उनमें नहीं हो पाता है। सामान्य परिचय में संसक्ति नहीं आती है। अधिक परिचय से यह दोष पैदा होता है । मृ परिणति का नाम ही परिग्रह है। यह परि- ग्रह द्रव्य एवं भाव के भेद से दो प्रकार का होता है । साधु इन दोनों प्रकार के परिग्रहों से रहित होता है। रागादिकभाव भावपरिग्रह, एवं क्षेत्र वस्तु आदि द्रव्य-परिग्रह है । अनियत विहार करने वाले साधुमें यह दोप नहीं हो सकता है । इसीलिये उसको सदा यथाकल्प अनियत विहार करना भगवान ने कहा है। दृष्टान्त-कोल्लाक नाम के सन्निवेश में पहुश्रुत, शांत, दान्त परीषह एवं उपसर्ग के सहन करने में धीर वीर क्षमादि गुणों से गंभीर, कर्म धूलि के निवारण करने में पवनतुल्य निःसंग नाम के एक आचार्थ थे। કરે છે. જ્યારે ગૃહસ્થ જને સાથે સામાન્ય પરિચય પણ મનુષ્યને તેની સાથે મમત્વ- બુદ્ધિથી જકડી દે છે તે પછી સાધુના આત્માને તે ભાવ ત્યાં ન જકડે તે કેમ બની શકે. આટલા માટેજ સાધુને અનિયત વિહાર સુચવાયેલ છે. આમાં ગૃહસ્થના વધુ પડતા સંસર્ગથી સાધુ બચી જાય છે, સંસકિતભાવ તેને તેમાં આવતું નથી, સામાન્ય પરિચયથી સંસેતિભાવ ઉત્પન્ન થતાં નથી. અધિક પરિચયથી આ દો પેદા થાય છે. મૂછપરિણતીનું નામ જ પરિગ્રહ છે. આ પરિગ્રહના દ્રવ્ય અને ભાવ એમ બે પ્રકારના ભેદ છે. સાધુ આ બંને પ્રકારના પરિગ્રહથી પર હોય છે. રાગાદિકભાવ ભાવપરિગ્રહ અને ક્ષેત્ર વસ્તુ આદિ દ્રવ્ય પરિગ્રહ છે. અનિયત વિહાર કરનાર સાધુમાં આ દેવ આવતો નથી આટલા માટે સાધુને સદાય યથાકલ્પ અનિયત વિહાર કરવાનું ભગવાને કહ્યું છે. દાંત–કલાક નામના સન્નિવેશમાં બહુશ્રુત, શાંન્ત, દાન્ત, પરીષહ અને ઉપસર્ગ સહન કરવામાં ધીરવીર, ક્ષમાદિ ગુણેથી ગંભીર, કર્મરજનું ·उपराध्ययनसूत्रे विक्रमाचार्य गच्छसहितं दूरदेशे प्रेपितवान् । स्वयं तु एकेन शिष्येण सह वसन् तत्रैव नगरे नव भागान कल्पयित्वा यथाकल्पमतातकुले रूक्षशुष्कमन्तपान्तममा- दिकं गृहीत्वा विहरति स्म । जराकान्तोऽपि चर्यापरीपई सोलुकामः कृताभिपहत्वात् स्वयंभिक्षार्थमटति स्म। एवं चर्यापरीपहं सइमानस्तमभिग्रहं याज्जीव निवा- ह्यालोचितमतिक्रान्तः कालमासे कालं कृत्वा स्वकल्याणं साधितवान् । श्रुतचारित्ररूप धर्म की आराधना करने में ही इनका जीवन का अधिक से अधिक समय निकलता था। अवस्थाप्राप्त होने से इनका जंघावल क्षीण हो गया था। एक समय की बात है कि वहां पर भयं: कर दुर्भिक्ष पड़ गया । आचार्य ने परिस्थिति का अवलोकन कर अपने विक्रमाचार्य शिष्य को गच्छसहित दर देश में विहार करा दिया और स्वयं एक शिष्य के साथ उसी नगरी में रहे। यहां नौ भागों की कल्पना कर वे यथाकल्प अज्ञातकुल में रूक्ष, शुष्क, अन्त प्रान्त आहारा दिक ग्रहण कर वहां विचरण करते रहे । यद्यपि इनकी वृद्धावस्था थी चलने में पूरी शक्ति नहीं थी तो भी चर्यापरीपह को सहन करने की अभिलाषा से वे विविध अभिग्रह ग्रहण करते और स्वयं भिक्षा के लिये जाते । इस प्रकार चर्यापरीपह को सहन करते२ उन्हों ने अपने अभिः ग्रहों का अच्छी तरह से निर्वाह किया । अन्त में अपने कर्तव्यों की आलोचना कर उनके प्रति निवृत्त होकर आत्मकल्याण कर लिया। નિવારણ કરવામાં પવનતુલ્ય એવા, એક નિસંગ નામના આચાર્ય હતા. શ્રુતચારિત્ર રૂપ ધમની આરાધના કરવામાં જ તેમના જીવનને મોટે ભાગે તેઓ ગાળતા હતા. અવસ્થા થવાથી તેમનું જંઘાબળ ક્ષીણ બની ગયું હતું. એક સમયની વાત છે કે ત્યાં ભયંકર એ દુકાળ પડયો, આચાર્ય પરિસ્થિતિનું અવલોકન કરી પિતાના વિકમાચાર્ય નામના શિષ્યને ગચ્છ સાથે દૂર દેશમાં વિહાર કરાવરાવ્યો અને પિતે એક શિષ્યની સાથે તે નગરમાં રહ્યા. ત્યાં નવ ભાગેની કલ્પના કરી તેઓ યથાકા અજ્ઞાત કુળમાંથી રૂક્ષ, શુષ્ક અન્નપ્રાન્ત આહાર આદિ પ્રહણ કરી ત્યાં વિચરતા રહ્યા છે કે તેમની વૃદ્ધાવસ્થાને કારણે તેમનામાંચાલવાની પૂરી શકિત ન હતી તે પણ ચપરીવહન સહન કરવાની અભિલાષાથી તેઓ વિવિધ અભિગ્રહ કરતા અને સ્વયં ભિક્ષા માટે જતા. આ પ્રકારે ચર્ચાપર- પહને સહન કરતાં કરતાં પોતાના અભિગ્રહને સારી રીતે નિર્વાહ કર્યો. અંત સમય ઉપર પોતાના કર્તઓની આલોચના કરી તેનાથી નિવૃત્ત થઈ આત્મકલ્યાણ પ્રાપ્ત કર્યું.

·प्रियदर्शिनी टीका. अं० २ गा० १९ चर्यापरीपहजये धैश्रवणमुनिदृष्टान्तः ४१३ अचान्योऽपि दृष्टान्त:- उज्जयिन्यां वैश्रवणनामक आचार्यः समवस्तः। स स्वशिष्यपरिवारैः सह चर्यापरीपहं सहमानो ग्रामानुग्राम विहरन् कदाचिदटव्यां प्रविष्टः । आचार्य इव शिप्या अपि चर्यापरीपदसहिष्णव आसन् । तत्र सर्व मुनिभिरकस्माद् मार्गो विस्मृतः। तत्रैव शर्करामभपृथिवीवद् विकीर्णतीक्ष्णकण्टकिते निम्नोन्नतशिलाखण्डदुर्गमे भयकर विपिने गच्छता तेन दिवसो यापितः, रात्री च वृक्षाधस्तले निवासः कृतः, एवं शिष्यपरिवारैः सहासौ भ्रमनटव्या अन्तं न प्राप,नापि कश्चिद् ग्रामो दृष्टि- द्वितीय दृष्टान्त- उज्जैनी नगरी में वैश्रवण नाम के आचार्य पधारे। वे अपने शिष्यपरिवार के साथ चर्यापरीपह को सहन करते हुए ग्रामानुग्राम विहार करते२ कदाचित् मार्ग भूल जाने से एक अटवी में जा पहुँचे । इनके समान ही चर्यापरीपह सहन करने में समर्थ इनके शिष्य भी थे। अकस्मात् वे सब के सब ही मार्ग भूल गये। समस्त दिवस उन सबका शर्करा पृथ्वी के समान, इधर उधर फैले हुए तीक्ष्ण कांदों वाले तथा नीचे ऊँचे शिलाखंडों से दुर्गम उस भयंकर अटवी में ही समाप्त हो गया। रात्रि का समय आ गया । दूसरा कोई उपाय नहीं होने से सभी ने वहीं एक वृक्ष के नीचे ठहर कर रात्रि व्यतीत की। प्रातः काल हुआ । सूर्य की किरणें निकली । मार्ग की तलाश करने लगे परन्तु मार्ग का पता नहीं चला । अटवी कितनी पड़ी थी इसका कुछ अन्त ही नहीं ज्ञात हो सका, और न " यहां से ग्राम कितनी दूर है।" દહત બીજું-ઉજૈની નગરીમાં વૈશ્રવણ નામના આચાર્ય પધાર્યા. તેઓ પિતાના શિષ્ય પરિવારની સાથે ચર્ચાપરીષહ સહન કરતા કરતા ગ્રામાનુગ્રામ વિહાર કરતા કરતા માર્ગ ભૂલવાથી અચાનક એક જંગલમાં જઈ ચડયા. ચર્ચાપરીષહ સહન કરવામાં તેમના સમાન જ સમર્થ તેમના શિષ્યો પણ હતા. જોગાનુજોગ તેઓ બધા માર્ગ ભૂલી ગયા. શર્કરાપ્રભ પૃથ્વીની સમાન, અહી તહી મેર તીક્ષણ કાંટાઓથી પથરાએલી તથા ઉંચી નીચી શિલાઓથી દુર્ગમ એવી ભયાનક અટવી-જંગલમાં આએ દિવસ વીતી ગયે રાત્રીને સમય આવી પહોંચતાં બીજે કઈ પણ ઉપાય ન હોવાથી સઘળાએ એક ઝાડ નીચે રહીને રાત વિતાવી. સવાર પડયું, સૂર્યનાં કિરણે દેખાયાં, માર્ગની તપાસ કરી પરંતુ બહાર નીક- ળવાને માર્ગન જડે. જંગલ મેટું હતું તેના અંતની પણ ખબર પડતી ન હતી અને ગામ આ સ્થળેથી કેટલું દૂર છે તે પણ જાણી શકાતું ન ·- उत्तराप्ययसूत्रे पथे समायातः । स च तस्मिन्नेव विपमकण्टकितपर्वतीयमार्गे चलमपि चर्याप- रीपः पराजितो नाभूत् । आचार्यों वदति-अस्मिन् वने चलतामस्माकं त्रयो दिवसा अतीताः, क्वचिदाहारो न लन्धो नापि पानीयम्। एतदम्यन्तरे केनचिद्देवेन वैक्रियशच्या तत्र शोभनो राजमार्गों निर्मितः। तत्र कस्यचिन्नृपस्य चतुरगिणी सेना गच्छति, बहुधः शिविका नरसिमाना इस बात का पता ही चल सका । आचार्य महाराज शिष्यमंडली सहित उसी जंगल में घूमते रहे । कभी २ चलते २ विपम एवं कंटकित पर्वत के मार्ग पर पहुँच जाते तो भी इनके चित्त में खेदखिन्नता नहीं आती। 'चर्यापरीपह सहन करना यह साधु की कर्तव्य कोटि में है' इस ख्याल से ये उसको शांति के साथ सहन करते रहे । चलते २ जब ठीक तीन दिन व्यतीत हो चुके तय आचार्य महाराज ने शिष्यों से कहा कि देखो-इस यन में लगातार अपने लोग तीन दिन से चल रहे हैं फिर भी मार्ग नहीं मिल रहा है। आहार पानी का भी ठिकाना नहीं पड़ा, अतः समस्या विकट बन रही है। आचार्य महाराज जय इस प्रकार अपने शिष्यों से कह रहे थे कि इतने में ही किसी देवने अपनी वैक्रियिक शक्ति के द्वारा उस अटवी में एक सुन्दर राजमार्ग बना दिया, और इस प्रकार का दृश्य दिख- लाया कि उस पर होकर किसी राजा की चतुरंगिणी सेना जा रही है। હતું. આચાર્ય મહારાજ શિષ્ય મંડળી સાથે એ જંગલમાં ખૂબ ભટક્યા. ચાલતાં ચાલતાં કોઈ વેળા સ્થળે વિષમ એવા કાંટાળા ટેકરાવાળા રસ્તે ચઢી જતા તે પણ તેમના ચિત્તમાં ખેદ-ખિતા આવતી નહીં. ચર્ચાપરીષહ સહન કરે એ સાધુની કતવ્ય કેટીમાં છે આ ખ્યાલથી તેઓ આવતા પરીષહોને શાન્તી સાથે સહન કરતા રહ્યા. ચાલતાં ચાલતાં જ્યારે ત્રણ ત્રણ દિવસો વીતી ગયા ત્યારે આચાર્ય મહારાજે શિષ્યને કહ્યું કે, જુઓ આ વનમાં આપણે ત્રણ ત્રણ દિવસોથી ભટકીએ છીએ છતાં પણ બહાર નીકળવાને કઈ માગ દેખાતો નથી. આહાર પાણીનું પણ ઠેકાણું પડતું નથી એટલે આપણી સમક્ષ વિકટ સમસ્યા ઉભી થઈ છે. આચાર્ય મહારાજ આવું જ્યારે પિતાના શિષ્યોને કહી રહ્યા હતા એ વખતે કઈ દેવે પિતાની વક્રિયીક શક્તિ દ્વારા તે જંગલમાં એક સુંદર રાજ- માર્ગ બનાવી દીધો અને એ પ્રકારનું દષ્ય ઉભું કરી દીધું કે તે માર્ગ ઉપરથી જાણે કેઈ રાજાની ચતુરંગિણ સેના જઈ રહી છે તેમાં અનેક પાલખી રિ ·. प्रियदर्शिनी टीका ०२ गा. २० नेपेधिकीपरीपहजयः ४१५ आसन् । तत्र सेनापतिः कानने भ्राम्यमाणमाचायं ब्रवीति-भगवन् ! सन्त्यत्र बहूनि शिविकादीनि यानानि, यदन रोचते भवद्भयस्तत्रारुह्य गम्यताम् । आचार्येणो. क्तम्-यानेन गमनं नास्माकं कल्पते, इत्युक्त्या तेन 'सर्वोऽयं देवमपञ्च' इति विज्ञा. वम् । राजसैनिके गते सति स आचार्यः शिष्यान् पृच्छति-किमिदानी कर्तव्यम्, । शिष्या आहुः-आर्येण यदनुप्ठेयं, तदेवास्माभिरपि कर्तव्यम्, आचार्यः पादपो- पगमनार्थं प्रतिज्ञातवान्, तदनु तदीयशिप्या अपि पादपोपगमनार्थ संस्तारक कृतवन्तः । सर्वः समाधिभावेन कालं कृत्वाऽऽत्मनः कल्याणं साधितम् । एवमन्यै- रपि मुनिभिश्चर्यापरीपदः सोढव्यः ।। १९ ॥ उस में अनेक पालकियां को वहन करते हुए मनुष्य चले जा रहे हैं । यह सब दृश्य आचार्य महाराज के देखने में आ रहा था। इसी समय एक सेनापति ने अटवी में भ्रमण करते हुए आचार्य महाराज से कहा हे भदन्त! यहां बहुत से पालकियां आदि वाहन हैं आप जिन्हें पसंद करें उनपर चढकर चलें। आचार्यश्रीने सेनापति की बात सुनकर कहा कि- यान पर चढकर चलना यह हमारे कल्प से बाहर है । तथा साथ २ में आचार्यमहाराज ने यह भी जान लिया कि यह सब दैवी माया है। सेनापति के चले जाने पर फिर आचार्य महाराज ने शिष्यों से पूछा कि कहो इस समय क्या करना चाहिये । शिष्यों ने कहा जो आपको करना रुचे वही हमें मंजूर है । शिष्यों की बात सुनकर आचार्य महाराजने पाद- पोपगमन धारण करने की विचारणा करली । शिष्यों ने भी ऐसा ही किया। सबने वहां समाधिभाव से संपन्न होकर पण्डितमरण किया, ઉપાડીને મનુષ્ય ચાલી રહ્યા છે આ સઘળું દષ્ય આચાર્ય મહારાજના જોવામાં આવી રહ્યું હતું. એવામાં એક સેનાપતિએ જંગલમાં વિચરી રહેલા આચાર્ય મહારાજને કહ્યું, ભદંતઅહિં ઘણી પાલખીઓ વિગેરે વાહન છે, આપ જેને પસંદ કરે તેમાં બેસીને ચાલે. આચાર્ય સેનાપતિની સાંભળીને કહ્યું કે, પાલખીમાં બેસીને વિચરવું તે કલ્પની બહાર છે. સાથે સાથ આચાર્ય મહારાજે એ પણ જાણી લીધું કે આ સઘળી દેવી માયા છે. સેનાપતિના ચાલી ગયા પછી આચાર્ય મહારાજે શિષ્યને પૂછ્યું કે, કહે ! આવે વખતે હવે શું કરવું જોઈએ? શિષ્યએ કહ્યું કે, આપને જે કરવું એ તે અમને મંજુર છે. શિની વાત સાંભળીને આચાર્ય મહારાજે પાદપિપગમન કરવાની પ્રતિજ્ઞા ધારણ કરી લીધી. શિષ્યએ પણ એમજ કર્યું. પરિણામે સઘળા ત્યાં સમાધી ભાવથી સંપન્ન બની પંડિત મરણ પામ્યા અને વાત અમારા ·. उत्तराध्ययन अथ नैपेधिकीपरीपहजयं पाह- मूलम् सुसाणे सुन्नगारे वां, रुवर्खमूले वे एगओ। अर्कुक्कुओ निसीएज्जा, ने ये वित्तासए 'परं ॥२०॥ छाया-श्मशाने शून्यागारे वा, वृक्षमुळे या एकरः । अकौकुच्या निपीदेत् न च वित्रासयेत् परम् ॥ २० ॥ टीका-'सुसाणे' इत्यादि। श्मशाने-शवस्थाने, वा अथवा, शून्यागारे-निर्जनगृहे, याअथवा, वृक्ष- मूले क्षाधस्तछे, मुनिः एकका द्रव्यतः एकाकी प्रतिमाऽपेक्षया, भावतो-मुनि गणस्थितोऽपि रागद्वेपरहितः, अकौकुच्या अशिष्टचेप्टारहितः-विपयचेष्टावर्जितः सन्नित्ययः, निपीदेव भयरहितं यतनापूर्वकमुपविशेदित्यर्थः। च-पुनः मुनिस्तत्रोपवि- पः सन् , परम्-अन्यं जीवं द्वीन्द्रियादिकंन वित्रासयेत् तत्रस्थं जीवं स्थानभ्रष्टादिकं और आत्मकल्याण की सिद्धि की । इसी तरह समस्त साधुओं को चर्यापरीपह पर विजय पाने में प्रयत्नशील रहना चाहिये ॥१९॥ अव दसवें नैपेधिकीपरीपह को जीतने के लिये सूत्रकार कहते हैं-'सुसाणे '-इत्यादि । अन्वयार्थ-मुनि को (सुसाणे-श्मशाने) श्मशानमें (वा) अथवा (सु. नगारे-शून्यागारे शून्य घर में (वा) या (रुक्खमूले-वृक्षमूले) वृक्ष के नीचे (एगओ-एकका) एकाकी द्रव्य-से प्रतिमा की अपेक्षा अकेले ,तथा भाव की अपेक्षा मुनि समुदाय में रहते हुए भी रागद्वेषरहित एवं (अकु- कुओ-अकौकुच्यः) अशिष्ट चेष्टा से रहित होते हुए (निसीएज्जा- निपीदेत्) भयशून्य होकर यतनापूर्वक रहे । (य-च) तथा वहां पर આત્મકલ્યાણુની સિદ્ધિ મેળવી. આ પ્રમાણે સર્વ સાધુઓએ ચપરીષહ ઉપર વિજય મેળવવા પયત્નશીલ રહેવું જોઈએ. ૧૯ वे सूत्र४१२ ६शमा नैवेधिही शेष 4 भाटे ४९ छ-'सुसाणे त्या. मन्वयाथ-मुनिये सुसाणे-स्मशाने स्मशानभा "वा' 42वा सुन्नगारे-शून्यागारे भूना मेवा घरमा " वा " अथपा रुक्खमूले-वृक्षमूले वृक्षमी नी३ एगओ-एकक એકાકી દ્રવ્યથી પ્રતિમાની અપેક્ષાએ એકલા તથા ભાવની અપેક્ષાએ મુનિ સમુદાયમાં २खेत छti पशु रागद्वेष २डित मने अकुक्कुओ-अकौकुच्यः अशिष्ट येथी २ड़ित मनीर निसिएज्जा-निपीदेत् सय २हित थ यतनापूर्व ·“ प्रियदर्शिनी टीका अ०२ गा. २०-२१ नैपेधिकीपरीपद्दजयः ४१७ न कुर्यादित्यर्थः । इदमत्र-बोध्यम्-आदावस्मिन्नध्ययने 'निसीहियापरीसहे' इति यदुक्तं तस्य च्छाया'नेपेधिकीपरीपहः' इति । निषेधःमाणातिपातादि निवृत्तिः, स प्रयोजनमस्या इति नैपेधिकी । यद्वा निषेधः पापकर्मणां गमनादिक्रियायाश्च निवृत्तिः, स प्रयोजनमस्या इति नैपेधिकी, निपद्या-उपवेशनस्थानम् कायोत्सर्ग- भूमिः । स्वाध्यायभूमिश्वेत्यर्थः । सैव च परिपहो नैपेधिकीपरीपहः उपवेशनस्थान परीपहः, तत्र श्मशानादिपु स्थानेषु स्थितेन मुनिना भयंकरोपसर्गसमापतने सति न भेतव्यम्, नापि स्वरविकारादिभिरन्येपां भयमुत्पादनीयमिति ॥ २० ॥ रहे हुए उस मुनि को चाहिये की वह (परं न वित्तासए-परं न वित्रा- सयेत्) वहां पर पहिले से रहने वाले द्वीन्द्रियादीक जीवों को स्थान- भ्रष्ट न करे, यहां यह समझना चाहिये कि पहिले इस अध्ययन में निसीहिया परीसहे" ऐसा कहा गया है उसकी संस्कृत छाया नैपेधिकीपरीपहः" ऐसी की गई है। उसका अर्थ इस प्रकार है- "प्राणातिपातादिक क्रियाओं से निवृत्ति करने का जिसका प्रयोजन हो वह नैपेधिकी है, अथवा पापकर्मो की एवं गमनादिक्रिया की निवृत्तिरूप निपेध जिसका प्रयोजन हो वह नैपेधिकी है, अथवा निपद्या उपवेशन स्थान का नाम है, वह या तो कायोत्सर्ग की भूमिखरूप होगा या स्वाध्याय की भूमिस्वरूप। उस निपद्यारूप जो परीपह उसका नाम नैपेधिकीपरीषह है । इसका फलितार्थ उपवेशनस्थान सम्बन्धी परीपह नैषेधिकीपरीषह है । श्मशान आदिक स्थानों में रहे हुए मुनि को भयंकर उपसर्ग के तथा त्या रहेता से मुनिनु तव्य छेते परं न वित्तासए-परं न वित्रासयेत् त्यां.. પહેલાથી રહેવાવાળા દ્વિઈન્દ્રિયાદિક ને સ્થાનભ્રષ્ટ ન કરે, અહીં એ સમજવું જોઈએ કે, પહેલાં આ અધ્યયનમાં નિશીહિયા પરીસ એવું કહેવાયું છે કે જેની સંસ્કૃત छाया “नैपेधिकी परीपहः " मेम ४२पामा मावेत छ. मेन! म मा प्रश्न छ- પ્રાણાતિપાતાદિક ક્રિયાઓથી નિવૃત્તિ કરાવવાનું જેનું પ્રયોજન હોય તે નિષે. પિકી છે, અથવા પાપકર્મોની અને ગમનદિ ક્રિયાઓની નિવૃત્તિરૂપ નિષેધ જેનું પ્રજન હોય તે નધિકી છે, અથવા નિષદ્યા ઉપવેશન સ્થાનનું નામ છે. તે યાત કાર્યોત્સર્ગની ભૂમિ સ્વરૂપ હાય યા સ્વાધ્યાયની ભૂમિસ્વરૂપ. એ નિષ- ઘારૂપ જે પરીષહ તેનું નામ નધિકીપરીષહ આનો તે ફલીતાથ ઉપવેશન સ્થાન સંબંધી પરીષહ નધિકીપરીષહ છે, રમશાન આદિ સ્થાનમાં રહેનારા મુનિએ ભયંકર ઉપસર્ગોના આવવા છતાં પણ ભયભીત ન બનવું જોઈએ, " ·- . . १४१८ उत्तराध्ययनसूत्रे उक्तमर्थ विशदीकुर्वनाह- मूलम्-तस्थे से चिट्ठमाणस्स, चिट्ठमाणस्स, उवसंग्गा भिधारए । संकांभीओ ने गच्छेज्जी, उद्वित्ता अन्नमासणं ॥ २१॥ छाया-तत्र तस्य तिष्ठतः, उपसर्गा अभिधारयेत् । शङ्कामीतः न गच्छेत् ; उत्थायान्यदासनम् ।। २१ ॥ टीका-'तत्थ' इत्यादि। तत्र-श्मशानादौ, तिष्ठतः उपविष्टस्य तस्य मुनेः उपसर्गाः-देवमनुष्यतिर्य- स्कृता उपद्रवाः, यदि भवेयुस्तहि स मुनिस्तानुपसर्गान् अभिधारयेत्-' ममाचल चेतसः किमेते करिष्यन्तीति चिन्तयन् सहेत । परन्तु शङ्कामीता-उपसर्गकृतोपद्रव- संशयादुद्वेगवान् सन्, उत्याय-ततः स्थानादपमृत्य, अन्यत्=परम्, आसनम् आस्यते-उपविश्यतेऽस्मिन्नित्यासनं स्थानम्, न गच्छेत् । 'आने पर भी भयभीत नहीं होना चाहिये और न अपने अंगों को विकृत करके दूसरों को भयभीत करना चाहिये ॥ २० ॥ इसी अर्थ को विशद करते हुए सूत्रकार समझाते हैं- 'तत्थ से'-इत्यादि। अन्वयार्थ (तत्य-तत्र) श्मशान आदि स्थान में (चिट्ठमाणस्स से- तिष्ठतस्तस्य) स्थित उस साधुके ऊपर (उवसग्गा-उपसर्गाः). देव, मनुष्य, तिर्यञ्च सम्बन्धी उपसर्ग यदि आवे तो उस मुनि का कर्तव्य है कि वह उन उपसगों को (अभिधारए-अभिधारयेत् ) "ये उपसर्ग मेरा क्या कर सकते हैं" निश्चलचित्त से ऐसा विचार कर सहन करे। परन्तु (शंकाभीओ-शंकाभीतः) उपसर्गकृत उपद्रव के सन्देह से उद्वेगवान् અથવા તે પોતાના અંગોને વિકૃત બનાવી બીજને ભયભીત કરવા ન જોઈએ.રબા मा०४ मा विशे सूत्रा२ विषयी समन्नवे छे. 'तत्थ से' त्याल मन्वयार्थ-(तत्य-तत्र)स्मशान माहिस्थानमा चिट्ठमाणस्स से-तिष्ठतः तस्य २९दा मे साधुनी ०५२ उपसग्गा-उपसर्गाः ३१, मनुष्य, तियाय समधी आवे सारे से भुनिनु तव्य छेत मे पसगान अभिधारए-अभिधारयेत् ॥ ઉપસર્ગ મારું શું કરી શકવાના છે “નિશ્ચલ” ચિત્તે એ વિચાર કરી સહન કરે. परंतु. शंकाभीओ-शंकाभीतः उसगत उपद्रपना सड्थी भाई ·ण्णेन मुनिना -. प्रियदर्शिनी टीका. ०२ गा. २१ नपेधिकोपरीपहजये कुरुवचमुनिदृष्टान्तः ४१९ स्वाध्यायकरणार्थ कायोत्सर्गकरणार्ध चा खीपशुपण्डकविवर्जिते स्थाने निप- अनुकूलमतिकूलोपसर्गसंपातेऽनुद्वेगकरणेन निपयाऽपरनामको नैपेधिकीपरीपहः सोढव्य इति भावः । अत्र दृष्टान्तः प्रदर्श्यते- हस्तिनापुरे कुरुदत्तनामा अप्ठिपुत्रः प्रवजितो भूत्वैकाकिविहारप्रतिमया प्रामानुग्रामं विहरन्नयोध्यानगर्या ईपद्मदेशे कायोत्सर्गम् कृत्वा स्थितः । तत्र होकर (उद्वित्ता-उत्थाय) उठकर (अन्नमासणं-अन्यद् आसनं ) दूसरे किसी स्थान पर (न गच्छेज्जा-न गच्छेत् ) नहीं जावे । तात्पर्य इसका यह है कि स्वाध्याय करने के लिये अथवा कायो- त्सर्ग करने के लिये स्त्री पशु पंडक से वर्जित स्थान में बैठे हुए मुनि को चाहिये कि वह अनुकूल प्रतिकूल उपसर्ग के आने पर अनुद्विग्न चित्त होकर निपद्यापरीपह कि जिसका दूसरा नाम नैपेधिकीपरी- पह है उसको सहन करे। अर्थात्-श्मशान आदि स्थान में बैठने पर उपसर्ग आदि का आना स्वाभाविक है । अतः ऐसी स्थिति में मुनि का कर्तव्य है कि वह तिर्यञ्चादिकृत उन उपसर्गों को अविचलितचित्त होकर सहन करे। भयभीत न होवे, और न एक स्थान से दूसरे स्थान पर अपनी रक्षा के अभिप्राय से जावे। दृष्टान्त-हस्तिनापुर में कुरुदत्त नाम का एक सेठ का पुत्र रहता था। उसने धर्म का उपदेश सुनकर दीक्षा धारण करली। जय वे श्रुतचा. उद्वित्ता-उत्थाय त्यांची ही अन्नमासणं-अन्यत् आसनं मी स्थान ५२ न गच्छेज्जा-न गच्छेत् नय. આને ભાવ એ છે કે, સ્વાધ્યાય કરવા માટે અથવા તે કાર્યોત્સર્ગ કરવા માટે સ્ત્રી, પશુ, પંકથી વજીત એવા સ્થાનમાં બેઠેલા મુનિએ ગમે તેવા અનુકૂળ પ્રતિકૂળ ઉપસર્ગ આવવાથી ઉદ્વિગ્ન ચિત્ત ન બનતાં વિદ્યાપરીષહ કે જેનું બીજું નામ નિધિ કીપરીષહ છે એને સહન કરે. અથસ્મશાન આદિ સ્થાનમાં બેસવાથી ઉપસર્ગ વગેરેનું આવવું સ્વાભાવિક છે. આથી એવી સ્થિતિમાં મુનિનું કર્તવ્ય છે કે, તિર્યચ્ચ આદિ દ્વારા થતા એ ઉપસર્ગોને અવિ- ચલીત ચિત્ત બની સહન કરે અને ભયભીત ન થાય. પિતાના રક્ષણના અભિ- પ્રાયથી એક સ્થાનથી બીજા સ્થાન ઉપર ન જાય. દષ્ટાંત-હસ્તિનાપુરમાં કુરૂદત્ત નામે એક શેઠને પુત્ર રહેતા હતા એ અમને ઉપદેશ સાંભળી દીક્ષા ધારણ કરી લીધી. ત્યારે તે શ્રુતચારિત્ર રૂપ ·પર उत्तरायवनसूत्रे रात्रेश्चतुर्थपौरुष्यां कुतश्विद् ग्रामाद् गोधनापहारं कृत्वा चौराः कुरुदत्तमुनेः पाच- स्थेन मार्गेण सवेगं गताः। पश्चाद् गोस्वामिनस्तदन्वेपकास्तत्रायाताः द्वौ मागौं तत्र दृष्ट्वा ते कुरुदत्तमुनि पृच्छति-भदन्त ! ब्रूहि चौराः केन पथा गताः । तद्वचनं श्रुत्वाऽपि स मुनिनं किंचिदुक्तवान् ततस्ते गोस्वामिनः कोपावेशेन मुनेः शिरसि आर्द्रमृत्तिकालेपेन पाली कृत्याऽङ्गाराः सिप्ताः मुनिस्तु तदुपसर्गकववेदनां सहमानो रित्ररूप धर्म के पालन करने में पूर्ण निष्णात हो गये तो उन्हों ने एकाकीविहारप्रतिमा लेकर ग्रामानुग्राम विचरण करने लगे विहार करते २ वे अयोध्यानगरी के समीप कुछ दूर प्रदेश में कायोत्सर्ग धारण कर रहे । रात्रि के चतुर्थ प्रहर में किसी ग्राम से गायों को धुरा- कर चौर कुरुदत्त मुनि के पास के मार्ग से जल्दी २ यड़े वेग के साथ निकले। इनके निकल जाने के बाद ही गायों के स्वामी उनकी तपास करते हुए वहीं पर आ पहुँचे। वहां से दो रास्ते जाते थे। उन्हें देख- कर उन लोगों ने कुरुदत्त मुनि से पूछा कि भदन्त ! यहां से चौर किस रास्ते होकर गये हैं। मुनि ने उनकी बात सुनकर कुछ भी उत्तर नहीं दिया । वे सबके सब मुनि के ऊपर रुष्ट हुए। क्रोध के आवेशमें आकर उन लोगों ने मुनिराज के माथे ऊपर मिट्टी की क्यारी बनाकर उसमें जलते हुए अंगार रख दिये । मुनि ने उनके द्वारा किये गये इस ધર્મનું પાલન કરવામાં પૂર્ણ પણે નિષ્ણાત બની ગયા ત્યારે એમણે એકાકી વિહાર પ્રતિમા લઈ ગ્રામાનુગ્રામ વિચરણ કરવા માંડયું. વિહાર કરતાં કરતાં તે અધ્યા નગરીની પાસે થોડા દૂરના પ્રદેશમાં કાયોત્સર્ગ ધારણ કરી રહ્યા, રાત્રીના ચેથા પ્રહરના સમયે કઈ ગામથી ગાયે ચારીને ચાર કરેદત્ત મુનિની પાસેના માર્ગ ઉપરથી ઉતાવળથી નિકળી ગયા. ગાયો ચારીને ભાગેલા એ ચોરની, પાછળ એના નીકળી જવા પછી ઘેાડીવારે ગાયે જેની ચોરાયેલી તે એની તપાસમાં નીકળ્યા. અને કુરૂદત્ત મુનિ જે સ્થાને બેઠેલ હતા ત્યાં પહોંચ્યા. આ સ્થાનેથી જુદી જુદી બાજુ જતા બે રસ્તા કુટતા હોવાથી ગાયના માલીકોએ મુનિને બેઠેલા જોઈ તેની પાસે આવી પૂછયું કે, ભદત! અહિંથી ચારે કઈ બાજુએ ગયા? મુનિએ આને કઈ પ્રત્યુત્તર ન આપતાં તે લેકે મુનિ ઉપર ખીજાયા અને ક્રોધના આવેશમાં આવી જઈ તે લોકોએ મુનિરાજના માથા ઉપર માટીની કયારી બનાવી તેમાં બળ બળતા અંગારા મૂકી દીધા. એ લેકે દ્વારા કરાયેલા ઉપસથી મુનિને ખૂબ વેદના થઈ પરંતુ તેને ખૂબ જ શાંત ચિત્તે ·प्रियदशिनी टीका म०२ गा० २२ शय्यापरीपहजयः निरुद्वेगः सन् तत्र स्थित एव समाधिभावेन कालं कृत्वा सिद्धि प्राप्तवान् । एव- मन्यैरपि मुनिभिनपेधिकीपरीपहः सोढव्यः ॥ २१ ॥ अथ शय्यापरीपहजयं पाह- मूलम् उच्चावयाहिं सेजाहिं तवंस्सी भिक्खु थामेवं । नाइवेलं विहन्नेजा, पार्वदिट्ठी विहन्नई ॥ २२ ॥ छाया-उचावचामिः शय्याभिः, तपस्वी भिक्षुः स्थामवान् । नातिलं विहन्यात्, पापदृष्टिविहन्यते ॥ २३ ॥ टीका-'उच्चावयाहिं' इत्यादि । स्थामवान-स्थाम-बलं तद्वान्, शीतोष्णादिसहनशक्तिमानित्यर्थः, तपस्वी अनशनादिविविधतपश्चरणशीला, भिक्षुः मुनिः, उच्चावचाभिः-उत्कृष्टापकृष्टाभिः उपसर्ग की वेदना को बडे ही शान्त परिणामों से सहन किया । चित्त में जरा भी उद्वेग नहीं आने दिया । ध्यान में ही वे समाधिभाव से स्थिर रहे। अन्त में कालधर्म को प्राप्तकर कुरुदत्तमुनिने सिद्धि प्राप्त की। इसी प्रकार अन्य मुनियों को भी इस कथासे यही शिक्षा लेनी चाहिये कि निपधापरीपह में यदि इस प्रकार के विघ्न आवे तो उन्हें सहन करना चाहिये ॥ २१॥ अव ग्याहरवें शय्यापरीपहजय के विषय में सूत्रकार कहते हैं- 'उच्चावयाहिं ' इत्यादि। अन्वयार्थ-(थामवं-स्थामवान् ) शीत उष्ण आदि परीपहों को सहन करनेकी शक्तिवाला, तथा (तवस्सी-तपस्वी) अनशन आदि विविध तपों का अनुष्ठान करने वाला ( भिक्खू-भिक्षुः) साधु (उच्चावयाहिं सेज्जाहि-उच्चावचाभिः शय्याभिः) अनुकूल जैसे हेमन्त शिशिर સહન કરી. ચિત્તમાં જરા પણ ઉવેગ આવવા ન દીધો અને ધ્યાનમાં જ સમાધી ભાવમાં રિથર રહ્યા. અન્ત કાળ ધર્મને પામી એમણે સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી. આ પ્રકારે અન્ય મુનિએ પણ આ કથાથી એવી શિક્ષા લેવી જોઈએ કે, નિષદ્યા- પરીષહમાં કદાચ આ પ્રકારનાં વિઘ્ન આવે તે એને સહન કરવા જોઈએ. પારા वे सूत्रा२ शय्यापरीष छतवान ४ छे. 'उच्चावयाहिं' त्यादि मन्वयार्थ -थामवं-स्थामवान् सेना भने गरभीना परीपक्षाने सन २पानी शहिताणातथा तवस्ती-तपस्वी अनशन माहि विविध तपार्नु मनुष्हान ४२पापा भिक्खू-भिक्षुः साधु उच्चावयाहि सेज्जाहि-उच्चावचाभिः शय्याभिः मनुज-वी, ·- उत्तराध्ययनसते उच्चाउत्कृष्टाः, अनुकूलाः-हेमन्तशिशिरयोः शैत्यरहिताः उष्णस्पर्शवत्यो वा, ग्रीष्मवर्षासु उष्णस्पर्शवर्जिताः, शीतस्पर्शवत्यो वा, द्रव्यतः उच्चप्रदेशस्थिता वा उच्चा, सुधाभिः- चूना, सिमेन्ट' इत्यादिभाषामसिद्धाभिः, उपलिसवलादीना- मुपलक्षणं चैतत् । अवचाः अपकृष्टाःमतिकला:-हेमन्तशिशिरयोः शीतम्पर्शयुक्ताः, ग्रीष्मवासु उष्णस्पर्शवत्यः, द्रव्यतः अधोभागस्थिता या अपचाः, उच्चाव अत्र- चाति, उच्चावचास्ताभिः, शय्याभिः शेरते यामु साधवस्ताः शय्याः बसतयः उपाश्रयाः, पट्टकादिरूपाः संस्तारकाच उच्यन्ते, ताभिर्हेतुभिः, अतिवेलम्-वेला- मतिक्रम्य, स्वाध्यायादिकं न विहन्यान्न परित्यजेत् । यद्वा-अतिवेलाम्-इति छाया। वेलाशब्दो मर्यादावाचकः, अतिशयिता वेला अतिवेला, अन्यमर्यादाऽपे. क्षयाऽतिशायिनी मर्यादा समतारूपां न विहन्यात् रागद्वेपननिताभ्यां हर्षविपादाभ्यां ऋतु में शैत्यरहित, अधवा-उष्णस्पर्शसहित, ग्रीष्म वर्षाऋतु में उष्ण- स्पर्शरहित, अथवा शीतस्पर्शसहित, अथवा द्रव्य की अपेक्षा उच्च- प्रदेश में स्थित, उपलक्षण से चूना सिमेंट आदि की बनाई गई ऐसी उच्चशय्या-उपाश्रय अथवा पाटला संस्तारकको लेकर, अथवा अवच- उच्च से प्रतिकूल-हेमन्त शिशिर में शीतस्पर्शयुक्त, ग्रीष्मवर्षा में उष्णस्पर्शयुक्त तथा द्रव्य की अपेक्षा अधोभाग में स्थित ऐसी शय्या को-उपाश्रय, पाटला, संस्तारक को-लेकर (अइवेलं न विहन्ने- ज्जा-अतिवेलं न विहन्यात् ) वेला का उल्लंघन करके स्वाध्याय आदि को न छोड़े, अर्थात् कालोकाल प्रतिलेखनादि करे । अथवा रागद्वेष- जनित हर्पविपादरूप परिणामों के द्वारा अन्यमर्यादा की अपेक्षा अति- शयविशिष्ट समतारूप मर्यादा का उल्लंघन न करे । उच्चशय्या- હેમન્ત શિશિર રૂતુમાં શિલ્ય રહિત, અથવા ઉણપવાળી ગ્રીષ્મ, વર્ષો ઋતુમાં ઉણસ્પર્શ રહિત અથવા શીતસ્પર્શ સહિત અથવા દ્રવ્યની અપેક્ષાથી ઉચ્ચ પ્રદેશમાં રહેલ. ઉપલક્ષણથી ચુના, સીમેન્ટ આદિથી બનાવવામાં આવેલ ઉચ્ચ શૈયા, ઉપાશ્રય, અથવા પાટલા સંસ્મારકને લઈઅથવા અવચ ઉચ્ચથી પ્રતિકૂળ હેમન શિશિરમાં ઠંડીવાળી, ગ્રીષ્મ વર્ષોમાં ઉણુ સ્પર્શવાળી તથા દ્રવ્યની અપેક્ષા અભાગમાં સ્થિત એવી અવચશય્યાને-ઉપાશ્રય, પાટલા, સંસ્મારકને लाई अइवेलं न विनिहन्नेज्जा-अतिवेलं न विहन्यात् वेदानुन स्वाध्याय આદિને ના છેડે, અર્થાત્ કાળાકાળ પ્રતિલેખનાદિકરે. અથવા–રાગદેશ જનિત હર્ષ વિષાદરૂપ પરિણામે દ્વારા અન્ય મર્યાદાની અપેક્ષા અતિશય વિશિષ્ટ સમતારૂપ મર્યાદાનું ઉલંઘન ન કરે. ઉચ્ચ શા-અનુકૂળ વસ્તિને લાભ મળતાં એ વિચાર ·! प्रियदशिनी टीफा. अ०२ गा. २२-२३ शय्यापरीपदजया ४२३ न लक्षयेत् । उच्चशम्यां प्राप्य 'अहो ! भाग्यवानऽहं यन्मम सर्यकालसुखदा वसति. मिलिते'ति हर्षः, अवचशय्यां प्राप्य तु 'अहो ! कीटशी मम मन्दभाग्यता, यतः शय्याऽपि शीतादिनिवारिका न लभ्यते' इति विपादः। एवंभूताभ्यां हपविपा- दाम्यां मध्यस्थभावरूपां मर्यादा नोल्छनीयेत्यर्थः । यस्तु मुनिः पापदृष्टिः पूर्वोक्त मर्याोलापकः स विनिहन्यते, परीपहैः पराजितोऽत एव साधुमर्यादास्खलितो मुनिः संयमात्पतितो भवतीत्यर्थः। तस्मादुपाश्रयादी रागद्वेपपरिवर्जनेन शय्या- परीपहः सोढव्य इति भावः ॥ २२ ॥ अनुकूल वस्ति को पाकर ऐसा विचार न करे कि "अहो ! मैं बड़ा ही 'भाग्यशाली है जो मुझे सर्वकाल में सुख देनेवाली वसति मिली है" तथा अवचशय्या प्रतिकूल वस्ति को पाकर ऐसा विचार न करे कि-अहो ! मैं कैसा मन्दभागी हूं जो मुझे शीतादि निवारण करने वाली वस्ति भी नहीं मिली । इस प्रकार अनुकूल प्रतिकूल वसति की प्राप्ति को लेकर मुनि को हर्पविपादात्मक परिणामों धारा मध्यस्थभावरूप मर्यादा का उल्लंघन नहीं करना चाहिये । जो मुनि (पावदिही विहन्नई-पापदृष्टिः विहन्यते) अनुकूल प्रतिकूल वसति में रागोप करता है वह पापदृष्टि मुनि इस समताभावरूप मर्यादा का नाश करता हुवा संयम से पतित हो जाता है। इसलिये मुनिका कर्तव्य है कि वह उपाश्रय आदि में रागवेप के परिवर्जन से शय्यापरीपह सहन करे ॥ २२ ॥ ન કરે કે, “અહો! હું ખૂબ જ ભાગ્યશાળી છું. જે મને સર્વકાળ સુખ દેવાવાળી વસ્તિ મળી છે” તથા “અવચ” શય્યા પ્રતિકૂળવસ્તિથી એ વિચાર ન કરે કે, હું કે મંદાગી છું જે મને ઠંડી આદિનું નિવારણ કરવાવાળી વસ્તિ ન મળી, આ પ્રકારે અનુકૂળ પ્રતિકૂળ વસ્તિની પ્રાપ્તિને લઈ મુનિએ હળ વિષાઢાત્મક પરિણામે દ્વારા મધ્યસ્થ ભાવરૂપ માનું ઉલ્લંઘન કરવું ન જોઈએ. જે મુનિ વરિટી पिइन्नई- पापद्रष्टिः विहन्यते मनुश्रूण प्रतिकूल पस्तिमा देश ४३ . પાપદદિ મુનિ આ સમતા ભાવ રૂપ મર્યાદાને નાશ કરી સંયમથી પતિત થઈ જાય છે. આ માટે મુનિનું કર્તવ્ય છે કે તે, ઉપાશ્રય આદિમાં રાગદેશના પરિવજનથી શય્યા પર પણ સહન કરે છે ૨૨ ·કિરણ उत्तराध्ययनसी शय्यापरीपहः कया रीत्या सोदन्यः ? इति प्रदर्शयति- मूलम्-~-परिकमुवैस्सयं लद्धं, कल्लाणं अदुव पावगं । किमेगरायं करिस्सइ, एवं तत्थाहियासऐं ॥ २३ ॥ छाया-प्रतिरिक्तमुपाश्रयं लब्धा, कल्याणम् अथवा पापकम् । किमेकरात्रं फरिष्यति एवं तत्राध्यासीत ॥ २३ ॥ 'पइरिफ' इत्यादि। साधुः, कल्याणम्-शातरूपं सुखदायकम् , अथवा पापकं-पापरूपं दुःखन- नकम् , प्रतिरिक्तं-स्त्रीपशुपण्डकादिवर्जितम् - उपाश्रयं वसति, लब्धा-पाप्य, एकरात्रम्-एकस्यां रात्रौ अयमुपाश्रयः किं सुखं दुःखं वा करिष्यति न किंचित् करिष्यति' एवम् ईदृशेन विचारेण तत्र=उपाश्रये अध्यासीत अधिवसेत्-राग द्वेष वा न कुर्यादित्यर्थः । अयं भावः-क्यचित्-समभूमिकं सुशोभनं सर्वतुमुखदं, शय्यापरीपह किस तरह सहना चाहिये। इस बातको सूत्रकार प्रदर्शित करते हैं-'पइरिक०'-इत्यादि. अन्वयार्थ-साधु (कल्लाणं-कल्याणम्) शातरूप-सुखदायक (अदुव- अथवा) या (पावगं-पापकम्) अशातरूप-दुःखजनक ऐसे (उवस्सयं-उपाश्रय) उपाश्रय-वसति को जो (परिक-प्रतिरिक्तम्) स्त्री पशु एवं पण्डक आदि से रहित है (लढुं-लब्ध्वा) प्राप्त कर ऐसा विचार करे कि (एगरायं-एक- रात्रं) यह उपाश्रय एकरातभर ठहरने वाले मेरे लिये क्या तो सुख दे सकता है और क्या दुःख दे सकता है ( एवं तत्थऽहियासए-एवं तत्रा- ध्यासीत ) इस प्रकार विचार कर के वहां रहे :- उपाश्रय के विषय में वह रागद्वेष न करे। तात्पर्य यह कि साधु के लिये कहीं पर समभूमि- શાપરીષહ કઈ રીતથી સહન કરે ? આ વાતને સૂત્રકાર પ્રદર્શિત ४२ छ 'पइरिक त्यादि मन्वयार्थ-साधु कल्लाणं-कल्याणम् शात३५ -सुमाय: अदुव-अथवा या पावर्ग- पापकम्मशात३५-:मनपाउवस्सयं-उपाश्रयं पाश्रय-वस्ति २ पइरिक- प्रतिरिक्तम् श्री पशु मन ५ माहिथी २डित छ, वा पस्ति लब्ध्धु-लब्ध्वा आत पियार ४२ , एगरायं-एकरानमा उपाय से रात ४ावा भा। भाटे | सुप मापना२ छ शुम मापनार छे. एवं तत्थऽहियासए-एवंवत्रा- રીત આ પ્રકારનો વિચાર કરી ત્યાં રહે. ઉપાશ્રયના વિષયમાં તે રાગદ્દેશ ન કરે. તાત્પર્ય એ છે કે, સાધુને માટે કઈ સ્થળે સમભૂમિવાળે ય ·प्रियदर्शिनी टीका. अ० २ गा० २३ शय्यापरीपहजये गुमवन्द्रावार्यदृष्टान्तः ४२५ क्वचिद्विषमभूमिकं पांमुमधुरं शर्कराशकलसंकुलं शीतकालेऽतिशीतं ग्रीमे बहुधर्मक दुःखदं सुखदं वा स्यादिरहितमुपाश्रयं, मृदुकठिनादिभेदेनोच्चावचं पटकादिरूपं संस्तारकं च प्राप्य, तत्र तत्र रागद्वैपाकरणेनानुद्विग्नो भवेत् । एवं शय्यापरीपहर साधुना विनितो भवतीति । वाला उपाश्रय मिले या विपम भूमिवाला, चाहे तो वह ऋतु के अनुकूल हो चाहे प्रतिकूल हो, चाहे वह कंकर पत्थर से युक्त भूमिवाला हो चाहे सिमेंट आदि से यनी हुई भूमिवाला हो-कैसा भी क्यों न हो परन्तु स्त्री पशु आदि से यदि वह रहित है तो साधु को उस में किसी भी प्रकार का हर्पविपाद नहीं करना चाहिये । इसी तरह संस्तारक भी चाहे :मृदुगुणयुक्त हो चाहे कठिन हो कैसा भी हो उसको प्राप्तकर साधु को उस विषय में भी रागदेपपरिणति नहीं करनी चाहिये । इस तरह करने से साधु के द्वारा शय्यापरीपह जीता जाता है। भावार्थ-शय्यापरीपह पर यदि साधु को विजय पाना है तो उसकी विचारधारा ऐसी कभी नहीं होनी चाहिये कि यह शय्या, उपा- श्रय अथवा पाट-पाटला आदि सुन्दर हैं या असुन्दर है ? ऋतु के अनुकूल हैं या प्रतिकूल हैं । साधु के लिये क्या तो अनुकूल और क्या प्रतिकूल ? सयके ऊपर उसकी समान दृष्टि होनी चाहिये । यह तो दृष्टि की विष. मता है जो साधुके लिये उसकी समाचारी से उचित नहीं मानी जाती है। संयम का निर्विघ्नरूप से निर्वाह जैसे भी हो सके उस रूप से મળે અથવા વિષમભૂમિવાળો, તે ઋતુને અનુકૂળ હોય અથવા પ્રતિકુળ હોય, ચાહે તે કાંકરા પત્થરની ભૂમિવાળે છે કે, ચાહે સીમેન્ટ આદિની ભૂમિવાળે ગમે તે હેય. પરંતુ શ્રી પશુ આદિથી જે તે રહિત હેય તે સાધુએ તેમાં કઈ પ્રકારને હવે વિષાદ નહીં કરે જઈએ. એ જ રીતે સંસ્મારક પણ ચાહે તેવું સુંવાળું હોય અથવા તે કઠણ હેય ગમે તેવું હોય તેને પ્રાપ્ત કરી સાધુએ તે વિષયમાં પણ રાગદ્વેશ પરિણતિ રાખવી ન જોઈએ આવી રીતે કરવાથી સાધુ શય્યાપરીષહ જીતી જાય છે. ભાવાર્થ–શય્યાપરીષહને કદાચ સાધુએ છત હેય તે તેની વિચાર ધારા એવી કદી ન હોય કે, આ શા ઉપાશ્રય-પાટલા આદિ સુંદર છે કે અસુંદર, ઋતુને અનુકૂળ છે કે પ્રતિકૂલ સાધુ માટે કયું અનુકૂળ અને કયું પ્રતિકૂળ બધા ઉપર તેની સમાન દષ્ટિ હેવી જોઈએ. એ તે દષ્ટિની વિષમતા છે જે સાધુ માટે તેની સમાચારીથીઉચિત માનવામાં આવતી નથી. સંયમને નિર્વિન स....

·५२ राज्यपाल . अब दृष्टान्तः प्रदर्यते- : :: एकदा भाविवात्मा शुभचन्द्रनामाचार्यः सुविनीतशिष्यपरिवारैः सह ग्रामानु माम. विहरन् श्रावस्तीनगर्या बहिरशोकनामके नन्दनवनतुल्ये उद्याने समयमृतः । तस्य बहुमध्यदेशभागे केलिभियभूपस्य मासाद आसीत् । स च प्रासादः प्रासादीय: मदर्शनीयोऽभिरूपः मतिरूपो, मणिकुष्टिमतलः समरमणीयभूमिभाग आदर्शतलोपमः कोमलस्पर्श: सर्वसुखदः सर्वथाऽनुकूलो रुचिरपीठफलकसंस्तारकयुक्त आसीत् । तत्रासौ तपःसंयमाराधको मुनिर्निवसन् विशुद्धभावेन वमनुकूलशय्यापरीपई मध्य- स्थभावेन सहमानश्चिन्तयति-अत्रैकरात्रमा ममावस्थानं, किमनेन शय्यासुखेन । करते रहना चाहिये इसी में साधु की शोभा है। दृष्टान्त-एक समय की यात है-शुभचंद्र नाम के आचार्य मुविनीत अपने शिष्यपरिवार के साथ ग्रामानुग्राम विहार करते हुए श्रावस्ती नगरी के याहिर रहे हुए नंदनवनतुल्य अशोकनामक उद्यान में पधारें। उस उद्यान के ठीक मध्यभाग में केलिभियभूप का प्रासाद था। यह प्रासाद बहुत ही सुन्दर था। इसका कुहिमतल मणिमय था। इसका भूमिभाग सम एवं रमणीय था। वह ऐसा चलकता था कि मानो दर्पण का तल हो । स्पर्श उसका सुकुमाल था। यह महल सर्व ऋतुओं के अनुकूल था। रुचिर पीठ फलक संस्तारकों से युक्त था। तथा प्रासादिय दर्शनीय अभिरूप और प्रतिरूप था । तप और संयम के आराधक ये आचार्य महाराज उस प्रासाद में एक तरफ ठहर गये। उस में इन्हें सब बात की सुविधा थी। परन्तु फिर भी आचार्य ने उस विषय में अनुकूलता के विचार से हर्पभाव धारण नहीं किया। રૂપથી નિર્વાહ જેમ થઈ શકે તેવા રૂપે કરતું રહેવું જોઈએ તેમાં સાધુની શોભા છે. દષ્ટાંત–એક સમયે શુભચંદ્ર નામના આચાર્ય સુવિનીત પોતાના શિષ્ય પરિવાર સાથે ગ્રામાનુગ્રામ વિહાર કરતા કરતા વસ્તી નગરીની બહાર રહેલા નંદનવન તુલ્ય અશોક નામના ઉદ્યાનમાં પધાર્યા. તે ઉદ્યાનના મધ્ય ભાગમાં કલિપ્રિય રાજાનું નિવા સ્થાન હતું, તે મહાલય ખૂબ જ સુંદર હતું, એનું આંગણું મણિજડિત હતું. ભૂમિભાગ સમ અને રમણીય હતે. તે એ ચળ- કાટ મારતું હતું કે જાણે અરિસે હોય એનો સ્પર્શ ખૂબ સુંવાળ લાગતે. આ મહેલ સઘળી ઋતુઓમાં અનુકૂલ હતે. રૂચી ઉપજાવે તેવા પીઠ, ફલક, શિયા, સંસ્તારક આદિ યુક્ત હતે. તપ અને સંયમના આરાધક શુભચંદ્ર આચાર્ય તે મહેલની એક બાજુ ઉતર્યા એમાં તેમને દરેક પ્રકારની સગવડતા उता,i... मायाये मनुसताना विधारथी. भाव २ न यो. . .

·प्रियदर्शिनी टीका. अं० २ गा० २३ शय्यापरीपहजये शुभचन्द्राचार्यदृष्टान्तः ४२७ ईदृशमुखावहशय्यानुरागः किमात्मकल्याणाय मम भविष्यति ?; कदापि नैव । एवं विचिन्त्य शुभपरिणामेन प्रशस्ताध्यवसायेन शिष्यसहितः शुभचन्द्राचार्यस्त- दाऽवधिज्ञानं भाप्तवान् । स च द्वितीय दिवसे शिष्यपरिवारैः सह विहारं कृत्वा क्वचिद् लघुग्रामे वसतौ निवसति स्म । सा च वसतिरुन्दरुकृतानेकविलयुक्तभित्तिका, भूतभुजंगमादिभयोत्पादिका प्रचुरपांसुशर्करासंकुला विषमभूमिका जीर्णशीर्णा पीठफलकादिरहिता चासीत् । तत्र प्रमार्जनं कृत्वा संयमेन तपसाऽऽत्मानं भावयन्नसौ विहरति स्म । तत्र रात्री किन्तु विशुद्ध भाव से युक्त होकर उस अनुकूल शय्यापरीपह को मध्यस्थ भाव से सहन किया । विचार किया कि-यहां एक रात्रि भर के लिये तो मेरी स्थिरता है । इस शय्या के सुख से मुझे क्या लाभ । इस शय्या का सुख मेरे आत्मकल्याण का कोई साधक नहीं है कि जिससे इस में मेरी उपादेय वृद्धि हो । पर द्रव्य के शुभाशुभ परिणमन से मैं अपने में शुभाशुभरूप परिणमन क्यों होने दूं। इसका परिणमन इसके साथ है और मेरा परिणमन मेरे साथ । इस प्रकार विचार कर शुभ परिणाम एवं प्रशस्त अध्यवसाय के प्रभाव से शिष्य सहित उनको अवधिज्ञान उत्पन्न हो गया। दूसरे दिन उन्हों ने वहां से विहार कर दिया । विहार कर वे एक छोटे से ग्राम में आये। जहां ये ठहरे वहां का स्थान बड़ा ही भयानक था। उस में अनेक चूहों के बिल थे । भूत, भुजंगम आदि का वहां उपद्रव भी था । धूलि एवं कंकर से वहां की भूमि सम विषम थी। પણ વિશુદ્ધ ભાવથી યુક્ત બની તેમણે અનુકૂલ શાપરીષહને સહન કર્યો. વિચાર્યું કે અહિં એક રાત્રિ માટે મારી સ્થિરતા છે. આ શય્યાના સુખથી મને શું લાભ? શષ્યાનું આ સુખ મારા આત્મકલ્યાણનું કેઈ સાધક નથી કે જેનાથી તેમાં મારી ઉપાદેય બુદ્ધિ થાય. પરદ્રવ્યના શુભાશુભ પરિણમનથી હું પોતાનામાં શુભાશુભ રૂપ પરિણમન શા માટે થવા દઉં. તેનું પરિણમન તેની સાથે અને મારૂં પરિણમન મારી સાથે. આ પ્રકારને વિચાર કરી શુભ પરિણામ અને પ્રશસ્ત અધ્યવસાયના પ્રભાવથી શિષ્ય સહિત તેમને અવધિજ્ઞાન ઉત્પન્ન થયું. બીજે દિવસે તેઓએ ત્યાંથી વિહાર કર્યો. વિહાર કરીને તેઓ એક નાના ગામડામાં આવ્યા. જ્યાં તેઓ રોકાયા હતા તે સ્થાન ઘણું જ ભયા- નક હતું. તેમાં અનેક ઉંદરનાં ભણ હતાં, ભૂત, ભુજંગમ વગેરે ઉપદ્રવ ત્યાં હતા. થળ અને કાંકરાથી ત્યાંની ભૂમિ ઉંચી નિચી હતી, જીણું શી , .

·४२८ उपराभ्पपनस्चे स्वाध्यायं ध्यानं च कृत्वा शुभचन्द्राचार्यस्तदाज्ञया सर्वे मुनयश्च स्वस्वसंस्तारको. परिशयनार्थमुद्यताः। तदा तत्रैको भुजङ्गमः स्वाहारमन्वेषयन् समागतः। तमवलोक्प सर्वे मुनयोऽनुद्विग्ना एव तस्थुः । स च भुजङ्गमः कंचिन्मूपकमनुधावमानस्तस्मिन् दृष्टिपथातिक्रान्ते मुनीन् पश्यति । तस्य दृष्टी विपमासीत् अतस्तेन दृष्टमात्रा एवं सन्तस्ते मुनयो विषाक्रान्ता जाताः अथ शुभचन्दाचार्यस्वदीयशिष्याय सर्वे मुनयः समाधिभावमवलम्ब्य क्षकश्रेणि समारुह्य शुलध्यानानलेन सकलं कर्म भस्मसाद कृत्वा केवली भूत्वाऽन्तर्मुहूर्तमात्रेण शिवपदं प्राप्तवन्तः । एवं सर्वमुनिभिः शय्या- परीपहः सोढव्यः॥२३ ।। जीर्ण शीर्ण संस्तारक तक भी इसमें कोई नहीं था। उस भूमि का प्रमार्जन कर आचार्य महाराज ने वहां पर अपनी साधुमंडलीसहित निवास किया। तप एवं संयम से आत्मा को भावित करते हुए उन आचार्य महाराज ने रात्रि में स्वाध्याय और ध्यान करने के पश्चात् समस्त अपने शिष्यों को अपनेर संस्तारकों पर शयन करने की आज्ञा दी। आज्ञा पाते ही सब के सब अपने२ संस्तारक पर सोने लगे। इतने में वहां एक सर्प अपने आहार की खोज में आया। देखकर समस्तमुनिमंडलीअनुद्विग्न ही रही। वह सर्प एक चूहेके पीछे पड़ा हुआ था। जय वह चूहा उसे दिखा नहीं तो उसने मुनिमंडली की तर्फ अपनी दृष्टि लगाई । उसको दृष्टि में ही विष था, इसलिये उसके द्वारा देखे गये वे आचार्यसहित मुनिराज विष से आक्रान्त हो गये । सष ने मिलकर समाधिभाव का आलम्बन किया, और उसके प्रभाव से वे सबके सय क्षपकश्रेणी पर आरूढ होकर शुक्लध्यान की प्राप्ति से सम- સસ્તારક_પણું ન હતું. આ ભૂમિને સાફ કરીને આચાર્ય મહારાજે તે સ્થળે પિતાના શિષે સાથે નિવાસ કર્યો. તપ અને સંયમથી આત્માને ભાવિત કરીને તે આચાર્ય મહારાજે રાત્રિમાં સ્વાધ્યાય અને ધ્યાન કર્યા પછી પિતાના બધા શિષ્યને પિતપતાના સંસ્મારક ઉપર શયન કરવાની આજ્ઞા આપી. આજ્ઞા મળતાં જ સઘળા પિતપોતાના સંતારક ઉપર સુવા લાગ્યા. એટલામાં એક સર્ષ પિતાના આહારની શોધમાં નીકળે, એને જોઈ સમસ્ત સાધુ ગણ અનુદ્વિગ્નજ રહ્યું. તે સર્પ એક ઉંદરની પાછળ પડેલ હતું. જ્યારે તે ઉંદર તેના જેવામાં ન આવ્યું તે તેણે આ મુનિ ગણ તરફ એની દૃષ્ટિ ફેરવી એની દૃષ્ટિમાં જ ઝેર હતું, એટલે એની દષ્ટિએ પડેલા આચાર્ય સહિત મુનિરાજે વિષથી આકુળવ્યાકુળ બની ગયા. સઘળાએ મળીને સમાધિ ભાવનું આલંબન કર્યું. અને તેના પ્રભાવથી તેઓ સઘળાં ક્ષપકશ્રેણી પર આરૂઢ , ·" प्रियदर्शिनी टीका. अं०२ गा० २४ आक्रोशपरीपहजयः अथाऽक्रोशपरीपहजयं माह- मूलम् अकोसिज्ज परो भिक्खु, ने तसि पंडिसंजले। सरिसो होई वालाणं, तम्ही भिक्खू ने संजैले ॥२४॥ गया-आक्रोशेत् परो मिहूं, न तस्मिन् प्रतिसंज्वलेत् । सदृशो भवति वालानां, तस्माद् भिक्षुन संज्वलेत् ॥ २४ ॥ टोका-'अफोसिज्ज' इत्यादि । पर:=अन्यः, यदि भिक्षु-मुनिम् आक्रोशेल दुर्वचनेन तर्जयेत् , तर्हि मुनि- स्तस्मिन् न प्रविसंज्वलेल्न प्रतिकुप्येत् । अवाच्यभापयाऽऽक्रुष्टः सन् कोपावे. स्त कर्मों को नाशकर केवली हो गये, तथा अन्तर्मुहूर्त में शिवपद को प्राप्तकर सिद्ध हो गये । इस कथा से यही शिक्षा मिलती है कि शय्यापरीपह पर विजय पानेवाला मुनि आत्मकल्याण कर मुक्त हो जाता है, अतः शय्यापरीपह पर विजय प्राप्त करना चाहिये ॥२३॥ अव सूत्रकार वारहवें आक्रोशपरीपह का जय कहते हैं- 'अक्कोसिज्ज'-इत्यादि. अन्वयार्थ-यदि (परो-परः) कोइ अज्ञानी मनुष्य (भिक्ष-भिक्षुम् ) साधुको (अकोसिज्ज-आक्रोशेत् ) दुर्वचन से तर्जित करे तव वह साधु (तसि-तस्मिन् ) उसके उपर (न पडिसंजले-न प्रतिसंज्वलेत्) क्रोधित न हो-अर्थात् जय कोई अशिष्ट भाषा से साधु के साथ असभ्य व्यवहार करे-गाली आदि दुर्वचन कहे तो साधु को उसके प्रत्युत्तररूप में क्रोध के आवेश से उसके प्रति गाली वगैरह अशिष्ट બની શુકલધ્યાનની પ્રાપ્તિથી સમસ્ત કમળને નાશ કરી કેવળીપદને પ્રાપ્ત કર્યું. તથા અંતર મુહૂર્તમાં શિવપદને પ્રાપ્ત કરી સિદ્ધ બની ગયા. આ કથાથી એ શિક્ષા પ્રાપ્ત થાય છે કે, શય્યાપરીષહ પર વિજય મેળવનાર મુનિ આત્મકલ્યાણ કરી મુક્તિને પામે છે, માટે શવ્યાપરીષહ વિજય પ્રાપ્ત કર જોઈએ. ૨૩ वे सूत्रा२ मारमा माडो परीपना स्यने ४ छ. 'अकोसिज्ज-त्या, भन्याय-यदि परो-परःने । मज्ञानी मनुष्य भिक्खुं-भिलु साधुने अको- सिग्ज-आक्रोशेत भराम वयनथी अपमानीत ४२ त ५४ તે साधु तंसि-तस्मिन् तेना पर न पडिसंजले-न प्रतिसंवलेत् सोषित नाय मर्यात्ने ४ शिट ભાષાથી સાધુની સાથે અસભ્ય વહેવાર કરે, ગાળ આદિ દુર્વચન કહે તે સાધુએ તેના પ્રત્યુત્તરરૂપે ક્રોધ આવેશથી તેના પ્રતિ ગાળ વિગેરે અશિષ્ટ ભાષાને પ્રયોગ ·Vio उपयो शेन प्रत्याक्रोशरूपं गालीदुर्वचनादिकं न वदेदित्यर्थः । ननु प्रतिसंज्वलने का हा. निरित्याशझ्याह-सरिसो होइ पालाणं' इति । पतिसंचलन वालानाम्- अज्ञानिनां सदृशो भवति, वस्माद् भिक्षुः-मुनिः न संज्वलेत आप्टोऽपि क्रोधं न कुर्यादित्यर्थः। इदमत्र बोध्यम्-मिथ्यादर्शनोदृप्तमुखनिर्गतानि कोपानलोद्दीपनानि दुर्वचनानि श्रुत्वा तत्मवीकारं कर्तुं समर्थोऽपि मुनि:-"दुरन्तः क्रोधकपायोदयनिमित्तपापकर्म- विपाकः" इति चिन्तयन् स्वहृदये क्रोधायानवकाशदानेनाक्रोशपरीपहं सहेत । उक्तञ्च- भाषा का प्रयोग नहीं करना चाहिये, क्यों कि गाली देने वाले को गाली देनेवाला माधु-जैसे के साथ वैसा बनने वाला मुनि-(बालाणं सरिसो होइ-यालानां सदशो भवति) अज्ञानियों के सदृश ही माना जाता है। (तम्हा-तस्मात्) इसलिये (भिक्खू न संजले-भिक्षुः न संज्वलेत्) भिक्षु क्रोध न करे। तात्पर्य इसका यह है कि-अज्ञान से मन्दोन्मत्त हुए व्यक्तियों के मुख से निकले हुए दुर्वचनों को जो कि कोपरूप अग्नि के उद्दीपक होते हैं, सुनकर उनके प्रतिकार करने में समर्थ भी मुनि "क्रोध कषाय के उदय के निमित्त से पापकर्म का विपाक दुरन्त होता है " ऐसा विचार कर अपने हृद्य में क्रोध को स्थान न दे। इससे मुनि आकाशपरीषह पर विजय पाता है। कहा भी है- ન કરવું જોઈએ. કેમ કે, ગાળો દેનારને સામી ગાળ દેનાર સાધુ-જેવાની साये ! थनार-मुनि वालाणं सरिसो होइ-चालानां सदृशो भवति भंज्ञानी- मानी मा३४ ४ भानपामा आवे छे. तुम्हा-तस्मात् मा माटे भिक्खू न संजले- भिक्षुः न संज्वलेत् भिक्षु धन ४२. તાત્પર્ય આનું એ છે કે અજ્ઞાનથી મદોન્મત્ત બનેલ વ્યક્તિઓના મોઢામાંથી નિકળેલા દુર્વચને કે જે ક્રોધ રૂપી અતિ ઉત્પન્ન કરનાર હોય છે, તે સાંભળી તેને પ્રતિકાર કરવામાં સમર્થ હોય પણ મુનિ “ફોષ કષાયના ઉદય નિમિત્તથી પાપકર્મને વિપક દુરના હોય છે. એ વિચાર કરી પિતાના હૃદયમાં કોઇને સ્થાન ન આપે. આથી તેવા મુનિ આક્રોશ પરીષહ પર વિજય પ્રાપ્ત કરે છે. કહ્યું પણ છે–

·,
प्रियदधिनी टीका म० २ गा. २४ आक्रोशपरीपहजयः
४३१
नाक्रुष्टो मुनिराक्रोशेत् , सम्यग्ज्ञानाद्यवर्जकः ।
अपेक्षेतोपकारित्वं, न तु द्वेपं कदाचन ॥ १ ॥
'अन्यच-
चाण्डालः किमयं द्विजातिरथवा शूद्रोऽथवा तापस:,
किंवा तत्वनिवेशपेशलमतियोगीश्वरः कोऽपि वा।.
इत्यस्खल्परिकल्पनालमुखरैः संभाप्यमाणो जन-
नौ रुप्टो नहि चैव हृष्टहृदयो योगीश्वरो गच्छति ॥ २॥
इति विचार्य समत्वेन तिष्ठेत् ॥ २४ ॥
नाष्टो मुनिराक्रोशेत्, सम्यग्ज्ञानायवर्जकः ।
अपेक्षेतोपकारित्वं, न तु देपं कदाचन ॥१॥
सम्यग्ज्ञानादिक का परिहार नहीं करनेवाला, अर्थात् सम्यग्ज्ञाना-
दिक गुणों के उपार्जन करने में कुशलमति भिक्षु अपमानित होने पर भी
कभी भी अपमान करने वाले के प्रति अशिष्ट भाषा का प्रयोग न करे।
प्रत्युत अपने प्रति इस प्रकार का व्यवहार करने वाले व्यक्ति को अपना
उपकारी ही:माने, किन्तु इसके प्रति उपभाव कभी न रक्खे।और भी-
चाण्डालः किमयं दिजातिरथवा शूद्रोऽथवा तापसः,
किंवा तत्त्वनिवेशपेशलमतियोगीश्वरः कोऽपि वा।
इत्यस्वल्पविकल्पजालमुखरैः संभाष्यमाणो जनै,
। रुष्टो नहि चैव हृष्टहृदयो योगीश्वरो गच्छति ॥ २॥
नाकृष्टो मुनिराक्रोशेत् , सम्यग्ज्ञानाद्यवर्जकः ।
अपेक्षेतोपकारित्वं, न तु द्वेषं कदाचन ॥१॥
સમ્યગ્રજ્ઞાનાદિકને પરિવાર ન કરવાવાળા-અર્થાત સમ્યગ્રજ્ઞાનાદિક
ગુણેનું ઉપાર્જન કરવામાં કુશળમતિ ભિક્ષુ અપમાનિત થવા છતાં પણ કદી
પણ અપમાન કરવાવાળા તરફ અશિષ્ટ ભાષાને પ્રયોગ ન કરે. પિતાના
તરફ આ પ્રકારને વહેવાર કરવાવાળી વ્યક્તિને પોતાને ઉપકારી જ માને.
તેમ તેના તરફ દેશ ભાવ કદી પણ ન રાખે. બીજું પણ
चाण्डालः किमयं द्विजातिरथवा शूद्रोऽथवा तापसः,
किंवा तत्वनिवेशपेशलमतियोगीश्वरः कोऽपि वा।
इत्यस्वल्प विकल्पजालमुखरैः संभाष्यमाणो जनै,
नों रुष्टो नहि चैव हृष्टहृदयो योगीश्वरो गच्छति ॥२॥

·५३२ उचराण्यानले मुनिको देख कर कोई उनको चाण्डाल कहे, कोई. ब्राह्मण कहे, कोई शुद्र कहे, कोई तपस्ची कहे, कोई विशिष्ट ज्ञानी तो कोई योगीश्वर कहे, इस प्रकार कहने वाले व्यक्तियों के मुख से निकलते हुए लघुता ष श्रेष्ठतासूचक वचनों को सुनकर मुनि न तो रुष्ट होता है न तुष्ट होता है किन्तु समभाव से चला जाता है। भावार्थ-अशिष्ट भाषा का प्रयोग साधु जैसे . सन्त पुरुषों के प्रति घे ही व्यक्ति करते हैं जो मिथ्यात्व के कीचड़ से लिप्त होते हैं। अतः उनके द्वारा अपमानित होने पर भी साधु को उनके प्रति रुष्ट न होकर प्रत्युत दयावान ही होते रहना चाहिये। यह उस समय विचार करना चाहिये कि देखो ये कितने अज्ञानी हैं जो खोटी खरी वस्तु के यथार्थ योध से विकल हो रहे हैं। ये जो कुछ कहते हैं उनमें इनका अपराध नहीं है, यह तो मिथ्यादर्शन का ही प्रभाव है, अत: इनकी आत्मा सम्यग्ज्ञान से वासित बनें और ये उत्तम मार्ग पर आरूढ़ हो जायें, ऐसी भावना साधुको रखनी चाहिये। तथा इस समय यदि मैं इनके साथअसभ्य व्यवहार इन्हीं जैसा करने लगे तो इनमें और मुझ में क्या अन्तर हो सकता है । ज्ञानी और अज्ञानी की चेष्टा में आसमान पाताल जैसा अन्तर जो बतलाया गया है वह यहां लुप्त हो મુનિને જોઈ કે એને ચંડાલ કહે, કઈ બ્રાહ્મણ કહે, કઈ શુદ્ર કહે, કઈ તપસ્વી કહે, કઈ વિશિષ્ટ જ્ઞાની તે કઈ ચોગીશ્વર કહે, આ રીતે કહેવા વાળી વ્યક્તિઓના મુખથી નિકળતા લઘુતા અને શ્રેષ્ઠતા સૂચક વચનેને સાંભળી મુનિ ન તે ક્રોધિત બને છે કે ન તે તુષ્ટમાન થાય છે. પરંતુ સમભાવથી વિચરે છે. ભાવાર્થ—અશિષ્ટ ભાષાને પ્રગ સાધુ જેવા સંત પુરૂષ તરફ એજ વ્યકિત કરે છે કે જે મિથ્યાત્વના કિચડમાં લપટાયેલા હોય છે, આથી એમના દ્વારા અપમાનીત થવા છતાં પણ સાધુએ તેના તરફ ન રૂઠતાં પ્રત્યુત્તરમાં દયાવાન જ રહેવું જોઈએ. એ સમયે એ વિચાર કરવો જોઈએ કે, જુઓ! આ કેટલા અજ્ઞાની છે. જે બેટી ખરી વસ્તુના યથાર્થ બેધથી વિકળ બની રહેલ છે. એ જે કાંઈ કહે છે એમાં એને અપરાધ નથી, મિથ્યાદર્શનને જ આ પ્રભાવ છે. આથી એનો આત્મા સમ્યગુરાનથી વિકસિત બની ઉત્તમ માર્ગ ઉપર આરૂઢ થઈ જાય એવી ભાવના સાધુએ રાખવી જોઈએ. આ સમય છે હું એના જેજ અસભ્ય વ્યવહાર કરવા લાગું તો એનામાં અને મારામાં શું અંતર રહ્યું? જ્ઞાની અને અજ્ઞાનીની ચેષ્ટામાં આકાશ પાતાળ જેટલું અંતર બતાવવામાં આવ્યું છે તે આથી લુપ્ત થઈ જાય છે. આના આ ૦ રને મારે ·मूलम् , . में प्रियदर्शिनी टीका ३०२ गा. २५ आमोशपरोपहजये क्षमाघरमुनियान्तः ४३३ उक्तार्थमेव विशदीकुर्वन् माह- -सोचाणं फरुसा भाँसा, दारुणा गामकंटगा। तुसिणीओ उवेहेज्जा, ने ताओ मणसी करे ॥२५॥ छाया--श्रुत्वा खलु परुपा भापाः, दारुणा ग्रामकण्टकाः। तूष्णीकः उपेक्षेत, न वा मनसि कुर्यात् ।। २५ ॥ टीका-सोच्चाणं' इत्यादि । दारुणाः-दारयन्ति=विदारयन्ति संयमधैर्यमिति दारुणा:-दुःसहाः, मनसि वज्रा- पातकारिका इत्यर्थः, ग्रामकण्टका:यामा इन्द्रियाणां समूहस्तस्य कण्टका इत्र कण्टका: दुःखोत्पादकत्वेन मतिकूलाः परुपा-रूक्षाः कठोरा, भापाः बचनानि, श्रुत्वा खलु तूष्णीका मौनावलम्बी सन् , उपेक्षेत–ता भापाअवधीरयेत्-नाद्रियेत! 'उहिज्जा' जाता है। इनके इस व्यवहार को मुझे समताभाव से सहन करता चाहिये, क्यों कि इससे मेरे अधिक कर्मों की निर्जरा होगी, इस निज़रा यह मेरा उपकारी है । अतः इस उपकारी के प्रति मैं देप करूँगा यह मेरी कितनी अज्ञानता होगी। ऐसा विचार कर साधु आक्रोश- परीपह पर विजय प्राप्त करे ॥ २४ ।। उपरोक्त अर्थ को स्पष्ट करते हुए कहते हैं-'सोच्चाणं'-इत्यादि. अन्वयार्थ-(दारुणा-दारुणाः) संयमरूपी धैर्यको विदारणकरने वाली मन में वज्र के तुल्य दुस्सह आघात पहुँचाने वाली तथा (गामकंटगा- ग्रामकंटका:) इन्द्रियों को कंटकतुल्य दुःख की उत्पादक होने से प्रतिकूल (फरसा-परुपाः) रूक्ष-कठोर ऐसी (भासा-भापाः) लोगों की असभ्य व्यक्तियोंकी भाषाओं-वचनों.को (सोच्चाणं-श्रुत्वा खलु) सुनकर मुनि (तुसिणीओ उवेहेज्जा-तूष्णीका उपेक्षेत) चुपचाप रहा हुवा-मौन धारण સમતાભાવથી સહન કર જોઈએ. કેમકે એથી મને અધિક કર્મોની નિર્જરા થશે. એ વિચાર કરી સાધુ આફોશ પરીષહ ઉપર વિજય પ્રાદૂ કારક ७५२ तमथ ने स्पष्ट ४२०i डे छे-'सोच्चा णं' त्यादि मन्वयार्थ-दारुणा-दारुणाः सयभ३पी धैय विहार ४२पापाजी -मनमा 40 तुल्य माund viयापाणी गामकंटगा-ग्रामकटकाः तथा धन्द्रियाने ४४ सभान भने अल्पाइन १२॥२ डापायी प्रतिपूण फरसाः-परुपाः ३६ हार ओपी भासा-भापाः असत्य all qयनाने सोच्चाणं-श्रुत्वा खलु Rigula मुनि तुसिणीओ उवेहेन्जा-तूष्णीकः उपेक्षेत युषा २४ी, मौन धारण शित उ० ५५ ·उत्तरायवबस्ने इत्यस्यैवाथ विशदीकर्यन् प्राह-'न ताओ मणसी करे' इति । वा: भाषा मनसि न कुर्यात्न्न स्थापयेत् । अज्ञानवशादनेन संयमपर्यापहारिण्यो भाषा उक्ता अन नास्त्यस्य दोपः किं तु ममैव पूर्वार्जितकर्मणः फलमेतत् ' इति विचार्य वादशभापाया अनादरणेन तदापिणि द्वेपं न कुर्यादिति भावः । अत्र दृष्टान्तः प्रदश्यते- एकदा क्षमाधरनामकः कश्चिदुधरतपश्चर्यापरायणो मुनिरासीत् । तद्गुणानु- रागेण कथिद्देवः मीत्या तमभिवन्धात्रवीत्-मम योग्य कार्यमावेदनीयं भवद्भिः। अन्यदा कदाचिन्मार्गे गच्छन् मुनिः स्वाभिमुखागतेन केनचिच्चाण्डालेन सो- पहासमुक्तः-अहो ! अकर्मण्य ! भिक्षुक ! क गच्छसि ? । एतद् दुर्वचनं निशम्प करता हुआ-उस तरफ उपेक्षाभाव धारण करे, किन्तु (ताओ मणसी न करे-ताः मनसि न कुर्यात् ) उन वचनों को अपने मन में स्थान न देवे। " अज्ञानवशसे ही इसने संयम धैर्य को अपहरण करने वाली भाषा का प्रयोग किया है सो इस में इसका दोप नहीं है किन्तु मेरे ही पूर्वोपार्जित पापकर्मों का यह फल है"। यह समझकर उस परुष भाषा बोलने वाले पर देषयुद्धि न करे । दृष्टान्त-दुश्चरतपश्चर्या करने में लीन क्षमाधर नामक एक मुनि थे। उनके गुणों में अनुरागी होने से कोई एक देव वंदनाकर उनसे बोला कि यदि मेरे योग्य कोई कार्य हो तो आप मुझ से अवश्य कहें, यह मैं आप से हाथ जोड़ कर प्रार्थना करता हूं। एक समय की बात है कि वे मुनि कहीं जा रहे थे। रास्ते में सन्मुख आता हुआ उन्हें एक चाण्डाल मिला । उसने मुनिराज को त२५ अपेक्षामा धारण ४२ प२'तु ताओ मणसीं न करे-ताः मनसि न कुर्यात् તેના વચને પિતાના મનમાં સ્થાન ન આપે. અજ્ઞાનવશતાથી તેણે સંયમ ધનું અપમાન કરનાર ભાષાને ઉપગ કર્યો છે તે તેમાં એને દોષ નથી. પરંતુ મારા પૂપાજીત પાપ કર્મોનું જ એ ફળ છે. આવું સમજીને એ અસભ્ય ભાષા બોલવાવાળા ઉપર કેશબુદ્ધિ ન કરે. દિષ્ટાંત-ક્ષમાધર નામના દુષ્કર તપશ્ચર્યા કરવામાં લીન એવા એક મુનિ હતા. તેમના ગુણોના અનુરાગી એવા કેઈ એક દેવે વંદના કરીને એમને કહ્યું કે, મારા યોગ્ય કઈ કાર્ય હોય તે આપ મને અવશ્ય કહે એમ હું આપને હાથ જોડી પ્રાર્થના કરી કહું છું. એક વખત તે મુનિ ક્યાંક જઈ રહ્યા હતા. રસ્તામાં સામેથી આવતે એક ચંડાલ મળે. તેણે મુનિરાજને .

·प्रियदर्शिनी टीका सं० २ गां० २५ आक्रोशपरीपहजये क्षमाघरमुनिदृष्टान्तः ४३५ जातकोपः सन् मुनिरब्रवीत्-उन्मत्तस्त्वमसि किम् ? । ततस्तेन प्रचण्डकोपावेशेन चाण्डालेन कथितम्-अरे भिक्षुक ! कि प्रलपसि ? कोऽन्यस्त्वत्समो मलिनदेहः क्षुद -पिपासादिवेदनामस्तो लुञ्चितशिरा गृहे गृहे गृहपाल इवाहारमन्वेपयन् भ्रमसि ? अरे ! अकर्मण्य ! पूर्वकतकर्मणो विपाकमनुभवन्नपि न लज्जसे । कृषिवाणि- ज्यादिकर्म कर्तुमसमर्धा एव मुखोपविद्धमुखवत्रिकाः पात्रहस्ताः वहयो भिक्षु- कास्वादृशा उदरपूरणकामा ग्रामानुग्रामं पर्यटन्ति । अरे दुर्भग! पुत्रदारादिभिः देखते ही हँसी करते हुए कहा कि हे अकर्मण्य भिक्षुक ! तू कहां जा रहा है। मुनि ने ज्यों ही इस प्रकार के उसके दुर्वचन सुने तो मुनि को क्रोध आ गया, और कहने लगा-क्या तूं इस समय उन्मत्त हो रहा है । मुनि के वचन सुनकर चांडाल के भी कोप का ठिकाना न रहा। उसने चिड़कर मुनिको कहा-"अरे भिक्षुक ! क्या यकता है ? तेरे जैसा मलिन देह वाला और कौन होगा? खाते कमाते नहीं बना सो मुंड मुंडाकर मुनि बन गया और घर घर में कुत्ते की तरह भीख मागने के लिये फिरने लगा है । शरम नहीं आती, करते धरते कुछ नहीं बनता सो निकल गये साधु बनने को । पूर्व में दान नहीं दिया सो तो उसका यह फल भोगना पड़ रहा है कि दर दर के भिखारी वन रहा है, फिर भी अकड़ से ऐंठता है ? जरा शर्म कर, तुम्हारे जैसे बहुत से कार्य करने में असमर्थ होकर मुंह यांध कर पेट भरने के लिये गांव गांव भटकते हैं । ऐसा कह कर जव वह चला गया तो कोप જોઈને હાંસી કરતાં કહ્યું કે, હે અકર્મય ભિક્ષુક ! તું ક્યાં જઈ રહ્યો છે. મુનિએ ત્યારે તેનાં આવા દુર્વચન સાંભળ્યાં ત્યારે તેને ક્રોધ આવી ગયું અને કહેવા લાગ્યા કે, શું તું આ સમયે ઉન્મત્ત બની રહ્યો છે? મુનિનું વચન સાંભળીને ચાંડાલના ક્રોધનું ઠેકાણું ન રહ્યું અને તેણે ચિડાઈને મુનિને કહ્યું અરે ભિક્ષુક ! તું શું બકે છે? તારા જે મલીન દેહવાગે બીજો કેણ છે? ખાતાં કમાતાં ન આવડ્યું એટલે મુંડે મુંડાવીને મુનિ બની ગયા, અને ઘર ઘરમાં કુતરાની માફક ભીખ માગવા લાગે છે, શરમ નથી આવતી? કાંઈ કામ કરતાં આવડતું નથી એટલે સાધુ બનવા નિકળી પડશે. પૂર્વભવમાં દાન નહીં દીધું હોય એટલે તે એનું આ ફળ ભોગવવું પડે છે. અને ઘરઘરને ભિખારી બની રહ્યો છે. છતાં પણ અક્કડ થઈને ફરે છે. તારા જેવા અનેક કાર્ય કરવામાં અસમર્થ હેઈને મેં બાંધીને પેટ ભરવા માટે ગામ ગામ ભટકે છે. આમ કહી જ્યારે તે ચાલ્યો ગયે ત્યારે ઉધના જરા લાજ!

·- ? उत्तराभ्पनर परित्यक्ता निर्गतिकाः सन्तः मव्रज्यामभ्युपगताः । इत्युच्या तस्मिन् गतवति सति कोपावेशादन्तर्दामान इव मुनिः स्वस्थानं गतः । क्रमेण कोपप्रशमे सति मुनिना पश्चात्तापः कृतः। ... तदनन्तरमसी देवस्तस्य मुनेः समीपे समागत्य तमभिवन्ध तत्पुरोऽवस्विंवो वदति-भवतः संयमयात्रा मुखेन निर्वहति किम् ? । शान्तात्मना मुनिना सस्मितं मोक्तम्-यदा संयमयात्रा चाण्डालेन वाधिता, तदा व गतस्स्त्रमासी..? देवेन कथितम्-यदा युवयोः कलहो जातस्तदाऽहमलक्षितः कौतुकं द्रष्टुकामस्तत्रैवासम् । कि तु तदा मंया विशेषः कोऽपि नोपलब्धा, ययाऽसौ चाण्डालस्तथैव भवान् । के आवेश से वे मुनि भी भीतर ही भीतर जलते हुए अपने स्थान पर आ गये।जव कोप शांत हुआतो उनको इस विषय का बड़ा ही पश्चाताप हुआ। इस के बाद वह देव मुनि के पास आकर नमस्कार करके बैठ गया और बोला-आपकी संयमयानातो सुखपूर्वक है ? शान्तात्मा मुनिने मुस्कराते हुए प्रत्युत्तर में कहां कि जिस समय इस संयमयात्रा में चाण्डाल ने विघ्न डाला था उस समय तुम कहां गये थे। देवने जवाब दिया-जब आप दोनोंका कलह होरहा था.उस समय मैं अदृश्य होकर वहीं पर था।.मुनिने कहा फिर आपने उस परिस्थिति में मेरी सहायता क्यों नहीं का? इस प्रकार मुनि के कहने पर प्रत्युत्तरमें देवने कहा कि-मुझे उस समय सहायता करने लायक कोई विशेपता आप में लक्षित नहीं हुई। उस समय जैसा वह चाण्डाल मुझे प्रतीत हुआ वैसे ही आप भी मुझे प्रतीत हो रहे थे फिर सहायता किसकी करना। देव के इस उत्तर से આવેશથી તે મુનિ અંદરને અંદર બળતા બળતા પિતાના સ્થાન ઉપર ગયા જયારે તેમને ક્રોધ શાંત થયો ત્યારે તેમને આ વિષયમાં ભારે પશ્ચાત્તાપ થ. આ પછી પેલા દેવ મુનિની પાસે આવીને નમસ્કાર કરીને બેઠા અને કહ્યું, આપની સંયમયાત્રા તે સુખપુર્વક છે ને? શાંત અંત્મા મુનિએ અંદરથી હસતાં હસતાં પ્રત્યુત્તરમાં કહ્યું કે, જે સમયે આ સંjમયાત્રામાં ચંડાલે વિઘ્ન નાખ્યું તે સમયે તમે કયાં ગયા હતા ? દેવે જવાબ આપે જ્યારે આપ બને કલહ ચાલી રહ્યો હતેં ત્યારે હું અદશ્ય રૂપે ત્યાં જ હિતે. તે પછી એ પરિસ્થિતિમાં તમે મારી સહાયતા કેમ ન કરી? આ પ્રકાર મુનિના કહેવાથી પ્રત્યુત્તરમાં દેવે કહ્યું, અને તે સમયે સહાયતા કરવા લાયક કેઈ વિશેષતા આપવામાં ન દેખાઈ. એ વખતે જે તે ચાંડાલ મને દેખાય તેવા ખાપમારી દૃષ્ટિમાં દેખાતા હતા. પછી સહાયતા કેની કરવી ? દેવના ·प्रियदर्शिनी टीका. अ० २ गां० २६ वधपरीपहजयः ४३७ मुनिनोक्तम्-तेन मम तुल्यता कथं ज्ञाता? । देवेनोक्तम्-एकेन कोपेनैव, अत- स्तस्य शिक्षा न कृता, इदानीमाज्ञापयतु कीदृशी शिक्षा तस्मै कर्तव्या । मुनिः माह- नासौ दण्डनीयः, किंतु-सर्वथोपेक्षणीयः, यतः साधूनामयं धर्म:-आक्रोशपरीपहः सोढव्य इति । एवमुक्तोऽसौ देवस्तस्य मुनेः सेवायां सानुराग तस्थौ । एवमन्यै- रपि मुनिभिराक्रोशपरीपहः सोढव्यः ॥ २५ ।। मुनि को बड़ा ही विस्मय हुआ और कहने लगे कि मुझ में और चांडाल में समानता का अनुभव कैसे किया ? । देव ने कहा-एक क्रोध से आपके अन्दर उस समय क्रोधरूप चांडाल प्रविष्ट होया हुआ था, और वह तो चांडाल था ही, अतः सहायता करने जैसी यात उस समय मुझे उचित प्रतीत नहीं हुई इसलिये सहायता नहीं की, और न उसे भी कुछ दण्डादिरूप शिक्षा ही दी, हां ! अब कहिये उसे कैसी शिक्षा दी जाय । मुनिराज ने कहा कि अब क्या आवश्यकता है जो अज्ञानी होते हैं वे उपेक्षा के ही पात्र हैं इसलिये उसको दण्डादिरूप शिक्षा प्रदान करने की कोई जरूरत नहीं है । मुनियों का तो यह आचार ही है कि वे आक्रोशपरीपह को सहन करे । मुनि की इस बात को सुनकर देव बड़ा ही अनुरागी होकर उनकी सेवा में रहने लगा। इस कथा से मुनि- यों को यही शिक्षा ग्रहण करनी चाहिये कि आक्रोशपरीपह सहन करनी यह मुनिराजों का कर्तव्य है ॥ २५ ॥ મુનિને ઘણું આશ્ચર્ય થયું અને કહેવા લાગ્યા. મારામાં અને ચંડાલમાં સમા નતાને અનુભવ તમને કેવી રીતે થયે? દેવે કહ્યું એક ક્રોધથી-આપની અંદર, તે સમયે ક્રોધ રૂપ ચંડાલ પ્રવિષ્ટ થયું હતું. અને તે તે ચંડાલ હો જ આથી સહાયતા કરવા જેવી વાત મને તે સમયે ઉચિત ન લાગી. એ માટે સહાયતા ન કરી. અને તેને પણ દંડ આદિ રૂપ કાંઈ શિક્ષા કરી. હા! કહે એને કઈ રીતે શિક્ષા કરવામાં આવે! મુનિ મહારાજે કહ્યું કે, હવે શું આવશ્યક્તા છે. જે અજ્ઞાની હોય છે તે ઉપેક્ષાને પાત્ર જ છે. આ માટે તેને દંડાદિકરૂપ શિક્ષા આપવાની કઈ જરૂરત નથી. મુનિઓને તે આચારજ છે કે, તેઓ આક્રોશપરીષહને સહન કરે. મુનિની આ વાત સાંભળીને દેવ ઘણા અનુરાગી બની તેની સેવામાં રહેવા લાગ્યા. આ કથાથી મુનિઓએ એ જ શિક્ષા ગ્રહણ કરવી જોઈએ કે, આક્રોશપરીષહ સહન કરે તે મુનિરાજોનું કર્તવ્ય છે. ૨૫ .

·. " उत्तराभ्ययन कश्चिदाक्रोशमात्रेणाऽतुष्टो दुष्टः संयतस्य वधमपि कुर्यादतो वधपरीपहमाह- मूलम्हेओ ने संजले भिक्खू, मणपि न पओसएँ । तितिक्खं परंमं नेच्चा, भिक्खुधम्म विचिंतए ॥२६॥ छाया-इतो न संज्वले भिक्षुः मनोऽपि न प्रदे॒पयेत् । तितिक्षां परमां ज्ञात्वा, भिक्षुधर्म विचिन्तयेत् ।। २६ ॥ टीका-'हो' इत्यादि। भिक्षु-मुनिः, हता-केनापि दुष्टेन मुष्टियप्टयादिना ताडितः सन, न संज्वलेत्न फुध्येत्, तथा मनोऽपि न पढेपयेत् दे॒पयुक्वं न कुर्यात्, तितिक्षांक्षान्ति, कोई दुष्ट पुरुप आक्रोशमात्र से संतुष्ट नहीं होकर मुनि का वध भी करने लगता है इसलिये अब तेरहवें वधपरीवह को कहते हैं-'हओन संजले-इत्यादि. अन्वयार्थ-(भिक्खू-भिक्षुः) मुनि (हओ-हतः) किसी भी दुष्टके द्वारा यष्टि मुष्टि आदि से ताडित हो जाय तो भी (न संजले-न संज्वलेत) क्रोध से तपायमान नहीं होवे । तथा (मणंपि न पओसए-मनोऽपि- न प्रदेषयेत्) मन को भी दूपित नहीं करे, किन्तु (तितिक्ख-तितिक्षाम्) उत्तम क्षमा को (परमं-परमाम्) दशविध धर्मों में सर्वोत्कृष्ट (नच्चा- ज्ञात्वा) जानकर (भिक्खू-भिक्षुः) वह साधु (धम्मं विचिंतए-धर्म विचिन्तयेत् ) उत्तम क्षमादिरूप साधु के कर्तव्य का, अथवा अपने आत्मस्वरूप का विचार करे कि-क्षमामूलक ही धर्म है। यह जो मुझे निमित्त बना कर के कर्मों का उपचय कर रहा है उस में मेरा ही કોઈ દુષ્ટ માણસ આક્રોશ માત્રથી સંતોષ ન પામવાથી સુનિને વધુ પણ ४२मा लागे छ. मे भाटे वे तेरमा १५परी५७ ४ छ. 'हओ न संजले'-त्यादि. अन्वयार्थ-भिक्खू-भिक्षुः भुनि हओ-हतः । पषु हुट द्वारा Els? पाटुयी तilsa 45 Mय त प न संजले-न संज्वलेत् दोषयी तीन जय मणंपि न पओसए--मनोऽपि न प्रद्वेषयेत् भनन ५५ इपित न घरे ५ तितिक्वं-तितिक्षा उत्तम क्षमान परम- परमां शिविध धर्माभां सalge नञ्चा--ज्ञात्वा neta भिक्खू-भिक्षुः ते साधु धम्म विधितए-धर्म विचिन्तयेत् ઉત્તમ ક્ષમાહિરૂપ સાધુના કર્તવ્યને તથા પિતાના આત્મસ્વરુપને વિચાર કરે કે, ક્ષમા એ જ ધર્મ છે. આજે મને નિમિત બનાવીને કર્મોને ઉપચય કરી ·प्रियदर्शिनी टीका अ० २ गा. २६-२७ वधपरीपहजयः परमां दशविधेषु धर्मेषु प्राधान्यात् मकप्टा, ज्ञात्वा मुनिः, भिक्षुधर्म-सान्त्यादिकं स्वात्मस्वरूपं वा विचिन्तयेत् , यथा-क्षमामूल एव धर्मः, यच्च मां निमित्तीकृत्यायं कर्मोपचिनोति, तत्र ममैव पूर्वकर्म कारणमिति ममैव दोपः, तस्मादेनं प्रति कोपो नोचित इति ॥२६॥ पूर्वोपार्जित कर्म कारण है अतः इसमें मेरा ही दोप है इसलिये इसके प्रति कोप करना मुझे उचित नहीं है । भावार्ध-मुनि जनों की यह विचारधारा कितनी सुन्दर है। वजहृदय वाला शत्रु भी इस विचार के सामने नतमस्तक होकर अपनी क्रूरता का परित्याग कर देता है । एक तरफ ताडना मारणा आदि क्रियाएँ हो रही है तो दूसरी ओर उस पर प्रतीकार न करते हुए अपने पूर्वापार्जित कर्म को ही यलवान माना जा रहा है कि-पूर्वो- पार्जित कर्मों का यह फल मुझे मिल रहा है, इस वेचारे का क्या दोप है। अफसोस केवल उस मुनि आत्मा में इसी घातका हो रहा है कि जो यह प्राणी मेरा निमित्त लेकर नवीन कर्मों का बंधक बन रहा है। इस प्रकार मन तक में भी जहां प्रतिकार करने की भावना का उदय निषिद्ध घतलाया गया है वहां और अन्य प्रतिकारों के करने की तो यात ही क्या हो सकती है। महात्मा का यहां कितना अच्छा उपदेश है कि वह ताडित होने पर भी अपनी उत्तम क्षमाको न छोड़े। कुल्हाडा રહેલ છે. તેમાં મારાં જ પૂર્વોપાજીત કર્મ કારણરૂપ છે. આથી તેમાં મારોજ દેષ છે માટે તેના પ્રતિ ક્રોધ કરે મને ઉચિત નથી, ભાવાર્થ-મુનિઓની આ વિચારધારા કેટલી સુન્દર છે વજ હદયવાળે શત્રુ પણ આ વિચાર સામે નતમસ્તક બની પોતાની કુરતાને ત્યાગી દે છે. એક તરફ ધાકધમકી અને માર મારવાની હદ સુધીની ક્રિયાઓ થાય છે, ત્યારે બીજી તરફ આને પ્રતિકાર ન કરાતાં પિતાના પૂર્વોપાજીત કને જ બળવાન માનવામાં આવે છે. “પૂર્વોપાત કર્મોનું ફળ મને મળી રહ્યું છે. એ બિચારાનો કેઈજ દેય નથી” મુનિના આત્મામાં અકસેસ ફક્ત એ વાતને થાય છે કે, આ પ્રાણી મને નિમિત્ત બનાવીને નવા કમીને બંધ બાંધી રહેલા છે. આ પ્રમાણે મનમાં પણ પ્રતિકાર કરવાની ભાવનાના ઉદયને નિષેધ બતા- વવામાં આવેલ છે, ત્યાં અન્ય પ્રતિકાર કરવાની તે વાત જ' કયાં રહી? મહાત્માને આ કે સુન્દર ઉપદેશ છે કે તેને ધાકધમકી કોઈના તરફથી અપાય અથવા માર મારવામાં આવે તે પણ પિતાની ઉત્તમ ક્ષમાને ન ·४४० उक्तमेपार्थ प्रकारान्तरेणाह- मूलमा -समेणं संजयं दंतं, हणेजा कोई कत्थइ। नस्थि जीवस्स नासोति", एवं पेहेजे संजए ॥२७॥ छाया-श्रमणं संयवं दान्तं, हन्यात् कोऽपि कुत्रापि । नास्ति जीवस्य नाश इति, एवं प्रेक्षेत संयतः ।। २७ ॥ टीका-'समणं' इत्यादि कोऽपि कश्चिन्मनुप्यः, कुत्रापि-ग्रामादौ, संयतं पट्काययतनावन्तं, दान्तम् चंदन वृक्ष को काट भी डाले पर चंदनवृक्ष का जो उसके मुख को भी सुवासित करने का काम है वह उसे नहीं छोड़ता। नहीं तो वह चंदन ही नहीं । महात्मा भी अपने शत्रु के प्रति इसी कर्तव्य का निर्वाह करते हैं नहीं तो वे महात्मा ही नहीं हैं। धन्य है महात्मा । सेरे इस शुभाध्यवसाय को । न्योछावर है त्रैलोक्य का राज्य इस पवित्र भावना परं । क्या ही सुन्दर विचार धारा है। इसी विचारधारा के बल पर महावीर प्रभु के शासन में सर्वोत्कृष्टता रही हुई है। प्रत्येक मोक्षाणि: लापी को यह अभिनंदनीय वंदनीय विचारधारा अपनाने योग्य है ॥२६॥ बधपरीपहको किस भावना से सहन करे सो कहते हैं-'समण'-इत्यादि :. अन्वयार्थ-(कोई-कोऽपि) कोई अज्ञानी (कत्थइ-कुत्रापि) कहीं पर भी (संजयं-संयतम् ) पटूकाय के जीवों की जतना करनेवाले (दंत-दान्तम्) છોડે કુહાડે ચન્દન વૃક્ષને કાપી નાખે છતાં ચન્દન વૃક્ષમાં જે સુવાસિતતાને ઉત્તમ ગુણ છે તે પિતાને કાપનાર કુહાડાને પણ આપે છે. જો એમ ન કર તે તે ચંદન શેનું? મહાત્મા પણ પિતાના શત્રુ તરફ આવું જ વર્તન રાખે છે. નહીં તે એ મહાત્મા શાના? ધન્ય છે મહાત્મા! તમારા આ શુભ વ્યવસાયને આ પવિત્ર ભાવના પર ત્રણ લોકનું રાજ્ય પણ છાવર છે કેવી સુન્દર વિચારધારા છે. આ વિચાર ધારાના બળ ઉપર શ્રી મહાવીર પ્રભુના શાસનમાં સર્વોત્કૃષ્ટત રહેલ છે. પ્રત્યેક ક્ષાભિલાષીએ આ અજિત નંદનીય વંદનીય વિચારધારાને અપનાવવી જોઈએ છે ૨૬ उवा माथी १५परीषडन सन २पान छ-समणं त्यादि. मन्वयार्थ कोइ: कोऽपि मशानी कत्यइ-कुत्रापि याये ५१ संजयं- संयवम् १८६५ लानुन ४२॥२दंतं-दान्तम् पाय न्द्रिय ·. प्रियदर्शिनी टीका. अ० २ गा० २७ पधपरीपहजये स्कन्दकाचार्यदृशान्तः ४४१ इन्दियनोइन्द्रिय दमनशीलम्, श्रमण-तपस्विनं मुनि हन्यात-मुष्टियप्टयादिना ताडयेत् , तदा संयता मुनिः, जीवस्य आत्मनज्ञानरूपस्य नाशः नास्ति-न भवति शरीरस्यैव नाशात् , इत्येवं क्षेत=चिन्तयेत् ।। पांच इन्द्रिय एवं मन को निग्रह करने वाले (समणं-श्रमणम् ) श्रमण-तपस्वी मुनि को (हणेज्जा-हन्यात्) यष्टि मुष्टि आदि द्वारा मारे । उस समय (संजए-संयतः) वह मुनि (जीवस्स नासो नत्थि- जीवस्य नाशः नास्ति) "ज्ञानस्वरूप आत्मा का नाश नहीं होता है किन्तु उसका पर्यायान्तर होता है अतः शरीरका ही नाश होता है" (एवं पेहेज्ज-एवं प्रक्षेत पेसा विचार करे। भावार्थ-आत्मा को क्रोधी तय होना चाहिये कि जय उसकी निज़ वस्तु का विनाश हो । जैसे संसारी लोग अपनी वस्तु के विनाश होने पर क्रोधी या दुःखी हुआ करते हैं, दूसरों की वस्तुओं के विनाश में नहीं। इसी प्रकार महात्मा को भी किसीके द्वारा ताडित होने पर या मारे जाने पर यह विचार करना चाहिये कि यह शरीर पुद्गल का है अतः यह मेरी निजवस्तु नहीं है परवस्तु है। इसके विनष्ट होनेपर में क्यों क्रोधी या दुःखी व ? मेरी निज की वस्तु जो ज्ञानादिक गुण हैं वे तो इस के आघात से नष्ट नहीं होते हैं, वे तो सदा अक्षय ही रहते हैं इसलिये क्रोधी या दुःखी होने की मुझे किश्चित्मात्र भी आवश्यकता नहीं है। ४२।२। समर्ण-श्रमणम् श्रम त५वी मुनिन हणेज्जा-हन्यात् ईसा याटु . थी भारे में समये संजये-संयतः ते मुनि जीवस्स नासो नत्थि--जीवस्य नाशः नास्ति રાનું સ્વરૂપ આત્માને નાશ થતું નથી પરંતુ એ પર્યાયાન્તરિત હોય છે, આથી शरीर नाश थाय छे एवं पहेज्ज-एवं प्रक्षेत वा पियार ४२, ભાવાર્થ–આત્માએ કોધિત છે ત્યારે થવું જોઈએ કે, જ્યારે તેની પિતાની વસ્તુને વિનાશ થતે હેય. જેમ સંસારી કે પિતાની વસ્તુઓને વિનાશ થતાં ક્રોધિત અને દુઃખી થયા કરે છે, બીજાની વસ્તુઓના વિનાશમાં નહીં. આ પ્રકારે મહાત્માને પણ કઈ તરફથી માર મારવામાં આવે કે ધાક ધમકી આપવામાં આવે ત્યારે તેણે વિચાર કરવો જોઈએ કે, આ શરીર પુદ્દે લનું છે, આ કારણે તે મારી પિતાની વસ્તુ નથી, પારકી વસ્તુ છે. એનો વિનાશ થવાથી હું શા માટે ક્રોધી અથવા દુખી બનું? મારી પિતાની જે વસ્તુ જ્ઞાનાદિક ગુણ છે તે એના આઘાતથી નાશ પામતી નથી. એ તે સદાય અક્ષય જે રહે છે. આથી ક્રોધી અથવા દુઃખી થવાની મારે લેશ માત્ર પણ આવશ્યકતા નથી.

·४४२ उत्तराभ्यपन - - अंत्र दृष्टान्तः प्रदीते- श्रावस्तीनगया रिपुमर्दननाम्नो राज्ञः पुत्रोधारिणीदेव्या अङ्गजातः स्कन्दक- नामकः कुमार आसीत् । अस्य भगिनी पुरन्दरयशा नाम्नी । सा कुम्भकारकटक- नामके पुरे दण्डफिनाम्ने नृपतये पित्रा पदत्ता । तस्य दण्डकिभूपस्य पुरोहितः पालकनामा बामणो मिथ्यादृष्टिरासीत् । एकदा मुनिसुव्रतस्वामी विंशतितमस्तीर्थकरः श्रावस्तीनगया समवस्तः, तस्य देशनां श्रुत्वा स्कन्दककुमारः श्रावको जातः । एकदा कदाचिदसौ पालकपुरोहितः श्रावस्तीनगर्यामागतः। स राजसभायामाईतसिद्धान्तं खण्डपितुं प्रवृत्तः तदा दृष्टान्त-श्रावस्ती नंगरी में रिपुमर्दन, नाम का एक राजा राज्य करता था। उसकी धर्मपत्नी का नाम धारिणीथा।धारिणीदेवी से राजा के एक कुमार का जन्म हुवा, जिसका नाम स्कन्दक था। स्कन्दक के एक वहिन भी थी। उसका नाम पुरन्दरयशा था। कुंभकारकटक नाम के पुर में दण्डकी नामक राजा के साथ उसका विवाह हुवा था । दण्डकी राजा का एक ब्राह्मण पुरोहित था। इसका नाम पालक था। यह मिथ्यादृष्टि था। एक समय की बात है कि वे बीसवें तीर्थङ्कर श्री मुनिसुव्रतस्वामी श्रावस्ती नगरी में पधारे । उनकी देशना को सुनकर स्कन्दककुमार ने श्रावकधर्म अंगीकार किया। किसी समय पालक पुरोहित श्रावस्ती नगरी में आया। राजसभा में बैठकर उसने जैनसिद्धान्त को खण्डन करने वाली यात प्रारंभ की। जय वह बोल चुका तय उसकी बात को દેહાંત-શ્રાવતી નગરીમાં રીપદમન નામને એક રાજા રાજ્ય કરતે હતો. તેને ધારિણી નામની એક રાણી હતી. ધારિણદેવીથી રાજાને એક કુમાર રને જન્મ થયે, જેનું નામ કદક હતું, કુંદકને એક બહેન પણ હતી. તેનું નામ પુરંદરયશા હતું. કુંભકારકટક નામને નગરના દંડકી નામના રાજાની સાથે તેને વિવાહ કરવામાં આવેલ હતું. દંડક રાજાને એક બ્રાહ્મણ પુરોહિત હતે તેનું નામ પાલક હતું. તે મિથ્યાદિષ્ટી હતે… આ એક સમયની વાત છે કે જ્યારે વીસમા તીર્થંકર શ્રી મુનિસુવ્રત સ્વામી શ્રાવસ્તી નગરીમાં પધાર્યા. તેમની દેશના સાંભળીને કંદકકુમાર શ્રાવકધર્મ અંગિકાર કર્યો. કેટલેક વખતે પાલકપુરેહિત શ્રાવસ્તી નગરીમાં આવ્યા. રાજસભામાં બેસીને જૈન સિદ્ધાંતનું ખંડન કરવાવાળી વાતની શરૂ આત કરી. જ્યારે તેણે વાત પુરી કરી ત્યારે તે વાત સાંભળીને ત્યાં બેઠેલા ·प्रियदर्शिनी टीका. ०२ गा. २७ यधपरीपहजये स्कन्दकाचार्यदृष्टान्तः श्रावकवतधारी स्कन्दककुमारं आईतसिद्धान्तं समर्थयन् तं निरुत्तरं कृतवान् । तेन कारणेन पालकपुरोहितस्य स्कन्दककुमारं प्रति महान् विद्वेषो जातः। - एकदाऽसौ सन्दककुमारः पञ्चभिः शनैः कुमारैः सह भगवतो मुनिसुव्रतस्वी- मिनः समीपे देशनां श्रुत्वा दीक्षां गृहीतवान् । भगवता ते पञ्चशतकुमारकास्तस्य शिष्यत्वेन निश्रिताः कृताः । ततोऽसौ स्कन्दकाचार्योऽन्यदा भगवन्तं पृच्छति- भगवन् ! कुम्भकारकटकपुराभिमुख विहर्तमिच्छामि, भगवानाह-वरं तत्र गम्य- ताम् , किंतु तत्रोपसी मारणान्तिकः । पुनस्तेनोक्तम्-भगवन् !. वयमाराधकाः, किं वा विराधकाः ? । भगवता कथितम्-एकं खां विना सब आराधकाः सन्ति । सुनकर वहां पर बैठे हुए श्रावकव्रतधारी स्कन्दककुमार ने जैन- सिद्धान्त का समर्थन करते हुए उसको निरुत्तर कर दिया, इससे पालक स्कन्दककुमार का महान् विदेपी पन गया। कुछ काल के बाद स्कन्दककुमार ने पांचसौ कुमारों के साथ भगवान मुनिसुव्रतस्वामी के समीप धार्मिकदेशना सुनकर दीक्षा ली। उन पांचसौ कुमारोंको भगवानने उनकी नेश्राय(अधीनता) में कर दिया। अब वे स्कन्दक मुनि स्कन्दकाचार्य हो गये। स्कन्दकाचार्य ने एक दिन भगवान से पूछा कि भगवन् ! मैं यहां से कुम्भकार्फटक पुर की तरफ विहार करना चाहता हूं यदि आपकी आज्ञा हो तो। भगवान ने कहा जैसा तुम्हें सुख हो वैसा करो परन्तु तुम को वहां मरणान्तिक उपसर्ग का साम्हना करना पडेगा। फिर इस बात को सुनकर स्कन्दक ने प्रभु से पूछा कि प्रभो! हम सब आराधक हैं या विराधक ? भगवान ने कहा तुम्हारे सिवाय सय ही आराधक हैं । भगवान के मुख से इस શ્રાવકત્રતધારી કુંદકકુમારે જૈતસિદ્ધાંતને સમર્થન કરતાં તેને નિરૂત્તર બનાવી દીધા. આથી પાલક સ્કંદકકુમારને મહાન વિરોધી બની ગયે: કેટલાક સમય પછી સ્કંદકકુમારે પાંચસે કુમારની સાથે ભગવાન મુનિસુવ્રતસ્વામી પાસેથી ધાર્મિક, દેશના સાંભળીને દીક્ષા અંગીકાર કરી, એ પાંચ કુમારોને ભગવાને સ્કંદકકુમારની દેખરેખ નીચે રાખ્યા, આથી તે સ્કંદમુનિ સ્કેદાચાર્ય બની ગયા, કંકાચા એક દિવસ ભગવાનને પૂછયું કે, હે ભગવંત! હું અહિંથી આપની આ હોય તે કુંભકારકટકપુર તરફ વિહાર કરવાની ઈચ્છા રાખું છું. ભગવાને કહ્યું, જે રીતે તમને સુખ થાય એ રીતે કરે. પરંતુ તમારે ત્યાં મરણતિક ઉપસર્ગને સામને કર પડશે. તે વાત સાંભળીને અંદને પ્રભુને પૂછયું, કે હે પ્રભો! અમે બધા આરાધક છીએ કે વિરાધક? ભગવાને કહ્યું, કે તમારા શીવાય બધા આરાધક છે. ભગવાનની ·४४५ , उत्तराध्ययनस्त्रे एवं भगवता कथितोऽपि स्कन्दकाचार्यो भाविवशात् पञ्चशवशिष्यपरिवारसहित कुम्भकारकटकपुरं मति विहारं कृतवान् । पालकत्राह्मणेन तद् विहारवार्ता ध्रुवा- " अत्रागच्छति स्कन्दकाचार्यः" इति। ततोऽसौ पूर्व वैरमनुस्मृत्य तनिर्यातनाथ • यत्रोद्याने स्कन्दकाचार्य आगन्तुकस्तत्परितो विविधशस्त्रास्त्राणि प्रच्छन्नरीत्या भूमी निखन्य राज्ञः समीपमागत्य व्रते-स्वामिन् ! स्कन्दकाचार्यः पञ्चशतशिप्यरिखारः सह साधुवेपेण इह समायाति, स भवदीयराज्यं तुमिच्छति, यतोऽसौ भवदीयोद्या. नस्य चतुर्दिक्षु रात्री प्रच्छन्नो भूत्वाऽवशस्त्राणि भूम्यन्तर्निहितानि, तत्तं कथंचि- न्मया ज्ञातम् , तत्र गत्वा पश्यन्तु भवन्तः । पुरोहितवचनं श्रुत्वा राज्ञा तत्र गत्वा भविष्यत् को सुनकर भी स्कन्दकाचार्य ने भाविवशात् पांचसौ शिष्यों के साथ कुम्भकारकटकपुर की ओर विहार कर दिया। पालक पुरोहितने उनके बिहार की वार्ता सुनी तो उसको ज्ञात हो गया कि स्कन्दकाचार्य विहार कर यहां आरहे हैं । उसने उनके साथ अपना पूर्व वैर याद कर " बदला लेने का अवसर आगया है" इस अभिप्राय से उसने जिस उद्यान में स्कन्दकाचार्य आकर उतरे थे उस में जमीन खुदवाकर नीचे विविध शस्त्र एवं अस्व गुप्तरीति से गढ़वा दिये । पश्चात् राजा के पास आकर फिर वह कहने लगा कि हे स्वामिन् ! यहां पांच सौ शिष्यों के परिवार से स्कन्दकाचार्य साधु के वेश में आये हुए हैं । घे आप के राज्य को हरण करना चाहते हैं। इस लिये उन्हों ने गुप्त- रीति से उद्यान में चारों ओर अस्त्र शस्त्र भूमि में गढ़वा दिये हैं । यह यांत रात्रि में मैने छुपकर देखी है । आप को जो विश्वास न हो तो મેઢાથી આ ભવિષ્યવાણી સાંભળીને પણ સ્કંદકાચા ભાવિવશાત ૫૦૦ શિષ્યની સાથે કુંભકારકટ કપુરની તરફ વિહાર કરી દીધો. પાલકપુરેહિતે તેમના વિહારની વાત સાંભળીને જાણ્યું કેંદાચાર્ય વિહાર કરતા તરફ આવી રહ્યા છે. તેણે પિતાનું અગાઉનું તેમની સાથેનું વેર યાદ કરીને બદલે લેવાને અવસર આવી ચુકી છે. આવા અભિપ્રાયથી જે બગીચામાં કદંકાચાર્ય આવીને ઉતર્યા હતા તેની અંદરની જમીન ખેડાવીને તેની નીચે જુદી જુદી જાતનાં શસ્ત્ર અસ્ત્ર દાટી દીધાં. પછી રાજાની પાસે આવીને તે કહેવા લાગ્યું કે, પાંચ શિના પરિવાર સાથે અંદાચાર્ય સાધુના વેશમાં અહિં આવ્યા છે. તે આપનું રાજ્ય લઈ લેવા ઈચ્છે છે. કેમકે, તેમણે ગુપ્ત રીતે બગીચામાં ચારે બાજુ શએ અરું દટાવી રાખ્યાં છે. આ વાત મેં રાત્રિના વખતે છૂપી રીતે જોઈ લીધી છે. આપને જે વિશ્વાસ ન હોય તે આ૫ ખુદ કરતા અ “ ·प्रियदर्शिनी टीका.अ० २ गा. ७ पधपरीपरुजये स्कन्दकाचार्यदृष्टान्तः भूम्यन्तर्गतानि तानि शखाखाणि विलोकितानि। ततोऽसौ नृपः कोपावेशेन पुरो- हितमब्रवीत्-हे पालक ! सर्वानेतान् साधूनहं तवाधीनान् करोमि, यथेच्छसि तथा कुरु । एवमुक्तोऽसौ दुष्टभावसमन्वितः पुरोहितः सर्वान् मुनीन् परितः समा- क्रम्य एकैकं मुनि विलादिपीडनयन्ये संस्थाप्य पीडयितुं प्रवृत्तः । ते स्वात्मक- ल्यागार्थिनो मुनयस्तं वधपरीपहं सम्यक परिपह्यान्तसमये केवलज्ञानं प्राप्य मोक्षं गताः । तत्र ४९८ चतुःशताप्टनवतिसंख्यका मुनयः पोडनयन्त्रे पीडितास्त- थापि स्कन्दकाचार्येण समभावं समालम्ब्य तत्र स्थितम् । तदा स्वस्मादन्य एक एक मुनिरवशिष्टः, तमपि पीडनयन्त्रे स्थापयितुमुद्यतस्तदा स्कन्दकाचार्येणोक्तम्- स्वयं चलकर देख सकते हैं । पुरोहित की बात सुनकर राजा उद्यान में आया और वहां उसने भूमि के भीतर गढे हुए अनेक अस्त्र शस्त्र देखे। इस स्थिति से राजा को बड़ा ही कोप बढ़ा और उसने कोप के ही आवेश में तन्मय होकर पुरोहित से कहा, पालक ! इन सब साधुओं को मैं तुम्हारे आधीन करता हूं। तुम जैसा भी समझो इनके साथ वैसा करो। राजा ने जय ऐसा कहा तव पुरोहित के आनंद का पार 'न रहा । उसने शीघ्र ही चारों ओर से सब मुनियों को घिरवा दिया और एक एक मुनि को कोल्ह (घाणी) में पीलने लगा। चारसोअठानवे(४९८) मुनियोंने समभाव से वधपंरीपंहको सहन करके अंत समयमें केवलज्ञान प्राप्तकर मुक्ति को प्राप्त किया। स्कन्दकाचार्य और एक बालमुनि पीलनेके लिये अवशिष्ट रहे । जय पालक ने उस मुनि को पीलने के लिये कोल्ह में रखने को उद्यत हुवा तो इतने में स्कन्दकाचार्य ने उससे कहा कि જઈને જોઈ શકે છે. પરેહિતની વાત સાંભળીને રાજા બગીચામાં ગયા અને ત્યાં જમીનની અંદર દાટેલાં અનેક શસ્ત્ર અસ્ત્ર જોયાં. આથી રાજાને ખૂબ કોઈ ચિડ અને કોધના આવેશમાં આવીને તેણે પુરોહિતને કહ્યું, પાલક! આ બધા સાધુઓને હું તમારે હવાલે કરું છું. તમને ઠીક લાગે તેમ તેને ફેંસલે તમે કરો. રાજાએ જ્યારે આ પ્રમાણે કહ્યું ત્યારે પુરોહિતના આનંદનો પાર ન રહ્યો. તેણે તરત જ ચારે તરફથી તે મુનિઓને ઘેરી લઈ પકડીને એક પછી એક મુનિને ઘાણમાં પીલવાનું શરૂ કર્યું. ૪૯૮ મુનિઓએ સમભાવથી વધપરીષહને સહન કરીને અંત સમયે કેવળજ્ઞાનને પ્રાપ્ત કરીને મુક્તિને પામ્યા. કદકાચાર્ય અને એક મુનિ પીલવા માટે બાકી રહ્યા. જ્યારે પાલકે તે મુનિને પીલવા માટે ઘાણીમાં નાખવા પ્રવૃત્ત થયા ત્યારે સ્કંદકાચા તેને કહ્યું કે, આ તે કમળ- ·. उत्तराध्ययमचे अयमस्ति.कोमलकायो वालकः, तस्मादयं त्वया न हन्तव्यः मम समक्षे पीडनय- त्रेऽस्य स्थापने पीडा मम जायते, मुश्चैनम् । स्कन्दकाचार्यवचनं श्रुत्वाऽसौ रान- 'पुरोहितः पालकब्राह्मणो यदति-राजसमायां त्वया पराजितोऽहम् , अती यादधि- कादप्यधिकं दुःखं तव स्यात् तदेव कार्य मम कर्तव्यम् । इत्युच्याऽसौ तं वालमनगारं स्कन्दकाचार्यस्य समक्षमेव पौडनयन्त्रे संस्थाप्य तत्पीडनं कृतवान् । स बालोऽप्य- नगारस्तत्र वधपरीपहं सम्यक् परिपन केवलज्ञान प्राप्य मोक्षं गतः । तदा सन्दकाचार्यों रोपावेशेन निदानं कृतवान्-"यदि मम तपःसंयमस्य फलं भवेत् , तदा एतेपां सर्वेषां दुःखदायको भवेयम्" इति। अथाऽसो स्कन्दका- यह इस · समय कोमलकाय यालक है अतः तुम इसे छोड़ दो । इसे कोल्हू में रखते हुए देखकर मुझे पीड़ा होती है, अतः यह मारने योग्य नहीं है । स्कन्दकाचार्य के इस प्रकार वचन सुनकर पालक उनसे कहने लगा-सुनो-तुमने मुझे पहिले राजसभा में परास्त किया था, अतः उसके उपलक्ष में अधिक से अधिक जो कष्ट हो सकता है वह मैं. तुमको दूं ऐसा ही मेरा निर्णय है । इस में जरा भी इधर उधर नहीं करना चाहता हूं । इस प्रकार कह कर उसने उस पालक मुनि को भी स्कन्दकाचार्य के सामने ही कोल्हू में रखकर पील दिया। उस बालक अनगार ने भी खुशी खुशी से वधपरीपह सहन करके अंत में केवल- ज्ञान प्राप्त कर मुक्ति को प्राप्त कर लिया। उस समय स्कन्दकाचार्य ने रोश के आवेश में आकर यह निदान किया कि “यदि मेरे तप एवं संयम को फल होता हो तो मैं इन सब को दुःख देने वाला होऊँ । કાય બાળક છે, માટે એને છોડી દે. એને ઘાણીમાં રાખે જોઈને મને પીડા થાય છે માટે તે મારવાને ગ્ય નથી. અંદાચાર્યનું આ પ્રમાણેનું વચન સાંભળીને પાલક પુરહિત કહેવા લાગ્યું કે, સાંભળે! તમે મને અગાઉ સભામાં પરાજીત કરેલ હતું જેથી તેના ઉપલક્ષમાં હું અધિકમાં અધિક કષ્ટ જે હોય તે તમને આપીશ એ મારો નિર્ણય છે. તેમાં જરા પણ હું ફેરફાર કરવા ઈચ્છતું નથી. આ પ્રમાણે કહીને તેણે તે બાળક મુનિને સ્કંદકા- ચાર્યની સામે જ ઘાણીમાં નાખીને પીલી નં. આ. પણ ખુશીથી વધપરીષહ સહન કરીને અંતમાં કેવળજ્ઞાન પ્રાપ્ત કરીને મુક્તિ પામ્યા. આ સમયે કુંદકાચા રેવના આવેશમાં આવીને આ પ્રમાણે નિદાન કર્યું કે જે મારા તપ અને સંયમનું ફળ થતું હોય તે હું આ "બધાને દુખ દેવાવાળે બનું. પાલકે છેવટે સ્કંદકાચાથને પણ પાલીને २०. માધી અનમાર .

·मियदर्शिनी टीका. म० २ गा. २८-२९ याचनापरीपहजया चार्य तत्र यन्त्र निपीड्य इतवान् । स सन्दकाचार्यो मृत्वाऽग्निकुमारदेवत्वेन- समुत्पन्नो भूत्वाऽवधिज्ञानेन स्त्रपूर्वभवत्तं ज्ञात्वा कोपावेशेन नृपपुरोहितामात्यादि सहित कुम्भकारकटकपुरं सदेशं भस्मसात् कृतवान् । दण्डकिभूपस्य स देशो दण्ड- कारण्यनाम्ना पक्षात् प्रसिद्धो जातः । एवमन्यैरपि मुनिभिर्वधपरीपहः सोढव्य एव, न तु स्कन्दकाचार्यवत् कोपाविप्टैर्भवितव्यम् ॥ २७ ।। अथ याचनापरीपहजयं पाह- मूलम् -दुकरं खल्लु भो ! निच्चं, अणगारस्स भिटुंणो। सव्वं सें जाइयं होई, नैत्थि किंचि"अजाइयं ॥२८॥ छाया-दुष्करं खलु भो ! नित्यम् , अनगारस्य भिक्षोः । सर्व तस्य याचितं भवति, नास्ति किंचिद् अयाचितम् ।। २८ ॥ टीका-'दुफरं' इत्यादि । खलु-निथयेन भो! इति सम्बोधनम् , हे जम्बूः ! अनगारस्य गृहरहितस्य पालक ने अन्त में स्कन्दकाचार्य को भी कोल्हू में पील कर नष्ट कर दिया। स्कन्दकाचार्य मर कर निदान के प्रभाव से अग्निकुमार जाति के देव हुए। देवपर्याय में अवधिज्ञान द्वारा अपने पूर्वभव का वृत्ता- न्त जानकर उस देवने फ्रोध के आवेश में आकरके नृप पुरोहित एवं अमात्य आदि सहित समस्त कुंभकारकटकपुर को भस्मसात् कर दिया। दण्डकीभूप का वह देश दण्डकारण्य नाम से प्रसिद्ध हुआ। इस कथा से मुनियों को यही शिक्षा लेना चाहिये कि वे वधपरीपह को समभाव से सहन करे । जिस प्रकार उनमुनियों ने वधपरीपहको सहा उसी प्रकार अन्य मुनियोंको भी वधपरीपह सहन करना चाहिये। स्कन्दकाचार्य की तरह कोपाविष्ट नहीं होना चाहिये ॥ २७॥ તેને નાશ કર્યો. સ્કંદકાચાર્ય મરીને નિદાનના પ્રભાવથી અગ્નિકુમાર દેવ જાતીમાં ઉત્પન્ન થયા. દેવપર્યાયમાં પિતાના અવસાનથી પિતાના પૂર્વભવનું વૃત્તાંત જાણીને તે દેવ ફોધના આવેશમાં આવીને રાજા પુરોહિત અને આમાત્ય સહિત સમસ્ત કુંભકારકટકપુરને ભસ્મીભૂત બનાવી દીધું. દંડકી રાજાને તે દેશ પછીથી દંડકારણ્ય તરીકે પ્રસિદ્ધ થયો. આ કથાથી મુનિઓએ શિક્ષા ગ્રહણ કરવી જોઈએ કે,વધપરીષહને સમભાવથી સહન કરે. જે પ્રકારે મુનિઓએ વધપરીષહને સહન કર્યો એ પ્રકારે સહન કરે &દકાચાર્યની માફક પાયમાન થવું ન જોઈએ.મારા ·- - . . भिक्षोः मुनेः नित्य सर्वदा-यावजीवमित्यर्थः, दुष्कर-दुःखेन क्रियमाणं कठिन भाति । किं दुष्करं भवति ? इत्याह-'सवं' इत्यादि, तत् सर्वम् आहारोप- करणादिकं वस्तु तस्य याचितंन्याचितमेव भवति, किंचिदपि दन्तशोधनादिकमपि अयाचितं नास्ति-न गृह्यते तस्मात् कष्टं मुनिजीवनमिति ॥ २८ ।। उक्तार्थमेव सविशदं वर्णयति- मूलम्-गोयरेग्गपविहस्स, पाणी नों सुप्परिए । सेओ अारवासोति', ईइ भिक्खू ने चितए ॥२९॥ छाया-गोचराग्रमविष्टस्य, पाणिः नो सुमसार्यः । श्रेयान् अगारवासः इति, इति भिक्षुनै चिन्तयेत् ।। २९ ।। टीका-गोयररग०' इत्यादि। गोचराग्रप्रविष्टस्य-गोचरः गोरिव चरणं गोचरः भिक्षाचर्या, यथा-ज्ञाताहात- विशेषमपहायैव गौः प्रवर्तते, तथा साधुरपि ज्ञाताज्ञातकुलेषु भिक्षार्थम् । तस्याग्रं प्रधान, यतोऽसौ एपणायुक्तो गृह्णाति, न तु गौरिव यथा कथंचित् , तस्मिन् गो. चराग्रे प्रविष्टस्य, मुनेः पाणिः हस्तः नो सुमसाय: नैव मुखेन प्रसारयितुं अय सूत्रकार चौदह वें याचनापरीपह को सहन करने का उपदेश करते हैं-'दुक्करं खलु'-इत्यादि। अन्वयार्थ-(खलु) निश्चय से (भो भोः) हे जंबू! (अणगारस्स भिक्खूणो-अनगारस्य भिक्षोः) गृहरहित भिक्षुको (सव्वं जाइयं होइ-सर्व याचितं भवति ) समस्त वस्तुएँ याचित ही होती हैं। (किंचि अजाइयं नत्यि-किंचित् अयाचितं नास्ति) कोई भी वस्तु अयाचित नहीं होती है। इसलिये मुनिजीवन (दुक्करं-दुष्करम् ) बड़ा ही दुष्कर हैं। विना दिये तो वह दन्तशोधनादिक भी तृण तक भी नहीं ले सकते हैं ॥ २८ ॥ હવે ચૌદમે યાચનાપરીષહ સહન કરવાને ઉપદેશ સૂત્રકાર કહે છે, 'दुकरं खलु त्याहि. अन्वयार्थ खलुनिश्चयथा भो-भोः ! अणगारस्स भिक्खुणो, अनगारस्य भिक्षोः गृहित भिक्षुनी सव्व जाइयं होइ-सवं याचितं भवति समस्त परतुमा यायित डाय छे. किंचि अजाइयं नत्यि-किंचित् अयाचितं नास्ति पy परतु अयायित नथी, भाटे मुनियनदु रं-दुष्करम् धा જ દુષ્કર છે. કેઈના આપ્યા વગર તે દાંતને સાફ કરવા માટે તણુંખલું પશુ લઈ શકતા નથી, ·" प्रियदर्शिनी टीका. अ०२ गा. २९ याचनापरीपहजये घनमियमुनिदृष्टान्तः ४९. शक्यः, नहि मुनिः कस्यापि गृहस्थस्य सम्बन्धीति भावः। इति-अतो हेतोः, अगारवासा=गार्हस्थ्यम् , श्रेयान् श्रेष्ठः, इति=एतद् , भिक्षुः=मुनिन चिन्तयेत , किंतु गृहयासो हि बहुसावद्ययुक्तस्तथा ज्ञानावरणीयाद्यप्टविधकर्मवन्धस्य कारणम् , स कथमपि श्रेयस्करो न भवतीति विचारयेत् । फिर सूत्रकार पूर्वोक्त अर्थको ही विशद करते हैं-'गोयरग्ग०'-इत्यादि। अन्वयार्थ-(गोयरग्गपविट्ठस्स-गोचरायप्रविष्टस्य)ज्ञात अज्ञातकुलों में गोचरी के लिये प्रविष्ट हुए साधु का (पाणी-पाणिः) हाथ (नो सुप्प- सारए-नो सुप्रतायः) सुप्रसार्य नहीं है, क्यों कि मुनि किसी गृहस्थ का संबंधी नहीं है, इसलिये (अगारवासो सेओ-अगारवासः श्रेयान ) इसकी अपेक्षा गृहस्थ जीवन श्रेष्ठ है, ऐसा (भिक्खू न चिंतए-भिक्षुःन चिन्तयेत् ) भिक्षुको नहीं विचारना चाहिये, क्यों कि गृहवास बहुसावद्ययुक्त तथा ज्ञानावरणीय आदि अष्टविध कर्मों के बंध का कारण है अतः वह किसी प्रकार श्रेयस्कर नहीं माना जा सकता है। भावार्थ-गोचरी के लिये ज्ञात अज्ञात कुलों में गये हुए साधु को ऐसा नहीं विचार करना चाहिये कि यहां मैं किसके सामने हाथ फैलाऊँ-कोई मेरा संबंधी तो है नहीं। संबंधी से मागने में कोई शर्म की बात नहीं है । इससे तो अच्छा गृहवास ही है कि जिसमें हर एक से हर एक चीज मांगने में कोई संकोच नहीं होता है । साधु का ऐसा सूत्र पूर्वाधत अयन री समाव छ'गोयरग्ग' त्याह. अन्क्या-गोयरगपषिदुस्स-गोचराप्रप्रविष्टस्य Man :१२ -०९या अगामा गायरी भाट २१ साधुन पाणी-पाणिः ७.५ नो सुप्पसारए-नो सुप्र- सार्यः सुप्रसाथ नथी. भो, मुनि श्यना संधी नथी तेथी अगारवासो सेओ-अगारवासः श्रेयान् ते अपेक्षा गृहस्थ पन श्रे०४ छ । माप भिक्खू न चिंतए-भिक्षुःन चिन्तयेत् निक्षु नये. भडे, पास मसापच. યુક્ત તથા જ્ઞાનાવરણીય આદિ આઠ કર્મોના બંધનું કારણ છે. આથી તે કઈ પ્રકારે શ્રેયકર માનવામાં આવેલ નથી. ભાવાર્થ–ગોચરી માટે જાણતા કે અજાણ્યા કુળમાં જતા સાધુએ એવો વિચાર ન કરવો જોઈએ કે, હું ત્યાં કેની સામે હાથ લાંબો કરૂં ? કઈ મારે સંબંધી તો નથી. સંબંધી પાસે માગવામાં કઈ શરમની વાત નથી. આથી તે ગૃહસ્થાશ્રમ સારે કે જેમાં એક બીજાથી ચીજ માગવામાં સંકેચ થતું નથી. उ०५७ 'ms ·- उत्तराभ्यपाहणे अब दृष्टान्तः प्रदयते- दशमतीर्थकरश्रीशीतलनाथस्वामिशासने तद्वंशीयो :पवियनामा भूपति- वंभून । स दीक्षां गृहीत्या मासमासक्षपगस्य पारणं करोति स्म । स प्रथममास- क्षपणपारणे मिक्षाचर्यायां पविष्टचिन्तयति-कथमद्य याचयामि, वनश्यिनाम- धारकोऽहमिक्ष्वाकुवंशीद्भवेषपि अग्रसरस्वथा जातिकुलसंपन्नोऽस्मि, पुनरुवनी- चमध्यमकुलेषु हस्तमसारणं ममासिधारावत् कटिनम् । यस्य चरणे राज्ञां मुकुटको टयः परिलसन्ति स्म, यस्याज्ञां मन्दारकुमुममालामिव जनाः सादरं धारयन्ति स्म, विचार इसलिये प्रशस्य नहीं है कि गृहस्थाश्रम वहुसावध कर्मों से युक्त होता है तथा उससे ज्ञानावरणीयादिक अष्टविध कर्मों का बंध होता है। दृष्टान्त-दशवें तीर्थकर श्रीशीतलनाथस्वामी के शासनकाल में इनका ही वंशज एक वज्रभिय नामका राजाधा। उसने धार्मिक उपदेश श्रवणकर दीक्षाधारण कर ली थी।मुनियनकर उन्होंने खूप तपश्चर्या की। मास२ खमण की तपस्या करने लगे। एक समय की पात है कि जब उनके प्रथम मासक्षपण का पारणा था तो स्वयं भिक्षाचर्या के लिये गये। उस समय उन्होंने विचार किया कि मैं आज कैसे याचना करूँगा? मेरा वंश तो ऐसा नहीं है कि जिसमें किसीने याचना की हो । मैं तो इक्ष्वाकुवंशजों में अग्रेसर हूं। मैं जातिकुलसंपन्न हूँ । उच्च नीच एवं मध्यम कुलों में हाथ फैलाना मेरे लिये तो असिधारा के समान कठिन प्रतीत होता है। जिन मेरे चरणों में राजाओं के मुकुट नमते रहे थे, સાધુને આવો વિચાર એટલા માટે ઠીક નથી કે, ગૃહસ્થાશ્રમ ઘણું સાવ કર્મોથી ભરેલ છે. તથા એનાથી જ્ઞાનાવરણીય આદિ આઠ કર્મોને બંધ થાય છે. દૃષ્ટાંત–દસમા તીર્થંકર શ્રી શીતળનાથ સ્વામીના શાસન કાળમાં તેમના જ વંશને એક વાપ્રિય નામને રાજા હતા. તેણે ધાર્મિક ઉપદેશ સાંભળીને દીક્ષા ગ્રહણ કરી. મુનિ બનીને તેણે ખૂબ તપશ્ચર્યા કરી. માસ માસ ખમણની તપશ્ચર્યા કરવા લાગ્યા. એક સમયની વાત છે, જ્યારે તેમનું પહેલા માસ ખમણનું પારણું હતું એટલે તે અંગે પોતે ભિક્ષા માટે ગયા. તે સમયે તેમણે વિચાર કર્યો કે, હું આજ કેની પાસે યાચના કરીશ? મા વંશ તો એવો નથી કે જે યાચના કરે. હું તે ઈવાકુવંશને અગ્રેસર છું. જાતિકુળ સંપન્ન છું. ઉચ્ચ નીચ મધ્યમ કુળમાં હાથ ફેલાવે એ મારા માટે તરવારની ધાર માફક કઠીન છે. મારા ચરણોમાં જે રાજાઓના મુગટ નમતા હતા જેની ·. प्रियदर्शिनी टोफा. अ० २ गा० ३० मलाभपरीपदजयः ४५१ यस्य दर्शनेन च स्वजन्म सफलं मन्यन्ते स्म, येन मया राज्ञा पुरतः कदापि इस्तो न प्रसारितः, सोऽहमिदानी तेषां कुले तथा हीनदीनकुलेषु च कथं करं प्रसार- यामि । यदि गृहवासमङ्गीकरोमि, तदा तु खलु मम वीरमति व नष्टा भवति । ज्ञानदर्शनचारित्रेभ्यश्च पतितो भवामि, ततश्चानन्तसंसारद्धिः स्यात् , तत्रापि नर- कनिगोदेवनन्तदुःखभोगानन्तरमपि रत्नत्रयं दुर्लभं स्यात् । तत्र रत्नत्रये-दर्शनेन विना ज्ञानं नास्ति, ज्ञानेन विना चारित्रं न भवति, चारित्रेण विना मोक्षो न लभ्यः, तस्माद् याचनापरीपदः सर्वथा मया सोढव्यः, इति विचिन्त्य मासुकैपणीयभिक्षा- जिसकी आज्ञा कल्पवृक्ष के फूलोंकी माला के समान मनुष्य सादर मस्तक पर धारण किया करते थे, जिसके देखने से लोग अपने को सफल जन्मवाला मानते थे-आज वही में उन लोगों के घरों में जाकर कैसे मांगने के लिये हाथ फैलाऊँगा। मैंने आजतक तो किसी राजा के भी सामने हाथ नहीं फैलाया। फिर संयमके विषय में विचारने लगे कि-यदि इस संकोच से में गृहवास को स्वीकार कर लेता हूं तो मेरी सावद्यत्यागरूप वीरप्रतिज्ञा नष्ट होती है । ज्ञान दर्शन एवं चारित्र.से भी पतित हो जाता हूं । इसका फल यह होगा कि मेरा अनन्त संसार बढ़ेगा। अनन्तसंसारी होने पर नरक निगोद के अनंतदुःखों को भोगने के बाद भी ज्ञान, दर्शन, चारित्ररूप रत्नत्रय की प्राप्ति मुझे दुर्लभ ही रहेगा, क्यों कि दर्शन के विना ज्ञान नहीं और ज्ञान के विना चारित्र नहीं, तथा चारित्र के अभाव में मुक्ति की प्राप्ति नहीं होती है। इसलिये याचनापरीपह मुझे सर्वथा सहन करना ही चाहिये । इस प्रकार विचार આજ્ઞા કલ્પવૃક્ષોના ફુલોની માળ સમાન મનુષ્ય આદર સાથે માથા ઉપર ધારણ કરતા હતા, જેને જોઈને લોકે પિતાને સફળ જન્મવાળા માનતા હતા. આજ તેજ હું એ લોકોના ઘરમાં જઈ ભક્ષા માગવા માટે કેવી રીતે હાથ લાંબે કરૂં? મેં આજ સુધી કઈ રાજા સામે પણ હાથ લાંબે કર્યો નથી. પછી સંયમના વિષયમાં વિચાર કરવા લાગ્યા કે-જે આ સંકેચથી હું ગ્રહવાસને સ્વીકારી લઉં તે મારી સાવદ્ય ત્યાગરૂપ વીરપ્રતિજ્ઞા નાશ પામે છે. તેનું ફળ એ આવશે કે, મારે અનંત સંસાર વધશે. અનંત સંસારી બનાવથી નરક નિગદનાં અનંત દુઃખને ભગવ્યા પછી પણ જ્ઞાન,દર્શન ચારિત્રરૂપ રત્ન- વયની પ્રાપ્તિ મને દુર્લભજ રહેશે. કેમકે, દર્શન વિના જ્ઞાન નહીં, અને જ્ઞાન વગર ચારિત્ર નહીં, અને ચારિત્રના અભાવમાં મુક્તિની પ્રાપ્તિ નહીં. માટે યાચનાપરીષહ મારે સર્વથા સહન કરે જ જોઈએ. આ પ્રકારના વિચાર ·उत्तराययमसने मुपादाय संयमयात्रा निर्वहन कालमासे कालं कृत्वा स्वकल्याणं साधितवान् । एचमन्यैरपि मुनिभिर्याचनापरीपदः सोढव्यः ॥ २९ ।। याचनायां प्रवृत्तस्य मुनेः कदापिल्लामान्तरायोदयात् भिक्षाया अलामः स्यात् , इत्यलाभपरीपहजयं माइ- मूलम्-परेसँ घासमेसेज्जा, भोयणे परिनिहिए। लद्धे पिंडें अलैंद्धे वा, नाणुतप्पेजें पंडिऐ ॥३०॥ छाया-परेपु ग्रासम् एपयेत् , भोजने परिनिष्ठिते । लब्धे पिण्डे अलब्धे या, नानुतप्येत पण्डितः ॥३०॥ टीका-'परेसु' इत्यादि । पण्डितः भिक्षुधर्ममर्मज्ञः संयतः, भोजने ओदनादौ, परिनिष्ठिते निष्पन्ने सत्येव परेपु-गृहस्थेपु ग्रासं-पिण्डम् एपयेत् गवेपयेत् । ततश्च पिण्डे-आहारेऽ- कर उसने प्रामुक एपणीय आहार की याचना की। याचना में प्राप्त आहार को लेकर अपनी संयमयात्राका निर्विघ्न रीतिसे निर्वाह करते२ अन्तमें वे आयुके समाप्त होनेपर कालधर्मको प्राप्तकर आत्माका कल्याण किया।॥२९॥ याचना में प्रवृत्त मुनि को कदाचित् लाभान्तराय के उदय से भिक्षा का लाभ न हो सके तो उसे पन्द्रहवें अलाभपरीषह को जीतना चाहोये अब यह बात सूत्रकार प्रदर्शित करते हैं-'परेसु' इत्यादि । अन्वयार्थ (पंडिए-पंडितः) भिक्षुधर्म के मर्म का ज्ञाता संयमी साधु (भायणे-भोजने) ओदनादिक भोजन (परिनिहिए-परिनिष्ठिते) निष्पन्न होने पर ही (परेसु-परेपु) गृहस्थों के घर विपे (घासं-पासम्) पिण्डकी ( एसेज्जा-एपयेत् ) गवेपणा करे (पिंडे लद्धे अलद्धे वा- કરીને તેમણે પ્રાસુક એષણીય આહારની યાચના કરી. અને યાચનાથી પ્રાપ્ત થયેલા આહારને લઈને પિતાની સંયમયાત્રાનું નિર્વિને નિર્વાહ કરતાં કરતાં અંતમાં તેઓએ આયુની સમાપ્તિ થતાં, કાળધર્મ પામી આત્માનું કલ્યાણ કર્યું. પારલા યાચનામાં પ્રવૃત્ત મુનિને કદાચીત લાભાતરના ઉદયથી ભિક્ષાને લાભ મળી શકતું ન હોય તે તેથી હવે પંદરમા અલાભપરીષહને જીતવે જોઈએ मे पात के सूप्रशित ४२ छ.-'परेसु ईत्यादि. अन्वयार्थ-पंडिए-पंडितः लक्षुधभना भनी ज्ञा। संयमी साधु भोयणे- भोजने मानिस परिनिट्ठिए-परिनिष्ठिते नि०पन्न पाथी परेसु-परेषु त्याना २१ घासं-पास पि.उनी एसेन्जा-एषयेत् गवेषणा रे पिण्डे बद्धे ·मियदर्शिनी टीका भ. २ गा. ३१ अलाभपरोपहमयः निप्टे स्वल्पे वा लब्धे सति, अलब्धे वा नानुतप्येत भाग्यहीनोऽस्मि, भिक्षाऽपि न लम्यते' इत्यादिरूपं संतापं न कुर्यादित्यर्थः । 'परिनिहिए ' इति विशेषणेन भोजनकाल एष गच्छेदिति सूचितम् । 'घासं' इत्यनेन भ्रमरवृत्त्या ग्राह्यमिति बोधितम् ॥ ३०॥ तर्हि किं कुर्यादित्याह- मूलम् अजेवाहं नै लड्भामि, अवि लाभो सुंए सिया । जो एवं पडिसंचिवखे,अलाभो तं' न तजए ॥३१॥ छाया--अद्यवाहं न लमे, अपि लाभः श्वः स्यात् । य एवं प्रतिसमीक्षते, अलामस्तं न तर्जयेत् ॥ ३१ ॥ पिण्डे लब्धे अलब्धेचा) उस समय यदि थोड़ाआहार मिले अथवा विलकुल भी न मिले तो भी वह (नाणुतप्पेज्ज-नानुतप्येत ) "मैं भाग्यहीन हूँ मुझे भिक्षा भी नहीं मिली" इत्यादिरूप संताप न करे। "परिनिहिए" इस विशेपणद्वारा सूत्रकार की साधु के लिये यह सूचना है कि वे गोचरी के लिये भोजनकाल में ही निकले । “घासं" इस पद से गृहस्थों के यहां से जो भी आहार ग्रहण किया जाय वह भ्रमरवृत्ति से किया जाय, यह सूचित किया है। भावार्थ-साधु को गोचरी के लिये भोजनकाल में ही निकलना चाहिये, उस समय यदि भोजन अल्प मिले या बिलकुल भी न मिले तो इस विषय में किसी भी प्रकार का उसे मन में संताप नहीं करना चाहिये ॥ ३०॥ अलद्ध वा-पिण्डे लब्धे अलब्धे वा से सभये ते२ डालन भणे अथवा पास न भणे ५५ ते नाणुतप्पेज्ज-नानुतप्येत माग्यहीन छु, भने मिक्षा ન મળી” એવી રીતે સંતાપ ન કરે પરિરિષ્ટિ એ વિશેષણ દ્વારા સૂત્રકાર સાધુ માટે એવું સૂચન કરે છે કે, તે ગોચરી માટે ભેજન સમયે જ નિકળે થાઉં આ પદથી ગૃહસ્થને ત્યાંથી જે કંઈ આહાર ગ્રહણ કરવામાં આવે તે ભ્રમરવૃત્તિથી સ્વીકાર કરે જોઈએ. આ સૂચના આપવામાં આવે છે, ભાવાર્થ-સાધુએ ગોચરી માટે ભોજન કાળમાં જ નિકળવું જોઈએ તે સમયે જે થોડું મળે અગર ન મળે તે પણ આ વિષયમાં તેના મનમાં કોઈ પ્રકારનો સંતાપ થવું ન જોઈએ. ૩૦ | .

·४५४ उत्तराध्ययनसचे टीका--'अज्जेवाहं ' इत्यादि । अहम्, अधेप अस्मिन्नेर दिने न लमेन प्राप्नोमि अपि सम्भावयामि श्वा=आगामिदिने, इदमुपलक्षणम् तेन अन्यस्मिन् कस्मिंश्चिदागामिनि दिने इत्यर्थः, लाभः स्यात् आदारादिप्राप्तिर्भविष्यति, एवम् अनेनोक्तमकारेण, या साधुः प्र- विसमीक्षते-चिन्तयति-अलाभे सत्यनुद्विग्नः सन् संयमयात्रां निर्वहतीत्यर्थः । तं मुनिम्-अलाभा-अलाभपरीपहः, न तर्जयेत् कथमपि पराजयं कर्तुं न शक्नुया- 'अज्जेवाहं -इत्यादि। अन्वयार्थ-(अहं-अहम् ) मुझे (अज्जैव न लम्भामि-अद्यैव न लभे) आज यदि आहार का लाभ नहीं हुआ है (अवि-अपि) तो (सुए-श्व:) आमामी दिन में उपलक्षण से और भी किसी अन्य दिवस में (लाभो सिया-लाभः स्यात्) उसका लाभ हो जायगा। (एवं-एवम् ) इस प्रकारसे (जो-यः) साधु (पडिसंचिक्खे प्रतिसमीक्षते) विचार लेता है, (तं-तम्) उसके लिये (अलाभो - अलाभः) अलाभपहीपह (न तज्जए-न तर्जयेत्) कभी भी संतापित नहीं कर सकता है । इसका तात्पर्य यह है-याचना करने पर भी यदि गृहस्थ-दाता की इच्छा होगी तो ही देगा, नहीं होगी तो नहीं देगा। यदि वह नहीं देता है तो इसमें साधु के लिये अपरितुष्ट होने की बात ही कौन सी है । जो साधु इस प्रकार की विचारधारा से युक्त होता है वह भिक्षा का लाभ न होने पर भी समचित्त बना रहता है, उसके मन में विकृति नहीं आती है। इसी से वह अलाभपरीपह का विजेता यन जाता है। अज्जेवाहं ' त्या. मक्याथ-अहं-अहम् भने अजेव न लम्भामि-अद्यैव न लभ मानानना साल थय। नथा अवि-अपिता सुए-श्वः भाभी हिसमा लथी मीn veg अहिवसे लाभो सिया-लाभः स्यात् मेन सास भये. एवं-एवम् ा मारे जो-वः साधु पडिसंचिक्खे-प्रतिसमीक्षते वियारी छ त-तम् तेने भाटे अलाभो- જામઃ અલાભપરીષહ કદી પણ સંતાપ આપનાર બનતું નથી. આનું તાત્પર્ય એ છે કે, યાચના કરવા છતાં પણ જે ગૃહસ્થ દાતાની ઈચ્છા હશે તો આપશે. નહીં હોય તે નહીં આપે. જે તે આપે નહિ. તે સાધુ માટે તેમાં અસંતોષ લાવવાની વાત જ કયાં છે, જે સાધુ આ પ્રકારની વિચારધારાથી યુકત છે તે ભિક્ષાને લાભ ન થવાથી પણ સમચિત્ત બની રહે છે. તેના મનમાં વિકૃતી આવતી નથી. તેનાથી તે અલાભપરીષહનો વિજેતા બની રહે છે. .

·प्रियदर्शिनी टीका. अ०२ गा. ३१ मलाभपरीपहजये दंढणमुनिदृष्टान्तः ४५५ दित्यर्थः। अयं भावः-याचिते सति गृहस्थः स्वेच्छया दद्यात् न वा दद्यात् , तत्र कोऽस्त्यसंतोपो न यच्छति सति । एवं भावनया लाभाभावेऽपि मुनिना सम- चेतसैव अविकृतस्यान्ते नैव भवितव्यमित्यलाभपरीपहो विजितो भवतीति । भावार्थ-अलाभपरीपह पर विजय पाने के लिये साधु की विचारधारा कैसी होनी चाहिये यह बात इस गाथा द्वारा मृत्रकार ने प्रदर्शित की है। ये कहरहे है कि साधु जब गोचरी के लिये किसी सद्गृहस्थ के यहां जाता है और आहारादिककी याचना करता है तो उसको इच्छा की पूर्ति होना न होना यह साधु के हाथ की बात नहीं है । गृहस्थ की भावना होगी तो वह देगा-नहीं होगी तो नहीं देगा। साधु की कोई इस में जयदस्ती तो है नहीं, अतः ऐसी परिस्थिति में जय कि को आहार का लाभ न हो तो उसका कर्तव्य है कि वह अपनी आत्मा को व्यर्थ में क्लेशित न करे, और न उस पर रुष्ट परिणति हो धारण करे। विचार यह करे कि-आज नहीं मिला तो कल मिल जायगा, कल भी न मिला तो परसों मिल जायगा, इसमें सोच फिकर करने की पात ही कौन सी है। दाता का भाव होगा तो देगा, नहीं होगा तो नहीं देगा। इस तरह जो साधु वर्तता रहता है वह वीर मुनि अलाभ परीपह को अवश्य जीत लेता है। साधु . રાદિકની ભાવાર્થ—અલાભપરીષહ ઉપર વિજય મેળવવા માટે સાધુની વિચારધારા કેવી હેવી જોઈએ એ વાત આ ગાથા દ્વારા સૂત્રકારે પ્રદર્શિત કરેલ છે. તેઓ કહે છે કે, સાધુ જ્યારે ગોચરી માટે કઈ ગૃહસ્થને ઘેર જાય અને આહા.. યાચના કરે તે તેની ઈચ્છાની પૂતી થવી કે ન થવી તે સાધુના હાથની વાત નથી. ગૃહસ્થની ભાવના હોય તે આપ, નહીં હોય તે આપ- વાના નથી. સાધુની કોઈ જબરજસ્તી હોઈ શકે નહિં. આથી આવી પરિસ્થિ- તિમાં કેઈ સાધુને આહારને લાભ ન થાય તે તેનું કર્તવ્ય છે કે તે પોતાના આત્માને નકામે કલુષિત ન કરે. અને ન તે તેના ઉપર ગુસ્સો કરે. વિચાર એ કરે કે, આજ ન મળ્યું તે કાલે મળશે. કાલે નહીં મળે તે પરમ દિવસ મળશે. આમાં ફિકર ચિંતા કરવાની હોય જ નહિં. દાતાને ભાવ હશે તે આપશે, નહીં હોય તે નહીં આપે. આ પ્રકારે જે સાધુ વર્તતા રહે છે તે વીર મુનિ અલાભપરીષહને અવશ્ય જીતી લે છે.

·उत्तगाध्ययनसूये अघ्र दृष्टान्तः प्रदश्यते- विन्ध्याचलप्रदेशे हुण्डनामके ग्रामे निर्धनः कुशशरीरः कुटुम्बबहुला सौवीर नामा कृपीवल आसीत् । तत्र विन्ध्याचलयतिना गिरिसेननृपतिना पश्चाशसंख्य- कानि हलानि याइयितुं वारकेण पञ्चाशत्संख्यका हलवाहका नियोजिताः । तत्रैकदा सौवीरकपीवलस्य वारकः समायातः। तस्मिन् दिने क्षेत्रे तृपभान्नीत्वा इछेपु योजयित्वा क्षेत्रं कर्पितवान् । वृषभाः श्रान्ताः अतिस्थग्नाः क्षुत्पिपासाव्याकुला ग्रीष्मातपसंतप्ता हलमुक्तावस्था मतीक्षमाणाः स्वाहारमभिलपन्ति, पश्यन्ति च पुनः दृष्टान्त-विन्ध्याचल प्रदेश में एक हुण्ड नाम का ग्राम था । उस में एक निर्धन सौवीर नाम का किसान रहता था। कुटुम्य यहुत होने की वजह से उसे सदा इसके लालन पालन की चिंता घेरे रहती थी इसलिये चिन्ता के मारे इसका शरीर कृश हो गया था। विंध्याचल- वर्ती गिरिसेन राजाने यारीर से पांचसो हलों को जोतने के लिये पांचसो हलवाहक-हाली-नियुक्त कर रखे थे। सौवीर कृषीवल (किसान) की भी एक दिन बारी आई। उस दिन उसने खेत में पैल ले जाकर और उन्हें हल में नियुक्त कर उस खेत को जोतना प्रारंभ कर दिया । खेत जोतते२ चैल थक गये वे चीचर में खडे भी होने लगे। ग्रीष्मकाल के ताप से अतिशय संतप्त होकर वे क्षुत्पिपासा से अत्यंत व्याकुल गए और इस बात की प्रतीक्षा करने लगे कि कब हम इल से मुक्तहोवें और कय घास आदि खाकर अपनी क्षुधा को शांत करें। इसो अभि- प्राय से वे वैचारे यार यार अपने हाली सौवीर के मुखकी ओर भी દાંત–વિંધ્યાચળ પ્રદેશમાં એક હુંડ નામનું ગામ હતું. તેમાં એક નિધન સૌવીર નામને ખેડુત રહેતે હ. કુટુંબ મોટું હોવાના કારણે તેને સદા તેને પાલન પિષણની ચિંતા રહ્યા કરતી હતી. આ ચિંતાના બેજાના કારણે તેનું શરીર ઘસાઈ ગયું હતું. વિંધ્યાચળ પ્રદેશના ગિરિસેન રાજાએ વારા પાડીને પાંચસે હળે જોડવા માટે પાંચસો ખેડુતને નિયુક્ત કરી રાખ્યા હતા. સૌવીર ખેડુતનો પણ એક વખત વારો આવ્યું. એ દિવસે તેણે ખેતરમાં બળદ લઈ જઈને હળ તયાર કરી ખેડવાનું શરૂ કર્યું. ખેતર ખેડતાં ખેડતાં બળદ થાકી ગયા અને વચમાં વચમાં ઉભા રહેવા લાગ્યા. ઉનાળાના સખ્ત તાપથી અતિશય સંતપ્ત થઈને ભૂખ તરસથી તે ઘણા વ્યાકુળ બની ગયા. અને એ વાતની પ્રતીક્ષા કરવા લાગ્યા કે, કયારે અમને હળથી મુકત કરવામાં આવે અને કયારે ઘાસ વગેરે ખાઈ ભૂખને શાંત કરીએ, આવા ભાવથી તે બીચારા વારંવાર પિતાના માલીક સોવરના મોઢા તરફ જોતા હતા. हो ·. प्रियदर्शिनी टीका. १०२ गा० ३१ अलाभपरिपहजये ढंढणमुनिदृष्टान्तः ४५७ पुनः सौवीरमुखम् । परंतु सौवीरस्तान् न मुञ्चति । तेन भक्तपानवेलायामेकचासो- ऽधिकः कर्पितस्तेन तृपभाणां भक्तपानान्तरायो जातः, ततश्चान्तरायकर्म सौ- वीरेण बद्धम् । अथाऽसौ मृत्वा बहुकालं संसारे परिभ्रम्य, कदाचिद् गोपालदारक- भवे वने गाथारयन् कस्मिचित्तरुतले बद्धसदोरकमुखवत्रिकं पटकायपालकं मुनि दृष्टवान् । तत्र तद्देशनां निशम्य स सौवीरस्वस्मिन् गोपालदारकभवे प्रबजितः । तदनन्तरं कालमासे कालं कृत्वा सौधर्मकल्प देवत्वेन समुत्पन्नः। ततश्च्युतोऽसौ द्वार- देखने लगते थे, परन्तु सौवीर ने उनकी इस परिस्थिति पर जरा भी ध्यान नहीं दिया और न उन्हें छोड़ा ही । प्रत्युत उनके खाने पीने के समय में उसने एक चास (हलरेखा) और अधिक जोता। इससे सौवीर को प्रवल अंतराय कर्म का बंध हुआ। कुछ काल के बाद मर कर उस पर्याय से पर्यायान्तरित हुआ। बहुत काल तक इसने संसार परिभ्रमण किया। संसारपरिभ्रमण करते२ किसी समय यह गवाल के घर में जन्मा। बडा होने पर गायों को चराता था। एक दिन जंगल में इसकी दृष्टि वृक्ष के नीचे बैठे हुए एक मुनिराज पर जो पट्काय के जीवोंकी यतना करने में तत्पर थे, तथा मुख पर जिनके दोरासहित मुखवस्त्रिका बंधी हुई थी उन पर पड़ी। उनके पास पहुँचकर इसने उनसे धर्मदेशना सुनी । उसका प्रभाव इसकी आत्मा पर इतना पड़ा कि यह उसी समय दीक्षित हो गया। साधुचर्या का ठीकर तरह निर्वाह करते हुए वह मृत्यु के अवसर में कालधर्म पाकर सौधर्म देव- પરિસ્થિતિ ઉપર સૌવીર નો જરા પણ ધ્યાન આપ્યું કે તે તેમને ધુંસરીથી છોડયા. વધારામાં તેમને ખાવા પીવાના સમયને વખતે એક ચાસ વધારે ખેડા. આથી સૌવીરને પ્રબળ અંતરાયકમને બંધ થયે. ઘેડા સમય પછી સૌવીર ખેડૂત મારીને પર્યાયથી પર્યાયાન્તરિત થયે. ઘણા કાળ સુધી તેણે સંસારમાં પરિભ્રમણ કર્યું. સંસારપરિભ્રમણ કરતાં કરતાં કાળાંતરે તે એક ગોવાળને ત્યાં જનમ્યો. માટે થતાં તે ગાયોને ચરાવતું હતું. એક દિવસ જંગલમાં તેની દષ્ટી ઝાડની નીચે બેઠેલા એક મુનિરાજ ઉપર પડી, જે પટકાયના જીની રક્ષા કરવામાં તત્પર હતા. તેમના મોઢા ઉપર દેરા સાથે એક મુખવસ્ત્રિકા બાંધેલી હતી. તેની પાસે પહોંચીને તેમની પાસેથી ધર્મ દેશના સાંભળી. એને પ્રભાવ તેના આત્મા પર એ પડયો કે તે એજ સમયે દીક્ષિત બની ગયે. સાધુચર્યાને ઠીક ઠીક નિર્વાહ કરતાં કરતાં તે મૃત્યુના અવસરે કાળધર્મ પામ્યું અને તે સૌધર્મ દેવ- ·उत्तरापपरणे कायां श्रीकृष्णवासुदेवगृहे पुत्रत्वेन सगुत्पन्नः । स च दंढणनाम्ना मसिद्धो नातः । अथकदा स ढंढणकुमारः श्रीनेमिनाथ तीर्थंकरस्य समीप त्रजितः। मिक्षा- चर्यायां प्रवृत्तोऽसौ श्रीकृष्णस्य पुत्रोऽपि त्रिजगद्गुरोस्तीर्थकरस्य शिष्योऽपि स्वर्ग- लक्ष्मीजित्वरसंपत्समन्वितायां विशालायां द्वारकायां नगर्या महेम्यानां भवनेपपि पर्यटन लाभान्तरायवशात् किंचिदपि मासुकैपणीयं न लभते । ततोऽसौ क्षुधा- पिपासया शुष्कशरीरः श्रीनेमिनाथस्वामिनं वदलाभकारणं पृष्टवान् श्रीनेमिनाय स्वामिना कथितम्-वत्स! अस्माद् पूर्व नवनवविलक्ष नवनवतिसहस्र-नवशत-नवनवति ९९,९९,९९९ तमे भवे त्वं विन्ध्याचलमदेशे हुण्डकग्रामे सौवीरनामा कपीवल लोक में देवपने से उत्पन्न हुवा। वहां की स्थिति समाप्त होने पर यह वहां से च्यवकर द्वारिकानगरी में श्रीकृष्ण वासुदेव के घर पुत्ररूप से उत्पन्न हुआ और यहां इसका नाम ढंढणकुमार रक्खा गया। इस ढंढणकुमार ने श्रीनेमिनाथतीर्थकर के समीप धर्मदेशना सुन- कर दीक्षा अंगीकार की। भिक्षाचर्या करने को वे स्वयं जाते थे। श्रीकृष्ण के पुत्र एवं त्रिजगद्गुरु तीर्थकर नेमिनाथ प्रभु के शिष्य होने पर भी उस विशाल द्वारिका नगरी में इनकोयडे२ सेठ साहकारोंके घरों में जाने पर भी लाभान्तराय कर्म के उदय से थोडे से भी प्रासुक एपणीय आहार का लाभ नहीं होता, अतः ये दिन प्रतिदिन शुष्क शरीर होने लगे । भगवान् नेमिनाथ के पास जाकर एकदिन इन्होंने आहार के अलाभ का कारण पूछा तो भगवान ने कहा कि वत्स ! तुं इस भव से पहिले निन्यानवे लाख निन्यानवे हजार नौ सो निन्यानवें ९९,९९,९९९ भव में विंध्याचल प्रदेश में हुण्डक ग्राम में सौवीर नाम લેમાં દેવપણે ઉત્પન્ન થશે. ત્યાંની સ્થિતિ સમાપ્ત થતાં તે ત્યાંથી ચવીને દ્વારિકા નગરીમાં શ્રી કૃષ્ણ વાસુદેવને ઘેર પુત્ર રૂપે ઉત્પન્ન થયે અને ત્યાં તેમનું નામ ઢંઢણ રાખવામાં આવ્યું. આ ઢંઢણકુમારે શ્રીનેમીનાથ તીર્થંકર પાસે ધર્મદેશના સાંભળી દીક્ષા ગ્રહણ કરી. ભિક્ષાચર્યા કરવા માટે તે સ્વયં જતા હતા. શ્રીકૃષ્ણના પુત્ર તેમજ ત્રીજગરૂ તીર્થંકર નેમીનાથ પ્રભુના શિષ્ય હોવા છતાં પણ તે વિશાળ દ્વારિકા નગરીમાં તેને મોટા મોટા શેઠ શાહુકારોના ઘરમાં જવા છતાં પણ લાભાંતરય કર્મના ઉદયથી થોડા પણ પ્રાસુક આહારનો લાભ મળતું ન હતા. આથી એ દિનપ્રતિદિન શુષ્ક શરીરવાળા બનવા લાગ્યો. ભગવાન નેમીનાથ પાસે જઈને એક દિવસ તેમણે આહા- રના અલાભનું કારણ પૂછયું, ભગવાને કહ્યું કે, હે વત્સ! તું આ ભવથી પહેલાં નવા લાખ નવાણુ હજાર નવસે નવાણુના ૯૯૯૯૯૯ ભવમાં વિંધ્યા म.

·प्रियदर्शिनी टीका अं. २ गा. ३१ अलाभपरीपद्दजये ढंढणमुनिदृष्टान्तः કરું आसीः। तत्रभवे हलयोजितहपभाणां भोजनपानान्तरायस्त्वया कृतः। तदन्तरायकर्मा- ऽस्मिन् भवे इदानीमुदितम् , अतोऽयमलाभपरीपहस्त्वया सोढव्यः। तदनु हँढणकु- मारेण स्त्रपूर्वभववृत्तान्तं श्रुत्या तदन्तरायकर्म क्षपयितुं गाढसंवेगेन सोत्साहमभिग्र- हो गृहीतः-अघमभृति मया परलाभो न ग्राह्य इति । तदनन्तरमभिग्रहमुपादाय स प्रतिदिनं भिक्षार्थमटति, परंतु-लाभान्तरायोदयान किंचित् प्राप्नोति, तथापि नो द्विग्नो भवति, नापि चान्यं निन्दति किन्तु, नित्यमदीनमानसः सन् स्वं कर्मवाचिन्तयत् । के एक किसान की पर्याय में था। उस समय तूने हल में जुते हुए बैलों के भोजन पान में अन्तराय डाला था । वह अंतराय कर्म इस भव में तुम्हारे इस समय में उदय में आया है इसलिये इस अलाभ परीपह को तुझे सहन करना चाहिये । भगवान् द्वारा इस प्रकार कहे गये अपने पूर्वभव के वृत्तान्त को सुनकर ढंढणकुमार मुनिने उस बद्ध अन्तराय को नष्ट करने के निमित्त वडे ही उत्साह के साथ गाढ वैराग्य से युक्त अन्तःकरण होकर ऐसा अभिग्रह ग्रहण किया कि " आज से लेकर मैं परलाभ को ग्रहण नहीं करूँगा" अर्थात् दूसरे के निमित्त से मिला हुवा आहार पानी नहीं ग्रहण करूँगा । इस प्रकार अभिग्रह ग्रहण कर वे प्रतिदिन भिक्षाचर्या को जाते परन्तु लाभान्त- राय कर्म के उदय से उनको किश्चित् भी आहार का लाभ नहीं होता, परन्तु फिर भी इस परिस्थिति में भी उनके चेहरे पर उद्विग्नता के चिह्न जरा भी दिखलाई नहीं पड़ते-वे उद्विग्नचित्त नहीं होते और न શમાં હુંડક ગામમાં સૌવીર નામથી એક ખેડુતના પર્યાયમાં હતું. તે સમયે તે હળમાં જોડેલા બળદને ભોજન પાનમાં અંતરાય નાખ્યો હતો. તે અંતરાય કર્મ આ ભવમાં તમારા માટે આ સમયે ઉદયમાં આવેલ છે. માટે આ અલાભ- પરીષહને તમારે સહન કરવું જોઈએ, ભગવાન તરફથી કહેવામાં આવેલ આ પ્રકારના પિતાના પૂર્વભવના વૃત્તાંતને જાણી ઢંઢણકુમાર મુનિએ આ અસ બદ્ધ અંતરાયનો નાશ કરવા માટે ખૂબ જ ઉત્સાહથી ગાઢ વિરાગ્યયુકત અંતઃ- કરણવાળા બની એ અભિગ્રહ ધારણ કર્યો કે, “આજથી હું પરલાભને ગ્રહણ નહીં કરું.” અર્થાત્ બીજાના નિમિત્તથી મળેલ આહાર પાણી ગ્રહણ નહીં કરૂં. આ પ્રકારનો અભિગ્રહ ગ્રહણ કરી તે પ્રતિદિન ભિક્ષા માટે જતા પરંતુ લાભાન્તરાય કમના ઉદયથી તેમને થડે પણ આહારને લાભ મળતે નહીં.

·દo उत्तमभ्ययन अथान्यदा श्रीकृष्णवासुदेवः श्रीनेमिनाथस्वामिनं पृष्टवान्-भगवन् ! अप्टा- दशसहस्रेषु श्रमणेषु कोऽस्ति दुष्करकारकः?, श्रीनेमिनाथस्वामिना मोक्तम्-सर्व श्रमणदुष्करकारकाः, दंढणमुनिस्तु अतिदुष्करकारकः । श्रीकृष्णेनोक्तम्-कथम्?, श्रीनेमिनाथस्वामी प्राइ-अलाभपरीपहस्य सम्यक् सहनेन । ततो भक्तिभरेण संजातरोमाञ्चः श्रीकृष्णोऽवदत्-प्रभो ! महात्मा द्वंद्वगमुनिः क्व विद्यते ?।श्री भगवानाइ-भिक्षार्थ द्वारकापुरी गतः, नगर्या प्राविशन्नेव तं दृश्यसि। तद्वचनं श्रुत्वा श्रीकृष्णः श्रीनेमिजिनं प्रणम्य चलितः । ततः पुरद्वारे प्रविशन् श्रीकृष्णः किसी दूसरे की निन्दा ही करते। निन्दा करते भी तो अदीनमन होकर अपने अशुभ कर्म की। एक दिन की बात है कि श्रीकृष्ण वासुदेव ने श्रीनेमिनाथप्रभु से पूछा कि भगवन् ! इन अठाहर हजार मुनियों में इस समय दुष्कर- कारक कौन है । प्रभु ने कहा सब ही श्रमण दुष्करकारक हैं परन्तु ढंढणमुनि विशेष रीति से दुष्करकारक है । वासुदेव ने कहा यह क्यों ? प्रभुने कहा अलाभपरीपह के सम्यक् सहन करने से । यह सुनते ही श्रीकृष्ण का समस्त शरीर भक्ति के आवेश से रोमांचित हो गया। श्रीकृष्ण ने कहा-प्रभो! महात्मा ढंढणमुनि इस समय कहां विराजमान हैं ? प्रभु ने उत्तर में कहा कि वे इस समय भिक्षा के लिये द्वारिका में गये हैं। तुम्हें वहां जाते ही वे मिल जावेंगे। भगवान् की बात सुनकर वासुदेव श्रीकृष्ण नेमिनाथ भगवान् को वंदना करके वहांसे चलेगये। આ પરિસ્થિતિમાં પણ તેમના ચહેરા ઉપર ઉઠીગ્નતાનું ચિત્ર દેખાતું નહીં. એ ઉદ્વગ્નચિત્ત ન બનતા. અને બીજા કેઈની નિંદા પણ કરતા નહીં. નિંદા કરતા તે તે ફક્ત પિતાના અશુભ કર્મની. એક દિવસની વાત છે કે, શ્રી કૃષ્ણ વાસુદેવ શ્રી નેમીનાથ પ્રભુને પૂછ્યું કે, ભગવન! આ અઢારહજાર મુનિઓમાં આ સમયે દુષ્કર સ્થિતિ કેળુ ભગવે છે? પ્રભુએ કહ્યું કે, બધા શ્રમણ દુષ્કર કષ્ટ ભોગવે છે છતાં ઢંઢણ મુનિ આ બધાથી વધુ કરસ્થિતિમાં છે. વાસુદેવે કહ્યું એમ કેમ? પ્રભુએ કહ્યું કે, અલાભપરીષહને સમ્યફ સહન કરવાથી. આ સાંભળતાં જ શ્રી કૃષ્ણનું શરીર ભકિતના આવેશથી રોમાંચિત બની ગયું અને કહ્યું, પ્રભુ! મહાત્મા ઢણ મુનિ આ સમયે કયાં બિરાજે છે? પ્રભુએ ઉત્તરમાં કહ્યું કે, તે આ સમયે દ્વારિકામાં ભિક્ષા માટે ગયા છે, તમને ત્યાં જતાં જ ભેટે થઈ જશે. ભગવાનની આ વાત સાંભળી વાસુદેવ શ્રીકૃષ્ણ નેમીનાથ ભગવાનને વંદના કરી ત્યાંથી ચાલી નીકળ્યા, .

·४६५ प्रियदर्शिनी टीका भ० २ गा. ३१ मलाभपरीपहजये ढंढणमुनिदृष्टान्तः कृशशरीरं शान्तचेतसं दंढणमुनि दृष्टवान् । ततस्तद्गुणाकृष्टोऽतियुदितःश्रीकृष्णो हस्तिस्कन्धादवतीर्य महीतलमिलन्मालिस्तं वचन्द । तदा तेन वन्यमानोऽसौ दंढणमुनिः केनचिदिभ्येन दृष्टः । तदातेनेभ्येन चिन्तितम्-अहो ! एप महात्मा श्रीकृष्णेन वन्द्यते । एवं चिन्तयत एव तस्येभ्यस्य गृहे ढंढणमुनिः प्रविष्टः । तेनोत्कृष्टभावेन मोदकैः पविलम्भितः। ततोऽसौ दंदणमुनिः श्रीनेमिनाथस्वामिनः समीपं गत्वा भिक्षा पदय पृच्छति- भगवन् ! मम लाभान्तरायः क्षीणः किम् ?, श्रीनेमिनाथस्वामिना प्रोक्तम्-न तव- उस समय उन्हों ने कृशशरीर एवं शान्तचित्त ढंढणमुनि को पुरद्वार में प्रवेश करते हुए देखा । देखते ही वे अपने गजराज से नीचे उतरे और झुककर उनको वंदना करने लगे । कृष्णवासुदेव को बंदना करते हुए उस समय किसी सेठ ने देख लिया। देखते ही उसने विचार किया कि जिस महात्मा को वंदना ये वासुदेव कर रहे हैं वह कोई साधारण साधु नहीं हैं, ऐसा विचार कर ही रहा था कि ढंढणमुनि इतने में उसी सेट के घर में प्रविष्ट हुए । उसने बडे ही उत्कृष्ट भावों से सम्पन्न होकर ढंढणमुनि को मोदकों की भिक्षा दी। भिक्षा लेकर वे वापिस अपने स्थान पर आ गये और जो कुछ भिक्षा में उनको मिला था वह उन्हों ने श्रीनेमिनाथ भगवान् को दिखलाया। दिखलाकर फिर भगवान् से उन्हों ने पूछा कि हे भगवान् ! मेरा लाभान्तराय कर्म क्षीण हो चुका है क्या ?। भगवान ने कहा अभी नहीं, भिक्षा में जो ये એ સમયે તેમણે કુશશરીરવાળા અને શાંતચિત્ત ઢંઢણ મુનિને દ્વારિકાપુરીના દ્વારમાં પ્રવેશ કરતી વખતે જોયા. જતાં જ પિતાના હાથી ઉપરથી નીચે ઉતરી ઢઢણમુનિ પાસે જઈ પહોંચ્યા અને નીચા નમી વંદના કરી. કૃષ્ણ વાસુદે- વને વંદના કરતા કેઈ શેઠ જોઈ ગયા અને મનમાં વિચાર કર્યો કે, જે મહાત્માને વાસુદેવ વંદના કરી રહ્યા છે તે કઈ સાધારણ સાધુ ન હોવા જોઈએ. જ્યાં શેઠ એ વિચાર કરી રહ્યા હતા ત્યાં ઢંઢણમુનિ એજ શેઠને ઘેર ભિક્ષા માટે જઈ પહોંચ્યા. એણે ખૂબ જ આદર ભાવથી ઢઢણમુનિને લાડુની ભિક્ષા આપી. ભિક્ષા લઈ તે પિતાના સ્થાન ઉપર પહોંચ્યા અને પિતાને જે કાંઈ ભિક્ષામાં મળ્યું હતું તે તેમણે ભગવાન શ્રી નેમીનાથને બતાવ્યું. ભગવાનને બતાવીને પછી તેમણે પૂછયું કે, ભગન ! મારૂં લાભાન્તરાય કમ ક્ષીણ થઈ ગયું કે કેમ? ભગવાને કહ્યું ·४६० उत्चगध्ययनक्षत्र . अथान्यदा श्रीकृष्णवासुदेवः श्रीनेमिनाथस्वामिनं पृष्टवान्-मगवन् ! अप्टा- दशसहस्रेषु श्रमणेषु कोऽस्ति दुष्करकारकः?, श्रीनेमिनाथस्वामिना मोक्तम्-सर्व श्रमणदुष्करकारकाः, दंढणमुनिस्तु अतिदुष्करकारकः । श्रीकृष्णेनोक्तम्-कथम्?, श्रीनेमिनाथस्वामी ग्राह-अलाभपरीपहस्य सम्यक सहनेन । ततो भक्तिभरेण संजातरोमाञ्चः श्रीकृष्णोऽवदत्-प्रभो ! महात्मा दंढगमुनिः क्व विद्यते ? श्री भगवानाह-भिक्षार्थ द्वारकापुरी गतः, नगर्यो प्राविशन्नेव तं द्रक्ष्यसि। तद्वचनं श्रुत्वा श्रीकृष्णः श्रीनेमिजिनं प्रणम्य चलितः । ततः पुरद्वारे प्रविशन् श्रीकृष्णः किसी दूसरे की निन्दा ही करते । निन्दा करते भी तो अदीनमन होकर अपने अशुभ कर्म की । एक दिन की बात है कि श्रीकृष्ण वासुदेव ने श्रीनेमिनाथप्रभु से पूछा कि भगवन् ! इन अठाहर हजार मुनियों में इस समय दुष्कर- कारक कौन है । प्रभु ने कहा सब ही आनण दुप्करकारक हैं परन्तु ढंढणमुनि विशेष रीति से दुष्करकारक है । वासुदेव ने कहा यह क्यों ? प्रभुने कहा अलाभपरीपह के सम्यक् सहन करने से । यह सुनते ही श्रीकृष्ण का समस्त शरीर भक्ति के आवेश से रोमांचित हो गया। श्रीकृष्ण ने कहा-प्रभो! महात्मा ढंढणमुनि इस समय कहां विराजमान । हैं । प्रभु ने उत्तर में कहा कि वे इस समय भिक्षा के लिये द्वारिका में गये हैं। तुम्हें वहां जाते ही मिल जावेंगे। भगवान् की यात सुनकर वासुदेव श्रीकृष्ण नेमिनाथ भगवान् को वंदना करके वहांसे चलेगये । આ પરિસ્થિતિમાં પણ તેમના ચહેરા ઉપર ઉઠીનતાનું ચિત્ર દેખાતું નહીં. એ ઉદ્ધીગ્નચિત્ત ન બનતા. અને બીજા કેઈની નિંદા પણ કરતા નહીં. નિંદા કરતા તે તે ફક્ત પિતાના અશુભ કર્મની. એક દિવસની વાત છે કે, શ્રી કૃષ્ણ વાસુદેવે શ્રી નેમીનાથ પ્રભુને પૂછયું કે, ભગવન! આ અઢારહજાર મુનિઓમાં આ સમયે દુષ્કર સ્થિતિ કેણ ભગવે છે? પ્રભુએ કહ્યું કે, બધા શ્રમણ દુષ્કર કષ્ટ ભોગવે છે છતાં ઢંઢણ મુનિ આ બધાથી વધુ દુષ્કરસ્થિતિમાં છે. વાસુદેવે કહ્યું એમ કેમ ? પ્રભુએ કહ્યું કે, અલાભપરીષહને સમ્યફ સહન કરવાથી. આ સાંભળતાં જ શ્રી કૃષ્ણનું શરીર ભકિતના આવેશથી રોમાંચિત બની ગયું અને કહ્યું, પ્રભુ ! મહાત્મા ઢંઢણ મુનિ આ સમયે જ્યાં બિરાજે છે? પ્રભુએ ઉત્તરમાં કહ્યું કે, તે આ સમયે દ્વારિકામાં ભિક્ષા માટે ગયા છે, તમને ત્યાં જતાં જ ભેટ થઈ જશે. ભગવાનની આ વાત સાંભળી વાસુદેવ શ્રીકૃષ્ણનેમીનાથ ભગવાનને વંદના કરી ત્યાંથી ચાલી નીકળ્યા.

·१ २ ३ ४ प्रियदगिनी टीका अ० २ गा. ३२ रोगपरीपहजयः ४६३ छाया- ज्ञात्वा उत्पतितं दुःखं, वेदनया दुःखादितः। अदीनः स्थापयेत् प्रज्ञां, स्पृष्टस्तत्र अधिसहेत ॥ ३२ ॥ टीका-नच्चा" इत्यादि । वेदनया वेदनीयकर्मणा दुःखंचासकासादिपोडशविधरोगसम्बन्धिकं कप्टम् उत्पतितम् उत्पन्नं भवतीति ज्ञात्वा दुःखातितः = भाविदुःखशङ्कयाऽऽर्तभावं गतः अदीनः = दैन्यभावरहितः सन् प्रज्ञा-बुद्धि स्थापयेत् भाविदुःखशङ्कया चलन्ती बुद्धि स्थिरीकुर्यात् । तथा यदि साधुः स्पृष्टः श्वास-कास-ज्वर दाह- कुक्षिश्ल-भगन्दरा-शौर्जीण-दृष्टिरोग-मूर्धशूला-रुच्य-क्षिशूल-कर्णशूल-कण्डू- आहार के अलाभ से अथवा अन्तप्रान्त आहार के लाभ से शरीर में रोग उत्पन्न हो जाता है इसलिये सोलहवां रोगपरीषह साधु को जीतना चाहिये, यह बात सूत्रकार कहते हैं-'नच्चा' इत्यादि । अन्वयार्थ-(वेयणाए-वेदनया) वेदनीय कर्म के उदय से (दुक्खं- दुःख) श्वास कास आदि सोलह प्रकार के रोग संबंधी दुःख ( उप्पइयं- उत्पतितम् ) उत्पन्न होता है ऐसा (नच्चा-ज्ञात्वा) जानकर (दुहटिए- दुःखा ) भावी दुःख की आशङ्का से आर्त भाव को प्राप्त हुआ मुनि (अदीणो-अदीनः) दैन्यभाव से रहित होकर ( पन्नं ठावए-प्रज्ञा स्थापयेत् ) भावी दुःख की आशङ्का से चलित होती हुई अपनी बुद्धि को स्थिर करे। यदि साधु (पुट्ठो-स्पृष्टः) श्वास, कास, ज्वर, दाह, कुक्षिशूल, भगन्दर, अर्श, अजीर्ण, दृष्टिरोग मूर्धशूल, अरुचि, नेत्रशूल આહારને અલાભથી અથવા અહિતકર્તા (અપથ્ય આહારથી શરીરમાં રેગ થવા સંભવ છે તેથી સેળભે રેગપરીષહ સાધુએ છત જેઈએ એ पात सूत्रधार ४ छ-'नच्चा' त्यादि मन्या-वेयणाए-वेदनया वहनीय भन। यथा दुक्खं-दुःखम् श्वास पास माहिसा ॥२॥ २॥ संधी दु:भ उप्पइयं-उत्पतितम् उत्पन्न श्राय छ मे जच्चा-ज्ञात्वा ने दुहट्टिए-दुःखार्तितः मापी मनी माथी मातभा- पने पास ४२तार मुनि अदीणो-अदीनः हैन्य माथी २हित मनी पन्नं ठावए-प्रज्ञा स्थापयेत् मादी मनी माशीथी सीत यती पोतानी मुद्धिन स्थिर ४२. मार ने साधु पुट्ठो-स्पृष्टः १ श्वास, २ ४ास, 3 ४५२, ४ ॥४, ५ मnis, ૬ ગન્દર, ૭ હરસ, ૮ અજીર્ણ, ૯ દરિગ, ૧૦ મુર્ધશળ, ૧૧ અરૂચિ, १ ·- - उत्तराध्ययनले कर्म क्षीणम् , अयं तु वासुदेवस्य लाभः, यतः श्रीकृष्णस्त्वां वन्दितवान, अतस्ते मोरकार श्रेष्ठी दत्तवान् । तद्वचनं श्रुत्वा द्वंदणमुनिः 'परलामोन कल्पते' इत्युक्त्या रागदेष- वर्जितो मूर्खारहितः सन् नगराद् वहिर्गमा प्रामुकस्थण्डिले मोदकान् यतनया परिप्ठाप्य, तापदैन्यायकरणेन लाभान्तरायकम क्षपयन् क्षपकौणिमारुह्य केवली जातः। एवमन्यैरपि मुनिभिरलामपरीपहः सोढव्यः ॥ ३१ ॥ अलाभादन्तप्रान्ताद्याहारलामाद् वा शरीरे रोगा उत्पधन्ते, अतः पोड रोगपरीपहजय पाह- मूलम्-नों उप्पइयं दुक्खं, वेयणाए दुहहिए। अंदीणो ठाए पन्नं, पुट्ठो तत्थऽहियासए ॥३२॥ मोदकों का लाभ तुम्हें हुआ है वह लाभ तुम्हारा नहीं है किन्तु यह लाभ वासुदेव का है, कारण कि तुम को कृष्ण ने वंदना की इसलिये सेठ ने तुमको ये मोदक बहराये, अतः तुम्हारे इस लाभ में निमित्त कृष्ण हैं । ढंढणमुनि ने भगवान के इन वचनों को सुनकर "परलाभ मुझे कल्पता नहीं है" ऐसा कहकर रागदेप से एवं मुर्छा से वर्जित होते हुए नगर के बाहर जाकर किसी प्रासुक भूमि में उन मोदकों को यतनापूर्वक परिठवदिया । ताप एवं दीनता के नहीं करने से लाभान्त रायकर्म को नष्ट करते हुए उन ढंढणमुनिने क्षपकश्रेणी पर आरोहण कर केवलज्ञान प्राप्त कर लिया। इसी तरह अन्यमुनियों को भी अलाभ परि- पह को सहन करना चाहिये ॥३१॥ હજુ સમય બાકી છે. ભિક્ષામાં લાડવાને લાભ તમને થયું છે તે લાભ તમારે નથી પરંતુ એ લાભ વાસુદેવને છે. કારણ કે કૃષ્ણ તમારી વંદના કરી આ જોઈને શેઠે તમને લાડવા વહોરાવ્યા છે. આથી તમારા આ લાભમાં નિમિત્ત કૃષ્ણ બન્યા છે. ઢંઢણમુનિએ ભગવાનનાં આ વચન સાંભળી “બીજાને લાભ મને કલ્પ નથી” એમ કહી રાગદ્વેષ અને મૂચ્છથી વજીર રહી નગરની બહાર જઈ કે પ્રાસક ભૂમિમાં એ લાડવાને યતનાપૂર્વક છોડી દીધા. તપ અને ભિક્ષામાં દીનતા ન કરવાથી લાભાન્તરાય કમને નષ્ટ કરતાં એ ઢંઢણમુનિએ પકણ પર આરે હણ કરી કેવળજ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું. આ રીતે અન્ય મુનિઓએ પણ અલાભ પરીષહને સહન કરતા રહેવું જોઈએ. એ ૩૧ - ·२ ३ प्रियदणिनी टीका अ० २ गा. ३२ रोगपरीपहजयः ४३३ छाया-सात्वा उत्पतितं दुःखं, वेदनया दुःखार्तितः । अदीनः स्थापयेत् मज्ञां, स्पृष्टस्तत्र अधिसहेत ॥ ३२ ॥ टीका-"नच्चा" इत्यादि । वेदनया वेदनीयकर्मणा दुःखं वासकासादिपोडशविधरोगसम्बन्धिकं कप्टम् उत्पतितम् उत्पन्नं भवतीति ज्ञात्वा दुःखार्तितः = भाविदुःखशङ्कयाऽऽर्तभावं गतः अदीनः = दैन्यभावरहितः सन् प्रज्ञां-बुद्धि स्थापयेत्=भाविदुःखशङ्कया चलन्ती बुद्धि स्थिरीकुर्यात् । तथा यदि साधुः स्पृष्टः-श्वास-कास-ज्वर-दाह- कुक्षिशूल-भगन्दरा-शॉजीर्ण-दृष्टिरोग-मूर्धशूला-रुच्य-क्षिशूल-कर्णशूल-कण्डू- आहार के अलाभ से अथवा अन्तप्रान्त आहार के लाभ से शरीर में रोग उत्पन्न हो जाता है इसलिये सोलहवां रोगपरीपह साधु को जीतना चाहिये, यह बात सत्रकार कहते हैं-'नच्चा' इत्यादि । अन्वयार्थ (वेयणाए-वेदनया) वेदनीय कर्म के उदय से (दुक्ख- दुःख) श्वास कास आदि सोलह प्रकार के रोग संबंधी दुःख ( उप्पइयं- उत्पतितम् ) उत्पन्न होता है गेसा (नच्चा-ज्ञात्वा) जानकर (दुहहिए- दुःखातितः) भावी दुःख की आशङ्का से आर्त भाव को प्राप्त हुआ मुनि (अदीणो-अदीनः) दैन्यभाव से रहित होकर (पन्नं ठावए-प्रज्ञा स्थापयेत् ) भावी दुःख की आशङ्का से चलित होती हुई अपनी बुद्धि को स्थिर करे। यदि साधु (पुट्ठो-स्पृष्टः) श्वास, कास, ज्वर, दाह, कुक्षिशूल, भगन्दर, अर्श, अजीर्ण, दृष्टिरोग मूर्धशूल, अरुचि, नेत्रशूल આહારના અલાભથી અથવા અહિતકર્તા (અપથ્ય આહારથી શરીરમાં રેગ થવા સંભવ છે તેથી સેળભે રેગપરીષહ સાધુએ છત જોઈએ એ पात २ ४ छ–'नच्चा' त्याल. भ-क्याथ-वेयणाए-वेदनया वहनीय ४भना यथा दुक्ख-दुःखम् श्वास पास माहिसा माना २१ संधी : उप्पइयं-उत्पतितम् उत्पन्न याय छे मे नञ्चा-ज्ञात्वा तीन दुट्टिए-दुःखार्तितः मापी मनी माथी मातना- पने आस ४२॥२ भुनि अदीणो-अदीन हैन्य माथी २खित मनी पन्नं ठावए-प्रज्ञा स्थापयेत् लावी नी माथी सीत यती पातानी मुद्धिन स्थि२ ४२. PAAR ने साधु पुट्ठो-स्पृष्टः १ श्वास, २ ४॥स, ३ ४५२, ४ ४, ५ माis, , ७ ४२स, ८ मई, ८ टिम, १० भुसूण, ११ म३यि, ·પર उत्तराध्ययन कर्म क्षीणम् , अयं तु वासुदेवस्य लाभः, यतः श्रीकृष्णस्त्वां वन्दितवान् , अतस्ते मोवकार श्रेष्ठी दत्तवान् । तवचनं श्रुत्वा द्वंद्वणमुनिः 'परलाभो न कल्पते' इत्युक्त्या रागद्वेष- वर्जितो मारहितः सन् नगराद् बहिर्गत्वा प्रामुकस्थण्डिले मोदकान् यत्नयां परिप्ठाप्प, तापदैन्यायकरणेन लाभान्तरायकर्म क्षपयन् क्षपकश्रेणिमारूप केवली जातः। एवमन्यैरपि मुनिभिरलामपरीपहः सोढव्यः ।।३१ ।। अलाभादन्तप्रान्तायाहारलामाद् वा शरीरे रोगा उत्पधन्ते, अतः पाडशं रोगपरीपहजय पाइ- मूलम्-नच्चों उत्पइयं दुक्खं, वेयणाए दुहटिए । अंदीणो ठाए पन्नं, पुट्टो तत्थऽहियासए ॥३२॥ मोदकों का लाभ तुम्हें हुआ है वह लाभ तुम्हारा नहीं है किन्तु यह लाभ वासुदेव का है, कारण कि तुम को कृष्ण ने वंदना की इसलिये सेठ ने तुमको ये मोदक वहराये, अतः तुम्हारे इस लाभ में निमित्त कृष्ण हैं। ढंढणमुनि ने भगवान के इन वचनों को सुनकर "परलाम मुझे कल्पता नहीं है " ऐसा कहकर रागद्वेप से एवं मूर्छा से वर्जित होते हुए नगर के बाहर जाकर किसी प्रासुक भूमि में उन मोदकों को यतनापूर्वक परिठवदिया । ताप एवं दीनता के नहीं करने से लाभान्त- रायकर्म को नष्ट करते हुए उन ढंढणमुनिने क्षपकश्रेणी पर आरोहण कर केवलज्ञान प्राप्त कर लिया। इसी तरह अन्यमुनियों को भी अलाभपरि- पह को सहन करना चाहिये ॥३१॥ . હજુ સમય બાકી છે. ભિક્ષામાં લાડવાનો લાભ તમને થયે છે તે લાભ તમારે નથી પરંતુ એ લાભ વાસુદેવને છે. કારણ કે કૃણે તમારી વંદના કરી આ જોઈને શેઠ તમને લાડવા વહેરાવ્યા છે. આથી તમારા આ લાભમાં નિમિત્ત કૃષ્ણ બન્યા છે. ઢંઢણમુનિએ ભગવાનનાં આ વચન સાંભળી બીજાને લાભ મને કલ્પત નથી” એમ કહી રાગદ્વેષ અને મૂછથી વજીત રહી નગરની બહાર જઈ કઈ પ્રાસુક ભૂમિમાં એ લાડવાને યતનાપૂર્વક છોડી દીધા. તપ અને ભિક્ષામાં દીનતાન કરવાથી લાભાન્તરાય કર્મને નષ્ટ કરતાં એ ઢંઢણમુનિએ ક્ષપકશ્રેણી પર આરે- હણ કરી કેવળજ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું. આ રીતે અન્ય મુનિઓએ પણ અલાભ પરીષહને સહન કરતા રહેવું જોઈએ. ૩૧ છે ·प्रियदर्शनी टीका ०२ गा. ३२ रोगपरीपहजयः ४६३ १ २ ३ छाया-ज्ञात्वा उत्पतितं दुःख, वेदनया दुःखार्तितः । अदीनः स्थापयेत् मज्ञां, स्पृष्टस्तत्र अधिसहेत ॥ ३२ ॥ टीका-" नच्चा" इत्यादि । वेदनया वेदनीयकर्मणा दुःखं=श्वासकासादिपोडशविघरोगसम्बन्धिकं कष्टम् उत्पतितम् उत्पन्नं भवतीति ज्ञात्वा दुःखान्तिः = भाविदुःखशयाऽऽतभावं गतः अदीनः = दैन्यभावरहितः सन् प्रज्ञां-धुद्धि स्थापयेत् भाविदुःखशङ्कया चलन्ती बुद्धि स्थिरीकुर्यात् । तथा यदि साधुः स्पृष्टः चास-कास-अर-दाह- क्षिश्ल-भगन्दरा-ौजीर्ण-दृष्टिरोग-मूर्धशूला-रुच्य-विशूल-कर्णशूल-कण्ड- आहार के अलाम से अथवा अन्तग्रान्त आहार के लाभ से शरीर में रोग उत्पन्न हो जाता है इसलिये सोलहवां रोगपरीपह साधु को जीतना चाहिये, यह यात सूत्रकार कहते हैं-'नच्चा' इत्यादि। अन्वयार्थ-(वेयणाए-वेदनया) वेदनीय कर्म के उदय से (दुक्ख- दुःख) श्वास कास आदि सोलह प्रकार के रोग संबंधी दुःख ( उप्पइयं- उत्पतितम् ) उत्पन्न होता है ऐसा (नच्चा-ज्ञात्वा ) जानकर (दुहटिए-- दुःखार्तितः) भावी दुःख की आशङ्का से आर्त भाव को प्राप्त हुआ मुनि (अदीणो-अदीनः) दैन्यभाव से रहित होकर (पन्नं ठावए-प्रज्ञा स्थापयेत् ) भावी दुःख की आशङ्का से चलित होती हुई अपनी बुद्धि को स्थिर करे। यदि साधु (पुट्ठो-स्पृष्टः) श्वास, कास, ज्वर, दाह, कुक्षिशूल, भगन्दर, अश, अजीर्ण, दृष्टिरोग मूर्धशूल, अरुचि, नेत्रशूल આહારના અલાભથી અથવા અહિતકર્તા (અપથ્ય આહારથી શરીરમાં રેગ થવા સંભવ છે તેથી સોળમો રેગપરીષહ સાધુએ જીતવો જોઈએ એ વાત સૂત્રકાર કહે છે- 'त्यादि मन्वयार्थ-वेयणाए-वेदनया वहनीय भना यथा दुक्ख-दुःखम् वास आस भासि ॥२ना धाम उप्पइयं-उत्पतितम् Suन्न श्राय छे से नञ्चा-ज्ञात्वा ने दुट्टिए-दुःखानितः मापी मनी माथी मातभा- पने आH ना२ मुनि अदोणो-अदीन हैन्य माथी २हित मनी पन्नं ठावए-प्रज्ञा प्यापयेत् मापी मनी माथी यहीत यती वातानी मुद्धिन स्थिर ४२. भने आधु पुट्ठो-स्पृष्टः १. श्वान, २ ॥स, 3 ४५२, ४ ॥४, ५ म६is, ભગદર, ૭ હરસ, ૮ અજીર્ણ, ૯ દષ્ટિરોગ, ૧૦ મુશળ, ૧૧ અરૂચિ, नच्चा ·उत्तराध्ययनरत कर्म क्षीणम् , अयं तु वासुदेवस्य लाभः, यतः श्रीकृष्णस्त्वां वन्दितवान् , अतस्ते मोदकार श्रेष्ठी दत्तवान् । तद्वचनं श्रुत्वा द्वंदणमुनिः 'परलाभो न कल्पते' इत्युक्त्वा रागद्वेष- वर्जितो मूर्खारहितः सन् नगराद् वहिर्गत्वा मामुकस्थण्डिले मोदकान् यत्नयां परिठाप्य, तापदैन्यायकरणेन लागान्तरायकर्म क्षपयन् अपश्रेणिमारुह्य केवली जातः। एवमन्यैरपि मुनिभिरलाभपरीपहः सोढव्यः ॥ ३१ ॥ अलाभादन्तमान्ताधाहारलामाद् वा शरीरे रोगा उत्पद्यन्ते, अतः षोडशं रोगपरीपहजयं माह- मूलम्-नचा उप्पइयं दुक्खं, वेयणाए दुहटिए । अंदीणो ठाए पन्नं, पुंटो तत्थऽहियासए ॥३२॥ मोदकों का लाभ तुम्हें हुआ है वह लाभ तुम्हारा नहीं है किन्तु यह लाभ वासुदेव का है, कारण कि तुम को कृष्ण ने वंदना की इसलिये सेठ ने तुमको ये मोदक बहराये, अतः तुम्हारे इस लाभ में निमिस कृष्ण हैं । दढणमुनि ने भगवान् के इन वचनों को सुनकर "परलाभ मुझे कल्पता नहीं है " ऐसा कहकर रागद्वेप से एवं मूळ से वर्जित होते हुए नगर के बाहर जाकर किसी प्रासुक भूमि में उन मोदकों को यतनापूर्वक परिठवदिया । ताप एवं दीनता के नहीं करने से लाभान्त रायकर्म को नष्ट करते हुए उन ढंढणमुनिने क्षपकश्रेणी पर आरोहण कर केवलज्ञान प्राप्त कर लिया। इसी तरह अन्यमुनियों को भी अलाभ परि- पह को सहन करना चाहिये ॥३१॥ હજુ સમય બાકી છે. ભિક્ષામાં લાડવાને લાભ તમને થયો છે તે લાભ તમારે નથી પરંતુ એ લાભ વાસુદેવને છે. કારણ કે કૃણે તમારી વંદના કરી આ જોઈને શેઠે તમને લાડવા વહેરાવ્યા છે. આથી તમારા આ લાભમાં નિમિત્ત કૃણ બન્યા છે. ઢઢણમુનિએ ભગવાનનાં આ વચન સાંભળી છે બીજાને લાભ મને કહેતો નથી” એમ કહી રાગદ્વેષ અને મૂછથી વજીત રહી નગરની બહાર જઈ Àઈ પ્રાસુક ભૂમિમાં એ લાડવાને યતનાપૂર્વક છેડી દીધા. તપ અને ભિક્ષામાં દીનતાન કરવાથી લાભાન્તરાય કમરને નષ્ટ કરતાં એ ઢંઢણમુનિએ ક્ષપકશ્રેણી પર આરે- હણ કરી કેવળજ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું. આ રીતે અન્ય મુનિઓએ પણ અલાભ પરીષહને સહન કરતા રહેવું જોઈએ. I ૩૧ | ·-- . प्रियदर्शिनी टीका. अ०२ गा. ३३ रोगपरीपहजये कालवैशिफरष्टान्तः रोगाक्रान्तस्य मुनेः कर्तव्यमाह- मलमू-तेगिच्छं नाभिनंदिज्जा, संचिखत्तगवेसए । एयं तस्स सामन्नं, जं ने कुज्जा नै कारैए ॥३३॥ छाया-चिकित्सां नाभिनन्देव, संतिष्ठेत आत्मगवेपकः । एतत् 'खु' तस्य श्रामण्यं, यन्न कुर्यात् न कारयेत् ॥३३॥ टीका-तेगिच्छं' इत्यादि। मुनिः, चिकित्सां रोगमतीकारं, नाभिनन्देत् नानुमोदेत । अनुमतिनिषेधा- चिकित्सायाः करणं कारणं तु दूरत एवं प्रतिषिद्धम् । किं तु आत्मगवेपका आत्मा- नम्-आत्मकल्याणं गवेपयति-संयमरक्षणेनेति आत्मगवेपका स्वात्मकल्याणार्थ चारि- पालकः सन् संतिष्ठेत् समाधिना तिप्ठेत् । 'खु' यस्मात् , एतत् तस्य श्रम- कुछ मुझे रोगादिक हो रहे हैं वे सय मेरे ही अशुभ कर्मोके फल है"॥३२॥ रोगाकान्त मुनि के कर्तव्य को सूत्रकार इस गाथावारा कहते हैं- 'तेगिच्छं। इत्यादि। अन्वयार्थ-मुनि (तेगिच्छं-चिकित्साम् ) रोग के प्रतीकार की (नाभि- नंदिज्जा-न अभिनंदेत्) अनुमोदना नहीं करे।मुनि जव चिकित्सातक - की अनुमोदना नहीं करता है तो उसकी चिकित्सा करना और कराना तो पहुत दूरको पात है । किन्तु (अत्तगवेसए-आत्मगवेषकः) जो संयम की रक्षा से आत्मकल्याण का गवेपक है उसका कर्तव्य है कि वह (संचिक्खे-संतिष्ठेत् ) रोगादिक अवस्था में भी समाधि भाव से रहे। (खु-यस्मात् ) क्यों कि (तस्स-तस्य) उस मुनि का (एय-एतत्) यही આ જે કાંઈ મને રોગ આદિ થયેલ છે તે બધાં મારા અશુભ કર્મોનું ५१ छ. ગાકાંત મુનિનું કર્તવ્ય શું છે તે સૂત્રકાર આ ગાથા દ્વારા કહે છે. 'तेगिच्छत्यादि भ-क्याथ:-मुनि से गिच्छ-चिकित्साम् रागना प्रतिनी नाभिनंदिज्जा- ૨ મિનન્ટે અનુમોદના ન કરે, મુનિ જ્યારે ચિકિત્સા સુધીની અનુમોદના નથી २ता त्यारे तना वित्सिा ४२वी अथवा ४२११वी व दुरनी का छे अत्तगवेसए -आत्मगवेषकः संयमनी २क्षाद्वारा मात्मयाना गवेष डाय छेतेनु तव्य छे है, संचिक्खे-संतिष्ठेत् रागादि अवस्थामा समाधीमाथी २ खु-यस्मात् भ, तरस-तस्य से भुनिनु एयं-एतत् ४ सामण्ण-श्रामण्यम् श्रम छ " || ૩૨ll ल०५९ ·४६४ उत्तरायपमरे दररोग-कुप्ठे-ति पोडशविधरोगातराकान्तो भवेत् , तर्हि तत्र तस्मिन् समये स साधुः तान् रोगातवान् अधिसहेत-" यदधुनाऽहं व्याधिना वाध्यमानोऽस्मि तदेतन्मम स्वस्यैव पूर्वकृतकर्मणः फलम् " इति समभावमवलम्ब्य रोगपरीपह- सहनं कुर्यादित्यर्थः ॥ ३२॥ कर्णशूल, कण्डू-खजुहट, उदररोग, और कुष्ठ, इन सोलह प्रकार के रोगों से आक्रान्त हो, तो (तत्य-तत्र) उस समय वह साधु (अहि- यासए-अधिसहेत) उन रोगों को शान्तिपूर्वक सहन करे अर्थात् 'मैं जो इस समय व्याधि से आक्रान्त हूं यह मेरे पूर्वभव में किये हुए कर्मों का फल है' ऐसा विचार कर मुनि रोगपरीपहको समभाव से सहन करे ॥३२॥ भावार्थ-इस गाथा के द्वारा सूत्रकार साधु को रोगपरीषह सहन करने का उपदेश दे रहे हैं। वे कहते हैं कि-संसारी एवं मुनियों में रोगों को सहन करने की विचारधारा में बड़ा अन्तर रहता है। संसारी तो प्रायः रोगों के उत्पन्न होते ही अधोर हो जाते हैं तब संयमी जन उनका साम्हना बड़े ही धर्य से करते हैं। रोगों से पीडित होने पर भी साधु को अपनी बुद्धि अस्थिर वनानी नहीं चाहिये-प्रत्युत अस्थिर होने पर उसे मानसिक बल द्वारा स्थिर कर धर्मध्यान में लीन बनाये रखना चाहिये। तथा विचार भी ऐसा करना चाहिये-“ये जो ૧૨ નેત્રશુળ, ૧૩ કર્ણશૂળ, ૧૪ ખસ ખુજલી, ૧૫ ઉદરરોગ, અને ૧૬ ક. આ સોળ પ્રકારના રેગથી વ્યાકુળતા થાય તો તરઈ-વત્ર એ સમયે તે સાધુ अहियाखए-अधिसहेत मे गिने शांतिपू'४ साउन ४२. भात-"ईमा समय र વ્યાધિથી પીડિત થઈ રહ્યો છું એ મારા પૂર્વભવનાં કરેલાં કર્મને બદલે છે” એ વિચાર કરી મુનિ ગને સમભાવથી સહન કરે. ૩૨ नावाथ –આ ગાથા દ્વારા સૂત્રકાર સાધુને રાગપરીષહ સહન કરવાને ઉપદેશ આપે છે, તેઓ કહે છે કે સંસારીઓ અને મુનિઓને રંગોમાં તેને સહન કરવાની વિચારધારામાં ભારે અંતર હોય છે. સંસારી તે રેગોને ઉત્પન્ન થતાં જ અધિરા થઈ જાય છે ત્યારે સંયમી જન તેનો અત્યંત પૈર્યથી સામને કરે છે. રેગથી પિડીત હોવા છતાં પણ સાધુએ પિતાની બુદ્ધિને અરિયર નહીં થવા દેવી જોઈએ. પરંતુ અસ્થિર થાય ત્યારે તેને માનસિક બળદ્વારા સ્થિર કરીને લીન બનાવી રાખવી જોઈએ. અને વિચાર પણ એ ·प्रियदर्शिनी टीका २ गो. ३३ रोगपरीपहजये कालवैशिकदृष्टान्तः ४६७ कृतम् । तस्य कलवैशिकस्य ज्येष्टा भगिनी नितशत्रुभूपतिना मुद्गशैलनामकनगरा- धिपाय हतशत्रुनाम्ने नृपाय पदत्ता। अन्यदा कदाचित् स कालवैशिककुमारो निशि शृगालशब्दं श्रुत्वा स्वसेवकान् पृच्छति-कस्यायं शब्दः श्रूयते ?, सेवका अब्रुवन्-शृगालस्य, ततः कुमारो ब्रूते ते रद्ध्वा मत्समीपे समानयत, तः शगाल आनीतः । क्रीडनमियोऽसौ कुमारस्तं यष्टया पुनः पुनस्ताडयति। कालशिककुमारेण ताब्यमानोऽसौ शुगालः 'खि-खी' शब्दं कुर्वन्नुच्चैराकन्दति । तं शब्दं श्रुत्वाऽसौ सहपं इसति । एवं ताडितः शृगालः कालं कृत्वा अकामनिर्जरया व्यन्तरदेवो जातः । जाय कालवैशिक की एक बड़ी बहिन थी जिसका व्याह राजा ने मुद्ग- शैल नामक नगर के अधिपति हतशत्रु के साथ किया था। एक दिन की बात है कि कालवैशिककुमार ने रात्रि में मृगाल का शब्द सुनकर अपने सेवकों से पूछा कि यह शब्द किसका सुनाई दे रहा है ? नौकरों ने कहा कि यह शब्द शृगाल का सुनाई पड़ रहा है। कुमार ने कहा उसको यांधकर मेरे पास ले आओ। तब वे शृगाल को बांधकर ले आये और कालवैशिककुमार को सौंप दिया। कुमार खेलने का शोकिन था इसलिये वह शृगाल को वार२ लकड़ी का घोदा मारता था। जैसे२ कुमार उसको लकड़ी का घोदा मारता था तैसे२ वह दुःखित होकर " खी खी" शब्द करता हुआ जोर से चिल्लाता था। उसके शब्द को सुनकर कुमार पड़ा हपित होता था और वह खूब हँसता था। इस प्रकार कुमारसे ताडित वह शृगाल मर कर अकाम निर्जरा से व्यन्तरदेव हो गया। એની લોકોને જાણ થાય. કાલવૈશિકને એક મેટી બહેન હતી. જેને વિવાહ રાજાએ મુગશૈલ નગરના અધિપતિ હતશત્રુ રાજા જોડે કર્યો હતો. એક સમયની વાત છે કે કાલશિક કુમારે રાત્રિના વખતે શીયાળને શબ્દ સાંભળી પોતાના સેવકેને પૂછ્યું કે, આ શદ શેને સંભળાઈ રહ્યો છે? સેવકે કહ્યું કે, આ શબ્દ શીયાળને સંભળાય છે. કુમારે કહ્યું કે તેને બાંધીને મારી પાસે લઈ આવે. સેવકે તેને બાંધીને કુમાર પાસે લઈ આવ્યા. અને કાલશિક ને સોંપી દીધું. કુમાર ખેલવાનો ભારે શેખીન હતો એટલે તે શીયાળને વારંવાર લાકડીના ગોદા મારવા લાગ્યો. જેમ જેમ કુમાર તેને લાકડીના ગોદા મારવા લાગ્યું તેમ તેમ તે દુઃખી થઈને ખી...ખી...શબ્દ કરીને જોરથી ચીડાવા લાગ્યું. તેને શબ્દો સાંભળીને કુમાર ઘણે ખુશી થતું હતું અને જોરથી હસતે હતું. આ પ્રમાણે કુમારથી મારવામાં આવેલ તે શૃંગાલ મરીને અકામ નિજ રાથી વ્યંતરદેવ થઈ ગયું.

·उत्तराध्ययनरने गस्य, श्रामण्यं श्रमणधर्मः, यत्-चिकित्सां स्वयं न कुर्यात् ,अन्येन वा न कारयेत्, उपलक्षणत्वात् कुर्वन्तमन्यं नानुमोदेत, इत्यपि योध्यम् । इदं जिनकल्पिकापेक्षयाऽभि- हितम् । स्थविरकल्पापेक्षया तु सावधचिकित्सा पर्जिता, निरवद्यचिकित्साया अपि ऐच्छिकं वर्जनम् । अत्र दृष्टान्तः प्रदर्यते- मधुरानगयीं शत्रुवित्रासी जितशत्रुनामा भूपतिरासीत् । तेन सर्वाङ्गसुन्दरी कालानाम्नी वेश्या स्वान्तःपुरे स्थापिता। तस्यां राज्ञः पुत्रो जातः । तेन जितशत्रु भूपतिना कालावेश्याया अगजातोऽयमिति हेतोस्तस्य "कालवैशिक " इति नाम तो (सामण्ण-श्रामण्यम् ) श्रमणपना है (जं न कुज्जा न कारए-पत्न कुर्यात् न. कारयेत् ) जो वह स्वयं भी चिकित्सा न करे और न दूसरों से करावे । तथा उपलक्षण से करने वाले दूसरे की अनुमोदना म करे। यह जो इस प्रकार कहा गया है वह जिनकल्पी साधुओं की अपेक्षासे कहा गया है। स्थविरकल्पियों की अपेक्षा तो सावध चिकित्सा ही वर्जित है। निरवद्यचिकित्सा चाहे तो वे करावे न चाहें नहीं करावे यह उनकी इच्छा पर निर्भर है। दृष्टान्त-मथुरा नगरी में शत्रु को त्रास पहुँचाने वाला जितशत्रु नाम का एक राजा था। उसने काल नाम की एक सर्वाङ्ग सुन्दरी वेश्या को अपने अन्तापुर में रखी थी। उस वेश्या के एक पुत्र उत्पन्न हुआ। राजाने इस पुत्र का नाम इस ख्याल से कालवैशिक रखा कि लोगों में इसकी प्रसिद्धि "यह कालवेश्या से पैदा हुआ है" इस रूप से हो ने ते जं नकुज्जा न कारए-यत् न कुर्यात् न कारयेत् स्वय थिsि કરે અગર બીજાઓ પાસે ન કરાવે, તથા ઉપલક્ષણથી બીજા કરવાવાળાઓની અનુમોદના ન કરે. એ જ પ્રમાણે કહેવામાં આવેલ છે તે જનકલ્પી સાધુઓની અપેક્ષાથી કહેવામાં આવેલ છે. સ્થવિરકલ્પિોની અપેક્ષાએ તે સાવદ્ય ચિકિત્સા જ વછત છે. નિરવદ્ય ચિકિત્સા ચાહે તે તે કરાવે અને ન ચાહે તો ન કરાવે. તે તેની ઈચ્છા પર નિર્ભર છે. દાંત–મથુરા નગરીમાં શત્રુઓને ત્રાસ પહોંચાડવાવાળા જીતશત્રુ નામના એક રાજા હતા. તેણે કાલ નામની એક સર્વાગ સુંદર વેશ્યાને પોતાના અંતઃપુરમાં રાખેલ હતી. તે વેશ્યાથી તેને એક પુત્ર ઉત્પન્ન થયું. રાજાએ એ પુત્રનું નામ એ ખ્યાલથી કાલશિક રાખ્યું કે એ કાલ વેશ્યાથી પેદા થયેલ છે.”

·मिपदाचगा ३३ रोगशाला भिवार्य न इन्श्वास भवनं प्रविष्टः। स जल जैविकमाइने रसोग मांगारिखनगिनी नातामोइतपनियों कि से। सेन चाहाना मालिका गृहोता। आहारसन नाजाय न जानौशाला जातानुगनि चिन्तितम् अहो ! जबानता मराऽनुपितमेव समिनिसामान च्छता नया नामवनिया निता ग्रहीता भुला सासरा सोना सश अभियहस्य नहोधिकरतस्य ग्रहगं च स्यात् तस्मास्यरसात माहारमेर परित्य- जानि" इनि विचिन्त्य मुद्गगेननगरतो निर्गत्व गिरिनालस्तम्पको सुनिः पादपोरगननं नुं व्यवसितः। यात है कि जब वे निक्षा के लिये पर्यटन करते२ इतर रागा के महल में जा पहुंचे तो उनकी संसारी पहिन ने उनके प्रयासीर रोग उत्पन्न हुआ जानकर औपधमिश्रित उनको भिक्षा दी कि जिससे पपा. सीर का रोग मिट जाय । अनजानपनमें इन्होंने पर मिली। आहार करते समय इनको मालूम हुआ कि यह भाहार भोपामिभित है। मुनि को इस बात का बड़ा पश्चात्ताप हुआ। निधार मारने लगे कि यह काम अच्छा नहीं हुआ, जो मैंने चिकित्सातकरणानेही भावना रहित होकर भी औषधमिश्रित आहार लिया और सा भी लिगा। इस प्रकार के आहार से मुनियों के अभिग्रह का भग अग होता है, अतः आज से मैं अब आहार ही नहीं लूंगा। इस पर विचार पर पे मुनिराज मुद्दशैल नगरसे निकल कर किसी पर्वत पर ले गणोर यहां आत्मवलसंपन्न होकर पादपोपगमन संथारा फरने फीमारी करने लगे। એક દિવસની વાત છે કે, જ્યારે શિક્ષાને માટે પર્યટન કરતાં કરતા વશરા રાજાના મહેલમાં જઈ પહોંચ્યા. ત્યાં તેની સ સારી બહેને તેને હારની બીમારી મેલ છે એમ જાણીને ઔષધથી મિશ્રીત એવી શિક્ષા આપી કે જેથી તેને હરરાને રેગ મટી જાય. અજાણ પણે તેમણે એ ભિક્ષા લઈ લીધી. આહાર કરતી વખતે તેમને ખબર પડી કે, આ આહાર તે પછી મિશ્રીત છે. મુનિને આ બાબ- તને ઘણે પશ્ચાત્તાપ થયો. વિચાર કરવા લાગ્યા. આ કામ ડીક નથી થયું, જે હું ચિકિત્સા કરાવવાની ભાવનાથી રહિત લેવા છતાં ખોમિશ્રીત આહાર મેં લીધે અને ખાઈ પણ લીધે. આ પ્રકારના આહારથી મુનિના અવિરહને અવશ્ય ભંગ થાય છે. આથી હું આજથી આહાર જ નહીં લઉં', આ પ્રમાણે વિચાર કરીને તે મુનિરાજ મુગલ નગરથી નીકળી કોઈ પહાડપર ગયા અને ત્યાં આત્મબળથી સંપન્ન થઈને પાદપિયગમન સંથારો કરવાની તૈયારી કરવા ગયા, ·उत्तराध्ययनस्ये क्रमेण यौवने वयसि प्राप्ते स कालपेशिफहमारः कदाचित् प्रभासनामकाचा- यस्प समीपे धर्म श्रुत्वा जातवैराग्यः मनग्यां गृहीतवान् । स चैकदा एकाकिषि- हारमतिमा प्रतिपनो ग्रामानुगाम विहरन् मुद्गशैलाख्यं नगरं गतः। तदा तस्य- महामुनेर रोगः समुत्पन्नः। स तेन व्याधिना पीउपमानोऽपि धीरमानसो मनसाऽपि चिकित्सां नेच्छति। चिकित्सायाः करणं कारणं तु तेन दूरत एव निराकृतम् । च्याधिः कदा निवतिष्यते' इत्यपि न चिन्तितम् , किंतु 'स्वकत कर्मणः फलमेतदिति भावयनसी रोगजनितवेदनां सहते स्म । एकस्मिन् दिने जय कुमार यौवन अवस्था में आया तो उसने प्रभास नामक आचार्य के पास धार्मिक उपदेश सुनकर विपयों से विरक्त हो दीक्षा धारण करली । श्रुतज्ञानका खूप अभ्यास किया। जय वे मुनि आगमिक ज्ञान से विशिष्ट ज्ञानी बन चुके तो उन्हों ने एकाकिविहार की प्रतिमा को अंगीकार कर ग्रामानुग्राम विहार करना प्रारंभ किया। विहार करते२ ये एक दिन मुनशैल नामक नगरी में आये। वहां इनें पवासीर की बीमारी उत्पन्न हो गई इससे इन्हें अधिकाधिक कष्ट हुआ तो भी उस व्याधि की चिकित्सा के लिये इनका मन भी नहीं हुआ। 'इस व्याधि की निवृत्ति कब होगी' इतना तक भी संकल्प उनके दिल में नहीं उठा, पर यह विचार अवश्य हुआ कि यह स्वकृत-अपने किये हुवे कर्म का फल है । इस प्रकार के दृढ अध्यवसाय से उन्हों ने रोगजनित वेदना को बड़ी ही शूरवीरता से सहन किया। एक दिन की કુમાર ત્યારે યૌવન અવસ્થામાં આવ્યો ત્યારે પ્રભાસ નામના આચા- યેની પાસેથી ધાર્મિક ઉપદેશ સાંભળીને વિષયથી વિરક્ત થઈને દીક્ષા ધારણ કરી શ્રુતજ્ઞાનને ખૂબ અભ્યાસ કર્યો. જ્યારે તે મુનિ આગમિકસાનથી વિશિષ્ટ જ્ઞાની બની ચુક્યા ત્યારે તેમણે એકાકી વિહારની પ્રતિમાને અંગીકાર કરી એક ગામથી બીજે ગામ વિહાર કરવાનો પ્રારંભ કર્યો. વિહાર કરતાં કરતાં એક દિવસ મુદુગશેલનગરમાં આવ્યા. ત્યાં તેમને હરસની બીમારી ઉત્પન્ન થઈ તેનાથી તેમને અત્યંત કણ થયું. પરંતુ આ વ્યાધિની ચિકિત્સા કરાવવાની ઈચ્છા પણ તેમને થઈ નહીં. આ વ્યાધિ કયારે મટશે, એવો સંકલ્પ પણ તેના દિલમાં ઉઠયે નહીં. પરંતુ એ વિચાર તેમના મનમાં અવશ્ય થયે કે, પિતાના કરેલા કર્મનું આ ફળ છે. આ પ્રમાણે દઢ અધ્યવસાયથી તેઓ રાગથી ઉત્પન્ન થયેલી વેદનાને ખૂબ શુરવીરતાથી સહન કરતા હતા.

·प्रियदर्शिनी टीका अ० २ गा० ३४ तृणस्पर्शपरीपहजयः ४११ मुनेोरसुपसर्ग कतु कर्णकठोरं नीरसं शब्दमहर्निशं निरन्तरं करोति । स च व्यन्तर- देवस्तं मुनि शृगालवधरूपं पापं स्मारयति । तदा स तां शृगालीकृतां तथाऽशोरोग- कृतां च घोरां दुःसहामुज्ज्वला वेदनां धैर्येण समभावेन च सहमान आसीत् । एवं पञ्चदश दिनानि घोरपरीपहोपसर्ग परिपह्य स कालवैशिकमुनिः शुक्लध्यानेन केवली भूत्वा कर्मक्षयं कृत्वा मोक्षपदं प्राप । एवमन्यैरपि मुनिमिः समभावेन रोग- परीपहा सहनीयः ॥ ३३॥ अथ सप्तदशं तृणस्पर्शपरीपहजयं प्राह- अचेलगस्स लूंहस्स, संजयस्स तस्सिणो । तणेसु सयमाणस्स, होज्जा गायविराहणा ॥३४॥ छाया-अचेलकस्य सक्षस्य, संयतस्य तपस्विनः । तृणेपु शयानस्य, भवति गात्रविराधना ॥ ३४ ॥ तीक्ष्ण दांतों द्वारा काटने लगी, तथा काट खाने के याद फिर वह उनके चारों ओर घूम२ कर कर्णकटुक विरस शब्द करने लगी। इस प्रकार वह तब तक करती रही कि जय तक उनका मृत्यु न हुआ । उस व्यन्तरदेव ने भी मुनि के लिये शृगाल को वध करने रूप पाप का स्मरण करा कर दुःखित करने की भी खूब२ चेष्टा की। इस प्रकार उन मुनिराज ने उस शृगाली की की हुई, व्यन्तरदेव को की हुई, तथा बवासीर की घोर दुःसह वेदना को धैर्यपूर्वक समभाव से सहते हुए पन्द्रह दिन व्यतीत कर दिये। पश्चात् शुक्लध्यान के प्रभाव से केवली हो कर सर्व कर्मक्षय कर के मुक्ति को प्राप्त किया। इसी तरह अन्य मुनिजनों को भी समभाव से रोगपरीपह को सहन करना चाहिये ॥ ३३॥ તેની ચારે બાજુએ ઘુમીને કાનને અપ્રિય એવા કર્કશ શબ્દો બોલવા લાગ્યું. આ પ્રકારે તે ત્યાં સુધી કરતું રહ્યું કે, જ્યાં સુધી તેનું મૃત્યુ ન થયું, એ વ્યંતર- દેવે પણ મુનિ માટે ગાલના વધ કરવારૂપ પાપનું સ્મરણ કરી, કરાવીને દુખીત કરવાની ખૂબ ચણ કરી, આ પ્રકારે તે મુનિરાજે કૃણાલીની મારફત થયેલી અને વ્યંતરદેવે કરેલી અને હરસની ઘોર દુસહ વેદનાને દૈયપૂર્વક સમભાવથી સહેતાં ૧૫ દિવસ વ્યતિત કર્યા પછી શુકલધ્યાનના પ્રભાવથી કેવળી બની સર્વ કર્મ ક્ષય કરી મુકિત પામ્યા. આવી રીતે અન્ય મુનિજ એ સમભાવથી રોગપરીષહ સહન કરવો જોઇએ. ૩૩ ·४७० संतररम्ययन अथ यः शृगालजीवो कालवैशिकेन संसारावस्थायां हतः, तस्य व्यन्तरदेवमर्ष प्राप्तस्य तदानी विमाने गच्छतस्तत्र पादपोपगमनाय संस्थितस्य मुनेपरि गगने विमानगतिः प्रविरुद्धा, तदा स व्यन्तरदेयोऽवधिना पूर्वभवत्तं ज्ञात्वा वेरनिर्यातने- च्छया वत्र कालवैशिकमुनेः समीपे विकृर्वगशक्तधा स शिशुका शृगाली विकुर्विता । सा शृगाली 'खि-खि' इति शब्दं कुर्वती तस्य महामुनेर्गात्रं दन्तैर्दशति । तस्य इतने में एक यन्तरदेव - जो .पूर्वभवमें शृगाल था, जिसका इन मुनि ने अपनी कुमारावस्था में ताड़न तर्जन आदि किया था, और जो इनके ताड़न तर्जन आदि के कारण अकामनिर्जरा से मर कर व्यन्तर हो गया था, यह व्यन्तरदेव-विमानमें वैट कर कहीं दूसरी जगह जा रहा था उसका विमान वहां आ पहुँचा, जहां ये मुनिराज पादपोप- गमन संधारा धारण किये हुए थे। उनके ऊपर से होकर जाने में उस विमान को गति रुक गई । विमान को जाते२ रुका हुआ देखकर व्यन्तरदेव को वड़ा आश्चर्य हुआ। उसने अवधिज्ञान से विमान की गति के रुकने में कारण मुनिराज का वह समस्त पूर्व भव का वृत्तान्त जान लिया। उससे मुनि के ऊपर यहुत क्रोध उसका बढने लगा। अपने पूर्वभव में मृत्यु के कारण मुनि को जानकर उस व्यन्तरदेव ने बदला लेने के अभिप्राय से उन मुनिराज के समीप अपनी वैक्रिय शक्तिके द्वारा एक बच्चे सहित शृगाली बनाकर खड़ी कर दी। उस शृगा लोने ' खो-खो' शब्द करते हुए उन मुनिराज के समस्त शरीरको अपने એટલામાં યંતરદેવ કે જે પૂર્વભવમાં શાલ હતો, જેનું આ મુનિરાજે પિતાની કુમાર અવસ્થામાં તાડન તજન કરેલ અને એ તાડન તજનના પરિ ણામે અકામનિજ રાથી મરીને વ્યંતર થયેલ તે વિમાનમાં બેસીને કેઈ બીજે સ્થળે જઈ રહેલ હતા. એનું વિમાન ત્યાં આવી પહોંચ્યું કે જ્યાં મુનિરાજે પાદપેપગમન સંથારે ધારણ કરેલ હતું. ત્યાંથી પસાર થતા તે વિમાનની ગતી અટકી ગઈ. વિમાનને એકદમ અટકેલું જોઈને વ્યંતરદેવને ખૂબ આશ્ચર્ય થયું. તેણે અવધી જ્ઞાનથી વિમાનની ગતી રોકાવાના કારણરૂપ મુનિરાજને પૂર્વભવને સમસ્ત વૃત્તાંત જાયે. એનાથી મુનિ ઉપર તેને ક્રોધ એકદમ વધવા લાગે. પિતાના પૂર્વભવના મૃત્યુના કારણરૂપ મુનિરાજ જ છે તેમ જાણીને તે વ્યંતરદેવે બદલે લેવાની ઈચ્છાથી તે મુનિરાજની પાસે પિતાની ક્રિયશકિત દ્વારા એક બચાવાળી પ્રબળ શિયાળને ઉત્પન્ન કર્યું. એ શિયાળ “ખી ખી” શબ્દ કરીને પિતાના તીક્ષણ દાંતથી મુનિરાજના શરીરને કાપવા લાગ્યું. કરડયા પ ફરીથી ·प्रियदर्शिनी टीका अ० २ गा. ३५ तृणस्पर्शपरीपद्दजयः तृणस्पर्शपीडायां मुनिना यह कर्तव्यं तद् बोधयितुमाह- मूलम्-आयवस्स निवांएणं, अउँला हवेइ वेर्यणा । एवं नच्चा ने सेवंति", तंतु तर्णतजिया ॥३५॥ 'छाया-आतपस्य निपातेन, अतुला भवति वेदना । एवं ज्ञात्वा न सेवन्ते, तन्तुजं तृणतर्जिताः॥३५॥ टीका-'आयवस्स' इत्यादि । भावार्थ-अचेलक पद से यहां स्थविरकल्पिक को भी जो अचेलक कहा है वह इसी अभिप्राय से कि वे शास्त्रमर्यादा के अनुसार ही वस्त्र रखते हैं, उससे अधिक नहीं आगम में स्थविरकल्पिक के लिये अल्पमूल्य वाले प्रमाणोपेत वस्त्रों का रखना मर्यादित है उनको ही ये धारण करते हैं। अतः इस अवस्था में भी ये अचेलक ही माने जाते हैं, इस विषय का विशेषरूप से खुलासा छठे अचेलक परीपह के प्रकरण में किया जा चुका है । मुनि को तैलादिक की मालिश करना वर्जित है। तथा ये तपश्चर्या करते रहते हैं, इसलिये इनका शरीर रूक्ष हो जाता है । रूक्ष शरीर में खून अल्प होने से तृणस्पर्श आदि की वेदना अधिक होती है, अतः ऐसी अवस्था में साधु का कर्तव्य है कि वह उस वेदना को समभाव से सहन करे ॥ ३४ ॥ जय तृणस्पर्श से पीडा हो तब मुनि को क्या करना चाहिये सो कहते हैं-'आयवस्स' इत्यादि। ભાવાર્થ-અલક પદથી અહિં સ્થવિરકલ્પિકને જે અલક કહ્યા છે. તે એવા અભિપ્રાયથી કે તે, શાસ્ત્ર મર્યાદાની અનુસાર વસ્ત્ર રાખે છે. તેનાથી અધિક નહીં. આગમમાં સ્થવિરકલ્પિક માટે અપમુલ્યવાળા પ્રમાણે પત વોને રાખવાં મર્યાદિત છે, એને જ તેઓ ધારણ કરે છે. આથી આ અવ- થામાં પણ તે અલક જ માનવામાં આવે છે. આ વિષયને વિશેષરૂપથી ખુલાસે પહેલાં છઠ્ઠ અચલકપરીષહના પ્રકરણમાં આપવામાં આવી ગયેલ છે. મુનિએ તેલ આદિનું માલીસ કરવું વજીત છે. તથા તપસ્યા કરતા રહે છે. આથી તેમનું શરીર રૂક્ષ થઈ જાય છે. રૂક્ષ શરીરમાં લેહી ખૂબ ઓછું હોવાથી તૃણસ્પર્શની વેદના અધિક થાય છે. આથી એવી અવસ્થામાં સાધુનું કર્તવ્ય છે કે, તે વેદ- નાને સમભાવથી સહન કરે. ૩૪ . જ્યારે તૃણુપર્શથી પીડા થાય ત્યારે મુનિએ શું કરવું જોઈએ તે सूत्र छ-'आयवस्स'-त्यादि. उ०६० ·४७१ उत्तराध्ययनले टीका-'अचेलगस्स-इत्यादि। अचेलकस्य सर्वथा यसरहितस्य जिनकल्पिकस्य, तथा शास्त्रमर्यादातिरि- क्तवस्त्ररहितस्य स्थविरकल्पिकस्य चेत्यर्थः । आगमे हि अल्पमूल्यकाल्पवस्त्रस्य मर्या- दितस्यैव धारणात् स्थविरकल्पिकोऽप्यचैलकः:एवास्तीति प्रागचैलकपरीपहप्रकरणे निणीतम् । तथा उभपविधस्प मुनेस्तृणस्पर्शपरीपहेऽन्पान्पपि कारणानि सन्तीति प्रदर्शयितुमाद-लूहस्स -इत्यादि । रूसस्य तैलाभ्यङ्गादिवर्जनाद् अस्निग्ध- शरीरस्येत्यर्थः, संयतस्य=निरविचारसंयमाऽऽराधनतस्परस्य, तपस्विनः तपश्च- रणशीलस्य, अनशनादितपःसमाचरणात् कृशशरीरस्पेत्यर्थः मुनेः, तृणेषु-दर्भा- दिपु तदुपरिशयानस्य उपलक्षणत्वादासीनस्य चेत्यर्थः गात्रविराधना-शरीरे तृण- स्पर्शजन्या पीडा भवति ॥ ३४ ॥ अय सूत्रकार सतरहवां तृणस्पर्शपरीपहंजय का विवेचन करते हैं- 'अचेलगस्स' इत्यादि। अन्वयार्थ (अचेलगस्स-अचेलकस्य) सर्वथा वस्त्ररहित जिन- कल्पिक, तथा शास्त्र की मर्यादा के अतिरिक्त वस्त्र नहीं रखने वाले स्थविरकल्पिक मुनि के (लूहस्स-रुक्षस्य) कि जिन का तेल आदि की मालिश करना वर्जित होने से शरीर बिलकुल रूक्ष हो रहा है, एवं (संज- यस्स-संयतस्य) जो निरतिचार संयमकी आराधना करने में तत्पर रहते हैं, तथा (तवस्सिणो-तपस्विनः) अनशन आदि तपों के करनेवाले होने से कृश शरीर वाले हैं, और जो (तणेसु सयमाणस्स-तृणेषु शयानस्य) दर्भादिक तृणों के ऊपर सोते हैं उपलक्षण से उपर बैठते हैं उनके (गायविराहणा-गात्रविराधना) शरीर में तृणस्पर्शजन्य पीड़ा होती है। હવે સૂત્રકાર સત્તરમાં તૃણસ્પર્શ પરીષહ જીતવાનું વર્ણન કરે છે. 'अचेलगस्स'-त्याहि. अन्वयार्थ अचेलगत्स-अचेलकस्य साया पर रखित न6ि५४, तथा शानी भहाथी अतिरित पर न रामवावास स्थविरदिप मुनि लूहस्स- હતા જેને તેલ આદિની માલીશ કરવાનું વત હોવાથી શરીર બીલકુલ ३६ पनी गये छे. संजयस्स-संयतस्य अन २ निरतियार संयमनी अराधना ४२वामा HR २ छ तवस्सिणो-तपस्विनः तथा अनशन माहित पाथी पृश शरीरवाणा छे. मने रे तणेसु सयमाणस-तृणेषु शयानस्य lles तुयानी ७५२ सुवे छ, सक्षप्थी ७५२ मेसे छ, तमना गायविहारणा-गात्र- विराधना शरीरमा तृस्पर्शजन्य थी। याय है.. . કરનાર ·प्रियदर्शिनी टीका अ० २ गा. ३५ तृणस्पर्शपरीपहजयः तृणस्पर्शपीडायां मुनिना यत् कर्तव्यं तद् बोधयितुमाह- मूलम्-आयवस्स निवांएणं, अउँला हवेइ वेर्यणा । एवं नच्चा न सेवंति", तंतु तर्णतजिया ॥३५॥ 'छाया-आतपस्य निपातेन, अतुला भवति वेदना । एवं ज्ञात्वा न सेवन्ते, तन्तुजं तृणजिताः ॥ ३५ ॥ टीका-'आयवस्स' इत्यादि । भावार्थ-अचेलक पद से यहां स्थविरकल्पिक को भी जो अचेलक कहा है वह इसी अभिप्राय से कि वे शास्त्रमर्यादा के अनुसार ही वस्त्र रखते हैं, उससे अधिक नहीं आगम में स्थविरकल्पिक के लिये अल्पमूल्य वाले प्रमाणोपेत वस्त्रों का रखना मर्यादित है उनको ही ये धारण करते हैं। अतः इस अवस्था में भी ये अचेलक ही माने जाते हैं, इस विषय का विशेषरूप से खुलासा छठे अचेलक परोपह के प्रकरण में किया जा चुका है । मुनि को तैलादिक की मालिश करना वर्जित है। तथा ये तपश्चर्या करते रहते हैं, इसलिये इनका शरीर रूक्ष हो जाता है । रूक्ष शरीर में खून अल्प होने से तृणस्पर्श आदि की वेदना अधिक होती है, अतः ऐसी अवस्था में साधु का कर्तव्य है कि वह उस वेदना को समभाव से सहन करे ॥ ३४ ॥ जब तृणस्पर्श से पीडा हो तब मुनि को क्या करना चाहिये सो कहते हैं-'आयवस्स' इत्यादि । ભાવાર્થ-અલક પદથી અહિં સ્થવિરકલ્પિકને જે અલક કહ્યા છે.. તે એવા અભિપ્રાયથી કે તે, શાસ્ત્ર મર્યાદાની અનુસાર જ વસ્ત્ર રાખે છે. તેનાથી” અધિક નહીં. આગમમાં વિરકલ્પિક માટે અલ્પમુલ્યવાળાં પ્રમાણપત વને રાખવાં મર્યાદિત છે, એને જ તેઓ ધારણ કરે છે. આથી આ અવ- સ્થામાં તે અલક જ માનવામાં આવે છે. આ વિષયને વિશેષરૂપથી ખુલાસે પહેલાં છઠ્ઠાં અલક પરીષહના પ્રકરણમાં આપવામાં આવી ગયેલ છે. મુનિએ તેલ આદિનું માલીસ કરવું વર્ષ છે. તથા તપસ્યા કરતા રહે છે. આથી તેમનું શરીર રૂક્ષ થઈ જાય છે. રૂક્ષ શરીરમાં લેહીં ખૂબ ઓછું હોવાથી તૃણસ્પર્શની વેદના અધિક થાય છે. આથી એવી અવસ્થામાં સાધુનું કર્તવ્ય છે કે, તે વેદ- नान समभावथी सहन ४२. ॥ ३४॥ જ્યારે તૃણસ્પર્શથી પીડા થાય ત્યારે મુનિએ શું કરવું જોઈએ તે सूत्रधार ४ छ'आयवस्स'-ध्याति. પણું उ०६० ·- . उत्तराभ्यपनदरे टीका-'अचेलगस्स'-इत्यादि। अचेलकस्य सर्वथा वनरहितस्य जिनकल्पिकस्य, तथा शास्त्रमर्यादातिरि- क्तववरहितस्य स्थविरकल्पिकस्य चेत्यर्थः। आगमे हि अत्पमूल्यकाल्पवखस्प मर्या- दितस्यैव धारणात् स्थविरकल्पिकोऽप्यचैलकः एवास्तीति प्रोगचलकपरीपहप्रकरणे निर्णीतम् । तथा उभयविधस्य मुनेस्तृणस्पर्शपरीपहेऽन्यान्यपि कारणानि सन्तीति प्रदर्शयितुमाद-लूहस्स ' इत्यादि । रूक्षस्य तलाम्यङ्गादिवर्जनाद् अस्निग्ध- शरीरस्येत्यर्थः, संयतस्य-निरविचारसंयमाऽऽराधनतत्परस्य, तपस्विनः तपथ- रणशीलस्य, अनशनादितपःसमाचरणात् कशशरीरस्येत्यर्थः मुनेः, तृणेषु-दर्भा- दिपु तदुपरिशयानस्य उपलक्षणत्वादासीनस्य चेत्यर्थः गात्रविराधना-शरीरे तृण- स्पर्शजन्या पीडा भवति ॥ ३४ ॥ अब सूत्रकार सतरहवां तृणस्पर्शपरीपहंजय का विवेचन करते हैं- 'अचेलगस्स' इत्यादि। अन्वयार्थ-(अचेलगस्स-अचेलकस्य) सर्वथा वस्त्ररहित जिन- कल्पिक, तथा शास्त्र की मर्यादा के अतिरिक्त वस्त्र नहीं रखने वाले स्थविरकल्पिक मुनि के (लूहस्स-रूक्षस्य) कि जिन का तेल आदि की मालिश करना वर्जित होने से शरीर यिलकुल रूक्ष हो रहा है, एवं (संज- यस्स-संयतस्य) जो निरतिचार संयमकी आराधना करने में तत्पर रहते हैं, तथा (तवस्सिणो-तपस्विनः) अनशन आदि तपों के करनेवाले होने से कृश शरीर वाले हैं, और जो (तणेसु सयमाणस्स-तृणेषु शयानस्य) दर्भादिक तृणों के ऊपर सोते हैं उपलक्षण से उपर बैठते हैं उनके (गायविराहणा-गावविराधना) शरीर में तृणस्पर्शजन्य पीड़ा होती है। હવે સૂત્રકાર સત્તરમાં તૃણસ્પર્શ પરીષહ જીતવાનું વર્ણન કરે છે. 'अचेलगस्स'-त्याहि. अन्वयार्थ---अचेलगत्स-अचेलकस्य सक्या पर रहित Oes, dil શાસ્ત્રની थी अतिरित पख न शमवावा स्थविरदिप मुनि लहस्स- હાથ જેને તેલ આદિની માલીશ કરવાનું વજીત હેવાથી શરીર બકુલ ३६ मानी गये छ. संजयस्स-संयतस्य भने २ निरतियार संयमनी अराधना ४२वाम त२ २ छ तवस्सिणो-तपखिनः तथा अनशन आति५ ४२नार पायी शशवाजा छ. मने रे तणेसु सयमाणस-तृणेषु शयानस्य Elles तृवानी २ सुवे छ, Bayथी ५२ से छ, तमना गायविहारणा-गात्र- विराधना शरीरमा तृपन्य पी। याय छे.

·प्रियदर्शिनी टीका. अ० २ गा. ३५ टुणस्पर्शपरीपहजये भद्रमुनिदृष्टान्तः ४७५ क्रिया सर्वदा सोपयोगाऽल्पा च भवतीत्यागन्तुकद्वीन्द्रियादिजीवानां विराधना न संभवत्यतस्ते वस्त्रं न सेवन्ते । स्थविरकल्पिकास्तु सापेक्षसंयमिनो भवन्त्यतस्ते तानि दर्भादीनि तणानि भूमावास्तीर्य तत्रागन्तुककन्युपिपीलिकादिजन्तुविराधना निवार- णाय प्रान्तमागेपु वेष्टनं यथा स्यात्तथा तदुपरि संस्तारकं निधाय शेरते, आसते च। एवं यः कठोरकुशदर्भादितणसंस्पर्श सम्यक् सहते तेन मुनिना तृणस्पर्शपरीपहो विजितो भवति । अत्र दृष्टान्तः प्रदयते- श्रावस्तीनगर्या जितशत्रुनृपस्य भद्रनामकः पुत्र आसीत् । स चैकदा पद्मना- मकाचार्यस्य समीपे धर्म श्रुत्वा प्रजितः । क्रमाद् बहुश्रुतो भूत्वाऽन्यदा कदाचि- उनके शरीर की हलनचलन आदि क्रिया उपयोगपूर्वक तथा अल्प होती है इससे उनके आगन्तुक द्वीन्द्रियादिक जीवों की विराधना का, प्रायः संभव नहीं है इसलिये वे वस्त्र का सेवन नहीं करते हैं । स्थविर- कल्पिकमुनि प्रायः ऐसे न होने से दर्भादिक तृणों को भूमि पर विछा कर उसमें आगन्तुक कुन्यु पिपीलिका आदि जन्तुओं की विरा- धना निवारण करने के लिये प्रान्त भागों में वेष्टन जिस प्रकार हो जाय इस रूप से उस के ऊपर संस्तारक बिछाकर सोते हैं और पैठते हैं। इस प्रकार जो कठोर कुशदर्भादिक खणस्पर्श को अच्छी तरह सहन करता है वह मुनि तृणस्पर्शपरीपह का विजेता कहलाता है। दृष्टान्त-श्रावस्ती नगरी में जितशत्रु नाम के राजा का भद्र नाम का एक पुत्र था । पद्मनामक आचार्य के पास उसने एक समय धर्म का उपदेश सुनकर दीक्षा धारण करली । क्रम से आगमों का ચલન આદિ ક્રિયા ઉપયોગ પુરતી અને અલ્પ હોય છે. તેનાથી આવનાર દ્વિઈન્ડિયાદિક જીવોની વિરાધના થવાનો સંભવ નથી. આ માટે તે વસનું સેવન કરતા નથી. સ્થવિરકલ્પિક મુનિ એવા ન હોવાથી દર્શાદિક તૃણોને ભૂમિ ઉપર 'બછાવી તેમાં આવવાવાળા કંથવા, પીપલીકા, આદિ જંતુઓની વિરાધનાનું નિવારણ કરવા માટે પ્રાત ભાગમાં કાપા ન પડે તે માટે તેના ઉપર વસ્ત્ર બિછાવીને સુવે છે અને બેસે છે. આ પ્રકારે જે કઠેર કુશ-દર્દાદિક તૃણસ્પર્શને ‘સારી રીતે સહન કરે છે તે મુનિ તૃણસ્પર્શપરીવહના વિજેતા કહેવાય છે. દાંત-શ્રાવતી નગરીમાં જીતશત્રુ નામના રાજાને ભદ્ર નામને પુત્ર હતે. પદ્મ નામના આચાર્યની પાસે તેણે એક સમય ધર્મનો ઉપદેશ સાંભળી દીક્ષા ધારણ કરી લીધી. ક્રમથી આગમને અભ્યાસ કરી જ્યારે તે ..

·te - उत्तराभ्ययनरने आवपस्य धर्मस्य निपातेन संपातेन, अतुला-महती दुःसहा वेदना भवति, आतपोत्पनस्वेदक्लेदवशाव. तृणक्षते क्षारसेचनेन समुत्पन्ना वेदनेव वेदना भवतीवि भावः। एवम् =अनेन प्रकारेण ज्ञात्वाऽपि तृणवर्जिताः-दर्भादितृणक्षता मुनयः तन्तुज-सूत्रनिर्मित कार्यासिकम् , उर्णावन्तुनिर्मितं फम्बलादिकं वा वस्त्रम्-आच्छा- दनवस्त्रं न सेवन्ते । अयं भावः-शयने आसने च शुपिवर्जिवतृणस्य दर्भादेः परिमोगोऽनुज्ञातो जिनकरिपकानां स्थविरकल्पिकानां च । तत्र जिनकल्पिकानां मुनीनां दृढसंहनन- पूर्वगतज्ञान - तीक्ष्णोपयोगनिद्राल्पत्वाद्यनेकपखरगुणसम्पनत्वेन स्पन्दनचलनादि 1. अन्वयार्थ-(आयवस्स-आतपस्य) घाम-धूप के ( निवारण- निपातेन) पड़ने से जो शरीर में पसीना आता है, वह पसीना ठण- क्षत अर्थात् शरीर में तृण के चुभने से उत्पन्न हुए घाव में लगता सब ( अउला वेयणा हवइ-अतुला वेदना भवति ) महावेदना होती है। (एवं नच्चा-एवं ज्ञात्वा) ऐसी वेदना का अनुभव करके भी (तणतज्जिया-तृणजिताः) दर्भादिजन्य घाव वाले मुनि (तंतुज- सन्तुजम् ) ऊर्णादिक तन्तुओं से निर्मित कम्यलादिक तथा कपास से निर्मित वस्त्रादिकरूप आच्छादन वस्त्र का सेवन नहीं करते है। इसका भाव यह है-शयन और आसन में निश्छिद्र दर्भादिक । तृणों का परिभोग जिनकल्पिक तथा स्थविरकल्पिक दोनों के लिये अनुज्ञात है। जिस में जिनकल्पी मुनि दृढसंहनन, पूर्वो का ज्ञान, तीक्ष्ण उपयोग तथा अल्पनिद्रा आदि अनेक प्रखर गुणवाले होने से सन्क्याथ-आयवस्स-आतपस्य धामनिवारण-निपातेन ५७पाथी शरीरमा જે પરસેવે આવે છે તે પરસે તૃણત અથત શરીરમાં ના પર્શથી ઉત્પન્ન यये पापमा लागे छे त्यारे अउला वेयणा हवई-अतुला वेदना भवति मारे वहन थाय छ एवं नच्चा-एवं ज्ञात्वा मेवी वनानामनुस ४शन पर वणतज्जिया-तृण- वर्जिताः मान्य धारा मुनिये तंतुज-तन्तुजम् नना diaryमाथी मना- વેલકમ્મલ આદિ તથા કપાસથી બનાવેલ વસ્ત્રાદિકનું આચ્છાદન ન કરવું જોઈએ. એને ભાવ આ પ્રમાણે છે, શયન અને આસનમાં છિદ્રો વગરના દર્ભ આદિ ખડને પરિભગ જનકવિપક તથા સ્થવિરકલ્પિક બનેને માટે અનુ. જ્ઞાત છે, જેમાં જીનકલ્પિ મુનિ તેને દઢતાથી સહન કરીને, પૂર્વનું જ્ઞાન, તીક્ષણ ઉપગ, તથા અલ્પનિંદ્રા આદિ પ્રખર ગુણવાળા હોવાથી તેના શરીરનું હલન ·- प्रियदर्शिनी टीका अ०२ गा० ३६ जालपरीषजयः ४७७ शरीरे प्रत्येकावयवस्य मांसे विदीर्यमाणेऽपिक्षोभवर्जितः शान्तरसनिमग्नो महामुनिः क्षमानिधिः कलुपध्यानमकुर्वाणः समाधिभावेन प्रवलामुज्ज्वलां दुःसहां घोराति- घोरवेदनां सहते स्म । इत्यं तृणस्पर्शपरीपहं विजित्य क्षपकणिमारुह्य केवली. भूत्वा शिवपदं प्राप । एवमन्यैरपि मुनिभिस्तुणस्पर्शपरीपहः सोढव्यः ॥ ३५ ॥ अधाप्टादशं जल्लपरीपहजयं माह- मूलम्-किलिंणगाए मेहावी, पंकण व रएण वा । घिसु वा परितावेणं, सायं 'नो परिदेवए ॥३६॥ छाया-क्लिनगात्रः मेधावी, पङ्केन वा रजसा वा। ग्रीप्मे वा परितापेन, सातं नो परिदेवयेत् ॥ ३६॥ टीका-'किलिपणगाए' इत्यादि । मेधावी-स्नानपरित्यागमर्यादावर्ती मुनिः, ग्रीष्मे, वा शब्दात्-शदि, मांस क्षारजल से विदीर्ण होने पर भी क्षोभ से वर्जित एवं शांत रस में निमग्न, ऐसे उन क्षमा के निधि मुनिराज ने कलुशध्यान नहीं करते हुए समाधिभाव से उस घोरातिघोर प्रवल दुःसह वेदना को सहन किया। इस प्रकार उन्हों ने तृणस्पर्शपरीपह को जीतकर अन्त में क्षपकश्रेणी पर आरोहण करके केवलज्ञान की प्राप्ति से शिवपद प्राप्त कर लिया। इसी तरह अन्य मुनियों को भी तृणस्पर्शपरीषह सहन करना चाहिये ॥३५॥ अय अठारवें जल्लपरीपह को जीतने के लिये सूत्रकार कहते हैं- 'किलिण्णगाए' इत्यादि । अन्वयार्थ-(मेहावी - मेधावी) स्नानपरित्यागरूप मर्यादा में रहने वाला मुनि (घिसु-ग्रीष्मे ) ग्रीष्मकाल में (घा-वा) तथा शरत्काल ખારા પાણીથી વિદીર્ણ થવાથી, ક્ષોભથી વછત અને શાંત રસમાં નિમગ્ન એવા તે ક્ષમાનિધિ મુનિરાજે કલુષભાવ ન રાખતાં સમાધીભાવથી એ ઘોર અતિ ઘેર દુસહ વેદનાને સહન કરી. આ પ્રકારે તેઓએ તૃણસ્પર્શ પરીષહને જીતીને અંતમાં ક્ષપકશ્રેણી પર ચડીને કેવળજ્ઞાનની પ્રાપ્તિથી શિવપદ પ્રાપ્ત કરી લીધું. આ રીતે અન્ય મુનિરાજેએ તૃણસ્પર્શ પરીષહ સહન કરે જોઈએ ૩પ હવે અઢારમે જલમલ્લપરીષહ જીતવા માટે સૂત્રકાર કહે છે – 'किलिण्णगाए' त्याहि. भ-पयार्थ-मेहावी-मेधावी स्नान परित्या॥३५ भाडामा २७वा मुनिपिंसु- ·४७६ उत्तराभ्ययन देकाकिविहारपतिमां प्रतिपन्नः सन्नमतिबद्धविहारं विहरति स्म । सकदा बिह- रन् क्यापि राज्यान्तरे गतः । राजपुरुषाः "हेरिकोऽय"-मिविज्ञावा तं गृहीत्वा पमच्छु:-बहि कस्त्वं ? केन गुप्तचारत्वाय महितोऽसि १ । स भद्रमुनिः प्रतिमा- धारित्वात् किमपि नोत्तरं ददौ । ततस्ते कुपितास्तं भद्रमुनि पुरेण तक्षयित्वा + सिधारातुल्यैः क्षुरधारातुल्यैः कुन्ताग्रतुल्यैस्तीक्ष्णधारैर्गाढमावेष्टय क्षारवर्तित कृत्वा, गर्ने निपात्य स्वस्थानं गतवन्तः । अतितीक्ष्णाः कुशैविध्यमाने क्षारजलैध अभ्यास कर जब वह बहुश्रुत हो गया तय उसने एकाकिविहार प्रतिमा अंगीकार कर अप्रतियद्ध विहार करना प्रारंभ कर दिया। एक दिन की बात है कि ये मुनिराज विहार करतेर दूसरे किसी राज्य में जा पहुँचे । राजपुरुपों ने उन्हें " यह कहीं का गुप्तचर है" ऐसा समझ- कर पकड़ लिया, और पूछने लगे-कहो कौन हो? किसने तुम्हें खुफिया पुलिस के बतौर यहां भेजा है । राजपुरुपों की यह यात सुनकर प्रतिमा धारी होने से मुनिराज ने कुछ भी उत्तर नहीं दिया। मुनिराज की इस मौन परिस्थितिका अवलोकन कर वे सब के सब उन पर यहुत अधिक कुपित हुए। उन्हों ने प्रकृतिभद्र उन मुनिराज को प्रथम क्षुरा से घायल कर पश्चात् तलवार की धार के समान, क्षुरा की धार के समान, एवं भाले की नोंक के समान तीक्ष्ण अनीवाले दर्शों से गाढ वेष्टित करके और ऊपर से नमक मिला हुआ जल छिड़ककरके एक खड़े में उनको डाल दिया, और वे सब के सब अपने स्थान पर चले गये। अति तीक्ष्ण अनीवाले कुशों से वींधे गये शरीर का प्रत्येक अवयवगत • બની ગયા ત્યારે તેમણે એકાકી વિહાર પ્રતિમા અંગિકાર કરી, અપ્રતિબદ્ધ વિહાર કરવાને પ્રારંભ કર્યો. એક દિવસની વાત છે કે, આ મુનિરાજ વિહાર કરતા કરતા બીજા કેઈ રાજ્યમાં જઈ પહોંચ્યા રાજપુરૂષોએ તેને “ રાજ્યને ગુપ્તચર છે” એમ સમજીને પકડી લીધા અને એને પુછવા લાગ્યા કહે 'તમે કોણ છે? કેણે તમને ગુપ્ત બાતમીદાર તરીકે અહિં મોકલેલ છે? રાજ- પુરૂની એ વાત સાંભળી પ્રતિમા ધારી હોવાથી મુનિરાજે કાંઈ પણ ઉત્તરન આપે. મુનિરાજની આ મૌન પરિસ્થીતિ જોઈ સઘળા તેના ઉપર ખૂબ જ કોધિત બન્યા. તેઓએ પ્રકૃતિભદ્ર તે સુનિરાજને પ્રથમ છરાથી ઘાયલ કરી પછી તરવારની ધાર જેવા, છરાની ધાર જેવા, અને ભાલાની અણી જેવા તીક્ષણ અણુવાળા દર્ભોથી ગાઢ વ્યથિત કરીને ઉપરથી મીઠાનું પાણી છાંટી એક ખાડામાં નાખી દીધા અને બધા રાજપુરૂષે પિત પિતાને સ્થાને ચાલ્યા ગયા. અતિ “તીક્ષણ અણીવાળા દર્ભના પાનથી વીંધાયેલા શરીરના પ્રત્યેક અવયવમાંથી માંસ, આ કઈ ·- - प्रियंदशिनी टीका. म०२ गा. ३७ जलपरीपहजयः ४७९ मूलम्-वेएज्ज निजरापेही, ओरियं धमणुत्तरं । जाँव सरीरभेओर्ति, जल्लं काएंण धारए ॥३७॥ छाया-वेदयेत् निर्जरापेक्षी, आर्य धर्मम् अनुत्तरम् । यावत् शरीरमेदः, इति जल्लं कायेन धारयेत् । टीका-'वेएज्ज' इत्यादि। निर्जरापेक्षी आत्यन्तिककर्मक्षयामिलापी मुनिः, आर्य-हेयोपादेयस्वरूपनि- रूपकम् , अनुत्तरं न विद्यते उत्तरम्-उत्कृष्टं यस्मात् सोऽनुत्तरस्तं सर्वोत्तममित्यर्थः। धर्म-श्रुतचारित्ररूप प्राप्तः इति शेषः । वेदयेत्-प्रक्रमात् जल्लजनितं दुःखं सहेत । इममर्थ विशदीकुर्वन् पाह-'जाव सरीरभेओ' इत्यादि । इति=अतो हेतोः- यावत्-यावताकालेन शरीरभेदा-देहपातः स्यात् , तावत्कालपर्यन्तं, जल्लं-मलं, कायेन शरीरेण धारयेत् । करे कि-" हा ! इस मेल के निवारण से मुझे साता अर्थात् सुख का अनुभव कय और कैसे होगा?" इस प्रकार विलाप न करे ॥३६॥ 'वेएज्ज' इत्यादि। अन्वयार्थ (निज्जरापेही-निर्जरापेक्षी) आत्यन्तिक रूप से कर्मों के क्षयका अभिलापी मुनि (आरिय-आर्यम्) हेय एवं उपादेय के स्वरूा का निरूपक (अणुत्तरं-अनुत्तरम्) सर्वोत्कृष्ट-जिससे श्रेष्ठ और कोई दूसरा नहीं है-सर्वोत्तम ऐसे (धम्म-धर्मम् । श्रुतचरित्ररूप धर्म को प्राप्त कर (वेएज्ज-वेदयेत् ) मेल के दुःख को सहन करे। उसका कर्तव्य है कि (जाव शरीरभेओत्ति-यावत् शरीरभेद इति) जय तक शरीर का भेद नहीं होता है-मृत्यु द्वारा शरीर का वियोग नहीं પરીષહજય છે. સાધુ સ્વપ્નામાં પણ સુખનો અનુભવ કયારે અને કેમ થશે. આ પ્રકારનો વિલાપ ન કરે છે ૩૬ 'वेएज्ज -त्यादि अन्याय-निज्जरापेही-निर्जरापेक्षी मात्यांति: ३५थी भाना क्षय ४२- all मलितपी मुनि आरियं-आर्यम् उय भने पाहेयना स्१३५ना नि३५४ अणुत्तरं-अनुत्तरम् सोट नाथी श्रेष्ट मीने नथी. सर्वोत्तम पा धम्म-धर्म श्रुतयारित्र३५ धमन प्राप्त ४री वेएज्ज-वेदयेत् मखना पने सहन अरे. तेनु, तय छ । जाव शरीरभेओत्ति-यावत् शरीरभेदः इति arयां सुधी શરીરને ભેદ નથી થતમૃત્યુ દ્વારા શરીરને વિયેગ થતો નથી ત્યાં સુધી ·४७८ उत्तराष्पवर वासु वा, परितापेन-उष्णस्पर्शन, हेत्वर्थे तृतीया । पङ्केन वामस्वेदादाीभूतेन मलेन पा, रजसा वा-परिशुष्य, काठिन्य प्राप्तेन मछेन वा, यद्वा-रजसाधूल्या, क्लिन्नगात्रा व्याप्तदेहः, सन् सात-सुखं समाश्रित्य न परिदेवयेत्-"हा! मम- मलापगमः कथं कदा वा भविष्यती." - ति कृत्वा न विलपेत् , विलापं न कुर्यादिति भावः ॥ ३६॥ में और वर्षाकाल में (परितावेणं-परितापेन ) उष्णस्पर्श द्वारा आये हुए (पंकेण व-पङ्केन वा) प्रस्वेद दारा गीले हुए मैल से (रएण वा- रजसा वा) या पसीने में संसक्त धूलि से (किलिपणगाए-क्लिनगात्रः) व्याप्त शरीर होने पर भी (सायं नो परिदेवए-सातं नो परिदेवयेत्) " हा मेरे इस मैल का निवारण कैसे और कय होगा" ऐसा विचार कर विलाप नहीं करे। किन्तु उस हालत में उस परीपह को अच्छी तरह सहन करे, इसका नाम जल्लपरीपह जय है। भावार्थ-ग्रीष्मकाल में या वर्षाकाल में अधिक गर्मी पड़ने से शरीर में अधिक पसीना आया करता है। उससे शारीरिक मैल ढीला पड़ जाता है । रगड़ने से वह चिपका हुआ मैल शरीर से अलग हो जाता है । पुनः उसी स्थान पर उड़ी हुई रज आकर लग जाती है। उससे शरीर में आकुलता होती रहती है। इस आकुलता से न घबरा कर जो मुनि उस मैल से संसक्त होने का परीषह सहन करते हैं उसीका नाम जल्लपरीपहजय है । साधु स्वप्न में भी यह विचार न ग्रीष्मे जनजानी ऋतुमा तथा वा-वा श२६ मन, वभा परितावेणं-परितापेन Goyeदामासा पंकेण व-पकेन वा ५२१ मा समेत मतथी रएण वा-रजसा वा मगर ५२सेवामा म धूयी किलिण्णगाए-क्लिन्नगात्र व्याप्त शरीर मनपा छतing सायं नो परिदेवए-सातं नोपरिदेवयेत् भास मा मे लिपing. કેમ અને કયારે થશે એ વિચાર કરી વિલાપ ન કરે. પરંતુ તેવી હાલતમાં તે પરીષહને સારી રીતે સહન કરે તેનું નામ જલમલ પરિષહ જય છે. ભાવાર્થ–પ્રીમકાળમાં યા. વર્ષાકાળમાં અધિક ગરમી પડવાથી શરીરમાં અધિક પરસેવો વળે છે તેનાથી શરીર ઉપર મેલ-ઢી પડે છે ચાળવાથી તે ચોટેલ મેલ શરીરથી છુટા પડે છે. ફરી એજ સ્થળે ઉડતી રજ આવીને ચેટે છે તેનાથી શરીરમાં આકુળતા થતી રહે છે. આથી એ આકુળતાથી ન ગભરાતાં જે મુનિ તે મેલને સંસક્તપરીષહ ચહન કરે છે એનું નામ જહલમલ્લ ·. प्रियदर्शिनी टीका अ०२ गा. ३७ जल्लपरीपद्दजयः ૮૨ अन्यच-अत्यन्तमलिनो देहो, देही चात्यन्तनिर्मलः । उभयोरन्तरं ज्ञात्वा, कस्य शौचं विधीयते ॥ २ ॥ इति । अत्यन्तमलिनो देहो, देही चात्यन्तनिर्मलः। उभयोरन्तरं ज्ञात्वा, कस्य शौचं विधीयते ॥२॥ क्यों कि मातापिता के रजवीर्य से यह शरीर अपवित्र ही खभावतः उत्पन्न हुआ है । जब कारण स्वयं अशुचिस्वरूप है तो उसका कार्यरूप यह शरीर शुचि कैसे हो सकता है। प्याज को या लहसुन को क्षीरसमुद्र के जल से प्रक्षालित करने पर भी जैसे उसमें निर्गन्धता नहीं आ सकती है उसी प्रकार हजारों वार स्नान करने पर भी इस अपवित्र शरीर में भी निर्मलता-शुचिता नहीं आ सकती है, क्यों कि यह निरन्तर नौ द्वारों से मल को यहाता ही रहता है। देह का जय स्वभाव ऐसा है तो फिर इसकी शुचिविधायक साधन ही यहां कौन से एकत्रित किये जा सकते हैं । जो मैं हूं वह तो पवित्र हूं अत्यंत निर्मल हूं । जिस प्रकार वस्तुस्थिति से विचार करने पर शौचा- लय में रहा हुआ आकाश अपवित्र न हो सकता है उसी प्रकार इस अपवित्र देह में निवास करने वाला यह आत्मा भी अपवित्र नहीं होता है, वह तो सदा अत्यंत निर्मल है। इस प्रकार शरीर और आत्मामें अन्तर जानकर ज्ञानी सदा ऐसा विचार करता रहे की मैं अब अत्यंतमलिनो देहो, देही चात्यन्तनिर्मलः । उभयोरन्तरं ज्ञात्वा, कस्य शौच विधीयते ॥ २ ॥ કેમકે, માતા પિતાના રજવિર્યથી આ શરીર અપવિત્ર જ સ્વભાવતઃ ઉત્પન થયેલ છે. ત્યારે કારણ સ્વયં અશુચિ સ્વરૂપ છે તે તેના કાર્ય રૂપ આ શરીર શુચિરૂપ કઈ રીતે ગણાય, ડુંગળીને અથવા લસણને સમુદ્રના પાણીથી ધોવાથી પણ તેમાં નિર્ગધતા આવી શકતી નથી તેવી રીતે હજારે વાર સ્નાન કરવા છતાં પણ આ અપવિત્ર શરીરમાં નિર્મળતા–શુચિતા આવતી નથી. કેમકે, આ શરીર નિરંતર નવ દ્વારેથી મળને બહાર કાઢ્યા જ કરે છે. દેહને જ્યારે સ્વભાવ એ છે તે પછી એને શુચિ વિધાયક સાધન જ કયાંથી મેળવી શકાય. જે હું છું તે તે સદા પવિત્ર જ છું, અત્યંત નિર્મળ છું, જે પ્રકારથી વસ્તુ સ્થિતિને વિચાર કરવા છતાં, શૌચાલયમાં રહેલું આકાશ અપવિત્ર બની શકતું નથી તેવીજ રીતે દેહમાં નિવાસ કરવાવાળે આ આત્મા પણ અપવિત્ર છે તે નથી. તે તે સદા નિર્મળ જ છે. આ પ્રકારે શરીર અને આત્મામાં અંતર જાણ જ્ઞાની એ સદા उ०६१ ·। ४८० ग्राम्यवाहे दृश्यन्ते हि केचिद् दावानलदग्धस्थाणुवत् कालवर्णाः शीतवातादिमिरुपाता धूलिव्याता मलिनदेहा मनुष्याः। तेषामकामनिर्जरया नास्ति कश्चिद् गुणः, मम तु मलधारणेन महान गुणः, इति मत्वा मापनपनाय स्नानाधभिलापमपि न कदा. चित् कुर्यादित्यर्थः । उक्तञ्च- न शक्यं निर्मलीकर्नु गात्रं स्नानशतैरपि । अश्रान्तमिव स्रोतोभि, नवनिर्मलमुद्गिरम् ॥१॥ होता है तब तक वह (काएण-कायेन) शरीर से (जल्लं धारए-जल्ल धारयेत् ) मेल को धारे । उसे यह विचार करते रहना चाहिये कि इस संसार में ऐसे अनेक प्राणी-मनुष्य देखे जाते हैं। जो दावानल से दुग्ध स्थाणु की तरह बिलकुल कृष्णवर्ण होते हैं। उनका शरीर शीतवात आदि से सदा पीडित होता रहता है। धूलि से व्याप्त. होने के कारण अत्यन्त मलिन होता है । परन्तु फिर भी इनको इसकी चिन्ता नहीं होती है। अकाम निर्जरा से इनको इतना सब कुछ सहन करने पर भी कोई लाभ नहीं । मेरे लिये तो इस मैल धारण करने से महान् लाभ है, अतः इसके दूर करने के लिये मुझे स्नान आदि सावधक्रियाओं की अभिलाषा' स्वप्न तक में भी नहीं करनी चाहिये। कहा भी है- न शक्यं निर्मलीकतु, गात्रं स्नानशतैरपि । अश्रान्तमिव स्रोतोभि,-नवनिर्मलमुगिरत् ॥१॥ कारण-कायेन ते शरीरथी जल्लं धारए-जल्लं धारयेत् भेसने रामे. तर વિચાર કરતા રહેવું જોઈએ કે આ સંસારમાં એવાં અનેક પ્રાણી મનુષ્ય: દેખવામાં આવે છે જે દાવાનળથી દગ્ધ પાણાની જેવા તદન કાળા સ્વરૂપના જ હેય છે. તેનું શરીર શીત, વાત આદિથી સદા પીડિત રહે છે. ધૂળથી ભરેલું હેવાને કારણે અત્યંત મલીન હોય છે, છતાં પણ એમને એની ચિંતા હતી નથી. અકામનિજેરાથી એમને એટલું બધું સહન કરવા છતાં પણ કોઈ લાભ નથી. મારા માટે તે આ મેલને પરીષહ સહન કરવાથી મહાન લાભ છે, આથી તેને દૂર કરવા માટે મારે સ્નાન આદિ સાવઘક્રિયાઓની અશિ. લાષા સ્વને પણ ન કરવી જોઈએ. કહ્યું પણ છે.- न शक्यं निर्मलीकर्तु, गात्रं स्नानशतैरपि। अश्रान्तमिव स्रोतोमि,-नवनिर्मलमद्विरत् ॥१॥ . , ·प्रियदर्शिनी टीका. अ० २ गा. ३७ जलपरीपहे विशुद्धमतिमुनिदृष्टान्तः मुनिनिन्दया दुष्कर्म वद्धवान् । कालमासे कालं कृत्वा श्रावकत्वात् सौधर्मे कल्पे देवत्वं माप्तवान् । ततश्च्युतश्चासौ कौशाम्बीनगरे इभ्यस्य वमुचन्द्रशेष्ठिनः पुत्रोऽभवत् । स श्रेष्टिपुत्रो विशुद्धमतिनाम्ना प्रसिद्धो जातः । स चैकदा विशाखाचार्यसमीपे धर्म श्रुत्ता प्रबजितः। अन्यदा कदाचित् वस्य विशुद्धमतिमुनेः पूर्वभवकत्तमलिनमुनिनिन्दोपार्जितकर्मोदयादू देहेऽतिदुर्गन्धः समु. त्पन्नः। शटितसादिमृतकगन्धादप्यधिकं विशुद्धमतिमुनिदेहभवं दुर्गन्ध कोऽपि सोडं नाशकत् । सर्वो लोकस्तहपुःस्पृष्टवायुनाऽपि व्याकुलीकृतः सनितस्ततः पलायते । कारण मैल से भरा रहता है। फिर भी ये लोग अपने को बहुत ऊँचा समझते रहते हैं और इधर से उधर भटकते रहते हैं । इस प्रकार मुनि की निंदा से उसने गाढ़ दुष्कर्म का बंध कर लिया, और श्रावक होने की वजह से वह मर कर सौधर्म देवलोक में देवपर्याय से उत्पन्न हुचा । वहां से च्यवकर यह कौशाम्बी नगरी में वमुचंद्र नामक इभ्य-शेठ का पुत्र हुआ । उसका नाम विशुद्धमति रक्खा गया । एक दिनकी बात है कि विशुद्धमति ने विशाखाचार्य के पास धर्म श्रवणकर दीक्षा ले ली। कालान्तरमें विशुद्धमति मुनिके शरीरमें सुनंद वणिक्के भवमें की गई मुनिनिन्दासे उपार्जित पापकर्म के उदय से अति दुर्गन्ध आने लगी । सडे हुए सांप आदिकी जैसी दुर्गन्ध होती है उससे भी अधिक दुर्गन्ध इनके शरीर की थी, अतः उस दुर्गन्ध को सहन करने के लिये कोई भी समर्थ नहीं हुआ। उसके शरीर को स्पर्शकर जो वायु आता था लोग उस वायु से भी घबरा जाते थे। પણ આ લેક પિતાને ખૂબજ ઉંચા સમજે છે અને અહીં તહીં ભટકતા રહે છે. આ પ્રકારની મુનિની નિંદાથી તેણે ગાઢ દુષ્કર્મને બંધ કરી લીધે અને શ્રાવક હોવાના કારણે તે મરીને સૌધર્મ દેવલોકમાં દેવ પર્યાયથી ઉત્પન્ન થયે. ત્યાંથી ચવીને તે કશામ્બી નગરીના વસુચંદ્ર નામના ઈભ્ય-શેઠને પુત્ર થયે. તેનું નામ વિશુદ્ધમતિ રાખવામાં આવ્યું. એક દિવસની વાત છે કે, વિશુદ્ધમતિએ વિશાખાચાર્યની પાસે ધમ શ્રવણું કરી દીક્ષા લઈ લીધી કાળાન્તરમાં વિશુદ્ધમતિ મુનિના શરીરમાં સુનંદ વણી કના ભવમાં કરાયેલ મુનિ નિંદાથી ઉપાર્જન કરેલ પાપકર્મના ઉદયથી અતિ દુર્ગધ આવવા લાગી. સડેલા સર્પ વગેરેની જે દુર્ગધ આવે છે તેનાથી પણ અધિક દુગધ તેના શરીરની હતી. આથી એ દુર્ગધને સહન કરવા કેઈ સમર્થ ન બન્યું, તેના શરીરને સ્પર્શ કરીને જે પવન આવતે તે પવનથી પણ લેકે ·. उत्तराभ्ययनको अन दृष्टान्तः प्रदश्यते- चम्पानगीं सुनन्दनामा धनाढ्यो यणिरु श्रावक आसीत् । स बहुविधपण्यै- यवहारकरणेन जाताभिमानो विवेकरहितः कदाचिदेकदा साधुं दृष्ट्वा निन्दति स्म-अहो ! शरीरसंस्कारवर्जिताः अभद्रवेपा धूलिधूसरा धर्मादिसमुत्पन्नमला- नपनयनेन मलिनशरीराः पुनरपि स्ववेपं भव्यमेव मन्यमाना विहरन्ति । स चैव स्नानादिक से किसकी शुचि करूँ? जिस शरीरकी शुचि इन स्नानादि क्रियाओं से करना चाहता है वह तो स्वभाव से ही अपवित्र है, तथा आत्मा पवित्र होने से उसकी शुचि करने का प्रयास व्यर्थ है। ऐसा समझकर साधु जल्लपरीपह को सहन करे । दृष्टान्त-चंपानगरी में सुनंद नामका एक धनाढय वैश्य श्रावक रहता था। इसका व्यापार खूब चलता अनेक चीजों का रोजगार यह किया करता था। इससे दुकानदारी में इसको अधिक लाभ होता था, इसलिये इसे अपनी दुकानदारी का यहुत कुछ अभिमान था। विवेक से रहित होने के कारण एक दिन की बात है कि इसने किसी एक साधु को देखकर उसकी भारी निंदा की। कहने लगा-देखो तो सही ये शरीर के संस्कार से बिलकुल वर्जित रहते हैं, इनका वेष भी भद्रपुरुपों जैसा नहीं होता है, शरीर पर तो इनके धूल चढ़ी रहती है। ये नहाते धोते नहीं हैं। रात दिन पसीना आते रहनेसे कपडे भी इनके बुरी तरह से दुर्गन्ध देने लगते हैं। शरीर भी पसीने से तर हो जाने के વિચાર કરતે રહે કે, હું હવે સ્નાન આદિથી કેની શુદ્ધિ કરૂં? જેની શુદ્ધિ આવી સ્નાનાદિક કિયાએથી કરવા ચાહું છું તે તે સ્વભાવથી જ અપવિત્ર છે. તથા આત્મા પવિત્ર હોવાથી એની શુચિ કરવા પ્રયાસ વ્યર્થ છે એવું સમજીને સાધુ જળપરીષહને સહન કરે. દેહાંત-ચંપાનગરીમાં સુનંદ નામનો એક ધનાઢય વૈશ્ય-શ્રાવક રહેતો. હતા. તેને વેપાર ખૂબ ચાલતું હતું. અનેક ચીજોને રોજગાર તે કરતે હતે તેનાથી દુકાનદારીમાં તેને અધિક લાભ થતું હતું. તેને પિતાની દુકાનદારીનું ઘણું અભિમાન હતું. વિવેકથી રહિત હોવાના કારણે એક દિવસની વાત છે કે તેણે કઈ એક સાધુને જોઈને તેની ખૂબ નિંદા કરી, કહેવા લાગ્યું કે, જુઓ તો ખરા! આ શરીરના સંસ્કારથી તન વજીત રહે છે. તેને વેષ પણ ભદ્ર પુરૂ જેવું નથી. શરીર ઉપર તો ધૂળ ટેલી રહે છે, એ નાતા દેતા નથી, રાત દિવસ પરસેવે આવતું હોવાથી તેમનાં કપડાં પણ દુગધ મારતાં હોય છે અને શરીર પણ પરસેવાથી તરહેવાને કારણે મેલથી ભરેલું રહે છે. તે ·- प्रियदर्शिनी टीका. अ० २ गा० ३८ सत्कारंपुरस्कारपरीपद्दजयः ४८५ अथैकोनविंशतितम सत्कारपुरस्कारपरीपहजयं माह- मूलम्- -अभिवायमन्भुटाणं, सामी कुजा निमंतणं । में ताई पंडिसेवंति, ने तेसिं पहिए मुंणी ॥३८॥ छाया-अभिवादम् अभ्युत्थानं, स्वामी कुर्यात् निमन्त्रणम् । ये तानि मतिसेवन्ते, न तेभ्यः स्पृहयेत् मुनिः ॥ ३८ ॥ टीका-'अभिवाय०' इत्यादि। स्वामी राजादिका, अभिवादम्-अभिवादनम्-'शिरोनमनचरणस्पर्शनादिपूर्व- कमभिवादये मणमामी त्यादिवचनरूपं पुरस्कार, तथा-अभ्युत्थानम् अभिमुखमु- स्थानम्-ससंभ्रममासनं परित्यज्योत्यानरूपं पुरस्कारं च, तथा-निमन्त्रणम्- आहारादिग्रहणाय प्रार्थनम् , ' अद्य मद्गृहे भिक्षा ग्रहीतव्या' इत्यादिवचनरूप जन्ममरण से सदा के लिये विमुक्त हो गये। इसी तरह अन्य मुनियों को भी जल्लपरीपह सहन करना चाहिये ॥ ३७॥ अय उन्नीसवां सत्कारपुरस्कारपरोपहजय को सूत्रकार कहते हैं- 'अभिवायं'-इत्यादि। अन्वयार्थ-यदि (सामी-स्वामी) राजा आदि (अभिवायं अन्भु- हाणं निमंतणं-अभिवादनं अभ्युत्थानम् निमंत्रण) अभिवादन-अपने मस्तक को झुकाकर चरणस्पर्श करते हुए नमस्कार करें, तथा अभ्यु- स्थान-मुनि को आते देखकर बडे आदरभाव से अपने आसन का परित्याग कर वे उठ खडे हों और मुनि के सन्मुख जावे, तथा-निमं- त्रण-आहार आदि के ग्रहण करने के लिये प्रार्थना करें कि महाराज! आज आप मेरे घर पर भिक्षा लें, इस प्रकार अभिवादन, अभ्युत्थान કલ્યાણ સાધીને જન્મમરણથી સદાને માટે વિમુક્ત બની ગયા. આ રીતે અન્ય મુનિઓએ પણ જળપરીષહને સહન કરવું જોઈએ. ૩૭ હવે એગણીસમો સત્કારપુરસ્કાર પરીષહ જીતવાનું સૂત્રકાર કહે છે. 'अभिवाय त्यादि भ-पयार्थ-यहि सामी-स्वामी २० वगैरे अभिवायं अभुटाणं निमंतणं-अभिवादन अभ्युत्थानम् निमंत्रणम् पाताना मस्त ने सुपी यश ४ नमः४२ ४२, તથા અભ્યસ્થાન–મુનિને આવતા જોઈને ઘણું આદરભાવથી પિતાના આસનને પરિત્યાગ કરી તે ઉઠીને ઉભા રહે અને મુનિની સામે જાય, તથા નિમંત્રણ આહાર આદિ ગ્રહણ કરવા માટે પ્રાર્થના કરે કે, મહારાજ! આજ આપ મારા घरे निक्षा स्या. मारे भलिवाहन, अत्युत्थान तय निभय कुज्जा-कुर्यात् ·४४४ उत्तराध्ययनसचे यत्र यत्रासौ भिक्षार्थ याति तत्र तत्र लोकस्तद्गन्धेन विमना भवति । मुनिध तिरस्कार प्राप्नोति तथाप्यसौ जल्लपरीप सहते । तदनन्तरं विशाखाचार्यस्तमत्रवीत्-वत्स ! त्वद्देदोर्गन्ध्याद् भृशमुझेगो जनानां जायते, तस्मादुपाश्रय एव त्वया स्थातव्यं, न तु बहिर्गृहस्थसंनिधौ गन्तव्यम् । इत्थं तद्वचनं निशम्य विशुद्धमतिमुनिस्तस्मिन्नेवोपाश्रये स्थितः। अन्तमान्दाहारण दुर्पलशरारोऽसौ विशुद्धमतिमुनिः स्वगुरुं प्राय तदाज्ञामादाय पादपोपगमनं कृत्वा स्वकल्याणं साधयामास । एवमन्यमुनिभिर्जलपरीपदः,सोढव्यः ॥ ३७॥ जहां जहां ये भिक्षा के लिये जाते वहांर लोग उनके शरीर की दुर्गन्ध से व्याकुल हो उठते । इस दुर्गन्ध के कारण मुनिराज का भी तिरस्कार होने लगा। फिर भी उन्होंने इस तर्फ ध्यान नहीं दिया और जल्ल- परीपह को जीतने में ही वे अपनी सारी शक्ति लगाते रहे। विशाखाचार्य ने एक दिन इनसे कहा वत्स! तुम्हारे शरीर की दुर्गन्ध से लोगों में बड़ा असन्तोप फैल रहा है वे बडे उद्विग्न होते हैं, इसलिये तुम अप कहीं न जाकर सिर्फ उपाश्रय में ही रहा करो। इस प्रकार गुरु महाराज के वचन सुनकर विशुद्धमति मुनिराज अब उपाश्रय में ही रहने लगे-बाहर गृहस्थों के यहां आना जाना बंद कर दिया । अन्त प्रान्त आहार से इनका शरीर भी दुर्बल हो गया था, अतः अपने गुरु महाराज से प्रार्थना कर इन्हों ने उनकी आज्ञानुसार पादपोपगमन संथारा धारण कर लिया और अपना कल्याण साध कर ગભરાઈ જતા હતા. જ્યાં જ્યાં એ ભિક્ષા લેવા જતા ત્યાં ત્યાં લકે એના શરીરની દુધથી વ્યાકુળ બની જતા. અને આ દુર્ગધના કારણે જ્યાં ત્યાં મુનિરાજને પણ તિરસ્કાર થવા લાગ્યો. તે પણ તેમણે એ તરફ ધ્યાન ન આપ્યું. અને જળપરીષહ જીતવામાં જ પિતાની બધી શક્તિ લગાડી રહ્યા. વિશાખાચ તેને એક દિવસ કહ્યું, હે વત્સ! તમારા શરીરની દુર્ગધથી કેમાં ઘણે અસતેષ ફેલાઈ રહ્યો છે. આથી ઘણા ઉદ્વિગ્ન બને છે, માટે તમે હવે કયાંય ન જતાં ફકત ઉપાશ્રયમાં જ રહ્યા કરે. આ પ્રકારનું ગુરુમહારા- જનું વચન સાંભળીને વિશુદ્ધમતિ મુનિરાજ હવે ઉપાશ્રયમાં જ રહેવા લાગ્યા. બહાર ગૃહસ્થને ત્યાં જવા આવવાનું બંધ કરી દીધું. અન્ત પ્રાન્ત આહારથી તેમનું શરીર પણ દુબળ થઈ ગયું, અંતે પિતાના ગુરુમહારાજને પ્રાર્થના કરી તેમની આજ્ઞા અનુસાર પદપપગમન સંથારે ધારણ કર્યો. આ ·४८७ . प्रियदर्शिनी टीका. अ० २ गा० ३९ सत्कारपुरस्कारपरीपहजयः छाया-अनुत्कशायी अल्पेच्छः, अशातेपी अलोलुपः । रसेपु नानुगृध्येत् , नानुतप्येत प्रज्ञावान् ॥ ३९ ॥ टीका-'अणुक्कसाई' इत्यादि । अनुत्कशायी अनुत्कः-अनुत्कण्ठितः शेते, धातूनामनेकार्थत्वाद् वर्तते इत्येवं शीला सत्कारादिवाञ्छारहित इत्यर्थः, यद्वा-पाकतत्वाद्-'अणुकपायी' इति- च्छाया । अल्पकपायी-कपायरहित इत्यर्थः-वन्दनादिकमकुर्वते न क्रुध्यति, चन्द- नादौ कते या न मानं कुरुते न वा तदर्थ शीतोष्णाऽऽतापनादिभिर्मायां करोति, न चापि तत्र लोभं करोतीति भावः। अत एव-'अल्पेच्छः धर्मोपकरणमात्रा- भिलापी, न तु सत्कारपुरस्काराभिलापीत्यर्थः । अत एव-अज्ञातैपी अज्ञाता-जाति- श्रुतादिभिरपरिचितो भूत्वा एषयति-गवेपयति पिण्डा दिकं, यः स तथा, यद्वा- अज्ञाते अज्ञातकुले एपयति-गवेपयवि पिण्डादिकं यः स तथा, तत्र हेतुं प्रदर्शयति अब सूत्रकार इसी अर्थ को विशद करते हैं-'अणुक्कसाई' इत्यादि। अन्वयार्थ-(अणुफसाई-अनुत्कशायी) सत्कार आदि की अभि- लापा रहित अथवा अल्पकपाय वाला-सत्कारादि विषयक कपायभाव रहित, अर्थात्-वंदना आदि नहीं करने वाले के प्रति क्रोध नहीं करने वाला, तथा वन्दनादि करने पर अभिमान नहीं करने वाला, तथा मान सन्मान आदि के निमित्त शीत, उष्ण, आतापना आदि द्वारा माया- चार नहीं करने वाला. तथा उस विषय में लोभ-कपाय भी नहीं करने वाला, (अप्पिच्छे-अल्पेच्छः) तथा अल्पइच्छावाला दर्भोपकरणमात्र की अभिलाषा वाला सत्कारपुरस्कार आदि की अभिलाषा वाला नहीं, तथा (अन्नाएसी-अज्ञातैपी) जाति एवं श्रुत आदि से अपरिचित होकर शुद्ध पिंडादिक की गवेषणा करने वाला, अथवा-अज्ञातकुल में हवे सूत्र॥२ २. मथने २५८ ४२ छ–'अणुकसाई ' या. सम्पयार्थ:--अणुक्कसाई-अनुत्कशायी सार माहिती अमितापाथी रहित અથવા અલ્પ કષાયવાળા-સત્કારાદિ વિષયક કપાયભાવ રહિત, અર્થાત -વંદના આદિ ન કરનાર તરફ ઢોધ નહીં કરવાવાળા તથા વંદનાદિ કરવાથી અભિમાન નહીં કરવાવાળા તથા માન સન્માન આદિ નિમિત્ત શીત, ઉષ્ણ, આતાપના આદિ દ્વારા માયાચાર નહીં કરવાવાળા તથા એ વિષયમાં લેભ કષાય પણ नही ४२पापा अप्पिच्छे-अल्पेच्छः तया-म६५ ७२छापा-५४२६५ मात्रनी मालिसापापा-स४२ पु२४२ माहिनी मनिषा नही तथा अन्नाएसी- કાર્તિપી જાતિ અગર શ્રત આદિથી અપરિચિત બનીને શુદ્ધ પિંડાદિકની ગવેષણ ·" - उंचध्ययनले सत्कारं कुर्यात् , तानि-अभिवादादीनि ये स्वयूथवर्तिनः अबसपार्श्वस्थादयः, परतीथिका दण्डिशाक्यादयो वा द्रव्यलिग्निनः प्रतिसेवन्ते आगमनिपिदान्यपि स्वीकुर्वन्ति, तेभ्याम्प्रादिरससातगृद्धियुक्तेभ्यः, मुनिः अनगारः न स्टहयेत् , रा- जादिकृतसत्कारपुरस्कारौ प्रतिसेवमानान् द्रव्यलिगिनः साधून विलोक्य-"अहो! पुण्यशालिनोऽमी पार्श्वस्थादयः शाक्पादयश्च यदेतादृशं पन्दनाभ्युत्थानादिसत्कार प्राप्नुवन्ति, अतोऽहमप्येवादृशो भवामी"-ति मुनिस्तत्साम्यं न चान्छेदित्यर्थः।३८। अमुमेवार्थ विशदयति- मूलम्-अणुकसाई अप्पिच्छे, अन्नाएंसी अलोलुए। रसेसु नाणुंगिज्झिज्जा, नाणुतप्पिज पेण्णवं ॥३९॥ तथा निमंत्रण (कुज्जा-कुर्यात् करे और (ताई-तानि) उनको (जे- ये) जो स्वयूथवर्ती अवसन्न पासत्य आदि, अथवा परतीथिक दण्डिशा- क्यादिक द्रव्यलिङ्गी साधु (पडिसेवंति-प्रतिसेवन्ते) सेवन करते हैं उनको स्वीकार करते हैं तो (मुणी तेसिं न पीहए-मुनिः तेभ्यः न स्पृहयेत्) मुनि उन ऋद्धिरससातगृद्धियुक्तों की स्पृहा न करे राजा आदि द्वारा किये गये सत्कार पुरस्कार को प्रतिसेवन करने वाले अव- सन्नपार्श्वस्थादि द्रव्यलिङ्गी साधुओं को देखकर "अहो ! ये अवसन्न पार्श्वस्थादिक तथा शाक्यादिक बडे ही पुण्यशाली हैं जिससे ये इस प्रकार के यन्दन अभ्युत्थान आदि सत्कार को पाते हैं अतः मैं भी इनके जैसा होऊं तो अच्छा हो" इस प्रकार अणगार-मुनि उनकी समानता की अर्थात् उनके जैसा होने की वाच्छा नहीं करे ॥ ३८ ॥ ४२ मन ताई-तानि भने जे-ये रेस्क्यूथत असल पासय न्याहि अथवा पतिथी ४६१, शया द्रव्यानिशी साधु पडिसेवेति-प्रतिसेवन्ते सपन ४२ थे- सेना पी४२ ४२ छ मुणी तेसि न पीहए-मुनिः वेभ्यः न स्पृहयेत् ते भुनिने કદ્ધિરસ સાત ગૃદ્ધિયુકતની પૃહા ન કરે. રાજા આદિ દ્વારા કરાયેલા સત્કાર પુરસ્કારનું પ્રતિસેવન કરવાવાળા અવસન્નપસ્થાદિ દ્રવ્યલિંગી સાધુઓને જોઈને અહ” એ અવસત્ર પાશ્વસ્થાદિક તથા શાયાદિક ઘણુ જ પુન્યશાળી છે, જેથી તે આ પ્રકારનાં વંદન અભ્યસ્થાન આદિ સંસ્કાર પામે છે. એથી હું પણ એમના જે થાઉં તે સારું થાય. આ પ્રકારે અણગાર મુનિ તેમની સમાન- તાની અર્થાત્ તેમના જેવા થવાની વાંછના ને કરે.૩૮ ' ·४८७ प्रियदर्शिनी टीका. अ० २ गा० ३९ सत्कारपुरस्कारपरीपहजयः छाया-अनुत्कशायी अल्पेच्छः, अज्ञातैपी अलोलुपः । रसेपु नानुगृध्येत् , नानुतप्येत प्रज्ञावान् ॥ ३९ ॥ टीका-'अणुक्कसाई' इत्यादि । अनुत्कशायी अनुत्कः-अनुत्तष्ठितः शेते, धातूनामनेकार्थत्वाद् वर्तते इत्येवं शीलः सत्कारादिवाञ्छारहित इत्यर्थः, यद्वा-माकतत्वाद्-'अणुकपायी' इति- च्छाया । अल्पकपायी-कपायरहित इत्यर्थः-वन्दनादिकमकुर्वते न क्रुध्यति, वन्द- नादौ कृते वा न मानं कुरुते न वा तदर्थ शीतोष्णाऽऽतापनादिभिर्मायां करोति, न चापि तत्र लोभं करोतीति भावः। अत एव-'अल्पेच्छः-धर्मोपकरणमात्रा- मिलापी, न तु सत्कारपुरस्काराभिलापीत्यर्थः । अत एव-अज्ञातैपी-अज्ञाता=जाति- श्रुतादिभिरपरिचितो भूत्वा एपयति-गवेपयति पिण्डादिकं, यः स तथा, यद्वा- अज्ञातअज्ञातकुले एपयति-गवेपयति पिण्डादिकं यः स तथा, तत्र हेतुं प्रदर्शयति अब सूत्रकार इसी अर्थ को विशद करते हैं-'अणुकसाई' इत्यादि । अन्वयार्थ-(अणुकसाई-अनुत्कशायी) सत्कार आदि की अभि- लापा रहित अथवा अल्पकपाय वाला-सत्कारादि विषयक कपायभाव रहित, अर्धात्-वंदना आदि नहीं करने वाले के प्रति क्रोध नहीं करने वाला, तथा वन्दनादि करने पर अभिमान नहीं करने वाला, तथा मान सन्मान आदि के निमित्त शीत, उष्ण, आतापना आदि द्वारा माया- चार नहीं करने वाला. तथा उस विषय में लोभ-कपाय भी नहीं करने वाला, (अप्पिच्छे-अल्पेच्छः) तथा अल्पइच्छावाला दर्भोपकरणमात्र की अभिलाषा वाला सत्कारपुरस्कार आदि की अभिलापा वाला नहीं, तथा (अन्नाएसी-अज्ञातैपी) जाति एवं श्रुत आदि से अपरिचित होकर शुद्ध पिंडादिक की गवेषणा करने वाला, अथवा-अज्ञातकुल में हुवे सूत्र२ २ मर्थन २५०८ ४२ छ-'अणुकसाई ' त्याहि. मन्वयार्थ-अणुकसाई-अनुत्कशायी सत्र माहिनी अमितापाथी रहित અથવા અ૫ કષાયવાળા-સત્કારાદિ વિષયક કવાયભાવ રહિત, અર્થાત્ વંદના આદિ ન કરનાર તરફ ક્રોધ નહીં કરવાવાળા તથા વંદનાદિ કરવાથી અભિમાન નહીં કરવાવાળા તથા માન સન્માન આદિ નિમિત્ત શીત, ઉષ્ણ, આતાપના આદિ દ્વારા માયાચાર નહીં કરવાવાળા તથા એ વિષયમાં લેભ કષાય પણ नही ४२पापा अप्पिच्छे-अल्पेच्छः तथा-म६५ २छापणा- ५४२९१ भारती भलितापापास-ससार ५२२४१२ माहिती अलिलावामा नही तथा अन्नाएसी- अज्ञातैपी न्नति भश्रुत Eिथी अपरियित मनान शुद्ध पिंडलिनी गवेषा .

·- उपराज्यपाल -'अलोलुए' इति । अलोलुपः-सरसाहारादिपु रसनेन्द्रियादिलोलुपतावनिता, तथा-प्रज्ञावान् हेयोपादेयविवेचननिपुणबुद्धिमान, रसेपु-रसादिपु, नानुगृध्ये मनोज्ञरसादिभिः सत्कारे पुरस्कारे च कृते तत्र मूर्छा न कुर्यात् । नानुतप्येत् सत्कारपुरस्कारयोरभावे विषादं न कुर्यात् ! अयं भावः-भक्तपानवस्त्रपात्रादीनां लामः सत्कारः, गुणोत्कीर्तनं वन्दनाम्यु- त्थानासनपदानादिव्यवहारथ पुरस्कारः । तत्र-सत्कारपुरस्कारमाप्ती सत्यां यदि न कुर्यात् । तयोरभावे द्वेपं न कुर्यात् , नापि च मनस्तापेनात्मानं दूषयेद , किंतु दैन्यवर्जनेन तदनाकासया च सत्कारपुरस्कारपरीपडः सोढव्यः, इत्येवं सद्भावास- द्भावभेदेन द्विविधोऽयं परीपहः सोढव्य इति । उक्तञ्च गवेपणा करने वाला, तथा (अलोलुए-अलोलुपः) सरस आहारादिक में रसना-इन्द्रिय की लोलुपता से रहित ऐसा (पण्णवं-प्रज्ञावान ) हेय और उपादेय के विवेचन करने में निपुण बुद्धिवाला मुनि (रसेस नाणु- गिज्झिज्जा-रसेपु नानुगृध्येत्) मनोज्ञ रसादि के द्वारा सत्कारपुरस्कार होने पर रसादि में मूर्छा-गृद्धि भाव नहीं करे, तथा मनोज्ञ रसादि के नहीं मिलने पर विषाद नहीं करे। भावार्थ-इसका सारांश यह है कि-भक्त, पान, वस्त्र एवं पात्रा- दिकका लाभ सत्कार है, तथा गुणों का कथनरूप तथा वन्दना अभ्यु- स्थान एवं आसनप्रदानरूप जो व्यवहार है वह पुरस्कार है । साधु को सत्कारपुरस्कार की प्राप्ति होने पर गृद्धि और इनके अभाव में शेष नहीं करना चाहिये, और न मनके संताप से अपने आपको दूषित ही કરવાવાળા અથવા અજ્ઞાત કુળમાં આહારની ગવેષણું કરવાવાળા તથા अलोलुए-अलोलुपः सरस माहारामा सनाधन्द्रियनीagपताथी रखित मेवी पण्णव-प्रज्ञावान् उय सने पायनु विवयन अपामा निधुर मुद्धिमा भुत, रसेसु नाणुगिज्झिज्जा-रसेपु नानुगृध्येत् भनाश २सा द्वा२५ स४।२५२२४।२ હેવા છતાં રસાદિમાં મૂચ્છ-ગૃદ્ધિભાવ ન કરે. તથા મનસ રસાદિ નહીં મળ पाथी विचार न ४२. આને સારાંશ એ છે કે–ભકત, પાન, વસ્ત્ર, અને પાત્રાદિકને લાભ સત્કાર છે, તથા ગુણોના કથનરૂપ, તથા વદના અભ્યથાન અને આસનપ્રદાન રૂપ જે વહેવાર છે, તે પુરસ્કાર છે. સાધુને સત્કારપુરસ્કારની પ્રાપ્તિ હેવાથી ગૃદ્ધિ અને તેના અભાવમાં ઠેષ ન કરવું જોઈએ. તેમ મનના સંતા पात ·मियदर्शिनी टोका अ२२ गा.३९ सरकारपुरस्कारपरीपहे सुधर्मशीलमुनिदृष्टान्तः ४८९ उत्याने वन्दने दाने, न मवेदभिलापुकः । असत्कारे न दीनः स्यात् , सत्कारे स्यान्न हर्पवान् ॥१॥ इति । अन दृष्टान्तः प्रदश्यते- अरुणाचार्यः शिष्यपरिवारेण सह मथुरानगर्या समवस्तः। तत्रारिमर्दनो नाम भूपतिरासीत् , इन्द्रदत्तनामकस्तस्य पुरोहितस्तत्र निवसति । स जिनशासनविरो- करना चाहिये, किन्तु दीनता के परिहार से एवं सत्कारपुरस्कार की अनाकांक्षा से सत्कारपुरस्कार इन दोनों को सहन करते रहना चाहिये । इस प्रकार सद्भाव और असद्भाव के भेद से दो प्रकारका यह परीपह साधु को सहन करने योग्य बतलाया गया है । कहा भी है- उत्थाने वन्दने दाने, न भवेदभिलाषुकः । असत्कारे न दीनः स्यात् , सत्कारे स्थान हर्पवान् ॥ १॥ भावार्थ-वस्त्र पात्रादिक का लाभ हो चाहे न हो, कोई वंदनादिक करे या न करे, इस तर्फ लक्ष्य न देना और न इस विषयक हर्ष विषाद करना । चाहे कोई सत्कार करे चाहे न करे सब में समभाव रहना सो सत्कारपुरस्कारपरीपहजय है। दृष्टान्त-एक समय अरुणाचार्य अपने शिष्यपरिवार के साथ मथुरा नगरी में आये हुए थे। उस समय वहां अरिमर्दन राजा का राज्य था। राजा के पुरोहित का नाम इन्द्रदत्त था । यह उसी नगरी પિતાને દૂષિત ન કરે, પરંતુ દીનતાના પરિહારથી અને સકારપુરસ્કારની અનાકાંક્ષાથી સત્કારપુરસ્કાર આ બંને ને સહન કરતા રહેવું જોઈએ. આ પ્રકારે સદ્દભાવ અને અસદ્દભાવના ભેદથી બે પ્રકારને આ પરીષહ સાધુએ સહન કરવા એગ્ય બતાવેલ છે. કહ્યું છે કે- उत्थाने चंदने दाने, न भवेदभिलापुकः। असत्कारे नदीनः स्यात् , सत्कारे स्यान्न हर्पवान् ॥१॥ ભાવાર્થવ પાત્રાદિકને લાભ હોય અગર ન હય, કેઈ વંદના આદિ કરે કે ન કરે, એ તરફ લક્ષ ન આપવું. અથવા ન આ વિષયમાં હર્ષ વિષાદ કર. ચાહે કઈ સત્કાર કરે, ચાહે ન કરે સઘળામાં સમભાવ રહે તે સત્કારપુરસ્કાર પરીષહ જય છે. દષ્ટાંત–એક સમયે અરૂણાચાર્ય પિતાના શિષ્ય પરિવાર સાથે મથુરા નગરીમાં વિચરતા હતા. એ વખતે ત્યાં અરિમર્દન રાજાનું રાજ્ય હતું. રાજાના પુરેહિતનું નામ ઇન્દ્રદત્ત હતું. તે એજ નગરીમાં રહેતા હતા. જીનશાસન પ્રત્યે ढ०६२ ·५९०. उत्तराष्पयर धित्वात् स्वगवाक्षस्थः सनधो प्रजन्तमरुणाचार्यस्य शिष्यं सुधर्मशीलनामकं मुनिं दृष्ट्वा धर्मद्वेपादचिन्तयत्-'अस्य मुनेः शिरसि पादं निक्षिपामि' इति एवं विचिन्त्य, स तन्मस्तकोपरि स्वपादमवलम्बितं कृतवान् । यदा यदा भिक्षार्थ स्थण्डिलभूमौ वा मुनिस्तद्भवनाऽऽसनमार्गेण गच्छति, तदा तदाऽसौ पुरोहितः स्वगवाक्षे उपविश्य मुनिमस्तकोपरि पादधारणबुदया स्वपादौ तत्रावलम्बितौ कृत्वा हृष्टो भवति । एवं निरन्तरं कुर्वाणं दृष्ट्वाऽपि शान्तर- ससमुद्रोऽसौ मुनिर्मनसाऽपि नाकुप्यत् । एकदा मुनिमस्तकोपरि पादं निक्षिपन्स में रहता था। जिन शासन के प्रति इसका विरोध सदा से चला आता था। एक दिन की यात है कि जय यह अपने मकान के झरोखे में बैठा हुआ था उसी समय इसने अरुणाचार्य के एक शिष्य को कि जिनका नाम सुधर्मशील मुनि था दृष्टि को झुकाकर जाते हुए देखा । देखकर धर्म के प्रति उप होने की वजह से इसने उसी वख्त विचार किया कि आज मैं इस मुनि के मस्तक पर पैर रखुं । ऐसा विचार कर रोखे के पास से निकलते हुए मुनि के सिर के ऊपर अपने पैर लटका दिये। एक दिन उस नगर के सेठ ने कि जिसका नाम सुभद्र था इस पुरोहित को मुनि के मस्तक के ऊपर पैर रखते हुए देख लियो । मुनि के मस्तक ऊपर पुरोहित पैर इस तरह रखता था कि मुनि जपर भिक्षा के लिये या शौच के लिये उसके मकान की खिड़की के पास के मार्गसे होकर निकलते तबर यह पुरोहित अपने मकानकी उस खिड़की में बैठ जाता और चलते हुए मुनि के मस्तक ऊपर अपने दोनों पैर તેને વિરાધ સદા ચાલ્યા આવતું હતું. એક દિવસની વાત છે કે, જ્યારે તે પિતાના મકાનના ઝરૂખામાં બેઠેલ હતો તે સમયે તેણે અરૂણાચાર્યના એક શિષ્યને કે જેનું નામ સુધર્મશીલ મુનિ હતું તેને નીચે માથું રાખી જતા તેણે જોયા. જોઈને ધર્મના તરફ વહેવાના કારણે તેણે તે વખતે વિચાર કર્યો કે, આજ હું આ મુનિના મસ્તક ઉપર પગ રાખું. એ વિચાર કરી જીરૂ ખાની પાસેથી નિકળતા મુનિના માથા ઉપર પિતાના પગ લટકાવ્યા. એક દિવસ એ નગરના જ સુભદ્ર નામના શેઠે આ પુરોહિતને મુનિના માથા ઉપર પગ રાખતા જોઈ લીધા. મુનિના માથા ઉપર પરેહિત પગ એવી રીતે રાખતા કે, મુનિ જ્યારે જ્યારે ભિક્ષા માટે અગર શૌચ માટે તેના મકાનની ખડકીની પાસેના માર્ગેથી નીકળે ત્યારે ત્યારે તે પુરોહિત પિતાના મકાનની ખડકીમાં બેસી રહે, અને ચાલતા મુનિના માથા ઉપર પિતાના પગ રાખત.

·प्रियदर्शिनी टोका अ०२ गा०३९ सत्कारपुरस्कारपरोपहे सुधर्मशीलमुनिदृष्टान्तः ४९९ पुरोहितस्तनगरष्टिना सुभद्रनामकेन श्रावकेण दृष्टः। स सुभद्रश्रावको गुरोरपमानम- सहमानोऽरुणाचार्यसमीपं गत्वा वदति-भदन्त ! पुरोहितकृतो भवदपमानो मया न सह्यते, यतो भवदीपशिष्यस्य मस्तकोपरि इन्द्रदत्तपुरोहितेन पादो निक्षिप्ता, तस्मादस्य यथोचितशासनं कर्तुमिच्छामि । आचार्येणोक्तम्-देवानुमिय ! यथा नृपादिकृते सत्कारे पुरस्कारे च न प्रमोदः क्रियतेऽस्माभिः, तथा तदभावे देप. दैन्यादिकमपि न क्रियते, जैनधर्मद्वेषादसी तथा करोति । अस्माभिस्त्वेप परीपदः सोढव्य एव । रखने की इच्छा से पसार देता इससे वे मुनि के माथे ऊपर हो जाते थे। इस कार्य से पुरोहित को बड़ा मजा आता । पुरोहित की इस प्रवृत्ति को देखकर भो मुनिके चित्त में जरा भी विकृति नहीं आती, क्यों कि वे शान्तरस के समुद्र थे। किन्तु सुभद्र श्रावक को पुरोहित की यह बात सहन नहीं हुई। गुरु का अपमान देखकर उसका मन तिलमिला उठा। वह शीघ्र ही अरुणाचार्य के पास पहुँचकर कहने लगा-भदन्त ! पुरो- 'हित द्वारा होता हुआ आपका अपमान मुझसे सहन नहीं किया जाता है, क्यों कि वह आप के शिष्य के मस्तक पर कई दिन से पैर जो रख रहा है, इसलिये मैं उसे इसका उचित उत्तर देना चाहता हूं। सुभद्र सेठ की बात सुनकर आचार्यमहाराज ने कहा कि देवानुप्रिय ! हम लोग जिस प्रकार नृपादिकद्वारा क्रियमाण सत्कारपुरस्कार में प्रसन्न नहीं होते हैं उसी प्रकार उसके अभाव में द्वेप एवं दैन्यादिक भी આ ક્રિયા એવી રીતે કરતો કે, પગ લાંબા કરી પસારતે કે જેથી તે મુનિના માથા ઉપર આવે. આ કાર્યમાં પુરોહિતને ખૂબ મજા આવતી. પુરોહિતની આ પ્રકારની પ્રવૃત્તિને જોઈને મુનિના મનમાં જરા પણ વિકૃતિ આવતી ન હતી. કારણ કે, તેઓ શાંતરસના સમુદ્ર હતા. પરંતુ સુભદ્રશ્રાવકથી પુરહિતનું આ વર્તન સહન ન થયું ગુરુનું અપમાન જોઈને એનું મન ખૂબ વ્યગ્ર થઈ ગયું. તે તરત જ અરૂણાચાર્યની પાસે પહોંચીને કહેવા લાગ્યા, હે ભદન્ત! પુરોહિતથી થતું આપનું અપમાન મારાથી સહન થતું નથી કેમકે, તે આપના શિષ્યના મસ્તક પર કેટલાક દિવસથી પગ રાખી અસાતના કરે છે. હું તેને આને ઉચિત ઉત્તર આપવા ચાહું છું. સુભદ્રશેઠની વાત સાંભળીને આચાર્ય મહારાજે કહ્યું કે, દેવાનુપ્રિયા અમે લેકે જે પ્રકારે નૃપાદિક દ્વારા કરાયેલા સરકારપુરરકારમાં પ્રસન્ન નથી થતા, તેવી રીતે તેના અભાવમાં દેશ અને દૈન્ય આદિક પણ ·४१२, उत्तराध्ययन एकदा गुरोः समीपमागत्य मुभश्रावको वदति-भदन्त ! पुरोहितेन नूतन भवन निर्मापितं, तत्राऽसौ राजानं भोजयितुं निमन्त्रयति । तदा स आचार्यः पूर्व उपयोगं दत्वा कथयति-देवानुप्रिय! यदा राजा भवने प्रवेश करिष्यति तदेव स्वया करं धृत्वा राजा भवनाद् वहिनिःसारणीयः, तद्भवनं कुमुहूर्वे निर्मापितं, येन राज्ञः भवेशसमये निश्चयेन तत् पविष्यति । एतच्छ्रुत्वा सुभद्रश्रावकस्तस्मिन् भवने नहीं करते हैं। यह पुरोहित जो कुछ करता है वह जैनधर्म के प्रति अपने द्वेप से करता है। हमारा तो यही आचार है कि हमें यह परीपह सहन करना ही चाहिये । आचार्य महाराज की यात सुनकर सेठ अपने घर चला गया। पुनः एक समय आकर सुभद्र श्रावक ने आचार्य महाराज को यह खयर सुनाई कि पुरोहित ने एक नूतन भवन बनवाया है सो आज उसके प्रवेश के उत्सव में उस ने राजा को भोजन के लिये आमंत्रित किया है। मैं चाहता हूं कि पुरोहित का यह व्यवहार जो उसने मुनिराज के साथ किया है वहां जाकर चुपके २ राजा को सुनाया जाय । आचार्य महाराज ने सेठ की इस बात पर ध्यान न देकर उसे इस बात से सचेत किया कि-देखो जब राजा पुरोहित के नूतन भवन में प्रवेश करने लगे तो तुम उसी समय उनका हाथ पकड़ कर मकान से बाहर निकाल लेना, क्यों कि वह भवन कुमुहूर्त में बना है, और ज्यों ही राजा उसमें प्रविष्ट होगा त्यों ही वह उस समय गिर पडेगा। मरते को बचाना अपना काम है, आचार्य महाराज की बात કરતા નથી. આ પુરહિત જે કાંઈ કરે છે તે જિનધર્મ તરફના તેના દ્વેષને લઈને કરે છે. અમારે તે એ આચાર છે જ કે, અમારે આ પરીષહ સહન કરે જ જોઈએ. આચાર્ય મહારાજની વાત સાંભળીને શેઠ પિતાને ઘેર ચાલ્યા ગયા. ફરીથી એક વખતે આવીને સુભદ્રશાવકે આચાર્ય મહારાજને એવી ખબર આપી કે, પુરોહિતે એક નવું મકાન બનાવ્યું છે. અને આજ તેના વાસ્તુ મુહૂર્તમાં તેણે રાજાને ભોજન માટે આમંત્રણ આપેલ છે. ચાહું છું કે, પુરહિતને આ વહેવાર જે તેણે મુનિરાજની સાથે કર્યો છે, તે ત્યાં જઈને રાજાને ચુપકીદીથી કહેવામાં આવે. આ પ્રકારની શેઠની વાત ઉપર ધ્યાન ન આપતાં આચાર્ય મહારાજે જોઈને કહ્યું કે એ મકાન એવા કુમુહૂર્તમાં તયાર કરવામાં આવ્યું છે કે તે મુહૂર્તને દિવસે જ પડી જવાનું છે. માટે રાજા જે સમયે એમાં દાખલ થવા જાય તે સમયે તમે તેમને હાથ પકડીને બહાર ખેંચી લેજે, મરતાને બચાવવા તે આપણે ધર્મ છે. આચાર્ય મહા- રાજની આ વાત સાંભળી શ્રાવક સુભદ્ર શેઠ ત્યાંથી નિકળી પુરેહિતના નવા .

·प्रियदर्शिनी टीका. अ०२ गा०३९ सत्कारपुरस्कारपरीपहे सुधर्मशीलमुनिदृष्टान्तः ४९३ राज्ञः प्रवेशसमये तद्रक्षार्थ गतः। तत्र भवने राजा यदैव प्रविशति, तदैव स करंधृत्वा वेगेन राजानमाकृष्य भवनाद्वहिनिःसारयति, नृपे निःसारिते सत्येव तद्भवनं समूलं निपतितम् । नृपेणोक्तम्-कथमेतद्भवता विदितम् । श्रावकः माह-मम गुरु- देवेन केनचित् कथाप्रसङ्गेन बोधितम्-कुमुहूर्तनिर्मापितं भवनं नृपस्य प्रवेशकाले पतितं भविष्यतीति । इत्युक्त्वा श्रावको नृपति निवेदयति-राजन् ! अयं पुरोहितः सुनकर श्रावक सुभद्र सेठ प्रवेश होने के समय राजा की रक्षा करने के अभिप्राय से उस मकान पर गया। ज्यों ही राजा ने ओकर उस भवन के भीतर प्रवेश करना चाहा कि सुभद्र सेठ ने उनका हाथ पकड़ वहां से शीघ्र ही राजा को वाहिर की ओर खेंच लिया। राजा के बाहर होते ही वह मकान पूरा का पूरा गिरपड़ा। राजा ने जब परिस्थिति देखी तो उसे बड़ा ही आश्चर्य हुआ। राजा ने हाथ पकड़ कर बाहिर निकालने का कारण पूछा तो सुभद्रसेठ ने सब बात उन्हें स्पष्ट कह सुनाई। राजाने प्रसन्न होकर सुभद्र सेठ से पूछा सुभद्र ! तुम्हें इस बात का पता कैसे पड़ा ? सुभद्र सेठ ने कहा महाराज ! किसी प्रसङ्ग पर आज मेरे गुरु- 'महाराज ने मुझ से यह बात कही कि कुमुहूर्त में निर्मापित यह भवन नृप के प्रवेश करते समय गिर जायगा। राजा को इस पर बड़ा सन्तोष हुआ। उन्होंने आचार्य महाराज के अतिशय ज्ञान की बहुत प्रशंसा की और वहीं से उन्हें परोक्ष वंदन किया। इतने में ही सुअवसर देख • મકાને પહોંચ્યા અને રાજાના આવવાની પ્રતિક્ષા કરવા લાગ્યા. રાજાએ આવી એ મકાનમાં પ્રવેશ કરવો શરૂ કર્યો એટલે રાજાને બચાવી લેવાના અભિપ્રા- યથી તેની પ્રતિક્ષા કરી રહેલ સુભદ્ર શેઠે રાજાને હાથ પકડી આગળ વધતા અટકાવી દીધા અને ચેડા પાછા ખેંચી લીધા. રાજાના બહાર ખેંચાઈ જવાની સાથોસાથ જ એ આખુંએ મકાન કડડભૂસ કરતું જમીનદોસ્ત બન્યું. રાજાને આ પરિસ્થિતિ જોઈ ખૂબજ આશ્ચર્ય થયું. તેણે સુભદ્રશેઠને તેનું કારણ પૂછયું ત્યારે તેણે સઘળી વાત રાજાને કહી સંભળાવી. રાજાએ પ્રસન્ન થતાં કહ્યું કે, આ વાતની જાણ કઈ રીતે થઈ? સુભદ્રશેઠે જણાવ્યું કે, આજ મારા ગુરુદેવ સાથે વતચિતમાં આ પ્રસંગની વાત ઉપસ્થિત થતાં તેઓશ્રીએ કહ્યું કે, પુરોહિતના એ મકાનને પાયે એવા મુહૂર્તમાં નાખવામાં આવ્યું છે કે રાજાને પ્રવેશ થતાં જ એ આખુંએ મકાન જમીનદોસ્ત થવાનું. રાજાને આ વાતથી ઘણે જ સંતોષ થયો. એણે આચાર્ય મહારાજના અગાધ એવા જ્ઞાનની ખૂબજ પ્રસંશા કરી અને ત્યાંથી જ એમને પક્ષ વંદન કર્યું. આ વખતે સુઅવસર જેઈ સુભદ્ર શેઠે ·४२४ उत्सायनर कुमुहूर्ते भवन निर्माप्य भोजनार्थ भवन्तमामन्त्रितवान् , मम गुरुदेवं चानेन पया गच्छन्तं दृष्ट्वा गवाक्षदेशावस्थितोऽयं प्रत्यहं तन्मस्तकोपरि धर्मद्वेषाद पादं निति- पति । एतद्वचनं श्रुता नृपस्तस्य दुष्टभावसंपन्नस्य पुरोहितस्य पादच्छेदरूपं दई फर्तुं स्वभृत्यानाज्ञापयत् । इयं राजाज्ञानगरे तत्कालमेव अमृता, अरुणारार्येणापि श्रुता । ततः करुणाईचित्तः स मुनिः स्वशिष्येण नृपति मयोध्य तं पुरोहितमरक्षयन् । एवमन्यैरपि मुनिभिः सुधर्मशीलमुनिवत् सत्कारपुरस्कारपरीपहः सोढव्य इति ॥३९॥ कर सुभद्र सेठ ने राजा को मुनि के प्रति हुए पुरोहित का व्यवहार भी आयोपान्त सय स्पष्ट कर के सुना दिया, कहा कि-हे राजन् ! आपके इन पुरोहित ने इस भवन का निर्माण कुमुहर्त में कराया है और उसमें प्रवेश के उत्सव पर आपको भोजन के लिये आमंत्रित किया है। मेरे गुरु महाराज इस भवन की झरोखे के पास से जब २ होकर निकलते हैं तब २ यह धर्म के देप से झरोखे में बैठ कर "मुनिके माथे ऊपर दोनों पैर, मेरे रहे" इस भावना से पैर पसार दिया करता है। सुभद्र श्रावक की इस बात को सुनकर राजाने "यह पुरोहित दुष्टभाव संपन्न है" यह जान लिया और अपने नौकरों को यह आदेश दिया कि इसके दोनों पैर काट डालो। यह राजाज्ञा नगर में वायुवेग से फैल गयी । अरुणा- चार्य को भी यह बात मालुम हुई तो उन्हों ने अपने शिष्य द्वारा राजा को समझा बुझा कर पुरोहित को बचा लिया। इस कथा से यही शिक्षा પુરોહિત દ્વારા મુનિ પ્રત્યે કરાતા અપમાનીત વ્યવહારની વાત વિગતથી રાજ સમક્ષ રજુ કરી અને કહ્યું કે, હે રાજન! આપના આ પરહિતે આ મકા- નનું નિર્માણ કુમુહૂર્તમાં કર્યું અને તેમાં પ્રવેશનાં ઉત્સવ ઉપર આપને જન માટે આમંત્રણ આપેલ છે. મારાં ગુરુમહારાજ આ મકાનના ઝરૂખા પાસેથી જ્યારે જ્યારે નિકળે છે ત્યારે ત્યારે પુરોહિત ધર્મના ટ્રેષથી ઝરૂખામાં બેસી એમના માથા ઉપર “મારા બંને પગ રહે” આ ભાવનાથી પગ લાંબો કરી દે છે. સુભદ્ર શેઠની વાત સાંભળી રાજાએ “આ પુરહિત દુષ્ટ ભાવનાથી ભરેલ છે” આ વાત જાણી લીધી, અને પિતાના નોકરને હુકમ કર્યો કે પુરોહિતના બંને પગ કાપી નાખે. આ પ્રમાણેની રાજાની આજ્ઞા વાયુવેગથી નગરમાં ફેલાઈ ગઈ અને તે અરૂણાચાર્ય મુનિને જાણવામાં આવતા તેઓએ પિતાના શિષ્ય મારફત રાજાને સમજાવી પુરોહિતને બચાવી લીધું. આ કથાથી એ જાણી ·, . प्रियदर्शिनी टीका. अ०२गा. ४०-४१ प्रशापरीपहजयः अथ विंशतितमं प्रज्ञापरीपहमाह- मूलम्-से' य णं मएं पुव्वं, कम्माऽणोणफला कैंडा । जेणाहं नाभिजामि, पुट्टो केणई कण्हुइ ॥४०॥ अहे पच्छा उइंजंति, कम्माऽणोणफला कडी। एवमासासि अप्पाणं, नच्चा कम्मविवागयं ॥४१॥ • छाया-अध नूनं मया पूर्व, फर्माणि अज्ञानफलानि कृतानि । येनाहं नाभिनानामि, पृष्टः केनचित् कस्मिंश्चित् ॥ ४० ॥ अथ पश्चाद् उदीयन्ते, कर्माणि अज्ञानफलानि कृतानि । एवम् आश्वासय आत्मानं, ज्ञात्वा कर्मविपाककम् ।। ४१ ॥ टीका-से य नूणं' इत्यादि, 'अहपच्छा' इत्यादि। अथ च नून-निश्चयेन, मया पूर्व-पूर्वकाले-पूर्वभवे इत्यर्थः, अज्ञानफलानि- अज्ञानोत्पादकानि, कर्माणि-ज्ञानावरणीयकर्माणि, कृतानिधर्माचार्यगुरुश्रुतज्ञान- निन्दाध्ययनयाधादिभिरुपार्जितानि । उक्तञ्च- मिलती है कि सुधर्मशील मुनि की तरह प्रत्येक मुनि को सत्कारपुरस्कार परीपह सहन करते रहना चाहिये ।। ३९ ॥ अब वीसवा प्रज्ञापरीपहको सूत्रकार बतलाते हैं 'से य नूणं' इत्यादि । 'अह पच्छा' इत्यादि । अन्वयार्थ-प्रज्ञापरीपहको जीतनेके लिये साधु विचार करे कि (नूणं- नूनम् निश्वयसे (मए-मया) मैंने (पुव्व-पूर्वम् ) पूर्वभवमें (अण्णाणफला कम्मा कडा-अज्ञानफलानि कर्माणि कृतानि) धर्माचार्य गुरु महाराज और श्रुतज्ञान की निंदा करने से तथा किस के ध्यान अध्ययन में विघ्न सालनेसे अज्ञानोत्पादक ज्ञानावरणीय आदि र्मों का उपार्जन किया है। શકાય છે કે, સુધર્મશીલ મુનિની જેમ પ્રત્યેક મુનિએ સત્કારપુરસ્કાર પરીષહ सहन ४२ता रहे न. 36॥ હવે વીસમા પ્રજ્ઞાપરીષહને સૂત્રકાર બતાવે છે– ' से य नूणं' त्याहि. 'अह पच्छा' त्यादि. मन्वयार्थ प्रज्ञापरीषडन लता भाटे साधु क्यिा२ ४३ है, नूणं-नूनं निश्चयथा मए-मया में पुव्वं-पूर्व पूर्व सभा अण्णाणफला कम्मा कडा-अज्ञात- फलानि-कर्माणि कृतानि धायार्थ गुरुमडराक मन श्रज्ञाननी नि४२पामा તથા કેઈના ધ્યાન અધ્યયનમાં વિન નાખવાનું, આજ્ઞાનેત્પાદક જ્ઞાનાવરણીય ·४९६ नाणस्स नाणिणं चिय, निंदा पदोसमच्छरेहि य । उवघायणविग्वेहि, नाणग्यं यज्झए कम्मं ॥१॥" छाया-ज्ञानस्य ज्ञानिनां चैव, निन्दापढेपमत्सरेच । उपघातनविघ्नैः, ज्ञानघ्नं वध्यते कम ॥१॥ येन यस्मात् कारणात् , केनचित्-जिज्ञामुना, कस्मिश्चित् जीवादितस्व- विपये, पृष्टोऽहं नाभिजानामि अज्ञानवशात् प्रश्नस्योत्तरं कर्तुं न शक्नोमीत्यर्थः । पार्जित-ज्ञानावरणीय-कर्मोदयात् मया ज्ञानं न लम्यते, अतः प्रश्नोत्तरं कर्तु मसमर्थो भवामीति भावः । उक्तञ्च- ( जेण-येन ) जिसके कारण से ( केणइ-केनचित् ) किसी जिज्ञासु के द्वारा (कण्हुइ-कस्मिंश्चित्) किसी भी जीवादिक तत्त्व के विषय में (पुट्टो-पृष्टः) पूछे जाने पर (अहं ) में (नाभिजाणामि-नाभिजानामि) कुछ भी नहीं जान सकता है, अर्थात् अज्ञानवश उसके प्रश्न का कुछ भी उत्तर नहीं दे सकता हूं। कहा भी है- "नाणस्स नाणिणं चिय, निंदा पदोसमच्छरेहिं य। उवघायण विग्घेहि, नाणरचं वज्झए कम्मं ॥१॥ ज्ञान एवं ज्ञानियों की निंदा करने से, उनमें वेषवुद्धिरखने से, उनके साथ मत्सरभाव रखने से, उनका उपघात करने से अथवा ज्ञान के साधनों में अथवा ज्ञानियों के ज्ञानोपार्जन में विघ्न करने से जीव ज्ञाननाशक कर्म का बंध करता है। माहि भानु SIRF छ जेण-येन मेन रथी केणइ-केनचित् । शासु द्वारा कण्हुइ-कस्मिंश्चित् । पY Olls तत्वना विषयमा पुट्ठो-पृष्टः पुछपामा माथी अहं नाभिजाणामि-नाभिजानामि xis vs ता नयी અર્થાત અજ્ઞાનવશ એમને પ્રશ્નને કાંઈ પણ ઉત્તર આપી શકતા નથી. કહ્યું પણ છે કે- नाणस्स नाणिणं चिय, निंदा पहोसमच्छरेहि य । उवधायण विग्धेहि, नाणग्धं वजाए कम्मं ॥ જ્ઞાન અને જ્ઞાનીની નિંદા કરવાથી, એમનામાં શ્રેષબુદ્ધિ રાખવાથી, એની સાથે મત્સરભાવ રાખવાથી, એને ઉપઘાત કરવાથી અથવા જ્ઞાનના સાધ- નામાં અથવા જ્ઞાનના જ્ઞાનોપાર્જનમાં વિઘ્ન કરવાથી જીવ જ્ઞાનનાશક કર્મનો ५४२छ.. ... " ·४९७ - प्रियदर्शिनी टीका. अ० २ गा० ४०-४१ प्रशापरीपहजयः "सुहासुहाणि कम्माणि, संयं कुवंति देहिणो। सयमेवोव जति, दुहाणि य सुहाणि य ॥१॥" छाया-शुभाशुभानि कर्माणि, स्वयं कुर्वन्ति देहिनः । स्वयमेवोपभुनते, दुःखानि च सुखानि च ॥ १ ॥ ४० ॥ भावार्थ-साधु के ऊपर सब ही का विश्वास होता है। प्रत्येक व्यक्ति उनसे अपनी जिज्ञासाका समाधान जानने का अभिलापी तथा उत्सुक रहता है, इस परिस्थिति में यदि कोई जिज्ञासु पुरुप मुनि के पास आकर जीवादितत्वविषयक अपनी शंका की निवृत्ति करना चाहे और वह साधु से इस विषय में प्रश्न करे, और मुनि उसका उत्तर नहीं दे सके तो उस मुनि को चाहिये कि अपनी आत्मा में संक्लिष्ट परिणाम न करे, किन्तु समभाव से इस प्रकार सोचे कि मेरे ज्ञानावर- णीयादिक कर्मों का कितना तीव्र उदय है जो ज्ञान के साधन होने पर भी मुझे ज्ञान की प्राप्ति नही हुई है। बुद्धि में इस प्रकार की मंदता का कारण मेरे-पूर्व में गुर्वादिक की निंदा आदि से उपार्जित ज्ञानावरणी- यादिक कर्म ही हैं। इस में किसी का दोप नहीं है । जैसे कहा भी है- " सुहासुहाणि कम्माणि, सयं कुव्वंति देहिणो । सयमेवोव जति, दुहाणि य सुहाणि य ॥१॥" देही-आत्मा-शुभ और अशुभ कर्मों को स्वयं उपार्जित करता है और उनके फल मुख दुःखादिक को स्वयं ही भोगता है ॥४॥ ભાવાર્થ–સાધુના ઉપર દરેકને વિશ્વાસ હોય છે, પ્રત્યેક વ્યક્તિ પિત- પિતાની જીજ્ઞાસાનું સમાધાન એમની પાસેથી મેળવવાના અભિલાષી તથા ઉત્સુક રહે છે. આ પરિસ્થિતિમાં જે કંઈ જીજ્ઞાસુ પુરૂષ મુનિની પાસે આવી છવાદિતત્વ વિષયક પિતાની શંકાનું નિવારણ કરવા ઈછે અને તે સાધુને આ વિષયમાં પ્રશ્ન કરે અને મુનિ એને ઉત્તર ન આપી શકે તે એ મુનિ પિતાના આત્મામાં શંકાશિત વૃત્તિ ન જાગવા દે પરંતુ સમભાવથી એવું વિચારે કે, મારા જ્ઞાનાવરણીયાદિક કર્મોને કેટલો તીવ્ર ઉદય છે કે જે જ્ઞાનના રહેવા છતાં પણ મને જ્ઞાનની પ્રાપ્તિ થઈ શકી નથી. બુદ્ધિમાં આ પ્રકારની મંદતાનું કારણ મેં-પૂર્વભવમાં ગુરુ આદિની નિંદા વગેરેથી ઉપાજીત કરેલ જ્ઞાનાવરણયાદિક કર્મ જ છે. એમાં કોઈને દોષ નથી. જેમ કહ્યું પણ છે– "सुहासुहाणि कम्माणि, सयं कुव्वंति देहिणो। सयमेवोव जंति, दुहाणि य महाणि य ॥१॥" આત્મા શુભ અને અશુભં કર્મોને સ્વયં ઉપજીત કરે છે, અને એનE स्व३५ सुभ माहिने योग छ. ॥ ४०॥ સાધન उ० ६३ ·उत्तराध्ययनसूने 'अह पच्छा' इति। अथ अज्ञानफलानि अज्ञानोत्पादकानि कर्माणि कृतानि तानि पश्चाद-अबा- धोत्तरकालम् , 'उदीयन्ते 'अज्ञानरूपेण अलर्क-मूपिकविपविकारखद् उदिवानि भवन्ति, एवम् अमुना प्रकारेण कर्मविपाक-कर्मणः फलं, ज्ञात्वा हे शिष्य ! - त्मानम् आश्वासय स्वस्थीकुरु, 'स्वयं कवानामेव ज्ञानावरणीयकर्मणां कुत्सित फलमेतत् , यदहं न जानामि-प्रश्नोत्तरमिति विज्ञाय स्वस्थो भव, न तु तबिमि- तकं विपादं कुरु इत्यर्थः । 'कम्मा' इति बहुवचनं कर्मबन्धहेतूनां बहुत्वात् । अन्वयार्थ-(कडाऽनाणफला कम्मा-कृतानि अज्ञानफलानि कर्माणि) गुर्वादिकोंकी निंदा आदिसे.पूर्वभवमें उपार्जित तथा ज्ञानमें अंतराय डालने वाले-ज्ञान के निरोधक-ऐसे ज्ञानावरणीयादिक कर्म अपने अबाधाकाल के बाद (उइज्जंति-उदीयन्ते) पागल कुत्ते अथवा पागल चूहेके विष के विकार की तरह अज्ञानरूप से उदय में आते हैं। (एवं कम्मविवागयं-- एवं कर्मविपाककम् ) इस प्रकार कर्म के फल को (नच्चा-ज्ञात्वा) जानकर हे शिष्य ! (अप्पाणं आसासि-आत्मानं आश्वासय) तुम अपनी आत्मा को कुछ नहीं आने पर-दूसरों के प्रश्नों का उत्तर नहीं दे सकने पर धैर्य वधाओ-इस निमित्त को लेकर विवाद मत करो। भावार्थ-प्रज्ञापरीषह को जीतने के लिये सूत्रकार साधुओं के लिये शिक्षा देते हैं कि जो जैसा करता है उसे फल भी वैसा ही मिलता है। बबुल का झाड योने पर कोई उससे आम्रफल प्राप्ति की आशा करे तो व्यर्थ है । इसी प्रकार पूर्वभव में जिस जीव ने जिन. २ मन्वयार्थ-कडाइनाणफला कम्मा-कृतानि अज्ञानफलानि कर्माणि - पूमwi ગુરુઆદિની નિંદાથી ઉપાર્જીત તથા જ્ઞાનમાં અંતરાયનાખવારૂપ-જ્ઞાનના નિરોધક- सपा ज्ञानावरणीयाहि भ पोताना वित am पछी उइज्जति-उदीयन्वे आया કુતરાના અથવા વકરેલા ઉંદરના વિષના વિકારની માફક અજ્ઞાન રૂપથી ઉદયમાં भाव छ. एवं कम्मविवागयं-एवं कर्मविपाककम् मा गरे भनागन नच्चा-ज्ञात्वा onels शिष्य! अप्पाणं आसासि-आत्मानं आश्वासय तमे पताना मात्भाभी કાંઈ ન આવવાથી બીજાના પ્રશ્નોને ઉત્તર આપી શકતા નથી એ. જાણીને આ બધાના નિમિત્તને લઈ વિષાદ ન કરે. ભાવાર્થ–પ્રજ્ઞાપરીષહને જીતવા માટે સૂત્રકાર સાધુઓ માટે શિક્ષા રૂપથી કહે છે કે, જે જેવું કરે છે, તેને તેવું ફળ મળે છે. કોઈ બાવળનું ઝાડ વાવીને તેમાંથી આંબાના ફળની આશા રાખે છે તે વ્યર્થ છે.

·प्रियदर्शिनी टीका अं०२ गा० ४०-४१ प्रक्षापरीपहजयः ४९९ इदं गाथायुग्मं प्रज्ञाया अपकर्षमाश्रित्य व्याख्यातम् । इदमुपलक्षणं - यदि ज्ञानावरणीयकर्मणां क्षयोपशमात् प्रज्ञाया उत्कर्षः स्यात् तदा तन्निमित्कं मदं न कुर्यादित्यपि योध्यमिति । उक्तं हि। कारणों द्वारा जिन २ कर्मों का वध किया है वे वे कर्म अयाधाकाल के बाद उस जीव के उदय आते रहते हैं। जब हे आत्मन् ! गुर्वादिक की निंदा करने से, शास्त्रों का अवर्णवाद बोलने से, उपघात से अर्थात् ज्ञानादिक के साधनों का नाश करने से, ज्ञान की अन्तराय देने से तूने तीव्र ज्ञानावरणीयादिक कर्मों का बंध किया है, तो उनका फल भी तुझे वैसा ही भोगना पडेगा । इसमें कोई के हाथ की बात नहीं है । जिन ज्ञानावरणीयादिक कमों का तूने बंध किया है वे उन उन रूप में ही उदय आवेंगे । अतः यदि तेरे से कोई जीवादिक तत्वों के विपय में कुछ पूछता है और तुझे उस विषय का कोई उत्तर ज्ञान में नहीं झल- कता है इससे तू आत्मा में हीनता की भावना मत कर, और न खेद ही कर, किन्तु अपने आत्मा को धैर्य बंधा और इस प्रकार समझा कि यह तेरे ही किये हुए कर्म हैं अतः तुझे ही भोगना पडेगा। फिर इसमें हर्पविपाद करने की जरूरत क्या है ? । इस प्रकार इस परिणति से आत्मा प्रज्ञापरीपह को बहुत अच्छी तरह सहन कर सकता है। આ પ્રકારે પૂર્વભવમાં જે જીવે છે જે કારણે દ્વારા જે જે કર્મોને બંધ કર્યો હોય તે તે કર્મ અબાધાકાળની બાદ તે તે જીવને ઉદયમાં આવે છે. આથી હે આત્મન ! ગુરુ આદિની નિંદા કરવાથી, શાઓને અવર્ણવાદ બલવાથી, ઉપ- ઘાતથી અર્થાત્ જ્ઞાનાદિકનાં સાધનને નાશ કરવાથી જ્ઞાનમાં અંતરાય નાખવાથી, તે તીવ્ર જ્ઞાનાવરણીયાદિક કર્મને બંધ કર્યો છે તે તેનું ફળ પણ તારે તેજ ભેગવવું પડશે. તેમાં કોઈના હાથની વાત નથી. જે જ્ઞાનાવરણીય કર્મોને તે બંધ કર્યો છે, તે તેવા તેવા રૂપમાંજ ઉદયમાં આવશે. આથી જે તને કઈ છવા- દિક તત્વોના વિષયમાં કાંઈ પુછે છે તે તને એ વિષયને કઈ જ્ઞાનભર્યો ઉત્તર જડતું નથી તે તેનાથી તું પિતાના આત્મામાં હિનતાની ભાવના અને ખેદ કરીશ નહીં. પરંતુ પિતાના આત્મામાં પૈર્ય રાખ અને એ પ્રકારે સમજાવ કે, આ તારાંજ કરેલાં કર્મ છે. એથી એ તારે જ ભેગવવાં પડશે. પછી આમાં હર્ષ વિષાદ કરવાની જરૂર જ શું છે? આ પ્રકારે આ પરિણતીથી આત્મા પ્રજ્ઞા 'परीपहने भूम०४ सारी रीत सहन ४२ श छ. यामi " कम्मा" मे म.

·५०० उतरावर पूर्वपुरुपसिंहानां, विज्ञानातिशयसागरानन्त्यम् । श्रुता सांमठपुरुपाः, कयं स्वबुद्धया मदं यान्ति ॥ १॥ यद्वा-यह तन्त्रेणार्थद्वयसंभवः अनेकार्थबोधनेच्छातः सकदुच्चारणं सन्त्रा। अथ च-तन्त्रन्यायेनार्थद्वयस्य युगपत्संभवः-तन्त्रं च दैर्ध्यमसारितास्तन्तवः, ततो यथा-दैर्घ्यप्रसारितमेकं मूत्रमनेकस्य विस्थीनस्य तन्तो संग्राहि, तथा यदेकया गाथा में "कम्मा" यह जो बहुवचनान्त शब्द का प्रयोग किया गया है वह कर्मों के बंध के हेतु अनेक हैं, इस आशय को प्रगट करने के लिये किया है । चालीस और इकतालीसवी गाथा का जो इस प्रकार विवेचन किया गया है वह बुद्धि की मन्दता को लक्ष्य में लेकर किया है। यदि ज्ञानावरणीय कर्मों के क्षयोपशम से प्रज्ञा का उत्कर्ष आत्मा में हो तो उस समय साधु को इस प्रशानिमित्तक मद-अहंकार नहीं करना चाहिये । यह बात भी उपलक्षण से समझ लेनी चाहिये। कहा भी है- पूर्वपुरुपसिंहानां, विज्ञानातिशयसागरानन्त्यम् । श्रुत्वा साम्प्रतपुरुषाः, कथं खबुद्धया मदं यान्ति ॥१॥ पहिले के श्रेष्ठ पुरुपों के असाधारण विज्ञान की बातों को सुनकर ऐसा कौन पुरुप होगा जो अपने ज्ञान का मद-अहंकार करेगा । इस लिये बुद्धि की प्रकर्पता का भी मद नहीं करना चाहिये । तन्त्र न्याय से प्रज्ञा के उत्कर्ष अपकर्परूप दोनों अर्थ भी युगपत् विवक्षित हो सकते हैं। जैसे एक लंया फैला हुआ डोरा तिरछे फैले हुए अनेक વચનાત્મક શબ્દને પ્રગટ કરેલ છે તે કમના બંધના હેતુ અનેક છે તે આશય બતાવવા માટે જ કરેલ છે. ચાળીસ અને એકતાળીસમી ગાથામાં જે આ પ્રકારે વિવેચન કરેલ છે તે બુદ્ધિની મંદતાને લક્ષમાં લઈને કરેલ છે. જે કદી જ્ઞાન- વરણીય કર્મોના પશમથી પ્રજ્ઞા ઉત્કર્ષ આત્મામાં હોય તે તે સમયે સાધુએ આ પ્રજ્ઞા નિમિત્તક મદ અહંકાર ન કરવું જોઈએ. આ વાત પણ ઉ૫૦ ક્ષણથી સમજી લેવી જોઈએ. કહ્યું પણ છે– पूर्वपुरुषसिंहानां, विज्ञानातिशयसागरानन्त्यम् । श्रुत्वा साम्प्रतपुरुषाः, कथं स्वबुदया मदं यान्ति ॥१॥ પહેલાં શ્રેષ્ઠ પુરૂની અસાધારણ વિજ્ઞાનની વાત સાંભળીને એ કા પુરૂષ હશે કે જે પિતાના જ્ઞાનને મદ અહંકાર કરશે? આથી બુદ્ધિની પ્રક- તાને પણ મદ ન કરવું જોઈએ. તંત્ર ન્યાયથી પ્રજ્ઞાનો ઉત્કર્ષ અપકર્ષરૂપ બને અર્થ પણ યુગપત वि. ક્ષિત બની શકે છે. જેમ એક લાંબે ફેલાએ દોરે આડા-અવળા ·. प्रियदर्शिनी टीका. म०२ ० ४०-४१ प्रशापरीपहजयः ५०१ गाथया अनेकार्थस्याभिधानं स तन्त्रन्यायः, तद्विवक्षया प्रज्ञाया उत्कर्षमाश्रित्यापि भगवता गाथाद्वयं कथितम् । उपलक्षणत्वे तु तात्पर्यग्राहकतया प्रमाणान्तरं श्रुतम- पेक्षणीयं स्यात् , अतस्तन्त्राश्रयणादिह व्याख्याद्वयं क्रियते । तत्र प्रज्ञाया उत्कर्ष- पक्षे एवं गाथाद्वयं व्याख्यायते- प्रमोत्कर्पवता एवं चिन्तनीयम्-अथ नूनं मया पूर्व कर्माणि-ज्ञानप्रशंसा- ज्ञानियाहत्यादिरूपाण्यनुष्ठानानि, ज्ञानफलानि = ज्ञानमिह विमर्शपूर्वको वोध. स्तत्फलकानि, कृतानि, येन हेतुना-केनापि अविवक्षितविशेषेण सर्वेणापीत्यर्थः, कस्मिवियत्र कुत्रापि वस्तुनि विपये पृष्टः अहं, ना मनुष्यः, विशिष्टमनुष्यत्व- मनुभवन् अभिजानामि । तन्तुओं का वस्त्रादिक में संग्राहक होता है उसी प्रकार एक गाथा द्वारा युगपत् अनेक अर्थों का भी संग्रह होता है, यही तन्त्र न्याय है । इस विवक्षा से इन दोनों गाथाओं द्वारा प्रज्ञा का उत्कर्ष लेकर भी प्रज्ञा. परीपह का कथन हो सकता है। इसी अभिप्राय से सूत्रकार ने ये दोनों गाथाएँ कही हैं । वुद्धि की प्रकर्पता को लेकर व्याख्यानइस प्रकार है- मैने पूर्वभव में ज्ञानप्रशंसा, ज्ञानियों की वैयावृत्त्य आदिरूप शुभ कर्म किये हैं इसलिये इनका फल मुझे विमर्शपूर्वक बोधरूप में मिला है। इसलिये इस के प्रभाव से मैं जब कोई मुझ से किसी भी विषय की अपनी जिज्ञासा समाधान करने के रूप में उपस्थित करता है उसकी उस जिज्ञासा का यथोचित समाधान कर देता है, इससे उस पूछने वाले को सन्तोप हो जाता है। इसलिये सूत्रकार इकतालीसवीं गाथा द्वारा ऐसे श्रुतशाली-साधु को यह समझाते हैं कि हे साधो! અનેક તાણાવાણાને વરૂપમાં ફેરવનાર બને છે, તે પ્રકારે એક ગાથા દ્વારા યુગપતુ અનેક અર્થોને પણ સંગ્રહ થાય છે આ તંત્ર ન્યાય છે આ વિવક્ષાથી આ બનને ગાથાઓ દ્વારા પ્રજ્ઞા ઉત્કર્ષ લઈને પણ પ્રજ્ઞાપરીષહનું કથન બની શકે છે, આ અભિપ્રાયથી ભગવાન સૂત્રકારે આ બન્ને ગાથાઓ કહી છે. બુદ્ધિની પ્રકતા બતાવનાર વ્યાખ્યાન આ પ્રકારનું છે. મેં પૂર્વભવમાં જ્ઞાન પ્રશંસા, સાનિઓની વૈયાવૃત્તિ આદિ રૂપ શુભ કર્મ કરેલ છે. એનું ફળ મને વિમર્શપૂર્વક ધરૂપમાં મળેલ છે. આ કારણે એના પ્રભાવથી જ્યારે કઈ મારી પાસે કઈ પણ વિષયની પિતાની જીજ્ઞાસા સમા ધાન કરવાના રૂપમાં ઉપસ્થિત કરે છે ત્યારે હું એ જીજ્ઞાસાનું યાચિત, સમ- ધાન કરી દઉં છું. આથી એ પૂછવાવાળાને સંતોષ થાય છે, આ માટે સૂત્રકાર એક્તાળીસમી ગાથાદ્વારા એવા શ્રુતશાળી-સાધુને એમ સમજાવે છે કે, તે સાધે !

·उत्तराध्ययनले - - .५०२ तत्र-श्रुतमदो न कर्तव्य इति बोधयितुमाह- अह पच्छा' इत्यादि । अप- उत्कर्पभाषनानन्तरम् , एवं विभावनीयम्-मया पूर्वभवे कृतानि ज्ञानफलानि कर्मागि - पश्चात् अवाघोत्तरकालम् , इदानीम्, उदीयन्ते-उदितानि भवन्ति, एवं कर्म- विपाककं ज्ञात्वाऽऽत्मानम् आश्वासय-यात्मनि शान्ति स्थापय, न तु वनिमित्तकं मदं कुरु । अयं भावः-श्रुतमदो हि ज्ञानावरणीयकर्मणः कारणम् , तच्चावश्यवेधम् , तये च कुतो ज्ञानम् , तस्माच्छ्रुतमदो न कर्तव्यः । यता--" नाणं मयदप्पहरं, मज्जइ जो तेण तस्स को वेज्जो । अमियं जस्स विसायइ, वस्स तिगिच्छा कहं किज्जइ" ॥१॥ छाया--ज्ञानं मददर्पहरं, माघति यस्तेन तस्य को वैद्यः । अमृतं यस्य विपायते, तस्य चिकित्सा कथं क्रियते ॥ १॥ इत्येवं चिन्तनेन शान्ति प्राप्नुहोति । वस्तुतस्तु-गाथाद्वयमिदं युग्मकम् । ' से ' अथ नूनं निश्चयेन मया पूर्व-पूर्व भवे-अज्ञानफलानि कर्माणि कृतानि येन कारणेनाहं केनापि जिज्ञासुना क- स्मिंश्चित् जीवाजीवादिस्वरूपविपये पृष्टः सन् नाभिजानामि=मन्दबुद्धित्वाज्जी- तुमने यदि पूर्वभव में ज्ञान के साधनों का अनुष्ठान करके यदि इस भव में दूसरों की अपेक्षा कुछ विशिष्ट ज्ञान प्राप्त कर लिया है, तो तुम इस ज्ञानरूप श्रुत का मद मत करो, किन्तु अपनी आत्मा में शांति- भाव से रहो-आत्मा को समझाते रहो कि कहीं ऐसा न हो जाय कि मद करने से आत्मा ज्ञानावरणीय आदि कर्म का बन्ध करले । इस कर्म के बंध में जब इसका उदय अपनी अबाधाकाल के बाद में आता है तो जीव यथार्थ ज्ञान से रहित हो जाता है, इसलिये हे शिष्य तुं श्रुत का मद मतकर । तात्पर्य इन दोनों गाथाओं का यह है कि जिस समय आत्मा में प्रज्ञा की हीनता हो तो मुनि को ऐसा તમે કદાચ પૂર્વભવમાં જ્ઞાનના સાધનોનું અનુષ્ઠાન કરી જે આ ભાવમાં બીજાની અપેક્ષાએ કાંઈ વિશિષ્ટ જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરેલ છે તે તમે એ જ્ઞાનરૂપ શ્રતને મદ નું કરો. પણ તમારા આત્મામાં શાંતિભાવથી રહે આત્માને સમજાવતા રહે કે કયાંય એવું ન બની જાય કે, મદ કરવાથી આત્મા જ્ઞાનાવરણીય આદિ કોનું બંધન કરી લે. એ કર્મના બંધમાં જ્યારે એને ઉદય પિતાની અબાધાકાળની પછી આવે છે ત્યારે જીવ યથાર્થ જ્ઞાનથી રહિત થઈ જાય છે. આ માટે છે શિષ્ય! તું શ્રતને મદ ન કર, આ બન્ને ગાથાનું તાત્પર્ય એ છે કે, જે સમયે : આત્મામાં પ્રજ્ઞાની હિનતા હોય ત્યારે મુનિએ એ વિચાર ન કર જોઈએ ·प्रियदर्शिनी टीका.अ० २ गा. ४०-४१ प्रशाऽपक भद्रमतिमुनिदृष्टान्तः ५०३ वादिस्वरूपं निरूपयितुं न समर्थोऽस्मि । एवम् अमुना प्रकारेण कर्मविपाक-पूर्वो- पार्जित-ज्ञानावरणीयकर्मफलं ज्ञात्वा आत्मानम् आश्वासयेत्युत्तरगाधया सम्बन्ध अयमर्थ:-हे शिष्य ! बुद्धिमान्यविपये विपादमकृत्वा, तपः संयमाराधने प्रवृत्तो भव । तपासंयमाराधनेन हि केवलज्ञानप्राप्तिरपि भवितुमर्हतीति सोत्साहं तत्समाराधने तत्परो भवेति भावः। अध-प्रज्ञामक पश्चात् कदाचित्तथाविधज्ञानावरणीयक्षयोपशमानन्तरं 'कम्मा- णाणफला' इत्यस्य कर्माणि ज्ञानफलानि इति च्छाया तत्र - ज्ञानफलानि- जीवाजीवादिस्वरूपनिर्णयजनकानि कर्माणि कृतानि-पूर्वभवोपार्जितानि उदीयन्ते तदा एवम् अमुना प्रकारेण कर्मविपाकं ज्ञानावरणीयक्षयोपशमजन्यं प्रज्ञामकर्परूपं कर्मफलं ज्ञात्वा हे शिप्य ! आत्मानम् आश्वासय=ज्ञानमदं परित्यज्य स्वस्थीकुरु । पूर्वकृतशुभकर्मणा मम ज्ञानावरणीयकर्मणः क्षयोपशमो जातस्तेन सूक्ष्म-सूक्ष्मतर- सूक्ष्मतममपि जीवादिस्वरूपं सम्यग् जानामि, तथा केनापि पृष्टः सन् तस्मै सम्यगववोधयितुं समर्थोऽस्मीति विचारणया प्रज्ञामदं परिहरेत्यर्थः । विचार नहीं करना चाहिये कि मैं कुछ नहीं जानता हूं-मूर्ख हूं जहां तहां मेरा पराभव होता है । इस विचार से आत्मा में परिताप होता है, इस प्रकार विचार नहीं करना यह प्रज्ञापरीपह है। अथवा श्रुतज्ञान की विशिष्टता आत्मा में होने पर उस समय उस मुनि को उसका मद नहीं करना चाहिये कि-मैं विशिष्टज्ञानसंपन्न हूं, प्रत्येक व्यक्ति मेरे पास अपनी २ जिज्ञासा का समाधान करने के लिये आते हैं। प्रत्येक आत्मा को मुझ से कितना लाभ होता रहता है। इस प्रकार का मद नहीं करना चाहिये । प्रज्ञा का मद करना इस लिये निषिद्ध है कि यह जो ज्ञान प्राप्त हुआ है वह ज्ञानावरणीयकर्म के क्षयोपशम से प्राप्त हुआ है। इसका मैं क्यों मद करूँ। इस प्रकार કે, હું કાંઈ જાણતું નથી, મૂર્ખ છું, જ્યાં ત્યાં મારે પરાભવ થાય છે. આ વિચારથી આત્મામાં પરિતાપ થાય છે માટે આ પ્રકારને વિચાર ન કરે તે પ્રજ્ઞાપરીષહ છે. અથવા શ્રુતજ્ઞાનની વિશિષ્ટતા આત્મામાં થવાથી તે સમયે તે મુનિએ તેને મદ ન કરવું જોઈએ કે હું, વિશિષ્ટ જ્ઞાન સંપન્ન છું. પ્રત્યેક વ્યક્તિ મારી પાસે પિતપોતાની જીજ્ઞાસાનું સમાધાન કરવા આવે છે. પ્રત્યેક આત્માને મારાથી કેટલો લાભ થાય છે? આ પ્રકારનો મદ ન કરવો જોઈએ. પ્રજ્ઞાને મદ કરવાને આ માટે નિષેધ છે કે, જે જ્ઞાન પ્રાપ્ત થયું છે તે જ્ઞાના- વરણીય કર્મના પશમથી પ્રાપ્ત થયેલ છે. અને કઈ રીતે મદ કરી ·५०५ अस्य गाथाद्वयस्यायं निष्कर्षः-प्रज्ञाया अपकर्षे 'नाई किचिजानामि, मूर्योऽस्मि, यत्र तत्र पराजितो भवामि' इत्येवं परितापो न कर्तव्यः उत्कर्षे शुक् मदो न कर्तव्यः । किन्तु कर्मविपाकोऽयमिति ज्ञात्वाऽऽत्मनः स्थिरीकरणेन द्विषि- घोऽपि भज्ञापरीपहः सोढव्यः । अन प्रज्ञापक दृष्टान्तः प्रदश्यते-- पुष्पदन्ताचार्यः शिष्यपरिवारेण सह चम्पानगर्या समवसतः। तेषु शिष्येषु भद्रमतिनामकः शिष्योऽतीवमन्दमतिरासीत् । स आवश्यकसमाप्यनन्तरं दस- वैकालिकसूत्राभ्यासार्थ प्रवृत्तः, परन्तु तदा तस्य प्रवलज्ञानावरणीयान्तरायकर्मों- दयो जातस्ते नैकमप्यक्षरं न स्मरति, ततोऽसौ चिन्तयति-अहमस्मि पूर्वधराचार्यस्य शिष्यः, आचार्यों वात्सल्येन मामध्यापयति, अन्ये मुनयश्चापि प्रेम्णा मामक्षरं आत्मा को अपने स्वभाव में स्थिर करते हुए प्रज्ञा के प्रकर्ष को सहन करना यह भी प्रज्ञापरीपह है । इस तरह प्रज्ञा के उत्कर्ष और अप- कर्प के भेद से यह परीपह दो प्रकार का हो जाता है। यह दोनों प्रकार का परीपह सहन करना मुनि के लिये आवश्यक है। प्रज्ञा के अपकर्प में दृष्टान्त-किसी समय पुष्पदन्ताचार्य शिष्य- परिवार के साथ चंपानगरी में आये। इनकी इस शिष्यमंडली में भंद्रमति नाम का एक शिष्य अतीव मंदमति था। एक दिन की बात है कि उसने आवश्यक की समाप्ति के बाद दशवैकालिकसूत्र का अभ्यास करना प्रारंभ किया । परन्तु उस समय उसके प्रबल ज्ञाना- वरणीयकर्म का उदय होने से एक भी अक्षर उसको याद नहीं होता। इसने विचार किया कि पूर्वधर आचार्य का मैं शिष्य हूँ वात्सल्यभाव શકું? આ પ્રકારે આત્માને પિતાના સ્વભાવમાં સ્થિર કરીને પ્રજ્ઞા પ્રક સહન કરે તે પણ પ્રજ્ઞાપરીષહ છે, આવી રીતે પ્રજ્ઞા ઉત્કર્ષ અને અપ- કર્શના ભેદથી આ પરીષહ બે પ્રકાર બને છે. આ બંને પ્રકારના પરીષહ સહન કરવા મુનિને માટે આવશ્યક છે. પ્રજ્ઞાના અપકર્ષનું દષ્ટાંત– કે એક સમયે પુષ્પદંતાચાર્ય શિષ્યપરીવાર સાથે ચંપાનગરીમાં આવ્યા. આ શિષ્ય મંડળીમાં ભદ્રમતિ નામને એક શિષ્ય ઘણું મંદમતી હતી. એક દિવસની વાત છે કે, તેણે આવશ્યકની સમાપ્તિ બાદ દશવૈકાલિક સૂત્રને અભ્યાસ કરે શરૂ કર્યો. પરંતુ તે સમયે તેને પ્રબળ જ્ઞાનાવરણીય કમને ઉદય થવાથી એક પણ અક્ષર યાદ રહે નહીં. તેણે વિચાર કર્યો કે, હું પૂર્વધર આચા- ઈને શિષ્ય છું, વાત્સલ્યભાવથી તેઓ મને શાસ્ત્રાધ્યયન કરાવે છે. બી નિએ ·५०५ - - प्रियदर्शिनी टीका अ० २ गा० ४०-४१ प्रशापक भवमतिमुनिदृष्टान्तः बोधयति, तथापि मम तत् स्मृतिपथं नायाति, अत्र कश्चित् मुनिः सकृदेव श्रुत्वा धारयति, कश्चिद् द्विवारं, कथित् त्रिवारम् । केनचित्-शतं शतं गाथा प्रत्यहमभ्यस्ताः, केनचित् द्वे द्वे शते । कथिदेक- पूर्वधरः, कश्चिद् द्विपूर्वधरो यावच्चतुर्दशपूर्वधरः संजातः, परन्तु महानिष्ठुरोऽतीव निर्बुदिरहमस्मि, शतशोऽभ्यासे कृतेऽपि धारणा न भवति । मम पूर्वजन्मोपार्जितं ज्ञानावरणीयं कर्म, तथा ज्ञानान्तरायरूपं फर्म तीव्रतया संमत्युदयावस्थां प्राप्तम् , से वे मुझे पढ़ाते हैं, अन्य मुनि भी मुझ पर विशेप अनुग्रह रखते वे भी समय २ पर मुझे बचवाते हैं तो भी मुझ को याद नहीं होता। हमारे में कोई तो मुनिराज ऐसे हैं जो एक बार भी सुनकर याद कर लेते हैं, कोई २ ऐसे हैं जिन्हें दो पार कुहने से याद हो जाता है। कोई २ऐसे हैं जो तीन बार सुनकर विषय को अच्छी तरह याद करें- लेते हैं। कितने ऐसे हैं जो एक ही दिन में सौ-सौ १००-१०० गाथाएँ याद कर लेते हैं। कोई २ ऐसे हैं जो दो सौ २००-दो सौ २०० गाथाएँ तक कंठस्थ कर लेते हैं। कोई एक पूर्वधर हैं। कोई दो पूर्वधर है। कोई तीन, कोई चार, कोई पांच, कोई छह, कोई सात और कोई आठ आदि से लेकर चौदह पूर्वतक के पाठी हैं, किन्तु इन सब में एक ही ऐसा मन्दवृद्धि हुं जिसको कुछ नहीं आता है। बुद्धिहीन बना हुआ हूँ। सौ बार याद करने पर भी धारणा होती ही नहीं है। क्या करूँ पूर्वोपार्जित ज्ञानावरणीयकर्म का ही इस समय तीव्र उदय પણ મારા ઉપર વિશેષ ભાવ રાખે છે અને સમય સમય પર તેઓ મને બતાવે છે, તે પણ મને યાદ રહેતું નથી. અમારામાં કેટલાક મુનિરાજ એવા છે કે, તેઓ એકવાર સાંભળીને તેને કંઠસ્થ કરી લે છે, કે કંઈ એવા છે કે, તેમને બે વખત કહેવાથી યાદ થઈ જાય છે. કોઈ કોઈ ત્રણ વાર સાંભ જાથી વિષયને સારી રીતે યાદ કરી લે છે. કેટલાક એવા પણ છે કે જે એક જ विसमा १००-१०० (-) गाथा-या या . २०५३०० (બસ-બસો) ગાથાઓ કંઠસ્થ કરી લે છે. કેઈ કઈ પૂર્વધર છે, કોઈ બે પૂર્વધર છે, કેઈ ત્રણ, કેઈ ચાર, કે પાંચ,કોઈ છુ, કેઈ સાત કે આઠ આદિથી લઈને ચૌદ પૂર્વ સુધીના પાડી છેઆ બધા વચ્ચે હું એક જ એ મંદબુદ્ધિને છું કે મને કાંઈ પણ આવડતું નથી. હું બુદ્વિહિને બનેલો છું સો વખત યાદ કરવા છતાંયે ગ્રહણ કરી શકતું નથી. શું કરું? પૂર્વોપાત જ્ઞાત વરણીય કમજ આ સમયે તીવ્ર ઉદયમાં આવેલ છે. એને જ આ પ્રતાપ છે. .

·५०४ . . - अस्य गाथाद्वयस्यायं निष्कपः-प्रज्ञाया अपकर्षे 'नाहं किंचिजानाकि, मूर्तोऽस्मि, यत्र तत्र पराजितो भवामि ' इत्येवं परितापो न कर्तव्यः उत्कर्षे शुक मदो न कर्तव्यः । किन्तु कर्मविपाकोऽयमिति ज्ञात्वाऽऽत्मनः स्थिरीकरणेन विकि- धोऽपि प्रज्ञापरीपदः सोढव्यः । अत्र प्रज्ञापक दृष्टान्तः प्रदयते-- पुष्पदन्ताचार्यः शिष्यपरिवारेण सह चम्पानगर्या समवस्तः। तेषु शिष्येषु भद्रमतिनामकः शिष्योऽतीवमन्दमतिरासीत् । स आवश्यकसमारयनन्तरं दश- वैकालिकसूत्राभ्यासार्थ प्रत्तः, परन्तु तदा तस्य प्रवलज्ञानावरणीयान्तरायको- दयो जातस्ते नैकमप्यक्षरं न स्मरति, ततोऽसौ चिन्तयति-अहमस्मि पूर्वधराचार्यस्य शिष्यः, आचार्यो वात्सल्येन मामध्यापयति, अन्ये मुनयश्चापि प्रेम्णा मामक्षरं आत्मा को अपने स्वभाव में स्थिर करते हुए प्रज्ञा के प्रकर्ष को सहन करना यह भी प्रज्ञापरीपह है। इस तरह प्रज्ञा के उत्कर्ष और अप- कर्ष के भेद से यह परीपह दो प्रकार का हो जाता है। यह दोनों प्रकार का परीपह सहन करना मुनि के लिये आवश्यक है। प्रज्ञा के अपकर्ष में दृष्टान्त-किसी समय पुष्पदन्ताचार्य शिष्य- परिवार के साथ चंपानगरी में आये। इनकी इस शिष्यमंडली में भंद्रमति नाम का एक शिष्य अतीव मंदमति था । एक दिन की बात है कि उसने आवश्यक की समाप्ति के बाद दशवकालिकसूत्र का अभ्यास करना प्रारंभ किया । परन्तु उस समय उसके प्रबल ज्ञाना- वरणीयकर्म का उदय होने से एक भी अक्षर उसको याद नहीं होता। इसने विचार किया कि पूर्वधर आचार्य का मैं शिष्य हूँ वात्सल्यभाव શકું? આ પ્રકારે આત્માને પોતાના સ્વભાવમાં સ્થિર કરીને પ્રજ્ઞાને પ્રકાશ સહન કર તે પણ પ્રજ્ઞાપરીષહ છે, આવી રીતે પ્રજ્ઞા ઉત્કર્ષ અને અપ- કેશના ભેદથી આ પરીષહ બે પ્રકાર બને છે. આ બન્ને પ્રકારના પરીષહ સહન કરવા મુનિને માટે આવશ્યક છે. પ્રજ્ઞાના અપકર્ષનું દષ્ટાંત– કેઈ એક સમયે પુષ્પદંતાચાર્ય શિષ્યપરીવાર સાથે ચંપાનગરમાં આવ્યા આ શિષ્ય મંડળીમાં ભદ્રમતિ નામને એક શિષ્ય ઘણે મંદમતી હતે. એક દિવસની વાત છે કે, તેણે આવશ્યકની સમાપ્તિ બાદ દશવૈકાલિક સૂત્રને અભ્યાસ કર શરૂ કર્યો. પરંતુ તે સમયે તેને પ્રબળ જ્ઞાનાવરણીય કમનો ઉદય થવાથી એક પણ અક્ષર યાદ રહે નહીં. તેણે વિચાર કર્યો કે, હું પૂર્વધર આચા- ઈને શિષ્ય છું, વાત્સલ્યભાવથી તેઓ મને શાસ્ત્રાધ્યયન કરાવે છે. બીજા મુનિએ .

·प्रियदर्शिनी टीका. ३०२ गा. ४०-४१ प्रशासक कालकावायंटष्टान्तः ५०७ प्रज्ञाप्रकर्षे दृष्टान्तः प्रदयते-- एकदा-कालकाचार्यः प्रमादवतः स्वशिष्यानुज्जयिन्यां विहाय धारावासनगरे स्वशिष्यस्य सागरचन्द्रमुनेः समीपे समागतः । सागरचन्द्रस्तं सामान्यसाधुबुद्धया जानाति कालकाचार्योऽपि न किंचित् परिचयं ददाति । अयाऽन्यदा सागरचन्द्रमुनिनाऽऽगमनिर्णीततत्वस्वरूपव्याख्याने कृते सति लोकास्तं प्रशंसन्ति, तदा सागरचन्द्रमुनिः कालकाचार्य प्रति माह-मद्व्याख्यानं सकेगा, इस गाथा को तो याद करके ही छोड़ने का भाव है। इस प्रकार निश्चय करके प्रज्ञापकर्षकरूप परीपह को सहन करते हुए उस भद्रमुनि ने शुभाध्यवसायजन्य प्रशस्त ध्यान से क्षपकोणी को अरो- हण कर केवलज्ञान को प्राप्त किया। प्रज्ञा के प्रकप में दृष्टान्त इस प्रकार है-एक समय कालकाचार्य प्रमादशील अपने शिष्योंको उज्जयिनी नगरी में छोड़कर घारावासनगर में स्वशिष्य सागरचंद्रमुनि के पास आ गये। सागरचंद्रशिष्यने उनके साथसामान्य साधुके जैसा ही व्यवहार किया, गुरु जैसा नहीं। कालका- चार्यने भी इस बात पर कुछ भी ध्यान नहीं दिया और अपना परिचय भी नहीं दिया। एक दिन की बात है कि जय सागरचंद्रमुनि ने आगम- निर्णीत तत्वों के स्वरूप को समझाते हुए व्याख्यान दिया तो सुनकर लोगों को अपार आनंद आया,-सबने प्रवचन की मुक्तकंठ से प्रशंसा की। सागरचंद्रमुनि ने अपरिचित गुरु के समीप आकर कहा-आपने યાદ કર્યો જ છુટકે, તે મનેભાવ છે. આ પ્રકારને નિશ્ચય કરીને પ્રજ્ઞાઅને પકપરીષહને સહન કરતાં કરતાં તે ભદ્રમુનિએ શુભ અધ્યવસાય જન્ય પ્રશસ્ત ધ્યાનથી ક્ષપકશ્રેણી ઉપર ચડી કેવળજ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું. પ્રજ્ઞાના પ્રકાશમાં દેહાંત આ પ્રકારનું છે- એક સમય કાલકાચાર્ય પ્રમાદશિલ પિતાના શિષ્યોને ઉજૈન નગરીમાં મૂકીને ધારાવાસ નગરમાં સ્વશિધ્ય સાગરચંદ્ર મુનિની પાસે આવ્યા. સાગરચંદ્ર શિષ્ય તેમની સાથે સામાન્ય સાધુ જે વહેવાર કર્યો, ગુરુ શિષ્ય જે નહીં. કાલકાચા આ વાત ઉપર કાંઈ ધ્યાન ન આપ્યું, અને પિતાને પરિચય પણ ન આપે. એક દિવસની વાત છે કે, જ્યારે સાગરચંદ્ર મુનિએ આગમ નિર્ણત તના સ્વરૂપને સમજાવવાનું વ્યાખ્યાન આપ્યું તે સાંભળીને લોકોને અપાર આનંદ થયે, સઘળાએ પ્રવચનની મુકતક કે પ્રસંશા કરી. સાગરચંદ્ર મુનિએ અપરિચિત ગુરુની સમીપ આવીને કહ્યું. આપે આજ મારું તાત્વિક પ્રવચન ·५०६ उत्तराध्ययनले तस्मान्ममा मझाया भसद्भावरूपोऽयं परीपदः सोढव्यः, न तु कस्मिवित् ईया देतो वा करणीयः, एवं विचिन्त्य मत्यहं पठति, पुनः पुनरभ्यस्यति च, परंतु धारणा न भवति, 'धम्मो मंगलमुधि इति गाथा द्वादशवर्षाणि अभ्यस्ता, परंतु तस्या एकस्या अपि गाथायाः स्मृतिस्तस्य नाभूत, अभ्यासकाले धारितेव सा तस्य भवति, परं त्वल्पकाल एव पुनस्तां विस्मरति । तदाऽसौ पुनरध्यवस्पति- पुनरपि द्वादशवाणि काळमभ्यासार्थ यापयिष्यामि, येन केनापि मकारेण गाया- मेवां कण्ठस्थीकरिष्याम्येव । इत्येवं निश्चित्य प्रज्ञापकर्पपरीपई सहमानःशुमा- ध्यवसायेन प्रशस्तध्यानेन क्षपकणिमारुह्य स भद्रमुनिः केवलज्ञान प्राप्तवान् । हो रहा है, उन्हीं का यह काम है, अतः प्रज्ञा का असदभावरूप यह परीपह मुझे शांति के साथ सहन करना चाहिये, इसी में मेरा कल्याण है, किसी के साथ इर्पा या देप करने से कोई लाभ नहीं । इस प्रकार भद्रमति मुनि वार २ विचार करता और अपने पूर्वोपार्जितकर्मों की निन्दा करता था, परन्तु उसने अपना पढ़ना और याद करना बंद नहीं किया। अकेले "धम्मो मंगलमुकिट" इस गाथा को ही उसने लगा- तार चारह वर्पतक याद किया-रटा, पर तो भी उस को यह गाथा याद नहीं हुई। जिस समय यह याद करने बैठता उस समय तो यह याद हो जाती पर ज्यों ही यह याद करना बंद कर देता अथवा क्रिया करने में उपयोग लगाता तो शीघ्र ही उस गाथा को भूल जाता था। यह फिर भी उसको याद करना और पढ़ना नहीं छोड़ता और विचार करता कि यदि यह गाथा इन बारह १२ वर्षों में कंठस्थ नहीं हुई तो अब आगे के १२ वर्षों में कंठस्थ हो जायेगी, क्या चिंता जैसे भी हो આથી પ્રજ્ઞાને આ અસદુભાવરૂપ પરીષહ મારે શાંતિથી સહન કરવો જોઈએ. તેમાં જ મારું કલ્યાણ છે. કેઈની સામે ઈષ અથવા ઠેષ કરવાથી કેઈ લાભ નથી. આ પ્રકારે ભદ્રમતિ મુનિ વારંવાર વિચાર કરતા અને પોતાના પૂર્વે પાજીત કર્મોની નિંદા કરતા. પણ પોતાના પઠન-પાઠન આદિને તેણે બંધ ન કર્યો. "धम्मो मङ्गलमुकिह " ये ४ ॥यान सेस तो मार वर्ष सुधीया भाभ्यु છતાં પણ તેને એ ગાથા યાદ ન થઈ. જે સમય તે યાદ કરવા બેસતા તે તે વખતે યાદ રહી જતી પણ એ પછી યાદ કરવાનું બંધ કરી ક્રિયામાં ગુથાતાં તે ગાથા ભૂલાઈ જતી. છતાં પણ તે એને યાદ કરવાનું છોડતા નહીં. અને વિચાર કરતા કે, આ બારવર્ષમાં યાદ ન થઈ તે આવતા બારવર્ષમાં જરૂર યાદ થઈ જશે. ચિંતા શા માટે કરવી જોઈએ. જે રીતે બનશે તે રીતે ૫ ગાથાને ·प्रियदर्शिनी टीका ०२ गा. ४१-४२ प्रशासक कालकाचार्यदृष्टान्तः ५०६ सहितः कालकाचार्य आगच्छति इति बुद्धया सागरचन्द्रमुनिस्तत्रांगच्छतां कालका- चार्यशिष्याणां संमुखे समांगतः। स तंत्र परितो विलोक्याचार्यमंदृष्ट्वा; तान समागवान् मुनीन् पृच्छति-मो मुनयः ! क्व वर्तन्ते पूज्यचरणाः, सांगरचन्द्रसुने रेतद्वचनं निशम्य हताशाः सर्वे मुनयः साश्रुनेत्राः सर्गद्गदं मोक्तवन्तः-हतभाग्या- नस्मान् परित्यज्य गुरुचरणाः क्व गता इति वयं न विमा, भवता ज्ञायते किम् । सागरचन्द्रमुनिनोक्तम्-तं न विद्या वयम् , किं तु एकः कोऽपि वृद्धः संमति वर्तते उपाश्रये । ततः सर्वे गुरुभक्त्युनेका तद्विरहखिन्ना उपाश्रये आगताः । सागरमुनि- नाऽल्या निर्देशेन प्रदर्य कथितम्-अयमागन्तुको महानुभावः। शिप्यास्तदैव चल दिये। सागरचंद्रमुनि को जब पता चला कि सशिष्य गुरु महा- राज कालकाचार्य विहार करते हुए यहां आरहे हैं तो वे उनका स्वागत करने के लिये सामने गये। वहां उन मुनियों में गुरु महाराज को नहीं देखा तब उसने उन अपने गुरुभाईओं से पूछा कि-पूज्य गुरु महाराज तो दिखते नहीं हैं कहो वें इस समय कहां हैं। ये मुनियों ने सागरचंद्रमुनि के वंचने सुनकर हताश एवं आंसू डालतें हुए गदगद कंठ से बोले हतभाग्य हमलोगों को छोड़कर गुरु महारजि कहां चले गये हैं यह हम नहीं जानते हैं। कहो आप को मालूम है क्या? सागरचंद्रमुनि ने कहा उन्हें तो हम जानते नहीं हैं किन्तु एक कोई वृद्ध महात्मा इस समय उपाश्रय में अवश्य ठहरे हुए सागरचंद्रमुनि की इस बात को सुनकर समस्त शिष्य जो गुरुं महा- राज के विरह से खेदखिन्न बने हुए थे गुरुभक्ति के उद्रेक से प्रेरित होकर उपाश्रय में पहुँचे। सागरचंद्रमुनि ने अंगुली के इशारे से કરવા લાગ્યા. સાગરચંદ્ર મુનિને એ ખબર મળ્યા કે, ગુરુમહારાજ કોલકાચાર્ય શિષ્ય સાથે વિહાર કરતા કરતા અહીં પધારે છે ત્યારે તે તેમનું સ્વાગત કરવા સામે ગયા. ત્યાં એ મુનિઓમાં ગુરુમહારાજને ન જોયો ત્યારે તેણે પોતાના એ ગુસૈભાઈઓને પૂછયું કે પૂજ્ય ગુરુમહારાજ તે દેખાતા નથી કહે, તે આ "રમિયે કયાં છે? સાગરચંદ્ર મુનિનાં આ વચન સાંભળતાં તે શિષ્ય હતાશ બની ગયા અને આંસુભરી આંખે ગદગદ કંઠથી બોલ્યા, હતભાગી એમ "બધાને છેડીને ગુરુમહારાજ કયાં ચાલ્યા ગયા છે એ અમે જાણુતા નથી. કહે કહે આપને ખબર છે? સાગરચંદ્ર મુનિએ કહ્યું, એમને હું ઓળખતા નથી પરંતુ એક વૃદ્ધ મહાત્મા વખતે ઉપાશ્રયમાં રોકાયેલા છે. સાગરચંદ્રની આ વાત સાંભળી સઘળા શિષ્ય જે ગુરુમહારાજના વિરહથી દખિલ હતા, તે સઘળા ગુરુભક્તિ ભાવથી પ્રેરિત બની ઉપાશ્રયમાં પહોંચ્યા. સાગર , ·५०८ ग्राम्य श्रुतं भवद्भिः, कीदृशं तत् , ? तेनोक्तम्-शोभनम् । कालकाचार्येण सह परम - माश्रित्य वादः प्रवृत्तः । सगिरचन्द्रमुनिस्तस्य तुल्यतया प्रत्युत्तरं कर्तुमसमों जात- स्ततोऽतीव. चमत्कारं स मातवान् । इतश्च कालकाचार्यस्य शिष्याः स्वगुरुपरित्यक्ताश्चतुर्विसधैस्विरस्कार प्राप्त लज्जिताः सन्तः स्वगुरुं गवेपयन्ति । ते ग्रामानुग्राम विहरन्तः कालकाचार्यवानों प्रतिग्राम मतिनगरं प्रतिस्थलं पृच्छन्तः क्रमेण पारावासनगरं सांगताः। शिन्य- आज मेरा तात्त्विक प्रवचन तो सुना है ? वह कैसा.. हुवा। कालकर चार्य ने कहा अच्छा हुवा, बातचीत के सिलसिले में ही गुरु शिष्य का तर्कशास्त्र पर परस्पर में वादविवाद छिड़ गया। सागरचंद्रमनि को यह पता नहीं था कि ये मेरे गुरु महाराज कालकाचार्य है। सागरचंद्र मुनि कालकाचार्य को तर्कणाओं का प्रत्युत्तर नहीं दे सका अतः वह कालकाचार्य के अगाधं ज्ञान से विशेष प्रभावित हुआ। उधर से जब अपने शिष्यों को उज्जयिनी में छोड़कर कालकाचार्य आगये तो उन शिष्यों का. वहाँ के चतुर्विधसंघने बड़ा ही, तिरस्कार किया । वै सवक संघ लज्जित होने लगे । संपने विचार किया कि गुरु महाराज का पता लगाना चाहिये कि वे कहीं पधारे हैं। विचार निश्चित कर सबने वहां से गुरु महाराज की गवेषणा करने के लिये विहार कर दिया । ग्रामानुग्राम विचरते हुए उन्हों में प्रत्येक जगह में, प्रत्येक ग्राम में प्रत्येक शहर में कालकाचार्य को पता लगाया तथा उनकी खबर भी पूछीं। पूछतेर ये सब के सब धारावास नगर की और સાંKર્યું? તે કેમ હતું? કોલંકાચાયે કહ્યું સારું હતું. વાતચીતની ચર્ચામાં જે શું શિષ્યને તકશાસ્ત્ર ઉપર પરસ્પરમાં વાદવિવાદ થ: સાગરચંદ્રબ્યુનિકે એ ખ્યાલ ન હતું કે આ મારા ગુરુમહારાજ કાલકાંચા છે. સાગરચંદ્ર મુનિ કાલભાચાર્યની તક ધારાઓને પ્રત્યુત્તર આપી શક્યા નહીં. આથી તે કાલકા- ચાઈના અગાધ જ્ઞનથી ખૂબ પ્રભાવિત બની ગયા. આ તરફ ઉજજેનીમાં રહેલા તે શિષ્યોને ત્યાંના ચતુર્વિધ સંઘે ઘણે તિરસ્કાર કર્યો. તે સઘળા આથી ખૂબજ શરમાયા. અને બધાએ મળી એ વિચાર કર્યો કે, ગુરુમહારાજને પત્તો મેળવો જોઈએ કે તેઓ કયાં વિચરે છે. વિચાર नही ४0 से शिध्याय गुरुमहाशनी तपास भाट विहार ध्या. . ग्रामी- સુગ્રામ વિચરણું કરતાં તેમણે પ્રત્યેક જગ્યાએ, પ્રત્યેક ગામમાં પ્રત્યેક શહેરમાં, કાલકાચાર્ય મહારાજની પૃચ્છા કરી. અને તેમની નંબર-પૂછી. પૂછતાં પૂછતાં ખબર મળી જતાં તે સઘળા ધારાવાસ નગર Cadre ·प्रियदर्शिनी टीका. अ०२ गा. ४२-४३ अज्ञानपरीपहायः 'निरहगं' इत्यादि। निरर्थकम् व्यर्थम् मि-अहं मैथुना=कामसुखाद् विरता निवृत्तः। माणातिपा- वादिविरमणं विहाय यन्मैथुनमात्रीपादानं तत्तस्य दुस्त्यजत्यवोधनार्थम् । दुस्त्यन- मैथुनाव प्रतिनिवर्तनेनाहं दुष्कर कार्य व्यर्थमेव कृतवानिति भावः । तथा-निरर्थक सुसंवृतः = इन्द्रियनोइन्द्रियव्यापारनिरोधेन मुष्टुसंवरयुक्तः । योऽहं कल्याण शुभं, पापकम् अशुभ, धर्म वस्तुस्वभावं साक्षात्-परिस्फुटं यथा स्यात् तथा, ना. भिजानामि अवध्यादिज्ञानाभावेन प्रत्यक्षतया सर्वथा न जानामीत्यर्थः। इति भिक्षुर्न चिन्तयेत् । 'इइ भिक्खू न चिंतए' इत्युत्तरगाथा(४४)स्थेन सह सम्बन्धः । मतिश्रुतरूप परोक्षज्ञान को आश्रित कर प्रज्ञापरीपह का सूत्रकारने यह वर्णन किया है। अब अवधि आदि रूप जो प्रत्यक्ष ज्ञान हैं उनके अभावरूप इफीसवां अज्ञानपरीपह का वर्णन किया जाता है- 'निरद्वगंमि' इत्यादि । अन्वयार्थ-(निरहगंमि मेहुणाओ विरओ- निरर्थकमहं मैथुनात् विरतः ) व्यर्थ ही में कामसुख से विरक्त हुआ हूं। (सुसंवुडो-सुसं- वृतः) व्यर्थ ही मैंने इन्द्रियों एवं मन को अपने अभिलपित विपयों से हटाकर सुसंवृत किया है। (जो-यः) जो मैं अभीतक भी (कल्लाणं पावगं धम्मं सक्ख नाभिजाणामि-कल्याणं पापकं धम्मै साक्षात् नाभिजानामि) शुभ तथा अशुभ वस्तुस्वभावरूप धर्म को अवधि आदि प्रत्यक्ष ज्ञानों के अभाव में साक्षात्-स्पष्टरूप से नहीं जानता हूं। इस प्रकार भिक्षु विचार न करे । " इइ भिक्खू न चिंतए" यह आगे गाथा चौवालीस ४४वीं में कहा गया वाक्य यहां योजित कर लेना चाहिये। મતિકૃત રૂપ પક્ષજ્ઞાનને આશ્રિત કરી પ્રજ્ઞાપરીષહનું સૂત્રકારે આ વર્ણન કરેલ છે. હવે અવધિ આદિરૂપ જે પ્રત્યક્ષજ્ઞાન છે તેના અભાવરૂપ मेवीसभा मतानपरीप पर्वा न ४२वामां आवे छे–'निरहगमि' त्या. अन्याय-निरद्वगंमि मेहुणाओ विरओ-निरर्थकमहं मैथुनात् विरतः भसुमन छोडी हुनमा वि२४त मन्यो छु सुसंवुडो-सुसंवृतः धन्द्रियो मन भनने तना અભિલધિત વિષયથી હટાવીને મેં વ્યર્થે સુસંવૃત કરેલ છે, જે આજ સુધી પણ कल्लाणं पावगं धम्म सवं नाभिजाणामि-कल्याणं पापकं धर्म साक्षात् नाभि- નાનામિ શુભ તથા અશુભ વસ્તુ સ્વભાવરૂપ ધર્મને અવધિ આદિ પ્રત્યક્ષ જ્ઞાનના અભાવથી સાક્ષાત્-સ્પષ્ટરૂપથી જાણ નથી. આ પ્રકારને વિચાર ભિક્ષુ ન रे इइ भिक्खू न चिंतए २ मा मतापामां आवेव ४४ भी गायानु ·५१० राष्पयन इष्टतुष्टाः ससंभ्रम हर्षवशविसर्पदयाः, 'इमे एव मम गुरवः' इति वन्दितवन्तः । सागरचन्द्रमुनिस्तदा कालकाचार्य परिचिते पश्चाचापं कुर्वन् वदति-भगवन् ! मया श्रुतनिधीनां तत्रभवतां भवतामाशावना कृता, क्षमस्य । कालकाचार्येणोक्तम्-हे वत्स ! श्रुवमदो न कर्तव्यः । एवमन्यैरपि कालका- चार्यवत् पशामक मदाफरणेन प्रज्ञापरीपहः सोढव्यः ॥४१॥ मतिश्रुतरूपपरोक्षज्ञानमाश्रित्य प्रज्ञापरीपदो वर्गितः । अदानीमवभ्यादिरूप प्रत्यक्षज्ञानमाश्रित्य तदभावरूप एकविंशतितमोऽज्ञानपरीपहः प्रोच्यते- मूलम्-निरहगं मि विरओ, मेहुणांओ सुसंवुडो। जो सक्खं नाभिजाणोमि, धम्मै कल्लाण पावगं ॥४२॥ छाया-निरर्थकम् अहं विरतः, मैथुनाद सुसंटतः । यः साक्षात् नाभिजानामि, धर्म कल्याणं पापकम् ॥ ४२ ॥ यतलाकर कहा कि देखो ये हैं वे आगन्तुक महानुभाव । वे शिष्य सब के सब उसी समय अपार हर्प से उत्फुल्लहृदय होकर हृष्ट तुष्ट होते हुए बडे ही आदर से “यही है हमारे गुरु महाराज" कह कर उनके चरणों में गिर कर चंदना करने लगे। सागरचंद्रमुनि उस समय कालकाचार्य के परिचित होने पर पश्चात्ताप करता हुआ उनसे योला भगवन् ! श्रुतनिधि पूज्य आपकी मेरे द्वारा आशातना हुई है, अतः मैं उसकी क्षमा चाहता हूं, आप क्षमा करें । कालकाचार्य ने कहा वत्स ! श्रुतज्ञान का मद नहीं करना चाहिये । इस कथा से यही शिक्षा मिलती है कि कालकाचार्य की तरह प्रज्ञा के प्रकर्ष में मद नहीं करने से प्रज्ञापरीपह का जय होता है ।। ४१ ॥ ચંદ્ર મુનિએ આંગળીના ઈશારાથી બતાવીને કહ્યું કે, જુઓ આ છે તે આવેલા મહાનુભાવી આથી તે સઘળા શિષ્ય તે સમયે અપાર હર્ષથી પ્રફુલ્લિત બની ખુશી થતાં થતાં ખૂબજ આદરથી “આ જ છે અમારા ગુરુમહારાજ" કહીને તેમના ચરણમાં પડીને વંદન કરવા લાગ્યા. સાગરચંદ્રમુનિ એ સમયે કાલકા- ચાર્યના પરિચયથી પશ્ચાત્તાપ કરતાં કરતાં તેમને કહેવા લાગ્યા, ભગવંત! કૃતનિધિ પૂજ્ય મારાથી આપની અશાતના થઈ છે. આથી હું તેની ક્ષમા ચાહું છું. આપ મને ક્ષમા કરે. કાલકાચાયે કહ્યું, વત્સ! શ્રુતજ્ઞાનને મદ ન કરવો જોઈએ. આ કથાથી એ જાણવાનું મળે છે કે, કાલકાચાર્યની માફક પ્રજ્ઞાના પ્રકર્શમાં મદ નહીં કરવાથી પ્રજ્ઞાપરીષહનો જય થા "१॥.

·प्रियदर्शिनी टीका. अ०२ गा. ४३ अशानपरीपहजयः टीका--'तवोवहाणमादाय' इत्यादि । तपायवमध्यचन्द्रप्रतिमा-पत्रमध्यचन्द्रप्रतिमादिकम् , उपधान-साभिग्रहं तपः आदाय स्वीकृत्य चरित्वेत्यर्थः, अभिग्रहविशेषरूपां मासिपथादिकां, प्रतिपद्यमा- नस्य अतिपन्नस्य अङ्गीकृतयतः, एवमपि-विशिष्टचर्ययाऽपि, विहरतः निप्पतिव- न्य विचरतः, मेन्मम, छद्मन्छादयवीति छद्म-ज्ञानावरणीयादिकं कर्म, न निवर्तते नापगच्छति, इति भिक्षुर्न चिन्तयेत् , इत्युत्तरगाथास्थेन सह सम्बन्धः । अयं भावः-अहं यवमध्यचन्द्रप्रतिमादिकं तपः करामि, तथा साभिग्रहं तपः किंच-'तयोवहाणमादाय' इत्यादि । अन्वयार्थ-(तयोवहाणमादाय-तपउपधाम् आदाय) यवमध्य- चन्द्रप्रतिमा, वज्रमध्यचन्द्रप्रतिमा आदिक तप को तथा साभिग्रंह तप रूप उपधान को स्वीकार कर के, तथा उनका आचरण करके (पडिम- पडियज्जओ-प्रतिमा प्रतिपद्यमानस्य) अभिग्रहविशेषरूप मासिक्या दिक प्रतिमा को अंगीकार करने वाले (मे-मम) मेरा जो कि (एवं पि विहरओ-एवमपि विहरतः) इस प्रकार की विशिष्टचर्या से मुक्ति के मार्ग में विचरण कर रहा हूं (छउमं-छद्म) ज्ञानावरणीयादिक कर्मों का आवरण तो भी (न नियइ-न निवर्तते) निवर्तित नहीं होता है । इस प्रकार भिक्षु विचार नहीं करे। ये दो ४२-४३ गाथाएँ अवधि आदि प्रत्यक्ष ज्ञान की प्राप्ति के विषय में कही गई हैं। तात्पर्य यह है कि मैं यवमध्यचन्द्रप्रतिमा आदिक तप करता हूँ (य-'तवोवहाणमादाय' त्याल मन्वयार्थ-सवोवहाणमादाय'-तपउपधान आदाय य१मध्य प्रतिभा –વમધ્યચન્દ્ર પ્રતિમા આદિક તપને તથા સાહિતપરૂપ ઉપધાનને સ્વીકાર કરી तथा आयर री पडिमं पहिवज्जओ-प्रतिमा प्रतिपद्यमानस्य मनि विशे५३५ भासियाहि प्रतिमान ४१२ ४२वाणा मे-मम -एवं पि विहरओ- एवमपि विदरतः ॥ १२नी विशिष्ट याथी मुहितना भागमा विय२५५ अश २को छु छम-छम छतi शानपणीया िभानुभावर न नियहइ-न निवर्तते દૂર થતું નથી. આ પ્રકારને વિચાર ભિક્ષુ ન કરે. બેંતાલીસ અને સેંતાલીસ આ બે ગાથાઓ અવધિ આદિ પ્રત્યક્ષ જ્ઞાનની અપ્રાપ્તિના વિષયમાં કહેવામાં આવેલ છે. તાત્પર્ય આ છે કે- હું ચમધ્ય ચંદ્રપ્રતિમા આદિક તપ કરૂં છું તથા ·अयं भाव - ५१२ उत्तराध्ययनले मया घ्या मैथुनविरमणं कृतम् , यथैव चेन्द्रियाणि विमितानि यदहं शुभमशुभं वा वस्तुस्वभावं प्रत्यक्षरुपेण नामिनानामीत्येवं चिन्तनेन मनिर्वि- पादं न कुर्यात् । 'मि' इत्यार्पत्वात् प्रयमाणे द्वितीया ॥ ४२ ॥ किञ्च- मूलम् -तवोवहाणमादीय, पडिमें पडिवजेओ। एवं पि विहर्रओ में, छम ने नियटइ ॥४३॥ छाया-तउपधानमादाय, मतिमा प्रतिपयमानस्य । एवमपि विहरतो मे, छम न निवर्तते ॥ ४३ ॥ इस गाया में एक मैथुन मात्र का ही ग्रहण इसलिये किया है कि अहिंसा आदि सब की अपेक्षा यह दुस्त्यज़ होता है इसलिये मुनि सिकारता है कि ऐसे दुष्कर त्याग करने पर भी मुझे कुछ लाभ नहीं हुआ। भावार्थ-इसका भाव यह है कि अवधि आदि प्रत्यक्ष बानों की प्राप्ति के अभाव में भिक्षु को अपनी आत्मा के लिये इस प्रकार के विचार से विपादित नहीं करना चाहिये कि-मुझे ब्रह्मचर्य का पालन नया तपश्चर्या करते २ बहुत काल हो चुका है अभी तक भी मुझे वस्तु का वास्तविक शुभाशुभ स्वभाव स्पष्ट रीति से बतलाने वाले प्रत्यक्ष ज्ञानों में से एक भी किसी ज्ञान की प्राप्ति नहीं हुई है। दीक्षा ब्रह्मचर्यव्रत और तपश्चर्या आदि मैने व्यर्थ धारण किये । इसकी अपेक्षा तो संसारदशा में ही आनन्द था ॥४२॥ વાક્ય અહિં ભેજીત કરી લેવું જોઈએ. એ ગાથામાં એક મૈથુન માત્રનું એટલા માટે ગ્રહણ કરવામાં આવેલ છે કે, અહિંસા આદિ બધાની અપેક્ષા એ દક્ષ્યજ હોય છે. આ માટે મુનિ વિચારતા હોય છે કે, આ દુષ્કર ન્યૂઝ કરવા છતાં પણ અને કાંઈ લાભ થશે નહીં. ભવા—મને ભાવ એ છે કે, અવધિ આદિ સત્યક્ષ જ્ઞાનની પ્રાપ્તિના અભાવમાં શિશુએ પિતાના આત્મા માટે આ પ્રકારને વિચાર કરી કદી વિષાદિત બનવું ન જોઈએ-કે, મને બ્રહ્મચર્યનું પાલન અને તપશ્ચર્યા કરતાં કરતાં ઘણે સમેય ગમે તેમ છતાં પણ વસ્તુને વાસ્તવિક શુભાશુભ વૃભાવ અષ્ટ રીતે બતાવ નાર પ્રત્યક્ષ જ્ઞાનેમાંથી કોઈ એક પણ જ્ઞાનની પ્રાપ્તિ થવા પામી 9ી. આ દીક્ષા, બ્રહ્મચર્યવ્રત અને તપશ્ચયો વગેરે મેં નકામાં ધારણ કર્યા છે. આની અપેક્ષા તે સંસાર દશામાં જ આનંદ હતું કે કરો ·- । " 4 प्रियदर्शिनी टीका म०२ गा. ४३ अमानपरीपहजयः ५१५ मया नोपलब्धम् । तदनुपलब्धौ च दुस्त्यजमैथुनाव प्रतिनिवर्तनं मम व्यर्थम् । तथा निरर्थकं मुसंशतः = इन्द्रियनाइन्द्रियव्यापारनिरोधेन सुष्टुसंवरयुक्तोऽभवम् , योऽहं कल्याणं पापकं वा धर्मवस्तुस्वभावं, साक्षात् परिस्फुटं, नाभिजानामि अभि -सर्वथा निरवशेप विशेपपूर्वकं न जानामि । अयं भावः-"जे एगं जाणइ, से सन्वं जाणइ, जे सव्वं जाणइ, से एगं जाण इत्यागमवचनाच्छ प्रस्थोऽहं किमप्येकमपि वस्तुस्वरूपं न तत्त्वतो जानामि, यदि साक्षात् समस्तभावस्वभावांव- भासकं केवलालोकं न लब्धवान् , तर्हि किमनेनाल्पेन मुकुलितवस्तुस्वरूपज्ञानेन, इत्येवं विपादं न कुर्यादिति । तथा-तपउपधानादिभिनिर्जराहेतुभिरपि छद्मस्थावस्था न निवर्तते-निरवशेष नक्षीयते, किं तर्हि ममानेन क्रियाकलापेन ? इति विचिन्त्य मुनिर्विपादं न कुर्यात् । तथा इन्द्रिय नोइन्द्रिय का निग्रह भी किया है वे सब निरर्थक हैं। क्यों कि अभीतक मुझे शुभाशुभ वस्तु का संपूर्णरूप से ज्ञान कराने वाला केवलज्ञान तो प्राप्त हुवा ही नहीं है । उसके न होने पर इस द्रव्य क्षेत्र काल एवं भाव की मर्यादा को लेकर वस्तु के स्वरूप को प्रकट कराने वाले इन अवधिमनःपर्ययज्ञान से क्या लाभ है । इस प्रकार विचार कर साधु अपनी आत्मा को दुःखित नहीं करे। तथा-निर्जरा के कारण इन तप एवं उपधान आदि के आचरण करने से मुझे लाभ ही क्या हुआ, क्यों कि अभीतक मेरी छद्मस्था- वस्था तो दूर नहीं हुई है । समस्त ज्ञानावरणीयकर्म नष्ट होकर जय तक केवलज्ञान प्राप्त नहीं होता तबतक छद्मस्थावस्था रहती है । अतः केवलज्ञान की प्राप्ति का अभावस्वरूप अज्ञानपरीपह साधु को जीतना चाहिये । तथा तप एवं उपधान आदि जो निर्जरा के हेतु हैं उनसे मेरे નિગ્રહ પણ કર્યો છે. તે બધું નિરર્થક છે. કેમકે, હજી સુધી મને શુભાશુભ વસ્તુનું સંપૂર્ણ રૂપથી જ્ઞાન કરાવનાર કેવળજ્ઞાન તે પ્રાપ્ત થયું નથી. તેને ન હેવાથી આ દ્રવ્ય ક્ષેત્ર કાળ અને ભાવની મર્યાદાને લઈને વસ્તુના સ્વરૂપને પ્રગટ કરાવનાર આ અવધિમન ૫ર્યજ્ઞાનથી શું લાભ છે? આ પ્રકારને વિચાર કરી સાધુ પિતાના આત્માને દુઃખી ન કરે. તથા–નિજેરાનું કારણ આ તપ અને ઉપધાન આદિનું આચરણ કરવાથી મને લાભ શું થશે? કેમકે, હજી સુધી મારી છ અવસ્થા દૂર થઈ નથી. જ્યાં સુધી જ્ઞાનાવરણીય કમને નાશ થઈ કેવળજ્ઞાન પ્રાપ્ત ન થાય ત્યાં સુધી છઘસ્થ અવસ્થા રહે છે. આથી કેવળજ્ઞાનની પ્રાપ્તિના અભાવ સ્વરૂપ અજ્ઞાનપરીષહ સાધુએ છત જોઈએ. તથા તપ અને ઉપધાન આદિ જે નિર્જરાના હેતુ છે ·- - ५१४ उत्तराध्ययनको करोमि, प्रतिमा समाचरामि, एवं मोक्षमार्गे विचरामि, तथापि-अवधि-मनः पर्य- यरूप-प्रत्यक्षज्ञानवान् न भवामि' इति न चिन्तयेत् । इत्येवमझानस्य सद्वारे विपादाकरणेनाज्ञानपरीपहः सोढव्य इति । पद्वा-इहापि तन्त्रन्यायेन गाथायुग्मस्यार्थद्वयं बोध्यम् । तत्र-अनानसकार पक्षमाश्रित्य व्याख्याऽभिहिता । अथ ज्ञानसद्भावपक्षमाश्रित्य व्याख्या प्रदर्श्यते- ज्ञानसद्भावे--अवधिमनःपर्ययज्ञानसद्भावेऽपि केवलज्ञानाप्राप्तौ भिक्षुरेवं न चिन्तयेत्-यदहं व्यर्थमेव मैथुनाद् विरता=निवृत्तः । परमलक्ष्यकेवलज्ञानमद्यापि तथा अभिग्रह भी करता है एवं भिक्षुप्रतिमा का पालन भी करता हूं इस प्रकार मैं मोक्षमार्ग में ही विचरण कर रहा है तो भी मुझे अभीतक अवधिमनःपर्ययरूप प्रत्यक्ष ज्ञानकी प्राप्ति नहीं हुई है इस प्रकारसे साधुको विचार नहीं करना चाहिये। इस तरह अवधिमनापर्ययरूप ज्ञानकी प्राप्ति के अभाव में विपाद नहीं करना इसी का नाम अज्ञानपरीपहका जीतना है। अथवा तन्त्रन्याय से भी इन दोनों गाधाओं का अर्थ जानना चाहिये । उस में अज्ञान के सद्भाव पक्ष को लेकर पहले व्याख्या. की गई है अब ज्ञान के सद्भाव पक्ष को लेकर व्याख्या की जाती है, वह इस प्रकार है- अवधिमनःपर्ययज्ञान के सद्भाव में केवलज्ञान की प्राप्ति न होने पर साधु इस प्रकार विचार नहीं करे कि-मैंने जो मैथुन जैसे दुष्कर कार्यों का परित्याग किया है प्राणातिपातादिक का विरमण किया है અભિગ્રહ પણ કરું છું. આ પ્રકારથી હું મોક્ષમાર્ગમાં જ વિચરણ કરી રહ્યો છું તે પણ મને હજી સુધી અવધિમના પર્યાયરૂપ જ્ઞાનની પ્રાપ્તિ થઈ નથી. આ પ્રકારને સાધુએ વિચાર ન કરવું જોઈએ. આ રીતે અવધિમન:પર્યવરૂપ જ્ઞાનની પ્રાપ્તિના અભાવમાં વિષાદ ન કરવું જોઈએ. આનું જ નામ અજ્ઞાન પરીપને જીત એ છે. અથવા–તંત્ર ન્યાયથી પણ આ બને ગાથાઓના અર્થ જાણવા જેઈએ, એમાં અજ્ઞાનના સદૂભાવપક્ષને લઈ પહેલાં વ્યાખ્યા કરવામાં આવી છે હવે ज्ञानना सहमा पक्षने व व्याभ्या .४२पामा सावे छ,.,मा रे छ... અવધિમન પર્યયજ્ઞાનના સદુભાવમાં કેવળજ્ઞાનની પ્રાપ્તિ ન થવાથી સાધુ આ પ્રકારને વિચાર ન કરે કે મેં મિથુન જેવા દુષ્કર કાર્યોને પરિત્યાગ કર્યો છે, પ્રાણાતિપાતાદિકનું વિરમણ કર્યું છે, તથા ઇન્દ્રિય ને (મન) ઇન્દ્રિયને ·, प्रियदर्शिनी टोका अ० २ गा. ४३ मसानपरीपहजयः मया नोपलब्धम् । तदनुपलब्धौ च दुस्त्यजमैथुनात् प्रतिनिवर्तनं मम व्यर्थम् । वधा निरर्थकं सुसंकृत्तः = इन्द्रियनोइन्द्रियव्यापारनिरोधेन सुष्टुसंवरयुक्तोऽभवम् । योऽहं कल्याणं पापकं वा धर्म वस्तुस्वभावं, साक्षात्-परिस्फुटं, नाभिजानामि-अभि -सर्वया निखशेपविशेषपूर्वकं न जानामि । अयं भावः-"जे एगं जाणंइ, से सन्चं जाणा, जे सव्वं जाणइ, से एगं जाणहू इत्यागमवचनाच्छन्नस्थोऽहं किमप्येकमपि वस्तुस्वरूपं न तत्त्वतो जानामि, यदि साक्षात् समस्तभावस्वभावांव- भासकं केवलालोकं न लब्धवान् , तर्हि किमनेनाल्पेन मुकुलितवस्तुस्वरूपज्ञानेन, इत्येवं विपादं न कुर्यादिति । तथा-तपउपधानादिभिर्निर्जराहेतुभिरपि छद्मस्थावस्था न निवर्तते-निरवशेष नक्षीयते, किं तर्हि ममानेन क्रियाकलापेन ? इति विचिन्त्य मुनिर्विपादं न कुर्यात् । तथा इन्द्रिय नोइन्द्रिय का निग्रह भी किया है वे सब निरर्थक हैं। क्यों कि अभीतक मुझे शुभाशुभ वस्तु का संपूर्णरूप से ज्ञान कराने वाला केवलज्ञान तो प्राप्त हुवा ही नहीं है। उसके न होने पर इस द्रव्य क्षेत्र काल एवं भाव की मर्यादा को लेकर वस्तु के स्वरूप को प्रकट कराने वाले इन अवधिमनःपर्ययज्ञान से क्या लाभ है। इस प्रकार विचार कर साधु अपनी आत्मा को दुःखित नहीं करे । तथा-निर्जरा के कारण इन तप एवं उपधान आदि के आचरण करने से मुझे लाभ ही क्या हुआ, क्यों कि अभीतक मेरी छद्मस्था- वस्था तो दूर नहीं हुई है। समस्त ज्ञानावरणीयकर्म नष्ट होकर जय तक केवलज्ञान प्राप्त नहीं होता तबतक छद्मस्थावस्था रहती है । अतः केवलज्ञान की प्राप्ति का अभावस्वरूप अज्ञानपरीपह साधु को जीतना चाहिये । तथा तप एवं उपधान आदि जो निर्जरा के हेतु हैं उनसे मेरे નિગ્રહ પણ કર્યો છે. તે બધું નિરર્થક છે. કેમકે, હજી સુધી મને શુભાશુભ વસ્તુનું સંપૂર્ણરૂપથી જ્ઞાન કરાવનાર કેવળજ્ઞાન તે પ્રાપ્ત થયું નથી. તેને ન હેવાથી આ દ્રવ્ય ક્ષેત્ર કાળ અને ભાવની મર્યાદાને લઈને વસ્તુના સ્વરૂપને પ્રગટ કરાવનાર આ અવધિમન:પર્યયજ્ઞાનથી શું લાભ છે? આ પ્રકારને વિચાર કરી સાધુ પિતાના આત્માને દુઃખી ન કરે. તથા–નિજેરાનું કારણ આ તપ અને ઉપધાન આદિનું આચરણ કરવાથી મને લાભ શું થયું? કેમકે, હજી સુધી મારી છઘ અવસ્થા દૂર થઈ નથી. જ્યાં સુધી જ્ઞાનાવરણીય કર્મને નાશ થઈ કેવળજ્ઞાન પ્રાપ્ત ન થાય ત્યાં સુધી છવસ્થ અવસ્થા રહે છે. આથી કેવળજ્ઞાનની પ્રાપ્તિના અભાવ સ્વરૂપ અજ્ઞાનપરીષહ સાધુએ જીત જોઈએ. તથા તપ અને ઉપધાન આદિ જે નિર્જરાના હેતુ છે ·राध्ययनस्चे अनाऽज्ञानसद्भावपक्षे दृष्टान्तः प्रदश्यते- एकदा चतुर्मानसम्पन्नो भद्रगुप्ताचार्यः शिष्यपरिवारेण सह ग्रामानुग्राम बिह- रन् श्रावस्तीनगयी तिन्दुकोद्याने समवस्तः। तत्र वसुमित्रनामकः श्रेष्ठी तस्य समीपे धर्म श्रुत्वा प्रबजितः । ततः स एकादशाहान्यधीतवान् । स चानिय तपश्वरति, उग्रं विहारं करोति, उत्कृष्टाचारं पालयति, यतनया चरति, यवनया तिष्ठति, यतनया उपविशति यतनया शेते, यतनया भुङ्क्ते, यतनया भापते । तत्र मुवीरनामको नृपतिर्भद्रगुप्ताचार्यस्य संनिधावागत्य तं वन्दिला पर्युपास्ते । ज्ञानावरणीयादिक कर्म सर्वथा नष्ट नहीं हुवे हैं तो इस क्रियाकलाप से मुझे क्या लाभ हुवा ? ऐसा विचार कर साधु विषाद नहीं करे। अज्ञान के सद्भाव पक्ष में दृष्टान्त-एक समय चतुर्ज्ञानसंपन्न भद्रगुप्त आचार्य शिष्यपरीवार के साथ ग्रामानुग्राम विचरते हुए श्रावस्ता नगरी में तिन्दुक उद्यान में आये । वहा वसुमित्र नाम के एक सेठ ने उनसे धर्मकथा सुनकर दीक्षा धारण की । ग्यारह अंगों को पढ़कर उन्हों ने अच्छी तरह ज्ञान प्राप्त किया। सदा उग्र तपस्या करना, उग्र विहार करना, उत्कृष्ट आचार का पालन करना, यतना से उठना, यतनासे बैठना, यतनासे सोना, यतना से आहार करना और यतना से बोलना, चलना, इस तरह प्रत्येक क्रिया, इनकी यतना से होने लगी। श्रावस्ती नगरी का राजा कि जिनका नाम सुवीर था प्रतिदिन भद्रगुप्त आचार्य के पास वंदना एवं पर्युपासना करने के लिये आते थे। તેનાથી મારા જ્ઞાનાવરણીયાદિક કર્મ સર્વથા નાશ પામેલ નથી. તે આ ક્રિયા કરવાથી મને શું લાભ થશે? એવો વિચાર કરી સાધુ વિષાદ ન કરે. અજ્ઞાનને સદ્ભાવ પક્ષમાં દષ્ટાંત– એક સમય ચતુનસંપન્ન ભદ્રગુપ્ત આચાર્ય શિષ્ય પરિવારની સાથે રામાનુગ્રામ વિચરતા શ્રાવસ્તી નગરીનાં તિન્દક ઉદ્યાનમાં આવ્યા. ત્યાં વસુમિત્ર નામના એક શેઠે તેમને ધમ ઉપદેશ સાંભળી દીક્ષા ધારણ કરી. અગીઆર અને ભણીને તેમણે સારી રીતે જ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું. સદા ઉગ્ર તપસ્યા કરવી, ઉગ્રવિહાર કરે, ઉત્કૃષ્ટ આચારનું પાલન કરવું, યતનાથી ઉઠવું, યતનાથી બેસવું, યાતનાથી આહાર કરે, યતનાથી બોલવું, ચેતનાથી ચાલવું, આ રીતે તેમની પ્રત્યેક કિયાએ યતનાપૂર્વક થવા લાગી. શ્રાવતી નગરીને રાજા કે જેનું નામ સુવીર હતું તે દરરોજ ભદ્રગુપ્ત આચાર્યની પાસે વંદના અને પયું પાસના કરવા માટે આવતા હતા. આચાર્ય ·मियदर्शिनी टीका. अ०२ गा० ४३ अक्षानसन्दावे वसुमित्रमुनिदृष्टान्तः ५१७ तदा भद्रगुप्तायस्तमत्रवीत्-राजन् ! बन्धमोक्षस्वरूपं प्रष्टुं समागतोऽसि किम् ? । राज्ञा प्रोक्तम्-भदन्त ! सत्यं भवदीयवचनम् । ततोऽसौ भद्रगुप्ताचार्यश्चतुर्भिनिस्तं वन्धमोक्षस्वरूपोपदेशेन परितोपयति स्म । तदा सुवीरनृपतिर्जातवैराग्यः सन् पत्रज्यां गृहीतवान् । तदा वसुमित्रमुनिर्भद्रगुप्ताचार्यस्याद्भुतं चतुर्ज्ञानप्रभावमवलोक्य मनसि चिन्तयति-अहो ! आत्मनो वीयं महदद्भुतम्-यदन्तर्मुहूर्तमात्रेणैव ज्ञानावरणीया- आचार्य महाराज भी उन को धर्मदेशना देते थे। राजा के हृदय में एक दिन बंध और मोक्ष के यथार्थ स्वरूप को जानने की जिज्ञासा हुई, वे शीघ्र ही आचार्य महाराज के पास आये और वंदना एवं पर्युपासना कर समीप बैठे । आचार्य महाराज ने उनसे कहा-कहो हे राजन् ! आज यंध और मोक्ष का यथार्थ स्वरूप पूछने को आये हो क्या ? राजाने पड़े विनय के साथ दोनों हाथ जोड़कर कहा-हाँ भदन्त !! चार ज्ञान के धारी आचार्य महाराज ने राजा को बंध और मोक्ष का यथार्थ स्वरूप अच्छी तरह समझाया। उपदेशमें स्पष्ट किये गये बंध और मोक्ष के स्वरूप को सुनकर राजा को बड़ा ही आनंद आया। राजा अपनी वैराग्य भावना से आचार्य महाराज के पास दीक्षा धारण करली । वसुमित्र मुनि जिनका नाम संसारी अवस्था में वसुमित्र सेठ था, उन्हों ने भद्रगुप्त आचार्य के चार ज्ञानों का प्रभाव देखकर मन में विचार किया-अहो ! आत्मा की शक्ति अचिन्त्य है, इसके बल से મહારાજ પણ તેમને ધર્મદેશના આપતા હતા. રાજાના હૃદયમાં એક દિવસ બંધ અને મોક્ષના યથાર્થ સ્વરૂપને જાણવાની જીજ્ઞાસા થઈ તે તુરત જ આચાર્યની પાસે આવ્યા અને વંદન કરી સામે બેઠા. આચાર્ય મહારાજે તેમને કહ્યું, કહે રાજન્ ! આજ બંધ અને મેક્ષનું યથાર્થ સ્વરૂપ પુછવાને આવ્યા છે ને ? જાએ વિનય સાથે બન્ને હાથ જોડીને કહ્યું, હા! ચાર જ્ઞાનના ધારક, આચ મહારાજે રાજાને જ્ઞાન અને બંધનું યથાર્થ સ્વરૂપ સારી રીતે સમજાવ્યું. ઉપદેશમાં કહેવામાં આવેલ બંધ અને મોક્ષના સ્વરૂપને સાંભળીને રાજાને ઘણે આનંદ થયે અને વૈરાગ્ય ભાવના જાગૃત થતાં રાજાએ આચાર્ય મહા- રાજ પાસે દીક્ષા અંગીકાર કરી. વસુમિત્રમુનિ કે જેમનું સંસારી અવસ્થામાં નામ વસુમિત્ર શેઠ હતું. તેમણે ભદ્રગુપ્ત આચાર્યને ચાર જ્ઞાનને પ્રભાવ જોઈને મનમાં વિચાર કર્યો, અહો ! આત્માની શક્તિ અચિંત્ય છે. તેના બળથી આત્મા એક અંતર્મુહૂર્તમાં જ જ્ઞાના- ·पोट उत्तराध्ययन घष्टविधर्मरजोऽपनीय, अयमात्मा सर्वज्ञः सर्वदर्शी भवति । मया तु एकादशाहा न्यधीवानि, एवं निरविचारं श्रुतज्ञानमाराधितम् । निःशक्षित-निष्कासितादि मैदै- दर्शनाचारोऽप्याराधितः, समितियप्तिभिः पशातयोगयुक्तो भूत्वा चारित्राचारः समाराधितः, अग्लानतया द्वादविधरनशनादितपोभिस्तपआचारः समाराधितः । एपु ज्ञानाचारादिपु चतुर्पु ज्ञानाचारः कालविनयादिभेदैरप्टविधः, दर्शनाचारः खलु निःशङ्कित-निष्काक्षिवादि भेदैरप्टविधः, चारित्राचारः समिति-गुप्तिपालनात्मकोs- प्रविधः, तथाऽनशनादिद्वादशविधस्तपआचारस्तेपु सर्वेषु पत्रिशद्विधेष्वाचारेषु आत्मा एक अन्तर्मुहूर्त में ही ज्ञानावरणीयादिक आठ प्रकार की कर्म- रज को नष्ट कर सर्वज्ञ सर्वदर्शी हो जाता है। मैंने ग्यारह अंग पढे हैं उनका खूब मनन किया है इस प्रकार निरतिचार श्रुतज्ञान की आरा. धना की है। निःशंकित एवं निकांक्षित आदि भेदों से युक्त दर्शना- चार का यथावत् पालन किया है। समिति गुप्तियों द्वारा प्रशस्त उप- योग युक्त होकर चारित्राचार का भी अच्छी तरह आराधन किया है। अग्लानभाव से अनशन आदि बारह प्रकार के तपों का अनुष्ठान करने से तप आचार को भी अच्छी तरह पाला है । इसी तरह काल विनयादिक के भेद से आठ प्रकार के ज्ञानाचार, निःशंकित, निःका- क्षित आदि भेद से आठ प्रकार के दर्शनाचार, समिति गुप्ति आदि के पालनस्वरूप आठ प्रकार के चारित्राचार, एवं चोवीस तथा अन- शनादि बारह प्रकार का तप, इस प्रकार छत्तीस ३६ भेवाले इस વરણીયાદિક આઠ પ્રકારની કર્મરજને નાશ કરી સર્વજ્ઞ સર્વદર્ષિ બની જાય છે. મેં અગીયારસંગને અભ્યાસ કર્યો છે. તેનું ખૂબ મનન કર્યું છે. એ પ્રકારે નિરતિચાર શ્રુતજ્ઞાનની આરાધના કરેલ છે. નિશકિત અને નિકાંક્ષિત આદિ ભેદોથી યુક્ત દર્શનાચારનું યથાવત્ પાલન કર્યું છે. સમિતિ ગુપ્તિઓ દ્વારા પ્રશસ્ત ઉપગયુક્ત બનીને ચારીત્રાચારનું પણ સારી રીતે આરાધન કર્યું છે. અગ્લાનભાવથી અનશન આદી ૧૨ પ્રકારના તપનું અનુષ્ઠાન કરવાથી તપ આચારને પણ સારી રીતે પાળેલ છે. એવી રીતે કાલ વિનયાદિકના ભેદથી આઠ પ્રકારના જ્ઞાનાચાર, નિશંકિત, નિઃકાંક્ષિત, આદિ ભેદથી આઠ પ્રકારને દર્શના ચાર, સમિતિગુપ્તિ આદિના પાલન સ્વરૂપ આઠ પ્રકારને ચારિત્ર આચાર અને ચાવીસ તથા અનશન અદિ બાર પ્રકારનું તપ આ પ્રકારે છત્રીસ ભેદવાળા આ આચારને ·मियदर्शिनी टीका अ. २ गा. ४३ अमानसद्भावे पसुमित्रमुनिदृष्टान्तः अगोपितवलवोर्येण, अर्थात्-परिपूर्णस्वशक्तिमयोगेण सोपयोग पराक्रमणेन वी- र्याचारोऽपि समाराधितः । एतानि पत्रिंशदाचाररूपोद्यानानि वीर्याचारवारिणा निरन्तरपरिसेचनेन इरितीकृतानि शुभभावनानिरीक्षणैः शोभया भरितीकृतानि तथाप्यद्यावधि मम ज्ञानावरणीय-कर्मणां क्षयाभारादवध्यादिस्पं प्रत्यक्षज्ञानं न जातम् , अतोऽहमपि पुनस्तथा यतिप्ये, यथा तन्ममावश्यं भविष्यत्येव । तस्मा- दधुना विपादाकरणेनाज्ञानपरीपहं सहमानः पुनरपि वीर्याचारं निरतिचारं निरतिशय आचार को परिपूर्ण अपनी शक्ति के प्रयोग से उपयोगपूर्वक तल्लीन होकर पालन किया है। इसीका नाम वीर्याचार है। मैंने इन पांचों आचारों का सम्यक् रीति से पालन किया है। छत्तीसभेदविशिष्ट इस आचाररूप उद्यान को वीचाररूप निर्मल जल से मैंने निरन्तर सिंचित कर हरा-भरा रखा है । शुभ भावनाओं से इसे शोभित किया है। तो भी अभीतक ज्ञानावरणीयकमों के क्षय नहीं होने से मुझे अवधि आदि प्रत्यक्ष ज्ञान की प्राप्ति नहीं हुई है, इसलिये मैं फिर इस प्रकार का यत्न करूँ कि जिससे मुझे इस प्रत्यक्ष ज्ञान की प्राप्ति अवश्य हो जाय । इस प्रकार सोचकर वसुमित्र मुनि ने पुन: यह विचार किया कि प्रत्यक्षज्ञान की प्राप्ति नहीं होने का मुझे इस समय कुछ भी विपाद नहीं करना चाहिये, क्यों कि विपाद करने से अज्ञान परीपह विजित नहीं होता है, अतः विपाद को नहीं लाकर अज्ञान परीपह सहन करना यह साधुमार्ग है, इसलिये वीर्याचार की પરિપૂર્ણ પિતાની શક્તિના પ્રયોગથી ઉપગપૂર્વક તલ્લીન બની પાલન કર્યું છે, તેનું નામ વીર્યાચાર છે. મેં આ પાંચે આચારનું સમ્યક્ રીતિથી પાલન કર્યું છે. છત્રીસ ભેદ વિશિષ્ટ આ આચારરૂપ ઉદ્યાનને વીચાર રૂપ નિર્મળ જળથી મેં નિરંક તર સિંચિત કરી હર્યું ભર્યું રાખ્યું છે. શુભ ભાવનાઓથી તેને શોભિત કર્યું છે. તે પણ હજી સુધી જ્ઞાનાવરણીયકર્મોને ક્ષય ન થવાથી મને અવધિ આદિ પ્રત્યક્ષજ્ઞાનની પ્રાપ્તિ થયેલ નથી. આ માટે હું ફરી એ પ્રકારનો યત્ન કરું કે, જેનાથી મને આ પ્રત્યક્ષ જ્ઞાનની પ્રાપ્તિ અવસ્ય થઈ જાય. આ પ્રકારથી વિચારીને વસુમિત્ર મુનિએ ફરીથી એ વિચાર કર્યો કે પ્રત્યક્ષજ્ઞાનની પ્રાપ્તિ ન થવાને મારે આ સમયે કાંઈ પણ વિવાદ ન કરવું જોઈએ. કેમકે, વિષાદ કરવાથી અજ્ઞાનપરીષહને જતા નથી. આથી વિષાદ ન લાવતાં અજ્ઞાન. પરીષહ સહન કરવું એ સાધુમાર્ગ છે. આ માટે વયચારની નિરતિચાર .

·५२० उत्तरायपनस्चे सम्पगाराधयामि इत्येवं विचिन्त्य प्रशस्तध्यानेन शुभाध्यवसायेन अवधि मनापर्यय च संप्राप्य क्षपकोणिमारुन केवळी जातः। एवमन्येरपि मुनिमिरतानपरीपहा सोहव्यः। अथाऽज्ञानाऽसद्भाव(ज्ञानसद्भाव)पक्षे दृष्टान्तः प्रदश्यते- उग्रविहारी चतुर्तानचतुर्दशपूर्वधारी जिनवचनानुगामी गौतमस्वामी शिष्य- परिवारेण सह ग्रामानुग्रामं विहरन् भास्करवदज्ञानान्धकारं विघंसयन् स्याद्वाद- सिद्धान्तं स्थापयन् शान्त्यादिधर्म प्रद्योतयन् चार्वाकादिपाखण्डमतं खण्डयन् विचरति स्म । एवं विहरन् गौतमस्वामी चम्पानगर्या पूर्णभद्रोद्याने समवस्तः । निरतिचार सम्यक् आराधना करते २ प्रत्यक्ष ज्ञानकी प्राप्ति मुझे हो जायगी । इस प्रकार विचार करके उसने प्रशस्तध्यान के हेतुभूत शुभ अध्यवसाय से अवधि एवं मनःपर्यय ज्ञान को प्राप्त कर लिया, तथा क्षपकश्रेणी पर अरोहण कर केचलिपद को भी प्राप्त कर लिया। इसी तरह अन्यमुनियों को भी अज्ञानपरीपह सहन करना चाहिये । अज्ञान के असद्भाव (ज्ञान के सद्भाव) पक्षमें दृष्टान्त इस प्रकार है- उग्र विहार करने वाले, मति, श्रुत, अवधि एवं मनःपर्ययज्ञान के धारी, चौदह पूर्व के पाठी, एवं जिनवचन के अनुसार चलने वाले गौतमस्वामी शिष्यपरिवार के साथ ग्रामानुग्राम विहार करते हुए, सूर्य के समान भव्यों के अज्ञानरूप अन्धकार को ध्वस्त करते हुए, स्याद्वादसिद्धान्त की विजयपताका फरकाते हुए, क्षान्ति आदि धर्मका उद्योत करते हुए एवं भौतिकवादी चार्वाक आदि मत का निराकरण करते हुए विहार करते २ चंपानगरी के पूर्णभद्र उद्यान में पधारे । સમ્યક્ આરાધના કરતાં કરતાં પ્રત્યક્ષ જ્ઞાનની પ્રાપ્તિ મને થઈ જશે. આ પ્રકારને વિ- ચાર કરી તેણે પ્રશસ્ત ધ્યાનના હેતુભૂત શુભ અધ્યવસાયથી અવધિ અને મન પર્ય યજ્ઞાનને પ્રાપ્ત કર્યું, તથા ક્ષપકશ્રેણી ઉપર આરૂઢ થઈકેવળ પદને પણ પ્રાપ્ત કરી લીધું. આ પ્રકારે અન્ય મુનિઓએ પણ અજ્ઞાનપરીષહ જીતવો જોઇએ- જ્ઞાનના સંદુભાવ પક્ષમાં દાંત આ પ્રકારનું છે.- ઉગ્ર વિહાર કરવાવાળા, મતિ, શ્રત, અવધિ અને મન પર્યયજ્ઞાનના ધારી, ચૌદ પૂર્વના પાઠી, અને જીનવચન અનુસાર ચાલવાવાળા ગૌતમસ્વામી શિષ્ય પરિવારની સાથે ગ્રામાનુગ્રામ વિહાર કરતા, સૂર્યની માફક ભોના અાનરૂપ અંધકારને દૂર કરતા સ્યાદ્વાદસિદ્ધાંતની વિજયપતાકા ફરકાવતા, શાંતિ આદિ ધમને ઉઘાત કરતા કરતા અને ભૌતિકવાદિ ચાર્વાક આદિ મતનું નિરા- કરણ કરતા કરતા, વિચરણ કરતા કરતા, ચંપાનગરીના પૂર્ણભદ્ર पधार्या.

·प्रियदर्शिनी टीफा. अ० २ गा० ४३ अशानाऽसद्भावे सोमभद्रदृष्टान्तः ५२१ एकदा सोमभद्रनामा कश्चिदधर्मानुयायी, अधर्मसेवी, अधर्मिष्ठः, अधर्मख्याति- रधर्मानुरागी, अधर्मप्रलोकी, अधर्मजीवी, अधर्मप्रजनकः, अधर्मप्रचारकः, सकल- शास्त्रदर्शी तत्त्वाविमर्शी प्रकाण्डकुतर्ककेसरी शास्त्रार्थ कर्तुं तत्र गौतमस्वामिसंनिधौ समागतः । तयोः शास्त्रार्थविषये विवादः प्रवृत्तः, परस्परं खण्डनमण्डनकरणे प्रवृत्तयोस्तयोरेकस्य कस्यापि जयः पराजयो वा नाभूत् । गौतमस्वामी शास्त्रार्थविपये स्वबुद्धिप्रतिभावलेन नास्तिकमतं निराकर्तुमुद्यतः, सोऽपि नास्तिका स्वघुद्धिकौशलेन गौतमस्वामिनः स्पर्धया वाग्जालं वितन्वन् परिपदि तत्पदर्शितयुक्ति- एक दिन की बात है कि सोमभद्र नामका कोई एक विशिष्ट विद्वान् शास्त्रार्थ करने के लिये उनके पास आया। यह जैनधर्म से अतिरिक्त धर्म का अनुयायी था, अधर्मसेवी था, अधर्मिष्ट था, अधर्माख्यायी था, अधर्मानुरागी था, अधर्मप्रलोकी था, अधर्मजीवी था, अधर्मप्ररंजक था, अधर्मप्रचारक था, सकलशास्त्रदर्शी होने पर भी तत्त्व-अविमशीं था, इसलिये प्रकाण्डकुतर्ककेसरी था। गौतमस्वामी एवं सोमभद्र का परस्पर शास्त्रार्थ के विषय में विवाद प्रारम्भ हुवा । एक दूसरे के खंडन मंडन करने में प्रवृत्त हुए। इन दोनों में जब किसी का भी जय और पराजय नहीं हुआ तय गौतमस्वामी ने शास्त्रार्थ के विषय में अपनी प्रतिभा के बल पर नास्तिकमत का निराकरण करना प्रारंभ कर दिया। सोमभद्र ने भी जो नास्तिकमत का पक्षपाती था जब अपने मत का खंडन होते देखा तो उसने सिर्फ अपनी बुद्धि की ही कुशलता से गौतमस्वामी की युक्तियों का स्पर्धा के वश सभा के એક દિવસની વાત છે કે, સોમભદ્ર નામને કેઈ એક વિશિષ્ટ વિદ્વાન શાસ્ત્રાર્થ કરવા માટે તેમની પાસે આવ્યા. તે જૈનધર્મથી અતિરિક અને અનુયાયી હતે. અધર્મસેવી હતું, અધર્મિષ્ટ હતું, અધમખ્યાયી હતા, અધ- મનુરાગી હતું, અધર્મપ્રલોકી હતું, અધર્મજીવી હતું, અધર્મ પ્રરંજક હતું, અધર્મ પ્રચારક હતા, સકળ શાસ્ત્ર દશ હોવા છતાં પણ તત્વ-અવિમશી હતે. આ માટે પ્રકાંડકુતક કેસરી હતે. ગૌતમસ્વામી અને સમભદ્રને પરસ્પર શાઆર્થના વિષયમાં વિવાદ શરૂ થયે. એક બીજાનું ખંડન મંડન કરવામાં પ્રવર્ત બન્યા. આ બન્નેમાંથી જ્યારે કેઈને પણ જય અને પરાજય ન થયે ત્યારે ગૌતમસ્વામીએ શાસ્ત્રાર્થના વિષયમાં પોતાની પ્રતિભાના બળ ઉપર નાસ્તિકમતનું નિરાકરણ કરવાનું શરૂ કરી દીધું. સેમભદ્ર કે જે નાસ્તિક મતને પક્ષપાતી હતે તેણે જ્યારે પિતાના મતનું ખંડન થતું જોયું કે તેણે ફકત પોતાની બુદ્ધિની કુશળતાથી સ્પર્ધાને વશ થઈ ગૌતમસ્વામીની યુકિતઓને ·उपराभ्ययनले सम्यगाराधयामि इत्येवं विचिन्त्य मशस्तध्यानेन शुभाध्यवसायेन अवधि मनापर्यय च संप्राप्य क्षपकणिमारुह्य केवळी जातः। एवमन्येरपि मुनिमिरवानपरीपहा सोहव्यः। अथाऽज्ञानाऽसद्भाव(ज्ञानसद्भाव)पक्षे दृष्टान्तः प्रदश्यते-- उग्रविहारी चतुर्ज्ञानचतुर्दशपूर्वधारी जिनवचनानुगामी गौतमस्वामी भिष्य- परिवारेण सह ग्रामानुग्रामं विहरन् भास्करवदज्ञानान्धकारं विघंसयन् स्याद्वाद- सिद्धान्तं स्थापयन् शान्त्यादिधर्म प्रद्योतयन् चार्वाकादिपाखण्डमतं खण्डयन् विचरति स्म । एवं विहरन् गौतमस्वामी चम्पानगर्या पूर्णभद्रोद्याने समवस्तः । निरतिचार सम्यक् आराधना करते २ प्रत्यक्ष ज्ञानकी प्राप्ति मुझे हो जायगी। इस प्रकार विचार करके उसने प्रशस्तध्यान के हेतुभूत शुभ अध्यवसाय से अवधि एवं मनःपर्यय ज्ञान को प्राप्त कर लिया, तथा क्षपकश्रेणी पर अरोहण कर केवलिपद को भी प्राप्त कर लिया। इसी तरह अन्यमुनियों को भी अज्ञानपरीपह सहन करना चाहिये। अज्ञान के असद्भाव (ज्ञान के सद्भाव) पक्षमें दृष्टान्त इस प्रकार है- उग्र विहार करने वाले, मति, श्रुत, अवधि एवं मनःपर्ययज्ञान के धारी, चौदह पूर्व के पाठी, एवं जिनवचन के अनुसार चलने वाले गौतमस्वामी शिष्यपरिवार के साथ ग्रामानुग्राम विहार करते हुए, सूर्य के समान भव्यों के अज्ञानरूप अन्धकार को ध्वस्त करते हुए, स्याद्वादसिद्धान्त की विजयपताका फरकाते हुए, क्षान्ति आदि धर्मका उद्योत करते हुए एवं भौतिकवादी चार्वाक आदि मत का निराकरण करते हुए विहार करते २ चंपानगरी के पूर्णभद्र उद्यान में पधारे । સમ્યક્ આરાધના કરતાં કરતાં પ્રત્યક્ષ જ્ઞાનની પ્રાપ્તિ મને થઈ જશે. આ પ્રકારને વિ- ચાર કરી તેણે પ્રશસ્ત ધ્યાનના હેતુભૂત શુભ અધ્યવસાયથી અવધિ અને મનાય યજ્ઞાનને પ્રાપ્ત કર્યું, તથા ક્ષપકશ્રેણી ઉપર આરૂઢ થઈ કેવળ પદને પણ પ્રાપ્ત કરી લીધું. આ પ્રકારે અન્ય મુનિઓએ પણ અજ્ઞાનપરીવહ છત જોઈએ– જ્ઞાનના સદૂભાવ પક્ષમાં દાંત આ પ્રકારનું છે.- ઉગ્ર વિહાર કરવાવાળા, મતિ, ત, અવધિ અને મને પર્યયજ્ઞાનના ધારી, ચૌદ પૂર્વના પાઠી, અને નવચન અનુસાર ચાલવાવાળા ગૌતમસ્વામી શિષ્ય પરિવારની સાથે ગ્રામાનુગ્રામ વિહાર કરતા, સૂર્યની માફક ભવ્યેના અજ્ઞાનરૂપ અંધકારને દૂર કરતા સ્યાદ્વાદસિદ્ધાંતની વિજયપતાકા ફરકાવતા, શાંતિ આદિ ધમને ઉઘાત કરતા કરતા અને ભૌતિકવાદિ ચાર્વાક આદિ મતનું નિરા- કરણ કરતા કરતા, વિચરણ કરતા કરતા, ચંપાનગરીના પૂર્ણભદ્ર ઉદ્યાનમાં પધાર્યા. , ·प्रियदर्शिनी टीका अ० २ गा ४३ अहानाऽसद्भावे सोमभद्रदृष्टान्तः स्तव हृदये जातो न वा ?। तदाऽसौ नास्तिकस्तद्वचनं स्वीकुर्वन् वदति-भदन्त ! भवान् सत्यं वदति मम मनस्ययमेव विचारःमादुराप्तीत् । इत्युक्त्याऽसौ गौतमस्वामिनः शिष्यो भूत्वा दीक्षितो नातः । तेन शिष्येणान्यैश्च शिष्यपरिवारैः सह ग्रामानुग्राम विदरन् गौतमस्वामी राजगृहनगरे गुणशिले चैत्ये भगवतः श्रीवर्धमानस्वामिनः संनिधौ समागतः। भगवन्तं वन्दित्वा नमस्कृत्य गौतमस्वामी चतुर्ज्ञानगमकुर्वन् सविनयं ब्रवीति-हे भगवन् ! अयं भगवत्मभावादेव सन्मार्गे समायातः। ततो भगवता श्रीवर्धमानस्वामिना श्रमणनिम्रन्धानाहूय कथितम्-भो ! मुनयः ! गौतम- भद्र से पूछा कि-कहो महानुभाव ! तुम्हारे मन में यह विचार उत्पन्न हुआ या नहीं ?। तय सोमभद्र ने गौतमस्वामी के इस कथन को स्वीकार करते हुए कहा-भदन्त ! आपने बिलकुल ही यथार्थ कहा है, मेरे मन में ऐसा ही विचार उत्पन्न हुआ था। इस प्रकार अपने हृदयंगम अभि- प्राय को प्रगट करते हुए उसने गौतमस्वामी के पास दीक्षा धारण करली और उनका शिप्य हो गया। मुनि सोमभद्र एवं अन्य शिष्यों के साथ ग्रामानुग्राम विहार करते हुए गौतमस्वामी राजगृह नगर के गुणशिलचैत्य में भगवान वर्धमान स्वामी के पास आये । वंदना एवं नमस्कार कर के गौतमस्वामी ने अपने में रहे हुए चतुर्ज्ञान की विशिष्टता का गर्व न करके प्रभु से बड़े विनय के साथ कहा-भगवन् ! यह सोमभव मुनि आपके ही प्रभाव से सन्मार्ग में आया है। भगवान श्रीवर्धमान- स्वामी ने श्रमणनिर्ग्रन्थों को बुलाकर कहा कि हे मुनियों ! देखो चार ઉત્પન્ન થયેલ કે નહીં? ત્યારે સેમભદ્ર ગૌતમસ્વામીના આ કથનને સ્વીકાર કરીને કહ્યું, ભદંત! આપે બીલકુલ યર્થાથે કહ્યું છે. મારા મનમાં આવે જ વિચાર ઉત્પન્ન થયે હતું. આ પ્રકારે પિતાના હૃદયમાંના અભિપ્રાયને પ્રગટ કરીને તેણે ગૌતમસ્વામીની પાસે દીક્ષા ગ્રહણ કરી લીધી. અને તેમના શિષ્ય બની ગયા. મુનિ સમભદ્ર અને બીજા શિષ્યો સાથે ગ્રામાનુગ્રામ વિહાર કરતા કરતા ગૌતમસ્વામી રાજગૃહ નગરના ગુણશિલચિત્યમાં ભગવાન વર્ધમાન સ્વામીની પાસે આવ્યા. વંદના અને નમસ્કાર કરી ગૌતમસ્વામીએ પિતાનામાં ચારજ્ઞાન વિશિષ્ટતાને ગર્વ ન કરતાં પ્રભુને ઘણા વિનય સાથે કહ્યું, ભગવન! આ સમભદ્રમુનિ આપના જ પ્રભાવથી સન્માર્ગમાં આવ્યા છે. ભગવાનશ્રી વર્ધમાન સ્વામીએ શ્રમણનિજોને બેલાવીને કહ્યું કે, હે મુનિઓ ! જુઓ ·५२२ उत्तरायवनस्चे खण्डनात् मविनिरत्तो नाभूत , परंतु अन्वतस्तदुक्तयुक्तिप्रतियुक्तिस्वरूप खण्डयितुम- समर्थः सन् मनसि विचारयति-"सत्यम् अयमस्ति गौतमस्वामो महान् विद्या- निधिः, यदीदृशं मम मनोगतं भावं गीतमस्वामी कथयिप्यति तदाऽहमस्य शिष्यो भविष्यामि" इति। गौतमस्वामी मनःपर्ययज्ञानधारकतया तदानीमेव परिपदि वदति-" अस्य तर्ककेसरिणो मनसि संप्रति अयं विचारः समायातः-"सत्यमयं गौतमस्वामी महान् विद्यानिधिः परत्वेवं मम मनोगतं विचारं गौतमस्वामी यदि कथयेत् वर्हि तस्य शिष्यो भविष्यामी"ति । इत्युक्त्वा पुनस्तं नास्तिकं पृच्छति-कथय किमयं विचार- यीच खंडन करना प्रारंभ कर दिया, परन्तु गौतमस्वामी ने जय उसकी युक्तियों का पूरे तोर से खंडन किया तो वह उसको संभालने में समर्थ नहीं हो सका । गौतमस्वामी के अगाध ज्ञान को देखकर उस समय उसके मन में यही विचार आया कि वास्तव में ये गौतमस्वामी विशिष्ट विद्यानिधान है, परन्तु यदि ये मेरे इस मनोगत भाव को बतला देवें तो में इनका शिष्य हो जाऊँगा? गौतमस्वामी मनापर्ययज्ञान के धारी थे, अतः उसी समय वे इसके मानसिक विचार को स्पष्टरूप से जान गये। उन्हों ने उसी समय सभा के बीच में कहा कि इस तर्ककेसरी सोमभद्र के मन में इस प्रकार का विचार उत्पन्न हुआ है कि "ये गौतमस्वामी महान विद्या के निधान हैं यदि ये मेरे इस अभिप्राय को बतला दें तो मैं इनका शिष्य हो जाऊँगा"। गौतमस्वामी ने ऐसा कह कर उस सोम- સભાની વચમાં ખંડન કરવાને પ્રારંભ કરી દીધું. પરંતુ ગૌતમસ્વામીએ જ્યારે તેની યુકિતઓનું પુરી રીતે ખંડન કર્યું ત્યારે તે પિતાની જાતને સંભાળવામાં સમર્થ ન બને. ગૌતમસ્વામીના અગાધ જ્ઞાનને જોઈ એ સમય એના મનમાં એ વિચાર આવ્યો કે, વાસ્તવમાં આ ગૌતમસ્વામી વિશિષ્ટ વિદ્યાનિધાન છે. પરંતુ જે તેઓ મારા આ મનેભાવને બતાવી આપે તે હું એમને શિષ્ય બની જાઉં. ગૌતમસ્વામી મન પર્યયજ્ઞાનના ધારી હતા. આથી એજ વખતે તેમણે એના માનસિક વિચારને સ્પષ્ટ રૂપથી જાણી લીધા. અને એજ વખતે સભાની વચમાં કહ્યું કે, આ તકેસરી સમભદ્રના મનમાં એ પ્રકારને વિચાર ઉત્પન્ન થયો છે કે, “આ ગૌતમસ્વામી મહાન વિદ્યાનાનિધાન છે તેઓ જે મારા આ અભિપ્રાયને બતાવી આપે તે હું તેમને શિષ્ય બની જાઉં.” ગૌતમસ્વામીએ એવું કહીને સેમભદ્રને કહ્યું કે, કહે મહાનુભાવ! તમારા મનમાં આ વિચાર ·प्रियदर्शिनी टीका. अ० २ गा० ४४ दर्शनपरिषहजयः ५२५ टीका-'नथि नूणं' इत्यादि । परो लोकः परभवः-जन्मान्तरम् , नूनं निश्चयेन नास्ति=न भवति । अयं भावः-शरोरं हि भूतात्मकं, तदिहैव नश्यति, शरीरे वर्तमानस्य चैतन्यस्यापि भूत- धर्मत्वादेव शरीरेण सह नाशसंभवात् । शरीरव्यतिरेकेण आत्मनः प्रत्यक्षतोऽनुप- लभ्यमानत्वाच जन्मान्तरं न भवतीति निश्चेतव्यमिति । यद्वा-नूनमिति संभाव- नायाम् परलोकः स्वर्गादिर्नास्तीति संभावयामि, यतः परलोके गतः कोऽपि नात्रा- गत्य वदति, तस्मात् प्रत्यक्षाभावान्नास्ति परलोक इति । वा=अथवा, अपि-इहापि- अब सूत्रकार वाईसवां दर्शनपरीपहजय को बतलाते हैं- 'नत्यि नूणं'-इत्यादि। अन्वयार्थ-(परे लोए नूणं नत्थि-परः लोकः नूनं नास्ति) निश्चय से जन्मान्तर नहीं है-यह शरीर भूतात्मक है, इसलिये यह तो यहां ही विनिष्ट हो जाता है । इस शरीर में जो चैतन्य वर्तमान है वह भी भूतों का धर्म होने से शरीर के साथ ही नाश को प्राप्त हो जाता है। दूसरे शरीर से भिन्न आत्मा-नामक कोई पदार्थ है, यह किसी भी प्रत्यक्ष प्रमाण से सावित नहीं होता है अतः परलोकी (परलोक जाने वाला आत्मा) का अभाव होने से परलोक का अभाव स्वतः सिद्ध है, अर्थात् जन्मान्तर नहीं है । अथवा " नूनं" यह पद संभावना में भी प्रयुक्त किया जाता है इस अपेक्षा परलोक-स्वर्गादिक जो माने जाते हैं सो वे भी नहीं हैं, ऐसी संभावना होती है, क्यों कि कोई ऐसा तो है नहीं जो परलोक में जाकर पश्चात् यहां आकर यह कहे कि मैं अमुक હવે સૂત્રકાર બાવીસમા દર્શનપરીષહને જીતવાનું બતાવે છે– 'नत्यि नूणं त्या मन्वयार्थ-परे लोए नूणं नत्थि-परलोकः नून नास्ति निश्चयथी मान्तर નથી. આ શરીર ભૂતાત્મક છે, આ માટે તે તે અહિં જ વિનષ્ટ થઈ જાય છે. આ શરીરમાં જે ચૈતન્ય વર્તમાન છે તે પણ ભૂતોને ધર્મ હેવાથી શરીરની સાથે સાથે નાશ પામે છે, બીજું શરીરથી ભિન્ન આત્મા નામને કોઈ પદાર્થ છે, એ કઈ પણ પ્રત્યક્ષ પ્રમાણથી ઓળખી શકાતું નથી. આથી પરલોકીને (પરલોક જવાવાળે આત્મા) અભાવ હોવાથી પરલોકને અભાવ સ્વતઃ સિદ્ધ छ. अर्थात् भान्तर नथी. अथवा नून' मा ५६ समापनामा ५४ प्रयुक्त કરાય છે. આ અપેક્ષા પરલોક, સ્વર્ગાદિક જે માનવામાં આવે છે તે પણ નથી એવી સંભાવના થાય છે. કેમકે, કેઈ એ તે છે જ નહીં જે પરલોકમાં .

·५२ उत्तराभ्ययनरत श्चतुनिचतुर्दशपूर्वधारकः स्वज्ञानप्रभावादनेकयुक्तिपतियुक्तीः पदर्य, मत्तगजे- न्द्रमिव सोमभद्रं वशीकृत्य दीक्षितं कृत्याऽऽनीतवान् । अयं गौतमस्य प्रयत्ने नैव मोक्षमार्गमाश्रितः, तथापि गौतमो विनयातिशयं कुर्वन् ज्ञानगवं न बहति, न च केवलज्ञानामाप्तौ विपादं करोति । यथा गौतमेनाऽवधिमनःपर्ययज्ञानपरीपहं तन्म- दाफरणेन केवलज्ञानामाप्तिविपयफविपादाकरणेन च परिपह्म तदुपरि विजयः प्राप्तस्तथाऽन्यैरपि मुनिभिरज्ञानाभावपरीपदः सोढव्यः ।। ४३ ।। अथ द्वाविंशतितम दर्शनपरीपहजयं ग्राह- मूलम्-नस्थि नेणं परे लोएं ईड्ढी वा वि तवस्सिणो । अर्दुवा 'वंचिओ मि-त्ति", ईइ भिक्खू ने चिंतएं ॥४४॥ छाया-नास्ति नूनं परो लोकः ऋद्धिर्वाऽपि तपस्विनः । अथवा वञ्चितोऽस्मीति इति भिक्षुर्न चिन्तयेत् ॥ ४४ ॥ ज्ञान के धारी एवं चतुर्दशपूर्व के पाठी गौतम ने अपने प्रभाव से ही मत्तगजराज की तरह इस सोमभद्र को अनेक युक्ति प्रयुक्तियों द्वारा वश में कर के दीक्षित किया है, और यहां ये इस को ले आये हैं। गौतम का ही यह प्रयत्न है जो यह मोक्षमार्ग में आ गया है, फिर भी गौतम को अपने विनयातिशय से इस बात का जरा भी गर्व नहीं है । तथा केवलज्ञान की अप्राप्ति के विषय में विपाद भी नहीं है। जिस तरह गौतम ने अवधिमनःपर्ययज्ञान के परीपह को उनका मद नहीं करने से तथा केवलज्ञान की अप्राप्ति में विषाद नहीं करने से जीता है उसी तरह तुम सब मुनियों को भी अज्ञानाभाव अर्थात् ज्ञान का सद्भाव परीपह जीतना चाहिये ॥४३॥ ચાર જ્ઞાનના ધારી અને ચૌદપૂર્વના પાઠીગૌતમે મત્ત ગજરાજની માફક સ્વૈરવિહારી અને યુક્તિ પ્રયુક્તિઓના સ્વામી એવા આમને પિતાના જ્ઞાનવડે વશ કરીને દીક્ષિત કરેલ છે. અને તેને અહીં લઈ આવેલ છે. ગૌતમને જ આ પ્રયત્ન છે કે જે આ મોક્ષમાર્ગમાં આવેલ છે. છતાં પણ ગૌતમને પિતાના વિનય અતિશયથી આ વાતને જરા પણ ગર્વ નથી તથા કેવળજ્ઞાનની અપ્રાપ્તિના વિષયમાં વિષાદ પણ નથી. જેવી રીતે ગૌતમે અવધિમનપાનના પરીષહને મદ નહીં કરવાથી તથા કેવળજ્ઞાનની અપ્રાપ્તિમાં વિષાદ નહીં કરવાથી જીતેલ છે. આ રીતે તમે સઘળા મુનિઓએ પણ અજ્ઞાન અભાવ અર્થાત જ્ઞાનને સદભાવ જીતવો જોઈએ, ૪૩ ·- प्रियदर्शिनी टीका. अ० २ गा० ४४ दर्शनपरिपहजयः ५२५ टीका-'नत्ति नूणं' इत्यादि । परो लोका-परभवः-जन्मान्तरम् , नून-निधयेन नास्ति न भवति । अयं भावः-शरोरं हि भूतात्मकं, तदिदेव नश्यति, शरीरे वर्तमानस्य चैतन्यस्यापि भूत- धर्मलादेव शरीरेण सह नाशसंभवात् । शरीरव्यतिरेकेण आत्मनः प्रत्यक्षतोऽनुप- लम्यमानत्वाच जन्मान्तरं न भवतीति निश्तव्यमिति । यद्वा-नूनमिति संभाव- नायाम् परलोकः स्वर्गादिनास्तीवि संभावयामि, यतः परलोके गतः कोऽपि नात्रा- गत्य वदति, तस्मात् प्रत्यक्षाभाषान्नास्ति परलोक इति । वा=अथवा, अपि-इहापि- अब सूत्रकार बाईसवां दर्शनपरीपहजय को बतलाते हैं- 'नत्यि नूणं'-इत्यादि । अन्वयार्थ-(परे लोए नूर्ण नत्धि-परः लोकः नूनं नास्ति) निश्चय से जन्मान्तर नहीं है-यह शरीर भूतात्मक है, इसलिये यह तो यहां ही विनिष्ट हो जाता है । इस शरीर में जो चैतन्य वर्तमान है वह भी भूतों का धर्म होने से शरीर के साथ ही नाश को प्राप्त हो जाता है। दूसरे-शरीर से भिन्न आत्मा-नामक कोई पदार्थ है, यह किसी भी प्रत्यक्ष प्रमाण से साबित नहीं होता है अतः परलोकी (परलोक जाने वाला आत्मा) का अभाव होने से परलोक का अभाव स्वतः सिद्ध है, अर्थात् जन्मान्तर नहीं है । अथवा "नूनं" यह पद संभावना में भी प्रयुक्त किया जाता है इस अपेक्षा परलोक-स्वर्गादिक जो माने जाते हैं सो वे भी नहीं हैं, ऐसी संभावना होती है, क्यों कि कोई ऐसा तो है नहीं जो परलोक में जाकर पश्चात् यहां आकर यह कहे कि मैं अमुक હવે સૂત્રકાર બાવીસમા દર્શનપરીષહને જીતવાનું બતાવે છે– ' नत्यि नूण' त्यादि मन्वयार्थ-परे लोए नूणं नत्यि-परलोकः नून नास्ति निश्चयथा भान्तर નથી આ શરીર ભૂતાત્મક છે, આ માટે તે તે અહિં જ વિનષ્ટ થઈ જાય છે. આ શરીરમાં જે ચિંતન્ય વર્તમાન છે તે પણ ભૂતને ધમ હોવાથી શરીરની સાથેસાથ નાશ પામે છે, બીજું શરીરથી ભિન્ન આત્મા નામને કઈ પદાર્થ છે, એ કોઈ પણ પ્રત્યક્ષ પ્રમાણથી ઓળખી શકાતું નથી. આથી પરકીને (પરલેક જવાવાળે આત્મા) અભાવ હોવાથી પરલોકને અભાવ સ્વતઃ સિદ્ધ 2. अर्थात् मान्तर नथी. अथवा 'नून' मा ५६ समापनामा ५९ प्रयुत કરાય છે. આ અપેક્ષા પરલોક, સ્વર્ગાદિક જે માનવામાં આવે છે તે પણ નથી એવી સંભાવના થાય છે. કેમકે, કેઈ એ તે છે જ નહીં જે પરલોકમાં .

·. - - - . , उत्तगण्ययन शन्दो भिन्नक्रमः अतोऽयमर्थः-तपस्विनोऽपि मम ऋद्धि: मामर्शपध्यादिलन्धि रूपा नास्ति न विद्यते, तस्या अप्यनुपलभ्यमानत्वात् । प्रसङ्गादिह लन्धिभेदा उच्यन्ते- १ आमशीपधिः, २ विमुडोपधिः, ३ खेलोपधिः, ४ जल्लोपधिः, ५ सौंषधिः, ६ संभिन्नश्रोतोलन्धिः, ७ अवधिलब्धिः, ८ ऋजुमतिलन्धिः, विपुलमतिलन्धिः, १० चारणलब्धिः, ११ आशीविपलब्धिः, १२ केवलिलब्धिः, १३ गणधरलब्धिः, १४ पूर्वधरलब्धिः, १५ अर्हलब्धिः, १६ चक्रवतिलब्धिः, १७ वलदेवलन्धिः, १८ वासुदेवलब्धिः, १९/१ क्षीराखवलब्धिः, १९/२ मध्वास्रवलब्धिः, १९/३ सर्पिरास्रवलब्धिः, २० कोठबुद्धिलब्धिः, २१ पदानुसारिलब्धिः, २२ स्वर्ग से आया हूं, इसलिये प्रत्यक्ष से उनकी उपलब्धि का अभाव होने से परलोक नहीं है । (वा) अथवा (तवस्सिणो इड्ढी अवि-तपस्विनः ऋद्धिः अपि ) तपस्वी जन को ऋद्धिकी प्राप्ति हो जाती है यह भी बात ठीक नहीं है, क्यों कि ऋद्धियों अर्थात् लब्धियों की सिद्धि भी प्रत्यक्षप्र- माण से होती नहीं है। लब्धियां २८ प्रकार की हैं वे ये हैं- आमशैपिधि १, विमुडोपधि २, खेलौपधि ३, जल्लौषधि ४, सबै पधि ५, संभिन्नश्रोतोलन्धि ६, अवधिलब्धि ७, ऋजुमतिलन्धि ८, विपु- लमतिलन्धि ९, चारणलब्धि १०, आशीर्वपलब्धि११, केवलिलब्धि१२, गणधरलन्धि १३, पूर्वधरलब्धि १४, अहल्लब्धि १५, चक्रवर्तिलब्धि१६, बलदेवलब्धि १८, क्षीरास्रवलन्धि १९४१, मध्वास्रवलन्धि १९।२, सर्पि- रास्रवलन्धि १९॥३, कोष्ठवुद्धिलब्धि २०, पदानुसारिलब्धि २१, बीजथु- જઈ પાઠ અહિં આવી તે એમ કહે કે હું અમુક સ્વર્ગમાં જઈને આવ્યા છું. આ માટે પ્રત્યક્ષથી તેની ઉપલબ્ધીનો અભાવ હોવાથી પરલોક નથી. અથવા तवस्सिणो इड्ढी अवि तपासान ऋद्धियानी प्राप्ति य छ मे पात ५९ ઠીક નથી. કેમકે, ઋદ્ધિની સિદ્ધિ પણ પ્રત્યક્ષ પ્રમાણથી થતી નથી. ઋદ્ધિ ૨૮ પ્રકારની છે. તે આ પ્રમાણે છે. (१) भाभशैषिधि, (२) विभुषधि, (3) मेसीपधि, (४) raula, (५) सपायाध(6) संमिश्रोतामध, (७) अधिसन्धि, (८) *णुमति समय (6) yिaमतिalu, (१०) याराधि, (११) आशीविषely, (१२) Baklalcu, (१३) ५२६०८, (१४) alDE, (१५) ASEAlbu, (१) यdिavध, (१७) मखelor, (१८) पासुहेपाधि, (१६) क्षारास- લબ્ધિ, મધ્વાસપલબ્ધિ, સપિરસવલબ્ધિ, (ર) કેન્ડબુદ્ધિલપિ १) ५४d. .

·प्रियदर्शिनी टीका अ० २ गा. ४४ दर्शनपरीपहेऽष्टाविंशतिलन्धिवर्णनम् ५२७ बीजबुद्धिलब्धिः, २३ तेजोलेश्यालब्धिः, २४ आहारकलब्धिः,२५ शीतलेश्यालब्धिः, २६ चैक्रियलब्धिः, २७ अक्षीणमहानसिकलब्धिः, २८ पुलाकलब्धिः । भव्यत्वाभन्यत्वविशिष्टानां पुरुषाणां च यावत्यो लब्धयो भवन्ति, ता एवम् भव्यपुरुषाणामेताः पूर्वोक्ता सर्या अपि लब्धयो भवन्ति । अहंचक्रवर्तिवासु- देवबलदेवसंभिनश्रोतवारणपूर्वधरगणधरपुलाकाऽऽहारकलब्धिलक्षणा एतादश लब्धयो भव्यत्रीणां नैव भवन्ति । शेपास्त्वष्टादशलब्धयो भव्यस्त्रीणां भवन्ति । यच मल्लिस्वामिनः स्त्रीत्वेऽपि तीर्थकरत्वमभूत् तदाश्चर्यभूतत्वान गण्यते । तथा -अनन्तरोक्ताअहंदाद्या आहारकपर्यन्ता दश लब्धयः, केवलि-ऋजुमति-विपुलमति द्विलन्धि २२, तेजोलेश्यालन्धि २३, आहारकलन्धि २४, शीतलेश्या- लब्धि२५, वैनियलब्धि२६, अक्षीणमहानसीकलब्धि२७, पुलाकलब्धि २८॥ अव भव्यत्वभावविशिष्ट एवं अभव्यत्वभावविशिष्ट पुरुष को जितनी जितनी लब्धियां होती हैं वे कहते हैं- भव्यत्वभावविशिष्ट पुरुषों के ये सभी लब्धियां होती हैं। भव्य स्त्रियों के अहल्लब्धि १, चक्रवर्तिलब्धि २, वासुदेवलब्धि 3, बलदेव- लब्धि ४, संभिन्नश्रोतोलन्धि ५, चारणलब्धि ६, पूर्वधरलब्धि ७, गण- धरलब्धि ८, पुलाकलब्धि ९, एवं आहारकलन्धि १०, ये दस लब्धियां नहीं होती हैं । याकी अवशिष्ट अठारह लब्धियां भव्य स्त्रियों के भी होती हैं। जो मल्लिस्वामी के स्त्रीपना होने पर भी तीर्थकरत्व वहां हुआ वह अच्छेरा-आश्चर्य होने की वजह से गिना नहीं जाता है। ये १३ तेरह लब्धियां अभव्य पुरुषों के नहीं होती हैं-केवलिलब्धि, ऋजु- सारिधि, (२२) भी शुद्धिसन्धि, (२३) तश्याधि, (२४) मा.२४धि, (२५) शीतश्यालय, (२६) वैठियाधि, (२७) सक्षीय मानसिane, (२८) yaisalc. હવે ભવ્યત્વભાવવિશિષ્ટ અને અભવ્યત્વભાવ વિશિષ્ટ પુરૂને જેટલી જેટલી લબ્ધિઓ થાય છે તે બતાવે છે. ભવ્યત્વભાવ વિશિષ્ટ પુરૂને આ બધી લબ્ધિઓ થાય છે. ભવ્ય સ્ત્રિઓને ૧ અલબ્ધિ, ૨ ચક્રવર્તિલબ્ધિ, ૩ વાસુદેવલબ્ધિ, ૪ બલદેવલબ્ધિ, ૫ સંભિન્નશ્રોતેલબ્ધિ, ૬ ચારણુલબ્ધિ. ૭ પૂર્વધરલબ્ધિ, ૮ ગણુધરલબ્ધિ, ૯ પુલાક લબ્ધિ, અને ૧૦ આહારકલબ્ધિ. આ દશ લબ્ધિ થતી નથી. બાકીની અઢાર લબ્ધિ ભવ્ય સ્ત્રીઓને પણ થાય છે. જેમ મલ્લિ સ્વામીને સ્ત્રી પણ હોવા છતાં પણ તીર્થકર તેમને થયું. તે અચ્છેરા-આશ્ચર્ય થવાની ગણત્રીમાં ગણવામાં આવતું નથી. આ તેર લબ્ધિઓ અભવ્ય પુરૂષોને થતી નથી.

·૧૨૮ उत्तरायपनले -लब्धयश्चैतात्रयोदश लब्धयः पुरुपाणामप्यभव्यानां नैव भवन्ति, शेषाः पञ्चदन लब्धयस्तु भवन्ति । अभन्यस्त्रीणामप्येताम्रयोदश लब्धयो न भवन्ति, मधुसीरालवल- धिरपिचतुर्दशी तासां नैव भवति । शेपाचतुर्दशलब्धयस्तु तासामपि भवन्ति। अथासां व्याख्या पदयते-आमशौंपधिः-आमर्शी हि हस्तादिना स्पर्श, स एव ओपधिः, करादिसंस्पर्शमात्रादेव व्याध्यपनयनसामर्थ्यम् ॥ १ ॥ विमुडोपधिः-यन्माहात्म्यान्मूत्रपुरीपावयवमात्रमपि रोगराशिमणावाय संपद्यते सुरमि च सा ॥ २ ॥ मतिलन्धि, विपुलमतिलन्धि तीन ये तथा भव्य स्त्रियों के जिन दश १० ऋद्धियों का अभाव बतलाया गया है वे। इस प्रकार १३ तेरह लब्धियों का अभव्यपुरुषों के अभाव रहता है। याकी १५ लब्धियां होती हैं। इसी तरह अभव्यस्त्रियों के भी ये ही १३ तेरह लब्धियां नहीं होती हैं। तथा क्षीरा- स्रव एवं मध्यास्रव नामको भी लब्धि उनके नहीं होती है । इस प्रकार तेरह १३ पूर्वोक्त और १४ चौदहवीं क्षीरानव, मध्वास्रव सपिराम्रवरूप का उनकेअभाव जानना चाहिये । याकी १४ चौदह लब्धियां अभन्य. स्त्रियों के होती हैं। इन लब्धियों की व्याख्या की जाती है-हस्त आदि द्वारा स्पर्श होने का नाम आमर्श है। यह स्पर्श ही जिनका औषधि का काम करता है वह आमपिधि है । इस लब्धि के धारी को जो रोगी अपने हस्तादिक से छू लेता है उसका वह रोग छूते ही नष्ट हो जाता है १, जिस के प्रभाव से मूत्र, पुरीप, आदि भी रोगराशिके विनाश करने में औष- કેવલીલબ્ધિ, ઋજુમતિલબ્ધિ, વિપુલમતિલબ્ધિ, ત્રણ આ તથા ભવ્ય સ્ત્રીઓને જે દશઋદ્ધિઓનો અભાવ બતાવેલ છે તે આ પ્રકારની તેર લબ્ધિઓને અભવ્ય પુરૂને અભાવ રહે છે. બાકી પંદર લબ્ધિઓ થાય છે. આ રીતે અભવ્ય સ્ત્રીઓને પણ આ તેર લધિઓ થતી નથી. તથા ક્ષીરસવ અને મધ્વાસવ સપિરાક્રવ નામની પણ તેને થતી નથી. આ રીતે તેર પૂર્વોક્ત અને ચૌદમી ક્ષીરા- અવ મધ્વાસ લબ્ધિને તેને અભાવ જાણ જોઈએ. બાકી ચૌદ લબ્ધિઓ અભવ્ય સ્ત્રીઓને થાય છે. આ લબ્ધિઓની વ્યાખ્યા કહેવામાં આવે છે,-હાથ આદિ દ્વારા થવાનું આમર્શ છે. આ સ્પર્શ જ જેને ઓષધિનું કામ કરે છે તે આમર્શ ઔષધિ છે. આ લબ્ધિના ધારીને જે રોગી પિતાના હાથથી અડે છે એને એ રોગ અડતાં જ નાશ પામે છે. (૧) જેના પ્રભાવથી મૂત્ર, પુરીષ, આદિ રેગ વિનાશ કરવામાં ઔષધિનું કામ કરવા લાગે છે તથા તેમ નામ આવવા ·. . प्रियदर्शिनी टीका अ० २ गा.४४ दर्शनपरीपहेऽप्टाविंशतिलब्धिवर्णनम् खेलौषधिः-यत् प्रभावात् श्लेष्मा सर्वरोगापहारकः मुरभिश्च भवति सा ॥३॥ जल्लोपधिः-जल्लो-मळः कर्णवदननासिकानयनजिहासमुद्भवः शरीरसमुद्भवश्व, स एव ओपधिर्भवति यत्मभावात् सा ॥ ४ ॥ सर्वोपधिः-यत्मभावात् सर्वे विण्मूत्रकेशनखादय ओपधयो भवन्ति सा ॥५॥ संभिन्नश्रोतोलन्धिः-यत्मभावात् सर्वैरपि शरीरावयवः सुस्पष्ट शृणोति सा । यद्वा-'संभिन्नस्रोतस् ' इतिच्छाया । अत्र स्रोतस् शब्द इन्द्रियवाचकः, तेन यत्मभावात्-एकैमिन्द्रियं सर्वेषामिन्द्रियाणां कार्य संपादयति सा। यथा-कर्णे- नैव श्रवणदर्शनघाणरसनस्पर्शनकार्याणि लब्धिप्रभावात् सम्पादयति ॥ ६॥ अवधिलब्धिः-अवधिज्ञानमेव लब्धिः-अवधिलब्धिः । अरूपिद्रव्यं विहाय धिका काम करने लग जाते हैं, तथा उनमें सुगंध आने लगती है, इस का नाम विमुडोपधि है २ । जिसके प्रभाव से श्लेष्मा सर्वरोग का अप- हारक हो जाता है उस का नाम खेलोपधि है । इसके प्रभाव से श्लेप्म भी सुगंधवाला हो जाता है ३ । जिसके प्रभावसे कान, मुख, नासिका, नयन, एवं जिह्वा का मैल, तथा शरीरका मैल औपधि जैसा परिणमित होता है उसका नाम जल्लोपधि है ४ जिसके प्रभावसे विष्टा, मूत्र, केश, तथा नख आदिक औषधि जैसे हो जाते हैं उसका नाम सौंषधि है । जिसके प्रभावसे समस्त शारीरिक अवयवों द्वारा सुनाजाय,अथवा एक ही इन्द्रिय जिसके प्रभाव से अन्य इन्द्रियों का काम करने लग जाय उस का नाम संभिन्नातोलब्धि है। जिसके यह लब्धि होती है वह एक कर्ण इन्द्रिय से ही अवशिष्ट इन्द्रियों के काम-दर्शनादिक करने की शक्ति- थाला हो जाता है ६। जिसके प्रभाव से अमूर्तिक द्रव्य को छोड़ कर मूर्तिक द्रव्यको जानने की सामर्थ्य आत्मामें प्रकट हो जाती है उसका नाम લાગે છે. તેનું નામ વિમુડ ઓષધિ છે. (૨) જેના પ્રભાવથી કલેષ્મા સર્વ રેગોને નાશ કરનાર છે તેનું નામ એલૌષધિ છે, તેના પ્રભાવથી શ્લેષ્મ પણ सुमधा थ य छ. (3) ना प्रमाथी आन, भाई, ४, भने જીભને મેલ તથા શરીરને મેલ, ઔષધિની જેમ પરિણમિત બને છે તેનું नाम भौषधि छ. (४) रेना प्रमाथी विष्टा, भूत्र, पा, नम, माह ઔષધિ જેવા થઈ જાય છે તેનું નામ સર્વોષધિ છે. (૫) જેના પ્રભાવથી શરી- રનાં તમામ અવયવે દ્વારા સંભળાય અથવા એક જ ઈન્દ્રિય જેના પ્રભાવથી બીજી ઈન્દ્રિયનું કામ કરવા લાગી જાય તેનું નામ સંભિન્નશ્રોતેલબ્ધિ છે. લિબ્ધિ હોય છે તે એક કણે ઈન્દ્રિયથી જ અવશિષ્ટ ઇન્દ્રિયનાં જેને આ ·५३० उत्तराभ्यास रूपिद्रव्यविषयकमिन्द्रियनिरपेक्षं मनःप्रगिधानवीर्यकं मतिविशिष्टक्षयोपशमनिमि- तकं देवमनुष्यतिर्यनारकस्वामिकं ज्ञानं भवति यत्मभारात् सा ॥ ७ ॥ अजुमतिलन्धिः-प्राजु! सामान्यं-विशेपरहितं, देशकालाधनेकपर्यायव नितं, संजिना चिन्तितं, तग्राहिणी मतिः-ऋजुमतिः, सैत्र लब्धिः। साच- पटोऽनेन चिन्तितः, इत्येवं संशिमनोद्रव्यपरिच्छेदः ॥८॥ विपुलमतिलन्धिः-विशुद्धतरः संपूर्णमनुप्यक्षेत्रवर्तिसंक्षिपञ्चेन्द्रियमनोद्रव्य- प्रत्यक्षीकरणहेतुमनःपर्ययज्ञानविशेपः। यथा-परेण चिन्तितं घटं प्रसंगतो बहुभिः अवधिलब्धि है, यह अवधि, इन्द्रिय और मनकी सहायता से उपता नहीं होता है। अवधिज्ञानावरणीय कर्मके प्रतिविशिष्ट क्षयोपशम से उत्पन्न होता है । देव, मनुष्य, नरक एवं तीर्यच, इस प्रकार चारों गतियों के जीव इस के स्वामी हो सकते हैं । जिस के प्रभाव से- देश, काल आदि अनेक पर्यायों से वर्जित पदार्थ का सामान्य ज्ञान होता है, और जो संज्ञी जीव के द्वारा चिन्तित पदार्थ को ग्रहण करता है उसका नाम ऋजुमतिलब्धि है। जैसे जिसने अपने मन के द्वारा घट का विचार किया तो ऋजुमतिलब्धि वाला उसे शीघ्र यतला देगा कि इसने घट का विचार किया है ८। जिसके प्रभाव से मनुष्यक्षेत्र- घर्ती समस्त संज्ञी पंचेन्द्रिय जीवों के मनोद्रव्य को साक्षात् करनेवाला जो विशुद्धतर ज्ञान होता है उसका नाम विपुलमतिलब्धि है। यह मनःपर्यय ज्ञान का एक भेद है। जैसे किसी ने घट का विचार किया કામ દર્શનાદિક કરવાની શક્તિવાળા બની જાય છે. (૬) જેના પ્રભાવથી અમુર્તિક દ્રવ્યને છેડીને મુર્તિક દ્રવ્યને જાણવાનું સમર્થ આત્મામાં પ્રગટ થાય છે. તેનું નામ અવધિલબ્ધિ છે. આ અવર્ષિ ઈન્દ્રિય અને મનની સહાયતાથી ઉત્પન્ન થતા નથી. અવધિ જ્ઞાનાવરણીય કર્મના પ્રતિવિશિષ્ટ પશમથી ઉત્પન્ન થાય છે, દેવ, મનુષ્ય, નરક અને તિર્યંચ આ ચાર ગતીના છે તેના સ્વામી બની શકે છે. (૭) જેને પ્રભાવ દેશ, કાલ આદિ અનેક પર્યાયોથી વજીત સામાન્ય જ્ઞાન થાય છે. અને સંસી જીવ દ્વારા ચિતિત પદાર્થને ગ્રહણ કરે છે અને તેનું નામ ઋજુમતિલબ્ધિ છે. જે જેણે પિતાના મનની સાથે વિચાર કર્યો છે તે જુમતિ લબ્ધિવાળા તેને તુરત બતાવી શકે છે કે આપણે મનમાં આ વિચાર કર્યો છે.(૮) જેના પ્રભાવથી મનુષ્ય ક્ષેત્રવર્તી સમસ્તસંઘની પંચેન્દ્રિય જીવોના મને દ્રવ્યોને સાક્ષાત કરવાવાળું જે વિશુદ્ધતરજ્ઞાન હોય છે. તેનું નામ વિપુલમતિલબ્ધિ છે આ મન:પર્યયજ્ઞાનને से ले. જેમ કેઈએ મનમાં વિચાર કર્યો હોય તે આ લબ્ધિવાળા તેને પ્રસંગવશ એવા ·- प्रियदर्शिनी टीका अ० २ गा० ४४ दर्शनपरीपहेऽष्टाविंशतिलन्धिवर्णनम् વર पर्यायैरुपेतं जानाति, तत्र घटोऽयं द्रव्यतः सौवर्णः, क्षेत्रतो मरुदेशीयस्तथा गृहा- भ्यन्तरस्थः, कालतलैमासिकः, भावतः-सुसंस्थानचाकचिक्यादियुक्तः, आकारेण महान् , इत्यादि प्रचुरविशेषणविशिष्टं जानाति ॥ ९॥ चारणलन्धिः-आकाश- गमनशक्तिः॥१०॥ आशीर्विपलब्धिः-आशी:-अनुग्रहः, विष-निग्रहः, तद्पा लब्धिः, निग्रहानुग्रहसामर्थ्यमित्यर्थः ॥ ११॥ केवलिलन्धिः-केवलिनः केवल- ज्ञानसिदिः ॥१२॥ गणधरलन्धिः-गणधरत्वमाप्तिः ॥ १३ ॥ पूर्वधरलन्धिः -पूर्वधरत्वमाप्तिः॥ १४ ॥ अहल्लन्धिः-अईवमाप्तिः॥१५॥ चक्रवतिलब्धिः- है तो इस लब्धिवाला उसे प्रसंगवश इस रूप से स्पष्ट जान लेता है कि इसने द्रव्य की अपेक्षा सुवर्ण का, क्षेत्र की अपेक्षा मरुदेश का अथवा घर के भीतर का, काल की अपेक्षा तीन मास का, एवं भाव की अपेक्षा अच्छे आकार का, अथवा चाकचिक्यादि रूप से युक्त घट का चिन्तन किया है। इस प्रकार विपुलमतिलब्धि वाला घटको अनेक विशेपणां से विशिष्ट जान सकता है तय कि ऋजुमतिलब्धि वाला इस प्रकार से घट को नहीं जान सकता है वह तो उसे सामान्यरूप से ही जानता है ९ । आकाश में गमन करने की शक्ति जिस लन्धि बारा उत्पन्न हो जाती है वह चारणलब्धि है १०। जिसके प्रभाव से नुग्रह और निग्रह करने की शक्ति प्रगट हो जावे वह आशीविष- लब्धि है ११। केलियों के जो केवलज्ञान की सिद्धि होती है उसका नाम केवलिलब्धि है १२ । गणधरपद की प्राप्ति होने में जो कारण होती है वह गणधरलब्धि है १३ । पूर्वधरत्व की प्राप्ति पूर्वधरलब्धि। १४, अर्हत्पद की प्राप्ति अहल्लन्धि १५, चक्रधरत्व की प्राप्ति चक्रवर्ति- તેવા રૂપથી સ્પષ્ટ જાણી લે છે કે, તેણે દ્રવ્યની અપેક્ષા, સુવર્ણના ક્ષેત્રની અપેક્ષા, મરૂદેશના અથવા ઘરની અંદરના કાળની અપેક્ષા ત્રણ માસનું અને ભાવની અપેક્ષા સારા આકારનું અથવા ચળકાટ ચકચકાટાદિ રૂપથી યુક્ત ઘટ જાણે છે. આ પ્રકારે વિપુલમતિ લબ્ધિવાળા ઘટને અનેક વિશેષણેથી વિશિષ્ટ જાણે શકે છે. ત્યારે જુમતિ લબ્ધિવાળા આ રીતે ઘટને જાણી શકતા નથી. તે તે એને સામાન્યરૂપથી જ જાણે છે. (૯) આકાશમાં ઉડવાની શકિત જે લબ્ધિ- દ્વારા ઉત્પન્ન થાય છે તે ચારણુંલબ્ધિ છે. (૧૦) જેના પ્રભાવથી અનુગ્રહ અને નિગ્રહ કરવાની શકિત પ્રગટ થાય છે તે આશીવીપલબ્ધિ છે. (૧૧) કેવલીઓને કેવળજ્ઞાની લબ્ધિ થાય છે તેનું નામ કેવળલબ્ધિ છે. (૧૨) ગણું ધર પદની પ્રાપ્તિ થવામાં છે. કારણ હોય છે તે ગણધરલબ્ધિ છે. (૧૩) પૂર્વધર- ત્વની પ્રાપ્તિ પૂર્વધરલબ્ધિ. (૧૪) હસ્પદની પ્રાપ્તિ અહંલબ્ધિ. (૧૫) ·तयार चक्रधरस्वप्राप्तिः ॥१६॥ बलदेवलब्धि:-बलदेवत्वमाप्तिः॥१७|| वासुदेवलम्धिः -वामुदेवत्वमाप्तिः ॥१८॥ क्षीराम्रवलन्धिः-पत्मभावाद्वननं क्षीरवन्मधुरं भवति ॥ १९॥१॥ मध्वास्रवलन्धिः-यत्मभावाइवचनं मधुतुल्यं भवति ।। १९२२ ॥ सर्पिराम्रवलन्धिः-यत्प्रभावाद्वचनं घृतवत् स्निग्धमक्ष भवति ॥१९६३ ।। कोष्ठयुद्धिलब्धि:-यथा कोठके धान्यं प्रक्षिप्तं तदवस्थमेव चिरमप्यवतिष्ठते, न किमपि कालान्तरेऽपि गलति, एवं यस्मिन् पुरुपे श्रुवज्ञानं निक्षिप्तं तदवस्थ- मेव चिरकालं तिष्ठति न कदापि विस्मरति यत्मभावात् सा ॥२०॥ पदानुसारिणी लन्धिः-यस्मभावात् पुनरेकमपि श्रुवपदमवधार्य शेपमश्रुतमपितदवस्थमेव श्रुतमव- गाहते सा ॥ २१ ॥ वीजघुद्धिलन्धिः-पथा-एकस्माद् बीजान्महातरुत्पयते, लन्धि १६, पलदेव पद की प्राप्ति यलदेवलन्धि १७, वासुदेव पद की प्राप्ति वासुदेवलन्धि १८, क्षीर जैसे मीठे वचनों की प्राप्ति जिसके प्रभाव से हो वह क्षीरास्रवलन्धि, मधुतुल्य मधुर वचनों का होना वह मध्यानवलन्धि, सिग्ध एवं अरुक्ष वचन जिसके प्रभाव से हो वह सपिरास्रव लब्धि है १९ । जिस प्रकार कोठे में रक्खा हुवा धान्य ज्यों का त्यों बहुत काल तक रहता है-बिगडता नहीं है, उसी प्रकार जिसके प्रभाव से प्राप्त श्रुत भी ज्यों का त्यों स्थिर रहे विस्मृत न हो उसका नाम कोष्ठयुद्धिलब्धि है २० जिसके प्रभाव से श्रुत का एक पद भी अवधारित होने पर शेष नहीं सुना हुवा भी श्रुत अवधारित हो जाय इस का नाम पदानुसारिणीलब्धि है २१ । जिस प्रकार एक छोटे से भी पीज से विशाल काय वृक्ष उत्पन्न हो जाता है, उसी प्रकार उत्पाद; व्यय, ચકધરત્વની પ્રાપ્તિ ચક્રવર્તિલિબ્ધિ. (૧૬) બલદેવપદની પ્રાપ્તિ બળદેવલબ્ધિ. (૧) વાસુદેવ પદની પ્રાપ્તિ વાસુદેવલબ્ધિ. (૧૮) ખીર જેવાં મીઠા વચનની જેના પ્રભાવથી થાય તે ક્ષીરસંવલબ્ધિ. મથુતુલ્ય મધુર વચનનું બનવું તે મધ્વાસપલબ્ધિ. સિંધ અને અક્ષવચન જ પ્રભાવથી થાય તે સપિરા- અવલબ્ધિ છે. (૧૯) જે રીતે કેઠીમાં રાખેલું અનાજ જેમનું તેમ ઘણા સમય સુધી રહે છે. છતાં બગડતું નથી. તે પ્રકારે જેના પ્રભાવથી પ્રાપ્ત કૃત. જ્યાંનું ત્યાં સ્થિર રહે, વિસ્મૃત ન બને, તેનું નામ કોષ્ટબુદ્ધિલબ્ધિ છે. (૨) જેના પ્રભાવથી શ્રુતનું એક પદ્ધ પણ અવધારીત થવાથી આગળ ન સાંભળેલ પણ કૃત અવધારીત થઈ જાય તેનું નામ પદાનુસારી લબ્ધિ છે. (૨૧) જે રીતે એક નાના બીજથી વિશાળકાય વૃક્ષ ઉત્પન્ન થાય છે. તે પ્રકારે ઉત્પાદક પણ ·प्रियदर्शिनी टीका. अ० २ गा. ४४ वर्शनपरीपहेऽष्टाविंशतिलन्धिवर्णनम् .५३६ तया-उत्पादव्ययध्रौव्ययुक्तं सदित्यादिरूपमर्थप्रधानं पदमर्थपदं, तदेकं वीजभूत- मर्थपदमनुसृत्य शेषमपि तथैव प्रभूतवरमर्थपदं जानाति यत्मभावात् सा ॥ २२ ॥ तेजोलेश्यालब्धिः -- यत्मभावादनेकयोजनप्रमाणक्षेत्राश्रितवस्तुदहनदक्षती. तेजोनिसर्जनशक्तिरुत्पद्यते सा । इह यः खलु शमी-क्षमाशीलो मुनिनिरन्तरम- पानकं पप्ठतपः करोति, पारणकदिने च सनखकुल्मापमुष्टया जलचुलुके नैव एकेन आत्मानं यापयति, पुनरातापनां करोति तस्य पण्मासान्ते तेजोलेश्यालब्धि- रुत्पद्यते ॥२३॥ आहारकलब्धिः-आहारकशरीरकरणशक्तिः।आहारकशरीरं च- स्फटिकवदुज्ज्वलं हस्तममाणमेकस्मिन् भवे द्विः, संसारे चतुर्वारं कृत्वा मोक्षमवश्यं एवं प्रौव्य युक्त सत् है, इत्यादिरूप एक भी अर्थ प्रधानपद के अनु- सरण से शेप प्रभूततर अर्थपद भी इसी तरह ज्ञात हो जावें वह पीजवुद्धिलब्धि है। २२ जिसके प्रभाव से अनेकयोजनप्रमाण क्षेत्र में रही हुई वस्तु को जलाने वाले तेज को निकाल ने की शक्ति उत्पन्न हो जाती है इसका नाम तेजोलेश्यालब्धि है, जो शमी-क्षमाशीलमुनि निरन्तर चौविहार पष्ठ तप करता है, और पारणा के दिन सनख- फल्मापमुष्टि अर्थात्-सीझे हुए एक मुट्ठी भर उडद खाकर उसी समय एक चुल्लू भर पानी पीता है, और आतापना लेता है, इस प्रकार छह महिने तक लगातार करता रहता है तो उसके तेजोलेश्यालब्धि उत्पन्न हो जाती है । २३ आहारक-शरीर के उत्पन्न होने की लन्धि का नाम आहारकलब्धि है। आहारक शरीर स्फटिकमणि के जैसा उज्ज्वल तथा एक हाथ का होता है । एक भव में इसकी प्राप्ति जीव को दो बार, तथा संसार अवस्था में चार बार तक होती है, पश्चात् वह जीव मुक्ति વ્યય, અને ધ્રોવ્ય યુક્ત સત્ છે રૂપ એક પણ અર્થ પ્રધાનપદના અનુસરણુંથી શેષ પ્રભુતારઅથ પદ પણ તેવી રીતે જ્ઞાત થઈ જાય તે બીજબુદ્ધિ લબ્ધિ છે. (૨૨) જેના પ્રભાવથી અનેક જન પ્રમાણુક્ષેત્રમાં રહેલી વસ્તુઓને જાણનાર તેજને કાઢવાની શકિત ઉત્પન્ન થાય છે તેનું નામ તેજલેશ્યાલિબ્ધિ છે. જે શમી-ક્ષમાશીલ મુનિ નિરંતર વિહાર છઠ્ઠ તપ કરે છે અને પારણાના દિવસે બાફેલા એક મુઠીભર અડદ ખાઈને એજ વખતે એક ચાપવું પાણી પીવે છે અને આતાપના લે છે આ પ્રકાર લગાતાર છ મહિના સુધી કરતા રહે છે તે તેને તેજલેશ્યાલબ્ધિ ઉત્પન્ન થાય છે. (૨૩) આહારક શરીરના ઉત્પન્ન થવાની લબ્ધિનું નામ આહાર લબ્ધિ છે, આહા- રક શરીર સ્ફટિકમણુના જેવું ઉજવળ અને એક હાથનું હોય છે. એક ભવમાં તેની માપ્તિ જીવને બે વાર તથા સંસાર અવસ્થામાં ચાર વાર થાય છે. પછીથી એ .

·- उत्तराभ्ययन प्रयाति । कधिचतुर्दशपूर्वधारी नाद्धि प्राप्य, तीर्थकरसमीपे संपणार्थमाहारकरी करोति । तत्र प्रेपण निगोदादिसंशयविच्छेदनार्थ, सूक्ष्मार्थनिर्णयार्थम् ऋद्धिदर्शनार्थ, माणिरक्षणार्थ, छद्मस्थोपग्रहार्थ च भवति । उक्तश्च- पाणिदय-माद्विदरिसण, छउमत्योवग्गहण वा । सुहुमत्य संसपच्छे,-पत्यं गमणं निणसते ॥१॥ इदमत्र योध्यम्-माहारकशरीरं यत्र स्थाने लब्धिधारी मुनिः पयति, तत्र मग- वतोऽनुपस्थितौ तस्मादाहारफशरीरादूनहस्तं शरीरं निःसरति, तदेव भगवतः को अवश्य प्राप्त कर लेता है। चतुर्दश पूर्व का पाठी कोई मुनि आहारक लन्धि को प्राप्तकर तीर्थंकर के समीप में भेजने के लिये आहारक शरीर की रचना करता है। निगोदादिसंबंधी संशय. को दूर करने रूप सूक्ष्म अर्थ का निर्णय करने के लिये १ ऋद्धि के दर्शन करने के लिये २ प्राणियों की रक्षा करने के लिये ३ और छमस्थों का उपकार करने के लिये ४ इस शरीर का तीर्थकर के पादमूल में गमन होता है। कहा भी है- "पाणिय-रिद्धिदसण, छउमत्योवग्गहणहे वा। सहुमत्थसंसयच्छेयत्थं गमण जिणस्संते॥१॥" छाया-प्राणिदया-ऋद्धिदर्शन-छद्मस्थोपग्रहणहेतुं वा। सूक्ष्मार्थसंशयच्छेदार्थ गमनं जिनस्यान्ते ॥" आहारक शरीर को जिस स्थान में लब्धिधारी मुनि भेजता है वहां यदि भगवान् न हों तो उस आहारक शरीर से एक हाथ से कुछ જીવ અવશ્ય મુકિત પ્રાપ્ત કરી લે છે. ચોદપૂર્વના પાડી કઈ મુનિ આહારક લબ્ધિને પ્રાપ્ત કરી તીર્થકરના સમીપમાં મોકલવા માટે આહારક શરીરની રચના કરે છે. નિગોદાદિ સંબંધિ સંશયને દૂર દૂર કરવા માટે, સૂક્ષ્મ અર્થને નિર્ણય કરવા માટે, અદ્ધિનાં દર્શન કરવા માટે, પ્રાણીઓની રક્ષા કરવા માટે, અને છઘંસ્થાના ઉપકાર કરવા માટે આ શરીરનું તીર્થકરના પાદમૂલમાં ગમન याय छे. ४ह्यु ५५ छ.- "पाणीदय-ऋद्धिदरिसण, छउमत्थोवरगहण हेउं वा । . सुहुमत्य-संसयच्छेयत्थं, गमणं जिणस्संते ॥" छाया-पाणीदया ऋद्धिदर्शन,-छास्थोपग्रहणहेतुं वा। सूक्ष्मार्थसंशयच्छेदार्थ, गमनं जिनस्यान्तै । આહારક શરીરને જે સ્થાનમાં લબ્ધિધારી મુનિ મોકલે છે ત્યાં જે ભગ કાન ન હોય તે તે આહારક શરીરથી એક હાથ એ છે (મુંડહાથ) શરીર બીજું ·- प्रियदर्शिनी टीका. अ०२ गा० ४४ दर्शनपरीपहेऽप्टाविंशतिलम्धिवर्णनम् ५३५ संनिधौ गत्वा स्वकार्य संपाय इस्तप्रमाणशरोरे मविशति । तच्चाहारकशरीरं स्वमूल- भूते शरीरे पुनीनं भवति ॥२४॥ शीतलेश्यालन्धिः-परमकारुण्यवशादनुपाचं पति तेजोलेश्याप्रशमनहेतुशीतलले जोविशेषविमोचनसामर्थ्यम् ॥ २५ ॥ वैक्रिय- लन्धिः - वैक्रियशरीरकरणशक्तिः । सा चानेकविधा-अणुत्व-महत्त्व-लघुत्व- गुरुत्व-प्राप्ति-प्राकाम्ये-शित्व-वशित्वा-ऽप्रतिघातित्वाऽन्तर्धान-कामरूपित्वादि- भेदात् ॥२६॥ अक्षीणमहानसीलन्धिः-महानसम्-अन्नपाकस्थानं, तदाश्रित- स्वादन्नमपि महानसमुच्यते, तच यत्मभावात् अक्षीणं स्वल्पमप्यन्नं पात्रे पतितं पुरुषशतसहस्रैरपि तृप्त्या भुक्तं न क्षीयते, यावत् स्वेन तदन्नं न भुज्यते सा ॥२७॥ कम शरीर और निकलता है, वही भगवान के पास जाकर अपने कार्य को संपादित कर पूर्व के हस्तप्रमाण शरीर में समा जाता है, और वह पूर्व- हस्त प्रमाण शरीर भी फिर वहां से लौट कर अपने मूल शरीर में समा- जाता है २४। परम करुणा के वश से दया करने योग्य प्राणी के प्रति तेजो- लेश्या के प्रशमन का हेतु जो शीततेजविशेष को निकालने की शक्ति है उसका नाम शीतलेश्यालब्धि है २५ । वैक्रियशरीर को करने की शक्ति का नाम वैक्रियलब्धि है। यह लन्धि अणुत्व, महत्व, लघुत्व, गुरुत्व, प्राप्ति, प्राकाम्य, ईशित्व, वशित्व, अप्रतिघातित्व, अन्तर्धान, कामरूपित्व आदि के भेद से अनेक प्रकार की है २६ । महानस-शब्द का अर्थ यद्यपि रसोईघर है तो भी तदाश्रित होने से अन्न को भी महानस कह दिया गया है इसलिये महानस शब्द से अन्न समझना નીકળે છે તે ભગવાનની પાસે જઈને પોતાના કાર્યને સંપાદિત કરી પૂર્વના હસ્ત પ્રમાણ શરીરમાં સમાઈ જાય છે. અને તે પૂર્વહસ્ત પ્રમાણ શરીર પણ ત્યાંથી પાછું ફરી પિતાના મૂળ શરીરમાં સમાઈ જાય છે. (૨૪) પરમ કરૂણાના વશથી દયા કરીને યોગ્ય પ્રાણી તરફ તેલેશ્યાના પ્રશમનને હેતુ, જે શીત તેજ વિશેષને કાઢ- વાની શક્તિ છે તેનું નામ શીતલેશ્યાલબ્ધિ છે. (૨૫) વૈકિયશરીરને બનાવવાની શક્તિનું નામ વૈકિયલબ્ધિ છે. આ લબ્ધિ અણુ, મહત્વ, લઘુત્વ, ગુરૂત્વ, પ્રાપ્તિ, પ્રાકામ્ય, ઈશિત્વ, વશિત્વ, અપ્રતિઘાતિત્વ, અન્તર્ધાન, કામરૂપિ– આદિના ભેદથી અનેક પ્રકારની છે. (૨૬) મહાનસ શબ્દનો અર્થ છે કે રસોઈ ઘર છે તે પણ દાશ્રીત હોવાથી અન્નને પણ મહાનસ કહેવાયેલ છે. માટે મહાનસ શબ્દથી અન્ન સમજવું જોઈએ. આથી આ અન્ન ભોજન સામગ્રી જેના પ્રભાવથી અક્ષણ-સ્વલ્પ .

·. বলে पुलाकलन्धिः-तपाश्रुतहेतुका प्रवचनलापयादिप्रयोजने जिनशासनविरोधिनः सबलवाइनस्य चक्रवादेरपि पुलाफरनिःसारफरणे समर्था या शक्तिः सा ॥२८॥ अधवा-इतिअनेन-केशलुचनेन पञ्चमहायताङ्गीकारेण, यातनात्मकेनान- शनादिना वपसा, पृथिवीकायादिसप्तदशविधसंयमेन महाकप्टमददीक्षाग्रहगेन घेत्यर्थः, वञ्चितोऽस्मि-कामसुखादपनितोऽस्मीत्ययः । उक्तं च- चाहिये अतः यह अन्न-भोजनसामग्री जिसके प्रभाव से अक्षीण- स्वल्प भी अन्न पात्र में पड़े तो भी उससे हजारों मनुष्य भरपेट आहार करले फीर भी खूटे नहीं, जय तक कि वह स्वयं आहार न फरले, ऐसी शक्ति का नाम अक्षीणमहानस लन्धि है २७ । प्रवचन की लघुता के समय जिनशासन का विरोधी सेना और वाहनसहित चक्रवर्ती भी होवे तो वह भी जिसके प्रभाव से पुलाक (दानारहित घास का पुला) की तरह निःसार कर दिया जाता है ऐसी शक्ति का नाम पुलाकलब्धि है, यह लन्धि तप एवं श्रुत हेतुक होती है २८ । इस प्रकार ये अठाईस लब्धियो जो बतलाई गई हैं वे, अथवा इनमें से कोई एक लब्धि भी मुझे प्राप्त नहीं हुई है। इसी प्रकार केश ढंचन करना पंचमहावतों का पालन करना, यतनात्मक अनशनादिक तपों का तपना, पृथिवीकायादिकों की रक्षा करने रूप सत्सरह १७ प्रकार के संयम का पालना, महाकष्टप्रद दीक्षा का ग्रहण करना, इन सब बातों से मैं ठगा गया हूं-अर्थात् सांसारिक विलासता से मुख પણું અને પાત્રમાં પડે તો પણ તેનાથી હજારે મનુષ્ય પેટભરીને આહાર કરી લે છતાં પણ ખૂટે નહીં ત્યાં સુધી તે પોતે આહારન કરી લે. આવી શક્તિનું નામ અક્ષણમહાનલબ્ધિ છે. (૨૭) પ્રવચનની લઘુતાના સમયે જીન શાસનના વિરોધી સેના અને વાહન સહિત કોઈ ચક્રવતિ હોય તો તે પણ જેના પ્રભાવથી પુલા- કની માફક નિસાર કરી દેવામાં આવે છે. એવી શક્તિનું નામ પુલાકશક્તિ छ. मा u d५ मन श्रुत हेतु य छे. (२८) આ પ્રકારે એ અયાવીસ લબ્ધિઓ જે બતાવવામાં આવી છે તે અઠવા આમાંથી એક લબ્ધિ પણ મને પ્રાપ્ત થયેલ નથી. આ રીતે કેશને લોચ કર પાંચ મહાવ્રતનું પાલન કરવું, યતનાત્મક અનશનાદિક તપને તપવા, પૃથ્વી કાયાદિકની રક્ષા કરવારૂપ સત્તર પ્રકારના સંયમનું પાલન, મહાકષ્ટપ્રદ દીશા ગ્રહણ કરવી, આ સઘળી વાતેથી હું ઠગાય છું. અર્થાત સંસાર હાસતાથી ·. प्रियदर्शिनी टीका. अ० २ गा० ४४ दर्शनपरीपहे भूतवादिप्रकरणम् "तपांसि यातनाचित्राः संयमो भोगवश्वना" इत्यादि । इति एतद्, भिक्षुः, न चिन्तयेत्-न विचारयेत् । अस्य चिन्तनस्य संयमघातकत्वेन तुच्छत्वात् । क्याहि-यदुच्यते-जन्मान्तरं नास्ति, शरीरस्य भूतसमुदायात्मकत्वात् भूतधर्म- स्वाचैतन्यरूपस्यात्मनः शरीरेण सहैव नाशात् , इति, तदसत-न वयं शरीरस्य जन्मा- न्तराऽनुगामित्वमङ्गीकुर्मः, कित्वात्मन एष, स चात्मा नास्ति भूतधर्मः, तथाहि- मोड़ कर जो मैं इन कष्टप्रद निःसार कार्यों की आराधना में लग गया हूं वह सब व्यर्थ है। कहा भी है- तपांसि यातनाश्चिन्त्राः, संयमो भोगवंचना" इत्यादि। अर्थात्-तप एक विचित्र प्रकार का कष्ट है, संयम जो है वह भोगों से ठगाना है। भूतवादी यनकर भिक्षु को इस प्रकार का विचार नहीं करना चाहिये । क्यों कि इस प्रकार की विचारधारा सर्वथा तुच्छ यतलाई गई है । इसीका विचार अब यहां से किया जाता है। जो भूतवादी यह कहता है कि "जन्मान्तर नहीं है क्यों कि यह शरीर भूतों का समुदायस्वरूप है और चैतन्यरूप आत्मा भी भूत का धर्म है। उसका विनाश भी शरीर के विनाश के साथ ही हो जाता है।" सो इसका इस प्रकार का कहना ठीक नहीं है। क्यों कि हम लोग अर्थात् जैन-शरीर को परलोक में जानेवाला नहीं मानते हैं, हम तो परलोक में जानेवाली एक आत्मा को ही मानते हैं। वह आत्मा भूतों का धर्म नहीं है। जब भिन्न २ अवस्था में भूतों से મોટુ મરડીને હું આ કષ્ટપ્રદ નિસાર કાર્યોની આરાધનામાં લાગી ગયો છું ते सघ व्यय छ. ४ छ- "तपांसि यातनाश्चित्राः संयमो भोगवंचना" त्यादि. અર્થાત્ તપ એક વિશિષ્ટ પ્રકારનું કષ્ટ છે સંયમ જે છે તે ભાગોને ઠગનાર છે. ભૌતિકવાદી બની ભિક્ષુએ આ પ્રકારને વિચાર નહીં કરવો જોઈએ. કેમકે, આ પ્રકારની વિચારધારા સર્વથા તુચ્છ બતાવવામાં આવી છે તેને વિચાર હવે અહીં કહેવામાં આવે છે. પહેલાં જે ભૌતિકવાદીએ એવું કહ્યું છે કે, “જન્માંતર નથી કેમકે આ શરીર ભૂતોના સમુદાય સ્વરૂપ છે અને ચૈતન્ય રૂપ આત્મા પણ ભૂતોને ધર્મ છે. તેને વિનાશ પણ શરીરના વિનાશની સાથે થાય છે. તેનું તેવા પ્રકારનું કહેવું ઠીક નથી. કેમકે, અમે લોક અથૉત જેનશરીરને પરલોકમાં જવા વાળું માનતા નથી. અમે તે એક આત્મા ભૂતને ધર્મ નથી. જ્યારે જુદી જુદી , उ०६८ ·- पुलाकलन्धिः-तपाश्रुतहेतुका प्रवचनलाघवादिप्रपोजने जिनशासनविरोधिनः सबलवाहनस्य चक्रवदेरपि पुलारुवनिःसारकरणे समर्था या शक्तिः सा ॥२८॥ अधवा-इति भनेन-केशलुचनेन पञ्चमहाप्रवाहीकारेण, यातनात्मकेनान- शनादिना तपसा, पृथिवीकायादिसप्तदशविधसंयमेन महाकप्टमददीक्षाग्रहणेन घेत्यर्थः, वञ्चितोऽस्मि-कामसुखादपपनितोऽस्मीत्यर्थः। उक्तं च- चाहिये अतः यह अन्न-भोजनसामग्री जिसके प्रभाव से अक्षीण- स्वल्प भी अन्न पात्र में पडे तो भी उससे हजारों मनुष्य भरपेट. आहार करले फीर भी खूटे नहीं, जब तक कि वह स्वयं आहार न फरले, ऐसी शक्ति का नाम अक्षीणमहानस लब्धि है २७ । प्रवचन की लघुता के समय जिनशासन का विरोधी सेना और वाहनसहित चक्रवर्ती भी होवे तो यह भी जिसके प्रभाव से पुलाक (दानारहित घास का पुला) की तरह निःसार कर दिया जाता है ऐसी शक्ति का नाम पुलाकलन्धि है, यह लब्धि तप एवं श्रुत हेतुक होती है २८ । इस प्रकार ये अठाईस लब्धियां जो पतलाई गई हैं वे, अथवा इनमें से कोई एक लब्धि भी मुझे प्राप्त नहीं हुई है। इसी प्रकार केश ढंचन करना पंचमहावतों का पालन करना, यतनात्मक अनशनादिक तपों का तपना, पृथिवीकायादिकों की रक्षा करने रूप सत्तरह १७ प्रकार के संयम का पालना, महाकष्टप्रद दीक्षा का ग्रहण करना, इन सब बातों से मैं ठगा गया हूं-अर्थात् सांसारिक विलासता से मुख પણું અને પાત્રમાં પડે તે પણ તેનાથી હજારે મનુષ્ય પેટભરીને આહાર કરી લે છતાં પણ ખૂટે નહીં જ્યાં સુધી તે પોતે આહાર ન કરી લે. આવી શક્તિનું નામ અક્ષણમહાનલબ્ધિ છે. (૨૭) પ્રવચનની લઘુતાના સમયે જીન શાસનના વિરોધી સેના અને વાહન સહિત કેઈ ચક્રવતિ હોય તે તે પણ જેના પ્રભાવથી પલા- કની માફક નિસાર કરી દેવામાં આવે છે. એવી શક્તિનું નામ પુલાકશક્તિ छ. भास तमन श्रुत हेतु उय छे. (२८) આ પ્રકારે એ અયાવીસ લબ્ધિઓ જે બતાવવામાં આવી છે તે અથવા આમાંથી એક લબ્ધિ પણ મને પ્રાપ્ત થયેલ નથી. આ રીતે કેશને લેચ કરો પાંચ મહાવ્રતનું પાલન કરવું, યતનાત્મક અનશનાદિક તપને તપવા, પૃથ્વી કાયાદિકેની રક્ષા કરવારૂપ સત્તર પ્રકારના સંયમનું પાલન, મહાકષ્ટપ્રદ દીશાને ગ્રહણ કરવી, આ સઘળી વાતેથી હું ઠગા છું. અર્થાત સંસાર સિતાથી ·५३२ , प्रियदर्शिनी टोका १० २ गा० ४४ दर्शनपरीपहे भूतवादिप्रकरणम् वायुविशेोऽनि ततोऽप..त इति मन्यते, तर्हि जीव एव नामान्तरेण स्वीकवो भवति, अस्तु यत् किंचिदेतत्, कथमपि भूतसादायमात्रेण न चैतन्याविर्भाव इति सिद्धम्, पृथिव्यादिपु एकत्र व्यवस्थापितेष्वपि चैतन्यानुपलब्धेः । अथ कायाकार- परिणती सत्यां तदभिव्यक्तिरिष्यते, तदपि न, यतो लेप्यमयपुत्तलिकायां समस्तभृतसद्भावेऽपि जडत्वमेवोलभ्यते, तदेवमन्वयव्यतिरेकाभ्यामालोच्यमानो उसका , सड़ना हो नहीं सकता हैं। यदि इस पर मों कहा जाय कि “ सूक्ष्म वायु तथा अग्नि वहां से अपगत हो चुकी है अतः शरीर में मरण का व्यवहार हो जायगा" सो ऐसा कहना आत्मा के ही सद्भाव का ख्यापक माना जाता है । तुम जिसे सूक्ष्म वायु या अग्नि कहते हो हम उसे आत्मा कहते हैं। भूतसमुदाय से चैतन्य का आविर्भाव इसलिये भी सिद्ध नहीं होता है कि एक ही जगह इन चारों को स्थापित करने पर भी उनसे चैतन्य की उपलब्धि नहीं होती है। यदि भूतवादी इस पर यों कहे कि "जय ये भूत कायाकार परिणत होते हैं तब ही जाकर इन से चैतन्य की अभिव्यक्ति होती है." सो ऐसा कहना भी इस लिये उचित नहीं है कि लेप्यमयपुत्तलिका में समस्तभूतों का सद्भाव होने पर भी वहां चैतन्य की उपलब्धि नहीं होती है, किन्तु जड़ता ही उपलब्ध होती है। कार्यकारणभाव अन्वयव्यतिरेक के सद्भाव में ही बनता है । इस प्रकार यहाँ भूत और चैतन्य का अन्वयव्यतिरेक घटित नहीं होता है, अतः भूतों का कार्य ત્યાંથી અપગત થઈ ગયેલ છે, આથી શરીરમાં મરણને વહેવાર થવાને છે” તે એવું કહેવું તે આત્માના સદુભાવને ખ્યાપક મનાય છે. તમે સૂક્ષ્મ વાયુ અગરતે અગ્નિ કહે છે. અમે તેને આત્મા કહીયે છીએ. ભૂત સમુદાયથી ચિતન્યને આવિર્ભાવ એ માટે પણ સિદ્ધ નથી થતું કે, એક જ જગ્યાએ તે ચારેને ભેળા કરવા છતાં પણ તેમાં ચિતન્યની ઉપલબ્ધિ થતી નથી. જે કદાચ ભૂતવાદી આ ઉપર એવું કહે કે, “જ્યારે એ ભૂતકાયઆકાર પરિણત હોય છે ત્યારે જ જઈને તેનાથી ચિતન્યની અભિવ્યક્તિ થાય છે.” તે એવું કહેવું પણ એ માટે ઠીક નથી કે, લેપ્યમય પુતલીકામાં સમસ્ત ભૂતેને સદ્દભાવ હેવા છતાં પણ ત્યાં ચૈતન્યની ઉપલબ્ધિ થતી નથી પરંતુ જડતાજ ઉપલબ્ધ થાય છે. કાર્યકારણે ભાવ અન્વય વ્યતિરેકના સદ્દભાવમાં જ બને છે. આ પ્રકાર અહિં ભૂત અને ચૈતન્ય અન્વય વ્યતિરેક ઘટીત થતું નથી માટે ભૂતેનું કાય ચૈતન્ય છે તે કઈ પ્રકારે સિદ્ધ થતું નથી. આ માટે આ ચિતન્ય ગુણ ·- -- उत्तराध्ययनले एफैकस्य पृथिव्यादेः पृथक्त्वे चैतन्योत्पत्ति भवति चेत् तर्हि पृथिव्यादिसमुदाया- दपि चैतन्यं न भवितुमर्हति । यथैकस्मात् सिफताकणात् तैलं नोत्पद्यते, तेन सिकता समुदायादपि न भवति तैलोत्पत्तिः किंच-चैतन्यस्य भूतधर्मत्वस्वीकारे मरणाभावः स्याउ, मृतकाजी पृथिव्यादिभूतानां सद्भावात् , न च मृतकाये वायोस्तेजसो वा अभावान्मरणसद्भावः इति वाच्यम्, यतः मृतकाये'शोफोपलन्धेर्न वायोरभावः । पक्तिस्वभावस्य च कोथस्य (शटनस्य) दर्शनानाग्नेरभाव इति । अथ मूक्ष्मः कबिद चैतन्य की उत्पत्ति नहीं होती है तो उनके समुदाय में चैतन्य की उत्पत्ति कैसे हो सकती है, जैसे एक सिकता (रेती) के कण से जब तैल नहीं निकलता है तो समुदाय से तैल निकल सकेगा. यह बात कौन बुद्धिमान मान्य कर सकता है । दूसरी यात यह भी है कि. जब चैतन्य को भूतों का धर्म माना जायगा तो मरण का अभाव प्रसक्त होता है, क्यों कि मृतकाय में भी पृथिवी आदि भूतों का सद्भाव तो रहता ही है । यदि मृत शरीर में मरणसद्भाव ख्यापित करने के लिये यह कहा जाय कि " वहां पर वायु एवं तेज का अभाव है इसलिये इन दो तत्वों का अभाव होने से वहां भी मरण का सद्भाव अंगीकार किया जाता है" सो ऐसा कहना इसलिये उचित नहीं है कि मृतकाय में भी शोफ (सूजन) की उपलब्धि होने से वायु का वहां असद्भाव नहीं माना जा सकता है । अग्नितत्त्वं का भी वहां इसी तरह अभाव नहीं माना जा सकता है, क्यों कि इसके अभाव में અવસ્થામાં ભૂતેથી ચૈતન્યની ઉત્પત્તિ નથી થતી તે તેના સમુદાયમાં ચૈતન્યની ઉત્પત્તિ કેવી રીતે થઈ શકે? જેમ તીન એક કણમાંથી તેલ નીકળી શકતું નથી તે રેતીના ઢગલામાંથી તેલ નીકળી શકે તેવું કણ કહી શકે? બીજી વાત એ પણ છે કે, જે ચિતન્યને ભૂતને ધમ માનવામાં આવે તે મરણને અભાવ પ્રસક્ત થાય છે. કેમકે, મૃતકોમાં પણ પૃથ્વી આદિ ભૂતને સદભાવ તે રહેલે જ છે. જે મરણ શરીરમાં મરણ સદુભાવ ખ્યાપિત કરવા માટે એમ કહેવામાં આવે કે, “ત્યાં વાયુ અને તેજને અભાવ છે માટે આ બને તને અભાવ હોવાથી ત્યાં પણ મરણને સદુભાવ અંગિકાર કરવામાં આવે છે. તે એમ કહેવું એ માટે ઉચિત નથી કે, મૃતકયમાં પણ સુજનની ઉપલબ્ધિ હેવાથી વાયુને ત્યાં અસદભાવ માની શકાતું નથી. અગ્નિતત્વને પણ ત્યાં તેવી રીતે અભાવ નથી માનવામાં આવતે કેમકે, તેના અભાવમાં એનું સડવું બનતું નથી, જે કદાચ એ ઉપર એમ કહેવામાં આવે કે, “સૂમ વાય તથા અનિ ·- कि. मियदर्शिनी टीका १० २ गा० ४४ दर्शनपरीपहे भूतवादिप्रकरणम् वायुविशेोऽनिर्ग ततोऽप. व इति मन्यते, तर्हि जीव एव नामान्तरेण स्वीकृतो भवति, अस्तु यत् किंचिदेतत्, कथमपि भूतसमुदायमात्रेण न चैतन्याविर्भाव इति सिद्धम्, पृथिव्यादिपु एकत्र व्यवस्थापितेष्वपि चैतन्यानुपलब्धेः। अथ कायाकार- परिणती सत्यां तदभिव्यक्तिरिष्यते, तदपि न, यतो लेप्यमयपुत्तलिकायां समस्तभूतसद्भावेऽपि जडत्वमेवोलभ्यते, तदेवमन्वयव्यतिरेकाभ्यामालोच्यमानो उसका सड़ना हो नहीं सकता हैं। यदि इस पर यों कहा जाय सूक्ष्म वायु तथा अग्नि वहां से अपगत हो चुकी है अतः शरीर में मरण का व्यवहार हो जायगा" सो ऐसा कहना आत्मा के ही सद्भाव का ख्यापक माना जाता है । तुम जिसे सूक्ष्म वायु या अग्नि कहते हो हम उसे आत्मा कहते हैं। भूतसमुदाय से चैतन्य का आविर्भाव इसलिये भी सिद्ध नहीं होता है कि एक ही जगह इन चारों को स्थापित करने पर भी उनसे चैतन्य की उपलब्धि नहीं होती है। यदि भूतवादी इस पर यों कहे कि "जय ये भूत कायाकार परिणत होते हैं तब ही जाकर इन से चैतन्य की अभिव्यक्ति होती है." सो ऐसा कहना भी इस लिये उचित नहीं है कि लेप्यमयपुत्तलिका में समस्तभूतों का सद्भाव होने पर भी वहां चैतन्य की उपलब्धि नहीं होती है, किन्तु जड़ता ही उपलब्ध होती है। कार्यकारणभाव अन्वयव्यतिरेक के सद्भाव में ही बनता है । इस प्रकार यहाँ भूत और चैतन्य का अन्वयन्यतिरेक घटित नहीं होता है, अतः भूतों का कार्य ત્યાંથી અપગત થઈ ગયેલ છે, આથી શરીરમાં મરણને વહેવાર થવાને છે” તે એવું કહેવું તે આત્માના સદુભાવને ખ્યાપક મનાય છે. તમે સૂક્ષ્મ વાસુ અગરતે અગ્નિ કહે છે અને તેને આત્મા કહીયે છીએ ભૂત સમુદાયથી ચિતન્યને આવિર્ભાવ એ માટે પણ સિદ્ધ નથી થતું કે, એકજ જગ્યાએ તે ચારેને ભેળા કરવા છતાં પણ તેમાં ચિતન્યની ઉપલબ્ધિ થતી નથી. જે કદાચ ભૂતવાદી. આ ઉપર એવું કહે કે, “જ્યારે એ ભૂતકાયઆકાર પરિત હોય છે ત્યારે જ જઈને તેનાથી ચૈતન્યની અભિવ્યતિ થાય છે. તે એવું કહેવું પણ એ માટે ઠીક નથી કે, લેપ્યમય પુતલીકામાં સમસ્ત ભૂતેને સદભાવ હેવા છતાં પણ ત્યાં ચૈતન્યની ઉપલબ્ધિ થતી નથી પરંતુ જડતાજ ઉપલબ્ધ થાય છે. કાર્યકારણે ભાવ અન્વય વ્યતિરેકના સદ્દભાવમાં જ બને છે. આ પ્રકાર અહિ ભૂત અને ચૈતન્ય અન્વય વ્યતિરેક ઘટીત થતું નથી માટે ભૂતોનું કાર્ય ચિતન્ય છે તે કોઈ પ્રકારે સિદ્ધ થતું નથી. આ માટે આ ચેતન્ય ગુણ ·-- ५४० राध्ययमले नायं चैतन्याख्यो गुणो भूतानां भवितुमईति । तस्मात् पारिशेप्याच्चैतन्यमानो धर्म इति सिद्धान्तोऽनुसरणीयः। यदप्युक्तम्-आत्मनः प्रत्यक्षवो नुपलम्पमानत्वादिति तदप्यसदेव, सर्वपी स्वात्मा स्वमत्यक्ष एव, ज्ञानादीनामात्मगुणाना प्रत्यक्षानुभवात् घटमहं जानामीस्या- धनुभवस्य सर्वसिद्धत्वात् । यया घटादीनां रूपादयः प्रत्यक्षतयोपलम्यन्ते, वयाऽऽत्म- नोऽपि ज्ञानमुखादयो गुणाः कस्य न सन्ति प्रत्यक्षानुभवगोचराः, किंतु सर्वेषामाना लद्धानां प्रत्यक्षानुभवगोचराः सन्त्येव । उक्तंच-'आत्मप्रत्यक्ष आत्माऽयम्' इत्यादि। चैतन्य है यह किसी प्रकार सिद्ध नहीं होता है इसलिये यह चैतन्यगुण पारिशेष्यात् (अनुमानविशेष से) आस्मा का ही एक धर्म है, इसी से आत्माका सद्भाव ख्यापित होता है यह सिद्धान्त अनुसणीय है। " तथा और भी जो ऐसा कहा है कि " आस्मा की प्रत्यक्ष से अनु पलब्धि होने की वजह से सत्ता ज्ञात नहीं होती है" सो ऐसा कहना भी ठीक नहीं है क्यों कि प्रत्येक संसारी जीवों को अपनी २ आत्मा का स्वानुभव से प्रत्यक्ष होता है, कारण कि उसके ज्ञानादिक गुणों का प्रत्यक्ष अनुभव होता रहता है । " मैं घट को जानता हूं" यह अनु- भव तो सब को ही होता है। जिस प्रकार घटादिकों के रूपादिक गुण प्रत्यक्ष से उपलब्ध हैं उसी प्रकार आत्मा के भी ज्ञानादिक गुण समस्त जीवों को प्रत्यक्ष से अनुभवित हो रहे हैं। ऐसा कोई भी जीव नहीं है चाहे वह बालक हो चाहे वृद्ध कि जिसे इन का प्रत्यक्ष से अनुभव न होता हो । कहा भी है-"आत्मप्रत्यक्ष आत्माऽयम्" इत्यादि । અનુમાન વિશેષથી આત્માને જ એક ધર્મ છે. આથી જ આત્માને સદ્ભાવ સ્થાપિત થાય છે. આ સિદ્ધાંત અનુસરણીય છે. તેમ વધુમાં એમ પણ કહ્યું છે કે, “આત્માની પ્રત્યક્ષથી અનુપલબ્ધિ હોવાના કારણે સત્તા પ્રાપ્ત થતી નથી.” તેવું કહેવું પણ ઠીક નથી કેમકે પ્રત્યેક સંસારી અને પિતા પિતાના આત્માને સ્વાનુભવથી પ્રત્યક્ષ થાય છે. કારણ કે તેને જ્ઞાનાદિક ગુણેને પ્રત્યક્ષ અનુભવ થતું રહે છે.” હું તને જાણું છું આ અનુભવ તે દરેકને થાય છે. જેવી રીતે ઘટાદિક તથા પાદિકના ગુણ પ્રત્યક્ષથી ઉપલબ્ધ છે જેવી રીતે આત્માને પણ જ્ઞાનાદિક ગુણ સમસ્ત જીને પ્રત્યક્ષથી અનુભવિત થઈ રહે છે. એવો કોઈ પણ જીવ નથી, ભલે તે બાળક मया वृद्धाय नेता प्रत्यक्षथी भनुम न यता खाय. ४छे है-"आत्म- प्रत्यक्ष आत्माऽयम् ॥ त्याला मानी 8५२ सेभ वामां भाव, " ·" . - प्रियदर्शिनी टीका. म०२ गा. ४४ दर्शनपरीपहे भूतवानिप्रकरणम् ननु न य दृष्टिगोचरो भवतीत्यतो नास्तीत्युच्यते ? नायमप्येकान्तः, उक्तं हि- न च नास्तीह तत सर्वे, चक्षुपा यन्न गृह्यते । अन्यथा चैतन्यमपिन दृष्टि- गोचरीभवंतीति भूतधर्मत्वेन, तदप्यसत् स्यात् । अथ यदि तत् स्वसंविदितम् , अतः सदित्युच्यते, वहि अयमात्माऽपि स्वसंविदित एव भवतीति विद्यमानो भवतु। यत:- आत्येव चात्मा प्रत्यक्षो, जीवो हारमानमात्मना । अहमस्मीति संवेत्ति, रूपादीनि यथेन्द्रियैः ॥ १॥ इति ।। यदि इस पर यों कहा जाय कि-" यह आत्मा दृष्टिगोचर नहीं होता है इस लिये यह नहीं है" सो यह कथन एकान्ततः सत्य नहीं माना जा सकता। "न च नास्तीह तत्सर्व, चक्षुपा यन्न गृह्यते" जो चक्षु से गृहीत नहीं होता है वह नहीं है, ऐसा मत कहो, अर्थात् जो वस्तु चक्षु से नहीं दिखाई दे वह भी है ऐसा कहो । नहीं तो तुम्हारे मतसे चैतन्य भी दृष्टिगोचर नहीं होता है अतः वह भूत का धर्म है यह यात असत् माननी पडेगी। इस पर यदि यह कहा जाय कि "वह तो स्वसंवेदन प्रत्यक्ष का विषय है अतः उसे सर मान लिया जावेगा" तो आत्मा भी स्वसंवेदित है इस लिये इसे भी सत् मानना चाहिये। "अस्त्येव चात्मा प्रत्यक्षो, जीवो ह्यात्मानमात्मना । अहमस्मीनि संवेत्ति, रूपादीनि यथेन्द्रियैः ॥१॥ अर्थात् अत्मा प्रत्यक्ष से है क्यों कि जीव ही आत्मा से आत्मा को "मैं है" इस प्रकार संवेदन (अनुभव) करताहै, जैसे इन्द्रियों से रूपादिकका આત્મા દષ્ટગોચર થતું નથી માટે આ નથી” તે આ કહેવું એકાન્તતઃ सत्य भानपामा मातु नथी. "नच नास्तीह तत्सर्व चक्षुपा यन्न गृहाते "२ ચક્ષુથી ગ્રહિત થતું નથી, તે નથી. એવું ન કહે. અર્થાત્ જે વસ્તુ ચક્ષુથી ન દેખાય તે પણ છે એમ કહે નહીં તે તમારા મતથી ચૈિતન્ય પણ દષ્ટીગોચર થતું નથી. માટે તે ભૂતને ધર્મ છે એ વાત અસત્ય માનવી પડશે. આ ઉપર જે કદાચ એમ કહેવામાં આવે છે, તે તે સ્વસંવેદન પ્રત્યક્ષને વિષય છે આથી એને સાચું માની લેવામાં આવે તે આત્મા પણ સ્વસંવેદિત છે આ માટે તેને પણ સન્માન જોઈએ. કહ્યું પણ છે– "अस्त्येव चात्मा प्रत्यक्षो, जीवो ह्यात्मानमात्मना । अहमस्मीति संवेत्ति, रूपादीनि यथेन्द्रियैः॥१॥" અર્થાત--આત્મા પ્રત્યક્ષથી છે. કેમકે, જીવ આત્માથી આત્માને “હું છું આ પ્રકારને સંવેદન (અનુભવ)કરે છે. જેમ ઈન્દ્રિઓથી રૂપ આદિનું સવેદન થાય છે.

·. ५२ उत्तराध्ययन अलमधिकेन, यथा चैतन्यमस्तीति मन्यते, तथा ऽऽत्माऽस्तीत्यपि मन्तभ्यः । वथा चोक्तम्- ज्ञानं स्वस्थ परस्थं वा यथा ज्ञानेन गृह्यते । ज्ञाता स्वस्थः परस्थो वा, तथा ज्ञानेन गृह्यताम् ॥ १ ॥ अथाऽऽत्मसत्त्वे तदभावे सर्वसम्बन्ध्यनुपलम्मस्य हेतुत्वं न सम्भवतीत्युच्यते, यतोऽयमप्यसिद्धो हेतुः, अहमस्मीत्यनुमवस्य सद्भावात् , सर्वेषां माणिनां हि स्वस्य स्वस्यात्मनं उपलम्भः प्रतिपेढुमशक्यः, केवलिनां च सर्वात्मनामुपलभः प्रतिषेदुपशक्यः। संवेदन होता है। जिस प्रकार उक्त कथन से चैतन्य का सद्भाव माना जाता है उसी प्रकार आत्माका भी सद्भाव मानना चाहिये । कहा भी है- ज्ञानं स्वस्थ परस्थं वा, यथा ज्ञानेन गृह्यते । ज्ञाता स्वस्थो परस्थो वा, तथा ज्ञानेन गृह्यताम् " ॥१॥ जिस प्रकार अपने में रहा हुआ ज्ञान, तथा दूसरे में रहा हुआ ज्ञान, ज्ञान से जाना जाता है उसी प्रकार अपने और दूसरे में रहे हुए ज्ञाता (आत्मा) को भी ज्ञान से ग्रहण कर लेना चाहिये ॥१॥ आत्मा के अभाव में जो अनुपलम्भरूप हेतु दिया गया है। सो आत्मा का अनुपलंभ सब को होता है, यदि ऐसा कहा जाय तो यह हेतु असिद्ध हो जाता है, क्यों कि सब को आत्मा का अनुपलम्भ है एक तो यह यात इन्द्रियजन्य प्रत्यक्ष से जान नहीं सकते दूसरे प्रत्येक प्राणी को "अहमस्मि" इत्याकारक स्वसंवेदनरूप प्रत्यक्ष से उसकी उपलब्धि જે રીતે આ કથનથી ચિતન્યને સદ્દભાવ માની લેવામાં આવે એ જ રીતે આત્માને પણ સદ્દભાવ માન જઈ એ. કહ્યું પણ છે– "ज्ञानं स्वस्थ परस्थं वा, यथाज्ञानेन गृह्यते। ज्ञाता स्वस्थो परस्थो वा, तथा ज्ञानेन गृह्यताम् ॥१॥" જે રીતે પોતાનામાં રહેલું જ્ઞાન તથા બીજામાં રહેલું જ્ઞાન જ્ઞાનથી જાણી શકાય છે એવી રીતે પિતામાં અને બીજામાં રહેલા આત્માને પણ જ્ઞાનથી સમજી લેવું જોઈએ. આત્માના અભાવમાં જે અનુપલસ્મરૂપ હેતુ આપેલ છે તે આત્માને અનુપલંભ દરેકને થાય છે. તેવું જે કહેવામાં આવે તે આ હેતુ સિદ્ધ બની જાય છે કેમકે, સઘળાને આત્માનું અનુપલંભ છે. એક તે આ વાત ઈન્દ્રિય, न्य प्रत्यक्षा omel नथी Asiai .itan प्रत्ये: प्राधीन " अहमस्मि ". JALG ·. प्रियदर्शिनी टीका. अ० २ गा०४४ दर्शनपरीपदे भूतवादिप्रकरणम् यदपि-मद्धिर्वा तपस्विनो नास्तीत्युक्तं, तदपि निमाणकम् । ऋद्धरमावेs- नुपलम्मो हेतुरुक्तः सोऽपि स्वसम्बन्धो, सर्वसम्बन्धी वा ? तत्र स्वसम्बन्धी नि. यतदेशकालापेक्षयाऽन्यथा वाऽनुपलम्भः स्यात् , तत्र मथमपक्षे क्वचित् कदाचित् पञ्चमारकापेक्षया भरतक्षेत्रापेक्षया ऋद्धरनुपलम्भस्योपलम्भस्य चास्माकमपि संम- तत्वात् । द्वितीयपक्षे तु हेवोर कान्तिकता, यथा देशविप्रकष्टानां मेरुमभृतीनां कालविकष्टानां पितामहादीनामनुपलम्भेऽपि सत्वात् । दृश्यते च क्वचित कदाचि. लब्धिमभावाचरणधूलिस्पर्शादि मात्रेण व्याधि प्रशमनादिः । ततश्चेदाऽपि भरवादी होती है। केवलियों को तो सब आत्मा का उपलम्भ होता है, यह तो निषेध नहीं किया जा सकता। तथा लब्धियों को असत्ता प्रकट करने के लिये भी आपने जो अनुपलभरूप हेतु कहा है सो वह भी ठीक नहीं है। यहां पर अनुप- लंभ स्वसंबंधी ग्रहण किया है या सर्वसंबंधी । स्वसंबंधी अनुपलंभ भी कैसा ? नियतदेशकालापेक्ष, अथवा अनियतदेशकालापेक्ष? प्रथमपक्ष में सिद्धसाधनता है। अर्थात् यह बात तो हम भी मानते हैं कि इस पंचम- काल के अंदर भरतक्षेत्र में लब्धियों का अनुपलम्भ है। द्वितीयपक्ष में हेतु अनैकान्तिक है । देशविप्रकृष्ट मेर्वादिकों का, कालविप्रकृष्ट पितामह आदिकों का अनुपलम्भ होने पर भी उनका सद्भाव माना जाता है। कहीं २ कभी २ लब्धि के प्रभाव से चरणधूलि के स्पर्श आदि करने मात्र से व्याधि की शांति होती हुई देखी जाती है। उसी तरह यहां भरत आदि क्षेत्रों में भी पहिले समय में लब्धियों का सद्भाव કારણે સ્વ સંવેદન રૂપ પ્રત્યક્ષથી તેની ઉપલબ્ધિ થાય છે. કેવલીઓને તે બધા આત્માને ઉપલંભ થાય છે. અને તે નિષેધ થઈ શકે તેમ નથી. અથૉત-અદ્ધિઓની અસતા પ્રગટ કરવા માટે પણ આપે છે मनु५. લંભ રૂપ હેતુ કહેલ છે તે પણ ઠીક નથી. આ સ્થળે અનુપલંભ સ્વ સંબંધી ગ્રહણ કરેલ છે, કે સર્વ સંબંધી? સ્વ સંબંધિ અનુપલંભ પણ કે? નિયત દેશકાળ અપેક્ષ કે અનિયત દેશકાળ અપેક્ષ. પ્રથમ પક્ષમાં સિદ્ધ સાધુ- નતા છે. અર્થાત એ વાત અમે પણ માનીએ છીએ કે, આ પંચમકાળની અંદર ભરતક્ષેત્રમાં અદ્ધિઓના અનુપલંભ છે. બીજા પક્ષમાં હેતુ અનૈકાતિક છે. દેશવિપ્રકૃષ્ટ મેદિકનું કાલવિપ્રકૃષ્ટ પિતામહ આદિનું અનુપલંભ હવા છતાં પણ તેને સદ્દભાવ માનવામાં આવે છે. કેઈ કેઈ સ્થળે કદી કદી લબ્ધિના પ્રભાવથી ચરણરજને સ્પર્શ આદિ કરવા માત્રથી વ્યાધિની શાંતિ થતી જોવામાં આવે છે. એ જ રીતે અહિં ભરત આદિ ક્ષેત્રમાં પણ પહેલા સમયમાં લબ્ધિ ·- ५४४ उत्तराभ्यषनरी कालान्तरेऽतीते काले, महाविदेहेषु च सर्वकालमृद्धीनामपि सद्भावात् । सर्वसम्ब- न्धी अनुपलम्भस्तु असिद्ध एव । यदपि "कामसुखाद् यश्चितोऽस्मी"-त्युक्तं तदप्यसमीसितम्, विषयसुख हि रागद्वेपमोहजननद्वारेण अतृप्तिकाशाशोकविपादादिभिर्विविधकर्मवन्धहेतुत्वेन च चतुर्गतिभ्रमणकारकत्वेन यहुलदुःखजनकत्वात् प्रेक्षायतां तत्त्ववेदिनामनुपादेयम् । विपसंपृक्ताऽन्नसदृशं कामसुखं कस्य विवेकिनो मनो रमयेत् , न कस्यापि । यदपि-तपसो यातनात्मकत्वमुक्तं, तदप्यसत्-सकलदुःखमूळकर्मक्षयहेतुत्वाद, मनइन्द्रिययोगानामहानिकारकत्वेन तपसो यथाशक्ति विधानात् । उक्तं हि- था तथा विदेहक्षेत्र में सर्वदा लब्धियों का सद्भाव रहता है। सर्वसंबंधी अनुपलम्भ तो असिद्ध ही है, अर्थात् सर्वसम्बन्धी अनुपलभ लब्धियों की अभावात्मकता प्रकट करने में असमर्थ है। कामसुख से वंचित हो गया हूँ" जो यह बात कही है वह भी ठीक नहीं है क्योंकि विपयसुख रागदेष मोह की उत्पत्तिका कारण होने से, अतृप्ति, कांक्षा, शोक एवं विपाद आदि को उत्पन्न करते रहते हैं, इनसे विविध कर्मों का बंध होता रहता है, उस के उदय से जीव चारों गतियों में भ्रमण करता २ अनेक दुःखपरम्परा को वहां भोगता रहता है, अतः काम को सुख मानना यह भ्रम है । इसी लिये तत्त्वज्ञानियों के लिये ये उपादेय नहीं हैं । विचार किया जाय तो विपमिश्रित अन्नकी तरह ये कामसुख किस विवेकी के मन को आनंद पहुंचा सकते हैं, अर्थात् किसी को भी नहीं । तप को यातनात्मक कहना इसलिये अनु- એને સદૂભાવ રહે છે. સર્વસંબંધિ અનુપલંભ તે અસિદ્ધ જ છે. અર્થાત સર્વસંબંધિ અનુપલભ દ્ધિઓની અભાવાત્મકતા પ્રગટ કરવામાં અસમર્થ છે. “હું કામસુખથી વંચિત બની ગયે છું ” આ વાત કહી છે તે પણ ઠીક નથી. કેમકે, વિષયસુખ રાગદ્દેશ મોહની ઉત્પત્તિનું દ્વાર હોવાથી અને સિકાંક્ષા સુખ શેક અને વિષાદ આદિને ઉત્પન્ન કરતાં રહે છે, તેનાથી વિવિધ કર્મોને બંધ થતું રહે છે. તેનો ઉદયથી જીવ ચારે ગતીઓમાં બ્રમણ કરતાં કરતાં અનેક દુખ પરંપરાને ત્યાં ભોગવતે રહે છે. માટે કામને સુખ માનવું એ ભ્રમ છે. આથી તત્વજ્ઞાનીઓ માટે એ ઉપાદેય નથી. વિચારવામાં આવે તે વિષમિશ્રીત અન્નની માફક એ કામ સુખ કયા વિવેકીના મનને આનંદ પહોંચાડી શકે છે? અથત કેઈને પણ નહીંતને યાતનાત્મક કહેવું એ માટે અનુચિત છે કે, એનાથી કોઈને પણ કષ્ટ પહોંચતું નથી, - કારણે તે

·प्रियदर्शिनी टीका. अ० २ गा० ४४ दर्शनपरीपहे भूतवादिप्रकरणम्
मनइन्द्रिययोगाना,-महानिः कथिता जिनैः ।
यतोऽत्र तत्कयं तस्य, युक्ता स्याद् दुःखरूपता ? ॥१॥
केशलञ्चनादीनामपि किंचित् पीडाजनकत्वेऽपि समीहितार्थमापकत्वेन दुःख
दायकत्वं नास्ति । तदुक्तम्-
" दृष्टा चेष्टाऽर्थसंसिद्धौ, कायपीडाऽप्यदुःखदा ।
रत्नादिवणिगादीनां, तद्वदत्रापि भाव्यताम् " || १॥
चित है कि उस से किसी को भी कष्ट नहीं पहुंचता है प्रत्युत यह
सकल दुःखों के मूल कारण कर्मों का क्षय करनेवाला है। मन, इन्द्रिय
तथा, योग इन को हानि न पहुंचने पाये इस रूप से यथाशक्ति तपस्या
करने का विधान है। कहा भी है-
मनइन्द्रिययोगाना,-महानिः कथिता जिनैः ।
यतोऽत्र तत्कथं तस्य, युक्ता स्यात् दुःखरूपता ॥१॥
तपमें मन और इन्द्रियों के योगों की हानि नहीं होती है, ऐसा
भगवानने फरमाया है तो फिर तपमें दुःखरूपता कैसे मानी जाय, अर्थात्
तप दुःखरूप नहीं है किन्तु सुखरूप है ॥१॥
यद्यपि केशलुंचन आदि क्रियाएँ किंचित् पीडाजनक हैं तो भी
समीहित अर्थ की सिद्धिके कारण होने से उनमें सर्वथा दुःखदायकता
नहीं है । कहा भी है-
दृष्टा चेष्टार्थसंसिद्धौ, कायपीडाप्यदुःखदा ।
रत्नादिवणिगादीनां, तद्वदनापि भाव्यताम् ॥ १ ॥
સકળ દુખેનું મૂળ કારણ અને કોને ક્ષય કરનાર છે. મન ઇન્દ્રિય તથા જે. એને
હાની ન પહોંચે તેવા રૂપથી યથાશક્તિ તપસ્યા કરવાનું વિધાન છે. કહ્યું પણ છે –
मनइन्द्रिययोगाना,-महानिः, कथिता जीनैः।
यऽतोत्र तत्कथं तस्य, युक्ता स्यात् दुःखरूपता ॥१॥
તપમાં મન અને ઇન્દ્રિયના ચગની હાની થતી નથી એવું ભગવાને
ફરમાવ્યું છે. તે પછી તપમાં દુઃખરૂપતા કેમ માનવામાં આવે? અર્થાત્ તપ
દુખ રૂપ નથી પરંતુ સુખરૂપ છે.
કેશ લોચન આદિ ક્રિયાઓ જે કે પિડાજનક કહેવાય છે તે પણ સમીહિત
સિદ્ધિનું કારણ હોવાથી તેનામાં સર્વથા દુખદાયકતા નથી. કહ્યું પણ છે
दृष्टां चेष्टार्थ संसिद्धौ, कायपीडाप्यदुःखदा ।
रत्नादिवणिगादीनां, तद्वदत्रापि भाव्यताम् ॥ १ ॥

·" . इत्यमत्रानुमानप्रयोगः-यत् इष्टार्थप्रसाधकं, न तत् कायपीडाकरत्वेऽपि दुःखदायक, यथा रत्नवणिजामध्वश्रमादि । इष्टार्थप्रसाधकं च तपःन चाऽस्याप्यसिद्धता, प्रथम- हेतुत्येन तपसस्तत्परिपक्तितारतम्यात् परमानन्दतारतम्यस्यानुभूयमानत्वेन तत्पर्क तस्यापि प्रकर्षानुमानात् । प्रयोगश्य-यत्तारतम्येन यस्य तारतम्यं तस्य प्रकों तत्मकपः, यथाऽग्नितापमकर्षे काञ्चनविशुद्धिपकर्षः, अनुभूयते च प्रशमवारतम्येन परमानन्दवारतम्यम् , लोकप्रतीतत्वाच ॥ ४ ॥ इसलिये ऐसा अनुमान यनाना चाहिये कि जो इष्ट अर्थ का प्रसाधक होता है वह काय का पीड़ा कारक होने पर भी दुःखदायक नहीं होता है, जैसे रत्नव्यापारियों का मार्गश्रम देशाटन का परिश्रम, इसलिये तप भी इष्ट अर्थ का प्रसाधक हैं अतः यह भी दुःखदायक नहीं है। तप में इष्टार्थप्रसाधकता असिद्धि नहीं है, क्यों कि तप प्रशम का हेतु है । तप द्वारा प्रशमभाव की जैसी २ तरतमता आत्मा में होगी वैसीर परमानंद की तरतमता भी आत्मा में अनुभवित होगी इसलिये प्रशम के प्रकर्ष में परमानंद का भी प्रकर्ष अनुमित होता है। जैसे अग्नि के ताप के प्रकर्ष में काश्चन की विशुद्धि का प्रकर्ष, प्रयोग से देखा जाता है। अतः परम्परा रूप से तप इष्ट अर्थ का प्रसाधक सिद्ध होता है, क्यों कि तप प्रशम का कारण, प्रशम परमानंद का कारण इस प्रकार बनता है ॥४४॥ આ માટે એવું અનુમાન બનાવવું જોઈએ કે, જે ઈષ્ટ, અથના પ્રસાદક હેય છે–તે કાયાને પીડાકારક હોવા છતાં પણ દુઃખ દાયક થતા નથી. જેમકે રત્નવ્યાપારીઓને માર્ગઝમ દેશાટનને પરિશ્રમ-આ માટે તપ પણ ઈષ્ટ અર્થને પ્રસાધક છે. માટે એ પણ દુખદાયક નથી. તપમાં ઈટાથે પ્રસાધ કતા અસિદ્ધ નથી, કેમકે, ત૫ પ્રશમને હેતુ છે. તપ દ્વારા પ્રશમભાવની જેવી જેવી તારતમ્યતા આત્મામાં હશે તેવી તેવી પરમાનંદની તરતમતા પણ આત્મામાં અનુભવિત થશે. આ માટે પ્રશમના પ્રકમાં પરમાનંદને પણ પ્રકાશ અનુમિત થાય છે. જેમ, અનિના તાપના પ્રકૃર્શમાં કાંચનની શુદ્ધિ પ્રકાશ પ્રગથી દેખાય છે. આથી પરંપરા રૂપથી તપ પ્રશમનું કારણે પ્રથમ પરમાનંદનું કારણ આ પ્રકારથી બને છે તે જ !

·." प्रियदर्शिनी टीका. ०२ गा. ४५ वर्शनपरीपहे दृढमतिमुनिदृष्टान्तः ५४७ तथा- मूलम् अभू जिणा अस्थि जिणा, अदुवा वि भविस्सइ । मुंसं ते एवं मौहंसु, ईई भिखू ने चिंतएं ॥ ४५॥ .. छाया-अभूवन् जिनाः सन्ति जिनाः, अथवाऽपि भविष्यन्ति । मृपा ते एवमाहुः, इति भिक्षुर्न चिन्तयेत् ।। ४५ ॥ टीका-'अभू जिणा' इत्यादि। जिनाः-रागादिजयिनः केवलिनः, अभूवन् अतीतकाले, 'जिनाः सन्ति'- वर्तमानकाले जिना विद्यन्ते विदेहेषु इत्यर्थः ।अथवा-जिना भविष्यन्ति, भरतादिषु इत्यपि। अपि शब्दो भिन्नक्रमः, ते-जिनास्तित्ववादिनः, एवम्-उक्तरीत्या मृपा मिथ्या-अलीकम् , असत्यमर्थम् , आहुः वदन्ति, इति भिक्षुर्न चिन्तयेत् , अनुमानादि प्रमाणैजिनानां कालत्रयवर्तित्वसिद्धः । अयं भावः-मिथ्यात्वमोहनीयोदयप्रभावात् कथंचिदसम्यक्त्वे समुत्पन्ने प्रत्यक्षा- तथा-'अभू जिणा' इत्यादि । अन्वयार्थ—(जिणा-जिनाः) रागादिक के जीतने वाले केवली भगवान् (अभू-अभूवन् ) अतीतकाल में हुवे हैं (जिणा अत्थि-जिनाः सन्ति) वर्तमानकाल में जिन हैं (अदुवा वि भविस्सइ-अथवाऽपि भविष्यति) अथवा भविष्यत्काल में होंगे। ( एवं-एवम् ) इस प्रकार जो कहते हैं (ते मुसं आहंसु-ते मृषा आहुः) वे मिथ्या कहते हैं, (इइ भिक्खू न चिंतए-इति भिक्षुः न चिन्तयेत् ) इस प्रकार भिक्षु विचार नहीं करे, कारण कि अनुमानादिक प्रमाणों से जिनका त्रिकाल में अस्तित्व सिद्ध होता है। भावार्थ-आत्मामें जब मिथ्यात्वमोहनीयकाउदय रहता है तब उसके तथा-'अभू जिणा' त्याल. मन्वयार्थ:-जिणा-जिनाः साहिननसतना ली लगवान अभू-अभूवन् भ्मतीतमाया छ जिणा अत्थि-जिनाः सन्ति पतभानाभा छ अदुवा वि भविस्सई-अथवाऽपि भविष्यति अथवा नाविध्यत् भी थशे एवं-एवम् या मारनु वामां आवे छे ते मुसं आइंसु-वे मृपा आहुः ते मिथ्या रेछ. इह भिक्खू न चिंतए-इति भिक्षुः न चिंतयेत् मा २ पियार सिक्षुन रे. કારણ કે, અનુમાનાદિક પ્રમાણોથી જેનું ત્રિકાળમાં અસ્તિત્વ સિદ્ધ થયું છે. ભાવાર્થ-આત્મામાં જ્યારે મિથ્યાત્વ મેહનિયને ઉદય હોય છે ત્યારે તેના ·- - ५४८ दिममाणैः सद्भावनया तन्निराहत्य सम्पच्चरक्षणे नैव दर्शनपरीषहा सोडव्य इति । अन्न दृष्टान्तः प्रदश्यते- अवन्तीनगर्या वैश्रवणाचार्यः शिष्यपरिवारेण सह समवसृतः । तस्य समति नामकः शिष्य आसीत् , स उग्रतपस्वी उग्रविहारी उत्करक्रियांपालकबासीत् , अन्समान्ताहारेगारमोदरिकादि तपः करोति, वीरासनादिकं करोति, प्रीपकाले प्रचण्टसूर्यातापना सेवते । शीतकाले शीतस्पर्श सहते स्म, केवलं चोलपट्टक, मुखो- प्रभाव से सम्यक्त्व की प्राप्ति का अभाव होने पर जीव ऐसा मानता है कि जिन आदि परोक्षपदार्थ नहीं हैं। अतः उनका प्रत्यक्ष न होने पर भी अन्य अनुमानादिक प्रमाणों द्वारा उनकी सत्ता सिद्ध होती है, इसलिये उनकी सद्भावना से उनकी असंभावतारूप मिथ्यात्व परिणति का परिहार करते हुए साधु को अपने सम्यक्स्व का रक्षण करते रहना चाहिये । इसी का नाम दर्शनपरीपह जय है। दृष्टान्त-वैश्रवणाचार्य अपने शिष्य परिवार के साथ विहार करते हुए किसी समय अवन्ती नगरी में पधारे। उन शिष्यों में दृढमति नाम का एक शिष्य था जो उग्रतपस्वी, उग्रविहारी एवं उत्कृष्ट- रूप से प्रत्येक क्रिया का पालन करता था । अन्त प्रान्त आहार से यह अवमोदरिका आदि तपों को तपता था। वीरासन आदि आसनों को करता था। ग्रीष्मकाल में प्रचण्ड सूर्य की अतापना लेता था । शीत- काल में शीतस्पर्श को सहता था। केवल चोलपटक तथा मुख पर પ્રભાવથી સમ્યકત્વની પ્રાપ્તિનો અભાવ હેવાના કારણે જીવ એવું માને છે કે, જીન આદિ પક્ષપદાર્થ નથી. આથી તે પ્રત્યક્ષ ન હોવાથી અન્ય અનુમાનાદિક પ્રમાણે દ્વારા તેની સત્તા સિદ્ધ હોય છે. આ માટે તેની સદ્દભાવનાથી તેની અસંભવતારૂપ મિથ્યાત્વ પરિવૃતીને પરિહાર કરીને સાધુએ પોતાના સમ્ય- ત્વિનું રક્ષણ કરતા રહેવું જોઈએ તેનું નામ દર્શનપરીષહ જય છે. દષ્ટાંત–વૈશ્રવણાચાર્ય પિતાના શિષ્ય પરિવાર સાથે કરતાં એક સમય અવની નગરીમાં પધાર્યા. તેમના શિષ્યમાં દઢમતિ નામે એક શિષ્ય હતે. જે ઉગ્રતપસ્વિ, ઉગ્રવિહારી અને ઉતકૃષ્ટ રૂપથી પ્રત્યેક ક્રિયાઓનું પાલન કરતે હતે. અન્નપ્રાન્ત આહારથી તે અવમદરિકા આદિ તપ તપતે હતા. વિરાસન આદિ આસન કરતો હતે, ગ્રીષ્મકાળમાં પ્રચંડ સૂર્યની આતાપના લેતે હતે, શતકાળમાં ઠંડીના સપને સહન કર, ફક્ત લપટ્ટો અને ·- . प्रियदर्शिनी टोका १२ गा. ४५ दर्शनारीरहे दृढमतिमुनिष्टान्तः परि सदोरकमुखवखिकां च विभ्रत् , संपूर्णशरीरमनातं कृत्वा हेमन्ते रात्री उत्थितां एव तिष्ठति, जिनवचने सम्यक श्रद्धालरासीत् । एकदा कचिन्मिथ्यात्वी देवस्तत्रागत्य चक्रयिकं नन्दनवनमिवोद्यानं प्रदर्य, दृढमतिमुनिमब्रवीत् - हे मुने ! अस्यामातापनायां को लाभः, किं निरर्थकमेवत् कप्टं वहसि, नास्ति परलोकः, आगम्यताम् , मया सहाऽस्य नन्दनवनसमानोद्यानस्य सुखमनुभूयताम् । यदाऽसौ दृढमतिमुनिवीरासनमध्यास्ते, तदा वैक्रियपुष्पशय्य- भर्य स देवो वदति-अवास्युताम् , किमर्थ कष्टमावहसि, नास्ति परलोकः। यदा- 'ऽसौ तपस्यति, तदास देवः सक्रियशक्या विविध मिष्टान्न निर्माय तस्य चुभुक्षामु- संदोस्कमुखवत्रिका को धारण कर एवं समस्त शरीर को अनावृत रख- कर हेमन्त ऋतु में रात्रि के समय को खडे २ व्यतीत करता था। जिनवचन में इसे अप्रतिम श्रद्धा थी। एक समय की बात है कि कोई मिथ्यात्वी देव वहां आया और उसने अपनी वैक्रियशक्ति से नंदनवनके समान एक उद्यान की रचना कर दृढमति मुनि से कहा है मुने! इस आतापना से क्या लाभ है। निरर्थक आप इस कष्ट को सहन करते हो । परलोक आदि कुछ भी नहीं है, अतः आओ और मेरे साथ इस नंदनवन के समान उद्यान के सुख का यथेच्छ अनुभव करो। जिस समय दृढमति मुनि वीरासन से विराजते तो वह देव वैक्रियपुप्पशय्या की रचना कर उनसे कहता कि इस आसन में बैठने में क्या लाभ है इस पुष्प की शय्या पर आप विराजो। जिस को लक्षित कर यह आप कर रहे हो, हे मुनि वह कुछ भी नहीं है । इसी तरह जय यह तप तपते तो वह अपनी સદરકમુખવસ્ત્રિકાને ધારણ કરી સારાએ શરીરને ખુલ્લું રાખી હેમન્ત તુમાં રાત ભર ઉભે પગે રહેતો હતો, જીન વચનમાં એને અપ્રતિમ શ્રદ્ધા હતી. એક સમયની વાત છે કે, કેઈ મિથ્યાત્વી દેવ ત્યાં આવ્યું અને તેણે પિતાની વક્રિયશક્તિથી નંદનવન જેવું સુંદર ઉદ્યાન બનાવી દીધું. અને દઢમતિ મુનિને કહ્યું કે, હે મુનિ! આ આતાપનાથી શું લાભ છે? નિરર્થક આપ આ કષ્ટને સહન કરે છે. પરલોક વગેરે કાંઈ પણ નથી. આથી મારી સાથે આવે અને આ નંદનવન સમાન ઉદ્યાનના સુખને યથેચ્છ અનુભવ કરો. જે સમયે દઢમતિ મુનિ વીરાસનમાં વિરાજીત થતા ત્યારે તે દેવ વૈકિય પુષ્પશધ્યાની રચના કરી એનાથી કહેતા કે, આ આસનથી બેસવામાં કર્યો લાભ?આ પુષ્પની શૈયા ઉપર આપ બીરાજે. જેનું લક્ષ કરીને આપ આ બધું કરી રહ્યા છે તેવું હે મુનિ કાંઈ છે જ નહીં. આ રીતે તપ તપતા ત્યારે પણ તે દેવ પિતાની ·- . ધર્ટ राध्यवर दिममाणैः सद्भावनया तन्निराकृत्य सभ्यत्वरक्षणे नैव दर्शनपरीषहा सोढव्य इति । अत्र दृष्टान्तः प्रदयते- अवन्तीनगर्यो वैश्रवणाचार्यः शिष्यपरिखारेण सह समवसृतः। तस्य रहमति नामकः शिष्य आसीत् , स उग्रतपस्वी उग्रविहारी उत्कृष्टक्रियापालकमासीद , अन्तमान्ताहारेणारमोदरिकादि तपः करोति, वीरासनादिकं करोति, ग्रीष्मकाले प्रचण्डसूर्यातापना सेवते । शीतकाले शीतस्पर्श सहते स्म, केवलं चोलपट्टक, मुखो- प्रभाव से सम्यक्त्व की प्राप्ति का अभाव होने पर जीव ऐसा मानता है कि जिन आदि परोक्षपदार्थ नहीं हैं । अतः उनका प्रत्यक्ष न होने पर भी अन्य अनुमानादिक प्रमाणों द्वारा उनकी सत्ता सिद्ध होती है, इसलिये उनकी सद्भावना से उनकी असंभावतारूप मिथ्यात्व- परिणति का परिहार करते हुए साधु को अपने सम्यक्त्व का रक्षण करते रहना चाहिये। इसी का नाम दर्शनपरीपह जय है। दृष्टान्त-वैश्रवणाचार्य अपने शिष्य परिवार के साथ विहार करते हुए किसी समय अवन्ती नगरी में पधारे । उन शिष्यों में दृढमति नाम का एक शिष्य था जो उग्रतपस्वी, उग्रविहारी एवं उत्कृष्ट रूप से प्रत्येक क्रिया का पालन करता था। अन्त प्रान्त आहार से यह अवमोदरिका आदि तपों को तपता था। वीरासन आदि आसनों को करता था। ग्रीष्मकाल में प्रचण्ड सूर्य की अतापना लेता था। शीत- काल में शीतस्पर्श को सहता था। केवल चोलपट्टक तथा मुख पर પ્રભાવથી સમ્યકત્વની પ્રાપ્તિને અભાવ હોવાના કારણે જીવ એવું માને છે કે, જીન આદિ પક્ષપદાર્થ નથી. આથી તે પ્રત્યક્ષ ન હોવાથી અન્ય અનુમાનાદિક પ્રમાણે દ્વારા તેની સત્તા સિદ્ધ હોય છે. આ માટે તેની સદ્દભાવનાથી તેની અસંભવતારૂપ મિથ્યાત્વ પરિવૃતીને પરિહાર કરીને સાધુએ પિતાના સમ્ય- કુત્વનું રક્ષણ કરતા રહેવું જોઈએ તેનું નામ દર્શનપરીષહ જય છે. દષ્ટાંત–વૈશ્રવણાચાર્ય પિતાના શિષ્ય પરિવાર સાથે વિહાર કરતાં કરતાં એક સમય અવન્તી નગરીમાં પધાર્યા. તેમના શિષ્યોમાં દંઢમતિ નામે એક શિષ્ય હતે. જે ઉગતપસ્વિ, ઉગ્રવિહારી અને ઉતકૃષ્ટ રૂપથી પ્રત્યેક ક્રિયાઓનું પાલન કરતે હતે. અતપ્રાન્ત આહારથી તે અમેરિકા આદિ તપ તપતે હતા. વીરાસન આદિ આસને કરતે હતે, ચીમકાળમાં પ્રચંડ સૂર્યની આતાપના લેતે હ, શીતકાળમાં ઠંડીના સ્પર્શને સહન કરતે, ફકત ચાલપટ્ટો અને -- ·प्रियदर्शिनी टीका अ० २ गा० ४५ दर्शनपरीपहे दृढमतिमुनिदृष्टान्तः मधुरं वारि, किमात्मनः पिपासाऽऽकुलीकरणेन, नास्ति परलोकः । इत्येवं विविध: परीपहानुत्पाद्य स देवस्तस्य मुनेः सम्यक्त्वमपनेतुं मवृत्तः, तथापि स दृढमति: मुनिस्तपःसंयमाराधनाद् लेशतोऽपि विचलितो नाभूत् । तदाऽसौ मेरुरिवाप्रकम्पः सागर इव गम्भीरः सन् विचारयति-भगवतः सर्वज्ञतया नद्वचनं सत्यं संदेहरहिवंध्रुवं नित्यं परमकल्याणसाधकं श्रद्धेयमेवास्ति । एभ्यः पौगलिकसुखेभ्यः किमपि कि हे मुनि ! देखो यह कितना सुन्दर तालाब भरा हुआ है। आपको इस समय घोर पिपासा की वेदना हो रही है अतः आप शीतल मधुर जल का पान कर पिपासा को शान्त करो। व्यर्थ में पिपासा से आत्मा को आकुलित करने से क्या लाभ है ? परलोक नहीं है। इस मकार इस देव ने मुनिराज के लिये अनेक परीपहों को उत्पन्न कर उनको सम्यक्त्व से पतित करने के निमित्त अनेक प्रयत्न किये तो भी वे मुनिराज सम्यक्त्व से रंचमात्र भी चलायमान नहीं हुए । प्रत्युत संयम एवं तप की आराधना करने में मेरु के समान अप्रकंप होकर एवं सागर के समान गंभीर बनकर अधिक से अधिक दृढ बनते रहे। साथ में यह भी इन्हों ने विचार करने में कसर नहीं रखी कि भगवान् वीतराग होने से, तथा सर्वज्ञ होने से कभी भी असत्य वचन वाले नहीं हो सकते हैं, इनका प्रत्येक वचन संदेहरहित ध्रुव सत्य है। जिन वचनों की आराधना से ही जीवों को निःश्रेयस मार्ग की प्राप्ति होती है, अतः यही एकान्ततः परमकल्याणसाधक है, और इसी આ સમય ખૂબ જ તરસ લાગી રહી છે, આથી આ શિતળ મધુર જળનું પાન કરીને તમારી તરસ છીપાવે. તરસથી આત્માને નકામે પીડીત કરવાથી શું લાભ? પરલેક છે જ નહીં. આ પ્રકારે તે દેવે મુનિરાજ માટે અનેક પરીષહે ઉત્પન્ન કર્યો અને તેમને સમ્યકત્વથી પતિત બનાવવા ખૂબ પ્રયત્ન કર્યો તે પણ એ મુનિરાજ લેશ માત્ર પણ ચલાયમાન થયા નહીં. અને પિતાના સંયમ અને તપની આરાધનામાં મેરૂની માફક અડગ રીતે ઉભા રહ્યા અને સાગરની માફક ધીર ગંભિર બની અધિક દઢ બનતા ગયા. સાથે સાથે તેમણે એ પણ વિચાર કરવામાં કસર રાખી કે ભગવાન વીતરાગી સર્વજ્ઞ હોવાને કારણે કદી પણ અસત્ય વચનવાળા હેઈ શકતા નથી. એમનું પ્રત્યેક વચન સંદેહ રહત ધ્રુવ-સત્ય છે. જીનવચનની આરાધનાથી જ ને નિશ્રેયસ (મેક્ષ) માર્ગની પ્રાપ્તિ થાય છે. જેથી તેને વિશ્વાસ કરી લેગ્ય છે. આથી આજ એક માત્ર પરમ કલ્યાનું સાધન છે. આ પૌગલિક સુખેથી જીવન .

·६५० उत्तराध्ययम % 35 'त्पाघ वदति-मुने! किं युभुक्षया प्राणान् गमयसि भुरव विविधानि मिष्टामानि, यदर्यमेतत् कष्टमङ्गीकरोपि स नास्ति परलोकः । यदाऽसी मुनिरुप्रविहारं करोति, तेन च श्रान्तो भवति, तदा स देवः स्ववैक्रियशक्त्या शिविका वाहकीयमानां मदर्य वदति-मुने ! यानमारुह्यताम् , अलमनेन कष्टकरण पादचारेण, नास्ति परलोकः । उष्णकाले स्वशच्या घोरपिपासामुत्पाद्य शीतलसुगन्धिनिर्मलजलपूर्ण जलाशयं तदीयदृष्टिगोचरीकुर्वन् स देवस्तं मुनीमब्रवीत्-मुने ! पिव शीतलमिदं वैकियशक्ति के प्रभाव से विविध मिष्टान्नों को तयार कर और उनें घुभुक्षित बनाकर कहने लगता हे मुने! क्यों भूख से व्यर्थ में इन प्यारे माणों को नष्ट करना चाहते हो। जिसके निमित्त तुम यह कष्ट- 'परंपरा सह रहे हो वह तो कुछ है ही नहीं, अतः विविध इन मिष्टानों को भोगो। जय मुनिराज उग्रविहारी होते और श्रान्त हो जाते तो यह देव उस समय शिविका की रचना कर उन्हें इस प्रकार दिखाता कि यह शिविका अनेक पुरुपों द्वारा अपने कंधो पर उठाई जा रही है, और फिर कहने लगता कि महाराज आप धक चुके हैं अतः इस शिविका पर चढ़कर बिहार करिये। कष्टप्रद इस पैदल चलने से क्या लाभ ? इसे छोड़िये । उष्णकाल में अपनी शक्ति के प्रभाव से मुनि को घोर पिपासा उत्पन्न कर और शीतल सुरभि निर्मल जल से परिपूर्ण जलाशय की रचना करके मुनि को दिखाता हुआ कहने लगता વૈક્રિયશક્તિના પ્રભાવથી વિવિધ મિષ્ટાન્ન તૈયાર કરી તેને વિભૂષિત બનાવી કહેવા લાગતા હે મુનિ! શા માટે વ્યર્થમાં ભૂખ અને તરસથી આ પ્યારા પ્રાણેને નષ્ટ કરી રહ્યા છે? જે નિમિત્તથી તમે આ બધાં કષ્ટો સહન કરે છે એવું કાંઈ પણ નથી. આથી આ વિવિધ મીષ્ટાન્નોને આરોગો. જ્યારે મુનિ રાજ ઉગ્ર વિહારી બનતા અને ગ્રાન્ત બની જતા તે તે દેવ એ સમયે શિબિકા (પાલખી)ની રચના કરી એને બતાવતા અને કહેતે આ શિબિકા અનેક પુરૂદ્વારા પિતાના ખભે ઉઠાવવામાં આવી રહી છે. મહારાજ. આપ થાકી ગયા છે. જેથી આ શિબિકામાં બેસી જાઓ. અને વિહાર કરે. કષ્ટપ્રદ એવા પગપાળા ચાલવાથી શું લાભ મળવાનું છે? એને છેડી દે. ઉષ્ણકાળમાં પિતાની શક્તિના પ્રભાવથી મુનિરાજ ને પાણીની ખૂબ તરસ ઉત્પન્ન કરાવી, શિતળ સુરભી નિર્મળ જળથી પરિપૂર્ણ જળાશયની રચના કરી મુનિને દેખા કડીને કહે કે, હે મુનિ જુઓ આ કેવું સુંદર તળાવ ભર્યું છે. આપને ·प्रियदर्शिनी टीका म०२ गा. ४५ परीपहायतरणम् -अथ परीपहावतरणमाह- ' एते धर्मस्यान्तरायकारणभूताः द्वाविंशतिपरीपहाः सोढव्या इत्युक्तम् । तत्र- ज्ञानावरणीय-वेदनीय-दर्शनमोहनीय-चारित्रमोहनीया-ऽन्तरायाणां कर्मणामुदयादेते सर्वे परीपहाः प्रादुर्मवन्ति । चतरपु कर्मप्रकृतिपु-ज्ञानावरणीय-वेदनीय-मोहनीया तरायेषु द्वाविंशतिः परीपहाः समवतरन्ति, इतराम चतसृपु-दर्शनावरणीयाऽऽ- युष्क-नाम-गोत्रेषु परीपहा नोत्पद्यन्ते । (भग०८1८) यः सूक्ष्म संपरायः सूक्ष्मलोभपरमाणुसद्भावात् न वीतरागत्वं प्राप्तः स दशमगुण- स्थानवर्ती उपशमणिसंपन्नोवाक्षपकणिसंपन्नो वा तस्य संयतस्य, तथा छमस्थवी. वरागयोर्गुणस्थानभेदेन द्विविधयोरेकादशद्वादशगुणस्थानवर्तिनोश्च संयतयोचतुर्दश- अय परीपहों का अवतरण कहते हैं- यद्यपि धर्मके सेवन करने में ये बाईस परीपह अन्तरायरूप हैं साधु इन को सहन करते रहना चाहिये, यह बात यत्लाई जा चुकी है। अय कौन २ से परीपह किस २ कर्म के उदय से होते हैं यह बतलाया जाता है-ज्ञानावरणीय, वेदनीय, मोहनीय (दर्शनमोहनीय चारित्रमो- हनीय ) एवं अन्तराय, इन चार कर्मों के उदय से ये २२ वाईस परीपह उत्पन्न होते हैं । दर्शनावरणीय आयु नाम एवं गोत्र, इन चार कर्मों के उदय में परीपह उत्पन्न नहीं होते हैं। (भग० श ८ उ०८) सूक्ष्मलोभ परमाणु के सदभाव से जो वीतरागता को प्राप्त नहीं हुआ है ऐसा दशमगुणस्थानवी जीव चाहे वह उपशमश्रेणी में स्थित हो चाहे क्षपकश्रेणी में उसके तथा छद्मस्थ वीतराग के ११ ग्यारहवें एवं હવે પરીષહેનું અવતરણ કહેવામાં આવે છે– ધર્મનું સેવન કરવામાં કદાચ આ બાવીસ પરીષહ અંતરાયરૂપ થાય છતાં સાધુએ એને સહન કરતા રહેવું જોઈએ. આ વાત સમજાવવામાં આવી હવે કયા કયા પરીષહ કયા કયા કમના ઉદયથી થાય છે એ બતાવવામાં આવે છે.જ્ઞાનાવરણીય, વેદનીય, મેહનીય, (દર્શન મોહનીય ચારિત્ર મેહનીય) અને અંતરાય આ ચાર કર્મોના ઉદયથી આ બાવીસ પરીષહ ઉત્પન્ન થાય છે. દરશનવ- રણય, આયુ, નામ, અને ગાત્ર આ ચાર કર્મોના ઉદયથી પરીષહ ઉત્પન્ન થતા નથી. म.A.८,6. ८ સામલભ પરમાણુના સદૂભાવથી જે વીતરાગતાને પ્રાપ્ત નથી થયા એવા દશરુણ રથાનવતી જીવ ચાહે તે ઉપશમ શ્રેણીમાં સ્થિત હોય, ચાહે સપક શ્રેણીમાં તથા ક્વસ્થ વિતરાગના અગીયાર અને બારમા ગુણસ્થાનવતર જીવને उ०७० ·তাঘব कल्याणं नास्ति । मयाऽनादिभवसमागतं मिथ्यात्वमपनीय सम्यवं लब्धम् । तदेव पुनः पुनरात्मनि दृढीकृत्य ज्ञानावरणीयाधष्टविधकमरजः समुत्सार- णेन केवलित्वप्राप्तिपूर्वकं मोक्षपदं मम लब्धव्यमस्ति । अलमनेन तुच्छेन विषयसु- खेन । इति विमृश्य तपःसंयमसमाराधनपूर्वकनिरतिचारसम्यक्त्वरक्षणेन हहमति मुनिर्दर्शनपरीपहं परिपा, क्षपकश्रेणिमारुझ, केवलित्वं लब्धा स्वात्मकल्याणं सा- धितवान् । एवमन्यैरपि मुनिभिर्दर्शनपरोपहः सोढव्यः । का विश्वास करना योग्य है । इन पौगलिक मुखों से जीवों का कुर भी आत्महित नहीं हो सकता है । मैंने बड़ी कठिनता से अनादि भवों. से संसक्त मिथ्यात्व का अपनयन कर सम्यक्त्व का लाभ किया है । इसलिये यह दुर्लभता से प्राप्त होने वाली वस्तु (सम्यक्त्व) का नाश न होने पावे, इस प्रकार सचेष्ट होकर मुझे यार २ इस को निज आत्मा में दृढ करते रहना चाहिये, और ज्ञानावरणीय आदि अष्ट प्रकार कर्मरजके निवारण से केवलित्वकी प्राप्तिपूर्वक मुक्ति पदका लाभ करना चाहिये इसी में मेरा कल्याण है। इन तुच्छ वैष- यिक सुखों के सेवन से कौनसा निज का लाभ हो सकता है। इस प्रकार विचार कर तप एवं संयम की आराधना करते हुए दृढ़- मति मुनिराज ने निरतिचार सम्यक्त्व की रक्षा से दर्शनपरीषह को सहन किया और क्षपकश्रेणी पर आरूढ हो कर केवलिपदका लाभ कर अपना आत्मकल्याण कर लिया। इसी प्रकार अन्य मुनिजनों को भी दर्शनपरिपहजयी धनना चाहिये । કાંઈ પણ આત્મહિત થઈ શકવાનું નથી. મેં ભારે કઠીનતાથી અનાદિ ભવેથી સંસક્ત મિથ્યાત્વનું અપનયન કરી સમ્યકત્વને લાભ કર્યો છે. આ માટે આ દુર્લભતાથી પ્રાપ્ત થયેલ વસ્તુ સમ્યકત્વનો નાશન થાય એ રીતે સચેત બનીને મારે વારંવાર એને મારા પિતાના આત્મામાં દૃઢ કરતા રહેવું જોઈએ. અને જ્ઞાનાવરણીય આદિ આઠ પ્રકારની કમરજના નિવારણથી કેવલિત્વની પ્રાપ્તિ પૂર્વક મુક્તિ પદને લાભ મેળવો જોઈએ. આમ કરવામાં જ મારું કલ્યાણ છે. તુચ્છ એવાં વૈષયિક સુખના સેવનથી મને કો લાભ થવાને છે કે આ પ્રકારને દઢ વિચાર કરી તપ અને સંયમની આરાધના કરતાં દઢમતિ મુનિરાજે નિર- તિચાર સમ્યકત્વની રક્ષાથી દર્શનપરીષહ સહન કરી પણ ઉપર આરૂઢ બની કેવલપદને લાભ કરી પિતાના આત્માનું કલ્યાણ કર્યું. આ રીતે અન્ય મુનિજનેએ પણ દર્શનપરીષહ જયી બનવું જોઈએ.

·- . प्रियदर्शिनी टीका. अ०२ मा० ४५ परीपहावतरणम् ननु आत्यन्तिकशीतस्पर्श सति पहिसानिध्ये, तथा-शरीरस्यैकस्मिन् भागे छायाश्रितेऽपरस्मिन् भागे सूर्यकिरणमतप्ते सति एकस्य पुरुपस्य एकस्यां दिशि शीतम् , अन्यस्यां चोष्णमित्येवं द्वयोरपि शीतोष्णपरीपहयोर्युगपत् संभवोऽस्तीति चेत् , उच्यते-अत्र परीपहे कालकृतशीतोष्णयोर्ग्रहणम् , अतो नास्त्येतत्प्रश्ना- वकाश इति । शंका-शीतस्पर्श और उष्णस्पर्श का जो आपने परस्पर विरोध यतलाया है वह जचता नहीं है, क्यों कि आत्यंतिक शीतस्पर्श होने पर भी अग्नि के समीप में, तथा शरीर का एक भाग छायाश्रित होने पर, दूसरा भाग मूर्य की किरणों से तप्त होने पर एक ही पुरुप को एक दिशा में शीत का, अन्य दिशा में उष्ण का अनुभव युगपत् होता है, इस प्रकार शीत और उष्णस्पर्श का एक ही पुरुष में देशादिक की अपेक्षा एक साथ सदभाव पाये जानेसे इनमें आप विरोध कैसे कहते हैं। उत्तर-इस प्रकार की आशंका यहां नहीं करना चाहिये। क्यों कि यहां जो शीत उष्ण परीपह का युगपत् विरोध यतलाया गया है वह काल की अपेक्षा से बतलाया गया है । शीतकाल में शीतपरीपह का उष्णकाल में उष्णपरीपह का सद्भाव रहता है। शीतकाल में उष्णकाल नहीं होता और उष्णकाल में शीतकाल नहीं होता, अतः इस अपेक्षा से यहां इस प्रश्न के होने का अवकाश ही नहीं है। શકા-શીતસ્પર્શ અને ઉષ્ણસ્પર્શને જે આપે પરસ્પર વિરોધ બતાવે છે તે બરાબર નથી. કેમકે, અત્યંતિક ઠંડીને સ્પર્શ હેવાથી પણ અનિના સાંનિધ્યમાં તથા શરીરને એક ભાગ છાયાશ્રિત હોવાથી, બીજો ભાગ સૂર્યનાં કિરણેથી તૃપ્ત હેવાથી, એકજ માણસને એક દિશામાં ઠંડીને અને બીજી દિશામાં ઉષ્ણુને અનુભવ યુગપતું થાય છે. આ રીતે ઠંડી અને ઉષ્ણસ્પર્શને એક જ માણસમાં દેશાદિકની અપેક્ષા એક સાથ સદુભાવ દેખાતાં આમાં આપ વિરાધ કેવી રીતે કહે છે? ઉત્તર–આ પ્રકારની આશંકા અહિં ન કરવી જોઈએ કેમકે, અહિં જ ઠંડી અને ઉણુ પરીષહને યુગપત વિરોધ બતાવવામાં આવેલ છે તે કાળની અપેક્ષાથી બતાવવામાં આવેલ છે. શીતકાળમાં ઠંડીનો પરીષહ અને ઉણુકાળમાં ઉણપરીષહને સદ્દભાવ રહે છે. શીતકાળમાં ઉણકાળ હતો નથી અને ઉણ- કાળમાં શતકાળ હેતે નથી. આથી આ અપેક્ષાએ અહિંયાં આ પ્રશ્ન થવાને અવકાશ જ નથી.

·- अचेला-रवि-स्त्री-निषया-ऽऽक्रोश-याचना-सत्कारपुरस्कारपरीपाः भवन्ति । दर्शनमोहनीयोदये-एका दर्शनपरीपहा-वेदनीयोदये-एकादश-पिपासा-बीती ष्ण दंशमशक-चर्या-शय्या-वध-रोग-तृणस्पर्श-मलाख्याः परीपहाः उत्पबन्ते । लाभान्तरायोदये-एकः अलामपरीपदः । अष्टविधकर्मबन्धकस्य, तयाऽऽयुजिक सप्तविधकर्मवन्धकस्य च संयतस्य द्वाविंशतिः परीपहाः संभवन्ति, तत्र स उत्तर्गतो युगपद् विंशविपरीपहान् वेदयति । यत्र समये शीवपरीपहं वेदयति न तदोष- परीपहम् , यदा चोष्णपरीपहं वेदयति, न तदा शीवपरीपई , तयोः परस्परमत्य- न्तविरोधेन एकदा एकत्रासम्भवात् । तथा यस्मिन् समये चर्यापरीपहम् वेदपति, न तदा निपद्यापरीपहम् , यदा निपया परीपहं वेदयति न तदा पर्यापरीपह, चर्यानिपयापरीपहयोरपि परस्परमत्यन्तविरोधेन एकदा एकत्रासंभवात् । ये दो परीपह होते हैं। चारित्रमोहनीय के उदय में अचेल १; अरति २, स्त्री ३, निपद्या ४, आक्रोश ५, याचना ६, सत्कारपुरस्कार , ये ७ सात परीपह होते हैं। दर्शनमोहनीय के उदय में एक दर्शनपरी- पह, वेदनीय के उदय में ११ ग्यारह परीपह-क्षुधा १, तृपा २, शीत ३, उष्ण ४, दंशमशक ५, चर्या ६, शय्या ७, वध ८, रोग ९,तृणस्पर्श १०, और मेल ११ होते हैं। लाभान्तराय के उदय में एक अलाम परीपह उत्पन्न होता है। आठों प्रकार के कर्म का बन्धक तथा आयु सिवाय सात कर्मों का बन्धक जो संयत है उसके २२ चाईस परीषह होते हैं । एक काल में जीव अधिक से अधिक २० वीस परीषहों का वेदन कर सकता है, क्यों कि चर्या और निषधा में से किसी एक का, शीत एवं उष्ण में से किसी एक एक काही वेदन होगा, दोनों का युगपत् नहीं, कारण कि इनका परस्पर एक साथ रहने में विरोध है। પરીષહ છે. ચારિત્ર મહનીયના ઉદયમાં અચેલ, ૧ અરતિ, ૨ સ્ત્રિ, ૩ વિદ્યા આક્રોશ પ યાચના, ૬ સત્કારપુરસ્કાર, ૭ આ સાત પરીષહ હોય છે. દર્શન મેહ નયના ઉદયમાં એક દશનપરીષહ, વેદનીયના ઉદયમાં ૧૧ અગીયાર પરીષહ, भूभ, १ तरस, २४31, 3 Grey, ४ शमश४, ५ र्या, शेयस, ७ १५, ८ ।, ૯ તૃણસ્પર્શ ૧૦ અને મેલ ૧૧ હોય છે. લાભાંતરાયના ઉદયમાં એક અલાભ પરીષહ ઉત્પન્ન થાય છે. આ પ્રકારના કર્મના બંધક તથા આયુ શિવાય સાત કર્મોના બંધક જે સંયત છે તેને ર૨ બાવીસ પરીષહ હોય છે. એક કાળમાં એક જીવ અધિકમાં અધિક ૨૦-વીસ પરીષહનુંવેદન કરી શકે છે. કેમકે, ચય અને નિષ- ઘામાંથી કઈ એકનું ઠંડી અને ઉણમાંથી કોઈ એકનું જ વદન થતું હોય છે. બન્નેનું યુગપતું નહીં. કારણ કે, તેને પરસ્પર એક સાથે રહેવામાં વિરોધ છે.

·प्रियदधिनी टीका भ. २ गा. ४५ परोपहावतरणम् वेदुच्यते - सूक्ष्मसंपरायस्य चारित्रमोहनीय दर्शनमोहनीयं सत्तामात्रं वर्तते, न तु परीपहहेतुभूतः सूक्ष्मोऽपि मोहनीयोदयोऽस्तीति न मोहनीयजन्यपरीपहो भवति, ततश्च पदविधवन्धकस्य मोहनीयोदयाभावेन सर्वत्रौत्सुक्यनिवृत्तिर्भवति, औत्सुक्पनिकृत्या च विहारपरिणामाभावः, तेन शय्यापरीपहवेदनसमये चर्याया अभावः । अत्र तु-मोहनीयोदयाद् वादररागवत्वेन औत्सुक्यं विहारपरिणामरूपं संभवति, तदा शय्यापरीपहवेदनसमये चर्यापरीपहं परिणामरूपेण वेदयति, अतो विशतिपरीपहान् वेदयतीति कथनं सम्यगेव । कि शय्या और निपद्या में से एक फिर घट जाने से वीस की जगह १९ उन्नीस परीपहों के वेदना का ही सद्भाव कहना चाहिये? उत्तर-मृक्ष्मसंपराय संयत के चारित्रमोहनीय एवं दर्शनमोह- नीय केवल सत्तामात्र है, परीपह का हेतुभूत धोड़ा सा भी मोहनीय का उदय वहां नहीं है कि जिससे वहां मोहनीय के उदय से होने वाला परीपह हो सके, अतः छह कर्मों का पंधक जो संयत है उसके मोहनीय कर्म के उदय के अभाव से सर्वत्र औत्सुक्य की निवृत्ति हो जाती है। औत्सुक्य की निवृत्ति से विहार करने के परिणाम की भी निवृत्ति हो जाती है, इससे शय्यापरीपह के वेदन के समय में वहां चर्या का अभाव है परन्तु जो सप्तविध कर्म का अथवा अष्टविध कर्म का घंधक है उसके मोहनीय का उदय है इससे चादर रागवाला होने से उसके विहारपरिणामरूप औत्सुक्यभाव संभवित होता है। उस समय वह शय्यापरीपह के वेदन के समय में चर्यापरीपह को परिणाम- કારણ કે શમ્યા અને નિષઘામાંથી એક ઘટિ જવાથી વીસને બદલે ઓગણીસ પરીવહન વેદનને જ સદ્દભાવ કહેવો જોઈએ. ઉત્તર–સૂક્ષ્મ સાપરાય સંયતના ચારિત્ર મોહનીય અને દર્શનાહિની. ધની કેવળ સત્તા માત્ર છે. પરીષહના હેતુભૂત છેડે પણ મેહનીયનો ઉદય ત્યાં નથી કે જેનાથી ત્યાં મોહનીયના ઉદયથી આવનાર પરીષહ થઈ શકે આથી છ કર્મોના બંધક જે સંયત છે તેના મેહનીય કર્મના ઉદયના અભાવથી સર્વત્ર ઔસુકયની નિવૃત્તિ થઈ જાય છે.-સુકયની નિવૃત્તિથી વિહાર કર- વાના પરિણામની પણ નિવૃત્તિ થઈ જાય છે. આથી શાપરીવહન વેદનના સમયે ત્યાં ચર્યાને અભાવ છે પરંતુ જે સાત પ્રકારના કર્મોને અથવા આઠ પ્રકારના કર્મોને બંધક છે તેને મેહનીયને ઉદય છે. આ કારણે ખાદર રાગ. વાળા હેવાથી એના વિહાર પરિણામ રૂપ સૂજ્યભાવ સંભવીત બને છે. એ સમયે તે શાપરીષહના વેદના સમયમાં ચર્યાપરીવહને પરિવ્રામરૂપથી વેદિત ·. વિટે राज्यको ननु भगवता 'आयुर्मोहनीयवर्जितपइविधर्मबन्धकः सूक्ष्मसंपरायसंक्त उस्कर्पतो पुगपद् द्वादश परीपहान् वेदयति' इत्युक्तम् , तत्र यदा अय्यापरीपा वेदयवि, न तदा चर्यापरीपहम् , यदा चर्यापरीपहं वेदयति, न तदा शय्यापरीष हम्, इति कथितम् , कथं तर्हि-सप्तविधकर्मवन्धकोष्टविधकर्मबन्धक संपतो युग पद् विंशतिपरीपहान् वेदयेत् । यतचर्यया सह शय्यानिपघयोविरोधेन चर्यास- दावे शय्यानिपधयोरसंभवाव, एकोनविंशतेरेख परीपहाणां वेदनसंभव इति शंका-भगवान् ने "आयु एवं मोहनीय वर्जित छह कमों का बंध करनेवाला सूक्ष्मसंपराय गुणस्थानवाला संयत उत्कर्ष की अपेक्षा युग पत् १२ यारह परीपहोंका वेदन करता है " ऐसा कहा है सो उसमें जिस समय वह शय्योपरीपहका वेदन करता है उस समय वह चर्यापरीषहका वेदन नहीं करता है, और जिस समय चर्यापरीपह का वेदन करता है उस समय शय्यापरीपह का वेदन नहीं करता सो इस प्रकार की विवक्षा से वहां चौदह परीपहों के सामान्य कथन में उत्कर्षक की अपेक्षा यारह परीपह का वेदन करना ठीक बैठ जाता है, परन्तु जो आयुवर्जित सात प्रकार के अथवा आठ प्रकार के कर्मों का बंधक संयत है उसके चर्या के साथ शय्या और निपया का विरोध होने से 'चर्या के सद्भाव में शय्या और निपद्या का संभव हो नहीं सकता है ऐसी परिस्थिति में इस संयंत के जो उत्कर्षक की अपेक्षा २० बीस परीपहों का सद्भाव बतलाया है वह कैसे संगत हो सकता है, क्यों શંકા–ભગવાને “આયુ અને મેહનીય વજીર છ કર્મોને બંધ કરવા- વાળ સૂક્ષમ સંપાય સંયત ઉત્કર્ષની અપેક્ષા સુગપત બાર પરીષહનું વેદન કરે છે.” એવું કહ્યું છે તે તેમાં જે સમય તે શાપરીષહનું વેદન કરે છે. તે સમયે તે ચર્યાપરીષહનું વદન કરતા નથી. અને જે સમય ચર્યાપરી. હનું વેદન કરે છે તે સમય શય્યા પરીષહ વેદન નથી કરતા. આ પ્રકારની વિવિક્ષાથી ચૌદ પ્રકારના પરીષહેના સામાન્ય કથનમાં ઉત્કર્ષની અપેક્ષા બાર પરીષહનું દાન કરવું ખરેખર બંધ બેસતું છે. પરંતુ આયુવત જે સાત પ્રકારના અથવા આઠ પ્રકારના કર્મોના બંધક સંયત છે–એની ચર્યા સાથે શવ્યા અને નિષસ્થાને વિરોધ હવાથી ચર્યાના સદૂભાવમાં શમ્યા અને નિષવાને સંભવ થઈ શકતું નથી. એવી પરિસ્થિતિમાં આ સંવત કે જે ઉત્કર્ષની અપેક્ષાએ વીસ પરીષહને સદુભાવ બતાવેલ છે. તે કઈ રીતે સંગત થઈ શકે?

·प्रियदर्शिनी टीका. अ० २ गा०४५छपस्थपरीपहाणा मेदाः सम्यक्त्व-मोहनीयरूपस्य वृइति भागे उपशान्ते, शेषे चानुपशान्ते एव स्यात् । नपुंसकवेदं चासौ दर्शनत्रयस्य शेपांशेन सहोपशमयितुं प्रवर्तते, ततश्च नपुंसकवेदो- पंशमावसरे अनिवृत्तिवादरसंपरायस्य सतो दर्शनमोहनीयस्य प्रदेशत उदयोऽस्ति, न तु दर्शनमोहनीयस्य सत्तामात्रम् , ततस्तन्निमित्तको दर्शनपरीपहस्तस्यास्ति, ततथा- प्टावपि परीपहान् वेदयति । उत्तर-यह अनिवृत्तिवादरसंपराय वाला संयम दर्शनसप्तक के उपशम होने के ऊपर ही नपुंसकवेदादिक के उपशमकाल में होता है। इसके दर्शनमोहनीय का उदय प्रदेश की अपेक्षा से माना गया है। वह इस प्रकार - दर्शनसप्तक के अन्तर्गत जो मिथ्यात्व, मित्र, सम्यक्त्वमोहनीय, ये तीन दर्शन हैं, इनका अधिक से अधिक जब उपशमन हो जाता है तथा कुछ भाग अनुपशान्त रहता है तव नपुंसक- वेद को यह इसी अनुपशान्त दर्शनत्रय के भाग के साथ २ उपशांत करने के लिये प्रवृत्त होता है, इसलिये नपुंसकवेद के उपशमन के काल में इस अनिवृत्तियादरसंपराय वाले संयत के दर्शनमोहनीय का प्रदेश की अपेक्षा से उदय माना गया है, अतः दर्शनमोहनीय का इसके केवल सत्तामात्र ही नहीं है, प्रदेशोदय भी है। इससे उसके दर्शनमोहनीय उदय जन्य परीपह है ऐसा मानना चाहिये इससे वहां यह आठ परीपहों का वेदन करता है। ઉત્તર–આ અનિવૃત્તિ બાદર સંપરાયવાળા સંયમદર્શન સકને ઉપ- શમ થવાના ઉપર જ નપુંસકવેદાદિકના ઉપશમ કાળમાં થાય છે. એના દશન- મોહનીયને ઉદય પ્રદેશની અપેક્ષાથી માનવામાં આવેલ છે તે આ પ્રકારે દર્શન રાપ્તકના અંતર્ગત જે મિથ્યાત્વ, મિશ્ર, સમ્યકત્વ મેહનીય આ દર્શનત્રય છે. એમને અધિકથી અધિક ભાગ જ્યારે ઉપશાંત થઈ જાય છે તથા છેડા ભાગ અનુપશાંત રહે છે ત્યારે નપુંસકવેદને આ એજ અનુપશાન્ત દર્શનત્રયના ભાગની સાથે સાથે ઉપશાંત કરવા માટે પ્રવૃત્ત થાય છે. આ માટે નપુંસક- વેદના ઉપશમના કાળમાં આ અનિવૃત્તિ બાદર સંપરાયવાળા સંયતના દર્શન- મોહનીયના પ્રદેશની અપેક્ષાથી ઉદય માનવામાં આવેલ છે. આથી દર્શન મિહનીયને એમાં કેવળ સત્તા માત્ર નથી, પ્રદેશદય પણ છે. આથી એના દર્શન મેહનીય ઉદયજન્ય દર્શનપરીષહ છે. એમ માનવું જોઈએ. આથી 'ત્યાં તે આઠ પરિવહનું વેદન કરે છે. . उ०७१ ·उत्तराययंकर ननु अनिटत्तिपादरसंपरायस्य मोहनीयसंभवानामप्टानामपि परीपहाणाकर्ष संभवः ? यतो दर्शनसप्तकोपशमे वादरफपायस्य दर्शनमोइनायोदयाभावेन दर्शन परीपहाभावात् सप्तानामेव संभयो नाप्टानाम् , अय दर्शनमोहनीपोदयामावेऽपि दर्शनमोहनोयसत्ताऽपेक्षया दर्शनपरोपहोऽपि स्यादित्युच्यते, तर्हि उपचमकत्वे सूक्ष्मसंपरायस्यापि मोहनीयसत्तासद्भावात् कयं तज्जनिताः सर्वेऽपि परीपहा न भवन्तीति न्यायस्य समानत्वात् १ । अत्रोच्यते-दर्शनसप्तकोपशमस्योपर्येव नसकवेदाघुपशमकाले अनिवृत्ति पादरसंपरायो भवति, स च दर्शनसप्तकान्तर्गतम्य दर्शनत्रयस्य मिथ्याल-मिश्र- रूप से वेदित करता है । इस कारण वह २० वीस परीपहों का वेदन करता है, यह कथन समीचीन ही है। शंका-जो संयत अनिवृत्ति वादर संपराय वाला है उसके मोह- नीय से संभवित आठ परीपहों की संभावना कैसे हो सकती है। क्यों कि दर्शनसप्तक के उपशम होने पर उस बादर कषाय वाले संयत के दर्शनमोहनीय के उदय के अभाव से दर्शनपरीषह तो होगा नहीं, इसलिये वहां आठ की जगह ७ सात परीपह ही संभवित . होते हैं, फिर आठ की संभावना कैसे कही गई है ? यदि दर्शनमोहनीय के उदय के अभाव में भी दर्शनमोहनीय की सत्ता की अपेक्षा से दर्शन- परीपह भी है ऐसा कहा जाय तो उपशमक होने पर सूक्ष्मसंपराय वाले के भी मोहनीय की सत्ता के सद्भावसे उसके उदय से होनेवाले सर्व परीपह नहीं मानना चाहिये क्यों कि न्याय सर्वत्र समान होता है। કરે છે આ કારણે તે વીસ પરીષહનું દાન કરે છે આ કથન સમીચીન જ છે. શંકા–જે સંયત અનિવૃત્તિ બાદર સંપરાયવાળા છે તેના મોહનીયથી સંભવિત આઠ પરીવની સંભાવના કેવી રીતે બની શકે ? કેમકે દર્શનસનું ઉપશમ થવાથી એ બાદર કષાયવાળા સંયતના દર્શને મોહનીયના ઉદયના અભાવથી દર્શનપરીષહ તે થશે નહીં. આ માટે ત્યાં આઠની જગ્યાએ સાત પરીષહ જ સંભવીત દેખાય છે. છતાં આઠની સંભાવના કેમ કહેવાઈ છે? કદાચ દશન મોહનીયના ઉદયના અભાવમાં પણ દર્શન મોહિનીયની સત્તાની અપેક્ષા દશનપરીષહ પણ છે. એવું કહેવામાં આવે. તે ઉપશામક હોવા છતાં સેકમ સં૫રાયવાળાને પણ મિહનીયની સત્તાના સદુભાવથી તેના ઉદયથી થનાર સર્વ પરીષહ ન માનવા જોઈએ, કારણ કે, ન્યાય સત્ર સમાન હોય છે, ·से उदय . प्रियदर्शिनी टीका. अ० २ गा० ४५ छद्मस्थपरीपहाणां मेदाः तत्र प्रथम स्थानम्-उदितकर्मा । उदितं प्रवलं वा कर्म-मिथ्यात्वमोहनीयादि यस्य स तथा, खलु अयं पुरुष उन्मत्तकभूतो मदिरादिना विप्लुतचित्त इवास्ति, तेन कारणेन ' मामयमाक्रोशति वा, अपहसति वा, निच्छोटयति-हस्तादी गृहीत्वा चला क्षिपति वा, दुर्वचनैनिर्भत्सयति वा, रज्ज्यादिना वध्नाति वा, कारागार- प्रवेशनादिना रुणद्धि वा, छविच्छेदं-छवेः शरीरावयवस्य हस्तादेश्छेदं करोति वा, मारणस्थानं नयति या, मारयति वा, अपद्रावयति वा, उपद्रवं करोति वा, वस्त्र, अधिक से अधिक समय तक रखना चाहिये ताकि उनके सहन करने की क्षमता आत्मा में आती रहे। पांच स्थानों में सर्वप्रथम स्थान उदितकर्मा है-मिथ्यात्व मोहनीय आदि कर्म जिसका प्रवलरूप से उदय में आरहा है ऐसा जीव उदितकर्मा है। इस प्रथमस्थान को लेकर जव परीपह एवं उपसर्गों का निपात संयत के ऊपर हो तब उसे यह विचार करना चाहिये कि यह पुरुप उदितकर्मा है-इसका मिथ्यात्वमोहनीयादिक कर्म प्रवलरूप में आरहा है, इसलिये यह उन्मत्त जैसा हो रहा है-मदिरा के पान से जिस प्रकार मनुष्य होश हवाश खो बैठता है उसी तरह का यह बना हुआ है, इसी कारण यह मेरे प्रति रुष्ट हो रहा है, मेरी हँसी मजाक करता है, हाथ पकड़ कर मुझे खेचता है, दुर्वचनों से मेरा तिरस्कार करता है, रस्सी आदि से मुझे यांधता है, कारागार में मुझे बंध करता है, मेरे शरीर के अव- यव को छेदता है, वधस्थान पर मुझे ले जाता है, मारता है, मुझे यहां - અધિક સમય સુધી રહેવું જોઈએ. જેથી તેને સહન કરવાની સમતા એમામાં આવતી રહે. પાંચ સ્થાનમાં સર્વપ્રથમ સ્થાન ઉદિત કમો છે. મીથ્ય હનીય આદિ કર્મ જેનું પ્રબળ રૂપથી ઉદયમાં આવી રહેલ છે એ જીવ ઉદિત કર્યા છે. આ પ્રથમ સ્થાનને લઈને જ્યારે પરીષહ અને ઉપસર્ગોને નિપાત સાધુ સંતની ઉપર હોય ત્યારે તેણે એ વિચાર કરવું જોઈએ કે આ પુરૂષ ઉદિત કર્યા છે. તેનું મિથ્યાત્વ મેહનીયાદિક કર્મ પ્રબળ રૂપથી ઉદયમાં આવી રહેલ છે આથી જ તે ઉન્મત્ત જેવું બની રહેલ છે. મંદિરાના પાનથી જેલી રીતે મનુષ્ય શુદ્ધિ બુદ્ધિ નેઈ બેસે છે એવી રીતનું આં બનેલ છે. આ કારણથી તે મારા તરફ રૂટ બની રહેલ છે, મારી હાંસી મજાક કરે છે, હાથ પકડીને મને ખેંચે છે. દુર્વચનેથી મારે તિરસ્કાર કરે છે, કેરડા આદિથી મને બાંધે છે, કારાગારમાં મને બંધ કરે છે, મારા શરીરને અવયવોને છેદે છે, વધસ્થાન ઉપર મને લઈ જાય છે, મારે છે, મને ત્યાંથી ભગાડે છે, મારા ઉપર ઉપદ્રવ . . . .

·५६३ 1 एते चः परीपड़ा, द्विविधाः-द्रव्यपरीपहा भावपरीपहाभ । तत्र परीक्षा नाम ये इहलोक निमित्तका वधयन्धनादयः परवशादधिसमन्ते ते । मावपरीहा के संसारोच्छेदनार्थमनाकुलेन मनसाऽधिसमन्ते । अत्र शास्ने भावपरीपहाणामेाधिकार। अथ छमस्थपरीपहाणां भेदा:- ज्ञानावरणीयादिघातिकर्मचतुष्टयं छम, तत्र विष्टतीति उपस्थामायसरिता, स पञ्चमिः परीपहादिसड्नालम्बनरूपः स्थानरुदितान् परीपहोपसर्गान् सम्यक तत्कंपायोदयनिरोधाऽऽदिना सहेत-विचलितो न भवेत् , क्षान्त्या धमेत, अदीन: तया तितिक्षेत, अध्यासीत=परीपहादावेव आधिक्येनासीत, न चलेन् । ....ये परीपह दो प्रकार के हैं-एक द्रव्यपरीपह दूसरा भावपरीषह । इस लोकसंबंधी जो वध बंधन आदिक परवशता से सहन किये जाते हैं ये द्रुव्यपरीपह हैं । संसार बंधन को नष्ट करने के लिये भव्य संयमीजनों द्वारा जो विना किसी आकुलता के सहन किये जाते हैं वे भावपरी पह हैं । इस शास्त्र में इन्हीं भावपरीपहों को सहन करने का उपदेश है, और उसी निमित्त यह अधिकार है। 1. छद्मस्थपरीपहों के भेद-ज्ञानावरणीय आदि चार घातियाकर्म नाम छद्म है । इस छद्म में जो रहता है उसका नाम छमस्थ है। ऐसा संयमी जीव कपायसहित होता है । उसे पांच स्थानों से उदित परीपहों एवं उपसर्गों को कपाय के उदय का निरोध आदि करते हुए सहन करना चाहिये । शान्तिभाव से अविचलित होकर उसे उस समय घयराना नहीं चाहिये । परीपह आदि के स्थान में ही अपने आपको આ પરીષહ બે પ્રકારના છે-એક દ્રવ્ય પરીષહ બીજે ભાવપરીષહ, આ લેક સંબંધી જે વધ બંધન આદિક પરવશતાથી સહન કરવામાં આવે છે તે દ્રવ્ય પરીષહ છે. સંસાર બંધનને નષ્ટ કરવા માટે ભવ્ય સંયમી જનો દ્વારા જે કઈ પ્રકારની વ્યાકુળતા વગર સહન કરવામાં આવે છે તે ભાવપરીવહ છે. આ શાસ્ત્રમાં તે ભાવપરષોને સહન કરવાને ઉપદેશ છે અને એ નિમિત્ત આ અધિકાર છે. છિદ્મસ્થપરીષહોના ભેદ- જ્ઞાનાવરણીય આદિ ચાર ઘાતીયા કમનું નામ છા છે. આ છઘમાં જે રહે છે તેનું નામ છદ્મસ્થ છે. એવા સંયમી જીવ કષાય સહીત છે. એને પાંચ સ્થાનેથી ઉદિત પરીષહ અને ઉપસર્ગોને કષાયના ઉદયને નિરોધ આદિ સમજીને સહન કરવા. જેઈ એ. શાંતિભાવથી અવિચલીત બનીને તેણે એ સમયે તેનાથી ગભરાવું ન જોઈએ. પરીષહ આદિના સથાનમાં જ પિતે પિતાને સાધિકથી .

·. - प्रियदर्शिनी टीका अ० २ गा. ४५ केवलीपरीपहाणां मेदाः ५६५ तथा-एप वालः पापभयरहितत्वात् करोतु नाम आक्रोशनादि, मम पुनर सहमानस्य-अक्षममाणस्य अतितिक्षमाणस्य अनध्यासमानस्य, सर्वथा असातादि पापकर्म संपद्यते । इति चतुर्थ स्थानम् । वथा-एप बालः पापभयरहितत्वात् करोतु नाम आक्रोशनादिकं, . मम पुनः खलु सम्यक सहमानस्य यावत् अध्यासमानस्य कि संपद्यते, अयं तावत् पापं वध्नाति मया च एकान्तेन निर्जरा क्रियते । इति पञ्चमं स्थानम् । तृतिय स्थान में ऐसा विचार करें कि यह तो बाल है, पाप के भय से रहित होने के कारण भले ही यह आक्रोश आदि करता रहे, परन्तु मेरा कर्तव्य तो इनको सहन करने का ही है । यदि में इनको सहन नहीं करता हूं-सहन में साहस को छोड़ देता हूं, इनसे यदि घवरा जाता हूं तो मुझे असाता आदि पापकर्म का नियमतः बंध होगा। इस प्रकार यह चतुर्थ स्थान है। पंचमस्थान में संयमी को ऐसा विचार करना चाहिये, कि यह परीपह एवं उपसर्गकारी व्यक्ति पाप के भय से रहित होने के कारण पाल.है, इसकी इच्छा है यह आक्रोशादिक करे । इससे मेरा विगडता क्या है ? मुझे तो उल्टा फायदा ही है, क्यों कि उपसर्ग और परीपह को समतापूर्वक सहन करनेवाले के एकान्ततः कर्मों की निर्जरा होती है, परन्तु यह उपसर्ग परीपहकारी पुरुप पाप का बंध करता है.। यह पंचम स्थान है। ત્રીજા સ્થાનમાં-એ વિચાર કરે , આ તે બાળે છે, પાપના ભયથી * રહિત થવાના કારણે ભલે એ આક્રોશ અદિ કર રહે પરંતુ મારૂં તે એને સહન કરવાનું જ છે. જે હું તેને સહન કરતો નથી. તે સહિષ્ણુતામાં ગુણથી વિમુખ થાઉં છું. જે તેનાથી હું ગભરાઈ જાઉછું, તે મને.અસાત આદિ भांपना नियमत: ५५ थरी. मा. प्रारे. २मा याथु स्थान: ५ छ । પાંચમા સ્થાનમાં-સંચમીએ એ વિચાર કરે જોઈએ કે, આ પરીષહ અને ઉપસર્ગ કરનાર વ્યક્તિ પાપના ભયથી રહિત હેવાને કારણે બાળ છે. તેની ઇચ્છા છે કે, આ આક્રોશ આદિ કરે પણ તેથી મારું બગડે છે શું? મને તે એથી ઉલટે ફાયદે જ છે. કારણકે ઉપસર્ગ અને પરીષહને સમતા પૂર્વક સહન કરનારને એકાન્તત કોની નિર્જરા થાય છે. પરંતુ દયાની વાત એ છે કે ઉપસર્ગ પરીષહકારી પુરૂષ તે કેવળ પાપનેજ બંધ કરે છે. આ પાંચમું સ્થાન છે. IT 'व्य ·उचराध्ययन पात्रं, कम्बलं, पादमोन्छन, सदोरकमुखवत्रिका रजोहरणं वा आन्छिनपि- बलादुद्दालपति वा, विच्छिननि-विच्छिन्नं करोति दरे व्यवस्थापयति वा, अथवा यनमीपच्छिनत्ति-आच्छिनत्ति, विशेषेण छिनति-विच्छिनत्ति । मिनतिमात्र स्फोटयति वा, अपहरति चोरयति था। इदं चारोगादिकमत्र आक्रोवधाभिधान- परीपंहद्वयरूपं मन्तव्यम् । उपसर्गविवक्षायां तु मानुप्यकमापिकायुपसर्गरूपमिति मधमं स्थानम् । वथा-अयं परीपहोपसर्गकारी, मिथ्यात्वादिकर्मक्शवी पुरुषो यक्षाऽऽविष्टा =देवाधिष्ठितः, तेन कारणेन मामाकोशतीत्यादि । इवि द्वितीयं स्थानम् । तथा-मम तद्भववेदनीयं कर्म उदितमस्ति, तेनैप मामाक्रोशतीत्यादि । तेनैव मानुष्यकेश भवेन वेद्यते अनुभूयते यत्तत् , उन्नयवेदनीयम् । इति तृतीय स्थानम् । से भगाता है, मेरे ऊपर उपद्रव करता है, वस्त्र, पात्र, कम्बल, पाद- मोच्छन, दोरासहित मुखवस्त्रिका रजोहरण आदि मेरे छुड़ाता है, और छुड़ाकर उन्हें दूर फेंक देता है, अथवा उन्हें झटकता है उन्हें फोड़ता है, चुराता है। ये आक्रोश आदि यहां पर आक्रोश एवं वधपरीपहरूप मानना चाहिये । जिस समय उपसर्ग की विवक्षा में ये आक्रोशादिक हो उस समय इनको मनुष्यकृत अथवा किसी अपीकृत उपसर्ग में परिगणित करना चाहिये । इस प्रकार यह प्रथमस्थान है । . द्वितीय स्थान में यह विचार करना चाहिये कि मिथ्यात्वादिकर्म यशवर्ती यह परीपह एवं उपसर्गकारी पुरुष किसी देव से अधिष्ठित हो रहा है। इसी कारण यह मुझे आक्रोश आदि से पीडित कर रहा है। यह द्वितीय स्थान है। .............. ४२ छ, पक्ष, पात्र, मह, पापांछन, होरा सहित भुभवनि, नहर આદિ મારી પાસેથી ખસેડે છે, ખસેડીને તેને દૂર ફેંકી દે છે અથવા તેને ઝાટકે છે, તેને ફેડે છે, ચરાવે છે, એ આક્રોશ આદિ સર્વને આ સ્થળે આક્રોશ અને વધુ મરીષહરૂપ માનવા જોઈએ. જે સમયેં ઉપસર્ગની ‘વિવક્ષામાં એ આક્રોશ આદિક થાય તે સમયે એને મનુષ્યકૃત અથવા કેઈ દ્વેષીકૃત ઉપસર્ગમાં પરિણીત કરવું જોઈએ. એ પ્રકારે આ પ્રથમ સ્થાન છે. બીજા સ્થાનમાં-એ વિચાર કર જોઈએ કે, મિથ્યાત્વ આદિકના વશવતી આ પરીષહ અને ઉપસકારી પુરૂષ કોઈ દેવથી અધિષ્ઠિત થઈ રહેલ છે. આ કારણુંથી મને આક્રોશ વગેરેથી પીડા આપી રહેલ છે. આ બીજું સ્થાન છે. ।

·मियदर्शिनी टीका अ० २ गा. ४५ केवलीपरीपहाणां मेदाः क्या-एप पालः पापभयरहितत्वात् करोतु नाम आक्रोशनादि, मम पुनर सहमानस्य अक्षममाणस्य अतितिक्षमाणस्य अनध्यासमानस्य, सर्वया असावादि पापकर्म संपद्यते । इति चतुर्थ स्थानम् । वथा-एप बालः पापभयरहितत्वात् करोतु नाम आक्रोशनादिकं, मम पुनः खलु सम्यक सहमानस्य यावत् अध्यासमानस्य किं संपद्यते, अयं तावत् पापं वध्नाति मया च एकान्तेन निर्जरा क्रियते । इति पञ्चमं स्थानम् । तृतिय स्थान में ऐसा विचार करें कि यह तो चाल है, पाप के भय से रहित होने के कारण भले ही यह आक्रोश आदि करता रहे, परन्तु मेरा कर्तव्य तो इनको सहन करने का ही है । यदि में इनको सहन नहीं करता हूं-सहन में साहस को छोड़ देता हूं, इनसे यदि घवरा जाता हूं तो मुझे असाता आदि पापकर्म का नियमतः बंध होगा। इस प्रकार यह चतुर्थ स्थान है। पंचमस्थान में संयमी को ऐसा विचार करना चाहिये, कि यह परीपह एवं उपसर्गकारी व्यक्ति पाप के भय से रहित होने के कारण पाल.है, इसकी इच्छा है यह आक्रोशादिक करे । इससे मेरा विगडता क्या है ? मुझे तो उल्टा फायदा ही है, क्यों कि उपसर्ग और परीपह को -समतापूर्वक सहन करनेवाले के एकान्ततः कर्मों की. निर्जरा होती है, परन्तु यह उपसर्ग परीपहकारी पुरुप पाप का बंध करता है। यह पंचम स्थान है। ત્રીજા સ્થાનમાં-એ વિચાર કરે કે, આ તે બાળે છે, પાપનાં ભયથી રહિત થવાના કારણે ભલે એ આક્રોશ અદિ કરતે રહે પરંતુ મારૂં તે એને સહન કરવાનું જ છે. જે હું તેને સહન કરતું નથી. તે સહિષ્ણુતાની ગુણુથી વિમુખ થાઉં છું. જો તેનાથી હું ગભરાઈ જાઉથું, તે મને.અસાતા આદિ भांपना नियमत: ५५ ५. मा. रे २ याथु स्थान: छ.. પાંચમા સ્થાનમાં-સંયમીએ એ વિચાર કરવો જોઈએ કે, આ પરીષહ અને ઉપસર્ગ કરનાર વ્યક્તિ પાપના ભયથી રહિત હોવાના કારણે બાળ છે. તેની ઈચ્છા છે કે, આ આક્રોશ આદિ કરે પણ તેથી મારૂ બગડે છે ? મને તે એથી ઉલટે ફાયદેજ છે. કારણકે ઉપસર્ગ અને પરીષહને સમતા પૂર્વક સહન કરનારને એકાન્તતઃકર્મોની નિર્જરા થાય છે. પરંતુ દયાની વાત એ છે કે ઉપસર્ગ પરીષહકારી પુરૂષ તો કેવળ પાપનોજ બંધ કરે છે. આ પાંચમું સ્થાન છે.

·उत्ताध्ययन इत्येतेः पञ्चमिः स्थानेश्छमस्थसंयतः उदितान् परीपहोपसर्गान् सम्यक सहेत, क्षमेत, विविक्षेत, अध्यासीत । अथ केवलिपरोपहाणां भेदा:- पञ्चभिः स्थानः केवली उदिवान् परीपहोपसर्गान सम्यक सहेत यावत्- अध्यासीत । तद् यथा-सिप्तचित्ता-पुत्रशोकादिना नष्टचितः खलु अयं पुरुषः, तेन कारणेन-एप पुरुषो मामाकोशति वा तथैव यावत् अपहरति वा । इति प्रथम स्थानम् । तथा-अयं पुरुषो हाधिक्याद् दृप्तचित्तोऽस्ति, पुत्रजन्मादि जनितहग गर्वितोऽस्ति, तेन कारणेन एप पुरुषो मामाकोशति यावत् अपहरति वा । इति द्वितीय स्थानम् । । प्रथम इस प्रकार इन पूर्वोक्त पांच स्थानों से उदित परीपह गवं उपसर्गा को सम परिणाम से युक्त हो कर साधु को सहन करना चाहिये । उन से घबराना नहीं चाहिये। . केवलीपरीपहों के भेद- • केवली पांच स्थानों से उदित परिपहों को सहन करते हैं, यावत् अध्यासित करते हैं - अर्थात् सम्यक्पसे सहन करते हैं. स्थानमें वे यह विचार करते हैं कि-यह पुरुष पुत्रशोक आदि से विक्षि- सचित्त है-इसका चित्तं ठिकाने पर नहीं है इस कारण यह मेरे प्रति आक्रोश आदि कर रहा है। द्वितीयस्थानमें वे यह विचार करते हैं कि यह पुरुष. हर्षातिरेकसे दृप्तचित्त है-पुत्रोत्पत्ति आदि, जनित हर्ष से गर्वित हो रहा है. इस कारण यह मेरे प्रति आक्रोश आदि चेष्टाएँ कर रहा है। છે. આ પ્રકારનાં પૂર્વોકત પાંચ સ્થાનેથી ઉદિતપરીષહ અને સગાને સમરિ- ગ્રામથી યુક્ત બનીને સાધુએ સહન કરવો જોઈએ એનાથી ગભરાવું ન જોઈને वलीपरीषलाना ........... .....सी पांय स्थानाथी सहित::परीषडाने सन २. यावत्यासित પ્રથમ સ્થાનમાં તે વિચાર કરે છે. પુરૂષ, યુવક આદિથી ચિત્તભ્રમ સ્થિતમાં જેનું ચિત્ત ઠેકાણે નથી તે કારણે તે મારા ઉપર આક્રોશ આદિ કરી રહેલ છે. બીજા સ્થાનમાં તે એ વિચાર કરે છે. આ પુરૂષ હેના આવેશમાં ફુલાઈ ગયેલ છે, પુત્રોત્પત્તિ વગેરેના કારણુથી તે હર્ષથી છકી ૨ લ છે. આ કારણે એ મારા તરફ આકશ વગેરે સેંધા કરે છે. . -- ·प्रियदर्शिनी.रीका भ.२ गा. ४५-४६ अध्ययनोपसंहार तधा-यक्षाविष्टः खलु अयं पुरुषः, तेन कारणेन एप पुरुषो मामाकोशति यावन्-अपहरति वा । इति तृतीय स्थानम् । तथा-मम पुनः खलु तद्भववेदनीयं कर्म उदितम् । तेन कारणेन एप पुरुषो 'मामाकोशति यावत्-अपहरति वा । इति चतुर्थ स्थानम् । तया-मां पुनः खलु सम्यक् सहमानं क्षममाणं तितिक्षमाणम् अध्यासमानं दृष्ट्वा यहयोऽन्ये छद्मस्थाः श्रमणा, निर्ग्रन्या उदितान् परीपहोपसर्गान् एवं सम्यक सहिष्यन्ते यावत् अध्यासिष्यन्ते । इति पञ्चमं स्थानम् ॥ इत्येतेः पञ्चभिः स्थानः केवली उदितान् परीपहोपसर्गान् सम्यक् सहेत यावत् अध्यासीत । एतत् स्थानाङ्गसूत्रे स्पष्टम् । (स्था ५ ठा. १ उ०) ॥ ४५ ।। तृतीयस्थान में वे यह विचार करते हैं कि यह परीपह एवं उप- साकारी व्यक्ति यक्षाविष्ट हो रहा है इस कारण मेरे प्रति आक्रोश आदि कर रहा है। चतुर्थस्थान में वे ऐसा विचार करते हैं कि-मेरे इसी भव का वेदनीय कर्म उदित हो रहा है इस कारण यह पुरुप मेरे प्रति आक्रोशा- दिक कर रहा है। पंचमस्थान में ऐसा विचार करते हैं-मुझे इन. परीपह एवं उप- सर्गों को अच्छी तरह सहन करते हुए देखकर अन्य अनेक छद्मस्थ श्रमण निर्ग्रन्थ उदितपरीपहों एवं उपसगीको सहन करेंगे, उनके सहन करने में चलायमान नहीं होवेंगे-सहन करते समय धैर्य धारण करेंगे। :- इस प्रकार इन पांच स्थानों से परीपहों एवं उपसर्गों को सहन आदि करते हैं। यह स्थानाङ्गसूत्र में स्पष्ट लिखा हुआ है । (स्था.५ ७.१ ॥१५॥ ત્રીજા સ્થાનમાં એ વિચાર કરે કે, આ પરીષહ અને ઉપસર્ગ કરનાર વ્યક્તિ યથાવિષ્ટ થઈ રહેલ છે. આ કારણે તે મારા તરફ આક્રોશ વગેરે કરી રહેલ છે. ચોથા સ્થાનમાં એ વિચાર કરે છે કે, મારાં આ ભવનાં વેદનીય કમ ઉદયમાં આવેલ છે, અને તે કારણને લઈ આ પુરૂષ મારા તરફ આક્રોશ કરી રહેલ છે. પાંચમા સ્થાનમાં એવો વિચાર કરે છે કે, મને આવા પરીષહ અને ઉપસીને સારી રીતે સહન કરતાં જોઈને અન્ય અનેક છઠસ્થ નિચન્ય શ્રમણ ઉદિત પરીષહ અને ઉપસર્ગોને સહન કરશે. તેના સહન કરવામાં ચલાયમાન નહીં થાય અને સહન કરતી વખતે ધર્મ ધારણ કરતા રહેશે. આ પ્રકારે એ પચે સ્થાનોથી પરીષહ અને ઉપસર્ગોને સહન કરે. આ સ્થાનાગસૂત્રમાં સ્પષ્ટ લખેલ છે. (સ્થા. પ ઉ૦૧) ૪પા ·. उत्तरापथ अध्ययनार्थमुपसंहरनाह- मूलम-एए परीसहा सव्वे, कॉसवेणं पवईया । जे भिखू णे विहम्मेजी, पुट्टोकर्णइ कण्हुइ ॥४६॥तिमि। ' ॥ वीयं परिसइज्झयणं समत्तं ॥ छाया-पते परीपहाः सर्वे, काश्यपेन प्रवेदिताः। यान भिक्षुर्न विहन्येत, स्पृष्टः केनापि कस्मिंश्चित् ॥४६॥ इति प्रवीमि ।। टीका-'एए' इत्यादि। एते सर्वे परीपहाः काश्यपेन-काश्यपगोत्रोत्पन्नेन भगवताश्रीवर्धमानस्वामिना तीर्थकरेण मवेदिताः-प्रतियोधिताः । यान परीपहान् ज्ञात्वा भिक्षुः केनापि परीषदेण कस्मिंश्चित् स्थाने स्पृष्टः सन् 'न विहन्येतन पराजितो भवेत् , संयमाद अब अध्ययन के अर्थ का उपसंहार करते हुए सूत्रकार कहते हैं- 'एए' इत्यादि। अन्वयार्थ-(एए परीसहा-एते पराषहाः) ये २२ याईस परीपह (कास- वेण-काश्यपेन ) काश्यपगोत्रोत्पन्न तीर्थंकर भगवान् श्रीमहावीर स्वामीने (पवेइया-प्रवेदिताः कहे हैं। (जे-यत) जिनका जानकर (भिक्खू-भिक्षुः) भिक्षु (केणइ-केनापि) किसी भी परीपह से (कण्हुइ-कुत्रचित्) किसी स्थान में आक्रान्त होने पर (ण विहम्मेज्जा-न विहन्येत) पराजित नहीं હવે અધ્યયનના અને ઉપસંહાર કરતાં સૂત્રકાર કહે છે – -एए' त्याहि. मन्वयार्थ-एए परीसहा-एते परीपहाः मा मावीस परीष कासवेण-काश्यपेन अश्य५ोपन तय ४२ सपान श्री महावीर स्पाभी पवेइया-प्रवेदिताः डेख छ. जे-यत्रेने ने भिक्खू-भिक्षुः । निक्षु केणइ-केनापिपरी५४५ कण्हुइ-कुबचित् । स्थानमा मात पायी ण विहम्मेज्जा-न विहन्येत सयमयी भिक्षु पतितन याय. " इति ब्रवीमि' मा प्रामु ! माने रे ४५ છે તેવું જ મેં કહ્યું છે. મારા પિતાની બુદ્ધિની કલ્પનાથી કાંઈ પણ ·प्रियदथिनी टोका अ० २ गा. ४६ द्वितीयाध्ययनसमाप्तिः पतितो न भवेदित्यर्थः । इति ब्रवीमि-भगवता यथा प्रवियोधितं, तथा कथयामि न तु स्वयुद्धचा प्रकल्प्येति भावः ॥ ४६॥ इति श्रीविश्वविख्यात-जगहल्लभ-प्रसिद्धवाचक-पञ्चदशभापा- कलितललितकलापालापक-प्रविशुद्धगद्यपद्यनैकग्रन्थनिर्मायक- वादिमानमर्दक-श्रीशाहछत्रपति- कोल्हापुरराजमदत्त- "जैनशास्त्राचार्य "--पदभूषित-कोल्हापुरराजगुरु- चालब्रह्मचारि-जैनाचार्य-जैनधर्मदिवाकर-पूज्य- श्रीघासीलालपतिविरचितायां श्रीमदुत्तराध्ययन- सूत्रस्य प्रियदर्शिन्याख्यायां व्याख्यायां परीपहनामर्फ द्वितीयमध्ययन सम्पूर्णम् ॥ २॥ होवे-संयम से पतित नहीं होवे।" इति ब्रवीमि" इस प्रकार हे जम्नू। भगवान् ने जैसा कहा है मैंने वैसा ही कहा है। अपनी धुद्धि से कल्पित कर कुछ नहीं कहा है। भावार्थ-अध्ययन की समाप्ति करते हुए सूत्रकार कहते हैं कि जो साधु इन परीपहों से पराजित नही होता है वह संयम को ठीक २ आराधना करता है । ये वाईस परीपह मैंने नहीं कहे हैं, भगवान महा- धीरने कहे हैं। अतः इनका स्वरूप जानकर इनके सहन करने में प्रत्येक संयत को सावधान रहना चाहिये। ॥ यह द्वितीय परीपहअध्ययन समाप्त हुआ ॥२॥ ભાવાર્થ-અધ્યયનની સમાપ્તિ કરતાં સૂત્રકાર કહે છે કે, જે સાધુ આ પરીપદેથી પરાજીત નથી થતાં, તે સંયમની ઠીક ઠીક આરાધના કરે છે. આ બાવીસ પરીષહ મેં કહ્યા નથી ભગવાન મહાવીરે કહ્યા છે આથી એનું સ્વરૂપ જાણીને તેને સહન કરવામાં પ્રત્યેક સંતે સાવધાન રહેવું જોઈએ. જ આ બીજું પરીષહ નામનું અધ્યયન સમાપ્ત થયું પુરા -000 ७२ ·- . ५६८ उत्तराण्ययन अध्ययनार्थमुपसंहरन्नाह- मूलम-एए परीसहा सव्वे, कॉसवेणं पर्वइया । जे भिखू णे विहम्मेजी, टोकर्णइ कण्टुइ॥४६॥त्तिषेमि॥ न', '॥ वीयं परिसइज्झयणं समनं ॥ 'छाया-पते परीपहाः सर्वे, काश्यपेन प्रवेदिताः। यान भिक्षुर्न विहन्येत, स्पृष्टः केनापि कस्मिंश्चित् ॥४६॥ इति ब्रवीमि ।। टीका-एए' इत्यादि। एते सर्वे परीपहाः काश्यपेन-काश्यपगोत्रोत्पन्नेन भगवताश्रीवर्धमानस्वामिना तीर्थकरेण पवेदिताः-प्रतियोधिताः । यान्=परीपहान् ज्ञात्वा भिक्षुः केनापि परीपहेण कस्मिंश्चित् स्थाने स्पृष्टः सन् 'न विहन्येव न पराजितो भवेत् । संयमात् ... अब अध्ययन के अर्थ का उपसंहार करते हुए सूत्रकार कहते हैं- 'एए' इत्यादि। • अन्वयार्थ-(एए परीसहा-एते परापहाः) ये २२ याईस परीपह (कास- वेण-काश्यपेन ) काश्यपगोत्रोत्पन्न तीर्थंकर भगवान् श्रीमहावीर स्वामीने (पवेइया-प्रवेदिताः कहे हैं। (जे-यत) जिनको जानकर (भिक्खू-भिक्षुः) भिक्षु (केणइ-केनापि) किसी भी परीपह से (कण्हुइ-कुत्रचित्) किसी स्थान में आक्रान्त होने पर (ण विहम्मेज्जा-न विहन्येत) पराजित नहीं હવે અધ્યયનના અર્થને ઉપસંહાર કરતાં સૂત્રકાર કહે છે- -'एए'त्या. અવયાર્થ- -एए परीसहा-एते परीषहाः मा मावीस परीष कासवेण-काश्यपेन ४३श्यपात्रापनि तय ४२ सपान श्री महावीर स्वाभास पवेइया-अवेदिताः ४३ छ. जे-यत् ने न भिक्खू-भिक्षुः । ५ भिक्षु केणइ-केनापिपरीषयी कण्हुइ-कुत्रचित् ।। २थानमा मत थवाथी ण विहम्मेज्जा-न विहन्येत संयमयी भिक्षु पतितनयाय. " इति ब्रवीमि " 0 प्रा.भु.! भावाने ४४ છે તેવું જ મેં કહ્યું છે. મારીપતાની બુદ્ધિની કલ્પનાથી કાંઈ પણ કહેલ નથી.

·- - प्रियदर्शिनी टीका अ० ३ गा.१ अनचतुष्टयस्यदुर्लभत्यम् ३. मूलम्-चत्तारि परमंगाणि, दुल्लहाणीह जंतुणोः । माणुसत्तं सुई सद्धा, संजमम्मिय वीरियं" ॥१॥ छाया-चखारि परमाङ्गानि, दुर्लभानि इह जन्तोः । मानुपत्वं श्रुतिः श्रद्धा, संयमे च वीर्यम् ॥१॥ टीका-'चत्तारि' इत्यादि। इह संसारे चत्वारि परमाङ्गानि-परमाणि-उत्कृष्टानि, अङ्गानि साधनानि- मुक्तिमाप्तिकारणानि, जन्तोः प्राणिनः, दुर्लभानिन्दुःखेन लभ्यानि, नरकनिगो- दायनन्तजन्ममरणानन्तरप्राप्यत्वात् । तानि धर्मप्राप्तेः प्रधानकारणानि चत्वारि। कानि ? इत्यत आह-'माणुसत्तं ' इत्यादि । मानुपत्वं-मनुष्यजन्म, श्रुतिः धर्मस्य श्रवणम् , श्रद्धा-धर्मे रुचिः, च-पुनः संयमे आस्रवविरमणरूपे विरतिलक्षणे सप्तदशविधे वीय विशेषेण ईरयति प्रवर्तयति आत्मानं तासु ताठ क्रियासु इति वीर्य-सामर्थ्यम् । एतानि चत्वारि जीवस्य दुर्लभानि सन्तीति । अन्वयार्थ-(इह) इस संसार में (चत्तारि परमंगाणि-चत्वारि परमानानि) मुक्तिप्रापक ये चार अंग (जंतुणो-जन्तोः)-प्राणि को (दुल्लहाणि-दुर्लभानि) महादुर्लभ हैं-नरक. निगोदादिक में जन्म कर लेने के बाद जीवों को प्राप्त होते हैं । धर्मप्राप्ति के प्रधान कारण चार अंग ये हैं-(माणुसत्त-मानुपत्वम्)१ मनुष्यजन्म, (सुई-श्रुतिः)२ धर्म का श्रवण, (सद्धा-श्रद्धा)३ धर्म में श्रद्धा रुचि (य-च) और (संजमम्मि य वीरियं-संयमे वीर्यम् )४ आस्रव का विरमणरूप जो १७ सत्रह प्रकार का संयम है उसमें विशेषरूप से शक्ति के अनुरूप प्रवृत्ति। ये चार पाते जीवके लिये प्राप्त होना महादुर्लभ हैं । अन्याय-इह मा संसारभां चत्तारि परमंगाणि-चत्वारि परमागानि इंडित व्यापार में न्यामा जंतुणो-जंतोः प्रायाने दुल्लहाणि-दुर्लभानि भान છે. નરક નિગોદાદિકમાં અનંત જન્મ કરી લીધા પછી જીવેને પ્રાપ્ત થાય छ. धर्म प्रास्तिनु प्रधान २५ मा यार संग छे माणुसत्तं-मानुष्यत्वम् १ मनुष्य भ, सुई-श्रुतिः २ धनु पण सद्धा-श्रद्धा 3 ५मा श्रद्धा-३थी य-च भने संजयम्मि वीरिय-संयमे वीर्यम् ४ मासपना विरभ३५२ सत्तर प्रारना संयम તેમાં વિશેષરૂપથી શક્તિની અનુરૂપ પ્રવૃત્તિ આ ચારે વાત જીવ માટે પ્રાપ્ત થવી મહા દુલભ છે. में अनन्त ·५७० , ॥ अथ तृतीयमध्ययनम् ॥ परीपहनामकं द्वितीयमध्ययनमुक्तम् । अथ तृतीयं चतुरणीयमध्ययनं प्रारभ्यते। अस्य चापमभिसम्बन्धः-हानन्तराध्ययने परीपहाः सोढव्या इत्युक्तम्, तत्र किमालम्वनं कृत्वा ते सोढव्याः ? ' इत्याकाक्षायां चतुर्णामानां दुर्लभखमेव तत्रालम्बनमिति बोधयितुं. चतुरजीयनामकमिदं तृतीयमध्ययनमुच्यते, तत्रादौ तेषां नामानि निर्दिशनाह- तृतीय अध्ययन- परीपहनामक दितीय अध्ययन कहा जा चुका है। अब चतु: रंगीयनामक तृतीय अध्ययन प्रारंभ होता है। द्वितीय अध्ययन के पाद इस अध्ययन को प्रारंभ करने का सूत्रकार का यह उद्देश्य हैं कि जो द्वितीय अध्ययन में "परीपह सहन करना चाहिये" ऐसा कहा है सो वहां पर ऐसा प्रश्न होता है कि "इन परीपहों को किसका अवलम्बन लेकर सहन करना चाहिये"। इसके समाधान निमित्त ही इस तृतीय अध्ययन का प्रारंभ है। इसमें यह बतलाया जायगा कि चार परम- उत्कृष्ट अंगों की प्राप्ति महादुर्लभ है । ये चार अंग बडे पुण्य से मिले है, ऐसा समझकर मुनि परीषहों को सहन करते हैं, वे ही चार अंग यहांअवलम्बन-आधार-रूप है अतः उन चार अंगोंको यहां बतलाते हैं- चित्तारि'-इत्यादि। अध्ययन बीलु.. પરીષહ નામનું બીજું અધ્યયન કહેવાઈ ગયું. હવે ચતુરંગિય નામનું ત્રીજું અધ્યયન શરૂ થાય છે. બીજા અધ્યયન પછી આ ત્રીજા અધ્યયનને પ્રારંભ કરવાનું સૂત્રકારને એ ઉદ્દેશ છે કે, બીજા અધ્યયનમાં “પરીષહ સહન કરવું જોઈએ” એવું કહેલ છે. તેમાં એ પ્રશ્ન ઉત્પન્ન થાય છે કે, આ પરીષહેને તેનું અવલંબન લઈને સહન કરવા જોઈએ. એના સમાધાન નિમિત્તે જ આ ત્રીજા અધ્યયનને પ્રારંભ છે. આમાં એ વાત બતાવવામાં આવે છે કે, ચાર પરમ-ઉત્કૃષ્ટ અંગેની પ્રાપ્તિ મહા દુર્લભ છે. એ ચાર અંગ ઘણા પુન્યથી મળે છે. એવું સમજીને મુનિ પરીષહેને સહન કરે. એ ચારે અંગ અહીં અવલંબન આધાર રૂપ છે. આથી એ ચાર અને અહીં બતાવવામાં આવેલ છે.” 'चत्तारित्याशि - ·- प्रियदर्शिनी टीका. ०३ गा.१ अङ्गचतुष्टस्य दोलभ्ये दशदृष्टान्ताः मानुषत्वादिषु चतुर्पु कस्याप्येकस्यामाचे मोक्षो न संभवतीत्यतउक्त'चत्तारि ' इति । धर्मश्रवणं विनाऽपि यस्य श्रद्धा दृश्यते सा जन्मान्तरीयश्रवणजन्यैवेति नास्ति शावसरः । मृदं विना घट इव, तन्तून् विना पट इव, काष्ठं विना शकटमिव मानुपत्वादिचतुष्टयं विना मोक्षो न भवति। निर्जरा की अपेक्षा ये चार अंग सर्वप्रथम उपादेय होने के कारण मुख्य हैं। इसलिये उनमें ही उत्कृष्टता आती है। इन चारों में से यदि एक भी अंग का अभाव रहता है तो मुक्ति का लाभ जीव को नहीं हो सकता है। यही बात "चत्तारि" इस विशेषण से पुष्ट की गई है। प्रश्न-धर्म के श्रवण से ही जीव को धर्म में श्रद्धा हाती है. ऐसा ऐकान्तिक नियम नहीं है, क्यों कि प्रायः ऐसे भी जीव देखे जाते हैं कि जो धर्म का श्रवण तो नहीं करते हैं फिर भी उनकी धर्म में अटूट श्रद्धा रहती है। उत्तर-प्रश्न ठीक है । परन्तु उसका उत्तर यह है कि जो जीव ऐसे हैं कि धर्म श्रवण किये विना भी धर्म में श्रद्धाशाली होतेहैं उन्हों ने पहिले भव में धर्मश्रवण किया है, उसीका प्रताप है । मिट्टी के विना जैसे घट उत्पन्न नहीं हो सकता है, तन्तुओं के विना जैसे वस्त्र नहीं बन सकता है, काष्ठ के विना जैसे शकट का निर्माण ચાર અંગ સર્વ પ્રથમ ઉપાદેય થવાના કારણે મુખ્ય છે. આ કારણે તેનામાં ઉત્કૃષ્ટતા આવે છે. આ ચારમાંથી જો એક પણ અંગને અભાવ રહે તે भुतिन H Oपने 25 ext नथी. A पात "चत्तारि" से विशेषस्थी નક્કી કરવામાં આવેલ છે. પ્રશ્ન-ધના શ્રવણથી જ જીવને ધર્મમાં શ્રદ્ધા થાય છે એ એકાન્તિક નિયમ નથી. કેમકે, ઘણા એવા જીવ જોવામાં આવે છે કે જે ધર્મનું શ્રવણ કરતા નથી છતાં પણ એની ધર્મમાં અતૂટ શ્રદ્ધા રહે છે. ઉત્તર–પ્રશ્ન ઠીક છે. પરંતુ એને ઉત્તર એ છે કે જે જીવ એવા છે કે જે ધમનું શ્રવણ ક્ય વગર પણ ધર્મમાં શ્રદ્ધાવાળા છે, એમણે આગલા ભવમાં ધર્મ શ્રવણ કરેલું હોય છે આથીજ આ ભવમાં ધર્મમાં જે શ્રદ્ધા છે તે પરભવને વિશે સાંભળેલા ધર્મ શ્રવણને પ્રતાપ છે. માટી વગર જેમ ઘડે બની શકતે નથી, તંતુએ વગર જેમ વસ્ત્ર બની શકતું નથી, લાકડા વગર જેમ શકટનું નિર્માણ .

·, ५७२ चयन एतदङ्गचतुष्टयं हि गिरिपु मेरुरिय, तरुण कल्पतरुरिख, धात सुवर्णमिव, पानेपु पीयूपमिव, मणिपु चिन्तामणिरिव, प्रामाणिकपुरुषेषु तीर्थकर इव, धेनु कामधेनुखि, मनुष्येषु चक्रवर्तीव, देवेषु शक इव प्रधानमस्तीति सूचनार्य 'पर- मंगाणि' इत्यत्र परमेति विशेषणम् । ननु मानुपत्वादीनां कथं परमाङ्गत्वम् निर्जराया एव मुक्तिप्राप्तौ साक्षात् कार- णत्वेन माधान्यादिति चेत् ? उच्यते-मानुपत्वादिचतुष्टयं विना निर्जराया अनु स्पस्या तदपेक्षया मानुपत्वादिचतुष्टयस्य प्रथमोपादेयतया मुख्यतादुत्कृष्टत्वमस्ति । ये चार अंग, पर्वतों में जैसे मेरु प्रधान है, वृक्षों में जैसे कल्पवृक्ष .प्रधान है, धातुओं में जैसे सुवर्ण प्रधान है, पेय पदार्थों में जैसे भरत प्रधान है, मणियों में जैसे चिन्तामणि प्रधान है, प्रामाणिक पुरुषों में जैसे तिर्थकर प्रधान है, गायों में जैसे कामधेनु प्रधान है, मनुष्यों में जैसे चक्रवर्ती प्रधान है और देवों में जैसे इन्द्र प्रधान है उसी प्रकार ये कार अंग प्रधान है। इसी बात को योतन करने के लिये सूत्रकारने "परम" पह विशेषण दिया है। मन-मानुपत्व आदि में परमाङ्गता-प्रधानता कैसे हो सकती है। क्यों कि मुक्ति की प्राप्ति में निर्जरा ही साक्षात्कारण होती है अतः निर्जरा की प्रधानता है। उत्तर-यद्यपि मुक्ति की प्राप्ति में साक्षात्कारण निर्जरा है परन्तु निर्जरा निराश्रय तो होगी नहीं, अतः मानुषत्वादि चार के विना जब निर्जरा नहीं बन सकती है तो यह बात स्वतः सिद्ध होती है कि જેવી રીતે પર્વતેમાં મેરુ પ્રધાન છે, વૃક્ષોમાં જેમ કલ્પવૃક્ષ પ્રધાન છે, ધાતુમાં જેમ સુવર્ણ પ્રધાન છે, પીવાના પદાર્થોમાં જેમ અમૃત પ્રધાન છે, મણીઓમાં જેમ ચિંતામણી પ્રધાન છે, પ્રામાણિક પુરુષોમાં જેમ તીર્થકર પ્રધાન છે, ગામાં જેમ કામધેનું પ્રધાન છે, મનુષ્યમાં જેમ ચા- વતી પ્રધાન છે, અને દેવામાં જેમ ઈદ્ર પ્રધાન આવી રીતે આ ચાર અંગ प्रधान छ. मापातने सभा भाटे सूत्रधारे "परम" मे विशेष मा. પ્રશ્ન-મનુષ્યત્વ આદિમાં પરમાગતા-પ્રધાનતા કઈ રીતે હોઈ શકે કેમકે, મુક્તિની પ્રાપ્તિમાં નિર્જરા જ સાક્ષાત્ કારણ હોય છે. આથી નિજેરાની પ્રધાનતા છે. ઉત્તર–કદાચ મુક્તિની પ્રાપ્તિમાં સાક્ષાત્કારણ નિજેરા છે. પરંતુ નિજ "નિરશ્રય તે રહે નહીં આથી માનુષત્વાદિ ચાર અંગ વગર નિર્જરા બની પાકતી નથી. આથી આ વાત સ્વતઃ સિદ્ધ થાય છે કે, નિર્જરાની આ स ।

·. प्रियदर्शिनी टीका. अ० ३ गा० १ अनचतुष्टयदौलग्ये चोलकाष्टान्तः १ ५७५ चुलन्यामासक्तो जातः । तयोर्दधरितं ब्रह्मदत्तेन विदितम् । ब्रह्मदत्तेन काफहंसी युगलं पिष्टमयं मैथुनपरायणं निर्माय शूलपोतं कृत्वा ताभ्यां प्रदर्शितम् । तथा- गोनस-पद्यनागिनीयुगलं पिष्ठमयं कृत्वा वाचा तर्जयति-रे दुष्ट ! दुराचारिन् । गोनस ! किं पद्मनागिन्या सह रमसे ? तत्फलं भुव, इत्युक्त्वा तदुभयं प्रज्वलज्ज्व- लने प्रक्षिपति । एवं दुष्कर्मनिवृत्त्यर्थ ब्रह्मदत्तप्रदर्शितं दण्डं विलोक्यापि तौ दुष्कर्म- करणान निवृत्तौ । ततश्चुलन्या दीर्घपृष्ठनृपेण च परस्परं विचार्य ब्रह्मदत्तस्य विवाहः तो वह दीर्घपृष्ठ चुलनी के मोह में फंस गया। चुलनी और दीर्घपृष्ठ के दुश्चरित की बात ब्रह्मदत्त के कान तक भी पहुंच गई । ब्रह्मदत्त ने उन दोनों को शिक्षा देने के अभिप्राय से आटे का एक, मैथुन में परा- यण काक और हँसी का जोडा निर्मापित कर और उसे शूल में पिरो- कर उन दोनों को दिखलाया । तथा गोनस (फणरहित सर्प) और पद्मनागिनी का भी एक जोड़ा आटे से उसने तयार किया, और उन्हीं के समक्ष कहने लगा रे-दुष्ट ! दुराचारी गोनस ! तुझे लज्जा नहीं आती जो तू पद्मनागिनी के साथ रमता है ? अरे अधम! तू अय अपने किये हुए कर्म का फल भोग । इस प्रकार वाणी से तर्जित कर उसने उन दोनों को जलती हुई अग्नि में डाल दिया। इस प्रकार दुष्कर्म की निवृत्ति के लिये ब्रह्मदत्त के द्वारा प्रदर्शित दण्ड को देखकर भी रानी और दीर्घपृष्ठ अपने अनर्थविधायक दुष्कर्म से पीछे नहीं हटा । સમય વિતી ગયા બાદ તે દિપૃષ્ટ ચુલનીના મેહમાં ફસાઈ ગયે. ચુલની અને દિપૃષ્ટની આ દુશ્ચરિત્રની વાત બ્રાદત્તના કાન સુધી પહોંચી ગઈ બ્રહ્મદરે એ બંને ને શિક્ષા દેવાના અભિપ્રાયથી આટામાંથી (લોટમાંથી) એક મિથુનમાં પરાયણ કાક અને હંસલીનું જોડું નિર્માણ કરી તેને શુત્યમાં પરેવીને તે બન્નેને બતાવ્યું. તથા ફેણ વગરને સાપ અને પનાગણનું પણ એક જોડું આટામાંથી (લેટમાંથી બનાવી તૈયાર કર્યું. અને તેની સામે ४साम्यो, ! दुराया गानस (३१ डित स५)! तन मा नथी આવતી કે તું, પવનાગણની સાથે રમી રહ્યો છે. અરે અધમ! તું હવે પિતાના કરેલા કર્મનું ફળ ભેગવ. આ પ્રકારે કહીને એ બંને ને તેણે ભડભડતી અગ્નિમાં નાખી દીધા. આ પ્રકારે દુષ્કર્મની નિવૃત્તિ માટે બ્રહ્મદત્ત દ્વારા પ્રદર્શિત દંડને જોઈને રાણી અને દિપૃષ્ઠ પિતાના અનર્થ વિધાયક દુષ્કર્મથી પાછા ન ફર્યા. એક દિવસની વાત છે કે, આ બન્નેએ એકાંતમાં ·- ५७ उत्तराध्ययनसूत्र 3. मानुपत्वं दुर्लभमित्यत्र दश दृष्टान्ताः प्रदयन्ते, तद् यया-चोल्लकः १, पाशकः २, धान्यं ३, द्यूतं ४, रत्नं ५, स्वप्नः ६, चक्र ७, कूर्मः ८, युग ९, :परमाणुः १०॥ अथ प्रथमश्रोल्लकहप्टान्ता-चोल्लको भोजनं तदुपलक्षितो दृष्टान्तः प्रोन्यते-- काम्पिल्यनगरे ब्रह्मनामको नृपतिरासीत् , तस्य भार्या चुलनीनाम्नी, पुत्रो ब्रह्मदत्तनामकः । तस्मिन् ब्राह्मनृपती मृते सति तत्पुत्रस्य ब्रह्मदत्तस्य बाल्पा- वस्थां विलोक्य ब्रह्मनृपसुहृद् दीर्घपृष्ठनामको नृपस्तद्राज्यं रक्षति। तदनन्तरं स नहीं हो सकता है उसी तरह इन मानुषत्व आदि चार अंगों की प्राप्ति हुए विना मुक्ति की प्राप्ति जीव को नहीं हो सकती है। मानुपत्वं दुर्लभं" मनुष्यपन की प्रासि महादुर्लभ है, इस विषय में दश दृष्टान्त कहे जाते हैं, जैसे-चोल्लक १, पाशक २, धान्य ३, धूत ४, रत्न ५, स्वप्न ६, चक्र ७, कुम ८, युग ९ परमाणु १० । चोल्लक नाम भोजनका है। इससे उपलक्षित होनेसे चोल्लक को भी दृष्टान्त कह दिया गया है। यह प्रथम चोल्लकदृष्टान्त इस प्रकार है- कांपिल्य नगर में ब्रह्म नाम का राजा था । इसकी स्त्री का नाम चुलनी और पुत्र का नाम ब्रह्मदत्त था। राजा ब्रह्म के काल प्राप्त हो जाने के बाद ब्रह्मदत्त की बाल अवस्था देखकर "राज्य में अव्यवस्था न फैल जाय" इस दृष्टि से राजा ब्रह्म के मित्र दीर्घपृष्ठ नाम के राजा ने उसके राज्य को संभाल लिया। जब कुछ समय व्यतीत हो गया થઈ શકતું નથી, એજ રીતે આ માનુષત્વ આદિ ચાર અંગેની પ્રાપ્તિ થયા વિના મુકિતની પ્રાપ્તિ જીવને થઈ શકતી નથી. मानुषत्वं दुर्लभ मनुष्यपणानी प्रास्त महा छ,' विषयमा 'इश Leid ४वामां आवे छे. भ-यौदस १, पाश २, धान्य 3, धूत ४, २१ ५, वन, ७, म युग &, ५२मा १०. ચાલક નામ ભેજનનું છે એથી ઉપલક્ષિત થવાથી ચૌલકનું પણ દષ્ટાંત કહેવામાં આવેલ છે. આ પ્રથમ ચૌલકદષ્ટાંત આ પ્રકારનું છે.- કાંપિલ્ય નગરમાં બ્રહ્મનામને રાજા હતા. તેની સ્ત્રીનું નામ ચુલની અને પુત્રનું નામ બ્રહ્મદર હતું. રાજા બ્રહ્મની કાળપ્રાપ્તિ પછી, બ્રહ્મદત્તની બાળ અવસ્થા જોઈને રાજ્યમાં અવ્યવસ્થા ન ફેલાઈ જાય” આ દષ્ટીથી રાજા બ્રહ્મના મિત્ર દિધપૃષ્ઠ નામના રાજાએ તેના રાત્યને સંભાળી લી - ·प्रियदर्शिनी टीका अ० ३ गा० १ अङ्गचतुष्टयदौर्लभ्ये चोल्लकदृष्टान्तः १ ५७७ तत्समीपे प्रकोष्ठकान्तरे शयनार्थं गतः । तदाऽर्धरात्रे जनन्याऽग्निसंयोजनात् तज्जतुगृहं प्रदीपितम् । ब्रह्मदत्त उत्थितः। तदा वरधनुर्ब्रह्मदत्तं वदति-नाथ ! पासादः मज्वलति, भवान् निःसरतु । इति तद्वचनं श्रुत्वा ब्रह्मदत्तो ब्रवीति-प्रदर्शय मार्गम् , तदा वरधनुर्वदति नाथ ! अयमस्ति मुरङ्गामार्गः, पादाघातेन सुरङ्गाद्वारवर्ति- शिलापट्टकं चूरय, ब्रह्मदत्तेन तथा कृते सति उभौ तेनैव सुरङ्गापथेन नि मृत्य वहि- रावस्थिततुरङ्गमौ समारुह्य देशान्तरं गतौ । दारा प्रेरित होने पर ब्रमदत्त उस लाक्षागृह में जाकर सो गया। वर- धनु भी उसी के समीप एक प्रकोष्ठक में सो गया । जय आधी रात होने का समय आया तो चुलनी माता ने उस लाक्षागृह में आग लगा दी मकान जलने लगा। ब्रह्मदत्त एकदम उठा। वरधनु ने शीघ्र पास आकर ब्रह्मदत्त से कहा-नाथ! महल जल रहा है, अपन यहां से शीघ्र चले जावें । घरधनु के वचन सुनकर ब्रह्मदत्तने कहा-वताओमार्ग कहां है ? ब्रह्मदत्त के वचन सुनकर घरधनु ने कहा-नाथ! यह रहा सुरंग का मार्ग । इसके द्वार पर जो यह पत्थर की शिला का ढकन लगा हुआ है इसे आप पैरों से हटा दीजिये और बाहर निकल जाईये। ब्रह्मदत्त ने ऐसा ही किया। सुरंग के द्वार पर लगे हुए पत्थर को पैर से हटाकर वे और वरधनुदोनों सुरंगमार्गसे बाहर निकल आये और बाहर के द्वारपर खडे हुए दोनों घोड़ोंपर चढ़कर वहांसे दूसरे देशको चले गये। મહેલમાં સુવા માટે ગયો. મંત્રીને પુત્ર વરધનું પણ તેની સાથે તે મહેલમાં ગયે અને તેની સાથે એ મહેલમાં તે પણ એક આસન ઉપર સુતે જ્યારે અરધી રાતને પ્રારંભ થઈ ચુકયો ત્યારે દુષ્કમિણી એવી કુમારની માતા ચુલનીએ તે લાખાગૃહમાં આગ લગાડી. મહેલ સળગવા લાગ્યા, બ્રહ્મદત્ત એકદમ ઉઠય. વરધનુએ એ વખતે તેની પાસે આવીને કહ્યું, નાથ! મહેલ સળગી રહ્યો છે. આપણે અહીંથી તુરત જ નીકળી જવું જોઈએ. વરધનુનાં વચન સાંભળીને બ્રહ્મદે કહ્યું કે માર્ગ કયાં છે? બતાવે. બ્રહ્મદત્તનું વચન સાંભળીને વરધનુએ કહ્યું, નાથ! આ રહ્યો બહાર નીકળવાને રસ્તે. અહીં જે પત્થરનું ઢાંકણુ લગાડેલું છે તેને આપ પગથી દૂર કરે અને પછી ભોંયરામાં ઉતરી બહાર નીકળી જાઓ. બ્રહ્મદત્ત એ પ્રમાણે કર્યું. ભોંયરાના મુખદ્વારના પત્થરને દૂર કરી કુમાર બ્રહાદત્ત અને વરધનું બને લેયરાના રસ્તે બહાર નીકળી ગયા અને બહારના દ્વાર પાસે તિયાર રાખવામાં આવેલા ઘડા ઉપર જણું દૂર દેશમાં ચાલ્યા ગયા. m..

·कारितः । ततः कपटप्रबन्धेन ब्रह्मदत्तमारणार्थ जतुगृहकारितम् । तदा धनुनामका ब्रह्मनृपतेमन्त्री तत् कपटं ज्ञातवान्। स च नदीतीराद् तद्गृहाभ्यन्तरेऽधः पृविम्या सुरजां निर्माय नदीतटे सुरङ्गाद्वारे तुरंगमद्वयं स्थापयित्वा स्त्रपुत्रं वरधनुनामक जतगृहनिर्माणकारणं ज्ञापयति । ततो निःसरणार्थ निर्मापितां मुरांच दर्शयति। स वरधनुः स्वपित्राज्ञया ब्रह्मदत्तानुचरोऽभवत् । · अन्यदा कदाचित् जनन्या प्रेरितो ब्रह्मदत्तस्तस्मिन् जतुगृहे मुप्तः, वरधनुष एक दिन की पात है कि इन दोनोंने एकान्त में इस प्रकार की गुप्तमंत्रणा की कि ब्रह्मदत्त का विवाह कर देना चाहिये। ऐसा ही हुआ ब्रह्मदत्त का विवाह कर दिया गया। तथा ब्रह्मदस को मारने के लिये कपट से एक लाक्षागृह-लाख का महल भी यनवा कर तयार कराया गया। राजा ब्रह्म के मंत्री को उनकी यह कपट रचना ज्ञात हो गई। मंत्री का नाम धनु था। उसने नदी के तीर से लेकर उस लाक्षागृह के भीतर तक पृथिवी के नीचे एक सुरंग यनवाई । जय सुरंग बनकर तयार हो चुकी तो नदी के तट पर कि जहां सुरंग से बाहर निकल ने का द्वार था दो घोडे खडे करवा दिये और अपने पुत्र से कि जिसका नाम वरधनु था लाक्षागृह के निर्माण का कारण प्रकट कर दिया । तथा पहां से निकलने के लिये जो सुरंग बनाई गई थी उसका भी भीतरी दरवाजा उसे दिखला दिया। वरधनु अपने पिता की आज्ञा से ब्रह्म- दत्त का अनुचर बन गया। एक दिन की बात है कि अपनी माता એવા પ્રકારની ગુપ્ત મંત્રણા કરી કે, બ્રહ્મદત્તને વિવાહ કરી દે. અને એ પ્રમાણે બ્રહ્મદત્તને વિવાહ કરી દેવામાં આવ્યું. આ પછી બ્રહાદત્તને કપટથી મારવા માટે એક લાખગૃહ (ગણને મહેલ) બનાવી તૈયાર કર્યો. રાજા બ્રહ્મના મંત્રીને તેમની આ કપટ રચના જાણવામાં આવી ગઈ. મંત્રીનું નામ ધનુ હતું. તેણે નદીના કાંઠાથી લઈને એ લાખાગૃહની અંદર સુધીનું એક યરૂં તૈયાર કરાવ્યું. જ્યારે સેંયરું તૈયાર થઈ ગયું ત્યારે નદીના કાંઠા ઉપર કે જ્યાં ભૈયારમાંથી બહાર નીકળવાને રસ્તે રાખ્યા હતા તે સ્થળે બે ઘડા તૈયાર રખાવ્યા. અને પિતાના પુત્ર કે જેનું નામ વરધનુ હતું તેને લાખાગૃહની સમસ્ત વાતથી જાણકાર કરી તેમાંથી નિકળવા માટે જે ભંયરું બનાવવામાં આવેલ . હતું તેની સઘળી માહિતી આપી નીકળવા માટે દરવાજે તેને બતાવી દીધો. એક દિવસની વાત છે કે, કુમાર બ્રહ્મદત્ત તેની માતાના કહેવાથી ? ।

·५७७ . , "प्रियदर्शिनी टीका अ० ३ गा० १ अङ्गचतुष्टयदौर्लम्ये चोल्लकदृष्टान्तः १ तत्समीपे प्रकोष्ठकान्तरे शयनार्थ गतः। तदाऽर्धरात्रे जनन्याऽग्निसंयोजनात् तज्जतुगृई प्रदीपितम्। ब्रह्मदत्त उत्थितः। तदा वरधनुब्रह्मदत्तं वदति-नाय ! प्रासादः मज्वलति, भवान् निःसरतु । इति तद्वचनं श्रुत्वा ब्रह्मदत्तो ब्रवीति-प्रदर्शय मार्गम् , तदा घरधनुर्वदति नाथ !अयमस्ति मुरङ्गामार्गः, पादाघातेन सुरङ्गाद्वारवर्ति- शिलापट्टकं चूरय, ब्रह्मदत्तेन तथा कृते सति उभौ तेनैव सुरङ्गापथेन निःसृत्य बहि- रावस्थिततुरङ्गमौ समारुह्य देशान्तरं गतौ । द्वारा प्रेरित होने पर ब्रह्मदत्त उस लाक्षागृह में जाकर सो गया। वर- धनु भी उसी के समीप एक प्रकोष्ठक में सो गया । जय आधी रात होने का समय आया तो चुलनी माता ने उस लाक्षागृह में आग लगा दी मकान जलने लगा। ब्रह्मदत्त एकदम उठा। बरधनु ने शीघ्र पास आकर ब्रह्मदत्त से कहा-नाथ! महल जल रहा है, अपन यहां से शीघ्र चले जावें । वरधनु के वचन सुनकर ब्रह्मदत्तने कहा-वताओमार्ग कहां है ? ब्रह्मदत्त के वचन सुनकर वरधनु ने कहा-नाथ! यह रहा सुरंग का मार्ग । इसके द्वार पर जो यह पत्थर की शिला का ढक्कन लगा हुआ है इसे आप पैरों से हटा दीजिये और बाहर निकल जाईये। ब्रह्मदत्त ने ऐसा ही किया। सुरंग के द्वार पर लगे हुए पत्थर को पैर से हटाकर वे और वरधनु दोनों सुरंगमार्गसे बाहर निकल आये और बाहर के द्वारपर खडे हुए दोनों घोड़ोंपर चढ़कर वहांसे दूसरे देशको चले गये। મહેલમાં સુવા માટે ગયે. મંત્રીને પુત્ર વરધનું પણ તેની સાથે તે મહેલમાં ગયો અને તેની સાથે એ મહેલમાં તે પણ એક આસન ઉપર સુતે જ્યારે અરધી રાતનો પ્રારંભ થઈ ચુકયે ત્યારે દુષ્કમિણી એવી કુમારની માતા ચુલનીએ તે લાખાગૃહમાં આગ લગાડી. મહેલ સળગવા લાગ્ય, બ્રહ્મદત્ત એકદમ ઉઠ. વરધનુએ એ વખતે તેની પાસે આવીને કહ્યું, નાથી મહેલ સળગી રહ્યો છે. આપણે અહીંથી તુરત જ નીકળી જવું જોઈએ. વરધનુનાં વચન સાંભળીને બ્રહ્મદરે કહ્યું કે માર્ગ કયાં છે? બતાવે. બ્રહ્મદત્તનું વચન સાંભળીને વરધનુએ કહ્યું, નાથ! આ રહ્યો બહાર નીકળવાને રસ્તે. અહીં જે પથરનું ઢાંકણ લગાડેલું છે તેને આપ પગથી દૂર કરે અને પછી ભોંયરામાં ઉતરી બહાર નીકળી જાઓ. બ્રહ્માદરે એ પ્રમાણે કર્યું. ભેંયરાના મુખકારના પથરને દૂર કરી કુમાર બ્રહ્મદર અને વરધનું બને ભયરાના રસ્તે બહાર નીકળી ગયા અને બહારના દ્વાર પાસે તૈયાર રાખવામાં આવેલા ઘોડા ઉપર બેસી બને જણ દૂર દેરામાં ચાલ્યા ગયા. - ·५७८ उत्तराभ्ययनले अत्यन्तदूरपथभ्रमणजनितश्रादौ मृतौ । पादचारेण ब्रह्मदत्तो वरधेनुना सह पृथिव्यामा।। ततो दीर्घपृष्ठनृपस्य भयात् पृथक पृथक भूता तो पर्यटतः। अब वामदत्तः पर्यटन् निधनवेपेण क्वचिद् वृक्षतले उपविष्टः। तदा केनचित् सामुद्रिकविधायता विप्रेण मार्गे ब्रह्मदत्तचरणन्यासं दृष्ट्वा मुदितचित्तः शीघ्रगल्या तत्र वृक्षवले समायातः । तत्र निर्धनवेपेण वर्तमान ब्रह्मदत्तमवलोस्य स विमो रोदिति । तं ब्रह्मदत्तः पृच्छति-हे विप्र! कथं रोदिपि ?, सामुद्रिकशास्त्रझोऽसौ विम आह-अद्य मम विद्या असदर्थवोधिका जावा, भर चरणलक्षणं भवतश्चक्रवर्तित्वमावे- अत्यन्त दूर तक अधिक वेग से चलने के कारण उनके घोडे बहुत थक गये थे इसलिये उनका पेट फूल गया और दोनों घोडे मर गये। प्रध्यदत्त और घरधनु दोनों ही पैदल जंगलमें धूमने लगे, पर दीर्घपृष्ठ राजा का भय हृदय में बना हुआ था। इसलिये उन्हों ने अब अलग २ होकर चलना ही अच्छा समझा । ब्रह्मदत्त चलते २ एक किसी वृक्ष के नीचे आकर ठहर गया। इतने में वहां एक सामुद्रिक शाल का वेत्ता ब्राह्मण जो उसी रस्तेसे होकर कहीं जा रहा था मार्गमें ब्रह्मदत के चरणचिह्नों को देखकर यड़ा ही प्रसन्न हुआ, और चरणचिह्नों को लक्षित कर वह उस स्थान पर आपहुंचा जहां ब्रह्मदत्त वृक्ष के नीचे बैठा हुआ था। ब्रह्मदत्त की निर्धन अवस्था देखकर ब्राह्मण को रोना आगया । ब्राह्मण को रोते देखकर ब्रह्मदत्त ने पूछा हे ब्राह्मण ! क्यों रो रहे हो? सामुद्रिक शास्त्रज्ञ उस ब्राह्मण ने कहा कि मैंने जो सामुद्रिक ઘણુ વેગથી લાંબી મજલ કાપવાથી તેમના ઘડા થાકી ગયા અને એથી એ ઘેડાઓનું પેટ ફુલી જતાં અને ઘેડ મરી ગયા. વરધનુ અને બ્રહાદત્ત બને પગપાળા જંગલમાં ફરવા લાગ્યા. આ રીતે કરવાથી દીઘપૃષ્ટ રાજા તરફથી ભય આવી પડશે તેવી દહેશતથી બને જણાએ જુદા જુદા ચાલવાનું રાખ્યું બ્રહ્મદર ચાલતાં ચાલતાં કેઈએક વૃક્ષની નીચે જઈ પહોંચ્યા અને ત્યાં રોકાઈ ગયે. આ સમયે સામુદ્રિકશાસ્ત્રજ્ઞાનને જાણકાર એક બ્રાહ્મણ કે જે એ રસ્તેથી જઈ રહ્યો હતે તેણે માર્ગમાં બ્રહ્મદત્તનાં ચરણનાં ધૂળમાં પડેલાં પગલાનાં ચિહેને જોઈને ખૂબ પ્રસન્નતા અનુભવી અને ચરણ ચિન્હોને લક્ષમાં રાખતે રાખતે તે જે સ્થળે કુમાર બ્રહ્રદત્ત હતું ત્યાં આવી પહોંચ્યા.બ્રહ્મદત્તની નિધન અવસ્થા અને બ્રાહ્મણની આંખમાં આંસુ આવી ગયાં. બ્રાહ્મણને રેતાં જઈ બ્રાદે કહ્યું, હે બ્રાહ્મણ શા માટે રડે છે ? સામુદ્રિક શાસ્ત્રના જાણકાર તે બ્રાહ્મણે કહ્યું કે, મેં આજ સુધી ·प्रियदर्शिनी टीका. ० ३ गा० १ अङ्गचतुष्टयदौर्लभ्ये चोलकदृष्टान्तः १ ५७६ दयति किंतु भवान् निधनावतारो मिलितः । ब्रह्मदत्तो वदति-अहमस्मि चक्रवर्ती, यदा मम राज्यप्राप्तिः स्यात्तदा भवता ममान्तिकमागन्तव्यम् । कालान्तरे ब्रह्मदत्तेन चक्रवत्तिराज्यं प्राप्तम् , द्वादश वर्षाणि राज्याभिषेको- त्सवः मारब्धः । सामुद्रिकशास्त्रज्ञोऽसौ विपस्तदुत्सवसमाचारं प्राप्य तत्रागतः । शास्त्र का अभीतक अध्ययन किया है वह आज बिलकुल गलत सावित हो रहा है इसलिये मैं रो रहा हूं। आपके चरणों में जो चिह्न यने हुए हैं उनसे यह बात ज्ञात होती है कि आपको चक्रवर्ती होना चाहिये पर आपकी तो यह दशा है कि इस समय आपके पास खाने तक को अन्न भी नहीं है। आपका यह वेप दरिदियों जैसा है। अव- स्था आपकी निर्धन है। ऐसे मालूम पड़ता है कि मानों आप में निर्धनताने ही अवतार लिया है। ब्राह्मण की बात सुनकर ब्रह्मदत्त ने कहा-तुम्हारा सामुद्रिक शास्त्र मिथ्या नहीं है दुःखी मत होओ, मैं वास्तव में चक्रवर्ती ही है। जब मुझे राज्य की प्राप्ति हो तो उस समय तुम मेरे पास आना। कालान्तर में ब्रह्मदत्त को चक्रवर्तिपद की प्राप्ति हुई। ब्रह्मदत्त चक्रवर्ती बन गये । बारह वर्ष का राज्याभिषेक बड़ा हो ठाट याद से मनाया जाने लगा। इसी अवसर में उस ब्राह्मण ने जब यह समाचार सुना तो वह भी वहां पर आगया पर वह ब्रह्मदत्तसे मिल नहीं सका। સામુદ્રિક શાસ્ત્રનું જે અધ્યયન કર્યું છે તે આજે બીલકુલ નકામું માલુમ પડયું છે. આ માટે હું રેઈ રહ્યો છું. આપના ચરણેમાં જે ચિન્હ જોવામાં આવે છે તેનાથી એવી વાત સિદ્ધ થાય છે કે, આપ ચક્રવર્તી બનવા જોઈએ. પરંતુ આપની તે એ દશા છે કે, આ સમયે આપની પાસે ખાવાને અન્ન પણ નથી. આપને આ વેશ દ્રરિદ્વીઓના જેવું છે. આપની અવસ્થા નિધન છે. એવું માલુમ પડે છે કે, આપનામાં નિધનતાએ અવતાર લીધો છે, બ્રાહ્મણની વાત સાંભળી બ્રહ્માદરે કહ્યું. આ તમારૂં સામુદ્રિક શાસ્ત્ર મિથ્યા નથી, દુઃખી ન બને. વાસ્તવમાં ચકવતી જ છું જ્યારે મને રાજ્યની પ્રાપ્તિ થાય એ સમયે તમે મારી પાસે આવજે. સમયના વહેવા સાથે બ્રહ્મદત્તને ચક્રવર્તિ પદ પ્રાપ્ત થયું. રાજ્યમાં ૧૨ વર્ષ સુધી તેના રાજ્યાભિષેકને ઉત્સવ ઠામઠામ મનાવા લાગે. એ બ્રાહ્મણે જ્યારે આ પ્રસંગના શુભ સમાચર જાણ્યા છે તે પણ ત્યાં આવી પહોંચે, પણ તે બ્રહ્મદત્તને મળી શકશે નહીંબ્રહ્મદત્ત ચકવતી સાથે તેને મેળાપ ·५८० उत्तराध्ययनसूत्रे ब्रह्मदत्तचक्रवर्तिनो दर्शनं मम कथं स्यादिति पृष्टः कथित् श्रेष्ठो तं विषं मार्ग दर्शयति । अथोत्सवसमये चक्रवर्ती गनमारूमा वहिनिःसरति । स विप्रस्तदा जन- समूहमध्ये वंशाग्रे पादत्राणमालां संयोज्य तं वंशमुत्थाप्य स्थितवान् । चक्रवर्ती स्वराज्यैश्चर्यशोभा समन्ताद् विलोकयन् वंशाग्रसंलग्नामुपानमालामपश्यत् । ततः कोपारुणनेत्रचक्रवती भृत्यैस्तमाहूय पृच्छति-किमेवत् त्वया मर्नुमाचरितम् ।। विमः माइ-नहि मत, किंतु जीवितुम् । चक्रवर्ती वंशोत्यापनकारणं विज्ञाय ब्रह्मदत्त चक्रवर्ती से अब मेरा मिलाप कैसे हो? इस बात को उसने किसी वहीं के सेठ से पूछा तो उसने उसे मिलाप का रस्ता भी यतला दिया। उत्सव के समय चक्रवर्ती हाधी पर चढ़कर आ रहे थे, भीड़ काफी थी। ब्राह्मण ने मिलाप का मार्ग सोचा, उसके अनुसार एक वांस पर जूतों की माला लटका कर और उस यांस को भीड़ के बीच में ऊपर उठा कर वह खड़ा हो गया। चक्रवर्ती अपने राज्य के ऐश्वर्य की शोभा का चारों ओर से निरीक्षण करते हुए चल रहे थे। उन्हों ने इस दृश्य को ज्यों ही देखा इकदम देखते ही आंखों में क्रोध की लाली उतर आई, नौकरों के जरिये उस ब्राह्मण को बुलवाकर पूछा, अरे! इस सुन्दर अवसर पर यह तूने क्या काम किया है ? मालूम पड़ता है तेरी मौत आगई है। ब्राह्मण ने चक्रवर्ती की बात सुनकर कहा यह काम मैने अपनी मौत को बुलाने के लिये नहीं किया है, किन्तु जीने के लिये किया है । जब चक्रवर्ती वंशोत्यापन के कारण से કઈ રીતે થાય આ વાત તેણે ત્યાંના કેઈ શેઠને પૂછી તે તેણે મેળાપ માટે રસ્તે બતાવ્યું. ઉત્સવના સમયે ચક્રવતી હાથી ઉપર બેસી આવી રહ્યા હતા. ભીડ ખૂબ હતી, બ્રાહ્મણે મેળાપને માગે વિચાર્યું. આ અનુસાર તે એક વાંસ ઉપર લટકાવેલ જેડાની માળા સાથે તે લોકોની ભીડમાં હાથમાં વાંસડ ઉંચે રાખીને ઉભો રહ્યો. ચક્રવતી પિતાના રાજ્યની એશ્ચર્યની શોભાને ચારે તરફ દહી ફેરવી જોઈ રહેલ હતા, તેમણે આ દષ્ય જોયું અને જોતાં જ એક- દમ આખામાં ફોધની લાલીમાં છવાઈ ગઈ. નોકર દ્વારા એ બ્રાહ્મણને બોલાવી પૂછ્યું. અરે ! આ સુંદર અવસર ઉપર તું આવું કામ કેમ કરી રહ્યો છે? મલુમ પડે છે કે તારૂં મોત આવ્યું છે. ચક્રવતીની વાત સાંભળી બ્રાહ્મણે કહ્યું, આ કામ મેં મારા મોતના બોલાવવાથી નથી કર્યું, પરંતુ જીવવા માટે કરેલ છે. આ પછી ચક્રવતી વેશોત્થાપનના કારણથી યથાર્થ રૂપથી ·. । प्रियदर्शिनी टीका. अ० ३ गा० १ अङ्गचतुष्टयदोलन्ये चोलकदृष्टान्तः ५८ परितुष्टो भूला गजोपरि स्वपाधै तमुपवेश्य ब्रवीति-हे विम! स्वाभोप्टं बहि, सोऽवदत् भार्या पृष्टा कथयामि । ततस्तेन स्वगृहमागत्य भार्या पृष्टा। भार्या मनसि चिन्तयति-धनागमे त्रीणि नश्यन्ति जीर्ण गृह, जीर्णा भार्या, जिर्ण मित्रम् । इति विचार्य सा माह- एकैकस्मिन् दिने एकैफगृहे पायसभोजनं भवतु, इत्येव पार्थनीयम् । ततोऽसौ विपश्चक्रवर्तिसंनिधौ समागत्य तदेव प्रार्थितवान्। चक्रवर्ती यथार्थरूप में परिचित हो चुके, तब वे बडे प्रसन्न हुए। उन्हों ने उस ब्राह्मण को शीघ्र ही हाथी पर अपने पास बैठा कर कहा कि कहो विप्रदेव ! तुम क्या चाहते हो ? उसने कहा महाराज! मैं क्या चाहता है यह बात तो अपनी भार्या से पूछकर आपसे कहूंगा । चक्रवर्ती से वह घर जाने की आज्ञा लेकर घर आगया । घर पर आकर उसने अपनी पत्नी से समस्त वृत्तान्त कह दिया । पत्नी ने मुनकर विचार किया कि यदि यह धनवान बन जायगा तो मुझे अवश्य छोड़ देगा, क्यों कि धन के आने पर तीन चीजें छोड़ दी जाती हैं-१जूना घर, २ जूनी भार्या और ३ जूनां मित्र । इसलिये इससे कह दिया जाय कि हमें तो प्रतिदिन एकर घर पर खीर का भोजन मिलता रहे, ऐसी व्य- वस्था हो जानी चाहिये । बस इस प्रकार विचार कर ब्राह्मणी ने अपने पति से यही यात कही और कहा कि जाकर तुम राजा से यही मांगो अपने लिये और वस्तु को क्या करना है । ब्राह्मण ने अपनी पत्नी की सलाह मान कर चक्रवर्ती से यही मांगा। चक्रवर्ती ने ब्राह्मण से कहा પરિચિત બનતાં ખૂબજ પ્રસન્ન થયા અને તેમણે બ્રાહ્મણને એજ વખતે પિતાના હાથી ઉપર બેસાડી લઈને પૂછ્યું, કહે વિપ્રદેવ તમે શું ચાલે છે? જવા- બમાં તે બ્રાહ્મણે કહ્યું, મહારાજ ! હું શું ચાહું છું તે વાત મારી સ્ત્રીને પૂછયા પછી આપને કહીશ. ચક્રવતીની આજ્ઞા લઈ તે પિતાને ઘેર ગયો. ઘેર પહોંચી તેણે પોતાની સ્ત્રીને સઘળે વૃત્તાંત કહી સંભળાવ્યો. સ્ત્રીએ સઘળી બીના સાંભળીને વિચાર કર્યો કે, મારે પતિ ધનવાન બની જશે તો એ મને અવશ્ય છડી દેશે. કેમકે, ધનના આવવાથી ત્રણ ચીજો ભુલાઈ જાય છે. એક તે જુનાં ઘર, બીજું સ્ત્રી, ત્રીજું જુનામિત્ર. આ માટે એને એમ માગવાનું કહેવામાં આવે છે, અમને પ્રતિદિન એક એક ઘેરથી ખીરનું ભેજન મળતું રહે એવી વ્યવસ્થા કરવામાં આવે. આ પ્રકારનો વિચાર કરી બ્રાહ્મણીએ પિતાના પતિને એ વાત કહી અને કહ્યું કે, તમે રાજા પાસે જઈને એ પ્રમાણે માગે. આપણે બીજી વસ્તુની શું જરૂર છે?બ્રાહ્મણે સ્ત્રીની સલાહ માનીને રાજા પાસે જઈ તેની સ્ત્રીના કીધા પ્રમાણે જ માગ્યું.

·૧૮૨ उत्तराध्ययनले प्राह-किमिदं प्रार्थयसि ? ग्रामो, नगरं, या कोशो वा याच्यताम् । स विप्रोऽवद- इदमेव ममेप्सितम् , ततश्चक्रवर्तिना तत्स्वीकृतम् । प्रथमदिने चक्रवर्तिनो भवने परम- सुस्वादु पायसं लब्धम् । तत्र फाम्पिल्पनगरे चक्राज्ञियाऽसौ विप्रः प्रत्येकगृहे भोजनं क्रमेण प्रतिदिनं लभते, तथाप्यसौ गृहाणामन्तं न माप, कथं तर्हि तस्य समस्त भरतक्षेत्रवर्तिपु गृहेषु एकैकगृहे क्रमेण प्रतिदिनं भोजनप्राप्त्यनन्तरं पुनश्चक्रवर्तिभवने यह तुमने क्या चीज मांगी है, गांव मांगो नगर मांगो पा कोश- खजाना मांगो। सुनकर ब्राह्मण ने कहा हमें इन चीजों की आवश्य- कता नहीं है। हमारी इच्छा तो जो है वह आप से निवेदित कर दी है। चक्रवर्ती ने ब्राह्मणकी यात स्वीकार करली । चक्रवर्तीने स्वयं सबसे पहिले दिवस इसके लिये परम स्वादिष्ट बढ़िया खीर अपने महल में तैयार करवाई । ब्राह्मण ने बडे आनंद के साथ खाई । कमर से अब यह उस कांपिल्य नगर में सब के घर एकर दिन खीर के भोजन के लिये जाने लगा, परन्तु वहां इतने अधिक घर थे कि इसके जीवनभर तक भी जीमतेर घरों के बारे नहीं समाप्त हो सकते थे । तथा छह खंड की पृथिवी का अधिपति चक्रवर्ती होता है इसलिये यद्यपि उसके जीमने का नंबर छह खंडों में नियत कर दिया गया था, पर जब कांपिल्य नगर के घरों की ही समासि नहीं हो सकी तो भरतक्षेत्र भर के घरों का बारा उसके कैसे प्राप्त हो सकता था ? अतः वह बड़ा ही चिन्तित रहने लगा। वह विचारता रहता कि कव समस्त घरों का पारा मेरा समाप्त ચક્રવતીએ બ્રાહ્મણને કહ્યું કે તમે આ શું માગ્યું? ગામ, નગર અથવા તે ધન દેલત જે જોઈએ તે માગી. બ્રાહ્મણે કહ્યું કે, મહારાજ! મને એવી કઈ ચીજની જરૂરીઆત નથી. અમારી જે ઈચ્છા છે તે આપની સમક્ષ રજુ કરી છે. ચક્રવતીએ બ્રાહ્મણની વાતને સ્વીકાર કરી અને પિતાનાજ મહેલમાં તેને માટે સ્વાદિષ્ટ એવી ખીર તૈયાર કરાવી. બ્રાહ્મણે ખૂબ જ આનંદથી તે ખાધી. ક્રમે કમે તે કાંપિલ્ય નગરમાં બધાને ત્યાં એક એક દિવસ ખીરના ભજન માટે જવા લાગે. પરંતુ ત્યાં એટલાં બધાં ઘરે હતાં કે એના જીવન સુધી જમતાં જમતાં ઘરને વાર સમાપ્ત થઈ શકે તેમ ન હતું. તેમાંવળી ચક્રવતી તે છ ખંડ ધરતીને અધિપતી હોય છે. આથી તેને જમવાને નંબર છે ખડમાં નકી કરી આપેલ હતું પણ ત્યારે એકલા- કાંપિલ્ય નગરનાં જ ઘરે તે પુરાં કરી શકે તેમ ન હતું ત્યાં ભરતક્ષેત્રના વિસ્તારનાં ઘરોને વારે તે કયાંથી જ આવે? આથી તે ખૂબ જ ચિંતા કરવા લાગ્યું. તે વિચારવા લાગ્યું કે, કયારે સમસ્ત ·प्रियदर्शिनी टीका. ०३ गा.१ अनचतुष्टदोलभ्ये चोलकदृष्टान्तः १ भोजनं लब्धव्यम् , समस्तभरतक्षेत्रान्तर्गतगृहाणां वाहुल्यात् । एवं यथा चक्रवतिनो भवनेऽनुपम पायस प्राप्तुमिच्छतस्तस्य विमस्य तद् दुर्लभं तथा मनुष्यजन्म दुर्लभम् । अत्र संग्रहश्लोकः-(शार्दूलविक्रीडितवृत्तम्) भुक्तं स्वादुरसं द्विजेन भवने श्रीब्रह्मदत्तस्य यत् , क्षेत्रेऽस्मिन् भरतेऽखिले प्रतिगृहे भुक्त्वा पुनस्तद्गृहे । जातं तस्य यथा मनोऽभिलपितं तद् भोजनं दुर्लभं, संसारे भ्रमतः पुनर्नरभवो जन्तोस्तथा दुर्लभः ॥ १॥ ॥ इति प्रथमश्चोलकदृष्टान्तः ॥१॥ हो, और कब मुझे पुनः चक्रवर्ती के घर पर बढिया खीर खानेको मिले, परन्तु न समस्त छह खण्ड के घरों का पारा उसका समाप्त हो और न पुनः चक्रवर्ती के घर की खीर उसको -मीले । जैसे इस ब्राह्मण को पुनः वह खीर भोजन दुर्लभ हो गया उसी प्रकार यह मनुष्यजन्म भी पड़ा दुर्लभ है । यह प्रथम दृष्टान्त है। इस पर यह संग्रह श्लोक है- भुक्तं स्वादुरसं दिजेन भवने श्रीब्रह्मदत्तस्य यत्, क्षेत्रेऽस्मिन् भरतेऽखिले प्रतिगृहे भुक्त्वा पुनस्तद्गृहे। जातं तस्य यथा मनोऽभिलपितं तद्भोजनं दुर्लभं। संसारे भ्रमतः पुननरभवो जन्तोस्तथा दुर्लभः ॥१॥ इस श्लोक में इस कथा का सार पतलाया गया है। अर्थात् जिस प्रकार ब्रह्मदत्तचक्रवर्ती के घर पर एक बार बढिया खीर का भोजन ઘરે વારે પુરો થાય અને કયારે મને ચક્રવતીના મહાલયમાં ફરીથી ઉત્તમ એવી ખીર ખાવાને પ્રસંગ મળે? આ રીતે ન તે સમસ્ત છ ખંડના ઘરોને તેને વારો પુરે થાય અને ન ચક્રવતીને ત્યાં ફરીથી ખીર ખાવા જવાને પ્રસંગ મળે. આ રીતે તે બ્રાહ્મણને ફરીથી ચક્રવતીને ત્યાં ખીર ખાવાને પ્રસંગ પ્રાપ્ત ન થયે. તેવી જ રીતે આ મનુષ્ય જન્મ પણ ઘણે દુર્લભ છે. આ પ્રથમ દષ્ટાંત છે એના ઉપર આ સંગ્રહ શ્લોક છે. भुक्तं स्वादुरसं द्विजेन भवने श्रीब्रह्मदत्तस्य यत् । क्षेत्रेऽस्मिन् भरतेऽखिले प्रतिगृहे भुक्त्वा पुनस्तद्गृहे ।। जातं तस्य यथा मनोऽभिलपितं तद्भोजनं दुर्लभं । संसारे भ्रमतः पुननरभवो जन्तोस्तथा दुर्लभः ॥१॥ આ શ્લેકમાં આ કથાને સાર બતાવવામાં આવેલ છે. અથૉત્ જે રીતે બ્રહ્મદત્તચક્રવતીના ઘરે એકવાર ઉત્તમ ખીરનું ભજન કરીને તે બ્રાહ્મણને ·चैतम्- उत्तराध्ययनसूत्रे अथ दितीयः पाशकदृष्टान्तः मोच्यते- पाशको घूतोपकरणविशेषः, स एव दृष्टान्तः-पाराकदृष्टान्तः, स गोल्लदेशे चगकनामके ग्रामे बहु शीलवतगुणवतविरमणमत्याख्यागपोषधोपवा सादिश्रावकधर्म पालपन् चणकनामको ब्राह्मग आसीत् । स बद्धसदोरकमुखवत्रिका सन्नुभयकालं सामायिकपतिक्रमणं कुर्वन्नासीत् । अन्यदा कदाचित् तस्य गृहे मुक्त कर उस ब्राह्मण को उसी घरपर पुनः भोजन करने की अभिलाषा हुई. परन्तु उसकी पूर्ति होनी पड़ी ही मुश्किल थी क्यों कि जब तक उनके साम्राज्यभर के घरों का पारा वह समाप्त नहीं कर लेता तय तक उसको पुनः चक्रवर्ती के घर का नंबर प्राप्त नहीं हो सकता। इसी प्रकार इस संसार में भ्रमण करने वाले इस जीव को पुनः नरभव मिलना बड़ा दुर्लभ है । यह प्रथम चोल्लकदृष्टान्त हुआ ॥१॥ अव दूसरा पाशकदृष्टान्त कहते हैं- जुआ खेलने का जो उपकरण विशेष होता है जिसको हिन्दी में पासा कहते हैं उसका नाम पाशक है। उसका दृष्टान्त इस प्रकार है- गोल्लदेशस्थ चणक नाम के ग्राम में बहु शील व्रत गुण अर्थात् व्रत- प्राणातिपातादिविरमण, प्रत्याख्यान-पौषधोपचास आदि श्रावकधर्म को पालन करने वाला चगक नाम का एक ब्राह्मण रहता था। यह दोनों काल मुख पर डोरे से मुखपत्तियांधकर सामायिक एवं प्रति क्रमण किया करता था। एक दिन की बात है कि उसके घर पर एक ચક્રવતિને ત્યાં ખીરનું ભોજન ફરીથી કરવાની ઈચ્છા જાગી પરંતુ તેની એ ઈચ્છા પૂર્ણ થઈ શકી નહીં. કેમકે, એના સામ્રાજ્યભરનાં ઘરને વારો તે પૂર્ણ ન કરી લે ત્યાં સુધી તેને ફરી ચકવતીને ત્યાં ખીર ખાવા માટે જવાને વારે પ્રાપ્ત થત નહતું. એ પ્રકારે આ સંસારમાં ભ્રમણ કરવાવાળા આ જીવને પુનઃ મનુષ્ય અવતાર મળ મહા દુર્લભ છે. આ પ્રથમ ચૌલ્લક દષ્ટાંત બતાવેલ છે. હવે બીજું પાશકર્દષ્ટાંત કહેવામાં આવે છે– જુગાર ખેલવામાં જેને ઉપયોગ કરવામાં આવે છે તેને પાસા કહે છે. તેનું નામ પાશક છે. તેનું દષ્ટાંત આ પ્રકારનું છે- ગેલ દેશમાં ચણક નામના ગામમાં ઘણા જ શીલ વત ગુણ સંપન્ન અને વ્રત પ્રાણાતિપાતાદિ વિરમણ પ્રત્યાખ્યાન વિધ ઉપવાસ વગેરેથી શ્રાવક ધર્મનું પાલન કરવાવાળે ચણક નામને એક બ્રાહ્મણ રહેતો હતો. એ બન્ને વખત મેઢા ઉપર દોરા સાથેની મુખવસ્ત્રિકા રાખીને સામાયિક અને પ્રતિક્રમણ કરતે હતો. એક દિવસની વાત છે કે, તેને ઘેર સુવ્રત નામના એક મુ ·प्रियदर्शिनी टीका म० ३ गा.१ अनचतुष्टयदौर्लग्ये पाशकदृष्टान्तः २ नामा मुनिमिक्षार्थ समागतः । तदा चणकब्राह्मणस्य दन्तसहितः पुत्रो जाता। वालकं मुनेः समीपमानीयाऽनवीत्-'भदन्त ! अयं दन्तसहितो जातः, किमस्य फलं भविष्यति'। मुनिः माह-अयं दन्तसहितः समुत्पन्नस्तस्मादयं राजा भविष्यति । चणको मुनर्वचनं निशम्य चिन्तयति-अयं राजा भूत्वा नरकं यास्यति । इत्येवं विचिन्त्य बालकस्य दन्तान् घृष्टवान् । पुनरेकदा कालान्तरे सुव्रतमुनिश्वणकस्य गृहे समागतः, ततश्चणकब्राह्मणो मुनि पाह-भदन्त ! अस्य बालकस्य दन्ता घृष्टाः। मुनिर्वदति-दन्तेषु घृष्टेषु वालकोऽयं राजा न स्यात् , किं तु सर्वाधिकारसंपन्नः सचियो भविष्यति । चणकेन सुव्रत नाम के मुनिराज भिक्षा के लिये आये । उस समय उस ब्राह्मण के यहां दांत सहित एक पुत्र उत्पन्न हुआ था। चणक ने उस बालक को मुनि के समीप लाकर कहा-भदन्त ! यह बालक दांतसहित उत्प- न्न हुआ है इसका क्या फल होना चाहिये सो कृपा कर कहिये । सुनकर मुनिराज ने कहा-यह जो दांतोंसहित उत्पन्न हुआ है उसका यह फल है कि यह राजा होगा । चणक ने मुनि के वचन. सुनकर विचार किया कि यदि यह राजा होगा तो दुर्गति का भागी हो जायगा इसलिये उसने उसके दांतों को घिस दिया । कालान्तर में वे ही सुव्रतमुनि एक दिन चणक के घर पर पुनः पधारे । मुनिराज को आये देखकर चणक ने उनसे कहा-भदन्त ! इस बालक के दांतों को मैंने घिस दिया है । चणक की बात सुनकर मुनिराज ने कहा-दांतों को घिसे जाने से यद्यपि यह वालक राजा नहीं हो सकेगा तो भी राजा जैसा होगा, अर्थात् राजा का सर्वाधिकार માટે તે વખતે એ બ્રાહ્મણને ઘેર જન્મ વખતે દાંત સહિત એક પુત્ર જન્મે હત, ચણક એ બાળકને મુનિ પાસે લઈ આવ્યો અને કહ્યું, ભદંત! આ બાળક દાંત સાથે ઉત્પન્ન થયે છે. એનું શું ફળ હોવું જોઈએ? સાંભળી મુનિરાજે કહ્યું કે, દાંત સહીત ઉત્પન્ન થયેલ આ બાળકનું ફળ એ છે કે, તે રાજા થશે. ચણકે મુનિનું વચન સાંભળીને મનમાં વિચાર કર્યો કે, જો આ બાળક રાજા થશે તે દુર્ગતિ ભેગવનાર બનશે. આથી તેણે તે બાળકના દાંત ઘસી નાખ્યા. વખત જતાં તે સુવત મુનિ એક દિવસ ચણકને ત્યાં ફરીથી પધાર્યા. મુનિરાજને આવેલા જોઈને ચણકે તેમને કહ્યું હે ભદતા મેં આ બાળકના દાંતેને ઘસી નાખ્યા છે. ચણકની વાત સાંભળીને મુનિરાજે કહ્યું, દાંતેના ઘસી નાખવાથી જે કે તે રાજા ભલે ન બની શકે તે પણ તે રાજા જે થશે. અર્થાત આવ્યા. उ०७४ ·- ५८६ उत्तराप्ययनस्ये तस्य वालकस्य चागक्य' इति नाम कृतम् । स चतुर्दश विद्या अधीतवान् । तस्य यौवने वयसि विवाहः कारितः। चाणक्यस्य श्वशुरो धनाढ्य आसीत् । कदाचित् तस्य गृहे पुत्रस्य परिणयो- त्सवः संजातः । तद् वृत्तं विदित्वा चाणक्यस्य भार्या पितुर्भवनं गता। सा गच्छ- न्ती पतिमयोचत्-भवताऽपि तत्रागन्तव्यम् । चाणक्यो बदति-अहं निर्धनोऽस्मि, स धनादयोऽस्ति, स ममादरं न करिष्यति, मां निर्धन मत्वा तेन नाहं निमन्त्रिता, संपन्न प्रधान बनेगा। चणक ने उस बालक का नाम चाणक्य रखा। चाणक्य ने १४ चौदह विद्याएँ पढी। पढकर जब चाणक्य योग्यता. संपन्न हो गया तब युवा होने पर पिताने इसका विवाह कर दिया। चाणक्य का श्वशुरपक्ष धनसंपन्न था। किसी एक समय चाणक्य के ससुराल में विवाह होनेवाला था। चाणक्य की भार्या को जब यह वृत्तान्त ज्ञात हुआ तो वह विवाह में संमिलित होने के लिये पतिगृह से अपने पिता के घर आई। जिस समय यह पतिगृह से पितृगृह आई थी तय इसने अपने पति चाणक्य से चलते २ यह कहा था कि आप भी संमिलित होने के लिये वहां आवें। चाणक्य ने उसके प्रत्युत्तर में उससे कहा कि मैं निर्धन हूं-वे धनिक हैं वहां विना घुलाये आने पर मेरा कोई आदर नहीं होगा। यही कारण है कि ससुरने मुझे विवाहका.आमंत्रण तक भी नहीं भेजा है । चाणक्य की यह રાજાને સર્વ અધિકાર સંપન્ન એવો સર્વાધિકારી પ્રધાન બનશે. ચણકે એ બાળકનું નામ ચાણુક્ય રાખ્યું. ચાણકયે ચોદ વિદ્યાનો અભ્યાસ કર્યો. આ પછી તે વિદ્યાથી સંપન્ન બની ગયો અને ચગ્ય વયે પહોંચે ત્યારે તેના પિતાએ . તેને વિવાહ કરી દીધા. ચાણક્યને શ્વસુરપક્ષ ધન સંપન્ન હતો. કેઈ એક સમય ચાણક્યના શ્વસુરપક્ષમાં લગ્ન પ્રસંગ હતો. ચાણક્યની પત્નિએ જ્યારે આ હકીકત જાણું ત્યારે તે લગ્ન પ્રસંગમાં સામેલ થવા માટે પતિને ત્યાંથી નીકળી પિતાના પિતાના ઘેર આવી. જે સમય તે પિતાના પતિને ત્યાંથી નીકળેલી ત્યારે તેણે પિતાના પતિ ચાણક્યને પણ લગ્ન પ્રસંગમાં આવવાનું કહેલું. જેના પ્રત્ય- તરમાં ચાણકયે જણાવેલું કે, હું નિધન છું એ ધનવાન છે. ત્યાં બોલાવ્યા વગર જવાથી મારે એગ્ય આદર ન પણ થાય અને મારી નિર્ધન અવસ્થા એ પણ એક કારણ છે કે જેને લઈને લગ્નનું આમંત્રણ પણ આપવામાં આવેલ નથી. .

·प्रियदर्शिनी टोका. अ० ३ गा० १ अनचतुष्टयदोलभ्ये पाशकदृष्टान्तः २ .५८७ चाणक्ये नैवमुक्ता भार्या पुनस्तत्राऽऽगन्तुं पति माथितवती । ततः स्वभार्यानुरो- रोधेन चाणक्योऽपि पश्चात् तत्र गतः । ग्रामाद् बहिः क्वचिद् वृक्षतले चाणक्यः स्थित्वा श्वशुरं प्रति संदेशं प्रेषयति । श्वधूः श्वशुरश्च चाणक्यं पति तदुत्तरं दत्तवन्तौ- त्वया दिवसेऽत्र नागन्तव्यम् , रात्री भवनस्य पश्चाद्भागवर्तिना मार्गेणागन्तव्यम् । चाणक्यस्त छुखा तथैव रात्रौ गतः । श्वश्रूः श्वशुरश्च भवनस्याधस्तनभूमिकायां चाणक्यं भोजयतः । अन्यान् सम्बन्धिनस्तु भवनोपरितनभूमिकायाम् । श्वश्रुश्चा- ‘णक्याय शुप्फ रुक्ष भोजनीय परिवेपयति, अन्येभ्यस्तु विविधानि मिष्टान्नानि। यात सुनकर उसकी भार्या ने पुनः उनसे यही प्रार्थना की कि आप इस यात का विचार न कर वहां अवश्य आवें । भार्या के इस प्रकार के अनुरोध करने पर चाणक्य भी पीछे से वहां गया। उसने श्वशुर- गृह में पहुँच ने के पहिले बाहिर ही किसी वृक्ष के नीचे ठहर कर श्वशुर के पास अपने आनेका समाचार भेजा। सास ससुर ने चाणक्य के प्रति उत्तररूप संदेश भेजा कि आप आये बहुत अच्छा किया परन्तु आप यहां दिनमें नआउ, रात्रिमें आयें, सो भी मकान के पीछे के मार्ग से आवें -साम्हनेके मार्ग से नहीं। चाणक्यने ऐसा ही किया।वे रात्रिमें श्वशुरगृह पर पहुंचे। सास और श्वशुरन चाणक्य को भोयरेमें पैठाकर भोजन कराया। याकीजो और संबंधीजन थे उन सबको मकान की छतपर बैठाकर भोजन कराया। चाणक्य के लिये सासुजी ने जो भोजन परोसा था वह इक- दम विलकुल शुष्क एवं रूक्ष था । दूसरे महेमानों के लिये जो भोजन परोसा गया था वह विविध प्रकार के मिष्टानों से युक्त था । चाक्य ચાણક્યનું આ વચન સાંભળી તેની પત્નિએ એવી પ્રાર્થના કરી કે, તમે આવી વાતને વિચાર ન કરતાં લગ્નમાં જરૂરથી આવે. પત્નિના આવા આગ્રહને વશ બની પાછ ળથી ચાણક્ય લગ્ન પ્રસંગમાં સામેલ થવા ત્યાં ગયા. એણે સાસરાને ત્યાં પહોંચતાં પહેલાં ગામની ભાગોળે કે એક વૃક્ષ નીચે રોકાઈને સાસરાને પોતાના આવવાના ખબર મોકલ્યા. સાસુ સસરાએ તેના આવવાના સમાચાર જાણી તેને કહેવરાવ્યું કે, તમે આવ્યા તે ઠીક કર્યું. પરંતુ તમે દિવસના ભાગમાં અહિં આવશે નહીં. રાતના વખતે અને તે પણ મકાનના પાછલા ભાગમાં થઈને આવજે. ચાણક્ય એમ જ કર્યું. તે રાતન વખતે સાસરાને ઘેર પહોંચ્યા. સાસુ સસરાએ તેને મકાનના ભેંયતળીયે બેસાડીને ભોજન કરાવ્યું. જ્યારે બાકીના મહેમાનને એક સાથે સમા- રોહમાં ઉપરના માળે ભેજન કરાવ્યું. ચાણક્યને આપવામાં આવેલ ભેજન પણ સાવ નિરસ અને શુષ્ક હતું. જ્યારે બીજા મહેમાનોને સ્વાદિષ્ટ મિક .

·उत्तराध्ययनसू एवमपमानितो भूत्वा सभार्यवाणक्यः स्वयई समागतः । तदा चाणक्येन चिन्ति- तम्-धारेण मम निर्धनत्वादपमानः कृतः । इति विचिन्स्य धनमर्जयितुं चाणक्यः पाटलिपुत्रनगरे नन्दनाम्नो नृपस्य समीपे योगवेषेण गतः। पूर्वाह्न राज्यकार्या- लये भविष्टः, तदा तस्य दासी कार्यालय संमार्जयन्ती पश्यति चाणक्यः सिंहासने तुम्वीपात्रं स्वासनं च स्थापयति । नन्दकृपस्य भृत्याश्चागक्यं तिरस्कृत्य वहिनिः- सारयन्ति । तदा चाणक्येन प्रतिज्ञा कता-नन्दनृपस्य राज्यं समूलं नाशयिष्यामि। अपना इस प्रकार का वहां निरादर देख कर भार्या को साथ में लेकर अपने घर पर वापिस आ गया। आकर उसने विचार किया कि श्वशुर ने जो मेरा निरादर किया है उसका कारण मेरी यह निर्धनता है, अतः धन कमाने का प्रयत्न करना चाहिये । इस प्रकार विचार करने के बाद यह धन कमाने के लिये पाटलीपुत्र नगर में नन्द नाम के राजा के पास योगी का वेष धारण कर पहुँचा । पूर्वाह अर्थात् दिन के पूर्व भाग में चाणक्य ने कचहरी में प्रवेश किया, एक उस कचहरी की दासी ने जो उस समय उस कचहरी को झाड़ रही थी चाणक्य को देखा, चाणक्य ने वहां एक ओर सिंहासन के ऊपर अपना तुम्बीपात्र और आसन रख दिया। नन्द राजा के नौकरों ने यह देखकर चाणक्य को धक्का देकर एवं तिरस्कार कर के वहां से बाहिर निकाल दिया । चाणक्य ने इस अपमान से क्रुद्ध होकर वहीं पर यह प्रतिज्ञा की, कि मैं इस नन्दनृप के राज्य का समूल विनाश कर दूंगा । इस प्रकार कह ભોજન જમાડયું. ચાણક્ય આ પ્રકારની પોતાના પ્રત્યેની વર્તણુંક જોઈને પિતાની પત્નિને લઈને પિતાને ઘેર પાછા ફર્યા. ઘેર આવીને તેણે મનમાં એવો વિચાર કર્યો કે, સાસુસસરાએ મારૂં જે અપમાન કર્યું તેનું કારણ મારી નિર્ધનતા જ છે. આથી ધન કમાવવા માટે પ્રયત્ન કરવો જોઈએ. આ પ્રમાણે વિચાર કર્યા પછી તે ધન કમાવા માટે પાટલીપુત્ર નગરમાં નંદ રાજાની પાસે ગીને વેશ ધારણ કરી પહોંચી ગયા. દિવસના પહેલા પ્રહરમાં ચાણક્ય રાજકચેરીમાં પ્રવેશ કર્યો. એ વખતે રાજકચેરીની દાસી કચેરીને સાફસુફ કરી રહી હતી. તેણે ચાણક્યને જોયા. ચાણકયે ત્યાં એક સિંહાસન ઉપર પિતાનું તુંબીપાત્ર અને આસન રાખી દીધું. નંદ રાજાના નોકરાએ આ જોઈને ચાણક્યને ધક્કા મારીને તથા તેને તિરસ્કાર કરીને બહાર કાઢી મુકયા. ચાણકયે આ અપમાનથી ક્રોધિત થઈને ત્યાં જ પ્રતિજ્ઞા કરી કે, હવે હું આ • નંદરાજાના રાજ્યને સમૂળગેજ વિનાશ કરી નાખીશ. આ પ્રમાણે નિર્ણય કરીને તે ·प्रियदर्शिनी टीफा अ. ३ गा. १ मचतुष्टयदोलभ्ये पाशफदृष्टान्तः २ ततचाणक्यस्तस्य नन्दनृपस्य राज्ये भ्रमन् मयूरनामके लघुग्रामे समागतः, तत्र मयू- पालको निवसति । तत्र मयूरपालकस्य सगर्भायां भार्यायाश्चन्दपानदोहदो जातः। सा दोहदालाभेन कृशशरीरा खिन्ना संजाता । संन्यासिवेपेण चाणक्यस्ता भ्रमन मपूरपालकस्य गृहे समायातः। दोहदालाभेन मयूरपालकस्य भार्या कृशां दीनां विलोक्य चाणक्यो ब्रूते-भो! मयूरपालक ! अहमस्या दोहदं पूरयिष्यामि, यदा- ऽस्याः पुत्रोऽप्टवर्पवयस्कः स्यात् तदा मम शिष्यत्वेन भवता समर्पणीयः । मयूर- पालकेन तद् वचनं स्वीकृतम् । ततश्चाणक्यः सच्छिद्रं मण्डपं कारयित्वा तस्यो- कर वह चाणक्य वहां से चलकर नंद राजा के राज्य के ही अन्तर्गत मयूर नाम के किसी एक छोटे से गांव में चला गया। वहां एक मयूरों को पालने वाला मयूरपालक नामक पुरुप रहता था। उसकी भार्या गर्भवती थी ! उसे चन्द्र को पीने का दोहला उत्पन्न हुआ था। दोहले की पूर्ति न हो सकने के कारण शरीर से बह विशेष कृश हो गई थी। तथा चिन्तित भी रहती थी। चाणक्य भी इधर उधर घूमता घामता मयुरपालक के घर आया। मयूरपालक की पत्नी को ज्यों ही उसने दोहद की पूर्ति न हो सकने के कारण कृश- शरीर एवं खेदखिन्न जाना तो कहने लगा हे मयूरपालक! तुम्हारी धर्मपत्नी के चन्द्र पीने के दोहद की पूर्ति में कर सकता हूं यदि तुम हमारी इस शर्त को कबुल कर सको तो, शर्त यह है कि जब इसका बालक आठ वर्ष का हो जाय तो तुम उसे मुझे दे देना, मैं उसे अपना शिष्य यना लूंगा। मयूरपालक ने चाणक्य की शर्त स्वीकार करली । ચાણકય નંદરાજાના રાજ્યની અંદર આવેલા મયૂર નામના એક નાનકડા ગામમાં ચાલ્યા ગયા. ત્યાં મેરને પાળવાવાળે મયૂરપાલક નામને એક પુરૂષ રહેતે હતે. તેની સ્ત્રી ગર્ભવતી હતી. તેને ચંદ્ર પિવાની ઈછા ઉત્પન્ન થઈ હતી. તે ઈચ્છા પરિપૂર્ણ ન થઈ શકવાના કારણે તે શરીરે અત્યંત દુબળી થઈ ગઈ તથા ચિંતા- તુર રહેતી હતી. ચાણક્ય પણ આમ તેમ ફરતાં ફરતાં મયૂરપાલકને ઘેર આવી પહોંચ્યા. મયૂરપાલિકાની સ્ત્રીને તેની ઈચ્છા પરિપૂર્ણ ન થઈ શકવાના કારણે શરીર દુબળી તેમજ ચિંતાતુર દેખીને તે કહેવા લાગ્યા, મયુરપાલક તારી પત્નિને ચંદ્ર પીવાની જે ઈચ્છા થઈ છે તે હું પરિપૂર્ણ કરી શકે તેમ છું પણ તું મારી એક શરતને કબુલ કરે તે જ. શત એ છે કે, જ્યારે તારી પત્નિને અવતરનાર બાળક આઠ વર્ષને થાય ત્યારે તે બાળક મને સોંપી દેવે પડશે. હું તેને મારે શિષ્ય બનાવીશ. મયૂરપાલિકે ચાલુક્યની શતરને સ્વીકાર કર્યો. ચાણક્યે ·५२० उत्तराभ्ययनसूत्रे भागे तच्छिद्राच्छादनार्थ कंचिदकं पुरुष गुप्तरीत्या नियोज्य छिद्रस्याधस्ताद सितामिश्रपयःपूर्ण स्थालं स्थापितवान् । अब मध्यरात्रे तच्छिद्रद्वारेण तत्र स्थाले चन्द्रप्रतिविम्वसंपाते सति मयूरपालभार्या तत्र नोवा चाणक्यः स्थालगतं चन्द्र- प्रतिविम्ब प्रदर्शयन् पाह-अयं चन्द्रः पीयताम् । ततः सा चन्द्रमतिविम्बसहितं स्थालमुत्थाप्य दुग्धं पिपति, तस्मिन्नेव समये छिद्रसमीपस्थः पुरुषः शनैः शनै- श्छिद्रमाच्छादयति। चाणक्य ने अब उसके चन्द्र पीने के दोहले की पूर्ति करने का प्रयत्न प्रारंभ कर दिया। इसमें उसने एक सछिद्र मंडप तयार करवाया। उसके उर्ध्व भाग में गुप्तरीति से एक पुरुप की उसने नियुक्ति की, जो उस छिद्र के पास जाकर बैठ गया। जहां छिद्र था ठीक उसी के नीचे उसने मिश्री से मिश्रित कर एक दूध का भरा हुआ थाल रख दिया । मध्यरात्रि में उस छिद्र के द्वारा उस धाल में चन्द्र का प्रतिबिंब ज्यों ही पड़ा कि चाणक्य ने मयूरपालक की भार्या.को वहां धुलवा लिया। उसके आनेपर चाणक्य ने उसको उस थाल में रहे हुए प्रति- विम्य को दिखलाया और कहने लगा देखो यह रहा चन्द्र, पी जाओ। उस ने उसी समय चन्द्रप्रतिविम्बसहित पाल को उठा कर उसमें का दूध पीना प्रारंभ कर दिया। ज्यों २ यह दूध पीती जाती थी त्यों २ छिद्र के पास बैठा हुआ वह मंडप के ऊपर रहा व्यक्ति उस छिद्र को धीरे २ बन्द करता जाता था। जब वह पूरा दूध पी चुकी तो उसने भी उस छिद्र को पूरी यन्द कर दिया। इस प्रकार चाणक्य ने उसके चन्द्र હવે ચંદ્ર પીવાની મયૂરપાલકની પત્નિની ઈચ્છાને પરિપૂર્ણ કરવાના પ્રયત્નની શરૂ- આત કરી દીધી. આમાં તેણે એક છિદ્રવાળ મંડપ તૈયાર કરાવ્યું. તેના ઉધ્વ- ભાગમાં ગુપ્ત રીતે એક પુરૂષને તે છિદ્ર પાસે બેસાડશે. જ્યાં છિદ્ર હતું ત્યાં બરાબર તેની નીચે સાકરથી મિશ્રીત કરેલ દૂધથી ભરેલ એક થાળ રાખે. મધ્યરાત્રીએ આ છિદ્ર દ્વારા તે થાળમાં ચંદ્રનું જ્યારે પ્રતિબિંબ પડ્યું ત્યારે ચાણ મયૂરપાલકની સ્ત્રીને ત્યાં બેલાવી અને થાળીમાં દેખાતા ચંદ્રને બતાવી કહ્યું કે, હું આ રહ્યો ચંદ્ર! પી જાઓ. તેણીએ તે વખતે ચંદ્રના પ્રતિબિંબવાળા થાળને ઉઠાવીને તેમાંનું દૂધ પીવાની શરૂઆત કરી. જેમ જેમ તે દૂધ પીતી ગઈ તેમ તેમ તે છિદ્રની પાસે બેઠેલો તેમજ તે મંડપની ઉપર છુપાઈ રહેલ તે વ્યક્તિએ તે છિદ્રને ધીરે ધીરે બંધ કરવા માંડયું. જ્યારે તેણએ બધું દૂધ પી લીધું ત્યારે તેણે પણ છિદ્રને પુરેપુરૂં બંધ કરી દીધું.

·प्रियदर्शिनी टीफा. अ०३ गा० १ अङ्गचतुष्टयदोलभ्ये पाशकदृष्टान्तः एवं चाणक्येन तस्याश्चन्द्रपानदोहदः सफलीकृतः । तदनु चाणक्यो रसायना- दिमिर्धनार्जनं कतुं प्रवृत्तः । इतश्च समये माप्ते सति संपूर्णदोहदायास्तस्याः पुत्रो जातः । जनन्या दोहदपूर्तिसमये चन्द्रस्य गोपनात् पित्रा तस्य वालकस्य 'चन्द्रगुप्त' इति नाम कृतम् । चन्द्रगुप्तः क्रीडनकाले बालकैः सह राजनीति मदर्शयन् क्रीडति। यदा चन्द्रगुप्तोऽप्टवर्पवयस्को जातः, तदा पुनश्चाणक्यस्तत्रागतः। ततो विदित- स्वजन्मवृत्तान्तोऽसौ चन्द्रगुप्तश्चाणक्यं प्राह-भो मुनीन्द्र ! भवान् स्वेन सह मां नयतु । चाणक्यो वदति-त्वत्पिता त्वां प्रतिपेत्स्यति । चन्द्रगुप्तो वदति-मम पिता पीने के दोहले की पूर्ति करने में सफलता प्राप्त करली । वह भी अपने दोहले की पूर्ति से विशेप प्रसन्न हुई। इसके बाद चाणक्य ने रासाय. निक क्रिया द्वारा धन का उपार्जन करना प्रारंभ कर दिया। इस तरफ जब पूरे नौ मास व्यतीत हो चुके तव दोहले की पूर्ति से प्रसन्न हुई उस मयूरपालक की पत्नी के पुत्र उत्पन्न हुआ। माता की गर्भावस्था में चंद्र को गोपन करने से पिताने उसका नाम चन्द्रगुप्त रखा। धीरे २ जय चन्द्रगुप्त चालकों के साथ क्रीडा करने के लायक हो गया तय वह उनके साथ खेलते समय राजनीति का प्रदर्शन करने लगा। जिस समय चन्द्रगुप्त की अवस्था आठ वर्ष की हो गई उस समय चाणक्य मयूरपालक के घर पर आया चाणक्य ने चंद्रगुप्त को उसकी उत्पत्ति के वृत्तान्त से विदित कर दिया। चन्द्रगुप्त को जब अपनी उत्पत्ति का वृत्तान्त विदित हो चुका तो उसने चाणक्य से कहा हे महात्मा! आप मुझे अपने ही साथ ले चलिये । चाणक्य ने कहा तुम्हारा पिता આ પ્રમાણે ચાણયે તેની ચંદ્ર પીવાની ઈચ્છાને પરિપૂર્ણ કરવામાં સફળતા મેળવી પિતાની ઈચ્છાની પરિપૂર્ણતાથી મયૂરપાલકની પત્નિ ખૂબ પ્રસન્નતામાં રહેવા લાગી. આ પછી ચાણકયે રસાયણીક ક્રિયાઓ દ્વારા ધન મેળવવાની શરૂઆત કરી દીધી. આ તરફ જ્યારે પુરા નવ મહિના વીતી ગયા ત્યારે પિતાની ઈચ્છાની પૂર્તિથી પ્રસન્ન થયેલી તે મયૂરપાલકની પત્નિએ પુત્રને જન્મ આપે. પિતાએ તેનું નામ ચંદ્રગુપ્ત રાખ્યું. સમય જતાં જ્યારે ચંદ્રગુપ્ત બાળકની સાથે રમવાને લાયક થયા ત્યારે તેણે બાળકની સાથે ખેલતી વખતે રાજનીતિનું શિક્ષણ આપવા માંડયું. યથા સમયે જ્યારે ચંદ્રગુપ્ત આઠ વર્ષનો થયે ત્યારે ચ શુક્ય મયૂરપાલકને ઘેર આવી પહોંચ્યા. ચાણયે ચંદ્રગુપ્તને તેના જન્મ કાળનું વૃત્તાંત કહ્યું ચંદ્રગુપ્ત પિતાના જન્મકાળનું વૃત્તાંત જાણ્યું ત્યારે તેણે ચાણક્યને કહ્યું, હે મહાત્મા! આપ મને આપની સાથે લઈ જાઓ, ચાણકયે .

·५९२ उत्तराभ्ययनसरे पूर्वमेव मां दत्तवान् । ततश्चाणक्यचन्द्रगुप्त सह नीत्वा माह-तब राज्यलाभं करि- प्यामि । ततथाणक्यो वनं गत्या रसायनेन द्रव्यं निर्माय तत्मभावात् सेना संगृ- हीतवान् । सैनिकैः सह स पाटलिपुत्रनगरे नन्दनृपतिमाक्रमते स्म । नन्दनृपविश्वा- णक्यस्य पराजयं कृतवान् । चन्द्रगुप्तेन सह चाणक्यस्ततोऽपमृत्य क्वचित् मच्छनो भूत्वा स्थितः । नन्दनृपतेः कश्चित् सैनिकोऽश्चमारुह्य चाणक्यं ग्रहीतुमागतः । चाण- क्यस्तं विलोक्य चिन्तयति-अयं तु मां ग्रहीतं प्रत्यासन्नो भवति, बालकोऽयं चन्द्र- मेरे साथ चलने में तुम्हें निषेध करेगा । चन्द्रगुप्त ने कहा-निषेध क्यों करेगा ? पिता ने तो मुझे आपको पहिले से ही दे दिया है। चंद्रगुप्त की यात सुनकर चोणक्य ने चंद्रगुप्त को अपने साथ ले लिया। कहा-चलो मै तुम्हें राज्य की प्राप्ति कराऊँगा । चन्द्रगुप्त को साथ लेकर चाणक्य वन में पहुँचा। रसायन से उसने वहां द्रव्य को खूब इकट्ठा किया और उसके प्रभाव से उसने वहीं पर सेना का संग्रह करना भी प्रारंभ कर दिया। जय सेना अच्छी तरह संगृहीत हो चुकी तो चाणक्य ने सेना को लेकर पाटलिपुत्र में जाकर राजा नन्द के ऊपर आक्रमण कर दिया। राजा नन्द ने चाणक्य को पराजित कर वहां से निकाल दिया। चाण- क्य भी परास्त होकर चन्द्रगुप्त को साथ लेकर वहां से चला गया और किसी जगह गुप्तरूप से जाकर छिप गया। राजा नन्द ने चाणक्य को पकड़ ने के लिये ऊसके पीछे एक अपना घुड़सवार भेजा। घुड़- सवार को अपना पीछा करते हुए देखकर चाणक्य ने विचार किया કહ્યું કે તારા પિતા તને મારી સાથે મોકલવામાં અડચણ ઉભી કરશે ચંદ્રગુપ્ત કહ્યું અડચણ શા માટે કરશે? પિતાએ તો પહેલેથી જ મને આપને સુપ્રત કરેલ છે. ચંદ્રગુપ્તની વાત સાંભળીને ચાણકયે ચંદ્રગુપ્તને પિતાની સાથે લઈ લીધે અને કહ્યું, ચાલે! હું તમને રાજ્યની પ્રાપ્તિ કરાવીશ. ચંદ્રગુપ્તને લઈ ચાણક્ય વનમાં ગયારસાયણ પ્રયોગથી ત્યાં તેણે ખૂબ દ્રવ્ય એકઠું કર્યું અને એની સહાયથી સેના એકઠી કરવાને આરંભ કરી દીધો. સેનાને લઈને પાટલીપુત્ર પહોંચી નંદરાજા ઉપર આક્રમણ કર્યું. યુદ્ધમાં રાજનદે ચાણક્યને પરાજ્ય કરીને ભગાડી મૂક્યા. ચાણક્ય હારી જવાથી ચંદ્રગુપ્તને સાથે લઈ ત્યાંથી ચાલી નીકળ્યા અને કઈ છુપા સ્થળે જઈ રહેવા લાગ્યા. રાજા ન દે ચાણક્યને પકડવા માટે તેની પાછળ એક ઘેડેસ્વારને મોકલ્યો. ઘોડેસ્વાર પિતાને પીછે પકડી રહ્યો છે. જાણીને ચાણકય વિચાર કરવા લાગ્યા કે તે પકડવા ·प्रियदर्शिनी टीका. ३० ३ गा० १ अङ्गचतुष्टयदोलम्ये पाशकहष्टान्तः ५९३ गुप्तः कथं मया सह गन्तुं प्रभवति । इत्येवं विचार्य स तत्र सरस्तटे वस्त्र धावमानस्य रजकस्यान्तिके गत्वा वदति-अरे रजक! नन्दनपतेः सैनिकास्त्वां हन्तुमागच्छन्ति । रजकस्तद्वचनं श्रुत्वा तद्भयात् ततः पलायितः । चाणक्यस्तानि वस्त्राणि धावमान- स्तत्र संस्थितः, चन्द्रगुप्तोऽपि तत्रैवान्यभागे जले प्रविश्य प्रच्छन्नोऽभवत् । अवा- रूढोऽसौ नन्दराजपुरुपस्तत्रागत्य पृच्छति -अरे रजक! चाणक्यः क्व गतः ? रज़कवेषधारी चाणक्यः प्राह-जळे प्रविष्टः ततोऽसौ नन्दराजपुरुपस्तस्य कृतरज- कि यह तो मुझे पकड़ने के लिये बिलकुल ही पास आ चुका है, यह चन्द्र- गुप्त बालक है मेरे साथ दौड़ सकता नहीं है अतः एक उपाय करना चाहिये कि जो साम्हने के तालाय पर धोयी कपडे धो रहा है उसको किसी बहाने से वहां से भगा देना चाहिये और स्वयं को उसका काम करने लग जाना चाहिये तभी रक्षा हो सकती है। ऐसा विचार कर चाणक्य उस धोबी के पास आकर कहने लगा कि अरे धोवी! तूं देखता नहीं है राजा के सैनिक तुझे मारने के लिये आ रहे हैं। धोवी ने ज्यों ही चाणक्य की इस यात को सुना कि वह वहां से एकदम भग गया। चाणक्य ने अपनी नीति में सफलता प्राप्त की और उस धोबी के जो कपडे वहां धोने के लिए पड़े हुए थे उन्हें धोना प्रारंभ कर दिया । चन्द्रगुप्त भी वहीं पर एक किनारे पानी में जाकर छुप गया । वह आश्वारुढ राजपुरुप जो इनके पीछे पड़ा हुआ था वहाँ पर 'आ पहुँचा । उसने आते ही उससे पूछा कि अरे धोबी ! चाणक्य कहां गया है। रजकवेषधारी चाणक्य ने कहा कि वह अभी जल में घुस માટે તદન નજીક આવી ગયેલ છે. આ બાળક ચંદ્રગુપ્ત મારી સાથે દેડી શકશે નહીં. માટે એને કાંઈક ઉપાય કરે જોઈએ. સામા તળાવ ઉપર ધોબી કપડાં ધોઈ રહ્યો છે, તેમને કોઈ પણ બહાને ત્યાંથી ભગાડી દે અને પિતે તે કામ કરવા લાગી જાય છે જેથી રક્ષા થાય આ વિચાર કરીને ચાણક્ય તે બીની પાસે જઈને કહેવા લાગ્યા, કે હે બેબી ! તું જેતે નથી કે રાજાને સૈનિક તને મારવા માટે આવી રહ્યો છે! બેબી ચાણકયની આ વાત સાંભળીને ત્યાંથી એકદમ ભાગવા લાગે. ચાણકયે પિતાની નીતિને મળેલી સફળતા જોઈને તે દેબીનાં જે કપડાં ત્યાં ધોવા માટે પડયાં હતાં તેને જોવા લાગ્યા. ચંદ્રગુપ્ત પકિનારા ઉપર પાણીમાં જઈને છુપાઈ ગયો. એટલામાં પેલે ઘડેસ્વાર રાજપુરૂષ જે તેમની પાછળ પડેયે હતું તે ત્યાં આવી પહોંચ્યો. તેણે આવીને પૂછયું, અરે બેબી ! ચાણક્ય કઈ બાજુએ ગમે? “બી વેશધારી ચાણક્ય કહ્યું કે, તે હમણાં જ પાણીમાં ઉતરી ગયેલ છે. તેની ·-निषेध क्यों ५९२ उत्तराध्ययनसूत्रे पूर्वमेव मां दत्तवान् । ततथाणक्यचन्द्रगुप्तं सह नीला माह-तब राज्यलाभं करि- प्यामि । ततश्चाणक्यो वनं गत्या रसायनेन द्रव्यं निर्माय तत्मभावात् सेनां संगृ- हीतवान् । सैनिकैः सह स पाटलिपुत्रनगरे नन्दनपतिमाक्रमते स्म । नन्दनृपतिवा- णक्यस्य पराजयं कृतवान् । चन्द्रगुप्तेन सह चाणक्यस्ततोऽपमृत्य काचित् प्रच्छन्नो भूत्वा स्थितः । नन्दनृपतेः कश्चित् सैनिकोऽश्वमारुह्य चाणक्यं ग्रहीतुमागतः । चाण- क्यस्तं विलोक्य चिन्तयति-अयं तु मां ग्रहीतुं प्रत्यासन्नो भवति, वालकोऽयं चन्द्र- मेरे साथ चलने में तुम्हें निपेध करेगा। चन्द्रगुप्त ने कहा- करेगा ? पिता ने तो मुझे आपको पहिले से ही दे दिया है। चंद्रगुप्त की यात सुनकर चोणक्य ने चंद्रगुप्त को अपने साथ ले लिया। कहा-चलो मै तुम्हें राज्य की प्राप्ति कराऊँगा । चन्द्रगुप्त को साथ लेकर चाणक्य बन में पहुँचा । रसायन से उसने वहां द्रव्य को खूब इकट्ठा किया और उसके प्रभाव से उसने वहीं पर सेना का संग्रह करना भी प्रारंभ कर दिया। जय सेना अच्छी तरह संगृहीत हो चुकी तो चाणक्य ने सेना को लेकर पाटलिपुत्र में जाकर राजा नन्द के ऊपर आक्रमण कर दिया। राजा नन्द ने चाणक्य को पराजित कर वहां से निकाल दिया। चाण- क्य भी परास्त होकर चन्द्रगुप्त को साथ लेकर वहां से चला गया और किसी जगह गुप्तरूप से जाकर छिप गया। राजा नन्द ने चाणक्य को पकड़ ने के लिये ऊसके पीछे एक अपना घुड़सवार भेजा। घुड़- सवार को अपना पीछा करते हुए देखकर चाणक्य ने विचार किया કહ્યું કે તારા પિતા તને મારી સાથે મોકલવામાં અડચણ ઉભી કરશે ચંદ્રગુપ્ત કહ્યું અડચણ શા માટે કરશે? પિતાએ તો પહેલેથી જ મને આપને સુપ્રત કરેલ છે. ચંદ્રગુપ્તની વાત સાંભળીને ચાણક્ય ચંદ્રગુપ્તને પિતાની સાથે લઈ લીધે અને કહ્યું, ચાલો! હું તમને રાજ્યની પ્રાપિત કરાવીશ. ચંદ્રગુપ્તને લઈ ચાણક્ય વનમાં ગયા. રસાયણ પ્રયોગથી ત્યાં તેણે ખૂબ દ્રવ્ય એકઠું કર્યું અને એની સહાયથી સેના એકઠી કરવાનો આરંભ કરી દીધો. સેનાને લઈને પાટલીપુત્ર પહોંચી નંદરાજા ઉપર આક્રમણ કર્યું. યુદ્ધમાં રાજાનંદે ચાણક્યને પરાજય કરીને ભગાડી મૂક્યા. ચાણક્ય હારી જવાથી ચંદ્રગુપ્તને સાથે લઈ ત્યાંથી ચાલી નીકળ્યા અને કઈ છુપા સ્થળે જઈ રહેવા લાગ્યા. રાજા નંદે ચાણક્યને પકડવા માટે તેની પાછળ એક ઘોડેસ્વારને મોકલ્યા. ઘોડેસ્વાર પિતાને પીછે પકડી રહ્યો છે. જાણીને ચાણક્ય વિચાર કરવા લાગ્યા કે તે મને પકડવા ·प्रियदर्शिनी टीका. अ०३ गा. १ अनचतुष्टयदौर्लभ्ये पाशकदृष्टान्तः २ वृद्धा पाह-भोजने राज्यग्रहणे च प्रथम प्रान्तभागे इस्तो निक्षेपणीयः । एतद्वचनं श्रुत्वा चाणक्यो हिमगिरि गतवान् । तत्र पर्वतनामको नृपतिरासीत् । तस्य समीपं गत्वा चाणक्योऽवदत्-पाटलिपुत्रनगरे नन्दनृपतिना सह युद्धे भवान् सहयोगं दद्यात् तर्हि तदधै राज्यं भवते दास्यामि । तदा पर्वतेन तस्य वचनं स्वीकृतम् । ततयाणक्यः पर्वतश्च चन्द्रगुप्तेन सह पाटलिपुत्रनगरमागत्य नन्दं विजित्य राज्यं गृहीतवन्तौ । तदा नन्दनृपतिर्धर्मद्वारेण निःसतुं प्रार्थयति, चन्द्रगुप्तेन तत्मार्थनं स्वीकृत्य कथितम्-एकस्मिन् रथे यावद् द्रव्यं समाविशति, तावद् द्रव्यमुपादाय ने क्या अनुचित किया है । वृद्धा ने कहा भोजन एवं राज्यग्रहण में प्रथम प्रान्तभाग में हाथ डालना चाहिये । वृद्धा के वचन सुनकर चाग- क्य हिमगिरि जाकर वहां के राजा पर्वत से मिला। उससे चाणक्य ने कहा पाटलिपुत्र नगर में नन्दपति के साथ यदि युद्ध में आप हमें सहयोग प्रदान करें तो वहां का आधा राज्य हम आपको देंगे। चाणक्य की बात सुनकर पर्वत ने युद्ध में सहायता देना कबूल कर लिया। चंद्रगुप्त को लेकर चाणक्य और पर्चत दोनों मिल कर पाटलिपुत्र आये । वहां नन्द राजा के ऊपर इन्हों ने धावा बोल दिया। नन्द को परास्त कर उसका राज्य ले लिया। उस समय नन्द ने धर्मद्वार से निकलने के लिये प्रार्थना की। चंद्रगुप्त ने उसकी प्रार्थना को स्वीकार करते हुए कहा-एक रथ में जितना द्रव्य हो सकता हो उतने द्रव्य को અનુચિત કામ કર્યું છે? વૃદ્ધાએ કહ્યું કે, ભોજન અને રાજ્ય ગ્રહણમાં પ્રથમ એક છેડેથી હાથ નાખવો જોઈએ. વૃદ્ધાનું આ વચન સાંભળી તેને નમન કરીને ચાણક્ય ત્યાંથી ચાલતા થયા. આ પછી ચાણકયે હિમગિરિ જઈ ત્યાંના રાજા પર્વતની મુલાકાત લીધી અને તેને કહ્યું કે, પાટલીપુત્રના રાજા નંદની સામે અમે યુદ્ધ કરવા ઈચ્છીએ છીએ. એ યુદ્ધમાં તમે જે અમને સાથ આપશે તે તે જીતેલા રાજ્યને અરધે ભાગ તમને આપવામાં આવશે. ચાણક્યની આ વાત સાંભળી પર્વત રાજાએ યુદ્ધમાં સહાયતા દેવાનું કબુલ કર્યું. ચંદ્રગુપ્તને લઈને ચાણકય અને પર્વત બનેએ પાટલીપુત્ર ઉપર આક્રમણ કર્યું. સામસામી લડાઈ થઈ જેમાં રાજા નંદ હારી ગયા, તેના રાજ્યને કબજે ચંદ્ર- ગુપ્ત સંભાળી લીધે. આ સમયે ન દે ધર્મ દ્વારથી નિકળવા માટે પ્રાર્થના કરી. ચંદ્ર- ગુણે તેની પ્રાર્થનાને સ્વીકાર કરીને કહ્યું કે, એક રથમાં જેટલું દ્રવ્ય સમાઈ ·तरामगरले कवेषस्य चाणक्यस्य इस्ते स्व खो इयं च दत्या जले प्रविशति । तस्मिन्नेव समये रजकरूपश्चाणक्यस्तेन खद्नेन तस्य नन्दरामपुरुषस्य शिरविच्छेद । ततचाणक्यश्चन्द्रगुप्तेन सह स्थानान्तरं गतः । कस्मिंश्चिद् ग्रामे मिक्षार्थ गृह- स्थगृहे गत्वा पश्यति-एका रद्धा स्यालके पायस परिविष्य बालकाय भोक्तुं ददाति। तेन वालकेन स्थालकस्य मध्यभागे इस्तो निक्षिप्तः । प्रतप्तपायसस्पर्शेन तस्य हस्तो दग्धः, तेनासौ क्रन्दति । वृद्धा वदति-रे मूढ ! त्वं चाणक्य इव किमाचरसि । एतद् वचनं श्रुत्या वृद्धा चाणक्यः माह-मातः 1 किमनुचितं चाणक्येन कृतम् गया है । सवार ने ज्यों ही यह बात सुनी तो वह अपने घोडे से नीचे उतर पड़ा और कहने लगा कि तुम मेरे इस घोडे को और तलवार को पकडे रहो, जबतक मैं जलमें घुस कर उसे पकडं लाताई। इतने में ही चाणक्य ने उसकी ही तलवार से उसको मार दिया। चाणक्य वहां से चंद्रगुप्त को साथ लेकर किसी दूसरे स्थान पर चला गया। एक समय की बात है कि चाणक्य जय भिक्षा लेने के लिये किसी दूसरे गांव में एक गृहस्थ के घर पर गया हुआ था तब उसने वहां देखा कि एक वृद्धा ने थाली में गर्म खीर परोस कर खाने के लिये किसी बालक को दी और उस चालक ने उस गर्म खीर से युक्त धाली के बीचोबीच हाथ डाल दिया सों गर्म खीर के उष्णस्पर्श से उस वालक का हाथ जल गया इससे वह रोने लगा। उसको रोता देखकर वृद्धा ने कहा कि रे मूढ ! तू चाणक्य की तरह क्यों होता जा रहा - है। वृद्धा के ये वचन सुनकर चाणक्य ने उससे कहा हे माता! चाणक्य આ વાત સાંભળીને તે પોતાના ઘોડા ઉપરથી નીચે ઉતર્યો અને કહેવા લાગ્યો, મારા આ ઘડાને અને તરવારને તમે સાચવે ત્યાં સુધીમાં હું હમણાં જ તેને પાણી માંથી પકડી લાવું છું. ઘોડો અને તરવાર હાથે કરીને ચાણકયે તરવારથી પેલા સ્વારને મારી નાખે. એને મારીને ચાણક્ય ચંદ્રગુપ્તને સાથે લઈ કઈ બીજા સ્થળે ચાલ્યા ગયા. એક સમયની વાત છે કે જ્યારે ચાણક્ય ત્યાં સ્થિર થઈ ભિક્ષા લેવા માટે કેઈ બીજા ગામે એક ગૃહસ્થને ત્યાં ગયા. ત્યાં તે ભિક્ષા માટે પહોંચ્યા. એજ વખતે એક વૃદ્ધ થાળીમાં ગરમા ગરમ ખીર પીરસી બાળકને ખવરાવવાની તૈયારી કરી રહેલ હતી. બાળકે ખીર ખાવાની ઉતાવળમાં તે ગરમ ખીરથી ભરેલી થાળીની વચ્ચે વચ્ચે હાથ નાખ્યો. ગરમ ખીરના સ્પર્શથી બાળકને હાથ દા અને રોવા લાગ્યા. આ જોઈ વૃદ્ધાએ તે બાળકને કહ્યું, કે અરે મૂઢા ચાણક્યના જેવો તું કેમ થતું જાય છે? વૃદ્ધાનાં આ વચન સાંભળી ચાણકયે તે વૃદ્ધાને પૂછ્યું કે હે માતા! ચાણકચે ·, . प्रियदर्शिनी टीका. अ० ३ गा० १ अङ्गचतुष्टयदोलभ्ये पाश करप्टान्तः २ .५२७ चाणक्यस्तदा नन्दराज्यस्य द्वौ मागी कृत्वा पर्वताय चन्द्रगुप्ताय चैकैकं भाग पदत्तवान् । नन्दन स्वभवने विपकन्या स्थापिता । तत्र पर्वतनृपस्तां विलोक्य मोहितो जातः, तस्याः स्पर्शमात्रेण पर्वतनृपो विपाक्रान्तः संजातः । तद्विपापहारार्थ चन्द्रगुप्तः प्रवृत्तः, स चाणक्येन प्रतिपेधितः, तदनन्तरं पर्वतनृपो मृतः। तदा चन्द्रगुप्तस्य राज्यमखण्डं संजातम् । अथ नन्दराज्यान्तर्गताः शत्रुलोकाचौर्यादिभिरुपद्रवं कुर्वन्ति । चाणक्यचौराणां मंगल है। चक्र के जो नव आरे टूट गये हैं उससे यह सूचित होता है कि • नौ पीढी पर्यन्त यह राज्य स्थिर रहेगा। इसके बाद चाणक्य, पर्वत और चंद्रगुप्त राज्यभवन में प्रविष्ट हो गये। चाणक्य ने उस मिले हुए नन्दराज्य के दो भाग किये। एक भाग पर्वत के लिये और दूसरा भाग चन्द्रगुप्त के लिये दिया । नंद के भवन में एक चिपकन्या पाली हुई थी। पर्वत इस कन्या को देखकर उस पर मोहित हो गया।ज्यों ही उसने उसका स्पर्श किया कि उसका समस्त शरीर विप से व्याप्त हो गया। पर्वत के समस्त शरीर में व्याप्त विप को दूर करने के लिये चंद्रगुप्त ने प्रयत्न करना चाहा, परन्तु चाणक्य ने उसे इसके लिये मना कर दिया अतः वह उससे दूर रहने लगा। बाद में पर्वत मर गया। पर्वत के मरते ही चंद्रगुप्त का एकछत्र राज्य हो गया। राज्य परिवर्तित होने से अब नंदराज्यान्तर्गत लोकों ने चोरी आदि उपद्रव करना प्रारंभ कर दिया। चाणक्य ने चोरों को दमन ગળરૂપ નથી પરંતુ ભારે મંગળરૂપ છે. ચકના જે નવ આરા તૂટી ગયા છે એનાથી એ સૂચિત થાય છે કે, તમારી નવી પેઢી સુધી આ રાજ્ય અચલ અને સ્થિર રહેશે. પછી ચાણક્ય, રાજા પર્વત અને ચંદ્રગુપ્ત બધા રાજભવનમાં ગયા. નંદરાજાના એ રાજ્યના ચાણકયે બે ભાગલા પાડ્યા. એક ભાગ રાજા પર્વતને અને એક ચંદ્રગુપ્તને સુપ્રત કરવામાં આવ્યો. નંદના રજભવનમાં એક વિષકન્યા ઉછેરવામાં આવી હતી. પર્વત એને જોઈ એના ઉપર મહીત બની ગયો. તેણે એ કન્યાના શરીરને સ્પર્શ કર્યો કે તુરત જ તેના સમસ્ત શરીરમાં વિષ પ્રસરી ગયું. પર્વતના શરીરમાં પ્રસરી ગયેલા વિષને દૂર કરવા ચંદ્રગુપ્ત તત્પર બને એજ વખતે ચાણયે તેને તેમ કરતાં અટકાવ્યું. આથી તેણે તેમ કરવું માંડી વાળ્યું. વિષના ભારે પ્રકાથી પર્વતનું મૃત્યુ થયું. પર્વતના મૃત્યુને કારણે રાજાનંદનું સમગ્ર રાજ્ય ચંદ્રગુપ્તના એક છત્ર નીચે આવી ગયું. રાજ્યનું પરિવર્તન થવાથી રાજ્યનું શાસન બદલાતાં કેટલાક લોકેએ ચોરી આદિ ઉપદ્રવને પ્રારંભ કરી દીધું. ચાણક્ય ચેરી આદિ ઉપદ્રવ કરનારાઓ સામે ·उत्तराभ्ययनको भार्यापुत्रादिभिः सह भवानिःसरतु । नन्देन तथैव कृतम्। तदा रथस्थिता नन्दस्य पुत्री निर्गच्छन्ती चन्द्रगुप्तं सानुरागं पश्यति, तदा नन्दः स्वपुत्री पाह-पुत्रि ! अभीष्टं चेचन्द्रगुप्तं वस्य । ततोऽसौ नन्दपुत्री चन्द्रगुप्तस्य रथे समारोहति, तदा नत्र संख्यका स्थचक्रस्य अरा भग्नाः । चन्द्रगुप्तस्तद्भङ्गममङ्गलं विज्ञाय नन्दपुत्री प्रतिषेधयति । चाणक्यश्चन्द्रगुप्तं वदति-इदं महन्मङ्गलम् , नवसंख्यका अरा भग्ना इति नवपुरुषपर्यन्तं राज्यं स्थास्यति । ततश्चन्द्रगुप्तः पर्वतचाणक्यश्च सर्वे राजभवनं प्रविष्टाः। लेकर आप अपने स्त्रीपुत्रादिकसहित यहां से चले जायें। चन्द्रगुप्त की आज्ञानुसार नन्द ने वैसा ही किया। जिस समय नन्द राज्य से घाहर होकर यालवच्चेसहित चलने लगा उस समय रथ में बैठी हुई नन्द की पुत्री सुचन्द्रा ने बडे ही अनुराग से चंद्रगुप्त की ओर देखा। चंद्रगुप्त की ओर अनुराग से देखनेवाली अपनी पुत्री को देखकर नंद ने कहा कि हे पुत्री ! यदि तेरी इच्छा हो तो तूं इस चंद्रगुप्त को वरले। पिता की बात सुनकर पुत्री चंद्रगुप्त के रथ पर जाकर बैठ गई। जिस समय यह उसके रथ पर बैठी उसी समय चंद्रगुप्त के रथ के पहिये के नौ आरे टूट गये। चंद्रगुप्त ने ज्यों ही अपने रथ के पहिये की यह हालत देखी तो उसने इसमें अमंगल माना और नन्द की पुत्री को उस में बैठने से निपेध कर दिया। चाणक्य ने इस बात को देखकर चंद्रगुप्त से कहा कि तुम जिसे अमंगल समझ रहे हो वह बड़ा भारी શકે તેટલું લઈ આપ આપના સ્ત્રી પુત્રાદિકને લઈ અહીંથી ચાલ્યા જાવ. દે ચંદ્રગુપ્તની આજ્ઞાનુસાર કર્યું. જે સમયે રાજા, નંદ પિતાના પરિવાર સહિત રાજ્ય છોડીને જવા લાગ્યા. તે સમયે રથમાં બેઠેલ નંદની પુત્રી સુચન્દ્રાએ ચંદ્રગુપ્તની સામે ભારે અનુરાગથી દ્રષ્ટિ ફેંકી. ચંદ્રગુપ્ત તરફ અનુરાગથી જોઈ રહેલ પોતાની પુત્રીને ઉદ્દેશીને નંદે કહ્યું કે, હે પુત્રિ! જે તારી ઈચ્છા હોય તે તું ખુશીથી ચંદ્રગુપ્તને વરી લે. પિતાની આ વાત સાંભળી સુચંદ્રા તે રથમાંથી ઉતરી ચંદ્રગુપ્તના રથ ઉપર ચઢી ગઈ. જેવી તે ચંદ્રગુપ્તના રથ ઉપર જઈને બેઠી તેવા જ ચંદ્રગુપ્તના રથના પઈડાના નવ આરા તૂટી ગયા. ચંદ્રગુપ્ત પિતાના રથનાં પૈડાને આ બનાવ જોતાં તેના મનમાં અમંગળની શંકા જાગી અને એથી નંદની પુત્રીને રથ ઉપર ચઢવાની ના પાડી. ચાણયે આ ઈ ચંદ્રગુપ્તને સમજાવ્યું કે, તમે જેને અમંગળ માને છે તે અમ- ·. . प्रियदर्शिनी टीका. अ०३ गा० १ अनचतुष्टयदोलभ्ये पाशमष्टान्तः २ ५९७ चाणक्यस्वदा नन्दराज्यस्य द्वौ भागौ कृत्वा पर्वताय चन्द्रगुप्ताय चैकैकं भाग मदत्तवान् । नन्दन स्वभवने विषकन्या स्थापिता । तत्र पर्वतनृपस्तां विलोक्य मोहितो जातः, तस्याः स्पर्शमात्रेण पर्वतनृपो विपाक्रान्तः संजातः । तद्विपापहारार्थ चन्द्रगुप्तः प्रष्टतः, स चाणक्येन प्रतिपेधितः, तदनन्तरं पर्वतनृपो मृतः। तदा चन्द्रगुप्तस्य राज्यमखण्डं संजातम् । अथ नन्दराज्यान्तर्गताः शत्रुलोकाचौर्यादिभिरुपद्रवं कुर्वन्ति । चाणक्यचौराणां मंगल है। चक्र के जो नव आरे टूट गये हैं उससे यह सूचित होता है कि नौ पीढी पर्यन्त यह राज्य स्थिर रहेगा। इसके बाद चाणक्य, पर्वत और चंद्रगुप्त राज्यभवन में प्रविष्ट हो गये। चाणक्य ने उस मिले हुए नन्दराज्य के दो भाग किये । एक भाग पर्वत के लिये और दूसरा भाग चन्द्रगुप्त के लिये दिया। नंद के भवन में एक विपकन्या पाली हुई थी। पर्वत इस कन्या को देखकर उस पर मोहित हो गया।ज्यों ही उसने उसका स्पर्श किया कि उसका समस्त शरीर विप से व्याप्त हो गया। पर्वत के समस्त शरीर में व्याप्त विप को करने के लिये चंद्रगुप्त ने प्रयत्न करना चाहा, परन्तु चाणक्य ने उसे इसके लिये मना कर दिया अतः वह उससे दूर रहने लगा। बाद में पर्चत मर गया । पर्वत के मरते ही चंद्रगुप्त का एकछत्र राज्य हो गया। राज्य परिवर्तित होने से अब नंदराज्यान्तर्गत लोकों ने चोरी आदि उपद्रव करना प्रारंभ कर दिया । चाणक्य ने चोरों को दमन ગળરૂપ નથી પરંતુ ભારે મંગળરૂપ છે. ચક્રના જે નવ આરા તૂટી ગયા છે એનાથી એ સૂચિત થાય છે કે, તમારી નવી પેઢી સુધી આ રાજ્ય અચલ અને સ્થિર રહેશે. પછી ચાણક્ય, રાજા પર્વત અને ચંદ્રગુપ્ત બધા રાજભવનમાં ગયા. નંદરાજાનાએ રાજ્યના ચાણકયે બે ભાગલા પાડ્યા. એક ભાગ રાજા પર્વતને અને એક ચંદ્રગુપ્તને સુપ્રત કરવામાં આવ્યું. નંદના રજભવનમાં એક વિષકન્યા ઉછેરવામાં આવી હતી. પવન એને જોઈ એના ઉપર મોહીત બની ગયું. તેણે એ કન્યાના શરીરને સ્પર્શ કર્યો કે તુરત જ તેના સમસ્ત શરીરમાં વિશ્વ પ્રસરી ગયું. પર્વતના શરીરમાં પ્રસરી ગયેલા વિષને દૂર કરવા ચંદ્રગુપ્ત તત્પર બન્ય એજ વખતે ચાણક્ય તેને તેમ કરતાં અટકાવ્યા. આથી તેણે તેમ કરવું માંડી વાળ્યું. વિષના ભારે પ્રકેપથી પર્વતનું મૃત્યુ થયું. પર્વતના મૃત્યુને કારણે રાજા નંદનું સમગ્ર રાજ્ય ચંદ્રગુપ્તના એક છત્ર નીચે આવી ગયું. રાજ્યનું પરિવર્તન થવાથી રાજ્યનું શાસન બદલાતાં કેટલાક લોકેએ ચાર આદિ ઉપદ્રવને પ્રારંભ કરી દીધો. ચાણકયે રી આદિ ઉપદ્રવ કરનારાઓ સામે .

·. उत्तराप्ययन दमनार्थ विचिन्तयन् कदाचिद् नगरतो बहिनि:मृतः सन् पश्यति-नलदामनामा कुविन्दः पुत्रं मत्कोटकैर्दष्टं दृष्ट्वा कोपाविरो भूत्वा तेषां विलमन्वेषयति । चाणक्यस्तथाकुर्वन्तं कुपिन्दं दृष्ट्वा पृच्छति-कुविन्द ! किमन्वेपयसि ? कुविन्दः माह-मत्पुत्रदंशदायिनां मत्कोटकानां गृहम् , एवं तवृत्तं विदिता चाणक्यो मनसि विचारयति-- योग्योऽयं कुविन्दो चैरनिर्यातनस्य । इति मनसि विचार्य तमेव नगराध्यक्ष कृतवान् । एकदा कोशपूरणार्थ चाणक्यः मुवर्णमाप्तिकामो देवाराधनं कृतवान् । देवः करने का बहुत कुछ विचार किया पर समझ में नहीं बैठा । एक दिन इसी विषय का विचार करते २ चाणक्य नगर से बाहर जा पहुंचे। पहुँचते ही वहां एक नलदाम नामक कुविन्द (जुलाहे ) को देखा जो अपने पुत्र को काटने वाले मकोडों के विल की तलास करने में बड़े क्रोध से अभिभूत होकर इधर उधर फिर रहा था । चाणक्य ने इस प्रकार से तलाशी करने में प्रयत्न करते हुए देखकर कुविन्द से पूछा कि हे कुविन्द ! कहो क्या ढूंढ रहे हो ? कुविन्द ने कहा मेरे पुत्र को एक मकोडे ने काट लिया है सो मैं उसके घर को देख रहा हूं। इस प्रकार कुविन्द की बात सुनकर चाणक्य ने मन में विचार किया कि यह कुविन्द वैर का बदला लेने में योग्य है। इस प्रकार विचार कर चागक्य ने उसे नगर का कोतवाल बना दिया। एक समय की बात है कि खजाने की पूर्ति करने के निमित्त चाणक्य ने किसी देव की आराधना की। चाणक्य की आराधना से સખ્ત હાથે કામ લેવાને તેમજ દમનને કરડે વીંઝવાને વિચાર કર્યો. પરંતુ તેમ કરવું અત્યારના સંજોગોમાં તેને ઉચિત ન લાગ્યું. એક દિવસ આજ બાબ તને વિચાર કરતાં કરતાં ચાણક્ય નગરની બહાર જતા હતા, ત્યાં રસ્તામાં એક સ્થળે એક નલદામ નામના કુવિદ (વણકર)ને જોયે. જે પિતાના પુત્રને કરડનારા મંકોડાનું દર શેધી રહ્યો હતો. તેને ચાણકયે પૂછયું, કુવિન્દ શું શોધી રહ્યા છે ઘણા જ ક્રોધના આવેશથી અહીં તહીં ફરી રહેલા કવિન્ટે કહ્યું, મારા પુત્રને એક મેડાએ કરડી ખાધેલ છે, હું તેના ઘરને ગોતી રહ્યો છું. આ પ્રકારની કુવિન્દની વાત સાંભળી ચાણકયે વિચાર્યું કે, આ માણસ બદલે લેવામાં યોગ્ય છે. આમ વિચારી તેને સમજાવી પછીથી ચાણકયે તેને નગરના કેટવાળાની का नाभ्यो.. એક સમયની વાત છેરાજ્યના ખજાનાને ભરપુર બનાવવા ચાણક્ય ·प्रियदर्शिनी टीका अ० ३ गा० १ अनचतुष्टयदोलभ्ये पाशकरप्टान्तः २ प्रसनो भूत्वा चाणक्याय जयपदान् पाशकान् ददौ । तदनन्तरं चाणक्येन दीनारपूर्णस्थालेन सह पाशकान् दत्त्वा कश्चिद् द्यूतपटुः पुरुषो द्यूतार्थ नगरे प्रेपितः । दीनारपूर्ण स्थालं पाशकानपि गृहीत्वाऽसौ पुरुषः पुराभ्यन्तरे भ्रमन् वदति-यद्यई जयामि, तर्हि दीनारमेकं गृहामि । यदि मामन्यो जयति, तदा दीनारपूर्णमिदं स्थालं ददामि-इति । ततो वहयो जना घूतकीटार्थ समागताः। सर्वे तेन पुरुषेण पराजिता, तं पाशकहस्तं पुरुषं विजेतुमसमर्था जाताः। यथा तस्य पाशकहस्तपुरुषस्य पराजयो दुर्लभस्तथा संसारे खलु मनुष्यजन्म दुर्लभम् । देव प्रसन्न भी हो गया। प्रसन्न होकर देव ने चाणक्य के लिये जय कराने वाले चार पासे वरदानरूप में दिये । इसके बाद चाणक्य ने स्वर्णमुद्रा-सोनामुहर से परिपूर्ण एक थाली को उन पासों के साथ किसी द्यूतक्रीडा में निपुण पुरुप को देकर उसको नगर में जुआ खेलने के लिये भेजा। सोनामुहरों से पूर्ण थाल को तथा पासों को लेकर वह पुरुप नगर में यह अवाज देते हुए फिरने लगा कि यदि मैं जीत जाता हूं तो पराजित हुए व्यक्ति से सिर्फ एक ही सोनामुहर लेता हूं, और यदि हार जाता हूं तो जीतने वाले को सोनामुहरों से पूर्ण यह थाल का थाल दे देता हूं। उसकी इस घोषणा को सुनकर अनेक जन सूतक्रीडा के लिये आने लगे । जुआ खेलना प्रारंभ हो गया । उस पुरुप ने सब को जीत लिया, इस को कोई भी पराजित न कर सका। सारांश-जिस प्रकार इस देवप्रदत्त पासों के प्रभाव से उस पुरुप का पराजित होना કોઈ દેવની આરાધના કરી. ચાણક્યની આરાધનાથી પ્રસન્ન થઈ દેવે ચાણક્યને વિજય અપાવનાર એવા ચાર પાસા તેને આપ્યા. આ પછી ચાણયે વરદા- નના રૂપમાં મળેલા એ પાસાને પ્રયોગ કરવાનું વિચારી એક થાળમાં સુવર્ણ મુદ્રાઓ ભરી ચૂતક્રિડામાં નિપુણ એવા એક પુરૂષને પાસા સાથે તે થાળ આપી નગરીમાં જુગાર રમવા મોકલ્યા. સેનામહેરથી ભરેલ થાળ તથા પાસા લઈ તે પુરૂષ નગરમાં ઘોષણા કરતે ફરવા લાગ્યા. કે જે કઈ મને દાવમાં હરાવે તે સોનામહેરથી ભરેલ આ થાળ આપી દઉં અને સામે માણસ હારે તો તેણે મને ફક્ત એક જ સેનામહોર આપવી. એની આવી ઘેષણ સાંભળીને અનેક માણસે જુગાર રમવા આવવા લાગ્યા. જુગાર રમવાને પ્રારંભ થઈ ચકર્યો. તેણે રમવા આવનાર દરેકને જીતી લીધા પણ તેને કઈ પરાજીત કરી શકયું નહીં. સારાંશ-દેવના આપેલ પ્રસાદરૂપ પાસાના પ્રભાવથી જેવી રીતે એ ·५२८ उत्तराभ्ययनसूत्र दमनार्थ विचिन्तयन् कदाचिद् नगरतो यहिनिःमतः सन् पश्यति-नलदामनामा कुविन्दः पुत्रं मत्कोटकर्दष्टं दृष्ट्वा कोपाविष्टो भूत्वा तेषां बिलमन्वेषयति । चाणक्यस्तथाकुर्वन्तं कुविन्दं दृष्ट्वा पृच्छति-कुविन्द ! किमन्वेषयसि ? कुविन्दः पाह-मत्पुत्रदंशदायिनां मत्कोटकानां गृहम् , एवं तवृत्तं विदिता चाणक्यो मनसि विचारयति-योग्योऽयं कुविन्दो परनिर्यातनस्य । इति मनसि विचार्य वमेव नगराध्यक्ष कृतवान् । एकदा कोशपूरणार्थ चाणक्यः मुवर्णमाप्तिकामो देवाराधनं कृतवान् । देवः करने का बहुत कुछ विचार किया पर समझ में नहीं बैठा । एक दिन इसी विषय का विचार करते २ चाणक्य नगर से याहर जा पहुंचे। पहुँचते ही वहां एक नलदाम नामक कुविन्द (जुलाहे ) को देखा जो अपने पुत्र को काटने वाले मकोडों के दिल की तलास करने में बड़े क्रोध से अभिभूत होकर इधर उधर फिर रहा था । चाणक्य ने इस प्रकार से तलाशी करने में प्रयत्न करते हुए देखकर कुविन्द से पूछा कि हे कुविन्द ! कहो क्या ढूंढ रहे हो ? कुविन्द ने कहा मेरे पुत्र को एक मकोडे ने काट लिया है सो मैं उसके घर को देख रहा हूं। इस प्रकार कुविन्द की बात सुनकर चाणक्य ने मन में विचार किया कि यह कुविन्द वैर का बदला लेने में योग्य है। इस प्रकार विचार कर चागक्य ने उसे नगर का कोतवाल बना दिया। एक समय की बात है कि खजाने की पूर्ति करने के निमित्त चाणक्य ने किसी देव की आराधना की। चाणक्य की आराधना से સખ્ત હાથે કામ લેવાને તેમજ દમનને કેરડો વીંઝવાને વિચાર કર્યો. પરંતુ તેમ કરવું અત્યારના સંજોગોમાં તેને ઉચિત ન લાગ્યું. એક દિવસ આજ બાબ તને વિચાર કરતાં કરતાં ચાણક્ય નગરની બહાર જતા હતા, ત્યાં રસ્તામાં એક સ્થળે એક નલદામ નામના કવિન્દ (વણકર)ને જે. જે પિતાના પુત્રને કરડનારા મંકોડાનું દર શોધી રહ્યો હતો. તેને ચાણકયે પૂછ્યું, કવિન્દ શું શોધી રહ્યો છે ? ઘણું જ કોઇના આવેશથી અહીં તહીં ફરી રહેલા કેવિન્ટે કહ્યું, મારા પુત્રને એક મેકેડાએ કરડી ખાધેલ છે, હું તેના ઘરને ગોતી રહ્યો છું. આ પ્રકારની કુવિન્દની વાત સાંભળી ચાણક્ય વિચાર્યું કે, આ માણસ બદલે લેવામાં યાય છે. આમ વિચારી તેને સમજાવી પછીથી ચાણકયે તેને નગરના કેટવાળાની नसाय नीभ्या.. એક સમયની વાત છે–રાજ્યના ખજાનાને ભરપુર બનાવવા ચાલુ ·प्रियदर्शिनी टीका अ० ३ गा० १ अङ्गचतुष्टयदोलम्गे धान्यदृष्टान्तः ३ ६०२ बीहि-का-कोद्रय-मकुष्ठका-ढकी-वल्ल-कुलत्य-शण-धीनक-ममूरा-तसी- कलम्बपष्ठिका-मका-वर्जरीत्यादिबहुभेदभिन्नान् संपूर्णभरतक्षेत्रमध्यगान् धान्य- राशीन् कोऽपि देवः स्वशक्त्या संमील्या_लिहं तत्पुज कुर्यात् तत्र प्रस्थैकपरिमित- सर्पपं निक्षिप्य सर्व धान्यं संमिश्रयेत् , तदनन्तरं जराजर्जरां विगलन्नेत्रां कम्पमा- नगात्रामेकां वृद्धां तान् सर्पपान् धान्यराशिभ्यः कणशः पृथक कृत्य प्रस्थं पूरयितुं समादिशेत् तदा तस्यास्तत्पृथकरणं यथा दुष्करं भवेत् तथा मनुष्यभवात् प्रच्यु- तस्य प्रमादिनः पुनर्मनुष्यजन्म दुर्लभमिति ॥ उडद, तिल, राजमाप (चौला), मटर, मोठ, बाजरा आदि समस्त धान्यों को यो देखें और वे जब अपने समय पर निरूपद्रवरूप से पककर तैयार हो जावें तब कोई देव इस समस्त धान्यराशि की उड़ावनी अर्थात्-तुप साफ-करके एक बहुत अधिक ऊँची जो मानो आकाश को भी स्पर्श करती हो ऐसी ढेरी लगा दे। फिर उसमें एक प्रस्थप्रमाण सर्पप मिलाकर किसी वृद्धा को कि जिसे कम दीखता हो तथा शरीर भी जिसका कंपित हो रहा हो यह आदेश दे कि तू इस ढेरी में उस प्रस्थप्रमाण सर्पप को अलग २ छांट दे । तो जैसे ढेरी में उस प्रस्थप्रमाण सर्पप का एक २ कण करके छांटना बडा मुश्किल है, उसी प्रकार मनुष्य भव के छूट जाने पर पुनः उसका मिलना जीव को यड़ा दुर्लभ है। याणा, घ, या, भग, 2438, da, यो, भ3, ४थी, ३४२, शर વગેરે સમસ્ત ધાન્યનાં વાવેતર કરવાના કામમાં લાગી જાય છે. વવાયેલ તે સમગ્ર ધાન્ય તેના ગ્ય સમયે ઉપદ્રવરહીત પાકીને તૈયાર થઈ જાય ત્યારે . કેઈ દેવ એ સમસ્ત ધાન્યરાશીની ઉડાવણી અર્થાત્ તુલ સાફ કરીને એક ખૂબ અધિક ઉંચા માને કે આકાશને પણ સ્પર્શ કરી જાય એવડે માટે એક ઢગલો કરી દે, પછી તેમાં એક પ્રસ્થપ્રમાણ સરસવ મેળવીને કેઈ વૃદ્ધા કે જેને ઓછું દેખાતું હોય, તથા શરીર પણ જેનું કંપતું હોય તેને કહે કે, તું આ ઢગલા માંથી એ પ્રમાણુપ્રસ્થ સરસવને ખેળી ખેાળીને અલગ પાડી આપ તે જેમ એ ઢગલામાંથી એ પ્રસ્થપ્રમાણ સરસવને એકેક કણ કરીને જુદા પાડવા ઘણું મુશ્કેલ છે છતાં પણ તે શક્ય બને તે પણ મનુષ્યભવ પુરો થતાં ફરીથી મનુષ્ય ભવ પામે આત્માને ઘણે જ દુર્લભ છે. उ०७६ ·६०० -- -- अत्र संग्रहः श्लोका-(शार्दूल विक्रीडितवृत्तम् ) देवाराधनलब्धपाशकारान् स्थालं च रत्नैर्भूतं, चाणक्येन वितीर्य कोऽपि पुरुषः स्वीये पुरें प्रेपितः। सपा स च तत्पुराधिवसतां जातो यया दुर्जयः, संसारे भ्रमतः पुननरभवो जन्तोस्तथा दुर्लभः ।। इति दितीयः पाशकदृष्टान्तः ॥ २ ॥ अथ तृतीयो धान्यदृष्टान्तः प्रोच्यते: भरतक्षेत्रे द्वात्रिंशत्सहस्रदेशसमन्वितेऽनेकग्रामनगरपचनादिसहिते प्रशस्त वृष्टौ सत्यां कपिकर्मदक्षः कृपीवलैः सर्वधान्यवीजेषप्तेषु समुत्पत्रान् निरुपद्रवं निष्पन्नान् शालि-गोधूम-चणक-मुद्ग-माप-तिलाणुक-राजमाप-कलाय-यव- दुर्लभ बना उसी प्रकार इस संसार में यह मनुष्यजन्म बड़ा दुर्लभ है। संग्रह श्लोक- देवाराधनलब्धपाशकवरान् स्थालं च रस्तम्, चाणक्येन वितीर्य कोऽपि पुरुपः स्वीये पुरे प्रेषितः। , सर्वेषां स च तत्पुराधिवसतां जातो यथा दुर्जयः, संसारे भ्रमतः पुनर्नरभवो जन्तोस्तथा दुर्लभः ॥२॥ यह दूसरा पाशकदृष्टान्त हुआ ॥२॥ तृतीय धान्यदृष्टान्त इस प्रकार है-अनेक ग्राम, नगर, आदि से सहित इस ३२ वतीस हजार देशवाले भरतक्षेत्र में वृष्टि के होने पर कृपि कर्म में दक्ष किसान लोग शालि, गोधूम, चणक, "मुद्ग, પુરૂષને પરાજીત બનાવ મહાદુર્લભં હતું એવી જ રીતે આ સંસારમાં આ મનુષ્ય જન્મ મહાદુર્લભ છે. સંગ્રહ વ્હેક- देयाराधनलब्धपाशकवरान्, स्थालं च . रत्न तम्, चाणक्येन वितीर्य कोऽपि पुरुषः स्वीये पुरे प्रेषितः । सर्वेषां स च तत्पुराधिवसतां जातो यथा दुर्जयः, संसारे भ्रमतः पुनर्नरभवो जन्तोस्तथा .दुर्लभः ॥२॥ . . मा मान्नु पाशांत:ययु. ॥२॥; ત્રીજું ધાન્યદેહાંત આ પ્રકારનું છે.. અનેક ગ્રામ નગર, જંગલ વગેરે દરેક સ્થળે ૩૨ હજાર દેશવાળા આ ભરતક્ષેત્રમાં વરસાદ વરસતાં ખેતીના કામમાં રચ્યા પચ્ચ ખેડુતો पत्तन , .

·प्रियदर्शिनी टीका अ० ३ गा० १ अङ्गचतुष्टयदोलमो धान्यदृष्टान्तः ३ ६०१ श्रीहि-कगु-कोद्रव-मकुप्ठका-दुकी-बल्ल- कुलत्य-शण-चीनक-ममूरा-तसी- कलम्बपष्ठिका-मका-यर्जरीत्यादिवहुभेदभिन्नान् संपूर्णभरतक्षेत्रमध्यगान् धान्य- राशीन कोऽपि देवः स्वशक्त्या संमील्या लिहं तत्पुजं कुर्यात् तत्र प्रस्थैकपरिमित- सर्पपं निक्षिप्य सर्व धान्यं संमिश्रयेत् , तदनन्तरं 'जराजर्जरां विगलन्नेत्रां कम्पमा- नगावामेकां वृद्धां तान् सर्पपान् धान्यराशिम्यः कणशः पृथक कृत्य प्रस्थं पूरयितुं समादिशेत् तदा तस्यास्तत्पृथकरणं यथा दुष्करं भवेत् तथा मनुष्यभवात् प्रच्यु- तस्य प्रमादिनः पुनर्मनुष्यजन्म दुर्लभमिति ।। उडद, तिल, राजमाप (चौला), मटर, मोठ, बाजरा आदि समस्त धान्यों को यो देखें और वे जब अपने समय पर निरूपद्रवरूप से पककर तैयार हो जावें तब कोई देव इस समस्त धान्यराशि की उड़ायनी अर्थात्-तुप साफ-करके एक बहुत अधिक ऊँची जो मानो आकाश को भी स्पर्श करती हो ऐसी ढेरी लगा दे। फिर उसमें एक प्रस्थप्रमाण सर्पप मिलाकर किसी वृद्धा को कि जिसे कम दीखता हो तथा शरीर भी जिसका कंपित हो रहा हो यह आदेश दे कि तू इस ढेरी में उस प्रस्थप्रमाण सर्पप को अलग २ छांट दे। तो जैसे ढेरी में उस प्रस्थप्रमाण सर्पप का एक २ कण करके छांटना बडा मुश्किल है, उसी प्रकार मनुष्य भव के छूट जाने पर पुनः उसका मिलना जीव को बड़ा दुर्लभ है। याणा, घ, यथा, भा, 38, da, या, भ8, ४थी, मान, र વગેરે સમસ્ત ધાનાં વાવેતર કરવાના કામમાં લાગી જાય છે. વવાયેલ તે સમગ્ર ધાન્ય તેના એગ્ય સમયે ઉપદ્રવરહીત પાકીને તૈયાર થઈ જાય ત્યારે કેઈ દેવ એ સમસ્ત ધાન્યરાશીની ઉડાવણી અર્થાત્ તુલ સાફ કરીને એક ખૂબ અધિક ઊંચે માને કે આકાશને પણ સ્પર્શ કરી જાય એવડે મેટે એક ઢગલો કરી દે, પછી તેમાં એક પ્રસ્થપ્રમાણ સરસવ મેળવીને કેઈ વૃદ્ધા કે જેને ઓછું દેખાતું હોય, તથા શરીર પણ જેનું કંપતું હોય તેને કહે કે, તું આ ઢગલા માંથી એ પ્રમાણપ્રસ્થ સરસવને ખોળી ખેાળીને અલગ પાડી આપતે જેમ એ ઢગલામાંથી એ પ્રસ્થપ્રમાણ સરસવને એકેક કણ કરીને જુદા પાડવા ઘણું મુશ્કેલ છે છતાં પણ તે શક્ય બને તે પણ મનુષ્યભવ પુરા થતાં ફરીથી મનુષ્ય ભવ પામે આત્માને ઘણે જ દુર્લભ છે. उ०७६ ·६०० । .." .. अत्र संग्रहः श्लोकः-(शार्दूल विक्रीडितवृत्तम् ) देवाराधनलब्धपाशकचरान् स्थालं च रत्न तं, चाणक्येन वितीर्य कोऽपि पुरुषः, स्वीये पुरे प्रेषितः। सर्वपां स च तत्पुराधिवसता जातो यया दुर्जयः, संसारे भ्रमतः पुननरभयो जन्तोस्तथा दुर्लभः ।। इति द्वितीयः पाशकदृष्टान्तः ॥२॥ अथ तृतीयो धान्यदृष्टान्तः प्रोच्यते। भरतक्षेत्रे द्वात्रिंशत्सहस्रदेशसमन्वितेऽनेकग्रामनगरपत्तनादिसहिते प्रश्वस्त पृष्टौ सत्यां कृषिकर्मदक्षैः कपीवलैः सर्वधान्यबीजेपुप्तेषु समुत्पन्नान् निरुपद्रवं निष्पन्नान् शालि-गोधूम-चणक-मुद्ग-माप-तिलाणुक-राजमाप-कलाय-यव- दुर्लभ चना उसी प्रकार इस संसार में यह मनुष्यजन्म बड़ा दुर्लभ है। संग्रह श्लोक- देवाराधनलब्धपाशकवरान् स्थालं च रत्नैर्भूतम्, चाणक्येन वितीर्य कोऽपि पुरुपः स्वीये पुरे प्रेषितः । सर्वेषां स च तत्पुराधिवसतां जातो यथा दुर्जयः, संसारे भ्रमतः पुनर्नरभवो जन्तोस्तथा दुर्लभः ॥२॥. यह दूसरा पाशकदृष्टान्त हुआ ॥२॥ तृतीय धान्यदृष्टान्त इस प्रकार है-अनेक ग्राम, नगर, पत्तन आदि से सहित इस ३२ यतीस हजार देशवाले भरतक्षेत्र में वृष्टि के होने पर कृषि कर्म में दक्ष किसान लोग शालि, गोधूम, चणक, मुद्ग, પુરૂષને પરાજીત બનાવ મહાદુર્લભં હતું એવીજ રીતે આ સંસારમાં આ મનુષ્ય જન્મ મહાદુર્લભ છે.. સંગ્રહ વ્હેક- देवाराधनलब्धपाशकवरान् ,' स्थालं च . रत्न तम्, चाणक्येन वितीर्य कोऽपि पुरुषः स्वीये पुरे प्रेषितः । । सर्वेषां स च तत्पुराधिवसतां जातो यथा दुर्जयः, संसारे भ्रमतः पुनर्नरभवो जन्तोस्तथा .दुर्लभः ॥२॥ આ બીજું પાશક દૃષ્ટાંત થયું છે ૨... ત્રીજું ધાન્યદષ્ટાંત આ પ્રકારનું છે, અનેક ગામ, નગર, જંગલ વગેરે દરેક સ્થળે ૩૨ હજાર દેશવાળા આ ભરતક્ષેત્રમાં વરસાદ વરસતાં ખેતીના કામમાં રચ્યા પચ્ચ . मेहता ·प्रियदर्शिनी टीका. अ०३ गा० १ अायतुष्टयदोलभ्ये रत्नरष्टान्तः ५ ६०५ अत्र संग्रहः-(शार्दूल विक्रीडितवृत्तम्) स्तम्भानां हि सहस्रमप्टसहितं प्रत्येकमप्टोत्तरं । कोणानां च सहसमेपु जयवि द्यूते पितु यः सुतः । साम्राज्यं लभते स, तस्य विजयो द्यूते यथा दुर्लभः । संसारे भ्रमतः पुनर्नरभवो जन्तो स्तथा दुर्लभः ॥२॥ इति चतुर्थो द्यूतदृष्टान्तः ॥ ४॥ अथ पञ्चमो रत्नदृष्टान्त:- धनसमृद्धे पुरे रत्नकोटिमभुर्धनदनामा वणिक् प्रतिवसति स भूमौ रत्नानि निखन्य तदुपरि पर्यवं निधाय शयनं करोति । स विश्वासाभावेन पुत्रानपि तानि न प्रदर्शयति । स्वधनानुरूपं वेपं भवनादिकं च न करोति, व्यापारकरणे धनानि इस्तादपगतानि भविष्यन्तीति बुद्धया व्यापारमपि न करोति । संग्रह श्लोक- स्तम्भानां हि सहस्रमष्टसहितं प्रत्येकमष्टोत्तरं, कोणानांचसहस्रमेपु जयति द्यते पितु यः सुतः। साम्राज्यं लभते सतस्य विजयो द्यूते यथा दुर्लभः संसारे भ्रमतः पुनर्नरभयो जन्तोस्तथा दुर्लभः॥४॥ यह चौथा द्यूतदृष्टान्त है ॥४॥ पांचवा रत्न दृष्टान्त इस प्रकार है-धनसमृद्ध नामका एक नगर था । उसमें एक करोड रत्नों का मालिक धनद नामका वणिक रहता था। वह जमीन में गडे हुए रत्नों के ऊपर पलंग बिछाकर सोया करता था। उसको अपने पुत्रों तक का भी विश्वास नहीं था सब ४-स्तम्भानां हि सहन्नमप्टसहित प्रत्येकमष्टोत्तरं, कोणानां च सहस्रमेषु जयति द्यूते पितु यः सुतः ।। साम्राज्यं लभते स तस्य विजयो ते यथा दुर्लभः संसारे भ्रमतः पुननरभवो जन्तोस्तथा दुर्लभः ॥ ४ ॥ આ ચોથું ધૂતદષ્ટાંત છે. જે ૪ છે પાંચમું રત્નદષ્ટાંત આ પ્રકારનું છે – ધનસમૃદ્ધ નામનું એક નગર હતું, તેમાં એક કરોડ રત્નનો માલિક એ ધનદ નામને વણિક રહેતું હતું. તે જમીનમાં દાટી રાખેલા રને ઉપર પલંગ પાથરીને સુઈ રહેતે હતો. તેને પિતાના પુત્રને પણ વિશ્વાસ ન હતું, તેથી ·६० उपराज्यपगते तरसहस्रवार विजिते सति वनैव क्रमेण सर्व स्तम्भा विजिता भवेयुः, तत्राप्यष्टो. सरसहस्रवारविजयकरणे दैवात् तन्मध्ये पराजयः स्यात् तदा सर्वे विजिवाः कोणा अविजिताः भवन्ति, सदपि ब्रह्मचर्यभरे सर्व महात्रवमिव, अत: पुनरादित एव सर्वे कोणा विजेतव्याः, एवं त्वमपि कुरु । इति पिर्तुवचनं श्रुत्वा वसुमित्रश्चिन्तयति-घूतादेव राज्यं लभ्यं पुनः किमर्थं पितरं इन्मि, इति विचार्य राज्ञा सह धूतक्रीडायो प्रवृत्तः, तथापि .जयो दुर्लभो जातः तस्य वमुमित्रस्यैतव कार्य यथा दुष्करं, तथा मनुष्यत्वमपि दुर्लभम् । इनके जो प्रत्येक के एक हजार आठ १००८ कोने हैं उन कोनों में से एक २ कोने को एक हजार आठ १००८ बार जीत जाता है। इसी क्रम से ये समस्त खंभे जब जीत लिये जाते हैं तब जाकर वह विजयी कहलाता है। यदि सब कोने जीत भी लिये जायें और एक भी कोना यदि जीता न जा सके तो जीते हुए भी सब कोने नहीं जीते समझे जा सकते हैं, और उन सब को पुनः जीतने के लिये गूत का आरंभ करना पड़ता है । जैसे एक बार भी यदि गृहीत ब्रह्मचर्य खंडित हो जाता है तो समस्त महाव्रत खंडित माना जाता है । इस प्रकार पिता के वचन को सुनकर वसुमित्र ने विचार किया कि जब चूत क्रीडा में जीत होने से राज्य मिलता है तो फिर पिता के मार ने से क्या लाभ। इस प्रकार विचार कर पिता के साथ जुआ खेलने में प्रवृत्त हो गया। परन्तु उसे विजय पूर्वोक्त प्रकार से जैसे दुष्कर बनी उसी प्रकार यह मनुष्यभव भी पुनः प्राप्त होना प्राणी के लिये दुर्लभ जानना चाहिये । છે અને એ પ્રત્યેકને એકહજારઆઠ૧૦૦૮ ખુણ છે એ ખુણામાંથી એક એક ખુણને એકહજારઆઠ ૧૦૦૮વાર જીતવામાં આવે છે. આ ક્રમથી તે સઘળા થાંભલા જયારે જીતવામાં આવે ત્યારે તે વિજયી કહેવાય છે. કદાચ બધા ખુણ જીતી લેવામાં આવે અને એકાદ ખૂણે જીતવામાં બાકી રહે તે બધા ખુણા ન છતાયેલા જ મનાય છે. અને એ બધાને જીતવા માટે ફરીથી જુગાર રમવું પડે છે. જેમ એક વાર પણ ગ્રહણ કરેલ બ્રહ્મચર્ય ખંડિત થઈ જાય તે સમસ્ત મહાવર્ત ખંડિત માનવામાં આવે છે. આ પ્રકારનાં પિતાનાં વચન સાંભળીને વસુમિત્રે વિચાર કર્યો કે જ્યારે જુગાર રમવામાં જીત થવાથીજ જે રાજ મળતું હોય તે પિતાને મારવાથી લાભ શું થવાને આ પ્રકારને વિચાર કરી વસુમિત્ર પિતાની સાથે જુગાર ખેલવામાં પ્રવૃત્ત બને. પરંતુ તેને ઉપરોક્ત પ્રકારથી વિજય મેળવવા કર છે તેવીજ રીતે આ મનુષ્યભવ પુનઃ પ્રાપ્ત થ પ્રાણી માટે દુર્લભ જાણ જોઈએ ·11 प्रियदर्शिनी टीका. अ०३ गा० १ अनायतुष्टयदोलभ्ये रत्नष्टान्तः ५ ६०५ अब संग्रहः-(शार्दूल विक्रीडितवृत्तम्) स्तम्भानां हि सहसमप्टसहितं प्रत्येकमष्टोत्तरं । कोणानां च सहस्रमेपु जयति जूते पितु यः सुतः। साम्राज्यं लभते स, तस्य विजयो द्यूते यथा दुर्लभः । संसारे भ्रमतः पुनर्नरभवो जन्तो स्तथा दुर्लभः ॥ २ ॥ इति चतुर्थो धूतदृष्टान्तः ॥४॥ अथ पञ्चमो रत्नदृष्टान्तः- धनसमृद्धे पुरे रत्नकोटिप्रभुर्धनदनामा वणिक् प्रतिवसति स भूमौ रत्नानि निखन्य तदुपरि पर्यत निधाय शयनं करोति । स विश्वासाभावेन पुत्रानपि वानि न प्रदर्शयति । स्वधनानुरूप वेपं भवनादिकं च न करोति, व्यापारकरणे धनानि हस्तादपगतानि भविष्यन्तीति बुद्धया व्यापारमपि न करोति । संग्रह श्लोक- स्तम्भानां हि सहस्रमष्टसहितं प्रत्येकमष्टोत्तरं, कोणानां च सहस्रमेषु जयति छुते पितु यः सुतः। साम्राज्यं लभते सतस्य विजयो द्यूते यथा दुर्लभः संसारे भ्रमतः पुनर्नरभवो जन्तोस्तथा दुर्लभः ॥ ४ ॥ यह चौथा द्यूतदृष्टान्त है ॥४॥ पांचवा रत्न दृष्टान्त इस प्रकार है-धनसमृद्ध नामका एक नगर था। उसमें एक करोड रत्नों का मालिक धनद नामका वणिक रहता था। वह जमीन में गडे हुए रत्नों के ऊपर पलंग पिछाकर सोया करता था। उसको अपने पुत्रों तक का भी विश्वास नहीं था सह at:-स्तम्भानां हि सहनमप्टसहितं प्रत्येकमष्टोत्तरं, कोणानां च सहस्रमेषु जयति छूते पितु यः सुतः ।। साम्राज्यं लभते स तस्य विजयो ते यथा दुर्लभः संसारे भ्रमतः पुननरभवो जन्तोस्तथा दुर्लभः ॥४॥ આ ચેથું ધૂતદષ્ટાંત છે. ૪ પાંચમું રત્નદટાંત આ પ્રકારનું છે-- ધનસમૃદ્ધ નામનું એક નગર હતું, તેમાં એક કરોડ રને માલિક એવા ધનદ નામને વણિક રહેતું હતું. તે જમીનમાં દાટી રાખેલા રને ઉપર પલંગ પાથરીને સુઈ રહેતા હતા. તેને પોતાના પુત્રને પણ વિશ્વાસ ન હતું, તેથી ·- ६० उत्तराध्ययनले तरसहस्रवार विजिते सति तनैव क्रमेण सर्वे स्तम्भा विजिता भवेयुः, तत्राप्पटो. तरसहस्रवारविजयकरणे दैवात् तन्मध्ये पराजयः स्यात् तदा सर्वे विनिताः कोणा अविजिताः भवन्ति, समदपि ब्राह्मचर्यभो सर्व महातमिर, अतः पुनरादित एव सर्वे कोणा विजेतव्याः, एवं त्वमपि कुरु । इति पिर्तुवचनं श्रुत्ला वसुमित्रश्चिन्तयति-घूतादेव राज्यं लभ्यं पुनः किमर्थ पितरं इन्मि, इति विचार्य राज्ञा सह धूतक्रीडायो प्रवृत्तः, तथापि . जयो दुर्लभो जावः तस्य वममित्रस्यैतत् कार्य यथा दुष्करं, तथा मनुष्यत्वमपि दुर्लभम् । इनके जो प्रत्येक के एक हजार आठ १००८ कोने हैं उन कोनों में से एक २ कोने को एक हजार आठ १००८ बार जीत जाता है । इसी क्रम से ये समस्त खंभे जब जीत लिये जाते हैं तय जाकर यह विजयी कहलाता है। यदि सब कोने जीत भी लिये जायें और एक भी कोना यदि जीता न जा सके तो जीते हुए भी सब कोने नहीं जीते समझे जा सकते हैं, और उन सब को पुनः जीतने के लिये दूत का आरंभ करना पड़ता है । जैसे एक बार भी यदि गृहीत ब्रह्मचर्य खंडित हो जाता है तो समस्त महाव्रत खंडित माना जाता है। इस प्रकार, पिता के वचन को सुनकर वसुमित्र ने विचार किया कि जब चूत क्रीडा में जीत होने से राज्य मिलता है तो फिर पिता के मार ने से क्या लाभ। इस प्रकार विचार कर पिता के साथ जुआ खेलने में प्रवृत्त हो गया। परन्तु उसे विजय पूर्वोक्त प्रकार से जैसे दुष्कर बनी उसी प्रकार यह मनुष्यभव भी पुनः प्राप्त होना प्राणी के लिये दुर्लभ जानना चाहिये। છે અને એ પ્રત્યેકને એકહજારઆઠ૧૦૦૮ ખુણા છે એ ખુણામાંથી એક એક ખુણાને એકહજારઆઠ ૧૦૦૮વાર જીતવામાં આવે છે. આ ફમથી તે સઘળા થાંભલા જ્યારે જીતવામાં આવે ત્યારે તે વિજયી કહેવાય છે. કદાચ બધા ખુણ જીતી લેવામાં આવે અને એકાદ ખૂણે જીતવામાં બાકી રહે તે બધા ખુણા ન છતાયેલ.જમનાય છે. અને એ બધાને જીતવા માટે ફરીથી જુગાર રમવું પડે છે. જે એક વાર પણ ગ્રહણ કરેલ બ્રહ્મચર્ય ખંડિત થઈ જાય તે સમસ્ત મહાવત ખંડિત માનવામાં આવે છે. આ પ્રકારનાં પિતાનાં વચન સાંભળીને વસુમિત્રે વિચારે કર્યો કે જ્યારે જુગાર રમવામાં જીત થવાથીજ જે રાજ મળતું હોય તે પિતાને મારવાથી લાભ શું થવાને? આ પ્રકારને વિચાર કરી વસુમિત્ર પિતાની સાથેજુગાર ખેલવામાં પ્રવૃત્ત બન્યું. પરંતુ તેને ઉપરોક્ત પ્રકારથી વિજય મેળવદુષ્કર બને તેવી જ રીતે આ મનુષ્યભવ પુનઃ પ્રાપ્ત થ પ્રાણી માટે દુર્લભ જાણવો જોઈએ.

·" प्रियदर्शिनी टीका. १०३ गा० १ अजयतुष्टयदोलभ्ये रत्नदृष्टान्तः ५ ६०७ सन्तस्तन्नगरागतानामन्यान्यदेशवासिनां श्रेप्ठिनां इस्ते रत्नानि विक्रीय वाणि- ज्या पण्यवस्तुनि क्रीतवन्तः, तेर्वाणिज्यकार्य प्रसारयन्ति स्म । ततस्तत्पुत्राः कोटिध्वजा जाताः। चिरेण तेषां पिता गृहमागतः। स स्वस्थापितानि रत्नान्य- दृष्ट्वा वसुभियं पुत्रं पृच्छति-अरे ! केन मम रत्नानि गृहीतानि? । वसुमिय आह- सर्वदिभिरपहतानि । ततः पुत्रवाक्यं श्रुत्वा धनदः कोपाविष्टः सन्नद्रवीत्-रे लक्ष्मीकन्दकुद्दालकाः । यूयं मद्गृहानिर्गच्छत, तानि विक्रीतरत्नानि समानीय मद्गृहे स्थापयन्तु, अन्यथा गृहे नागन्तव्यम् । यथा तेपी रत्नानां पुनरानयनं धनदपुत्राणां दुष्करं, तथा मनुष्यत्वमपि दुर्लभम् ॥ रस्नों को निकाल लिया। सयों को रत्न की प्राप्ति से अपार हर्प हुआ। जो दूसरे देश के वणिग्जन व्यापार के लिये नगर में आये हुए थे उनके लिये वे सब रत्न उन लोगों ने बेच दिये और अपनो पुंजी पना- कर फिर वे सय के सब व्यापार करने में लग गये । इनका व्यापार कार्य खूप चला। सब के सब कोटिध्वज हो गये । कालान्तर में धनद घर पर वापिस आया। उसने अपने रखे हुए रत्नों की ज्यों ही संभाल की वे :उसको नहीं मिले-तब उसने वसुप्रिय पुत्र से पूछा। किसने मेरे रत्नों को लिया है । वसुप्रिय ने कहा-सव भाईओं ने। वसुप्रिय की बात सुनकर धनद को बहुत ही अधिक क्रोध आ गया। गुस्से में आकर उसने कहा-तुम सब के सब लक्ष्मीरूपी कन्द को उखाड़ने के लिये कुद्दाली के समान हो अतः तुम्हारी अब भलाई इसी में है कि तुम सब मेरे घर से निकल जाओ। नहीं तो वेचे हुए रत्नों को वापिस लाओ। जब तक रत्न नहीं आवे तब तक याद હર્ષ થશે. બીજા દેશના વણિકજને વેપાર માટે નગરમાં આવ્યા હતા તેમને આ લોકેએ બધાં રને વેચી દીધા અને પિતા પોતાની પુછ બનાવી લઈને દરેક જણ વેપાર કરવા લાગ્યા. તેમને વેપાર ખૂબ ચાલ્યો. બધા કરોડપતી બની ગયા કાળાન્તરે ધનદ પાછા ઘેર આવ્યા, ત્યારે તેણે પોતે રાખેલાં રત્નોની જે તે સ્થળે તપાસ કરી તે તે તેને મળ્યાં નહીં. ત્યારે તેણે વસુપ્રિયને પૂછયું, કેણે મારાં રને લીધાં છે? વસુપ્રિયે કહ્યું, બધા ભાઈઓએ રને વહેંચી લીધાં છે. વસુપ્રિયની વાત સાંભળીને ધનદને એકદમ ક્રોધ ચડશે અને ગુસ્સામાં આવીને તેણે કહ્યું, તમે બધા લક્ષ્મીરૂપી કંદને ઉખાડનારા કેદાળી જેવા છે. આથી તમો બધા મારા ઘરમાંથી ચાલ્યા જાવ એમાંજ તમે સઘળાની ભલાઈ છે, નહિતર વેચેલાં રત્નને પાછાં લાવે. જ્યાં સુધી રને પાછાં નહીં આવે ત્યાં ·चराध्ययनसो कदाचित् सम्बन्धिनः कार्यवशादामन्त्रणपत्रं समागतम् । तत्र गन्तुं प्रस्थितो धनदस्तद्रत्नरक्षणाय वसुमियं स्वकनिष्ठपुर्व सूचयति । तदनन्तरं धनदे गृहामिः- मृते सति वसुपियस्य भ्रातरः सर्वे गृहे समागताः। वसुप्रियः पितचितं रस्न- स्थानं भ्रातृन् कथयति । वैर्भूमि खनित्या रत्नान्युसृतानि । सर्व दृष्टचित्ताः इसलिये वह रत्नों को वे कहां २ रखे हुए हैं पुत्रों को नहीं बतलाया था। जैसा यह धनपति था उसके अनुरूप न इसका मकान था और न रहन सहन भी। व्यापार भी यह इसलिये नहीं करता था, यह मानता था कि व्यापार करने में जो धन लगाया जाता है वह हाथ से चला जाता है। उसकी पुनः प्राप्ति कोई निश्चित नहीं होती है। एक समय की बात है कि किसी संबंधी का इसके पास घुलाने के लिये आमंत्रण पत्र आया । जब यह वहां जाने को तयार हुआ तत्र रत्नों की रक्षा करने के लिये इसने सब से छोटे पुत्र को कि जिसका नाम वसुप्रिय था, नियुक्त कर दिया। तब कहां कितने २ रत्न रखे हुए हैं यह बात भी उसको वतला दी। धनद जब चला गया और चसुप्रिय रत्नादिक की रक्षा करने लगा तब सब भाई मिलकर वसुप्रिय के पास आये और बातों वातां में उसने उन अपने भाईओं को रत्न रखने के समस्त स्थानों को पतला दिया। उन्हों ने जमीन खोद कर રને તેણે કયાં કયાં રાખ્યાં છે તે પિતાના પુત્રોને પણ બતાવતા ન હતા. જેના તે ધનપતી હતી તેને અનુરૂપ તેને રહેવાનું મકાન ન હતું તેમ તેની રહેણી- કરણ પણ તેને અનુરૂપ ન હતી. તે વેપાર પણ કરતો નહી કારણ કે તેની માન્યતા 'એવી હતી કે, વેપારમાં જે ધન રોકવામાં આવે તે હાથથી ચાલ્યું જાય છે. અને ગયેલું ધન ફરીથી મળવાનું નિશ્ચિત હેતું નથી.- એક સમયની વાત છે કે, જ્યારે તેને બોલાવવા માટે તેના કોઈ સંબં ધીનું આમંત્રણ આવ્યું. જ્યારે તે ત્યાં જવા માટે તૈયાર થયો ત્યારે તેણે રત્નની રક્ષા માટે પિતાને સૌથી નાનો પુત્ર કે જેનું નામ વસુપ્રિય હતું તેને નિયુક્ત કર્યો. અને કઈ કઈ જગ્યાએ કેટલાં રને રાખ્યાં છે, એ વાત પણ તેને બતાવી દીધી. તે ધનદ જ્યારે બહારગામ ગયે ત્યારે સુપ્રિય રત્ના- દિકની રક્ષા કરવા લાગ્યા. બધા ભાઈઓ એકઠા મળીને વસુપ્રિયની પાસે આવ્યા અને વાત વાતમાં વસુપ્રિયે પિતાના ભાઈઓને રત્નનાં બધાં ઠેકાણાં બતાવી દીધા. તેમણે જમીન ખેડી રને કાઢી લીધાં. દરેકને રત્નની પ્રાપ્તિ થવાથી અપાર ·प्रियदधिनी: टीका---० ३ गा० १ अङ्गमतुष्टयदौर्लम्ये स्वप्नदृष्टान्तः ६ ६०९ जिनवचनानुरागी धर्मे दृढमतिरासीत् । मूलदेवः कार्पटिकयोभी काश्चनपुरनगराबहिः सरसस्तटे रात्री विप्ठतः,1,तत्र सुप्तेन मूलदेवेन. रात्रिशेपे , स्वप्नो दृष्टः- मुखे चन्द्रः प्रविष्ट इति । तदानीमेव तत्र मुप्तेन कार्पटिकेनापि तादृशः एव स्वप्नो दृष्टः । स्वप्नदर्शनानन्तरं तौ विनिद्रो जातौ । कार्पटिको वदति-स्वप्नावस्थायां मम मुखे चन्दः प्रविष्ट इति.मया दृष्टः। मृलदेवः प्राइ-अयं स्वप्नो रक्षणीयः, साधारणन, जनानामग्रे नायं प्रकाशनोयः । स्वप्नोत्थितयोस्तयोमनः प्रसन्नमभवत् । सूर्योदया- नन्तरमेव वो कांचनपुरनगरे प्रविष्टौ । पृद्धि के लिये दूसरे देश को घर से चला। मार्ग में जाते २ एक कार्प- टिक ने इसका साथ कर लिया। मूलदेव जिन वचन में श्रद्धालु था। चलते २ ये दोनों कांचनपुर नगर के यहार रहे हुए किसी एक तालाब के तीर पर रात्रि को ठहर गये । मूलदेव को रात्रि के शेषनाग में एक स्वप्न दिवाई दिया। जिसमें उसने देखा कि मेरे मुख में चन्द्रमा प्रविष्ट हो गया है। उसी समय कार्पटिक ने भी इसी तरह का स्वप्न देखा । स्वप्न देखने के बाद दोनों जंग गये । आपस में बातचीत होने लगी. कार्पटिक ने कहा आज मने स्वम में. चन्द्रमा को अपने मुख. में प्रवेश करता हुआ देखा है.। मूलदेव ने उसका स्वम सुनकर उससे... कहा यह स्वम गोपनीय है, हर एक आदमी के सामने इसको प्रका: शित नहीं करना। जब प्रातः काल हो चुका तब ये दोनों उठे, उस समय वे बड़े ही प्रसन्न मालूम देते थे, क्यों कि इनका,मन बड़ा:प्रसन्न,था। सूर्योदय के अनन्तर फिर इन दोनों ने कांचनपुर नगरमें प्रवेश किया। માર્ગમાં ચાલતાં ચાલતાં તેને એક ભુવાને સાથ થઈ ગયો. મૂળદેવ જન વચનમાં ખૂબ શ્રદ્ધાળુ હતે ચાલતાં ચાલતાં અને કાંચનપુર નગરની બહારના એક તળાવના કાંઠા ઉપર રાતના રેકાઈ ગયા. મૂળદેવને રાત્રીના પાછલા ભાગમાં એક સ્વપ્ન દેખાયું. જેમાં તેણે જોયું કે, જાણે તેના મોઢામાં ચંદ્રમાએ. આવીને પ્રવેશ કર્યો છે. આજ સમયે તેની બાજુમાં સુતેલા ભુવાએ પણ તેવું જ સ્વપ્ન જોયું. સ્વપ્ન જોયા પછી અને જાગી ગયા. આપસમાં વાતચીત કરવા લાગ્યા ભુવાએ કહ્યું, આજે મેં સ્વપ્નમાં ચંદ્રમાને મારા મોઢામાં પ્રવેશ કરતાં જે મૂલદેવે તેના સ્વપ્નાનું કથન સાંભળીને કહ્યું કે, આ સ્વપ્ન ખાનગી રાખવા જેવું છે. દરેક આદમીની સામે આને પ્રકાશિત ન કરવું જોઈએ જ્યારે સવાર થયું ત્યારે મને ઉઠયા તે સમયે તેઓ ઘણુ પ્રસન માલુમ પડતા હતા. કેમકે, તેમનાં મન ઘણું પ્રસન્ન હતાં. સૂર્યોદય પછી બને જણાએ કાંચનપુર નગરમાં પ્રવેશ કર્યો. . उ० ७७ ·- अत्र संग्रह-(शार्दूलविक्रीडितराम् ) तातेऽन्यत्र गते धराऽन्तरगतान्यादाय रत्नानि यद्, विक्रीतानि मुवै विदेशिवणिजां इस्तेपु पश्चात् ततः । रत्नान्यानयतेति तावकथने, तत्मापणं दुष्कर, संसारे भ्रमतः पुनर्नरभवो जन्तोस्तथा दुर्लभः ॥५॥ इति पञ्चमो रत्नदृष्टान्तः.|||| अथ पष्ठः स्वप्नदृष्टान्त:- आसीत् पाटलिपुत्रनगरे मूलदेवनामकः क्षत्रियः । स स्वाभ्युदयार्थ देशान्तर गन्तुं मस्थितः। मार्गे गच्छतस्तस्य कश्चित् कार्पटिकः सहचरोऽभवत् । मूलदेवः सब रखना घर में तुम्हारे लिये स्थान नहीं है। इस दृष्टान्त से यह समझना चाहिये कि जैसे उन विक्रीत रत्नों की प्राप्ति उन पुत्रों के लिये दुष्कर हुई उसी तरह से हाथ से निकला हुआ मनुष्य जन्म भी महा दुर्लभ है। इस दृष्टान्त का सार प्रदर्शक श्लोक इस प्रकार है- तातेज्यत्रगते धरान्तरगतान्यादाय रत्नानि यत्, विक्रीतानि सुतैविदेशिवणिजां हस्तेपु पश्चासतः। रत्नान्यानयतेति तातकथने तत्मापर्ण दुष्करम् , संसारे भ्रमतः पुनर्नरभवो जन्तोस्तथा दुर्लभा ॥. यह पांचवां रत्नदृष्टान्त है ॥५॥ छठा स्वप्नदृष्टान्त इस प्रकार है-पाटलिपुत्र नगर में सूलदेव नाम का एक क्षत्रिय रहता था। वह किसी समय अपने भाग्य की સુધી યાદ રાખે કે, તમારા માટે ઘરમાં કેઈ સ્થાન નથી. એટલા માટે આ દાંતથી એમ સમજવું જોઈએ કે, વેચેલા રત્નોની પ્રાપ્તિ તે પુત્રોને માટે જેમ દુષ્કર થઈ તેમ હાથમાંથી નિકળી ગયેલ મનુષ્યજન્મ પણફરી પ્રાપ્ત થ મહાદુર્લભ છે. सड रस-तातेऽन्यत्रगते धरान्तरगतान्यादाय रत्नानि यत्, विक्रीतानि सुतैर्विदेशिवणीजा हस्तेपु : पश्चात्ततः । रत्लान्यानयतेत तातकथने तत्प्रापणं दुष्करम् । संसारे भ्रमतः पुनर्नरभवो जन्तोस्तथा दुर्लभः ॥ આ પાંચમું રત્નદષ્ટાંત છે. જે ૫ છઠું સ્વપ્નદૃષ્ટાંત આ પ્રકારથી છે-- પાટલીપુત્ર નગરમાં મૂલદેવ નામને એક ક્ષત્રિય રહેતું હતું. તે એક સમય પિતાના ભાવની વૃદ્ધિ માટે ઘેરથી બીજા દેશમાં જ -नया - ·प्रियदर्शिनी टीका. अ०३ गा. १ अनचतुष्टयदौलम्ये स्वप्नदृष्टान्तः ६ लोकैः कथितम्-शुक्रस्य रात्री स्वप्नो दृष्टः, अद्य शनिवासरः, तेन कारणेन घृतगुडस- हितं रोटकं तैलं च मिलिष्यति। यत्र यत्र गृहस्थगृहे कार्पटिको मिक्षार्थ गच्छति, तत्र तत्र शनिदिवसे प्रचुर तादृशं रोटकं तैलं च तेन लब्धम् । • अथ पुत्ररहितस्तन्नगरनृपः स्वायुपः क्षयेण मृतः । तस्मिन् मृते सति मन्त्रि प्रभृतयस्तदा व्यवस्थां कृतवन्तः-इयं राजहस्तिनी यस्य गले पुष्पमालां दद्यात् स एव राजा भविष्यति । इत्येवं निश्चिते. सति हस्तिनी स्वशुण्डया पुष्पमालां नीत्वा मनुष्यपरिवारः सह नगरे प्रतिमार्ग भ्रमन्ती वनं गता । सा तत्र वृक्षच्छायायाम- पविष्टस्य मूलदेवस्य गले पुष्पमालां ददौ। ततो मनुष्यवृन्दैः सह रानमन्त्रिणो मूलदेवं तुमने शुक्र की रात्रि में यह स्वप्न देखा है, आज शनिवार है, इस कारण तुमको घृत गुड सहित रोट एवं तैल मिलेगा। अब जिंसर घरमें वह कार्पटिक भिक्षा के लिये गया वहां २ उसको वहीं चीज खूब मिली । जब छह दिन पूरे हुए उसी रात में उस नगर का राजा.मर गया। राजा के कोई पुत्र नहीं था इसलिये जब वह मरा तय मन्त्रियों ने राज्य की व्यवस्था के लिये ऐसा विचार किया कि यह राजा की हथिनी जिसके गले में पुष्पमाला डाले वही राजा समझा जाय । इस प्रकार का विचार जव पूर्णरूप से निश्चित हो चुका तव हथिनी को अपनी सूंड में पुष्पमाला देकर छोड़ा। नगर के प्रत्येक मार्ग में वह घूमती रही । उसके साथ मनुष्यों का समुदाय भी बहुत था । घूमते २ वह जंगल में पहुँची। मूलदेव उस समय एक वृक्ष के नीचे छाया में बैठा हुआ था। हथिनी ने पहुँचते ही मूलदेव के गले में वह पुष्पमाला डाल दी। કહ્યું કે, શુકની રાત્રીમાં આ સ્વપ્ન દેખાયું છે આજે શનીવાર છે. એ કારણે તમને ઘી ગોળ સાથે રોટલો અને તેલ મળશે. હવે જ્યાં જ્યાં એ ભિક્ષા માટે ગયો ત્યાં ત્યાં તેને એ ચીજે ખૂબ પ્રમાણમાં મળી. જ્યારે છ દિવસ પુરા થયે એક રાત્રિએ તે નગરને રાજા મરી ગયે. રાજાને કેઈ પુત્ર ન હતા. મંત્રીઓએ રાજ્યની વ્યવસ્થા માટે એવી મસલત કરી કે રાજાની હાથણ જેના ગળામાં પુષ્પમાળા પહેરાવે તેને રાજગાદી સુપ્રઢ કરવી. આ પ્રકારનો જ્યારે પૂર્ણ રૂપથી નિર્ણય લેવા ત્યારે હાથણની સુંઠમાં પુષ્પમાળા આપીને તેને છુટી મુકી. નગરના દરેક માર્ગ ઉપર તે ફરતી હતી, તેની પાછળ માણસોને સમૂહ પણ ચાલ્ય આવતું હતું. ઘૂમતાં ઘૂમતાં તે જંગલ તરફ વળી. મૂળદેવ આ વખતે ત્યાં એક વૃક્ષની છાયામાં બેઠો હતે. હાથણીએ ત્યાં પહોંચીને મૂળદેવના ·उत्तरापरले वत्र मूलंदेवः स्वप्नपाठकस्य गृहे गत्वा विनयेन सप्नपाठक पृच्छति- मुखे चन्द्रः प्रविष्ट इति स्वप्नो मया दृष्टः क्रिमस्य फलं भविष्यति ? | तेनोक्तम्- प्रथमं मम कन्यकया सह विवाहमङ्गीकरोपि चेनदाऽस्य स्वप्नस्य फलं वक्ष्यामि । मूलदेवेन तदङ्गीकृतम्, स स्वप्नपाठकः स्वपुत्री मदाय जामातृसम्बन्ध विधाय भोजन फारयित्वा मूलदेवं वदति- इतः सप्तमे दिवसे भवानस्य नगरस्य राना भविष्यति । कार्पटिकस्तु स्वकीयस्वप्नवृत्तं तत्र नगरे साधारणलोकानां पुरः प्रकाशितवान्, मूलदेव ने वहां स्वप्न के फल को कहने वाले विद्वान के घर की तलाश की। जब उसको इसका पता लग गया तो वह बडे ही. विनय के साथ स्वभपाठक के घर गया और वहां विनीतभाव से उसने स्वप्नपाठक से पूछा-महानुभाव ! आज मैंने रात्रि के पिछले पहर में चन्द्रमा को मुख में प्रवेश करते हुवे देखा है इसका फल क्या होगा। कृपाकर कहिये । मूलदेव की यात सुनकर स्वप्नपाठक ने कहा कि- यदि तुम पहिले मेरी कन्या के साथ अपना विवाह करना मंजूर करो तो मैं इसका फल तुम्हें पतला सकता है। मूलदेव ने स्वप्नपाठक की यात अंगीकार करली । स्वप्नपाठक ने अपनी पुत्री का विवाह उसके साथ कर दिया। मूलदेव अब स्वप्नपाठक का जमाई बन गया। स्वप्न- पाठक ने जमाई का आदरसत्कार किया और भोजन करा कर 'कहा आज से सातवें दिन आप इस नगर के राजा हो जायेंगे। इधर कापंटिक ने अपना स्वप्न नगर के साधारण से भी साधारण व्यक्ति को सुनाना शुरू कर दिया । लोकों ने भी उससे यही कहा कि મૂલદેવે ત્યાં સ્વપ્ન ફળના કહેવાવાળા વિદ્વાનના ઘરની તપાસ કરી, તેને પત્તો મેળવી પાઠકને ઘેર ગયે અને ત્યાં વિનીત ભાવથી તેણે રવ પાઠકને પૂછ્યું, મહાનુભાવો આજ મેં રાત્રિના પાછલા પહોરમાં ચંદ્રમાને મુખમાં પ્રવેશ કરતે જે છે. તેનું ફળ શું હશે તે કૃપા કરીને કહો. મૂળદેવની વાત સાંભળીને સ્વપ્ન પાઠકે કહ્યું કે, જો તમે પહેલાં મારી કન્યાની સાથે તમારા વિવાહ કરવાનું મંજુર કરે તે જ હું તમને તેનું ફળ બતાવું. મૂળદેવે વખપાકની વાત સ્વીકારી લીધી. સ્વપ્ન પાઠકે પિતાની પુત્રીને વિવાહ તેની સાથે કરી દીધું. મૂળદેવ હવે સ્વપ્ન પાઠકના જમાઈ બની ગયે. સ્વખપાઠકે જમાઈ આદરસત્કાર કર્યો અને ભજન જમાડીને કહ્યું કે આજથી સાતમે દિવસે તમે આ નગરના રાજા થશે. બીજી બાજુ ભુવાએ પિતાનું સ્વપ્ન નગરના સાધા- રણથી સાધારણ માણસને પણ સંભળાવવું શરૂ કરી દીધું. કેકેએ તેને એમ ·मिपदर्शिनी टीका म०३ गा. १ अङ्गचतुष्टयदोलभ्ये चक्रदृष्टान्तः ७ ०० ६३ - अब संग्रहश्लोकः-(शार्दूलविक्रीडितवृत्तम्) स्वप्ने कापटिकेन रात्रिविगमे चन्द्रं मुखान्तर्गतं, दृष्ट्वा सर्वजनायतो निगदितं लब्धं न राज्यं फलम् । स्वप्नस्तस्य पुनः स तत्र शयितस्यासीद् यथा दुर्लभः, 'संसारे भ्रमतः पुनर्नरभवो जन्तोस्तथा दुर्लभः ॥ १ ॥ इति पष्ठः स्वमदृष्टान्तः ॥ ६॥ । अथ सप्तमश्चक्राष्टष्टान्तः-चक्रोपलक्षितो दृष्टान्तः, राधावेधष्टान्त इत्यर्थः स चैवम्- मथुरानगर्या जितशत्रु नामको भूपतिरासीत् । इन्दिरानाम्नी तस्य पुत्री: चतुः- "उस स्वप्न की प्राप्ति पुन: दुर्लभ हुई उसी प्रकार इस मनुष्यजन्म से अच्युत-प्रमादी जीव को पुनः मनुष्यभव की प्राप्ति दुर्लभ है। इस कथा का भावदर्शक श्लोक इस प्रकार है- । 'स्वप्ने 'कार्पटिकेन रात्रिविगमे चन्द्र ' मुखान्तर्गतं, दृष्ट्वा सर्वजनाग्रतो निगदितं लब्धं न संज्यं फलम् । : स्वप्नस्तस्य पुनः स तत्र शयितस्यासीद्यथा दुर्लभः, संसारे भ्रमतः पुनर्नरभवो जन्तोस्तथा दुर्लभः ।।१॥ यह छठा स्वप्नदृष्टान्त है ॥६॥ सातवां चक दृष्टान्त इस प्रकार है-इसका दूसरा नाम राधावेध दृष्टान्त भी है-मथुरा नगरी में जितशत्रु नाम का राजा रहता था। इसकी एक कन्या थी, जिसका नाम इन्दिरा था। यह चौंसठ कलाओं પ્રાપ્તિ દુર્લભ બની તે રીતે આ મનુષ્યજન્મથી પ્રયુત પ્રમાદીજીવને ફરી મનુષ્યભવની પ્રાપ્તિ દુર્લભ છે. આ કથાને ભાવદર્શક શ્લેક આ પ્રકાર છે. स्वप्ने कार्पटिकेनं रात्रिविगमे चन्द्रं मुखान्तर्गतं , हता सर्व जनांनतो निगदितं लब्धं न राज्य फलम् । स्वप्नस्तस्य पुनः स तंत्र शयितस्यासीद्यथा दुर्लभः, । संसारे भ्रमतः पुनर्नरभवो जन्तोस्तथा दुर्लभः ॥१॥ सनात छे. 'સાતમું ચકદૃષ્ટાંત આ પ્રકારનું છે. આનું બીજું નામ રાધાવેધ દષ્ટાંત પણ છે. મિથુરાનગરીમાં જીતશત્રુ નામને એક રાજા રાજ્ય કરતું હતું તેને એક કન્યા હતી જેનું નામ ઇન્ટિ હતું. તે ચેસઠ કળાઓમાં કુશળ હતી એક . . .

·. દરર .: उत्तराप्ययनले तामेव इस्तिनी सादरं समारोह्य नगरं प्रवेशयन्ति । कार्पटिकस्तु-मनुष्यन्दैः सह हस्तिनीसमारूढं प्राप्तराज्यं मूसदेवं विलोक्य चन्द्रपानस्वप्नाराधनेन मूलदेवस्य राज्यलामो जातः, इति बुद्धया स्वात्मानं निन्दयन् ॥ पश्चात्तापं करोति-धिनमाम् , मन्दलोकानां पुरस्तात् स्वप्नप्रकाशनेन मया स्वप्नो : निष्फलीकृतः, तस्मात् पुनरहं तत्रैव सरस्तीरे शयिप्ये, तदा राज्यपाप्तिकर"स्वप्न "पुनः पश्यामीति विचिन्त्य राज्यलक्ष्मी काडक्षमाणः पुना पुनस्तत्र स्वपिति । यथा कार्पटिकस्य तत्स्वप्नदर्शनं दुर्लभं, तथा मनुष्यदेहात प्रच्युतस्य प्रमादिनः पुनर्मनुष्यत्वं दुर्लभम् । हथिनी ने पुष्पमाला मूलदेवं के गले में डाली देखकर मन्त्रियों ने मूलदेव को उसी समय उस हथिनी पर बैठा कर यडे आदर के साथ उनकानगर में प्रवेश कराया। कार्पटिक ने..मनुष्यवृन्दों के साथ मूलदेव को हस्तिनी पर बैठा • एवं वहां का राजा बना हुआ देखकर " चन्द्रमापानरूपं स्वप्न के आरा- 'धन के प्रभाव से मेलदेव को राज्य का लाभ हुआ है। इस विचार से अधिक से अधिक पश्चात्ताप किया-मुझ अभागे को धिक्कार है जो मैंने "सब लोकों के सामने अपने स्वप्न को प्रकाशित कर निष्फल बनाया। । अब वह पुनः इस विचार से राजलक्ष्मी की प्राप्ति की आशा से उस :- स्थान पर वार र सोने लगा कि कव.वह चन्द्रस्वप्न मुझे दिखलाई दे और कषगमुझे राज्य की प्राप्ति हो। ५.इस दृष्टान्त से यही समझना चाहिये कि जिस प्रकार कार्पटिक का -ગળામાં પુષમાળા પહેરાવી દીધી. હાથણીએ મૂળદેવને પુષમાળા પહેરાવેલી જોઈને મંત્રીઓએ મૂળદેવને તે સમયે તે હાથણી ઉપર બેસાડીને ઘણી આકર- સત્કારની સાથે તેને નગરપ્રવેશ કરાવ્યું. ભુવાએ મનુષ્યના ટેળાની વચ્ચે મૂલદેવને હાથણી પર બેઠેલા તેમજ ત્યાને રાજા - બને જેઈને તેને લાગ્યું કે સ્વખના આરાધનના પ્રભાવથી મૂલદેવને રાજ્યને '-EIR थयो छ.. मा. वियाथी त ! ४ पश्चात्ता५ थियो - 1. मनभान- મનમાં બડબડ કેમને અભાગીને ધીક્કાર છે કે, મે સઘળા લેકની સામે • भा२। 'स्वनने प्रशीत नि मनायुं. आपछी न्या તેને સ્વપ્ન • આવ્યું હતું ત્યાં રાજલક્ષમીની આંશાથી ભરેજ રાત્રીને સુઈ જવા લાગ્યા. જ્યારે સ્વપ્નમાં અને ચંદ્ર દેખાય અને ક્યારે મને રાજ્યની પ્રાપ્ત થાય. આદધ્રાંતથી એ સમજવું જોઈએ કે જે પ્રકારે ભુવાને હવાનની ..

·प्रियदर्शिनी टीका अ०३ गा. १ याचयतुष्टयदोलम्ये चक्रदृष्टान्तः ७ ५५ ६३ - अत्र संग्रहश्लोकः-( शार्दूलविक्रीडितवृत्तम् ) स्वप्ने कार्पटिकेन रात्रिविगमे चन्द्रं मुखान्तर्गतं, दृष्ट्वा सर्वजनापतो निगदितं लब्धं न राज्यं फलम् । "स्वप्नस्तस्य पुनः स तत्र शयितस्यासीद् यथा दुर्लभः, : 'संसारे भ्रमतः पुनर्नरभयो जन्तोस्तथा दुर्लभः ।। १॥ 1 ॥ इति पंप्ठः स्वमदृष्टान्तः ॥ ६॥ अर्थ सप्तमश्चक्रष्टष्टान्तः-चक्रोपलक्षितो दृष्टान्तः, राधावेघदृष्टान्त इत्यधः सिचैवम्- मधुरानगर्या जितशत्रु नामको भूपतिरासीत् । इन्दिरानाम्नी तस्य पुत्री- चतु:- "उस स्वप्न की प्राप्ति पुनः दुर्लभ हुई उसी प्रकार इस मनुष्यजन्म से प्रच्युत-प्रमादी जीव को पुनः मनुष्यभव की प्राप्ति दुर्लभ है। इस कथा का भावदर्शक श्लोक इस प्रकार है- । 'स्वप्ने कार्पटिकेन रोत्रिविगमे चन्द्र मुखान्तर्गतं, दृष्ट्वा सर्वजनाग्रतो निगदितं लब्धं न सज्यं फलम् । . स्वप्नस्तस्य पुनः सातत्र शयितस्यासीद्या दुर्लभः, संसारे भ्रमतः पुनर्नरभवो जन्तोस्तथा दुर्लभः ॥ १ ॥ यह छठा स्वप्नदृष्टान्त है ॥६॥ सातवां चक्र दृष्टान्त इस प्रकार है- इसका दूसरा नाम राधावेध दृष्टान्त भी है-मथुरा नगरी में जितशत्रु नाम का राजा रहता था। इसकी एक कन्या थी, जिसका नाम इन्दिरा था यह चौंसठ कलाओं આ પ્રાપિફુલ બની તેરીતે આ મનુષ્યજન્મથી પ્રયુતપ્રમોદીજીવને ફરી મનુષ્યભવની પ્રાપ્તિ દુર્લભ છે. આ કથાને ભાવદર્શક શ્લેક આ પ્રકાર છે. स्वप्ने कार्पटिफेन रात्रिविगमे चन्द्रं मुखान्तर्गतं , दृष्या सर्व जनाग्रतो निगदितं लब्धं न राज्य फलम् । स्वप्नस्तस्य पुनः स तत्र शयितस्यासीद्यथा दुर्लभः, । संसारे भ्रमतः पुनर्नरभवो जन्तोस्तथा दुर्लभः ॥ १॥ 2 छोटात छे. સાતમું ચક્રદૃષ્ટાંત આ પ્રકારનું છે. આનું બીજું નામ રાધાવેધ દષ્ટાંત પણ છે. મથુરાનગરમાં જીતશત્રુ નામને એક રાજા રાજ્ય કરતે હતો તેને એક કન્યા હતી જેનું નામ ઇન્દિરં હતું. તે ચોસઠ કળાઓમાં કુશળ હતી એક . , प ·उत्तराभ्ययनसचे पष्टिकलाभिज्ञा जाता । जितशत्रुनृपस्तस्याः विवाहयोग्यं क्यो विलोक्य चिन्तयति -यः खलु राजकुमारो धार्मिकः कलाकुशलः सकलनीतिशासनिपुणो राधावेधसाध- नसमधः स्यात् स एव योग्यो वरः स्यादस्याः इति विचिन्स्य, तेन राज्ञा स्वयंवर मण्डपः कारितः । तत्संनिधी चैकमुच्चतरः स्तम्भः स्थापितः । तस्य स्तम्भस्योर्च भागेऽनुलोमेन चत्वारि, विलोमेन च चत्वारि लोहचक्राणि निवेशितानि । तेषां चक्राणामुपरि राधानाम्ना मसिद्धा काठमयी भ्रमन्ती पुत्तलिका स्थापिता । तत्रा- धस्तात् तैलपूर्णकटाहश्च स्थापितः । यः खलु राधाया वामनयनं शरेण विध्येत् स एव मत्कन्यकाया इन्दिराया वरः स्यादिति जितशत्रुणा घोषणारूपेण प्रतिज्ञातम् । की ज्ञाता थी। जिस समय जितशत्रु ने विवाहयोग्य इसकी अवस्था देखी तो विचार किया कि-जो राजकुमार धार्मिक, कलाकुशल; सकलनीति शास्त्र में निष्णात एवं साथ में राधावेधसाधन में भी समर्थ हो वही इस कन्या का पति होने योग्य है । इस प्रकार विचार कर राजा ने स्वयंवरमंडप रचाया और उसके पास ही एक ओर एक घड़ा ऊँचा खंभा भी खडा करवाया । पश्चात् उसने उस खंभे के उर्ध्व- भाग में लोहे के चार चक्र अनुलोम-सुलटे फिरने वाले और चार चक्र विलोम-उलटे फिरनेवाले लगवा दिये । फिर उन चक्रों के भी ऊपर राधा नाम की एक काष्ठमयी घूमती हुई पुत्तली रखवा दी । खंभे के ठीक नीचे के भाग में तैल से भरा हुआ एक कडाह भी रखवा दिया। जब इस प्रकार से स्वयंवरमंडप की पूर्ण तयारी हो चुकी तब उसने यह घोपणारूप में अपनी प्रतिज्ञा प्रकट करवाई कि जो व्यक्ति राधा के वामनयन को बाण से वेध देगा वही मेरी कन्या इन्दिरा का.,पति સમયે જીતશત્રુએ તેની વિવાહયોગ્ય વય જોઈને વિચાર કર્યો કે, રાજકુમાર ધાર્મિક, કળાકુશળ, સકળ નીતિશાસ્ત્રમાં નિષ્ણાત અને સાથે સાથ રાધાવેધ સાધવામાં પણ સમર્થ હોય તેજ આ કન્યાને પતિ થવા યોગ્ય છે. આ પ્રકારને વિચાર કરી રાજાએ સ્વયંવરમંડપ રચ્યો અને તેની પાસે જ એક ખૂબ જ ઉંચે સ્તંભ પણ ઉભું કરાવ્યું. એ પછી તેણે તે સ્તંભના ઉર્ધ્વ ભાગમાં લોઢાના ચાર ચક્ર સીધાં ફરવાવાળા અને ચાર ચક્ર અવળાં ફરવા વાળાં ગોઠવાવ્યાં પછી તે ચક્રોની ઉપર પણ રાધા નામની ફરતી લાકડાની પુતળી શેઠવાળી સ્તંભના છેક નીચા ભાગમાં તેલથી ભરેલી એક કડાઈ રખાવી. જ્યારે આ પ્રકારે સ્વયંવરની સંપૂર્ણ તૈયારી થઈ ચુકી ત્યારે 2-21 ·प्रियदर्शिनी टीका. म०३ गा. १ अनचतुष्टयदोलभ्ये यफडष्टान्तः ७ ततस्तेन नृपतिना निमन्त्रिता बहवो राजानो राजकुमाराच देशाद् देशान्तरादपि चत्र सोत्साहं समागताः । सर्वेषु राजसु राजकुमारेषु च मण्डपे समुपविष्टेषु जित- शत्रुनृपस्तत्रागत्य वदति-यो राधापुत्तलिकाया वामनेत्रं शरेण विध्येत् तस्मै मया फन्यका दातव्येति । राज्ञो यचः श्रुत्वा एकैकमुत्थितो नृपादिकस्तत्र राधावेधनाय शरं धनुपि संयोज्य मातिपत् । स च शरः कस्यचिदेकेन चक्रेणास्फाल्य भग्नः सन् भूमौ निपतितः, कस्यचिदकं चकमतिकान्तः, कस्यचिद् द्वे, कस्यचित् त्रीणि, अन्येषां तु लक्ष्यादन्यत्रैव निर्गतः, कोऽपि राधावेधं साधयितुं नाशकत् । होगा। राजा ने इस प्रकार अपना भाव प्रकट कर सव राजाओं एवं राजपुत्रों के लिये स्वयंवरमंडप में आनेका आमंत्रण भेज दिया। राजा से आमंत्रित हो पडे उत्साह से अनेक राजा और राजकुमार देश देशान्तर से उत्साहपूर्वक आये और स्वयंवरमंडप में बैठ गये जय समस्त राजा और राजपुत्र अच्छी तरह अपने २ स्थानों पर बैठ गये तय राजा जितशत्रु चहां आये और कहने लगे कि जो इस भ्रमण करती हुई राधा पुत्तलिका के वामनेत्र को वाण से वेधित करेगा वही मेरी पुत्री का पति होगा-अपनी पुत्री मैं उसे ही परणाऊँगा। राजा के इस प्रकार वचन सुनकर वे राजा तथा राजकुमार आदि राधावेध साधने के लिये उठे और अपने २ धनुप पर वाण रख कर राधावेध साधने के अभिप्राय से वाण को छोडने लगे। इनमें से किसी का वाण एक चक्र से टकरा कर, किसी का दूसरे चक्र से टकरा कर और બહાર પાડી પોતાની મહેચ્છા પ્રગટ કરી કે જે વ્યક્તિ રાધાના ડાબા નેત્રને બાણથી વીંધશે તે મારી રાજકન્યા ઈન્દિરાને પતિ બનશે. રાજાએ આ પ્રકારે ઢંઢેરો પીટાવીને સઘળા રાજાઓ અને રાજપુત્રોને સ્વયંવર મંડપમાં આવવાનું આમંત્રણ મોકલાવ્યું. રાજાનું આમંત્રણ મળતાં ઘણા ઉત્સાહથી અનેક રાજા અને રાજકુમારો દેશ દેશાંતરથી ઉત્સાહપૂર્વક આવ્યા અને સ્વયંવર મંડપમાં બિરાજ્યા. જ્યારે સર્વ રાજાઓ અને રાજપુત્રો સારી રીતે પિતે પિતાના સ્થાન ઉપર બેસી ગયા ત્યારે રાજા જીતશત્રુ ત્યાં આવ્યા અને કહેવા લાગ્યા - કે, જે કઈ વ્યક્તિ આ ફરતી રાધા પુતળીના ડાબા નેત્રને બાણથી વિંધશે તેને મારી પુત્રી વરમાળા પહેરાવશે અને તેને જ હું મારી પુત્રી પરણાવીશ. રાજાનું આ પ્રકારનું વચન સાંભળીને મંડપમાં બિરાજીત થએલા રાજા રાજકુમાર વગેરે રાધાવેધ સાધવા માટે ઉડ્યા અને પિતા પોતાના ધનુષ્ય ઉપર બાણ ચઢાવીને રાધાવેધ સાધવાના લક્ષ્યથી બાણને છોડવા લાગ્યા. તેમાંથી કેઈનું તથા .

·' अथेन्द्रपुराधीशस्येन्द्रदत्तनाम्नो नृपस्य पुत्रो जयन्तकुमार सोत्साहिति; लोक करतालीप्रदानपूर्वकमुपदसंन्तो वदन्ति-अहो । इमे वीरा।धनुर्धरा यान : क्षमास्तयास्य कुमारस्य कीदृशं साहसम्; किमनेन:कर्तुं शक्यते? एवं वदत्सु बगर वास्तव्येषु मनोज्ञरूपलावण्यसंपन्नो जयन्तकुमार स्तम्भस्य संनिधौ गया:धनुषि भर . संयोज्य, तैलपूर्णकटाइसंक्रान्तचक्रप्रतिविम्यान्तरालमार्गणा राधावामनेत्रपतिवि. :- किसीका तीसरे चक्र से टकरा कर टूट कर नीचे गिर पड़ा। लक्ष्यस्थान तक किसी का भी वाण नहीं पहुँच सका। किसी २'का थाण तो लक्ष्य से भी चटकर आगे निकल गया। इस प्रकार राधाबेधा किसी के भी ... धारा साध्य नहीं हो सका। इतने में इन्द्रपुर का राजा इन्द्रदत्त:का पुत्र जयन्तकुमार पडे उत्साह से अपने स्थान से उठा। उसके पठते ही मा लोगों ने करतलध्वनिःसे पहिले तो उसकी हँसी करने लगे, फिर कहनेहा लगे-देखो ये एक नवीन चीरपुरुष आये हैं, जहां ऐसे से इनवीर धनुर्धारियों की भी नहीं चली वहां विचारे इस कुमार की यात्रा चलेगी जो यह साहस दिखला ने की खेडा हुआ है।लोगःजवाइस तरह से जयन्तकुमार की हँसी-करने में तत्पर हो रहे थे कि कुमारणार सवा के देखते ही उस स्तंभ के पास पहुंच गया। पहुँचते ही उसने । पहिले अपने धनुष पर ·याण चढाया। चढाकर फिर वह जलपूर्ण- कडाह में पडे हुंए चक्र के प्रतिविम्यं को देखने लगा। देखते २ चाके : બાણ પહેલા ચક સાથે અથડાઈને તો કેઈનું બીજા ચક સાથે અથડાઈને કેઈનું” alon | साथै मान.तुटीन नाय ५l ording वक्ष्य स्थान सुधी:: પણ બાણ જઈ શકયું નહીં કઈ કેઈનાં બાણ તે લક્ષ્યથી પણ ઉપર થઈને ઓગળ નિકળી ગયાં. આ પ્રકારે રાધાવેધ કેઈનાથી પણ સાધ્ય ન થઈશ એટલામાં ઇંદ્રપુર નગરના રાજા ઈન્દ્રદત્તને પુત્ર જયંતકુમાર ઘણા ઉત્સાહથી પોતાના સ્થાનેથી ઉઠયે તેના ઉડતાંજ લેકેએ તેની હાંસી ઉડાવવા માંડી અને પછી કહેવા લાગ્યા જુઓ આ એક નવીન વીરપુરુષ આવેલ છે. જ્યાં મોટા મોટા વીર ધનુ'. शमानु: ५५ यायु त्या ॥ भिया : भानु शु यासानु छ रे આ સાહસ બતાવવા ઉડ્યો છે. લોકો ક્યારે આવી રીતે યંત કુમારની હાંસી ઉડાવવામાં તત્પર બની રહ્યા હતા ત્યારે કુમાર બધાના જોતજોતામાં તે સ્તંભની * પાસે પહોંચી ગયા અને પહોંચતાં જ તેણે પહેલાં પિતાના ધનુષ્ય ઉપર બાણ” ચડાવ્યું અને પછી તેલથી ભરેલ કડાઈમાં પડતા ચક્રના પ્રતિબિંબને જેવા કે साव्या.indi adi.43ना तलमाथी.पछी.तेथे राधा 11: . 10.

·प्रियदर्शिनी टीका. ० ३ गा० १ अनचतुष्टयदोलभ्ये चकदृष्टान्तः ७ म्बनिवेशितदृष्टिरुर्ध्वमुप्टिभवति, तदा जयन्तकुमारस्य कलाचार्यस्तं पृच्छति- पश्यसि, किं दृष्टिगतं भवति? जयन्तकुमारः माह-केवलं पुत्तलिकाया वामनेत्रम् , न तु किंचिदन्यत् । तद्वचनं श्रुत्वा गुरुः परितुष्टो जातः । ततोऽसौ जयन्तकुमार- स्तैलपूर्णकटाहगत प्रतिविम्बितं वामनेत्रं पश्यन् निश्चलेन मनसा करं स्थिरीकृत्य इस्तलाघवं दर्शयन् सद्यः शरं व्यमुचत् । स शरश्चक्रान्तरालेन सर्वेगं निर्गच्छन् पुत्तलिकाया वामनेत्रकनीनिकामविध्यत् । ततस्तस्य करस्थैर्यलघुइस्तत्वादिकं वर्ण- यन्तो लोकाः प्रमुदिता जयजयध्वनि प्रकुर्वन्ति । तदा जितशत्रुपुत्री इन्दिरा अन्तराल मार्ग से फिर उसने राधा पुत्तली के वामनेत्र का प्रति. विम्ब देखा । देखकर उसने फिर धनुप को चढाने के लिये हाथ की मुट्ठी ऊँची की। इतने में उसके कालाचार्य बीच ही में उससे पूछा जयन्त ! तुम्हें इस समय क्या दिख रहा है ?। जयन्त ने कहा-गुरुमहा- राज! मुझे इस समय पुत्तली के वामनेत्र सिवाय और कुछ नहीं दिख रहा है। जयन्तकुमार के वचन सुनकर कलाचार्य के हर्प का ठिकाना नहीं रहा। जयन्त ने तैलपूर्ण कडाह में पडे हुए पुत्तली के वामनेत्र के प्रतिविम्ब को लक्ष्यकर शीघ्र ही निश्चल मन से हाथ को संभालते हुए उस ओर धनुप से वाण छोड दिया । छूटते ही वाण ने चक्र के अन्तराल से निकलते हुए उस पुत्तली के वामनेत्र की कनी- निका को वेध दिया । उपस्थित जनताने जयन्तके लक्ष्यवेधको निपुणता की एवं हस्तलाघच की बहुत अधिक प्रशंसा की। सब के सब बड़े ही प्रसन्न हुए। जयन्त की चारों ओर से जयध्वनिपूर्वक बधाई होने लगी। આંખનું પ્રતિબિંબ જોયું. જેઈને તેણે ધનુષ્યને ચડાવવા માટે હાથની મુઠી ઉંચી કરી. એ વખતે તેના કળાચાચે વચમાં જ તેને પૂછયું ત્યંત તમને આ સમયે શું દેખાય છે? જયતે કહ્યું. ગુરુમહારાજ મને આ સમયે પુતળીની ડાબી આંખ સિવાય બીજું કંઈ દેખાતું નથી. યંતકુમારનાં વચન સાંભળીને કલાચાર્ય હર્ષિત બન્યા. ત્યતે તેલ ભરેલ કડાઈમાં પડતા પુતળીના ડાબા નેવના પ્રતિબિંબને લક્ષ્ય કરી તરત જ નિશ્ચલ મનથી હાથને સંભાળીને તે તરફ બાણ છોડયું બાણ છુટતાં જ ચકના અંતરાલથી નીકળીને પુતળીની ડાબી આંખની કીકીનું વેધન કર્યું. ભેળી થયેલી જનતાએ યંત- કુમારના લક્ષ્યવેધની પ્રશંસા કરી અને હાથકુશળતાની ઘણી પ્રશંસા કરી. સઘળા ખૂબજ પ્રસન્ન થયા. યંતની ચારે બાજુથી ધ્વની પૂર્વક વધાઈ થવા લાગી. ઈન્દિરા પણ પિતાના ભાગ્યને વખાણતી જયંતના ગળામાં વરમાળા उ० ७८ ·६१८ उत्तराध्ययनले जयन्तकुमारस्य कण्ठे पुष्पमालां ददौ । यथा राधावेधो दुष्करस्तथा मनुष्यदेहा- च्च्युतस्य ममादिनः पुनर्मनुष्यत्वं दुर्लभमिति । अत्र संग्रहश्लोका-( शार्दूलविक्रीडितवृत्तम्) राधायावदनादधः क्रमवशाचाणि चत्वार्यपि, भ्राम्यन्तीह विपर्ययेण खलु तद्वामाक्षिवेधो यथा । प्राप्तो दुष्करतां नरेन्द्रवनयापाणिग्रहाकाक्षिणां, संसारे भ्रमतः पुननरभवो जन्तोस्तथा दुर्लमः ॥ १॥ इति सप्तमथकदृष्टान्तः ॥७॥ अथाष्टमः कूर्मदृष्टान्तः- अगाधजलपरिपूर्णः सहस्रयोजनविस्तीर्णः सलिलजन्तुसंभृतः सुशोभितः इन्दिरा भी अपने भाग्य की सराहना करती हुई जयन्त के गले में वरमाला डालकर अपने आपको धन्य मानने लगी। इस दृष्टान्त का भाव केवल इतना ही है कि जिस प्रकार राधावेध साधना दुष्कर कार्य है उसी प्रकार मनुष्य जन्मको हारा हुआ प्रमादी प्राणी को पुनः मनुष्य- जन्मकी प्राप्ति दुर्लभ है। इस दृष्टान्तका भावप्रदर्शकश्लोक इस प्रकार है- राधाया बदनादधुः क्रमवशात् चक्राणि चत्वार्यपि, भ्राम्यन्तीह विपर्ययेण खलु तद्वामाक्षिभेदो यथा । जातो दुष्करतां नरेन्द्रतनयापाणिग्रहाकांक्षिणाम् । संसारे भ्रमतः पुनर्नरभवो जन्तोस्तथा दुर्लभः ॥१॥ यह सातवा चक्रदृष्टान्त है ॥७॥ आठवाँ कूर्म (कच्छप ) का दृष्टान्त इस प्रकार है---अगाधजल से પહેરાવીને પિતે પિતાને ધન્ય માનવા લાગી. આ દwતને ભાવ એટલે છે કે, જે રીતે રાધાવેધ સાધના અત્યંત કઠીન અને દુષ્કર છે એજ રીતે મનુષ્ય જન્મને હારી ગયેલ પ્રમાદી પ્રાણીને પુનઃ મનુષ્યજન્મની પ્રાપ્તિ દુર્લભ છે. આ વાતને ભાવપ્રદર્શક ગ્લૅક આ પ્રકારનો છે. राधाया बदनादधः क्रमवशात् चक्राणि चत्वार्यपि, भ्राम्यन्तीह विपर्ययेण खलु तद् वामाक्षि भेदो यथा। जातो दुष्करतां नरेन्द्रतनयापाणिग्रहाकाक्षिणाम, संसारे भ्रमकः पुनर्नरभवो जन्तोस्तथा दुर्लभः ॥१॥ मा सातभु यांत छ. ॥७॥ આઠમું કુમ કાચબા (કચ્છપ) નું દૃષ્ટાંત આ પ્રકારનું છે- - જળથી પરિપૂર્ણ એ એક ધિરે) હેજ તે, જે ·प्रियदर्शिनी टोका अ. ३ गा. १ मङ्गचतुष्टयदौर्लभ्ये फर्मरष्टान्तः ८ एको इद आसीत् । तदुदकं च परस्परसम्बद्धशैवालनालैश्छादितमभवत् । तत्र खापत्यसंततिसमन्वितः कच्छपः प्रतिवसति । अन्यदा कदाचित् तत्र सान्द्र शैवालमध्ये दोपान्तस्थितजम्बूविटपिनः मुपक्वफलसंपातेन शैवालतन्तु- विच्छेदाच्छिद्रमभवत्, तस्मिन्नेव समये तत्रस्थिताऽसौ कूर्मस्तत्कालजावच्छिद्रमा- श्रित्य ग्रीवां वहिष्करोति । तदनु खल्लसौ निर्मलगगनमण्डलमण्डनायमान तारा- गणसमन्वितमपमासम्पनशारदपूर्णशशाङ्कविम्बमवलोक्य साश्चर्य मनसि चिन्तयति -अहो ! किमिदं विलोक्यते। कीदृशमिदमदृष्टपूर्व नयनान्दजनकम् ? । इत्येवं परिपूर्ण एक द्रह था। जिसका विस्तार एक हजार योजन का था। इसमें अनेक जलचर जीव रहते थे। यह बड़ा सुन्दर था। इसका जल परस्पर संवद्ध शैवालसमूह से आच्छादित था। इसमें एक कच्छुआ अपने यच्चों के साथ रहता था। एक समय की बात है कि उस द्रह के किनारे पर जो जामुन के वृक्ष खडे हुए थे उनके कुछ जम्बूफल उस शैवालजाल के ऊपर गिरे । उनके गिरने से उस शैवालजाल के वीच में शैवाल के तन्तुओं के टूट जाने से छिद्र हो गया। उसी समय कछुए ने जो उस शैवालजाल के नीचे रहता था उस छिद्र से अपनी गर्दन को बाहर निकाला। बाहर निकालते ही उसने स्वच्छ आकाश में आकाश का मण्डनस्वरूप एवं तारागणों से सुशोभित परमशोभा- संपन्न ऐसे शरदकालीन पूर्णचन्द्रमा के विम्ब को देखा । देखते ही उसे पडा भारी आश्चर्य हुआ। विचार ने लगा-अहो ! यह क्या दिखाई देता है ? मैंने तो आज तक ऐसा नेत्रों को अपूर्व आनन्द देने वाला હાર જન જેટલો હતો. તેમાં અનેક પ્રકારના જળચર જીવ રહેતા હતા. તે ધરે ખૂબજ સુંદર હતું. તેનું જળ શેવાળ સમૂહથી આચ્છાદિત હતું એમાં એક કાચ પિતાનાં બચ્ચાંઓ સાથે રહેતા હતા. એક સમયની વાત છે કે, તે ધરાના કાંઠે જાંબુડાનાં વૃક્ષો હારબંધ ઉગ્યાં હતાં તે પૈકીના એક વૃક્ષ ઉપરથી ડાં જામ્યુફળ શેવાળ ઉપર પડયાં. આ રીતે જાંબુડાના પડવાથી જળ ઉપર આચ્છાદિત થયેલી શેવાળમાં છિદ્ર પડી ગયાં. આ વખતે એ શેવાળની નીચે રહેતા કાચબાએ જાંબુને લઈને શેવાળમાં પડેલા છિદ્રમાંથી પિતાની ડેક બહાર કાઢી. પિતાની ડેકને શેવાળમાંથી બહાર કાઢતાં જ કાચબાએ સ્વચ્છ આકાશમાં તારાગણેથી સુશોભિત પરમ ભાસંપન્ન એવા શરદકાળના પૂર્ણ ચંદ્રમાના પ્રકાશને જે. જોતાં જ તેને ઘણું જ આશ્ચર્ય થયું અને તે મને મન વિચારવા લાગ્યું કે, શું દેખાઈ રહ્યું છે? મેં આજ સુધી તેને આનંદ દેવાવાળ આવે ·६१८ उचराध्ययनस्ये जयन्तकुमारस्य कण्ठे पुष्पमालां ददौ । यथा राधावेधो दुष्करस्तथा मनुष्यदेहा- च्च्युतस्य प्रमादिनः पुनमनुष्यत्वं दुर्लभमिति । अत्र संग्रहश्लोकः-( शार्दूलविक्रीडितवृत्तम् ) राधायावदनादधः क्रमवशाचक्राणि चत्वार्यपि, भ्राम्यन्तीह विपर्ययेण खलु तद्वामाक्षिवेधो यथा । माप्तो दुष्करतां नरेन्द्रतनयापाणिग्रहाकाक्षिणां, संसारे भ्रमतः पुनर्नरभवो जन्तोस्तथा दुर्लभः ॥१॥ इति सप्तमश्चक्रदृष्टान्तः ॥७॥ अधाष्टमः कूर्मदृष्टान्तः- अगाधजलपरिपूर्णः सहस्रयोजनविस्तीर्णः सलिलजन्तुसंभृतः सुशोभितः इन्दिरा भी अपने भाग्य की सराहना करती हुई जयन्त के गले में वरमाला डालकर अपने आपको धन्य मानने लगी। इस दृष्टान्त का भाव केवल इतना ही है कि जिस प्रकार राधावेध साधना दुष्कर कार्य है उसी प्रकार मनुष्य जन्मको हारा हुआ प्रमादी प्राणी को पुनः मनुष्य- जन्मकी प्राप्ति दुर्लभ है। इस दृष्टान्तका भावप्रदर्शकश्लोक इस प्रकार है- राधाया चनाद्धः क्रमवशात् चक्राणि चत्वार्यपि, भ्राम्यन्तीह विपर्ययेण खलु तद्वामाक्षिभेदो यथा । जातो दुष्करतां नरेन्द्रतनयापाणिग्रहाकांक्षिणाम् । संसारे भ्रमतः पुनर्नरभवो जन्तोस्तथा दुर्लभः ॥१॥ यह सातवा चक्रदृष्टान्त है ॥७॥ आठवाँ कूर्म (कच्छप ) का दृष्टान्त इस प्रकार है-अगाधजल से પહેરાવીને પોતે પોતાને ધન્ય માનવા લાગી. આ દષ્ટાંતને ભાવ એટલે છે કે, જે રીતે રાધાવેધ સાધના અત્યંત કઠીન અને દુષ્કર છે એ જ રીતે મનુષ્ય જન્મને હારી ગયેલ પ્રમાદી પ્રાણીને પુનઃ મનુષ્યજન્મની પ્રાપ્તિ દુર્લભ છે. આ દૃષ્ટાંતને ભાવપ્રદર્શક શ્લોક આ પ્રકાર છે. राधाया बदनादधः क्रमवशात् चक्राणि चत्वार्यपि, भ्राम्यन्तीह विपर्ययेण खलु तद् वामाक्षि भेदो यथा। जातो दुष्करतां नरेन्द्रतनयापाणिग्रहाकाक्षिणाम, संसारे भ्रमतः पुनर्नरभवो जन्वोस्तथा दुर्लभः ॥१॥ मा सातभु योटांत छ. ॥ ७॥ આઠમું કુમ કાચબા (કચ્છપ) નું દૃષ્ટાંત આ પ્રકારનું છે- અગાધ જળથી પરિપૂર્ણ એ એક (ધર) હેજ હતું, . .

·. प्रियदर्शिनी टीका ० ३ गा.१ अङ्गचतुष्टयदोलम्ये युगदृष्टान्तः ९ शैवाले मिलिते यथैव शशिनः संदर्शनं दुर्लभ, संसारे भ्रमतः पुनर्नरभवो जन्तोस्तथा दुर्लभः ॥ १॥ इत्यप्टमः कूर्मदृष्टान्तः ॥ ८॥ अध नवमो युगदृष्टान्तः प्रोच्यते- असंख्ययोजनविस्तीणों वलयाकारः सहस्त्रयोजनगम्भीरः स्वयंभूरमण- समुद्रोऽस्ति । तस्य प्राच्यां दिशि कोऽपि देवो युग प्राक्षिपत् तस्य युगस्य कीलिका पश्चिमायां दिशि। यथा तस्मिन् समुद्रे भ्राम्यन्त्यास्तस्याः कीलिकायास्तेन युगेन शैवाले मिलिते यथैव शशिनः संदर्शन दुर्लभम् , संसारे भ्रमतः पुनर्नरभवो जन्तोस्तथा दुर्लभः ॥ १ ॥ यह आठवा कूर्मदृष्टान्त हुआ ॥८॥ नौवां युगदृष्टान्त इस प्रकार है-यह दृष्टान्त कल्पनो से संबंध रखता है। असंख्यात द्वीप और समुद्रों के बाद एक अन्तिम दीप और समुद्र है । अन्तिम समुद्र का असंख्यात योजन का विस्तार है। गहराई भी इसकी एक हजार योजन की है। इसमें कल्पना करो कि कोई एक देव पूर्व दिशा की ओर एक जुआ-गाडी का अवयवविशेष जो पैलों के कन्धों पर रखा जाता है-डाल दे, और पश्चिम दिशा की और उसकी कीलिका-सेल-डाल दे। अव यह कीलिका उस समुद्र में उस दिशा से बहती हुई चली आये और वहते हुए जुआ के साथ शैयाले मिलिते यथैव शशिनः संदर्शनं दुर्लभम् , संसारे भ्रमतः पुनर्नरभवो जन्तोस्तथा दुर्लभः ।।१।। આ આઠમું કૂર્મદષ્ટાંત છે. ૮ નવમું યુગદ્રષ્ટાંત આ પ્રકારનું છે– આ દષ્ટાંત ક૯૫નાથી સંબંધ રાખે છે. અસંખ્યાત દ્વીપ અને સમુદ્રો પછી એક છેલ્લા દ્વીપ અને સમુદ્ર એ છેલ્લા સમુદ્રને વિસ્તાર અસંખ્ય જનને છે. ઉંડાઈ પણ તેની એક હજાર એજનની છે. આમાં કલ્પના કરો કે, કેઈ એક દેવ પૂર્વ દિશા તરફ એક ધંસરું કે જે ગાડીમાં બળદના કાંધ ઉપર રાખવામાં આવે છે તે નાખી દે અને પશ્ચિમ દિશા તરફથી એ ધાંસ- રાની લાકડીઓ નાખી દે. પશ્ચિમ દિશાએ નાખેલી ધૂંસરાની એ સાંબેલ વહેતાં વહેતાં ચાલી આવે અને તે સારી સાથે મળી જાય. જે રીતે આ વાત - ·उत्तराध्ययनसूत्रे विचिन्त्य स कूर्मः स्वबन्धूनपि तद् दर्शयितुं जले निमज्य यावता कालेन तैः सह पुनरायाति, तावत् पुनः समीरसंयोजितशेवालेस्तश्छिद्रमाच्छादितम् । यथा तचन्द्रमण्डलदर्शनं पुनस्तस्य कूर्मस्य दुर्लभं तथा मनुष्यदेहाच्च्युतस्य प्रमादिनः पुनर्मनुष्यत्वं दुर्लभमिति । अत्र संग्रह लोकः-(शार्दूलविक्रीडितवृत्तम् ) . दृष्ट्वा कोऽपि हि कच्छपो हुदमुखे शैवालवन्धच्युते, पूर्णन्दु मुदितः कुटुम्बमिह तं द्रष्टुं समानीतवान् । पदार्थ नहीं देखा है, यह कितना सुन्दर है । इस प्रकार विचार कर उसने इस अपूर्व वस्तु को अपने परिवार को भी दिखाने का विचार किया,. अतः वह पानी में डुबकी लगाकर अपने परिवार के पास पहुँचा और उनको साथ में लेकर ज्यों ही यह वहां आया कि वह शैवालजाल हवा के लगने से फिर से ज्यों का त्यों परस्पर में मिल गया। इस दृष्टान्त से हम को यह शिक्षा मिलती है कि जिस प्रकार हवा के झोकों के लगने से शैवाल के तन्तु आपस में मिल गये और छिद्र का अभाव हो गया, अतः उस अभागे कछुए को पुनः चंद्रदर्शन होना दुर्लभ हुआ, उसी प्रकार मनुष्यजन्म को हारे हुए प्रमादी प्राणी को पुनः मनुष्यजन्म मिलना महा दुर्लभ है। इस दृष्टान्त का भावसंग्रह श्लोक इस प्रकार है- दृष्ट्वा कोऽपि हि कच्छपो इदमुखे शैवालबन्धच्युते, पूर्णेन्दु मुदितः कुटुम्बमिह तं द्रष्टुं समानीतवान् । અપૂર્વ પદાર્થ કદી પણ જે નથી..આ કે સુંદર છે? આ પ્રકારને વિચાર કરી એ અપૂર્વ વસ્તુ પિતાના પરિવારને પણ બતાવવાનો વિચાર કર્યો અને પાણીમાં ડુબકી મારી તે પિતાના પરિવારની પાસે પહોંચે. અને તેને સાથે લઈ તે ઉપરોક્ત સ્થળે પહોંચે ત્યારે તે શેવાળ કે જેમાં જાંબુને લઈ છિદ્ર પડયું હતું તે પવનને કારણે પુરાઈ જતાં શેવાળની સપાટી ફરીથી સંધાઈ ગઈ તેથી કાચબા અને તેના પરિવારને ફરીથી ચંદ્રના દર્શન ન થયાં એ પ્રકારે મનુષ્ય જન્મને હારી ગયેલ પ્રમાદી પ્રાણીને મનુષ્ય જન્મ મળ મહા દુર્લભ છે. આ દષ્ટાંતને ભાવસંગ્રાહક શ્લોક આ પ્રમાણે છે – दृष्ट्वा कोऽपि हि कच्छपो इदमुखे शैवालबन्धच्युते, पूर्णेन्दु मुदितः कुटुम्बमिह तं द्रष्टुं समानीतवान् ।

·-- प्रियदर्शिनी टीका.०३ गा० १ मजयतुष्टयदोलभ्ये परमाणुरप्टान्तः १० ६२३ तुल्यं तच्चूर्ण नलिकान्तनिधाय मेरुशिखरं समारुह्य फूत्कृतसमीरणस्तच्चूर्ण सकलं सर्वतः समृडायितम् । अथ तेन देवेन विक्षिप्तास्ते परमाणवः प्रचण्डपवनोद्धृताः सर्वामु दिक्षु दूरं गता एफैकशी विभिन्नाः पतिताः । यथा तान् परमाणन् सर्वतः संचित्य तैः पुनः स्तम्भनिप्पादनं लोकस्य दुष्कर, तया मनुष्यभवात् प्रच्युतस्य प्रमादिनः प्राणिनो मनुष्यजन्म दुर्लभमिति ।। दसवां परमाणु दृष्टान्त इस प्रकार है-यह दृष्टान्त भी कल्पना से संबंध रखने वाला है-जैसे क्रीडावश किसी देव ने माणिक्यनिर्मित एक स्तम्भ को वज्र के प्रहार से तोडा। पश्चात् उसे इतना पीसा कि उसका चूरा चूरा हो गया। चूर्ण जसा जब वह यन चुका तब उस चूर्ण को उसने एक नलिका में भरा और सुमेरु पर्वत के शिखर पर खडे होकर उसको सब तरफ फुक से उड़ा दिया । वे सय के सब उस स्तम्भके परमाणु जो उस देव ने अपनी पूंक से इधर उधर उड़ा दिये हैं और वायुके प्रवल झोंको ने उनकोप्रत्येक दिशा में ले जाकर और भी दूर फेंक दिये । उन सब के सब परमाणुओं को एकत्रित कर के फिर से जैसे उस स्तम्भ का उसी रूप से निर्माण करना दुष्कर है-उसी तरह मनुष्यभव से प्रच्युतःजीव को मनुष्यभवकी पुनः प्राप्ति होना दुर्लभ है । દસમું પરમાણુદ્રષ્ટાંત આ પ્રકારનું છે. આ દૃષ્ટાંત પણ કલ્પનાથી સંબંધ રાખવાવાળું છે. જેમ રમતના તેરથી કેઈદેવે મણિયથી ભરેલા એવા એક સ્તંભને વજના પ્રહારથી તેડી નાખ્યો. પછી તેને એટલે પિયે કે, તેના ચૂરેચૂરા થઈ ગયા. ચૂર્ણ જે જ્યારે તે થઈ ગયે ત્યારે તે ભુકાને તેણે એક નળીમાં ભર્યો અને સુમેરૂપર્વતના શિખર ઉપર ઉભા રહીને ચારે બાજુ તે ભુકાને કુંકથી ઉડાડી દીધું. એ સ્તંભના ભુકા રૂપે બનેલા સઘળા પરમાણુઓને તે દેવે પોતાની કુંકથી ચારે કોર ઉડાવી દીધા અને વાયુએ પ્રબળ વેગથી દરેક દિશામાં લઈ જઈને દુર ફેંકી દીધા. દૂર દૂર જ્યાં ત્યાં ફેંકાઈ ગયેલા એ સઘળા પરમાણુઓને એકત્રિત કરી ફરીથી સ્તંભનું નિર્માણ કરવું દુષ્કર છે તેવીજ રીતે આ મનુષ્યભવને હારી બે છવ કરી મનુષ્ય જન્મની પ્રાપ્તિ કરી શકતું નથી.

·उत्तराध्ययनसचे सह संघटनमेव दुर्लभं, तस्य युगस्प छिद्रे पुनः प्रवेशस्तु तत्रापि दुर्लभस्तथा मनुष्यभवात्मच्युतस्य प्रमादिनः पुनर्मनुष्यजन्म दुर्लभमिति । अत्र संग्रहः- (शार्दूलविक्रीडितवृत्तम्) प्राच्यधौ युग-कीलिका विनिहिता क्षिसं युगं पश्चिमे, यद्वद् दुर्लभमेव तत्र वहतोः संमीलनं तद्वयोः । शम्यायास्तु पुनयुगस्य विवरे तस्याः प्रवेशो यथा, संसारे भ्रमतः पुनर्नरभवो जन्तोस्तथा दुर्लभः ॥१॥ इति नवमो युगदृष्टान्तः ॥९॥ अथ दशमः परमाणुदृष्टान्त:- केनाऽपि क्रीडापरेण देवेन मणिक्यमयं स्तम्भं वजेण चूर्गीकृश्य परमाणु- मिल जावे तो जिस प्रकार यह बात बहुत दुर्लभ है और इससे भी अधिक दुर्लभ यह है कि वह कीलिका वहते २ उस जुए के छेद में प्रविष्ट हो जावे यह बात दुर्लभ है । इसी तरह मनुष्य भव से प्रच्युत प्रमादी जीव को पुनः मनुष्यभव की प्राप्ति होना दुर्लभ है। इसका भावप्रदर्शकश्लोक इस प्रकार है- माच्यब्धौ युगकीलिका विनिहिता क्षिप्त युगं पश्चिमे, यदुर्लभमेव तत्र वहतोः संमीलनं तद्वयोः। शम्याथास्तु पुनर्युगस्य विवरे तस्याः प्रवेशो यथा, संसारे भ्रमतः पुनर्नरभवो जन्तोस्तथा दुर्लभः॥१॥ यह नौवां युगदृष्टान्त है ॥९॥ ઘણી જ દુર્લભ છે અને તેનાથી પણ અધિક દુર્લભ તે એ છે કે, સરાની તે સાંબેલે વહેતાં વહેતાં તે ધસરાને વીંધમાં જોડાઈ જાય એ વાત દુર્લભ છે. આ રીતે મનુષ્યભવથી પ્રચુત પ્રમાદી અને ફરીથી મનુષ્યભવની પ્રાપ્તિ થવી દુર્લભ છે. તેના ભાવને દર્શાવતે શ્લોક આ પ્રકાર છે– पाच्यन्धी युगकीलिका विनिहिता क्षिप्तं युगं पश्चिमे, यद्वदुर्लभमेव तत्र वहतोः संमीलनं तवयोः । सम्यायास्तु पुनर्युगस्य विवरे तस्याः प्रवेशो यथा, संसारे भ्रमतः पुननरभवो जन्तोस्तथा दुर्लभः ॥१॥ આ નવમું યુગદષ્ટાંત છે. . ૯ ·प्रियदर्शिनी टीका. भ० ३ गा. ३ जीवस्यानेकजातिपु भ्रमणम् ६२७. छाया-एकदा देवलोकेपु, नरकेष्वपि एकदा । एकदा आसुरं कायं, यथा कर्मभिः गच्छति ॥ ३ ॥ टीका-एगया' इत्यादि। जीवः, एकदा एकस्मिन् काले शुभकर्मानुभवकाले देवलोकेपु-सौधर्मादिषु यथाकर्मभिः तद्गत्यनुरूपैथेप्टितैः सरागसंयमदेशविरत्यकामनिर्जरावालतपःकर्मभिः गच्छति । एकदा-अशुभकर्मोदयकाले, नरकेपु-रत्नप्रभादिपु यथाकर्मभिः महा- रम्भमहापरिग्रहपञ्चेन्द्रियवधकुणपाहारैर्गच्छति । एकदा आसुरम्-अमरसम्बन्धिनं, कार्य-निकायम् असुरकुमारभावमित्यर्थः, यथा कर्मभिः सरागसंयमादिभिः, गच्छति-माप्नोति । उपलक्षणखाज्ज्योतिर्व्यन्तरयोरपि गच्छतीति योध्यम् ॥३॥ उपरोक्त कथन को स्पष्ट करते हुए कहते है-'एगया'-इत्यादि। :: अन्वयार्थ-यह जीव (पगया-एकदा) कभी तो शुभ कर्म के अनुभवन काल में (देवलोएसु-देवलोकेपु) सौधर्म आदि देव लोक में (अहाकम्मेहि- यथाकर्मभिः) 'सरागसंयम, देशविरति, अकामनिर्जरा एवं बालतप आदिरूप उस गति के कर्म के कारणों से (गच्छइ-गच्छति) जन्म लेता है। (एगया-एकदा) कभी अशुभकर्म के अनुभवनकाल में (नरएस-नरकेपु ) रत्नप्रभा आदिक नरकों में (अहाकम्मेहि यथाकर्मभिः) महा आरंभ, महापरिग्रह, पंचेन्द्रियवध कुणप (मांस) आहार आदि करने से (गच्छद-गच्छति) जाता है। (एगया-एकदा) ઉપરોક્ત કથનને વધારે સ્પષ્ટ કરતાં કહે છે – "त्यादि मन्वयाथ -मा एगया-एकदा थारे तो शुभमना मनुस भी देवलोपसु-देवलोकेषु सीध माहि अहाकम्मेहि-यथाकर्मभिः संश સંયમ, દેશવિરતિ, અકામ નિર્જરા અને બાલતપ આદરૂપ એ ગતીનાં કર્મોનાં थी गच्छइ-गच्छति सन्म से छे. एगया-एकदा ४थारे४ मशुभ भना. Gध्यमा नरएसु-नरकेपु नाम! मानिभा अहाकम्मेहि-यथाकर्मभिः । મહાઆરંભ, મહાપરિગ્રહ, પચંદ્રિયવધ કુણપ (માંસ) આહાર આદિ કરવાથી (१) " चउहि ठाणेहिं जीवा देवाउयत्ताए फम्म पगरेति, तं जहा-सरांग संजमेणं, संजमासंजमेणं, पालतवोकम्मेणं, अकामणिज्जराए"। (स्था. स्था. ४ उ. ४ एवं औपातिक सूत्रेऽपि) (२) "चउहि ठाणेहिं जीवाणेरइयत्ताए कम्मपकरें ति, सं जहा-महारंभाए महा- परिमगाहाए, पंचिंदियवहेणं, कुणिमाहारेणं (स्था० स्था० ४ उ ४. एवम् औपा. तिकसूत्रेऽपि) " एगया ·1. उत्तराध्ययनसन अयं भावः-मानुपं जन्म लब्ध्याऽपि प्रमादकपदुष्कर्मप्रभावादेकेन्द्रियादि- जातिमाप्त्या चक्रवर्तिपायसादिवत् पुनर्मानुपत्वं दुर्लभमिति ॥ २ ॥ एतदेव स्पष्टयति- मूलम् एगया देवलोएसु, नरएंसुवि एगया। एगेया.आंसुरं कायं, अहा कम्महिं गच्छइ ॥३॥ ने अपने जन्म मरण से न भर दिया हो। जीव ने सूक्ष्मपृथिवी- कायादि स्थावर काय में उत्पन्न होकर लोकाकाश का प्रत्येक प्रदेश को तैल से तिल की तरह भर दिया है। इसलिये मनुष्यजन्म पाकर भी जो प्रमादी होकर दुष्कर्मों का उपार्जन करते हैं वे उनके प्रभाव से एकेन्द्रियादिक जाति की प्राप्ति से चक्रवर्ती के पायस आदि की तरह मनुष्यभव की प्राप्ति को दुर्लभ यनालेते हैं- भावार्थ-मनुष्यभव पाकर भी प्राणी का कर्तव्य है कि वह प्रमादी नहीं यने । प्रमाद के कारण ज्ञानावरणीयादिक कर्मों का बंध होने से इस जीव का एकेन्द्रियादिक योनियों में जन्म होता है। इसमें इसका अनन्तकाल निकल जाता है । अतः पुनः मनुष्यभव की प्राप्ति दुर्लभ वन जाती है । तात्पर्य कहने का यह है कि मनुष्यभव सार्थक करने का यही उपाय है कि प्रमादी न यना जाय ॥२॥ જન્મમરણથી ન ભરી દીધું હોય. આવે સૂક્ષ્મ પૃથ્વી કાયાદિ સ્થાવર કાયમાં ઉત્પન્ન થઈ થઈને કાકાશના પ્રત્યેક પ્રદેશને તલના તેલની માફક ભરી દીધેલ છે. આ માટે મનુષ્યજન્મ મળવા છતાં પણ જે પ્રમાદી બની દુષ્કર્મોનું ઉપાર્જન કરે છે, તે એના પ્રભાવથી એકેન્દ્રિયાદિક જાતીની પ્રાપ્તિથી ચક્રવર્તીના દુધપાક વગેરેની માફક ફરી મનુષ્યભવની પ્રાપ્તિને દુર્લભ બનાવે છે. ભાવાર્થ–મનુષ્યભવ મેળવીને પણ પ્રાણીનું કર્તવ્ય છે કે, તે પ્રમાદી 'ન બને. પ્રસાદના કારણે જ્ઞાનાવરણયાદિક કર્મોને બંધ થવાથી આ જીવને એકે- ક્રિયાદિક જેવી નીઓમાં જન્મ થાય છે. તેમાં તેને અનંત કાળ નીકળી જાય છે. આથી મનુષ્યભવની પ્રાપ્તિ દુર્લભ બની જાય છે. તાત્પર્ય કહેવાનું એ છે કે, મનુષ્યભવ સાર્થક કરવાનું એક માત્ર ઉપાય એ છે કે, આપણે પ્રમાદી ન બની અને જ્યાં સુધી મુક્તિની પ્રાપ્તિ ન થાય ત્યાં સુધી મનુષ્યભવની જ ફરી ફરી પ્રાપ્તિ થતી રહે એવો પ્રયત્ન તે કર જોઈએ. તે ૨ ·, प्रियदर्शिनी टीका. अ० ३ गा०५ संसारस्वरूपवर्णनम् ६३१ एवं चतुरशीविलक्षसंख्यका योनयस्तासु, इत्यर्थः । न निर्विद्यन्ते अस्मात् पर्यटनात् कदा मोक्षो भविष्यतीति नोद्विजन्ते-उद्वेगन माप्नुवन्ति। केपु क इव ? सर्वार्थपु- -सर्वे च ते अर्थाः, सर्वार्यास्तेषु हिरण्य-सुवर्ण-मणि-मुक्ताफल-बन-वैडूर्य-ग्राम- नगर-कोश-कोष्ठागार-भूमि-गजाश्वादिषु सर्व विभवेषु प्राप्तेष्वपि, क्षत्रियाः राजान इव । अयं भावः-यथा सर्वेषु विपयेषु प्राप्तेष्वपि राजानः संतोपं नाप्नु- यन्ति, किंतु तत्माप्त्यर्थमेव पुनः पुनः प्रवर्तन्ते । एवं तासु तासु योनिपु पुनः पुन- रुत्पत्तिमनुभवन्तोऽपि जीवाः पुनः पुनः ज्ञानावरणीयाद्यष्टविधकर्म कुर्वन्तस्तत्तद् योनिप्राप्त्यर्थमेव प्रवर्तन्ते, तस्मान्मनुष्यजन्म दुर्लभम् इति । लाख, तथा मनुष्य की चौदह लाख, इस प्रकार इन चौरासी लाख योनियों-उत्पत्ति स्थानो में) (न निविज्जंति-न निविद्यन्ते) ' इस संसार - परिभ्रमणसे मेरा कय मोक्ष होगा' इस प्रकार कभी भी निर्वेद-उबेग को प्राप्त नहीं होते हैं। (व-इव)जैसे(सवढेसु खत्तिया-सर्वार्थेषु क्षत्रिया)हिरण्य सुवर्ण, मणि, मुक्ताफल, वन पैडूर्य, ग्राम, नगर, कोश एवं कोष्टागार, भूमि, गज अश्व आदि प्राप्त विभवोमें क्षत्रिय लोग उद्वेग (उदासीनता) को प्राप्त नहीं होते हैं। तात्पर्य इसका यह है कि जैसे युद्ध कर २.के समस्त देशों का राज्य प्राप्त होने पर भी क्षत्रिय लोग उबेग (उदासीनता) • को प्राप्त नहीं होते हैं, किन्तु उनकी प्राप्ति के लिये ही वे चार २ चेष्टा किये करते हैं उसी प्रकार उन उन योनियों में पार २ जन्म मरण के दुःखों का अनुभव करते हुए भी ये जीव पुनः पुनः ज्ञानावरणीयादिक अष्ट- विध कर्मों का बन्ध करते हुए उन २ योनियों की प्राप्ति करने के लिये तया मनुष्यानी यो साम, मा पारे मे यारासी माण योनीमाभा 'न निविज्जति -न निर्विद्यन्वे मा संसार परिभ्रमाथी भा। यारे भाक्ष थशे? 2 प्रकारे तनाव नायित! यता नथी. व-इव रेभ सव्वद्वेसु खत्तिया-सर्वार्थेषु क्षत्रियाः ही। भा, सुप, भी, भुतास, १००, वैडूर्य, श्राम, नगर, अश मने जुटार, ભૂમિ, ગજ, અશ્વ, આદિ પ્રાપ્ત વૈભમાં રચ્યાપચ્યા રહેતા ક્ષત્રિને કેઈઉદ્વેગ થત નથી. તાત્પર્ય એનું એ છે કે, જેમ યુદ્ધ કરી કરીને સમસ્ત દેશનું રાજ્ય પ્રાપ્ત થવા છતાં પણ ક્ષત્રિયોને કોઈ ઉદ્વેગ થતું નથી પરંતુ તેની પ્રાપ્તિને માટે જ એ વારંવાર પ્રયત્ન કરતા રહે છે. એવી રીતે નીઓમાં વારંવાર જન્મ મરણને અનુભવ કરવા છતાં પણ એ જીવ ફરી ફરી જ્ઞાનાવરણીયાદિ આઠ પ્રકારના કમીને બંધ કરીને તે તે યોનીઓની પ્રાપ્તિ કરવામાં જ કીયાશીલ રહે છે.

·. राम्ययनको मलम्-एवमावंजोर्णासु, पाणिणो कम्मकिदिवसा । नं निविनंति संसारे, संव्व सु व खत्तिया ॥५॥ छाया-एवम् आवतयोनिपु, माणिनः कर्मकिल्लिपाः। न निर्विधन्ते संसारे, सर्वार्थपु इन क्षत्रियाः॥५॥ टीका-एवम्' इत्यादि। कर्मकिल्विपाः कर्मभिर्मलिनाः माणिनः संसारे-भवे एवम् अमुना प्रकारेण, आवर्तयोनिपु भावर्तेन-पुनःपुनःपरिभ्रमणेन स्पृष्टा योनयः आवर्तयोनयस्वासु चतुरशीतिलक्षमकारासु, तत्र पृथिव्यप्तेजोवायुकायेषु प्रत्येकं सप्त सप्त लक्षाः, दश लक्षाः प्रत्येकवनस्पतिपु, निगोदजीवेषुच चतुर्दश लक्षाः, द्वि-त्रि-चतुरिन्द्रियेषु. प्रत्येकं द्वेद्वे लक्षे, विर्यदनारकदेवेषु प्रत्येकं चतस्रवतस्रो लक्षाः मनुजेषु चतुर्दश लक्षा, कभी, तेन्द्रिय जीवों में और कभी चतुरिन्द्रिय जीवों में जन्म लेता है। इस प्रकार इस संसार में प्रमादी जीव भ्रमण करता ही रहता है। इस.कीटादिक शब्द के उपलक्षणसे समस्त तोर्यश्चजाति के भेदोपभेदों का ग्रहण जानना चाहिये ॥४॥ .: एवम्०'-इत्यादि। 5; अन्वयार्थ-(कम्मकिविसा-कर्मकिल्बिषाः), कर्मों से मलिन (पाणिणो-पाणिनः) प्राणी (संसारे-संसारे) संसार में (एवं-एवम्) उक्त प्रकार से भ्रमण करते हुए (आवजोणीसु-आवर्तयोनिषु.) इम चौरासी लाख योनियों में (पृथिवीकाय की सातलाख, अपकाय की सात लाख, तेजस्काय की सात लाख, वायुकाय की सात लाख, वनस्पति की दश लाख, निगोदजीवों की चौदह लाख, द्विन्द्रिय, तेन्द्रिय चतुरिन्द्रिय की दो.दो लाख, तिर्यञ्च, देव एवं नारकी की चार चार એ પ્રકારે આ સંસારમાં પ્રમાદી જીવ ભ્રમણ કરતું જ રહે છે આ કીટાદિક શબ્દનો ઉપલક્ષણથી સમસ્ત તિર્યંચ જાતના ભેદપભેદનું ગ્રહણ જાણવું જોઈએ. ૪ 31 एवम्०"-त्यादि... ' मन्वयार्थ-कम्मकिब्बिसा-कमकिल्विपाः भाथी भतीन पाणिणो-प्राणिनः प्राणी संसारे--संसारे संसारमा एव-एवम् त ४.२थी श्रम ४२०i Rai भावजोगीसु-आवर्तयोनिपु मायारासी साम योनीमामा (Yीयन शाdely; અપકાયની સાત લાખ, તેજસ્કાયની સાત લાખ, વાયુકાયની સાત લાખ, પ્રત્યેક વનસ્પતિની દસ લાખ, નિગદ જીવેની ચૌદ લાખ, બે ઈન્દ્રિય, ત્રણ ઈન્દ્રિય, ચાર ઈન્દ્રિયની બબ્બે લાખ અને તિર્યંચ, દેવ અને નારકીની ચાર ચાર લાખ प्रत्येक ·न . प्रियदर्शिनी टीका. अ०३ गा०५ संसारस्वरूपवर्णनम् एवं चतुरशीतिलसंख्यका योनयस्तासु, इत्यर्थः । न निर्विद्यन्ते अस्मात् पर्यटनात् कदा मोसो भविष्यतीति नोद्विजन्ते-उद्वेगं न प्राप्नुवन्ति। केपु क इव ? सर्वार्थेपु- सर्वे च ते अर्थाः, सर्वार्यास्तेपु हिरण्य-सुवर्ण-मणि-मुक्ताफल-बन-वैडूर्य-ग्राम- नगर-कोश-कोष्ठागार-भूमि-गजावादिषु सर्वविमवेषु प्राप्तेष्वपि, क्षत्रिया: राजान इस । अयं भावा-यथा सर्वेषु विषयेषु प्राप्तेष्वपि राजानः संतोपं नाप्नु- यन्ति, किंतु तत्माप्त्यमेव पुनः पुनः प्रवर्तन्ते । एवं तासु तासु योनिषु पुनः पुन- रुत्पत्तिमनुभवन्तोऽपि जीवाः पुनः पुनः ज्ञानावरणीयाद्यष्टविधकर्म कुर्वन्तस्तत्तद् योनिप्राप्त्यर्थमेव प्रवर्तन्ते, तस्मान्मनुष्यजन्म दुर्लभम् इति । लाख, तथा मनुष्य की चौदह लाख, इस प्रकार इन चौरासी लाख • योनियों-उत्पत्ति स्थानो में) (न निविज्जति-न निर्विद्यन्ते) 'इस संसार . परिभ्रमणसे मेरा कय मोक्ष होगा' इस प्रकार कभी भी निर्वेद-उबेग को प्राप्त नहीं होते हैं। (व-इव)जैसे(सवढेसु खत्तिया-सर्वार्थपु क्षत्रिया)हिरण्य सुवर्ण, मणि, मुक्ताफल, वज्र वैडूर्य, ग्राम, नगर, कोश एवं कोष्ठागार, भूमि, गज अश्व आदि प्राप्त विभवोमें क्षत्रिय लोग उठेग(उदासीनता) को प्राप्त नहीं होते हैं । तात्पर्य इसका यह है कि जैसे युद्ध कर २,के समस्त देशों का राज्य प्राप्त होने पर भी क्षत्रिय लोग उठेग (उदासीनता) • को प्राप्त नहीं होते हैं, किन्तु उनकी प्राप्ति के लिये ही वे यार २ चेष्टा किये करते हैं उसी प्रकार उन उन योनियों में चार २ जन्म मरण के दुःखों का अनुभव करते हुए भी ये जीव पुनः पुनः ज्ञानावरणीयादिक अष्ट- विध कर्मों का बन्ध करते हुए उन २ योनियों की प्राप्ति करने के लिये तथा मनुष्यानी यी साम, मा प्रशारे में यारासी an योनीमामा 'न निविजंति -न निविद्यन्ते मा संसार परिभ्रमणधी भारे। अयारे मोक्ष य? 2 प्रारतेने andनी त यती नथी. व-इव भ सव्वद्वेसु खत्तिया-सर्वार्थपु क्षत्रियाः ही। भा, सुq, भी, मुस्ता३, १००, पैडूर्य, ग्राम, नगर, १श भने टा॥२, ભૂમિ, ગજ, અશ્વ, આદિ પ્રાપ્ત વૈભમાં રચ્યાપચ્યા રહેતા ક્ષત્રિને કેઈ ઉગ થતું નથી. તાત્પર્ય એનું એ છે કે જેમ યુદ્ધ કરી કરીને સમસ્ત દેશનું રાજ્ય પ્રાપ્ત થવા છતાં પણ ક્ષત્રિયોને કોઈ ઉદ્વેગ થતું નથી પરંતુ તેની પ્રાપ્તિને માટે જ એ વારંવાર પ્રયત્ન કરતા રહે છે. એવી રીતે નીઓમાં વારંવાર જન્મ મરણને અનુભવ કરવા છતાં પણ એ જીવ ફરી ફરી જ્ઞાનાવરણીયાદિ આઠ પ્રકારના કમીને બંધ કરીને તે તે યોનીઓની પ્રાપ્તિ કરવામાં જ કીયાશીલ રહે છે.

·. ६३४ उत्तराष्पपासले मनुष्याणाम् , तथा विपया अप्यनुकूलतया मनो हरन्ति सर्वेषाम् । वर्षाकाले जलघुचुदा इव, कराञ्जलिगता आर इव सम्पदा क्षणनश्वराः सन्ति । यथा-स्वक जलपरिपूर्णगम्भीरगर्ने प्रतिविम्वभावापन्नं तत्तटवतियक्ष-छाया-लवा-पत्र-पुष्पादिक किमपि कार्य साधयितुं न शक्नोति, तथा संसारान्तर्गतं वस्तुजातम् किमपि स्वा. रमकल्याणाय न भवति । एवमनन्तदुःखसंभृते संसारेऽनन्तानन्तदुःखमनुभवन्तोऽपि नोद्विजन्ते सर्वार्थेपु लब्धेष्वपि राजान इव प्राणिनः । अतो मनुष्यजन्मदुर्लभम् । विषयसुख भी अनुकूल होने से सय को सुहावने लगते हैं, सय के चित्त लुभाते रहते हैं। वर्षाकाल में जैसे जल का बुबुदा देखते २ नष्ट हो जाता है, और अंजलि को जल जैसे क्षणभर में भर जाता है उसी प्रकार से यह चैभव भी क्षगविनश्वर जानना चाहिये। जैसे स्वच्छ जल.से परिपूर्ण गंभीर खड़े में प्रतिविम्वरूप से पतित उसके तटवर्ती वृक्ष की छाया लता पत्र पुष्पादिक कुछ भी कार्य साधक नहीं हो सकते हैं, उसी तरह संसार के अन्तर्गत वस्तुओं का समूह भी आत्मकल्याण का कुछ भी साधक नहीं होता है । इस प्रकार अनंत दुःखों से भरे हुए इस संसार में अनन्त दुखों का अनुभव करते हुए भी संसारी जीव प्राप्त अर्थ में अधिकतर लुभाने वाले राजा की तरह प्रतिदिन उन्हीं संसारवर्धक वैपयिक सुखों में लुभाते रहते हैं। आत्मकल्याण कैसे होगा इसकी थोड़ी सी भी चिन्ता नहीं करते हैं। इसलिये यदि मनुष्यजन्म पाया है तो कुछ कर लेना चाहिये, नहीं तो इस मनुष्य પ્રકારથી આ વિષયસુખ પણ અનુકૂળ હેતાં સઘળાને સુખરૂપ લાગે છે. બધાના ચિત્તને લેભાવે છે, વષકાળમાં પાણીના પરપોટાની જેમ જોત જોતામાં નાશ પામે છે અને હાથમાં લીધેલ પાણી જેમ ક્ષણભરમાં ચાલ્યું જાય છે. એજ પ્રકારથી આ વૈભવ પણ ક્ષણભરમાં નાશ પામનાર સમજ ઈએ, જેમ સ્વચ્છ જળથી ભરેલા ઉંડા ખાડામાં પ્રતિબિંબ રૂપથી પતિત તેની પાસેના વૃક્ષની છાયા, લત્તા, પાંદડાં, પુષ્પ વગેરે, કાંઈ પણ કાર્યસાધક થતાં નથી. એવી રીતે સંસારને અંતર્ગત વસ્તુઓને સમૂહ પણ આત્મકલ્યાણમાં કોઈપણ સાધક બનતું નથી. આ પ્રકારના અનંત દુઃખોથી ભરેલા આ સંસારમાં અનંત ખેને અનુભવ કરવા છતાં પણ સંસારી જીવ પ્રાપ્ત અર્થમાં અધિકતર લેભાવનારા રાજાની માફક દરજ તેની સંસારવર્ધક વિષયી સુખમાં લેભાતે રહે છે. આત્માનું કલ્યાણ કઈ રીતે થશે તેની ગેડી પણ ચિંતા કરતા નથી. આલા માટે જ મનુષ્યજન્મ મળેલ છે તે તેનું કાંઈક સાર્થક કરી ना ·प्रियदर्शिनी टीका. अ०३ गा० ६ जीवस्यैकेन्द्रियादिपु भ्रमणम् ६३५ तस्मान्मनुष्यजन्म लब्ध्वा संसारस्वरूपं भावयेत्-अहो ! ईदृशं दुःखस्थानमन्यत् किमपि नास्ति यादृशः संसारः ॥ ५॥ जन्म छुट जाने के बाद इसकी पुनः प्राप्ति दुर्लभ है, अतः मनुष्य का कर्तव्य है कि वह मनुष्यजन्म प्राप्त कर संसार के स्वरूप का अवश्यर विचार करता रहे, उसको सोचना चाहिये कि ऐसा दुःख का स्थान और कोई दूसरा नहीं है जैसा की यह संसार है। भावार्थ-कर्म से कथित ये संसारी जीव चौरासी लक्ष योनियों में भ्रमण करते हुए भी पुनः उसी चकर में फंसने के अभिलापी होते रहते हैं। यह चकर कैसे बंद होगा इसकी चिन्ता ही नहीं करते हैं। जैसे कोई क्षत्रिय बार बार युद्ध करने पर भी युद्ध से अरुचि नहीं लाता है। उसी प्रकार ये संसारो जीव भी सांसारिक अनंत दुःखों से अरुचि न लाकर ज्ञानावरणीय कर्मों को पुनः पुनः बढाने की ओर ही अग्रेसर बने रहते हैं। इन को इस बात का पता नहीं कि इस मनु- ष्यभव से ही इन अनंत दुःखों का अंत होता है, अतः इस भवसे यदि ये दुःख नहीं नष्ट किये गये तो फिर दूसरा कौन ऐसा भव है जो इन दुःखों का अन्त करनेवाला हो सकेगा, अतः मिले हुए मनुष्य भव નહીં તે આ મનુષ્યજન્મ પુરે થતાં તેની પ્રાપ્તિ ફરી થવી દુર્લભ છે. આથી મનુષ્યનું કર્તવ્ય છે કે, જ્યારે મહાદુર્લભ એ મનુષ્યજન્મ તેને પ્રાપ્ત થયો છે તે સંસારને સાચા સ્વરૂપને અવશ્ય અવશ્ય વિચાર કરતા રહે. તેણે વિચારવું જોઈએ કે, જે આ સંસાર છે તેના જેવું દુઃખનું સ્થાન બીજું કઈ નથી. ભાવાર્થ-કર્મથી કદાચ સંસારી જીવ ચોરાસી લાખ નીઓમાં ભ્રમણ કરવા છતાં પણ ફરી એજ ચકકરમાં ફસાય-ખેંચી જાય તેવાં કાર્યોમાં તે રત રહે છે પણ એ ચકકર કઈ રીતે બંધ થાય તેની ચિંતા કરતું નથી. જેમ કે ક્ષત્રિય વારંવાર યુદ્ધ કરવા છતાં તેના દિલમાં યુદ્ધની અરૂચી જાગતી નથી. તેવી રીતે સંસારી જીવ પણ સંસારનાં અનંત દુઃખને જાણવા છતાં તેના પ્રત્યે અરૂચી ન લાવતાં જ્ઞાનાવરણીય કર્મોને ફરી ફરી વધારવાની તરફ જ તેની મુખ્ય પ્રવૃત્તિ બની રહે છે. તેને એ વાતને ખ્યાલ પણ નથી આવતું કે, આ મનુષ્યભવ દ્વારા જ તે અનંત ને અંત લાવી શકાય છે. એ કારણે આ ભવ દ્વારા જ જે તે દુખ નષ્ટ કરવામાં નહીં આવે તે ફરી એ કર્યો ભવ છે કે, આ દુને અંત લાવવામાં ઉપયેગી થાય? આથી મહાપૂણ્યના “ઉદયથી અપ્રાપ્ય એવા મળેલા મનુષ્યભવને સફળ બનાવવા તરફ લક્ષ દેવું .

·तराध्ययनले मूलम् कम्मसंगेहिं संमूढा, दुःक्खिया बहुवेया । अमाणुसासु जोणीसु, विर्णिहम्मति पाणिणो॥६॥ छाया-कर्मसंगैः संमूढाः, दुःखिता बहुवेदनाः। अमानुपीपु योनिपु, विनिहन्यन्ते माणिनः ॥ ६ ॥ टीका-'कम्मसंगेहिं ! इत्यादि । कर्मसंगद्वानावरणीयादि कर्मसंयोगः, संमूढाः-तत्वातत्वविवेकरहिता, दुःखिताः-विविधदुःखजालजनकरोगशोकादिसमाक्रान्ताः, वहुवेदना मन्द तीव- तीव्रतर-पीडायुक्ताः प्राणिनः, अमानुपीपु=एकेन्द्रिय-द्वीन्द्रिय-त्रीन्द्रिय-चतुरि- न्द्रियमनुष्यभिन्नपञ्चेन्द्रियरूपासु च, योनिपु कर्ममिः विनिहन्यन्ते पुनः पुनरु- त्पद्यन्ते । अतो मानुपत्वं दुर्लभमिति भावः ॥ ६ ॥ को सफल बनाने की ओर लक्ष्य देना यही सव से प्रथम कर्तव्य है ॥५॥ "कम्मसंगेहिं" इत्यादि अन्वयार्थ-(कम्मसंगेहिं-कर्मसंगैः) ज्ञानावरणीयादिक कर्मों के संयोग से (संमूढा-संमूढाः ) तत्त्वातत्त्व के विवेक से विकल बने हुए अतएव (दुक्खिया-दुःखिताः) विविधदुःखजनक ऐसे रोग, शोक आदि से समाक्रान्त एवं (बहु वेयणा-यहु वेदनाः) मन्द, तीव्र, तीव्रतर पीडाओं से युक्त ये (पाणिणो-प्राणिनः) संसारी प्राणी (अमाणुसासु जोणीसु- अमानुषीषु योनिपु) एकेन्द्रिय, द्वीन्द्रिय, त्रीन्द्रिय, चतुरिन्द्रिय एवं मनुष्य भिन्न पञ्चेन्द्रिय इन योनियों में (विणिहम्मंति-विनिहन्यन्ते) पुनः पुनः जन्ममरणजनित दुःख पाते हैं। इसलिये मनुष्यभव हुर्लभ है। જોઈએ અને તે પ્રાણીમાત્રનું એક માત્ર સૌ પ્રથમ કર્તવ્ય છે. . ૫ "कम्मसंगेहि-त्या. भन्वयार्थ:-कम्मसंगेहि-कर्मसंगैः ज्ञानावरणीय मा भाना सयोगयी संमूढा-संमूढाः dealdeना वि३४थी, (१४ मा तभन दुक्खिया-दुखिताः विविध 11 मेवा रोग, 3 माहिथी समid मन बहु वेयणा-बहु वेदनाः भंह, तीन, तीतर, पीयाथी 'युत सा पाणिणो-प्राणिनः संसारी प्राणी अमाणुसासु जोणीसु-अमानुपीपु योनिषु सन्द्रिय, मेन्द्रिय, श्रीन्द्रिय, यार धन्द्रिय, मने मनुष्य भिन्न पायन्द्रिय मा योनीमामा विणिहम्मंति-विनिहन्यन्ते ફરી ફરી જન્મ મરણ જનીત દુઃખ પામે છે. એટલા માટે મનુષ્યભવ દુલભ કહ્યો છે.

·. प्रियदर्शिनी टीका. अ०३ गा. 9 जीवस्य मनुष्यत्वप्राप्तिक्रमः ६५ कथं तर्हि मानुपत्वं माप्नोतीत्याह- मूलम्-कम्माणं तु पहाणाए, आणुपुट्विं कयाइ वि। जीवा सोहिमणुप्पत्ता, औययंति मणुस्सयं ॥ ७॥ छाया-कर्मणां तु प्रहाण्या, आनुपूर्व्या कदाचिदपि । जीवा शोधिमनुमाप्ताः, आददते मनुष्यताम् ॥ ७ ॥ टोका-कम्माणं' इत्यादि । तु-पुनः आनुपूा-अनुक्रमेण, कर्मणां मनुष्यगतिविघातकानामनन्तानु- वन्धिक्रोधादिरूपाणाम् , प्रहाण्या-क्षयेग-अपगमेन, जीवा मागिनः, आनुपूर्वा =अनुक्रमेण पृथिवीकायादिक्रमेणेत्यर्थः, शोधिम् अशुभकर्मापगमरूपां शुदिम् , भावार्थ-प्राप्त मनुष्यभव यदि प्रमादी होकर यों ही गुमा दिया जाता है तो फिर इस जीव को कर्मों के प्रभाव से तत्त्वातत्त्वविवेक रहित घनकर अनेक अमानुपीय योनियों में अनेक प्रकार के कप्टों का साम्हना करते हुए उत्पन्न होते रहते हैं। इसलिये मिले हुए इस मनुष्य- भव को व्यर्थ मत जाने दो, नहीं तो पुनः इसका मिलना दुर्लभ है ॥६॥ मनुष्यभव प्राप्त कैसे होता है यह यात सूत्रकार यतलाते हैं- "कम्माणं" इत्यादि अन्वयार्थ--(आणुपुवी-आनुपूया) अनुक्रम से (कम्माणं-कर्मणाम्) मनुष्यगतिविघातक अनंतानुबंधी क्रोधादि कमों की पहाणाए-प्रहाण्या प्रहाणि-क्षयसे (जीवा जीवाः) जीव (आणुपुची-आनुपूर्व्या) पृथिवी- ભાવાર્થ–પ્રાપ્ત મનુષ્યભવ જે પ્રમાદી બની એમને એમજ ગુમાવી દેવાય તે પછી આ જીવને કર્મોના પ્રભાવથી તત્વાતત્વવિવેકરહીત બની અનેક અમા નષિય ચાનીઓમાં અનેક પ્રકારનાં કણોને સામને કરતાં કરતાં ઉત્પન્ન થતા રહે છે. પણ મનુષ્યભવ પામ દુર્લભ રહે છે. માટે મળેલા આ મનુષ્યભવને વ્યર્થ જવા ન દેવે જોઈએ. જીવને ફરી ફરી મનુષ્યભવ મળ દુર્લભ છે. દા. મનુષ્યભવ કેવી રીતે પ્રાપ્ત થાય છે તે સૂત્રકાર બતાવે છે– 'कम्माण' त्याहि. अन्याय-आणुपुवी-आनुपूर्ध्या भनुमयी कम्माणं-फर्मणाम् भनुध्यती विधात मनवानुमा डोपाहि भाना पहाणाए-प्रहाण्याक्षयथी जीवा-जीवाः ७१ आणुपुब्धी-आनुपूर्व्यापृथ्वीयानामधी सोहि-शोधिम् शुभ माना A1- ·- चराध्ययनसते मूलम् कम्मसंगेहिं संमूढा, दुःक्खिया वहुवेयणा । अमाणुसासु जोणीसु, विहिम्मति पाणिणो॥६॥ छाया-कर्मसंगैः संमूढाः, दुःखिता बहुवेदनाः । अमानुपीपु योनिपु, विनिहन्यन्ते माणिनः ॥ ६ ॥ टीका-'कम्मसंगेहिं' इत्यादि । कर्मसंगैः नानावरणीयादि कर्मसंयोगैः, संमूढाः-तत्वातत्वविवेकरहिता, दुःखिताः-विविधदुःखजालजनकरोगशोकादिसमाकान्ताः, वहुवेदना=मन्द तीव- तीव्रतर-पीडायुक्ताः पाणिनः, अमानुपीपु-एकेन्द्रिय-द्वीन्द्रिय-त्रीन्द्रिय-चतुरि- न्द्रियमनुष्यमिनपञ्चेन्द्रियरूपासु च, योनिषु कर्मभिः विनिहन्यन्ते पुनः पुनरु- त्पधन्ते । अतो मानुपत्वं दुर्लभमिति भावः ॥ ६ ॥ को सफल बनाने की ओर लक्ष्य देना यही सव से प्रथम कर्तव्य है ॥५॥ "कम्मसंगेहिं" इत्यादि अन्वयार्थ-(कम्मसंगेहिं-कर्मसंगैः) ज्ञानावरणीयादिक कर्मों के संयोग से (संमूढा-संमूढाः) तत्त्वातत्त्व के विवेक से विकल बने हुए अतएव (दुक्खिया-दुःखिताः) विविधदुःखजनक ऐसे रोग, शोक आदि से समाकान्त एवं (बहु वेयणा-यहु वेदनाः) मन्द, तीव्र, तीव्रतर पीडाओं से युक्त ये (पाणिणो-प्राणिनः) संसारी प्राणी (अमाणुसासु जोणीमु- अमानुषीषु योनिपु) एकेन्द्रिय, द्वीन्द्रिय, त्रीन्द्रिय, चतुरिन्द्रिय एवं मनुष्य भिन्न पञ्चेन्द्रिय इन योनियों में (विणिहम्मंति-विनिहन्यन्ते) पुनः पुनः जन्ममरणजनित दुःख पाते हैं। इसलिये मनुष्यभव हुर्लभ है । જોઈએ અને તે પ્રાણીમાત્રનું એક માત્ર સી “कम्मसंगेहिं "-त्याहि. मन्वयार्थ-कम्मसंगेहिं-कर्मसंगैः ज्ञानावरीय 6 भाना संयोगयी संमूढा-संमूढाः draidaना विवेथी, विज मना मन दुक्खिया-दुखिताः विविध मन मेवा ।स, माहिथी सभात मने बहु वेयणा-बहु वेदनाः भंह, तीन, तीव्रतर, पीयाथी युत मा पाणिणो-प्राणिनः संसारी प्राली अमाणुसासु जोणीसु-अमानुपीपु योनिपु सन्द्रिय, मेन्द्रिय, श्रीन्द्रिय, यार धन्द्रिय, मन मनुष्य लिन्न पायन्द्रिय मा योनीमामा विणिहम्मति-विनिहन्यन्ते ફરી ફરી જન્મ મરણ જનીત દુઃખ પામે છે. એટલા માટે મનુષ્યમવ દુલભ કહ્યો છે. પ્રથમ કર્તવ્ય છે. એ ૫ ·. मियदर्शिनी टीका अ० ३ गा. ८ मनुष्यत्वलामेऽपि धर्मश्रवणस्य दौर्लभ्यम् १३९ कस्यचिद् विशिष्टपुण्यस्योदयेन मानुपत्रलाभेऽपि श्रुतिदुर्लभेत्याह- मलम्-माणुस्सं विग्गहं ल , सुई धम्मस्स दुल्लहा । जे सोच्चा पडिवैजंति, तेवं खंतिमहिंसयं ॥८॥ छाया-मानुष्यं विग्रहं लब्ध्या, श्रुतिधर्मस्य दुर्लभा । यं श्रुत्वा प्रतिपयन्ते, तपः क्षान्तिम् अहिंस्रताम् ।। ८ ॥ टीका-'मागुस्सं ' इत्यादि । मानुप्य=मनुष्यभवसम्बन्धिनं, विग्रह-शरीरं, लब्ध्वा प्राप्य, धर्मस्य= श्रुतचारित्रलक्षणस्य, श्रुतिः श्राणं, दुर्लभा, यं धर्म श्रुत्वा, तपा=अनशनादि द्वादशविधम् , इन्द्रियजयं वा, शान्ति क्रोधनयरूपां, उपलक्षणमेतन्मानादिजयस्यापि, अहिंसताम् अहिंसकत्वम् , अनेन प्रथमव्रतमुक्तम् , इदमप्युपलक्षणम्-मृपावादाद- जादानमैथुनपरिग्रहविरमणस्य, प्रतिपद्यन्ते-माप्नुवन्तीत्यर्थः । धर्मस्य श्रवणं हि मिथ्यात्वतिमिरमणाशकं, श्रद्धाज्योति प्रकाशकं, तत्त्वातत्वविवेचकं, पीयूपपानमिव कहते हैं-"माणुस्सं" इत्यादि। अन्वयार्थ-(माणुस्संविग्गहं लद्धं मानुष्यकं विग्रहं लब्ध्वा) मनुष्यभव संबंधी शरीर को पाकर भी (धम्मस्त सुई दुलहा-धर्मस्य श्रुतिः दुर्लभा) श्रुतचारित्ररूप धर्मका श्रवण दुर्लभ है। (जं सोच्चा-यं श्रुत्वा ) जिप्स धर्म को सुनकर प्राणी (तवं खंतिमहिंसयं-तपः क्षान्तिम् अहिंस्रताम् ) अन: शन आदि बारह १२ प्रकार के तप को, अथवा इन्द्रियनिग्रह को, क्रोध जयरूप क्षांति को, उपलक्षण से मान आदि कपाय के विजय को, तथा अहिंसक भाव को, उपलक्षण से मृपावाद, अदत्तादान, मैथुन एवं परि- ग्रह से विरमणरूप व्रत को (पडिवज्जंति-प्रतिपद्यन्ते) प्राप्त करते हैं धर्म का श्रवण जीव के मिथ्यात्वरूप तिमिर का विनाशक, श्रद्धारूप ज्योति का प्रकाशक, तत्त्व अतत्व का विवेचक, अमृतपान के समान 'माणुस्सत्यादि भ-क्या-माणुस्स विग्ग लढे-मानुष्यक विग्रहं लब्ध्वा मनुष्यस समधी शशरने भगवान ५५ धम्मस्स सुई दुल्लहा-धर्मस्य श्रुतिः दुर्लभा श्रुत या७ि३५ धमनु श्रपर दुर्शन छ, जे सोच्चा-यं श्रुत्वा २ पनि सांसजीन पाणी तवं खंतिमहिंसयं-तपः क्षान्तिम् अहिंस्रताम् अनशन मा२ १२ रन तपने અથવા ઈન્દ્રિયનિગ્રહને, ક્રોધજ્યરૂપ, શાંતિને ઉપલક્ષણથી માન આદિ કષાયના વિજયને તથા અહિંસક ભોવને ઉપલક્ષણથી મૃષાવાદ, અદત્તાદાન, મિથુન અને परियडया वीरभ] ३५ प्रतने पडिवज्जति-प्रतिपद्यन्ते प्रास ४२ छ. यमन શ્રવણ જીવને મિથ્યાત્વરૂપી અંધકારને નાશ કરનાર, શ્રદ્ધારૂપ તિને પ્રકાર ·- . उत्तराण्ययनरने अनुमाप्ताः सन्तः, कदाचिदेव, न तु सर्वदा, अत्र तु-शब्द एवार्यकः । मनुष्यताम् आददते-गृहन्ति-माप्नुवन्तीत्यर्थः । अयं भाव:-प्रकृतिभद्रतया, प्रकृतिविनीवतया, सानुक्रोशतया (सदयतया) अमत्सरितया मनुष्येपु प्राणिन उत्पद्यन्ते । अपि च- विशिष्टशुद्धिहेतुभिस्तनुरुपायत्यादिभिर्मनुष्यायुर्वन्यो भवति । उक्तश्व- पयईए तणुकसाओ, दाणरओ सीलसंजमविहगो। मज्झमगुणेहिं जुत्तो मणुयाउं बंधए जीवो ॥ २ ॥ छाया-प्रकृत्या तनुकपायो, दानरतः शीलसंयमविहीनः । मध्यमगुणैर्युक्तो मनुजायुर्वघ्नाति जीवः ॥ १ ॥ इति ॥ ७ ॥ कायादिक के क्रमसे (सोहि-शोधिम्) अशुभ कर्मों के अपगमरूप शुद्धि को प्राप्त होते हुए (कयाइ वि-कदाचिदपि) कभी कभी ही- सर्वदा नहीं, (मणुस्सयं आययंति-मनुष्यतां आददते) मनुष्यभव को प्राप्त करते हैं। प्राणी स्वाभाविक भद्रपरिणामी हो, स्वाभाविक -विनीत हो, दयालु हो, मत्सरभाव से रहित हो तो वह मरकर मनुष्यपर्याय को प्राप्त करता है। विशिष्ट शुद्धि का कारण जो कषायों की मंदता है उससे भी मनुष्यायुका यंध प्राणी को होता है। उक्तंच- पयईए तणुकसाओ दाणरओ सीलसंजमविहणो। मज्झमगुणेहिं जुत्तो मणुयाउं बंधए जीवो ॥१॥ छाया-प्रकृत्या तनुकपायो दानरतः शीलसंयमविहीनः । मध्यमगुणैर्युक्तो मनुजायुर्वध्नाति जीवः ॥ १ ॥ ७ ॥ विशिष्ट पुण्य के उदय से किसी जीव को मनुष्यभव की प्राप्ति हो भी जाय तो भी धर्म का सुनना दुर्लभ है इस बात को सूत्रकार भ३५ शुद्धिने पास शर कयाइ वि-कदाचिदपि qua मणुस्सयं-मनुष्यता-- भनुष्यसपने आययंति-आददते पास ४२ छे. प्राणी सामावि म परिणामी हाय, સ્વાભાવિક વિનીત હય, દયાળુ હોય, મત્સરભાવથી રહિત હોય તે તે ભરીને મનુષ્યપર્યાયને પ્રાપ્ત કરે છે. વિશિષ્ટ શુદ્ધિનું કારણ જે કષાયની મંદતા છે તેનાથી પણ મનુષ્ય આયુને બંધ પ્રાણીને થાય છે. કહ્યું પણ છે – पयइए तणुकसाओ दाणरओ सीलसंजमविहूणो। 'मज्झम गुणेहिं जुत्तो मणुयाउं बंधए जीवो ॥१॥ छाया--प्रकृत्या तनुकषायो दानरतः शीलसंयमविहीनः । मध्यमगुणैर्युक्तो मनुजायुर्वध्नाति जीवः ॥१॥७॥ વિશિષ્ટ કામના ઉદયથી કોઈ જીવને મનુષ્યભવની પ્રાપ્તિ થઈ પણ જાય તે પડ્યું ધમને સાંભળવો દુર્લભ છે આ વાતને સૂત્રકાર ·. , प्रियदर्शिनी टीका. अ० ३ गा०९ धर्मश्रवणेऽपिथद्धाराहित्येनधर्माद्धंशनम् ६४१ टीका-'आहच्च' इत्यादि । कदाचिद् श्रवण=धर्मश्रवणं लब्ध्वाऽपि श्रद्धान्धर्मविपयिका रुचिः, परमदुर्ल- भाऽस्ति । श्रद्धा हि संसारसागरतरणतरणिः, मिथ्यात्वतिमिरहरणधुमणिः, स्वर्गाप- वर्गसुखचिन्तामणिः, क्षपकश्रेणिसरणिः, कमरिपुदमनी, केवलज्ञानकेंचलदर्शनज- ननी। श्रद्धायाः परमदुर्लभत्वे हेतुमाह-'यहवे' इत्यादि । बहवो मनुष्या नैयायिक-न्याये पञ्चसमवायकारणे भवं नैयायिकं पञ्चसम- धर्मश्रवण की प्राप्ति के बाद सूत्रकार अब श्रद्धा की दुर्लभता दिख- लाते हैं-'आहच्च'-इत्यादि । अन्वयार्थ---(आहच्च-आहत्य ) कदाचित् (सवणं लटुं-श्रवणं लब्ध्वा ) धर्मका अधण भी प्राप्त हो जाय तो भी (सद्धा परमदुल्लहा -श्रद्धा परमदुर्लभा) धर्म में श्रद्धा-सचि-होना परम दुर्लभ है। यह श्रद्धा संसाररूपी सागर से पार कराने के लिये नौका जैसी है, मियां- स्वरूपी तिमिर को दूर करने के लिये शुमणि-सूर्य जैसी है। स्वर्ग एवं मोक्ष के सुखों को देने के लिये चिन्तामणिरत्न जैसी है। क्षपक श्रेणी पर आरूढ होने के लिये निसरणी जैसी है। कर्मरूपी शत्रु को परास्त करने वाली है, एवं केवल ज्ञान केवल दर्शन को उत्पन्न करने के लिये जननी जैसी है। यह श्रद्धा परम दुर्लभक्यों है ? यह यात स्वयं सूत्रकार कहते हैं ( यहवे-बहवः) संसारमें ऐसे भी कितनेक मनुष्य हैं जो ધર્મ શ્રવણની પ્રાપ્તિ બાદ સૂત્રકાર હવે શ્રદ્ધાની દુર્લભતા સમજાવે છે- - ' आहच्च' त्या सम्पयार्थ-आहच्च-आहत्य ४ायित सवणं लधु-श्रवणं लब्ध्वा पर्नु श्रय प्रास थ य त ५५ सद्धा परमदुल्लहा-श्रद्धा परमदुर्लभा धर्ममा श्रद्धा રૂચી થવી એ પરમ દુર્લભ વાત છે. આ શ્રદ્ધા સંસારરૂપી સાગરથી પાર ઉતા- રનાર નીકાનું કામ કરે છે. મિથ્યાત્વ રૂપી ઘોર અંધકારને દૂર કરી માણસના હૃદયમાં સૂર્ય તેજનાં કિરણે જે પ્રકાશ પહોંચાડે છે. સ્વર્ગ અને મોક્ષનાં સુખેને આપવા માટે ચિંતામણીરત્ન જેવી છે. ક્ષપકશ્રેણી ઉપર આરૂઢ થવા માટે એ નીસરણી જેવી છે. કર્મરૂપી શત્રુને નાશ કરવા માટે એ અતુલ બળવાની છે. અને કેવળજ્ઞાનદર્શનને ઉત્પન્ન કરવા માટે એ જનની જેવી છે. આ શ્રદ્ધા પરમ દુર્લભ કેમ છે? આ વાત સ્વયં સૂત્રકાર બતાવે છે. તેઓ ४९ छे है, वहवे-वहवः संसारमा सेवा प रा मनुष्या छ २ नेयाउयं.

·६० हितावह, चश्चन्द्रचन्दिकेच हृदयाहादक, स्वमहटवस्तुनः पुनर्जाग्रदवस्थायां तल्ला- भवत् प्रमोदजनकं, भूमिगतनिधा प्रातिरिख मुखजनकं, सकलसंतापहारकम् । तस्माद् धर्मः श्रोतव्य इति भावः ॥८॥ श्रुतिलामेऽपि श्रद्धा दुर्लभेत्याह- मूलम्-आहाच सवणं लधु, संद्धा परमदुल्लहा। सोच्चा नेयाउयं मंग्गं, वहवे परिभस्सइ ॥ ९ ॥ छाया-कदाचित् श्रवणं लब्ध्वा, श्रद्धा परमदुर्लभा। श्रुचा नैयायिकं मार्ग, बहवः परिभ्रश्यन्ति ॥९॥ एकान्ततः हितविधायक, निर्मल चादनी के समान हृदय को आनंद उत्पन्न करने वाला, स्वप्न में दृष्ट पदार्थ की जागृत अवस्था में प्रासि होने की तरह प्रमोदजनक, भूमि में गडे हुए निधान की प्राप्ति के समान सुखजनक एवं समस्त संताप का अपहारक होता है, इसलिये धर्म अवश्य श्रवण करने योग्य है। ' · भावार्थ--मनुष्यभव पाकर भी जीव को श्रुतचारित्ररूप धर्म का श्रवण बडे भाग्य से मिलता है । धन्य वे पुरुप है जो इस प्रकार से अपने जीवन को सफल करते हैं, क्यों कि धर्म के श्रवण से ही यह जीव को मालूम होता है कि हमारा क्या कर्तव्य है क्या अकर्तव्य है। हिंसादिक पाप अकर्तव्य हैं, तथा प्रणातिपातादि विरमणरूपकर्तव्य हैं। तप पालो योग्य हैं एवं कपागदिक परित्याग करने योग्य हैं ॥८॥ શક, તત્વ અતત્વને વિવેચક અમૃત પાન સમાન, એકાન્તતઃ હિત વિધાયક નિમળ ચાંદની સમાન હૃદયને ઉત્પન્ન કરવાવાળા, સ્વપ્નમાં દુષ્ટ પદાર્થની જાગ્રત અવસ્થામાં પ્રાપ્તિ થવાની માફક, પ્રમાદ જનક ભૂમિમાં દટાયેલા ધનની પ્રાપ્તિ સમાન, સુખ જનક અને સમસ્ત સંતાપને અપહારક બને છે. માટે ધમ અવશ્ય શ્રવણ કરવા ગ્ય છે. ભાવાર્થ-મનુષ્યભવ મેળવીને પણ જીવને તચારિત્રરૂપ ધમનું શ્રવણ ભાગ્યના ઉદયથી જ મળે છે. એ પુરૂષને ધન્ય છે કે જે આ પ્રકારથી પોતાના જીવનને સફળ બનાવે છે. કેમકે ધર્મનું શ્રવણ કરવાથી જ આ જીવને ખબર પડે છે કે મારું કર્તવ્ય શું છે અને અકર્તવ્ય શું છે હિસાદિક પાપ એ અકતવ્ય છે, અને એનાથી પ્રાણાતિપાતાદિ વિરમણરૂપ કર્તવ્ય છે. તપ પાળવા ગ્ય છે, અને કષાયાદિક પરિત્યાગ કરવા એગ્ય છે. ૮ .

·प्रियदर्शिनी टीका. अ० ३ गा० ९ श्रद्धादोलभ्ये जमालिदृष्टान्तः १ ६४३ यस्य सः, संयतादिनाने संदिग्धबुद्धिः । ३ । अचमित्रचतुर्थः सामुच्छेदिकः, स उत्पादानन्तरमेव वस्तुनः समुच्छेदः-विनाशो भवतीति प्ररूपयति । ४ । गङ्गाचार्यः पञ्चमो द्वैक्रियः-स एकस्मिन् समये क्रियाद्वयानुभवो भवतीति प्ररूपयति । ५ । पडलूकः पाठवैराशिका, स जीवा-जीव-नोजीव-भेदात् त्रयो राशयः सन्तीति प्ररूपयति । ६ । गोष्ठ:मादिलः स्थविरः सप्तमोऽवद्धिकः स च जीवन स्पृष्टं कर्म अवद्धं मरूपयति ।७। तत्र जमालवृत्तान्तःमोच्यते- क्षत्रियकुण्डपुरे भगवतः श्रीवीरवर्धमानस्वामिनो भगिन्याः सुदर्शनायाः पुत्रः क्षत्रिया ऐसी मान्यता है कि संयत आदि का ज्ञान सदा संदिग्ध रहता है, कोन संयत है कौन नहीं इसका यथार्थ निश्चय नहीं हो सकता है, इस प्रकार ये अव्यक्तवादी हैं ३। चतुर्थ निव-अश्वमित्र हैं, इनकी ऐसी मान्यता है कि उत्पाद के अनन्तर ही वस्तु विनष्ट हो जाती है । पंचम निव गंगाचार्य हैं, इनकी ऐसी मान्यता है कि एक समय में दो क्रियाओं का अनुभव होता है ५। छठवां निब पड्डलूक हैं, इनकी ऐसी मान्यता है कि जीव अजीव एवं नोजीव, इस प्रकार तीन राशि हैं ६। गोष्ठ माहिल स्थविर सातवां निहव है, इनकी ऐसी मान्यता है कि जीव के स्पृष्ट कर्म सदा उससे अबद्ध रहता है । जमालि का वृत्तान्त इस प्रकार है-जमालि भगवान् वर्धमान स्वामी की बहिन सुदर्शना के पुत्र थे। ये क्षत्रियकुण्डपुर का निवासी क्षत्रिय थे। भगवान् वीर प्रभु की पुत्री जो प्रियदर्शना थी उसका સ્વરૂપ છે. (૨) તૃતીય નિહ્નવ આષાઢ હતા એમની એવી માન્યતા હતી કે, સંયત આદિનું જ્ઞાન સદા સંદિગ્ધ રહે છે. કેણ સંયત છે? કેણુ સંયત નથી? એને યથાર્થ નિશ્ચય થઈ શકતું નથી. આ પ્રકારચી તેઓ અવ્યકતવાદી હતા. (૩) ચતુર્થ નિહ અમિત્ર હતા એમની એવી માન્યતા હતી કે, ઉત્પાદન અનંતરજ વસ્તુને નાશ થઈ જાય છે. (૪) પંચમ નિહ્નવ ગંગાચાર્ય હતા, એમની એવી માન્યતા હતી કે, એક સમયમાં બે ફિયાઓને અનુભવ થાય છે. (૫) છઠા નિકૂવ પૂડલૂક હતા એમની એવી પણ માન્યતા હતી કે, જીવ, અજીવ અને ને જીવ આ રીતે ત્રણ પ્રકારની રાશી છે. (૬) સાતમા નિવ ગોખમાહિલસ્થવિર હતા એમની એવી પણ માન્યતા હતી કે, સ્પષ્ટ કમ હંમેશાં તેનાથી અબદ્ધ રહે છે. જમાલિનું વૃતાંત આ પ્રકારે છે–જમાલિ ભગવાન વર્ધમાન સ્વામીની બહેન સુદર્શનાના પુત્ર હતા. તેઓ ક્ષત્રિય હતા અને ક્ષત્રિયકુન્ડપુરના નિવાસી હતા. ભગવાન વીર પ્રભુની પુત્રી જે પ્રિયદર્શના હતી, તેના તેઓ .

·" ६४२ उत्तराष्पयन बायकारणवादरूपं जैनदर्शनं, यद्वा-न्याययुक्तं मार्ग सम्यग्दर्शनादिरूपं मार्ग- मोक्षमार्ग श्रुत्वा परिभ्रश्यन्ति मोक्षमार्गाव मच्युता भवन्ति । अत्र दृष्टान्ताः-जमालिप्रभृतयो निववाः । अथ के ते जमालिप्रभृतयः ? इत्युच्यते-जमालिमभृतयः सप्त प्रवचननिरवाः- मिथ्यात्वाभिनिवेशाज्जिनोक्तचापलापकास्त्यक्तसम्यग्दर्शना अभूवन् । तत्र ज: मालिः प्रथमः, स बहुरतः-बहुपु समयेषु रतः सक्तः, प्रभूतसमयैः कार्योत्पत्ति- पति, नत्वेकेन समयेनेति मरूपयति ॥ १॥ विप्यगुप्तो द्वितीयः-स जीवमदेशिका -जीवः प्रदेश एव यस्य स जीवपदेशः, स एव जीवनदेशिकः, चरमप्रदेश एवं जीव इति प्ररूपयति ॥२॥ तृतीय आपाढा-स तु अव्यक्तिका, अव्यक्तम्-अस्फुटं वस्तु (नेयाउयं मग्गं-नैयायिक मार्ग) पंचसमवायकारणवादरूप जैनदर्शन को, अथवा सम्यग्दर्शनादिरूप न्याययुक्त मार्ग-मोक्षमार्ग को (सोच्चा- श्रुत्वा) सुनकर भी उसमें अद्धानहीं होने से (परिभस्सइ-परिभ्रश्यन्ति) उस मोक्षमार्ग से भ्रष्ट हो जाते हैं इसलिये श्रद्धा को दुलभ यतलाई है। इस विषय में दृष्टान्तस्वरूप जमालि निव आदि समझना चाहिये। जमालि आदि कौन हैं ? इस विषय को यहां प्रदर्शित किया जाता है। ये जमालि आदि सात व्यक्ति निद्वव-प्रवचन को छिपाने वाले हुए हैं- मिथ्यात्व के अभिनिवेश से जिनोक्त तत्त्व के अपलापक-सम्यग्दर्शन से रहित हुए हैं। इनमें सर्वप्रथम जमालि हुए हैं, इनकी मान्यता यह है कि अनेकसमयों से द्रव्य की उत्पत्ति होती है, एक समय से नहीं? द्वितीय निहव तिष्यगुप्त हुए हैं, इनकी ऐसी मान्यता है कि जीवका एक अन्तिम प्रदेश ही जीवस्वरूप है । तृतीय निहव आपाढ हुए हैं, इनकी मग-नैयायिक मार्ग पांय सभपाया२पा६३५ नाशनने मया सभ्य शनाहि३५ न्याययुत्त भाग-मोक्ष भागने सौमे सोच्चा-छत्वा सलमान ५५ सेनामा श्रद्धा न पायी परिभस्सइ-परिभ्रश्यन्ति मे भाक्षमाथी प्रष्ट थई જાય છે. આ માટે શ્રદ્ધાને દુર્લભ બતાવેલ છે. આ વિષયમાં દૃષ્ટાંતસ્વરૂપ જમાલિ નિવ્રુવ આદિ સમજવા જોઈએ. જમાલિ આદિ કેણ હતા એ વિષયને અહિં પ્રદર્શિત કરવામાં આવે છે. • જાતિ આદિ સાત વ્યક્તિ પ્રવચનનિધ્રુવ છુપાવવાવાળા હતા. મિથ્યાત્વના અભિનિવેશથી જીત તત્વના અપલાયક – સમ્યગ્રદર્શનથી રહિત હતા. એમાં સર્વ પ્રથમ જમાલિ હતા. એમની માન્યતા એ હતી કે અનેક સમયેથી દ્રવ્યની ઉત્પત્તિ થાય છે એક સમયથી નહી. (૧) દ્વિતીય નિહ્નવ તિષ્યગુપ્ત હતા, એમની એવી માન્યતા હતી કે, જીવનો એક અંતિમ મ જ જીવ ·प्रियदर्शिनी टीका. अ०३ गा० ९ श्रद्धादोर्लभ्ये जमालिदृष्टान्तः १ यस्य सः, संयतादिज्ञाने संदिग्धबुद्धिः । ३ । अश्वमित्रचतुर्थः सामुच्छेदिका, स उत्पादानन्तरमेव वस्तुनः सगुच्छेदः-विनाशो भवतीति प्ररूपयति । ४ । गङ्गाचार्यः पञ्चमो द्वैक्रियः-स एकस्मिन् समये क्रियाद्वयानुभवो भवतीति प्ररूपयति । ५। पडुलूकः पठखैराशिका, स जीरा-जीव-नोजीव-भेदात् त्रयो राशयः सन्तीति प्ररूपयति । ६। गोष्ठ:माहिलः स्थविरः सप्तमोऽचद्धिकः स च जीवेन स्पृष्टं कर्म अबद्धं मरूपयति । तत्र जमालेवृत्तान्तःप्रोच्यते- क्षत्रियकुण्डपुरे भगवतः श्रीवीरवर्धमानस्वामिनो भगिन्याः सुदर्शनायाः पुत्रः क्षत्रिया ऐसी मान्यता है कि संयत आदि का ज्ञान सदा संदिग्ध रहता है, कौन संयत है कौन नहीं इसका यथार्थ निश्चय नहीं हो सकता है, इस प्रकार ये अव्यक्तवादी हैं ३। चतुर्थ निव-अश्वमित्र हैं, इनकी ऐसी मान्यता है कि उत्पाद के अनन्तर ही वस्तु विनष्ट हो जाती है ४ । पंचम निव गंगाचार्य हैं, इनकी ऐसी मान्यता है कि एक समय में दो क्रियाओं का अनुभव होता है ५। छठयां निहव पडलूक हैं, इनकी ऐसी मान्यता है कि जीव अजीव एवं नोजीव, इस प्रकार तीन राशि हैं ६ । गोष्ठ माहिल स्थविर सातवां निहव है, इनकी ऐसी मान्यता है कि जीव के स्पृष्ट कर्म सदा उससे अबद्ध रहता है । जमालि का वृत्तान्त इस प्रकार है-जमालि भगवान् वर्धमान स्वामी की बहिन सुदर्शना के पुत्र थे। ये क्षत्रियकुण्डपुर का निवासी क्षत्रिय थे। भगवान् वीर प्रभु की पुत्री जो प्रियदर्शना थी उसका સ્વરૂપ છે. (૨) તૃતીય નિહ આવેઢ હતા એમની એવી માન્યતા હતી કે, સંવત આદિનું જ્ઞાન સદા સંદિગ્ધ રહે છે. કેણ સંયત છે? કેણ સંયત નથી? એને યથાર્થ નિશ્ચય થઈ શકતો નથી. આ પ્રકારથી તેઓ અવ્યક્તવાદી હતા. (૩) ચતુર્થ નિદ્ભવ અશ્વમિત્ર હતા એમની એવી માન્યતા હતી કે, ઉત્પાદન અનંતરજ વસ્તુને નાશ થઈ જાય છે. (૪) પંચમ નિહ્નવ ગંગાચાર્ય હતા, એમની એવી માન્યતા હતી કે, એક સમયમાં બે કિયાઓને અનુભવ થાય છે. (૫) છ નિદ્વવ ષડુલૂક હતા એમની એવી પણ માન્યતા હતી કે, જીવ, અજીવ અને તે જીવ આ રીતે ત્રણ પ્રકારની રાશી છે. (૬) સાતમા નિહ્નવ ગેઇમાહિલસ્થવિર હતા એમની એવી પણ માન્યતા હતી કે, સ્પષ્ટ કર્યું હંમેશાં તેનાથી અબદ્ધ રહે છે. જમાલિનું વૃતાંત આ પ્રકારે છે–જમાલિ ભગવાન વર્ધમાન સ્વામીની બહેન સુદર્શનાના પુત્ર હતા. તેઓ ક્ષત્રિય હતા અને ક્ષત્રિયકુન્ડપુરના નિવાસી હતા. ભગવાન વીરપ્રભુની પુત્રી જે પ્રિયદર્શન હતી, તેના તેઓ ·उत्सराप्ययन जमालिरासीत् । श्रीवीवर्धमानस्वामिनः पुत्री प्रियदर्शना जमालेः भार्याऽभवत् । एकदा कदाचित् भगवान् श्रीपोरवर्धमानस्वामी तत्र क्षत्रियकुण्डपुरे समयमतः। जमा- लिर्थिया सह तं वन्दितुं समागतः। भगवद्देशनया जातवैराग्योऽसौ जमालिय॒हभागस्य पित्रोरनुना गृहीत्वा पञ्चशतक्षत्रियकुमारैः सह प्रवज्यां गृहीतवान् । अयं भगवतः श्रीमहावीरस्य केवलज्ञानमाप्त्यनन्तरं चतुर्दशे वर्षे प्रवजितः । तदा तस्य मार्या प्रियदर्शनाऽपि भगवतः श्रीवीरवर्धमानस्वामिनः समीप स्त्रीसहस्रेण सह प्रत्रजिता। ततः पञ्चशतसंख्यकान् साधून जमालिमुनये, तस्यै प्रियदर्शनासाध्व्यै च साध्वी सहस्रं शिष्यवया भगवान् मददौ । अय जमालिमुनिः श्रीवर्धमानस्वामिना सह विहरन् दुश्चरं तपस्तेपे, एकादशाङ्गानि चाधीतवान् । ये पति थे। एक दिन की बात है कि वीर श्रीवर्धमान स्वामी क्षत्रिय- कुण्डपुर में पधारे । जमालि अपनी पत्नी प्रियदर्शना के साथ उनको वंदना करने के लिये आये । भगवान् ने इनको धर्मदेशना दी। दिव्य धर्मदेशना का पान कर जमालि को वैराग्य जागृत हो गया। घर पर आकर इन्हों ने अपने माता पिता से आज्ञा लेकर पांचसौ क्षत्रिय- कुमारों के साथ दीक्षा अंगीकार करली । उस समय भगवान को केवल ज्ञान प्राप्त हुए को चौदह वर्ष व्यतीत हो चुके थे । पति को दीक्षित देखकर प्रियदर्शना ने भी एक हजार स्त्रियों के साथ दीक्षा अंगीकार करली। प्रभु ने पांचसौ मुनियों को जमालिमुनि की नेस- राय में करदिये, एवं एक हजार साध्वियों को प्रियदर्शना साध्वी की नेसराय में कर दी। पांचसौ जमालि के शिष्य और एक हजार साध्वियां प्रियदर्शना की शिष्याएँ हुई । जमालिमुनि ने श्री वर्धमान- પતિ હતા. એક સમયની વાત છે કે, શ્રી વીર વર્ધમાનસ્વામી દીક્ષા લીધા પછી ક્ષત્રિયકુન્તપુરમાં પધાર્યા. જમાલિ પિતાની પત્ની પ્રિયદર્શનાની સાથે તેમને વંદના કરવા માટે આગ્રા. ભગવાને તેમને ધર્મદેશના આપી. દિવ્ય ધર્મ દેશનાનું પાન કરતાં જમાલિને વૈરાગ્ય જાગૃત થયો. ઘેર આવી પિતાના માતાપિતાની આજ્ઞા લઈ તેમણે પાંચસે ક્ષત્રિય કુમારે સહિત દીક્ષા અંગિકાર કરી. આ સમયે ભગવાનને કેવળજ્ઞાન પ્રાપ્ત થયા ને ચૌદ વર્ષ વિતી ગયાં હતાં. પતિને દીક્ષિત થયેલા જોઈ પ્રિયદર્શનાએ પણ એક હજાર એ સહિત દીક્ષા અંગીકાર કરી. પ્રભુએ પાંચસે મુનિઓને જમાલિ મુનિની નેસરાયમાં કરી દીધા. અને એક હજાર સાધીઓને પ્રિયદર્શના સાઠવીની નેસરાયમાં કરી દીધી. જમાલિના પાંચસે શિવ થયા અને એક હજાર સાઠવીઓ પ્રિય દર્શનાની શિષ્યા થઈ જમાલિ મુનિએ શ્રી વર્ધમાન સ્વામીની ·प्रियदर्शिनी टीका. अ०३ गा. ९ श्रद्धादौलम्रो जमालिदृष्टान्तः ६४५ अथान्यदा जमालिमुनिर्भगवतः श्रीवीरवर्धमानस्वामिनं वन्दित्वा नमस्कृत्य कृतावलिः सन् पप्रच्छ-भगवन् ! भवदावयाऽन्यत्र विहर्तुमिच्छामि ? तदा भग- वता पृथग्विहारे जमालेलाभादर्शनात् मौनमवलम्बितम्। जमालिस्तु अपतिपिद्धम- नुमतं भवतीति मत्वा भगवन्तं वन्दित्वा नमस्कृत्य पञ्चशतशिष्यैः सह तदन्तिकात् प्रतिनिष्कामति । अथाऽसौ पञ्चशतैरनगारैः सह ग्रामानुग्राम विहरन् श्रावस्तीनगर्या कोष्ठकना- मके उद्याने समागतः। तत्र यथामतिरूपमवग्रहं गृहीत्वा संयमेन तपसात्मानं भावयन् विहरति । स्वामी के साथ विहार करते २ खूब तो तपश्चर्या की और ग्यारह अंगों का अध्ययन भी कर लिया। किसी समय जमालि मुनि ने भगवान श्री वर्धमानस्वामी को दोनों हाथ जोड़कर चन्दना एवं नमस्कार कर के पूछा कि है भगवान् ! आपकी आज्ञा से मैं दूसरी जगह विहार करना चाहता हूं। जमालि की बात सुनकर भगवान ने इस अभिप्राय से कि इनका पृथग विहार लाभकारी नहीं है, उनको कुछ भी उत्तर नहीं दिया किन्तु मौन रहे। भगवान् ने जव जमालि से कुछ भी नहीं कहा तो उन्हों ने यह समझकर कि "अप्रतिपिद्धं अनुमतम्" अमतिपिद्ध अनुमत होता है, वहां से प्रभु को वन्दना नमस्कार करके अपने पांचसौ शिष्यों को साथ लेकर विहार कर दिया। पांचसो शिप्यो के साथ ग्रामानुग्राम विहार करते हुए वे श्रावस्ती સાથે વિહાર કરતાં કરતાં ખૂબ તપશ્ચર્યા કરી અને અગ્યાર અંગોને અભ્યાસ પણ કરી લીધું. કે એક સમયે જમાલિમુનિએ ભગવાન શ્રી વર્ધમાન સ્વામીને બે હાથ જેડીને વંદના નમસ્કાર કરીને પૂછ્યું કે, હે ભગવંત! આપની આજ્ઞાથી હું બીજી જગ્યાએ વિહાર કરવા ઈચ્છું છું. માલિની આ વાત સાંભળીને ભગવાન એમને જુદે વિહાર લાભકારી નથી. એવા અભિપ્રાયથી મૌન રહ્યા અને ઉત્તર ન આપે. ભગવાને જ્યારે જમાલિને કાંઈ કહ્યું નહીં ત્યારે तेभर मेम सम साधु,अप्रतिपिद्धं अनुमत' भवति " मौन से मनुमती છે, એમ સમજીને ત્યાંથી પ્રભુને વંદના નમસ્કાર કરીને પિતાના પાંચસો શિષ્ય સાથે પ્રભુથી અલગ વિહાર કરી દીધું. પાંચસે શિષ્યોની સાથે ગ્રામનુગ્રામ વિહાર કરતાં કરતાં તેઓ શ્રાવસ્તી ·उत्तराभ्ययनरचे ततः खलु श्रमणो भगवान् महावीरोऽन्यदा कदाचित् पूर्वानुपूचिरन् यावत् सुखसुखेन विहरन् यत्रय चम्पानगरी यत्रैव पूर्णभद्रनामकमुखानं तत्रैवोपा- गतः, उपांगत्य यथामतिरूपमवग्रहं गृहीत्वा संयमेन तपसाऽऽत्मानं भावयन् विहरति । ततः खलु तस्य जमालेरनगारस्य शरीरेऽन्तप्रान्तमातुच्छाहारैरन्यदा कदा- चित् विपुलरोगातकः प्रादुर्भूतः । तदा स उपवेप्टुमशक्तःसन्ननगारान् पाइ-मम संस्तारकः शीघ्रं क्रियताम् । ते मुनयः संस्तारकं कर्तुं प्रवृत्ताः । जमालिस्तान पुनः पुनः पृच्छति-संस्तारकः कृतो नो वा भवद्भिः १ त ऊचुः--संस्तारकः कृतो नगरी के कोष्ठक नामक उद्यान में आये। वहां वनपाल से वसति की आज्ञा ग्रहण कर संयम एवं तप से अपनी आत्मा को भवित करते हुए विचरने लगे। श्रमण भगवान महावीर ने भी कोई समय पूर्वानुपूर्वी से ग्रामा- नुग्राम विहार करते हुए वे चंपानगरी के पूर्णभद्रनामक उद्यान में पधारे और यथाप्रतिरूप अवग्रह (वसति की आज्ञा) ग्रहण कर संयम एवं तप से आत्मा को भवित करते हुए विचरने लगे। इधर जमालि के शरीर में अन्त प्रान्त रूक्ष एवं तुच्छ आहार के लेने से अनेक प्रकार के रोग उत्पन्न हो गये । इससे ये बैठने में भी अशक्त बन गये। इस स्थिति में इन्होंने अपने शिष्यों से कहा-मेरे लिए संस्तारक शीघ्र कर दो। मुनियों ने संस्तारक करना प्रारंभ कर दिया । નગરીના કાષ્ઠક નામના બાગમાં આવી પહોંચ્યા. ત્યાં વનપાલ પાસેથી આજ્ઞા લઈને ઉતર્યો. અને તે સ્થળે સંયમ અને તપથી પિતાની આત્માને ભાવિત કરતાં કરતાં વિચારવા લાગ્યા. શ્રમણ ભગવાન મહાવીર પણ કોઈ સમય પૂર્વાનુપૂર્વીથી ગ્રામાનુગ્રામ વિહાર કરતા કરતા ચંપાનગરીના પૂર્ણભદ્ર નામના બાગમાં પધાર્યા. અને યથાપ્રતિરૂપ અવગ્રહ (વસતીની આજ્ઞા) લઈને સંયમ અને તપથી આત્માને ભવિત કરતાં કરતાં વિચરવા લાગ્યા. આ તરફ જમાલિના શરીરમાં અન્ત, પ્રાન્ત, રૂક્ષ તેમજ તુચ્છ આહાર લેવાથી અનેક પ્રકારના રેગે ઉત્પન્ન થયા, આ રોગના કારણે તેઓ બેસવામાં પણ અશક્ત બની ગયા આ સ્થિતિમાં તેમણે પોતાના શિષ્યને કહ્યું કે, મારે માટે જલ્દી સંસ્તારક (પથારી) કરી દે. મુનિએ સંસ્મારકની તૈયારી કરવા લાયા જમાલિએ તેમને વારંવાર પૂછવા માડયું કે, સસ્તારક ક ·६४७ प्रियदर्शिनी टीका भ० ३ गा०९ क्रियमाणकतविषयक विचारः नास्ति, किंतु क्रियते, एवमुक्ते सति स जमालिमिथ्यात्वमोहनीयोदयात् सम्य- पवपरिभ्रष्टः सन् व्यचिन्तयत्-क्रियमाणं कृतमिति जिनोक्तं सत्यं न भवितुमर्हति, यतोऽयं संस्तारकः क्रियमाणो न कृतः संस्तीर्यमाणोऽपि न संस्कृत. इत्युच्यते । इति मनसि विचिन्त्य तत्र सर्वान् मुनीनाहूय जमालिः प्राह-यत् क्रियमाणं तत् कृतम् , यचलन् तचलितम्, यदुदीर्यमाणं तदुदीरितम् , इत्यादि श्रीमहावीरस्वा- मिना यद् भापितं वत् खलु मिथ्या, क्रियमाणे संस्तारके शयनरूपार्थसाधकत्वा- भावेन कृतत्वाभावात् । जमालि ने उनसे यार २ पूछना शुरु किया कि संस्तारक किया या नहीं ? उन्हों ने कहा संस्तारक अभी नहीं किया है कर रहे हैं। इस प्रकार जय उन्हों ने कहा तव मिथ्यात्वमोहनीय के उदय से सम्यक्त्व से पतित होकर जमालि ने विचार किया कि "क्रियमाणं कृतम्" जो किया जा रहा है वह "किया गया" ऐसा जो जिन भगवान ने कहा है वह सत्य नहीं हो सकता है, क्यों कि संस्तारक क्रियमाण है यह " कृतः" किया गया ऐसा नहीं कहा जा सकता है। उसी तरह यह तो अभी " संस्तीर्यमाण" है विछाया जा रहा है, इसे "संस्तृतः" बिछ गया है, ऐसे कैसे कह सकते हैं। इस प्रकार विचार कर उन्हों ने अपने समस्त शिष्यों को बुलाकर कहा कि देखो भगवान् वीर प्रभु जो ऐसा कहते हैं कि "क्रियमाणं कृनम्" "यच्चलत् तत् चलितम् " " यदुवीर्यमाणं तदुदीरितम् " जो क्रियमाण है वह किया गया है, जो चल रहा है वह चल चुका है, जो उदय में आ શિષ્યોએ કહ્યું કે, સંસ્કારક હજું કરેલ નથી પરંતુ કરીએ છી એ આ પ્રકારે જ્યારે શિષ્યએ કહ્યું, ત્યારે મિથ્યાત્વ મેહનીયના ઉદયથી સમ્યક્તવથી પતિત मालिस पियार ४यो, “क्रियमाणं कृतं"२ ४२पामां मावे छत “થઈ ચૂક્યું ?” એવું જે જન ભગવાને કહ્યું છે તે સત્ય ઠરતું નથી. કેમ કે સંસ્મારક ક્રિયમાણ છે તે ” થઈ ચૂક્યું છે એમ કહી શકાય નહિ, मा प्रभारी मा म संस्तीर्यमाण" छे-पीछापामां मार छ भने બછાવી દીધેલ છે એમ કેમ કહી શકાય ? આ પ્રમાણે વિચાર કરીને તેમણે પિતાના સમસ્ત શિને બોલાવીને કહ્યું કે, જુઓ ભગવાન વીર પ્રભુ જે એમ ई छे, "क्रियमाणं कृतम् यच्चलत् तत् चलितम् दीरितम्" रेठियमा छे ते थई यूश्यु छ, रे याक्षी रघुछे, ते याही . कृतः यदुदीर्यमाणं तदु.

·उत्तराभ्ययनले ततः खलु श्रमणो भगवान् महावीरोऽन्यदा कदाचित् पूर्वानुषाचरन् यावत् सुखंसुसेन विहरन् यत्रैव चम्पानगरी यत्रैव पूर्णभद्रनामकमुधानं तत्रैवीपा- गतः, उपागत्य यथामतिरूपमवग्रहं गृहीत्वा संयमेन तपसामानं भावयन् विहरति । ततः खलु तस्य जमालेरनगारस्य शरीरेऽन्तप्रान्तरक्षतुच्छाहारैरन्यदा कदा- चित् विपुलरोगातका प्रादुर्भूतः । तदा स उपवेष्टुमशक्तःसन्ननगारान् पाह-मम संस्तारकः शीघ्रं क्रियताम् । ते मुनयः संस्तारकं कर्तुं प्रवृत्ताः । जमालिस्तान् पुनः पुनः पृच्छति-संस्तारकः कृतो नो वा भवद्भिः १ त ऊचुः-संस्तारकः कृतो नगरी के कोष्ठक नामक उद्यान में आये । वहां वनपाल से वसति की आज्ञा ग्रहण कर संयम एवं तप से अपनी आत्मा को भवित करते हुए विचरने लगे। श्रमण भगवान महावीर ने भी कोई समय पूर्वानुपूर्वी से ग्रामा नुग्राम विहार करते हुए वे चंपानगरी के पूर्णभद्रनामक उद्यान में पधारे और यथाप्रतिरूप अवग्रह (वसति की आज्ञा ) ग्रहण कर संयम एवं तप से आत्मा को भवित करते हुए विचरने लगे। इधर जमालि के शरीर में अन्त मान्त स्क्ष एवं तुच्छ आहार के लेने से अनेक प्रकार के रोग उत्पन्न हो गये । इससे ये बैठने में भी अशक्त बन गये। इस स्थिति में इन्होंने अपने शिष्यों से कहा-मेरे लिए संस्तारक शीघ्र कर दो। मुनियों ने संस्तारक करना प्रारंभ कर दिया। નગરીના કેહઠક નામના બાગમાં આવી પહોંચ્યા. ત્યાં વનપાલ પાસેથી આજ્ઞા લઈને ઉતર્યા. અને તે સ્થળે સંયમ અને તપથી પિતાની આત્માને ભાવિત કરતાં કરતાં વિચરવા લાગ્યા. શ્રમણ ભગવાન મહાવીર પણ કઈ સમય પૂર્વનુપૂર્વીથી ગ્રામાનુગ્રામ વિહાર કરતા કરતા ચંપાનગરીના પૂર્ણભદ્ર નામના બાગમાં પધાર્યા. અને યથાપ્રતિરૂપ અવગ્રહ (વસતીની આજ્ઞા લઈને સંયમ અને તપથી આત્માને ભવિત કરતાં કરતાં વિચરવા લાગ્યા. આ તરફ જમાલિના શરીરમાં અન્ત, પ્રાન્ત, રૂક્ષ તેમજ તુચ્છ આહાર લેવાથી અનેક પ્રકારના રોગો ઉત્પન્ન થયા, આ રોગના કારણે તેઓ બેસવામાં પણ અશક્ત બની ગયા આ સ્થિતિમાં તેમણે પિતાના શિષ્યોને કહ્યું કે, મારે માટે જલદી સંસ્તારક (પથારી) કરી દે. મુનિઓ સંસ્મારકની તૈયારી કરવા લાગ્યા જમાલિએ તેમને વારંવાર પૂછવા માડયું કે, સંસ્તારક કર્યો કે નહીં ?

·प्रियदर्शिनी टीका.१०३ गा० ९सयादौ म्येक्रियमाणपतविपकृषिचार११ इत्यादि, तत्सर्वमसंबद्धमेवेतिः। एवं मिथ्यात्वमोहनीयोदयात्- जमालिमुन्मार्गगतं ज्ञात्वा स्थविरा अवदन्-जमाले ! भगवत आशयं न जानासि भगवान् आप्तः, विगतदोपसत्यवक्ता, तन्मतमनेकान्तवादात्मकम् , एकोपि पदार्थः, अपेक्षाभेदेन अनेकरूपो भवति, यथा एक- एच पुरुषः अपेक्षाभेदेन जामाता यालकः पुत्रः पिता च । तथैव प्रकृतेऽपि.क्रियमाणत्वेपि संस्तारके कृतत्व संभवति । पटस्य क्रियमाणतायां कृतः पटः' इत्यादिवत् । ननु कथं क्रियमाणं पटादिकं कृतं स्यादिति चेतत्रोच्यते-पटस्योत्पद्यमानताकाले प्रयमतन्तुमवेशे उत्पद्यमान. एव. पटं उत्पन्नो -' इत्यादि' सो यह श्रद्धेय नहीं है। इस प्रकार : भाग्यदोप से जमालि को विपरीत मार्ग में जाते हुए देखकर स्थविरां ने कहा-हे जमालि! आप भगवान के आशयको नहीं जानते हो. भगवान सर्व दोप-रहित यथार्थवक्ता है। भगवानः का मत अनेकान्तरूप है। एक ही पदार्थ अपेक्षा-भेद से अनेकरूप होता है। जैसे एक ही पुरुप श्वशुर की अपेक्षा से जामाता कहलाता है। बहनोई की अपेक्षा साला कहलाता है 'पिता की अपेक्षा से पुत्र कहलाता है, पुत्र की अपेक्षा से पिता कह- लाता है। उसी प्रकार प्रकृति में आपका विस्तर हो भी रहा है, हो भी गया है। ऐसा कह सकते हैं। जैसे कि पंट'..की क्रियमाणता में भी कृतत्वं का व्यवहार होता है उसी तरह । पुनः प्रश्न करता है कि जो केयमाण है वह कृत कैसे हो सकता है ? इसका उत्तर देते है-पट के उत्पत्तिकाल में प्रथम तंतु के प्रवेश समय में भी वह उत्पन्न होता ही है તે શ્રદ્ધા કરવા યોગ્ય નથી. આ પ્રમાણે ભાગ્યદેવથી વિપરીત- માગે જતા જમાલીને જે તે સ્થવિરેએ તેને કહ્યું કે-હે માલિ! તમે ભગવાનના આશયને જાણતા નથી. ભગવાન સર્વદેવ રહિત સાચું બોલવાવાળા છે. ભગવાનને મત અનેકાન્ત રૂપ છે. એક જ પદાર્થ અપેક્ષ છેદથી અનેકરૂપ થાય છે. જેમાં એક જ પુરુષ સસરાની આગળ જમાઈ કહેવાય છે. બનેવીની આગળ સાથે કહેવાય છે. અને પિતા આગળ પુત્ર કહેવાય છે. અને તેજ પુરુષ પુત્ર આગળ પિતા કહેવાય છે. એવી જ રીતે પ્રસ્તુતમાં આપની પથારી થઈ રહી છે. થઈ પણ ગઈ છે. એવું કહેવામાં આવે છે. જેવી રીતે મતની ક્રિયમાણુતામાં તત્વને 'व्यपार बाय .छ.वी शत.... : ..धी प्रश्न. ४रे ३२ फियमाण छत कृतं वा शंत 41 એને ઉત્તર આપતાં કહે છે કે-૫૮ના-ઉત્પત્તિકાળમાં પ્રથમ તુના પ્રવેશ Mur uni Surd:यायम. मप्रथमततुपे यी ·- . ६४८ उच्चरापासून कृते संस्तारके शयनाद्यर्थक्रियाकारित्वं विद्यते, करणसमये तु नास्ति ताक्षी अर्थक्रिया, अतः क्रियमाण कृतमिति व्यपदेशः कथं स्यात् । किन-क्रियमाणमिति वर्तमानव्यपदेशः, कृतमिति च भूतव्यपदेशः, वर्तमानत्यं भूतत्यं च. परसरविरु द्धमिति परस्परविरुद्धयोस्तयोरेकता न स्यात् , वर्तमानध्वंसप्रतियोगित्वस्य भूतः स्वादिति महावीरस्वामिना यत् प्रतिपादितम्-'करेमाणे कडे चलमाणे चलिए रहा है वह उदय में आचुका है " सो वह सय मिथ्या है, कारण कि क्रियमाण सत्तारक में शयनरूप अर्थक्रिया के प्रति साधकत्व का अभाव होने से वहां कृतत्व नहीं आ सकता है। संस्तारक (विस्तर) करने के याद ही उसमें शयनादिरूप अर्थ क्रियाकारिता आती है, परन्तु संस्तारक करने के समय में उसमें उस प्रकार की अर्थक्रियाकारिता नहीं है, फिर "क्रियमाणं कृतम् "-क्रिया माण कृत होता है-यह व्यपदेश कैसे हो सकता है ?। और भी-"क्रियमाणम्" यह वर्तमान काल का कथन है और कृतम्" यह भूतव्यपदेश है। भूत और वर्तमान परस्पर विरुद्ध है, और परस्पर विरुद्ध दो पदार्थों की एकता नहीं हो सकती है, क्यों कि वर्त. काल में विद्यमान जो ध्वंस उसके विरोधी का नाम है भूत, एतादृश भूत और वर्तमान ये दोनों एक अधिकरण में नहीं रह सकते हैं । फिर जो महावीर स्वामी ने कहा है कि क्रियमाणं कृतम्, चलत् चलितम् ચુકયું છે, જે ઉદયમાં આવી રહેલ છે તે ઉદયમાં આવી ચુકેલ છે, એ બધું સઘળું મિથ્યા છે. કારણ કે, ક્રિયમાણ સંસ્તારકમાં શયનરૂપ અર્થ ક્રિયામાં સાધકત્વના અભાવથી ત્યાં કરેલ છે એમ આવી શકતું નથી. सा२३ (पयारी) या ५छी तमा शयना९ि३५ “ क्रियाकारिता" भावे छे. ५२न्तु सा२४ धरती पमत माता न 'अर्थक्रिया कारिता' भापती नथी. तो पछी क्रियमाणं कृतम्-ठियमा त थाय छ, मेवे। વ્યવહાર કેવી રીતે થઈ શકે? qणी "क्रियमाणम् " से पतभानामनु ४५ने छ भने " ભૂતકાળને વ્યવહાર છે. ભૂત (કાળ) અને વર્તમાન એ બન્ને પરસ્પર વિરૂદ્ધ અર્થવાળાં છે. એટલે પરસ્પર વિરૂદ્ધ એવા બે પદાર્થોની એકતા થઈ શકતી નથી. કેમકે વર્મમાનકાળથી વિરૂદ્ધ ભૂત (કાળ) છે, એવા પ્રકારને ભૂત અને વર્તમાન એ બને એક અધિકરણમાં રહી શકતા નથી. તે પછી મહા- पी२ स्वाभीमे २४ह्यु छ है, “क्रियमाणं कृतम् " " , कृतम् चलत् चार ·- प्रियदर्शिनी टीका. १०३ गा० ९घद्धादौलम्ये क्रियमाणकृतविषयकविचारः ६५१ मवेशे पटस्योत्पत्तिरिति प्रथमसमयादारभ्य किश्चित् कार्य सर्वैरपि क्षणैः कृतमिति मन्तव्यम् । यदि मथमक्रियया नोत्पन्नः पटस्तदा उत्तरक्रिययापि नोत्पन्नः स्यादिति सर्वदैव पटानुत्पत्निप्रसंगः, स च न कस्यापि इष्टः, अतः प्रथमतन्तुप्रवेशकाले एवं किंचिदुत्पन्नपटस्य यावान् अंशो नोत्पन्नः स एवाशः उत्तरक्रियया उत्पाद्यते यदि पुनरुत्पधेत तदा एकदेशेनैव उत्पादन नियाया इति स्वीकर्तव्यम् । यदि प्रथमां- योत्पादननिरपेक्षा द्वितीयादिक्रिया तदैव द्वितीया फलवती स्यात् , नान्यथा, ततश्च यथा उत्पद्यमान एव पट उत्पन्ना, तथा क्रियमागमेव संस्तारकं कृतमिति- अन्तिम तन्तु के प्रवेश होने पर पट को उत्पत्ति होती है इसलिये 'पट उत्पन्नः'-ऐसा व्यवहार होता है, अतः ऐसा मानो कि प्रथम समय से लेकर कुछ२ कार्य सभी क्षणों में होता है। यदि कदाचित प्रथम निया से पट उत्पन्न नहीं हुआ तो द्वितीय से भी उत्पन्न नहीं होगा, तृतीय से भी नहीं होगा, इस प्रकार अन्तिम क्रिया से भी नहीं होगा तो पट की कभी भी उत्पत्ति नहीं होगी। परन्तु यह किसी को भी इष्ट नहीं है। अतः प्रथमतंतुप्रवेशकाल में भी घोड़ा पट उत्पन्न हुआ, और जो अंश अनुत्पन्न है वह द्वितीयादि क्षणों में होता है। इस प्रकार यह सिद्धान्त होता है कि क्रिया को एक देश से ही उत्पादकत्व है, और यह आपको भी मानना पडेगा। यदि प्रथम अंश के उत्पादन से निरपेक्ष वित्तीय क्रिया को मानोगे तभी दितीयादि क्रियायें सार्थक होंगी, अन्यथा नहीं । तप जैसे प्रथम क्रिया से उत्पन्न होते हुए पट की उत्पत्ति वितीयादि क्रिया से होती है उसी प्रकार તત્ત્વના પ્રવેશ થતાની સાથે જ પટની ઉત્પત્તિ થાય છે. એટલા માટે “ટઃ उत्पन्न: " सो ०५१६२ धाय . मेटो भान न भयम સમયથી લઈને દરેક ક્ષણે કંઈક કંઈક કાર્ય થાય છે જ, જે કદાચ પ્રથમ ક્રિયાથી ૫૦ ઉત્પના ન થયું તે બીજીથી પણ ઉત્પન્ન થશે. નહીં. અને ત્રીજીથી પણ ઉત્પન્ન થશે નહિ તેવી જ રીતે અમિ ક્રિયાથી પણ થશે નહીં, અને એ રીતે તે પટની કોઈ રીતે ઉત્પત્તિ થશે જ નહીં. પરંતુ એ વાત કોઈ માની શકે તેમ નથી. એટલે પ્રથમતતુપ્રવેશકાળમાં પણ પટને છેડે ભાગ ઉત્પન્ન થયે, અને જે અંશ ઉત્પન નથી કે, તે બીજી ત્રીજી વિગેરે સામાં થાય છે. આ રીતે એ વાત સિદ્ધ થાય છે કે ક્રિયાના એક દેશથી જ ઉત્પાદન કરવ છે. અને એ વાત તમારે પણ માનવી પડશે. જે પ્રથમ અંશના ઉત્પાદનથી નિરપેક્ષ દ્વિતીય ક્રિયાને માનશો ત્યારે જ દ્વિતીયદિકિયાએ સાર્થક થશે. અન્ય રીતે નહીં. તે જેવી રીતે પ્રથમ ક્રિયાથી ઉત્પન્ન થતા પટની ઉત્પત્તિ દ્વિતીયાદિ ·१५० : उचराप्ययन भवति, उत्पद्यमानताच पटस्य प्रथमतन्तुप्रवेशकागदारभ्येच भवति तदेव पट उत्पपते इति व्यबहारदर्शनात् । उत्पन्नत्यमपि तस्य पटस्य तत्काले एर, तथाहि-उत्पति क्रियाकाले-प्रथमतन्तुमवेशे एवासी उत्पन्नोऽभूत् , अन्यथा उत्पत्तिक्रियाकाले यदि तस्य पटस्योतत्तिर्न स्वीक्रियेत तदा प्रथमक्रिया निरथिका स्यात्, कार्यकरणमेव धर्मः क्रियायाः । यदि प्रथमक्रिया उत्पत्तिरूपं कार्य न कुर्यात् तदा सा निरथिकेव स्यात् , उत्पायोत्पादनमेव क्रियाया धर्मः । एवं यथा प्रधमक्षणे पटो नोत्पनस्तथा द्वितीयक्षणेऽपि नोत्पन्न एव, तृतीयादावपिक्षणे नोत्पन्न इति अंतिमक्रिययापि अनुः सन्न एव स्वाद , युक्तेः सर्वत्र समानत्वात् । यदा तु प्रथमादिक्रियया न किमपि फलमुत्पादितं तदा अन्त्यया फलं स्यादिति मत्याशामात्रमेव, दृश्यते चान्त्यतन्तु' क्यों कि प्रथमतंतुप्रवेश-काल से ही 'पट उत्पन्न होता है। ऐसा व्यवहार देखने में आता है। तथा उत्पन्नत्व भी उस पट में उस काल से ही है, क्यों कि उत्पत्तिक्रियाकाल में प्रथम तन्नु के प्रवेश होने पर ही पट उत्पन हो गया, यदि उस.पट की उत्पत्ति स्वीकार नहीं करें तो वह प्रथम क्रिया निरर्थक हो जायगी, कारण कि कार्योत्पाद ही क्रिया का धर्म है। यदि ऐसा माने कि प्रथम क्षण में पट उत्पन्न नहीं हुआ तो इसी तरह द्वितीय क्षण में भी उत्पन्न नहीं होगा, तृतीय क्षण में भी उत्पन्न नहीं होगा, इस तरह से अंतिम क्रिया तक पट की उत्पत्ति नहीं होगी, क्यों कि युक्तिं सर्वत्र समान है। - यदि प्रथम क्रिया से कुछ भी फल नहीं हुआ तो अन्तिम क्रियासे भी उत्पादरूप फल का होना असंभव ही है, परन्तु देखने में आता है कि ઉત્પન્ન થાય છે” એવો વ્યવહાર જોવામાં આવે છે. તથા ઉત્પન્ન થવાપણું પણ તે પટમાં તે કાળથી જ છે, કેમકેં ઉત્પત્તિક્રિયાકાળમાં પ્રથમતતુનાં પ્રવેશ થતાની સાથે જ પટ ઉત્પન્ન થઈ ગયું, જે તે પટની ઉત્પત્તિને સ્વીકાર ન કરીએ તે તે પ્રથમક્રિયા નિરર્થક થઈ જશે. કારણ કે કાર્યની ઉત્પત્તિ જ કિયાનો ધર્મ છે. કદાચ જે એમ માનીએ કે પ્રથમ ક્ષણમાં પટ ઉત્પન્ન થયું નથી. તે એવી જ રીતે બીજી ક્ષણમાં પણ ઉત્પન્ન નહિ થાય તેમજ ત્રીજી ક્ષણમાં પણ ઉત્પન્ન થશે નહીં. એવી જ રીતે અંતિમક્રિયા સુધી પટની ઉત્પત્તિ शे नही, भठिया सत्र-यसरी डाय छे. જે પ્રથમ ક્રિયાથી કંઈ પણ ફલન થયું તે અતિમ ક્રિયાથી પણ ઉત્પાદરૂપ ફેલ થવું અસંભવ જ છે. પરંતુ જોવામાં આવે છે કે અનિમ .

·है प्रियदर्शिनी टीका. म०३ गा. ९ श्रद्धादौलम्ये क्रियमाणकृतविषयकधिचारः ६५५ अथ यस्मिन्नेव समये घटादिकार्य प्रारम्यते, तस्मिन्नेव समये निप्पद्यते, अनो निष्पन्नमेव तत् क्रियते-इति चेन्नैवम् , यस्मात् घटादिकार्याणामुत्पद्यमाना- नामसंख्येयसमयरूपो दीर्घ एवं निर्वर्तनक्रियाकालो दृश्यते, अतो न यस्मिन्नेव अवस्था में अविद्यमान रहता है, कुंभकारादिक के व्यापार के बाद ही वह उत्पन्न हुआ माना जाता है। इसलिये जो अकृत होता है वही किया जाता है कृत नहीं किया जाता, ऐसा मानना चाहिये। यह तीसरा पक्ष है। यदि कोई " कृतं क्रियते" इस व्यवहार को सत्य सावित करने के लिये ऐसा कहे कि-जिस समय में घटादिक कार्य बनना प्रारंभ होता वह उसी समय में निष्पन्न हो जाता है इसलिये जव निष्पन्न ही घट किया जाता है तय "कृतमेव क्रियते" इस प्रकार के व्यवहार में कौनसी याधा आती है ? सो ऐसा कहना भी ठीक नहीं है, क्यों कि उत्पद्यमान घटादिक कार्यों की उत्पत्तिरूप क्रिया का यह समय असं स्यातसमयरूप बहुत भारी काल है। ऐसा नहीं है कि जिस समय घट यनना प्रारंभ होता है वह उसी समय निष्पन्न हो जाता है। इसके बनने में तो बहुत समय लगता है। मिट्टी का लाना, उसका पिंड पनाना, उसे चक्र पर रखना शिवक आदि पर्याय में उसे परिणमित करना, इस प्रकार घट की उत्पत्ति होने में बहुत अधिक समय लग जाता है, અવસ્થામાં ઘટ તરીકે તે અવિદ્યમાન રહે છે. કુમ્ભકારાદિકના વ્યાપાર બાદ જ તે ઉત્પન થયેલ માનવામાં આવે છે. આ માટે જે અકૃત હોય છે તેજ કરવામાં આવે છે. કૃત નથી કરાતું એવું માનવું જોઈએ. આ ત્રીજો મુદ્દો છે. ૩ 5 "वं क्रियते " मा ०५५डारने सायो सामीत २१ भारे मे કહે કે જે સમયમાં ધટાદિ બનાવવાના કાર્યને પ્રારંભ થાય છે તે એ સમયમાં धुई याय छे भाटे यारे निष्पन्न ५८ ४२१/मा माय छे. त्यारे "क्रियते" આ પ્રકારના વ્યવહારમાં કઈ બાધા આવે છે તેથી એમ કહેવું એ પણ ઠીક નથી. કેમકે, ઉત્પદ્યમાન ઘટાદિક કાર્યોની ઉત્પત્તિરૂપ ક્રિયાને તે સમય અ ખ્યાત સમયરૂપ ઘણે ભારે કાળ છે. એવું નથી કે, જે સમયે ઘટ બનવાને પ્રારંભ થાય છે તે તેજ સમયે નિષ્પન્ન થઈ જાય છે. તેના બનવામાં તે ઘણે સમય લાગે છે. માટીને લાવવી, તેને કચરીને તેને પિંડ બનાવ, તે પછી તેને ચાકડા ઉપર ચઢાવ, તેને આકાર આપ, આ રીતે ઘટની ઉત્પત્તિ થવામાં ઘણું જ લાંબા સમય લાગે છે. આથી જે સમયે ઘટને બનાવવાને ·६४ त्तराम्ययनले यदि कतमपि क्रियते, तदाऽन्येऽपि दोपाः सन्ति, तथारि-पदि कृतमपि क्रियते, अर्थात्-क्रियमाणं कृतं मन्यते तदा घटादिकार्योत्पादनार्थ मनमर्दनचक्र- भ्रमणादिकायाः क्रियाया वैफल्यं स्यात् , तस्मिन् काले कार्यस्य घटस्य कतत्वा- भ्युपगमात् । तस्य प्रोगेय सत्वात् ॥ २ ।। किश्च कृतं क्रियते इति यन्मन्यते तत्र, प्रत्यक्षविरोधः, यस्मादुत्पतेः पून मृत्पिण्डावस्थायामविद्यमानं, पश्चात् कुम्भकारादिव्यापारे पटादिकार्यभायमान दृश्यते उत्पत्तिकाले, तस्मादकृतमेव क्रियमाणं भवति ॥ ३ ॥ सद्भाव से कभी भी वहां भवन-होने-रूप क्रिया की परिसमाप्ति नहीं हो सकने के कारण किसी भी कार्य की पूर्णरूप से निष्पत्ति नहीं हो सकेगी। यह कार्यअनिप्पत्तिरूप प्रथम दोप है ॥१॥ यदि कृत भी "क्रियते " ऐसा माना जाय अर्थात् जो हो चुका है वह भी किया जाता है ऐसा ही पक्ष स्वीकार किया जाय तो इसका यह भी तात्पर्य होता है कि जो क्रियमाण है-हो रहा है-वह हो चुका ऐसा कहा जाता है तो इस पक्ष में यह सब से प्रवल दोष उपस्थित होता है कि घटादि कार्य की उत्पत्ति के लिये जो मिहा का मर्दन चाक का भ्रमण आदि क्रियाएँ की जा रही हैं ये सय निष्फल हो जाती है, क्यों कि क्रियमाण अवस्था में भी घट कृत तो हो चुका तय उसके वर्तमान होनेसे निष्पन्न करने की क्या आवश्यकता रही? यह दूसरा पक्ष है ॥२॥ और मा-"कृतं क्रियते" यह व्यवहार इसलिये भी दूषित सावित होता है कि जबतक घट उत्पन्न नहीं हो जाता है तब तक वह मृत्पिड તરૂ ઘટત્પત્તિરૂપ કિયાના સદૂભાવથી કદી પણ ત્યાં ભવન-થવારૂપ ક્રિયાની પરિસમાપ્તિ ન થઈ શકવાના કારણે કોઈ પણ કાર્યની પૂર્ણરૂપથી નિષ્પત્તિ થઈ શકશે નહીં. આ કાર્ય અનિષ્પત્તિરૂપ પ્રથમ દાવ છે. આ नेत ५५ "क्रियते" मेम मानवामा मा यातनी गये છે તે પણ કરવામાં આવી રહ્યું છે તે સ્વીકાર કરવામાં આવે તે તેનું એ તાત્પર્ય થાય છે કે, જે ક્રિયમાણ છે બની રહ્યું છે તે બની ચુકયું એમ કહે વામાં આવે છે તે આ પક્ષમાં એ બધાથી મોટો દોષ ઉપસ્થિત થાય છે. ઘટાદિકાર્યની ઉત્પત્તિ માટે જે માટીનું મન અને ચાકનું કામ આદિ ક્રિયાઓ કરવામાં આવે છે તે બધી નિષ્ફળ બની જાય છે. કેમકે, ક્રિયમાણ અવસ્થામાં પણ ઘટ કૃત તે થઈ ગયો છે એનું વર્તમાન થવાથી નિષ્પન્ન કરવાની કઈ આવશ્યકતા રહી ? આ બીજો મુદો. # ૨ ll qणी-" कृतं क्रियते" आ व्यवहार में भाटे ५५ पित. साक्षात થાય છે કે, જ્યાં સુધી ઘટ ઉત્પન્ન નથી થતું ત્યાં સુધી તે માટીના પિંડની ·प्रियदर्शिनी टीका भ.३ गा. ९ श्रद्धादौलभ्ये क्रियमाणकृतविषयक विचारः ६५७ तदानीमदर्शनात् । दीर्घ क्रियाकालस्यान्ते तु कार्य भवितुमर्हति, तदानीमेव तस्य दर्शनात् । तदेवं न निर्वर्तनक्रियाकाले कार्यमस्ति, अनुपलभ्यमानत्वात , किंतु तनिष्ठाकाल एव तदस्ति, तत्रैवोपलभ्यमानत्वात् , क्रियाकालनिष्ठाकालयोधात्यन्त- भेदात् , अतः क्रियमाणं कृतं न भवति । सर्वलोकप्रत्यक्षानुभवसिद्धमेवैतत् ॥५॥ इति जमालेः पूर्वपक्षः। एवं मार्गविव्युतं जमालि प्रति स्थविराः प्रोचुः--आर्य ! कि विरुद्धवचनं वदसि ?, रागद्वेपरहितानां सर्वज्ञानां जिनान वचने दोपलेशोऽपि नास्ति, नहि ते मृपा भाषन्ते । आर्य ! " कृतं न क्रियते, कृतत्वात् , कृतघटवत् " इति कुतर्कमा- नहीं हो सकता है, अतः " अनुपलभ्यमानत्वात् निर्वर्तनक्रियाकाले विवक्षितघटरूपं कार्य नास्ति इति मन्तव्यम् " जब यह बात निश्चित हो जाती है तो यह बात भी स्वतः मान लेनी पड़ती है कि कार्य अपने निष्ठाकाल में ही बनकर तयार होता है, क्योंकि वहीं पर उसकी उप- लब्धि होती है। क्रियाकाल एवं निष्ठाकाल इन दोनों में अत्यन्त भेद है इसलिये क्रियमाण कृत नहीं कहा जा सकता। यह बात सर्वजन साक्षिक भी है। यह पांचवा पक्ष है, यह हुवा जमालि का पूर्व पक्षा५॥ इस प्रकार जमालि द्वारा स्थापित इस पूर्वपक्ष को सुनकर स्थविरों ने उनको मार्ग से च्युत जाना और इसलिये वे उनसे कहने लगे कि- हे आर्य ! विरुद्ध बचन आप क्यों कहते हैं ? रागद्वेपरहित सर्वज्ञ जिन भगवान के वचन अन्यथा नहीं होते हैं उनमें दोष का अंश भी संभवित नहीं हो सकता है । साधारण पुरुषों की तरह वे मिथ्याभाषी अनुपलभ्यमानत्वात् निर्वर्तनक्रियाकाले विवक्षितघटरुपं कार्य नास्ति इति मंतव्यम्" જ્યારે આ નિશ્ચિત બની જાય છે તે એ વાત પણ આપ મેળે માની લેવી પડે છે કે, કાર્ય પિતાના ચગ્ય વખતે જ બનીને તૈયાર થાય છે. કેમકે, તે સ્થળે તેની ઉપલબ્ધિ થાય છે. ક્રિયાકાળ અને નિષ્ઠાકાળ આ બન્નેમાં અત્યંત ભેદ છે. આ માટે વિમા ત કહી શકાય નહીં. આ વાત સર્વજનથી સાક્ષીભૂત છે. આ પાંચમે મુદો. આ થયે જમાલિને પૂર્વપક્ષ. એ પા આ પ્રકારે જમાવિ દ્વારા સ્થાપિત એ પૂર્વપક્ષને સાંભળીને સ્થવિરેએ જાણવું કે જમાલમુનિ ભગવાનના માર્ગથી ચલિત થયા છે. અને તે માટે તેઓ તેમને કહેવા લાગ્યા કે, હે આર્ય! વિરોધ વચન આપ કેમ કહે છે? રાગદ્વેષરહિત સર્વ જીન ભગવાનનું વચન અન્યથા થતું નથી. તેમાં દેશને અંશ પણ સંભવિત થતું નથી. સાધારણ પુરૂની માફક તે મિથ્યાભાવી પણ નથી. આપે જે અસત્કાર્યવાદને उ०३ ·. समये घटादि मारभ्यते, तस्मिन्नेर समये निष्पद्यते, मदानयनतपिपविधान- चमारोपणशिवकादिविधानादिभिचिरकालेनैव तदुत्पत्तिर्भवति ।। ४ ॥ अस्तु दीर्घः कार्यनिर्वर्तन क्रियाकालः "क्रियायाः प्रथमसमय एवं कार्य निष्पद्यते, इति चेन, यदि क्रियायाः प्रथमसमय एवं कार्य निष्पोत, तर तत् तत्रैवोपलभ्येत, न चारम्भसमय एव घटादिरूपं कार्य दृश्यते, नापि शिवक- - स्थास-कोश-कुशलांदिसमये दृश्यते । किंतु दीर्य क्रियाकालस्यान्ते घटादिरूपं कार्य दृश्यते, तस्मात क्रियाया आरम्भकाले कार्य निष्पद्यते, इति कथनं न युक्तम् , तस्य अतः "जिस समय में घट का यनना प्रारंभ होता है वह उसी समय में यन जाता है." यह कहना अनुचित है। यह चौथा पक्ष है ॥४॥ • यदि कोई फिर भी ऐसा कहे कि कर्म को निर्वर्तन करने वाली क्रिया का काल भले ही अधिक हो इसमें हमें कोई आपत्ति नहीं है, परन्तु क्रिया से जो कार्य निष्पन्न होना होता है वह उस क्रिया के प्रथम समय में ही निष्पन्न हो जाता है, सो ऐसा कहना भी ठीक नहीं है। फारणं कि यदि क्रिया के प्रथम समय में ही कार्य निष्पन्न हो जाता है तो वह उस समय ही दिखना चाहिये-परन्तु ऐसा तो होता नहीं है, और न विवक्षित कार्य कोश कुशूल शिवक स्थासक आदि समयों में प्रतीत होता है, किन्तु दीर्घक्रियाकालं के अन्त में ही निष्पन्न हुआ दिखलाई देता है । इसलिये ऐसा मानना कि क्रियाके आरंभकाल में ही घट बनकर तयार हो जाता है, यह कथमपि किसी तरह.भी युक्तियुक्त પ્રારંભ થાય છે " એજ સમયે તે બની જાય છે એમ કહેવું અનુચિત છે. આ ચોથે મુદ્દો છે. ૪ જે કઈ કરી પણ એમ કહે કે, કર્મનિવર્તન કરવાવાળી ક્રિયાને કાળ ભલે અધિક હેય એમાં અમને કોઈ વાંધો નથી. પરંતુ ક્રિયાથી જે કાર્ય નિષ્પન્ન થવું જોઈએ તે. એ ક્રિયાના, પ્રથમ સમયમાં જ નિષ્પન્ન બની नय.छ. तेभ रु. ५-8. नथी. २५, ने याना प्रयभ समयमा કાર્યનિપન્ન થઈ જાય છે, તો તે તે સમયે જ દેખાવું જોઈએ પરંતુ એવું તે 'मनतु नथी. मने विपक्षित यशानी, आधार, या સમયમાં પ્રતીત થતો નથી. પરંતુ હાઈ ક્રિયાકાળના અંતમાં જ નિષ્પન્ન થયેલ દેખાય છે. આ માટે એવું માનીએ કે ક્રિયાનો આરંભ કાળમાં જ ઘટ બનીને તિયાર થઈ જાય છે. તે આ કેઈ પણ રીતે માની શકાય તેવું । .

·प्रियदर्शिनी टीका ०३ गा. ९ श्रद्धादौर्लभ्ये क्रियमाणतविषयकविचारः ६५५ तदानीमदर्शनात् । दीर्घक्रियाकालस्यान्ते तु कार्य भवितुमर्हति, तदानीमेव तस्य दर्शनात् । तदेवं न निर्वर्तनक्रियाकाले कार्यमस्ति, अनुपलभ्यमानत्वात् , किंतु वन्निष्ठाकाल एव तदस्ति, तत्रैवोपलभ्यमानत्वात् , क्रियाकालनिष्ठाकालयोश्चात्यन्त- भेदात् , अतः क्रियमाणं कृतं न भवति । सर्वलोकप्रत्यक्षानुभवसिद्धमेवैतत् ॥५॥ इति जमालेः पूर्वपक्षः। एवं मार्गविच्युतं जमालिं प्रति स्थविराः प्रोचुः-आर्य ! कि विरुद्धवचनं पदसि ?, रागद्वेपरहितानां सर्वज्ञानां जिनान वचने दोपलेशोऽपि नास्ति, नहि ते मृपा भापन्ते । आर्य ! " कृतं न क्रियते, कृतत्वात् , कृतघटवत् " इति कुतर्कमा- नहीं हो सकता है, अतः "अनुपलभ्यमानत्वात् निर्वर्तनक्रियाकाले विवक्षितघटरूपं कार्य नास्ति इति मन्तव्यम्" जय यह योत निश्चित हो जाती है तो यह यात भी स्वतः मान लेनी पड़ती है कि कार्य अपने निष्ठाकाल में ही बनकर तयार होता है, क्यों कि वहीं पर उसकी उप- लब्धि होती है। क्रियाकाल एवं निष्ठाकाल इन दोनों में अत्यन्त भेद है इसलिये क्रियमाण कृत नहीं कहा जा सकता। यह बात सर्वजन साक्षिक भी है। यह पांचवा पक्ष है, यह हुवा जमालि का पूर्व पक्षा॥५॥ इस प्रकार जमालि द्वारा स्थापित इस पूर्वपक्ष को सुनकर स्थविरों ने उनको मार्ग से च्युत जाना और इसलिये वे उनसे कहने लगे कि- हे आर्य ! विरुद्ध वचन आप क्यों कहते हैं ? रागद्वेपरहित सर्वज्ञ जिन भगवान के वचन अन्यथा नहीं होते हैं उनमें दोप का अंश भी संभवित नहीं हो सकता है । साधारण पुरुषों की तरह वे मिथ्याभापी " अनुपलभ्यमानत्वात् निर्वर्तनक्रियाकाले विवक्षितघटरुपं कार्य नास्ति इति मंतव्यम्" જ્યારે આ નિશ્ચિત બની જાય છે તે એ વાત પણ આપ મેળે માની લેવી પડે છે કે, કાયે પિતાના ચોગ્ય વખતે જ બનીને તૈયાર થાય છે. કેમકે, તે સ્થળે તેની ઉપલબ્ધિ થાય છે. ક્રિયાકાળ અને નિષ્ઠાકાળ આ બન્નેમાં અત્યંત ભેદ છે. આ માટે વિમાન ત કહી શકાય નહીં. આ વાત સર્વજનથી સાક્ષીભૂત છે. આ પાંચમે મુદો. આ થયે જમાલિને પૂર્વપક્ષ. . ૫ આ પ્રકારે જમાધિ દ્વારા સ્થાપિત એ પૂર્વપક્ષને સાંભળીને સ્થવિરેએ જાણ્યું કે જમાલમુનિ ભગવાનના માર્ગથી ચલિત થયા છે. અને તે માટે તેઓ તેમને કહેવા લાગ્યા કે, હે આર્ય! વિરોધ વચન આપ કેમ કહો છો? રાગદ્વેષરહિત સર્વજ્ઞ જીન ભગવાનનું વચન અન્યથા થતું નથી. તેમાં દોષને અંશ પણ સંભવિત થતો નથી. સાધારણ પુરૂની માફક તે મિથ્યાભાષી પણ નથી. આપે જે અસત્કાર્યવાદને उ०८३ ·. समये घटादि भारभ्यते, तस्मिन्नेर समये निष्पद्यते; पदानयनतपिपविधान- चक्रारोपणशिवकादिविधानादिभिधिरकालेनैव तदुत्पत्तिर्भवति ॥ १ ॥ अस्तु दीर्घः कार्यनिर्वर्तन क्रियाकालः "क्रियायाः प्रथमसमय एवं कार्य निष्पद्यते, इति. चेन, यदि क्रियायाः प्रथमसमय एव कार्य निष्पोत, तर्हि तत् तत्रैवोपलभ्येत, न चारम्भसमय एप घटादिरूपं कार्य दृश्यते, नापि शिवक- स्थास-कोश-कुशलादिसमये दृश्यते । किंतु दीर्य क्रियाकालस्यान्ते घटादिरूपं कार्य दृश्यते, तस्मात् क्रियाया आरम्भकाले कार्य निप्पद्यते, इति कथनं न युक्तम् , तस्य अतः "जिस समय में घट का यनना प्रारंभ होता है वह उसी समय में धन,जाता है." यह कहना अनुचित है। यह चौथा पक्ष है ॥४॥ यदि कोई फिर भी ऐसा. कहे, कि कर्म को निर्वर्तन करने वाली क्रिया का काल भले ही अधिक हो इसमें हमें कोई आपत्ति नहीं है, परन्तु क्रिया से जो कार्य निष्पन्न होना होता है वह उस.क्रिया के प्रथम समय में ही निष्पन्न हो जाता है, सो ऐसा कहना भी ठीक नहीं है। कारणं कि यदि क्रिया के प्रथम समय में ही कार्य निष्पन्न हो जाता है तो वह उस समय ही दिखना चाहिये-परन्तु ऐसा तो होता नहीं है, और न विवक्षित कार्य कोश कुशूल शिवक स्थासक आदि समयों में प्रतीत होता है, किन्तु दीर्घक्रियाकाल के अन्त में ही निष्पन्न हुआ + - दिखलाई.देता है । इसलिये ऐसा मानना कि क्रियाके आरंभकाल में ही घट बनकर तयार हो जाता है, यह कथमपि-किसी तरह भी युक्तियुक्त 'प्रारम याय छ 'समय मनी में भिनुथित छ. मा साथ। भुदो छ. ॥ ४॥ જે કંઈ ફરી પણ એમ કહે કે કમરિવર્તન કરવાવાળી ક્રિયાને કાળ ભલે અધિક હોય એમાં અમને કઈ વાં નથી. પરંતુ ક્રિયાથી જે કાર્ય નિષ્પન્ન થવું જોઈએ તે એ ક્રિયાના પ્રથમ સમયમાં જ નિષ્પન્ન બની Mय.. तेम ४.gls. Hथी. रघु ने हियाना प्रथम समयमा કાર્ય-નિપન્ન થઈ જાય છે, તે તે તે સમયેજ દેખાવું જોઈએ. પરંતુ એવું તે 'मनतु नथी. मने विवक्षितीयअंशtell, २, स्या આદિ સમયમાં પ્રતીત તે બધી. પંરતુ દીઘ ક્રિયાકાળના અંતમાં જ નિષ્પન્ન થયેલ દેખાય છે. આ માટે એવું માનીએ કે ક્રિયાના આ કાળમાં જ ઘટ બની 'तयार'S' D.imis शत भानीय .. - बायी ·- प्रियदर्शिनी टीका. अ०३ गा० ९ श्रद्धादोर्लभ्ये क्रियमाणकृतविषयक विचारः ६५९ वेति दोषद्वयं यदुक्तं, तद् भवन्मतेऽपि शक्यते वक्तुम् , यथाऽस्मत्स्वीकृते कत- पक्षे दोपा भवता प्रदीयन्ते, तथा भवदङ्गीकृते अप्यकृतपक्षेऽपि एते दोपाः आप- तन्ति । तथाहि-ययकतम्-(अविद्यमानं) क्रियते, तर्हि नित्यमेव क्रियताम् , शश विषाणकल्पस्यासतः करणं कथमुपरमेत । तादृशे कार्ये समुत्पाद्ये क्रियाया वैफल्य- मपि तव दुर्वारम् , असतः कदाप्युत्पत्त्यभावात् । इससे प्रथम तो करण-क्रिया की वहां कभी भी समाप्ति नहीं हो सकती है १, दूसरा वहां करणफिया की विफलता भी आती है । जब पदार्थ स्वयं मौजूद है तो वहां करनेरूप क्रिया सफलित कैसे हो सकती है ? इस प्रकार कृत करण मानने पर आपने ये जो क्रिया की असमाप्ति १ और क्रिया की विफलता २ ये दो दोप दिये हैं सो ये दोनों दोप आपके मन्तव्य में भी आते हैं, और वे इस प्रकार से-यदि "अविद्यमान ही किया जाता है" यह बात ही एकान्ततः स्वीकार की जाय तो उसको भी नित्य ही होते रहना चाहिये, क्यों कि जो शश. विपाण की तरह सर्वथा असत् है उसकी करनेरूप क्रिया का विरामः कैसे हो सकता है। दूसरे असत् की जय उत्पत्ति ही नहीं होती है तो असत्कार्य की उत्पत्ति में क्रिया की सफलता भी कैसे हो सकती है। वह तो वहां विलकुल निष्फल ही होगी, क्यों कि उसकी उससे उत्पत्ति तो हो नहीं सकती है, कारण वह असत् है इसलिये। અતિ પ્રસંગ પ્રાપ્ત થાય છે. તેનાથી પ્રથમ તે કરણ ક્રિયાની ત્યાં કદી પણ સમાપ્તિ થતી નથી. બીજું ત્યાં કરણ કિયાની વિફળતા પણ આવે છે જ્યારે પદાર્થ સ્વયં મોજુદ છે તે ત્યાં કરવારૂપ કિયા ફળીભૂત કેમ થઈ શકે ? આ પ્રકારથી કૃતને કરણ માનવાથી આપે જે કિયાની અસમાપ્તિ અને ક્રિયાની વિફળતારૂપ બે દેષ આપેલ છે તે આ બન્ને દેષ આપના મંતવ્યમાં પણ આવે છે. અને તે આ પ્રકારથી–જે “અવિદ્યમાન જ કરવામાં આવે છે જ એકાન્તતઃ સ્વીકાર કરવામાં આવે તે તેને પણ નિત્ય જ બની રહેવું જોઈએ. કેમકે, જે શશવિષાણુની (સસલાના શીંગ) માફક સર્વથા અસત્ છે. તેના કરવારૂપ કરવાને વિરામ કઈ રીતે હોઈ શકે? બીજા અસની જ્યારે ઉત્પત્તિ થતી નથી તે અસત કાર્યની ઉત્પત્તિમાં કિયાની સફળતા પણ કેવી રીતે હોઈ શકે? એ તે તદન નિષ્ફળ જ થવાની. કેમકે તેનાથી ઉત્પત્તિ તે બની શકતી नथी. २५ ते मसत छ भाटे. " આ વાત ·- बचरापपनसूत्र श्रित्याऽसत्कार्यवादिनो भवताऽभिधीयते, अकृतं खलु क्रियमाणं भवतीति, पत्र घयं सत्कार्यवादिनो बूमा-निष्प्रमाणमेतद्भवदीयवचनम् । अकृतम् ( अविधमान) घटादिकार्य न क्रियते, असत्त्वात् , आकाशकुसुमवत् । यदि अकृतम् (अविद्यमा नम् ) अपि क्रियते, वर्हि शशविषाणमपि क्रियताम् , अकृतत्वाविशेषात् (अविध- मानत्वाविशेषात् ) । अपि च-ये नित्यकरणादयो दोपाः सत्कार्यवादे पदत्तास्ते खल्वसत्कार्यवादेऽपि तव सन्ति । विद्यमाने वस्तुनि करणक्रियाया अङ्गीकारे पुनः- पुनरनवरतं करणक्रियाया अतिमसङ्गाद , क्रियाया अपरिसमाप्तिः क्रियाया वैफल्य नहीं हैं । आपने जो असत्कार्यवाद को लेकर कुतर्क का आश्रय करते हुए ऐसा कहा है कि- कृतं न क्रियते कृतत्वात् , कृतघटवत् ' अर्थात्- कृत होनेसे कृत किया नहीं जाता है जैसे कृत घट, अकृतं खलु क्रियमाणं भवति ' अर्थात्अकृत ही क्रियमाण होता है सो आपका यह कथन कथंचित् सस्कार्यवादी हमलोगों के चित्त में उतरता नहीं है भला आप को यह विचारना चाहिये जो सर्वथा असत् होता है-द्रव्य दृष्टि से भी जिसकी सत्ता कायम नहीं है ऐसा असत् पदार्थ कभी भी निष्पन्न नहीं हो सकता है । यदि इस प्रकार का भी पदार्थ निष्पन्न होने लगे तो शश विषाणं को भी उत्पन्न होना चाहिये । दूसरे द्रव्य की अपेक्षा सत् कार्य मानने पर जो आपने नित्यकरण होने की प्रसक्तिरूप दोष दिये हैं सो ये सभी दोप आपके असत्कार्यवाद में भी आते हैं, आपने जो यह कहा है कि विद्यमान वस्तु में करनेरूप क्रिया को अंगीकार करने पर पुनः पुनः अनवरत उस करनेरूप क्रिया का अतिप्रसंग प्राप्त होता है स्वीरीतना माश्रय वन मे घुछ है, कृतं न क्रियते कृतत्वात कृत घटवत् अर्थात् त थवाथी त ४२व मनातु नयी वी शत तय, अकृतं खलु क्रियमाणं भवति अर्थात् ल्यारे मत लिया जाय छ. २थी આપનું આ કથન કથંચિત્ સત્કાર્યવાદી અમારા લોકોના દિલમાં ઉતરતું નથી આપે એ વિચારવું જોઈએ કે, જે સર્વથા અસતું હોય છે દ્રવ્યદ્રષ્ટિથી પણ જેની સત્તા કાયમ નથી એવા અસત પદાર્થ કદી તૈયાર થઈ શકતા નથી. જે કદી આ પ્રકારના પણ પદાર્થ પુરા થયેલા માનવામાં આવે તો ખરવિષાણ (ગધેડાને શીગડાં પણ ઉત્પન્ન થંવાં જોઈએ. દ્રવ્યની અપેક્ષા સને કાર્ય માનવાથી જે આપે નિત્યકરણ હેવાને પ્રશસ્તીરૂપ દોષ આપે છે, તે સઘળા દોષ આપના અસતકાર્ય વાદમાં પણ આવે છે. આપે છે એમ કહ્યું કે, વિદ્યમાન વસ્તુમાં ४२११३५ - કયિાને અંગિકાર કરવાથી ફરી ફરી અનવરત એ . को ·प्रियदर्शिनी टीका अ० ३ गा० ९ श्रद्धादौलभ्येफ्रियमाणकृतविपयांपचारः ६६१ दुर्वारः, तथाहि-यदि पूर्वम् (कारणावस्थायाम् ) असत् (अविद्यमानं ) कार्य जायते, तर्हि मृत्पिण्डाद् कुम्भवत् , शशभृङ्गमपि जायमानं किं न दृश्यते, असत्वा विशेपा ? । अथ शशशृङ्गमुत्पद्यमानमपि न दृश्यते, तर्हि घटोऽपि तथैवास्तु, उत्प- द्यमानत्वाविशेषात् । अथवा-मृत्पिण्डात् पटोऽपि उत्पद्यताम् , असत्वाविशेषात् ।।३।। अपेक्षा भी कार्य असत् है, और वह उससे उत्पन्न होता है तो जिस प्रकार मृतपिंड से घट उत्पन्न होता है उसी तरह शशशृंग भी उससे उत्पन्न होते दिखना चाहिये, क्यों कि जिस प्रकार मृत्पिड में घट विद्यमान नहीं है उसी प्रकार शशविपाण भी वहां विद्यमान नहीं है फिर अविद्यमान की अविशेषता होने पर भी मृत्पिड से घट ही क्यों उत्पन्न होता है शशशंग क्यों नहीं । यदि इसके ऊपर ऐसा कहा जाय कि शशशंग भी मृत्पिडसे उत्पन्न होता है परन्तु वह दिखता नहीं है तो हम भी यह कह सकते हैं कि इसी तरह उससे जायमान घट भी नहीं दिखना चाहिये, अतः यह मानना ही चाहिये कि अपने कारण में किसी अपेक्षा कार्य रहा हुआ है तभी जाकर वह उससे ही उत्पन्न "होता है अन्य से नहीं । नहीं तो फिर क्या है चाहे जिससे चाहे जैसा पदार्थ उत्पन्न होने लगेगा। ऐसी स्थिति में मृत्तिका से पट की भी उत्पत्ति माननी पड़ेगी ॥३॥ અપેક્ષાથી કાર્ય અસત છે અને તે એનાથી ઉત્પન્ન થાય છે. તે જે રીતે માટીના પિંડથી ઘટ ઉત્પન્ન થાય છે. એ જ રીતે સસલાને શીંગડાં પણ થતાં દેખાવાં જોઈએ. કેમકે જે રીતે માટીના પિંડમાં ઘટ વિદ્યમાન નથી એજ રીતે સસલાને પણ શીંગડાં વિદ્યમાન નથી. પછી અવિદ્યમાનની અવિશેષતા હેવાથી પણ મૃત પિંડથી ઘટ જ કેમ ઉત્પન્ન થાય છે? સસલાનાં શીંગ કેમ નહીં? જે આ અંગે એમ કહેવામાં આવે કે, સસલાનાં શિંગ પણ માટીના પિંડાથી ઉત્પન્ન થાય છે પરંતુ તે દેખતાં નથી તે અમે પણ એમ કહી શકીએ કે, એ રીતે એનાથી તૈયાર થનાર ઘટ પણ ન દેખાવો જોઈએ. આથી એ માનવું જોઈએ કે, પોતાના કારણમાં કેઈ અપેક્ષા કાર્ય રહેલ છે ત્યારે જ તે તેમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે. બીજથી નહીં. એમ ન હોય તે પછી ગમે તે ચીજથી ગમે તે પદાર્થ ઉત્પન્ન થવા લાગશે. આવી સ્થિતિમાં માટીથી પટની પણ ઉત્પત્તિ માનવી પડશે. ૩ ·. . .५६० ফ্লারাম কখন आयुष्कर्मपुद्गलानजेरणेन, 'भवयखएणं भवक्षयेण देवमवसम्बन्धिकर्मणा गत्यादीनां निर्जरणेन ठिइक्खएणं' स्थितिक्षयेण-देवभवसम्बन्धि शरीरारस्थान- क्षयेण, अनन्तरं चर्यदेवभवसम्बन्धिशरीरं त्यक्त्या कुत्र गमिप्यति ? कुत्रोत्पत्स्यते ? हे गौतम ! महाविदेहे वर्प-महाविदेहक्षेत्र सिज्झिहिइ सेत्स्यति सकलकार्यकारितया सिद्धो भविष्यति, बुझिदिइ' भोत्स्यते-विमलकेवला. लोकेन सकललोकालोकं ज्ञास्यति, 'मुचिहिइ' मोक्ष्यति-सर्वकर्मभ्यो मुक्ती भविष्यति, 'परिनिवाहिह' परिनिर्वास्यति-समस्तकर्मकृतविकाररहितत्वेन स्वस्थो भविष्यति, 'सब्बदुःखाणमंतं करेडिइ' सर्वदुःखानामन्तं करिष्यति समस्तक्लेशानां नाशं विधास्यति, अव्यायाधसुखभोगी भविष्यतीत्यर्थः। अध्य- देवे ताओ देवलोयाओ आउखएणं भवक्खएणं ठिईक्खएणं अणंतरं चयं चइता कहिं गच्छडिइ कहिं उवर्वाजहिइ ?) इस प्रकार प्रभु के मुखारविन्द से मेघकुमार की उत्पत्ति का स्थान सुन कर गौतमने पुनः उनसे यह पूछा कि हे भदंत ! अब ये मेयकुमार देव उस देवलोकसे आयु के क्षय से, भव के क्षय से, स्थिति के क्षय से देवभव संपन्धी शरीर का त्याग कर कहां जावेगे। कहां उत्पन्न होंगे ! (गोयमा ! महा- विदेहे वासे सिज्झिहिइ, बुज्झिहिइ, मुच्चिहिइ, परिनियाहिइ सबदुवखाण मंतं करेहिइ) इस प्रकार गौतम द्वारा पुनः पूछने पर प्रभुने उनसे कहा- गौतम ये मेयकुमार देव महाविदेह में उत्पन्न हो कर वहीं से सिद्ध होंगे विमल केवल ज्ञानरूप आलोक से समस्तलोक और आलोक का ज्ञाता होंगे। समस्त ज्ञानावरणादिक अष्ट कर्मों से रहित होंगे, कर्मकृत समस्त विकारों से रखी स्थिति अपामा भावी छ. (एसणं भते मेहे देवे ताओ देवलो. याओ पाउखएणं भवक्खएणं ठिइकक्खएणं अणतरं चयं चइत्ता कहि- गच्छिहिइ कहिं उववन्जिडिइ)?) मा प्रभारी मेधभारनी उत्पत्ति विना स्या- નની વાત સાંભળીને ગૌતમે ફરી પ્રશ્ન કર્યો–કે હે ભદત મેઘકુમારદેવને દેવલોકથી આયુષ્ય ક્ષયથી, ભવક્ષયથી, સ્થિતિશયથી દેવભવના શરીરને ત્યાગ કરીને ક્યાં જશે? કયાં १ (गोयमा ! महाविदेहे वासे सिज्झिदिइ वुज्झिडिइ, मुचिहिइ, परिनिचाहिइ, सम्वदुक्खाणमते करेहिइ) प्रभारी गौतमना भने સાંભળીને પ્રભુએ તેમને કહ્યું કે- હે ગૌતમ! આ મેઘકુમાર દેવ મહાવિદેહમાં ઉત્પન્ન થઈને ત્યાંથી સિદ્ધ થશે. વિમળ અને કેવળજ્ઞાનરૂપ આલેકથી સમસ્તક અને આ લેકના જાણનારા થશે. તેઓ સમસ્ત જ્ઞાનાવરણ વગેરે આઠ ક રહિત થશે અને વિકારે રહિત થઈને સ્વસ્થતા પામશે. તેઓ બધાં દુઃખેનો નાશ કરશે . સાગર ·. अनगारधामृत-रिणीतीका अ.१ स. ५. मेघमनितिनिरूपणम् यनार्थमुपसहरन अ.सुधमास्वामी जम्बूस्वामिनमा-एव खलु हे जन्! श्रमणेन भगवता महातीरेण आदिकरण तीर्थकरेण यायसंप्राप्तेन श्रात्मोपा. लम्भनिमित्तं-आप्तेन हितेन गुरुणेत्यर्थः,बिनेगम्याविहितविधायिनः उपालम्भः- आत्मोपालम्भः तन्निमित्तं तदर्थः मधमस्य ज्ञाताध्ययनस्य अर्थ:=पूक्तिः मेधकुमारचरितरूपोऽर्थः प्रज्ञप्तः कथितः। अविधिप्रवृत्तस्य शिष्यस्य गुरुणामोक्ष- मार्गे स्थापनाय . हितसारगर्भितवचनेन प्रतिबोधनम् उपालम्भः स दातव्यः, यथा भगवता दनो मेघकुमाराय, इत्येवमर्थ प्रथममध्ययनमिति भावः ।। रहित होकर स्वस्थ होंगे, ममस्त दुःखों का नाश करेंगे अन्यायाधं सुख के भोक्तायने गे अब सूत्रकार श्री सुधर्मास्वामी इस अध्ययन के अर्थ का उपसंहार करते हुए श्री स्वामी से कहते हैं ।(एवंखलु जंबू । समणे णं भगवया महो- चीरेणं आइगरेणं तित्थगरे णं जाव संपत्तेणं अप्पोपालंभनिमित्तं पदमस्स नायज्झ गस्स अयमहे पन्नने तिमि) कि हे जंवू । आदिकर तीर्थकर श्री श्रमण भगवान् महावीरने कि जो सिद्धिस्थान को प्राप्त हो चुके हैं अविहित विधायी शिष्य को आप्तोपालभनिमित्त यह मेघकुमार के चरित्ररूप प्रथम ज्ञाताध्ययन का अर्थ पक्षप्त (मरूपिन) किया है । अविधि में प्रवृत्त हुए शिष्य को गुरु देव मोक्षमार्ग में म्यापन करने के लिये जो हित सारगर्भित वचनों द्वारा समझाया है। इसी का नाम प्राप्तोपालंभ है। आप्तजन के द्वारा दिया गया उपालंभ यही आप्तोपालभ का अर्थ है। मेघकुमार के साथ यही कार्य प्रभुने किया है। यही विषय इस अध्ययन द्वारा समझाया गया है। अतः इस अध्ययन का नाम भी आप्तदत्त परोपलंभ है। स्वोपालंभ परोपालंभ અને અવ્યાબાધ સુખને ભોગવનારા થશે. અહીં હવે સૂત્રકાર શ્રી સુધમાં સ્વામી આ अध्ययनना मना ५२ ४२ता भूस्वामीन ४छ. (एवं खलु जंवू ! सम- जेणं भगवया महावीरेणं आइगरेणं तित्थगरेणं जाच संपत्तेणं अप्पोपालंभ- निमितं पहमम्स नायज्झयणस्स अयमहे पन्नो निवेमि) से भू, EिR तीय- કર શ્રી શ્રમણ ભગવાન મહાવીરે જેમણે સિદ્ધિ સ્થાન મેળવ્યું. છે–એવા તેમણે અવિ- હિત વિધાયી શિષ્યને આસોપાલંભના માટે આ મેઘકુમારના ચારિત્રરૂપે પ્રથમ જ્ઞાતાધ્ય- યનને અર્થ પ્રરૂપિત કર્યો છે. અવધિમાં પ્રવૃત્ત થયેલ શિષ્યને ગુરુદેવ મેક્ષમાર્ગમાં વાળવા માટે જે હિતસાર યુકત વચને દ્વારા સમજાવે છે. તે આસોપાલંભ કહેવાય છે. આસજન વડે આપવામાં આવેલ ઉપાલંભ એ જ આસોપાલંભને અર્થ છે મેઘકુમારની સાથે પણ ભગવાને આ પ્રમાણે જ વ્યવહાર કર્યો છે. આ અધ્યયન દ્વારા એ જ વિષય સમજાવવામાં આવ્યું છે. એથી આ અધ્યયનનું નામ આપ્તદત્ત પપાલંભ” ·, . ५६० রামকথন आयुष्कर्मपुद्गलानजेरणेन, 'भववखएणं' भवक्षयेण=देव भवसम्बन्धिकर्मणां गत्यादीनां निर्जरणेन ठिइक्खएणं' स्थितिक्षयेण-देवभवसम्बन्धि शरीरावस्थान- क्षयेण, अनन्तरं चयं देवभवसम्बन्धिशरीरं त्यक्त्वा कुत्र गमिप्यति ? कुत्रोत्पत्स्यते ? हे गौतम ! महाविदेहे वर्ग-महाविदेहक्षेत्रे सिज्झिटिइ' सेत्स्यति सकलकार्यकारितया सिद्धो भविष्यति, बुझिदिइ' भोत्स्यते-विमलकेवला. लोकेन सकललोकालोकं ज्ञाति, 'मुचिहिइ' मोक्ष्यति-सर्वकर्मभ्यो मुक्तो भविष्यति, 'परिनिवाहिद' परिनिर्वास्यति समस्तकर्मकृतविकाररहितत्वेन स्वस्थो भविष्यति, 'सव्वदुःखाणमंतं करेहिइ' सर्वदुःखानामन्तं करिष्यति समस्तक्लेशानां नाशं विधास्यति, अन्यायाधसुखभोगी भविष्यतीत्यर्थः। अध्य- देवे ताओ देवलोयाओ आउक्खएणं भवक्खएणं ठिईक्ख एणं अणंतरं चयं चइत्ता कहिं गच्छडिइ कहिं उववजिहिइ ?) इस प्रकार प्रभु के मुखारविन्द से मेघकुमार की उत्पत्ति का स्थान सुन कर गौतमने पुनः उनसे यह पूछा कि हे भदंत ! अव ये मेघकुमार देव उस देवलोकसे आयु के क्षय से, भव के क्षय से, स्थिति के क्षय से देवभव संबन्धी शरीर का त्याग कर कहां जावेगे। कहां उत्पन्न होंगे! (गोयमा! महा- विदेहे चासे सिज्झिहिइ, बुझिहिइ, मुच्चिहिइ, परिनिव्वाहिइ सव्वदुक्खाण मंतं करेहिइ) इस प्रकार गौतम द्वारा पुनः पूछने पर प्रभुने उनसे कहा- गौतम ये मेघकुमार देव महाविदेह में उत्पन्न हो कर वहीं से सिद्ध होंगे विमल केवल ज्ञानरूप आलोक से समस्तलोक और आलोक का ज्ञाता होंगे। समस्त ज्ञानावरणादिक अष्ट कमों से रहित होंगे, कर्मकृत समस्त विकारों से सासर सी स्थिति उपाभा भावी छ. (एसणं भते मेहे देवे ताओ देवलो. यात्री आउक्खएणं भवक्खएणं ठिइकक्खएणं अणंतरं चयं चढ़त्ता कहिं. गच्छिहिइ कहिं उववजिहिइ)?) मा प्रमाणे भेषभारनी पति विना स्या- નની વાત સાંભળીને ગૌતમે કરી પ્રશ્ન કર્યો–કહે-ભદંત મેઘકુમારદેવને દેવકથી આયુષ્ય ક્ષયથી, ભવક્ષયથી, સ્થિતિક્ષયથી દેવભવના શરીરનો ત્યાગ કરીને ક્યાં જશે? કયાં G41 42 (गोयमा! महाविदेहे चासे सिज्झिहिइ बुझिडिइ, मुचिहिइ. परिनिव्वाहिइ, सम्वदुक्खाणमते करेहिइ) प्रभार गौतमना प्रश्न સાંભળીને પ્રભુએ તેમને કહ્યું કે હે ગૌતમ! આ મેઘકુમાર દેવ મહાવિદેહમાં ઉત્પન્ન થઈને ત્યાંથી સિદ્ધ થશે. વિમળ અને કેવળજ્ઞાનરૂપ આલેકથી સમસ્તક અને આ લકના જાણનારા થશે. તેઓ સમસ્ત જ્ઞાનાવરણ વગેરે આઠ કર્મો રહિત થશે અને વિકારે રહિત થઈને સ્વસ્થતા પામશે. તેઓ બધાં દુખેને નાચ કરશે ·- अनगारधर्मामृतर्षिणीटोका अ. १ सू ५० उपालम्भकथनम् ५६३ तदुभयोपालम्भो, यथा-- अज्ञानिनोऽमी निनजीवितस्य, हेतोः किमर्थ यहु नीव कोटीः । संस्थापयन्तीह च दुःखगर्ने कि जीवनं शाश्वतमस्ति तेपाम् ? ॥ ३ ॥ अत्र आप्तदत्तपरोपालम्भाधिकारः- अयमत्राभिप्राय:-प्राप्तरत्नत्रयक्षणस्य विचक्षणस्यापि विनेयस्य प्रमाद- वशतस्खलनायां सत्यां तं सन्मार्गे स्थापनाय भगवतो मेघमुनेरिव गुरुगो. पालम्भो देय इति । परोपालंभ में अविधि में प्रवृत्त हुए जीव को गुर्वादि आत जन सम- झाते हैं-जैसे हे वत्स । तुम्हारा जन्म विशुद्ध वंश में हुआ है, और तुम जिनेन्द्र प्रभु के धर्म में दीक्षितहुए हो। सदा तुम उत्तम ज्ञानादि गुणों से युक्त हो रहे हो-तो फिर ऐसी क्या बात है जो तुम सहमा इस प्रकार के अविहित कार्य में प्रति करने की ओर झुक रहे हो। यह कार्य तुम्हें शोभा नहीं देता है। अतः इससे विरक्त होकर विहित कर्तव्य की ओर ही प्रति करो।।२।। तदुभयोपालंभमें इस प्रकार योध दिया जाता है-ये अज्ञानी जीव. अपने स्वयं के जीवन के लिये अनेक जोवों की कोटियों को दुःखरूपी खड्ड में न मालम क्यों पटकते रहेते हैं। तो क्या वे अपने जीवन को शाश्वत मान रहे हैं ॥३॥ मेघकुमार को महावीर प्रभुने जो यह उपालंभ दिया है-वह परोपा लंभ रूप है । जिस अपने शिष्यने रत्नत्रयरूप मुक्ति का मार्ग प्त कर પપાલંભ અવધિમાં પ્રવૃત્ત થતા જીવને ગુરુ વગેરે આપ્તજને સમજાવે છે- જેમકે હે બેટા! તમારે જન્મ વિશુદ્ધ વંશમાં થયે છે અને તમે જિનેન્દ્ર પ્રભુની દીક્ષા પામ્યા છે હમેશાં તમે શ્રેષ્ઠજ્ઞાન વગેરે ગુણેથી યુક્ત થઈ રહ્યા છે, પછી એવું શું થઈ ગયું છે એકદમ તમે આ જાતના (અવિહિત). કાર્યમાં પ્રવૃત્તિ કરવા તૈયાર થયા છે. આ કામ તમને શોભતું નથી. એટલે એનાથીવિત થઈને વિહિત (ઉચિત) કર્તવ્યમાં પ્રવૃત્ત થાઓ. ઘરા તભોપાલંભમાં આ પ્રમાણે બે અપાય છે કે આ અજ્ઞાની છે પિતાના જીવન માટે ઘણાને દુખરૂપી ખાડામાં કેમ નાખતા રહે છે? શું એવા માણસે -પિતાના જીવનને શાશ્વત માનીને બેઠા છે. ૩ મેઘકુમારને મહાવીર પ્રભુએ જે ઉપાલંભ આપે છે તે પાપાલંભ છે. જે શિષ્ય રત્નત્રય રૂપમુક્તિમાર્ગ મેળવ્યું છે, અને હવે પ્રમાદવશ થતાં તે મુકિતમાર્ગથી જષ્ટ .. ન કરવા ચોગ્ય ·५६२ हाताधर्मकयांस स्वोपालम्भो यथा- लब्ध्वा जनुर्मानुपमत्र दुर्लभ, रे जीव कल्पद्रुमवत्प्रमोदम् । जैनेन्द्रधर्म न करोपि. सादरं, स्वस्यात्मनः शं रहो! परोऽस्तिकः ? ॥ १ ॥ परोपालंभ्भी यया-- विशुद्धवंशे च तवास्ति जन्म, जिनेन्द्रधर्मे खलु दीक्षितोऽसि । सदोत्तमज्ञानगुणाढ्य ! वत्स। कथं त्वमेवं सईसा प्रश्नः ? ॥ २॥ तथा तदुभयोपालंभ के भेद से उपालभं३ प्रकार को कहा गयाहै-स्वोपालंभ में जीव अपने आपको उपालंभ देता है जैसे-जब किसी अविहित कार्य में प्रवृत्ति करता हुआ जैनेन्द्र ,धर्म में प्रवृत्ति नहीं करता है-तय अपने आप अन्तरात्मा से जो ऐसी आवाज आती है। किं हे जीव इस परिभ्ररण रूप संसार में किसी बड़े भारो पुण्यं के उदय से तुझे यह मनुष्य भंव पाप्त हुआ है-सो इसमें यदि कोई प्रमोददायक वस्तु, तुझे मिली है तो वह एक जिनेन्द्र देव द्वारा प्रतिपादित धर्म ही है। तूं जिस तरह अन्य संसारिक कार्यों को बडे आदर के साथ करता है उसी तरह इसे क्यों नहीं करता। याद रख यदि इसके करने से तू वंचित हो रहा है तो तू स्वयं निज का शत्रु है दुसरा नहीं है। ११॥ : છે–પાલંભ, પપાલંભ, તેમજ તદુભપાલંભના ભેદથી ઉપાલંભના ત્રણ પ્રકાર કહેવામાં આવ્યા છે. પાલંભમાં માણસ પિતાની જાતને ઉપાલંભ આપે છે. જેમકે જીવ ત્યારે કોઈ અવિહિત (ન કરવા ગ્ય) કાર્યમાં પ્રવૃત્તિ કરતા અને ધર્મમાં પ્રવૃત્ત થતા નથી ત્યારે પોતાની મેળે જ અન્તરથી જે અવાજ ઉઠે છે કે હે જી ! આ પરિભ્રમણરૂપ સંસારમાં કોઈ મહા પુણ્યના ઉદયથી તને મનુષ્યભવ भन्यो.छ. આ ભવ જે કંઈ એક પ્રમેહ આપનારી વસ્તુ તને મળી છે તે ફક્ત જિનેન્દ્ર દવે વડે પ્રતિપાદિત ધર્મ જ છે. તું જેમ બીજ સંસારિક કામ બહુજ ખુશીથી કરે છે તેમ તું આ ધર્મમાં પ્રવૃત્ત કેમ થતું નથી. બરાબર યાદ રાખજો કે આ ધર્મમાં તું પ્રવૃત્તિ કરીશ નહિ. તે તું પતે પિતાની જાતને એવું બની ગયો છે. તારે બીજો आई शत्रु नयी. uu - ·अनगारामनशिणीटीया.स. १५० उपालम्भ कथनम् ५६५ - जो यह संग्रह गाथा उद्धृत की गई है-उममा अभिप्राय यह है-जो मुखके अभिलापी है उनका यह प्रधान कर्तव्य है कि वे श्रुनज्ञान का अस्निय न हो एमा सदा ध्यानमें रखें। अपने मनसे कल्पित कर आगम की कोई बात न कहें क्यों कि छयस्थावस्थामे दृष्टि थपूर्ण रहती है यही विषय (त्तिवेमी) इन पदों से मुचित किया गया जैनाचार्य जैन धर्मदिवाकर पूज्य श्री घासीलालजी महाराज कृत माताधर्मकयागमूत्रकी अनगारधर्मामृतवार्षिणीटीका के उत्क्षिप्त नामक प्रथम अध्ययन संपूर्ण ॥१॥ है। મેં તમને કહ્યો છે. આ અર્થ વિષે જે આ સંગ્રગાથા ટાંકવામાં આવી છે તેને અભિપ્રાય આ પ્રમાણે છે કે-જે સુખની ઈચ્છા ધરાવે છે તેમની આ મુખ્ય રૂપે ફરજ હોય છે કે તેનાથી થતજ્ઞાનનો અવિનય થાય નહિ આ વિષયમાં હંમેશાં સાવચેત રહે. પિતાના મનથી કલ્પીને આગમની કઈ વાત કહેનહિ. કેમકે ધાવસ્થામાં દષ્ટિ म २७ छ, मे विषय (तिवेमि) पहाथी सूयकामा मान्यो छ. અનાચાર્યજનધમ દિવાકર પૂજ્ય શ્રી. બાસીલાલ મહારાજા કૃત જ્ઞાતા ધર્મકથ મૂવની અનગારધર્મામૃતવણી ટીકાનું ઉસ્લિપ્ત નામક પહેલું અધ્યયન સમાપ્ત. શાળા ·- ५६५ माताधर्मस्या 'तिमि' इतिकरूपं तत या तीर्थकरस्य भगवतो महावीरस्य समाशान्मया श्रुतं न तु स्वयुद्धया कल्पित, यतः स्वयुद्धया कथने श्रुत- ज्ञानस्य विनयो भवति, किं च छद्मस्थानां दृष्टयोऽप्यपूर्णा भवन्ति, तस्माद यथा भगवत्प्रतिपादितमेच त्यांबवीमिउपदिशामीत्यर्थ इहाथै चेयं संग्रहगाया-- मुअणपणस्स अविणो परिहरणिनो परिहरणिज्जो मुहादिलासीटिं। छउमत्थाणं दिही, पुष्णाणस्थिति सुइयं इइणा ।। इति सूत्र. ५०॥ ॥ इति श्री विश्वविख्यात जगद्वल्लभ पसिद्धवाचक-पञ्चदशमापाकलितललित कलापालापक-विशुद्धगधपद्यनैकग्रन्थनिर्मापक-धादिमानमर्दक श्री शाहू · छत्र पति कोल्हापुररानप्रदत्त-जैनशास्त्राचार्य-पद- भूपित-कोल्हापुरराजगुरु बालब्रह्मचारि जैनाचार्य- जैनधर्मदिवाकर पूज्यश्री घासीलालबति-विर- चितायां श्री ज्ञाताधर्मकथाङ्गमूत्रस्याऽनगार धर्मामृतरिणी टीकायाम् उत्क्षि- सनामकं प्रथममध्ययन समाप्तम् ॥१॥ लिया है, और वह अप प्रमादयशवर्ती होकर उससे स्खलित हो रहा है- या हो चुका है- तो उसे पुनः सन्मार्ग में स्थापित करने के लिये गुरु महाराज का कर्तव्य है कि वे उसे उपालंभ देखें । जिस प्रकार महावीर मभुने मेघकुमार मुनिराज को दिया है (तिबेमि) इस प्रकार यह उक्त रूप तत्व जिस तरह तीर्थकर भगवान महावीर प्रभुके पाससे मैंने मुना है, उसी तरह यह तुमसे कहा है । अपनी बुद्धिसे कल्पित कर यह नहीं कहा है । क्यों कि बुद्धिसे कल्पित कर कहनेमें श्रुत ज्ञान की आशा तना होती है दूसरी बात यह भी है कि छयास्थजीवों की दृष्टि अपूर्ण होती हैं । अतः वे वस्तु का पूर्णरूप प्रतिपादित नहीं कर सकती है। इस लिये प्रभु प्रतिपादित अर्थ ही यह तुम से कहा है । इस अर्थमें થઈ રહ્યો છે, અથવા તે તે મુક્તિમાર્ગથી ભ્રષ્ટ થઈ ચૂકે છે એવી વ્યકિતને ફરી સન્માર્ગમાં વાળવા માટે ગુરુમહારાજની ફરજ છે કે તેને ઉપાલંભ આપે. જે अभाव, अधुगे भुनि भाभारने Guan मायेछ. (निवेमि) मा श+ રક્ત તત્ત્વ મેં જેવી રીતે તીર્થકર ભગવાન મહાવીરની પાસેથી સાંભળ્યું છે તેવી જ રીતે મેં તમને કહ્યું છે. મેં પિતાની બુદ્ધિથી કલ્પના કરીને કહ્યું નથી. કેમકે બુદ્ધિથી કલ્પિતકરીને કહેવાથી શ્રુતજ્ઞાનની આશાતના હેય છે. બીજી વાત એ છે કે છઘસ્ય જીની દષ્ટિએ અપૂર્ણ હોય છે. એટલા માટે પ્રભુ પ્રતિપાદિત અર્થ જ ·५६७ - , अनगारधर्मामृतवर्षिणीटीका अ २२.१ राजगृह जीर्णोद्यानवर्णनम् - साताध्ययनस्य कोऽयः पनप्तः १। श्री सुधर्मास्वामी जम्बूस्वामिनमाह- 'एवं खलु जम्बू' ति-एवं खलु जम्बूः ! तस्मिन् काले तस्मिन समर्थ राजगृ नाम नगरमासीद वर्णकः, तस्य खलु रानगृहस्य नगरस्य वहिरूत्तरपौरस्त्ये दिग्भागे गुणशिलकं नामं चैत्यमासीत् वर्गकः, तस्य खलु इम अध्ययन का पहिले अध्ययन के साथ इस प्रकार संबन्ध रहा हुआ है-कि पहिले अध्ययन में यह विषय समझाया गया है कि अनुचित मार्ग में प्रवृत्त हुए शिप्य को गुरु का कर्तव्य है कि वह उसे उपालंभ देवें। इस अध्ययन में यह समझाया जावेगा कि में तथा अनुचित मार्ग में प्रवृत्त होते हैं उन्हें अपने अपने कृत कर्मानुसार अर्थ तथा अनर्थ की माप्ति पर परा भोगनी पड़ती है। इसी निमित्त से यह अध्ययन .पहिले के बाद पार भ किया गया है इस अध्ययन का यह प्रथम मूत्र है'जइणं भंते ! इत्यादि । टीका-जंबू स्वामी मुधर्मा स्वामी से पूछते हैं-(जइ) यदि (ण) निश्चय से (भ'ते) हे भईत ! (समणेगं भगवया महावीरेणं पढमस्स नायज्झयणम्म अयमहे पण्ण) श्रमण भगवान् महावीरने प्रथम ज्ञाताध्ययन का यह पूक्ति अर्थ प्रदिपादित किया है तो (वीयस्मग्णं भंते ! नायझयणस्स के अट्टे पण्णचे) द्वितीय ज्ञाताध्ययन का उन्होंने क्या भाव अर्थ कहा है ? इस प्रकार जंबू स्वामी के पूछने पर श्री मुधर्मा स्वामीने उनसे कहा-(एवं खलु जबू) हे जंचू मुनों-इस प्रकार है-(तेणं कालेणं तेगं समएणं रायगिहे नाम नयरे होत्या) उस काल उस समय में राजगृह नामका नगर था (वन्नओ) इसका અધ્યયનને પહેલા અધ્યયનની સાથે સંબંધ આ રીતે છે–કે પહેલા અધ્યયનમાં આ વિષયનું સ્પષ્ટીકરણ કરવામાં આવ્યું છે કે અનુચિત માર્ગમાં પ્રવૃત્ત શિષ્યને માટે ગુરુની ફરજ છે કે તે તેમને ઉપાલંભ આપે. આ અધ્યયન વડે સમાવવામાં આવશે કે જે અનુચિત અથવા તે ઉચિત માર્ગમાં પ્રવૃત્ત થાય છે, તેમને પિતાના કરેલાં કર્મો અનુસાર અર્થે તેમજ અનર્થની પ્રાપ્તિ પરંપા ભેગવવી પડે છે. આ કારણથી જ આ અધ્યયન પહેલા અધ્યયન પછી આરંભવામાં આવ્યું છે. આ બીજા અધ્યયનને पर सत्र २ छ:--'जइणं भंते ! इत्यादि ! t:--स्वामी सुधास्वामीन छ छ (जइ) ने (ग) निश्चित ३३ (भंते) : BETI (समणेणं भगवया महावीरेणं पढमरस नायज्झयणस्स अयमंटे पण्णत्ते) શ્રમણ ભગવાન મહાવીર પહેલા જ્ઞાતાધ્યયન’ને અર્થ ઉપર કહ્યા મુજબ સ્પષ્ટ यो छ, । (वीयस्सणं भते! नायज्झयणस्स के अड्डे पणते) भी ध्ययनमा તેમણે કઈ રીતે ભાવાર્થ સમજાવ્યો છે? જંબૂસ્વામીને આ પ્રકારનો પ્રશ્ન સાંભળીને श्री सुधभावामी भने छु (एवं खलु जंव) भूतभार प्रशननाम .

·-- বাঘমকাঃ अथ द्वितीयमध्ययनं प्रारंभ्यते व्याख्यात प्रथमोध्ययनं, साम्प्रतं द्वितीयमारभ्यते, अस्य पूर्वेण सहाs. यममिसम्पन्धः-पूर्वस्मिन्नध्ययने भगवताऽनुचितमार्गप्रवृत्तम्य शिष्यस्योपा. लम्भः मोक्तःः, अत्र तु अनुनितोचितमार्गप्रष्टतानामनर्थावर्थ प्राप्तिपरम्परा प्रोच्यते, इत्यनेन सम्बन्धेनायावस्यास्येदमादिममूत्रम् । मूलम्--जइ णं भंते! समणेणं भगवया महावीरेणे पढमस्स नयज्झयणस्स अयमढे पन्नते वीयरस णं भंते ! नायज्झयणस्स के अढे पन्नत्ते? एवं खल्लु! जंबू! तेणं कालेणं तेणं समएणं रागगिहे णाम जयरे होत्था वन्नओ तस्स णं रायगिहस्स नयरस्स वहिया- उत्तरपुरस्थिमे दिसीभाए: गुणसिलए नामं चेइए होत्या वन्नओ, तस्सणं गुणसिलयस्स चेइयस्स अदुरसामंते एत्थणं महं एगे जि- ण्णुज्जाणे ' यावि होत्या, विणटुंदेवउले परिसडियतोरणघरे नाणाविहगुच्छगुल्मलयावल्लिबच्छच्छाइए अणेगवालसयसंकणिज्जे यावि होत्या। तस्सणं जिन्नुज णस्त वहुमज्झदेसभाए एत्थणं महं एगे भग्गकूबए यावि होत्था,तस्सणं भरगंकूवस्त, अरसामंते एत्थणं महं एगे मालुया कच्छए यावि होत्था, किण्हे किण्होभासे जाव रम्मे महामेहनिउरंवभूए बहुहिं रुक्खेहि य गुच्छेहि य गुम्मेहि य लय.हिय वल्लीहि य कुसेहि य खाणुएहि य संच्छन्ने पलिच्छन्ने अंतोझुसिरे वहि गंभीरे अणेग वोलस संकणिजे यावि होत्था ॥सू०१॥ टोका-'जइणं भंते!' इत्यादि-यदि खलु भदन्त ! श्रमणेन भगवतो महावीरेण प्रथमस्य ज्ञाताध्ययनस्य, अयमर्थः प्रज्ञप्त द्वितीयस्य खलु भदन्त ! दूसरा अध्ययन प्रारम्भ प्रथम अध्ययन संपूर्ण हो चुका है। अब द्वितीय अध्ययन प्रारंभ બીજું અદ્યયન પ્રારંભ પહેલું અધ્યયન પુરું થઈ ગયું છે. હવે બીજું અધ્યયન શરુ થયા છે. આ , ·५६७ - अनगारधर्मामृतवर्षिणीटीका अ २.१ राजगृह जीर्णोद्यानवर्णनम्. शाताध्ययनस्य कोऽर्थः प्रज्ञप्तः १। श्री सुधर्मास्वामी जम्यूनामिनमाह- एवं खलु जम्यू' ति-एवं खलु जम्धूः ! तस्मिन् काले तस्मिन समर्थ राजगृ: नाम नगरमासीद वर्णकः, तस्य खल राजगृहस्य नगरस्य वहिरुत्तरपौरस्त्ये दिग्भागे गुणशिलकं नामं चैत्यमासीत् वर्णकः, तस्य खलु इम अध्ययन का पहिले अध्ययन के साथ इस प्रकार संबन्ध रहा हुआ. है-कि पहिले अध्ययन में यह विषय समझाया गया है कि अनुचित मार्ग में प्रवृत्त हुए शिष्य को गुरु का कर्तव्य है कि वह उसे उपालंभ देवें। इस अध्ययन में यह समझाया जावेगा कि में तथा अनुचित मार्ग में प्रवृत्त होते हैं उन्हें अपने अपने कृत कर्मानुसार अर्थ तथा अनर्थ की माप्ति पर परा भोगनी पड़ती है। इसी निमित्त से यह अध्ययन .पहिले के बाद पार भ किया गया है इस अध्ययन का यह प्रथम सूत्र है'जइणं भंते ! इत्यादि । टीका--जंयू स्वामी सुधर्मा स्वामी से पूछते हैं-(जइ) यदि (ण) निश्चय से (भते) हे भईत ! (समणेगं भगवया महावीरेणं पढमस्स नायज्झयणम्म अयम पणते) श्रमण भगवान महावीरने प्रथम ज्ञाताध्ययन का यह पूक्ति अर्थ प्रदिपादित किया है तो (वीयस्म्णं भंते ! नायज्झयणस्स के अहे पणत्ते) द्वितीय ज्ञाताध्ययन का उन्होंने क्या भाव अर्थ कहा है ? इस प्रकार जंबू स्वामी के पूछने पर श्री सुधर्मा स्वामीने उनसे कहा-(एवं खलु जबू) हे जंबू सुनो-इस प्रकार है-(तेणं कालेणं तेणं समएणं रायगिहे नामं नयरे होत्या) उस काल उस समय में राजगृह नामका नगर था (वन्नओ) इसका અધ્યયનનો પહેલા અધ્યયનની સાથે સંબંધ આ રીતે છે-કે પહેલા અધ્યયનમાં આ વિષયનું સ્પષ્ટીકરણ કરવામાં આવ્યું છે કે અનુચિત માર્ગમાં પ્રવૃત્ત શિષ્યને માટે ગુરુની ફરજ છે કે તે તેમને ઉપાલંભ આપે. આ અધ્યયન વડે સમજાવવામાં આવશે જે અનુચિત અથવા તો ઉચિત માર્ગમાં પ્રવૃત્ત થાય છે, તેમને પિતાના કરેલાં કર્મો અનુસાર અર્થે તેમજ અનર્થની પ્રાપ્તિ પરંપ ભોગવવી પડે છે. આ કારણથી "જ આ એશ્ચયન પહેલા અધ્યયન પછી આરંભવામાં આવ્યું છે. આ બીજા અધ્યયનને पर सत्र मा छ:--'जइणं भंते ! इत्यादि ! At-भूस्वामीसुधमारवामीन छ छ-(जई) ने (ग) निश्चित ३ (भंते) TRENJ (समणेणं भगवया महावीरेणं पढमस्स नायज्झयणस्स अयमंटे पण्णत्ते) શ્રમણ ભગવાન મહાવીર પહેલા “જ્ઞાતાશ્ચયનને અર્થ ઉપર કહ્યા મુજબ સ્પષ્ટ या-छ, ते (वीयस्सणं मते ! नायज्झयणस्स के अहे पणते) wlod शताध्ययनने તેમણે કઈ રીતે ભાવાર્થ સમાવ્યો છે ? જંબુસ્વામીને આ પ્રકારનો પ્રશ્ન સાંભળીને श्री सुधमा मामा भने धु 3 (एवं खलु जब) यू तभा प्रश्नमा in ·साताधर्मशामिन - -- . - गुणशिलकाब चैन्यस्य 'अदूरसामने ' नातिने नात्यासन्ने, अत्र स्खलु महदेकं जीणोद्यान चायासीव, तन्कीदशमित्यार-'विणदेवउले' विनष्ट देवकुलं-विनष्टम्पन्नरायतनं, 'पडिसडियतोरणघरे' परिशटिवतोरण गृह-परिशटिता नि नष्टमायाण तोग्णानि पहिर्याणि गृहाणि, माकार द्वारयन्तरायतनसम्बन्धीनि गृहाणि यन नगया। 'नागविहगुच्छाम्मला चल्लिवच्छच्छाइए' नानाविधगुच्छगुल्मलतारल्लीवृक्षाच्छादित-नानाविधा ये गुच्छा कासी जपाकुसुमपभृतयः, गुनमा वंशजाली प्रभृतयः, लताः अशोकलतादयः, वभ्याम्पुपीप्रभृतयः रक्षा-आम्रादयः तैश्छादितं यत्तत्तथा । 'भणेगवालमयसमणि' अनेकन्यालाशङ्कनीयम्, अनेकैः नानाविध व्याल. शतैः सर्पादि श्वापदशतैः शङ्कनीयं मयावहं चाप्यासीत् । वर्णन पहिले किया गया है। (तस्स रायगिहस्स नयरस्स बहिया उत्तर- पुरस्थिमे दिसीभाए गुणसिलए नाम चेइए होत्या) उस राजगृह नगर के बाहर को और उत्तर पूर्व के दिग्विभाग में अर्थात् ईशानकोणमें गुणशिलक नामका उधान था। (चन्नी) इसका वर्णन पहिले किया गया है। (तस्स मं गुणसिलयस्स चेइयस अदरसामंते एत्थगं मह एगे जिण्गुजाणे यावि होत्या) उस गुणशीलक उद्यान के न अति समीप और न अति दूर एक और भी बडा भारी जीर्ण उद्यान था। (विणदेवउले परिसडियतोरणघरे । नाणाविहगुच्छगुल्मलयावल्लीवच्छच्छाइए अणेगवालसयसंकणिज्जे या वि होत्या) इसमें जो देवकुल था वह कभी का नष्ट हो चुका था। सामना-(तेण कालेणं तेणं समएणं रायगिद्दे नाम नयरे होत्या) आगे भनेते समय २०४७ नामे मे न तु (अन्नओ) ते नारनुपर्धन प ४२वामा माथुछ. (तस्स रायगिहस्स नयरस्स हिया उतरपुरस्थिमे दिसीभाए गुणसिलए नाम चेहए होत्या) APS नानी २ तर पूर्व दिशामा मेरो नाम भुशीत नामे बंधान तो. (अन्नओ) मा Gधानतुं न पडai Pाम माव्युछे. (तस्सगं गुणसिलयस्स चेइयरस अदुरसामंते एस्थणमहंएगे निष्णुज्जाणे यावि होत्था) ગુણશીલક ઉદ્યનની વધારે પાસે પણ નહિ અને વધારે દૂર પણ નહિ એવું એક भी GAIL : (चिणडदेवउले परिसडियतोरणघरे नाणाविहगुच्छ गुल्मलयावल्लिबच्छाइए अणेगवालसयसंकगिज्जे यावि होत्या) आभानु वाण વંતરાયન કયારએ નાશ પામ્યું હતું. દવકુળને અર્થે અડી ચન્તરનું આયતન ·अनगारधर्मामृतधर्पिणी टीका अारसूत्र. १ राजगृहजीर्णोद्यानवर्णनम् 기 तस्य खलु जीर्णोधानस्य बहुमध्यदेशभागे अत्र खलु महानेको भग्नकुणश्वापीन् नस्य खलु भग्नरूपस्य अदुरमाते खलु महाने मालुया कच्छा' माला कक्षकः मालुकाः एकास्थिफल क्षविशेगस्ते कागानं बनम् चाप्याप्तीत् । सकीदृशः ५ इत्याह-'किण्हे किण्हो भासे' कृष्णः कृष्णावभासः, तत्र-कृष्णः कृष्णवर्ण- देवकुल का अर्थ यहां व्यंतर का आयतन है। इस व्यन्तरायतन संबन्धी जितने घर थे उन सबके भी यहाँ यहिर नष्टमाय हो चुके थे। यह गोर्ण उद्यान अनेक प्रकार के गुच्छों से कपास के जपा पुष्यों आदि के गुच्छों मे--वंशनाली आदि गुल्मों से अशोकलता आदि लनाओं से नापी (ककड़ो) आदि वेलों से, आम्र आदि वृक्षों से, आच्छादित हो रहा था। इसमें अनेक प्रकार के सैकडों सर्प इधर से उधर फिरते रहते थे अत: उनके द्वारा यह विशेष भयंकर बना हुआ था। (तस्स णं जिन्नुन्नाणस्स बहुमज्झदेमभाए एत्थ णं महं एगे भग्गवए यावि हो स्था) इस जीर्ग उद्यान के ठीक मध्य भाग में एक वडा भारी भग्न जीर्ण हुभा कुंआ भी था (तस्स णं भग्गवस्य अदरसामंते एत्थ णं महंएगे मालुया कच्छए यावि होथा) उस भग्न कुरो के न अति समी और न अति दूर--पास में मालुका वृक्षों का बहुत बड़ा गहन बन था। एकास्थिकल वाले क्ष विशेरों का नाम मालुका है (किग्दे किलो भासे जान रम्मे महामे हनिउरवभूए यहूदि रुक्खे हि य गुच्छे हि य गुम्मे વર્ણ છે. આ વ્યન્તરાયતનનાં જેટલાં ઘર હતાં, તે બધાના બહારના દરવાજા નષ્ટપ્રાય થઈ ગયા હતા. જૂનું ઉદ્યાન ઘણી જાતના ગુછે. એટલે કે અને જપાપુષ્પ વગેરેના ગુછ-વંશજાલી વગેરે ગુમે અકલતા વગેરે લતાએ, ત્રિપુલી (કાકડી) વગેરેની વે, આમ્ર વગેરે વૃક્ષોથી ઢંકાએ હતા. ઘણી જાતના સેંકડે સાપ આ ઉદ્યાનમાં આમથી तेम वियरत। २ता ता. मेथी मा धान सविशेष मय४२ सातु तु. (उस्सण जिन्नुबागस्म बहुमज्झदेमभाए एत्यण एगे भग्गकूपए यावि होत्था) આ જૂતા ઉદ્યાનની ઠીક વચ્ચે વચ્ચે એક મોટો ભગ્નકુપનામે એક જીર્ણ થયેલ ફ હતો. (तस्सण भग्गवस्स अदरसामते एत्थण महं एगे मालुया कच्छए याविहोत्था) તે ભગ્ન કૂવાની વધારે દૂર પણ નહિ અને વધારે નજીક પણ નહિ કહેવાય એવું પાસે માલુકા વૃક્ષનું મોટું સઘન વન હતું. એકાસ્થિફળ વૃક્ષ વિશેષનું નામ માલુકા છે. (किण्हे किण्डो भासे जाव रम्मे महामेहनिउरवभूए वहहिं रूक्खे हि य गुच्छे हि य ·हाताधर्मकामी - - गुणशिलकस्य चैत्यस्थ अदूरसामने' नाति नात्यासन्ने, अत्र खलु महदेकं जीणोंधान चायासीद, तन्कीदशमित्याह-'विट्ठदेवउले' विनष्ट देवकुलं-विनष्टव्यम्नरायतनं, 'पडिसडियतारणघरे' परिशटिततोरग गृह-परिशटिता नि नष्टमायाण तोग्णानि पहिर्याराणि गृहाणि, प्राकार द्वारयन्तरायतनसम्बन्धीनि गृहाणि यत्र तत्तथा । 'नागविहगुच्छाम्मला बल्लिवच्छच्छाइए' नानाविधगुच्छगुल्मलतापल्लीवृक्षच्छादितं-नानाविधा ये गुच्छाः कासी जपाकुसुममभृतयः, गुलमा बंशनाली प्रभृतयः, लताः अशोकलतादयः, वभ्यःत्रपुपीप्रभृतयः वृक्षा! आम्रादयः तैश्छादितं यतत्तथा । 'अणेगवालमयसंकणिजे' अनेकन्यालशतशङ्कनीयम्, अनेकैः नानाविध व्याल- शतैः सादि श्वापदशतैः शङ्कनीय भयावहं चाप्यासीत् । वर्णन पहिले किया गया है। (तस्स णं रायगिहस्स नयरस्स यहिया उत्तर- पुरस्थिमे दिसीभाए गुणसिलए नाम चेइए होत्या) उस राजगृह नगर के चाहर को और उत्तर पूर्व के दिग्विभाग में अर्थात् ईशानकोणमें गुणशिलक नामका उद्यान था। (चन्नओ) इसका वर्णन पहिले किया गया है। (तस्स पं गुणसिलयस्स चेइयम्स अद्रसामंते एत्यगं महएगे जिण्गुजाणे यावि होत्या) उम गुणशीलक उद्यान के न अति समीप और न अवि दूर एक और भी बडा भारी जीर्ण उद्यान था। (विणदेवउले परिसडियतोरणघरे नाणाविहगुच्छगुल्मलयावल्लीवच्छच्छाइए अणेगवालसयसंकणिज्जे या वि होत्या) इसमें जो देवकुल था वह कभी का नष्ट हो चुका था। सामा-(तेणं कालेणं तेणं समएणं रायगिहे नाम नयरे होत्या) तेणे अनेते समये NPS नामे मे न तु (बन्नओ) ते नगनुपन पडेटा ४२पा मा० छ. (लस्स णं रायगिहस्स नयरस वहिया उतरपुरस्थिमे दिसीभाए गुणसिलए नाम चेहए होत्था) APS नानी मा त्तर पूर्व शाम मेट शानभां शुशी नामे Gधान तो. (वन्नओ) At Gधाननु पर्जुन saili माव्यु छ. (तस्सगं गुणसिलयस्स चेयस्स अदुरसामंते एत्थणमहंएगे जिष्णुज्जाणे याचि होत्या) ગુણશીલક ઉદ્યનની વધારે પાસે પણ નહિ અને વધારે દૂર પણ નહિ એવું એક मानसून धान तु.(विणदेवउठे परिसडियतोरणधरे नाणाविहगुच्छ गुल्मलयावल्लिबच्छाइए अणेगवालसयसंकगिज्जे याचि होत्या) आभातु वाण વંતરાયન ક્યારએ નાશ પામ્યું હતું. દવકુળને અર્થ અહીં ચન્તરનું આયતન ·अनगारधर्मामृतवर्पिणी टीका अ.२सूत्र. १ राजगृहजीर्णोद्यानवर्णनम् अत्र तस्य खलु जीर्णोद्यानस्य बहुमध्यदेशभागे अत्र खलु महानेको भग्नाथामीन् नस्य खलु भग्नपस्य अदरमामते खलु महाने मालुया कच्छए' मालुमा कक्षक: मालुका: एकास्थिफल क्षविशेगस्तेगां कागानं वनम् चाप्याप्तीत् । मको दृशः १ इत्याह-'किण्हे किण्हो भासे' कृष्णः कृष्णावभासः, नत्र-कृष्णः कृष्णवर्ण- देवकुल का अर्थ यहां व्यंतर का आयतन है। इस व्यन्तरायतन संबन्धी जिनने घर थे उन सबके भी यहाँ यहिर नष्टमाय हो चुके थे। यह जोर्ण उद्यान अनेक प्रकार के गुच्छो से कपास के जपा पुणों आदि के गुच्छों से-~-वंशजाली आदि गुल्मों से अशोकलता आदि लनाओं से बागी (कड़ो) आदि वेठों से, आम्र आदि वृक्षों से, आच्छादित हो रहा था। इसमें अनेक प्रकार के सैकडों सर्प इधर से उधर फिरते रहते थे अत: उनके द्वारा यह विशेष भयंकर बना हुआ था। (तस्स णं जिन्नुनाणस्स बहुमज्झदेसभाए एत्थ णं महं एगे भग्गलबए यावि हो स्था) इस जीर्ग उद्यान के ठीक मध्य भाग में एक बड़ा भारी भग्न जीर्ण हुआ कुआ भी था (तस्स णं भग्गवस्य अद्रसामंते एत्य णं महंएगे मालया कच्छए यावि होत्या) उस भग्न कुएँ के न अति समी और न अति दूर--पास में मालुका वृक्षों का बहुत बड़ा गहन बन था। एकास्थिकल वाले क्ष विशेगों का नाम मालुका है (किण्हे किदो भासे जाव रम्मे महामेहनिउरंवभूए यहूर्हि रुखे हि य गुच्छे हि य गुम्मे છે. આ વ્યતરાયતનનાં જેટલાં ઘર હતાં, તે બધાના બહારના દરવાજા નષ્ટપ્રાય થઈ ગયા હતા. જૂનું ઉદ્યાન ઘણી જાતના ગુચ–એટલે કે વણ અને જાપુપ વગેરેના ગુચ્છ-વંશજાલી વગેરે ગુલ્મો અકલતા વગેરે લતાઓ, ત્રિપુલી (કાકડી) વગેરેની વે, આમ્ર વગેરે વૃક્ષોથી ઢંકાએલ હ. ઘણી જાતના સેંકડો સાપ આ ઉદ્યાનમાં આમથી तम वियरत रहेता हुता. मेथी मा प्रधान सविश५मय४२ सातु तु. (तस्सण जिन्नुजामस्म पहुमज्झदेमभाए एत्यण एगे भग्गषए यावि होत्था) આ જૂના ઉદ્યાનની ઠીક વચ્ચે વચ્ચે એક મોટે ભગ્નપ નામે એક જીર્ણ થયેલ ફ હતો. (तस्सग भग्गरम्स अदरसामते एत्यणमहं एगे मालुया कच्छए याविहोत्था) તે ભગ્ન કુવાની વધારે દૂર પણ નહિ અને વધારે નજીક પણ નહિ કહેવાય એવું પાસે માલુકા વૃક્ષનું મોટું સઘન વન હતું. એકાસ્વિફળ વૃક્ષ વિશેષનું નામ માલુકા છે. (किण्हे किण्डो भाले जाव रम्मे महामेहनिउरवभूए वहहिं रूक्खे हि य गुच्छे हि य ·- हाताधर्मशामो गुणशिलकस्य चैत्यमा 'अदूरसामने' नानिद्रे नात्यासन्ने, अत्र स्वनु महदेकं जीणोद्यान चाप्यासी, तन्कीरशमित्याह-'विणदेवउले' विनष्ट देवकुलं-विनष्टव्यन्नरायतनं, पडिसडियतारणघरे' परिशटिवतोरग गृह-परिशटिता नि नष्टमायाण तोरणानि यहिाराणि गृहाणि, प्राकार द्वारव्यन्तरायतनसम्बन्धीनि गृहाणि यत्र तथा । 'नाणविहगुच्छाम्मलगा वल्लिवच्छच्छाइए' नानाविधगुच्छगुल्मलतावल्लीवृक्षाच्छादितं-नानाविधा ये गुच्छा: कासी जपाकुसुममभृतयः, गुल्मा वंशजाली प्रभृतयः, लताः भशोकलतादयः, वभ्यः पुपीप्रभृतयः रक्षा: भाम्रादयः तैश्छादितं यत्तत्तथा । 'अणेगवालमयसम्हणिज्जे' अनेकन्यालातशङ्कनीयम्, अनेक नानाविध व्याल. शतैः सर्पादि श्वापदशतैः शङ्कनीय भयावहं चाप्यासीत् । वर्णन पहिले किया गया है। (तस्स रायगिहस्स नयरस्स बहिया उत्तर- पुरस्थिमे दिसीभाए गुणसिलए नाम चेइए होत्या) उस राजगृह नगर के चाहर की और उत्तर पूर्व के दिग्विभाग में अर्थात् ईशानकोणमें गुणतिलक नामका उद्यान था। (वन्नो) इसका वर्णन पहिले किया गया है। (तस्स णं गुणसिलयस्स चेइयम्स असामते एत्यगं महौंएगे जिण्णुत्राणे यावि होत्या) उस गुणशीलक उद्यान के न अति समीप और न अति दूर एक और भी वडा भारी जीर्ण उद्यान था। (विणदेवउले परिसडियतोरणघरे नाणाविहगुच्छगुल्मलयावल्लीवच्छरछाइए अणेगवालसयसंकणिज्जे या वि होत्या) इसमें जो देवकुल था वह कभी का नष्ट हो चुका था। सामना-(तेणं कालेणं तेणं समएणं रायगिहे नाम नयरे होत्या) तेणे अनेते समये IPS नामे मे नगर तु (बन्नओ) ते नगनुपन पडेला माछ. (तस्स ण रायगिहस्स नयरस्स हिया उतरपुरस्थिमे दिसीभाए गुणसिलए नाम चेहए होत्था) NPS नानी मा२ तर म मिi मेट थानाभां सुशीa नामे धान sतो. (वन्नओ) मा Gधान पन पडदा ४२वामी माव्यु-छ. (लस्सगं गुगसिलयस्स चेइयस्स भदरसामंते एत्थर्णमहंरगे निष्णुजाणे यावि होत्या) ગુણશીલક ઉદ્યાનની વધારે પાસે પણ નહિ અને વધારે દૂર પણ નહિ એવું એક जान Gधान तु. ( विणवदेवउठे परिसडियतोरणघरे नाणाविहगुच्छ गुल्मलयारल्लिबच्छाइए अणेगवालसयसंझगिज्जे यावि होत्या) माभान है વંતરાયન કયારનું નાશ પામ્યું હતું. દવકુળને અર્થ અહીં વ્યસ્તરનું આયતન ·अत्र अनगारधर्मामृतयर्पिणी टीका अ.२स्त्र. १ राजगृहजी धानवर्णनम् तस्य खलु जीर्णोद्यानस्य बहुमध्यदेशभागे अत्र खलु महानेको भग्नावामीन् नस्य खलु भग्नपस्य अदरमामंते खलु महाने मालुया कच्छए' माल का कक्षकः मालुकाः एकास्थिफल क्षविशेगस्तयां कागानं वनम् चाप्यासीत् । मकोशः ५ इत्याह-'किण्हे किण्हो भासे' कृष्णः कृष्णावभासः, तत्र-कृष्णः कृष्णवर्ण- देवकुल का अर्थ यहां व्यंतर का आयतन है। इस व्यन्तरायतन संबन्धी जिनने घर थे उन सबके भी यहाँ बहिर नष्टमाय हो चुके थे। यह जोर्ण उद्यान अनेक प्रकार के गुच्छी से कपास के जपा पुष्पों आदि के गुच्छों से-~-वंशजाली आदि गुल्मों से अशोकलता आदि लनाओं से त्रागी (ककड़ो) आदि वेठों से, आन आदि वृक्षों से, पाच्छादित हो रहा था। इसमें अनेक प्रकार के सैकडों सर्प इधर से उधर फिरते रहते थे अत: उनके द्वारा यह विशेष भयंकर बना हुआ था। (तस्स णं जिन्नुन्नाणस्स बहुमज्झदेमभाए एत्थ णं महं एगे भग्गवए यावि हो त्या) इस जीर्ग उद्यान के ठीक मध्य भाग में एक वडा भारी भग्न जीर्ण हुआ कुंआ भी था (तस्स णं भग्गकूवस्य अदूरसामंते एत्थ णं महंएगे मालुया कच्छए यावि होत्या) उस भग्न कुएं के न अति समीप और न अति दर--पास में मालुका वृक्षों का बहुत बड़ा गहन बन था। एकास्थिकल वाले क्ष विशेरों का नाम मालुका है (किण्हे किलो भासे जान रम्मे महामेहनि उवभूए यहूदि रुक्खे हि य गुच्छे हि य गुम्मे છે. આ વ્યન્તરાયતનનાં જેટલાં ઘર હતાં, તે બધાના બહારના દરવાજા નષ્ટપ્રાય થઈ ગયા હતા. જૂનું ઉદ્યાન ઘણી જાનના ગુચ્છ –એટલે કે વણ અને જાપુષ્પ વગેરેના ગુર છે--વંશજલી વગેરે ગુમે અશોકલતા વગેરે લતાઓ, ત્રપુલી (કાકડી) વગેરેની વેલે, આમ્ર વગેરે વૃક્ષોથી ઢંકાએ હતે. ઘણું જાતના સેંકડો સાપ આ ઉદ્યાનમાં આમથી तेम वियरता रहता हुता. मेथी मा प्रधान सविशेष सय४२ साग तुः (तस्सण जिन्तुं जामस्म बहुमज्मदेमभाए एत्यण एगे भग्गयए याधि होत्था) આ જૂના ઉદ્યાનની ઠીક વચ્ચે વચ્ચે એક માટે ભગ્નકુપનામે એક જીર્ણ થયેલ હિતે. (तस्संग भम्गकूवम्स अदरसामते एत्थण महंएगे मालुया कच्छए याविहोत्या) તે ભગ્ન કુવાની વધારે દૂર પણ નહિ અને વધારે નજીક પણ નહિ કહેવાય એવું પાસે માલુ વૃક્ષનું મોટું સઘન વન હતું. એકાસ્થિફળ વૃક્ષ વિશેષનું નામ માલુકા છે. (किण्हे किण्हो भाले जाव रम्मे महामेहनिउरवभूए बहहिं रक्खे हि य गुच्छे हि य ·. ५७० हाताधर्मक्रया अन्जनात्, कृष्णावभासा-कृष्णमभः स्वरूपेण कृष्णवर्णएवावभासते, यावद् रम्यासुन्दरः 'महामेहनिउरंचभूए' महामेघनिकुग्म्यभूतः, महामेघा वर्षाकाल माधि मेघस्तस्य निकुरम्यः-ममूहः तयाभूता-यनीभूतः नूतनधनापम इत्ययः नीलधर्मसाम्यात् । पहुभिश्च, गुच्छच, गुल्मैश्च, लतामिश्र, वल्लीभित्र, कुशेश्व-दभश्च, स्थाणुकैश्य-अकीलकच 'कुंठाइति भाषायाम्' - संउमा व्याप्तः, परिच्छन्ना विशेषेण समारादितः 'अंतो जुसिरे अन्तःमध्ये शुशिरः सावकाशत्वात् 'चर्हि गंभीरे' यहि गम्भीरः, अनिगहनत्वेन दप्टेरमसूत- त्वाव, अनेक गालशतकनीयः-अनेक शतसादिभिः शनीयः-मयजनका. प्यासीत् ।।सू. १॥ मूलम्-तत्थ णं रायगिहे नयरेधण्णे नामं सत्थवाहे अझै दित्त जाव विच्छड्डियविउलभत्तपाणे, तस्स णं धण्णस्स सत्थवाहस्स भद्दा नाम भारिया होत्था, सुकुमालपाणिपाया अहीणपडिपुण्णपंचिं. हि य लया हि य वल्लि हि य कुए हि य खाणुएहि य मंच्छन्ने पलिच्छन्ने अंतो झुसिरे बाहिं गंभीर अणेगवालसयसंकणिज्जें यावि होत्या) यह गहन वन कजल की तरह कृष्ण वर्णवाला था स्वरूप से ही इसकी प्रभा कृष्ण थी। यावत् यह सुन्दर था। वर्षाकाल भावी मेघ के समूह जैसा यह नीला था । अनेक प्रकार के क्षो से, अनेक प्रकार के गुल्मों से, अनेक प्रकार की लताओं से, अनेक प्रकार की वल्लियो से, अनेक प्रकार के कुशौ से, अनेक विध स्थाणुओं से यह बहुत अधिक रूप में आच्छादित हो रहा था। बीच में यह मावकाश होने से पोला था। बाहिर गहन होनेकी वजह से गंभीर यो। अनेक प्रकार के सैकडों सों से यह भी महान भया. नक था। मूत्र २" गुम्मे हि य लया हि य बल्ली हि य खाणुएहि य सच्छन्ने पलिच्छन्ने अंतो असिरे पाहिं गभीरे अणेगवालसयस कणिजे याचि होत्या) मा सबनवान भनी જેમ કાળા રંગનું હતું. આની પ્રભા સ્વરૂપથી જ કાળી હતી. વર્ષાકાળના મેઘ જેવા તે નીલા રંગનું હતું. ઘણી જાતનાં વૃક્ષ, ઘણી જાતના ગુલ્મો, ઘણી જાતની લતાઓ ઘણ જાતની વલીએ, ઘણી જાતના દશે ઘણી જાતના સ્થાણુઓથી આ ઉદ્યાન સઘન રૂપે હંકાયેલું હતું. વચ્ચે ખાલી જગ્યા હતી પણ આજુબાજુ ચોમેર વૃક્ષાવલી- ને લીધે તે સઘન હતું. ઘણી જાતના સેંકડો સાપથી આ ખૂબ જ ભયકારી લાગતું હતું. સૂત્ર ૧૨ " ·५७१ अनगारधर्मामृतवर्षिणीटीका. असू. २ भदाभार्यायावर्णनम् दियसरीरा लक्खणवंजणगुणोववेया माणुम्माणप्पमोणपडिपुन्न- सुजायसव्वंगसुंदरंगा ससिसोमोगारा कंता पियदसणा सुरूवा करयल-परिमियतिबलियमज्झा कुंडल्लुल्लिहियगंडलेहा कोमुइ-रय- णियर-पडिपुण्णसोमवयणा सिंगारागारचारुवेसा जाव पडिरूवा वंझा अवियाउरी जाणुकोप्परमाया यावि होत्था ॥सू. २॥ टीका-'तएणं रायगिहे' त्ति-तत्र खलु राजगृहे नगरे धन्यनामा सार्थवाह जनसमूहनायकः गरिम-धरिम-मेय, परिच्छेद्यरूप क्रयाणकद्रव्य. जातं गृहीत्या लाभार्थमन्यदेश वजन् सहागतवणिग्जनस्य योगक्षेमचिन्तया परिपालक इति भावः अड्ढे 'आदशः-ऋद्धयादिपूर्णः 'दित्ते' दीप्तः-सच्चरिगेण उञ्चलः यावद् विच्छदितविपुल भक्तपानः । यावच्छब्देनायमों ग्रहीतव्यः- विस्तीर्णविपुल भवनशयनासनयानवाहनाकीर्णः, यहुधनयहुनातरूपरजनः, आयो- तत्य णं रायगिहे नयरे इत्यादि टीकार्थ- (तत्य णं रायगिह नयरे) उस राजगृह नगरमें (धन्नेनामं सत्थवा हे) धन्य नाम के मार्थवाह थे।जब ये गरिम धरिम मेय एवं परिच्छेद्य रूप क्रयाणक द्रव्य सम्ह लेकर लाभप्राप्ति की इच्छा से परदेश जाते थे तो इनके साथ जो और भी वर्णकजन होते उनके ये योगक्षेमकारक होते थे। उनकी हरएक प्रकार की चिन्ता रखते थे। ये (अड्ढे) अद्वयादि से परिपूर्ण थे। (दित्ते) सच्चरित्र से उमल थे। (जाब विच्छ. हियविउलभनपाणे) यावत विछर्दित विपुलभक्तपानवाले थे--- यहां यावत शब्द से इनके विषय में इतना और समझ लेना चाहिये कि इनके भवन बहुत विस्तीर्ण थे, शयन, श्रासन, यान, वाहन, भी इनके 'तत्थणं रायगिहे नयरे' इत्यादि । साथ-(तस्थणं रायगिहे नयरे)तेसा नगरमा (धन्ने नार्मसत्यवाई) ધન્યનામે સાર્થવાહ હતા. ત્યારે તેઓ ગરિમ, પરિમા મેય અને પરિચ્છેદ્યરૂપ કલ્યાણક દ્રવ્ય- નિધિ લઈને લાભની ઈચ્છાથી વિદેશ જતા હતા ત્યારે એમની સાથે જે બીજા વર્ણકજન રહેતા તેમના માટે તે ધન્ય સાર્થવાહ બધી રીતે કુશળ કરનાર હતા. તેમની દરેક જાતની હતા હતા. એ (મા) ઋદ્ધિ વગેરેથી સંપૂર્ણ પણે પૂર્ણ હતા. (दिने) सत्यारित्र्यथी Serqn , (नाव विच्छडियविउलभत्तपाणे) यावत વિછાદિત વિપુલ ભક્ત પાન વા હતા. અહીં જે યાવતું શબ્દ આવ્યો છે તેને અર્થ આ પ્રમાણે છે કે એમનાં ભવન બહુજ વિશાળ હતાં. શયન, આસન, ધ્યાન, સંભાળ રાખતા ·५७० पाताभमंचाने अजनवर, कृष्णावभासा-कृष्णप्रभा स्वरूपेण कृष्णवर्णपवावमासते, यावद् रम्यासुन्दरः 'महामेहनिउरंगभूप' महामेघनिकुरम्यभूतः, महामेया वर्षाकाल भाचि मेपत्तस्य निकम्मामहः तयाभूतः-घनीभूतः नूतनधोपम इत्यर्थः नीलधर्मसाम्यात् । पहुभिरक्षेच, गुच्छय, गुल्मैश्य, लताभिश्र, बल्लीभित्र, कुशैव-दभश्च, स्थाणुकैय-अकीलफैश्च 'कुंठाइति भापायाम्' संघमाः- व्याप्तः, परिच्छन्न विशेपेण समारादितः 'अंतो जुसिरे अन्त मध्ये शुशिरः सावकाशयान 'बहिं गंभीरे' यहि गन्भीरः, अनिगहनत्वेन दष्टेरपमृत- स्वात्, अनेक न्यालशतशङ्कनीयः-अनेकशतसादिभिः शनीयः-मयजनकथा. प्यासीत् ॥सु. १॥ मूलम्-तत्थ णं रायगिहे नयरेधण्णे नामं सत्यवाहे अंड दिले जाव विच्छड्डियविउलभत्तपाणे, तस्स णं धण्णस्स सस्थवाहस्स भद्दा नाम भारिया होत्था, सुकुमालपाणिपाया अहीणपडिपुण्णपंचिं. हि य लया हि य वल्लि हि य कुए हि य खाणुऐहि य मंच्छन्ने पलिच्छन्ने अंतो झुसिरे याहिं गंभीरे अणेगवालसयसंकणिज्जे यावि होत्या) यह गहन वन कजल की तरह कृष्ण वर्णवाला था स्वरूप से ही इसकी प्रभा कृष्ण थी। यावत् यह सुन्दर था। वर्षाकाल भावी मेघ के समूह जैसा यह नीला था। अनेक प्रकार के वृक्षों से, अनेक प्रकार के गुल्मों से, अनेक प्रकार की लताओं से, अनेक प्रकार की बल्लियों से, अनेक प्रकार के कुशों से, अनेक विध स्थाणुओं से यह बहुत अधिक रूप में आच्छादित हो रहा था। बीच में यह मावकाश होने से पोला था। वाहिर गहन होनेकी वजह से गभीर थो। अनेक प्रकार के सैकड़ों सों से यह भी महान भया. नक था। मूत्र गुम्मे हि य लया हि य वल्ली हि य खाणुएहि य सच्छंन्ने पलिच्छन्ने अंतो शुसिरे. वाहि गंभीरे अणेगवालसयसंकणिजे यावि होत्या) २ सपनपन भेयनी જેમ કાળા રંગનું હતું. આની પ્રજા સ્વરૂપથી જ કાળી હતી. વર્ષાકાળના મેવ જેવા તે નીલા રંગનું હતું. ઘણી જાતનાં દક્ષે, ઘણી જાતના ગુલ્મ, ઘણી જાતની લતાઓ ઘણી જાતની વલ્લીઓ, ઘણી જાતના દશે ઘણી ખતના સ્થાણુઓથી આ ઉદ્યાન સઘન રૂપે હંકાયેલું હતું. વચ્ચે ખાલી જગ્યા હતી પણ આજૂબાજૂ મેર વૃક્ષાવલી- ને લીધે તે સઘન હતું. ઘણી જાતના સેંકડો સાપોથી આ પૂબ જ ભયકારી લાગતું हेतु. सूत्र . २" ·, . अनगारधर्मामृतधापणीटीका अ२ सू. २ भदाभाया:वर्णनम करेवारूपाणि, 'यंजण' व्यञ्जनानि, व्यज्यन्ते--सूच्यन्ते भाग्योदया मतानि तिलमपादीनि 'गुण' गुणाः मौशील्यपातिव्रत्यादयस्तैः उववेया' उपपे- समन्धिता, तत्र उप अपइत्युपसर्गयोः 'अप' इत्यत्राधड कारस्य पृषादरादि- स्वाडोपः। 'मागुम्माणषमागपडिपुन्नसुजायसव्वंगसुंदरंगा मानोन्मान. प्रमागपतिर्गनाउपमुन्दराशी. तर 'माग' मान जलद्रोणममाणता, तथाहि-परिपूर्णमल हुण्डे यस्य पुरुषस्य यस्याः स्त्रियो वा प्रवेशे पति यदि द्रोणपरिमितं जल बहिनिस्सरति तदा स पुरुपः सा स्त्री वा मानमातो. क्यते, मानपाप्तायाः शरीरावगाहनाविशेषो मानमित्युच्यते । 'उम्मान' उन्मानम्, अर्धभारममाणता सावेत्थम्-तुलायामारोपितो नरो नारी वा यद्य धभारयमाणा भवति तदा स पुरुषः सा स्त्री वा उन्मानपाप्ता निगद्यते पनाम' प्रमाण स्वा ठरष्टोनरशोच्छायः, इत्थं च-मानं चोन्मानं च प्रमाणे युक्त था। (लकावण) से विद्या, धन आदि की सुचक करस्थ शुभ रेखा रूप निहाँ से, तथा भाग्योदय भूचक तिलमसा आदि रूप व्यंजनों से यह समन्वित थी। सुशीलता तथा पातिव्रत आदि गुणों का यह घर थी। (माणुम्माणप्पमाणपडि पुन्नसुजायसव्वंगसुंदरंगा) मान, उन्मान इन के अनुसार इसके समस्त अंगपूर्ण थे। प िपूर्ण जल कुण्ड में प्रवेश करने पर द्रोण परिमित जल यदि उस कुंड से बाहर निकल आवे मो वह पुरुप अथवा स्त्री मान वाली कही जाती है। अर्थात उसके शरीर की अवगाहना इतने मान प्रमाण थी। तुला पर आरोपित होने पर जिम स्त्री अथवा पुरुष का वजन अर्धभार प्रमाण निकलता है। तो वह उन्मान प्राप्त कहलाता है। अपने अंगुलोले १०८ अंगुल वाली बने हुए ऊंचाई ધન વગેરેને સૂચવનારી હાથની શુભરેખાઓથી તેમજ ભાગ્યદયના સૂચક તલમષા વગેરે રૂપ વ્યંજનેથી તે સંપન્ન હતી. શાલીનતા તેમજ પતિવ્રત્ય વગેરે ગુણેનું हती. (माणुम्माणप्पमाणपरिपुन्नमजायसवंगमुदरंगा) भान, ઉન્માન અને પ્રમાણ સહિત તેનાં બધાં અંગે પૂર્ણ હતાં. સંપૂર્ણ રૂપથી ભરેલા પાણીના કુંડમાં પ્રવેશ્યા બાદ જે દ્રોણ પરિમાણ જેટલું પાણી તે કુંડમાંથી બહાર નીકળે છે તે પુરુષ અથવા સ્ત્રી “મા” વાળી કહેવામાં આવે છે. એટલે કે તેમના શરીરની અવગાહના અમુક જેટલા માન પ્રમાણુવાળી હતી. ત્રાજવાં ઉપર ચઢીને જે સ્ત્રી અથવા પુરુષ પિતાનું વજન કરાવતાં તેમનું વજન અધભાર પ્રમાણ જેટલું થાય તે તે ઉન્માન પ્રાપ્ત કર્યેવાય છે. પિતાના આગળથી જ માપ કરવામાં આવે અને તે પુરુષ કે સ્ત્રી એક આઠ જેટલા આગળના માપ જેટલી થાય છે તે પ્રમાણ પ્રાપ્ત કહેવાય છે. એવી રીતે માન, ઉન્માન અને પ્રમાણુ યુક્ત તેમના દરેકે તે ઘર ·५७२ माताधर्म कथामा गपयोगसमयुक्तः, आयोगेन विगुणादिलिप्सया प्रयोगः अधमर्णानां सविध • द्रव्यस्य वितरण, तेन युक्तः। विच्छदितविपुलभक्तपान: यस्य गृहे भोजना. पशिप्टेंबहुभिरन्नपानः क्षुधार्तानामनेकहीनदीनानां परिपोपणमभूदित्यर्थः । तस्य खलु धन्यमय सार्थवाहस्य मद्रा नामभार्याऽभवत सा कीदृशीत्याह- 'सुकुमालपाणिपाया' सुकुमारपाणिपादा, तत्र सुकुमारी कोमलो परणी च पादौ यस्या सा अतिकोमलकरचरणवतीत्यर्थः । 'अहीणपडिपुण्ण पंचिंदियसरीरा' अहोन प्रतिपूर्णपञ्चेन्द्रियशरीरा, तत्र-'अहीण' अहीनानि लक्षणस्वरूपाभ्याम् 'पडि- पुण्ण' प्रतिपूर्णानि, 'पंचिदिय' पञ्चेन्द्रियाणि यस्मिन् ताशं शरीरं यस्याः सा तथा लक्खवंजणगुणोक्या' लक्षणव्यञ्जनगुणोपपेता,ता-'लकावण लक्ष- णानि लक्ष्यन्ते दृश्यन्ते ज्ञायन्ते यस्तानि शुभचिह्नानि-करस्थविद्याधनादि सूच- पास नाना प्रकार के बहुत अधिक थे। गाय भैस आदि धन तथा चादी सोना भी इनके पास बहुत अधिक मात्रामें था। आयोग प्रयोग से ये युक्त थे-अर्थात् कर्जदारों के लिये ये द्विगुणित लेने की अभिलापा से कर्ज दिया करते थे। भोजन के बाद जो विविध प्रकार की भोजन सामग्री बचती- थी उसे ये बुभुक्षित, भूखे अनेक होन प्राणियों में वितरित करवा दिया करते थे। अथवा भोजन करते समय इनके यहां इतना अधिक खाना उच्छिष्ट रूप में बचता था कि जिससे अनेक दीन हीनभुक्षित माणियों का पालन- पोपण हो जाता था (तस्स णं धण्णम्स सत्यवाहस्स भद्दानामं भारिया होत्या) उन धन्य सार्थवाह की भद्रा नाम की धर्मपत्नी थी। (सुकुमाल पाणिपाया अहीणपडिपुष्णपंचिंदियसरीरा लवखणचजण गुणोववेया) इनका शरीर सुकुमार हाथ चरण वाला था लक्षण एवं स्वरूप इन दोनों से इनका शार વાહન પણ એમની પાસે ઘણી જાતનાં અને પુષ્કળ પ્રમાણમાં હતાં. ગાય ભેંસ વગેરે, પશુ ધન તેમજ ચાંદી સોનું પણ તેમની પાસે પુષ્કળ પ્રમાણમાં હતું. આગ પ્રયોગથી તેઓ યુક્ત હતા એટલે કે અણ આપતા હતા. જમ્યા પછી જે ઘણી જાતની ભોજનની સામગ્રીઓ વધતી તે સામગ્રીને તેઓ ભૂખ્યા ઘણું હીન, દીન, પ્રાણીઓમાં વહેંચાવી દેતા હતા. અથવા તે એમને ત્યાં એટલું બધું ખાધા પછી એ વધતું કે જેથી ઘણા ગરીબ. હીન, ભૂખ્યા પ્રાણીઓનું ભરણપોષણ થઈ तु तु. (तस्स णं धास्स सस्थाहस्स भद्दा नाम भारिया होत्या) ते धन्य सार्थवानी भद्रा नाभे धर्मपत्नी ती. (सुरुमालपाणिपाया अहीणपडिपुण्ण. पंचिंदियसरीरा लखणरंजणगुणावेया) ते भुभ य५ पाता दक्ष भने २१३५ मा मनधी तमनुं शरीर युततु. (लकवण) विधा, ·-- , . अनगारधर्मामृतवापणीटीका अ२ सू. २ भढामार्गायाःवर्णनम करेग्वारूपाणि, 'यंजण' व्यञ्जनानि, व्यज्यन्त-सूच्यन्ते भाग्योदया यम्नानि तिलमपादीनि 'गुण' गुणाः मौशल्यपातिव्रत्यादयस्तैः उववेया' उपपेगा- समन्विता, तत्र उप अपइत्युपसर्गयोः 'अप' इत्यत्राद्यड कारस्य पृपादरादि- वाडीपः। 'मागुम्माणपमागपडिपुन्नसुजायसवंगसुंदरंगा मानोन्मान- प्रमागमनिर्गनातामुन्दराशी, तत्र: 'माग' मान-जलद्रोणपमाणता, तथाहि-परिपूर्णजलकुण्डे यस्य पुरुषस्य यस्याः खियो वा प्रवेशे एति यदि द्रोणपरिमितं जलं पहिनिस्सरति तदा स पुरुपः सा स्त्री वा मान मातो. क्यते, मानपातायाः शरीरागाहनाविशेपो मानमित्युच्यने । 'उम्माग उन्मानम्, अर्धभारप्रमागता सावेत्यम्-तुलायामारोपितो नरो नारी वा यद्य धभारप्रमाणा भवति तदा स पुरुषः सा स्त्री वा उन्मानपाप्ता निगद्यते पनाम' पाण स्वार्जु कैरष्टोनरनोच्छायः, इत्थं च-मानं चोन्मानं च प्रमाणे युक्त था। (लपाखण) से विद्या, धन आदि की सूचक करस्थ शुभ रेखा रूप रिहों से, तथा भाग्योदय सूचक तिलमसा आदि रूप व्यंजनों से यह समन्वित थी। सुशीलता तथा पातिव्रत आदि गुणों का यह घर थी। (माणुम्माणप्पमाणपडि पुनसुजायसव्वंगसुंदरंगा) मान, उन्मान और प्रमाण इन के अनुसार इसके समस्त अंगपूर्ण थे। प िपूर्ण जल कुण्ड में प्रवेश करने पर द्रोण परिमित जल यदि उस कुंड से बाहर निकल आवे तो वह पुरुप अथवा स्त्री मान चाली कही जाती है । अर्थात् इसके शरीर की अवगाहना इतने मान प्रमाण थी। तुला पर आरोपित होने पर जिम स्त्री अथवा पुरुष का वजन अर्धभार प्रमाण निकलता है। तो वह उन्मान प्राप्त कहलाता है। अपने अंगुलोले १०८ अंगुठ वाली बने हुर ऊंचाई ધન વગેરેને સૂચવનારી હાથની શુભરેખાઓથી તેમજ ભાગ્યોદયના સૂચક તલમણા વગેરે રૂપ વ્યંજનોથી તે સંપન્ન હતી. શાલીનતા તેમજ પતિવ્રત્ય વગેરે ગુણોનું તે ઘર हती. (माणुम्माणप्पमाणपरिपुनस्रजायसवंगसुंदरंगा) भान, ઉન્માન અને કમાણ સહિત તેનાં બધાં અંગો પૂર્ણ હતાં. સંપૂર્ણ રૂપથી ભરેલા પાણીના કુંડમાં પ્રવેશ્યા બાદ જે દ્રોણ પરિમાણ જેટલું પાણી તે કુંડમાંથી બહાર નીકળે છે તે પુરુષ અથવા સ્ત્રી “માન વાળી કહેવામાં આવે છે. એટલે કે તેમના શરીરની અવગાહના અમુક જેટલા માન પ્રમાણુવાળી હતી. ત્રાજવાં ઉપર ચઢીને જે સ્ત્રી અથવા પુરુષ પિતાનું વજન કરાવતાં તેમનું વજન અર્ધભાર પ્રમાણ જેટલું થાય તો તે ઉન્માન પ્રાપ્ત કહેવાય છે. પિતાના આંગળથી જ માપ કરવામાં આવે અને તે પુરુષ કે સ્ત્રી એકસો આઠ જેટલા આગળના માપ જેટલી થાય છે તે પ્રમાણ પ્રાપ્ત કહેવાય છે. એવી રીતે માન, ઉન્માન અને પ્રમાણ યુક્ત તેમના દરેક ·५७२ --- RAधर्म कथाम गमयोगसमयुक्तः, आयोगेन दिगुणादिलिप्सया प्रयोगः अधमर्णानां सविधे • द्रव्यस्य वितरण, तेन युक्तः। विच्छतिविपुलभक्तपाना=यस्य गृहे भोजना- वशिष्टैहुभिरन्नपानैः क्षुधार्तानामनेकहीनदीनानां परिपोषणमभूदित्ययः । तस्य खलु धन्यस्य सार्थवाहस्य भद्रा नामभार्याऽभवत् मा कीदृशीत्याह- 'सुकुमालपाणिपाया' मुकुमारपाणिपादा, तत्र सुकुमारी कोमलो पाणी च पादौ यस्या सा अतिकोमलकर चरणवतीत्यर्थः । 'अहीणपडिपुण्ण पंचिंदियसरीरा' अहोन प्रतिपूर्णपञ्चेन्द्रियशरीरा, तत्र--'अहीण' अहीनानि लक्षणस्वरूपाभ्याम् 'पडि- पुण्ण' प्रतिपूर्णानि, 'पंचिंदिय' पञ्चेन्द्रियाणि यस्मिन् ताशं शरीरं यस्याः सा तथा लक्खवंजणगुणोचने या लक्षणव्यञ्जनगुणोपपेता, तत्र-'लकवण लक्ष णानि लक्ष्यन्ते दृश्यन्ते जायन्ते यस्तानि शुभचिह्नानि-करस्थविद्याधनादि सच- पास नाना प्रकार के बहुत अधिक थे। गाय भैंस आदि धन तथा चादी सोना भी इनके पास बहुत अधिक मात्रामें था । आयोग प्रयोग से ये युक्त थे-अर्थात् कर्जदारों के लिये ये द्विगुणित लेने की अभिलापा से कर्ज दिया करते थे। भोजन के बाद जो विविध प्रकार की भोजन सामग्री बचती- थी उसे ये युभुक्षित, भूखे अनेक होन प्राणियों में वितरित करवा दिया करते थे। अथवा भोजन करते समय इनके यहां इतना अधिक खाना उच्छिष्ट रूप में अचता था कि जिससे अनेक दीन हीनयुभुक्षित प्राणियों का पालन पोपण हो जाता था (तम्स णं धण्णस सत्यवाहस्स भद्दानामं भारिया होत्था) उन धन्य सार्थवाह की भद्रा नाम को धर्मपत्नी थी। (सुकुमाल पाणिपाया अहीणपडिपुण्णपचिंदियसरीरा लवखणवंजणगुणोववेया) इनका शरीर सुकुमार हाथ चरण वाला था लक्षण एवं स्वरूप इन दोनों से इनका शीर વાહન પણ એમની પાસે ઘણું જાતનાં અને પુષ્કળ પ્રમાણમાં હતાં. ગાય ભેંસ વગેરે, પશુ ધન તેમજ ચાંદી સેનું પણ તેમની પાસે પુષ્કળ પ્રમાણમાં હતું. આગ પ્રયોગથી તેઓ યુક્ત હતા એટલે કે ત્રણ આપતો હતા. જમ્યા પછી જે ઘણી જાતની ભજનની સામગ્રીઓ વધતી તે સામગ્રીને તેઓ ભૂખ્યા ઘણી હીન, દીન, પ્રાણીઓમાં વહેંચાવી દેતા હતા. અથવા તે એમને ત્યાં એટલું બધું ખાધા પછી હું વધતું કે જેથી ઘણા ગરીબ. હીન, ભૂખ્યા પ્રાણીઓનું ભરણુ પિષણ થઈ orतु तु. (तस्स णं धास्स सत्यवाहस्स भद्दा नाम भारिया होत्या) ते धन्य सार्थवानी भद्रा नामे धर्मपत्नी sdl. (सुकुमालपाणिपायर्या अहीणपडिपुण्ण- पंचिदियसरीरा लखणवंजणगुणायवेया) ते अभय ५ वी ती તેમજ લક્ષણ અને સ્વરૂપ આ બનેથી તેમનું શરીર યુક્ત હતું. (૪ विधा, ·. . अनगारधर्मामृतवापणीटीका असू. २ भदामार्गायाःवर्णनम करेग्वारूपाणि, 'यंजण' व्यन्जनानि, व्यज्यन्त-सूच्यन्ते भाग्योदया यम्नानि तिलमपादीनि 'गुण' गुणाः मौशल्यपातिव्रत्यादयस्तैः उवया' उपपेगा- समन्विता, तत्र उप अपइत्युपसर्गयोः 'अप' इत्यत्रायड कारस्य पृपादरादि- वालोपः। 'मागुम्माणघमागपडिपुन्न सुजायसव्वंगमुदरंगा मानोन्मान- प्रमागमनिर्गनु नाउपजिमुन्दराही. नत्र 'माग' मान-जलद्रोणप्रमाणता, तथाहि-परिपूर्ण नलकुण्डे यस्य पुरुषस्य यस्याः खियो वा प्रवेशे सति यदि दोगपरिमितं जलं पहिनिस्सरति तदा स पुरुषः सा स्त्री वा माननाप्ती. च्यते, मानपातायाः शरीरागाहनाविशेपो मानमित्युच्यते। 'उम्माग उन्मानम्, अर्धभारप्रमागता साचेत्यम्-तुलायामारोपितो नरो नारी वा यध धनारममाणा भवति तदा स पुरुषः सा स्त्री वा उन्मानमाप्ता निगद्यते 'पनाग' प्रमाण स्वाणु रष्टोनरनोच्छायः, इत्थं च-मानं चोन्मानं च प्रमाणे युक्त था। (लकावण) से विद्या, धन आदि की मुचक करशुभ रेखा रूप चिह्नों से, तथा भाग्योदय भूचक तिलमसा आदि रूप व्यंजनों से यह समन्वित थी। सुशीलता तथा पातिव्रत आदि गुणों का यह घर थी। (माणु-माणप्पमाणपडि पुन्नसुजायसन्चंगसुंदरंगा) मान, उन्मान और प्रमाण इन के अनुसार इसके समस्त अंगपूर्ण थे। प िपूर्ण जल कुण्ड में प्रवेश करने पर द्रोण परिमित जल यदि उस कुंड से बाहर निकल आवे तो वह पुरुप अथवा स्त्री मान वाली कही जाती है । अर्थात् इसके शरीर की अवगाहना उनने मान प्रमाण थी। तुला पर आरोपित होने पर जिम स्त्री अथवा पुरुष का वजन अर्धभार प्रमाण निकलता है। तो वह उन्मान प्राप्त कहलाता है। अग्ने अंगुलीले १०८ अंगुट वाली बने हुर ऊंचाई ધન વગેરેને સૂચવનારી હાથની શુભરેખાઓથી તેમજ ભાગ્યોદયના સૂચક તલમષા વગેરે રૂપ વ્યંજનેથી તે સંપન્ન હતી. શાલીનતા તેમજ પતિવ્રત્ય વગેરે ગુણોનું हती. (माणुम्माणप्पमाणपरिपुनम्रजायसव्यंगसुदरंगा) भान, ઉન્માન અને પ્રમાણ સહિત તેનાં બધાં અંગો પૂર્ણ હતાં. સંપૂર્ણ રૂપથી ભરેલા પાણીના કુંડમાં પ્રવેશ્યા બાદ જે દ્રોણ પરિમાણ જેટલું પાણી તે કુંડમાંથી બહાર નીકળે છે તે પુરુષ અથવા સ્ત્રી “માન” વાળી કહેવામાં આવે છે. એટલે કે તેમના શરીરની અવગાહના અમુક જેટલા માન પ્રમાણવાળી હતી. ત્રાજવાં ઉપર ચઢીને જે સ્ત્રી અથવા પુરુષ પિતાનું વજન કરાવતાં તેમનું વજન અર્ધભાર પ્રમાણ જેટલું થાય તે તે ઉન્માન પ્રાપ્ત કહેવાય છે. પિતાના આંગળથી જ માપ કરવામાં આવે અને તે પુરુષ કે સ્ત્રી એક આઠ જેટલા આગળના માપ જેટલી થાય છે તે પ્રમાણ પ્રાપ્ત કહેવાય છે. એવી રીતે માન, ઉન્માન અને પ્રમાણુ યુક્ત તેમના દરેકે તે ઘર ·१७४ - ज्ञाताधर्मकथाम चेल्पपां दूढ मानान्मानमामानित: प्रातपूर्गानि-संपन्नानि, अतएव मुंजातानि यथोचितायत्रमन्निवेशयन्ति 'सन सर्वाणि सकलानि, 'ग' अशानि-मन्यते व्यज्यते पागो येतानि मस्त. कादारभ्य चरणान्तानि यस्मिस्तत्, अतएव 'सुदरंगा' मुन्दराङ्गी-मुंदरम वपुर्यस्याः सा तथा, 'ससिसोमागारा' शशिमौम्याकाग-शशी-चन्द्रस्तद्वत सौम्यो-मणीय ओकार:-स्वरूपं यस्याः सा कता' कान्ता कमनीया। "पिय ईसणा' प्रियदर्शना पियं दर्शकजनमनोब्लादकं दर्शनमवलोकनं यस्याः सा, अन ए 'सुरुवा' सुरूपा सर्वातिशायिरूपलावण्यवतीत्यर्थः 'करयलपरिमियति बलीय. मज्झा' करतल परिमितविवलिकमया करतलपरिमिता मुष्टिनावः, त्रिवलिकश्च- बलिकत्रयोपेतः रेखात्रयवान् 'मज्झा' मध्यभागी यस्याः सा. कृशोदरी तनु कटिश्वेत्यर्थः 'कुंडललिहियगंडलेहा' कुण्डलोल्लिखितगण्डलेखा कुण्डलाभ्या- मुल्लिग्विता वृष्टामण्डलेखा-कपोलावस्थितचन्दनादि रेखा यस्याः सा, कुण्डल शोभासम्पन्नेत्यर्थः। 'कोमुइ-रयणियरपडि पुण्णसोम्मवयणा' कौमुदी कार्तिकी वाला जिस पुरुप अथवा स्त्री का शरीर होता है वह प्रमाण प्राप्त कहलाता है। इस तरह मान उन्मान एवं प्रमाण के अनुसार इसके समस्त शारीरिक अवयव थे अतएव वे यथोचित सन्निवेश विशिष्ट थे। मस्तक से लेकर चरण पर्यन्त उपयोग अवयव कहलाते हैं। इसी कारण इनका शरीर बहुत अधिक सुन्दर था। (ससिसीमागारा कंता पियदंसणा सुरू करयलपरिमिय तिलिय- मज्झा) चन्द्रमा के समान इसका आकार सौम्य था। अतःबहुत ही कमनीय थी। दर्शक जनों के मन को इनका अवलोकन आलादकारक था। यह सातिशायी. रूप लावण्य से युक्त थी इनका त्रिवली युक्त मध्य भाग इतना अधिक पतला था कि मुष्टि ग्राह्य हो जाता था। (कुंडलुल्लिडिय गंडलेहा कोमुहरयगियर- पडि पुगसोम्मवयणा सिंगारागारचारवेसा जाब पडिरूवा बंझा अपियाउरी દરેક અવય સમાણ અને યોગ્ય હતા. મસ્તકથી માંડીને પગ સુધી ઉપાંગ अपयन उवाय छ. मेरा भाटे ४ भर्नु शरी२ भूमन सुंदर (ससि सोमगारा कंवा पियदसणा मुख्वा करयलपरिमियतिवलियमज्जा) તેમની આકૃતિ ચન્દ્ર જેવી સૌમ્ય હતી. એથી તે ખૂબ જ કમનીય હતી. જેનારા એ માટે તેમનું દર્શન આલ્હાદ કાક હતું. તે અતિશય રૂપ અને લાવય સંપન્ન હતી. તેમની વિવલી યુક્ત કમર (મધ્ય ભાગ) એટલી બધી પાતળી હતી કે તેને समावेश भूभा पशु ५५ यत तो... (कुंडलुब्लिहियगंडलेहा कोमुइ- स्पणियाडिया सम्मायणा सिंगारामाचारूसा जाब परिरूपा बंझा ·अनगारधाम धागणीटीका अ.२ स. २ भद्राभोर्याया-यणनम् पौर्णमासी तस्याःरजनीकरश्चन्द्रम्तद्वत प्रतिपर्ण-सौम्यं आ दमनकं वदनं- मुखं यस्याः सा तथा 'सिंगारागारचारवेसा,' शृङ्गागगारचारुवेषा, शृङ्गाराज्य प्रथमरसस्य अगामिय-गृहमिब चारुवेपो यस्याः सा, यद्वा शृङ्गागे भूपणाटोपस्तत्प्रधान आकारो यस्याः सा तथा मनोहरनेपथ्या, अत्र पद दयस्य कर्मधारयः। 'जाव' यावत् 'पडिरूवा' प्रतिरूपा 'वंझा' बन्ध्या- प्रात्यकलापेक्षया निष्फला, एकवार संतानसंनाता ननरमपत्यमरणेनापि फलनो बन्ध्या भवति, अतएर 'अविया उरी' देशी शब्दः, विजयित्री मर्वथा संतानाऽजननशीला संतानजननशक्तिरहिता, इत्यत: 'जाणु- कोप्परमाया' जानु कूपरमाता, 'जाणु' जानुनी चरणयो मध्यभागी 'कोप्पर' औरों करयोमध्यभागी तेपामेव 'माया' माना-जननी चाप्यासीत् ॥सू. २॥ मृलम्-तस्स गं धण्णस्स सत्थवाहस्स पंथए नाम दासचेडे होत्था, सव्वंगसुंदरंगे मंसोवचिएवालकीलावण कुप्सले यावि होत्था, तएणं से धण्णे सत्थवाहे रायगिहे नयरे बहूणं नयरनियगसेटि सत्थवाहाणं अट्ठारसण्ह य सेणिप्पसेणोणं वसु कजेसु य कुडुवेसु य मंतेसु य जाब चखूभए यावि होन्था, नियगस्त वियणं कुडुंबस्त बहुसु य कजेसु जाव चक्खुभूए यावि होत्था ॥सू. ३॥ जाणुकोपरमाया यावि होत्या) उसके कपोल मंडल पर जो चन्दनादिक की रेखा लगी रहती थी वह दोनों कानों के कुडलों से घर्पित होती रहती थो। कात्तिकी पूर्ण नासी के पूर्ण चन्द्र मंडल के पमान इनका सौम्य-भाडाद- जनक-मुख था। इसका सुन्दर वेप श्रृंगाररस के घर जैसा था। फिर भी यह इतनी त्रिभुवन सुन्दरी होने पर भी चंध्या थी। ऐमो बंध्या धी-कि उसके प्रारंभ से ही संतान नही हुई थी-संतान जननशक्ति से यह बिलकुल रहित थी। यह तो केवल जानु और कूपर-करके मध्यभाग देहनी की माता थी। ॥मत्र २॥ अवियाउरों जाणुकोप्परमाया यादि होत्या) तमना पास 6५२ मनापामा આવેલી ચન્દન રેખાએ, બંને કાનમાં પહેરેલા કુંડળથી ઘસાતી હતી. કાર્તિક પૂનમના ચન્દ્રમંડળની જેમ તેમનું મેં સૌમ્ય અને બહાદજનક હતું. ત્રિભુવન સુંદરી હેવા છતાં તે વંધ્યા હતી. શરૂઆતથી જ તેને એકે સંતાન થયું ન હતું. સંતન જનન શક્તિ તેમનામાં સદંતર સમૂળ રૂપે હતી નહિ. એને તે સંતાન રૂપે ફકત ઢીંચણ અને કોણ જ હતાં. આ સૂત્ર ૨ છે ·'५७४ . शाताधर्मकथा चैत्यपां द्वढे मानान्मानममाणानि प्रातपूर्णानि-संपन्नानि, अतपत्र 'मुजारा मुजातानि यथोचितावययमन्निवेशयनित 'सन सर्वाणि सकलानि, 'भंग' अशानि-मन्यते यग्यते मागी यस्तानि मस्त- कादारभ्य चरणान्तानि यस्मिस्तत्, अतएव 'सुदरगा' मुन्दराङ्गी-मुंदरमहं वपुर्यस्याः सा तथा, 'ससिसोमागारा' शशिमौम्याकाग-शशो चन्द्रस्तद्वत सौम्यो-रमणीय ओकारस-स्वरूपं यस्याः मा. किता' कान्ता कमनीया। विय दसणा' प्रियदर्शना पियं दर्शकजनमनोवादकं दर्शनमवलोकनं यस्याः सा, अत ए: 'सुरुवा' सुरूपा सर्वातिशायिरूपलावण्यवतीत्यर्थः करयलपरिमिय-ति वलीय. मज्झा' करतल परिमितत्रिवलिकमध्या करतलपरिमिता=मुष्टियाः, त्रिवतिकश्च- बलिकत्रयोपेतः रेखात्रयवान् 'मज्झा' मध्यभागो यस्याः सा. कृशोदरी तनु कटिश्चेत्यर्थः 'कुडाल्लहियगंडलेहा' कुण्डलोल्लिखितगण्डलेखा कुण्डलाभ्या- मुलिग्विता-उवृष्टागण्ड लेखा-कपोलावस्थितचन्दनादि रेखा यस्याः सा, कुण्डल शोभासम्पन्नत्यर्थः। 'कोमुइ-यपियरपडि पुष्णसोम्मवयणा' कौमुदी कार्तिकी बाला जिस पुरुष अथवा स्त्री का शरीर होता है वह प्रमाण प्राप्त कहलाता है। इस तरह मान उन्मान एवं प्रमाण के अनुसार इसके समस्त शारीरिक अवयव थे अतएव वे यथोचित सन्निवेश विशिष्ट थे। मस्तक से लेकर चरण पर्यन्त उपांग अवयव कहलाते हैं। इसी कारण इनका शरीर बहुत अधिक सुन्दर था। (ससिसोमागारा बंता पियदसणा मुख्नो करयलपरिमिय तिलिय- मज्झा) चन्द्रमा के समान इसका प्राकार सौम्य था। अत: बहुत ही कमनीय थी। दर्शक जनों के मन को इनका अवलोकन आलादकारक था। यह सर्वातिशायी रूप लावण्य से युक्त थी इनका त्रिवली युक्त मध्य भाग इतना अधिक पतला था कि मुष्टि ग्राह्य हो जाता था। (कुंडलुल्लिहिय गंडलेहा कोमुहरयणियर- पडिपुष्णसोम्मवयणा सिंगारागार चारवेसा जाब पडिरूवा बंझा - अवियाउरी દરેક અવય સપ્રમાણ અને યોગ્ય હતા. મસ્તકથી માંડીને પગ સુધી ઉપાંગ अवयव डाय छ. मेरा भाटे ४ मनु शरीर भूप सुंदर . (ससि सोमगारा . कंता :पियदसणा मुख्वा करयलपरिमितिवलियमज्जा) તેમની આકૃતિ ચન્દ્ર જેવી સૌમ્ય હતી. એથી તે ખૂબ જ કમનીય હતી. જેનારા એ માટે તેમનું દર્શન આલ્હાદ કારક હતું. તે અતિશય રૂ૫ અને લાવય સંપન્ન હતી. તેમની વિવલી યુક્ત કમર (મધ્ય ભાગ) એટલી બધી પાતળી હતી કે તેને समावेश भूभा पy 40 sal gi... (कुंडलुब्लिडियगंडलेडा - कामु- रयणियपडिपुष्णसाम्मायणा सिंगारागारचारूवेसा जार परिवा बंझा ·अनगारधर्मामृनागिणीटोमा अ २.स. ४ विजयनस्करवर्णनम् पोनने ५ कुटुन्याच परिवारेषु च 'मंतेमु' मन्त्र--कर्तव्यनिश्चयार्थ गुप्त- शिवारेषु याचनमो मार्गदर्शवाप्यामोन 'नियमन वि' निनास्यापि-की- यस्यापि च खलु कुटुम्मस्य यहुपु च कार्येषु यायचं तथाप्यासीन ॥५० शा . म्लम्-तत्थ णं रायगिहे नयरे विजए नामं तकरे होत्था, पावे चडालरूवे भीमतररुकम्मे आत्तियदित्तरत्तनयणे खरफरस- महल्लविगयत्रीभत्थदाढिए असंपुडियउठे उद्भूयपइन्नलंयंतमूद्धए भमरराहुबन्ने निरणुकोसे निरणुताचे दारुणे पइभए नितंसइए निरणु पे अहिन्ध एगंतदिहिए खुरेव.एतधारए गिद्धेव आमिस तल्लिच्छे अग्गिमित्र सम्बभरखी जलमिव सधगाही उकवण-वंच. णमायो-नियडि-कूड-कवड-साइ-संपओग-बहुले, चिरनगर विणव दुटुसीलायारचरिते जयपसंगी मजपसंगी, भोजपसंगी मंसपसंगी दारुणे हिपपदारए साहतिर संविच्छेयए उपहिए विभवाई आली. यातित्थभेयलहुहत्यसंपउए परस्त दव्वहरणम्मि निचं अगुवद्धे तिब्बवेरे, रायगिहस्स नयास्स वहणि अइगमणाणि य निग्गमणा- णिय दाराणि य अदाराणि य छिडीओ य खंडीओ य नगरनिद्धम- णागिय संवणागि य निवणागिय वखलयाणि य पाणागाराणि. वेस्तोगाराणि य तदारटाणागि य तकराणाणि य तकरघराणिय सिंगाड- गाणि यतियाणि यचउमाणिय चच्चगणि य नागवराणि य भूयघराणि य जक्ख देउलाणि य सभाणि य पराणि य पणियसालाणिय सुन्न- प्रवेगी शब्द से यहां ली गई हैं। (नियातविय णे कुडुचस्स बहुतु य कंजेसु जाव चक्खुधार यावि होत्या) तथा अपने निन कुटुम्ब के मो. अनेक कार्यआदि में चक्षुभूत थे मार्गदर्शक थे। ॥मत्र ३॥ पियगं, कुवल यहुए य कम्जेमु जाव चपुर याधि होत्या) मा પોતાના કુટુંબના ઘણા કામમાં તેઓ માર્ગદર્શન તરીકે હતા. સૂત્ર ·शाताधमकथाम - टांका-'तस्सण इ-तस्य खलु धन्यस्य साधवाहस्य पन्धकनामा दासचेटका-दासपुत्र आसीत् सर्वाङ्गसुन्दराङ्गः, मांसोपचितः-पुष्टशरीरः, बालक्रीडनकुशल! यालान्, क्रीडयितु दक्षचाप्यभवत् । तदनु खलु म धन्यः सार्थवाहस्तस्मिन् राजगृहे नगरे वहूनां 'नयरनिगम से हिसत्यवाहाणं' नगर निगमश्रेष्ठिसार्थवाहानाम्. तन्त्र 'नयर' नगरस्य राजगृहस्य, 'निगम' निग- मस्यबणिग्रामस्थ. 'सेटि' धेष्ठिनः-सार्थवाहाच, एनेपां च पुनः 'अट्ठारसह य' अष्टादशानाम् 'सेणिपसेणीय' थेगिमश्रेणीनाम, तत्र ‘सेणि' श्रेणयः कुम्भ- कारादिजातयः पसे गो' प्र|गया-पान्तरजातयनामां बहा कार्य पु- 'मरणं प्रणम्स सत्यवोहस्स' इत्यादि । टीकार्थ-(तस्त प. शास्स) उस धन्य सार्धवाह के यहां (पंधए णाम दासचेडे होत्था) पंथक नामका एक दास पुत्र था (सव्वंगसुदरंगे) यह सर्वांग सुंदर था। (मंसोवधिए) पुष्टशरीर वाला था। (बालकोलावणकुसले यावि होत्था) बालकों के खिलाने में बडा चतुर था। (तएणं से धण्णे सत्यवाहे- रायगिहे नयरे यह णं नयरनियमसेठिसत्यवाहाणं अद्वारसह य सेणिप्पसेणीणं बहुसु कन्जेसुय कुडुबेसु य मंतेसु य जाव चक्खुभूए यावि होत्या) वह धन। मार्थवाह राजगृह नगर में अनेक नगर निवासी वणिकजनों को-थेष्ठिजनों को मार्थवाहों को तथा अठारह श्रणी प्रश्रेणियों को बहुत से कार्यों में अनेक परिवारों में अनेक मंत्रणाओं में-गुप्त विचारों में यावत् चक्षुभूत थे मार्ग दर्शक थे। कुंभकार आदि जातियां श्रेणी शब्द से और अवान्तरजातियाँ 'तम्स गं धण्णस्स सत्यवाहस्स इत्यादि. ॥ -(तस्स गं धष्णास)ते धन्य साथ पाईने त्यां (पंथए णाम दास चेडे होत्या. १५ नामे मे हास ya . (सब्वंगसुदरंगे) ते सासु तो. (मसावचिए) मुंडा शश२ पाणी sat. (पालकीलावगकुमले याचि होत्या) जाने २भाउपाभ ngn YAn .(तरणं से धणे सत्यवाहे रायगिहे नपरे वहणं नयरनियगसेहिसत्यवाहाणं अटारसण्ह य सेणिप्पसेणीणं बहुसु कज्जेमु य कुडुवेसु य मंतेमु य जाव चक्खुभूए याविहोत्था) ते धन्य सार्थका ४& નગરમાં ઘણા નગરના વણિકે, શ્રેણિજને, સાર્થવાહ તેમજ અઢાર શ્રેણી પ્રશ્રેણીઓને ઘણા કામમાં ઘણું કુટુંબમાં, અનેક જાતની મંત્રણાઓમાં, ગુપ્ત વિચામાં યાવત ચકુભૂત હતા એટલે કે માર્ગદર્શક હતા. કુંભાર વગેરેની જાતને અહીં શ્રેણી शपथी मने पेट जतने अमेए शुभ दास तावामां मावी छ, (नियगस्स ·५७९ - अनगारधर्माहतवर्षिणीटीका २ म्. । विजयनस्करवर्णनम् फालनिगमी भयदाहिए' खरपरुपानहारिकाबीभत्सदंष्ट्रिकः, तत्र- 'खापुमपे अतिकर्कशे 'महल' महत्यौ अतिविशाले 'विगय पिकृनेन्शोमा वजिते 'वीमत्य बीमसेन्धमानन के 'दादि द्रष्टिक दाढिके हनुदित केशगु उरूपे वा यस्य मः- सावितवृणितदादिकायुक्तः, खापरुपमहाविकायोभत्स दन्तो वा: 'असंपुडिया?' असंपुटिनोप्ठः, असंपुटिनी, अमंटतो वा परस्प- रासंमिलिनो स्फाटिती ओष्ठलघु वाशनदीर्धत्वाचीप्ठौं यस्य सः स्फाटित मुब इत्यर्थः । 'अयपइन्नलंयंतमुद्धए' उः प्रकीर्णलम्बमानमूर्धनः, वत्र- उय' उपना:=पायुमम्पत्प्रिचलिता अत एव-पइन्न' प्रकीर्णाः=इतस्ततो विक्षिप्ताः 'लंयंत' लभ्यमानाः प्रमन्तः 'मुद्धए' मूर्धजा: केशा यस्य स तथा । 'भमरराहुबन्ने' भ्रमराहुवर्णः-भ्रमररावीर्वग इव वर्णो यस्य सः- अत्यन्तकृष्णवर्ण इत्यर्थः । 'निरणुकोसे' निरनुक्रोशः-निर्दयः, निरणुनावे' निरनुना पापं कृत्वा पचानापरहिवः श्रतएव 'दारुणे' दारुमा कूल गइ. की अतिशय कठोर थीं; यहुन विशाल थीं,शोभा रहित थीं, तथा गा- जना थी-अथवा इस की दाही के बाल कठोर थे, बहुा. घने थे, शोभासे रहित थे और घृणा उत्तादक थे। (असंपुडिय- उठे उद्देश, पइन्नलंचंतमुद्धए.भमरराहुबन्ने, निणुकोसे, निाणुनाचे दारुणे पड़भए) दानों को दीध होने के कारण इसके ओष्ट परस्पर में मिले हुए नहीं ये-किन्तु खुले हुए थे। इसके मस्तक पर जो केश थे-वे पचन में इधर उधर उडते, इसलिये फैले हुए थे बंधे हुए नहीं थे। तश बहुत पढ़े हुए थे। इसका शारीरिक वर्ण राहु तथा भ्रमर जैमा अत्यन्त काला धा, दया से यह सर्वथा रहित था। पाप करके भी इसके हृदय में पचात्ताप का भाव उत्पन्न नहीं होता था। इसलिये कर प्रकृति का था। મહાભયંકર હતી. તેની રાજ કઠોર હતી, ઘણું મટી હતી, એભા વગરની હતી તેમજ ધૃણાજનક હતી, અથવા તો તેની દાઢીના વાળ કઠેર હતા, સઘન હતા, શોભા વગરના હતા. અને ધૃણાજનક હતા. (असंपुडियउ उदयपइन्नलंबत मुहर, भाररानुवन्ने निरुणुको से, निरणुताचे दाणे पइभए) तेना in લાંબા હતા તેથી અને એક એક બીજાના સ્પર્શ વગર દૂર જ રહેતા હતા. તે હમેશાં ખુલા જ રહેતા હતા. તેના માથાના વાળ પવનને લીધે અસ્તવ્યસ્ત થઈને , ઉડતા હતા, એથી તેઓ ફેલાઈ જતા હતા. તેના વાળ બાંધેલા રહેતા જ ન હતા અને તે. બહું જ વધેલા હતા, તેના શરીરને રંગ રાહુ અને ભમરા જે કાળે મેંશ જે હતે. તે તદ્દન નિર્દય હતે. પાપ કરવા છતાં તેના મનમાં પસ્તાવે यते! न .sal. azal भाटे ५२ प्रdिu sar: तानी साये on Hel-duri - ·५९८ शाताधर्मकथामने घराणि य आभोएमाणी२ मग्गमाणे गवेसमाणे बहुजणस्स छिद्देसु य विसंमेसु य विहुरेसु य वसगेसु य अभुदएसु य उस्तोसु य पसोसु य तिहीसुय छणेसुय जन्नेसुयं पव्वणीसु य मत्त-पमत्तस्स य विक्खि. संस्स य वाउलस्स य र हिय प य दुक्खियस्स विदेसत्थस्स य विप्प- वसियस्त य मग्गं च छिदं च विरहं च अंतरं च मग्गमाणे गवेस- माणे एवं च णं विहरई, बहियो वि यणं रायगिहस्से नगरस्त आरा में हैं ये उत्राणेनु य वावि पोखरिणा-दीहि यायंजलि या सरेसु य सरपंतियासु य सरसरपंतिया । जिण्गुजाणेसु य भगवएपु य मालुयाकच्छएंसु य सुसाणएसु य . गिरिकंदरलेगउवाणेसु य बहुजणस्स छिदेसु य जाव एवं च णं विहरइ ॥सू.४॥ टीका-'तत्य णं' इत्यादि । तत्र खलु राजगृहे.. नगरे विजयनामा तस्कर:-चौरः होत्या आसीत् । स कीदृशः इत्याह-'पावे' इति, पापा पापकर्मा चाण्डालरूपाचाण्डालसदृशः, भीमतररुद्दकम्मे भीमतररुद्रकर्मा- चाण्डालकर्मापेक्षयाऽपि भीमतराणिभयङ्करांणि रौद्रकर्माणि हिंसादिक्रूरकर्माणि. यस्य स तथा, 'आरुसियदित्तरत्नपणे' आरुपित दीप्तरक्तनयनः, तत्र-आरुसिय' आरुषितम्येव 'दित्त' दी-विकराले 'रत्त' रक्तं नयने यस्य स तथा, 'खर- 'तत्थ ण रायगिहे नपरे विजए नाम तकरे होत्या' इत्यादि। टीका-(तस्यण रायगिहेनयरे) उसी राजगृह नगर में विजय नामको चौर था (पावे चंडालहवे भीमतररुदाम्मे आरुसियदिनरचनयणे, खरफमस महरलगियधीभत्यताढिए) यह पापो था। चौडाल जैसा था। इसके हिंसा दिक क्रू कम चांडाल के कार्य की अपेक्षा भी बहुत भयंकर थे। इसके नेत्र फ्रोपो पुरुष के नेत्र जैले.लाल थे, और महा विकराल थे। दाढ़े इस साथ-(तत्य रायगिहे :नयरे) ते नसभा (विजएनामं तक्करे होत्या) विलय मे २२ रखेत sat. (पावे चंडालरूचे भीतर रुदकामे आरुसियदित्तरतनयणे, -रखरफरुस-महल्ल-विगय-बीमस्थ दाहिए) ते पाणी sat. sina sat.सि पोरे तना “ફૂર કેમ ચંડાળ Rai g२ तi. तना भाभी in'भासन Paagal भने .

·मनगारधर्मामृतवर्षिणीटीका म २ . ४ विजयनस्करवर्णनम् फातिगमीभन्याहिर' खरररूपनहारिकामीभत्सदष्ट्रिकः, तत्र- 'खापुरुपे अनिकर्कशे 'महल्ल' मात्यो अतिविशाले 'विगय' विकृत-शोमा वनिने 'बीभत्स्य बीमत्से-गाजनके 'दादि' द्रष्टिक दाढिके हनुदित के शगु चउरूपे वा यस्य मा-गविकतवृणिनदाहिकायुक्तः, खरषरुपमहारिकायोमास. दन्तो वा। 'असंपुडिरहे' असं टिलौष्ठः, असंपुटिनी, अमनौ वा परस्प- रासंमिलिनो स्फाटिती औष्ठलघु बादशन दीर्धत्वाचौप्ठौ यस्य सः स्फाटित- मुच इत्यर्थः। 'उदयपइन्नलंबन मुद्धए' उा प्रकीर्णलभ्यमानमूर्धनः, तत्र- 'उध' उना वायुसम्पत्प्रिचलिता अत एव-पन्न' प्रमोर्णाः इतस्ततो विक्षिताः 'लवंत' लम्बमानामधः समर्पन्तः 'मुद्ध' भूजा केशा यस्य स तथा । 'भमरराष्ट्रवन्ने' भ्रमराहुवर्णः-भ्रमरराधोग इव वर्णो यस्य सः- अत्यन्तकृष्णवर्ग इत्यर्थः । 'निरणुकोसे' निरनुक्रोशा-निर्दयः, निरणुनावे' 'निरनता पापं कृत्या पश्चातापरहितः श्रतएर 'दारुगे' दारुणः। "इ. की अतिशय कठोर थीं; यहत विशाल थी,शोभा रहित थी, तथा घृगा- जना थी-अथवा इस की दादी के बाल कठोर थे, बहा घने थे, शोभासे रहित थे और घृणा उताइक थे। (असंपुडिया उद्धे उद्धा, पइन्नलंयंतमुद्धए.भमरराहुबन्ने, निरणुफोसे, निाणुनावे दारुणे पइभए) दानों को दीध होने के कारण इसके ओष्ट परस्पर में मिले नहीं थे-किन्तु खुले हुए थे। इसके मस्तक पर जो केश थे-वे पवन में इधर, उधर उडते, इसलिये फैले हुए थे वधे हुए नहीं थे। तश बहुत यदे हुए थे शारीरिक वर्ण राहु तथा भ्रमर जैमा अत्यन्त काला था। दया से यह सर्वथा रहित था। पाप करके भी इसके हृदय में पश्चाताप का भाव उत्पन्न नहीं होता था। इसलिये कर प्रकृति का था। મહાભયંકર હતી. તેની દાઢ કાજ કઠોર હતી, ઘણી મેટી હતી, શોભા વગરની હતી તેમજ ધૃણાજનક હતી, અથવા તે તેની દાઢીના વાળ કઠેર હતા, સઘન હતા, શેભા વગરના હતા અને ધૃણાજનક હતા. (असंपुडियउ उदयपइनलंयंत मुद्धए, भाररावन्ने निरुणुककोसे, निरणुनावे दारूणे पइभए) तेना in લાંબા હતા તેથી બને છેઠ એક બીજાના સ્પર્શ વગર દૂર જ રહેતા હતા. તે હમેશાં ખુલ્લા જ રહેતા હતા. તેના માથાના વાળ પવનને લીધે અસ્તવ્યસ્ત થઈને એથી તેઓ ફેલાઈ જતા હતા. તેના વાળ બાંધેલા રહેતા જ ન હતા અને તે બહુ જ વધેલા હતા, તેના શરીરને રગ રાહુ અને ભમરા જે કાળે મેંશ જે હતે. તે તદ્દન નિર્દય હતા. પાપ કરવા છતાં તેના મનમાં પસ્તાવે यता ન હતો. એટલા માટે તે કર પ્રકૃતિને હવે તેને જોતાની સાથે જ પ્રાણીઓનાં । .in हता;

·... . - माताधर्म कयाम भए' प्रतिभयः भयोत्पादकः। 'निसंलिए' नृशंसकः। 'निगणुकंपे' निरनुः कम्पा दयागुणवनितः । 'अहिन्म एगंतदिहिए' अहिरिवकान्तदृष्टिका, भुजङ्ग - इव क्रूरकर्मकरणे एकाग्रतालक्षणः एकान्ता-एक निश्चया दृष्टिः विचारसरणि- यस्य म तथा। खुरेव एगंतधारर'क्षुर इस एकान्तधारकः, चुरोम्नास्तिश- स्वविशेषः 'उम्तरा' इति भापायाम्, तद्वत् ‘एगंत' एकान्तेन तीव्रतात्सर्व प्रकारेण परवापरणे 'भारा' धारा-परोपतापनरूपा परिणामधारा यस्य सः, सर्वस्वापहारीत्यर्थः. 'गिद्धेव आमिसतल्लिच्छे' गृद्ध इव-आमिप तल्लिप्सः गृद्ध. इव-गृहक्षिवत् 'आमिस, भामिपे शब्दादिविपये 'तलिच्छे' तल्लिच्छ: तत्पर तल्लिच्छे' इति तत्परार्थों देशी शब्दः। अथवा आमिपे-विपयभोगादिके सा-अत्युत्कटा लिप्सा यस्य सः-फानभोगे तोत्राभिलापोत्यर्थः। 'अग्गिमिव सबभक्खी' अग्निरिव सर्वभक्षी भक्ष्याभक्ष्यसभोजी सर्वजनलुण्टको इसे देखते ही जीवां के हृदय में भय का संचार हो जाता था। (निसमडए निरनुकपे अहिवएगंतदिहोए, खुरेव एगंतधारए, गिद्वेव श्रामिसतल्लिच्छे) यह स्वभावतः नृशंसक (घातक) था निरनुकंपे-दयागुण वर्जित था। सर्प की नरह क्रूर कर्म करने में इस की विचारसरणि एक निश्चय वाली होती थी, क्षुरा-उम्तग के समान वह सर्व प्रकार से परकीय वस्तुओं के हरण करने में परोपतापनरूप परिणाम धारावाला था। गिद्धपक्षी की तरह यह शब्दादि विपयरूप आमिप में अथवा कामवासना में तत्पर रहा करता था। (गिभित्र समभावी जलमित्रमागाही उर्फवग, यंग, मागा नियडि, क्ड, कपड, साइ, संगओग,. बहुले, चिरणमरविणहद सीलायारचरितो, जूचपसगी, मज्जपसंगी, भोज, पसंगी, मंसपतंगो दारणे दिययभारए) अग्नि के समान यह सर्व भक्षी था, अथवा लक्षण से सर्व जीवों को भन rold is rdi sai (निसंपइए निरनुकंपे, अहिन्ध एतदिहिए खुरेव एगंनधारए, गिदेव आमिसतल्लिच्छे) २वमापथी । ते नृशंस मने धात तो. (निरनुकंपे) निय &di. सापनी म २ ४भमा प्रवृत्त नाश તેના વિચારે દઢ નિશ્ચયવાળાં હતા. અસ્તરાની જેમ તે બધી રીતે બીજાઓની વસ્તુઓને હરી લેવામાં પપતાપન રૂપ પરિણામ વાળો હતો. ગીધની જેમ શબ્દ વગેરે વિષય રૂપ આમિષમાં અથવા કામવાસના જેવી બાબતમાં તે હમેશાં તૈયાર रडतो तो. (अग्गिमिन सबभकखी जलमिव सन्धग्गाही उपकंचण, पंचग, माया नियडि, कूड, कवड, साइसंपभोग, बहुले, चिरणारविणटंट सीलायारचरिने, जूयपसंगी, मज्जपसंगी भोजपसंगी मंसपसंगी दारुणे हि यय दारए, निना वो ते समिक्षा तो अप ५i प्राणीमाने बनार - ·अननगरमा मतवाणा टीका अ. ३.४ रिजातकाचर्णनम चा। 'जलमिव सम्यग्गाही' जलमित्र सर्वग्राही-यथा जलं स्वविषयप्राप्त सर्व स्वान्नर्गनं करोति तथैवापी मा सर्वस्मादपहरति । 'उक चण- वंधणनामानियडिडकपडमाइसंभोगबहुले' उत्तवनवञ्चनमाया- निकृति कूटकपटमातिसंप्रयोगबहुलः, तत्र-'उकचण' उत्कञ्चनं स्वपरगुणा. भावेऽपि गुणोत्कीर्तनम्, 'यंचण' वञ्चनं-छलकरणं, माया परवञ्चनम्, 'नियडि' निकृतिः=मायाऽऽच्छादनार्थ पुनर्मायाकरणं-यमवृत्या गर्तलकटनिधारणम्, 'कूड' कूटं परत्रश्चनार्थ तुलादेन्यूनाधिककरणम्. 'कबर्ड' कपटम् वेपभा- पादिविपर्य यकरणम्, एभिरुत्कञ्चनादिभिः सह 'साइसंपभोग' सानिसंभ- योगः-अतिशयेन योगम्तेन यो बहुला व्याप्तः सकलकूटपटादि भण्डागार- इत्यर्थः। 'चिरनगरविणदुद्रुसीलायारचरित्त' चिानगरविनष्टदुष्टशीलाचार- लूटने वाला था। जल की तरह सर्वग्राही था अर्थात् जल जिस प्रकार अपने में पड़े हुए पदार्थ को अपने भीतर ले जाता है-उपी प्रकार यह भी दूसरों के पास से समस्त चोनों का अपहरण कर आने पास रख लेता था। अपने भीतर जो गुण नहीं थे उनकी भी यह अपने में हैं इस तरह की प्रशंसा किया करता था । वंचना-छल करने में यह विशेषपटु-वतुर था, माया परवंचन में बहुत्त होशियार था-निकृति अपने मायावारीको दवाने में दुवारा माया करने में बड़ा ही सिद्धहस्त था। तुला आदि का न्यूनाधि: करना इसका नाम व्यूह है, वेप आदि को पदलना इसका नाम कपट है। इन सबके करने में यह प्रख्यात था। अर्थात् इन उत्कंचन माया, निकाते का, कपट का यह भण्डार था। चिरकाल से यह नगर से बाहर रहता थां। इसलिये इसका स्वभाव दुष्ट हो गया था। प्राचार-कुल मर्यादारूप હતો. પાણીની જેમ તે સર્વગ્રાહી હત– એટલે કે પાણી જેમ તેમાં પડી ગયેલા બધા પદાર્થો તે પિતાની અંદર લઈ જાય છે, તે પ્રમાણે જ તે ચોર પણ બીજા એની પાસેથી બધી વસ્તુઓ ચેરીને તેની પાસે સંગ્રહી રાખતા હતા. જે ગુણે તેમાં હતા તેમની પણ બીજાઓની સામે પ્રશંસા કરતા રહેતા હતા. બીજને છેત- રવામાં તે પાવ હતો. માયા એટલે કે બીજાને ઠગવામાં તે ખૂબ જ કુશળ હતે. 'નિવૃતિ–એટલે કે માયા ચોરાને પરાજિત કરવામાં તે બીજી વખત માયા (પર વચન) કરવામાં બહુ જ ચતુર હતું. ત્રાજવાં વગેરેને ચાલાકીથી જૂનાધિક કરવું તેનું નામ બૃહ છે. વેપભૂષા વગેરે બદલવી તે કપટ કહેવાય છે. આ માટે તે अभ्यात तो. मेट यन, वायन, भाया, निति, ८, पटना ते मनन હતે. લાંબા વખતથી તે નગરની બહાર જ રહ્યા કરતો હતે. એટલા માટે સ્વભાવે ·माताधर्म कथाम भए' प्रतिभया भयोत्पादकः। निसंसिए'. नृशंसकः। 'निग्णुकंपे' निरनुः कम्पादयामुणवर्जितः। 'अहिगएगंतदिहिए' अहिरिवेकान्तदृष्टिका, भुजा ., इब क्रूरकर्मकरणे, एकाग्रतालक्षणः एकान्ता-एक निश्चया दृष्टिविचारसरणि- यस्य म तथा । खुरेव एगंतधारप'क्षुर इस. एकान्तधारकः, शुरोनास्तिश- विशेषः 'उम्तरा' इति भापायाम्, तद्वत् 'एगंत' एकान्तेन-तीव्रत्तात्सर्व प्रकारेण परवरूपारणे "धारा' धारा-परोपतापनरूपा परिणामधारा यस्य सः, सर्वस्वापहारीत्यर्थः. 'गिदेव आमिसतल्लिच्छे' गृद्ध इव-आमिप तल्लिप्सः गृद्ध इच-गृहपक्षिवत् 'आमिम, आमिपे-शब्दादिविषये 'तडिच्छे' नल्लिच्छा- तत्परः तल्लिच्छे' इति तत्वों देशी शब्दः। अथया आमिपे विपयभोगादिके साम्अत्युत्कटा लिप्सा यस्य सः-कामभोगे तोत्राभिलापोत्यर्थः। 'ग्गमिव सयभक्खी' अग्निपि व सर्वभक्षी भक्ष्याभक्ष्यसर्व भोजी सर्वजनलुण्टको इसे देखते ही जीयां के हृदयमें भय का संचार हो जाता था। (निसमाए निरनुकपे अहिबरगंतदिहोए, खुरेव एगंतधारए, गिद्धव ग्रामिसतल्लिच्छे) यह स्वभावत: नृशंसक (घातक) था निरनुकंपे-दयागुण वर्जित था। सर्प की नरह कर कर्म करने में इस की विचारसरणि एक निश्चय वाली होती थी, क्षुरा-उम्तग के समान वह सर्व प्रकार से परकीय वस्तुओं के हरण करने में परोपतापनरूप परिणाम धारावाला था। गिद्धपक्षी की तरह यह शब्दादि विपयरूप आमिप में अथवा कामवासना में तत्पर रहा करता था। (आगामित्र समभावी जलमित्रमागाही उवा, पंचग, मापा नियडि, क्ड, काउ, साइ, संगओग,. बहुले. चिरणमरविणहट सीलांयारचरित्ते, जूपपसगी, मउपसंपी. भोज, पसंगी, मंसपतंगो दाबणे हिपयहारए) अग्न के समान यह सर्व भक्षी था, अथवा 'लक्षण से सर्व जीवों को भन wild is di sai (निसंमइए निरनुकंपे, अहिन्य एदिदिए खुरेव एनधारए, गिदेव आमिसतलिच्छे) स्वभावधी ते नृथस ने धात रतो. (निरनुकंपे) निदय . सापनी भ २ मा प्रवृत्त पना। તેના વિચારે દઢ નિશ્ચયવાળાં હતાં. અસ્તરાની જેમ તે બધી રીતે બીજાઓની વરતુઓને હરી લેવામાં પરેષતાપન રૂપ પરિણામે વાળો હતો. ગીધની જેમ શબ્દ વગેરે વિષય રૂપ આમિષમાં અથવા કામવાસના જેવી બાબતમાં તે હમેશાં તૈયાર २सतो तो. (अग्गिमित्र समगवखी जलमित्र सव्वागाही उपकंवण, वंचग, माया नियडि, कूड, कवड, साइसंपोग, बहुले, चिरणारविणदुह सीलायारचरिने, जूयपसंगी, मज्जपसंगी-भोजपसंगी मंसपसंगी दारुणे हियय दारए) भनिना व ते समक्षा sat मा ते ५ प्राणीमाने नार ·-- . अनगारधर्मामृारपिशी टीका. म २ स. ४ विजयतस्करवर्णनम् ५८३ मान्तकं पदं पाकृतत्वात' 'नित्य भयलहुहत्यसंपउन' तीर्थभेदलघुहस्तसंमयुक्तः, 'नित्यमेव तीर्थभेदेधर्मपध्वंसने धर्मस्थानध्वंसने वा लघुदम्तसंप्रयुक्तः हम्तलाघायुक्तः अतिकुशल इत्यर्थः। 'परस्स दवहरणम्मि निचं अणुबद्धे परस्य द्रव्यहरणे नित्यमनुबद्धा आसक्तः। 'तिव्यबेरे' तोवर:- उत्कट गिरोधवान् स राजगृहस्य नगरस्य यहनि 'अइगमणाणिय' भतिगमनानि च प्रवेशमार्गाः 'निगमगाणि' निर्गमनानि-निस्सरणमार्गाः, 'दारागि' द्वाराणि- नगरद्वाराणि, 'आदारागि' आद्वाराणि-लघुदाराणि गुप्तद्वाराणि वा, 'छिडीओ छिन्डोनिछिद्रारूपाः कण्टक प्राकारछिद्राणीत्यर्थः, 'खंडीओ' खण्डी:= दुर्गछिद्राणि, 'नगरनिद्धमणाणि' नगरनिमनानि-नगरजलनिर्गमनद्वागणि, 'संनहगाणि' संवर्तनानि अनेकमार्ग सङ्गमस्थानानि. 'निव्यहणाणि' निर्वननानि नसननिर्मितमार्गरूपाणि, 'जूतखलपाणि' चूनखलकानि-तक्रीडास्थानानि, 'पाणाणि' 'पानागाराणि' मदिरास्थानानि, 'वैस्मागाराणि' वेश्यागाराणि= तीर्थ भेद लधु हस्त संप्रयुक्त था-अर्थात् धर्मस्थान को नष्ट करने में यह अति कुशल था। (परस्स दबहरणम्मि निच्चं अणुबढे), दूसरों के द्रव्य हरण में यह आसक्त रहता था। (तिब्बवेरे) तीन वैर वाला था। (रायगिहस्स नयरस्स बहगि अइगमणाणि य निग्गमणाणि य दाराणि य अव रा. गिय छिडोभी य खडीभी य नगरनिद्धमणाणि य) यह राजगृहनगरके अनेक प्रवेशमार्गों को जाने के मागों को वहां के अनेक द्वारों को छोटेर द्वारों को-अथवा गुस द्वारों को कांटों की लगी हुई वाडके छिद्रों को जल के निकलने की नालियों को (संवट्टणाणि) अनेक मागों के संगमस्थानों को (निबटणागि) भूतननिर्मित मागों को (शूनखलयाणि जया के खेलने के स्थानों को (पाणागाराणि) मदिरा पीने के स्थानों को (वेस्सागारागि) વિચાર પણ ઉત્પન્ન થતો હતો કે હું કેવું કૃત્ય કરી રહ્યો છું. તે “ તીર્થભેદ લઘુહસ્ત સપ્રયુક્ત” હત–એટલે કે ધર્મસ્થાનને નષ્ટ કરવામાં તે અતિકુશળ હતા. (परस्सदध हरणम्मि निच्च अगुबद्ध) पारसना द्रव्याने पामा ४ तासात २६॥ ४२a sal. (तिळावरे) सय४२ ते ३२ (दुश्मना१८) रामनार तो. (रायगिहस्स नयरस्स बहूणि अइगमणाणि निम्गमणाणि य दागणिय अब दारांणि य छिडीओ य खंडीभी नगरनिद्धमणाणि य ) APS नरना ઘણું પ્રવેશ માને અવર જવરના રસ્તાઓને, ત્યાં ના ઘણા દરવાજાઓને, નાના દરવાજાઓને અથવા તે ગુપ્ત દરવાજાઓને, કેટેને, વાડના છિદ્રોને, કિલ્લાના छिद्रोन, पानणीमान. (संवणााणि), १५:२ताया. या साय तेका स्थानान (निवणााणि) ना मनापामा आवेता:२२वामान. (जबः खलयाणि) R-सामान, (पाणागाराणि) युपीवाना स्थानान, (वेस्सागाराणि) ·--- - ધર્વ ফারাম'কথা; चरित्रः, तत्र-चिर' चिबहुकालं यावत् 'नगर' नगरान 'रिण' रिन:- लायितः, अत एव 'दुर' दुष्टं शीलं-स्वभावः, आचारः कुलमर्यादालक्षणः, चरित्र जीवनव्यवहाररूपं यस्य स तथा । 'जयपसंगी' पुनममी-यूतकीडा- सक्तः 'मनप्पसंगी' मद्यमसंगी मद्यपायी, 'भोजपसंगी' भोज्यप्रसङ्गी-खण्ड- खाधादिरसलोलुपः। 'भोगमसही' इति पाठ गगिकापरायण इति। मंसपसंगा' मांसपसकीयांसाहारी, उपलक्षणात सप्तव्यसनसेवी । 'दामणे दारुगफ्टोर हृदयः । 'हिययदारए' हृदयदारक:-अन्येषां हृदयविदारकः । साहसिप' साह सिका=अविचारकारी। संधिच्छेयए' सन्धिच्छेदक:-क्षबखानका गृहादिभिनि- भेदकः 'उवहिए' योपविकासमायित्वेन पच्छन्नचारी | 'विरसंभधाई' विसन्भः याती-विश्वासघातकः। 'आलीयग' आदीपकाम्यामास्प्रिज्वालकः 'लुनमय व्यवहार इसका विलकुल नष्ट भ्रष्ट हो गया था, और चरित्र इसका विल. कुल पतित बन गया था। यह चूत संगी-जुआ खेलने में आसक्त मय पाने में प्रसक्त भोज्य प्रसंगी-मिष्टान्न आदिरस का लोलुपी, और गणिकाओं के सेवन करने में सदा तल्लीन रहता था। यह मांसाहारी था-उपलक्षग. से सातों ही व्यसनों का सेवन करने वाला था।' कठोर हृदय था-अन्य माणियों के हृदय विदारक था (मासिए) बडांसाहसिक या बिना.विचारे 'हर एक काम कर डालता था। (संघिच्छेयर, अहिए, विस मधाई, आली . यंगतित्यभेयलहुइत्थसंपउए) · मकानों में सेंघ (खात) लगाने में उनकी भित्तिकोंडने में-यह प्रख्यांत था, औषधिक था-मायावारी होने के कारण यह आना वा परिवर्तित कर इधर उधर फिरा करता था। विश्वासयात था। आंदीपक-ग्राम आदि के जलाने में उसे कोई विचार नहीं होता था। તે દુષ્ટ થઈ ગયું હતું. આચાર એટલે કે કુળની મર્યાદા રૂપ તેને વ્યવહાર સંતર નાશ પામ્યા હતા અને તેનું ચારિત્ર્ય સાવ જણ થઈ ગયું હતું. તે ધુત પ્રસંગ જુગારમાં આસકત, માપી-દારુ પીવામાં પ્રસકત, ભય પ્રસંગી-મિકાન વગેરે ગળ્યું ખાવામાં લેપ અને ગણિકાઓ વગેરેના સેવનમાં તે હમેશાં તલ્લીન રહ્યા श्ता तो ते भांस MA sit.. saअशी ते सात सात व्यस्नान आयनार હતા. કઠોર હૃદય વાળ હતા. બીજા માણસોના હૃદયને દુઃખી બનાવનાર હતો (साहमिए) A ror Stos . वि पर 25 3 d. (संविच्छेयए अहिए . विभधाई • आलीयगतित्यभे राहु- हत्यसंपए ) 'रमा मात२ पापामभ्याsi. ते औषधि, हुत-सेटवे કે માયા ચારી હવા બદલ તે પિતાનો વે બલીને આમ તેમ. ખડા કરતે હતો. તે વિશ્વાસ ઘાત કરનારહતે આદીપક એટલે કે ગામ ને સળગાવતાં તેને : -- ·अनगारांवर्षिणीटीका अ.२ स. विजयतस्करन्यणनम रूपेषु 'विहुरेसु' विधुरेषु व्याकुलावग्यारूपेषु 'वसणेस' . व्यसनेपु-विपत्म 'अन्भुदरसु' अभ्युदयेयु राज्यलक्ष्म्यादिमाप्तिरूपेषु 'उस्सवेमु' उत्सनेषु विशहादिम रूपेर 'पपरेमु' प्रप-पुपादिजन्मोत्सवेयु 'विहिमु' 'तिथिमू- सांवत्सरिकादिरूपामु 'छणेसु' भणेपु आनन्दजनकव्यापाररूपेषु 'जन्ने' यज्ञेषु नागाद्युत्सवेषु 'पञ्चणीसु' पर्वगीपु-कार्तिकपूर्णिमादिपर्वतिथिपु 'मत्त. पमनस्म' मत्तममत्तस्य . तत्र 'मन' उन्मत्तः 'पमत्त' प्रमत्तः-प्रमादवान् यास तस्य 'विवियत्तस्स' विक्षिप्तस्य प्रयोगविशेषेण भ्रान्तचित्तस्य 'वाउलस्स' वातुलम्य वातरोगयुक्तस्य अन्यमनस्कम्य या 'मुहियस्स' सुखितस्य' सकलेन्द्रियानुफूलविषयप्राप्तत्वात्सुखमरनम्य 'दुविख यस्स' दुखितस्य इष्ट वियोगानिष्टसंयोगादिना दुःखनिमग्नस्य 'विदेमस्थस्स' विदेशस्थस्य परदेश- स्थितस्य 'विष्यवसियस्स' विमोपितस्य-इष्टजनवियोगिनः इत्यादि यहुज- विहरे) याकुल अवस्था में होना था (चाणे) किसी और विति से ग्रस्त होना था उस समय में तथा (अन्भुदरमु) राज्यलक्ष्मी आदि को माप्तिरूप उत्सों में (उस्सवेस य पसरे सुय तिहीमु य छणेमुय जन्नेगु य पनणीसु य) विवाह आदि प्रमंगो में पुत्रादि जन्मोत्सवों में सांवत्सरिक तिथियों में, आनंद जनक व्यापाररूप क्षणों में नागादि उत्सवरूप यज्ञों में कार्तिक पूर्णिमा आदिप पर्वनिधियों में. (मत्त-पमत्तस्स विविखत्तस्स वाउ- लस्स य मृदियास य दुक्खियस्स य विदेसत्थस्स य विप्पयसियस्स य) जय कोई जन मत्त हो जाता था प्रमादयशंगन हो जाता था, प्रयोग विशेष से भ्रान्त चित्त बन जाता था, वातव्याधि से युक्त हो जाता था। या अन्यमनस्क हो जाता था, सकल इन्द्रियों के अनुकूल विषयों की प्राप्ति से आनन्द युक्त बन जाता था इष्टरियोग अनिष्ट संयोग आदि से दुःख- (वसणेस) भी 5. भारतमा ५साय रहेतो, ते समये तेभ (अन्भुदएसु) न्य भी वगैरेनी पासि३५ Gत्सवम(उस्सवेसु य पसवेमु य विहीम य छणेसु य जन्नेस यः पन्चणी य) न पोरेनी प्रामा, पुत्र बोरना भी- ત્યમાં, સાંવત્સરિક તિથિમાં, આનંદની ક્ષણેમાં, નાગ વગેરેના ઉત્સવ રૂપ यशोvi sud's मम पोरे३५ ५ तयियामा (मत्तामत्तस्स विक्खियस्सउना लम्स य मुहियस्स य दुक्खियस्स य विदेसस्थस्स य पयत्तस्स विखयम्सविप्पयसियस्स य) જ્યારે કે માણસ ગાંડે થઈ જતા, પ્રમાદી થઈ જતે, તત્ર મંત્રના) પ્રયોગ વિશેષથી બ્રાંતચિત્ત થઈ જત, વાતના રોગથી પીડિત થઈ જતે, શૂન્ય મનસ્ક થઈ જતો, બધી ઈન્દ્રિયોને સુખ પ્રાપ્તિ થાય એ સંગ થતાં ત્યારે કેઈ આનંદ થઈ જતો, ઈષ્ટ વિગ તથા અનિષ્ટ સંગ વગેરેથી દુઃખી થઈ જતો, પરદેશમાં મનું ·५८४ :- - मातधर्म कथाम गगिकागृहाणि 'तदारहागाणि' तद्द्वारस्थानानि-गणकाद्वारागोत्ययः, 'नका रहाणाणि य' तस्करस्थानानि च-चोरनिवासस्थानानि, सिंघाडगाण' श्रृङ्गा टकानि-शृङ्गाट काकृतित्रिकोणस्थानानि, तियागि' विकाणि मात्रयसंमी लनवानानि, 'चउकाणि' चाफाणि-चतुष्कोणमानानि, चचराणि चवरागिD चतुष्पथरूपाणि. 'नागयराणि' नागगृहाणि भूगघराणि' भूतगृहाणि 'जवाब दे- उलानि' यक्षदेनकुलानि= यक्षायतनानि 'सभागि' समाः 'पवाणि' प्रपाः- पानीयशाला 'पणिपसालान' पणितशालानि-क्रयविक्रयम्थानानि 'मुन्नयराणि' शून्यगृहाणि 'आभोएमाणे२' . आभोगयन्२-सोपयोग प्रेक्षमाणः 'मग्गमागे' मार्यमाण:-अन्विप्यन् । 'गवेसमाणे' गवेषमाणः, ममरीत्या बिलोक- मानः-बहुननस्य 'छिद्देसु' छिपु स्खलनारूपेषु 'विसमेसु' विपमेपु-गोगाद्यवस्था- वेश्याओं के गृहों को (तदारदाराणि) उनके दरवाजों को (तकारहाणागि) चोरों के निवासस्थानों को (सिंघाडगाणि) श्रृंगाटक जैसे त्रिकोण वाले म्थानों को (तियागि) तीन मार्गजहां मिले हो ऐसे स्थानों को (चउमाणि) चतुष्कोण वाले स्थानों को (चच्चराणि) चतुष्पय रूप स्थानों सो (नागघराणि) नागगृहों को, (धूयधरागि) भूतगृहों को, (नस्य देउलानि) यक्ष्य के देवलों को (पभाणि) सभाओं को (पागि) व्याभों को, (पणियलालागि) पविक्रय के स्थानों को (सुन्नघराणि) शून्य घरों को (भाभोएमाणे२) उपगेग देकर चारवार देखता था। (मग्गमाणे) उन्हें यार२ तलाशता। (गवेममाणे) मृक्ष्मदृष्टि से उन की गवेपणा करता था (बहुजणस्स छिद्देसु य) जय कोई किसी प्रकार के कष्ट में होता थी (विसमेतु) रोगादि अवस्था संपन्न वेश्यामान शेने, (नहारदाराणि) ते वेश्यामा ६२ वायाने, . (तकरढाणागि) थोराना मागाने (सिंगाडगाणि) श्रा-मेट अ २at au'डाय . तेका स्थानाने, (चक्कागि) Arganा स्थानाने (चच्चराणि) या२ २२तामे au ता य तेका स्थानान, (नागयराणि) नाना डाने, (भूराघराणि) भूतियां घराने, (जरख देउलानि) याना वादयाने (माणि) समागाने (पवाणि) परवाने, (पणिय सालागि-य वियना स्थानाने, (मुन्नघराणि) मादी પડી રહેલા , (आभोएमाणे) भर मापात पारे तो (मग्गमाणे) ते स्थानाने वारंवार तपासत २४.तो तो. (गवेसमाणे). सूक्ष्म दृष्टिधा भने तो रडतो sal. (बहुमणम्स छिद्देसु. यः) न्यारे 315 भास 15 yeyondal vei sai २छ. (विसमेम) रोग कोरेयी भुत रहेतो, .

·अनगारवर्गमाषणोदीका अ.२ स. ४ विजयतस्करवर्णनम रूपेषु विहुरेसु'. विधुरेषु व्याकुलावग्यारूपेषु 'वसणेसु' व्यसनेषु-विपत्सु 'भभुदरसु' अभ्युदयेयु राज्यलक्ष्यादिमाप्तिरूपेषु 'उस्सवेसु' उत्सनेपु विवाहादिपरारूपे 'पमसु' प्रपये-पुत्रादिनन्मोत्मवेयु तिहिम' तिथिमु- मांवत्सरिकादिरूपासु 'छणेसु' क्षणेषु आनन्दजनकल्यापाररूपेषु 'जन्नेस' यज्ञेषु नागाद्युत्सवेषु 'पव्यणीसु' पर्वगीपु-कार्तिकपूर्णिमादिपर्वतिथिषु 'मत्त- पमत्ता' मत्तममत्तस्य. तत्र 'मन' उन्मत्त: 'पमन' प्रमत:-प्रमादवान् याप्त तत्य 'विविखतरस' विक्षिप्तस्य प्रयोगविशेपेण भ्रान्तचित्तस्य 'चाइलस्त' वातुलम्य वातरोगयुक्तस्य अन्यमनस्कम्य वा 'मुहियस्स' सुखितस्य' मालेन्द्रियानुकलविषयमाप्नत्वात्सुखमनस्य 'दुविखयरस' दुखितस्य इष्ट वियोगानिष्टसंयोगादिना दुःखनिमानस्य 'विदेसत्यम्स' विदेशस्थस्य परदेश- स्थितस्य 'विश्वसियस' विनोपितस्य-इजलवियोगिनः इत्यादि पहुज- विहरेम) व्याकुल अवस्था में होता था (वाम) किसी और विनि से ग्रस्त होता था उस समय में तथा (अभुदरसु) राज्यलक्ष्मी आदि को माप्तिरूप उत्सवों में (उस्सवेसु य पसरे सुय तिहीम य छणेमुय जन्नेगु य पणीस य) विवाह आदि ममंगो में पुत्रादि जन्मोत्सवों में सांवत्सरिक तिथियों में, आनंद जनक व्यापाररूप क्षणों में नागादि उत्सवरूप यज्ञों में कार्तिक पूर्णिमा आदिरूप पर्वतिथियों में. (मत्त-पमत्तस्स विक्खित्तस्स वाउ. लस्स य मृदियास य दुक्खियस्स य विदेसत्थस्स य विप्पयसियस्स य) जर कोई जन मत्त हो जाता था प्रमादयशंगन हो जाता था, प्रयोग विशेष से भ्रान्त चित्त बन जाता था, वातव्याधि से युक्त हो जाता था। या अन्यमनस्क हो जाता था, सकल इन्द्रियों के अनुकूल विषयों की प्राप्ति से आनन्द युक्त धन जाता था इष्ट नियोग अनिष्ट संयोग आदि से दुःख- (सणेसु) मी 15 तभी साय रडेतो, ते समये तेम (अन्भुदरासु) २ier- aA पोरेनी प्रसि३५ उत्सवामा (उस्सवेसु य पसवेसु य विहीमु य छणेनु य जन्नेस य पन्नणीम् य) न वगैरेनी प्रसंगमा, पुन पोरेनामा- માં, સાંવત્સરિક તિથિમાં, આનંદની ક્ષણેમાં, નાગ વગેરેના ઉત્સવ રૂપ यज्ञोभा तिनम ३५ ५ तिथियोमा (मत्तामत्तस्स विक्खियस्सना लस्स य मुहियस्स य दुक्खियस्स य विदेसत्थस्स य पयत्तस्स विखयम्सविप्पयसियम्स य) જ્યારે કે માણસ ગાંડા થઈ જતે, પ્રમાદી થઈ જતો, તત્ર મંત્રના) પ્રોગ વિશેષથી બ્રચિત્ત થઈ જત, વાતના રેગથી પીડિત થઈ જતે, શુન્ય મનસ્ક થઈ જ, બધી ઈન્દ્રિયેને સુખ પ્રાપ્તિ થાય એ સંયોગ થતાં ત્યારે કેઈ આનંદ મગ્ન થઈ જતો, ઈષ્ટ વિયોગ તથા અનિષ્ટ સાગ વગેરેથી દુઃખી થઈ જ, પશમાં .

·- ताधर्मकया नस्य 'मग्गं' मार्गम् अवसरम् 'छिई' छिद्रम्-स्खलनारूपम् विर वियोगम् 'अंतरं स्थानान्तरगमनरूपं सायंकालादिम्पं या 'मग्गमाणे मार्गयमाणः विलोकमानः 'गवेसमाणे. अन्वियन 'एवं चणं' उक्तरीत्या 'विहरा' विहरति विजयतस्करोऽवतिष्ठते इत्यर्थः, चकारः समुचयार्थः, णं वाक्या- लङ्कारे । 'पहिया वि यणं' पहिरपि च खलु राजगृहनगरस्य 'आरामेमु आरा. मेघु-पुष्पफलादि समृदक्षलतासंकुलक्रीडास्थानेषु 'उज्जाणेसु' उद्यानेपु- पत्रपुष्पफलच्छायोपशोभितनगरासन्नवनिक्रीडास्थानेषु 'बावीपोखरणी- दीहियागुंजालियासरेसु वापीपुष्करिणीदीपिकागुआलिकासरस्सु, तत्र . 'वावी' वापी चतुष्कोणयुक्ता 'पोक्खरिणी' पुष्करिणी-कमल युक्तगो लाकारा 'दीहिया' दीपिका-दीर्घाकार वापी. 'गुंनालिया' गुञ्जालिका-बक्रा कारवापी सर: तडागः, 'सरपंतियासु' · सरपतिकास-सरोवरणिषु मग्न हो जाता था, परदेश में गये हुए जनों का, इप्ट जनों से वियुक्त होता था-तब यह उनके (मंग्गं च छिद्द च विरदं च अंतरं च मग्गमाणे, गवेसमागे एवं च णं विहरइ) अवसर की, स्खलनारूप छिद्रको, वियोग को स्थानान्तर गमनरूप अथवा सायंकाल आदिरूप अंतर को ताकता रहता था- उनकी खोज में रहता था इस प्रकार से यह जब नगर में रहता था तय अपना समय व्यतीत करता था। तथा (बहियावि य णं रायगिहस्स नयरस्स आरामेसु य उजाणेसु य वाविपोखरिणी-दीडिया गुजालिया-सरेसु य सरपंदियामु य सरसरपंतियामु य जिण्णुज्जाणेसु य भग्गकूवेमु य मालुया कच्छएमु य सुसाणएमु य गिरिकंदलेणउवहाणेसु य बहुजणस्स छिदेसु य मात्र एवंच णं विहरइ) राजगृह नगरके बाहर वहां के आरामों में पुष्पफल ગયેલા માણસને તેમના ઈષ્ટજનેથી વિગ થઈ જતા ત્યારે તે (ચ) તેમના (मग्गं च छिदं च विरहं च अंतरं च मग्गमाणे, गवेसमाणे एवं च णं विहरह) ઉપર ચાંપતી નજર રાખ. વિયેગ, સ્થાનાન્તર ગમન, સાયંકાળ વગેરેના અવ- સરની તેમની અસાવધાનીની બરાબર તકને લાભ લેવા તૈયાર રહેતા. આવા અવસરોની તે તપાસમાં રહે છે. આ રીતે નગરમાં રહીને, તે પિતાને વખત પસાર કરતે. तो. तेभ (पहिया वि य णं रायगिहस्स नयरस्स आरामेसु य उज्जाणेसु य वावियोक्खरिणीदोहिया गुंजालिया,सरेसु य सरपंतियासु य सरसा- पंतियासु य निष्णुजाणेसु य भग्गकूवेसु य माल्या कच्छएमु य मुसाण- एमु य गिरिकंदरलेणउवट्ठाणेमु य बहुजणस्स छिद्देसु य जाव एवं प.गं વિરફ) રાજનગરની બહાર ત્યાંના આરામમાં, પુષફળથી સમૃદ્ધિ યુક્ત તથા .

·धनगरधोमतगणा टीका अ. सू. ५ विजय तम्रवर्णनम् 'सरसरपंतियासु' सासरपतिकाम-परस्परं संलग्नेषु यहुपु तडागेषु येषु. सरन्तु पड्नया उपस्थितेषु एकस्मात्सरसोऽन्यस्मिन् सरसि ततोऽन्यत्रं, एवं जलसंधारकाटकेन जलं संवरति। अथवा अर्धाधः क्रमेण पतिरूपेण व्यवस्थितेषु सरस्सु स्वत एव सुतरां जलं संचरति, तत्रेत्यर्थः । 'जिष्णुज्जा- णेमु' जीर्णोधानेपु-शुष्कमायतरुलतादियुक्तवनखण्डेषु 'भग्गकूपएस' भग्न कूपकेपु-खण्डितकूपकेषु 'मालुयाकच्छएस' मालुकाकक्षकेषु सुमाणएम' श्मशान केपु गिरिकंदरणावहाणेसु' गिरिकन्दरलयनोपस्थानेपु-तत्र-गिरि कन्दरेपु-पर्वतरन्प्रेषु 'लेग' लयनेपु-गिरिस्थितपापाणगृहेषु 'उपहाणेसु' उपस्थानेपुलतादिमण्डपेषु बहुजनस्य-जनसमुदायस्य छिद्रेषु अत आरभ्य यावत्-अनन्तरं गवेपयमाणोऽसौ तस्करः एवं पकारेण विचरति ।। मू० ४ ।। मूलम्-तपणं तीसे भदाए भारियाए अन्नया कयाई पुवरत्तावरत्तकालसमयंसि कुडुवजागरिय जागरमाणोए अयमे यारूवे अज्झथिए जाव समुपजित्था-अहं धपणेण सत्थवाहेण सद्धिं वहूणि वासाणि सदफरिसरसगंधरूवाणि माणुस्सगाई काम- आदि से समृद्ध वृक्षों वाले तथा लता से युक्त ऐसे क्रीडास्थानों में-उद्यानों में नगरासन्नवर्ती ऐसे क्रीडा के स्थलो में जो पत्र पुष्प फल एवं छाया वाले पक्षों से शोभित होते हैं, वावडियों में, पुष्करणियों में दीपिकाओं में गुजालि काओं में तालाब में सरोवरथेणियों में परस्पर संलग्न अनेक तालाबों में नीर्ग उद्यानों में, भग्नकुंओ में, मालुकारुच्छों में श्मशानों पे, पर्वत की गुफाओं में पर्वत ऊपर रहे हुए पापाणगृहौ में और लतादि मंडपों में छुप२ कर यह जन समुदाय के छिद्रों को विरह की अंतरआदि की ताक में रहा करता था उन की गवेषणामें लगा रहता था।मू.४१ લતા વિતાનેથી ઢંકાએલાં કીડા સ્થામાં, ઉદ્યાને મનગરની પાસેના પત્ર, પુષ્પ ફળ અને છાયડાવાળા વૃક્ષોથી ભિત ક્રીડા સ્થળમાં, વાવમાં પુષ્કરણાઓમાં, દીઈિકાઓમાં “ગુજલિકાઓમાં, તપામાં, સરોવરની શ્રેણમાં, જેમનાં પાણી એક થઈ રહ્યાં છે. એવાં ઘણું તળામા જૂના બગીચામાં, જૂના ભૂઝ કુવાઓમાં, માલુકા કચ્છમાં, સ્મશાનમાં, પર્વતની ગુફાઓમાં, પર્વત ઉપરના શિલા બની વચ્ચેના પાષાણુ ગૃહોમાં અને લતા મંડપમાં છુપાઈને તે (ચાર) જન સમુદાયની અસાવધાનતા તેમ જ તેઓ કયારે પિતાના ઘરથી વિખૂટા થાય છે તેની શોધમાં २ता sit, तनी पराभर तपास रामतो तो. ॥ सूत्र ४ ॥ .

·५८६ - - शाताधर्मकथा नस्य 'मग्गं' मार्गम् अवसरम् 'छि,' छिद्रम्-स्खलनारूपम् विरह वियोगम् 'अंतरं' स्थानान्तरगमनरूपं सायंकालादिग्पं वा 'मगगमाणे मार्गयमाणः विलोकमानः 'गवेसमाणे: अन्विप्यन 'एवं चणं' उक्तरीत्या 'विहर' विहरति विजयतस्करोऽवतिष्ठते इत्यर्थः, चकारः समुच्चयार्थः, णं वाक्या- लङ्कारे । 'पहिया वियणं' पहिरपि च खलु राजगृहनगरस्य 'आरामेमु' आरा. मेषु-पुष्पफलादि समक्षलतासंकुलक्रीडास्थानेषु 'उज्जाणेसु' उद्यानेषु- पत्रपुष्पफलच्छायोपशोभितनगरासन्नवत्तिक्रीडास्थानेषु 'वावीपोखरणी- दीहियागुजालियासरेसु' वापीपुष्करिणीदीपिकागुजालिकासरस्सु, तत्र . 'वावी' वापी चतुष्कोणयुक्ता 'पोक्खरिणी' पुष्करिणी-कमल युक्तगो. लाकारा 'दीहिया' दीपिका-दीर्घाकार वापी. 'गुंनालिया' गुखालिका-बक्रा कारवापी 'सर' तडागः, 'सरपंतियासु'' सरकासु-सरोवरणिषु मग्न हो जाता था, परदेश में गये हुए जनों का, इष्ट जनों से वियुक्त होता था-तब यह उनके (मंग्गं च छिद च विरई च अंतरं च मग्गमाणे, गवेसमागे एवं च णं विहरइ) अवसर की, स्खलनारूप छिद्रको, वियोग को स्थानान्तर गमनरूप अथवा सायंकाल आदिरूप अंतर को ताकता रहता था- उनकी खोज में रहता था इस प्रकार से यह जब नगर में रहता था तय अपना समय व्यतीत करता था। तथा (पहियावि य गं रायगिहस्स नयरस्स आरामेमु य उजाणेसु य वाविपोखरिणी-दीहिया गुजालिया-सरेसु य सरपंदियामु य सरसरपंतियामु य निष्णुजाणेसु य मम्मकूवेमु य मालुया कच्छएमु य सुसाणएमु य गिरिकंदलेणउवट्ठाणेसु य बहुनणस्स छिद्देसु य मार एवंच णं विहरइ) राजगृह नगरके वाहर वहां के आरामों में पुष्पफल ગયેલા માણૂસોને તેમના ઇષ્ટજનથી વિગ થઈ જતે ત્યારે. તે (ચા) તેમના (मग्गं च छिदं च विरह च अंतरं च मग्गमाणे, गवेसमाणे एवं च णं विहरह) ઉપર ચાંપતી નજર રાખ. વિયેગ, સ્થાનનોર ગમન, સાયંકાળ વગેરેના અવ- સરની તેમની અસાવધાનીની બરાબર તકનો લાભ લેવા તૈયાર રહેશે. આવા અવસરોની તે તપાસમાં રહે છે. આ રીતે નગરમાં રહીને, તે પિતાને વખત પસાર કરતે. तो. तेभ (पहिया वि य ण रायगिहस्स नयरस्स आरामेसु य उज्ज़ाणेसु य वावियोक्खरिणीदोहिया गुंजालिया,सरेसु य सरपंतियासु य सरसा- पंतियासु य निण्णुजाणेमु य भग्गकूवेसु य मालुया कच्छएस य मुसाग- एमु य गिरिकंदरलेणउवट्ठाणेमु य बहुमणस्स छिद्देमु य जाब एवं प णं विहरह) AAR- महार त्यांना भाराभाभा, पुषी अभूद्धि युत तया ·अनगारधर्मामृतगिणोटोका भ २२. ५ धन्यासार्थवाही विचार अहं देवाणुप्यिा! तुम्भेहिं सद्धि बहुइं वासाइं जाव देति समुल्ला- वए सुमहुरे पुणे मंजुलप्पभणिए तणं अहं अहन्ना अपुन्ना अलक्खणा एत्तो एगमवि न पत्ता, तं इच्छामि णं देवाणुप्पिया ! तुन्भेहिं अब्भणुन्नाया समाणी विपुलं असणं ४ जाव अणुबड्डेमि (त्तिकटु) उवाइयं करेत्तए। तणं धण्णे सत्थवाहे भदं भारयं एवं वयासी-ममप य णं खल्लु देवाणुप्पिया! एस चेव मणोरहे -कहं णं तुमं दारग दारिगं वा पयाएजसि ? भदाए सत्थवाहीए एयम?मगुजाणइ.। तए सा भद्दा सत्थवाही घण्णेणं सत्थवाहेणं अभगुन्नाया समाणी हट्टतुट्ट जाव हियया विपुलं असणपाण खाइमसाइमं उवक्खडावेइ उवक्खड्डावित्ता सुबहु पुप्फगंधवत्थम- ल्लालंकारं गेण्हइ गेण्हित्ता सयाओ गिहाओ निग्गच्छइ, निगच्छित्ता रायगिहं नयरं मज्झं मज्झणं निग्गच्छइ, निगच्छित्ता जेणेव पोक्ख- रिणी तेणेव उवागच्छइ, उवागच्छित्ता पुक्खरिणीए तीरे सुबहु पुप्फजाव मल्लालंकारं ठवेइ, ठवित्ता पुक्खरिणिं ओगाहइ, ओगा- हित्ता जलमजणं करेइ जलकीडं करेइ, करित्ता होया कयवलिकम्मा उल्लपडसाडिगा जाई तत्थ उप्पलाइं जाव सहस्तपत्ताई ताई निण्हइ गिण्हित्ता पुक्खरिणीओ पञ्चोरुहइ पच्चोरुहिता जेणमेव नागघरए य जाव वेसाणेघर र य तेणेव उवागच्छइ उवागच्छित्ता तत्थ णं नागपडिमाण य जाय वेसमणपडिमाण य आलोए पणाम- करेइ करित्ता ईसिं पञ्चुन्नमइ पञ्चुन्नमित्ता लोमहत्थगं परामुसइ परामुसित्ता नागपडिमाओ य जाव वेसमणपडिमाओ य लोमहत्थ- ·हाताधर्मकासित भोगाई पच्चणुभवमाणी विहरामि, नो चेव णं अहं दारगं वा दारिंगं पयायामि, तं धन्नाओणं ताओ अम्मयाओ जाव मुलद्धेणंमाणुस्सए जम्मजीवियफले तासि अम्मयाणं जासिं मन्नेणियगकुच्छिसंभूयाई थणदुछल्ल द्धयाइं महुरसमुल्लावगाई मम्मंणपयंपियाई थणमूलक- क्खदेसभागं अभिसरमाणाई मुद्धयाइं थणयं पिवंति, तओ य कोमलकमलोवमेहिं हत्थेहिं गिहिऊण उच्छंगे निवेसियाई देंति समुल्लावए पिए सुमहुरे पुणो२ मंजुलप्पणिए, तं अहन्नं अधन्ना अपुन्नाअलक्खणा अकयपुन्ना एत्तो एगमवि न पत्ता, त सेयं मम कलं पाउप्पभायाए रयणीए जाव जलंते धणं सत्थवाहं आपुच्छित्ता धण्णेणं सत्थवाहेणं अब्भणुन्नाया समाणी सुवहुं विपुलं असण- पाणखाइमसाइमं उवक्खंडावेत्ता सुवहुं पुष्फवत्थगंधमल्लालंकारं गहाय बहूहि मित्तनाइनियगसयण संबंधिपरिजणमहिलाहिं सद्धि संप. रितुडा जाइंइनाइं रायगिहस्स नयरस्स वहिया णागाणि य भूयाणिय जक्खाणि य इंदाणि य खंदाणि य रुद्दाणि य सिवाणिय वेसमणाणि य तत्थ णे ये बहूणं नागपडिमाण य जाव वेसमणपडिमाण य मह रिहं पुप्फञ्चणियं करेत्ता जाणुपायवडियाए एवं वइत्तए-जइ णं अहं देवाणुपिया ! दारगं वा दारिगं वा पयोयामि तो.णं अहं. तुझं जायं च दायं च मायं च अक्खयणिहिं च अणुवढेमि. त्ति कटु उव- याइयं उवयाइत्तए, एवं संपेहित्ता कल्लं जाव जलंतेजेणामेव धपणे सत्थवाहे तेणामेव उवागच्छइ, उवाच्छित्ता एवं वयासी-एवं खल्लु ·भनगारधामनवपिणोटीका अ २८. ५ धन्यासार्थवाही विचार अहं देवाणुप्यिा! तुम्भेहिं सद्धि बहुई वासाइं जाव देति समुल्ला- वए सुमहुरे पुणे मंजुलप्पभणिए तण्णं अहं अहन्ना अपुन्ना अलक्खणा एत्तो एगमवि न पत्ता, तं इच्छामि गं देवाणुप्पिया ! तुम्भेहिं अब्भणुन्नाया समाणी विपुलं असणं ४ जाव अणुवड्डेमि (त्तिकटु) उवाइयं करेत्तए। तणं धण्णे सत्थवाहे भदं भा रयं एवं वयासी-ममीप य णं खलु देवाणुप्पिया! एस चेव मणोरहे -कहं णं तुमं दारग दारिग वा पयाएजसि ? भदाए सत्थवाहीए एयमट्ठमणुजाणइ. । तए गं सा भद्दा सत्थवाही धपणेणं सत्थवाहेणं अब्भगुन्नाया समाणी हट्टतुट्ठ जाव हियया विपुलं असणपाण खाइमसाइमं उवक्खडावेइ उवक्खड्डावित्ता सुवहु पुप्फगंधवत्थम- ल्लालंकारं गेण्हइ गेण्हित्ता सयाओ गिहाओ निग्गच्छइ, निगच्छित्ता रायगिहं नयरं मज्झं मज्झणं निग्गच्छइ, निगच्छित्ता जेणेव पोक्ख- रिणी तेणेव उवागच्छइ, उवागच्छित्ता पुक्खरिणीए तीरे सुवहु पुप्फजाव मल्लालंकारं ठवेइ, ठवित्ता पुक्खरिणिं ओगाहइ, ओगा. हित्ता जलमजणं करेइ जलकीडं करेइ, करित्ता होया कयवलिकम्मा उल्लपडसाडिगा जाइं तत्थ उप्पलाई जाव सहस्तपत्ताई ताई निहइ गिण्हित्ता पुक्खरिणीओ पच्चोरुहइ पच्चोरुहिता जेणमेव नागघरए य जाव वेसमणेघरर य तेणेव उवागच्छइ उवागच्छित्ता तत्थ णं नागपडिमाण य जाव वेतमणपडिमाण य आलोए पणाम- करेइ करित्ता ईसिं पचुन्नमइ पञ्चुन्नमित्ता लोमहत्थगं परामुसइ परामुसित्ता नागपडिमाओ य जाव वेसमणपडिमाओ य लोमहत्थ- ·वाताधर्मपामा भोगाई पञ्चणुभवमाणी विहरामि, नो चेव णं अहं दारगं वा दारिंग पयायामि, तं धन्नाओणं ताओ अम्मयाओ जाव सुलद्धेणंमाणुस्सए जम्मजीवियफले तासि अम्मयाणं जासि भन्ने णियगकुच्छिसंभूयाई थणदुखलु द्धयाइं महुरसमुलावगाई मम्मंणपयंपियाइं थणमूलक- क्खदेसभागं अभिसरमाणाई मुद्धयाइं थणयं पियंति, तओ य कोमलकमलोवमेहिं हत्थेहि गिहिऊणं उच्छंगे निवेसियाई देति समुल्लावए पिए सुमारे पुणोर मंजुलप्पभणिए, तं अहन्नं अधन्ना अपुन्ना अलक्खणा अकयपुन्ना एत्तो एगमवि न पत्ता, त सेयं मम कलं पाउप्पभायाए रयणीए जाव जलंते धण्णं सत्थवाहं आपुच्छित्ता धण्णेणं सत्थवाहेणं अब्भणुन्नाया समाणी सुवहुं विपुलं असण. पाणखाइमसाइमं उवक्खंडावेत्ता सुवहुं पुष्फवत्थगंधमल्लालंकारं गहाय बहूहि मित्तनाइनियगसयण संबंधिपरिजणमहिलाहिं सद्धिं संप. रिबुडा जाइंइमाइं रायगिहस्स नयरस्स बहिया णागाणि य भृयाणिय जक्खाणि य इंदाणि य खंदाणि यरुदाणि य सिवाणिय वेसमणाणि य तत्थ ण य वहूर्ण नागपडिमाण य जाव वेसमणपडिमाण य मह. रिहं पुष्फच्चणियं करेता जाणुपायवडियाए एवं वइत्तए-जई णं अहं देवाणुप्पिया! दारगं वा दारिगं वा पयोयामि तो णं अहं, तुम्भं जायं च दायं च मायं च अक्खयणिहिं च अणुवढेमि. त्ति कटु उव- याइयं उवयाइत्तए, एवं संपेहिता कल्लं जाव जलंतेजेणामेव धपणे सत्थवाहे तेणामेव उवागच्छइ, उवागच्छित्ता एवं वयासी-एवं खल्लु -- ·अनगारधर्मामृतथपिणी टीका. भ. २ म. ५ धन्यासार्थवाहीविचार आध्यात्मिका आत्मनि विचारः यावत् समुदपद्यत-अई खलु धन्येन सार्थ वाहेन साई पनि वर्षाणि तात्-बहुवर्षपर्यन्तं शब्दस्पर्शरसरूपात्मकान् मानुपयकान् कामभोगान् पच्चणुभवमाणी' प्रत्यनुभवन्ती परिभुजाना विहरामि-तिष्ठामि किन्तु नोचैव खलु अहं दारकंना दारिका वा प्रजन यामि, तत्-धन्याःखलु ता अम्बा यावत् मुलब्धं खलु मानुष्यकं जन्म- जीवितफलं तासामम्बानां यासां मन्ये निजककुक्षिसम्भूताःस्तनदुग्धलुब्धा मधुरसमुल्लापका 'मम्मणपपियाई मम्मणमजल्पिता:- 'मम्मण' इति स्त्वलत् प्रनल्पितं येषां ते 'तधा थणमूलकरखदेसभागं अभिसरमाणाई' स्तनमूल कक्षदेशभागमभिमरन्तः-- स्तनमूलात् स्तनमूलभागात् कक्ष देश- रुवे अधिए जाच समुपन्नित्था) इस प्रकार यह आध्यात्मिक यावत् मनोगत संकल्प उत्पन्न हुआ कि (अहं) में (धन्नेण सत्यवाहेण सदि) धन्य मार्थवाद के साथ (यहूणि) बहुत वर्षों से (सदफरिसरसगंधरुवाणि माणुस- गाई कामभोगई पच्चणुभवमाणी विहरामि) शन्द, स्पर्श, रस, गंध, और रूप स्वरूप मनुष्यभव संबंधी काम भोगों को भोग रही हुई हैं। (नो चेव णं अहं दारगं वा दारिगां वा पयायामि) परन्तु अा तक मेरे न लडका ही हुआ है और न लडकी ही (तं धन्नाओ णं ताभो अभ- याभो जाच मुलदेणं माणुस्सए मण्णे जम्मजी वियफलेतासि अम्मयाओ) अतः मैं उन माताओं को धन्य मानती हु, उन्हीं का जीवन सफल समजती हु, और यह मानती हूं कि उन्हीने अपने मनुष्य भव सम्बधी जन्म का और जीवन का फल पाया है। (जासि णियगकुरिछसंभ्याई- यणदुर्लुद्धयाई महुरसमुल्लावगाई मम्मणयं पियाई धणमूलकखदेसभाग ५५ साक्षी साथ (बहूणि वासाणि) मई पोथी (सदफरिसरसगंध. रूपाणि माणुस्सगाई कामभोगाई, पच्चणुभवमाणी विसामि। • शाह, પર્શ, રસ, ગંધ અને રૂપના મનુષ્યભવના કામો ભોગવી રહી છું. (नो चेवण अहं दारगं वा दारिगां वा पयायामि) प सत्यार सुधी भारे पुत्र , Yale ययुनथी. (तं धनाओणं ताओ अम्मयाबो जाच मुलदेणं माणुस्सए मण्णे जम्मजीवियफले तासि अम्मयाओ) भातामाने धन्य सभा છું, તેમના જીવનને જ સફળ માનું છું, કે જેમને મનુષ્યભાવના भने नन सण ३॥ भन्या छ (जासि णियगकुच्छिसंभूयाइं थण दुद्धलद्धयाई महुरसमुल्लावगाई मम्मणपयं पियाई थणमूल-काखदेसभागं अभिसरमाणाई -- ·. भातधर्मकथासूत्र एणं पमज्जइ पमजित्ता उदगधाराए अभुक्खेइ, अन्भुक्खित्ता पम्हलसुकुमालाए गंधकासाइयाए गायाइं लूहेइ, लूहित्ता महरिह वत्थाहणं च मल्लारुहणं च गंधारहणं च चुन्नारुहणंच करेइ, करित्ता जीव धूवं डहइ, डहित्ता जाणुपायवडिया पंजलिउडा एवं वयासी. जइणं अहं दारगं वा दारिगं वा पयायामि तो णं अहं आयं च जाव अणुवड्डेमि त्तिक उवाइयं करेइ, करित्ता जेणेव पोक्खरिणी तेणेव उवागच्छइ, उवागच्छित्ता विउलं असणं आसाएमाणी जाव विह रइ, जिामेया जाव सुईभूया जेणेव सए गिहे तेणेव उवागया, अदु- त्तर च णं भद्दा सत्थवाही चाउद्दसटमुदिटुपुन्नमासिणीसु विउलं असणं४ उवक्खडेइ, उवक्खडित्ता वहवे नागा य जाब वेसमणा य उवायमाणी जाव एवं चणं विहरइ ॥सु० ५॥ टीका-'तएणं तीसे' इत्यादि । ततःखलु तस्याः भद्राया भार्याया अन्यदा कदाचिद 'पुन्चरत्नावरत्तकालसमयंसि' पूर्वरात्रापररात्रकालसमयेरा: पश्चिमे भागे 'कुद्दुचनागरियं' कुटुम्बनागरिकां-कुटुम्घसम्बन्धिचिन्तग निद्राक्षयरूपां जागरणम् 'जागरमाणीए' जाग्रत्याः कुर्वत्याः अयमेत दूपः 'अज्झथिए' 'तएणं तीसे भहाए भारियाए' इत्यादि । टीकार्थ-(तएणं) इसके वाद (तीसे भद्दाए भारियाए) उस भद्रा भार्या को (अन्नया कयाई) किसी एक समय (पुव्वरत्तावरत्तकाल समयंसि) रात्रि के पूर्वभाग के बाद पश्चाद्भाग में (कुटुंबजागरियं जागरमाणीए) कुटुम्ब की चिन्ता से निद्रा नही आने के कारण जगती हुई स्थिति में (अयमेया 'तएणं तोसे भदाए भारियाए इत्यादि । 2014-(तएणं) त्यार माह (तीसे भदाए भारियाए) सद्रा सायाने (अन्नयो कयाई) કઈ વખતે (पुनरत्तावरत्तकालसमयसि निना पूर्ण मानी पछी पश्चाभ (कुटुंबजागरि यंजागरमाणीए) કુટુંબની ચિંતાને લીધે ઊંઘ ન આવતાં (अय- मेयारूवे अज्झथिए नाव समुप जित्था) मा etat आयाभि મને ગત સંકલ્પ ઉદ્ભવ કે () हु (धन्नेण सस्थवाहेण सद्धि) જાગ્રતાવસ્થામાં ચાવત ·अनगारधर्मामृतवर्षिणीटीका २ ३, ५ घन्यामार्थवाहीविचार: ५९३ सञ्चितपुण्याऽग्मि 'एत्तो' इतःपूर्वमद्यावधि-एप मध्याद् एकमपि शिशु चेष्टनकलापादेकमपि चेष्टनमेकमपि शिशु वा न माप्ता 'तं तत्-तस्मात्का. रणात् 'सेयं श्रेयः श्रेयस्करं शोभनं मम कल्ये प्रादुष्प्रभातायां रजन्यां यावत् 'जलंति' ज्वलते' र्योदये सति धन्यं सार्थवाहमापृच्छय धन्येन सार्थवाहेन 'अन्भणुनाया' अभ्यनुज्ञाता-माप्तनिदेशा सती 'मुबई' प्रात्यहुलं 'विउलं' विपुलं-मचुरम् अशनपान खाद्यस्वायम् 'उवक्खडावेत्ता-उपस्कार्य चतुर्विध. माहारं निप्पाद्य 'मुबहु' मुबहुम्=बहुप्रकारकं पुष्पवस्त्रगन्धमाल्यालंकारं गृहीत्या बहुभिमित्रज्ञातिनिजस्वलनसम्बन्धिपरिजनमहिलाभिः साई संपरिता है ऐसी हूं जोअभी तक इस प्रकार की चेष्टा संपन्न बालको में से एक भी चेष्टा विशिष्ट औरमीठी तोतली वाणी बोलने वाले शिशु को नही पा सकी हु। (तं सेयं मम कल्लं पाउप्पाभायाएः रयणीए जाव जलंते धणं सत्यवाहं आपुच्छित्ता धण्णेणं सत्यराहेणं अभणुन्नाया समाणी सुबहु विपुलं असणपाण- खाइमसाइमं उवक्खडावेत्ता) तो अयमुझे यही श्रेयस्कर है कि मैं कल प्रभात होते ही-- मूर्यके उदित होने पर धन्यम्गर्थवाह से पूछकर और उनकी आज्ञा प्राप्त कर अशन, पान, खाद्य और स्वाद्य इस तरह चार प्रकार का ओहार निष्पन्न करा कर (सुबहुं पुप्फवस्थगंधमल्लालंकारं गहाय यहूहि मित्त नाइ-नियग-सयण-संबंधि-परिजणमहिलाहिं सद्धि संपरिधुडा- जाई इमाई रायगिडम्स न परम्स बहिया णागाणि य भूयाणि य जक्खाणि य इंसाणि य खंदाणि य रुदोणि य) और पुष्प, वस्त्र, गंध, माला, एवं अंलकार को लेकर अपने अनेक मित्र, ज्ञाति निजक, स्वजन संबन्धी હું છું, કેમકે હજી એવી બાળ ચેષ્ટાઓ કરનાર બાળકેમેથી એક પણું બાળક भग नथी. (तं 'सेयं मम कल्लं पाउप्पभायाए रयणीए जाव जलं ते धणं सत्यवाई आपुच्छित्ता धण्णेणं सत्यवाहेण अब्भणुन्नाया समाणी सुबहु विपुले असणपाणखाइमसाइम उवक्खडावेत्ता ) मेवी स्थितिमा મને એ જ ઉચિત લાગે છે કે આવતી કાલે સવારે સૂરજ ઉદય પામતાં ધન્ય સાર્થવાહને પૂછીને તેમની આજ્ઞા મેળવીને અશન, પાન ખાદ્ય અને ખાદ્ય આ રીતે ચાર જાતને આહાર તૈયારકરાવડાવીને (सुबहुं पुप्फवस्थगंधमल्लालंकारं गहाय वहूहि मित्तनाइनियगसयणसंबंधिपरिजणमहिलाहिं सद्धि संपरिबुडा जाई इमाई रायगिहस्स नयरस्स बहिया गागाणिय भूयाणि य जक्खाणि य 'दाणि य खंदाणि य रुहाणि य वेसमणाणि य) भने ५५ , ગધ માળા અને ઘરેણાંઓ સાથે લઈને અનેક મિત્ર, જ્ઞાતિ, નિજક સ્વજન સંબંધી , ·ताधम कथामा भागम् अभिभरन्त: मम्मुखं सनरन्तः सन्तः 'मुद्धयाइ' मुग्धाः-मनोहराः शिशवः 'थगयं पियंति, स्तनजन्दुग्धं पियन्ति स्तन्यपानं कुर्वन्तीत्यर्थः । ततच ते 'कोमलकमलोवमेहि कोमलकमलोपमाभ्यां मुकमालकमल सदृशाभ्यां हस्ताभ्यां गृहीत्या 'उच्छंगनिसियाई उत्सानिवेशिताः अथे स्थारिताः सन्तः स्तनन्धया मातृभ्यः 'देति' ददति, किमित्याह-समू. ल्लावे' समुल्लापकान, संजल्पान् कीदृशान् ? इत्याह-'पिए' मियान् प्रीति जनकान 'सुमहुरे' मुमधुरान-कर्णमुखजनकान 'पुणो पुगो मंजुलप्पणिए' पुनः पुनर्मलप्रमणितान शरंगारं कोमलाक्षरमयुक्तमल्लितान् ददति प्रियम- जलभापया भाषन्ते धन्या इत्यर्थः। 'त' तनु-किन्तु अई खलु 'अधन्ना' अधन्या अकृतार्थ 'पुण्णा' अपुण्या-पुण्यहीना, 'अलकालगा' 'अलक्षणा -कुलक्षणा 'अकयपुग्णा' अकृतपुण्या=न कृतं पूर्वभवे पुण्यं यया सा पूर्वभवाड अभिसरमाणाई मुद्धया थणयं पित्ति) कि जिनकी कुक्षिसे उत्पन्न स्तन के दूध में लुब्ध, मीठ" तोतली बोलते हुए चालक शिशु. स्तन के मूल भाग से कक्ष देश पर्यन्त सरक कर दूध पीते हैं। (तओ य कोमलकमलोवमेहि हत्थेहि गिण्डिण उच्छंगे निवेसियाई) और माता उन्हें अपने सुकुमार तथा कमल जैसा दोनों हाथों से पकड कर उत्संग में बैठाती है। और वे स्तनन्धय-यालक (समुल्लावए देंति) उन अपनी माताओं को इस प्रकर के आलापों को देते हैं (पिए सुमहुरे पुणो२ मंजुलप्पमणिए) जो मोति जनक होते हैं, कर्ण सुखजनक होते हैं और जिनमें पार२ कोमल अक्षरवाली वाणी होती है । (तं अहन्न अधन्ना अपुन्ना अलक्खणा अकयपुना एत्तोएगमवि न पत्ता) किन्तु मैं तो अधन्य हुँ, पुण्यहीन हुंकुलक्षणा हुअन पुग्या हुँ पूर्वभव में पुग्यजिसने नहीं किया मुद्धयाई थर्णय पिवति) अ भा छ मना रे न्यु, स्तन पान મેંટે ઉત્કંઠિત, મીઠું મીઠું અને તેતડું બેલતું બાળક સ્તન સુધી–પડખા સુધી धसी मापीने इध पाये छ.. (तो : य कोलकमलोवमेहिं . हत्थे गिहिक उच्छंगे निवेसियाई) भने माता तेन भने मन હાથમાં SANA Muvi मेसाई छ.. ते मा ५५ (समुल्लावए देंति) भातापानी साभे मेवी रीत sugg मा छ ? (पिए सुमहुरे पुगों २ मंजुलप्पभंगिए) જે અત્યન્ત પ્રેમ. જનક હોય છે, કાનને સુખકર હોય છે. તેની વાણી કેમલ अक्षराथी सुत य छ., (तं अहन्न अधन्ना अपुन्ना अलक्खणा आयपुन्ना एनो एगमपि न पत्ता) पाहुन म ; ४९५ रान , કુલક્ષણ છું, અમૃત પુણ્ય છું, જેણે પૂર્વભવ જન્મમાં પુરો કર્યો જ નથી એવી ·अनगारधर्मामृत्यर्पिणीटीका. अरम, २ भद्राभायांचा:वर्णनम् 'दायच' दाय-दानम् अभयदानादक, पथदिवसादिदानं वा, 'भायंच' भागं बर्द्धयामि-प्रभूतद्रव्यमर्पयिष्यामीत्यर्थः, तिब' इति कृत्वा-इत्युक्या 'उबाइयं उपयाचितम् अपत्यमाप्तिमार्थनारूपां मान्यता "मनौती' इति प्रसिद्धाम् 'उवायइत्तर' उपयाचतुकतुं त्रयः' इति पूर्वेण सम्बन्धः । एवं सम्भेक्षते, सम्मेश्य कल्ये याबवलति यत्रैय धन्यः सार्थवादम्तौवोपा- गच्छति, उपागन्य एवमवादी--एवं खलु अहं देवानुप्रियाः ! युप्माभिः अणुवमि) यदि मैं हे देवानुप्रियो ! अपनी कुक्षिसे पुत्र या पुत्री को जन्म दूंगी तो मैं आपकी सेवा करूंगी-आपके निमित्त अभय- दानादिकका वितरण कसेगी, अथवा पूर्व दिनों में दान आदि बांटने की व्यवस्था करदंगी। अपने हिस्से में आपके लिये विभाग अलग तथा आपके अक्षय कोप की वृद्धि करवाएंगी-तात्पर्य इसका यह है कि मेरी मनो कामना पूर्ण होने पर मैं प्रभूत द्रव्य आप सबके लिये अर्पित करूंगी। (त्ति क उपयाइयं उवयाइत्तए) इस तरह की मुझे उनके पास मनौती-मानता-मनाने में मेरी भलाई है। (एवं संपेहेइ) इस प्रकार का उसने विचार किया। (संपेहिता) और विचार कर (कल्लं- जावजलते जेणामेव धणे सत्यवाहे तेणामेव उवागच्छइ) वह दूसरे दिन (उसी दिन) प्रातः काल होते ही सूर्य के प्रकाशित होने पर जहां अपने पति धन्य सार्थवाह थे वहां गई । (उबागच्छितो एवं क्यासी) वहां जाकर उसने उनसे ऐसा कहा--(एवं खलु अहं देवाणुप्पिया ! याणिहिं च अणुबडुमि) वानुल्यो ! ने भाn Rथी पुत्र पुत्री म તે હું આપની પૂજા કરીશ. આપના નિમિત્ત અભયદાન વગેરે કરીશ, અથવા તે પહેલાના દિવસેમાં દાન વગેરે વહેંચવાની વ્યવસ્થા કરીશ. મારા હિસ્સામાં જે કઈ આવશે તેમાંથી તમારે ભાગ જુદો મૂકાવડાવીશ. તેમજ તમારા અક્ષય નિધિની પણ હું વૃદ્ધિ કરીશ. મતલબ એ છે કે જે મારી મનોકામના પૂરી થશે તો હું प्रभूत द्रव्य तभा२। मां बेट ३५ २५ शय. (त्तिक? उत्रयाइयं उपया इत्तए) 24t attी भान्यामा भने ७३ भार श्रेय arrय छ. (एवं संमेहेइ) या प्रमाणे ते विचार ज्यो. (संपेहिना) मने विचार प्रशन (कल्लं जाव जलंते जेगामेव धणे सत्यवाहे तेणामेव उगगच्छइ) भी हिवसे सवारे सूर्याय थतi ar rयां पाताना पति धन्य सार्थवाहता त्यां गई. (उवागच्छिता एवं बयासी) त्यां धन तेने साम उहा--- (एवं खल अहं देवाणुप्पिया!

·माताधर्मकथासूत्र यानीमानि राजगृहस्य नगरस्य यहिः 'गागागि य' नागानिच-नागगृहाणा- त्यर्थः, एवं सर्वत्र विज्ञेयमः भूनानि न भूतगृहाणि, यक्षागि च यक्षगृहाणि, इन्द्राणि च-इन्दगृहाणि, स्कन्दानि चस्कन्दगृहाणि, मद्रागि च मुद्रगृहां गणि शिवानि च-शिवगृहाणि, चैश्रमणानि च-चैश्रवणगृहाणि सन्ति, तत्र खलु बहूनां नागमतिमानांच यावत् वैश्रवणप्रतिमानां 'महरिह' महाहाँ बहुमूल्यां 'पुप्फचणियं' पुप्पार्च निकां=कुसुमसेवां कृत्या जाणुपायवडियार' जानुपादपतिनायाः-पादयोः पतिता-पादपतिता. जानुभ्यां पादपतिना जानु पादपतिता=जानुनी भूमौ विन्यस्य प्रणतेत्यर्थः तस्या मम एवं वक्ष्यमाण- प्रकारेण वक्तुं पार्थयितुं श्रेयः 'श्रेयः' इति पूर्येण सम्बन्धः । तदेव दर्श यति---'जइ णं अहं' इत्यादिना,-यदि खलु अहं देवानुपियाः ! 'दारगं दारकं-निजकुक्षिसंजातं पुत्रं दारिका वा-पुत्री या पयायामि पजनयामि प्रजनयिष्यामीत्यर्थः 'तो' तहि खलु अहं युप्मभ्यं 'जायं' यागं-सेवां परिजनों की महिलाओं के साथ मिलकर राजगृहनगर के बाहर जितने भी नागघर है, जितने भी भूत घर हैं, जितने भी यक्ष घर है, जितने भी इन्द्र घर हैं, जितने भी स्कन्द घर हैं, जिनने भी रुद्रघर हैं, जितने भी शिवघर हैं, जितने भी बैश्रमणघर . है- और (तत्थर्ण बयणं नागडिमाण य जाय वेसमणपडिमाण य) उनमें जितनी नाग देव की प्रतिमाएँ हैं यावत् वैश्रवण देव प्रतिमाएँ हैं उन सबको (महरिहं पुप्फच्चणियं करिना) बहुम्ल्य पुप्पो से. अर्चा करके (जाणुपाय- वडियाए एवं वदनए) उनके पैरों में दोनों घुटने झुकाकार पडमाउँ ओर उनसे ऐसी प्रार्थना करूं (जइणं अहं देवाणुप्पिया ! दारगं वा दरिगंगा पयायामि तो गं यह तुम्भं जागं च दायं च माय च अक्खयणि च પરિજનની મહિલાઓની સાથે રાજગૃહ નગરની બહાર જેટલાં નાગ ઘરે છે, જેટલાં ભૂતઘરો છે, જેટલાં યક્ષ ઘરે છે, જેટલાં કંદ ઘરે છે, જેટલાં ઈન્દ્ર ઘરો છે, જેટલાં ચા ઘરો છે, જેટલાં રુદ્ર ઘરે છે, જેટલાં શિવઘર છે, અને જેટલાં वैश्रम धरा छ तेम (तत्थणं वहणं नागपाडिमाण य जाव वेसमण पडिमाण य) गाभा 26i नाम क्या मांसने वैश्रम व सुधानी प्रतिभागी छ, ते गधी प्रतिभा-मानी (महरिहं पुष्फच्चणियं करित्ता) मधुमक्ष्य -पाथी yon शन (नाणुपायवडियाए एनं वदत्तए) तेभना यशामा मने पूंट टेन पी ME भने भने विनती : (जइणं अई देवाणुप्पिया ! दारगं वा दारिंगां या पायायामि तो णं अहं तुम्भ जायं च दायंन मायंय अक्ख- ·अनगारधर्मामृनयर्पिणीटीका. असू. २ भद्राभार्यायावर्णनम् 'दायच' दायं-दानम् अभयदानादक, पचदिवसादिदानं वा, 'भायंच' भागं बर्द्धयामि-प्रभूतद्रव्यमर्पयिष्यामीत्यर्थः, तिबहु' इति कृत्या=इत्युक्या 'उबआइयं उपयाचितम् अपत्यमाप्तिमार्थनारूपां मान्यता "मनौती' इति प्रसिद्धाम् 'उवायइत्तर' उपयाचतुकतुं 'श्रयः' इति पूर्वेण सम्बन्धः । एवं सम्प्रेक्षते, सम्प्रेक्ष्य कल्ये यावजवलति यत्रैव धन्यः सार्थवाहम्तीवोपा- गच्छति, उपागन्य एवमवादीत--एवं खलु अहं देवानुपियाः ! युप्माभिः अणुवढे मि) यदि मैं हे देवानुप्रियो ! अपनी कुक्षिसे पुत्र या पुत्री को जन्म दंगी तो मैं आपकी सेवा करूंगी-आपके निमित्त अभय- दानादिकका वितरण करूगी, अथवा पूर्व दिनों में दान आदि बांटने की व्यवस्था करदंगी। अपने हिस्सेमें आपके लिये विभाग अलग तथा आपके अक्षय कोप की वृद्धि करवाएंगी-तात्पर्य इसका यह है कि मेरी मनो कामना पूर्णहोने पर मैं प्रभूत द्रव्य आप सबके लिये अर्पित करूंगी। (त्तिक उपयाइयं उवयाइत्तए) इस तरह की मुझे । उनके पास मनौती-मानता-मनाने में मेरी भलाई है। (एवं संपेहेइ) इस प्रकार का उसने विचार किया। (संपेबित्ता) और विचार कर (कल्लं- जावजलंते जेणामेव धणे सत्यवाहे तेणामेव उवागच्छइ) वह दूसरे दिन (उसी दिन) प्रातः काल होते ही सूर्य के प्रकाशित होने पर जहां अपने पति धन्य सार्थवाह थे वहां गई । (उआगच्छिता एवं व्यासी) वहां जाकर उसने उनसे ऐसा कहा--(एवं खलु अहं देवाणुप्पिया ! याणिहि च अणुवडमि) र वानुल्यो ! ने भा२॥ २थी पुत्र पुत्री તે હું આપની પૂજા કરીશ. આપના નિમિત્તે અભયદાન વગેરે કરીશ, અથવા તે પહેલાના દિવસે માં દાન વગેરે વહેંચવાની વ્યવસ્થા કરીશ. મારા હિસ્સામાં જે કંઈ આવશે તેમાંથી તમારે ભાગ જુદે મૂકાવડાવીશ. તેમજ તમારા અક્ષય નિધિની પણ હું વૃદ્ધિ કરીશ. મતલબ એ છે કે જે મારી મનોકામના પૂરી થશે તે प्रभूत द्रव्य भा२। यसमा लेट ३ सय शय. (त्तिकटु उपयाइयं उपया इत्तए) मा udal भान्यनामा १ भने हुवे भा श्रेय य छ. (एवं संदेहेइ) मा प्रभारी तो वियाज्यो. (संपेहित्ता) मने वियार ४ीन (कल्लं जाव जलंते जेगामेव धणे सत्थवाहे तेणामेच उगगच्छइ) 0 हिसे अपारे सूर्याय थतit oयां पाताना पति धन्य सार्थवाड ता त्यां 15. (उवागच्छित्ता एवं बयासी) त्यांने तेने आम -- (एवं स्खलु अई देवाणुप्पिया!

·शाताधर्मकास्किो साद वहूनि वर्षागि याद् ददति समुल्लापकान सुमधुरान् पुनःपुनर्मजुल पभणितान् तत् खलु अहमधन्या, अपुण्या, अकनलक्षणा, इन एकमपि न प्राप्ता, तद् इच्छामि खलु देवानुप्रिय ! युष्माभिरभ्यनुनाता सती विपुलम शनं ४ यावद् अनुबद्ध यामि, (निरहु) इतिकृत्वा इत्युक्त्या उपयाचित तुम्भेडिं सद्धि यहर्हि वासा जाच देति समुल्लावर सुमहुरे) हे देवानु मिय ! आपके साथ बहुत वर्षों से मैं मनुप्य भवसंबन्धी काम भाग भोग रही हूँ परन्तु अभी तक मेरे यहां न कोई लडका हुआ है और न कोई लडकी चे माताएँ धन्य हैं जो संतान से युक्त हैं एवं उनकी तोतली मधुर बोली से नो अपने को प्रसन्न रखती है--इत्यादि कह कर फिर उसने कहा (अहं. अहन्नाभपुष्णा अलपखणा पत्तो एगमवि न पत्ता) मैं अधन्या हूँ अपुण्या हूं पूर्व में मैंने कोई भी ऐसा पुण्य नहीं किया है, जिससे मेरे यहां तो लडका लडकी मेंसे कोईभी नही है-- (तं इच्छामि णं देवाणुप्पिया! तुम्भेहि अन्मणुन्नाय समाणा विपुलं असणं ४ जाव अणुवड्डेमि तिकट्ठ उवयाइयं करेत्तए) इसलिए हे देवानु- पिय ! मैं आपसे आज्ञापित होकर यह चाहती हूं। की चारों प्रकार का आहार विपुल मात्रा में तैयार कराकर तथा गंध पुष्पादिले कर अनेक मात्रादिक महिलाओं के साथ यहां के जितने भी इन्द्रादिकों के घर हैं उन सब की पुष्पा कर उन के चरणों में पडकर संतान होने की मनौती (मानता) मना- 1 इस इच्छा के पूर्ण होने पर फिर मै तुम्भेहि सद्धि बहूई वासाई जाव देंति समुल्लापए सुमहुरे) દે દેવાનુપ્રિય! તમારી સાથે બહુ લાંબા વખતથી હું મનુષ્યભવના કામો ભોગવી રહી છું. પણ હજી મારે પુત્ર કે પુત્રી માંથી કંઈ થયું નથી. આ સંસારમાં સંતાનવાળી માતાએ જ ભાગ્યશાળી ગણાય છે. કે જેમનાં નાનાં નાનાં બાળકો तोती मधुर वाणी । तेभने मुश रामे छ. (अहं अहन्ना अपुण्णा अलक्खणा एत्तो एगमवि न पत्ता) हुतो मी छु, पापिणी छु', पूर्वममा में सनान थाय मावु ॐ पुष्य अर्थ यु नथी. (तं इच्छामि णं देवाणुप्पिया ! तुम्भेहिं अभणुन्नाया समाणा विपुलं असणं जार अणुबड्डेमि त्ति कटु उवयाइयं करेत्तए) भारी माज्ञाथी पुषण प्रभाभा यारे तना આહાર બનાવડાવીને તેમજ ગંધ પંપ વગેરે લઈને અનેક મહિલાઓની સાથે અહિંયાં જેટલાં ઈન્દ્ર વગેરે દેના ઘરે છે તે બધાંની પુષ્પ વગેરેથી પૂજા કરી તેમના ચરણોમાં પડીને સંતાનવતી થવાની માનતા રાખું. ત્યારે મારી આ મનોકામના ·५०७ अनगारधर्मामृतवर्पिणीटीका २ ५ धन्यासार्थवादीविचारः कर्तुं श्रेयः । ततः खलु धन्यः सार्थवाही भद्रां भायामविमवादात ममापि च खलु हे देवानुप्रिये ! एप एवं मनोरथः' यथा-'कडं गं' कथं खलु केनो- पायेन त्वं दारकं वा दारिकां च मजनयिष्यसि ? इति कथयित्वा सार्थवाद्यः 'एयं' एतम्-मनोरयरूपम् अर्थम् 'अणुनाणइ' अनुजानाति-अनुमोदयति । ततः खलु सा भद्रा सार्थवाही धन्येन सार्थवाहेन अभ्यनुज्ञाता सती 'हतुहा नाव हियया' हृष्ट तुष्ट यावत्-इष्ट तृष्ट चिनानन्दिता हर्षवशविसर्प- हृदया विपुलमशनपानखाद्यस्वाद्यमुपस्कारयति, उपस्कार्य सुबहुं अभयदानादिक का वितरण करूं इत्यादि । इस तरह उपयुक्त सब आनी भावना उस भद्रा भार्याने धन्य सार्थवाह से निवेदित की। (तए णं धन्ने मत्थवाहे भई भारियं एवं बयासी) इस पकार धन्य सार्थवाह ने अपनी भद्राभार्या की भावना सुनकर उससे ऐसा कहा-(ममंपि णं खलु देवाणुप्पिया ! एस चेव मणोरहे) हे देवानुप्रिये मेरा भी ही मनोरथ है कि (कहं पं तुमं दारगं दारियं वा पचाएजसि) तुम किस उपाय से दारक या दारिका को जन्म दोगी! इस प्रकारकहकर (भदाए सत्यवाहीए एयमहमणुजाणइ) धन्य सार्थवाहने उस भद्रा सार्थवाही के इस मनोरथरूप अर्थ को स्वीकार कर लिया उसकी अनुमोदना की। (तए णं सा भद्दा सत्यवाही धन्नेणं सत्यवाहेणं अभणुन्नाया समाणी हह तु? जाव) इसके बादभद्रा सार्थवाहीने अपने पति धन्य सार्थवाह से आज्ञा प्राप्त कर बहुत अधिक हर्पित एवं सन्तुष्ट चित्त होते हुए (विपुलं असणं पाणं खाइमं साइमं उपखडावेइ) विपुलमात्रा में अशन पान खादिम और સફળ થઈ જાય ત્યારે હું અભયદાન વગેરે વહેંચે આ પ્રમાણે ભદ્રા ભાર્યાએ તેના पति धन्यसाथ पाइने विनती 1. (तएणं धन्ने सत्यवाहेभदंभारियं एवं वयाली) આ પ્રમાણે ધન્ય સાર્થવાહે તેમની ભદ્રા ભાર્યાની વાત સાંભળીને તેને આ પ્રમાણે કહ્યું - मपि खलु देवाणुप्पिया! एसचेच मणोरहे) यानुप्रिय! भारी १/२७ मेवा छ ३(कह णं तुमं दारगं दारिगं वा पयाएज्जसि) वी शत तमे पुत्र १ पुत्रीन न्म मापी श? भारी डीन (भदाए सत्यवाहीए एयमहमणुजाणइ) धन्यसार्थ पाई तेमनी मद्री मार्यानी वात स्वारी मने तर अनुमति मापी. (तएणं सा भद्दा सस्थवाही धन्नेणं सत्यवाहेणं अभणुन्नाया समाणी हट्ट तुह जाब) ત્યારબાદ ભદ્રાસાર્થવાહીએ તેમના પતિ સાથે વાહની આજ્ઞા મેળવીને અત્યંત પ્રસન્નતા : मनुमवीन भने संतुष्ट थने तेरे (विपुलं असणं पाणं खाइमं साइमं उववस्व. डावेइ) पु प्रभाभा अशन, पान, माहिम स्वाभि भाडार तैयार शवडाव्यो :- ·. माताधकथा पुष्पगन्धान पाल्पाल कार माति, गृहीत्या साद गृहानिर्गमछति. निर्गत्य राज नगरं मध्यमध्यन निर्गच्छति, निर्गत्य गा पुष्करिणी तत्रोपागच्छति, उपगत्य पुष्करिण्यास्तीरे मुहं पुष्पगन्मात्यालङ्कार स्थापयति, स्थापयित्या पुष्करिणीमवगाहते, भागाध जलमजनं करोति, कत्या जलक्रीडां करोति, कृत्या स्नाना कृतपलिकमी 'उल्लपडसाडिया' आर्द्रपटशाटिका जलावगाहनेन आ पटशाटिके उत्तरीयपरिधानयन्त्रे यस्याः सा तय, तादृशी सा यानि तन 'उप्पलाई उत्पलानि-कमलानि 'जाय स. हस्सपत्नाई यारसहस्रपाणि-सहनदलकलितानि महापचाणि सन्ति तानि स्वादिम भाहार तैयार कराया-(वरवडाविना सुबटुंफगंधवयमल्ला- लंकारं गेहइ) बाद में पुष्प गंध यस माला अलंकार को लिया और (गेण्डित्ता) लेकर (सयायो गिहाओं) अपने घर से (निगच्छद) वह (निकली-निग्ग- च्छिता रायगिई नगरं मज्झ मज्झग णिग्गच्छइ) निकल कर राजगृह नगर के ठीक बीचोचोच मार्ग से हो कर यह चली (निग्गच्छिता जेणेष पोक्खरणी तेणे३-उवागच्छइ) चलते२ वह वहां पहुंची जहां पुष्करिणी थी। (उआगच्छित्ता पुस्खरिणीए तीरे सुबहु पुप्फजायमल्लालंकरं ठवेइ) पहुँचते ही उसने उस पुष्करिणी के तीर पर वह चारों प्रकार के आहार की सामग्री तथा पुष्प आदि सब वस्तुएँ रख दी (उवित्ता पुकावरिणि आगाहइ) रख कर फिर उसने उस में अवगाहन किया (भोगाहित्ता जलमजणं करेइ) अवगाहन कर स्नान किया (जलकीड करेइ) जल क्रीडा को (करिता पहाया ‘कयचलिम्मा उल्लपडसाडिगा जाई तत्थ उप्पलाई जाच सहस्सपनाई ताई.. (उपक्रवडाविना सुबहु पुप्फगंधरथमल्लालंकार' गेण्हइ) त्या२५७ ०५, ५ख, भाणा भने रोने दीधा मने (गेम्हित्ता) दाने (सयाओं गिहाओ) पोताना धेरथी (निगच्छइ) पार नीजी (निगच्छित्ता रायगिई नगरं मज्झं मज्झेणं णिगच्छद) नीजान IPS नRas qया वस्य २स्तथीत यादी (निग्गच्छित्ता जेणेव पोक्खरणी तेणेव उनागच्छइ) ati erani crयां - रिती ती त्यां थी. (उवागच्छिचा पुकावरिणीए तीरे सुबहु पुप्फ जाव मल्लालंकार ठवेड) त्यां पडांथान तेरी पुन्धिीn it यारे वतन मारना सामग्री वगैरे मधी तुमो भूली हाधा. (ठवित्ता पुखिरिगि ओगाहइ) भून ते Yरिणीभi GN (ओगाहिता जलमजणं करेइ) त्यांतराने ते मान यु (जलकीडं करेई) ansls 31 (करिता व्हाया कयवलिकम्मा उल्लपडसाडिगा- जाई नत्य उप्पलाई जार सहस्सपत्ताई ताई गिण्डइ) त्या२ ५४ी न्यारे तेरे ·अनगारधर्मानृतवर्षिणीटीका असू. ५ धन्याप्तार्थव इंििवचारः '९९९ गृङ्गान्ति, गृहीत्वा पुष्की णांतः प्रत्यवगेहति, प्रत्यवरुद्य त सुबहुं पुष्पगन्ध- वस्त्रमाल्यालङ्कार गृहन्ति, गृहीत्वा यत्रैव नागगृहं च यापद वैश्रमवण- गृहं च नवोपागच्छति, उपागत्य तत्र खल नागप्रतिमानां च यावद् वैश्रमणपतिमानांच. 'आलोए' आलोके दृष्टिपथमागते सति प्रणाम करोति, कृत्वा इति पञ्चुगमई' ईपत्मत्युनमति तोकं प्रणमति, प्रत्युन्नम्य 'लोमहत्वगं' लोमहस्तक-मयूरपिच्छममार्जनक परामुसई' परामृशति-गृहाति गिण्इ) बाद में जब वह अच्छी तरह स्नान कर चुकी और काकादि पक्षी को अन्नादि को दिया तय गीली पटशाटिका पहिने हुए ही इसने वहां जितने कमल थे यावत् सहस्रपत्र युक्त महाकमल थे उन सबको उस पुष्पकरिणी से लिया और (गिगिता पुक्खरिणीओ पच्चोमहइ, पच्चोरुहिता त मुपहुं पुष्क गंधवत्थमल्लालंकार गण्डइ, गिडि । जेणामेवनागघरए य जाय वेसमणघा एय तेणेव उवागच्छइ) लेकर वह उस पुष्करिणी से बाहर नीकली-निकल कर उसने समस्त उन पुप्प, गंध यन्त्र, माला, अलंकार आदि को लिया और लेकर जहां नागधर यावत् वैश्रमण का घर था वहां गई (उपगच्छिता तत्थर्ण नागाडिमाण य जाव वेसमगपडिमाण य आलोए पणामं करेइ वहां पहुँच कर उसने वहाँ नाग प्रतिमाओं को यावत् वैश्रमण प्रतिमाओं को दृष्टिपथ होते ही प्रणाम किया। (करिता इंसि पच्चु- न्नमइ) प्रणाम कर फिर वह कुछ झुकी-(पच्चुन्नमिना लोमहत्थग परामुसइ- परामुसित्ता णागपडिमाओ य जाव वेसमणपडिमाओ य लोमहत्वएणं पम- સારી રીતે સ્નાન કરી લીધું અને કાગડા વગેરે પક્ષીઓને અન્ન વગેરેને ભાગ આપે ત્યારબાદ ભીની સાડી પહેરીને જ તેણે ત્યાં જેટલાં કમળ, સડસ પત્રવાળા भ। म त अथान पुलिाभाथी 4 बीयां अने (गिहिता पुस्खरि- पीओ पच्चीसहइ, पचोरुहिता तं सुबई पुप्फगंधवस्थमल्लालंकारं गेहइ- गिहिता जेगामे नागघरए य जाव वेसमणघरए य तेणे. उवागच्छड़) લઈને તે પુષ્કરિણીની બહાર નીકળી-નીકળીને તેણે બધાં પુષ્પ વસ્ત્ર, ગંધ, માળા અલંકાર વગેરે લીધાં અને લઈને જ્યાં નાગધર વૈશ્રમણ ઘર વગેરે હતાં ત્યાં ગઈ (उवागच्छित्ता तत्थ ण नागपडिमाण य जाववेससेणपडिमाग यायोए पणाम करेइ) त्यां पायाने तेथे ना मने वैश्रवार वगेरेनी प्रतिभागाने तi ar प्रणाम या. (करिता ईसि पच्चुन्नमइ) अgम शने ते नी नभी (पच्चुन्नमित्ता लोम हत्थग परामुसइ परामुसित्ता नागपडिमायो य जाव वेसमणपडिमाओ य ·, - माताधर्मधाम पुणगय पाल्पालङ्कारं गृति, गोमा सलाद गृहानिर्गच्छति. निर्गत्य राज नगरं मध्यमध्येन निर्गछति, निर्गस्य यर पुरारिणी तयोपागच्छति, उपगत्य पुष्करिण्यास्तीरे मुबर पुष्पगन्धनमाल्यालकार स्थापयति, स्थापयित्वा पुष्करिणीमयगाहते, भागाव जलमननं करोति, त्या जलक्रीडां करोति, कृत्या स्नाता तबलिकर्मा 'उल्लपडसाडिया' आर्द्रपटशाटिका जलावगाहनेन आर्ते पटवाटिके उत्तरीयपरिधानय यस्याः सा तय, तादृशी सा यानि तत्र 'उप्पलाई उत्पलानि-कमलानि 'जाय स. इस्लपत्ताई' यावन्सहसपत्राणि-सहस्रदलकलितानि महापत्राणि सन्ति तानि स्वादिम भागार तैयार कराया-(उचक्खडाविना सुबहुं फगंधवत्थमल्ला- लकारं गेहइ) याद में पुष्प गंध यस माला अलंकार को लिया और (गेण्डिता) लेकर (सयायो गिहाओ) अपने घर से (निगच्छइ) वह (निकली -निग्ग- च्छित्ता रायगिहं नयरं मज्झं मझगं णिग्गच्छइ) निकल कर राजगृह नगर के ठीक बीचोयोच मार्ग से हो कर वह चली (निम्गच्छिता जेणेत्र पोवखरणी तेणेव-उवागच्छइ) चलते२ वह वहां पहुंची जहां पुष्करिणी थी। (उबागच्छित्ता पुरवरिणीए तीरे सुबहु पुष्फजायमल्लालंकर ठवेइ। पहुँचते ही उसने उस पुष्करिणी के तीर पर वह चारों प्रकार के आहार की सामग्री तथा पुष्प आदि सब वस्तुएँ रख दी (ठवित्ता पुकावरिगि ओगाहइ रग्व कर फिर उसने उस में अवगाहन किया (ओगाहिता जलमजणं करेइ) अवगाहन कर स्नान किया (जलकीड करेइ) जल क्रीडा को. (करिता हाया कय पलिम्मा उल्लपडसाडिगा जाई तत्थ उप्पलाई नाव सहस्सप ताईताई- (उबक्खडाविना सुबहु पुप्फगंधवत्थमलालंकारः गेल्हइ) त्या२५छी ४०५, वस्त्र, भाणा भने २राने सीधा मने (गेम्हित्ता) ने (सयाओ गिहाओ) पाताना घेथी (निगच्छइ) ते गडा नीजी (निगच्छित्ता रायगिहं नगरं मज्झ मज्झेणं णिगच्छद) नाजान २०४नानी 13 वश्या वस्य तथा ते याली (निग्गच्छित्तो जेणेव पोक्खरणी तेणेव उनागच्छइ) यादतi aai rni . रिधी ती त्यां पायी. (उवागच्छिचा पुकावरिणीए तीरे सुबहुं पुष्फ जाव मल्लालंकार ठवेड) त्यां पहचान तेए jिीन id यारे ordel माहानी सामयी वगेरे मधी पस्तुमा भूही धी. (ठवित्ता पुखिरिगि ओगाहइ) भून ते jिीमi Gतरी (ोगाहिता जलमजणं करेइ) त्यi Gतरीन तेरे नान (जलकीडं करेई) constsu ४ (करिता हाया कयवलिकम्मा उल्लपडसाडिगा- जाई तत्थ उप्पलाई जार सहस्सपत्चाई ताई गिण्डइ) त्यार पछी न्यारे तेरे ·अनगारधर्मामृतथपिणी टीका. भ. २ स. ५ भद्दासार्थवाहीविचार ६०१ धूपं दहति, दग्धा जानुपादपतिता पनलिउडा' प्राञ्जलिपुटा-सपोनित- काया एवमपादीत-- यदि खलु अहं दारकं वा दारिका वा पयायामि= मजनयामि-मजनयिष्यानि तदा वलु अहं यागं च यावत यायन अनुपयामि =संबद्धयिष्यामि ! 'निसटु' इति कृत्वा इत्युक्त्वा उपयाचितं करोति, कन्या या पुलकरिणी तौरोपागच्छति, उपागत्य विपुलमशन पानं खाद्य स्वाद्यमास्वादयन्ती यावद् विहरति । तदनन्तरं सा 'जिमिया' जिमिता भुका यावद् 'सुई धूया' शुवीभूता-मक्षालितहस्तमुखा सती यत्रौत्र स्वयं चंदनादि गंब द्रव्यों को रखा अथवा उनके आर चन्दनादि तेल को छिड़का अगरनगर आदि सुगचिद्रव्यों का उन्हें समर्पण किया विलेपनद्रव्य उन पर लगाया। (करिता जाव धूर्व डहइ डहिता जाणुपायपडिया पंजलिउडा एवं वयासी) इन सब वस्तुओं का समर्पण करने के बाद फिर उसने वहां धूप को जला कर फिर वह उनके समक्ष दोनों घुटने टेक कर नीचे जमीन पर झुक गई और दोनों हाथ जोड कर इस प्रकार प्रार्थना कलने लगी (जइणं अहं दारगं वा दारिगं वा पायायामि तो णं अहं जायं च जाच अणुवढेमि तिम उवाइयं करेइ) यदि मैं पुत्र अथवा पुत्री को जन्म दूंगी तो आपकी सेवा पूजा करूंगी यावत आपके कोप की वृद्धि करूंगी-इस प्रकार उसने प्रार्थना रूप में मनौती मानता मनाई (करित्ता जेणेव पोक्खरिणी तेणेव उवागच्छद उवागच्छित्ता विउलं असणं४ आसाएमाणी जाब विहाइ) मनौती मना कर फिर वह उस पुष्करिणी पर आई आकर वहां उसने उस विपुल खाने पीने की सामग्री का आहार किया (निमिया जाव सुई- भूया जेणेव सएगिहे तेणेव उवागया) आहार कर के फिर उसने हाथ કર્યું. અગરતગર વગેરે સુગંધિત દ્રવ્ય અર્પણ કર્યા. અને સુગંધિત લેપને લેપ કર્યો. (करिता जाव धूवंडहाइ इहित्ता जाणुपायपडिया पंजलिउडा एवं वयासी) આ બધી વસ્તુઓનું સમર્પણ કરીને તેણે ધૂપસળી સળગાવી અને સળગાવીને તે તેમની સામે બને ઘૂંટણે ટેકીને નીચે પૃથ્વી ઉપર નમી અને બંને હાથ જોડીને આ પ્રમાણે प्रार्थना ४२qn all (जइणं अहं दारगं वा दारिगं वा पायायामि तोणं अहं जायं च जाव अणुवड्डेमि त्तिकः उवाइयं करेड्) ने पुत्र पुत्रीने भाषाश તો આપની સેવા-પૂજા કરીશ અને આપના નિધિની અભિવૃદ્ધિ કરીશ. આ રીતે તેણે प्रार्थना ४२i भानता भी. करित्ता जेणेव पोखरिणी तेणेव उवागच्छइ उवा- गच्छित्ता विउलं असणं ४ आसाएमाणी जीव विहरइ) भानता भानीनान से धुरिणीना is मादी अनेयां रोज भूप ४ सारी पेठे लोन यु . (निमिया • जाव सुईभूया जेणेव सए गिहे तेणेव उवागया) मा.२ को४रीने ते खाय ·०० খম परामृश्य नागमतिमाथ यावद श्रमणप्रातमाथ लाभहस्तकेन प्रमानयति रजोऽपनयति, प्रमाज्य उदकधारया 'अभुरखेइ' अभ्युक्षति अभिपिति, अभ्युत्य 'पम्हलसुकुमालाए' पश्मलमुकुमारया-पक्ष्मवती सुकुमारा तया 'गंधकासाइयाप' गन्धकागायिकया गन्धप्रधानपायगगेण रक्ता शाटिका%D लघुपटं तया 'गायाई' गात्राणि 'लूहेइ' मायति पोछति, क्षयित्वा महरिई महाई बहुमूल्यं यस्यामहण वधारोहण च यस्रसमर्पणम्, ए। 'मल्लारुणं माल्यारोहणं च-पुष्पसमर्पण, गंन्धामहणं' गंधारोहणंच-नन्दना दिगन्धसमर्पणं, 'चुन्नारुग' चारोहण च-अगरतगरादिगन्धद्रव्यचूर्ण समर्पणं, 'वन्नारुहण' वर्गारोहणंच विलेपनद्रव्यसमर्पणं च करोति यावद् जई) झुक कर वहां रखी हुई उसने मयूर पिच्छ को प्रमार्जनी को उठाया- उठा कह नागमतिमाओं का यावत वैश्रमण प्रतिमाओं का उस प्रमार्जनी से प्रमार्जन किया। (पमजित्ता उदगधाराए अभुक्खेइ) प्रमान कर फिर उसने उनके ऊपर पानी की धारा छोडी (अन्भुक्ग्विना पम्हलमुकुमालाए गंधकासाइयाए) पानी की धारा से सिञ्चित कर के फिर उसने उनका पक्षमल, सुकुमार गध कपाय से रंगी हुई वस्त्र से (गायाई लूहेई) उनके शरीर को पोंछा (लूहिता) पोंछ कर (महरियं वत्थारुदणं च मल्लारुहणं व गंधारुहणं च चुन्नारुहणं च चन्नारुदणं च करेइ) फिर उसने उन पर वस्त्र का आरोपण किण- माल्य का आरोपण किया, गंध द्रव्य का आरोपण किया चूर्ण का आरोपण किया, विलेपन द्रव्य का प्रारोपण किया अर्थात् जब वह उनके शरीर को पोंछ चुकी तब बाद में उसने उनको वेश- कीमती-बहुमूल्य वस्त्र पहिराये-उन्हें बहुमूल्य मालाएँ पहिराई, उनके समक्ष लोमहत्थएणं पमज्जाइ) नभान रोये त्या भूली मारना पीछांनी प्रभानी Sil ઉપાડીને નાગ વૈશ્રવણ વગેરેની પ્રતિમાઓનું પ્રમાનીથી પ્રમાર્જન કર્યું. (૫મ- ..जिता उदगधाराए अन्मुक्खेइ) प्रभान या मा प्रतिभामा ५२ Crimin 4 सिंथन ५यु (अब्भुक्खिता पम्हलसुकुमालाए गंध कासाइयाए) જળધારાથી અભિષિકત કરીને તેણે તે પ્રતિમાને પહમલ, સુકુળ, ગંધ, કષાયથી मेसा परथी (गायाई लहेइ) तमना थरीने पूछयु. (लूहिता) छीन (महरियं वत्थारुहणं च मल्लारुहणं च गंधारुदणं च चुन्नारुहणं च वन्नामहणं च करेइ) त्यार पछी प्रतिभामा ५२वत्री सदाव्यां, भागमा परावी, आय. દ્રવ્યો ચઢાવ્યાં, ચૂર્ણ ચઢાવ્યું, સુગંધિત લેપ ચઢાવ્યું એટલે કે જ્યારે તેણે પ્રતિમાઓને વસ્ત્રથી લૂછી લીધી ત્યાર પછી તેણે તે પ્રતિમાઓને બહુ કિમતી વચ્ચે પહેરાવ્યાં, બહુ મૂલ્ય માળા પહેરાવી તેમની સામે ચંદન વગેરેના સુગંધિત તેલનું સિંચન - ·६०३. अनगारधर्मामृतवपिणीटीका अ२म, ६ भद्रासार्थवाही दोहदवर्णनम् गच्छित्ता पोखरिणों ओगाहंति, ओगहित्ता पहायाओ कयवलिक- म्माओ सव्वालंकारविभूसियाओ विपुलं असणं ४ आसाएमाणीओ जाव परिभुजेमगीओ दोहलं विणेइ । एवं संपेहेइ संपहिता कलं जाव जलंते जेणेव धण्णे सत्यवाहे तेणेव उवागच्छइ उवागच्छित्ता धण्णं सत्थवाहं एवं बयासी-एवं खल्लु देवाणुप्पिया! मम तस्ल गम्भस्त जाब विणेइ तं इच्छामि णं देवाणुप्पिया ! तुम्भेहिं अभ- गुन्नायासमाणी जाव विहरित्तए, अहा सुहं देवाणुप्पिया! मा पडिवधं करेह, तएणं सा भद्दा सत्थवाही धण्णेणं सत्थवाहेणं अभणुन्नाया समाणी हट्टतुट्ठा जाव विपुलं असणं ४ जाव हाया जाव उल्लपड साडिया जेणेव नागघरए जाव धूवं डहइ, डहिता पणामं करेइ पणामं करिता जेणेव पोखरिणी तेणेव उवागच्छइ। तएणं ताओ मित्तनाइ जाव नगरमहिलाओ भदं सत्थवाहिं सव्वालंकारविभूसियं करेति, तएणं सा भदा सत्थवाही ताहिं मित्तनाइ नियगसयणसं. बंधिपरिजणणगरमहिलाहिं सद्धिं तं विपुलं असणं ४ जाव परिभुज- माणी य दोहलं विणेइ विणेइत्ता जामेव दिसिं पाउन्भूया तामेव दिसिं पडिगया। तएणं सा भद्दा सत्थवाही संपुन्नडोहला जाव तं गभं सुहं सुहेणं परिवहइ, तएणं सा भदा सत्थवाही णवण्हं मासाणं बहुपडिपुन्नाणं अट्ठमाण राइंदियाणंसुकुमालपाणिपायं जाव दारगं पयाया, तएणं तस्स दारगस्त अम्मापियरो पढमे दिवसे जाय- कम्मं करेंति करित्तो तहेव जाव विपुल असणं ४ उवक्खडावेति उवखडाविनां तहेव मितनाइनिजकसयणसंबंधिपरिजणे भोयावेइ ·६०२ নানামখান गृह तोयापागता । अदुत्तरं तदनन्तरं 'दशा शब्दोऽयम्, गृह मनानन्तर च खलु सा भद्रा सार्थवाही 'चाउद्दसमुद्दिष्टपुन्नमासिगी' चतुर्दश्यप्टम्युदिष्टपू. र्णमासीषु 'उदिट' उदिष्ट'-इत्यमावास्या, चतुर्दश्यादिदिवसेषु विपुलमशन- पानवायस्यायमुपस्करोति, उपाय यन् नामांत्र यावद् वैश्रवगांव 'सायमागी' उपयाचमाना यावद् पर्व च ग्वल 'निहरइ' चिहाति- तिष्ठति ।म्०५॥ मूलम्--तषण सा भद्दा सत्थवाही अन्नया कयाई केणइ कालंतरेणं आवन्नसत्ता जाया यावि होत्था, तएणं तीमे भदाए सत्थवाहीए दोसु मासेसु वीइकतेसु तइए मासे वदमाणे इमेयास्वे दोहले पाउभूए धन्नाओ णं ताओ अम्मयाओ जाव कयलक्ख- णाओणं ताओ अम्मयाओ जाओ विउलं असणं ४ सुवहुयं पुप्फ वत्थगधमल्लाकारं गहाय मित्तनाइनियगसयणसंबंधिपरियणमहिला हि य सद्धिं संपरिखुडाओ रामगिहस्स नयरस्स. मज्झ मझेणं निग्गच्छंति, निगच्छित्ता जेणेव पुक्खरिणी तेणेव उवागच्छंति, उवा- वगैरह का प्रक्षालन किया इस प्रकार शुचीभूत होकर फिर वह वहां से जहां अपना घर था वहां आगई। (अदुत्तरं भद्दा सत्यवाही चाउद्दसहादि- पुण्णमासिणीसु विउलं असणं४ उबवडेइ-उवयस्खडिता वहवे नागा य जान वेसमणा य उवायमागी जाव एवं च णं विहरइ इस के बाद वह भद्रा सार्थवाही चतुर्दशी अहमी अमावस्या और पूर्णमासी के दिनों में विपुल चारों प्रकार के थाहार बनाती और बनाकर उन अनेक नाग यावत् चैश्रवण की पूजा सेवाकरती हुई उनसे मनौती मनाती रहत्ती। मूत्र ५॥ भी पायां ॥ प्रभारी शुद्ध 45 ते त्यांचा पाताने ३२ पी. (भदुत्तरं च णं भदा सत्यवाही चाउसहमुदिपुग्णमामिणीम विउलं असणं ४ उपक्खडेइ- उपसडित्ता बर्वे नागाय जाब वेसमणाय उपायमाणी जाब एवं च णं विहाइ) ત્યારબાદ ભદ્રા સાર્થવાહી ચૌદશ, આઠમ, અમાસ અને પૂનમના દિવસોમાં પુષ્કળ પ્રમાણમાં ચારે જાતના આહાર બનાવાવતી અને બનાવડાવીને નાગ અને શ્રવણ વગેરે બધા દેવની પુજા કરતી અને માનતા રાખતી હતી. તે સૂવ. પા ·६०३, अनगारधर्मामृतवपिणीटीका अ२स. ६ भद्रासार्थवाही दोहदवर्णनम् गच्छित्ता पोखरिणीं ओगाहंति, ओगाहित्ता पहायाओ कयवलिक- म्माओ सव्यालंकारविभूसियाओ विपुलं असणं ४ आसाएमाणीओं जाव परिभुजेमगीओ दोहलं विणेइ । एवं संपेहेइ संपहिता कल्लं जाव जलंते जेणेव धपणे सत्थवाहे तेणेव उवागच्छइ उवागच्छित्ता धण्णं सत्थवाहं एवं वयासी-एवं खलु देवाणुप्पिया! मम तस्ल गम्भस्स जाब विणेइ तं इच्छामि णं देवाणुप्पिया! तुम्भेहिं अभ- गुन्नायासमाणी जाव विहरित्तए, अहा सुहं देवाणुप्पिया! मा पडिवधं करेह, तएणं सा भदा सत्यवाही धण्णेणं सत्थवाहेणं अभणुन्नाया समाणी हट्टतुट्टा जाब विपुलं असणं ४ जाव बहाया जावं उल्लपड साडिया जेणेव नागघरए जाव धूवं डहइ, डहित्ता पणामं करेइ पणामं करिता जेणेव पोक्खरिणी तेणेव उवागच्छइ। तएणं ताओ मित्तनाइ जाव नगरमहिलाओ भदं सत्थवाहिं सवालंकारविभूसियं करेति, तएणं सा भदा सत्थवाही ताहिं मित्तनाइ नियगसयणसं. बंधिपरिजणणगरमहिलाहिं सद्धिं तं विपुलं असणं ४ जाव परिभुंज- माणी य दोहलं विणेइ विणेइत्ता जामेव दिसि पाउन्भूया तामेव दिसिं पडिगया। तएणं सा भद्दा सत्थवाही संपुन्नडोहला जाव तं गभं सुहं सुहेणं परिवहइ, तएणं सा भद्दा सत्थवाही गवण्हं मासाणं बहुपडिपुन्नाणं अद्धटुमाण राइंदियाणंसुकुमालपाणिपायं जाव दारगं पयाया, तएणं तस्स दारगस्त अम्मापियरो पढमे दिवसे जाय. कम्मं करें ति करित्तो तहेव जाव विपुल असणं ४ उवक्खडाति उववातिन ने शिकानिजकसयणसंबंधिपरिजणे भोयावेइ ·६०२ লাঘলঙ্কান गृह तत्रयोपागता । अदुत्तरं तदनन्तरं 'दशा शब्दोऽयम्, गृहगमनानन्तर च खलु सा भद्रा सार्यवाही 'चाउद्दसट्ठमुदिपुग्नमासिगी' चतुर्दश्यप्टम्युदिष्टपू. र्णमासीषु 'उदिट्ट' उद्दिष्ट'-इत्यमावास्या, चतुर्दश्यादिदिवसेषु विपुलमशन- पानखायस्वायमुपस्करोति, अस्कृय यन् नामांश्च यावद् वैश्रवगांव 'उपायमाणी' उपयाचमाना यावद् एवं च खलु 'विहरह' विवाति तिष्ठति. ।.०५॥ मृलम्-"तपण सा भद्दा सत्थवाही अन्नया कयाई केणइ कालंतरेणं आवन्नसत्ता जाया यावि होत्था, तएणं तीमे भदाए सत्थवाहीए दोसु मासेसु वीइकंतेसु तइए मासे वमाणे इमेयारूवे दोहले पाउन्भूए धन्नाओ णं ताओ अम्मयाओ जाव कयलक्ख. णाओणं ताओ अम्मयाओ जाओ णं विउलं असणं ४ सुवहुयं पुप्फ- वत्थगधमल्लाकारं गहाय मित्तनाइनियगसयणसंबंविपरियणमहिला हि य सद्धिं संपरिखुडाओ रायगिहस्स नयरस्स.. मज्झ मझेणं निग्गच्छंति, निगच्छित्ता जेणेव पुक्खरिणी तेणेव उवागच्छंति, उवा- वगैरह का प्रक्षालन किया इस प्रकार शुचोभून होकर फिर वह वहां से जहां अपना घर था वहां आगई। (अदुत्तरं भद्दा सत्यवाही चाउदसमुदिट्ट- पुण्णमासिणीसुविउलं असणं४ उवक्खडेइ-उवक्खडित बहवे नागा य जार वेसमणा य उवायमागी जाव एवं च णं विहरइ इसके बाद वह भद्रा- सार्थवाही चतुर्दशी अष्टमी अमावस्या और पूर्णमासी के दिनों में विपुल चारों प्रकार के थाहार बनाती और बनाकर उन अनेक नाग यावत् वैश्रवण की पूजा सेवाकरती हुई उनसे मनौती मनाती रहती। ॥सूत्र ५॥ भी घायां या प्रमाणे शुद्ध थने ते त्यांचा चाताने ३२ मावी. (अदुत्तरं च णं भद्दा सस्थवाही चाउद्दसमुदिपुग्णमामिणीमु विउलं असणं ४ उबक्खडे -- 'उपक्खडित्ता यहवे नागाय जाय वेसमणाय उपायमाणी जाय एवं च णं विहरइ) ત્યારબાદ ભદ્રા સાર્થવાહી ચૌદશ, આઠમ, અમાસ અને પૂનમના દિવસોમાં પુષ્કળ પ્રમાણમાં ચારે જાતના આહાર બનાવવવતી અને બનાવડાવીને નાગ અને વિશ્રવણ વગેરે બધા દેવોની પૂજા કરતી અને માનતા રાખતી હતી. કે સૂત્ર. પu + ·. अनपारधर्मामृत कारणो टोका अ २ .म्. ६ भद्रासार्थवाही दोहनवर्णनम् ६५ खलु विपुलमशनं पानं न्याय स्वाय, सुबहु पुष्पयन्वगन्धमाल्यालङ्कारं गृहीत्या मित्रज्ञातिनिजस्वजनासम्बन्धि रिजनमहिलाभिश्च साई संपरिता राजगृ. रस्य नगरस्य मध्यमध्येन निर्गच्छन्ति, निर्गत्य यत्रय पुष्करिणी तोवोपागच्छन्ति, उपोगत्य पुष्करिणीमवगाहन्त, अब गाहय स्नाता कृतवलिकर्माणः सर्वालंकारविभू- पिताः तदः विपुलमशनपानखाद्यस्वाघमास्वादयन्त्यः यावत् परिभुञ्जाना दोहदं व्यप- (जाओ ण विउलं असण ४ सुबहुयं-पुप्फ-वत्थ-गंध-मल्लालंकारं गहाय मिन नाई-नियग-सयण-संबंधिपरियणमहिलाहि य सद्धिं संपरिघुडाओ रायगिहस्त नयरस्स मज्ज्ञ मझेगं निगच्छति) जो माताप विपुल अशन पानादि ४ प्रकार के आहार को और बहुत अधिक पुष्प वस्त्र गंध, माला अलंकार को लेकर मित्रज्ञाति, निजक, स्वजन, संबन्धी-परिजन की महिलाओं के साधर घिरी हुइ होकर राजगृह नगर के ठीक वीचो वीच के मार्ग से निकलती है। (निग्गच्छित्ता जेणेव पुक्खरिणी तेणेव उवागच्छिंति उवा- गच्छिता पुक्खरिणी ओगाहंति. ओगाहित्ता हायाभो करयलिकम्माओं सनालंकारविभूसियाओ विउलं असणं आसाएमाणोयो जाव परिभुजे- माणीओ दोहल विणेइ) और निकल कर जहां पुष्करिणी है वहां जाती हैं जा कर उसमें अवगाहन करती हैं, अवगाहन कर स्नान करती हैं-स्नात होकर बलिकम बायसादि को अन्नादि का भाग देकर समस्त अलंकारों से शरीर को विभूपित करती हैं और फिर उस विपुल मात्रा में निप्पन्न તે માતાઓનાં જ સામુદ્રિક શાસ્ત્ર પ્રમાણેના શારીરિક લક્ષણે સફળ થયાં છે, (जानो ण विउल असणं ४ सुबहुयं पुप्फवस्थगंधमल्लालंकार गहाय मित्तनाइ-नियग-पयण-संबंधिपरियणमहिलाहि य सद्धिं संपरिचुडामो रायगिहस्स नयरस्म मझं मझग निग्गच्छंति) २ भातामा पु प्रभामा અશન પાન વગેરે ચાર જાતને આહાર અને ખૂબ જ પુષ્પ, વસ્ત્ર, ગંધ, માળા અને અલંકારેને લઈને મિત્ર, જ્ઞાતિ, નિજક. સ્વજન સંબંધી પરિજનની મહિલા ઓની સાથે રાજગૃહ નગરના વચ્ચે વચ્ચે માર્ગમાં થઈને પસાર थाय छ. (निम्मच्छिता जेणेव पुक्खरिणी तेणेत्र पुक्खरिणी तेणेव उवागच्छंति उवागच्छित्ता, पुक्वरिणो भोगाईति, ओगाहित्ता हायाओ कयवलिकम्माओ लंकारविभूसियाओ पिउलं अमगं पालाएमाणोओ जाव परिभुजे माणीओ दोहलं विणेइ) मने पसार यधन ज्यां पुरि छ त्यो नया छ. ત્યાં જઈને તેમાં ઉતરે છે, ઉતરીને નહાય છે. નહાઈને કાગડા વગેરે પક્ષીઓને અન્નને ભાગ અપીને બલિકર્મ કરે છે, અને શરીરનાં બધાં અંગેને ઘરેણુઓથી અલંકૃત કરે છે. અને ફરી તે પુષ્કળ પ્રમાણમાં તૈયાર કરવામાં આવેલા અશન . सन्धान ·६०३ हाताधर्म कपारमा भोयावेत्ता अयमेयारूवं गोणं गुणानप्फन्न नामधेनं करेति जम्हाणं अम्हं इमे दारए वहणं नागपडिमाण य जाव वेसमण- पडिमाण य उवाइयलद्धे, तं होउ णं अम्हं इमे दारए देवदिन्ने नामेणं, तएणं तस्स दारगस्स अम्मापियरो नामधिजं करेंति देव- दिन्नेत्ति। तएणं तस्स दारगस्त अम्मापियरो जायं चदायं च मायं च अक्खयनिहिं च अणुवड्देति ॥सू ६॥ टीका-'तएणं सा' इत्यादि-ततः खलु सा भद्रा सार्थवाही अन्यदा कदाचित् 'केणकालंतरेणं' केनापि कालान्तरेण कियता कालान्तरेण 'आव. न्नसत्ता जाया' आपन्नसल्या जाता, पापन्न: उत्पन्न: सच्चा जीवी गर्ने यस्थाः सा तथा गर्भवती जाता चाप्यासीत् । ततः खलु तस्याः भद्रायाः सार्थवाह्या द्वयोर्मासयोव्यंतिकान्तयोः सनोः तृतीये मासे वर्तमानेऽयमेतद्रूपो दोहदः पादु- भूत:-धन्याः खलु ता अम्बाः यावर कुवलक्षणाः खलु ता अम्बा, याः 'तारणं सा भदा सत्यवाही' इत्यादि । टीकाथ--(तएणं) इसके बाद (सा भद्दा सत्यवाही) यह भद्रा सार्थ- वाही (अन्नया कयाई) किसी समय (केणइकालंतरेणं) कितने काल के अनन्तर (भावन्नसचा जाया यावि होत्या) गर्भवती हुई। (तएणं तीसे भद्दाए सत्य- वाहीए) इससे उस भद्रासार्थवाही के (दोसु मासेसु वीइक्कतेमु) दो मास व्यतीत होने पर (नइए मासे वट्टमाणे) जब तीसरा मास प्रारम्भ हुआ तब (इमेवारुवे दोहले पाउन्भूए) इस तरह का यह वक्ष्यमाण दोहला उत्पन्न हुआ-(धन्नायो णं ताओ अम्मयाओ) वे माताएं धन्य हैं (जाव. कयलक्खगाओ ण ताओ अम्मयाओ) यावन वे माताएँ कृत लक्षणा हैं 'तएणं सा भद्दा सत्यवाही' इत्यादि। ---(तएणं) त्या२ पछी (सा भद्दा सत्यवाही) मद्रासावाडी (अन्नया कथाई) के गइ कालंतरेणं) दाट सभय old (आवन्नसता जाया याधि होत्या) गमती 4. (तए णं से भदाए सत्थवाहीए) साप. स्थामi ar oयारे मा सार्थवाहान (दोसु मासेसु वीरकतेसु) मे भाडिना ५२॥ यया (ईए मासे अट्टमाणे) भने श्रीने भाडना ही त्यारे (इमेयारूये दोहले पाउन्भूर) मा प्रमाणे दो थयु3-(पन्नाओ णं ताओ याओ) ते भातासाने धन्य ते (जाव कयलक्खणाओ णं ताओ अम्मयाओ अम्मा ·अनगारधर्मामृतषिणीटोका भ. २ स. ६ भद्रासार्थवाहीदोहनवर्णनम् ६०७ भद्रा सार्थवाही धन्येन सार्थवाहेनाभ्यनुज्ञाता सती हृष्टतुष्टा यावद विपुलम् अशनं पानं खाद्य खाद्य यावत् ग्नाता यावत् आईपटनाटिका यत्रय नागगृहं यावत् धूपं दहति, दग्ध्या प्रगामं करोति, प्रणामं कृत्वा या पुष्क- रिणी नवोगगच्छति। ततः खलु ता मित्रताति यावत् नगरमहिला भद्रा सार्य वहीं सर्वालंकारविभूपिनां कुर्वन्ति । ततः खलु सा भद्रा मार्थवाही ताभिमित्रतानि निजकस्वजनसम्बन्धिपरिजननगरमहिलाभिः साध तद् विपुलमशन पान खाद्य स्वायं यात् परिभुजाना च दोहदं व्यपनयनि, व्यपनीय यस्या दिशः प्रादु. (मासुहं देवाणुपिया! मा पहिबंध करेह) हे देवानुप्रिये ! तुम्हें जैसे सुख हो वैसा करो इसमें देरी मत करो (नए सा भद्दा सत्यवाही धन्नेण' सत्यवाहेण अमणुनाया समाणी हह तुहा) उसके बाद उस भद्रा सार्थ- चाहीने धन्य सेठ से अनुमति प्राप्त कर बहुत ही आधिक हर्षित और सन्तुष्ट चित्त हो (जाय) यावत् (विपुल असग ४ जाव हाया) विपुलमात्रा में चारों प्रकार का आहार तैयार किया-यावत् उसने पुष्करिणी में स्नान किया (जाय उल्लपडसाडिया जेणेव नागघरए जाव धूर्व डहइ) यावत् गीली साडी पहिने ही फिर उसने उस पुष्करिगी से कमलों को लिया और जहाँ नागधर आदि थे वहां गई-बहूमूल्य पुप्पार्चा कर उनके समक्ष धा दिलाई। इस प्रकार यहां पांचवें मूत्र में जो वर्णन है वह समझ लेना (उहिता पगाम करेइ-पणाम करिता जेणेव पोखरिणी तेगेय उवागच्छइ) धूप दिखा चुकने पर उसने उन्हें प्रणाम किया प्रगाम कर फिर वह पुष्करिणो पर वापिस आ गई (नएणताओ मित्तनाइ नियगसमगसंबंधिपरियणगगामहिलाया बंध करेह) हवानु प्रिये ! तभने म मु५ थाय तेम , भाड्। नडि. (तए गं सा भादा सत्यवाही धन्नेणं सत्यवाहेगं अमणुनाया समागो हट्ट तुहा) त्या२ ते सद्रा सार्थ वाडी धन्य सा पानी पासेथी माता भगवान भूप ४ प्रसन्न भने संतुष्ट 25. (जाव) यावत् (विपुलं असणं ४ जाव पहाया) પુષ્ક પ્રમાણમાં ચારે પ્રકારને આહાર બનાવરાવ્યું. અને ત્યાર પછી તેણે પુષ્કરિ- पीमा स्नान यु (जाव उल्लपडमाडिया जेगेव नागघरए जाव धूवं ૩૪૩) ભીના લુગડે જ તેણે પુષ્કરિણીમાંથી કમળો લીધાં અને નાગઘર વગેરેના દેવસ્થાનમાં ગઈ. ખૂબ જ કિંમતિ પુષ્પો વગેરેથી તે બધા દેવોની પૂજા કરી તેમની સામે ધૂપસળી સળગાવી. આગળનું વર્ણન પાઠકે એ પાંચમાં સ્ત્ર પ્રમાણે જ तन्नेरी. (उहित्ता पगामं करेइ पणाम करिता जेणेव पोखरिणी ते. व उवागच्छइ) धूप या तेशु तेभने प्रणाम घ्या. प्राम या l शशन पुरिलीना निारे मापी गई. (तए - गं ताओ मित्तनाइनियममयण ·शाताधर्मका नयन्ति । एवं सप्रेक्षते, संभक्ष्य कल्ये यायचलति यौव धागः सार्थवाहस्तत्रीयोपाग- छति, उपागत्य धन्यं सार्थवाहमेश्मवादीत एवं रूल देवानुप्रियशः मम तस्य गर्भस्य (प्रभावेण) यायव्यपनयन्ति, नद् उच्छामि बालु देवानुप्रियाः ! भवद्भिर भ्यनुज्ञाता सतो याद हिम्। यथा मुखं देवानमिये!मा प्रतिबन्धं कुरु नवःखल स हुए अशन पानादिक चारों प्रकार के आहार करती है-दूसरों को कराती है-इस तरह जो अपने दोदले की पूर्ति करती हैं। (एवं संपेहेइ) इस प्रकार उस दोहले में उसने विचार किया (संपेहिता कल्ल' जार जलते जेणेच सत्यवाहे तेणेव उपागच्छद) विचार करके फिर वह प्रातः होते ही जब मूर्य चमकने लग नग-तब जहां धन्य साधाह था वहां गई। (उवाग. च्छिताधणं सत्यवाह एवं चयासी)जाकर उसने धन्यसार्थवाह से इस प्रकार कहा (एवं खलु देवाणुप्पिया! मम तस्स गम्भस जाव विणेइ-तं इच्छामि पं देवाणुप्पिया तुम्भेहि अम्भणुन्नाया समागी जाब वितरित्तए) हे देवानु प्रिय ! मुझे उस गर्भ के प्रभाव से इस प्रकार का दोहला उत्पन्न हुआ है कि जो माताए एसा २ करती हैं और अपने गर्भके मनोरथ की पूर्ण करती हैं वे धन्य हैं कृत लक्षणाहै इत्यादि। अतः मैं आपके द्वारा अाज्ञापित हो कर इसी रूप से आना दोहलासपन्न करना चाहती हूँ (इस प्रकार उसने अपना सब विचार धन्य सार्थवाह से निवेदित कर दिया) । धन्य सार्थवाहने उसका ऐसा अभिप्राय सुनकर उससे कहा- પાન વગેરે ચારે જાતને આહાર પોતે કરે છે. અને બીજાઓને કરાવે છે આ પ્રમાણે જે માતા પિતાના દેહદની પૂતિ કરે છે તે માતાઓને ધન્ય છે (एव संपेहे) मा प्रमाणे तेरे , पोताना होड भाटे पियार यो. (संपेहिता कल्लं जाय जलंते जेणेव सत्यवाहे तेणेव उवागच्छद) વિચાર કરીને તેણે સવારમાં જ્યારે સૂરજ પૂર્વ દિશામાં પ્રકાશિત થયે ત્યારે, જ્યાં धन्यवावा orii saa त्यi 5. (उवाच्छिता धणे, सत्यवाई एवं वयासी) त्यां न तेरी धन्य सार्थ पाइने या प्रमाणे धु-(एवं . खलु देवाणुप्पिया ! मन तस्स गभस्स जाब विणेइ तं इच्छामि गं देवाणुप्पिया तुम्भेहिं अम. गुन्नाया समाणी जाब वितरित्तए) इ वानुत्रिय ! मावस्याने दी भने દેહદ થયું છે. જે માતાઓ આ જાતનું પોતાનું દેહદ પુરું કરી શકે છે. પોતાની ગચ્છા પૂરી કરે છે તે માતાઓ ખરેખર ધન્ય છે. અને કૃતલક્ષણ છે વગેરે વગેરે. એટલા માટે હું આપની આજ્ઞા મેળવીને આ રીતે જ મારું દેહદ પુરું કરવા ઈચ્છું છું. (આ રીતે તેણે પિતાની ઈચ્છા ધન્ય સાર્થવાહની સામે પ્રકટ કરી). धन्य सार्थवाई नी पात जीने ४ (प्रहामुई देवाणुप्पिया ! मा पडि ·अनगारधामृतवर्षिणीटीका अ.२ ३. : भद्रासार्थवाहीदोहदाश्विर्णनम् नयर मित्रतातिनिन कम्बजनसम्बन्धिपरिजनान् भोजयिता इममेतद्रूपं गोणं' गौणं-गुणैनितं गौणज्यवार्थ, 'गुणनिप्फन्नं' गुणनिप्पन्न -गुणसञ्जातं नाम- धेयं कुरुतः यस्मात् खलु आवयोरयं दारको यहूनां नागप्रतिमानां च यावत् वैश्यमातिमानां च 'उपाइयल -य' उपयाचिनलब्ध:-मार्थनया प्राप्तः नद् 'भयतु खलु आवयोरयं दारकः 'देन दिन्ने नामेण' देवदत्नो नाम्ना। ततः ग्वल तम्य दा'कयाम्यापितगै नामधेयं कुरुनः 'देवदत्तः' इति । ततःखलु नम्य दारकम्योम्यापितरौ यागं च दायं च भागं च अक्षयनिधि चानु- वयतः ।।मुत्र ६॥ बालक के माता पिताने प्रथम दिन बालक का जात कर्म किया करके उसी तरह यावत् विपुल मात्रा में अशन आदिचारों प्रकार का आहार तैयार किया ( उवखडायित्ता तहेव मिननाइनिजकमयणमधिपरिजणे भोयावेत्ता अयमेयारून गोगौं गुणनिष्फन नामधेन करेंते) आहार तैयार करके फिर उन्होंने उसे मित्र, ज्ञाति, निजक, स्वजन संबंधिजन और परिजनों को खिलाया-खिलाकर उन्होंने बच्चे का नाम यथार्थरूप में गुणों से निष्पन्न होने के कारणं इस तरह वक्ष्यमाणरूप से रक्खा ! (जम्हाण अम् इमे दारए यहूण नागपडिमाण य जाव वेसमणपडिमाण य उबइयलद्धे त होउणं अम्ह इमे दारए देवदिन्ने नामेणं) यह हमारा पुत्र- नाग प्रतिमा यावत् वैश्रवण प्रतिमाओं की मनौती से उत्पन्न हुवा है इसलिये इमका नाम देवदत्त हो। (नएण तस्स दारगस्स अम्मापियरी नामधेज्ज रति) इस प्रकार कहकर उस दारक के माता पिताने उसका नाम देव. दत्ते रख दिया। (तएणं तस्स दारगस्म अम्मापियरो जायच भाय च બાળકનાં માતાપિતાએ જન્મના પહેલા દિવસે પુષ્કળ પ્રમાણમાં અશન વગેરે यारे यार न मा.२ तैयार ४२२०यो. (उवाखडारित्ता तहे। मितना- निजकायगसंबधिपरिजणे भोयावेत्ता अयमेयारूवं गोणं गुण निष्फन्नं नामधेज करेंति) मा.२ तैयार ४रावीन तमने भित्र, जाति, નિજક, સ્વજન સંબંધિજન અને પરિજનોને જમાડ્યાં. જમાડીને તેમણે બાળકનું नाम तेन गुणेप्रभारी सभ्यु (जम्हाणं अम्हं इमे दारए यहणं नागपडिमा- णय जार वेसमणपडिमाणय उवइयालद्धे तं होउणं अम्हं इमे दारए देवदिन्ने नामेगं) योनी सा मानभातापिता :( 3 આ અમારે પુત્ર નાગ વૈશ્રમણ વગેરે દેવ પ્રતિમાઓની માનતા રાખવાથી થયો છે, એથી भानु नाम हेपत्त रामवाभां भाव्यु छ. (तए णं तस्स दारगरस अम्मा- पियरो नामधेज्ज करेंति) मा प्रमाणे मानi भातापिताये भणीन. माण. उनु नाम वित्त पाउयु. (नए णं तस्त दारगस्स अम्मापियरो जायं च ·०८ . साताधर्मकथाक्षिी भूता तामेव दिशं प्रतिगता। तनः खलु मा भद्रा सार्यवाही सम्पूर्ण दोहदा यावत् तं गर्ग सुखं सुखेन परिवहति । ततः खलु सा भद्रा सार्थवाही नवमु मासेषु बहुमतिपूर्णेषु अप्टिमेपु राप्रिन्दिवेषु (व्यतीतेषु) सुकुमारपाणिपादं यायत दारकं प्रजनिता। ततः खलु तस्य दारकस्य अम्बापितरौ प्रथम दिसे जातकर्म कुरुनः त्वा तथैव यावत् विपुलमशनं पान' खाद्य स्वायमुपस्कारयता, उपकार्य य सद्धि त विपुलं असग जाव परिभुजमाणी य दोहल विणेड) इसके बाद उन मित्र ज्ञाति निजक, स्वजन, संबन्धी, परिजन की नगर महिलाओं के साथ २. उस ४ चारों प्रकार के आहार को किया कराया और अपने दोहले की पूर्ति की (विणिइत्ता नामेदिमि पउभ्या गमेव दिसि पडिगया) दोहले की पूर्ति कर यह फिर जिस दिशा से प्रकट हुई थी-आई थी उसी दिशा की ओर चली गई। अर्थात् अपने घर पहुंच गई (तएणं सा भदा सस्थवाही संपुन्नडोहला जाय त गम्भं सुहं सुहेण परिवहइ) इसके अन- न्तर उस भद्रा सार्थवाहीने कि जिसका गर्भ मनोरथ अच्छी तरह परिपूर्ण हो गया है यावत् अपने गर्भ को भलीभांति से मुख पूर्वक परिवहन किया। (तएणं सा भद्दा सस्थवाही गवण्ड मासागं बहुपडिपुण्गाग अद्भुहराइंदियाग सुकुमालपाणिपायं दारगं पयाया) बाद में जब गर्भ के ठीक नौ मास | साढे सात दिन समाप्त हो चुके तब उसने सुकुमार कर चरणवाला पुत्र को जन्म दिया। (तएणं तस्स दारगस्स अम्मापिगरो पढमे दिवसे जाय कम्म करेंति, करिता तहेव विउल असणं ४ उवक्खडावेंति) इसके बाद संबधिपरियणणगरमहिलाहिं य सद्धिं तं विपुलं असणं ४ परिभुजमाणी य दोहल विरोइ) त्या२ .माह तेरे पाताना समाधानी नानी શ્રીઓ સાથે ચારે જાતને આહાર કર્યા. અને કરાવડાવ્યું. આ રીતે તેણે પોતાના alsनी भूति ४0. (विरोइत्ता जामेव दिसि पाउन्भूया तामेव दिति पडिगया) हो पूति यो माह ते न्याथी मावी ती. त्यां यासी 5. मेटले ते तेना धेर पडांची . (तए ण सा भने सत्यवाही संपुन्नडोहला जाय तं गम्भं सुहं सुहेणं परिवहइ) त्या२ पछी पूर्ण होsal ला सार्थवाडी सुभेयी चाताना मन परिवहन ४२ती रहेका सा. (तए ण सा भद्दा सस्थवाही णवण्हं मासाणं बहुपडिपुण्णाणं अट्टराईदियाण सुकुमालपाणि पायं दारगं पयाया) मा प्रभारी न्यारे परामर नव भास अन सा सात દિવસ રાતને થયે ત્યારે ભદ્રાસાર્થવાહીએ સુકેમળ હાથ પગ વાળા પુત્રને म आयो (तए ण तस्स दारंगस्प्त अम्मापिपरो पढमे दिवसे नायकम्म करेंति करिता तहेव जाप विउलं असग ४ . उवक्खडावे ति) त्या२ ५७ जाव ·अनगारधर्मामृतवर्पिणीटीका थ.२ म. ६ भद्रासार्थवाहीदोहदाश्विर्णनम् नथैर मित्रज्ञातिनिमकम्बजनसम्बन्धिपरिजनान् भोजयित्वा इममेत पं 'गोणं' गौणं गुणनितं गौण यथार्थ, 'गुणनिप्फन्न' गुणनिप्पन्न गुणसञ्जातं नाम- धेयं कुरुता-यस्मात् खलु आवयोरयं दारको बहनां नागप्रतिमानां च यावद वैश्रवणपतिमानां च 'उवाइयलद्धे-य' उपवाचितलब्धःप्रार्थनया प्राप्तः तद् भवतु खलु आवयोरयं दारकः 'देवदिन्ने नामेण' देवदत्तो नाम्ना। ततः ग्वलु तस्य दा कस्याम्बापितगै नामधेयं कुरुतः 'देवदत्तः' इति । तताखलु नम्प दारकम्याम्बापितरौ यागं च दायं च भागं च अक्षयनिधि चानु- बर्द्धयतः ।।मूत्र ६॥ बालक के माता पिताने प्रथम दिन बालक का जात कर्म किया करके उसी तरह यावत् विपुल मात्रा में अशन आदिचारों प्रकार का आहार तैयार किया ( उववडावित्ता तहेब मिननाइनिजकमयणमय धिपरिजणे भोयावेशा अयमेयारूप गोग गुणनिष्फन नामधेन करें ते) आहार तैयार करके फिर उन्होंने उसे मित्र, ज्ञाति, निजक, स्वजन संबंधिजन और परिजनों को खिलाया-खिलाकर उन्होंने बच्चे का नाम यथार्थरूप में गुणों से निप्पन्न होने के कारण इस तरह वक्ष्यमाणरूप से रक्खा ! (जम्हाण' अम्' इमे दारए यहूण नागपडिमाण य जाव बेसमणपडिमाण य उपइयलद्धे त होउणं अम्ह इमे दारए देवदिन्ने नामेणं) यह हमारा पुत्र. नाग प्रतिमा यावत वैश्रवण प्रतिमाओं की मनौती से उत्पन्न हवा है इसलिये इसका नाम देवदत्त हो। (नएणतस्स दारगस्स अम्मापियरों नामधेज्ज सरति) इस प्रकार कहकर उस दारक के माता पिताने उसका नाम देव. दत्ते रख दिया। (तएणं तस्स दारगम्म अम्मापियरो जायच भाय' च બાળકનાં માતાપિતાએ જન્મના પહેલા દિવસે પુષ્કળ પ્રમાણમાં અશન વગેરે यारे यार ! मा।२ तयार ४२२०या. (उपखडापिता नहे। मितना:-- निजकपय गसंवधिपरिजणे भोयावेत्ता अयमेयारूवं गोणं गुण निष्फन्न नामधेन्ज करेंति) मा२ तैयार કરાવીને તેમને મિત્ર, જ્ઞાતિ, નિજક, સ્વજન સંબધિજન અને પરિજનોને જમાડ્યાં. જમાડીને તેમણે બાળકનું नाम तेना शुणे प्रमाणे राज्यु (जम्हाणं अम्हं इमे दारए यहूणं नागपडिमा. णय जार वेसमणरडिमाणय उवइयालद्धे तं होउणं अम्हं इमे दारए देवदिन्ने नामेणं) योनी सामे यानi भातापितामे આ અમારે પત્ર નાગ વૈશ્રમણ વગેરે દેવ પ્રતિમાઓની માનતા રાખવાથી થાય છે, એથી वहत्त राणवामां आव्यु छ. (तए णं तस्स दारगरप्स अम्मा- पियरो नामधेज करेंति) मा प्रभारी मानi भातापिताम्मे भणीन उनु नाम वित्त पाउयु. (तुए णं तस्स दारगस्स अम्मापियरो जायं च આનું નામ माण- ·६१० शाताधर्मकामा . मूलम्-तएणं से पंथए दासचेडए देवदिन्नस्स दारगस्त वालग्गाही जाए, देवदिन्नंदारयं कडीए गेण्हइ, गेण्हित्तो वहहिं डिंभ एहि य डिंभयाहि य दारएहि य दारियाहि य कुमारएहि य कुमारियाहिय सद्धि संपरिबुडे अभिरमइ। तए भद्दा सत्थवाही अन्नया कयाई देव- दिन्नं दारयं व्हायंकयवलिकम्मं कयकोउलपायच्छित्तं सव्वालंकार विभूसियं करेइ, करित्ता पंथयम्सदासचेटयस्स हत्थयंसि दलइ।तएण से पंथए दासचेडए भदाए सस्थवाहीए हत्थाओं देवदिन्नं दारगं कडिए गिण्हइ, गिणिहत्ता सयाओ गिहाओ पडिनिक्खमइ, पडिनि- क्खमित्ता वहहिं डिभएहि य डिभियाहि य कुमारएहि य कुमारियाहि य सद्धिं संपारबुडे जेणेव गयमग्गे तेणेव उवागच्छइ, उवागच्छित्ता देवदिन्नं दारगं एगंते ठावेइ, ठावित्ता बहूहिं डिभएहि य जाव कुमारियाहिय सद्धिं संपरिवुडे पमत्ते यावि विहरइ। इमं च णं विजए तकरे रायगिहस्स बहूणि दाराणि य अवदाराणि य तहेब जाव आभोएमाणे मग्गेमाणे गवेसेमाणे जेणेव देवदिन्नेदारए तेणेव उवागच्छइ, उवा. गच्छित्तादेवदिन्नंदारगंसव्वालंकारविभूसियंपोसइ पासित्ता देवदिन्नस्स दारगस्त आभरणालंकारेसु मुच्छिए गढिए गिद्धे अज्झोक्वन्ने पंथयं अक्खयनिहिं च अणुचड्ढेति) वालक के नाम संस्कार होने के पश्चात् मातापिताने उन नागभादिक प्रतिमाओं की खूब सेवा की-दान दिया अपने हिस्से में से खूब द्रव्य का वितरण किया और उनके कोप की खूब वृद्धि की सूत्र ६i दायं च भाय च अक्वयनिर्हिच अणुवडेति) wrmsri नाम सार બાળકનાં માતાપિતાએ નાગ વગેરે પ્રતિમાઓની ખૂબ જ સારી પેઠે પૂજા કરી, પુષ્કળ પ્રમાણમાં દાન આપ્યું, પોતાના ભાગના દ્રવ્યનું બહુ જ પ્રમાણમાં વિતરણ युमने देवता माना अपनी भूम समिति ॥ २६ ॥ હમદ ·अनगाराधर्मामृतार्पणी टीका अ.२६त्र. ७ देवदत्तवर्णनम् दासचंड पमत्तं पासइ, पासित्ता दिसालोय करेइ करेता देवदिन्नं दारगं गेण्हइ, गेमिहत्ता कक्खं स अल्लियावेइ अल्लियावित्ता उत्तरिजेणं पिहेइ, पिहिता सिन्धं तुरियं चवलं वेइयं रायगिहस्स नगरस्त अव- दारेणं निग्गच्छइ, निगच्छित्ता जेणेव जिष्णुज्जाणे जेणेव भग्गकूवए तेणेव उवागच्छ, उवागच्छित्ता देवदिन्नं दारयं जीवि याओ ववरोवेइ, यवरोवित्ता आभरणालंकारे गिण्हइ गिमिहत्ता देव दिन्नस्स दारगस्त सरीरगं निप्पाणं निच्चे जीवियविप्पजढं भग्गकू- वए पक्खिवइ, पविखवित्ताजेणेव मालुयाकच्छए तेणेव उवागच्छद उवागच्छित्ता मालुयाकच्छये अणुपविसई, अणुपविसित्ता निचले निष्फंदे तुसिगीए दिवसं खवेमाणे चिटइ ॥सू. ७॥ टीका-'तएणं से पंथर इत्यादि-तएणं' ततः खलु तदनन्तरं 'से' असौ पान्धकनामा 'दामचेडए' दासचेटका दासपुत्रो यो धन्यसार्थवाहस्य गृहे कर्मकरत्वेन स्थित आसीत्-स देवदत्तस्य दारकस्य 'चालगाही' वाल ग्राही घालं ग्रहीतुं शीलमस्यास्तीति बालग्राही शिशुसंरक्षको जातः । असौ देव- दत्त दारक कटयां गृह्णाति, गृहीत्वा बहुभिः 'डिभएहि य' डिम्भकैश्च, 'तएणसे पंधए दासचेडए' इत्यादि । टोकार्थ-(तएणं) इसके बाद से पथए दासचेडए) यह पथिकनाम का दोस पुत्र भो धन्य सार्थवाह के घर पर-नौकर-था (देवदिन्नस्स दारगस्स बालग्गाही जाए) वह देवदत्त का वालग्राही–शिशु अवस्था का संरक्षक- हुआ। (देवदिन्नं दारयं कडीए गेग्हइ) यह देवदत्त को अपनी कमर गोद में लिये रहता था। (गेण्हिता) यह उसे अपनी गोद में लेकर (बहुति तए णं से पंधर दासचेडए इत्यादि ।। टीआय (तए थे) त्यार पछी (से पंथए दासचेडए) पाय ना दास पुत्र- धन्यसायाना घे४२ -- (देवदिन्नस्स दारगम्स बालम्गाही जाए) uns वतना संरक्षण भाटे नियुश्त ४२६॥मा माव्या (देवदिन्न दारगं कडीए गेण्इ) वतन मेसीन मत al. (गेण्डित्ता) भने ·ঝাকামনি मूलम्-तएणं से पंथए दासचेडए देवदिन्नस्स दारगस्त बालग्गाही जाए, देवदिन्नंदारयं कडीए गेण्हइ, गेण्हित्तो वहूहि डिंभ एहि यडिंभयाहि य दारएहि य दारिवाहि य कुमारहि य कुमारियाहिय सद्धि संपरिबुडे अभिरमइ। तए णं भद्दा सत्थवाही अन्नया कयाई देव- दिन्नं दारयं हाय कयवलिकम्मं कयकोउलपायच्छित्तं सव्वालंकार विभृसियं करेइ, करित्ता पंथयस्स दासचेटयस्स हत्थयंसि दलइ।तपणे से पंथए दासचेडए भदाए सत्यवाहीए हत्थाओ देवदिन्नं दारगं कडिए गिण्हइ, गिण्हित्ता सयाओ गिहाओ पडिनिक्खमइ, पडिनि- क्खमित्ता बहूहि डिभएहि य डिभियाहि य कुमारएहि य कुमारियाहि य सद्धिं संपारबुडे जेणेव गयमग्गे तेणेव उवागच्छइ, उवागच्छित्ता देवदिन्नं दारगं एगंते ठावेइ, ठावित्ती बहूहिं डिभएहि य जाव कुमारियाहिय सद्धिं संपरिखुडे पमत्ते यावि विहरइ। इमं च णं विजए तकरे रायगिहस्स बहूणि दाराणि य अवदाराणि य तहेव जाव आभोएमाणे मग्गेमाणे गवेसेमाणे जेणेव देवदिन्नेदारए तेणेव उवागच्छइ, गच्छित्तादेवदिन्नदारगंसव्वालंकारविभूसियं पोसइपासित्ता देवदिवस दारगस्त आभरणालंकारेसु मुच्छिए गढिए गिद्धे अज्झोववन्ने पंथयं अक्खयनिहिं च अणुवढेति) वालक के नाम संस्कार होने के पश्चात् मातापिताने उन नाग भादिक प्रतिमाओं की खूब सेवा की-दान दिया-अपने हिस्से में से खून द्रव्य का वितरण किया और उनके कोष की खूब वृद्धि की ॥सूत्र ६।। दायं च भाय च अक्खयनिहिच अणुबडेति) Bri नाम सं।२ બાળકનાં માતાપિતાએ નાગ વગેરે પ્રતિમાઓની ખૂબ જ સારી પેઠે પૂજા કરી, પુષ્કળ પ્રમાણમાં દાન આપ્યું, પોતાના ભાગના દ્રવ્યનું બહુ જ પ્રમાણમાં વિતરણ यु भने देवतायना अपनी पूम अभिवृद्धि ४ ॥ २ ॥ उवा- સાદ ·१२ अनगारधिमांमृतवाणी टीका अ.२.७ देवदत्तवर्णनम् दासचेडं पमत्तं पासई, पासित्ता दिसालोय करेइ करेता देवदिन्नं दारगं गेण्हइ, गेमिहत्ताकखंस अल्लियावेइ अल्लियावित्ता उत्तरिनेणं पिहेइ, पिहिता सिंग्धं तुरियं चवलं वेइयं रायगिहस्स नगरस्त अब दारेणं निग्गच्छइ, निगच्छित्ता जेणेव जिण्णुज्जाणे जेणेव भग्गकूबए तेणेव उवागच्छइ, उवागच्छित्ता देवदिन्नं दारयं जीवि याओ ववरोवेइ, ववरोवित्ता आभरणालंकारे गिण्हइ गिमिहत्ता देव दिन्नस्स दारगस्स सरीरगं निप्पाणं निच्चेहं जीवियविष्पजढं भग्गकू- वए पक्खिवइ, पविखवित्ताजेणेव मालुयाकच्छए तेणेव उवागच्छइ उवागच्छित्ता मालुयाकच्छये अणुपविसई, अणुपविसित्ता निच्चले निष्फंदे तुसिगीए दिवसं खवेमाणे चिटुइ ॥सू. ७॥ टीका-'तएणं से पंथ इत्यादि-'तएण' ततः खलु-तदनन्तरं 'से' असौ पान्थकनामा 'दासचेडए' दासचेटका दासपुत्रो यो धन्यसार्थवाहस्य गृहे कर्मकरत्वेन स्थित आसीद-स देवदत्तस्य दारकस्य 'यालगाही' बाल ग्राही वालं ग्रहीतुं शीलमस्यास्तीति वालग्राही शिशुसंरक्षको जातः । असौ देव- दत्त दारक कटयां गृह्णाति, गृहीत्वा बहुभिः 'डिभएहि य' डिम्भकैश्च, 'तएण से पंधए दासचेडए' इत्यादि । टोकार्थ-(तएणं) इसके बाद (से पथए दासचेडए) यह पथिकनाम का दास पुत्र जो धन्य सार्थवाह के घर पर-नौकर-था (देवदिन्नस्स दारगस्स चालागाही जाए) वह देवदत्त का वालग्राही-शिशु अवस्था का संरक्षक- हुआ। (देवदिन्नं दारयं कडीए गेहद) यह देवदत्त को अपनी कमर-गोद में लिये रहता था। (गेण्हित्ता) यह उसे अपनी गोद में लेकर (वहूहिं तए णं ते पंधए दासचेडए इत्यादि। 2312 (तए णं) त्यार पछी (से पंथए दासचेडए) पांय नाभे हास पुत्र- पन्या वाडना २ ना२ तो~~ (देवदिन्नस्स दारगम्स वालग्गाही जाए) मा सना संरक्षण भाटे नियुस्त भी माव्य (देवदिन्नं दारगं कडीए गेण्हइ) ते देवराने मामा मेसीन रामतो तो. (गेण्डित्ता) भने ·বাঘমগা मूलम्तएणं से पंथए दासचेडए देवदिन्नस्स दारगस्त वालग्गाही जाए, देवदिन्नंदारयं कडीए गेण्हइ, गेण्हितो बहूहि डिंभ एहि य डिंभयाहि य दारएहि य दारियाहि य कुमारएहि य कुमारियाहिय सद्धि संपरिबुडे अभिरमइ। तए णं भद्दा सत्यवाही अन्नया कयाई देव दिन्नं दारयं व्हायंकयवलिकम्मं कयकोउलपायच्छित्तं सवालंकार विभूसिय करेइ, करिता पंथयस्सदासचेटयस्स हत्थयंसि दलइ।तएणे से पंथए दासचेडए भदाए सस्थवाहीए हत्थाओ देवदिन्नं दारगं कडिए गिण्हइ, गिण्हित्ता सयाओ गिहाओ पडिनिक्खमइ, पडिनि- क्खमित्ता वहिं डिभएहि य डिभियाहि य कुमारएहि य कुमारियाहि य सद्धिं संपारबुडे जेणेव गयमग्गे तेणेव उवागच्छइ, उवागच्छित्ता देवदिन्नं दारगं एगंते ठावेइ, ठावित्ती बहूहिं डिभएहि य जाव कुमारियाहिय सद्धिं संपरिखुडे पमते यावि विहरहा इमं च णं विजए तकरे रायगिहस्त वहूणि दाराणि य अवदाराणि य तहेव जाव आभोएमाणे मग्गेमाणे गवेसेमाणे जेणेव देवदिन्ने दारए तेणेव उवागच्छइ, उवा गच्छित्तादेवदिन्नंदारगं सव्वालंकारविभूसियंपोसइपासित्ता देवदिन्नस्स दारगस्त आभरणालंकारेसु मुच्छिए गहिए गिद्धे अज्झोववन्ने पंथयं अक्खयनिहिं च अणुचड्ढे ति) वालक के नाम संस्कार होने के पश्चात् मातापिताने उन नागपादिक प्रतिमाओं की खुब सेवा की-दान दिया-अपने हिस्से में से खूब द्रव्य का वितरण किया और उनके कोष की खूब द्धि की ॥सूत्र ६ दायं च भाय च अक्खयनिहिंच अणुवडेति) vlonsai नाम स२६२ બાળકનાં માતાપિતાએ નાગ વગેરે પ્રતિમાઓની ખૂબ જ સારી પેઠે પૂજા કરી, પુષ્કળ પ્રમાણમાં દાન આપ્યું, પિતાના ભાગના દ્રવ્યનું બહુ જ પ્રમાણમાં વિતરણ કર્યું અને દેવતાઓના કેપની ખૂબ અભિવૃદ્ધિ કરી છે સૂ ૬ છે ·- अनगारधर्मामृतवर्षिणीटीका अ.२ सू. ७ देवदत्तवर्णनम् कवा पान्धकस्य दासवेटकस्य हस्ते ददाति । ततः खलु स पान्य को दाल- चेको भद्रायाः सार्थवाद्या हस्ताद् देवदत्त दारकं कटयां गृह्णाति, गृहोत्या म्बकाद् गृहात् प्रतिनिष्कामति, पतिनिष्क्रम्य बहुभिः डिम्भकैश्च डिम्भिकाभित्र दाकैच दारिकाभिश्च, कुमारकैश कुमारिकाभिश्च माई संपरितो यत्रैव राज- मार्गस्तयोगगच्छति, आगत्य देवदत्तदारकमेहान्ते 'वेड' स्थापयति उपवेशयति उपवेश्य बहुभिः डिम्भकैश्च यावत्कुमारिकाभिश्च सार्द्ध संपरितः ‘पमते' पमतः तद्रक्षणे प्रमादवान् चापि 'विहर' विहरति -यालकबालिकादिभिः सहान्यत्र रमते । चरित कर समस्त अलंकारों से विभूषित किया (करित्ता पंथयम्स दासचेट यस्म हत्ययंसि दलयइ) विभूपित करके बाद में उसने उसे पांथक दाम चेटथ के हाथमें दे दिया! (तएणं से पंथए दासचेडए भद्दाए मत्थवा हीए हत्याओ देवदिन्न दारयं कडिए गिण्डइ) उस पांथकदासचेट कने भद्रा सार्थवाहीके हाथ से लेकर देवदत्त को अपनी कटी गोद में ले लिया। (गिहिना सयाओ गिहाभो पडिनिकाखमइ) और लेकर वह अपने घर से बाहर निकला। (पडिनिक्खमित्ता बहिँ डिभिएहिं डिम्भयाहिय कुमा- रएहि य कुमारियाहि य सद्धिं संपरिघुडे जेणेव रायमग्गे तेणेव उवा- गच्छद) निकल कर वह अनेक डिम्भिकों से अनेक डिम्भिकाओं से कुमार और कुमारिकाओं से घिरा हुभा होकर जहां राजमार्ग था वहां पर ग। (उवागच्छित्ता देवदिन्नं दारयं एगते ठावेइ, ठाबित्ता बडू हिं डिभएहि जाव कुमार यारि य सद्धिं संपरिखुडे पमत्ते यावि विहरइ। जाकर उसने मत प्रो. (करिता पंथयस्स दासचेट यस्स हत्ययसि दल यइ) पाने ઘરેણાંઓથી અલંકૃત કર્યા. બાદ માતાએ તેને પાંથક દાસ ચેટકને સેંપી દીધ. (लए गं से पथए दासचेडए भदाए मत्यवाहीए हत्थाभी देवदिन्न' दारयं कडिए गिण्डइ) पांथ वासयेट भद्रा सार्थवाडीना डायमाथी पाने साउन पाताना माणामi as बीघा. (गिण्डित्ता सयाओ गिहाओ पडिनिक्ख. मह) ने सन २थी मा२ मिन्या. (पडि निक्खमित्ता बहहि डिम्भ एहि हिम्भियाहि य कुमारयाहि य कुमारियहि य सद्धिं संपपिवुडे जेणेव . रायमग्गे तेणेव उवागच्छइ) नीजीने ते ललि-म-मि- -पासा, તેમજ કુમાર અને કુમારીઓની સાથે જ્યાં भा० ते त्यां गयी. (उवागच्छिता देवदिन्न दारयं गते ठवे? ठावित्ता यहि डिएहिं जाप कुमारियांहि य सद्धिं संपरिचुडे पमने यार ઘણું राम- ·. কথাঃ डिम्भा: अस्पकालिकाः शिशयः. दिम्मा पाडिम्मकास्तः, डिम्भिकाभिश्व अल्पकालिकचालिकाभिध, 'दारएहि य, दारकैशम्पकालिकवालकैः, दारि- काभिश्च यालिकाभिः साई संपरिता सहितः अभिममाणे' अभिरममाण कोडन् सन् 'अभिरमः' अभिरमति-तिष्ठति। ततः खलु सा भद्रा सार्थ- नाही अन्यदा कदाचित् देवदनं दारक हाया' स्नातं कारितस्नानं, 'कग- पलिकम्म' कुनगलकर्माणारेशादि निवारणाय पशुपक्ष्यादि सर्वमान- निमित्त कारितानोत्सर्गम् 'कयकोउयमंगलपायच्छित' कृतकौतुकमगलपाय- श्चित दृष्टिदोपादिनिशरणार्थ कृतमपी निलकादिकं मालंकारविभूपितं करोनि. डिम्भर्हि य डिम्भियाहि य दारएहि य दारियाहि य कुमारहि य कुमारि- याहि य सद्धिं संपरिखुडे अभिरममाणे अभिरमइ) अनेक डिम्भको के- छोटेवालकों के साथ भनेक छोटी २ बालिकाओं के साथ, अनेक दारकों के साथ-डिभको की अपेक्षा कुछ अधिक उमरवाले बालकों के साथ कुछ अधिक अनेक दारिकाओं के साथ, अनेक कुमार और कुमारिकाओं. के साथ उनसे युक्त होकर क्रीडा किया करता था । अर्थात उन सबके साथ मिलकर वह उस देवदन बालक को खिलाया करता था। (तएणं सा भद्दा सत्यवाही अन्नया कयाई देवदिन्नं दारयं पहायं कयवलिकम्मं कय. कोउयमंगलपायाच्छित्तंसब्बालंकारविभूमियं करेइ) एक दिन की बात है कि उस भद्रा सार्थवाहो उस देवदत्त नामके अपने पुत्र को स्नान करवा कर तथा उसके निमित्त से वायसादि पक्षियों को अन्नादि का भागरूप पलिकमं कर एवं कौतुक, मंगल और प्रायश्चित्त विधि समा. भामा सासन (बहहिं डिनरहि य डिनया हे य दारएहि य दारे याहि य कुमारेहि य कुमारिपाहि य सद्धि संपरिपुडे अभिरममाणे अभिरमइ) ABRI-In नानi gi मामीनी साध-नानी नानी - એની સાથે, ઘણુ દારની સાથે એટલે કે ડિભકે કતાં જરા મોટી ઉંમર વાળા બાળકની સાથે–ઘણી દારિકાઓની સાથે, ઘણા કુમાર અને કુમારિકાઓની સાથે મળીને રમત રમાડતે હતે. એટલે કે પાંચક બધાં બાળકની સાથે મળીને દેવદત રમાડતે હતો. (तए णं सा मदा सत्यवाही अन्नया कयाई देवदिन्नं दारयं हायं कपलिकम्मं कयकोउयमंगलपायाच्छिन सबालंकार- विभूसियं करेइ) मेक्सि मद्रा सार्थवामि चातानl elms विहत नप. ડાવીને તે નિમિત્તે કાગડા વગેરે પક્ષીઓને અન્ન વગેરેને ભાગ अनि, तु, મંગળ અને પ્રાયશ્ચિત્ત વિધિ પૂરી કરી અને ત્યાર બાદ બાળકને સુંદર ઘરેણાંઓથી ·अनगारधर्मामृतवपिणीटीका अ.२ सू. ७ देवदत्तवर्णनम् ६१३ क्र-वा पान्थकस्य दासचेटकस्य हस्ते ददाति । ततः खलु स पान्यको दास- चेको भद्रायाः सार्थवाद्या हस्ताद् देवदत्त दारकं कटयां गृह्णाति, गृहीत्वा स्वकाद् गृहात प्रतिनिष्कामति, प्रतिनिष्क्रम्य बहुभिः डिम्भकैश्च डिम्भिकाभिश्च दारकैश्च दारिकाभिश्च, कुमारकैच कुमारिकाभिश्च माई संपरिपृतो यचैव राज- मार्गस्तत्रैवोगगच्छति, उपगत्य देवदनदार कमेकान्ते 'वेड' स्थापयति-उपवेशयति उपवेश्य बहुभिः डिम्भकैश्च यावत्कुमारिकाभिश्च सार्द्ध संपरितः 'पमते' पमतः तद्रक्षणे प्रमादवान् चापि 'विदाई' विहरति बालकवालिकादिभिः सहान्यत्र रमते । चरित कर समस्त अलंकारों से विभूपित किया (करित्ता पंथयस्स दासचेट यम्म हत्ययंसि दलयइ) विभूपित करके बाद में उसने उसे पांधक दाम चेटथ के हाथमें दे दिया! (तएणं से पंधर दासचेडए भद्दाए मत्थवा हीए हत्याओ देवदिन्न दारयं कडिए गिण्डद) उस पायकदासचेटकने भद्रा सार्थवाहीके हाथ से लेकर देवदत्त को अपनी कटी गोद में ले लिया । (गिहिना सयाओ गिहाभो पडिनिक्खमइ) और लेकर वह अपने घर से बाहर निकला। (पडिनिक्खमित्ता वढि डिम्भिएहिं डिम्भयाहिय कुमा- रएहि य कुमारियाहि य सद्धि संपरिखुडे जेणेव रायमग्गे तेणेव उवा- गच्छइ) निकल कर वह अनेक डिम्मिको से अनेक डिम्भिकाओं से कुमार और कुमारिकाओं से घिरा हुआ होकर जहां राजमार्ग था वहां पर गग (उवागच्छित्ता देवदिन्नं दारयं एगंते ठावेइ, ठावित्ता बहू हि डिभएति जाव कुमार यारि य सद्धिं संपरिबुडे पमत्ते यावि विहरइ। जाकर उसने म त यो. (करिता पंथयस्स दासचेट यस्स इत्ययंसि दल यइ) पाने ઘરેણાંઓથી અલંકૃત કર્યા. બાદ માતાએ તેને પાંથક દાસ ચેટકને સોંપી દીધે. (तए णं से पथए दासचेडए भहाए मत्थवाहीए हत्थाओ देवदिन्न दारयं कडिए गिण्डइ) पांथ हासयेट भद्रा सार्थवाहीना हाथमाथी माने साधन पाताना मोजामा बीपी. (गिण्डित्ता सयाओ गिहाओ पडिनिश्व . मइ) मने साइन ते घरथी पार निज्यो. (पडि निक्खमित्ता वहिं डिम्भ एहि डिम्भियाहि य कुमारयाहि य कुमारियहि य सद्धि संपपिवुडे जेणेव रायमग्गे तेणेव उवागच्छइ) नीजीन ते ઘણું नि-माण-भि- अगा-जम्मा તેમજ કુમાર અને કુમારીઓની સાથે જ્યાં भात त्यां गया. (उवागच्छित्ता देवदिन्न दारयं एगते उवे। ठावित्ता बर्हि डिएहिं जार कुमारियांहि य सद्धि संपरिचुडे पमत्ते या . २11- ·- साताधर्मकाम डिम्भाः अल्पकालिकाः शिशवः. डिम्भा गाडिम्मकास्तैः, डिम्भिकाभिश्व- अल्पकालिकमालिकाभिश्न, 'दारएहि य, दारकैशम्यकालिकवालकैः, दारि- काभिश्च यालिकाभिः साई संपरिवृतान्सदिनः 'अभिरममाणे' अभिरममाण:- कोडन् सन् 'अभिरमह' अभिरमनि तिष्ठति। ततः खलु सा भद्रा सार्थ- चाही अन्यदा कदाचित् देवदन दारक हाया' स्नातं कारितस्नान, 'कया पलिकम्म' कुनबालकर्माणम् अरिशदि निवारणाय पशुपक्ष्यादि सर्वमान निमि कारितानोत्सर्गम् 'कयकोउयमंगलपायच्छित' कृतकौतुकमालपाय- श्चित्त दृष्टिदोपादिनिवारणार्थ कृतमपी तिलकादिकं सर्वालंकारविभूपितं करोनि. डिम्मरहि य डिम्भियाहि य दारएहि य दाग्यिाहि य कुमारेहि य कुमारि- पाहि य सद्धि संपरिखुढे अभिरममाणे अमिरमइ) अनेक डिम्भकों के- छोटेऽवालकों के साथ अनेक छोटी २ बालिकाओं के साथ, अनेक दात्कों के साथ-डिमकों की अपेक्षा कुछ अधिक उमरवाले बालकों के साथ कुछ अधिक अनेक दारिकाओं के साथ, अनेक कुमार और कुमारिकाओं के साथ उनसे युक्त होकर क्रीडा किया करता था। अर्थात उन सबके साथ मिलकर वह उस देवदन बालक को खिलाया करता था। (तएगं सा भद्दा सत्यवाही अन्नया कयाई देवदिन्नं दारयं हायं कयवलिकम्मं कय. को उयमंगलपायाच्छित्सबालंकारविभूमियं करेइ) एक दिन की बात है कि उस भद्रो सार्थवाही उस देवदत्त नामके अपने पुत्र को स्नान करवा कर तथा उसके निमित्त से बायसादि पक्षियों को अन्नादि का भागरूप बलिकर्म कर एवं कौतुक, मंगल और प्रायश्चित्त विधि समा- मोकामा साबन (बहहिं डिनरहि य डिया हे य दारएहि य दारे याहि य कुमारेहि य कुमारिपाहि य सद्धिं संपरिपुडे अभिरममाणे अभिरमइ) मने ली-नाना नानi rgi naनी साध-नानी नानी मा- એની સાથે, ઘણું દારકેની સાથે એટલે કે ડિભકે કતાં જરા મેટી ઉંમર વાળા બાળકેની સાથે–ઘણું દારિકાઓની સાથે, ઘણું કુમાર અને કુમારિકાઓની સાથે મળીને રમતે રમાડતે હતે. એટલે કે પાંચક બધાં બાળકોની સાથે મળીને દેવદત २भाडतो तो. (तए णं सा भद्दा सत्यवाही अन्नया कयाई देवदिन्नं कयवलिकम्म कयकोउयमंगलपायाच्छिनं समालंकार- विभूसियं करेइ) मे दिवस भद्रा सार्थवादी पोताना मा हेपत्तने ડાવીને તે નિમિત્તે કાગડા વગેરે પક્ષીઓને અન્ન વગેરેને ભાગ मपिने, अतु, મંગળ અને પ્રાયશ્ચિત્ત વિધિ પૂરી કરી અને ત્યાર બાદ બાળકને સુંદર ઘરેણાંઓથી दारयं हाय नव- ·अनगारधर्मामृतवर्षिणीटीका अ. २ स. ७ देवदत्तवर्णनम् चेटं पमन' प्रमतम् अन्यत्र संकानचित्त पश्यति, दृष्ट्वा दिवालोयं' दिशावलो कम्- 'अस्मिन्नवसरे कस्यापि गमनागमनमम्ति न चा?' इति सकलदिशा निरीक्षणं करोति, कृत्वा देवदत्तं दारकं गृह्णाति, गृहीत्वा 'कक्वंसि' कक्षे= बाहमूळे 'अल्लियावेई' आलीनयति अन्तर्धानं करोति आलीनयित्वा "उत्त. रिज्जेणं' उत्तरीयेण-उपरिवस्त्रण 'दुपट्टा' इति भापायां, तेन 'पिहेइ पिद- धाति,पच्छादयति,प्रच्छाद्य शीघ्र त्वरितं चपलं वेगितं शीघ्रातिशीघ्तमित्यर्थः राजगृहस्य नगरस्यापद्वारेण निर्गच्छति, निर्गत्व यत्रैव जीर्णोद्यान. यत्र भग्नकूपकस्तत्रैवोपागच्छति. उपागत्य देवदत्तं दारक 'जीवियाओ' जीविनात च्छित हा गया--ग्रायत हा गया--उनमें एकाग्र बन गया, अथवा गृद्ध-- लुब्ध हो गया--इन्हें मैं लैलू इस स्थिति से युक्त हुए उसने साथ में पॉथक दास चेटक का भी अन्यत्र संलग्न चित्तवाला देवा (पासित्ता दिसाटोयं करेइ करिता देवदिन्नं दारयं गेण्डइ) देखकर फिर उसने दिशा- वलोकन किया-आजू बाजू को ओर इधर उधर देखा की कहीं से कोई आता जाता तो नहीं है, जब कोई कहीं नहीं दिखाई पडा तो उसने उसी समय उस देवदत्त दारक को उठा लिया। (गेण्डित्ता कक्खमि अल्लियावेइ, अल्लियावित्ता उत्तरिज्जेणं पिहेइ) उठाकर फिर उसने उसे अपनो कांख में छुपा लिया। छुपाकर बाद में उसे दुपट्ट से ढक लिया (पिहिला सिग्धं, तुरिथ चवलं चेइयं रायगिहस्स नयरस्स अवदारणं निग्गच्छद्द) ढक कर वह फिर वहां से शीघ्र, त्वरित, जल्दी जल्दी राजगृह नगर के आदार पिछले द्वार २ से बाहर निकला (निग्गच्छित्ता जेणेव जिण्णुजाणे जेणेव पासइ) देवत्तिने गई भूश्य धरणांमाथी मत नि ते भोथ थ गयो, તેનું ચિત્ત ઘરેણુઓમાં જ એંટી ગયું અથવા તે તે લાઈ ગયે. આ ઘરેણું ઓને હું હરી લઉં આ જાતને વિચાર તેના મનમાં કુર્યો. ચેરે દાસ ચેક पायाने पए त्यो यो २२मतभा तीन नया. (पासिता दिमालोयं करे: कारना देवदिन्नं दारयं गेहइ) पथने यो पछी ते याभेर नयु भावतु તે નથી? જયારે તેને કઈ દેખાયું નહિ. ત્યારે તેણે તરત બાળક દેવદતને ઉપાડી बीघा. (गेण्हित्ता कक्खलि अल्लियावेइ अल्लियाविना उत्तरिज्जेगं पिहेइ) पान तेरी पाने ५४ामा थुपावीन तेने पाथी dial. (पिहित्ता सिम्बतुरिय चाल वेदर रापागास न परस्स आधारेणं निगच्छइ) ढीने ते सत्वरे परित गतिथी २NPS नगरना अपाथी मार नीजी गयो. (निगच्छित्ता जेणेव जिण्णुजाणे जेणेव भगकूवए तेणेव उवागच्छइ) नीजीन. ते ते ४यां भूर्नु उधान अने मन को तो त्यां पड़ांच्यो. (उवागच्छित्ता .

·६१४ . गया সানামঃ अयं च खलु विजयस्तस्करो राजगृहस्य नगरस्य बदनि द्वाराणि च 'अरदाराणि य' अपहाराणि लघुद्वाराणि च तहेव तथैर-पूर्ववदेवात्र सर्वस्था- नानि वाच्यानि यावत् 'आभोएमाणे आभोगगनसोपयोगमवलोकयन माग यमाणो गवेपयमाणो यौव देवदत्तो दारकस्तत्रैवोपागच्छति, उपागत्य देवातं दारकं सर्वालङ्कारविभूषितं पश्यति, दृष्ट्वा देवदनस्य दारकस्याभरणालङ्कारयु मुच्छिए' मूछितः कर्तव्यव्यापारशून्यः 'गढिए' ग्रथितः एकाग्रतामापन्न,. 'गिद्ध' वृद्धा लुब्ध 'अज्झोववन्ने' अध्युपपन्ना ममत्यवहुलः पान्धक दाम उस देवदन दारक को एकांत में छोड़ दिया और स्वयं उन डिभक यावत् कुमारिकाओं के साथ घिरा हुआ होकर प्रमादयान वन अर्थात उन वालक बालिका आदिकों के साथ अन्यत्र खेलने लग गया । (इमंच णं विजए तक्करे रायगिहस्स नगरस्स यहूणि दारागि य अवदाराणि य तहेव जाव आभोएमाणे श्राभोएमाणे मग्गेमाणे गवेसेमाणे जेणेव--देव दिन्ने दारण तेणेव उवागच्छइ) इतने में विजय तस्कर राजगृह नगर के अनेक दारों को अनेक छोटे २ द्वारों को पहले की तरह उपयोग पूर्वक देखता हुआ उन्हें बार २ तपासता हुआ, सूक्ष्मदृष्टि से उनकी गवे. पणा करता हुआ जहां वह देवदत्त दारक था वहां आया। (उवागच्छित्ता देवदिन्नं दारगं सवालंकारविभूसियं पासइ) आकर उसने देवदत्त दारक को समस्त अलंकारों से विभूपित हुआ देखा। (पासित्ता देवदिन्नस्स दारगस्स आभरणालंकारेसु मुच्छिए गढिए गिद्धे अज्ञोववन्ने पंथयं दास- घेडं पम पासइ) देखकर के वह देवदत्त के आभरण और अलंकारों में भू- विहरद) त्यां पायीने ते वस्त्तन प्रभाह वश / it व्याये भूत्री દીધું અને પોતે તે બધા ભિક, ડિંભિકા કુમાર અને કુમારિકાઓની સાથે २मतमा ५ही गया. थेटले, तभनी साथे २भा साग्यो. (इमंच णं विजए तकमरे रायगिहस्स नगरस्स बहूणि दाराणि य अवदाराणि य तहेब जाव आभोएमाणे गवेसमाणे जेणेव देवदिन्ने दारए तेणेव उवागच्छइ) એટલામાં વિજય નામે તે તસ્કર (ચેર) રાજગૃહ નગરના અનેક દરવાજાઓ, અનેક નાના દરવાજાઓને પહેલાંની જેમ જ ચેરીની તાકમાં ઝીણી નજરે તપાસતો. त!-rui 3 वित्त ते त्यां मा०या. (गच्छित्ता देवदिन्नं दारगं सयालंकारविभूसियं पासइ) त्या भावतांनी साथै त ? वतन सरोथी मत थये नयो. (पासिचा देवदिन्नस्स दारगस्स आभरणा- लंकारेसु मुच्छिए गहिए गिद्धे अज्झोथवन्ने पययं दासचेड पमतं ·अनगारधर्मामृतवपिणीटीका अ.म. ८ देवदत्तवर्णनम् मुलम्--तएणं से पंथए दासचेडे तओ मुहुत्तंतरस्स जेणेव देवदिन्ने दारए ठविए तेणेव उवागच्छइ, उवागच्छित्ता देदिन्नं दारगं तंसि ठाणंसि अपासमाणे रोयमाणे कंदमाणे विलवमाणे देव- दिन्नस्स दारगस्स सव्वओ समंता मग्गणगवेसणं करेइ करित्ता देव दिन्नस्स दारगस्स कत्थइ सुई वा खुई वा पउत्ति वा अलभमाणे जेणेव सए गिहे जेणेव धण्णे सत्थवाहे तेणेव उवागच्छइ, उवाग- च्छित्ता धणं सत्थवाहं एवं बयासी-एवं खलु सामी! भद्दा सत्थ वाही देवदिन्नं दारयं व्हायं जाव मम हत्थंसि दलयइ, तएणं अहं देवदिन्नं दारयं कडीए गिण्हामि गिणिहत्ता जाव,मग्गणगवेसणं करेमि तं न णजइ णं सामि देवदिन्ने दारए केणइ हये वा अवहिए वा अवखित्ते वा पायवडिए धण्णस सत्थवाहस्स एयमढे निवेदेइ, त •णं से धण्णे सत्थवाहे पंथयदासचेडयस्स एयमटुं सोचा णिसम्म तेग य महया पुत्तसोएणाभिभूये समाणे परसुणियत्व चंपगपायवे धसत्ति धरणीतलंसि सव्वंगेहिं सन्निवइए, तएणं से धण्णे सत्थवाहे तओ मुहुर्ततरम्स आसत्थे पच्छागयपाणे देवदिन्नस्स दारगस्स सव्वओ समंता मग्गणगवेसणं करेइ देवदिन्नस्स दारगस्स कथइ सुई वा खुई वा पउत्ति वा अलभमाणे जेणेव सए गिहे तेणेव उवागच्छइ, उवागच्छित्ता महत्थं पाहुडं गेण्हइ, गेण्हित्ता जेणेव नगरगुत्तिया तेणेव उवागच्छइ, उवागच्छित्ता तं महत्थं पाहुडं उवणेइ, उणित्ता एवं वयासी एवं खलु देवाणुप्पिया! मम पुत्तेभदाए भारियाए अत्तए देवदिन्ने नाम दारए इट्टे जाव उंबरपुप्फंपिव दुल्लहे सवणयाए किमंग ·साताधर्मकथा माणेभ्यः ववरोवई' व्यपरोपयात-पृथक्करराति म रयतात्यधा, जोविता. द्वापरोप्य आभरणालधारान् गृहाति, गृहीत्वा देवदाम्य दास्यकस्य शरीरं 'निप्पागं' निष्प्राणम् श्वासोमामादि पाणरहितं 'निच्वेटं' निश्रेष्टंनी नव्यारा रहित जीवविष्पज 'जीवविप्रत्यक्तम आत्ममदेशरहितं देवदत्तदारकशरीरं भग्नरूप प्रक्षिपति, प्रक्षिप्य यत्रैव मालुकाकक्षकस्तीयोपागच्छति, उपागत्य मालुका कक्ष. कमनुप्रविशति, अनुभविश्य 'निचले' निश्चला गमनागमनादिवर्जितः निष्फंदे' निप्पन्दः हस्तपादायवयवचलनरहितः 'तुसिणीए' तृप्णीका वचनव्यापारर हितः मन् दिवसंतदिनं 'खनेमाणे क्षपयन्मयन् तिष्ठति ॥मू० ७॥ भग्गवए, तेगेव उवागच्छइ) निकल कर वहां गया कि जहां वह जीर्ण उद्यान और भग्न प था। (उवागच्छित्ता देवदिन्नं. दारयं जीवियानो बवरोवेइ) वहां पहुँच कर उसने उस देवदा दारक को मार डाला ! (ववरोवित्ता आभरणालंकारे गिण्डइ, गिहिना देवदिनस्स दारगस्स सरीरगं निपाणं निच्चे जीवियविप्पजढं भागवए पक्खिवइ) मार कर उसके ममम्तआभूपण उतार लिये--और देवदत दारक के उस निष्माण, निश्चेष्ट तथा आत्मपदेशों से विहीन बने हुए शरीर को भग्नकूप में डाल दिया । (पक्खि चिना जेणव मालुया कच्छए तेणेव उवागच्छइ उवागच्छित्ता मालुया कच्छ ए अणुपविसर, अणुपविमित्ता निच्चले निष्फंदे तुसिणीए दिवमं खवेमागे चिट्ठइ) डालकर फिर वह जहां मालुका कक्ष था वहां आया। आकर वह उसमें प्रविष्ट हुआ--और उसी मे चुपचाप धुसे उपने निश्चल और निश्चेष्ट होकर वह अपना दिन व्यतीत--किया। ॥मूत्र ७|| देवदिन्नं दारय जीवियाओ ववरोवेइ) त्यां पायीन तले मा हेपत्तने भा। नाच्या. (वरोवेत्ता आभरणालंकारे गिण्डइ गिहिना देवदिन्नस्स दारगस्स सरीरगं निपाण निच्चेष्टुं जीवियविष्यजढं भगवए पक्खिबइ) भारीन તેનાં બધાં ઘરેણુઓ તેણે ઉતારી લીધાં અને તેના નિષ્ણાણ, નિલે તેમજ આત્મ प्रदेश पारना शरीरने मनपामा ३ धु: (पक्खिावेत्ता जेणेव मालुया कच्छए तेणेव उवागच्छइ आगच्छित्ता मालयाकच्छयं अनुपविसइ अणुपविसित्ता निचले निफदे तुसिगीर दिवसं खवेनाणे चिटइ). (ફેંકીને તે જ્યાં માલુકા કક્ષ હતું ત્યાં ગયે. જઈને તેમાં પ્રવેશીને તેણે ચુપ ચાપ નિશ્ચળ અને નિષ્ટ થઈને પિતને દિવસ પસાર કર્યો. આ સૂત્ર ૭ ·६१७ . अनगारधर्मामृतवर्षिणीटीका म. म. ८ देवदत्तवर्णनम् मुलम्-तएणं से पंथए दासचेडे तओ मुहुत्तंतरस्स जेणेव देवदिन्ने दारए ठविए तेणेव उवागच्छइ, उवागच्छित्ता देवदिन्नं दारगं तंसि ठाणंसि अपासमाणे रोयमाणे कंदमाणे विलवमाणे देव- दिन्नस्स दारगस्स सबओ समंता मग्गणगवेसणं करेइ करित्ता देव- दिन्नस्स दारगस्स कत्थइ सुई वा खुइं वा पउत्तिं वा अलभमाणे जेणेव सए गिहे जेणेव धपणे सत्थवाहे तेणेव उवागच्छइ, उवाग- च्छित्ता धण्णं सस्थवाहं एवं वयासी-एवं खल्लु सामी ! भद्दा सत्थ वाही देवदिन्नं दारयं पहायं जाव मम हत्थंसि दलयइ, तएणं अहं देदिन्नं दास्यं कडीए गिण्हामि गिण्हित्ता जाव,मग्गणगवेसणं करेमि तं न णजइ गं सामि देवदिन्ने दारए केणइ हये वा अवहिए वा अवखित्ते वा पायवडिए धण्णस सत्थवाहस्स एयमटुं निवेदेइ, त •णं से धण्णे सत्थवाहे पंथयदासचेडयस्स एयमटुं सोचा णिसम्म तेग य महया पुत्तसोएणाभिभूये समाणे परसुणियत्तंव चंपगपायवे धसत्ति धरणीतलंसि सवंगेहिं सन्निवइए, तएणं मे धण्णे सत्थवाहे तओ मुहत्तंतरम्स आसत्थे पच्छागयपाणे देवदिन्नस्स दारगस्त सव्वओ समंता मग्गणगवेसणं करेइ देवदिन्नस्स दारगस्स कत्थइ सुई वा खुइं वा पउत्ति वा अलभमाणे जेणेव सए गिहे तेणेव उवागच्छइ, उवागच्छित्ता महत्थं पाहुडं गेपहइ, गेण्हित्ता जेणेव नगरगुत्तिया तेणेव उवागच्छइ, उवागच्छित्ता तं महत्थं पाहुडं उवणेइ, उवणित्ता एवं वयासी एवं खलु देवाणुप्पिया! मम पुत्तेभदाए भारियाए अत्तए देवदिन्ने नाम दारए इट्टे जाव उंवरपुप्फंपिव दुल्लहे सवणयाए किमंग ·૬૧૮ माताधर्मकथाम पुण पासणयाए ?, तएणं सा भद्दा देवदिन्नं दारयं सव्वालंकारविभू सियं पंथगस्त हत्थे दलाइ जाव पायवडिए तं मम निवेदेइ, तं इच्छा मिणं देवाणुप्पिया! देवदिन्नदारगस्स सबओ समंता मग्गणगवेसणं काउं। तएणं ते नगरयुत्तिया धण्णेणं सत्थवाहेणं एवं वुत्ता समाणा सन्नद्धवद्धवम्मियकवया उप्पीलियसरासणवहिया जाव गहियाउयप- हरणा धण्णेणं सत्थवाहेणं सद्धिं रायगिहस्स नगरस्स बहूणि अइ. गमणाणि य जाव पवासु य मग्गणगवेसणं करेमाणा रायगिहाओ नगराओ पडिनिक्खमंति पडिनिक्खमित्ता जेणेव जिण्णुजाणे जेणेव भग्गकूवए तेणेव उवागच्छति उवागच्छित्ता देवदिन्नस्स दारगस्स सरीरगं निप्पाणं जीवविष्पजडं पासंति, पासित्ता हो हा अहो अक- जमितिकटु देवदिन्नं दारगं भग्गकूवाओ उत्तारेति उत्तारित्ता धण्णस्स सस्थवाहस्स हत्थे दलयति ॥सू० ८॥ टीका-तएणं से पंथए' इत्यादि। ततःखलु स पान्धको दासचेटका, तओ मुहुर्ततरम्स' ततो मुहूर्तान्तरस्य मुहर्तान्तरं यत्रव देवदत्तो दारकस्थापि नस्तत्रैवोपा गच्छंति, उपागत्य देवदत्तं दारकं तस्मिन् स्थाने 'अपासमाणे' अपश्यन 'नएणं से पथए दासचेडे' इत्यादि । टीकार्थ-इसके बाद (से पंथए दासचेडे) वह पथिकदास चेटक (तो) वहाँ से (मुहुत्वंतरस्स जेणेव देवदिन्ने दारए ठविए तेणेवाउवग- च्छइ) एक मुहूर्त के बाद जहां देवदत्त को बैठाया था वहां--गया (उवागच्छित्ता देवदिन्न दारगं तंसि ठाणंसि अपासमाणे रोयमाणे कंद- तपणं से पंथए दासचेडे इत्यादि । At-(तए ण) त्या२ unt (से पंथए दासचेडे) पाय बास 22 (तो त्यांथा (मुहुत्तरस जेणेव देवदिणे दारए ठविए तेगेव उदागच्छद) એક મુહૂર્ત પછી જયાં દેવદતને બેસાડયે હતું ત્યાં ગયે. (उचागच्छित्ता देवदिन्नं दारगं तसि ठाणसि अपासमाणे रोयमागे कंद ·अनगारधर्मामृतपर्पिणीटीका अ २ . ८ देवदतवर्णनम् 'रोयमाणे' रुदनन्साश्रुपातमातनाद कुर्वन्, 'कंदमाणे क्रन्दन-उच्चैः स्वरेण रुदन 'चिलबमाणे विलपन गतो दारकः? तमन्तरेण कोरशोऽनर्थी भविष्यति किं करोमि ? क गच्छामि ?' इति जल्पन् देवदत्तस्य दारकस्य सर्वतः समन्तान् मार्गणगवेषणां करोति कृत्वा देवदत्तस्य दारकस्य कुत्रापि 'सुई वा' श्रुति वान्दारकवृत्तान्त 'खुई वा भुति वा छिकाद्यव्यक्त तचिह्नम्, 'पत्तिवा' पत्तिं वाकटतरवार्ताम् 'अलभमाणे' अल- भमानः अप्राप्नुवन् यत्रैव स्वकं गृहं यौव धन्यः सार्यवाहस्तत्रोपागच्छति मापे विलयमाणे देवदिनास्स दारगस्स सन्चाओ समता मग्गणगवेसणं करेइ) जाकर उसने उस स्थानपर देवदत्त दारक को नहीं देखा तो रो पड़ा अश्रु पात करता हुआ आर्तनाद करने लग गया जोर २ से चिल्ला चिल्ला कर रोने लगा, विलाप करने लगा-- देवदत्त दारक कहां गया--अब-उसके बिना कैसा अनर्थ होगा, क्या करूं-कहां-. जाउँ-इस प्रकार बडबडाने लगा-बाद में उसने उस देवदत्त की वहां सब तरफ चारों ओर मार्गणा की गवेषणा की। (करित्ता देवदिन्नस्स दारगस्स कत्थई सुई वा खुइवा पउत्तिं वा अलभमाणे जेणेव सए गिहे जे. णेव धन्ने सत्यवाहे तेणेव उवागच्छइ) करके जय उसे उस देवदत्त दारक की कोई श्रुति नहीं सुनाई दी, छिक्कोदि अव्यक्त चिन्ह भी नहीं ज्ञात हो सका तथा स्पष्ट उसकी किसी बात का पता नहीं पडा तो वह जहां अपना घर था-- और जहां धन्य सार्थवाह थे-- वहां आया (उवागच्छित्ता धणं सत्यवाहं एवं वयासी) आकर धन्य सार्थ- देवदिन्नसा दारगम्स सव्वओ समता मग्गणगवेसणं करेइ) त्याने તે બાળક દેવદત્તને નહિ જોતાં રડવા માંડે. વિલાપ કરવા લાગ્યું. देवात या तो रह्यो ? ते १२ ६३ शु थथे ? शु? वे ४i ons? આ પ્રમાણે તે દુઃખી થઈને વિચાર કરવા લાગે. ત્યાર પછી તેણે ચોમેર मा हेपत्तनी तपास मने शोध ४६१. (करिता देवदिन्नस्स दारगस्स कथइ सुई वा खुवा पत्तिवा अलभमाणे जेगेव सए गिहे जेणेव धन्ने सस्थवाहे तेणेव उवागच्छा) शोध ४२वामा न्यारे तेने वित्तनो २७॥ वगैरेनी અવાજ તેમજ છીંક વગેરેની અવ્યકત દ્ધની સંભળાઈ નહિં અને બાળકને કોઈ પણ રીતે પત્તો મેળવી શકો નહિ ત્યારે તે જયાં તેનું ઘર હતું અને ધન્ય सायचा तो त्या मान्यो (उवागच्छित्ता धणं सत्यवाई एवं बयासी) બાળક ."

·६१८ - . शांताधर्मकथा पुण पासणयाए ?, तएणं सा भद्दा देवदिन्नं दारयं सव्वालंकारविभू. सियं पंथगस्स हत्थे दलाइ जाव पायवडिए तं मम निवेदेइ, तं इच्छा मिणं देवाणुप्पिया! देवदिन्नदारगस्स सबओ समंतामग्गणगवेसणं काउं। तएणं ते नगरगुत्तिया धण्णेणं सत्थवाहेणं एवं वुत्ता समाणा सन्नद्धवद्धवम्मियकवया उप्पीलियसरासणवटिया जाव गहियाउयप- हरणा धण्णेणं सत्थवाहेणं सद्धिं रायगिहस्स नगरस्स बहूणि अइ. गमणाणि य जाव पवासु य मग्गणगवेसणं करेमाणा रायगिहाओ नगराओ पडिनिक्खमंति पडिनिक्खमित्ता जेणेव जिण्णुजाणे जेणेव भग्गकूवए तेणेव उवागच्छति उवागच्छित्ता देवदिन्नस्स दारगस्त सरीरगं निप्पाणं जीवविष्पजढं पासंति, पासित्ता हो हा अहो अक- जमितिकटु देवदिन्नं दारगं भग्गकूवाओ उत्तारेंति उत्तारित्ता धण्णस्स सत्थवाहस्स हत्थे दलयंति ॥सू० ८॥ टीका-'तएणं से पंथए' इत्यादि। ततखलु स पान्यको दासचेटकः, तओ मुहुनतरम्स' ततो मुहूर्तान्तरस्य मुहर्तान्तरं यत्रव देवदत्तो दारकस्थापि नस्तत्रयोंपा गच्छंति, उपागत्य देवदत्तं दारकं तस्मिन् स्याने 'अपासमाणे' अपश्यन 'तएणं से पथए दासचेडे' इत्यादि । टीकार्थ-इसके बाद (से पंथए दासचेडे) वह पथिकदास चेटक (तो) वहां से (मुहुचतरस्स जेणेव देवदिन्ने दारए उत्रिए तेणेवाउवा- च्छइ) एक मुहूत के बाद जहां देवदत्त को बैठाया था वहां--गया (उयागच्छित्ता देवदिन्न दारगं तंसि ठाणंसि अपासमाणे रोयमाणे कंद- तएणं से पंथए दासचेडे इत्यादि । -(तए ण) त्या२ ६ (से पंथए दासचेडे) स 22 (तो स्या (मुहुत्तरस्स जेणेव देवदिग्णे दारए उविए तेणेन उबागच्या) એક મુહૂર્ત પછી જયાં દેવદતને બેસાડયા હતા ત્યાં ગયો. (उवागच्छित्ता देवदिन्नं दारगं तंसि ठाणंसि अपासमाणे रोयमाणे कंदमाणे विलयमाणे .

·S अनगारधर्मामृतपर्पिणीटीका भ २३. ८ देवदतवर्णनम् 'रोयमाणे' रुदन साश्रुपातमानाद कुर्वन्, 'कंदमाणे' क्रन्दन-उच्चैः स्वरेण रुदन 'विलवमाणे विलपन्कगतो दारकः? तमन्तरेण कोदशोऽनों भविष्यति किं करोमि ? क गच्छामि' इति जल्पन् देवदत्तस्य दारकस्य सर्वतः समन्तान् मार्गणगवेषणां करोति कृत्वा देवदत्तस्य दारकस्य कुत्रापि 'सुई वा' श्रुतिं वा-दारकत्तान्त 'खुई वा दुर्ति वा छिकाद्यव्यक्तं तचिह्नम्, 'पउत्तिवा' प्रवृत्तिं वा पकटतरवार्ताम् 'अलभमाणे' भमानः श्रमामुवन् यत्र स्वकं गृहं यौव धन्यः सार्थवाहस्तयोपागच्छति माणे विलयमाणे देवदिनारस दारगस्स सचाओ समता मग्गणगवेसणं करेइ) जाकर उसने उस स्थानपर देवदत्त दारक को नहीं देखा तो रो पडा अश्रु पात करता हुआ आर्तनाद करने लग गया जोर २ से चिल्ला चिल्ला कर रोने लगा, विलाप करने लगा- देवदत्त दारक कहां गया--भय-उसके विना कैसा अनर्थ होगा, क्या करूं-कहां-- जाउँ-इस प्रकार बडबडाने लगायाद में उसने उम् देवदत्त की वहां सब तरफ चारों ओर मार्गणा की गवेपणा की। (करिता देवदिन्नस्स दारगस्स कथइ सुई वा खुइवा पउत्तिं वा अलभमाणे जेणेव सए गिहे जे. णेव धन्ने सत्यपाहे तेणेव उवागच्छइ) करके जब उसे उस देवदत्त दारक की कोई श्रुति नहीं सुनाई दी, छिक्कोदि अव्यक्त चिन्ह भी नहीं ज्ञात हो सका तथा स्पष्ट उसकी किसी बात का पता नहीं पडा तो वह जहां अपना घर था-- और जहां धन्य सार्थवाह थे--- वहां आया (उवाच्छिता धणं सत्यवाहं एवं वयासी) आकर धन्य सार्थ- देवदिन्नसा दारगस्स सव्वओ समता मग्गणगवेसणं करेइ) त्याने તે બાળક દેવદત્તને નહિ જોતાં રડવા માંડે. વિલાપ કરવા લાગ્યો. દેવદત કયાં જતો રહ્યો? તે વગર હવે શું થશે? શું કરું ? હવે કયાં ME? આ પ્રમાણે તે દુઃખી થઈને વિચાર કરવા લાગ્યો. ત્યાર પછી તેણે ચેમેર मा पतनी तपास 31 मने शोध ४ी. (करिता देवदिन्नस्स दारगस्स कत्थइ सुई वा खुवा पत्तिवा अलभमाणे जेगेव सए गिहे जेणेव धन्ने सत्यवाहे तेणेव उवागन्छ।) शोध ४२पामा न्यारे तेन वह तनो २७॥ पोरन અવાજ તેમજ છીંક વગેરેની અવ્યક્ત ધ્વની સંભળાઈ નહિં અને બાળકને કઈ પણ રીતે પત્તો મેળવી શકશે નહિ ત્યારે તે જ્યાં તેનું ઘર હતું અને ધન્ય सापाई खता त्या भाव्या (उवागच्छित्ता धणं सत्यवाई एवं बयासी) "माण ·%3- भद्रा - dামবার उपगत्य धन्यं सार्थवाहमेवमयादीत---बलु ! लामिन् सार्थवाही देवदत्त दारक ग्नातं यावन्मम हस्ते ददाति, ननः खलु अई देवदत्त 'दारक कटयां गृहामि. गृहीत्वा यावत्-मार्गणगवगणां करोमि, तन्न ज्ञायते खलु स्वामिन ! देवदत्तो दारकः केनापि णीएवा' नीतः- मित्रादिना कुत्राप गुप्तस्थाने प्रापिनः 'प्रवाहिए या अपनः चौरादिना चोरितः 'भवकिवा वा अवसिप्तः अधोगादिपु क्षिप्तो पा! इति मोच्य पायडिए' पादपतितःचरणलग्नः सन् धन्यस्य सार्थवाहस्य एतमर्थ 'निवेदे' निवेश्यतिन्दारकत्तान्तं कथयति । ततः खलु म धन्यः सार्थवाहः वाह से इस प्रकार कहा--(एवं खलु मामी भा मत्यवाही देवदिन्नं दाम्यं हायं जार मम हत्थंसि दलयइ) हे स्वामिन् ? मेरी बात सुनिये भद्रा सार्थवाहीने देवदत्त दारक को स्नान करा कर तथा वेप भूपा से सुसज्जित कर मेरे हाथ में दिया-- (तएणं अहं देवदिन्नं दारयं कडीए गिपहामि) मैने उसे कटि भाग पर ले लिया (गिण्डित्ता जाच मग्गणगवेसणं कमि त न णजइ) उसे लेकर मैं कोई कुमार कुमारिका-आदिकों के साथ खेलनेमें लग--गया--खेलने के थोड़ी देर बाद ज्यों ही मैंने उम स्थान पर आकर देग्वा तो मुझे यहाँ देवदत्त रक नहीं मिला है। (णं सामि ! देवादिन्ने दारए कणइ हये वा अपहिए वा अवखिने वा पाय: वडिए धण्णम्म सत्यवाहस्स एएमटुं निवेदे) अतः हे स्वामिन् ? नहीं मालूम कि--देवदत्त दारक को वहां से किसी मित्रनेकहीं दिया है या किसी चोर ने उसे वहां से हर लिया है या किसी खड्डे भावाने धन्यसार्थवाइने मा प्रभाएो धुं--(एवं खलु सामी भद्दा सत्यवाही देवदिन्न दारयं पहायं जाव मम हत्थंसि दलयइ) 3 स्वाभी ! દત્તને નવરાવીને સુંદર વસ્ત્રો તેમજ ઘરેણુઓથી અલંકૃત કરીને, ભદ્રા સાર્થવાહીએ भने यो ता(वए गं अहं देवदिन्न दारयं कडीए गिहामि) में तने भी दीघा. (गिडित्ता जाव मग्गणगवेसण करेमिण गजड) બાળકને લઈને હું કેટલાક કુમાર કુમારિકાઓ વગેરેની સાથે રાજમાર્ગ ઉપર ગયે. ત્યાં બાળકને એક તરફ બેસાડીને હું તે બધા બાળક અને બાળાઓની સાથે રમતમાં એક ચિત્ત થઈ ગયે. રમતાં રમતાં વખત પસાર થયું ત્યારે મેં જે સ્થાને બાળકને બેસા इयो डतो. त्याने नियुतो भने माण पत्त भन्यो नहि. ( सामि ! देव- दिन्ने दााए केणइ हवा अवहिए वा अक्खितं वा पायवडिए धण्णस्स सत्यवाहस एयन8 निवेदे) तेधी हे स्वाभी ! मर ५ती नयी. કે બાળકને આપણું કઈ જ મિત્રે લઈને કંઈ બીજે મૂકી દીધો છે કે કેઈ ગેરે अन्यत्र रच બાળક દેવ- ·अनगारधानतवर्षिणीयीका अ. २.८ देवदत्राणनम् पायकदासचटकम्य एनमथ श्रुत्वा निशम्य तन च महता पुत्रशोकन अभिभूए' अभिभूनः आक्रान्तः सन 'परसुणियतोव' परशुनिकृत्त इव परशुना-कुठारेण निकता छिन्नः 'चंपगपायनेव' चम्पक.पादइव= चम्पक रक्ष डर धमनि धरणीयलमि' 'यस' इति शब्देन भूमितले 'मध्वगेटिं' सर्वाङ्गः 'संनिवइए' संनिपतितः । ततः बन्लु म धन्यः साधाहः 'ततो मुहुर्ततरस्स' ततो मुहूर्तान्नरम्य मुहर्तस्य पश्चात् मुहूर्तानन्तरमित्यर्थः 'आसत्थे' आम्वस्थः. आश्वम्तो वा-प्राप्तचेष्टः 'पच्छागयपाणे पश्चादाग- तमाण:=पूर्व मृतप्राण इत्र भूत्वा पुनर्जागरितमाणः सन् देवदत्तस्य दारकस्य 'सव्वभो समंना' सर्वतः समन्तात् सर्वासु दिशासु मार्गगगवेपगं करोति, आदि में डाल दिया है। इस प्रकार कह कर वह धन्य सार्थवाह के पैरोंपर गिर पड़ा । (नएणं से धन्ने सत्यवाहे पंथयदासचेडयस्स एयम8 मोच्चा णिसम्म तेगय महया पुत्तोसोएणा भिभूए समाणे परसुणियत्ते चंपगपायवे घप्तत्ति धरणीतलंमि सव्वंगेटिं सन्निवइए) इस प्रकार वह भन्य सार्थवाह पथिक दासचेटक से इस अर्थ-ममाचार-को सुनकर और उसे हृदय में अव- धृतकर उस महान् पुत्र शोक से युक्त होता हुआ परशु कुठार से काटे गये चंपक वृक्षके ममान समस्त अंगों से इकदम जमीन पर गिर पडा । (तएणं से धन्ने सत्यवाहे तओ मुहुत्तंतरग्स आसत्थे पच्छागयपाणे देवदिन्नस्स दारगम्स सचओ समंता मग्गणगवेसणं करेइ) बाद में वह धन्य सार्थवाह १ मुहूर्त के बाद आश्वस्त हुआ ऐसा उस समय मालूम हुआ कि मानों इममें प्राण लौटकर पुनः आ गये है:-- अपने पुत्र देवदत्त की सब तरफ चारों दिशाओं में मार्गणा गवेपणा તેનું અપહરણ કર્યું છે. અથવા બાળકને કઈ છે ગાડા વગેરેમાં ફેંકી દીધો છે. मा शते ४डता ते धन्यसार्थवाडना पणे ५.यो. (तए णं से धण्णे सत्यवाहे पंथ्यदासचेडयस्स एयमई सोच्चा णिसम्म तेणय महया पुत्तसोयेणाभि भूये समाणे परसुणियत्तेव चपगपायवे धसत्ति धरणीतलसि सन्चंगेहि सन्निवइए) 20 प्रभारी धन्य सार्थवाह पाहास 22ना माथी मधी विगत સાંભળીને તેને બરાબર હૃદયમાં ધારણ કરીને મહાન પુત્ર શેકથી પીડતે કુહા- अथा अपेक्षा गाना वृक्षनी भ ते पृथ्वी ५२ ५डी भयो, (त एणं से धण्ण सत्यवाहे तो मुहुत्तरस्स आमस्थे पच्छागयपाणे देवदिन्नस्स दार गस्स सव्वओ समंता मग्गणगवेसण करेइ) त्यार माह मे मुहत પછી ધન્ય સાર્થવાહ ભાનમાં આવ્યું. તે વખતે જાણે ફરી તેમાં પ્રાણનું સંચ- "યું હોય તેમ લાગ્યું. ઊભા થઈને તે પોતાના પુત્ર દેવદત્તની ચોમેર તપાસ ·माताधर्मका देवदत्तस्य दारकम्य कुत्रापि श्रुति वा क्षुति का प्रवृत्ति वा अलममानो यव नक गृह तत्रयोपागच्छति, उपागत्य 'महत्थं' महापामृत्य 'पाहई' भाभृतम् उपहारं गृहाति, गृहीत्वा यत्र 'नगरगुत्तिया' नगर गोप्तका नगररक्षकाः कोपाला इत्यर्थः । तत्रोपागच्छति, उपागस्य तन्म- हाथै प्राभूतम् 'उवणेइ' उपनयति तेषां समीपे स्थापति, उपनीय एवम चादीत् एवं खलु देवानुमियाः ! मम पुत्री भद्राया भार्याया आत्मजी देवदत्ता नाम दारकः 'इडे इष्ट अभिलपितः इट: भभिलपितः यावत् 'उपरपुप्फंपिव' दुल्लहे सवणयाए किमंगपुणपासणयाए' उदुम्बरपुष्पमित्र दुर्लभः श्रय करने में लग गया-परन्तु (देवदिन्नस्स दारगस कधइ सुइंया सुवा पत्तिया अलममाणे जेणेव सए गिहे तेणेव उवागच्छद) देवदत्तदारक की उसे कहीं पर भी कुछ भी खयर नहीं मिली, छिका आदि चिह्न भी उसका उसे कही दिस्वलाई नहीं दिया--और न उसकी किसी बात का ही ठीक २ उसे पता पड़ा। इस तरह निराश होकर वह अपने घर पर आ गया । (उबागांच्छत्ता महत्व पाहुडं गेहइ, गेहिना जेणेत्र नगरमुनिया, तेणेव उवागच्छइ) घर आकर उसने बहुमूल्य प्राभृत लिया और लेकर जहां नगर के रक्षक कोट्ठपाल थे वहां गया-(उवागच्छित्ता तं महत्थं पाहुडं उणे इ. उपिता एवं बयासी)-जाकर उसने वह बहुमूल्य नजराना उन्हें भेटमें दिया--देकर फिर इस प्रकार योला (एवं खलु देगणुप्पिया! मम पुत्ते भदाए मारियाए अत्तए-देवदिन्ने नाम दारण इन्हे जाव उंदरपुप्फपिव दुल्लहे मवणयाए किमंग पुण ४२वा वाय. पy (देवदिन्नस्स दारगस्स कत्यइ सुइवा खुइया पत्नि वा अलभमाणे जेणेव सए गिहे तेणेव उवागच्छइ) on द्वेषात तेन यांय. દેખા નહિ. બાળકના છીંક વગેરેના અત્યંત ચિદ્રો પણ કેઇપણ સ્થાને સંભળાયા નહિ. આ રાતે ધન્ય સાર્થવાહને બાળક દેવદત્ત વિશેની ગેડી પણ માહિતી મળી शही नहि. संत निराश न ते पाताने ३२ पाछी क्यो. (उवागच्छिना महत्व पाहुड गेण्हइ, गेण्डित्ता जेणेव नगर गुणाया, तेणेव उवागच्छद) धेर भावीन ते द्रव्य सीधु भने नग२६ पाणी पा गयो. (उबागच्छिता त महत्थं पाहुड उवणेइ, उवणित्ता एवं बयासी) ने तो मभिती Horgi पाणने लेटमा माया भने ४धु-(एवं खलु देवाणुप्पिया! मम पुर्व भदाए भरियार अतए देवदिन्ने नाम दारए इट्टे जार उबरपुष्फ पिव दुल्लहे सवणयान किमंगपुणपासणयाप) वाप्रिय ! Hindi ·ति भावः। अनगाराधर्मामृतवर्षिणी टीका अ.रस्त्र. ८ देवदत्तवर्णनम् णतया किमङ्ग पुनर्दशेनतया अयमदुम्बरपुष्पवत् श्रवणगाचरतया दुलभः किं पुनदर्शनेन. तस्य नाम श्रवणमपि दुर्लभं वर्तते दर्शनस्य का कथे ततः खलु एकदा सा भद्रा भार्या देवदत्त दारकं स्नातं सर्वालङ्कारविभूपित पान्यकस्य हस्ते ददाति यावत् पादपतितस्तन्मम निवे- दयनि. तत्-तस्मात् कारणात् इच्छामि खलु हे देवानुमियाः देवदत्तस्य दारकस्य सर्वतः समन्तान्मार्गणगवेपणं कर्तुम् । ततः खलु ते नगर- पासणयाए) हे देवानुप्रियो ! सुनो ! भद्रा भार्या की कुक्षि से उत्पन्न हुआ देवदत्त नामक मेरा एक पुत्र है जो विशेप इष्ट यावत उदुबर पुष्प के समान सुनने के लिये भी मुझे दुर्लभ था। उसके देखने को तो यात ही क्या है (नएणं सा भद्दा देवदिन्नं दारय हायं सवा- 'लंकारविभूसियं पंधगस्स इत्ये दलाइ) उस देवदत्त दारक को भद्रा भार्याने स्नान करा कर और समस्त अलंकारों से विभूपित कर पथिक के हाथमें दिया। (जात्र पायपडिए तं मम निवेदेइ) वह उसे गोद में लेकर क्रीडा के लिये राजमार्ग ले गया साथ में और भी कई बालक बालिकायें थीं---उसने वहां जाकर उसे एक तरफ एकांत स्थान में रख दिया और स्वयं उन बालक बालिकाओं के साथ खेलने लग थोडा समय बाद जब वह वहां आया तो क्या देखता है कि वहां देवदत्त नहीं हैं आकर उसने मेरे पैरों में पडकर मुझसे यह समाचार निवेदित किया है। अतः (इच्छामि णं देवानुप्पिया! देवदिन्नदारगस्स सब्वओ समंता मग्गणगवेसणं काउ') अत: मैं चाहता हूँ कि हे देवा મારી પત્ની ભદ્રાના ઉદરથી જન્મેલે દેવદત્ત નામે મારો પુત્ર હતા. જે મને બહુ જ ઇષ્ટ હતું. તેને જોવાની વાત તે દૂર રહી પણ ઉદ્બરના પુષ્પની જેમ તેનું નામ શ્રવણ प! अब तु. (तएण सा भदा देवदिन्न दारय हाय' सव्वालंकार- विभूसिय पंथगस्स हत्थे दलाइ) हेपत्तने मद्राभाया ये नावीन या परेशा- माथी सुस०४०४ ध्यो भने चायने यो. (जाव पायपडिए, त मम निवेदेइ) બાળકને તે કેડમાં લઈને રાજમાર્ગ ઉપર રમાડવા લઈ ગયો. તેની સાથે ઘણું બાળકે અને બાળાઓ હતી. ત્યાં જઈને તેણે બાળક દેવદત્તને એક તરફ બેસાડી દીધું. અને જાતે તે બીજા બાળકની સાથે રમતમાં પડી ગયો. થોડા વખત પછી જ્યારે તે ત્યાં આવ્યા ત્યારે બાળક દેવદત્ત તેને જ નહિ. મારી પાસે આવીને તેણે આ બધી વાત કરી छ. (इच्छामि .ण देवाणुप्पिया! देवदिन्न दारगस्स सम्बो समता मग्गणगवेसण कार) हुँथाई छ : भाग १.

·माताधर्मकासित देवदत्तस्य दारकम्य कुत्रापि युति या क्षुति ना प्रवृत्ति वा अलममानो यत्रय म्बकं गृहं तत्रैवोपागमति, उपागत्य 'महत्य' महार्य बहुमूल्य 'पाहुई' मामृतम् उपहारं गृहाति, गृहीत्वा यत्रेय 'नगरगुतिया' नगर गोप्तकाः नगररक्षकाः कोपाला इत्यर्थः तत्रयोपागच्छति, उपागत्य तन्म- हार्थं प्राभृतम् 'उवणेई' उपनयति तेषां समीपे स्थापयति, उपनीय एवम चादीत् एवं खलु देवानुमियाः ! मम पुत्रो भद्राया भार्याया आत्मजो देवदत्तो नाम दारकः इहे इष्ट अभिलपितः यावत् 'उपरपुप्फपिव' दुलहे सवणयाए किमंगपुणपासणयाए' उदुम्बरपुप्पमित्र दुर्लभः श्रव करने में लग गया-परन्तु (देवदिन्नस्स दारगस्स काधइ सईया सुवा पति घा अलभमाणे जेणेव सए गिहे तेणेव उवागच्छद) देवदत्तदारक की उसे कहीं पर भी कुछ भी खबर नहीं मिली, छिका आदि चिट भी उसका उसे कहीं दिखलाई नहीं दिया--और न उसकी किसी बात का ही ठीक २ उसे पता पडा । इस तरह निराश होकर वह अपने घर पर आ गया । (उबागांच्छत्ता महत्थ पाहुडं गेहद, गहिना जेणेत्र नगरगुनिया, तेणेव उवागच्छइ) घर आकर उसने यहुमूल्य प्राभृत लिया और लेकर जहाँ नगर के रक्षक कोट्ठपाल थे वहां गया-(उवागच्छित्ता तं महत्थं पाहुडं उटणे इ. उपसिा एवं क्यासी)-जाकर उसने वह बहुमूल्य नजराना उन्हें भेटमें दिया--देकर फिर इस प्रकार योला (एवं खलु देवाणुप्पिया ! मम पुरी भदाए भारियाए अत्तए-देवदिन्ने नाम दारए उठे जाव उंबरपुष्फोपेव दुल्लहे मवणयाए किमंग पुण ४२वा वायो. ५ (देवदिन्नस्स दारगस्स कथइ सुइवा खुश पति वा अलममाणे जेणेव सए गिहे तेणेव उवागच्छइ) ४ वत्त तेन यांय. રેખા નહિ. બાળકના છીંક વગેરેના અત્યંત ચિદ્રો પણ કેઈપણ સ્થાને સંભળાયા નહિ. આ રીતે ધન્ય સાર્થવાહને બાળક દેવદત્ત વિશેની થોડી પણ માહિતી મળી शही नहि. मत निराश . ते पाताने धेर पार्छ। श्या. (उवाच्छिना महल्य पाहुडं गेण्हर, गेण्डित्ता जेणेव नगर गुणाया, तेणेव उवागच्छद) धेर भावाने तेरी मद्रव्य दाधु भने न२६५ टaant ua गयो. (उवागच्छिता त महत्यं पाहुड उवणेइ, उवणित्ता एवं यासी) ने तेरी ममता Herei पाणने लेटमा माया भने उधु--(एवं खलु देवाणुप्पिया! मम पुत्र भदाए भरियाए अतए देवदिन्ने नाम दारए उठे जात्र उधरपुष्फ पिव दुल्लहे सवणयार किमंगपुणपासणयाए ?) वाप्रिय ! Alert ·६२५ यनमारधर्मामृतवालणा टोका अ २ . . देवदत्त वर्णनम् यत्र भग्नकपनमापागच्छन्ति, उपागत्य देवस्य दारकस्य शरीरक निष्प्राणं निश्चष्टं जीवविप्रत्यक्तं पश्यति. हा हा ! हा! अहो ! अकल' हा! हा! प्रो कार्य अनिष्ट मञ्जातम् ? इनिपानि प्रोच्य देवदत्त दाकं भग्नपात् 'उत्तारेनि' उत्तारयन्ति वहिनिष्काशयन्ति उत्तार्य धन्यस्य सार्थवाहस्य हस्ते ददति. ॥म्. ८ ॥ मुलम्-तए णं ते नगरगुत्तिया विजयस्स तकरस्स पयमग्गमणुगच्छमाणा जेणेव मालुयाकच्छए तेणेव उवागच्छति उबागच्छित्ता मालुयाकच्छयं अणुपविसंति अणुपविसित्ता विजयं तकरं ससक्खं सहोढं सगेवेनं जीवग्गाहं गिण्हति गिणिहत्ता अहि- मुहिनाणुकोप्परपहारसंभग्गमहियगतं करेंति, करित्ता अवउडग बंधणं करें ति कारत्ता देवदिन्नस्स दारगस्स आभरणं गेण्हंति गेबिह- (पडिनिवखमित्ता जेणेव जिष्णुजाणे जेणेष भगाकूपए तेणेव उवागच्छद) निकल कर वे फिर वहां आये जहां यह जीर्ण उद्यान और चइ भनकूप था। उवागच्छित्ता देव दिन्नस्म दारगम्म सरीरगं निप्पाणं निचेद्रं जीव विप्पजढ पासंति पायित्ता हा हा अहो अकजामिति कटु देवदिन्नं दारगं भग्गकूवाओ उत्तारति उत्तारिता घण्णस्स सस्थवाहस्स हत्थे दलयंति) आकर के उन लोगोंने देवदत्त दारक के शरीरको निष्माग निश्चेष्ट और जीय से विषमुक्त देखा देखकर "हाय हाय यह महान् अनर्थ हुआ" इस प्रकार कहकर देवदत्त दारक को उस भग्नकुएं से बाहर निकाला । बाहर निकाल कर फिर उसे धन्य सार्थवाह के हाथ में मौप दिया । सूत्र ॥ ८ ॥ शोध ४२ता RIP नानी महार नीsuया (पडिनिक्खमित्ता जेणेच जिष्णु- ज्जाणे जेणेव भन्गकूवए तेणेय उवागच्छइ) ९२ नगीन तेगा ३२ ३२॥ GY धान मा मन वानी पासे साव्या. (उवागच्छिचा देव दिन्नस्म दारगस्स सरीरग निप्पाण निच्चे जीवविष्पज पासति पासित्ता हा हा अहो अकजमिति कह देवदिन्नदारगभग्गवाओ उत्तारेंति उत्तारिता धण्णस्स सस्थवाहस्स हत्थे दलयंति) त्या तमामे मा हेपत्तनो शरी२२ निपा, નિર્જીવ અને નિખ જોયું અને જેઈને “અરે ! અરે !! બહું બેટું થયું પ્રમાણે કહીને તેઓએ બાળક દેવદત્તના શરીરને ભાન કુવામાંથી બહાર કાઢ્યું. બહાર કાઢીને ધન્ય સાર્થવાહને તે શરીર સંપી દીધું. સૂત્ર૮ આ ·. - . एवं वुत्ता माताधमकथास्त्र गोप्तका धन्येन सार्थवाहन एवमुक्ताः सन्तः सम्मवादिम्मियका संत बध्दवमितकरचाः संनद्धा-कृतमन्नाहा: यन्धनोपयोगिमाधनः सजभूताः, धद्धा कशायधनेन, पर्मिता:शरीरे परिधृताः काचा गन्ते तथा, उपी. लियमरामणपटिया' उत्पीडितसरामनपटिका:--'उपीलिय' उत्पीडिता गुणारोपणेन नमिताः 'सरामगपहिया' शरासनपट्टिा-धनुः पटिका यस्ते तथा, यापन् 'गहियाउहपहरणा' गृहीतायुधप्रहरणा: 'गहिय' गृहीतानि 'भाउह आयुधानि-धनुरादोनि 'पहरणा' हरगानि-असिकु- न्तादीनि यैाने तथा, एवम्भूताः सन्तो नगरगोप्तमाः धन्येन मार्थवाइन साई राजगृहस्य नगरस्य यहनि 'अइगमणाणि य' अनिगमनानि च प्रवेशमार्गाः, इत्यादि--स्थानानि तेषु यावत् प्रामु च मार्गणगवेपणं कुर्वन्तो रानगृहान्नगरात्प्रतिनिष्काति, प्रतिनिष्क्रम्य यौव जीर्णोधानं नुप्रियों ! आप लोक उस देवदत दारक की सब आर' चारी दिशाओं में मार्गणकरें गवेपण करें। (तएणं से नारगुत्तिया धण्णेण सत्यवाहेणं समाणा सन्नवदाम्मयकवया उपीलियसरासनवढ़िया जाव गहियाउयपहरण। धन्नेणं सत्यवाहेणं मद्धिं रायगिहस्स बहूमि अइगमणाणि य जाव पास य मग्गणगवेसणं करेमाणा रायगिहाओ नगराओं पडिणियखमंति) धन्य सार्थवाह से इस प्रकार कहे वे नगर रक्षक जन बंधनोपयोगी साधनों से सज्ज भून हुए कशाबंधन से बद्ध हुए और शरीर पर कवचों को पहिन २ कर अपने २ धनुषों' पर प्रत्यंचा आरोपित कर यावत् आयुध और पहरणों को लेले कर धन्यसार्थराह के माथ राजगृह नगर के गमनागमनों के स्थानों को यावत् पपा (पियाउ) आदि स्थलोंकी मार्गणा गवेपणा करते हुए राजगृहनगर. से निकले। इतनी तमे ५५ा भगीन याभेर तपास से. ( त में नगरगुत्तिया धण्णेणं त्यवाहेग एवं बुत्ता गन्नद्रवद्ववम्मिम्वया उप्पीलि. सरामनवष्टिया जाव गटियाउयपहरणाधन्नेण सत्यवाहेग मद्धि रायगिहस्म पद्धणि अइगमणाणि य जाव पवासु य मग्गणगवेसण' करेमामा रायगिहाओ नगरायो पडिणिक्खमति) धन्य-सार्थवान शत पान Airulin તે બધા નગર રક્ષકેએ ચેર વગેરે ગુનેગારોને બાંધવા યોગ્ય સાધનો સાથે લીધા, તેમજ કેરડાઓ બાંધ્યા અને શરીરે કવો પહેરીને પિતપોતાના ધનુએ ઉપર પ્રત્યંચા ચઢાવી આ પ્રમાણે તેઓ બધા આયુધ તેમજ પ્રહરણે લઈને ધન્ય સાથે- વાહની સાથે રાજગૃહ નગરના અવર જવરના સ્થાનોની તેમજ પરબ વગેરે સ્થળોમાં समाणा ·६२७ .. अनगारधर्मामृतवपिणीटीका भ २ . ८ देवदत्तवर्णनम् चरणचिह्न 'अणुगच्छमाणा' अनुगच्छन्तो यनव माल्यारक्षकस्तत्रैवोपागच्छन्ति, उपागत्य मालुकाकक्षकमनुप्रविशन्ति, अनुभविश्य विजयं तस्करं 'सनर' ससाक्षा ससाक्षिकमित्यर्थः सहोद' सहोद-समापं चौर्यापहृतवस्तुमहितं देवदत्तदार- का नकारयुक्तमित्यर्थः, 'सगेवेज' सदैवयक श्रीवाबन्धनसहितं गलबन्धन- बद्धं गले रज्जु वदेत्यर्थः, तं 'जीबग्गाई जीवग्राई-जीवन्तं 'गिर्हति' गृहन्ति गृहीत्या 'अद्विमुहिजाणुकोप्परपहार सभग्गमहियगनं' अस्थिमुटिनानुकूपरपहार संभग्न मथितगात्रम्-अम्धि च मुष्टिश्च जानुनी च कूपरी च-अस्थिमुष्टिजानुकूर्पराः, तेपु तैर्वा ये प्रहाराम्तैः 'सभग्ग' मम्भग्नं चूर्णितं 'महिय' मथितंजर्जस्तिम् 'गतं' गात्र-शरीरं यस्य स तं भग्नसकलशरीरसन्धिस्थानं कुर्वन्ति, कृत्वा 'अबउड़गवंधणं' अबकोटकयन्धनम्-अबकोट केन वाहोः शिरसश्च पश्चाद्भागा. नक्करस्स पयमरगमणुगच्छमःणा जेणेव मालुयाकच्छए तेणेव उवागच्छति) विजयतस्कर के पाद चित्रों का अनुमरण करते हुए वहां पहुचे जहां वह (मालुका कारच्या उवागच्छिता मालुयाकच्छय अणुपविसंति) पहुंचार वे उसमें धुसे (श्रणुपरिसित्ता विजयं तकरं ससक्ख सहोद सगेवेज जीवग्गाहं गिहति) घुसवार उन्होंने उसके गले में रस्सी बांधकर जीता ही मसाक्ष्य देवदत्त दारक के अलंकार रूप साक्ष्य सहित पकड लिया। गिह्निता अहिमुद जाणुकोप्परपहारमंभागमहियगत करति )पकडकर उन्होंने उसकी हड्डियो में मुठियों में. घुटनों में,कुहनियो में. खूब महार किये--इससे उसका शरीर का चूर २ हो गया--जर्जरित हो गया। तात्पर्य यह कि उसे इतनी बुरी तरह उन लोगोंने पीटा कि जिससे उसके शरीर की समस्त संधियां भग्न हो गई । (करिता अवउडगवंधणं, काति तक्करस्स पयमग्गमणुगच्छमाणा जेणेव मालुयाकच्छए तेणेव उवागच्छंति) વિજય નામના ચેરનાં પગના ચિહ્નોને અનુસરતાં માલુકા કક્ષમાં પહોંચ્યા. (उवागच्छिता मालुयाकच्छय अणुपविसति भने भारी क्षम पहा. अणुपचिसित्ता विजय तक्कर ससक्ख सहोदं सगेवेज्ज जीवगाह गिहाति) पेसीन तमामा विन्य नामना थारने ससाक्ष्य मेरो બાળક દેવ- દત્તના ધરેણુઓની સાથે જ ગળામાં દેરી બાંધીને જીવતે જ પકડી લીધે. (गिहिता अटिमुहिजाणुकोप्परपहार सभग्गमहियगतं करेंति) પકડીને તેઓએ ચેરના હાડકું, મૂઠીએ, ઢીંચણે અને કેણુઓ ઉપર ખૂબ પ્રહાર કર્યા. એથી તેનું શરીર શિથિલ અને ભૂકા જેવું થઈ ગયું. મતલબ એ છે તેને એ સખત માર પડશે કે જેથી તેના શરીરના બધા સાંધાઓ તૂટી ગયા.

·प्राताधर्म काम त्ता विजयस्स तकरस्स गीवाए बंधंति बंधित्ता मालुया कच्छगाओ पडिनिक्खमंति पडिनिक्खमित्ता जेणेव रायगिहे नयरे तेणेव उवा गच्छंति उवागच्छित्ता रायगिहं नगरं अणुपविसंति अणुपविसित्ता रायगिहे नयरे सिंघाडगतियचउक्कचच्चरमहापहपहेसु कसप्पहारे य लयप्पहारे य छिवापहारे य निवाएमाणा २ छारं च धूलिं च कय. वरं च उवरि पकिरमाणा २ महया २ सद्दे णं उग्धोसेमाणा एवं वयंति,-एसणं देवाणुप्पिया ! विजए नामं तकरे जाव गिद्धे विव आमिसभक्खी पालघायए वालमारए, तं नो खल्लु देवा णुप्पिया! एयस्स केइ राया वा रायपुत्ते वा रायमञ्च वा अवरज्झइ एत्थट्टे अप्पणो सयाई कम्माई अवरझंति तिकडु जेणामेव चार गसाला तेणामेव उवागच्छंति, उवागच्छित्ता हडिवंधणं करेंति करित्ता भत्तपाणनिराहं करेंति, करित्ता तिसंझं कसप्पहारे य जाव निवाएमाणा २ विहरंति । तएणं से धण्णे सत्थवाहे मित्तनाइ नियगसयणसंबंधिप रयणेणं सद्धि रोयमाणे जाव विलवमाणे देवदिन्नस्स दारगस्स सरीरस्स महया इटिसक्कारसमुदएणं नीह- . रणं करेइ, करेला बहूई लोइयाई मयगकिच्चाई करेइ करिता केणइ कालंतरेणं अवगयसोए जाए यावि होत्था ॥ सू. ८ ॥ टोका--'तएणं ते' इत्यादि । ततः खलु तदनुसज्जीभूतानन्तरं निगमिपको ते नगरगोप्तमा नगररक्षकाः विजयस्य तस्करस्य यमर्ग' पदमार्ग-पदन्यासम् नए पं ते नगर गुनिया इत्यादि ।। ट कार्य--(तएणं) इसके बाद (ने नगर गुत्तिया) वे नगर रक्षक (विजयस तरणं ते नगरगुत्तिया इत्यादि ! टार्थ- (नएण) त्या२ मा ते नगर गुत्तिया) नगर २ (विजयम्म 3 ·अनगारधर्मामृतवाणीटीका भ २ . ८ देवदत्तवर्णनम् चरणचित 'अणुगच्छमाणा' अनुगच्छन्तो यंत्रंब मालयाकक्षकस्तत्रेयोपागच्छन्ति, उपागत्य मालकाकक्षकमनुप्रविशन्ति, अनुपविश्य विजयं तरकरं 'ससस ससाक्ष्य समाक्षिकमित्यर्थः सहोद सहोद-समां चौर्यापहृतवस्तुमाहितं देवदत्तदार- का रङ्कारयुक्तमित्यर्थः, 'सगेवेन' सवयक-ग्रीवाबन्धनसहितं गलबन्धन- बद्धं गले रज्जु बद्धत्यर्थः, तं 'जीवरमाई' जीवग्राह जीवन्तं 'गिहंति' गृहन्ति' गृहीत्वा 'अद्विमुद्विजाणुकोप्परपहार सभग्गमहियगनं' अस्थिमुष्टिनानुकूपरप्रहार संभग्न मथितगात्रम् अधि च मुष्टिश्च जानुनी च कर्परी च-अस्थिमुष्टिजानुकूपराः, तेषु तेर्वा ये प्रहाराम्तैः 'सभग्ग' मम्मान चूर्णितं 'महिय' मथितं जरितम् 'गत्तं' गात्र-शरीरं यस्य स तंभग्नसकलशरीरमन्धिस्थानं कुर्वन्ति. कृत्वा 'अबउड़गवंधणं' अबकोटकयन्धनम्-अबकोट केन बाहोः शिरसश्च पश्चाद्भागा- नक्करस्त पयमरगमणुगच्छम,णा जेणेव मालुयाकच्छाए तेणेव उवागच्छंति) विजयतस्कर के पाद चिह्नों का अनुमरण करते हुए वहां पहुचे जहां वह (मालुका कारच्या उवागच्छिता मालुयाच्यं अणुपविसंति) पहुंचकर वे उसमें घुसे (अणुपविमित्ता विजयं तकरं ससक्खं सहोद सगेवेज जीवग्गाहं गिण्डंति) घुसकर उन्होंने उसके गले में रम्सी बांधकर जीता ही मसाक्ष्य देवदत्त दारक के अलंकार रूप साक्ष्य सहित पकड लिया । गिद्वित्ता अद्विमुह जाणुकोप्परपहारमं भगमहियगत करे ति )पकडकर उन्होंने उसकी हडियो में मुठियों में. घुटनों में,कुहनियो में. खूब प्रहार किये--इससे उसका शरीर का चूर २ हो गया--जर्जरित हो गया। तात्पर्य यह कि उसे इतनी बुरी तरह उन लोगोंने पीटा कि जिससे उसके शरीर की समस्त संधियां भग्न हो गई । (करिता अवउडगवंधणं, करेंति तक्करस्स पयमग्गमणुगच्छमाणा जेणेव मालुयाकच्छए तेणेव उवागच्छति) વિજય નામના ચારનાં પગના ચિહ્નોને અનુસરતાં માલુકા કક્ષમાં પહોંચ્યા. ( उवागच्छिता मालुयाकच्छय अणुपविसंति भने भाबु ४क्षमा पे81. अणुपविसित्ता विजय तक्कर ससक्खं सहोद सगेवेज्ज जीवगाह गिण्डति) पेसीन तमाम विनय नामना यारने ससाक्ष्य मेटो દત્તના ધરેણાંઓની સાથે જ ગળામાં દેરી બાંધીને જીવતે જ પકડી લીધા. (गिहिता अद्विमुहिजाणुकोप्परपहार सभग्गमहियगत्तं करेंति) પકડીને તેઓએ ચેરના હાડકાં, મૂઠીએ, ઢીંચણે અને કેશુઓ ઉપર ખૂબ પ્રહાર કર્યા. એથી તેનું શરીર શિથિલ અને ભૂકા જેવું થઈ ગયું. મતલબ એ છે તેને માર પડે કે જેથી તેના શરીરના બધા સાંધાઓ તૂટી ગયા. બાળક દેવ- એવે સખત ·. ६२८ जाताधर्मकथा नमानपूर्वक बन्धन गम्य स तं कुन्ति कत्या दवदनम्ग दारकम्यामरणं गृह्णन्ति, गृहीत्वा विजस्य तस्करम्य ग्रोबायां वघ्नन्ति बन्दा मालुफा मकान प्रतिनिष्कामन्ति, प्रतिनिष्क्रम्य यव राजगृह नगरं तपागच्छन्न. उपा. गत्य राजगृह नगरमनुपविशन्ति. अनुमविश्य गजगृहे नगरे श्रृङ्गाट कनिष्क चत्वरमहापथपथेषु कयाहारे य कशामहारांच 'चाबुक' इति भोपापाम्, 'लपपहारे य' लतामहारांश्च यष्टिमहारान् 'छियापहारे ग छिवामहारांश्र- चिक्कणकशापहारां श्च निवाएमाणा' निपायन्तः पुनः पुनः कुर्वन्तः छारं 'भारं' भस्म धूलि रजः कगवर, कचवरं तृणधृल्यादिपु च 'उरि' उपरि तस्योपरि पकिरमाणा २' प्रकीर्यमाणाः २-पुनः पुनः उत्क्षिपन्तो महता महता शब्देन उद्घोपयन्त एवं वदन्ति एप खलु देवानुप्रिया:! करित्ता देवदिनन्नम्स आभरणं गेहंति) मार मार कर फिर उन्होंने उसके दोनों हाथों को कमर के पीछे करके बांध लिया और बांध कर उसके पास से देवदत दारक के आभरणों को ले लिया। (गेद्वित्ता नियम तकहरम्म गीचाए बंधति बंधित्ता माल्या कच्छगाओ निक्खमंति) ले पर फिर उन्होंने उम विजय चोर को ग्रीवामें वांधा और बांधकर फिर वे उस मालुपाकच्छक से बाहर निकले। (पडिनिकखमिना जेगे। राज गहे नगरे तेणेंच उवागच्छति) बाहर निकल कर फिर-वे सबके मर राजगृह नगाकी ओर चल दिये (उवागत्तिा रायगिह नयरं अणुणपविसति) चलकर वे राजगृह नगर आये ८ अणुपपिसिना रायगिहे नवरे सिंघागतियच उचच्चरमहा पहपहेसु कसपटारे य लयपहारे छिवापहारे य निवाएमाणा २ छारं च धूलिं च कयवरं च उरि पक्किरमागा २ महया२ सणं उग्धोसेमाणा (करिता अबउडगवंधण करेंति, करिता देवदिन्नस्म दारगस्स आभ रण गेहाति) आम भाश पाटीन तेना ने हाथ પાછળ બાંધ્યા અને तनी पाथी मा हेपत्तनां धरेया पोताना ४२ या. (गेण्डित्ता विजयम्म तकारग्स गीए बंधंति घधित्ता मालयाकच्छगाओ पडिनिक्खमति) કબજે કરીને તેઓએ ચોર વિજયને બીજી વખત ગળામાં બાંધ્યું અને પછી તેઓ भायु ४२७थी मार नीsज्या. (पडिणिक्खमित्ता जेगेव रायगिहे नयरे तेणेब उवागच्छति) त्यांची तमा २०25 11 1२५ १या (उवागच्छित्ता रायांग है नयर अणुपविसंति) भने २०४९ नाभा अवश्या (मणुपविसित्ता रायगिहे नयरे सिंघाडगनियचउपकचच्चरमहापहपहेमु लयपहारे छियापहारे य निवाहमाणा २ छारच वलिं च कयवर उपरि पक्किरमाणा વેશીને २ महयार मोण उग्धोसेमाणा एवं वयंति) ATS नार कसपहारेय ·६२१ अमगारधाननमारी य. ल. देवदत्तवनम् 'यो नान नकरः यायद न इजानिपनी यायातको पालनारकोनि नमान्कालात नो खन्नु देशानुपयाः ! एतस्य aist राजा वा राज- पुत्रो वा राजामात्यो वा "अवरज्झई अपराध्यति-न 'कोऽन्य ए पोडक्तीत्यर्थः. किन्तु एत्यो अवार्य एतद्विपये 'अप्पनों' आत्मनः निजस्य 'सगाईकम्माई' कानि कर्माणि-स्वकृतान्येन कर्माणि 'भवर- अंति' अपराध्यन्ति एनं पीडयन्ति, 'उन्टु' इति प्राच्य यंत्रच चारगसाला' एवं वयंति) राजगृह नगर में आकरके वहां के गाटक, त्रिक चतु चत्तर और महापथ इन सय मार्गों में उन्होंने उस विजय चोर को कोडों से वेतो से चिकने किये हुए कोडों--से पार गर और भी बुरी नरह पीटते हुए उसके ऊपर भस्म धूली और तग आदि का कडा करकट यार २ डालते हुए फिर इस प्रकार जोर जोर से घोपण की--(एएणं देवाणुपिया विजए नाम तारे जा गिद्दे विच आमिप- भवी यालघायए वालमारप) हे देवानुप्रियो ! यह विजय नानका चोर है। यह गृद्ध पक्षी की तरह आमिप (मांस) का भक्षो है बाल घातक है और बाल मारक है। (तं नो ग्वलु देवानुप्पिया! एयस्स केइ राया चा रायपुरिसे वा गगमच्चे वा अवरज्झइ) मो हे देवानुपियों! इम रिपय में इनका न कोई राजा अपराधी है. न राजपुत्र अपराधी है राना का प्रधान अपराधी है। (एयमढे अप्पणो मयाई कम्म ·- . ६२८ माताधर्मकथास नयनपूर्वकं बन्धन यम्य स तं कुर्वन्ति कत्या दबानम्ग दारकम्याभरणं गृह्णन्ति, गृहीत्वा विजस्य तस्करम्य ग्रीवायां बध्नन्ति बद्धा मालुमाकाद पतिनिष्कामन्ति, प्रतिनिष्क्रम्य यव राजगृहं नगरं तपागच्छन्न, उपा. गत्य राजगृहं नगग्मनुप्रविशन्ति. अनुपविश्य राजगृहे नगरे श्रृङ्गाट फत्रिक मनुष्का- चत्वरमहापथपथेषु कयणहारे य कशामहारांच 'चाबुक' इति भोपायाम्, 'लय पहारे य' लतामहारांश्च यष्टिमहारान् छियापहारे य' छिवामहारांश्च- चिकणकशापहारांश्च निघापमाणा' निपायन्त:=पुनः पुनः कुर्वन्तः छारं 'क्षारं' = भस्म धूलि रजः कयवर, कचवरंतृणधूल्यादिपुज च 'उरि' उपरि तस्योपरि 'पकिरमाणा २' प्रकीर्यमाणाः २=पुनः पुनः उत्क्षिपन्तो महना महता शब्देन उद्घोपयन्त एवं बदन्ति एप खलु देवानुप्रियाः ! करित्ता देवदिनन्नम्स आभरणं गेम्हंति) मार मार कर फिर उन्होंने उसके दोनों हाथों को कमर के पीछे करके बांध लिया और बांध कर उसके पास से देवदत दारक के भाभरणों को ले लिया। (गेद्वित्ता नियम तक मरम्म गीवाए बंधति वंधित्ता मालया कच्छगाओ निक्खमंति) ले पर फिर उन्होंने उम विजय चोर को ग्रीयामें बांधा और बांधकर फिर वे उस मालुपाकच्छक से बाहर निकले। (पडिनिक्खमिना जेणे राजगहे परे तेणें उवागच्छंति) बाहर निकल कर फिर वे सबके मब राजगृह नगाकी ओर चल दिये (उवागरिउत्ता गयगिहं नयरं अणुणपविसनि) चलकर वे राजगृह नगर आये ८ अणुशपिसिना रायगिहे नपरे सिंघाइगतियचउकाचचरमहा पहपहेसु कसप्पहारे य लयप्पहारे छिचापहारे य निवाएमाणा २ छारं च धूलिं च कयवरं च उवरि पक्किरमाणा २ महयार सग उम्घोसेमाणा (करिता अवउडगवंधण करेंति, करिता देवदिन्नम्म दारगस्स भाभ रण गेहति) माम भारी पीटीन तना पने हाथ પાછળ બાંધ્યા અને तेनी पासेथी हेपत्तनां घरेयांमा पोताना मरे या. (गेण्डित्ता विजयम्म तक्करम्स गीए बंधंति पंधित्ता मालुयाकच्छगाओ पडिनिक्खमति) કબજે કરીને તેઓએ ચાર વિજયને બીજી વખત ગળામાં બાંધ્યું અને પછી તેઓ भावु। ४२४थी मार नीन्या. (पडिणिक्खमित्ता जेणेव रायगिहे नयरे तेणेब उवागच्छति) त्यांधी तेसो २४P8 नगर १२३ गया (उवागच्छित्ता रायगिह नयर अणुपविसंति) अनेराड नगरमा प्रवेश्या (मणुपविसित्ता रागिहे नयर सिंघाडगनियचउक्कचच्चरमहापहपहेमु कसप्पहारेय लग हारे छियापहारे य निवाहमाणा २ छारच थलि च कयवर उपरि पक्किरमाणा २ महयार सगेण उग्योसेमाणा एवं वयंति) NPS नाभा, प्रदेशान ·अनगारधर्मामतवर्षिणीटीका अ.२ स. ५ देवदत्तवर्णनम् ६२२ वजयो नाम तस्करः गावद गृन इवामिपभक्षी बालयातको वालमारकोऽम्नि नत-तस्मात्काणान् नो खलु देवानुप्रियाः ! एतस्य को राजा वा राज- पुत्रो वा राजामात्यो वा 'अवरज्झइ' अपराध्यनिम्न 'कोऽध्यन्य एनं पीडयतोत्यर्थः, किन्तु 'एत्यवे अवार्ये एतदिपये 'अप्पणो' आत्मनः निजस्य 'सयाईकम्माई' स्वकानि कर्माणि-स्वकृतान्येन कर्माणि 'अवर- झंति' अपराध्यन्ति-एनं पीडयन्ति, 'उमटु' इति प्राच्य यत्रच 'चार गसाला' एवं वयंति) राजगृह नगर में आकरके वहां के शृगाटक, त्रिक चतुपक चत्वर और महापथ इन सब मागों में उन्होंने उस विजय चोर को कोडों से बेतों से चिकने किये हुए कोडों--से बार बार और भी बुरी तरह पीटते हुए उसके ऊपर भस्म धूली और तृग आदि का कडा करकट घार २ डालते हुए फिर इस प्रकार जोर जोर से घोषण की--(एएणं देवाणुपिया विजए नामं तक्करे जा गिद्धे विव आमिप- भक्खी पालघायए बालमारए) हे देवानुप्रिया ! यह विजय नाना चोर है। यह मृद्र पक्षी की तरह आमिप (मांस) का भक्षो है बाल घातक है और बाल मारक है। (तं नो बलु देवानुप्पिया! एयस्स केइ राया वा रायपुरिसे वा गरमच्चे वा अवरज्झइ) मो हे देवानुमियों! इम रिपय में इनका न कोई राजा अपराधी है. न रानपुत्र अपराधी है और न राना का प्रधान अपराधी है। (एयमढे अप्पणो मयाई कम्म अपरझंति) किन्तु इमके निज कृत कर्म ही अपराधी बने हुए हैं। (तिमई) ऐग कहकर (जेगामेव चारगसाला तेणामेव उवागच्छंति) वे શૃંગાટક, ત્રિક, ચતુષ્ક ચત્વર અને મહાપથ આ બધા માર્ગો ઉપર કેરડા, તો અને ચીકણું કરાએલા કેરડાઓથી સખત રીતે વિચારને મારતાં અને વારંવાર તેના ઉપર રાખ, માટી અને કચરો વગેરે નાખતાં રક્ષકોએ મોટેથી ઘોષણા (૮) ४१ (एसणु देवाणुप्पिया विजए नाम तक्करे जाव गिद्ध चित्र आमिम भक्खी बालघायए वालमारए) वानुप्रिया ! म विन्य नामे योर छे. ગીધની જેમ આ માંસ ખાનાર છે, બાળ ઘાતી છે અને બાળ હત્યારો છે. ( नो खलु देवाणुपिया! एयस्त केइ गया वा रायपुत्त वा रायमच्चे वा अवरज्झइ) भेटवे देवानुप्रियो ! मा वि पि शत शत अपराधी નથી, રાજપુત્ર અપરાધી નથી, તેમજ રાજાના પ્રધાન પણ અપરાધી નથી. (एयमढे अप्पणी सयाई कम्मइ अवरज्झति) पर भरी शेते सेना पोताना भी । मेने अपराधी सागित ४२ छ (निककह) आम ॐीने (जेणामेव ·६२८ शाताधर्मकथासूत्रे नयनपूर्वकं बन्धन यम्य स तं कुन्ति कृत्वा दवदत्तम्य दारकम्याभरणं गृह्णन्ति, गृहीत्वा विजस्य तस्करम्य ग्रोवायां वध्नन्ति बद्धा मालुकासका पतिनिष्कामन्ति, प्रतिनिष्क्रम्य यत्रर राजगृहं नगरं तपागच्छन्न, उपा. गत्य राजगृहं नगरमनुप्रविशन्ति. अनुपविश्य गजगृहे नगरे श्रृगाट फक्किनुष्क- चत्वरमहापथपथेषु कयणहारे य कशामहारांश्च 'चाबुक' इति भाषायाम्, 'लवन्पहारे य' लतामहारांश्च यष्टिप्रहारान् 'छियापहारे य' छियामहारांश्च- चिकणकशापहारां श्च निघाएमाणा' निपायन्तः=पुनः पुनः कुर्वन्तः छारं 'भारं' भस्म धूलि रन: फयवर, कचवरं तृणधूल्यादिपुज' च 'उरि उपरि तस्योपरि पकिरमाणा २' प्रकीर्यमाणाः २=पुनः पुनः उत्क्षिपन्तो महना महता शब्देन उद्घोषयन्त एवं वदन्ति एप खलु देवानुप्रियाः ! करित्ता देवदिनन्नम्स आभरणं गेण्हंति) मार मार कर फिर उन्होंने उसके दोनों हाथों को कमर के पीछे करके बांध लिया और बांध कर उसके पास से देवदत दारक के आभरणों को ले लिया। (गेद्वित्ता नियम तक्रम्म गीवाए बंधति धित्ता मालया कच्छगाओ निक्खमंति) ले पर फिर उन्होंने उम विजय चोर को ग्रीवामें बांधा और बांधकर फिर वे उस मालुयाकच्छक से बाहर निकले । (पडिनिक्खमिना जेणे। राज गहे यरे तेणेव उवागच्छांत) बाहर निकल कर फिर-वे सबके मय राजगृह नगाकी ओर चल दिये (उवागठित्ता गयगिहं नयरं अणुणपविसति) चलकर वे राजगृह नगर आये ८ अणुपपिसिना रायगिहे नवरे सिवागतियचउचच्चरमहा पहपहेसु कसप्पहारे य लयप्पहारे छिवापहारे य निवाएमाणा २ छारं च धूलिं च कयवरं च उवरि पक्किरमाणा २ महया२ सणं उग्धोसेमाणा (करित्ता अबउडगवंधण करेंति, करिता देवदिन्नस्म दारगस्स आम रण गेहाति) माम भारी पीटीने तेना ने हाथ પાછળ બાંધ્યા અને तनी पासेथी भा४ पित्तनां धरेमा पोताना ४० या. (गेण्डित्ता विजयम्म तकमरम्स गीगाए बंधंति पंधित्ता मालयाकच्छगाओ पडिनिक्खमति) કબજે કરીને તેઓએ ચાર વિજયને બીજી વખત ગળામાં બાંધ્યું અને પછી તેઓ भायु ४२४थी मा२ नीन्या. (पडिणिक्खमित्ता जेणेव रायगिहे नयरे तेणेच उवागच्छति) त्यांची तेसो २PS न२ १२३ गया (उआगच्छित्ता रायगिह नयर अणुपविसंति) भने २०४७ नगरमा प्रवेश्या (मणुपविसित्ता रायगिहे नयरे सिंघाडगनियचउक्कचच्चरमहापापहेसु कसप्पहारेय लयस हारे छिवापहारे य निवाहमाणा २ छारच बलि च कयवर उपरि पक्किरमाणा २ महया२ मण उग्धोसेमाणा एवं वयंति) 25 नगरमा प्रवेशान ·- बनगारधमांमतवाटीका य.२ स. ८ देवदत्तवणनम् ૬૨૨ जपो नाम नम्फरः गायद् न इमिपभक्षी बालयानको बालमारकोऽग्नि नन-तस्मात्कारणान नो खलु देवानुप्रियाः ! एतस्य को राजा वा राज- पुत्री चा राजामात्यो वा 'अवरज्झइ' अपराध्यनिम्न कोऽप्यन्य एनं पीडयतीत्यर्थः. किन्तु एत्यो अवार्य एतद्विपये 'अप्पणा' आत्मनः निजस्य 'सयाई कम्माई' स्वकानि कर्माणि-स्वकृतान्येव कर्माणि 'अवर- झंति' अपराव्यन्ति एनं पीडयन्ति, 'उकटु' इति प्राच्य यत्रब ‘चारगसाला' एवं वयंति) राजगृह नगर में आकरके वहां के शृगाटक, त्रिक नुक चत्वर और महापथ इन सब मागों में उन्होंने उस विजय चार को कोडों से येती से चिकने किये हुए कोडों--से बार बार और भी बुरी तरह पीटते हुए उसके ऊपर भस्म धूली और तृग आदि का कडा करकट यार २ डालते हुए फिर इस प्रकार जोर जोर से घोपण की--(एएणं देवाणुपिया विजए नाम तकरे जाप गिद्दे विच आमिम- भाषी चालघायए यालमारण) हे देवानुप्रिया ! यह विजय नामा चोर है। यह मृद पक्षी की तरह आमिप (मांस) का भक्षी है याल घातक है और बाल मारक है। (तं नो ग्बलु देवानुप्पिया! एयरस केइ राया वा रायपुरिसे वा गगमच्चे वा अवरझड) मो हे देवानुपियों! इम पिय में इनका न कोई राजा अपराधी है. न रानपुत्र अपराधी है और न राना का प्रधान आराधी है। (एयम अप्पणो मयाई कम्म अपरझंति) किन्तु इसके निज कृत कर्म ही अपराधी बने हुए हैं। (तिम्) ऐग कहकर (जेगामेव चारगसाला तेगामेव उवागच्छंति) वे શૃંગાટક,ત્રિક, ચતુષ્ક ચત્ર અને મહાપથ આ બધા માર્ગો ઉપર કેરડા, વેત અને ચીકણું કરાએલા કોરડાઓથી સખત રીતે વિચારને મારતાં અને વારંવાર તેના ઉપર રાખ, માટી અને કચરો વગેરે નાખતાં રક્ષકોએ મોટેથી ઘોષણા () 31 (एसणु देवाणुप्पिया विजए नाम तक्करे जाव गिद्ध वित्र आमिम भक्ती वालघायए वालमारए) ७ वानुप्रिया ! म વિજય નામે ચોર છે. ગીધની જેમ આ માંસ ખાનાર છે, બાળ ઘાતી છે અને माण इत्यारे। छे. ( नो खलु देवाणुपिया! एयरस केइ राया वा रायपुत्ते वा रायमच्चे वा अवरज्झइ) अटो देवानुप्रिया! मा विष पिार शत शत अपराधी નથી, રાજપુત્ર અપરાધી નથી, તેમજ પણ અપરાધી નથી. (एयमझे अप्पणो सयाई कम्मई अवरज्झति) पशु मी शते सेना पोताना भी ४ मेने अपराधी सागित ४३ छ. (तिककट्ट) माम हीन (जेणामेव રાજના પ્રધાન ·. ६३० माना कथासंत्र चारकशालामारागारगृहं नत्रापागच्छान्त, उपागत्य तन्य हडिबंधन हाडबन्धनकाप्ठांवशेषयन्धनं 'वेडी' इति भापामसिद्धे इडियन्त्रे बन्धन कुर्वन्ति, कृत्वा भत्तपाणनिरोह' भक्तपाननिरोधम् अशनपानमतिपेध कुर्वन्ति कृत्वा 'तिसंझ विसध्य-प्रातमध्याह्नसायंस्वरूपे कालत्रय कशामहारांश्च यावद निपानयमो निपातयन्तो विहरन्ति । 'तगणं' ततः खलु इतः स धन्यः सार्थवाही मित्रज्ञातिनिजकस्वननसम्बन्धिपग्जिनेन साई मदन यावद विलपन देवदत्तस्य दारकम्प शरीरस्य 'महया इड्डीसकारसमुदपणं'. महता ऋद्धिमत्कारममुदयेन महता विस्तीर्णेन ऋद्याखादि सामन्द्रा सत्कारः मृतशरीरसम्मानं तेन, समुदयेन जनसङ्ग्रेन च 'नीहरणं' निर्हरणं- शवस्य श्मशानभूमिनयनं करोति. कन्वा मृतकशरीरदहन क्रियानन्तरं बहनि कारागार (कैदखाना) जहां था। वहां गये उवागच्छित्ता हडिबंधणं करेंति) यहां जाकर वे उसे हडियत्र में बांध देते हैं। (करित्ता भत्तपाणनिरोह करें ति करिता तितंयं कसप्पहारे य जान निवाएमाणा २ विहति) बाद में उसे ग्वानापीना देना बंध कर देते हैं। और तीनों संध्या के ममध (सुबह दो पहर तथा सांयकाल) उसे कोडे आदि के प्रहारों से जर्जस्ति शरीर कर देते हैं। (तएणं से धन्ने सत्यवाहे मिननाइ नियगसपणसंवधिपरियणेणं सद्धिं रोयमाणे जाव विलयमाणे देवदि न्नम्म दारगस्स सरीरस्म महया इङ्क्षिसक्कारसमुदएणं नीहरणं करेड) इसके बाद उस धन्य सार्थवाहने मित्र. ज्ञाति, निनक स्वजन, सम्बन्धी और परिजनों से युक्त होकर रोते हुए यावत् विलाप करते हुए अपने देवदान दारक के शरीरकी वडे भारी उत्सव के साथ अर्थी निकाली। चारगमाला तेणायेव उवागच्छति) तेसो २९ त२५ गया. (उवागछित्ता इडियधण करे ति) त्यो न माने थोरने लिय' (eusatी मे.)मा मधन यो 'करित्ता भनपाणनिरोह करेंति करित्ता तिसंझ कसपहारे य जाव निवाएमाणा २ विहरांति' બાદ તેઓ ચોર ને ખાવા પીવાની બધી વસ્તુઓ આપવાની બંદ કરે છે અને સવાર, બપોર અને સાંજ ત્રણે સંધ્યાના સમયે કેરડા વગેરેના પ્રહારોથી તેના શરીરને શિથિલ અને જર્જરિત ४ी नामे छ. (त एणं से धन्ने सत्यवाहे मिणेनाइनियगसयणसंबंधिपरि- यणेणं सद्धि गेयमाणे नाव विलबमाणे देवदिन्नस दारगस्स सरीरस्स महया इड सिक्कारसमुदएणं नीहरणं करेइ) त्या२ ५४ी धन्य सापाई भित्र, शाति, નિજક, સ્વજન, સંબંધી અને પરિજનની સાથે મળીને રડતાં રડતા અને કરુણ કંદન કરતાં બાળક દેવદત્તના શરીરની બહુ મોટા ઉત્સવ રૂપે મશાનયાત્રા કાઢી. શ્મશા- ત્યાર ·६३९ . अनगारधर्मामृतवर्षिणीटीका अमू. : देवदत्तवर्णनम् लौ कहानिदोकसम्बन्धीनि 'मयगहिवाई मृतकृत्यानि-मृत शिशुस न्यन्धिकागि करोति, कृत्वा 'केगइ कालंतरेग' कनचित्कालान्तरेग-कतिप यकालानन्तरम् अवगयसोए' अपगनशेमोकरहिनो जातश्चाप्यासीन म्. ९॥ मृलम्-- तएणं धणे सत्थवाहे अन्नया कयाइं लहूसयंसि रायावराहसि संपलते जाए यावि होत्था, तएणं ते नगरगुत्तिया धपणं सत्थवाहं गेहति गेण्हित्ता जेणेव चारगे तेणेव उवागच्छंति, उवागच्छित्ता चारगं अणुपविसंति, अणुपविसित्ता विजएणं तकरेणं सद्धिं एगयओ हडिवंधणं करेंति । तएणं सा भद्दा भारिया कल्लं जाव जलंते विउलं असणं ४ उवक्खडेइ, उवक्खडित्ता भोयणपिडयं करेइ, करित्ता भोयणाई पक्खिबइ लंछियमुद्दियं करेइ, करिता एगेच सुरभिवरवारिपडिपुन्नं दगवारयं करेइ, कारत्तो पंथयं दास- चेडं सद्दावेइ, सदावित्ता एवं वयासी गच्छ गं तुमं देवाणुप्पिया इमं विउलं असणं ४ गहाय चारगसालाए धण्णस्त सत्यवाहस्स उवणेहि, तएण से थए दासचेडए भदाए सत्यवाहीए एवं बुत्ते समाणे हद्वतुढे तं भोयणपिडयं तं च सुरभिवरवारिपडिपुन्नं दगवारयं गेण्हइ, गेण्हित्ता सयाओ गिहाओ पडिनिश्खमइ, पडिनिस्खमित्ता रायगिहे नगरे मझं मझेणं जेणेव चारगसाला इसमें बहुत अधिक जन समूह सम्मिलित हुआ था। (करिता बहूई लोड- या मयाकिच्चाई करेइ, करित्ता कालंन रेणं अवगयस ए जाए यावि होत्था) बाद में उसने अनेक और भी लौकिक कृत्य किये । कर के, फिर धीरे ५ बह अपने पुत्र के शोक से भी रहित हो गया। मूत्र ॥ ९॥ नयात्रामा ! भासो मे यया छता. (करित्ता बहूइ लोड्याई मयगकि- चाई करेइ, करिता कालंतरेणं अवगयसोगनाए यावि होत्या) त्यारपछी धन्य- સાર્થવાહે પુત્રની અન્યષ્ટી મરણ પછીની ઉત્તર કિયા સંબંધી ઘણા લૌકિક કર્મો કર્યા. અને આમ તેવખત પસાર થતાં ધીમે ધીમે પુત્ર ને પણ ભૂલી ગયે.. રૂ. ૯ .

·. ज्ञाताधर्मकथाङ्गमने जेणेव धपणे सत्थवाहे तेणेव उवागच्छइ, उवागच्छित्ता भोय. णपिडयं ठावेइ, ठावित्ता उल्लंछेइ, उल्लंछित्ता भायणाई गेण्हइ गेण्हित्ता भायणाई धोवेइ, धोवित्ता हत्थसोयं दलयइ, दलयित्ता धणं सस्थवाहं तेणं विउलेणं असणं ४ परिवेसइ, तएणं मे विजए तकरे धणं सत्थवाहं एवं वयासी-तुमण्णं देवाणुप्पिया! मम एयाओ विउलाओ असण० ४ संविभागं करेहि, तएणं से धपणे सत्थवाहे विजयं तकरं एवं वयासी अवियाइं अहं विजया! एयं विउलं असणं ४ कायाणं वा सुणगाणं वा दलएज्जा उरु- . डियाए वा णं छड्डेजा नो चेव णं तव पुत्तघायगस्स पुत्तमारगस्स अरिस्सवेरियस्त पडिणीयस्स पञ्चामित्तस्स एत्तो विउलाओ असण० ४ संविभागं करेजामि, तएणं से धपणे सत्थवाहे तं विउल असणं ४ आहारेइ, आहारित्ता तं पंथयं पडिविसज्जेइ, तएणं से पंथए दासचेडे तं भोयणपिडगं गिण्हइ, गिण्हित्ता जामेव दिसिं पाउन्भूए तामेव दिसिं पडिगए, तएणं तस्स धण्णस्स सत्थ- वाहस्स तं विउलं असणं ४ आहारियस्त समाणस्स उच्चारपासवणे णं उवाहित्थो, तएणं से धपणे सत्थवाहे विजयं तक एवं वयासी -एहि ताव विजया ! एगंतमवकमामो जेणं अहं उच्चारपासणं परिटुवेमि, तएण से विजए तकरे धणं सत्थवाहं एवं वयासी- तुम्भं देवाणुप्पिया! विउलं असणं ४ आहारियस्स अत्थि उच्चारे वा पासवणे वा ममंणं देवाणुप्पिया ! इमेहि वहहिं कसप्पहारेहि य जीव लयोपहारेहि य तण्हाए य छुहोय य परब्भवमाणस्स णस्थि केइ उच्चारे वा पासवणे वा तं छंदेणं तुमं देवाणुप्पिया ! एगंते ·. अनमारामनवर्षिगीरीमा अ. २ धन्यम्य यिजयेर मह दहिनापदिकम् अक्कमित्ता उच्चारपासवण परिटुवेइ, तएणं से धण्णे सत्थवाहे विजएणं तकरण एवं वुत्ते समाणे तुसिणीए संचिटुइ, तएणं से धण्णे सत्यवाहे मुहुर्ततरस्म वलियतरागंउच्चारपासवणेणं उव्याहिज- माणे विजयं तकरं एवं वयासी-एहि ताव विजया! जाव अब. कमामो, तएणं से विजए धण्णं सत्थवाहं एवं वयोसी-जइणं तुमं देवाणुप्पिया ! तओ विउलाओ असण. ४ संविभागं करेहि तओहं तुम्भेहिं सद्धि एगंतं अवकमामि, तएणं से धपणे सत्थवाहे विजयं एवं बयासी--अहणं तुभं तो विउलाओ असण० ४ संविभागं करिस्सामि, तएणं से विजए धण्णस्स सस्थवाहस्स एय. महं पडिसुणेइ, तएणं से विजए धणेणं सद्धिं एगंते अवकमेइ उच्चारपासवणे परिटवेइ, परिटुवित्ता आयते चोक्खे परमसुईभूए तमेव ठाणं उवसंकमित्ता विहरइ, तएणं सो भ । कल्लं जाव जलंते विउलं असणं. ४ जाव परिवेसेइ, तएणं से धणे सत्थ वाहे विजयस्त तकरस्स तओ बिउलाओ असण० ४ संविभागं करेइ, तएणं से पंथए भोयणपिडयं गहाय चारगाओ पडिनिक्ख- मइ, पडिनिक्खिमित्ता रायगिहं नगरं माझं मज्झेणं जेणेव सए गिहे जेणेव भद्दा भारिया सत्थवाही तेणेव उवागच्छइ, उवा गच्छित्ता भई सत्थवाहिणि एवं वयासी-एवं खलु देवाणुप्पिए ! धपणे सत्थवाहे तव पुत्तघायगस्स जाव पञ्चामित्तस्स ताओ विउलाओ असणं० ४ संविभाग करेइ । तएणं सा भद्दा सत्थ- वाही पंथयस्स दासचेडयस्स अंतिएएयम सोच्चा आसुरुत्ता रुट्टा जाव मिसिमिसेमाणाधण्णस्स सत्थवाहस्स पओसमावजइ आसू. १०॥

·--- साताधर्मकथा मन्त्र टोका-तए णं से इत्यादि । ततः खलु स. धन्यः सार्थवाहोऽन्यदा कदाचित-एकस्मिन् कस्मिश्चित्समये 'लहसयंसि रायावराहसि' लधुस्वके रामापराधे-स्तोके राजकगदानरूपे' भूपापगये सति केनापि पिशुनेन भूपाय 'संपलते' संपलपिता अपराधित्वेन कथितो जातश्चाप्यासीत् । ततः खलु पैशुन्यप्रलपनानन्तरं ते. नगरगोप्तृका धन्यं सार्थवाहं गृहन्ति, गृहीत्वा यत्र चारकः कारागारस्तत्रैवोपागच्छन्ति उपागत्य नारकमनुमवेशयन्ति. अनुप्रवेश्य विजयेन तम्करण सार्द्धम् 'एगया' एकता एकत्र तेन सहैव एकस्मिन् हडियो 'वेडी' इति भाषामसिद्ध हडिवन्धनं कुर्वन्ति । ततः खलु मा भद्रा भार्या कल्ये यावजवलति धन्यवेष्ठिनो डिपन्धनस्य द्वितीयदिवसे मूर्योदये सति विपुलं विस्तीर्ण पतिभोजनाईम. अशनं पानं स्वायं पाय-नानाविषमशनादिकम् . 'उवाखडेड' उपाकरोति-नीरकहिल तए णं से धण्णे सत्यवाहे इत्यादि । टीकार्थ--(तएण) इसके बाद से धणे सत्यवाहे) वह धन्यसार्यवाह (अन्नया कयार्ड) किमी एक ममय (लहुमयंमि गयाराहमि) टेक्स न देने के छोटे अपराध में (संलग्गे जाए यावि होत्या) .ना के पास किसी चुगल ग्योरने फमा हुआ कह दिया । (तपण ते नगरगुत्तिया घण्ण सत्यवाहं गेहति) इसके बाद. नगरक्षकोंने उस . धन्य . सार्थवाह को पकड़ लिया। (गेद्वित्ता जेणेव चारगे तेणेत्र उवा च्छति उवागच्छित्ता चारगं अणुपविसंति) पक्रड कर . वे उसे. जहांकारांगार था, वहां ले गये लेजाकर उन्होंने उसे कारागार में बन्द कर दिया । (अणुपविसिना विजएणं तारेण सदि एग यओ हडिबंधणं करेंति) धन्द करके उसे जहां वह विजयचोर था नहीं उसीको बेडो से बांध दिया । तएण. सा भद्दा भारिया कल्लं त एणं से धणे सत्यवाहे इत्यादि! An:---(तएणं) त्या२ पछी (से धणे सत्यवाहे) धन्यसा पाडे (अन्नया कयाई) मे मते (लहूसर्यसि रायावराहमि) ३२ न मा५५५ ३थी नाना १५- रा५ ५ER (संपलने जाए यावि होत्या यायिये शननी पासे पाडांयासी दीघा. (तणं ते नगरगुत्तिया धणं सत्ययाई गेहंति) त्या मानार सज धन्य साईपाइने ५५४ा. (गेद्वित्ता जेणेव चारगे तेणेच उवागच्छति उवागरिछना चारगं अणुपविसंति) ने भी तेने बना ay या भने तभी पूरी घा. (अणुपविसित्ता विजएणं तक्करेणं सद्धि एगयओ हडिबंधणं करेंति) च्याविय नामे यार तो त्यांन्यसा पाइने पाथी मांधीधी. (तरणं सा भहा ·. . भद्रा सार्थ- -- अनगारधामृतपणारीका अ. २. धन्यस्य विजयनसददियाधनादिकम् मादिना संम्भारपूर्वक पति, उपस्कृत्य 'भोयणपिडयं भोजनपिटक भोजन भरणाय पिटक-सम्पुरका 'पिटारा' 'कटोरदान' 'डल्या'' इति. सम्प्रति काले 'टीफनयोक्स' इति च प्रसिद्ध 'करेइ' करोति-सजयति, कृत्वा- मजयित्वा तस्मिन् 'भोयणाई" भोजनानि खाद्यपदार्थानि 'पक्खिवइ' प्रक्षिः पनि शापति, पक्षिप्य 'लंछिय बुदिय' लामिछामुद्रिा लाञ्छित रेखादिचिह्न युक्त, मुद्रित लाक्षादिमुद्रासहितं, 'करेइ' करोति-सजयति, कृत्वा एकंच 'सुरभिवरवारिपडिपुन' सुरभिवरवारिप्रतिपूर्ण-सुरभि केतकीपाटलादि सुगन्धवासितं वरं श्रेष्ठ स्वच्छ वारि-जल, तेन प्रतिपूर्ण-भृतं 'दगवायं' दकबारकं जलपावविशेष 'झारी' इति भाषा प्रसिद्ध जलपात्र 'करे।' करोति सजपति, कन्या. पान्यकंदासवेटकं शब्दयति शब्दायित्वा एवमवादीव-गच्छ- जाय जलंते विउल असणं ४ उपक्खडे) इसके बाद उस वाहीने दूसरे दिन प्रातः काल जय सूर्यप्रकाशित हो चुका तव ४ प्रकारका आहार तैयार किया--(उववखडित्ता भोयणपिडयं करेई-- करित्ता भोयणाई पक्विड, लंछियमुद्दियं करेइ,--करित्ता एगंच मुरभि- वरवारिपड़िानदगपारयं करेउ) जब आहार निष्पन्न हो चुका तब उसने उसके रखने के लिये एक कटोरदान तैयार किया। जब कटोरदान साफ सुथर रूप से तैयार हो चुका तब उसमें उसने आहार को रख दिया-आधार रखकर फिर उसे लाख की मुद्रा से मुद्रित कर दिया । कटोरदान को मुद्रित करने के पाद फिर उमने एक सुगंधित उत्तम जल से प्रतिपूर्ण झारी को तैयार किया । (करित्ता पंथयं दास- चंड सहावेइ, सद्दाविता एवं वयासी) झारी तैयार कर उसने फिर पथक दास चेटक को बुलाकर उसने इस प्रकार कहा-- भरिया कल्लं जाव जलते विउलं असणं ४ उबक्खडेइ) त्या२ मा सद्रामा સાર્થવાહીએ બીજા દિવસે સવારે સૂરજ ઉદય પામતાં ચાર જાતને આહાર તૈયાર કરાવડાવ્યો. (उक्खडित्ता भोयणपिडयं करेई करित्ता भोयणाई पक्खिबइ, लंछियमुदिये करेइ, करिता एगं च सुरभिारवारिपडिपुन्नदगवारय करेइ) मा।२ क्यारे तयार થઈ ગયે ત્યારે તેણે આહારને મૂકવા માટે ડો સૈયાર કર્યો જ્યારે સાફ પાણીથી ડબ દેવાઈને સાફ થઈ ગયે ત્યારે તેમાં આહાર મૂકી દીધું. આહાર મૂકીને લાખ વગેરે લાવીને તેને બાબર બંધ કરી દીધા. ડબાનું “સી” કરીને તેણે એક સુવાસ युत थी y मरेकी आरी तैयार ४२.(करिता पंथयं दासचे सहावेइ, सदाविता एवं वयासो) आरी तैयार शने ते पायास नेमकाव्यो भने बुलाया--और ·. , माताधर्मकथाम खलु त्वं देवानमिया इदं विपुल प्रचुरम् अशनं पानं खाद्य साध गृहविचार कशालायां धन्यम्य सार्थवाहस्य, उवणेहि उपनय-समीपे प्रापय ततः खलु स पान्थको दासचेटको भद्रया' सार्थवाह्या एवमुक्तः सन् हृष्टतुष्टस्तद भोजनपिटकं, तच्च । 'सुरभिवरवारिप्रतिपूर्णदकधारक' गृहंति, · गृहीत्वा स्वकाद् रहार भतिनिष्कामति, प्रतिनिष्क्रम्य राजगृहे नगरे मध्यमध्येन योव चारकशाला. याच धन्यः सार्थवाहस्तोवोपागच्छति, उपागत्य (गच्छ ण तुग देवाणुपिया। विडलं असणं. ४ गहाय चारगसाला धनस्स मन्यवाहस्म उवणहि) हे देवानमिय ! 'तुम इस विपुल. अशन. पान, खाध और माय--आहार को लेकर कारावास में धन्य सार्थवाह के पास पहुँचाआओ। (तएणं से पंथप दासचेडए भहाए मनाहींग एवं वुत्तो समाणे ह्तुत भोयण पिडयः तं च सुरभिवरवारिपडिपुन्नं दगवारयं गेहइ) भद्रा मार्थवाही के इस कथन को सुनकर वह पथिक दास चेटक बहुत अधिक हर्पित हुआ और संतुष्ट हुआ । तथा उस भोजन के भरे हुए डिब्वेको एवं सुगन्धित उत्तम जल से परिपूर्ण उस झारी को उसने ले लिया। (गहना सयाओ गिहाओ पडिनिक्वमइ) लेकर वह अपने घर से निकला--(पडिनिवख मिना रायगिहे .नयरे म मज्झेग जेणेच चारगसाला . जेणेव भन्ने सत्यवाहे. तेणेव उवागच्छ!) निकल कर वह राजगृह नगर के ठीक बोचो. बीच के मार्ग से होता हुआ जहां वह कारागस एवं: धन्य . सार्थवाह था. वहां गया--(उसागच्छिना भोयण तेने या प्रमाणे तेथु (गच्छ ण तुम देवाणुाप्पया !, विउलं. अप्तणं ४ गहाय चारगसालाए धन्नस्स . मत्यवाहस्स उचाहि) हेपानुप्रिय! तभी પુષ્કળ પ્રમાણમાં બનાવેલા અશન, પાન, ખાવ અને સ્વાઘ આહારને લઈને જેલમાં धन्यसायनी पासे पडायत । (एण से पंधए दासचेडए भदाएं सत्य- बाहाप. एवं बुत्ते ममाणे इंतु ते भोयर्णापर्डय तं' च सुराभेवरवारि- पडिपुन्न दगवारयं गेहइ) it साथ पानी भी सामान पास थेट બહુ જ પ્રસન્ન થયે–અને સંતુષ્ટ થયો. ત્યાર પછી તેણે ભોજનથી પરિપૂર્ણ ડબાને तभा सुवासित थी पूर्ण सरसी आशन तेणु दाई बीधी: (गेदिता मयाआ गिहाआ पडिनियमई) न ते पान थी नज्यो. (पडिनिवखमिता रायागहे नयरे मज्ज्ञ मझेग जेणेव चारगसाला जेणेव धन्ने सस्थाहे तेणेव उवागच्छद) नागीन ARE नगरनी As पश्यना भी पसार यन त यो २भने धन्यसाया .ते त्यो ५२. (नागच्छिता भायण ·- .. - अनगारधर्मामृनवर्षिणोटीका अ२ म. १०धन्यस्य विजयेनसहत्यिन्धनादिकम् ६३७ भोजनपिटकं स्थापयति, स्थापयित्वा 'उल्लंछेइ'. 'उल्लछेइ' उल्लाग्छयति निर्लाञ्छितं करोति-उद्घाटयतीत्यर्थः, उल्लाञ्छय 'भा रणागि' भाजनानि= स्थाली कटोरकादीनि गृहाति, गृहीता भाजनानि 'धोवेड' धावति-प्रक्षा. लयति, धावयित्वा पात्रपक्षालनानन्तरं हत्यमोय दलगड हस्तशीचं ददाति, घेप्टिनो हस्तौ धावयति, हस्तगौचनिन्नरं धन्य माथा तेन 'विपुलेन- अशन-पान- ग्वाधस्वाधेन' 'परिवेसई परिनेपयनि=प्ठिनो भोजनपात्रेऽशना. दीनि निदधातीत्यर्थः 'तपंणं' तदाबलु अष्ठिभोजनसमये स विजयस्त- स्करी धन्यं सार्थवाहमेवमवादीत्-त्वं ग्यलु देवानुप्रिय ! - मम एतस्माद् निपुलाद् अशन-पान-खाद्य स्वाधाव संविभागं कुरु । ततः खलु. म धन्यः सार्थवाहस्तस्य वाक्यं श्रुत्वा विजय तस्करमेवमवादीअपि 'आई' वाण पिडगं ठवेइ) जाकर उसने उस भोजन के डिब्बेको वहां रख दिया। (ठवित्ता उल्लंछेइ) रखकर फिर उसने उस डिब्बे को खोला (उल्लंछित्ता भायगाई गेहद गेद्वित्ता भायणाई धोवेइ धोविना हत्यसोयं दलयइ) खोलकर उसने धालो-कटोरी आदि को उठाया-उठा कर उन्हें धोया, (दलपित्ता धणं स त्यवाई तेगं. अमगं४ परिवेसइ) धुलाकर उस सेठ धन्य सार्थवाह के लिये वह विविध आहार परोसा (तएणं से विजए तक्करे धणं सत्यवाहं एवं चयासी) इसी बीच में उस विनय चौरने धन्य सार्थवाह से इस प्रकार कहा- (तुम देवाणुपिया मम पयानो विउलानी असगं४ संविभागं करेहि) हे देगनुप्रिय ! तुम इम अशन, पान खाद्य, एवं स्वाधरूप चार प्रकार के आहार में से विभाग करो (तएग से धन्ने सत्यवाहेविनय तक्करं एवं बयासी) विजय. चौर की इस प्रकार वात मुनकर धन्य सार्थवाहने उस विनय चौर पिड़गं ठवेट) मने त्यां पहचान सोना उगाने तेणे त्यां भूी सीधी. (ठवित्ता उल्लछेड) या भूीन ते sil Giयो. (उल्लछित्ता भायणाइ गेण गोहत्त। भायणाई धोनेड घोवित्ता 'हन्यसोयं दलयइ) Susta. तेथे या भने વાડકીને લીધો અને લઈને પાણીથી ઈ. ત્યાર બાદ તેણે શેઠના બંને હાથ વિ डाव्या. (दलविता धणं सत्थवाहं तेग विउलेग असणं ४ परिवेसइ) पाय- वीन तो धन्यसाथ वाडने भाटे विविध ndl मापारस्या. (तएण से विजयतक्करे धणं सत्यवाई एवं.. बयासी) मे २८ मते ते विश्व थोरे धन्यसार्थ ने I -प्रमाणे धु--(तुमणं देवाणुप्पिया मम एयाओ विंटलाओ असणं. ४. संविभागं करेहि) देवानुप्रिय! तमे २मा अशन, पान माय भने व मामाथी भा२।५ हिस्स! श. (नएणं से 'धन्ने साथवाद विजयं तक्करं एवं वयासी) विन्य योनी सा 'तनी સાંભળીને વાત ·- जाताधर्मकथा मंत्र लङ्कारे अहं हे विजय ! एतद् पिपुलमशनं ग्वाय स्वाघ काकेभ्यो वा सुनकेभ्यो वा दद्याम् , 'उकुरुडियाए' उत्कुरुटिकायांकचबरपुननिक्षेरणस्थाने वा खलु-निथयेन 'छड्वेन्ना' त्यजेयं प्रक्षिपेयं किन्तु नैव खलु-तुभ्यं पुत्र घातकाय, पुत्रमारकाय, 'अरिस्स' अरये अनिष्टकारिण वरियस्वैरिकाय- परिणतशत्रुभावाय, पडिगोयस्स' . प्रत्यनोकाय-प्रतिफल विधायिने, 'पञ्चा: मित्तस्स' प्रत्यामित्राय= हार्दिकशत्रचे 'एत्ता' एतस्माद् विपुलाद् अभनपान- खाघग्वाधात् 'संविभाग' संविभाग अंशरूपेण. पृथकरणं 'करेजामि' कुम्।, अस्मादशनादिकानुभ्यं किश्चिदपि न दास्याीत. मात्र तास- इत्युक्त्वा स धन्यः सार्थहस्तद् विपुलमशनपानखाद्यस्वाधम् आहारेइ 'आहारयति- भुक्तं, आहारयित्वा त पान्थकं पडिक्सिज्जेई प्रतिविसर्जयति गृहमति से इस प्रकार कहा-(भक्यिा विजया! एय विउलं असणं ४ फायाणं चा सुणगाणं वा दल एज्जो उक्कुंरुडियाए वा गं छडेजा नो चेव णं तव पुत्सधायगस्स पुरामारगस्त अरिस्सवेरियस्स पडिणीयस्स पच्चामित्स्स.एनो विउलाओ असण४, सविभागं करेजामि) हे विजय चौ! मैं चाहे इस विपुल · अशन, पान, रवाघ. स्वाध, रूप चतुर्विध आहार को कोरों के लिये.. अधां कुत्तों के लिये दे दूंगा-या इसे उकडे पर-कूडा करकट डालने के स्थान पर-डाल. दूंगा परन्तु पुत्रघातक, पुत्रमारक, अनिष्टकारी, शत्रुभाव से परिणत, प्रति- कूल विधायी तथा हार्दिक शत्रु ऐसे तुम्हारे लिये इसमें से विभाग 'तुम्हे नहीं दूंगा। (तएणं से धन्ने सत्यवाहे ते विउलं असणं ४ आहारेइ, आहारित्ता ते पंथयं पढिविमज्जेइ) इस प्रकार उस विजय नस्सर से कह कर धन्य सार्थवाहने उस विविध प्रकार के अशनादिरूप चतुर्विध धन्यसाड ते 4irय योरना प्रभारे ४(अवियार अहं विजया ! एवं विलं असणं ४ 'कायाण ग मुणगाणं व दलएज्जो उक्कुरुडियाए वाणं डेज्जा नोचेव णे तव पुत्तघायगस्स पुत्तमारगस्स अ रिम्स वेरियस पडिणीयस्स पंञ्चामित्तस्स एत्तो विउलाओ' असण ४ संविभाग करेजामि) विय 'योर ! मा युद्ध ણમાં બનાવવામાં આવેલાં ચાર જાતના આહાર હું કાગડાઓ અથવા કુતરાઓને ખવડાવવા તૈયાર છું કે ઉકરડાની જગ્યાએ નાખીશ પણ તારા જેવા પુત્રના હત્યારા પુત્ર મારનારા, અનિષ્ટ કરનાર ચડ્યુ થઈ ગયેલા, ખોટું કરવા તેમજ હાર્દિક શત્રુને આમાંથી હિ મળી ન શકે, તમારા २१ टनेत ४४i ye भाभांथा भणी : नथी: (तरण से धन्ने तं विउलं असणं ४ . आहारेइ, आहारिता तं ... पंथ पडिपिसज्जेइ) આ પ્રમાણે વિજય ચોરને જવાબ આપીને ધન્ય સાર્થવાહ તે અશન, પાન, વગેરેના .

·. अनगारधर्मामृतर्पिणीटीका मार मू. १० धन्यस्यविजयेनसह हरिवन्धनादिकम् ३६६ अपयति । ततः 'म्बलु मपान्धको दासचेटमस्तं भोजनपिटकं गृहात, गृहीत्वा यम्या दिशः प्रादुर्भूतस्तस्यामेव दिशि पतिगतः, येन मार्गेणागतम्तनेत्र मार्गेण गववानित्यर्थः । ततः खलु तदनु तस्य धन्यस्य मार्यवाहस्य तद् विपुलमशन पानं खाद्य वाद्यम् 'भाहारियस्स' आहारितस्प-भुक्तस्य सतः 'उच्चारपासवणेणं उच्चारमसवर्ण खलु उच्चारंच-विष्ठामस्रवणेच मूत्रमित्युचार- प्रसवणे, ते उबाहित्या' उदबाघपतां पीढयतः स्मेत्यर्थ। नएणं' तनः खलु तदनु म धन्यः मार्थवाहो विजयं तस्करमेश्मवादीत-एहि-भागच्छ तावत्- प्रथम हे विजय ! आवाम् 'एगंतमयकमामो' एकान्तमपक्रामाउचार- मसवणनित्य निर्जने स्थाने गच्छाकः, पेनाहमुबारपसवणे 'परिवमि' परिष्ठापयामि-उच्चारप्रसवणोत्सर्ग करोमि। ततः खलु स विजयस्तस्करो धन्य आहार कोया-आहार कर यादमें उस पायक को वहां से रवाना कर दिया। (तपणं से पथए दासचेडे त मोयणपिडगं गिइ गिद्वित्ता जामेव दिसिं पाउन्भूए तामेव दीसिं पडिगए) खाना खाते समय उस पथकदास चेटकने उस भोजन के डिब्बे को ले लिया और लेकर जहां से आया था वहीं पर चला गया (तरण तस्स घण्णस्स सत्यवाहस्स तं विउलं असण ४ आहा- रियस समाजस्म उच्चारपासवणे ण उवाहित्या) इसके बाद धन्यसार्थवाह को उस ४ प्रकार के अशन आदि ग्वाने से यडी नीत और लधुनीत की बाधा उपस्थित हुई (तएणं से धन्ने सत्यवादे विजयं तक्कर एव क्यामी) मा उस धन्यसार्थवाहने विजय चौर से इस प्रकार कहा-(पहि तार विनया। एगंतं अवकामामो जे अहं उच्चारपासवणं परिठ्ठवेमि) आओ-विजए चौर तुम और हम दोनों निर्जन एकान्त-स्थान में चले। मुझे उच्चारप्रसारण की बाधा हो रही है सो मैं वहां उच्चार प्रस्रवण से निहत होऊँगा। ચાર જાતના આહારને જમ્યા જમ્યા પછી તેણે પાંચકને ત્યાંથી જવાની આજ્ઞા आपी. (तगणं से पथए दासढे त भोयणपिडगं गिण्हा गिहित्ता जामेव दिलिपा उन्भूए तामेवदिति पडिगए) भ्या ५४ पास थेट ते मानसीधा भने छन ri थीमायो sat ni orat al. (तएणं तस्स धण्णस्स सत्यवाहम्स तं विउलं असणं ४ आहारियस्य समागरस उच्चरपासवणे णं उवाहित्या} २ मा ધન્યસાર્થવાહને ચાર જાતના આહારે જમ્યા પછી દીર્ઘ શંકા તેમજ લઘુ શંકાની भुश्ती ली 4s. (तएणं से धन्ने सत्यवाहे विजय तक्करं एवं वयासी त्यारे पन्य सापा विल्य योरने -(एहि ताव विज्या ! एर्गतं अय- कमामो जेण ग्रह उच्चारपासवर्ण परिहरेमि) यि योर . या सणे ખને નિન એકાન્ત સ્થાનમાં જઈએ. મને ઉચ્ચાર પ્રસવણાની મુશ્કેલી ઉભી ·६३८ - . . - माताधर्म कथामा लङ्कारे अहं हे विजय ! एतद् विपुलमशनं पाय स्वाघ काकेभ्यो वा सुनकेभ्यो वा दद्याम् , 'उकुरुडियाए' उत्कुरुटिकायांकवावरपुननिक्षेपणास्थाने वा खलु निश्चयेन 'छड्डुला' त्यजेयं प्रक्षिपेयं किन्तु नैन खलु-तुभ्यं पुत्रः घातकाय, पुत्रमारकाय, 'अरिस्स' अरये अनिष्टकारिण वेरियस रिकाय- परिणतशवभावाय, 'पडिगोयरस' प्रत्यनोकाय-प्रतिरुल विधायिने, 'पञ्छा, मित्तस्स' प्रत्यामित्राय: हार्दिकशत्रवे. 'पत्तो' एतस्माद् विपुलादू, अशनपान- खाधवाधात 'संविभाग' संविभाग अंशरूपेण. पृथकरणं 'करेजामि कुर्मा। अस्मादशनादिकानुभ्यं किश्चिदपि न दास्यानी त.भाव. ता. ख- इत्युक्त्वा स धन्यः सार्थवाहस्तद् विपुलमशनपानखाधस्वाधम् आहारेइ 'आहारयति= भुक्तं, आहारयित्वा त पान्थकं'पडिविसज्जेई प्रतिविसर्जयति गृहमति से इस प्रकार कहा-(भरियाई विजया! एवं विउलं असणं ४ कायाणं का मुणगाणं वो दलएज्जो उपकुंरुडियाए वा पांछडेजा नो चेवणं तव पुत्सघायगस्स पुनमारगस्स अरिस्सवेरियस्स पडिणीयस्स पच्चामित्तस्स.एनो विउलाओ असण४. सविभागं करेजामि) है। विजय चौर। मैं चाहे इस विपुल . अशन, पान, खाध. स्वाध, रूप चतुर्विध आहार को कौवों के लिये. : अथवा कुत्तों के लिये दे दूंगा-या इसे उकडे पर-कूडा करकट डालने के स्थान पर-डाल- दूगा परन्तु पुत्रघातक, पुत्रमारक, अनिष्टकारी, शत्रुभाव से परिणत, प्रति- कूल विधायी तथा हार्दिक शत्रु ऐसे तुम्हारे लिये इसमें से विभाग 'तुम्हे नहीं दंगा। (तएणं से धन्ने सत्यवाहे तं विउलं असणं ४ आहारेइ, आहारित्ता ते पंधयं पढिविमज्जेइ) इस प्रकार उस विजय नस्सर में कह कर धन्य सार्थवाहने उस विविध प्रकार के अशनादिरूप चतुर्विध धन्यसात वन्य योरने' मा प्रभारी अधु-(भविया अहं विजया ! एयं विलं असणं ४ कायाणं ग सुणगाणं व दलएंजो उक्कुरुडियाए वाणं डेजा नोचेवणे तव पुत्तघायगस्स पुनमारगरत अ रिम्स वेरियस्स पहिणीयस्स पंचामित्तस्स पत्तो विउलाओ अमण र संविभाग करेजामि) હે વિજય ચોર ! આ પુષ્કળ પ્રમાણમાં બનાવવામાં આવેલાં ચાર જાતનાં આહાર હું કાગડાઓ અથવા કુતરાઓને ખવડાવવા તૈયાર છું કે ઉકરડાની જગ્યાએ નાખીશ પણ તારા જેવા પુત્રના હત્યારા પુત્ર મારનારા, અનિષ્ટ કરનાર શત્રુ થઈ ગઈ गया છેટું કરનાન તેમજ હાર્દિક શત્રુને આમાંથી હિસ્સ મળી ન શકે, તમારા मा दुटने तो मे पशु माथी भी तम नथी: (तएमासे धन्ने तं विउलं असणं ४ आहारेइ, आहारिता.. तं ... पंधयं पडिपिसज्जेइ) આ પ્રમાણે વિજય ચોરને જવાબ આપીને ધન્ય સાથેના તે અશન, પાન, વગેરેના ·अनगारबमामृतपरिणीतीका अ. २. धन्यय विजयेन सह इडियन्धनादिकम् ६४१ प्ठापयत । ततः खलु स धन्यः सार्थवाहो विनयेन तस्करेणैवमुक्तः सन् 'तुसिणीए' तूष्णीक:= उदासीनतया वाग्व्यापारहितः सन संतिष्ठति । ततः खलु तत्पश्चात् स धन्यः सार्थवाहः 'मुहुर्ततरम्म' मुहूर्तान्तरेण पुनः 'उच्चारपासवणेणं' उच्चारप्रस्रवणाभ्यां 'यलियतरागं' चलिततरम्-अतिमवलम् 'उचाहिज्जमाणे उद्घाध्यमान = अतिशयेन पीडयमानो विजयं तस्करमेव- मवादी-एहि तावत् हे विजय ! यावद् अपकामावः। ततः खल स विजयो धन्यं सार्थवाहमेवमयादीत-यदि स्वलु यूयं देवानुमियाः ! तस्माद् प्रस्रवण की बाधा से निवृत्त होइये। (तएणं से धणे सत्यवाहे विजएणं तकरेणं एवंयुत्ते समाणे तुसिणीए संचिइ तएणं से धण्णे सत्यवाहे मुहत्त- तरम्स वलियतराग उच्चारपासवेण उवाहिजमाणे विजयं तक्करं एवं क्यासी) विजय चौरने जब धन्यसार्थवाह से इस प्रकार (उलाहने के रूप में) कहा तो वह चुप हो गया। इसके बाद पुनः थोड़ी देर में धन्यसार्थवाह को उच्चार और प्रस्रवण की वाधा पहिले की अपेक्षा और अधिक रूपमें हुई तब उसने विजय चौर से इस प्रकार कहा-(एहि नाव विजया ! जाव अवक- माभो, तएणं से धणं सत्यवाह एवं वयासी-जइण तुम देवानुप्पिया ! तओं विउलाओ असण ४ संविभाग करेहि तो हं तुम्भेहिं सद्धिं अवकमामि) आओ. विनय-हम तुम दोनों एकान्त-निर्जन-स्थान में चले । मुझे उच्चार और प्रस्रवर्ण की बहुत जोर से बाधा हो रही है। इस तरह धन्य सार्थवाह की बात सुनकर विजयने उससे कहा-यदि तुम हे देवानुपिय ! उस विपुल भु५ मे मां ने न्यानपानी भुश्वदीया निवृत्ति मेवो. (तएणं से धण्णे सत्यवाहे विजएणं तक्करेणं एवंवुत्ते समाणे तुसिणोए सचिट्ठ तएण से घण्णे सत्थचाहे मुहुत्तरस्स बलियतरागं उच्चारपासवेणं उन्याहिजमाणे विजयं तक्करं एवं क्यासी) यि योरे से शते Shan (ઠપકા) ના રૂપમાં ધન્યસાર્થવાહને આ પ્રમાણે કહ્યું–-ત્યારે તે ચૂપ થઈ ગયો. પછી થોડા વખતે ધન્યસાર્થવાહને પહેલાં કરતાં વધારે સખત રીતે ઉચ્ચાર પ્રશ્રવણાની भुश्ती Reी . त्यारे श तो विन्य चोरने बु (एहि ताव विजया ! जाव अबक्कमामो तएणं से धणं सत्थंवा एवं वयासी जइण तुम् देवानुप्पिया ! तओ विउलाओ असण ४ संविभाग करेहि तओह तुम्भेहि सद्धि एगतं अवकमामि) विनय यायो मापणे मने मेत નિજન સ્થાનમાં જઈએ. ઉચ્ચાર પ્રસ્ત્રવણની સખત મુશ્કેલી મને થવા માંડી છે. આ રીતે ધન્ય સાર્થવાહની વાત સાંભળીને વિજયે તેને કહ્યું હે દેવાનુપ્રિય! ત્યાર ·. ३.० शाताधम गाथा सार्थवाहमेवमवादीद-हे. देवानुमियाः हे श्रेष्ठिवर्याः !• युप्मा 'विउलं' विपुल-प्रचुरमंशनादिकमाहारितानामस्ति-उच्चारं वा, प्रवणं, बा, मम खलु है। देवानुप्रियाः! गतेबहुभिः · कशाप्रहारैध : यावद-लतामहारैच, तृष्णयाच क्षुधया च, · 'परब्भवमाणस्स'..पराभवता पीडितस्थाऽनाहा; रितस्य च नास्ति किमनि उच्चारं वा प्रस्रवणं वा, का नाम: बुभुक्षामहार- पीडितस्योच्चारप्रस्रवणया? .ति भावः, . तं' .. तस्मात्कारगात् 'देणे! छन्देन स्वेच्छया यूयं हे देवानुप्रियाः ! एकान्ते उपक्रम्योच्चारमसाणे परि: (तएणं से विजयतककरे' धणं सत्यवाहं एवं वयासो) धन्यसार्थवाह की इस बात को सुनकर उस विजय चौरने उनसे ऐसा कहा-(भदेवाणुप्पियाविउल असणं आहारियस्स'अस्थि उच्चार या पामवणे वा) हे देवानुप्रिय ! इम विपुल अशनादिरूप,४, प्रकार का आहार करने वाले आप को, वडो ना। लघुनीत की बाधा भले हो गई है। परन्तु .(ममण्ण- देवाणुप्पिया ! इमे हिं- बहूहि कसम्पहारेहिय जाव लयापहारेहि य तण्डाए य छुहाए य पराभवमागस्स पत्थिं के उच्चारे वांपासवणेवा त छंदेण देवाणुप्पिया ! तुम एगते अवक्का- मित्ता उच्चारपासवर्ण परिहवेइ) हे देवानुमिय ! इन अनेक कशा के महारों से यावत् लता-यष्टि-के प्रहारों से तथा क्षुधा और प्यास से पीड़ित हुएं मुझ अनाहारी को उच्चार प्रस्रवण की कोई बाधा ही नहीं है। अर्थात मुझ पर जो मार पडी है उमसे भूग्व और प्याम. सब शांत ..हो गई है। उच्चार और प्रस्रवण, की. बाधा मुझे कहां से हो सकती है। अतः हे देवानुपिय ! आप ही अपनी इच्छा से एकान्त, में जाकर , उच्चार और य छ भाटे भारे तेनाथी .निवृत्त छ. (तपण से। विजयतक्करे धण्ण सत्यवाह एवं बयासी) धन्यसा वाडनी मा वात : सोलणीन: विनय 'योरे तेने धुं--(तुम्भं देवाणुप्पिया ! विडलं . असण. ४ आहारियस्स" अस्थि उच्च रे वा पासवणे वा) वानुप्रिय! ४ प्रभाशुभ: मशन वगेरे यार જાતને આહારને કરનાર તમને દીર્ધ શંકા અને લઘુ શંકાની મુશ્કેલી - ઊભી થઈ A छ, ५५ (ममण्ण देवाणुप्पिया ! इमेहं बहूहिं, कसपहारेहि य, जाव:' लयापहारेहि य तण्डाए य . छुहाए य परम्भवमाणस्स पत्थि केई उच्चारे वा पा. नवणे या त छदेणं. देवानुप्पिया !, तुमः एगतं श्रवक्कामित्ता. उच्चार पासवण परिहवेइ).३ हेवाप्रिय ! , १२31 anा . पोरेना: समत મારથી તેમજ ભૂખ્યા અને તરસ્યા મારા જેવા નિરાહારી માણસને ઉરચાર પ્રસંગ ણની બાધાક્યાંથી હોય? એટલે કે સખત મારપીટ તેમજ ભૂખ અને તરસને લીધે દીધ શંકા અને લઘુશંકાઓ એકદમ શાંત પડી ગઈ છે, એથી ઉચ્ચાર પ્રસ્ત્રવણની મુશ્કેલી ઉત્પન્ન થવાની સંભાવના જ દેખાતી નથી. એટલા માટે હે દેવાનુપ્રિય! તમે જ તમારી ઈચ્છા ·। अनगारधर्मामृतविणीटीका अ. २. धन्यस्य विजयेन सह इडियन्धनादिकम् 'जाव जलं' याचलति यावत्-मादुष्प्रभातायां रजन्यांप्रभातसमये दिन- करमालनि मर्योदये सति पुनर्विपुलमशनं ४ याद- उपकृन्य पान्यकाय दामचेटाग भोजनपिटकं ददाति, स चारकशालायां गत्वा धन्यस्य सार्थ चाडम्य भोजनपात्र परिवेसेइ' परिवेषयनि-निदधाति । ततः खलु सधन्यः सार्थही विजयम्य नस्करसा नस्माद् विपुलाद् अगनपानवाद्यवाद्यात् संविभागं करोति, स्वयं च भुइने । ततः खलु म धन्यः मार्थवाहः पान्यक दास बेटं मिजाइ' पिमजयनि-गृहगमनायाऽऽदिगति। ततः बलु स पान्यको भोजनपिटक गहीना 'चारगाओ' चारकात पारागागन प्रनिनिष्का मति, प्रतिनिष्क्रम्य राजगृः नगरं मध्यमध्यन रनव स्वकं गृहं यत्रैव भद्रा गेखे हुए और परमशुचीभूत हो कर उसी अपने स्थान पर आ गये। (तएणं मा भद्दा कल्लं जाव जलंने विउलं अमनं ४ जाव परिवेसे:) दूसरे दिन जय प्रातःकाल हुया और सूर्य प्रकाशित हो चुका नव उम भद्राने अशनादि रूप चतुर्विध आहार को विपुलमात्रा में बनाकर उसे भोजन के डिव्ये में रन्य पांथकदास चेटक के हाथ धन्यमार्थवाह के पाम कारागार में भेजा- पांधा दासचेटकने पहिलेकी ही तरह होकर उसे थाली में भोजन के लिये परोसा-परोस कर उमने सेठ के दोनों हाथों को धुलाया-(तएणं से धणे मत्ववाहे विजयम्स तकरम्म तो विलाश्री यमण४संविभागं करेड) बाद में उम धन्यसार्थनाहने विजय चौर के लिये उम अपने चार प्रकार के आहार में मे विभाग कर दिये (नपणं मे धणे सत्यवाहे पंथगं दास चेडयं विसज्जेइ) धन्य सार्थवाहने बाद में उस पांधक दाप चेटक को यहां से वापिस कर दिया। (तएणं से पंधए भोयणपिडगं गहाय चारगाओ ४ जार परिवेसेइ) ullan हिसे अपार थथु भने सूर्य लक्ष्य पान्यो त्यारे ભદ્રા ભાર્યાએ પુષ્કળ પ્રમાણમાં અશન વગેરે ચાર જાતના આહાર બનાવી તે એક સ્વચ્છ ડબામાં મૂકીને પાંથકદાસ ચેટકને જેલમાં ધન્ય સાર્થવાહની પાસે પહોંચાડવા આજ્ઞા કરી. પહેલાની જેમ જ પથક દાસ ચેટકે ત્યાં જઈને થળીમાં જમવાનું पीरस्यु पारसीने ते शेना ने हाय धापाव्या. (तरण से धणे सत्यवाहे विजयस्स नक्करस्स तो विउलाओ असण ४ संविभाग करेइ) त्यार पछी ધન્ય સાર્થવાહે વિજય ચોરને માટે ચાર જાતના આહારમાંથી ભાગ કી આપે. (तपग से धम्गे सन्धाहे पंथग दासचेडगं विपज्जे.) त्या२ पछी धन्य सार्थ वा पांय . ने ३२ पाछ न्यो. (नएण' से पंथर भोयग- पिड़गं गहाय चारगाो पडिनिक्खमइ। पां: हा ये ना माने ·. शाताधर्मगाथागमो विपुलोद् अशनगनखाद्यावाद्यान संविभागम् अंशरूपेग पृधारणं कुर्याम् तदाऽहं युप्माभिः मार्द्धमेकान्तमपक्रमामि। ततः खलु-तदनु म धन्यः सार्थबाटो विजयमेवमयादीत्-अहं खल तुभ्यं तस्माद् विपुला अशनपानवाय-वाद्यान संविभागं करिष्यामि । ततः खलु म विजयो धन्यस्य मार्थवाहस्यैतम् संविभागस्यीकरणरूपमर्थ 'पडिमुणेई' प्रतिशृणोनि=स्वीकरोति । ततः खल- अशनादि संविभागस्वीकाराननरं स विजयों धन्यन मामेकान्तमयकामति, श्रेष्ठी उच्चारमसवणे परिप्ठापयति, परिप्ठाप्प 'आयते' आचमिता-कृत- शुद्धिकः 'चोक्खे' चोक्षाच्छः 'परममुडभूए' परमशुचीभूत: रक्षालित मुखहस्तः सन् तदेव स्थानम् 'उपसंकमित्ता' उपसंक्रम्य प्राप्य 'विहरई' विहरति तिष्ठति । ततः खलु इतश्च सा भद्रा 'कल' कल्ये-द्वितीय दिवसे अशनादिरूप चतुर्विध आहार में से विभक्त मुझे खानेको दो अर्थात्-उसमें मेरा विभाग रक्खो-तो मैं तुम्हारे माय एकान्त में चलता है । (तपण से धणे सन्धवाहे विजयं एवं क्यासी-अहण्णं तुम्भं तो विपुलाओ असण४ संधि- भागं करिस्सामि तएण से विजए धण्णस्स सत्यवाहस्स एयम पडिमुणे) तब धन्य सार्थवाहने उस विनय चौर से इस प्रकार कहा- मैं तेरे लिये उस विपुल आहार में से विभाग कर दूंगा। इसके बाद उम विजयने अन्य सार्थवाह के इस अर्थ को-कहने को मानलिया-(तएणं से विजए धणेणं सद्धिं पगंते अवक्कमा उच्चारपासवणं परिहवेइ) बाद में यह विजय धन्य सार्धवाह के साथ एकान्त में गया वहां जाकर सेठ धन्यने उच्चार और प्रस्रवण की परिष्ठापन की। (परिद्रविना आयंते चोक्खे परमसुईभूए तमेव ठाण उपसंकमित्ता विहरइ) परिप्ठापना के बाद याचमन कर धन्यसार्थवाह જે તમે હવે તમારા માટે આવતા पान, वगेरे या• तन। આહારમાંથી હિસ્સો મને પણ આપવાની બાંહેધરી આપો તે હું તમારી સાથે xivi आपका तैयार छु. तएण से धणे सत्यवाहे विजय एवं यासी अहगं तुम्भ तओ विपुलाओ अमण ४ संविभाग करिस्सामि तरण से विजए धरणम्स सत्यवाहस्म एयम पडिसुणेड) भेना artml સાર્થવાહે વિજય ચોરને કહ્યું–સારું અશન, પાન, વગેરે ચાર જાતના, વિપુલ આહારમાંથી તને પણ ભાગ આપીશ. ત્યાર પછી વિજય ચોરે ધન્ય સાર્થવાહની पात स्वारी (तएणं से विजए धणेण सद्धि एगते अबक्कमेइ उच्चार- पासवण परिवेइ) मने ते धन्य सार्थ वाडनी साथे inमां गया. त्याने धन्य झार्थवाड यार भने अन्नबानी पश्ािपना श. (परिविता आयते चोक्खै परमसुईभूए तमेव ठाग उपस कमित्ता विडाइ) परिपना पछी ધન્ય સાર્થવાહે શુદ્ધી કરી અને આ પ્રમાણે તેઓ શુદ્ધ અને નિર્મળ થઈને ફરી पोताना त्याने मापी गया.(तएण सा भद्दा कल्लं जाव जलते विउल असण मशन, ·अनगारधामृतषिणीटीका अ. २. धन्यस्य विजयेन सह हडियन्धनादिकम् 'जाय जलेने' यावयालतियावत-मादुप्पभातायां रजन्यां प्रभातसमये दिन- करेजालनि सूर्योदये सति पुनर्विपुलमशनं ४ यात्- उपस्कृन्य पान्धकाय दामचदाग भोजनपिटक ददाति, स चारकशालायां गत्वा धन्यस्य सार्थ- योहस्य भोजनपात्रे परिवेसेइ' परिवेषयनि-निद्धानि । ततः खल सधन्यः सामाही विजयम्य नस्करसा नस्माद् विपुलाद् अगनपानवादा याद्यात् संविभागं करोति, स्वयं च भुहले । नमः खलु म धन्यः मार्थवादः पान्धक दासवेट मिजेइ' विमजयनि-गमनायाऽऽटिगनि । तनः बल स पान्यको भोजनपिदकं गहीवा 'नागाओ' चारकात् मागगारान् प्रतिनिष्का मति, प्रनिनिष्क्रम्य राजगु नगरं मध्यमध्यन स्त्रय स्वकं गृह यत्रर भद्रा चोखे और परमशुचीभूत हो कर उसी अपने स्थान पर आ गये। (तरणं मा भहा कल्लं जाय जलं ने विउलं अमनं ४ जाय परिवेसे!) दूसरे दिन जब प्रातःकाल हुआ और सूर्य प्रकाशित हो चुका तब उम भद्राने अशनादि रूप चतुबिध आहार को विपुलमात्रा में बनाकर उसे भोजन के डिब्बे में रख पांथकदास चेटक के हाथ धन्यमार्थवाह के पान कारागार में भेजा- पधिक दासचेटकने पहिलेकी ही तरह होकर उसे थाली में भोजन के लिये परोसा-परोस कर उमने सेठ के दोनों हाथों को धुलाया-(नगणं से धणे मलाहे विजयम्स तकाम्म नओ विलाश्री अमा४संविभागं करेइ) बाद में उम धन्यसार्थनाहने विजय चौर के लिये उम अपने चार पसार के आहार में में विभाग र दिये (तपणं से धणे सत्यवाहे पंथगं दास चेदयं विसज्जैइ) धन्य सार्थवाहने बाद में उम पांध दाम चेटक को वहां से वापिस कर दिया। (तएणं से पंधर भायणपिडगं गहाय चारगाओ ४ जार परिवेसेइ) ultra हिवसे सवार यु भने सूर्य: ५ ५भ्य: स्यारे ભદ્રા ભાર્યાએ પુષ્કળ પ્રમાણમાં અશન વગેરે ચાર જાતના આહાર બનાવી તે એક સ્વચ્છ ડબામાં મૂકીને પાંથકદાસ ચેટકને જેલમાં ધન્ય અર્થવાહની પાસે પહોંચાડવા આજ્ઞા કરી. પહેલાંની જેમ જ પાંચક દાસ ચેટકે ત્યાં જઈને થળીમાં જમવાનું धीरस्यु सीने तेरे ना मन हाय घडाव्या. (तएण' से धणे सत्यवाहे विनयस्स नश्करस्स तो विउलाओ अक्षण ४ संविभाग करेइ) प्यार की ધન્ય સાર્થવાહ વિજય ચોરને માટે ચાર જાતના આહારમાંથી ભાગ ફી આપે. (तएणं से धणे सत्याहे पंथा दासचेडग विमजे) त्यार पछी न्य सवाई पांथ दास ने घेर पछि बन्यो, नएण से पंधर भोगण- पिडगं गहाय चारगामी पडिनिश्वमइ) : हास ये ना माने ·हाताधर्मकथा भार्या धन्यसार्थवाहपत्नी तौद्योपागगच्छति, उपागत्य भद्रा सार्थवाहीमेवमवा- दीद-एवं खलु हे देवानमिये ! धन्यः सार्थवाहतवपुत्रघातकस्य यावत् प्रत्यामित्रस्य तस्माद् विपुलाद् अशनपानखाधस्वाधात् संविभागं करोति । ततः तदनन्तरं खलु सा भद्रा सार्थवाही पायकस्य दासचेटकस्य 'अंतिए' अन्तिके समीपे ‘एवं' एतम् पान्थकथितम् 'अट्ठ' अर्थम् धन्यसार्थवाहस्य विजयतस्कराय सस्याशनादेः संविभागकरणरूपटत्तान्तं श्रुत्वा 'आसुमता' आशुरुमा, आशुरक्ता-आशु-शीघ्र रुप्ता-कोपोदयाद् विमुढा, यढा आशु-शीघ्र पडिनिक्खमइ) वह पथिक दासचेटक भोजन पिटक को लेकर कारावास से निकला (पडिनिक्खमित्ता रायगिह नयरं मझमज्झे णं जेणेव सएगिहे जेणेव भद्दा भारिया सत्यवाही तेणेच उचागच्छद) निकल कर रानगृह नगर के ठीक बीचों बीच मार्ग से होता हुया जहां अपना घर और वह भद्रा सार्थवाहीथी वहां आया-(वागच्छित्ता भई सार्थवाहीगि एवं क्यासी) आकर उसने भद्रा सार्थवाहीनी से ऐसा कहा-एवं खलु देवाणुप्पिए धण्णे सत्यवाहे तव पुत्तघायगस्स जाब पच्चामिनस्स ताो विउलाओ असण ४ संविभागं करेइ) हे देवानुप्रिये ! धन्य सार्थवाह तुम्हारे पुत्र घातक यावत् हार्दिक शत्रु विजय चौर को विपुल अशन आदि रूप चार प्रकार के आहार में से हिस्सा देते हैं । (तएणं सा भदा सत्यवाही पंथयस्स दासचेडयस्म अंतिए एयम सोच्चा आसुरुत्ता सहाजाव मिस- मिसेमाणा धणस्स सत्यवाहस्स पभोसमावज्जइ) इस सनसमाथी मार नियो (पडिनिक्खमित्ता रायगिहं नयर मझ मज्झेण जेणेव सएगिहे जेणेव भहा भारिया सत्यवाही तेणेर उवागच्छइ) નીકળીને રાજગૃહ નગરની ઠીક વચ્ચેના માર્ગમાં પસાર થઈને જ્યાં પિતાના ५२ अने. सद्रा साथ वाडी ती त्यो आयो (उपगच्छिता भदं सस्थ वाहीणि एवं क्यासी) सापाने तेरे नद्रा सार्थ वाडान આ પ્રમાણે કહ્યું (एवं खलु देवाणुप्पिए ! धण्णे सत्यवाहे तव पुत्तघाय गम्स जाव पचामिन म्स ताओ विउलाओ असग ४ संविभाग करेइ) पानु प्रिये ! धन्य सार्थ वार्ड તમારા પુત્રના ઘાતક અને શત્રુ વિજય ચોરને બહુ જ વધારે અશન વગેરેના यार ४२ माडामांधी हि मावा भाटे साचे छ. (तएणसा भद्दा भारिया सत्यवाही पंथयस्स दासचेडयस्स अंतिए एयमह सोचा आसुरुना मिसमिसेमाणा धण्णरस सत्यवाहस्स पोजइ) तरह पांथक स्हा जाव ·अनगारधामृतवर्षिणीटीफा अ २. स. ११ धन्यस्य बन्धविमोचनादिकम् रक्ता-कोपावेशाद् रक्तमुखनेत्रा. 'रुहा' रुप्टारोपयुक्ता यावत् 'मिसिमिसे- माणा' मिसमिसन्ती-क्रोधज्यालयाऽन्तहममन्विता सती धन्यस्य सार्थ- वाहस्योपरि 'पोस' पद्वेपंप्रकृष्टद्वेपम् 'भावना' प्रापद्यते-गानोति ॥ मू०१०॥ मूलम्-- से धण्णे सत्थवाहे अन्नया कयाई मिलनाइ नियगसयणसंबंधिपरियणेणं सरण य अत्थसारेणं रायकजाओ अप्पाणं मोयावेइ, मोयावित्ता चारगसालाओ पाडेनिक्खमइ पडि निक्खमित्ता जेणेव अलंकारियसभा तेणेव उवागच्छइ, उवागच्छित्ता अलंकाग्यिकम्म कारवेइ, कारवित्ता जेणेव पुस्करिणी तेणेव उवा- गच्छइ, उवागच्छित्ता अह धोयमट्टीयं गेण्हइ, गिछिहत्ता पोक्वरिण ओगाहइ, आगाहित्ता जलमजणं करेइ करित्ता पहाए कयवलिकम्मे जाव रायगिहं नगरं अणुपविसइ, अणुपविसित्ता रायगिहनगरस्स मझमझेण जेणेव सए गिहे तेणेव पहारेत्थ गमगाए । तएणं तं धपणं सत्थवाहं एजमाणं पासित्ता रायगिहे नगरे बहवे नियग सेटुिसत्यवाहपभियओ आढंति परिजाणंति सकारेंति सम्माणति अब्भुट्टेति सरीरकुसलं पुच्छंति । तएणं से धणे सत्यवाहे जेणेव सए गिहे तेणेव उवागच्छइ, उवागच्छित्ता जावि य से तत्थ बाहिरिया परिसा भवइ, तंजहा-दासाइ वा पेस्ताइ वा भियगाइ दासचेटक के मुख से इस ममाचार को सुनकर वह भद्रा सार्थवाही एकदम क्रोध से लाल मुख नेत्रवाली वन गई, और रोप से युक्त होतो हुई क्रोध को तीन बाला से भीतर ही भीतर जलने लगी। इस तरह उसने धन्यमार्थवाह के ऊपर प्रकृष्टद्वप भाव को धारण कर लिया।मूत्र १० આ રીતે પથક દાસના થી સમાચાર સાંભળીને ભદ્રા ભાયો એકદમ કોધથી લાલ ચોળ થઈ ગઈ, અને તે કેની જવાળાઓથી સળગવા લાગી. આ પ્રમાણે તેના મનમાં ધન્ય સાર્થવાહ ઉપર સખત રેષ ભાવ જાશે. સૂત્ર ૧૦ ·६४३ हाताधर्मकथा स्त्र भार्या धन्यसार्थवाहपत्नी तीवोपागगच्छति, उपागत्य भद्रां सार्थवाहीमेयमका- दीद-एवं खलु हे देवानमिये ! धन्यः सार्थवाहातयपुप्रघातकस्य यावत् मत्यामिवस्य तस्माद् विपुलाद् अशनपानवायस्वाधात् संविभागं करोति । ततः तदनन्तरं खलु सा भद्रा सार्थवाही पान्धकस्य दासचेटकस्य 'अंतिए' अन्तिके समीपे 'एवं पतम् पान्यकथितम् 'अट्ठ' अयम्=धन्यसार्थवाहस्य विजयतस्कराय स्वस्याशनादेः संविभागकरणरूपटत्तान्तं श्रुत्वा 'आसुमता' आशुरुप्ता, अाशुरक्ता-आशु-शीघ्र रुता-कोपोदयाद् विमुढा, यदा आशु शीघ्र पडिनिक्खमइ) वह पथिक दासचेटक भोजन पिटक को लेकर कारावास से निकला (पडिनिक्खमिता रायगिह नयरं मझमझे णं जेणेव सएगिहे जेणेव भद्दा भारिया सत्यवाही तेणेच उवागच्छइ) निकल कर) रानगृह नगर के ठीक बीचों बीच मार्ग से होता हुया जहाँ अपना घर और वह भद्रा सार्थवाहीथी वहां आया-(नागच्छित्ता भई सार्थवाहीगि एवं वयासी) आकर उसने भद्रा सार्थवाहीनी से ऐश कहा-एवं खलु देवाणुप्पिए धण्णे सत्यवाहे तव पुत्तघायगस्स जार पच्चामिनस्म ताओ विउलोओ असण ४ संविभागं करेइ) हे देवानुप्रिये ! धन्य सार्थवाह तुम्हारे पुद्र घातक यावत् हार्दिक शत्रु विजय चौर को विपुल अशन आदि रूप चार प्रकार के आहारमें से हिस्सा देते हैं । (तएणं सा भदा सत्यवाही पंधयस्स दासचेडयस्म अंतिए एयम सोच्चा आसुरुत्ता रद्वाजाव मिस- मिसेमाणा धण्णस्स सत्यवाहस्स पोसमावज्जइ) इस લઈને જેલમાંથી બહાર નિકળ્યો (पडिनिवखमित्ता रायगि नयर मज्झं मज्झेण जेणेव सएगिहे जेणेव महा भारिया सत्यवाही तेणेव उवागच्छइ) નીકળીને રાજગૃહ નગરની ઠીક વચ્ચેના માર્ગમાં પસાર થઈને ત્યાં પિતાના १२ भने । सार्थवाही ती त्यi भयो (उगच्छिता भदं तत्थः चाहीणि एवं क्यासी) पीने तेणे सद्रा सापाडीन આ પ્રમાણે કહ્યું (एवं खलु देवाणुप्पिए ! धणे सत्यवाहे तव पुत्तघायास जाव पञ्चामित्त म्स ताओ विउलाओ असग ४ संविभाग करेइ) हेवानु प्रिये ! धन्य सार्थवाड તમારા પુત્રના ધાતક અને શત્રુ વિજય ચોરને વધારે અશન વગેરેના यार मारना साारभाधा हिस्सो मा भाटे आये छ. (तएणसा भदा भारिया सत्यवाही पंययस्स दासचेडयस्स अंतिए एयम सोचा आसुरुना रुद्वा जाव मिसमिसेमाणा घण्णरस सत्यवाहस्स पोसमारज्जइ) तरह पांधक ·. -- . . अनवरधम मृतवर्षि गीटीका २२९ धन्यस्य य. विमोचनादिकमन्ध एवं वृत्त समाणी हट्ट जाव आसणाओ अब्भुटुंइ अब्भुहिता कंठाठि अवयासई खेमकुसलं पुच्छइ पुच्छित्ता पहाया जाव पायच्छित्तो विउलाई भोग भोगाई भुजमाणी विहरइ ॥ सू. ११ ॥ टोका-'तए '. अन्यदा कदाचित् ............ '...' . ...... द्वारा मकन च 'अस्थमारेग' अर्थमारेण बहुमूल्यरत्नादिना बहुमूल्यरत्नादि ममर्पणनेत्यर्थः 'रायकताओ' राजकार्यात-राजसङ्कटात् आत्मान:स्व 'मोबाई मोचयति, मोचयित्वाम्मुक्तो भूत्वा चारकशालायाः प्रतिनिष्का- मनि, प्रतिनिष्क्रम्य यत्र 'अलंकारियसभा' अलङ्कारिकसभा-नाफ्तिशाला- और कर्मादिशगेरगम्भारम्यानमित्यर्थः, तत्रैवापागच्छनि, उपागम्य 'अलंकारि यफम्म अलङ्कारिककर्म-नखकेशमण्डनादिकम कारवेड़' कारयति, कारयिता यानंच 'पुकारिणी' पुष्करिणीचर्तुलनापी तत्रैवोपागच्छति. उपागन्य-अय 'तप से धणे मत्यवाहे अन्नया स्याई' इत्यादि । टीकार्य-(नपण) इसके बाद (से ...ने (अन्नया कयाई) किसी एक समय (infiniसंधांजणं) मित्र. निजक भजन संधी परिजनों द्वारा (सोन अत्धमारेणं) अपने बहु मूल्य रत्नादि भेट राजा को समर्पण करघा कर (रायजानी अप्पाणं मोगावेड) राज्य संकट से अपने आपको मुक्त करवा लिया। (मोयाविना चारगसालाओ पडिणिवावमइ) जब वह मुक योपित हो चुका-~-तब कारागार से बाहर निकला (पडिनिवमिता जेणेर अलंकारियसभा नेणेव उवागच्छ३) बाहर निकल कर वह जहां नागिन की दुकान थी-~~~हां गया--(उवागच्छिना अलंकारियकम्म कारवेड़ा 'तएणसे घण्णे मत्थवाहे अन्नया कयाई' इत्यादि ।। टीकाथ-(तएण) त्या२ पछी (से घण्णे मन्यवाहे) धन्य सापाल (अन्नया कयाई) को मते ( मित्तनाइनियमसयणमधिपरियोग) पोताना भित्र जाति वन, समधी अने पाने an (स्वकेन अन्यमारण भिती २ला वगैरे सभी शवान (रायकज्जाओ अपाण मायावेड) सायमाथी पोतानी जतने छोडावी (मोयाविना चारगमालाओं पडिणि- क्खमा) न्यारे ते भु थयेयो २ ४२वामां आव्यो, त्यारे ते समाधी ४२ निन्या. (पडिनिक्वमित्ना जेणेव अलंकारियसभा तेणेव उवागच्छद) USER नीन ते आभनी दुकान ५२ गयो. (उरागच्छत्ता अलंकारियकम्म शाति, ·माताधर्मकाजमने वा भाइलगाइ वा, सा वि य णं धगं सत्यवाहं एनंतं पासइ, पासित्ता पायडियाए खेमकुलं पुच्छंति, जावि य से तत्थ अभंतरिया . परिसा भवइ त जहा--मायाइ वा पियाइ वो भायाइ वा भगिणीइ वा, सावि य णं धणं सत्यवाहं एजमाणं पासंति पासित्ता आसणाओ अन्भुटेइ अब्भुट्टित्ता कंटाकठियं अव- यासिय वाहप्पमोक्खणं करेंति तएणं धणे सत्यवाहे जेणेव भद्दा भारिया तेणेव उवागच्छइ तएणं सा भद्दा धणं सत्थवाह एजमाणं पासइ पासित्ता णो आढाइ नो परियाणाइ नो सकारेइ, नो सम्माणेइ, नो अब्भुट्टेइ नो सरीरकुसलं पुच्छइ, अणाढा यमाणी अपरिजाणमाणी असकारेमाणी, असम्माणेमाणी, अणभु टेमाणी सरीरकुसलं अपुच्छमाणी तुसिणीया परम्मुही संचिट्टइ, तएणं से धण्णे सत्यवाहे भई भारियं एवं बयासी-किपणं तुभं देवाणुप्पिए ! न तुट्टी वा न हरिसे वा नाणंदे वा जं मए सएणं अत्थसारेणं रायकजाओ अप्पा विमोइए, तएणे सा भद्दा धण्णं सस्थवाहं एवं बयासी-कहाणं देवाणुप्पिया ! मम तुट्टी वा जाव आणदे वा भविस्तइ, जेणं तुभं मम पुत्तघायगस्त जाव पञ्चामित्तस्त तओ विउलाओ अप्तगपाणखाइम साइमाओ? संविभाग करेसि, तएणंमे धणे भदं एवं वयासी-नो खलु देवाणुप्पिए ! धम्मेत्ति वा तवोत्ति वा कयपडिकइयाइ वा लोगजत्ताइ वा घाडि- एइ वा सहाएइ वा सुहि वा तओ विपुलाओ असण०४ संविभागे कए नन्नथ सरीरचिताए, तएणं सा भदा धणेणं संस्थवाहेण ·अनवरधम मृतवपि गाटीका अ २ मा धन्यस्य ३. धविमोचनादिकमन्ध एवं वुत्ता समाणी हट्ट जाव आसणाओ अब्भुटुंइ अन्भुट्टित्ता कंठाकंठि अवयासई खेमकुसलं पुच्छइ पुच्छित्ता पहाया जाव पायच्छित्तो विउलाई भोगभोगाई भुंजमाणी विहरइ ॥ सू. ११ ॥ टोका-'तएणं से धणे' इत्यादि-ततः खलु म धन्यः माधवादः अन्यदा कदाचित् मित्रज्ञानिनिजकस्वजनसम्बन्धिपरिजनेन-मित्रज्ञानिप्रभृति- द्वारा सकन च 'अत्यमारेग' अर्थसारेण बहुमूल्यरत्नादिना यह मूल्यरत्नादि मर्पणेनेत्यर्थः 'रायकजाओ' राजकार्यात्राजसङ्कटात् आत्मान स्वर्क 'मोयावेई मोचयति, मोचयित्वा-मुक्तो भूत्वा चारकशालायाः प्रतिनिष्का- मनि, प्रतिनिष्क्रम्य यत्रैव 'अलंकारियसभा' अलङ्कारिकसभा नाफ्तिशाला- और मर्मादिशगेरसम्झारस्थानमित्यर्थः, तत्रैचापागच्छनि. उपागन्य 'अलंकारि याम्म' अलङ्कारिककर्म-नखकेशमण्डनादिकम 'कारवेई' कारयति, कारयित्वा यत्रीच 'पुकारिणी' पुष्करिणी-वर्तुलवापी नबोपागच्छति. उपागन्य-प्रय 'तए से धणे मत्यवाहे अन्नया कयाई' इत्यादि । टीकार्थ-(नपणं) इसके बाद (से धणे सात्यवाहे) उस धन्यमार्थवाहने (अन्नया कयाई) किसी एक समय (मिननाइनियगमयणसंबंधिपरियणेणं) मित्र. ज्ञाति, निजक वजन सवयी परिजनों द्वारा (स्वकेन अस्थमारेगं) अपने वह मुल्य रत्नादि भेट राजा को समर्पण (रायकजात्री अपाणं मायावेड) राज्य संकट से अपने आपको मुक्त करका लिया। (मोयाविना चारगसालाओ पडिणिक्खमइ) जब वह मुक्त वोपित हो चुका-तय कारागार से बाहर निकला (पडिनिक्खमित्ता जेणे अलंकारियसभा नेणेव उवागच्छइ) बाहर निकल कर वह जहाँ नापिन की दुकान थी-पहां गया--(उवागच्छित्ता अलंकारियकम्म कारबेड) 'तएण' से घण्णे मन्धवाहे अन्नया कयाई' इत्यादि । टीकाथ-(तएण) त्या२ पछी (से धणे मन्यवाहे) धन्य सार्थवाड (अन्नया कयाई) मे : पते ( मित्तनाइनियमसयणसवधिपरियोग ) पोताना भित्र जाति वन, संधी अने परिवाना ! (स्वकेन अन्धमारेग, म भिती २नो पोरे सभी पीने (रायकज्जाओ अपाण' मायावेड) न्य संटमाथी पोतानी जतने छ।वी (मोयाबित्ता चारगमालानी पडिगि- क्खमा) त्यारे ते भुत थयेको २ ४२वामां माव्यो, त्यारे ते समाथी ०९।२ निज्यो. (पडिनिमित्ता जेणेव अलंकारियसभा तेणेव उवागच्छइ) मा नजाने से मना हुआन ७५२ गया. (उपागच्छत्ता अलंकारियकम्म करवा कर ·রানাঘমকথা वा भाइलगाइ बा, सा वि य णं धाग सत्थवाहं एजंतं पासइ, पासित्ता पायर्वाडयाए खेमकुलं पुच्छति, जावि य से तत्थ अभंतरिया . परिसा परिसा भवइ तं जहा--मायाइ वा पियाइ वो भायाइ वा भगिणीइ चा, सावि य णं धण्ण सत्यवाहं एनमाणं पासति पासित्ता आसणाओ अब्भुट्टेइ अब्भुट्टित्ता कंठाकठियं अब- यासिय वाहप्पमोक्खणं करेंति तएणं धणे संस्थवाहे जेणेब भदा भारिया तेणेव उवागच्छइ तएणं सा. भदा धणं सत्थवाह एजमाणं पासइ पासित्ता णो आढाइ नो परियाणाइ नो सकारेइ, नो सम्माणेइ, नो अब्भुटेइ नो सरीरकुसलं पुच्छइ, अणाढा. यमाणी अपरिजाणमाणी असकारेमाणी, असम्माणेमाणी, अणभु टेमाणी सरीरकुसलं अपुच्छमाणी तुसिणीया परम्मुही संचिट्ठइ, तएणं से धपणे सत्थवाहे भई भारियं एवं बयासी-किपणं तुभं देवाणुप्पिए ! न तुट्टी वा न हरिसे वा नाणंदे वा जं मए सएणं अत्थसारेणं रायकजाओ अप्पा विमोइए, 'तएणे सा भद्दा धणं सत्थवाहं एवं बयासी--कहपणं देवाणुप्पिया ! मम तु वा जाव आणदे वा भविस्तइ, जेणं तुभं मम पुत्तधायगस्त जात्र पञ्चामित्तस्त तओ विउलाओ असणपाणखाइम साइमाओ४ संविभागं करेसि, तएणमे धण्णे भई एवं वयासी-नो खल्लु देवाणुप्पिए ! धम्मेति वा तवोत्ति वा कयपडिकइयाइ वा लोगजत्ताइ वा घाडि- एइ वा सहाएइ वा सुहि वा तओ विपुलाओ असण०४ संविभागे कए नन्नय सरीरचिताए, तएणं साभदा धण्णेणं सत्थवाहेण ·६४९ . - अनगारधर्मामृतवाणीटीका अ २. धन्यस्य विजयेन सह इंडियन्धनादिकम् 'आति' आद्रियन्ते हृदयेन परिजागति' परिजानन्ति-सुस्वागतं श्रेप्ठिनः' इति तस्यागमनमनुमोदयन्ति 'सकारेंति' सत्कारयन्ति मधुरवचनैः, मम्माणति' समानयन्ति विविधवस्तुसमर्पणेन, 'अन्भुटेंति' अभ्युत्तिष्ठन्ति विनयाधमभिमुलमुत्तिष्ठन्ति शरीरकुशलं च पृच्छन्ति । ततः खलुन्तद- नन्तरं स धन्यः सार्थवादी यत्रय स्वक गृहं नत्रयोपागच्छति, उपागत्य यापि च तम्य नत्र बाह्या परिप-गृह्यविजिनसमुदाया, 'तंजहा' तद्यथा- म यथा 'दामाइमा' दामा इतिवा. दामागृहदासी पुत्राः. 'पेस्साइ वा' चला- (तरण त धणं मत्थवाई एन्जनाणं पासित्ता रायगिहे नपरे बहवे नियमसेद्विसत्यवाहपभिगो आति परिजाणंनि सरकारति सम्माणति अभुट्टेति सरीरकुसल पुच्छंति) घर को आने हुए उस धन्य सार्थवाह को जब गजगृह नगर में निज अष्ठी. सार्थवाह आदि लोगों ने देखा तो उन लोगों ने उमका हृदयसे खूब आदर किया-"आपका स्वागत हो" इस प्रकार कहकर उसके आगमन की खूब अनुमोदनाकी मधुर वचनों द्वारा उसका खूब सत्कार किया। अने वस्तुओं को भेंट में देकर खूब सन्मान किया। अपनी विनय प्रकट करने के लिये उसके सन्मुग्व आने पर उठ बैठे शरीर में कुशल समाचार पूछे । (तएणं से धणे सत्यवाहे जेणेत्र सए गिहे तेणेच उगगच्छइ) इसके बाद धन्य सार्थवाह जहां अपना घर या गया (उवागच्छित्ता) जावि य से नत्य बाहिरिया परिसा भवः) वहां जाफर उसका जो घरक चादर के लोगों का समुदाय था-(तं जहा) जैसा-(दामाइ वा पेस्माइ एजमाग पासित्ता रायगि नयरे वह नियमसेहि सत्यवाहपभियत्रो आढति परिजाणति सकारेंति मम्माति अमुटुंति सरीरकुप्सल' पुच्छति) રાજગૃહ નગરના નિજક શ્રેષ્ઠીઓ, સાર્થવાહ વગેરેએ જ્યારે ધન્ય સાર્થવાહને ઘર તરફ જતાં જોયા ત્યારે તેઓ બધાએ મળીને તેમનું હદય પૂર્વક ખૂબ જ સરસ રીતે सन्मान यु. " तमा स्वात छ." 20 शते तेना आगमनने अनुमान मायु મધુર વચનેથી લોકોએ ધન્ય સાર્થવાહને સત્કાર કર્યો. તેને લેકેએ અનેક વસ્તુઓ ભેટમાં આપી. વિનય બતાવવા માટે જ્યારે ધન્ય સાર્થવાહ લોકોની સામે પહોંચ્યા त्यारे तेयो ला J गया मने तेभरे शरीरनी शुशलता पूछी. (त एण से धणे सत्यवाहे जेणेव सए गेहे तेणे उबागच्छइ) त्या२ मा न्यो तेनुं घर हेतु त्यो गयो. (उवागच्छित्ता जावि य से तत्व वाहिरिया परिसा भवइ) त्यांनी २ तेन धरना भारासोनो समुदाय मेहो थये तो. (तं नहा) ·६३८ माताधर्मकथा मत्र 'धायमटियं' धौतमृत्तिकांशुद्धसुगन्धितमृत्तिको गृहाति, गृहीत्या पुष्करिणीम 'ओगाहइ' अवगाहते-प्रविशति, अवगाव 'जलमजणं जलमजन-जलेन- शरीरशुद्धिं करोति, कृत्वा 'हाए' स्नातः सर्वतः कृतस्नानः 'कययलिकम्मे' कृतथलिकर्मा कृतं स्नानान्तमवश्यकरणीय-पशुपक्ष्यादिनिमित्तमन्नदानादिरूपः पलिाम येन सः, कनदानकृत्य इत्यर्थः, यावद् रानगृहं नगरमनुमविशति, अनुप्रविश्य राजगृरनगरस्य मध्यमध्येन यत्रैव म्पकं गृह तोव 'ममणाए' गमनाय 'पहारेत्य' प्रधारयति-विचारयति, गृहं प्रति गमनायोधतो भवती त्यर्थः, गृहं गच्छत्तीति भावः। ततःखलु तं धन्यं सार्थवाहम् 'एजमार्ग' एजजमानम् आगच्छन्तं दृष्ट्वा राजगृहे नगरे बहवा निजकप्ठिसार्थवाहप्रभृतयः जाकर उसने वहां बाल बनाये । (कारवित्ता जेणेव पुक्खरिणी तेणेव उपागच्छइ) दाढी मूछ आदि के बाल बनवा कर फिर वह जहां पुष्क- रिणी थी वहां गया। (उवागच्छिता अह धोयमद्वियं गेण्डाइ) जाकर उसने वहां से शुद्ध सुगंधित मिट्टी को लिया-(गिरिहत्ता पोक्खरिणी ओगाहइ) लेकर वह बाद में उस पुष्करिणी में प्रविष्ट हुआ। (भोगा- हित्ता जलमजणं करेइ, करित्ता हाए कयवलिकम्मे जाव रायगिहं नयरं अणुपरिसइ) प्रविष्ट होकर वहां उसने स्नान किया म्नानकर वायसादि पक्षियों के लिये अन्नादि देने रूप वलिकर्म किया। यावत् राजगृह नगरमें वह प्रविष्ट हुआ । (अणुपविसित्ता रायगिहनयरस्स मज्झमज्ञगं जेणेत्र सए गिहे तेणेव पहारेत्य गमणाए) प्रविष्ट होकर फिर वह ठीक राजगृह नगर के बीचो बीचवाले मार्ग से होता हुआ-जहां अपना घर था उस तरफ कारवेइ) त्या ने ते वा पाव्या. (कारवित्ता जेणेव पुक्खवरिणो तेणेव લવાજજી) દાઢી મૂછ અને માથા વગેરેના વાળ સાફ કરાવીને તે પુષ્કરિણી તરફ गया. (उवागच्छित्ता अह धोयमट्ठियं गेण्डइ) त्यो न तेरी सुवासित भारी सीधा (गिम्हित्ता पोखरिणी ओगाइ) भाटी बने ते पुरिमा प्रवेश 27. (ओगाहित्ता जलमज्जणं करेइ करित्ता हाए कयवलिकम्मे जार रायगिह नयरं अणुपविसइ) प्रवेशान तेरे नान यु. नान शने त 11 बगेरे પક્ષીઓને માટે અન્ન વગેરેને ભાગ આપીને બલિ કર્મ કર્યું. ત્યાર બાદ તે રાજગુડ नारमा माव्या. (अणुपविसित्ता रायगिहनगरस्स मज्झ मज्झेणं जेणेव सए गिहे तेणेव पहारेथ गमणाए) नगरमा भावान a tsAYS नानी पथ्येना माथी सार थने ज्यांत ५२ हेतु त्या भयो (तगणं त घण्णं सत्यवाह ·मनगारधर्मामृतवपिणीटीका अ.२ धन्यस्य विजयेन सह हटिबन्धनादिकम् दिरूपाऽऽभ्यन्तरपरिषद् धन्यं सार्थवाहमेजमानं पश्यति, दृष्ट्वा 'आसणाओ' श्रामनात्-स्वस्वोपवेशनस्थानात 'यमुढेइ' अभ्युनिष्ठाति-संमु बमूर्ती भवति, अभ्युत्थाय 'कंठाकंठियं' कण्ठाकण्ठिक काठे च कण्ठे च गृहीत्वा यत्मवतन तत् कण्ठद्वयसंमिलनपूर्वकम् 'अवयासिय' आश्लिप्य- समालिङ्गध 'चाहप्पमोक्खणं' वापप्रमोक्षण-चिरवियुक्तमियसमागमजन्य- हथुमोचनं करोति । ततः खलु-नदनु सं धन्यः सार्थवाहो यत्रैव भद्रा भार्या तत्रैवोपागच्छति । ततः खलु सा भद्रा धन्य सार्थवाहम् 'एजमाण एजमान-स्वसमीपे समायातं पश्यति. दृष्ट्वा नो आद्रिगने, नो परिजानानि, (पासिता) त्य देखकर (आसणाओ अभुटेइ अभुद्वित्ता कंठाकठियं अश्या- सिय वाहप्पमोपखणं करेंति) वे अपने २ अधिष्ठित स्थान से उठ बैठे और उठकर परस्पर में गले से गला लगाकर मिले। सबने उससे भेंट की। आलिङ्गन किया। तथा बहुत दिनों के बाद मिलने से उन लोगों ने आनंद जन्य थुओं का मोचन भी किया अर्थात् हांथु घरमाये (तएणं से धणे सत्यवाहे जेय भद्दा भारिया, तेणेव उवा- गच्छइ) इसके बाद यह धन्य सार्थवाह जहां भद्रा सार्थनाही थी वहां गया (तएणं सा भदा धणं सत्यवाई एज्जमाणं पासड, पासित्ता णो आहाइ. नो परियाणाड, नो सक्कारेड, नो सम्माणेइ, णो अन्भुटेइ. नो सरीरकुसलं पुच्छइ) भद्रा सार्थहीने आते हुए धन्य मार्थवाह को देखा भी परन्तु उसने उस का आदर नहीं किया उसका स्वागत नहीं किया. मधुर बचनों से उसका सत्कार नहीं किया विविध वस्तुओं के समर्पण से उमने उसका सन्मान नहीं किया। वह उसके सार्थ नाइने ५२ त२५ मावत नेयो. (पासित्ता) ने (आसणाओ अन्मुढेइ अन्मुहित्ता कंठा कंठियं अवयासिय वाहप्पमोक्रवणं करेंति) तमो गया પિતાપિતાની જગ્યાએથી ઊભા થયા અને ઊભા થઈને એક બીજાના ગળાથી પ્રેમ, પૂર્વક ભેટ્યા. ધન્ય સાર્થવાહને બધા માણસો મળ્યા. અને તેનું આલિંગન કર્યું ઘણા દિવસ પછી ધન્ય સાર્થવાહને જે અને મિલન થયું એટલે બધાની આંખોમાં पना मांसुमा १२सपा सायi. (तएग से धणे सत्यवाहे जेणेव भद्दा भारिया, तेणेव उवागच्छद) त्या२ पछी पत्य सवाड यां भद्रा लार्या हुना त्यां गया. (तएण सा भद्दा धण्ण सत्यवाई एज्जमाण पासइ, नोसम्माणेइ, णो अम्भुइ, नो सरीरकुसल પુરુ) ભદ્રા સાર્થવાહી એ ધન્ય સાર્થસાર્થહને આવતાં જોયા પણ તેણે તેમને આદર કર્યો નહિ, તેમનું સ્વાગત કર્યું નહિ, મધુર વાણુ વડે તેમને સત્કાર્યો નહિ, पासित्ता णो आढाइ, ·যায়াম प्रेष्या इति वा, प्रेष्याःप्रयोजनविशेष ये नगरान्तरादिपु मेष्यन्ते ते, भिय गाइ वा' भृत्यका इति वा, भृत्याः आयालपोपिता 'मारल्लगा वा' भागिका इति चा, भागिका: भागवन्तः चतुर्थी शादिलाभेन प्यादिकारिणी वा यस्यां पपिदि साऽपिच खलु-बाह्या परिपद् धन्यं सार्थवाहमेजमानं पश्यति, दृष्ट्वा 'पायवडिया' पादपविता-पादसंलग्ना पादस्पर्शपूर्वकं. नम्रीभूता 'खेम- कुशलं' क्षेगकुशलम्, अनर्थानुत्पतिः क्षेमम्, अनर्थप्रतिघातः कुशल, उद 'पुच्छह पृच्छति । अग्रे अपि--च तस्य तत्र 'अभंतरिया' आभ्यन्तरिका- गृहाभ्यन्तरवर्तिनो परिपद् भवति अस्ति, 'तद्यथा-तथाहि-मातेति वा पितेति वा भ्रातर इति वा भगिन्य इति वा, साऽपि च खलु मातापित्रा- वा भियगाइवा माइल्लगाइ वा सावियणं धणं सत्यवाई एजंतं पासइ) दास-गृहदासी पुत्र-दास्य-जो काम पडने पर नगरान्तरों में भेजे जाते थे वे भृत्य-जो बालक अवस्थासे ही इस के घर पळे पुसे थे--भागिक- चौथाई हिस्सा लेकर जो कृष्यादि कर्म करते थे वह सब धन्यसार्थवाह को जब आते हुए देखा--तव (पासित्ता पायवडियाए खेमकुसलं पुच्छंति) देखकर उसके पैरों पर गिर पड़ा और उसकी क्षेम कुशल की बात पूछने लगा। अनर्थ की निवृत्तिका नाम क्षेम, और अनर्थ के प्रतिघात का नाम कुशल है (जा विय से तत्थ अभंतरिया परिसा- भवइ-तं जहा-मायाइ वा पियाइ वा भायइ वा भगिनेइ वा सा विणं धणं सत्यवाहं एज्जमाणं पाति) इसी तरह उस धन्य सार्थवाह की जो भीतरी सभा यी--जसे माता, पिता, भाई, और यहिने--सो इन माता पिता भाई और भगिनो रूप सभाने जब धन्य सार्थवाह को आते हुए देखा म --दासाइ वा पेस्साइ वा भियगाइ वा भाइल्लागाइ वा सा विय ण धणं सत्यवाहं एजंत पासइ) आस-२ना हासी पुत्र, धस्य-315 Y ondal કામ માટે બીજા નગરમાં મોકલવા માટેના નોકરે, નત્ય-જે નાનપણથી તેને ઘેર પિષણ મેળવીને મોટા થયા હોવ, ભાગિક-રોથા ભાગ લઈને ખેતી વગેરે કરતા હતા मा वामे धन्यसाथ पाइने भाव as (पासित्ता पायवडियाए खेमकुसलं पुच्छंति) तेना पो ५३या भने तेनी मुशण क्षेभ ५७ वाया. मन ६२ थाय त क्षेभ, भने मनने प्रयल पूर्व मापते पुश छ. (जावि य से तत्थ अन्भंतरिया भवइ तं जहा-मायाइ वा पियाइ वा भायाइ वा भगिनेइ वा सा विणं धण्ण सत्यवाई एज्जमाणं पासंति) मा प्रभारी ४ धन्य सार्थवाहना ઘરમાં રહેનારા કુટુંબના માણસ-માતા, પિતા, ભાઈ અને બહેને–વગેરેએ ધન્ય ·यनगारधर्मामृतवर्षिणीटीका अ.२ धन्यस्य विजयेन सह इटिबन्धनादिकम् दिरूपाऽऽभ्यन्तरपरिपद् धन्यं सार्थवाहमेजमान पश्यति, दृष्ट्वा 'आसणाभो' श्रामनात् स्वस्योपवेशनस्थानान् 'यन्भुट्टेइ अभ्युनिष्ठाति-संमु यमुर्ती भवति, अभ्युत्थाय 'कंठाठियं' कण्ठाकण्ठिक कण्ठे च कण्ठे च गृहीत्वा यत्मवतन तत् कण्ठद्वयसंमिलनपूर्वकम् 'अश्यासिय' आश्लिप्य= समालिङ्गय 'चाहप्पमोक्खणं' बाष्पपमोक्षण-चिरवियुक्तपियसमागमजन्य- हथुमोचनं करोति । ततः खलु-नदनु सं धन्यः सार्थकाटो यत्रैव भद्रा भार्या तत्रैवोपागच्छति । ततः खलु सा भद्रा धन्य सार्थवाहम् 'एजमार्ग' एजमानबसमीपे समायातं पश्यति. दृष्ट्वा नो आदिगते, नो परिजानानि. (पासित्ता) त्य देखकर (आसणाओ अभुटे अभुद्वित्ता कंठाकठियं अश्या- सिय वाहप्पमोक्खणं करेंति) वे अपने २ अधिष्ठित स्थान से उठ बैठे और उठकर परस्पर में गले से गला लगाकर मिले। सबने उससे भेट की। आलिङ्गनकिया। तथा बहुत दिनों के बाद मिलने से उन लोगों ने आनंद जन्य थुओं का मोचन भी किया अर्थात् हाथु घरमाये (तएग से धणे सत्यवाहे जेरेव भद्दा भारिया, तेणेव उवा- गच्छइ) इसके बाद यह धन्य सार्थवाह जहां भद्रा सार्थनाही थी वहां गया (तएणं सा भदा धण्यं सत्यवाई एज्जमाणं पासा, पासित्ता गो आहाह. नो परियाणाड, नो सक्कारेड, नो सम्माणेइ, णो अन्भुटेइ. नो सरीरकुसलं पुच्छइ) भद्रा सार्थहीने आते हुए धन्य मार्थवाह को देखा भी परन्तु उसने उस का आदर नहीं किया उसका स्वागत नहीं किया. मधुर वचनों से उसका सत्कार नहीं किया विविध वस्तुओंके समर्पण से उसने उसका सन्मान नहीं किया। वह उसके सामान ५२ १२५ भावतो यो. (पासित्ता) नेने (आसणाओ अम्भुढेइ अब्भुद्वित्ता कंठा कंठिय अवयासिय वाढप्पमोक्वणं करेंति) तेया गया પોતપોતાની જગ્યાએથી ઊભા થયા અને ઊભા થઈને એક બીજાના ગળાથી પ્રેમ. પૂર્વક ભેટ્યા. ધન્ય સાર્થવાહને બધા માણસે મળ્યા. અને તેનું આલિંગન કર્યું ઘણા દિવસ પછી ધન્ય સાર્થવાહને જે અને મિલન થયું એટલે બધાની આંખમાં अपना मांसुमो १२सा सायां. (तएम से धणे सत्यवाहे जेणेव भदा भारिया, तेणेव उवागच्छइ) त्या२ ५४ी पत्य सत्यं वा त्यो भद्रा लार्या उनी त्यां गया. (तएण सा भदा धण्ण सत्यवाई एज्जमाण पासइ, नोसम्माणेइ, णो अम्भुनेद, नो सरीरकुसल पुच्छइ ) सद्रा साथ वाडी मे धन्य साथ साथ ने मावत नेया पर तो तेमनी આદર કર્યો નહિ, તેમનું સ્વાગત કર્યું નહિ, મધુર વાણી વડે તેમને સત્કાર્યો નહિ, पासित्ता णो आढाइ, ·६५२ S Pr- . माताधर्म कथाम नो सत्करोति, नो सम्मानयति, नी अन्युत्तिष्ठति, नो शरीर कुशलं पृच्छति, अनाद्रियमाणा, अपरिजानन्ती, असत्कुर्वन्ती, असम्मानयन्ती. अनभ्युनिष्ठन्ती, शरीरकुशलमपृच्छन्ती 'तुसिणीया' तूप्णीका मौनावलम्बिनी 'परम्मुही' पराङ्मुखी-पतिकूला मुखं परावर्त्य संतिष्टतीव्ययः । ततः खलु स धन्यः सार्थवाहो भद्रां भार्यामेवमवादीत- किण्ण' कि खलुकिमर्थ तव हे देवानुप्रिये ! न तुट्ठी वा' न तुप्टिः सन्तोपो न वर्तते न हमा वा नानन्दो वा, यन्मया स्वकेन-स्वकीयेन अर्थसारेण बहुमूल्यानादि दानेन 'रायकन्नाभो राजकार्यात्-राजसङ्कटाद् आत्मा खलु विमोचितः ? | सन्मुख नही गई-- उठी नहीं, और न उसने उसकी कुशल क्षेम पूछी। (अगाढायमाणी, अपरिजाणमाणी, असक्कारेमाणी, असम्माणेमाणी, अण. म्भुटेमाणी, सरीरकुसलं अपुच्छमाणी तुसिणीया, परम्मुही संचिट्ठइ) इस तरह अपने पति अनादर का भाव प्रदर्शित करने वाली अपना- स्वागत नहीं करने वाली सत्कार नहीं करने वाली सन्मान नही करने वाली, उठकर अपने सन्मुख नहीं आने वाली, शरीर की कुशल क्षेम नहीं पूछने बोली एसी भद्रासार्थवाही को चुपचाप मुंह-फेरकर बैठी हुई जय धन्य सार्थवाहने देखा तो (तएणं से धणे सत्यवाहे भदा भारियं एवं क्यासी) उस धन्य मार्थवाह ने उस भद्रा भार्या से इस प्रकार कहा--(किण्णं तुब्भ देवाणुप्पिए ! न तुट्टी वा न हरिसे वा, नाणं दे वा जंमए सएणं अत्यसारे णं रायाजाओ अप्पाण विमोइए) हे देवानुप्रिये ! क्या तुझे सन्तोय नहीं हुआ है, हर्प नही हुआ है, जो मैंने बहु मूल्य रत्नादिरूप अर्थसार देकर राज्य सकट से अपने को मुक्त करवाया है ભેટમાં અનેક વસ્તુઓ આપીને સન્માન કર્યું નહિ. ભદ્રા ભાર્યા તેમની સામે ગઈ નહિ, ઊભી પણ ન હતી થઈ તેમ જ તેણે શેઠની કુશળ શ્રેમ વિશે પ્રશ્ન કર્યો नतो. (अणाढायमाणी अपरिजाणमाणी, असकारेमाणी, अमम्माणेमाणी, अणभुट्टेमाणी,सरीग्कुसल अपुच्छमाणी तुसिणीया परम्मुही, संचिट्टइ) આ રીતે ધન્ય સાથે તેમના પ્રત્યે અનાદરને ભાવ બતાવનારી, સ્વાગત નહિ ક નારી, સત્કાર નહિ કરનારી, સન્માન નહિ કરનારી, ઊભી થઈને સામે સકાર માટે નહિ આવનારી, તેમના શરીરની કુશળ અને ક્ષેમની વાત નહિ પૂછનારી घोताना पत्नी ला सार्थवाडीन नेत्यारे (नएण से धणे सत्यवाहे भई भारियं एवं बयासी) तेभो मद्री सत्यवाहीना (किण तुम्भं देवाणु- पियाए ! न तुट्ठी वा न हरिसेवा नाणंदेवा जमए सएणं अस्थसारेण राय. कज्जाओ अप्पाण विमोइए) हवानुप्रिये ! शुतने तो५ या नथी, में જો વગેરે બહુ કિંમતી દ્રવ્ય આપીને રાજ્ય સંકટથી મુક્તિ મેળવી છે, શું તને ·अनगारधर्मामृतवर्पिणीटीका अ२ धन्यस्य विजयोन सह हरियन्धनादिकम् ततः खलु सा भद्रा धन्यं सार्थवाहमेवमवादीत-कथं खलु भा देवा- नुप्रिय! मम तुष्टि; यावदानन्दो वा भविष्यति 'जेणं' यः खलु त्वं मम पुनधानकाय यावत्प्रत्यामित्राय तस्माद विपुलाद् अशनपानवाद्य- ग्वाद्यात् संविभागं करोपि? । ततः खलु तदनु तच्छुत्वा स धन्यो भद्रामेय •मवादीत-हे देवानुपिये ! नो खलु र धम्मोति वा धर्म इति इतएणं सा भहा सत्यवाहं एवं बासी) इस प्रकार सुनकर भद्रा सार्थ- वाहीने धन्य सार्थवाह से ऐसा कहा---- (कणं देवाणुपिया ! मम तुही वा जार आणंदे वा भविस्सइ जेणं तुमं मम पुराधायगस्स जाव पच्चामि तस्स तो विउलाओ असण ४संविभाग करेसि) हे देवाणुप्रिय ! मुझे तुष्टि यावर आनंद कैसे होगा जो तुमने (कारावस में) मेरे पुत्रघातक यात्रत् हार्दिक शत्रु उम विजय के लिये विपुल मात्रा वाले उस चतुर्विध आहार को विभक कर दिया है। (तएण से धणे भई एवं बयासी) ऐमा सुनकर धन्यमार्थ वाहने मद्रासार्थवाही से ऐसा कहा-(मो खलु देवाणुपियाए ! धम्मात्ति वा तोति वा कयपडिकयाइ वा लोगजत्ताइ वा नायपत्ति वा धाडिग वा सहाएइ वा सहिइ वा तभी विपुलाओ असण ४ संविभागे नन्नत्थ सरीरचिंताए) हे देवानुप्रिये ! मैंने जो उस चतुर्विध अशन, पान, खाद्य एवं स्वाध रूप चतुर्विध आहार में से विभाग कर जो विजय चौर को हिस्सा (कारावासमें) दिया हैं बद्द संविभागकरण- मधु मन्यु नथी ? (तएण' सा भद्दा सत्यवाह एवं चयासी) मा शते घन्य साथी त Airutने मद्रा साथ वाडी तेभने धु---(कहन्नं देवाणु- प्पिया ! मम तुही वा जाव आण'दे वा भविस्मइ जेण तुमं मम पुन- घायगस्म जाच पञ्चामिनास तओ विउलोओ अमण ४ संविभाग करेसि) હે દેવાનુપ્રિય! મને આનંદ થાય જ કેમ? કારણ કે જ્યારે તમે જેલમાં મારે પુત્રની હત્યારાને તે પુષ્કળ પ્રમાણમાં બનાવવામાં આવેલા આહારમાંથી ભાગ आता एता. ( त पा से धण्णे भई एवं बयांसी) त्यारे धन्य सार्थवाडे Mpt मायान पु-(नो खलु देवाणुप्पिए ! धम्मोत्ति का तचोचिचा कप पडिकइयाइवालोगजत्ताइ वा नायएनि वाघाडिए वा महापइ वा मुहिड वा नो विउलाओ असग ४ संविभागे कए नन्नस्थ सरीरचिताए) હે દેવાનું પ્રિયે ! મેં જે વિજ્ય ચિરને પુષ્કળ પ્રમાણમાં બનાવવા આવેલા ચાર જાતના અશન, પાન, ખાદ્ય અને સ્વાદ્ય રૂપ આહારમાંથી જે કંઈ પણ ભાગ આપ્યો છે તે તેને ભાગ આપવો જોઈએ આ જાતના સંવિભાગકરણ રૂપ ધર્મથી ·, . ६५४ साताधम काम 'संविभागकरणरूपा धर्मः स्यात्' इति मत्ता, 'तयोक्तिया' त हात वा- स्वम्या-नौदारिकं तपो भविष्यति' इति मत्वा, 'कयाटिकायाया' कृत. प्रतिकृतितेति वा 'कृतस्य प्रत्युपकारोऽयम्' इति हेतुमुपादाय, 'लोगनलाइ या लोकयागेति वा 'लोकव्यवहारोऽयम्' इति मत्या, लोकलया या, 'नाय एत्ति वा ज्ञातक इति या पूर्वापरसम्बन्धिजनः इति मात्या, 'नायक' इति च्छायापक्षे 'स्वामी' ति, 'न्यायदः इति पक्षे 'न्यायदाता' इति च मस्या 'याडिएत्ति वा' घाटिक इति वा सहजातमित्रं' बालमित्रमित्यर्थः, इति कृत्वा, 'सहाएत्तिवा' सहाय इतिया, सहायक सहचारीति मला, 'मुहित्ति वा' मुहदिति वाप्रियमित्रमयम्, इति मत्वा मया तस्माद विपुलाद् अशनपान• खाद्यस्वाधात् संविभागो न कृतः, किन्तु 'नम्नत्यसरीरचिताए' नान्यत्रशरीर- चिन्तायाः, उच्चारप्रसवणपरिष्ठापनरूपशरीरचितां विहाय न मा संविभागः रूप धर्म मानकमर नहीं दिया है, मुझे ऊनोदर तप की भाप्ती होगी ऐसा मानकर भी नहीं दिया है, अथवा मत्युपकार के रूपमें भी नहीं दिया है, लोगव्यवहार की दृष्टि से भी नहीं दिया है, लोकलाजके ख्याल से भी नहीं दिया है, यह हमारा पूर्वापरसंबंधी है इस में भी नहीं दिया है, अथवा यह न्याय प्रदाता है एसा जानकर भी नहीं दिया है, यह हमारा घाटिका है बाल मित्र है, ऐसा मानकर भी नहीं दिया है, यह हमे सहायता देनेवाला है ऐसा समझ कर भी नहीं दिया है, यह हमारा प्रिय मित्र है ऐसा जानकर भी नहीं दिया हैं किन्तु केवल शारिरिक चिन्ता के भाव से' ही दिया है। अर्थात मुझे कारावासमें उच्चार प्रसवण की वाधाने सताया था, सो उसकी પ્રેરાઈને આપે નથી, અને તેથી ઉદર તપની પ્રાપ્તિ થશે આમ જાણીને પણ મેં તેને ભાગ આપે નથી, પ્રત્યુપકારના રૂપમાં પણ મેં તેને ભાગ આપ્યો નથી લોકલાજની દષ્ટિએ પ્રેરાઈને પણ મેં તેને ભાગ આપ્યું નથી, તે મારે પૂર્વાપર સબંધી છે, આમ જાણીને પણ ભોજનમાંથી મેં તેને ભાગ આપે નથી, તે ન્યાય આપનાર છે. આવું જાણુને પણ તેને ભાગ આપે નથી, તે અમારે ઘાટિક છે બાળ સખા છે. આવું જાણુને પણ તેને મેં ભાગ આપ્યું નથી, તે મને સહાયતા કરે છે આમ સમજીને પણ મેં તેને ભાગ આપ્યો નથી, તે અમારા પ્રિય મિત્ર છે. આ જાણીને પણ તેને ભોજનમાંથી ભાગ આપ્યો નથી. પણ શારીરિક ચિંતા દૂર કરવાના વિચારથી જ મેં તેને પોતાના ભોજનમાંથી ભાગ આપે છે, જેલમાં હિતા મને ઉચ્ચાર પ્રસવણની મુશ્કેલી સતાવ્યા કરતી હતી તેથી તે બાધાથી .

·अनगावामृनर्षिगीरीका अ. २ धन्यस्य यिजयेन मह हडियन्धनादिकम् कृतः, शरीरचिन्तार्थमेव तस्म सविभागः कृत इति भावः। तताखल मा भद्रा धन्येन सार्थवाहेन एवमुक्ता सती 'हह जाव' हृष्टयावत्-हृष्टतुष्टचित्तानन्दिना हर्षवश विसर्पहृदया आपनाद अभ्युत्तिष्ठति, अभ्युत्था र 'कंठाकं ठे' काठा- कण्ठि-कण्ठेन कण्ठं संमेल्येत्यर्थः 'अयासेई' आश्लिष्यति-आलिङ्गति, आदर सकारादिकं करोति क्षेमकुशलं-कुशलबाा पृच्छति च । कुशलपनमोपृच्छयन 'हाया' स्नाता=कृतस्नाना 'जाव' यावत् 'कयवलिकम्मा' कृनालकांकृतं- सम्पादितं बलिकर्मप्रियागमननिमित्तं पशुपक्ष्यादिप्राणिभ्योऽन्नादिदानरूपं यया सा तथा, 'कयकोउयमंगलपायच्छित्ता' कृतकौतुकमङ्गलप्रायश्चित्ता कृतं कौतुकं दृष्टिदोपादिनिवारणार्थ मपीपुण्ड्रादिकं, मङ्गलं= दुस्स्वप्नादिफलस्याग- निवृत्ति के भाव से उसे हमने उस चतुर्विध आहार में से विभक्त कर उसे हिस्सा दिया है (नरग सा भदा धग्गं सत्यवाहेगं एवं बुता समाणी, हट्टनाव प्रासणाग्रो अन्भुढे अभुद्वित्ता कंठाकंठि अश्यासेइ, खेमकुसलं पुच्छइ) इसके बाद धन्य सार्थवाह के द्वारा इस प्रकार कहे जाने पर हर्षित और संतुष्ट हृदय होती हुई. वह भद्रा सार्थवाही आसन से उठ कर बैठो, उठकर उपका उसने कंठसे आलिङ्गन किया और दुःख मादिक क्षेमकुशलकी यात पूछी। (पुच्छित्ता हाया जाव पायच्छित्ता विउलोई भोगाभोगाइ मुंजमाणी विहरइ) पूछकर फिर उसने स्नान किया याव। प्रयश्चित्त किया। और विपुल भोगोंको भोगते हुए वह अपना समय आनन्द से व्यतीत करने लगी। यहां “जाव" पद से (कपलिकम्मा कयकोउयमंगलपायच्छित्ता) "इन पदों का मुचन किया गया है। इनका भाय यह है कि-प्रिय आगमन के निमित्ति को लेकर उसने पशु पक्षी નિવૃત્ત થવા માટે તેને હું પોતાના ચાર જાતના આહારમાંથી આહાર આપતો હતો. (तएग सा भद्दा धण्णेण सत्यवाहेण एवं वुत्ता समाणी हट्ठनाव आसणायो अब्भुटेद, अन्भुद्वित्ता कंठाकंठि अवयासेड, खेमकुसल पुच्छई) त्यार ભદ્રા સાર્થવાહી એ ધન્ય સાર્થવાહની આ વાત સાંભળીને હર્ષિત અને સંતુષ્ટ દયા થઈને તેણે ધન્ય સાર્થવાહનું આલિંગન કર્યું અને તેની ક્ષેમ કુશળની વાત ५छी. (पुच्छित्ता पहाया जाव पायाच्छिता विउलाई भोगभोगाई भुनमाणी विहरइ) छान तो स्नान भने प्रायश्चित्त यु. तेभर धन्य सा पानी साथै વિપુલ ભેગ ભેગવતાં તેણે પિતાને વખત સુખેથી પસાર કરવા માંડે. અહીં 'जाव' ५४थी ('कयवलिकम्मा कयकोउयमंगलपयाच्छित्ता') मा पहोनु સૂચન કરવામાં આવ્યું છે. એને અર્થ આ પ્રમાણે છે કે તેણે પ્રિય આગમન હમદ . .

·. . ६५४ शाताधर्म कथाम 'संविभागकरण रूपा धर्मः स्यात्' इति मत्ता, 'तयोनिया' 'त" हात वा- स्वम्या-नौदारिकं तपो भविष्यति' इति मत्या, 'कयाटिकायाऽवा' कृत. प्रतिकृतितेनि वा 'कृतस्य प्रत्युपकारोऽयम्' इति हेतुमुपादाय, 'लोगजनाइ वा' लोकयाोति वा 'लोकव्यवहारोऽयम्' इति माया, लोकलज्नया वा, 'नायः एत्ति वा' ज्ञातक इति या पूर्वापरसम्बन्धिजनः इति ज्ञात्वा, 'नायक' इति च्छायापक्षे 'स्वामी' ति, 'न्यायदः इति पक्षे 'न्यायदाता' इति च मत्वा 'घाडिएति वा घाटिक इति वा 'सहजातमित्र' बालमित्रमित्यर्थः, इति कृस्या, 'सहाएत्तिवा' सहाय इतिवा, सहायका-सहचारीति मत्वा, 'मुहित्ति वा' मुहृदिति वा प्रियमित्रमयम्, इति मत्वा मया तस्माद विपुलाद् अशनपान- खाद्यस्वाधात् संविभागो न कृतः, किन्तु 'नन्नत्यसरीरचिताए' नान्यत्रशरीर- चिन्तायाः, उच्चारप्रसवणपरिष्ठापनरूपशरीरचितां विहाय न मपा संविभागः रूप धर्म मानकमर नहीं दिया है, मुझे ऊनोदर तप की प्राप्ती होगी ऐसा मानकर भी नहीं दिया है, अथवा प्रत्युपकार के रूपमें भी नहीं दिया है, लोगव्यवहार की दृष्टि से भी नहीं दिया है, लोकलाजके ख्याल से भी नहीं दिया है, यह हमारा पूर्वापरसंबधी है इस भाव मे भी नहीं दिया है, अथवा यह न्याय प्रदाता है ऐसा जानकर भी नहीं दिया है, यह हमारा घाटिका है बाल मित्र है, ऐसा मानकर भी नहीं दिया है, यह हमे सहायता देनेवाला है ऐसा समझ कर भी नहीं दिया है, यह हमारा प्रिय मित्र है ऐसा जानकर भी नहीं दिया हैं किन्तु केवल शारिरिक चिन्ता के भाव से · ही दिया है। अर्थात् मुझे कारावासमें उच्चार प्रस्रवण की बाधाने सताया था, सो उसकी પ્રેરાઈને આપ્યું નથી, અને તેથી ઉદર તપની પ્રાપ્તિ થશે આમ જાણીને પણ મેં તેને ભાગ આપ્યું નથી, પ્રત્યુપકારના રૂપમાં પણ મેં તેને ભાગ આપ્યું નથી લોકલાજની દૃષ્ટિએ પ્રેરાઈને પણ મેં તેને ભાગ આપ્યું નથી, તે મારે પૂર્વાપર સબંધી છે, આમ જાણને પણ ભેજનમાંથી મેં તેને ભાગ આપે નથી, તે ન્યાય આપનાર છે. આવું જાણીને પણ તેને ભાગ આપ્યું નથી, તે અમારે ઘાટિક છે. બાળ સખા છે. આવું જાણુને પણ તેને મેં ભાગ આપ્યું નથી, તે મને સહાયતા કરે છે આમ સમજીને પણ મેં તેને ભાગ આપે નથી, તે અમારે પ્રિય મિત્ર છે. આ જાણીને પણ તેને ભેજનમાંથી ભાગ આપ્યું નથી. પણ શારીરિક ચિંતા કવાના વિચારથી જ મેં તેને પિતાના ભોજનમાંથી ભાગ આપે છે, જેલમાં કહેતાં મને ઉચ્ચાર પ્રસવણની મુશ્કેલી સતાવ્યા કરતી હતી તેથી તે બાધાથી ·अनगारधर्मामृतषिणीटीका भ. २. धन्यस्य विजयेन सह हडिबन्धनादिकम् वधैः यष्ट्यादिना ताइनरूपैः 'कसप्पहारेडिय' कशाप्रहारैश्च दिवसेऽनेकवार कशापातरूपैः 'जाव' यायव एवं लत्तादिपरिघातकरूपैश्च प्रहारैः, तृप्या या च क्षुधया च 'परभवमाणे' पराभवन्ः परिपीडयमानो जर्जरितशरारः सन् कालमासे मृत्युसमये कालं कृत्वा 'नरएम' नरके पापार्मिणां यातनास्थाने 'सूत्रे प्राकृतत्याद् बहुवचनम्' 'नेहयत्ताए' नैरयिकतया नारकत्वेन 'उवचन्ने उपपन्ना उत्पन्नः । स खलु तत्र-नरके नरथिको जातः, कीदृशः ? इत्याह-- 'काले' इत्यादि, काले' काल: कृष्णवर्णः 'कालोभासे' कालावभासः-द्रप्टणा काल इ-मृत्युरिच अवभासते, यद्वा काल: क्यामः अबभास= दीप्तिर्यस्य स तथा 'जाच' यावत् यावच्छब्देन-'गंभीर लोमहरिसे भीमे उत्तासणए परमकण्हे वयोग' से ण तत्थे निच्च भीए, य पाभवमाणे कालमासे काल किच्चा नरपसु नेरइयत्ताए उबवन्ने) उन पूर्व प्रदर्शित रज्वादि द्वारा दृढनियन्त्रणरूप बंधों से यष्यादि द्वारा ताडन रूप बंधों से, दिवस में अनेक बार कृत कशापातरूप प्रहारों से---- लत्तादि परिघात रूप प्रहारों से भूव और पियास से परिपीडित होता हुभा--जर्जरित-शरीर होता हुआ काल अबसर काल के ओर पार कनों के पाना सानहा नरको नारकी की पर्याय से उत्पन्न हुआ। (से ण तस्य नेरइए जाए) वह वहां ऐसा नैरपिक हुआ कि जो काले कालोभासे जार वेयणं पच्चणुमावमाणे विहरइ) शरीर में कृष्ण वर्ण वाला देखने वालों को मृत्यु जैसा प्रती? होता था-~~-अथवा काली दीप्तिवाला । या यावत् शब्द से इस पाठ का यहां और संग्रह किया गया है। (गंभीरलोमहरिसे, भीमे, उत्तासणए परमकाहे वण्णेण से तत्थ निच्च भीए, निच्च तत्थे, निच्च' तसिए, परमवमाणे कालमासे कालं किच्चा नरएमु नेरइयत्ताए उवचन्ने) ५i વર્ણન કરવામાં આવ્યા મુજબ દેરીઓના સખત બંધને લાકડીઓ વગેરેને માર અને દિવસમાં ઘણીવાર કરવામાં આવેલા કેરડાઓના પ્રહારો, લત્તા વગેરેના પ્રહારો ભૂખ અને તરસથી દુઃખી થતો શિથિળ શરીરવાળો થઈને આખરે મૃત્યુ પા અને પાપકર્મોના યાતના સ્થાનરૂપ નરકમાં નારકની પર્યાયમાં જન. (से गं तत्थ नेरइए जाए) नैयिनी पय... (काले कालोभासे जाव वेयणं पच्चणुभवमाणे विहरई) शरीरे से મેંશ જે અને જેનારાઓ તે મૃત્યું જે પ્રચંડ લાગતું હતું. અહીં (કાવન) શબ્દથી આ પાઠને સંગ્રહ थयो ®..-- (गंभीरलोमहरिसे भीमे उत्तासणए परमकण्हे वण्णेणं से ..

·माताधर्मकथामने न्तुकारिष्टादश्च निवारणाय दध्यक्षतादिग्रहणं नदेव प्रायशितम् अपश्यं करणी. यत्वेन यया सा विपुलान भोगभोगान् भुजाना सनी विहरति आस्ते स्म.म.११॥ मूलम्-तएणं से विजए तकरे चारगसालाए तेहिं बंधेहि वहेहिं कसप्पहारेहि य जाव तण्हाए य छुहाए य परब्भवमाणे कालमासे कालं किच्चा नरएसु नेरइयत्ताए उववन्ने । सेणं तत्थ नेरइए जाए काले कालोभोसे जाव वेयणं पच्चणुभवमाणे विहरइ। से णं ताओ उव्व हित्ता अणाइयं अणवदग्गं दीहमद्धं चाउरंतसंसारकंतारं अणुपरिअटि- स्सइ। एवामेव जंबू! जेणं अम्हं निग्गंथो वा निग्गंथी वा आय रियउवज्झायाणं अंतिए मुंडे भवित्ता अगाराओ अणगारियं पव्व- इए समाणे विपुलमणिमुत्तिय धणकणगरयणसारेणं लुब्भइ वि य एवं चेव ॥सू० १२॥ टीका-तएणं से विजय' इत्यादि । ततः खलु इतश्च स विजयस्तस्करः 'चारगसालाए' चारकशालायां- कारागारे तैः पूर्वप्रदर्शितैः 'बंधेहि' बन्धैः रज्वादिदृढनियन्त्रणरूपैः, 'वहेहि' आदि प्राणियों के लिये अन्नादि देनेरूप बलिकर्म किया । नधा दृष्टि दोष आदि को निवारण करने के लिये उसने मपोपुड आदि किये तथा स्वप्नके फल रूप आगन्तुक अरिष्ट आदिके निवारण करने के लिये उसने दध्यक्षत आदिक ग्रहण किया। ॥ ११॥ 'तएणं से विजए तक्करे' इत्यादि । टीकार्थ-(तगणं) इसके बाद (विजए तक्करे) विजय तस्कर-(चारग सालाए) कारागसमें (तेहिं बंधेहिं बहेहिं कसप्पहारेहिं य जाव तण्डाए य छुहाए નિમિત્ત પશુ પક્ષી વગેરે પ્રાણીઓને અન વગેરે અપીને બલિકર્મ કર્યું. તેમજ દષ્ટિ દેષથી નિવૃત્તિ માટે તેણે મર્ડ વગેરે કર્યો. સ્વનિના ફળના રૂપમાં ભવિષ્યમાં થનાર અનિષ્ટ વગેરેની નિવૃત્તિ માટે તેણે દહીં અક્ષત લીધાં. (સૂ. ૧૧) 'एण से विजए तक्करे इत्यादि । टीकार्थ-(तएण) त्यार पछी (से विजए तरफरे) विययोरे (चारगसालाए) रेखमा (तेहिं बंधेहिं बहेहिं कसप्पहारेहि य जाय तप्हाए य छुहा ए य .. " ·अनगारचमामृतागोटीका अ. २ घन्यस्य विजयोन सद इश्यिन्धनादिकम रूपं संसार एव कारतारं महाऽरण्यं, नत्-भचाटवामित्यर्थः, 'अणुपरियहि- सई' अनुपर्यटिप्यति-निरन्तरं परिभ्रमिप्यनि । पचामेव एवमेव अनेनैव प्रकारेण हे नम्बः! यवलु अस्माकं निग्रन्यो वा निर्ग्रन्थी वा आचार्यो पाध्ययानामन्ति के 'मुंडो' मुणुः, द्रव्यतो भावतच मुंडिनो भूला अगारात्- अनगारिता पत्रजिता प्राप्तःसन् विपुलमणिमौक्तिकवनकनकरनसारेगा 'भइ' लुभ्यतिम्मणिमौक्तिकवनादि लुब्धो भवति से निय' सोऽपि च साधु र्वा साधी वा 'एवंचेच' एवमेव-विजयतस्करवदेव चातुरन्तसंसार- कान्तारे भ्रमिष्यतीति भावः ॥मृ० १२॥ मूलम्-तेणं कालेणं तेणं समएणं धम्मघोसा थेरा भग- वंतोजाइ संपन्ना जाव पुव्वाणुपुचि चरमाणा गामाणुगामं दूइजमाणा जेणेव रायगिहे नगरे जेणेव गुणसिलए ोइए तेणेव उवागच्छति, उवागच्छित्ता अहापडिरूवं उग्गहं उग्गिमिहत्ता संजमेणं तवसा अ. मार्ग बहुत लंबा चौडा है अथ उत्सर्पिणी अवसर्पिणी रूप काल जिसका बहुत दी है~-परिभ्रमण करेगा। (एवामेर जंबू । जे गं अम्हं निगांधी का निग्गंधी वा प्रारियमझायाणं अतिए मुडे भवित्ता अगाराओ अणगारियं पब्वइए समाणे . विपुलमणिमुत्त्यधणकणग रयणसारेग लुभा से वि य एवं चेव) इसी प्रकार से हेमंबू। जो हमारे निर्गन्ध अथवा निम्रन्यो साधु माची जन आचार्य, उपाध्याय के पास द्रव्य भाा रूपसे मुंडित होकर भगार से अनगारी अवस्था को प्राप्त करते हुए विपुल मणिमौक्तिक, धन, कनक, रत्न आदि में लुभा जाते है वे भी इसी तरह चतुर्गतिरूप इस संसार अटवो में भ्रमण करते रहेंगे । ।मु० १२॥ બહુ જ લાંબા અને વિસ્તાર પામે છે અથવા ઉત્સર્પિણી અવસર્પિણી રૂપ કાળ मन मा छ-परिश्रम ४२२. (एनामेव जंबू !जे णं अम्हं निग्गंधो वा निग्गंधी वा आयरिय उपझायाण अंतिए मुंडे भविता अगाराओ अपागारियं पचइए समाणे विपुलमणिमुत्तयणकणगरयणसारेग लुभइ से वि य एवं चेत्र) माते ! २ सभास नियमियी साधु સાધ્વીજન આચાર્ય અને ઉપાધ્યાયની પાસે દ્રવ્ય ભાવ રૂપથી મુંડિત થઈને અારથી અવસ્થાને મેળવતાં ખૂબ જ મણિ. મૌતિક, ધન, કનક રન વગેરેમાં લુપ થઈ જાય છે તેઓ પણ આ વિજય તસ્કર જેવા જ છે. અને તેઓ પણ આ પ્રમાણે જ ચતુર્ગતિરૂપ આ સંસાર રૂપી અટવીમાં પરિભ્રમણ કરતા રહેશે. સૂ.. ૧૨૦ .

·शाताधर्मकयाम निश्च तत्थे, निच्चं तसिए, निच्चं परमरहसबद नरगः' इत्येतेषां सं ग्रहः, तत्र-'गंभीर' गम्भीरः प्रचुरः 'लोमहरिसे' रामहर्प: भयननितरोमांनी यस्य सः, 'भीमे' भीम: भयङ्करः, अत एवं 'उत्तामणाए' उत्त्रासका भयजनितदुःखननका, वर्णेन परमकृष्णः-असो तत्र नित्यं भीतः, नित्यं तसिए' त्रसिता परमाधर्मिभिखासं प्रापितः सन 'परममुहसंयद" परमाशुभसम्पद्वाम् =उत्कटपापकर्मोपनीयां 'नरगयेयण' नरकनेदनां= नरकसम्यधिघोरयातना 'पचणुभवमाणे प्रत्यनुभवन् आत्मनः प्रतिप्रदेशतोऽनुभवन् 'विहरद' विहरनि- उपतिष्ठते । स सलु-विजयतस्करजीवः 'तो' तस्मान् नरकम्धानात् 'उबहित्ता' उदृत्य-निस्सृत्य 'अणाइयं' अनादिकम् आदि रहितम् 'अणवदग्गं' अनवदनम् 'दीहमद्धं दीर्धाधवानं-दीर्धमार्ग चतुर्गतिलक्षणम्, दीर्घाद्धम्' इति च्छायापक्षे तु दीर्घा=अद्धा कालः उत्सपिण्यवसर्पिणी लक्षणो यत्र तत्र दीर्घका- लिकमित्यर्थः 'चाउरंतं संसारकंतारं नातुरन्तं संसारवान्तारं-चातुरन्त चतुर्गति- निच्चं परमसुहसंबद्धनरग) इन पदों का अर्थ इस मकार है--इसे वहां सदा भय रहेता है इसलिये सर्वदा इसे भयजनित रोमांच बना रहता इ-यह नरक स्वयं भयंकर है-इसलिये भय से उत्पन्न होनेवाले दुःख का यह उत्पादक है। वर्ण की दृष्टि से यह परम कृष्ण है । यह वहाँ नित्य भयशील और त्रस्त बना रहता है। परमायामिक देव इसे वहाँ नित्य त्रास दिया करते है। उत्कृष्ट पाप कर्म के उदय से प्राप्त हुई नरक संबन्धी घोर यातनाओं को प्रात्माके प्रति प्रदेश से वह भोगता है (से ण ताओ उवहिना अणाइयं अणवदग्गं दीहमद्ध चाउरंतसं- सारकतारं अणुपरिहिस्सइ) इसके बाद वह विजय तस्कर का जीव उस नरक स्थान से निकल कर अनादि-आदि रहित नाश, रहित -अनन्त रूप ऐसी चतुर्गति रूप भवाटवी में जिसका कि चतुर्गति रूप निच भीए निच्च तत्थे, निच्च तसिए, निच्च परमसुहसंबद्धं આ પદને અર્થ આ પ્રમાણે છે– તેને નરકમાં એક રહે છે. એથી સદા તે ભયજનક રોમાંચ યુકત રહે છે. તે પોતે ભયથી ઉત્પન્ન દુઃખને તે ઉત્પન્ન કરનાર છે. રંગે તે સાવકાળે છે. હંમેશાં તે નરકમાં ભયશીલ અને સત્રસ્ત બની રહે છે. પરમધામિક દેવ તેને સદા ત્યાં નરકમાં ત્રાસ આપતા રહે છે. ઉત્કૃષ્ટ પાપકર્મોને લીધે પ્રાપ્ત થયેલી નરકની ભયંકર મુશ્કેલીઓને તે આત્માના દરેકે દરેક પ્રદેશથી लागवे छ. (से णं ताओ उवाहिना अगाइयं अणवदग्गं दीहमद्धं चाउरंत- संसारकंतारं अणुपरिअहिस्सइ) त्या२ मा विन्य योरना 4 ते न.४थानथी બહાર નીકળીને અનાદિ આદિરહિત નાગરહિત, અનંતરૂપ એવી ચતુર્ગતિરૂપ માર્ગ नरगं) ·भनगारधर्मामृतवपिणीटीका अ. २. धन्यस्य मोक्षवर्णनम् मर्यादया विचरन्तः 'गामाणुगाम' ग्रामानुग्रामम्-एक ग्रामादब्यवधानेनान्य- ग्राम 'दृ जमाणा' द्रवन्तः गच्छन्तः यत्रैव राजगृह नगरं यत्रैव गुणशिलक 'चेइए' चैत्यम्=उद्यानं तत्रैवोपागच्छन्ति, उपागम्य 'अहापडिवं' यथापति- रूपं यथायोग्यं साधुमर्यादाईम् 'उग्गहं' अपग्रेड-धमतेराज्ञाम् 'उग्गिह्निता' अवगृह्य धनपालसकाशान्मार्गयित्वा संयमेन तपसामानं 'भावमाणा' भाषयन्ताम्बासयन्तो विन्तिमतिप्ठन्ति। परिपन्निर्गता! धर्मः कथितः। ततः खलु तस्य प्रन्यस्य मार्यवाहस्य यहुजनस्यान्तिके एतम श्रुत्वा निशम्य अयमेत आध्यात्मिको याद समुदपद्यत एव मलु स्थविरा भगन्ती पुवाणुपुन्धि चरमागा गामाणुगाम दुइजमाया जेणेव रायगिहे नयरे गुणसिलए चेइए तेणेच आगच्छति। जो कि विशुद्ध मातृवंशवाले थे यावद तीर्थंकरों की परम्परा के अनुसार विहार करते थे। वे एक ग्राम से दुसरे ग्राम में विहार करते हुए जहां राजगृह नगर और गुणशिलक चैत्य था वहां आये उगच्छिता अहापडिरूवं उग्गहं उग्गिद्वित्ता संजमेगतरमा अप्पाण' भावेमाणाविहरंति) वहां आकर वे साधुजन की मर्यादा के अनुसार वसति की आज्ञा वहां के वनपालक से मांग कर संयम और तपसे अपनो आत्मा को भावित करते हुए ठहर गये । (परिसा निग्गया, धम्मो कहिओ तरणं तस्स घण्णस्स सत्यवाहम्स बहुजगरस अंतिए एयमढे सोच्चा गिसम्म इमेयारुवे अझस्थिए जाव समुपन्जिया) राजगृह नगर से परिपद यहां आई-भगवान् ने उसे धर्म की देगना दी। इसके बाद उस बन्य सार्थवाह ने अनेक जनों के मुख से इस अर्थ-भगवदागमन रूप समाचार को सुनकर-उसे हृदय में अवधारित पुचि चरमाणा गामाणुगाम दुइजमाणा जेणेव गुणसिलए चेहए तेणेष उवागच्छति) रेमो विशुद्ध भानना हता, मने ताशनी परत પ્રથા મુજબ વિહાર કરતા હતા તેઓ એક ગામથી બીજે ગામ વિહાર કરતાં જયાં AMS 11२ मने मुगु शिक्ष: ५ त्या व्या. (उवागच्छित्ता अदा पडिरूवं उगह उग्गिमिहत्ता संजमेणं तबसा अपाण' भावमाणा विहरति) ત્યાં આવીને તે સાધુજનેચિત મર્યાદાને અનુસરતાં ત્યાંના વન પાલકની_પાસેથી વાસ કરવાની આજ્ઞા મેળવીને તપ અને સંયમથી પિતાના આત્માને ભાવિક કરતાં त्यां रोया. (परिसा निग्गया धम्मो कहिओ तएणतस्स धणस्त सत्यवा- इस्स बहुजगल अतिए एउमटुं सोचा णिसम्म इमेवारूवे अज्झथिए जाय ગુજાિ) રાજગૃહ નગરથી ત્યાં પરિષદ એકઠી થઈ. ભગવાને પરિવને સંબોધી એટલે કે ધર્મ દેશના આપી. ત્યાર પછી ધન્ય સાર્થવાહે ઘણુ માણસેના મિંઢિથી ભગવાનને પધારવાના સમાચાર સાંભળીને, તેને હૃદયમાં અવાધરિત કરતાં તેના ·६६० . যাঘমঘদু प्पाणं भावमोणा विहरंति, परिसा निग्गया धम्मो कहिओ, तएणं तस्स धण्णस्स सत्थवाहस्स बहुजणस्स अंतिए एयमह सोचा णि सम्म इमेयारूवे अज्झथिए जाव समुपजित्था-एवं खल्लु थेरा भग वंतो जाइसंपन्ना इहमागया इहसंपत्ता तं इच्छामि णं थेरे भग- वते वंदामि नमसामि हाए जाव सुद्धप्पवेसाई मङ्गलाई वत्थाई पवरपरिहिए पायविहारचारेणं जेणेव गुणसिले चेइए जेणेव थेरा भगवंतो तेणेव उवागच्छइ, उवागच्छित्ता बंदइ नमसइ। तएणं थेरा भगवंतोधण्णस्स सस्थवाहस्स विचित्तं धम्ममाइक्खंति, तएणं से धन्ने सत्थवाहे धम्मं सोचों एवं वयासी-सदहामि णं भंते ! निग्गथे पावयणे जाव पवइए जाव वहूणि वासाणि सामन्नपरियागं पाउणित्ता भत्तं पञ्चक्खाइ, पञ्चविखत्ता मासियाए सलेहणाए सर्टि भत्ताई अणसणाए छेदेइ, छेदित्ता कालमासे कालं किच्चा सोहम्मे कप्पे देवत्ताए उववन्ने, तत्थर्ण अत्थेगइया णं देवाणं चत्तारि पलि- ओवमाई ठिई पन्नत्ता, तत्थ णं धण्णस्स देवस्त चत्तारि पलिओ- वमाइं ठिई पण्णत्ता, से पं धपणे देवे ताओ देवलोयाओ आउक्ख- एणंभवक्खएणं ठिइक्खएणं अणंतरं चयं चइत्ता महाविदेहे वासे सिज्झिहिइ जाव सव्वदुक्खाणामंतं करेहिइ ॥सू, १३॥ टीका-तेण कालेण इत्यादि तस्मिन् काले तस्मिन् समये धर्मघोषा नाम स्थ- विरा भगवन्तो जातिसम्पन्ना यावत् 'पुयाणुपुन्धि' पूर्वानु पूर्या चरन्तः तीर्थङ्कर- 'तेणं कालेणं तेणं समए गं'इत्यादि । टीकार्य-(तेणं कालेणं तेण समारण) उस काल, उस समय में (धम्मघोसा नाम थेर।) धर्मघोष नामके स्थविर (भगवंतो) भगवान (जाइ संपन्ना जाव (नेण कालेणं तेणंसमएण) इत्यादि । 1-(तेणं कालेणतेण समएण) सणे अनेते समये (धम्मधोसा नाम थेरा) यधोपनामस्यपि२ (भगवंतो) सवान (जाइसंपन्ना जाब पवाणु- ·अनगारधर्मामृतवपिणीटीका अ. २. धन्यस्य मोक्षवर्णनम् मर्यादया विचरन्तः 'गामाणुगाम' ग्रामानुग्रामम्-एक ग्रामादव्यवधानेनान्य- ग्रामं 'इजमाणा' द्रवन्ता गच्छन्तः यत्रैव रानगृह नगरं यत्रैव गुणशिल 'चेइए' चैत्यम्-उद्यानं तत्रैवोपागच्छन्ति, उपागम्य 'अहापडिस्वं' यथामति- रूप-यथायोग्यं साधुमर्यादाहम् 'उग्गहं' अपग्रह असतेराज्ञाम् 'उग्गित्तिा' अवगृह्यम् धनपालसकाशान्मार्गयित्वा संयमेन तपसाऽऽत्मानं 'भावेमाणा' भावयन्तावासयन्तो विन्ति-तिष्ठन्ति। परिपन्निर्गता। धर्मः कथितः। ततः खलु तस्य धन्यस्य सार्थवाहस्य बहुजनस्यान्तिके एतमर्थ श्रुत्वा निशम्य अयमेतप आध्यात्मिको यावत् समुदपद्यत एवं ग्वल स्थविरा भगवन्तो पुवाणुपुब्धि चरमागा गामाणुगाम दुइज्जमाणा जेणेव रायगिहे नयरे गुणसिलए चेइए तेणेव उवागच्छंति) जो कि विशुद्ध मातृवंशवाले थे यावत् तीर्थंकरों को परम्परा के अनुसार विहार करते थे। वे एक ग्राम से दूसरें ग्राम में विहार करते हुए जहां राजगृह नगर और गुगशिलक चैत्य था वहां आये (उगच्छिता अहापडिरूवं उम्गहं उग्गिद्वित्ता संजमेण तवमा अपाण भाचेमाणाधिहरंति) वहां आकर चे साधुजन की मर्यादा के अनुसार वसति की आज्ञा यहां के वनपालक से मांग कर संयम और तपसे अपनो आत्मा को भावित करते हुए ठहर गये । (परिसा निग्गया, धम्मो कहिओ तएणं तम्स धण्णरस सत्यवाहग्स बहुजणरस अंतिए एयम सोच्चा गिसम्म इमेयारुवे अज्झथिए जाव समुपजित्था) राजगृह नगर से परिपद यहां आई-भगवान ने उसे धमकी देशना दी। इसके बाद उस धन्य सार्थवाह ने अनेक जनों के मुख से इस अर्थ-भगवदागमन रूप समाचारको सुनकर-उसे हृदय में अवधारित पुधि चरमाणा गामाणुगामं दहजमाणा जेणेव गुणसिलए चेहए तेणेच उवागच्छति)मा विशुद्ध भानशन ता, अने ती शनी ५२ परासत પ્રથા મુજબ વિહાર કરતા હતા તેઓ એક ગામથી બીજે ગામ વિહાર કરતાં જ્યાં AMP न१२ भने मुक्षु शिक्षा यस्य तु त्यो २०या. (उवागच्छित्ता हा पडिरूवं उगहं उग्गिमिहत्ता संजमेणं तवसा अपाण' भावेमाणा विहरति) ત્યાં આવીને તે સાધુજનેચિત મર્યાદાને અનુસરતાં ત્યાંના વન પાલકની પાસેથી વાસ કરવાની આજ્ઞા મેળવીને તપ અને સંયમથી પિતાના આત્માને ભાવિક કરતાં त्या २४या. (पारसा निग्गया धम्मो कहिओ तएण तस्स धणस्त सत्यवा- हस्स बहुजणस्स अतिए एवमटुं सोचा णिसम्म इमेयारचे अज्झथिए जाव समुपनिया) APS नयी त्या परिषद मेडी 25. पाने परिवहन समाधी એટલે કે ધર્મ દેશના આપી. ત્યાર પછી ધન્ય સાર્થવાહ ઘણુ માણસેના મેંહેથી ભગવાનને પધારવાના સમાચાર સાંભળીને, તેને હૃદયમાં અવાધરિત કરતાં તેના ·६६२ माताधर्म कथाम जातिसम्पन्ना इहागता, इहसम्माता, तद् इच्छामि खलु म्यचिरान भगवंतो वन्दे नमस्यामि । स्नानः यावत् शुद प्रवानि मारल्यानि यत्राणि 'पपर- परिहिए' प्रवरपरिहिता-प्रवरं यथास्याच्या मृठन येत्यर्थः परिहितः कृतः परिहितप्रयरवतः सन् 'पायविहारबारेण पादविहारचारेण-पादाभ्यां सञ्चरणेन यत्रैव गुणशिलकं चत्यं यमेव स्थविरा भगवन्तस्तत्रयोपागच्छति, उवागत्य वन्दते नमस्यति । ततः खलु स्थविरा भगवन्तो धन्यस्य मार्थवा हस्य विचित्र धर्ममायाति । ततः खलु स धन्यः सार्थवाहो धर्म श्रुत्वा एवमवादी-श्रद्दधामि खलु भदन्त । निग्रंन्धं प्रवचनं यावत् पत्रनितः यावद् कर-इस प्रकार को यह आध्यात्मिक यावत् मनोगत संकल्प उत्पन्न हुआ। (एवं खलु थेरा-भगवतो जाइसंपन्ना इहमागया इहसंपने, तं इच्छामि णं थेरे- भगवते वंदामि नमसामि) स्थविर भगवंत नो जाति संपन्न है यहां आये हुए हैं-यहाँ सम्प्राप्त हुए हैं। अतः मैं चाहता हूँ कि में उन्हें बंद्-नमन करूँ। ऐसा विचार कर उसने (हाए, जाच सुद्धप्पवेसाई मंगल्लाई वत्थाई पवर परिहिए) स्नान किया-यावत् शुद्ध प्रवेश करने योग्य, मंगल रूप वस्त्रों को पहिना (पाय विहारचारेणं जेणेव गुणसिले चेहए जेणेव थेरा भगवंतो. तेणेव उवागच्छइ, उवागच्छित्ता बंदइ नमसइ) पटिन कर फिर वह पैदल ही नहीं गुणशिलक चैत्य और स्थविर धर्मघोष भगवंत विराजमान थे वहां गया। जाकर उसने उन्हें चंदन किया नमस्कार किया। (तएणं थेरा भगवंतो धग्णस्स सत्यवाहस्स विचित्तं धम्मामाइखंति) इसके बाद उन स्थविर भगवंतने धन्य सार्थवाहको विचित्र धर्म का उपदेश दिया। (तएणं से धणे सत्यवाहे મનમાં આ જાતને આધ્યાત્મિક અને મને ગત સંકલ્પ ઉદ્ભવ્ય—(gછે थेरा भगतो आइसपन्ना इहमागया इहस पत्ते तं इच्छामि णं थेरे भगवंते चंदामि नमसामि) माती सपन्न स्थविर भगवंत म पधारा छ. સંપ્રા થયા છે. એથી મને ઈચ્છા થાય છે કે હું તેમને વંદુ અને નમન કરું मा प्रभाव दिया२ अशन तेभ (हाए, जाव, सुद्धप्पवेसाई मंगललाई बत्थाई पवरपरिहिए) स्नान यु मापान पासे योन्य शुद्ध परी पाडया. (पायविहारचारेण जेणेव गुणसिले चेहए जेणेव थेरा भगवतो तेणेव उवा- गच्छइ उवागच्छित्ता बंदइ नमसइ) पशन तमापायी याला न्या राशि ચય અને સ્થવિર ધર્મઘોષ ભગવંત વિરાજમાન હતા ત્યાં ગયા. પહોંચીને તેઓએ कामपानने वन मने नमः४५२ ४या. (तएण थेरा भगवंतो धण्णस्स वाहम्स विचित्तं धम्ममाइक्खति) त्यार पछी ते स्थविर मात धन्य सार्थ पाइने मत शते धर्म-शना साथी. (तएण से धण्णे सत्यवाहे सोचा सत्थ.

·अनगारधर्मामृतवर्षिणीटीका अ. २. घरस्य मोक्षवर्णनम् यहनि वर्षाणि श्रामण्यपर्यायं पालयित्वा भक्तं प्रत्याख्याति, प्रत्यारन्याय मासिक्या संलेखनया पष्टि भक्तानि अनशनेन छिनत्ति, छित्त्वा कालमासे कालं कृत्वा सौधर्म कल्पे देवत्वेन उपपन्नः। तत्र खलु अस्त्येककानां देवानां चत्वारि पल्योपमानि स्थितिः प्रज्ञप्ता, तत्र खलु धन्यस्य देनस्य चत्वारि पल्योपमानि स्थितिः प्रज्ञप्ता। स खलु धन्यो देवस्तम्माद्देवलोकात् आयुः धम्मं सोचा एवं बयासी) इसके बाद उस धन्यसार्थवाहने धर्म मुनकर इस प्रकार कहा-(सहामि णं भंते निम्गंथे पावयणे जाव पचड़ए जाव वहूणि वासाणि सामन्नपरियागं पाउणित्ता भत्तं पचक्खाइ) हे भदंत ! मैं निर्गन्ध प्रवचन को श्रद्धा करता हूं। यावत् वह प्रत्रजित हो गया। बहुत वर्षों तक उसने श्रामण्य पर्याय का पालन किया-बाद में उसने चतुर्विध भक्त को प्रत्याख्यान कर दिया ।-(पच्चक्खित्ता मासियाए संलेहणाए सर्टि- भत्ताई अणसणाए छेदेइ) प्रत्याख्यान करके १ एक मास की संलेखना से उमने ६० भक्तो को अनशन द्वारा छेद दिया-(छेदित्ता काल मासे कालं किच्चा. सोहम्मे कप्पे देवनाए उववन्ने) छेदकर फिर वह मृत्यु के अयमर आने पर मरा-और मर कर सौधर्म कल्प में देव की पर्याय से उत्पन्न हो गया। (तत्थणं अत्थेगइयाणं देवाणं चत्तारिपलिभोवमाई ठिई पण्णत्ता) वहां कितनेक देवों की चार पल्यावमप्रमाणस्थिति कही गई है सो (तत्थणं धण्णस्म देवस्स चत्वारिपालोरमाई ठिइ पण्याचा) इसमें धन्यकुमार देवकी वहां चार एवं वयासी त्यार पछी यम-दृशनानु श्रपर रीने धन्य सार्थवाडे धु- सदहामिण भते निग्गथे पावणे जार पचइए जाय यहूणि बोसाणि सामन्नपरियाग पाउणित्ता भत्तपञ्चक्खाइ) 8 हत! निय अवयनमा હું સારી પેઠે શ્રદ્ધા ધરાવું છું. આ રીતે ધન્ય સાર્થવાહ પ્રજિત થઈ ગયા. ઘણું વર્ષો સુધી તેઓએ શ્રમણ્ય પર્યાયનું પાલન કર્યું. ત્યાર બાદ તેમણે ચતુવિધ मत प्रत्याभ्यान यु. (पञ्चविश्वत्ता मासियाए संलेहणाए सहि भत्ता अण- सणाए छेदेइ) प्रत्याभ्यान शन भाडनानी समनापडतेभो सामान अनशन 43 छन यु. (छेदिता कालमासे कालं किच्चा सोहम्मे कप्पे देवत्ताए उवदन्ने) छन या मा मृत्युनो quत न्यारे माव्यो त्यारे ते. भ२९५ पाभ्या भने भरण पाभीन सौधमः ४६५मा देवनी पर्यायथी तेसो 4-1 प्या. (तत्थ णं अत्थेगइयाण देवाणं चत्तारि पलिश्रोचमाई ठिई पणाचा) त्यांट- सावनी स्थितियारपक्ष्यापम प्रभा २सी छ. (तत्थ णं च धष्णस्स देवस्स चत्तारिपलिभीमाई ठिई पण्णत्ता) या शेते धन्यभार अपनी स्थिति त्यो न्यार ·तापमंकथामो क्षयेण स्थितिक्षयेण भवक्षयेण भगतर' अनन्तरम्-अन्तररहितं व्यवधान- रहितं चयं-शरीरं 'इत्ता' त्यकला महाविदेहे वर्षे सेत्स्थति यार-यावह ब्देन भौत्स्यते भीक्ष्यति परिनिर्यास्यति, सर्वदुःखानामन्तं करिष्यति । मु. १३॥ मूलम्-- जहाणं जंबू ! धण्णेणं नो धम्मो त्ति वा जाव विजयस्स तकरम्स तओ विउलाओ असणपाणखाइमसाइमाओ संविभागे कए, नन्नत्थ सरीरसारक्खणटाए। एवामेव जंबू! जेणं अम्हं निम्गंथे वा निग्गंथी वा जाव पव्वइए समाणे क्वगयोहा- गुम्मदणपुष्फगंधमलालंकारविभूसे इप्रस ओरालियसरीरस्य नो वन्न- हेडं वा रूबहेविसयहेउ वा असणं पाणं खाइमं साइमं आहार- माहारेइ, नन्नत्थ णाणदंसणचरित्ताणं वहणयाए, से णं इहलोए चेव बहूणं समणाणं समणीणं सावगाण य साविगाण य अञ्चणिजे वंदणिज, पूणिज्जे, पज्जुवासणिज्जे भवइ, परलोए वि य णं नो वहणि हत्थच्छेयणाणि य कन्नेच्छेयणाणि य नासाच्छेयणाणि य, पल्य की स्थिति हुई। (से णं धन्ने देवे ताओ देवलोयाओ आउखएणंभव परखएक ठिइक्खएण अणंतरचयं चइला महाविदेहे वासे सिज्झिहिइ जात्र सव्वदुक्खाणमंत करेहिइ) वे धन्यदेव उस देवलोक से आयु के क्षय से, स्थिति के क्षय से भव के क्षय से, अनंतर शरीर को छोडकर महाविदेह क्षेत्र में (उत्पन्न होकर वहां से सिद्ध पद मात करेंगे। यहां यावत् पद से 'भोत्स्यते मोक्ष्यति, परिनिर्वास्यति सर्व दुःखानामन्तं कारिष्यति' इस पाठका संग्रह हुआ है। सूत्र १३॥ पस्य दी 23. (सेणं धन्ने देवे ताओ देवलोयाओ आउक्खएणं भवक्रू एणं ठिइक्खएण अणतरं चयं चइत्ता महाविदेहे वासे सिंज्झिहिइ जाव सब- दुकाणमंत करेटिंड) ते धन्य ते ४थी आयुष्य क्षय, स्थिति क्षय मने मापन ક્ષય થયા પછી શરીરને ત્યાગ કરીને મહાવિદેહ ક્ષેત્રમાં ઉત્પt ઈને ત્યાં સિદ્ધ ५६ मेगये. मी यापत्' ५४थी 'भोत्स्य ते मोक्ष्यति, परिनिर्वास्यति सर्वदुःखा नामन्तं करिष्यति' मा पाइने संबड थयो छ. ॥ सू. १३ ॥

·मनगारधर्मामृतवक्षिणोटीका म. २. श्रमणान् प्रतिभगवदपदेश: एवं हियय उप्पाडणाणि य, वसणुप्पाडणाणि य, उल्लंघणाणि य पाविहिइ, अणाइयं च णं अणवदग्गं दीहमद्धं चाउरंतसंसारकंतारं वीइवइस्सइ जहा व से धण्णे सत्थवाहे । एवं खलु नंबू! समणेणं जाव संपत्तेणं दोच्चस्स णायज्झयस्स अयमढे पण्णत्ते-त्तिवेमि।सू. १४॥ ॥विइयं णायज्झयणं समत्तं ॥२॥ टीका-'जहाण जंबु' इत्यादि। 'जहाणं' पथा खलु येन प्रकारेण हे जम्बूः! धन्येन सार्थवाहेन 'नो' न 'धम्मोति वा धर्मइति वा मत्वा यावत् 'सुहृद्' इति वा मत्वा विजयाय तस्कराय तस्माद् विपुलाद् अशनपानखा- यस्वाद्यात् संविभागः कृतः, नान्यत्र शरीरसंरक्षणार्थाय-शरीरसंरक्षणं विहाय अशनादि संविभागो न कृत इत्यर्थः एवमेव हे जम्बूः ! यः खलु अस्माकं निर्गन्धो वा निग्रंन्धी वा 'जाव' यावत्-आचार्योपाध्यायानामन्तिके मुण्डो भूत्या अंगाराद् अणगारितां प्रत्रजितः सन् 'वचगयहाणुम्मदणपुप्फगंधम- 'जहा ण जवू ! ' इत्यादि। टीकार्थ-(जहाण जंबू!) हे अंबू जिस प्रकार (धण्णेणं सत्थवाहेणं) धन्य सार्थवाहने (नो धम्मोति या जाव विजयस्स तक्करस्स तो विउलाओ असणपाणखाइमसाइमाओ संविभाग कए) धर्म नहीं मानकर यावद मित्र नहीं मानकर विजय तस्कर के लिये उस विपुल अशन, पान, खाद्य स्वाध रूप आहार में से विभाग किया (नन्नत्थ सरीरसारक्खणहोए) केवल अपने शरीर की रक्षा के निमित्त । (एवामेव जंबू ! जेग अहं निग्गथे वा निग्गधी वा जाव पवइए समाणे वयगयहाणुम्मणपुष्फगंधमल्लालंकार- विभूसे) इसी तरह हे जंबू ! जो हमारे निग्रंन्थ साधु वा निर्ग्रन्थी साध्वियां जहा ण जंबू!' इत्यादि। टी--(जहाण जंबू!) भू! वी शते (धण्णे ण सत्यवाहेग) धन्यसार्थवाडे (नो धम्मोत्ति वा जाव विजयस्स सक्करस्स तो विउलाओ असणपाणखाइमसाइमाओ संविभाग करेइ) पातानी २०४ , पोताना भित्र એવું કંઈ ન જાણતાં વિજય તસ્કરને માટે વિપુલ અશન પાન, ખાદ્ય અને સ્વાદરૂપ महाभाथी मान 30 माथ्यो. (नन्नत्थ सरीरसारक्खण द्वाए) तेत पोताना शनी २क्षा भाटे १ (एवामेव जवू! जेण अम्हं निग्गंथे वा निग्गंधी वा जाव पचइए समाणे वगयाहाणुम्मदणपुष्फमल्लालंकारविभूसे) मा प्रमाणे જ જબ હે! જેઅમારા નિથ સાધુ કેનિથ સાધ્વીઓ આચાર્ય કે ઉપાધ્યાયની ' ·६६४ সাক্ষাৎ क्षयेण स्थितिक्षयेण भवक्षयेण अगत अनन्तरम्-अन्तररहितं व्यवधान- रहितं चयं शरीरं 'चइत्ता' त्यकला महाविदेह वर्षे सेत्स्यति यावत्-यावी. ब्देन भोत्स्यते भीक्ष्यति परिनिर्यास्यनि, सर्वदुःखानामन्तं करिष्यति । म्. १३ मूलम्-- जहाणं जंबू! धण्णेणं नो धम्मो त्ति वा जान विजयस्स तकरस्स तओ विउलाओ असणपाणखाइमसाइमाओ संविभागे कए, नन्नस्थ सरीरसारक्खणटाए। एवामेव जंबू! जेणं अहं निग्गंथे वा निग्गंथी वा जाव पव्वइए समाणे वगयोहा- गुम्मदणपुप्फगंधमलालंकारविभूसे इनस्सं ओरालियसरीरस्य नो वन्न- हेडं वा रूबहेविसयहेउं वा असणं पाणं खाइमं साइमं आहार- माहारेइ, नन्नत्थ णाणदसणचरित्ताणं वहणयाए, से णं इहलोए चेव वहणं समणाणं समणीणं सावगाण य साविगाण य अञ्चणिजे वंदणिज्ज, पूणिज्जे, पञ्जुवासणिजे भवइ, परलोए वि य ण नो वहूणि हत्थच्छेयणाणि य कन्नेच्छेयणाणि य नासाच्छेयणाणि य, पल्य की स्थिति हुई। (से गं धन्ने देवे ताओ देवलोयाओ आउखएणंभव रखएण ठिइक्खएण अणं तरं चयं चना महाविदेहे वासे सिज्झिदिइ नाच सव्वदुक्खाणमंत करेहिइ) वे धन्यदेव उस देवलोक से आयु के क्षय से, स्थिति के क्षय से भव के क्षय से, अनंतर शरीर को छोडकर महाविदेह क्षेत्र में (उत्पन्न होकर वहां से सिद्ध पद मात करेंगे। यहाँ यावत् पद से 'भोत्स्यते मोक्ष्यति, परिनिर्वास्यति सर्व दुःखानामन्तं कारिष्यति' इस पाठका संग्रह हुआ है। सूत्र १३।। सी 45. (सेणं धन्ने देवे ताओ देवलोयाओ आउक्खएणं भवकरू एणं ठिइक्खएण अणतरं चयं चइत्ता महाविदेहे वासे सिंज्झिहिइ जाव सब- दुकाणमंत करेटिंड) ते धन्य ते बोथी आयुष्य क्षय, स्थिति क्षय मने भावना ક્ષય થયા પછી શરીરને ત્યાગ કરીને મહાવિદેહ ક્ષેત્રમાં ઉત્પન ઈને ત્યાં સિદ્ધ 4g मेगये. मी यापत्' ५४थी 'भोत्स्य ते मोक्ष्यति, परिनिर्वास्यति सर्वदुःखा नामन्तं करिष्यति' मा पानी सड थयो छ. ॥ सू. १३ ॥ પદ્ય ·६६७ अनगारधर्मामृतवर्पिणीटीका अ. २ श्रमणान्प्रति भगदुपदेशः गिज्जे' अर्चनीयः माननीयोऽभ्युत्थनादिना, बंदणिज्जे' बन्दनीयः स्तुतियोग्यो गुणोकीर्तनादिना, 'पूणिज्जे पूजनीया आदरणीयश्चरणस्पर्शादिना, 'पज्जु- वासणिज्जे' पर्युपासनीया सेवनीय आहार वस्नपात्रादिभिर्भवति । परलोके ऽपि च खलु भवान्तरेऽपि 'यहूणि' बहूनिम्बहुविधानि 'हत्यच्छेयणाणि य' हस्तच्छेदनानि करकृन्तनानि, 'कण्णच्छेयणाणि य' कर्णच्छेदनानि च 'नासा छेयणाणि य' नासाछेदणाणि च, एवं 'हिययउप्पाडणाणि य' हृदयोत्पाट- नानि च हृदयविदारणानि 'वसणुप्पाडणाणि य' नृपणोत्पाटनानिच अण्ड- कोपविदारणानि 'उलंबणाणि य' उल्लम्बनानि च उत्-ऊर्ध्वप्रदेशे वृक्षशाखादी लम्बनानिबन्धनानि उदन्धनानीत्यर्थः 'नान 'पाविहिइ' प्राप्स्यति पूर्वोक्त- दुःखानि न लप्स्यतइ ति भावः। 'अणाइयं' अनादिकम् आदिरहितं च खलु 'अगवदग्गं' अनवदनम् अनन्तम्, दीहमद्धं' दीर्थावानं-चतुर्गतिलक्षणं दीर्धमार्गम्, गाग य साविगाण य अचणिज्जे वंदणिज्जे; पूयणिज्जे, पज्जुनासणिज्जे भवइ, परलोए विय णं नो वहूणि इत्थच्छेयणाणि य कण्णच्छेयणाणि य ना- साच्छेयणाणि य एवं हियय उप्पाडणाणिय बसण्णुप्पाडणाणि य उल्लं बणाणि य पाविहिइ) वे निर्ग्रन्थ साधु और निग्रन्थ साध्वि या महाराज इस लोकमे अनेक श्रमण और श्रमणीयों के श्रावक और श्राविकाओं के माननीय होते हैं, वंदनीय होते हैं, पूजनीय होते हैं पर्युपासनीय होते हैं तथा परलोकमे वे हस्तच्छेदसे कणच्छेदसे, नासिकाच्छेदसे वचते हैं। उनके हृदय नहीं विदारे जाते हैं, अंडकोष उनके नहीं विदारे जाते हैं न वे उर्ध्व प्रदेशरूप वृक्षादिकों की शाखा पर ही लटकाये जाते हैं। इस पूर्वोक्त समस्त दुःखोसे वे परे रहते हैं। (अणाइयं च णं अणवदग्गं दी बंदणिज्जे, पूयणिज्जे, पज्जुवासणिज्जे भवइ, परलोए वि यणं नो यहूणि हत्यच्छेयणाणि य कण्णच्छेयणाणि य भासच्छेयणाणि य एवं हिययउप्पा डणाणिय घसणुप्पाडणाणि य उल्लंयणाणि य पाविहिइ) ते नि साधु भने નિથ સાધ્વીઓ (મહારાજ) આ જગતમાં શ્રમણ અને શ્રેણીઓના તેમજ શ્રાવક અને શ્રાવિકાઓની વચ્ચે સન્માન યુકત પદ મેળવે છે અને તેઓ વંદનીય, પૂજનીય અને પર્યપાસનીય હોય છે. તથા પરકમાં તેવા સાધુ-સાધ્વીઓ હસ્તચદથી બચી જાય છે. તેમને હૃદય અને અંડકો વિદીર્ણ કરવામાં આવતાં નથી અને તેમને ઊંચા વૃક્ષોની શાખાઓ ઉપર પણ લટકાવવામાં આવતા નથી. ઉપર કહેવામાં આવેલાં બધાં દુખોથી नेमा भुत २ छ. (भणाइयं च ण अगवदग्गं दीदमद्धं चाउरतसंसारकतारं ·तत्र- हाताधर्म कामको मल्लालंकारविभूसे' व्यपगतस्नानोमदनपुष्पगन्धमायालङ्कारविभूगः, 'यवगप' व्यपगता परित्यक्ता-पाणुम्मदण स्नानम् देशतः सर्वतो वा शरीर संस्काररूपम् उन्मर्दन तैलादिभिः शरीरसंमर्दनम् 'पुष्फ' पुष्पाणि-नपादि- कुसुमानि, 'मल्ल' माल्य-पृष्पमाला 'अलंकार' भलाराणि-मणिमुक्ताधाभ- णानि, तैर्विभूपा-शरीरशोभा येन स तथोकः-परित्यक्तस्नानादिसर्वश्रृङ्गार- शोभा इत्यर्थः अस्यौदारिकशरीरस्य 'वष्णदेउं वा' वर्णहेतवे कात्याद्यर्थम्, 'स्वदेउं वा' रूपहेतवे आकृति सौदर्याम्, 'विसयदेउं वा' विषयभोगार्थ- मशनं पानं खाद्य स्वायम्, एतद्रूपं चतुर्विधमाहारं 'नो' न 'आहारेड' आह. रति, औदारिकशरीरस्य वर्णादिनिमित्तमाहारं न करोतीति भावः 'नन्नत्य- णाणदंसणचरित्ताणं वहणयाग' नान्यत्र ज्ञानदर्शनचरित्राणां वहनताया:- ज्ञानादिरत्नत्रयागधनाया अन्यत्र न, ज्ञानाचाराधनं विहायाहारं न करोति किन्तु संयमयात्रानिर्वाहार्थमेव करोतीति तात्पर्यम् । सः खलु निर्ग्रन्थो वा निर्ग्रन्थी वा इहलोके चैव यहूनां श्रमणानां श्रमणीनां श्रावकाणां च 'अञ्च है वे आचार्य उपाध्याय के समीप आगारअवस्था से अनगार अवस्था धारण कर स्नान, उन्मर्दन, पुष्प, गन्ध, माला, अलंकार इन से शारीरिक शोभा करने का परित्याग कर (इमस्स ओरालियसरीरस्स नो धन्नउ वा रूवहे वा विसयहेउ वा असण, पाणं, खाइम. साइमं आहारमाहारेइ नन्नत्य णाणदंसण चारित्ताणं वहणयाए) इस औदारिक शरीर की कांति के निमित्त, आकृति की सुन्दरता के निमित्त, अथवा विषयभोगों को भोगने के निमित्त अशन, पान, खाद्य और स्वाध रूप चतुर्विध आहार नहीं करते हैं किन्तु ज्ञान दर्शन और चारित्र को वहन कने के लिये करते हैं (से ण इहलोएचे। यहूर्ण सनगाणं समगोगं साब- પાસેથી આગાર અવસ્થામાંથી અનગાર અવસ્થા ધારણ કરીને સ્નાન, ઉન્મદન, પુષ; NEHot घरेयांच्या पोरेथा शरीरने शuRj छान (इमस्स ओरालियसरी- चन्नहेवा रूबहेउ वा विसयहे वा अनणं. : पागं. खाइम, साइमं आहारमाहारेइ नन्नत्य णाणदंसणचारिनाणं वहणयाए) આ દારિક સાપને કાંતિવાળું બનાવવા માટે, આકૃતિને સુંદર બનાવવા માટે અથવા વિષય ભોગ ભોગવવા માટે અશન, પાન, ખાદ્ય અને સ્વાદરૂપ આ જાતના આહારો કરતા નથી, પણ જ્ઞાન, દર્શન અને ચારિત્ર્યની સિદ્ધિ માટેજ જેઓ આહાર વગેરે કરે છે, गं इहलोए चेर यहूर्ण समणाणं समणीण सावगाणय साविगाण य अच्चणिज्जे रस नो .

·अनगारधर्मामृतवर्पिणीटीका अ. २ श्रमणान्प्रति भगदुपदेशः णिज्जे' अर्चनीया-माननीयोऽभ्युत्थनादिना, बंदणिज्जे' वन्दनीयः स्तुतियोग्यो गुणोत्कीर्तनादिना, 'पूणिज्जे' पूजनीया आदरणीयश्चरणस्पर्शादिना, 'पज्जु. वासणिज्जे' पर्युपासनीयः सेवनीय आहार वस्त्रपात्रादिभिर्भवति । परलोक ऽपि च खलु भवान्तरेऽपि 'यहणि' यहूनि-बहुविधानि हत्यच्छेवणाणि य' हस्तच्छेदनानि करकृन्तनानि, 'कणच्छेयणाणि य' कर्णच्छेदनानि च 'नासा छेयणाणि य' नासाछेदणाणि च, एवं 'हिययउप्पाडणाणि य' हृदयोत्पाट- नानि च हृदयविदारणानि 'वसणुप्पाडणाणि य' तृपणोत्पाटनानिच-अण्ड- कोपविदारणानि 'उल्लंबणाणि य' उल्लम्बनानि च उत्-ऊर्ध्वपदेशे क्षशाखादी लम्बनानिबन्धनानि उन्धनानीत्यर्थः 'ना' न 'पाविहिइ' प्राप्स्यति पूर्वोक्त- दुःखानि न लप्स्यतइति भावः। 'अणाइयं' अनादिकम् आदिरहितं च खलु 'अगवदग्गं' अनवग्रम् अनन्तम्, दीहमद्धं' दीर्धाधान-चतुर्गतिलक्षगं दीर्धमार्गम्, गाग य साविगाण य अचणिज्जे वंदणिज्जे, पूयणिज्जे , पज्जुनासणिज्जे भवइ, परलोए विय णं नो वहणि इत्यच्छेयणाणि य कणच्छेयणाणि य ना- साच्छेयणाणि य एवं हिययउप्पाडणाणिय वसण्णुप्पाडणाणि य उल्लं वणाणि य पाविहिइ) वे निग्रन्थ साधु और निग्रन्थ साग्नि या महाराज इस लोकमे अनेक श्रमण और श्रमणीयों के श्रावक और श्राविकाओं के माननीय होते हैं, वंदनीय होते हैं, पूजनीय होते हैं पर्युपासनीय होते हैं तथा परलोकमे वे हस्तच्छेदसे कणच्छेदसे, नासिकाच्छेदसे बचते हैं। उनके हृदय नहीं विदारे जाते हैं, अंडकोप उनके नहीं विदारे जाते हैं न वे उर्ध्व प्रदेशरूप वृक्षादिकों की शाखा पर ही लटकाये जाते हैं। इस पूर्वोक्त समस्त दुःखोंसे वे परे रहते हैं। (अणाइयं च ण अणवदग्गं दी वंदणिज्जे, पूयणिज्जे, पज्जुवासणिज्जे भवइ, परलोए वि यणं नो यहूणि हत्थच्छेयणाणि य कणच्छेयणाणि य भासच्छेयणाणि य एवं हिययउप्पा- हणाणिय घसणुप्पाडणाणि य उल्लंबणाणि य पाविहिइ) ते नि साधु भने નિથ સાધ્વીઓ (મહારાજ) આ જગતમાં શ્રમણ અને શ્રેણીઓના તેમજ શ્રાવક અને શ્રાવિકાઓની વચ્ચે સન્માન યુક્ત પદ મેળવે છે અને તેઓ વંદનીય, પૂજનીય અને પણું પાસનીય હોય છે. તથા પરકમાં તેવા સાધુ-સાધ્વીઓ હસ્તછેદથી બચી જાય છે. તેમના હૃદય અને અંડકે વિદીર્ણ કરવામાં આવતાં નથી અને તેમને ઊંચા વૃક્ષોની શાખાઓ ઉપર પણ લટકાવવામાં આવતા નથી. ઉપર કહેવામાં આવેલાં બધાં દુખેથી तेमा भर छ. (अणाइयं च ण अगवदग्गं दीहमद चाउरतसंसारकंतारं ·सातापम कथाम: दीर्घादं वा-दीर्धकालिकम्, 'चाउरतं संसारफतारं' चातुरन्त संसारकान्तारं- चातुर तं चतुर्गतिरूपं संसार एर फान्तारं-महारण्य, नव-अटीमित्यर्थः 'पीड. वइस्सई' व्यतिभिष्यति= व्यतिक्रमिष्यति मोर्श यास्पतीति भावः, क्यम् । यथा स धन्यः सार्थबारः । अत्र दृष्टान्तयोजना चैवम्- इह मनुष्यक्षेत्रं राजगृहनगररूपम्, तत्र साधुनीवो धन्यसार्थवाहवरूपः। शरीर शब्दादिविषयमवृत्तं सदविजयचौरः। अनुपमानन्दजनकत्वेन संयमः पुत्रः। समितिगुप्तितपः शीलान्याभरणानि । संसारो नीर्णोचानम् । आसन रूपो भग्नकूपः। तत्र अयसन्नपार्श्वम्पत्यादि मनिरूपनिकुञ्जपरिटतो मायामृपा- दिरूपो मालुकाकक्षः। .अप्टादशपापमेह मभेदाः सर्पाः । जीवशरीरयोरविभागे इमद्धं चाटरंतसंसारकंतारं पीइवइस्सइ जहा व से धणे सत्यवाहे एवं खल जंबू । समणेणं नाव संपत्तेणं दोच्चस्म णायज्ञयगत आयमहे पणत्ते- त्तिवेमि) ऐसे जीव ही अनादि-अनंत इस चतुर्गतिरूप दीर्घमार्ग वाली भवाटवी को उद्दघन कर देंगे। जसे धन्यगार्थवाद करेगा। इस दृष्टान्त को योजना यहां इस प्रकार करनी चाहिये । यह मनुष्य क्षेत्र राजधानी के नगर के समान है। इसमे धन्य सार्थ की तरह ये साधुरूप जीव है। शब्दादिरूप विषयोंमे प्रवृत्त हुआ यह शरीर विजय चोर के स्थानापन्न हैं । अनुपम आनंद का जनक होने से संयम ही यहां पुत्र है। समिति, गुप्ति, नर तथा शील ये सब आभरण हैं । जीर्ण उद्यान की तरह यह संसार है । आस्रवही इसमे जीर्णलए जैसा है। अबसन्न पासत्य आदिकों की प्रवृत्तिरूप निकुंज से परिवृत हुआ मायामृषादिरूप मालुका कक्ष है । इसमे १८ पापम्थान के भेद प्रभेद ही सर्प है। जीव और शरीर का अविभाग वीइवइस्स जहा व से धणे सत्यवाहे एवं खलु जव! समग जात्र संपत्तेणं दोचस्स णायन्झयणस्स अयमढे पणते तिबेमि) मेवालय ४ मना અનંત રૂપ ચતુર્ગતિના દીર્ધમાર્ગવાળા ભવાટવીને ઓળંગશે જેમ કે ધન્ય સાર્થવાહ પિતાના સદાચરણથી સિદ્ધિ મેળવશે. આ દષ્ટાંત અહીં આરીતે કરવામાં આવે છે- આ મનુષ્ય જગત પાટનગર જેવું છે આ જગમાં ધન્યસાર્થવાહની જેમ સાધુ- રૂપ જીવે છે. શબ્દ વગેરે વિષયમાં પ્રવૃત્ત થતું શરીર વિજય ચારની જેમ છે. ઉત્તમ સુખ આપનાર હોવા બદલ સંયમ જ આ મનુષ્ય જગતું માટે પુત્રરૂપ છે. સચિતિ, ગુણિ, તપ તેમજ શીલ આ બધા આભરણે છે. જગતું જીણું ઉઘાન જેવું છે. આ જગતું આસવધર્મો છે તે જ જીફો છે. આસપાસસ્થ વગેરેની પ્રવૃત્તિરૂપ નિકુંજથી વીંટળાયેલ માધવગેરે રૂપ-માલુકાકક્ષ છે આમાં અઢાર પાપામાં ભેદ અને ઉપભેદ જ સાપ છે. જીવ અને શરીરનું અવિભાજ્ય રૂપે ·भनगारधर्मामृतवर्पिणीटीका अ. २ श्रमणान्प्रति भगदुपदेशः नावस्थानं रडियन्धनम्, कर्मपरिणामो भूपः कर्मप्रकृतो रामपुरुषः, मनुः प्यायुप्कयन्धहेतवः स्वल्पापराधाः, प्रतिलेखनादि क्रिया मलमूत्रपरित्यागरूपाः, प्रतिलेखनादि फ्रियार्थ हि शरीरं प्रवर्तते, तयाऽऽहारादिदान विना प्रवर्तित न प्रभवति, अतो विजयचौरस्थानीयस्य शरीरस्याऽऽहारादिदानं प्रतिलेखनादि कियार्थमेवेति । पन्धकदासचेटकस्थानीयः-प्रकृतिभद्रकः साधुः। यतः-स भक्तादिकमानीय ददाति । भद्रासार्थवाहीरूपा आचार्याः । ते हि आहारा- दिभिः शरीरपोपणपरं साधुमुपालम्भयन्ति, तदा साधु जनकारणं क्षुधावे. रूप से जो अबस्थान है वही हडिवंधन है। कर्मपरिणाम राजा और कर्म की प्रकृतियां राजपुरुप है । स्वल्प अपराध मनुप्यायु के बंध के हेतु है मलमूत्र परित्यागरूप प्रति लेखनादि क्रियाएँ हैं। प्रतिलेखनादि क्रिया करने के लिये शरीर ही प्रवर्तित होता है। परन्तु जबतक इसे आहारादि न दिया जाय तबतक इसकी प्रवृत्ति उनके करने के लिये नहीं हो सकती है। इस लिये विजयचोर के स्थानापन्न इस शरीर को जो आहारादि का देना होता है वह उससे प्रतिलेखनादि क्रिया कराने के लिये ही होता है। पन्धदासचेटक के जैसा प्रकृति से भद्र परिणाम वाला साधुजन है। क्यों कि वह भक्तादि लाकर देता है । भद्रा सार्थवाही की तरह आचार्य महाराज है। क्योंकि वे आहारादिद्वारा शरीर के पोपणमें तत्पर हुए साधुओको उपालंभ-उलहना देते हैं । उस समय साधुजन इसका कारण તે જ “હડિબંધન' છે. અહીં કર્મનું પરિણામ રાજા અને કર્મની પ્રકૃતિઓ રાજપુરુષ છે. સ્વલ્પ અપરાધ મનુષ્યના આયુષ્યના બંધને હેતુ છે. મળમૂત્ર પરિત્યાગરૂપ પ્રતિ , ખના વગેરે ક્રિયાઓ છે. શરીર જ પ્રતિલેખના વગેરે ક્રિયાઓ કરવા માટે પ્રવૃત્ત થાય છે. પણ જ્યાં સુધી આ શરીરને આહાર વગેરે અપાતું નથી ત્યાં સુધી આ શરીર મળમૂત્રના ત્યાગ માટે પ્રવૃત્ત થતું નથી. વિજયચારના સ્થાને મૂકાએલા આ શરીરને જે આહાર વગેરે આપવામાં આવે છે, તે પ્રતિલેખના વગેરે ક્રિયાઓ કરાવવા માટે જ આપવામાં આવે છે. પાંથકદાસ ચેટક જે ઉત્તમ સ્વભાવવાળા માણસ સાધુજ- જનના સ્થાને મફી શકાય. કેમકે તે ભેજન વગેરે લાવીને આપે છે. ભદ્રા સાથેવા- વાહીની જેમ આચાર્ય મહારાજ છે. કેમકે તેઓ આહાર વગેરેથી પિતાના શરીરને પુષ્ટ બનાવનારા સાધુઓને ઉપાલંભ (૫) આપે છે. તે વખતે સાધુએ આહારનું કારણક્ષુધા (ભૂખ) વેદનાથી નિવૃત્તિ બતાવે છે ત્યારે તેઓ (આચાર્ય) સંતુષ્ટ થઈ જાય છે. સંયમ યાત્રાના નિર્વાહ માટે એટલે કે સંયમથી જીવન પસાર કરવા માટે જ સાધુઓ આહાર કરે છે. આ પ્રમાણે સંપૂર્ણ બીજા અધ્યયનને આ નિષ્કર્ષી રૂપે અર્થ સ્પષ્ટ ·१७० রামকথা - - नादि निवेदयति, एवं निवेदितेसत्याचार्याः परितुष्टा भयन्ति, साधनः संय. मयात्रा निहाथ मेताहारं कुर्वन्तीति समग्राध्ययनस्य निकप्टोऽर्थः । एवं खलु हे जम्बूः यमणेन भगवता यारत् मोक्ष सम्माप्तेन द्विनीयस्य संघाटाख्यस्य शाताध्ययनस्यायमर्थः प्रज्ञतः 'तिमि' इति बीमि, पूर्ववत् ।म.१४॥ इति श्री विश्वविख्यात-जगदल्लभ-प्रसिद्धयाचकपचदशा भाषाक- लितललितकलापाला-प्रविशुद्धगद्यपानेकग्रन्धनिर्मापा- चादिमानमर्दकक श्री शाहच्छत्रपति कोल्हापुर राजमदस-जैन- शास्त्राचार्यपदभूपित-को-ल्हापुरराजगुरु-चालान चारी-जैनाचार्य-जैनधर्मदिवाकरपूज्यत्री- घामीलोलनतिविरचितायां ज्ञाताधर्मकथा' सूत्रख्यानगारधर्मामृतवपिण्या. ख्यांव्याख्यायांद्वितीय- मध्ययनं सम्पूर्णम्। २। क्षुधा वेदना आदि हैं ऐसा जय कह देते हैं तो वे संतुष्ट हो जाते है। संयम यात्रा के निर्वाह के लिये ही साधुजन पाहार करते हैं। इस मकार उस समग्र अध्ययन का यह निष्कपार्थ निकलता है । इस तरह हे जवू ! मोक्षमे संप्राप्त हुए श्रमण भगवान महावीरने संघाटाख्य ज्ञाताध्ययन का यह अर्थ प्ररूपित किया है ऐसा मैं कहता हूँ। "त्तिमि" इन पदों की व्याख्या पहिले अध्ययनमें की ही जा चुकी है। अतः यहाँ नहीं की गई है। " सूत्र १४" जैनाचार्य-जैनधर्मदिवाकर पूज्यश्री-घासीलालजी महाराजकृत 'ज्ञाताध- मकथाङ्ग सूत्र' की अनगारधर्मामृतवर्षिणी व्याख्यका दूसरा अध्ययन समाप्त ॥२॥ કરવામાં આવ્યું છે. આ રીતે હે જબ! મેક્ષમાં સંપ્રાપ્ત થયેલા શ્રમણ ભગવાન મહાવીરે સંઘાટાખ્ય साताध्ययन। ५२ ८भ्या भु०४५ म माय! छ. २ तने छ. शिबेमि' આ પદની વ્યાખ્યા પ્રથમ અધ્યયનમાં કરવામાં આવી છે. સૂત્ર ૧૪ જૈનાચાર્ય–જૈનધર્મદિવાકર પૂજ્યશ્રી–ઘાસીલાલજી મહારાજ કૃત જ્ઞાતાધર્મકથા સૂત્ર, ની અનગાર ધમમૃત વણિી વ્યાપ્પા નું બીજું અધ્યયન સમાપ્તા૨ ·CH , अनगारधर्मामृतवर्पिणीटीका अ. ३ तृतीयाध्ययनस्योपक्रमः ६७१ तृतीयाध्ययनमारभ्यते. द्वितीयाध्ययने विषयकपायादावासक्तस्य दोपा, अनासक्तस्य गुणा उपदिष्टास्तेन चारित्रशुद्धिः कर्तव्येति प्रतियोधयितुम्, अथास्मिन्नध्ययने सशङ्कनिःशङ्कयोपिगुणा उपदिश्यन्ते, तेन संयमशुद्धिकारणीभूत- सम्यक्त्वशुद्धिं कर्तव्यतया प्रतियोधयति, तत्रेद मुपक्षेपसूत्रमाह- मूलम्-जइणं भंते ! समणे णं भगवया महावीरेणं विइय अज्झयणस्स णायाधम्मकहाणं अयम पन्नत्ते, तइअस्स णं भंते णायज्झयणस्स के अढे पण्णत्ते ? ॥सू. १॥ टीका-'जदणं भन्ते !' इत्यादि यदि खलु भदन्त ! श्रमणेन भगवता महावीरेण द्वितीयस्याध्ययनस्य ज्ञाताधर्मकथानामयमर्थः मज्ञप्तः, तृतीयस्य खलु भदन्त ! ज्ञाताध्ययनस्य कोऽर्थः प्रज्ञप्तः । सर्व सुगमम् ॥मत्र १॥ तीसरा अध्ययन प्रारंभ द्वितीय अध्ययनमें, विपय कपाय आदि में आसक्त हुए व्यक्ति के दोप तथा उनमें आसक्त हुए व्यक्ति के गुण उपदिष्ट हुए हैं। इससे वहां यही समझाया है कि चारित्र की शुद्धि अवश्य ही करनी चाहिये अब इस तृतीय अध्ययनमें जो शंका सहित है और जो शंका रहित है उन दोनों के दोष और गुण कहते है। इससे संयम की शुद्धिमें कारणी- भूत जो सम्यक्तव की शुद्धि है वह कर्तव्य है यह वान प्रतियोधित होती है। यह बात यहां सूत्रकार समझाते हैंइसके लिये वे इस आरंभ बोधक मत्र को कहते हैं-जइणं भंते ! इत्यादि તૃતીય અધ્યયન પ્રારંભ બીજા અધ્યયનમાં વિષયકપાય વગેરેમાં આસકત થયેલા માણસના દોષો તેમજ અસકત થયેલા માણસના ગુણો બતાવવામાં આવ્યા છે. આ રીતે બીજા અધ્યયનમાં મુખ્યરૂપે એજ વાત સમજાવવામાં આવી છે કે ચારિત્રની શુદ્ધિ ચેકસ કરવી જોઈએ. આ ત્રીજા અધ્યયનમાં જે માણસે શંકાશીલ અથવા શંકા રહિત છે, તે બંનેના ગુણે કહેવામાં આવ્યા છે. એથી સંયમની શુદ્ધિ માટે કારણરૂપ જે સભ્યત્વની શુદ્ધિ છે તે જ કર્તવ્ય છે, આ વાત સમજાય છે. સૂત્રકાર અહીં એક વાત સમજાવે છે. तेसा समन्तत माल आप पांडेयु सूत्र ४ छ-जाणं. भंते ! इत्यादि।

·१७० হাবাথরুখ D नादि निवेदयति. एवं निवेदितेसत्याचार्याः परितुष्टा भवन्ति, साधकः संय मयात्रा निर्वाहार्थमेवाहारं कुर्वन्तीति सनग्राध्ययनस्य निकप्टोऽर्थः । एवं खलु हे जम्बूः श्रमणेन भगरता यारत् मोक्ष सम्पाप्तेन द्विनीयम्य- सघाटाख्यस्य शाताध्ययनस्यायमर्थः प्रज्ञाः नियमि' इति प्रवीमि, पूर्ववत् ।म.१४॥ इति श्री विश्वविख्यात-जगदल्लभ-प्रसिद्धयाचपन्चदशा भाषा- लितललितकलापालापक-प्रविशुद्धगद्यपद्यनेमान्यनिर्मापर- वादिमानमर्दक श्री शाहच्छत्रपति कोल्हापुर राजपदस-जैन- शास्त्राचार्यपदभूपित-को-ल्हापुरराजगुरु-चालान चारी-जनाचार्य-जैनधर्मदिवाकरसूज्यत्री- घामीलोलप्रतिविरचितायां ज्ञाताधमकथा' सूत्रज्यानगारधर्मामृतवर्षिया. स्यांव्याख्यायांद्वितीय- मध्ययनं सम्पूर्णम्।२। क्षुधा वेदना आदि हैं ऐसा जय कह देते हैं तो वे संतुष्ट हो जाते है। संयम यात्रा के निर्वाह के लिये ही साधुजन आहार करते हैं। इस प्रकार उस समग्र अध्ययन का यह निष्कर्थ निकलता है । इस तरह हे जवू ! मोक्षमे समाप्त हुए श्रमण भगवान महावीरने संघाटाख्य ज्ञाताध्ययन का यह अर्थ प्ररूपित किया है ऐसा मैं कहता हूँ । "त्तिबेमि" इन पदों की व्याख्या पहिले अध्ययनमें की ही जा चुकी है। अतः यहा नही की गई है। " सुत्र १४" जैनाचार्य-जैनधर्मदिवाकर पूज्यश्री-घासीलालजी महाराजकृत 'ज्ञाताध- मकथाङ्ग सूत्र' की अनगारधर्मामृतवर्षिणी व्याख्यका दूसरा अध्ययन समास ॥२॥ કરવામાં આવ્યું છે. આ રીતે હે જંબુ! મેક્ષમાં પ્રાપ્ત થયેલા શ્રમણ ભગવાન મહાવીરે સંઘાટાખ્ય शाययन। ५२ दण्या मु४५ म माया छ. माहुतने तिबेमि' આ પદેની વ્યાખ્યા પ્રથમ અધ્યયનમાં કરવામાં આવી છે. સૂત્ર ૧૪મા જૈનાચાર્ય જૈનધર્મદિવાકર પૂજ્યશ્રી–ઘાસીલાલજી મહારાજ કૃત અજ્ઞાતાધર્મકથા સૂત્ર, ની અનાર ધર્મામૃત વણિી વ્યાખ્યા નું બીજું અધ્યયન સમાપ્તા૨ ·६७३ - अनगारधर्मामृतवपिणीटीका अ. ३. मयूराण्डवर्णनम् नगर्या यहिरुत्तरपौरस्त्ये दिग्भागे सुभूमिभागं नामोद्यानमासीत् तत् कीदृशमित्याह--'सन्मोउयपुप्फफलसमिद्धे : सर्वत्तकपुष्पफलसमृद्धम्-- यसन्तादिगइमातुन नितपुप्पफलादिसम्मानम्, सुरम्यम्-अनिशयरमणीयं, नन्दनवनवत् 'सुहमुरभिसीयलच्छायाए' शुभमुरभि-शीतलछायया-तन्त्र 'मुड' शुभा-शोभना 'सुरभि' मुगन्धिः 'मीयलं' शीतला च या छाया तया 'समणुबद्धे' समनुबद्धम्-युक्तम्, तस्य खलु सुभृभिभागस्योद्यानस्य 'उतरओ' उत्तरत:-उत्तरदिशायामित्यर्थः 'एग देसंमि, एकदेशे-एकस्मिन् 'एवं खलु जंवू ! तेणं कालेणं इत्यादि । टीकार्थ-जंधू ! एवं खलु) हे जंबू ! तुम्हारे प्रश्न का उत्तर इस प्रकार है-( तेणं कालेणं तेणं समएणं चंपा नाम नयरी होत्या) उस कालमें उस समयमें चंपा नामकी नगरी थी (वन्नओ) इसका वर्णन पहिले किया जा चुका है। (तीसेणं चंपाए नयरीए पहिया उत्तरपुरस्थिमे दिसिमाए सु. भूमिभाए नाम उज्जाणे होत्था) उस चंपा नगरी के बाहर ईशान कोणमे मुभूमिभाग नामका उद्यान था। (सबोउय पुष्फफलममिद्धे सुरम्मे नदणवणे इव) यह समस्त ऋतुओं की शोभा से समृद्ध था-आर्थात् समस्त ऋतु संवन्धी फलपुष्पादिकों से यह सम्पन्न था. अतिशय रमणीय था। नंदन वन के समान यह (सुहसुरभि सीयलच्छायाए समणुयद्धे ) शुभ, सुरभि और शीतल छायासे युक्त था । (तस्स णं सुभूमिभागस्स उजाणस्स उत्तरओ एगदेसंमि मालुयामच्छए वन्नी) उस सुभूमिभाग उद्यान की 'एवं खलु जंवू ! तेणं कालेग' इत्यादि । टी--(जयू ! एवं खलु)! तभा प्रश्नावामा प्रभारी छ-(तेण- कालेग तेग समएण चंपा नाम नयरी होत्था) ते आणे भने ते समये या नामे नगरी ता. (वन्नओ) ते नगरीतुं न पडेय ४२पामा व्यु छ. तीसेणं चंपाए नयरीए पहिया उत्तरपुरथिमे दिसिभाए सुभूमिमाए नाम उजाणे होत्था) ते पानगरी २ थान मां सुभूमिमा नामे Gधान तो (सब्बोउयपुष्फफलसमिद्धे मुरम्मे नंदणवणे इव) asधान सभत्तऋतुमानी શેભાથી યુક્ત હતું એટલે કે બધી ઋતુઓનાં ફળ અને પુષ્પથી તે સંપન્ન હતું भने ते दु. २भीय तु न पनी भ ते (सुहसुरभिसीयलच्छायाए समणुबद्ध) शुभ सुरलि भने शीत छायावाणु तु. (तस्सणं मुभूमिभागस्स उज्जा- पस्स उत्तरओ एगदेस मि मालुयाकच्छए वन्नओ) ते सुभूमि माग धाननी ઉત્તર દિશામાં એક તરફ માલુકા કચ્છનામે વન હતું. તે માલુકા કચ્છનું વર્ણન ·६७२ शातापमंकया सुधर्मास्वामी जम्ब स्वामिनमाह-एवं खलु जम्बू इत्यादि- मूलम्-एव खलु जंबू ! तेणं कालेणं तेणं समर्पणं चंपा. नामं नयरी होत्था वन्नओ, तीसेणं चंपाए नयरीए बहिया उत्तर पुरस्थिमे दिसिभाए सुभूमिभाए नाम उजाणे होत्था, सव्वोउय पुप्फफलसमिद्धे सुरम्मे नंदणवणे इव सुह सुरभिसीयलच्छायाए समणुवढे, तस्स णं सुभूमिभागस्त उज्जाणस्स उत्तरओ एगदेसमि माल्या कच्छए वन्नओ, तत्थ णं एगा वणमऊरी दो पुढे परि- यागये पिटुडी पंडुरे निव्वणे निरुवहए भिन्नमुट्टिप्पमाणे मऊरी अंडए पसवइ पसवित्ता सएणं पक्खवाएणं सारक्खमाणी संगो.. वमाणी संविटेमाणी विहरइ. ॥ सू. २॥ 'एवं खलु जम्यूः, इत्यादि टीका--तस्मिन काले तस्मिन् समये चम्पानाम नगरी आसीद, वर्णका वर्णनग्रन्थः चम्पानग़र्या वणनं प्रागुक्तम्, 'तीसेणं' तस्याश्चम्पाया टीकार्थ--(भंते) हे भदंत ( जइणं समणेणं भगवया महावीरेण ) यदि श्रमण भगवान महावीरने (व्हायाधम्मकहाणं विइय अझयणस्स) ज्ञाता धर्म कथा के द्वितीय अध्ययन का (अयमढे पण्णत्ते) यह भाव-अर्थ प्ररूपित किया है तो (तदअस्स णे भते ! जायज्झयणम्स के अढे पण ) तृतीय ज्ञाताध्यवन का क्या अर्थ प्रकट किया हैं। इस प्रकार जंबू स्वामी की बात सुनकर सुधर्मा स्वामीने उनसे कहा कि-"मू. १" टोकाथ-(भंते) G! (जइणं : समणेणं भगवया महावीरेणं श्रभाष्य मावान महावीरे (हायाधम्मकहाणं . विइयअज्झयणस्स) तो धर्म s-u wilet अध्ययन। (अयमटे पणते) मा ॥५- निति यो छ, ते! (तइअस्स णं भंते ! णायज्झरणस्स के अट्टे पण) alert stat अध्ययनमा શું અર્થ બતાવ્યું છે? આ રીતે જંબૂ સ્વામીની વાત સાંભળીને સુધર્માસ્વામીએ તેમને કહ્યું–કે પ્રસૂત્ર ના ·- अनगारधर्मामृतवर्षिणीटीका अ. ३. मयुराण्डवर्णनम् ૬૭૩ नगर्या. यहिरुत्तरपौरस्त्ये दिग्भागे सुभूमिभागं नामोद्यानमासीत् तत् कीदृशमित्याह--'सयोउयपुप्फफलसमिद्धे : सर्व कपुष्पफलसमृद्धम्-- यसन्तादिवइमस्तुजनित उम्पफ आदिसम्पन्नम्, सुरम्यम्-अतिशयरमणीयं नन्दनवनवत् 'सुहमुरभिसीयलच्छायाए' शुभसुरभि-शीतलछायया-तत्र 'मुह' शुभा-शोभना 'सुरभि' मुगन्धिः 'मीयलं' शीतला च या छाया तया 'समणुयद्धे' समनुबद्धम्-युक्तम्, तस्य खलु सुभूभिभागस्योद्यानस्य 'उत्तरओ' उत्तरतः-उत्तरदिशायामित्यर्थः 'एग देसंमि, एकदेशे-एकस्मिन् ‘एवं खलु जंबू! तेणं कालेणं इत्यादि । टीकार्थ-(जंबू ! एवं खलु) हे जंबू ! तुम्हारे प्रश्न का उत्तर इस मकार है-( तेणं कोलेणं तेणं समएणं चंपा नामं नयरी होत्था ) उस कालमें उस समयमें चंपा नामकी नगरी थी (वन्नओ) इसका वर्णन पहिले किया जा चुका है। (तीसेणं चंपाए नयरीए बहिया उत्तरपुरस्थिमे दिसिभाए सु- भूमिभाए नाम उजाणे होत्थो) उस चंपा नगरी के बाहर ईशान कोणमे मुभूमिभाग नामका उद्यान था। (सम्बोउय पुप्फफालममिद्धे सुरम्मे नदणवणे इच) यह समस्त ऋतुओं की शोभा से समृद्ध था-आर्थात् समस्त ऋतु संबन्धी फलपुष्पादिकों से यह सम्पन्न था. अतिशय रमणीय था। नंदन- वन के समान यह (मुहसुरभि सीयलच्छायाए समणुबद्ध) शुभ, सुरभि और शीतल छायासे युक्त था । (तस्स णं सुभूमिभागस्स उजाणस्स उत्तरओ एगदेसंमि मालयाच्छए वन्नी) उस सुभूमिभाग उद्यान की 'एवं खलु जंवू ! तेणं कालेग' इत्यादि ।। 214-(जंचू ! एवं खलु)! तमारा प्रयाप्रमाणे छ-(तेण- कालेण तेग समएण चंपा नाम नयरी होत्था) ते अणे याने ते समये या नामे नगरी ती. (पन्नओ) त नगरीनु पनि पi ४२वामा माव्यु छ. तीसेणं चंपाए नयरीए बहिया उत्तरपुरथिमे दिसिभाए सुभूमिभाए नाम उजाणे होस्था) से पानी २ थान मां सुभूमिमा नामे धान (सम्बोउयपुष्फफलसमिद्धे सुरम्मे नंदणवणे इब) तेजान समस्त ऋतुमानी શેભાથી યુકત હતું એટલે કે બધી ઋતુઓનાં ફળ અને પુષ્પથી તે સંપન્ન હતું भने ते मई २भनीय तु नहन बननी म ते (सुहसुरभिसीयलच्छायाए समणुबद्ध) शुभ मुरलि मने शीत छायावाणु तु. (तस्सण मुभूमिभागस्स उजा- गस्स उत्तरओ एगदेस मि मालुयाकच्छए वन्नओ) ते सुभूमि RE Gधाननी ઉત્તર દિશામાં એક તરફ માલુકા કચ્છનામે વન હતું. તે માલુકા કચ્છનું વર્ણન ·६७४ नाताधकारिने भागे मालुफाकक्षमः आसीन, वर्णकः वर्णन: मालुकाकक्षकस्य वर्णन- मौव द्वितीयाध्ययनेऽभिहितम्. । 'तत्य णं तत्र खलु एका वनमयूरी द्व-द्विसंमयके 'पुढे पुष्टे-बर्दिते 'परियागए' पर्यायागते-पर्यागण यतिकालक्रमेण आगते प्रतिकालमाप्ने इत्ययः, परियागए-इत्यत्र यकारलोपः प्रारूयात् 'पिटुंडी पंडरे' पिप्टोण्डी पाण्डुरे तत्र-पिट' शिष्टम्य-ताण्डलचूर्णस्य 'उडी' पिण्डो तद्वन पाण्डुरे धाले ये ते नया 'निवणे' निधणे-सतरहिते 'निरूपहते-उपद्रव -रहिने 'भिन्नाद्विपमागे' भिन्नमुष्टिपमाणे त भिन्न भिन्ना मध्यरिक्ता यो मुप्टिः मा प्रमाणे ययोस्ते तया 'मऊरी मंडए' मयूराण्डके मयूरो त्पादके अडे 'पमुबई' प्रमृते-जनयति, प्रसूय-जनयित्वा 'सगण पत्र वाएण" स्वकेन पक्षपातेन अण्डोपरि सकीयपक्षाच्छादनेन 'सारक्खमाणी' उत्तर दिशामें एक और मालुक कच्छनाम का बन था। इस मालुका कच्छ का वर्णन इसी शास्त्र के द्वितीय अध्ययनमे किया जा चुका है। (तत्य णं एगा वणमऊरो दो पुढे मऊरी अंडए पसव परियागए ) उस कक्षसमें एक वन मयूरो ने दो पुष्ट मयूर उत्पादक अंड उत्पन्न किये । ये दोनों अंडे उसने भिन्न भिन्न समयमें अर्थात एक पहिले और एक दूसरा उसके उसी समय यादमे प्रसुन किये थे। (पिडी पडुरे) ये दोनों ही तंदुल चूर्ण को पिठी-पिण्डो-के समान धवल थे। (निमणे निकाहये भिन्न मुहिपमाणे) बिना किसी क्षत के थे। उपद्रव रहित थे। और मध्यरिक्त ..पोलो मुष्टि के बराबर थे। (पसवित्ता सएणं पर ववाएण सारखमाणी संगोचमाणी सबङ्खमाणी विहरइ ) प्रसव करके उसने उन दोनों मयू. रोत्पादक अंडो की अपने पंखों के द्वारा आच्छादन करके अर्थात उन दोनों अंडो को अपने पंखों के नीचे रख. और उन पर पंखो को पसार साता सूत्रना alon wध्ययनमा ४२वाभा माव्यु छ. (तत्थगएगा वणमऊरी दो. 'पुढे मऊरीअंडए पसबइ परियागए) ते भाबु क्षमा पननीये मे सुडा મેરેને ઉત્પન્ન કરનારા એવા બે ઈંડા મૂક્યાં. આ ઈડ તેણે એક પછી અને એટલે કે मे पडसा सेभ gel pel मते भूम्या sai (विदुःडी पडुरे) माने या या गाना Faटना पीउनी भ धागा sal. (निषण्णे निरुवहये भिन्नमुट्टिप्पमाणे) ते जने 'ઈડાઓ ક્ષત વગરના, ઉપદ્રવ રહિત અને વચ્ચે પિલી મૂઠીની બરાબર હતા. (पसवित्ता सपण पक्खएण सारक्खमाणी संगोवमागी संदेड्डेमाणी विहरइ) ઈંડાં મૂક્યા બાદ બંને મયુત્પાદક તેલે પાંખે પ્રસારીને બને પાંખોથી ·६७५ अनगारधर्मामृतवपिणीटीका अ. ३. जिनदत्त-सागरदत्तचरित्रम् संरक्षन्ती रक्षां कुर्वन्ती. 'संगोवेमागी' संगोपायन्तो-उपद्रवतः परिरक्षन्ती संडे- मागी' सम्बेश्यन्ती पोरयन्ती समन्तात् पौराहत्य वर्धयन्ती विहरति । म्। मूलम्-तत्थणं चंपाए नयरीए दुवे सत्थवाहदारगा परि- वसंति. तं जहा-जिणदत्तयुत्ते य सागरदत्तपुत्ते यसह जाययो सहवडि यया सहपंसुकीलियया सहदारदरिसीअन्नमन्नमणुरत्तयाअन्नमन्नमणु- व्वयया अन्नमन्नच्छंदाणुवत्तया अन्नमन्नहियइच्छियकारया अन्नम- न्नेसु गिहेसु किच्चाई करणिजाई पञ्चणुभवमाणा विहरंति. ॥ सू. ३॥ 'तत्थणं' इत्यादि, टीका-तत्र खलु चम्पायां नगर्या द्वौ सार्थवाहदारको परिवसतः तद्यथा -जिनदत्तपुत्रश्च सागरदत्तपुत्रश्च, तौ विशेषयति 'सहजायया' सहजातको -समानजन्मकालत्वात् 'सह वडियया सहवर्द्धितकौ-सार्धमेव वृद्धिमुपगतत्वात्. 'सहपंसुकीलियया' सह पांशुक्रीडितको समानकाले धूली क्रीडाकरत्वात् 'सहदाररिसी' सहद्वारदर्शिनी सह द्वारदर्शिनौ सह सार्धमेव परस्पर गृहयोारे दृष्टुं शीलं ययोः तो तथा-सहदारदर्शिनौ-इति छाया पक्षे समानकालकृतविचाही 'अन्नमन्नमणुरयया अन्योऽन्यमनुरक्तकौ--पर- कर रक्षा की-उपद्रवों से उन्हे बचाया चारों तरफ से उन्हें पंखों से बात कर उनका पोषण किया ॥ मु. २॥ टीकार्थ-(तत्थ णं चंपाए नयरीए) उस चंपा नामकी नगरीमें (दुवे सत्य. पाहदारगा परिवसंति) दो सार्थवाह दारक रहते थे। (तंजहा) वे ये है-(जिणदत्तपुत्ते य सागरदत्तपुत्ते य) एक जिनदत्त का पुत्र दूसरा सागरदन का पुत्र (सहजायया सहड्डियया सहपुंसकोलियया सहदार- दरिसी अन्नमन्नमणुरत्तया अण्णमन्त्रमणुव्ययया अण्णमन्नच्छंदाणुक्त्तया ઢાંકીને તેમની રક્ષા કરી. ઉપદ્રથી ઈડાને બચાવ્યાં ચોમેર ઈડાને પાંખેથી ઢાંકીને- યાવૃત્ત કરીને–તેઓનું પિષણ કર્યું. સૂત્ર રા 'तत्थण चपाए नयरीए' इत्यादि । टीकार्थ--(तत्थण चंपाए नयरीए) ते या ना नारीभा (दुवे सत्थ. वाहदारणा परिवसति) मे सार्थ वार्ड धारी (पुत्र) हे ता. (तं जहा) तेय मा प्रभा छ-(निगदत्तपुते य सागरदत्तपुते य) मे rasna पुत्र माने जाने सागतना पुत्र (सह जायया सह वयिया सह पुंसकी लियया सहदारदरिसी अन्नमन्त्रमणुरत्या अण्णमन्नमणुधयया अण्णमन्नच्छंदाणुव- ·ST हाताधर्म कयामिने स्परं स्नेहयन्तो 'अन्नमन्नमनुकायया अन्योऽन्यानुवजको-परस्परानुगामिनी 'अन्न मन्नच्छंदाणुवत्तया' अन्योऽन्यच्छन्दानुवर्तको-परस्पराभिमायानुव- तिनौ 'अन्नमन्नहियइच्छियकारयो अन्योऽन्यदृश्येग्मितकारको परस्पर चित्तानुकूलकारिणौ 'अन्नमन्नेय गिहेमु. अन्योऽन्यगृहयोः 'किचाई करणि- जाई' कत्यानि करणीयानि कृत्यानि उचितकार्यागि, करणीयानिमायन- व्यानि गृहसंबन्धोनि पचणुभवमाणे प्रत्यनुभवन्तो कुर्वन्तो बिहरनः मू. ३ मृलम्- तए णं तेसिं सत्थवाहदारगाणं अन्नया कयाई एगयओ सहियाणं समुवागयाण सन्नि सन्नाणं सन्निविट्ठाणं इमेयारूवे मिहो कहासमुल्लावे समुप्पजित्था जं णं देवाणुपिया! अहं सुहं वा दुक्खं वा पवजावा विदेसगमणं वा समुप्पज्जइ. अनमन्नहियइच्छियकारया अन्नमन्नेसु गिहेसु किच्चाई करणिजाई पच्चणु- भवमोणा विहरंति ) ये दोनों एक साथ ही उत्पन्न हुए थे । एक साथ ही बडे हुए थे। साथ ही साथ खेले कूदे थे। साथ ही साथ इन दोनों का विवाह हुआ था। अतः इन्ही सब बातों को लेकर इन दोनों का आपसमें बडा अधिक स्नेह था। जहां कहीं भी एक जाता था तो दूसरा भी उसके साथ जाता था। कोई किसी की इच्छा के विरुद्ध काम नहीं काता था अर्थात ये दोनों परस्परमें एक दूसरे के अभिमायानुसार वर्तन करते थे। परस्परमें ये दोनों एक दुसरे के चित्त के अनुकूल हो प्रवृत्ति किया करते थे। यहां तक ईन दोनों के स्नेह को अनुत्ति बडा हुई थी कि ये आपस में एक दूसरे के घरके करने योग्य कार्यों को भी कर दिया करते थे। म. ३ ॥ नया अन्नमहियइच्छियकारया अन्नमन्नेसु गिहेसु किचाइ करगि- ज्जाई पचणुभवमाणा विहरंति) ते. मने से साय नभ्या sit. Tी साथ મોટા થયા હતા, અને એકી સાથે રમ્યા હતા. તેઓ બંનેનાં લગ્ન પણ સાથે સાથે જ થયા હતાં. આ બધી વાતને લીધે તે બંનેમાં એક બીજા ઉપર બહુજ પ્રેમ હતું ગમે ત્યાં એકને જવાનું હોય ત્યારે બીજો પણ તેની સાથે ચોકકસ ગ જ હોય. બને માંથી-કેઈ પણ એકબીજાને વિપરીત કામ કરતા જ ન હતા. એટલે કે તેઓ એક બીજાના મન મુજબ વર્તતા હતા. એક બીજાના ચિનને અનુકુળ જ તેઓ કામ કરતા હતા. આ બંનેને પ્રેમ એટલે સુધી પહોંચ્યો હતો કે તેઓ બંને એક બીજાના ઘરનું કરવા યોગ્ય કામ પણ કરી આપતા હતા. સુ. ૩ ·.. अनगारधर्मामृताँगीटीका अ ३ जिनदत्त सागरदत्तचरित्रम तन्नं अम्हेहिं एगयओ समेचा णित्थरियव्वं निक( अन्नमन्न मेयारूवं संगारं पडिसुणेति, पडिसुणित्ता सकम्मसपउत्ता जायो यावि होन्था. ॥ सू. ४ ॥ टीका-'तत्य णं इत्यादि-तत्र खलु तयोः मार्थवाहदारकयोरन्यदा कदाचित् 'एगयओ' एकतः कस्मिंश्चित् एकस्मिन्म्थाने 'सहियाणं' सहितयोः -मिलितयोः 'समुवागयाणं' समुपागतयोः एकतरस्य गृहे प्राप्तयोः 'सन्निम न्नाणं' सन्निपण्णयो' उपविष्टयो 'मन्निविद्वागं' सन्निविष्टयोः एकस्मिन् स्थळे संमिलिततया स्थिरमुम्वासनतयाच स्थितयोः 'इमेयारवे' अयमे तपः वक्ष्यमाणस्वरूपः 'मिही कहासमुल्लाने' मियः कथासमुल्लापः, तत्र मिही कहा' मिशः कया-परस्परकथा तम्यां समुल्लार' समुल्लापः जल्पो यस्य स तथा 'सम्पजिया' समुदपद्यत अभवत् 'जणं' यत् खलु देवानुप्रियः 'अम्ई' आवयोः मुखं वा दुःप वा पचना' पत्रज्या का पर्यटन-से गा. 'तएणं तंसि सस्थवाहदारगाण' इत्यादि । टीकार्थ-(तपण) इसके याद (अन्नया कयाई) किसी समयमें (एगयओ सहिया णं) किसी एक स्थलमें मिले हुए (समुरागयाण) एक दूसरे के घरमें माप्त हुए (सन्निसन्नाणं, सन्नि विट्ठाग इमेयारूपे मिही कहासमुल्लावे मनुप्पजित्या ) अच्छी तरह यैठे हुए, अच्छी तरह एक स्थल पर मिलकर सुग्वरूप से स्थित हुए । (तसि सत्यवाहदारगाग) उन सार्थवाह पुत्रों को (इमेयारूवे मिहाकहासमुल्लावे समुपन्जिया) इम तरह यह वक्ष्यमाण मियो कथा समुल्लाप उत्पन्न हुआ।-परम्पर की गोष्ठी उन लोगोंने इस प्रकार विचार किया (अम्ह मुह वा दुक्खं वा पन्जा वा विदेसगमण' वा ममुप्पजइ ) अपन दोनों चाहे मुख में रहें या दुग्वमें 'तपणं संसि सत्यवाहदारगाणं' इत्यादि । At-(तपणं) त्यार माह (अन्नया कयाई) * मते (एगयओ सहि- याण) मे स्याने संत थयेा (समुवागयाणं) मीना ५२मा मेडी थया. (सन्निसन्नाणं सन्निचिट्ठाण' इमेयारवेमिही कहासमुल्लावे समुप्पज्जित्था) તેઓ બંને ત્યાં સારી રીતે બેઠા અને એકજ સ્થાને એક બીજાથી મળીને પ્રસન્નતા मनुलपी (तसि सत्यवाहदारगाणं) ते सार्थवाड पुत्रोन (इमेयारूवे मिहोकहा- समुल्लावे समुन्निथा) मा प्रभाओं में मानी माथे प्रेमपूर्व पातमा५ ४२० विद्यार हलव्या-मेटले ते मनसे आ प्रेमा पियार ऽय-(अम्हें सुई वा दुका पञ्चज्जा वा विदेसगमणं वा समुप्पन्नइ) भभे माने से सुसमा डीशु वा ·ব্যায়ামঃ स्परं स्नेहवन्तो 'अन्नमन्नमनुबया अन्योन्यानुवजको-परस्परानुगामिनी 'अन्नमन्नच्छंदाणुबत्तया' अन्योऽन्यच्छन्दानुवर्तकी-परस्पराभिप्रायानुव- तिनो 'अन्नमन्नहियइच्छियकारया अन्योऽन्यदयेप्सितकारको परस्पर चित्तानुकूलकारिणो 'अन्नमन्ने गिहेमु. अन्योऽन्यगृनयोः किच्चाई करणि- जाई' कृत्यानि करणीयानि कृत्यानि उचितकार्याणि, करगोयानिमायन व्यानि गृहसंबन्धोनि पचणुभवमाणे प्रत्यनुभयन्ती कुर्वन्ती बिहरनः मू. ३ मूलम्- तए णं तेसिं सत्थवाहदारगाणं अन्नया क्याइं एगयओ सहियाणं समुवागयाणं सन्नि सन्नाणं सन्निविट्ठाणं इमेयारूवे मिहो कहासमुल्लावे समुप्पजित्था जणं देवाणुप्पिया! अहं सुहं वा दुक्खं वा पवजाश विदेसगमणं वा समुप्पजई. अनमन्नहियइच्छियकारया अन्नमन्नेसु गिहेस किच्चाई करणिजाई पच्चणु- भवमोणा विहरंति ) ये दोनों एक साथ ही उत्पन्न हुए थे । एक साथ ही बडे हुए थे। साथ ही साथ खेले कूदे थे। माथ ही साथ इन दोनों का विवाह हुआ था। अतः इन्ही सब बातो को लेकर इन दोनों का आपसमें बडा अधिक स्नेह था। जहां कहीं भी एक जाता था तो दूसरा भी उसके साथ जाता था। कोई किसी की इच्छा के विरुद्ध काम नहीं काता था अर्थात ये दोनों परस्परमें एक दूसरे के अभिप्रायानुसार वर्तन करते थे। परम्परमें ये दोनों एक दूसरे के चित्त के अनुकूल हो पत्ति किया करते थे। यहां तक ईन दोनों के स्नेह को अनुत्ति बड़ा हुई थी कि ये आपस में एक दूसरे के घरके करने योग्य कार्यों को भी कर दिया करते थे। म. ३ ॥ तया अन्नमनहियइच्छियकारया अन्नमन्नेसु गिहेसु किचाइ करणि- जाई पञ्चणुभवमाणा विहरंति) ते. मन का साथै नया Cit. Asी साथ મોટા થયા હતા, અને એકી સાથે રમ્યા હતા. તેઓ બંનેનાં લગ્ન પણ સાથે સાથે જ થયા હતાં. આ બધી વાતને લીધે તે બંનેમાં એક બીજા ઉપર બહુજ પ્રેમ હતો ગમે ત્યાં એકને જવાનું હોય ત્યારે બીજો પણ તેની સાથે સેક્સ ગ જ હોય અને માંથી-કેઈ પણ એકબીજાને વિપરીત કામ કરતા જ ન હતા. એટલે કે તેઓ એક બીજાના મન મુજબ વર્તતા હતા. એક બીજાના ચિત્તને અનુકૂળ જ તેઓ કામ કરતા હતા. આ બંને પ્રેમ એટલે સુધી પહોંચ્યું હતું કે તેઓ બંને એક બીજાના ઘરનું કરવા યોગ્ય કામ પણ કરી આપતા હતા. વાસુ. ૩ ·६७९ -- . . अनगारधम नृतवर्पिणीटीका अ. ३. जिनदत्त-सागरदत्तवरित्रम् टोक 'तत्यणं इत्यादि. तत्र खलु चम्पायां नगर्या देवदना नान गणिका परिवसति, सा च आदशा यावद् अपरिभूता 'चउसहिकलापंडिया' चतुष्पष्टि कला पण्डिता-चतुप्पष्टिसंख्यकाः कलाः नृत्यादि फलवृष्टि पर्यन्ताः -- तत्र पण्डिता-निपुणा 'चउसहिगणि गुणोववेया' चतुष्पष्टि- गणिकागुगोपवेता चतुप्पप्टिसंख्यकाः गणिकागुणाः शृङ्गारचेष्टारूपाः तैरुपपेता-युक्ता 'अउणतीसं विसेसे रममाणी' एकोनत्रिंशद् विशेपान रममाणा-एकोनविंशद्विशेषान् कामशास्त्रमसिद्धान अधिकृत्य रममाणा- विलासं कुर्वाणा 'एकवीसरइगुणप्पहाणा' एकविंशति रविगुणप्रधाना एक- विंशति सख्यकाः रतिगुणाः. ते प्रधाना 'यत्तीसपुरिसोरयारकुसला' द्वात्रि- शत् पुरुपोपचारकुशला द्वात्रिंशत् सख्यकाः पुरुपोपचाराः कामशास्त्रमसि- दास्तेषु कुशला-दक्षा 'णवंगमुत्तपडियोहिया' नवाङ्गमृप्त पतियोधितानि-- 'तत्थ ण चंपाए नयरीए' इत्यादि । टीकार्थ-(तत्थण चंपाए नयरीए) उसी चंपा नगरीमें (देवदत्ता नाम गणिया परिवसइ) देवदत्ता नाम की एक गणिका रहती थी । (अना अपरिभूया. चउसद्विकालापंडिया, चउसंहिगणियागुणोववेया अउणतीस विसेसे रममाणी) यह धन संपन्न थी । यावत अपरिभून थी-कोइ इसका तिरस्कार नहीं कर सकता था। नृत्यादि लेकर फलष्टि पर्यत की ६४ कलाओं में यह निपुण थी। श्रृंगार चेष्टारूप जो ६४ गणिकागुण होते है उनसे यह भरपूर थी । कामशास्त्र प्रसिद्ध २५ विशेषों को लक्ष्य में रख कर यह विलास करती थी। (एकवीमरइगुगप्पहाणा) २१ प्रकार के रति गुणों से यह समन्वित थी । (बत्तीसपुरिसोवयारकुसला) ३२ प्रकारके कामशास्त्र प्रसिद्ध पुरुपोंपचारों में यह कुशल थी। (णवंगसुत्तपडियोहिया) 'तत्थणं चंपाए नयरोए' इत्यादि । टी-(तत्थर्ण चपाए नयरीए) ते या नगरीमा देवदत्ता नाम गणिया परिचसइ) पत्ता नामे आणि २९ती ती. (अाजाव अपारभुया चउस- हिकलापंडिया, चसहिगणियागुणाववेया अउणतीस विसेसे रममाणी) સંપન્ન હતી. અપરિભૂત હતી એટલે કે કોઈપણ વ્યકિતની એવી તાકાત ન હતી કે તેને તિરસ્કાર કરી શકે. નૃત્ય વગેરેથી માંડીને ફળવૃષ્ટિ સુધીની ચોસઠ કળાઓમાં તે કુશળ હતી. શૃંગારની ચેષ્ટારૂપે જે ચોસઠ ગણિકા ગુણો હોય છે, તે બધા ગુણે તેમાં વિદ્યમાન હતા. કામશાસ્ત્રમાં પ્રસિદ્ધ ઓગણત્રીસ (૨૯) વિશેને લક્ષ્યમાં રાખીને તે વિલાસ કરતી हती. (एक्कवीसरइगुणप्पहाणा) मे वीस तना तिथी ते युत ती. (बत्तीस पुरिसोरयारकुसला) બત્રીસ (૩૨) જાતના કામશાસ્ત્રમાં પ્રસિદ્ધ પુરુ પચારમાં તે ધન ·६७. -- साताधर्मकाम धर्थम् विदेशगमन-पापारायया 'गमुप्पन्ना' ममुपद्येत भवेत् 'तन्न' तत्खलु 'अम्हेहि' आराध्याः 'एगयओ' एकनः एकत्र 'समेचा' समेत्य मिलित्या कार्य, 'गित्थरियन्वं' निस्तरितव्यम् पारयितव्यं कर्तव्यमि- त्यर्थः, 'तिकटु' इति कृत्वा अन्योन्यं परस्परं, एनपं-एतादृशम् 'संगारं' सङ्केनम् 'पडिसुणेति' प्रतिशणुतः स्वीकुमतः प्रतिश्रुत्य-स्वीकृत्य 'सकम्मः संपउत्ता' स्वकर्मसम्मयुक्ती-स्वकार्यपरायणो जाती चाप्यभूताम, सस स्वकार्य करणोत्सुकौ स्वगृहं जग्गतुरित्यर्थः ।। मूत्र ४ ।। मूलम्-तत्थणं चंपाए नयरीए देवदत्ता नाम गणिया परिवसइ अड्डा जाव अपरिभूया चउसटिकलापंडिया चउसहिः गणियागुणोववेया अउणतीसंविसेसे रममाणी एकवीस रह गुणप्पहाणा बत्तीसपुरिसोवयारकुसला णवंगसुत्तपडिवोहिया . अट्टा- रसदेसीभासा विसारया सिंगारागारचारुवेसा संगयगयहसिय० उसि- यझया सहस्सलंभा विदिन्नछत्तचामर वालवियणियाकन्नी रहप्पयाया यावि होत्था वहूर्ण गणिया सहस्साणं आहेवच्चं नाव विहरइ.।सू. ५॥ रहे, प्रवज्या ग्रहण करें या व्यापार आदि के लिये परदेशमें जावे (तन्न अम्हेहिं एगयओ समेच्चा णित्यरियन्वं ति क8 अन्नमन्नमेयाय संगार पडिमुणेति) फिर भी अपने दोनों जो कुछ काम करे वह मिलकर ही करें। इस प्रकार उन दोनों ने परस्परमें संकेत स्वीकृत कर लिया। (पडि गुणित्ता सकम्मस उत्ता जाया यावि होत्था) इस तरह परस्परमें सकेत बद्ध होकर वे दोनों अपने २ कार्य करने में उत्कंठित बनकर वहांसे अपने २ घर को चल दिये । सू. ४ ॥ सभा २डीशु, Haorat अ शशु वेपार भाटे ५२३श मे(तन्नं अम्हेहिं एगयाओ समेचा णित्यरियव्बंत्ति कटु अन्नमन्नमेयारुवं संगार पडि सुणेति) पय अमे मने मेरे ममा पशु ते भगाने ४ अरीशु: या प्रमाणे तमा जानेले ५२२५२ सत (०२०) स्त्री वीघा. (डिमुणित्ता सकम्म संपउना जाया याविहोत्था) मा रीते ५२२५२ सत (A.त) मई (प्रतिज्ञाम) ने तमो બને પોતપોતાના કામમાં ઉત્સુક બનીને ત્યાંથી બંને પોતપોતાને ઘેર ગયાં, સૂવ ૪.

·अनगारघर्मामृतपिणीटीका अ. ३ जिनदत्त-सागरदत्तचरित्रम यस्याः सा तथा चाप्यभवत् गणिकासहस्रत्याधिपत्यं कुतो यावद्विहरति.।। मू. ५ ॥ मूल-तएणं तेसिं सत्थवाहदारगाणं अन्नया कयाइ पुया. वरहकालसमयंसि जिमियभुत्तुत्तरागयाणं समाणाणं आयन्ताणं चोक्खाणं परमसुइभूयाणं सुहासणवरगयाणं इमेयारूवे मिहो- कहासमुल्लावे समुप्पजित्था, तं सेयं खलु अम्हं देवाणुप्पिया ! कल्लं जाव जलंते विउलं असणं ४ उवक्खडावेत्ता तं विउलं असणं ४ धूव पुप्फगंधवत्थं गहाय देवदत्ताए गणियाए सद्धिं सुभूमिभा- गस्स उजाणस्स उजाणसिर पञ्चणुभवमाणाणं विहरित्तए तिकटु अन्नमन्नस्स एयमढे पडिसुणेति पडिसुणित्ता कलं पाउप्पभायाए रयणीए कोडविय पुरिसे सदावेति सदावित्ता एवं वयासी-गच्छह णं देवाणुप्पिया ! विउलं असणं ४ उवक्खडेह तं विउलं असणं ४ धूवपुप्फवत्थं गहाय जेणेव सुभूमिभागे उज्जाणे जेणेव गंदा- पुक्खरिणी तेणामेव उवागच्छह, गंदा पुक्खरिणीतो अदूरसामंते थूणा मंडवं आहणह. । आसित्त सम्मजियोवलित सुगंध जाव कलियं करेह, अम्हें पडिवालेमोणा २ चिट्ठह जाव चिटुंति. ॥सू. ६ ॥ पालकी-तामजाम-पर बैठ कर यह चलती थी। (नरवाद्ययान विशेष का नाम कर्णीरथ है) ऐसी यह गणिका (बहूणं गणियासहस्साणं आहेवच्चं जाव विहरइ) और हजार गणिका जनों का आधिपत्य करती हुई अपने समय को आनन्दके साथ व्यतीत करती थी। । मूत्र ४॥ 'तएणं तेसि सत्यवाहदारगाणं' इत्यादि । તામજામ–ઉપર સવાર થઈને તે અવરજવર કરતી, નરવાહાયાન વિશેષનું નામ કર્ણરથ छ. वी ते गणुि (वहूर्ण गणियासहस्साण आहेवचं जाय विहरइ) २ ગણિકાઓનું આધિપત્ય કરતી પિતાના વખતને તે સુખેથી પસાર કરતી હતી. સૂત્ર પા ·६८० - मातापमान नवागानि द्वे श्रोत्र, ने नगने, द्वं नामिके, जियावा मनश्रेत्येतानि सप्ता नीच सुप्तानि नानि गौवनप्राप्त्या प्रतियोषितानि स्थस्थविषयग्रहणपटुतां मापितानि यया सा तथा 'अट्ठारसदेसभासविसारया' अष्टादश्वेश 'भापाविशारदा--अष्टादशदेशमापासु विशारदा-कुशला 'सिंगारागार चारुसा' श्रृंगारागारचारुवेपा- वारस्यागारमिय चारु मनोहरो शो यस्याः सा तथा 'संगय-गग-हसिय भगिय-चेदिए विहिय विलास-संलावु. लावनिउणजुत्तोवयारसला' मगत-गत हसित-माणितचेष्टित विविध -विलाससंल्लापोलापनिपुणयुत्तोपनारकुशला इति तु व्याख्यातपूर्वम् 'उसियझया' उरितध्वजा-उच्छिना ध्वना यस्याः सा तथा 'सहस्स- लंभा' सहसूलम्भा शुल्कन सहनलम्भो लाभो यस्योः सा तथा विदिन्नछत्त चामरयालचियगिया' वितीर्णउत्रचामरचालव्यजनिका वितीर्णानि भूपेन दत्तानि छत्रचामराणि बाल व्यजानिकाचामरविशेपो यह्याः सा तथा कनीरहप्पयाया' कर्णीरथप्रयाताकीरथः प्रवहणं नरवाह्ययानविशेषस्तेन पयाया प्रयातं गमनं दो श्रोत्र, दो नयन दो नासिका के छिद्र ६ जिहा ७ स्पर्श ८ तथा मन ९ इन सुप्त नवांगों की यह पतियोधक थी। (भट्टारसदेसभासा विसारया) अष्टा दश देशों की भाषामें यह विशारदा-निपुण थी । (सिंगारागारचारुवेसा संगयगय हसिय० ऊसियशया) श्रृंगार के आगार के समान इसका सुन्दर वेष था। सगत यावत् निपुण युक्तोरचार में यह कुशल थी। संगत, गत, इसित, भणित इत्यादि निपुणयुक्तोपचार पर्यन्त पदों की व्याख्या पहिले की जा चुकी है। इसकी ध्वजा फहराती थी। (सहस्मलंभा) एक हजार रुप्या इम की फीम थी (विदिन्नछत्तचामरवालवियणिया) राजाने इसके लिये छत्र, चामर, और बालव्य नयें चित्तीर्ण किये थे। (कन्नीरहप्पयाया माविहोत्था) ते निपु ती. (णवंगसुत्तपडियोहिया) में आन, रे मामा, मे azal suji स, २५ भने भान मानव H मानी ते प्रतिमाघ ती. (अट्ठारसदेस. भासाविसारया) महार हेशानी नापामा त पांडित sil. (सिंगारागारचारुवेसा सगयगयह सिय ऊसिएझया) अंगाना निवासस्थाननी २५ तेन ३५ सुंदर હતે. સંગત અને બીજા યુપચારમાં તે નિપુણ તેમજ કુશળ હતી. સંગત, ગન, હસિત, ભણિત, વિગેરે નિપુણ. યુકત પચાર સુધીના પદની વ્યાખ્યા પહેલા કરવામાં भाषी छ. ते शनि on राती sl. (सहस्सल भा) ASAR ३पिया तनी शती. (विदिन्नछत्तचामरवालवियणिया) रात तना भाटे छत्र, याभर भने unavratra (Alaret) ka sती. (पन्नीरहप्पयायायाधि होत्या) lavn- ·अनगारधर्मामृतवपिणीटीका अ. ३ जिनदत्त-सागरदत्तचरित्रम यस्याः सा तथा चाप्यभान गगिकासहलत्याधिपत्यं कुतो यावद्विहरति.।। मु.५॥ मूलम्--तएणं तेसिं सत्यवाहदारगाणं अन्नया कयाइ पुवा- वरहकालसमयंसि जिमियभुत्तुत्तरागयाणं समाणाणं आयन्ताणं चोक्खाणं परमसुइभूयाणं सुहासणवरगयाणं इमेयारूवे मिहो- कहासमुल्लावे समुप्पजित्था, तं सेयं खल्लु अम्हं देवाणुप्पिया ! कलं जाव जलते विउलं असणं ४ उवक्खडावेत्ता तं विउलं असणं ४ धूव पुप्फगंधवत्थं गहाय देवदत्ताए गणियाए सद्धि सुभूमिभा- गस्स उजाणस्स उजाणसिरिं पञ्चणुभवमाणाणं विहरित्तए तिक अन्नमन्नस्स एयमढे पडिसुणेति पडिसुणित्ता कलं पाउप्पभायाए रयणीए कोऽविय पुरिसे सदावेति सदावित्ता एवं वयासी-गच्छह णं देवाणुप्पिया ! विउलं असणं ४ उवक्खडेह तं विउलं असणं ४ धूवपुप्फवत्थं गहाय जेणेव सुभूमिभागे उज्जाणे जेणेव णंदा- पुक्खरिणी तेणामेव उवागच्छह, गंदा पुक्खरिणीतो अदूरसामंते थूणा मंडवं आहणह. । आसित्त सम्मजियोवलित सुगंध जाव कलियं करेह, अम्हें पडिवालेमोणा २ चिट्ठह जाव चिटुंति. ॥सू. ६ ॥ पालकी-तामजाम-पर बैठ कर यह चलती थी। (नरवाहयान विशेष का नाम कर्गीरथ है) ऐसी यह गणिका (बहूणं गणियासहस्साणं आहेवच्चं जाव विहरइ) और हजार गणिका जनों का आधिपत्य करती हुई अपने समय को आनन्दके साथ व्यतीत करती थी। । मूत्र ४॥ 'तएणं तेसिं सत्यवाहदारगाणं' इत्यादि । તામજામ–ઉપર સવાર થઈને તે અવરજવર કરતી, નરવામાન વિશેષનું નામ કર્ણરથ छ. मेवी ते गण (बहूणं गणियासहस्साण आहेवच्चं जाय विहरइ) CHR ગણિકાઓનું આધિપત્ય કરતી પિતાના વખતને તે સુખેથી પસાર કરતી હતી. સુત્ર પા - - ·६८० 'सिंगारागार , माताधर्मकायो नाङ्गानि द्वे श्रोत्रे, के नगने, वें नामिके, जियावा मनश्रेत्येतानि मुप्ता नोव सुप्तानि तानि गौवनप्राप्त्या पतियोषितानि स्थस्वविषयग्रहणपटु पापितानि यया सा तथा 'अट्ठारसदेसभासविसारया' अष्टादप्रदेश भापाविशारदा--अप्टादशदेशभापासु विशारदा-कुशला चारुवसा' श्रृंगारागारचारुवेषा- झारस्यागारमिय चारु मनोहरो वेषो यस्याः सा तथा 'संगय-गय-दमिय भणिय-चेटिए विहिय विलास-संलावु. ल्लावनिउणजुत्तोवयारपुसला' सद्गत-गत इसित-माणितचेष्टित विविध -विलाससंल्लापोलापनिपुणयुत्तोपनारकुशला इति तु व्याख्यातपूर्वम् .'उसियझया' उच्छितध्वजा-उच्छिना ध्वना यस्याः सा वया 'सहस्स. लंमा' सहसूलम्भा शुल्कन सहनलम्भो लाभो यस्योः सा तथा विदिन्नछत्त- भामरयारवियगिया' वितीर्णछत्रचामरयालव्यजनिका वितीर्णानि-भूपेन दत्सानि छत्रचामराणि बाल व्यजनिकाचामरविशेपो यहाः सा तथा कनीरहप्पयाया' कीरथयाता-कीरथः प्रवहण नरवाद्ययानविशेषस्तेन पधाया प्रयातं गमनं दो श्रोत्र, दो नयन दो नासिका के छिद्र ६ जिहा ७ स्पर्श ८ तथा मन ९ इन मृप्त नवांगों की यह प्रतियोधक थी । (भद्वारसदेसभासा विसारया) अष्टा दश देशों की भाषामें यह विशारदा-निपुग थी । (सिंगारागारचारुवेसा संगयगय हसिय० ऊसियशया) श्रृंगार के आगार के समान इसका मुन्दर वेष था। सगत यारत् निपुण युक्तोपचार में यह कुशल थी। संगत, गत, हसित, भणित इत्यादि निपुणयुक्तोपचार पर्यन्त पदों की व्याख्या पहिले की जा चुकी है। इसकी ध्वजा फहराती थी। (सहस्मलंभा) एक हजार रुप्या इम की फीम थी (विदिन्नछत्तनामरयालवियणिया) राजाने इसके लिये छत्र, चामर, और बालचनिये कितीण किये थे। (कन्नीरहप्पयाया गाविहोस्था) ते निघुन ती. (गवंगसुत्तपडियोहिया) मेन, मे भांजा, मे 31 Aug OR, २५ भने मन मा न सुत भगानी ते प्रतिमाघ ती. (अट्ठारसदेस. माताविसारया) मार देथानी मापाम त. पडित ती. (सिंगारागारचारवेसा सगयगयहसिय ऊसिएझया) अंना निवासस्थाननी म ते ३५ सुंदर હતે. સંગત અને બીજા યુકોપચારમાં તે નિપુણ તેમજ કુશળ હતી. સંગત, ગન, હસિત, ભણિત, વગેરે નિપુણ યુક્તોપચાર સુધીના પદોની વ્યાખ્યા પહેલાં કરવામાં भावी छ. ते गुणिनी ucn and sत. (सहस्सल भा) AxsoMR ३पिया तनी Noil. (विदिन्नछत्रचामरवालपियणिया) रानमे तेना भाटे ७३, याभर भने ouseयनिय (aloreil) A ती. (कन्नीरहप्पयायायावि होत्या) lavl- ·अनगारधर्मामृतवर्पिणीटोका अ. ३ जिनदत्त-सागरदत्तचरित्रम् पुष्पगन्ध वगृहीत्वा देवदत्तया गणिकया सार्द्ध मुभूमिभागस्योधानस्य उद्यानश्रियम्--उद्यानशोभाम् प्रत्यनुभवतोः-उपवनशोभादर्शनादिना प्रमोदयतोः विहत-विलासितुम् इति कृत्वा अन्योऽन्ययोरेतमर्थ प्रतिश्रुणुतः पतिश्रुत्य निश्वित्येत्यर्थः 'कलं' कल्ये 'पाउपमाया रयणोए'मानुष्यभानायां रजन्यां राज्यन्ते प्राच्यां दिशि प्रकाशोदये कौटुम्बिकपुरुपान् शब्दयतः शब्दयित्वा एवमवादिष्टाम् गच्छत खलु यूयं देवानुपियाः ! विपुलमशन. (तं सेयं खलु अम्हं देवाणुपिया) हे देवानुपिय ! हम दोनोंका अब यह अच्छा है कि (कल्लं जाव जलते विउलं असणं उपक्खडावित्ता तं विउलं असग४ धवपुष्फगधवत्थं गहाय देवदत्ताम् गणियाए सद्धि सुभूमिभागस्स उजागरस उजाणसिरि पच्चणुभवमाणाण विहरित्तए) हम दोनों कल जब कि प्रभात जब कि प्रभात हो जाय और सूर्य प्रकाश हो जाय तर विपुलमात्रामें अशन पान, खाद्य, और स्वाय चारी प्रकार का आहार निप्पन्न करा कर उस निप्पन्न हुए अशन आ.ि४ चारों प्रकार के आहारको तथा धूप, पुष्प, गंध, और वस्त्र को लेकर देवदत्त गणिका के साथ सुभूमिभाग उद्यान की उद्यान श्री का अनुभव करते हुए विच- रण करें। (त्तिई अन्नमन्नन्स एयमढे पडिमुणेति) ऐसा विचार उन दोनों ने किया परस्पर के इस विचारको स्वीकार कर लिया (पडिमुणिता कल्लं पाउप- भायाए रयगीए कौटुंबियपुरिसे सद्दावें ति) विचार स्वीकृत हो चुकने के बाद कल जब रात्रि प्रभात प्राय हो. चुकी और मूर्य प्रकाशित हो चुका तत्र उन दोनोंने अपने२ कौटुम्यिक पुरुषों को बुलाया (सदाविता एवं (त सेयं खलु अम्हं देवाणुप्पिया) देवानुप्रिये ! भापणे भने भाटे मे पात सुप३५ थशे 3 (कल्लं जावजलते विउलं असण४ उवक्खडावेत्ता तं विउल' असण'४ धून,पुप्फ,गंधवथ गहाय देवदत्ताए गणियाए सद्धि मुभूमिभाग- स्स उज्माणस्स उज्जाणसिरिं पञ्चणुभवमाणाणं विहरित्तए) माती आवे न्यारे સવાર થાય અને સૂર્ય પ્રકાશ થાય ત્યારે પુષ્કળ પ્રમાણમાં અશન, પાન, ખાઘ, અને સ્વાદ્ય ચારે પ્રકારને આહાર બનાવડાવીને તે ચારે જાતના આહારને તેમજ ધૂપ, પુષ, ગંધ અને વસ્ત્રને લઈને દેવદત્તા ગણિકાની સાથે સૃભૂમિ ભાગ ઉદ્યાનની उद्यानश्रीन अनुभवता विडार पीये. (त्तिक अन्नमन्नस्स एयमद्वं पडिसुणेति) मा क्यिारने मनाये स्वीd बीघा. (पडिमुणित्ता कल्लं पाउप्पभायाए रयणीए कोडुविय पुरिसे स वेंति) वियानी स्वीकृति मा ज्यारे रात्रि पसार था પ્રભાત થયું અને સૂરજને પ્રકાશ ચોમેર પ્રસર્યો ત્યારે બંનેએ પોતપોતાના કૌટુંબિક भुषोने मालाव्या. (सदावित्ता एवं वयासी) मासाकीन युं-(गच्छह णं देवा- ·. १८२ माताधर्म काम टीका-'तरणं तेसिं इत्यादि-ततः खलु तयोः सार्थवादारयोरन्यदा कदानित पूर्वापराहकालममये पश्मिनहरे निमियभुनुनरागयाण' जिमित भुक्त-आस्वादनेन अनुभूतम् उत्तरं-तत्पश्राव आगतयोः 'समाणाण' सतोः 'आयंताणं' आचमितयोः-तचुलुफयोः 'चोकवाण' चोक्षयोः अन्नादिले. पापनयनेन शुद्धयोः अतएव 'परमसुईभूयाण' परमशुची भूतयोः हस्तमुखादि प्रक्षालनेन परमपवित्रयोः 'सुहोसणवरगयाणं' मुखासनयरगतयोः सुखाः मनावस्थितयोः 'इमेयास्वे' अयमेतद्रूपो वक्ष्यमाणलक्षणः 'मिटी कहासमुल्लावे' मिथः कथासमुल्लापः विलासविषयकवार्ता संल्लापः 'समुपन्नित्या' समुदपयत अभवत् तत्श्रेयः खलु आवयोः देवानुपिय! कल्ये यायालति विपुल- मशन पानं खाद्यस्वायमुपस्कार्य तं विपुलमशनशनखाद्यस्वाय' धूप- टीकार्थ-(तएण) इसके बाद (अन्नया कयाई) किसी एक समयकी (नेसि सत्यवाहदारगाणं) उन दोनों सार्थवाह पुत्रों को (निमियमुनुनरागणण) जव कि वे जीम कर और खाकर कुल्ला करने के लिये अपने स्थान से उठ चुके थे और (आयंताण) अच्छी तरह कुल्लाभी कर चुके थे। (चोक्खाण) तथा धोती आदि वस्त्रों पर खाते समय पडे हुए अन्नादिकों के सीतों को जब वे साफ कर शुद्ध हो चुके थे। परमसुइभूयाण) हस्त मुख आदि के प्रक्षालन से उनके मुख आदि अवयत्र जप शुद्ध हो चुके थे तब (पुचावरत कालसमयंसि) पश्चिम प्रहर में (सुहामणवरगयाण) जब वे एक स्थान पर आनन्द के साथ बैठे हुए थे-(इमेयारूवे मिहोकहासमुल्लावे समुप्पज्जित्था) इस प्रकार का यह बातचीत करते हुए विचार आंधा- 'तएणं तेसिं सत्यवाहदारगाणं' इत्यादि । Ba4--(तएण) त्या२ ६ (अन्नया कयाई) 5 मे मतनी बात छ. (तेसि सत्यवाददारगाण) ते मने सापा पुत्रोन (जिमिय भुत्तुरागयाण)-3 ત્યારે તેઓ જમીને પિતાના જમવાના સ્થાનેથી કોગળા કરવા માટે ઉભા થઈ ચૂકયા ता, अने. (आयंताणं) साशशततमः सा प री सीधा ता (चोक्खाणं) તેમજ દેતી વગેરે વસ્ત્રો ઉપર જમતી વખતે પડેલા અન્ન વગેરેના કણને સાફ કરીને शुद्ध पानी यूव्या ता. (परममुइभूयाणं) &ाय भी पोरेना अनी तमना भी ५ोरे स्क्यो न्यारे २१२७ मनी यू:य. Cit. (पुव्यावरण्डकालसमयसि) हिवसना छता पडोरमा (मुहासणवरगयाण) न्यारे तमामे स्थान नहपूर्व मे ता. (इमेयारूचे मिहो कहासमुल्लाचे समुप्पज्जिया)त्यारे यातना दिया तव्य ·६८५ --- भनगारधर्मामृतवर्षिणीटीका अ. ३ जिनदत्त-सागरदत्तचरित्रम् २ पुनः पुनः प्रतीक्षमाणाः इत्यर्थः 'चिटई' तिष्ठत यावो कौटुम्बिा- पुरुषाः तदाज्ञानुसारेण कार्य सम्पाद्य तिष्ठन्त. ॥ मु. ६ ॥ मूलभू-तए णं ते सत्थवाहदारगा दोच्चंपि कोडंविय- पुरिसे सदाति सद्दावित्ता एवं वयासी-खिप्पामेव लहुकरण जुत्त जोयं समखुरवालिहाणसमलिहियतिक्खग्गसिंगएहिं रययमय- घंटसुत्तरजुपवरकंचणखचियणत्थपग्गहोवग्गहिएहि नीलुप्पलकया- मेलएहि पवरगोणजुवोणएहिं नाणामणिरयणकंचणघंटिया जाल- परिक्खित्तं पवरलक्खणोववेयं जुत्तमेव पवहणं उवणेह तेऽवि तहेव उवणेति. ॥ सू. ७ ॥ टीका--'तपणं ते सत्यवाहदारगा दोच्चापि' इत्यादि-ततः खलु तो सार्थ: चाददारको द्वितीयवारमपि कौटुम्विकपुरुपान् शब्दयतः शब्दयित्वा एव. वहां का सब अच्छी तरह साफ करो। उसे अच्छे रूपमें गोमय अादि से लीपो। अगरबत्ती, काला गुरु आदि सुगंधित द्रव्यों से उसे वासित करो। पश्चात् हमारी वहां प्रतीक्षा करो। इस प्रकार उन सार्थवाह पुत्रों की बात सुनकर उन कौटुम्बिक पुरुपोंने जैसा उन्होंने कहाथा वैसा ही सब कार्य संगादित कर दिया और उनकी प्रतीक्षा करते हुए वहां पैठ रहे। ॥सूत्र ६॥ 'तएणं ते सत्यवाहदारगा' इत्यादि । टीकार्थ--(तएणं) इसके बाद (ते सत्यवाहदारगा) उन दोनों सार्थ चाह पुत्रोंने (दोच्चंपि) दुवारा भी कौटुंबियपुरिसे) कौटुम्पिकपुरुओं को (सदावें ति) बुलायो (सदायित्ता) बुलाकर उनसे (एवं वयासी) इस प्रकार कहा- વગેરે ત્યાંથી સાફ કરી નાખે. તે સ્થાનને છાણાં માટી વગેરેથી સરસ રીતે લીપ ધૂપ સળી, કલાગુરુ, વગેરે સુવાસિત દ્રવ્યોથી તે સ્થાનને સુગંધિત બનાવે. ત્યાર બાદ તમે અમારી ત્યાં જ રહીને પ્રતીક્ષા કરે. આ રીતે તે સાર્થવાહ પુત્રોની વાત સાંભ- ળીને તે કૌટુંબિક પુરુષોએ તેમણે જેમ આજ્ઞા આપી હતી તેમણે કામ પૂરું કરી દીધું. અને તેમની પ્રતીક્ષા કરતા ત્યાં જ બેસી રહ્યા છે. સૂત્ર. ૬ 'तए णं ते सत्यवाहदारगा' इत्यादि। सार्थ-(त एणं) त्या२ मा (ते सत्यवाहदारगा) ते माने सार्थवाड पुत्रोसे (दीचंपि) मी0 पार (कोड बियपुरिसे) अमिर पुरुषाने (सदावेंति) मेसाया ·गताधर्मकाममा मुभूमिमागमुणनं यत्र पुष्करिण्या स्तम्भनार्य पानखाधस्वाधं 'उबाखडेह' उपस्कारयत उपस्कार्य तं विपुलमशनपानवाय स्वाधं धूपपुष्पगन्धयन्त्र गृहीत्या यत्रय नन्दा पुष्करिणी नत्रयोपागमन उपागत्य नन्दाया: अदरसामन्ते धूणामंडचं स्थूणामंडपं छादनादि बल्ली का ठं'थूणाम्धूणा, तत्प्रधानो बनारळादितमण्डमः स्थगा मण्डपस्तम् आह- गह' पाहत-निवेशयत कुरुतेत्यर्थः 'यासिनसम्मनियोवलिन' आसिक्त संमानितोपलिप्त, तत्र-'आसिक्त' आसिक्तं-जलेन सिक्तं 'सम्मजिय' समाजितं कनवरापनयनेन प्रमार्जितं 'उचलित' उपलिप्त-गोमयादिना संलि. सम् सुगन्ध यावत् कलितम्--आरवर्ति कालागुरुपभृतिसुगन्धिद्रव्यः, कलितं-युक्तम् 'करे' कुरुन 'अम्हे पडियालेमागा' आवां प्रतिपालयमाना वयासी) बुलाकर इस प्रकार कहा-(गच्छह ण देवाणुप्पिया)हे देवानुपियों! तुम जाओ और (विउलं असणं४ उपयखडेह) विपुल मात्रा में अशन, पान, खाद्य, और स्वाध आहार निप्पन्न करो (तं विउलं असणं ४ धूव पुप्फवत्थं गहाय जेणेव सुभूमिभागे उज्जाणे जेणेच गंदा पुक्खरिणी तेगामेव उवागच्छह) निष्पन्न होने के बाद विपुल अशनादिरूप चतुर्विध आहार को धूप, पुष्प, वस्त्रको लेकर जहां सुभूमि भाग नामका उद्यान है और जहाँ नंदा नामकी पुकाणी है, कां जाओ-(नंदापुक्खरिणी अदूरसामंते थूणामंडवं आइणह) वहां जाकर तुम नंदापुष्करिणी से न बिलकुल पास और न बहुत दूर किन्तु उचित प्रदेश में एक स्थूणामंडप को रचो-बनायो-तैयार करो। (आसिनसम्मजियोव- लितं सुगधे जाव कलियं करेह, अम्हे पडियालेमाणा २ चिढह जाव चिटुंति) जब वह तैयार हो जावे तब उसे जल से सिञ्चित करो, कचरा वगैरह णुप्पिया) पानुप्रियो ! तमे नमो (विउलं असणं ४ उवक्खडेह) भने पुण प्रभाभा मशन, पान, मा भने स्वाध आहार तयार 3. (तं विउल असण ४ धूवपुप्फवत्थं गहाय जेणेव सुभूमिभागे उजाणे जेणेन गंदा पुक्खरिणी तेणीमेव उवागच्छह) भने न्यारे मशन, पान. माध वगेने यार ततो मार तैयार થઈ જાય ત્યારે ચતુર્વિધ આહાર તેમજ પંપ, પુષ્પ અને વસ્ત્રોને લઈને જ્યાં સુભ. મિભાગ નામે ઉધાન છે અને જ્યાં નંદા નામની પુષ્કરિણી (વાવ) છે ત્યાં જાઓ. (नंदा पुषखरिणीतो अदुरसामंते थणामंडब आइणह) त्याने ना પુષ્કરિણીથી વધારે દૂર પણ નહિં તેમજ તેનાથી વધારે નજીક પણ નહિ એવા ચર્ચ स्थाने त त्य। मंडप तैयार ४ो. (असित्त सम्मजियोवलित्तं सुगंध जाव कलियं करेह अम्हे पडियाले मागा २ चिटह जाव चिटति) २थ्या में34 ત્યારે તૈયાર થઈ જાય ત્યારે તમે પાણી છાંટીને તે જગ્યાને સિંચિત કરો, કચર ·भनगारधर्मामृतवर्पिणीटीका अ. ३ जिनदत्त-सागरदत्तचरित्रम् २ पुनः पुनः प्रतीक्षमाणाः इत्यर्थः 'चिट्ठइ' तिष्ठत यावत्ते कौटुबिक- पुरुषाः तदाज्ञानुसारेण कार्य सम्पाद्य तिष्ठन्त. ॥ मू. ६ ॥ मूलमू-तए णं ते सत्थवाहदारगा दोच्चंपि कोडंविय- पुरिसे सदाति सदावित्ता एवं वयासी-खिप्पामेव लहुकरण जुत्त जोयं समखुरवालिहाणसमलिहियतिक्खग्गसिंगएहि रययमय- घंटसुत्तरजुपवरकंचणखचियणत्थपग्गहोवग्गहिए हिं नीलुप्पलकया- मेलएहि पवरगोणजुवोणएहिं नाणामणिरयणकंचणघंटिया जाल- परिक्खितं पवरलक्खणोववेयं जुत्तमेव पवहणं उवणेह तेऽवि तहेव उवणेति. ॥ सू. ७॥ टीका--'तपणं ते सत्यवाहदारगा दोच पि' इत्यादि-ततः ग्खलु तो सार्थ. चाहदारको द्वितीयवारमपि कौटुम्बिकपुरुपान् शब्दयतः शब्दयित्वा एव. वहां का सब अच्छी तरह साफ करो। उसे अच्छे रूपमें गोमय अादि से लीपो। अगरबत्ती, काला गुरु आदि सुगधित द्रव्यों से उसे वासित करो। पश्चात् हमारी वहां प्रतीक्षा करो। इस प्रकार उन सार्थवाह पुत्रों की बात सुनकर उन कौटुम्बिक पुरुपोंने जैसा उन्होंने कहाथा वैसा ही सब कार्य संपादित कर दिया और उनकी प्रतीक्षा करते हुए वहां बैठ रहे। ॥सूत्र ६॥ 'तएणं ते सत्यवाहदारगा' इत्यादि । टीकार्थ--(तएणं) इसके बाद (ते सत्यवाहदारगा) उन दोनों सार्थ वाह पुत्रोंने (दोच्चरि) दुबारा भी कौटुंबियपुरिसे) कौटुम्बिकपुरुषों को (सहावे ति) बुलाया (सदायित्ता) बुलाकर उनसे (एवं वयासी) इस प्रकार कहा- વગેરે ત્યાંથી સાફ કરી નાખે. તે સ્થાનને છાણ માટી વગેરેથી સરસ રીતે લીધે ધૂપ સળી, કલાગુરુ, વગેરે સુવાસિત દ્રવ્યથી તે સ્થાનને સુગંધિત બનાવે. ત્યાર બાદ તમે અમારી ત્યાં જ રહીને પ્રતીક્ષા કરે. આ રીતે તે સાર્થવાહ પુત્રોની વાત સાંભ ળીને તે કૌટુંબિક પુરુષોએ તેમણે જેમ આજ્ઞા આપી હતીતેમણે કામ પૂરું કરી દીધું. અને તેમની પ્રતીક્ષા કરતા ત્યાં જ બેસી રહ્યા છે. સૂત્ર. ૬ 'तए णं ते सत्यवाहदारगा' इत्यादि। अर्थ-(त एणं) त्यार ४ (ते सत्यवाहदारगा) ते भने सार्थवाह पुत्रोणे (दांचंपि) मा पार (कोड बियपुरिसे) औटुमि पुरुषाने (सदाति) माया ·पुष्करिण्या स्तम्भनाथ गतामात्र पानखाद्यस्वाधं 'उपयखडेह' उपस्कारयत उपकार्य तं विपुलमशनपानवाय स्वायं धूपपुष्पगन्धयत्रं गृहोत्या यत्रय मुभूमिमागमुन यंत्र नन्दा पुष्करिणी नत्रयोपागमन उपागत्य नन्दाया: अदृरसामन्ते धूणामंडवं स्थूणामंडपं छादनादि बल्ली का प्ठ'थूणाम्थूणा, तत्मधानो वनाच्छादितमण्डयः स्थगा मण्डपस्तम् आह- गह' पाहत-निवेशयत कुरुतेत्यर्थः 'यासित्तसम्मजियोचलिन' आसिक्त संमार्जितोपलित, तत्र-'आसित्त' आसितं-जलेन सिक्तं 'सम्मजिय' संमार्जितं कनवरापनयनेन प्रमार्जितं 'ज्वलित' उपलिप्त-गोमयादिना संलि- प्तम् सुगन्ध यायन् कलिनम्--आरवर्ति कालागुरुमभृतिसुगन्धिद्रव्यैः, कलितं-युक्तम् 'करेड' कुंरुन 'अम्हे पडियालेमागा' आवां प्रतिपालयमाना वयासी) बुलाकर इस प्रकार कहा-(गच्छह ण देवाणुप्पिया)हे देवानुपियों! तुम जानो और (विउलं असणं४ उवयखडेह) विपुल मात्रा में अशन, पान, खाध, और स्वाध आहार निप्पन्न करो (तं विउलं असण४ धूव पुष्पवयं गहाय जेणेव सुभूमिभागे उजाणे जेणेव गंदा पुक्खरिणी तेगामेव उवागच्छा) निष्पन्न होने के बाद विपुल अशनादिरूप चतुर्विध आहार को धूप, पुष्प, वस्त्रको लेकर जहां सुभूमि भाग नामका उद्यान है और जहाँ नंदा नामकी पुष्क िणी है, वहां जाभो-(नंदापुक्खरिणी अदूरसामंते थूणामंडवं आदणह) वहां जाकर तुम नंदापुष्करिणी से न विलकुल पास और न बहुत दर किन्तु उचित प्रदेश में एक स्थूणामंडप को रचो-बनामो-तैयार करो। (आसिनसम्मजियोव- लितं सुगंध जाव कलियं करेह, अम्हे पडिनालेमाणा २ चिट्ठह जाव चिट्ठति) जब वह तैयार हो जाये तब उसे जल से सिञ्चित करो, कचरा वगैरह गुपिया) ७ देवानुप्रिया ! तमे जमा (विउलं असणं ४ उवक्खडेड) भने पु०४०१ प्रभाशुभां मशन, पान, सने स्वाध माडार तयार ४२. (तं विउल असण ४ भूबपुष्फवत्थं गहाय जेणेव सुभूमिभागे उजाणे जेणेत गंदा पुक्खरिणी तेणोमेव उवागच्छह) मने यारे मशन, पान. माय वगेरे यार तन माडार तैयार થઈ જાય ત્યારે ચતુર્વિધ આહાર તેમજ ધૂપ, પુરુષ અને વસ્ત્રોને લઈને જ્યાં સુભ મિભાગ નામે ઉઘાન છે અને જ્યાં નંદા નામની પુષ્કરિણી (વાવ) છે ત્યાં જાઓ. (नंदा पुक्खरिणीतो अदुरसामंते थूणामंडव आहणह) त्यi aruने नही પુષ્કરિણીથી વધારે દૂર પણ નહિં તેમજ તેનાથી વધારે નજીક પણ નહિ એવા ગ્ય स्थाने तमे श्य! भ3५ सैयार शे. (असित्त सम्मजियोवलित सुगंध जाव कलियं करेह अम्हे पडिवाले माणा २ चिहजार चिति) २५।। भ७५ ત્યારે તૈયાર થઈ જાય ત્યારે તમે પાણી છાંટીને તે જગ્યાને સિંચિત કરે, કચર ·૬૮૭ प्रवहण-शकटम् अमरधामृतमगाटीमा अ. ३ जिनदत्त-सागरदत्तचरित्रम् संलग्न-पभाककरज्जुद्रयमित्यर्थः ताभ्याम् उपगृहीतौ शकटवादकपुरुपंग स्वशीकनौ, रजतमयघण्टी तौ सूत्राजुपवरकाञ्चनखचितनस्त प्रग्रहोपगृहीतो इतिकर्मधारयः ताभ्याम् 'नीलुप्पलकयामेलए हिं' नीलोत्पल- कृतापीडाभ्याम् तम्र-नीलोत्पलैः नीलकमलः, कृतः आपीडः शिरोभूषणं ययो स्तौ ताभ्याम्. 'पवरगोणजुवाणएहिं' प्रवरगोयुवभ्याम्-तरुणोत्तम-- चीवर्दाभ्यादम् 'जुत्तमेव' युक्तं-सर्वथा संयुक्तमेव 'नानामणिरयणकंचण घंटियाजालपरिविवत्त नानामणिरत्नकाच्यनप्टिकाजालपरि- क्षिप्त-अनेकमणिरत्नखचितसुवर्णमयघण्टिकासमूहेन युक्तम्. 'पवरलक्ख- गोववेयं' प्रवरलक्षणोपपेतं-शुभलक्षणयुक्त 'पवणं' सेनगाडीति भापायाम्. "उवणेह' उपनयत-समानयत.। ते कौटुम्यिकपुरुषा अपि नथवोपनयन्ति. ॥म. ७॥ हो। कपास के तन्तुओं से निर्मित रस्सी कि जो प्रवर कांचन से खचित हो जिनके दोनों नयनों में पड़ी हुई हो और इसी के बल पर जो शकट वाहक पुरुषों द्वारा वशीभूत किये गये हों (निीलोप्पलकयामेल एहि) तथा नीलकमलों का बना हुआ शिरोभूपण जिनके मस्तक पर लगाहो (नाणाम- णिरयणकॅवणघंटिया जालपरिखित्त) जो एवं नानामणियों से तथा रत्नो से खचित ऐसे सुवर्णमय घंटिका समूह से युक्त हों तथा जो (पवरलक्ख. गोववेय) शुभलक्षणों से संपन्न हो (ते वि तहेव उवणेति) इस प्रकार उन दोनों सार्थवाह पुत्रों का आदेश सुनकर उन कौटुम्बिक पुरुषोंने जैसा उन्होंने प्रवहण लाने को कहा था-वैसा ही लाकर उपस्थित कर दिया। और उनकी मुत्र ७॥ ઘંટડીઓ જેમના ગળામાં બાંધવામાં આવી છે એવા, તેમજ સૂતરની પ્રવર કાંચનથી પરિવેષ્ટિત દેરીની નાથ જેમના બંને નાકનાં છિદ્રોમાં નાવેલી હોય અને એવી નાથોને લીધે જ તે બળદ ગાડીને હાંકનારાઓ વડે વશમાં રખાતા હોય. (नीलोप्पलकयामेलएहि) તેમજ નીલકમળાવાળું શિરેબૂષણ જેમના મસ્તકે શોભતું હોય (नाणामगिरयणचणघंटियाजालपरिक्खित्त) हो भने मणि भने २a ariel सोनानी धुरीमा पाडेरेसी डोय तेभ रे (पवरलक्ख. गोववेय) शुम सक्षवाण डोदा नये. (ते वि तंहेव उवणे ति) मा शत બને સાર્થવાહ-પુત્રોની આજ્ઞા સાંભળીને કૌટુંબિક પુરુષો આજ્ઞા પ્રમાણે જ વ્ય પ્રહણ લઈ આવ્યા. સૂત્ર ૭ !

·ये शाताधमकथाम मवादिष्टाम्. आतापयतः 'खिप्पामेर' क्षिप्रमेव 'लकरणजुत्त जोइय' लघुकरणयुक्तयोजितम् तत्र-लघुकरणेन-गमनादिक्रियादान युक्ताः पुपारतः, योजितं यन्त्रयूपादिभिः सम्बन्धितम्, अस्य प्रयहणमित्यनेन सम्बन्धः 'समखुरवालिहाणसमलिहियतिखगसिंगपति समखुर वालधानसमलिखितवीक्ष्णाग्रशृङ्गकाभ्याम्. ता-सम-समौ-समानो खुरी, वालधानी-पुच्छौ, समखुरवालधानी तथा सम-समे-तुल्ये, लिखिते-शस्त्रा पसारितवायत्वचे, तीक्ष्णाग्रथने ययोः ती, तथा समखुरबालधानी च समलिखिततीक्ष्णाग्रशृङ्गको चेति कर्मधारयः ताभ्याम् 'रययमयघंटसुत्तरज्जु पवरकंचणखचियणत्यपग्गहोगहिरहिं' रजतमयघण्टाघरज्जुमवरकाञ्चन- खचितनस्तप्रग्रहोपगृहीताभ्याम् तत्र-रजतमयेरूप्यनिर्मिते घण्टे क्षुद्रघण्टिके गलप्रदेशे चंद्र ययोस्ती तथा-सूत्ररज्जू कासिक-तन्तु निर्मिते रज्जु मये प्रवरकाञ्चनखचिते ये नत्थे।' नस्ते-तयोः प्रग्रही रश्मीनम्त- (खिप्पामेव लहुकरण जुत्त जोइयं पाहणं उवणेह) तुमलोग शीघ्र ही लघुकरण युक्त पुरुषों द्वारा यंत्रयूपादि से संबंधित किये हुए एक प्रवहण-शकटको ले आओ भाषा में इसे सेज-गाडी कहते हैं। जो (पवरगोण जुाणएहि जुत्त मेव) तरुण एवं उत्तम बैलों से सर्वथा युक्त हो (समखुर बालिहाण सम- लिहियतिकखग्गसिंगाहिं) ये बैल भी समान खुरों वाले हो एक सी पूछौवाले हो तथा शस्त्र से ऊपर की खाल छिल जाने से जिनके अग्रभाग नुकीले बने रहे हैं ऐसे एक से सींगों वाले हो (स्ययमयघंट, सुत्तरज्जुपवाकंचण खचियणस्थपरगहोवहिपहि) चादी के घंटिकाएँ जिनके गले में बंधी हुई (सदावित्ता) महावीरे तेभने (एवं वयासी) मा प्रभारे यु (खिप्पामेवं लहुकरण जुनजोइयं पत्रहण उनणेह) सत्वरे आधु४२५१ युत पुपो पत्र यू५ वगेश्या સંપન્ન એક પ્રવહણ-ગાડીને લાવે. ભાષામાં પ્રવહણ-શકટને રોજગાડી' કહે છે. ઘાડાગાડીની જેમ આવી રોજગાડી પણ ચોમેર અને ઉપર એમ સરસ આવરણથી આરછાદિત રહે છેમાણસ આરામથી આમાં અવરજવર કરી શકે છે એટલા માટે सन arrusa' डे .) a rous (पवरगोणजुवाणएदि जुत्तमे) पान भने उत्तम मगोपाणी डावा हावी नये. (समखुरवालिहाणसमलिहिय- विक्खग्गसिंगरहि) म सभी पूछ वा भर भातर ઉપરથી જેમનું ચામડુ છોલી નંખાયું છે અને તેથી જેમનાં શિંગડાંનાં આગળના ભાગ અણીદાર થઈ ગયા ગયા છે તેવા સરખા શિંગડાંવાળા હોવા જોઈએ. ચાંદીની (रययमयघंटमुत्तरज्जुपयरकंचणखचियणत्यपरगहोवग्गहिहिं) વડે ઉપર ·अनगारधर्मामृतागीटीका अ. ३ जिनदत्त सागरदत्तचरित्रम् देवदत्तायर गगिका या गृह वर्तते तपागच्छतः, उपागत्य प्रवहणान प्रत्यय रोहनः प्रत्यारुह्य देवदत्तायो गणिकाया गृहमनुप्रविशतः ततस्तदनन्तरं खलु सा देवदत्ता गणिका तो सार्थवादारको एजमानौ-आगच्छन्ती पश्यति, दृष्ट्वा हृष्टपुष्टाअतिशयेन प्रमुदिता, अद्य मम भाग्योदयो जातो यत एताविभ्य- पुत्रौ मम गृहे आगताविति विचार्य म्बासनादभ्युत्तिष्ठति, अभ्युत्थाय सप्ता- ऽप्टपदान्यनुगच्छति अभिगच्छति अनुगम्य, तयोः संमुखं गत्वा तो सार्थवाद- दारको प्रत्येवं वक्ष्यमाणमकारणावादीत् 'संदिसंतु णं' सन्दिशन्तु आदेश है (पचहणं दुरूदंति) उस प्रवहण पर सवार हुए। (दुरूहित्ता जेणेव देवदत्ताए गणियाए गिहं तेणेव उवागच्छंति) सवार होकर जहां देवदनाका घर था वहां पहुँचे । (उवागच्छित्ता पवहणाओ पच्चोहहंति) पहुँच कर वे उसे प्रवहण से नीचे उतरे। (पच्चारुहित्ता देवदत्ताए गणियाए गिह अणुपविसंति) नीचे उतरकर देवदत्ता गणिका के घर में प्रवेश किया (तएण सा देवदत्ता गणिया सत्यवाहदारए एजमाणे पासइ) देवदत्ता गणिकाने उन दोनों सार्थवाह पुगेको आते हुए देखा (पोसित्ता हतुट्ठ आसणाओ अब्भुइ) देखकर बडी अधिक प्रसन्न हुई उसने विचारा आज मेरे भाग्य का उदय हुआ है, जो ये दोनों इभ्यपुत्र मेरे घर पर आये हैं इस प्रकार विचार कर वह अपने श्रासन से उठी-(अन्भुद्विना सत्तठपयाई अणुगच्छइ) उठ कर वह आठ पैर और सामने गई (अणुगच्छित्ता ते सत्यवाहदारए एवं पयासी) जाकर उसने उन सार्थवाह दारकों से इस प्रकार कहा (संदिसंतु णं देवाणु- पनो धार या'. (एचहणं दुरूहति) मने प्राणु (Aarul) भां मे (दुरुहित्ता जेणेव देवदत्ताए गणियाए गिहं तेणेव उबागच्छंति) मेसिने तसा वत्ताने धेर पडाया. (उवागच्छित्ता पवहणाओ पच्चोरुहंति) त्यां पाडांची तमा प्रव- ५ भांथा नाय तयाँ (पचोरुहिता देवदत्ताए गणियाए गिह अणुरविसति) नीय तशा वहत्तानो घरमा प्रविष्ट था. (तए ण सा देवदत्ता गणिया सत्यवाहदारए एजमाणे पासइ) 0 वित्ताये जाने सार्थवाड पुत्रोने माता नया. (पासित्ता हट्ट तुट्ठ आसणाओ भभुटेइ) ने/न ते पूon or प्रसन्न થઇ અને તેને થયું કે આજે મારો ભાગ્યોદય ધએ છે કેમકે આ બંને ઇભ્યપુત્રો શેઠિયાના પુત્રો) મારે ઘેર આવ્યા છે. આ રીતે વિચાર કરીને તે પિતાના આસન ५२था ली 45 (अब्भुष्ठित्ता सत्तपयाई) अली 40 ते सात-13 uni सामे 15. अणुगच्छित्ता ते सत्यवाहदारए एवं क्यासी) सामे न तो सार्थवाड पुत्रोन ४धु-- (संदिसंतु ण देवाणुपिया! किमिहागमणप्पओयण) ·१८८ पहाया सातापमंकथाम भूलम्--तए णं ते सत्यवाहदारगा पहाया जाव सरीरा पवहणं दुरूहति दुरूहित्ता जेणेव देवदत्ताए गणियाए गिह तेणेव उवागच्छंति उवागच्छित्ता पवहणाओ पञ्चोहंति, पचोरुहित्ता देवद- ताए गणियाए गिहं अणुप्पविसंति, तएणं सा देवदत्ता गणिया सत्थवाहदारए एज्जमाणे पास पासित्ता हट्टतुट्ट आसणाओ अन्भु हेइ अभुट्टित्ता सत्तटुपयाई अणुगच्छइ, अगुगच्छित्ता ते सत्यवाह दारए एवं क्यासी-सदिसंतु णं देवाणुप्पिया ! किमिहागमणप. ओयणं ? तएणं ते सत्थवाहदारगा देवदत्तं गणियं एवं वयासी- इच्छामो णं देवाणुप्पिए ! तुन्भेहिं सद्धिं सुभुमिभागस्स उन्ना- णस्स उजाणसिरिं पञ्चणुव्भवमाणा विहरित्तए । तएणं सा देवदत्ता तेस सत्थवाहदारगाणं एयमह पडिसुणेइ, पडिसुणित्ता कयकिच्चा किते पवर जाव सिरिसमाणवेसा जेणेव सत्थवाहदा रगा तेणेव समोगया ॥ सू. ८॥ टीका--'तएणं ते सत्यवाहदारगा बहाया' इत्यादि-ततस्तदनन्तरं खलु ती सार्थवाहदारको स्नातौ-स्नानानन्तरं कृतवलिकर्माणौ यावदाभरणा- लकृतशरीरौ परिहितशुद्धवस्त्रौ प्रवहणं दूरोहतः आरोहतः दूरुह्य 'तएणं से मत्थवाहदारगा' इत्यादि। टीकार्थ--(तएणं) इसके बाद (ते सत्यवाहदारगा) वे दोनों मार्थ- वाह दारक (हाया) कि जिन्होंने पहिले से स्नान कर लिया है (जाव सरीरा) स्नान के बाद वायसादि पक्षियों के लिये अन्नादिका भागरूपबलिकर्म कर जिन्होंने अपने शरीरको आभरण से अलंकृत किया है और शुद्ध वस्त्रों को पहिना 'तप से सत्थवादारगा' इत्यादि। -(तएण) त्या२ पछा (ते सत्यवाददारगा) मने सार्थपाई पुत्रो) (हाया) स्नान प्रशन (जाब सरीरा) भने स्नान या माद 31131 वगैरे पक्षी माने અા ભાગ અપીને બલિકર્મ કરીને પિતાના શરીર સુંદર આભરણે તેમજ શુદ્ધ यत्रैव ·अनगारधर्मामृतर्वागीटीका अ. ३ जिनदत्त-सागरदत्तचरित्रम् देवदत्ताया रागिका या गृह वर्तते तत्रोपागच्छतः, उपागत्य प्रवहणान् प्रत्यब- रोहनः मत्यवरुद्य देवदत्तायो गणिकाया गृहमनुमविशतः ततस्तदनन्तरं खलु सा देवदत्ता गणिका तो सार्थवादारको एजमानौ-आगच्छन्ती पश्यति, दृष्ट्वा हृष्टाप्टा अतिशयेन प्रमुदिता, अद्य मम भाग्योदयो जातो यत एताविभ्य- पुत्रौ मम गृहे आगताविति विचार्य स्वासनादभ्युत्तिष्ठति, अभ्युत्थाय सप्ता- ऽष्टपदान्यनुगच्छति अभिगच्छति अनुगम्य, तयोः संमुखं गत्वा ती सार्थवाह- पारको प्रत्येवं वक्ष्यमाणप्रकारेणावादीत् 'संदिसंतु णं' सन्दिरन्तु आदेश है (पवणं दुरूहति) उस प्रबहण पर सवार हुए। (दुरुहिता जेणेव देवदत्ताए गणियाए गिहं तेणेव उवागच्छंति) सवार होकर जहां देवदनाका घर था वहां पहुँचे। (उवागच्छित्ता पवहणाओ पच्चोरुहति) पहुँच कर वे उसे पचहण से नीचे उतरे। (पच्चारुहिता देवदत्ताए गणियाए गिहं अणुपविसंति) नीचे उतरकर देवदत्ता गणिका के घर में प्रवेश किया (तएणं सा देवदत्ता गणिया सत्यवाहदारए एजमाणे पासइ) देवदत्ता गणिकाने उन दोनों सार्थवाह पुत्रोंको आते हुए देखा (पासित्ता हतुह आसणाओ अभुइ) देखकर बडी अधिक प्रसन्न हुई उसने विचारा आज मेरे भाग्य का उदय हुआ है, जो ये दोनों इभ्यपुत्र मेरे घर पर आये हैं इस प्रकार विचार कर वह अपने श्रासन से उठी-(अन्मुहिना सत्त:पयाई अणुगच्छइ) उठ कर वह सात आठ पैर और सामने गई (अणुगच्छिता ते सत्यवाहदारए एवं बयासी) 'जाकर उसने उन सार्थवाह दारकों से इस प्रकार कहा (संदिसंतु णं देवाणु- पत्रो धार श्या. (पवडणं दुल्हति) भने अपए (Aarusi) भां में। (दुरूहित्ता जेणेव देवदत्ताए गणियाए गिई तेणेव उवागच्छंति) मेसिन तेगा वहत्ताने धेर पडल्या. (उवागच्छित्ता पचहणानी पञ्चोरूहंति) त्यां पडांयीन तेयो प्रक- उप माथी नीय तयाँ (पचोरुहित्ता देवदत्ताए गणियाए गिह अणुरविसंति) नाये जतन माि वहताना घरमा प्रविष्ट 241. (तए ण सा देवदत्ता गणिया सत्यवाददारए एजमाणे पासइ) 0 देवत्ताये मन साथ वाड पुत्रोन मारता नया. (पासित्ता हट्ट तुडू आसणाओ भभुटेइ) न ते भू५ २१ प्रसन्न થઈ અને તેને થયું કે આજે મારે ભાગ્યોદય ધયે છે કેમકે આ બંને ઇભ્યપુત્ર (શેઠિયાના પુત્રો) મારે ઘેર આવ્યા છે. આ રીતે વિચાર કરીને તે પિતાના આસન ५२थ ली थ६ (भभुट्टित्ता सत्तपयाई) ली थने ते सात-13 सामे 5. अणुगच्छित्ता ते सत्थवाहदारए एवं क्यासी) सामे न तो साधवाई पुत्राने धु-- (मंदिसंतु ण देवाणुप्पिया! किमिहागमणप्पओयण) ·शताधर्मकाम कुर्वन्तु खलु देवानुपियाः कि-कथमिहागमनप्रयोजनं नातं ? ममोपरि भव गयां महती कृपा कृता यत्तोमटहे भवन्नो समागतो ततस्तदनन्तरं तौ सार्थवाह दारको देवदत्ता गणिकां प्रत्येवमवादिष्टाम् 'इच्छामोणं आमिच्छावः खलु देवानुप्रिये युष्माभिः साई सुभूमिभागस्योद्यानस्योद्यानश्रियं प्रत्यनुभवन्ती विहर्तुम् त्वया सार्द्धमावामुपयनदर्शनादिसुग्वं कर्नुमिच्छायोऽतस्त्वमावाभ्यां साई मागच्छ, इति भावः। ततस्तदनंतरं खलु सा देवदत्ता तयोः सार्थवाहदारकयो रेवमर्थ प्रतिशृणोति, प्रतिश्रुत्य स्नाता स्नानानन्तरं कृतकत्या 'कि ते' कि तेन अलं तेन वर्णनेन 'पचरपरिदिया' मबरपरिहिता-प्रवरं यथा स्यात्तया परिहिता, वस्त्रपरिधानकलाऽभिवतया सुष्टुपरिधाना यावद श्रीसमानवेषा- वेपश्रिया साक्षालक्ष्मीवत् प्रतिभासमाना यत्रैव सार्थवाददारको तत्रैव समागता मू.८॥ प्पिया ! किमिहागमणप्पओयणं) हे देवानुप्रियो ! कहिये किस प्रयोजन से यहाँ आना हुआ है ? (तएणं ते सत्यवाददारगा देवदन गणियं एवं बयासी) देवदत्तागणिकाकी ऐसी बात सुनकर उन दोनों सार्थवाह पुत्रोंने उससे ऐसा कहा-(इच्छामो णं देवाणुप्पिए ! तुम्हेंहिं सद्धिं सुभूमिभागस्स उजाणस्स उजाणसिरिं पच्चणुब्भवमागा विहरित्तए) हे देवाणुपिय हमलोग यह चाहते है कि तुम्हारे साथ सुभूमिभाग उद्यान की शोभा का अनुभव करते हुए विचरण करें। (तएणं सा देवदत्ता तेसि सत्यवाददारगाणं एयमपडिसुणेइ) इसके बाद उस देवदत्ताने उन सार्थवाहदारकों के इस कथन रूप अर्थ को स्वीकार कर लिया। (पडिसुणित्ता हायो कयकिच्चा किं ते पार जाव सिरिसमाणवेसा जेणेव सत्यवाहदारगा तेणेव समागया) इसके पश्चात. उसने स्नान किया स्नान कर वह कृत कृत्य हुई अब इस विषय में और वानुप्रिया! मासा ४२॥ ॥ अथी मडी भा५ पायर्या छ।. (तएण ते सत्यवाहदारगा देवदत्तं गणिय एवं वयासी) @ पतनी यात सinute तमामे --(इच्छामोणं देवाणुप्पिए! तुम्भेहिं सद्धि सभूमिभागस्स उजाणसिरिं पञ्चणुभवमाणा वितरित्तए) वानुप्रिये ! भारी સાર્થે સુભુમિભાગ ઉદ્યાનનું સૌદર્ય પાન કરતાં કરતાં ત્યાં વિહાર કરીએ એવી અમારી २७. छ. (तएणं सा देवदत्ता तेसिं सत्याहदारंगाणं एयमई पडिमुणेइ) त्यारे पत्ता सापाड पुत्रोनी बात स्वी सीधी. (पडिमुणित्ता हाया कय किचा किंते पवर जा सिरिसमाणवेसा जेणेव सत्यवाहदारगा तेणेव समागया) त्या२ मा हेपत्ताये स्नान ध्यु मने स्नान श्यो' पछी मा विय उन्नाणम्स ·६९१ . अनगारधर्मामृतवर्षिणीटीका अ. ३. जिनदत्त-सागरदत्त चरित्रम् मूलम्-तएणं ते सत्थवादारगा देवदत्ताए गणियाए सद्धिं जाणं दुरूहंति दुरूहित्ता चंपाए नयरीए मझं मझेणं जेणेव सुभूमि- भागे उज्जाणे जेणेव नंदापुक्खरिणी तेणेव उवागच्छंति उवागच्छित्ता पवहणातो पच्चोरुहंति पञ्चोसहित्ता नंदा पोक्खरिणी ओगाहिति ओगाहित्ता जलमजणं करेंति, करिता जलकीडं करेंति, करित्ता बहाया देवदत्ताए सद्धिं पच्चुत्तरंति पच्चुत्तरित्ता जेणेव थूणामंडवे तेणेव उवा गच्छंति, उवागच्छित्ताथूणामंडव अणुपविसंति अणुपविसित्ता सव्वा- लंकारविभूसिया आसत्था विसत्था सुहासणवरगया देवदत्ताए सद्धि तं विउलं असणं ४ धूवपुप्फगंधवत्थं आसाएमाणा वीसाएमाणा परिभुजेमाणा एवं च णं विहरंति जिमिय भुत्तुत्तरागयावि य णं समाणा देवदत्ताए सद्धिं विपुलाई माणुस्सगाई कामभोगई भुंजमाणा विहरंति ।सू. ९॥ टीका--'तएणं ते' इत्यादि-ततस्तदनन्तरं खलु तो सार्थवाहदारको देवदत्तया गणिकया साई यानं-रथं दूरोहतः, आरोहतः, दूरुह्य-आरुह्य चम्पा- अधिकवर्णन क्या करें-उसने अच्छी तरह वस्त्र पहिरे यावत् अपना वेपश्री केजैसा बनाया और जहां वे दोनों सार्थवाह पुत्र थे, वही आनंद के साथ गई। ॥मूत्र ८॥ 'तएणं ते सत्यवाहदारगा' इत्यादि । टीकार्थ-(तएणं) इसके बाद (ते सत्यवाहदारगा) वे दोनों सार्थ- वाह पुत्र (देवदत्ताए गणियाए सद्धि) देवदना गणिका के साथ (जाणं दुरुहंति) વધારે શું કહીને તેણે સુંદર વસ્ત્રો પહેર્યો અને તેણે પિતાને દેહ લક્ષમી જે સુંદર બનાવીને તે જ્યાં બને સાર્થવાહ પુત્રો હતા ત્યાંઆનંદ અનુભવતી પહોંચી.સવ ૮ ! 'तए ण ते सत्यवाहदारगो' इत्यादि । टी---(तएणं) त्यार पछी (ते सत्यवाहदारगा) मन सार्थवाड पुत्रो (देवदत्ताए गणियाए सद्धि) ngt हेवत्तानी साथे (जाणं दुरूहंति) ते २थमा ·६९० ফায়ার - - कुर्वन्तु खल्लु देवानुप्रियाः कि-कथमिहागमनप्रयोजनं नातं ? ममोपरि मक गयां महती कृपा कृता यतोमटहे भवन्तौ समागतो ततस्तदनन्तरं नौ सार्थवाह दारको देवदत्तां गणिकां प्रत्येवमवादिष्टाम् 'इच्छामोणं आवामिच्छावा खल देवानुप्रिये युप्माभिः साई सुभूमिभागस्योधानस्योधाननिय प्रत्यनुभयन्ती विहर्तुम् त्वया सार्द्धमावामुपयनदर्शनादिसुखं कर्नुमिच्छायोऽतस्त्वमावाभ्यां साई मागच्छ, इति भावः। ततस्तदनंतरं खलु सा देवदत्ता तयोः सार्यवाहदारकयो रेतमर्थ प्रतिशृणोति, प्रतिश्रुत्य स्नाता स्नानानन्तरं शतकत्या 'कि ते' किं तेन अलं तेन वर्णनेन ‘पचरपरिदिया' प्रवरपरिहिवाम्मवरं यथा स्यात्तथा परिहिता, वस्त्रपरिधानकलाऽभिज्ञत्तया सुप्ठपरिधाना यावत् श्रीसमानवेपा- वेपश्रिया साक्षालक्ष्मीवत प्रतिभासमाना यत्रैव सार्थवाहदारको तत्रैव समागता मू. प्पिया! किमिहागमणपोयणं) हे देयानुप्रियो ! कहिये किस प्रयोजन से यहाँ आना हुआ है ? (तपणं ते सत्यवाहदारगा देवदत्त गणियं एवं बयासी) देवदत्तागणिकाकी ऐसी बात सुनकर उन दोनों सार्थवाह पुत्रोंने उससे ऐसा कहा-(इच्छामो णं देवाणुप्पिए ! तुम्हेंहि सद्धिं मुभूमिभागस्स उज्माणस्स उजाणसिरि पच्चणुभवमागा विहरित्तए) हे देवाणुपिय हमलोग यह चाहते है कि तुम्हारे साथ सुभूमिभाग उद्यान की शोभा का अनुभव करते हुए विचरण करें। (तएणं सा देवदत्ता तेसिं सत्यवाहदारगाणं एयमपडिमुणेइ) इसके बाद उस देवदत्ताने उन सार्थवाहदारकों के इस कथन रूप अर्थ - को स्वीकार कर लिया। (पडिसुणित्ता हायो कयकिच्चा किं ते पार जान सिरिसमाण वेसा जेणेच सत्यवाहदारगा तेणेव समागया) इसके पश्चात, उसने स्नान किया स्नान कर यह कृत कृत्य हुई अब इस विषय में और 3 देवानुप्रियो ! श४२१ ॥२४थी मी: ५ पायर्या छा. (तएण ते सत्यवाहदारगा देवदत्तं गणिय एवं वयासी) वित्तनी बात' Ainute तमामे ५g--(इच्छामो णं देवाणुप्पिए! तुम्भेहिं सद्धिं सभूमिभागस्स उजाणमिरि पचणुभवमाणा वितरित्तए) देवानुप्रिये ! भारी સા સુભૂમિભાગ ઉદ્યાનનું સૌદર્ય પાન કરતાં કરતાં ત્યાં વિહાર કરીએ એવી અમારી ४-७॥ छ. (तएणं सा देवदत्ता तेसिं सत्थवादारंगाणं एयंमढ़ पडिमुणेइ) त्यारे हेपत्ताये सार्थवाड पुत्रोनी पात all सीधी. (पडिमुणित्ता दाया कय किचा किंते पयर जार सिरिसमाणसा जेणेव सत्यवाहदारगा तेणेव સમાજ) ત્યાર બાદ દેવદત્તાએ સ્નાન કર્યું અને સ્નાન કર્યા પછી આ વિષે उजाणम्स ·- भनगारधर्मामृतवपिणीटीका अ. ३ जिनदत्त-सागरदत्तचरित्रम् ३१३ भरणशोभिती, 'यसत्या' आस्वस्थौ परिश्रमापनयनेन स्वस्थीभूती, मसन्नचित्तौ इत्यर्थः 'बीसत्या'विस्वस्थी विशेपेण स्वस्थीभूतो सर्वथाऽपगतश्रमी, सुखासनवरगती सुखप्रदपर्यङ्कायासनोपविष्टौ, देवदत्तया साई त विपुलं विस्तीर्णम् अशन पानं खाद्य- स्वाय धूपं पुप्पं गन्धं वस्त्रं च, 'असाएमाणा' आम्वादयन्ती-ईपत्स्वादयन्ती 'विसाएमाणा' विस्वादयन्ती-विशेषेण वारं वारमास्वादयन्ती, 'परिभुजेमाणा' परिभुजानी-परिभोगं कुर्वाणी एवं च अनेन प्रकारेण खलु विहरतः श्रासाते। अपि च खलु 'निमिय भुत्तु त्तरागया' निमित भुक्तोतरागतौ निमितं-खादितं, भुक्तम् आस्वादितं ताभ्यामुत्तरं अनन्तरम् आगतौ सुखासनं पर्यङ्कादिकं प्राप्ती, निमितमुक्तानन्तरम्-आचान्ती शुद्धोदकेन कृताचमनौ, लेपाद्यपनयनेन चोली आकर वे उसमें प्रविष्ट हुए (अणुपविसित्ता सव्वालंकारविभूसिया आसत्था वीसत्था सुहामणवरगया देवदत्ताए सद्धि) प्रविष्ट होकर सर्व अलंकारो से विभूषित बने हुए वे आश्वस्त-परिश्रम के अपनयन से स्वस्थचित हुए विश्वस्त हुए-सर्वथा परिश्रम से रहित हुए और सुखप्रदपर्यङ्क (पलंग) आदि आसन पर जाकर बैठ गये। बाद में उन्होंने उस देवदत्ता के साथ (तं विउल' असणं ४ धूवपुप्फगंधवत्थं आमाएमाणा, वीसाएमाणा परिभुजे माणा एवं च णं विहरति) उस विपुलमाशमें निप्पन्न हुए अशन, पान, खाद्य, स्वाध रूप चारों प्रकार के आहार को किया रुचर कर उसका स्वाद लिया- धूप, पुष्प, गंध, वन्त्र का वितरण किण-(जिमियभुत्तु त्तरागया वि य णं समागा देवदत्ताए सद्धि विउलाईमाणुम्सगाई कामभोगाई मुंजमागा विहरंति) जब वे अच्छी तरह खा पी चुके-तब देवदत्ता के साथ वे पर्यङ्क श्रादि आमन पर आकर बैठ गये वहां इतना संबन्ध और इस प्रकार जोड लेना चाहिये- (अणुपविसित्ता सन्चालंकारविभूसिया आसत्या वीसत्था सुहासणवरगया देवदत्ताए सद्धि) प्रवेशाने सर्व आशय विभूपित थयेहा तो आरd-या १५२ સ્વસ્થચિત્ત બન્યા. વિશ્વસ્ત થયા–સર્વથા શ્રમ રહિત થયા, અને સુખેથી બેસાય તેવા પલગ (પર્યક) વગેરે આસન પર બેસી ગયા. ત્યારબાદ તેમણે દેવદત્તા ગુણિકાની સાથે (त विउल असण धूवपुष्कगंधवत्थं आसारमाणा, वीसाएमाणा परि- भुजेमाणा एवं च ण विहरति) पुत्र प्रभाशुभां तैयार पशवीने त्यां पडाया- ડવામાં આવેલા અાન, પાન, ખાદ્ય અને સ્વાદ્ય રૂપ ચાર જાતના આહારને યથારુચિ न्या. तभ धूप,-पु.५, ५ अने पोन वितरयु (निमिय भुत्तुत्तरागया वि यणं समाणा देवदत्ताए सद्धि विउलाई माणुस्सगाई कामभोगाई भुजमाणा विहरति) या पछी तमा पर पोरे सरस मासना ५२ भावान हेपत्ता ગણિકાની સાથે બેસી ગયા. અહીં આટલી વિગત વધારાની જાણી લેવી જોઈએ કે– ·हाताधर्म काम नगर्या मध्य-मध्येन-मध्ये भूत्वा गौर सुभूमिभागमुबानमस्ति यौव नन्दा नाम्नी पुष्करिणी तत्रयोपागच्छतः, उपागत्य प्रवहणात रथात प्रत्यवरोहता-प्रत्यवरतः वेश्यापि यानादुत्तीर्णा, ततःपश्चात, नंदा पुष्करिणीमगाईते, अवगाग्रप्रवेश कृत्वा देवदत्तया साई जलमन्ननं-स्नानं कुरुतः स्नानं कृत्वा जलक्रीडां कुरुतः कृत्वा स्नात्वा (स्नाती) देवदत्त या गणिकया सार्दमुभी प्रत्युत्तरतः नंदापुरक रणीतो यहिनिस्सरतः प्रत्युनीर्य यौव स्थूणामण्डपो वनाच्छादितमंडपस्तयो- पागच्छत्तः, उपागत्य स्थूणामण्डपमनुमविशतः,-मण्डपमध्ये देवदनया सर्द्ध तो सार्थवाददार को भवेशं कुरुत इत्यर्थः । अनुमविश्य सर्वालंकारविभूपितो वस्त्रा उस रथ पर आरूढ हुए (दुरुहिता चंपाए नयरोए) आरूढ होकर चंपा- नगरी के (मज्झ मज्झेणं) ठीक बीचोबीच से होकर (जेणेव मुभूमिभागे उजाणे) जहां सुभूमि भाग नाम का उद्यान और उसमें भी (जेणेव नंदा पुकखरिणी) जहां नंदा नाम की पुष्करिणी (वावडी) थी (तेणेव उवागच्छंति) वहां पहुंचे। (उवागच्छिता परहणातो पच्चोरुहंति) पहँच कर फिर वे रथ से नीचे उतरे। (पच्चोहित्ता नंदापोक्खरिणी ओगाहिति) उतर कर नंदा पुष्करिणी में प्रवेश किया (ओगाहिता जलमजणं करेंति) प्रवेश कर वहां उन्होंने स्नान किया (करित्ता जलकीडं करें ति) स्नान करके जलक्रीडा की (करित्ता हाया देवदत्ताए सद्धि पच्चुत्तरंति) जलकोडा करके वे दोनों देव दत्ता गणिका के साथ उस पुष्करिणी से बाहर निकले (पच्चुतरित्ता जेणेव धूणामंडवे लेणेव उवागच्छति) वाहिर निकल कर जहां वह स्थूणामंडप- वस्त्राच्छादित्तमंडप-धा-वहाँ आये-(वाच्छित्ता थूणामंड अणुपविसंति) सवार थया. (दुरुहित्ता चपाए नधरीए) सपा२ -४ पानगीनी (मज्झं मज्झेणं) ४४ ५२ये थने (जेणेव सुभूमिभागे उजाणे) यां सुभूभिला! Gधान तभा (जेणेच नंदा पुक्खरिणी) ज्यांना नामे शिप) (४ मा डाय तेवी २१२७ पाएनी नानी सुंदर वाव) इती (तेणेव उवागच्छंति) त्यां पठेच्या. (उवाच्छिना पवहणातो पच्चोख्हंति) पहायाने तेमा २थमाथी नाय तया. (पच्चीसहित्ता नंदा पोक्खरिणी ओगाहिति) ताशन ना युरिया (पाप) भां भने (ओगाहित्ता जलमज्झणं करेंति) प्रवेशान . तमामे स्नान यु (करित्ता जल कोडं करेंति) स्नान शन समाये ६ . (करिता हाया देव. दत्ताए सद्धिं पच्चुत्तरंति) 3 शतमा मनवहता मणिनी साये Velvin AIR नाण्या. (पच्चुतरित्ता जेणेव थूणामंडवे तेणेव उवागच्छंति બહાર નીકળીને જ્યાં સ્થણ મંડપ (વસથી આચ્છાદિતમંડપ) અથતુતબુ હતું ત્યાં ગયાં. (उवागच्छित्ताधणामंडवं अणुपविसंति) त्यांना भडभी प्रविष्ट या.

·" अनगारधर्मामृतवर्षिणीटीका अ. ३ जिनदत्त-सागरदत्तचरित्रम् ३२३ भरणशोभितो, 'अप्सत्या' आस्वस्थौ परिश्रमापनयनेन स्वस्थीभूती, मसन्नचित्तौ इत्यर्थः 'वीसत्या'विस्वस्थी विशेपेण स्वस्थीभूतो सर्वथाऽपगतश्रमी, सुखासनवरगती सुखप्रदपर्यङ्कायासनोपचिप्टो, देवदत्तया साद तं विपुलं विस्तीर्णम् अशनं पानं खाद्य- स्वाद्य धूपं पुष्पं गन्धं वस्त्रं च, 'असाएमाणा' आम्पादयन्ती-ईपत्स्वादयन्ती 'विसाएमाणा' विस्वादयन्ती-विशेषेण वारं वारमास्वादयन्ती, 'परिभुजेमाणा' परिभुजानी-परिभोगं कुर्वाणी एवं च अनेन प्रकारेण खलु विहरतः पासाते। अपि च खलु 'निमिय भुत्तु तरागया' जिमित भुक्तोतरागतौ निमितखादितं, भुक्तम् आस्वादितं ताभ्यामुत्तरं अनन्तरम् श्रागतौ सुरवासनं पर्यङ्कादिकं माप्ती, निमितमुक्तानन्तरम्-आचान्ती शुद्धोदकेन कृताचमनौ, लेपाद्यपनयनेन चोक्षी आकर वे उसमें प्रविष्ट हुए (अणुपविसित्ता सव्वालंकारविभूसिया आसत्या बीसत्था सुहासणवरगया देवदत्ताए सद्धि) प्रविष्ट होकर सर्व अलंकारो से विभूषित बने हुए ये आश्वस्त-परिश्रम के अपनयन से स्वस्थचिन हुए विश्वस्त हुए-सर्वथा परिश्रम से रहित हुए और सुखप्रदपर्यङ्क (पलंग) आदि आसन पर जाकर बैठ गये। बाद में उन्होंने उस देवदत्ता के साथ (तं विउल' असणं ४ धूवपुप्फगंधवत्थं प्रामाएमाणा, वीसाएमाणा परिभुजे माणा एवं च णं विहरति) उस विपुलमात्रामें निप्पन्न हुए अशन, पान, खाद्य, स्वाद्य,रूप चारी प्रकार के आहार को किया रुच२ कर उसका स्वाद लिया- धूप, पुष्प, गंध, वस्त्र का वितरण किण-(जिमियभुत्तु त्तरागया वि य णं समाणा देवदत्ताए सद्धि विउलाईमाणुम्सगाई कामभोगाई भुंजमागा विहरंति) जब वे अच्छी तरह खा पी चुके-तब देवदत्ता के साथ वे पर्यङ्क श्रादि आसन पर पाकर बैठ गये वहां इतना संबन्ध और इस प्रकार जोड लेना चाहिये- (अणुपविसित्ता सव्वालंकारविभूसिया आसत्था वीसत्था सुहासणवरगया देवदत्ताए सदि) अवेशीन सब माया विभूषित थयेा तेमा आवत--४ पार સ્વસ્થચિત્ત બન્યા. વિશ્વસ્ત થયા–સર્વથા શ્રમ રહિત થયા, અને સુખેથી બેસાય તેવા પલગ (પર્યક) વગેરે આસન પર બેસી ગયા. ત્યારબાદ તેમણે દેવદત્તા ગુણિકાની સાથે (तविउलं असण धूबपुष्कगंधवयं आसाएमागा, वीसाएमाणा परि- भुजेमाणा एवं च णं विहरति) पुत्र प्रमाणुमा तैयार शिवान या पाया- ડિવામાં આવેલા અચન, પાન, ખાદ્ય અને સ્વાદ્ય રૂપ ચાર જાતના આહારને યથારુચિ orन्या. तभर धूप,-पुण्य, म भने पत्र वित२५४ (निमिय भुत्तुत्तरागया त्रि यणं समाणा देवदताए सद्धि विउलाई माणुस्सगाई कामभोगाइ भुजमाणा विहरति) या पछी तेमाप वगेरे सरस मासना ५२ भावीन वत्ता ગણિકાની સાથે બેસી ગયા. અહીં આટલી વિગત વધારાની જાણી લેવી જોઈએ કે- ·गोतामकथा स्वच्छौ, अत एव परमशुचिभूतो सुखासनं प्राप्योपविष्टी इत्यर्थः । 'समाणा' सन्तौ देवदत्राया गणिकया साद विपुलान्-गीस्तीर्णान मानुष्यसान्-मनुष्य संबंधिनः कामभोगान् शब्दादीन पञ्चेन्द्रियविषयान् भुनानी विहरतासातेस्मा ९' मलम्-तएणं ते सत्थवाहदारगा पुव्यावरणहकालसमयसि देवदत्ताए गणियाए सद्धिं थणामंडवाओ पढिनिक्खमंति पडिनि- क्खमित्ता हत्थ संगेल्लीए सुभूमिभागे उजाणे बहुसु आलिघरएसु य कयलीघरेसु य लयाघरएसु य अच्छणघरएसु य पेच्छणघरएसु य पसाहणघरएसुय मोहणघरएसु य सालघरएसुय जालघरपसु य कु. सुमघरएंसु य उजाणसिरि पञ्चणुभवमाणा विहरंति ॥सू. १०॥ टीका-ततस्तदनन्तरं खलु तो सार्थवाहदारको पूर्वापराह्नकालसमये- पश्चिमे पहरे देवदत्तया गणिकया साई स्थगामण्डपात् प्रतिनिष्कामतः वहि- 'भोजन करने के बाद उन्होंने आचमन-शुद्ध जल से कुल्ला किया। खाते समय जो अन्नादि के सील उनके पैर आदि अवयवों पर गिर गये थे उन्हें उन्होंने दुर कर उन अवययों को साफ किया। इस तरह परमशुचि भूत होकर मुखासन पर आकर बैठ गये' बैठने के बाद उन्होंने उस देवदचा गणिका के साथ विपुल मनुष्यभव संबन्धी कामभोगों को शब्दादिक पांचो इन्द्रियों के विषयों को सेवन किया। सूत्र ९॥ 'तएणं ते सत्यवाहदारगा' इत्यादि। टीकार्थ--(तएण) इसके बाद (ते सत्यवाददारगा) वे सार्थवाह दारक (पुयावरण्ड-काल समयसि) पश्चिम महर में (देवदत्ताए गणियोए सद्धिं) देवदत्ता જમ્યા પછી તેઓએ શુદ્ધ પાણીથી કેગળા ર્યા. જમતી વખતે અન્ન વગેરેના કણે તેમના હાથ પગ ઉપર પડી ગયા હતા તેમને તેઓએ સાફ કર્યો. અને આ પ્રમાણે પિતાના અવયને સ્વચ્છ બનાવ્યા. શુદ્ધ થયા. બાદ તેઓ સરસ સુખદ આસન પર આવીને બેઠા. બેસીને તેઓએ ગણિકા દેવદત્તાની સાથે પુષ્કળ મનુષ્યભવના કામો તેમજ શબ્દ વગેરે પાંચે ઈન્દ્રિયેના વિષયોનું સેવન કર્યું. સૂત્ર. ૯. 'त एण ते सत्यवाहदारगा' इत्यादि ! टर्थ-(तएण) त्या२६ (ते सत्यवाहदारगा) आर्थवाडना पुत्रो (पुवावर- हुकालसमयंसि) ५६॥ पंडारा मते (देवदताए गणियाए सदि) हेपत्ता - ािनी साये (थूणामंडवाभो पडिनिक्खमंति) स्थूल। मपनी मा नाल्या.

·अनगारधामृतवर्षिणाटीकाम. ३ जिनदत्त-सागरदत्तचरित्रम् निस्सरतः प्रतिष्क्रिम्य 'हत्यसंगेल्लिना-अन्योन्यं हस्तावलम्बनेन सुभूमिभागे उद्याने बहुषु 'आलिघरएम' आलिगृहके पु श्रेणिवद्धगृहाकारपरिणतवनस्पतिविशेप- निकुञ्जेषु च-पुनः 'फयलीवरेसु' कदली गृहकेपु-कदली निकुञ्जेषु च 'लया- घरपमु' लतागृहकेपु-चंपकाशोकादिलतागृहेषु 'अच्छणघरएम' आसनगृहकेपु आसनं-उपवेशनम् तेषां गृहेषु यदा तदा जना आगत्य सुखा- सिकयोपविशन्ति यत्र तत्र च 'पेच्छणघरपमु' प्रक्षणगृहके पु-प्रक्षण-प्रेक्षणकं तस्यगृहेपु-यत्रागत्य जना नाटकादिकं कुर्वन्ति प्रेक्षन्ते च तेषु 'पसाहणघर- एमु य प्रसाधनगृहकेपु प्रसाधन मण्डनं यत्रागत्य जना स्वं परं च मण्डयन्ति तेषां गृहेषु 'मोहणघरएसु' मोहनगृहकेपु-विलासगृहेषु 'सालघरएम' शाला. गृहकेपु शाला शाखा तासां गृहेषु वस्त्रगृहेषु वा जालघरपमु' जालगृहकेपु- जालिकान्वितगृहेषु यत्राभ्यन्तरस्थिता वहिः स्थित न दृश्यन्ते किन्तु अन्तः गणिका के साथ (धृणामंडवाओं पडिनिक्खमंति) उस स्थगामंडप से बाहर निकले (पडिनिवखमित्ता) बाहर निकल कर (हत्यसंगेल्लीए) हाथ में हाथ मिलाए हुए वे (सुभूभिमागे उजाणे बहुसु आलिघरएमुय) उस सुभूमिभाग उद्यान में अनेक श्रेणिवद्ध गृहाकार परिणत हुए वनस्पति विशेषों के निकुंजों में (कयलीघरएमु य लयावरएसुघ) कालीगृहों में और लतागृहोमें (अच्छण घरामु य) यदा कदा आई हुई जनताको बैठने के लिये बनाये हुए आसन गृहों में(पेच्छणघर एसुय) जहां पर आकर के जन नाटक श्रादि करते हैं और देखते हैं उन प्रेक्षण घरों में (पसाहणघरएसु य) प्रसाधन गृहों में जहाँ आकर के मनुप्य अपने को और दूसरो को अलंकारो से विभूपित करते हैं ऐसे घरोंमें (मोहणघरएमुय) विलास गृहो में (सालघरएसु य शाला घरों में (जालघरएसु य) जालिकान्वित घरों में-जिनके भीतर रहे हुए (पडिनिक्खमित्ता) २ नीजीन (हत्थसं गेल्लीए) डायमा लाथ नाजान तया (सुभूमीभागे उज्जाणे बहुसु आलिघरएसु य) सुभूभिला1 Gधानमा माता ઘણા શ્રેણિબદ્ધ ઘરના આકાર જેવા વનસ્પતિ વિશેથી બનાવવામાં આવેલા નિકે જેમાં (कयलीघरएमु य लयाघाएलु य) cी गुडामा, तामा, (अच्छणघर एस य) सवारनवा२२मावता सामासिवा माटे मनापामा मासा मासनामा (पेच्छणघरएसु य) भासो या भावीन नाट वगैरे ४२ छ भने तुमे तेवा प्रेक्षागृहमा (पसाहणघरएम य) प्रसाधन गुडामा मेन्या भास चौतानी naने मने तयाने शारे छ, तेवा घरामा, [मौहणघरएम य] विसासडिमां (सालघरएप्ठ य) शासभा (जायरएमु य) वणीमावा घशमा मेरो ·গ্রামাগম কথা स्थितैहिःस्था दृश्यन्ते तादृशेषु च 'कुसुमघरएम' कुसुमगृहकेषु-पुष्पगृहके, इत्यादिपु, स्थानेषु 'उन्नाणसिरि' उद्यानभियं, उपचनस्य शोमा सुखं च पचणु भवमाणा' प्रत्यनुभवन्तौ देवदत्ताया साईमनुभयन्ती बिहरना=विचरतः ।म. १० मूलमू--तए णं ते सत्यवाह दारया जेणेव से माल्या कच्छए तेणेव पहारेत्थ गमणाए, तएणं सा वणमऊरी ते सत्थहदारए एज्जमाणे पास्इ पासित्ता भीया तत्था तसिया उविगा पलाया महया महया सणं केकारवं विणिम्मुयमाणी २ मालुयाकच्छाओ पडिणिक्खमइ, पडिणिस्खमित्ता एगति रुक्खडालयंसि ठिच्चा ते सत्य वाहदारए मालुयाकच्छयं च अणिमिसाए दिटिए पेहमाणी २ चिट्टइ ॥सू० ११॥ टीका-'तएणं ते' इत्यादि--ततस्तदनन्तरं खलु तदुद्यानशोभासु- खानुभवानन्तरं ती सार्थवाहदारको यत्रैव स मालुकाकक्षकः पूर्वोक्त एका स्थिकफलानां वृक्षविशेपाणां काननं वर्तते तत्रैव पहारेत्थ गमणाए' प्राधार यतां मनुष्य वाहिर रहे हुए मनुष्यों की दृष्टि में न श्रावे किंन्तु वाहिर मनुष्य उन भीतर में रहे हुए मनुष्यो. को दिखलाई पडते रहे ऐसे घरों में-(कुसुमघरपसु य) पुष्प गृहों (उजाणसिरि पचणुभवमाणा विहरंति) देवदत्ता के साथ २ उद्यानश्री का निरीक्षण करता हुआ आनंद भोग करते हुए विचरते रहे। मूत्र १० ॥ 'तएणं ते सत्यवाहदारगा' इत्यादि । टीकार्थ --(तएणं) इसके बाद (ते सत्यवाहदारगा) वे दोनों सार्थवाद दारक (जेणेव मालुयाकच्छए) जहां वह मालुका कच्छ था(तेणेव पहारेत्य गमणाए) उस ओर जानेके लिये उत्कंठित हुए (तएणं सा वणमऊरी ते એવા ઘરમાં કે જેમની અંદર બેઠેલા માણસને સારી પેઠે જોઈ શકે પણ બહારના भासे मरना भास लेन 3, (कुसुमघरएमु य) पु०५. लाभां, (उज्जा णसिरिं पञ्चणुभयमाणा विहरति) धानना शमा नेता हेपत्तानी साथे सुम અનુભવતા વિચરતા રહ્યા. સૂત્ર ૧ 'तएणं ते सत्यवाह-दारगा' इत्यादि ! मर्थ-(त एणं) त्या२।६ (ते सत्यवाह दारगा)मने सार्थवाड पुत्र (जेणेव- से मालया कच्छए) रे २५ भालु। ४२७ हतो. (तणेव पहारस्थ गमणाए) ·६९६ . अनगारधर्मामृतवर्षिणीटीका अ. ३ जिनदत्त-सागरदत्तचरित्रम् गमनाय-तत्र गन्तुमुत्कण्ठितौ गतौ च, ततस्तदनन्तरं खलु सा वनमगूरी तो सार्थवाहदारको 'एजमाणे एजमानौ प्रत्यागच्छन्ती पश्यति दृष्ट्वा च' 'भीया' भीताः अकस्माद् भयजनकवस्तुदर्शनेन भयं प्राप्ता 'तत्या' प्रस्ता- भयजनितदुःखं प्राप्ता स्तब्धा वा क्षणमात्र भयेन निश्चला जाता 'तसिया' अन्तर्भावितण्यर्थः, त्रासिता आत्मनःप्रतिपदेशं भयेन संक्रान्ता जाता 'उजिग्गा' उद्विग्ना-त्रोण शरणरहितत्वेनोद्वेगं प्राप्ता 'पलाया' पलागिना-उड्डुयनोयुक्ता 'महया २ सदेणं' महता २ शब्देन उच्चस्वरेण 'केकारवं' मयूरशब्दं 'विणि- म्मुयमाणो २' विनिर्मुश्चन्ती-पुनःपुनः कुर्वती मालुकामक्षात् 'पडिनिक व मई' भतिनिष्कामति-निस्सरति 'पडिनिक्खत्ता' प्रतिनिष्क्रम्य निस्सृत्य स्वस्था- नादुडीय 'एगंसि एकस्यां वृक्षशाखायां 'ठिचा' स्थित्वा तो सार्थवाहदारको तं सत्यवाददारए गजमारे पासइ) उस वनमयूरीने उन दोनों सार्थवाह दारको का ज्यों ही आते हुए देखा-तो (पासित्ता) देखकर (भीया तत्या नसिया उनिगा पलाया) भयभीत हो गई त्रस्त हो गई--अकस्मात भयजनक वस्तु को देखने से भय जनित दुःखको प्राप्त हुई-अथवा क्षण मात्र के लिये भयसे निश्चल हो गई-आत्मा के प्रतिप्रदेश में भय से युक्त हो गई, उद्वेग वो प्राप्त हो गई और उस स्थान से उडी (महयार सद्देणं के कारण विणिम्मुवमागी२ मालुपाच्छाओ पडिनिक्खमइ) उडतीर बडे जोर २ मे के कारव (शब्द) वारयार करती करती वह उस मालमा कच्छ क से बाहर हो गई (पडिनिखभिता एगसि हाखडालयंसि ठिचा ते सत्यवाहदारए मालुया. कच्छधं च अणिमियर दिहिए पेहमाणी २ चिद) बाहर होकर एक તે olog ovषा 2011 वया (तएणं सावण मऊरी ते सत्यवाहदारए एजमाणे पासइ) तेजन सा पाडाने या माने (पासित्ता) निधन (भीया तत्था तसिया उचिग्गा पलाया) 305, संत्रस्त 45 ई माथिता लय पाउनारी परतुने धन ते દુઃખ પામી, અથવા તે તે ભયભીત થઈને છેડા વખત માટે સ્તબ્ધ થઈ ગઈ, તેના આત્મપ્રદેશોમાં ભય પ્રસરી ગયે. તે ઉદ્વિગ્ન થઈ ગઈ તેની સામે રક્ષાને કોઈ પણ જાતને ઉપાય હતે નહિ તેથી તે વ્યાકુળ બની ગઈ અને તે સ્થાનેથી ઉડી (महया २ नगं केकारवं विणिम्नुयमाणी २ मालया कच्छाओ पडि निक्खमइ) भने माटा स्वरथी डूती २ ती ते भादु ४२७थी गडार नीजी 5. (पडिनि- कवमित्ता एगसि रुवरखडलयंसि ठिचा ते मत्थवाहदारए मालुया कच्छयं च अणिमिसाए दिहिए पेहमाणी२ चिट्ठइ) भावु। ४२छनी डा२ नमान ते ·शाताधमकथामः स्थितैपदिस्था दृश्यन्ते ताशेगु च 'कुसुमघरएमु कुसुमगृह के पु-पुष्पगृहकेषु, इत्यादिषु, स्थानेषु 'उजाणसिरि' उद्यान श्रियं, उपचनस्य शोमा सुखं च 'पश्चणु भवमाणा' प्रत्यनुभवन्तौ देवदत्तया साईमनुभवन्ती विहरना=विचरतः।मू.१०। मूलमू--तए णं ते सत्थवाह दारया जेणेव से माल्या कच्छए तेणेव पहारेत्थ गमणाए, तएणं सा वणमऊरी ते सत्थहदारए एजमाणे पास्इ पासित्ता भीया तत्था तसिया उदिवगा पलाया महया महया साणं केकारवं विणिम्मुयमाणी २ मालुयाकच्छाओ पडिणिक्खमइ, पडिणिक्खमित्ता एगति रुक्खडालयंसि ठिच्चा ते सत्थ वाहदारए मालुयाकच्छयं च अणिमिसाए दिट्ठिए पेहमाणी २ चिटुइ ॥सू० ११॥ टीका-'तएणं ने' इत्यादि--ततस्तदनन्तरं खलु तदुद्यानशोभासु- खानुभयानन्तरं तौ सार्थवाहदारको यत्रै स मालकाकक्षकः पूर्वोक्त एका. स्थिकफलानां वृक्षविशेपाणां काननं वर्तते तत्रैव पहारेत्य गमणाए' प्राधार यता मनुष्य वाहिर रहे हुए मनुष्यों की दृष्टि में न श्रावे किन्तु वाहिर मनुष्य उन भीतर में रहे हुए मनुष्यों को दिखलाई पड़ते रहे ऐसे घरों में-(कुसुमघरएम य) पुष्प गृहों (उजाणसिरि पचणुभवमागा विहरंति) देवदत्ता के साथ २ उद्यानश्री का निरीक्षण करता हुआ आनंद भोग करते हुए विचरते रहे। मूत्र १० ॥ 'तएणं ते सत्यवाहदारगा' इत्यादि । टीकार्थ--(तएणं) इसके बाद (ते सत्यवाहदारगा) वे दोनों सार्थवाह दारक (जेणेव . मालुयाकच्छए) जहां वह मालुका कच्छ था(तेणेव पहारेत्य गमणाए) उस ओर जाने के लिये उत्कंठित हुए (तएणं सा वणमऊरी ते એવા ઘરમાં કે જેમની અંદર બેઠેલા માણસોને સારી પેઠે જોઈ શકે પણ બહારના भासे मन! भासाने नन ), (कुसुमघरएसु य) पु०५: गुलामा, (उज्ना गसिरिं पञ्चणुभदमाणा विहरति) Gधानना शामाता वत्तानी साथै सुप અનુભવતા વિચરતા રહ્યા. સૂત્ર ૧માં 'तएणं ते सत्यवाह-दारगा' इत्यादि । मर्थ-(त एणं) त्यामा (ते सत्यवाह दारगा) माने सार्थवाड पुत्र (जेणेव- से मालुया कच्छए) २ त२५ भादु ४२७ ता. (तेणेव पहारस्थ गमणाए) ·. अनगारधर्मान्तयषिणीटीका भ. ३. जिनदत्त सागरदत्तचरिणम् टाका-तगणं ते' ततस्तदनन्तरं-मयुर्या उनान्तर ती सार्थवाह दारको अन्योऽन्य परम्परं शब्दयता आयता-संमुखी कुरुतः 'सदायित्ता' शब्दयित्वा अन्योन्यमाहृय वक्ष्यमाणप्रकारेणावादिप्टाम् 'जहाणं' यथा खलु देवानुप्रिय ! एषा वनमयूरी आगामेनमानौ आगच्छन्तौ दष्ट्वा च भीता, प्रस्ता, त्रसिता, उद्विग्ना पलायिता-वस्थानं त्यक्त्वाऽन्यत्स्थानं गना महता शब्देन केकार मुवन्ती मती यावदावा मालकाकक्षकं च पुनः पुनः प्रेक्षमाणी तिष्ठति 'त' तत्-तस्मात् 'भवियचं' भवितव्यम् 'एस्थ' अत्र केनापि कार- 'तएणं ते सत्यवाहदारगा' इत्यादि । टीकार्य--(नएग) इसके बाद (ते सत्यपाहदारगा) उन दानों सार्थवाह दाने (अन्नमणं सदावेंति) परस्पा में विचार किया वानपीत की (सदा- वित्ता) बातचीत कर के (एवं वयामी) फिर वे इस प्रकार कहने लगे- (जहाग देवाणुप्पिया! एसा वणमरी अम्हे एजमाणा पासिता भीया तत्था तसिया उनिगा पलाया महया २ सणं जार अम्हे मालुयाह च्छयं च पेच्छमाणी २ चिटइ) जिस कारण हे देवानुप्रिय ! यह वनमयूरी हम लोगों को आता हुथा-देखकर भयभीत, अस्त और त्रासित होकर उद्विग्न पनी और यहां से उड गई--उडती २ उसने बडे जोर २ सेके- कारव किया--और इस मालुसाकच्छक से बाहर होकर एक वृक्ष की डाल पर बैठी २ यह हम लोगों की ओर और मालुकाकच्छ को और बार २ देख रही है (तं भनियध्वं एत्य कारणेणं तिकट्ठ मालुयाकच्छयं अंतो अणुपविसंति) तो इसमें कोई न कोई कारण अवश्य होना चाहिये-ऐसा 'तपणं ते सत्यवाह दारगा' इत्यादि। 21--(तएग) त्या२६ (ते सत्यवाह दारगा। मने સાર્થવાહ પુત્રોએ (अन्नमणं साति) अमीन साये तो su (सदायित्ता) teीत शन (एवं वयासी) तसा ४३वासाच्या (जहाणं देवाणुप्पिया ! एसा वणमऊरी अम्हे एजमाणा पासिता भीया तथा तसिया उब्धिग्गा पलाया महया २ सदेणं नाव अम्हे मालुयाकच्छयं च पेच्छमाणी२ चिइ) देवानुप्रिय ! मा देव मापने આવતા જોઈને ભયભીત સંત, ત્રાસિત, અને વ્યાકુળ થઈને અહીંથી ઉડી, અને ત્યારે ને ઉડી ત્યારે તેણે મેટા અવાજે કેકારવ કર્યો, અને તે માલુકાકચ્છની બહાર નિકળીને એક ઝાડની શાખા ઉપર બેસી ગઈ છે અને ત્યાંથી પણ તે આપણને અને मा ४२७२ वारपारने २४ी छ. (तं भवियध्वं एत्य कारणेणं तिकटु मालुया कच्छयं अंतो अणुविसति) तो मेनी पा७१ धने ४४ २७स्य या साधु ·বাতামগঞ্জে - मालुसाकसकं च 'भणिमिसाए' भनिर्मपया निश्लया दिहीए' दृश्या 'पेहमाणी २' प्रेक्षमाणी २-पुनः पुनः पश्यन्ती 'निहद' तिष्ठति ॥ ११॥ भूलम्-तएणं ते सत्यवाहदारगा अण्णमण्णं सहाति सदावित्ता एवं वयासी जहाणं देवानुप्पिया ! एसा वणमऊरी अम्हे एजमाणा पासित्ता भीया तत्था तसिया उविग्गा पलाया महया महया सद्देणं जाव अम्हे माल्या कच्छयं च पेच्छमाणी रचिटुइ, तं भपियवमेत्थ कारणेणं त्तिकटु मोलुयाकच्छयं अंतो अणुपविसंति अणुपविसित्ता तत्थ दो पुढे. परियागये जाव पासित्ता अन्नमन्नं सदावेंति, सद्दावित्ता एवं पयासी-सेयं खलु देवाणुप्पिया! अम्हं इमे वणमऊरी अंडए साणं २ जाइमंताणं कुक्कुडियाणं अंडएसुअ पक्खिवावित्तए तएणं ताओ जाइमंतोओ कुकुडियाओ एए अंडए सएणं पखवाएणं सारक्खमाणीओ संगेवेमोणीओ विहरिस्संति, तएणं अम्हं एत्थं दो कीलामणगा मऊरीपोयगा भविस्संतित्ति कटु अन्नमन्नस्स एयमटुं पडिसुणति, पडिसुणित्ता सए मए दासचेडए सदाति सद्दावित्ता एवं वयासी गच्छह णं तुम्भेदेवाणुप्पिया! इमे अंडए गहाय सयाणं जाइमंताणं कुकुडीणं अंडएसु पक्खिवह जाव- , तेवि पविखवेति ॥सू. १२॥ वृक्ष की डाल पर जाकर बैठ गई और बैठी २ वहीं से उन दोनों मार्थवाहदारको को और मालुका कक्षक की ओर घार बार अनिमिष दृष्टि से देखने लगी । मूत्र । ११ । એક ઝાડની શાખા ઉપર બેસી ગઈ, અને ત્યાંથી જ તે બંને સાર્થવાહને તેમજ માલુકા કચ્છની તરફ વારંવાર એકી નજરે જોવા લાગ્ય, સૂવ ૧૧ ·. ! अनगारधर्मामृतवपिणीटीका अ. ३. जिनदत्त सागरदत्तचरित्रम् टाका-'तरणं ते' ततस्तदनन्तरं-मयूर्या उड्यनान्तर' तो साह दारको अन्योऽय-परम्परं गन्दयता प्राप्यतः संमुखी कुरुतः 'सदायित्ता' शब्दयित्वा अन्योन्यमाहृय वक्ष्यमाणप्रकारेगावादिप्टाम् 'जहाणं' यथा खलु देवानुप्रिय ! पपा रनमयूरी आवामेनमानौ आगच्छन्तौ दष्वा च भीता, प्रस्ता, त्रसिता, उद्विग्ना पलायिता-स्वस्थानं त्यक्त्वाऽन्यत्स्थानं गता महता शब्देन केकार मुश्चन्नी मती यावदायां मालुकाकक्षकं च पुनः पुनः प्रेक्षमाणी तिष्ठति 'त' तत्-तस्मात् 'भवियचं भवितव्यम् 'एत्थ' अत्र केनापि कार- 'तएणं ते सत्यवाहदारगा' इत्यादि। टोमा--(नएणं) इसके बाद (ते सत्याइदारगा) उन दानों सार्थवाह दाराने (अन्नमण्णं सदावेंति) परस्पर में विचार किया पानपीन की (सदा- वित्ता) यातचीत कर के (पूर्व क्यामी) फिर वे इस प्रकार कहने लगे-- (जहाणं देणुप्पिया! एसा वणमऊरी अम्हे एजमाणा पासिता भीया तत्था तसिया उजिग्गा पलाया महया २ सदेणं जाव अम्हे मालुयाक च्छयं च पेच्छमाणी २ चिढइ) जिस कारण हे देवानुपिय ! यह वनमयूरी हम लोगों को आता हुआ-देखकर भयभीत, त्रस्त और त्रासित होकर उद्विग्न बनी और यहां से उड गई-उडती २ उसने बडे जोर २ सेके- कारच किया---और इस मालुसाकच्छक से बाहर होकर एक वृक्ष की डाल पर बैठी २ यह हम लोगों की ओर और मालकाकच्छ को और वार २ देख रही है (तं भवियचं एत्य कारणेणं त्तिकटु मालुयाकच्छयं अंतो अणुपविसंति) तो इसमें कोई न कोई कारण अवश्य होना चाहिये-ऐसा 'तएणं ते सत्यवाह दारगा' इत्यादि । टीर्थ-(तएणं) त्या२मा (ते सत्यवाह दारगा) गन सार्थवाड धुनोगे (अन्नमणं साति) ४मान साथै वातो 31 (सहावित्ता) पातयात शन (एवं वयासी) तेगावासाच्या (जहाणं देवाणुप्पिया! एसा वणमऊरी अम्हे एजमाणा पासित्ता भीया तत्था तसिया उधिग्गा पलाया महया २ सद्देणं जाय अम्हे मालुयाकच्छय च पेच्छमाणी२ चिइ) देवानुप्रिय ! Anda ने આવતા જોઈને ભયભીત સંગ્રસ્ત, સિત, અને વ્યાકુળ થઈને અહીંથી ઉડી, અને જ્યારે ને ઉડી ત્યારે તેણે મોટા અવાજે કેકારવ કર્યો અને તે માલુકાકચ્છની બહાર નીકળીને એક ઝાડની શાખા ઉપર બેસી ગઈ છે અને ત્યાંથી પણ તે આપણને અને भा९४२छने पारवार ने 2ी छ. (तं भवियध्वं एत्य कारणेणं त्तिटु मालुया कच्छय अतो अणुरविसंनि) तो मेनी पा७१ ४धने २९श्य या सा ·বললঙ্কা। मालुफाकक्षकं च 'अणिमिसाए' भनिमेपया निभलया दिहीए' या 'पेहमाणी २' मेक्षमाणी २-पुनः पुनः पश्यन्ती 'निढई' तिष्ठति १० ११॥ भूलम्-तएंणं ते सत्यवाहदारगा अण्णमण्णं सहाति सदावित्ता एवं वयासी जहाणं देवानुप्पिया ! एसा वणमऊरी अम्हे एजमाणा पासित्ता भीया तत्था तसिया उबिग्गा पलाया महया महया सदेणं जाव अम्हे माल्या कच्छयं च पेच्छमाणी रचिटइ, तं भप्रियव्वमेत्थ कारणेणं तिकटु मोलुयाकच्छयं अंतो अणुपविसंति अणुपविसित्ता तत्थ दो पुहे. परियागये जाव पासित्ता अन्नमन्नं सदावेति, सदावित्ता एवं ययासी-सेयं खलु देवाणुप्पिया! अम्हं इमे वणमऊरी अंडए साणं २ जाइमंताणं कुकुडियाणं अंडएसुअ पक्खिवावित्तए तएणं ताओ जाइमंताओ कुकुडियाओ एए अंडए सएणं पक्खवाएणं सारक्खमाणीओ संगेवेमोणीओ विहरिस्संति, तएणं अम्हं एत्थं दो कीलामणगा मऊरीपोयगा भविस्सतित्ति कडु अन्नमन्नस्स एयमटुं पडिसुणति, पडिसुणित्ता सए मए दासचेडए सदाति सहावित्ता एवं वयासी गच्छह णं तुम्भे देवाणुप्पिया! इमे अंडए गहाय सयाणं आइमंताणं कुक्कुडीणं अंडएसु पक्खिवह जाव- तेवि पक्खिति ॥सू. १२॥ वृक्ष की डाल पर जाकर बैठ गई और बैठी २ वहीं से उन दोनों मार्थवाहदारको को और मालुका कक्ष की ओर बार बार अनिमिष दृष्टि से देखने लगी । सूत्र । ११ । એક ઝાડની શાખા ઉપર બેસી ગઈ, અને ત્યાંથી જ તે બંને સાથેવાને તેમજ માલુકા કચ્છની તરફ વારંવાર એકી નજરે જોવા લાગ્ય, સૂત્ર ૧૧ાા ·७०१ . अनगारधममृतवर्पिणीटीका अ ३. जिनदत्त-सागरदत्तचरि स्थाने स्वगृहे एवं अ(नेन प्रकारेण) 'दो कीलावणगा' द्वौ क्रीडनको-क्रीडा कारको द्वौ मयापीतको मरीशावको भविष्यत इति कृत्वा-इति विचार्य, अन्योऽन्यस्यैतमर्थ प्रतिशृणुनः मनसि धोरयतः, प्रतिश्रुत्य 'सए सए' स्वकान् बकान-दासचेटकान् शब्दयतः शब्दयित्वा चैवं वक्ष्यमाणप्रकारेणावादिष्टाम् हे देशानुपियाः गच्छत खल गूयं इमे-~~-एने अण्डके मयूर्या अण्ड के गृहीला स्वकानां जानिमतीनां कुकुटीनामण्डके पु प्रक्षिपत, इति वचनं श्रुत्वा यावत्ते दासा अपि तथैवाण्डके प्रक्षिपन्ति ॥ म. १२ ॥ वाली हम दोनों की कुक्कुटिकाएं उन हम लोगों के द्वारा लाये हुए मयुरी के अंडों की अपने २ अंडो की रक्षा तथा उनकी परकृत उपद्रवों से प्रतिपालना करती हुई रक्षा और प्रतिपालना करलेंगी। (नएणं अम्हं एत्थं दो कीलामणगा मऊरपोयगा भविस्संति तिकटु अन्नमन्नस्स एयमहें पडिसुणेति) इस प्रकार हम लोगों के अपने २ घर पर दो क्रीडा कारक मयुरी पोत (बच्चे) हो जायेंगे ऐसा विचार कर उन दोनोंने आपसमें एक दूसरे का विचार स्वीकार कर लिया (पडिसुणिचा सए सए दासचेडप सदावे ति) स्वीकार कर फिर उन्होंने अपने २ नौकरों को बुलाया (सद्दा वित्ता एवं वयासी) बुलाकर ऐसा कहा-(गच्छह णं तुम्भे देवाणुप्पिया !) हे देवानुपियो ! तुम लोग जाओ और (इमे अंडए गहाय सयागं जाइमंताणं कुक्कुडीगं अंडएमु पक्खिवह जाव ते वि पक्खिा ति) इन मयूरी के दोनों अंडोको ले जाकर अपनी २ जातीवाली कुक्कुटिकाओं के अंडों में रख दो। इस प्रकार के उनके कथन को सुनकर यावत् उन दासोंने भी उस तरह उन दोनों अंडो को ले जाकर उन कुक्कुटिकाओं के अंडों में रख दिया। सू. १२॥ બહારના ઉપદ્રવથી રક્ષણ કરતી હેલના ઈડાનું પણ રક્ષણ કરશે અને પાલન પોષણ કરશે (तएणं अहं एत्य दो कीलामगगा मउरपोयगा भविस्संति निकटु अन्नम- न्नस्स एयम पडिसुणे ति)मा शते मापण! मानना धरोमा मयूरना स्यामा थ नये. माम तमो गाने मे भीतना विद्याथी सहमत थया. (पडिसुणिता सए सए दासचेडए सदावे ति) समत यने तमाये पोतपाताना शेने मासाच्या (सहावित्ता एवं क्यासी) सोसावीन मा प्रभार ४थु (गच्छहणं तुम्भे देवाणु- पिया!) हेवानुप्रिया ! तमे मा भने (इमे अडए गहाय सयाणं जाइमंताणं कुक्कुडीणं अंडएसु पक्खिवह जाव ते विपक्खिवें ति) मा देखना मनाने, भारी મરઘીના ઈંડાઓની વચ્ચે મૂકી દો. આ રીતે તેમની વાત સાંભળીને નેકરેએ બંને ઈડાને લઈને સાર્થવાહ પુત્રીની મરઘીના ઈંડાઓની વચ્ચે મૂકી દીધાં સૂત્ર ૧ર " ·." - स प्रमेपद्रिका टी० २०५३०२ सू० ४ पाश्वापत्पीय- महापरियोकप्पता५ विनश्यन्तीत्यर्थः, एवं परित्ता जीवपणा उप्पजिचा उपज्जित्ता निलीयंति परीताः असंख्याता: प्रत्येकशरीराः अतीतानागत सन्तानानपेक्षया वा संक्षिप्ताः जीवधनाः उत्पद्य उत्पद्य निलीयन्ते विनश्यन्ति । अनेन थसंख्यातपदेशात्मके लोके अनन्तानां रात्रि दिवानाम् , परीतानाम् असंख्यातानां च रात्रिंदिवानां समावेशो भवतीति सिद्धम् । यतोऽनन्त-परीतजीवसम्बन्धात् कालविशेषा अपि अनन्ताः, परीवाध व्यपदिश्यन्ते अतः असंख्यातपदेशात्मके लोके अनन्तानाम् असंख्यातानां चरात्रि दिवानां कथं समावेशो भवतीति विरोधोऽपि परिहतो भवति । अथ लोकमेव स्वरूपतः प्रतिपादयवि-' से गुणं भूए, उप्पन्ने, विगए, परिणए, अनीवहिं लोरकर, पलोक्का लोकः न्नं निथितं भूतः, यत्र जीवधना- । (परित्ता जीवघणा उप्पचित्ता उप्पचित्ता निलीयंति) परीत- असंड्यात-प्रत्येक शरीर की अपेक्षा के असंख्यात जीवधन, अथवा अतीत अनागत सन्तान की अपेक्षा से संक्षिप्त जीवधन उत्पन्न हो हो नष्ट होते हैं। इस कारण असंख्यातप्रदेशात्मक लोक में अनन्तरातदिनों का समावेश हो जाता है यह बात सिद्ध हो जाती है। क्यों कि अनन्त और परीत ऐसे जीवों के सम्बन्ध से कालविशेप भी अनन्त और परीत इस रूप से कहे जाते हैं। अतः असंख्यात प्रदेशात्मक इस लोक में अनन्त और असंख्यात गतदिनों का समावेश कैसे हो सकता है ऐसा विरोध भी परिहत हो जाता है। अय सूत्रकार स्वरूप को अपेक्षा लेकर लोक का ही प्रतिपादन करते हैं-(से गृणं भूए उप्पन्ने, विगए, સૂદ્દમાદિ સાધારણુ શરીરને અનુલક્ષીને અથવા વસન્તતિની સપર્યવસાનતાને અનુલક્ષીને કરાયેલ છે. તથા જીવ જ્ઞાનાદિક અનંત પર્યાના સમુદાય રૂપ છે, અથવા અસંખ્યાત પ્રદેશના એક પિંજરારૂપ છે, તેથી તેને “ જીવઘન ” કહેલ छ. (परित्ता जीवघणा उपज्जिचा उपज्जित्ता निलीयंति) परीत-मसच्यात- પ્રત્યેક શરીરની અપેક્ષાએ અસંખ્યાત છવઘન, અથવા અતીત અનાગત સાન્તતાની અપેક્ષાએ સંક્ષિપ્ત જીવઘન ઉત્પન્ન થઈ થઈને નષ્ટ થયા કરે છે. આ કારણ અસંખ્યાત પ્રદેશેવાળા લેકમાં અનંત રાત્રિદિવસને સમાવેશ થઈ જાય છે, એ વાત સિદ્ધ થઈ જાય છે. કારણ કે અનંત અને પરીત એવાં જેના સંબંધથી કાળવિશેષને પણ અનંત અને પરીત રૂપે સ્વીકારી શકાય છે. આ રીતે જ અસંખ્યાત પ્રદેશવાળા આ લેખમાં અનંત અને અસંખ્યાત રાત્રિદિવસોને સમાવેશ કેવી રીતે થઈ શકે ” એવી જે વિધાત્મક શંકા બતાવવામાં આવી છે, તેનું પણ સમાધાન થઈ જાય છે. હવે સૂત્રકાર સ્વરૂ- पनी अपेक्षा प्रतिपान ४२ छ-" से पूर्ण भूए उत्पन्ने, विगप, .

·1 " ७२ भगमती उत्पध उत्पच विलीयन्ते स लोको भूतः भवनधर्मयोगान् सद्भूतः, स च भूतः अनुत्पत्तिकोऽपि स्पात् पया नयमतेन गगनम् , अत आह-उत्पन्न:-उत्पादयुक्ता, उत्पन्नध घटाभाववत् अविनश्वरोऽपि स्यात् अव आइ-विगतः-विनष्टः विनाश- युक्ता, विगतश्च निरन्पयोऽपि गपति अव आह-परिणतः, पर्यायान्तराम्यापमान तु निरन्वयनाशं नष्टः। अथ तस्यैवविधस्य लोकस्य निधयार्थमाद-अनीः परिणए, अजीवहिं लोफह, पलोपाइ ) जहां पर पार २ जीवधन उत्पन्न हो होकर नष्ट होते रहते हैं ऐसा वह लोक भवनधर्म के योग से सद् भूतस्वरूप है-असद्भूतरूप नहीं है अर्थात् द्रव्य का लक्षण उत्पाद व्यय और धौव्यात्मक माना गया है लोक भी एक द्रव्य है-अतः यह भी उत्पाद व्यय और धौन्य लक्षण वाला है-यही यात सूत्रकार ने (भूए उत्पन्ने विगए) इन पदों द्वारा प्रकट की है-भूतपद से सूत्रकार ने लोक में ध्रौव्य धर्म प्रकट किया है जो पदार्थ अनुत्पन्न होता है वह भी नैया- यिकमतमें आकाशकी तरह भूतधर्मवाला होता है-सोलोक पदार्थ ऐसा भूत धर्मवाला नहीं है किन्तु वह (उप्पन्ने ) उत्पत्ति धर्मवाला-उत्पाद- धर्मवाला है जो उत्पाद धर्मवाला होता है वह घटाभाव अर्थात् घटन- ध्वंसाभाव की तरह अविनश्वर भी होता है-अतः यह लोकपदार्थ ऐसा नहीं है, किन्तु (विगए) विनाश-व्यय-धर्म वाला है जो विनाशधर्म- युक्त होता है वह निरन्वय भी होता है-अर्थात् विनाश को निरन्धय परिणए, अजीवेहि लोकइ, पलोकद" या पार पा२ ७१ प य याने નાશ થયા કરે છે એ આ લેક ભવનધર્મથી યુક્ત હોવાને કારણે સભૂત સવરૂપ છે. પણ અભૂત-સ્વરૂપ નથી. એટલે કે દ્રવ્યનું લક્ષણ ઉત્પાદ, વ્યય અને શવ્યાત્મક મનાય છે લેક પણું એક દ્રવ્ય છે, તેથી તે પણ ઉત્પાદ, व्यय भने श्रीयन सक्षपाणी छे. मे पात सूत्रारे "भूए उत्पन्ने विगए" ઈત્યાદિ પદો દ્વારા પ્રકટ કરી છે. “ભૂત” પરથી સૂત્રકારે લેકમાં પ્રવ્ય ધર્મ પ્રકટ કર્યો છે. જે પદાર્થ અનુન હોય છે તેને પણ નિયાયિક મતાનુસાર ભૂત-ધર્મવાળે કહ્યો છે, જેમકે આકાશને નિયાયિક મત પ્રમાણે ભૂતપમવાળું કહ્યું છે. પરંતુ લેકપદાર્થ આકાશના જેવા ભૂતધર્મવાળે નથી, તે તે " उत्पन्ने" उत्पत्ति वाणा (Gपा धर्मपागो) छे. या धागो પદાર્થ ઘટાભાવ (ઘટપ્રર્વસાભાવ) ની જેમ અનિશ્વર પણ હોઈ શકે છે, परतु At aster' मेवा नथी, साब तो “ विगए" विनाश ( व्यय) ધમવાળે છે. વિનાશ ધર્મયુક્ત પદાર્થ નિરન્વય પણ હોઈ શકે છે (બૌદ્ધ મતની આ પ્રકારની માન્યતા છે. પરંતુ આ લેક નિરન્વય વિનાશથી ·, - प्रमेपद्रिका रोका ४० ५४०१ स०४ पाभ्यांपत्यीय-महापीरयोपतव्यता ७२७ पुद्गलादिभिः, जीवैश्य सत्तां धारयद्भिः, उत्पयमानः, विनश्यद्भिः, परिणमद्भिय कानन्यभूतः लोक्यते-निधीयते, पलोपयते प्राण निधीयते भूतादिघम- कोऽयं लोक इति विनीमयते, अत एवान्वयतया यथार्थसंज्ञकोऽसौ इति दर्शयति जे लोक्कर से लोए ?' यो लोक्यते प्रमाणन स लोकः पञ्चास्तिकापात्मक पौदों ने स्वीकार किया है-ऐसे निरन्वयविनाश से युक्त यह लोक नहीं है, किन्तु (परिणप) यह लोक विनाश धर्मवाला होकर भी अपने मूलरूप से नष्ट नहीं होता है किन्तु पर्यायान्तरों को प्राप्त करता रहता है जो निरन्वयनाश धर्मवाला होता है वह अपने मूलरूप से भी नष्ट हो जाता है और जय वह मूलरूप से ही नष्ट हो जाता है-तव पर्याया- न्तरों को प्राप्त फोन कर सकता है अतः यह लोक ऐसा नहीं है, किन्तु पर्यायान्तरों को प्राप्त करता है अतः निरन्वयनाश धर्मयोगी नहीं है । इस प्रकार के लोक का निश्चय कैसे होता है तो इसके लिये मूत्रकार कहते हैं कि-(अजीवेहिं लोक परलोफइ) सत्ता को धारण करनेवाले -धौव्यरूप-उत्पाद धर्मवाले, विनाश धर्मवाले, परिणमनशील और लोक से अनन्यभूत-अभिन्न-ऐसे अजीव पुद्गलों से तथा जीवों से इस लोक का निश्चय किया जाता है तथा यह लोक भूतादि धर्मवाला है ऐसा प्रकर्परूप से निश्चय किया है इसलिये इसका लोकऐसा नाम सार्थक है इस बात को दिखाते हुए सूत्रकार कहते हैं कि (जे लोकह नयी, “परिणए " मा as विनाश धमाणे डाव! छतi ५५ पोताना भूल રૂપમાંથી નાશ પામતું નથી, પણ અન્ય પર્યાયને (પર્યાયાન્તરને) પ્રાપ્ત કરતે રહે છે. નિરન્વયનાશ ધર્મવાળે પદાર્થ તે પિતાના મૂળ રૂપમાંથી પણ નષ્ટ થઈ જાય છે, આ રીતે મૂળ રૂપને નાશ પામ્યા પછી અન્ય પર્યાય પ્રાપ્ત કરવાની વાત જ સંભવી શકતી નથી આ લેક તે પર્યાયાત્રાને પ્રાપ્ત કરતે રહે છે, તેથી તે નિરન્વયનાશ ધર્મવાળા નથી. આ પ્રકારને લોક છે એને નિશ્ચય કેવી રીતે કરી શકાય છે? સૂત્રકાર હવે એજ પ્રશ્નનું નીચેનાં सूत्र वास समाधान ४रे छ. ( अजीहि लोकाइ पलोफइ) सत्ताने धा२६५ કરનારા-ધ્રૌવ્યરૂપ (ઉત્પાદ ધર્મવાળાં, ) વિનાશ ધર્મવાળા, પરિણમનશીલ અને લેકથી અભિન્ન એવાં અજીવ પુદ્ગલથી તથા જીથી આ લોકને નિશ્ચય કરી શકાય છે, તથા આ લોક ભૂતાદિ ધર્મવાળે છે એ પ્રકરૂપે નિશ્ચય કરી શકાય છે. તેથી તેનું “ક” એવું નામ સાર્થક છે. એજ વાતનું પ્રતિ- पान ४२ता सूर -“जे लोकइ से लोए " જેને પ્રમાણ દ્વારા ·७२८ - भगवती गगनखण्डो लोकपदयाच्यः, इति सत्यं किम् ? ततः उक्तरीत्या लोकस्वरूपाऽभि- धायफपार्धजिनपचनसंस्मरणद्वारा भगरान स्वाचन समर्थितवानिति' स्थविरा आहुः 'हंता, भगवं' हे भदन्त ! इन्त, सत्यं भवता यद् लोकस्वरूपं प्रतिपादित तत् सर्वधा सत्यमेवेत्यर्थः। भगवानाह-' से तेणटेणं अजो! एवं पुच्चइ-असंखेज्जे तंचे' हे आर्याः। स्थविराः ! तत् तेनार्थेन तस्मादेतोः एवम् उक्तरीत्या उच्यने-असंख्येये लोके तदेव पूर्ववदेव अनन्तानि रात्रिदिवानि परीतानि च उदपद्यन्त 'त्यादि बोध्यम् 'तप्पभिई च णं ते पासावच्चेम्जा धेरा भगवंतो समणं भगवं महावीरं 'सन्चन्नु से लोए) जो प्रमाण के दारा विलोकित किया जा सके उसका नाम लोक है यह लोक गगन का पंचास्तिकाय रूप एक खण्ड है कहो आर्यो यह बात सत्य है न ? इस प्रकार पार्श्वनाथ भगवान के लोकस्वरूप के अभिधायक वचनों को याद कराकर भगवान् ने अपने वचनों को सम- र्थन किया तय स्थविरों ने (हंता भगवं) हां भगवान् ! ऐसा ही है- अर्थात् आपने जो लोक के स्वरूप का प्रतिपादन किया है वह सर्वथा सत्य ही है ऐसा कहा-तय प्रभु ने उनसे ( से तेणटेणं अजो एवं बुचइ असंखेज्जे तं चेव ) ऐसा कहा कि हे आर्या! इसी कारण मैंने ऐसा कहा है कि असंख्यात लोक में असंख्यात और अनंत रातदिन उत्पन्न हुए हैं, उत्पन्न होते हैं और आगे भी उत्पन्न होते रहेंगे इत्यादि सब कथन यहांपर पूर्वोक्त रूप से लगाळेना चाहिये । (तप्पभिई च णं ते पासावच्चेज्जा थेरा भगवंतो समणं भगचं महावीरं सव्वन्नू सव्वदरिसी વિલોકી શકાય તે જોઈ શકાય) છે, તેનું નામ જ લેક છે. આ લેક ગગનને (આકાશને) પંચાસ્તિકાય રૂપ એક ખંડ છે. “કહા આર્ય! આ વાત સત્ય છે ને ?” આ પ્રમાણે પાર્શ્વનાથ ભગવાનના સ્વરૂપનું પ્રતિપાદન કરનારાં વચને યાદ કરાવીને જ્યારે ભગવાન મહાવીરે પિતાનાં વચનનું સમર્થન यु", त्यारे स्थपिरामे ५j “हता भगव" 8t, सपान ! मे छे. એટલે કે લેકના સ્વરૂપનું આપે જે પ્રતિપાદન કર્યું છે તે સર્વથા સત્ય છે. सारे भावीर प्रभुमे तेमन यु-(से तेणद्वेण अज्जो । एवं बुच्चइ, असंखेज त'चेव) माय!! ते २२ में घुछ असभ्यात अशा લોકમાં અનંત અને અસંખ્યાત રાત્રિદિવસ ઉત્પન્ન થયાં છે, ઉત્પન્ન થાય છે અને ભવિષ્યમાં પણ ઉત્પન્ન થશે, ઈત્યાદિ સમસ્ત પૂર્વોક્ત કથન અહીં ગ્રહણ કરવું. तरभिई च ण ते पासापन्चेज्जा थेरा भगवतो समण भगव' महावीर' मय्यन्न् सव्वदरिसी त्ति पच्चभिजाणावि " मा प्रमाणे श्रम लगवान भs:- . .

·प्रमेयधिकारी०४०५७०९०४ पाभ्यांपत्यीय-महावीरयोषकम्यवा ७२९ सम्बदरिसी' नि पच्चभिनाणंति' तत्प्रभृति तत्कालादारम्य च ते पार्थापत्यीया: पार्धनानिष्यशिष्याः स्थविराः भगवन्तः श्रमण मगनन्तं महावीर सर्वज्ञः, सर्व- दी' इति अनेन रूपेण प्रत्पमिजानन्ति निचिन्वन्ति ! 'तएणं ते धेरा भगवंतो समणं भगवं महावीरं वदति, नमसंति, ततः तदनन्तरं ते स्थविराः भगवन्तः अमणं भगवन्तं महावीरं वन्दन्ते, नमस्यन्ति, 'वंदित्ता, नर्मसित्ता, एवं वयासी' चन्दित्वा, नमस्थित्या, एवं वक्ष्यमाणपकारेण अवादिपु:-'इच्छामो गं भंते ! तुम्म अंतिए चाउज्जामामो धम्माभो पंच महन्बयाई, सपडिक्कमणं धम्मं उपसंप- ज्जित्ताणं विदरिताए । हे भदन्त ! इच्छामः खलु वयं युष्माकम् भवताम् अन्तिके समीपे चातुर्यामाद् धर्माद् चातुर्यामधर्म परित्यज्येत्यर्थः पञ्चमहावतानि सपति- त्ति पचभिजाणंति ) इस प्रकार से अमण भगवान महावीर के मुख से लोकविषयक सत्य प्रतिपादन श्रवणकर उन पार्धापत्यीय स्थविरों ने उन श्रमण भगवान महावीर को सर्वज्ञ और सर्वदर्शीरूप से निश्चित किया (तएणं ते धेरा भगवंतो समण भगवं महावीरं वंदति, नमसंति) तप उन स्थविर भगवंतों ने श्रमणभगवान महावीर को वंदना की अर्थात् गुणोंकी स्तुति की और फिर उन्हें पंचागझुकाकर नमस्कार किया। (चंदित्ता नमंसित्ता एवं वयासी) वंदना नमस्कार कर फिर उन्हों ने ऐसा कहा ( इच्छामो णं भंते ! तुभ अंतिए चाउजामाओ धम्माओ पंचमहव्ययाई सपडिफमणं धम्म उपसंपजित्ताणं विहरित्तए) हे भदन्त ! हमलोग यह चाहते हैं कि चातुर्याम धर्म को छोड कर प्रतिक्रमण सहित पंचमहाव्रतरूप धर्म को धारण करें-आदि जिन और अन्तिम વીરને મુખેથી લેકવિષયક સત્ય પ્રતિપાદનને સાંભળીને તે પાશ્ચપીય (પાર્શ્વનાથના શિષ્ય) સ્થવિરાએ શ્રમણ ભગવાન મહાવીરને સર્વિસ અને સર્વદશ રૂપે નિશ્ચિત કર્યાં-ત્યારથી તેઓ તેમને સર્વજ્ઞ અને સર્વદર્શ માનવા तएणते थेरा भगवतो समणं भगव महावीर वदंति, नमसंति" ત્યારબાદ તે સ્થવિર ભગવતેએ શ્રમણ ભગવાન મહાવીરને વંદણા કરી એટલે કે ગુણેની સ્તુતિ કરી, અને ત્યારબાદ પાંચ અંગો ઝુકાવીને તેમણે તેમને नमः४२ ४यो, “ वदिता नमंसिता एवं वयाशी " प्यु नभ२२ ४ीन तभी भने भा -(इच्छामोणते ! तुम्भं अंतिए चाउजजामाओ धम्माओं पंचमहत्वयाई सपडिकमणधम्म उपसंपन्जिताणं विहरित्तए ) Hard ! अमे ચાર યામયુક્ત (ચાર મહાવ્રતવાળા) ધર્મને બદલે, આપની સમક્ષ પંચ મહાવ્રતોને અને પ્રતિકમણ યુક્ત ધમને ધારણ કરવા માગીએ છીએ. આદિ बाया." म९२ ·, - भगवतीसरे क्रमणं मविक्रमणसहितं धर्म च उपसंपरा मनीरत्य खल विहत स्थातुम् गच्छामः' इति पूर्वेणान्वयः । तत्र आदिमान्तिमानिनयोगदिनाथ-महावीरयोरेव नियमेना- वश्यं कर्वव्यः समतिक्रमणो धर्मः, अन्येषां , तु मध्यमानां द्वाविंशतितीर्थकराणां फदाचिस्क एव सहेतुकः प्रतिक्रमणधर्मः, उक्तश्च- सपद्विपामणो धम्मो, पुरिमरस य पच्छिमस्स य निणस्स। मज्झिमगाण जिणाणं, कारणजाए पदिपामणं" ॥१॥ "सप्रतिक्रमणो धर्मः पूर्वस्य च पश्चिमस्य च जिनस्य । मध्यमफानां जिनानां कारणजाते प्रतिक्रमणम्" ॥ २ ॥ ततो भगवानाह- अहामुहं देवाणुप्पिया! मा पडिबंध करेह 'भो देवा. नुप्रियाः ! यथामुखं यथा सुखं भवेत्तथा नियन्ताम् , किन्तु प्रतिवन्धं बिलम्ब जिन-आदिनाथ और महावीर को ही नियम से प्रतिक्रमण सहित धर्म अवश्य करणीय है और अन्य २२ तीर्थकरों को वह प्रतिक्रमण अतिचार लगने पर करने का है-कहा है कि- "सपडिफमणो धम्मो पुरिमरस य पच्छिमरस य जिणस्स। मज्झमगाण जिणाणं कारणजाए पडिक्कमणं ॥१॥" प्रतिक्रमण सहित धर्म आदिजिन औरअन्तिम जिनको होता है और मध्य जिनके कारण होने पर प्रतिक्रमणकिया जाता है। जय उन स्थविरों ने ऐसा कहा-तय श्रमण भगवान महावीर ने उनसे कहा-'अहासुहं देवाणुप्पिया! मा पडिबंध करेह' हे देवानमियो! जैसा आपको रुचे वैसा आपलोग करें परन्तु इस कार्य में विलम्य करना જિન (આદિનાથ ભગવાન) અને અન્તિમ જિન (મહાવીર ભગવાન) ને નિયમથી જ પ્રતિક્રમણ યુક્ત ઘર્મ અવશ્ય કરવા યોગ્ય છે, એ સિવાયના ૨૨ તીર્થકરને ક્યારેક કારણસર જ પ્રતિક્રમણ સહિત આચરવા ચોગ્ય છે. ४थु ५y छ:- "सपडिकमणो धम्मो पुरिमस्स य पच्छिमरस य जिणरस । मज्झिमगाण जिणाण कारणजाए पडिकमण' ॥१॥" પ્રતિક્રમણ સહિત ધર્મ પહેલા જન તથા છેલા જીન ભગવાનને ગ્રાહ્ય થાય છે અને મધ્યમ છનને કઈ પણ કારણ હોય તેજ પ્રતિક્રમણ કરાય છે. જયારે તે સ્થવિએ આ પ્રમાણે કહ્યું ત્યારે શ્રમણ ભગવાન મહાવીરે भने ४-( महासुई देवाणुपिया! मा पहि'ध करेह) स्वानुप्रियः । આપને જેમ સુખ ઉપજે તેમ કરે, પણ આવા કામમાં વિલંબ કરો એ ·प्रपाका ० ० ५ ८० ५ ० ५ पेपलोकनिरूपणम् ७१ न कुरुत । 'तएणं ते पासायच्चिज्जा घेरा भगवंतो जाव-चरमेहिं उस्सासनिस्सा- सेहिं सिद्धा' ततस्ते पार्श्वपत्मीयाः-पार्वशिष्यशिष्याः स्थविराः भगवन्तः यावत् चरमरुच्छ्वास-निधासैः सिद्धाः संजाताः 'जाव-सम्बदुक्खप्पहीणा, अत्थेगइया देवलोएम उपचन्ना' यावत्-सर्वदुःखाहोणाः सर्वदुःखरहिताः अस्त्येके अवशिष्ट- प्रमाणिः अन्पतमाः केचिद् स्थविरा देवलोकेषु देवरूपेण उत्पन्नाः देवाः संजाता इत्यर्थः प्रथमयावत्करणात् संलेखनादिकं कवा, इत्यादि संग्राह्यम् । द्वितीययाय- करणात् 'बुद्धा मुक्ता परिनिर्माता' इति संग्रामम् ।। मू० ४ ॥ देवलोकवक्तव्यता पूर्व देवलोकेपु उत्सना इत्युक्तम् अतो देवलोकं निस्पयितुमाह- काविहाणं भंते' इत्यादि। मूलम्-कइविहा णं भंते ! देवलोगा पन्नत्ता ? गोयमा! चउबिहा देवलोगा पन्नत्ता, तं जहा-भवणवासी-वाणमंतर- जोतिसिय-माणिय-भेयेणं । भवणवासीवाणमंतरा अविहा, उचित नहीं है। (तएणं ते पासावच्चिज्जा थेरा भगवंतो जाव चरमेहि उस्तासनिस्सासेहिं सिद्धा) इसके बाद वे पार्थापत्यीय स्थविर भग. चंत यावत् अंतिम न्यासों से सिद्ध हो गये (जाव सव्वदुक्खप्पहीणा) यावत् वे समस्त दुःखों से रहित हो गये तथा कितनेक स्थविर ऐसे भी थे कि जिनका शुभकर्म अवशिष्ट था सो वे देवरूप से देवलोकों में उत्पन्न हो गये। यहां पहिले यावत् पद से (संलेखनादिक करके) इत्यादि पाठ ग्रहण किया गया है और द्वितीय यावत्पद से (बुद्धा, मुक्ता, परि- निर्वाता) ऐसा पाठ ग्रहण किया गया है ॥ सू०४ ॥ ना. (वएण पासाविचिजा थेरा भगवतो जाव चरमेहिं उसासनिस्सा- सेहिं सिदा ) त्या२७॥ ययभारत३५ धमनी यम पू' माराधना शन તે પાર્શ્વનાથ ભગવાનને કેટલાક શિષ્ય સ્થવિર ભગવતે (કાવત) અં અંતિમ " जाव सव्वदुक्खप्पहीणा" (यापत्) या સમસ્ત દુખેથી રહિત થઈ ગયા, તથા કેટલાક સ્થવિરે એવા પણ હતા કે જેમનાં શુભ કર્મ અવશિષ્ટ (બાકી) હતાં. એવા સ્થવિરો દેવકમાં દેવ- પર્યાયે ઉત્પન્ન થયા. અહીં પહેલા જ " पहथी "सदेमना माहि रीने " या 48 As या छ, मने मी " यावत् " ५४थी " बुद्धा, मुका, परिनिर्वावा" मा 48 अजय राय छे. ॥ सूत्र ४ ॥ શ્વાસેથી સિદ્ધપદને પામ્યા. यावत् ·७१ जोतिसिया पंचविहा, वेमाणिया दुविहा, गाहा-किमियं राय. गिहं त्ति य, उज्जोए, अंधयार, समए य पासंतिवासिपुच्छा, राइंदियदेवलोगा य, सेवं भंते! सेवे भंते ! ति ॥ सू०५ ॥ छाया-कविविधाः खर भदन्त ! देवलोकाः मशता ? गौतम ! चतुर्विधाः देवलोकाः प्रशप्ताः, वद्यया-भवनवासि-चानव्यन्तर-ज्योविष्क-मानिक-भेदन। भवनवासिनो दशविधाः, वानव्यन्तराः अष्टविधा, ज्योविष्काः पञ्चविधा: वैमानिका द्विविधाः, देवलोक वक्तव्यता- (कइविहाणं) इत्यादि। सूत्रार्थ-(काविहा णं भंते ! देवलोगा पन्नत्ता) हे भदन्त देवलोक कितने प्रकार के कहे गये हैं ? (गोयमा! चन्विहा देवलोगा पन्नत्ता) हे गौतम ! देवलोक चार प्रकार के कहे गये है। (तं जहा) वे इस प्रकार से हैं ( भवणवासी-वाणमंतर-जोइसिय-वेमाणिय भेएण) भव- नवासी? वाणयन्तर २, ज्योतिपिक ३, और वैमानिक ४ (भवनवासी दसविहा पन्नता) भवनवासीदेव दस प्रकार के कहे गये हैं (वाणमंतरा अढविहा) याण व्यन्तरदेव आठ प्रकार के हैं। (जोइसिया पंचविहा) ज्योतिपिक देव पांच प्रकार के हैं (वेमाणिया दुविहो) वैमानिक देव दो प्रकार के होते हैं। (किमियं रायगिहं त्ति य उज्जोए अंधयारसमए य, पासंति वासिपुच्छा राइंदिय देवलोगा य) इस उद्देशक में प्रतिपादित विषय की संग्रह गाथा यह है-इसमें यह प्रकट किया गया है-कि દેવલોકની વક્તવ્યતા- "काविहाण" त्याह- सूत्रार्थ- काविहाण भते! देवलोगा पन्नत्ता ?) B महन्त ! हे. बाना २ 32 छ ? (गोयमा ! चव्विहा देवलोगा पन्नता) गौतम! Buals यार Ri . ( तजहा) तयार पारी मा प्रभारी छ- (भवणवासी, वाणमंतर, जोइसियवेमाणिय भेएण) (1) नपासी, (२) पानच्यन्त२, (३) यातिषि मने (४) वैमानिaa (भवणरासी दस. विहा पन्नत्ता) सपनवासी वो इस Rugu छे, (वाणमंतरा अविहा ) पानव्यन्त आ3 Rat Fan , (जोइसिया पंचविता ) यता हे। ५ २. ह्या छ भने (वेमाणिया दुविहा) वैमानि वो २ रन सद्या छ (किमिय' रायगिह चि य उज्जोए अधयार समए य, पास तिवासि पुच्छो राइंदिर देवलोगाय) देशमा प्रतिपाइन अपामा आभ्यु छ, मे ·अमेरिका का ०५३०१९०५ देवलोकनिकपनम् -७ गाया-'किमिदं राजगृहमिति च उद्योतोऽन्धकारः समयथ, पान्तिवासिपृच्छा, रात्रि दिवानि देवलोकाच ॥ तदेवं भदन्त ! तदेवं भदन्त ! इति ।। सू० ५ ॥ टीका--'काविहा गं भंते ! देवलोगा पप्णत्ता' गौतमः पृच्छति--हे भदन्त ! कविविधाः कियत्मकाराः खलु देवलोकाः प्राप्ताः कथिताः ? भगवानाह -' गोयमा ! चउबिहा देवलोगा पनत्ता' हे गीतम! चतुर्विधाः चतुःमकाराः खल देवलोकाः मनताः कथिताः तं जहा भवणवासी-याणमंतर-जोइसिय- राजगृह नगर यह क्या है ? दिनमें उद्योत और रात्रिमें अंधकार क्यों होता है ? समय आदि रूप काल का ज्ञान किन जीवों को होता है और किन जीवों को नहीं होता है ? रात्रि और दिवस के प्रमाण में श्री पार्श्वनाथ जिन के प्रशिप्यों के प्रश्न ? देवलोक संबंधी प्रश्न" इतने विषय इस उद्देशक में आये हैं। (सेवं भंते ! सेवं भंते ! ति) हे भदन्त ! आपका कहा हुआ भाव सर्वधा सत्य ही है-सर्वधा सत्य ही है। टीकार्य-(देवलोकों में उत्पन्न हुए) ऐसी यात पहिले कही गई है -सो देवलोक के स्वरूप को निरूपण करने के लिये सूत्रकार यहां पर कहते हैं इसमें गौतम ने उनसे यह पूछा है कि ( कइविही भंते ! देवलोगा पन्नत्ता) हे भदन्त ! देवलोक कितने प्रकार के कहे गये हैं ? इसके उत्तर में प्रभु ने उनसे कहा-(गोयमा! चउन्विहा देवलोगा पपणत्ता) हे गौतम! देवलोक चार प्रकार के कहे गये हैं-भवनवासी વિષયની સંગ્રહ ગાથાને અર્થ આ પ્રમાણે થાય છે-“રાજગૃહ નગર ક પદાર્થ છે? દિવસે પ્રકાશ અને રાત્રે અંધકાર કેમ હોય છે? સમય આદિ- રપ કાળનું જ્ઞાન કયા જીવેને હોય છે અને કયા અને હેતું નથી ? રાત્રિ અને દિવસ વિષયક શ્રી પાર્શ્વનાથ જિનેન્દ્રના પ્રશિબેના પ્રશ્ન? દેવક સંબધી પ્રશ્ન” આટલા વિષયોનું આ ઉદ્દેશકમાં નિરૂપણ કરવામાં આવ્યું છે. सेवं भंते ! सेवं भंते ! तिमहत! मापनी यात सपा सत्य छ, આપે આ વિષયનું જે પ્રતિપાદન કર્યું તે યથાર્થ જ છે. ટીકાથ–પૂર્વ પ્રકરણનું અંતિમ વાક્ય “દેવલોકમાં ઉત્પન્ન થયા” એવું છે. તેથી દેવકના સ્વરૂપનું નિરૂપણ કરવાને માટે સવારે નીચેના પ્રશ્નોત્તર આવ્યા છે- गौतम स्वामी महावीर प्रभुने पूछे छ-(कइविहाण मते! देवलोगा पन्नत्ता ?) महत! वसा ना हां छ? उत्तर-“गोयमा ! पन्विहा देवलोगा पाणचा " गौतम! Rais . - ·'Giv वैमाणियभेएणं । तयधा-भवनयासि-यानन्यन्तर-ज्योतिष्क-धमानिक भेदेन तत्रभवणवासी दसविदा' भवनवासिनोऽसुरामारादिका दाविधाः प्रामा 'चाणमंतरा अट्टविहा' चानन्यन्तरा: पिशाचादिका अष्टविधा प्राप्ताः, एवं जोइसिया पंचविहा' ज्योतिप्काः चन्द्रसूर्यादयः पञ्चविधाः माता, 'वेमाणिया दुविहा' पैमानिकाः कल्पोपन-कल्पातीवभेदेन द्विविधाः प्रता:- उमेशकार्य संग्रहाय गाथामाह- गाहा-"किमिदं रायगिह ति य उज्जोए अंधयार-समए य, पासंति वासिपुच्छा राईदिय देवळोगा य"॥१॥ किमिदं राजमुई नगामिति च इदं राजगृहं किम् पृथिवी ? इस्पादिविचार- चर्चा, ततः कथम् उद्योतः दिवसे प्रकाश, रात्री च अन्धकार ? अत्र कि- वाणव्यन्तर, ज्योतिपिक और चैमानिक इनमें भवनवासी-दश प्रकार के हैं-उनके नाम ये हैं १ असुरकुमार २ नागकुमार ३ सुवर्णकुमार ४ विद्युत्कुमार ५ अग्निकुमार ६ दीपकुमार ७ उदधिकुमार ८ दिक्कु- मार ९ वायुकुमार और १० स्तनितकुमार वाणम्पन्तर आठ प्रकार के हैं, उनके नाम ये हैं-१ पिशाच, २ भूत, ३ यक्ष, ४ राक्षस, ५ किन्नर, ६ किं पुरुष, ७ महोरग, और ८ गन्धर्व । ज्योतिषिक ५ पांच प्रकार के हैं-सूर्य १ चन्द्रमा २, ग्रह ३ नक्षत्र तारा ये उनके नाम हैं। वैमानिक देव दो प्रकार के होते हैं-कल्पोपपन्न २ और दूसरे कल्पातीत अवशिष्ट पदों का अर्थ मूलार्थ में लिख दिया गया है इसी प्रकार संग्रह गाथा का भी अर्थ मूल का अर्थ करते समय लिखा जा यार URri sai छ. या प्रा। मा प्रभारी छे-(१) सपनपासी, (२) पान०यन्त२, (३) येतिष भने (४) वैभानि अपनवासी हवाना नीय प्रभा २ छ-(१) ससुरभार, (२) नागभार, (3) सुभा२ (४) विभार (५) अभिभार (E) भार (७) अधिभार, (८) दिशाभार (6) पनमार (१०) स्तनितभार. पाय-२ वाना भ3. प्रार छ-(१) पिaru (२) भूत (3) यक्ष (४) राक्षस (५) २ (6) धुरुष (७) भडास (6) मधषः ज्योतिपि वान पाय R मा प्रमाणे छ-(१) सूर्य, (२) चन्द्र, •(3) 48, (४) नक्षत्र मन (५) तारामी. वैमानित वन पर छ-(1) या५पन्न, (२) पातld. ભકતો પર અર્થ સૂત્રાર્થમાં આપી દીધો છે. સંગ્રહગાથાને અથ " ·अमेवाद्विका का.५०१०५देवलोकनिरूपणम् कारणम् इति प्रश्नोत्तरम् । ततः समपथ, समयादिकालपरिज्ञानं केपा जीवानां भवतीति प्रश्नोचरम् । तदनन्तरम् पार्वान्तेवासिना पार्श्वनाथशिष्य-शिष्याणाम् स्यनिराणाम् , असंख्यातप्रदेश कथमनन्तानि रात्रिदिवानि संभवन्ति, इत्यादि रात्रि दिवविपये पृच्छा प्रश्नोत्तरम् , अन्त देवलोकाथ-देवलोकमैदानां प्रतिपा- दनमित्यर्थः । अन्ते गौतमः सत्यापयति-तदेवं भदन्त ! तदेवं भदन्त इति । हे भदन्त ! तदेवं भवदुक्तं सर्व सत्यमेव,-तदेवं सत्यमेवेत्यर्थः । इति कथयित्वा भगवान गौतमः संयमेन तपसा आत्मानं भावयन् विहरति ।। मू०५॥ इतिश्री-जैनाचार्य-जैनधर्मदिवाकर-पूज्य श्री घासीलाल अतिविरचितायां भगवती सूत्रस्य प्रमेयचन्द्रिकाख्यायां व्याख्यायां पञ्चमशतकस्य नवमोद्देशकःसमाप्तः ५-९ चुका है। अन्त में गौतम प्रभु से कहते हैं कि हे भदन्त ! आप देवानु- मिय दारा प्रतिपादित यह सम विषय सर्वथा सत्य ही है। हे भदन्त ! सर्वथा सत्य ही है। इस प्रकार कहकर वे भगवान् गौतम संयम और तप से आत्मा को भावित करते हुए अपने स्थान पर विराजमान हो गये।। सू०५॥ श्री जैनाचार्य जैनधर्मदिवाकर श्री घासीलालजी महाराजकृत "भगव- तीसूत्र " की प्रमेयचन्द्रिकाख्य व्याख्याके पांचवे शतकका नववा उद्देशक समाप्त ॥५-१॥ પણ સૂત્રાર્થમાં આપી દીધું છે. સવને અને ગૌતમ સ્વામી મહાવીર પ્રભુને કહે છે કે ભદન્તા આપી દેવાનુપ્રિય દ્વારા આ વિષયનું જે પ્રતિપાદન કરવામાં આવ્યું છે તે સર્વથા સત્ય જ છે! હે ભદન્ત ! તે સર્વથા સત્ય અને યથાર્થ છે. આ પ્રમાણે કહીને ભગવાન મહાવીરને વંદણા નમસ્કાર કરીને, સંયમ અને તપથી આત્માને ભાવિત કરતા ગૌતમ સ્વામી પિતાને સ્થાને વિરાજ- માન થઈ ગયા, એ સૂત્ર ૫ | જૈનાચાર્ય શ્રી ઘસીલાલજી મહારાજ કૃત “ભગવતીસૂત્રની પ્રમેયચન્દ્રિકા યાખ્યાને પાંચમાં શતકને તવ શાક સમાપ્ત છે ૫-૯ છે ·॥ दशमोदेशकः प्रारभ्यते ॥ चन्द्रयक्तन्यता अनन्तरतदुदेशकान्ते देवाः प्रतिपादिवाः, अतो देवविशेषभूतौ चन्द्रमसौ समुदिश्य दशमोदेशमाह-'तेणं काले इत्यादि। मूलम्-तेणं कालेणं, तेणं समएणं चंपा नामं नयरी, जहा पढमिल्लो उद्देसओ तहा नेयव्यो एसो वि, नवरं-चंदिमा भाणियव्वा ॥ सू० १॥ छाया-तस्मिन् काले, तस्मिन् समये खल चम्पा नाम नगरी आसीद, यथा प्रथम-उद्देशकस्तथा ज्ञातव्य एपोऽपि, नवरं चन्दमसो मणिवण्याः॥१॥ टीका-'तेणं कालेणं, तेणं समएणं चंपा नाम नयरी होत्या' तस्मिन् काले, तस्मिन् समये खलु चम्पा नाम नगरी आसीत्-'जहा पढमिल्लो उसओ वहा पंचम शतक १० चा उद्देशक चन्द्रवक्तव्यता-. (तेणं कालेणं तेणं समएणं) इत्यादि। सूत्रार्थ-(तेणं कालेणं तेणं समएणं चंपा नाम नयरी) उस काल और उस समय में चंपा नाम की नगरी थी (जहा पढमिल्लो उद्देसओ सहा नेयन्वो ऐसा वि नयर-चंदिमा भाणियव्या) जैसा प्रथम उद्देशक कहा है उसी प्रकार से यह उद्देशक भी समझना चाहिये, विशेष यह कि यहाँ चन्द्रमा कहना चाहिये। टीफार्थ-अभी अभी इस उद्देशक के पास के उद्देशक के अन्त में देवों का कथन किया गया है सो देवविशेषभूत चन्द्रमाको लेकर ही सूत्र- कार ने इस दशवे उद्देशक का कधन किया है (तेणं कालेणं तेणं सम- एणं) उस काल और उस समय में (चंपा नाम नयरी होत्था) चंपा પાંચમા શતકને દસમો ઉદ્દેશક- यन्द्रनी व्यता- " तेणं कालेण वेणं समएणं" ध्याह- सूत्राय-(तेणं कालेणं तेणं समएणं चपा नाम नयरी) ते आणे भने तसमये या नामनी नगरी ती. (जहा पढमिलो उद्देसओ तहा नेयम्यो एसो वि नवरचदिमा भाणियव्वा) २ मा ५७देश उमा भान्यो ·७३७ प्रमेयचन्द्रिका रो००५ २०१० १०१ चन्द्रवर्णनम् नेयनोएसो वि' यया प्रथमः उद्देशकः मविपादितः, तथा एपोऽपि दशमोदेशकः बातव्यः वक्तव्यः, 'णरं-चंदिमा भाणियप्या' नवरं चन्द्रमसौ भणितव्यौः, विशेषः पुनरेतावानेव यद् दशमोद्देशकः चन्द्रामिलापेन पञ्चमशतकस्य प्रथमोदेशक- गत सूर्यवर्णनयच्चन्द्रवर्णनपरक्या विज्ञेयः । तथा च चन्द्रविषयकाभिलापकाकारवन्धम्-'तम्मिन् काले, तस्मिन् समये चम्पानाम नगरी आसीद , वर्णमः स्वामी समययतः यावत्-पर्पत् प्रतिगवा, तस्मिन् नाम की नगरी थी (जहा पढमिल्लो उदेसओ तहा नेयव्यो एसो वि) जिस प्रकार से प्रथम उद्देशक प्रतिपादित हुंआ है उसी तरह से यह दशयां उद्देशक भी जानना चाहिये (णवरं चंदिमा भाणियन्यो) यहां यही केवल विशेष है कि पांचवें शतक में जिस तरह से प्रथम उद्देशक कहा गया है उसी तरह से यह उद्देशक चन्द्रमा के अभिलाप से कह- लेना चाहिये- तथा च-चन्द्रविषयक अभिलाप का आधार इस प्रकार से है (तस्मिन् काले तस्मिन् समये चंपा नाम नगरी आसीत्, वर्णकः तस्यां चाया नगर्या पूर्णभद्रं नाम उद्यानं आसीत् वर्णकः इत्यादि-उस काल છે, એ જ પ્રમાણે આ ઉદ્દેશક પશુ સમજ. પણ વિશેષતા જ છે કે, એટલી मा देशमा 'सूर्यनी या 'या' डे . ટીકાથ-નવમાં ઉદ્દેશકના છેલા સૂત્રમાં તેનું કથન કરવામાં આવ્યું છે. ચન્દ્રમાં પણ તિવિક દેવ ગણાય છે. તેથી સૂત્રકારે આ સૂત્રમાં ચન્દ્ર માનું નિરૂપણ નીચેના પ્રશ્નોત્તરે દ્વારા કર્યું છે– " तेणं कालेणं तेणं समएणं " त अणे अन त समये " पपा नाम नयरी होत्था" ५' नामे नगरी ती " जहा पढमिल्लो उद्देसओ तहा नेयव्यो एसो वि" ने शत sal Gदेशन प्रतिपान ४२वामा आ०y छ, मे પ્રમાણે આ દસમાં शर्नु र प्रतिपान ४२ मे. " णवर चादिमा भाणियच्या " महा ३४० मेटली विशेषता छ , पांचभा शतना पडेसा ઉદ્દેશકમાં જે આલાપ આપ્યા છે, તે આલાપમાં “સૂર્યને બદલે “ચન્દ્રમા શબ્દ વાપરીને પ્રશ્નોત્તરનું કથન થવું જોઈએ. ચન્દ્ર વિષયક આલાપકની રચના मा प्रारनी यश-(तस्मिन् काळे तस्मिन् समये चंपा नाम नगरी आसोत, वर्णकः तस्यां च पायां नगर्या पूर्णभद्र नाम उद्यान आसीत् वर्णकः ) त्याहि. ते आणे भने ते समये या नामे ·७३८ ----- फाले, तस्मिन् समये श्रमणस्प भगवती महावीरस्य ज्येष्ठोऽन्तेवासी इन्द्रभूतिनाम अनगारः गौतमगोत्रो यावत्-परम् अयादीत-जम्यूद्वीपे भगवन् ! दीप दयोभन मसोः सद्भावात्-चन्द्रमसो उदीचीमाच्पाम् उद्गत्य माचीदक्षिणस्याम् आगन्यतः? माचीदक्षिणस्याम् उद्गत्य दक्षिणमतीच्याम् आगच्टतः? २ दक्षिणमतीच्याम् उद् गत्य मतीच्युदीच्याम् आगच्छतः ? ३ प्रतीच्युदीच्याम् उद्गत्य उदानीमाच्याम् और उस समय में चंपा नाम की नगरी घी उस नगरी का वर्णन औपपातिक सूत्र से जानना चाहिये उस नगरी में पूर्णभद्र नामका उद्यान था वर्णक-श्रमण भगवान महावीर प्रभु उस उद्यान में विहार करते हुए पधारें, धर्म का उपदेश सुनने के लिये जनता वहाँ पर एकचित्र हुई, प्रभुने श्रुतचारित्ररूप धर्म का उपदेश दिया, उपदेश सुनकर जनता वहां से वापिस गई । उस काल में और उस समय में श्रमण भगवन् महा- वीर के प्रधान शिष्य ने जिनका नाम इन्द्रभूति अनगार था, और गोत्र जिनका गौतम था प्रभु से यावत् इस प्रकार पूछा-हे भदन्त ! जम्बुद्वीप नामके इस द्वीप में दो चंद्रमा है ये उत्तर और पूर्व दिशाके अन्तरालवर्ती ईशानकोणसे उदित होकर पूर्व और दक्षिण दिशाके अन्तरालवर्ती अग्नि- कोण में अस्त होते हैं क्या? अग्निकोणसे उदित होकर नैऋत्यकोण में अस्त होते हैं क्या ? नैऋत्यकोणसे उदित होकर वायव्यकोणमें अस्त होते है क्या? और वायव्यकोणसे उदित होकर ईशानकोणमें अस्त होतेहैक्या? નગરી હતી. તે નગરીનું વર્ણન ઔપપાતિક સૂત્રમાંથી જાણી લેવું. તે નગરીમાં પૂર્ણભદ્ર નામે ઉદ્યાન હતું. તે ઉદ્યાનનું વર્ણન પણ ઓપપાતિક સૂત્રમાંથી જાણી લેવું. શ્રમણ ભગવાન મહાવીર વિહાર કરતાં કરતાં એ ઉઘાનમાં પધાર્યા. ધર્મોપદેશ સાંભળવાને લકે ત્યાં એકઠાં થયા. પ્રભુએ શ્રુતચારિત્ર રૂપ ધર્મને ઉપદેશ દીધે. ઉપદેશ સાંભળીને લેકો પોતપોતાને સ્થાને પાછા ફર્યા. તે કાળે અને તે સમયે શ્રમણ ભગવાન મહાવીરના મુખ્ય શિષ્ય ઈન્દ્રભૂતિ અણુગાર હતા. તેઓ ગૌતમ ગોત્રના હતા. અહીં ગૌતમના ગુણેનું વર્ણન ગ્રહણ કરવું. ગૌતમ સ્વામીએ મહાવીર પ્રભુને આ પ્રમાણે પૂછયું–હે ભદન્ત ! બૂઢીપ નામના આ દ્વીપમાં બે ચન્દ્રમા છે. તેઓ શું પૂર્વ અને ઉત્તર દિશાની વચ્ચેના ઇશાન કેશુમાંથી ઉદય પામીને પૂર્વ અને દક્ષિણ દિશાની વચ્ચેના અગ્નિકેશુમાં અસ્ત પામે છે? અથવા અગ્રિણમાંથી ઉદય પામીને નૈઋત્ય કેશુમાં અતિ પામે છે? અથવા નૈઋત્ય કોણમાંથી ઉદય પામીને વાયવ્ય કેણુમાં અસ્ત પામે છે? અથવા વાયવ્ય કોણમાંથી ઉદય પામીને ઇશાન કોષમાં અસ્ત પામે છે?

·रचयिका दीका २०५ ३०२० स०१ चन्द्रवर्णनम् आगच्छतः ४ ? इन्त, गौतम ! जम्बूद्वीपे द्वीपेचन्द्रमसी उदीची-माच्यामुद्गत्य पावत्-उदीची-माच्यामागच्छतः । यदा खलु भदन्त ! जम्बूद्वीपे द्वीपे दक्षिणार्थे रात्रिभवति, तदा उत्तरार्धेऽपि रात्रिभवति, यदा उत्तरार्धे रात्रिर्भवति, तदा जम्बू- द्वीपे द्वीपे मन्दरस्य पर्वतस्य पौरस्त्ये पभिमे च दिवसो भवति ? हन्त, गौतम ! यदा जम्बूद्वीपे द्वीपे दक्षिगार्थेऽपि रानिर्भवति तदा उत्तरार्धेऽपि रात्रिभति, यदा उत्तरार्धे रात्रिर्भवति, तदा जम्बूद्वीपे द्वीपे मन्दरस्य पर्वतस्य पौरस्त्य पथिम-दिवसो भवति । यदा खलु भदन्त ! जम्बूद्वीपे द्वीपे मन्दरस्य पर्वतस्य पौरस्त्ये रात्रिर्भवति, तदा पश्चिमेऽपि रात्रिर्भवति, यदा पश्मि रात्रिर्भवति तदा जम्बूद्वीपे द्वीपे मन्द- उत्तर-हां गौतम! ऐसा ही होता है-जम्बूद्वीप नामके द्वीप में दो चन्द्रमा ईशानकोण से उदित होकर यावत् ईशानकोण में अस्त होते हैं। प्रश्न-हे भदन्त ! जय जम्बुद्वीप में दक्षिणार्ध में रात्रि होती है, उस समय उत्तरार्ध में भी रात्रि होती है और जब उत्तरार्ध में रात्रि होती है तय जम्बूदीप नाम के द्वीप में मन्दर पर्वत की पूर्वपश्चिमदिशा में दिवस होता है क्या? उत्तर-हां गौतम! जय जम्बूद्वीप में दक्षिणार्थ में रात्रि होती है तय उत्तरार्ध में भी रात्रि होता है। और जप उत्तरार्ध में रात्रि होती है, तब जंबूदीप में मन्दर पर्वत की पूर्वपश्चिमदिशा में दिवस होता है। पन्न-हे भदन्त ! जय जम्बूद्वीप में मन्दर पर्वत की पूर्व दिशामें रात्रि होती है तय पश्चिम में भी रात्रि होती है और जब पश्चिम में उत्तर-1, गौतम ! मे मन छे. " જંબુદ્વીપ નામના દ્વીપમાં બે અજમા ઇશાન કેણમાં ઉદય પામીને અગ્નિ કેણમાં અસ્ત પામે છે, ત્યાંથી શરૂ કરીને ઈશાન કોણમાં અસ્ત પામે છે.” ત્યાં સુધીનું પૂર્વોક્ત સમસ્ત કયન અહીં ગ્રહણ કરવું. પ્રશ્ન–હે ભદન્ત! જ્યારે જંબુદ્વીપના દક્ષિણામાં રાત્રિ હોય છે, ત્યારે ૪ ઉત્તરાર્ધમાં પણ રાત્રિ હોય છે અને જ્યારે ઉત્તરાર્ધમાં રાત્રિ હોય છે, ત્યારે શું જંબૂદ્વીપમાં મદર પર્વતની પૂર્વ-પશ્ચિમ દિશામાં દિવસ હોય છે ? ઉત્તર—, ગૌતમ! જ્યારે જંબુદ્વીપના દક્ષિણમાં રાત્રિ હેય છે ભારે ઉત્તરાર્ધમાં પણ રાત્રિ હોય છે, અને જ્યારે ઉત્તરાર્ધમાં રાત્રિ હોય છે, ત્યારે જંબુદ્વીપમાં મર પરની -પશ્ચિમ દિશામાં દિવસ હોય છે. – ભદા! ત્યારે જંબદ્વીપમાં મન્દર પર્વતની પૂર્વ દિશામાં વાવિ હોય છે ત્યારે એ પશ્ચિમ દિશામાં પણ રાત્રિ ય છે અને ત્યારે ·मंगतान रस्य पतिस्प उत्तर-दक्षिणे दिलसो मावि ? इन्त, गौतम ! यदा जन्द्रीपे द्वीपे मन्दरपोरस्ये रात्रिभवति, तदा पनिमेऽपि रानिमति, गया पत्रिम रात्रि भवति तदा उत्तर-दक्षिणे दिवसो भवति । यदा भदन्त ! जम्मूहीपे दाग दक्षि- णार्धे उत्कृष्टाऽयादशमुहती राभिवति तदा उत्तरार्धपि उमष्टाऽष्टादशमुहूता रात्रिर्भवति, यदा उत्तरा उत्प्टाऽप्यादशमुहूर्ता रानिर्भवति तदा मन्दरस्य पौरस्त्पपश्चिमे जघन्येन द्वादशमुहतो दिवसो भवति ? इन्त गौतम ! यदा जम् द्वीपे यावत्-द्वादशमहूतों दियसो भवति । यदा भदन्त ! जम्यूद्वीपे मन्दर-पोरस्स्प रात्रि होती है तप जंबूद्वीप में मंदर पर्वत की उत्तरदक्षिण दिशा में दिवस होता है क्या? उत्तर-हां गौतम ! जय जंबूदीप में मन्दरपर्वत की पूर्वदिशा में रात्रि होती है तप पश्चिम में भो रानि होती है और जय पश्चिम में भी रात्रि होती है तय उत्तर-दक्षिण दिशा में दिवस होता है। प्रश्न-हे भदन्त ! जय जम्बूदीप में दक्षिणार्ध में उत्कृष्ट १८ अठा- रह मुहूर्त की रात्रि होती है तय उत्तरार्ध में भी १८ अठारह मुहर्स की रात्रि होती है ? और जब उत्तरार्ध में भी १८ मुहर्त की रात्रि होती है तब मन्दरपर्वत की पूर्व पश्चिम दिशा में जघन्य से १२ यारह मुहर्स का दिन होता है क्या? उत्तर-हां गौतम ! तय जंबूद्वीप में यावत् १२ बारह मुहर्त का दिन होता है ? મદર પર્વતની પશ્ચિમ દિશામાં રાત્રિ હોય છે, ત્યારે શું જબૂદ્વીપમાં મંદર પર્વતની ઉત્તર અને દક્ષિણ દિશામાં દિવસ હોય છે? ઉત્તર–હ, ગૌતમ! જ્યારે જંબુદ્વીપમાં મન્દર પવતની પૂર્વ દિશામાં રાત્રિ હોય છે, ત્યારે પશ્ચિમ દિશામાં પણ રાત્રિ હોય છે, અને જ્યારે પશ્ચિમમાં રાત્રિ હોય છે, ત્યારે ઉત્તર દક્ષિણ દિશામાં દિવસ કેય છે. પ્રશ્ન––હે ભદન્ત ! જ્યારે જમ્બુદ્વીપના દક્ષિણાર્ધમાં પણ ૧૮ મુહૂતની જ રાત્રિ હેય છે? અને જ્યારે ઉત્તરાર્ધમાં વધારેમાં વધારે ૧૮ મુહૂર્તની જ રાત્રિ હોય છે, ત્યારે મન્દર પર્વતની પૂર્વ-પશ્ચિમ દિશામાં શું ટૂંકામાં ટુંક ૧૨ મુહૂતને દિવસ થાય છે? ઉત્તર–-હ, ગૌતમ! એ પ્રમાણે જ બને છે. (અહીં પ્રશ્નોક્ત કથન જ भय खु.)

·का 10२०५१०१०१०१ पश्यात १ पश्चिमे उत्कृष्टाप्टादशमुहूर्ता रात्रिभवति, तदा उत्तर-दक्षिणे जघन्येन द्वादश मुहूनों दिवसो भवति ? दन्त, गौतम ! यदा पौरस्त्यपथिमेऽप्टादशमुहर्ता रात्रि स्वदोत्तरदक्षिणे द्वादशमुह तो दिवसो भवति ? हन्त, गौतम ! यावत् द्वादशमुहतों दिवसो भाति, इत्यादिरीत्या खपम्यम् । तथा ' यदा खलु भदन्त ! जम्बूद्वीपे होपे दक्षिगार्थ यांगां प्रथमः समाः प्रतिपद्यते तदा उत्तरार्धेऽपि वर्मागां प्रथमः समयः प्रतिपद्यते, यदा उत्तरार्थेऽपि पर्याणां प्रथमः समयः प्रतिपद्यते तदा जम्बूद्वीपे द्वीपे मन्दरस्य पतस्य पौरस्त्यपश्चिमेऽनन्तरपुरस्कवसमये अव्यर- हितोत्तरकाले वर्षाणां प्रथमः समयः प्रतिपद्यते ! इन्त, गौतम ! यदा जम्बूद्वीपे प्रश्न-हे भदन्त ! जय जंबूद्वीप में मन्दरपर्वत की पूर्वपश्चिम दिशा में उत्कृष्ट अठारह मुहर्त की रात्रि होती है, तय उत्तर दक्षिण दिशा में जयन्प से क्या १२ यारह मुहर्त का दिन होता है ? हां गौतम ! जय पूर्वपश्चिम में १८ अठारह मुहर्त को रात्रि होती है, तब उत्तर दक्षिण में यारह मुहर्त का दिन होता है। इत्यादि रीति से सब विषय प्रथम उद्देशक में कहे हुए अनुसार अपने आप समझ लेना चाहिये। तथा-प्रश्न-हे भदन्त ! अंबूदीप नाम के दीप में जय दक्षिणार्ध में वर्षाऋतु का प्रथम समय होता है-तब उत्तरार्ध में भी वर्षा का प्रथम समय होता है, और जय उत्तरार्ध में भी वर्षा का प्रथम समय होता है तप जंबुद्धीप नाम के द्वीप में मन्दरपर्वत की पूर्वपश्चिम दिशा में अव्यवहित उत्तरकाल में वर्षा का प्रथम समय होता है क्या ? પ્રશ્ન–હે ભદત ! જ્યારે જંબૂદ્વીપમાં મન્દર પર્વતની પૂર્વ-પશ્ચિમ દિશામાં લાંબામાં લાંબી ૧૮ મુહૂર્તની રાત્રિ હોય છે, ત્યારે શું ઉત્તર દક્ષિણ દિશામાં હુંકામાં ટુંક ૧૨ મુદ્દતને દિવસ હોય છે? SHRI, गौतम ! ब्यारे धूप-पथिभमi ainthi ail १८ मुडू. ની રાત્રિ હોય છે, ત્યારે ઉત્તર-દક્ષિણમાં ટૂંકામાં ટુંકે ૧૨ મુહૂર્તને हिसाय छे. ઈત્યાદિ સમસ્ત વિષયનું કથન પહેલા ઉદ્દેશકમાં કહ્યા પ્રમાણે સમજવું પ્રશ્ન-હે ભદન્તા ત્યારે જબૂદ્વીપમાં દક્ષિણામાં વર્ષાઋતુને પ્રથમ સમય હોય છે, ત્યારે શું ઉત્તરાર્ધમાં પણ વર્ધાતુને પ્રથમ સમય હોય છે ? અને જ્યારે ઉત્તરાર્ધમાં વર્ષાને પ્રથમ સમય હોય છે, ત્યારે મન્દર પર્વતની પૂર્વ-પશ્ચિમ દિશામાં અવ્યવહિત (આંતર રહિત) ઉત્તર કાળમાં શું વર્ષ પ્રથમ સમય હોય છે?

·- द्वीपे दक्षिणार्धे वर्षाणां प्रथमः समयः मतिपपते, वा उत्तरामिणो यमः समयः प्रतिपद्यते, यदा उत्तरार्ध वाणा प्रथमः समयः प्रतिपद्यते तदा मन्दर पौरस्त्यपथिमेऽनन्तरपुरस्मतसमये वर्षाणां प्रथमः समयः प्रतिपद्यते । यदा भदन्त ! जम्बूद्वीपे द्वीपे मन्दरपर्वतस्य पौरस्त्ये वाणां प्रथमः समयः प्रतिपाते, तदा पश्चिमेऽपि वर्षाणां प्रथमः समयः मविपपते, यदा पभिमेऽपि वर्षाणां प्रथमः समयः प्रतिपद्यते तदा मन्दरपर्वतस्य उत्तरदक्षिणेऽनन्तरपुरस्कतसमये वर्षाणां प्रथमः समयः मतिपन्नो भपति ?न्त, गौतम ! यदा नदीप दीप मन्दरस्प पर्वतस्य पौरस्त्ये चर्पाणां प्रथमः समयः प्रतिपयते तदा पश्रिमेऽपि प्रथमः समयः, उत्तर-हां गौतम ! जय जंबूदीप नामके दीप में दक्षिणा में वर्षा का प्रथम समय होता है, तप उत्तरार्ध में भी वर्मा का प्रथम समय होता है और जय उत्तरार्ध में वर्षा का प्रथम समय होता है तम मन्दर पर्वत की पूर्वपश्चिम दिशा में अव्यवहित उत्तरकाल में वर्षा का प्रथम समय होता है। प्रश्न- हे भदन्त ! जब जंबूदीप नाम के दीप में मन्दरपर्वत की पूर्वदिशा में वर्षा का प्रथम समय होता है, तय पश्चिम में भी वर्षा का प्रथम समय होता है, और जव पश्चिम में भी वर्षा का प्रथम समय होता है तब मन्दर पर्वत की उत्तर दक्षिणदिशा में अनन्तर पश्चास्कृत समय में अव्यवहित पूर्वकाल में-वर्षा का प्रथम समय होता है क्या ? उत्तर-हां गौतम! जय जम्बूद्वीप नामके द्वीप में मन्दर पर्वत की पूर्वदिशा में वर्षा का प्रथम समय होता है तव पश्चिम में भी वर्षा का ઉત્તર-હા, ગૌતમ! જ્યારે જંબુદ્વીપના દક્ષિણાર્ધમાં વર્ષાને પ્રથમ સમય હોય છે, ત્યારે ઉત્તરાર્ધમાં પણ વર્ષોને પ્રથમ સમય હોય છે, અને જયારે ઉત્તરાર્ધમાં વર્ષાને પ્રથમ સમય હેય છે, ત્યારે મન્દર પર્વતની પૂર્વ પશ્ચિમ દિશામાં અવ્યવહિત ઉત્તરકાળમાં વર્ષના પ્રથમ સમય હોય છે. પ્રશ્ન–હે ભદન્ત ! જ્યારે ખૂકીપમાં મન્દર પર્વતની પૂર્વ દિશામાં વર્ષને પ્રથમ સમય હોય છે, ત્યારે શું પશ્ચિમ દિશામાં પણ વર્ષોને પ્રથમ સમય હોય છે અને જ્યારે પશ્ચિમમાં વષોને પ્રથમ સમય હોય છે, ત્યારે શું મન્દર પર્વતની ઉત્તર દક્ષિણ દિશામાં અનન્તર પશ્ચાદ્ભૂત (ત્યારબાદના સમયમાં) સમયમાં અવ્યવહિત (આંતરા રહિત) પૂર્વકાળમાં વર્ષાને પ્રથમ સમય હોય છે ? ઉત્તર–હા, ગૌતમ! જ્યારે જંબુદ્વીપમાં મન્દર પર્વતની પૂર્વ દિશામાં વર્ષના પ્રથમ સમય હોય છે, ત્યારે પશ્ચિમમાં પણ વષને પ્રથમ સમય હોય ·प्रमेयधकारी०१०५०१००१ चन्द्रवर्णनम् ७४३ यदा पश्चिमे प्रथमः समयः, तदा मन्दरस्य उत्तरदक्षिणेऽनन्तरपुरस्कृतसमये वर्षाणां प्रथमः समयः पतिपन्नो भवति । एवं यथा समयेन अभिलापो भणितो वर्षाणां तथा भारलिफयाऽपि भणितव्यः । एवम्-आनग्राणाभ्यामपि, स्तोकेनापि, लवेनापि, महर्नेनापि, अहोरात्रेणापि, पक्षणापि. मासेनापि, ऋतुनाऽपि, एतेपां सर्वेषां यथा समयस्याभिलापस्तथा भणितव्यः। यदा खलु भदन्त ! जम्बूद्वीपे द्वीपे हेमन्तानां प्रथमः समयः प्रतिपद्यते ? यथैव वर्षाणाम् अभिलापः, तथैव हेमन्ता- नाममपि, ग्रीप्माणामपि भणितव्यो यायत्-अनुना, एवं त्रीणि अपि । एतेपां त्रिंशद् आलापका भणितव्याः । यदा भदन्त ! जम्वृद्वीपे द्वीपे मन्दरस्य पर्वतस्य प्रथम समय होता है और जय पश्चिम में भी प्रथम समय होता है तब मन्दर पर्वत की उत्तर दक्षिण दिशा में अनन्तर पश्चात्कृत समय में वर्षा फा प्रथम समय होता है। जिस प्रकार से वर्षा का यह अभिलाप समय को लेकर कहा गया है-उसी प्रकार से आवलिको को लेकर भी वर्षा का अभिलाप कहलेना चाहिये तथा आनप्राण को, स्तोक को, लव को, मुहर्त को, अहोरात्र को, पक्ष को मास को और ऋतु को भी लेकर इसी प्रकार से अभिलाप वर्षा का कहलेना चाहिये । प्रश्न-हे भदन्त ! जम्बुद्धीप नाम के दीप में दक्षिण में जय हेमंत- नातु का प्रथम समय प्रारम्भ होता है, तब उत्तर में भी हेमंत ऋतु का प्रथम समय प्रारंभ होता है और जय उत्तर में भी हेमंत ऋतु का प्रथम समय प्रारंभ होता है तब जंबुद्वीप में मन्दर पर्वत की पूर्व पश्चिमदिशा में क्या अनन्तपुरस्कृत समय में हेमंत ऋतु का प्रारंभ होता है ? છે અને ત્યારે પશ્ચિમમાં ને પ્રથમ સમય હોય છે, ત્યારે મન્દર પર્વતની ઉત્તર દક્ષિણ દિશામાં અનન્તર (ત્યારબાદના સમયમાં) સમયમાં વર્ષોને પ્રથમ સમય હોય છે. જેવી રીતે સમયની અપેક્ષાએ વર્ષને આ આલાપક (मोत्तर ३५ सूत्र) at छ, से प्रभारी भापलिन, मानमा, रते।, લ, મુહુર્ત, રાત્રિ-દિવસ, પક્ષ, માસ અને હતુઓની અપેક્ષાએ પણ વર્ષના આલાપક કહેવા જોઈએ. પ્રશ્ન–હે ભદન્ત ! જંબૂદ્વપ નામના કપમાં દક્ષિણ દિશામાં જ્યારે હેમન્ત તુના પ્રથમ સમ્યને પ્રારંભ થાય ત્યારે શું ઉત્તરમાં પણ હેમન્ત ઋતુના પ્રથમ સમયને પ્રારંભ થાય છે અને જ્યારે ઉત્તરમાં હેમત ઋતુના પ્રથમ સમયને પ્રારંભ થાય છે, ત્યારે જંબુદ્વીપમાં મન્દર પર્વતની પૂવ- પશ્ચિમ દિશામાં શું છે ત્યારબાદના સમયમાં હેમન્ત તુના પ્રારંભ થાય છે?

·- दक्षिणार्धे प्रथमम् अयनं प्रतिपयते तदाउराऽपि प्रथमम् भानं प्रतिपयतेपणा समयेनाभिलापस्तथैव अयनेनापि भणितव्यः, यावत्-भनन्तरपाकतसमये प्रथषम् अयनं मतिपन्नं भवति । यथाऽयनेनाभिलापरतथा संवत्सरेणापि भणितय्यः पुगेना. उत्तर- हे गौतम ! इस संबंधी समस्त कयन अर्थात् हेमंत संबंध अभिलाप वर्षा के अभिलाप की तरह कर लेना चाहिये-इसी तरह से ग्रीष्म ऋतु संबंधी अभिलाप भी जानना चाहिये तथा हेमन्त और ग्रीष्म के प्रथम समय की तरह उनकी प्रथम आवलिका आदि सम ऋतु तक समझना चाहिये, इस तरह इन तीन ऋतुओं के विषय में एक सरीखा कथन जानना चाहिये ये सय मिलकर ३० तीस आलापक हो जाते हैं। प्रश्न-हे भदन्त ! जम्बूदीप नामके दीप में मन्दरपर्वत के दक्षिणार्ष में जय प्रथम अयन प्रारंभ होना है, तय उत्तरार्ध में भी प्रथम अयन पारम्भ होता है क्या? उ०-हे गौतम! जिस प्रकार से समयके सम्बन्ध में कहा जा चुका है उसी तरह से अयन के सम्यन्धमें भी जानना चाहिये । और यह कथन इस विषयमें "यावत् अनन्तर पश्चा- स्कृतसमये प्रथम अयनं प्रतिपन्नं भवति यहां तक ही ग्रहण करना चाहिये। जिस प्रकार से अयन को लेकर अभिलाप कहा है उसी तरह ઉત્તર-હે ગૌતમ! વષોના આલાપ જેવાં જ હેમન્તના આલાપકે પણ સમજવા. એજ પ્રમાણે ગ્રીષ્મઋતુ સંબંધી આલાપકે પણ સમજવા, તથા વર્ષાઋતુના સમય, આવલિકા આદિની અપેક્ષાઓ જેવા આલાપકે કહ્યા છે એવા આલાપકે હેમન્ત અને શ્રીમના સમયથી ઋતુ પર્વતના કાળને અનુલક્ષીને કહેવા જોઈએ. આ રીતે આ ત્રણે ઋતુઓનું કથન એકસરખું રામજવું. ત્રણે ઋતુના એકંદર ૩૦ આલાપ બને છે. પ્રશ્ન–હે ભદન્ત ! જંબુદ્વીપના મન્દર પર્વતના દક્ષિણમાં જ્યારે પહેલા અયનની શરૂઆત થાય છે, ત્યારે શું ઉત્તરાર્ધમાં પણ પહેલા અયનની શરૂઆત થાય છે ? ઉત્તર– હે ગૌતમ! સમયના વિષે જેમ કહેવામાં આવ્યું છે તેમ અય. નના વિષયમાં પણ સમજવું. અને તે કથન “ अनन्तरपश्चास्कृतसमये प्रथम अयनं प्रतिपन्नं भवति " मी सुधा ७५ ४२. रवी रीत मयन विषना આલાપકે કહ્યા છે એજ પ્રમાણે સંવત્સર વિષેના આલાપકે પણ કહેવા ·ममेयपत्रिका टी० १०५ उ०१० सू०१ चन्द्रवर्णनम् पि, वर्षशनेनापियर्पसहस्रेणापि, वर्षशतसहस्रेणापि, पूर्वाद्रेणापि, पूर्वेणापि, त्रुटिता- बेनापि त्रुटितेनापि, एवम्-अटटागम् , अटटम् , अश्याइम् , अवचम् , हुहुकाङ्गम् , हडकम् , उत्पलाङ्गम् , उत्पलम् , पमानम् , पद्मम् , नलिनाद्गम् , नलिनम् , अर्थनि- पूरानम् , अर्थनिपूरम् , अयुतादम् , अयुतम् , नयुनागम् , नयुतम् , प्रयुतानम् , प्रयुतम् , चूलिकाद्गम् , लिका, शीपमलिकया, पल्योपमेन, सागरोपमेणापि मणितव्यः । यदा भदन्त ! जम्बूद्वीपे दीपे दक्षिणार्ध प्रथमावसर्पिणी प्रतिपद्यते, बदा उत्तरार्धेऽपि प्रथमावसर्पिणी प्रतिपद्यते यदा उत्तरार्धेऽपि प्रयमाऽवसर्पिणी मतिपद्यते तदा जम्बूद्वीपे द्वीपे मन्दरस्य पर्वतस्य पौरस्त्ये पश्चिमे नैवास्ति अवस- पिंणी, नवास्ति उत्सपिणी, अवस्थितस्तत्र फालः प्रनप्तः, श्रमणायुप्मन् ! इन्त, से संवत्सरको लेकर भी अभिलार कहलेना चाहिये इसी तरह से युग, वर्परात चर्पसहन, वर्षशतसहस्र, पूर्वा, पूर्व त्रुटिनाग, त्रुटित, अटटाङ्ग, अदद, अवयाइ,.अवक, हुहका हुहुक, उत्पलाङ्ग उत्पल, पद्माङ्ग, पद्म नलि- नाग, नलिन.अर्थनिपुरान, अर्थनिपुर, अयुताङ्ग, अयुत, नयुताङ्ग, नयुत, मयुनाग, मयुत, चूलिकाङ्ग, चूलिका, शीर्षप्रहेलिकाङ्ग, शीप प्रहेलिका,पल्यो- पम और सागरोपम इन को लेकर भी अभिलाप कहलेना चाहिये । प्रश्न- हे भदन्त ! जम्बूद्वीप नाम के द्वीप में दक्षिणार्ध में जयप्रथम अवसर्पिणी प्रारंभ होती है, तप उत्तरार्ध में भी प्रथम अवसर्पिणी प्रारंभ होती है और जब उत्तरार्ध में भी प्रथम अवसर्पिणी प्रारंभ होती है तो क्या जम्बुद्धीप नाम के पीप में मन्दर पर्वत की पूर्व पश्चिम दिशा में जय अवसर्पिणी नहीं है और उत्सर्पिणी भी नहीं है तो क्या हे दीर्घजीविन् ! श्रमण ! वहां पर काल अवस्थित कहा गया है ? नमे मेरा प्रभाव युस, RAS, लि, भूप', त्रुटिता, त्रुटित, -42- 21, 2, ११पास, अपच, हु, Gual, Gua, , पन, नलिना, नलिन, मनिरास भय मिपूर, मधुता, मयुत, नयुताय नयुत, પ્રતા, પ્રયુત, ચૂલિકા, ચૂલિકા, શીર્ષપ્રહેલિકા, શીર્ષ પહેલિકા, પોપમ અને સાગરેપમના વિષયમાં પણ આલાપક કહેવા જોઈએ. પ્રશ્ન–હે ભદન્ત! ત્યારે જંબુદ્વીપના દક્ષિણમાં પ્રથમ અવસર્પિણી રીરૂ થાય છે, ત્યારે શું ઉત્તરાર્ધમાં પણ પ્રથમ અવસર્પિણી શરૂ થાય છે ? અને જ્યારે ઉત્તરાર્ધમાં પણ અવસર્પિણી શરૂ થાય છે, ત્યારે શું જંબૂઢીપમાં મર પર્વતની પૂર્વ-પશ્ચિમ દિશામાં ઉત્સર્પિણ પણ લેતી નથી અને અવ- સપિણી હતી નથી ? તે છે સન્ત છે જીવન! હું ત્યાં અવસ્થિત यो ·, मगतीर गौतम ! तदेव गायत्-उचारयितव्यम् , यावत्-अमणागुप्मन् ! यया असपिप्पा आलापको भगितः, एवम् उत्सपिन्याऽपि मणिवन्यः। तया चन्द्रविषयफस्तृतीयालापपोत्यम्-ट्यणे भदन्त ! समुद्रे चन्द्रो उदीषी -माच्याम् उद्गत्य माची-दक्षिणायाम् आगच्छतः ? प्राची-दक्षिणायाम् उद्गस्य दक्षिण-मतीच्याम् आगच्छतः १ दक्षिण-प्रतीच्याम् अगत्य प्रतीच्युदीच्या मागच्छतः ? प्रतीच्पुदीच्युमुद्गत्य उदीची-पाच्यामागच्छतः ? लवगरामने चसारश्चन्द्रा भवन्ति तेषु प्रतिदिनं वत्र भागद्वयं द्वौ चन्द्रों आगच्छतः, तदपेक्षया 'द्वौ ' इत्युक्तम् , या एष जम्बूद्वीपस्य वक्तव्यता भणिता सा एव भारिशेषिका उत्तर-हां गौतम ! ऐसा ही है-पूर्व की तरह से ही यहां सबका लेना चाहिये-यावत् हे श्रमणायुप्मन् । जिस प्रकार से अवसर्पिणी के संबंध में आलापक कहा है-उसी प्रकार से उत्सर्पिणी के विषय में भी आलापक जोनना चाहिये। तथा-चन्द्र के विषय में तृतीय आलापक इस प्रकार से है-प्र०- हे भदन्त ! लवणसमुद्र में दो चंद्रमा ईशान कोण में उदित होकर अग्निकोण में जाते हैं क्या ? अग्निकोण में उदित होकर नैऋत्य कोण में जाते हैं क्या ! नैनात्य कोण में उदित होकर वायव्य कोण में जाते हैं क्या? वायव्यकोण में उदित होकर ईशान कोण में जाते हैं क्या? लव. समुद्र में चार चंद्रमा हैं। उनमें से प्रतिदिन वहां पर दो भागमें दो चंद्र उदित होते हैं-इसी अपेक्षा को लेकर (दो) ऐसा पाठ कहा गया है? ઉત્તર-હા, ગૌતમ! એવું જ છે. એટલે કે પ્રશ્નસૂત્ર પ્રમાણે જ અહીં સમસ્ત કથન સમજવું. જે પ્રકારે અવસર્પિણીના વિષયમાં આલાપક કહ્યો છે, એ જ પ્રમાણે ઉત્સર્પિણના વિષયમાં પણ આલાપક સમજ. તથા ચન્દ્રના વિષયમાં ત્રીજે આલાપક આ પ્રમાણે છે – પ્રશ્ન–હે ભદન્ત ! લવણ સમુદ્રમાં બે ચન્દ્રમા ઈશાન કેણમાં ઉદય પામીને શું અગ્નિકેણમાં જાય છે? અગ્નિકેણમાં ઉદય પામીને શું નિત્ય કેશુમાં જાય છે? નૈઋત્ય કોણમાં ઉદય પામીને શું વાયવ્ય કેણમાં જાય છે? વાયવ્ય કેણમાં ઉદય પામીને શું ઈશાન કોણમાં જાય છે ? (લવણ સમુદ્રમાં ચાર ચન્દ્રમાં છે. તેમાંથી પ્રતિદિન ત્યાં બે ભાગમાં બે ચન્દ્ર ઉદય પામે છે, તે કારણે સૂત્રપાઠમાં “બે ચન્દ્ર” કહ્યા છે.)

·- प्रमेपरिका टी० ० ५९० १० १०५ चन्द्रवर्णनम् लवगसमुद्रस्यापि भणितव्या, नवरम् अभिलापोऽयं ज्ञातव्यः-यदा भदन्त ! लवणे समुद्रे दक्षिणार्द्ध रात्रिर्भवति, तदेव यावत्-तदा लवणसमुद्रे पौरस्त्य-पश्चिमे दिवसो भवति, पतेन अभिलापेन ज्ञातव्यम् । यदा भदन्त ! लवणसमुद्रे दक्षिणार्थे प्रथमा अवसर्पिणी पतिपद्यते, तदा उत्तरार्ध प्रथमा अवसर्पिणी पतिपद्यते ? यदा उत्तरार्धे प्रथमा अवसर्पिणी प्रतिपद्यते तदा लघगसमुद्रे पौरस्त्य-पश्चिमे नैवास्ति अवसर्पिणी नवास्ति उत्सर्पिणी श्रमणायुप्मन् ! । हन्त, गौतम ! यावन्-श्रमणायुष्मन् , धात- उत्तर-हे गौतम ! जंबूदीप की जो वक्तव्यता कही है, वही पूरी वक्तव्यता लवणसमुद्र की भी कहनी चाहिये । विशेपता केवल उसमें यही है कि यहां अभिलाप इस प्रकार से जानना-(हे भदन्त । जिस समय लवण समुद्र के दक्षिणार्ध में दिवस होता है इत्यादि सय उसी प्रकार से कहना चाहिये-यावत् तय लवण समुद्र में पूर्व पश्चिम में रात्रि होती है"। इस प्रकार के अभिलाप दारा इस विषय से संबंध रखने वाले प्रश्नोत्तर कहना चाहिये। न-हे भदन्त ! लवण समुद्र में जय दक्षिणार्ध में प्रथम अवस- पिणी काल होता है तय उत्तरार्ध में भी प्रथम अवसर्पिणी काल होता है और जय उत्तरार्ध में भी प्रथम अवसर्पिणी काल होता है, तब लव- समुद्र में पूर्व और पश्चिममें न अवसर्पिणीकाल होता है और न उस्स पिणीकाल ही होता है तो क्या वहां काल अवस्थित प्रकट किया गया है? ઉત્તર–હે ગૌતમ! જંબુદ્વીપના વિષયમાં જે વકતવ્યતા કહી છે, એજ પ્રમાણેની પૂરેપૂરી વક્તવ્યતા લવણ સમુદ્રના વિષયમાં પણ સમજવી. વિશેષતા એટલી જ છે કે ત્યાં સૂત્રપાઠમાં આવતા “જબૂદ્વીપને બદલે અહીં “લવણ સમુદ્ર સમજે. જેમકે “હે ભદસ્ત! જ્યારે લવણસમુદ્રના દક્ષિણાર્ધમાં દિવસ હોય છે” ત્યિાદિ સમસ્ત કાન એ પ્રમાણે જ કહેવું. “ત્યારે લવણ સમુદ્રમાં પૂર્વ-પશ્ચિમે રાત્રિ હોય છે,” પર્યતનું કથન અહીં ગ્રહણ કરવું. આ પ્રકારના આલાપક દ્વારા આ વિષય સાથે સંબંધ રાખતા પ્રશ્નોત્તર અહીં કહેવા જોઈએ. પ્ર–હે ભદન્ત! લવણ સમુદ્રના દક્ષિણાર્ધમાં ત્યારે પ્રથમ અવસર્પિણી કાળ હોય છે, ત્યારે ઉત્તરાર્ધમાં પણ પ્રથમ અવસર્પિણ કાળ હોય છે, અને ઉત્તરાર્ધમાં પ્રથમ અવસર્પિણી કાળ હોય છે, ત્યારે લવણુ સમુદ્રની પૂર્વ અને પશ્ચિમમાં અવસર્પિણી કાળ પણ તે નથી અને ઉત્સર્પિણી કાળ પણ તે નથી. તે શું ત્યાં અવસ્થિત કાળ કહ્યો છે ?

·. ७४६ मगपतीसरे गौतम ! तदेव गावत-उचारयितव्यम् , यावत्-अमणायुप्मन् ! यया भवसपिण्या भालापको भणिवः, एवम् उत्सपिण्याऽपि भणिक्व्यः । तथा चन्द्रविषयकस्तृवीयालापत्यम्-यणे भदन्त । समुद्रे चन्द्रौ उदीची -माच्याम् उद्गत्य माची-दक्षिणायाम् आगच्छतः ? माची-दक्षिणायाम् उद्गत्प दक्षिण-मतीच्याम् आगच्छतः ? दक्षिण-प्रतीच्याम् उद्गत्य प्रतीच्युदीच्या मागच्छतः ? प्रतीच्युदीच्युमुद्गत्य उदीची-माच्यामागच्छतः ? लवणसमद्रे चबारश्चन्द्रा भवन्ति तेषु प्रतिदिनं तत्र भागद्वये द्वौ चन्द्रो आगच्छतः, तदपेक्षया 'द्वौ ' इत्युक्तम् , या एव जम्बूद्वीपस्य वक्तव्यता भणिता सा एव अपरिशेषिका उत्तर-हां गौतम! ऐसा ही है-पूर्व की तरह से ही यहां सय कह लेना चाहिये-यावत् हे श्रमणायुष्मन् ! जिस प्रकार से अवसर्पिणी के संबंध में आलापक कहा है-उसी प्रकार से उत्सपिणी के विषय में भी आलापक जानना चाहिये। तथा-चन्द्र के विषय में तृतीय आलापक इस प्रकार से है-०- हे भदन्त ! लवणसमुद्र में दो चंद्रमा ईशान कोण में उदित होकर - अग्निकोण में जाते हैं क्या? अग्निकोण में उदित होकर नैऋत्य कोण में जाते हैं क्या ? नात्य कोण में उदित हाकर वायव्य कोण में जाते हैं क्या? वायव्यकोण में उदित होकर ईशान कोण में जाते हैं क्या? लव. णसमुद्र में चार चंद्रमा हैं। उनमें से प्रतिदिन वहां पर दो भागमें दो चंद्र उदित होते हैं-इसी अपेक्षा को लेकर (दो) ऐसो पाठ कहा गया है ? ઉત્તર–હ, ગૌતમ! એવું જ છે. એટલે કે પ્રશ્નસૂત્ર પ્રમાણે જ અહીં સમસ્ત કથન સમજવું. જે પ્રકારે અવસર્પિણીના વિષયમાં આલાપક કહ્યો છે, એ જ પ્રમાણે ઉત્સર્પિણીના વિષયમાં પણ આલાપક સમજ. તથા ચન્દ્રના વિષયમાં ત્રીજે આલાપક આ પ્રમાણે છે – પ્રશ્ન–હે ભદન્ત ! લવણ સમુદ્રમાં બે ચન્દ્રમા ઈશાન કોણમાં ઉદય પામીને શું અગ્નિકેણમાં જાય છે? અગ્નિકેણમાં ઉદય પામીને શું નિત્ય કાબુમાં જાય છે? નૈઋત્ય કોણમાં ઉદય પામીને શું વાયવ્ય કોણમાં જાય છે? વાયવ્ય કોણમાં ઉદય પામીને શું ઈશાન કોણમાં જાય છે? (લવણ સમુદ્રમાં ચાર ચન્દ્રમાં છે. તેમાંથી પ્રતિદિન ત્યાં બે ભાગમાં બે ચન્દ્ર ઉદય पामेछ, तेरो सत्रामा 'मे यन्द्र' 1 छे.) 1 ·- अमेरिका टी० ० ५ १० १० १०१ चन्द्रवर्णनम् लवणसमुद्रस्यापि भणितव्या, नवरम्-अभिन्लापोऽयं ज्ञातव्यः-यदा भदन्त ! लवणे समुद्रे दक्षिणार्द्ध रात्रिभवनि, तदेव यावत्-वदा लवणसमुद्रे पौरस्त्य-पश्चिम दिवसो भवति, एतेन अभिलापन ज्ञातव्यम् । यदा भदन्त ! लवणसमुद्रे दक्षिणार्धे प्रथमा अवसर्पिणी प्रतिपद्यते, तदा उत्तराधे प्रथमा अवसर्पिणी प्रतिपद्यते ? यदा उत्तरार्धे प्रथमा अवसर्पिणी पविपद्यते तदा लवगसमुद्रे पौरस्त्य-पश्चिम नैवास्ति अवसर्पिणी नेपास्ति उत्सर्पिणी श्रमणायुप्मन् ! । दन्त, गौतम ! यावत्-श्रमणायुप्मन् , धात- उत्तर-हे गौतम ! जंबूदीप की जो वक्तव्यता कही है, वही पूरी वक्तव्यता लवणसमुद्र को भी कहनी चाहिये । विशेषता केवल उसमें यही है कि यहां अभिलाप इस प्रकार से जानना-(हे भदन्त ! जिस समय लवण समुद्र के दक्षिणार्ध में दिवस होता है इत्यादि सय उसी प्रकार से कहना चाहिये-यावत् तय लवण समुद्र में पूर्व पश्चिम में रात्रि होती है"। इस प्रकार के अभिलाप द्वारा इस विषय से संबंध रखने वाले प्रश्नोत्तर कहना चाहिये। न-हे भदन्त ! लवण समुद्र में जय दक्षिणार्ध में प्रथम अवस- पिणी काल होता है तय उत्तरार्ध में भी प्रथम अवसर्पिणी काल होता है और जय उत्तरार्ध में भी प्रथम अवसर्पिणी काल होता है, तब लव- णसमुद्र में पूर्व और पश्चिममें न अवसर्पिणीकाल होता है और न उत्स पिणीकाल ही होता है तो क्यावहां काल अवस्थित प्रकट किया गया है ? ઉત્તર–હે ગૌતમ! જંબુદ્વીપના વિષયમાં જે વક્તવ્યતા કહી છે, પ્રમાણેની પૂરેપૂરી વક્તવ્યતા લવણ સમુદ્રના વિષયમાં પણ સમજવી. વિશેષતા એટલી જ છે કે ત્યાં સૂરપાઠમાં આવતા જંબુદ્વીપને બદલે અહીં “લવણ સમુદ્ર” સમજવો. જેમકે હે ભદન્ત! જ્યારે લવણસમુદ્રના દક્ષિણાર્ધમાં દિવસ હેય છે” ઈત્યાદિ સમસ્ત કથન એ પ્રમાણે જ કહેવું. સમુદ્રમાં પૂર્વપશ્ચિમે રાત્રિ હોય છે,” પર્યતનું કથન અહીં ગ્રહણ કરવું. આ પ્રકારના આલાપકે દ્વારા આ વિષય સાથે સંબંધ રાખતા પ્રશ્નોત્તરે અહીં કહેવા જોઈએ. પ્ર–હે ભદન્ત! લવણુ સમુદ્રના દક્ષિણાર્ધમાં જ્યારે પ્રથમ અવસર્પિણી કાળ હોય છે, ત્યારે ઉત્તરાર્ધમાં પણ પ્રથમ અવસર્પિણી કાળ હોય છે, અને ઉત્તરાર્ધમાં પ્રથમ અવસર્પિણ કાળ હોય છે, ત્યારે લવણ સમુદ્રની પૂર્વ અને પશ્ચિમમાં અવસર્પિણી કાળ પણ હેત નથી અને ઉત્સર્પિણી કાળ પણ તે નથી. તે શું ત્યાં અવરિત કાળ કહ્યો છે? सन છે ત્યારે લવણ ·vie कोखण्डे भदन्त ! चन्द्रौ उदीची-माच्यामुद्गत्य यागद - मतीच्युदीच्या मुद्गत्य उदीची-पाच्यामागच्छतः ? गौतम ! यथैर जम्बूद्वीपस्य वक्तव्यता भगिता, सा एव धातकीखण्डस्यापि मणिवन्या, नवरम्-अनेन भमिलापेन सर्वे अभिलापाः मणितव्या:- यदा भदन्त ! धातकीखण्डे द्वीप दक्षिणार्थ रात्रिभवति वदा उत्तरार्धेऽपि ? यदा उगराधे रात्रिभवति तदा धावकीखण्टे द्वीपे मन्दराणां पर्वतानां पौरस्त्य-पश्चिम दिवसो भवति ? इन्त, गौतम ! एवमेव यावत्-पौरस्त्य. हे गौतम ! हां, वहां पर इसी प्रकार से है यावत् है श्रमणा- युष्मन् ! इत्यादि। प्रश्न-हे भदन्त ! धातकीखण्डमें द्वादश चंद्रमा ईशानकोगसे उदित होकर अग्निकोण में जाते हैं क्या? अग्निकोण से उदित होकर ने त्यकोण में जाते हैं क्या? नैऋत्यकोण से उदित होकर वायव्यकोण में जाते हैं क्या? वायव्यकोण से उदित होकर ईशानकोण में जाते हैं क्या? उत्तर-हे गौतम ! इस विषय में जैसी वक्तव्यता जम्बूद्वीप को लेकर कही गई है उसी प्रकार से वक्तव्यता यहां पर भी कहलेनी चाहिये विशेषता केवल इस वक्तव्यता में उस वक्तव्यता की अपेक्षा इतनी ही है कि जंबूदीप के स्थान पर इस वक्तव्यता में (धातकीखण्ड) शब्द का उच्चारण करना चाहिये प्रश्न-है भदन्त ! जब धातकीखण्डद्वीप में दक्षिणार्ध में रात्रि होती है, तब उत्तरार्ध में भी रात्रि होती है और जब उत्तरार्ध में रात्रि होती है, तय धातकी खण्ड दीप में मन्दरपर्वतो की पूर्वपश्चिम दिशा में दिवस होता है क्या? उत्तर--डा, गौतम ! यो मे प्रभारी छ. ( Hey मायुसन् ! પર્યતનું સમસ્ત પૂર્વોક્ત કથન અહીં ગ્રહણ કરવું. પ્રશ્ન-હે ભદન્ત ! ધાતકી ખંડમાં બાર ચન્દ્રમાં શું ઈશાન કેણમાં ઉદય પામીને અગ્નિ કેણમાં જાય છે? અગ્નિ કેણમાં ઉદય પામીને શું નૈઋત્ય કેણમાં જાય છે? નૈઋત્યમાં ઉદય પામીને શું વાયવ્યમાં જાય છે? વાયવ્ય કોણમાં ઉદય પામીને શું ઈશાન કેણમાં જાય છે ? ઉત્તર-હા, ગૌતમ! આ વિષયમાં જંબુદ્વીપની વક્તવ્યતા જેવી જ १४व्यता समावी. ते परतव्यतामा 'दीपनी' या '' પદ મૂકવાથી ધાતકીખંડ વિશેના પ્રશ્નોત્તરી તૈયાર થશે. જેમકે-“હે ભદન્ત ! જ્યારે ધાતકી ખંડના દક્ષિણાર્ધમાં રાત્રિ હોય છે, ત્યારે શું ઉત્તરાર્ધમાં પણ રાત્રિ હોય છે અને જ્યારે ઉત્તરાર્ધમાં રાત્રિ હોય છે, ત્યારે ઘાતકીખડ હીપમાં મન્દર પર્વતની પૂર્વ-પશ્ચિમે શું દિવસ હોય છે?”

·७४९ 10. ५ २०१० नर पश्चिमे दिवसो भवति। यदा भदन्त ! धातकीखण्डे द्वीपे मन्दरयोः पर्वतयोः पौरस्त्ये रात्रिर्भवति, तदा पश्चिमेऽपि रात्रिर्भवति ? यदा पश्चिमेऽपि तदा धातकीखण्डे द्वीपे मन्दस्योः पतियोः उत्तरे दक्षिणे दिवसो भावि ? हन्त, गौतम ! यावत्-उत्तर- दक्षिणे दिवसो भाति, एपम् एतेन अभिटापेन ज्ञातव्यं यावत् , यदा भदन्त ! दक्षिगा पाना आसरिंगो तसा उतरार्धेऽपि ? यदा उत्तरार्धे तदा धातकीखण्डे द्वीपे मन्दरयोः पर्वतयोः पौरस्त्य पश्चिम नास्ति अवसर्पिणी यावत्-श्रमणायुग्मन् ! उत्तर-हां गौतम ! ऐसा ही होता है । यावत् पूर्वपश्चिमदिशा में दिवस होता है। प्रश्न-हे भदन्त ! धातकी खण्ड द्वीप में जब दो मन्दरपर्वतों की पूर्वदिशा में रात्रि होती है तय पश्चिम में भी क्या रात्रि होती है ? और जय पश्चिम में रात्रि होती है तय धातकोखण्ड दीप में मन्दरपर्वतों की उत्तर और दक्षिण दिशा में दिवस होता है क्या? उत्तर-हां गौतम ! यावत् उत्तर और दक्षिण दिशा में दिवस होता है। इस तरह इस अभिलाप द्वारा जानना चाहिये यावत्- प्रश्न-हे भदन्त ! जय दक्षिणार्ध में प्रथम अवसर्पिणी होती है तय उत्तरार्ध में भी प्रधम अवसपिणी होती है। और जय उत्तरार्ध में प्रथम अवसर्पिणी होती है, तय धातकीखंड दीप में मंदर पर्वतों की पूर्वपश्चिम दिशा में अवसर्पिणी नहीं होती, उत्सर्पिणी भी नहीं होती तो क्या हे श्रमणायुष्मन् वहां काल अवस्थित माना गया है ? ઉત્તર–હા, ગૌતમ! એવું જ બને છે. એટલે કે પ્રશ્નમાં કહ્યા પ્રમાણે જ સમસ્ત કથન અહીં ગ્રહણ કરવું. પ્રશ્ન–હે ભદન્ત ! ધાતકીખંડ દીપના બે મદર પર્વતની પૂર્વ દિશામાં જ્યારે રાત્રિ હેય છે, ત્યારે શું પશ્ચિમમાં પણ રાત્રિ હોય છે ? અને જ્યારે પશ્ચિમમાં રાત્રિ હોય છે, ત્યારે શું ધાતકીખંડ કપના મન્દર પર્વતનિ ઉત્તર અને દક્ષિણ દિશામાં દિવસ હોય છે ? ઉત્તર–હા, ગૌતમ! એ પ્રમાણે જ હોય છે. એટલે કે “ઉત્તર દક્ષિણ દિશામાં દિવસ હોય છે, ત્યાં સુધીનું સમસ્ત કથન અહીં ગ્રહણ કરવું. હે ભદન્ત ! જયારે ઘાતકીખડ દ્વીપના દક્ષિણાર્ધમાં પ્રથમ અવસર્પિણી હેય છે, ત્યારે શું ઉત્તરાર્ધમાં પણ પ્રથમ અવસર્પિત હેય છે? અને ઉત્તર માં પ્રથમ અવસર્પિણ હોય છે, ત્યારે મન્દર પર્વતની પૂર્વ-પશ્ચિમ દિશામાં અવસર્પિી પણ હોતી નથી અને ઉત્સર્પિણ પણ હેતી નથી. તે શમણાયુ છે ત્યાં અવસ્થિત કાળ કહે છે?

·५० पन्त, गौतम । यावत्-श्रमणायुप्मन् । यथा-लवणसमुदस्य वक्तव्यता तथा कालो. दस्यापि वक्तव्यता भणितव्या, नवरा-फालोदस्य नाम मणितव्यम् , अभ्यन्तर पुष्कराधै भदन्त ! चन्द्रो उदीची - माघ्याम् उद्गस्य यावत्-उदीची-प्रांच्या मागच्छतः ? गौतम ! यथैव धातकीखण्डस्य वक्तव्यता तथैव अभ्यन्तरपुष्करा- स्यापि मणितम्या, नवरम्-अभिलापो सातव्यः, यावत्-तदा अभ्यन्तरपुष्कराः मन्दरयोः पर्वतयोः पौरस्त्य-पधिमे नैवास्ति अवसर्पिणी, नेवास्ति उत्सपिणी, उत्तर--हां गौतम ! इसी तरह से है यावत् अमणायुष्मन् ! जिस प्रकार से लवणसमुद्र की यह यक्तव्यता कही है, उसी प्रकार से कालोद संबंधी वक्तव्यता भी जाननी चाहिये । विशेषता केवल यही है कि लवणसमुद्र के स्थानपर पाठ के उच्चारण करते समय (कालोद) इस शब्द का प्रयोग करना चाहिये। प्रश्न-हे भदन्त ! आभ्यन्तरपुष्कराध में दो चन्द्रमा ईशानकोण से उदित होकर अग्निकोण में जाते हैं क्या? अग्निकोण से उदित होकर नैत्रत्यकोण में जाते हैं क्या? नैऋत्यकोण से उदित होकर वायव्यकोण में जाते हैं क्या? वायव्य कोण से उदित होकर ईशान कोण में जाते हैं क्या ? हे गौतम! इस विषय में जैसी धातकीखण्ड को लेकर कही गई है वैसी ही वक्तव्यता आभ्यन्तर पुष्पकरार्धके विषय में भी जाननी चाहिये विशेषता केवल यही है । कि धातकीखंड शब्दके बदले इस वक्त उत्तर-1, गौतम ! मे छे. श्रमायुभन् पर्यन्तनुं समस्त उथन અહીં ગ્રહણ કરવું. લવણ સમુદ્રની આ વક્તવ્યતા પ્રમાણે જ કાલેદની વક્ત- વ્યતા પણ સમજવી. વિશેષતા એટલી જ છે કે સૂત્રપાઠમાં લવણ સમુદ્રને wa se vो प्रयोग ४२वा. પ્રશ્ન–હે ભદન્ત! આભ્યન્તર પુષ્કરાઈમાં બે ચન્દ્રમાં શું ઈશાન કોણ માંથી ઉદય પામીને અગ્નિ કેણમાં જાય છે? અગ્નિ કેણુમાં ઉદય પામીને શું નિત્યમાં જાય છે? નૈઋત્યમાં ઉદય પામીને શું વાયવ્ય કેણમાં જાય છે? શું વાયવ્યમાં ઉદય પામીને ઈશાનમાં જાય છે? ઉત્તર––હે ગૌતમ! આ વિષયને અનુલક્ષીને ધાતકીખંડના વિષયમાં જે પ્રમાણે કહ્યું છે, એ જ પ્રમાણે આભ્યન્તર પુષ્કરાર્ધના સંબંધમાં પણ સમજવું. આ કથનમાં વિશેષતા એટલી જ છે કે ધાતકીખંડ' શબ્દ પ્રયોગ કર્યો છે તેને બદલે અહીં આવ્યનર પુષ્કરાઈ” શબ્દને પ્રગટ કરે. આ પ્રમાણે ફેરફાર કરીને પ્રશ્નોત્તરે બનાવવા જોઈએ. કયાં સુધી તે કથનને ગ્રહણ ·७५१ । प्राधिकारीका .५०१० सु०१ चन्द्रवर्णनम् अवस्थितस्तत्र कालः प्राप्तः श्रमणायुप्मन् । सूत्रो पहुवचन कयनेन लवणसमुद्रे चतारः सूर्याः चत्वारचन्द्राः, क्या धातकीखण्डे द्वादशमूर्या द्वादश चन्द्राश्च वक्तव्याः ॥ मू०१॥ इति पञ्चमशतकस्य दशमोद्देशकः समाप्तः ॥ ५-१० इति श्री विश्वविख्यात - जगवल्लभ - प्रसिद्धवाचकपञ्चदशभापाकलि- तललितकलापालापक-प्रविशुद्धगधपद्यनैकग्रन्थनिर्मापक-वादिमानमर्दक-- श्रीशाहू छत्रपतिकोल्हापुरराजमदत्त ' जैनशास्राचार्य ' पदभूपित- कोल्हापुरराजगुरु-चालब्रह्मचारि-जैनाचार्य-जैनधर्मदिवाकर-पूज्यश्री पासीलालपतिविरचिताय श्री भगवतीमूत्रस्य प्रमेयचन्द्रिकाख्यायां व्याख्यायां पञ्चमं शतकं समाप्तम् ॥१०॥ व्यता में आभ्यन्तर पुष्कराध शब्द का उच्चारण कर पाठ पोलना चाहिये । यावत् आभ्यन्तर पुष्कराध में मंदरो की पूर्व पश्चिमदिशा में अवसर्पिणी काल नहीं होता है और उत्सर्पिणी काल भी नहीं होता है क्यों कि वहां पर काल अवस्थित कहा गया है। सूत्रमें यहुवचनके कथन से लवणसमुद्र में चार सूर्य चंद्रमा हैं तथा धातकी खण्ड में १२ यारह सूर्य १२ यारह चंद्रमा हैं यह यात प्रतिपादित हुई है। सू०१॥ श्री जैनाचार्य जैनधर्म दिवाकर श्री घासीलालजी महाराजकृत "भगव- तीसूत्र की प्रमेयचन्द्रिका व्याख्याके पांचवे शतकका दशवा उद्देशक समाप्त ॥५-१०॥ કરવું, તે બતાવવા માટે સૂત્રકાર કહે છે-“આભ્યન્તર પુષ્કરાર્ધમાં મન્દર પર્વતની પૂર્વ-પશ્ચિમ દિશામાં અવસર્પિણી કાળ હેત નથી અને ઉત્સર્પિણ કાળ પણ હેતિ નથી, કારણ કે ત્યાં અવસ્થિત કાળ કહ્યો છે,” અહીં સુધીનું કથન ગ્રહણ કરવું. સૂત્રમાં બહુવચનને પ્રયોગ થયેલ હોવાથી એ વાતનું પ્રતિપાદન થાય છે કે લવણ સમુદ્રમાં ચાર સૂર્ય અને ચાર ચન્દ્રમાં છે, તથા ધાતકી ખંડમાં બાર સૂર્ય અને બાર ચન્દ્રમાં છે. !! સૂત્ર ૧ નાચાર્ય શ્રી ઘાસીલાલજી મહારાજ કૃત ભગવતી સૂત્રની પ્રમેયચ- દ્રિકા વ્યાખ્યાના પાંચમા શતકને દશમો ઉદ્દેશ સમાપ્ત .પ-૧ના ·040 भनषel न्ति, गौतम ! यायन-भ्रमणायुप्मन् । यथा-लवणसमुदाय वक्तव्यता तथा कालो. दस्यापि वक्तव्यता भणिकव्या, नपरम्-कालोदस्य नाम मणितव्यम् , अभ्यन्तर पुस्कराधै भदन्त ! चन्द्रो उदीची - माच्याम् उगस्प यावत्-उदीची-मांच्या मागच्छतः ? गौतम ! यथैव धातकीखण्डस्य वक्तव्यता तथैर अभ्यन्तरपुष्कराध- स्यापि भगितच्या, नारम्-अभिलोपो सातव्या, यावत्-तदा अभ्यन्तरपुष्कराः मन्दरयोः पर्वतयोः पौरस्त्य-पधिमे नैवास्ति अवसर्पिणी, नेयास्ति उत्सर्पिणी, उत्तर--हां गौतम! इसी तरह से है यावत् अमणायुप्मन् ! जिस प्रकार से लवणसमुद्र की यह वक्तव्यता कही है, उसी प्रकार से कालोद संबंधी वक्तव्यता भी जाननी चाहिये। विशेषता केवल यही है कि लवणसमुद्र के स्थानपर पाठ के उच्चारण करते समय (कालोद) इस शब्द का प्रयोग करना चाहिये। प्रश्न-हे भदन्त ! आभ्यन्तरपुष्कराध में दो चन्द्रमा ईशानकोण से उदित होकर अग्निकोण में जाते हैं क्या? अग्निकोण से उदित होकर नैऋत्यकोण में जाते हैं क्या? नैऋत्यकोण से उदित होकर चायव्यकोण में जाते हैं क्या? वायव्य कोण से उदित होकर ईशान कोण में जाते हैं क्या ? हे गौतम! इस विषय में जैसी धातकीखण्ड को लेकर कही गई है वैसी ही वक्तव्यता आभ्यन्तर पुष्पकरार्धके विषय में भी जाननी चाहिये। विशेषता केवल यही है। कि धातकीखंड शब्दके यदले इस वक्त- ઉત્તર–હા, ગૌતમ! એવું જ છે. શ્રમણાયુમ્ન પર્યન્તનું સમસ્ત કથન અહીં રહેણું કરવું. લવણ સમુદ્રની આ વક્તવ્યતા પ્રમાણે જ કાલેદની વક્ત- વ્યતા પણ સમજવી. વિશેષતા એટલી જ છે કે સૂત્રપાઠમાં લવણું સમુદ્રને wasrata' शाहनी प्रयोग वा. -હે ભદન્ત! આભ્યન્તર પુષ્કરાઈમાં બે ચન્દ્રમાં શું ઈશાન કેણુ- માંથી ઉદય પામીને અગ્નિ કેણમાં જાય છે? અગ્નિ કેણુમાં ઉદય પામીને શું નૈઋત્યમાં જાય છે? નિત્યમાં ઉદય પામીને શું વાયવ્ય કોણમાં જાય છે? શું વાયવ્યમાં ઉદય પામીને ઈશાનમાં જાય છે? ઉત્તર–હે ગૌતમ ! આ વિષયને અનુલક્ષીને ધાતકીખંડના વિષયમાં જે પ્રમાણે કહ્યું છે, એ જ પ્રમાણે આભ્યન્તર પુષ્કરાઈના સંબંધમાં પશુ સમજવું. આ કથનમાં વિશેષતા એટલી જ છે કે ધાતકીખંડ' શબ્દને પ્રવેશ કર્યો છે તેને બદલે અહીં “આભ્યનર પુષ્કરાઈ” શબ્દનો પ્રયોગ કરવો. આ પ્રમાણે ફેરફાર કરીને પ્રશ્નોત્તરે બનાવવા જોઈએ. કયાં સુધી તે કથનને રહણ प्रश्न- ·मेवाद्रिका का श.५४० १० १०१ चन्द्रवर्णनम् ७५१ अवस्थितस्तत्र फालः प्राप्तः श्रमणायुप्मन् । सूो यहुवचन कथनेन लवणसमुद्रे चत्वारः सूर्याः चत्वारचन्द्राः, तथा धातकीखण्डे द्वादशमूर्या द्वादश चन्दाश्च वक्तव्याः ॥ ०१॥ इति पञ्चमशतकस्य दशमोद्देशकः समाप्तः ॥ ५-१० इति श्री विश्वविख्यात - जगदुवल्लभ - मसिद्धवाचकपञ्चदशभाषाकलि. तललितकलापालापक-प्रविशुद्धगधपद्यनैकग्रन्थनिर्मापक-वादिमानमर्दक- श्रीशाहू छत्रपतिकोल्हापुरराजपदत्त । जैनशाखाचार्य ' पदभूपित- कोल्हापुरराजगुरु-चालब्रह्मचारि-जैनाचार्य-जैनधर्मदिवाकर-पूज्यश्री घासीलालपतिविरचितायां श्री भगवतीमत्रस्य प्रमेयचन्द्रिकाख्यायां व्याख्यायां पञ्चमं शतकं समाप्तम् ॥१०॥ व्यता में आभ्यन्तर पुष्कराध शब्द का उच्चारण कर पाठ पोलना चाहिये। यावत् आभ्यन्तर पुष्कराध में मंदरो की पूर्व पश्चिमदिशा में अवसर्पिणी काल नहीं होता है और उत्सर्पिणी काल भी नहीं होता है फ्यों कि वहां पर कॉल अवस्थित कहा गया है। सूत्र में यहुवचनके कथन से लवणसमुद्र में चार सूर्य चंद्रमा हैं तथा धातकी खण्ड में १२ वारह सूर्य १२ यारह चंद्रमा हैं यह यात प्रतिपादित हुई है ।। सू०१॥ श्री जैनाचार्य जैनधर्म दिवाकर श्री घासीलालजी महाराजकृत "भगव- तीसूत्र की प्रमेयचन्द्रिका व्याख्या पांचवे शतकका दशवा उद्देशक समाप्त ॥५-१०॥ કરવું, તે બતાવવા માટે સૂત્રકાર કહે છે-“આભ્યન્તર પુષ્કરાર્ધમાં મન્દર પર્વની પૂર્વ-પશ્ચિમ દિશામાં અવસર્પિણ કાળ હેતું નથી અને ઉત્સપિણી કાળ પણ હેત નથી, કારણ કે ત્યાં અવસ્થિત કાળ કહ્યો છે,” અહીં સુધીનું કથન ગ્રહણ કરવું. સૂત્રમાં બહુવચનને પ્રયાગ થયેલ હોવાથી એ વાતનું પ્રતિપાદન થાય છે કે લવણ સમુદ્રમાં ચાર સૂર્ય અને ચાર ચન્દ્રમાં છે, તથા ધાતકી ખંડમાં બાર સૂર્ય અને બાર ચન્દ્રમાં છે. સૂત્ર ૧ ! જૈનાચાર્ય શ્રી ઘાસવાલજી મહારાજ કૃત ભગવતી સૂત્રની પ્રમેયચ- ન્દ્રિકા વ્યાખ્યાના પાંચમા શતકને દશમો ઉદ્દેશ સમાપ્ત ૫-૧ -- ·०५० मगरती पन्त, गौतम ! यावत्-श्रमणायुप्मन् । यथा-लवणसमुद्रस्य वक्तगता तथा कालो- दस्यापि वक्तव्यता भणितव्या, नवरम्-कालोदस्य नाम मणितन्यम् , अभ्यन्तर- पुष्करा] भदन्त ! चन्द्रो उदीची - माच्याम् उद्गल्य यावत्-उदीची-मांच्या मागच्छतः ? गौतम ! यथैव धातकीखण्डस्य वक्तव्यता तथैव अभ्यन्तरपुष्करा- स्यापि भगितल्या, नपरम्-अभिलापो सातव्यः, यार-तदा अभ्यन्तरपुष्कराचे मन्दरयोः पर्वतयोः पौरस्त्य-पधिमे नैवास्ति अवसर्पिणी, नेवास्ति उत्सर्पिणी, उत्तर--हां गौतम ! इसी तरह से है यावत् श्रमणायुष्मन् । जिस प्रकार से लवणसमुद्र की यह यक्तन्यता कही है, उसी प्रकार से कालोद संबंधी वक्तव्पता भी जाननी चाहिये । विशेषता केवल यही है कि लवणसमुद्र के स्थानपर पाठ के उच्चारण करते समय (कालोद) इस शब्द का प्रयोग करना चाहिये। प्रश्न-हे भदन्त ! आभ्यन्तरपुष्कराध में दो चन्द्रमा ईशानकोण से उदित होकर अग्निकोण में जाते हैं क्या? अग्निकोण से उदित होकर नैऋत्यकोण में जाते हैं क्या? नैऋत्यकोण से उदित होकर वायव्य कोण में जाते हैं क्या? वायव्य कोण से उदित होकर ईशान कोण में जाते हैं क्या ? हे गौतम! इस विषय में जैसी धातकीखण्ड को लेकर कही गई है बेसी ही वक्तव्यता आभ्यन्तर पुष्पकरार्धके विषय में भी जाननी चाहिये। विशेषता केवल यही है। कि धातकीखंड शब्दके बदले इस वक्त ઉત્તર––હા, ગૌતમ! એવું જ છે. શ્રમણયુમ્ન પર્યન્તનું સમસ્ત કથન અહીં ગ્રહણ કરવું. લવણ સમુદ્રની આ વક્તવ્યતા પ્રમાણે જ કાલેદની વક્ત- વ્યતા પણ સમજવી. વિશેષતા એટલી જ છે કે સૂત્રપાઠમાં લવણ સમુદ્રને બદલે “ કાલેદ' શબ્દનો પ્રયોગ કરો. પ્રશ્ન–હ ભદન્ત! આભ્યન્તર પુષ્કરાઈમાં બે ચન્દ્રમાં શું ઈશાન કોણ માંથી ઉદય પામીને અગ્નિ કેણમાં જાય છે? અગ્નિકોણમાં ઉદય પામીને શું મૈત્યમાં જાય છે? નિત્યમાં ઉદય પામીને શું વાયવ્ય કેણમાં જાય છે? શુ વાયવ્યમાં ઉદય પામીને ઈશાનમાં જાય છે? ઉત્તર– હે ગૌતમ! આ વિષયને અનુલક્ષીને ધાતકીખડના વિષયમાં જે પ્રમાણે કહ્યું છે, એ જ પ્રમાણે આભ્યન્તર પુષ્કરાર્થના સંબંધમાં પણ સમજવું. આ કથનમાં વિશેષતા એટલી જ છે કે “ધાતકીખંડ' શબ્દ પ્રયોગ કર્યો છે તેને બદલે અહીં “આભ્યતર પુષ્કરાઈ” શબ્દને પ્રગ કર. આ પ્રમાણે ફેરફાર કરીને પ્રશ્નોત્તરે બનાવવા જોઈએ. કયાં સુધી તે કથનને ગ્રહણ ·ममपत्रिका टी० २०६ ३०१ उद्देशकविपषियरणम् ततो महावेदना-ल्पपेदनयोमध्ये पशस्वनिर्जरावान् श्रेष्ठः इति प्रतिपादनम् । तुतः पाठी-सप्तम्योः पृथियौनियासिनां नरयिकाणां महापदनापत्वमविपादनम् । महावदनायतामपि नैरपिकाणी अमनिर्धन्यापेक्षया अल्पनिर्जरत्यकथनम् , तत्र पदमरागरक्तपतरागरक्तपन्नयोष्टान्नत्योपन्यासः । नैरयिकाणां पापकर्मणां चिकगत्वेन दुर्धाम्पत्ये अयोधनस्य दृष्टान्तीकरणम् । श्रमणनिग्रन्यानां तु कर्मणां शुष्मणपुलान्योः, जलबिन्दु-संतप्तायस्कटाइयोष दृप्टान्तनया प्रतिपादनम् , वनो मनोवाकायकर्मरूपकरणानां चतुर्विधानाम् प्रतिपादनम् । नैरयिकाणां पञ्चेन्द्रियाणां च जीपानाम् उपयुक्तचतुर्विधकरणप्रतिपादनम् । एकैन्द्रि- पाणां काय-कर्मरूपद्धिकरणकथनम् । विकलेन्द्रियाणां वचन-काय-कर्मरूपत्रिक इसका उत्तर महावेदनावालों और अल्पवेदनो वालों के बीच में प्रश- स्तनिर्जरावाला श्रेष्ठ है, ऐसा कथन रही और सातवींके नारकोंके महा- वेदना का कथन; महायेदनायाले नारकों में श्रमणनिर्गन्धों की अपेक्षा अल्पनिर्जरावत्य का प्रतिपादन, कर्दमराग से रक्त और पनगरागसे रक्त चरन का दृष्टान्त प्रदर्शन नारक जीवों के पापकर्म चिकने होते हैं इस कारण वे दुर्धाज्य होते हैं अर्थात्-कर्मका धोना बहुत ही कठिन होता है इस विषय में एरण का दृष्टान्त-अमणनिग्रं- न्यों के कर्म-क्षपण के विषयमें शुष्कतृणपुग्न और अग्नि का, जलपि- दु का, संतप्त लोहे के कटाह का दृष्टान्त, मन, वचन, काय और कर्म इन चार प्रकार के करणों का कथन, नारकों के और पंचेन्द्रिय जीवों के इन चार करणों का प्रतिपादन एकेन्द्रिय जीवों के काय और कर्म- रूप दो करण होते हैं ऐसा कथन विकलेन्द्रिय जीयों के वचन, काय કર્યું છે કે મહાદનાવાળા અને અહપ વેદનવાળા કરતાં પ્રશસ્ત નિરાવાળા છેક છે. છઠ્ઠો અને સારી પ્રવી (નર) ના નારની મહાદના કથન, મહા વેદનાવાળા નારમાં શ્રમણ નિશાની અપેક્ષાએ અ૫ નિયુક્ત કથન, કદમાગથી રક્ત અને (જનરાગ) પતંગ રાગથી રક્ત અને મલિન અનું દુખત, નારકના પાપક ચિકણા હોય છે અને તે કારણે તે કને ધઈ નાખવાનું કાર્ય ઘણુંજ કઠિન હોય છે, આ વિષયના પ્રતિપાદન માટે એણનું દાંત મણના કર્મને લય કેવી રીતે થાય છે તે બતા- શા માટે સક તૃણપુંજ. અગ્નિ, જળબિન્દુનું અને તપાવેલી ખંડની કડાહીનું દાંત, મન, વચન અને કમ એ ચાર પ્રકારનાં કરણેનું કથન. નારકે અને પ્રક્રિય જીવન તે ચાર કરણનું પ્રતિપાદન એકેન્દ્રિય જીને કાય અને કમ બે કરણ લેય છે એવું કથન, વિકવેન્દ્રિય ને વચન, કાય અને ·॥ पप्ठं शतकम् ॥ ॥ पष्ठशतके प्रथमोदेशकस्य संसिप्तविषयविवरणम् ॥ मपम पप्ठशतकस्थसदिशकार्यसंग्रहाय गाथायाः प्रतिपादनम्- वेदना १ अहार २ महावसच ३ संपदेश ४ तमस्काय ५ भव्य ६ शाकि पृथिवीकर्मा ९-न्यतीथिका १० एते विषयामतिपादिता सन्ति । अथ प्रथमोदेशकार्य माह-महावेदनावन्तो महानिर्जरावन्तो भवन्ति, महानि- रावन्तो महावेदनावन्तो भवन्ति ? इति मश्नोतरम् । छहाशतक के पहला उद्देशा का प्रारंभ इस छठे शतक के प्रथम उद्देशक में जो विषय प्रतिपादित किया गया है-उसका संक्षिप्त विवरण इस प्रकार से है-सथ से पहिले इसमें (वेयण-आहार) यह गाथा कही गई है-इसमें वेदना (१) आहार (२) महोसव (३) सप्रदेश (४) तमरकाय (५) भव्य (६) शालि (७) पृ. थिवी (८) कर्म (९) अन्यतीर्थिक (१०) ये विषय जो कि दश उद्देशकों में प्रतिपादित किये गये हैं उनका संग्रह किया गया है (वेदना) यह प्रथम शब्द है इसका अर्थ ऐसा है-कि जो महावेदना वाले होते हैं वे महानिर्जरा वाले होते हैं या नहीं होते हैं तथा जो महानिर्जरा वाले होते हैं वे महावेदनावाले होते हैं, या नहीं होते हैं ऐसा प्रश्न-और फिर છઠ્ઠા શતકનો પ્રારંભ શતક-૬ ઉદ્દેશક-૧ છઠ્ઠા શતકના ઉદ્દેશકમાં જે વિષયનું પ્રતિપાદન કરવામાં આવ્યું છે, તેનું સંક્ષિપ્ત વર્ણન નીચે પ્રમાણે છે-સૌથી પહેલાં તેમાં આદિ ગાથા કહી છે. આ ગાથામાં દસ ઉદ્દેશાઓમાં જે દસ વિષયોનું પ્રતિ- પાદન કરવામાં આવ્યું છે, તે વિષયે કહ્યા છે. તે દય વિષયે નીચે પ્રમાણે છે. (१) वहना, (२) माार, (3) महास, (४) सप्रदेश, (५) माय, (6) भय, (७) शति, (८) पृथ्वी, (6) म सने (10) अन्यता: " वेदना उदेशक" નામના પહેલા ઉદ્દેશકમાં એવો પ્રશ્ન પૂછો કે જેઓ મહાવેદનાવાળા હોય છે, તેઓ શું મહાનિજાવાળા હોય છે કે નથી હતા? તથા જેઓ મહાનિજરવાળા હોય છે, તેઓ મહાદનાવાળા થિ છે કે નથી પિતા ? આ પ્રશ્નને ઉત્તર આપે છે:તળા ' mar- 6 वेयण-आहार ·- प्रमेषधिकारी० २०६ ७० १ उदेशकविपषिधरणम् ततो महावेदना-ल्पवेदनयोमध्ये प्रशस्तनिर्जरावान् श्रेष्ठः इति प्रतिपादनम् । ततः पठी-सप्तम्योः पृथिव्यानिवासिनां नैरयिकाणां मदावेदनावचमतिपादनम् । महावेदनाचतामपि नैरपिकाणां अमगनिन्यापेक्षया अल्पनिर्जरत्यकथनम् , तत्र रदमरागरक्तपतङ्गरागरक्तमायोदृष्टान्ननयोपन्यासः । नरगिकाणां पापकर्मणां चित्रगत्वेन दुर्धाम्पत्ये अयोधनस्य दृष्टान्तीकरणम् । श्रमपनिग्रन्थानां तु कर्मणां अफगपुञ्जान्योः, जलबिन्दु-संतप्तायस्कटाइयोध दृष्टान्तनया प्रतिपादनम् , वतो मनोवचा कायकर्मल्पकरणानां चतुर्विधानाम् मविपादनम् । नैरयिकाणां पञ्चेन्द्रियाणां र जीवानाम् उपर्युक्तचतुर्विधकरणप्रतिपादनम् । एकैन्द्रि- याणां काय-कर्मपद्विकरणकथनम् । विकलेन्द्रियाणां वचन-काय-कर्मरूपत्रिक- इसका उत्तर महावेदनावालों और अल्पवेदनो वालों के बीच में प्रश- स्तनिर्जरावाला श्रेष्ठ है, ऐसा कथन कही और सातवींके नारकोंके महा- वेदना का कथन, महावेदनायाले नारकों में श्रमण निन्थों की अपेक्षा अल्पनिर्जरायत्त्व का प्रतिपादन, कर्दमराग से रक्त और पनगरागसे रक्त चन्द्र का दृष्टान्त प्रदर्शन नारक जीवों के पापकर्म चिकने होते हैं इस कारण वे दुर्घाव्य होते हैं अर्थात्-कर्मका धोना बहुत ही कठिन होता है इस विषय में एरण का दृष्टान्त-श्रमणनिग्रं- न्थों के कर्म-क्षपण के विषयमें शुष्कतृणपुञ्ज और अग्नि का, जलगि- दु का, संतप्त लोहे के कटाह का दृष्टान्त, मन, वचन, काय और कर्म इन चार प्रकार के करणों का कथन, नारकों के और पंचेन्द्रिय जीवों के इन चार करणों का प्रतिपादन एकेन्द्रिय जीवों के काय और कर्म- रूप दो करण होते हैं ऐसा कथन विकलेन्द्रिय जीवों के वचन, काय કર્યું છે કે મહાદનાવાળા અને અ૫ વેદનાવાળા કરતાં પ્રશસ્ત નિરાવાળા ४ . भने आतमी Y1 (२) न मानी भावनानु यन, મહાદાવાળા નારકમાં શમણ નિશાની અપેક્ષાએ અલ્પ નિર્જરાયુક્ત કથન, કદમાગથી રક્ત અને (જનરાગી પતંગ રાગથી રક્ત અને મલિન અનું દત, નારકના પાપકર્મ ચિકણા હોય છે અને તે કારણે તે કર્મોને પણ નાખવાનું કાર્ય ઘણું જ કઠિન હોય છે, આ વિષયના પ્રતિપાદન માટે એણનું શાંત, શ્રમણ બિચાને કમને લય કેવી રીતે થાય છે તે બતા- માટે સકા તૃણપુજનું. અગ્નિનું, જળબિન્ડનું અને તપાવેલી ખંડની કડાહીનું દાંત, મન, વચન અને કમ એ ચાર પ્રકારનાં કરશેનું કથન. નારકે અને પંચેન્દ્રિય જીવેનાં તે ચાર કરણનું પ્રતિપાદન એકેન્દ્રિય જીવોને કાય અને કમરૂપ બે કરણ લેય છે એવું કથન, વિકલેન્દ્રિય ને વચન, કાય અને , ·॥ पष्ठं शतकम् ॥ ॥ पष्ठशतके पथमोरेशकस्य संसिप्तविषयविवरणम् ॥ प्रथमं पप्ठशतकस्थसदेिशकार्यसंग्रहाय गाधायाः प्रतिपादनम्- वेदना १ अहार २ महावस्रव ३ संपदेश ४ तमस्काय ५ मध्य ६ शाति पृथिवीकर्मा ९-स्पतीथिका १० एते विपयातिपादिता सन्ति । अथ प्रथमोदेशकार्य माह-महावेदनायन्तो महानिर्जरावन्तो भवन्ति, मामि. जेरावन्तो महावेदनावन्तो भवन्ति ? इति मश्नोत्तरम् । छहाशतक के पहला उशा का प्रारंभ इस छठे शतक के प्रथम उद्देशक में जो विषय प्रतिपादित किया गया है-उसका संक्षिप्त विवरण इस प्रकार से है-सब से पहिले इसमें (वेयण-आहार) यह गाथा कही गई है-इसमें वेदना (१) आहार (२) महोसव (३) सप्रदेश (४) तमरकाय (५) भव्य (६) शालि (७) पृ. थिवी (८) कर्म (९) अन्यतीर्थिक (१०) ये विषय जो कि दश उदेशकों में प्रतिपादित किये गये हैं उनका संग्रह किया गया है (वेदना) यह प्रथम शब्द है इसका अर्थ ऐसा है-कि जो महावेदना वाले होते हैं वे महानिर्जरा वाले होते हैं या नहीं होते हैं-तथा जो महानिर्जरा वाले होते हैं वे महावेदनावाले होते हैं, या नहीं होते हैं ऐसा प्रश्न-और फिर છ શતકનો પ્રારંભ રાતક-૬ ઉદ્દેશક-૧ છઠ્ઠા શતકના ઉદ્દેશકમાં જે વિષયનું પ્રતિપાદન કરવામાં આવ્યું છે, तेनु सक्षिप्त पन नीय प्रभा छ-सीथी पडेखi " वेयण-आहार આદિ ગાથા કહી છે. આ ગાથામાં દસ ઉદ્દેશાઓમાં જે દસ વિષયનું પ્રતિ- પાદન કરવામાં આવ્યું છે, તે વિષયે કહ્યા છે. તે દક વિષયે નીચે પ્રમાણે છે. (१) ना, (२) मा.२, (3) महास१, (४) सश, (५) तमाय, (6) भन्य, (७) शाति, (८) पृथ्वी, (८) २ (10) अन्यता " वेदना उद्देशक" નામના પહેલા ઉદ્દેશકમાં એવો પ્રશ્ન પૂછે કે જેઓ મહાવેદનાવાળા હોય છે, તેઓ શું મહાનિરાવાળા હોય છે કે નથી લેતા ? તથા જેઓ મહાનિ જાવાળા હોય છે, તેઓ મહાદનાવાઇ થિ છે કે નથી દેતા? આ પ્રશ્નને ઉત્તર ખાય છે:તયા એવું પ્રતિપાદન " ·. प्रदविका ००६ उ०१ विषयसमक्षगाया पञ्चमं शव विविधवर्णनतया व्याख्यातम् , अथ अवसर संगत्या माप्त पठं शवकमपि विविधवर्णनतयैव विविच्यते, तस्य च पप्ठशतकस्य दशो- देशकार्यसंग्रहगावामाह-' वैयण' इत्यादि । मूलद्-वेयण-आहार-महस्सवे य. सपएस-तमुयाए भविसए य। साली पुढी कम्म, अन्नउत्थि दस छट्ठगम्मि सए" ॥१॥ छाया-वेदना १-sऽहार २-महानचाच ३-सप्रदेश ४-नमस्कायौं ५ भव्यश्च ६ । शालिः ७, पृथ्वी ८, कर्मा ९ ऽन्ययूधिका १० दश पप्ठके शवके । टीका-वेदना महावेदना महानिर्जरा इत्याद्यर्थप्रतिपादनपरतया प्रथमः उद्दे- शरः १, आहार:-माहारार्धाभिधापको द्वितीयः २ महासरच-महासब- वेदना १, आहार २, महाात्रय ३, सप्रदेश ४, तमस्काय ५, भव्य ६, शाली ७, पृथिवी ८, कर्म ९ और अन्ययधिक वक्तव्यता ये १० उद्देशक इस छठे शतक में हैं। चिचत्र अर्थवाले पांचवें शतक की व्याख्या हो चुकी अब अव- सर प्राप्त छठे शतक का कि जिसमें विवध प्रकार का वर्णन है विवेचन प्रारंभ होता है-इस छठे शतक में दस १० उद्देशक हैं । इन दस १० उद्देशकों में क्या २ विषय प्रतिपादित हुआ है इस बात को कहने वाली यह संग्रह गया है-प्रथम उद्देश का नाम वेदना है-इसमें महावेदना महानिर्जरा इत्यादि अर्थ का प्रतिपादन किया गया है इस कारण इसका नाम चेदना उद्देशक ऐसा हुआ है। आहार-इस उद्देशक मा ७t Adhiनीय प्रमाणे इस देश छे-(१) ३६ना (२) माहार, (3) मामासप, (४) सप्रदेश, (५) तभय, (६) म, (७) शादी, (८) यि (6) इभ मने (१०) मन्यथि: १४०यता. ટીકાર્થ-વિચિત્ર અર્થવાળા પાંચમાં શતકની વ્યાખ્યા પૂરી થઈ હવે છક શતકની શરૂઆત થાય છે. આ શતકમાં વિવિધ વિષયનું પ્રતિપાદન થયું છે છઠ્ઠા શતકના દસ ઉદ્દેશક છે. દસે ઉશકમાં કયા કયા વિષયનું પ્રતિપાદન કરવામાં આવ્યું છે, એ ઉપર્યુક્ત સંગ્રહ ગાથામાં કહ્યું છે. પહેલા ઉદ્દેશકનું વેદના” છે, કારણ કે તેમાં મહાવેદના, મહાનિર્જર વગેરે વિષયોનું પ્રતિ- પહન કરવામાં આવ્યું છે. બીજા ઉદ્દેશાને “આહાર ઉદ્દેશક' કહ્યો છે, કારણ

·७५४
भारतीय
रणानि । ततो नैरयिकागां करणारा अशाताचेदना, अमुरकुमारादि यावत्
स्तनितकुमारपर्यन्तानां तु करणद्वारा शावावेदना । पृथिवीकायानाम् , औदारि-
कशरीरयतां देवानां च विपये तद्विचारचर्चा, । ततो महादना-महानिर्जरा,
महावेदना-अल्पनिर्जरा, अल्पवेदना-महागुनीनां महावेदना-महानिरा, पप्ठी-
सप्तम्योः पृथिव्योः बासिनां नैरयिकाणात् महावेदना-भल्पनिरा, शैलेषीकरण-
योगयताम् अनगाराणाम् अल्पवेदना-महानिर्जरा, अनुनरोपपातिकदेवानाम् अल्प-
वेदना-अल्पनिर्जरा भवन्तीति प्रतिपादनम् । ततो गौतमस्य भगवदवास्यस्वीक-
रणम् । संग्रहगाया, उद्देशसमाप्तिथ ।।
और कर्म ये तीन करण होते हैं ऐसा कथन नारक जीवों के करणद्वारा
आशातावेदना, असुरकुमार से लेकर स्तनितकुमारों तक के दोनों के
करण द्वारा शातावेदना पृथिवीकायों के औदारिक शरीरवालों के और
देवों के विषय में इसके विचार की चर्चा महावेदना, महानिर्जरा, महा-
वेदना अल्पनिर्जरा, अल्पवेदना महानिर्जरा अल्पवेदना अल्पनिर्जरा,
ऐसा कथन, प्रतिमाधारी मुनियों के महावेदना महानिर्जरा, और सात-
वीं पृथिवीमें रहने वाले नारकोंमें महावेदना और अल्पनिर्जरा, शैलेशी-
करण योगवाले अनगारों के अल्पवेदना महानिर्जरा और अनुत्तरोप-
पातिक देवों के अल्पवेदना अल्पनिर्जरा होती है ऐसा कथन गौतमद्वारा
भगवान के वचनों का स्वीकरण, संग्रह गाथा उद्देशसमाप्ति ।
संग्रह गाथा-
"वेयण १आहार २ महस्सवे ३ य सपएस ४ तमुयाए५ भविए ६ य।
साली ७ पुढची ८ कम्म ९ अन्नउत्थि १० दस छ?गम्मिसए ॥१॥"
કર્મરૂપ ત્રણ કરણ હોય છે એવું કથન. નારક જીવોને કરણ દ્વારા અપાતા
વેદના, અસુરકુમારથી સ્વનિતકુમાર પર્યન્તના દેવને કરણ દ્વારા શાતા વેદના.
વૃશ્વિક, દારિક શરીરવાળા અને દેવોના વિયમાં આ બાબત (કરણ)
ની ચર્ચા. મહાવેદના મહાનિ જેરા, મહાવેદના અલ૫ નિર્જરા, અ૫ વેદના
મહાનિર્જા, અલ્પ વેદના અલ્પનિજા, ઈત્યાદિનું કથન. પ્રતિમધારી મુનિ
એમાં મહાદના મહાનિજા, છઠ્ઠી અને સાતમી નરકના નારકમાં મહાદના
અને અલ્પનિજેરા, શૈલેશીકરણ ગવાળા અણગારેમાં અ૫ વેદના અને મહા-
નિરા, અનુત્તરપપાતિક દેમાં અલ્પ વેદના અને અલ્પનિર્જરા થાય છે એવું
કથન. ગૌતમ દ્વારા ભગવાનનાં વચનોને સ્વીકાર, સંગ્રહ ગાથા, ઉદ્દેશકની સમાપ્તિ
संयगाथा-
यण १, माहार २, महारसवे ३, म सपएस ४, तमुचाए ५, भविए ६ य,।
साली ५, पुषीद, कम्म ९, भमउत्यि १९, दस गम्मिसए ॥१॥

·अमेयरमा दी०६४०१.१ घेरननिरनिगम ७५७ वेदना-निर्जरा-वक्तव्यता महावेदनां महानिर्जरां च स्वरूपतः फलतच निरूपयितुमाह से पूर्ण भंते' इ० मलम्-से गूणं भंते ! जे महायणे से महानिजरे, जे महानिजरे से महावेयणे, महावेयणस्स य, अप्पवेयणस्स य से सेएजे पसस्थनिजराए ? हता, गोयमा ! जे महावेयणे एवं चेव । उटि-सत्तमासु णं भते! पुढवीसु नैरइया महावेयणा? हंता महा- वेयणा तेणंभंते! समणेहितोनिग्गंधेहितोमहानिजरतरा?| गोयमा! इणहे सम? । से केणद्वेणं भंते ! एवं बुच्चइ-जे महावेयणे, जाव-पसत्थनिजराए ?। गोयमा!से जहा नामए दुवे वत्था सिया, एगेवत्थे कदमरागरत्ते,एगे वत्थे खंजणरागरत्ते,एएसिणं गोयमा! दोण्हं वत्थाणं कयरे वत्थे दुद्धोयतराए चेव, दुवामतराए चेव, दुप्परिकम्मतराए चेव, कयरे वा वत्थे सुद्धोयतराए चेव, सुवामतराए चेव, सुपरिकम्मतराए चेव, जे वा से वत्थे कद्दम- रागरत्ते, जे वा से वत्थे खंजणरागरते? । भयवं ! तत्यणं जे वत्थे कद्दमरागरत्ते, से ण भंते ! वत्थे दुद्धोयतराए चेब,दुवाम- तराए चेव, दुप्परिकम्मतराए चेव। एवामेव गोयमा ! नेरइया- णं पावाई कम्माइं गाढीकयाई, चिक्कणीकयाइं, सिलिट्टीकयाई, खिलीभूयाई भवंति, संपगाढं पि य णं ते वेयणं वेएमाणाणो महानिज्जरा, नो महापज्जवसाणा भवंति से जहा वा केइ पुरिसे करने वाला अन्ययूथिक नामका १० वां उद्देशक है । इस प्रकार ये १० दस उद्देशक इस छठे शतक में कहे गये हैं। તીર્થની વક્તવ્યતાનું નિરૂપણ કર્યું છે તેથી તેને અન્યમૂર્થિક ઉદ્દેશક કહ્યો છે. આ પ્રકારના દસ ઉદ્દેશાઓ આ છઠ્ઠા શતકમાં છે.

·. भगवती सम्पन्नस्य पुद्गला वध्यन्ते, इत्याधामिधानपरवपा तृतीयः ३, सप्रदेश:-स. मदेशो जीवः, अपदेशो वा ? इत्याय मिधायकतया ननुः ४, तमसाय:-तम- कायार्थाभिधानपरतया पनमः ५, भव्यः-मनुष्यत्वेन नायिकस्यादिना वा उत्पत्तियोग्यस्य निरूपणपरतया पठः ६,मालिः-शालगादिधान्यवक्तव्यवा परतया सप्तमः ७, पृथिवी-रत्नममादिधिधीवक्तव्यतापरीऽष्टमः ८, कम-फमस्या- भिधायकतया नवमः ९,अन्यधिका:-अन्यदीपिकवक्तव्यवानिरूपगार्थी दशमः१० उदेशकाः मविपादिताः पप्ठके शतके ॥१॥ इति में आहार आदि का वर्णन किया गया है इसलिये इसका नाम आहार उद्देशक है यह दूसरा उद्देशक है महालय वाले के पुद्गलों का बंध होता है इस अर्थ को कहने घाला महानव उदेशक है यह तृतीय उद्देशक है। जीव प्रदेश सहित है या अप्रदेश-प्रदेश रहित है इत्यादि अर्थका कथन करने वाला सप्रदेश उद्देशक है यह चतुर्थ उद्देशक है। तमस्काय संबंधी अर्थ का विवेचन करने वाला यह तमस्काय उद्देशक है यह पांचवां उद्देशक है, जो जीव मनुष्यरूप से अथवा नारकरूप से उत्पन्न होने के योग्य होता है यह भव्य कहा गया है-इस भव्य का कथन करने वाले यह भव्य. उद्देशक है-यह छठा उद्देशक है। शालि आदि धान्य की वक्तव्यता करने वाला शालि उद्देशक है-यह सातवां उद्देशक है । रत्न. प्रभा आदि पृथिवीयों का कथन करने वाला पृथिवी उद्देशक है यह आठवां उद्देशक है। कर्मबन्ध का कथन करने वाला कर्म उद्देशक है, यह नववां उद्देशक है और अन्यतीर्थिक जनों की वक्तव्यताका निरूपण કે તેમાંઆહાર વગેરેનું વર્ણન કરાયું છે. ત્રીજા ઉદ્દેશકને “મહા ઉદેશો ” કહ્યું છે, કારણ કે આ ઉદ્દેશામાં એ વાતનું પ્રતિપાદન થયું છે કે મહા આસવવાળા એ કમને બંધ કરતા હોય છે. થા ઉ શાને “સપ્રદેશ ઉદ્દેશ' કહ્યો છે, કારણ કે આ ઉદ્દેશામાં જીવ પ્રદેશ સહિત છે કે પ્રદેશરહિત છે એ બતાવ્યું છે. તમસ્કાય સંબંધી અર્થનું વિવેચન કરનાર પાંચમા ઉ- શાનું નામ તમસ્કાય ઉદ્દેશ છે. જે જીવ મનુષ્ય રૂપે અથવા નારક રૂપે ઉત્પન્ન થવાને યોગ્ય હોય છે, તેને ભવ્ય કહે છે: છ ઉદેશામાં તે ભવ્યનું પ્રતિપાદન કર્યું છે, તેથી તેને ભવ્ય ઉદ્દેશક' કહ્યો છે. સાતમા ઉશામાં શાલિ (એક જાતના ચેખા) આદિ ધાન્યનું વર્ણન કર્યું છે. તેથી તેને “શાલિ ઉદ્દેશક કહ્યો છે. આઠમાં ઉદેશામાં રત્નપ્રભા આદિ પૃથ્વિનું નિર- પણું કર્યું છે તેથી તેને પુષ્યિ ઉદ્દેશક કહ્યો છે. નવમાં ઉદ્દેશકમાં કમબંધનું વર્ણન કર્યું છે, તેથી તેને કર્મ ઉરેશક રહ્યો છે. દેશમાં માં આવ્યા ' AMAU ·७५९ . ? मेदिका टी००६०१ १०१ बेदनानिजगरपरुपनिरूपणम् इन्त, गौतम ! यो महावेदनः एवमेव । पप्टी-सप्तम्योः भदन्त ! पृथिव्योः नैरयिका महावेदनाः? इन्त, महावेदनाः, ते खलु भदन्त ! श्रमणेभ्यो निन्थेभ्यो महानिर्जरतराः ? गौतम ! नो अयमर्थः समर्थः। तत् केनार्थेन भदन्त ! एवम् वेदना-निर्जरा-घर वक्तव्यता- 'से गृणं भंते !' इत्यादि । सूत्रार्थ-(से गृणं भंते ! जे महायणे से महानिजरे, जे महा- निचरे से महावयणे, महावयणस य अप्पवैयणस्स य से सेए जे पसत्यनिजराण?) हे भदन्त ! जो महावेदना वाला होता है वह महा- निर्जरा चाला होता है क्या? तथा जो महानिर्जरावाला होता है वह महावेदनो वाला होता है क्या? तथा जो महावेदनाचाला एवं अल्पवे- दना वाला है-उनमें क्या वह जीव उत्तम है जो प्रशस्त निर्जरा वाला होता है ? (हंता, गोयमा! जे महावेयणे एवं चेव) हां गौतम ! जो महावेदना वोला होता है उसी प्रकार जानना चाहिये है । (छट्टि-सत्त- मासु णं भंते ! पुढचीसु नेरइया महावेयणा) हे भदन्त ! छठी और सातवो पृथिवी में नारक जीव क्या महावेदना वाले होते हैं ? (हंता, महायेयणा) हां गौतम ! छठी और सातवीं पृथिवी में नारक जीव महावेदन वाले होते हैं। (तेणं भंते ! समणेहितो निग्गंथेहितो महा- निचरतरा) हे भदन्त । छछी और सातवी पृधियों में रहने वाले नारक हना- निश-पसातव्यता--- से गूणं भंते ! " त्यात सूत्राय:-(से पूर्ण भंते जे महावयणे से महानिजरे जे महानिज्जरे से महावेयणे, महावेयणस्त य अपवेणास य से सेए जे पसत्यनिज्जराए ) 3 महन्त ! જે જીવ મહાદનાવાળ હોય છે તે શું મહાનિરાવાળો હોય છે? તથા જે જીવ મહાનિર્જરાવાળા હોય છે તે શું મહાદનાવાળે હેાય છે? તથા મહા- વેદનાવાળા અને અલ્પવેદનાવાળા જીવોની અપેક્ષાએ શું એ જીવ ઉત્તમ છે रे प्रशस्त निशाना लायछ ? (हता गोयमा ! जे महावेयणे एवं चेत्र) 81, गौतम ! मेयु भने . २ मडावनापाको डाय छ " त्यांची साधने समस्त प्रश्नोनयन महाड ४२९. (ज्डी-सचमासु णं मंते ! पुढवीसुनेरझ्या महावेयणा ) & HErd ! छौ भने सातभी न२४नाना शुभहावेहनावाणा साय छ १ (हता महावेयणा), गौतम ! ७gी मने सातभी न२४ना ना । मानणय. (वेणं भते । समणेहितो निर्गथेहितो महानिज्ज़रतरा ·"७२८ अहिंगरणि आउडेमाणे महया महया सदेणं, महया महया घोसेणं, महया महया परंपराघाएणं णो संचाएइ तीसे अहि- गरणीए कई अहावायरे पोग्गले परिसाडित्तए, एवामेव गोयमा! नेरइयाणं पावाई कम्माई गाढीकयाई, जाव-णो महापजव- साणा भवंति । भयवं ! तत्थ जे से वत्थे खंजणरागरते से णं वत्थे सुद्धोयतराए घेव. सुवामतराए चेव, सुपरिकम्मतराए चेव । एवामेव गोयमा! समणाणं निग्गंथाणं अहाबायराई कम्माई सिढिलीकयाई, निट्टियाई कडाई विप्परिणामियाई खिप्पामेव विद्धस्थाई भवंति, जाव तियं तावतियं पि ते वयणं वेएमाणा महानिजरा, महापज्जवसाणा भवंति। से जहा नामए केइ पुरिसे सुकं तणहत्थयं जायतेयंसि पक्खिवेजा, से गूणं गोयमा ! से सुकं तणहत्थए जायतेयसि पक्खित्ते समाणे खिप्पामेव मसमसाविजइ ? हता, मसमसाविज्जइ । एवामेव गोयमा ! समणाणं निग्गंथाणं अहावायराई कम्माइं, जाव- महापज्जवसाणा भवंति। से जहा नामए केइ पुरिसे तत्तंसि अयकवेल्लयंसि उदगविंदूं, जाव-हंता, विद्धंसं आगच्छइ । एवा- मेव गोयमा! समणाणं निग्गंथाणं, जाव महापज्जवसाणा भवंति, से तेणटेणं जे महावेयणे से महानिजरे जाव- पसत्थनिजराए ॥ सू० १॥ छाया-तद्न्नं भदन्त ! यो महावेदनः स महानिर्जरः यो, महानिर्जरस महावेदनः, महावेदनस्य च, अल्पवेदनस्य च स श्रेयान् यः प्रशस्वनिर्जरका ?

·- मिलीभूत (सामच्या विना ना नाश न २ शतक) डाय छे. (संप- अमेयचन्द्रिका टोका १०६ १०१ १०१ येनानि रास्यरूपनिरूपणम् ७६१ रद्वा तद् वखं कर्दमरागरसतं, गहा तद या खचनरागरक्तम्? । भदन्त ! तत्र यत् तद् चखं कर्दमरागरवनं नन् खलु भदन्तः यखं दुर्योततरकं चैव, दुर्याम्यवरकं चैत्र, दुष्परिकर्मताकं चैव । एवमेव गौतम ! रयिकाणां पापानि कर्माणि गाढीक- लानि, चिकणीकतानि, शिष्टीकतानि, खिलीभूतानि, भवन्ति, संमगाहामपि च तराए चेव) कौनसा यन्त्र सुधौततर, सुवाम्यतर और सुपरिफर्मतर होगा (जे वा से यत्थे कदमरागरते जे या से पत्थे खंजणरागत्ते ?) अर्थात् हे गौतम ! जो वन्न कदमराग से रक्त हो और जो वस्न खंज- नराग से रक्त हो तो इनमें कौन सा दुःशोध्य और कौन सा सुशोध्य होगा-कहो-(भगवं तथण जे से वधे कदमरागरत्ते, से णं भंते ! वत्यै दुद्धोयतराए चेव, दुयामतराए चेच, दुप्परिकम्मतराए चेच) हे भगवन् ! इन दोनों यन्त्रों में से जो वान कर्दमरंग से रंगा हुआ होगा हे भदन्त ! यही वन्न दुधीततर, दुर्वाम्यतर और दुष्परिकर्मतर होगा, (पवामेव गोयमा ! नेरयाणं पांचाई कम्माई गाढीकपाई चिकणीकयाई, सिलिटीकयाई खिलीभूयाई भवंति ) इसी तरह से हे गौतम ! नैर- यिको के पापकर्म गाढीकृत होते हैं, चिकणीकृत होते हैं, लिष्टीकृत होते है, और खिलीभूत होते हैं। (संपगाद पियण ते वेषणं घेएमाणा राए चेव, मुपरिकम्मनगर चेव १) यु १२ पापामा धारे सरसता रहे । યા વસ્ત્ર ઉપરના ડાઘ કાઢવા સરળ પડશે? કયા વપર ચિત્રાલેખને આદિ ३२ सण ४ ५४ (जे वा से वाथै कदमरागरते जे वा से वत्थे खंजगरागरचे ) એટલે કે હે ગૌતમ કીચડથી ખરડાયેલા અને ખાનગી રગેલા વ માંથી કયું વ શ (મુકેલીથી જોઈ શકાય એવું હશે, અને કયું १५ सोय ( २२णताथी साई ४श सय मे) 2 ? ( भगवं तत्थर्ण जे से वत्थे कदमरागरने से भंते ! यत्ये दुद्धोयतराए चेव, दुवामतराए चेव, दुप्परिकम्मतगए चेय) पान ! - सोमाथी रे पर यsel ખરડાયેલું હો, તે મુશ્કેલીથી જોઈ શકાય તેવું મુશ્કેલીથી ડાઘ દૂર કરાય तेवु भने मुली न य मे से. ( एवामेव गोयमा ! नेरइयाणं पावाई कम्माई गाटोकाई, धिक्षणीकयाई', सिलिट्ठीकयाई, खिळीभूयाई भवति ) शीतम ! मे प्रभाव नारन ५ भाटी त ( तायी બઢ) ચીકણા, ક્ષિીકૃત (એકમેકથી અલગ ન કરી શકાય તેવા) અને गाद पि यणे ते वेयण वेपमाणा णो महानिजरा, जो महापज्जवसाणा भवावि) ·- ७६० उच्यते-पो महापेदनः यावत्-प्रशस्वनिरकः ? गौतम ! तद् यया नाम टेबले स्याताम्, एक वसं कर्दमरागरक्तम् , एकंप सक्षनरागरक्तम्, पवयोः खलु गौतम! द्वयोः चनयोः कतरद् पलं दुर्भातवर चर, दुर्वाम्यतरफ चैव दुष्परिकर्मतरक चैव, कतरद् वा वस्त्रं सुधीततरकं चैव, मुवाम्यवरकं चेर, गृपरिकमतरकं चेर जीव क्या श्रमणनिर्गन्धों की अपेक्षा महानिर्जराबाछे होते हैं ? (गोयमा! णो इणटे समढे) हे गौतम । यह अर्थ समर्थ नहीं है। (से केणद्वेणं भंते ! एवं युवइ जे महायणे जाव पसत्यनिचराए) हे भदन्त ! ऐसा आप किस कारण से करते है कि जो महावेदनाचाला होता है यावत् प्रशस्त निर्जरावाला होता है ? (गोयमा से जहानामए दुवे वत्था सिया, एगे वत्धे कदमरागरत्ते, एगे पत्थे खंजणरागरते, एपसिणं गोयमा! दोण्ह वत्वाणं कयरे वत्थे दुद्धोयतराए चेय, दुवामतराप चैव) हे गौतम! जैसे दो वस्त्र हों-इनमें एक वस्त्र कर्दमराग से रंगा हुआ हो और दूसरा वस्त्र खंजन रंग से रंगा हुआ हो तो कहो गौतम! इन दोनों में से कौन सा वस्त्र दुधौ ततर-पड़ी मुश्किल से जिसका रंग धोकर दूर किया जा सके ऐसा होता, है दुर्वाम्यतर-जिसके धव्ये दुःख से दूर किये जा सके ऐसा होगा (दुप्परिकम्मतराए चैव ) और दुप्परिकर्मतर-जिसमें कठिनाई से चित्र की अङ्कन आदि क्रियाएँ की जा सकें ऐसा होगा? तथा (कयरे वा वत्थे सुद्धोयतराए चेव, सुवोमतराए चेव, सुपरिकम्म. હે ભદન્ત! શું છઠ્ઠી અને સાતમી નરકના નારક શ્રમણ નિચ કરતાં મહા Gon डाय छ ? (गोयमा ! णो इण्हें समद्धे ) गौतम ! मे हेतु નથી. એટલે કે તેઓ શ્રમણ નિશ્ચ કરતાં મહા નિર્જરાવાળા લેતા નથી. (से फेणडेण भंते ! एवं वुच्चइ ? जे महावयणे जाव पसत्थनिज्जराए) 3 ભદસ્ત! આપ શા કારણે એવું કહે છે કે “જે મહાવેદનાવાળા હોય છે (यापत्) પ્રશસ્ત નિર્જરાવાળા હોય છે?) (गोयमा ! से जहानामए दुवे वत्था सिया, एगे वत्थे कदमरागरत्ते, एगे वत्ये खंजणरागरते, एए सिं गं गोयमा ! दोण्हं वत्थाणं कयरे वत्थे दुद्धोयतराए चेव, दुवामतराए चेव) गीतम! पारी में पस छ, तमातु मे १३ કીચડથી ખરડાયેલું છે અને બીજું વસ્ત્ર ( ખંજન રાગથી રંગેલું ) પતંગ રંગથી, તે હે ગૌતમ! તે બન્ને વસ્ત્રમાંથી કયા વસ્ત્રને દેવામાં વધારે મુશ્કેલી પડશે ? અને કયા વસ્ત્રપરના ડાઘ દૂર કરવામાં વધારે भुडेही ५ १ (दुप्परिकम्मतराए वेव) मने या पक्ष५२ Nिaaur lle १२ पधारे भुस य27 तया ( कयरे वा बत्थे मुद्धोयतराए चेक, सुवामव- ·७६१ - - प्रमैयबन्दिका टोका श०६ ४०१ ०१ पेनानियस्वरूपनिरूपणम् रद्वा तद् वयं कर्दमरागरस्त, गहा तद् वस्त्रं खञ्जनरागरक्तम्? । भदन्त ! तत्र यत् उद् वखं कर्दमरागरक्त नत् खलु भदन्तः वसं दुधावतरकं चैव, दुर्गाम्यतरकं चैव, दुष्परिकर्मतरकं चैव । एनमेव गौतम ! नरयिकाणां पापानि कर्माणि गाढीक- वानि, चिकणीकतानि, लिष्टीकतानि, खिलीभूतानि, भवन्ति, संप्रगाढामपि च तराए चेव) कौनसा यन्त्र सुधौततर, सुवाम्यतर और सुपरिकर्मतर होगा (जे वा से बाये कामरागरते जे वा से पत्थे खंजणरागत ?) अर्धात् हे गौतम ! जो वन्न कदमराग से रक्त हो और जो वस्त्र खंज- नराग से रक्त हो तो इनमें कौन सा दुःशोध्य और कौन सा सुशोध्य होगा-कहो-(भगवं | तस्य जे से ये कदमरागरते, से णं भंते ! वत्यै दुदोयतराए चेब, दुचामतराए चैव, दुप्परिकम्मतराए चेच) हे भगवन् ! इन दोनों वन्त्रों में से जो वन कर्दमरंग से रंगा हुआ होगा ३ भदन्त ! वही चम्न दु(ततर, दुर्वाम्यतर और दुप्परिकर्मतर होगा, (पचामेव गोयमा! नेरइयाण पावाई कम्माई गाढीकपाई चिकणीकयाई, सिलिटीकयाई खिलीभूयाई भवति) इसी तरह से हे गौतम! नैर- पिको के पापकर्म गाढीकृत होते हैं, चिकणीकृत होते हैं, श्लिष्टीकृत होते हैं, और खिलीभूत होते हैं। (संपगा दियणे ते वेपणं वेएमाणा राए चेव, मुपरिफन्मतराए चे १) यु. पर पापामा धारे सरखता थे। ડયા વસ્ત્ર ઉપરના ડાઘ કાઢવા સરળ પડશે? કયા વઅપર ચિત્રાલેખને આદિ अनुस२॥ ५ ५५0 (लेवा से वत्थे कदमरागरते जे वा से क्त्थे खंजणरागरचे १) એટલે કે હે ગૌતમ ચડથી ખરડાયેલા અને જાગથી રંગેલા વર માંથી કયું વસ્ત્ર શોધ (મુશ્કેલીથી જોઈ શકાય એવું) હશે, અને કહ્યું १ माय ( साताथी सा री शाय भे) & ? (भगवं तत्थर्ण जे से वत्थे कमरागरने से भंते ! वत्ये दुद्धोयतराए चैव, दुवामतराए चेव, दुष्परिकम्मतगए चेर) 3 मसवान ! અને વસ્ત્રોમાંથી જે વસ્ત્ર કીચડથી ખરડાયેલું હશે તે મુશ્કેલીથી ઈિ શકાય તેવું, મુશ્કેલીથી ડાઘ દૂર કરાય ते भने मुश्ती NASIमे . ( एवामेव गोयमा ! नेरइयाणे पावाइ कमाई गाढोकयाइ, चिकणीकयाई, सिलिट्ठीकयाई, खिलीभूयाइ भवति ) से गौतम ! मेरी प्रभाव ना ५ usीत (तायी બદ્ધ) ચીકણા, ક્ષિણીકૃત (એકમેકથી અલગ ન કરી શકાય તેવા) અને भिभूत (Annaना - AJ AL) साय छ. (संप- गाद पिय णं ते वेयण वैष्माणा णो महानिज्जरा, णो महापज्जवसाणा भवावि) - . - भ० ९६ ·-- ७६२ भगवती खल ते वेदनां वेदयमाना नो महानिर्नगः, नो महापर्यवसाना भवन्ति । तद् यया या फोऽपि पुरुषोऽधिकरणीम् आम्हया महना महत्ता शब्देन, महतामहना योग, महता मदता परंपराघातेन नो शक्नोति, तस्याः अधिकरणाः कानपि यथावादरान् पुद्गलान् परियाटपिनुम्, एवमेव गौतम ! नरगिकाणां पापानि कर्माणि गादीकतानि, यावत्-नो महापर्यवसाना भरन्ति । भदन्त । तत्र यत् तद् वस्त्रं खजनरागरक्तम् तद् बन्न मुधौलतरकं चैव, सुदाम्यतरकं चैव, णो महानिजरानो महापज्जयसाणा भवंति) इस कारण वे सम्प्रगाह भी वेदना को भोगते हुए महानिर्जरा वाले नहीं होते हैं और न महा पर्यवसान (अन्त) वाले होते हैं। (से जहा या केश पुरिसे अहिगरणि आउडेमाणे महया २ सद्देणं, महया २ घोसेणं महया २ परंपराधाएणं णो संचापह तीसे अहिंगरणीए केई अहायायरे पोग्गले परिसाडित्तए) अथवा-जैसे कोई पुरुप जोर २ से शब्दों का उच्चारण करता हुआ, भयंकर शब्दों को बोलता हुआ एरण के ऊपर निरन्तर हथौड़ा से आघात करे तो भी वह उस परण के यथावादर-स्थूल पुद्गलों को उससे निकाल कर उन्हें नष्ट करने के लिये समर्थ नहीं हो सकता है (पवामेव गोयमा! नेरच्या पाबाई कन्माई गाढीकयोइं जाच णो महापज्जव- साणाई भवंति) इसी तरह से हे गौतम ! नारक जीवों के जो पाप कर्म होते है वे गाढीकृत होते हैं यावत् वे महापर्यवसानवाले नहीं होते हैं (तत्य जे से पत्थे सुद्धोयतराए चेय, सुचामतराए चेव सुपरिकम्मतराए તે કારણે ભયંકરમાં ભયંકર વેદના ભેગવવા છતાં તેઓ મહા નિરાવાળા હેતા નથી અને પર્યાવસાનવાળા (સર્વથા કર્મથી રહિત) પણ હેતા નથી. " से जहा वा केइ पुरिसे अहिंगरणिं आउडेमाणे महयो२ सद्देणं, मझ्या२, घोसेणं, मयार, परपराधारण णो संचाएइ तीसे अहिंगरणीए केइ अहाबायरे पोग्गले परिणत्तिए " धा, असे भास र थी in ५४॥२॥ ४२ते। કરતે, અને ભયંકર શબ્દ બોલતો બોલતો હાડા વડે એરણ ઉપર નિરંતર ઘા કર્યા કરે, તે પણ તે માણસ એરણના સ્થવ પુદ્ગલેને તેમાંથી બહાર ४दीन तमना नाश रवाने शतमान थत नथी, "एवामेव गोयमा ! नेर इयाण पाबाई कन्माई गादीकयाई जाच णो महापज्जवसाणाई भवति" मेरा પ્રમાણે છે ગૌતમ! નારક છનાં જે પાપકર્મો હોય છે તે ગાઢીકૃત (દઢ- તાથી વળગેલાં) હોય છે, તેથી તેઓ મહાનિર્જરાવાળા હોતા નથી અને તે भाना सर्वथा नाश ४२पाने तमा समर्थ हाती नयी. (तस्थ जे से त्वे . . .

·- . प्रमैयचन्द्रिका टीका श०६ उ० ० येनानिरापरूपनिरूपंगम् सुपरिकमंतकं चैव, एवमेव गौतम ! श्रमणानां निर्ग्रन्यानां यथावादराणि फर्माणि विधिळीतानि, निष्ठितानि कृतानि, विपरिणामितानि क्षिप्रमेव विष- स्तानि भवन्ति, यावतिकां वावतियामपि वेदनां वेदयमाना महानिर्जराः महाप- इसानाः भवन्ति, तद् यथा नाम कोऽपि पुरुषः शुष्क तगहस्तकं जानतेजसि अक्षिपेत् , तद्नं गौतम ! स शुष्कः तृणहस्तको जावतेजसि पक्षिप्तः सन् सिन- मेव मसमसाप्यते ? 1 इन्त, मसमसाऽऽगते । एवमेव गौतम ! श्रमणानां निग्रन्था- चेव-पयामेव गोगमा। समणाणं निग्गंधाणं अहापायराई कम्माइं सिदि- लीकयाई निटियाई कडाई विप्परिणामियाई खियामेव विद्वत्थाई भवंति) तथा जो वस्त्र खंजनराग से रक्त होता है वह वस्त्र सुधौततर ही होता है, सुवाम्यतर ही होता है और सुपरिवर्मतर ही होता है, इसी तरह से हे गौतम ! श्रमण निर्गन्धोंके जो स्थूल स्कन्धरूप कर्म होते हैं-वे शिथि- लोकृत होते हैं, अर्थात् मंदविपाक वाले होते हैं, निटित होते हैं सत्ता विनाके होते है, विपरिणाम चाले होते हैं इसलिये वे शीघ्र ही विध्वस्त हो जाते हैं (जावइयं तावइयं वि ते वैयणं येएमाणा, महानिचरा महाप- जवसाणा भवंति ) जितनी जितनी भी-कुछ भी-वेदना को भोगते हुए वे श्रमण निन्ध महानिर्जरावाले और महापर्यसान वाले होते है। (से जहा नामए केह पुरिस मुतण हत्यण जायतेयंसि पक्खिवेजा से पूर्ण गोयमा ! से सुफे तणहत्या जायतेयंसि पक्खित्ते समाणे खिप्पामेव मसमसाविज्जइ) जैसे कोई पुरुप शुष्क घासके पूलेको अग्नि संजणरागरते से गं वत्थे सुद्धोयतराए चेव, सुवामनराए चेय, सुपरिकम्मतराए चेय-प्यामेव गोयमा ! समणाण निगंथाणं अहापायराई कम्माई सिढिलीकयाई निट्ठियाई कडाइ' विप्परिणामियाई खिप्पामेव पिद्धत्थाई भवति) જેવી રીતે જનરાશથી ખરડાયેલું વસ્ત્ર સરળતાથી જોઈ શકાય તેવું સરળતાથી ડાઘ દૂર કરી શકાય એવું અને સરળતાથી ચિત્રાલેખન આદિ કરી શકાય તેવું હોય છે, એજ પ્રમાણે ગૌતમ! શ્રમણ નિર્ચના જે સ્કૂલ- વર કન્વરૂપ કર્મ હોય છે, તે શિથિલીકૃત હાય -એટલે કે વિપાકવાળાં હોય છે. तथा ते मे area नाश त य छे. (जावइय तावइय' वि ते वैयणं वेएमाणा, महानिजरा महापजवासाणा भवति) रेखा reley-a કે નાની રાખ પણ તેને લગતા તે શ્રમણ નિ મહાનિર્જરાવાળા भने महापसाना (भन मन्त ४२२) डाय छे. ( से जहा नामए फेइ पुरिसे सुकं तणहत्यय जायतेयसि पक्खिवेज्जा-से पूर्ण गोयमा ! से सुक्के तणहत्यए जायतेस पक्खित्ते समाणे खिप्पामेव मसमसाविन्जा) ·७६४ मंगवती नां यथादराणि कर्माणि-पाप-महापसाना भपनि । नगमानाम कोड पि पुरुपस्तप्ते अयस्कपाले उदकविन्दुम् , यायत्-दन्त, विध्वंसम् आगच्छति । एवमेव गौतम ! श्रमणानां निन्यानाम् , यापन-महापर्यवसाना भान्ति, तत् तेनार्थेन यो महावेदनः सः महानिर्जरः पावत्-प्रशस्तनिराकः ॥ ० १ ॥ में डोल दे-तो हे गौतम ! वह शुष्क घास का पूला अग्नि में डालते ही शीघ्र ही जल जाता है न ? (हंता, मप्तमसावितह) हां, भदन्त ! वह शीघ्र ही जल जाता है ( एयामेव गोयमा! समणाणं निग्गंधाण अहा यायराई कम्माई जाच महापज्जवसाणा भवंति ) इसी तरह से हे गौतम! श्रमण निर्ग्रन्थों के स्थूलतर स्कन्धरूप कर्म जल जाते हैं यावत् वे श्रमण निग्रन्थ महापर्यसानवाले होते हैं ( से जहा नामए के पुरिसे तत्तंसि अयकवेल्लुसि उदगवि, जाव हंना चिदंसं आगच्छद) जैसे कोई पुरुष तपावे-लाल हुए गरम-तवे पर जल के बिन्दु को डाले तो वह शीघ्र ही विध्वस्त हो जाता है न ? हां, प्रभु शीघ्र ही वह विध्वस्त हो जाता है (एवामेव गोयमा ! समणाणं निग्गंधाणं जाव महापावसाणा भवंति) इसी तरह से हे गौतम ! श्रमण निर्गन्धों के स्थूलतर स्कन्धरूप कर्म शीघ्र ही विश्वस्त हो जाते हैं-यावत् वे महापर्यवसानघाले होते हैं। (से तेणटेणं जे महावेयणे से महानिजरे जाव पसत्यनिज्जराए) इस ગૌતમ! કઈ પુરુષ કે સૂકા ઘાસના પૂળાને અગ્નિમાં નાખી દે તે તે સૂકા धासन पूजा ममिमा नायतानी साथे मणी तय नही ? (हता मसमसाविज्जइ) , ते तुरत मणी य छे. (एवामेव गोयमा ! समणाणं निग्गंथाणं अहावायराई कम्माई जाव महापज्जवसाणा भवति) 3 गीतम! એજ પ્રમાણે શ્રમણ નિચેના સ્થૂલતર સ્કન્ધરૂપ કર્મ બળી જાય છે, તે र ती महानिशा भने म ५ सानामा खस्य छे. (से जहा नामए केइ पुरिसे तत्तंसि अयकंवल्लुंसि उदविंदु जाव हता विद्धंस आगच्छई) જેમ કેઈ પુરુષ તપાવેલી લાલચોળ જેવી કડાહી પર પાણીનું ટીપું નાખે, તે તે ટીપું તુરત જ નષ્ટ થઈ જાય છે કે નહીં? A હા, પ્રભુ ! તે તુરત જ નષ્ટ यय छे." (एवामेव गोयमा ! समणणं निगंथाणे महापज्जवसाणा भवति) છે ગૌતમ! એજ પ્રમાણે શ્રમણ નિર્ચ નાં સ્થલતર સ્કન્ધરૂપ કમ જલદી નષ્ટ થઈ જાય છે, તે કારણે તેઓ મહા નિર્જરવાળા અને મહા પર્યવસાન- पाणा डाय छे. ( से तेगडेणे जे महावेयणे से महानिज्जरे जाव पसत्यनिग्जराए) ·प्रमेय बम्बिका टी• ४०६ ४० ए० १ दनानिरास्यरूपनिरूपणम् टीका-' से 'गं भंते ! जे महायणे से महानिज्जरे, जे मदानिज्जरे से महावयणे' गौतमः पृच्छति-हे भदन्त ! तद् नूनं निधयेन किम् यो महावेदनः महती वेदना दुःखं यस्य सः उपसर्गादिसमुत्पन्नविशिष्टदुःखवान् भवति सः महानिर्जरः महतीनिर्जरा यस्य एवंविधविशिष्टकर्मक्षयवान् भवति । अनयोश्च वारावेदननिर्भरयोः परस्परमविनाभावसम्बन्धयोतनाय-माह-यो महानिर्जरः विशिष्टकर्मक्षयवान् स किम् मावेदनो भवति ? इति प्रथमः प्रश्नः अथ द्वितीयं प्रश्नमाह-" महावेयगस्त य, अप्पवेयणस्स य से सेए जे पसत्यनिराए ?" कारण हे गौतम । मने ऐसा कहा है कि जो महावेदनावाला होता है वह महानिर्जरावाला होता है यावत् वह प्रशस्त निर्जरावाला होता है । टीकार्य-सूत्रकार ने इस सून दारा महावेदना और महानिर्जरा का स्वरूप फल की अपेक्षा से निरूपण किया है-इसमें गौतम प्रभु से पूछ रहे हैं कि-(से गूणं भंते ! जे महावेयणे से महानिज्जरे जे: महानिचरे से महावेयणे) हे भदन्त ! जो महावेदना वाला होता है वह क्या महानिर्जरावाला होता है ? तात्पर्य कहनेका यह है कि जो उपसर्ग आदिसे उद्भूत विशिष्ट दुःखोंवाला होता है-यह क्या विशिष्ट कर्मक्षय रूप निर्जरावाला होता है ? इस प्रकारकी इन दोनों वेदना और निर्जरा में क्या परस्पर अविनाभाव संबंध है ? इस यातको प्रकट करने के लिये पछा गया है कि "जो महानिर्जरावाला होता है वह महावेदनावाला होता है" इस प्रकार यह प्रथम प्रश्न है । द्वितीय प्रश्न इस प्रकार से है-(महा ગૌતમ ! તે કારણે મે એવું કહ્યું છે કે જે મહાદનાવાળા હોય છે તે મહાનિર્જરા વાળ હોય છે, તેવત ) તે પ્રશસ્ત નિર્જશવાળ હોય છે. ટીકાથ–સૂત્રકારે આ સૂત્ર દ્વારા મહાવેદના અને મહાનિર્જરાનું સ્વરૂપ ३जी अपेक्षा नि३५ यु छे:- गौतम स्वामी महावीर प्रमुने सेवा प्रश्न पूछे छे हैं (से णूणं भंते ! जे महावेयणे से महानिज्जरे, जे महानिज्जरे से महावयणे ) महन्त ! रे જીવ મહાદનાવાળો હોય છે, તે શું મહાનિર્જરાવાળો હોય છે? પ્રશ્નને ऐसा ? ભાવાર્થ નીચે પ્રમાણે છે– જે જીવ ઉપસર્ગ આદિથી જનિત વિશિષ્ટ દુઃખેવાળો હોય તે શું વિશિષ્ટ કર્મક્ષયરૂપ નિર્જરાવાળા હોય છે? આ પ્રકારની વેદના અને નિર્જરા વચ્ચે શું અવિનાભાવ સંબંધ છે ? એ વાત જાણવાને માટે જ પુછવામાં આવ્યું છે કે “જે મહાનિર્જરાવાળા હોય તે શું મહાદનાવાળે હેય છે?” બીજો પ્રશ્ન આ પ્રમાણે પૂછે છે – આ પ્રશ્ન ·७६८ ! - म्यो निन्थेभ्यो निग्रंन्धश्रमणापेक्षया, इत्ययः किम् मानिर्जरतराः ? अतिशय विशिष्टकम क्षयान्तो भवन्ति ? भगवानाह-'गोयमा ! णो इणद्वे सम?' हे गौतम! नायमर्यः समर्थः, ने भवितुमर्हति महावेदनावान् श्रमणनिन्यस्तु दरेऽपास्ताम् किन्तु अल्पवेदनस्यापि श्रमणनिन्धस्यापेक्षया महादेवनायतोऽपि नैरपिकस्य महानिर्जरत्वासंभवात् । गौतमः पृच्छति-" से केणढणं भंते ! एवं बुचर जे महायेयणे, जान पसत्य निज्जराए ? हे भदन्त ! तत् केनार्थेन एवम् उपर्युक्तरीत्या उच्यते यद् यो महा. वेदना, स यात्-महानिर्जराकः, यव महानिर्जराकः स महावेदना, अथ व म. हावेदना-इल्प वेदनयोमध्ये प्रशस्तनिर्गरः श्रेयान् ? इति, होते हैं ! इसके उत्तर में प्रभु गौतम से कहते हैं कि (गोयमा) हे गौतम ! (जो इणहे समढे ) यह अर्थ समर्थ नहीं है । महावेदनावाले श्रमण निर्गन्ध की तो पात ही क्या है, पर जो अल्पवेदनावाले भी भ्रमण निन्ध है उसकी अपेक्षा से भी नैरपिक जीव में महानिर्जरा. वत्व असंभव है। अब इस विषय में कारण की जिज्ञासा से गौतम प्रभु से पूछते हैं-कि (से केणद्वेणं भंते ! एवं पुच्चइ जे महावेयणे जाव पसत्थनिज्जराण) हे भदन्त ! ऐसा ओप किस कारण से कहते हैं कि जो महावेदनावाला होता है वह यावत् महानिर्जरावाला होता है और जो महानिर्जरावाला होता है वह महावेनावाला होता है तथा महावेदना- घाले और अावेदनावाले जीव के बीच में प्रशस्तनिर्जरावाला जीव ગૌતમ સ્વામીના આ પ્રશ્નનું સમાધાન કરતા મહાવીર પ્રભુ કહે છે, (गोयमा ! णो इणढे समढे) गौतम ! मेनु मानतु नयी. भावनापास શમણ-નિગ્રંથની વાત જ શું કરવી! એટલે કે મહાદનાવાળા શ્રમણનિગ્ર તે નારકે કરતાં મહાનિર્જરાવાળા હોય છે જ. એટલું જ નહી પણ અ૫ વેદનાવાળા શ્રમણ-નિર્ગથે પણ છઠ્ઠી અને સાતમી નરકના નારકો કરતાં મહા- નિર્જરાવાળા હોય છે-તે નારકમાં શ્રમણ નિગ્રંથ કરતાં મહાનિર્જરાયુક્તતા સંભવી શકતી નથી. તેનું કારણ જાણવાની જીજ્ઞાસાથી ગૌતમ સ્વામી મહા- વીર પ્રભુને પૂછે છે – (से केण्डेणं भवे! एवं वुचइ जे महावेयणे जाव पसत्यनिजगर ?) હે ભદન્ત! આપ શા કારણે એવું કહે છે કે જે મહાવેદનાવાળો હોય છે તે મહાનિર્જરાવાળા હોય છે, અને જે મહાનિર્જરાવાળા હોય છે તે મહા- વેદનાવાળો હોય છે, તથા મહાવેદનાવાળા અને અલ્પવેદનાવાળા ની અપે- થાએ પ્રાસ્ત-નિજેરાવાળો છવ શ્રેષ્ઠ હોય છે?

·- रिकम्मतराए चेय) दुप्परिकर्मतरक-जिसमें चित्रोल्लेखन किया एवं पखने धावार्नु वधारे भुस मनशे!" अमेवान्दिका को ०६३०१०१ वेदनानिजेरास्वरूपनिरूपणम् ७६९ भगवानाह-गोयमा ! से नहानामर दुबे वस्या सिया' हे गौतम ! तह यथा 'नाम ' इति वारपालद्वारे के नये स्माताम् , तयोर्मध्ये 'एगे वत्यै कद- मरागरने एक संकर्दमरागरफ्तं स्यात् पापुजेन लिप्तं भवेत् अथ 'एगे वत्ये संपरागरने एकम् भार वा खननरागरफ्तं स्यात् पतगरागेग रक्तं भवेत्। अब ख०मनरानन्दन पतङ्गरागो गाते । एएसिणं गोयमा ! दोण्हं वत्याग श्यरे वस्यै दुदीयतराए पेर' है गौतम ! एतयोः उपर्युक्तयोः द्वयोर्वस्त्रयोः कर्दमखननरागरक्तयोर्मध्ये कतरद यखं, कर्दमरागरफ्तं या, खञ्जनरागरक्त वा, दुन्तिरकं चैव, अनिश्यदुप्फरमशालनपक्रियं स्यात् ? 'दुवामतराए चेव' याम्पतरक चैत्र ? दुस्त्याज्यतरमलं स्यात् ? दुःशोध्यमलमित्यर्थः, 'दुपरिक- म्मतराए चैत्र ' दुष्परिकमतरकं चैत्र, कष्टसाध्यचित्रोल्लेखनभङ्गकरणादिप्रक्रियम् उत्तम होता है ? इसके उत्तर में प्रभु गौतम से कहते हैं कि (गोयमा) हे गौतम ! (से जहा नानए दुये वत्या सिया) जैसे कोई दो वन हों (पगे यत्धे कदमरागरत) इनमें एक वन फर्दभराग से रक्त हो-अर्थात् कीचड़ से मलिन हो और दूसरा (एगे वत्ये खंजणरागरत्ते) दूसरा वस्त्र खंजनराग से पतंगरंग से रक्त हो (एपसि णं गोयमा ! दोण्हं वत्थाणं फपरे वत्यै दुवोयतरा चेच) तो हे गौतम ! हम तुमसे यह पूछते हैं कि इन दोनों चनो के बीच में कौन सा वस्त्र (ततरक-जिसकी प्रक्षा- लन क्रिया अत्यन्त कठिन होगी (दुचामतराए) दुमतरक-जिसका कलक धन्ने वगैरह-बड़ी कठिनाई से धोयेजा सकेगा होगा तथा (दुप्प- भगकरणादिस्प क्रिया-विशेष प्रकार की रचना करने रूप क्रिया कष्ट at are भापता महावीर प्रभु -" गोयमा ! " गौतम ! (से जहा नामाए दुचे वाया जिया) 0 में 4 . ( एगे वस्थे कश्मरागरसे ) भानु मे भराथी २४४ डाय-मेट 3 डीयsयी भकिन ये सय भने मी "एगे मत्थे खंजणरागते” wilg १ मन ગથી રક્ત હોય-એટલે કે પત. રંગથી રંગાયેલું એટલે મલિન થયેલું હોય. (ए ए सिं थे गोयमा ! दोहं वत्थाf कयरे वत्थे दुखोयतराए चेव )२ ગૌતમ ! તે બન્ને વસ્ત્રોમાં કર્યું વસ્ત્ર બહુતતક ” હશે-એટલે કે કયા रेना ७५२५ अ भुस पो “दुप्परिकम्मतराएं" दु०५. દુવમતરક એટલે કે दुवामतराए રિકમતંક હશે- એટલે કે જેમાં ચિત્રાલેખન અને ભંગકરણાદિ રૂપ ક્રિયાઓ ( વિશેષ પ્રકારની રચના કરવા રૂપ કિયા) કરવામાં મુશ્કેલી પડશે ? આ ત્રણે म९७ ·७६८ मगपती यो महा. " भ्यो निन्थेभ्यो निग्रन्यश्रमणापेक्षया, इत्यर्थः किम् मानिरतराः ? अतिमय विशिष्टकर्म क्षपयन्तो भान्ति ? भगवानाह-'गोयमा ! णो इणढे समष्टे' गौतमानापमसमर्थः, ने भविमर्हति महावेदनाधान अमणनिग्रंन्यस्तु दरेऽपास्ताम् किन्तु अल्पवेदनस्यापि श्रमणनिन्यस्यापेक्षया महादेवनारतोऽपि नैरपिकस्य महानिर्जरवासमवात् । गौतमः पृच्छति-" से केणटेणं भंते ! एवं युवा जे महायणे, जान पसत्य निज्मराए ? हे भदन्त ! तत् केनार्थेन एवम् उपयुक्तरीत्या उच्यते गद् वेदना, स यावत्-महानिर्जराकः, यव महानिर्जराकः स महापंदनः, अथ व म. हावेदना-उल्प वेदनयोमध्ये प्रास्तनिर्नरः श्रेयान् ? इति, होते हैं ? इसके उत्तर में प्रभु गौतम से कहते हैं कि (गोयमा) हे गौतम ! (जो इणढे समढे ) यह अर्थ समर्थ नहीं है। महावेदनावाले श्रमण निर्ग्रन्थ की तो यात ही क्या है, पर जो अल्पवेदनावाले भी श्रमण निन्ध है उसकी अपेक्षा से भी नैरपिक जीव में महानिर्जरा- वत्त्व असंभव है। अब इस विषय में कारण की जिज्ञासा से गौतम प्रभु से पूछते हैं कि (से केणटेणं भंते ! एवं घुच्चइ जे महावेषणे जाव पसस्थनिज्जराए) हे भदन्त ! ऐसा आप किस कारण से कहते हैं कि जो महावेदनावाला होता है वह यावत् महानिर्जरावाला होता है और जो महानिर्जराचाला होता है वह महावेदनावाला होता है तथा महावेदना- घाले और अल्पवेदनावाले जीव के बीच में प्रशस्तनिर्जरावाला जीव ગૌતમ સ્વામીના આ પ્રશ્નનું સમાધાન કરતા મહાવીર પ્રભુ કહે છે, ( गोयमो ! जो इणटे समटे) 3 गौतम ! मेवु मनतु नयी. भावना શ્રમણ-નિગ્રંથની વાત જ શું કરવી ! એટલે કે મહાદનાવાળા શ્રમણનિગ્રંથો તે નારકો કરતાં મહાનિર્જરાવાળા હોય છે જ. એટલું જ નહી પણ અ૫ વેદનાવાળા શ્રમણ-નિર્ચ પણ છઠ્ઠી અને સાતમી નરકના નારકે કરતાં મહા- નિર્જરાવાળા હોય છે તે નારકમાં શ્રમણ નિર્ચ કરતાં મહાનિરાયુક્તતા સંભવી શકતી નથી. તેનું કારણ જાણવાની જીજ્ઞાસાથી ગૌતમ સ્વામી મહા- વીર પ્રભુને પૂછે છે- (से केणटेणं भंते ! एवं बुचइ जे महावेयणे जाव पसत्यनिजगए?) હે ભદન્ત ! આપ શા કારણે એવું કહે છે કે જે મહાદનાવાળો હોય છે તે મહાનિર્જરાવાળા હોય છે, અને જે મહાનિર્જરાવાળો હોય છે તે મહા- વેદનાવાળે હેય છે, તથા મહાવેદનાવાળા અને અપવેદનાવાળા છવાની અપે- ક્ષાએ પ્રશસ્ત-નિજેરાવાળો છવ શ્રેષ્ઠ હોય છે?

·- - प्रमेपन्द्रिका टी 0 ६०० १ घेवनानियस्वरूपनिरूपणम् ost यत् तद् यत्न कर्दमरागसतं स्यात् , ' से णं भंते ! वत्यै दुद्धीयतराए चेव' हे भदन्त ! वन् खलु कर्दमरागरक्वं वनं दुधौंततरकं चैव स्यात् 'दुचामतराए चेव' दुर्वाम्यतरकं चैव दुस्त्याज्यकल स्यात् , ' दुप्परिकम्मतराए चेव ' दुष्परिकर्म- वरकं चैत्र, कष्टसाध्यचित्रोल्लेखन-भाकरणादिप्रक्रियं स्यात् । भगवानाह-' एवामेर गोरमा ! नेरइयागं पापाई कम्माई गाढीकयाई' हे गौतम ! एवमेव कर्दमहरागरतलादेव नैरयिकाणां पापानि पापरूपाणि कर्माणि गाढीकृतानि शणसूत्रबद्धमुचीकलापयत् आत्मप्रदेशैः सह अत्यन्तगाद- कर्दमराग से युक्त होगा (से णं भते ! वत्थे दुद्धोयतराए चेव) वही वन दुर्थाततरक होगा, (दुवामतताए ब) दुर्चामतरक होगा, और (दुप्प- रिफम्मतराप) दुप्परिकर्मतरक होगा,-जय गौतम ने ऐसा अपना अभि- पाय प्रकट कर दिया तय प्रभु ने उनसे कहा-( एवामेव गोयमा) हे गौतम । इसी तरह से (नेरयाग पापाई कम्माई) नारक जीवों के जो पापरूप कर्म होते हैं, वे फर्दन के दृढ रोग से रक्त हुए वस्न की तरह ही गाढी कृत होते हैं-अर्थात् जिस प्रकार से शण की सूनली से खूय मजबूती के साथ सुइयों का समुदाय कसकर बांध दिया जाता है उसी प्रकार जो पापरूप कर्म आत्मा के प्रदेशों के साथ अत्यन्त गाढरूप से दृढरूप में संबद्ध होते हैं वे गाढीकृत पापरूप कर्म कहलाते हैं, ऐसे ही गाहीकृत पापरूप कर्म नारक जीवोंके होते हैं,(चिकणीकयाई) जिस प्रकार नौतम स्वाभाय " भगवं" al! " तत्थ णं जे से वत्थे कदमरागरत्ते" ते भन्नेमांधी 2 4 या पायरी (से गं भंते ! वत्यै दुद्धोदत- राए थे ) ते १५ तितर (घापामा भुस , ( दुब्बामतराए चेव) भित२४ (A५ पा भुस भे) , अरे "दुष्परिकम्मतराए" પરિકમેતરક ( ચિત્રાલેખને આદિ કરવામાં મુશ્કેલી પડે એવું) હશે. ગત- भने। An AIR MA Hila भावार प्रभु मन छ-" एवामेव नेरइयाण पावाई कम्माई નાં જે પાપકર્મો હોય છે, તે કદમના (કચડન) ગાઢ રંગથી ખરડા- પેલા વચની જેમ ગાટીકૃત હોય છે. જેમ શણની સૂતળી વડે સોના સમુ- દાયને પૂબ મજબૂતીથી બાંધી દેવામાં આવે છે, તેમ પાપરૂપ કર્મ આત્મ- પ્રદેશની સાથે અત્યન્ત દ્રઢતાથી સંબદ્ધ હોય છે, એવાં પાપકર્મોને ગાઢીકૃત ५।५४ हे छे. न॥२४ वानi पापा मेवा टीत खाय छे. " चिम- गोकयाई " वी शते थी:el मारना બનેલે પિંડ તેની ચીકાશને કારણે गोयमा !"गीतम! मेरा प्रमाणे નારક ·wo ममवतार - भवेत् ? एतावता विशेषणत्रगेगापि दुर्तिशोध्यत्वमुक्तम् । अपरामाह- कयरे वा बस्थे मुद्धोयतराए चेव' कतर वाव पर्दमरागरलतं का, समनरागरक्त चा, मुधीततरकं चैव, मुमक्षावितरं स्यात् ? ' सुपामतराप चा 'गुगाम्यता चैत्र, सुमक्षाल्य म्लक स्यात् ? ' मुपरिकम्मराए पेर' सुपरिकर्मतरकं चैत्र, सुसाध्यचित्रलेखनभरकरणादिमक्रिय स्यात् ? उपिकल्याविषयमाद-जेवा से पत्थे कदमरागरते, जे वा से व संजनरागरते?' यद्वा वद ननं कदम रागरक्तम् ? यद्वा तद्वस्त्रं समनरागरक्तम् ? अनगोमध्ये किम् दुम्बाध्य किस सुशोध्यं भवेदिति भगरत आशयः । उपर्युक्तं मगरद्वचनं श्रुत्वा गौतमः कथयवि 'भगवं तत्य जे से बत्पे कदमरागरले' हे भगवन् ! तत्र योनियोमध्ये खल साध्य हो-होगी इन तीन विशेषणों द्वारा ऐसे घर में दुर्विंशोध्यता प्रकट की गई है तथा (कयरे चा वत्ये) कौनसा बन-(सुद्धोयतराए घेव) सुधौततरफ होगा-जिसकी सफाई करना सरल हो-ऐसा होगा, (सुवामतराए व) सुवामतरक होगा-जिसमें से धब्बे आदि रूप कलङ्क सरलता से निकाला जा सके ऐसा होगा तथा (सुपरिकम्मतराए येव) जिसमें चित्रोल्लेखन किया एवं विशेष प्रकार की रचना करनेरूप फ्रिया सुसाध्य हो ऐसा होगा अर्थात् (जे चा से वत्थे कामरागत्ते, जेवा से वत्थे खंजनरागरते) इन वस्त्रों के पीच में जो वन कर्दभराग से रक्त है और जो वस्त्र खंजनराम से रक्त है, फौन सा पम्न दुःशोध्य होगा और कौन सा बन्न सुशोध्य होगा इस प्रकार से भगवान के द्वारा पूछे गये वचन को सुन करके गौतम ने उनसे कहा-(भगवं) हे भग- घन् (तत्थ णं जे से पत्थे कदमरागत्ते) इन दोनों दलों में से जो वस्त्र વિશેષણ દ્વારા એવા વસ્ત્રમાં વિધ્યતા (તેની સફાઈ કરવામાં મુશ્કેલી) ४८ ४॥ छ. तया (फयरे वा वत्ये सुद्धोयतरार चेव ) यु पर सुधीतत२४ હશે-એટલે કે કયા વને સાફ કરવામાં સરળતા રહેશે ? “ सुवामतराए चेव" કયા વસ્ત્રપરથી સરળતાથી ડાઘ દૂર કરી શકાશે ? सुपरिझम्मतराए चेव" કયા વસ્ત્ર ઉપર ચિત્રાલેખન અને વિશેષ પ્રકારની રચના કરવી સુગમ થઈ ५.! प्रश्न भावार्य छ है " वा से वत्थे कहमरागरते, जे वा से पत्ये खंजनरागरते " मे १२ इययी मायेनु छ भने मान्नु વસ્ત્ર કે જે પતંગ રંગથી ખરડાયેલું છે. તેમાંથી કયું વસ્ત્ર દુષ્ય ( મુશ્કેલીથી સફાઈ કરી શકાય તેવું) હશે અને કયું સુશષ્ય (સુગમતાથી स15 0 २५ ते) 6.? - ·मैयचन्द्रिका ० ० ६० १ सू० १ वेदनानिज रायपनिरूपणम् ७३ वयानि निकाचितानीत्ययः, एतेनापि विशेषणचतुष्टयेन नैरपिकपापानि दुर्विशो- ध्यानि भवन्ति, इति प्रतिपादितम् , तथा च नैरयिकाणां पापानामपि कर्मणां दुर्विशोध्यत्वेन एनामेव ' इत्याद्युपनयवाक्यं मुघटितं भवति । एवं च ' संपगा- दपि यणं ते वेयणं वेएमाणाणो महानिजरा, णो महापज्जवसाणा भवंति' तस्मात् हे गौतम ! संप्रगाढामपि अत्यन्तदृढीभूतामपि च तां वेदनां वेदयमानाः अनुभवन्तः ते नैरपिका नो महानिर्जरा नात्यन्तविशिष्टकर्मक्षयवन्तो. नो वा महापर्यवसाना टीका की पंक्ति दारा समझाई गई है-अर्थात् जिप्त प्रकार अग्नि में खूय तपा तपा कर लोहे के मुद्गर से कूट २ कर पिण्डीभूत करली जाती हैं, उसी प्रकार जो कर्म आपस में इस रूप से मिलकर पिण्डीभूत हो जाते हैं वे कर्म निकाचित खिलीभूत कहे जाते हैं। इन चार विशेषणों द्वारा यह समझाया गया है कि नारक जीवों के पापकर्म दुर्विशोध्य होते हैं इसी कारण वे मैले से मैले वनके समान यहां मकट किये गये हैं अतः (एबामेय) ऐसा जो यह उपनय वाक्य है वह सुघटित हो जाता है । अब आगे सूत्रकार यह प्रकट करते हैं कि नारक जीवों के पापकर्म ऐसे दुर्विशोध्य होते हैं-इसी कारण वे उन्हें अत्यन्तवेदनाके कारण बनते हैं (संपगाढं पि य णं ते वेयणं वेएमाणा णो महानिज्जरा, णो महापज्ज- वसोणा भवंति) हे गौतम ! वे नारक जीव इसी निमित्त से अत्यन्त इढीभूत भयङ्कर से भी भयङ्कर वेदना को भोगते हुए भी अत्यन्तवि- " अग्निसंतप्तलोहमुद्गरकुद्वित सूचीकलापवत् पिण्डीभूतानि भवति " ઉપર્યુક્ત વાત જ આ લીટીઓ દ્વારા સમજાવી છે-જેમ લોઢાની સોને અગ્નિમાં ખૂબ તપાવી તપાવીને તેમના પર લોઢાના ઘણને ઘા મારી મારીને તેમને એક પિંડરૂપ બનાવી દેવામાં આવે છે, એવી જ રીતે જે કર્મો એક- મેકની સાથે મળી જઇને પિંડરૂપ બની જાય છે, એવાં કર્મોને નિકાચિત અથવા ખિલીભૂત કહેવામાં આવે છે. ઉપર્યુક્ત ચાર વિશેષણ દ્વારા એ સમજાવવામાં આવ્યું છે કે નારકેનાં પાપકર્મો દુર્વિધ્ય હોય છે તે કારણે તેમને અહીં મેલામાં મેલા વસ્ત્ર જેવાં કહ્યાં છે. “ एवामेव" ते पाप भलिनमा भनिन વસ્ત્રની જેમ દુર્વિધ્ય હોય છે. હવે સૂત્રકાર નીચેના સૂત્રે દ્વારા એ વાત પ્રકટ કરે છે કે નારક જીવોનાં પાપકર્મો ઉપર કહ્યા પ્રમાણે દુવિધ્ય હોવાને सीधे तेभने अत्यन्त वहना ४२११पामा भूत मने छे. (संपगाढं पि य णं ते वेयण वेएमाणा णो महानिज्जरा, णो महापज्जवसाणा भवति) हे गौतम ! આ કારણે તે નારક જીવે અત્યંત દઢીભૂત (ભયંકરમાં ભયંકર) વેદનાને ·- . ७७२ मंगवतीसरे स्वेन खत्या संवदाति, 'निपाणीकपाई' निमणीकतानि, अत्यन्तस्निग्यतया दुर्भेषमृत्पिण्डयत् सूक्ष्मकर्मस्कन्धानां सरसतया परस्पर सम्बन्धकरणतो उभेदी- कवानि 'सिलिद्वीकपाई' सिटीकवानि लोहमाझाऽग्नितम लोदशालामाकला. पवत् निधत्तानीत्यर्थः 'खिलोभूयाई' खिलीभूतानि, भग्निसंतप्तलोहगुद्गरहित सूचीकलापयत् पिण्डीभूतानि भवन्ति, यानि भोग विना उपायान्तरेण क्षपयितुमश- से चिकनाई-चिकाशके संबंधसे अत्यन्त स्निग्ध होने के कारण स्तिका फा पिण्ड दुर्भय हो जाता है उसी प्रकार से जो कर्म सूक्ष्मकर्मों के रस के साथ परस्परगाढ संयंध करने के कारण दुर्भद्य हो जाते हैं वे चिक- णीकृत पापकर्म कहलाते है-ऐसे ही चिकणीकृत पापकर्म नारक जीवों के होते है। (सिलिट्ठीकयाई) जिस प्रकार लोहे के तार से मजबून यांध. फर अग्नि में तपायीं गई लोहे की शलियों परस्पर चिपक जाती है- फिर वे अलग नहीं हो सकती हैं, उसी प्रकार से जो कर्म आपस में एकमेक हो जाते हैं-जुदे नहीं किये जा सकते है-अर्थात् निधत्त हों वे पापकर्म श्लिष्टीकृत कहलाते हैं-ऐसे श्लिष्टीकृत पापकर्म नारक जीवों के होते हैं। (खिली भूयाई) जो कम भोगे विना और किसी उपाय से नष्ट न किये जा सके अर्थात् निकाचित हो वे पापकर्म खिलीभूत कह- लाते हैं ऐसे खिलीभूत पापकर्म नारक जीवों के होते हैं (अग्नि संतप्त लोहमुद्रकुहित सूचीकलापवत् पिण्डीभूतानि भवंति ) यही बात इस દુધ બની જાય છે, એ જ પ્રમાણે જે કર્મો સ્મકર્મોના રસની સાથે પરસ્પર ગાઢ સંબંધ થવાને કારણે દુર્ભેદ્ય બની જાય છે, એવાં કર્મોને ચીકણું પાપ- કર્મો કહે છે. નારક જીવોનાં પાપકર્મો એવાં ચીકણાં હોય છે. सिलिट्ठीकयाई ” જેવી રીતે લોઢાના તારથી મજબૂત બાંધીને અગ્નિમાં તપાવેલી લેઢિની સળીઓ એક બીજી સાથે ચાટી જાય છે અને તેમને પછી જુદી પાડી શકાતી નથી–એટલે કે જે પાપકર્મો નિધત્ત હોય છે તેને સ્લિટી. કૃત પાપકર્મો કહે છે. નારક જીવાનાં પાપકર્મો એવાં સ્લિટીકૃત હોય છે. " खिली भूयाई "२ भान या विना-मlan आई पायथी नाय થતો નથી, એવાં નિકાચિત કર્મોને ખિલીભૂત કહે છે. નારકનાં કર્મો એવાં ખિલીભૂત હેય છે.

·- - प्रमेयश्चन्द्रिका टी० ० ६ ० १ ० १ वेदनानिज रास्पकंपनिरूपणम् ७७३ क्यानि निकाचितानीत्ययः, एतेनापि विशेषणचतुष्टयेन नैरयिकपापानि दुर्विशो- ध्यानि भवन्ति, इति प्रतिपादितम् , तथा च नैरयिकाणां पापानामपि कर्मणां दुर्वियोध्यत्वेन 'एवागेव' इत्याद्युपनययाक्यं मुघटितं भवति । एवं च ' संपगा- दपि यण ते वेयणं वेएमाणा णो महानिजरा, णो महापज्जयसाणा भवंति' तस्मात् हे गौतम ! संमगादामपि अत्यन्तदृढीभूनामपि च तां घेदनां वेदयमानाः अनुभवन्तः ते नैरयिका नो महानिर्जराः नात्यन्तविशिष्टकर्मक्षयवन्तो. नो वा महापर्यवसाना टीका की पंक्ति द्वारा समझाई गई है-अर्थात् जिस प्रकार अग्नि में खूप तपा तपा कर लोहे के मुद्गर से कूट २ कर पिण्डीभूत करली जाती हैं, उसी प्रकार जो कर्म आपस में इस रूप से मिलकर पिण्डीभूत हो जाते हैं वे कर्म निकाचित खिलीभूत कहे जाते हैं। इन चार विशेषणों द्वारा यह समझाया गया है कि नारक जीवों के पापकर्म दुर्विंशोध्य होते हैं इसी कारण वे मैले से मैले वस्त्रके समान यहां प्रकट किये गये हैं अतः (गवामेव) ऐसा जो यह उपनय वाक्य है वह सुघटित हो जाता है । अब आगे सूत्रकार यह प्रकट करते हैं कि नारक जीवों के पापकर्म ऐसे दुर्विशोध्य होते हैं-इसी कारण वे उन्हें अत्यन्तवेदनाके कारण बनते हैं (संपगादपि यणं ते वेयणं वेएमाणा णो महानिज्जरा, णो महापज्ज- वसोणा भवंति) हे गौतम! वे नारक जीव इसी निमित्त से अत्यन्त बढीभूत भयङ्कर से भी भयङ्कर वेदना को भोगते हुए भी अत्यन्तवि- " अग्निसंतप्तलोदमुद्गरकुद्वित सूचीकलापवत् पिण्डीभूतानि भवति " ઉપર્યુક્ત વાત જ આ લીટીઓ દ્વારા સમજાવી છે-જેમ લોઢાની સેને અગ્નિમાં ખૂબ તપાવી તપાવીને તેમના પર લેઢાના ઘણનો ઘા મારી મારીને તેમને એક ડિરૂપ બનાવી દેવામાં આવે છે, એવી જ રીતે જે કર્મો એક મેકની સાથે મળી જઈને પિંડરૂપ બની જાય છે, એવાં કર્મોને નિકાચિત અથવા ખિલજીભૂત કહેવામાં આવે છે. ઉપર્યુક્ત ચાર વિશેષણ દ્વારા એ સમજાવવામાં આવ્યું છે કે નારકેનાં પાપકર્મો વિશેધ્ય હોય છે તે કારણે તેમને અહીં भेडामा भेसा पi sai . " एवामेव" ते ५ मसिनमा मसिन વસ્ત્રની જેમ દુવિધ્ય હોય છે. હવે સૂત્રકાર નીચેના સત્ર દ્વારા એ વાત પ્રકટ કરે છે કે નારક જીનાં પાપક ઉપર કહ્યા પ્રમાણે દુર્વિધ્ય હોવાને सीधे तेभने अत्यन्त ना रापामा २४भूत मने छ. ( संपगाढं पि य णं से वेयण वेएमाणा णो महानिज्जरा, णो महापज्जवसाणा भवति) गौतम ! કારણે તે નારક છે અત્યંત દઢીભૂત (ભયંકરમાં ભયંકર) વેદનાને . भा ·وقف - - मगमती स्पेन रातया संपदाति, 'निपाणीकपाई' निमाणीकतानि, भगतस्निग्धता दुर्भेषमृत्पिण्डवत् सूक्ष्मकर्मस्कन्धानां सरसवगा परस्परं ससम्बन्धारणतो दुभंदी. कवानि 'सिलिद्वीकयाई' सिटीकवानि लोहरप्रामाग्नितप्तकोशलाकाकला. पयत् निधत्तानीत्यर्थः । खिलीभूयाई खिलीभूतानि, अग्निसंतालोदगुद्गरहित सूचीकलापवत् पिण्डीभूतानि भवन्ति, पानि मोग विना उपायान्तरण क्षपयितुमश- से चिकनाई-चिकाशके संबंधसे अत्यन्त निन्ध होने के कारण स्तिका का पिण्ड दुर्भग्र हो जाता है उसी प्रकार से जो कर्म सूक्षमकों के रस के साथ परस्परगाढ संयंध करने के कारण दुर्भद्य हो जाते हैं वे चिक- णीकृत पापकर्म कहलाते हैं-ऐसे ही चिकणीकृत पापकर्म नारक जीवों के होते है। (सिलिट्ठीकयाई) जिस प्रकार लोहे के तार से मजबूत यांध- कर अग्नि में तपायी गई लोहे की शलियों परस्पर चिपक जाती है- फिर वे अलग नहीं हो सकती हैं, उसी प्रकार से जो कर्म आपस में एकमेक हो जाते हैं-जुदे नहीं किये जा सकते है-अर्थात् निधत्त हों वे पापकर्म श्लिष्टीकृत कहलाते हैं-ऐसे श्लिष्टीकृत पापकर्म नारक जीवों के होते हैं। (खिली भूयोइं ) जो कम भोगे विना और किसी उपाय से नष्ट न किये जा सके अर्थात् निकाचित हो वे पापकर्म खिलीभूत कह- लाते हैं ऐसे खिलीभूत पापकर्म नारक जीवों के होते हैं (अग्नि संतप्त लोहमुद्गरहित सूचीकलापवत् पिण्डीभूतानि भवंति) यही बात इस દુધ બની જાય છે, એ જ પ્રમાણે જે કર્મો સૂફમકર્મોના રસની સાથે પરસ્પર ગાઢ સંબંધ થવાને કારણે દુર્ભેદ્ય બની જાય છે, એવાં કર્મોને ચીકણું પાપ- કર્મો કહે છે. નારક છનાં પાપકર્મો એવાં ચીકણું હોય છે. सिलिट्ठीकयाई ” જેવી રીતે લોઢાના તારથી મજબૂત બાંધીને અગ્નિમાં તપાવેલી લેઢાની સળીઓ એક બીજી સાથે ચૂંટી જાય છે અને તેમને પછી જદી પાડી શકાતી નથી–એટલે કે જે પાપકર્મો નિધત્ત હોય છે તેને ક્લિછી. કૃત પાપકર્મો કહે છે. નારક છનાં પાપકમો એવાં લિકીકૃત હોય છે. " खिली भूयाई " भनी नागव्या पिना-ulan | ५ पायथी नाश થતો નથી, એવાં નિકાચિત કમેને ખિલીભૂત કહે છે. નારકેન કમે એવાં ખિલીભૂત હોય છે.

·प्रमेयवन्द्रिका टी० २०६४०१ ० १ घेदनानिस्विरूपनिरूपणम् ९७५ दृष्टान्तान्तरमाह-'से जहा या केइ पुरिले अहिगरणि आउठेमाणे महया महया सद्देणं' तद्-अथवा यथा कोऽपि पुमपः अधिकरणीम् अधिकरणी-लोहकारा यत्रा- योधनेन 'यौदा' इति भागापसिद्धेन लोहानि आयुट्टयन्ति सा तामित्यर्थः 'एरणे ' इति मसिद्धाम् आइडयन् मदता महता अतिदीपेंग शब्देन अयोधनधान- जन्यध्वनिना, पुरुपहुंकारेण या, ' महया महया योसेणं' महता मद्दता घोपेण अतिभयररवेग प्रतिध्वनिना या 'मदया महया परंपरायाएणं ' महता महता पर- म्पराघातेन अतिदीपनिरन्तरोपर्युपरिघातेन 'अधिकरणीम् आकुट्टयन् ' इति यहाँ २ पर महावेदनावत्य हो ही क्यों कि कोई २ अयोगिकेवली ऐसे भी होते हैं जो महानिर्जरा चाले होकर भी नहावेदना वाले कदाचित् - नहीं भी शेते हैं। फो दृष्टान्त से सूत्रकार इसी पूर्वोक्त यात को समझाते हैं-(से जहा वा केइ पुरिसे अगिरणि आउडेमाणे महया २ सद्देणं) लुहार जिस पर लोहा रखकर हथौडा से कूटता है-उसका नाम ( एरण ) है तो जैसे कोई पुरुष लुहार-रण को पढ़े जोर २ से हुं हुं ऐसे शब्द का उच्चा- रण करता हुमा कुटे अश्या-वह इस रूप से उसे कूटे कि जिससे उससे कूटने का पड़े जोर का शब्द होवे, (महया २ घोसेणं ) कूटते समय उसके मुखसे ऐसा शब्द निकले कि जो यड़ा भयङ्कर हो-अथवा फूटने के शब्द को वहां प्रतिध्वनि हो रही हो इस रूप से उस एरण वह कूटे (महया २ परंपराघाएणं) एक ही बार वह उसे नहीं कूटे નિરાયુક્તતા હોય ત્યાં ત્યાં મહાદનાયુક્તતતા પણ હોવી જ જોઈએ, કારણ કે કઈ કઈ અગિ–કેવલી એવા પણ હોય છે કે જે મહાનિજેરાવાળા હેવા છતાં કયારેક મહાદનાવાળા હોતા નથી. હવે સૂત્રકાર બીજા દષ્ટાન્ત દ્વારા પૂર્વોક્ત વાતનું વધારે સ્પષ્ટીકરણ ३२ थे-" से जहा या केइ पुरिसे अहिंगरणिं आउरेमाणे महया२ सद्देणं જેમકે કોઈ પુરુષ (લુહાર) ઘણું જોરથી હાંકાર અને પડકાર કરતે કરતે એર પર ઘણના પ્રહાર કરે અથવા તે તે એવા જોરથી એરણ પર હશે- 'ડાના પ્રહાર કરે છે તેના આઘાતથી ઘણે ભારે ધ્વનિ થતું હોય, घासेणं" આ રીતે ઘણને એરણ પર પ્રહાર કરતી વખતે તેના મુખમાંથી એવે સ્વનિ નીકળતો હોય કે જે ઘણે ભયંકર લાગતે હેય-અથવા એરણ પર ઘણને ઘા પડવાથી ત્યાં અવાજને પ્રતિવનિ ઉઠતે હેય એવી રીતે તે એરણ પર ઘણુના ઘા મારતા હોય “ महया२ परंपराघाएणं આ પ્રમાણે महया २ ·ووق - भगवतीले भवन्ति, सर्वथा फर्मरहिगः न भवन्तीत्यः। एतेन महानिर्जराया अमावस्य निर्वाणामावस्वरूपफलं मतिपादितम् । पपध 'यो नहावंदनः महानिर्भरः' इति मायुक्तो नियमः विशिष्टात्मापेक्षा वेदितव्यः, ना नायिकादिविलष्टकर्मजीवापेक्ष इति, एवं 'यो महानिर्जरः स मदावेदनः ' इति नियमोऽपि मायिको बोध्या,अयो. गियलिनो महानिरस्वऽपि मापदनत्वस्य अनेकान्तिकात्यात अयोगिकेवली. महानिर्जरो भवत्येय,महावेदनस्तु कदाचित् स्यात्, कदाचित् नापिरयादिति भावः। शिष्ट कर्मक्षयरूप निर्जरापाले नहीं होते हैं और न सर्वथा कर्म से ही रहित होते हैं। इससे सूत्रकार ने यह प्रकट किया कि जय उनमें महानिर्जरा का ही अभाव रहता है तप इस महानिर्जरा के अभाव का फल तो निर्वागीभाव (नोक्ष का अभाव) है वह उनमें है ही यह स्पष्ट है अतः इस कथन से सूत्रकार ने यह प्रमाणित किया है कि (यो महा- वेदन स महानिर्जरः) यह जो पहिले कहा गया है जो महावेद नावाला होता है यह महानिर्जरावाला होता है" सो यह काधन विशिष्ट आत्मा की अपेक्षा से कहा गया ही जानना चाहिये। क्लिष्ट कर्मवाले नारक जीवों की अपेक्षा से नहीं। इसी तरह से "जो महानिर्जरावाला होता है वह महावेदनावाला होता है " यह कथन भी-नियम भी प्राधिक जानना चाहिये क्यों कि अयोगि केवली जो होते हैं वे महानिर्जरावाले होकर भी महावेदनावाले नहीं भी होते हैं । तात्पर्य कहने का यह है कि ऐसा नियम नहीं बन सकता है कि जहां २ पर महानिर्ज रावत्व हो જોગવવા છતાં પણ વિશિષ્ટ કર્મક્ષયરૂપ નિર્જરાવાળા દેતા નથી, અને તેઓ કર્મથી સર્વથા રહિત લેતા નથી. આ સૂત્ર દ્વારા સૂત્રકારે એ વાત પ્રકટ કરી છે કે નારકમાં મહાનિર્જરાને અભાવ હોય છે, તે કારણે મહાનિર્જ રાના ફળ સ્વરૂપ નિર્વાણને પણ અભાવ હોય છે. સૂત્રકારે આ કથન દ્વારા म सिद्धान्तनु प्रतिपादन युछ ३ " यो महावेदनः स महानिर्जरः મહદનવાળે હેય છે તે મહાનિર્જરવાળે ય છે. એવું જે પહેલા કહે વામાં આવ્યું છે તે વિશિષ્ટ આત્માને અનુલક્ષીને જ કહેવામાં આવ્યું છે, વિષ્ટ કર્મોવાળા નારકાદિ ને આ કથન લાગુ પડતું નથી. એ જ પ્રમાણે "२ महानिशाणी डाय छ, त मडावनापा। 3.4 छे." આ કથન પણ પ્રાયિક સામાન્યતઃ સમજવું, કારણ કે અગિકેવલી મહાનિર્જરવાળા હોવા છતાં પણ મહાદનાવાળા નથી-પણ હતા. કહેવાનું તાત્પર્ય એ છે કે એ કોઈ નિયમ સંભવી શકતું નથી કે જ્યાં જ્યાં મહા- .

·प्रमेयचन्द्रिका टीका २० ६ ० १ ० १ येदनानिरास्वरूपनिरूपणम् ७६७ खिलीभूतानि भवन्ति, संमगाहामपि च तां ते वेदनां वेदयमाना नो महानिर्जराः नो वा महापर्यवसाना भवन्ति । तथा चावापि गाढीकृतानि' इत्यादिविशेष- पचनुष्टयेन दुप्परिपाटनीयानि भवन्ति, इति प्रतिपादितम् । भय खजनरागरक्तवाविपये पृष्टो गौतम आह-'भयर ! तत्थ जे से बत्थे खंजगरागरने से णं रत्थे मुधोयतराए चेक, मुचामतराए चेव, मुपरिकम्मतराए चेव' हे भदन्त ! तत्र तयोः फर्दमरागरक्तखननरागरक्तयोः वस्त्रयोर्मध्ये यत् तद् बवं खननरागरक्तं परागेण रञ्जितं तद् वसं सुधौततरकं चैव सुमक्षालिततरं स्यात् , मुगाम्यतरकंचैव उत्याज्यकलई स्यात् , 'मुपरिकर्मतरं चैव-अनायासचि. (दृढ़ता से आत्मा में लगे हुए ) होते हैं तथा इसी कारण जो नारक जीव भयङ्करसे भी भयङ्कर वेदनाको भोगा करते हैं-ऐसे वे नारक जीव महानिर्जरावाले नहीं होते हैं और न महापर्यवसानवाले ही होते हैं। यहां पर " गाढीकृतानि" आदि चार विशेषणों द्वारा यह समझाया गया है कि उन नारक जीवों के पापकर्म दुष्परिशाटनीय होते हैं। अय खंजनरागसे रक्त ठुए वस्त्र के विषय में प्रभु द्वारा पूछे गये गौतम ने उनसे कहा-(भयचं ! तत्य जे से पत्ये खंजणरागरस्ते से ण वत्थं सुधो. पतराप चेव,सुवामतराए चैव सुपरिकम्मतराए चेव) हे भगवन् ! जो वस्त्र खंजनराग से-पाङ्गराग से रंगा हुआ होता है अर्थात्-कर्दमराग और पतंगराग से रंगे हुए वस्त्रों के बीच में जो पतंगराग से रँगा गया वस्त्र है-वह सुधौततरक होता है-अच्छीतरह से धोया जा सके ऐसा होता ( દહ રૂપે આત્મામાં લાગેલા) હોય છે, અને જે પાપકમીને કારણે નારક છે ભયંકરમાં ભયંકર વેદનાને જોગવતા હોય છે, એવા તે નારક છે મહાનિર્જરાવાળા અને મહાવસાનવાળા (કને સદંતર ક્ષય કરનારા) હેતા નથી. સૂત્રમાં વપરાયેલાં ગાઢીકૃત” આદિ ચાર વિશેષણ દ્વારા એ સમજાવવામાં આવેલ છે કે તે નારક જીવોનાં પાપકર્મો દુષ્પરિશાહનીય (જેને જય મહા મુશ્કેલીઓ કરી શકાય તેવાં) હોય છે. ખંજન રાગથી રક્ત એવા વસ્ત્રના વિષયમાં જે પ્રશ્ન મહાવીર પ્રભુ દ્વારા ५७पामा व्यस्त. तना पा३चे गौतम स्वामी ४ छ-(भयव ! वत्य जे से वत्थे खंजणरागरते से ण बत्थं सुधोयतराए चेव, सुवामतगए चेव, सुपरिकम्मतराए चेव) र प्रलो, रे पलने मरायी (पत गरागथी ) ગેલું હોય છે એટલે કે કમરાગ (કીચડ) અને પતંગરાગથી રંગેલા વસ્ત્રોમાંથી જે વસ્ત્ર પતંગરાગથી રંગેલું હોય છે તે સુધોતતરક (સુગમતાથી . भ ९८ ·७७६ मगपतीची पूरेण सम्बन्धः 'जो संचाएर तीसे अहिंगरणीए कई महानायरे पोगले परिसाडिसए 'नो शक्नोति नो पारयति, तस्या अधिकरण्याः कानपि यथावाद रान् यथास्थलान् पुदलान् परिवारयितुं प्रयवतम् अधिकरप्याः स्थूलान पुद्गलान् लोहकणरूपान् पृथारुलत्या पंसयितुं समर्थी न भवतीति भारः। एनदेव भगवान् दान्तिके योजयति-'एयामेर गोयमा । नेरयाणं पाबाई कम्माई गाढीकयाई' हे गौतम ! एवमेव महता आघातेन परिहन्यमानाया अपि अधिकरण्याः स्थूलपुर गलवदेव नरयिकाणां पापानि कर्माणि गाठीकतानि हटतया अत्मपदेशः सह सं बद्धानि यावत्-चिकणीकृतानि अतिस्निग्धतामापादितानि, लिष्टीकतानि, किन्तु लगातार वह उसे कुटता जावे तो भी वह (णी संचागद तीसे अहिगरणीए केई अदाबायरे पोग्गले परिसाडित्तर) इस स्थिति में उस एरण के यथावादर पुदलों को-लोद के कणों को-उससे अलग करके नष्ट करने के लिये समर्थ नहीं होता है, (एवामेव गोयमा) इसी तरह से हे गौतम (नेरयाणं पाबाई कम्माई) नारक जीवों के जो पापरूप फर्म होते हैं वे (गादीकयाई जाच णो पज्जयसाणाई भवंति) गाढीकृत होते हैं यावत् वे नारक जीव महापर्यवसानवाले नहीं होते हैं-अर्थात् कहने का तात्पर्य ऐसा है कि जिस प्रकार से पड़ेभारी आघातों द्वारा पार २ कूटे जाने पर भी एरण के स्थूल पुद्गल उससे पृथक् होकर नष्ट नहीं किये जा सकते है, उसी प्रकार से नैरयिक जीवों के पापकर्म भी जो कि आत्मप्रदेशों के साथ गोढतररूप से संपत होते हैं, यावत्-चिक- णीकृन-अतिस्निग्धता को लिये हुए होते हैं श्लिष्टीकृत एवं खिलीभूत KIतार मेर ५२ रथी घा भावा छतां पy (णो संचाए वीसे महि. गरणीए केइ अहावायरे पागगले पहिसाडित्तए) २४ना स्थल पुगबाने (લેઢાના કને) તેનાથી અલગ પાડીને તેમને નાશ કરવાને તે શક્તિમાન यता मथी. " एवामेव गोयमा" गौतम | मेरी प्रमाणे " नेरइयाणं पावई फम्माई नार* वानरे पा५३५ मे डाय छ “गारीकयाईजाव णो पज्जवसाणाई भवंति" ते गाढीत जाय छ, तथा ते ना२४ ७. महाय. સાનવાળા (કર્મોને સર્વથા નાશ કરનારા) હતા નથી. કહેવાનું તાત્પર્ય એ છે કે જેવી રીતે એરણ ઉપર ઘણુ વડે ઘણા જોરથી વારંવાર ઘા મારવા છતાં એરણનાં સ્થૂળ પુદ્ગલેને એરણમાંથી અલગ પાડીને તેમનો નાશ કરી શકાતે નથી, એવી જ રીતે નારક જીવેના પાપકર્મો કે જે આત્મપ્રદેશોની સાથે દૃઢ તર રૂપે સંબદ્ધ હોય છે, જે ચીકણ હોય છે, જે એકમેકની સાથે લિખી. કૃત (સજજડ રીતે ચૂંટેલા) હોય છે અને જે નિકાચિત અથવા ખિલીબત ·प्रमैयबन्द्रिका टीका श० ६ ०१ ० १ वेदनानिरास्वरूपनिरूपणम् ७७७ खिलीभूतानि भवन्ति, संमगाहामपि च तां ते वेदनां वेदयमाना नो महानिर्जराः नो वा महापर्यवसाना भवन्ति । तथा चावापि 'गाढीकृतानि ' इत्यादिविशेष- पचतुष्टयेन दुप्परिपाटनीयानि भवन्ति, इति प्रतिपादितम् । अथ खञ्जनरागरक्तवाविषये पृष्टो गौतम आह-'भय ! तत्य जे से बत्थे खंजगरागरते से णं रस्धे मुधोयतराए चेक, मुवामतराए चेव, मुपरिकम्मतराए चेच' हे भदन्त ! तर तयोः कर्दमरागरक्तखभनरागरक्तयोः बखयोर्मध्ये यत् तद् यत्रं खननरागरक्तं परागेण रजितं तद् वसं सुधीततरकं चैव सुमक्षालितवरं स्यात् , सुवाम्पतरकंचैव मुत्याज्यकलई स्यात् , 'मुपरिकर्मतरं चैव-अनायासचि- (दृढ़ता से आत्मा में लगे हुए ) होते हैं तथा इसी कारण जो नारक जीव भयङ्करसे भी भयङ्कर वेदनाको भोगा करते हैं-ऐसे वे नारक जीव महानिर्जरावाले नहीं होते हैं और न महापर्यवसानवाले ही होते हैं। यहां पर "गाढीकृतानि" आदि चार विशेषणों द्वारा यह समझाया गया है कि उन नारक जीवों के पापकर्म दुष्परिशाटनीय होते हैं। अव खंजनरागसे रक्त ठुए वस्त्र के विषय में प्रभु द्वारा पूछे गये गौतम ने उनसे कहा-(भयचं ! तत्य जे से वत्ये खंजणरागरस्ते से णं वत्थं सुधो. यतराप चेव,सुवामतराए चेव सुपरिकम्मतराए चेव) हे भगवन् ! जो वस्त्र खंजनराग से-पतङ्गराग से रंगा हुआ होता है अर्थात्-फर्दमराग और पतंगराग से रंगे हुए वस्त्रों के बीच में जो पतंगराग से रँगा गया वस्त्र है-वह सुधौततरक होता है-अच्छीतरह से धोयो जा सके ऐसा होता (દઢ રૂપે આત્મામાં લાગેલા) હોય છે, અને જે પાપકર્મોને કારણે નારક છે ભયંકરમાં ભયંકર વેદનાને ભોગવતા હોય છે, એવા તે નારક છે મહાનિર્જરાવાળા અને મહાપર્યાવસાનવાળા (કને સદંતર ક્ષય કરનારા) હેતા નથી. સૂત્રમાં વપરાયેલાં “ગાઢીકૃત” આદિ ચાર વિશેષણે દ્વારા એ સમજાવવામાં આવેલ છે કે તે નારક જીવોનાં પાપકર્મો દુષ્પરિશાહનીય (જેને જય મહા મુશ્કેલીઓ કરી શકાય તેવાં) હોય છે. ખંજન રાગથી રક્ત એવા વસ્ત્રના વિષયમાં જે પ્રશ્ન મહાવીર પ્રભુ દ્વારા ५७पामा माये! हतो. तना पा३ये गौतम स्वामी ४ छ-(भयव! वस्थ जे से वत्थे खंजणरागरते से ण वत्थं सुधोयतराए चेव, सुवामतगए चेव, सुपरिकम्मतराए चेत्र) ॐ प्रसा, रे पसने मनरागथी ( पतरामयी) ગેલું હોય છે એટલે કે કમરાગ (કચડ) અને પતંગરાગથી રંગેલા વસ્ત્રોમાંથી જે વસ્ત્ર પતંગરાગથી રંગેલું હોય છે તે સુધૌતતરક (સુગમતાથી ·७७८ - रोल्लेखन-भाकरणादिमाफियं स्यात् । एवं गौतमेन कथित सति भगवान् एतं रष्टा. न्वं दाप्टान्तिके योजयति-'एयामेव गोयमा समणाण निग्गेयाणं अहानायराई फरमाई सिदिलीकयाई, निहियाईकयाई, विष्परिणामिपाइ सिणार विद्वत्याई भांति' हे गौतम । एवमेव खक्षनरागस्तरसग सुपक्षालनीयसादिवदेव श्रमणानां निर्मन्यनाम् यथायादराणि स्थूलतरकन्यानि स्मृतप्रकाराणि भसाराणि कर्माणि शिथिलोकतानि लपत्यमापादितानि भवन्ति, निष्ठितानि कतानि. निःसत्तकानि है, सुवाम्यतरफ-धन्ये वगैरह जिसके अच्छी तरह से धोये जासक ऐसा होता है और सुपरिकर्मतरक अनायास जिसमें चिमोल्लेखन और रचना करने रूप आदि क्रिया की जा सके ऐसा होता है ऐसा जब गौतम ने कहा-तो इसी दृष्टान्त को दाष्टान्त में योजित करते हुए प्रम ने उन्हें समझाया-(एबामेव गोयना) इसी तरह से हे गौतम ! (सम- णाणं निग्गंधाण अहाबायराई कम्माई सिढिलीकयाई निहियाई कयाई विप्परिणामियाई खिपामेव विद्वत्थाई भवंति) श्रमण निन्धों के जो यथापादर कर्म होते हैं, वै शिथिलीकृत होते हैं, निष्ठित होते हैं और विपरिणामित होते हैं-इसी कारण वे शीघ्र ही विध्वस्त हो जाते हैं- तात्पर्य कहने का यह है कि श्रमण निन्धों की आत्मा सम्यग्दर्शन से वासित रहा करती है इस कारण उनके कर्म जैसे मिध्याप्टियों की आत्मा में गादरूप आदि विशेषणों से विशिष्ट होते हैं वैसे वे यहां नहीं होते हैं-यहाँ तो वे खंजनराग से रंगे हुए वन की तरह शिथिल आदि विशेषणों वाले होते हैं-जैसे खंजन (पतंग) रंग से रंगे हुए वस्त्र જોઈ શકાય એવું છે કે, સુવાખ્યતરક (સુગમતાથી ડાઘ દૂર કરી શકાય તેવું) હેય છે, અને સુપરિકમેતરક (સરળતાથી ચિત્રાલેખન, વિશિષ્ટ રચના આદિ કરી શકાય તેવું) હોય છે. હવે આ દૃષ્ટાન્તને આધારે શ્રમણ નિ ના કર્મોને પણ ખંજન રાગથી રંગેલા વસ્ત્રની જેમ સુવિશે બતાવવાને भारे महावीर प्रभु ४९ है.." एवामेव गोयमा ! એજ પ્રમાણે હૈ ગૌતમ! (समणाणं निग्गंथाणं अहापायराई कम्माई सिदिलोकयाई, निद्वियाइ कयाई, विप्परिणामियाई खिप्पामेव विद्वत्थाई भवति) मधु नि यानां स्यूल ક હેલ છે, તે શિથિલીકૃત હોય છે, નિષ્ઠિત-દૃઢ હોય છે, તે કારણે તેમને જહલી ના થઈ જાય છે. કહેવાનું તાત્પર્ય એ છે કે શ્રમણ નિને આત્મા સમ્યગ્દર્શનથી યુક્ત હોય છે. તેથી તેમનાં કર્મ મિથ્યાષ્ટિઓની જેમ આત્માની સાથે ગાઢીકૃત (દૃઢ રૂપે સંબદ્ધ) હેતાં નથી. પણ તેમના કર્મો તે ખંજન ·प्रमेयन्तिका टो०६ ० १ ० १ वेदनानिर्जरास्यापनिरूपणम् ७९ विहितानि विपरिणामिवानि स्थितिघात-रसघातादिभिः विपरिणाम प्रापितानि, सिममेव शटित्येव विध्वस्तानि भवन्ति, एतैश्च विशेषणैः मृविशोध्यानि, इत्युक्तम् । श्रमणानां महावेदनत्वाऽल्पवेदनत्वे आइ-'जावइयं तावइयंपि ते वेयणं वेए- माणा महानिज्जरा, महापज्जवसाणा भवंति' ते श्रमणनिम्र न्याः यावतिका ताय- तिकामपि यावत्तावत्परिमितामपि अल्पां वहीं या वेदनां चेदयमानाः महानिर्जरा, महापर्यवसानाश्च भवन्ति सर्वकर्मणां क्षपितत्वेन महानिर्जरत्यापादनेन सकलकर्म- में से उसका रंग यद्भुत ही जल्दी धोने पर निकल जाता है क्यों कि उसके प्रदेशों में अत्यन्त से संसक्त नहीं होता, उसी प्रकार वे कर्म भी सम्यग्दर्शन के प्रभाव से स्थितिघात, रसघात आदि रूप से विप- रिणाम को वहां प्राप्त होते रहते हैं-अतः वे सत्ता से रहित घनकर शीघ्र ही कटे हुए वृक्ष की तरह आत्मा से पृथक् हो जाते हैं । इन विशेपणों वारा मृत्रकार ने यही प्रकट किया है कि जो ऐसे असाररूप कर्म होते है वे सुपिशोध्य होते हैं। इसी कारण वे श्रमण निर्ग्रन्थ (जावइयं ताव इयं पि ते वेयणं वेएमाणा महानिज्जरा महापज्जवसाणा भवंति ) थोड़ी यतुत किसी भी प्रकार की चाहे वेदना को भोग रहे हो तब भी महा- निर्जरावाले और महापर्यवसानवाले होते हैं-तात्पर्य कहने का यह है कि सम्यग्दर्शन के हो जाने पर पदार्थ का यथार्थ बोध उनकी आत्मा में हो जाता है-अतः वे अल्प वा महावेदना को भोगते हुए भी उस अवस्था मैं रागद्वेषरूप कलुपित परिणामवाले नहीं बनते हैं क्यों कि उन्हें यह રાગથી રંગેલા વસ્ત્રની જેમ શિથિલ આદિ વિશેષણવાળાં હોય છે. જેવી રીતે જનરાગથી રંગેલા અને ઘોતાની સાથે જ તેને રંગ સુગમતાથી દૂર કરી રાકાય છે, કારણ કે તે રંગ તેના પ્રદેશમાં અધિક રૂપે સસક્ત હત નથી, એજ પ્રમાણે શ્રમણ નિગમના કર્મ પણ સમ્યગ્દર્શનના પ્રભાવથી સ્થિતિઘાત, સઘાત આદિરૂપે વિપરિણામને પ્રાપ્ત કરતાં રહે છે તે કારણે તે કર્મો સત્તાથી રહિત બનીને જલ્દીથી કપાયેલા વૃક્ષની જેમ આત્માથી અલગ થઈ જાય છે. આ વિશેષણ દ્વારા સૂવકારે એજ વાત પ્રકટ કરી છે કે તેમનાં તે શિથિલી- કૃત કર્મો સુવિશેષ્ય હોય છે. मे०४ ॥२ श्रमायु नि (जावइयं तावइयं पिते वेयण वेएमाणा महानिज्जरा महापज्जवसाणा भवति ) माघी पधारे, गमे ते २- 1. નાને ભેગવતા હોય છતાં પણ મહાનિર્જરાવાળા અને મહાપર્યવસાનવાળા ·- मंगवती भयवन्तो भवन्तीति भावः । तदेव दृष्टान्तमारा रखगति-' से जहानामए के पुरिसे मुक्कं तणहत्यय नायतेयंसि परिसवेना' हे गौतग ! नत्-अथ यथा नाम कोऽपि पुरुषः गुप्फ तणस्तकं घासपूलक जाततेनसि आनी प्रक्षिपन , 'से 'यथार्थरूप से ज्ञात होने लग जाता है कि यह जो कृल हो रहा है वह ऐसी ही होना था सो हो रहा है-मेरे हविपाद करने से यह कमती पढती नहीं हो सकता है-ऐसा करने से तो उल्टा कर्म का हो आगामी पंध होगा अतः मध्यस्थ भाव रखकर वे उस आपतित थोड़ी चाहे पहुत भी वेदना को समताभाव से भोगते रहते हैं। उनकी आस्मा में यह दृढश्रद्धा जमी रहती है कि (अनहोनी कोई यात होती नहीं है और. जो होती है वह ( होने लायक) इसलिये होती है-अतः ऐसी स्थिति में अधीर बनना यह कथमपि उचित नहीं है इस तरह के दृढ साहस के साध रागदेप रहित समताभाव धारण करने से आत्मा में नवीन कर्मी का बंध होता नहीं है और जो संचित कर्म होते हैं, उनकी निर्जरा होते रहने से अन्त में वे सर्व कर्मों से विमुक्त होते हैं। इसी बात को सूत्र कार दृष्टान्त द्वारा पुष्ट करने के निमित्त गौतम से (से जहा नोमए केइ (કર્મોને સર્વથા અન્ત કરનારા) હોય છે. કહેવાનું તાત્પર્ય એ છે કે સમ્ય- દર્શનની પ્રાપ્તિ થઈ ગયા પછી તેમને પદાર્થનું યથાર્થ જ્ઞાન પ્રાપ્ત થઈ શકતું હેય છે, તે કારણે અહપ અથવા મહાવેદનાનું દાન કરવા છતાં પણ તેઓ એ પરિસ્થિતિમાં રાગદ્વેષ રૂપ કલુષિત પરિણામવાળા બનતા નથી, કારણ કે તેમને તે યથાર્થ રૂપે સમજાવા લાગે છે કે જે બનવાનું હતું એજ બની રહ્યું છે. મારા દ્વારા હર્ષ અથવા શેક કરવાથી તેમાં કંઈ પણ ફરક પડી શકે તેમ નથી. એમ કરવાથી ઉલ્ટા કર્મને વધુ બંધ બંધાશે. તે કારણે તેઓ તેમના પર આવી પડેલ દુઃખને અથવા ડી કે વધારે વેદનાને સમતાભાવે સહન કર્યા કરે છે. એમના આત્મામાં એવી પાકી શ્રદ્ધા બંધાયેલી રહે છે કે “ન બનવા લાયક કોઈ વાત બનતી નથી અને જે કંઈ બને છે તે બનવાને લાયક હોવાથી જ બન્યા કરે છે ? તે એવી પરિસ્થિતિમાં અકળાઈ જવું અથવા સમતાવૃત્તિને ત્યાગ કરે તે બિલકુલ ઉચિત નથી. આ પ્રકારને રાગદ્વેષ રહિતને સમતાભાવ રાખવાથી આત્મામાં નવીન કર્મોને બંધ થત નથી અને સંચિત કર્મોની નિર્જરા થતી રહે છે અને અને તે એ જીવ સમસ્ત भनि: 72 भास पाभी । छ.

·१ . प्रवन्दिका रो००६ उ०१०१ वेदनानिजरास्यरूपनिरूपंगम् ७८१ पूर्ण गोयमा ! से मुपके तणहत्यए जायतेयंसि परिखते समाणे खिप्पामेव मस. मसा विज्जइ ?' हे गौतम ! तत् नूनं निश्चयेन स शुष्कः तृणहस्तकः घासपूलक: जाततेजसि भग्नौ मसितः सन् सिममेव झटित्येव मसमसाप्यते ? दह्यते भस्मी भवति खलु ? । गौतमः स्वीकरोति-'इंता, मसमसाविज्जइ' हे भदन्त ! इन्त, सत्यम् मसमसाप्यते, सय एवं दग्यो भवति । तमेव भगवान् हाष्टांन्तिके योज- यति - 'एनामेव गोयमा ! समणाणं निग्गंधाणं :अदाबायराई कम्माई, जाव- पनवसाणा भति' हे गौतम ! एवमेव अग्निप्रसिप्तशुष्कतणपूलकवदेव श्रम- पानां निर्ग्रन्धानां यथावादराणि यावत्-शिथिलीकृतानि निष्ठितानि कतानि, विपरिणामितानि सिप्रमेव विध्वस्तानि भवन्ति, यावत् तावत्परिमितामपि वेदनां वेदयमाना निर्यन्याः श्रमणाः महानिर्जराः महापर्यवसाना भवन्तीत्याशयः । पुरिसे सुकं तणहस्वयं जायतेयंसि पक्खियेज्जा) ऐसा कह रहे हैं कि- हे गौतम ! जैसे कोई एक पुरुप शुष्क पास के पूले को धधकती हुइ अग्नि में डालता है-तो (से गुण गोयमा से सुफे तणहत्यए जायते- पंसि पक्खित्ते समाणे खिप्पामेव मसमसाविज्जइ ) हे गौतम ! क्या वह शुष्क घास का पूला देखते २ उस धधकती हुइ ज्वाला में जल नहीं जाता है क्या ? (हंता मसमसाविज्जइ) हां, भदन्त ! जल जाता है तो (एवामेव गोयमा) इसी तरह से हे गौतम । (समणाणं निग्गंधाणं) श्रमण निर्ग्रन्थों के (अहाथायराई कम्माई) यथावादर-असार कर्म (जाय पज्जवसाणा भवंति ) यावत् शिथिलीकृत, निष्टित, एवं विपरि- णोमित होकर शीघ्र ही विध्वस्त हो जाते हैं वे चाहे थोड़ी यो बहुत कैसे ही वेदना क्यों न भोगे अन्त में महानिर्जरावाले यनकर वे समस्त कमों को नष्ट कर देते हैं। वे सूत्र मे पातनी दृष्टian a पुष्टि ४२ छ-" से जहा नामए केइ पुरिसे सुफ तणहत्वयं जायतेयंसि पक्खिवेज्जा" गौतम ! ७ ५३५ सा पासना पूजाने पलित मसिमा नामे त " से गुण गोयमा ! से सूक्के तणहत्थए जायतेयसि पक्खित्ते समाणे खिप्पामेव मसमसाविज्जइहै ગૌતમ! શું તે સૂકા ઘાસને પૂળ જોતજોતામાં તે પ્રજવલિત આગમાં બળ rat नयी ? " इता मसमसाविजइ" , प्रौ!! ४३२ मणी anय छे. " एवामेव गोयमा !" गीतम! मेरी प्रमाणे " समणाण निगंथाणं" श्रम नियाना "अहावायराई कम्माई जाव पज्जवसाणा भवति " शिथिलीकृत, न त विपरिचाभित यधने real न! m4 છે. ભલે તેઓ ઘેરી વેદના ભગવતા હોય કે વધારે વેદના ભેગવતા હોય, પણ અતે મહાનિર્જરાવાળા બનીને સમસ્ત કર્મોને ક્ષય કરી નાખે છે. અસાર म.

·४८ मंगवतीपुर क्षयवन्तो भवन्तीति भावः। तदेव दृष्टान्तद्वारा दृढयति- से जहानामर के पुरिसे मुक्कं तणहत्ययं जायतेयंसि परिसवेन्नाई गौतम ! तत्-श्य यथा नाम कोऽपि पुरुपः शुष्कं तृणहस्तकं घासपूलक जावतंजामि आनी मतिपेन , 'से 'यधार्थरूप से ज्ञात होने लग जाता है कि यह जो कुछ हो रहा है वह ऐसी ही होना था सो हो रहा है-मेरे हविषाद करने से पह कमती पढती नहीं हो सकता है-ऐसा करने से तो उल्टा कर्म का हो आगामी यंध होगा अतः मध्यस्थ भाव रखकर ये उस आपतित थोड़ी चाहे भी वेदना को समताभाव से भोगते रहते हैं। उनकी आत्मा में यह दृढश्रद्धा जमी रहती है कि (अनहोनी कोई बात होती नहीं है और. जो होती है वह (होने लायक) इसलिये होती है-अतः ऐसी स्थिति में अधीर बनना यह कथमपि उचित नहीं है इस तरह के दृढ साहस के साथ रागदेप रहित समताभाव धारण करने से आत्मा में नवीन कर्मी का बंध होता नहीं है और जो संचित कर्म होते हैं, उनकी निर्जरा होते रहने से अन्त में वे सर्व कर्मों से विनमुक्त होते हैं। इसी यात को सूत्र- कार दृष्टान्त द्वारा पुष्ट करने के निमित्त गौतम से (से जहा नोमए केह ( કમને સર્વથા અન્ત કરનારા) હોય છે. કહેવાનું તાત્પર્ય એ છે કે સમ્ય- દર્શનની પ્રાપ્તિ થઈ ગયા પછી તેમને પદાર્થનું યથાર્થ જ્ઞાન પ્રાપ્ત થઈ શકતું હોય છે, તે કારણે અ૫ અથવા મહાવેદનાનું વેદન કરવા છતાં પણ તેઓ એ પરિસ્થિતિમાં રાગદ્વેષ રૂપ કલુષિત પરિણામવાળા બનતા નથી, કારણ કે તેમને તે યથાર્થ રૂપે સમજાવા લાગે છે કે જે બનવાનું હતું એજ બની રહ્યું છે. મારા દ્વારા હવે અથવા શેક કરવાથી તેમાં કંઈ પણ ફરક પડી શકે તેમ નથી. એમ કરવાથી ઉલ્ટા કર્મને વધુ બંધ બંધાશે. તે કારણે તેઓ તેમના પર આવી પડેલ દુઃખને અથવા ડી કે વધારે વેદનાને સમતાભાવે સહન કર્યા કરે છે. એમના આત્મામાં એવી પાકી શ્રદ્ધા બંધાયેલી રહે છે કે ન બનવા લાધ્યક કઈ વાત બનતી નથી અને જે કંઈ બને છે તે બનવાને લાયક હોવાથી જ બન્યા કરે છે. ” તે એવી પરિસ્થિતિમાં અકળાઈ જવું અથવા સમતાવૃત્તિને ત્યાગ કરવો તે બિલકુલ ઉચિત નથી. આ પ્રકારને રાગદ્વેષ રહિત સમતાભાવ રાખવાથી આત્મામાં નવીન કા બંધ થત નથી અને સંચિત કર્મોની નિર્જરા થતી રહે છે અને અત્તે એ જીવ સમસ્ત કર્મોને ક્ષય કરીને મોક્ષ પામી શકે છે.

·अमेयचन्द्रिका रो००६०१०१ पेदनानियस्वरूपनिरूपंगम् ७८१ पूर्ण गोयमा ! से मुपके तणहत्यए जायतेयंसि परिखते समाणे सिप्पामेव मस. मसा विज्नइ ? ' हे गौतम ! तद नूनं निधयेन स शुष्कः तृणहस्तकः घासपूलकः जाततेनसि आनी प्रक्षिप्तः सन् क्षिप्रमेव झटित्येव मसमसाप्यते ? दयते भस्मी भवति खलु ? । गौतमः स्वीकरोति-'ता, मसमसाविज्जइ' हे भदन्त ! हन्त, सत्यम् मसमसाप्यते, सद्य एव दग्यो भवति । तमेव भगवान् शान्तिके योज- पति - 'पवामेव गोयमा! समणाणं निग्गंधाणं :अदाबायराई कम्माई, जाव- पज्जवसाणा भवंति' हे गौतम! एवमेव अग्निप्रक्षिप्तशुष्कतणपूलकरदेव श्रम- गानां निर्ग्रन्यानां यथावादराणि यावत्-शिथिलीकृतानि निप्ठितानि कृतानि, विपरिणामितानि क्षिप्रमेव विध्वस्तानि भवन्ति, यावत् तायपरिमितामपि वेदना वेदयमाना निर्यन्याः श्रमणाः महानिर्जराः महापर्यवसाना भवन्तीत्याशयः। पुरिसे सुकं तणहत्ययं जायतेयंसि पक्खियेज्जा) ऐसा कह रहे हैं कि- हे गौतम ! जैसे कोई एक पुरुप शुष्क घास के पूले को धधकती हुइ अग्नि में डालता है-तो (से गुण गोयमा ! से सुफे तणहत्यए जायते- यंसि पक्खित्ते समाणे खिप्पामेव मसमसाविज्जइ ) हे गौतम ! क्या वह शुष्क घास का पूला देखते २ उस धधकती हुइ ज्वाला में जल नहीं जाता है क्या ? (हंता मसमसाविज्जइ) हां, भदन्त ! जल जाता है तो (एचामेव गोयमा ) इसी तरह से हे गौतम ! (समणाणं निग्गंधाणं) श्रमण निर्गन्धों के (अहाथायराइं फम्माई) यथोवादर-असार कर्म (जाय पज्जवसाणा भवंति ) यावत शिथिलीकृत, निष्ठित, एवं विपरि- गामित होकर शीघ्र ही विध्वस्त हो जाते हैं वे चाहे थोड़ी यो बहुत फैसे ही वेदना क्यों न भोगे अन्त में महानिर्जरावाले पनकर वे समस्त ! कर्मों को नष्ट कर देते हैं। वे. सूत्रा२ मे पातनी टांत वारा पुष्टि ४२ छ-" से जहा नामए फेइ पुरिसे सुकं तणहत्ययं जायतेयंसि पक्खिवेज्जा" 3 गौतम ! 10 y३५ सापासना पूजन सित अभिमा नाणे त “से णूण गोयमा ! से सूक्के तणहत्यए जायतेयसि पक्खित्ते समाणे खिप्पामेव मममसाविज्जइ ". ગૌતમ! તે સૂકા ઘાસના પૂળ જોતજોતામાં તે પ્રજવલિત આગમાં બળી orat नथी ? “हता मसमसाविजइ " , प्र! ते १३२ मा लय छे. एवामेव गोयमा !" है गीतम! मेरी प्रभालो " समणाण निग्गंधाणं " श्रम नियाना " अहावायराई कम्माई भवति" शिथिलीकृत, नga sa विपरियाभित यधने area Ae RUMय છે. ભલે તેઓ ડી વેદના ભાગવતા હોય કે વધારે વેદના ભગવતા હોય, પણ અંતે મહાનિર્જરાવાળા બનીને સમસ્ત કર્મોને ક્ષય કરી નાખે છે. . અસાર કર્મ जाव पज्जवसाणा ·. ७८२ भगवतीसरे तमेवापरदप्टान्तेन हरतरं करोति-से ना नामए कई पुरिस तसति अप कल्लुयंसि उदगविदु, जाप-ईना, विदंसं आगच्छद' हे गौतम ! तन् यपा नाम कोऽपि पुरुष तप्ते भय कवेल्लुफ-लोहकटाई उदफविन्दु यायन प्रक्षिपद । तत् नूनं स उदकविन्दुः तप्ते लोहफटाहे प्रशितः सन् शिपमेन विध्यसमागच्छति? हन्त, भदन्त 1 सिममेर विध्वंसमागच्छवि नाशं माप्नोति । भगरान् तं हार्श- न्तिके योजयति-पवामेव गोयमा समणाणं निगंयाणं, जाप-महापज्जयसाणा भवंति ' हे गौतम ! एवमेय तहलोहकटाइप्रक्षिप्तोदरिन्दुवदेव श्रमणानां निर्ग- न्याना यावत्-पथावादराणि कर्माणि शिथिलीकतानि निप्टितानि तानि, विपरिणामितानि क्षिप्रमेव विध्वंसमागच्छन्ति, यावविका वावविकामपि च वेदनां इसी योत को दूसरे दृष्टान्त से दृढ़तर करते हुए वे गौतम से कहते हैं-(से जहा नामए के पुरिसे) गौतम जैसे कोई एक पुरुष (तत्तंसि अयकवल्लुसि) अत्यन्त गरम हुए लोहे के तवे पर (उदग बिन्दु ) जल की पिन्दु को डाले-तो क्या गौतम! उस लोहे के अत्यन्त गर्म हुए तयो पर डाला गया यह जल का पिन्दु वहां नष्ट नहीं होगा क्या ? इसके उत्तर में गौतम स्वामी प्रभु से कहते हैं-क्यों नहीं- भदन्त ! वह वहां अवश्य ही शीघ नष्ट हो जायगा-(एकामेव गोयमा) तो हे गौतम ! इसी तरह से (समणाणं निग्गंधाणं) श्रमण निग्रन्थों के (जाव महापजवसाणा भवंति) श्रमण, निर्ग्रन्थोंके यथायादर कर्म शिथि: लीकृत, निष्टिन, एवं विपरिणामित होकर शीव ही आमूलच्ल(बिल्कुल) नष्ट हो जाते हैं। वे चाहें थोडी या बहुत-कैसी ही वेदना क्यों न भोगे अन्त में वे महानिर्जरा शाली होकर वे समस्त कर्मों के विध्वंस कर्ता એજ વાતને બીજા દૃષ્ટાન્ત દ્વારા વધારે પુષ્ટિ આપવા માટે મહાવીર स्वामी गौतम स्वामीन डे छ-" से जहा नामए केइ पुरिसे" गौतम । " तसि अयकवल्लुसि" अतिशय तपासा बढाना ताप उद्ग विन्दु પાણીનું ટીપું નાખે, તે હે ગૌતમ! શું તે પાણીનું ટીપુ નાશ નહીં પામે તેને જવાબ આપતા ગૌતમ સ્વામી મહાવીર પ્રભુને કહે છે “હે ભદન્ત ! તે ટીપું તુરત જ અવશ્ય નાશ પામશે. "एवामेव गोयमा !" गौतम ! मेरा प्रमाणे “समगाणं निगंयाण" नियाना " जात्र महापज्जवसाणा भवति" २३ पुस असार ક શિથિલીકૃત, નિતિ અને વિપરિણામિત થઈને તુરત જ સર્વથા નષ્ટ થઇ જાય છે. તેઓ ભલે થોડી વેદના ભેગવે કે વધારે છે તેઓ અને મહાનિર્જરાવાળા બનીને સમસ્ત કર્મોના કેઇ એક પુરૂષ ઉપર શ્રમણ ગવે, પણ ·७८३ प्रमेयपन्द्रिका टी० ० ६ ०१:०२ करणस्यरूपनिरूपणम वेदयमानास्त निन्थाः श्रमणाः महानिराः महापर्यवसानाथ भवन्ति । भग- वान उपसंहरनाह-'से तेणद्वेणं जे महावयणे से महानिज्जरे जाव-पसत्य निचराए ' हे गौतम ! तत् तेनार्थेन एचमुच्यते-ये महादनास्ते महानिर्जरा भवन्ति । यावत्-ये महानि रास्ते महावेदनाः भवन्ति, महावेदनस्य अल्पवेदन- स्प च मध्ये स श्रेयान् भवति, यः प्रशस्तनिर्जराभवति ।। मू०१ ।। जीवकरणवक्तव्यता। पूर्व जीवानां वेदना प्रतिपादिता, सा च वेदना करणतो भवतीति फरण पदार्थ निरूपयितुमाह-काविहेणं भंते ' इत्यादि । मूलम्-कइविहे गं भंते ! करणे पण्णत्ते ? गोयमा ! चउबिहे करणे पण्णत्ते, तं जहा-मणकरणे, वइकरणे, कायकरणे, कम्म- करणे । गैरइयाणं भंते ! कइविहे करणे पण्णत्ते ? गोयमा ! घउबिहे पन्नत्ते, तं जहा - मणकरणे, वइकरणे, कायकरणे, कम्मकरणे। पंचिंदियाणं सवेसिं चउबिहे करणे पण्णत्ते । एगिदियाणं दुविहे-कायकरणे य,कम्मकरणे य । विगलिंदियाणं तिविहे वइकरणे,कायकरणे, कम्मकरणे य। नेरइयाणं भंते ! कि करणओ असायं वेयणं वेयंति,अकरणओ असायं वेयणं वेयंति ? ही यनते हैं। अप भगवान् इस विषय का उपसंहार करते हुए कहते हूँ ( से तेणडेणं जे महावेपणे से महानिज्जरे जाव पसत्यनिज्जराए) हे गौतम ! इसी कारण से मैंने ऐसा कहा है कि जो महावेदनावाले होते हैं चे महानिर्जरावाले होते हैं यावत्-जो महानिर्जरावाले होते हैं- महावेदनावाले होते हैं। महावेदनावाले एवं अल्पवेदनावाले के बीच में वही उत्तम होता हैं जो प्रशस्त निर्जरावाला होता है । सू० १ ।। બને છે. હવે મહાવીર પ્રભુ આ વિષયને ઉપસંહાર કરતા ગૌતમ સ્વામીને -(से तेणद्वेण जे महायणे से महानिज्जरे, जाव पसत्थनिजराए) ગૌતમ! તે કારણે એવું કહ્યું છે કે જે મહાવેદનાવાળા હોય છે, તે મહા- નિર્જરાવાળા હોય છે અને મહાનિર્જરાવાળા હોય છે, તે મહાદનાવાળા હોય છે. પણ મહાદાવાળા અને મહાનિર્જરાવાળાની અપેક્ષાએ પ્રશસ્ત નિજ રા- વાળે જીવ ઉત્તમ હોય છે. સૂત્ર ૧ ·७८४ - -- मातtet गोयमा ! नेरइया णं करणओ असायं वेयणं वेयंति, नो अक- रणओ असायं वेयणं वेयंति । से केणटेणं ? । गोयमा ! नेर इयाणं चउबिहे करणे पपणत्ते, तं जहा-मणकरणे, ययकरणे, कायकरणे, कम्मकरणे, इच्चेएणं चउबिहेणं असुभेणं करणेणं नेरइया करणओ असायं वेपणं वेयंति, णो अकरणओ, से तेणटेण० । असुरकुमाराणं किं करणओ अकरणओ? गोयमा! करणओ, णो अकरणओ। से केणटेणं ?। गोयमा! असुरकु- माराणं चउविहे करणे पण्णत्ते, तं जहा-मणकरण, चयकरणे. कायकरणे, कम्मकरणे, इच्चेएणं सुभेणं करणेणं असुरकुमाराणं करणओ सायं वेयणं वेयंति, जो अकरणओ । एवं जाव-- थणियकुमाराणं । पुढवीकाइयाणं एवामेव पुच्छा ? णवरं- इच्चेएणं सुभाऽसुभेणं करणेणं पुढविकाइया करणओ मायाए वेयणं वेयंति, णो अकरणओ। ओरालियसरीरा सव्वे सुभा-- ऽसुभेणं वेमायाए, देवा सुभेणं सायं ॥ सू० २ ॥ छाया कतिविधं खलु भदन्त ! करणं प्राप्तम् ! गौतम ! चतुर्विधं करणं प्रज्ञप्तम् , तधधा-मनस्करणम् , वचस्करणम् , कायकरणम् , कर्मकरणम् । नैरयिकाणां जीवकरण वक्तव्यता- 'कइविहेणं भंते !' इत्यादि। सूत्रार्थ-(कविहेणं भंते! करणे पण्णत्ते) हे भदन्त ! करण कितने मकौर का कहा गया है ? (गोयमा) हे गौतम! (चविहे । ०३२१ वतव्यता- का विहेण भंवे" त्यादि- सूत्राय--(कइ विहेण भंते ! करणे पण ते १) Hard Yeai Veri sai ? (गोयमा !) मातम ! ( पाविहे करणे पण्णत्ते ) २ थार २i sai छे. (जहा) मा प्रभाव छ-( मणकरणे ·- प्रमेयचन्द्रिका टी०४०६०११०२ करणस्वरूपनिरूपणम् भदन्त ! कतिविधं फरणं प्राप्तम् ? गौतम ! चनुर्विध प्रजप्तम् , तद्यथा-मनस्करणम् , वचस्करणम् । कायकरणम् , कर्मकरणम् । पश्शेन्द्रियाणां सर्वेषां चतुर्विधं करणं मन- सम् । एकेन्द्रियाणाम् द्विविधम्-कायकरणं च, कर्मकरणं च विकलेन्द्रियाणां विविधम्-पचस्करणम् , कायकरगम् , कर्मकरणम् । नैरयिकाः खलु भदन्त ! किं करणतोऽसावां वेदनां वेदयन्ति, अकरणतोऽसाता वेदनां वेदयन्ति ! गौतम ! करणे पण्णत्ते) करण चार प्रकार का कहा गया है । (तं जहा) वे चार प्रकार ये हैं-(मणकरणे, वइकरणे, कायकरणे, कम्मकरणे ) मनकरण, वचनकरण, कायकरण और चौथा कर्मकरण । (नेरइयाण भंते ! कइविहे करणे पण्णत्ते) हे भदन्त ! नारकों के कितने करण कहे गये हैं ? गोयमा-चबिहे पन्नत्ते) हे गौतम ! चार करण कहे गये हैं । (तंजहा) जैसे-(मणकरणे, बहकरणे, कायकरणे, कम्मकरणे ) मनकरण, वचन- करण, कायकरण और कर्मकरण (पंचिंदियाणं सवेसिं चउन्चिहे करणे पण्णत्ते) समस्त पभेन्द्रिय जीवों के चार करण कहे गये है (एगिदियाणं दुविहे कायकरणे कम्मकरणे य) एकेन्द्रिय जीवों के दो करण कहे गये है-एक कायकरण और दूसरा कर्मकरण (विगलेंदियाणं तिविहे-वइक- रणे, कायकरणे, कम्मकरणे) विकलेन्द्रियों के तीन करण कहे गये हैं- एक-वचनकरण दूसरा कायकरण और तीसरा कर्मकरण । (नेरहयाणं भंते ! किं करणओ असायं वेयणं वेयंति, अकरणओ असायं वेयणं वेयंति ) हे भदन्त । नारीव क्या करण से अशातावेदना को वेदते बहकरणे, कायकरणे, कम्मकरणे ) भन३२९], क्यन४२५, ४४५४२ मने ४४२५. (नेरइयाण भंते ! कइविहे करणे पणते ?) हेमन्त ! ना२४ Galti real ३२५] sai छ ? (गोयमा ! चउविहे पण्णत्ते ) गौतम ! नाना या२ ४२ sci छे. (तजहा) (मणकरणे. पाकरणे, फायकरणे, फम्मकरणे) भन३२६, पयन४२६], आय२५ भने ४४२९. (पंचिंदियाण' सम्वेसि चउबिहे करणे पण्णत्ते) समस्त पन्द्रिय ७i यार ४२७] ४i छ (एगिंदियाण दुविहे फायकरणे कम्मकरणे य) मेन्द्रिय वानां मे ४२५ ह्या छ-(१) अय४२९ गन (२) ४२५. (विगळे दियाण तिविहे-वइकरणे, कायकरणे, फम्मकरणे ) विसन्द्रियान त्र २५ डाय है-(१) पयनरY, (२) आय४२ 1 અને કર્મકરણ- (नेरइयाण मंते ! कि करणओ असायं वेयणं वेयंति, अकरणओ असायं वैयणं वेयति ?) MED! ना२४ च्या शु४२४थी माताहनातुं वहन भ ·- - wr-w. भगवती नैरयिकाः फरणतोऽसातां चेदना वेदगन्नि, नो भारणतोऽसात वंदना वेदयन्ति। तत् केनायेन ? । गौतग ! नायिकाणां चतुर्विध कारणे प्राप्तम् । तद्यथा-गनस्क- रणम् । चस्मरणम् , कायफरणम्, इत्येतेन चतुर्विधन अनुमेन करणेन नरयिकाः फरणतोऽसात वेदनां चेदयन्ति, नौ अकरणतः, वत् तेनायन । अगुरकुमारा: किं करणतः, अकरणतः ? गौतम ! करणतः, नो अकरणतः, तन्- केनान ? | हैं ? या अकरण से अशातावेदना को वेदते हैं? (गोयमा) हे गौतम! (नेरइयाणं करणओ असायं यणं पेयंति, नो अकरणओ असायं वेयण वेयंति) नारक जीव करण से अशातावेदना का वेदन करते हैं, वे अकरण से अशातावेदना का वेदन नहीं करते हैं। (से केपटेणं) हे भदन्त ! ऐसा आप किस कारण से कहते हैं ? (गोयमा) हे गौतम ! (नेरइयाणं चउन्विहे करणे पण्णत्ते) नारक जीवों के चार करण कहे गये हैं (तं जहा) जैसे-(मणकरणे, बइकरणे, कायकरणे, कम्मकरणे) मनकरण, वचनकरण, कायकरण और कर्मकरण (इच्चेषणं चारविहेणं असुभेणं करणेणं नेरइया फरणओ असायं वेयणं घेयंति, णो अकरणओ से तेणटेणं० ) इन चार प्रकार के अशुभ करणों से नारक जीव अशा- तावेदना का वेदन करते हैं अतः वे करण से अशातावेदना का वेदन करते हैं-अकरण से नहीं इस कारण मैंने ऐसा कहा है। (असुरकुमा- राणं किं करणओ, अकरणओ) हे भदन्त ! असुरकुमार क्या करण से शातावेदना करते हैं, या अकरण से शातावेदनो का वेदन करते हैं ? ४२ छ, ४ ४३२थी मशतावनानुं वन रे छ। (गोयमा !) गौतम! (नेरइयार्ण करणभो असायं वेयर्ण वेयति, नो अकरणओ अमाय वेयणं वेयति) નારક છ કરણથી અશાતા વેદનાનું વેદન કરે છે, તેઓ અકરણથી અશાતા वना वहन ४२ता नथी. ( से केणढेणं) BRtra! मा५ । अरथे । छ। १ (गोयमा !) गीत ! नेरइयाणं चउविहे करणे पण्णत्ते) ना२४ वानां यार ४२११ n छ, (तंजहा) (मणकरणे बदकरणे, काय- करणे, कम्मकरणे) मन२], क्यनर, ४४५४२८५ मने भY. (इच्चेएणं घरविहेणं असुभेणं करणेय नेरड्या करणओ आसाय वेयण वेयंति, णो अकरणओ-से वेणदेण) मा यार प्रारना शुभ ४२साथी ना२६ છે અશાતવેદનાનું વેદન કરે છે. તેથી તેઓ કરણથી અશાતવેદનાનું વેદન કરે છે, અકરશુથી અશાતા વેદનાનું વેદન કરતા નથી. હે ગૌતમ! તે કારણે મેં मेथु ४छ. (असुरकुमाराण किं करणओ, अकरणओ) 3 महन्त ! असुरभारी શું કરણથી શાતા વેદનાનું વેદન કરે છે, કે અકરણથી શાતા વેદનાને વેદન કરે ·فیف . प्रमपन्द्रिका टीका २०६ ० १ ० २ फरणस्वरूपनिरूपणम् गौतम ! अमरकुमाराणां चतुर्विधं करणं प्राप्तम् , तद्यथा-मनस्करणम् , वचस्क- रणम् , कायकरणम् , फर्मकरणम् , इत्यनेन शुभेन करणेन अमरकुमाराः करणतः सात वेदनां वेदयन्ति, नो अकरणतः । एवं यावत्-स्तनितकुमाराणाम् । पृथिवी- कायिकानाम्-एवमेव पृच्छा ? नवरम्-इत्येतेन शुभाशुभेन करणेन पृथिवीका- (गोयमा) हे गौतम ! ( करणओ णो अकरणओ) असुरकुमार करण से शातावेदनाका वेदन करते है-अकरण से वे शातावेदना का वेदन नहीं फरते हैं। (से केणद्वेण ) हे भदन्त ! ऐसा आप किस कारण से कहते हैं ? (गोयमा ! असुरकुमाराण चउब्धिहे करणे पणत्ते) हे गौतम असुरकुमारों के चार प्रकार के करण कहे गये हैं (तं जहा) जो इस प्रकार से है (मणकरणे, वयकरणे, कायफरणे, कम्मकरणे) मनकरण, वचनकरण, कायकरण और कर्मकरण ( इच्चेएणं सुभेणं करणेण असु. रकुमाराण करणओ सायं वेयण वेयंति) इन शुभ करणों से असुरकु. मार शातावेदनाका वेदन करते हैं इस कारण वे करणसे शातावेदन का वेदन करते हैं ( णो अकरणओ) अकरण से शातावेदना का वे वेदन नहीं करते हैं (एवं जाय धणियकुमाराण) इसी तरह से यावत् स्तनि- तकुमारों के भी जानना चाहिये। ( पुढचीकाइयाण एवामेव पुच्छा) हे भदन्त ! पृधिवीकायिक जीव करण से शाता और असातारूप वेदना का अनुभव करते हैं ? या अकरण से शाता और अशाता वेदना का २१ (गोयमा ! करणओ, णो करणओ) गौतम ! २यी शातानाk यहन ४२ छ, तमा भयो यातायनानु ३६न ४२ नयी. ( सेकेणढे ) मन्त ! 24m २ मा छ। १ ( गोयमा ! अमुरकुमाराण' चउ- विहे करणे पण्णते ) गौतम ! असुरभाराना यार Rai ४२५ ४i छ, (वजहो) 24 (मणकरणे, ययकरणे, कायकरणे, फम्मकरणे) भन ३२८, पयन२], आय४२६ भने ४४२९. (इन्चेएणं मुभेणं करणेणं असुर- कुमाराणं करणओ सायं वेयण यति ) त शुल ४२ थी असुमारे। Aud. વેદનાનું દાન કરે છે. તે કારણે તેઓ કરણથી શાતાઢવાનું વેઢન કરે છે. (णो अकरणओ) मरथी शतावनातुं वन ४२ता नयी. ( एवं जाव थणि- यकुमाराण') स्तनित भार पर्यन्तना वाना विषयमा ५ मेमर सभा. (पुढवीकाइयाण एवामेव पुच्छा) महन्त ! पृथ्वीय ७॥ २४थी शाता વેદના અને અશાતના વેદન કરે છે, કે અકરણથી શાતા વેદના અને અશાતા વેદનાનું વેદન કરે છે?

·भेग यिकाः करणतो विमात्रया वेदना दयन्ति, नो भारणतः । औदारिक सर्वे शुभाशुभेन विमात्रया। देवाः भुभेन ॥ टीका-'काबिहे भंते ! करणे पण ?' गीतमः पृच्छति-हे म. कतिविध कियप्रकारम् खल करणं मुखदुःखानुमानिमिराभूतं प्राप्तम् । मगर अनुभव करते हैं ? (पवर-इच्चएणं सुभाऽसुभर्ण करणेण पुढवीका करणओ मायाए वेय वयंति, जो अकरणमो) हे गौतम! पृथिवी यिक जीच शुभाशुभ कितने भेद कदाचित् शातारूप और कदा अशातारूप वेदना का अनुभव करते हैं। अकरण से-करण के यि नहीं। यही यहां पर विशेषता है।(भोरलिय सरीरासन्वे सुभासुभे करणेणं वेमायाए-देचा सुभेणं सायं ) जितने भी औदारिक शरीरवा जीव है वे सब ही शुभ और अशुभरूप करण से ही दोनों प्रकार ६ वेदना का अनुभव करते हैं देव शुभकरण से केवल शातावेदना अनुभव करते है। टीका-पहिले जीवों को वेदना का कथन किया गया है। वा वेदना करण द्वारा होती है इस कारण सूत्रकार इस सून से उसी का निरूपण कर रहे हैं इसमें गौतम ने प्रभु से ऐसा पूछा है कि-"कावि- हेण भंते ! करणे पण्णत्ते ) हे भदन्त ! करण कितने प्रकार का होता है ? सुख और दुःख के अनुभव करने में जो निमित्त भूत होता है उसका नाम करण है सो इस करण के कितने भेद हैं ? इस (णवर-इच्चेएणं सुभाऽसुमेणं करणेणं पुढविमइया करणो वैमायाए वेयणं वेयंति, जो अकरणओ) 3 गौतम ! पृथ्वी५५ ७ शुभाशुस २९थी । ज्या२४ શાતવેદનાનું વેદન કરે છે અને કયારેક અશાતા વેદનાનું વેદન કરે છે, અક- २थी तो तेनुं वन ४२ता नथी, मेटली. मी विशेषता छ. (ओरालिय सरीरा सब्वे सुभासुभेण करणेण वेमायाए देवा सुमेण सायं ) समस्त मौहार શરીરવાળા જી શુભ અને અશુભરૂપ કરણથી જ અને પ્રકારની વેદનાનું વેદન કરે છે. દેવે શુભકરણથી ફક્ત શાતા વેદનાને જ અનુભવ કરે છે. ટકાથે–આગલા પ્રકરણમાં જેની વેદનાનું કથન કરવામાં આવ્યું છે. તે વેદના કરણ દ્વારા થતી હૈય છે. તે કારણે સૂત્રકાર આ સૂત્રમાં કરણનું નિરૂપણ કરે છે. ગૌતમ સ્વામી મહાવીર પ્રભુને એ પ્રશ્ન પૂછે કે “ काविहेण भवे! करणे पण्णते ?" महन्त ! ४२५ मा रनi sai छ ? (असम દુખને અનુભવ કરવામાં જે નિમિત્તરૂપ હેય છે, તેને કરણ કહે છે.)

·- - प्रमेयपन्द्रिका री० २०६४० १ २० २ फरणस्वरूपनिरूपणम् ७८९ -'गोयमा ! चउबिहे करणे पण्यत्ते' हे गौतम ! चतुर्विधं-चतुःप्रकारं फरणं प्रज्ञ. प्तम् , 'तं जहा-मणकरणे, वयकरणे कायकरणे, कम्मकरणे तद्यथा-मनःकरणम्, बचाकरणम् , कापकरणम् ,कर्मफरणं च-तत्र मनोवाकायविषयकं करणं तत्तत्कर- गम् , फर्मकरणं च कर्मविषयकं करणं, बन्धन-संक्रमणादिनिमित्तभूनं जीववीर्य कर्मकरणम् । गौतमःपृच्छति-'नेरइयाणं भंते ! कविहे करणे पण्णते?' हे भदन्त ! नायिकाणां कतिविधं करणं पक्षप्तम् ? भगवानाह-'गोयमा ! चउन्चिहे पण्णत्ते' हे गौतम ! नैरपिकागां चतुर्विधं करणं प्राप्नम् , जहा-गणकरणे, बहकरणे, काय- करणे, कम्मकरणे' तद्यथा-मनःकरणम् , पचाकरणम् , कायकरणम् , कर्मकरणम् , गौतम के प्रश्न का उत्तर देते हुए प्रभु उनसे कहते हैं कि-(गोयमा) है गौतम ! (चविहे करणे पणत्ते) करण चार प्रकार का होता है (तं जहा) जैसे-(मणकरणे) मनकरण, (बइकरणे) वचनकरण, (कायकरणे) कायकरण, (कम्मकरणे) कर्मकरण, कर्मों के बंधन में, उनके संक्रमण आदिमें जो निमित्तभून जीव को चीर्यविशेप है वह कर्मकरण है। अय गौतम प्रभु से पुनः पूछते हैं कि-(नेरइयाणं भंते ! काविहे करणे पण्णत्ते) हे भदन्त ! नारक जीवों के कितने करण होते हैं-अर्थात् पूर्वोक्त इन चार करणों में से चार ही करण होते हैं या कुछ कम करण होते हैं ? तो इसके उत्तर में प्रभु उनसे कहते हैं कि (गोयमा) हे गौतम! नारक जीवों के ( चउब्धिहे पण्णत्ते ) चारों प्रकार के ही करण होते हैं । (तं जहा) जैसे (मणकरणे, चइकरणे, कायकरणे, कम्मकरणे ) मनकरण, वचनकरण, कायकरण, और कर्मकरण मापीर अनुतन वाम भापता 3 छ-" गोयमा ! चउविहे करणे पण्णत्ते" गौतम ! ४२६५ यारन डाय छ, तजहा मणकरणे" भन२, "इकरणे" "कायकरणे" કાયકરણ भने “ कम्मकरणे " भ४२९. भाना मधन म तमना सभा मामा નિમિત્તભૂત (કારણરૂપ) જે જીવનું વીર્ય વિશેષ છે તેને કમકરણ કહે છે गौतम स्वाभाना 18-( नेरइयाण भते । कइविहे करणे पण्णते ?) ભદન્ત ! નારક જીવનમાં કેટલાં કરણ હોય છે ? એટલે કે પૂર્વોક્ત ચારે ચાર કિરણ હોય છે, કે તેથી ઓછાં કરણે હોય છે ? महावीर प्रसु तन पाम सापता 3 छ-" चउन्विहे पण्णत्ते" गौतम ! नानां यार ४२९५ डाय छ, “व'जहा" i डे (मणकरणे, वइ- करणे, कायकरणे, कम्मकरणे) भन४२], क्यन५२५५, ४१५:२५ भने ४२. "i- વચનકરણ, ·मंगवती - पिकाः करणवो रिमात्रया वेदनां वंदयन्ति, नो मरणतः। औदारिकभरीराः सर्वे शुभाशुभेन विमात्रया । देवाः भुमेन ।। टीफा-'काविहे गं भंते ! करणे पण ? गौतमः पृच्छति-रे भदन्त । कविविधं फियत्प्रकारम् खलु फरणं सुखदुःखानुमानिमिचभूतं प्राप्तम् । भगवानार अनुभव करते हैं ? (णवरं-इच्चेपण सुमाऽमुभर्ण करणेण पुढवीकाइया करणओ मायाए वैयण वेयंति, णो अकरणो) हे गौतम ! पृथिवीका- यिक जीच शुभाशुभ कितने भेद कदाचित् शातारूप और कदाचित अशातारूप वेदना का अनुभव करते हैं। अफरण से-करण के बिना नहीं। यही यहां पर विशेपता है।(ओरालिय सरीरासन्वे सुभासुभेग करणेण वेमायाए-देवा सुभेणं सायं) जितने भी औदारिक शरीरवाछे जीव हैं वे सब ही शुभ और अशुभरूप करण से ही दोनों प्रकार की वेदना का अनुभव करते हैं देव शुभकरण से केवल शातावेदना की अनुभव करते है। टीकार्य-पहिले जीवों की वेदना का कथन किया गया है। वह वेदना करण द्वारा होती है इस कारण सूत्रकार इस सूत्र से उसी का निरूपण कर रहे हैं-इसमें गौतम ने प्रभु से ऐसा पूछा है कि-"कवि.. हेण भंते ! करणे पणत्ते) हे भदन्त ! करण कितने प्रकार का होता है ? सुख और दुःख के अनुभव करने में जो निमित्त भूत होता है उसका नाम करण है सो इस करण के कितने भेद हैं ? इस (णवर-इच्चेएणं सुभाऽसुभेणं करणेणं पुढविफ'इया करणो वेमायाए वेयणं वेयंति, णो अकरणओ) ॐ गौतम ! पृथ्वीय छ। शुभाशुल ३२५थी ०४ यारे શાતવેદનાનું દાન કરે છે અને કયારેક અશાતા વેદનાનું વેદન કરે છે, અક- रथी तो तेनु वेहन ४२ता नथी, भेटसी मही विशेषता छ. ( ओरालिय सरीरा सव्वे सुमासुभेण करणेण वेमायाए -देवा सुभेग सायं ) समस्त भौहार શરીરવાળા જીવો શુભ અને અશુભરૂપ કરણથી જ બન્ને પ્રકારની વેદનાનું વેદન કરે છે. દેવે શુભકરણથી ફક્ત શાતા વેદનાનો જ અનુભવ કરે છે. साथ –આગલા પ્રકરણમાં જીવોની વેદનાનું કથન કરવામાં આવ્યું છે. તે વેદના કરણ દ્વારા થતી હોય છે. તે કારણે સૂત્રકાર આ સૂત્રમાં કરણનું નિરૂપણ કરે છે. गौतम स्वामी महावीर प्रभुने सेवा प्रश्न पूछे , “ कइविहेण भते ! करणे पण्णते?" महन्त ! ४२९४ 32वां Rai sai छ? (सुम भने દુઃખને અનુભવ કરવામાં જે નિમિત્તરૂપ હોય છે, તેને કરણ કહે છે.)

·प्रमेयचन्द्रिका टो० ० ६ ० १ १०२ फरणस्वरूपनिरूपणम् ७११ अनुमात्मिकां वेदनां वेदयन्ति ? अनुभवन्ति ? अथवा ' अकरणी असायं वेवणं वेयंति ?' अकरणतः करणं विना असातां वेदनां वेदयन्ति ?। भगवानाद- 'गोयमा ! नेरहया पं करणी असायं वैयणं वेयंति, हे गौतम ! नैरयिकाः खलु करणतो मनोवचनादिद्वारा असाताम् दुःखरूपां वेदनां वेदयन्ति, 'णो अकरणओ असायं वेय वेयंति'नो अकरणतः करणे विना असावां वेदनां वेदयन्ति । गौतम आह-' से केणद्वेणं' हे भदन्त ! तत् केनार्थेन नैरयिकाः करणतोऽसातां वेदनां वेदयन्ति, नो अकरणतः ? किं तत्र कारणमिति प्रश्नाशयः ? भगवानाद- 'गोयमा ! नेरइयाणं चउन्चिहे करणे पप्णत्ते' हे गौतम ! नैरयिकाणां चतुर्विध करणं प्रज्ञप्तम् , ' जहा-मणकरणे, वयकरणे, कायकरणे, कम्मकरणे ' तद्यथा- आशातावेदना का अनुभव करते रहते हैं सो वे मनवचन कायादि द्वारा उस अशुभात्मक अशाता का अनुभव करते हैं ? या करण के बिना ही असातावेदना का अनुभव करते हैं ? इस प्रश्न के उत्तर में प्रभु उनसे कहते हैं कि (गोयमा) हे गौतम ! (नेरयाणं करणओ असायं वेयणं वेयंति) नारक जीव नरकों में जो अशुभात्मक असाता का वेदन करते है-ये मनवचन काय आदि करण द्वारा उनका वेदन करते हैं, करण- विना उसका वेदन नहीं करते हैं । नारक जीव नरकों में करणद्वारा ही अशातावेदना का अनुभव करते हैं करण के विना नहीं ऐसा जो आपने कहा है सो (से केणढणं) ऐसा आप किस कारण से कहते हैं ? इसके उत्तर में प्रभु उनसे कहते हैं कि (गोयमा) हे गौतम! (नेरहयाणं चबिहे करणे पण्णत) नारक जीवों में अभी मनकरण, वचनकरण, વેદન કરે છે, તે શું મન, વચન, કાય અને કમરૂપ કરણે વડે અશુભાત્મક અશાતાનું વેદન કરે છે, કે અકરણથી (કરણ વિના જ) અશાતા વેદનાનું વેદન કરે છે ? उत्तर- गोयमा !" गीतम! (नेरइयाणं करणओ असायवेयणं वेयंति) ना. नर-1 म२ २ मशुमाम शातानुं वहन ४२ छ, તે મન, વચન, કાય આદિ કરો દ્વારા જ કરે છે, કારણ વિના તેઓ તેનું વિદન કરતા નથી. प्रश्न---" से केणठेणं " महन्त ! मा५ ॥ ॥२ मे ४ छ। કે નારક જીવે કરણ દ્વારા જ અશાતા વેદનાનું વેદન કરે છે, કરણ વિના તેઓ તેનું વેદન કરતા નથી ? GOR-" गोयमा ! " गौतम ! ( नेरइयाणं चउविहे करणे पण्णत्ते) મેં આગળ કહ્યું તે પ્રમાણે નારક જીવોમાં સનકરણ, વચનકરણ, કાયકરણ ·- ७० भगवती एवं चिदियाशं सन्वेसि उनिहे करणे पगचे पथेन्द्रियाणां नियम्योनिकादि. मनुष्यपर्यन्तानां सर्वेषां चतुर्विध करणं प्राप्तम् , तब मनोरचाकायकर्मरूप योध्यम् 'एगिदियाणं दुबिह-कायकरणे य, फमकरणे य' एकेन्द्रियागां निरि- धम् करणम् मशगम् , यथा-फायफरणं च, फर्मकरणं च विगरिदियागं तित्रिी- पकरणे, कायकरणे. फम्मकरणे य ' विकलेन्द्रियाणां विचतुरिन्द्रियाणां जीवानां त्रिविध करणं मतप्तम् , अयथा-याकरणम् , कायकरगम, कर्मकरण च । गौतमः पुनः पृच्छति-नेरइया भंते ! कि करणी मासायं पंचगं वेति ? हे भदन्त ! नैरयिकाः खलु किम् फरणत:-मनोववनमायादिद्वारा असावाम् -ये चारों ही करण नारक जीवों में पाये जाते हैं। (प) इसी तरह से (पंचिदियाणं सन्वेसि चन्धिहे करणे पण्णत्ते) जितने भी पंचेन्द्रियजीव -संजी पञ्चेन्द्रिय प्राणी हैं-तियंग्योनि के सजी पंचेन्द्रिय जीवों से लेकर मनुष्यपर्यन्त उन सबके ये मनवचन काय और कर्मरूप चारों प्रकार के ही करण होते हैं। (पगिदिपाणं दुविहे कायकरणे य कम्मक रणे य) एकेन्द्रिय जीवों के कायकरण और कर्मकरण ये दो ही करण होते हैं। (विगलेंदिया णं तिविहे वइकरणे, कायकरणे, कम्मकरणे य) दोइन्द्रिय, तेइन्द्रिय और चौइन्द्रिय जीवों के वचनकरण, कायकरण, और कर्मकरण ये तीन प्रकार के करण होते हैं। अब गौतम प्रभु पुनः पूछते हैं कि-(नेरल्याणं भंते । किं करणओ असायं चेयणं वेयंति, अफरणओ असायं वेपणं वेयंति) हे भदन्त ! नारक जीव नरकों में जो मा थारे ॥२॥ ना२४ मा नेपामा आवे छे. “ एवं" से प्रभारी (पंचिं दिया सन्वेसि पबिहे करणे पण्णते) समस्त पयन्द्रिय जवान સંજ્ઞી પંચેન્દ્રિય જી-મન, વચન, કાય અને કર્મરૂપ ચારે કરણે હેય છે. એટલે કે તિર્યનિના સંસી પંચેન્દ્રિય જીવોથી લઈને મનુષ્ય પર્વતના સમસ્ત પચન્દ્રિય જીવો મન, વચન, કાય અને કર્મરૂપ ચારે કરણવાળા हाय छ. (एगिदियाणं दुविहे कायकरणे य कामकरणे य) भेन्द्रिय वाने मे १४ ४२९ उ.य छ-(१) ४१५४२९म२ (२) ४२९. (विगले दियाण तिविहे वकरणे, कायकरणे, कम्मकरणे) qिaन्द्रिय पान (દ્વિન્દ્રિય, ત્રિીનિદ્રય અને ચતુરિન્દ્રિય જીવોને) ત્રણ કારણ હોય છે-(૧) વચન ४२६, (२) ४२१ मन (3) ४२५. H-"नेरइयाणं भंते ! किं करणओ असायंवेयणं वेयति, अकरणओ अवायवेयण वेयति ?" wiral IR: यो नरभाने मशतावनानु ·७९३ प्रमेयचदिका सी० ० ६ ० १ २२ फरणस्यहपनिरूपणम् वेदनाम् अनुभवन्ति, नो अकरणनस्तामनुभयन्ति ? गौतम आह-से केगडेण?' हे भदन्त । वत् केनार्थेन अमरकुमाराः फरणत एव, नो अकरणतः सातां वेदनां चेदयन्ति ? । भगवानाह-गोयमा ! असुरकुमाराणं चउबिहे करणे पण्णत्ते' हे गौतम ! अमुरकुमाराणाम् चतुर्विध करणं प्रसप्तम् , 'तं जहा-मणकरणे, वयकरणे कायकरणे, कम्मकरणे तया-मनःकरणम् , बनाकरणम् , कायकरणम् , कर्मकरणं च, 'इएणं मुभेणं करणेणं अमुरकुमाराणं करणओ सायं देयणं वेयंति' इत्येतेन उपर्युक्तेन मनोरचा कायादिना शुभेन करणेन अनुरकुमाराः खलु करणत एव सावां वेदनां चेदयन्ति, 'णो अफरणो' नो अकरणतः सातां वेदनां ते वेद चन्ति, 'एवं जाव-पणियकुमाराणं' एनम्-असुरकुमारवदेव यावद-नागकुमार उनसे कहते हैं (गोयमा ) हे गौतम ! (करणओ नो अकरणओ) असु- रकुमार करणदारा ही सुखरूप शातावेदना का अनुभव करते हैं अक- रण-करण के विना नहीं, अय गौतम स्वामी प्रभु से ऐसे कथन में कारण क्या है ? इस विषय को जानने की इच्छा से पूछते हैं (से केण- द्वेर्ण ) हे भदन्त ! आप ऐसा किस कारण से कहते हैं ? इसके उत्तर में प्रभु कहते हैं कि (गोयमा) हे गौतम ! (अस्तुरकुमाराणं चउबिहे करणे पण्णत्ते तं जहा मणकरणे, वयकरणे, कायकरणे, कम्मकरणे-इच्चेएणं सुभेणं करणेणं असुरकुमाराण करणओ सायं वेयणं वेयंति) असुरकु- मारों के मनकरण, वचनकरण कायकरण और कर्मकरण ये चार होते है ऐसा अभी २ प्रकट किया गया है सो इन चार शुभ करणों से युक्त होने के कारण ये करण से ही सुखरूप शातावेदना का अनुभव करते हैं (णो अकरणो) करण के सिवाय नहीं ऐसा मैंने कहो है ( एवं जाव કુમારે કરણ દ્વારા જ શાતા વેદનાનું દાન કરે છે, તેઓ કરણ વિના તેનું વેદન કરતા નથી. તેનું કારણ જાણવા માટે ગૌતમ સ્વામી આ પ્રકારને પ્રશ્ન પૂછે છે. ” હે ભદન્ત! આપ શા કારણે એવું કહે છે? G१२--" गोयम 1" गौतम!" (असुरकुमाराण चउबिहे करणे पण्णत्ते-च'जहा " असुरशुभाशने नाय प्रभा या२ ४२ ॥ य छे-( मणकरणे, घइकरणे, कायकरणे, कम्मकरणे ) भन:२८, qयन४२९, ७॥५४२५५ भने ४४२. (इच्चेएण सुभेण करणेण अमुरकुमाराण करणओ सायं वेयण वेयति ) આ શુભ કરણેથી યુકત હોવાને કારણે તેઓ કરણ દ્વારા જ સુખરૂપ શાતા- वेदनाना अनुभप रे , “णो अकरणो" ४२५ विना ते तन मनुनप . से केणद्वेणं० N કરતા નથી. २०० ·- मनाकरणम् , बचाकरणम् , कायकरणम् , कर्मकरण एवं नउमि अमुभेणे करणेणे नेरइया करणभी असाग पेयणं वेगति' इत्येतेन उपयुक्तेन मनोवचनादिरूपेण चतुर्विधन अशुभेन करणेन नेरपिकाः फरणत पर असाता वेदनां चेदयन्ति, 'णो अफरणभो 'नो भरणतः करणे विना नरयिकाः असाता वेदनां न वेदयन्ति इत्यर्थः । उपसंहरति-से तेणढणं' हे गौतम ! तत् तेनार्येन यत् नैरयिकाः करणत एक, नो अफरणतः असाता वेदनां वेदयन्नीत्युच्यते । गौतमः पृच्छति-'अमुरकुमाराणं किं करणभी ? ' अमुरकुमाराः खलु किम् फरणतः, अकरणतो या सातां मुखरूपांपेदनां चेदयन्ति ? भगवानाइ-गोयमा ! फरणभो, नो अकरणो' हे गौतम ! अमुरकुमाराः फरणव एव साता सुखरूपां कापकरण, और कर्मकरण ये चार प्रकार के करण होते हैं ऐसा प्रकट किया गया है सो (इच्चएणं चउविहेणं असुमेणं करणेणं नेरच्या करणओ असायं चेयणं वेयंति) वे नारक जीव इन पूर्वोक्त चार करणों वाले होते हैं-इस कारण वे करण द्वारा आशातावेदना का अनुभव करते है (णो अफरणो) करण के बिना वे उस वेदना का अनुभव नहीं करते हैं (से तेगडेणं) इस कारण हे गौतम ! मैंने ऐसा कहा है कि नारक जीव करण से ही अशाता का अनुभव करते हैं करण के विना नहीं। अब गौतम स्वामी प्रभु से पुनः ऐसा पूछते हैं कि-असुरकु. मारा णं कि करणो अकरणओ) हे भदन्त ! असुरकुमार क्या करण दाग ही शाता-सुखरूप वेदना का अनुभव करते हैं या करण के विना ही सुखरूप शातो बेदना का अनुभव करते हैं ? इसके उत्तर में प्रभु भने ४४२६], से यार २i ४२ डाय छे. ( इच्वेएणं च विहेणं असु- भेणं करणेणं नेरइया करणी असायं वेयणं वेयति) से यार रन अशुभ ४२ । द्वारा तमे। सशतावनानी अनुभव ४रे छ, “णो अफरणओ" तमा स३२४थी (४२। बिना) ते नाना अनुमप ४२ता नथी. "से तेणटेणं' હે ગૌતમ! તે કારણે મેં એવું કહ્યું છે કે નારક જીવો કરણથી જ અશાતા વેદનાનો અનુભવ કરે છે, કરણ વિના તેઓ અશાતા વેદનાને અનુભવ કરતા નથી. वे गौतम स्वामी महापौर प्रभुने पो छे छे 3-(असुर• कुमाराण किं करणओ अकरणओ ?) Satra! असुरभार देपो ४२ દ્વારા જ શાતા-સુખરૂપ-વેદનાને અનુભવ કરે છે, કે અકરણ દ્વારા (કરણ વિના) જ સુખરૂપ શાતવેદનાને અનુભવ કરે છે? 6-12-" गोयमा !" 8 गौतम! (करणो नो अकरण) असुर.

·७९३ पन्ति, प्रमेयाग्द्रिका डी. २०६४०१२ फरणस्वरूपनिरूपणम् वेदनाम् अनुभवन्ति, नो भकरणनस्तामनुगन्ति ? गौतम आह-से कंगडेणं ?' हे भदन्त ! तत् केनार्थेन अमृरकुमाराः फरणत एव, नो अकरणतः सातां वेदनां चेदयन्ति ? । भगवानाह-गोयमा ! अनुस्कुगारानं चउबिहे करणे पण्णत्ते' हे गौतम ! असुरकुमाराणाम् चतुर्विध करणं प्रज्ञप्तम् । 'तं जहा-मणकरणे, वयकरणे कायकरणे, कम्मकरणे तयया-मनःकरणम् , बनाकरणम् , कायकरणम् , कर्मकरणं च, 'इचएणं सुभेणं करणेगं अमरकुमारा णं करणओ सायं देयणं वेयंति' इत्येतेन उपर्युक्तेन मनोवचःकायादिना शुभेन करणेन अनुरकुमाराः खलु करणत एव सावां वेदनां वेदयन्ति, ' णो अफरणी' नो अकरणतः सातां वेदनां ते वेद 'एवं जाव-यणियकुमाराणं' एवम्-अमुरकुमारवदेव यावत्-नागकुमार उनसे कहते हैं (गोयमा) हे गौतम ! (करणओ नो अकरणओ) असु- रकुमार करणद्वारा ही सुखरूप शातावेदना का अनुभव करते हैं अक- रण-करण के विना नहीं, अय गौतम स्वामी प्रभु से ऐसे कथन में कारण क्या है ? इस विषय को जानने की इच्छा से पूछते हैं (से केण- टेणं ) हे भदन्त ! आप ऐसा किस कारण से कहते हैं ? इसके उत्तर में प्रभु कहते हैं कि (गोयमा) हे गौतम! (असुरकुमाराणं चउबिहे करणे पण्णत्ते तं जहा मणकरणे, चयकरणे, कायकरणे, कम्मकरणे-इच्चेएणं सुभेणं करणेणं असुरकुमाराणं करणओ सायं वेयणं वेयंति) असुरकु- मारों के मनकरण, वचनकरण कायकरण और कर्मकरण ये चार होते है ऐसा अभी २ प्रकट किया गया है सो इन चार शुभ करणों से युक्त होने के कारण ये करण से ही सुखरूप शातावेदना का अनुभव करते हैं (णो अकरणो ) करण के सिवाय नहीं ऐसा मैंने कहो है ( एवं जाव કુમારે કરણ દ્વારા જ શાતા વેદનાનું દાન કરે છે, તેઓ કરણ વિના તેનું વેદન કરતા નથી. તેનું કારણ જાણવા માટે ગૌતમ સ્વામી આ પ્રકારને પ્રશ્ન પૂછે છે. "से केणटेणं० " महन्त ! भा५ शा २२ मे ४ छ। ? उत्तर- गोयमा !" गौतम ! (असुरकुमाराणं चउबिहे करणे पण्णच-त'जहा " मसुरभारी ने नये प्रभा यार ४२. डाय छ-( मणकरणे, वदकरणे, कायकरणे, कम्मकरणे ) मन४२, क्य-४२, ४14:२५ भने ४३२८. (इन्चेएण मुभेण करणेण' अमुरकुमाराण करणओ सायं वेयण वेयति ) આ શુભ કરણેથી યુક્ત હોવાને કારણે તેઓ કરણ દ્વારા જ સુખરૂપ શાતા. वेदनाना भनुम रे , " णो अकरणो" . . કરણ વિના તેઓ તેને અનુભવ ४२ता नथी. म २०० ·७२४ भगवती मुवर्णकुमार-वियुत्कुमार- अग्निकुमार - दीप पारो-दपिनमार-दिशामार-- पवनकुमाराणां स्तनितकुमाराणां च भानपतीनामपि वोध्यम् , क्या च नागकुमा. रादि-स्तनितकुमारपर्यन्ता अपि देवाः करण म साता पंदना येदन्ति, नो अकरणत इति । 'पुढयी फाइयाणं एकामेर पुन्छा ? ' पृथिवीकायिकानामपि जीनाम् परमेव नैरयिकादियदेव या प्रश्ना, नया च-पृथिवी कायिका जीवाः किं करणतः अकरणको वा साताम् अमान या वेदनां चेदयन्ति ? इति प्रश्न अद नीयः, भगवान् नत्र विशेषतां प्रतिपादयति-'णयर-इच्चएणं मुभाऽमुभेणं कर- णेणं पुढवीकाइया करणी वेमायाए वेयणं घेयंति, णो अकरणो' नवरम्- थणियकुमाराणं) असुरकुमारों की तरह से ही पावत्-नागकुमार, सुवर्णकुमार, विद्युत्कुमार, अग्निकुमार, दीपकुमार, उदधिकुमार, दिशाकुमार, पवनकुमार, और स्तनितकुमार इन भवनपतियों के भी जानना चाहिये। इस तरह नागकुमारदि स्तनितकुमारतक के सथ ही देव भवनपतिदेव-फरणवारा ही सातावेदना का अनुभव करते हैं अक- रण द्वारा नहीं । ( पुढवीकाइयाणं एषामेव पुच्छा) पृथिवीकायिक जीवों के भी नारक जीवों की तरह से ही प्रश्न करना चाहिये-तथाच हे भदन्त ! पृथिवीकायिक जीव क्या करण वारा, या करण के विना ही शाता अशातारूप वेदना का अनुभव करते हैं? ऐसा प्रश्न अपने आप समझलेना चाहिये-तप इस प्रश्न के उत्तर में प्रभु विशेषता का प्रति- पादन करते हैं (गवरं इच्चेएणं सुभातुभेणं करणेणं पुढचीकाइयां कर ( एवं जाय यणियकुमाराण) से प्रभारी (मसुमारानी भ) સ્વનિતકુમાર પર્યન્તના દેવો પણ ચાર કરણ દ્વારા જ અનુભવ કરે છે. એટલે કે અસુરકુમાર, નાગકુમાર સુવર્ણકુમાર, વિષ્ણુકુમાર, અગ્નિકુમાર, દ્વીપકુમાર, ઉદધિકુમાર, દિશાકુમાર, પવનકુમાર, અને સ્વનિતકુમાર, એ ભવનપતિ દેવો પણ ચાર કર વડે જ સુખરૂપ શાતા વેદનાનું વેદન કરે છે. તેઓ અકરણ દ્વારા સાતવેદનાને અનુભવ કરતા નથી. (पुदविकाझ्याण एवामेव पुच्छा) HER ! पृथ्वीय पोन विष- યમાં પણ હું એજ પ્રકારને પ્રશ્ન પૂછવા માગું છું-શું પૃથ્વીકાય જીવો કરણ દ્વારા શાતવેદના અને અશાતા વેદનાને અનુભવ કરે છે, કે અકરણ દ્વારા તેને અનુભવ કરે છે ? આ પ્રશ્નનો જવાબ આપતા મહાવીર પ્રભુ તેમના વિષયમાં કેટલીક विशेषतार्नु प्रतिपादन ४२ छ-( गवरं इच्चेएणं सुभासुभेण करणेणं काइया ·. प्रमेयन्द्रिका टी० ए०६ ० ० २ फरणस्वरूपनिरूपणम् ७५ विशेषः पुनरेतावानेव यत् इत्येतेन उपरि वर्णितेन शुभाऽशुभेन करणेण पृथिवी कायिकाः करणतो विमात्रया-विविधया मात्रया कदाचित् मुखात्मिकां साता वेदनां वेदयन्ति, कदाचिच दुःखात्मिकाम् असावां वेदनां वेदयन्ति किन्तु नो अफरणतः करणं विना तथाविधवंदनां शुभामशुभां वा वेदयन्ति । तथा 'औरालियसरीरा सचे मुभासुभगं बंगायाए' औदारिकशरीराः सर्वे जीवाः शुभाऽशुभेन करणेन विमात्रया कदाचित साता वेदनां वेदयन्ति, कदाचित् असावां वेदना वेदयन्ति । देवा मुभेणं सायं ' देवाः शुभेन फरणेन साता मुखरूपां वेदनां वेदयन्ति, नो दुःखरूपाम् असानां वेदना वेदयन्तीति भावः ।। मू० २ ॥ णो वेमायाए वेयणं वेयंति, जो अकरणओ) ये कहते हैं कि जो पृथिवीकायिक एकेन्द्रिय जीव हैं वे पूर्वोक्त शुभाशुभ करण द्वारा, विमात्रा से-भजना से कभी सुग्वरूप शातावेदना का और कभी दुःख- रूप अशातावेदना का-इस प्रकार की विविधमात्रा से-वेदना का अनुभव करते हैं-करण के विना तथाविध शुभाशुभ वेदना का अनुभव नहीं करते। तधा-(ओरालियसरीरा सम्वे सुभाभणं वेमायाए) जितने भी औदारिक शरीरवाले-पकेन्द्रिय से लेकर समस्त पंचेन्द्रिय मनुष्य और तिर्यंच जीव हैं वे सब शुभ और अशुभकरण द्वारा ही विमात्रा से कदाचित् सातावेदना का और कदाचित् आसातावेदना का अनुभव करते हैं । ( देवा सुभेण सायं) देव शुभकरण द्वारा साता सुखरूप वेदनाका ही अनुभव करते हैं, दुःखरूप असातावेदना का नहीं ॥सू०२॥ करणओ वेमायाए वैयण' यति ) ॐ गौतम २ पृ०14 मेन्द्रिय पो છે તે ઉપર્યુક્ત શુભાશુભ કરશે કે કયારેક દુઃખરૂપ અશાતા વેદનાનો અનુભવ કરે છે, તેઓ કરણ વિના શાતા વેદના અને અશાતાવેદનાનો અનુભવ કરતા નથી. આ રીતે પૃથ્વીકામાં વિકલ્પ શાતા વેદના અને અશાતવેદનાના વેદનનું પ્રતિપાદન કરાયું છે. તિય) તેઓ (ओरालियसरीरा सव्वे सुभासुभेणं वेमायाए) 22ी मोहरि शरी२- વળા જીવો છે, (એટલે કે એકેન્દ્રિયથી લઈને સમસ્ત પંચેન્દ્રિય મનુષ્ય અને શુભ અને અશુભ કરણ દ્વારા વિકલ્પ શાતા વેદના અને અશાતા વેદનાને અનુભવ કરે છે એટલે કે કયારેક તવેદનાને અનુભવ કરે છે અને ક્યારેક અશાતા વેદનાને અનુભવ કરે છે. “ देवा सुभेण साय" દેવ શુભ કરણ વડે સુખરૂપ શાતા વેદનાને જ અનુભવ કરે છે. તેઓ દુઃખ રૂપ અશાતા વેદનાને અનુભવ કરતા નથી. એ સૂત્ર ૨ ll ·७५६ मंगवतार वेदना-निर्भरयोः साहचवतव्यता। चंदना-निर्जरयोरधिकारान् तयोः सायं पनिषादगिमार- जीवाणं भंते !' इत्यादि। मूलम्-" जीवा गं भंते ! कि महावेयणा महानिज्जरा, महावेयणा अप्पनिजरा, अप्पवेयणा महानिजरा, अप्पवैयणा अप्पनिजरा ? गोचमा ! अत्थेगइया जीवा महावेयणा महा- निजरा, अस्थेगइया जीवा महावेयणा अप्पनिजरा, अत्थे गइया जीवा अप्पवेयणा महानिजरा, अत्यंगइया जीवा अप्पवेयणा अप्पनिजरा । से केणटेणं०? गायमा ! पडिमा पडि- वनए अणगारे महावेयणे महानिजरे, छहि-तत्तमासु पुढवीसु नेरइया महावेपणा अप्पनिजरा । सेलेसि पडिवन्नए अणगारे अप्पवेयणे महानिजरे। अणुत्तरोववाइया देवा अप्पवेयणा अप्पनिजरा । सेवं भंते ! सेवं भंते ! त्ति, 'महावेयणे य वस्थ कद्दम-खंजणकए य अहिगरणी । तणहत्थे य कवल्ले, करण महावेयणा जीवा" ।सू०३।। छाया--जीवाः खलु भदन्त ! कि महावेदनाः-महानिर्जराः १, मदावेदना: अल्पनिर्जराः २, अल्पवेदना:-महानिर्जराः, ३, अल्पवेदनाः-अल्पनिर्जराः ४, वेदना और निर्जरा में साहचर्यवक्तव्यता- 'जीवाणभंते!' इत्यादि । सूत्रार्थ-(जीवाणं भंते ! किं महावेयणा, महानिज्जरा, महावेय- णा अप्पनिज्जरा, अपवेयणा महानिज्जरा, अप्पवेयणा अप्पनिज्जरा) વેદના અને નિર્જરામાં સાહચર્ય વક્તવ્યતા- "जीवाण भंते ! त्यादि-- सूत्रा--(जीवाण' भंते ! कि महावेयणा महानिजरा, महावेयणा अप. निजरा, अपवेयणा महानिजरा, अपवेयणा अप्पनिजरा?) Dard..२ ·७९७ प्रमेपन्द्रिका टीका श६४० १ ० ३ वेदननिरयोः साहचर्यम् गौतम ! सन्त्येकके जीवाः महावेदनाः-महानिर्जराः १, सन्त्येकके जीवाः महावंदनाः-अल्पनिर्जराः २, सन्त्येकके जीशः अल्पवेदना:-महानिर्जराः ३, सन्त्येकके जीयाः अल्पवेदनाः-भला निर्जराः ४ । उत् केनार्थेन ? । गौतम ! पनिमामविपन्नकोऽनगारो महावेदनो-महानिर्जरः। पष्ठी-सप्तम्योः पृथिव्योः हे भदन्त ! जो जीव महावेदना वाले होते हैं ? वे क्या महानिर्जरावाले होते हैं ? तथा-जो जीव महायेदना वाले होते हैं, वे क्या अल्पनिर्जरा वाले होते हैं ! तथा-जो जीव अल्पवेदना वाले होते हैं, वे क्या महानि- जरावाले होते हैं ? तधा-जो जीव अल्पवेदनायाले होते हैं वे क्या अल्प- निर्जरावाले होते हैं ? (अत्येगइया जीवा महावेयणा महानिज्जरा महा- चैयणा अप्पनिज्जरा, अत्यंगइया जीवा अप्पवेयणा महानिज्जरा, अत्थे- गया जीवा अप्पवेयणाअप्पनिज्जरा) हे गौतम! कितनेक जीव ऐसे होते है जो महावेदनाघाले होते हैं और महानिर्जरावाले होते हैं। कितनेक जीव ऐसे होते हैं जो महावेदनाचाले होते हैं और अल्पनिर्जरावाले होते हैं। कितनेक जीव ऐसे होते हैं जो अल्पवेदनाघाले होते हैं और महा- निर्जरावाले होते हैं ? और कितनेक जीव ऐसे होते हैं जो अल्पवेदना वाले होते हैं और अल्पनिर्जरा वाले होते हैं ? (से केणटेणं) हे भदन्त ! ऐसा आप किस कारण से कहते हैं ? (गोयमा) हे गौतम ! (पडिमा- पडिवन्नए अणगारे महावेयणे महानिजरे, छट्टसत्तमासु पुढवीसु नेरइया જીવ મહદનાવાળા હોય તેઓ શું મહાનિરાવાળા હોય છે અથવા જે જીવ મહાદનાવાળા હોય તેઓ શું અલ્પનિર્જરાવાળા હોય છે? તથા જે જીવ અલ્પવેદનાવાળા હોય તેઓ શું મહાનિર્જરાવાળા હોય છે અથવા જે જીવ અલ્પવેદનાવાળા હોય તેઓ શું અલ્પનિર્જરાવાળા હોય છે? (अत्थेगइया जीवा महावेयणा महानिजरा महावेयणा अध्पनिज्जरा, अत्थे- गइया जीवा अप्पवेयणा महानिज्जरा, अत्थेगइया जीवा अपवेयणा अप्पनिज्जरा) છે ગૌતમ કેટલાક જીવ એવા હોય છે કે જે મહાદનાવાળા હોય છે અને મહાનિર્જરાવાળા હોય છે. કેટલાક જીવ એવાં હોય છે કે જે મહાદાવાળા હેય છે અને અપનિર્જરાવાળા હોય છે. કેટલાક જીવ એવાં હોય છે કે જે અલ્પવેદનાવાળો હોય છે અને મહાનિર્જરાવાળા હોય છે. અને કેટલાક જીવ એવા હેય છે કે જે અપવેદનાવાળા હોય છે અને અલ્પનિક જરાવાળા હોય છે. (से केणट्रेण० ) महन्त ! मेवु भाप शा २0 ४ छ। ! (गोयमा !) गौतम! (पडिमापचिवन्नए अणगारे महावेयणे महानिजरे, छवि सचमासु ·। -- ७९६ मंगपतीने वेदना-निरयोः साहनवक्तव्यता । वेदना-निर्नरयोरधिकारान् तयोः सायं मनिपादयितुमार- जीवाणं भंते 1' इत्यादि। मूलम्-" जीवा गं भंते ! कि महावेयणा महानिजरा, महावेयणा अप्पनिजरा, अप्पवेयणा महानि नरा, अप्पवेयणा अप्पनिजरा ? गोयमा ! अस्थेगइया जीवा महावेयणा महा- निजरा, अस्थगइया जीवा महावेयणा अप्पनिजरा, अत्थे गइया जीवा अप्पवेयणा महानिजरा, अस्थेगइया जीवा अप्पवेयणा अप्पनिजरा । से केणटेणं०? गोयमा ! पडिमा पडि- कन्नए अणगारे महावेयणे महानिजरे, छहि-तत्तमासु पुढवीसु नेरइया महावेयणा अप्पनिजरा । सेलेसि पडिवन्नए अणगारे अप्पवेयणे महानिजरे। अणुत्तरोववाइया देवा अप्पवेयणा अप्पनिजरा । सेवं भंते ! सेवं भंते ! त्ति, 'महावेयणे य वत्थ कद्दम-खंजणकए य अहिगरणी । तणहत्थे य कवल्ले, करण महावेयणा जीवा" सू०३।। छाया- “जीवाः खलु भदन्त ! किं महावेदनाः-महानिर्जराः १, महावेदनाः अल्पनिर्जराः २, अल्पवेदनाः-महानिर्जराः, ३, अल्पवेदनाः-अल्पनिर्जराः ४, वेदना और निर्जरा में साहचर्यचक्तव्यता- 'जीवाण भंते !' इत्यादि । सूत्रार्थ-(जीवाणं भंते ! किं महादेयणा, महानिज्जरा, महावेय- णा अप्पनिज्जरा, अप्पवेषणा महानिज्जरा, अप्पवेयणा अप्पनिज्जरा) વેદના અને નિર્જરામાં સાહચર્ય વક્તવ્યતા-- "जीवाण' भंते ! त्याहि-- सुत्रार्थ-(जीवाणं भवेकिं महावेयणा महानिजरा, महावेयणा अप्प. निचरा, अपवेयणा महानिजरा, अप्पवेयणा अप्पनिजरा ?) BRErd! रे ·७१९ - ! प्रवद्रिका टी० २०६३०३ वेदनानिझरयोः साहचर्यम् अतिशय वेदनावन्तः, अतिशय निर्जरावन्तध?, अथवा 'महावे यणा अप्पनिजरा' महायेदनाः अल्पनिर्जरा भवन्ति २, अप्पवेयणा महानिजरा ? ' अल्पवेदना: महानिर्जरा या भवन्ति ? ३, उताहो' अप्पयणा अप्पनिज्जरा ? ' अल्पवेदनाः अल्पनिर्जरा भवन्ति ? ४ामगानाह- गोयमा ! अत्धेगल्या जीवा महायणा- महानिज्जरा' हे गौतम ! सन्ति एकके के वन जीयाः महावेदनाः महानिर्जरा- वन्तश्च १, इत्यादिव्याख्या निगदसिद्धा, गौतम आह-' से केणटेणं ? ' हे भदन्त ! तत् केनार्थेन एवम्-पूर्वोक्तमकारेण उच्यते ? भगवानाद-गोयमा ! पडिमापडियनए अणगारे महावयणे महानिज्जरे' हे गीतम प्रविमामति- पनका प्रतिमाघारी अनगारः महावदनावान् महानिर्जरावांश्च भवति । 'छद्वि- सत्तमाम पुढचीमु नेरइया महायणा अप्पनिजरा' पष्टी-सतन्योः पृथिव्योः महानिज्जरा ?) हे भदन्त ! जीव ऐसे भी होते हैं क्या ? जो महावेदना- चोले होकर भी महानिर्जरावाले होते हैं ? अथवा-(महावेयणा अप्प. निजरा) जो महावेदनावाले होकर भी अल्पनिर्जरायाले होते हैं ? अथवा (अप्पवैयणा महानिर्जरा) अल्पवेदनावाले होकर भी जो महानिर्जरा- वाले होते हैं ? अथवा (अपवेयणा अप्पनिज्जरा) अल्पवेदनावाले होकर भी जो अल्प ही निज्जरावाले होते हैं ? ऐसे ये चार प्रश्न गौतम- स्वामी ने प्रभु से पूछे हैं। इन प्रश्नों का उत्तर देते हुए प्रभु गौतम से कहते हैं कि-(गोयमा) हे गौतम ! (पडिमापडियनए अणगारे महावे- यणे महानिजरे) जो, प्रतिमा को जिसने धारण कर रखा है ऐसा अनगार होता है वह महावेदना को भी सहन करता है और महानि- जरा अतिशय निर्जरावाला भी होता है । (छडिसत्तमासु पुढयीसु नेर- महानिज्जरा १) हेमन्त ! शु. Aai veg लो राय छ महिना पापा पा i महानिशा डाय छ ? अथवा (महावेयणा अप्पनिज्जरा) ने भावना alql rai मनिशा डाय छ ? मथा ( अप- वेपणा महानिज्जरा) 7 पनि सवा सातi Hiliatil at छ ? मया (अपवेयणा अप्पनिमरा) २५३tton it wai અલ્પનિજેરાવાળા હોય છે ? ગૌતમ સ્વામીએ આ પ્રમાણે ચાર પ્રશ્નો મહા- વીર પ્રભુને પૂછ્યા છે. ગૌતમ સ્વામીના પ્રશ્નોના જવાબ આપતા મહાવીર પ્રભુ કહે છે–- “गोयमा !" गौतम ! (पडिमापटिवन्नए अणगारे महावेयणे महानिरजरे ) પ્રતિમાપારી અણગાર મહાવેદનાનું પણ વેદન કરતા હોય છે અને મહાનિ पाणी (अतिशय नि नारी) पाय छे. (छद्विसत्तमासु पुढवीसु ·zar . - - "७८ नैरगिका महावेदना:-भल्पनिर्गराः। शलगी प्रतिपन्न : अनगारः अलावेदनो- महानिर्जरः । अनुन पपातिका देवा अल्पवंदनाः अन्पनिर्जराः । तदेवं भदन्त । तदेवं भदन्त ! इति । "महादनमा वर्ग, पर्दग-खजनकतं नाधिकरणी । तुम इस्तकक्ष काल्लं, करण-मवावेदना जीना:"p०३ ॥ टीका- 'जीरा पं भंते ! कि महायणा महानिन्जरा?' गौतमः पृच्छति-हे भदन्त ! जीवाः खलु फिम् महावंदनाः महानिरा भवन्ति, महावयणा अप्पनिजरा सेलेसि पढियनए अणगारे अप्पवेषणे महानि- ज्जरे अणुत्तरोवाइया देवा अपयणा अप्पनिजरा। सेवं मंते. सेवं भंते ! ति)जो अनगार प्रतिमामतिपन्न होता है, वद महावेदनावाला और महानिर्जरावाला होता है, उट्टी और सातवीं पृषिची में जो नारक जीव होते हैं वे महावेदनावाले और अल्पनिर्जरावाले होते हैं। शैलेशी अवस्था प्राप्त जो अनगार होता है, वह अल्पवेदनावाला और महानि- जरावाला होता है। तथा अनुत्तरोपपातिक जो देव होते हैं, वे अल्प- वेदना और अल्पनिर्जरावाले होते हैं। हे भदन्त ! जैसा आपने यह कहा है वह ऐसा ही है-है भदन्त ! वह ऐसा ही है। ऐसा कहकर वे गौतम यावत् अपने स्थान पर विराजमान हो गये। टोकार्थ-वेदना और निर्जरा का अधिकार चल रहा है इससे यहां पर सूत्रकार ने इन दोनों का साहचर्य प्रतिपादन किया है-गौतम ने प्रभु से इस विषय में ऐसा पूछा है कि-(जीवाणं भंते ! कि महावेयणा पुढवीसु नेरइया महावेयणा अप्पनिजरा, सेलेसि पडियनए अणगारे अप्पवेयणे महानिजरे, अणुचरोषवाइया देवा अपवेयणा. अध्पनिम्जरा ) प्रतिभा पार ४२. નારે અણગાર મડાદનાવાળે અને મહાનિ જરાવાળે હોય છે, છઠ્ઠી અને સાતમી નરકના નારકે મહાદનાવાળા અને અ૫નિર્જરાવાળા હોય છે. શિલેશી અવસ્થા પ્રાપ્ત કરનાર અણુગાર અલ્પવેદનાવાળે અને મહાનિર્જરાવાળા હોય છે, અને અનુત્તર વિમાનવાસી દેવો અલ્પવેદનાવાળા અને અલ્પનિજ રા- पण हाय छे. ( सेव' मते! सेव भते त्ति) Data 1 माथे &ा प्रमाणे છે. આપની વાત સત્ય અને યથાર્થ છે. આ પ્રમાણે કહીને વંદણા નમસ્કાર કરીને ગૌતમ સ્વામી તેમને સ્થાને બેસી ગયા. ટીકાર્થ-વેદના અને નિર્જરાને અધિકાર ચાલી રહ્યો છે. તેથી સૂત્રકારે આ સૂત્રમાં તે બન્નેના સાહચર્યનું પ્રતિપાદન કર્યું છે. આ વિષયમાં ગૌતમ स्वामी महावीर प्रभुत मेवो प्रश्न पूछे छ ? (जीवाणं मते ! कि महादेयणा ·७१९ . प्रमेयधिशा टी२०६१०३ घेदनानिरयोः साहचर्यम् अतिशय वेदनारन्तः, अतिशय निर्जरायन्तध?, अथवा ' महावे यणा अप्पनिजरा' महावेदनाः अल्पनिर्जरा भवन्ति २, 'अप्पयेयणा महानिज्मरा ?' अल्पवेदनाः महानिर्जरा या भवन्ति ? ३, उताही 'अप्पयणा अप्पनिज्जरा ? 'अल्पवेदनाः अल्पनिर्जरा भवन्ति ? ४ भगवानाद- गोयमा ! अत्धेगइया जीवा महायणा- महानिज्जरा' हे गौतम ! सन्ति एकके के वन जीयाः महावेदनाः महानिर्जरा- वन्तश्च १, इत्यादिव्याख्या निगदसिद्धा, गौतम आह-' से केपटेणं ? ' हे भदन्त ! तत् केनार्थेन एवम्-पूक्तिमकारेण उच्यते ? भगवानाह-' गोयमा ! पडिमापडियनए अणगारे महायणे महानिज्जरे' हे गौतम प्रतिमापति- पनका पतिमाघारी अनगारः महाबेदनावान् महानिर्जरावांश्च भवति ! 'छद्वि- सत्तमामु पुढयीसु नेरइया महायणा अप्पनिजरा' पष्टी-सप्तन्योः पृथिव्योः महानिज्जरा ?) हे भदन्त ! जीव ऐसे भी होते हैं क्या ? जो महावेदना- चोले होकर भी महानिर्जरावाले होते हैं ? अथवा-(महावयणा अप्प. निज्जरा) जो महावेदनायाळे होकर भी अल्पनिर्जरावाले होते हैं ? अथवा (अप्पवैयणा महानिर्जरा) अल्पवेदनावाले होकर भी जो महानिर्जरा- वाले होते हैं ? अधवा (अप्पवेयणा अप्पनिजरा) अल्पवेदनावाले होकर भी जो अल्प ही निज्जरावाले होते हैं ? ऐसे ये चार प्रश्न गौतम- स्वामी ने प्रभु से पूछे हैं। इन प्रश्नों का उत्तर देते हुए प्रभु गौतम से कहते हैं कि-(गोयमा) हे गौतम ! (पडिमापडिचनाए अणगारे महावे- यणे महानिजरे) जो, प्रतिमा को जिसने धारण कर रखा है ऐसा अनगार होता है वह महावदना को भी सहन करता है और महानि- जरा अतिशय निर्जरावाला भी होता है । (छट्टिसत्तमासु पुढवीसु नेर- महानिज्जरा १ ) Hd ! शु मे पy Gो राय छ २ माना पाया ! छतi मानिसवा सय १ मया (महावेयणा अप्पनिज्जरा) २ भावना sql wai मपनि डाय छ ? अथवा ( अप्प- यणा महानिज्जरा) पनि पwdi मानिसमा डाय छ ? भयपा (अप्पवेयणा अप्पनिज्जरा) २ अपना आपा छdi અલ્પનિજરાવાળા હોય છે? ગૌતમ સ્વામીએ આ પ્રમાણે ચાર પ્રશ્નો મહા- વીર પ્રભુને પૂછયા છે. ગૌતમ સ્વામીના પ્રશ્નોના જવાબ આપતા મહાવીર પ્રભુ કહે છે-- "गोयमा !" गौतम ! (पडिमापटिवन्नए अणगारे महावेयणे महानिज्जरे) પ્રતિમધારી અણગાર મહાવેદનાનું પણ વેદ કરતા હોય છે અને મહાનિ रापा (अतिशय नि। ४२ना) डाय छे. (छद्विसत्तमासु पुढवीसु ·, ' भगवती नैरपिका: महावेदनाः-भल्पनिर्गराः । मलेशी प्रतिनका अगाअलावेदनो- महानिर्गरः । अनुनरोपपातिका देवा भल्पवेदनाः भापनिरदेवं भदन्त । तदेवं भदन्त ! इति ॥ "महावेदनक्ष, वन, पर्दग-सजनकतं नाधिकरणी ! तण दस्तका करल्लं, करण-मवावेदना जीवामू०३ ॥ टीका-जीरा पं भंते ! कि महाचेपणा-महानिजरा?' गौतमः पृच्छति-हे भदन्त ! जीवाः खलु फिम् महावदना महानिर्जरा भन्ति, महावयणा अप्पनिबरा सेलेसि पढिवनप अणगारे अप्पयेवणे महानि- ज्जरे अणुत्तरोयचाइया देवा अप्पवेयणा अप्पनिस्तारा। संवं मंते.! सेवं भंते ! त्ति) जो अनगार प्रतिमाप्रतिपन्न होता है, वह महावेदनावाला और महानिर्जराचाला होता है, लट्टी और सातवीं पृथिवी में जो नारक जीव होते हैं वे महावेदनावाले और अल्पनिर्जरावाले होते हैं। शैलेशी अवस्था प्राप्त जो अनगार होता है, वह अल्पवेदनाघाला और महानि- जरावाला होता है। तथा अनुत्तरोपपातिक जो देव होते हैं, वे अल्प- चेदना और अल्पनिर्जरावाठे होते हैं। हे भदन्त ! जैसा आपने पह कहा है वह ऐसा ही है-हे भदन्त ! वह ऐसा ही है। ऐसा कहकर वे गौतम यावत् अपने स्थान पर विराजमान हो गये। टीकार्थ-वेदना और निर्जरा का अधिकार चल रहा है इससे यहां पर सूत्रकार ने इन दोनों का साहचर्य प्रतिपादन किया है-गौतम ने प्रभु से इस विषय में ऐसो पूछा है कि-(जीवाणं भते । किं महायणा पुढवीसु नेरइया महायणा अप्पनिजरा, सेलेसि पहिवनए अणगारे अपवेयणे महानिजरे, अणुत्तरोववाइया देवा अल्पवेयणा अप्पनिज्जरा ) प्रतिभा पा२५ ४२. નારે અણુગાર મડદનાવાળા અને મહાનિજારાવાળે હોય છે, છઠ્ઠી અને સાતમી નરકના નારકે મહાદનાવાળા અને અલ્પનિર્જરાવાળા હોય છે. શિલેશી અવસ્થા પ્રાપ્ત કરનાર અણગાર અલ્પવેદનાવાળે અને મહાનિર્જશવાળા હોય છે, અને અનુત્તર વિમાનવાસી દેવો અલ્પવેદનાવાળા અને અલ્પનિરા- पाय छे. ( सेव भते ! सेव भते ति) लात ! माघे ४ा प्रभाव છે. આપની વાત સત્ય અને યથાર્થ છે. આ પ્રમાણે કહીને વંદણુ નમસ્કાર કરીને ગૌતમ સ્વામી તેમને સ્થાને બેસી ગયા. ટીકાર્થ-વેદના અને નિર્જરાનો અધિકાર ચાલી રહ્યો છે. તેથી સૂત્રકારે આ સૂત્રમાં તે બનેના સાહચર્યનું પ્રતિપાદન કર્યું છે. આ વિષયમાં ગૌતમ स्वामी महावीर प्रभुने भयो प्रश्न पूछे छे । (जीवाणं भते ! कि महावयणा - ·७९९ , - अमेयचन्द्रिका टी० २०६ १०३ पेवनानिरयोः साहचर्यम् अतिशय वेदनारन्तः, अतिशय निर्जरायन्तश्च?, अथवा 'महावे यणा अप्पनिम्जरा' महावेदनाः अल्पनिर्जरा भवन्ति २, 'अप्पवैयणा महानिज्जरा ?' अल्पवेदनाः महानिर्जरा या भवन्ति ? ३, उतादो 'अप्पवैयणा अप्पनिजरा ? ' अल्पवेदना: अल्पनिर्जरा भान्ति ? ४ भगानाह-गोयमा ! अत्यंगल्या जीवा महायणा- महानिज्जरा' हे गौतम ! सन्ति एकके केवन जीयाः महावेदना: महानिर्जरा- चन्तय १, इत्यादिव्याख्या निगदसिद्धा, गौतम आह-' से केपटेणं ? ' हे भदन्त ! वत् केनार्थेन एवम्-पूर्वोक्तमकारेण उच्यते ? भगवानाह- गोयमा ! पडिमापडियनए अणगारे महावयणे महानिज्जरे' हे गौतम प्रतिमापति- पनका प्रतिमाघारी अनगारः महावेदनावान् महानिर्जरावांश्च भवति ! 'छट्ठि- सत्तमामु पुढधीसु नेरइया महाययणा अप्पनिजरा' पष्टी-सप्तन्योः पृथिव्योः महानिज्जरा ?) हे भदन्त ! जीव ऐसे भी होते हैं क्या ? जो महावेदना- चोले होकर भी महानिर्जरावाले होते हैं ? अथवा-(महावेयणा अप्प. निज्जरा) जो महावेदनावाळे होकर भी अल्पनिर्जरावाले होते हैं ? अथवा (अप्पवेपणा महानिर्जरा) अल्पवेदनावाले होकर भी जो महानिर्जरा- वाले होते हैं ? अधया (अप्पवेयणा अप्पनिजरा) अल्पवेदनापाले होकर भी जो अल्प ही निज्जरावाले होते हैं ? ऐसे ये चार प्रश्न गौतम- स्वामी ने प्रभु से पूछे हैं। इन प्रश्नों का उत्तर देते हुए प्रभु गौतम से कहते हैं कि-(गोयमा) है गौतम ! (पडिमापडिवाए अणगारे महावे- यणे महानिजरे) जो, प्रतिमा को जिसने धारण कर रखा है ऐसा अनगार होता है वह महावेदना को भी सहन करता है और महानि- जरा अतिशय निर्जरावाला भी होता है। (छद्विसत्तमासु पुढवीसु नेर- महानिन्जरा १) महन्त ! शु. मेवा पy wो जाय छ २ भावना पाणा पर छतमहानिशाणा साय छ ? अथवा (महावेयणा अप्पनिज्जरा) रे भावनापाडवा Vdi पनि सवा डाय छ ? अथवा ( अप्प- यणा महानिज्जरा) मनिशा पा i महानि डाय छ ? अथवा (अप्पवेयणा अप्पनिमरा) HEREIn an wai અલ્પનિરાવાળા હોય છે? ગૌતમ સ્વામીએ આ પ્રમાણે ચાર પ્રશ્નો મહા- વીર પ્રભુને પૂછ્યા છે. ગૌતમ સ્વામીના પ્રશ્નોના જવાબ આપતા મહાવીર પ્રભુ કહે છે-- " गौतम ! (पडिमापनिवन्नए अणगारे महावेयणे महानिजरे) પ્રતિમધારી અણગાર મહાવેદનાનું પણ પેદન કરતો હોય છે અને મહાનિ पा (अतिशय नि1 रना) ५ सय छे. (छडिसचमासु पुढवीसु गोयमा ।

·- , ८०० भगवती नैरयिकाः महावेदनावन्तोल निगरान्ता मान्ति गां सर्वथा अशुमाय सम्बन्धसदभावात् । । 'सेलेसि पडिएनए अणगार भापगणे महानिग्नर शैलेशी चतुर्दशगुणस्थानावस्थायाम् , मविपनमा प्राप्तः केवली अनगारः अनप- पेदनो महानिर्गरागन मानि । अतरोववादया देवा भपयणाभपनिज्जरा,' अनुत्तरोपपातिका देशः अल्पवेदनाः अल्पनिराम भवन्ति । गौतम आइ-सेवं भंते ! सेवं भंते ! ति' हे भदन्त ! तदेवं गादतं सत्पमेय, हे भदन्त ! भवमुक्त सत्यमेवेति ? अर्धेतदुदेवकार्यसंग्रह गायामाह-'मदापणे' इत्यादि । गाथार्यः पूर्वपकरणेनेव व्याख्यात एव ॥ मू०३।। इतिश्री-जैनाचार्य-जैनधर्मदिवाकर-पूज्य श्री घासीलाल बतिविरचितायां भगवती सूत्रस्य प्रमेयचन्दिकाख्यायां व्याख्यायां पठशतकस्य प्रथमोद्देशकःसमायः १६-१। इया महावेयणा अप्पनिजजरा) तथा छटी और सातवीं पृथिवी में जो नारक जीव रहते हैं, वे वहां पर महावेदना को भोगते हुए भी अल्प ही निर्जरावाले होते हैं। क्यों कि यहां पर उनके सर्वधा अशुभकर्म का ही उदय चलता रहता है (सेलेसि पडिवनए अणगारे अप्पवयणे महा- निज्जरे) तथा-जो अनगार शैलेशी अवस्था को चौदहवें गुगस्थान को प्राप्त हो जाता है-ऐसा वह केवलज्ञानी अनगार अल्पवेदनावाला होकर भी महानिर्जरावाला होता है । (अणुत्तरोवाइया देवा अप्पवेयणा अप्पनिज्जरा) तथा जो देव अनुत्तरविमानों में रहते हैं, वे अल्पवेद- नाबाले होते हैं और अल्प ही निगवाले होते हैं। इस प्रकार का कथन प्रभु के मुख से सुनकर गौतम ने (सेवं भंते ! सेवं भंते ! त्ति) नेरइया महावेयणा अप्पनिज्जरा) छी भने सातमी नरमा २नारा ना? ત્યાં મહાદના ભોગવતા હોય છે. છતાં પણ તેઓ અપનિજેરાવાળા જ હોય છે, કારણ કે ત્યાં તેમના અશુભ કર્મો જ ઉદય લગાતાર ચાલ્યા કરે છે. (सेसि पडिपन्नए अणगारे अम्पवेयणे महानिज्जरे) शैशी सस्था (यौहy ગુણસ્થાન પ્રાપ્ત કરનાર કેવળજ્ઞાની અણગાર અલ્પવેદનાવાળે હોવા છતાં મહા- निशाणी डाय छे. ( अणुतरोववाइया देवा अप्पवैयणा अप्पनिम्जरा) तथा જે દેવો અનુત્તર વિમાનમાં રહે છે, તેઓ અપવેદનાવાળા હોય છે અને અપનિજેરાવાળા હોય છે. આ પ્રકારનું પ્રતિપાદન મહાવીર પ્રભુને શ્રીમુખે સાંભળીને ગૌતમ સ્વામી तभना वयनास पातानी श्रद्धा ४८ ४२ता ४ छ-(सेव मते ! सेवं भवे !

·प्रमेयधिकारी. २०६०१ ० १ वेदनानियोः साहचर्यम् ८०१ ऐसा प्रभु से कहा-हे भदन्त ! आपका कहा हुआ सप सत्य ही है भदन्त ! आपका कहा हुआ सय सत्य ही है। इस उद्देशक के अर्थ का संग्रह करनेवाली (महावेयणे य वत्थे कर- मखंजणकए य अहिकरणी, तणहस्ये य फवल्ले करण महावयणा जीवा) यह गाथा है-इसके मारा यह प्रकट किया गया है कि इस उद्देशक में महावेदना, कर्दमराग और खंजनराग से रक्त वस्न, एरण तृण का पूला, लोहेका गरम तपा, करण और महावेदना और निर्जरा का साहचर्य से सय विषय प्रतिपादित हुए हैं। सू०३ ॥ श्री जैनचार्य जैनधर्म दिवाकर श्री घासीलालजी महाराजकृत " भगव- तीसूत्र" की प्रमेयचन्द्रिका व्याख्याके छठे शतकका पहला उद्देशक समाप्त ॥६-१॥ ત્તિ) હે ભદન્ત! આપે આ વિષયનું જે પ્રતિપાદન કર્યું તે સર્વથા સત્ય છે. આ પ્રમાણે કહીને વંદણ નમસ્કાર કરીને તેઓ તેમને રયાને બેસી ગયા. આ ઉદ્દેશકના વિષયને સંગ્રહ કરનારી ગાથા-- (महावेयणे य पत्थे करमसंजणकए य अहिकरणी, तणहत्ये य कवल्लुकरण महावेयणा जीवा) मा गाया दास पात मतावा भाषी छ, मा ઉદ્દેશકમાં મહાના, કમરાગ અને ખંજન રાગથી રંગેલું વસ્ત્ર, એરણુ, ઘાસને પળે, લેહાને ગરમ તાવ, કરણ, મહાવેદના અને નિરાનું સાહચર્ય એ બધા વિષયનું પ્રતિપાદન કરવામાં આવ્યું છે. સૂત્ર ૩ ! જૈનાચાર્ય શ્રી ઘાસીલાલજી મહારાજ કૃત “ભગવતીસૂત્રની પ્રમેયચન્દ્રિકા વ્યાખ્યાને છઠ્ઠા શતકને પહલે ઉડાક સમાણ I -૧ :०१ ·॥ पप्ठतस्प द्वितीयोरेशकः ।। आहारवक्तव्यता पूर्वो देशके येषां जीवानां वेदनावचं प्रतिपादितम् ते न जीवाः आहारका अपि मवन्ति अतस्तेपामारं निरूपयितुं द्वितीयोदशकमारमते-'रायगिई' इत्यादि। मूलम्-रायगिहं नगरं जाव-एवं वयासी - आहारुदेसओ जो पन्नवणाए सोसम्बोनेयव्वा, सेवंभंते! सेवं भंते!त्ति । ॥१॥ छनुसपस्स पीओ उसो समतो ॥ १-२॥ अया-रानटइं नगरं पावत्-एवम् अबादीव-आहारोदेशको य: ममाप- नायां स सा सातव्यः, तदेवं भदन्त ! तदेवं भदन्त इति ॥ सू०१॥ पष्ठरवकस्य द्वितीय उद्देशः समाप्तः ॥६-२ टीका- 'रायगिहं नयरं नाव-पर्व वयासी- आहालदेसओ पनवणाए सो सयो नेयन्यो' तस्मिन् काले, तस्मिन् समये राजगृहं नाम नगरमासीद शतक के दूसरे उद्देशक का प्रारंभ 'रायगिहं नपरं जाव एवं वयासी' सूत्रार्थ-(रायगिहं नयरं जाव एवं वयासी-अहारुदेसओ जो पनव. णाएसो सन्चो नेयन्यो) राजगृह नगर यावत् इस प्रकारसे बोले-आहार उद्देशक, जो प्रज्ञोपनो सूत्र में कहा गया वह सब यहां जानना चाहिये (सेवं भंते ! सेवं भते! ति) हे भदन्त ! आपका कहा हुआ सब सत्य है, हे भदन्त ! आप का कहा हुआ सब सत्य ही है। टीकार्य-पूर्व उद्देशक में जिन जीवों में वेदनावत्व प्रतिपादित किया गया है-वे जीव आहारक भी होते हैं, इसलिये उनके आहार છઠ્ઠા શતકને બીજો ઉદ્દેશક " रायगिहं नगरं जाव एवं धयामी" याlt-- सूत्रा---(रायगिह नगर जान एवं वयाची-अहारेसओ ओ पमवणाए मोभवो नेयम्वो) રાજગૃહ નગર” થી લઈને “આ પ્રમાણે બોલ્યા” ત્યાં સુધી પ્રજ્ઞાપના સંવના આહાર ઉદેશકતું સમસ્ત કથન અહીં ગ્રહણ કરવું. (सेव भो। सेव मवे। चि) Bad 1 आपनी पात न साथी छे. ભદન્ત! આ વિષયનું આપે જે પ્રતિપાદન કર્યું છે તે યથાર્થ જ છે. ટીકાર્ય--પહેલા ઉદેશકમાં જે જીવોમાં વેદનાયુક્તતાનું પ્રતિપાદન કર- વામાં આવ્યું છે તે છવો આહારક ( આહાર લેનારા) પણ હે ચ છે. તે કાર .

·अमेयचदिका टोको शं० ६७० २ मादारनिरूपणम् यावत्-स्वामी समवसतः, निर्गच्छति पर्पद , प्रतिगता पर्पद, ततः श्रम- पस्प मगरतो महावीरस्य ज्येष्ठः अन्तेवासी गातमगोत्रीयः इन्द्रभूतिः शूथू- षमागो नमस्यन् अभिमुखं विनयेन मानलिपुटः त्रिविधया पर्युपासनया पर्युपा- सोनः एवं वक्ष्यमाणपकारेण अवादीव-पृष्टवान् , अत्र आहारोद्देशको यः प्रज्ञाप- नायां मतिपादितः। स सर्वः अत्र ज्ञातव्यः, अन्त गौतमो भगवद्वाक्यं यथार्यत्वेन स्वीकुर्वन्नाद-' सेवं भते । सेवं भंते त्ति ' हे मदन्त ! तदेव-भवदुक्त सत्यमेव हे वदन्त भवदुक्तं सत्यमेव ।। मू०१ ॥ पप्ठशतकस्य द्वितीय उद्देशः समाप्तः ॥ ६-२॥ का निरूपण करने के लिये यह दितीय उद्देशक सूत्रकार ने प्रारंभ किया है-रायगिह नयरं जाव-एवं वयासी-आहारुद्देसओ जो पन्नवणाए सो सम्वो नेयन्यो ) उस काल में उस समय में राजगृह नामका नगर था यावत्-महावीर स्वामी पधारे, परिपदा अपने २ स्थान से निकली फिर वापिस अपने २ स्थान पर वह गई इस के याद अमण भगवान् महावीर के प्रधानशिष्य गौतमगोत्रीय इन्द्रभूति जो कि धर्म के उप: देश को सुनने के अभिलापा वाले थे प्रभु को नमस्कार कर फिर उन्हों प्रभु से ऐसा पूछा-इत्यादि आहारक उद्देशक जो प्रज्ञापना सूत्र के अट्ठाइस वे पद में प्रतिपादित हुआ है वह सब यहां जानना चाहिये। अन्त में गौतम ने भगवान के कथन को यथार्थस्वरूप से स्वीकार करते हुए उनसे कहा-(सेवं भंते ! सेवं भंते ! त्ति) हे भदन्त ! आपके. बारा कहा गया सब विषय सत्य ही है वह सब सत्य ही है । सू०१॥ संजरे मा ulch देशभी तमना मासानु नि३५५५ ४यु छे. ( रायगिह नयर जाव एवं वयाची-आहारुदेसओ जो पन्नवणाए सो सन्चे नेयम्बो) ते કાળે અને તે સમયે રાજગૃહને નગર હતું. ત્યાં મહાવીર સ્વામી પધાર્યા. ઉપદેશ શ્રવણ કરવાને પરિષદા પિતતાને રથાનેથી નીકળી, અને ધર્મોપદેશ સાંભળીને પરિષદા વિખરાઈ ગઈ. ત્યારબાદ શ્રમણ ભગવાન મહાવીરના પ્રધાન શિષ્ય ગૌતમ ગોત્રીય ઇન્દ્રભૂતિ ( ગૌતમ સ્વામી) કે જે ધર્મોપદેશ સાંભળવાની તીવ્ર જિજ્ઞાસાવાળા હતા, તેમણે મહાવીર પ્રભુને વંદણ નમસ્કાર કરીને આ પ્રમાણે પૂછયું-ઇત્યાદિ ઉદ્દેશક કે જેનું પ્રજ્ઞાપના સૂત્રના ૨૮ માં હમાં પ્રતિપાદન કરાયું છે તે સમરત કથન અહીં ગ્રહણ કરવું. ઉદ્દેશકને અને ગૌતમ વામી મહાવીર પ્રભુના કથનમાં પોતાને વિશ્વાસ अट ४२di 2-" सेवं भंते । सेवं भंते ! ति" महन्त ! मापना द्वारा આ વિષયનું જે પ્રતિપાદન કરાયું છે તે સર્વથા સત્ય અને યથાર્થ જ છે. સુ છે છઠ્ઠા શતકને બીજો ઉદ્દેશક સમાપ્ત છે ने 1 ·अथ तृतीयोदेशकः पष्ठशतके तृतीयोदेशकस्य संसिविषयविसरणम् वत्र प्रथम दीयोदेशकार्य संग्रहगापामयम्-'गहुकम्म 'स्पादि। ततो महाकर्मवतो जीवस्य सर्वतः कर्मपदलाः कल्पते, १ सर्वतः कर्माना श्रीयन्ते ? सर्वतः फर्मपुद्गला उपचीयन्ते? निरन्तरं कर्मपदला. गायन्ते, निर. न्तरं कर्म पुनलाश्रीयन्ते ? निरन्तरं कर्म पगला उपपीयन्ते । तस्य व महाकर्म वो जीवस्य शरीराणि वानात्मरूपाणि दुरूपतया, दुर्वर्गठया, मसुमवया, अनिष्ट तया भूयोभूयः परिणमंति ? इति गौतमस्य प्रभः, स्वीकारात्मकं भगवत उत्तरं छठे शतक के उद्देशक प्रारंभ छडे शतक के इस तीसरे उद्देशे का विषयविवरण संक्षेप से इस प्रकार से है-सय से पहिले इस उद्देशक में प्रतिपादित विषयको संग्रह करके प्रगट करनेवाली दो गाथाएँ कही गई है-उनमें प्रारूप से यह प्रकट किया गया है कि महाकर्मवाछे जीव के क्या सर्व प्रकार से कर्म पुगलों का यंध होता है ? सर्व प्रकार से उसके क्या कर्मपुद्गलों का चय होता है ? सर्व प्रकार से क्या उसमें कर्मपुगलों का उपचय होता है? या निरन्तर कर्मपुद्गल क्या उस जीव के पंधते रहते हैं। निरन्तर कर्म- पुद्गलों का क्या उसके घय होता रहता है ? निरन्तर कर्मपदलों काक्पा उसके उपचय होता रहता है ? उस महाकर्मवाले जीव की पायशरीर रूप आत्मा कुत्सितरूप से, कुत्सितवर्ण से, कुत्सित दुर्गध आदिरूप से, अशुभरूप से, अनिष्टरूपसे, क्या थार २ परिणमित होती रहती है? છઠ્ઠા શતકને ત્રીજે ઉદ્દેશક- આ ઉદેશકના વિષયનું સંક્ષિપ્ત વિવરણ- આ ઉદ્દેશકની શરૂઆતમાં આ ઉપેકમાં જે વિષયનું પ્રતિપાદન કરાયું છે તે વિષયને પ્રકટ કરનારી બે સંગ્રહ ગાથાઓ આપી છે તે ગાથાઓમાં પ્રશ્નરૂપે એ પ્રકટ કરવામાં આવ્યું છે કે-મહાકર્મવાળા છો શું સર્વ પ્રકારે કર્મપુદગલેને બંધ કરે છે? શું તે સર્વ પ્રકારે કમપુદ્ગલોને ચય કરે છે? શું તે સર્વ પ્રકારે કર્મ પુદ્દગલને ઉપચય કરે છે? શું તે નાં કર્મપુદ્ગલ, નિરંતર બંધાતાં રહે છે? શું તેમના કર્મયુદ્ગલેને નિરંતર ચય થતું રહે છે? શું તેમનાં કર્મ પુદ્ગલેને નિરંતર ઉપચય થયા કરે છે ? તે મહાકમ- વાળા જીવને બાહ્ય શરીરરૂપ આત્મા શું કુત્સિતરૂપે, કુત્સિત વર્ણથી, કુત્સિત ગધ આદિ રૂપે, અશુભ રૂપે, અને અનિષ્ટ રૂપે વારંવાર પરિમિત થયા .

·८०५ વિનાના) ધાયેલા અને સાળ ઉપર તૈયાર કરેલા નવા વસ્ત્રનું ઉદાહરણું. બાહ્ય શરીર રૂપ આત્મા શું સુંદર રૂપે, શુભરૂપ, (યાવત) ઈષ્ટરૂપે અને સુખ- ममेयचन्द्रिका 0 ००१ देशदिपयपियरनम च, । बहेतुमदर्शनप्रसङ्गे अहत धौत-तन्नूद्गत वनस्य दृष्टान्तीकरणम् । ततः अल्पकर्मवतो जीवस्य सर्वतः कर्म पुद्गलाः भियन्ते ? सर्वतः कर्म पुद्गलाः यावत्- परिविनायन्ते ? तस्य चाल्पकर्मयतो जीवस्य वादात्मानः शरीराणि सुरूपतया, शुमतया, यावन्-इप्टतया, मुखतया नो दुःखतया भूयोभूयः वरिणमन्ति ? इवि प्रश्नस्य स्वीकारात्मकमुत्तरम् । तत्र हेतुकथने जल्लित-पङ्कित-मलिन-धूलिधूसरि- तस्यापि वनस्य जलेन प्रक्षाल्यमानस्य दृष्टान्ततयोपन्यासः । ततो वखे पुद्गलाना- इस प्रकार से ये गौतम के प्रश्न हैं-इनका स्वीकारात्मक प्रभु का उत्तर है। इसमें कारण क्या है ? इस विषय में हेतु का प्रदर्शन इसी प्रसङ्ग में अईत, धौत और यन्त्रोद्गत वस्त्र का उदाहरण अल्पकर्मवाले जीव के सर्वप्रकार से क्या फर्मपुद्गल भेद को प्राप्त होते हैं ? सर्वप्रकार से क्या कर्मपद्गल यावत् उसके परिविध्वस्त होते हैं ? उस अल्पकर्मवाले जीव की यायशरीररूप आत्मा क्या अच्छे रूप से शुभरूप से यावत् इष्टरूप से सुखरूप से, दुःखरूप से नहीं-चार २ परिणमित होती इन प्रश्नों का स्वीकारात्मक उत्तर इस विषय में क्या कारण है ? इस प्रश्न में हेतु का कथन इसी प्रसङ्ग में जल्लित, पङ्कित, मलिन और धूलि से धूसरित हुए वन का जो कि जल से प्रक्षालित किया जा वस्त्र में पुद्गलों का उपचय प्रयोग से होता है या स्वभाव से होता કરે છે? ગૌતમ સ્વામીના આ પ્રશ્નોને પ્રભુ હકારમાં (સ્વીકારાત્મક) જવાબ આપે છે તેનું કારણ શું છે? કારણનું પ્રતિપાદન કરવા માટે અહત (વપરાયા અલ્પકમવાળા જીવનાં કર્મપલ શું સર્વ પ્રકારે ભેદને પ્રાપ્ત કરે છે? એટલે કે અલગ થઈ જાય છેઅલ્પકર્મવાળા જીવનાં કપલ સર્વ મકારે પરિવિવસ્ત (બિલકુલ નષ્ટ થઈ જાય છે ? તે અલ્પકર્મવાળા જીવને રૂપે વારવાર પરિમિત થયા કરે છે ? આ પ્રશ્નને પ્રભુ દ્વારા સ્વીકારાત્મક ઉત્તર-તેનું કારણ જાણવાની ગૌતમની જિજ્ઞાસા-કારણનું પ્રતિપાદન કરવા માટે પરસેવાથી કાદવથી, મેથી અને ધૂળથી મેલા થયેલા અને પાણીથી વચ્છ रहती है? रहा है उदाहरण । કરાય છે, તેવું દૃષ્ટાન્ત. પ્રશ્નવસ્ત્રમાં પલેને ઉપચય પ્રયોગથી થાય છે કે સ્વભાવથી થાય છે?

·२०६ me मुपचयः प्रयोगेण विखसया प, जीये कर्म पुनलानामुपनगस्तु प्रयोगेण, नो विष सपा, स्वभावेन । ततः पशेन्द्रियागां जीवाना मनःप्रयोगा, पमा प्रयोगा, फायमयोगश, पृथिव्यादि-यावत्-बनासविपर्यन्त जीवानां यमयोग साविकके. न्द्रियाणां वचनमयोगा, कापमयोगम, देशानां मनःप्रयोगादित्रिप्रयोगा मन्ति, इति कथनम् । ततो वस्ने वध्यमानः पुडलोपचयः किं सादिः सान्तः ? सादिमन्दो वा ? अनादि सान्तो या ? अनादिरनन्तो या? इवि प्रश्नस्य सादि: सान्त र वखे पदलोपचयः इत्युत्तरम् । वनपदेव जीवानां वध्यमानकर्मपुद्गलोपवयविषये है ऐसा प्रश्न?-दोनों प्रकार से भी होता है ऐसा उत्तर-जीव में कर्म- पदलों का उपचय प्रयोग से होता है या स्वभाव से होता है? तो इस प्रश्न का उत्सर यह है कि जीव में कर्मपुद्गलों का उपचय प्रयोग से ही होता है, स्वभाव से नहीं ऐसा कयनः जीव के तीन प्रकार के प्रयोगों का कथन करते हुए पंचेन्द्रिय जीवों में मनप्रयोग, वचनप्रयोग और काय प्रपोग इन तीन प्रयोगों से कर्म के उपचय होने का कथन पृथिवी कायिक जीव से छेकर वनस्पतिकायिक तक के जीवों के कायप्रयोग से ही कर्मपुद्गलों का उपचय होता है ऐसा कथन विकछेन्द्रिय जीवों के वचनप्रयोग, तथा देवों के मनः प्रयोग अदि तीनों प्रयोग कर्मपुद्गलों के उपचय होने में कारण होते हैं ऐसा कथन वस्त्र में वध्यमान पुद्गलों पचय क्या सादि सान्त है ? या सादि अनन्त है ? या अनादिसान्त है? या अनादि अनन्त है ? इस प्रश्न के उत्तर में " वस्त्र में पुद्गलोपचय सादि उत्तर-भन्ने मारे थाय छे. પ્રશ્ન-જીવમાં કર્મપુલને ઉપચય પ્રયાગથી થાય છે કે સ્વભાવથી થાય છે? ઉત્તર–જીવમાં કર્મોને ઉપચય પ્રયોગથી જ થાય છે, સ્વભાવથી થતો નથી. જીવના ત્રણ પ્રકારના પ્રવેગનું કથન-પચેન્દ્રિય જીવોમાં મનપ્રવેગ, વચનપ્રયોગ અને કાયપ્રયોગ, આ ત્રણ પ્રગોથી કર્મને ઉપચય થાય છે એવું કથન. પૃથ્વિકાયિક જીવોથી લઈને વનસ્પતિ કયિક પર્યન્તના જીવમાં કાયપ્રયોગથી જ કમને ઉપચય થાય છે એવું પ્રતિપાદન. વિકલેન્દ્રિય જીવોમાં વચનપ્રવેગ અને કાયપ્રગથી અને દેવોમાં મનપ્રયોગ આદિ ત્રણે પ્રયોગથી કર્મયુલેને ઉપચય થાય છે એવું કથન. વસ્ત્રમાં થતો ફલોપચય શું સાદિ સાન્ત (આદિ સહિત અને અા સહિત) હોય છે? કે સાદિ અનન્ત હોય છે? કે અનાદિ સાત્ત હોય છે ? કે અનાદિ અનંત હોય છે? , ·८०७ . - अमेपदिका ० ० ६३०३ देशविषयविषर्णनम् प्रश्नः, पियवन्धकजीवस्य कर्मपुद्गलोपचयः सादिः सान्तः, भन्यस्य अनादिः सान्तः, अभव्यस्य अनादिरनन्तः,नतु कश्चित् कर्मपुद्गलोपचयः सादिरनन्तः,इत्यु- चरम्। ततो वस्र सादि-सान्तम् ? सादि-अनन्तम् ? अनादि-सान्तम् ? अनादि- मनन्तं वा ? इति प्रश्नः, वस्त्रं सादि सान्तमेव, नान्यत्, इत्युत्तरम् । ततो वस्त्रयदेव जीव विपये पदनःनिरयिक-तिर्यग-मनुष्य-देवाः सादयः सान्ताः, सिद्धः सादिर- नन्तः, भन्योऽनादिः सान्तः,अभन्योऽनादिरनन्तया इत्युत्तरम् ततः फर्म प्रकृतीना. मष्टानां ज्ञानावरणयावत्-अन्तरायिकानाम् अबाधाकालसहितबन्धस्थिति प्रतिपाद- नम् । तेषां कर्मणां बन्धकत्वेन स्त्रीपुरुपनपुंसकानां कथनम् , तद्भिन्नानां तु कदाचित सान्त ही है"ऐसा, उत्तर वख सादि सान्त है ? कि-सादि अनन्त है ! भधवा-अनादि सान्त है ? या अनादि अनन्त है ? ऐसा प्रश्न-" वस्न- सादिसान्त ही है ऐसा उत्तर, वस्त्र की तरह ही जीव के वीषय में प्रश्न नैरपिक, तीर्यञ्च, मनुष्य एवं देव ये सप जीव तो सादिसान्त हैं, सिद्ध सादि अनन्त हैं, भव्यजीव अनादि सान्त हैं, और अभन्यजीव अनादि भनन्त है ऐसा उत्सर। ज्ञानावरणसे लेकर अन्तरायतक आठ कर्मप्रकृत्तियोंकी अवाधाकाल सहित पन्धस्थिति का प्रतिपादन इन कर्मों के पन्धक होने के कारण श्री, पुरुष और नपुंसक जीवों का कथन जो जीव स्त्री, पुरुप और नपुं. सक नहीं है वे इन कर्मों को बांधे भी और नहीं भी यांधे ऐसा कथन श्री आदिको में कदाचित् आयुष्क कर्म का पन्धकत्व और कदाचित् ઉત્તર–વશ્વમાં પુલપચય સાદિ સાન્ત જ હોય છે, પ્રશ્ન-વસ્ત્ર સાદિ સન છે? કે સાદિ અનંત છે? અથવા અનાદિ સાન્ત છે? કે અનાદિ અનન્ત છે ? ઉત્તર-વસ્ત્ર સાદિ સાન્ત જ વસ્ત્રની જેમ જ જીવના વિષયમાં પ્રશ્નોનાર, તિ મનુષ્યો અને દેવો સાદિ સાત જ છેસિદ્ધ સાદિ અનંત છે, ભવ્ય જીવ અનાદિ સાન્ત છે અને અન્ય જીવ અનેદ અનત છે, એવો ઉત્તર, જ્ઞાનાવરણથી લઈને અન્તરાય પર્યાની આઠ કર્મપ્રકૃતિઓની અબાધા- ફાલ સહિત અન્યસ્થિતિનું પ્રતિપાદન, સ્ત્રી, પુરુષ, નપુંસક આદિ જીવોએ કર્મના બાંધનાર હોવાથી તેમનું કથન. જે છ સ્ત્રી, પુરુષ કે નપુસક હતા નથી, તેઓ કમેના બંધ હોય છે પણ ખરાં અને નથી પણ હતા. શ્રી આદિ માં ક્યારેક આયુષ્યકર્મના બંધકત્વનું અને કયારેક અખબ્ધત્વનું કથન.

·८०८ - - . पन्धकत्वं कदाचिदवन्धकावं च । ध्यादीना कदापि आयुष्यमान्याताया- चिनातवः संयतासंपतादीनो फर्मवन्धपत्ये प्रश्नोतरम् । तथा सम्यगाष्टि मिध्या- दृष्टि-सम्यगमिथ्याष्टि-संश्यसनि नौसशिनोभसनि-भासिदिका-मसिदिक- नोतदुभयसिद्धिक-चक्षुर्दर्शन्यचक्षुर्दशनि केवलदर्शनि-पर्याप्ता-पर्याप्त-नोतदुभय- भाषका-भापक-परिवा-परित-नोवमय-मविज्ञानि-शुतझान्ययधिशानि-मनः पर्यवज्ञानि-कैवलमानि - मतियुतायध्पज्ञानि- मनोवनः कापयोग्ययोग्याकारोप- योगि-निराकारोपयोग्याहारका-नागरक-सूक्ष्म- वादर नोतदुमय - नरमाचर माणाम् कर्मबन्धविचारा, स्त्री-पुरुष-नपुंसमवेदका-वेदक जीवाल्पबहुसकयनम् । अपन्धकत्व का कथन संयतासंयतादिकों के कर्मयन्ध होने में प्रश्नोत्तर इसके पाद-सम्यग्दृष्टि, मिथ्यादृष्टि, सम्पग्मिध्याष्टि, संझी, असंशी, नो संज्ञी, नो असंज्ञी, भवसिद्धक, अभवसिद्धिक, नो भवसिद्धिक, नो अभवसिद्धिक, चक्षुर्दर्शनी, अचक्षुदर्शनी, अवधिदर्शनी, केवलदर्शनी, पर्याप्त, अपर्याप्त, नो पर्याप्त, नो अपर्याप्त, भाषक, अभापक, परित्त, अपरित्त, नो परित्त, नो अपरित्त, मतिज्ञानी, श्रुतज्ञानी, मनः पर्ययज्ञानी केवलज्ञानी, मति अज्ञानी, श्रुत अज्ञानी, विभङ्ग अज्ञानी मनोयोगी, वचोयोगी, काययोगी, अयोगी, साकारोपयोगी निराकारोपयोगी, आ. हारक, अनाहारक, सूक्ष्म, पादर, नो सूक्ष्म, नो अचरम इन सय के कर्मयन्ध का विचार तथा अन्त में स्त्री, पुरुष, एवं नपुंसक इन वेवालों के और अवेदवालों के अल्प.यालुत्व का कथन ।' સંયતાસંયત આદિ કેમાં કમબન્ધ થવા વિશેના પ્રશ્નોત્તરે. ત્યારબાદ સમ્યગ- દષ્ટિ, મિથ્યાષ્ટિ, સમ્યગૃમિથ્યાષ્ટિ, સંસી, અસંસી, ને અસંસી, ભવસિદ્ધિક, सिद्धि, नामपसिद्धि, सिद्धि, यक्षुशनी, भयरानी, अधिशनी, TAGEN'नी, पर्यात, अपर्या, न पति, न मर्यास, भाष, मा५४, परित्त, परित, २ पति, न परित, भतिज्ञाना, शुतज्ञाना, भनाया यज्ञानी, पानी, भतिज्ञानी, तमशाना, अवधिमज्ञानी, भने- योजी, श्ययी, भयो, २५या, निफ्या, मार, मना- હારક, સૂરમ, બાદર, ને સૂમ, ને બાદર, ચરમ અને અચરમ, એ બધાના કમબન્ધને વિચાર અને કી, પુરુષ અને નપુંસક અને અદવાળાની અ૫–બહુવનું કથન. - बादर, चरम और ·८०९ प्रमेयवन्द्रिका टी०४० १३०३ महाकास्पकर्म निरूपणम् द्वितीयोदेशके पुद्गलानामाहारतो निरूपणं कृतम् अथ वन्धादित- सानिरूपयितुमादी तृतीयोदेशफार्थसंग्रहाय गायाद्वयमाह-बहुकम्म' इत्यादि, 'भविए' इत्यादि च- मूलम्-गाहा 'बहूकम्मे वत्थ पोग्गल पओगसा वीससा ये सादीए । कम्महिई स्थि संजय सम्मदिही य सन्नी य ॥ १ ॥ भविए दंसण-पजत्त-भासअ-परित्त,-नाण-जोगे य । उवओगा-हारग सुहुम--चरिम--बंधे यं अप्पवर्तु ॥२॥ गाथा छाया-पहुकर्म, यत्र पुद्गलाः प्रयोगेग विस्रसया च सादिकः । कर्मस्थिति-स्त्री-संयत-सम्यग्दृष्टिश्य संशी च ॥ १ ॥ भरिको दर्शन-पर्याप्त-मापक-परीताज्ञान-योगाश्च । उपयोगा-ऽऽहारक-मूक्ष्म-चरमवन्धवाल्पवहुत्वम् ॥ २ ॥ टीका-'बहुकर्म' महाकर्मणो जीवस्य सर्वतः पुद्गला अध्यन्ते इत्यादिनिरूपणम् १, 'वत्यपोग्गलपओगसा वीससाय बने यहुकम्म' इत्यादि। यहुकर्म १, वस्त्रपुद्गल प्रयोग से या स्वभाव से २, सादिक ३, कर्म- स्थिति १, स्त्री ५, संयत ६, सम्यक् दृष्टि ७, संज्ञी, भव्य, दर्शन, पर्याप्त, भापक, परित्ता, ज्ञान, योग, उपयोग, आहारक, सूक्ष्म, चरम पुद्गलाः प्रपो- . यंध ८, अल्पपटुत्व ९, टीकार्थ-दितीय उद्देशक में आहार की अपेक्षा से पुद्गलों का निरू- पण किया जा चुका है अब उन्हों पुदलों का यंधादिककी अपेक्षा लेकर इस उद्देशक में निरूपण करने के लिये, सब से प्रथम सूत्रकार ने इस पहुकम्म" त्या- समय-(१) मधुम', (२) पYस प्रयोगथी 3 माथा, (३) s, (४) स्थिति, (५) श्री, (6) संयत, (७) सभ्य, (4) शी, भव्य, शन, पयाँ, माप, परित, शान, योग, उपयोग, माहा२४, सूक्ष्म, यरम, मध, (6) पत्य. ટીકાભેં–બીજા ઉદ્દેશમાં આહારની અપેક્ષાએ પુલનું નિરૂપણ કરવામાં આવ્યું છે. હવે એજ પુલનું બંધાદિકની અપેક્ષાએ નિરૂપણ કરવાને માટે १०२ ·भगवती गेण विखसया च ' यथा नरो पुदगलाः प्रयोगेग-प्रयोगद्वारा विस्रसपासमाविक तया च वध्यन्ते तथा जीवानामपि किम् कर्मपुद्गलाः प्रयोगेण विनसपाय वध्यन्ते ? इत्यादि विवेचनम् २, ' सादीप' सादिकः '-यथा वनस्य सादि: पुद्गलचयः, एवं जीशनामपि किम् सादिः कर्मपहलचयः १ इत्यादिनिरूपणम् ३, फम्महिइ ' कर्मस्थितिः फर्मणां स्थितिनिरूपणम् ४, 'इत्यी 'स्त्री'. फिम् सी. उद्देशक के अर्थ को संग्रह करने वाली इन दो गाथाओं को कहा है- (पहुकम्म) इत्यादि तथा (भविए) इत्यादि-(पटुकर्म) इस पद से प्रश्नरूप में यह प्रकट किया गया है कि जिस जीव के कर्म यहुत है-उस के क्या कर्मपुद्गलों का सर्व प्रकार से यंघ होता है ? इत्यादि (वस्था पोग्गल पओगसा पीससा य) इस पद दारा प्रश्न रूपमें यह प्रकट किया गया है कि जिस प्रकार से वख में पुदल प्रयोगद्वारा और स्वभाविक रीति से बंधते हैं, उसी तरह से क्या जीवों के भी कर्मपुद्गल प्रयोग और स्वभाव से पंधते हैं? इत्यादि (सादिकः) इस पद द्वारा प्रश्नरूप में यह प्रकट किया गया है कि जिस प्रकार से वन में सादि पुद्गलों का चय होता है, उसी प्रकार से क्या जीवों को भी सादि कर्म पुद्गलों का चय होता है ? इत्यादि (कम्महिर) इस पद द्वारा कर्म की स्थिति का विचार प्रकट किया गया है (इत्थी) इस पद द्वारा यह पूछा गया સૂત્રકારે આ ઉદ્દેશકની શરૂઆતમાં બે સંગ્રહગાથાઓ આપી છે. તે ગાથાએ આ ઉદ્દેશકમાં આવતા વિષયને પ્રકટ કરે છે. પહેલી ગાથા बहुकम्म ઇત્યાદિ. બીજી ગાથા भविए " त्या छ. "" मा ५४थी प्रश्न३ એ પ્રકટ કરવામાં આવ્યું છે કે જે જીવનાં કર્મ ઘણાં જ છે એવો બહુકમ જીવ શું સર્વ પ્રકારે કમને બંધ કરે છે? ઈત્યાદિ. वत्य-पोगळ-पओगो बोससा य" ५६ द्वारा प्रश्न३ मे १८ કરવામાં આવ્યું છે કે જેવી રીતે વસ્ત્રમાં પુલ પ્રાગદ્વારા અને સ્વાભાવિક રીતે બંધાય છે, એ જ પ્રમાણે શું જીવોના કર્મલ પણ પગ અને સ્વભા- વથી બંધાય છે ? ઈત્યાદિ. सादिकः " આ પદ દ્વારા પ્રશ્નરૂપે એ પ્રકટ કરવામાં આવ્યું છે કે જેમ વસ્ત્રમાં સાદિ (આદિ યુક્ત) જુલેને ચય થાય છે, તેમ શું જીવોમાં પણ સાદિ કર્મ પલોને ચય થાય છે. कम्महिइ " मा ५४ास भनी स्थितिनु प्रतिपाइन वामां आयुछे. इस्थी આ પદ દ્વારા એ પ્રકટ કરવામાં આવ્યું કે શું સ્ત્રી અથવા ·. - चरमः १ . તેમના અલ્પાબહેત્વનું આ ઉદ્દેશકમાં પ્રતિપાદન કરાયું છે, प्रमेयचन्द्रिका टीका ०६४०३ महांकास्पकर्म निरूपणम् । पुरुषादिवा कर्मवध्नाति ? इत्यादिविचारः ५ 'संजय ' संयतः ' का संय- तादिः ? इत्यादिनिरूपणम् ६ सम्मदिही सम्यग्दृष्टिः' कः सम्यग्- दृष्ट्यादिः ? इत्यादिनिरूपणम् ७ । एवं 'सनी' इत्यादि । 'संज्ञी, भव्यः, दर्शनी, पर्याप्तकः, भापकः, परीवः, ज्ञानी योगी, उपयोगी, आहारकः, मूक्ष्मः, एतान् समाश्रित्य 'बन्धश्च वन्धविषयकं निरूपणम् ८, 'अप्परहुँ अल्पबहुत्वम् । एतेपामेव उपर्युक्तानां सीप्रभृतीनां कर्मबन्धकानां परस्परम् अप-बहुत्वविवेचनं प्रतिपादितम् ॥ २ ॥ महाकर्मा-ल्पकर्मवक्तव्यता । महाकाल्पकर्मादीनां जीवानां दुःखसुखादिवन्धतारतम्यं रखदृष्टान्तेन है कि क्या स्त्री अधवा पुरुष आदि जीव कर्म का बंध करते हैं ? इत्यादि (संजय) पद से संयत आदि कोन हैं ? इत्यादि .विचार प्रकट किया गया है। (सम्मदिही) पद यह प्रकट करता है कि सम्यग्दृष्टि आदिकौन हैं ? (सनी) संज्ञी-(भविए) भव्य (दसण) दर्शनी, (पज्जत्त) पर्याप्तक (भासय) भापय (परित्ते) परीत, (नाण) ज्ञानी, (जोगे) योगी, (उवओगाऽऽहारग) उपयोगी, आहारक, (सुहुम, चरिम) सूक्ष्म, चरम ये सय पद यह बतलाते हैं कि इनको अश्रित करके (यंधेय) बन्धवि- पयक निरूपण हुआ है (अप्पपहुं) यह पद यह कहता है कि इन्हीं उपर्युक्त स्त्री आदि कर्मवन्ध जीवों का परस्पर में अल्प बहुत्व का विचार પુરુષ આદિ જીવો કમને બંધ કરે છે? ઈત્યાદિ. संजय" આ પદથી સંયત આદિનું નિરૂપણ કરવામાં આવ્યું છે. सम्महिट्ठी ” આ પદ એ પ્રકટ કરે છે કે સમ્યગદષ્ટિ આદિ કોણ છે? सन्नी" सज्ञी, सव्य, "दसण" शनी, " पज्जत्त भासय माप, “परित्ते" " " ज्ञानी, “जोगे" योगी, આહારક, सुहुम, चरिम સૂમ, ચરમ આ 4i yal मे मता मान मनुक्षीन "बंधेय " विषय નિરૂપણ આ ઉદ્દેશકમાં કરાયું છે. अप्पबहुं આ પદ એ પ્રકટ કરે છે કે આ ઉદ્દેશકમાં સ્ત્રી આદિ કબક જીવોમાં કણ વધારે છે અને કણ અ૫ પ્રમાણમાં છે. આ રીતે किया गया है। “ भविए" " पर्या, उवोगाऽऽहारग " उपयोगी, नाण " ·- भगवतीय गेण विस्रसपा च ' यथा नसे पुदगलाः प्रयोगेग-प्रयोगद्वारा विनसपासमाविक वपा च वध्यन्ते तथा जीवानामपि किम् कर्मपुद्गलाः प्रयोगेण विससमा पध्यन्ते ? इत्यादि विषेचनम् २, ' सादीए सादिकः .'-यथा वनस्य सादिः पुद्गलचपः, एवं जीशनामपि किम् सादिः कर्मपुगळययः । स्यादिनिरूपणम् ३, फडिइ ' कर्मस्थितिः फर्मगो स्थिविनिरूपणम् ४, 'इस्थी 'सी' किम् स्त्री. उद्देशक के अर्थ को संग्रह करने वाली इन दो गापानी को कहा है- (यहुकम्म) इत्यादि तथा (भविए) इत्यादि-(यहुकर्म) इस पद से प्रश्नरूप में यह प्रकट किया गया है कि जिस जीव के कम पहुत है-उस के क्या कर्मपुद्गलों का सर्व प्रकार से बंध होता है ? इत्यादि (वस्थ. पोग्गल पओगसा वीससा य) इस पद वारा प्रश्न रूपमें यह प्रकट किया गया है कि जिस प्रकार से वल में पुद्गल प्रयोगबारा और स्वभाविक रीति से बंधते हैं, उसी तरह से क्या जीवों के भी कर्मपुद्गल प्रयोग और स्वभाव से पंधते हैं? इत्यादि (सादिकः) इस पद द्वारा प्रारूप में यह प्रकट किया गया है कि जिस प्रकार से वस्त्र में सादि पुद्गलों का चय होता है, उसी प्रकार से क्या जीवों को भी सादि कर्म पुद्गलों का चय होता है ? इत्यादि (कम्महिर) इस पद बारा कर्म की स्थिति का विचार प्रकट किया गया है (इस्थी) इस पद द्वारा यह पूछा गया સૂત્રકારે આ ઉદેશકની શરૂઆતમાં બે સંગ્રહગાથાઓ આપી છે. તે ગાથાઓ આ ઉદ્દેશકમાં આવતા વિષયને પ્રકટ કરે છે. પહેલી ગાથા बहुकम्म ઈત્યાદિ. બીજી ગાથા भविए " त्या6 2. " म" 20 ५४थी प्रश्न३५ એ પ્રકટ કરવામાં આવ્યું છે કે જે જીવનાં કર્મ ઘણાં જ છે એવો બહુકમ- જીવ શું સર્વ પ્રકારે કમને બંધ કરે છે? ઈત્યાદિ. -पोगगल-पओगसो वोससा य" ५४ वा प्रत्र३ से ५४८ કરવામાં આવ્યું છે કે જેવી રીતે વસ્ત્રમાં પુલ પ્રયોગદ્વારા અને સ્વાભાવિક રીતે બંધાય છે, એ જ પ્રમાણે શું જીવનાં કર્મપુલ પણ પ્રયોગ અને સ્વભા- વથી બંધાય છે? ઈત્યાદિ. " सादिकः " मा ५४ द्वारा प्रश्न३ से ३२मा मान्छे । જેમ વસ્ત્રમાં સાદિ (આદિ યુક્ત) જુલેને ચય થાય છે, તેમ શું જીવોમાં પણ સાદિ કર્મપદલોને ચય થાય છે. ." फम्मद्विइ " मा ५६ द्वारा भी स्थितिनु प्रतिपादन ४२वामां आव्युछे, इत्थी આ પંદ દ્વારા એ પ્રકટ કરવામાં આવ્યું કે શું આી અથવા " वत्थ- .

·. प्रमेयचन्द्रिका रो० २०१०महाकाल्पकर्म निरूपणम् वा, रइल्लियस्स वा, आणुपुटवीए परिकम्मिजमाणस्स सुद्धेणं वारिणा धोवेमाणस्स सबओ पोग्गला भिज्जंति, जाव परिणमति, से तेणटेणं० ॥ सू० १ ॥ छाया-तद् नूनं भदन्त ! महाकर्मणः, महाक्रियस्य, महाखवस्य, महावेद- नस्य, सर्वतः पुद्गलाः वध्यन्ते, सर्वतः पुद्गलाश्चीयन्ते, सर्वतः पुद्गला उपचीयन्ते, सदासमितं पुद्गलाः यध्यन्ते, सदा समितं पुद्गलाश्चीयन्ते, सदा समितं पुद्गला उपचीयन्ते, सदासमितं च खलु तस्य आत्मा दूरूपतया, दुर्वर्णतया, दुर्गन्ध- तया, दरसतया, दुस्पर्शतया, अनिष्टतया, अकान्ता-ऽप्रिया-ऽशुभा-ऽनोज्ञा-ऽम- महाकाल्पकर्म वक्तव्यता 'से गूणं भते!' इत्यादि। सूत्रार्थ-(से गृणं भंते! महाकम्मरस, महाकिरियस्स, महासवस्स, महावेयणस्स, सचओ पोग्गला पज्झंति, सव्वओ पोग्गला चिजंति, सब्यओ पोग्गला उपचिज्जति) हे भदन्त ! यह निश्चित है क्या कि जो जीन महाकर्मवाला होता है, महाक्रियावाला होता है, महा आस्रववाला होता है और महावेदनावाला होता है, उसके सब तरफ से पुद्गलों का बंध होतो है ? सब तरफ से उनके पुद्गलों का चय होता है ? सब तरफ से उसके पुद्गलों का उपचय होता है ? (सया समियं पोग्गला वज्झं ति, सया समियं पोग्गलो चिज्जंति, सया समियं पोग्गला उवचिज्जंति, सया समियं च णं तस्स आया दुरूवत्ताए दुवण्णताए दुर्गंधत्ताए, दुर મહાકર્મ અને અપકર્મ વક્તવ્યતા- " से गूणं भंते !" त्या--- सूत्राय-से पूर्ण भंते ! महाकम्मरस, महाकिरियस, महासवरस, महा. वेयणस्स, सव्वओ पोगला वझंति, सव्वओ पोग्यला चिति, सम्बओ पोगला उपचिज्जंति ?) & Mrd! शुमे पात निश्चत छे २ ७ माम'. વાળ હોય, મહાકિયાવાળા પણ હોય છે, મહાઆસરવાળો હેય છે અને મહાકર્મવાળે હેય છે, તે બધી દિશાઓમાંથી કર્મપદલોને બંધ કરતે રહે છે? શું તે બધી દિશાઓમાં કર્મયુલેને ચય કરતે હેય છે? શું તેને भी शिमामाथी भyan यय यतो डाय छे ? (सया समियं पोग्गला वाति, सयासमियं पोग्गला चिजंति, सया समियं पोग्गला उवचिजति, सया समियं च णं तस्सा आया दुरुवचार दुवण्णचाए दुगंधत्ताए, दुरस्सत्ताए, दुफा- . ? , .

·८१२ भगवतीय प्रतिपादयति-से गूणं भंते ! ' इत्यादि। मूलम्-से गूणं भंते! महाकस्मस्स. महाकिरियस्स महासबस्स, महावेयणस्स सव्वओ पोग्गलावझति, सवओ पोग्गला चिजति, सवओ पोग्गला उवचिज्जति ? । सया समिश्र पोग्गला बझंति, सयासमियं पोग्गलाचिज्जति, सया समियं पोग्गला उवचिजति, सया समियं च णं तस्स आया दूरुवत्ताए, दुबपणत्ताए, दुग्गं. धत्ताए, दूरसत्ताए, दुप्फासत्ताए, अणिद्वत्ताए, अकंत-अप्पिय- असुभ-अमणुन्न-अमणामत्ताए, अणिव्वच्छियत्ताए, अभिज्झि- यत्ताए, अहत्ताए--णो उजुंचाए, दुक्खचाए नो सुहत्ताए, भुजो भुजो परिणमइ ?। हंता, गोयमा! महाकम्मस्स तं चैव। से केणटेणं० ? गोयमा ! से जहा नामए वत्थस्स अयस्स वा, धोयस्स वा, तंतुग्गयस्स वा आणपुवीए परिभुज्जमाणस्स सवओ पोग्गला बझंति, सवओ पोग्गला चिजंति, जाव-परिणमइ, से तेगटेणं० । से पूर्ण भंते! अप्प- कम्मरस, अप्पकिरियस्स, अप्पासवस्स अप्पवेयणस्स सव्वओ पोग्गला भिति, सव्वओ पोग्गला छिजंति, सवओ पोग्गला विद्धंसंति, सवओ पोग्गला परिविद्धंसंति, सया समियं पोग्गला भिजति, सया समियं पोग्गला छिति, विद्धस्संति, परिवि- दस्संति, सया समियं च णं तस्स आया सुरूवत्ताए पसत्थं नेयव्वं, जाव-सुहत्ताए णो दुक्खत्ताए भुजो भुज्ज़ो परिणमइ ? हंता गोयमा ! जाव--परिणमइ । से केणटेणं० ? गोयमा! से जहा नामए वत्थस्स जल्लियस्स वा, पंकियस्स.वा, मइल्लियस्स ·८१५ - -तैसे प्रमेयबन्दिका टी० २०६३०३ मदाकापकर्म निरूपणम् श्रीयन्ते, यावत्-परिणमति, तत् तेनार्थेन०, । तद् नूनं भदन्त ? अल्पकर्मणः, अल्पक्रियरंप, अल्पासबस्य, अल्पवेदनस्य, सर्वतः पुद्गलाः भियन्ते, सर्वतः पुद्गला विद्यन्ते, सर्वतः पृद्गलाः विध्वंसन्ते, सर्वतः पुद्गलाः परिविध्वंसन्ते, सदा समितं तंतुमयरस वा आणुपुम्चीए परिभुज्जमाणस्स सव्याओ पोग्गला यज्झंति सन्वाओ पोग्गला चिति, जाव परिणमंति, से तेणटेणं० ) हे गौतम ! जैसे कोई एक नवीन अहत-अक्षत-अपरिभुक्त-नहीं पहिरा हुआ ऐसा वस्त्र हो अथवा ऐसा वस्त्र हो जो पहिन करके फिर साफ किया गया अथवा ऐसे वन हो जो तुरीवेमादिरूप तन्त्र से अभी २ उतारा गया हो तो ऐसे वह वन जैसे अपने पहिरने के काम में आता रहता है २ वह मलिन होता रहता है-अर्धात् सप तरफ से पुद्गल आ आकर उसमें संबंधित होते रहते हैं, सब तरफ से आ ओ करके पुद्गल उसमें निधत्त होते रहते हैं, यावत् वे पुद्गल उसमें पर्यायान्तरों को पाते रहते हैं-इसी कारण वह कालान्तर में रसोई घर में दाल शाक आदि के वर्तनों को सिगड़ी ऊपर से उतारने आदि के काम में आने वाले वस्त्र के समान मैला हो जाता है। इसी कारण हे गौतम ! मैंने महा- कर्म आदि विशेषणोंवाले जीव के विषय में पूर्वोक्त रूप से कहा है। अप्पकिरियस्स अप्पाऽऽसवस्स, अप्पवे. यणस्स, सचओ पोग्गलो विद्धंसंति, सव्वओ पोग्गला परिविद्धंसंति, माणस्स सम्बओ पोगला वझति, सव्यओ पोगाला चिजति, जाव परिणमंति, से देणद्वेणं) गीतमा नपान (पापा विनानु) पत्र साय, અથવા એવું વસ્ત્ર હોય કે જેને પહેરીને સાફ કરવામાં આવ્યું હોય, અથવા એવું વસ્ત્ર હોય કે જેને સાળ આદિ ઉપર તાણાવાણાથી વણીને તૈયાર કર- વામાં આવ્યું છે. એવાં તે અને જેમ જેમ પહેરવાના ઉપયોગમાં લેવામાં આવે તેમ તેમ તે વધારેને વધારે મલિન થતું જાય છે એટલે કે બધી દિશામાંથી પુલે આવી આવીને તેની ઉપર ચાટતાં રહે છે, તેના ઉપર જમા થતાં રહે છે (થાવત્ ) તે પુદ્ર તેમાં પર્યાયાન (એક પર્યાયમાંથી બીજી પર્યાયમાં પરિણમન મિતાં રહે છે, તે કારણે કાળાન્તરે તે વસ્ત્ર મતાના જેવું મલિન થઈ જાય છે. હે ગૌતમ! તે કારણે મહાકર્મઆદિથી યુક્ત જીવના (से गृणं भंते ! अप्पकम्मस्स, , વિષયમાં મેં ઉપર પ્રમાણે કહ્યું છે. ( से पूणं भवे ! अप्पकम्मरस, अप्पकिरियरस, अप्पाऽऽसवस्स, अप्पवेय- गरस सव्वओ पोग्गला विद्धसंति, सव्वओ पोग्गला परिविद्धंसं ति, सया समियं ·- - - . भगवतीर नोऽमतया, अनिच्छितयो, अभियिततया, अधस्तया, नो ऊर्चतया, सतया, नो सुखतया भूयो भूयः परिणमति ? इन्त, गौतम ! महामणस्तदेव । तत्कना. थेन० ? गौतम । तद् यथा नाम-पग्रस्य महतस्य या, धौतस्य वा, तन्त्रोद् गतस्य वा, आनुपल्या परिसुज्यमानस्य सर्वतः पुनलाः अध्यन्ते, सर्वतः पदमा सत्ताए, दुफासत्ताए अणिहत्ताए, अकंत, अप्पिय-असुमअमणुन अम- णामत्ताए अणियच्छियत्ताप, अभिझियत्ताए अहसाए, जो उत्साए, दुक्खत्ताप, नो सुहत्ताए भुज्जो २ परिणमइ) क्या ऐसे जीव के नित्य निरन्तर पुद्गलों का पंध होता रहता है ? निरंतर उसके क्या पुगलों का चय होता रहता है ? निरन्तर क्या उसके पुद्गलों का उपचय होता रहता है ? उसका आत्मा-शरीररूप पाहा 'आत्मा-क्या सदा निरन्तर दुरूप रूप से, दुर्वर्णरूप से, दुर्गधरूप से, खोटे रसरूप से, खोटेस्पर्शरूप से, अनिष्टरूप से, अकान्तरूप से, अप्रियरूप से, अमनामरूप से, अनीप्सि- तरूप से, अभिप्सितरूप से, जघन्यरूप से, अनूलरूप से, दुःखरूप से और असुखरूप से, पारंवार परिणमित होता रहता है ?(हता गोयमा ! महाकम्मस्स तं चैव) हां, गौतम ! महाकर्मवाले जीव की यही पूर्वोक्त सब कुछ स्थिति होती है। (से केणद्वेणं) हे भदन्त ! ऐसा आप किस कारण से कहते हैं ? (से जहानामए. वस्थस्स अयस्स वा धोयस्स वा, सत्ताए अणिदुत्ताए अर्कत, अप्पिय-असुभ, अंमणुन्न अमणामचाए अणियच्छिय. चाए, अभिज्झियत्ताए अहत्तए, जो उढताए, दुक्खत्ताए, नो सुहचाए भुजोर परिणमइ) शु मेवे नित्य नित२ पुगताना ५ ४२त। २७ छ ? શું તે નિરંતર પુલેને ચય કર્યા કરે છે? શું નિરંતર તેના પુત્રને ઉપચય થતું રહે છે તેને આત્મા-શરીરરૂપ બાહ્ય આત્મા-શું નિરતર રૂપે ખરાબ વર્ણરૂપે, દુર્ગધરૂપે, ખરાબ રસરૂપે, ખરાબ સ્પર્શરૂપ, અનિદરૂપે, मान्त३पे, मप्रिय३ये, अभनाभ३ये, (अमना३), अनसत३, मलिः સિતરૂપે, જઘન્યરૂપે, અનૂર્વરૂપે, દુઃખરૂપ અને અસુખરૂપે વારંવાર પરિણમન पाभ्या रे? (हंवा गोयमा ! महाकम्मरस तं चेव) , गौतम ! महाभ पानी એવી જ દશા થાય છે. (से केणदेणे) 3.d! मे' आ५ शा २ ४ छ। १ (से जहा मामए वाबस्स अयस्स को धोयरस वा; तुमायस्व वा आणुपुत्रीए परिभुज- ·- प्रमेयद्रिका टीका ०६२०३९०१ महाफमाल्पकर्मनिरूपणम् ८१८ केनार्थेन ? गौतम ! तुद् यथा नाम यखस्य जल्लितस्य वा पङ्कितस्य वा मलि- तस्य वा, रजस्कितस्य या, भानुपूा परिफर्म्यमाणस्य शुधन वारिणा धान्य. मानस्य सर्वतः पुद्गला भिद्यन्ते, यावत्-परिणमति, तत् तेनार्थेन० ॥ सू० १॥ टीका-'से गृणं भंते ! महाफम्मस्य. महाकिरियस्स, महासबस्स, महावयणरस सम्बो पोग्गला व ति। गौतमः पृच्छति हे भदन्त ! जाव परिणमंति) हां, गौतम! यावत् परिणमता रहता है । (से केण- डेणं) हे भदन्त ! आप ऐसा किस कारण से कहते हैं ? (से जहा नामए पत्थस्स जल्लियस्स वा पंकियस्स वा मइल्लियस्स वा रइल्लियस्स या आणुपुच्चीए परिकम्मिनमाणस्स सुद्धणं वारिणा धोव्वेमाणस्स सव्वओ पोग्गला भिज्जंति, जाव परिणमंति, से तेणटेणं० ) हे गौतम ! जैसे कोई एक वस्त्र ऐसा हो कि जो शारीरिक मेल से युक्त हो, जिस । में गीली कीचड़ लगी हुई हो, रज सहित हो, तो वह जैसे धीरे २ साफ किये जाने पर शुद्धपानी से धोये जाने पर साफ-शुद्ध हो जाता है अर्थात् उसमें संसक्त हुए मलिन पुग़ल उससे सय तरफ से पृथक् हो जाते हैं पावत् वह वस्त्र अपने रूपमें परिणम जाता है-इसका कारण हे गौतम! मने अल्पकर्मादि विशेषणोंवाले जीयके विषयमें पूर्वोक्तरूपसे कहा है। टीकार्थ-महाकर्म और अल्पकर्म आदि वाले जीवों के दुःख सुख आदि पंध की तरतमता (भेद ) इस सघ्र द्वारा सूत्रकार प्रकट कर હા, ગૌતમ તેને આત્મા તે રૂપે વારંવાર પરિણમન પામ્યા કરે છે. (से फेणटेण' ) 3 महन्त ! भा५ ॥२२ मे ४ छ। १ (से जहा नामए वत्थरस जल्लियरस वा, पकियरस या, मइल्लियरस वा, रइल्लियरस वा, आणु- पुच्चीए परिकम्मिन्जमाणस्त सुत्रेणं वारिणा धोव्वेमाणरस सव्वओ पोग्गला भिज्जति जाव परिणमंति, से देणढण) ગૌતમ! કોઈ એક વસ્ત્ર શરીરના પરસેવાથી યુક્ત છે, જેના ઉપર ભીની માટી લાગી હોય (કાદવથી જે ખરડાયેલું હોય) જેના ઉપર ધૂળની જ જમા થયેલી હોય, એવા વચને ધીમે ધીમે સાફ કરવાથી, અને શુદ્ધ પાણીમાં લેવાથી તે સાફ થઈ જાય છે-એટલે કે તેને વળગેલાં મલિન પુલે તેમાંથી તદ્દન અલગ થઈ જાય છે, અને તે વસ્ત્ર શુદ્ધરૂપે પરિણમન પામે છે કે ગૌતમ! તે કારણે બે અપકર્મ આદિથી યુકત જીવોના વિષયમાં ટીકાથ–મહાક, અલ્પકર્મ આદિથી યુક્ત જીવોના દુઃખ, સુખ આદિ બધના ભેદોનું સરકાર આ સુવારા નિરૂપણ કરે છે-ગૌતમ સ્વામી મહાવીર પૂર્વોક્ત કથન કર્યું છે. म १०३ ·- - पुद्गलाः भियन्ते, सदा समितं मलामिपन्त, विधान्त; परिविवसन्त, सदा- समितं च खलु तस्यात्मा गुरुपतपा, मस्तं सातव्यम् , यावन्-गुखतया नो दुःखतया भूगोभूपः परिणमति ? इन्न, गौतम ! याचन् - परिणमति । तद सया समियं पोग्गला भिज्जति, सया समिपं पोग्गला जिजति, विद्धं. स्संति, परिचिदंसंति) हे भदन्त । यद निश्रित है क्या, कि जो जीव अल्पकर्मवाला होता है, अल्पक्रियावाला होता है,अल्पावयाला होता है, अल्पवेदनाचाला होता है उसके पुदल सय तरफ से प्यार हो जाते हैं ? सय तरफ से दि जाते हैं ? सप तरफ से वे भ्रष्ट (नष्ट) हो जाते हैं? सप तरफ से वे सर्वरूप में नाश हो जाते हैं ? सदा निरन्तर उसके वे पुद्गल उससे पृथक होते रहते हैं? सदा निरन्तर उसके वे पहल छिदते रहते हैं ? सदा निरन्तर उसके वे पुद्गल उससे भ्रष्ट होते रहते हैं? नथा-सदा निरन्तर उसके वे पुद्गल उससे कुछरूप में नहीं किन्तु सर्वरूप में नष्ट होते रहते हैं ? (सया समियं च णं तस्स आया सुरूव: ताप पमत्थं नेयव्य) और उसका भात्मा याहाशरीररूप आत्मा निर- न्तर हमेशा के लिये जबतक शरीर है तपतक के लिये सुरूपरूप से ( यहां वर्णादि प्रशस्त जानना चाहिये ) सो सुवर्णादिरूप से (जाव सुहत्ताए णो दुक्खत्ताप भुज्जो २ परिणमंति ) यावत् सुखरूप से-दुःख- रूप से नहीं-चारंधार परिणमनरूप होता रहता है क्या? (हंना गोयमा पोगाला भिज्जंति, मया समियं पोगाला छिज्जति, विद्धासति, परिविद्धं सति) હે ભદન્ત? શું એ નિશ્ચિત છે કે જે જીવ અલ્પકર્મવાળ, અપક્રિયા. વાળે, અલ્પઆસવવાળે અને અલ્પવેદનાવાળો હેય તેનાં પુલો બધી તરફથી અલગ થઈ જાય છે? બધી તરફથી છિન્ન થઈ જાય છે? બધી તરફથી નષ્ટ થઈ જાય છે ? બધી તરફથી સર્વરૂપ નષ્ટ થઈ જાય છે? શું તેના તે પુલ સદા નિરંતર તેનાથી અલગ થતાં રહે છે? શું તે પહેલે સદા નિરન્તર દાતાં રહે છે? શું તેનાં તે પુલ સદા નિરન્તર નષ્ટ થતાં રહે છે? શું તેનાં તે Yaa हा निरन्तर स६३२. गट : यतi २९ छ १ (सया समियं च गं. तरस आया सुरूवत्ताए पसत्यं नेयध्वं ) भने तेनी आत्मा शरी२३५ मामा, શું નિરન્તર એટલે કે જ્યાં સુધી શરીરનું અસ્તિત્વ રહે ત્યાં સુધી સુરૂપ, સુવર્ણ (महा प्रशस्त १ मा सभा) हि ३८, (जाव सुइताए दुक्ख.. चाए भुज्जोर परिणमति १) सने आन्तथी UP सुम पर्यन्तना ३ भने भाम३२ पापार परिशुभित यया रे छे । (हवा गोयमा आव परिणम ति).

·प्रमेयमन्द्रिका टी० ० ६ ० ३ सं० । महांकास्पकर्मनिरूपणम् ८९९ पुद्गलाः उपचीयन्ते निपेकरचनतः उपचिता भवन्ति किम् ? अथवा बन्धनतो बध्यन्ते, निधत्ततश्रीयन्ते, निकाचनत उपचीयन्ते किम् ? 'सया समियं पोग्गला बझंति' सदा-सर्वदा-नित्यम् , समित-निरन्तरं पुद्गलाः यध्यन्ते ? सदात्वं तु व्यवहारतोऽसावत्येऽपि स्यात् अत आह-समितपिति ' 'सया समियं पोग्गला उपचित होते हैं क्या? अधवा-(यज्ञति, चिजति, उवचिज्जति) ऐसी इन तीन क्रियाओं का जो सूत्रकार ने पाठ रखा है सो उसका अभिप्राय ऐसा भी हो सकता है कि प्रकृति, स्थिति, अनुभाग और प्रदेश इन चार प्रकार के पंधो की अपेक्षा लेकर (यन्झति) ऐसा प्रश्न किया गया है कर्म पन्धन के याद कमों में दस १० प्रकार की अवस्थाएँ होती हैं उनमें एक अधया निधत्त है सो इस अवस्था को लेकर (चिन्जंति) ऐसा प्रश्न किया गया है और निकाचित अवस्था को लेकर ( उवचि- ज्जंति ) ऐसा प्रश्न किया है (सया समियं पोग्गला यशंति) ऐसा पूछा गया है-सो उसका अभिप्राय ऐसा है कि (जीवो समयबद्ध पति) इस सिद्धान्त स्वीकृत मान्यता को ध्यान में रखकर ही पूछा गया है-अर्थात् जीव क्या समयासमय कर्मका बंध करता है ? यहाँ जो (समियं) यह पद दिया गया है वह इस बात को दूर करने के लिये दिया गया है कि निरंतरता के अभाव में भी जो लोकवढि से (सदा) छ ? " सब्बओ पोगला उवविति" शु मे ७१ समस्त शायमाथी Breyl ३५ पदोन पय छ ? ( यज्झति, चिजंति, उवचिजति) આ ત્રણે કિયાએ એ પણ અર્થ થાય છે કે પ્રકૃતિ, સ્થિતિ, અનુભાગ અને પ્રદેશ આ ચાર પ્રકારના બંધની અપેક્ષાએ वज्ञवि जो છે એવો પ્રશ્ન राय छे. - કમબન્ધન થયા પછી કર્મોમાં દસ પ્રકારની અવસ્થાઓ થાય છે, તેમાંની मे नियत भ१२था छ, भने त Aud अवस्था अनुसक्षीने " चिजंति " पो प्रश्न पूछये। छ, भने नायन अपत्याने मनुलक्षीने “ उवचिज्जति" मेपो प्रश्न पूछयो छ. “सयासमीय पोग्गला वझति " म प्र पूछ। पा. गने हेतु पोछे है “जीवो समयपबद्ध यज्झति " शु०१ प्रत्ये४ समये भने। म५ ४३ छ १ सूत्रमा २ " समियं" ५. मापामा भा०यु छ ते એ વાતને દૂર કરવાને માટે આપવામાં આવ્યું છે કે નિરન્તરતાને અભાવ હેવા છતાં લોકો એ સદા પદને ઉપયોગ કરતા હોય છે. અહીં તે સૂત્ર- કાર એમ બતાવવા માગે છે કે જીવ સદા (હંમેશા) નિરન્તર (વ્યવધાન ·- - , भगवतीय तद् अथ, नूनं निभयेन किम् महामणः स्थित्यापेक्षया बाकर्मरतः महाक्रियस्य कायिस्यादिमदाक्रियायुक्तस्प, महालयस्य - कर्मबन्धोहस्त- महामिथ्यास्वमदारम्भमहापरिग्रहादिमतः, महादनस्य - महादाइजरादिननित- पीडायुक्तस्य जीवस्य, सर्वत: सांगु दिशः सर्शन या जीरमदेशान् अनित्य पुद्गलाः कर्मपरमाणवः यध्यन्ते ? ' समभो पोग्गला मिज्नंति ' सर्वतः पुशलाः घीयन्ते ? बन्धनरूपेण संग्रहान्ते किम् ? ' सभी पोग्गा उवचिजति ' सर्वत: रहे है-इसमें गौतम प्रभु से पूछ रहे हैं कि (से गृणं भंते!) हे भदन्त! क्या यह निश्चित पात है कि (महाकम्मरस) जिस जीव के कर्म की स्थिति बगैरह यल्लुत अधिक पड़ी ऐसे महाकर्म वाले जीव के अर्थात् अधिक स्थितिवाले, अधिक अनुभागवाले और अधिक प्रदेशवाले को से सहित जीव के (महाकिरियरस महासवस्स) जिसकी कापिकी आदि क्रियाएँ पहुत पढी चदी हुई हैं इसी कारण जो कर्मयंध के हेतुभूत महामिथ्यात्य, महारम्भ महापरिग्रह में फंसा हुआ है (महावेयणस्स) महादाहज्वर आदि जनित व्यथा से जो बहुत युरी तरह तडफड रहा है ऐसे जीव के (सधभो पोग्गला यज्झति) समस्त दिशाओं में से अथवा जीव के सर्व प्रदेशों को आश्रित करके पुद्गल-कर्म परमाणुओं का संकलनरूप पंध होता है? (सव्वओ पोग्गला चिति) समस्त दिशाओं में से अधया जीव के सर्व प्रदेशों का आश्रित करके कर्म वर्गणारूप पुद्गल ऐसे जीव द्वारा यंधनरूप से ग्रहण किये जाते हैं क्या? (सव्यओ पोग्गला उवचिज्जति) सर्वतः निपेक रचना की अपेक्षा से वे प्रभु को प्रश्न पूछे छे , " से गूण भंवे !" महन्त ! शु मे वात નિશ્ચિત છે કે महाकम्मरस છે જે જીવનાં કર્મની સ્થિતિ વગેરે બહુ જ વધારે હોય છે એવા મહાકમવાળા છવના–એટલે કે અધિક સ્થિતિવાળા, અધિક અનુભાગવાળા અને અધિક પ્રદેશેવાળા કમથી યુકત જીવ કે જેની " महाकिरियस महासवस्स" विही माहियामा aelor पधारे प्रभाएमा અને તે કારણે જે કર્મબંધના કારણરૂપ મહામિથ્યાત્વ, મહાઆરંજ, મહા- ARG माहिमा :साया साय , “महावयणस्स " मने रे माह જવર આદિથી જનિત વ્યથાથી (પીડાથી) ભયંકર વેદનાનો અનુભવ કરતો હોય છે, એવો જીવ सव्वभो पोग्गा बझति"शु समस्त हिशामामाथी અથવા સમસ્ત આત્મપ્રદેશથી પુલ એટલે કે કમપરમાણુઓના સંકલન રૂપ मरेछे मरे। १. " सन्यो पोगगा पिज्जति "सवाल समस्त દિશાઓમાંથી અથવા સમરત આત્મપ્રદેશોથી કમગચ્છારૂપ પુલને ચય કરે ·प्रमेववन्द्रिका टीका ० ० ३ ० १ महाकापकर्मनिरूपणम् ८२१ दुफासत्ताए ' दुर्गन्धतया-दुर्गन्धवेन, द्रसतया कदुकट्यादिरसत्वेन दुस्पर्शतया- कर्कशकठोरादिस्पर्शतया , अणिद्वत्ताए ' अनिष्टतया कस्यापि इच्छाया अविषय- वेन 'अकंत-अप्पिय-असुभ-अमणुन-अमणामत्ताए, अणिच्छियत्ताए ' अकान्त तया अरमणीयतया, अमियतया प्रेमराहित्येन अमनोजत्वेन, अमुन्दरतया, अशुभ- वन-अमङ्गलतया, अमनोऽमतया मनसा माप्नुमवान्छिततया, अनिच्छिताया- माप्तुमनभिवान्छितत्वेन 'अभिज्जियत्ताए अहत्ताए-णो उहत्ताए' अभिध्यिततया (दूरसत्ताए) कुत्सितरसवाला (दुप्फासत्ताए) कुत्सितस्पर्शवाला,-क- केश कठोर आदिस्पर्शवाला होता है क्या ? ( अणित्ताए ) किसी की भी इच्छा का विषय भूत वह नहीं बनता है क्या ? अर्थात् ऐसे शरीर धारी को कोई भी नहीं चाहता है क्या (अकंत-अप्पिय-असुभ-अम- गुन-अमणामत्ताए अणिच्छियत्ताए) वह सुन्दर नहीं होता है क्या ? कोई भी उससे प्यार नहीं करता है क्या ? किसी के भी मन को वह नहीं गमता है क्या ? कोई भी जीव क्या ऐसे व्यक्ति की मन से भी कभी याद नहीं करता है क्या ? अभिज्झियत्ताए अदत्ताए " नो ताए” दुक्खत्ताए “नो सुहत्ताए भुज्जो २ परिणमई" ऐसी स्थिति को प्राप्त करने का किसी को लोभ भी नहीं होता है क्या? वह सर्व प्रकार से क्या विलकुल जघन्यरूप (नीचे परिस्थिति) में ही रहता है ? कभी भी क्या वह उत्कृष्ट नहीं माना जा सकता है ? सदा उसमें दुःखों का ही वास रहता है क्या ? कभी भी क्या उसमें सुखरूपता का भासतक भी नहीं होता है ? इस रूप से ही वह क्या प्रत्येक क्षण २ में परिणामित होता रहता है ? तात्पर्य पूछने का केवल यही है कि १२।५ २५० पाणु (४४, १२ मा ५) थाय छे भई १ (अणि. हत्ताए) शु सेवा पने ५ या नथी ? ( अकन्त, अप्पिय, असुभ, अमणुन्न, अमणामत्ताए अणिच्छियत्ताए) शुत सुंः२ साता नथी ? भुप તેના પર પ્રેમ રાખતું નથી કોઇના મનને તે ગમતું નથી ? શું કઈ ५५ यति मे न भनथी ही या ४२ती नथी ? ( अभिज्झियत्ताए अहत्ताए, नो उढत्ताए, दुक्खत्ताए नो सुइचाए भुज्जो भुज्जो परिणमइ ) मेवी સ્થિતિને પ્રાપ્ત કરવાને શું કઈને પણ લાભ થતું નથી ? શું તે સર્વ પ્રકારે અધમ દશામાં જ રહે છે? શું કદી પણ તેની ઉન્નતિ થતી નથી ? શું સદા સહન કરવા પડે છે? શું તેને કદી પણ સુખને ભાસમાત્ર પણ થતું નથી ? આ પ્રકારે જ શું તે સદા પરિણમિત થતું રહે છે? તેને દુઃખે જ ·मेगस्तीत चिजति ?' सदा समितं पुदलाः पीयन्ते ? 'सया समिण पोन्गला उपविनंति' सदा समितं पृद्धला उपचीपन्ते ? 'सया समियं न नरस आपा' सदा सर्वदा समितं सततं च खलु तस्य महामांदिमतो जीवस्य आरमा, यस्य जीवस्य पुद्गलाः बध्यन्ते तस्य आत्मा-शरीररूपयामात्मा 'दत्वनाए, दुनम्गताए' गुरू- पतया कुत्सितरूपतया, दुर्वर्णनगा मुत्सितवर्णतया दुर्गपनार, दूरसत्ताए ऐसा व्यवहार हो जाता है सो ऐसी पात यहां नहीं समझनी चाहिये अर्थात् ऐसा जीव तो-सदा-हमेशा-निरन्तर ही आतर-व्यवधान-परे विना ही-फर्मों का यंध करता रहता है क्या ? उसका जयतक वह संसारदशा में इस स्थितिवाला पना रहता है ऐसा एक भी समय नहीं निकलता है क्या कि जिसमें उसके फर्मयंध न होता रहता हो ? कर्म बंध हो जाने के बाद (सया समियं पोग्गला चिति) निरन्तर उस के वे बंधदशा को प्राप्त हुए कर्मवर्गणारूप पुदल चयरूप में और (सया- समियं पोग्गला उवचिन्नति) उपचयरूप अवस्था में आते रहते हैं क्या? (सया समियं च णं तस्स आया) जिस महाकर्म आदि विशेपर्णीवाले जीव के निरन्तर कर्मपुद्गल वंधते रहते हैं उस जीव का आत्मा-पाय शरीररूप आत्मा (दुरूवत्ताए, दुवण्णत्ताए) कुत्सितरूपता के कुत्सि- तवर्णता से युक्त होता रहता है क्या ? तात्पर्य पूछने का यह है कि ऐसे कर्मबंधनादिरूप भार से अधिक वजनदार बने हुए जीव का शरीर कुत्सितरूपवाला कुत्सितवर्णवाला, (दुग्गंधत्ताए) कुत्सित दुगंधवाला પડયા વિના) કર્મોને બંધ કરે છે. પ્રશ્નકાર એ જાણવા માગે છે કે મહા- કર્મ આદિથી યુક્ત જીવ શું સદા નિરંતર કર્મોને બંધ કરતે રહે છે? જ્યાં સુધી તે સંસારદશામાં એજ સ્થિતિવાળે રહે ત્યાં સુધી તે એક પણ એ સમય વ્યતીત કરતું નથી કે જ્યારે તેના દ્વારા કર્મબંધ બંધાતે नाय. ४ मध गया पछी ( सया समियं पोग्गला चिजति ) सपना मशान पामेला ३५ पुस शु नितरं यय भने (सयो समीय पोग्गळा उवचिजति) उपयय३५ अवस्थामा मापता २९ छ ? (सया समिय च णं तरस आया ) भाभा विषपान मधुरस निर. નર બંધદશાને પ્રાપ્ત કરતાં રહેતાં હોય છે, તે જીવને આત્મા. બાહ્યશરીર ३५ आत्मा-(दुरूवत्ताए, दुवण्णत्ताए) ४३५ताथी अने हुतायी (मराम વર્ણથી) શું યુક્ત થોં રહે છે? આ પ્રશ્નને ભાવાર્થ એ છે કે એવા કર્મ બંધનાદિરૂપ ભારથી અધિક વજનદાર બનેલા જીવનું શરીર શું ખરાબ રૂપ- 'पाणु, (दुग्गंधचाएं) पाणु, (दुरसञ्चाए) मराम २सपायु, ·- " प्रमेववन्द्रिका का ०६० सं० १ महाकाल्पफर्मनिरूपणम् ८२१ दुफासत्ताए ' दुर्गन्धवया-दुर्गन्धवेन, दूरसठया कटुकधादिरसत्वेन दुस्पर्शतया- शिकठोरादिस्पर्शतया अणिद्वत्ताए ' अनिष्टतया कस्यापि इच्छाया अविषय- खेन ' असंत-अप्पिय-अमुभ-अमगुन्न-अमणामत्ताए, अणिच्छियत्ताए ' अकान्त तया अरमणीयतया, अमियतया प्रेमराहित्येन अमनोतत्वेन, अमुन्दरतया, अशुभ वन-अमङ्गलतया, अमनोऽमतया मनसा माप्तुमवान्छिततया, अनिच्छिततया- माप्तुमनभियान्छितत्वेन 'अभिज्झियत्ताए अहवाए-णो उहलाए' अभिध्यिततया (दूरसत्ताए) कुत्सितरसवाला (दुप्फासत्ताए) कुत्सितस्पर्शवाला,-क- केश कठोर आदिस्पर्शवाला होता है क्या? ( अणिकृत्ताए ) किसी की भी इच्छा का विपय भूत वह नहीं बनता है क्या ? अर्थात् ऐसे शरीर धारी को कोई भी नहीं चाहता है क्या (अकंत-अप्पिय-असुभ-अम- णुन-अमणामत्ताए अणिच्छियत्ताए) वह सुन्दर नहीं होता है क्या ? कोई भी उससे प्यार नहीं करता है क्या? किसी के भी मन को वह नहीं गमता है क्या ? कोई भी जीव क्या ऐसे व्यक्ति की मन से भी कभी याद नहीं करता है क्या ? अभिज्झियत्ताए अदत्ताए " नो उड्ड- ताए" दुक्खत्ताए "नो सुहत्ताए भुज्जो २ परिणमइ " ऐसी स्थिति को प्राप्त करने का किसी को लोभ भी नहीं होता है क्या? वह सर्व प्रकार से क्या विलकुल जघन्यरूप (नीचे परिस्थिति) में ही रहता है ? कभी भी क्या वह उत्कृष्ट नहीं माना जा सकता है ? सदा उसमें दुःखों का ही वास रहता है क्या ? कभी भी क्या उसमें सुखरूपता को भासतक भी नहीं होता है ? इस रूप से ही वह क्या प्रत्येक क्षण २ में परिणामित होता रहता है ? तात्पर्य पूछने का केवल यही है कि ५२२५ २५ पाणु (४४, १२ मा वाणु') थाय छे मई १ ( अणि. हुत्ताए) शु मेवा प सातु नथी ? ( अकन्त, अप्पिय, असुभ, अमणुन, अमणामचाए अनिच्छियत्ताए ) शुत सुंदर डात नथी १ शु. ४५ તેના પર પ્રેમ રાખતું નથી ? શું કોઈના મનને તે ગમતું નથી ? શું કે यति मेवा ने भनथी पy l या ४२ती नयी ? (अभिज्झियत्ताए अहत्ताए, नो उढताए, दुक्खत्ताए नो सुइचाए भुजो भुज्जो परिणमइ ) सेवा રિથતિને પ્રાપ્ત કરવાનો છે કેઈને પણ લાભ થતું નથી? શું તે સર્વ પ્રકારે અધમ દશામાં જ રહે છે? શું કદી પણ તેની ઉન્નતિ થતી નથી ? શું સદા તેને દુખો જ સહન કરવા પડે છે? શું તેને કદી પણ સુખને ભાસમાત્ર પણ થતો નથી? આ પ્રકારે જ શું તે સદા પરિમિત થતું રહે છે ?

·१२२ मगवती भिध्या लोभः सा संमाताऽस्मिन् इति मिध्यितस्तस्य भारस्तदुरादिस्पेन सा- याऽवान्छनीयत्वेन अलोमनीयतया, अयस्तया जयन्यत्वेन, नो या नीत एत्वेन ' दुक्खचाए, जो मुहगाए ' दुःखतया दुखत्वेन, नो सुखतया नो मुख त्वेन भुमो भुमो परिणमइ ?' भूयो भूयः वारंवार परिणमति ? एवं महा- फर्मादिजीयस्मात्मा दुरूपदुर्पणादियुक्तो भवति किमिति मारः। भगवान् आह-'इंता, गोयमा । महाफम्मरस चव' हे गौतमहन्त, सत्यम् महाकर्मणः तदेव पूर्वोक्तवदेव महाझियस्स मदानवस्य महावेदनस्य जीवस्य सर्वतः पुद्गला यध्यन्ते, इत्यादि सबै संग्रामाम् । गौतम आह-' से केणटेणं ? ' हे भदन्त ! वत् केनान एवं पूर्वोक्ता- च्यते यत्-महाकर्षणः महाकियस्य महासवस्य महावेदनस्य च जीवस्य पुद्गला वध्यन्ते इत्यादि । भगवान् सदृष्टान्तमाह-'गोयमा ! से जड़ा नामए वत्थस्स महाकर्मादि युक्त जीव का शरीर दुरूप दुर्वर्णादि से युक्त होता है क्या? उ. (हंता, गोपमा! महाफम्मस्स तं चेच) हां, गौतम ! महाकर्मवाले जीव के वही पूर्वोक्तरूप से सप कुछ होता है। अर्थात् जो जीव महाक मैयाला होता है, महाक्रियावाला होता है, महालयवाला होता है, महा- वेदनावीला होता है, उस जीव के सर्वतः पुद्गलों का बंध होता है इत्यादि सब कथन यहां पर लगा लेना चाहिये। (से केणडेणं) हे भदन्त । ऐसा आप किस कारण से कहते हैं कि जो जीव महाकर्मा होता है, महानियावाला होता है, महानववाला होता है, और महावे. दनावाला होता है ऐसे जीव के पुद्गल बंधते हैं इत्यादि । भगवान इस प्रश्न का उत्तर दृष्टान्त देकर देते हैं-वे बतलाते हैं कि ( गोयमा) આ પ્રશ્નનું તાત્પર્ય એટલું જ છે કે મહાક આદિથી યુક્ત જીવનું શરીર શું , કુરૂપ આદિથી યુક્ત હોય છે ? महावीर प्रभु तन ori आता ४ छ-(हता गोयमा ! महाक- म्मस्व त' चेव), गौतम ! भाभवानी मेवी शा जाय छे. એટલે કે જીવ મહાકમવાળ, મહાક્રિયાવાળે, મહાઆસરવાળે અને મહા- વેદનાવાળો હોય છે, એ જીવ સમસ્ત દિશાઓમાંથી–આત્મપ્રદેશોમાંથી मन परे छे, त्या ४थन सही अड] २. (से देणतुण) હે ભદન્ત ! આપ શા કારણે એવું કહે છે કે જે જીવ મહાકર્મવાળે હોય છે, મહાઠિયાવાળો હોય છે, મહાઆસવવાળ હોય છે અને મહાદનાવાળે હોય છે, એ જીવ કર્મબંધ કરતે રહે છે?

·८२३ . प्रमेयबादिका टी० २०१० ३ १०१ महाकाल्पकर्मनिरपणम् आयस्स बा, धोयरस वा' हे गौतम ! तद् यथा नाम वनस्य अहतस्य न्तनस्य सर्वथा अपरिहिनस्य या बसस्य धीनस्य परिवायापि मक्षालितस्य वा, तथा 'तंतु. गयरस वा, अणुपुबीए परिभुज्जमाणस्स' तन्त्रोद्गतस्य, तन्त्रात्-तुरी-वेमादेः सधः उद्धृतमात्रस्य निष्काशितमात्रस्य आनुपूा अनुक्रमेण परिभुज्यमानस्य परिधीयमानस्य ' सबो पोग्गला यज्झति ' सर्वतः सर्वाभ्यो दिशाभ्यः पुद्गला दव्यादिपरमाणवः वध्यन्ते-संबद्धाः भवन्ति । सयभो पोग्गला चिज्जति' सर्वतः पुद्गलाशीयन्ते निधत्ताः भवन्ति, 'जाव-परिणमति' यावत्-परिणमति पर्यायान्तराणि प्राप्नुवन्ति, यावत् करणा-' सर्वतः पुद्गलाः उपचीयन्ते, सदा- गौतम ! (से जहा नामए वत्यस अयस्त वा धोयस्स वा, तंतुगयस्त वा अणुपुन्चीए परिभुज्जमाणस सव्वओ पोग्गलो यज्झति, सव्वो पोग्गला चिजंति, जाव परिमंति-से तेणदेणं ) जैसे कोई वस्त्र हो और वह काम में आया हुआ नहीं हो-बिलकुल नया हो, अथवा काम में आया हुभा होने पर भी फिर से वह बिलकुल साफ-स्वच्छ कर दिया गया हो अथवा-तुरीवेमादिरूप ताने ऊपर से उसी वख्त उतारा गया हो-तो ऐसा वह ताजा वस्त्र जय क्रम २ से पहिरने आदि के काम में आता रहता है-तप धीरे २ उसके ऊपर सर्व दिशाओं की तरफ से मलिन पुगल आ २ कर चिपकते रहते हैं-उस पर वे चय हो जाते हैं यावत् वही साफ सुधरा नवीन वन कालान्तर में पिलकुल मलिन हो जाता है-उससे दुगंध आने लगती हैं-उसके स्पर्श आदि सप में भिन्नता आ जाती है-यहां यावत् शब्द से " सर्वतः पुद्गला तना ४५५ मापता महावीर प्रभु ४ छ-" गोयमा ! " ॐ गौतम ! (से जहा नामए वत्यास अहयास वा धोयरस वा, तंतुगयस्स वा अणुपुवीए परिभुज्जमाणस्स सव्वओ पोगला वज्जति, सव्वओ पोग्गला चिज्नंति, जाव परिणमंति-से वेणठण) भ31 मे 4 Bाय, A META S५योगमा વીવું ન હોય એટલે કે તે બિલકુલ ન હોય, અથવા તેને ઉપયોગ કર્યા પછી તેને જોઈને બિલકુલ સ્વચ્છ કરેલું હોય, અથવા તેને સાળ ઉપરથીતાનું જ ઉતા- રેલું હેય, એવું તે વસ્ત્ર જ્યારે વારંવાર પહેરવાના કામમાં આવતું રહે છે અથવા બીજા ઉપગમાં આવતું રહે છે ત્યારે ધીરે ધીરે તેના ઉપર સમસ્ત દિશાઓમાંથી મલિન પુલે આવી આવીને ચાટી જાય છે તેના ઉપર તેમને ચય (જમાવ) થતું રહે છે અને ઉપર રહે છે. તે વસ્ત્ર કાળાન્તરે એટલું બધું મલિન થઇ જાય છે કે તે માતા જેવું દેખાય છે, તેમાંથી દુર્ગધ નીકળતી હોય छ, तेना Palkhi y निता पाय छे. मी ' यावत् ' ५४थी (सर्वतः , ·९२२ भगवती भिध्या लोभः सा संजाताऽस्मिन् इति मिध्यितस्तस्य भायस्वदाहिस्पेन सर्व थाऽवान्छनीयत्वेन अलोभनीयतया, अधस्तया जपन्यत्वेन, नो अर्थतमा नीत एत्वेन ' दुक्खजाए, णो मुहगाए ' दुःखतपा दुसस्पेन, नो गुखतया नो मुल. त्वेन ' भुमो भुमो परिणमइ ? ' भूयो भूयः वारं वारं परिणमति ? एवं महा- कर्मादिनीवस्यात्मा दुरूपदुर्वणादियुक्तो भवति किमिति भावः । भगवान् आह--' इंता, नीयमा । महाकम्मरस वं चेर' हे गीतम! इन्त, सत्यम् महाकर्मणः तदेव पूर्वोक्तवदेव महाझियस्स महासरस्य महावेदनस्य जीवस्य सर्वतः पुद्गला पध्पन्ते, इत्पादि सर्व संग्राहाम् । गौतम आद-से केणटेणं?' हे भदन्त ! तत् केनायन एवं पूर्वोक्तम- च्यते यत्-महाकर्मणः महाक्रियस्य महानवस्य महावेदनस्य च जीवस्य पुद्गला वध्यन्ते इत्यादि । भगवान् सदृष्टान्तमाइ-' गोयमा ! से जहा नामए वत्यस्स महाकर्मादि युक्त जीच का शरीर दुरुप दुर्वर्णादि से युक्त होता है क्या? उ. (हेता, गोयमा! महाफम्मस्स तं चेव) हां, गौतम ! महाकर्मवाले जीव के वही पूर्वोक्तरूप से सब कुछ होता है । अर्थात् जो जीव महाक मवाला होता है, महाक्रियावाला होता है, महानववाला होता है, महा- वेदनावीला होता है, उस जीव के सर्वतः पुद्गलों का बंध होता है इत्यादि सय कथन यहां पर लगा लेना चाहिये । (से केपण)ो भदन्त ! ऐसा आप किस कारण से कहते हैं कि जो जीव महाकर्मा होता है, महाक्रियावाला होता है, महानववाला होता है, और महावे. दनावाला होता है ऐसे जीव के पुद्गल बंधते हैं इत्यादि । भगवान् इस प्रश्न का उत्तर दृष्टान्त देकर देते हैं-वे बतलाते हैं कि (गोपमा) આ પ્રશ્નનું તાત્પર્ય એટલું જ છે કે મહાકર્મ આદિથી યુક્ત જીવનું શરીર શું કુરણું, કુરૂપ આદિથી યુક્ત હોય છે? महावीर प्रभु न पा 'भापता ४ छ-(हता गोयमा ! महाक- म्मस त' चेव) , मौतम ! महाभ पानी मेवीr Enाय छे. એટલે કે જીવ મહાકવાળ, મહાકિયાવાળે, મહાઆસવવાળે અને મહા- વેદનાવાળે હોય છે, એ જીવ સમરત દિશાઓમાંથી-આમપ્રદેશમાંથી मना मध ४३ छे, त्याहि अयन ही हय ४२. (से केण?ण) હે ભદન્ત ! આપ શા કારણે એવું કહે છે કે જે જીવ મહાકાળે હોય છે, મહાયિાવાળે હેય છે, મહાઆસવવાળો હોય છે અને મહાદનાવાશે હેય છે, એ જીવ કર્મબંધ કરતે રહે છે? - ·८२५ સ્થિતિમાં જીવની સાથે જે સ્થિતિ, અનુભાગ આદિની અપેક્ષાએ ગાઢ આદિ प्रमेयसन्द्रिका टी०६H० ए०१ महामापकर्मनिरूपणम् अल्पकर्मवतः, अल्पक्रियस्य क्रायिस्यायल्पक्रियायुक्तस्य, अल्पासवस्य-कर्मबन्ध- हेतु भूताल्पमिध्यावादियुक्तम्य, अल्पवेदनस्य ईपज्ज्वरादिजनितपीडायुक्तस्य, जीवस्य सर्वतः सर्वानु दिक्षु सर्वेभ्यो जीवपदेशेभ्यो या पुद्गलाः भियन्ते प्राक्त- नसम्बन्धविशेपपरित्यागाव पृथा भवन्ति ? 'सबभो पोग्गला छिज्जंति ?' करते हैं- हे भदन्त ! यह यात निश्चित है क्या? कि जो जीव अल्प- कर्मा होता है-कर्म की अल्पस्थितियाला, कर्म के अल्पप्रदेशोंचाला-होता तथा-अल्पक्रियावाला-कायिक आदि थोड़ी मियाओं वाला होता है, अल्पभानयवाला-कर्मयंध के हेतुभूत अल्पमिथ्यात्ववाला-होता है, और अल्पवेदनाचाला-ईपत ज्यादि जनिनपीडावाला-होता है ऐसे उस जीव के सर्वतः-समस्त दिशाओं में से अथवा समस्त जीव प्रदेशों से पुद्गल-कर्म परमाणु (भियन्ते ) भेद को प्राप्त होते हैं ? अर्थात् पहिले वे जिस संबंध विशेप को लेकर पंधते थे-अय वे उस संबंध विशेप से वहां परित्यक्त हो जाते हैं क्या ? तात्पर्य-इस का यह है कि महा- कर्मादि से युक्त होने की स्थिति में जीवके माथ जिस स्थिति अनुभाग आदि को लेकर गाद आदि रूप में कर्मपदलों का बंध होता धा-अप युक्त होने की स्थिति में जीव के साथ उस स्थिति अनुभाग को लेकर गाढ आदि रूप में कर्मपुद्गलों का बंध नहीं होता है यही उनका भेदन है यही पात गौतम ने यहां प्रभु से प्रश्न के रूप में શું એ વાત તે નિશ્ચિત છે કે જે જીવ અપકર્મવાળ હોય છે એટલે કે કમની અલ્પ રિથતિવાળે, કર્મના અલ્પ અનુભાગવાળે અને કર્મને અપ પ્રદેશેવાળ હોય છે, તથા અલ્પ કિયાવાળો (કાયિક આદિ ઘેડી ક્રિયાઓ- વાળ) હોય છે, અઆસવવાળો (કર્મબંધના કારણ રૂપ મિથ્યાત્વ જેનામાં ઓછું છે એ) હોય છે, અને અલ્પ વેદનાવાળો (જવર વગેરેથી જનિત પીડા ભાગ્યે જ ભોગવનાર) હોય છે, એવાં જીવના પરમાણુઓ શું સમસ્ત EARiया भया Ad मामामाथी “ भिद्यन्ते " sai २ छ ? એટલે કે પહેલાં જ કારણે તેમના બંધ પડતા હતા તે કારણે નહીં રહેવાથી આ પ્રશ્નનું તાત્પર્ય આ પ્રમાણે છે–મહાકર્મઆદિથી યુક્ત હોય એવી રૂપે કર્મયુલેને જે બંધ થતો હતો, તે અલ્પકર્મ આદિથી યુક્ત જીવને શું થતો નથી? એનું નામ જ તેમનું મેદાન છે. એજ વાત ગૌતમ સ્વામીએ अल्पकर्मादि से તેમનું ભેદન થવા માંડે છે ખરું? म०१०४ ·मगपती समितं पुद्गलाः यध्यन्ते, सदा समितं पुद्गलाश्रीयन्ते ' इत्यादि संग्रावम् । अन्ते उपसंहरति-'से तेणटेणं ' हे गौतम ! तत् तेनार्थन तेन पूर्वोक्तेन कारमेन महाकर्मणो यावत् महावेदनस्य जीवस्य सर्वतः कर्मपदलाः बन्यन्ते, चीयन्ते, उपचीयन्ते यावत्-दुःखतया नौ सुखतया भूयो भूयः परिगमति इति भावः। 'वध्यन्ते ' इत्यादि पदययेणार वस्त्रस्य पुद्गलानां चोत्तरोतर सम्बयपर्क: मतिपादितः । अथाल्पफर्मादियुक्तस्य जीवस्य स्वरूपं गृति-से पण भंते ! अप्पकम्मस्स, अप्पकिरियस्स अप्पासवस्स अप्पर्षयणस्स, सभी पोग्गला भिज्नंति' हे भदन्त । तत्-अथ नूनं निश्पेन किम् अल्पकर्मणः, स्थित्यापपेक्षया उपचीयन्ते, सदा समितं पुद्गलाः यध्यन्ते, सदा समितं पुद्गलाश्चीयन्ते" इत्यादि पाठका ग्रहण हुआ है। अप अन्त में इस विषय का उपसंहार करने के निमित्त सूत्रकार कहते हैं-गौतम । इसी पूर्वोक्त कारण को लेकर मैं ने ऐसा कहा है कि महाकर्मवाले यावत् महावेदनावाले जीव के सर्वतः कर्मपुद्गल यंधते हैं, चय होते हैं, उपचित होते हैं यावत् उसका पार शरीररूप आत्मा दुःखरूप से, सुखरूप से नहीं, क्षण २ में परिण: मता रहता है। "यध्यन्ते, चीयन्ते, उपचीयन्ते" इत्यादि इन तीन क्रियापदों से सूत्रकार ने वन और पुद्गलों का उत्तरोत्तर संबंध का प्रकर्ष यतलाया है, अय गौतम प्रभु से अल्पकर्मादि से युक्त जीव के स्वरूप को पूछते हुए उनसे (से गुणं भंते ! अप्पकम्मस्स अपकिरिय- स्स अप्पासवस्स अप्पवैयणस्स सवओ पोग्गला भिज्जंति) ऐसा प्रश्न पुद्गळा उपचीयन्ते, सदा समितं पुद्गलाः वध्यन्ते, सदा समितं पुद्गलाधीयन्ते ) ઈત્યાદિ સૂત્રપાઠને ગ્રહણ કરવામાં આવ્યું છે. હવે સૂત્રને ઉપસંહાર કરતા સૂત્રકાર કહે છે કે હે ગૌતમ! ઉપર કહ્યા પ્રમાણેના કારણે મેં એવું કહ્યું છે કે મહાકર્મવાળ, મહાકિયાવાળ, મહાઆવવાળો અને મહાદનાવાળો જીવ સમસ્ત દિશાઓમાંથી કમંપુલ બાંધતું રહે છે, કમરૂલને ચય અને ઉપ- ચય કરતા રહે છે, અને તેને બાશરીરરૂપ આત્મા દુઃખરૂપે-નહીં કે સુખ ३-क्षये -क्षणे परिमत। २ छ “ सभ्यन्ते, चीयन्ते, उपचीयन्ते" ક્રિયાપદને પ્રયાગ કરીને સૂત્રકાર વસ્ત્ર અને પલોના સંબંધને ઉત્તરોત્તર પ્રકર્ષ બતાવ્યું છે. હવે ગૌતમ સ્વામી અલ્પકમદિથી યુક્ત જીવનું સ્વરૂપ જાણવાને માટે महावीर प्रभुने मा प्रभारी प्रश्न पूछे छ-( से णं भंते ! आपकम्मरख, भाप. किरियरस, अप्पासवरस असवेयणस्म सबओ- पोगला भिज्जंति) 3 महन्त 1 . આ ત્રણ ·- - ? प्रमेयन्द्रिका ० ० ६ ३०३ सू०१ महाकापकर्मनिरूपणम् ८२७ सया समियं पोग्गला छिज्जति' सदा समितं पुद्गलाश्छिद्यन्ते ? विद्धसति, परिविदस्संति ? ' सदा समितं पुद्गलाः विध्वंसन्ते ? परिविध्वंसन्ते ? ' सया- समियं च णं तस्स आया मुख्यताए पसत्यं नेयव्यं ' सदा समितं च खलु तस्य अल्पकर्मणः, अल्पक्रियस्य, अल्पासवस्य, अल्पवेदनस्य जीवस्य आत्मा सुरूपतया मस्तं शातव्यम् अत्र वर्णादिपदानि प्रशस्तरूपेण व्याख्येयानि, तथा च सुवर्णतया में अकर्मपर्याय से उस आत्मामें स्थित रहते आते हैं यही सिद्धान्तकी यात ( सन्चो पोग्गला परिविद्धतंति ) इस पद बारा पुष्ट की गई है- सो इसी यात को गौतम ने प्रभु से प्रश्न के रूप में पूछा है । (सया समियं पोग्गला भिजति ) मदा निरन्तर कर्मपुद्गल नेद को प्राप्त होते है क्या ? (सया समियं पोग्गला छिज्जति) सदा निरन्तर कर्मपुद्गल छेद को प्राप्त होते है क्या ? (विद्धासंति परिविद्धंसंति) विध्वंस को प्राप्त होते हैं क्या, समस्त रूप से नाश होते हैं क्या ? इन प्रश्नों को करने आवश्यकता इसलिये हुई कि जब पूर्वोक्त रूप से आत्मा से कर्म- पुद्गलों का भेदन छेदन पूछा गया है तो वहां निरन्तर छेदन भेदन आदि होने की बात नहीं पूछी गई है अतः इन प्रश्नों द्वारा यही घात यहां पूछी गई है (सया समियं च णं तस्स आया सुरुवत्ताए पसन्धं नेयम्बं) अल्पकर्म आदि विशेपणों से विशिष्ट उस जीव का आत्मा बाह्य शरीर रूप आत्मा-क्षण २ में क्या अच्छेरूप में, अच्छेवर्ण में, अच्छे गंध में, આવે છે કે જ્યારે તે કમંપુલ સર્વથા અકર્મપર્યાયરૂપે તે આત્મામાં રહેવા मागे छ. मे सिद्धान्तना पात (सव्वओ पोग्गला परिविद्धति ) L सूत्र દ્વારા પ્રકટ કરી છે. गौतम स्वामी प्रश्न 1 मे पात प्रभुने पूछी छ, (सया समिय पोगा भिज्जति ) महन्त ! अ५४म माहिथी युक्त वनां मधुर Y सा निरन्तर Aldi २७ छ ? (सया समिय' पोग्गला छिज्जति ) शुतना मपुर सह २-२ छ..त२ छ १ (विद्धस्सति परिविद्धस्स वि ) शु. તેનાં કર્મપુલનું આ પ્રકારના પ્રશ્નો પૂછવામાં આવશ્યકતા એ છે કે પૂર્વોક્ત પ્રશ્નોમાં કપલે નિરન્તર ભેદન, છેદન આદિ થવાની વાત પૂછવામાં આવી નથી. છેદન, ભેદન આદિ નિરર થયા કરે છે કે નહીં, તે જાણવાને માટે (सयासमिय' पोशाला भिज्जति) त्या प्रश्नो ५७पामा माया . ( सया. समिय प णं तस्स आया सुरूवत्ताए पसत्य नेयव्यं ) H८५४म' माहियो યુક્ત "જીવને આત્મા-બાહ્યશરીર રૂપ આત્મા શું ક્ષણે ક્ષણે સુરૂપતા, સુવર્ણયુક્તતા, ·मगतीसरे सर्वतः पुद्गलानियन्ते ? 'सबभो पोग्गला निमंति' सतः पुद्गलाः विसन्ते ? तेभ्यो जीवपदेशेभ्योऽयो ग्रंशन्ते ? 'सच्ची पोग्गला परिशिद्ध- संति' सर्वतः पुद्गलाः परिघसन्ते ? तग्गीय मदेशेभ्यो निशेिषगया परिभंग- न्ते ? 'सया समियं पोग्गला मिज्जति' सदासमितं निरन्तरं पुद्गलाः भियन्ते ? पूछी है (सव्यभो पोग्गला मिज्जंति ) चे गुहल सर्वतः छेद को प्राप्त हो जाते हैं क्या ? अर्थात्-जप वे कर्म पुद्गल शिधिल आदि अवस्था में अल्पस्थिति अनुभाग आदि को लेकर उस आत्मा में पंगे-तो यह निश्चित है कि वे छेद को प्राप्त होकर-धीरे २ नष्ट ही होते रहेंगे-यही पात यहां गौतम ने प्रभु से प्रश्न के रूप में पूछी है ? (सन्यओ पोग्गला विद्धसंति ) क्या वे जीय के प्रदेशों से अध:पतित हो जाते ? तात्पर्य यह है-क कर्म पुनकों का धीरे २ नष्ट होना अर्थात् निर्जरा होने से इसका यह मतलप नहीं है कि ये कर्म पुद्गल उप्त आत्मा से बिलकुल अपने मूलरूप से ही नष्ट हो जाते है-कारण द्रव्य का तो कभी नाश होता ही नहीं है-अतः "वे जीव के प्रदेशों से अधः पतित हो जाते हैं" सो इसका तात्पर्य ऐसा है कि वे वहां अल्पमात्रा में अकर्मरूप पर्याय से आक्रान्त होने लग जाते हैं-ऐसी स्थिति होते २ एक समय ऐसा भी आता है कि जय के कर्मपुद्गल बिलकुल ही रूप में-सर्वथा रूप महावीर प्रभुने मात्र द्वारा पूछी छ. ( सव्वओ पोग्गला छिज्जति १) शु તે પુલનું સર્વથા છેદન થાય છે? એટલે કે-જ્યારે તે કમપુત શિથિલ આદિ અવસ્થામાં અલ્પરિથતિ, અનુભાગ આદિથી યુક્ત થઈને તે આત્મામાં બંધાય છે–જમા થાય છે–તે એ વાત નક્કી જ છે કે તેઓનું ધીરે ધીરે છેદન થતું રહેશે–તેઓ ધીરે ધીરે નષ્ટ થતાં રહેશે. એ જ વાત ગૌતમ સ્વામીએ मा प्रश्न३ पूछी छ. ( सबओ पोग्गला विद्धंसति ) शुत भदसा ना આત્મપ્રદેશોમાંથી ખરી પડે છે ખરો? આ પ્રશ્નને ભાવાર્થ નીચે પ્રમાણે છે—કપલોનું ધીરે ધીરે નષ્ટ થવું એટલે કે નિર્જરા થવી. પણ તેને એ અર્થ નથી થતું કે તે કર્મ પુલે તે આત્મામાંથી બિલકુલ પિતાના મૂળ રૂપમાંથી નષ્ટ થઈ જાય છે, કારણ કે દ્રવ્યને તે કદી નાશ જ થતું નથી. એટલે “તે જીવના પ્રદેશમાંથી અધઃ पतित याय." આ કથનનું તાત્પર્ય એવું સમજવું કે તેઓ ત્યાં અલ્પમાત્રામાં અકમ- રૂપ પર્યાયમાં આવી જવા માટે છે, આમ થતાં થતાં એક સ --એ પણ ·- प्रमेयचन्द्रिका टीका श०६ ४०३ २०१ महाकास्पकर्मनिरूपणम् ८२९ 'से केणवण' हे भदन्त ! तत् केनार्थेन एवं पूर्वोक्तमुच्यते यत् तस्यात्मा यावत्-सुखतया नो दुःखतया परिणमति? भगानाइ-'गोयमा ! से नहानामए बत्यस जल्लियस वा, पंकियस्स वा' हे गौतम ! तत् यथा नामवखस्य जल्लितस्य शरीरमलोपेतस्य था, पङ्किनस्य-आमलोपेतस्य या 'मइल्लियस्स या, रइल्लियरस वा ' मलितस्य-कठिनमलयुक्तस्य या, रजस्तिस्य-रजोयुक्तस्य धूलिधूसरित स्य वा, 'आणुपुचीए परिकम्मिन्जमागस्स' आनुपूर्व्या अनुक्रमेण परिकर्य- माणस्य मलापनयनाथ क्षारादिद्रव्येण शोध्यमानस्य 'मुद्धेणं वारिणा धोवेमाणस्स' शुद्धेन निर्मलेन स्वच्छेन वारिणा जलेन धान्यमानस्य प्रक्षाल्यमानस्य चनस्य परिणम जाता है ! अव गौतम इस विषय में प्रभु से कारण जानने की इच्छा से (से केण?णं०) ऐसा प्रश्न करते हैं वे पूछते हैं कि हे भदन्त ! औपऐसा किस कारण को लेकर कहते हैं कि उसका आत्मा-शरीर यावत् सुखरूप से-दुाखरूप से नहीं परिणमता है ? इसके उत्तर में प्रभु उनसे कहते हैं कि (गोयमा से जहा नामए वत्यस जल्लियस्स वा, पंकियस्स वी) हे गौतम! जैसे कोई एक वन हो और उसके ऊपर शरीर का मल लगा हो, अधवा कोई ताजी गीली कीचड़ लगी हो मइल्लियस्स बा, रईल्लियस्त वा) या कोइ उसके ऊपर कठिन मैल लगा हो, या धूल उस पर चिपकी हो-धूलसे धूसरित बना हुआ हो ऐसा वह वन हो तो वह जब (अणुपुच्चीए परिकम्मिञ्जमाणस्स) पार २ धो धाकर साफ किया जाता है अर्थात्-क्षारद्रव्य से जब मैल दूर करने के लिये वह धोया जाता है (सुद्धण वारिणा धोव्वेमाणस्स) और निर्मल-साफ-जल से जय बह निखारा जाता है, तो (सबओ पोग्गला હોય છે. તેમને આત્મા સુખરૂપે પરિણમે છે, ત્યાં સુધીનું સમસ્ત કથન ગ્રહણ ३२७ “से केपट्टेणं " है Rad! मा५ A. २२ मे ४३ छ। ? આ પ્રશ્નને ઉત્તર આપતાં મહાવીર પ્રભુ નીચેનું દષ્ટાંત આપે છે (गोयमा ! से जहा नामए वत्थरस जल्लियरस वा, पंकियस्स वा) गीतम! કેઈ એક વસ્ત્રને શરીરનો મેલ, પરસેવે વગેરે લાગેલાં હેય, અથવા તેના ઉપર તાજી ભીની માટી લાગી હોય, मइल्लियस्स वा, रइल्लियरस वा " मया તેના ઉપર ધૂળના રજકણે ચાંટયાં હોય, એવાં વસ્ત્રને જયારે आणुपुवीए परिकम्मिाजमाणस" पारंवार धन सा ४२वाभा माये छे-मेटले सो २. क्षारयुत पाetथी तन मे ३२ ४२पामा भावे छे, (सुद्धणं वारिणा धोब्वेमाणरस ) मन न पाएमा ल्यारे तेने तारपामा आवे छे, त्यारे - - ·દર૮ मगतीस्त - सुगन्धवया, मुरसतया, मुस्पतिया, इष्टगया, कान्ततया, भियतया, गुमतया, मनोगतया, मनोऽमत्तमा, इसिततया, गिध्यिानपा, उत्कृष्टनया, नो अश्रम तया, मुखतया, नो दुःखतपा, भूयो भूगः परिणमति रिमिति । भगवाना-- 'ता, गोयमा ! जार-परिणमा' हे गौतम! इना, सत्यम् अल्पकर्मादिमतो जीवस्य सर्वतः कर्मपुद्गलाः यावत्-परिचंसन्ते, तस्य र जीवस्पात्मा यावद मुखतया नो दुःखतया परिणमति, इति भगवद्गरम् । नौवमस्तत्र कारणं पृच्छति अच्छे रस में, अच्छे स्पर्श में, परिणमता है ? तथा इष्टरूप से, कान्तरूप से, प्रियरूप से, शुभरूप से, मनोमल्प से, इंग्सितरूप से, पुनः प्राप्त करने के लोभरूप से, उत्कृष्टरूप से, अधमरूप से नहीं- सुखरूप से, दुःखरूप से नहीं-परिणमता है क्या ? तात्पर्य इस प्रभ का यही है कि जो जीच अल्पफर्मवाला है, अल्पक्रियावाला है, अल्प- आम्रपवाला है, अल्पवेदनावाला है, उसका.शरीर क्या अच्छादि विशेषणों वाला होता क्या? तथा वह इच्छा आदि का विषयभूत यनता है क्या ? इसके उत्तर में प्रभु गौतम से कहते हैं कि-(हंता गोयमा जाव परिणमंति) हां गौतम! यावत् उसका पाय शरीर रूप आत्मा परिणमता है । अर्थात् हे गौतम । जो अल्पकर्म आदि विशेष णोपेत जीव होता है उसके कर्मपुद्गल सर्वतः यावत् बिलकुल नष्ट हो जाते हैं, और उस जीव का शरीर यावत् सुखरूप से, दुःखरूप से नहीं સુગધયુક્તતા, સુરસતા, અને સુસ્પર્શતા રૂપે પરિણમતે રહે છે? તથા શું તેવા જીવને આત્મા ઈષ્ટરૂપે, કાન્તરૂપે, પ્રિયરૂપે, શુભ રૂપે, મને જ્ઞરૂપે, મને મરૂપ, ઇતિરૂપે, પુનઃ પ્રાપ્ત કરવાની લાલચ થાય એવી રીતે, ઉન્નતરૂપે (नही अध) सुप३ (नही ३) परिशुभता २९ छ ? આ પ્રશ્નને ભાવાર્થ નીચે પ્રમાણે છે–-જે જીવ અલ્પકમવાળે, અલ્પ ક્રિયાવાળે, અલ્પઆસવવાળે અને અલ્પવેદનાવાળો હોય છે, તેનું શરીર શું સુંદર રૂપ, વર્ણ આદિથી યુક્ત હોય છે? તથા શું તે બીજાને ઈષ્ટ, પ્રિય આદિ થઈ પડે છે? महावीर प्रसुतन वाम भापता ४ छ-(इंता गोयमा ! जाव परि- णमंति) ७, गौतम! HE५४ माहिथी युद्धत न पुराना विषयमा એવું જ બને છે. અહીં પ્રશ્નોકત સમસ્ત કથનને સ્વીકાર થયું છે તેમ સમ- જવું. એટલે કે એવાં છનાં કર્મપદલોનું છેદન, ભેદન, વિધ્વંસ આદિ થયા કરે છે અને તેમને આત્મા-બાઢશરીર રૂપ આત્મા-સુરૂપતા આદિથી યુક્ત ·प्रमेयमद्रिका टीका १०६ ७०३ म०१ महामाहरफमनिपगम् भावार्थ-इस सूत्र में शुद्धयत्र और मलिनयन के दृष्टान्त से सूत्र- कार ने यह समझाया है कि जिम प्रकार से शुद्ध बत्र मैला हो जाता है उसी प्रकार से महाकर्मादि विशेषणों वालाजीव सय तरफ से फर्मरूप परिणमने योग्य पुद्गल द्रव्य का-फार्मणवर्गणाओं का योग और फपाय से युक्त होने के कारण आर्पण करता रहता है और बंधादि- रूप में उन्हें चिपका लेता है उनको शरीर भी अशुभ ला से ही परि. णमता रहता है-अर्थात् उसकी मानसिक, वाचनिक और कायिक ये सप क्रियाएँ अशुभरूप में ही चलनी रहती हैं। इससे बाद प्रत्येक समय में कर्मी का यंध आदि किया करता है-अतः ऐमा जीव अशुद्ध- वन की तरह से जानना चाहिये यहां पर ऐसी आशंका हो सकती है कि जिस प्रकार से चल मृल में तो शुद्ध है-परन्तु निमित्त आदि के सम्पन्ध से वह अशुद्-मलिन बन जाता है ऐसा क्या यह जीव है ? तो इसका समाधान भी यही है कि यह जीव मृलमें ऐसा ही है पर अनादिकाल से अपनी ही भूल से यह अज्ञानी बनकर पर पदार्थों को अपना मानता हुआ और उनमें रागद्वेष करता हुआ कर्म के बंधन आदि से जकड़ा चला आ रहा है अतः यह मूल में शुद्ध युद्ध होने पर ભાવાર્થ-આ સૂત્રમાં શુદ્ધ વસ્ત્ર અને અશુદ્ધ વસ્ત્રના દૃષ્ટાન્ડ દ્વારા સૂત્ર- કાર એ વાત સમજાવી છે કે જેમ શુદ્ધ વસ્ત્ર મેલું થઈ જાય છે, તેજ પ્રમાણે મહાક આદિથી યુકત જીવ પણ યોગ અને કાર્યોથી યુક્ત હેવાને કારણે કમરૂપ પરિણમનને યોગ્ય પુદ્ગલ દ્રવ્યનું-કાશ્મણ વર્ગણનું સમસ્ત દિશાઓમાંથી (આત્મપ્રદેશ દ્વારા) આકર્ષણ કરતે રહે છે અને કર્મબંધ બાંધતે રહે છે, તેનું શરીર પણ અશુભરૂપે પરિણમતું રહે છે-એટલે કે તેની માનસિક વાચ- નિક અને કાયિક ક્રિયાઓ અશુભ રૂપે જ ચાલતી રહે છે. તે કારણે તે પ્રત્યેક સમયે કમેને બંધ કરતા રહે છે. એવાં જીવને સૂત્રકારે અશુદ્ધ વરની ઉપમા આપી છે. જેવી રીતે વસ્ત્ર પહેલાં શુદ્ધ હતું, એજ પ્રમાણે જીવ (આત્મા) પણ મૂળ તે શુદ્ધ જ હતા. જેવી રીતે વસૂપર ધીરે ધીરે રજ, મેલ આદિ જમા થવાથી વસ્ત્ર મલિન થઈ જાય છે, એવી જ રીતે શુદ્ધ આત્મા પણ રાગ હેપ આદિને કારણે કર્મબંધન આદિથી જકડા રહે છે. અનાદિ કાળથી પિતાની જ ભૂલથી તે અજ્ઞાની બનીને પર પદાર્થોમાં આસકત બને છે. તેથી મૂળ જે શુદ્ધ હતે એ આત્મા ક્રમે ક્રમે અશુદ્ધ અને અબુદ્ધ બને છે. જેવી રીતે મલિન વસ્ત્રને ઘેઈને શુદ્ધ કરી શકાય છે એ જ પ્રમાણે પિતાના ·६६० . मंगनती • सबभो पागला भिज्नवि' रावतः सामु दिनु सम्यो वसपदेशेभ्यो या पर गला भियन्ते पृथग्भान्ति, 'जाय-परिणमह' यारन्-परिणमति, पाचन करणाद सर्वतः पुद्गलाछियन्ते, सर्वतः पुद्गलाः परिविधंसन्त, सदा समितं पुन गलाः भियन्ते, सदासमितं पुद्गलामियन्त, सदासमितं पुद्गला विवसन्ते परिविध्वंसन्त, सदा समित च खलु तस्य वात्मा तदरसमित्यर्थः मुरूपतया सुवर्णतया इत्यादि यावत्-गुसतया नो दुःसाया परिणमति, इति संग्रा. सम् , ' से तेण्डेणं' दे गौतम ! नन्.तेनान अल्पामगः यायन असर्वदनस्य जीवस्य यावत्-सक्तः फर्मपगलाः परिविध्धान्ते, तस्य च जीवस्य आत्मा यावत्-मुखतया नो दुःखतया परिणमतीति । मु१ ।। भिति) उस पर जो मैल के पुद्गल जमे हुए होते है ये उस वस्त्र से सय ओर से दूर होने लग जाते हैं, (जाय परिणमइ ) यावत् वह वस पिलकुल साफ स्थिति में परिणम जाता है। यहां (यावत् ) शब्द से (सर्वतः पुद्गलाः छिद्यन्ते, सर्वतः पुद्गली: विश्वस्यन्ते, सर्वन: पुला: परि- विध्वंसन्ते, सदा समितं पुद्गला भियन्ते, सदा समितं पुदलावियन्ते, सदा समितं पुद्गलाः विध्वंसन्ते, परिविध्वंसन्ते, सदा समितं च तस्य वनस्य आत्मा सुरूपतया) इत्यादि सब पूर्वोक्त पाठ यही ग्रहण किया गया है ऐसा जानना चाहिये। (से तेणटेणं) इस कारण हे गौतम ! मैंने ऐसा कहा है कि अल्पमयोले यावत् अल्पवेदनवाले जीच के यावत् सर्वतः कर्मपुद्गल बिलकुल नष्ट हो जाते हैं और उस जीव को अत्मा यावत् सुखरूप से दुःखरूा से नहों-परिणम जाता है। " सबओ पोग्गला भिज्जति " ते पखने anti Aai yr माथी અલગ થઈ જાય છે, जाव परिणमइ” भने ते ७ तदन २१२७ २0 जय छ. मी " यावत् " ५६या“ सर्वतः पुद्गलाः छिद्यन्ते, सर्वतः पुद्गः विध्वस्यन्ते सर्वतः पुद्गलाः परिविध्वस्यन्ते, सदा समितं पुद्गला भिद्यन्ते, सदासमितं पुद्गलःन्छि- चन्ते, सदासमित पुद्गलाः विप्रसन्वे, परिविधंसन्ते, सदा समितं च तस्य वक्षस्य आत्मा सुरूपतया" या पूति सूत्रपा मही ९५ ४ामा मान्यो छ. " से ठेगद्वेण " गीतम! तारणे में से धुं छे थी અપવેદના પર્યાના વિશેષણવાળા જીવના કર્મયુદ્ધનું છેદન, ભેદન આદિ થયા કરે છે અને તેમને આત્મા સુરૂપતા યુક્ત બને છે અને ઈટ, કાન્ત, પ્રિય આદિ રૂપે પરિણમતે રહે છે. એ આત્મા દખરૂપે પરિણમત નથી.

·. प्रमेयपम्द्रिका टी० २०६०३ सू२ मीरफर्म निरूपणम् ८३३ छाया-यग्रस्य खलु भदन्त ! पुदगलोरवयः किं प्रयोगेग, विखसया? गौतम। प्रयोगेगापि, विनमयापि। यथा खलु भदन्त वनस्य खलु पुलोपचयःप्रयोगेणापि, वित्रमयापि, तथा खलु जीयानां कर्मोपचयः किं प्रयोगेण चित्रमया ? । गौतम ! पयोगेग, न विसया । नन् केनार्थन? । गौतम ! जीवानां त्रिविधः मयोगः मतप्तः, जीवकर्म वक्तव्यता (बत्यस ते!) इत्यादि। सूत्रार्थ-(पत्थरमणं ते! पोग्गलोययचये कि पयोगसावीससा) हे भदन्त | वन के पुद्गलों का जो उपचय होता है वह क्या प्रयोग से होता है ? या स्वाभाविकरूप से होता है ? (गोयमा) हे गौतम (पभो. गसा वि वीससा वि) प्रयोग से-पुनपप्रयत्न से भी होता है और स्या- भाविकरूप से भी होता है। (जहां गं भंते ! वत्थरस गं पोग्गलोवचये पयोगसा वि वीसमा वि, तहाणं जीवा णं कम्मोवगग किं पयोगसा चीससा) हे भदन्त ! जिस प्रकार से वस्त्र के पुद्गलों का उपचय प्रयोग से भी और स्वाभाविकरूप से भी होता है, उसी तरह से क्या जीवों के कर्म का उपचय भी प्रयोग से और स्वाभाविकरूप से होता है ? (गोयमा! पोगसा नो पीससा) हे गौतम! जीवों के जो कर्म का उपचय होता है यह प्रयोग से ही होता है-स्वाभाविकरूप से नहीं होता। (से केणद्वेणं ) हे भदन्त ! ऐसा आप किस कारण से कहते हैं कि जीय के जो कर्मका उपचय होता है वह प्रयोगसे ही होता है-स्वाभाविकरूप જીવકર્મવકતવ્યતા– (बत्यस्स गं भंते 1) इत्यादि सूत्रा--(यत्यस्स गं भंते ! पोग्गलोयचये किं पयोगा वीससा) 8 ભદન્ત ! વન પલેને જે ઉપચય થાય છે તે શું પ્રગથી થાય છે, है सामावि ३थे याय १ (गोयमा ! ) गौतम ! (पयोगसा वि वीससा 'व) પ્રગથી–પુરુષ પ્રયત્નથી પણ થાય છે અને સ્વાભાવિક રૂપે પણ થાય છે. (जहा ण भंते । पत्थरस गं पोग्गलोपचये पयोगसा वि वीससा वि, वहाणं जीवाणं फम्मोवगए कि पयोगसा वीससा ?) महन्त ! म सन सानो उपयय प्रयोगथी पy थाय छ भने स्वामा४ि३ पाय याय छ ? (गोयमा! पयोगण नो वीससा) से जीतम! वान भनेS५यय प्रयेागी । याय छे, २पानाविध ३३ यता नयी. (से केणटेणं० ) Hard! मा५ । २०) मे सीवान કર્મને જે ઉપચય થાય છે તે પ્રગથી જ થાય છે, સ્વાભાવિક રૂપે તે म १०५

·भगवतीमा
जीवस्वतन्यता
परापुद्गलोपनयदृष्टान्तेन जीशरामगोपचय प्रतितापितुमाह-वरव
रस भंते ' इत्यादि।
मूलन-~-वस्थस्स णं भंते ! पागलोवचये किं पयोगसा
वीससा? गोयमा! पोगसा विवीतप्ता वि जहाणं भंते!
वत्थस्स णं पोग्गलोवचए पओगसावि, वीससावि, तहा णं
जीवाणं कम्मोवचए कि पयोगसा, वीसमा? गोयमापयो-
गसा नो वीससा। से केपट्टेणं ? गोयमा! जीवाणं तिविहे
पओगे पणते तं जहा--मणप्पओगे, वइप्पओगे, कायप्प.
ओगे। इञ्चएणं, तिविहेणं पओगेणं जीवाणं कम्मोवचये
पयोगसा णो बीससा । एवं सम्बेसि पंचिदियाणं तिविहे
पभोगे भाणियत्वे पुढवीकाइयाणं एगविहेणं पओगेर्ण,
एवं जाव-वणस्सइकाइयाणं । विगलिंदियाणं दुविहे पओगे
पण्णत्ते, तं जहा-बइप्पओगे, कायप्पओगे य । इच्चेएर्ण
दुबिहेणं पओगेणं कम्मोपचए पयोगसा, णो वीससा, ।
से तेणटेणं जाव-णो वीससा । एवं जस्त जो पओगो,
जाव-वेमाणियाणं ॥ सू० २॥
भी व्यवहार की दृष्टि से अशुद्ध और अवुद्ध बना हुआ है। परन्तु
जिस प्रकार मलिन बस्त्र साफ हो जाता है उसी प्रकार यह आत्मा भी
अपने पुरुषार्थ के बलपर कर्मरूपी मैल को धोकर के अपने मूल रूप में
आ सकता है। जैसे कि मलिन चत्र साफ करने की प्रक्रिया से अपने
मूल रूप में आ जाता है । सू०१॥
પુરુષાર્થથી કર્મરૂપી મેલને ધોઈ અને આત્મા પણ તેના મૂળ શુદ્ધ સ્વરૂપમાં
આવી સકે છે. જેમ જલિન વસ્ત્રને સાફ કરવાની પ્રક્રિયા દ્વારા મૂળ રૂપમાં
લાવી શકાય છે, એવી જ રીતે આત્મા પણ શુદ્ધ થઈ શકે છે. આ સૂત્ર ૧u

·. प्रमेयचन्द्रिका टीका ६ उ० ३ ० २ जीवकम निरूपणम् प्रयोगय । इत्येतेन द्विविधन प्रयोगेण कर्मोपचयः प्रयोगेण, न विस्वसया, वत् नार्थेन यावत्-नो विखसया, एवं यस्य यः प्रयोगः यावत्-वैमानिकानाम् ॥५०॥२ टीका-'वयस्सण मंते ! पोग्गलोवचए कि पयोगसा, वीससा ?" गौतमः पृच्छति-हे भदन्त ! यस्य खलु पुद्गलानाम् उपचयः-द्धिः किम् प्रयोगेण पुरुषव्यापारेण ? आहोस्थित् विश्वमया स्वभावेन, पुरुषव्यापारमन्तराऽपि वचनप्रयोग और दसरा कारप्रयोग (इच्चेपणं दुविहेणं पओगेणं कम्मो- वचा पोगसा णो वीससा) इन दो प्रकार के प्रयोगों से कर्म का उप- पप विकलेन्द्रिय जीवों के होता है अतः वह स्वाभाविकरूप से नहीं होता है (से तेणद्वेणं जाणो योससा) इस कारण हे गौतम ! मैंने ऐसा कहा है जीवों के कर्म का उपचय यावत् स्वाभाविकरूप से नहीं होता है ( एवं जस्स जो पोगो-जाव वेमाणियाण ) इस तरह जिस जीय के जो प्रयोग हो वह उस तरह से यावत् वैमानिक देवों तक कहना चाहिये। टोकार्थ-त्रकार, इस सूत्र द्वारा बचपुलोपचय के दृष्टान्त से जीव और कर्मपुतलों के उपचय का प्रतिपादन कर रहे हैं-इसमें गौतम ने प्रभुसे ऐसा पूछा है कि (सते! पोग्गलोचचये किं पयोगसा वीससा?) हे भदन्त । वस्त्र के पुदलों का जो उपचय-वृद्धि होता है, वह क्या प्रयोग से-पुरुषप्रयत्न से होता है या स्वाभाविकरूप से होता (वइपओगे, कायापओगे य (1) पयनप्रया मन (२) यस. ( इच्चेए दुविहेणं पओगेणं फम्मोवचाए पओगसा णो वीससा) मा प्रयोगथी qिaन्द्रिय અને કમને ઉપય થાય છે. તેથી રવાભાવિક રૂપે તેમને કમને ઉપચય થત नयी. (से तेणद्वेणं जाव णो वीसा) शीतम 10 में से अg छ ? याने प्रयोगयी भा पयय थाय छ, २वालावि४ ३३ था नथी. (एवं जरस जो पओगो-जाव वैमाणियाणं) At शतेरे सपना रे प्रयोग .य, તે પ્રગથી તે જીવ કમનો ઉપચય કરે છે. વિમાનિક દે પર્યન્તના જીવન વિપક્ષમાં પણ એમ જ સમજવું ટીકાથ-સૂત્રકારે આ સૂત્રમાં વસ્ત્રના પુલોપચયના દેટાન્ડ દ્વારા જીવ અને કમપુલના ઉપચયનું પ્રતિપાદન કર્યું છે. ગૌતમ સ્વામી મહાવીર પ્રભુને वो मन छे छे ? (वयस भते ! पोग्गलोषचये किं पयोगसा वीसा ?) કે ભદના વસ્ત્રના પુલને જે ઉપચય (જમાવટ, વૃદ્ધિ થાય છે, તે શું પ્રગથી (પુરુષ પ્રયત્નથી) થાય છે, કે રવાભાવિક રીતે થાય છે? એટલે પુરુષ પ્રયન વિના થાય છે ? .

·भगवतीसरे - - - तद्यथा-मन प्रयोगा, याप्रयोगः, फायपयोगा, इस्पेतन त्रिविधेन प्रयोगेण जीगा कर्मोपचयः प्रयोगेग, न विससया । एवं सर्वेषां पभेन्द्रियागा विविध प्रयोगो भणितव्यः । पृथवीकायिकानाम् एकवियन गयोगेण । एवं यावत्-वनस्पतिकायि. कानाम् । विकलेन्द्रियाणां विविधः प्रयोग: मसप्तः, तयथा-वयःमयोगः, काय- से नहीं होता है ? (गोयमा ! जीवाणं तियिहं पभोगे पण्णत्ते) हे गौतम ! जीवों के तीन प्रयोग कहे गये हैं। (तं जहा) वे तीन प्रयोग ये हैं (मणप्पओगे, चइपओगे, कायप्पओगे, इच्चेएणं तिविहेणं पओगेणं जीवाणं कम्मोवचये पओगता णो चीससा) मनः प्रयोग, वचः प्रयोग और कायप्रयोग इन तीन प्रकार के प्रयोगों (व्यापारों) से जीचों के कर्म का उपचय होता है, अतः जीवों के कर्म का उपचय प्रयोग से होता है स्वाभाविकरूप से नहीं होता ऐसा कहा गया है। (एवं सब्वे सि पंचिंदियाणं तिविहे पओगे भाणियध्वे ) इसी तरह से समस्त पंचे- न्द्रिय जीवों के तीन प्रकार का प्रयोग कहना चाहिये (पुढवीकाइयाणं एगविहेणं पभोगेणं एवं जाच वणस्सइ काइयाणं) पृथिवीकायिक जीवों के केवल एक प्रकार का ही प्रयोग होता है-इसी प्रकार से यावत् वनस्पतिकायिक जीवों के भी जानना चाहिये। (विगलिंदियाण विहे पओगे पण्णते) विकलेन्द्रिय जीवों के दो प्रकार का प्रयोग होता है ऐसा कहा गया है (तं जहा) जैसे-(वइप्पओगे, कायप्पओगे य) एक नयी १ (गोयमा !) 3 गौतम ! (जीवाणं तिविहे पओगे पण्णत्ते तंजहा) वानां नीय प्रमाणे त्र प्रयोग ४ छ-( मणप्पओगे, वइप्पओगे, कायप्प- ओगे, इच्चेएणं तिविदेणं पओगेणं जीवाणं कम्मोवचये पओगसा णो वीससा) મન પ્રયોગ, વચનપ્રાગ અને કાયપ્રયોગ. આ ત્રણ પ્રકારના પ્રયોગથી (વ્યાપા- રોથી–પ્રવૃત્તિઓથી) જીને કમને ઉપચય થતું હોય છે. તે કારણે મેં એવું કહ્યું છે કે જેને કર્મને ઉપચય પ્રયોગથી થાય છે, સ્વાભાવિક રૂપે थता नथी. (एवं सन्वेसि पंचिंदियाणं तिविहे पओगे भाणियव्वे ) से प्रमाणे : समस्त पथेन्द्रिय वाना व प्रा२ना प्रयास सभापा. (पुढवीकाइयाणं एगविहेणं पओगेणं एवं जाव वणस्सइकाइयाणं) पृथ्वी थि४ वाने में પ્રકારનું પ્રયોગ-કાયપ્રયોગ હોય છે. વનસ્પતિકાય પર્યન્તના વિષયમાં પણ मेरी प्रमाणे सभा. (विगलिंदियाणं दुविहे पओगे पण्णते) दीन्द्रयथी यतु. हिन्द्रिय पर्यन्त विन्द्रिय वाना में प्रयोग ह्या छे. (जहा) २ ·प्रमेयचन्द्रिका टीका शेउ०३ ० २ जीवकर्मनिरूपणम् भयोगच । इत्येतेन द्विविधन प्रयोगेण कर्मोपचयः प्रयोगेण, न विसया, तत् वेनार्थेन यावत्-नो विस्रसया, एवं यस्य यः प्रयोगः यावत्-पैमानिकानाम् ।।५० ॥२ टीका-'वत्थस्स णं मंते ! पोग्गलोववए कि पयोगसा, वीससा ?' गौतमः पृच्छति-हे भदन्त ! खस्य खलु पुद्गलानाम् उपचयः-वृद्धिः किम् प्रयोगेण पुरुषव्यापारेण ? होस्वित् विस्मया स्वभावेन, पुरुषव्यापारमन्तराऽपि वचनप्रयोग और दूसरा कापप्रयोग (इच्चेएणं दुविहेणं पओगेणं कम्मो. वचए पओगसा णो वीससा) इन दो प्रकार के प्रयोगों से कर्म का उप- चय विकलेन्द्रिय जीवों के होता है अतः वह स्वाभाविकरूप से नहीं होता है (से तेणद्वेणं जायणो वीससा) इस कारण हे गौतम ! मैंने ऐसा कहा है जीवों के कर्म का उपचय यावत् स्वाभाविकरूप से नहीं होता है (एवं जस्स जो पोगो-जाव चेमाणियाणं) इस तरह जिस जीव के जो प्रयोग हो वह उस तरह से यावन् वैमानिक देवों तक कहना चाहिये। टीकार्थ-सूत्रकार, इस सूत्र द्वारा बनपुगलोपचय के दृष्टान्त से जीव और कर्मपुतलों के उपचय का प्रतिपादन कर रहे हैं-इसमें गौतम ने प्रभुसे ऐसा पूछा है कि (बत्यस भंते! पोग्गलोवचये किं पयोगसा चीससा?) हे भदन्त ! वस्त्र के पुद्गलों का जो उपचय-वृद्धि होता है, वह क्या प्रयोग से-पुरुषप्रयत्न से होता है या स्वाभाविकरूप से होता (बइप्पओगे, कायप्पओगे य )(१) पयन यो मन (२) यया. ( इच्चेएणं दुविहेणं पओगेणं फम्मोवचए पोगसा णो वीससा) मा में प्रयोगथी विवेन्द्रिय ઈને કર્મને ઉપચય થાય છે. તેથી રવાભાવિક રૂપે તેમને કમને ઉપચય થતા नथी. (से तेणद्वेणं जाव णो वीरासा) गीतम! २२ मे मे ४ह्यु छ है याने प्रयागयी भाना उपयय थाय छ, सामावि४ ३५ नथी. (एवं जरस जो पोगो-जाव वेमाणियाणं) मा शत ने अपना रे प्रयोग डाय, તે પ્રગથી તે જીવ કર્મના ઉપચય કરે છે. વિમાનિક દેવે પર્યન્તના જીવોના વિષયમાં પણ એમ જ સમજવું. ટીકાર્થ–સૂત્રકારે આ સૂત્રમાં વસ્ત્રના પલેપચયના દષ્ટાન્ડ દ્વારા જીવ અને કપુલોના ઉપચયનું પ્રતિપાદન કર્યું છે. ગૌતમ સ્વામી મહાવીર પ્રભુને भयो प्रश्न पूछे । (वायरस भंते ! पोग्गलोवचये किं पयोगसा वीसमा ?) છે ભદન્તા વસ્ત્રના પુલન જે ઉપચય (જમાવટ, વૃદ્ધિ) થાય છે, તે શું પ્રગથી (પુરુષ પ્રયત્નથી) થાય છે, કે રવાભાવિક રીતે થાય છે એટલે પુરુષ પ્રયન વિના થાય છે ? .

·८८६ मंगवतीसरे . स्वाभाविकः ? भगवानाह-'गोयमा! पयोगसावि चीससावि गौतम ! पत्रस्य पुद्गलोपचयः प्रयोगेगापि - पुरुषादिव्यापारेगापि, विखमयाऽपि स्वभावेनापि । ततो गौतमः पुन्छति-'जहाणं भंते । वयस्त णं पोग्गलोवचए पयोगसा वि, वीससा वि' हे भदन्त ! यथा खलु बनस्य पुदगलोपचयः प्रयोगे. णापि,-पुरुपव्यापारेणापि, विससयाऽपि-स्वभावेनापि, 'हाणं जीवाणं कम्मो. वचए कि पयोगसा, बीससा ? ' तथा खलु जीवानां कर्मापचयः किम् प्रयोग पुरुपादिव्यापारेणापि विखसया स्वभावेनापि भवति ? भगवानाह-'गोयमा! पयोगसा, णो बीससा ।' हे गौतम ! जीवानां कर्म पुद्गलोपचयः प्रयोगेण पुरु. है अर्थात् पुरुपव्यापार के बिना ही होता है ? इसके उत्तर में प्रभु गौतम से करते हैं कि (गोयमा) हे गौतम ! (पभोगसा वि वीससा वि) वस्त्र के पुद्गलों का जो उपचय होता है वह पुरुषादि के व्यापार से भी होता है और पुरुयादि के व्यापार के बिना भी होता है, अब गौत. मस्वामी पुनः इसी विषय को लेकर प्रभु से प्रश्न करते हैं कि-(जहा णं भंते ! वधस्स णं पोग्गलोवचयं पयोगसा वि वीससा वि) हे भदन्त ! जिस तरह वस्न के पुद्गलों को उपचय प्रयोग से भी होता है और प्रयोग के विना-स्वाभाविक रीति से भी होता है (तहाणं जीवाणं कम्मोवचए कि पयोगसा वीससा) उसी तरह से क्या जीवों के जो कर्म का उपचय होता है वह क्या प्रयोग से भी होता है ? या प्रयोग के विना भी होता है ? इसका उत्तर देते हुए प्रभु गौतम से कहते हैं कि -(गोयमा) गौतम! (पयोगसा णो वीससा) जीवों के जो कर्म का तेना 4 माता मडावीर प्रभु ४ छ-(गोयमा! पोगसा वि धीससा वि) गौतम ! पवन सोनारे उपयय याय छे ते प्रयोगयी (પુરુષાદિની પ્રવૃત્તિથી) પણ થાય છે અને સ્વાભાવિક રીતે પણ થાય છે, એટલે કે પુરુષાદિની પ્રવૃત્તિ વિના પણ થાય છે. ગૌતમ વામી નાં પુપચયના વિષયમાં એ પ્રશ્ન કરે છે કે (जहाणं भंते ! वत्थस्स णं पोग्गलोचयं पोगसा वि वीससा वि) महन्त ! જેવી રીતે વસ્ત્રનાં પુલેને ઉપચય પ્રયોગથી પણ થાય છે અને પ્રયોગ વિના सामावि शत ५ थाय छ, ( तहाणं जीवाणं कम्मोक्चए किं पयोगसा वीससा?) से प्रभार शुलवानi yोन पथय प्रयोगयी ५५ याय છે અને સ્વાભાવિક રીતે (પ્રયોગ વિના) પણ થાય છે ? तरी पास आता महावीर प्रभु ४ छ-(गोयमां1) गौतम। (पओगसा णो बीससा) लवाने भनी रे पयय थाय - પગથી ·- अमेयचन्द्रिका टी० श०६७० ३ ० २ जीवफर्म निरूपणम् पादिव्यापारेणैव भवति नो वित्तसया समावेन, अन्यथा अयोगिनोऽपि कर्म- चन्धापत्तिः स्यात् । गौतमस्तत्र कारणं पृच्छति-'से केणटेणं' हे भदन्त ! वत् केनार्थेन कथं तावत् जीवानां कर्मोपचयः प्रयोगेणैर, नो स्वभावेन ? भगवा. नाइ-' गोयमा ! जीयाणं तिविहे पयोगे पणते हे गौतम ! जीवानां विविधः भयोगः, मासः, 'तं जहा-मणप्पोगे, वहप्पभोगे, फायप्पओगे' तद्यथा-मनः पयोगः, मानसिकशुभाशुभचिन्तनादिव्यापारः, वचःमयोगः-शब्दोचारणादि- ववनयापारः, कायमयोग चेष्टा, परताडनहिंसनादिकायिकव्यापारः, 'इच्चे- एणं तिविदेणं पभोगेणं जीवाणं कम्मोवचए पयोगसा, नो वीससा' इत्यनेन उपचय होता है वह प्रयोग से ही-पुरुप आदि व्यापार से ही होता है, स्वभाव से नहीं होता है। यदि स्वभाव से ही जीवों के कर्मपुद्गलों का उपचय होना माना जाय तो अयोगि जीवों के भी कर्मबंध होने की आपत्ति आ जावेगी। अब गौतम इस विषय में कारण जानने की इच्छा से पूछते हैं कि (से केणटेणं) हे भदन्त ! ऐसा आप किस कारण से कहते हैं कि जीवों के कर्मोपचय प्रयोग से ही होता है-स्वाभाव से नहीं होता-इसका उत्तर देते हुए प्रभु गौतम से कहते हैं कि-(गोयमा) हे गौतम । (जीवाणं तिविहे पओगे पण्णत्ते) जीवों के तीन प्रकार के प्रयोग कहे गये हैं-(तं जहा) जो इस प्रकार से हैं-(मणप्पभोगे, वइ- प्पओगे, फायपोगे) मनः प्रयोग-मानसिक शुभाशुभ चिन्तन आदि विचार, वचः प्रयोग-शब्दोचारण आदिस्प वचन व्यापार, और कायप्र- योग-चेष्टा करने, दूसरों को ताडने और हिंसा आदि करने रूप शरीर का व्यापार (इच्चेएणं तिविहेणं पओगेणं जीवाणं कम्मोवचए पओ. (પ્રાદિને વ્યાપારથી) જ થાય છે, સ્વાભાવિક રીતે થતું નથી. જે સ્વભા- વધી જ ઇવેને કમપુલેને ઉપચય થાય છે એમ માનવામાં આવે તે અગિ જેને પણ કર્મબંધ થવાની વાત સ્વીકારવી પડશે. તેનું કારણ onlyा भाटे गौतम पाभी पूछे छ है (से केणटेणं) Rana ! मा५ । કારણે એવું કહે છે કે જીવને કર્મને ઉપચય પ્રયોગથી જ થાય છે, સ્વભાવથી થતું નથી ? उत्तर-(गोयमा ! ) 3 गौतम ! (जीवाणं तिविहे पओगे पण्णते) योनी र प्रारना प्रयोग छ-" तजहा જે આ પ્રમાણે છે- (मणप्पओगे, वइपओगे, कायप्पओगे)-(१) मनश्या--मानसि शुभा. શુભ ચિન્તન આદિ વિચાર, (૨) વચનપ્રગ-શબ્દોચ્ચારણ આદિ રૂપ વ્યાપાર, भने (3) अयप्रयोस-शाशर येष्टा, भारपीट माहि ३५ शारीर व्यापार. (मल्नेएणं तिविहेण पओगेण जीवाण कम्मोवचए पओगसा णो वीससा) मा , ·- ३८ भंगवतीसरे उपयुक्तेन विविधेन प्रयोगेण जीवानों फर्मोपचया-धर्मवन्धी भवति प्रयोगेणेच, नो विनतमा स्वभावेन । ' एवं सम्यसि पविदिशाणं तिविहे पोगे भाणियचे' एवं-तयैव सर्वेषी पोन्द्रियाणां जीवानां विविधः प्रयोगः मनोवचःकायभेदैन त्रिपकारो व्यापारो भणितव्यः । स्वीका:याणं एगरिहेगं पभोगणं' पृथिवी- कायिकानां जीवानाम् एकविधन मयोगेणैर कायव्यापाररूपेण कपिरयो वक्तव्या, एवं जाव-यणस्सइकाइयाणं' एवं पृथिवीकायिकयदेव यावत्-अपकायिक- तेजस्कायिक-वायुकायिकानां वनस्पतिकायिकानामपि एकविधेन कायव्यापार लक्षणेन प्रयोगेणैव कर्मोपचयो योध्यः । 'गिलिदियाणं दावि पत्रओगे पत्ते' गसा, नो चीससा) इस तीन प्रकार के प्रयोग से जीवों के कर्मोपचय होता है अतः इस फर्मोपचय-कर्मयंध में कारण जीव का त्रिविधरूप प्रयोग पढ़ता है इसलिये वह कर्मोपचय प्रयोग से होता है स्वाभाव से नहीं, ऐसा मानना चाहिये (एवं सव्येसि पंचिदियाणं तिचिहे पओगे भाणिपब्वे) जितने भी पंचेन्द्रिय जीव हैं, उन सब के यह तीन प्रकार का प्रयोग होता है (पुढवीकाइयाणं एगविहेणं पओगेणं) पृथिवीकायिक जो एकेन्द्रिय जीव हैं-उनके एक कायप्रयोग ही होता है-उससे वे कर्मों- पचय किया करते हैं। (एवं जीव वणसह काइयाणं) इसी तरह से अप्कायिक, तेजस्कायिक, वायुकायिक और वनस्पतिकायिक ये एके. न्द्रिय जीव भी एक केवल कायप्रयोग से ही कर्मोपचय करते रहते हैं ऐसा जानना चाहिये। अब रहे दोइन्द्रिय तेइन्द्रिय और चौइन्द्रिय जीव सो ये (विगलेंदियाणं दुविहे पओगे पगत्ते) इन विकलेन्द्रिय जीवों के ત્રણ પ્રકારના પ્રયોગથી અને કર્મોપચય થાય છે. તેથી આ કર્મોપચયના (કર્મબંધના) કારણ રૂપ જીવના એ ત્રિવિધ પ્રયોગ ગણાય છે. તેથીજ એવું કહ્યું છે કે કપચય પ્રગથી જ થાય છે, સ્વભાવથી થતું નથી. ( एवं सन्वेसिं पंचिदियाणं तिविहे पओगे भाणियब्वे) मे प्रमाण मा ५२. द्वय यान पर से प्र प्रयोग हाय छे. (पुढबोकाइयाणं एगविहेण' पओगेण) पृथ्वीयि वान भाभप्रयोगडाय छ. तयाते प्रयोग पियय 3रे छे. (एवं जाव वणसइकाइयाण) से प्रभाव અપૂકાય, તેજરકાય, વાયુકાય અને વનસ્પતિકાય, એ એકેન્દ્રિય જીને પણ ફક્ત એક જ પ્રયોગ-કાયપ્રયોગ હોય છે, અને તેઓ કાયપ્રયોગથી જ કર્મો ५५५ ४२ता २७ छ. (विगलेंदियाण दुविहे पभोगे पण्णत्ते ) दीन्द्रिय, श्रीन्द्रिय અને ચતુરિન્દ્રિય, એ વિકવેન્દ્રિય, જીના બે પગ હલે છે, ·८१९ - - . " प्रमेपचन्द्रिका टी० १०६ ३० ३ ० २ जोषकम निरूपणम् विकलेन्द्रियाणां द्वि-त्रि-चनुरिन्द्रियाणां जीरानां द्विविधः मयोगः प्राप्तः, 'त नहा-पभोगे, कायप्पभोगे य' तयथा-चवःप्रयोगः, कायमयोगध, 'इच्चे- एणं दुविदेणं पभोगेणं कम्मोवचार पयोगमा, नो बीमसा' इत्येतेन उपयुक्तरूपेण द्विविधन प्रयोगेण कर्मापचयः विकलेन्द्रियागां प्रयोगेणव, नो विस्मया-स्वभावेन से तेगडेणं, जाय-नो वीससा' हे गौतम । तत् तेनाथन यावत्-जीवानां कोपनयः प्रयोगणन, नो विखमया-स्वभावेन, ' एवं जस्स जो पयोगो, जाय- चेमाणियाणं ' एवं तथैव पूर्वोक्करदेव यस्य जीवस्य यः प्रोगः मानसिको बा, वापिको या, कायिको वा, तस्य तौर वक्तव्यः, यावन्-वैमानिकानाम्-धैमानिक- देवपर्यन्तानाम् योध्या, यावत्करणा- -नायिकामुग्रुमारादिमानपति-बानव्य- न्तर-ज्योतिपिदेनाः संग्रायाः ॥ मू० २॥ दो प्रकार का प्रयोग होता है (तं जहा) जैसे कि ( वइपओगे, काय- प्पओगे) वचनप्रयोग और कायप्रयोग (इच्चेएणं दुविहेणं पओगेणं फम्मोवचए पयोगसा नो वीमना) इन दो प्रकार के प्रयोग से ये विक- लेन्द्रिय जीव कर्मोपचप करते हैं-अतः इनका कर्मोपचय प्रयोगद्वारा ही होता है स्वभाव से नहीं (से तेणटेणं जाव, नो वीममा) इसी कारण हे गौतम ! मने ऐसा कहा है कि जीवों के जो कर्मोपचय होता है, वह प्रयोग से ही होता है-स्वभाव से नहीं, ( एवं जस्स जो पभोगो जाब चेमाणियाणं ) इस तरह जिस जीव के जो प्रयोग हो-चाहे वह मान- सिक प्रयोग हो, चाहे वह वाचनिक प्रयोग हो, चाहे वह कायिक हो उसके उसी प्रयोग से कर्मयंध होता है-ऐसा यावत् वैमानिक देवों तक "जहा" प (वइप्पओगे, कायप्पओगे )-(1) क्यनये. 1 मने अयप्रये. ( इच्चेएणं दुविहेणं पभोगेणं कम्मोपचए पयोगसा, नो वीससा) તે બે પ્રકારના પ્રવેગથી વિકસેન્દ્રિય જ કપચય કરે છે. તેથી તેમને व थाय छ, प्रयोग विना (स्वालाविशत) यता नयी. (से केणणे जाव नो वीससा) गौतम ! a surp भ मे छु छ । અને જે કર્મોપચય થાય છે તે પ્રયોગ દ્વારા થાય છે, સવાભાવિક રીતે (प्रया 4GL) थत नथी. ( एवं जस्स जो पोगो जाव वेमाणियाणं ) मे પ્રમાણે જે જીવના જે પ્રયોગ હોય છે તે પ્રયોગ દ્વારા જ તે કપચય કરે છે-કમબંધ કરે છે. એટલે કે માનસિક, કાયિક અથવા વાચિક, જે પ્રકારને જીવને પ્રયોગ (વ્યાપાર) હોય તે પ્રકારના પ્રયોગ દ્વારા જીવ કર્મને બંધ કરતો રહે છે. એ જ પ્રમાણે વૈમાનિક દેવે પર્વતના છ વિષે સમજવું - કર્મોપચય પ્રયોગથી - 4 ।

·८४० जीवानां कर्मपुद्गलोपरयस्य सादिसान्तस्वविपये यापुद्गलोपवयदृष्टा नतेन विशेष मापरिनुमाइ-'यत्यस गंभी 'त्यादि। मूलम्-वत्थरस णं भंते ! पोग्गलोवचए कि साइए, सप. ज्जवसिए १, साइए अपजवसिए२, अणाइए सपज्जवसिए३, अणाइए अपज्जवसिएट ? । गोयमा ! वत्थस्स गं पोग्गलो वचए साइए-सपज्जवसिए, णो साइए-अपज्जवसिए, जो अणाइए-सपज्जयसिए, णो अणाइएअपज्जवसिए जहाणं भंते ! वत्थस्स पोग्गलोवचए साइए सयज्जवसिए ? नो साइए अपज्जवसिए२, नो अणाइए सपभ्जवसिए ३, नो अणाइए अपभ्जवसिएट, तहा णं जीवाणं कम्मो. वचए पुच्छा ? गोयमा ! अत्थेगइयाणं जीवाणं कम्मो- वचए, साइए सपज्जवसिए, अत्थेगइयाणं अणाइए सपज्जवसिंए, अत्थे गइयाणं अणाइए अपज्जवासए, -णो चेव णं जीवाणं कम्मोवचए साइए अपज्जव. लिए । से केणटेणं ? । गोयमा! इरियावहियबंधयस्त कम्मोवचए साइए सपज्जवसिए, भवसिद्धियस्स कम्मोव- वचए अणाइए सपज्जवसिए, अभवसिद्धियस्स कम्मोव- चए अणाइए अपज्जवसिए, से तेणटेणं गोयमा ! एवं बुच्चइ अत्थेगइयाणं जीवाणं कम्मोवचए साइए। णो चेवणं जीवाणं कम्मोवचए साइए अपज्जवसिए । वत्थे णं भंते ! कहना चाहिये, यहां यावत् शब्द से नैरयिक, असुरकुमार आदि भव- नपति, वानव्यन्तर और ज्योतिपिक देव इनका ग्रहण हुआ है ।। सू०२ ॥ અહીં “યાવત) પદથી નારકે, અસુરકુમારે, વનવ્યન્તરે અને તિષિક દેવોને ગ્રહણ કરવામાં આવ્યા છે. સૂત્ર ૨ ·ज्जवसिए, णो प्रमेयमन्द्रिका टो श० ६ उ० ३ स० ३ कम पुढलोपचयस्वरूपम् कि साइए सपज्जवसिए?, चउभंगो । गोयमा ! वत्थे साइए सपज्जवसिए, अवसेसा तिन्निवि पडिसेहेयव्वा, । जहा णं भंते! वत्थे साइए सपज्जवसिए, णो साइए अप- अणाइए सपञ्जवसिए, णो अणाइए अप- जयसिए, तहा णं जीवा णं किं साइया सपज्जवसिया ?, चउभंगो पुच्छा ? । गोयमा! अस्थगइया साइया सपज्ज- वसिया, चत्तारि वि भाणियव्वा । से केणटेणं०? गोयमा ! नेरइया तिरिक्खजोणिया मणुस्सा, देवा गइमागइं पडुच्च साइया सपज्जवसिया। सिद्धा गई पडुच्च साइया अपज्जव- सिया । भवसिद्धिया लद्धिं पडुच्च अणाइया सपज्जवसिया, अभवसिद्धिया संसारं पडुच्च अणाइया अपज्जवसिया, से तेणटेण० ॥ सू० ३॥ . " छाया- यखस्य खलु भदन्त ! पुद्गलोपचयः किं सादिकः-सपर्यवसितः १, सादिकः-अपर्यवसितः२, अनादिका-सपर्यवसितः३, अनादिकः अपर्यवसितः ४१, गौतम ! वखस्य खलु पुद्गलोपचयः सादिकः सपर्यवसितः, नो सादिकः अपर्य- (वयस्स गं भंते !) इत्यादि । सूत्रार्थ-(वस्थस्सणं भंते ! पोग्गलोवचए कि साइए सपज्जव सिए, साइए अपज्जवसिए, अणाइए सपज्जवसिए, अणाइए अपन. चसिए) हे भदन्त ! वस्त्र के जो पुद्गलोपचय होता है, वह क्या नादि सान्त है ? अथवा सादि अनन्त है ? या अनादि सान्त है ? कि-अनादि अनन्त है ? (गोयमा-वयास णं पोग्गलोवचए साइए सपज्जवसिए, (वस्थस्त ण भंते !) त्याह- सूत्रा-(पत्थरस ण भंते ! पोगगलोवचए किं साइए, सपज्जवसिए, साइए अप्पज्जवसिए अणाइए सपज्जवसिए, अणाइए अपज्जवसिए) 3 महन्त ! વજનાં પુદ્ગલેને જે ઉપચય થાય છે, તે શું આદિ (આદિયુક્ત) સાત (અન્તયુક્ત) હોય છે? કે સાદિ અનંત હોય છે? કે અનાદિ સાત હોય છે? કે અનાદિ અનંત હોય છે? (गोयमा !) गौतम ! (वत्यस्स पागलोवचए साइए सपज्जवसिए, जो भ १०६ ·. ૮ર भगवतीय चसितः, नो अनादिका सपर्यासितः, नो अनादिका अपर्यवसिनः । यथा सलु भदन्त ! वसस्य पुद्गलोपनमः, सादिकः सपर्गवासिनः १, नो सादिकोऽपयर सितार, नो अनादिकः सपर्यवसितः ३, नो अनादिक आर्यवसितम्र, तया सलु जीवानां कर्मोपचयः पृच्छा ? गौतम ! अहोकेषां जीनां कामयः सादिकः सपर्यवसितः, अस्त्वेकपाम् अनादिकः सपर्ययतिः अत्यंकेगाम् अनादिका णो साइए अपज्जयसिप, नो अगाइप सपत्रयसिए, जो अणाइए अप- ज्जवसिप) हे गौतम ! वस्त्र के जो पुद्गलोपचय होता है वह सादि सान्त है, सादि अनन्त नहीं है,न अनादि सान्त है और न वह अनादिअनन्त है। (जहाणं भंते ! वयस्स पोग्गलोवचए साइप सपजसोसाइए अपज्जवसिप, नो अणाइप सपज्जवसिप, णो अणाइए अपज्जयसिप, तहा णं जीवाणं कम्मोवचए पुच्छा) हे भदन्त ! जिस प्रकार वस्त्र का पुद्गलापचय सादि सान्त है। सादि अनन्त नहीं, अनादि सान्त नहीं है और अनादि अनन्त भी नहीं है, उसी प्रकार क्या जीवों का कर्मोप- चय भी सादि सान्त है सादि अनन्त नहीं है ? अनादि सान्त नहीं है ? और अनादि अनन्त भी नहीं है ? (गोयमा) हे गौतम ! (अस्थेगह- याणं जीवाणं कम्मोपचाए साइए सपज्जवसिए) कितनेक जीव ऐसे हैं कि जिनका कर्मोपचय सादि सोन्त है (अत्यगइयाणं अणाइए सपज्ज- चसिए) कितनेक जीव ऐसे हैं कि जिनका कर्मोपचय अनादि सान्त है (अत्यंगइयाणं आणाइए अपज्जवसिए) तथा कितनेक जीव ऐसे हैं साइप अपज्जवसिए, णो अणाइए सपज्जवसिए, णा अणाइए अपज्जवसिप) Rai પુદ્ગલેને જે ઉપચય થાય છે તે સાદિ સાન્ત હોય છે, સાદિ અનંત હૈતો નથી मना सन्त साता नथी मने मनाहि अनंत ५५ जात नथी. (जहाणं भंते ! वत्थस्स पोग्गलोवचये साइए सपज्जवसिए, णो साइए अपज्जवसिए, णो अणाइए अपज्जवसिए, तहाणं जीवाण कम्मोवचए पुच्छा) atra! २वी शत पवन પુલને ઉપચય સાદિ સાન્ત હોય છે, સાદિ અનંત હોતા નથી, અનાદિ સાન્ત હેતે નથી અને અનાદિ અનંત હોતે નથી, એજ પ્રમાણે શું જેનાં પુલને ઉપચય પણ સાદિ સાન્ત હોય છે? શું તે સાદિ અનન્ત, અનાદિ सान्त मने मनाहि सनत तो नथी ? (गोयमा !) गीतम! (अत्येग इयाणं जीवाण कम्मोवचए साइए सपजवसिए) गौतम! eat w! से डाय छे तमना पियय साहि सान्त जय छ, ( अत्यगइयाण अणाइए सपज्जवसिए) मा वाना पियय मनाहिसान्त यि छ, (अत्यंगइयाण अणाइए अपज्जवसिए) 21.0वाना भी५५५ मना ·प्रमेयमन्दिका टी० शं० ६ उ० ३ ० ३ फर्म पुद्गलोपवयस्वरूपम् ८८३ अपर्यवसितः, नो चैव खलु जीवानां कमोपचयः सादिकोऽपर्यवसितः । वत् केनार्थेन ? । गौतम ! ऐयापथिवन्धकस्य कर्मोपचयः सादिकः सपर्यवसितः । मवसिद्धिकस्य कर्मोपचयोऽनादिकः सपर्यवसितः, अभयसिद्धिकस्य कोपचयः अनादिकोऽपर्ययसितः, तत् तेनार्थेन गौतम ! एवमुच्यते-अस्त्ये केपां जीवानां कि जिनका कर्मोपचय अनादि अनन्त है (णो चेव णं जीवा णं कम्मो. वचए साहए अपज्जवसिप) परन्तु ऐसा कोइ भी जीव नहीं है कि जिसका कोरचय सादि और अनन्त हो । (से केणद्वेणं) हे भदन्त ! ऐसा आप किस कारण से कहते हैं ? (गोयमा) हे गौतम ! (इंरिया चहिययंधयस्स कम्मोवचाए साइग सपज्जवसिम) ऐपिधिकयन्धक के ११ वे १२ वें और १३ , गुणस्थानवी जीव के कर्मोपचय सादि और सान्त होता है (भवसिद्वियरस कम्मोवचए अणाइए सपज्जवसिए) भवसिद्धिक जीव का कर्मोपचय अनादि सान्त होता है। (अभयसि- द्वियस्स कम्मोवचए अणाइप अपज्जवसिए) अभवसिद्धिक जीव का कर्मोपचय अनादि अनन्त होता है । (से तेणटेणं गोधमा! एवं चुचइ) इस कारण हे गौतम ! मैंने पूर्वोक्त रूप से ऐसा कहा है कि ( अत्थेग- इयाणं जीवाणं कितनेक जीवों का (कम्मोवचए) कर्मोपचय (साइए. को चेव णं जीवाणं कम्मोवचए साइए अपज्जवसिए) सादि सान्त होता है, कितनेक जीवों का कर्मोपचय अनादि सान्त होता है कितनेक जीवों का कर्मोपचय अनादि अनन्त होता है-परन्तु ऐसा कोई सा भी मनात डाय छ, (जो चेव ण जीवाण' कम्मोपचए साइए अपज्जयसिए) ५५ એ કોઈ પણ જીવ નથી કે જેને કપચય સાદિ અને અનંત હોય (से केणद्वेण०) महन्त ! मे आप ART 1 छ ? (गोयमा!) गीतम! (ईरियावहियबंधयरस कम्मोपचए साइए सपा ज्जवसिए) अयोपथि पानी-११ भां, मारमा भने तेरमा अस्थानता ने पियय सामने सान्ताय छे. ( भवसिद्धियरस कम्मोवचए अणा- इए सपज्जयसिए) ससिद्धि न पियय मनाहि सात सय छे. (अभयसिद्धियस कम्मोवचए अणाइए अपज्जवसिए) मनसिद्धि ने भी. भूयय मना मनत सय छे. (से तेणठेण गोचमा! एवं बुच्चइ) 8 गौतम ! म छ (अत्यंगझ्याण जीवाण) सा वाना ( कम्मोवचए) पियय ( साइए० णो चेव ण जीवाण' कम्मोवचए साइए अपज्जवसिए) सासन्ताय छ,241 वोना भीषयय मना સાન્ત હોય છે અને કેટલાક જીનો કર્મોપચય અનાદિ અનંત હોય છે. પરંતુ એક પણ એ જીવ નથી હોતી કે જેના કપચય સાદિ અનત હેય. - ·. मगरती कर्मोपचयः सादिक, नो चेय खलु जीवानां कर्मोपचयः सादिकः अपर्यवसितः । चखं खलु भदन्त ! कि सादिकम्-रापर्यवमितम् , चरम् । गौतम ! यसं सादिकं सपर्यवसितम् , अाशेपानगोऽपि प्रतिरोधयितव्याः यथा खलु भदन्त ! वर्ष सादिकं सपर्यररिसवम् , नो सादिकम् अपर्ययसितम् , नो अनादिकं सपर्यवसितम् , नो अनादिकम् अपर्यासितं तथा जीराः किं सादिकाः सपर्यवसिताः, चतुर्भङ्गम् पृच्छा ? गौतम ! अत्येकके सादिकाः सपर्यवसिताः, चत्वारोऽपि भणितव्याः। जीव नहीं है कि जिसका कर्मोपचय सादि और अनन्त हो (चत्ये णं भंते ! कि साइए सपज्जवसिए, चउभंगो) हे भदन्त ! वस्त्र क्या सादिसान्त है ? कि सादि अनन्त है ? या अनादि सान्त है ? कि अनादि अनन्त है ? इस प्रकार ये यहां चार भंग होते हैं क्या ? (गोयमा ! वत्धे साइए सपज्जवसिप, अवसेसा तिनि वि पडिसेहे यया) हे गौतम! बस्न सादि सान्त है बाकी के तीन भंग वस्त्र में प्रतिपेध्य है। (जहा णं भंते! पत्ये साइए सपञ्जवसिए, णो साइए अपज्जवसिए, णो अणाइए सपनवसिए, णो अणाइए अपनवसिए- तहाणं जीवाणं किं साइया सपञ्जवसिया? चउभंगो पुच्छा) हे भदन्त । चन जिस तरह से सादि सोन्त है, वह सादि अनन्त नहीं है, अनादि सान्त नहीं है, और अनादि अनन्त भी नहीं है, उसी प्रकार से क्या जीव भी सादि सान्त हैं? ये सादि अनन्त नहीं है क्या? अनादि सान्त नहीं हैं ? क्या? अनादि अनन्त नहीं हैं क्या ? (गोयमा!) हे (वत्थे ण भते किं साइए सपज्जवसिए चउभगो) महन्त ! पस साह (माहिया युत) सन्त (मन्तथी युत) छे, सामिन छ ? અથવા અનાદિ સાન્ત છે, કે અનાદિ અનંત છે? શું વસ્ત્રને આ ચારે ભંગ (G४८) आशु ५४ छ ? (गोयमा ! वत्थे साइए सपज्जवसिए, अक्सेस तिन्नि वि पडिसेहेयन्वा) ગૌતમ ! વસ્ત્ર આદિ સાન્ત છે, બાકીના ત્રણે ભંગને અસ્વીકાર થ સમજ એટલે કે વસ્ત્ર સાદિ અનંત નથી, અનાદિ સાન્ત નથી અને અનાદિ અનંત નથી. (जहाण भंते ! वत्थे साइए सपज्जवसिप, णो साइए अपज्जवसिए, जो अणाइए सपज्जवसिए, णो अणाइए अपज्जवसिए-वहाणं जीवाणं किं सादया सप. ज्जवसिया? पउभंगो पुच्छा) से ભદન્ત! જેમ વસ્ત્ર સાદિ સાન્ત છે, તે સાદિ અનંત નથી, તે અનાદિ સાત નથી અને અનાદિ અનંત પણ નથી. એજ પ્રમાણે શું છે પણ સાદિ સાત્ત છે? શું છે સાદિ અનંત, અનાદિ સાન્ત અને અનાદિ અનંત નથી?

·- प्रमेयमन्द्रिका टी० २०६३० ३ १ ३ फर्थ पगलोपचयस्यरूपम् वद केनार्थेन ? गौतम ! नैरपिक-तिर्यग्योनिक-मनुष्य-देवाः, गतिम्- आगति प्रतीत्प सादिकाः सपर्यवसिताः, सिद्धा गतिं प्रतीत्य सादिकाः अपर्यव- सिताः, भवगिद्विकालभिजीत्य अनादिकाः सपर्यवसिताः, अभवसिद्धिकाः संसार प्रतीत्यानादिका अपर्यवसिताः, तत् तेनार्थेन ॥ यू० ३ ॥ गौतम ! (अत्धेगइया साइया सपनगसिया, चत्तारि वि भाणिययो) कितनेक जीव ऐसे हैं जो सादि सान्त हैं, कितनेक जीव ऐसे हैं जो सादि अनन्त हैं। कितनेक जीव ऐसे हैं जो अनादि सान्त हैं और कि- तनेक जीव ऐसे हैं जो अनादि अनन्त हैं। इस प्रकार से यहां चारों भंग कहना चाहिये। (से केपट्टेणं०) हे भदन्त ! ऐसा आप किस कारण से कहते हैं ? ( गोयमा! नेरझ्या तिरिखजोणिया मणुस्सा देवा गहमागई पडय साइया, सपनयसिया सिद्धा गई पञ्च साइया अप- ज्जवसिया, भवसिद्धिया लद्धि पडुच अणाइया सपज्जवसिया, अभव- सिद्धिया संसारं पडच अणाया अपज्जवसिया से तेणटेण०) हे गौतम ! नैरयिक, तिर्यञ्चयोनिक, मनुष्य और देव गति आगति की अपेक्षा से सादि सान्त हैं । सिद्ध जीव सिद्ध गति की अपेक्षा से सादि अन- न्त हैं। भवसिद्धिक जीव लब्धि की अपेक्षा से अनादि सान्त हैं और अभवसिद्धिक जीव संसार की अपेक्षा से अनादि अनन्त हैं। (गोयमा 1) गीत (अत्यगइया साइया सपज्जयसिया, चत्तारि वि भाणियव्या) यो सहि सान्त 3.4 छ, ३८६९ पो साहि मनत હોય છે, કેટલાક છે અનાદિ સાન્ત હોય છે અને કેટલાક જીવો અનાદિ मनात सय छे. भारत मा यारे #n (क्ष्य!) ४ नये. (से फेणढेण १) महन्त ! मा५ २४ रो मे ४ो छ ? (गोयमा ! नेरइया तिरिक्खजोणिया मणुस्सा देवा गइमागई पडुच्च साइया सपज्जवसिया, सिद्धा गई पडुच्च साइया अपज्जवसिया, भवसिद्धिया लद्धिं पडुच्च अणाइया सपज्जयसिया, अभवसिद्धिया संसारं पडुच्च अणाया अपज्जवसिया से तेणठेण) गौतम ! ना, तिय या, मनुष्यो अने तिन लाने નારક આદિ ગતિમાં આવવાને કારણે સાદિ કહ્યા છે અને નારક આદિ ગતિઓમાંથી તેઓ નીકળવાના હોવાથી તેમને સાત કહ્યા છે. સિદ્ધ જીવ સિદ્ધ ગતિની અપેક્ષાએ સાદિ અનંત છે, ભવસિદ્ધિક જીવ લબ્ધિની અપે. ક્ષાએ અનાદિ સાન્ત છે અને અભવસિદ્ધિક જીવ સંસારની અપેક્ષાએ અનાદિ અનંત છે. તે ગૌતમ! તે કારણે મેં એવું કહ્યું છે. . .

·- भगवती टीका-'पत्थरस भते !पोग्गलोचनए साक्षा समजासिए? ' गौतमः पृच्छतिः-हे भदन्त ववस्य सलपुद्गलोपनयासादिक भादिना सहिता, सप- यवसितः पर्यवसितेन पर्यवसानेन सहितःसान्तः १? अथवा 'साइप अपञ्जयसिए' सादिकः-अपर्यवसितः अन्तरनिः२१, अथवा 'अणाइप सपन्जयसिए' अनादिकः -आदिरहितः, सपर्पयसिवः सान्तः३ ?, भयरा अगाइए अपज्जवसिए ! ' अना- दिकः अपर्यवसितः ४ किम् ? भगगनाह-गोयमा ! त्यस पोग्गलोयचए टीकार्थ-सूत्रकार ने जीवों के कर्मपुद्गलोपचय के दृष्टान्तत्व के विषय में वस्त्रपुद्गलोपचय के दृष्टान्त से विशेषता प्ररूपित करने के लिये (वत्यस्स णं भंते!) इत्यादि सूत्र कहा है-इसमें गौतम ने प्रभु से ऐसा पूछा है कि (वत्थस्स णं भंते । पोग्गलोयचए कि साइए सपज्ज- चसिए) हे भदन्त ! घस्र का जो पुद्गलोपचय है वह क्या सादि सान्त है ? अथवा-(साइए अपज्जवसिए) सादि अनन्त है ? अधयो-(अणा- इए सपज्जवसिए) अनादि सान्त है ? अथवा-(अणाइए अपज्जवसिए) अनादि अनन्त है ? जो आदि-प्रारम्भ-सहित होता है उसका नाम सादि और जो पर्यवसान-अन्त सहित होता है वह सपर्यवसित होता है। तथा जो अन्त रहित होता है वह अपर्यवसित होता है तात्पर्य यह है कि यहां परवस्त्र विषय में ऐसे ये चार प्रश्न गौतमस्वामी ने प्रभु से पूछे हैं। इनका उत्तर देने के लिये प्रभु ने उनसे कहा (गोयमा) हे ટીકાથ-જીવનાં કર્મપુતલેપચયની સાદિ સાતતા આદિનું સૂત્રકારે વજનાં પુતલેપચયના દૃષ્ટાન્ત દ્વારા આ સૂત્રમાં નિરૂપણ કર્યું છે, અને જેનાં કર્મપલેપચયમાં રહેલી વિશેષતાનું આ સૂત્રમાં નિરૂપણ કર્યું છે. गौतम स्वामीन xa(वत्थरस मते ! पोमालोचए कि साइय सप. जयसिए ? ) 3 महन्त ! सनां पुराने ५यय (वृद्धि, भा) | સાદિ સાત હોય છે અથવા साइए अपज्जवसिए?) सनत काय छ १ मथ (अणाइए सपज्जवसिए?) मना सात सय छ ? मथवा (अणाइए अपज्जवसिए ?) मनामनात डाय छ १ (साहि' એટલે આદિ (પ્રારંભ) સહિત અને “સપર્યવસિત અથવા સાન્ત' એટલે અન્ત સહિત, (અપર્યવસિત” એટલે અન્ત રહિત) અહીં વસનાં પુલે. પચયને અનુલક્ષીને ગૌતમ સ્વામીએ ઉપર મુજબ ચાર પ્રશ્નો મહાવીર પ્રભુને પૂછયા છે. હવે તેને જવાબ આપતા મહાવીર પ્રભુ કહે છે– ·, प्रमैयबद्रका टीका २० ६ ० ३ ० ३ फर्भ पुद्गलोपचयस्यरूपम साइए सपज्जवसिए ' हे गौतम ! बलस्य खलु पुद्गलोपचयः सादिकः सपर्यर सितः 'जो साइए अपज्जवसिए 'नो सादिकः अपर्यवसितः 'णो अगाइए सपज्जयसिए 'नो या अनादिकः सपर्यवसितः, 'णो अणाइए अपज्जवसिए' नापि अनादिकः अपर्यवसिनो या ववस्य पुद्गलोपचयो भवति, गौतमः पृच्छति- नहा गं भंते ! त्यस्स पोग्गलोवचए साइए सपज्जयसिए' हे भदन्त ! यथा खलु वस्त्रस्य पुद्गलोपचयः सादिका-सपर्यवसितो भवति, ‘णो साइए गौतम ! 'वयस्स णं पोग्गलोक्चए साइए सपज्जवसिए) वस्त्र का जो पुद्गलापचय है वह सादि सान्त है 'णो साइए अपम्जवसिप' सादि अनन्त नहीं है 'णो अगाइए सपञ्जयसिए' अनादि सान्त नहीं है (णो अणाइए अपज्जवसिप) और अनादि अनन्त भी नहीं है। कहने का भाव यह है कि बव में जो पुद्गलोपचय है वह प्रारंभ होने के कारण तो सादि है और भविष्य में यह नष्ट हो जाने वाला है इसलिये सान्त है सादि अपर्यवसित यह इसलिये नहीं है कि प्रारंभ होने पर भी वह शाश्वत-ध्रुव-रूप में नहीं रहा है, अनादि सपर्यवसित उसे इस लिये नहीं कहा गया है कि वस्त्र में उस 'पुदलोपचय की शुरुआत हुई है अनादि अपर्यवसित वह इसलिये अमान्य हुआ है कि वह प्रारंभसहित है और अन्तसहित है। अब गौतम प्रभु से पुनः पूछते हैं कि (जहा ण भंते ! वत्थस्स पोग्गलोवचए साइए सपज्जवसिए) हे भदन्त जिस प्रकार से आपने वस्त्र के पुद्गलोपचय को सादि और सान्त कहा है (णो (गोयमा! वत्थरस गं पोग्गलोवचए साइए सपज्जवसिए) गौतम ! વસ્ત્રનાં પુતલેને ઉપચય (વૃદ્ધિ) સાદિ સાન્ત डाय छे. (जो साइए अपज्जवसिए ) ते सही सनत हात नथी. ( णो अणाइए सपज्जवसिए ) ते साल मनात तो नथी, ( णो अणाइए सपज्जवसिए) ते मना सान्त तो नथी, (णो अणाइए अपज्जवसिए) ते मना मनात પણ હેતે નથી. આ કથનનું તાત્પર્ય નીચે પ્રમાણે છે-વસને પલેપચય પ્રારંભથી યુક્ત હોય છે, તેથી તેને સાદિ કહ્યો છે. ભવિષ્યમાં તેને નાશ થત હેય છે, તેથી તેને સાન્ત કહ્યો છે. તેને પ્રારંભ થયા પછી તે શાશ્વત (નિત્ય) રૂપે રહેતા નથી તેથી તેને સાદિ અનંત કહ્યો નથી. તે પોપચયને અનાદિ સાન્ત એ કારણે કો નથી કે વસ્ત્રમાં તે પુદ્ગલપચયને પ્રારંભ થયેલે છે. તેને અનાદિ અનંત કહ્યો નથી કારણ કે તે પ્રારંભ સહિત અને અન્ત સહિત છે. गौतम स्वामी वेगाने प्रश्न पूछे छ-(जहा गंभंते । वत्थरस पोग्गलो वचये साइए सपज्जवसिए) महन्त ! रेभ पन नमानी या ·८४८ - . अपज्जवसिप'नो सादिक:-अपर्यवसिना, 'गो भगाइए सपज्जासित 'नो बना. दिकः सपर्यवसितः, 'णो अणाइए अपज्जयसिए 'नो वा अनादिकः अपर्यर सितो भवति 'नहाजीराण कम्मोपलए पुन्छा?' तथा खलु जीवानां कोप चयः किं सादिकः सपर्यवसितः, नो सादिकः अपर्यवमिना, नो वा अनादिकः सप. यवसितः न वा अनादिकः आर्यवसितो भवति ? इति पृच्छा मनः । भगवानाह- 'गोयमा ! अन्धेगइया जीवाणं कम्मोवाए साए सपनरसिए, ' हे गौतम ! माइए अपन्नयमिए) सादि अनन्त नहीं कहा है (जो अणाइए सपन. पसिए) अनादि सान्त नहीं कहा है और (णो अणाइए अपज्जवसिए) न अनादि अनन्त ही कहा है (तहा णं जीवाणं कम्मोश्चर पुच्छा) उसी तरह से जीवों के जो कर्मापचय-फर्मबंध होता है-उस विषय में भी मेरा ऐसा ही पूछना है कि जीवों का कर्मोपचयं क्या सादि सान्त ही होता है ? सादि अपर्यवसित नहीं होता है ? अनादि सपर्यवसित नहीं होता है ? और अनादि अपर्यवमित नहीं होता क्या? इसका उत्तर देते हुए प्रभु गौतम से कहते हैं कि (गोयमो) हे गौतम ! वस्त्र के पुद्गलोपचय को अपेक्षा जीव के कर्मबंध में विशेपता है-जो इस प्रकार से है-(अत्थेगइयाणे जीवाणं कम्वचए साइए सपज्जसिए) कित- नेक जीव ऐसे हैं कि जिनका कर्मोपचय-कर्मबंध सादि और सान्त है, यद्यपि सिद्धान्त की दृष्टि से समस्त जीवों का कर्मोपचय अनादि कहा सान्त 3.4 छ, (णो साइए अपज्जवसिए) साहि मत डात नथी, (णो अणाइए सपज्जवसिए) मना सन्त डात नथी, मन (णो अणाइए अप. ज्जवसिए) सना मनतात नथी, (वहाणं जीवाणं कम्मोवचए पुच्छा) એજ પ્રમાણે જીવોના કર્મોપચય (કર્મબંધ) વિષે પણ હું એજ જાણવા માગું છું કે શું આને કમ્પચય સાદિ સારૂં હોય છે? શું તે સાદિ અનંત હોતો નથી? શું તે અનાદિ સાત હોતો નથી? શું તે અનાદિ અનત હેતે નથી ? ते साम आपता महावीर प्रभु ४ -" गोयमा ! " है गौतम! વસ્ત્રનાં પુદ્દગલે પચય કરતાં જીવના કર્મબંધમાં નીચે પ્રમાણે વિશેષતા છે— (अथेगइयाणं जीवाणं कम्मोवचए साइए सपज्जवसिए) Year ॥ सवा હોય છે કે તેમને કપચય (કર્મબંધ) સાદિ અને સાન્ત હોય છે. જો કે ·८४२ प्रमेयपन्द्रिका टीका श०६७०३ सू०३ कम पुद्गलोपचयस्यरूपम् गया है-क्यों कि कर्मयंत्र को सादि मानने में अनेक पण आते हैं उनमें से सब से जबर्दस्त पण एक तो यह आता है कि कर्मबंध यदि सादि माना जावेगा-तो इसके पहिले जीव को बिलकुल सिद्ध के समान ही मानना पडेगा फिर ऐसी स्थिति में कर्मबन्ध होगा भी कैसे क्योंकि कर्मबंधक कारणभूत मिथ्यात्व अविरति तो.वहां है नहीं-फिर भी यदि कर्मयंध वहां होता है ऐसा कहा जाये तो सिद्धों के भी कर्म का बंध हो जाना चाहिये-परन्तु होता नहीं है-अतः सामान्यरूप से यही मान्यता है कि जीव के साथ कमों का पंध अनादिकाल का है, पर यहां जो उसे सादिरूप में प्रकट किया गया है यह किसी कर्मप्रकृति के बंध की अपेक्षा से ही किया गया है जैसे जिम जीव को पहिले के गुण- स्थानों में जिस कर्मप्रकृति का बंध नहीं होता है वह जीव यदि आगे के गुणस्थानों पर चढता है तो उसे उस प्रकृति का यंध हो जाता है इस अपेक्षा यह वेध सादि मानो गया और जय वह जीव उस स्थान से नीचे उतर आता है तो उस प्रकृति का यंध उससे छूट जाता है अतः उसका अन्त हो जाता है इसलिये ऐसा फर्मबंध सादि और सान्त होता સિદ્ધાન્તની દષ્ટિએ તે સમરત ના કપચયને (કમબંધને) અનાદિ કહ્યો છે, કારણ કે કર્મબંધને સાદિ (પ્રારંભ યુક્ત) માનવામાં અનેક બાધા રહેલ છે. સૌથી મોટી બાપા તો એ નડે છે કે કર્મબંધને જે સાદિ (પ્રારંભ સહિત) માનવામાં આવે તે એ કર્મબંધ થયા પહેલાં જીવને બિલકુલ સિદ્ધ સમાન માનવે પડશે અને જો એ વાત માની લેવામાં આવે તે એ સ્થિતિમાં કર્મબંધ કેવી રીતે સંભવી શકે ? કારણ કે કર્મબંધના કારણરૂપ મિથ્યાત્વ અને અવિરતિને તે તેમનામાં અભાવ હોય છે. છતાં પણ 'यभम थाय छ," मेवामा मात्र તે સિદ્ધોમાં પણ કબંધ સ્વીકાર પડે, પણ એવું બનતું નથી તેથી સામાન્ય રીતે એવી માન્યતા છે કે જીવોની સાથે કર્મોને બંધ અનાદિકાળથી અસ્તિત્વ ધરાવે છે. પરંતુ અહુ જે કર્મબંધને “સાદિ' કહેવામાં આવેલે છે તે કોઈ કર્મપ્રકૃતિના બંધની અપેક્ષાએજ કહેલ છે. જેમ કે જે જીવને આગલા ગુણસ્થાને માં જે કર્મપ્રકૃતિને બંધ હોતું નથી, તે જીવ જે પછીના ગુણસ્થાન પર ચડે છે તે તેને તે પ્રકૃતિને બંધ થઈ જાય છે, તે દૃષ્ટિએ તે બંધને સાદિ માનવામાં આવેલ છે. જ્યારે જીવ તે સ્થાનથી નીચે ઉતરી જાય છે ત્યારે તે પ્રકૃતિને બંધ તેને છૂટી જાય છે, તેથી તેને અન્ત આવી જાય છે, તે કારણે તે કર્મબંધ સાદિ અને સાન્ત હોય છે. આ વાતને ધ્યાનમાં રાખીને કેટલાક જીવોના કમબંધરૂપ પુંગલપચયને સાદિ સાન્ત भ १०७ ·८५० भगमतील अस्ति एका कतिपयानां जीवानां फपिचयः सादिकः सपर्यवसितो भवति । ' अचगगाणं अणाइए सपज्जयसिप 'एकेगा कतिपमानां जीवाना तु कर्मोपचयः अनादिकः सपर्यवसितः सान्तोऽस्ति 'अपेगहयाणे अगाए अपनवासिए । भस्ति पकेषां कविपयानां जीवानां कर्मापचयः अनादिक अपर्यवसितः अनन्तः, किन्तु 'णो पैर जीवाणे कम्गोपचए साइए अपञ्जयसिए 'नो चव खलु-नैव कथमपि जीवानां कर्मोपनयः पादिका अपर्य- वसितः अनन्तो भवति । 'गीतमः पृच्छति-'केण?' हे भदन्त । तत् है इसी अपेक्षा को ध्यान में रखकर यहां कर्मयन्धरूप पुद्गलोपचप को किसी जीव की अपेक्षा से सोदि सान्त कर दिया गया है ऐसा जानना चाहिये सूत्रकार इस विषय को स्वयं आगे स्पष्ट करनेवाले हैं-अत: विशेषरूप में इस पर कुछ नहीं लिखा जाता है-इसी कारण (अस्थेग- इयाणं जीवाणं कम्मोवचए साइए सपनवसिए) ऐसा कहा है। (अत्थे- गइयाणं जीवाणं अणाइए सपञ्जवसिए) तथा कितनेक जीव ऐसे भी हैं कि जिनका कर्मपंधरूप पुद्गलोपचय अनादि होकर भी सान्त होता है। ऐसे वे जीव अन्तरात्मा-सम्पग्दृष्टि होते हैं। (अत्यगइयाणं अणा- इए अपज्जवसिए) कितनेक जीव ऐसे भी हैं कि जिनका कर्मयंधरूप कर्मोपचय अनादि अनन्त होता ऐसे जीव अभव्यश्रेणी के होते हैं। किन्तु (णो चेच णं जीवाणं कम्मोवचए साइए अपज्जवसिए ऐसे जीव कोई भी नहीं हैं कि जिनका कर्मोपचय सादि होकर भी अनन्त ही बना रहे क्यों कि ऐसी मान्यता में मुक्ति के अभाव का प्रसङ्ग प्राप्त होता है। अप गौतम इसी विषय को विशेषरूप से स्पष्ट समझने के लिये प्रभु કહેલ છે આ વિષયનું સૂત્રકારે પહેલાં વધારે સ્પષ્ટીકરણ કરેલું છે, તેથી અહીં तेनुं पY विष्टय५५५ श्यु नथी. मे २0 ( अत्थेगइयाणं जीवाणं कम्मोवचए साइए सपज्जवसिए) ओन साहि सात ह्या छे. ( अत्यंगइयाणं जीवाणं अणाईए सपज्जवसिए) यो सवा डाय છે કે જેમને કર્મબંધરૂપ પુદગલેપચય અનાદિ હોવા છતાં સાન્ત ( પ્રારંભ सहित) 4 छ. i wो (अन्तरात्मासा) सभ्यष्टिय छे. ( अत्थेगइयाणं अणाइए अपज्जवसिए) Beei 241 डाय छ है भनी કર્મ બંધ રૂપ પુદ્ગલેપચય અનાદિ અને અનંત હોય છે. એવાં જીવ અભવ્ય शिना डाय छे. परतु (णो चेव ण जीवाणं कम्मोवचए साइए अपज्जवसिए) કઈ પણ જીવ એવાં હોતા નથી કે જેમને કપચય સાદિ અને અનંત હિય, કારણ કે આ પ્રકારની માન્યતાના સ્વીકારથી મુક્તિના અભાવ સ્વીકા- ·, - प्रमेयवन्द्रिका टी० ० १ ३० ३ ९०३ कम पुनलोपचस्वकाम् केनार्थेन फेन कारणेन एवमुन्यने ? केपाश्चित् जीवानां तथाविधवर्णितः विविधः कर्मोपचयो भवति, न तु सादिका सपर्ययसितः कर्मोपनयो भवति ? भगवानाद- 'गोयमा ! इरियादियधयस्स फम्मोवचए साइए सपज्जवसिए' हे गौतम ! ऐपिधिकान्धकस्य, ऐपिथिक केवलयोगप्रत्ययं कर्म, तद्वन्धकस्य, उप- शान्तमोइस्य क्षीणमोहस्य सयोगिकेचलिनच कपिचयः सादिकः सपर्यवसितः सान्तो भवति, एयांपथिकर्मणो दि जीवस्य अबद्धपूर्वस्य बन्धनात् कर्मोपचयस्य से पूछते हैं कि-(से केणटेणं ) हे भदन्त ! आप ऐसा किस आधार को लेकर कहते हैं कि किन्हीं जीवों का कर्मोपचय सादि सान्त है, किन्हीं जीवों का कर्मोपचय अनादि सान्त है और किन्हीं जीवों का कर्मोपचय अनादि अनन्त है-पर सादि अनन्त कर्मोपचय किसी भी जीव का नहीं है ? इसके उत्तर में प्रभु उनसे कहते हैं कि-(गोयमा ) हे गौतम! (ईरियावहियवंधयस्स कम्मोवचए साइए सपज्जवसिए) जो कर्म केवल योग के ही निमित्त से आता है-कपाय के निमित्त से नहीं- वह ऐर्यापधिक है इस ऐपिधिक कर्म का बंध करनेवाला जो जीव है-जैसे ग्यारहवें ११ यारहवें १२ और तेरहवें गुणस्थानवी जीव उसके जो कर्मोपचय होता है वह सादिक और सपर्यवसित होता है। इसमें सादिता इसलिये कही गई है कि यह कर्म जीव को नीचेके गुण- स्थानों में रहने पर नहीं बंधता है-क्यों कि वहां पर कपाय का सद्भाव ર પડશે. હવે આ વિષયના વધારે સ્પષ્ટીકરણને માટે ગૌતમ સ્વામી મહા- વીર પ્રભુને આ પ્રમાણે પ્રશ્ન પૂછે છે – (से केणद्वेणं १) महन्त ! मा५ शा २0 मे ४ छ। 32. લાક અને કર્મોપચય સાદિ સાન્ત હોય છે, કેટલાક જીવોને કર્મોપચય અનાદિ સાત હોય છે અને કેટલાક અને કર્મોપચય અનાદિ અનંત હોય છે, પણ કઈ પણ જીવને કપચય સાદિ અનંત હોતે નથી ? तेन पाम सापता महावीर प्रमुडे ठे-( गोयमा !) है गौतम ! (ईरियापहियबंधयरस कम्मोपचए साइए सपज्जवसिए) २४५ योगने કારણે જ થાય છે, કપાયને કારણે થતો નથી, એવાં કર્મબંધને “પથિક બંધ” કહે છે. એ પ્રકારના ર્યાપથિક કર્મને બંધ કરનાર જીવને કર્મો- પચય સાદિ અને સાત હય છે. જેમકે–અગિયાર, બાર અને તેરમાં ગુણ રથાને રહેલે જીવ આ પ્રકાર હોય છે, એટલે કે તે જીવને કપચય સાદિ અને સાન્ત હોય છે. તેને સાદિ કહેવાનું કારણ એ છે કે જીવ આ કબંધ નીચેનાં ગુણસ્થાનમાં રહે ત્યારે બાંધતા નથી, કારણે કે નીચેનાં ·८५० अस्ति एकेपा कतिपयानां जीवानां कर्मापनयः सादिकः सपर्यवसितो भवनि । ' अत्धेगल्याणं अणाइए सपजयसिए' पकंग कतिपमाना जीवाना तु कमोपचयः अनादिकः सपर्यवसितः सान्तोऽस्ति 'अत्यगइया अणाइए अपज्जवसिए । अस्ति एकेषां फविपयानां जीनामा कर्मापचयः अनादिकः अपर्यवसितः अनन्तः, किन्तु 'णो चेव जीराणं कम्गावचए साइप अपज्जवसिए 'नो चैव खलु-नैर फवापि जीवानां कर्मापनयः सादिकः अपर्य- वसितः अनन्तो भवति । 'गौतमः पृच्छति-'केणणं ? ' है भदन्त ! तत् है इसी अपेक्षा को ध्यान में रखकर यहां फर्मरन्धरूप पुद्गलोपचय को किसी जीव की अपेक्षा से सोदि सान्त कह दिया गया है पता जानना चाहिये सूत्रकार इस विपय को स्वयं आगे स्पष्ट करनेवाले हैं-अतः विशेषरूप में इस पर कुछ नहीं लिखा जाता है-इसी कारण (अत्धेग- इयाणं जीवाणं कम्मोवचए साइए सपन्नवसिए) ऐसा कहा है। (अत्थे- गइयाणं जीवाणं अणाइए सपञ्जवसिए) तथा कितनेक जीव ऐसे भी हैं कि जिनका कर्मधरूप पुद्गलोपचय अनादि होकर भी सान्त होता है। ऐसे वे जीव अन्तरात्मा-सम्पादृष्टि होते हैं। (अत्यंगइयाणं अणा- इए अपज्जवसिए) कितनेक जीव ऐसे भी हैं कि जिनका कर्मबंधरूप कर्मोपचय अनादि अनन्त होता ऐसे जीव अभव्यश्रेणी के होते हैं। किन्तु (जो चेव णं जीवाणं कम्मोवचए साइए अपज्जवसिप)ऐसे जीव कोई भी नहीं है कि जिनका कर्मोपचय सादि होकर भी अनन्त ही बना रहे क्यों कि ऐसी मान्यता में मुक्ति के अभाव का प्रसङ्ग प्रास होता है। अब गौत्तम इसी विषय को विशेषरूप से स्पष्ट समझने के लिये प्रभु કહેલ છે આ વિષયનું સૂત્રકારે પહેલાં વધારે સપષ્ટીકરણ કરેલું છે, તેથી અહીં ते १५ विष्टपेष ध्यु नथी. मे ४ २२ ( अत्थेगइयाणं जीवाणं कम्मोवचए साइए सपज्जवसिए) 32खा ओन साह सात द्या छे. अत्थेगइयाणं जीवाणं अणाईए सपज्जवसिए) मा यो सेवा डाय છે કે જેમને કર્મબંધરૂપ પુદગલેપચય અનાદિ હોવા છતાં સાન્ત ( પ્રારંભ सहित ) डाय छे. मेक ७ (अन्तरात्मामा) सभ्यष्टि डाय छे. ( अत्थेगइयाणं अणाइए अपज्जवसिए) meais मेवा डाय छे मना કર્મબંધ રૂપ પુદ્ગલપચય અનાદિ અને અનંત હોય છે. એવાં જીવો અભવ્ય श्रेणिना हाय छे. परंतु (णो चेव णं जीवाणं कम्मोवचए साइए अपज्जवसिए) કઈ પણ જીવ એવાં હોતા નથી કે જેમને કર્મોપચય સાદિ અને અનંત હાય, કારણ કે આ પ્રકારની માન્યતાના સ્વીકારથી મુક્તિના અભાવને સ્વીકા- ·- अमेयचन्द्रिका टी० ० ६ ३० ३ सू०३ कम पुनलोपचयस्वरूपम् सादित्वम् अयोग्यवस्थायां, श्रेगिपतिपाते या अवन्धनात् सपर्य वसितत्वं सान्तत्वं व बोध्यम् ' भवसिद्धियस्स कम्मोवचए अगाइए सपज्जयसिए ' भवसिद्धिकस्य भवे भवेषु वा सिदिर्यस्य तस्य भव्यस्य जीवस्य कर्मोपचयः अनादिकः सपर्यव. के कारण जो कर्मयंध होगा वह भी अपूर्व ही होगा-और योगनिमित्तक ही होगा, शरीरजन्य या चाणीजन्य ही होगा। इस निमित्त को लेकर इस कर्मयंध में सादिता प्रकट की गई है और जब वही आत्मा तेरहवें मे चौदहवें गुणस्थान पर आरूढ हो जावेगा-या ग्यारहवें से वह जीव पतित हो जावेगा-तो ऐसी स्थिति में उस बंध किये हुए कर्म का अंत हो जावेगा अतः इसमें सपर्यवप्तितता आ जावेगी इसी कारण यहां पर "कितनेक जीवां का कर्मबंध सादि सान्त होता है" ऐसा कहा गया है (भवसिद्धियस्स कम्मोवचए अणाइए सपज्जवसिए) एक भव में अथवा अनेक भवों में जिस जीव को सिद्धि की प्राप्ति होगी वह जीव भवसिद्धिक है ऐसे भवसिद्धिक-भव्य-जीव के जो कर्मोपचय है वह अनादि होता हुआ भी सान्त होता है-इसका कारण यह है कि जयतक उसकी आत्मो में सम्यग्दर्शन गुण प्रकट नहीं हुआ है तबतक कर्मबंध अनादि है और इसके होते ही चारित्र की प्राप्ति हो जाने पर इसका नाशकर यह मुक्ति में चला जाता है अतः उस जीव का कर्म- પ્રમાણે બારમાં ગુણરઘાનમાં પણ કક્ષાની ક્ષીણતા થઈ જવાને કારણે જે કબંધ થશે તે પણ અપૂર્વ જ હશે અને ગનિમિત્તક જ હશે એટલે કે શરીરજન્ય કે વાણીજન્ય જ હશે. આ કારણે આ કર્મબંધમાં સાદિતા (પ્રારંભ યુકતતા) બતાવી છે. અને જ્યારે એ જ આત્મા તેરમાં ગુણસ્થાનેથી ચૌદમાં ગુણસ્થાને ચડી જશે, અથવા અગિયારમાં ગુણસ્થાનેથી નીચેની શ્રેણિના ગુણ સ્થાને ઉતરી જશે, ત્યારે તે બાંધેલા કમને અંત આવી જશે. તે કારણે તેમાં સપર્યાવસિતતા (સાન્તતા-અન્ત યુક્તતા) બતાવી છે. તે કારણે એવું કહ્યું છે કે “કેટલાક જીવોને કર્મબંધ સાદિ અને સાન્ત હોય છે. એ (भवसिद्धियरस कम्मोवचए अणाइए सपज्जवसिए) ने सभी અથવા અનેક ભવમાં સિદ્ધિની પ્રાપ્તિ થવાની હોય એવા જીવને “ભવસિદ્ધિક કહે છે. ભવસિદ્ધિક-ભાગ્ય-જીવને જે કર્મોપચય હોય છે તે અનાદિ હોવા છતાં પણ સાન્ત (અન્ત સહિત) હેય છે. તેનું કારણ એ છે કે જ્યાં સુધી તેને આત્મામાં સમ્યગ્દર્શન ગુણ પ્રકટ થયા નથી ત્યાં સુધી કમબંધ અનાજ છે, પણ સમ્યગ્દર્શન પ્રકટ થતાં જ ચારિત્રની પ્રાપ્તિ થઈ જવાથી તેને ગો) ·દવે भंगयी. रहता है अतः अपद पूर्व होने के कारण इस कर्म का पंध होने से यह फर्मपन्ध सादि माना गया है और अयोगी अवस्था होने पर अर्थात् चौदहवें गुणस्थान में चले जाने पर अथवा श्रेणि से पतित होने पर उसका पंध छूट जाता है, इसलिये वह मान्त माना जाता है तात्पर्य कहने का यह है कि कर्मयंध का जप विचार किया गया है तो वहां पर (जोगा पयडिपएसा ठिई अणुभागा कसायी होति ) ऐसा कहा गया है अर्थात् प्रकृति बंध और प्रदेशबंध ये दो बंध योग से होते हैं और स्थितियंध तथा अनुभाग बंध ये दो पंध कपाय से होते हैं-इसतरह कर्मबंध के दो मुख्यकारण है-एक योग और दूसरा कपाय जो कर्मयंध केवल गमनागमनादिक क्रियाओं के निमित्त से ही होता है वह ऐर्या- पथिक कर्म कहलाता है इस कर्म को बांधने वाला जीव ऐपिथिक बंधक कहा गया है-दसवें गुणस्थानतक ही कपोय का सद्भाव कहा गया है इसके ऊपर के गुणस्थानों में कपाय तो होनी नहीं है केवल योग ही रहता है-यारहवें गुणस्थान में कपाय बिलकुल उपशान्त रह- सी है अतः यह नहीं के घरापर वहां है यहां जो कर्मप्रकृति का बंध होगा इसी तरह बारहवें गुणस्थान में भी कपायों की क्षीणता हो जाने ગુણસ્થાનમાં કપાયને સદ્ભાવ રહે છે તેથી અબદ્ધ પૂર્વ (પૂર્વે નહીં બંધા- ચેલે) હેવાને કારણે આ કર્મબંધને સાદિ (પ્રારંભ યુક્ત) કો છે. અયોગી અવસ્થામાં એટલે કે ચૌદમાં ગુણસ્થાને ચડી જવાથી અથવા શ્રેણિથી નીચે ઉતરતા તેને બંધ છૂટી જાય છે, તે કારણે તેને સાન્ત (અન્ત સહિત) भाना छ. કર્મબંધને જયારે વિચાર કરવામાં આવે ત્યારે એ વાત ધ્યાનમાં રાખવા २वी छ है ( जोगा पयडिपदेशा ठिई अणुभांगा कसायओ होति ) प्रतिम અને પ્રદેશ એ બને બંધ વેગથી થાય છે, અને સ્થિતિબંધ તથા અનુ- ભાગબંધ કષાયથી થાય છે. આ રીતે કર્મબંધનાં મુખ્ય બે કારણ છે – (१) यस अने (२) ४षाय. જે કર્મબંધ ગમનાગમન આદિ કિયાઓને કારણે થાય છે તે કમબંધને પથિક કર્મબંધ કહે છે, અને એવાં કર્મ બાંધનાર છવને પથિક બંધક કહ્યો છે. દસમાં ગુણસ્થાન સુધી જ કષાયને સદ્દભાવ કહ્યો છે, ત્યાર પછીનાં ગુણસ્થામાં કયાયનો અભાવ હોય છે પણ ચગને સદ્દભાવ હેય છે. અગિયારમાં ગુણસ્થાનમાં કયાય બિલકુલ ઉપશાન્ત રહે છે. તેથી ત્યાં તે નહીં જેવી જ હોય છે. ત્યાં જે કમપ્રકૃતિને બંધ થશે તે અપૂર્વ .

·प्रमेयचन्द्रिका टी० ० ६ २०३ ० ३ कम पुनलोपचयस्यरूपम् ८५३ सादित्वम् अयोग्यवस्थायां, श्रेगिपतिपाते वा अवन्धनात् सपर्य वसितत्वं सातत्त्वं च योध्यम् ' भवसिद्धियस्स कम्मोपचए अगाइए सपन्जयसिए ' भवसिद्धिकस्य भवे भवेषु वा सिदियस्य तस्य भव्यत्य जीवस्य कर्मोपचयः अनादिकः सपर्यव- के कारण जो कर्मयंध होगा वह भी अपूर्व ही होगा-और योग नमित्तक ही होगा, शरीरजन्य या वाणीजन्य ही होगा। इस निमित्त को लेकर इस कर्मबंध में सादिता प्रकट की गई है और जब वही आत्मा तेरहवें मे चौदहवें गुणस्थान पर आरूढ हो जावेगा-या ग्यारहवें से वह जीव पतित हो जावेगा-तो ऐसी स्थिति में उस बंध किये हुए कर्म का अंत हो जावेगा अतः इसमें सपर्यवप्सितता आ जावेगी इसी कारण यहां पर "कितनेक जीवों का कर्मबंध सादि सान्त होता है" ऐसा कहा गया है (भवसिद्धियस्स कम्मोवचाए अणाइए सपज्जवसिए) एक भव में अथवा अनेक भवों में जिस जीव को सिद्धि की प्राप्ति होगी वह जीव भवसिद्धिक है ऐसे भवसिद्धिक-भव्य-जीव के जो कर्मोपचय है वह अनादि होता हुआ भी सान्त होता है-इसका कारण यह है कि जयतक उसकी आत्मो में सम्यग्दर्शन गुण प्रकट नहीं हुआ है तबतक फर्मबंध अनादि है और इसके होते ही चारित्र की प्राप्ति हो जाने पर इसका नाशकर यह मुक्ति में चला जाता है अतः उस जीव का कर्म- પ્રમાણે બારમાં ગુણસ્થાનમાં પણ કપાયની ક્ષીણતા થઈ જવાને કારણે જે કબંધ થશે તે પણ અપૂર્વ જ હશે અને નિમિત્તક જ હશે એટલે કે શરીરજન્ય કે વાણીજન્ય જ હશે. આ કારણે આ કમબંધમાં સાદિતા (પ્રારંભ યુકતતા) બતાવી છે. અને ત્યારે એ જ આત્મા તેરમાં ગુણસ્થાનેથી ચૌદમાં ગુણસ્થાને ચડી જશે, અથવા અગિયારમાં ગુણસ્થાનેથી નીચેની શ્રેણિના ગુણ સ્થાને ઉતરી જશે, ત્યારે તે બાંધેલા કર્મને અંત આવી જશે. તે કારણે તેમાં સપર્યવસિતતા (સાન્તતા-અન્ત યુક્તતા) બતાવી છે. તે કારણે એવું કહ્યું છે કે “કેટલાક જીવોને કર્મબંધ સાદિ અને સાન્ત હોય છે. ” (भवसिद्धियस्स कम्मोवचए अणाइए सपज्जवसिए) ने सलमा અથવા અનેક ભવમાં સિદ્ધિની પ્રાપ્તિ થવાની હોય એવા જીવને “ભવસિદ્ધિક કહે છે. ભવસિદ્ધિક-ભવ્ય-જીવને જે કર્મોપચય હોય છે તે અનાદિ હોવા છતાં પણ સાન્ત (અન્ત સહિત) હોય છે. તેનું કારણ એ છે કે જ્યાં સુધી તેના આત્મામાં સમ્યગ્દર્શન ગુણ પ્રકટ થયે નથી ત્યાં સુધી કમબંધ અનાદિ છે, પણ સમ્યગ્દર્શન પ્રકટ થતાં જ ચારિત્રની પ્રાપ્તિ થઈ જવાથી તેને તે કર્મને) .

·८५४ मंगवती सितः सान्तो भवति, 'भावसिद्रिगस कम्मोपचए अगाइए मानवासिए ' अभ- यसिद्धिकस्य न विद्यते भवं मापु वा सिदिस्य तस्य भगव्यस्य जीवस्य कर्मों पचयः अनादिकः अपयरसितः अनन्तो माति, 'से तेणे गोपमा ! एवं बुच्चइ-अधेगइयाणं जीनाणं कम्मोरया साइए० को चेवणं जीवाणं कम्मोपचए साइए अपज्जवसिए ' हे गौतम ! तत् तेनार्थेन एवम् उक्तरीत्या उच्यते-यत्- अस्ति एकेषां जीवानां कमोपचयः सादिका, सपर्यवसितः-सान्तः, कपाश्चिद अनादिकः सपर्यवसित्तः सान्तः, केपाशित्त अनादिकः अपर्यवसितः कोपचयः किन्तु नो चैव खलु जीवानां कोपरयः सादिक अपर्यवसितः अनन्तः संभवति । गौतमः पृच्छति-' वत्थे णं भने ! किं साइए सपनवसिए, चउभंगो?' हे बंध अनादि होने पर भी सान्त प्रकट किया गया है। अभवसिद्धिय- स्त कम्मोवचए अणाइए अपज्जवसिए) तथा जो अभवसिद्धिक जीव है-किसी भी भय में जिसे मुक्ति प्राप्त नहीं होती है ऐसे अभव्य जीव का जो कर्मोपचय है वह अनादि होकर भी अनन्त होता है । (से तेणटेणं गोयमो ! एवं चुच्चद, अत्धेगइयाणं जीवाणं कम्मोवचए साइ. ए०, णो चेव णं जीवाणं कम्मोवचए साइए अपजवसिप) इसी कारण हे गौतम ! मैंने ऐसा कहा है कि कितनेक जीवों का कर्मोपचय सादि सान्त होता है इत्यादि परन्तु किसी भी जीव का वह कर्मोपचय सादि और अपर्यवसित नहीं होता है। अव गौतम स्वामी प्रभु से पुनः ऐसा पूछते हैं कि वित्थेणं भंते ! कि साइए सपज्जवसिए, चउभंगो) हे भदन्त ! वस्त्र क्या सादि होकर નાશ કરીને તે મોક્ષે જાય છે, તે કારણે તે જીવને કર્મબંધ અનાદિ હોવા ti ५ सान्त (Ard सहित) यो छे. ( अभवसिद्धियरस कम्मोपचए अगा. इए अपज्जवसिए) २पने ५९ सभा मोक्षनी प्राप्ति यती नथी मेव અભવ્ય જીવન કર્મબંધ (કપચય) અનાદિ હોવા છતાં અનંત કહ્યો છે. (से वेणठेणं गोयमा ! एवं बुचइ अस्थगइयाणं जीवाणं कम्मोवचए साइए० णो चेव णं कम्मोवचए साइए अपज्जवसिए) : गौतम ! १२ में से धु છે કે કેટલાક જીવોને કર્મોપચય સાદિ સાન્ત હોય છે, કેટલાકને અનાદિ સાત હોય છે અને કેટલાકનો અનાદિ અનંત હોય છે, પરંતુ કોઈ પણ જીવને કર્મોપચય સાદિ અને અનત હેત નથી. गौतम स्वामी महापौर प्रभुने भयो प्रश्न पूछे छे (वस्थे ण भंते ! किं साइए सपञ्जवसिए, चठभंगो) सन्त ! q AITE - ·- . प्रमैयबन्द्रिका टी० ०६ ३०३ सू० ३ कम पुनलोपवयस्वरूपम् भदन्त ! बवं खलु किम् सादिकम्-सपर्यवसितम् सान्तम् ? १, चतुर्भङ्गम् ?- चत्वारो मगा भवन्ति किम् ? सादिकम् अपर्यवसितम्-अनन्तम् २. अनादिकम्- सपर्यवसितम् सान्तम् ३ ? अनादिकम्-अपर्यसितमनन्तं ४ ? भवति किम् ? भग वान् आह-' गोयमा ! वत्थे साइए सपज्जयसिए, ' हे गौतम ! यत्रं सादिकं- सपर्यवसितम् सान्तं भवति ' अबसेसा विनि वि पडिसे हेयन्या' अवशेषाः सादिसान्तमिनास्त्रयोऽपि भद्गाः प्रतिपेयितव्याः न वाच्या इत्यर्थः । तथा च वस्त्रं नो सादिकम् अनन्तम् , नो वा अनादिकम्-सान्तम् , नापि अनादिकम्- अनन्तम्-इति भावः । गौतमः पुनः पृच्छति-'जहा णं भंते ! वत्थे साइए सप- नासिए' हे भदन्त ! यधा खलु बलं सादिकं सपर्यवसितम् सान्तम् , नो साइए भाज्जवसिए' नो सादिकम् अनन्तम् , ' णो अणाइए सपज्जवसिए ' नो भो सान्त है ? यो सादि होकर भी अनन्त है ? या अनादि सान्त है ? या अनादि अनन्त है ? इस प्रकार से वन के विषय में गौतम ने ये चार भंग प्रभु से पूछे-इसके उत्तर में प्रभु ने उनसे कहा (गोयमा! वत्थे साइए सपज्जवसिए) हे गौतम! वन सादि सान्त है। (अयसेसो तिग्नि वि पडिसेहेयव्या) सादि अनन्त वह नहीं है, अनादि सान्त वह नहीं है और न वह अनादि अनन्त ही है-इस प्रकार से अवशेप तीन भट्टों का यहां प्रभु ने प्रतिषेध किया अब इसी दृष्टान्त से गौत- मस्वामी प्रभु से यह पूछते हैं कि-(जहा णं भंते ! वत्थे साइए सपज्ज- वसिए) हे भदन्त ! जिस प्रकार से आपने वस्त्र को सान्त कहा है ( नो साइए अपज्जवसिए) सादि अनन्त नहीं कहा है, (णो अणाइए सप- કે સાદિ અનંત હોય છે? કે અનાદિ સાન્ત હોય છે ? કે અનાદિ અનંત ય છે? વસ્ત્રના વિરે આ પ્રકારના ચાર સંગે ( વિક) ગૌતમ સ્વામીએ सन १५ मापता महावीर प्रभु छ-(गोयमा ! ) गौतम ! (वत्थे साइए सपज्जवसिए) 4 स सात सय छ, (अवसेसा तिन्नि वि पदिसेहेयब्वा) ते सा मन डोतु नथी, मना सन्त डातु नथी भने અનાદિ અનંત પણ હોતું નથી. આ રીતે બાકીના ત્રણ વિકલ્પોને નકારાત્મક જવાબ આપે છે હવે એ જ દાન્તને આધારે ગૌતમ સ્વામી ના વિષ- યમાં નીચે પ્રશ્ન પૂછે છે– (जहाणं भंते ! वत्थे साइए सपज्जवसिए) महन्त ! म माथे परने साह भने भान्त { छ, (नो साइए अपज्जवसिए) सा मनात धुं नयी, (णो अणाइए सपज्जवसिए) अनादि सान्त ( नथी, अने (णो अणाइए મહાવીર પ્રભુને પૂછયા.

·. ८५४ भंगवती सितः सान्तो भवति, 'भभवसिद्धिगरा कम्मोरचए अगाइश मानसिए' अभ. वसिद्धिकस्य न विद्यते भवं भोपु या सिदियस्य तस्य प्रापस्य जीवस्य कर्मों- पचयः अनादिका अपर्यासितः अनन्नी गति से तणणं गोपमा ! एवं बुच्चइ-अधेिगइयाणं जीनाणं कम्मोवगए साइएको चरणं नीराणं कम्मोपचए साइए अपज्जवसिए ' हे गौतम ! तत् तेनाथन एवम् उत्तरीत्या उच्यते-पत्- अस्ति एकेषां जीवानां कोपरयः सादिका, सपर्यवसिवा-सान्तः, केगाविद अनादिका सपर्यवसितः सान्तः, केपाशित्तु अनादिका अपर्पलसितः कोपचयः किन्तु नो चैन खलु जीवानां कमोपचयः सादिकः अपर्यवसित्तः अनन्तः संभवति । गौतमः पृच्छति- पत्ये पं भने ! किं साइए सपउजवसिए, चउभंगो ? ' हे बंध अनादि होने पर भी सान्त प्रकट किया गया है। 'अभवसिद्विय स्त कम्मोवचा अणाइए अपज्जवसिए) तथा जो अभवसिद्धिक जीव है-किसी भी भव में जिसे मुक्ति प्राप्त नहीं होती है ऐसे अभव्य जीव का जो कर्मोपचय है वह अनादि होकर भी अनन्त होता है। (से तेणटेणं गोयमी ! एवं बुच्चद, अत्धेगड्याण जीवाणं कम्मोवचए साइ. ए०, पो चेच णं जीवाणं कम्मोवचए साइए अपजवसिए) इसी कारण हे गौतम ! मैंने ऐसा कहा है कि कितनेक जीवों का कर्मोपचय सादि सान्त होता है इत्यादि परन्तु किसी भी जीव का वह कर्मोपचय सादि और अपर्यवसित नहीं होता है। अब गौतम स्वामी प्रभु से पुनः ऐसा पूछते हैं कि (वत्थेणं भंते । कि साइए सपज्जवसिए, चउभंगो) हे भदन्त ! वन क्या सादि होकर નાશ કરીને તે મેસે જાય છે, તે કારણે તે જીવનો કર્મબંધ અનાદિ લેવા छतi पY सान्त ( Hrd सहित ) ४ह्यो छे. ( अभवसिद्धियास कम्मोवचए अगा. इए अपज्जवसिए)२पने ५५ समां मोक्षनी प्राति यती नथी ये અભવ્ય જીવને કર્મબંધ (કર્મોપચય) અનાદિ હોવા છતાં અનત કહ્યો છે. (से वेणठेणं गोयमा ! एवं बुच्चइ अगइया जीवाणं कम्मोकचए साइए० को चेत्र णं कम्मोवचए साइए अपज्जवसिए) गौतम !ते पारणे में थे. ह्यु છે કે કેટલાક જીવોને કપચય સાદિ સાન્ત હોય છે, કેટલાકને અનાદિ સાન્ત હોય છે અને કેટલાકને અના૬િ અનંત હોય છે, પરંતુ કોઈ પણ જીવને કર્મોપચય સાદિ અને અનંત હેતે નથી. गौतम स्वामी मडावी, प्रभुने मेवा प्रश्न पूछे छे है (वत्थे ' मते ! कि साइए सपज्जवसिप, चउभंगो) Dard ! शु व सासा .

·वखं नो सादिकम् अनन्तम् , . प्रमेयमन्द्रिका टी० २०६३०३ सू० ३ फम'पुढलोपयस्वरूपम् भदन्त ! बवं खलु किम् सादिकम्-सपर्यवसितम् सान्तम् ? १, चतुर्भङ्गम् ?- चत्वारो भगा भवन्ति किम् ? सादिकम् अपर्यवसितम्-अनन्तम् २. अनादिकम्- सपर्यवसितम् सान्तम् ३ ? अनादिकम्-अपर्यसितमनन्तं ४ ? भवति किम् ? भग- वान् आह- गोयमा ! बत्थे साइए सपज्जयसिए, ' हे गौतम ! यत्रं सादिकं- सपर्यवसितम् सान्तं भवति । अवसैसा तिम्नि यि पडिसेहेयवा' अशेषाः सादिसान्तमिन्नासयोऽपि भगाः प्रतिपेपयितव्याः न वाच्या इत्यर्थः । तथा च नो वा अनादिकम्-सान्तम् , नापि अनादिकम्- अनन्तम्-इति भावः । गौतमः पुनः पृच्छति-'जहाणं भंते ! यत्थे साइए सप- जयसिए ' हे भदन्त ! यथा खलु वढं सादिकं सपर्यवसितम् सान्तम् , नो साइए अपज्जवसिए' नो सादिकम् अनन्तम् , ' णो अणाइए सपज्जवसिए ' नो भो सान्त है ? यो सादि होकर भी अनन्त है ? या अनादि सान्त है ? या अनादि अनन्त है ? इस प्रकार से वस्त्र के विषय में गौतम ने ये चार भंग प्रभु से पूछे-इसके उत्तर में प्रभु ने उनसे कहा (गोयमा ! वत्थे साइए सपज्जवसिए) हे गौतम ! वस्त्र सादि सान्त है। (अवसेसो तिन्नि वि पडिसेहेयव्या) सादि अनन्त वह नहीं है, अनादि सान्त वह नहीं है और न वह अनादि अनन्त ही है-इस प्रकार से अवशेप तीन भगों का यहां प्रभु ने प्रतिषेध किया अब इसी दृष्टान्त से गौत- मस्वामी प्रभु से यह पूछते हैं कि-(जहा णं भंते ! वत्थे साइए सपज्ज- वसिए) हे भदन्त । जिस प्रकार से आपने वस्त्र को सान्त कहा है (नो साइए अपज्जवसिए) सादि अनन्त नहीं कहा है, (णो अणाइए सप. કે સાદિ અનંત હોય છે ? કે અનાદિ સાન્ત હોય છે? કે અનાદિ અનંત હેય છે? વસ્ત્રના વિશે આ પ્રકારના ચાર લો (વિક) ગૌતમ સ્વામીએ तेन ४५ मापता मडावीर प्रभु से छे-(गोयमा!) के गौतम ! (वत्ये साइए सपज्जवसिए ) 4 साल सात सय छ, (अवसेसा तिन्नि वि पहिसेहेयव्या) सहमत होतु नथी, All सान्त अतु, नथी भने અનાદિ અનંત પણ હેતું નથી. આ રીતે બાકીના ત્રણ વિકલ્પોને નકારાત્મક જવાબ આપે છે હવે એ જ દશાન્તને આધારે ગૌતમ સ્વામી જેના વિષ- . મહાવીર પ્રભુને પૂછયા. યમાં નીચે પ્રશ્ન પૂછે છે- (जहाणं भंते ! वत्थे साइए सपज्जवसिए) हे महन्त ! रेभ सापे पसने साह भने सान्त धुंछ, (नो साइए अपज्जवसिए) सा अनत धुं नथी, (णो अणाइए सपज्जवसिए) मना सान्त युं नथी, मने (णो अणाइए ·- ८५४ भगवतीमो सितः सान्तो भवति, 'अभयसिद्धिगरा कम्मोधनए भगाइए मानसिप' अभ. यसिद्धिकस्य न विधने भरे भरेषु वा सिदियस्य वस्स भाव्यस्य जीवस्य कर्मो- पचयः अनादिक: अपर्यवसितः अनन्तो गति, ‘से तेगडे गोयमा ! एवं बुच्चइ-अगइयाणं जीवाणं कम्मोवताए साहा जो चेवणं जीवाणं कम्मोपचए साइए अपज्जवसिए ' हे गौतम । तत् तेनार्धन एवम् उक्तरीत्या उच्यते-यत्- अस्ति एकेषां जीवानां कमोपचयः सादिकः, सपर्यवसिना-सान्तः, कपाश्चित अनादिकः सपर्यवसितः सान्तः, केपाशित भन्नादिकः अपर्यवसितः कापचयः किन्तु नो चैव खलु जीवानां कर्मोपचयः सादिकः अपर्यवसितः अनन्तः संभवति । गौतमः पृच्छति-' वत्थे णं भने ! कि साइए सपज्जवसिप, चउभंगो ? ' हे बंध अनादि होने पर भी सान्त प्रकट किया गया है। 'अभवसिद्विय- स्त कम्प्रोवचए अणाइए अपज्जवसिप) तथा जो अभवसिद्धिक जीव है-किसी भी भव में जिसे मुक्ति प्राप्त नहीं होती है ऐसे अभव्य जीव का जो कर्मोपचय है वह अनादि होकर भी अनन्त होता है। (से तेणटेणं गोयमा ! एवं युच्चद, अत्यगइयाण जीवाणं कम्मोवचए साइ. ए०, णो चेच णं जीवाणं कम्मोचचए साइए अपज्जवसिए) इसी कारण हे गौतम ! मैंने ऐसा कहा है कि कितनेक जीवों का कर्मोपचय सादि सान्त होता है इत्यादि परन्तु किसी भी जीव का वह कर्मोपचय सादि और अपर्यवसित नहीं होता है। अब गौतम स्वामी प्रभु से पुनः ऐसा पूछते हैं कि (वत्थेणं भंते ! किं साइए सपज्जवसिए, चउभंगो) हे भदन्त ! वस्त्र क्या सादि होकर નાશ કરીને તે મેણે જાય છે, તે કારણે તે અને કર્મબંધ અનાદિ દેવા छti ५ सान्त (A1 सहित) ह्यो छे. ( अभवसिद्धियस्स कम्मोवचए अगा. इए अपज्जवसिए) अपने आप सभा भाक्षनी प्राप्ति यती नथी व અભવ્ય જીવને કર્મબંધ (કર્મોપચય) અનાદિ હોવા છતાં અનંત કહ્યો છે. (से वेणठेणं गोयमा ! एवं बुच्चइ अत्याइयाणं जीवाणं कम्मोक्चए साइए० णो चेव णं कम्मोवचए साइए अपज्जवसिए) 3 गौतम ! सरो में मे धु છે કે કેટલાક અને કર્મોપચય સાદિ સાત હેય છે, કેટલાકને અનાદિ સન્ત હેય છે અને કેટલાકને અનાદિ અનંત હોય છે, પરંતુ કોઈ પણ જીવને કર્મોપચય સાદિ અને અનંત હેતે નથી. गौतम स्वामी भावी, प्रभुने मेवे। प्रश्न पूछे छे है (वत्थे ण भंते ! किं साइए सपजवसिप, चउभंगो) DHd ! | सासित १ ।

·८५७ . प्रमेयचन्द्रिका टीका २०६ ३० ३ ० ३ कर्मपुद्गलोपचयस्वरूपम् अपर्पयसिताः अनन्ता भवन्ति । गौतमः पृच्छति-' से केगडेणं ? ' हे भदन्त ! तत् केनान-केन कारणेन एवमुच्यते कदिाये सादिकाः सपर्यवसिताः यावत्- कतिपये अनादिकाः अपर्यवसिताः भवन्ति ? भगवानाद-गोयमा ! नेरइय- विरिक्ख-जोणिय मणुस्स-देवा गमागई पड्य माझ्या सपज्जयसिया' हे गौतम ! नैरपिक - लियोनिक - मनुष्य - देवाः गतिम् नरकासुद्वर्तनादिकमाश्रित्य सादिकः आगतिम्-नरकादौ गमनमाश्रित्य सपर्यवसिताः सान्ता भवन्ति, 'सिद्धा गई पडुन साइया अपज्जवसिया' सिद्धाः जीवाः सिद्धगति प्रतीत्य आश्रित्य सादिकाः अपर्ययमिताः अनन्ताः भवन्ति । भवसिद्धिया लद्धिं पडुच्च भणाइया सपनालिया, ' भरमिद्धिकाः भव्याः जीवा लब्धि मतीत्य अनादिकाः क्या कारण है इस बात को जानने के अभिप्राय से उनसे पूछा-(से केणटेणं ) हे भदन्त ! ऐसा आप किस कारण से कहते हैं कि कितनेक जीव सादि सान्त है यावत् कितनेक जीव अनादि अनन्त है ? इसका उत्सर देते हुए प्रभु ने उनसे कहा-(गोयमा ! नेरइय-तिरिक्ख जोणिय मणुस्स देवा गइमागई पटव साइया सपज्जवसिया) हे गौतम! नारक, तिर्यग्योनिक, मनुष्य और देव ये नक आदिगति में आने की अपेक्षा से सादि और आगति-उस २ गति से निकलने की अपेक्षा से सान्त माने गये हैं। (सिद्धा गई पहुच साइया अपज्जवसिया) सिद्ध जीव सिद्ध गति की अपेक्षा से सादि अनन्त माने गये हैं। ( भवसिद्धिया लद्धि पडुच्च अणाइया सपज्जवसिया) भव्यजीव लब्धि को अपेक्षा अनादि सान्त माने गये हैं क्यों कि भवसिद्धिक जीवों की भव्यत्वलब्धि હવે છોના વિષયમાં આ પ્રકારનું પ્રતિપાદન સાંભળીને તેનું કારણ જાણવાની જીજ્ઞાસાથી ગૌતમ સ્વામી મહાવીર પ્રભુને આ પ્રમાણે પૂછે છે– (से फेणठेणं ) MErd ! ५ A २२ मे ४ो छ। या ये સાદિ સાન્ત હોય છે, કેટલાક સાદિ અનંત હોય છે, કેટલાક અનાદિ સાત હેય છે, અને કેટલાક અનાદિ અનંત હોય છે? उत्तर-(गोयमा | नेण्यतिरिक्खजोणिय, मणुस्स देवा गहमागई पडुच्च माइया सफ्जवसिया) गौतम ! ना२४, तिय योनि, मनुष्य मने देव, से નક આદિ ગતિમાં આવવાની અપેક્ષાએ સાદિ છે અને નરક આદિ ગતિ मामाथी पानी अपेक्षा सान्त छ. (विद्धा गई पडुच्चे साईया अप. ज्जवसिया) सि सि तिनी अपेक्षाये सा सनत मानवामा भासा छे. (भवसिद्धिया लद्धिं पडुच्च अगाइया सपज्जवसिया ) भवसिद्धि ભવ્ય જીવોને લબ્ધિની અપેક્ષાએ અનાદિ સાન્ત કા છે, કારણ કે ભવ भ०१०८ ·. मगवतीय अनादिकम् सपर्यवसितं सान्तम् , ' णो अणाइए अपज्जवसिप' नो अनादिकम् अपर्यवसितम् अनन्तम् , ' ना गं जीगणं किं साइया सपज्जवसिया, उभंगो पुच्छा ? ' तथा खलु जीवाः किम् सादिकाः सपर्यवसिताः सान्ताः ? चतुर्भद्रम्- नो सादिकाः आर्यसिताः अनन्ता: ? नोया अनादिकाः सपर्यवसिनाः सान्ताः ? नवा अनादिकाः अपर्यासिताः अनन्ताः भवन्ति किम् ? इति पृच्छा प्रश्नः ? भग- चानाह- गोयमा ! अस्गामा साइया सपनरसिया, चत्तारि विभागियचा' है गौतम ? सन्ति यत्-एकके कतिपये जीवाः सादिकाः सपर्यवसिताः सान्ताः भव. न्ति, चत्वारोऽपि भणितव्याः वया च कतिपय जीवाः सादिकाः अपर्यवसिताः अनन्ताः, कतिपये व अनादिकाः सपर्यासिताः सान्ताः, कतिपये तु अनादिकाः ज्जवसिए) अनादि सान्त नहीं कहा (णो अणाइए अपज्जवसिए) और न अनादि अनन्त ही कहा है (तहा णं जीवाणं किं साध्या सप- ज्जवसिया चउभंगो पुच्छा) तो क्या इसी तरह से जीव भी केवल सादि सान्त ही है ! वे सादि अनन्त नहीं हैं ? अनादि सान्त नहीं हैं ? अनादि अनन्त नहीं है? इस प्रश्न के उत्तर में प्रभु ने उनसे कहा -(गोपमा) हे गौतम ! जीवों के विषय में ऐसी बात नहीं है-पों कि (अधेगड्या साध्या सपज्जवसिया) कितनेक जीव ऐसे भी हैं जो सादि सान्त हैं, (चत्तारि वि भाणियच्चा) किननेक जीव ऐसे हैं जो सादि अपर्यवसित-अनन्त हैं। कितनेक जीव ऐसे भी हैं जो अनादि सान्त हैं और कितनेक जीवऐसे हैं जो अनादि अनन्त हैं। इस प्रकार से जीव के विषय में प्रभु का प्रतिपादन सुनकर गौतम ने ऐसे कथन का अपज्जवसिए) मनाहि मनत नथी, (तहाणं जीवाणं किं साइया सपज्ज. वसिया, चउभंगो पुच्छा) से प्रभारी शुं यो ५५ मात्र स सान्त છે? શું તેઓ સાદિ અનંત નથી ? શું તેઓ અનાદિ સાન્ત નથી? શું તેઓ અનાદિ અનંત નથી ? तेना सत्तर भारत महावीर प्रभुमे धु-(गोयमा !) वाना विष. यम का पात नथी. (अत्थेगइया साइया सपज्जवलिया ) 2 O मेवा डाय छ २ साल सात सय छे, (वत्तारि वि भोणियन्वा) ८६ ७ એવા હોય છે કે જે સાદિ અનંત હોય છે, કેટલાક જીવ એવા પણ હોય છે કે જે અનાદિ સાન્ત હોય છે, અને કેટલાક જી એવાં હોય છે કે જે અનાદિ અનંત હોય છે.

·प्रमेयन्द्रिका टीका २०६ ३० ३ ० ३ फर्मपुद्गलोपचयस्वरूपम् ८५६ न संभरति, क्यापि कालस्यानादित्वानुसारेण अहोरात्रादेरनादित्वेऽपि उत्पत्ति- माश्रित्य सादित्वव्यवहारवन् सिद्धः सिनीयरदितत्याभावेन अनादित्वेऽपि सिद्धस्य उत्पनिमाश्रित्य सादित्वम् अनन्तत्वमुक्तम् , तथा चोक्तम् सन् साइ सरीरं न य, नामाऽऽईमय देहसन्मायो । कालाऽणाइत्तणभो जहा व राई-दियाईणं ॥ १॥ "सबै सादि शरीरं च नामाऽऽदिमयः देवसभावः । कालाऽनादित्यान् यथा वा रात्रिदिवादीनाम् ॥ १॥ गति की अपेक्षा अनादि अनन्तता ही घटित होती है-मादि अनन्तता नहीं ? तो इस शंका का समाधान यह है कि सिद्धान्त के इस प्रकार के कथन से यद्यपि सिद्धों में सिद्धिगति की अपेक्षा लेकर सादि अन- न्तता घटित नहीं हो सकती है-फिर भी जैसे काल अनादि माना गया है-और इसी कारण इस काल के परिणमन रूप रात और दिवस भी अनादि सिद्ध होते हैं, क्यों कि-काल इनसे कभी शून्य रहा हो सो ऐसी यात यनती नहीं है-फिर भी उत्पत्ति की अपेक्षा लेकर जैसे रातदिनों को सादि कहा जाता है इसी तरह से नवीन सिद्ध जीवों की उत्पत्तिकी अपेक्षा सिद्ध जीवों को सादि और अनन्त कहा गया है। तथा चोक्तम् सव्यं साइ सरीरं न य नामाऽऽइमय देहसम्भावो। कालाणाइत्तणी जहा व राई दियाहणं ॥ १॥" એવું કહ્યું છે કે ભૂતકાળમાં કદી પણ સિદ્ધગતિ સિદ્ધ થી રહિત રહી નથી. આ સિદ્ધાન્તના કથન અનુસાર તે સિદ્ધ જીવોમાં સિદ્ધ ગતિની અપે શાએ અનાદિ અનંતતા જ ઘટાવી શકાય છેત્યાદિ અનંતતા ઘટાવી શકાતી નથી. સમાધાન–સિદ્ધાન્તના આ કથન પ્રમાણે છે કે સિદ્ધોમાં સિદ્ધગતિની અપેક્ષાએ સાદિ અનંતતા ઘટાડી શકાતી નથી, પણ જેવી રીતે કાળને અનાદિ માન્ય છે અને તે કારણે તે કાળને પરિણમન રૂપ રાત અને દિવસ પણ અનાદિ સિદ્ધ થાય છે, કારણ કે કાળ કદિ પણ રાત અને દિવસથી રહિત રહ્યો નથી. છતાં પણ ઉત્પત્તિની અપેક્ષાઓ જેમ રાત્રિ દિવસને સાદિ કહેવામાં આવે છે, એ જ પ્રમાણે નવિન સિદ્ધ જીવની ઉત્પત્તિની અપેક્ષાએ સિદ્ધ અને સાદિ અને અનંત કહ્યા છે. કહ્યું પણ છે કે- " सब साइ सरीरं न य नामाऽऽइमय देवभावो। फालाणाइतणओ जहा व राई दियाईणं ॥ १॥"

·" मावतीसरे सपर्यचसिताः सान्ता भान्नि, भवसिद्धिमान जीवानां मन्यतन्धिा सिदले सति निर्वते इति कता अनादिकाः सार्यसिनाः सान्ताः भवन्ति । अमत्र- सिद्धिया संसार पान भगाइया भजनापिया' प्रभवगिदिका अमगा जीराः संसारं प्रतीत्य आश्रित्य अनादिकाः अपर्यवसिताः अन्तरहिना भवन्ति ? 'से तेगडेग ' तत् तेनान हे गौतम ! उपर्युक्तरीत्या परागते जीवातुर्विधा भवन्ति, यद्यपि। 'साई अपज्जवतिया, सिद्धान य नाम जीयकालनि। आसि कयाइ वि सुग्गा, सिद्धी सिदेहि सिद्धते' ॥ १ ॥ सादयः अपर्यासिताः सिदा न च नामाऽतीतकाले। ॥१॥ आसीत् कदाचिदपि शून्या सिद्धिः सिद्धः सिद्धान्ते' इति वचनामाण्यात भूतकाले सिद्धजीवरहितसिद्धेरभाषमतिपादनेग सिद्धस्यानादित्वात् सादित्वं सिद्ध अवस्था प्राप्त कर लेने पर दूर हो जाती है। इसलिये इस अपेक्षा उन्हें अनादि सान्त प्रकट किया गया है। (अभयसिद्धिया संसारं पडुच्च. अणाइया अपज्जवसिया) जो अभव्य होते हैंधे संसार से कभी भी पार नहीं होते हैं-अत: संसार की अपेक्षा लेकर अभव्यजीच अनादि अनन्त कहे गये हैं। (से केणद्वेण ) इस कारण हे गौतम ! मैंने उपर्युक्त रूप से ऐसा कहा है कि जीव चारों प्रकार के होते हैं। यद्यपि । साई अपज्जवसिया सिद्धा न य नाम तीय कालम्मि, आसि कयावि सुण्णा सिद्धी सिद्धेहिं सिद्धते॥१॥ यहां पर कोई ऐसी आशंका कर सकता है कि आप सिद्ध जीवों को सिद्धिगति की अपेक्षा से सादि अनन्त कैसे प्रकट कर रहे हैं क्यों कि सिद्धान्त का ऐसा वचन है कि अतीत कालमें कभी भी सिद्धि सिद्ध जीवों से शून्य रही नहीं है।तो इस सिद्धान्तवचनसे तो सिद्धजीवों में सिद्ध- સિદ્ધિક જીવની ભવ્યત્વ-લબ્ધિ સિદ્ધપદ પ્રાપ્ત કરતા જ ર થઈ જાય છે, તે शत वियार ४२ता तेमने मनाहि सान्त ४ छ ( अभवसिद्धियो संसारं पडुच्च अगाइया अपज्जवसिया) २ सय लव य छ तमा 6ि ५५ स सारने તરી જઈ શકતા નથી, તે કારણે સંસારની અપેક્ષાએ તેમને અનાદિ અનંત ४ा छ. (से तेणठेणं) 3 गौतम! अपयुत सरो में से धुंछ में કેટલાક જીવે સાદિ સાત હોય છે, ઈત્યાદિ. જો કે साई अपज्जवसिया सिद्धा न य नाम तीयकालम्मि, आसि कयावि सुण्णा सिद्धि सिद्धेहि सिद्धते ॥ १॥ અહીં કેઈને એવી શંકા ઉદ્દભવી શકે કે આપ સિદ્ધ જીવોને સિદ્ધ . ગતિની અપેક્ષાએ સાદિ અનંત કેવી રીતે કહે છે? કારણ કે સિદ્ધાન્તમાં ·प्रमेयन्द्रिका टीका २०६ ३० ३ ० ३ कर्मपुद्गलोपचयस्वरूपम् ८५९ न संभाति, क्यापि कालस्यानादिलानुसारेण अहोरात्रादेरनादित्वेऽपि उत्पत्ति. माश्रित्य सादित्वव्यवहारयन् सिद्धः सिनीयरदितत्याभावेन अनादित्वेऽपि सिदस्य उत्पत्तिमाश्रित्य सादित्वम् अनन्तत्वमुक्तम् , तथा चोक्तम् " सम्बं साइ सरीरं न य, नामाऽऽईमय देहसम्भावो । कालाऽणाइत्तणो नहा व राई-दियाईणं ।। १ ।। " सर्व सादि शरीरं न च नामाऽऽदिमयः देवसगावः । कालाऽनादित्वात् यथा वा राम्रिदिवादीनाम् ।। १ ।। गति की अपेक्षा अनादि अनन्तता ही घटित होती है-मादि अनन्तता नहीं ? तो इस शंका का समाधान यह है कि सिद्धान्त के इस प्रकार के कथन से यद्यपि सिद्धों में सिद्धिगति की अपेक्षा लेकर सादि अन- न्तता घटित नहीं हो सकती है-फिर भी जैसे काल अनादि माना गया है-और इसी कारण इस काल के परिणमन रूप रात और दिवस भी अनादि सिद्ध होते हैं, क्योंकि-काल इनसे कभी शून्य रहा हो सो ऐसी बात बनती नहीं है-फिर भी उत्पत्ति की अपेक्षा लेकर जैसे रातदिनों को सादि कहा जाता है इसी तरह से नवीन सिद्ध जीवों की उत्पत्तिकी अपेक्षा सिद्ध जीवों को सादि और अनन्त कहा गया है। तथा चोक्तम् सव्वं साइ सरीरं न य नामाऽऽइमय देहसम्भावो। कालाणाइत्तणओ जहा व राई दियार्ण ॥ १॥" એવું કહ્યું છે કે ભૂતકાળમાં કરી પણ સિદ્ધગતિ સિદ્ધ જીવથી રહિત રહી નથી. આ સિદ્ધાન્તના કથન અનુસાર તે સિદ્ધ છમાં સિદ્ધ ગતિની અપ- ક્ષાએ અનાદિ અનંતતા જ ઘટાવી શકાય છે-સાદિ અનંતતા ઘરાવી શકાતી નથી. સમાધાન–સિદ્ધાન્તના આ કથન પ્રમાણે જે કે સિદ્ધોમાં સિદ્ધગતિની અપેક્ષાએ સાદિ અનંતતા ઘટાડી શકાતી નથી, પણ જેવી રીતે કાળને અનાદિ માન્ય છે અને તે કારણે તે કાળના પરિણમન રૂપ રાત અને દિવસ પણ કાળ કદિ પણ રાત અને દિવસથી રહિત રહ્યો નથી. છતાં પણ ઉત્પત્તિની અપેક્ષાઓ જેમ રાત્રિ દિવસને સાદિ કહેવામાં આવે છે, એ જ પ્રમાણે નવિન સિદ્ધ જીવની ઉત્પત્તિની અપેક્ષાએ સિદ્ધ જીને સાદિ અને અનંત કહ્યા છે. કહ્યું પણ છે કે- सय साइ सरीरं न य नामाऽऽइमय देहभावो । फालाणाइत्तणओ जहा व राई दियाईणं ॥ १॥" અનાદિ સિદ્ધ થાય છે, કારણ ·भगवतील " सम्मो साई सिद्धो न यादिगो विना तहान । सिद्धी सिद्धा य सया निरिहा रोहपुन्छाए " ॥२॥ " सर्वः सादिः सिद्धः न चादिमो वियते तगा तन । सिद्धिः सिद्धाय सदा निर्दिष्टा रोहपृच्छायाम् ॥ २॥ इति । ० ३ ॥ ।। कर्मस्थितिवक्तव्यता ॥ पूर्व कर्मोपचयस्य सादिसान्तत्यमुक्तम्, तत्सम्बन्धान कर्मणः भेदान् स्थिति च मल्पयितुमाह-' करणं भंते ! ' इत्यादि। मूलम्-कइ णं भंते ! कम्मप्पयडीओ पण्णताओ ? गोयमा ! अट्टकम्मप्पयडीओ पपणत्ताओ तं जहा- सन्नो साई सिद्धो न यादिमो विज्जद तहा तं च ॥ सिद्धी सिद्धा य सया निदिहा रोहपुच्छाए ॥२॥" तात्पर्य यह है कि-काल अनादि है-इम कारण किसी का भी ऐसे शरीर का सद्भाव नहीं है कि जो सब से पदिला हो, फिर भी शरीर सादि हैं ऐसा कहा ही जाता है इसी प्रकार से रातदिन में भी ऐसा ही समझना चाहिये अर्थात् कोई रातदिवस भी ऐसा नहीं है जो सप से पहिला हो-फिर भी रातदिवस सादि प्रकट किये गये हैं इसी प्रकार से सिद्धि किसीभी समय सिद्धों रहित नहीं होती है इसी कारण अमुक जीव सर्व प्रथम सिद्ध हुआ है ऐसानिश्चय नहीं होता है फिर भी उत्पत्ति को लेकर सिद्धोंको सादि अनन्त कहा गया गया है। इसी कारण रोहक अनगारके प्रश्नों में सिद्धि और सिद्ध अनादि प्रकट किये गये हैं ॥सू०३।। सव्यो साई सिद्धो न यादिमो विज्जइ तहा त च । सिद्धि सिद्धा य सया निदिवा रोहपुच्छाए ॥ २ ॥ ભાવાર્થ-કાળ અનાદિ છે, તે કારણે એવું કોઈ પણ શરીર સંભવી શકતું નથી કે જે સૌથી પહેલું હેય! છતાં પણ " शरीर साह छ, " मे કહેવામાં આવે છે. રાતદિવસ વિષે પણ એવું જ સમજવું. એટલે કે કોઈપણ રાત્રિદિવસ એવો નથી કે જેને સૌથી પહેલા માની શકાય! છતાં પણ રાત્રિ દિવસને સાદિ કહેલાં છે. એ જ પ્રમાણે સિદ્ધિ કોઈ પણ સમયે સિદ્ધથી રહિત હોતી નથી. તે કારણે એવો નિશ્ચય કરી શકાતું નથી કે અમુક જીવ સૌથી પહેલો સિદ્ધ થયેલ છે. છતાં પણ ઉત્પત્તિની અપેક્ષાએ સિદ્ધોને સાદિ અનંત કહ્યા છે. એજ કારણે રેહક અણુગારના પ્રશ્નોમાં સિદ્ધિ અને સિદ્ધને અનાદિ પ્રકટ કરેલ છે. સૂત્ર ૩ . ॥

·प्रकृतयः प्राप्ताः, तथधा-ज्ञानावरणीयम् , दर्शनावरणीयम्, यावत्-अन्तरायिकम् । मेयचन्द्रिकाटी ० ० ६ ० ३ ० ४ मस्थितिनिरूपणम् णाणावरणिजं, दरिसणावरणिज्ज, जाव-अंतराइयं। णाणा वरणिज्जस्त णं भंते ! कम्मरस केवइयं कालं बंधट्टिई पण्णता ? गोयमा ! जहणणेणं अंतोमुहुत्तं, उक्कोसेणं तीसं सागरोवमकोडाकोडीओ, तिन्नि यं वाससहस्साई अवाहा, अवाहूणिया कम्महिई-कम्मनिसेओ, एवं दरिसणावरणिज्ज वेयणिज्जं जहन्नेणं दो समया उक्कोसेणं जहा णाणावरणिज्ज, मोहणिजं जहणणेणं अंतोमुहुत्तं, उक्कोसेणं सत्तरि सागरोवम- कोडाकोडीओ, सत्तय वास सहस्साणि अवाहाअवाहूणिया कम्मट्टिई कम्मनिसेओ, आउगं जहण्णेणं अंतोमुहुत्तं, उक्कोसेणं तेत्तीसं सागरोवमाणि पुवकोडितिभागो अवाहा, अवाहूणिया कम्मट्टिई-कम्मनिसेओ, नाम-गोयाणं जहणणेणं अट्ठ मुहुत्ता, उक्कोसेणं वीसं सागरोवम कोडाकोडीओ, दोपिण य वाससहस्साणि अवाहा, अवाहूणिया कम्मट्टिई-कम्मनि- सेओ, अंतराइयं जहा--णाणावरणिज्जं ॥ सू० ४ ॥ छाया-कति खलु भदन्त ! कर्मकृतयः प्रज्ञप्ताः ? गौतम ! अप्ट कर्म- कर्मस्थिति वक्तव्यता- कहणं भंते! कम्मप्पगडीओ' इत्यादि । सूत्रार्थ-(कइणं भते ! कम्मप्पयडीओ पण्णताओ ) हे भदन्त । कर्मप्रकृप्तियां कितनी कही गई हैं ? (गोयमा ! अट्ठ कम्मप्पयडीओ पण्ण- કમરસ્થિતિ વક્તવ્યતા- कइणं भंते ! कम्मपगडीओ" त्याल- सूत्राय -(कइण भंते ! कम्मप्पयडीओ पण्णत्ताओ) Herd ! भ'. भभूति। eau A२-ी ही 2-१ (गोयमा ! अढ कम्मप्पयडीओ पाणताओ) ·८६० भगवतील " सन्चो साई सिद्धो न यादिमी निगम वहा संग। सिद्धी सिद्धा य सया निविद्या रोहपुरछाए ॥ २ ॥ "सर्वः सादिः सिद्धः न वादिमो गिरने तथा तग । सिद्धिः सिद्धाय सदा निर्दिष्टा रोहपृच्छायाम् ।। २ ।। इति 1. मू० ३ ॥ ॥ कर्मस्थितिवतन्यता॥ पूर्व कर्मोपचयस्य सादिसान्तत्यमुक्तम्, तत्सम्बन्धान कर्मणः भेदान स्थिति च मरूपयितुमाह- कइ णं भंते !' इत्यादि । मूलम्-कइ णं भंते ! कम्मप्पयडीओ पण्णत्ताओ ? गोयमा ! अट्टकम्मप्पयडीओ पण्णत्ताओ तं जहा- सन्नो साई सिद्धो न यादिमो विज्जइ तहा तं च ॥ सिद्धी सिद्धा य सया निधिद्वा रोहपुच्छाए ॥२॥" तात्पर्य यह है कि-काल अनादि है-इम कारण किसी का भी ऐसे शरीर का सद्भाव नहीं है कि जो सब से पहिला हो, फिर भी शरीर सादि हैं ऐसा कहा ही जाता है इसी प्रकार से रातदिन में भी ऐसा ही समझना चाहिये अर्थात् कोई रातदिवस भी ऐसा नहीं है जो सथ से पहिला हो-फिर भी रातदिवस सादि प्रकट किये गये हैं इसी प्रकार से सिद्धि किसीभी समय सिद्धों रहित नहीं होती है इसी कारण अमुक जीव सर्व प्रथम सिद्ध हुआ है ऐलानिश्चय नहीं होता है फिर भी उत्पत्ति को लेकर सिद्धोंको सादि अनन्त कहा गया गया है। इसी कारण रोहक अनगारके प्रश्नों में सिद्धि और सिद्ध अनादि प्रकट किये गये हैं सू०३।। "सव्यो साई सिद्धो न याविमो विग्जइ वहा च । सिद्धि सिद्धा य मया निदिट्ठा रोहपुच्छाए ॥ २॥ ભાવાર્થ-કાળ અનાદિ છે, તે કારણે એવું કંઈ પણ શરીર સંભવી શકતું નથી કે જે સૌથી પહેલું હોય છે છતાં પણ “શરીર સાદિ છે,” એવું કહેવામાં આવે છે. રાતદિવસ વિષે પણ એવું જ સમજવું. એટલે કે કેઇપણ શત્રિદિવસ એવાં નથી કે જેને સૌથી પહેલા માની શકાય! છતાં પણ રાત્રિ દિવસને સાદિ કહેલાં છે. એ જ પ્રમાણે સિદ્ધિ કોઈ પણ સમયે સિદ્ધોથી રહિત હોતી નથી. તે કારણે એ નિશ્ચય કરી શકાતું નથી કે અમુક જીવ સૌથી પહેલે સિદ્ધ થયેલ છે. છતાં પણ ઉત્પત્તિની અપેક્ષાએ સિદ્ધોને સાદિ અનંત કહ્યા છે. એજ કારણે રોહક અનુગારના પ્રશ્નોમાં સિદ્ધિ અને સિદ્ધને मनाप्रट रेस छ.. ॥ सूत्र ३ ॥ " ·८६३ - . प्रमेयवनिका टी० २०६४० ३ ० ३ कर्मस्थितिनिरूपणम् नान्तर्मुहूर्तम् , उत्कण सप्ततिसागरोपमोटीकोटयः, सप्त च वर्गसहसाणि अयाधा, अगाधोनिका कर्मस्थितिः फर्मनिपेकः आयुष्फ जयन्येनान्नर्मुहूर्नम् , उत्कण त्रयस्त्रिं- अन् सागरोपमागि, पूर्वकोटीत्रिभागः अबाधा, अवाधोनिका, कर्मस्थिति:-कर्म- निपेकः । नाम-गोत्रयोः जघन्येनाप्ट गुहानि, उत्कर्पग विंगतिसागरोपमकोटी नीय कर्म की जघन्य स्थिति अपाय आत्मा की अपेक्षा दो समय की है और उत्कृष्ट स्थिति ज्ञानावरणीय कर्म के जैसी तीस ३० कोडाकोडी सागरोपन की है। (मोहणिज् जहाणेणं, अंतोमुलुत्तं उकोसेणं सत्त- रिसागरोयमकोटाकोटीओ) मोहनीय कर्म की घंधस्थिति जघन्य तो अन्तर्मुहर्त की है और उत्कृष्ट ७० सत्तर कोडाकोरी सागरोपम की है। (सत्त य वास सहस्साणि अयाहा-अयाहणिया कामट्टिई कम्मनिसेओ) ७०.०० वर्ष का इसका अवाधाकाल है इस अाधाकाल से रहित जो कर्मस्थिति है यह सका कर्मनिपेक है। (आउगं जहण्णेणं अंतोमुहत्त, उकोसेणं तेत्तीसं सागरोचमाणि पुन्यकोडितिभागो अपाहा अयाहणिया कम्मट्टिई कम्मनिसेओ) आयुफर्म की जघन्यस्थिति अन्तर्मुहूर्त की है -उत्कृष्ट स्थिति तंतीस ३३ सागरोपम की है और इसका अयाधाकाल पूर्वकोटि का विभाग प्रमाण है इस अयाधाकाल से रहित जो कर्मस्थिति है, वह इसका कर्मनिषककाल है। (नाम-गोयाणं जहणेणं अट्ठमुहत्ता, જધન્ય સ્થિતિ અકપાય આત્માની અપેક્ષાએ બે સમયની છે અને ઉત્કૃષ્ટ સ્થિતિ જ્ઞાનાવરણીય કલા આવી જ-વીસ કડી સાગરોપમન છે. (मोहणिज्ज जहणेणं अंतोमहत्तं नकोसे सत्तरिसागरोयमकोडाकोडीओ ) मा. નીય કમની બંધરિથતિ ઓછામાં ઓછી અન્વતની અને વધારેમાં વધારે ૭૦ કેડીકેડી સાગરેપની છે. ( सत्त य यास सहस्सोणि आयाहा-आयाहूणिया कम्मदुिई कम्मनिसेओ) તેને આબાધકાલ ૦૦૦ વર્ષ છે. આધકાળ સિવાયની જે કરિપતિ છે તે તેને કર્મનિરપેક (કવેદનાને કાળ) છે. (भाउगं जहणेण अंतोमुहुत्तं उफोसे तेत्तीस सागरोवमाणि पुव्यकोडितिभागो आवाहा, आवाहूणिया कम्मदुिई कम्मनिसेओ) आयुश्मनी स्थिति सामा ઓછી અન્તર્મહતની અને વધારેમાં વધારે ૩૩ સાગરોપમની છે, અને તેને અબાધકાળ પૂર્વ કેટિના ત્રીજા ભાગ જેટલે છે, તે આબાધકાળ સિવાયની જે કર્મસ્થિતિ છે, તે તેને કનિક (કદનને કાળ) છે. (नाम-गोयाणं जइण्गेणं अट्ठमुहुत्ता, उफोसेणं वीसं सागरोवमकोडाकोडीओ ·भगवतीय ज्ञानावरणीयस्थ खलु भदन्त ! कर्मणः फियन्तं काले बन्धस्थितिः प्राप्ता? गौतम ! जयन्येनान्तर्मुहर्तम् , उत्कृप्टेन विस्तागरोपमकोटीकोटयः, श्रीणि घ वर्ष सहस्राणि अाधा, अमाधोनिका कर्मस्थिति-कर्मनिषकः एवं दर्शनावरणीय- मपि, वेदनीयं जयन्येन द्वौ समयाँ उत्कष्टंन यथा शानावरणीयम् , मोहनीयं जयन्ये. ताओ) हे गौतम । फर्मप्रकृतियां आठ कही गई हैं। (तं जहा) जो इस प्रकार से हैं (णाणावरणिज्ज, दरिसणावरणिज्जाव अंतरायं) ज्ञाना वरणीय, दर्शनावरणीय, यावत् अन्तराय। (णाणावरणिज्जस्स ण भंते ! कम्मरस केवइयं कालं पंधहिई पपणत्ता) हे भदन्त ! ज्ञानावर णीय कर्म की पंध स्थिति कितने फालतक की कही गई है? (गीयमा) हे गौतम ! (जहणेणं अंतो मुहत्त, उफोसणं तीसं सागरोवमकोडाको डीओ-तिनि य वाससहस्सोई आपाहा) जघन्य से अन्तमुहर्त की और उत्कृष्ट से तीस सागरोपम कोडाफोडी की ज्ञानापरणीय कर्म की बंधस्थिति कही गई है। तथा इस का अयाधाकाल तीन हजार वर्ष का कहा गया है (अयाहणिया कम्महिई कम्मनिसेओ) तथा अमाधाकाल से रहित जो कर्मस्थिति है पद फर्मनिषेक है (एवं दरिसणावरणिज्जं. पि) इसी तरह से दर्शनावरणीय कर्म के विषय में भी जानना चहियो (धेयणिज्जं जहन्नेणं दो समया, उकोसेणं जहा णाणावरणिज्ज) वेद- गीतम! प्रतिया माही छ ( तंजहा) ते मा3 प्रार नीचे प्रमाणे छ. (णाणावरणिज्जें, दरिसणावरणिग्नं जाव अंतरायं) ज्ञाना१२९य, शा. १२०ीय, वहनीय, भानीय, मायु०४, नाम, गार गने मन्त२।य. (णाणावरणिज्जस्स गं भंते ! फम्मास केवइयं कालं बंधर्दि पण्णत्ता १) હે ભદન્ત ! જ્ઞાતાવરણીય કર્મની બંધ સ્થિતિ કેટલા કાળ પર્વતની કહી છે? (गोयमा ! ) गौतम! (जहाणे णं अंतोमुहुत्तं उकोसेणं तीसं सागरोवम- कोडाकोडीओ-तिनिय वाससहस्साइं आयाहा.) ज्ञानावरणीय. भ. मपस्थिति જઘન્યની અપેક્ષાએ (ઓછામાં ઓછી) અન્તર્મુહૂર્તની અને ઉત્કૃઈની અપે- ક્ષાએ (વધારેમાં વધારે ) ત્રીસ સાગરોપમ કડાકોડી કાળની કહી છે. તથા તેને આબાધાકાળ ( કમબંધ થયા પછી કમ ઉદયમાં ન આવે ત્યાં સુધી ५) ३ १२ वर्षा हो 2. (अबाहूणिया कम्मट्टिई कन्मनिसेओ) तथा Avi सिवायनाले भस्थिति छ तेने भनिय ४९ छ. (एवं दरि- सपणावरणिज्जपि ) मेरी प्रमाणे शनापejीय भना विषयमा ५ समन्. (वेयणिज्जं जहन्नेणं दो समया उकोसेणं जहा णाणावरणिज्ज ) वहनीय भाना ·अमेयचन्द्रिका टी० २०६४०३ सू० ३ कर्मस्थितिनिरूपणम् नान्तर्मुहूर्तम् , उत्कण सप्ततिसागरोपमकोटीकोटयः, सप्त च वर्षसहस्राणि अवाधा, अवाधोनिका कर्मस्थितिः कर्मनिपेकः आयुष्फ जघन्येनान्तर्मुहूर्तम् , उत्कर्पण प्रयस्त्रि- अन् सागरोपमागि, पूर्वकोटीविभागः अाधा, अवाधोनिका, कर्मस्थितिः-धर्म- निपेकः । नाम-गोत्रयोः जपन्येनाप्ट गुहानि, उत्पंग विंगतिसागरोपमकोटी नीय कर्म की जघन्य स्थिति अपाय आत्मा की अपेक्षा दो समय की है और उत्कृष्ट स्थिति ज्ञानावरणीय कर्म के जैसी तीस ३० कोडाकोडी सागरोपन की है । (मोहणिज्ज जहणेणं, अंतोमुहत्तं उपोसेणं सत्त- रिसागरोयमकोडाकोटीओ) मोहनीय कर्म की पंधस्थिति जघन्य तो अन्तर्मुहर्त की है और उत्कृष्ट ७० सत्तर कोडाकोडी सागरोपम की है। (सत्त य वास सहस्साणि अवाहा-अवाणिया कामट्टिई कम्मनिसेओ) ७००० वर्ष का इसका अबाधाकाल है इस अाधाकाल से रहित जो कर्मस्थिति है वह इसका कर्मनिपेक है। (आउगं जहण्णेणं अंनोमुहुत्तं, उक्कोसेणं तेत्ती सागरोक्माणि पुवकोडितिभागो अचाहा अबाहणिया कम्मष्टिई कम्मनिसेओ) आयुकर्म की जघन्यस्थिति अन्तर्मुहूर्त की है -उत्कृष्टस्थिति तंतीस ३३ सागरोपम की है और इसका अबाधाकाल पूर्वकोटि का विभाग प्रमाण है इस अयाधाकाल से रहित जो कर्मस्थिति है, वह इसका कर्मनिपेकमाल है। (नाम-गोयाणं जहणेणं अट्ठमुहत्ता, જઘન્ય સ્થિતિ અપાય આત્માની અપેક્ષાએ બે સમયની છે અને ઉત્કૃષ્ટ થિતિ જ્ઞાનાવરણીય કા જેટલી જ-ત્રીસ કોડાકોડી સાગરોપમની છે. (गोहणिज्जं जहणेणं अंतोमुहत्तं स्फोसेणं सत्तरिसागरोधमकोडाकोडीओ) भाड- નીય કર્મની બંધસ્થિતિ ઓછામાં ઓછી અન્તર્મુહૂતની અને વધારેમાં વધારે ૭૦ કડાકડી સાગરોપની છે. ( सच य वास सहस्साणि आचाहा-आयाहूणिया कम्मदिई कम्मनिसेओ) તેને આબાધકાલ ૭૦૦ વર્ષ છે. તે આબાધકાળ સિવાયની જ કમરિવતિ છે તે તેને કર્મનિરપેક (કમવેદનાને કાળ) છે. (आउगं जहण्णेणं अंतोमुहुत्तं उफोसेणं तेत्तीस सागरोवमाणि पुवकोडितिभागो आवाहा, आवाहूणिया कम्मदिई कम्मनिसेओ) आयुभनी स्थिति सामा ઓછી અમૃતની અને વધારેમાં વધારે ૩૩ સાગરોપમની છે, અને તેને આબાધકાળ પૂર્વ કોટિના ત્રીજા ભાગ જેટલું છે, તે આબાધકાળ સિવાયની જે કર્મસ્થિતિ છે, તે તેને કર્મનિક (કવેદનને કાળ) છે. (नाम-गोयाणं जहण्गेणं अदुमुहुत्ता, उक्कोसेर्ण वीसं सागरोवमकोडाकोडीओ ·. फोटपः, च सइसे भवाधा, यापोनिका कर्मस्थिति:-कमनिक प्रान्त- रापिकं यथा ज्ञानावरणीयम् ।। ०४॥ टोका-काणं भंते ! फम्मपयडीभी पगलायो' गौतमः पृच्छति-रे भदन्त ! कति फिगत्यः खलु कर्मम हत्या कर्मभेदाः प्रम: ? कथिताः ?, मग. पानाह-गोयमा ! अट्ट फम्मप्पीभी पग्णनाभी' हे गौतम ! अट कमकृतयः उफोसेणं बीसं सागगेवमकोडाकोबीओ-दोणिय वाससहस्साणि अयाहा, अयाहणियो कम्महिई फम्मनिसेभो-अंतराइयं नहा णाणावर- पिज्ज) नाम और गोत्र इन दो फर्मों की जघन्यस्थिति आठ मुहर्त की है उत्कृष्टस्थिति वीस २० कोडाफोडी सागरोपम की है दो हजारवर्ष की इनकी अबाधा है इन अबाधा से रहित जो कर्मस्थिति है वह कर्म- निपेककाल है। अंतरापकर्म के विषय में स्थिति आदि का कथन ज्ञाना चरणीय कर्म के समान जानना चाहिये। टीका-पहिले कर्मोपचय-कर्मयंध-को सादि सान्त कहा गया है सो इसी संबंध को लेकर सूत्रकार इस सूत्रद्वारा कर्म के भेदों की और उनकी स्थिति की प्ररूपणा कर रहे है-इसमें गौतम ने प्रभु से ऐसा पूछा है कि-(कइ णं भंते ! कम्मप्पयडीओ पण्णत्ताभो) हे भदन्त । कर्म के कितने भेद कहे गये हैं ? उत्तर में प्रभु ने कहा-(गोयमा) हे गौतम ! (अट्टकम्मप्पयडीओ पण्णत्ताओ) कर्म के भेद आठ कहे गये दोणि य यास सहरसाणि अबाहा, अवाणिया कम्मदिई कम्मनिसेओ अंतराइयं जहा जाणावरणिज) नाम भने मात्र भनी स्थिति सामा साछी माह મુહૂર્તની અને વધારેમાં વધારે ૨૦ કોડાકડી સાગરોપમની છે. તેમને આબાધકાળ બે હજાર વર્ષ છે, આ આબાધકાળ સિવાયની જે કમસ્થિતિ છે તે તેને કમનિક કાળ છે. અંતરાય કમની જઘન્ય, ઉત્કૃષ્ટ આદિ સ્થિતિના વિષયમાં જ્ઞાનાવરણીય કર્મ પ્રમાણે જ સમજવું ટીકાર્ય-પહેલાના સૂત્રમાં કર્મોપચયને (કર્મબંધને) સાદિ સાત કહે એ કર્મબંધને અનુલક્ષીને સૂવકાર આ સૂત્ર દ્વારા કર્મને પ્રકારની અને તેમની સ્થિતિની પ્રરૂપણા કરી રહ્યા છે–આ વિષયને અનુલક્ષીને ગૌતમ સ્વામી भडावीर प्रभुने मे प्रश्न पूछे छे । (कइणं भंते ! कम्मपयडीओ पण्णत्ताओ) હે ભદત ! કર્મના કેટલા ભેઢ કહ્યા છે? उत्तर--(गोयमा ) 3 गौतम ! (अट्ठ कम्मरपयडीओ पण्णताओ) भना । ५१२ ४ह्या छ (संजहा) मा प्रा। नाये प्रभारी है-- ·८६५ - . प्रमेयचन्द्रिका टी००६ ३० ३ सू०४ फर्मस्थितिनिरूपणम् प्रज्ञप्ताः 'तं जमा-णागारणिज्ज, दरिसणावरणिज्ज, नार-अंतराइयं तद्यथा- ज्ञानावरणीयम् , दर्शनावरणीयम् , यारत्-आन्तरायिकम् ! यावत् करणा-वेदनी- यम् , मोदनीयम् , आयुष्कम् , नाम, गोत्रम् , इति संग्राह्यम् । तत्र ज्ञानावरणीयादि- कर्मणो बन्धस्थित्यादिविषये पृच्छनि-'णाणावरणिज्जस्स णं भंते ! फम्मस्स केवइयं कालं बंदिई पाणता ? है भदन्त ! ज्ञानावरणीयस्य खलु फर्मणः कियन्तं कालं कियत्कालपर्यन्तम् बन्धस्थितिः प्राप्ता ? भगवान् उत्तरयति- 'गोयमा ! जहण्णेगं अंनोमुकुत्तं, उकोसेणं तीसं सागरोबमकोडाकोडीओ गौतम ! कर्मणो बन्धस्थितिः बन्धनकाला जघन्येन अन्तर्मुहर्तपरिमिता, उत्कर्पण त्रिंशन्सागरोपमकोटीकोटयः, अथ च 'तिनि य वाससहस्साई बाहा, अयाहणिया कम्मदिई कम्मनिसे भो त्रीणि च वर्पसहस्राणि हैं ? (तं जहा) जो इस प्रकार से हैं-णाणावरणिज्जं, दरिसणावरणिज्ज जाव अंतराइयं ) ज्ञानावरणीय, दर्शनावरणीय यावत्-वेदनीय, मोह- नीय, आयुष्क, नाम, गोत्र और अन्तराय । अव गौतमस्वामी इन ज्ञानावरणीय आदि कर्मों की बंधस्थिति आदि के विषय में पूछते हैं कि -(णाणावरणिजस्स णं भंते ! कम्मरस केवइयं कालं बंधट्टिई पण्णत्ता) हे भदन्त ! ज्ञानावरणीय जो फर्म है-उसकी बंधस्थिति कितने काल की कही गई है ? इसका उत्तर देते हुए प्रभु उनसे कहते हैं-(गोयमा) हे गौतम ! (जहणेणं अंतोमुलुत्त, उझोसेणं तीसं सागरोवमकोडाको डीओ) ज्ञानावरणीय कर्म की पंधस्थिति जघन्य से तो एक अन्तर्मुहर्त की है और उत्कृष्ट से तीस ३० सागरोपम कोडामोडी की है। (तिन्नि य वाससहस्साई अयाहा अवाहणिया कम्महिई कम्मनिसेओ) इसका णाणावरणिज्ज, दरिसणावरणिज्ज, जाव अंतराइयं " ज्ञाना१२jीय, ६शनावरणीय, हनीय, माडनीय, मायु, नाम, नत्र भने सन्तराय. હવે ગૌતમ સ્વામી તે મની બસ્થિતિ આદિ વિષે પ્રશ્ન પૂછે છે – (णाणाववरणिज्जरस ण' भंते ! कम्मस्स केवइयं कालं बंदिई पण्णत्ता ? ) 3 હે ભદન્ત! જ્ઞાનાવરણીય કમની બંધસ્થિતિ કેટલા કાળની કહી છે? उत्तर--(गोयमा!) गीतम! (जहण्णेणं अंतोमुहत्तं उकोसेणं तीसं सागरोवमकोडाकोडीओ) सनावदीय भनी स्थिति माछामा साछी અંતર્મુહૂર્તની છે અને અધિકમાં અધિક ત્રીસ સાગરોપમ કે ડાકેડી કાળથી છે. (तिन्नि य घाससहस्साई' आवाहा, आपाहूणिया कम्मदुिई कम्मनिसेओ) तना આબાધકાળ ત્રણ હજાર વર્ષનો છે, અને તે આબાધકાળથી રહિત તે કર્મની જે સ્થિતિ છે, તે તેને નિકકાળ (વેઇનકાળ) છે.

·. सहस्त्रयाणि अबाधा, वापते इति यापा, बापन का वाधा-कर्मणः उदयः, नयाधा, भयापा, कर्मगो बन्ध हालादारभ्य उदगमालमतो गः कालः कर्मणो वन्धस्य उदयस्य च मध्यकालः अधाशापाय: फगते, तत्कालभ सासत्रया अपाधाकाल तीन हजार वर्ष का है तथा इस अयाधाकाल से रहित जो इस कर्म की स्थिति है पह-इस फर्म का निपेककाल है। अयाचा किसे कहते हैं ? सो अप इसका विचार किया जाता ह-कर्म के उदय का नाम बाधा है इस बाधा का न होना इसका नाम अयाया है। अर्थात् कर्म के पंधकाल से लेकर वह कम जयतफ उदय में नहीं आता है-इसी फा नाम अयात्राकाल है अर्थात् फर्म के यंध और उदय के पीच का जो काल है यही अमाधाकाल है-कर्म के बंध हो जाने पर उसी समय से उदय में नहीं है किन्तु कुछ काल बाद ही वह उदय में आता है-कितने फाल पाद उदय में आता है ? यह सप शान्त्रकारों ने निर्धारित किया है-सो जितने समय तक, कर्मस्थिति बंध चुकने के बाद भी उदय में कर्म नहीं आता है उस समय का नाम अबाधाकाल है। ज्ञानावरणीय कर्म उत्कृष्ट स्थिति से तीस ३० सागरोपम फोडाफोडी का बंधा-तो इसमें अयाधाकाल तीन हजार वर्ष का पड़ता है क्यों कि ऐसा सिद्धान्त का कथन है कि कर्मस्थिति जितने कोडाकोडी सागरोपम की होती है उतने सौ वर्ष का उसका अबाधाकाल होता है इस हिसाब से जब यहां અબાધાકાળનું તાત્પર્ય નીચે પ્રમાણે છે–કમના ઉદયને બાધા કહે છે. આ બાધાના અભાવને અબાધા કહે છે, કર્મ બંધ થયા પછી તે કર્મ જ્યાં સુધી ઉદયમાં આવતું નથી ત્યાં સુધીના કાળને તે કર્મને અખાધાકાળ કહે છે, એટલે કે કમેના બંધ અને ઉદયની વચ્ચે જે કાળ છે તેને અને ધાકાળ કહે છે. કર્મને બંધ થયા પછી કમ તુરત જ એજ સમયે ઉદયમાં આવતું નથી, પણ કેટલાક કાળ પછી જ તે ઉદયમાં આવે છે. કેટલા કાળ પછી તે કર્મ ઉદયમાં આવે છે તે શાસ્ત્રકારોએ નિર્ધારિત કરી બતાવેલું છે. અબાધાકાળને અર્થ આ પ્રમાણે બતાવે છે– “તેમણે કર્મ બંધ થઈ ગયા પછી પ જેટલા સમય સુધી કમ ઉદયમાં આવતું નથી તેટલા સમયને તે કમને અબાધાકાળ કહે છે.” જેમકે જ્ઞાનાવરણીય કર્મની ઉત્કૃષ્ટ (અધિકમાં અધિક) સ્થિતિ ત્રીસ સાગરોપમ કડાકેડી કાળની કહી છે, તેમાં અખાધાકાળ ત્રણ હજાર વર્ષને કહ્યો છે. સિદ્ધાન્તમાં એવું કહ્યું છે કે “જેટલા કેડાછેડી સાગરોપમની કમસ્થિતિ ·ममैयचन्द्रिका टी० ० ६ ० ३ ० ५ फर्म स्थितिनिरूपणम् ८६७ रूपः प्रतिपादित एव । अब च अबाधोनिका, भयाधया पूर्वोक्तस्वरूपया अनिका न्यूना फर्मस्थितिः - सदसवर्ष त्रय न्यूनः उपर्युक्तत्रिंशत्सगरोपमकोटीकोटीलक्षणः कमावस्थानकालः कर्मनिपेको भवति, तत्र कर्मनिपेको हि कर्मदलिकस्यानुभवना- त्मकभोगार्यों रचनाविशेष उच्यते, तत्र च प्रथमसमये अधिकं निपिञ्चति रय- पति, द्वितीयसमये विशेषहीनं करोति, तृतीयसमये विशेषहीनम् , एवं यावत्- उत्कृष्टस्थितिक कर्मदलिक तापद् विशेषहीनं निपिञ्चति, तीस ३० सागरोपम कोडाफोडी की कर्मस्थिति है-तो उतने सौ वर्प का अर्थात् तीस ३० सौ वर्ष का तीन हजार वर्ष का-अबाधाकाल इस कर्म का होगा-उत्कृष्टस्थिति लेकर जब यह कर्म बंध जाता है तो इतने हजार वर्ष याद वह अपना फल देना प्रारंभ कर देता है, तीन ३ हजार वर्पतक तो यह केवल सत्ता में ही रहेगा ये तीन हजार वर्ष जो तीस ३० कोडाकोडी सागरोपम से कम हो जाते हैं-अर्थात् उत्कृष्टस्थिति में से जो अयाधाकाल कम हो जाता है-उसका नाम कर्मनिषक है इस कर्म- निपेक में कर्मदलिकों की अनुभव करने के निमित्त एक तरह की रचना विशेप होती है । तात्पर्य कहने का यह है कि-उदययोग्य कर्मदलिकों की जो रचना होती है उसका नाम कर्मनिपेक है । उदय के प्रथम समय में कर्मदलिकों का अधिकमात्रा में निपेक होता है इसके बाद द्वितीय समय में विशेपहीन कर्मदलिकों का निपेक होता है तृतीय समय में भी विशेषहीन-चयहीन-कर्मदलिकों का निपेक होता है इस तरह હેય છે, એટલાં સો વર્ષને તેને અખાધાકાળ હોય છે.” આ હિસાબ પ્રમાણે જ્ઞાનાવરણીય કર્મની ઉત્કૃષ્ટ સ્થિતિ ત્રીસ સાગરોપમ કડાકડીની છે, તેથી તેટલા સો વર્ષ એટલે કે ત્રીસ (ત્રણ હજાર) વર્ષને તેને અબા- પાકાળ હોય છે. ઉત્કૃષ્ટ સ્થિતિ લઈને જે આ કર્મ બંધાઈ જાય છે, તે ત્રણ હજાર વર્ષ પછી તે તેનું ફળ દેવા માંડે છે, ત્રણ હજાર વર્ષ સુધી તે તે ફકત રસ્તામાં જ રહેશે. ત્રીસ ડાકોડી સાગરોપમમાંથી અબાધાકાળના આ ત્રણ હજાર વર્ષ બાદ કરતાં જે કાળ બાકી રહે છે તેને કર્મનિષેક (કમ વેદનકાળ) કહે છે. આ કર્મનિકમાં અનુભવ (વેદન) કરવાને નિમિત્તે કમંદલિકેની એક પ્રકારની ખાસ રચના થાય છે કહેવાનું તાત્પર્ય એ છે કે ઉદય ગ્ય કર્મદલિની જે રચના થાય છે તેનું નામ કર્મનિષેક છે. ઉદયના પ્રથમ સમયમાં કર્મલિકોને અધિક માત્રામાં નિષેક થાય છે, ત્યારબાદ બીજા સમયમાં વિશેષહીન કમંદલિનો નિષેક થાય છે, ત્રીજે સમયે પણ વિશેષહીન ·the मंगवती उक्त-मोनूण रागमबाई, पदमाइ ठिाइ बहुगरं दबं । सेसे विसेसहोणं ना उगोसं ति सन्यासि ॥१॥ मुवत्या स्वकाम् प्रवाधां प्रथमायां स्थिती वानरं द्रव्यम् । शेपे विशेष हीनं यापद् उत्तप्पमिति सर्वेषाम् ॥ १ ॥ अयं भावः-सर्वे भष्टविधेप्यपि यध्यमानेषु कमैगुननकर्मणः आधाकालं मुक्खा तदनन्तरं दलिरुमिपेको भरति, प्रत्येककर्मवन्धानन्तरं तत्तत्कर्मणः उदये-वत्तकर्मणः प्रयापाकाले पूर्णे सति कर्मानुभवनस्य प्रथमसमयादारभ्येत्यर्थः पदमगा दलिकेभ्यो वेदितुं शक्यानां वेदनयोग्यानां दळिकानां निपेको भवति, तथा च-उदयस्य प्रथम समये तेषु बहुतरदालिकानां निपेको भवति, तदनन्तरं दितीयादिस्थितिपु विशेपहीन कर्मदलिकों का निपेक यावत् उत्कृष्टस्थितिवाले कर्मदलिकों तक होता है, कहा भी है- "मोनण सगमयाह पदमाइ ठिइइ यहुयरं दव्यं । सेसे विसेसहीणं जो उकोसंति सब्यासि ॥" तात्पर्य यह है कि-आठों प्रकार के कर्म जय बंध चुकते हैं-और अपनी २ अबाधा के पाद जब वे उदय में आने लग जाते हैं तब उन कर्मों के चेदने योग्य दलिकों की निपेक रचना होती है अर्थात् कर्मानु- भव के प्रथम समय से लेकर बद्धकर्मों के दलिकों में से वेदने योग्य दलिकों का निपेक होता है इसमें उदय के प्रथम समय में इनमें से बहुतर दलिकों का निषेक होता है, इसके बाद एक समय प्रमाणवाली द्वितीय आदि स्थितिमें, कम २ से द्वितीय तृतीयादि समयों में विशेष.. ચયહીન-કર્મલિકોને નિવેક થાય છે, આ રીતે વિશેષહીન કમંદલિકોને નિક ઉત્કૃષ્ટ સ્થિનિવાળાં કમંદલિકો પર્યત થયા કરે છે. કહ્યું પણ છે– मोत्तूण सगमयाहं पढमाइ ठिइइ बहुयरं दव्वं । से से विसेसहीणं जो उकोसति सवासिं॥" ભાવાર્થ-આઠે પ્રકારનાં કમ જયારે બંધાઈ ચુકે છે, અને પોતપોતાના અખાધાકાળ પછી જ્યારે તેઓ ઉદયમાં આવવા માંડે છે, ત્યારે તે કર્મના વેદનાગ્ય દલિકોની નિક રચના થાય છે, એટલે કે કર્માનુભવના પ્રથમ સમયથી લઈને બદ્ધ કર્મોનાં દલિકોમાંથી વેદવાયોગ્ય દલિકોને નિષેક થાય છે. તેમાં ઉદયના પ્રથમ સમયે તેમાંના અધિક દલિકોને નિપેક થાય છે, ત્યારબાદ એક એક સમય પ્રમાણવાળી દ્વિતીય આદિ સ્થિતિમાં ક્રમશઃ હિતી તીય ·विधि प्रेमपयन्दिका टो०० ६ ० ३ ० ४ कमस्थितिनिरूपणम् एकैरसमयममाणासु क्रमशो द्वितीयतृतीयादिसमयेपु विशेषहीनविशेषहीन कर्मदलिकानां निको भवति, स च तावद् भवति यावत् तत्तत्समयवध्यमान. कर्मणामुक्तप्टा स्थितिर्भवेत् , बद्धकर्मस्थितेश्वरमसमयपर्यन्तमयं निपेको भव- तीति भावः । अयं चावाधां मुक्त्वा दलिकनिपेविधिः आयुर्व शेपसप्तकर्मणां विपये वेदितव्यः । आयुष्कर्मण्यपि निपास्तु भवत्येव किन्तु तत्र स निपेकः आयुष्कर्मबन्धस्य प्रथमसमयादेव प्रारभ्यते न तत्राबाधाकाल पूर्णताया आवश्य- हीन २ कर्मदलिकों का निपेक होता है और यह निपेक बद्धकर्मस्थिति के चरम समयतक होता है। अबाधा को छोड़कर यह दलिक निपेक- आयु फर्म के सिवाय सातकर्मों के विषय में ही जानना चाहिये आयुकर्ममें भी निपेकतो होता ही है किन्तु वहाँ वह निपेक आयुकर्मबंध मधमसमय से लेकर ही प्रारंभ हो जाता है-यहां निपेकरचना में अपा- धाकाल के पूर्ण होने की आवश्यकता नहीं है। यद्यपि आयुकर्म का भी भयाधाकाल होता है। परंतु आयुकर्म के इस निषेक के प्रसङ्ग पर अयाधाकाल को छोड़ने की जो आवश्यकता नहीं है उसका कारण यह है कि आयुकर्म के बंध के प्रथम समय में ही आयुकर्म के बहुत अधिक दलिकों का निपेक होना प्रारंभ हो जाता है अर्थात् प्रथम समय में ही आयुकर्म के बहुत दलिकों का निपेक हो जाता है और इसके बाद दितीय आदि सनयों में तो उत्तरोत्तर-आगे २ विशेप २ हीन ही निपेक होता है और यह निपेक अन्तिम दलिकों तक इसी प्रकार से આદિ સમયમાં વિશેષ હીન વિશેષહીને કર્મલિકોનો નિપક થાય છે, અને તે નિપક બદ્ધક સ્થિતિના અતિમ સમય પર્યન્ત થાય છે. અબાધા સિવા ની આ દલિત નિપેક વિધિ : આયુકર્મ સિવાયના સાત કર્મોના વિષયમાં જ સમજવી. આયુકર્મમાં પણ નિપક તે થાય છે જ, પણ ત્યાં તે નિપેક આયુ- કમબંધના પ્રથમ સમયથી જ શરૂ થઈ જાય છે, આયુકમની નિષેક રચનામાં અબાધાકાળ પૂરો થવાની આવશ્યકતા રહેતી નથી. જો કે આયુકર્મને પણ અબાધાકાળ હોય છે, પણ આયુકર્મના આ નિવેક વખતે અબાધાકાળને બાદ કરવાની જરૂર રહેતી નથી તેનું કારણ નીચે પ્રમાણે છે – આયુકમને બંધ થયા પછી પ્રથમ સમયે જ આયુકમનાં ઘણું જ અધિક દલિને નિપેક થવાને પ્રારંભ થઈ જાય છે–એટલે કે પ્રથમ સમયમાં જ આયુકર્મનાં ઘણાં દલિને નિષેક થઈ જાય છે, અને ત્યારબાદ દ્વિતીય, તૃતીય આદિ સમયમાં તે ઉત્તરોત્તર વિશેષને વિશેષ હીન નિષેક થતું રહે છે, અને આ નિપક અન્તિમ દલિકે પર્યત વધુ ને વધુ હીન થતું રહે છે, ·- ૮૮ भगवती उक्त-'मोनूण सगमबाई, पदमाइ टिइइ पाहगरं दवं। सेसे पिसेसहीणं ना उगोसं ति सव्वासि ॥१॥ मुक्या स्वकाम् अबाधां प्रथमायां स्थिती याहुतरं द्रव्यम् । शेपे विशेष हीनं यापद् उस्कृप्टमिति संपाम् ।। १ ।। अयं भावः-सर्वेषु अष्टविधप्यपि यध्यमानेषु कर्ममु ततकर्मणः आघाकालं मुक्ला तदनन्तरं दलिकनिपेको भवति, मत्येककर्मवन्धानन्तरं ततकर्मणः उदये-ततर्मणः प्रथापाका पूर्ण सति कर्मानुभवनस्य पथमसमयादारभ्येत्यर्थः पदकर्मगां दलिकेभ्यो वेदितुं शक्यानां वेदनयोग्यानां दलिकानां निपेको भवति, तथा च-उदयस्य प्रयम. समये तेपु बहुतरदालिकानां निको भवति, तदनन्तरं द्वितीयादिस्थितिषु विशेपहीन कर्मदलिकों का निपेक यावत् उत्कृष्टस्थितियाले कर्मदलिकों तक होता है, कहा भी है- "मोनूण सगमयाहं पढमाइ ठिइइ पहुयरं दव्य । सेसे विसेसहीणं जो उधोसंति सन्यासि ।।" तात्पर्य यह है कि-आठों प्रकार के कर्म जय बंध चुकते हैं और अपनी २ अबाधा के पाद जब वे उदय में आने लग जाते हैं तत्र उन कर्मों के वेदने योग्य दलिकों की निवेक रचना होती है अर्थात्-कर्मानु- भव के प्रथम समय से लेकर बद्धकर्मों के दलिकों में से वेदने योग्य दलिकों का निपेक होता है इसमें उदय के प्रथम समय में इनमें से बहुतर दलिकों का निषेक होता है, इसके बाद एक समय प्रमाणवाली द्वितीय आदि स्थितिमें, कम २ से द्वितीय तृतीयादि समयों में विशेषः ચયહીન-કમંદલિકોને નિષેક થાય છે, આ રીતે વિશેષહીન કમંદલિકોને નિક ઉત્કૃષ્ટ થિનિવાળાં કમંદલિકો પર્યત થયા કરે છે. કહ્યું પણ છે– मोत्तूण सगमवाहं पढमाइ ठिइइ बहुयरं दव्यं । से से विसेसहीणं जो उफोसंति सम्वासि ॥" ભાવાર્થ-આઠ પ્રકારનાં કર્મ જ્યારે બંધાઈ ચુકે છે, અને પોતપોતાના અખાધાકાળ પછી જ્યારે તેઓ ઉદયમાં આવવા માંડે છે, ત્યારે તે કર્મના વેદનાગ્ય દલિકોની નિક રચના થાય છે, એટલે કે કર્માનુભવના પ્રથમ સમયથી લઈને બદ્ધ કર્મોનાં દલિકોમાંથી વેદવાયેગ્ય દલિકોને નિવેક થાય છે. તેમાં ઉદયના પ્રથમ સમયે તેમના અધિક દલિકોને નિપેક થાય છે, ત્યારબાદ એક એક સમય પ્રમાણવાળી દ્વિતીય આદિ સ્થિતિમાં ક્રમશઃ દ્વિતીય તીય ·प्रमैयबन्द्रिका टी० ० ६ उ० ३ सू०४ फर्म स्थितिनिरूपणम ८७१ कालः विंशत्सागरोपमकोटीकोटीपमाणश्व बाधाकाला, एतदयस्यापि अबाधावाधाकाकस्य मिश्रणात्मकः कर्मस्थितिकालः, अबाधाकालयजितो वाधा- कलात्मकः कर्मनिपेककाल इत्याहुः । एवमन्यकर्मस्वपि अयाधाकालो विज्ञेयः, विशेषस्तु आयुपि त्रयविंशत्सागरोपमाणि निपेककालः, पूर्वकोटीतृतीयभागश्च अवाधाकाल इति । स च पूर्वकोटित्रिभागः,-त्रयस्त्रिंशल्लक्ष त्रयस्त्रिंशत्सहस्रत्रयस्त्रि शदुत्तरत्रिशन ( ३३०००००, ३३०००, ३३३ ) पूर्वत्रयोविंशतिलक्ष-द्विप. चाशत्सहस्र ( २३०००००, ५२००० ) वर्षकोटिपरिमितो भवति । 'एवं दरिसणावरणिज्जपि' एवम् ज्ञानापरणीयकर्मवदेव दर्शनावरणीयमपि कर्म- बोध्यम् । 'वेयणिज्नं जहण्णणं दो समया, उकोसेणं जहा-णाणावरणिज्नं' अपाधाकाल और तीस ३० सागरोपम कोडाकोडी प्रमाण वाधाकाल, इन दोनों को मिला देने से जो प्रमाण निकलता है वह कर्मस्थितिकाल है तथा अयाधाकाल से रहित जो बाधाकाल है वह कर्मनिपेक काल है"। इसी तरह से दूसरे फमों के विषय में भी अबाधाकाल जान लेना चाहिये-आयुकर्म में तेंतीस ३३ सागरोपम का निषेककाल है। तथा इस में जो अयाधाकाल है वह पूर्व कोटि का तृतीयभागप्रमाण है। पूर्वकोटि तृतीय भाग तेतीस ३३ लाख, तेंतीस ३३ हजार, तीनसौ तेतीस, पूर्व और २३ तेवीस लाख, पाचन ५२ हजार कोटि चर्पप्रमाण होता है। (एवं दरिसणावरणिज्जं) ज्ञानावरणीय कर्म की तरह दर्शना वरणीय कर्म को भी जानना चाहिये। (वेयणिजं जहण्णेणं दो समया उकोसेणं जहा णाणावरणिज्जं) वेदनीयकर्म की जघन्यस्थिति दी અને ત્રીસ સાગરોપમ ડાકોડી પ્રમાણ બાધાકાળ, એ બનેને સરવાળે કરવાથી જે પ્રમાણ આવે છે તે કર્મસ્થિતિકાળ છે, તથા અબાધાકાળ સિવા. અને જે બાધાકાળ છે, તે કર્મનિષેક કાળ છે. એજ પ્રમાણે બીજ કમીને આખાધકાળ પણ સમજ જોઈએ આયુ. भने। निय४४ (वन) 33 सागरापमान। ४ह्यो छ, ધાકાળ પૂર્વકેટિના ત્રીજા ભાગ પ્રમાણ છે. પૂર્વ કેટિને ત્રીજો ભાગ તેત્રીસ લાખ તેત્રીસ હજાર ત્રણસો તેત્રીસ (૩૩૩૩૩૩૩) પૂર્વ અને તેવીસ લાખ मापन १२ (२३५२०००) टिपर्ष प्रभा छे. (एवं दरिसणावरणिज्ज) ज्ञातावरणीय भनी स्थिति प्रमाणे १ श. નાવરણીય કમની પણ સ્થિતિ સમજવી. (वेयणिज्जं जहणेणं दो समया, उनोसेणं जहा णाणावरणिज्ज) यनीय भनी . . તથા તેના આખા- , ·८७० - कता वर्तते, यधपि आयुष्सर्गणोऽपि भयाभाकालम् भवत्र फिन्तु न करता वर्जनस्यावश्यकता भाति । भागुफर्मवयस प्रथमसमय एतायुषः प्रभूतालिकानां निपेको भवति, द्वितीयादिरामयं उत्तरोत्तर विशेषहीनो भवति याव. घरमसमय इति । तथा चैतावता पदमपि भानावरणीयं कर्म सहन त्रयं यावत् अवेय. मानतया तिष्ठति, ततः सहसवत्रयन्युनसिंगरसागरोपमकोटी कोटीप्रमाणस्तावन ज्ञानावरणीयकर्मानुभवकालो चेदितथ्यः, केनि-सहसपत्रयममाण: आवाशा- विशेप २ हीन होता रहता है। इस तरह पंधा हुआ भी ज्ञानावरणीय फर्म तीन हजार वर्पतक अवेद्यमान अवस्था में रहता है, बाद में वह अनुभवन-उदय में आता है-इस प्रकार उसका अनुभवन काल तीन ३ हजार वर्ष कम तीस ३० कोडाकोडी सागरोपम को है ऐसा जानना चाहिये, तात्पर्य करने का यह है कि कर्म की स्थिति के दो प्रकार है- एक तो उसे कर्मरूप में रहना और दूसरी उसे अनुभव योग्य कर्मरूप में पनना, यहां जो उत्कृष्ट अथवा जघन्यरूप से कमस्थिति कही गई है यह कर्मरूप से रहने वाली कर्मस्थिति कही गई है और जय अवाधा. काल के याद फर्म उदय में आने लग जाता है-तप की स्थिति अनुभव योग्य कर्मस्थिति कही गई है कर्म की स्थिति में से अयाघाकाल घटाने से जो स्थिति पचती है वही अनुभव योग्य कर्मस्थिति है ऐसा जानना चाहिये। कोई आचार्य ऐसा करहते हैं कि “ तीन ३ हजार वर्ष प्रमाण આ રીતે જ્ઞાનાવરણીય કર્મને બંધ થયા પછી પણ ત્રણ હજાર વર્ષ સુધી તે અવેદ્યમાન અવસ્થામાં જ રહે છે અને ત્યારબાદ તે ઉદયમાં આવે છે. આ રીતે તેને વેદનકાળ ત્રીસ કોડાકડી સાગરોપમ કરતાં ત્રણ હજાર વર્ષ ન્યૂત (એ) છે. કહેવાનું તાત્પર્ય એ છે કે કમની સ્થિતિના બે ५२ छ-(१) भ३२ २७वानी स्थिति भने (२) अनुसया (२०११) योग्य કમરૂપ બનવાની સ્થિતિ. અહીં જે ઓછામાં ઓછી કે વધારેમાં વધારે કમ સ્થિતિ કહી છે, તે કમરૂપે રહેનારી કર્મસ્થિતિ કહી છે, અને જયારે અબા- ધાકાળ પૂરો થયા પછી કર્મ ઉદયમાં આવવા લાગી જાય છે ત્યારની સ્થિતિને અનુભવોગ્ય કર્મ સ્થિતિ કહી છે. કર્મની સ્થિતિમાંથી અસાધાકાળ બાદ કરતા જે સ્થિતિ બાકી રહે છે એજ અનુભવયોગ્ય કર્મ સ્થિતિ છે એમ સમજવું. કઈ કઈ આચાર્ય એવું કહે છે કે “ ત્રણ હજાર વર્ષ ·८७३ प्रमेयचन्द्रिका टीका श०६४०३ सु०४ कर्मस्थितिनिरूपणम् मोहनीयकर्मणो जपन्येन अन्तर्मुहूर्त बन्धस्थितिः, उत्कग सप्ततिसागरोपम- कोटीकोटयः 'सल य वाससहस्साणि अवाहा' सप्त च वर्षसहस्राणि अाधा मोइनीयकर्मबन्धोदवान्तकालः, 'अगहुनिया कम्महिई-कम्मनिसेओ' अवाधी निका आधया सप्त सासवर्पहाया अनिका न्यूना कर्मस्थितिः सप्तसहस्र- वर्षन्यूनः सप्तनिसागरोपमकोटीकोटीमानलक्षणो मोहनीयकर्मावस्थानकाला निषेको भवति । 'आग जहणणं अंतोमुहुन, उसकोसेणं तेनीस सागरोचमाणि' आयुः कम् आयुष्यकर्मणो जयन्येन अन्तमुहर्नम् , उत्कग त्रयस्त्रिंशत् सागरोपमाणि 'पुन्चकोडितिभागो अयाहा, अवाहणिया कम्मटिई-कम्मनिसओ' पूर्वकोटीत्रि- भागः पूर्वकोटीयन्तीयभागः अबाधाकालः, अाधोनिका-अवाधाकालेन न्यूना त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमाणि कर्मस्थितिः आयुप्यकर्मावस्थानकालः कर्मनिषको भवति । पूर्वकोरिविभागस्य संख्यामानमत्रेय सूत्रे पूर्वमवाधाकालप्रकरणे प्रदर्शितमेवेति अंतोमुदत्त, उकोसेणं सत्तरिसागरोचमकोडाकोडीओ) मोहनीय कर्म की जघन्य बंधस्थिति अन्तर्मुहर्त की है उत्कृष्ट बंधस्थिति ७० सत्तर फोडाकोडी सागरोपम की है, इसका अवाधाकाल ७००० हजार वर्ष का है अत्कृष्टस्थिति में अबाधा काल को घटाने पर जो स्थिति वचे वह मोहनीय का अवस्थानकाल रूप कर्मनिपेककाल है। (आउगं जहण्णेणं अंतोमुहत्तं उफोसेणं तेत्तीस सागरोवमाणि) आयुकर्म की जघन्यस्थिति अन्तर्मुहर्त की है और उत्कृष्ट स्थिति ३३ सागरोपम की है (पुन्चकोडि ति भागो अबाही) पूर्व कोटि के विभागप्रमाण अयाधाकाल है (अधा- हुणिया कम्मट्टिई-कम्मनिसेओ) अयाधाकाल से हीन जो कर्मस्थिति है वह इस कर्म को निपेक काल है। पूर्वकोटि के विभाग की संख्या का प्रमाण पहिले अबाधकाल के प्रकरण में दिखा ही दिया है (नाम- कोसेणं सत्तरिसागरोवमकोडाकोदीओ) मानीय भनी अन्य स्थिति અનામુહુર્તની અને ઉત્કૃષ્ટ બંધરિથતિ 92 કોડાકોડી સાગરોપમની છે. તેને આબાધકાળ ૭૦૦૦ વર્ષ છે. ઉત્કૃષ્ટ સ્થિતિમાંથી અખાધાકાળને બાદ કર- વાથી જેટલે કાળ બાકી રહે તેટલે મોહનીય કર્મને કર્મનિષેક કાળ (કમ -30) Aural (आडगं जहणेणं अंतोमुहुत, उक्कोसेणं तेत्तीस सागरोवमाणि) આયુકર્મની જઘન્ય સ્થિતિ અન્તમુહૂતની છે અને ઉત્કૃષ્ટ રિથતિ ૩૩ સાગ शयमनी छ. (पुब्बकोदि तिमागो अवाहा) ते अमाथा टिना in Hia मा छ. ( अबाहूणिया कम्मदुिई-फामनिसेओ) अमाधान સિવાયની જે કમરિથતિ છે, તે આ કર્મનો નિષેક કાળ સમજ. પૂર્વ કોટિના ત્રીજા ભાગનું પ્રમાણ આ સુરમાં જ અબાધાકાળનું વર્ણન કરતી વખતે આપી ·૮૭૨ - . तथा वेदनीय कर्म जम्न नौ समयो, नशा न केल्योगमस्ययाधापेक्षया पेदनीयं कर्म दिसमयस्थितिक मानि, नत्र एकस्मिन, समये अध्यने, दिलीये । वेद्यते यतु "वेपणिया नरमा पारस, नाम-गोयाण भव महता" वेदनीयस्य जघन्या द्वादश नाम-गोत्रयोः भष्टगुहा स्युक्तम् तत् सम्पायस्थिति बन्ध माथिल्य वेदितव्यमिति न वशिरोध: अपंग गया शानावरणीयं कर्म नयेव वेदनीयमपि कर्म योध्यम् , क्या 7 वेदनीयस्यापि कर्मणः उत्तप्टनः स्थितिकाला त्रिप्तहस्सामन्यूननियसागरोपम कोटी कोटीप्रमाणः । ' मोहणिज्नं जहणेग अंतोमुह, उफफोलेणं समरिसागरोवमकोडामोडीऔ । मोहनीय कर्म समय की है और उत्कृष्ट स्थिति ज्ञानावरणीय के समान तीस ३० फोडाफोडी सागरोपम की है। यहां जो वेदनीय कर्म की जयन्य स्थिति दो समय की कही गई है वह केवल योग के निमित्त से होने वाले बंध की अपेक्षा से कही गई है-ऐसी स्थिति में वेदनीय कर्म की जघन्य स्थिति दो समय की होती है एक समय में वह बंधता है, और द्वितीय समय में वह वेदा जाता है जो (चेयणियस्स जहण्णा योरस, नाम गोयाण अह मुहत्ता ) वेदनीय कर्म के विषय में ऐसा कहा गया है कि वेदनीयकर्म की जघन्य स्थिति १२ मुहर्त की होती है सो यह कथन कपायसहित जीवों की अपेक्षा से ही जानना चाहिये-क्यों कि कषाय. युक्त जीवों के जो चेदनीय कर्म का जघन्य स्थिति बंध होता है वह १२ मुहर्त का होता है उत्कृष्ट स्थिति काल वेदनीय कर्म का तीन हजार वर्ष कम तीस सागरोपम कोडाकोडी प्रमाण का है (मोहणिज्ज जहण्णेणं ઓછામાં ઓછી સ્થિતિ બે સમયની અને વધારેમાં વધારે સ્થિતિ જ્ઞાનાવર- ણય કર્મના જેટલી જ (ત્રીસ કોડાકડી સાગરોપમની) છે. અહીં જે વેદનીય કર્મની જઘન્ય (ઓછામાં ઓછી) સ્થિતિ બે સમયની કહી છે તે માત્ર ચોગને કારણે થનારા બંધને અનુલક્ષીને કહી છે–એટલે કે એવી પરિસ્થિતિમાં વેદનીય કમની જઘન્ય સ્થિતિ બે સમયની હોય છે એક સમયમાં તે બંધાય छ भने भार समय तनु वेहन थाय छे. (यणियरस जहएणा वारस, नाम गोयाण अट्ठमुहत्ता) मा थन प्रभारी वहनीय भनीने मार भुक्तानी धन्य સ્થિતિ કહી છે તે કપાય યુક્ત જીવોની અપેક્ષાએ જ સમજવી, કારણ કે કષાયયુક્ત જીવોના વેદનીય કમને જે જઘન્ય સ્થિતિ બંધ થાય છે, તે બાર મુહૂર્તને હોય છે, વેદનીય કર્મને ઉત્કૃષ્ટ સ્થિતિકાળ ત્રીસ સાગરોપમ કેડા sी ४२i &१२ माछ। साय छे. ( मोहणिजं जहण्णेणं अंतोमुहत्तं, ·कर्मस्थितिमज्ञापककोष्टकम् कर्मनाम उत्कृष्टा स्थितिः जघन्या स्थितिः उत्कृष्ट: अ जघन्यः अवा- वाधाकाल: धाकाल: सप्तति सागरो- अन्तर्मुहूर्तम् ७००० सप्तति अन्तर्मुहर्तम् मोहनीय कर्म पम कोटीकोटयः वर्पशतानि उत्कृष्टःवाधा जघन्यः माधाकाल काल कर्मनिपेकः कर्मनिपेका सप्तसहस्रवर्षन्यूना अन्तर्मुहूर्त न्यूनम्+ सप्तति सागरोपम कोटीकोट्यः अन्तमुहूतम् " " ज्ञानावरणीय | त्रिंशत्सागरो- कर्म पम कोटीकोटयः ३००० सहस्त्र वपत्रयम् त्रिसदसवपन्यूनाः त्रिशद सागरोपम कोटी कोटयः दर्शनावरणीय कर्म सकापायात्म बद्धं वेदनीय कम अन्तरायिकं कर्म द्वादश मुहूर्तानि अन्तर्मुहर्तम् अन्तर्मुहर्तन्यूनानि एकादश मुहूर्वानि अन्तर्मुहत न्यूनम् अन्तमुहृतम् विंशति शतन्यूनाविंशति अन्तर्मुहूर्त न्यूनानि सागरोपम कोटीकोटयः सप्तमुहूर्तानि नामकर्म विंशति सागरोपमा अप्टौ मुहूर्तानि २००० वर्षाणि कोटोकोटयः गोत्रकम " आयुष्यकमे पूर्वकोटि त्रिभागा अन्तर्मुहूर्तम् पूर्वकोटि विभाग धिकानित्रयस्त्रिंशत सागरोपमाणि + अन्तर्महतं शबो भिन्न भित्र गनीरा गत पूर्वकोटि त्रिभाग न्यूनानि त्रयस्त्रिंशत् सागरोपमाणि अन्तमुहत न्यूनम् अन्तमुहृतम् ·८७४ । भगवतीमा 'नाम-गोयाणं जहणणं भाट मुदना, उस्कोसेणं वीसं सागरीयमकोडाकोडीओ' नाम-गोत्रयोः कर्मणोः बन्धस्थिति: जपन्न भाट महानि, उत्कर्पग विंशतिसा- गरोपमकोटीकोटयः 'दोणि याससहस्सापित भयाहाग पर्पसदन माया, अयाहणिया कम्मझि-कम्मनिसंभो' अवापोनिका-भाधमा द्विसहमवर्षक- पया अनिका न्यूना कर्मस्थिति:-द्वि सदसर्पगनी विंशनिसागरोपमोटीकोटी- मानः नाम गोत्र कर्मावस्थान फाल:, कर्मनिपेको भाति । बराइभ नहा-गाणा. वरणिज्ज'आन्तरायिक कर्म यथाज्ञानावरणीय तथा वैदिवयमिति भावनामू०४॥ फर्मवन्धवक्तव्यता ज्ञानावरणीयादिकर्ममस्तापात् तद्वन्धकान् निरूपयितुं प्रथमं ख्यादि- द्वारमाह-'गागा वरणिज्ज गं भंते !' इत्यादि । मूलम्--णाणावरणिज्ज णं भंते ! कम्मं किं इत्थी बंधइ, पुरिसो बंधइ नपुंसओ बंधइ ? णोइत्थी - णोपुरिस - गोयाणं जहणेणं अमुहुत्ता, उफोसेणं वीसं सागरोवमकोडाकोडीओ) नाम और गोत्र इन दोनों कर्मों की जघन्य स्थिति आठ मुहर्त की है और उत्कृष्टस्थिति वीस २० सागरोपम कोडाफोडी की है। (दोण्णि य वाससहस्साणि अवाहा ) दो हजार वर्ष की अवाधा है । (अबाहुणिया कम्मठिई कम्मनिसेओ) अबाधाकालरूप जो दो हजार वर्ष हैं उनसे रहित २० वीस सागरोपम कोडाफोडी का इनका अवस्थानकाल-कर्म निषेक है। (अंतराइयं जहा णाणावरणिज्जं) अन्तराय की स्थिति, अबाधा, अवस्थान काल ये सब विपय ज्ञानावरणीय कर्म के समान ही जानना चाहिये ।। १०४॥ हाय छे. (नामगोयाणं जहण्णेणं अट्ठमुहुत्ता उक्कोसेण वीसं सागरोवमकोडा. कोडीओ) नाम भने मात्र भनी धन्य स्थिति मा मुहूतनी छ भने GYस्थिति पीस सागरोपमहीना छे. (दोण्णि य वाससहरसाणि अवाहा ) मन्नने AVI मे १२ वर्ष ना छे. ( अबाहूणिया कम्मदुिई कम्मनिसेओ) भनी वीस साशपमनी Se स्थितिमाथी २००० वर्ष પ્રમાણે અબાધાકાળ બાદ કરતાં એટલે કાળ બાકી રહે તેટલે તેમને આવ- स्थान आण-मनिष आसमावा. (अंतराइयं जहा णाणावरांणज) Ard. રાય કર્મની સ્થિતિ, અબાધાકાળ, અવસ્થાન કાળ આદિ જ્ઞાનાવરણીય કર્મ પ્રમાણે જ સમજવા, એ સૂત્ર ૪ w ·फर्मस्थितिमशापफफोप्टकम् कमनाम उत्कृष्टा स्थितिः जघन्या स्थितिः उत्कृष्ट: अ. जघन्यः अया- बाधाकाल: धाकाल सप्तति सागरो- अन्त मुहूर्तम् ७००० सप्तति अन्तहितम् मोहनीय कर्म पम कोटीकोटचः चर्पशतानि ज्ञानावरणीय त्रिंशत्सागरो- कर्म पम कोटीकोटयः उत्कृप्टःवाधा जघन्यः पाधाकाल काल फर्मनिपेकः फर्मनिपेकः सप्तसहस्रवर्षन्यूना | अन्तर्मुहर्त न्यूनम्+ सप्तति सागरोपम कोटीकोव्यः अन्तर्मुहूर्तम् ३००० सहस्त्र " वर्पत्रयम् " दर्शनावरणीय फर्म सकापायात्म बद्धं वेदनीय कर्म अन्तरायिकं कर्म त्रिसदसवर्षन्यूनाः निशद् सागरोपम फोटी कोटयः द्वादश मुहूर्वानि " . अन्तमहत्तम् " " अन्तर्मुहूर्तन्यूनानि एकादश मुहूर्तानि नामकर्म विंशति सागरोपमा अप्टौ मुहर्तानि २००० वर्षाणि फोटोकोटय: गोत्रकर्म आयुष्यकर्म पूर्वकोटि त्रिभागा अन्तर्मुहूर्तम् पूर्वकोटि विभाग धिकानित्रयस्त्रिंशत सागरोपमाणि + अन्तर्मुहूर्त शब्दो भिन्न भिन्न जातीय कालवाचकोत्रावगन्तव्यः । अन्तर्मुहतं न्यूनम् अन्तमुहर्तम् विंशति शतन्यूनाविंशति अन्तर्मुहूर्त न्यूनानि सागरोपम फोटीकोटयः सप्तमुहर्तानि पूर्वकोटि त्रिभाग न्यूनानि प्रयस्त्रिंशत् सागरोपमाणि ।। सू० ४॥ अन्ताहत न्यूनम् अन्तमुहृतम् ·- ७६ भगवती -णो नपुंसओ वंधइ ? । गोयमा ! इत्थीवि बंधइ, पुरिसो वि बंधइ, नपुंसओ वि बंधइ, गोइत्थीणोपुरिसणानपुंसओ सिय बंधइ, सिय णो बंधइ । एवं आउगवजाओ सत्त कम्म- प्पयडीओ। आउगं गं भंते ! कम्मं किं इत्थी बंधइ, पुरिसो वंधइ, नपुंसओ बंधइ०, पुच्छा ? गोयमा ! इत्थी सिय वंधइ, सिय णो बंधइ । एवं तिन्नि वि भाणियन्वा, णोइत्थी णो. पुरिस-णोनपुंसओ न बंधइ । णाणावरणिज्ज णं भंते ! कम्म कि संजए बंधइ, असंजए बंधइ, संजयाऽसंजए बंधइ, णो संजय-णोअसंजय-जोसंजयाऽसंजए बंधइ ? । गोयमा ! संजए सिय बंधइ, सिय णो बंधइ, असंजए बंधइ, संजयाऽ- संजए वि बंधइ, नोसंजय-णोअसंजय-जोसंजयासंजए ण बंधइ । एवं आउगवज्जाओ सत्तवि, आउगे हेट्ठिला तिणि भयणाए, उवरिल्ले णं बंधइ । णाणावरणिज्ज पं भंते ! कम्म किं सम्मदिट्टी बंधइ, मिच्छट्ठिी बंधइ,सम्मामिच्छट्टिी बंधइ ? गोयमा ! सम्मदिट्टी सिय बंधइ, सिय णो वंधइ, मिच्छदिट्टी बंधइ, सम्मामिच्छद्दिट्ठी बंधइ, एवं आउगवज्जाओ सत्त वि, आउए हेछिल्ला दो भयणाए, सम्मामिच्छट्टिी न बंधा णाणा- वरणिज्जं णं भंते ! कम्मं किं सन्नी बंधइ, णोसन्नि-णोअलन्नी बंधइ ? गोयमा ! सन्नी सिय बंधइ, सिय णो बंधइ, असन्नी बंधइ,णोसन्नि-णोअसन्नीन बंधइ,एवं वेयणिज्जाऽऽउगोवज्जाओ छ कम्मप्पयडीओ, वेयणिज्जं हेट्ठिला दो बंधति, उवरिल्ले ·८७७ प्रमेयमन्द्रिका टी श०६ ३०३ सू० ५ फर्मपन्धनिरूपणम् न बंधइ । णाणावरणिज्ज णं भंते ! कस्मं किं भवसिद्धिए बंधइ ? अभवसिद्धिए बंधइ,णो भवसिद्धिय-णो अभवसिद्धिए वंधइ ? गोयमा! भवसिद्धिए भयणाए, अभवसिद्धिए बंधइ, गोभवसिद्धिय-णोअभवसिद्धिए न बंधइ, एवं आउगवज्जाओ सचवि, आउगं हेहिल्या दो भयणाए, उपरिल्ले न बंधइ । गाणावरणिज्ज णं भंते! कम्मं किं चक्खुदंसणी बंधइ ?, अचरखुदंसणी बंधइ ? ओहिदंसणी बंधइ ? केवल दसणी बंधइ ? गोयमा ! हेहिल्ला तिणि भयणाए, उवरिल्ले न बंधइ, एवं वेयणिज्जवजाओ सत्त वि, वेयणिज्ज हेहिल्ला तिन्नि बंधति, केवलदसणी भयणाए। णाणावरणिज्जं णं भंते ! कम्मं किं पज्जत्तओ बंधइ, अपज्जत्तओ वंधइ, णोपज्जत्तय-णोअपज्जत्तओ बंधइ ? गोयमा ! पज्जत्तओ भयणाए, अपज्जत्तओ वंधइ, णोपज्जत्तय-णोअपज्ज- त्तमओ न बंधइ, एवं आउगवज्जाओ सत्त वि, आउगं हेछिल्ला दो भयणाए, उवरिल्ले न बंधइ । णाणावरणिज्जं णं भंते ! कम्मं कि भासए बंधइ, अभासए बंधइ ? गोयमा! दो वि भयणाए, एवं वेयणिजवज्जाओ सत्त वि, वेयणिज्जं भासए बंधइ, अभासए भयणाए । णाणावरणिज्जं णं भंते ! कम्म किं परित्ते बंधइ, अपरित्ते बंधइ, णोपरित्ते णो अपरित्ते बंधइ ? गोयमा ! परित्ते भयणाए, अपरिते बंधइ, णोपरित्तणोअप- रिते न बंधइ, एवं आउगवजाओ सत्त कम्मप्पगडीओ, आउयं परित्तो वि, अपरित्तो वि भयणाए, गोपरित्त णो- ·८७८ मगती अपरित्तो न बंघई। णाणावरणिज्जं णं भंते ! कम्मं किं आभिणियोहियणाणी बंधइ, सुयणाणी, ओहिणाणी, मण- पज्जवनाणी, केवलणाणी बंधइ ? गोयमा! हेदिला चत्तारि भयणाए, केवलणाणी न बंधइ, एवं वेयणिज्जवज्जाओ सत्त वि, वेयणिज्ज हेटिला चत्तारि बंधति, केवलणाणी भयणाए । णाणा वरणिज्जं णं भंते ! कम्मं किं मइअन्नाणी बंधइ, सुय- अन्नाणी बंधइ, विभंगअन्नाणी बंधइ ? गोयमा ! आउग वजाओ सत्त वि बंधति, आउगं भयणाए। णाणवरणिज्जणं भंते ! कम्मं किं भणजोगी बंधइ, वयजोगी बंधइ, कायजोगी वंधइ, अजोगी बंधइ ? गोयमा ! हेहिल्ला तिन्नि भयणाए, अजोगी न बंधइ, एवं वेवणिज्जवजाओ सत्त वि। वेयणिज्ज हेहिल्ला तिणि बंधंति, अजोगी न बंधइ । णाणा वरणिज्जंणं भंते ! कम्मं कि सागरोवउत्ते बंधइ, अणागारोबउत्ते बंधइ ? गोयमा ! असुविभयणाए । णाणावरणिज्ज णं भंते ! कम्म किं आहारए बंधइ, अणाहारए बंधइ ? गोयमा ! दो वि भयणाए, एवं वेयणिज्जाऽऽउगवज्जाणं छण्हं, वेयणिज्ज आहारए बंधइ, अणाहारए भयणाए,आउए आहारए भयणाए अणाहारए न बंधइ ? णाणा बरणिज्ज णं भंते ! कम्मं किं सुहुमे, बंधइ वायरे बंधइणो सुहुम-णो वायरे बंधइ ? गोयमा! सुहुमे बंधइ, बायरे भयणाए, जोसुहुमणोवायरे न वंधइ, एवं आउगवज्जाओ सत्त वि, आउए सुहुमे, वायरे भयणाए, , ·८७२ . प्रमेयाग्दिका टीका २०६ उ०३ १०५ कर्मगन्धनिरूपणय णोसुहुमणीवायर न बंधइ । णाणावरणिज्जं णं भंते ! कम्मं किं चरिम बंधइ, अचरिमे बंधइ ? गोयमा : अ घि भयणाए ॥ सू० ५॥ छाया-शानावरणीयं खलु भदन्त । कर्म कि स्त्री बध्नाति, पुरुपो वनाति, नपुंसको बध्नाति ? नोखीनोपुरुषनौनपुंगको बन्नाति ? गौतम ! स्त्री अपिबध्नाति, पुरुषोऽपि वनाति नपुंसकोऽपि यध्नाति, नोखीनोपुरुषनोनपुंसका स्वाद बध्नाति, स्याद् नो पनाति, एवम् आयुष्कवाः सप्त कर्मप्रकृनयः। आयुष्कं खलु फर्मवन्धक वक्तव्यता 'णाणावरणिज्जणं भंते!' इत्यादि। सूत्रार्थ-(पाणावरणिज्ज णं भंते ! कम्मं किं इत्थी पंधर, पुरिसा बंधह, नपुंसओ बंध?) हे भदन्त ! ज्ञानावरणीय कर्म क्या स्त्री यांधती है ? या पुरुप यांधता है ? या नपुंसक बांधता है ? कौन बांधता है ? अथवा-(जोइत्थी गोपुरिस - जोनपुंसओ बंधइ) स्त्री नहीं बांधती है ? पुरुप नहीं बांधता है ? नपुंसक नहीं बांधता है ? तो कौन यांधता है ? (गोयमा! हत्थी वि बंधइ, पुरिसे। वि बंधइ, नपुंमओ वि बंधइ) हे गौतम | स्त्री भी ज्ञानावरणीय कर्म बांधती है। पुरुप भी ज्ञानावर- णीय कर्म बांधता है। नपुंसक भी ज्ञानावरणीय कर्म यांधना है। (णो हत्थी णो पुरिस-णो नपुंसओ सिय बंधइ, सिय णो बंधइ) तथा जी जीच नोन्त्री होता है-स्त्री नहीं होता है, नोपुरुप होता है-पुरुप नहीं કર્મબન્ધક વક્તવ્યતા- "णाणावरणिज्ज णं भंते ! " त्याटि-~- सूत्राथ-(णाणावरणिजं गं भंते ! कम्मं किं इत्थी बंधइ, पुरिसो बंधइ, नपुंसओ बंधइ १) महन्त ! ज्ञानावरणीय ४ शुश्री मधे छ १४ पुरुष मां छनस छ? 4441-( णोइत्थी, णोपुरिस, णोनपुसको पंध१) ज्ञानाjीय ४ शु श्री मांधती नथी १ ५३५ ५ नी ? नयुसमाधत नथी ? (गोयमा ! इत्थी वि बंधइ, पुरिसो वि बंधद, नपुंसओ वि बंधइ) हे गौतम! श्री ५ ज्ञानापरीय म मांध छ, ५३५ ५५५ જ્ઞાનાવરણીય કર્મ બાંધે છે. અને નપુસક પણ જ્ઞાનાવરણીય કર્મ બાંધે છે. (णोइत्थी, णोपुरिस, गोनपुंसओ सिय बंधइ, सिय णो बंधइ) तथा रे 'नो श्री डाय छ-श्री खाती नयी, 'ना पु३५ ' डाय छे-५३५ हात ·८८० मगवतीय भदन्त ! कर्म किंग्री यनानि, पुरुपो बन्नाति, नपुंसको बध्नाति पृच्छा ? गौतम ! स्त्री स्याद् यन्नाति, स्याद नो यनाति, एवं प्रयोऽपि भणितव्याः, नो खीनोपुरुषनोनपुंसको बध्नाति । शानावरणीयं सन्नु भदन्त ! कर्म कि संयतो यनाति, असंयतो बध्नाति, संयता संयतो चध्नाति, नोसंयतनोभसंयतनो. होता है, नोनपुंसक-नपुंसक नहीं होता है, वह जीव ज्ञानावरणीय कर्म यांधता भी है और नहीं भी यांधता है। (एवं आउगवत्राओ सत्त कम्मप्पगडीओ) इसी प्रकार का कथन आयु कर्म को छोडकर बाकी के सातों कर्मों के विपप में भी जानना चाहिये। (अउगं णं भंते! कम्मं किं इत्थी बंधा, पुरिसा बंधह, नपुंमओ पंधइ०पुच्छा) हे भदन्त ! आयुकर्म का यंध क्या स्त्री करती है ? पुरुप करता है ? नपुंसक करता है ? इस प्रकार से पहिले के जैमा प्रश्न यहां पर भी करना चाहिये। (गोयमा! इत्थी मिय पंधइ, मिय णो बंधड, एवं तिनि चि भाणिय. व्या) हे गौतम | आयुकर्म का बंध स्त्री करती भी है और नहीं भी करती है। इसी प्रकार से पुरुप और नपुंसक के विपय में भी ऐसा ही कथन कर लेना चाहिये । ( णोइत्थी, णोपरिस, णो नपुंसओ न बन्धइ) जो नोनी है नोपुरूप है ओ नोनपुंसक है वह आयुकर्म का बन्ध नहीं करता है । ( णाणावरणिज्जं णं भन्ते । कम्म किं संजए पंधइ, असंजए बंधइ, संजयासंजए बंधइ, णो संजय, નથી, ને નપુંસક હોય છે-નપુંસક હતા નથી, તે જીવ જ્ઞાનાવરણીય में मांधे छे ५५ ॥२ ने नयी ५ मांधतो. (एवं आउगवजाओ सत्त- कम्मप्पगडीओ) मायुम सिवायन! श्रीन साते भान विषयमा ५ मा પ્રકારનું કથન જ સમજવું. ( आउगं गं भंते ! कम्मं किं इत्थी बंधइ, पुरिसो बंधह, नपुंसओ बंधइ, पुच्छा) 3 महन्त ! सायुधमनी मध शुश्री ४२ छ? ५३५ ४२ छ ? નપુંસક કરે છે ? આ પ્રમાણે પહેલાંની જેવાં જ પ્રશ્નો અહીં સમજવા. (गोयमा ! इत्थी सिय बधइ, सिय को बधइ एवं तिन्नि वि भाणियवा) હે ગૌતમ! આયુકમને બંધ સ્ત્રી કરે પણ છે અને નથી પણ કરતી. પુરૂષ અને નપુંસકના વિષયમાં પણ એવું જ ४थन युन(जोइत्थी, को पुरिस, णोनपुंसओ न बधइ) न श्री-श्री न डाय मेवा , ना ५३५- પુરૂષ ન હોય એ જીવ અને ને નપુંસક-નપુંસક ન હોય એવો જીવ मायुधमना मंध ४२ नथी. (णाणावरणिनं णं भंते ! किं संजए मंधइ, असं.

·प्रमेयवद्रिका टी००६ उ०३ सू०४ फर्म स्थितिनिरूपणम् ८८५ संयतासंयतो बध्नाति ? गौतम ! संपतः स्याद् बध्नाति, स्याद् न बध्नाति' असंयतो बध्नाति, संयताऽसंयतोऽपि बध्नाति, नोसंयतनोअसंयत-नोसंयत्रा संयतो न बध्नाति, एवम् आयुफोः सप्तापि, आयुष्कम् अधस्तनास्त्रयो णा असंजय-जो सजयासंजए बंधा ?) हे भदन्त ! ज्ञानावरणीय कर्म क्या संयत जीव यांधता है ? असंयत जीव यांधता है ? या संयतासंयत जीव पांधता है ? अथवा-जो नो संयत होता है वह बांधता है ? या जो लो असंयत या नो संयतासंयत जीव होता है वह बांधता है । (गोयमा) हे गौतम । (संजए सिय बंधइ, सिय णो वंधइ, असंजए पंधद, संज- यासंजए चि पंधर, णो संजय, णो असंजय णो संजयासंजए ण पंधइ) ज्ञानावरणीय कर्म संयत बांधना भी है और नहीं भी यांधता है। पर जो असंयत होता है वह यांधता है तथा जो संयतासंयत होता है वह भी यांचता है। तथा जो नो संयत होता है, नो असंयत होता है, नो संयतासंयत होता है, वह नहीं पांधता है। (एवं आउगवनाओ सत्त वि, आउगे हेहिल्ला तिणि भयणाए, उपरिल्ले ण पंधइ) इसी तरह से आयुर्म को छोड़कर शेप सात फर्म प्रकृतियों के विपय में भी जानना चाहिये। आयुकर्म के विषय में ऐसा जानना चाहिये कि जो जीव संयत हो, असंयत हो, या संयतासयत हो वह आयुकर्म को बांधता भी है जए यधद, संजयासंजर वधद, णा संजय, णा असंजय, णो सजयासए बधा १) महन्त ! शु सय ७५ ज्ञानापरणीय ४ मांधे ? | અસંયત જીવ તે કમર બાંધે છે? શું સંયતાસયત જીવ તે કમ બાંધે છે ? અથવા શું ને સંયત જીવ તે કર્મ બાંધે છે? ને અસંયત જીવ તે કમ બાંધે છે? શું ને સંતાસંયત જવ તે કમ બધે છે ? (गोयमा !) ३ गौतम ! (संजए सिय वधइ सिय जो बघा, असंजए पंधइ, संजयासंजए वि बंधइ, णो संजय, णो असंजय णो संजयासंजप ण बधइ) જ્ઞાનાવરણીય કર્મ સંગત જીવ બધે પણ છે અને નથી પણ બાંધો, પણ અસંયત છવ તથા સંયતાસંયત છવ બાંધે છે, ને સંયત, ને અસંયત અને ને સંતાસંમત જ્ઞાનાવરણીય કમ બાંધતા નથી. (९१ आउगवजाओ सत्त वि, आउगे हेडिल्ला तिण्णि भयणाए, उबरिल्ले त पंधइ) मायुभ सिपायनी सात प्रतिमाना विषयमा ५ मा प्रभा. છે જ સમજ. આયુકમના વિષયમાં એવું સમજવું કે જે જીવ સંયત હય, અસંયત હોય, અથવા તે સંયતાસંયત હેય તે આયુકમ બાંધે છે પણ ખરે અને નથી પણ બાંધતે. પરંતુ જે જીવને સંયત હય, ને અસયત ·८८० मगपतीस भदन्त ! कर्म किं स्त्री यन्नाति, पुरुषो बन्नाति, नपुंगको बध्नाति पृच्छा ? गौतम ! सी स्याद यन्नाति, स्माद नो बजाति, एवं प्रयोऽपि मणितध्याः, नो स्त्रीनोपुरुषनोनपुंसको यध्नाति । शानावरणीयं सनु भदन्त ! कर्म कि संयतो यध्नाति, असंयतो यध्नाति, संयतासंयनो पनाति, नोसंगतनोभसंयतनो. होता है, नोनपुंसक-नपुंसक नहीं होता है, वह जीव ज्ञानावरणीय कर्म पांधता भी है और नहीं भी यांधता है। (एवं आउगवत्राओ मत्त कम्मप्पगडीओ) इसी प्रकार का फयन आयु कर्म को छोडकर याकी के सातों कर्मों के विषय में भी जानना चाहिये। (अउगं णं भंते! कम्मं किं इत्थी बंधा, पुरिसा बंधद, नपुंमओ पंघइ० पुच्छा) हे भदन्त । आयुकर्म का बंध क्या स्त्री करती है ? पुरुप करता है ? नपुंसक करता है ? इस प्रकार से पहिले के जैमा प्रश्न यहां पर भी करना चाहिये। (गोयमा ! इत्थी सिय पंधइ, सिय जो बंधड, एवं तिनि यि भाणिय- व्या) हे गौतम ! आयुकर्म का बंध स्त्री करती भी है और नहीं भी करती है। इसी प्रकार से पुरुप और नपुंमक के विषय में भी ऐसा ही कथन कर लेना चाहिये । ( णोइत्थी, णोपुरिस, णो नपुंसओ न बन्धइ) जो नोनी है नोपुरुप है ओ नोनपुंसक है वह आयुकर्म का बन्ध नहीं करता है । ( णाणावरणिज्ज ण भन्ते ! कम्म किं संजए बंधइ, असंजए बंधइ, संजयासंजए बंधइ, णो संजय, નથી, “ને નપુંસક હોય છે-નપુંસક હોતો નથી, તે જીવ જ્ઞાનાવરણીય ४ांधे छ ५५५ । मन नयी ५y iधतो. (एवं आउगवजाओ सत्त. कम्मप्पगडीओ) गायुभ सिवायना न साते ना विषयमा ५५] मा પ્રકારનું કથન જ સમજવું. ( आउगं णं भंते ! कम्मं किं इत्थी बंधइ, पुरिसो बंधइ, नपुंसओ बंधइ, पुन्छा ) 3 महन्त ! मायुश्मनी शु श्री ४रे छ? पु३५ ४२ छ ? નપુંસક કરે છે? આ પ્રમાણે પહેલાંની જેવાં જ પ્રશ્નો અહીં સમજવા. (गोयमा ! इत्थी सिय बधइ, सिय को बंधइ एवं तिन्नि वि भाणियवा) હે ગૌતમ! આયુમને બંધ સ્ત્રી કરે પણ છે અને નથી પણ કરતી. પુરૂષ અને નપુંસકના વિષયમાં પણ એવું જ ४थन न. (जोइत्यी, जो पुरिस, णोनपुंसओ न बधइ) नो श्री-श्री न डाय मेवा ७२, ना ५३५- પુરૂષ ન હોય એ જીવ અને ને નપુંસક-નપુંસક ન હોય એ જીવ मायुभाना मंध ४२त नथी. (णाणावरणिनं णं भंते ! किं सजए बंधइ, असं.

·- प्रमैयन्द्रिका री० शं० ६ ३० ३ ० ४ कर्म स्थितिनिरूपणम् da वध्नाति, असंही यध्नाति, नोमम्झि नोभसंशि वध्नाति ? गौतम ! संज्ञी स्याद् बध्नाति, स्याद् न बध्नाति, असंज्ञी वध्नाति, नोसंज्ञि-नोअशी न बध्नाति, एवं वेदनीया-ऽऽयुकवर्नाः पद कर्मप्रकृतयः, वेदनीयम् अधस्तनौ द्वौ वनीतः, उपरितनो भननया, आपुष्कम् अवस्वनी द्वौ भजनया, परितनो न बध्नाति । होता है वह इस स्थिति में आयुकर्म का बंध नहीं करता है । (णाणा. चरणिज्जणं भते । कम्मं किं सन्नी पंधद, असन्नी बंधद, णो सन्नी, णो असनी बन्धइ) हे भदन्त ! ज्ञानावरणीय कर्म का वध कौन जीव करता है-क्या जो जीव संज्ञी होता है वह करता है ? या जो जीव असंज्ञी होता है वह करता है ? (नो असन्नी बंधइ) अथवा जो नो संज्ञी होता है वह या जो असंज्ञी होता है वह करता है ? (गोयमा) हे गौतम ! (सन्नी सिय पंधइ, सिय नौ पंधर, असन्नी पंधर, नो सन्नी, नो असन्नी न चन्धह) जो संज्ञी जीव होता है व ज्ञानावरणीय कर्म का बंध करता भी है, और नहीं भी करता है। जो असंज्ञी जीव होता है वह ज्ञानावरणीय कर्म का बंध करता है। पर जो नो संज्ञी असंज्ञी जीव २ हैं वे इस ज्ञानावरणीय कर्म का बंध नहीं करते हैं। (एवं वेयणिज्जाउगवज्जाओ छ कम्मप्पयडीओ, वेयणिज्ज इंडिल्ला दो बंधंति, उधरिल्ले भयणाए, आउगंहेडिल्ला दो भयणाए, उवरिल्ले न बंधइ ) इसी तरह से वेदनीय और आयु के सिवाय छ कर्म प्रकृ. तियों के विषय में भी कथन जानना चाहिये । वेदनीय कर्म का पंध (णाणावरणिज्जं पं भाते ! कम्मं किं सन्नो बधइ, असन्नी वधइ, णो सन्नी, णो असन्नो घधइ १ ) 3 महन्त ! जाना२४ीय भने। शुं सज्ञी જીવ બાંધે છે કે અસંસી જીવ બાંધે છે? અથવા જે ને સરી હોય છે તે બાંધે છે કે જે ને અસંસી હોય તે બાધે છે? (गोयमा ! (सन्नो सिय बंधद, सिय नो बंधइ, असन्नी बंधड, नो सन्नी, नो असन्नी न वधा) सभी जाना१२६णीय भनी ५ ४२ ५५ छ અને નથી પણ કરતે, અસંસી જીવ જ્ઞાનાવરણીય કર્મને બંધ કરે છે, પણ ને સંજ્ઞી અને ને અસંી જ્ઞાનાવરણીય કર્મને બંધ કરતા નથી. (एवं बेयणिज्जाउगवजाओ छ कम्मपयडीओ, वेयणिजं हेविला दो वधति, उरिल्ले भयणाए, आउग हेदिल्डा दो भयणाए, उबरिल्ले न बंधइ) 0 Rst. રનું કથન વેદનીય અને આયુકમ સિવાયની છ કર્મપ્રકૃતિના વિષયમાં પણ સમજવું. સંજ્ઞી જ વેદનીય કર્મને બંધ કરે છે, અસંસી વેદનીય ·૮૨ - - भगवतीय भजनया, उपरितनो न यध्नाति । भानावरणीय खलु भदन्त ! कर्म कि सम्यग- दृष्टिनाति, मिथ्यार्षिनावि. सम्पमिथ्याष्टियनाति ? गौतम । सम्यग्दृष्टिः स्याद् बध्नाति, स्याद् न बध्नाति, मिगादृष्टिर्वघ्नाति, सम्यम् मिथ्याष्टिध्नाति, एवम्-आयुष्क व ः सप्ताऽपि, आयुफम् अधस्तनौ द्वौ मन- नया, सम्पमिध्याप्टिन बध्नाति । शानावरणीयं खल भदन्त ! कर्म कि संझी और नहीं भी यांधता है। पर जो जीव नो संगत, नो असंयत या नो संयतासंयत होते हैं वे नहीं पांधते हैं । (णाणावरणिज्जणं भंते ! कम्म किं सम्मट्ठिी पंधइ, मिच्छदिट्टी पंधर, सम्मामिच्छविट्टी यंधा) हे भदन्त ! ज्ञानावरणीय कर्म क्या सम्पदृष्टि जीव यांधता है? या मिध्या- दृष्टि जीव पांधता है ? (गोपमा! सम्मठिी सिय बंधह, सिय णो पंधइ, मिच्छचिट्ठी पंधर, सम्मामिच्छट्टिीबंधइ ) हे गौतम ! जो जीव सम्दृष्टि होता है वह ज्ञानावरणीय कर्म बांधता भी है और नहीं भी बांधता है। पर जो जीव मिथ्यादृष्टि या सम्पक मिध्यादृष्टि होता है वह तो चांधता ही है। (एवं आउगवज्जाओ सत्त वि आउए हेहिला दो भयणाए, सम्मामिच्छदिट्टी न बंधइ ) इसी तरह से आयुकर्म को छोड़कर बाकी के सातकर्मों को बांधने के विषय में भी जानना चाहिये । आयुकर्म के विषय में ऐसा समझना चाहिये कि जो जीव सम्यग्दृष्टि या मिथ्यादृष्टि होता है वह आयुकर्म का बंध करता भी है-और नहीं भी करता है परन्तु जो सम्यकमियादृष्टि जीव હોય, અથવા તે ને સંયતાસંયત હય, તેઓ આયુકમ બાંધતા નથી. गाणावरणिज्ज णं भाते ! हि सम्मदिवो बधइ, मिच्छदिट्ठी बंधइ, सम्मामि छदिट्ठी बधह) : महन्त ! शुं श.नातीय भसभ्य मांध છે? કે મિથ્યાણિ - જીવ બાંધે છે કે સમ્યગમિથ્યાદષ્ટિ જીવ બાંધે છે ? (गोयमा !) गौतभा (समदिदी सिय बघइ, सिय णो बधइ, मिच्छदिवो बधइ, सम्मामिच्छदिवी पंधर) = गौतम ! सभ्याट ७५ या२४ જ્ઞાનાવરણીય કર્મ બાંધે છે અને કયારેક નથી બાંધતે, પરંતુ મિથ્યાષ્ટિ જીવ અથવા તે સમ્યફ મિથ્યાદ િજવ તે જ્ઞાનાવરણીય કર્મ બાંધે છે જ. ( एवं आउगवज्जाओ सप वि, भाउए हेछिल्ला दो भयणोए, सम्मामि च्छदिट्ठी न बधइ) मायु सिवायना सात भावि भा प्रभारी સમજવું. આયુકમના બંધ વિશે નીચે પ્રમાણે સમજવું–જે જીવ સમ્યગૃષ્ટિ હેય છે અથવા તે મિથ્યાષ્ટિ હોય છે તે આયુકમને બંધ કયારેક બાંધે છે અને કયારેક નથી બાંધતો. પરંતુ જે જીવ સમ્યફ મિથ્યાદષ્ટિ હોય છે તે આયુકર્મ બંધ કરતે નથી. .

·. प्रमैयबान्द्रका टो० श० ६ उ. ३ ० ४ कर्मस्थितिनिरूपणम् वध्नाति, असंही वनाति, नोमक्षि नोअसंशि वध्नाति ? गौतम ! संज्ञी स्याद् बध्नाति, स्याद् न बध्नाति, असंही वध्नाति, नोसंजि-नोअसंही न बध्नाति, एवं वेदनीया-ऽऽयुकवर्नाः पर कर्मप्रकनयः, वेदनीयम् अधस्तनौ द्वौ बध्नीतः, उपरितनो भजनया, आयुष्कम् अधस्तनौ द्वौ भननया, उपरितनो न बध्नाति । होता है वह इस स्थिति में आयुकर्म का बंध नहीं करता है । (णाणा. वरणिज्जं गंभते! कम्मं किं सन्नी बंधद, असन्नी बंधइ, णो सन्नी, णो असन्नी बन्धइ) हे भदन्त ! ज्ञानावरणीय कर्म का बंध कौन जीव करता है-क्या जो जीव संज्ञी होता है वह करता है ? या जो जीव असंज्ञी होता है वह करता है ? (नो असन्नी यंधइ) अथवा जो नो संज्ञी होता है वह या जो असंज्ञी होता है वह करता है ? (गोयमा) हे गौतम ! (सन्नी सिय बंधइ, सिय नो वंधइ, असन्नी बंधइ, नो सन्नी, नो असन्नी न बन्धइ ) जो संज्ञी जीव होता है व ज्ञानावरणीय कर्म का बंध करता भी है, और नहीं भी करता है। जो असंज्ञी जीव होता है वह ज्ञानावरणीय कर्म का बंध करता है। पर जो नो संज्ञी असंज्ञी जीव २ हैं वे इस ज्ञानावरणीय कर्म का बंध नहीं करते हैं। (एवं वेयणिज्जाउगवज्जाओ छ कम्मप्पयडीओ, वेयणिज्ज इंडिल्ला दो बंधति, उचरिल्ले भयणाए, आउनहेडिल्ला दो भयणाए, उवरिल्ले न पंधइ) इसी तरह से वेदनीय और आयु के सिवाय छ कर्म प्रकृ- तियों के विषय में भी कथन जानना चाहिये। वेदनीय कर्म का पंध (णाणावरणिज्जं णं भ'ते! कम्मं किं सन्नो वधइ, असन्नी वधइ, णो सन्नो, णो असन्नो बधइ) महन्त ! जानापरणीय भनी म | सभी જીવ બાંધે છે કે અસંસી જીવ બાંધે છે? અથવા જે ને સંસી હોય છે તે બાંધે છે કે જે ને અસંશી હોય તે બાધે છે? (गोयमा ! ( सन्नी सिय बंधइ, सिय नो बंधइ, असन्नी बंधड, नो सन्नी, नो असन्नी न बंधा) सही ७३ ज्ञानाप|ीय भनी मध ४२ ५५ छ અને નથી પણ કરતે, અસંસી જીવ જ્ઞાનાવરણીય કર્મને બંધ કરે છે, પણ ને સંસી અને ને અસંી જ્ઞાનાવરણીય કર્મને બંધ કરતા નથી. (एवं वेयणिनागवज्जाओ छ कम्मपयडीओ, वेयणिनं हेट्ठिल्ला दो बंधति, वरिल्ले भयणाए, आउग हेछिल्ला दो भयणाए, उबरिल्ले न बंधइ) मा u.t. રનું કથન વેદનીય અને આયુકમ સિવાયની છ કર્મપ્રકૃતિના વિષયમાં પણ સમજવું. સંસી જીવે વેદનીય કર્મને બંધ કરે છે, અસંસી જ વેદનીય ·ટેટો मग शानावरणीयं खलु भदना ! कर्म कि भासिद्धिको बध्नाति, प्रभवसिद्धिको बंध्नाति, नोभवसिदिक-नोभभवसिद्धिको यम्माति ? गौतम ! भासिद्धिको भजनया, अभवसिद्धिको पनाति, नोगासिद्धिक-नोभासिद्धिको न पनाति, जो जींच संज्ञी होते ईचे तो करते हैं पर जो जीव न संजी हैं और न असंज्ञी है, वे वेदनोय कर्म का बंध करते भी हैं और नहीं भी करते है। आयुकर्म का बंध जो जीव संज्ञी होते हैं वे अपया जो असंही होते हैं वे फरते भी हैं और नहीं भी करते हैं तथा जो जीवन संजी हैं और न असंज्ञी हैं वे आयुरुर्म को यंध नहीं करते हैं । (गाणावरणि- उज गंमते! कम्मं किं भवसिदिए पंघर, अभयसिद्धिए पंधा ?) हे भदन्त ! ज्ञानावरणीय कर्म का बंध जो जीव भवसिद्धिक होता है यह करता है ? या जो जीव अभवसिद्धिफ-अभव्य होता है यह करता है। या जो (णो भवसिद्धिय, णो अभयसिद्धिए यंघई) जीव नो भव. सिद्धिक होता है, नो अमवसिद्धिक होता है वह करता है । (गोयमा! भवसिद्धिए भयगाए, अभयसिद्धिा घंधइ, णो भवसिद्धिए, णो अम- वसिद्धिए न घंघद) हे गौतम जो जीव भवसिद्धिक होता है, वह इस ज्ञानावरणीय कर्म का बंध करता भी है और नहीं भी करता है। पर जो अभवसिद्धिक होता है, वह तो यंध करता ही है। तथा जो जीव न भवसिद्धिक हैं, न अभयसिद्धिक है वे ज्ञानावरणीय कर्म का बंध नहीं કમને બંધ કરે છે, પરંતુ ને સંજ્ઞી અને ને અસંજ્ઞી છે વેદનીય કર્મને બંધ કરે પણ છે અને નથી પણ કરતા. આયુકમને બંધ સંસી તથા અસંસી જ કરે પણું છે અને નથી પણ કરતા, પરંતુ ને સંસી જ આયુકર્મને બંધ કરતા નથી. (णाणावरणिज्जणं भंते ! कम्मं कि भवसिद्धए वधइ, अभवसिद्धिए बधई १) હે ભદન્ત જ્ઞાનાવરણીય કર્મ ભવસિદ્ધિક (ભવ્ય જીવ) બાંધે છે કે અને सिद्धि (मल०५ ७१) माधै छ। मय। (णो भवसिद्धिय, णों अभव. सिद्धिए बंधइ १) नामसिद्धि य छ त मांधे छे? 2 0 ને અભવસિદ્ધિક હોય છે તે બાંધે છે ? (गोयमा ! भवसिद्धिए भयणाए, अभवसिद्धिए बधइ, णो भवसिद्धिए णो अभवसिद्धिए न धइ) गौतम २ ७ संबसिद्धि डाय छ त ज्ञाना- * વરણીય કર્મ બાંધે પણ છે અને નથી પણ બાંધતો, પણું જે જીવ અભ- સિદ્ધિક હોય છે તે તે આ કમ બધે જ છે.. ને ભવસિદ્ધિક અને ને - અલસિદ્ધિક છે જ્ઞાનાવરણી કમબાંધતા નથી.

·मैयदि टोका० ० ४ २०६ ३० ३ कम स्थितिनरूपणम एवम् आयुष्फ वर्नाः संप्तापि, आयुष्कम् अधस्तनी द्वौ मगनगा, उपरितनो न बध्नाति, ज्ञानावरणीयं खल भदन्त ! का किं चक्षुदर्शनी बध्नाति, अचक्षुदर्शनी बध्नानि अाधिदर्शनी वध्नाति, केवलदर्शनी बन्नाति ? गौतम ! अधस्तनालयो भननया, उपस्तिनी न बध्नानि, एवं वेदनीयवनीः सप्ताऽपि, वेदनीयम् अध- करते हैं। (एवं आउगनाओ सत्तवि, आउगं हेछिल्ला दो भयणाए उव- रिल्ले न बंधइ) इसी तरह से आयुकर्म को छोड़कर बाकी के सात कर्मों के बंध करने के विषय में जानना चाहिये। आयु कर्म का बंध जो भ सिद्धिक है वे तथा जो अभयसिद्धिक हैं वे करते भी हैं और नहीं भी करते हैं। पर जो भवसिद्धिक है, नो अभवसिद्धिक हैं वे आयुकर्म का पंध नहीं करते हैं। (णाणावरणिनं णं भंते ! कम्मं कि चरखुदंसणी पंधइ, ? अचयखुदसणी बंधइ, ओहिदसणी बंधइ ? केवलदसणी बंधह ?) हे भदन्त ! ज्ञानावरणीय कर्म का यंध क्या चक्षु दर्शनवाली जीव करता है ? या जो अचक्षुदर्शनवाला जीव है वह करता है ? या जो अवधिद- र्शनवाला जीव है वह करता है ? यो केवलदर्शनवाला जो जीव है वह करता है ? (हेहिल्ला तिपिणे भयणाए, उवरिल्ले न यंधइ, एवं वेयणि- ज्जवज्जाओ सत्त वि) हे गौतम ! नीचे के तीन-चक्षुदर्शनी, अचक्षु. दर्शनी और अवधिदर्शनी-ये तीन-ज्ञानावरणीय कर्म का बंध करते भी हैं, नहीं भी करते हैं। तथा ऊपर का जो केवलदर्शनजीव है वह ज्ञाना. . . (एवं आउगवजाओ सत वि, आगं हेट्ठिला दो भयणाए, अरिल्ले न बंधइ) मायु सिपायना साते ना मध qि२ ५५५ मा प्रभारी સમજવું. ભવસિદ્ધિક અને અભવસિદ્ધિક છ આયુકમને બંધ કરે પણ છે અને નથી પણું કરતા. પણ ને ભવસિદ્ધિક છે અને તે અભાવસિદ્ધિક છે આયુર્મને બંધ કરતા નથી. (णाणावरणिज्ज भते । कम्म कि चक्खुदसणी पंधइ ? अचखुदसणी पंधइ ? ओहिदसणी वधइ १ केवलदसणी वधई १) हन्त ! ज्ञानावरणीय કમને બંધ શું ચક્ષુ-દર્શનવાળે જીવ કરે છે? કે અચશ્મ-દર્શનવાળે જીવ કરે છે? કે અવધિ-દર્શનવાળે જીવ કરે છે? કે કેવળ-દશનવાળે જીવ કરે છે? ( हेद्विला सिणि भयणाए, उरिल्ले न बधई. पं वेयणिज्जवजाओ सत्त वि) હે ગૌતમ ચક્ષુદશની, અચક્ષુદશની અને અવધિદર્શની છે રાનાવરણીય “કેમને બંધ કરે છે પણ ખરાં અને નથી પણ કરતા, પરંતુ કેવલ દર્શનવાળે ·- मगवतीय झानावरणीयं खलु भदन्त ! कर्म किं भवसिद्धिको पनाति, अभवसिद्धिको बध्नाति, नोभवसिदिक-नोभभवसिद्धिको बध्नाति ? गौतम! मनसिद्धिको भजनया, अभवसिद्धिको बध्नाति, नोभयसिदिक-नोअभवसिद्धिको न बध्नाति, जो जीव संज्ञी होते हवे तो करते हैं पर जो जीवन सजी है और न असंज्ञी हैं, वे वेदनोप कर्म का बंध करते भी हैं और नहीं भी करते है। आयुकर्म का बंध जो जीव संज्ञी होते हैं वे अथंया जो असंही होते हैं वे करते भी हैं और नहीं भी करते हैं तथा जो जीवन संजी हैं और न असंज्ञी हैं वे आयुरुम का यध नहीं करते हैं । (गागावरणि. उजं णं मते ! कम्मं किं भवसिदिए पंघद, अभवसिद्धिर बंधा ?) हे भदन्त ! ज्ञानावरणीय कर्म का बंध जो जीव भवसिद्धिक होता है वह करता है ? वा जो जीव अभयसिद्धिक-अभव्य होता है वह करता है। या जो (जो भवसिद्धिय, जो अभवसिद्धिए यंधई) जीव नो भव- सिद्धिक होता है, नो अभवसिद्धिक होता है वह करता है ? (गोयंमा! भवसिद्धिए भयाणाए, अभवसिद्धिग बंधइ, णो भवसिद्धिए, जो अभ- वसिद्धिए न बंधइ) हे गौतम जोजीच भवसिद्धिक होता है, वह इस ज्ञानावरणीय कर्म का बंध करता भी है और नहीं भी करता है। पर जो अभवसिद्धिक होती है, वह तो बंध करता ही है, तथा जो जीव न भवसिद्धिक हैं, न अभवसिद्धिक हैं वे ज्ञानावरणीय कर्म का बंध नहीं કર્મને બંધ કરે છે, પરંતુ તે સંજ્ઞી અને તે અસંજ્ઞી વેદનીય કર્મ બધ કરે પણ છે અને નથી પણ કરતા. આયુકમને બંધ સંસી તથા અસંસી કરે પણું છે અને નથી પણ કરતા, પરંતુ ને સંસી છો આયુકર્મના ४२ता नथी. (णाणावरणिज्जणं भंते ! कम्मं कि भवसि दिए बधइ, अभवसिद्धिए बधई १) હે ભદન્ત ! જ્ઞાનાવરણીય કર્મ ભવસિદ્ધિક (ભવ્ય જીવ) બાંધે છે કે અભ सिद्धि (सय ७१) साधे छ। मया (णो भवसिद्धिय, णों अभव. सिद्धिए बंधइ १) | सिद्धि हार्य छ त मधे छ? 37 O ને અભવસિદ્ધિક હેય છે તે બાંધે છે ? (गोयमा । भवसिद्धिए भयणाए, अभवसिद्धिए बधइ, णो भवसिद्धिए णो भवसिद्धिए न बधइ ) गौतम २ ७१ मंसिद्धि डाय छ त ज्ञाना- વરણીય કર્મ બાંધે પણ છે અને નથી પણ બાંધતે, પણ જે જીવ અદ્ભવે- સિદ્ધિક હોય છે તે તે આ કમ બધે જ છે. ને ભવસિદ્ધિક અને ને - અંજવસિદ્ધિક છે જ્ઞાનાવરણી કમ બાંધતા નથી. .

·- प्रमेयन्द्रिा टोका० सू० ४ ० ६ उ० ३ कर्मस्थितिनरूपणम एवम् आयुष्क वर्जाः सप्तापि, आयुष्फम् अधस्तनी द्वौ भजनया, उपरितनो न बघ्नाति, तानावरणीयं खलु भदन्त ! कर्म किं चक्षुदर्शनी यध्नाति, अचक्षुर्दर्शनी वनानि अघिदर्शनी वघ्नाति, केवनदर्शनी वनाति ? गौतम ! अधस्तनास्त्रयो भजनया, उपरितनो न बध्नानि, एवं वेदनीयवाः सप्ताऽपि, वेदनीयम् अध- करते हैं। (एवं आउगनाओ सत्तवि, आउगं हेटिल्ला दो भयणाए उवा रिल्ले न बंधइ) इसी तरह से आयुकर्म को छोड़कर बाकी के सात कर्मों के बंध करने के विषय में जानना चाहिये। आयु कर्म का बंध जो भव- सिद्धिक है वे तथा जो अभयसिद्धिक हैं वे करते भी हैं और नहीं भी करते हैं। पर जो भवसिद्धिक हैं, नो अभवसिद्धिक है वे आयुकर्म का पंध नहीं करते हैं। (णाणावरणिनं णं भंतें! कम्मं किं चरखुदंसणी पंधइ, ? अचवखुदंसणी यंधइ, ओहिदसणी यंधइ ! केवलदसणी बंधइ ?) हे भदन्त ! ज्ञानावरणीय कर्म का यंध क्या चक्षु दर्शनवालो जीच करता है ? या जो अचक्षुदर्शनवाला जीव है वह करता है ? या जो अवधिद- शनवाला जीव है वह करता है ? यो केवलदर्शनवाला जो जीव है वह करता है ? (हेहिल्ला तिपिणे भयणाए, उवरिल्ले न बंधइ, एवं वेयणि- ज्जवज्जाभो सत्त वि) हे गौतम ! नीचे के तीन-चक्षुदर्शनी, अचक्षुः दर्शनी और अवधिदर्शनी-ये तीन-ज्ञानावरणीय कर्म का बंध करते भी हैं, नहीं भी करते हैं। तथा ऊपर का जो केवलदर्शनजीव है वह ज्ञाना. (एवं आउगवज्जाओ सत्त वि, आगं हेदिला दो भयणाए, उरिल्ले न बंधइ) मायुभ सपायना सा भनिमध व ५९ मा प्रमाणे સમજવું. ભવસિદ્ધિક અને અભવસિદ્ધિક છે આયુકમેને બંધ કરે પણ છે અને નથી પણું કરતા. પણ ને ભવસિદ્ધિક છે અને ને અભાવસિદ્ધિક • आयुश्मनी मध ४२ता नथी. (णाणावरणिज्जणं भाते ! कम्म किं चक्खुदसणी बंधइ ? अचखुदसणी पंधइ ? ओहिदसणी बधइ ? केवलदसणी बंधई?) महन्त ! ज्ञानापरीय કમને બંધ શું ચક્ષુ-દર્શનવાળો જીવ કરે છે? કે અંચક્ષુ-દર્શનવાળે જીવ કરે છે? કે અવધિ-દર્શનવાળે જીવ કરે છે? કે કેવળ-દર્શનવાળે જીવ કરે છે? (हेढिला सिण्णि भयणाए, उरिल्ले न बधइ. प वेयणिज्जवजाओ सत्त वि) હે ગૌતમ! ચક્ષુદર્શની, અચક્ષુદશની અને અવધિદશની જ જ્ઞાનાવરણીય -કેને બંધ કરે છે પણ ખરાં અને નથી પણ કરતા, પરંતુ કેવલ દર્શનવાળે ·- द मगवती ज्ञानावरणीयं खलु भदना ! फर्म किं भामिद्धिको वनाति, अभवसिद्धिको बंध्नाति, नोभवसिदिक-नोभभवसिदिको बध्नाति ? गौतम | भवसिदिको भजनया, अभयसिद्धिको यध्नाति, नोगरसिद्धिक-नोभमासिद्धिको न यध्नाति, जो जीव संज्ञी होते हैं तो करते हैं पर जो जीव न संज्ञी है और न असंज्ञी हैं, वे वेदनोय कर्म का बंध करते भी हैं और नहीं भी करते हैं। आयुकर्म का बंध जो जीव संज्ञी होते हैं वे अथंया जो असंही होते हैं वे करते भी हैं और नहीं भी करते हैं तथा जो जीव न संजी हैं और न असंज्ञी हैं वे आयुकर्म का यंध नहीं करते हैं । (गागावरणि- ज्जण मते ! कम्मं कि भवसिद्धिए पंघद, अभवसिद्धिए पंधा?) हे. भदन्त ! ज्ञानाचरणीय कर्म का बंध जो जीव भवसिद्धिक होता है वह करता है ? या जो जीव अभवसिद्धिक-अभव्य होता है वह करता है। या जो (णो भवसिद्धिय, णो अभवसिद्धिए यंधई) जीव नो भव- सिद्धिक होता है, नो अमवसिद्धिक होता है वह करता है । (गोयमा! भवसिद्धिए भयणाए, अभवसिद्धिए बंधइ, णो भवसिद्धिए, णो अभ- वसिद्धिए न बंधइ) हे गौतम ! जो जीव भवसिद्धिक होता है, वह इस ज्ञानावरणीय कर्म का बंध करता भी है और नहीं भी करता है। पर जो अभवसिद्धिक होती है, यह तो पंध करता ही है तथा जो जीवन भवसिद्धिक हैं, न अभवसिद्धिक हैं वे ज्ञानावरणीय कर्म का बंध नहीं કર્મને બંધ કરે છે, પરંતુ ને સંજ્ઞી અને ને અસંસી જી વેદનીય કર્મને બંધ કરે પણ છે અને નથી પણ કરતા. આયુકમને બંધ સંસી તથા અસંસી જ કરે પણું છે અને નથી પણ કરતા, પરંતુ ને સંસી જ આયુકમને બંધ કરતા નથી. (णाणावरणिज्जणं भवे ! कम्मं कि भवसिद्धिए बधा, अभवसिद्धिए बधई १) હે ભદન્ત ! જ્ઞાનાવરણીય કર્મ ભવસિદ્ધિક (ભવ્ય જીવ) બાંધે છે કે અભ सिद्धि (मलव्य ७१) मा छ। मया (णो भवसिद्धिय, णों अभव. सिद्धिए बंधइ १) १ न भवसिद्धि हाय छे ते मांधे छ ? २७ નો અભવસિદ્ધિક હોય છે તે બાંધે છે ? (गोयमा ! भवसिद्धिए भयणाए, अभवसिद्धिए बधइ, णो भवसिद्धिए णो अभवसिद्धिए न बंधइ) गीतमा २७ बसिद्धि य छ त ज्ञाना. વરણીય કર્મ બાંધે પણ છે અને નથી પણ બાંધો, પણ જે જીવ અભ- સિદ્ધિક હોય છે તે તે આ કર્મ બાંધે જ છે. ને ભવસિદ્ધિક અને ન ' અંભવસિદ્ધિક છે જ્ઞાનાવરણી કમ બાંધતા નથી. . . " ·८८९" , - . - प्रमेयचन्द्रिका टीका २०६७०३ सू० ४ कर्मस्थितिनिरूपणम् कर्म किम् आभिनियोधिकतानी यध्नाति, श्रुनशानी, अवधितानी, मनः पर्यवज्ञानी, केवलज्ञानी वनाति? गौतम ! अधस्तनाचत्वारो भननया, केवलज्ञानी न बध्नाति, एवं वेदनीयवाः सप्ताऽपि, वेदनीयम् अधस्तनाप्रत्यारोऽपि यध्नन्ति, केवलज्ञानी भननया । ज्ञानावरणीयं खलु भदन्त ! कर्म किं मत्यज्ञानी बध्नाति, श्रुताऽज्ञानी का बंध भजना से परित्त भी और अपरित्त भी ये दोनों जीव भी करते हैं। परन्तु जो नो परित्त और नो अपरित्त जीव हैं वे आयु कर्म का बंध नहीं करते हैं। (णाणावरणिज्जं गं भंते ! कम्मं किं आभिणिवोहिय- णाणी बंधइ, सुयणाणी, ओहिनाणी, मणपज्जवनाणी, केवलणाणी बंधइ) हे भदन्त ! ज्ञानावरणीय कर्म का बंध क्या आभिनियोधिकज्ञानी-मति- ज्ञानवाला जीव करता है ? कि शुनज्ञांनी करता है ? अथवा कि अवधि: ज्ञानवाला जीव करता है, या मनः पर्यय ज्ञानवाला जीव करता है ? या केवलज्ञानवाला जीव करता है ? (गोयना! हेहिला चत्तारि भयणोए, केतलणाणी न बंधइ) हे गौतम! मतिज्ञानवाला, श्रुतज्ञानवाला, अवधि- ज्ञानवाला और मनः पर्ययज्ञानवाला जीव भजना से ज्ञानावरणीय कर्म का बंध करता है। परन्तु जो केवल ज्ञानवाला जीव होता है वह ज्ञानाव- रणीय कर्म का बंध नहीं करता है। (एवं वेयणिज्जवज्जाओ सत्त वि) इसी तरह से वेदनीयकर्म को छोडकर सातकर्मप्रकृतियों के बंध करनेके પરંતુ જે ને પરિત અને ને અપરિગ્ન જીવે છે તેઓ આયુકર્મને . બંધ કરતા નથી. (णाणावरणिज्जं गं भंते 1 किं कम्म अभिणियोहियणाणी बंधइ, सुयणाणी, ओदिनाणी, मणपज्जयनाणी, केवलणाणी बंधइ ?) Bara! शुसाना१२०ीय કમને બંધ આભિનિધિજ્ઞાની (મતિજ્ઞાનવાળે) જીવ કરે છે કે શ્રુત- જ્ઞાની કરે છે? કે અવધિજ્ઞાનવાળે જીવ કરે છે? કે મન પર્યયજ્ઞાનવાળે જીવ रे १४वमानवाणी ७५ ४२ छ ? (गोयमा ! हेछिल्ला चत्तारि भयणाए, केवलणाणी न बधइ) गौतम ! મતિજ્ઞાનવાળ, શ્રુતજ્ઞાનવાળે, અવધિજ્ઞાનવાળા અને મન પર્યયજ્ઞાનવાળે જીવ વિકલ્પ જ્ઞાનાવરણીય કર્મને બંધ કરે છે. એટલે કે તેઓ તે કર્મને બંધ બાંધે પણ છે અને નથી પણ બાંધતા. પરંતુ કેવળજ્ઞાની જીવ જ્ઞાનાવરણીય કમને બંધ કરતે નથી. ( एवं वेयणिज्जवज्जाओ सत्त वि) वहनीय म सिवायनी सात भ. પ્રકૃતિના કર્મબંધના વિષયમાં પણ એ જ પ્રમાણે સમજવું. भ० ११३ ·til अभवतीसरे - भदन्त ! कर्म कि परीतो बध्नाति ? अपरीतो अनानि ? नोपरीत-नोअपगतो वनाति ! गौतम ! पीतो मजनया, अपरीतो नाति, नोपरित-नोअपरीती नवजाति, एवम् आयुकः सप्त कर्ममनिया, भायुझ परीनोऽपि, अपनी- तोऽपि भननपा, नोपरीत-नोभपरीतो न यध्नाति । ज्ञानावरणीयं खलु भदन्त ! है। (णाणावरणिक मते फम्म कि परित्ते पंधह, अपरित बंधइ, मो परित्तणो अपरित्ते पंध) हे भदन्त ! ज्ञानावरणीय कर्म का बंध परित्त-प्रत्येक शरीर वाला जीव, अथवा जिसका संसार निकट है ऐसा भव्यजीव करता है ? कि अपरित जीव करता है। अधचा नो परित जीच करता है कि नो अपरित जीय करता है ? (गोयमा) हे गौतम! (परित्ते भयगाए, अपरित्ते यधद, णो परितणो अपरित्ते न पंधर) जो परित जीव है वह ज्ञानावरणीय कर्म का बंध भजना से करता है- अर्थात् करताभी है और नहीं भी करता है । अपरित्त जीव ज्ञानावर णीय कर्म का बंध करता है। जो जीव नो परित और नो अपरित हैं वे इसका बंध नहीं करते हैं। (एवं आउगवज्जाभी सत्तकम्मापयडीओ) इसी तरह का कथन आयुकर्म को छोडकर शेप सातकर्मप्रकृतियों के वंध करने के विषय में भी जानना चाहिये। (आउयं परित्तो वि अपरित्तो वि भयणाए, णो परिचणो अपरित्तो न बंधइ) आयु कर्म ( णाणावरणिज्जंणं भवे । किं परित्ते वधइ, अपरित्ते घघड़, पो परित्त- णो अपरित्ते बधइ ?) B महन्त ! ज्ञाना१२pीय माना परिस (प्रत्ये શરીરને જીવ, અથવા જેને સંસર રિ-મર્યાદિત છે એ ભવ્ય જીવ) કરે છે? કે અપરિત્ત જીવ કરે છે? કે ને પરિત જીવ કરે છે? કે તે , अपरि ३ रे छ? (गोयमा ! ) डे गीतमः। (परिते भयणाए, अपरित्ते बधइ, गो परित्त णो अपरित्ते न बघ) २ परित्त छे ते शानाय भान વિકપે કરે છે એટલે કે એ જીવ જ્ઞાનાવરણીય કર્મ બાંધે છે પણ ખરો અને નથી પણ બંધ, અપરિત જીવ જ્ઞાનાવરણીય કર્મને બંધ કરે છે, પરતુ ને પત્તિ જીવો અને ન અપરિત્ત જીવો જ્ઞાનાવરણીય કર્મનો બંધ કરતા નથી, (एवं प्रागबजाओ सन कम्मप्पयडीओ) आयु सिवायती साते - तियानो ५ ४२काना विषयमा ५५.४, प्रभार सम (आउयं परित्तो वि, अपरितो वि भयणाए, णो परित णो अपरितो न वधइ) परित भने અપરિગ્ન જી આયુકમને બંધ બાંધે છે પણ ખરાં અને નથી પણ mer ·- प्रमैयचन्द्रिका टी० २० ६ ०० ३ सू० ४ कर्मस्थितिनिरूपणम् एवं वेदनीयवाः सप्ताऽपि, वेदनीयम् अधस्तना बध्नन्ति, अयोगी न बध्नाति । ज्ञानावरणीयं खलु भदन्त ! कर्म किम् साकारोपपुक्तो बध्नाति, अनाकारोपयुक्तो वध्नाति ? गौतम ! अष्टमु अपि भननया । ज्ञानावरणीयं खलु भदन्त ! कर्म किम् आहारको बध्नाति, अनाहारको बध्नाति ? गौतम ! द्वावपि भजनया, एवं वेद- जो योगवाले नहीं है वे करते हैं ? (गोयमा ! हेहिल्ला तिणि भयणार, अजोगी न बंधह, एवं वेयणिज्जवज्जामो सत्त वि, वेयणिज्ज हेहिल्ला, तिणि बंधति, अजोगी न बंधह) हे गौतम! मनयोगी वचनयोगी और काययोगी ये तीन योगवाले जीव ज्ञानावरणीय फर्म का बंध भजना से करते हैं और जो अयोगी जीव होते हैं वे नहीं करते हैं। इसी तरह से वेदनीय कर्म को छोड़कर शेष सात कर्मप्रकृतियों को बांधने के विषय में भी जानना चाहिये वेदनीय कर्म का बंध नीचे के ये मनोयोगी, वचनयोगी और काययोगी जीव करते हैं । अयोगी जीव इसका बंध नहीं करते हैं। (गागावरणिज्जणं भंते ! कम्मं कि सागारोवउत्ते बंधा ? अणागारोवउत्ते बंधद १) हे भदन्त ! ज्ञानावरणीय कर्मका बंध जो साकार उपयोगवाला जीव होती है-वह यांधता है कि जो अनाकारोपयोगवाला होता है वह घांधता है ? ( अहसु वि भयणाए) हे गौतम ! आठों कर्म- प्रकृतियों को ऐसा जीव भजनो से बांधता है। (णाणावर णि णं भंते ! कम्मं किं आहारए वंधइ ? अणाहारए बंध?) हे भदन्त ज्ञानाचरणीयकर्म का जाओ सत्त वि, वेयणिज्ज हेडिल्ला तिणि वधति अजोगी न बधइ) 3 ગૌતમ! મન, વચનગી અને કાયાગી જ જ્ઞાનાવરણીય કર્મને બંધ વિકલ્પ કરે છે અને અગી છે જ્ઞાનાવરણીય કર્મને બંધ કરતા નથી. વેદનીય કર્મ સિવાયની સાતે કમપ્રકૃતિના બંધ વિશે પણ એ જ પ્રમાણે સમજવું. વેદનીય કમને બંધ મનગી, વચનયોગી અને કાયમી જી. કરે છે, પરંતુ અગી જીવ તેને બંધ કરતા નથી. (णाणावरणिज्नं गं भंते ! कम्म कि सागारोवउत्ते वध ? अणागारोवउत्ते पंधइ १) महन्त ! शु सा२ पये पायो सानावरली मना બંધ કરે છે? કે અનાકાર ઉપયોગવાળા જીવ તે કર્મને બંધ કરે છે? ( अट्ठसु वि भयणाए ) गौतम ! १२ रुपयागपाणी मने अनार ઉપગવાળે જીવ આઠે કર્મોને બંધ વિકલ્પ બાંધે છે. (णाणावरणिउजं गं भंते ! कम्मं किं आहारए बंधद, ओणाहारए पंध) હે ભદન્ત! શું જ્ઞાનાવરણુંય કર્મ બંધ આહારક છવ કરે છે? કે અના का रे छ?

·मगरतीय वनावि, विभाशानी पध्नाति, ? गौतम ! आयुष्काः सप्ताऽपि बघ्नन्ति, आयुष्कं भजनया। ज्ञानावरणीयं खलु भदन्त कर्म कि मनोयोगी वनाविवनोयोगी यध्नाति, अयोगी वनाति ? गौतम! प्रधस्तनास्त्रयो भजनया, अयोगी न बध्नाति, विषय में भी जानना चाहिये । (वेयणिजं हेहिल्ला सारि पंधति, केव- लणाणी भयणाए) वेदनीय कर्म का बंध चार क्षायोपशामिक मतिज्ञान आदिवाले जीव करते हैं। केवलज्ञानवाला जीव वेदनीय कर्म का बंध करता भी है और नहीं भी करता है। (णाणावरणिज्जते । कम्म कि मइ अन्नाणी बंधइ ? सुय अन्नाणी पंधइ ? चिभंग अन्नाणी यंघद?) हे भदन्त ! शनावरणीय कर्म क्या मति अज्ञानवाला जीव गांधता है ? कि श्रुतअज्ञानवाला जीव पांधता है ? कि विभंगज्ञानी यांधता है? (गोयमा । आउगवज्जाओ सत्त वि बंधंति, ओउगं भयणाए) आयुकर्म को छोड़कर सातों कर्मों को ये तीन अज्ञानवाले जीव यांधते हैं। तथा आयुकर्म का बंध ये भजना से करते हैं। (णाणावरणिज्ज णं भंते । कम्म कि मणजोगी बंधह, वयजोगी यंघद, कायजोगी बंधड़, अजोगी बंध? हे भदन्त ! ज्ञानावरणीय कर्म का बंध क्या मनयोगवाले जीव करते हैं ? या वचनयोगचाले जीच करते हैं? या काययोगवा जीव करते हैं? या (वेयणिज्ज हेटिल्ला पत्तारि वधति, केवलणाणी भयणाए ) वहनीय भने। બંધ પહેલા ચાર પ્રકારના જ-એટલે કે લાપશમિક મતિજ્ઞાન, શ્રુતજ્ઞાન, અવધિજ્ઞાન અને મન ૫ર્યજ્ઞાનવાળા જીવો કરે છે, પણ કેવળજ્ઞાની જીવ વેદનીય કર્મને બંધ કરે પણ છે અને નથી પણ કરતો. (णाणावरणिज्ज णं भवे । कम्मे मिद अन्नाणी घंधइ, सुय अन्नाणी बंधई, विभंग अन्नाणी वधइ ?) B Mara! शुशानाjीय म मति અજ્ઞાનવાળે જીવ બાંધે છે કે શ્રુત અજ્ઞાનવાળા જીવ બાંધે છે કે વિસંગ અજ્ઞાનવાળો જીવ બાંધે છે? (गोयमा! आउगवज्जाओ सच वि बधति,. आग भयणाए) है ગૌતમ! આયુકમ સિવાયના સાતે કને બંધ આ ત્રણ અજ્ઞાનવાળા જ બાંધે છે, તથા તેઓ આયુકમને બંધ વિકલ્પ બાંધે છે. (णाणावरणिज्जणं भंते ! कम्मं किं मणजोगी बधइ, वयजोगी बधइ. कायजोगी बधइ, अजोगी बंधइ १) mera ! ज्ञानापरीय भाना म શું મનાયેગવાળા છવ કરે છે કે વચનગવાળા કરે છે? કે કાગવાળા છો કરે છે કે ગરહિત છ કરે છે ? (गोयमा ! हेविल्ला तिनी भयणाए, अजोगी न पंधर, एवं वेयणिज्जव- ·- - - - . प्रमेयचन्द्रिका टीका २० ६ ३० ३ ० ५ कर्मस्थितिनिरूपणम् गौतम ! सामो बध्नाति, चादरो भजनया, नोमुक्ष्म-नोवादरो न बध्नाति, एवम् आयुष्कवाः सप्ताऽपि, आयुष्कं मूक्ष्मो, चादरो भजनया, नोमुक्ष्म-नो चादरो न बध्नाति? ज्ञानावरणीयं खलु भदन्त ! कर्म किं चरमो बध्नाति, अचरमो बध्नाति ? गौतम | अमाऽपि भजनया ।। मु०५॥ टीका-णाणावरणिज्ज ण भंते ! कम्मं किं इत्थी बंधइ ?' गीतमः पृच्छति- हे भदन्त ! ज्ञानावरणीयं खलु कर्म किम् स्त्री बध्नाति ? ' पुरिसो बंधइ ? का बंध सूक्ष्मजीव करता है चादर जीव तो भजना से इसका बंध करता है, जो नो सूक्ष्म और नो पादर हैं वे इसका बंध नहीं करते हैं। (एवं सत्त वि, आउए सुहमे, वायरे भयणाए, णा सुहम णा यायरे न बंधइ) इसी प्रकार से ये जीव आयुकर्म को छोड़कर शेप सात कर्म प्रकृतियों का बंध करते हैं ऐसा जानना चाहिये। ये दोनों सूक्ष्म पादर जीव आयु कर्म का बंध भजना से करते हैं। तथा जो नो सूक्ष्मजीव हैं और नो चादर जीव हैं वे आयुकर्म का बंध नहीं करते हैं। (णाणावरणिज्जणं भंते ! कम्मं किं चरिमे बंधइ, अचरिमे बंधह) हे भदन्त ! ज्ञानावरणीय कर्म का यंध जो चरम जीव होता है वह करता है कि जो अचरम जीव होता है वह करता है ? (गोयमा ! अवि भयणाए) हे गौतम । ऐसे जीव आठों कर्मप्रकृतियों का बंध भजना से करता है। टीकार्थ-ज्ञानावरणीय आदि कर्म के प्रस्ताव से सूत्रकार इस सूत्र द्वारा उन ज्ञानावरणीय आदि कर्मों के यांधनेवालों का निरूपण करने के लिये सर्वप्रथम स्त्री आदि द्वारा का कथन कर रहे हैं-इसमें गौतम ने प्रभु से ऐसा प्रश्न किया कि (णाणावरणिज्जं णं भंते ! कम्मं किं इत्थी ५२ता नथी. (एवं आउगवज्जाओ सत्त वि, आउए मुहुमे, वायरे भयणाए, णो मुहुम जो बायरे न वधह) मेरी प्रमाणे ते ७। मायुभ सिपायना सात કર્મોને બંધ કરે છે તેમ સમજવું. સૂક્ષમ અને બાદરે જી આયુકમને બંધ કરે છે પરંતુ નોસૂક્ષ્મ અને બાદર છ આયુકમને બંધ કરતા નથી. (णाणावरणिज्ज णं भंते ! कम्मं किं चरिमे बधइ, अचरिमे वह ) હે ભદન્ત ! શું ચરમ શરીરી જીવ જ્ઞાનાવરણીય કમીને બંધ કરે છે કે भय शरीश ७१ रे छ? (गोयमा ! अट्ठ वि भयणाए) गीतम! એ જીવ આઠે કમપ્રકૃતિને બંધ વિકલ્પ કરે છે. ટીકા–આ સૂત્રમાં સૂત્રકારે જ્ઞાનાવરણીય આઠ કર્મોના બંધનું નિરૂ કર્યું છે. સૌથી પહેલાં સૂત્રકાર સ્ત્રી આદિ દ્વારનું કથન પ્રશ્નોત્તરી દ્વારા કરે છે. गौतम स्वामी महावीर प्रभुने मेवा प्र पूछे छे . " गाणावरणिज्ज .

·, भगवतीय नीयापुष्कर नां पण्णाम् , वेदनीयम् भातारको बध्नाति, अनादारको मननया आयुष्कम् आदारको भजनया, अनाहारको न बध्नाति । ज्ञानावरणीयं खलु भदन्त । कर्म कि सूक्ष्मो बध्नाति यादरो यध्नाति ? नोक्ष्म नोचादरोबध्नाति ? बंध क्या आहारक जीव करता है कि अनाहारक जीय करता है ? (दो वि भयणोए) हे गौतम! ये दोनों जीव ज्ञानावरणीय कर्म का बंध भजना से करते हैं। ( एवं वैयणिजजाउगवजाणं छहं) इसी तरह से ये जीव वेदनीय और ओयुकर्म को छोड़कर शेष कर्मों का यंध भजना से करते हैं (वेयणिज्ज आहारए बंधइ) वेदनीय कर्म का यंध आहारक जीव करता है। (अणाहारए भयणाप) पर जो अनाहारक जीव है वह वेद- नीय कर्म का बंध करता भी है और नहीं भी करता है (आरए आहा. रए भयणाए, अणाहारए न बंधइ) आयु कर्म का बंध जो जीव आहारक होता है वह भजना से करता है और जो अनाहारक होता है वह उसका बंध नहीं करता है। (णाणाचरणिज्ज पं भंते ! कम्मं किं सुहमे पंधह, पायरे बंधइ, णो सुट्ठम णो वायरे यंधइ) हे भदन्त ! ज्ञानावरणीय कर्म का बंध क्या सूक्ष्मजीव करता है ? किं यादर जीव करता है ? अथवा-नो सूक्ष्म करता है कि नो बोदर करता है ? (गोयमा! सुहमे यंधद, बायरे भयणाए, णो सुहम णो वायरे न चंधड) हे गौतम ! ज्ञानावरणीय कर्म (दो वि भयणाए) 3 गौतम ! ते मन माना ज्ञानाNigli ४मना मध विधे ४३ . (एवं वेयणिजाउगवेज्जाण छहं) मे प्रमाण તે બન્ને પ્રકારના છ વેદનીય અને આયુકમ સિવાયના છ કર્મોને બંધ वि४६५ ४२ छ. ( वेयणिज्ज आहारए वधइ) मा२४ 0 हनीय भना 4 3रे थे, (अणाहारए भयणाए ) ५y AIS.२४ वि तेन કરે છે–એટલે કે અનાહારક જીવ વેદનીય કર્મને બંધ કરે છે પણ ખરે भने नयी ५७५ ४२t. (आइए आहारए भयणाए अणाहारए न बंधइ ) २ ७५ આયુકમને બંધ વિકલ્પ કરે છે, પણ અનાહારક જીવ તેને બંધક નથી. (णाणावरणिज्जणं भते ! कम्म किं सुहुमे बंधइ. बायरे बंधइ, णो सुहम णो दायरे बंधइ १), महन्त ! शु ज्ञाना२य भने म सक्षम જીવ કરે છે કે બાદર ( સ્થળ), જીવ કરે છે અથવા સૂક્ષ્મ જીવ કરે છે? કે ને ભાદર જીવ કરે છે ? (गोयमा ! सुहुमे बंधद, बायरे भयणाए, णो सुहुम णो बायरे न बंधइ) હે ગૌતમ! જ્ઞાનાવરણીય કમીને બંધ સૂક્ષ્મ જીવ કરે છે, બાદર છવ તે કમને બંધ વિકલ્પ કરે છે, પણ તે સૂક્ષમ અને ખાદર છે. તેને બંધ ·प्रमेयबस्ट्रिकाटी ००६ उ०३१०४मस्तिनिरूपणम् स्यात् कदाचित् ज्ञानावरणीयं कर्म बध्नाति, स्यात्-कदाचिन् न बध्नाति, अयं भाव.-न स्त्री न पुरुषः, न नपुंसकः वेदोदयरहितः अनित्तिवादरमूक्ष्मसंपरा- याख्यनवम-दाम-गुणस्थानवी भवति, तत्र चानिनियादरसंपराय-मूक्ष्म- संपरायौ जीवी सप्तविध-पदविधर्मबन्धकतया ज्ञानावरणीयस्य बन्धको भवतः, उपशान्तमोहादारभ्यायोगिकेवलिपर्यन्तगुणस्थानवी जीवस्तु एफविध- नपुंसओ) न स्त्री है, न पुरुप है और न नपुंसक है वह (सिय बंधइ, सिय णो बंधद) कदाचित् इस कर्मका बंध करता भी है और कदाचित् नहीं भी करता है। तात्पर्य कहने का यह है कि-जो जीव वेद के उदय से रहित होता है-अर्थात्-अङ्गोपाद् नाम कर्म के उदय से जीव के शरीर में स्त्री का आकार, पुनप के शरीर में पुरुप का आकार और नपुंसक के शरीर में नपुंसक का ओकार भले ही बना हुआ हो-परन्तु वेद संबंधी विकार परिणति उस आत्मामें न हो तो ऐसा जीव वेदोदय से रहित माना जाता है इसी का नाम (नो स्त्री, नो पुरुष और न नपुं- सक) इस रूप से यहां प्रकट किया गया है। ऐसा जीव नौवें अनिवृत्ति चादर और दशवें सूक्ष्मसांपराय इन दो गुणस्थानों में रहने वाला होता है। इन दो गुणस्थानों वाला वह नो स्त्री, नो पुरुप और नो नपुंसक जीच ज्ञानावरणीय कर्म का पंधक होता है-क्यों कि वह सात प्रकार के यो ६ प्रकार के कर्म का बंधक बांधने वाला कहा गया है । तथा ग्यारहवें "ना श्री सय छ "-श्री खात नथी, " पुरु५ सय छ "-५२५ जाता नथी, भने " ननस खाय छ "-नस खोत नयी त (सिय बधइ, सिय णो बंधद) या२४ मा मना मध ४२ छ भने या३४ नथी ४२त. આ કથનને ભાવાર્થ નીચે પ્રમાણે છે-જે જીવ વેદનાના ઉદયથી રહિત હોય છે. એટલે કે અંગોપાંગ નામકર્મના ઉદયથી સ્ત્રીના શરીરમાં સ્ત્રીને આકાર, પુરુષના શરીરમાં પુરુષને આકાર અને નપુંસકના શરીરમાં નપુંસકને આકાર ભલે બનેલું હોય, પરંતુ વેદ સંબંધી પરિણતિ તે આત્મામાં ન હોય તે એવા જીવને વેદયથી રહિત માનવામાં આવે છે, અને એવા જીવને જ અહીં “ને સ્ત્રી કે પુરુષ અને ને નપુંસક” રૂપે બતાવવામાં આવે છે. એ જીવ નવમાં અનિવૃત્તિ બાદર અને દશમાં સમ સાંપરાય, એ બે ગુણસ્થાનમાં રહેનાર હોય છે. આ બે ગુણસ્થાનેવાળ ને સ્ત્રી કે પુરુષ અને ને નપુંસક જીવ જ્ઞાનાવરણીય કર્મ બાંધે છે, કારણ કે તેને સાત અથવા તે છ પ્રકારના કર્મોને બંધક (બાંધનાર) કહ્યો છે. પરંતુ અગિયારમાં ·-- पुरुषो बध्नाति ? ' नपुंसओ पंधा ? 'नपुंसको बध्नाति ? गोइत्यी-गोपुरिस- गोन सभी बंध ?' नोत्री - नोपुरुष - नोनपुंसको बध्नाति ? यो जीवन स्त्री, न पुरुषः, नापि नपुंसको वर्तते सोऽपि किं ज्ञानावरणीयं कर्म वनाति ? इत्यागपः, भग पनाह - गोपमा । इत्थी विधर, पुरिसो विवंचर, नपुंसो वि बंध' हे गौतम । स्त्री अपि ज्ञानावरणीयं कर्म बन्नाति, पुरुषोऽपि वकर्म बध्नावि, नपुंसकोऽपि जीवः तत्कर्म बध्नाति, किन्तु 'नोस्स्यी-गो- पुरिस-गोनपुंसभी सिय पंधर, सिय णो बंध' नी खी-नोपुरुष-नोनपुंसको जीवः पंधइ) हे भदन्त ! आत्मा के ज्ञानगुण को आवरणकरने के स्वभाववाले ज्ञानावरणीय कर्म का पंध कौन करता है? क्या इस कर्म का बंध स्त्री करती है ? या (पुरितो बंधा) पुरुप करता है ? या (नपुंसभो बंधइ) नपुंसक करता है ? अथवा-ऐसा जीव करता है कि जो (जाइत्थी) न स्त्री है ? (णोपुरिस जोनपुंसओ) न पुरुप है ? न नपुंसक है? इसके उत्तर में प्रभु उनसे कहते हैं-(गोयमा) हे गौतम (इत्यि वि पंधइ, पुरिसी वि बंधइ, नपुंसओ वि बंधइ) ज्ञानावरणीय कर्म के बंध करने में ऐसी कोई रुकावट नहीं है कि स्त्री ही इस कर्मका बंध करे- पुरुप न करे अथवा पुरुप ही करे-नपुंसक न करे-तीनों ही वेवाले इस कर्म का बंध करते हैं-"स्त्री भी इस कर्म का बंध करती है, पुरुष भी इस कर्म का बंध करता है और नपुंसक भी इस कर्म का बंध करता है । पर हां, यह बात अवश्य है कि जो जीव (णोइत्थी, णोपुरिस, णो णं भंते ! कम्म कि इस्यो बंधइ ? "as.d! RIIt शानभनु मा. રણ કરવાના રવભાવવાળા જ્ઞાનાવરણીય કર્મને બંધ કોણ કરે છે ? શું આ मन श्री ४३ छ ? An:"पुरिसो बंधइ" पुरु५ ४३ छ १ अथ! नसओ बधा?" नस रे छ? अ५ जानापरणीय माना मा ७५ ४२ छ “जो इन्थी " श्री नथी ? "णो पुरिसे" पुरुष गों नपुंसओ" भने नस नथी ? ૌતમ સ્વામીના આ પ્રશ્નનો જવાબ આપતા મહાવીર પ્રભુ કહે છે- (गोयमा !) गौतम ! (इत्थी वि वध, पुरिसो विधई, नपुसओ वि बधइ) જ્ઞાનાવરણીય કમને બંધ ી પણ કરે અથવા પુરુષ પણ કરે અને નપુંસક પણ કરે છે ત્રણે દિવાળા જીવો આ કમને બંધ કરે છે-“જ્ઞાનાવરણીય કમને બધ આ પણ કરે છે, પુરુષ પણ કરે છે અને નપુંસક પણ કરે છે. પરંતુ એવું અવશ્ય भने छ। २ ० (गोइत्थी, गोपुरिस, गोनपुसओ सिय बद નથી ?

·1 ममैयाग्निका टी0 २०६४०३०४ कर्मस्थितिनिरूपणम् भगवानाइ-'गोयमा ! इत्थी मिय यंघइ, सिय नो घर, हे गौतमः ! स्त्री स्यात् .कदाचित् वनाति, स्यात् कदाचिम बध्नाति एवं विनि-वि.माणियात्रा एवं रीत्या अनया पोऽपि त्यपिःपुरुषोऽपि, नपुंसकोऽपि कदाचिद्वंध्नातिकदाचिन वध्नाति, इति रीत्या मगितव्या वक्तव्याः गोइत्यी-गोपुरिस-गोनसओ न बंधइ'. नोस्त्री-नोपुमा-नोनपुंसको जीवः आयुष्यं कर्म न वध्नाति, अयं. 'भावः-एकत्र भये सदेव आयुगो बन्धान खीपुरुषादित्रयं बन्धकाले. बध्नाति, अवन्धकाले तु न बध्नाति अत एवोक्तम्-'सिय बंधइ सियं नो बंधइ.' इति । पंधह, पुच्छा.) हे भदन्त । आयुकर्म का बंध कौन करता है? क्या स्त्री आयुकर्म का.पंध करती है.? या पुरुष आयुकर्म का बंध फरता है? या नपुंसक.आयुर.म. का.पंध करता है..? इस प्रकार से यह गौतम का प्रश्न है। इसका उत्तर देते हुए प्रभु गौतम से कहते हैं कि (गोगमा) हे गौतम ! (इत्थी तिय बंधइ, सिय नो.पंधइ) स्त्री आयुकर्म का कदा- -चित् बंध करती है.और कदाचित.बंध नहीं भी करती है.. (एवं ति. नी वि भागियव्वा.). इसी तरह से. पुरुप और नपुंसक के विषय में भी जानना चाहिये। अर्थात् पुरुप आयुकर्म का बंध करता भी है, और नहीं भी करता है-तथा नपुंसक.भी आयुकर्म का बंध करता भी है और नहीं भी करता है। इसका भाव यह है कि एक भव में आयुकर्म जीव एक ही बार बांधता है अतः जय आयुकर्म के बंध होने का समय आता है तय ही आयुकर्म का बंध जी करता है। और जय बंध का समय नहीं होता-तय आयुकर्म का जीव बंध नहीं करता है। इसी भाव को लेकर पुच्छा) महन्त ! आयुंभा 'iey. ४३१ शुश्री माथुमना બધું કરે છે? કે પુરેપ આંયુકમને બંધ કરે છે? કે નપુસક તેને ધિ આ પ્રકારના ગીતમના પ્રશ્નનો જવાબ આપતાં મહાવીર પ્રભુ કહે છે_ गोयमा ! " गौतम इत्थी सिय बइ, सिय नो यधई) भायु मना मध या३४ ३२ माने या ना ५ ४२वी, ( एवं सिनी वि भाणियव्या ) मे प्रभ3५ मन नपुसना १५ ५५ सभा. असे કે પુરુષ આયુકમને બંધ કરે છે પણ પરે એને નથી પ ફરતે નપુંસક પણ આયુકમ બંધ કયારેક કરે છે અને કયારેક તે “યા. તેનું तात्पय. 2 - सभी आयु मे पो छ, તેથી જ્યારે યુકેમ બંધ થવાનો સંમેય આવે છે ત્યારે જીવ અંયુકમને બંધ કરે છે અને જ્યારે બંધને સમય હેતું નથી ત્યારે જીવ मायुधमन मरता नथी: मेरी मापने अनुसकान “सिय घर, सिय ·- मायतीसरे वन्धकत्यात ज्ञानावरणीयस्य अन्धको भाति, अव आइ-स्याद वनाति, स्यात् नयनाति-इति । 'एवं उगानाओ सच कम्मप्पगडी भो' एवं तथैव आयुष्क- वर्नाः आयुष्कभिन्नाः आयुष्यं चयित्वा-इत्यर्थः सप्त कर्ममानयः तानावरणीयः माश्रित्य दर्शनावरणीयादयः सप्त वैदिनमा, दर्शनावरणीयादीनि कांग्यपि आपुष्क वर्नानि सो पुरुषादयः बध्नाति, नोस्रो-नोपुरुप-नोनपुंसकस कदाचिन् पनाति, कदाचिन्न बध्नाति-इत्यर्थः । गौतमः पुनः पृच्छति-भाउग ण भंते ! कम्म कि इत्थी पंपद, पुरिसो बंधइ, नपुंसको बंधइ, पृच्छा ? ' हे भदन्त ! आयुष्कं कर्म किं स्त्री, बध्नाति, पुरुषो वनाति, नपुंसको बध्नाति ? इति पृच्छा-गौतमस्य प्रश्ना, गुणस्थान से छेकर अयोगिकेवली नाम के चौदहवें गुणस्थान तक के . जीव नो स्त्री, नो पुरुप, और नो नपुंसक होते हुए भी ज्ञानावरणीय कर्मके बंधक नहीं होते हैं, क्योंकि ये जीव एकविधकर्म (सातावेदनीय) के बंधक कहे गये हैं। इसी कारण ऐसा कहा गया है कि जो (नो स्त्री नो पुरुप और नो नपुंसक) होता है यह इस ज्ञानावरणीय कर्म का बंध करता भी है और नहीं भी करता है। (एवं आउगवजाभो सत्तकम्म- पपडीओ) इसी प्रकार से यह भी जानना चाहिये कि जो जीव नो स्त्री, नो पुरुप और नो नपुंसक है वह जीव आयुकर्म को छोड़कर शेष दर्शनावरणीय आदि कर्मों को बांधता है। परन्तु जो स्त्री, पुरुप और नपुंसक वेदनवाले जीव हैं वे तो दर्शनावरणीय आदि सात कर्मों का बंध करते ही हैं। अब गौतम प्रभु से आयु के घंध के विषय में पूछते हैं कि-(आगंणं भंते ! कम्मं किं इत्थी घंधइ, पुरिसो बंधई, नपुंसी ગુણરથાનથી લઈને અગી કેવલી નામના ચૌદમાં ગુણસ્થાન સુધીના જીવન સ્ત્રી, ને પુરુષ અને તે નપુંસક હોવા છતાં પણ જ્ઞાનાવરણીય કર્મ બાંધતા નથી કારણ કે તે જીવોને એક જ પ્રકારને કમને-સાતવેદનીય કર્મના બંધક કહ્યા છે તે કારણે એવું કહ્યું છે કે “ને શ્રી, પુરુષ અને નપુંસક सान(१२९॥4 4 या23 रे /२५. ५२१ नथी. " ( एवं आउगनाओ सत .फम्मप्पयडीओ) से प्रभारी २०१२ પુરુષ અને તે નપુંસક હોય છે તે આયુકન સિવાયના બાકીનાં સાતે કર્મોને બંધ કયારેક બાંધે છે અને કયારેક બાધતાં નથી, પરંતુ જે સ્ત્રી, પુરુષ અને. નપુંસક વેત્રવાળા જીવે છે તેઓ આયુકર્મ સિવાયના ( દર્શનવરીય આદિ) સાતે કમેને બંધ કરે જ છે. ગોતમ સ્વામી આયુના બંધ વિશે મહાવીર પ્રભુને પ્રશ્ન પૂછે છે- (पाउगं गं भंते ! कम्मं किं इन्थी बंधा, पुरिसों बंध, नपुंसओ बंधार, .

·प्रमैयाधिका टी० २०६७०३ सू० ४ कर्मस्थितिनिरूपणम् भगयानाह-'गोयमा ! इत्थी सिय पंधर, सिय नो बंधड़, हे गौतम! स्त्री स्यात् पदाचित् वनाति स्यात् कदाचिन बध्नाति एवं तिनि.वि.माणियात्रा एवं रीत्या अनया प्रयोऽपि स्यपिःपुरुषोऽपि, नपुंसकोऽपि कदाचिद्यनातिर कदाचित बध्नाति, इति रीत्या मगितव्याः वक्तव्याः गोहत्यी-गोपुरिस-जोनपुंसओ न बंधइ'. नोत्री-नोपुमा-नोनपुंसको जीवः आयुष्यं कर्म न बध्नाति, अयं. भावा-एकत्र भवे सदेव आयुगो बन्धान त्रीपुरुषादित्रयं बन्धकाले, बध्नाति, अपन्धकाले तु न वनाति अत एवोक्तम्-सिय बंधइ सिय नो बंधइ.' इति । पंधर, पुच्छा.) हे भदन्त । आयुकर्म का बध कौन करता है? क्या स्त्री आयुकर्म का बंध करती है.? या पुरुष आयुकर्म का वध करता है ? या नपुंसक.आयुग्म का पंध करता, है ? इस प्रकार से यह गौतम का मन है.। इसका उत्तर देते हुए प्रभु गौतम से कहते हैं कि (गोयमा) हे गौतम ! (इत्थी सिय बंधइ, सिय नो पंधइ.) स्त्री.आयुकर्म का कदा चित् बंध करती है और कदाचित् संध नहीं भी करती है...गवं ति. नीं विभागियव्या.) इसी तरह से पुरुष और नपुंसक के विपय में भी जानना चाहिये। अर्थात् पुरुप आयुकर्म का बंध करता भी है. और नहीं भी करता है-तथा नपुंसक.भी आयुकर्म का बंध करता भी है.और नहीं भी करता है। इसका भाव यह है कि एक भव में आयुकर्म जीच एक ही वार बांधता है अतः जय आयुकर्म के बंध होने का समय आता है- तब ही आयुकर्म का बंध जीत करता है। और जय बंध का समय नहीं होता-तप आयुकर्म का जीव बंध नहीं करता है। इसी भाव को लेकर पुच्छा) से महन्त ! माथुम 'hoj ? शुश्री सामना બંધ કરે છે કે યુકમ બંધ કરે છે કે નપુંસક તેને બંધ કરે છે? આ પ્રકારના ગીતમના પ્રશ્નનો જવાબ આપતાં મહાવીર પ્રભું કહે છે? "गोयमा ! " ॐ त ( इत्थी सिय बधइ, सिय नो यधइ) श्री. माधु- Hai ' या '३३ नया नया ५४२ता, (एवं सिन्नी वि भाणियव्या) प्रभ' मने नमन वि vy सभ કે પુરુષ આયુકમને બંધ કરે છે પંણ પર એને નથી પક, નપુંસક પણ આયુક બંધ કયારેક કરે છે અને કયારેક કરતે થી. તેનું "तात्य - नवी सायुभ ''पारे i , तथा च्यारे भायुमन"यवान संभंय मा छ यार અંયુકર્મને બંધ કરે છે, અને જ્યારે બંધને સમય હેતે નથી ત્યારે જીવ : माथुम ना मरता नथी: मेरी मापने मनुदान सियं घसिय ·. मगवतीसरे नित्तिरादरसंपरायादिगुणस्थानके आयुर्वन्धस्य व्यवस्छेदात् स्यादिवेद- रहिवो जीवो न बध्नाति, इति । पप्ठं संपतद्वारमाश्रित्याह-'णाणावरणिज्जगं भंते । कम्मं कि संजए बंधा,' असंजए, संजयाऽसंजए पंधर'हे भदन्त ! जाना परणीयं कर्म कि संयतो यध्नावि ? असंयतो वा यनाति ? संयताऽसंयतो वा (सिय पंधइ, सिय नो यंधह) ऐसा कहा गया है। तथा जो जीवन स्त्री घेदवाले हैं, न पुरुषवेदवाले हैं और न नपुंसक वेदवाले है-अर्थात् जिन जीवों के कर्मों की सत्ता में से स्त्री आदि वेदों को उदय निकल गया है-उन वेदां के यंध की व्युच्छित्ति जिन जीवों के हो गई है, ऐसे वे निवृत्त यादर संपराय आदि गुणस्थानक वाले जीव स्यादि वेद से रहित हुए आयुकर्म के बंध का व्युच्छेद हो जाने के कारण आयुकर्म का बंध नहीं करते हैं। कारण आयुकर्म का व्यवच्छेद भी तो निवृत्तियादर संप- राय आदि गुणस्थानों में हो जाता है। छवे संयतद्वारकी अपेक्षा लेकर अय सूत्रकार कहते हैं-इसमें गौतम प्रभु से पूछते हैं कि-(णाणावरणिनं ण भते! कम्मं किं संजए बंधइ, असंजए संजया संजए पंधइ) हे भदन्ता ज्ञानावरणीय कर्मका बंध कौनसा जीव करता है ? क्या जो संयतजीव होता है वह ज्ञानावरणीय कर्म का बंध करता है ? या जो असंयत जीव होता है वह ज्ञानावरणीय कर्म का बंध करता है ? यो जो संयतासंयत जीव होता है, वह ज्ञानावरणीय नो बंधइ" मे थन याम मायुं छे. तधारे न श्री वहाणा છે, ન પુરુષ વેદવાળે છે અને ન નપુંસક દિવાળો છે-એટલે કે જે જીવનાં કર્મોની સત્તામાંથી સ્ત્રી આદિ વેદનો ઉદય નીકળી ગયું છે–તે વેદના બની ચુછિત્તિ (વિચ્છેદ) જે જીને થઈ ગઈ છે, એવાં તે નિવૃત્તિનાદર સંપ- રાય આદિ ગુણસ્થાનકવાળા જે સ્ત્રી આદિ વેદથી રહિત થઈને આયુકર્મના બંધને વિચછેદ થઈ જવાને કારણે, આયુકમને બંધ કરતા નથી. કારણ કે નિવૃત્તિ બાદર આદિ ગુણરથામાં આયુકમને વિદ થઈ જતું હોય છે. હવે સૂત્રકાર છઠ્ઠા સંયત દ્વારને અનુલક્ષીને નીચે પ્રમાણે પ્રશ્નોત્ત દ્વારા કર્મબંધનું નિરૂપણ કરે છે-ગૌતમ સ્વામી મહાવીર પ્રભુને એ પ્રશ્ન પૂછે છે है (णाणावरणिज्जणं मते ! कम्म कि संजए बधइ, असंजए संजयासंजए बधइ 1) Bart ! ज्ञानापरणीय भनाईयो ०१ ४रे छ ? शुसयत જીવ જ્ઞાનાવરણીય કર્મને બંધ કરે છે કે અસંતજીવ જ્ઞાનાવરણીય કર્મને બંધ કરે છે? કે સંધતાસયત જીવ જ્ઞાનાવરણીય કર્મને બંધ કરે છે ?

·प्रमेयचन्द्रिकाटी ० ०६ उ० ३ ० ४ कर्मस्थितिनिरूपणम् .८६ वनाति ? अथवा 'गोसंजय-णोअसंजय-णोसंजयासंजए बंधइ ? ' नो संयत-नोभसंयत -- नोसंयतासंयतो बध्नाति ? भगवानाह--'गोयमा । संजए सिय बंधइ, सिय णो बंधा, ' हे गौतम ! संयतः आद्यसंयमचतु- प्टयत्तिज्ञानावरणं स्यात् कदाचिद् बध्नाति, यथाख्यातसंयतस्तु उपशान्त मोहादिः स्यात् कदाचित् नो बध्नाति, 'असंजए बंधइ ' असंयतो मिथ्यादृष्टयादिः ज्ञानावरणं कर्म बध्नाति, 'संनयासं नए वि बंध , संयतासंयतोऽपि देशविर- कर्मका बंधकरता है ? (जोसंजय-णोभसंजय गोसंजपासंजए पंधइ) जो जीच न संयत है, न असंत है और न संयतासंयत है वह ज्ञानावरणीय कर्मका बंध करता है क्या ? इसका उत्तर देते हुए प्रभु गौतमसे कहते हैं कि (गोयमा) हे गौतम ! (संजए सिय पंधइ, सिय णो बंधइ) संयत जीव ज्ञानावरणीय कर्म का बंध करता भी है और नही भी करता है-इसका भाव यह है कि जो जीव सामायिक, छेदोपस्थापनीय, परिहारविशुद्ध और सूक्ष्मसांपराय इन आदि के चार संयम में रहनेवाला है वह तो ज्ञानावरणीय कर्म का यंध करता है और जो यथाख्यात संयमवाला जीव है वह उपशान्त मोह आदि गुणस्थानों में रहनेवाला होनेके कारण ज्ञानावरणीय कर्म का यंध नहीं करता है। इसी यात को लक्ष्य में लेकर (संजए सिय बंधइ, सिय णो पंधह) ऐसा कहा गया है। (असंजए पंधइ) असंयमी जो मिथ्यादृष्टि आदि जीव है-वह ज्ञानावरणीय कर्म . मा-(गोसंजय-णोअसंजय गोसंजयासंजए बंध?) ने सपना સંયત છે, ને અસંયત છે અને તે સંયતાસંયત છે, તે શું જ્ઞાનાવરણીય કર્મને બંધ કરે છે? उत्तर-" गोयमा !" गौतम ! (संजए सिय वधइ, सिय णो बधह) સયત જીવ જ્ઞાનાવરણીય કર્મને બંધ કયારેક કરે છે અને કયારેક નથી કરો. આ કથનનું તાત્પર્ય નીચે પ્રમાણે છે-જે જીવ સામાયિક, છેદપસ્થાપ- નીય, પરિહાર વિશુદ્ધિ અને સૂક્ષમ સાપરાય આદિ ચાર સંયમમાં રહેનાર હેય છે, તે જ્ઞાનાવરણીય કર્મને બંધ કરે છે, પણ જે યથાખ્યાત સંયમવાળે જીવ હેય છે તે ઉપશાન્ત મોહ આદિ ગુણસ્થાનમાં રહેનારે હેવાથી જ્ઞાના- .१२णीय भारत नथी. मे पातन अनुक्षीर "संजए सिय पंधर, सिय णो बधइ" मे उपाभा छे. " अजसए बधद" असंयमी मिथ्याट 6 ७५ ज्ञानावरणीय भाना मध छ, (संजयास जए वि बंधद) तया सयासयत ०५ ·-- - बंध भंगबताए तादिः ज्ञानावरण कर्मः पनाति, किन्तु णोसंजय-गोभसंजय-गोसंजया. संजएण पंधनोसंयत-नोअसंयत-नोसंयतासंयतो निषिद्धसंयमादिमावः सिद्धी नबध्नाति हेत्वभावात् । एवं माउंगवजाभो सनवि ! एवम् अनेन प्रकारेण आयुष्फवर्जाः ज्ञानावरणवदेव समापि कर्ममकतयो विज्ञया तथा च आयुष्फवर्जितानि दर्शनावरणीपारि कर्माण्यपि संयतः कदाचिद् बध्नागि, कदाचिन्न बध्नाति । असंयतो बध्नाति संयत्तासंयतोऽपि वनानि, किन्तु ' अउगे देविल्ला तिष्णि भयणाए ' आयुष्कं कर्म अपस्तनाः आधास्त्रयः संयत्तः, असंयत्तः, संयतासंयतन का बंध करता है :( संजयासंजा वि संघ),तथा जो संयतासंयत-देश. विरत, पंचमगुणस्थानवी जीव है-यह भी ज्ञानावरणीय कर्म का करता है। तथा जो जीव (णो:संजय-जो असंजय.) इत्यादि है अर्थात् जिसके संग्रमादिभाव निषिद्ध हैं, ऐसे सिद्धजीव ज्ञानावरणीय कर्म का पंध-बंध के कारण.का अभाव हो जाने से नहीं करते हैं। (एवं आउ- गवजाओ. सत्त.वि) इसी तरह से संगतदार.में जीय-संयत, असंयत और संयतासंयतः जीवों में से संपतजीव आयुकर्म को छोड़कर दर्शना विरणीय आदि कर्मप्रकृतियों को कदाचित् यांधता, भी है और कदाचित् नहीं भी. वांधता है,इस विषय में समस्तकथन, संयतजीव के ज्ञानावर णीय कर्म के बांधने,न यांधने के, जैसा समझना चाहिये। (असंयत) जीव आयुकर्म को छोड़कर शेप दर्शनावरणीय, आदि कर्मप्रकृतियों को बांधता है इसी तरह से जो पंचमगुणस्थानवी जीव है उसे भी जानना चाहिये। किन्तु (आउगे हेष्टिला तिमिण भयणा) अधस्तन तीन जो ये संयत, असंयत और संयंतासयत जीव हैं वे आयुकर्म का बंध'भजना એટલે કે દેશવિરતિવાળ, પાંચમાં ગુણથાને રહે છે પણ નાવરણીય या धरे छ, तया (णो संजय, णो असंजय, णो सजयासंजए न बघह) * સંત, મેં અસંયતિ અને નોસંતસયત છે સોનાવરણીય કર્મને '२ नयी- मेरा माल नपिद्धशा सिद्ध છે જ્ઞાનાવરણીય કમને બંધ કરતા નથી કારણ કે ત્યાં કંબંધના કારણનેજ मला डाय छ. (एवं आउगवजओ'सत्तं वि) मे भी यत, असयत भने સતાધલજી પ્રકૃતિએ અકયારેકં બાંધે છે અને કયારેક બાંધતા "नथी, 'सयतमायुधम सिपायनी सात प्रतिमान मांधे છે. એ જ પ્રમાણે પાંચમાં ગુણસ્થાને રહેલા જીવન વિષયમાં પણ સમજવું. परतु' ('आउगे हेविला तिणि भयणाएं) udaaey sRii Pसयत, 'सयतम संताय o माथुमनामध(Axeरे -- J" ·. प्रमेयेन्द्रिका टीका २० ६ १० ३ सं० ४ कर्मस्थितिनि:पणम् एते त्रयोऽपि मननयाकदाचिद् पध्नन्ति, कदाचिन्न; वनन्ति; आयुर्वन्धकाले वघ्नन्ति त भिन्नकाले आयुष्यं न वध्नन्तीत्यर्थः, : उवरिल्ले ण बंधइ ' उपरितनः अन्तिमः नोसंयत-नोभसंयत-नोसंयतासंयतः सिद्धोजी आयुन वध्नाति । अध सप्तमं दृष्टिद्वारमाह-णाणावरणिज्जण भंते .कम्म, किं सम्मदिट्ठी बंधइ ?' हे भदन्त, ! ज्ञानावरणीयः खलु. कर्म किं. सम्करदृष्टियध्नाति ? : अथवा. .मिच्छ- द्विी बंधइ ?' मिथयारष्टिनाति ?,' सम्मामिच्छदिही बंधइ.१.१ सम्यगमिथ्या. दृष्टिबध्नाति : भगवानाह-गोयमा... सम्मट्टिी सिय..बंधइ, सिय: णो बंधइ ' हे गौतम ! सम्यग्दृष्टिः वीतरागः, तद्भिन्नश्च भवति, तत्र वीतराग- से करते हैं-अर्थात् जय आयुकर्म के बंध का समय होता है-तय करते हैं और जय उसके यंघ का समय नहीं होता तय नहीं करते हैं। (उव. रिल्ले ण यंधइ) तथा जो "नो संयत, नो असंयत और नो संयतासंयत सिद्ध जीव हैं "वे आयुकर्म का बंध नहीं करते हैं । ""अब सातवे दृष्टिदार की अपेक्षा" सूचकार कथन करते हैं-इसमें गौतमने प्रभुसे पूछा है कि-(णाणावर णिज्जणं भंते ! कम्मं किं सम्मचिट्ठी पंधइ) हे भदन्त । ज्ञानावरणीय कर्म क्या सम्यग्दृष्टि यांधता है ? अथवा -(मिच्छट्टिी यंधइ) मिथ्यादृष्टि यांधता है ? या (सम्ममिच्छट्ठिी बंधइ) सम्यग मिथ्यादृष्टि बांधता है ? इस प्रश्न का उत्तर देते हुए प्रभु गौतम से कहते हैं कि (गोयमा) हे गौतम ! (सम्यद्दिट्ठी सिय बंधह, सिय णो बंधइ) सम्यग्दृष्टि जो जीव होता है वह ज्ञानावरणीय कर्मको यांधता भी है और नहीं भी याँधता है-इस कथन का तात्पर्य ऐ है कि છે-એટલે કે જ્યારે આયુકમના બંધને સમય હોય છે ત્યારે તેઓ આયુ કર્મને, બંધ કરે છે, પણ જયારે તેના બંધને સમય ન હોય ત્યારે તેઓ तेना...५ ४२ता नयी, "उवरिल्ले. ण बंधइ " तथा " नायत, नमस યંત અને સંયતાસંવત સિદ્ધ જીવે છે તેઓ આયુકર્મને,બધ કરતા નથી. !• હવે સૂત્રકાર સાતમાં દૃષ્ટિદ્વારની અપેક્ષાએ નીચે પ્રમાણે પ્રરૂપણ કરે છે-ગૌતમ साभी महावीर प्रभुने मेरो प्रश्न पूछे छ8-(गाणावरणिज्ज ण भंते ! कम्मं किं 1 सम्मदिवी बंधइ.) DHd ! शु सभ्यट. ज्ञानापरणीय मन .४२, छे ? 1491, "मिछट्टिी बंधह", मिथ्या मधे छ ? Hq . सम्म. मिच्छद्दिवी बंध..सभ्य भिल्याट छे ?, 11;1GOR-- गोसमा 1.1.3 गीतम,!, (सम्मविट्ठी, सिय बंधइ, सिय.णो -पंधइ),सयटि जाना१२४ाय; मनामधD५ २. सन -- --- ·३०२ भगवती भिन्नः सम्पदृष्टिनावरणं फर्म यध्नाति, वीतरागध सम्यगृष्टिः शाता. वेदनीयस्पेकविधकर्षवन्धमत्वात् ज्ञानावरणं कर्म न यानाति इस्पमिप्रायेणा- स्यात् कदाचित अनीतरागारस्थायां ज्ञानावरण कर्म बन्नाति, स्पात् कदाचित्- वीतरागावस्थायां मानावरणं कर्म न बध्नाति, 'मिच्छट्टिी बंधा, सम्मामिच्छ. दिवी बंधइ ' मिथ्या दृष्टिनावि, सम्यग्रंमिथ्याष्टिः मिश्राष्टिरपीत्यर्थः बध्नावि ‘एवं आउगाज्माओ सत्त वि' एवम् अनेन प्रकारेण आयुष्फलर्जाः सप्तापि फर्मप्रकृतयो विज्ञेयाः दर्शनाररणादिकर्माण्यपि आयुप्पवर्जितानि सम्यग्दृष्टिः सम्पदृष्टि दो प्रकार का होता है एक वीतराग सम्यग्दृष्टि और दूसरा घीतरागभिन्न सम्गदृष्टि; इनमें जो वीतरागभिन्न सम्यगदृष्टि जीव है पह तो ज्ञानावरणीय कर्म का यंध करता है और जो वीतराग सम्यग- दृष्टि जीव है वह ज्ञानावरणीय फर्म का बंध नहीं करता है। यह तो केवल एक विध-शातावेदनीयरूप-कर्मका ही बंध करता है-इसी कारण ऐसा कहा है कि जो सम्पगदृष्टि जीव अवीतराग है-अर्थात् सरागस- म्यग्दृष्टि है-वह ज्ञानावरण कर्म का बंध करता है और जो सम्यग्दृष्टि धीतराग है-वह ज्ञानावरणीय कर्म का बंध नहीं करता है। मिच्छादिट्टी पंधइ, सम्मामिच्छादिट्ठी बंधइ) परन्तु जो मिथ्यादृष्टि जीव है वह और जो मिश्र दृष्टि जीव है वह ज्ञानावरणीय कर्म का पंध करता है। (एवं आउगवजाओ सत्त वि) इस द्वार में ज्ञानावरणीय कर्म का बंध की तरह से ही आयु को छोड़कर शेष-दर्शनावरणीय आदि कर्मों के यांधने નથી પણ બાંધતે. આ કથનનું તાત્પર્ય નીચે પ્રમાણે છે-સમ્યગ્દદિ બે પ્રકા- રના હોય છે વીતરાગ સમ્યગ્દષ્ટિ અને વીતરાગ ભિન્ન સમ્યગ્દષ્ટિ. આ બને પ્રકારના સમ્યગ્દષ્ટિ જીમને વીતરાગ ભિન્ન સમ્યગ્દષ્ટિ જીવ તે જ્ઞાનાવર- ણય કર્મને બંધ કરે છે, પણ વીતરાગ સમ્યગ્દષ્ટિ જીવ જ્ઞાનાવરણીય કર્મને બંધ કરતું નથી. તે તે માત્ર શાતાદનીય કર્મને જ બંધ કરે છે. તે કારણે એવું કહ્યું છે કે જે સમ્યગ્દષ્ટિ જીવ અવીતરાગ છે–એટલે કે સરાગ સમ્યગ્દષ્ટિ છે, તે તે જ્ઞાનાવરણીય કર્મને બંધ કરે છે, પણુ જે સમ્યગ્દષ્ટિ વીતરાગ ७५ हाय छ त सानापरणीय भनी म ४२तो नथी. (मिच्छादिछी बंधा, सम्मामिच्छादिद्वी बंधइ) परंतु भिध्याCE O तथा मिage & ज्ञाना- १२)ीय ४मना धरे . (एवं आउगवनाओ सत्त वि.) मा बारमा આયુકર્મ સિવાયના સાતે કમેને બંધ બાંધવા વિષેનું સમત કથન જ્ઞાના- .

·९०३ प्रमेयमन्द्रिका रीमा २०६ ३० ३ सू० ४ कमस्चितिनिरूपणम् कदाचित् वध्नाति, कदाचिन्न बध्नाति, मिथ्यादृष्टिमिश्राष्टिश्च वनात्येवेत्यर्थः, किन्तु ' आउए हेहिल्ला दो भयणाए' भायुप्कं वर्म अधरतनी आद्यौ द्वौ सम्पग- दृष्टि-मिथ्याष्टिरूपो भननया कदाचित् आयुर्यन्धकाले वनीतः कदाचित् तद्- भिन्नकाठे न बध्नीता, परन्तु 'सम्मामिच्छदिही न बंधइ ' सम्पमिथ्याष्टिः मिश्रदृष्टिरित्यर्थः आयुष्यं कर्म न बध्नाति, अयं भावः-अपूर्वकरणादौ सम्पगडष्टिः आयुष्यं कर्म न बध्नाति, तद्भिन्नस्तु सम्यग्दृष्टिरपि आयुर्वन्धकाले आयुर्वध्नाति, वभिनकाले न बध्नाति, तथा मिथ्याष्टिरपि आयुर्वन्धकाले तबध्नाति. अन्यदा के विषय में भी कथन जाननी चाहिये-अर्थात् आयुकर्म को छोड़कर सम्यग्दृष्टि जीव दर्शनावरणीय आदि कर्मों को भी कदाचित् वांधना है और कदाचित् नहीं पांधता है। तथा जो मिथ्यादृष्टि और मिश्रदृष्टि जीव हैं, वे इन कर्मों का पंप करते ही हैं। किन्तु (आउए हेहिल्ला दो भयणए) आयु जो कर्म है उसे आदि के ये सम्पगदृष्टि और मिथ्यादृष्टि जीव भजना से यांधते हैं-जय आयु के बंध होने का समय होता है-तप उसका बंध करते हैं और जय ममय नहीं होता तय नहीं बंध करते हैं। और जो (सम्मामिच्छट्ठिी न बंधइ) मिश्रदृष्टि जीव है वह आयुकर्म का बंध नहीं करता है । इसका तात्पर्य ऐसा है कि-अपूर्वकरण आदि गुणस्थानवर्ती सम्यगृहष्टि जीव आयुकर्म का बंध नहीं करता है और इनसे भिन्न जो सम्यग्दृष्टि है वह आयु के बंध काल में आयु को यांधना है और भिन्नकाल में नहीं बांधता है। मिथ्यादृष्टि भी ऐसा ही करता વરણીય કર્મના કથન પ્રમાણે જ સમજવું. એટલે કે સભ્યદૃષ્ટિ જીવ આયુ કર્મ સિવાયના સાતે કને બંધ બાંધે પણ છે અને નથી પણ બાંધતે, તથા મિથ્યા જીવ અને મિશ્રષ્ટિ જીવ આ યુકમ સિવાયના સાતે કને म 3रे . पY (आउए हेडिल्ला दो भयणाए ) मायुभिना मध पडेटा બે પ્રકારના છે એટલે કે સમ્યગ્દષ્ટિ અને મિથ્યાષ્ટિ જીવો વિકલ્પ બાંધે છે, એટલે કે જ્યારે આયુનો બંધ બાંધવાનો સમય થાય છે, ત્યારે તેઓ તે કમને બંધ બાંધે છે, પણ જ્યારે તે બંધ બાંધવાને સમય હેતે નથી स्यारे मा arried नथी. स ( सम्मामिच्छदिट्टी न बंधइ) सभ्य મિથ્યાષ્ટિ (મિશ્રદૃષ્ટિ) જીવ આયુકમને બંધ બાંધતા નથી તેનું તાત્પર્ય આ પ્રમાણે છે-અપૂર્વકરણ આદિ ગુણસ્થાનમાં રહેલ સમ્યગ્દષ્ટિ જીવ આયુ કર્મને બંધ કરતે નથી, પણ તે સિવાયના જે સમ્યગ્દષ્ટિ હોય છે તેઓ આયુના બંધકાળે આયુકર્મને બધ બાંધે છે પણ તે સિવાયના કળે તેઓ આયુકમ બાંધતા નથી. મિથ્યાબ્દિ પણ એવું જ કરે છે, मिथ्या. તથા સભ્ય ·. १०५ ....... ... ::: भगवतीको न बध्नाति सम्पमिथ्याप्टिस्तु आयुष्यं कर्म न बनाति, तद्वन्धाऽध्यवसाय- स्थानाभावात् । गीतमा पुनरष्टमं संक्ष्यादिवन्धद्वारमाश्रित्य पति-गाणावरणिज्नं ण भंते । कम्मं कि सन्नी बंधइ, असन्नी बंध? हे भदन्त ज्ञानावरणीय खेलु कर्म किं संज्ञी बध्नाति? असंमीचा वध्नातिः? जोसमिणोअसभी बंध?: नो-- संक्षि-नोअसंही वायनाति ? भगवान उत्तस्यति-: गोयमा ! सभी सिय बंधी, सिय गो वंघई' हे गौतम ! संज्ञी मनःपर्याप्तियुक्त स्पति कदाचिद् वनाति, स्पात् कदाचिन बध्नाति, अवीतरागवत्तदा कानावरण वनाति, वीतरागवेत्तदा है। तथा सम्यग्दृष्टि जीव जो है, वह आयुकर्म का बंध नहीं करता ऐसा जो कहा गया है इसका कारण यह है कि उसके आयु के बंध के अध्यवसाय स्थान का अभाव रहता है। "अब गौतम आठवें संज्ञी आदि गन्धद्वारको लेकर प्रभुसे पूछते हैं कि (णाणावरणिज्जणभते कम्म किं सन्नी बंधइ, असन्नी !) हे भदन्त। 'ज्ञानाचरणीय कर्म क्या संजीजीव यांधता है? या असंज्ञी जीव धिता है ? अथवा (णो सन्नी, णो असन्नी बंधई) जो जीव न संज्ञी है और न असंज्ञी है, वह बांधता है भगवान इस प्रश्न का उत्तर देते हुए गौतम से कहते हैं कि (गोयना हे गौतम (सन्नी सिय बंधई, सिय णो 'बंधई) संज्ञी जीव-मनः प्रर्याप्ति सहित जो जीव है वह कदाचित् ज्ञाना. बरणीय कर्म का बंध करता भी है, और कदाचित नहीं भी करता है। यदि संज्ञी जीव अवीतराग है,तो ज्ञानावरणीय कर्म को वह वैध करता प.. भायुभानामतीतेनुं ना आयुना मत मध्यसाय थाननेमलाप,२३)छYSIS હવે ગૌતમલામી આઠમ્ સંસી આદિખદ્વારને અનુલક્ષીને મહાવીર પ્રભુને એ प्रश्न पूछे है (णाणावरणिज्जण भते । कम्म कि सन्नो घर ! शु,सशी पानावराय ४i , " असन्नो वंधह ?" अशी शानावरणीय मछ.१ अथपा (णों सन्नो णो असुन्नी बधई है) જે જીવ ને સંસી છે- એટલે કે સંસી નથી, અને તે અસંસી છે એટલે કે अशी नयी-सेवा शुभनारे छ... ५. गोयमा !"ौत सन्नी सिय. बुधइ, सिय शो बंधइ.) सी (मन:पयासि सक्तिना.) या३४ शानापरणीय भनय..:. अन या३४.४२ नथी: 4 अपीत। હોય તે તે જાનવરીય કર્મનાક બંધ કરે છે, જે તે વીતરાગ ય 44 ·- - -- - - प्रमेयवनिका रो००६ ३० ३ १०४ कम स्थितिनिरूपणम् तन्न बनातीत्यर्थः, अन एव 'स्यादि' त्युक्तम् , ' असन्नी पंघइ'' असंझी मनः पर्याप्तिरहितो जीवः वनात्येव. 'गोसन्नि-जोमसन्नी नबंध किन्तु नोसंशि-नोभसंती केवली सिदश्य हेत्वभावान् न बध्नाति, ' एवं वेयणि-' ज्जाऽऽउगवज्जाभो छ कम्मप्पयडीओ' एवम्-अनेन प्रकारेण वेदनीयाऽऽयुष्का वीः पद कर्ममतयो विज्ञयाः, तथा च दर्शनावरणादिकर्माण्यपि वेदनीयाऽऽ युष्कवनितानि संज्ञी कदाचिद् बध्नाति, कदाचिन्न बध्नाति, असंज्ञी तु बध्नात्येक नोसंशि - नोभसंजी केवली सिद्धव बन्धकारणाभावात् तानि न यध्नात्येये है-और यदि वह संज्ञी जीव वीतराग है तो ज्ञानावरणीय कर्म को बंधः नहीं करता है इसी कारण (स्यात्) ऐसा कहा है। (असन्नी बंधइ.): जो जीव मनः पर्याप्त से शून्य है, वह ज्ञानावरणीय कर्म का बंधः करताः ही है। ( णोसन्नी गोअसन्नी बंधइ) किन्तु जो जीव न संज्ञी है और न असंज्ञी है अर्थात् जो केवलज्ञानी है और जो सिद्ध है-ऐसा जीव कर्मबंध के कारणों के अभाव के कारण ज्ञानावरणीय कर्म का बंध नहीं: करता है (एवं वेयणिजाऽऽउगवन्नामो; कम्मप्पयडीओ) ज्ञानावरणीय कर्म की तरह ही इस बार में वेदनीय और आयु को छोड़कर ६ कर्मप्र- कृतियों के विषय में भी जानना चाहिये, तथा च-वेदनीय और आयु को छोड़कर दर्शनावरणादि ६ कर्मप्रकृतियों को भी संज्ञी जीव कदाचित बांधता भी है और कदाचित् नहीं भी यांधता है। तथा जो असंज्ञी जीव है वह तो पांधता ही है और जो न संज्ञी है, न असंज्ञी है-ऐसे केवली તે જ્ઞાનાવરણીય કમને બંધ કરતા નથી. એ જ કારણે એવું કહ્યું છે કે સી જીવ કયારેક જ્ઞાનાવરણીય કર્મને બંધ કરે છે અને કયારેક કરતો नथी." " असन्नी बंधइ" असशी ७१ ( मन:सिया २ ७1), शानावर य भनी म रे छे. ( णो सन्नी णो असन्नी न बंधइ) पर જે જીવ ને સંસી હોય છે અથવા તે ને અસંસી હોય છે એટલે કેવળજ્ઞાની અથવા સિદ્ધ જીવ, એવા જીવને કર્મબંધનાં કારણેને અભાવ डोपाथी त साना१२॥य नाम ४२ नया: ( एवं वेयणिज्जाऽऽ. उगवः जाओ छ कम्मप्पयडीभो). सही माleोना वहनीय भने आयुमा સિવાયના છ કર્મોના બંધનું કથન જ્ઞાનાવરણીય કર્મબંધના કથન પ્રમાણે જ સમજવું. એટલે કે સંસી જીવ વેદનીય અને આયુકર્મ સિવાયની છક પ્રકૃતિને બંધ કયારેક બાંધે છે અને કયારેક. બાંધતે નથી, અસંસી જીવ તે છ કર્મપ્રકૃતિને બંધ બાંધે જ છે, પણ તે સંજ્ઞી અને ને અસર ·- . L भगवतीय बिध्नाति ? भगवान उत्तरपति-'गोपमा । भवसिद्धिए भयणाए' हे गौतम ! भव- सिद्धिको भजनया-कदाचिद् बध्नाति, कदाचिन्न सध्नाति, वीतरागभिन्नो भव. सिद्धिको ज्ञानावरण वनावि, धोतरागस्नु न बध्नाति, अतः भजनया' इत्युक्तम् , अभवसिद्धिए बंधा' अभवसिद्धिको दानावरणीयं को बध्नात्या, किन्तु या जो.जीच न भवसिद्धिक होता है और न अभयसिद्धिक होता है वह पांधता है.? इस प्रश्न का उत्तर देते हुए प्रभु गौतम से कहते हैं कि (गोयमा) हे गोनम ! (भवसिद्धिग भपणाप) जो भवसिद्धिक जीव होता है वह भजना से ज्ञानावरणीय कर्म का बंध करता है अर्थात्- कदाचित् वह इस कर्म का बंध करता भी है और कदाचित् वह नहीं भी करता है। इसका कारण यह है कि भवसिद्धिक जीव दो प्रकार के होते हैं-एक वे जो चीतराग होते हैं दसरे वे जो वीतराग नहीं होते हैं। 'पोतराग भवसिद्धिक जीव ज्ञानावरणीय कर्म का बंध नहीं करते और "जो अवीतराग भवसिद्धिक जीव हैं वे तो ज्ञानावरणीय कर्म का बंध करते ही हैं । ग्यारहवें चारहवें और तेरहवें गुणस्थानवी जीव भवसिं- 'द्धिक चीतराग हैं और इनके नीचे के चतुर्थ गुणस्थानतक के जीव 'अवीतरागभवसिद्धिक जीव हैं। इसी अभिप्राय से यहाँ (भजना) पद का प्रयोग किया गया है। तथा'जो जीव अभवसिद्धिक-अभव्य है वह ज्ञोनावरणीय कर्म का यध करता ही है-इसी कारण (अभयसिद्धिए बंधइ) ऐसा पाठ कहा गया है। किन्तु जो जीव ऐसे हैं कि न भवसि- ७१ पनि मने नमसमिनि डाय छ, ते ॥ ४° miधे छ ? सामना in Ayमहावीर प्रभु डे - भवसिद्धिए भयणाए " अपमिति , १०५.शानापरवाय विधि - यारे. मां छे भने ४या२४ मांधत नयी, तेतुं पर નીચે પ્રમાણે AARडाय:छे-(1) वीतरादि भने (૨) અવીતરાગ, ભવસિદ્ધિક. તેમાંને વીતરાગ ભવસિદ્ધિક છવ તે કમને બંધ કરતું નથી, પણ અવીતરાગ ભવટિદ્ધિક જીવ તેને બંધ કરે છે. અગિયામાં, બારમાં અને તેરમાં ગુણસ્થાનનો જીવ વિતરાગ ભવસિદ્ધિક હોય છે પણ ચારથી દસ સુધીના, ગુણસ્થાને રહેલો જીવ અવીતરાગ ભવસિદ્ધિક હોય છે. તે વાતને ધ્યાનમાં રાખીને અહીં એવું કહ્યું છે કે “ભવસિંહિક જીવ વિકલ્પ शानापरीय माना 4.2. ५२'तु अभवसिद्धिए बधंद" सिद्धि ((: PAHEL): ७५. शानावरणीय भने ५२४ 2., ( णो भवसिदिए ·. . . " प्रमेयमद्रिका टी श०६७०३ सू० ४ फर्म स्थितिनिरूपणम् ९०९ गोमवसिद्धिय - पोप्रभवसिद्धिए न पंधर' नोभवसिद्धिक-नोअमरसिद्धिकः सिद्धो जीवो न बध्नाति, ‘एवं आउगवज्जाओ सत्त वि' एवं ज्ञानावरणयदेव आयुष्कर्जाः सप्तापि कर्मप्रकृतयो विज्ञेयाः तथा च आयुष्यवर्जितानि दर्शना- वरणादिकर्माम्यपि भवसिद्धिकः कदाचिद् वध्नाति, पदाचिन्न वध्नाति, अभय- सिद्धिकस्तु वनात्येक, नोभवसिद्धिका-नोप्रभवसिद्धिकः सिद्धस्तु न वनात्येवेति भावः । 'आउगं इंडिल्ला दो भरणाए ' आयुष्कं कर्म अधस्तनी आधौ द्वौ भन्योऽभव्यश्च भवसिद्धिकपदयाच्यः, अभवसिद्धिकपदयाच्यवेत्यर्थः भजनया द्विक-भव्य है और अभवसिद्धिक-अभव्य है- इन दोनों प्रकार के पारिणामिक भावों से रहित हैं ऐसे वे सिद्ध परमात्मारूप जीव ज्ञानाव- रणीय कर्म का बंध नहीं करते हैं यही यात (णो भवसिद्धिए णो अभ- वसिद्धिए न बंधा) इस सूत्र द्वारा प्रदर्शित की गई है । ( एवं आउग- वजाओ सत्त वि) ज्ञानावरणीय कर्म की तरह ही आयुष्कर्ज सात फर्मप्रकृतियों को जानना चाहिये अर्थात् जो भवसिद्धिक जीव होता है वह आयुष्कवर्ज दर्शनाचरणीयादि कर्मों का बंध करता भी है और नहीं भी करता है। तथा जो अभवसिद्धिक जीव होता है वह तो नियम से आयुष्कर्ज दर्शनावरणीयादि कर्मों का बंध करतो है । परन्तु जो ऐसे जीव होते हैं कि न वे भवसिद्धिक है और न अभयसिद्धिक है तो वे 'आयुष्कर्ज दर्शनावरणीयादि कर्मः कृतियों का घंध नहीं करते हैं। कारण ऐसे जीवों में इन कर्मों को बंध करने के कारणों का सर्वथा अभाव हो जाता है। (आउगं हेडिल्ला दो भयणाए) भवसिद्धिक और अभवसिद्धिक णो अभवसिद्धिए न पध) मपसिद्धि (लव्य न डाय मेवा १) અને ને અભવસિદ્ધિક (‘અભવ્ય ન હોય એ જીવ) જીવ-આ બન્ને પ્રકા- ૨ના પરિણામિક ભાવોથી રહિત એવા સિદ્ધ પરમાત્મા રૂપ છવ જ્ઞાનાવરણીય मन मध 'रत नधी. “ एवं आउगवज्जाओ सत्त वि" આ જીવેના આયુષ્યકમ સિવાયના સાતે. કર્મોના બંધનું કથન જ્ઞાનાવરણીય કર્મના કથન પ્રમાણે જ સમજવું એટલે કે ભવસિદ્ધિક જીવ આયુકમ સિવાયના સાતે કર્મોને બંધ વિકલ્પ કરે છે, અભયસિદ્ધિક જીવ તે સાતે કર્મોને બંધ અવશ્ય કરે છે, અને તે ભવસિદ્ધિ અને તે અભવસિદ્ધિક છે આયુકમ સિવા- થના સાતે કમેને બંધ કરતા નથી, કારણ કે તે જીવોમાં એ કર્મ બંધ .४२पानां धारयनि। मलाप आय छे. (ओउगं हेटुिल्ला -दो भयणाए ) पसिद्धि भने -सिदियो -- ·भगवतीक्ष . - - .. . पिध्नाति ? भगवान् उत्तरयति-'गोयमा । भवसिद्धिए भगणार' हे गौतम ! भव. सिद्धिको भजनया-कदाचिद् बध्नाति, कदाचिन्न बध्नाति, वीतरागभिन्नो मत्र. सिद्धिको ज्ञानावरणं वध्नावि, वीतरागस्तु न बध्नाति, अतः भजनया' इत्युक्तम् , अमासिद्धिए बंधह' अभवसिद्धिको ज्ञानावरणीयं को बध्नास्पेन, किन्तु । या जो जीव न भवसिद्धिक होता है और न अभयसिद्धिक होता है वह पांधता है.? इस प्रश्न का उत्तर देते हुए प्रभु गौतम से कहते हैं कि (गोयमा) हे गौतम! (भयसिद्धिए भयणाप) जो भवसिद्विक जीव होता है वह भजना से ज्ञानावरणीय कर्म का बंध करता है अर्थात्- कदाचित् वह इस कर्म का बंध करता भी है और कदाचित् वह नहीं भी करता है। इसका कारण यह है कि भवसिद्धिक जीव दो प्रकार के होते हैं-एक वे जो चीतराग होते हैं दूसरे वे जो वीतराग नहीं होते हैं। 'पोतराग भवसिद्धिक जीव ज्ञानावरणीय कर्म का बंध नहीं करते और "जो अवीतराग 'भवसिद्धिक जीव हैं वे तो ज्ञानावरणीय कर्म का पंध करते ही हैं । ग्यारहवें वारहवें और तेरहवें गुणस्थानवी जीव भवसि- 'द्धिक वीतराग हैं और इनके नीचे के चतुर्थ गुणस्थानतक के जीव 'अवीतरागभवसिद्धिक जीव हैं। इसी अभिप्राय से यहाँ (भजना) पद का प्रयोग किया गया है। तथा'जो जीव अभवसिद्धिक-अभव्य है वह ज्ञोनावरणीय कर्म का धंध करता ही है-इसी कारण-(अभवसिद्धिए "बंधह) ऐसा पाठ कहा गया है। किन्तु जो जीव ऐसे हैं कि न भवसि- જે જીવન ભવસિદ્ધિક અને ન અભવસિદ્ધિક હોય છે તે આ કર્મ બાંધે છે?- भावना पा मापता ..मडापार प्रभु. ५९ . छे भवसिद्धिए भयणाए. अपसिद्धि. ७१ सानावराय ..वि मां- ४या२४. i छ भने प्रया२४ मांधतो. नी. तेतुं ४५२९ नाय प्रमाणे छ मसिद्धि 4.A MERना डाय:-(1) वीतरामपसिद्धि. अने (२) अपात, मसि. भान पात लपसिद्धि 4 ते मनाया .,કરતો નથી, પણ અવીતરાગ ભવસિદ્વિક જીવ તેને બંધ કરે છે. અગિયારમાં, બારમાં અને તેરમાં ગુણરસથાનને જીવ વીતરાગ ભવસિદ્ધિક હોય છે પણ सारथी इस सुधीना गुस्थान 1:34 अपात लपसि.आय. તે વાતને ધ્યાનમાં રાખીને અહીં એવું કહ્યું છે કે “ ભવસિદ્ધિક જીવ વિકલ્પ मानापरणीय माना जांधले. परंतु अभवसिद्धिए बंधइ " Anas (((समय): ते। ज्ञानापरीय ना ५ ४२१ .. (णो भवसिदिए - .

·- . प्रमेपरन्द्रिका टी० ०५० ६ ० ३ कमरितिरूिपणम भगानाइ- गोयमा! हिला विगि प्रयणाए ' हे गौतम ! अधस्तनाः आधास्त्रयश्चक्षुदर्शनी, अचक्षुर्दर्शनी, अवधिदर्शनी च, इत्येते ज्ञानावरणं कर्म भन. नया कदाचिद् बन्नन्ति, कदाचिन्नो पध्नन्ति, चक्षुरचक्षुरवधिदर्शनिनो यदि सरागा भवन्ति तदा ज्ञानाचरणं व नन्ति यदा तु छद्मस्थतीतरागा एकादशगुणस्थान वर्तिनी जीवास्तदा नानापरणं कर्म न बध्नन्ति, उद्मस्थतीतरागाणां वेदनीयस्यैव वन्धसत्यान् , अत एव भजनया' इत्युक्तम् , 'उरिल्ले न बंधइ' उपरितनः अन्तिमः केवलदर्शनी भवस्थः सयोगिकेवली अयोगिकेवली इत्यर्थः सिद्धो वा हेत्वभावात् न वध्नाति । 'एवं चयणिज्जयनामो सत्त वि' एवं ज्ञानावरणवदेव वेदनीयवर्णाः (केवलदसणी पंधइ) केवलदर्शनवाला जीव यांधता है? कौन से दर्शनवाला जीव यांधता है ? इसके उत्तर में प्रभु उनसे कहते हैं- (गोयमा) हे गौतम! (हेहिल्ला तिणि भयणाए) जो जीव चक्षुदर्शन वाला, अचक्षुदर्शनवाला और अवधिदर्शनवाला है, वह जीव ज्ञानाव- रणकर्म का बंध भजना से करता है-अर्थात् कभी धिता भी है, और कभी नहीं भी यांधता है। यदि इन दर्शनों वाला जीव मराग है तो वह ज्ञानावरण कर्म का यंध नियम से करता है और यदि वह ध्यस्थ वीतराग-ग्यारहवें और यारहवें गुणस्थानवाला है तो वह ज्ञानावरण कर्म का बंध नहीं करता है क्यों कि जो छमस्थ वीतराग होता है उसके वेदनीय कर्म का ही बंध होता है इसीलिये यहां (भजनया) ऐसा पद कहा है (उवरिल्ले न पंधइ) तथा जो केवलदर्शनी जीव है अर्थात् भवस्थ सयोग केवली और अयोगकेवली हैं-वे या जो सिद्ध जीव है वह बंधहेतु के अभाव हो जाने के कारण ज्ञानावरणीयकर्म उत्तर-" गोयमा !" गीतम! " हे टिल्ला तिणि भयणाए" यक्ष દર્શનવાળે જીવ. અચક્ષુ દર્શનવાળે છે અને અવધિ દર્શનવાળો જીવ જ્ઞાનાવરણીય કર્મ વિક બાંધે છે–એટલે કે બાંધે છે પણ ખરાં અને નથી પણ બાંધતા. જે આ દશાવાળા સરાગ હોય તો તેઓ જ્ઞાનાવરણીય કમને બંધ અવશ્ય બાંધે છે, પણ જો તે હાથ વીતરાગ અગિયારમાં અને બારમાં ગુણસ્થાનવાળે હોય તે તે જ્ઞાનાવરણીય કમ બાંધો નથી, કારણ કે દસ્થ વિતરાગને તે વેદનીય કર્મ જ બંધાય છે. તે કારણે એવું કહ્યું છે કે “પહેલા ત્રણ દર્શનવાળે જીવ જ્ઞાનાવરણીય કર્મ વિકલ્પ બાંધે છે. પરંતુ કેવળ દર્શની જીવ-એટલે કે ભવ સાગ કેવલી અને અયોગ કેવલી અથવા તે સિદ્ધ જીવ-જ્ઞાનાવરણીય કર્મને બંધ કરતું નથી, કારણ કે એવા જીવને બંધનાં કારણે જ સર્વથા અભાવ હેય " उचरिले न धद ·९९० मंगवतीमो कदाचिद् वनीतः, कदाचिन्न बनीता, उभावपि ती आयुर्वन्धकाले आयुष्यं वनीतः, तद्भिन्नकाले आयुष्यं न बध्नीत इति भावः, अतएव ' भजनया' इत्युक्तम् ' उवरिल्ले न बंध ' उपरितनः नोभरसिद्धिक नोभमनसिद्धिक पद. वाच्यः सिद्धो न बध्नातीत्यर्थः । अथ दर्शनविषयकवन्धद्वारमाश्रित्य गौतमः पृच्छति-'गाणावरणिण भंते ! कम्मं किं चरखुदंसणी यंधा अवयसुदंसणी बंधइ, ओहिदसणी बंधइ, केवलदसणी बंधइ?' हे भदन्त ! ज्ञानावरणीय कर्म किं चक्षुर्दर्शनी वनाति ? अचक्षुर्दर्शनी वा किं वध्नाति ? आधिदर्शनी चा किं वध्नाति ? केवलदर्शनी वा किंवनाति ? ये दोनों जीव आयु कर्म का बंध करते भी हैं और नहीं भी करते हैं। इसका कारण यह है कि गृहीतभव में आयुकर्म का यंध जीव को एक ही बार अपने बंध काल में होता है अपंधकाल में नहीं। अतः इसी भाव को लेकर ऐसा कहा गया है। (उवरिल्ले न पंधह) जो जीव न भव- सिद्धिक है और न अभवसिद्धिक हैं ऐसे वे सिद्ध जीव इस आयुकर्म का बंध नहीं करते हैं। अब दर्शन विपयवन्धवारको आश्रित करके गौतमस्वामी प्रभुसे पूछते हैं कि (णाणावरणिज्ज णं भंते ! कम्मं किं चक्खुदसणी बंघइ, अचक्खु- दसणी बंधइ ओहिदसणी बंधइ केवलदसणी बंधइ) हे भदन्त ! ज्ञाना- घरणीयकर्म को क्या चक्षुदर्शनवाला जीव पांधता है ? या अचक्षुदर्शन घाला जीव बांधता है ? या अवधिदर्शनवाला जीव गांधता है ? या આયુકર્મને બંધ વિકલ્પ કરે છે. એટલે કે તેઓ તેને બંધ કરે પણ છે અને નથી પણ કરતા. તેનું કારણ એ છે કે ગ્રહીત ભવમાં જીરને આયુકમને બંધ એક જ વાર પિતાના બંધકાળમાં બધાય છે, અબંધકાળમાં એ બંધ माता नथी. * उरिल्ले न बधइ न सिद्धि भने । अमसिदि એવાં સિદ્ધ પરમાત્મા આયુકમને બંધ કરતા નથી. હવે ગૌતમસ્વામી-દર્શનવિષય બંધકારને અનુલક્ષીને નીચે પ્રશ્ન પૂછે છે કે (णाणावरणिज्ज णं भंते ! कम्म कि चक्खुदसणी बंधइ, अचक्खुदसणी बंधइ, ओहिदसणी बंधइ, केवलदसणी बधइ ? ). महन्त ! सानापरीय भशु ચક્ષુ દર્શનવાળો જીવ બાંધે છે? કે અચક્ષુ દર્શનવાળે જીવ બાંધે છે કે અવધિ દશનવાળે જીવ બાંધે છે કે કેવળ દર્શનવાળે જીવ બાંધે છે ? આ ચારમાંથી કયા દર્શનવાળો જીવ જ્ઞાનાવરણીય કર્મ બાંધે છે ?

·प्रमेयधन्दिका टी० ० ६ ० ३ ०४ कर्म स्थितिनिरूपणम् गौतमः पृच्छति-'णाणावरणिग्नं गंभंत! कम्मं किं पन्नत्ती बंधइ? अपज्जची बंधइ णोपज्जत्त-णो आज्जत्ती बंधई' हे भदन्त ! ज्ञानावरणीयं कर्म किम् पर्या- प्तको वनावि? अपर्याप्तको यन्नानि ? नोपर्याप्तक-नोअपर्याप्तको वनाति ?। भगवानाह-'गोयमा ! पज्जत्तए भयणाए'हे गौतम ! पर्याप्तकः भजनया कदाचिद् बध्नाति, कदाचिन्न यानाति, सरागः पर्याप्तको ज्ञानापरणे वध्नाति, वीतरागः पर्यातकस्तु ज्ञानावरणं न बध्नाति, अतो भिजनया ' इत्यु- क्तम् । 'भाज्जत्तए पंधइ ' अपर्यातकस्तु मानावरणं बनात्येव 'णोपज्जत्तय- अय पर्याप्तक विषयकापन्धदारकोआश्रित करके गौतम स्वामी प्रभुसे पूछते है कि-(णाणावरणिज्जं णं भंते ! कम्मं किं पज्जचओ बंधइ ? अपज्ज- त्तओ पंधइ ? णोपज्जत्तो बंधइ णो अपज्जत्तो बंधइ) हे भदन्न ! ज्ञानावरणीय कर्म क्या पर्याप्तक जीव बांधता है ? या जो अपर्याप्तक जीच होता है वह यांधनो है ? या जो न पर्याप्तक होता है और न अपर्याप्तक होता है वह पांधता है ? इसके उत्तर में प्रभु गौतम से कहते हैं कि-(गोयमा) हे गौतम! (पज्जत्तए भयणाए) जो जीव पर्याप्तक होता है यह ज्ञानावरणीय फर्म का बंध भजना से करता है। अर्थात् कदाचित् करता भी है और कदाचित् नहीं भी करता है। पर्याप्तक-तीन शरीर ६ पर्याप्तियों के योग्य पुद्गल परमाणुओं को ग्रहण करने वाला जीव-यदि सराग है तो वह ज्ञानावरणीय कर्म का बंध अवश्य ही करता है। और यदि वह पर्याप्त जीव वीतराग है तो सोनावरणीय कर्म का बंध यह नहीं करता है। इसी अभिप्राय से હવે પર્યાપક વિષયકબંધકારની અપેક્ષાએ ગૌતમસ્વામી નીચે પ્રમાણે પ્રશ્ન ५छ (गाणावरणि णं भंते ! कम्मं किं पन्जत्तओ बधइ ? अपज्जत्तओ वधइ ? णो पजत्तमो-णो अपज्जतओ बंधइ ? " महन्त ! जाना१२९॥य भनाम શું પસક જીવ કરે છે ? કે અપર્યાપક જીવ કરે છે? કે નેપર્યાપ્તક જીવ કરે છે કે નિઅપહક જીવ કરે છે? उत्तर-"गोयमा!" गौतम ! જ્ઞાનાવરણીય કર્મને બંધ વિકલ્પ કરે છે, એટલે કે કયારેક કરે છે અને કયારેક કરતું નથી. પર્યાપ્તક-ત્રણ શરીર અને છ પર્યાસિઓને એગ્ય પુલ પરમાણુઓને ગ્રહણ કરનારો જીવલે સરાગ હોય તે જ્ઞાનાવરણીય કમને બંધ અવશ્ય કરે છે, પણ જે તે પર્યાપ્તક જીવ વીતરાગ હોય તે તે જ્ઞાના- વરણીય કમને બંધ કરતો નથી. તેથી જ તેઓ વિકપે કરે છે” એવું पज्जत्तए भयणाए " पर्यात भ ·भगवतीसरे संतापि कर्मपतयो विज्ञयाः, तथा च वेदनीयनितानि दर्शनारणादिकाः प्यपि चक्षुरचारसघिदर्शनिनः कदाचिद् बध्नन्ति, कदागिनः यजन्ति, केवल. दर्शनी भवस्थः सिद्धो या न बनातीत्यर्थः, 'यणिज्न इंडिल्ला तिन्नि वयंति वेदनीय कर्म अधस्तनाः आयाः चक्षुरचारसपि दनिननयोऽपि उपस्थ-वीतरागा' सरागाश्च यध्नन्त्येर, फिन्तु 'केरलदंसगी भयणार ' केवलदर्शनी भजनया कदा- चिद् वेदनीयं बध्नाति, कदाचिन्न यानाति, सयोगि केवली वेदनीयं बध्नाति, अयोगिकेवली, सिद्धश्र वेदनीयं न बनातीति मावः । अब पर्याप्तकद्वारमाश्रित्य का चंध नहीं करता है। (एवं पणिनवनाओ सत्त वि) ज्ञानावरण फी तरह ही वेदनीय कर्म चर्ज सातकर्म प्रकृतियों को अर्थात् ६ कर्म प्रकृतियों को जानना चाहिये-तथा च वेदनीय कर्म को छोड़कर 'दर्शना वरणीयादि कर्मा को भी चक्षुदर्शनी; अंचक्षुदर्शनी और अवधिदर्शनी जीव कदाचित् यांधते हैं और कदाचित् नहीं धिते हैं। परन्तु जो भवस्थ केवलदर्शनी है-अथया जो सिद्ध केवलदर्शनी है वह इन दर्श- नावरणीयादि ६ कर्मप्रकृतियों को नहीं यांधता है। (वेयणिज्ज हैडिल्ला तिन्नि बंधति) वेदनीय कर्म का' बंध चक्षुदर्शनी आदि तीनं दर्शनबाछे जीव करते ही हैं-चाहे ये सराग हों, चाहे छद्मस्थ वीतरागहों, सर्व ही इस कर्म का धंध करते ही हैं। किन्तु जो (केवल दसणी भयणाए) केवलदर्शनी जीव है वह अयोगी केवली की अपेक्षा से या सिद्ध जीव की अपेक्षा से तो इस वेदनीय कर्म का बंध नहीं करता है और संयोगि केवली की अपेक्षासे वेदनीय कर्म का वह पंध करता है। छे' (एवं वेयणिज्जवजाओ सच वि) शनद्वारने अनुसक्षा वहनीय કર્મ સિવાયની સાતે કમં પ્રકૃતિના બંધનું સમસ્ત કથન જ્ઞાનાવરણીય કર્મના કથન પ્રમાણે જ સમજવું. એટલે કે દર્શનાવરણીય આદિ બીજા છ કને બંધ પણ ચક્ષુ દર્શની, અચક્ષુ દર્શની અને અવધિ દશની જ કયારેક કરે છે અને કયારેક કરતા નથી. પરંતુ જે ભવસ્થ કેવલે દર્શની એથવા તે સિદ્ધ કેવલ દર્શની છવ હોય છે તે તે દર્શનાવરણીય આદિ કર્મોને બંધ કરતા નથી. (वेयणिज्ज हेटिला तिण्णि बधति ) ३५ भना::यशनी, मया. દર્શની અને અવધિદર્શની જીવ કરે છે તે જ ભલે, સરાગ હોય કે છદ્મસ્થ पीत राय तेगा यनीय मन म अवश्य ४३. छ. ५२तु " केव लसणो भयणाए > કેવલદની જીવ વિકલ્પ-વેદનીય કર્મને બંધ કરે છે. આ કથનને ભાવ નીચે પ્રમાણે છે-કેવલદર્શની જીવજે અગી કેવલી હોય અથવા તે સિદ્ધ પરમાત્મા હોય તે તે વેદનીય કર્મને બંધ કરતું નથી, પણ સગિ કેવલી હોય તો તે વેદનીય કર્મને બંધ કરે છે.

·. प्रमेयन्द्रिका टी० ० ६ ० ३ ० ४ कम स्थितिनिरूपणम् ९.५, आयुर्वनीतः, तदन्यकाले आयुन वनीतः इति भावः, 'उपरिल्ले नबंधई उपरितनः अन्तिमः नोपर्यातक नोअपर्याप्तक:-सिद्धो न बध्नाति । अथ भापकाविषयकवंध द्वारमाश्रित्य गौतमः पृच्छति 'णाणावरणं भंते ! भासए बंधइ ? अभासए वंधइ ?' हे भदन्त ! तानावरण कर्म भापको बध्नाति ? अभापको वा वध्नाति ? भग- वान् उत्तरयति-गोयमा। दो वि भयणाए' हे गौतम ! द्वायपि भापका भाषा- लब्धिमान् तदन्यः अभापति द्वौ भजनया कदाचिद् ज्ञानावरणं कर्म वनीतः, कदाचिन्न वन्नीनः, तथाहि-सरागो भाषकः शानावरणीयं वन्नाति, वीतरागस्तु भापको न बध्नाति, अमापक अयोगी सिद्धच न बघ्नाति, पृधिव्यादयो विग्रह- काल में ही आयु फर्म का बंध करते हैं. अपंधकाल में नहीं करते हैं। (उवरिल्ले न बंधइ ) जो जीव सिद्ध है-अर्थात् न पर्यातक हैं और न अपर्याप्तक है-वे आयु कर्म का बंध नहीं करते हैं । अय भाषाकविषयकयन्धदारको आश्रित करके गौतमस्वामी प्रभु से पूछते हैं कि-(गाणावरणिज्नं णमंते ! कम्मं किं भासए बंधइ ? अभासए पंधइ ?) हे भदन्त ! ज्ञानावरणीय कर्म को क्या भापक जीव यांधता है या अभापक जीव यांधता है ? इसका उत्तर देते हुए प्रभु गौतम से कहते हैं कि (गोयमा) हे गौतम । (दो वि भयणाए) ये दोनों ही जीव-अर्थात् जो भापालब्धिवाला है ऐसा भापक जीव और जा भापक से भिन्न-अभापकभापालब्धिवाला नहीं है-ऐसे दोनों ही जीव ज्ञानाचरणीय कर्म का बंध कदाचित् करते भी हैं और कदाचित् नहीं भी करते हैं। भापक यदि सराग है तो यह ज्ञानावरणीय कर्म का बंध બાંધતા નથી. તેઓ આયુકમના બંધકાળે જ આયુકમને બંધ કરે છે, અબંધ- કાળે કરતા નથી. " उवरिल्ले न बघह" २ ७२ सिद्ध डाय छ-मेट ન પર્યાપ્તક અને ન અપર્યાપ્તક હોય છે તેઓ આયુકમને બંધ કરતા નથી. હવે ભાષવિષયકબંધદ્વારને અનુલક્ષીને ગૌતમ સ્વામી મહાવીર પ્રભુને નીચે ,प्रमाणे प्रश्न पूछे छ-(गाणावरणिज्ज णं भंते ! कम्म कि भासए बधइ । अभासए पंधइ १) Erd ! ज्ञानापरणीय भना५५ ७५ मांध छ १ ३ मा५४ જીવ બાંધે છે? महावीर अनुतना नाम भापता 3 छ-" दो वि भयणाय ". ગૌતમ ! ભાષાલબ્ધિવાળે ભાષક જીવ તથા ભાષાલબ્ધિ વિનાને અભાવક જીવ જ્ઞાનાવરણીય કર્મ બાંધે છે પણ ખરે અને નથી પણ બાંધતે. ભાષક જે સરાગ હેય તે તે જ્ઞાનાવરણીય કર્મ અવથ બાંધે છે, પણ જે તે ·९१५ - गोभपज्जत्तए न बंधा' नोपर्याप्तक-नोभपर्यातकः सिद्धो न बध्नास्येव, एवं- भाउगवज्जाभो सत्त वि' एवं शानावरणनदेव आयुफवाः समापि कर्म प्रक्रवयो पेदितव्याः। तथा च आयुष्यानितानि दर्शनावरणादिकर्माण्यपि पक्षिक: कदाचिद् बध्नाति, कदाचिन्न बध्नाति, अपर्याप्तकस्तु बध्नात्येव, नोपर्याप्तक-नो अपर्याप्तकः सिद्धस्तु न बध्नात्येवेति भावः । 'आउगं देटिल्ला दो भयणाए' आयुष्कं कर्म अधस्तनौ आयो द्वौ पर्याप्त काऽपर्याप्तको भजनयाआयुषो बन्धकाले (भजनया) यहां ऐसा कहा है। (अपज्जत्तए पंधर) तथा जो जीव अपर्याप्तक है-पर्याप्तक नहीं है-यह तो ज्ञानावरणीय कर्म का यंध करता ही है। ( णोपज्जत्तय-णोअपज्जत्तए न यंधह ) परन्तु जो जीव न पर्याप्तक की कोटि में है और न अपर्याप्तक की ही कोटि में है-ऐसा वह सिद्ध जीव ज्ञानावरणीय फर्म का पंध करता ही नहीं है (एवं आउगवज्जाओ सत्तःवि) ज्ञानावरण की तरह ही आयुष्कवर्ज सातकर्मप्रकृतियों को अर्थात् ज्ञानावरणीयको कह चुके है और आयुष्कका निषेध है, अतः ६ कर्मप्रकृतियों को जानना चाहिये-तथा च आयुष्क वर्जित दर्शनावणीय आदि कर्म भी पर्याप्तक जीव कदाचित् पांधता है। और कदाचित् नहीं यांधता है। परन्तु जो अपर्याप्तक होता है वह तो यांधता ही है। एवं जोन पर्याप्तक होता है और न अपर्याप्तक होता है अर्थात् जो सिद्ध जीव है, वह भी नहीं बांधता है। (आउगं हेडिल्ला दो भयणाए) आयुकर्म के पर्याप्तक और अपर्याप्तक ये दो जीव विकल्प से-भजना से-यांधते हैं अर्थात्-आयुकर्म के बंध अपज्जत्तर बंध" तथा अपयति य छ ज्ञाना- १२jीय भनाम अपश्य ४२. छ.. (गोपजत्तय णो अपज्जत्तए न बधइ) પણ જે જીવ નો પર્યાપ્તકની કોટિમાં હોય છે, અને અપર્યાપ્તકની કટિમાં હોય છે, એ સિદ્ધ જીવ જ્ઞાનાવરણીય કમને બંધ કરતો જ નથી (ઘઉં भाउगवज्जाओ सत्त वि) पर्या द्वारी, अपेक्षा भायु सिवायना सात કર્મબંધનું કથન જ્ઞાનાવરણીય કર્મના કથા પ્રમાણે જ સમજવું એટલે કે આયુકમ સિવાયના સાતે કર્મો બંધ પર્યાપક જીવ બાંધે છે પણ ખરે અને નથી, પણ બાંધતે.. 'અપર્યાપક જીવ તે તે આયુકમ સિવાયના સાતે કને બંધ અવશ્ય, બધે જ છે અને જે નું પર્યાપક અને ન અપર્યાપક હે છે. એટલે કે સિદ્ધ જીવ હોય છે તે આયુકર્મ સિવાયના સાથે કને ५ र नयी (आउगं हेदिला दो भयणाए ) | मने अप' જીવ આયુકર્મ વિકપ બાંધે છે-એટલે કે કયારેક બાંધે છે અને કયારેક . युं छे. " ·ܦ݂ܶܪܶܟ । प्रमैयदिका टी० ० ६ ० ३ सू० ४ कर्मस्थितिनिरूपणम् कदाचिद् वेदनीय कर्म बध्नाति, कदागिन्न बध्नाति, पृथिव्यादिका अभापकः चन्नाति, अयोगी, सिद्धन अभापको न बध्नाति, अत आह- भजनया' इति । अय परीतद्वारमाश्रित्य गौतमः पृच्छति - 'णाणावरणिज्नं गं भंते कम्मं किं परिते बंधा अपरित बंधा णोपरित्त-णोपरित्ते बंधइ ' हे भदन्त ! ज्ञानावरणीय खलु कर्म कि परीतो वनाति ? अपरीतो वनाति ? नोपरीत-नोभपरीतो वनाति ? भगवानाह-'गोयमा ! परितं भयणाए' हे गौतम ! परीतः प्रत्येकारीरवनस्पतिकायः अल्पसंसारो वा भजनया ज्ञानाचरणं कदाचिद् बध्नाति, हैं और कदाचित् नहीं पांधते हैं-ऐसा जो कहा गया है-सो उसका अभिप्राय ऐसा है कि जय अभापकपद अयोगी और सिद्धों को रखा जाता है तय चे वेदनीय कर्म का बंध नहीं करते हैं। और जय विग्रह- गत्यापन पृथिव्यादिक जीवों को ग्रहण किया जाता है तब वे वेदनीय कर्म का बंध करते हैं। इसी कारण यहां पर भजना प्रकट की गई है। अय परीतद्वार को आश्रित करके गौतम प्रभु से पूछते हैं कि- (णाणावरणिज्जं भंते ! कम्मं किं परित्ते पंधइ, अपरित्ते बंधइ ? णो परित्त णो अपरीते पंधइ ?) हे भदन्त ! ज्ञानावरणीय कर्म को क्या परीत जीव बांधता है कि अपरीत जीव गंधता है-अथवा जो जीवन परीत है और न अपरीत है वह यांधता है ? इसका उत्तर देते हुए प्रभु गौतम से कहते हैं कि (गोयमा) हे गौतम ! (परित्ते भयणाए) परीत प्रत्येक शरीरवाला वनस्पति कायिक जीव अथवा अल्पसंसार वाला કયારેક બાંધે છે અને ક્યારેક બાંધો નથી. આ કથનને ભાવ નીચે પ્રમાણે છે-અભાપક અગી અને સિદ્ધ પરમાત્માએ વેદનીય કમને બંધ કરતા નથી, પણ વિગ્રહ ગતિમાં રહેલા પૃથ્વીકાય આવિ છો વેદનીય કર્મને બંધ કરે છે. હવે પરત દ્વારની અપેક્ષાએ ગૌતમ સ્વામી મહાવીર પ્રભુને નીચે प्रश्न ५छ छ-(णाणावरणिज्ज णं भंते ! कम्म' हि परित्ते बघइ ? अपरित्ते संघइ ? णो परिच-णो अररित्ते वधइ ? ) Sasra ! ज्ञानापरणीय भ शु પરીત (પ્રત્યેક શરીરવાળે વનસ્પતિકાય જીવ અથવા અલ્પ સંસારવાળે જીવ) જીવ બાંધે છે કે અપરીત જીવ બાંધે છે ? કે નેપરીત જીવ બાંધે છે ? કે અપરીત જીવ બાંધે છે ? तेन वाम भापता महावीर प्रभु ४९ छे-(गोयमा ! परित्ते भयणाए) હે ગૌતમ! પરીત જીવ (પ્રત્યેક શરીરવાળે વનસપતિકાયિક જીવ અથવા ·६ मंगवतीमत्र गत्याऽऽपन्नाथाभाषका बध्नन्ति, अत एव दोषि भयमाए.' इत्युक्तम् । एवं वेयणिज्जवज्जाभो सत्त चि' एवं मानारणपदेव वेदनीयवर्नाः सप्तापि कर्म प्रकवयो वेदितव्याः, तथा च वेदनीयनितानि दर्शनावरमादिकर्माग्यपि भाषका. भापको भननया कदाचिद् वध्नीतः, कदागिन्न बनीतः, 'वेगणिज्ज भासए बंधइ ' वेदनीय कर्म भापको भाषालन्धिमान् वध्नाति, सयोन्यवसानस्यापि भाषा- लन्धिमतः शातवेदनीयबन्धकत्वात् , भासए भयगाए ' अमागकः भजनया अवश्य ही करता है । और भापक यदि वीतराग है तो वह ज्ञानावर- णीय कर्म का बंध नहीं करता है। इसी तरह अयोगी जीव और सिद्ध जीव ये अभापक हैं तो ये ज्ञानावरणीय कर्म का बंध नहीं करते हैं। तथा पृथिवी आदि जीव जय विग्रह गति में रहते हैं तय ये भी अभा- पक माने जाते हैं-सो ये. तो ज्ञानावरणीय कर्म का यंध करते ही हैं। इसी कारण यहां दोनों में ज्ञानावरणीय कर्म के बंध करने की भजना कही गई है। (एवं वेयणिन्वयजाओं सत्त वि) इसी तरह से अर्थात् ज्ञानावरण कर्म की तरह ही वेदनीय वर्ज सातकर्मप्रकृतियों को जानना चाहिये-तथा च-वेदनीय वर्जित दर्शनावरणीय, आदि फर्म भी भाषक और अभापक ये दोनों जीव भजना से बांधते हैं। (वेणिनं भासए बंधइ) वेदनीय कर्म को भापक जीव यांधता है-कारण कि सयोगि के अवसानवाला भी भापक-भापालन्धिवाला-शातावेदनीय कर्म का बंध करता है। (अभासए भयणाए) अभापक जीव कदाचित् बांधते. વિતરાગ હેય તે જ્ઞાનાવરણય કર્મ બાંધતી નથી. એજ પ્રમાણે અગી જીવ અને સિદ્ધ જીવ અભાવક હોય છે. તેઓ જ્ઞાનાવરણીય કમ બાંધતા નથી. તથા પૃથ્વીકાય આદિ જીવ જ્યારે વિગ્રહ ગતિમાં રહેતા હોય છે, ત્યારે તેમને પણ અભાષક ગણવામાં આવે છે. પણ તેઓ જ્ઞાનાવરણીય કર્મ અવશ્ય બાંધતા હોય છે. તે કારણે જ એવું કહ્યું છે કે “ભાષક અને અભાષક વિકલ્પ જ્ઞાના- पणीय म मांधे. छ." ( एवं'! वेयणिज्ज बजाओ सत्त वि.) माप तथा . અભાવક જીના વેદનીય કર્મ સિવાયના સાતે કર્મબંધનું કથન જ્ઞાનાવરણીય કર્મ પ્રમાણે સમજવું. એટલે કે વેદનીય કર્મ સિવાયના સાતે કમેને બંધ मा५४ भने भाष माथे पर छ भने नयी ५ मांधता. (वेयणिज्ज भासए बंधइ) वहनीय भाष४ मधे छे, २५ 3 सथानि सपथा. વાળો ભાષક (ભાષાલબ્ધિવાળે અવ) પણ શાતાદનીયને બંધ કરે છે. अभासद भयणाए અભાષક જવ વેદનીય કર્મ વિકલ્પ બાંધે છે. એટલે કે " ·- " ! - प्रमेन्द्रका टीका श.६३०३ ०४ फर्म स्थितिनिरूपणम् अपरीतोऽपि द्वायपि भजनया कदाचिद् व नीतः, कदाचिन्न वन्नीतः, प्रत्येककायः साधारणकायः, परीतः, अपरीतः अल्पसंसार, अनन्तसंसारो का आयुर्वन्धकाले एवं आयुर्वनाति, वभिन्नकाले न आयुर्वध्नाति, अतो 'भजनया' इत्युक्तम् , किन्तु 'गोपरित-गोभपरित्तो नबंधइ' नोपरीत-नोअपरीतः सिद्धस्तु न बध्नात्येव । अथ ज्ञानविषयकबंधद्वारमधिकृत्य गौतमः पृच्छति-'णागारणिज्नं भंते ! कम्मं किं आभिणियोहियणागी बंबइ ? सुयणागी, ओहिणागी, मणपज्जयनाणी, केवलणाणी बंधइ ? ' हे भदन्त ! ज्ञानावरणीयं कर्म किम् आभिनियोधिकज्ञानी सिद्ध जीव हैं, वे कभी नहीं बांधते हैं। (आउगं परित्तो वि अपरित्तो वि भयणाए) आयुष्क कर्म को परीत भी और अपरीत भी भजना से यांधते हैं। प्रत्येक कायवाला जीव परीत और साधारण कायवाला जीव अपरीत, अथवा अल्पसंसारवाला परीत जीव और अनन्तसंसार वाला अपरीत जीव ये दोनों ही प्रकार के जीव आयु के बंध काल में ही आयु का बंध करते हैं और आयु के पंधकाल के असमय में आयु का बंध नहीं करते हैं-इस कारण भजना यहां कही गई है। किन्तु (णोपरित्त णोअपरित्तो न बंधइ) ऐसा जो कहा गया है सो सिद्ध जीव न परीत हैं और न अपरीत ही है-इस कारण वे सिद्ध जीव आयुकर्म का बंध नहीं करते हैं । अब ज्ञानविषयकवन्धद्वारको आश्रित करके गौतमस्वामी पभुसे पूछते हैं कि-(णागावरणिज्ज खलु भंते ! कम्मं किं अभिणियोहियणाणी बंधइ सुयणागी, ओहिणाणी, मणपजवणाणी, केवलणाणी बंधह) हे भदन्त ! ४६ ४२ते. नी. ( आउग परित्तो हि अपरित्तो वि भयणाए ) परीत भने અપરીત છે આયુકમને બંધ વિકલ્પે બાંધે છે. પ્રત્યેક કાયવાળે પરીત જીવ અને સાધારણ કાયવાળે અપરીત જીવ, અથવા અલ્પ સંસારવાળે પરત જીવ અને અનંત સંસારવાળે અપરીત છે એ અને પ્રકારના જીવ આયુના બંધકાળે જ આયુકમને બંધ કરે છે પણ આયુના અબંધકાળે આયુકમને मध ४२ता नथी, ते हो “ वि४८ मण४लो छ. ५२तु (णो परित्त णो अपरित्तो न वधइ) नपरीत भने नामपरीत मेवे सिख 04 मायु. કર્મનો બંધ કરતે નથી. હવે ગૌતમસ્વામી જ્ઞાનવિષયકબંધકારને અનુલક્ષીને નીચે પ્રશ્ન પૂછે છે – (णाणावरणिज्ज खलु भंते ! कम्म कि आभिणियोहियणाणी बंधइ ? सुयणाणी, ओहिणाणी, मणपज्जवण णी, केवलणाणी बधइ ?) 3 महन्त ! ज्ञानापरणीय કર્મ કયા જ્ઞાનવ જીવ બાંધે છે? શું આમિનિબેધિક જ્ઞાની (મતિજ્ઞાની) , ·- भगवती कदाचिन्न यध्नाति, सरागपरीतो भानावरणीयं कर्म वनाति, वीतरागपरीवस्तु तन्नयनाति, अतो ' भगनया 'इत्युक्तम् ' भपरित बंधइ ' अपरीतः साधारण- वनस्पतिकायः अनन्त संसारो वा वनात्येर, 'गोपरित्त-गोमारित न बंधा' नोपरीत-नीअपरीतः सिद्धो न बनाति । 'एवं पाउगरजाओ सत्त कम्म- णयडीभो' एवं ज्ञानावरणादेव आपुष्पवर्गः सप्त कर्मकतया ज्ञातव्याः तथाहि-आयुष्फवर्जितानि दर्शनावरणादिकर्मापपि परीतः कदाचिद् वनाति, कदाचिन्न यध्नाति, अपरोतस्तु बध्नात्पेर, नोपरीन-नोअपरीतः सिद्धस्तुन कथमपि वध्नातीति भावः। 'भाउगं परित्तो वि अपरित्तो विभयणाए' आयुष्फ कर्म परीतोऽपि, जीव भजना से ज्ञानावरणीय कर्म का बंध करता है। इसका भाव यह है कि यदि परीत जीव सराग है तो वह ज्ञानाचरणीय कर्म का पंध करता है और यदि यह वीतराग है तो वह ज्ञानावरणीय कर्म का बंध नहीं करता है। (अपरित्ते पंधर.) साधारण वनस्पतिकापरूप जीव अधवा जीसका संसार अनन्त है ऐसा जीव-ज्ञानावरणीय कर्म का बंध करता है (णो परित्त णो अपरित न घंधा) जो न परीत है और न अपरीत है ऐसा सिद्ध जीव ज्ञानावरणीय कर्म का यंध नहीं करता है (एचं आउगवजाओ सत्त कम्मप्पयडीओ) ज्ञानावरण कर्म की तरह से ही आयुष्कवर्ज सात कर्मप्रकृतियों को जानना चाहिये-तथा च- आयुष्कवजित दर्शनावरणीयादि कर्मों को भी परीत जीव कदाचित् बांधता है और कदाचित् नहीं यांधता है। पर जो अपरीत जीव है, यह तो पांधता ही है। जो नो परीत नो अपरीत हैं अर्थात् ऐसे जो અલ્પ સંસરવાળે જીવ) જ્ઞાનાવરણીય કર્મને બંધ વિકલ્પ કરે છે આ કથનને ભાવ નીચે પ્રમાણે છે-જે પરત સરાગ હેય તે જ્ઞાનાવરણીય કર્મ બાંધે છે, પણ જે તે પરીત જીવ વીતરાગ હોય, તે તે જ્ઞાનાવરણીય में मांधता नथी. " अपरिते पंधर સાધારણ વનસ્પતિકાય રૂપ જીવ અથવા જેને સંસાર અનંત હોય છે એ જ જ્ઞાનાવરણીય કર્મ બાંધે જ છે. (गोपरित-गोअपरिते न, बधइ) ५२४ नापति भने ना५५त मे सिख ७५ सानापरणीय भनी मध ४२ती थी. (एवं आउगवज्जाओ सत्त वि कम्मप्पयडीभी) परीd airtी अपेक्षा माथुम सिंपायनी सात भ. પ્રકૃતિના બંધનું સમસ્ત કથન જ્ઞાનાવરણીય કર્મના કથન પ્રમાણે જ સમજવું. એટલે કે પવીત જીવ આયુકર્મ સિવાયની દશનાવરણીય આદિ સાતે કમર પ્રકૃતિને બંધ વિકલ્પ બાંધે છે, અપીરત જીવ તે કર્મોને બંધ અવશ્ય બાંધે છે, પણ ન પરીત અને ન અપરીત રૂપ સિદ્ધ છવ તે કમેને બંધ ·। - प्रमेयंचन्द्रिका टी० २०६ १०३ ६० । कर्मस्थितिनिरूपणम नीयवाः समापि कर्मपतयो वेदितव्याः, तथाहि-वेदनीयवर्जितानि दर्शना वरणादिकांग्यपियाभिनियोधिसतानि प्रभृतयमत्वारो ज्ञानिनः कदाचित् सरांगा. वस्थायां यन्नन्ति, कदाचिद् वीतरागावस्थायां न बध्नन्ति, केवलज्ञानी तु न वघ्नाति । वेयणिज्ज हेछिल्ला चत्तारि बंधंति ' वेदनीयं कर्म अधरतनाः आद्या- थत्वार आभिनिवोधिकतानिमभृतयोऽपि वन्नन्ति, छद्मस्थानांशाताशातवेदनीयस्म वीतरागाणां च शातवेदनीयस्य बन्धकत्वात् । 'केवलणाणी भयणाए' केवलज्ञानी भजनया कदाचिद यध्नाति चेदनीयम् , कदाचिन्न बध्नाति, सयोगिकेवलिनां वेद- नीयवन्धकत्वात् अयोगिकेवलिनां सिद्धानां चावन्धकत्वात् ' भजनया' इत्युक्तम् । के सर्वथा क्षय से ही केवलज्ञानप्राप्त होता है ( एवं वेयणिज्ज- वज्जाओ सत्त वि) ज्ञानावरण कर्म की तरह से ही वेदनीयवर्ज सात फर्म प्रकृतियां जाननी चाहिये तथा च-वेदनीयकर्म से रहित दर्शना- वरणीय आदि कमों का भी आभिनियोधिक आदि चारज्ञानवाले जीव कदाचित बंध करते हैं और कदाचित् नहीं करते हैं। जब ये सरागाव- स्थापन होते हैं-तय तो करते हैं और जब ये वीतरागावस्थापन्न होते हैं तय नहीं करते हैं। केवलज्ञानी तो इनका बंध करते ही नहीं है। (वेयणिज्नं हेहिल्ला चत्तारि वधति) आदि के चार ज्ञानवाले जीव वेद- नी कर्म का वध करते हैं। क्यों कि छमस्थों के शातावेदनीय का और अशातावेदनीयका बंध होता है और वीतरागोंके केवल एक शातावेदनीय का ही वन्ध होता है। (केवलणाणी भयणाए) केवलज्ञानी जीव के वेदनीय कर्म का बंध विकल्प से होता है ऐसा जो कहा गया है उसका कारण यह है कि जब केवलज्ञानी जीव तेरहवे गुणस्थान में रहता विनाश थवाथी तो मान पास थ य छे. (एव वेयणिज्जवज्जाओ यत्त वि) वहनीय भी सिवायनी साते प्रतियाना में विपनु थन જ્ઞાનાવરણીય કર્મના કથન પ્રમાણે જ સમજવું. એટલે કે વેદનીય કર્મ સિવા- યના સાતે ક મતિજ્ઞાની, શ્રુતજ્ઞાન, અવધિજ્ઞાની અને મન પર્યજ્ઞાની ક્યારેક બાંધે છે અને ક્યારેક બાંધતા નથી–જ્યારે તેઓ સરાગ અવસ્થાવાળા હોય છે ત્યારે કરે છે પણ વીતરાગ અવસ્થાવાળા હોય ત્યારે કરતા નથી. डेपानी मात्मा तो तभनी ५.५ ४२ता नथी. (वेयणिज्ज हेछिल्ला चचारि चंधति) वहनीय भनाज पडसा यार ज्ञानवार ०१ ४२ छ, २५ છઘને શાતા વેદનીય અને અશાતાવેદનીયને બંધ હોય છે, પણ વિત. रागाने मात्र शतावहनीयन via साय छे. (केवलणाणी भयणाए ) 4. જ્ઞાની જીવ વેદનીય કમનો બંધ વિકલ્પ બાંધે છે. આમ કહેવાનું કારણ એ ·मतिज्ञानी कि जानवरणीयं फर्म अध्नाति । भगवानार-गोयमा । द्वितला चचारि भयणाए' हे गौतम ! अपस्तना आद्याश्रत्यारा अभिनियोषिक श्रुता-वधि-मनापर्यवतानिनः भजनया कदाचिद् शानावरणीयं कर्म वनन्ति, कदाचिन बघ्नन्ति, सरागावस्थायां बध्नन्ति, वीतरागावस्थायां ज्ञानावरणीय फर्म न बध्नन्ति, अतो ' मननया' इत्युक्तम् , ' केवलणाणी न बंधह' केवल शानी न बध्नाति । 'एवं वेयणिज्जवज्जाभो सतवि एवं वातावरणवदेव वेद ज्ञानाचरणीए कर्म कौन से ज्ञानवाला जीव यांधता है? क्या आभिनि- योधिकज्ञानी-मतिज्ञानी जीच यांधता है। या श्रुतज्ञानी जीव यांधता है? या अवधिज्ञानी जीव यांधता है या मनः पर्ययज्ञानी यांधता है ? या केवलज्ञानी बांधता है ? इसके उत्तर में प्रभु गौतम से कहते हैं कि (गोयमा) हे गौतम! (हेहिल्ला चत्तारि भयणाए) आदि के चार जीव मतिज्ञानी-श्रुतज्ञानी, अवधिज्ञानी और मनः पर्ययज्ञानी जीव-केवल- ज्ञानावरणीय कर्म का बंध भजना से करते हैं-अर्थात् ये चार जीव कदाचित् ज्ञानावरणीय कर्म का बंध करते भी हैं और कदाचित् नहीं भी करते हैं। जब ये सरागोवस्था में रहते हैं, तब तो ज्ञानावरणीय कर्म का बंध करते हैं और जब ये वीतरागावस्था में रहते हैं-तय ज्ञाना वरणीय कर्म का बंध नहीं करते हैं। इसीलिये यहां (भजना) पद प्रयुक्त किया गया है। (केवलणाणी न बंधइ) केवलज्ञानी आत्मा ज्ञानावरणीय कर्म का बंध नहीं करता है-क्यों कि ज्ञानावरणीय कर्म . જીવ બાંધે છે ? કે શ્રુતજ્ઞાને જીવ બાંધે છે કે અવધિજ્ઞાની જીવ બાંધે છે ? કે મન પયજ્ઞાન જીવ બાંધે છે કે કેવળજ્ઞાની જીવ બંધ છે? तेन तर भापता महावीर प्रभु छ है ( गोयमा ! ) गौतम ! ('हेछिल्ला चत्वारि भयणाए) 430 यार ॥२॥i-भतिज्ञानी, श्रुतज्ञानी; અવધિજ્ઞાની અને મન પર્યયજ્ઞાની જવો. જ્ઞાનાવરણીય કર્મ બંધ વિકલ્પ કરે છે-એટલે કે તેઓ જ્ઞાનાવરણીય કર્મ કયારેક બાંધે છે અને કયારેક બાંધતા નથી. જ્યારે તેઓ સરાગ અવસ્થાવાળા હોય છે. ત્યારે તે જ્ઞાના વરણીય કર્મ બાધે છે, પરંતુ જ્યારે વીતરાગ અવસ્થાવાળા હોય છે, ત્યારે તેઓ જ્ઞાનાવરણીય કર્મ બાંધતા નથી. તે કારણે અહીં “વિકપ કમ બાંધે छ " मेधुं हुं छे. (केवलणाणी न घंधइ). परंतु हानी मामा त જ્ઞાનાવરણીય કર્મ બાંધતો જ નથી, કારણ કે જ્ઞાનાવરણ કર્મને સર્વથા ·प्रमेयचन्द्रिका टीका २०६ उ०३ १०४ कर्मस्थितिनिरूपणम् अब योगविषयकवंघद्वारमाश्रित्य गौतमः पृच्छति-'णाणावरणिज्नंग भंते कम्म किंमणजोगी बंध? चयजोगी बंधइ ? कायजोगी बंधइ? अयोगी बंधइ ? हे भदन्त ! ज्ञानावरणीय कर्म किम् मनोयोगी पनाति ? किं वचोयोगी यध्नाति ? किं काय योगी यध्नाति ? किंवा अयोगी बध्नाति ? । भगवानाह- गोयमा ! हेद्विल्ला तिन्नि भयणाए.' हे गौतम ! अधस्तनाः आद्यायः मनोवचःकाययोगिनः भननया कदाचिद् बध्नन्ति, कदाचिन्न बध्नन्ति, ये तावद मनोवाकाय- वे अज्ञानी जीव भजना से करते हैं-अर्थात् आयुकर्म के बंधकाल में आयु का पंध करते हैं और भिन्न कालमें उसका यंध नहीं करते हैं। अब योगनिपयकन्धदार को आश्रित करके गौतम प्रभु से पूछते हैं कि-(णाणावरणिज्ज ण भंते ! कम्म कि मणजोगी यधइ ? चयजोगी पंधइ ? कायजोगी पंधइ ? अयोगी बंधद ?) हे भदन्त ! ज्ञानावरणीय कर्म का बध योगदार की अपेक्षा विचार करने पर कौनसा जीव करता है-च्या मनोयोग बालाजीच ज्ञानावरणीय कर्म का पंध करता है ? या वचनयोगवाला जीव ज्ञानावरणीय कर्म का बंध करता है ? या जो कायजोगवाला जीव है वह ज्ञानावरणीय कर्म का बंध करता है ? या जिसके इन तीनों योगों में से एक भी योग नहीं है ऐसा जीव ज्ञाना- वरणीय कर्म का वध करता है ? इसके उत्तर में प्रभु गौतम से कहते है कि-(गोयमा) हे गौतम ! (हेहिल्ला तिन्नि भयणाए) आदि के तीनों तेना १५ भापता महावीर प्रभु छ-( गोयमा ! ) हे गौतम ! (आनगवनाओ सत्त वि यधति) मति मसानी मा ७ मायुभ सिपाया सात भाना .. मांध छे. परंतु ( आगं भयणाए ) अज्ञानी જ આયુકમને બંધ વિકલ્પ કરે છે. તેઓ આયુકમના બંઘકાળે આયુનો બંધ કરે છે. અકાળે તેઓ તેને બંધ કરતા નથી. હવે યોગવિષયકુબંધદ્વારની અપેક્ષાએ ગૌતમસ્વામી મહાવીર પ્રભુને એવો प्रश्न पूछे छे 3-णाणावरणिज्ज गं भवे ! कम्मं कि मणजोगी बंधइ १ वयजोगी पंधइ ? कायजोगी बधइ ? अयोगी बंधइ ?) योगदारनीष्टिये पियार ४२त। કયા યોગવાળે જીવ જ્ઞાનાવરણીય કર્મ બાંધે છે? શું મનોગવાળો જીવ જ્ઞાનાવરણીય કર્મ બાંધે છે ? કે વચનગાળો જીવ જ્ઞાનાવરણીય કર્મ બાંધે છે? કે કાગવાળ જીવ બાંધે છે કે અગી જીવ (આ ત્રણે રોગમાંથી એક પણ વેગ ન હોય એ જીવ જ્ઞાનાવરણીય કર્મ બાંધે છે? तेना पा सापता महावीर प्रभु ४९ छ-(गोयमा !) गौतम ! (द्विल्ला तिणि भयणाए ) ५७सा य योगदाणा ७-भनय, पयन..

·अगातार . अध मानविषयकयन्धद्वारमाश्रित्य गीतमः पृच्छति-गाणावरणिग्न मते कम्म कि मइअन्नाणि बंधइ सुयभन्नाणी बंध?' हे भदन्त ! ब्रानावरणीय फर्म कि मत्यज्ञानी बध्नाति ? किम् श्रुतासानी पनाति ? कि विभागानी बध्नादि । भगवानाह - गोयमा ! आउगपज्जाभी ससवि बंधति हे गौतम ! आयुवर्नाः समाऽपि कर्ममहती मत्यज्ञानिममृतयो बध्नन्ति । 'आउर्ग भयणाए ' आयुष्कं भजनया पदाचिद् आयुष्फबन्धनकाले बध्नन्ति, कदाचित् वद्भिन्नकाले आयुर्न वध्नन्तीत्यर्थः । है तप तो वह शातावेदनीय कर्म का बंध करता ही है और जब वही चौदहवें गुणस्थानमें विराजमान हो जाता है या सिद्ध यनजाता है तब उसके वेदनीय कर्म का बंध नहीं होता है। अब अज्ञानविषयकयंघद्वार को आधित करके गौतमस्वामी प्रभु से पूछते हैं कि-(णाणावरणिज्ज णं भंते ! कम्मं किंमइ अन्नाणी यधइ, सुप अन्नाणी बंधइ, विभंग अन्नाणी बंधद) हे भदन्त ! ज्ञानावरणीय कर्म का बंध जय अज्ञान की अपेक्षा लेकर विचार करते हैं तो कौन सा अज्ञानी जीव यांधता हैं-क्या मति अज्ञानी यांधता है?या श्रुत अज्ञानी बांधता है ? या विभंगज्ञानी-जिसका अवधिज्ञान मिथ्यात्व के संबंध से विप- रीत बना हुआ है-ऐसा जीव बांधता है ? इसके उत्तर में प्रभु गौतम से कहते हैं कि (गोयमा) हे गौतम! (आउगवज्जाओ सत्त वि बंधंति ) आयु को छोड़कर बाकी की सातों ही कर्म प्रकृतियों को मत्य- ज्ञानी आदि जीच यांधते हैं। (आउर्ग भयणाए) आयुकर्म का पंध છે કે જ્યારે કેવળજ્ઞાની જીવ તેરમાં ગુણસને રહે છે, ત્યારે તે તે શાતા વેદનીય કર્મને બંધ કરે જ છે, પણ જ્યારે તે ચૌદમાં ગુણસ્થાને વિરાજમાન થઈ જાય છે અથવા તે સિદ્ધપદને પ્રાપ્ત કરી લે છે, ત્યારે તે વેદનીય કર્મ બાંધતે નથી. હવે અજ્ઞાનવિષયકબંધદ્વારની અપેક્ષાએ ગૌતમસ્વામી મહાવીર પ્રભુને એ 4 छे:छे (णाणावरणिज्ज भंते ! कम्म कि मइ अन्नाणी बधइ, सुय अन्नाणी. बंधइ, विभंग अन्नाणी बंधइ १) महन्त ! मानीनी अपेक्षा पियार . કરવામાં આવે તે કયે અજ્ઞાની જ જ્ઞાનાવરણીય કર્મ બાંધે છે? શું મતિ અજ્ઞાની બાંધે છે કે શ્રુત અજ્ઞાની બાંધે છે કે વિસંગે અજ્ઞાની બાંધે છે.? (જેનું અવધિજ્ઞાન મિથ્યાત્વના સંબંધથી વિપરીત બનેલું હોય એવા જનને વિભગ અજ્ઞાની કહે છે.)

·- प्रमेयचन्द्रिका टीका २०६ २०३ सू०४ कर्मस्थितिनिरूपणम् ९२३ अप योगविषयक धद्वारमाश्रित्य गौतमः पृच्छति-'णाणावरणिज्जं गं भंते कम्म कि मणजोगी बंध? वयोगी बंध? कायजोगी बंधइ? अयोगी बंधइ ? हे भदन्त ! ज्ञानानरणीयं कर्म किम् मनोयोगी वनाति ? किं वचोयोगी यध्नाति ? किं काय- योगी बध्नाति ? किं वा अयोगी वघ्नाति ?। भगवानाह- गोयमा ! हेद्विल्ला तिन्नि भयणाए ' हे गौतम ! अधस्तनाः आयात्रयः मनोवचःकाययोगिनः भननया कदाचिद् बध्नन्ति, कदाचिन्न बध्नन्ति, ये तावत् मनोवाकाय- वे अज्ञानी जीव भजना से करते हैं-अर्थात् आयुकर्म के बंधकाल में आयु का पंध करते हैं और भिन्न कालमें उसका यंध नहीं करते हैं। अब योगनिपयकवन्धदार को आश्रित करके गौतम प्रभु से पूछते हैं कि-(णाणावरणिज्ज भंते ! कम्मं कि मणजोगी बंधइ ? वयजोगी बंधह ? कायजोगी यंधइ ? अयोगी बंधद ?) हे भदन्त ! ज्ञानावरणीय कर्म का बध योगदार की अपेक्षा विचार करने पर कौनसा जीव करता है-क्या मनोयोग वाला जीव ज्ञानावरणीय कर्म का पध करता है ? या वचनयोगवाला जीव ज्ञानावरणीय कर्म का बंध करता है ? या जो कायजोगवाला जीव है वह ज्ञानावरणीय कर्म का बंध करता है ? या जिसके इन तीनों योगों में से एक भी योग नहीं है ऐसा जीव ज्ञाना- वरणीय कर्म का बंध करता है ? इसके उत्तर में प्रभु गौतम से कहते हैं कि-(गोयमा) हे गौतम ! (हेहिल्ला तिन्नि भयणाए) आदि के तीनों तेना ४१५ मापता महावीर प्रभु -(गोयमा ! ) गौतम ! (आटगबजाओ सत्त वि यधति ) भति अज्ञानी माहि ७यो मायुभ सिवायना सात माना मांधे छे. परंतु ( आगं भयणाए) अज्ञानी છે આયુકર્મને બંધ વિકલ્પ કરે છે. તેઓ આયુકમના બંધકાળે આયુને બંધ કરે છે. અકાળે તેઓ તેને બંધ કરતા નથી. હવે ગવિષયકબંધદ્વારની અપેક્ષાએ ગૌતમસ્વામી મહાવીર પ્રભુને એવો मन छे छे ।-(णाणावरणिज्ज णं भंते ! कम्मं कि मणजोगी बधइ १ वयोगी यधइ ? कायजोगी बधइ ? अयोगी बंधइ ?) यानी टि विया२ ४२ता કયા ગવાળો જીવ જ્ઞાનાવરણીય કર્મ બાંધે છે? શું મનેગવાળો જીવ જ્ઞાનાવરણીય કર્મ બાંધે છે? કે વચનગવાળે જીવ જ્ઞાનાવરણીય કર્મ બાંધે છે? કે કાગવાળે જવ બાંધે છે કે અગી જીવ (આ ત્રણે યોગમાંથી એક પણ યોગ ન હોય એ જીવ જ્ઞાનાવરણીય કર્મ બાંધે છે ? तेना पाम भापता महावीर प्रभु छ-(गोयमा !) . गौतम ! (हेविल्ला तिण्णि भयणाए) पडता नप या ७-भनय, पयन- .

·- - गपतीसरे योगिनः अशान्तमोहगुणस्थानकातिनः क्षोगमोगुणस्थान वर्तिनः सयोगि- केपलिन यन्ते ते ज्ञानावरणं न वनन्ति, तदन्ये तु बनतोय, तो 'भज- नया' इत्युक्तम् । 'भनोगी नबंधा' 'भयोगी भयोगिकेवली, सिद्धश्च न कनाति, 'एवं वेयणिज्जवनाओ सनर' एवं पानावरणवदेव वंदनीगवर्नाः सप्तापि कर्ममतयो वेदितव्याः, तथाहि-वेदनीयवानि दर्शनावरणीयादि कर्माणि मनोवचः काययोगिनः कदाचिद् बध्नन्ति, कदाचिन्न बध्नन्ति, अयोगी न बघ्ना ही योगवाले-मन वचन और काय योगवाले जीव ज्ञानावरणीय कर्म का बंध भजना से करते हैं-अर्थात् कदाचित् वे करते भी हैं और कदाचित् वे नहीं भी करते हैं। तात्पर्य इसका ऐसा है कि जो मन, वचन, काय योगवाले जीव जयतक ग्यारहवें, पारहवें और तेरहवें गुण: स्थान में वर्तमान रहते हैं ये वहां पर ज्ञानावरणीय कर्म का यंध नहीं करते हैं। इन गुणस्थानों से भिन्न नीचे के गुणस्थानों में जो जीव रहते हैं वे अवश्य २ ही ज्ञानावरणीय कर्म का बंध करते हैं। इसी यात को सूचित करने के लिये सूत्रकारने यहां भजना पद का प्रयोग किया है। अयोगि केवली और सिद्ध जीव इन योगों से रहित हो जाने के कारण ज्ञानावरणीय कर्म का बंध नहीं करते हैं। (एवं वेयणिज्जवज्जा ओ सत्त वि) ज्ञानावरणीय कर्म की तरह से हो वेदनीयवर्ज सातों ही कर्मप्रकृतियों के विषय में भी जानना चाहिये-तथा च-वेदनीय कर्म को छोड़कर दर्शनावरणीय आदि कर्मप्रकृतियों का बंध ये मन, वचन, काययोगवाले जीव कभी करते हैं और कभी नहीं भी करते हैं। तथा યેગી અને કાયયેગી જ જ્ઞાનાવરણીય કર્મ બંધ વિકલ્પ કરે છે એટલે કે કયારેક તેઓ તેને બંધ કરે છે અને ક્યારેક નથી કરતા. આ કથનને ભાવ નીચે પ્રમાણે છે-મન, વચન અને કાગવાળાં છે જ્યાં સુધી અગિયારમાં, બારમાં અને તેમાં ગુરુસ્થાનમાં રહેલા હોય છે, ત્યાં સુધી તેઓ જ્ઞાનાવરણીય કર્મ બાંધતા નથી, પણ તે ગુચ્છથાને કરતાં નીચેના ગુણસ્થામાં રહેલા જ્ઞાનાવરણીય કર્મ અવશ્ય બાંધે છે. એ વાત પ્રકટ કરવાને માટે " वि४८५ मधे , " मे ३थन ४थु छ. भयो el मने सिद्ध અ યેથી રહિત થઈ જવાને કારણે જ્ઞાનાવરણીય કર્મ બાંધતા નથી. (एव वेयणिज्जवजाओ सत्त वि) वहनीय मशिवायना साते भना બંધ વિષેનું કથન જ્ઞાનાવરણીય કર્મના કથન પ્રમાણે જ સમજવું. એટલે કે મન, વચન અને કાયયેગવાળા જીવે વેદનીય કર્મ સિવાયના સાતે કને બંધ ક્યારેક કરે છે અને કયારેક કરતા નથી, તથા અગી જીવે આ સાતે ·प्रमेयचन्द्रिका टी० ० ६ उ० ३ सू०४ फर्म स्थितिनिरूपणम् ९२५. तिती भावः । 'यगिज्नं हेल्लिा निवेदनीयं कर्म अधस्तनाः आद्यालयो मनोवचः काययोगिनः बध्नन्ति, सयोगानां वेदनीयवन्धकत्वात् , 'अनोगी न बंधइ ' अयोगी वेदनीय कर्म न बध्नाति, अयोगिनः सर्व फर्मावन्धकत्वात् । अध उपयोगविषयकबंधद्वारमाश्रित्य गौतमः गृछति-'णाणावरणिज्जणं भंते कम्म किं सागारोवउत्तेबंधई' हे भगान् ! ज्ञानावरणीय कर्म किम् साकारोपयुक्तो बध्नाति ? 'अगागारोवउत्ते बंधइ ? ' अनाकारीपयुक्तो वा बध्नाति ? भगानाह-'गोयमा ! अयोगी जीव इन कर्मप्रकृतियों का बंध नहीं करता है (वेयणिज्ज हेहिल्ला बंधंति ) वेदनीय कर्म का बंध तीनों योग वाले करते हैं। क्यों कि तीनों योगवालों को वेदनीय कर्म का बंधक माना गया है। (अजा- गी न पंधइ) अयोगी जीव वेदनीय कर्म का बंध नहीं करता है। क्यों कि अयोगी जीव के किसी भी कर्म का बंध नहीं होता है। अब सूत्रकार उपयोग विषयकवंधदारको आश्रित करके ज्ञानावरणीय आदिकोके यांधनेके विषय में कथन करते हैं-इसमें गौतमप्रभुसे ऐसा पूछते हैं कि-(णाणावरगिज्ज णं भंते ! कम्मं किं सागारोव उत्ते बंधइ ? अणागारोवउत्ते यधइ ?) हे भदन्त ! ज्ञानावरणीय कर्म का बंध कौन से उपयोग वाला जीव करता है ?-क्या जो साकारोपयोग से युक्त होता है अर्थात् ज्ञानोपयोगवाला होना है-वह करता है ? या अनाफा- रोपयोगवाला होता है-अर्थात् दर्शनोपयोगवाला होता है-वह करता है ? इसके उत्तर में प्रभु गौतम से कहते हैं कि-(गोयमा) हे गौतम ! प्रतियाना viuी पy १२ता नथी. (वेयणिज्ज हेछिल्ला वंधति) વિનય કર્મને બંધ 2 ગવાળા જ કરે છે, કારણ કે ત્રણે ગવાળા ७२ वहनीय माध मानपामा माया छे, (अजोगी न बधइ) પણ અગી જવ વેદનીય કમને બંધ કરતું નથી, કારણ કે અગી જીવને પણ કમને બંધ થતું નથી. હવે ગૌતમ સ્વામી ઉપયોગ દ્વારને અનુલક્ષીને જ્ઞાનાવરણીય આદિ भाना मना विषयमा महावीर प्रभुने मा प्रमाणे प्रश्न पूछे छ-(णाणा. वरणिज्ज णं भंते ! कम्म कि सागारोबउत्ते बधइ ? अणागारोवउत्ते बंधइ ?) કે ભદન્ત! જ્ઞાનાવરણીય કર્મ બંધ કયા પ્રકારના ઉપગવાળે જીવ કરે છે ? શું સાકાર ઉપગવાળે જીવ (જ્ઞાને પગવાળે જીવ દર્શને પગવાળે જીવ) તેને બંધ કરે છે ? , ह ·- " .९२६ अट्ठमूवि भयणाए ' हे गौतम ! अष्टस्वपि कर्ममकतिपु भननया पन्धो माति, तथाहि-अधावपि कर्मपकतीः ज्ञानावरणीयादिपकती, साकारोपयुक्तः अनाकारोप. युक्तो वा भजनया-कदाचिद् बध्नाति, कदागिन्न पन्नाति, साकारऽनाकारों सयोगानाम् अयोगानां च उपयोगी स्याताम् . तत्रोपयोगदयेऽपि स योगा माना वरणादिकमपनीः यथाययं घम्नन्ति, अयोगास्तु न बध्नन्ति, अतो 'मन- नया' इत्युक्तम् । अथ आहारविषयकवंधद्वारमाथित्य गीतमः पृच्छति-'णाणावरणिज्ज णं भंते । कम्मं किं आहारए यंघइ ? ' हे भदन्त । ज्ञानावरणोयं का किम् आहारको वध्नाति ? ' अणाहारए बंधा' किम् अनाहारको बध्नाति ? भगानाइ-- 'गोयमा ! दोषि भयणाए ' हे गौतम ! द्वौ अपि आहारकः, अनाहारका मन- (असु वि भषणाए) आठों भी कर्मप्रकृतियों के विषय में यहां भजना से बंध करना कहा गया है-इस विषय में खुलाशा इस प्रकार से है- सयोग और अयोग इन दोनों के साकार और अनाकार दोनों प्रकार का उपयोग होता है। सयोग अर्थात् पोगसहित जीव इन दोनों भी उपयोगों में ज्ञानावरणीय आदि कर्मप्रकृतियों का यथायोग्य बंध करते हैं । और जो योग से रहित जीव हैं वे इन ज्ञानावरणीय आदि कर्मप्र- कृतियों का बंध नहीं करते हैं। अब आहारविपयकरंधकद्वार को आश्रित करके गौतमप्रभुसे पूछते हैं कि (णाणावरणिज्जं णं भंते ! कम्मं किं आहारए बंधह १) हेभदन्त ! ज्ञानोवरणीय कर्म क्या आहारक जीव बांधते हैं या (अणाहारए बंधइ) अनाहारक जीव बांधते हैं ? इसका उत्तर देते हुए प्रभु.गौतम से कहते उत्तर-(गोयमा ! अनुसु वि भयणाए) 3 गौतम ! a भन्ने प्रना જો આઠે કર્મોને બંધ વિકલ્પ કરે છે–કયારેક કરે છે અને ક્યારેક કરતા નથી આ વિષયમાં નીચે પ્રમાણે સ્પષ્ટીકરણ કરી શકાય-સગ અને અયોગ એ ખનેના સાકાર અને અનાકાર એ બન્ને પ્રકારને ઉપયોગ હોય છે. સંગ જીવ એટલે કે યુક્ત જીવ એ બને ઉપયોગમાં જ્ઞાનાવરણીય આદિ આઠે કમ પ્રકૃતિને યથાયોગ્ય બંધ કરે છે, પણ જે જ યોગથી રહિત હેય છે, તેઓ જ્ઞાનાવરણીય આદિ કર્મપ્રકૃતિને બંધ કરતા નથી. હવે આહારક દ્વારને અનુલક્ષીને ગૌતમ સ્વામી મહાવીર પ્રભુને એ प्रश्न पूछे छे.3, णाणारणिज्जणं भंते ! कम्मं कि अहारए बधइ ? अणा- हारए बंधइ १ ) 3 लन्त ! ज्ञाना१२jीय में शुमा २४ प. मधे छ ? કે અનાહારક જીવ બાંધે છે ?

·९२७ - प्रोषन्द्रिका टीका २०६७०३ ३४ कम स्थितिनिरूपणम नया कदाचिद् बनीतः, कदाचिन्न वनीतः, आहारको वीतरागोऽपि भवति, नासौ ज्ञानावरणं वध्नाति, सरागस्तु आहारको बध्नाति, इति भजनया आहारको बध्नाति । तया अनाहारकः समुद्घावगतकेवली, विग्रहगत्याऽऽपन्नश्च भवेत् , तत्र समुद्घातगतके नली अनाहारको न बध्नाति, विग्रहगत्यापन्नस्तु अनाहारको बनाति, इति मननया अनाहारको बध्नाति, एवं वेयगिज्जाऽऽउगज्जाणं छाई' एवं ज्ञानावरणवदेव वेदनीयायुएफपीनां पण्णामपि कर्म प्रकृतीनाम् आलापकाः स्वयमहनीयाः, तथाहि-वेदनीयायुष्कानितानि दर्शनावरणादिकर्माण्यपि हैं कि (गोयमा) हे गौतम! (दो वि भयणाए) आहारक और अना हारक जीव भजना से ज्ञानाचरणीय कर्म का बंध करते हैं। यदि आहा. रक जीव वीतराग है तो यह ज्ञानावरणीय कर्म का बंध नहीं करता है, और यदि यह सराग है तो अवश्य ही ज्ञानावरणीय कर्म का बंध करता है। इसलिये भजना से आहारक जीव ज्ञानावरणीय कर्म का बंध करता है ऐसा कहा है। जिस समय केवली भगवान् समुद्घान करते हैं उस समय वे, तथा विग्रहगति में रहा हुआ जीव ये अनाहा. रक होते हैं। अनाहारक समुद्घातगत केवली ज्ञानावरणकर्म का बंध नहीं करता है और विग्रहगतिवाला अनाहारक जीव ज्ञानावरणकर्म का बंध करता है-इसलिये भजना से अनाहारक जीव ज्ञानाचरण कर्म का बंध करता है ऐसा कहा है। (एवं वेयणिज्जा आउगवजाणं छण्ह) ज्ञानावरणकर्म की तरह से ही वेदनीय और आयुष्क कर्म को छोड़कर तेन तर आपता महावीर प्रभु ४७ छ-(गोयमा ! दो वि भयणाए) હે ગૌતમ! આહારક અને અનાહારક જીવ જ્ઞાનાવરણીય કર્મને બંધ વિકપિ કરે છે એટલે કે ક્યારેક કરે છે અને કયારેક કરતા નથી. જે આહારક જીવ વીતરાગ ઠેય તે તે જ્ઞાનાવરણીય કમને બંધ કરતું નથી, પ જે તે સરાગ હોય તે જ્ઞાનાવરણીય કર્મ બંધ અવશ્ય કરે છે. તેથી જ એવું કહ્યું છે કે “આહારક જીવ વિકલ્પ જ્ઞાનાવરણીય કર્મને બંધ કરે છે. ” જે સમયે કેવલી ભગવાન સમુદ્ધાત કરે છે ત્યારે તેઓ અનાહારક હોય છે, અને વિરહ ગતિમાં રહેલા જીવ અનાહારક દેય છે. અનાહારક સમુદ્દઘાતગત કેવલી ભગવાન જ્ઞાનાવરણીય કર્મને બંધ કરતા નથી, પણ વિગ્ર ગતિવાળો અને હરક જીવ જ્ઞાનાવરણીય કર્મને બંધ કરે છે. તેથી જ એવું કહ્યું છે કે भना।२ विध्ये सानापरीय भन्न ७५ ४रे छे. ( एवं वेयणिज्जा आउगवर जाणं छहं ) सा२४ मने मना8:२४ वाना वहनीय भने मायु.

·-- .२२३ अमुवि भयणार' हे गौतम ! अष्टस्वापि कर्ममनिपु भानमा बन्यो भवति, तपाहि-अधावपि कर्मपतीशानावरणीयादिपकती साकारोपयुक्तः अनाकारोप. युक्तो या मननया-कदाचिद् बन्नाति, कदाचिन्न बध्नाति, साकारऽनाकारों सयोगानाम् अयोगानां च उपयोगी साताम् । तत्रोपयोगाऽपि स योगा माना चरणादिकर्मपकनीः यपापयं बध्नन्ति, अयोगास्तु न वघ्नन्ति, अतो 'मन नया' इत्युक्तम् । अथ आहारकविषयकवंधद्वारमाश्रित्य गौतमः पृच्छति-'णाणावरणिग्नं गं भंते ! कम्म कि आहारए बंधइ ? ' हे भदन्त । ज्ञानावरणीयं कर्म किम् आहारको वध्नाति ? ' अणाहारए बंध' किम् अनाहारको पनाति ? भगवानाइ--- गोयमा ! दोवि भयपाए' हे गौतम !द्वी अपि आहारकः, अनाहारका मान- (असे विभषणाए) आठों भी कर्मप्रकृतियों के विषय में यहां भंजना से बंध करना कहा गया है-इस विषय में खुलाशा इस प्रकार से है- सयोग और अयोग इन दोनों के साकार और अनाकार दोनों प्रकार का उपयोग होता है। सयोग अर्थात् योगसहित जीव इन दोनों भी उपयोगों में ज्ञानावरणीय आदि कर्मप्रकृतियों का यथायोग्य बंध करते हैं । और जो योग से रहित जीव हैं वे इन ज्ञानावरणीय आदि कर्मप्र- कृतियों का बंध नहीं करते हैं। अब आहारविषयकरंधकदार को आश्रित करके गौतमप्रभुसे पूछते हैं कि (णाणावरणिज्ज णं भंते ! कम्म कि आहारए बंधइ ?) हेभदन्त ! ज्ञानोवरणीय कर्म क्या आहारक जीव यांधते हैं या (अणाहारए बंधइ) अनाहारक जीव बांधते हैं ? इसका उत्तर देते हुए प्रभु,गौतम से कहते उत्त२-(गोयमा ! अदुसु वि भयणाए ) ॐ गौतम! त भन्न सरना છે આઠે કમેને બંધ વિકલ્પ કરે છે-કયારેક કરે છે અને કયારેક કરતા નથી આ વિષયમાં નીચે પ્રમાણે સ્પષ્ટીકરણ કરી શકાય-સગ અને અગ એ બન્નેના સાકાર અને અનાકાર એ બંને પ્રકારને ઉપગ હોય છે. સગ જીવ એટલે કે ગયુક્ત જીવે છે અને ઉપગમાં જ્ઞાનાવરણીય આદિ આઠ કર્મપ્રકૃતિને યથાયોગ્ય બંધ કરે છે, પણ જે જ ચગથી રહિત હોય છે, તેઓ જ્ઞાનાવરણીય આદિ કમપ્રકૃતિયોને બંધ કરતા નથી. હવે આહારક દ્વારને અનુલક્ષીને ગૌતમ સ્વામી મહાવીર પ્રભુને એ. प्रश्न पूछे छे 3-णाणारणिज्जणं भंते !, कम्म..कि अहारए बधइ १. अणा- हारए बंधइ ?) B सन्त ! ज्ञानापरणीय में शुमाडा२६. ७५, मांधे, छे ? કે અનાહારક જીવ બાંધે છે ?

·- प्रमेयमद्रिका टी० २०६०३ ० ५ कम स्थितिनिरूपणम् अथ सूक्ष्मपिपयायंघद्वारमाश्रित्य गौतमः पृच्छति-'गाणावरगिजणं भंते कम्म किं मुटुमे, बंधइ घायरे बंधइ ?' हे भदन्त ! ज्ञानावरणीयं कर्म कि मूक्षाः वध्नाति चादरो वा यनाति ? 'गोमुद्गम-गोवायरे बंधइ ? ' नोमूक्ष्म-नोवादरो वा किं बध्नानि ? भगपानाह-'गोयमा ! मुहुमे पंधइ ' हे गौतम । सूक्ष्मो वध्नाति, 'पायरे भरणाए । बादरो भजनया कदाचिद् वनाति, कदाचिन्न वघ्नानि, वीतरागवादराणां ज्ञानावरणाबन्धकत्वात् , सरागवादराणांच वद्वन्ध- हारक जीव-समुद्धानगत केवली और विग्रहगति वाले जीव-आयुकर्म का बंध नहीं करते हैं। क्योंकि इस अवस्था में वे आयु फर्म के अपन्धक माने गये हैं। अव सूक्षमविपयकवंधयारका आश्रित करके गौतमस्वामी प्रभुसे पूछते है.कि-(णाणावरणिग्ज भंते ! कम्म कि सुटुमे बंधइ, यायरे बंधइ ? ) हे भदन्त ! सूक्ष्मदार थी अपेक्षा विचार करनेपर कौनसा जीव ज्ञानाव- रणीय कर्म का बंध करता है? क्या जो सूक्ष्मनामकर्म के उद्यवाला जीव है वह ज्ञानावरणीय कर्म का बंध करता है ? या जो वादर नाम कर्म के उदयवाला जीव है, वह ज्ञानावरणीय कर्म का बंध करता हैं ? (णो सुटुम णो यायरे बंधइ ) जो जीव न सूक्ष्म है और न थादर है वह ज्ञानावरणीय कर्म का बंध करता है? इसके उत्तर में प्रभु गौतम से कहते हैं (गोयमा) हे गौतम ! (सुटुमे बंधइ) सूक्ष्म जीव ज्ञानावर- णीय कर्म का बंध करता है (वायरे भयणाए) यादर जीव भजना से हारए णो पंधइ ) मनाला२४ ७१ ट समुन्धातात पक्षी मने पियाड ગતિવાળા જ અમુકને બંધ કરતા નથી, કારણ કે આ અવસ્થામાં તેમને આયુક અબક માનવામાં આવેલા છે. હવે ગૌતમ સ્વામી સૂક્ષમદ્વારને અનુલક્ષીને મહાવીર પ્રભુને એ પ્રશ્ન छे छे । (णाणावरणिज भंते ! कम्म मि सुहुमे यधइ ?) Bora ! સુકમદ્વારની અપેક્ષાએ વિચાર કરતા કા જીવ જ્ઞાનાવરણીય કર્મ બાંધે છે? शु सूक्ष्मनाममा यवाणी ७५ सानापरणीय 3 मांध छ ? 3 " बायरे पंधइ १) मा६२ (२५) नाममा यो ७१ ज्ञानाqejlय ४ip छ १ मा ( णो सुहम णो वायरे धइ ) 04 न सूक्ष्म अने न मार હોય છે, તેઓ જ્ઞાનાવરણીય કર્મ બાળે છે? उत्तर-(गोयमा !) हे गौतम! (सुहुमे बंधइ) सूक्ष्म १ साना- १२वीय भाव , (बायरे भयणाए ) मा४२ (यू) 04 ते मना ·९२८ . - . मगवती आहारकः, अनारकय कदाचिद् बध्नाति, कदाचिन बध्नाति वयगिज्ज आहारए बंधइ ' वेदनीयं कर्म आहारको यध्नाति, भयोगिाजांनां सर्वेषां चंदनीयकर्म- वन्धमत्तात्, ‘अगाहारए भगणार' अनाहारको भजनया रिग्रहगत्यापन्नः, समुद्धातगत केवली च वेदनीयं बध्नाति, अयोगी, सिझन बध्नातीनि भावः। आउए आहारए भयणाए' आयुष्फ फर्म आवारको मननया, आयुर्वन्धकाले एवायुप्फवन्धकत्वात् , तद्भिन्नकाले च तद्वन्यासात् , ' अणाहारए ण बंधइ' अनाहारको न बध्नाति, समुद्धावगतकेचलिनां विग्रहगतिगतानां च आयुष्का- पन्धात्यात् । दर्शनावरण आदि छ कर्मप्रकृतियों के आलापक-सूत्र-अपने आप विचार लेना चाहिये जैसे-वेदनीय और आयुष्क को छोड़कर दर्शनाव रण आदि कर्मों को भी आहारक जीव और अनाहारक जीव कदाचित् बांधता है और कदाचित् नहीं बांधता है। (वेयणिज्ज आहारए बंधइ) वेदनीय कर्म को आहारक जीव गांधता है। क्यों कि अयोगी को छोड़- कर सब ही जीव वेदनीय कर्मके बंधक माने गये हैं। (आणाहारए भयणाए) अनाहारक जीव भजना से वेदनीय कर्म का बंध करता है- अर्थात् विग्रहगतिवाला अनाहारक जीव और समुद्घातगत केवली तो वेदनीय कर्म का बंध करते हैं और अयोगी जीव तथा सिद्धपरमात्मा ये वेदनीय कर्म का बंध नहीं करते हैं। (आउए आहारए भयणाए) आहारक जीव आयुकर्म का वंध उसके बंध होने के समय में ही करता है और भिन्न समय में नहीं करता है। (अणाहारए ण बंधइ) अना- કર્મ સિવાયના છ કર્મબંધનું કથન જ્ઞાનાવરણીય કર્મના કથન પ્રમાણે જ સમજવું. એટલે કે આયુકમ સિવાયના છ ક બંધ આહારક અને અનાહારક જી વિકલ્પ બાંધે છે-બાંધે છે પણ ખરાં અને નથી પણ બાંધતા. ( वेयणिज्ज आहारए बधइ) वहनीय भाडाल मधे छ. सार्नु કારણ એ છે કે અગી સિવાયના સઘળા અને વેદનીય કર્મના બંધક. भानवामा आवसा छे. ( अणाहारए भयणाए) मनाहा२४ 4 वेहीय . વિકલ્પ બાંધે છે–આ કથનને ભાવ નીચે પ્રમાણે છે— વિગ્રહ ગતિવાળો અનાહારક જીવ અને સમુદ્ધાતગત કેવલી તે વેદનીય કર્મને બંધ કરે છે, પરંતુ અગી જીવ તથા સિદ્ધ પરમાત્મા વેદનીય भन ५ ४२ता नथी. ( आउए आहारए भयणाए) भाडा२३ ० भायु- કર્મના બધ વિકલ્પે કરે છે–એટલે કે આયુકમના બંધકાળે તે આયુકમને vip ४२ छ, ५Y माधणे ते भायुमन ५ ४२ता नथी...( अणा.

·प्रमेयपद्रिका टी० २०६०३ सू० ५ कम स्थितिनिरूपणम् अथ सूक्ष्मविषयकवंधद्वारमाश्रित्य गीतमः पृच्छति-'णाणावरगिजणं भंते कम्म कि मृहुमे, बंधइ पायरे चंपा?' हे भदन्त ! मानावरणीयं कर्म कि सूक्षाः वध्नाति बादरो वा यानाति ? 'गोमुहम-गोपायरे बंधइ ? ' नोसूक्ष्म-नोवादरो वा किं बध्नानि ? भगवानाह-'गोयमा ! मुहुमे बंधइ ' हे गौतम । सूक्ष्मो बध्नाति, 'यायरे भरणाए ' यादरो भजनया कदाचिद् बध्नाति, कदाचिन्न वघ्नानि, बीनरागवादराणां ज्ञानावरणायन्धकत्वात् , सरागवादराणां च तद्वन्ध- हारक जीव-समुद्धानगत केवली और विग्रहगति वाले जीव-आयुकर्म का बंध नहीं करते हैं। क्योंकि इस अवस्था में वे आयु कर्म के अपन्धक माने गये हैं। अय सूक्ष्मविपयकवंधधारका आश्रित करके गौतमस्वामी प्रभुसे पूछते हैं.कि-(णाणावरणिज्ज णं भंते ! कम्म कि सुखमे बंधह, यायरे बंधइ ? ) हे भदन्त ! सूक्ष्मदार की अपेक्षा विचार करनेपर कौनसा जीव ज्ञानाव- रणीय कर्म का बंध करता है ? क्या जो सूक्ष्मनामकर्म के उदयवाला जीव है वह ज्ञानावरणीय कर्म का बंध करता है ? या जो यादर नाम कर्म के उदयवाला जीव है, वह ज्ञानावरणीय कर्म का बंध करता हैं ? ( णो सुझुम णो पायरे बंधइ ) जो जीव न सूक्ष्म है और न बादर है वह ज्ञानावरणीय कर्म का बंध करता है ? इसके उत्तर में प्रभु गौतम से कहते हैं (गोयमा) हे गौतम ! (सुष्टुमे बंधइ) सूक्ष्म जीव ज्ञानावर- पीय कर्म का बंध करता है (वायरे भयणाए ) यादर जीव भजना से हारए णो धइ) मनासा२४ ७५ मेट समुहातात ही मन विड ગતિવાળા છે યુકમનો બંધ કરતા નથી, કારણ કે આ અવસ્થામાં તેમને આયુકમને અનેક માનવામાં આવેલા છે. હવે ગૌતમ સ્વામી સૂમદારને અનુલક્ષીને મહાવીર પ્રભુને એવો પ્રશ્ન छे छे । ( णाणावरणिज्जन भंते ! कम्म हि सुहमे यधइ ?) 3 महन्त ! મહારની અપેક્ષાએ વિચાર કરતા કહે જીવ જ્ઞાનાવરણીય કર્મ બાંધે છે? शु सूक्ष्मनाममा ध्यान ज्ञानापरणीय उभ मांध छ ? है “ बायरे पंघइ ?) मार ( २ ) नाममा यी ७५ शानापरीय ४i rip छ १ अथवा (णो सुहम णो वायरे मधइ ) २ ० न सूक्ष्म अने न मार હોય છે, તેઓ જ્ઞાનાવરીય કર્મ બાંધે છે ? उत्तर-(गोयमा !) हे गीतम! (सुहमे बंधइ) सूक्ष्म १ साना- १२jीय मां रे छ, (बायरे भयणाए) मा२ (५१) ७३ ते ४मना ·- - फंवात् । अतो ' भननया' इत्युक्तम् , किन्तु 'गोगरम-गोवापरेन' नोसूक्ष्म-नोवादरो हि सिदो न पन्नाति, सिद्धस्य पन्धत्वाभावात् , 'एक आउगपज्जाभी सत्तवि' एवं मानावरणवदेव आयुष्कर्नाः सप्तापि कर्मप्रकृतयो वेदितव्याः, तथाहि आयुष्कनितानि दर्शनावरणादिकांग्यपि सक्षमी पध्नाति, चादरो भजनया पदाचिद् बध्नाति, कदाचिन्न पन्नाति, नोगक्ष्म-नोवादरस्तु सिद्धो न बध्नात्यवेत्यर्थः । 'आउप मुगुमे, पापरे भगणार 'आयुष्कं सूक्ष्मः वादरश्च भजनया कदाचिद् वध्नाति, कदाचिन बध्नाति, आयुर्वन्धकाले आयुर्व ज्ञानावरणीय कर्म का बंध करता है अर्थात् जो पादर जीव वीतराग है वे तो ज्ञानावरणीय कर्म का यंध नहीं करते हैं-और जो यादर जीव सराग हैं वे ज्ञानावरणीय कर्म का बंध करते हैं। (जो सुहम णो बायरे नं घंधइ) सिद्ध जीव जो कि न सूक्ष्म हैं और न योदर हैं, वे ज्ञानावर- णीय कर्म का बंध नहीं करते हैं। क्यों कि सिद्ध जीव किसी भी कर्म को बंध करने वाले नहीं होते हैं। (एवं आउगवज्जाओ सस वि) ज्ञानावरण की तरह से ही आयुष्कवज सात कर्मों को भी जानना चाहिये । तथा चं-आयुष्कवर्ज दर्शनावरण आदि कर्मों को भी सूक्ष्म जीव यांधते हैं। बादर इन्हें भजना से बांधता है। और जो सूक्ष्म यादर नहीं हैं ऐसे सिद्ध जीव इन्हें नहीं बांधते हैं। (आउए सुहुमे, बायरे भयणाए ) आयुकर्म को सूक्ष्म और वापर जीव भजना से बांधता है- अर्थात् आयुकें बंधकाल में आयु का बंध करता है और भिन्नकाल में- બંધ કરે છે પણ ખરો. અને નથી પણ કરતો. વીતરાગ બાદર છવ તે मन viध ४रतो. नथी; ५. संशस माह तन viय ४३ छ. (णो. सुहम, णो घायरे न बधइ) सिद्ध १२ सूक्ष्म ५५५ नथी भने बाहर પણ નથી, તે જ્ઞાનાવરણીય કંમને બંધ કરતા નથી, કારણ કે સિદ્ધ જીવ is ]. माना नथी. ( एवं आउंगवज्जाओ सत्त वि) मा द्वारनी અપેક્ષાએ આયુકમ સિવાયની સાતે કર્મપ્રકૃતિના બંધનું કર્થન જ્ઞાનાવરણીય કર્મના કથન પ્રમાણે જ સમજવું એટલે કે આયુકમ સિવાયના દર્શનાવરણીય આદિ સાતે કર્મો પણ સૂમ બાંધે છે, બાદર છે તે સાતે કર્યો વિકલ્પ બાંધે છે, અને જે છ સુમ- કે બાદર નથી એવા સિદ્ધગતિના જીવે તેમને બંધ કરતા નથી. (आंउए मुंहुमे बायरे भयणाए) सामना viy सूक्ष्म भने मार को વિકલ્પ બાંધે છે. એટલે કે તેઓ આયુના બંધકાળે આયુને બંધ કરે છે, .

·- , 1 प्रमैयाँन्द्रका टी० ० ० ३ १०५ कर्म स्थितिनिरूपणम् न्यकत्वात् , तद्भिनकाले तदयन्धकत्वात् । 'गोमुहुम-गोवायरे न बंधई नोमूक्ष्म-नोवादरो हि सिद्धो जीवो न आयुष्कं कर्म बध्नाति । अथ चरमद्वार- माश्रित्य गौतमः पृच्छति-गाणावरणिज्जं णं भंते ! कम्मं किं चरिमे बंधइ अचरिमे बंधइ ?' ज्ञानावरणीयं खलु कर्म किं चरमो बध्नाति ? किं वा अचरमो वनावि,? भगवानाद-'गोयमा! अदु वि भयगाए ' हे गौतम ! चरमः, अवरमश्व अष्टापि कर्मपतीः भजनया कदाचिद् वध्नाति, कदाचिन्न बध्नाति, अत्रेदं बोध्यम्-यस्य चरमो भवोभविष्यति सः चरमः, यस्य तु कदापि चरमो भयो न अपंधकाल में-आयु का बंध नहीं करता है । ( णो सुहुम णो पायरे न पंधइ) सिद्ध जीव भी आयु का बंध नहीं करते हैं। अब चरमपंधदोर को आश्रित करके गौतमस्वामी प्रभुसे पूछते हैं कि पाणावरणिज्जत ! कम्म किचरिमे पंधर, अचरिमे पंधा) हे भदन्त | जब चरमदार की अपेक्षा से ज्ञानावरणीय आदि कर्मों के यांधने का विचार किया जाता है तो कौन सा जीव ज्ञानावरणीय कर्म का बंध करता है? क्या जो चरम जीव है वह ज्ञानावरणीय कर्म का · यंध करता है ? या जो अचरम जीव है वह ज्ञानावरणीय कर्म का पंध करता है ? भगवान इसका उत्तर देते हुए गौतम से कहते हैं कि (गोयमा) हे गौतम ! (अपि भयणाए ) चाहे चरम जीव हो-चाहे अचस्म जीव हो ये दोनों ही भजना से आठों भी कर्म प्रकृतियों का बध करते हैं। जिस जीव • का अन्तिम भव होगा वह चरम जीव है और जिसका कभी भी अन्तिम- पy vitणे मायुने। viu ४२ता नथी (णोसुहुम णोपायरे न बघद) સિદ્ધ જીવ પણ આયુને બંધ કરતા નથી. હવે ગૌતમ સ્વામી ચરમસ્કારને અનુલક્ષીને મહાવીર પ્રભુને એવો પ્રશ્ન छ छ है (णाणावरणि ! कम किं चरिमे बंधा, अपरिमे बघा १) હે ભદન્તા ચરમારની અપેક્ષાએ વિચાર કરવામાં આવે તે જ્ઞાનાવરણીય આદિ ક કેણ બાંધે છે ? શું ચરમ જીવ (અન્તિમ ભાવ, કરીને જનાર જીવ) જ્ઞાનાવરણીય કમને બંધ કરે છે? કે અચરમ જીવ જ્ઞાના- વરણીય'કમને બંધ કરે છે? उत्तर-(गोयमा !) गौतम 1 (अट्ठ वि भयणाए) यम व अने - અચરમ છ આઠે કમપ્રકૃતિને બંધ કરે છે-એટલે કે તેઓ આઠે કમપ્રકૃતિને બંધ કરે છે પણ ખરાં અને નથી પણ કરતા .

·- पंचात् । अतो ' भननया' इत्युक्तम् , किन्तु 'गोगुम-गोवापरे न रंग नोसूक्ष्म-नोवादरो हि सिद्धो न पनाति, सिद्धस्य बन्धवाभावाद , एवं आउगपज्जाभो सत्तवि' एवं मानावरणपदेव भायुकपीः सप्नापि कर्मपकतयो वेदितव्याः, तथाहि आयुष्यमितानि दर्शनावरणादिकांग्यपि सूक्ष्मो बध्नाति, पादरो भजनया कदाचिद् बध्नाति, कदानिन्न वनाति, नोमुक्ष्म-नोवादरस्तु सिद्धो न बध्नात्येवेत्यर्थः । 'आउए मुहमे, बापरे भरणार ' भायुकं संक्ष्मः वादरच भजनया कदाचिद् वध्नाति, कदाचिन बध्नाति, आयुर्वन्धकाले आयुर्व ज्ञानांवरणीय कर्म का बंध करता है अर्थात् जो पादर जीव वीतराग है वे तो ज्ञानावरणीय कर्म का पंध नहीं करते हैं और जो पादर जीव सराग है वे ज्ञानावरणीय कर्म का यंध करते हैं । (णो सुटुमणो बायरे नं बंधई) सिद्ध जीव जो कि न सूक्ष्म हैं और न यादर है, वे ज्ञानावर- णीय कर्म का बंध नहीं करते हैं । क्यों कि सिद्ध जीव किसी भी कर्म को घंध करने वाले नहीं होते हैं। (एवं आउगवज्जाओ सस वि) ज्ञानावरण की तरह से ही आयुष्कवज सात कर्मों को भी जानना चाहिये । तथा चं-आयुष्कवर्ज दर्शनावरण आदि कर्मों को भी सूक्ष्म जीव बांधते हैं। बादर इन्हें भजनां से यांधता है। और जो सूक्ष्म यादर नहीं हैं ऐसे सिद्ध जीव इन्हें नहीं बांधते हैं । (आउए सुहुमे, बापरे भयणाए) आयुर्फर्म को सूक्ष्म और बादर जीव भजना से बांधता है- अर्थात् आयुकें बंधकाल में आयु का बंध करता है और भिन्नकाल में- બંધ કરે છે પણ ખરે અને નથી પણ કરતે વીતરાગ બાદર છવ તે भने रतोनथी, ५. संरा मोह ७ ते ४३ छ. (णो. सुहुम, णो बायरे न बधइ) सिद्ध १२ सूक्ष्म ५ नयी मन मार પણ નથી, તે જ્ઞાનાવરણીય કર્મને બંધ કરતા નથી, કારણ કે સિદ્ધ જીવ is . मना धरत नथी. ( एवं आउंगवजाओ सत्त वि) मा द्वारनी અપેક્ષાએ આયુકમ સિવાયની સાતે કર્મપ્રકૃતિના બંધનું કર્થનું જ્ઞાનાવરણીય કર્મના કથન પ્રમાણે જ સમજવું એટલે કે આયુકમ સિવાયના દર્શનાવરણીય આદિ સાતે કર્મો પણ સૂક્ષ્મ જીવે બાંધે છે, બાદર છો તે સાતે કર્મો વિકલ્પ બાંધે છે, અને જે; સૂક્ષમ કે બાદર નથી એવા દ્ધિગતિના છે તેમને બંધ કરતા નથી, (आउए सुहुमे बायरे भयणाए) मायुभाना vis सूक्ष्म अने मार । વિકલ્પ બાંધે છે. એટલે કે તેઓ આયુના બંધકાળે આયુને બંધ કરે છે, ·प्रमेयमन्द्रिका टो० ६ ० ३ ० ६ फस्थितिनिरूपणम् अप्पा बा, बहुया वा, तुल्ला वा, विसेसाहिया वा ? गोयमा! सव्वत्योवा जीवा पुरिसवेयगा, इथिवेयगा संखेनगुणा, अवेयगा अणंतगुणा, नपुंसगवेयगा अणंतगुणा, एएसि सव्वे िपयाणं अप्प-बहुगाई उच्चारेयवाई, जाव-सब- स्थोवा जीवा अचरिमा, चरिमा अणंतगुणा, सेवं भंते ! सेवं भंते ! त्ति ।। सू०६॥ ॥ छट्टसए तइओ उद्देसो समत्तो ॥ ६-३ ॥ छाया एतेषां खलु भदन्त ! जीनां वीवेदकानाम् , पुरुपयेदकानाम् , नपुंसमवेद कानाम् , अवेदकानां च कतरे कतरेभ्यः अल्पा वा, बहुका वा तुल्या वा, विशेषाधिका वा ? गौतम ! राबतोकाः जीयाः पुमपवेदकाः, स्त्रीवेदकाः - वेदचाले जीवों के अल्प-यहुत्व का कथन 'एपसिणं भंते ! इत्यादि। सूत्रार्थ-(पएसिणं भंते ! जीवाणं इत्थीवेषगाणे, पुरिवेयगाणं, नपुंसगवेयगाणं, अवेयगाण य कयरे कयरेहितो अप्पा वा, पहुया वा तुल्ला वा विसेसाहिया वा.) हे भदन्त ! स्त्रीवेदक, पुरुषवेदक, नपुंसकवे. दक और अवेदक इन सप में कौन २ जीव किन २ जीवों की अपेक्षा से अल्प हैं ? कौन २ जीव किन २ जीवों की अपेक्षा से बहुत हैं ? कौन २ जीव किन २ जीवों की अपेक्षा समान हैं ? और कौन २ जीव किन २ जीवों की अपेक्षा विशेषाधिक हैं ? (गोयमा ? सव्वस्थो વેરવાળા જીની અલ્પતા અને બહુતાનું નિરૂપણ… एए सिणं भंते !" त्याहि- सूत्रा-(एए सिणं भंते ! जीवाणं इत्थीचेयगाणं, पुरिसवेयगाणं, नपुं- सगवेयगाणं, अवेयगाण य कयरे कयरेहि तो अप्पा वा, पहुया वा, तुल्ला वा, विसेमाहिया वा १) महन्त ! श्री ३६४, ५३५ ३६, नपुस ३६४ मने વેદક છમાંથી કયા કયા કયા કયા જ કરતાં અલ્પ છે? કયા કયા છે કયા કયા જ કરતાં અધિક છે ? કયા કયા જ ક્યા કયા જીની અપેક્ષાએ સમાન છે અને કયા કયા છે ક્યા ક્યા જ કરતાં વિશેષાધિક ॐ १ (गोयमा ! सव्वत्थोवा जीवा पुरिसवेयगा, इत्थिवेयगा संखेज्जगुणा, अवेवगा , ·९५२ भगवतीसरे भविष्यति स अचरमः अभव्या संसारी, सिद्धः भवरमा, वस्य नरम भवामावाद । तत्र चरमो यथासंभवम् अप्टापि फर्ममकवी: यनाति, अयोगिले न बध्नाति, इति मजना तत्र योध्या, अचरमस्त संसारी अप्टापि फर्ममानीः यध्नाति, सिदस्तु न पध्नातीत्पत्रापि भजना ॥ ०५॥ वेदकजीवाल्पपत्यक्तव्यता । कर्मवेदाधिकारात् वेदकजीवानाम् अल्पबहुत्ववक्तव्यतां निरूपयितुमाह- 'एएसिणं भंते । ' इत्यादि । मूलम्-एएसि णं भंते ! जीवाणं इत्थीवेयगाणं, पुरिस- वेयगाणं नपुंसगवेयगाणं, अवेयगाणं य कयरे कयरेहितो भव नहीं होगा वह अचरम जीव है, अचरम पद से अभन्य संसारी का भी ग्रहण होता है और सिद्ध जीव का भी ग्रहण होता है क्यों कि सिद्ध जीव के सिद्धपद प्राप्त हो जाने के पाद चरमभव का अभाव है। इनमें जो चरम जीव है- अभी जिसका अन्तिम भव नहीं है वह तो यथासंभव आठों भी फर्मप्रकृतियों को पांधता है और जो चरम जीव अयोगी है-जिसका अभी यही अन्तिम भव है-तो वह किसी भी कर्म- प्रकृति का बंध नहीं करता है। इसी तरह अचरमपद के जय अभव्य- संसारी जीव का ग्रहण करते हैं तो वह भी आठों फर्मप्रकृतियों का बंध करता है और जय अचरमपद से सिद्ध जीव का ग्रहण करते हैं तो वह किसी भी कर्मप्रकृति का बंध नहीं करता है-इस तरह से उभयत्र चरम अचरम दोनों जगहे । भज ना जाननी चाहिये । सू०५॥ જે જીવને ભવ અન્તિમ હોય તેને ચરમ જીવ કહે છે, અને જેને અતિમ ભાવ કદી પણ થવાને નથી તેને અચરમ જીવ કહે છે. અચરમ અભવ્ય સંસારીને માટે પણ વપરાય છે, અને સિદ્ધ અને માટે પણ વ૫- રાય છે કારણ કે સિદ્ધ પદ પ્રાપ્ત કર્યા પછી તેમને ચરમભવને અભાવ હોય છે. આ બન્ને પ્રકારના છમાંથી જે ચરમ જીવ છે–અત્યારે જ જેને અન્તિમ - ભવ ચાલુ નથી, તે તે યથા સંભવ આઠે કર્મોને બંધ કરે છે, પણું જે ચરમ જીવ અગી છે-જેને અતિમ ભાવ અત્યારે જ ચાલુ છે તે તે કઈ પણ કર્મને બંધ કરતા નથી. એ જ પ્રમાણે અચરમ પદને અભય સંસારી જીવની અપેક્ષાએ પ્રગ કરવામાં આવે ત્યારે તે પ્રકારને જીવ (અંભવ્ય સંસારી જીવ) આઠ પ્રકારના કર્મોને બંધ કરે છે, પણ અચરમ પદને પ્રગ સિદ્ધ છરને માટે કરવામાં આવે ત્યારે તેઓ કોઈ પકર્મને બંધ કરતા નથી. તે કારણે “તેઓ વિજો આઠે કર્મોને બંધ કરે છે. એવું કચન કર્યું છે. . પ ·॥ छट्टसए तइओ प्रमेयन्द्रिका टी० ० ६ ० ३ ० ६ कर्मस्थितिनिरूपणम् अप्पा बा, बहुया बा, तुल्ला वा, विसेसाहिया वा ? गोयमा! सव्वत्थोवा जीवा पुरिसवेयगा, इथिवेयगा संखेजगुणा, अवेयगा अणंतगुणा, नपुंसगवेयगा अणंतगुणा, एएसि सव्वेपिं पयाणं अप्प-बहुगाई उच्चारेयवाई, जाव-सव्व- स्थोवा जीवा अचरिमा, चरिमा अणंतगुणा, सेवं भंते ! सेवं भंते ! त्ति ।। सू० ६॥ उद्देसो समत्तो ।। ६-३॥ छाया-एतेषां खलु भदन्त ! जीवानां स्त्रीवेदकानाम् , पुरुपवेदकानाम् , नपुंसमवेद कानाम् , अवेदकानां च कतरे कतरेभ्यः अल्पा या, यहुका वा तुल्या वा, विशेषाधिका या ? गौतम ! सर्वत्तोकाः जीयाः पुरुपवेदकाः, स्त्रीवेदकाः वेदवाले जीवों के अल्प-बहुत्व का कथन 'एपसिणं भंते ! इत्यादि । सूत्रार्थ-(एएसिणं भंते। जीवाणं इत्थीवेयगाण, पुरिवेयगाणं, नपुंसगपेयगाणं, अवेयगाण य कयरे कयरहितो अप्पा वा, पहुया चा तुल्ला चा विसेसाहिया वा) हे भदन्त ! स्त्रीवेदक, पुरुपवेदक, नपुंसकये. दक और अवेदक इन सय में कौन २ जीव किन २ जीवों की अपेक्षा से अल्प है? कौन २ जीव किन २ जीवों की अपेक्षा से बहुत हैं ? फोन २ जीव किन जीवों की अपेक्षा समान हैं ? और कौन र जीव किन २ जीवों की अपेक्षा विशेषाधिक हैं ? (गोयमा ? सव्वत्यो વેદાળા ની અલ્પતા અને બહુતાનું નિરૂપણ एए सिणं भंते 1" त्याहि- सूत्रा-(ए एसिणं भंते ! जीवाणं इत्थीवेयगाणं, पुरिसवेयगाणं, नपुं. सगवेयगाणं, अवेयगाण य कयरे फयरेहितो अप्पा वा, पहुया वा, तुल्ला वा, विसेमाहिया वा ? ) Ed! श्री ३६४, y३५ ३६, नस ६४ भने અદક છમાંથી કયા કયા છે કયા કયા જ કરતાં અલ્પ છે? કયા કયા કયા ક્યા જ કરતાં અધિક છે ? કયા કયા ક્યા કયા જીની અપેક્ષાએ સમાન છે અને કયા કયા છે કયા કયા જીવો કરતાં વિશેષાધિક - १ (गोयमा ! सव्वत्थोवा जीवा पुरिसवेयगा, इथिवेयगा संखेज्जगुणा, अवेयगा , ·अपार संख्पेयगुणाः, अवेदकाः भनागुणाः, नपुंगरूदमा अनन्तगुणाः, एतेषां सपा पदानाम् अल-यहत्यकानि उगारयितव्यानि, पारत्-सर्वस्तीका जीया अनरमा, चरमाः अनन्तगुणाः, वदेवं भदन्त ! तदेवं भदना ति ॥ मृ०॥ टीका:-' एपसि णं भंते ! जीणं इत्पीयेयगाणं परिसंवेयगाणं, अवेयगाण य कयरे कयरेरिनो अणावा, याहया वा तुल्ला या, रिसंसादिया घा जीवा पुरिसयगा, इत्थि वेयगा संखेनगुणा, अवेयगा अणं. तगुणा, नपुंसगवेयगा अणंतगुणा ) हे गौतम ! सय से कम पुरुषवेदक जीव हैं। इनसे संख्यातगुणेन्त्रीवेदक जीय हैं। अवेदक जीव अनन्तगुणे हैं। नपुंसमवेदक भी अनंतगुणे हैं। (एसि सत्येसि पयाणं अप्पपहु- गाई उच्चारेयवाई जाच सव्वधोया जोया अचरिमा, चरिमा, अणंत गुणा से भंते ! से भंते ! ति) इन सय पदों का अल्प पहुस्ख कहना चाहिये यावत् सब से काम अचरम जीव हैं और चरम जीव अनन्त गुणे हैं। हे भदन्त ! जैता आपने कहा है-वह सब ऐसा ही है-रे भदन्त ! वह सब ऐसा ही है । इस प्रकार कहकर गौतम अपने स्थान- पर बैठ गये। टीकार्य-कर्म और वेद के अधिकार से. सूत्रकार इस सत्र द्वारा वेदक जीवों की अल्प.यहत्व वक्तव्यता का निरूपण कर रहे हैं इसमें गौतम ने प्रभु से ऐसा पूछा है कि-(एएसि गं भंते ! जीवाणं इत्थी- घेयगाणं पुरिसवेयगाणं, नपुंसगवेयागरण, अवेयगाण य कयरे कयरे- अर्णतगुणा, नपुसगवेयगा अणैतगुणा ) ४३५ ६१. सीधा सा छ, શ્રી વેદનાળા છે તેમના કરતાં સંખ્યાલગણ છે, અદવાળા જ અનંત nा छ, न स । ७ ५ मत। 9. (एए सि सम्बेसि प्रयाण अप्पबहुगाइ सच्चारेयवाई जाव सम्वत्योवा जीवा अचरिमा, चरिमा अणंत गुणा, सेवं भंठे । सेवं भवे ! ति) मा मा पार्नु ५८५ मgra 33 જોઈએ સૌથી ઓછી અચરમ જીવે છે અને ચરમ છે અનતગણુ છે, અડી સુધીનું સમરત કથન કરવું જોઈએ. હે ભદન્ત! આપની વાત સાચી જ છે. હે ભદત ! આ વિષયનું આપે જે પ્રતિપાદન કર્યું તે યથાર્થ જ છે. આ પ્રમાણે કહીને ગૌતમ સ્વામી તેમને સ્થાને બેસી ગયા. साथ-४ भने, नो अपि॥२.ली रहो. छे. सूत्र tan દ્વારા વેદક ( જુદા જુદા વેઢવાળા) ની અ૫-બહુતાનું પ્રતિપાદન કરે છે. गौतम भी विषयने मनुक्षीने 21 HR छे थे -(.ए प्रसिणे भंते ! जीवाणं इत्थीवेयगाण, पुरिमवेयगाणे, नपुगवेयगाणं, अवेयताण या कमरे .

·! प्रयन्द्रिका टो० ०० ६ 30 ३ सू०६ वाजीयानामलायदुत्वम वा? गौतमः पृच्छति-हे भदन्त ! एतेषां खलु जीवानां वीवेदकानाम् , पुरुपवेदकानां, नपुंमकवेद कानाम् , अवेदकानाम् अनियतिवादरमूक्ष्मसंपरा. यगुणस्थानतिप्रभृतीनां सिद्धानां च मध्ये कतरे जीवाः कतरे जीवेन्योः अल्पा वा, बहुका बा, तुल्या बा, विशेषाधिका वा भवन्ति ? भगवानद-गोयमा । सवयोवा जीया पुरिसर्वयगा गौतम! सर्वस्वीकाः सर्वेभ्यो जीवेभ्योऽल्पाः पुरुषवेदकाः इत्थियेयगा संखेनगुणा' स्त्रीवेदकाः संख्येयगुणाः भवन्ति पतो हिं देवपुरुपेभ्यो देवस्त्रियः द्वात्रिंशद्गुणाः भवन्ति, मनुष्यपुरुपेभ्यो मनुः प्यखियां सप्तविंशतिगुणाः भवन्ति, निर्यमपुरुषेभ्यस्तियस्त्रियः त्रिगुणाः भवन्ति, हिंसो अप्पा वा, यया या, तुल्ला वा बिसेसाहिया वा) हे भदन्त ! इन स्त्रीवेदक, पुरुषवेदक, नपुंसकवेदक और अवैदक-अनिवृत्तियादर सूक्ष्म सापरायं आदि गुणस्थानवी जीव और सिद्ध इनके बीच में कौन जीव किस जीव से अल्प है? कौन जीव किम जीव से अधिक है ? कौन जीव किस जीव से परायर है और कौन जोय किस जीव से विशेषाधिक है ? भगवान इस प्रश्न का उत्तर देते हुए गौतम से कहते है कि-(गोयमा) हे गौतम । ( सव्वत्योया जीचा पुरिसवेयगा) पुरुपवेद वाले जो जीव हैं, वे सप जीयों से कम है। (इथिवेयगा संखेनगुणा) स्त्रीवेदक-स्त्रीवेदवाले-जीव संख्यातगुणे हैं। क्यों फि-देव, पुरुप और तिर्यंच रूप पुलिंग न की अपेक्षा क्रमशः इनकी स्त्रियो बत्तीस गुणी, संसाईसंगुणी, और तिगुनी होती हैं। अर्थात् देवों की अपेक्षा देवियों का प्रमाण यत्तीस गुणा होता है-मनुष्य पुरुषों की अपेक्षा मनुष्याणियों कयरेहितो अप्पा बा, बहुया या, तुल्ला वा विसेसाहिया वा १) महन्त ! 24t આ વેદક, પુરૂષ વેદક, નપુંસક વેદક, અને અદક-અનિવૃત્તિ બાદર સૂકમ સાપરાય આદિ ગુણસ્થાનવર્તી છે અને સિદ્ધ છમાંથી કયા કયા છો કયા કયા છે કરતાં ઓછાં છે ? કયા છો કયા છો કરતાં અધિક છે? કયા જીવ કયા જીવન બરાબર છે અને કયા કયા જીવો કરતાં વિશેષાધિક છે ? वा ival मडावीर प्रमु (गोयमा !) हे गौतम ! ( सवयोवा जीया पुरिसवेयगा) ५३५ ३६५. या भौथी मोठ छ. ( इस्थि- ३यगा संखेन्जगुणा) श्री वा wो तमना ४२त सध्याता छ, કારણ કે દેવ, પુરૂષ, અને તિર્યંચરૂપ પુલ્લિંગ (નરજાતિ) કરતાં તે જતિની છીએ અનુક્રમે બત્રીસગણી, સત્યાવીશગી અને ત્રણ ગણી હેય છે. એટલે કે કરતાં દેવીએ બત્રીસગણી છે, માશુ કરતાં સ્ત્રીઓ સત્યાવીશગણી છે, ·- - - मगरतीय अवेयगा भगतगुणा' भवेदकाः अनिषि बादरगसंपरायगुणस्थानाति । प्रभृतयः, सिदाम जीराः अनन्ततात् ग्रीवेदकेभ्योऽनन्तगगा भान्ति, ' नपुंसग- वेयगा अणंतगुणा ' नपुंसकवेदकाः अननगुणा भन्ति, अनन्तकायिकानां सिद्धे. भ्योऽनन्तगुणलात् । एएसि सन्यसि पदाणं अप्प-बहुगाई उच्चारेयब्याई ' एतेषां पूर्वोक्तानां सपाम् संयतादिचरमान्तां चतुर्दशानां पदानां द्वाराणाम् तद्गतमेदा. पेक्षया अल्पबहुत्वम् उच्चारयितन्यं वक्तव्यम, तया 'एएसिणं भते ! मंत्र- याणं, असंजयाणं, संजयासंजयाणं, पोसंजय गाभसंजय - पोसंजयासंजयाणं फयरे कयरहितो अप्पा बा, बहुया वा, तुल्ला वा, विसे साहिया वा ? गोरमा ! (मनुष्यस्त्रित्ते) का प्रमाण२७ गुणा होता है और तियंच पुरुपोंकी अपेक्षा तिर्यचनियोका प्रमाग तिगुना होता है। इसी कारण स्त्रीवेदक जीव पुरुष वेदकोंकी अपेक्षा संख्यातगुणित प्रकट किये गये हैं । (अवेयगा अर्णतगुणा अनिवृत्ति पादर सक्ष्मसंपराय आदि गुणस्थानवी जीव तथा सिद्ध जीव ये स्त्रीचेदकों से अनन्तगुणे हैं । (नपुंसगवेयगा अणनगुणा) नपुं सक वेदवाले जीव भी अनन्तगुणे हैं। क्यों कि सिद्धों से अनन्तगुणे. अनन्तकायिक जीव हैं। (एएसि सन्वेसि पयाण अपयहुगाई उच्चा- रेयवाई ) इन सय पूर्वोक्त संयत से लेकर चरम तक के १४ द्वारों का अल्प यहुत्व तद्गत भेदों की अपेक्षा से कह लेना चाहिये-वह इस प्रकार से है-"एएसि र्ण भंते ! संजयाणं, असंजयाण, संजया संजयाणं णो संजय णो असंजय--णो संजया संजयाणं कयरे कयरेहितोअप्पा चा, અને તિર્યંચ નર કરતાં તિ"ચ માદા ( નારી જાતિ) ત્રણગણી હોય છે. તે કારણે પુરૂષ વેદવાળા જીવોના પ્રમાણ કરતાં સ્ત્રી વેદકાળા જીવોનું પ્રમાણ सभ्यात ४छ. (ओयगा अणतगुणा) अनियति मा४२ सूक्ष्म सं५२राय आदि गुप.. સ્થાનવ જીવ તથા સિદ્ધ જીવની સંખ્યા સ્ત્રી-દવાળા જીવ કરતાં અનંત nी छ. (नपुंगवेयगा अणंतगुणा) अ६४ ७२ ४२di नस या જી પણ અનંતગણું છે, કારણ કે સિદ્ધોથી અનંતગણ અનંતકાવિક છે. छ. (पए सि सम्बेसि पयाणं अपबहुगाई उचारेयब्वाई) धूति संयतया લઈને ચરમ પર્યન્તના ૧૪ દ્વારનું અ૫ બહુ તેમના ભેદોની અપેક્ષાએ કહેવું જોઈએ. તે આ પ્રમાણે કહી શકાય- (ए ए सिणं भंते ! संजयाणे असंजयाणं, संजयासंजयाणं णो संजय जो असंजय णो संजयासंजयाणं कयरे कयरेहितो अपरा वो, बहुया al, तुल्ला वा, ..

·. - प्रमेयचन्द्रिका टी० २० १ ३०३ ९०६ घेदकजीचानामवश्यहुत्वम् सबत्योवा संजया, संजयासंजयाभसंखेनगुणा, णोसंजय-णोभसंजया गोसंजया संजया अगंतगुणा, असंजया अगंतगुगा इत्यादि प्रज्ञापनायां तृतीयाल्पबहुत्वं पदानुसारेण वक्तव्यम् , यावत्-चरमान्ताल्पयदुत्वम् , तदेवाह-'जाव-सब्बत्योवा जीवा अचरिमा चरिमा अणंतगुणा' याक्तू-सर्वत्तोकाः जीवा अचामाः, चरमाः अनन्तगणाः भवन्ति, तत्र अचरमाः अभव्याः, चरमाश्च ये मन्याचरम भवं मास्यन्ति-सिदि गमिष्यन्ति, ते अचरमेभ्योऽभव्येभ्योऽनन्तगुणा भवन्ति, यतः पहुया चा, तुला वा, विसेसाहिया वा) हे भदन्त ! संयत, असंयत, संयतासंयत, नो संयत-नो असंयत-नो संयतासंयत इन सब में कौन जीव किस जीव की अपेक्षा कम है ? यहत है ? तुल्य है ? और विशेषाधिक है ? (गोयमा) हे गौतम ! ( सव्वत्यो वा संजया) सर से कम संयत जीव है। (संजयासंजया असंखेजगुगा) संयतासंयत ( देशविरति ) जीव संयत (सर्वविरति ) जीवों की अपेक्षा असंख्यातगुणे हैं । ( गोसंजय-णोअसंजय-णोसंजयासंजय अणं- तगुगा ) नोसंयत नोअसंयत नोसंयतासंयत जीव इनसे भी अनंतगुणे हैं। और (असंजया अणतगुणा) असंयत जीव इनसे भी अनंतगुणे हैं।" इत्यादि प्रज्ञापना सूत्र के अनुसार चरम तक के अल्प बहुत्व तक कथन कर लेना चाहिये। जैसे कि-'जाव सम्वत्थोवा जीया अचरिमा, चरिमा अणंतगुणा" इत्यादि, अचरम-अर्थात् अभ- व्य और चरम-अन्तिम भव को जो पायेंगे अर्थात्-सिद्ध होंगे वे सो विसेमाहिया वा) महन्त ! संयत, मसयत, सयतासयत, ना सयत, न અસંયત અને બે સંતાસંયત જીવમાંથી કયા જી કેના કરતાં અલપ છે? કયા છો કેના કરતાં અધિક છે? કથા જીવો કયા છે જેટલાં જે છે ? કયા જી કયા જી કરતાં વિશેષાધિક છે ? उत्तर-(गोयमा ! ) गौतम 1 (सम्वत्थो वा संजया) सय ७१ सोयी मा छे, (संजयासंजया असंखेनगुणा ) सयत ७0 ४२di सयता સંયત છ સંખ્યાતગણું छ. ( णोसंजय-णाअसंजय-णो संजयाजिया अणंतगुणा ) संयतासयत यो ४२ता नासयत, नमसयत भने । संयतासयत, ७३ मत छ, (असंजया अणतगुणा) तमना ४२di પણ અસંત જીવો અનંતગણુ છે, ઈત્યાદિ સમસ્ત કથન પ્રજ્ઞાપના સૂત્ર અનુ- સાર જ કરવું જોઈએ. આ રીતે ચરમ અને અચરમ ના અલપ બહુતના ४यन पर्यन्तनु यो दाशनु श्यन ४२. रेभ (जाव मन्वयोवाजीवा अचरिमा, " ·- अवेयगा अणंतगुणा' अवेदकाः अनिषि यादरमसंपरायगुणस्थानति प्रभृतयः, सिद्धाय जीवाः अनन्तत्याद सीवदयम्योऽनन्तगुणा भान्ति, नपुंसग- चेयगा अर्णतगुणा' नपुंसमवेदकाः अनन्त गुणा भवन्ति, अनन्तकायिकानां सिद्ध भ्योऽनन्तगुणत्वात् । एएसि सम्वेसि पदाणं अप्प-बहुगाई उच्चारेयबाई 'एतेषां पूर्वोक्तानां सर्वेषाम् संयतादिचरमान्तां चतुर्दशानां पदानां द्वाराणाम् तद्गत मेदा. पेक्षया अल्पयहुत्वम् उच्चारयितन्यं वक्तव्यम्, तपथा 'एएसिणं भंते ! संज याणं, असंजयाणं, संजयासंजयाणं, गोसंजय गोभसंजय - गोसंनयासंजयाणं फयरे कयरहितो अप्पा या, बहुया वा, तुल्ला या, विसेसाहिया वा ? गोयमा ! (मनुष्यस्त्रित्ते) का प्रमाण२७ गुणा होता है और तिरंच पुरुषों की अपेक्षा तिर्यश्चनियों का प्रमाग तिगुना होता है। इसी कारण स्त्रीवेदक जीव पुरुष वेदकोंकी अपेक्षा संख्यातगुणित प्रकट किये गये हैं। (अवेयगाअर्णतगुणा अनिवृत्ति यादर सक्षमसंपराय आदि गुणस्थानवी जीव तथा सिद्ध जीव ये स्त्रीवेदकों से अनन्तगुणे हैं । (नपुंसगवेयगा अणंतगुणा) नपुं सक वेद्याले जीव भी अनन्तगुणे हैं। क्यों कि सिद्धों से अनन्तगुणे. अनन्तकायिक जीव है। (एएसि सन्वेसि पयाण अपयहुगाई उच्चा- रेयव्वाई) इन सब पूर्वोक्त संयत से लेकर चरम तक के १४ द्वारों का अल्प बहुत्व तद्गत भेदों की अपेक्षा से कह लेना चाहिये-वह इस प्रकार से है-"एएसि भंते ! संजयाणं, असंजयाण, संजया संजयाणं को संजय णो असंजय-णो संजया संजयाणं कयरे कयरेहितोअप्पा चा, અને તિર્યંચ નર કરતાં તિર્યંચ માદા (નારી જાતિ) ત્રણગણી હેય છે. તે કારણે પુરૂષ વેદવાળા જીવોના પ્રમાણ કરતાં સ્ત્રી દિવાળા જીવોનું પ્રમાણ सध्यातरधु छे. (अरेयगा अणतगुणा ) अनिवृत्ति मा६२ सूक्ष्म सराय माहि गुण- સ્થાનવતી જીવ તથા સિદ્ધ જીવની સંખ્યા સ્ત્રી-દવાળા જીવો કરતાં અનંત मी छ. (नपुंसगवेयगा अणंतगुणा) अ६४ ३ ४२di नपुस २४ार જી પણ અનંતગણુ છે, કારણ કે સિદ્ધોથી અનંતગણ અનંતકાવિક છે छ. (५ एसिं सम्वेसि पयाणं अप्पबहुगाई उचारेयब्वाई.) भूत सवयी લઈને ચરમ પર્વતના ૧૪ દ્વારનું અલ્પ બહુત તેમના ભેદની અપેક્ષાએ કહેવું જોઈએ. તે આ પ્રમાણે કહી શકાય (ए ए सिणं भंते ! संजयाणं असंजयाण, संजयासंजयाणं णो संजय जो असंजय णो संजयासंजयाणं कयरे कयरेहितो अस वो, बहुया बा, तुल्ला चा, ·अथ चतुर्थीदेशकः प्रारभ्यते- पप्ठशतके चतुर्थो देशकस्य संक्षिप्तविषयविवरणम्- एकत्वेन जीयः कालापेक्षया सपदेशः किया अप्रदेशः इति प्रश्नः, नियमत: समदेश एवं नो अप्रदेश इत्युत्तरम् । तथा नैरपिकः कालापेक्षया सपदेशः अम- देशो वा ? इति प्रश्नः, कदाचित् सप्रदेशः कदाचित् अपदेशश्च, इत्युत्तरम् । ततो बहुत्वेन जीयाः कालापेक्षया समदेशाः अप्रदेशा वा ? नियमतः सपदेशा एक, नो छठे शतक के चौधा उद्देशकका प्रारम्भ- इस शतक के इस चतुर्थ उद्देशक का विषय विवरण संक्षेप से इस प्रकार है-एक जीव फाल की अपेक्षा से क्या प्रदेशों से सहित है कि प्रदेशों से रहित है ? ऐसा प्रश्न-इसका "नियम से जीव प्रदेशों से सहित ही है प्रदेशों से रहित नहीं है" ऐसा उत्तर एक नारक जीव काल की अपेक्षा से क्या प्रदेशसहित है कि प्रदेशरहित है ? ऐसा प्रश्न इसका "कदाचित् वह प्रदेशसहित है और कदाचित् वह प्रदेशरहित है " ऐसा २ उत्तर, अनेक जीव काल की अपेक्षा से सप्रदेश हैं कि प्रदेशों से रहित हैं ? ऐसा प्रश्न, इसका “नियम से वे सब प्रदेशसहित ही हैं " ऐसा उत्तर, अनेक नारक जीव-सय नारक जीव-काल की अपेक्षा से प्रदेशप्तहित हैं कि प्रदेशों से रहित हैं ऐसा प्रश्न-इसका છઠ્ઠા શતકને ચોથો ઉદ્દેશક છઠ્ઠા શતકના ચોથા ઉદ્દેશકના વિષયનું સંક્ષિપ્ત વિવરણ- પ્રશ્ન–એક જીવ કાળની અપેક્ષાએ પ્રદેશ સહિત છે કે પ્રદેશોથી રહિત છે? ઉત્તર–નિયમથી જ જીવ પ્રદેશથી યુક્ત છે, પ્રદેશોથી રહિત નથી. પ્રશ્ન-એક નારક જીવ શું કાળની અપેક્ષાએ પ્રદેશ સહિત છે કે પ્રદેશોથી રહિત છે ? ઉગ્રર–કયારેક તે પ્રદેશોથી યુક્ત છે અને કયારેક પ્રદેશથી રહિત છે. પ્રશ્ન-અનેક (સઘળા) જીવ કાળની અપેક્ષાએ પ્રદેશોથી યુક્ત છે કે પ્રદેશોથી રહિત છે ? ઉત્તર–-નિયમથી જ તેઓ બધાં પ્રદેશથી યુક્ત છે. પ્રશ્ન–અનેક (સઘળા) નારક છવ કાળની અપેક્ષાએ પ્રદેશયુકત છે કે પ્રદેશ રહિત છે ?

·१८ भगवती अभव्येभ्यः सिद्धा अनन्तगुणाः मतिपादिताः, गारन्ना सिद्धास्तावन्त एवं घरमा यस्माद् यारन्तः सिमाः अतीतादायांतान एर अनागतादायी सिदि गमिप्यन्ति, अन्ते गौवमो भगवताचं स्वीकुर्वन्नाइ-सेवं भंते ! सेवं भंते । ति तदेवं भवदुक्तं सत्यमेव, हे भदन्त । भवदुक्तं सत्यमेवेत्यर्थः ॥ ०६॥ इति श्री विश्वविख्यात - जगलम-मसिद्धवाचक - पञ्चदशमापालि- तललितकलापालापा-प्रविशुद्धगधपयनैकग्रन्यनिर्मापक-यादिमानमर्दक- श्रीशाहू छत्रपतिकोल्हापुरराजमदन जनशास्राचार्य ' पदभूषित- कोल्हापुरराजगुरु-यालबाह्मचारि-जैनाचार्य-जैनधर्मदिनाकर-पूज्यश्री घासीलालचतिविरचितायां श्रीभगवती सूत्रस्प ममेगचन्द्रिकाख्यायां व्याख्यायां पष्ठशतकस्य तृतीयो शकः समाः ॥६-३॥ इन दोनों में से चरम जीव अचरम जीवों की अपेक्षा अनंतगुणे हैं। क्यों कि अभव्यों की अपेक्षा सिद्ध जाव सिद्धान्त में अनंतगुणे कहे गये हैं। जितने सिद्ध है उतने ही चरम जीव हैं। क्यों कि जितने जीव भूतकाल में सिद्ध हो चुके हैं उतने ही जीव भविष्यकाल में सिद्ध होंगे। अय अन्त में गौतम प्रभु के वचनों को स्वीकार करते हुए कहते हैं कि (सेवं भंते! सेवं भंते । त्ति) हे भदन्त ! आपका कहा हुआ सर्वथा सत्य ही है-हे भदन्त ! सर्वथा सत्य ही है ॥ सू०६॥ श्री जैनाचार्य जैनधर्म दिवाकर श्री घासीलालजी महाराजकृत "भगव- तीसूत्र की प्रमेयचन्द्रिका व्याख्याके छठे शतकका तीसरा उद्देशक समाप्त ॥ ६-३॥ परिमा अतगुणा ) सयर (मध्य) म यम ( मन्तिम म रीसिद्ध५६ પ્રાપ્ત કરનારા) છમાંથી ચરમ છો અચરમ છ કરતાં અનંતગણ છે, કારણ કે અભવ્ય જી કરતાં સિદ્ધ જીવ સિદ્ધાંતમાં અનંતગણ કહ્યા છે. જેટલાં સિદ્ધ છે એટલાં જ ચરમ જીવ છે, કારણ કે જેટલાં જીવો ભૂતકાળમાં સિદ્ધપદ પામી ચૂકયા છે, એટલાં જ જીવો ભવિષ્યકાળમાં પણ સિદ્ધપદ પામશે. સૂત્રને ઉપસંહાર કરતા ગૌતમ સ્વામી મહાવીર પ્રભુનાં વચનેને સ્વીકાર કરતા કહે -(सेव भते ! सेवं भते । ति ) 3 बहनत આપે આ વિષયનું જે પ્રતિ- ‘પાદન કર્યું તે સર્વથા સત્ય છે. હે ભદત ! આપ જે કહે છે તે યથાર્થ જ છે. સૂ. ૬ જૈનાચાર્ય શ્રી ઘાસીલાલજી મહારાજ કૃત ભગવતી સૂત્રની પ્રમેયચ- દ્રિકા વ્યાખ્યાના છ શતાને ચીને ઉદ્દેશક સમાસ - .

·प्रमेयचन्द्रिका टीका २०६ उ०४ चतुर्थादेशकविषयविवरणम् २४१ कालापेक्षया सामान्यजीवसमुच्यवन्' भरद्वयं, भगत्रयं च । नोभवसिद्धिक-नो अभवसिद्धिकानां भङ्गत्रयम् । संक्षिनाम् असंजिनां च कालापेक्षया भात्रयम् । नैर- पिक-देव - मगुप्यागाम् असंतिनां भङ्गपट्कम् । नौसनि-नोअसं तिनां भङ्ग- त्रिकम् । औधिकजीयन लेश्यावताम् एको भङ्गः, ततः कृष्णलेश्या-नीरलेश्या- कापोतलेश्या-तेजोलेश्या-पद्मलेश्या-शुक्ललेश्या-ऽलेश्यः सम्यग्दृष्टि-मिथ्या- दृष्टि-सम्यगमिध्यादृष्टिभिः, संयता-संयत-संयतासंयत - नोसंयत नोअसं- यतनोसंयतासयत, सकपायि-क्रोधकपायि-मानरूपायि - लोभकपाय्यकपा- जीवों, अभवसिद्धिक जीवों के काल की अपेक्षा से सामान्य जीव की तरह दो भंग और तीन भंग, नो भवसिद्धिक नो अभवसिद्धिक जीवों के तीन भंग, संज्ञि जीवों के और असंज्ञी जीवों के काल की अपेक्षा से तीन भंग, नारक, देव, मनुष्य और असंज्ञी जीव इनके ६ भंग, नो संज्ञी नो असंज्ञी इनके तीन भङ्ग होते हैं ऐसा कथन, सामन्य जीव की तरह लेश्यावाले जीवों के एक भङ्ग होता है ऐसा विचार, बाद में- कृष्णलेश्या, चाले नीललेल्यावाले, कापोतलेश्यावाले, तेजोलेश्याचा पालेश्यााले, शुक्ललेश्यायाले जीवों के साथ तथा इन लेश्याओं से रहित जीवों के साथ, सम्यग्दृष्टि मिथ्यादृष्टि, सम्पमिथ्यादृष्टि, संय- ता असंयत, संयताप्तं यत, नोसंयत नोअसंयत नोसंयतासयत जीवों के साथ, कपायसहित-क्रोधसहित, मानकपायसहित, मायाकपा. पसहित, लोभकपायसहित जीवों के साथ तथा कपायरहित जीवों के જના કાળની અપેક્ષાએ સામાન્ય જીવોની જેમ બે ભંગ અને ત્રણ ભંગ, ને ભવસિદ્ધિક અને નો અભવસિદ્ધિક જીવોના ત્રણ ભંગ, સંસી છના તથા અસંજ્ઞી જેના કાળની અપેક્ષાએ ત્રણ ભંગ, નારક, દેવ, મનુષ્ય અને અસફી છોને ૬ ભંગ, અને સંસી અને ને અસરી છના કાળની અપેક્ષાએ ત્રણ ભંગ થાય છે એવું કથન, સામાન્ય જીવની જેમ વેશ્યાવાળા અને એક ભંગ થાય છે એવું કથન, કૃષ્ણ વેશ્યાવાળા, નીલ લેયાવાળ, કાપત લેશ્યાવાળા, તેને લેશ્યા વાળા, પ લેશ્યાવાળા અને શુકલ લેશ્યાવાળા જીવોની સાથે તથા તે લેસ્યા એથી રહિત છની સાથે, તથા સમ્યગૃષ્ટિ, મિથ્યાષ્ટિ, સમ્ય મિથ્યાષ્ટિ, સત, અસંયત, સંયતાસંયત, ને સંયત, ને અસંયત, અને તે સંયતા सयत यानी साथ, ४पाययुत (३५, भान, भाया, बलिया यु1) वाना .

·RE M . ९५० भगवतीय अप्रदेशाः । यहुरवेन नैरयिकाः कालापेक्षया समदेशाः, अपदेशा वा ! सर्वेऽपि कदाचित् समदेशाः, कदाचिद् वयः सप्रदेशा, अल्पः भादेवध पा-अया 'बावः सप्रदेशा, बहवः अपदेशाध ' इति प्रश्नोतरम् । एवं यागन्-स्तनितमारा अपि बोध्याः । ततः पृथिवीकायिकादीनां यावत् वनस्पनियन्तानां कालापेक्षया सम- देशाप्रदेशत्यविषये प्रश्नोत्तरम् । शेषाणां विकलेनियादारभ्य सिद्धपर्यन्तानां जीवानां नैरपिकवत् समदेशामदेश्यविषयकविचारः। ततः आहारका काला- पेक्षया सप्रदेशत्वादिभनत्रयम् , अनाहारकाणाम् कालापेक्षया सप्रदेशत्वादिमा- पट्कम् , सिद्धस्य कालापेक्षया भाविकम् , भामिदिकामवसिद्धिकानाम् " समस्त नारक जीव कदाचित् प्रदेशों से सहित है और कदाचित् कितनेक नारक जीव प्रदेशों से सहित हैं" तथा कोई एक नारक जीव प्रदेशों से रहित है, अथवा कितनेक नारक जीव प्रदेशों से सहित हैं और कितनेक नारक जीव प्रदेशों से रहित हैं" ऐसा उत्तर, इसी तरह से स्तनितकुमारों तक जानना चाहिये ऐसा कथन पृथिवीकायिक आदि से लगाकर वनस्पतिकायिक तक काल की अपेक्षा से सप्रदेशत्व और अप्रदेशत्व की चर्चा शेप विकलेन्द्रियों से लेकर सिद्धतक के जीवों में नैरयिक जीवों की तरह सप्रदेशत्व और अप्रदेशत्वं विषयक विचार आहारक जीवों के काल की अपेक्षा से सप्रदेशत्व आदि तीन भंग होते हैं तथा अनाहरकों के काल की अपेक्षा से सप्रदेशत्व आदि ६ भंग, सिद्ध जीव के काल की अपेक्षा. से तीन भंग, भवसिद्धिक ઉત્તર–બધાં નારક જીવ કયારેક પ્રદેશોથી યુક્ત હોય છે, અને કયારેક કેટલાક નારક જીવ પ્રદેશથી યુક્ત હોય છે” તથા કેઈક નારક જીવ પ્રદેશથી રહિત છે, અથવા કેટલાક નારક જીવ પ્રદેશોથી યુક્ત છે અને કેટ- લાક નારક જીવ પ્રદેશથી રહિત છે, એ જ પ્રમાણે સ્વનિતકુમાર પર્યન્તના वि.स., પૃથ્વીકાયિક આદિથી લઈને વનસ્પતિકાય પર્યન્તના જીવન કાળની અપેક્ષાએ સશસ્ત્ર અને અપ્રદેશત્વની ચર્ચા, બાકીના વિકલેન્દ્રિય. ( કીન્દ્રિ- થથી ચતુરિન્દ્રિય સુધીના છો) થી લઈને સિદ્ધ સુધીના ના સપ્રદેશ અને અપ્રદેશત્વને નારકના સપ્રદેશત્વ અને અપ્રદેશવની જેમ.વિચાર, કાળની અપેક્ષાએ આહારક છમાં સપ્રદેશ આદિ ત્રણ ભંગ (વિકલ્પ). થાય છે, અનાહારકેન કાળની અપેક્ષાએ સપ્રદેશવ આદિ દ ભંગ થાય છે, સિદ્ધ છોના કાળની અપેક્ષાએ ત્રણ ભંગ, ભવસિદ્ધિક જીવોના અને અભવસિદ્ધિક ·- . . अमेदिका टीका २०१ १०४ सू०१ जीवस्य सप्रदेशाप्रदेशनिरूपणम् ९४३ नामत्याल्यानित्यप्रतिपादनम् , एवमेव नेरगिकादि-यार-चतुरिन्द्रिय-पश्चेन्द्रिय- तिर्यग्योनिक-मनुष्यैः सह पत्याख्यानविचारचर्चा, जीगनां प्रत्याख्यानाप्रत्या- ख्यानज्ञानप्रश्नः । पभेन्द्रियाणां तज्ज्ञानित्यम् , तद्भिन्नानां तदज्ञानित्वं च, ततो जीवानां प्रत्याख्यानाऽमत्याख्यानकरणविचारः ततः प्रत्याख्यानाऽपत्याख्यान- नियनितायुष्ययंन्धकथनम् दण्डकचतुष्टयम् , गौतमस्य सर्वसमर्थनं च। जीवस्य सप्रदेशाऽप्रदेशवक्तव्यता । मूलम्-जावे णं भंते ! कालादेसणं किं सपएसे, अपएसे? गीयमा ! नियमा सपएसे । नरइए णं भंते ! कालादेसणं किं भव्य, संज्ञी, लेश्या, दृष्टि, संयत, कपाय, योग, उपयोग, वेद, शरीर, पर्याप्ति, ये दार हैं ऐसा कथन जीवों के प्रत्याख्यानी अप्रत्याख्यानी और प्रत्याख्यानाप्रत्याख्यानी का प्रतिपादन इसी तरह नैरयिकसे लेकर चौइन्द्रिय, पंचेन्द्रिय तिर्यच और मनुष्यों के साथ प्रत्याख्यान के विचारकी चर्चा, जीवों को प्रत्याख्यान अप्रत्याख्यान आदिका ज्ञान होता है क्या? ऐसा प्रश्न; पंचेन्द्रियों को इनका ज्ञान होता है और इन से भिन्न जीवों को इनका ज्ञान नहीं होता है ऐसा कधन क्या जीव प्रत्याख्यान, अप्र- त्याख्यान आदि करते हैं ऐसा प्रश्न, हां करते हैं ऐसा उत्तर प्रत्याख्यान और अप्रत्याख्यान आदिसे आयुष्क का बंध होता है क्या ? हां होता है ऐसा उत्तर, इस विषयक चार दण्डक गौतमकी ओर से सर्व समर्थन । समाया-मां सपशाव, साला२४, १०य, सी, श्या, टि, सयत, पाय, यो1. येस, ३६, AN२ अने पयामि, ये दा छे मे ५थन. योनी प्रत्याभ्यानी. सत्याभ्यानी, भने प्रत्याभ्याना-प्रत्याज्यानी- તાનું પ્રતિપાદન, એજ પ્રમાણે નારકાથી લઈને ચતુરિન્દ્રિ, પંચેન્દ્રિય તિર્યંચ અને મનુષ્યના પ્રત્યાખ્યાનાદિનું કથન. પ્રશ્ન-જીવને પ્રત્યાખ્યાન અપ્રત્યાખ્યાન આદિનું જ્ઞાન હોય છે ખરું? ઉત્તર–પંચેન્દ્રિયને તેનું જ્ઞાન હોય છે, તે સિવાયના જીવોને તેનું જ્ઞાન હોતું નથી એવું કથન. પ્રશ્ન–શું જીવ પ્રત્યાખ્યાન, અપ્રત્યાખ્યાન આદિ કરે છે ? ઉત્તર-હા કરે છે. પ્રશ્ન-શું પ્રત્યાખ્યાન અને અપ્રત્યાખ્યાન આદિથી આયુને બંધ થાય છે? ઉત્તર–હા, થાય છે. આ વિષેના ચાર દંડક. ગૌતમ દ્વારા તેનું સમર્થન.

·- - . - भगमती पिभिः, औधिकतानाऽऽगिनियोधिकशान-थुनशाना-विज्ञान-मनापर्यपनान- केवलज्ञानः, औधिकशान-मत्यमान-श्रुताशान-विभानिः, सोगि-मनोयोगि- वचनयोगि-फाययोग्ययोगिभिः साकारोपयुक्ता-नाकारोपयुक्तः, सदा-वीवेदक- पुरुषवेदक-नपुंसमवेदका-बक, सशरीपौंदारिक क्रिया - हारक-तेजप्त- कामगाऽशरीरे, आहारपर्याशि-शरीरपयांती-न्द्रियपर्यायानमाणपर्याप्तिमाषा- मनःपतिभिः, आहारापर्याप्ति-शरीरापोतो - दियापयांफ्यानमाणापर्याप्ति- भापा-मनोऽपर्याप्तिभिः सह कालापेक्षया सप्रदेशत्वाप्रदेशलादिविवारः संग्रह गाथा, सप्रदेशाहारक-भव्य-सनि-लेश्या-दृष्टि-संयत-कंपाय-योगो-पयोग- वेद-शरीर-पर्याप्तयः, ततो जीवानां प्रत्याख्यानित्वाऽमत्याख्यानिव-प्रत्याख्या साय, औधिकज्ञान-आभिनियोधिकज्ञान, श्रुतज्ञान, अवधिज्ञान, मन पर्यवज्ञान, केवलज्ञान इन ज्ञानौके साथ, औधिक अज्ञान-मति अज्ञान, श्रुतअज्ञान, विभङ्गज्ञान इन तीन अज्ञानों के माध, सयोगी, मनोयोगी, घचनयोगी, कापयोगी, इनके साथ तथा अयोगियों के साथ, साकार उपयोगवाले अनाकार उपयोगवालों के साथ, सवेदक-स्त्रीवेदक, पुरुष वेदक, नपुंसकवेदक, इन वेद्यालों के साथ और वेदरहित जीवों के साथ, सशरीरी-औदारिक वैफिय-आहारक-तैजस-कार्मण-अशरीर, आहारपर्याप्ति, शरीरपर्याप्ति, इन्द्रियपर्यासि, आनप्राणपर्याति, भाषा- पर्याप्ति, मन पर्याप्ति इन सबके साथ काल की अपेक्षा से सप्रदेशत्व और अप्रदेशत्व आदिका विचार, संग्रहगाथा इसमें सप्रदेशत्व, आहारक, સાથે તથા કષાય રહિત જીવોની સાથે, ઔઘિકજ્ઞાન (આભિનિબાધિક જ્ઞાન) શુતજ્ઞાન, અવધિજ્ઞાન, મન પર્યયજ્ઞાન, અને કેવળજ્ઞાનની સાથે, ઔવિક અજ્ઞાન (મતિ અજ્ઞાન), શ્રુત અજ્ઞાન અને વિસંગજ્ઞાન (વિપરીત જ્ઞાન) આ ત્રણ અજ્ઞાનની સાથે, સગી, મનેયોગી, વચન યોગી અને કાયયોગીની સાથે તથા અગીઓની સાથે, સાકાર ઉપગવાળા અને અનાકાર ઉપયોગવાળા સાથે, વેદકે (ઝી વેદક, પુરૂષ વેદક અને નપુંસક વેદક) સાથે તથા દરહિત જીવોની સાથે, સશરીરી (ઔદારિક, વૈકિય, આહારક, તેજસ અને કામણ શરીરવાળા) જેની સાથે અને અશરીરી ની સાથે, આહાર પણ, શરીર પર્યામિ, ઈન્દ્રિય પર્યામિ, આનપ્રાણ પર્યાનિ, ભારે પથતિ અને મન- પર્યાપ્તિ, આ બધા જીની સાથે કાળની અપેક્ષાએ સપ્રદેશ અને शपना विचार " ·प्रमेयचरिद्रका टी० ७० ६ उ०४ सू०१ जीयस्य सप्रदेशादेशनिरूपणम् १५५' भंगो । अलेसेहिं जीव-सिद्धेहिं तियभंगो। मणुएसु छन्भंगो। सम्मादिद्विहिं जीवाइओ तियभंगो। विगलिंदिएसु छन्भंगो। मिच्छविट्ठीहिं एगिदियवज्जो तियभंगो। सम्मामिच्छट्टिीहिं छभंगा। संजएहिं जीवाइओ तियभंगो । असंजएंहिं एगि- दियवज्जो तियभंगो । संजयासंजएहिं तियभंगो जीवाइओ। गोसंजय-णोअसंजयणो संजयामंजय-जाव सिद्धेहिं तियभंगा। सकसाईहिं जीवाइओ तियभंगो। एगिदिएसु अभंगकं । कोह- कसाइहि जीव-एगिदियवज्जो तियभंगो । देवेहि छभंगा, माणकसाई मायाकप्ताई जीवे गिदियवज्जो तियभंगो । नेरइय- देवेहि छन्भंगा। लोभकसाईहिं जीव-एगिदियवज्जो तिय- भंगो । नेरएसु छन्भंगा । अकसाई-जीव--मणुएहिं, सिद्धेहि तियभंगो। ओहियणाणे, अभिणियोहियणाणे, सुयणाणे, जीवा- इओ तियभंगो। विगलिंदिएहिं छन्भंगा। ओहिणाणे, मण- पज्जवणाणे केवलणाणेजीवाइओतियभंगो । ओहिय-अप्रणाणे, मइ-अन्नाणे, सुय-अन्नाणे, एगिदियवज्जो तियभंगो। विभंग अण्णाणे जीवाइओ तियभंगो । सजोगी जहा-ओहिओ । मणजोगि-वयजोगि-कायजोगिहिं जीवाइओ तियभंगो, नवरं- कायजोगी एगिंदिया, तेसु अभंगयं। अजोगी जहां--अलेस्सा। साग़रोवउत्त-अणागारोवउत्तेहिं जीव-एगिदियवज्जो तियभंगो। सवेयगा य जहा--सकसाई । इथिवेयग-पुरिसवेयग-नपुंसंग- वेयगेसुजीवाइओ तियभंगो, नवरं नपुंसगंवेंदे एगिदिएसु ।

·९५४ सपएसे अपएसे ? गोयमा ! सिय सपणसे. सिय अपएसे, एवं जाव-सिद्धे । जीवाणं भंते ! कालादेसेणं किं सपएसा, अप. एसा ? गोयमा ! नियमा सपएसा । नेरइया णं भंते ! काला- देसेणं किं सपएसा, अपएसा ? गोयना ! सव्वे वि ताव होज्जा सपएसा, अहवा सपएसा य, अपएसे य, अहया सपएसा य अपएसा य, एवं असुरकुमारा जाब थणियकुमारा । पुढवीका- इया णं भंते! किं सपएसा, अपएसा ? गोयमा ! सपएसा वि, अपएसा वि, एवं जाव-वणस्सकाइया, सेसा जहा : नेरइया तहा, जाव-सिद्धा, आहारगाणं जीव-एगिदियवजी तियभंगो। अणाहारगाणं जीवेगिदियवना छम्भंगा एवं भाणियव्वा- सपएसा१, अपएसा २, अहवा सपएसे य, अपएसेय ३, अहवा सपएसे य अपएसा य ४, अहवा सपएसा य अपएसे य, अहवा सपएसा य अपएसा य, सिद्धेहिं तियभंगो। भवसि. द्धिया, अभवसिद्धिया, जहा-ओहिया। णोभवसिद्धिय-गो. अभवसिद्धियजीवसिद्धेहिं तियभंगो । सन्नीहिं जीवाइओ तियभंगो । असन्नीहिं एगिदियवजो तियभंगो । नरइय-देव- मणुएहि छभंगो। णोसन्नि णोंअसन्नि जीवमणुयीसद्धेहि तियभंगो। सलेसा जहा ओहिया। कण्हलेस्सा, नीललेस्सा, काउलेस्सा जहा आहारओ, नवरं जस्त अस्थि एयाओ । तेउ- लेस्साए जीवाइओ तियभंगो, नवरं-पुढविक्काइएसु, आउव- णस्सईसु छन्भंगा । पम्हलेस्स-सुक्कलेस्साए जीवाइओ तिय- - .

·. प्रमेयोन्द्रका २० ० ६ ० सू०१ जीवस्य सप्रदेशाप्रदेशनिरूपणम् १४७ गौतम ! स्यात् सपदेशः, स्याद अपदेशः । एवं यावत्-सिद्धः । जीवाः खलु भदन्त ! कालादेशेन किं समदेशाः, अप्रदेशाः ? गौतन ! नियमात् सप्रदेशाः, नैरपिकाः खलु भदन्त ! कालादेशेन किं सपदेशाः, अप्रदेशाः ? गौतम ! सर्वेऽपि तापद् भवेयुः सप्रदेशाः, अथवा समदेशाथ भप्रदेशच, अयया सप्रदेशाथ अपदे- शाथ, एवम् अमुरकुमारा यावत्-स्तनितकुमाराः। पृथिवीकायिकाः खलु भदन्त ! मदेशरहित है ? (गोयमा ) हे गौतम ! (सिय सपएसे सिय अपएसे) नारकजीव कालकी अपेक्षासे कदाचित् प्रदेशमहित है और कदाचित् प्रदेशरहित है ( एवं जाव मिद्धे ) इसी तरह से यावत् सिद्ध भी कदा चित् प्रदेशसहित हैं और कदाचित् प्रदेशरहित हैं । ( जीवा णं भंते । कालादेसेणं कि सपएसा अपएसा) हे भदन्त ! समस्त जीव क्या काल की अपेक्षा से प्रदेशमहित हैं कि प्रदेशरहित हैं ? (गोयमा.) है गौतम | समस्त जीव काल की अपेक्षा से नियमा) नियम से . (सपासा) प्रदेशसहित हैं। (नेरइया णं भंते! कालदेसेणं किं सपएसा अपएसा) हे भदन्त ! समस्त नारक जीव काल की अपेक्षा क्या प्रदे- शसहित है कि प्रदेशरहित हैं ? ( गोयमा) हे गौतम ! (सचे वि ताव होजा सपएसा, अहया सपएसा य अपएसे, अहवा-सपएसा य अप एसा य एवं असुरकुमारा जाव थणियकुमारा) समस्त नारक जीव भी काल की अपेक्षा प्रदेशसहित हैं । अथवा कितनेक नारक जीचे प्रदेशस- (गोयमा ! सिय साएसे सिय अपएसे ) गौतम ! ना२४ ७१ जना अपे. ક્ષાએ કયારેક સઇદેશી છે અને કયારેક અપ્રદેશી છે. (एवं जाव सिद्धे) मे प्रभा सिद्ध पर्यन्तना ०५ च्यारे४ सय દેશી છે અને કયારેક અપ્રદેશી છે. (जीवाण' भंते ! कालादेसेण सपएसा अपएसा) 3 महन्त ! सरत ०३॥ કાળની અપેક્ષાએ સપ્રદેશ છે કે અમદેશી છે? (गोयमा !) & गौतम ! समरत छगनी अपेक्षा (नियमा सपएसे) नियमयी । सप्रदेशी छे. (नेरइया ण भंते ! कालादेसेण किं सपएसा अपएसा ?) महन्त ! સમસ્ત નારક જીવે શું કાળની અપેક્ષાએ પ્રદેશસહિત છે કે પ્રદેશરહિત છે? (गोयमा!) गौतम ! (सव्वे वि ताव होना सपएसा, अहवा सप. एसी य अपएसे, अहवा-सएसा य अपएसाय एवं असुरकुमारा जोव' थणिय. कुमारा) समस्त ना२३ ७॥ ५ आनी अपेक्षा प्रदेशसहित छ. अथवा ·भगवती अभंगयं । अवेयगा जहा--अकसाई। ससरीरी जहा ओहिओ। ओरालिय-वेउध्वियसरीरेहिं जीव-एगिदियवज्जो तियभंगो । आहारगसरीर-जीव-मणुपसु छन्भंगा। तेयग-कम्मगेहिं जहा ओहिया । असरीरेहिं जीव-सिद्धेहिं तियभंगो ।आहारपज्जत्तीए, सरीरपज्जत्तीए, इंदियपज्जत्तीए आणपाणपउजशीए, जीव- एगिदियवज्जो तियभंगो। भासा-मण पजत्तीए जहा सन्नी । आहार अपज्जत्तीए जहा -अणाहारगा। सरीर--अपज्जत्तीए, इंदियअपज्जत्तीए, आणपाण अपजत्तीप, जीव-एगिदिय- वज्जो तियभंगो। नेरइय देव-मणुएहि छभंगा ॥ संगहगाहा- सपएसा आहारग भविय सन्नि-लेसा-दिटि-संजय कप्ताया। णाणे जोगु-वओगे वेदे य संरीर-पज्जत्ती ॥ सू०१॥ छाया-जीवः खलु भदन्त ! कालादेशेन कि सप्रदेशः, अप्रदेशः, ? गौतम । नियमात् सप्रदेशः नरयिका खलु भदन्त ! कालादेशेन किं समदेवः, अप्रदेशः ? जीव के सप्रदेश और अप्रदेश की वक्तव्यता-- 'जीवे णं भंते !' इत्यादि । , , सूत्रार्थ--(जीवे णं भंते । कालादेसेणं कि सपएसे, अपएसे) हे भदन्त ! जीव काल की अपेक्षा से क्या प्रदेशसहित है ? कि प्रदेश- रहित है ? ( गोयमा ) हे गौतम । (नियमा सपएसे ) नियम से जीव प्रदेशसहित है । (नेरहएणं भंते । कालादेसेणं किं सपएसे अपएसे) हे भदन्त ! नारक जीव क्या काल की अपेक्षा से प्रदेश सहित है ? कि. જીવન સપ્રદેશત્વ અને અમરત્વનું નિરૂપણ "जीवे णं भंते ! इत्यादि- । सूत्र--(जीवेणं भने ! हालादेसेणं सपएसे अपएसे ? ! -शु જીવ કાળની અપેક્ષાએ પ્રદેશ સહિત છે કે પ્રદેશરહિત છે? (गोयमा नियमा सपएसे) गीतम! १ नियमा प्रशिडित छे. (नेरइयाण भंते ! कालादेसेण किं सपएसे अपएसे.१ ) 3 महन्त ! ना, જીવ શું કાળની અપેક્ષાએ પ્રદેશ છે કે અમદેશી છે? -- 7 ·- प्रमेयन्दिका टी० श०६ ३० ४ ०१ जीवस्य सप्रदेशादेशनिरूपणम् २४९ सन्याः-सप्रदेशा वा १, अंपदेशा वा २, अथवा सपदेशव अपदेशव ३, अथवा संमदेवश्च अपदेशाच ४, अपया सपदेशाथ अपदेशश्च ५, अथवा सप्रदेशाश्च अप. देशाथ ६ । सिद्धषु यो भङ्गाः । भवसिद्धिकाः, अभवसिद्धिका यथा ऑयिकाः । नोभवसिद्धिक-नोजभवसिद्धिकजीव-सिद्धयोस्त्रयो भङ्गाः, संनिपु जीवादिका- १; अपएसा वा २, अहवा-सपएसे य अपएसे य ३, अहवो सपएसे य अपएसा ४ अहवा-सपएसा य अपएसे य, अहया सपएसा य अपएसो यं-सिंद्धेहिं तिय भंगों, भवसिद्धियां अभवसिद्धिया जहा ओहिया) अनाहारक जीवों के जीव और एकेन्द्रिय को छोड़कर छ भंग इस प्रकार से कहना चाहिये-कितनेक अनाहारक जीव प्रदेशसहित होते हैं (१), कितनेक अनाहारक जीव प्रदेशरहित होते हैं (२) अथवा-कोई एक अनाहारक जीव प्रदेशसहित होता है और कोई एक अनाहारक जीव प्रदेशरहित होता है (३) कोई एक अनाहारक जीय प्रदेशसहित होती है और कितनेक अनाहारक जीव प्रदेशरहित होते हैं (४) कितनेक अनाहारक जीव प्रदेशसहित होते हैं और कोई एक प्रदेशरहित होतो है (५) कितनक अनाहारक जीव प्रदेशसहित होते हैं और कितनेक अनाहारक जीव प्रदेशरहित होते हैं। सिद्ध जीवों के तीन भंग होते है। सामान्य जीवों की तरह भवसिद्धिक भव्यजीव और अभव्यसिद्धिक (३) अड्या-सपएसे य अपएसे य, (४) अहवा-सपरसे य. अपएसा य, () अहवा-सपएंसा य अपएसे य (६) अहवा-संपएसा य अपएसा य-सिद्धेहि तिय भगो, भवसिद्धिया अभवसिदिया जहा ओहिया) ७५ भने सन्द्रिय सिपायना એનાહારક છેના નીચે પ્રમાણે ૬ ભંગ સમજવા-(૧) કેટલાક અનાહારક છ પ્રદેશ સહિત હોય છે. (૨) કેટલાક અનાહારક છ પ્રદેશરહિત હોય છે. (૩) અર્થવા કેઈક અનાહારક જીવ પ્રદેશસહિંત હોય છે અને કેઈક અના- હારકે પ્રદેશરહિત હોય છે. () કઇક અનાહારક જીવ પ્રદેશ સહિત દેય છે અને કેટલાક અનાહારક છે પ્રદેશરહિત હોય છે. (૫) કેટલાક અનાહારક છ પ્રદેશસહિત હોઈ છે અને કોઈકે નારક જીવ પ્રદેશરહિત હોય છે. (૬) કેટલાક અનાહારકે જે પ્રદેશ સહિત હોય છે અને કેટલાક અનાહારક છ પ્રદેશરહિત હોયે છે. સિદ્ધ જીના ત્રણ ભંગ (વિકલ્પ) થાય છે, સામાન્ય જીવની જેમ ભવસિદ્ધિક (ભવ્ય જીવ) અને અંભવસિદ્ધિક (અન્ય ७) विषयमा ए सभा..

·ઈટ भंगपती कि संप्रदेशाः अंपदेशाः ? गौतम ! समदेशा भपि, अमंदंगा अपि, एवं यावत्- वनस्पतिकायिकाः, शेपाः यथा नायिकास्तया, गारन्-सिदाः । आहारकागा जीर्ष-केन्द्रियवर्नविकमङ्गः । अनाहाराणा अधिकेन्द्रियवर्नाः गइभा एवं भगि- हित हैं और कोई एक नारक जीव प्रदेशरहित है अथवा-कितनेक नारक जीव प्रदेशसहित हैं और कितनेक नारक जीव प्रदेशरहित हैं। इसी तरह असुरकुमारों से लेकर यावत् स्तनितकुमारों तक जानना चाहिये। (पुढचीफाइया भंतें। किं सपएसा अपएसा) हे भदन्त ! पृथिंचीकायिक जीवं क्या प्रदेशसहित है कि प्रदेशरहित है ? (गोयमा) हे गौतम! (सपएसा वि अपएसा वि) पृथिवीकायिकजीव प्रदेशसहित भी है और प्रदेशरहित भी हैं। (एवं जाव वणस्सइकाइया सेसा जहा नेरश्या तहा जाय सिद्धा ) इसी तरह से यावत् यनस्पतिकायिक तक के जीवों के विपय में जानना चाहिये। जिस तरह से नैरयिक जीवों के विपय में कहा है, उसी तरह से सिद्धतक के याकी के जीवों के विषय में जानना चाहिये। (आहारगाणं जीव-एगिदियवजो तियभंगो) जीव और एकेन्द्रियको छोड़कर आहारक जीवों के तीनभंग होते हैं। (अणा- हारगा णं जीव-एगिदियवना छन्भंगा एवं भाणियवा-सपएसा वा કેટલાક નારક છ પ્રદેશ સહિત છે અને કઈ નારક છેવ પ્રદેશરહિત છે. અથવા કેટલાક નારક જીવે પ્રદેશ સહિત છે અને કેટલાક નારક છ પ્રદેશ રહિત છે. એ જ પ્રમાણે, અસુરકુમારથી લઈને સ્વનિતકુમારે પર્યતા વિષયમાં સમજવું. (पुढविकाइया ण भंते ! कि सपएंसा एसा) 3 Ad! वि4िx જીવે શું પ્રદેશ સહિત છે કે પ્રદેશરહિત છે? : (गोयमा !) गौतम ! (सपएसा वि. अपएंसा वि) वीयि ७३ भशसहित ५ छ भने प्रदेशहित पy छ. (एवं जाव वर्णमइकाइया सेसा जहा नेरइया तहाँ, जावं सिद्धा) में प्रमाणे पतिय सुधाना જી વિષે સમજવું. જે પ્રમાણે નારક જીના વિયમાં કહ્યું છે, એજ પ્રમાણે સિદ્ધ પર્યન્તના બાકીના વિપંચમાં પડ્યું સંમજવું. (आहारगाणा - जीव-एगिदियवज्जो. तियभंगो) જીવ અને એકેન્દ્રિય सिपायना; मा।२४ याना By: en (iqx.५) ५.य छे. (अणाहारगाण' जीव-पगिदियवज्जा उभंगा :एवं भाणियन्वा (१) संपएसा था, (२) अपसा वा, ·- . प्रमैयचन्द्रिका टी० श०६३०४ ० १ जीवस्य सप्रदेशायदेशनिरूपणम् १४ तन्या-सप्रदेशा या १, अंप्रदेशा वा २, अथवा सप्रदेशथ अपदेशश्च ३, अथवा संमदेशव अपदेशाच ४, अथवा सपदेशाथ अमदेशश्च ५, अथवा सपदेशाच अम. देशाथ ६ । सिद्धपु यो भङ्गाः । भवसिद्धिकाः, अभवसिद्धिका यथा औधिकाः। नोभवसिद्धिक-नोजभवसिद्धिकजीव-सिद्धयोस्त्रयो भङ्गाः, सतिषु जीवरादिकां- १; अपएसा वा २, अहवा-सपएसे य अपएसे य ३, अहया सपएसे य अपएसा ४ अहवा-सपएसा य अपएसे य, अहवा सपएसा य अपएसा यं-सिद्धेहिं तिय भंगों, भवसिद्धियां अभवसिद्धिया जहा ओहिया) अनाहारक जीवों के जीव और एकेन्द्रिय को छोड़कर छ भंग इस प्रकार से कहना चाहिये-कितनेक अनाहारक जीव प्रदेशसहित होते हैं (१), कितनेक अनाहारक जीव, प्रदेशरहित होते हैं (२) अथवा-कोई एक अनाहारक जीव प्रदेशसहित होता है और कोई एक अनाहारक जीव प्रदेशरहित होता है (३) कोई एक अनाहारक जीव प्रदेशसहित होता है और कितनेक अनाहारक जीव प्रदेशरहित होते हैं (४) कितनेक अनाहारक जीव प्रदेशसहित होते हैं और कोई एक प्रदेशरहित होता है (५) कितनेक अनाहारक जीव प्रदेशसहित होते हैं और कितनेक अनाहारक जीवं प्रदेशरहित होते हैं । सिंद्ध जीवों के तीन भंग होते है। सामान्य जीवों की तरह भवसिद्धिक भव्यजीव और अभव्यसिद्धिक (३) अहवा-सपएसे य अपएसे य, (४) अहवा-सपएसे य. अपएसा य, (५) अहंवा-सपएंसा य अपएसे य (६) अहवा-संपएसा य अपएसा य-सिंद्धहि तिय भगो, भवसिद्धिया अभवसिद्धिया जहा ओहिया) ७ अ मेन्द्रिय सिपायना અનાહારક છના નીચે પ્રમાણે ૬ ભંગ સમજવા-(૧) કેટલાક અનાહારક છિ પ્રદેશ સહિત હોય છે. (૨) કેટલાક અનાહારક છે પ્રદેશરહિત હોય છે. (૩) અબૅવા કેઈક અનાહારક જીવ પ્રદેશસહિંત હોય છે અને કેઈક એન. હારકે પ્રદેશરહિત હોય છે. (૪) કેઈક અનાહારક જીવ પ્રદેશ સહિત હોય છે અને કેટલાક અનાહારક છે પ્રદેશરહિત હોય છે. (૫) કેટલાક અનાહારક છે. પ્રદેશસહિત હોય છે અને કંઈક નારક જીવ પ્રદેશરહિત હોય છે, (૬) કેટલાક અનાહારક છે પ્રદેશ સહિત હોય છે અને કેટલાક અનાહારક છ પ્રદેશરહિત હોયે છે. સિંદ્ધ ત્રણ ભંગ (વિકલ્પ) થાય છે, સામાન્ય જીવની જેમ ભવસિદ્ધિક (ભવ્ય જીવે ) અને અંભવસિદ્ધિક (અભવ્ય છ) ના વિષયમાં પણ સમજવું. -- ·" . ९५० भगवती वो भना असंशिपु एकन्द्रिययन गोमानरयिक-देव-मनुजेषु गहमा नोसंति-नोभसंधि-जीव-गनुनसिपु प्रयो माः । सलेल्या यथा औधिकाः। कृष्णलेश्याः, नीललेइया, कापोतलेश्याः, गया आहारका, नारम्-यस्य सन्ति एताः । तेनोलेश्यायां जीवादिकानयो भना, नवरम्-पृयिकायकेपु, श्व्- अभव्यजीव जानना चाहिये (णो भवसिद्धियणो अभयसिद्धि य जीव सिद्धेहिं तियभंगों) नो भवसिद्धिक नो अभयसिद्धिक, जीव और सिद्धों में तीन भंग होते हैं। (सन्नीहिं जीवाइओ तियभंगो) संजी जीवों में जीवादिक तीन भंग होते हैं। (असन्नीहिं एगिदियवजो तियभंगों) असंज्ञी जीवों में एकेन्द्रिय को छोड़कर तीन भंग होते हैं । (नेरइय-देव-मगुएहि छन्भंगों) नैरपिक देव और मनुष्य में छह भंग होते हैं। (णोतपिण नोभसन्नि जीवमणुयसिद्धेहि तियभंगो) नोसंज्ञी, नोभसंज्ञी जीव, मनुष्य और सिद्धों में तीन भंग होते हैं। (ससा जहा ओहिया) सामान्य जीवों की तरह लेश्या. वाले जीवों को जानना चाहिये । (कण्ह लेस्सा, नीललेस्सा, काउलेस्सा जहा-आहारओ) कृष्णलेश्यायाले, नीललेश्यावाले और कापोतलेश्या- वाले जीव आहारक जीवों की तरह से जानना चाहिये । (नवरं जस्स अथिएयाओ) विशेषता यह है कि जिस जीव के जो लेश्या होती हैं उस जीव के उस लेश्या को कहना चाहिये। (तेउलेस्साए जीवाइओ (णो भवसिद्धिय णो अभवसिद्धिय जीवसिद्धेहि तियमगो) ल. सिद्धि, नो ममपसिद्धि मन सि लाना tथाय छे. (सन्नीहि जीवाइओ तियभंगो) सशी याभा yि 1. थाय छे. (असन्नीहिं एगिदियवज्जो तीयभंगो) सन्द्रिय सिपायना असकी मi aan थाय छे. ( नेरइय, देव, मणुएहिंछन्भगो ) ना२४ देव भने भनुम्यां मां सय छे. ( गोसण्णी णोअसणि जीवमणुयसिद्धेहिं तियभंगो ) ને, સંજ્ઞી, ને અસંસી, જવ, મનુષ્ય અને સિદ્ધોમાં ત્રણ ભંગ થાય છે. (सलेसा जहा ओहिया ) सामान्य. ती २४ वेश्यावा वाना विषयमा ५५ समा. ( कण्हलेसा, नीललेस्सा, काउत्सा, जहा आहारओ.) કૃષ્ણ સ્થાવાળા, નીલ ગ્લેશ્યાવાળા અને કાપિત લેયાવાળા જીના વિષયમાં RAISE२3 Gो प्रमाणे समर. (नवर' जस्ल अस्थि एयाओ ) ५५ मा એટલી જ વિશેષતા છે કે જે જીવની જે તે હોય છે, તે છવની તે લેયા , ·प्रमेयमनिका दी० ० ६ १०४ स०१ जोधस्य सप्रदेशानदेशनिकपणम् ९५१ वनस्पति पद भनाः । पालेश्य-शुक्ललेश्ययो: जीवादिकायो भगाः । अलग्येपु जीवसिद्धपु त्रयो भनाः । मनुजेपु पइभताः । सम्यग्दृष्टिपु जीवा- दिकानुयो भनाः । विकलेन्द्रियेषु पदमाः । मिथ्यादृष्टिपु एकेन्द्रियवर्नासयो भा, सम्यगमिथ्यादृष्टिपु षड् भङ्गाः । संपतेषु जीवादिकानयो भङ्गाः । असंयतेषु एकेन्द्रियवस्सियो भनाः । सयताऽसंयतेपु त्रयो भला जीवादिकाः । नौसयत- तियभंगो, नवरं-पुढचिकाएसु आउ-वणस्सईसु छन्भंगा) तेजोटेश्या में जीवादिक तीन भंग होते हैं ऐसा जानना चाहिये। नवरं-विशेषता यह है कि पृथिवीकायिका में, अकायिकों में और वनस्पति कायिकोंमें यह भंग होते हैं। (पम्हटेस्स सुपालेस्साए जीचाइओ तियभंगों) पद्म- लेश्या में और शुक्ललेश्या में जीवादिक तीन भग होते हैं । ( अलेसेहि जीच सिद्धेहिं तियभंगों) लेश्या से रहित अश्यावालों में जीव और सिद्धों में तीन भंग होते हैं। (मणुएसु छम्भंगा) मनुष्यों में छह भंग होते हैं। (सम्मविहीहि जीवाहोतियभंगो) सम्यक् दृष्टियों में जीवा- दिक तीन भंग होते हैं। (विगलिदिएउ छम्भंगा) विकलेन्द्रिय जीवों छह भंग होते हैं । (मिच्छादिहीहि एगिदियचनो नियभंगो) मिथ्या- दृष्टियों में एकेन्द्रिय को छोड़कर तीन भंग होते हैं । ( सम्मामिच्छ- दिट्टीहिं छम्भंगा) सम्यकमिथ्यादृष्टि जीवों में छह भंग होते हैं। (संजएहिं जीवाइओ तियभंगो) संपतों में जीवादिक तीन भंग होते हैं। (असंजएहि पगिदियवनो तियभंगो) असंयत जीवों में एकेन्द्रिय 84 . (तेउलेस्साए जीपाइओ तियभागो, नवर' पुढविभाइरसु आउ- वणस्सई सु उभंगा) याi Gules an याय छे मेम सभा. પણ તેમાં એ વિશેષતા છે કે પૃથ્વિકાયિકમાં, અપ્રકાચિકેમાં અને વનસ્પતિ याय छे. (पम्हलेस सुपरसाए जीवाइओ नियमगो) ५ श्यामा भने शु श्यामi On Re at 44 . ( अलेसेहि जीव-सिद्धेहि तियमंगो) स्याम(यायी २हित Orvi ) 34 भने सिद्धोमा म थाय छे. (मणुएसु छभगा) मनुष्योमा ७ मन याय छे. ( सम्मारिद्वीहि जीवाइओ तियभंगो) अभ्याट वाम Gules a R1 14 2 (विगलि दिएसु भगा) न्द्रिय सोमा छ । याय छे. (मिच्छारिद्धीहि एगिदियवज्जो तियभगो) मेद्रिय सिवायना मिथ्या. हटियामा नयाय , ( सम्मामिच्छिट्टिीहि छमंगो) ५ मिथ्या- रष्टि योमर याय . ( संजहि जीवाइओ तियभगो) संयतामा में કાયિોમાં છ ભંગ ·• नोअसंयत-नो संयवासयत-जीर-सिदेपु प्रयोभत्राः । सकपायिषु नीगरिका- खयो भङ्गाः। एकेन्द्रियेपु भारकम् । क्रोध पायिपु जीन्द्रिययत्रियो माः। देवेषु पड् मनाः। मानसापि मायापायिपुजीन्द्रिय सयो मानेरपिक- देवेषु षड्भाःलोभकतापिपु नीवन्दिपवनाययो भवानरपिके' पर मारः। घर्ज तीन भंग होते हैं (संजया संजयहि तिगभंगो जीवाओ) संप. तासंयत जीवों में जीवादिक तीन भंग होते हैं। (णो संजयणो असंजय णो संजयासंजय जीवसिद्धेहिं तियभंगो) नो संयत नो असंपत नों संयतासंयत जीयसिद्धों में, तीन भंग होते हैं। (सफसाईहिं जीवाईओ तियभंगों) फपाय सहित हुए जीयों में जीवादिक तीन भंग होते हैं। (एगिदिएसु अभंगकं) एकेन्द्रिय जीवों में एक भंग होता है-तीनभंग नहीं होते । (कोहफसाइहि जीव-एगिदियवनों लियभंगो),शोध कपा- यवालों में जीव और एकेन्द्रिय को छोड़कर तीन भंग होते हैं । (देवेहि छन्भगो) देवों में छह भंग होते हैं। (माणकसाई मायाकसाई जीव एगिदियचनो तियभंगों) मानकपायवालों में मायारुपायवालों में जीव और एकेन्द्रिय को छोड़कर तीनभंग होते हैं । (नेरइय-देवहि छभंगा) नारक और देवों में छह भंग होते हैं। (लोभकसाईहि जीव-एगिदिया वज्जो तियभंगो) लोभकृपायवालों में जीव और एकेन्द्रिय को छोड़कर तीन भंग होते हैं । ( नेरएलु छन्भंगा) नारकों में छह भंग होते हैं पात्र 1 थाय छे. ( असंजएहि एगिदियवज्जो. तियभागो) असयत लवामा मेन्द्रिय पति य . (संजया. संजएहि नियभंगो. जीवाडयो) सतायत भi Only: थाय: 2. (णो संजय, णो असंजय, णो संजयासंजय जीव सिद्धेहि तियभगो नासयत. न मयत, न यतासयत सिमां थाय छे. ( सकसाइहि जीबाईओ तियभगो) ४पाययुत पोम ON मग थाय छ. ( एगिदिएस. अभंगकं) मेन्द्रिय योभा याय-त्रास यंता नथी. (कोहर, कसाइहि जीव-पगिदियवतो.तियभगो.), भने सन्द्रिय सिवायनी अध; કષયવાળા જીવોમાં. ત્રણ ભંગ થાય (देवेहि छभगो.) हेवोम. माथाय छ: (माण कसाई: मायाकसाई जीव: एगिदियवज्जो वियभगो.) भान पायाम ने माय! ४५.याम: O4.. भने भेन्द्रिय पति.. थाय छे. ( नेरइय- देवेहि छभगा;). ना२४. भने देवोभा छ थाय-छ.. ( लोभकमाईहि: जीव-गिदिश्वज्जो तियभंगो) જીવ અને એકેન્દ્રિય સિવાયનાં ભકષાયવાળા જીમાં ત્રણ જ થાય છે, ·. मेवान्धिका का ०६० ४ ०१ जीवस्य सप्रदेशाप्रदेशनिश्पणम् २५३, अगायि-जीव-मनुजेषु सिद्धेषु यो भनाः। औषिकताने, आभिनिवोधिक- माने, श्रुतताने जीवादिकालपी भाः । विकलेन्द्रियेषु पद भङ्गाः । अवधिज्ञाने, मनापर्यवसाने केरलयाने जीवादिकासयो भङ्गाः । औधिकाऽनाने, मत्पज्ञाने, श्रुताशाने एकेन्द्रियवखियो भन्लाः । विमानाने जीवादिकास्त्रयो भनाः । सयोगी पथा औधिका । मनोयोगि-चीयोगि-काययोगियु जीवादिकास्त्रयो भङ्गा, नव (अकसाई-जीव-मणुहि सिन्ट्रेहिं तियभंगो) कपायरहित जीवों में मनुष्यों में और सिद्धों में तीन भंग होते हैं। (ओहियणाणे-अभिणि, पोहिषणाणे सुयणाणे जीवाइओ तियभंगो) औधिक ज्ञान में, आभि- नियोधिक ज्ञान में, अतज्ञान में जीचादिक तीन भंग होते हैं। (विग: लिंदिरहि छम्भंगा) विकलेन्द्रियों में छह भंग होते हैं। (भोहिणाणे मणपउजवणाणे, केवलणाणे जीवाइओ तियभंगो) औधिक ज्ञानमें मनः पर्यय ज्ञान में, केवल ज्ञान में जीवादिक तीन भंग होते हैं। (ओयि अण्णाणे मइ अन्नाणे, सुय अन्नाणे, एगिदियवज्जो तियभंगो) औधिक अज्ञान में, मति अज्ञान श्रुत अज्ञान में एफेन्द्रिय वर्ज तीन भंग होते है। (विभंग अपणाणे जीवाइओ नियभंगो) विभंग ज्ञान में जीवादिक तीन भंग होते हैं । (सजोगी जहा ओहिओ) औधिक की तरह सयोगी होते हैं। (मण-जोगि-वयजोगि-कायजोगिहिं जीवाइओ नियभंगो) मनोयोगी में, वचनयोगी में और काययोगो में जीवादिक तीन भंग (नेरइएमु छन्भंगा) भने नाम छ । याय छे. ( अकसाई जीवमणु- पहि, सिद्धेहि तियभगो) पाय २जित यो, भतुभ्यामा अने, सिali त्रय याय 2. ( ओहियणाणे आभिणियोहियणाणे सुयणःणे जीवाइओ तिय- भगो) मीधि माना-मालिनिमाथि शानमा भने श्रुतानमा पनि अल थाय छ, (विलिदिएहि छमंगा) विवेन्द्रियामा छ यायं थे. (ओहिणाणे मणपज्जवणाणे, केवणाणे जीवाइओ तिय गो) भौषि ज्ञानमा, भनय व ज्ञानमा पनि म थाय छे. (ओहिय अण्णाणे मइअण्णाणे सुय अण्णाणे, पगिदियवज्जो तियभगो ) मोधि: - નમાં, મતિ અજ્ઞાનમાં અને શુત અજ્ઞાનમાં એકેન્દ્રિય વર્જિત ત્રણ ભંગ થાય 2. { विभगअण्णाणे जीवाई श्रो वियभंगो) विज्ञानमा पनि मर थाय छे. ( सजोगी जहा ओहिओ) भोधिनी म सयोन विषयमा स. ( मणजोगि, वयजोगि, कायजोगिहिं जीव इनो नियभंगो) मनोयोगी, भ १२० ·। नोअसपत-नो संयतासगत-जीव-सिद्धेषु प्रपोभनाः । सकपायिषु जीविका खयो भङ्गाः । एकेन्द्रियेषु प्रभाकम् । कोषकपायिपु जीन्द्रिययमियो महाः। देवेषु पड्भाः। मानरूपायि मायापारिपुत्रीय केन्द्रियातियो भाः, नैरपिक- देवेयुपइ भा। लोभसायिपु नीन्द्रियपाययोमा नायिकेषु परमाः! घर्ज तीन भंग होते है (संजया संजाहितियभंगो जीयाओ) संप. तासंयत जीवों में जीवादिक तीन भंग होते हैं। (णो संजय णो असंजय णो संजयासंजय जीवसिद्धेहिं तिषमंगो) नो संयत नो असंपत नो संयतासंयत जीवसिद्धों में, तीन भंग होते हैं । (सफसाईहिं जीवाईभो तियभंगों) कपाय सहित एप जीयों में जीयादिक तीन भंग होते हैं। (एगिदिएप्सु अभंगकं) एकेन्द्रिय जीवों में एक भंग होता है-तीनभंग. नहीं होते । (कोहफसाइहि जीव-पगिदियवनों तियभंगो).फोध कपा- यवालों में जीव और एकेन्द्रिय को छोड़कर तीन भंग होते हैं । ( देवेहि उन्भंगो) देवों में छह भंग होते हैं । (माणकसाई मायांकसाई जीव एगिदियवजो तियभंगों) मानकपायवालों में मायाकपायवालों में जीव और एकेन्द्रिग-को छोड़कर तीनभंग होते हैं । (नेरइय-देवहिं छन्भंगा) नारक और देवों में छह भंग होते हैं। (लोभकसाईहि जीव-एगिदिय- वज्जो तियभंगो) लोभकृपायवालों में जीव और एकेन्द्रिय को छोड़कर तीन भंग होते हैं। (नेरएसु छन्भंगा) नारकों में छह भंग होते हैं पा oil ५ 2. ( असंजएहि एगिदिययनो. लियभगो) मयत वामा मेन्द्रिय पति थाय छे. (संजया संजएहि वियभंगो जीवाडयो) यतासयत च्या दि. थाय . (णो संजय, णो असंजय, णो संजयासंजयजीव सिद्धेहिं तियगो न यता न यत, न यतासयत सिमा सथाय छे. ( सकसाइहिं. जीवाईओ. तियभंगो) पाययुत पोभा पात्र में थाय छ: ( एगिदिएसु.. अभंगकं) मेन्द्रिय पोमो मे थाय-त्र:H यंता नथी. (कोहः कसाइहि जीव-एगिदियवतो.वियभागो.). भनेन्द्रिय सिपायती કષાયવાળા જીવોમાં ત્રણ ભંગ થાય (देवेहि छभगो) हवा. स. थाय छ: (:माण कसाई: मायाकसाई. जीव:' एगिदियवज्जो तियभंगो) भान पायमा अनेमाया पायाणामा ७५ भने मेन्द्रिय पति.. थाय छ; (नेरइय- देवेहि छभंगा). ना२४ भने हेमा ७ , थाय- . ( लोभकमाईहिं जीव-गिदिश्वजो तियभ.गो.). જીવ અને એકેન્દ્રિય સિવાયનાં લેકષાયવાળા જેમાં ત્રણ લંગ થાય છે ·प्रमैयचम्द्रिका टीका शं० ६ ०४ सूर जीवस्य सप्रदेशाप्रदेशनिरूपणम् ९५५ शरीर-जीव-मनुजेषु पड़ भााः । तैजस-कार्मणेषु यथोषिकाः । अशरीरेषु जीव सिद्धेप प्रयो भागः। आहारपर्याप्ती, शरीरपर्याप्ती, इन्द्रिपपर्याप्ती, आनराण- पर्याप्ती, जीवकेन्द्रियवर्मायो भनाः । भपामनःपर्याप्ती यथा संक्षी । आहाराऽ. पर्याप्तौ यथा अनाहारकाः । शरीरापर्याप्ती, इन्द्रियापर्याप्ती, मान-माणाऽपर्यासो जीवैकेन्द्रियवर्जास्त्रयोभंगाः । नैरयिक-देव-मनुजेए पड़ भङ्गाः । संग्रहगाथा- गरी जहा ओहिओ) सामान्य जीव की तरह शरीरवाले जीवों को जानना चाहिये। (ओरालिय-उब्बिय-सरीरेहिं जीव एगिदियवज्जो तियभंगो) औदारिक शरीरवालों में वैझिय शरीरवालों में जीव एकेन्द्रिय को छोड़कर तीनभंग होते हैं (आहारगसरीर जीव मणुएसु छन्भंगा) आहार शरीर में, जीव और मनुष्यों में छह भंग होते हैं । (तेयगकम्म- गेहिं जहा ओहिया) औधिक की तरह तैजस और कार्मण शरीरवालों को जानना चाहिये। (असरीरेहिं जीव सिद्धेहि तियभंगो) अशरीरी जीव और सिद्धों में तीन भंग होते हैं । (आहारपज्जत्तीए, सरीरपज्ज- सीए, इंदियपज्जत्तीए, आणपाणपज्जत्तीए जीव एगिदियवज्जो तियभंगो) आहारपर्याप्ति में, शरीरपर्याप्ति में, इन्द्रियपर्याप्ति में, वासो- च्छ्वासपर्याप्ति में, जीव और एकेन्द्रिय को छोड़कर तीन भंग होते हैं। (भासामणपज्जत्तीए जहा सन्नी) भापापर्याप्ति में और मनःपर्याति में संज्ञी की तरह जानना चाहिये। (आहार अपज्जत्तीए जहा अणा. हारगा) अनाहारक जीवों की तरह आहार अपर्याप्तिवाले जीवों जहा ओहिओ) शरीरवाणा वाना विषयमा सामान्य वाना ४थन प्रमा यन सा. (ओरालिय-वेठब्विय-सरीरेहि जीव एगि दियवनो તિવમળો) દારિક શરીરવાળામાં અને વૈકિય શરીરવાળામાં જીવ એકેન્દ્રિય याय छे. (अहारगसरीर जीव मणुएसु छन्भंगा) २ शरीरमां, ७ भने मनुष्यता छ न थाय छे. ( वेयगकम्मगेहि जहा ओहिया) તૈજસ અને કાર્મળ શરીરવાળા જીના વિષયમાં ઔધિકના જેવું જ કથન समापु. ( असरीरेहि जीव सिद्धेहि तियभंगो) २री 4 मने सिनोमा म थाय छ. (आहार पजनीए, सरीरपज्जत्तीए, इंदियपज्जत्तीए, आण. पाणपज्जचीए जीव एगिदियवज्जो तियभंगो) मा.२ पसिना, शरीर पर्या. મિમાં, ઈન્દ્રિય પર્યાતિમાં અને શ્વાસોચ્છવાસ પર્યાતિમાં જીવ અને એકેન્દ્રિય १७त थाय छे. (भासामणपज्जत्तीए जहा सन्नी) लापा पर्याप्तिमा भने मना ५मिमा ससी प्रभारी सभा. (आहार अपज्जतीए जहा अणाहारगा) मा। अपयामिणा वाना विषयमा भना।२४ . શેનું જ વર્જિત ·भगवती रम्-काययोगिनः एकेन्द्रियास्तेषु अमरकम् । अयोगिनो गया अलेश्याः। साका- रोपयुक्ताऽनाकारोपयुक्तेपु जी फेन्द्रिय यो मनः। सवेदशात्र यया सकपा. पिणः । स्त्रीवेदक-पुरुषवेदक-नपुंसफदकेगु जीवादिकासयो भानवरम्- नपुंसकवेदके एकेन्द्रियेपु अभन्नकम् । अवेदका यथा अपायिणः । सरीरी यथा औयिका । औदारिक-क्रियशरीरेषु नीकेन्द्रिय गयो भनाः आहारक होते हैं। (नवरं-फायजोगी गिदिया तेसु अभंग) विशेषता यह है कि एफेन्द्रिय जीव फाययोगवाले होते हैं इसलिये उनमें अधिक भंग नहीं होते हैं-एफ भंग होता है। (अजोगी जहा अलेसा) जैसे अले. श्यावाले जीव कहे गये है वैसे ही अयोगी जीव जानना चाहिये। ( सागरोवउत्त-अणागारोवउत्तेहिं जीव एगिदियवज्जो तियभंगो.) साकारोपयुक्त अनाकारोपयुक्त जीवों में जीव एकेन्द्रिय को छोड़कर तीन भंग होते हैं। (सवेयगा य जहा सकसाई) कपायवाले जीवों की तरह वेदवाळे जीवों को जानना चाहिये। (इत्यिवेयग-पुरिसचेयग-नपुंसग- वेयगेसु जीवाइओ तियभंगो) स्त्रीवेदकों में, पुरुषवेदकों में और नपुं- सकवेदकों में जीवादिक तीन भंग होते हैं। (नवरं-नपुंसगवेदे एगिदिएसु अभंगयं) विशेपता यह है कि नपुंसक घेद में, एकेन्द्रिय में अधिक भंग नहीं होते हैं-किन्तु एक भंग होता है (अवेयगा जहा अकसाई) जेसे कपायरहित जीव होते है वैसे ही वेदरहित जीव होते हैं। (सस- क्यनयानी मन ययोगामा 4 थाय छ (नवर-कायजोगी एगिदिया तेसु अभंगयं) विशेषता मेटली के मेन्द्रिय 94 अयोग- વાળા જ હોય છે, તેથી તેમાં એક જ ભંગ થાય છેવધારે ભંગ થતા નથી. (अजोगी जहा अलेक्सा) अयोगी अपना विषयमा मवेश्यावाजा को प्रभा. ये सभामु. (सागरोवउत्त, अणागरोवउत्तेहिंजीव पगिदियवनो..तियमंगो) સાકાર ઉપગવાળા અને અનાકાર ઉદ્યોગવાળા જીવમાં જીવ એકેન્દ્રિય વર્જિત मग याय छे (सोयगा य जहा मकमाई) वाम विषयमा पाययु- छया प्रमाणे १ सभा. (इत्थिवेयग-पुरिसवेयग-नपु- सगवेयगेसु जीवाइओ तियभगो). भी वहाणा, २५ २६ भने नधुस वा वाम थाय . ( नवर-नपुगवे एनिदिएसु अभंगय') तां सदी वतन वा मेन्द्रियमा अघि Ht यता नयी, ५४ मे था . (भवेयगा जहा अकसाई ) वहित वाना विषयमा पाय रहित प्रभा सभा (ससरीरी ·- - प्रमैयचन्द्रिकाटी 50 ६ ३८४ ० । जीवस्य सप्रदेशाप्रदेशनिरूपणम् ९५७ सहितः ? अथवा अपदेशः प्रदेशरहितो भवति ?। भगवानाह-' गोयमा ! निपमा सपए से ' हे गौतम ! जीवः फालापेक्षया नियमान-नियमतः समदेशः मदेशसहितो भवति, जीवस्थानादितया अनन्तसमयस्थितिकत्वेन सप्रदेशत्व नियमात् , तया च यः एकसमयस्थितिकः स एव अप्रदेशः, द्वयादिसमयस्थिति- कस्तु समदेश एव भवतीति फलितम् । उक्तश्च- कर रहे हैं-इसमें गौतम ने भुसे ऐसा पूछा 'जीवे णं भंते! काला. देसेणं किं सपएसे अपएसे?) हे भदन्त । जीव काल की अपेक्षा से क्या प्रदेशसहित है कि प्रदेशरहित है ? भगवान् इस प्रश्न का उत्तर देते तुप गौतम से कहते हैं कि-(गोयमा) हे गौतम ! जीव (नियमा सपएसे ) नियम से प्रदेश सहित हैं, तात्पर्य कहने का यह है कि जय काल की अपेक्षा लेकर जीव के प्रदेशसहित और प्रदेश रहित होने का विचार किया जता है तो वह नियम से काल की अपेक्षा प्रदेशसहित ही है, प्रदेशरहित नहीं है यही यात सिद्ध होती है। कारण कि जीव अनादि काल का है और अनन्तसमय की उसकी स्थिति है, इसलिये वह सप्रदेश है जो ऐसा नहीं होता है-अर्थात जो एकसमय की स्थितिवाला होता है, वही काल की अपेक्षा प्रदेशरहित अप्रदेश- होता है। दो आदि समय की स्थितिवाला नहीं क्यों कि जो दो आदि समय की स्थितिवाला होता है वह काल की अपेक्षा प्रदेश सहित ही होता है। कहा भी है-"जो जस्स " इत्यादि। स्वामी महावीर प्रभुन सवा प्रश्न पूछे छे “ जीवेणं भंते ! कालादेसेणं कि सपएसे अपएसे ! " महन्त ! शु जनी अपेक्षा ७१ प्रदेश सहित છે કે પ્રદેશ રહિત છે १२-(गोयमा! ) गौतम ! ७३ (नियमा सपएसे) नियंभथी પ્રદેશ સહિત છે. કહેવાનું તાત્પર્ય એ છે કે જે કાળની અપેક્ષાએ જીવના સપ્રદેશ અને અપ્રદેશને વિચાર કરવામાં આવે, તે તે નિયમથી જ કાળની અપેક્ષાએ પ્રદેશ સહિત છે, પ્રદેશ રહિત નથી એ વાત સિદ્ધ થાય છે. કારણ કે જીવ અનાદિ કાળનો છે અને અનંત સમયની તેની સ્થિતિ છે, તે કારણે તે પ્રદેશ સહિત છે. જે જીવ એ ન હાય-એટલે કે જે તે એક સમયની સ્થિતિવાળે હોય તે તે પ્રદેશ રહિત હોઈ શકે છે. બે ત્રણ આદિ સમયની સ્થિતિવાળે જીવ અપ્રદેશ હેતે નથી, કારણ કે બે આદિ સમયની સ્થિતિવાળે તે કાળની અપેક્ષાએ પ્રદેશયુકત જ હોય છે. કહ્યું પણ છે કે- "जो जस्स"त्यादि - ·- समदेशा आहारक-गव्य-संशि-लेश्या-रष्टि-गंगा-गाया, भानं योगो. पयोगी वेदय शरीरपर्याप्तिः ॥ ०१॥ तृतीयोरेशके जीवः प्ररूपितः, अप चतुमंदिराकऽपि नमेव प्रकारान्तरेणा- "जीवेणं भंते ' इत्यादि। टीका-'जीवे णं भंते ! कालादे सेणं किं सपएसे, भपएसे ?' गौतमः पृच्छति-हे भदन्त ! जीयः खलु कालादेशेन कालापेक्षगा किम् सप्रदेश:-प्रदेश- को जानना चाहिये । (सरीर अपनत्तीप, इंदिय अपज्जतीए आणपाण अपज्जत्तीए जीव एगिदियवज्जो तियभगो) शरीरपर्याप्ति से रहित, इन्द्रियपर्याप्ति से रहित, श्वासोच्छ्वासपर्याप्ति से रहित जीवों में जीव और एकेन्द्रिय को छोड़कर तीन भंग होते हैं । ( नेरइय-देव-मणुएहि छन्भंगा) नरयिक, देव और मनुष्यों में छहभंग होते हैं। संग्रह गाथा सपएसा आहारग भविय-सनि-लेसा-दिहि-संजय-कसाया। णाणे जोगु-वओगे वेदेय सरीर-पज्जत्ती ॥१॥" सप्रदेश, आहारक, भव्य, संज्ञी, लेश्या, दृष्टि, संयत, कपाय, ज्ञान, योग, उपयोग, वेद, शरीर और पर्याप्ति ॥ टीकार्थ-पीछे के उद्देशक में जीव का निरूपण किया गया है-इस चतुर्थ उद्देशक में भी उसी जीव का संत्रकार प्रकारान्तर से निरूपण । सभा'. (सरीर अपनत्तीए, इंदिय अपज्जत्तीए आणपाण अपज्जत्तीए जीव एगिदिया जो तियभंगो) शरीर पयतिथी २ति, न्द्रिय पलिया રહિત, અને શ્વાચ્છવાસ પર્યાણિથી રહિત જીવમાં જીવ અને એકેન્દ્રિય सिपायना a n याय'2. (नेरइय, देव, मणुरहि छभंगा) ना२31, हे। અને મનુષ્યમાં છ ભંગ થાય છે. સંગ્રહગાથા- सपएसा आहारग-भविय-सन्नि-लेसा-दिद्वि. संजय कसाया " णाणे जोगु-वओगे वेदेय सरीर-पजत्ती ॥१॥ सप्रदेश, भाई॥२४, नव्य, सनी, श्या, , यत, पाय, ज्ञान, योग, ७५योग, ये, शरीर भने पसि. ટીકાથ– આગલા ઉદેશકમાં છવનું નિરૂપણ કરવામાં આવ્યું છે. આ ઉદ્દેશકમાં પ૭ સૂવકાર બીજી રીતે જીવનું નિરૂપણ કરી રહ્વા છે તેમાં ગીત - - *- ·, प्रमेयपत्रिका टीका २०६१०४३०१ सीयस्य सप्रदेशाप्रदेशनिरूपणम् ९५९ अप्रदेशो भवति, तत्र देवादिसमयोत्पन्नो नायिका सप्रदेशः, प्रथमसमयोत्पन्नस्तु अप्रदेशो भवतीति भावः । एवम् नायिकादेव यावन्-सिद्धः कदाचित् सपदेशः, कदाचिद् अपदेशो भवति । यावत्करणात्-असुरकुगारादिभवनपतिदशक १०. पृथिवीकायादिस्थावरपश्चा५-विकलेन्द्रियत्रिक३ तिर्यपञ्चेन्द्रिय१-मनुष्य १ - पातार-ज्योतिपिक-चैमानिकपरूयाणां प्रयोविंशति दण्डकानां संग्रहः। अब नदेव पुनस्तथैव बहुस्पेन निरूपयितुमाइ-'जीराणं भंते ! कालादेसेणं कि सपएमा ? भाएसा ? ' गीतमः पृच्छति-हे भदन्त ! जीवाः खलु कालादेशेन कालापेक्षया कि सपदेशाः भवन्ति ? अथवा अपदेशाः ? भवन्ति ? भगवानाह- 'गोयमा ! नियमा सपरसा' हे गौतम ! जीवाः सर्वे नियमात् कालापेक्षया ही समय हुआ है वह नारक जीव काल की अपेक्षा अप्रदेश है और बही नारक जीव जप द्वितीयादि समयों में वर्तता रहना है तो कालकी अपेक्षा वही सप्रदेश। ( एवं जाव सिद्धे) नारक की तरह ही यावत् सिद्ध कदाचित सप्रदेश और कदाचित् अप्रदेश में ऐसा जानना चाहिये यहां यावत् पद से "असुरकुमार आदि भवनपति १०, का पृथिवी कादिक पांच स्थायरों का विकलेन्द्रियनिक का.तिर्यक् पञ्चेन्द्रिय १, मनु. प्य १, ज्योतिषिक १ और वैमानिक १ इन का" इस तरह २३ दण्ड- कों का संग्रह हुआ है। (जीवाणं भते ! कालादेसेणं किं सपएसा ? अपएसा ? ) अब गौतम इम सूत्र द्वारा प्रभु से ऐसा पूछ रहे हैं कि हे भदन्त ! जीयकाल की अपेक्षा क्या सप्रदेश हैं ? या अप्रदेश हैं इसके उत्तर में प्रभु गौतम से कहते हैं कि (गोयमा) हे गौतम! (नियमा सपएसा) समुच्चय-समस्त जीय नियम से काल की अपेक्षा सप्रदेश हैं, થયે છે તે નારક જીવ કાળની અપેક્ષાએ પ્રદેશ રહિત છે, પણ ત્યારે એજ તારક જીવને ઉત્પન્ન થયાને બે, ત્રણ આદિ સમય વ્યતીત થઈ જાય છે, स्यारे नी अपेक्षा प्रशयुत ४ाय छे. (एवं जाब सिद्धे) ना२४ જીવની જેમ જ સિદ્ધ પર્યન્તના જીવ પણ કયારેક અપ્રદેશ હોય છે. અહીં जाय' (पन्त) ५४थी असुर सुभा२ मा मनपतिना स, यायि આદિ સ્થાવરના પાંચ વિકેન્દ્રિયના વધુ (દ્વીન્દ્રિય, ત્રીન્દ્રિય અને ચતુ રિન્દ્રિય એ ત્રણ) પંચેન્દ્રિય તિર્યંચનું એક, મનુષ્યનું એક, તિપિકનું એક અને વૈમાનિકેનું એક એમ ૨૨ દંડકોને ગ્રહણ કરવામાં આવ્યા છે. આ વિવાયના નારક અને સિદ્ધ એ છે દંડકની વાત તે ઉપર કહેવામાં આવી છે.

·भगवती जो जस पदमसमए, पर भारस सो उ अपएगा। अण्णम्मि माणो, फालाएसेग सपएसो ॥ १॥" यो यस्य प्रथमसमपे वत से भाषस्य स तु भपदेशः । अन्पस्मिन् वर्तमाना फालादेशेन सपदेशः ॥ पनि ॥ १॥ गौतमः पृच्छति-नेरइएनं भंते ! कालादेसणं कि सपरसे, भारसे ?' हे भदन्त ! नरविकः खलु फालादेशेन कालापेक्षया किम्-सप्रदेश: ? हिंरा अम- देशः ? भगवानाह-' गोयमा ! सिय सपरसे, सिय मापसे, एवं जान-सिद्धे' हे गौतम । नायिका कालापेक्षया स्यात् कदाचित् समदेशः, स्यात् कदाचित जो जीव जिम भय के प्रथम समय में वर्तता है, वह जीव अप्रदे- श प्रदेशरहित कहलाता है और जो जीव प्रथम समय के अतिरिक्त दूसरे, तीसरे, आदि समयों में वर्तता है वह काल की अपेक्षा सप्रदेश कहलाता है इस तरह से यह सप्रदेश और अप्रदेश का स्वरूप इस गाथा द्वारा प्रकट किया गया है। गौतम स्वामी प्रभु से पूछते हैं कि-(नेरहाणं भंते कलादेसेर्ण कि सपएसे अपएसे) हे भरन्त ! एक नारक जीव काल की अपेक्षा से क्या सप्रदेश है कि अप्रदेश है ? इसके उत्तर में प्रभु उनसे कहते हैं कि (गोयमा) हे गौतम! (सिय सपएसे सिय अपएसे) हे गौतम! नारक जीव काल की अपेक्षा से कदाचित् सप्रदेश है और कदाचित् अप्रदेश है । अर्थात् जिस नारक जीव को उत्पन्न हुए अभी पहिला જીવ અપ્રદેશી જે જીવ જે ભવના પ્રથમ સમયમાં રહેલું હોય છે, તે (પ્રદેશ રહિત) કહેવાય છે, અને જે જીવ પ્રથમ સમય સિવાયના સમયમાં એટલે કે બીજા, ત્રીજા આદિ સમયમાં રહેલું હોય છે, તે જીવ કાળની અપેક્ષાએ સપ્રદેશી (પ્રદેશ સહિત) કહેવાય છે. આ રીતે પ્રદેશત્વ અને અપ્રદેશત્વનું સ્વરૂપ આ ગાથામાં બતાવવામાં આવ્યું છે. गौतम स्वामी महावीर प्रभुने पूछे छे (नेरइएणं भंते ! कालादेसेणं फि सपएसे अपएसे) HE! 2 ना२४ ७ शु inी अपेक्षा પ્રદેશયુક્ત છે કે પ્રદેશ રહિત છે? उत्तर-(गोयमा 1) गौतम (खिय सपएसे सिय अपएसे) मे નારક જીવ કયારેક કાળની અપેક્ષાએ સપ્રદેશ હોય છે અને કયારેક અપદેશ હેય છે. એટલે કે જે નારક જીવને ઉત્પન્ન થયાને હજી પહેલે જ સમય ।

·। - अमेयचन्धिका टीका २०६४०४३०१ जीवस्य सप्रदेशापदेशनिरूपणम् ९५९ अप्रदेशो भाति, तत्र द्वयादिममयोत्पन्नो नैरयिकः सप्रदेशा, प्रथमसमयोत्पन्नस्तु अभदेशो भवतीति भावः । एवम् नरयिकरदेव यावत्-सिद्धः कदाचित् सपदेशः, कदाचित् अपदेशो भवति । यावत्सरणाद-अमुरकुमारादिभवनपतिदशक १०. पृथिवीकायादिस्थावरपञ्चक५-विकलेन्द्रियत्रिक३ - तिर्यपञ्चेन्द्रिय१-मनुष्य १ -व्यतार-योतिपिकर-चैमानिकपस्याणां त्रयोविंशति दण्डकानां संग्रहः । अय नदेव पुनस्तथैव बहुम्वेन निस्पयितुमाह-'जीपाण भंते ! कालादेसणं किं सपएमा ? भारसा ?' गौतमः पृच्छति-हे भदन्त ! जीराः खलु कालादेशेन कालापेक्षया कि सपदेशाः भवन्ति ? अथवा अपदेशाः ? भवन्ति ? भगवानाह- 'गोपमा ! नियमा सपएसा ' हे गौतम ! जीताः सर्वे नियमात् कालापेक्षया ही समय हुआ है वह नारक जीव काल की अपेक्षा अप्रदेश है और यही नारक जीव जय द्वितीयादि समयों में वर्तता रहना है तो कालकी अपेक्षा वही सप्रदेश! ( एवं जाच सिद्धे) नारक की तरह ही यावत् सिद्ध कदाचित् सप्रदेश और कदाचित् अप्रदेश में ऐसा जानना चाहिये यहां यावत् पद से "असुरकुमार आदि भवनपति १०, का पृथिवी कादिक पांच स्थावरों का विकलेन्द्रियत्रिक का.तिर्यक पञ्चेन्द्रिय १, मनु. प्य १, ज्योतिपिक १ और वैमानिक १ इन का" इस तरह २३ दण्ड- कों का संग्रह हुआ है। (जीवाणं भते ! कालादेसेणं किं सपएसा ? अपएसा ?) अब गौतम इस सूत्र द्वारा प्रभु से ऐसा पूछ रहे हैं कि है भदन्त ! जीयकाल की अपेक्षा क्या सप्रदेश हैं ? या अप्रदेश हैं इसके उत्तर में प्रभु गौतम से कहते हैं कि (गोयमा) हे गौतम! (नियमा सपएसा) समुच्चय-समस्त जीव नियम से काल की अपेक्षा सप्रदेश हैं, થયે છે તે નારક જીવ કાળની અપેક્ષાએ પ્રદેશ રહિત છે, પણ જ્યારે એજ તારક જીવને ઉત્પન્ન થયાને બે, ત્રણ આદિ સમય વ્યતીત થઈ જાય છે, स्यारे ते ना अपेक्षा प्रदेशयुक्त ४१य छे. (एवं जाब सिद्धे) ना२४ જીવની જેમ જ સિદ્ધ પર્યન્તના છ પણ કયારેક અપ્રદેશ હોય છે. અહીં जार' (पन्त) या मसुर भार माहि मनपतिना स, पृथ्वी4ि આદિ સ્થાપના પાંચ વિકેન્દ્રિયના ત્રણ (દ્વીન્દ્રિય, ત્રીન્દ્રિય અને ચતુ- ફિન્દ્રિય એ વણ ) પંચેન્દ્રિય તિર્યંચનું એક, મનુષ્યનું એક, તિષિકનું એક અને વૈમાનિકનું એક એમ ૨૨ દંડકેને ગ્રહણ કરવામાં આવ્યા છે. આ સિવાયના નારક અને સિદ્ધ એ બે દંડાની વાત તે ઉપર કહેવામાં આવી છે. .

·सप्रदेशा भवन्ति नतु भमदेशाः तेषामनास्पिन भनन्तसमयस्थितिकतया सप देशत्यनियमात् । गौतमः पृच्छनि-नेरल्या ण मंते ! कालादसेणं हि सपएप्ता, अपएसा?' हे भदन्त । नापिकाः खलु कालादेशेन-कालापेक्षगा कि सप्रदेशाः । आहोस्थित् अपदेशा भवन्ति ? भगवानाह-गोयमा । सव्वे वि वार होना सर. एसा' हे गौतम ! सर्वेऽपि नेरयिका तारन् । इति वाघालारे सपदेश मान्ति, उत्पादविरहकाले असंख्यातपूर्वोत्पन्ननायिकाणां सप्रदेशत्वेन विधमानत्वात् । इति प्रथमो भगः ।। अथ द्वितीयमाइ-' भहया सपएसा य-अपएसंय,' अथवा अप्रदेश नहीं हैं। क्यों कि समस्त जीव अनादि है और अनंतकालतक की स्थितिवाले हैं। अप गौतमस्वामी प्रभु से समस्त नारक जीवों की अपेक्षालेकर ऐसांपूछते हैं कि (नेरइयाणं भंते! कालादेसणं कि मपएसा ? अपएसा?) हे भदन्त ! समस्त नारकक्या कालकी अपेक्षासप्रदेश हैं? या अप्रदेश हैं ? इसके उत्तर में प्रभु गौतम से कहते हैं कि (गोयमा) हे गौतम! (सव्वे वि होज्जा सपणसा) समस्त नारक जीव भी संप्रदेश हैं ! “समस्त नारक जीव भी सप्रदेश है" इसका कारण यह है कि उत्पाद विरहकाल में पूर्वोत्पन्न नारक जीवों की संख्या असंख्यात प्रमाण में रहा करती है यह पहिला भङ्ग है। तथा द्वितीय भंग इस प्रकार से है-(अहया संपएसा यं अपएसे य) जय इन्हीं पूर्वोत्पन्न असंख्यात नारकों में कोई नारक जीव आकर उत्पान हो जाता है-तय वह प्रथम गौतम स्वामीन। प्र-(जीना णं भंते ! कालादेसेणं कि सपएसा ? अपएसा) Era ! समस्त योनी अपेक्षा सप्रदेश छ । प्रदेश छ ? - उत्तर-(गोयमा ! नियमा सपएसा ) 3 गौतम ! समस्त ३ जना અપેક્ષાએ નિયમથીજ સંપ્રદેશ છે, અપ્રદેશ (પ્રદેશ રહિત) નથી કારણે કે સમસ્ત જીવ અનાદિ છે અને અનંતકાળની સ્થિતિવાળા છે: હવે ગૌતમ સ્વામી સમસ્ત નારક જીવોની અપેક્ષાએ મહાવીર પ્રભુને सेवा प्रश्न पूछे छे , (नेइयाणं भंडे ! कालादेसेणं कि सपएसा, अपएसा ? હે ભદન્ત ! સમસ્ત નારાજી શું કાળની અપેક્ષાએ સપ્રદેશ છે? કે અપ્રદેશ છે ? उत्तर-(गोयमा !) गौतम ! (सव्वे वि ताव होज्जा . सपएमा) સમસ્ત નારક છે પણ સપ્રદેશ છે. એમ કહેવાનું કારણ એ છે કે ઉત્પાદ વિરહ કાળમાં પૂર્વોત્પન્ન (પહેલાં ઉત્પન્ન થયેલા) નારક જીની સંખ્યા અસંખ્યાત પ્રમાણમાં રહ્યા કરે છે. આ शत परी (वि६५) थाय छे. ". समस्त નારક છ સપ્રદેશ छ." बी 1 मा प्रभारी थाय छ-( अहवा संपएसा य अपएसे य) સમસ્ત નારક છે સમદેશ છે, ·प्रमेयचन्द्रिका का श०६ १०४१ जीवस्य सप्रदेशाप्रदेशनिरूपणम् ९६५ वयो नैरयिकाः समदेशाय भवन्ति, एका अपदेशश्व २ पूर्वोत्पन्नानां द्वयादिसमय- स्थितिकस्वेन सप्रदेशत्याद बहवः समदेशाः, पूर्वोत्पन्नेषु विचमानेप्येव एकोऽ. प्यन्यो नैरयिक उत्पद्यते तदा तस्य प्रथमसमयोत्पन्नत्वेनामदेशवादेकोऽपदेश इति द्वितीयो भगः २ । अथ तृतीयभगमाह-' बहरा साएसाय अपएसाय अथवा बहवः समदेशाथ. यहा अप्रदेशाश्व भान्ति, पदा पूर्वोत्पन्नाद्वयादि सम. समय की अपेक्षा से अप्रदेश है और बाकी वे समस्त नारक जीव सप्रदेश हैं। इस दिनीय भङ्ग का अभिप्राय ऐसा है-कि प्रथम भङ्ग में तो समस्त नारक जीवों को सप्रदेश प्रकट किया है और इस द्वितीयभङ्ग में समस्त नारक जीवों को सप्रदेश प्रकट नहीं किया गया है किन्तु अधिकांश नारक जीवों को ही सप्रदेश प्रकट किया है और कोई एक नारक जीवों को अप्रदेश भी प्रकट किया है-उसमें कारण यह है कि यहां पूर्वोत्पन्न जितने भी नारक जीव हैं वे सब तो दधादि समयों में वर्तते रहने की स्थितिघाले होने के कारण सप्रदेश हैं और वहीं पर जो नया कोई एक नारक जीव उत्पन्न हुआ है वह प्रथम समय में उत्पन्न होने के कारण अप्रदेश है। तृतीयभंग इस प्रकार से है-(अहवा सप. एसा य अपएसा य) पूर्वोत्पन्न जितने भी वहां नारक जीव हैं वे सयं तो दयादि समयों में वर्तमान रहने के कारण सप्रदेश है और कितनेक नारक जीव वहां जो उत्पन्न हो रहे हैं-वे सय एक समय की भी स्थितिवाले हैं सो इस अपेक्षा वे अप्रदेश है-तात्पर्य इस तृतीयभंग का छ." કારણ કે પૂર્વોત્પન્ન અસંખ્યાત નારકોમાં કે નવો જીવ ઉત્પન્ન થઈને આવી મળે છે, ત્યારે તે આવનાર જીવ પ્રથમ સમયની અપેક્ષાએ અપ્રદેશ હોય છે અને સમસ્ત નારકે સપ્રદેશ હોય છે. પ્રથમ ભંગમાં તે સમસ્ત નારકેને સપ્રદેશ કહ્યા છે પણ આ બીજા ભંગમાં સમસ્ત નારકને સપ્રદેશ કહ્યા નથી પણ અધિકાંશ નારક જીવને જ પ્રદેશ કહ્યા છે અને કેઈક નારક જીવને અપ્રદેશ પણ કહ્યા છે. આ પ્રમાણે જે કહેવામાં આવ્યું છે તેનું કારણ નીચે પ્રમાણે છે-- નરકમાં પૂર્વોત્પન્ન જેટલા નારકે છે તેઓ તે બે, ત્રણ આદિ સમ- જેથી ત્યાં રહેલા હોવાને કારણે પ્રદેશ છે, પણ ત્યાં જે કંઈ ન નારક જીવ ઉત્પન્ન થયેલ હોય છે તેને ઉત્પન્ન થયાને પ્રથમ સમય જ ચાલતો હોય છે તેથી તે અપ્રદેશ છે. जी # मा प्रभार -(अहवा सपएसा य अपरसा य) सा નારક છ સપ્રદેશ છે અને કેટલાક નારક છે અપ્રદેર છે. કારણું म ·९६० सप्रदेशा भवन्ति नतु भमदेशाः तेषामनादिस्पन भनन्तसमगशिविकतया सम देशत्यनियमात् । गौतमः पृच्छति-नेरइया णं भंते ! फालादरोणं सिपएसा; अपएसा?' हे भदन्त । नायिकाः खलु कालादेशेन-हालापेक्षया कि सपदेशाः। आहोस्थित अपदेशा भवन्ति ? भगवानाद-गोपमा वि तार होना सपं. एसा' हे गौतम ! सर्वऽपि नेरयिका स्तार ' इति वारपालद्वारे सपदेशा मान्ति, उत्पादविरहकाले असंख्यावपूर्वोत्पन्ननेापिकाणां समदेशत्येन विधमानस्वात् । इति प्रथमो भगः १ । अब द्वितीयमाह-' भहवा सपएसा य-अपएसेय,' अथवा अप्रदेश नहीं हैं। क्यों कि समस्त जीव अनादि हैं और अनंतकालतक की स्थितिवाठे हैं। अय गौतमस्वामी प्रभु से समस्त नारक जीवों की अपेक्षालेकर ऐसापूछते हैं कि (नेरयाणं भंते! कालादेसणं कि मपएसा? अपरसा) हे भदन्त ! समस्त नारफक्या कालकी अपेक्षा संप्रदेश हैं ? या अप्रदेश हैं ? इसके उत्तर में प्रभु गौतम से कहते हैं कि (गोयमा) हे गौतम ! (सव्वे वि होज्जा सपासा) समस्त नारक जीव भी संप्रदेश हैं ! " समस्त नारक जीव भी सप्रदेश हैं" इसका कारण यह है कि उत्पाद विरहकाल में पूर्वोत्पन्न नारक जीवों की संख्या असंख्यात प्रमाण में रहा करती है यह पहिला भङ्ग है । तथा द्वितीय भंग इस प्रकार से है-(अहया संपएसा यं अपएसे य) जप इन्हीं पूर्वोत्पन्न असंख्यात नारकों में कोई नारक जीव आकर उत्पन्न हो जाता है-तय वह प्रथम गौतम २पाभीना प्रश्न-(जीवा गं भंते ! कालादे सेणं कि सपएसा ? अपएसा') BREA I amedeणना अपेक्षा सप्रदेश छ । महेश छ ?- उत्तर-(गोयमा ! नियमा सपएसा) गीतम! समस्त ३ जना અપેક્ષાએ નિયમથી જ સંપ્રદેશ છે, અપ્રદેશ (પ્રદેશ રહિત) નથી કારણ કે સમસ્ત જીવ અનાદિ છે અને અનંતકાળની સ્થિતિવાળા છે. હવે ગૌતમ સ્વામી સમસ્ત નારક જીવોની અપેક્ષાએ મહાવીર પ્રભુને सेवा प्रश्न पूछे छे ? (नेरइयाणं भने ! कालादेसेणं कि सपएसा, अपएसा ? હે ભદન્ત ! સમસ્ત નારક શું કાળની અપેક્ષાએ સપ્રદેશ છે? કે અપ્રદેશ છે? उत्तर-( गोयमा !) हे गौतम! (सम्वे वि ताव होज्जा सपएघा) सभरत नार* & Y संप्रदेश छ. " સમસ્ત નારક છેડો સપ્રદેશ છે, એમ કહેવાનું કારણું એ છે કે ઉત્પાદ વિરહ કાળમાં પૂર્વોત્પન્ન (પહેલાં ઉત્પન્ન થયેલા) નારક જીવોની સંખ્યા અસંખ્યાત પ્રમાણમાં રહ્યા કરે છે. એ રીતે પહેલો ભંગ (વિકલ્પ) થાય છે. સમસ્ત નારક છે ચપ્રદેશ छ." मीन 41 मा प्रमाणे थाय छ-( अहवा संपएसा य अपएसे य) ·प्रमैपन्द्रिका टीका २० उ० ४ ० १ जीवस्य सप्रदेशाप्रदेशनिरूपणम् ९६३ यावत्करणा-नागकुमाराः मुबर्णकुमाराः, विद्युत्कुमारा:, अग्निकुमाराः, द्वीपक- माराः उदधिकुमाराः दिक्कुमाराः पवनकुमाराः' इति संग्रायम् । गौतमः पृच्छति- 'पुटविकाइया गं भंते ! कि सपएसा, अपएसा ? ' हे भदन्त ! पृथिवीकायिकाः सल जीवाः किम् कालापेक्षया सरदेशाः भान्ति ? आहोस्थित् अप्रदेशा भवन्ति ? भगरानाह-'गोयमा ! सपएसा वि, अपएसा वि' हे गौतम! पृथिवीकायिका जीवाः समदेशा अपि भवन्ति, अपदेशाअपि भवन्ति, बहूनां पूर्वोत्पन्नत्वेन द्वयादि समयस्थितिकानां, बहूनां च उत्पद्यमानत्वेन एकसमयस्थितिकानां च तेपां सद्- कितनेक सप्रदेश भी हैं और कितनेक अप्रदेश भी हैं। यहां यावत् पद से (नागकुमार, सुपर्णकुमार, विद्युत्कुमार, अग्निकुमार, दीपकुमार, उदधिकुमार, दिक्कुमार, चायुकुमार, इन अवशेप भवनपतिभेदों का ग्रहण हुआ है। अप गौतम प्रभु से पृथिवीकायिक जीवों के सप्रदेश अप्रदेश के विषय में प्रश्न करते हैं-कि-(पुढविकाइयाणं भंते ! किं सपएसा, अप- एसा?) हे भदन्त ! पृथिवीकायिक जो जीव हैं वे क्या सप्रदेश हैं कि अप्रदेश हैं? इसके उत्तरमें प्रभु गौतमसे कहते हैं कि (गोयमा) हे गौतम! पृथिवीकायिक जीव (सपएसा वि अपएसा वि) सप्रदेश भी हैं और अप्रदेश भी हैं। इसका तात्पर्य ऐसा है कि यहां पूर्वोत्पन्न जीव भी अनेक हैं और उत्पद्यमान जीव भी अनेक है अतः पूर्वोत्पन्न जीवों की अपेक्षा पृथिवीकायिक जीव सप्रदेश हैं और उत्पद्यमान पृथिवीकायिक पडे -" समस्त सपनात हे सप्रदेश छ. " माल 1 मा પ્રમાણે છે-“બધાં ભવનપતિ દેવે સપ્રદેશ નથી, પણ અધિકાંશ સંપ્રદેશ છે અને કેઈક અપ્રદેશ છે.” इस सवनपतिना नाम-(१) असुरभार (२) नागभार (3) सुपर भा(४) विधुरभार (५) ममिभार (6) alभा(७) थिभार (6) विभा२ () वायुभार (10) स्तमितभार. હવે ગૌતમ સ્વામી પૃથ્વીકાયિક જીના સપ્રદેશ અને અપ્રદેશના विषयमा महावीर प्रभुन मे प्रश्न पूछे छे है ( पुढविक्काइयाणं भंते ! कि सपएसा, अपएसा ? ) 3 महन्त ! पीयि ७३ सप्रदेश छ ? अप्रशि? उत्तर-(गोयमा ! ) है गौतम! पृथ्वी थि: । (सपएसा वि अपएमा वि) सपश ५सय छ भने प्रदेश पषु य छे. ४२ है પૃથ્વીકામાં પૂર્વોત્પન્ન જીવ પણ અનેક હોય છે અને નવા ઉત્પન્ન થનારા છે પણ અનેક હોય છે. તેથી પુત્પન્ન છની અપેક્ષાએ પૃથ્વીકાધિકાને સપ્રદેશ કહ્યા છે, અને ઉત્પમાન પૃથ્વીકાયિકની અપેક્ષાએ તેમને અપ્રદેશ ·यस्थितिमन्तो पावः समदेशाः सन्ति. याम-उत्पपमानाः एकसमयस्थितिमन्तो- ऽप्रदेश भवन्ति तदा यध्यः समदेशाः यहवाप्रदेशा मान्योति । तृतीयो माः। 'एवं असुरकुमारा नाव-पणियकमारा' एवं नरयिकवदेव अमुरङ्गमारा यावत्-स्तनितकुमारा अपि कदाचिन् सर्वे सपदेशाः स्युः, गदानित वयः सर- देशाः, एकः अप्रदेशभ, कदाचिद वहनः समदेशाः, बहाः भमदेशाम भवन्ति यह है कि यहां नरकों में जितने भी जीव पहिले से ही नारकावस्था में चले आरहे हैं वे सय के सप सप्रदेश हैं और जिन जीवों की अभी २ नारकायस्थाप्रारंभ होने के प्रथम समय में हैं ये सब अप्रदेश है-इस तरह यहां अधिकांश जीव सप्रदेश हैं और अधिकांश जीव अप्रदेश है (एवं असुरकुमारा जाय थणियकुमारा) इसी तरह का कथन-नारक जीवों के जैसा विवेचन असुरकुमारों से लेकर स्तनितकुमारों तक जानना चाहिये-असुर कुमार आदि १० भेद भवनपति देवों के हैं-सो पूर्वोक्तरूप से जैसा वर्णन सप्रदेश अप्रदेश का नारक जीवों में प्रथम भंग द्वितीयभंग और तृतीयभंगदारा किया गया है उसी प्रकार का सप्रदेश अप्रदेश का वर्णन असुरकुमार से लेकर स्तनितकुमार तक जानना चाहिये-निष्कर्ष इसका यही है-कि प्रथम भंग की अपेक्षा सम. स्त स्तनितकुमार समदेश है। द्वितीयभंग की अपेक्षा सय नहीं, किन्तु अधिकांश सप्रदेश हैं और कोई अप्रदेश हैं । तृतीय भंग की अपेक्षा પલ્પ જેટલાં નરક જીવે છે તેઓ તે બે, ત્રણ આદિ સમયેથી ત્યાં ઉત્પન્ન થઈ રહ્યા છે, તેઓ બધાં એક સમયની રિથતિવાળા પણ હોય છે, તેથી તેઓ અપ્રદેશ છે. આ કથનને ભાવાર્થ એ છે કે જેટલાં નારક છે પહેલેથી જ નારકાવવામાં આવી ગયેલા છે તેઓ બધાંસપ્રદેશ છે, જીવન નારકાવસ્થાને હજી પ્રારંભ જ થયેલું છે-એટલે કે જે નારકની નારકાવસ્થા પ્રારંભ થયાનો પ્રથમ સમય જ ચાલી રહ્યો છે, એવાં જે નારકો છે તેઓ અમદેશી છે. આ રીતે ત્યાં અધિકાંશ જી સપ્રદેશ છે અને અધિ- કાંશ જી અપ્રદેશ છે. (एवं असुरकुमारा जाव थणियकुमारा) नाना खुप ४थन असुर- કુમારથી સ્વનિતકુમાર સુધીના વિષે સમજવું. ભવનપતિ દેના અસુર- કુમાર આદિ ૧૦ ભેદ છે. નારક જીવોના સપ્રદેશત્વ અને અપ્રદેશ વિના ઉપર્યુક્ત જે ત્રણ ભંગ (વિ) કહે છે, એ જ પ્રમાણે અસુરકુમારોથી લઇને સ્વનિતકુમાર સુધીના દસ ભવનપતિ દેવોના સપ્રદેશત્વ અને પ્રદેશવ વિના પણ ત્રણ ભાગ સમજવા. એ ત્રણ સંગ નીચે પ્રમાણે છે– પણું ·- मेयचन्द्रिका टी० २०६ २०४३० १ जीवस्य सप्रदेशाप्रदेशनिरूपणम् ९२५ वक्तव्याः, तथा च-द्वीन्द्रियादयोऽपि यावत्-सिद्धाः कदाचित् सर्वेसप्रदेशाः, कदा. चिद् बहवः समदेशाः, एकः अमदेशथ कदाचित्तु बहवः सप्रदेशाः बहवः अप्रदे- शाश्च भवन्ति, उक्तरीत्या सर्वेपामेषां विरहसंभवात् , एकाद्युत्पत्तेच, यावत्करणात् दीन्द्रिय-त्रीन्द्रिय-चतुरिन्द्रिय-पञ्चेन्द्रिय-तिर्यग्योनिक-मनुष्य-चानव्यन्तरज्यो- तिपिक-पैमानिकाः संग्राह्याः । 'आहारगाणं जीव-एगिदियवज्जो तियभंगो' आहारकांणाम् आहारक नीवैकेन्द्रियवनांखयोभङ्गाः, जीवपदम् , एकेन्द्रियपृथिवी. कायादिपदपञ्चकं च वर्जयित्वा भङ्गत्रिकम् , अयं भावः-'जीवो नियमात्सपदेशः इति जीवे एक एव भगः तस्य सदा सर्वप्रदेशत्वात् । एकेन्द्रिये ' समदेशा अपि पर्यन्त जीव भी कदाचित् सय सप्रदेश हैं, कदाचित् कितने सप्रदेश हैं और कोई एक जीव अप्रदेश है-और कदाचित् अनेक सप्रदेश हैं और अनेक अप्रदेश हैं। इसका कारण यह है कि यहां पर इन सब का विरह संभवित है। इस तरह यहां पर ये तीन भंग हैं ऐसा जानना चाहिये यहां यावत् पद से-तेन्द्रिय, चतुरिन्द्रिय, पंचेन्द्रियतिर्यग्योनिक, मनुष्य, वानव्यन्तर, ज्योतिपिक और वैमानिक इन सब का संग्रह हुआ है। (आहारगाणं जीव एगिदियचनो तियभंगो) एक जीवपद को और एकेन्द्रिय के पांच पद को छोडकर आहारकों के तीन भंग होते हैं। जीवपद को छोड़कर कहने का भाव यह है कि जीव नियम से सप्रदेश होता है। इसलिये जीव में एक ही भंग है-सप्रदेश ही होने का कारण उसकी अनादिता और अनन्तकालतकस्थितिमत्ता है। तथा एकेन्द्रिय के पांचपद को छोड़कर कहने का भाव यह है कि एकेन्द्रिय जीवों में જવા. એટલે કે (૧) કીન્દ્રિયથી લઈને સિદ્ધ પર્યન્તના બધા જ પણ કયારેક પ્રદેશયુક્ત હેય છે. (૨) કયારે કેટલાક જ સપ્રદેશ હોય છે અને કંઈક જીવ અપ્રદેશ હોય છે. અને કયારેક અનેક સંપ્રદેશ હોય છે અને અનેક અદેશ હોય છે. તેનું કારણ એ છે કે આ પર્યામાં એ સૌને વિરહ समवित छ. मा शत तमना ३ (१८५ ) सभा. मडी जाप ' ( पर्यन्त ) ५४थी ।न्द्रिय, यतुन्द्रिय, पयन्द्रिय लिय"या મનુષ્ય, વનવ્યંતર, તિષિક અને વૈમાનિકેને ગ્રહણ કરવામાં આવ્યા છે. (आहारगाणं जीर एगि दियवज्जो तियभ गो) : ७१ ५हने मन એકેન્દ્રિયના પાંચ પદને છેડીને બાકીના આહારક જીના ત્રણ ભંગ થાય છે. જીવ પદને છોડવાનું કારણ એ છે કે જીવ નિયમથી જસપ્રદેશ હોય છે. તેથી જીવમાં એક જ ભંગ છે-જીવને સપ્રદેશી કહેવાનું કારણ એ છે કે જીવ અનાદિ છે અને તેની સ્થિતિ અનંતકાળની હોય છે. એકેન્દ્રિયના પાંચ પદેને .

·भगवतीमचे भारात्, ' एवं बार-गाइकारणा' एवं मिनी कापियादेश गान-भका- यिकाः, तेजस्कायिकाः, वायुकागिकाः, नस्पनिहारिकाः अपि वयः सप्रदेशाः वहयः अमरेशान भवन्ति, सर्वेषामेकेन्द्रियाणामेक एमः, उत्पनिमरगविरहा भावात् । ' सेसा जहानेरइया नहा नार सिदा 'पाः द्वौद्रियादारभ्य सिद- पर्यन्ताः जीयाः यथा नायिकाः अभिलापत्रग प्रतिपादिवास्तव अभिलाश्त्रयण जीवों की अपेक्षा वे अप्रदेश में-इसीलिपे "सप्रदेश भी और अप्रदेश भी वे हैं " ऐसा कहा है । (पयं जाव वासइकाइया) पृथिवीकायिक जीवों की तरह ही-अप्रकायिक, तेजस्कायिक, वायुकायिक और वनस्प- तिकायिक जीवों के विषय में सप्रदेश अप्रदेश की चर्चा जाननी चाहिये। अर्थात् जिस प्रकार से पृथिवीकायिक जीवों में कितनेक जीव सप्रदेश और कितनेक अप्रदेश हैं उसी प्रकार से यहां अकायिकादिकों में भी कितनेक जीव सप्रदेश हैं और कितनेक जीव अप्रदेश हैं। इस तरह से यहां इन सब एकेन्द्रिय जीवों में उत्पत्तिमरण के विरह के अभाव से एक ही भंग सप्रदेशवाला होता है ऐसा जानना चाहिये । (सेसा जहा नेरइया तहा जाय सिद्धा) शेप-दीन्द्रिय जीवों से लेकर सिद्धोंतक में कथन-सप्रदेश अप्रदेश का विवेचन-जैसा तीन अभिलापों द्वारा पहिले नारकों में हो चुका है-उसी प्रकार से जानना चाहिये । अर्थात् प्रथम भंग सप्रदेश, द्वितीय भंग अप्रदेश. तृतीयभग सप्रदेश अप्रदेश इस तरह से जानना चाहिये । तथा च-दीन्द्रिय से लेकर यावत् सिद्ध- કહાાં છે. તે કારણું એવું કહ્યું છે કે “પૃથ્વીકાલિક સપ્રદેશ પણ છે અને मप्रदेश ५ छ. " ( एवं जाब वणस्खइकाइया) यायि, योना jar કથન અપ્રકાયિક, તેજરકાયિક, વાયુકાયિક અને વનસ્પતિકાયિક જીવન વિષ- યમાં પણ સમજવું. એટલે કે જેમ પૃથ્વીકાયિક જીવોમાં કેટલાક પ્રદેશ હોય છે અને કેટલાક અપ્રદેશ હોય છે, તેમ અપૂકાંયિક આદિમાં પણ કેટલાક સપ્રદેશ હોય છે અને કેટલાંક અપ્રદેશ હોય છે. આ રીતે અહીં બધાં એકેન્દ્રિય જીવમાં ઉત્પત્તિ-મરણના વિરહના અભાવે એક જ સંગ સંપ્રદેશ વાળે થાય છે એમ સમજવું. ( सेसा जहा नेरइया तहा जाव सिद्धा.) माझी (न्यथा ava સિદ્ધ પર્યન્તના) ના સપ્રદેશ અને વિદેશત્વનું કથન નારકેના કથન પ્રમાણે જ સમજવું. નારકના સપ્રદેશત્વનું કથને ત્રણ આલાપ (અભિલાપ) દ્વારા આગળ આપવામાં આવ્યું છે. એટલે કે પહેલો ભંગ સપદેશ, બીજે લંગ અપ્રદેશ અને ત્રીજો ભંગ સપ્રદેશઅપ્રદેશ, આ પ્રકારના ત્રણ ભંગ સમ ·- - - " - ममेयमन्द्रिका टी० २०६ २०४१०१ जीवस्य सप्रदेशाप्रदेशनिस्पणम् ९६५ उक्तव्याः, तथा च-दीन्द्रियादयोऽपि यावत्-सिद्धाः कदाचित् सर्वेसप्रदेशाः, कदा- चिद् बहवः समदेशाः, एका अमदेशच कदाचित्तु बहवः समदेशाः बहवः अभदे- शाच भवन्ति, उक्तरीत्या सर्वपापां विरहसंभवात् , एकाद्युत्पत्तेय, यावत्करणात् दोन्द्रिय-त्रीन्द्रिय-चतुरिन्द्रिय-पञ्चेन्द्रिय-तिर्यग्योनिक-मनुष्य-चानव्यन्तरज्यो- तिपिक-वैमानिकाः संग्राहाः आहारगाणं जीव-एगिदिययनो तियभंगो' आहारक रंगाम् आहारक जीवकेन्द्रियवर्जास्रयोभङ्गाः, जीवपदम् , एकेन्द्रियपृथिवी- कायादिपदपश्चकं च वर्जयित्वा भगत्रिकम् , अयं भावः-'जीवो नियमात्समदेशः इति जीवे एक एव भाः तस्य सदा सर्वप्रदेशत्वान् । एकेन्द्रिये । सपदेशा अपि पर्यन्त जीव भी कदाचित् सब सम्रदेश हैं, कदाचित् कितने सप्रदेश है और कोई एक जीव अप्रदेश है-और कदाचित् अनेक सप्रदेश हैं और अनेक अनदेश है। इसका कारण यह है कि यहां पर इन सब का विरह संभचित है। इस तरह यहां पर ये तीन भंग हैं ऐसा जानना चाहिये यहां यावत् पद से-तेन्द्रिय, चतुरिन्द्रिय, पंचेन्द्रियतिर्यग्योनिक, मनुष्य, घानव्यन्तर, ज्योतिपिक और वैमानिक इन सब का संग्रह हुआ है। (आहारगाणं जीव एगिदियवनो तियभंगो) एक जीवपद को और एकेन्द्रिय के पांच पद को छोडकर आहारकों के तीन भंग होते हैं। जीवपद् को छोड़कर कहने का भाव यह है कि जीव नियम से सप्रदेश होता है। इसलिये जीव में एक ही भंग है-सप्रदेश ही होने का कारण उसकी अनादिता और अनन्तकालतकस्थितिमत्ता है। तथा एकेन्द्रिय के पांचपद को छोड़कर कहने का भाव यह है कि एकेन्द्रिय जीवों में જવા. એટલે કે (૧) હીન્દ્રિયથી લઈને સિદ્ધ પર્યન્તના બધા જ પણ ક્યારેક પ્રદેશયુક્ત હોય છે. (૨) કયારે કેટલાક છે સપ્રદેશ હોય છે અને કોઈક જીવ અપ્રદેશ હોય છે. અને ક્યારેક અનેક સપ્રદેશ હોય છે અને અનેક અદેશ હોય છે. તેનું કારણ એ છે કે આ પર્યાયમાં એ સૌને વિરહ સંભવિત છે. આ રીતે તેમના ત્રણ ભંગ (વિકલ્પ) સમજવા. महा 'जाप ' (यन्त) पथीन्द्रिय, यतुरन्द्रय, 44न्द्रिय तिय"या મનુષ, વાનગૅતર, તિવિક અને વૈમાનિકેને ગ્રહણ કરવામાં આવ્યા છે. (आहारगाणं जीव एगि दियवज्जो तियभगो) मे ७१ ५६ने भने એકેન્દ્રિયના પાંચ પદને છેડીને બાકીના આહારક જીવોના ત્રણ ભંગ થાય છે. જીવ પદને છોડવાનું કારણ એ છે કે જીવ નિયમથી જ પ્રદેશ હોય છે. તેથી જીવમાં એક જ ભંગ છે-જીવને સપ્રદેશી કહેવાનું કારણ એ છે કે જીવ અનાદિ છે અને તેની સ્થિતિ અનંતકાળની હોય છે. એકેન્દ્રિયના પાંચ પદોને ·- - मंगवतीसूप अमदेशा अपि ' इत्येक एर भतः तप-उत्पनिमरणविरहामा, अत एवोक्तम् जीपैकेन्द्रिय भत्रिसमिति । नयादि समदेवार, प्रदेशात्र अपदेशनर 'सप्रदेशाय अपदंशायः इति भद्गम्, सिदपदं सत्र न बक्तव्यं, संपामनाहार- फत्तात् । तथादि-भावारकपदविशेपिता एकात्वाविषयमदण्डको अबस्तन प्रदर्शितरीत्या वेदितव्यो, वत्र प्रथमम् एरवदण्डकाभिलापमाह-'भाहारएन भंते ! उत्पत्ति और मरण के विरह का अभाव रहता है इस कारण उसमें "सप्रदेशा अपि अप्रदेशा अपि" ऐसा एकही भंग-तीसरा ही भर पनता है। इसी कारण "जीचैकेन्द्रिय भाविकम् " ऐसा सूत्रकार ने कहा है। आहारक जीवों में भङ्गत्रिक इस प्रकार से है-(१) आहारक जीव सप्रदेश होते हैं ऐसा यह प्रथम भंग है। "सप्रदेशाच अप्रदेशश्च कितनेक पूर्वोत्पन अहारक जीव सप्रदेश होते है और कोई एक नया उत्पद्यमान आहारक जीव अप्रदेश होता है। यह दितीय भंग है। "सप्रदेशाश्च अप्रदेशाश्व" कितनेक पूत्पिन्न आहारक जीव सप्रदेश भी होते हैं और कितनेक उत्पद्यमान आहारक जीव अप्रदेश भी होते है, यह तृतीयभङ्ग है। "सिद्धपदेवत्र न वक्तव्यम्" का तात्पर्य यह है कि सिद्ध जीव अनाहारक होते हैं इस कारण यहां उन्हें ग्रहण नहीं किया गया है । इस विषय में विशेषरूप से स्पष्टीकरण इस प्रकार से है-आहारक पद से विशेपित हुए दो दण्डक कि जो एक आहारक जीव છેડવાનું કારણ એ છે કે એકેન્દ્રિય જીવોમાં ઉત્પત્તિ અને મરણના વિરહને मा. २४ छ, तरी तमना (सप्रदेशा अपि अप्रदेशा अपि) मेवा એક જ ભંગ-ત્રીજો ભંગ જ બને છે. તે કારણે સૂવકારે એવું કહ્યું છે કે (जीवैकेन्द्रियार्ज भाविकम् ) से ७५ ५नं अने छ। બાકીના આહારક જીના ત્રણ ભંગ થાય છે તે ત્રણ ભંગ નીચે પ્રમાણે છે- (१) मा २४ ७३ सप्रदेश डाय छे. (२). (सरदेशाच अप्रदेशश्च) કેટલાક પૂર્વોત્પન્ન આહારક જ સપદેશ હોય છે અને કોઈક ન ઉત્પન્ન यथे। माडा२४ ७१ महेश या छ. (3). "सप्रदेशाश्च अपोशाश्च) Deals પૂર્વોત્પન્ન આહારક છ સપ્રદેશ હોય છે અને કેટલાંક નવા ઉત્પન્ન થતા मा(२७ वे अटेश डाय छे. (सिद्धपदंत्वत्र न वक्तव्य) सिद्ध मन. હારક હોય છે, તે કારણે ઉપર્યુક્ત આહારક માં તેમને સમાવેશ થતો નથી. આ વિષયનું વિશેષ રૂપરીકરણનીચે પ્રમાણે છે- ·- प्रमेयवनिका टी० ०६१०४ सू०१ जीयस्य सप्रदेशादेशनिरूपणम् १६७. जीवे कालाएसेणं कि सपएसे, आपसे ? गोयमा सिप सपएसे, सिय आएसे' इत्यादि । 'आहारकः खलु मदन्त ! जीयः कालादेशेन हि सपदेशः? अपदेशः? गौतम ! स्यात् सपदेशः, स्यात् अपदेशः, तत्र यदा विग्रहगती केवलिसमुद्घाते वा यो नी गोनाहारको भूम्या पुनराहारकत्वं प्राप्नोति तदा स आहारकत्वमाप्ति. मयपसमय अप्रदेशः, धादिसमवे तु सादेशो भवति, उपर्युक्त फलाभिलापः सर्वे पपि सादिभावेषु यो यः, अनादिभावेषु तु 'नियमा सपएसे' त्ति 'नियमात् और अनेक आहारक जीयों की अपेक्षा से कहे गये हैं वे इस प्रकट की गई रीति के अनुमार हैं-उनमेंसे एक आहारक जीव की अपेक्षासे प्रथम दण्डक " आहारए णं भते। जीवे कालाएसेणं किं सपएसे। अपएसे गोयमा। मिय सपएसे सिय अपएसे" इल्लादि यह है-गौतम ने प्रश्न किया-कि हे भदन्त ! आहारक जीव काल की अपेक्षा सप्रदेश है कि अप्रदेश है ? इसका उत्तर प्रभुने "कदाचित् वह सपदेश है और कदा- चित् वही अप्रदेश है इत्यादिरूप से दिया-जीव जय विग्रहगति में भथवा केवलिसमुद्घातमें अनाहारक होकर पुनः आहारक अवस्थावाला मनता है, उस समय वह आहारक अवस्था प्राप्त करने के प्रथम समय में अप्रदेश है और जय वही जीव दयादिसमयों में वर्तमान होता है तय यह मप्रदेश है, उपर्युक्त एकत्व विषयक अभिलाप समस्त सादि- આહારક અને આધારે બે દંડક કહ્યા છે. એક દંડક એક આહારક જીવની અપેક્ષાએ કહ્યું છે અને બીજું દંડક અનેક આહારક જીની અપે- લાએ કહ્યું છે. તે બને દંડક નીચે બતાવ્યા પ્રમાણે છે-આહારક જીવની अपेक्षा प्रयभ६४ मा प्रभाव है-(आहारए ण भंते ! जीवे कालाएसेणं कि सपएसे अपएसे ? गोयमा! सिय सपएसे सिय अपएसे ) या. ગૌતમ સ્વામીને પ્રશ્ન–હે ભદન્ત ! આહારક જીવ કાળની અપેક્ષાએ સપ્રદેશ છે કે અપ્રદેશ છે ? ઉત્તર–હે ગૌતમ! કયારેક તે સપ્રદેશ હોય છે અને કયારેક એ જ અપ્રદેશ હોય છે. જીવ જ્યારે વિગ્રહ ગતિમાં અથવા કેવલિ સમુદ્દઘાતમાં અનાહરક થઈને ફરીથી આહારક અવસ્થામાં આવે છે, ત્યારે આહારક અવસ્થા પ્રાપ્ત કરવાના પ્રથમ સમયે તે અપ્રદેશ હોય છે, અને જ્યારે એ જ જીવ બે ત્રણ આદિ સમય સુધી એજ અવસ્થામાં રહે છે, ત્યારે તે પ્રદેશ હેપ છે. उपर्युत मे विषय मनिसा५ (माला५४) समस्त सामावा- .

·भगवती अपदेशा अपि ' इत्येक एर भारः वन-उत्पनिमरणविदामासान, अत एवोत्रम् जीवेन्द्रियन भवत्रिमिति । नयादि समदेवार, 'सप्रदेशात्र अपदेशभर समदेशाम अपदेशाधर इति मन्त्रगम्, सिद्धपदं सत्र न वक्तव्यं, नेसामनाहार फत्वात् । धादि-भावाररुपदविशेपिती एकलपहत्यविषयकदण्डको अपस्तन प्रदर्शितरीत्या वेदितव्यो, तत्र प्रथमम् एकत्वदण्डकामिलापमाद-'भाहारए गं भंते ! उत्पत्ति और मरण के विरह का अभाव रहता है इस कारण उसमें "सप्रदेशा अपि अप्रदेशा अपि" ऐसा एक दी भंग-तीसराही मर पनता है। इसी कारण "जीवैकेन्द्रिय भाविकम् " ऐसा सूत्रकार ने कहा है। आहारक जीयों में मधिक इस प्रकार से है-(१) आहारक जीव सप्रदेश होते हैं ऐसा यह प्रथम भंग है। "सप्रदेशाच अप्रदेशश्च कितनेक पूर्वोत्पन अहारक जीव सप्रदेश होते हैं और कोई एक नया उत्पद्यमान आहारक जीच अप्रदेश होता है। यह वित्तीय भंग है। "सप्रदेशाश्च अपदेशाच" कितनेक पूर्वोत्पन्न भआहारक जीव सप्रदेश भी होते हैं और जितनेक उत्पद्यमान आहारक जीव अप्रदेश भी होते है, यह तृतीयभङ्ग है। "सिद्धपदंत्यत्र न वक्तव्यम् " का तात्पर्य यह है कि सिद्ध जीव अनाहारक होते हैं इस कारण यहां उन्हें ग्रहण नहीं किया गया है। इस विषय में विशेपरूप से स्पष्टीकरण इस प्रकार से है-आहारक पद से विशेपित हुए दो दण्डक कि जो एक आहारक जीव છેડવાનું કારણ એ છે કે એકેન્દ્રિય જીવેમાં ઉત્પત્તિ અને મરણના વિરહને मलाप हे छे. ते २२ तमना (सप्रदेशा अपि अप्रदेशा अपि) એ એક જ ભંગ-ત્રીજો ભંગ જ બને છે. તે કારણે સૂત્રકારે એવું કહ્યું છે કે (जीकेन्द्रियार्ज भगत्रिकम् ) मे ७ भने ने बने બાકીના આહારક જીના ત્રણ ભંગ થાય છે તે ત્રણ ભંગ નીચે પ્રમાણે છે- (१) PALE२४ ७ सय साय छे. (२) (सरदेशाश्च अप्रदेशश्व) કેટલાક પૂર્વોત્પન્ન આહારક છ સપ્રદેશ હોય છે અને કેઈક ન ઉત્પન્ન यथे। भाइ।२४ ७१ महेश डाय'. (3): “सप्रदेशाश्च अप्रोशाश्च) मा પૂર્વોત્પન્ન આહારક છ સપ્રદેશ હોય છે અને કેટલાંક નવા ઉત્પન્ન થતા मा२४ ७वा अप्रहे। 14 छ. (सिद्धपदंत्वत्र न वकव्य) सिद्ध Ait. હારક હોય છે, તે કારણે ઉપર્યુક્ત આહારક માં તેમનો સમાવેશ થતો નથી. આ વિષયનું વિશેષ પરીકર નીચે પ્રમાણે છે- ·- प्रमेयमन्द्रिका टी० २०६ ३० ४ २०९ जीवस्य सप्रदेशाप्रदेशनिरूपणम् ९६९. विकल्पत्रयेण वाच्याः, तथाहि-' आहारयाणं भंते ! नेरइया जीवा कालाएसे णं कि सपएसा, अपएसा ? गौयमा! सब्वे वि ताप होना सपासा, अइया सप. एसा य अपएसे य, अध्या सपरसा य अपएसा य' चि 'आहारकाः खलु भद- न्त । नैरयिका जीनाः कालादेशेन कि समदेशाः ? अप्रदेशावा? गौवम ! सबै पि वाचन भवन्ति सप्रदेशाः, अथवा सप्रदेशाथ अमदेशव,अथवा सप्रदेशाच अम. देशाथ' इति, एतदभिमायणोक्तम्-'आहारगाणं जीव-एगिदियवज्जो तियभंगो न्द्रिय अवस्थाचाले हैं वे पूर्वोत्पन्न रूप से मपदेश हैं और विग्रहगति से निकलकर जय वे आहारकरूप से एकेन्द्रिय अवस्थाबाले बनते हैं उस समय प्रथम समय में आहारक होने के कारण वे अप्रदेश है। रयिक आदि जीवों को तो तीन विकल्पों द्वारा इस प्रकार से कहना चाहिये- (आहारया णं भंते ! नेरइया जीवा कालाएसेणं किं सपएसा अपएसा गोयमा ! सच्चे वि ताव होना सपएसा, अहवा-सपएसाय अपएसे य अहवा-सपएसा य, अपएसा य) गौतम ने जय प्रभु से ऐसा पूछा कि हे भदन्त ! जो आहारक नारकजीव हैं वे कालकी अपेक्षाक्या सप्रदेश हैं ? या अप्रदेश हैं ? तब इसका उत्तर प्रभुने उन्हें ऐसा दिया कि गौत- म! आहारक अवस्थावाले जितने भी पूर्वोत्पन्न नारक जीव हैं वे सबके सब भी सप्रदेश है। अथवा-उनमें कितनेक सप्रदेश है और कोई एक अप्रदेश है अधवा-कितनेक सादेश हैं और कितनेक अप्रदेश हैं। इसी આદિના વિષયમાં પણ સમજવું. એટલે કે જે આહારક છે પૃથ્વીકાય આદિ એકેન્દ્રિય અવરઘાવાળા હોય છે, તેઓ પૂર્વોત્પન્નરૂપે પ્રદેશ હોય છે, પણ વિગ્રહ ગતિમાંથી નીકળીને જ્યારે તેઓ આહારક રૂપે એકેન્દ્રિય અવ- સ્થાવાળા બને છે, ત્યારે પ્રથમ સમયે આહારક હોવાને કારણે તેઓ અપ્રદેશ હે છે, નારક આદિ જીવોના વિષયમાં આ પ્રમાણે ત્રણ વિકલ્પ (ભંગ) सम-(आहारया गं भने ! नेरच्या जीवा कालाएसेणं किं सपएसा अपएसा १) (गोयमा! सव्वे विताच होज्जा सपएसा, अहवा-सपएसा य अपएसा य, अहवा-सपएसा य अपएसा य) गीतमपाभीनी प्रश्न--- હે ભદન્ત આહારક નારક છ કાળની અપેક્ષાએ સપ્રદેશક કે અપ્રદેશ છે ?” તેને ઉત્તર આપતાં મહાવીર પ્રભુ કહે છે-“હે ગૌતમ ! આહારક અવસ્થાવાળા જેટલાં પૂર્વોત્પન નારક છો છે તે બધાં સપ્રદેશ છે. અથવા તેમનામાંથી કેટલાક સપ્રદેશ છે અને કોઇ અપ્રદેશ છે. અથવા કેટલાક પ્રદેશ છે. અને કેટ- - ·९९८ -- सपदेशः ' इति वाच्यम् । पहुत्वदाउकामिलापस्स्वर योध्या-'भाहरयाणं भंते! जीवा कालाएसेणं अपएसा ? गोयमा । सपपसा कि, आपसा वि' ति 'आहा- रकाः खलु भदन्त ! जीवा फालादेशेन किं सप्रदेशाः? अमदेवाः ? गौतम । समदेशा अपि, अपदेशा अपि ' इनि, तर यहनामाहारकत्यनारस्थितमान सर देशत्यम्, यहूनां च विग्रहगतेरनन्तरं प्रथमसमगे आहारकत्वभवेन आहारका. णाम् अपदेशत्वं च योध्यम् । एवं पृथिव्यादयोऽपि वक्तव्याः, नरयिकादयस्तु भावों में जानना चाहिये और अनादिभावों में तो "नियमा सपएसे ति" नियम से आहारक अवस्थायाला पूर्वोत्पन्न जीव सप्रदेश ही है ऐसा जानना चाहिये । पहृत्व पट्टयचन विपयक दण्डाभिलाप ऐसा है (आहारयाणं भंते ! जीचा कालागसेणं किं सपएसा, अपएसा ? गोय. मा! सपएसा वि अपएसा वित्ति) गौतम ने प्रभु से ऐसा पूछा है कि भदन्त अनेक आहारक जीव काल की अपेक्षा से क्या सप्रदेश हैं कि अप्रदेश हैं? इसका उत्तर देते हुए प्रभु उनसे कहते हैं कि हे गौतम! अनेक आहारक जीव सप्रदेश भो हैं और अप्रदेश भी हैं । अर्थात् पूर्वोत्पन्न जितने भी आहारक जीव हैं वे सप तो सप्रदेश हैं और विन- हगति से निकल कर जब अनेक जीव आहारक अवस्थावाले यनते हैं तव वे प्रथम समय में अप्रदेश हैं। क्यों कि प्रथम समय में वे अना. हारक नहीं रहते हैं-आहारक ही होते हैं। इसी तरह से पृथिव्यादेकों को भी जानना चाहिये, अर्थात् जो आहारक जीव पृथिव्यादिकरूप एके- २०४ साशु ५ छ मेम सभा, मनाविiwi ! (नियमा सपएसे त्ति) આહારક અવસ્થાવાળો પૂર્વોત્પન્ન જીવ નિયમથી જ સપ્રદેશ છે એમ સમજવું. माहुत्व (महुपयन) विषय समिता नाप्रमाणे छ-(अहारयाणं भंते ! जीवा कालापसेणं कि सपएसा, अपएसा.१. गोयमा ! सपरसा वि अपएसा वि ति) गौतम स्वामी महावीर प्रभुने सेवा प्रश्न पूछे छे 33 ભદન્ત! આહારક છે કાળની અપેક્ષાએ સપદેશ છે કે અપ્રદેશ છે? 'તેનો જવાબ આપતા મહાવીર પ્રભુ કહે છે-“હે ગૌતમ ! અનેક આહારક છ સપ્રદેશ પણ હોય છે અને અપ્રદેશ પણ હેય છે.” કહેવાનું તાત્પર્ય એ છે કે પૂર્વે પન્ન જેટલાં આહારક જીવે છે તેઓ તે સપ્રદેશ છે, પણ વિગ્રહગતિમાંથી નીકળીને જ્યારે અનેક છ આહારક અવસ્થાવાળે બને છે, ત્યારે તેઓ પ્રથમ સમયે અપ્રદેશ હેય છે, કારણ કે પ્રથમ સમયે તેઓ અનાહારક રહેતા નથી-આહારક જ હોય છે. એ જ પ્રમાણે પૃથ્વીકાય ·- . . प्रमेयन्द्रिका टो० २०६० स०९ जीवस्य सप्रदेशदेशनिरूपणम् ९६९. विकल्पत्रयेण याच्याः, नचाहि-' आहारयाणं भंते ! नेरइया जीवा कालाएसे णं कि सपएसा, अपएसा ? गोयमा ! सव्ये वि ताव होना सपएसा, अहया सप. एसा य अपएसे य, अट्या सपएमा य अपएसा य' चि'आहारकाः खलु भद. न्त । नैरयिकाः जीयाः कालादेशेन कि सप्रदेशाः ? अप्रदेशा वा ? गौतम ! सर्वे पि तावन् भवन्ति समदेशाः, अथवा सपदेशाम अपदेशन,अथवा सप्रदेशाच अम. देशाच' इति, एतदमिमागोक्तम्-' आहारगाणं जीव-एगिदियवज्जो तियभंगो न्द्रिय अवस्थावाले है वे पूर्वोत्पन्न रूप से समदेश हैं और विग्रहगति से निकलकर जय वे आहारकरूप से एकेन्द्रिय अवस्थावाले यनते हैं उस समय प्रथम समय में आहारक होने के कारण वे अप्रदेश हैं। नरयिक आदि जीवों को तो तीन विकल्पों द्वारा इस प्रकार से कहना चाहिये- (आहारया णं मंते ! नेरइया जीवा कालागसेणं किं सपएसा अपएसा गोयमा ! सध्ये वि ताव होन्जा सपएमा, अहया-सपएसाय अपएसे य अहवा-सपएसा य, अपएसा य) गौतम ने जब प्रभु से ऐसा पूछा कि है भदन्त ! जो आहारक नारक जीव हैं वे कालकी अपेक्षाक्या सप्रदेश हैं ? या अप्रदेश हैं ? तब इसका उत्तर प्रभुने उन्हें ऐसा दिया कि गौत- म! आहारक अवस्थावाले जितने भी पूर्वोत्पन्न नारक जीव हैं वे सबके सय भी सप्रदेश है। अधचा-उनमें कितनेक सप्रदेश है और कोई एक अप्रदेश है अथवा-कितनेक सप्रदेश हैं और कितनेक अप्रदेश हैं। इसी આદિના વિષયમાં પણ સમજવું. એટલે કે જે આહારક છે પૃથ્વીકાય આદિ એકેન્દ્રિય અવસ્થાવાળા હોય છે, તેઓ પૂર્વોત્પન્નરૂપે સપ્રદેશ હોય છે, પણ વિગ્રહ ગતિમાંથી નીકળીને જ્યારે તેઓ આહારક રૂપે એકેન્દ્રિય અવ- સ્થાવાળા બને છે, ત્યારે પ્રથમ સમયે આહારક હોવાને કારણે તેઓ અપ્રદેશ હોય છે. નારક આદિ એના વિષયમાં આ પ્રમાણે ત્રણ વિકલ્પ (ભંગ) सभा-(आहारया णं भने ! नेग्इया जीवा कालाएसेणं किं सपएसा अपएसा १) (गोयमा! सव्वे वि ताप होजा सपएसा, अहवा-सपएसा य अपएसा य, अहवा-सपएसा य अपएसा य) गौतमपाभीनी प्रल-"महन्त ! भाडा२४ નારક છ કાળની અક્ષિાએ સપ્રદેશક કે અપ્રદેશ છે ?” તેને ઉત્તર આપતાં મહાવીર પ્રભુ કહે છે –“હે ગૌતમ ! આહારક અવસ્થાવાળા જેટલાં પૂર્વોત્પન્ન નારક જ છે તે બધાં સપ્રદેશ છે. અથવા તેમનામાંથી કેટલાક સપ્રદેશ છે અને કઈક અપ્રદેશ છે. અથવા કેટલાક સપ્રદેશ છે. અને કેટ- १२२ ·ति । एवम् अनाहारकपदविशेषितावपि पास-पास-विषयकदण्डको विज्ञेयो, सन यात्वदण्डकालापके विशेष मूले यति, सम्पति एकरादकालापकवि- पपे उच्यते-अनाहारको विग्रहगत्यापनः । समुन्यात केली, अोगी सिदो वा अनाहारकत्वमयमसमये अप्रदेशा, धादिममये तु सप्रदेशो वेदिताः। अथ अनाहारकर हत्यदण्डके पतिसादयितुमा-गाहारगाणं जीव एगिदिय बन्ना उम्भंगा एवं भाणियन्ना' अनाहारकाणा जीवानांनी वेकेन्द्रियवर्नाः समु. अभिप्राय को लेकर "आदारगाणं जीवगिदियवत्रो सियभंगा" सूत्र फार ने ऐसा कहा है कि एक जीव पद को और एकेन्द्रिय के पांच पदों को छोड़कर आहारक जीवों के तीन भंग कहे गये हैं। इसी तरह से अनाहारक पद से विशेपित करके अनाहारक जीवों के भी एक वचन और यह वचन की विवक्षा से दो दण्ड कहना चाहिये। पटुत्वदण्डक में-पहुत अनाहारक जीव विषयक वित्तीय दण्डक में- "क्या विशेषता है?" यह पात तो सूत्रकार स्वयं ही मूलपाठ में प्रकट करेंगे यहां तो हम एकत्वदण्डक के आलाप के विषय में कहते हैं-जो इस प्रकार से है-विग्रहगति में रहा हुआ जीव, समुद्घातगतकेवली, अयोगी एवं सिद्ध-ये सब अनाहारक होते हैं। सो ये सय जय अना- हारक अवस्था के प्रथम समय में रहते हैं, तब तो अप्रदेश कहे गये हैं और जब ये दितीय आदि समयों में रहते हैं, तय सप्रदेश कहे गये हैं। अनाहारक के यहुत्वदण्डक में जो विशेषता है उसे प्रकट करने के लिये सूत्रकार कहते हैं कि-(अणाहारगाणं जीव-एगिदियवजा छन्भंगा एवं લાક અપ્રદેશ છે. એ જ વાતને ધ્યાનમાં રાખીને સૂવારે કહ્યું છે કે आहारगाणं जीवएगि दियवज्जो तियमंगो" ५६२ छोडी तथा ન્દ્રિયનાં પંચ પદોને છોડીને બાકીના આહારક જીના ત્રણ ભંગ કહ્યા છે. એ જ પ્રમાણે અનાહારક જીવોના પણ એકવચન અને બહુવચનની વિશાથી દંડક કહેવા જોઈએ. બહુવચનવાળા દંડકમાં (અનેક અનોહારક જી વિના બીજા દંડકમાં ) શી વિશેષતા છે તે સૂવકારે મૂળ સૂત્રપાઠમાં આગળ બતાવ્યું છે, અહીં તે એકવદંડકના આલાપક વિશે નીચે પ્રમાણે સ્પષ્ટતા કરવામાં આવે છે. વિગ્રહગતિમાં રહે જીવ, સમુદુઘાત કેવલી, અગી અને સિદ્ધ અનાહારક હોય છે. તેઓ જ્યારે અનાહારક અવસ્થાના પ્રથમ સમયમાં રહેલા હોય છે, ત્યારે તે અપ્રદેશ જ કહેવાય છે, પણ જ્યારે તેઓ તે અવસ્થાના, બીજા, ત્રિી આદિ સમયમાં રહેલા હોય છે, ત્યારે તે પ્રદેશ કહેવાય છે. હવે સૂત્રકાર અનાહારક જીવના બહુવઠંડકમાં જે વિશેષતા રહેલી છે ते ८ ४२ता- ४३" अणाहारगाण जीव - एगि वियवज्जा भगा एवं .

·. प्रमैयचन्द्रिका रो० श० ६ 30 ४ सू० १ जीवस्य सपदेशाप्रदेशनिरूपणम ९७१ चपनीवपदयत् , एकेन्द्रियपृथिव्यादिपञ्चपदं च वर्जयित्वा पइमाः एवं वक्ष्य- माणप्रकारेण भणितव्याः वक्तव्याः जीपदे, एकेन्द्रियपदे च 'सपएमा य अप- एसा य'' समदेशान अपदेशाथ इत्येवंल्प एको भङ्गो योध्या, वहून विग्रह- गत्यापन्नानां सप्रदेशानाम् अप्रदेशानां च सद्भावात् । अथ तानेर पड्भङ्गानाह- 'सपएसा वा १, अाएसा वा २, अहया सपएसे य अपएसे य ३, अहवा सप. पसे य, अपएसा य ४, अहया सपएसा य अपएसे य ५ अहवा सपएसा य, अपएसाय ६' सपदेशा वा १, अप्रदेशा वा २, अथरा सप्रदेशच अप्रदेशच ३ अथवा सप्रदेशथ अपदेशाश्च ४, अथवा समदेशाश्व अपदेशश्च ५ अथवा सप्रदेशाश्च अमदेशायद अनाहारका जीना भवन्ति । आधी तत्र द्वौ बहुवचनान्वी, तृतीयश्चैक भाणियच्या ) अनाहारक जीवों के छहभंग, जीवपद को और एकेन्द्रिय पृथिवी आदिकों के पांच पदों को छोड़कर के इस प्रकार से कहते हैं- जीवपद में और एकेन्द्रियपद में 'सपएसा य अपएसा य' 'सप्रदेशाः' और 'अप्रदेशा' ऐसा एक ही भंग होता है-क्यों कि वहां पर विग्रहगति में रहे हुए अनेक जीव दितीयादि समय वाले होने के कारण सप्रदेश होते हैं अनेक जीव प्रथम समय वर्ती होने के कारण अप्रदेश होते हैं। अल्पतर नैरयिकों का अल्पतर भवनपतियों का तथा अल्पतर दो इन्द्रिय आदिकों का उत्पाद होता है सो इनमें एक दो आदि अनाहारक होते है-इसी कारण यहां छह भंग हैं-वे छह भंग इस प्रकार से हैं-" सप. एसा वा १, अपएसा वा २, अहया-सपएसे य, अपएसे य ३, अहया- सपएसे य, अपएसा य ४, अहवा-सपएसा य अपएसे य ५, अहवा- भाणियन्वा " से १५४२ मते मेन्द्रिय पृथ्वीय माहि पाय पहने છોડીને બાકીના અનાહારકના બે ભંગ (વિકલ્પી થાય છે. જીવ પદમાં અને એકેન્દ્રિય પદમાં सपएसा य अपएसा य " "सप्रदेश ५५ खाय छ भने અપ્રદેશ પણ હોય છે જ એવો એક જ ભંગ થાય છે. કારણ કે ત્યાં વિગ્રહ ગતિમાં રહેલા છ દ્વિતીય આદિ સમયવાળા હેવાને કારણે પ્રદેશ હોય છે, અને અનેક જીવ પ્રથમ સમયમાં વર્તમાન હવાને લીધે અમદેશ હોય છે. અલ્પતર ભવનપતિઓને તથા શ્રીન્દ્રિય આદિ કે ઉત્પાદ થાય છે, તેથી તેઓમાં એક, બે આદિ અનાહારક હોય છે. તે કારણે અહીં નીચે પ્રમાણે છે An (qि५ थाय छ-(१) सपएसा वा, (२) अपएसा वा (३) अहवा-सपएसे य अपएसे य, (४) अहवा-सपएसे य अपएसा य, (५) अहवा-सपएसा य अप. एसे य, (६) अहवा-सपासा य अपएसाय " मा छ ममाथी पडेखो भने બીજે કંગ બહુવચનાન્ત છે, અને ત્રીજે, એક વચન વાળે છે. જે અને ·- १ मंगवतीवर वचनान्त:, एकवगन- बहुवचनसंयोगात् दी चतुर्थ पचौ , मष्टी मी या वचनान्तः ६। इति । तत्र सप्रदेशम भप्रदेश १, इत्यरूपं कालावान- गर्भितोमोऽत्र न संभाति बहुत्वस्पाधिकारान् । एवं च नैरपिकागां भवन पतीनां दीद्रियादीनां च अल्पतराणागुत्पनेः पदयादीनाम् अनाहारकागा भावाद उपर्युक्ताः पद भङ्गाः भान्तीति, सिद्धति नियभंगो' सिद्धेपु त्रयो भङ्गाः- कदाचित् सर्वे सिदाः समदेशाः १, कदागिन् बहवः सप्रदेशाः एकः अपदेशश्च २, कदाचिन् यहवः समदेशाः बहवः पदेशाा भवन्ति ३, सप्रदेशपदस्य बहुवचनान्तस्यैव सिद्धेषु संभगत् । ' मासिद्धिया, भारसिद्धिया जहा ओहिया' भवसिद्धिकाः भव्याः, अभवसिद्धिकाः अभव्याथ जीसः यया औषिकाः सामान्य जीवास्तथा ज्ञातव्याः, तथाहि औयिकदण्डद्वपयत् एतेषां भासिद्धिकानाम् अभव- सपएसा य अपएसा य"। इनमें दो भंग प्रथमभंग और दितीयभंग ये यष्टुवचनान्त हैं तीसराएकवचनान्त है और शेष२ भंग-४था पांचवां ये एकवचन और यहुवचन के संयोग से होते हैं । और छहा बहुवचनान्त है। (सप्रदेशश्च अप्रदेशश्च) ऐसे केवल एकवचनभित भंग यहां नहीं हैं। (कारण किय हां पर यहुवचनका अधिकार है। (सिद्धेहिं तियभंगो) सिद्धों में तीनभंग होते हैं-"कदाचित् समस्त सिद्ध सप्रदेश होते हैं ?" कदाचित् अनेक सिद्ध संप्रदेश होते हैं और कोई एक सिद्ध अप्रदेश होता है २, कदाचित् अनेक सिद्ध सप्रदेश होते हैं और कदाचित् अनेक सिद्ध अप्रदेश होते हैं" इस प्रकार से ये तीन भंग है। यहां पर जो सप्रदेश पद है वह बहुवचनान्त ही है "भवसिद्धियाअभवसिद्धिया, जहा ओहिया' भवसिद्धिक-भव्य, अभवसिद्धिक-अभव्य, ये दोनों जीव सामान्य (समुच्चय) जीव की तरह से जानना चाहिये-अर्थात् सामान्य जीव के दण्डक की तरह भवसिद्धिक और अभयसिद्धिक इन दोनों में से प्रत्येक પાંચમો ભંગ એકવચન અને બહુવચનના સંયોગથી બનેલ છે. અને છઠ્ઠો ભંગ मधुपयनवाणी छे. “ सपदेशश्च अप्रदेशश्च मे सेयन मही समपित नथी ।२७ ३ मा महुपयन अधियाती रखो छ. "सिद्धहि तिय भंगो" सिमix म1 थाय छ- ध्यासमस्त सिद्ध सप्रदेश हाय છે.(૨) કયારેક અનેક સિદ્ધસપ્રદેશ હોય છે અને કઈક સિદ્ધ અપ્રદેશ હોય છે. (૩) ક્યારેક અનેક સિદ્ધ સંપ્રદેશ હોય છે અને અનેક સિદ્ધ અપ્રદેશ હોય છે, આ રીતેસિદ્ધ પદને અનુલક્ષીને ત્રણ ભંગ થાય છે અહીં જે સમોશ પદ છે તે मधुपयनमा १ १५यु छ तम संभा"भत्रसिद्धिया, अभवसिद्धिया, ओहिया" मसिद्धि: ( म०4) अवसिद्धि ( AH24) मे गन्ने सपना વિષયમાં સામાન્ય જીવ જેવું જ કથન સમજવું. એટલે કે સામાન્ય . जहा ·- प्रमेयन्द्रिका टी० ० ६ 30 ४ सू०१ जीवस्य सप्रदेशामदेशनिरूपणम् ९७३ सिद्धिकानां अमव्यानां मुक्तिगमनरहितानाम् च प्रत्येकम् एकत्ययहुत्व- विषयकतया दण्डकद्वयं बोध्यम् , तत्र च भव्योऽभव्यो वा जीयो नियमात समदेशः । एवं बहुत्वेऽपि भव्या अभव्या वा नियमात् सप्रदेशाः, नैरयि कादिस्तु भव्योऽभव्यो वा सप्रदेशः, अप्रदेशो या, यहवस्तु भव्या अभव्या वा जीवाः समदेशा एव । नरयिकाद्यास्तु बहनो भव्या अभव्या वा भङ्ग- वयवन्तः सर्वे सपदेशा एव कदाचिद् भवेयुः १ कदाचिद् वहयः समदेशाच, एकः अपदेशन २, कदाचिद बहवः सप्रदेशाश्च बहवः अमदेशाच, भवन्ति ३, इतिभावः । एकेन्द्रियाः पुनर्भव्या अभव्या वा पृयिनीकायिकादयः के दो दण्डक हैं । इनमें कोई एक भव्य और कोई एक अभव्य जीव नियम से सप्रदेश होता है । यह एकवचनवाला दण्डक है। इसी तरह से बहुवचनान्त भव्य और अभव्य भी नियम से सप्रदेश होते हैं। नैरयिक आदिकों में जो कोइ एक भव्य अथवा अभव्यजीव है वह तो सप्रदेश अथवा अप्रदेश होता है। अनेक भव्य अथवा अनेक अभव्य जीव सप्रदेश ही होते हैं। नैरयिक आदिकों में जो अनेक भव्य अथवा अभव्य जीव हैं, वे तीनभंग वाले होते हैं। कदाचित् सब सप्रदेश ही होते हैं १, कदाचित् अनेक सप्रदेश होते हैं और कोई एक अप्रदेश होता है २, कदाचित् अनेक सप्रदेश होते हैं और कदाचित् अनेक अप्रदेश होते हैं ३ । एकेन्दियपृथिवीकायिक आदि जीवों में जो भव्य अधया अभव्य जीव हैं वे " सप्रदेश और अप्रदेश होते हैं " इस तरह દંડકના જેવાં જ ભવસિદ્ધિકના બે દડક અને અભવસિદ્ધિકના બે દંડક સમ- જવા. તેમને એકવચન વાળે અભિલા૫ બતાવે છે કે કોઈક ભવ્ય જીવ અને કઈક અભવ્ય જીવ નિયમથી પ્રદેશ હેય છે. બહુવચનવા અભિલા એ બતાવે છે કે અનેક ભવ્ય છે અને અનેક અાવ્ય જીવો સપ્રદેશ અથવા અથવા અપ્રદેશ હોય છે. નારક આદિકોમાં કોઈક ભવ્ય અથવા અભવ્ય જીવ સંપ્રદેશ અથવા અપ્રદેશ હોય છે. અનેક ભવ્ય અથવા અનેક અભવ્ય જસપ્રદેશ જ હોય છે, નરયિક આદિમાં જે અનેક ભવ્ય અથવા અભવ્ય જીવ છે, તેઓ ત્રણ ભંગ पामा हाय है-(२) या३४ मां सप्रदेश डाय छ, (२) च्यारे भने। સપ્રદેશ હોય છે અને કોઈક અપ્રદેશ જ હોય છે, (૩) કયારેક અનેક સમ- દેશ હોય છે અને કયારેક અનેક અપ્રદેશ હોય છે તથા એકેન્દ્રિય પૃથ્વીકાય આદિ માં જે ભવ્ય અથવા અભવ્ય જ હોય છે તેઓ અને અપ્રદેશ હોય છે. આ રીતે તેમને એક જ ભગવાળા કહ્યા છે. અહીં "सप्रदेश ·- " ९७१ भगवती वचनान्तः, एकवचन- बहुवचनसंयोगान को चतुर्ण पक्षी , पठो भो बहुः वचनान्तः ६। इति । तत्र समदेशभ भप्रदेशय १, इत्येवंरूपं केवलवान- गर्भितोभङ्गोऽत्र न संभाति बहुत्वस्याधिकारात् । प न नरयिकाणां भवन पतीनां द्वीन्द्रियादीनां च अल्पतराणामुत्पतेः एकपादीनाम् अनाहारकाणा भावात् उपयुक्ताः पद भगाः भान्तीति, सिद्धेहि नियभंगो' सिदेपु त्रयो भङ्गाः - कदाचित् सर्वे सिद्धाः समदेशाः १, पदागिन् यदयः सप्रदेशाः एकः अप्रदेशश्च २, कदाचिन् वावः समदेवाः यहयः अपदेशाय भवन्ति ३, सप्रदेशपदस्य बहुवचनान्तस्यैव सिद्धेषु संभगत् । 'मरसिदिया, अमरसिद्धिया जहा ओहिया' भवसिद्धिकाः भव्याः, अभवसिद्धिकाः अभव्याध जीराः यथा औषिकाः सामान्य जीवास्तथा ज्ञातव्याः, तथाहि औयिकदण्डद्वयत् एतेषां भासिद्धिकानाम् अभव- सपएसा य अपपसा य । इनमें दो भंग प्रथमभंग और दितीयभंग ये यष्टुवचनान्त हैं तीसरा एक वचनान्त है और शेपर भंग-४था पांचवां ये एकवचन और यहुवचन के संयोग से होते हैं। और छहा यहुवचनान्त है। (सप्रदेशश्च अप्रदेशश्च) ऐसे केवल एकवचनभित भंग यहां नहीं हैं। (कारण किय हां पर पहुवचनका अधिकार है। (सिद्धेहिं तियभंगो) सिद्धों में तीनभंग होते हैं-"कदाचित् समस्त सिद्ध सप्रदेश होते हैं ?" कदाचित् अनेक सिद्ध संप्रदेश होते हैं और कोई एक सिद्ध अप्रदेश होता है २, कदाचित् अनेक प्तिद्ध सप्रदेश होते हैं और कदाचित् अनेक सिद्ध अप्रदेश होते हैं " इस प्रकार से ये तीन भंग हैं। यहां पर जो सप्रदेश पद है वह बहुवचनान्त ही है "भवसिद्धिया अभवसिद्धिया, जहा ओहिया' भवसिद्धिक-भव्य, अभवसिद्धिक-अभव्य, ये दोनों जीव सामान्य (समुच्चय) जीव की तरह से जानना चाहिये-अर्थात् सामान्य जीव के दण्डक की तरह भवसिद्धिक और अभवसिद्धिक इन दोनों में से प्रत्येक પાંચમો ભગ એકવચન અને બહુવચનના સંગથી બનેલ છે. અને છઠ્ઠો ભંગ महुपयनवाणी छे. " सप्रदेशश्च अप्रदेशश्च । मेवा शयन मडी समवित नथी ।२५ मा मयना अधि४२ याती हो 2. "सिद्धहि तिय भगो" सिद्धीमा: 1 थाय -(१) ध्या२४ समत सिद्ध सोश जाय છે (૨) કયારેક અનેક સિદ્ધસપ્રદેશ હોય છે અને કોઈક સિદ્ધ અપ્રદેશ હોય છે. (૩) કયારેક અનેક સિદ્ધ સંપ્રદેશ હોય છે અને અનેક સિદ્ધ અપ્રદેશ હોય છે, આ રીતે સિદ્ધ પદને અનુલક્ષીને ત્રણ ભંગ થાય છે અહીં જે પ્રદેશ પદ છે તે महुपयनमा ४ १५रायु तमसभा. “भवसिद्धिया, अभवसिद्धिया, जहा ओहिया " मपसिद्धि ( म०4) मनसिद्धि: ( 24 ) से मन्ने सपना વિષયમાં સામાન્ય જીવ જેવું જ કથન સમજવું. એટલે કે સામાન્ય छनना ·- - " प्रमेयाधिकारी ०६ २०४ स. १जीयस्य सप्रदेशाप्रदेशनिरुपणम २७५ अत्र बद्दुत्वविषयकदण्डके भयकत्रयमयसेयम् , तथाहि-' नोभवसिद्धिय-नो- अभासिद्धिया णं गते ! जीवा कि सपएसा अपएसा ? गोयमा ! सन्चे सपएसा१, बहुगा सपएसा, एगे अपएसे य २, बहुया सपएसा बहुया अपएसा य३ त्ति' 'स्त्रीहिं जीवारो तियभंगो संनिपु जीवादिकाखयो भङ्गाः, संक्षिपु यो एकत्य- बहुत्तविषयको दण्डको तयोबहुत्यविषयके द्वितीयदण्डके जीवादिकः जीवादिपदेषु वचनचाले दण्डक का भी अभिलाप कह लेना चाहिये-इस पहुवचनवाले दण्डक में तीनभंग होते हैं-वे इस प्रकार से-(णो भवसिद्धिय नो अभवसिद्धियाण मंते। किं सपएमा अपएसा? गोयमा!) सर्वे सप्र- देशाः १, यहवः सप्रदेशाः, एकः अप्रदेशश्च २, यहवः सपदेशाश्च यहवः अप्रदेशाश्च ३ हैं। यहां गौतम ने प्रभु से प्रश्न किया कि हे भदन्त ! जो जीच ऐसे हैं कि नये भव्य और न वे अभव्य है तो क्या वे सप्रदेश होते हैं या अप्रदेश होते हैं ? इस प्रश्न का उत्तर यहां तीनभंगरूप से दिया है उन्हों ने कहा है गौतम ! ऐसे जीव या तो सप सप्रदेश होते हैं। कितनेक सप्रदेश होते हैं और कोई एक अप्रदेश होता है । या कितनेक सप्रदेश होते हैं और कितनेक अप्रदेश होते हैं। " संन्नीहिं जीवाइओतियभगो"संज्ञियों में जीवादिक तीन भंग होते हैं अर्थात संज्ञि जीवों में जो एकत्व एवं पहुत्य विषयक दो दण्डक हैं, उनमें से અપ્રદેશ હોય છે. એ જ પ્રમાણે બહુવચનવાળા हैं। અભિલાપ પણ કહે જોઈએ. આ બહુવચનવાળા દંડકમાં ત્રણ ભંગ થાય છે. તે ત્રણ ભાગ નીચે सभा -(णो भवसिद्धिय नो अमवसिद्धियाणं भंठे ! जीवो कि सपएसा गोयमा ! सर्व सप्रदेशाः १, बहवः सप्रदेशः एक अप्रदेशश्च २, यहवः सत्रदेशश्च बहवः अवदेशाश्च ३) આ વિષયમાં ગૌતમ સ્વામી એ પ્રશ્ન પૂછે છે કે હે ભદન્ત ન ભવ્ય અને ન અભવ્ય એવા છે શું સપ્રદેશ હોય છે કે અપ્રદેશ હોય છે? આ પ્રશ્નના ઉત્તર રૂપે મહાવીર પ્રભુએ નીચે પ્રમાણે ત્રણ ભંગ (G८५) -- (૧) એવાં બધાં જ કાં તે પ્રદેશ હોય છે, (૨) અથવા અનેક સપ્રદેશ હોય છે અને કેઈક અપ્રદેશ હોય છે, (૩) અથવા અનેક સંપ્રદેશ હોય છે અને અનેક અપ્રદેશ હોય છે. ( सन्नीहि जीवाइओ तियभंगो) सभी वामां नम थाय છે. એટલે કે સંસી જીવમાં જે એકત્વ અને બહુ વિષયક બે દંડક છે, अपएसा?) .

·- मावती समदेशाम अमदेशाम, इति एकमतान्त पर। सिपदं सर न वक्तन्यम् सिद्धानां भव्यामपत्यविशेषणानुपलब्धः। 'गोमसिद्धिय-गोप्रभासिद्धिग- जीरसिद्धेहि वियभंगो' नो भवसिदिक-नो भासिदिक-जीर सियोम्रयो भहा वेदिवपाः, वयादि-एतद् नोभवसिदिक नोभावसिद्धिक विशेषणनिशि. एम् उपर्युक्तनीयसिद्धदण्डकद्वयं पठितव्यम् एकताभिलापाकारत्यम्- गोभर- सिद्धिय-णोभमवसिदिएणं भंते ! जीवे कि सपएसे, अपरसे ? गोयमा ! सिप सपएसे सिय अपएसे' इत्यादि । एवं बहुत्वदण्डकालापीति वक्तव्या, के ये एक भंगवाले ही कहे गये हैं। यहां भव्य अभव्य के प्रकरण में सिद्धपद नहीं कहना चाहिये-क्यों कि सिद्धों में भव्य अभव्य इन दोनों विशेषणों का अभाव हो गया है। (णो भवसिद्धिय-णो अभयसिद्धिय -जीवसिद्धेहि तियभंगो" नो भवसिद्धिक नो अभयसिद्धिक जीव एवं सिद्धों में तीन भंग होते है-तात्पर्य यह है कि " भव्य नहीं, अभव्य नहीं" ऐसे विशेपणों वाले जीवादिक दो दण्डक कहना चाहिये-इनसे लगता हुआ एकत्व अभिलाप का आकार इस प्रकार से हैं-(णो भव. मिद्विय णो अभवसिद्धिएण भंते ! जीवे किं सपएसे अपएसे?) गौतम यहां ऐसा प्रश्न किया है कि हे भदन्त ! जो जीव न भवसिद्धिक है और न अभवसिद्धिक है ऐसा वह जीव क्या सप्रदेश होता है या अप्रदेश होता है ? इसके उत्तर में प्रभु गौतम से कहते हैं कि (गोयमा) है गौतम ! (सिय सपएसे सिप अपएसे) इत्यादि-ऐसा जीव कदाचित् सप्रदेश होता है और कदाचित् अप्रदेश होता है । इसी तरह से यहु- ભવ્ય અભવ્યના પ્રકરણમાં સિદ્ધને સમાવેશ કરવો જોઈએ નહીં, કારણ કે સિદ્ધમાં ભવ્ય અને અભિવ્ય એ બને વિશેષ સંભવી શકતા નથી “નો भवसिद्धिय, णो अभवसिद्धिय-जीव सिद्धेहि तियभंगो" सिद्धि, न અભવસિદ્ધિક જીવ અને સિદ્ધોમાં ત્રણ ભંગ થાય છે. આ કથનનું તાત્પર્ય એ છે કે “ભવ્ય નહીં, અભવ્ય નહીં એવાં વિશેષણવાળાં જીવાદિક બે દંડક કહેવા જોઈએ. તેમને લાગુ પડતે એકત્વ વિષયક અભિશાપ આ પ્રમાણે छ--" णो भवसिद्धिय णो अभवसिद्धिएणं भंते ! जीवे कि सपएसे अपएसे ?" ગૌતમસ્વામી અહી એવો પ્રશ્ન કરે છે કે “હે ભદન્ત ! જે જીવ ન ભરસિદ્ધિક અને ન અભયસિદ્ધિક છે, તે શું સપ્રદેશ હેય છે કે અપ્રદેશ હેય છે? તેને જવાબ આપતાં મહાવીર પ્રભુ કહે છે - - “गोयमा ! " गौतम !” सिय सपएसे, सिय अपएसे सवा ७३ या२४ सप्रदेश उय छ भने या .

·प्रमेयन्द्रिका टी० ४०६ 30 ४१ जीयस्य प्रोशाप्रदेशसनिरूपणम् ९७४ एकेन्द्रिपवन: - पृयिव्याये केन्द्रियपदानि बहुसविषयकद्वितीपदण्डके वर्जयित्वा विकभः पूर्वमदर्शित भात्रयं योध्यम् । एकेन्द्रियपृथिव्यादिपदेषु तु 'सप्रदे- पाथ अपदेशाब ' इत्येक एव भयो वेदितव्यः, तत्र सदा बहूनाम् उत्पत्या तेपाम् अपदेशत्वस्यापि बहुत्यसंभयात् । 'नेरइय-देव-मणुएहि छन्भंगा' नैरयिक- देव-मनुजेषु पड़ भानाः भामेयाः । तत्र असंदिनोऽपि जीवाः प्रथमनरके भवन- पतिवानन्यन्तरेषु च उत्पद्यन्ते अतः प्रथमनस्कनैरयिकाणां भवनपतिवानव्यन्तराणां च संझिनामपि पूर्वमधीयासंशिया उत्पादात् भूतपूर्वगत्या असंज्ञित्वमवसेयम् । तथा असंज्ञो सम्बन्धी महत्व विषयक दितिय दण्डक में तीन भंग होते हैं ऐसा जानना चाहिये-ये भर तीन अभी २ अपर दिखला ही दिये गये है। यहां जो पृथिवी आदिक एकेन्द्रियों को छोड़ने के लिये कहा गया है, सो उसका कारण यह है कि इन एकेन्द्रिय पृथिवी आदिक पदों में "सप्रदेशाश्च अग्रदेशाच" ऐसा एक ही भङ्ग होता है। इसका कारण पन पृथिव्यादिकों में अनेक जीपों की उत्तत्ति होती है इस कारण उत्प- चमान अनेक जीव अपनी उत्पत्ति के प्रथम समय में अप्रदेश होते हैं अतः यहां पूर्वोत्पन्न अनेक जीव सप्रदेश और उत्पद्यमान अनेक जीव अप्रदेश है ऐसा जानना चाहिये। "णेरइय-देव मणुएहिं उभंगो" नैरयिक, देव और मनुष्यों में छह भंग होते हैं-असंजी जीव भी प्रधम नरक में भवनपति देवों में और वानव्यन्तर देवों में उत्पन्न होते हैं । इसलिये संज्ञी भी प्रथम नरक के नारकियों को, भवनपतिदेवों को, और यानव्यन्तरदेवों को, पूर्वभ- કેમાં ત્રણ ભંગ થાય છે, એમ સમજવું. એ ત્રણે ભેગો ઉપર બતાવ્યા પ્રમાણે (સંસી ના ત્રણ ભંગ પ્રમાણે) સમજવા. એકેન્દ્રિય જીવોને તેમાં સમાવેશ નહીં કરવાનું કારણ એ છે કે પૃથ્વીય આદિ એકેદ્રિય જીવોમાં सप्रदेशाश्च अश्देशाश्च " वा ४८ म थाय छ तेनुं १२५ से 2 3 તે પૃથ્વીકાય આદિ કેમાં અનેક જીવોની ઉત્પત્તિના પ્રથમ સમયે અપ્રદેશ હોય છે, તેથી ત્યાં પુત્પન્ન અનેક જીવ સંપ્રદેશ હોય છે અને ઉત્પરમાન ( ઉત્પન્ન થતા અનેક જ અપ્રદેશ હોય છે, એમ સમજવું. णेरइय-देव मणुएहि मंगो" ना२३, १५ मने मनुष्यामा छ । થાય છે-અસંસી છો પણ પહેલી નરકમ, ભવનપતિ દેવામાં અને વાવ્યન્તર દેવામાં ઉત્પન્ન થાય છે. તેથી સંજ્ઞી હોવા છતાં પણ પહેલી નરકના નારકને, ભવનપતિ દેવને અને વાનધ્યન્તર દેવેને , .

·इत्यर्थः त्रयो भना भवन्ति । तथाहि-तमिनो जी: पूर्वोत्तमान स्यादिसमय स्थितिकान अपेक्ष्य कारतः सप्रदेशः मान्ति १, उत्पादरिहानन्तरं च एक- स्योत्सनी तस्य प्रयमसमयस्थितिदशायां - पहरा समदेशाः, १ भमदेवभ २, बहुनामुत्पत्निसमयमायम्पे तु यहरः संशिनः सरदेशात्र यहा अपदेशात्र भान्ति ३, इति रीत्या भङ्गत्रय योध्यम् । एवं सर्वपदेपु विझयम् । केरलमेतयो दण्डकयोः एकेन्द्रिय-विकलेन्द्रिय-सिद्ध-पदानि न यक्तव्यानि तेगा संजिविशे- पगत्यासंभात् । 'असोहि एगिदिपज्जो तिपभंगो' असंशिपु अशिविषये यहत्य विपयक वितीय दण्डक में जीचादिक पदों में तीन भा होते हैं वे इस प्रकार से होते हैं-संज्ञी जीव धादिक समय की स्थिति वाले पूर्वोत्पन्न संज्ञी जीवों की अपेक्षा लेफर फाल की अपेक्षा से सप्रदेश होते हैं। और उत्पाद विाह के अनन्तर जय एक जीव की उत्पत्ति होती है तब उसकी प्रथम समय की स्थितिदशा में अनेक संज्ञी जीव सप्रदेश और एक संज्ञी जीय अप्रदेश ऐसा कहा जाता है। तथा जप अनेक संज्ञी जीवों की उत्पत्ति के समय को प्रथमता रहती है तष अनेक संज्ञी जीव सप्रदेश, और अनेक संज्ञी जीव अप्रदेश हैं ऐसा कहा जाना है। इस तरह से यहाँ ये तीन भंग हैं। इसी तरह से सर्व पदों में जानना चाहिये। केवल इन दो दण्डकों में एकेन्द्रिय, विकेन्द्रि य और सिद्ध इन पदों को कहना चाहिये। क्यों कि इन सब में (संज्ञी) इस विशेपण का अभाव है। "असनीहिं एगिदियवनो नियभंगो" असंज्ञी जीवों में अर्थात् पृथिवी आदिक एकेन्द्रिय पदों को छोड़कर તેમાંના माहुन વિષયક બીજા દંડકમાં, જીવાદિક પદોમાં ત્રણ ભંગ થાય છે. તે ત્રણ ભંગ નીચે પ્રમાણે સમજવા-(૧) બે ત્રણ આદિ સમયની સ્થિતિ- વાળા પૂર્વોપ સંસી ની અપેક્ષાએ સંસી સપ્રદેશ હેય છે. (૨) અને ઉત્પાદ વિરહ બાદ જ્યારે એક જીવની ઉત્પત્તિ થાય છે, ત્યારે તેની પ્રથમ સમયની સ્થિતિદશામાં અનેક સંજ્ઞી છ સપ્રદેશ હોય છે પણ એક જ સંજ્ઞા જીવ અપ્રદેશ હોય છે. (૩) તથા જ્યારે અનેક સંસી છની ઉત્પ- ત્તિના સમયની પ્રથમતા રહે છે, ત્યારે અનેક સંસી છ સપ્રદેશ હોય છે અને અનેક સંસી જી અપ્રદેશ હોય છે. આ પ્રકારના ત્રણ ભંગ અહીં બને છે, એ જ પ્રમાણે બધાં પદોમાં સમજવું પરંતુ આ બે દંડકમાં એકે- ન્દ્રિય, વિકેન્દ્રિય અને સિદ્ધને સમાવેશ કરવો નહીં, કારણ કે તેમને “સી” વિશેષણ લાગુ પડતું નથી. असन्नीहिं एगि दियवज्जो तियभंगो" थी. કાયિક આદિ એકેન્દ્રિય સિવાયના અસી જીવમાં બહુવચનવાળા બીજા દંડ- ·- . - प्रौपचन्द्रिका री0 10 ४० ४ स०१ जीवस्य सपोशाप्रदेशनिरूपणम् ९३२ तियभंगो' नोसंहि-नोभसंति-जीव-मनुज-सिद्धेषु यो भङ्गाः, 'नोसंजि- नोअसंक्षि-' इतिविशेषणविशिष्टयोरेकत्वबहुत्वविषयकदण्डकोमध्ये बहुत्य- विषयदण्डके जीर-मनुज-सिद्धपदेषु पूर्वोक्तरूपं भगत्रिकं भवति । ' सर्वे मम. देशाः १ . ' बहवः समदेशाथ एकः अपदेशश्च २' ' बहवः सप्रदेशाश्च बहवः अपदेशाव३' इति भङ्गत्रयम् तेषु वहनाम् अवस्थिताना लाभाव , उत्पद्यमानानां च एकादीनां संभवात् । एतयोश्च नोसंशि-नोअसंनिविषयकयोरेकत्ववहुत्वदण्डकयोः बीर-मनुन-सिद्धपदान्येव भवन्ति न नरयि कादिपदानि, तेषां नो संज्ञि-नो असतित्वविशेषणस्थासंभवात् । सलेसा जहा-ओहिया' सलेश्याः लेश्यावन्तो जोराः पया औधिकाः सामान्यजीवाः पूर्व सपदेशत्यादिना प्रतिपादितास्तथा यहां गृहीत नहीं हैं। क्यों कि इनमें असंज्ञित्व का अभाव है । (णो सन्नि, णो असन्नि जीव मणुयसिद्धेहि तियभंगो) नो संज्ञो नो असंज्ञी इन विशेषणों से विशिष्ट एकत्व बहुत्वविपयफ दो दण्डकों में से बहु- स्व विषयक द्वितीयदण्डक में जीवपद, मनुष्यपद और सिद्ध में पूर्वोक्त रूप से ये तीन मंग होते हैं-"सर्वे सप्रदेशाः १, वहवः सप्रदेशाश्च, एकः अप्रदेशश्च २ बहवः सप्रदेशाच, पहचः अप्रदेशाश्व । " कारण यहां पर पूर्वोत्पन्न अनेक रहते हैं और उत्पद्यमान कोइ एकादि रहता है। इन दो नो संझी नो असंज्ञी विषय एकत्व यहुत्व दण्डकों में जीव, मनुष्य और सिद्धपद ही होते हैं, नैरयिक आदि पद नहीं। क्यों कि इनमें नो संज्ञि-नो असंज्ञी विशेषण संभवता नहीं है। (सलेसा जहा ओहिया) लेश्यावाले जीवों के कथन, पहिले जैसे सामान्य जीव सप्रदे- शव आदि द्वारा प्रतिपादित किये गये हैं, वैसा ही जानना चाहिये- मार डाय छे. (णो सन्नी, णो असन्नी जीर मणुयसिद्धेहि तियभगो) ને સંસી, ને અસર એ વિશેષણવાળા એકત્વ બહુત વિષયક બે દંડક માંના બહત્વ વિષયક બીજા દંડકમાં જીવ પદ, મનુષ્ય પદ્ધ અને સિદ્ધમાં પૂર્વોક્ત ત્રણ ભંગ થાય છે- (१) सर्वे सप्रदेशाः (२) बहवः सप्रदेशाच एकः अप्रदेशध, (३) बहवः सप्रदेशाच, बहवः अमदेशाश्च ) २५ 3 मही पूर्वापन्न अने, २७ छ भने ઉત્પમાન કેઈ એકાદિ રહે છે. ને સંસી, ને અસંતી વિષયક એકવ અને બહુત્વ દર્શન બે દંડકમાં જીવ, મનુષ્ય અને સિદ્ધ એ ત્રણ પદે જ હોય છે, નારક આદિ પદ લેતા નથી, કારણ કે નારક આદિમાં ને સંજ્ઞી અને नो असा विशेष समता नथी. “सलेसा जहा ओहिया જીિના સમદેવ આદિનું કથન સામાન્ય જીવેના સપ્રદેશવ આદિના કથન " सेश्यावाणा ·नैरपिकादिपु असमित्वस्य 'कादाचिस्पेन एकल-पस्यमा माा भान्ति, तपाहि-समदेशाचा १, अप्रदेश या २, भगा सपदेशन पदेन , अपरा सपदेशन भमदेशात, अथवा समदेशात भपदेशभ ५, आया समदेवार भदे साथ६, इति । किन्चन नेरपिकपदेन मधमनरसनेरयिकाः, देशपदेन च भवनपति- वानन्यन्तराएर ग्रायाः नतु द्वितीयादि नरकीयाः, ज्योतिषिक-मानिका, तथा सिद्धाश्थ, तेपाम् असंशित्वस्यासंभात् । 'गोसन्नि-णोभानि-जी-मणुग-रिदेखि घीय असंझी जीवों के उत्पाद की अपेक्षा से अर्थात असंही जीव यहां उत्पन्न होते हैं इस भूतपूर्व प्रज्ञापन नय की अपेक्षा से भूतपूर्वगति को ध्यान में रखकर अर्थात् ये पहिले भव में असंझी पे-इस बात को मानकर असंझी मान लिया जाता है । तथा नरयिक आदिकों में असं. ज्ञीपन कादाचित्क है इससे इनमें एकत्व यहत्य की सम्भावना से छह भंग रोते हैं वे इस प्रकार से-" समदेशा या १, अप्रदेशा वा २ सप्रदे- शश्च अप्रदेशश्च ३, सप्रदेशच अप्रदेशाय ४, सप्रदेशाश्च अप्रदेशच ५, सप्रदेशाश्च अप्रदेशाश्च ६" इन छह भंगो में प्रथमभंग और मितीयभंग पहुवचनान्त हैं। तथा अवशिष्ट चार भंग एकवचन और बहुवचन के संयोग से जन्य हैं। (गैरहय, देवमणुपदि) में नैरयिक पद से यहां मधम नरक के नारक जीव ही गृहीत हुए हैं, द्वितीयादिक नरकों के नारक जीव नहीं। देन पद से भवनपति देव और चानव्यन्तर देव ही गृहीत हुए है, ज्योतिपिक देव और वैमानिक देव नहीं। तथा सिद्ध भी પૂર્વભવીય અસંજ્ઞી જીવોના ઉત્પાદનની અપેક્ષાએ-એટલે કે અસંસી જીવ અહીં ઉત્પન્ન થાય છે એવા ભૂતપૂર્વ પ્રજ્ઞાપન નયની અપેક્ષાએ-ભૂતપૂર્વ ગતિને ધ્યાનમાં રાખીને-એટલે કે તેઓ આગળના ભવમાં અસંશી હતા એ વાતને માનીને, અસંક્ષી માની લેવામાં આવે છે. તથા નારક આદિકમાં અસંત્તીત્વ કયારેક હેય છે, તેથી તેમાં એકત્વ બહુવની સંભાવનાથી નીચે પ્રમાણે छ 1 थायछ. (१) प्रदेशा वा (२) अप्रदेश वा (३) सपदेशश्च अदेशव, (४) सप्रदेशश्च अप्रदेशाध (५) सप्रदेशाध अप्रदेशश्च, (६) सप्रदेशाश्च अप्रदेशाध. मा ભંગમાં પહેલો અને બીજો ભાગ બહુવચનાત છે, અને બાકીના ચાર ભંગ वयन मने महुपयनना सयोगथी भन्या छ. “णेरइय, देव, मशुएहि માં નારક પદથી પહેલી નરકના નારકને જ ગ્રહણ કરવા, બીજી, ત્રીજી આદિ નારકેને ગ્રહણ કરવા જોઈએ નહીં. દેવપદથી ભવનપતિ દેવ તથા વાન બન્તરને જ ગ્રહણ કરવા-તિષિક અને વૈમાનિકને નહીં, તથા અહીં સિદ્ધ ને ૫ ગ્રહણ કરવાના નથી, કારણ કે તેમનામાં અસંસીવને ·- - प्रमेयवन्द्रिका ट ६ १०४ १० १ जीवस्य सप्रदेशाप्रदेशनिरूपणम् ९८१ पादितस्तथा प्रत्येकम् एकत्वबहुत्तविषयकदण्डकद्वयेन वाच्याः ते च 'सर्वे सम. देशाः 'बद्दवः समदेशाध एकः अप्रदेशच यायः सप्रदेशाश्च बद्दवः अमदे- शाय' इति भगवयं नैरयिकादिपु बोध्यम् । जीवैकेन्द्रियेपु तु · समदेशाच अमदे- देशाथ ' इत्येको भङ्गः । 'नयर-जस्स अत्यि एयाओ' नवरं विशेषस्तु एतावा- नेव यत्-यस्य जीवनरयिकादेः एता लेश्याः सन्ति स एव जीवनैरयिकादिः वक्तव्यः, एताच तिसः कृष्ण-नील-कापोवलेश्याः ज्योतिपिक-चैमानिकानां न भवन्ति, सिद्धानां तु सर्वा अपि न भवनिा, इति तेऽत्र न वक्तव्याः। तेउलेस्सार जीवाइी तियभंगो' तेजोलेश्यायाम्-तेजोलेश्यावतां बहुत्यविषयकदण्ड के जीवा- दिकः जीवादिपदेपु त्रयो भङ्गाः-ते एव पूर्वोक्ताः-सर्वे सपदेशाः १ वहवः समदेशाः द्वारा कहना चाहिये। यहुत्वविषयक दण्डक में तीन भंग है-वे इस प्रकारसे हैं-" सर्वे सप्रदेशाः" यहवः सप्रदेशाः एकः अप्रदेशश्च यहवः समदेशाच, यहव अप्रदेशाच" जीव और एकेन्द्रियों में “सप्रदेशाश्च अप्रदेशाच" ऐसा एक ही भंग है। " नवरं जस्स अस्थि एयाओ" यहां विशेषता केवल इतनी ही है कि जिस जीव नैरयिक आदिके ये लेश्याएँ हैं वही जीव नैरयिक आदि यहां कहना चाहिके। ये कृष्ण, नील और कापोत लेश्याएँ ज्योतिपिक और वैमानिकदेवों के नहीं होती हैं। तथा जो सिद्ध जीव हैं उनके तो छहलेश्याओं में से कोई भी लेझ्या नहीं होती है । इस कारण इन्हें यहां ग्रहण नहीं करना चाहिये। (तेउलेस्साए जीवाइओ तियभंगो) तेजो लेश्यवालों के बहुत्वविषयक दितीय दण्डक में जीवादिकपदों में पूर्वोक्त ये "सर्वे सप्रदेशाः १, पहवः सप्रदेशाः, एकः अप्रदेशश्च २" "यहवः सप्रदेशाः यहवः महुप विषय ६i मा प्रभारी व थाय छ-" सर्व सप्रदेशाः " यहवः सप्रदेशाः एकः अप्रदेशव्य, बहवः सप्रदेशाध बहवः अप्रदेशाध " २५ भने भेन्द्रियमा “ सप्रदेशाश्च अप्रदेशाध" मेवो मे - थाय छ. ', नवरं जस्स अस्थि एयाओ" मी विशेषता मेटली 2 ना२४ આદિ જેની લેશ્યા હોય છે, તે નારકાદિ ના સપ્રદેશ– આદિનું અહીં પ્રતિપાદન કરવું જોઈએ. તિપિક અને વૈમાનિક દેવમાં કૃષ્ણ, નીલ અને કાપિત લેસ્યાઓ હોતી નથી, તથા સિદ્ધ જીવોમાં તે છ લેશ્યાઓમાંની એક પણ લેસ્યા હોતી નથી. તે કારણે અહીં તેમને પ્રણ કરવા જોઈએ નહીં. (तेउलेस्वार जीवाइओ वियभंगो) तन बेश्या जवाना महुत विषय બીજા દંડકમાં જીવાદિક પદોમાં આ પ્રમાણે ત્રણ સંગ હોય છે, ·Tr- - - भगवतीसरे प्रतिपत्तव्याः, लेश्यारतामेकत्ययात्वरिषयकदादा जीवसामान्यरूपाधिक दण्डकवद् जीवनरयिकादयो वक्तव्याः तथाहि-एकत्वले यादण्डक नियमतः सम. देशः' इत्य को भारत, बहुत्वदण्डके निगमतः समदेवाः' इनि, जीनत्यस्य अनादि- त्ववन् लेश्याया अपि भनादितया सलेक्ष्यतायां विशेषाऽनुत्पादान् केवलं सिद्धपदन वाज्यम् , सिद्धानां लेम्यारहितत्यात् । 'काहस्सा, नीललम्सा, काउलेस्सा, जहाआ. हारो' कृष्णलेश्या: कणलेश्यावन्तः, नीललेश्या:-नीलेशान्तः, कापोतलेश्याः कापोतलेश्यावन्तो जीवनारफादयो यथा आहारक:-मादारकजीवादिः पूर्व पति- तात्पर्य कहने का यह है कि लेश्यायाले जीवों के एकत्व पटुत्वविषयक दो दण्डकों में जीव और नरयिक आदि जीय सामान्य दण्डक की तरह वक्तव्य होते हैं कारण इसका यह है कि जीवत्व की तरह सलेश्यना भी अनादि से है। एकत्वलेण्यादण्डक में "नियम से कोई एक जीव सप्रदेश होता है " ऐसा एक भंग है यष्टुत्वदण्डक में नियम से पूर्वोत्पन्न सलेश्या जीव सप्रदेश होते हैं। इस तरह औधिक दण्डक में और इस दण्डक में कोई अन्तर नहीं है। इस लेश्यादण्डक में केवल सिद्धपद को नहीं कहना चाहिये-क्यों कि सिद्ध जीव लेश्या से रहित होते हैं । (कण्हलेस्सा नीललेस्सा काउलेस्सा जहा आहारओ) कृष्णलेश्या वाले जीवों में नीललेश्यावाले जीवों में और कपोत लेश्यायाले जीवों में और नारक आदि जीवों में, प्रत्येक लेश्यायाले जीव पूर्व में प्रतिपादित हुए अहारक जीवादिक की तरह एकत्य और बहुत्वविषयक दोदण्डकों પ્રમાણે જ સમજવું. આ કથનનું તાત્પર્ય એ છે કે લેશ્યાવાળા જીવોના એકત્ર બહુત વિષયક બે દંડકોમાં જીવ અને નારક આદિ જીવનું વક્તવ્ય સામાન્ય જીના વક્તવ્ય પ્રમાણે જ થાય છે, કારણ કે જેમ જીવત્વ અનાદિ છે તેમ સલેશ્યતા અનાદિ છે. એકત્વ વિષયક લેસ્થા દંડકમાં “નિયમથી જ કઈક જીવ પ્રદેશ હોય છે," એ એક જ ભાગ છે. બહુ દંડકમાં “નિયમથી પૂર્વોત્પન્ન સલેશ્ય છવ સંપ્રદેશ હોય છે. આ રીતે સામાન્ય જીવના દંડકમાં કઈ તફાવત નથી. આ વેશ્યા દંડકમાં માત્ર “સિદ્ધ ' પદને ગ્રહણ કરવું નહીં, કારણ કે સિદ્ધ જ લેશ્યા રહિત હોય છે. कण्हलेस्सा, नीउलेस्सा, फाउलेस्सा जहा आहारओ" सश्यावाणा, नी देश्यावा, पोत बेश्या. વાળા અને નારક અદિ જમાંના પ્રત્યેક વેશ્યાવાળા જીવનું કથન આહારક જીવાદિકની જેમ એકત્ર અને બહુત વિષયક બે દડકો દ્વારા કરવું જોઈએ. આહારક જીવોના સપ્રદેશ આદિનું પ્રતિપાદન આગળ આવી ગયું છે, ·प्रमेयवन्द्रिका टी० ६ ० ४ ० १ जीवस्य सप्रदेशाप्रदेशनिरूपणम् ९४५ पादितस्तथा प्रत्येकम् एकत्यवहत्यविषयकदण्डकद्वयेन वाच्याः ते च ' सर्वे सम. देशाः । 'बहवः सप्रदेशाध एकः अप्रदेशन यहवः सप्रदेशाच बहवः अपदे- शाथ ' इति भङ्गवयं नैरयिकादिपु बोध्यम् । जीकेन्द्रियेषु तु · समदेशाश्च अप्रदे- देशाच' इत्येको भङ्गः । 'नवर-जस्स अत्यि एयानो' नवरं विशेषस्तु एतावा- नेव यत्-यस्य जीवनरयिकादेः एता लेश्याः सन्ति स एव जीवनैरयिकादिः वक्तव्यः, एताथ तिस्रः कृष्ण-नील-कापोवलेश्याः ज्योतिपिक-चैमानिकानां न भवन्ति, सिद्धानां तु सर्वा अपि न भवनित, इति तेऽत्र न वक्तव्याः। 'तेउलेस्साए जीवाइनो तियगंगो' तेजोलेश्यायाम्-तेजोलेश्यावतां बहुत्तविषयकदण्ड के जीवा- दिकः जीवादिपदेपु त्रयो भनाः-ते एव पूर्वोक्ताः-सर्वे सपदेशाः १ वहवः सप्रदेशाः दारा कहना चाहिये। बहुत्वविषयक दण्डक में तीन भंग है-वे इस प्रकारसे हैं-" सर्वे सप्रदेशाः" यहवः सप्रदेशाः एकः अप्रदेशश्च बहवः समदेशाच, यहव अप्रदेशाश्च" जीव और एकेन्द्रियों में "सप्रदेशाश्च अप्रदेशाच" ऐसा एक ही भंग है। "नवरं जस्स अत्थि एयाओ" यहां विशेषता केवल इतनी ही है कि जिस जीव नैरयिक आदिके ये लेश्याएँ हैं वही जीव नैरयिक आदि यहां कहना चाहिके । ये कृष्ण, नील और कापोत लेश्याएँ ज्योतिपिक और वैमानिकदेवों के नहीं होती हैं। तथा जो सिद्ध जीव हैं उनके तो छहलेश्याओं में से कोई भी लेश्या नहीं होती है । इस कारण इन्हें यहां ग्रहण नहीं करना चाहिये। (तेउलेस्साए जीवाइओ तियभंगो) तेजो लेश्यवालों के बहुत्वविषयक दितीय दण्डक में जीवादिकपदों में पूर्वोक्त ये " सर्वे सप्रदेशाः १, यहवः सप्रदेशाः, एकः अप्रदेशश्च २ "यहवः सप्रदेशाः यहवः व विषयमा प्रभावी व 1 थाय छ-" सर्व सप्रदेशाः " बहवः सप्रदेशाः एकः अप्रवेशध, बहवः सप्रदेशाश्च बहवः अप्रदेशाच" જીવ અને એકેન્દ્રિયમાં " सप्रदेशाश्च अप्रदेशाश्च" मेवो मे १ सय थाय छ. "नवर जस्स अस्थि एयाओ" मी विशेषता यही २ ना२४ આદિ જીવોની લેશ્યા હોય છે, તે નારકાદિ જીવોના સંપ્રદેશવ આદિનું અહીં પ્રતિપાદન કરવું જોઈએ. જ્યોતિર્ષિક અને વૈમાનિક દેવામાં કૃષ્ણ, નીલ અને કાપિત લેશ્યાએ હતી નથી, તથા સિદ્ધ જેમાં તે છે વેશ્યાઓમાંની એક પણ લેસ્યા હેતી નથી. તે કારણે અહીં તેમને ગ્રહણ કરવા જોઈએ નહીં. (तेउलेस्चार जीवाइओ तियभंगो) तेन श्यापाoयाना मप विषय બીજા દંડકમાં જીવાદિક પદ્યમાં આ પ્રમાણે ત્રણ ભંગ હોય છે. “ ·९.२ . . एफः अप्रदेशभ २, यहयः समदेशाः गहरा प्रदेशाभ ३, इत्येवरूपाखयो मका योध्याः, किन्लब रयिा-जस्काय-गायु काय-विमलेन्द्रिय-सिद्वपदानि न वक्तव्यानि, तेषां तनोलेक्ष्याया अनागत् सिद्धानां च साशामपि देश्यानाम- भावात् । विशेषमाह-' नवर-पृढविशाइपगु, आउवणराईसु छन्भंगा' नर- विशेषः पुनस्तेजोश्यापामयमा यत् - पृपियी कापिका भव्-वनस्पति पद भङ्गाः वक्तव्याः यतो हि एतेपु पृषिष्यादिगु तेगोलेल्याः एकपादयो देवाः पूर्वोत्पन्नाः, उत्सद्यमानायोपलभ्यन्ते इति तत्र समदेवानाम् अमदेशानां च एकत्व बहुत्व संभात । ते च पर भगा अनाहारकजीवादिषद् विशेयाः, तथाहि-प्रदेशा वार, अभदेशा चार, अधया समदेशच अनदेशव३, अथवा सप्रदेशय अमदेशाध४, अप्रदेशाश्च ३ तीन भंग हैं। फिन्तु यहां पर नैरयिक, तेजस्काय, वायुः फाय, विकलेन्द्रिय और सिद्ध पद नहीं कहना-क्यों कि इनके तेजोसेश्या नहीं होती। तथा सिद्धों के तो कोई भी लेण नहीं होती। ( नवरं पुढविकाइएउ आउवणस्सईस छम्भंगा) इस तेजोलेश्या में जो विशे. पता है वह इतनी ही है कि पृधियोकायिकों में, अपफायिकों में और वनस्पतिकायिकोंमें छह भंग है-क्योंकि इन पृथिवी कायादिको में, तेजो. लेश्यावाले एक दो आदिक पूर्वोत्पन्न देव तथा उत्पद्यमान देव पाये जाते हैं -इस कारण यहां सप्रदेशोंका और अप्रदेशोंका एकत्व एवं यहुत्व संभ. वित है । यहां अनाहारक जीवादिककी तरह ही छह भंग जानना चाहिये। उनमें दो भंग पहुवचनान्त और एक भंग एक वचनान्त शेप ३ भंग एकवचन और बहुवचन के संयोगजन्य हैं-वे इस प्रकारसे हैं-सप्रदेशाः (१) सर्वे सपोशाः (२) यहवः सप्रदेशाः एकः अप्रदेशश्च, (३) बहवः सपदेशाः पहवः अप्रदेशाश्च ! ५५ ते ना?; ते४२४ाय, वायुय, Asalन्द्रय भने સિદ્ધોને સમાવેશ થતો નથી, કારણ કે તેમને તેલેક્ષા હતી નથી, તથા सिद्धाने ते मे पशु वेश्या खाती नथी. (नवर पुढविक्काइएसु आउवणस्सईसु छलभा આ તે જેલેસ્થામાં જે વિશેચંતા છે તે આ પ્રમાણે છે-પૃથ્વીકાયિ. કેમાં, અપ્રકાયિકમાં અને વનસ્પતિ કાયિકમાં ૬ ભંગ થાય છે, કારણ કે આ પૃથ્વીકાયાદિકેમાં તેલેક્ષાવાળા એક, બે આદિક પૂર્વોત્પન્ન દેવ તથા ઉપ- ઘમાન દેવ પણ હોઈ શકે છે, તે કારણે ત્યાં સપ્રદેશનું એકત્વ અને બહુવ સંભ- વિત છે. અહીં અનારક જીવાદિકના છ ભંગના જેવાં જ છ અંગે સમજવા. તેમના પહેલા બેગબહુવચનાન્ત છે અને બીજું એક વચનાન્ત છે. બાકીના ત્રણ સંગ એકવચન અને બહુવચનના સંગથી બન્યા છે. તે છે. જંગ આ પ્રમાણે ·- प्रमेयचन्द्रिका री ०६०४ सु०१जयस्य सप्रदेशाप्रदेशनिरूपणम् २८३ अथवा समदेशाध अपदेशच५, अधश सप्रदेशाध अपदेशाथ, इति । 'पम्हटेस्स -मुशलेस्साए जीवाओ वियभंगो' पालेश्य-शुबलदेश्ययोबहुत्वाविषयक दन्डके नीगदिकः जीवादिपु पदेपु पूर्वोक्ता एव ग्रयो भङ्गा वक्तव्याः, किन्वत्र पञ्चेन्द्रियतिर्यग्-मनुष्य -वैमानिकपदान्येव वक्तव्यानि, अन्येषु नैरयिकादिषु एतयोः पद्मशुग्ललेश्ययोरभावात् । अलेस्सेहि जीवहिदहिं तियभंगो, मणुएस छन्भंगा' अटेश्ये गु-टेश्यारहितेपु जीवसिद्धपु त्रयो भङ्गाः, तथाहि- सर्व सम- देशाः १, अथवा समदेशा अपदेशच २, अथवा सप्रदेशाश्च अप्रदेशाचे ३ति । मनुजेषु तु अनाहारकमसोक्ताः पड्भङ्गा वेदितव्याः । अत्र अलेश्यसम्बन्धिनो- रेकलयात्वविषयकदण्डकयोः जीव-मनुष्य-सिद्धपदान्येव वक्तव्यानि, न तु नैरयि कादिपदानि, तेपाम् अलेश्यत्यासंभवात् , तत्रापि च जीवसिद्धयोः वा १," अप्रदेशाः वा २, सप्रदेशश्च अप्रदेशश्च ३, सप्रदेशाश्च अप्रदेशाश्व ४, सप्रदेशाश्च अप्रदेशश्च ५, सप्रदेशाच अप्रदेशाश्च ।। " पम्हटेस्स-सुफलेस्साए जीवाइओ तियभंगो" पद्मलेश्या और शुक्लटेश्या के यहत्यविषयक दण्डक में जीवादिक पदों में पूर्वोक्त ही तीन भंग होते हैं-यहां पर पञ्चेन्द्रियतिर्यञ्च, मनुष्य, वैमानिक इन पदों का ही उच्चारण करना, नैरयिक आदि पदों का नहीं क्यों कि इनमें ये दो लेश्याएँ नहीं होती हैं। "अलेस्सेहिं जीवसिद्धेहि तियभंगो मणुपसु छमंगो" लेश्या रहित जीव, मिन्द्रों में ये तीन भंग होते हैं-(सर्वे सप्रदेशोः १, अथवा-सप्रदेशाः अप्रदेशश्च २, अथवा-सप्रदे. शाश्च अप्रदेशाश्च ३" मनुष्योंमें अनाहारक प्रकरणकी तरहसे ही भंग होते हैं। यहां अलेश्या संबंधी एकत्व बहुत्व विषयक दो दण्डकों में छ-(१) सप्रदेशाःया, (२) अप्रदेशाः या, (३) सप्रदेशश्च अदेशब्ध (४) सप्रदेशाश्च अपदेशाश्च (५) सप्रदेशाच अप्रदेशश्च (६) सप्रदेशाच अपदेशाश्च ) ( पम्हलेस-मुक्छेस्साए जवाइओ नियभंगो) ५५श्या अने शु४१ લેશ્યાના બહુ વિષયક દંડકમાં જીવાદિક પદોમાં પૂર્વોક્ત ત્રણ ભંગ જ થાય છે. અહીં પચેન્દ્રિય તિર્યંચે, મનુબે અને વૈમાનિકને જ રહણ કરવા, પરંતુ નારક આદિને ગ્રહણ કરવા જોઈએ નહીં, કારણ કે તેમનામાં આ બે अश्या३। डती नथी. ( अलेसेहि जीव सिद्धेहि तियभंगो, मणुएसु उन्भ-गो) લેશ્યરહિત જીવ અને સિદ્ધોમાં ત્રણ જ ભંગ થાય છે. (१) सवें सप्रदेशाः (२) अथवा सप्रदेशा: अप्रदेशश्च, (३) अथवा सप्रदेशश्च अप्रदेशाम्य ) भनुष्योभा मनाडा२४ ४२नी म थाय छे. मी અલેશ્યા સંબધી એકત્વ બહુત વિષયક બે દંડકોમાં જીવ, મનુષ્ય અને ·. औधिकनीवादियदेव भगफत्रयं यतव्यम् , फिन्तु मनुष्पेषु पद्माा वक्तव्याः अलेश्यता मतिपमानां मतिपमानानां च पगादीनां मनुष्याणां संभवेन सप- देशानाम् अमदेशानां च एकत्यालसंभवात् । 'सम्मट्टिीदि जीवाश्री विय. भंगो, विगलिदिपमु उभंगा ' सम्पारदिपु सम्यग्राष्टिदण्उपयों: पालविषयक दण्डके गीगादिकः नीवादिपदेपु प्रयो भनाः, ऑपिकजीवादियदेव भाकत्रयम् वक्तव्यम् । विकलेन्द्रियेषु तु पड्भा गाच्याः, यतो हि ते सासादनसम्पाद- एयः एकादयः पूर्वोत्पनाः, उत्पपमानाभ लभ्यते, अतः समदेशादेशत्वयोरे- जीव, मनुष्य और सिद्ध इन पदों को हो कहना चाहिये-यिक आदि पदों को नहीं-क्यों कि ये लेश्या से रहित नहीं है। लेश्या से रहित जीव और सिद्ध में सामान्य जीवादि फी तरह से ही तीन भंग जानना-परंतु मनुष्यों में ६ छह भंग जानना कारण कि जो अलेश्या- वस्था को प्राप्त हो चुके हैं, अथवा प्राप्त हो रहे हैं ऐसे वहां एक दो आदि मनुष्यों का सद्भाव हो सकने के कारण सप्रदेशों का और अप्र- देशों का एकत्व और पहत्व धन सकता है (सम्मविट्ठीहि जीवाइओ नियभंगो विगलिदिएसु छन्भंगा) सम्यदृष्टिजीवों के एकत्यविषयक और यहत्यविषयक दो दण्डकों में से पहत्यविषयक दण्डक में जीवा- दिक पदों में सामान्य जीवादिक की तरह से ही तीन भंग कहना तथा विकलेन्द्रिय जीवों में ६ भंग कहना-क्यों कि विकलेन्द्रियों में एकादि मासादन सम्यग्दृष्टि जीव पूर्वोत्पन्नरूप से और उत्पद्यमानरूप से पाये जाते हैं। इस कारण यहां सप्रदेशों का और अप्रदेशों का एक और નિદ્ધને જ ગ્રહણ કરવા નારકાવિકને ગ્રહણ કરવા જોઈએ નહીં, કારણ કે તેઓ લેથાથી રહિત હોતા નથી. લેસ્થાથી રહિત જીવ અને સિદ્ધમાં સામાન્ય જીવાદિની જેમ જ ત્રણ ભંગ સમજવા, પરંતુ મનુષ્યમાં છ ભંગ સમજવા, કારણ કે અલેશ્ય અવસ્થાને પામી ચુકેલા અથવા પામી રહ્યા હોય એવાં એક, બે આદિ મનુષ્યનો સદુભાવ હોઈ શકે છે અને તે કારણે પ્રદેશનું અને અપ્રદેશનું એકત્વ અને બહુવ સંભવી શકે છે. (समदिट्ठोहि जीवाईओ तियभंगो विगलि दिएसु छन्भंगा) सभ्याट જના એકત્ર વિષયક અને બહત્વ વિષયક બે દંડકમાંના બહુત વિષયક દંડકમાં જીવાદિક પદેમાં સામાન્ય જીવ દિકના જેવાં જ ત્રણ ભંગ સમજવા, કારણ કે વિકલેન્દ્રિમાં એકાદિ સાસાહન સમ્યફષ્ટિ જીવ પૂર્વોત્પન્ન રૂપે અને ઉત્પદ્યમાન રૂપે વિદ્યમાન હોય છે. તે કારણે તે જીવોમાં પ્રદેશોનું અને અમદેશોનું એકત્વ અને બહુત સંભવી શકે છે. પરંતુ આ સમ્યગ્દષ્ટિ વારમાં ·प्रमेयपत्रिका डी० ० ६७०४ ०१ जीवस्य सप्रवेशाप्रदेशनिरूपणम् ९८५ पत्त्य हुत्यसंभवात् , किन्विह एकेन्द्रियपृथिव्यादिपदानि न वक्तव्यानि, तेषां सम्यग्दर्शनाभावात् तथा च सम्यग्दर्शनप्रतिपत्तिमधमसमये अभदेशत्वम् , तत्पतिपत्तिद्वयादिसमये नु र प्रदेशत्वं विज्ञेयम् । ' मिच्छद्दिष्टीहिं एगिदियवज्जो नियभंगो । मिथ्याष्टिषु मिथ्याप्टिदण्डकयोहत्यविषयकदण्ड के एकेन्द्रिय- वर्जः एकेन्द्रियपदानि वयित्वा जीवादिपदेपु निकभाः उपर्युक्तः औधिकजीवा दिवदेव त्रयो भङ्गाः वक्तव्याः एकेन्द्रियपदेपु त पूर्वोत्पन्नानाम् उत्पद्यमानानां च बहूनामेच संभवात् ' सप्रदेशाध अपदेशाच' इति एक एव भङ्गो भवति । इद्द च पटुत्व बन जाता है। परन्तु इस सम्यग्दृष्टिद्वार में एकेन्द्रिय पृथिवी आदिक पदों का उच्चारण नहीं करना चाहिये-क्यों कि उनमें सम्यग्द- र्शन का अभाव रहता है। तथा च सम्यग्दर्शन की प्रतिपत्ति के प्रथम समय में इस दण्डक में अप्रदेशत्व और आगे के दो आदि समयों में सप्रदेशत्व है ऐसा जानना चाहिये-(मिच्छद्दिट्टीहिं एगिदियवनो तियभंगो) मिथ्यादृष्टि के दो दण्डकों में से बहुत्वविषयक द्विती- यदपक में एकेन्द्रिय पद को छोड कर नीन भंग हैं। एकेन्द्रियपदों में तीन भंग नहीं हैं-कारण कि वहां तो पूर्वोत्पन्न और उत्पद्यमान जीव यहुत होते हैं इसलिये ( मप्रदेशाश्च अप्रदेशाश्च ) ऐसा एक ही भंग है। तथा-मिथ्यादृष्टि के द्वितीय तीन भंग कहे गये हैं। सो उसका कारण यह है कि वहां पर मिथ्यात्व को प्रतिपन्न हुए जीव तो अनेक होते हैं और सम्यक्त्व से भ्रष्ट होने के बाद मिथ्यात्व को प्रतिपद्यमान-प्राप्त करने वाले-जीव कोई एक दो आदि ही होते हैं। એકેન્દ્રિય પૃથ્વીકાય અ.દિ કોને ગ્રહણ કરવાના નથી, કારણ કે તેમાં સમ્ય દર્શનને અભાવ હોય છે. વળી સમ્યગૂ દર્શનની પ્રાપ્તિના પ્રથમ સમયમાં આ દંડકમાં અપ્રદેશવ છે અને પછીના બે, ત્રણ આકિ સમયમાં રસપ્રદેશત્વ છે એમ સમજવું. (मिच्छट्ठिीहि एगि दियबज्जो तियभंगो) न्द्रय सिवायना मिथ्या. દષ્ટિના બે દંડકમાંના બહુત વિષયક બીજા દંડકમાં ત્રણ ભંગ છે. એકેન્દ્રિય પદમાં ત્રણ ભંગ થતા નથી કારણ કે ત્યાં તે પૂર્વોત્પન્ન અને ઉત્પદ્યમાન यो ! डाय छ, ते २0 ( स देशाश्च अप्रदेशाश्च ) ॥ १४ ॥ થાય છે. તથા મિથ્યાદૃષ્ટિના બીજા દંડકમાં સામાન્ય જીવાદિકની જેમ જે ત્રણ ભંગ કહ્યા છે તેનું કારણ એ છે કે ત્યાં મિથ્યાત્વની જેમણે પ્રાપ્તિ કરી છે એવાં છે તે અનેક હોય છે અને સમ્યકત્વથી ભ્રષ્ટ થઈને મિથ્યાત્વ પ્રાપ્ત કરનાર છે તે એક, બે આદિ જ હોય છે. આ મિથ્યાદિ દ્વારમાં સિદ્ધને भ१२४ ·- मगवतीसरी औधिकजीवादियदेव भगफत्रयं चकन्यम् , किन्तु मनुष्येषु पद मात्रा वक्तव्याः अलेश्यता मतिपमानां प्रतिपयमानानां च पदयादीनां मनुष्याणां संमोन सप. देशानाम् अपदेशानां च एकत्ययालसंभवान् । 'सम्मरिहीदि जीवाभो विर. भंगो, विगनिदिएमु उभंगा' सम्पटिपु सम्पन्रष्टिदण्डकयोः बहुवाविषयक दण्डके जीनादिकः जीयादिपदेपु प्रयो भना, आधिकनीवादियदेव मात्रयम् वक्तव्यम् । विकलेन्द्रियेषु तु पड्मनाः वाच्याः, गतो दितेगु सासादनसम्पर- एयः एकादयः पूर्वोत्पन्नाः, उत्पद्यमानाम लभ्यते, मनः समदंशाप्रदेशत्वयोरे- जीव, मनुष्य और सिद्ध इन पदों को हो कहना चाहिये-नरयिक आदि पदों को नहीं-क्यों कि ये लेश्या से रहित नहीं है। लेश्या से रहित जीव और सिद्ध में सामान्य जीवादि फी तरह से ही तीन भंग जानना-परंतु मनुष्यों में छह भंग जानना-कारण कि जो अलेश्या- वस्था को प्राप्त हो चुके हैं, अधया पात हो रहे हैं ऐसे वहां एक दो आदि मनुष्यों का सद्भाव हो सकने के कारण सप्रदेशों का और अप्र- देशों का एकत्व और पछुत्य पन सकता है (सम्मविट्ठीहिं जीयाइओ नियभंगो विगलिदिएस्तु छन्भंगा) सम्यकदृष्टिजीवों के एकत्यविषयक और यहुत्वविपयक दो दण्डकों में से बहुस्वविषयक दण्डक में जीवा. दिक पदों में सामान्य जीवादिक की तरह से ही तीन भंग कहना तथा विकलेन्द्रिय जीवों में ६ भंग कहना-क्यों कि विकलेन्द्रियों में एकादि सासादन सम्यग्दृष्टि जीव पूर्वोत्पन्नरूप से और उत्पद्यमानरूप से पाये जाते हैं। इस कारण यहां सप्रदेशों का और अप्रदेशों का एक और નિદ્ધને જ ગ્રહણ કરવા નારકાફિકને ગ્રહણ કરવા જોઈએ નહીં, કારણ કે તેઓ લેશ્યાથી રહિત લેતા નથી. લેસ્થાથી રહિત જીવ અને સિદ્ધમાં સામાન્ય છવાદિની જેમ જ ત્રણ ભંગ સમજવા, પરંતુ મનુબેમાં છ ભંગ સમજવા, કારણ કે અલેશ્ય અવસ્થાને પામી ચુકેલા અથવા પામી રહ્યા હોય એવાં એક, બે આદિ મનુને સદ્દભાવ હોઈ શકે છે અને તે કારણે પ્રદેશનું અને અપ્રદેશનું એકત્વ અને બકુત્વ સંભવી શકે છે. (समदिट्ठोहि जीवाईओ तियभंगो विगलि दिएसु छन्भंगः ) सभ्य३६ष्ट જના એકત્વ વિષયક અને બહત્વ વિષયક બે દંડકોમાંના બહુત વિષયક દંડકમાં જીવાદિક પદમાં સામાન્ય જીવ દિકના જેવાં જ ત્રણ ભંગ સમજવા, કારણ કે વિકલેન્દ્રિમાં એકાદિ સાસાદને સમ્યફદષ્ટિ જીવ પૂર્વોત્પન્ન રૂપે અને ઉત્પઘમાન રૂપે વિદ્યમાન હોય છે. તે કારણે તે છોમાં પ્રદેશનું અને અપ્રદેશનું એકત્ર અને બહુત સંભવી શકે છે. પરંતુ આ સમ્યગ્દષ્ટિ દ્વારમાં ·. . प्रमेयचन्द्रिका टी० श ६ उ०४ सू०१ जीवस्य सप्रदेशायदेशनिरूपणम् २८७ वक्तव्यों न नैरयिकादयस्तेषां संयतत्वाभा गन् , 'असंजएहि एगिदियवज्जो वियभंगो ति' असंयतेपु-असंयतपदविशिष्टदण्डकयोमध्ये बहुत्तविषयकदण्डके एकेन्द्रिय वर्जः एकेन्द्रियपृथिव्यादिपश्चकपदानि वर्जयित्वा जीवादिपदेपु त्रिकभङ्गः पूर्वोक्तात्रयो भङ्गा वक्तव्याः, असंयतत्वं भविपनानां संयतत्वादिपतिपानेन असं- यतत्वं प्रतिपद्यमानानां च एकादीनां संभवात् , एकेन्द्रियपृथिव्यादीनां तु पूर्वो- क्तरीत्या 'सप्रदेशाथ अप्रदेशव ' इति एक एव भङ्गो वाच्यः, किन्त्यत्र सिद्धपदं ऐसे संयम प्रतिपन्नक जीव यहत होते हैं, तथा जो जीव संयम को प्राप्त कर रहे हैं ऐसे संयम प्रतिपद्यमान जीव एक दो आदि ही होते हैं। इस दार में जीव और मनुष्य पद का ही उच्चारण करना क्यों कि इन्हीं में संयम होता है, नारक आदि पदों का उच्चारण नहीं करना-क्यों कि इनमें संयम नहीं होता है । 'असंजएहिं एगिदिय वज्जो तियभंगो' असंयत दारमें असंयत पद विशिष्ट एकत्य और बहुत्व विषयक दो दण्डकों में से यहुत्वविपयक द्वितीय दण्डकमें एकेन्द्रिय के पांच पदोंके छोड़कर जीवादि पदों में पूर्वोक्त तीन भंग होते हैं । क्यों कि असंयत अवस्थाको पहिलेसे पाये हुए जीव तो अनेक होते हैं और संयत आदि अवस्था से पड़ कर असंयत अवस्था को प्रतिपद्यमान होनेवाले जीव एक दो आदि ही हो सकते हैं। यहां जो एकेन्द्रिय पांच पदों का छोड़ना कहा गया है सो इसका कारण यह है कि इनमें तीन भंग नहीं होते "सप्रदेशाश्च अप्रदेशाश्च" ऐसा एक ही भंग होता है। क्यों છે તે ઘણા જ હોય છે, પણ સંયમને પ્રાપ્ત કરી રહ્યા હોય એવાં સંયમ પ્રતિપદ્યમાન છે તે એક, બે આદિ જ હોય છે. આ કારમાં જીવ અને મનુષ્ય પદને જ ગ્રહણ કરવા, કારણ કે એ જીવે જ સંયત હોઈ શકે છે. નારક આદિને આ દ્વારમાં સમાવેશ થતો નથી કારણ કે તેમાં સંયમને मला डाय छे. (असंजरहिं एगि दियवज्जो वियभंगो) असयत मां અસંયત સંબંધી એકવ અને બહુત વિષયક બે દંડકોમાંના બહુત્વ વિષયક બીજા દંડકમાં એકેન્દ્રિયના પૃથ્વીકાય આદિ પાંચ પદે સિવાયના જીવાદિ પદમાં પૂર્વોક્ત ત્રણ ભંગ થાય છે, કારણ કે પહેલેથી જ અસંયત અવસ્થામાં હોય એવાં છે તે ઘણું જ હોય છે, પણ સંયત આદિ અવસ્થામાંથી પતન પામીને અસંયત અવસ્થા પામી રહ્યાં હોય એવાં છે તે એક, બે આદિ જ સંભવી શકે છે. અહીં એકેન્દ્રિયના પાંચ પદને ગ્રહણ કરવાને નિષેધ ४२वानु परशु मे छे है तमा न म यता नथी, परतु (सप्रदेशाश्च अप्रदेशाम्च) मा नाथाय छे. १२ ते पर्यायमा मालवा हैं किन्तु ·मगवतीर सिद्धा न याच्यास्तेपो मिथ्यात्यामारा सम्मामिट्टिीदि छमंगा' सम्पर मिथ्याप्टिपु सम्यग्मिध्याप्टिसम्पन्धियत्वगिया दण्ड के पद माः वेदि. खव्याः, यतः सम्यग्मिथ्याप्टिव प्रतिपन्नाः प्रतिपयमानाय एकपादयोऽपि लभ्यन्ते अतरतेषु सम्पमिथ्याप्टिस्य प्रतिपाःमतिपद्यमानाम एकवचादयोऽपि लम्यन्ते अतस्तेषु सम्यग्मिध्याप्टिा पड़ भगा भान्ति, अत्र न एकेन्द्रिय-विक लेन्द्रिय-सिद्धपदानि न वक्तव्यानि तेषां सम्यग्मिध्यादर्शनासंभवान् । 'संनएहि जीवाइओ नियभंगो' संयते' संयनशन्दविशिष्टदण्डस्योर्मध्ये बदुत्वाविषयक- दण्डके जीवादिकः जीवादिपदेपु त्रयोगमाः उपर्युक्ता वक्तव्याः, संगम प्रतिपनानां बहूनाम् प्रतिपद्यमानानां च एकादीनां सनावात् , फिन्वत्र जीन-मनुष्यो एव इस मिथ्यादृष्टिदार में सिद्ध पद का उच्चारण नहीं करना, क्यों कि सिद्ध जीवों में मिथ्यात्व नहीं होता है। (सम्मामिच्छदिट्ठीहि-छन्भंगा) सम्यगमिध्यादृष्टि के बहुत्वविषयक दितीय दण्डक में छह भंग होते है-सो इसका कारण यह है कि सम्यगमिथ्यादृष्टि अवस्था को जिन जीवों ने पहिले से प्राप्त कर रखा है ऐसे जीव और जो इस अवस्था प्राप्त कर रहे हैं ऐसे जीव सय ही नहीं होते हैं, किन्तु एक दो आदि जीव भी होते हैं। इससे इस सम्पग्मिध्यादृष्टि द्वारमें दभंग कहे गये हैं। इस द्वार में एकेन्द्रिय विकलेन्द्रियऔर सिद्धोंका उच्चारण नहीं करना क्यों कि-इनमें सम्यगूमिथ्याष्टिरूप मिश्रअवस्था नहीं होती है। 'संजएहिं जीवाइओ तियभंगो' संयतशब्दसे विशेपित हुए दो दण्डकों में से बहुत्व विपपक दितीय दण्डक में जीवादिक पदों में पूर्वोक्त तीन भंग होते हैं । कारण कि संयम को जिन्होंने पहिले प्राप्त कर लिया है પણ સમાવેશ કરવાનું નથી કારણ કે સિદ્ધ માં મિથ્યાત્વ હતું જ नथी. (सम्मामिच्छहिदीहि छभंगा) सभ्य मिथ्याटिना व विषय બીજા દંડકમાં છ ભંગ થાય છે. તેનું કારણ એ છે કે સમ્યગૂ મિથ્યાષ્ટિ અવસ્થા જેમણે પહેલેથી જ પ્રાપ્ત કરેલી હોય એવાં જીવો અને એ અવસ્થાને પ્રાપ્ત કરી રહ્યા હોય એવાં છો બધાં હોતા નથી, પણ એક, બે આદિ જી જ હોય છે. તેથી આ સમ્યમ્ મિથ્યાદિ કારમાં જ ભગા કહ્યા છે. આ દ્વારમાં એકેન્દ્રિ, વિકલેન્દ્રિય અને સિદ્ધોને સમાવેશ થતો નથી, કારણ કે તેઓમાં સંખ્ય મિથ્યાદષ્ટિ मिश्र अवस्था ता. नथी. (संजएहि जीवा. इओ नियभंगो) सयत विशेषपात में माना माप विषय: olon દંડકમાં જીવાદિક પદોમાં પૂર્વોક્ત ત્રણ ભંગ થાય છે, તેનું કારણ એ છે કે સંયમને પહેલાં પ્રાપ્ત કરી લીધો હોય એવાં સંયમ પ્રતિપન્નક (સંયમી) રૂપ ·- - - ममेयचन्द्रिका टी० श०६ ३० ५ ० १ जीयस्य सप्रदेशाप्रदेश निरूपणम् . ९८५ संजगसंनय - जीवसिदेहि तियभंगो' नोसंयन - नोभसंयत - नोसंयतासंयत. पदविशिष्टजीवसिद्धविषयकैकत्यवहुत्यदण्डकयोमध्ये यहुत्वदण्डके जीवादिपदेषु पूर्वोक्ताखयो भना वक्तव्याः पूर्वोक्तरीत्या । विशेषस्तु अत्र जीव-सिद्धावेव वक्तव्यो, न मनुष्यनेरविकादयस्तेषां नोसंयतत्यायसंभवात् , अत एवात्र 'जीव-सिद्धेहि । इत्येवोक्तम् । 'सकमाईहिं जीवाइनो तियभंगो' सकपायिपु सम्पायशब्दविशिष्टदण्डकयोमध्ये बहुत्यदण्डके जीवादिकः नीवादिपदेषु विकमनः पूर्वोक्तानयो भङ्गा वाच्याः, तथा च सकपायाणां सर्वदाजस्थानात् ते सकपायाः 'समदेशाः' इत्यैको भाः, एवम् उपशमश्रेणीतः प्रच्यवमानतादशायां सकपायत्त्वं संयत-नो असंयत-नो संयतासंयत पद विशिष्ट जीव और सिद्ध सम्बन्धी एकत्य यष्टुत्वविषयक दो दण्डकों में से बहुत्यविषयक दण्डक में जीवादि पदों में पूक्ति रीति के अनुसार पूर्वोक्त तीन भंग होते हैं यहां केवल जीव और सिद्धपद का ही उच्चारण करना चाहिये । मनुष्य नारक आदि पदों का नहीं। क्यों कि उनमें नो संपतत्वादि अवस्था नहीं होती है । इसी कारण यहां " जीव सिद्धेहिं " ऐसा ही कहा गया है। " सकसाईहिं जीवाइओ नियभंगो' सकपारद्वार में सकपाय शंन्द विशिष्ट दो दण्डकों में से पहत्यविषयक द्वितीय दण्डकमें जीवा. दिकं पदो में पूर्वोक्त ही तीन भंग होते हैं क्यों कि कपायसहित जीव संदा अवस्थित रहते हैं-अर्थात् कपायवाले जीव हमेशा पाये जाते हैं इस लिये वे कपायवाले जीव सप्रदेश में यह एक भंग हुभा, तथा उप- शम श्रेणी से गिर कर पायसहित अवस्था को पानेवाले जीव कोइ સંબધી એકત્વ બહુત વિષયક બે દંડકોમાંના બહુત વિષયક બીજા દંડકમાં જીવાદિ પદોમાં પૂર્વોક્ત રીત પ્રમાણેના જ પૂર્વોક્ત ત્રણ ભંગ થાય છે, દ્વારમાં ફક્ત જીવ પદ અને સિદ્ધ પદને જ પ્રેગ થાય છે, મનુષ્ય, નારક આદિ પદોને દ્વારમાં ગ્રહણ કરવાને નિષેધ કર્યો છે કારણ કે તેમનામાં ને सयत माह अवस्थामा हाती नथी. ते 0 मही (जीव सिद्धेहि) मा પ્રમાણે કહ્યું છે. (सफसाईहिं जीवाईओ तियभंगो) साय दरभा सपाय शयुत દેડકોમાંના બહુવ વિષયક બીજા દંડકમાં જીવાદિક પદોમાં પૂર્વોક્ત ત્રણ ભંગ જ રહ્યા છે, કારણ કે કષાયવાળા હંમેશા નજરે પડતાં હોય છે. તે કારણે તે કપાયવાળા જ સપ્રદેશ હોય છે, આ પહેલો ભંગ છે. તથા ઉપશમ શ્રેણથી પતન પામીને કષાયયુક્ત અવરથા પ્રાપ્ત કરનાર જીવ તે. मा ·- - - ५६ भगवती न वक्तगं, तस्य भरयनस्यामानान् । 'संगागंज नियांगों जीपाईओ' संयता - संयतेगु संगतासंगतदपिशिकायोमणे बत्तदण्डके जीवादिकः जीरादिपदेयु विकार पूर्वोक्तारा माता वारपाः, देशविरति मति- पन्नानां यहूना, संयमाद् भांगमा या नित्य देशनिरनि प्रतिपयमानानां च एकादीनां सद्भावाद , परन्त्यत्र जीव-पनेन्द्रियनिग-मनुप्या एर पठितव्याः न तु नैरयिकादयः, तेपां संयतासंगनत्यविरहान् , ' पोसंजय-गोभसंजय-जो- कि यहां सब ही वितीयादि समयों में असंयम अवस्थावाले होते हैं और असंयम अवस्था को धारण करनेवाले ये ही सजीव प्रथम समय में भी होते हैं। इस कारण यहां एकही भंग कहा गया है। इस बार में सिद्ध पद नहीं कहना-क्यों कि मिद्धों में असंगत अवस्था नहीं होती है। 'संजया संजएहिं तियभंगो जीवाईओ' संयतासंयत दार में- संयतासंयतपद विशिष्ट एकत्व यहत्य विपयक दो दण्डकों में से बहु- त्यविषयक दितीय दण्डकमें जीवादिक पदों में पूर्वोक्त तीन भंग होते है। क्यों कि देशविरतिरूप चारित्र को जिन्हों ने पहिले से प्राप्त कर लिया है ऐसे जीव तो अनेक होते हैं, और संयम से अथवा असंयम निवृत्त हो कर पुनः देशविरतिरूप चारित्र को प्राप्त करनेवाले कोइ एक दो आदि जीव ही होते हैं। इस दारमें जीव पञ्चेन्द्रिय तिर्यश्च और मनुष्य इन पदों को ही प्रयोग करना क्यों कि इनके सिवाय और जगह देवनारक आदि में यह अवस्था संभक्ति नहीं होती है जो संजय-णो असंजय-णो संजयासंजय जीव सिद्धेहि तियभंगो' नो દ્વિતીયાદિ સમયમાં અસંયમ અવસ્થાવાળા હોય છે અને તે બધાં જીવે પ્રથમ સમયમાં પણ અસંયમ અવસ્થાવાળા જ હોય છે. આ કારણે એકેન્દ્રિય વિષયક એક જ ભંગ અસંયતને અનુલક્ષીને કહ્યો છે. આ દ્વારમાં સિદ્ધને સમાવેશ થતું નથી કારણ કે તેઓમાં અસંયત અવસ્થા હતી જ નથી. (संजयासंजएहि तियभंगो जोवाइओ) सयता सयत द्वारभा-सयता संयत સંબધી એકત્વ બહુત વિષયક બે દંડકોમાંના બહુત વિષયક બીજા દંડકમાં જીવાદિક પદોમાં પૂર્વોક્ત ત્રણ ભંગ થાય છે. કારણ કે દેશવિરતિરૂપ ચારિત્રને પ્રાપ્ત કરનારા છે તે કેઈજ હોય છે. આ દ્વારમાં જીવ, પંચેન્દ્રિય તિર્યંચ અને મનુષ્ય આટલાં પદેને જ પ્રબ કરોઆ સિવાયના નારક દેવ આદિમાં આ અવસ્થા સંભવી શકતી જ નથી. (णोसंजय-णोअसंजय-जोसंजयासंजय जीव सिद्धेहि तियभंगो) ना સંયત, ને અસંયત અને મેં સંયતાસંયત પદ વિશિષ્ટ જીવ અને સિદ્ધ ·. प्रमेयन्द्रिका टी०।०६ ३० ४ ० १ जीवस्य सप्रदेशादेशनिरूपणम् . ९८५ संगसंजय - जीवसिद्धेहि तियभंगो' नोसंयन - नोभयत --नोसंयतासंयत. पदविशिष्ट जीवसिद्धविषयकैकत्यवहुत्यदण्डकोमध्ये बहुत्वदण्डके जीवादिपदेपु पूर्वोक्ताखयो भङ्गा वक्तव्याः पूर्वोक्तरीत्या । विशेषत्तु अत्र जीव-सिद्धावेव वक्तव्यो, न मनुष्यनेरविफादयस्तेषां नोसंयतत्यायसंभवात् , अत एवात्र 'जीव-सिद्धेहिं । इत्येवोक्तम् । 'सकसाईहिं जीवाइनो तियभंगो ' सकपायिपु सम्पायशब्दविशिष्टदण्डस्योर्मध्ये यात्पदण्डके जीवादिकः नीयादिपदेषु विकमनः पूर्वोक्ताखयो भगा चान्याः, तथा च सकपायाणां सर्वदाजस्थानात् ते सकपायाः 'सप्रदेशाः' इत्येको भङ्गः, एवम् उपशमश्रेणीतः प्रच्यवमानतादशायां सकपायत्वं संयत-नो असंयत-नो संयतासंयत पद विशिष्ट जीव और सिद्ध सम्बन्धी एकत्व यष्टुत्वविषयक दो दण्डकों में से यहत्यविषयक दण्डंक में जीवादि पदों में पूक्ति रीति के अनुसार पूर्वोक्त तीन भंग होते हैं यहां केवल जीव और सिद्धपद का ही उच्चारण करना चाहिये । मनुष्य नारक आदि पदों का नहीं । क्यों कि उनमें नो संपतत्वादि अवस्था नहीं होती है । इसी कारण यहां " जीव सिद्धेहि " ऐसा ही कहा गया है । " सकसाईहिं जीवाइओ नियभंगो' सकपारद्वार में सकपाय शब्द विशिष्ट दो दण्डकों में से पहत्यविषयक द्वितीय दण्डकमें जीवा. दिकं पदो में पूर्वोक्त ही तीन भंग होते हैं क्यों कि कपायसहित जीव संदा अवस्थित रहते हैं-अर्थात् कपायवाले जीव हमेशा पाये जाते हैं इस लिये वे कपायवाले जीव सप्रदेश में यह एक भंग हुभा, तथा उप- शम श्रेणी से गिर कर पायसहित अवस्था को पानेवाले जीव कोइ સંબધી એકવ બહુત વિષયક બે દંડકમાંના બહુત વિષયક બીજા દંડકમાં જીવાદિ પદોમાં પૂર્વોક્ત રીત પ્રમાણેના જ પૂર્વોક્ત ત્રણ ભંગ થાય છે, આ દ્વારમાં ફક્ત જ પદ અને સિદ્ધ પદને જ પ્રેગ થાય છે, મનુષ્ય, નારક આદિ પદોને કારમાં ગ્રહણ કરવાને નિષેધ કર્યો છે કારણ કે તેમનામાં सयत मा अवस्थामा हाती नथी. तो मह (जीव सिद्ध) मा પ્રમાણે કહ્યું છે. (सफसाईहिं जीवाईओ तियभंगो) साय वामां सपाय शयुत मे દંડકોમાંના બહુ વિષયક બીજા દંડકમાં જીવાદિક પદોમાં પૂર્વોક્ત ત્રણ ભંગ જ રહ્યા છે, કારણ કે કવાયવાળા છ હંમેશા નજરે પડતાં હોય છે. તે કારણે તે કપાયવાળા જ સપ્રદેશ હોય છે. આ પહેલો ભંગ છે. તથા ઉપશમ શ્રેણીથી પતન પામીને કષાયયુક્ત અવસ્થા પ્રાપ્ત કરનાર ७५ ता. - ·५८ भगवती न वक्तव्यं, तस्य भसंयनस्यामानान् । 'संगागंजलि नियनंगों भीगाईयो संयता - संपतेपु संगतासंयनारिशिष्टे करायल्पयोर्मध्ये बदलादण्डके जीवादिका जीवादिपदेषु विकारः पूक्किाराशे मला वायाः, देशविरति मति- पन्नानां यहूनां, संयमाद् भांगमाद या नित्य दशानिरति प्रतिपमानानां च एकादीनां सद्भावाद , परन्यत्र जीव-पोन्द्रियतिरंग-मनुप्या एर पटिनव्याः न तु नैरयिकादयः, तेषां संयतासंयनत्तविरहान् , 'गोगनर-पोभसंजय-गो. कि यहां सब ही हितीयादि समयों में असंयम अवस्थाबाले होते हैं और असंयम अवस्था को धारण करनेवाले येहीमजीव प्रथम समय में भी होते हैं । इस कारण यहां एफही भंग कहा गया है। इस बार में सिद्ध पद नहीं करना क्यों कि मिद्धों में असंयत अवस्था नहीं होती है। 'संजया संजएहि तियभंगो जीवाईओ' संयतासंयत दार में- संयतासंयतपद विशिष्ट एकत्व बटुत्य विपयक दो दण्डकों में से यहु- त्पविषयक दितीय दण्डकमें जीवादिक पदों में पूर्वोक्त तीन भंग होते है । क्यों कि देशविरतिरूप चारित्र को जिन्हों ने पहिले से प्राप्त कर लिया है ऐसे जीव तो अनेक होते है, और संयम से अथया असंयम निवृत्त हो कर पुनः देशविरतिरूप चारित्र को प्राप्त करनेवाले कोइ एक दो आदि जीव ही होते हैं। इस दारमें जीव पञ्चेन्द्रिय तिर्यञ्च और मनुष्य इन पदों को ही प्रयोग करना क्यों कि इनके सिवाय और जगह देवनारक आदि में यह अवस्था भक्ति नहीं होती है जो संजय-जो असंजय-णो संजयासंजय जीव सिद्धेहि तियभंगो' नो દ્વિતીયાદિ સમયમાં અસંયમ અવસ્થાવાળા હોય છે અને તે બધાં જ પ્રથમ સમયમાં પણ અસંયમ અવસ્થાવાળા જ હોય છે. આ કારણે એકેન્દ્રિય વિષયક એક જ ભંગ અસંવતને અનુલક્ષીને કહ્યો છે. આ દ્વારમાં સિદ્ધ સમાવેશ થતો નથી કારણ કે તેમાં અસંયત અવરથા હતી જ નથી. (संजयासंजएहि तियभंगो जोवाइओ) संयता सयत दाम-सयत संयत સંબધી એકત્વ બહુત વિષયક બે કેમ ના બહુત વિષયક બીજા દંડકમાં જીવાદિક પદ્યમાં પૂર્વોક્ત ત્રણે ભંગ થાય છે. કારણ કે દેશવિરતિરૂપ ચારિત્રને પ્રાપ્ત કરનારા જ તે કેઈજ હોય છે. આ દ્વારમાં જીવે, પંચેન્દ્રિય તિર્યંચ અને મનુષ્ય આટલાં પદોને જ પ્રયોગ કરો. આ સિવાયના નારક દેવ આદિમાં આ અવસ્થા સંભવી શકતી જ નથી. (गोसंजय-गोअसंजय-जोसंजयासंजय जीव स्विहिं तियभंगो) ना સંયત, ને અસંવત અને બે સંતાસંયત પદ વિશિષ્ટ જીવ અને સિદ્ધ ·- - - अमेयचन्द्रिका टी० ० 10 ४ ० १ जीयस्य सप्रदेशादेशनिरूपणम् . ९८५ संगसंजय -- जीवसिद्धेहि तिगभगोनांसंचन - नोभसंयत - नोसंयवासंयत. पदविशिष्टमीवसिद्धविषयकत्वबहुत्यदण्डकयोगध्ये यदुत्वदण्डके जीवादिपदेषु पूर्वोक्ताखयो भङ्गा पक्तयाः पूर्वोक्तरीत्या । विशेषस्तु अत्र जीव-सिद्धावेव वक्तव्यों, न मनुष्यनैरपिकादयस्तेषां नोसंयतत्यायसंभवात् , अत एवात्र 'जीव-सिद्धेहि । इत्येवोक्तम् । 'सकसाईहिं जीवाइनी लियभंगो ' सकपायिपु सम्पायगन्दविशिष्टदण्डकयोमध्ये बहुलदण्डके जीवादिकः जीवादिपदेषु विकभङ्गः धोक्तालयो भका वान्याः, तथा च सकपायाणां सर्वदाऽजस्थानात् ते सकपायाः 'समदेशाः' इत्येको भगः, एवम् उपशमश्रेणीतः पच्यवमानतादशायां सकपायत्वं संयत-नो असंयत-नो संयतासंयत पद विशिष्ट जीय और सिद्ध सम्यन्धी एकत्व घाटुस्वविषयक दो दण्डकों में से पहुस्वविषयक दण्डक में जीवादि पदों में पूक्ति रीति के अनुमार पूर्वोक्त तीन भंग होते हैं यहां केवल जीव और सिद्धपद का ही उच्चारण करना चाहिये । मनुष्य नारक आदि पदों का नहीं । क्यों कि उनमें नो संपनत्वादि अवस्था नहीं होती है। इसी कारण यहां ' जीव सिद्धेहिं" ऐसा ही कहा गया है । "सकमाईहिं जीवाइओ नियभंगो सकपारद्वार में सफपाय शब्द विशिष्ट दो दण्डकों में से पहत्यविषयक द्वितीय दण्डकमें जीवा. दिकं पदो में पूर्वोक्त ही तीन भंग होते हैं क्यों कि कपायसहित जीव संदा अवस्थित रहते है-अर्थात् कपायवाले जीव हमेशा पाये जाते हैं इस लिये वे कपायवाले जीव सप्रदेश में यह एक भंग हुआ, तथा उप- शम श्रेणी से गिर कर फपायसहित अवस्था को पानेवाले जीव कोइ સંબધુ એકવ બહુલ વિષયક બે દંડકોમાંના બહુત વિષયક બીજા દંડકમાં જીવાદિ પદોમાં પૂર્વોક્ત રીત પ્રમાણેના જ પૂર્વોક્ત ત્રણે ભંગ થાય છે, આ દ્વારમાં ફક્ત જીવ પદ અને સિદ્ધ પદને જ પ્રયોગ થાય છે, મનુષ્ય, નારક આદિ પદોને કારમાં ગ્રહણ કરવાનો નિષેધ કર્યો છે કારણ કે તેમનામાં ને सय ARE अवस्थामा ती नथी. तो मी (जीव सिद्धेहि) मा પ્રમાણે કહ્યું છે. (सकसाईहि जीवाईओ तियभंगो ) साय वारमा सपाय Av४॥ દંડકોમાંના મહુવ વિષયક બીજા દંડકમાં જીવાદિક પદોમાં પૂર્વોક્ત ત્રણ ભંગ જ રહ્યા છે, કારણ કે કપાયવાળા જીવે હંમેશા નજરે પડતાં હોય છે. તે કારણે તે કાયવાળા જ સમદેશ હોય છે. આ પહેલો ભંગ છે. તથા ઉપશમ શ્રેણીથી પતન પામને કષાયયુક્ત અવરથા પ્રાપ્ત કરનાર જીવ તે ·- - मंगलम मविपयमानानाम् एकादीना लामानु रामदेशा RTI, पका अमदेवा' इति द्वितीयो भा, 'यायः सप्रनाम यसः अपदेवा' निलीयो भाः। नर. यिकसकरायबहुत्पदण्डके भारवर्ष पूर्णपतिरादित सवारि चौगम् । 'पगि- दिएसु अभंग ' एकेन्द्रिया सरूपायकन्द्रियापिण्यादियदत्याविषयद के अमरम् बहुना माहानाम् प्रभारः किन्तु ' रामदेवाय अनदेशान' इति एक एव भगो बोया, यद्यपि पूर्व पशिल्पादिपु भयं भारः मनिशदिव एष तथापि तस्य सकपायाविषयकतयोक्तत्वेनात्र सरुपायासतमान् प्रतिपादितः, सकपाय केन्द्रि- याणां बहूनाम् बहसमयावस्थिनानाम् एकसमयस्थिनिकानां चोपलम्भात् । एक दो आदि मिलते। इसलिये "यदयः सप्रदेशाः, एक अप्रदेशश्च ऐसा यह दूसरा भंग हुआ तथा " पदयः रामदेशाश्च पहब अप्रदेशाच" अनेक सप्रदेश हैं और अनेक अप्रदेश है, यह तीसरा भंग हुआ। नैरयिक जीवोंके कपायसहित यतुत्य दण्डकमें जिस प्रकार से तीन भंग पहिले प्रतिपादित किये गये हैं इसी तरह से वे ही तीन भंग यहाँ पर भी जानना चाहिये । इस कपायद्वारमें "एगिदिएसु अभंग" एके- न्द्रिय पदों में अर्थात् कपायसहित एकेन्द्रिय पृथिव्यादिकों के बहुत्व विषयकदण्डक में अनेक भंग नहीं है, किन्तु " सप्रदेशश्च अप्रदेशाच" ऐसा यह एक ही भंग है। यद्यपि पहिले पृधिव्यादि पदों में यह भंग कहा जा चुका है फिर भी यहां जो यह कहा जा रहा है वह कपाय के प्रसङ्ग को ले कर कहा जा रहा है-पहिले कपाय के प्रसंग को लेकर यह नहीं कहा गया है। एकेन्द्रिय जीवों में कपायसहित जीव पूर्वेत्पिन ४ सय छ, तथा (यहवः सप्रदेशाश्च एक अप्रदेशाच) घसप्रदेश હોય છે અને કોઈક અપ્રદેશ હોય છે, એ બીજો ભંગ બને છે. તથા वहवः सप्रदेशाच बहव अप्रदेशाच " भने सप्रदेश डाय छ भने भने અપ્રદેશ હોય છે, એ ત્રીજો ભંગ બને છે. નારકના કવાયસહિત બહુવ દંડકમાં આગળ જેનું પ્રતિપાદન કરવામાં આવ્યું છે એવાં જ ત્રણ ભંગ સમ- ४पा. २मा पायबारमा ( एगिदिएसु अभंग ) मेन्द्रिय सभा मेट કપાયસહિત પૃથ્વીકાય આદિકોના બહત્વ વિષયક દંડકમાં અનેક ભંગ થતા नथी, ५७ मे थाय . ते मे मा प्रभार छ. "सप्रदेशाध अप्रदेशाश्च" पहेमा पृथ्वीय आदि पहोम PAR! अपामा भावी ગયો છે, છતાં પણ તે ને અહી જે ફરીથી કહેવામાં આવે છે તે કપાય અવસ્થાને અનુલક્ષીને કહેવામાં આવેલ છે, પહેલાં કપાય અવસ્થાને અનુલક્ષીને આ ભંગ કહ્યો ન હતો. એકેન્દ્રિય જેમાં સકષાય પૂર્વોત્પન્ન જીવ ·. प्रमेययाग्निका टी० २०६४० ४ ० १ जीवस्य सप्रदेशाप्रदेशनिरूपणम् ९९१ फिन्त्यत्र सिद्धो न वक्तव्यः, तस्य अपायित्वात् । 'कोदकसाइहिं जीव-एगिदियः चनो नियभंगो' कोपरगायिपु क्रोधकपायिविनिष्टबहुत्वदण्डके नीचे-केन्द्रिय- वर्गः जीवादम् पृथिव्यायेकेन्द्रियपदानि च बर्जयिता अन्येषु मनुप्यनैरयिका- दिषु विकभाः पूर्वोक्तं भयं वाच्यम् , किन्त्यत्रापि सिद्धो न वाच्यः, तस्य क्रोध पायविरहात् । कोषापायिजीवपद-पृथिव्यायेकेन्द्रियपदेषु च 'सप्रदे- गाव' इति एक एव भहो वक्तगः । सहगायनीवस्योपर्युक्तमत्त्रयवत् कथम- त्रापि क्रोध रूपायिनीय-पृथिव्यादिपु न भनत्रयमिति चेदाह-उपशमश्रेणीतः प्रच्यमानानां सहपायित्वं प्रतिपद्यमानानाम् एकादीनामुपलम्भेन तत्र भङ्गत्रयसंग. और उत्पद्यमान अनेक पाये जाते हैं। यहां इस दार में सिद्धों को ग्रहण नहीं करना चाहिये-क्यों कि वे कपायसहित नहीं होते हैं। ‘कोह- कसाइहिं जीव एगिदिय वज्जो तियभंगो' मोधकपाय विशिष्ट पहुत्य दण्डकमें जीवपद को और पृधिव्यादिक पांच पदों को छोड़कर अन्य मनुष्य और नैरपिक आदि पदों में पूर्वक्ति तीन भंग होते हैं। यहां पर भी सिद्धपदका ग्रहण नहीं हुआ है क्यों कि उनमें क्रोधकपाय का विरह रहता है। जोधपायाले जीवपद में और पृथिव्यादिक एकेन्द्रिय पदों में "सप्रदेशाश्च अप्रदेशाच" ऐसा एक ही भंग होता है। यदि यहांपर ऐसी आशंका की जाये कि कपायविशिष्ट जीव के अभी आपने तीन भंग कहे हैं, फिर यहां पर क्रोधकपायविशिष्ट जीव और पृथिव्या- दिकों में तीन भंग न कह कर एक ही भंग क्यों कहा गया है ? तो इसका उत्तर यह है कि उपशम श्रेणी से नीचे गिरने वाले जीवों में પણ અનેક હોય છે અને ઉત્પધમાન જી પણ અનેક હોય છે. આ કારમાં सिनोन सभादेश तो थी तो पाया तो नथी. ( कोह- फसाइहि जोर एगिदियवज्जो तियभंगो) अध:पाय ५४५। मपविषय દંડકમાં જીવ પદને તથા પૃથ્વીકાય આદિ પાંગ એકેન્દ્રિયોને છોડીને તે સિવાયના નારક, મનુષ્ય આદિ પદોમાં પૂર્વોક્ત ત્રણ ભંગ થાય છે. અહીં પણ સિદ્ધોને ગ્રહણ કરવા જોઈએ નહીં, કારણ કે તેમનામાં ક્રોધકષાયને અભાવ હોય છે. કોકષાયવાળા જીવ પદમાં અને પૃથ્વીકાય આદિ એકેન્દ્રિય પદોમાં (सप्रदेशाध अप्रदेशाश्च ) मेवी मेम थाय छे मन मेवी શકા થાય કે કષાયયુક્ત જીવના હમણાં જ આપે ત્રણ ભંગ કહ્યા છે, તે અહીં કોકપાયવાળા જીવ અને પૃથ્વીકાય આદિ એકેન્દ્રિય જનો એક જ ભંગ કહેવાનું કારણ શું છે? તે તેનું સમાધાન આ પ્રમાણે સમજવું- ઉપશમ શ્રેણીથી પતન પામનાર છમાં કપાયવાળા કેઈક જીવ (એકદિ .

·U . वेऽपि मान-माया-लोभेभ्यो निरचानो को प्रतिपयमानानां तु बहनामेवोपाल- म्भेन प्रत्येक क्रोधफपापिराशीनामनन्ततयाज्य एकादीनामनालम्भन मात्रया- संभयान , किन्तु 'देवेहिं छम्भंगा' देवा कोपपायिदेवविशिष्टवारसदण्डके पह भााः वक्तव्याः, प्रयोदशानामपि देवपदनाच्यानाम् आरमारादिदशभवन- पनि-बानमन्तर-गोनिपिा-मानिताat मध्य मोधोदयशालिना मल्पतया एकत्ये, बहुत्ये च सप्रदेशा-प्रदेशत्वयोः संभवेन पूर्वोक्ताभासंभवान् । माणकसाइ-नायाफसाइ-जीर-एगिदियानो तिय गी' मानरूपायि-माया- कपापविशिष्ट कोई एक आदि जीप पाया जाता है इस कारण कपाय- वार में जीवपद में तीन भंग कहे गये हैं परन्तु यहां पर मान, माया और लोग से निवृत्त होकर शोधक.पाय में प्रवृत्त हुए ऐसे अनेक जीव पाये जाते हैं। क्यों कि इन प्रत्येक मानादि कपायवालों में क्रोधकपाय वालों की राशि अनन्त कही गई है इस कारण यहां पर एकादि जीव का उपलंभ नहीं होने के कारण तीन भंग नहीं होते हैं ऐमा कहा गया है। (देवहिं छम्भंगा) किन्तु क्रोध कपायवाले देवों के बहुत्वविषयक द्वितीय दण्डक में ६ भंग कहे गये हैं । असुरकुमार आदि दस भवनपति देवों में वानभ्यन्तर देवों में, ज्योतिपिक देवों में और वैमानिक देवों में इन तेरह देवपद वाच्य देवों में मोधकपाय के उदयवाले देय अल्प पाये जाते हैं-इसलिये एकत्व और बहुत्व में सप्रदेशत्व और अप्रदेशत्व का संभव होने के कारण यहां पूर्वोक्त भंग होते हैं। 'माणकसाई-माया- कसाई जीव एगिदियवज्जो तियभंगो' मानकपायवालों में और माया: જીવ) તે હેય છે, તે કારણે કપાય દ્વારમાં જીવ પદમાં ત્રણ ભંગ કહ્યા છે પરંતુ માન, માયા અને લેભમાંથી નિવૃત્ત થઈને કોકપાયમાં પ્રવૃત્ત થતા હોય છે વળી માનાદિ પ્રત્યેક કષાવાળા કરતાં ધકવાયવાળાની રાશિ અને કહેલી છે. તે કારણે ક્રોધકષાયવાળા એકદિ જીવની પ્રાપ્તિ થતી નથી પણ એવાં તે અનેક જીવ હોય છે. તે કારણે અહીં ત્રણ ભંગ કહ્યા નથી પણ मे an at छ. (देवेहि छम्भंगा) ५' ५४५i यवाना बहुत વિષયક દંડકમાં છ ભંગ કહ્યા છે. અસુરકુમાર આદિ દસ ભવનપતિ દેવામાં વાવ્યતર દેવમાં, તિપિક દેશમાં અને વૈમાનિક દેશમાં આ તેર દેવ પદ વાદેવોમાં કોઇકવાયના ઉદયવાળા દેવે ઓછાં હોય છે. તે કારણે એકત્વ અને બહુતમાં અપ્રદેશ અને અપ્રદેશને સંભવ હોવાને કારણે અહીં પૂર્વોક્ત છ ભંગ થાય છે. - ·- . प्रमेयचन्द्रिकाटी ० ०६४ स० १ जीवस्य सप्रदेशाप्रदेशनिरूपणम् ९३ कपायिपु गान-मायारूपायिपदविशिष्टबहुत्वदण्डके जीव-केन्द्रियवर्जः जीवपदम् , एकेन्द्रिय पृथिव्यादिपदानि च वर्जयित्वा त्रिकभाः पूर्वोक्ताखयो भङ्गाः वक्तन्या, जीवपदे-एकेन्द्रियपृथिव्यादिपदेषु तु अत्रापि उपर्युक्तमोधकपायिवद 'सप्रदे- शाध अप्रदेशाध' इति एक एक भगो वक्तव्य उक्तरीत्या । किन्तु 'नेरइय-देवेहि उभंगा ' नैरयिक-देवेषु मान रूपायि-मायाकपायिनैरयिकदेववहुत्वदण्डके पड् भाः पूर्वोक्ताः वक्तव्याः, नैरविकानां देवानां च मानमायारूपायिणां मध्ये अल्पानामेव मान-मायोवियना संभवेन पूर्वोक्तयुक्त्या पड्मनसंभवान् । लोभ- कसाईहि जीव-एनिदिगयनो तियभंगो' लोभरूपायिपु लोभकपायिपदविशिष्ट वहुलदण्डके जीव-केन्द्रियवर्जः जीवपदम् , एकेन्द्रियपृथिव्यादिपदानि च,. वर्जयित्वा विकभनः पूर्वोक्तकोधकपायिात् भङ्गत्रयं वाच्यम् , जीवैकेन्द्रियेपु तु. एक- कपायबोलों में-यहुत्वविपयक द्वितीय दण्डक में जीव पदको और एके- न्द्रिय पृथिव्यादिक पांच पदों को छोड़कर पूर्वोक्तीन भंग होते हैं। जीवपद में और एकेन्द्रिय पृथिव्यादिक पांच पदों में क्रोधकपायवाले. जीचों की तरह 'सप्रदेशाच अप्रदेशाच ' एसा एक ही भंग होता है। किन्तु ' नेरइय देवेहिं छन्भंगा' मानकपायवाले और मायाकपायघाले जो नैरयिक और देव हैं उनके द्वितीय दण्डक में ६ भंग होते हैं । क्यों कि मान और मायाकपायवाले देवों और नारकों में मान और मायाके उदयवाले देव नारक अल्प ही होते हैं, इस लिये यहां पर पूर्वोक्त ६ भंग कहे गये हैं। 'लोभकसाईहिं जीच-एगिदियवजो तियभंगो' लोभ कपायवालों के यतृत्वविपयक द्वितीय दण्डकमें जीवपद को और पृथि- व्यादिक एकेन्द्रियपदों को छोडकर कोधकपायवालों की तरह तीन भंग (माणकसाई-मायाकसाई जीव एगिदियवज्जो नियभंगो) भान पाया માયકવાયવાળામાં બહુત વિષયક બીજા અંકમાં જીવપદને અને પૃથ્વી ય આદિ પાંચ એકેન્દ્રિય પદોને છોડીને પૂર્વોક્ત ત્રણ ભંગ થાય છે. જીવપદમાં અને પૃથ્વીકાય આદિ પાંચ એકેન્દ્રિય પદેમાં ક્રેકપાયવાળા જીના જેજ (सपदेशाम्च अप्रदेशाश्च) लयाय छे, परंतु (नेरइयदेवेहि छन्भंगा) માનકવાયવાળા અને માયાકપાયવાળા જે નારકે અને દેવો હોય છે તેમના બીજા દંડકમાં છ ભંગ થાય છે. કારણ કે માન અને માકપાયવાળા દેવ અને નારમાં માન અને માયાના ઉદયવાળા દે અને નારકે ઓછાં હોય છે. ( लोभकसाईहि जीव एनिदियवज्जो तियभंगो) सोम५.यपाना त्य વિષયક બીજા દંડકમાં જીવપદને અને પૃથ્વીકાય આદિ પાંચ એકેન્દ્રિય પદેને છોડીને ક્રોધકષાયવાળાના જેવાં જ પૂર્વોક્ત ત્રણે ભંગ થાય છે. પરંતુ જીવ. . भ १२५ ·. मगमतीस एर भाः उक्तरीत्या | फिन्तु ' नेरदए छमंगा' नागिन नैरपिकलोभकपापि पहुत्वदण्डके पूर्वोक्ताः पद भनाः पायाः, लोभापापिनेरपिता लोभोदगवता- मल्पका उपर्युक्तपइभा समपान , उक्कम- "कोहे माणे माया, पौधया सुरगणेरि छम्भंगा। माणे माया लोभे, नेरहपहि पिछभंगा' ॥ १ ॥ इति ॥ "क्रोधे माने मायाया बोदव्याः सुरगणेषु पद मामाः । माने मावायां लोभे नैरपिके पति गमताः ॥ १ ॥ इतिचाया, देवाः लोभमचुरा भवन्ति नैयस्किाम क्रोधमत्रा भान्तीति । 'प्रसाई-जीव -मणुएहिं तिषभंगो 'पापिसम्पलिमहत्वदण्डके जीव-मनुजेपु सिद्धेपु त्रिक भङ्ग पूर्वोक्ताखयो भनाः वक्तव्याः,नतुनरपि कारिपु, तेपाम् अगायित्वासंभवात् , होते हैं। जीव और एकेन्द्रियों में एक ही भंग होता है। किन्तु 'नेर- इएसु उन्मंगो' लोभवाले नारक जीवों में-पटुत्वविपयक द्वितीयदण्डक में-पूर्वोक्त छह भंग होते हैं। क्योंकि लोभकपायवाले नारकों में लोभो. दयवाले नारक जीव अल्प होते हैं । इसलिये यहां छह भंग हो जाते हैं। क्रोध, मान, माया इनमें देवों के छद् भंग होते हैं। तथा मान माया एवं लोभ में नारकों के छह भंग होते हैं। देवों में लोभ अधिक होता है और नारकों में क्रोध अधिक होता है। (अकसाई जीव मणुएहिं सिद्धेहिं तियभंगो) अकपायिसंबंधी यहत्वदण्डक में जीवपद में मनुष्य पद में, और सिद्ध पद में तीन भंग होते हैं। नैरयिक आदिपदों में नहीं क्यों कि इनमें अकपायित्व का संभव ही नहीं है। (ओहियणाणे, भने मेन्द्रियमा ४४ 1 थाय (नेरइसु छन्भंगो) सोमा नार: જેમાં બહુવવિષયક બીજા દંડકમાં પૂર્વોક્ત છ ભંગ થાય છે, કારણ કે લેકિપાયવાળા નારકમાં લેભના ઉદયવાળા નારક જ ઓછાં હોય છે તેથી त्यां ७ मा थाय छे. [ ५५ छ-" कोहेमाणे" याह. ક્રોધ, માન અને માયામાં દેવોના છ ભંગ થાય છે, તથા માન, માયા અને લેભમાં નારકના છ ભંગ થાય છે. દેશમાં લોભ અધિક હોય છે અને નારકમાં ફોધ અધિક હોય છે, (अफसाई जीव मणुएहि सिद्धेहि तियभंगो) १४ाय सधी माहुत દંડકમાં જીવ પદમાં, મનુષ્ય પદમાં અને સિદ્ધ પત્રમાં ત્રણ ભંગ થાય છે. નાયક આદિમાં ત્રણ ભંગ થતા નથી, કારણ કે તેમનામાં કષાય રહિતતા સંભવિત નથી. .

·- , प्रमेपदका टीका २० ६ उ०५ सूर जोयम्य सम्रदेशाप्रदेशनिकरणम् १९५ 'ओडियणाणे, आमिणिोदियणाणे, नुयणाण जीवाइओ नियभंगो औधिकवाने, मत्यादिभेदरविशिष्टतानम् श्रीधिस्तानम् तस्मिन् , भाभिनिवोषिकशाने मनिशाने श्रुतज्ञाने च बहुत्तविषयमदण्डके जीवादिकः जीवादिपदेषु विकभन्नः पूर्वोक्ता- वयोमता वक्तव्याः, बत्र सामान्यज्ञानात्मकीपिकतानि-मनि-शुतज्ञानिना सदा- अस्थितत्वेन सपदेशसभराद 'सर्व सपदेशाः' इति प्रथमो भगः । एवं मिथ्या- शानात् मत्यादिज्ञानमात्रम् , मत्यवानाद् मतितानम् , थुनाज्ञानाच्च श्रुतज्ञान प्रतिपद्यमानानां च एकादीनां संभवात् , ' बहवः सप्रदेशाध एकः अपदेशश्च इति द्वितीयो भङ्गः । तथा यायः समदेवाश्च, बहवः अमदेशाच' इतितृतीयो भङ्गो वेदितव्यः, किन्तु 'विगरिदिएहि उभंगा' विकलेन्द्रियेषु द्वित्रिचतुरिन्द्रियेषु आमिणियोदियणाणे, सुयणाणे जीवाइओ तियभंगो) औधिकज्ञान में मति आदि भेद रहित सामान्यज्ञान में, आभिनियोधिक ज्ञान में-मति ज्ञान में और श्रुतज्ञान में, बहुत्य विषयकदितीय दण्डकमें जीवादिकपदों में पूर्वोक्त तीन भंग होते हैं। क्यों कि सामान्यज्ञानयाले तथा मतिश्रुत ज्ञानवाले जीव सर्वदा पाये जाते हैं, इसलिये उनमें सप्रदेशत्व बन जाने के कारण " सर्व सप्रदेशाः" यह प्रथम भंग, तथा मिथ्याज्ञान से हट- कर मात्र मति आदि ज्ञान को पाने वाला तथा मति अज्ञान के अभाव से मतिज्ञान को प्राप्त करने वाला, श्रुत अज्ञान के अभाव से श्रुतज्ञान को प्राप्त करनेवाला कोई एकादि जीव होता है-इसलिये 'बहवः सप्र- देशाच एका अप्रदेशश्च' यह द्वितीय भंग, और (यइचः सप्रदेशाच, बहवः अप्रदेशाच), सा तीसरा भंग घट जाता है। किन्तु “विगलिं. दिएहिं छम्भंगा' जो विकलेन्द्रिय जीव हैं उनमें तीन भंग न होकर छह (ओहियणाणे, आभिणियोहियणाणे, सुयणाणे जीवाइओ नियम गो) मौषि જ્ઞાનમાં-મતિ આ દરહિત સામાન્ય જ્ઞાનમાં, આભિનિધિક જ્ઞાનમાં (મતિ જ્ઞાનમાં) અને શ્રુત જ્ઞાનમાં બહુ વિષયક બીજા દંડકમાં છાદિક પદમાં પૂર્વોક્ત ત્રણ ભંગ થાય છે. કારણ કે સામાન્ય જ્ઞાનવાળા તથા મતિ અને યુત જ્ઞાનવાળા જ સર્વદા મળી આવે છે, તે કારણે તેમનામાં સુખ- शाप सनकी A1 ॥२ ( सर्वे सप्रदेशाः ) मा प्रथम, तथा भि०५१. જ્ઞાનથી નિવૃત્ત થઈને માત્ર મતિજ્ઞાન આદિ પ્રાપ્ત કરનાર, તથા મતિ અજ્ઞા- નને અભાવે મતિ જ્ઞાનને પ્રાપ્ત કરનાર, શ્રુત અજ્ઞાનને અભાવે શ્રુત જ્ઞાનને मास ३२२ मे त य छे. तेथी (बहवः समदेशाच, एक अप्रदेशच ) मा भारी पद समी छ, मन (यहवः सप्रदेशाच बहवा अप्रदेशाध) alia an नाश छे. परंतु (विगलि दिपदि ·M - भगवतीसरे सासादनसम्यक्त्यसंभवेन आमिनियोधिकादिशानिनाम् एकादीनाभन पूर्वत्तिा. एव पड् भाा पतन्याः, द६ च यथायोगम् एजेन्द्रियपश्गिादगः सिद्धाशन वक्तव्याः तेषां नदरांमवात् । 'मोहिगाणे मण-कवनगाणे जीवाइभी तियभंगो' अवधिताने, मनः पर्यवसाने केवलाने यात्यविषयक नीनादिका नागदि- पदेषु विकभाः, पूर्वोक्ताखयो भनाः याव्याः किन्तु भाभिमानकत्व बहुलदण्ड- कयोः पृथिव्याघेकेन्द्रिग-विकटेन्द्रिया: सिद्धायन वनव्याः, मनःपर्यवदण्ड- कयोश्च जीनाः, मनुष्याच वक्तव्याः, ना नरविरू-पृथिव्यादयः, नेपां तदसंभवात् । भंग होते हैं। क्यों कि इनमें दो इन्द्रिय, तेइन्द्रिय और चौहन्द्रियरूप विकलेन्द्रिगों में-सासादन सम्यक्त्य होने के कारण एकादि अभिनियो. धिक ज्ञानवाले जीय की संभवता होती है-इससे यहां पर पूर्वीक्त छह भंग कहे गये हैं। इस बार में यथायोग एकेन्द्रियपद पृथिव्यादिक पांचपद तथा सिद्ध इनको छोड़ देना चाहिये-क्यों कि ये चिकठेन्द्रियों में परिमाणित नहीं हुए हैं। (ओहिणाणे मणपज्जवणाणे केवलणाणे जीवाइओ तियभंगो) अवधिज्ञान में, मनापर्यवज्ञानमें, एवं केवलज्ञान में बहुत्यविषयक द्वितीय दण्डक में पूर्वोक्त तीन भंग होते हैं। किन्तु अवधिज्ञान के एकत्व और यहुत्वदण्डक में पृथिव्यादिक पांच पद विक- लेन्द्रिय और सिद्ध इन्हें संगृहीत नहीं करना चाहिये तथा मनःपर्ययज्ञान के दोनों दण्डकों में जीव और मनुष्य इनका ही ग्रहण करना चाहिये नारक एवं पृथिव्यादिकों का नहीं क्यों कि इनमें मनः पर्यव ज्ञान नहीं छन्भंगा) विसन्द्रिय wali छ 1 थाय छे. आन्द्रिय, त्रीन्द्रिय અને ચતુરિન્દ્રિય રૂપ વિકલેન્દ્રિય જીવોમાં સાસાદન સમ્યફ હેવાને લીધે એકાદ અભિનિધિક જ્ઞાનવાળા જીવની સંભવિતતા હોઈ શકે છે. તેથી અહીં પૂર્વોક્ત છ ભંગ કહ્યા છે. આ દ્વારમાં પૃથ્વીકાય આદિ પાંચ એકેન્દ્રિય પદોને તથા સિદ્ધપદને સમાવેશ કરવાનું નથી, કારણ કે વિકલેન્દ્રિયમાં તેઓની ગણતરી થતી નથી. (ओहिणाणे, ‘मणपज्जवणाणे, केवलणाणे जीवाइओ तिय गो) अवधि જ્ઞાનમાં, મનપર્યયજ્ઞાનમાં અને કેવળજ્ઞાનમાં બહુત વિષયક બીજા દંડકમાં જીવાદિ પદમાં પૂર્વોક્ત ત્રણ ભંગ થાય છે. પરંતુ અવધિજ્ઞાનના એકત્વ અને બહુત્વ દંડકમાં પૃકાય આદિ પાંચ એકેન્દ્રિય પદેને, વિકલેન્દ્રિયને અને સિદ્ધપદને સમાવેશ કરે નહીં, તથા મનઃ પર્યાયજ્ઞાનના બને દંડકોમાં જીવ અને મનુષ્યને જ ગ્રહણ કરવા, નારક, પૃથ્વીકાય આદિ કોને ગ્રહણ કરવાના નથી, કારણ કે તેમનામાં મન પર્વ જ્ઞાન હોતું નથી, ·-- . . प्रमैयचन्द्रिका टीकाश०६ ३० ४ ० १ जीयस्य सप्रदेशाप्रदेशनिरूपणम् १९७ केवलज्ञानदण्डकयोस्नु जीर-मनुष्य-सिद्धाएव वक्तव्याः, नो नैरपिकादयः, तेपां बदसंभवात् ,अत एवोक्तम्-'विण्णेयं जस्स अत्यि' त्ति,विज्ञेयं यस्य यद् अस्ति-इति । 'ओदिए अण्णाणे, मइभणाणे सुय अण्णाणे एगिदियवज्जो तियभंगो' औधिके अज्ञाने मत्यशाने, श्रुताऽज्ञाने एकेन्द्रियवर्जः एकेन्द्रियपृथिव्यादि वर्जयित्वा जीवादिपदेपु त्रिकभः, पूर्वोक्ता एव त्रयो भता वक्तव्याः, तथाहि-औधिकाय- ज्ञानिनां सप्रदेशत्वे सदाऽवस्थितत्वात् ' सर्वे सप्रदेशाः । इत्येको भङ्गः । यदा तु सदाऽवस्थितातिरिक्ता ज्ञानं विमुच्य मत्यशानादितया परिणमन्ति तदा एकादीनां संभवेन 'बहवः सप्रदेशाच एकः अपदेशश्च' इति द्वितीयो भङ्गः, एवं ' यहवः होता है। केवलज्ञान के दोनों दण्डकों में जीव, मनुष्य और सिद्ध इन का ही उच्चारण करना चाहिये, नरयिक आदि पदों का नहीं-क्यों कि इनमें केवलज्ञान नहीं होता है। इसीलिये ऐसा कहा गया है कि-(वि. गेयं जस्त जं अस्थिति)। " ओहिए अन्नाणे, मइ अन्नाणे, सुय अन्नाणे, एगिदिययजो तियभगो) औधिक अज्ञान में, मति अज्ञान में, श्रुत अज्ञान में, एकेन्द्रिय पृथिव्यदिकपदों को छोड़कर जीवादिकपदों में पूर्वोक्त ही तीन भंग होते हैं क्यों कि मति आदि अज्ञान से अविशेपित हुए सामान्य अज्ञानवाले जीव, मति अज्ञान वाले जीव और श्रुत अ ज्ञानवाले जीव सदा अवस्थित रहते हैं-इस कारण "सर्व सप्रदेशाः" ऐसा प्रथमभंग यहां बन जाता है। तथा जय अवस्थित जीवों के सिवाय और दूसरे जीव ज्ञान को छोड़कर मति अज्ञान आदि रूप से परिण- मित होते हैं तब उनमें ऐसे जीव एकादि होते हैं-इस कारण (यहवः કેવળજ્ઞાનના બને દંડકમાં જીવ, મનુષ્ય અને સિદ્ધ, આ પદોને જ પ્રયોગ કરે, નારકાદિ પ્રયોગ કરશે નહીં, કારણ કે નારકાદિકમાં કેવળ शान खातुं नथी. तथा १ सयुंछ (विण्णेयं जस्स ज अस्थि त्ति) (ओहिय अन्नाणे, मइ अन्नाणे, एगिदियवज्जो तियभगो) भौषि मशानभां, મતિ અજ્ઞાનમાં અને શ્રત અજ્ઞાનમાં એકેન્દ્રિય સિવાયના જીવાદિક પદોમાં - પૂર્વોક્ત ત્રણ ભંગ થાય છે. કારણ કે મતિ આદિ અજ્ઞાનથી અવિશેષિત થયેલા સામાન્ય જ્ઞાનવાળા જીવ, મતિ અજ્ઞાનવાળા જેવો અને શ્રત અજ્ઞાનવાળા ७सहा माणू हाय छे. ते णे ( सबै सप्रदेशाः) मा ५.in બની શકે છે તથા જ્યારે અવરિત જી સિવાયના બીજા જ જ્ઞાનને છેડીને મતિ અજ્ઞાન આદિ રૂપે પરિણમિત થાય છે ત્યારે તેમાં એવાં જીવ मे डाय छे. ते १२(बहवः सप्रदेशाच एका अप्रदेशश्च) मा भान ·, . । भगवती सप्रदेशाय बायः अमदेशाश' लोगो भी योगा । एकन्द्रियपृथिव्यादित तु ' समदेशाश अप्रदेशाम पनि गापा भनोदासेगा, किन्तम-त्रिष्यपि उप- युक्तासानेषु सिद्धा न यकमा त नानासानाभवान् !' विभंगगाणे जीता इओ तिरभंगो 'विमासाने पाप गोवादि: नादिगदपु विरुमा: पूर्वोक्ताखयो भना वफच्याः, तथा मत्यानादियन् विनातानमारना भार नीया, कालमत्र पन्द्रिगभिव्यादि-विलेन्द्रिया, सिद्धाय न बक्तव्याः, तेषां विभासानासंभात् । 'रानोगी गहा भौदिमा' सयोगी गया भौधिकस्तथा वक्तव्यः, क्या च यथा औषिको जीरादिः मतिपादितस्तथा जीवादिदण्डक द्वये सप्रदेशाच एकः अप्रदेशच) ऐसा दितीय भाग और "यहयः सप्रदेशाध, पहवः अप्रदेशाच"ऐसा तीसरा भंग पन जाता है। इस बारमें पकेन्द्रिय पृधिव्यादिकको छोड़ने का तात्पर्य यह है कि इन एकेन्द्रियोंमें तीन भंग नहीं होते हैं किन्तु "सप्रदेशा अप्रदेशाच" ऐसा एक ही भंग होता है। यहां सिद्धपदका प्रयोग नहीं करना चाहिये-क्योंकि इनमें मति अज्ञान फी प्राप्ति असंभव है। (विभंगणाणे जीवाइओतियभंगा) विमंगज्ञानमें बहुत्व विषयक मितीय दण्डक में जीवादिकपदों में पूर्वोक्त तीन भंग होते हैं। मति अज्ञान आदि की तरह ही यहां तीन भंगों के बनने की भावना जाननी चाहिये। इस द्वार में एकेन्द्रिय पृधिवी आदि पांच पद, विकलेन्द्रियपद, और सिद्धपद इनका प्रयोग नहीं करना चाहिये-क्यों कि इन सब में विभंगज्ञान नहीं होता है। (सजोगी जहा ओहिओ) in my ouी श छ. मने (बहवः सरदेशाध बहवः अपदेश च ) मा ત્રીજે ભંગ બની જાય છે. આ કારમાં પૃથ્વીકાય આદિ એકેન્દ્રિય જીવોને ગ્રહણ નહીં કરવાનું કારણ એ છે કે એકેન્દ્રિમાં ત્રણ ભંગ થતા નથી પણ (सप्रदेशा अप्रदेशाश्च ) मा ४१ १ थाय छे. qणी दाम सिद्ध. પદને પણ પ્રયાગ કરે જોઈએ નહીં કારણ કે તેમને મતિ અજ્ઞાનની પ્રાપ્તિ समी ती नयी (विभागणाणे जीवाओ वियभगा) ALL शान थी બહુત્વ વિષયક બીજા દંડકમાં જીવાદિક પદામાં પૂર્વોક્ત ત્રણ ભંગ થાય તે (વિપરીત જ્ઞાનને વિભંગ સાન કહે છે) મતિ અજ્ઞાન આદિના ત્રણ ભંગ થવા, વિષે જે સ્પષ્ટીકરણ ઉપર કર્યું છે, તે સ્પષ્ટીકરણ વિલંગ જ્ઞાનના ત્રણ ભંગ માટે પણ સમજવું. આ કારમાં પૃથ્વીકાય આદિ પાંચ એકેન્દ્રિય પદે, વિકલેન્દ્રિય પદને અને સિદ્ધ પદને પ્રયોગ કર જોઈએ નહીં કારણ કે તેમ નામાં વિલંગ જ્ઞાન હેતું નથી.

·सोगिनः सप्रदेशा एक, - - अमेयचन्द्रिका का ०६३०४ सू०१ नीयस्य सप्रदेशाप्रदेशनिरूपणम् ९९९ ऽपि सयोगी वक्तव्यः, तदमिलापकत्वेऽयम्-' सयोगी जीवो नियमात् सप्रदेशः, नैरयिकान्नु सयोगी समदेशः, अप्रदेशों वा । बहुत्वदण्डके 'वहयो भीयाः नैरयिकादयस्तु सयोगिनः । सर्व सप्रदेशाः १ वदयः समदेशाथ एका अपदेशन २१ वयः समदेशाध, ययः अमदेशाश्च ३ ' इति- जिस प्रकार से अधिक जीवादिक प्रतिपादित हुए हैं उसी प्रकार से जीवादिक के दोनों दण्डकों में भी सयोगी प्रतिपादित करलेना चाहिये इनके एकत्यविषयक दण्डक में अभिलाप का आकार इस तरह से है- "सजोगी जीवो नियमात् सप्रदेशः, नैरयिकादिस्तु सयोगी सप्रदेशः, अप्रदेशो चा" सयोगी जीव नियम से सप्रदेश है, परन्तु जो सयोगी नैरयिक आदि जीव है वह सप्रदेश भी है और अप्रदेश भी है। बहु- त्वविषयक दण्डकमें (बदयो जीयाः सयोगिनः मप्रदेशा एब, नैरयिका- दयस्तु सयोगिनः) "सर्वे सप्रदेशाः, पदवः सप्रदेशाश्व एकः अप्रदेशश्च, यहवः सप्रदेशाश्च यस्याःअप्रदेशाच" ऐसा कथन जानना चाहिये कि अनेक सयोगी जीव सप्रदेश ही होते हैं-परन्तु जो संयोगी नैरयिक आदि जीव हैं वे तीनों भंगवाले होते हैं-प्रथम भंग में सब सयोगी नारक आदि जीव सप्रदेश होते हैं। द्वितीयभंग में कितनेक सयोगी नारक आदि जीव सप्रदेश होते हैं और कोई एक सयोगी नारक आदि जीव अप्रदेश भी होता है। तृतीयभंग में सय ही पूर्वोत्पन्न तयोगी (सजोगी जहा ओहिओ) र शोषित (सामान्य) પ્રતિપાદન કરવામાં આવ્યું છે એજ રીતે છાદિકના બને દંડકમાં પણ સયેગીનું પ્રતિપાદન કરવું જોઇએ. તેમના એકત્વ વિષયક દંડકમાં આ પ્રમાણે અભિલાપ બને છે – (सजोगी जीवो नियमात् सप्रदेशः, नैरयिकादिस्तु सयोगी सप्रदेवः अपदेशो વા) સગી જીવ નિયમથી જ સંપ્રદેશ છે, પરંતુ સગી નારકાદિ જીવ સપ્રદેશ પણ હોય અને અપ્રદેશ પણ હોય છે” બહુત વિષયક દંડકમાં (बहवो जीवाः सयोगीन एव, नेरयिकाश्यन्तु सयोगिन' ) ( सर्वे सप्रदेशाः, यहवः खप्रदेशाश्च एकः अप्रदेशश्च, बहवः सप्रदेसाश्च बहवः अप्रदेशाञ्च ) मे ४थन સમજવું કે અનેક સગી જીવ સંપ્રદેશ જ હોય છે, પરંતુ જે સગી નારક આદિ જીવે છે તેઓ ત્રણ નંગવાળા હોય છે. પહેલા ભાગમાં સમરત સગી નારક આદિ જો સદેશ હોય છે. બીજ ભંગમાં કેટલાક સગી નારક આદિ સપ્રદેશ હોય છે અને કેટલાક સમી નારક આદિ જવ અપ્રદેશ પણ દેય છે ત્રીજા ભંગમાં સમસ્ત પૂર્વોત્પલ નારક આદિ જ પ્રદેશ ·१००० . - रीत्या भयान्तः। एकेन्द्रियमिप्यादयः सयोगिनः केवल ' यावः समवेत्राव वहयः अप्रदेशाम' इत्भात एस बोध्याः, फिनागिदोन वक्तघ्या, तस्य सयोगित्वाभावात् । 'मणजोगी बनोगी फागजोगी नीयानो नियभंगो मनोयोगिनि योगमयति संतिनि, योगागिनि एकेन्द्रिपवने, काययोगिनि सर्व.. स्मिन्नपि एकेन्द्रियादी जीवादिका नीरादिपदेणु निकम, मायगं वाच्यम्, तथा च मनोयोगादीनां सदाऽस्थितले समदेशा इनि पूक्तिः प्रथमो भवः, अमनोयो- गित्वादिपरित्यागाच्च मनोयोगित्तादिनोत्पयमानानाम् एकादीनां संभवेन अमदे.. नारक आदि जीव सपदेश होते हैं और कितनेक उत्पामान सयोगी नारक आदि जीव अप्रदेश भी होते हैं। परन्तु जो एकेन्द्रियपृथिवी आदिक सयोगी जीव है वे केवल (यहवः सप्रदेशाथ पहव अप्रदेशाच). ऐसे एकही भंगवाले होते हैं-तीन मंगवाले नहीं होते हैं। इस बार में सिद्ध पद का उचारण नहीं करना चाहिय-क्यों कि ये सिद्ध जीव योगातीत होते हैं। (मगजोगि, पयजोगि, फायजोगि, जीवाइभो तिय.. भंगो) मनोयोगवाले अर्थात् तीनों योगवाले संज्ञी जीवों में, वचनयोग- वा अर्थात् एकेन्द्रिय जीवों को छोड़कर बाकी के जीवों में और काय. योगवाले अर्थात् समस्त एकेन्द्रियादिक जीवों में, तीनभंग होते हैं ये मनोयोगी आदि जीव सदा अवस्थित रहते हैं इस कारण तो इनमें (सर्व सप्रदेशाः ऐसा प्रथम भंग बन जाता है तथा अमनोयोगी आदि. के परित्याग से जब जीव मनोयोगी आदिरूप से उत्पद्यमान होते हैं तय ऐसा आदेशप एकादि जीव मिल जाता है-इस कारण यहां द्वितीय હોય છે અને કેટલાક ઉપદ્યમાન સગી નારક આદિ જી અપ્રદેશ પણ डाय छ, ५२न्तु पृथ्वीय आदि मेन्द्रिय संयोजी ७ ( यहव समदेशाच बहब अप्रदेशाच) मा मेsare. लय छे. तीन 4100 હેતા નથી. વળી આ કારમાં સિદ્ધપદને પણ પ્રવેશ કરે જોઈએ નહીં; કારણ કે સિદ્ધ જીવમાં સગીતા સંભવી શકતી નથી.’ (मण जोगि, वयजोगि, कायजोगि जीइओ तियभंगो) मनाया એટલે કે ત્રણે રોગવાળા સંસી જેવોમાં, વચન યોગવાળા એટલે કે એકેન્દ્રિય સિવાયના.જીમાં, અને કષાયથેગવાળા જીવમાં એટલે કે સમરત એકેન્દ્રિય આદિક જેમાં ત્રણ ભંગ થાય છે. આ માગી આદિ નું અવસ્થાન (अस्ति) सहा २ छ ते १२ तमन अनुरक्षाने ( सर्व सप्रदेशाः) मा પ્રથમ ભંગ બની જાય છે. તથા અમનેયેગી આદિ અવસ્થાને પરિત્યાગ . કરીને જ્યારે જ મનેયેગી આદિ રૂપે ઉ૫દ્યમાન થાય એવી છે ત્યારે ·. प्रमेयचन्द्रिका टी० ० ६३०४ २०० जीवस्य सम्देशाप्रदेशनिरूपणम् १००१ शत्वलाभ 'सप्रदेशाध अप्रदेशश्च ' 'सप्रदेशाध अपदेशाच' इत्यन्यभगकद्वयम् । अत्र विशेषतामाह-नर-कायनोगी एगिदिया, तेमु अभंगयं' नवरम्-काय- योगिनी ये एकेन्द्रियाः पृथिज्यादयो जीपास्तेषु अभङ्गकम् बहूनां भङ्गानाम् अभायो वक्तव्यः, किन्नु ' समदेशाध अप्रदेशाध' इत्येक एव भङ्गो वोध्यः । एतेषु च मनोरच कायरूपयोगत्रयदण्डकेयु जीरादिपदानि यथायोगं वक्तव्यानि, किन्तु सिद्धपदं न वक्तव्यम् , तल मनोवाकाययोगासंभवात् । 'अजोगी जहा अलेस्सा' अयोगिनः यथा अलेश्याः उक्तास्तथा ज्ञातव्याः, तथा च अयोगिनां दण्डकयेऽपि अलेश्यसमवक्तव्यतया अलेश्येषु बहुत्वदण्ड के जीव-सिद्धपदयोः भङ्गत्रयस्य, मनुष्यपदेषु च भास्कयोक्तत्वेन अत्रापि बहुत्वदण्डके अयोगिपु भंग बन जाता है और "सप्रदेशाश्च अप्रदेशाश्च" ऐसा तृतीयभंग भी बन जाता है (नवरं कायजोगी एगिदिया तेसु अभंगयं) यहाँ विशेषता इस प्रकार से है कि जो जीव काययोगवाले एकेन्द्रिय हैं उन में तीन भंग नहीं हैं, किन्तु (सप्रदेशाच अप्रदेशाच) ऐसा एकहीभंग है। इन मन वचन और कायरूप योगत्रयके दण्डकों में यथायोग जीवा. दिक पदों का ही कथन करना चाहिये। सिद्धपद का कथन नहीं करना चाहिये । क्यों कि सिद्धों में कोई भी योग नहीं होता है। (अजोगी जहा अलेस्सा) लेश्या रहित जीवों के समान अयोगिजीवों की वक्त- व्यता जाननी चाहिये । कहनेका आशय यह है कि अयोगियों के दोनों दण्डकों में लेश्यारहिन जीवों के जैसी वक्तव्यता कही गई होने के का- रण लेश्यारहित जीवों में बहुत्वविषयक द्वितीय दण्डक में जीव और भवस्थापाको ७५ ५५५ भणी मावे छे, तेथी ( बहवः सप्रदेशाश्च एकः अप्रदेशश्च ) मा मी म ५५ मनी श छ, भने (सप्रदेशश्च अप्रदेशाश्च ) मा श्री ५ पनी । छे ( नवर काय जोगी एगिदिया तेसु अभंगयं) मा विशेषता से छे है ययो सन्द्रिय वामां यता नथी, परन्तु ( सप्रदेशाश्च अप्रदेशाश्च) मा ४ मा થાય છે. આ મન, વચન અને કાગના દંડકમાં યથાયોગ્ય જીવાદિક પદને જ પ્રયોગ થવા જોઈએ. અહીં સિદ્ધપદને પ્રયોગ કરવો જોઈએ નહીં કારણ કે સિદ્ધોમાં કોઈ પણ યોગને અભાવ હોય છે. ( अजोगी जहा अलेस्सा) सेश्य २डित याना २४ ४थन मयोभी જીવના વિષયમાં સમજવું. આ કથનનું તાત્પર્ય નીચે પ્રમાણે છે-સ્થારહિત જીના બહુ વિષયક દંડકમાં જીવ અને સિદ્ધપદમાં ત્રણ ભંગ, મનુષ્યોમાં . ત્રણ ભંગ भ १२६ ·- बगवती जीय-सिद्धयोभनत्रयम् , मनुष्यपु न पहनाः बताया स्यानमः । ते च मनाः पूर्वोक्ता एक विशेषाः । 'सागा13-मागाउनहिं नीव-गिदियानी- नियभंगो' साकारोपयोगेषु अनाजारोपयोगे रयिकादिर जीव-केन्द्रिय विकभाः, जीव सदम् , एफेन्द्रिगपिन्गादिपदानि ग वर्गमिला बहुत्तदण्डके पूर्वोक्तासयो भा वक्तव्याः । जीरपद, एफेन्द्रियपान सपदेशाय अमद शश्च' इत्येक एव भहो नान्गा, ना न साकारोपोगान् भनाफारोपयोगगमने, अना. फारोपयोगाद् या साकारोपयोगगमने प्रथमसमये भरदेशस्यम् , दयादिसमये तु समदेशत्वं योधगम् । सिद्धानांतु एकरामयोपयोगित्वेऽपि साकारस्य अनाकारस्य च उपयोगद्वयस्यासकन् पापा समदेश, सकरमारया नामदेशलं विनेयम् , सिद्धपदमें तीन भंग, तथा मनुष्यों-अयोगी मनुष्यों में छह भंग होते हैं ऐसासमझना चाहिये। येलद भंग पहिले कह दिये गये हैं। (मागारोवउत्त. अणागारोवउत्तहिं जीवनिदिययनो तियभंगो) साकार उपयोगवाले अनाकार उपयोगपाले नैरपिक आदि जीवों में जीवपद और एकेन्द्रिय पृथिव्यादिक पदों को छोडकर पशुत्य विषयक द्वितीय दण्डक में पूर्वोक्त तीन भंग होते हैं। जीवपद में और एकेन्द्रिय पदों में (सादेशाच अप्रदेशाध्य ) ऐसा एक ही भंग होता है। साकार उपयोग से अनाकार उपयोग में आने में और अनाकार उपयोग से साकार उपयोग में आने में प्रथम समय में अप्रदेशतो और दितीयादि समयों में सप्रदेशता जानना चाहिये । सिद्धों के यद्यपि एक समयोपयोगिता है, तो भी साकार उपयोग और अनाकार उपयोग की बार चार प्राप्ति होने के છ ભંગ કહ્યા છે, એ જ પ્રમાણે અગીના વિષયમાં પણ અહીં સમજવું તે છ ભંગ આગળ કહેવામાં આવ્યા છે. ( सागारोवउत्त अणागारोवउत्तहि जीव एगिदियवज्जो वियभंगो) १५६ અને એકેન્દ્રિય પૃથ્વીકાય આદિ પાંચ પદે સિવાયના સાકાર ઉપગવાળા અને અનાકાર ઉપગવાળા નારક આદિ છવામાં બહુત વિષયક બીજા દંડકમાં પૂર્વોક્ત ત્રણ ભંગ થાય છે. જીવપદમાં અને એકેન્દ્રિય પદેમાં (सप्रदेशाश्व अरदेशाश्च ) मा र मं1 थाय छे. स४२ उपयोगमाथी અનાકાર ઉપયોગમાં અને અનાકાર ઉપયોગમાંથી સાકાર ઉપયોગમાં આવવાના પ્રથમ સમયે અપ્રદેશતા અને દ્વિતીય આદિ સમયમાં પ્રદેશતા સમજવી. સિદ્ધોમાં જે કે એક સમયોગિતા છે, છતાં પણ સાકાર ઉપયોગ અને અનાકાર ઉપયોગની વારંવાર પ્રાપ્તિ થવાને કારણે તેમનામાં સપ્રદેશતા અને તેમની એક વારંવાર પ્રાપ્તિ થવાને કારણે અપ્રદેશતા છે, એમ સમજવું. આ ·' . . प्रमेपचन्द्रिका टीका श०६ ३०४ सूर जीवस्य सप्रदेशाप्रदेशनिरपणम् २००३ तथा च बहुत्वदण्डके असमाप्तसाकारोपयोगान् यहुन् जीयानाश्रित्य 'सम- देशाः' इति प्रधनो भगः, तानेर असक्रमाप्तसाकारोपयोगान् वहून जीवान् , समाप्तसाकारोपयोगं च एकमाश्रित्य 'यहाः समदेशाच एका अपदेशश्च इति द्वितीयो भगः, तानेच सकृत्माप्तसाकारोयोगान् वहुन् आश्रित्य 'यहाः सप्र- देशाच बहवः अपदेशाश्च । इति तृतीयो भाः । अनाकारोपयोगेतु असकृदयाप्ता; नाकारोपयोगान् वहून आश्रित्य प्रथमोभङ्गः, तान् असफदवाप्तानाकारोपयोगान् बहून् , सकदवाप्तानामारोश्योग चकमाश्रित्य द्वितीयो भङ्गः, उभयेपामपि असकृ. कारण उनमें सप्रदेशना और उनकी एक बार चार प्राप्ति होने के कारण उनमें अप्रदेशता है ऐसा जानना चाहिये । तथा च-यहुत्वविश्यक वितीय दण्दको पारंवार प्राप्त साकार उपयोगवाले अनेक सिद्धजीवोंको आश्रित करके (मप्रदेशाः) ऐसा प्रथम भंग, तथा इन्हीं वारंवार प्राप्त साकार उपयोगवाले एक सिद्ध जीव को आश्रित करके " यहवः सप्र- देशाः, एक अप्रदेशश्च ) ऐसा द्वितीय भंग, तथा एक बार प्राप्त साकार उपयोगवाले अनेक जीवोंको आथित करके (बहवः सप्रदेशाच, यवः अप्रदेशाश्च) ऐसा तृतीय भंग जानना चाहिये। अनाकार उपयोग द्वारमें भी तीन भंग इसी प्रकार से होते हैं-अर्थात्-वारंवार प्राप्त अनाकार- उपयोगवाले अनेक जीवोंको आश्रित करके अनाकार उपयोग में प्रथम- भंग, तथा इन्हीं वारंवार प्राप्त अनाकार उपयोगवाले अनेक जीवों को आश्रित करके और एक बार प्राप्त अनाकार उपयोगवाले एक जीव को આ કથનનું તાત્પર્ય એ છે કે બહુ વિષયક બીજા દંડકમાં વારંવાર પ્રાપ્ત सपा स२ 64योगवा मने सिद्धाने मनुसक्षीने ( सप्रदेशाः ) येवो પ્રથમ ભંગ બને છે. તથા જેમને વારંવાર સાકાર ઉપગની પ્રાપ્તિ થઈ છે એવાં અનેક સિદ્ધ બને તથા જેને એક જ વાર સાકાર ઉપગની પ્રાપ્તિ થઈ છે એવા એક સિદ્ધ જીવને અનુલક્ષીને બીજો ભંગ આ પ્રમાણે બને છે. (वहव सप्रदेशः, एकः अप्रदेशश्च) तथा भने मे पा२ सा१२ उपयोगनी પ્રાપ્તિ થઈ છે એવા અનેક સાકાર ઉપયોગવાળા જેને અનુલક્ષીને ત્રીજો २॥ प्रभारी सभरवा-( यहवः सप्रदेशाश्च बहन अनदेशाश्च ) मनार ઉપગ દ્વારમાં પણ ત્રણ ભંગ એજ પ્રમાણે થાય છે. એટલે કે વારંવાર પ્રાપ્ત અનાકાર ઉપગવાળા અનેક જીને અનુલક્ષીને અનાકાર ઉપયોગમાં પ્રથમ ભંગ, તથા એજ વારંવાર પ્રાપ્ત અનાકાર ઉપયોગવાળા અનેક જીવને અને એક વાર પ્રાપ્ત અનાકાર ઉપગવાળા એક જીવને અનુલક્ષીને બીજે .

·- जीव-सिद्धयोभनत्रयम् , मनुग्गा नगद महाः मत्तमायागः । ते व मा. पूर्वोक्ता पर विशेगाः। 'सागा-भगागागरउहि नीर-एगिदिययनो. नियभंगो' साफारोपयोगेपु अनालारोपयोग नैरपि कादिगु जी-केन्द्रियवनः विकभाः, जीव पदम् , एकेन्दिगपूपियादिपदानि 7 पर्नयित्वा बहुपदण्डके पूर्वोक्तायो भा वक्तव्याः । नीरपदे, पहेन्द्रिगपदेन 'सपदेशास अमद शश्च' इत्येक एव भट्टो वान्गः, ना न साकारोयोगान् भनामारोपयोगगमने, अना- कारोपयोगाद् या साकारोपयोगगमने प्रथमसमये भमदेशवम् , दयादिसमये तु समदेशत्वं योध्यम् । सिद्धानांतु एकसमयोपयोगित्वेऽणि साकारस्य अनाकारस्य च उपयोगद्वयस्यासकन् माझ्या समदेशवं, सफरमाया नामदेशलं पिनेयम् , सिद्धपदमें तीन भंग, तथा मनुष्यों-अयोगी मनुष्यों में छह भंग होते हैं ऐसासमझना चाहिये। ये छह भंग पहिले कह दिये गये हैं। (मागारोवउत्स. अणागारोवउत्तहिं जीवएगिदिययजो तियभंगो) साकार उपयोगवाले अनाकार उपयोगवाले नैरपिक आदि जीवों में जीवपद और एकेन्द्रिय पृथिव्यादिक पदों को छोडकर पटुत्व विपयक दितीय दण्डक में पूर्वोक्त तीन भंग होते हैं । जीवपद में और एकेन्द्रिय पदों में (सप्रदेशाच अप्रदेशाश्च ) ऐसा एक ही भंग होता है। साकार उपयोग से अनाकार उपयोग में आने में और अनाकार उपयोग से साकार उपयोग में आने में प्रथम समय में अप्रदेशतो और द्वितीयादि समयों में सप्रदेशता जानना चाहिये । सिद्धों के यद्यपि एक समयोपयोगिता है, तो भी साकार उपयोग और अनाकार उपयोग की चार पार प्राप्ति होने के છ ભંગ કહ્યા છે, એ જ પ્રમાણે અગીને વિષયમાં પણ અહીં સમજવું તે છ ભંગ આગળ કહેવામાં આવ્યા છે. ( सागारोवउत्त अणागारोवउत्तहि जीव एगिदियवज्जो नियभंगो) पह અને એકેન્દ્રિય પૃથ્વીકાય આદિ પાંચ પદે સિવાયના સાકાર ઉપગવાળા અને અનાકાર ઉપગવાળા નારક આદિ જમાં બહુત વિષયક બીજા દંડકમાં પૂર્વોક્ત ત્રણ ભંગ થાય છે. જીવપઢમાં અને એકેન્દ્રિય પદમાં ( सप्रदेशाश्च अपदेशाच) मा मे 1 थाय छे. सा.२ पयोमाथी અનાકાર ઉપગમાં અને અનાકાર ઉપયોગમાંથી સાકાર ઉપયોગમાં આવવાના પ્રથમ સમયે અપ્રદેશતા અને દ્વિતીય આદિ સમયમાં પ્રદેશતા સમજવી. સિદ્ધોમાં છે કે એક સમયોપયોગિતા છે, છતાં પણ સાકાર ઉપગ અને અનાકાર ઉપગની વારંવાર પ્રાપ્તિ થવાને કારણે તેમનામાં પ્રદેશતા અને તેમની એક વારંવાર પ્રાપ્તિ થવાને કારણે અપ્રદેશતા છે, એમ સમજવું. આ AIR ·. . प्रमेयचन्द्रिका टीका २०६ उ०४ १०१ जीवस्य सप्रदेशाप्रदेशनिरूपणम् १००५ खीवेदक-पुरुषवेदक-नपुंसकवेदकपु जीवादिकः जीवादिपदेपु त्रिकभङ्गः पूर्वोक्ता- वयोमगाः विज्ञयाः । अत्रवेदात् वेदान्तरसंक्रमणे प्रथमसगये अपदेशत्वम् , द्वया. दिसमयेषु च समदेशत्वं विज्ञाप भाकत्रयं विज्ञेयम् । किन्त्वत्र 'नवरं-नपुसंगवेये एगिदियेमु अभंगयं ' नवरं विशेषस्तु नपुंसकवेदे एकेन्द्रियेषु अभङ्गकम् बहूनां महानाम् अभावः, अपितु एक एव भङ्गः, तथा च नपुंसकवेदकदण्डके पृथिव्या- धकेन्द्रिपेषु 'सादेशाथ प्रदेशाथ' इत्येक एव भङ्गो वाच्यः पूक्तिरीत्या । स्त्रीवेदकदण्डक-पुरुषवेदकदण्डकेयु देव-पञ्चेन्द्रियनिर्यग्-मनुष्य-पदान्येव वाच्यानि, नपुंसमवेददण्डकयोस्तु देववर्नानि पञ्चन्द्रियतिर्यग्-मनुष्यपदानि वक्तव्यानि, सिद्धपदं च विमपि वेदकेषु न वक्तव्यम् तत्र वेदाभावात् । अवेयगा जहा अक- वेदमें, पुरुपवेदमें और नपुंसकवेद द्वार में जीवादिक पदोंमें तीन भंग हैं। जब एक वेदसे दूसरे वेदमें संक्रमण होता है तय प्रथम समय में अप्रदेशत्य और द्वितीयादि समयों में सप्रदेशत्व समझकर पहिले की तरह यहां तीन भंग समझना चाहिये । नपुंसक वेदके दोनों दण्डकों में तो एकेन्द्रियों में एक ही भंग होता, 'अभंगयं' पद यह समझता है कि यहां एकेन्द्रियों में अनेक भंगों का ही अभाव है-एक भङ्ग जो (सप्र- देशाश्च अप्रदेशाश्च ) यह है इसका अभाव नहीं है । अतः यहां पर एक ही भंग है । स्त्रीवेद दण्डकों में पुरुषवेद दण्डकों में देव, पंचेन्द्रिय तिर्यञ्च और मनुष्य इन पदों का ही प्रयोग करना चाहिये, तथा नपुंसक वेदके दोनों दण्डकों में देव पदको छोड़कर पंचेन्द्रिय तिर्यच और मनुष्य इन पदों का प्रयोग करना चाहिये । सिद्ध पदका प्रयोग तीनों वेदों में से किसी भी चेदके दण्डक में नहीं करना चाहिये-क्यों कि ये वेदरहित પુરુષવેદમાં અને નપુસક-વે દ્વારમાં જીવાદિક પદેમાં ત્રણ ભંગ છે. જ્યારે એક વેદમાંથી બીજા વેદમાં સંક્રમણ થાય છે, ત્યારે પ્રથમ સમયે અપ્રદેશવ અને દ્વિતીય આદિ સમયમાં સપ્રદેશત્વ સમજીને આગળ બતાવ્યા પ્રમાણેના ત્રણ ભંગ સમજવા. નપુસક વેદકના બને દંડકમાં તે એકેન્દ્રિયમાં એકજ मायाय छे. (अभंग) ५६ मे मतावे छे मही मेन्द्रियोमा भने win यता नथी, ५ (सनदेशा व अप्रदेशाच) | Twn थाय छे. સ્ત્રીવેદ દંડકોમાં, અને પુરૂષ દંડકેમાં દેવ, પંચેન્દ્રિય તિર્યંચ અને મનુષ્ય આ ત્રણ પદોને જ પ્રગ કર. નપુંસક વેદના અને દંડકમાં દેવપદને જતું કરીને પંચેન્દ્રિય તિય ચ અને મનુષ્યને જ પ્રયોગ કરે. સિદ્ધપદનો પગ ત્રણે વેદોમાંથી એક પણ વેદના દંડકમાં કરવા જોઈએ નહીં, કારણ .

·- 100 भगवती स्माप्तानाकारोपयोगानां समन्पाप्मानासारोपोगानाम् भने ती उतीया भगोड- बसेयः ।' सोयगा य जहा सरसाई' सांदला गया जहागिनः उकालथा विज्ञेयाः, तथा च कपामिणां पालदण्डके गीतादिपदे भरपयाय, एकेन्द्रिय- पृथिव्यादिपु भरेकस्य प्रतिपादितत्वेन भाणी संदलाना बालदण्ड के जोगादि पदेषु पूर्वोक्त मात्रयम् एकेन्द्रिगपषिच्यादिपदेणु एको मतो विशातव्यः । वेद- प्रतिपन्नान् बहन श्रेणिभ्रंशानन्तरं न वेदंपनियमानान् एकादीन् आश्रित्य नर. प्रयमरसेयम् ' इत्यिवेपग-पुरिसोयग-नपुंसगरेयगेगु जीवाशो तियभंगो' आश्रित करके वितीय मंग, तथा असकृत प्राप्त अनाकार उपयोगवालों की एवं सकृत्-एक पार-प्राप्त अनाकार उपयोगवालों की अनेकता में तृतीय भंग होता है ऐसा जानना चाहिये । (सयगा यजहा सकसाई) जैसे सकपाय जीव कहे गये है वैसे ही सवेदक जीव जानना चाहिये तथा च-कपायी जीवों के पत्त्य विषयक दितीय दण्डक में जीवादिक- पदों में तीन भंग होते हैं ऐसा कहा गया है-सो यहां पर भी सवेदक जीवों के यहुत्वविपयक द्वितीय दण्डको जीवादिक पदों में पूर्वोक्त तीन भंग होते हैं-तथा एकेन्द्रिय पृथिव्यादिकपदों में एक भंग होता हैं ऐसा समझना चाहिये । यहाँ पर सवेदक जीवों में जोतीन भंग कहे गये हैं सो वेदको प्रतिपन्न हुए अनेक जीवों को आश्रित करके प्रथम भंग तथा श्रेणि से च्युत होने के पाद वेदको प्रतिपद्यमान एकादि जीवको आश्रित करके द्वितीय भंग और तृतीय भंग कहे गये हैं ऐसा जानना चाहिये। (इत्थिवेयग-पुरिसवेयग-नपुंसगवेयगेतु जीवाइओ तियभंगो) स्त्री ભંગ, તથા વારંવાર પ્રાપ્ત અનાકાર ઉપગવાળાની અને એક વાર પ્રાપ્ત અનાકાર ઉપગવાળાની અનેકતાને અનુલક્ષીને ત્રીજો ભંગ થાય છે. (सवेयगा य जहाँ सकसाई ) सवै वार्नु यंन पाययुत वाना કથન પ્રમાણે જ સમજવું. જેમ કપાયુક્ત જીના બહુત વિષયક બીજા દંડકમાં જીવાદિક પદેમાં પૂર્વોક્ત ત્રણ ભંગ થાય છે. અને એકેન્દ્રિમાં એક ભંગસમજો. અહીં સવેદક જેમાં જે ત્રણ ભંગ કા છે તે નીચે પ્રમાણે સમજવા- પહેલો ભંગ સદક અવસ્થા જેમણે પ્રાપ્ત કરેલી છે એવાં અનેક અને અનુલક્ષીને બને છે. શ્રેણિથી બ્રણ થઇને સવેક અવસ્થા પ્રાપ્ત કરનારા કઈક જીવને અનુલક્ષીને બીજો ભંગ બને છે, અને એવાં અનેક જીવને અનુલક્ષીને ત્રીજો ભંગ બને છે, એમ સમજવું. . (इस्थिवेयग-पुरिसवेयग-नपुसावेयगेसु जीवाइओ वियभगो । श्रीमा ·. प्रमेयचन्द्रिका टीका श०६ ० ४ ०१ जीवस्य सप्रदेशाप्रदेशनिरूपणम् १००५ स्त्रीवेदक-पुरुषवेदक-नपुंसकवेदकेषु जीवादिकः जीवादिपदेपु त्रिकमङ्गः पूर्वोक्ता- स्त्रयोभङ्गाः विज्ञेयाः । अत्रवेदात् वेदान्तरसंक्रमणे प्रथमसाये अभदेशत्वम् , द्वया. दिसमयेषु च सप्रदेशत्वं विज्ञाय भङ्गकत्रयं विशेयम् । किन्त्वत्र 'नवरं-नपुंसगवेये एगिदियेसु अभंगयं ' नवरं विशेषस्तु नपुंसकवेदे एकेन्द्रियेषु अभङ्गकम् बहूनां भङ्गानाम् अभावः, अपितु एक एव भङ्गः, तथा च नपुंसकवेदकदण्डके पृथिव्या. धकेन्द्रियेपु 'सादेशाथ अप्रदेशाच' इत्येक एव भङ्गो वाच्यः पूर्वोक्तरीत्या । स्त्रीवेदकदण्डक-पुरुपवेदकदण्ड केयु देव-पश्चेन्द्रियतिर्यग्-मनुष्य-पदान्येव वाच्यानि, नपुंसमवेददण्डकयोस्तु देववर्जानि पञ्चेन्द्रियतिर्यग्-मनुष्यपदानि वक्तव्यानि, सिद्धपदं च त्रिष्यपि वेदकेषु न वक्तव्यम् तत्र वेदाभावात् । अवेयगा जहा अक- वेदमें, पुरुपवेदमें और नपुंसकवेद दार में जीवादिक पदोंमें तीन भंग हैं। जब एक वेदसे दूसरे वेदमें संक्रमण होता है तब प्रथम समय में अप्रदेशत्व और द्वितीयादि समयों में सप्रदेशत्व समझकर पहिले की तरह यहाँ तीन भंग समझना चाहिये । नपुंसक वेदके दोनों दण्डकों में तो एकेन्द्रियों में एकही भंग होता हैं 'अभंगयं' पद यह समझता है कि यहां एकेन्द्रियों में अनेक भंगों का ही अभाव है-एक भङ्ग जो (सप्र. देशाश्च अप्रदेशाश्च ) यह है इसका अभाव नहीं है । अतः यहां पर एक ही भंग है । स्त्रीवेद दण्डकों में पुरुषवेद दण्डकों में देव, पंचेन्द्रिय तिर्यञ्च और मनुष्य इन पदों का ही प्रयोग करना चाहिये, तथा नपुंसक वेदके दोनों दण्डकों में देव पदको छोड़कर पंचेन्द्रिय तिर्यच और मनुष्य इन पदों का प्रयोग करना चाहिये । सिद्ध पदका प्रयोग तीनों वेदों में से किसी भी वेदके दण्डक में नहीं करना चाहिये-क्यों कि ये वेदरहित પુરુષવેદમાં અને નપુસક–વેદદ્વારમાં જીવાદિક પદેમાં ત્રણ ભંગ છે. જ્યારે એક વેદમાંથી બીજા વેદમાં સંક્રમણ થાય છે, ત્યારે પ્રથમ સમયે અપ્રદેશ અને દ્વિતીય આદિ સમયમાં સપ્રદેશત્વ સમજીને આગળ બતાવ્યા પ્રમાણેના ત્રણે ભંગ સમજવા. નપુંસક વેદકના બને દંડકમાં તે એકેન્દ્રિયમાં એકજ माथाय छे. (अभंगय) ५४ मे मताव छ मडी मेन्द्रियोमा भने all यता नथी, ५ (सप्रदेशा व अप्रदेशाश्व) मा ये 1 थाय छे. સ્ત્રીવેદ દંડમાં, અને પુરૂષદ દંડકેમાં દેવ, પંચેન્દ્રિય તિર્યંચ અને મનુષ્ય આ ત્રણ પદેને જ જ પ્રયોગ કર. નપુંસક વેદના અને દંડકમાં દેવપદને જતું કરીને પંચેન્દ્રિય તિર્યંચ અને મનુષ્યોને જ પ્રગ કર. સિદ્ધપદને મગ ત્રણે વેદમાંથી એક પણ વેદતા દંડકમાં કરવા જોઈએ નહીં, કારણ ·- - १० भंगवतीमा Barrrrrrrrrrrrrrrrrerana साई भवेदका यथा मातापिनस्तया कम्पाः, एवं मापापियां जीव- मनुष्यसिद्धपदा मागास पनिपादितत्वेन मोदकानामपि यालाड के जीव- मनुष्य-सिद्रपदेप्येव भगवान पूति वकणाम् । ' सरीरी गदा मोहिमो' गरीरी यथा भौवित सामान्यजीवः मनिपादिवसमा विशेयः, तथा च भीविरुदण्डक. वत् शरीरिणाग एकसानुलदउकीः जीवपदे पदेशमा एा पक्तगा, नव प्रदेशता, सशरीरित्वस्पानादित्वात् , नैरपिकादिपु तु बहुत्वदा के माययम् , एकेन्द्रिगथिव्यादिपु कंत्रलं तृतीय मरः । भोरालिय-गेउन्चिय-सरीराणं जीर-एगिदियानो नियभंगी' औदारिक-क्रयशरीरेयु जी वैकेन्द्रिययनः जीव- पदम् एकेन्द्रियपृथिव्यादिपदानि वयित्वा त्रिकमा, पूर्वोक्तालयोभन्तः वाच्या, तथा च औदारिक-क्रिय-सशरीरिणां बहुत्वदण्ड के जीवपद, एकेन्द्रियपृथिव्या- दिपदेषु च केवलम् 'सप्रदेशाय अपदेशाथ' इति तृतीय एर भागे विशेषः, तेषु होते हैं । ( अपेका जहा अकसाई ) जीव मनुष्य और सिद्ध इन तीन पदों में ही अवेदकता का आश्रय कर के अपायवाले जीवों की तरह तीन भंगहोते हैं । 'सतरीरी जहा ओहिओ' सामान्य जीव दंडककी तरह सशरीरी के दोनों दण्डकोंमें जीव पदमें समदेशकताका ही कवन करना चाहिये, अप्रदेशना का नहीं क्यों कि सशरीरता अनादि काल से है। नैरयिक आदिकों में तो बहुत्वविषयक दितीय दण्डक में तीन भङ्ग होते है। तथा एकेन्द्रिय पृथिव्यादिकों में केवल तीसरा भंग होता है। (ओरा- लिय-वेउब्विय मरीराणां जीव एगिदियवजो तियभंगो) औदारिक शरीरवालों में वैक्रिय शरीरवालों में जीव पद और एफेन्द्रिय को छोड़ कर पूर्वोक्त तीन भंग होते हैं। तथा च-औदारिक और वैक्रिय शरीर घाले जीवों के बहुत्व दण्डकमें और एकेन्द्रिय पृधिव्यादिक पदों में केवल सिव२डित साय छे. ( अवेयगा जहा अफसाई) ७१, मनुष्य भने સિદ્ધ આ ત્રણ પદમાં જ અવેદતાને અનુલક્ષીને અકષાયવાળા જીવોની જેમ ત્રણ ભંગ થાય છે. ( ससरीरी जहा ओहिओ) सामान्य नी म सशरीराना पन्ने ઇડમાં જીવપદમાં સપ્રદેશતાનું જ કથન કરવું જોઈએ, અપ્રદેશતાનું કથન કરવું જોઈએ નહીં, કારણ કે સશરીરતા અનાદિ કાળથી હોય છે. નારક આદિમાં તે બહુત વિષયક બીજા દંડકમાં ત્રણ ભંગ થાય છે. પણ પૃથ્વીકાય माहिन्द्रिय लयमा तो भान श्री १ थाय छे. ( ओरालिय-वेउ. व्विय सरीराणां जीव एगिश्यियज्जो तियभंगो) मोहारि शरीरवाणामा भने પૈક્રિય શરીરવાળામાં જીપ અને એકેન્દ્રિયને છોડીને પૂર્વોક્ત ત્રણ ભંગ થાય છે. ઔદારિક અને વૈશિરીરવાળા ના બહુલ દેડકમાં જીવપમાં તથા ·. प्रमेयचन्द्रिका २०१०६ १०४ १०१ जीघरय सप्रदेशाप्रदेशनिरूपणम् १०० बहूनामेव प्रतिक्षणं प्रतिपन्नानां प्रतिपद्यमानानां चौपलम्भात् , शेपेषु मनुप्या- दिपु पूर्वोक्तं मनत्रयमय से यम् : तेषु बहनो प्रतियन्नानाम् , औदारिक-वैक्रिया परित्यागेन औदारिक क्रियं च प्रतिपद्यमानानाम् एकादीनां सद्भावाद , किन्त्वत्र औदारिकैकत्यवहुत्वदण्डकयोः नरयिकाः देवाश्च न वक्तव्याः, वैक्रियदण्डकयोश्च पृथिव्यप्तजीवनस्पति-विकलेन्द्रियाः न वक्तव्याः, अत्र वैक्रिय- दण्ड के एफेन्द्रियपदे तनीयभङ्गकथने कथं न विरोधः? इति चेदाह-असंख्यातानां (सप्रदेशाच अप्रदेशाश्च ) ऐसा एक तीसरा ही भंग होता है। क्यों कि उनमें प्रतिक्षण प्रतिपन और अप्रतिपद्यमान अनेक जीवों की प्राप्ति होती है । शेप मनुप्यादिकों में पूर्वोक्त तीन भंग होते हैं। क्यों कि इनमें अनेक प्रतिपन्न जीवों का और औदारिक वैक्रिय शरीर को छोड कर पुनः औदारिक और चैक्रिय शरीर को पानेवाले एकादि जीव का सद्भाव पाया जाता है । यहाँ औदारिक के एकन्च और यहत्व दण्डक में नैरयिक और देव इन पदों का प्रयोग नहीं करना चाहिये क्यों कि इनको औदारिक शरीर नहीं होता है । वैक्रिय के दोनों दण्डकोंमें पृथिवी अप, तेज, वनस्पति और विकलेन्द्रिय इन पदों का प्रयोग नहीं करना चाहिये-न्योंकि इन जीवोंको वैफिय शरीर नहीं होता है । यहां ऐसी आशं- का नहीं करनी चाहिये कि-वैझियदण्डक में एकेन्द्रिय पद में जो आपने तीसरा भंग कहा है सो उसमें विरोध क्यों नहीं आवेगा? नहीं आयेगा पाचे मेन्द्रिय पहमा ( सप्रदेशाश्च अप्रदेशाध्य ) मा म (बीले ભંગ) થાય છે. કારણ કે તેમાં પ્રત્યેક ક્ષણે પ્રતિપન્ન (પૂર્વોત્પન્ન) અને પ્રતિપદ્યમાન અનેક જીવોની પ્રાપ્તિ થતી હોય છે. એ સિવાયના મનુષ્ય આદિ જેમાં ત્રણ ભંગ થાય છે, કારણ કે તેમનામાં અનેક પૂર્વોત્પન્ન જીવને અને ઔદારિક કે કિય શરીરનો પરિત્યાગ કરીને ફરીથી દારિક કે વૈક્રિય શરીર પ્રાપ્ત કરનાર કોઈક (એકાદિ) જીવને સદ્ભાવ રહે છે. અહીં ઔદારિકના એકત્વ અને બહુ ઠંડકમાં નારક અને દેવને પ્રયોગ થતો નથી, કારણ કે તેમને ઔદારિક શરીર હેતું નથી. વૈશ્ચિયના બને દંડકમાં પૃથ્વી- કાય, અપકાય, તેજસ્કાય, વનસ્પતિકાય અને વિકસેન્દ્રિયનો પ્રયોગ કરો નહીં, કારણ કે તે જીવેને વૈક્રિય શરીર હેતું નથી. અહીં એવી આશંકા કરવી જોઇએ નહીં કે ક્રિય એકેન્દ્રિય જીને આપે ત્રીજો ભંગ લાગુ પાડવા છે. તે શું અહીં વિરોધાભાસ લાગતું નથી ? આ શંકાનું સમાધાન નીચે ·- २०१० मयत प जीवैकेन्द्रियवर्जः जीवपदम् एफेन्द्रिग्पयिष्यादिपदानि म मर्मविश्वा मनुष्या दिपु त्रिकमः, पूर्वोक्तालयोमहा यक्तव्या.. जीपद, एकेन्द्रियविध्यादिपरेपद्ध पहनाम् आहार-शरीरे-दिया-ऽऽनमाणपयांतीः प्रतिपन्नानां, बहनामेव च आहा. रापपर्याप्तिपरित्य गेन आहारादिपतिभिः पर्याप्तिमा प्रतिपयमानानां सभावान हवः समदेशाथ बहवः अमदेशाथ' इति तृतीयो मन एक वक्तव्यः, स्यामयः भासा-मणपज्जत्तीए जहा सन्नी' मापामनमोः पारित: भाषामनःपा. प्तिस्तस्याम् बहुश्रुताभिमतत्वादेकत्वं पियशिवम् माषा-मन:पर्याप्योरित्ययः पर्याप्तिमन्तो जीयाः यथासंगिनः पूर्व मविपादितास्तया सप्रदेशस्वादिना वक्तव्या, एकेन्द्रियपृधिव्यादिकपदों में छोड़कर मनुष्यादिकों में पूर्वोक्त तीन भंग होते हैं। जीवपद में एवं एकेन्द्रियधिव्यादिक पदों में तो अनेक जीवों का जो कि आहार, शरीर, इन्द्रिय और श्वासोच्छ्वास इन पर्याप्तियों को पहिले से ही प्रतिपन्न किये हुए होते हैं सद्भाव रहता है, तथा आहा- रादि अपर्याप्ति भाव के परित्याग से आहारादि पर्याप्तियों से जो पर्या- प्तिभाव को प्रतिपद्यमान होते हैं ऐसे भी अनेक जीवों का सद्भाव रहता है-इस कारण “ यहवः सप्रदेशाश्च यहवः अप्रदेशाच" यहाँ ऐसा एक तीसरा ही भंग होता है। तथा याकी के अन्य जीवों में तीन भंग होते हैं। (भासामणपज्जत्तीए जहा सन्नी) भाषा और मन की जो प्रर्याप्ति है वह भापामनःपर्याप्ति है। भापापर्याप्ति और मनः पर्याप्ति इस प्रकार की ये दो पर्याप्तियां अलग २ हैं:फिर भी जो यहां उन्हें एकरूप जैसा विवक्षित किया गया है उसका कारण यहु श्रुतजनों को પૃથ્વીકાય આદિ પાંચ એકેન્દ્રિય પદોને છોડીને બાકીના મનુષ્ય આદિમાં પૂર્વોક્ત ત્રણ ભંગ થાય છે. જીવપદમાં અને એકેન્દ્રિય પૃથ્વીકાય ઔદિક પદમાં તે આહાર, શરીર, ઇન્દ્રિય અને શ્વાસોચ્છવાસ આ પર્યાપ્તિઓને પહેલેથી જ પ્રાપ્ત કરી હોય એવાં અનેક જીવોને સદુભાવ રહે છે, તથા મહારાદિ અપર્યાપક અવસ્થાને ત્યાગ કરીને અહારાદિ પર્યાપ્ત અવસ્થામાં भापता य मे। भने वानी ५५ सदमा २३ छ, ते ४२ ( बहवः सप्रशाश्च बहवः अप्रदेशाध ) मी मा से श्री on १ थार्य छ, भने नाहीना लाभ प्राथाय छ. (भाखामण पजत्तीए जहा सन्नी) भाषा અને મનની જે પર્યામિ છે તેને ભાવામન પર્યાસિ કહે છે. ભાષા પતિ અને ન પયામિ, એ બને જુદી જુદી પતિઓ છે, છતાં પણ અહીં તેમને એકર જેવી બતાવવામાં આવી છે, તેનું કારણ એ છે કે ઘણા વિદ્વાનોએ ·. " - प्रमेयचन्द्रिका टी० २०६ ३०४ सू०१ जीवस्य सप्रदेशाप्रदेशसनिरूपणम् १०१६ तथा च संतिनां जोगादिपु भङ्गत्रयस्योक्तत्वेन अत्रापि सर्वपदेषु भङ्गत्रयं वक्तव्यम् , पञ्चेन्द्रियपदान्येवात्र वक्तव्गनि, अन्येषां मिश्रिवभाषामनःपर्याप्तिविरहात । 'आहार अपज्जत्तीए जहा अगाहारगा' आहारापर्याप्तौ यथा अनाहारका उक्ता. स्वया वक्तव्याः, तथा च-अनाहार केषु जीवैकेन्द्रियवर्जितेपु भङ्गपट्कस्योक्तत्वेना- त्रापि पड् भन्ा भणितव्याः, आहारपर्याप्तिमतामल्पत्वात् । जी वैकेन्द्रियेपु , भङ्गैकस्योक्तत्वेन जीवपदे, एकेन्द्रियपृथिव्यादिपदेपु च ' सप्रदेशाथ अप्रदेशार्थ इत्येक एव तृतीयो भङ्गः, सततं विग्रहगतिमताम् आहारपर्याप्तिमतां वहूंनां सर्द- इनमें एकत्व मान्य है। भापापर्याप्ति और मनः पर्याप्ति से पर्याप्त हुए जीव संज्ञी जीवों की तरह सप्रदेशत्व आदि रूप से कहे गये हैं ऐसा जानना चाहिये । तथा-संज्ञी जीवों की तरह समस्त पदों में तीन भंग होते हैं। यहां पर पञ्चेन्द्रिय पदों का ही प्रयोग करना चाहिये । क्यों कि अन्य जीवों को मिश्रित भाषामनः पर्याप्ति का अभाव रहता हैं। "आहार अपजत्तीए जहा अणाहारगा" जिस तरह से अनाहारक जीव कहे गये हैं उसी प्रकार से आहार अपर्याप्ति में भी जानना चाहिये-जीव और एकेन्द्रियवर्जित अनाहारकों में छह भंग कहे गये हैं, सों यहां पर भी छह भंग कहना चाहिये-क्यों कि आहारक पर्याप्ति वाठे जीव अल्प होते हैं । जीवपद में और एकेन्द्रियपृथियी आदिकपदों में "सप्रदेशांश्च अप्रदेशाच" ऐसा एक तीसरा ही भंग होता है। क्यों कि आहार अपर्याप्तिवाले विग्रहगत्यापन्न जीव निरन्तर अनेक मिलते તેમના એકત્વને માન્ય કરેલું છે. ભાષા પર્યાપ્તિ અને મન:પર્યાસિની પર્યાપ્ત થયેલા એના સપ્રદેશત્વ આદિનું કથન સંજ્ઞી જીવન કથન પ્રમાણે જે સમજવું. અહીં પણ સંસી જીવોની જેમ સમસ્ત પદેમાં ત્રણ ભંગ થાય છે. આ બન્ને પતિએના દંડકમાં પચેન્દ્રિય પદને જ પ્રવેગ કરે, કારણ કે તે સિવાયના માં મિશ્રિત ભાષામન પર્યાતિને અભાવ હોય છે. (आहार अपज्जत्तीए जहा अणाहारगा) मना२४ याना ४यन प्रभा જે આહાર અપર્યાતિવાળા જેનું કથન સમજવું. જીવ અને એકેન્દ્રિય સિવા યંને અનાહારકમાં છ ભંગ કહ્યા છે, તે અહીં પણ છ ભંગ સમજવા, કારણ કે આહાર પર્યાતિવાળા જી. ઓછાં હોય છે. જીવપદમાં એકેન્દ્રિય पृथ्वी १५ मिi (सप्रदेशा च अदेशाच) से (तीने ) ભંગ થાય છે. તેનું કારણ એ છે કે આહાર અપસિંળા વિગ્રહગતિ પ્રાપ્ત કરી હોય એવા જ નિરન્તર અનેક મળી શકે છે.

·- - २०१२ भगवती भायात् । सरीराजनीए, दिग-भागीए, भाग-पाल-भपजत्तीप जीव एगिदियानो तियभंगो' शरीरापर्याशी, इन्दिगापाशी जानमालापर्याप्ती. जीकेन्द्रियवर्जः जीरपदम् एकेन्द्रियपृथिव्यादिपमानिन यिंग अन्येषु पदेषु विकभारः पूर्वोक्तानको मताः, शरीरन्द्रिगानमालापांतिना काला. पेक्षया समदेशानां सर्वदेव लामात् , अमदेवानां च कदागिन् एकादीनां लामात् । जीवपदे. एकेन्द्रिगयिष्यादिपदेषा नीयो भा, सिन्-'नेरहम-देव-मणु- एहि छभंगा नैरयिक-देश-मनुजेगु पूर्वोक्ता पड्डाः । 'भासा-पग्ज- तीए जीवाइयो तियमंगो' भारा-मनोऽपती नोवादिका जीवादिपदेषु त्रिकभर पूर्वोक्तासयो भनाः वक्तव्याः, तथा च-जीरे, पोन्द्रियतिर्यक्षु च बहनों भाषा- हैं। (सरीरअपज्जत्तीप, इंदियं अपज्जत्तीप, आगपाण अपजत्तीए, जीव-एगिदियवानो) जीवपद और एकेन्द्रियपदों को छोड़कर शरीर अपर्याप्ति में, इन्द्रिय अपर्याप्ति में, श्वासोच्छ्वास अपर्याप्ति में, अन्य पदों में पूर्वोक्त तीन भंग होते हैं। कारण कि शरीर, इन्द्रिय और श्वासोच्छ्चास से अपर्याप्त अवस्थाचाले जीव काल की अपेक्षा से सम- देश सर्वदा मिलते हैं और अप्रदेश कदाचित् एकादि मिलता है । जीव पद में और एकेन्द्रियपृथिव्यादिक पदों में यहां एक तीसरा ही भंग है। फिन्तु (नेरइय-देव-मणुएहिं छन्भंगा) नैरयिक जीवों में, देवों में और मनुप्यों में छह भंग होते हैं। (मासा-मण-अपज्जत्तीए जीवाहओ तियभंगो) भपापर्याप्ति और मनः पर्याप्ति से अपर्याप्त दार में जीवा- दिक पदों में पूर्वोक्त तीन भंग होते हैं। तथा च जीव और पंचेन्द्रिय तियचों में भापा और मन की अपर्याप्ति को प्रतिपन्न हुए अनेकजीवोंका (सरीर अपज्जत्तीप, इंदिय अपज्जचाए, अाणण अपग्जचीए, जीव एगिदियवज्जो) १५६ भने सन्द्रिय पह! सिपायना शरीर अपर्याप्तिपणा, ઇન્દ્રિય અપર્યાપ્તિવાળા અને શ્વાવોચ્છવાસ અપર્યાતિવાળા બાકીના પદમાં પૂર્વોક્ત ત્રણ ભંગ થાય છે. કારણ કે શરીર, ઈન્દ્રિય અને શ્વાસોચ્છવાસમાં અપર્યાપ્ત અવસ્થાવાળા જ કાળની અપેક્ષાએ સપ્રદેશ સદા મળી શકે છે અને અપ્રદેશ કયારેક એકાદ જીવ જ મળી શકે છે. જીવપદમાં અને એકેન્દ્રિય पोमा मह श्री on थाय छे. परन्तु ( नेरइय, देव, मणुएहि छम्भंगा) નારકમાં, દેવામાં અને મનુષ્યમાં છ ભંગ થાય છે. (भाग-मण-अपञ्चत्तौए जीवोइओ तियभगो) भाषामन २५५सि वाम જીવાદિક પદેમાં પૂર્વોક્ત ત્રણ ભંગ થાય છે. કહેવાનું તાત્પર્ય એ છે કે ભાષા ·- " । , प्रमेयचन्द्रिका टीश ६ 30 ४ सू०१ जीवस्य सप्रदेशाप्रदेशनिरूपणम् १०१३ मनोऽपयोतिप्रतिपन्नानाम् ताशापर्याप्ति प्रतिपयमानानां चैकादीनां सद्भावाद पूर्वोक्तमेव मात्रयमयसेया, किन्तु-' नेरइय-देव-मणुएमु छभंगा नायिक- देव-मनुजेपु मनोऽपर्याप्त पु पूर्वोताः पड़ भवाः वक्तव्याः, तथा च नैरपिक- देव-मनुष्येषु मनोऽपर्याप्त कानाम् अवरतरत्वेन समदेशानाम् अपदेशानां चैकादीनां सद्भावात् । एषु च पर्याप्त्यर्यासिण्ड के सिद्धो न वाच्यः, तस्स तदसंभवात् । संगहगाहा ' उपर्युक्तानां द्वादशानामपि समदेशादिद्वाराणां विषये संग्रह- गाथा वर्तते । तामेवाह- सपएसा, आहारग-भविय-सन्नि-ठेसा-दिहि-संजय-कसाए । माणे जोर-चोगे, वेय सरीस-पजत्ती ॥१॥" 'सप्रदेशाः कालापेक्षया जीवाः समदेशाथ अपदेशाध एकत्व बहुत्वदण्ड' काम्यां प्रतिपादिता आदारकाः अनाहारकाध तथैव भव्या: और भापा एवं मन की अपर्याप्ति को प्रतिपद्यमान होरहे कोई एकादिजीव पाये जाने के कारण पूर्वोक्त तीनभंग हो यहां होते हैं ऐसा जानना चाहिये तथा मनोऽपर्याप्तिपाले नैरपिक, देव और मनुष्यों में छह भंग होते हैं। कारणा नैरयिक, देव और मनुष्यों में मनोऽपर्याप्तिवालों की अल्पतरता होने से एकादि सप्रदेशों का, और एकादि अप्रदेशोंका सद्भाव रहता है इस कारण छह भंग कहे गये हैं। इन पर्याप्ति और अपर्याप्ति के दण्डकों में सिद्ध पदका प्रयोग नहीं करना चाहिये क्यों कि ये न पर्याप्त होते हैं और न अपर्याप्त होते हैं । उपर्युक्त इन सप्रदेशादि दारों के विषयमें यह (सपएसा आहारा०) इत्यादि संग्रह गाथा है-इसके द्वारा इस प्रकरण में आये हुए विपयों को संग्रह करके प्रकट किया गया है। અને મનની અપર્યાપ્તિને પ્રા કરી રહ્યા હોય એવા કેઈક એકાદ જીવને સદુભાવ હોવાને કારણે અહીં પૂર્વોક્ત ત્રણ ભંગ થાય છે, એમ સમજવું. તથા મનઃ અપક્ષિવાળા નારકે, દે અને મનુષ્યમાં છ ભંગ થાય છે, તેનું કારણ એ છે કે નારક દેવ અને મનુષ્યમાં મા અપર્યાપ્તવાળાની અલ્પતતા હોવાથી એકાદ સપ્રદેશ અને એકાદ અપ્રદેશનો સદુભાવ રહે છે. તેથી તેમના છ ભંગ કહ્યા છે. આ પર્યાપિ અને અપર્યાપ્તિના દંડકામાં સિદ્ધપદને પ્રયોગ કરવો જોઈએ નહી, કારણ કે તેઓ પર્યાપ્ત પણ હોતા નથી અને અપર્યાપ્ત પણ હોતા નથી. ઉપર જેમનું પ્રતિપાદન કરવામાં આવ્યું છે તે બાર સપ્રદેશ આદિ द्वारा विषयमा (सपएमा आहारा०). त्यादि सय माथी छे. पाया દ્વારા આ પ્રકરણમાં આવેલા વિષયને સંગ્રહ કરીને પ્રફટ કરવામાં આવેલ - ·totu मंगवती अभव्याः ' तभपनिपेशान तीर, 'संशिनः । 'माशिनः । नी सहि-नों असंशिनच तथैव, ' ' रालेगाः ' कृष्णादिपलेयाः, ' ' अलेपाच' तथैव; 'दृष्टिः ' सम्यग्दृष्टिः, मिथ्याष्टिः, मियाथि तयेव, 'संपता: ' असंगतो, संयतासंयताः, नोसंयत-गोभसंपत-नोसंगनासंगनाथ तथैव, ' कपायिणः । मोध-मान-माया-लोगकपापिणः, अपाविणश तथैव, शानिनः' मति- (सपएसा) इस प्रकरणमें काल की अपेक्षासे जीव सप्रदेश भी हैं और अप्रदेश भी हैं यह यात एकत्व और यहत्य दण्डकों द्वारा प्रतिपादित की गई है। (आहारग) इस प्रकरणमें आहारक जीव और अनाहारक जीव सप्रदेश भी हैं और अप्रदेश भी है यह पात एकत्व यहत्व दण्डकों द्वारा प्रतिपादित की गई है। भव्य जीव, अभव्य जीव, तथा नो भव्य नो अभव्यजीव प्रकरणमें भव्य जीव, अभव्य जीव तथा नो भव्य नो अभव्य जीवं भी इसी तरह से हैं यह यात प्रतिपादित की गई है, संज्ञी असंजी तथा नो संज्ञी नो असंज्ञी प्रकरण में संज्ञी जीव असंही जीव और नों संज्ञी नों असंज्ञी जीव भी इसी तरह से हैं यह यात प्रतिपादित की गई कृष्णादि छह टेश्यावालें जीच और लेश्याओं से रहित हुए जीव भी इसी तरह से हैं, सम्यग्दष्टि, मिथ्यादृष्टि और मिश्र दृष्टिचाले जीव भी इसी तरह से हैं, संयंत जीव, असंयत जीवं, संपतासयत जीव ४-(साएसा) मा मानी अपेक्षा ७१ सय ५६ छ भने અપ્રદેશ પણ છે એ વાતનું એકત્ર અને બહુ દડકો દ્વારા પ્રતિપાદન કરવામાં मा०यु छे. (आहारग) मा प्रभा माह।२४ 0 मने मनाडा२४ 04 છે અને અપ્રદેશ પણું છે એ વાતનું એકત્વ અને हुन द्वारा प्रतिपादन २ामा माव्यु' छ. (भविय) मा प्रभा लक्ष्य छ અભષ્ય જીવે, ને ભવ્ય છે અને તે અભવ્ય છે પણ એવા છે એવું પ્રતિપાદન કરવામાં આવ્યું છે. (सन्नि) भा भी सही, असशी, सो भने न सही છ પશુ- એવાં જ છે, એ વાતનું પ્રતિપાદન કરવામાં આવ્યું છે (लेखा) gue बेश्यावा लय भने बश्यामा रहित वो પણ એવા જ છે, એવું આ પ્રકરણમાં પ્રતિપાદન કરવામાં આવ્યું છે (दिट्ठी) मा ४२मा सभ्य, मिथ्या मने भि eatun જી પણું એવાં જ છે, એ વાતનું પ્રતિપાદન કરાયું છે. (संजयः) धुभां संत, मयत, संयdived; न संवत . .. સપ્રદેશ પણ J ·प्रमेयन्द्रिका टी० २०६ १०४ ०१ जीवस्य प्रत्याख्यानादिनिरूपणम् १०१५ श्रताऽवधि-मनः पर्यवकेवलज्ञानिनः, अज्ञानिनो मत्याधज्ञानिनश्च तथैव, 'सयोगा।' मनोवचःकाययोगिनः, अयोगिनश्च तथैव, ' उपयोगाः' साकाराऽनाकारोपयो- गाश्च तथैव, ' सवेदाः ' स्त्रीपुरुषनपुंसकवेदवन्तः, अवेदाच तथैव, 'सशरीराः । औदारिक-चैक्रियशरीरवन्तः, अशरीराश्च तथैव: ' पर्याप्ताः' आहारशरीरेन्द्रियान- प्राण-भाषा-मनःपर्याप्तिमन्तश्च तथैव सपदेशामदेशनयोक्ता इति ॥ मु०१॥ तथा नो संयत नो असंयत जीव भी इसी तरह से हैं, क्रोध, मान, माया और लोभ कपायवाले जीव और अकपायी जीव भी इसी तरहसे हैं, मति ज्ञानवाले, श्रुत ज्ञानवाले, अवधि ज्ञानवाले, मनःपर्यय ज्ञानवाले और केवलज्ञानवाले जीव तथा मति आदि अज्ञानवाले जीव भी इसी तरह से हैं, सयोग-मन, वचन एवं काय इन तीन योगवाले जीव और अयोगी जीव भी इसी तरह से हैं, साकार उपयोगवाले और अनाकार उपयोगवाले जीव भी इसी तरह से हैं, स्त्रीवेदवाले, पुरुपवेवाले, नपुंसक वेद वाले जीव और वेद से रहित हुए जीव भी इसी तरहसे हैं, औदारिक, वैक्रिय शरीरवाले जीव तथा शरीररहित हुए जीव, भी इसी तरह से हैं । आहार, शरीर इन्द्रिय और श्वासोच्छ्वास एवं भाषा मनः पर्यासि वाले जीव और पर्याप्तियों से रहित हुए जीव भी इसी तरह से है। ને અસંયત અને તે સંયતાસંયત છે પણ એવા જ છે, प्रति. પાદન કરવામાં આવ્યું છે. (कसाया) मा ४२i अध, मान, माया सन alस पाया। અને અષાથી છનું પણ એજ પ્રમાણે પ્રતિપાદન કર્યું છે. (णाणे) मा ५४२मा भतिज्ञानवाणा, श्रुतज्ञाना, अवधिज्ञानवाणा, મન પર્યાય જ્ઞાનવાળા અને કેવળજ્ઞાનવાળા તથા મિતિ આદિ અજ્ઞાનેવાળા જીનું એજ પ્રમાણે પ્રતિપાદન કર્યું છે. (जोगुवओगे ) मा ४२भन, पयन मने याना योगदाणा સગી છનું તથા અગી નું એજ પ્રમાણે પ્રતિપાદન કરાયું છે. સાકાર ઉપગવાળા અને નિરાકાર ઉપગવાળા જેનું પણ એ જ પ્રમાણે તેમાં પ્રતિપાદન કરાયું છે. (वेदेय ) श्री ३६, पुरुष ३६१ भने नधु वोर्नु તથા અનેક જનું આ પ્રકરણમાં એજ પ્રમાણે પ્રતિપાદન કરવામાં આવ્યું છે. (सरीर पज्जर्स ए) मोरि माह सशरीरी वानु तथा अशरीरी જનું તથા આહાર, શરીર, ઈન્દ્રિય, શ્વાસે છુવાસ અને ભાષાપ્ન પર્યાપ્તિ- । એ વાતનું ·१०११ ।। पत्याख्यानादियालगता ॥ जीवाधिकारात् तेषां प्रत्याश्यानादिकं निल्पयितुमाह- जीवाणे भंते' इत्यादि। मूलम्-जीवाण भंते ! कि पच्चयखाणी, अपच्चयखाणी, पच्चक्खाणापच्चरखाणी ? गोयमा! जीवा पच्चक्खाणी वि, अपच्चक्खाणी घि, पच्चरखाणापच्चक्खाणी वि। सव्वजीवाणं एवं पुच्छा? गोयमा! नेरइया अपच्चरखाणी, जाव-चउरिदिया, सेसा दो पडिसहेयव्या । पंचिंदिय तिरिक्खजोणिया णो पच्चरखाणी अपच्चक्खाणी वि, पच्चक्खाणांपच्चक्खाणी वि । नणूसा तिपिण किं । सेता जहा नेरइया । जीवाणं भंते ! किं. पच्चक्खाणं जाणंति, अपच्चक्खाणं जाणंति, पच्चरखाणा पच्चक्खाणं जाणंति ? . गोयमा ! जे पंचिदिया ते तिन्नि वि जाति । अवसेसा, पच्चक्खाणं न जाणंति । जीवा णं भंते ! कि पच्चक्खाणं कुवंति, अपच्चक्खाणं कुवंति, पच्चस्खाणा पच्चक्खाणं कुव्वंति ? जहा--ओहिया तहा कुव्वणा । जीवाणं भंते ! किं पच्चक्खाणनिव्यत्तियाउया, अपच्चक्खाणणिव्वत्तिया उया, पच्चक्खाणापच्चक्खाण णिव्वत्तिया उया ? गोयमा! -अर्थात् ये सब पूर्वोक्त जीव एकत्व यहत्व दण्डकों द्वारा सप्रदेश अप्रदेश है-यही सब इस संग्रह गाथाद्वारा इन पूर्वोक्त सप्रदेश, आदि भिन्न २ प्रकरणों में प्रतिपादित किया गया है । सू० १॥ વાળા નું તથા અપર્યાપ્ત છવાનું પણ એજ પ્રમાણે પ્રતિપાદન કરવામાં આવ્યું છે એટલે કે તે બધા જીવોની કાળની અપેક્ષાએ સપ્રદેશતા અને અપ્રદેશતાનું એકવી અને બહુત કંડકો દ્વારા પ્રતિપાદન કરવામાં આવ્યું છે. એજ વાત આ સંગ્રહગાથા દ્વારા પૂર્વોક્ત સંપ્રદેશ આદિ અલગ અલગ પ્રક- રણમાં પ્રતિપાદિત કરવામાં આવેલ છે. જે સૂત્ર ૧ છે .

·. . प्रमेयचन्द्रिका टी० श०६ ७०४ २०२ प्रत्याख्यानादिनिरूपणम् २०१७ जीवा य, वैमाणिया य पच्चरखाणणिवत्तियाउया, तिन्नि वि। अवसेसा अपच्चक्खाणणिवत्तियाउया । गाहा--पच्चक्खाणं जाणई, कुव्वइ, तिन्नेव आउनिव्वत्ती।' सपएसुदेसम्मि य, एमए दंडगा चउरो ॥१॥ सेवं भंते ! सेवं भंते ! त्ति' ॥२॥ ॥ छमए चउत्थो उद्देसो ॥६-४॥ छाया-जीवाः खलु भदन्त ! कि प्रत्याख्यानिनः, अप्रत्याख्यानिनः, पत्याख्यानामत्याख्यानिनः ? गौतम ! जीयाः प्रत्याख्यानिनोऽपि, अपत्याख्या- निनोऽपि, प्रत्याख्यानामत्याख्यानिनोऽपि । सर्वजीवानाम् एवम् पृच्छा ? गौतम ! ।। प्रत्याख्यानादिवक्तव्यता ॥ 'जीचाणं भंते' इत्यदि।। सूत्रार्थ-(जीवाणं भंते ! किं पञ्चक्खाणी, अपच्चक्खाणी पच्च- क्खाणापच्चरवाणी) हे भदन्त ! जीव क्या प्रत्याख्यानी हैं ! या अप्रत्याख्यानी हैं ? या प्रत्याख्यानाप्रत्याक्यानी हैं ? (गोयमा! जीवा पच्चखाणी वि अपच्चरखाणी वि, पच्चक्खाणापच्चक्खाणी वि) हे गौतम ! जीव प्रत्याख्यानी भी हैं, अप्रत्याख्यानी भी है और प्रत्याख्या- नामत्याख्यानी भी हैं । (सधजीवाणं एवं पुच्छा) इसी तरह के प्रश्न हे भदन्त ! मेरे, सब जीवों के विपय में भी हैं ? (गोयमा ! नेरच्या अप પ્રત્યાખ્યાનાદિ વક્તવ્યતા– "जीवाणं भंते !" त्यादि- सूत्राथ-(जीवाणं भंते ! कि पचक्खाणी, अपचक्खाणी, पञ्चक्रवाणा पञ्चस्खाणी ?) ard! ४५ शु प्रत्याध्यानी (सर्प विरति1) छे ? કે અપ્રત્યાખ્યાની (સર્વ વિરતિથી રહિત) છે? કે પ્રત્યાખ્યાના પ્રત્યાખ્યાની (मशत: विरतिवाणा) छ ? (गोयमा !) हे गौतम ! (जीवा पचक्खाणी वि, अपचक्खाणी वि, पञ्चक्खा- णापचक्खाणीवि) : गौतम! 04 प्रत्याभ्या- पशु य छ, अप्रत्याभ्यानी पश्य य छ भने प्रत्यायानाप्रत्याध्यानी पडाय छे (सव्वं जीवाणं एवं पुच्छा) હે ભદન્ત ! બધાં જીના વિષયમાં પણ હું એજ પ્રશ્ન પૂછવા માંગું છું. भ१२८ ·---- . भगवतीमत्र नैरपिकाः अप्रत्याग्यानिनः, यान-नारिन्द्रियाः, शेपो दो प्रतिपधारितव्यो, पश्शेन्द्रिगतियग्मोनिका नो प्रत्यास्यानिनः अपत्याम्पानिनोऽपि, प्रत्यानयानाs. पत्याख्यानिनोऽपि, | मनुष्यानयोऽपि । शेषा यया नायिकाः, नीराः खलु भदन्तः ! किंमत्याग्न्यानं जानन्ति, अप्रत्यालगानं जानन्ति, स्याख्यानाऽमत्या ख्यान जानन्ति ? गौतम ! ये पश्शेन्द्रियास्ते श्रीग्यपि जानन्ति, अरोपाः प्रत्या उचखाणी, जाव चरिंदिया, सेमा दो पउिसे हेयचा) हे गौतम! नारकजीव अप्रत्याश्यानी है-यावत् चौइन्द्रियजीवों तक के जीवों को अपलगानी जानना चाहिये। पाफी के दो भंगो-प्रत्याख्यानी और प्रत्याख्यानाप्रत्याख्यानी का इनमें निपेघ कर देना चाहिये ! (पंचिंदि- यतिरिवखजोणिया णो पच्चवखाणी, अपच्चरखाणी वि, पच्चकवाणा- पच्चक्खाणी चि, मणूसा तिणि वि, सेसा जहा नेरच्या) पंचेन्द्रिय तिर्यंच प्रत्याख्यानी नहीं है किन्तु अप्रत्याश्यानी भी हैं, प्रत्याख्यानाम: त्याख्यानी भी हैं। मनुष्यों में ये तीनों भंग होते हैं । अवशिष्ट जीवों को नारकजीवों के समान समझना चाहिये। (जीचाणं भते । किं पच्च. क्खाणं जाणंति, अपच्चक्खाणं जाणंति, पच्चक्रवाणापच्चक्खाणं जाणंति ? ) हे भदन्त ! जीव क्या प्रत्याख्यान को जानते हैं ? अप्रत्या- ख्यान को जानते हैं ? प्रत्याख्यानाप्रत्याख्यान को जानते हैं ? (गोयमा) हे गौतम । (जे पंचिंदिया ते तिन्नि वि जाणंति, अवसेता पच्चक्खाणं . . (गोयमा ! नेरइया अपञ्चरखाणी, जात्र चउरिदिया सेखा दो पढिसे हेयव्या) ' હે ગૌતમ! નારકે અપ્રત્યાખ્યાની હોય છે. ચતુરિન્દ્રિય પર્યન્તના જીવો પણ અપ્રત્યાખ્યાની હોય છે. તેઓ પ્રત્યાખ્યાની પણ હતા નથી અને પ્રત્યાખ્યાના પ્રત્યાખ્યાની પણ હોતા નથી આ રીતે બાકીના બે વિકલને અહીં સ્વીકાર यता नथी. (पंचिदियतिरिक्खजोणिया णो पच्चक्खाणो अपच्चक्खाणो वि, पच्चक्खाणापच्चरखाणी वि, मणूसा तिण्णि वि, सेसा जहा नेरइया) पयन्द्रिय તિર્થ પ્રત્યાખ્યાની નથી પરંતુ અપ્રત્યાખ્યાની પણ છે અને પ્રત્યાખ્યાન- પ્રત્યાખ્યાની પણ છે. મનુષ્યને તે ત્રણે ભંગ (વિક૫) લાગુ પડે છે. બાકીના જીવોના વિષયમાં નારકોની જેમ જ સમજવું. (जीवाणं भंते ! कि पच्चक्खाणं जागति, अपच्चखाण जाणंति, क्खाणा-पच्चखाणं जाणंति ?) महन्त ! ७॥ शुं प्रत्याभ्यानने त छ ? અપ્રત્યાખ્યાનને જાણે છે ? પ્રત્યાખ્યાના-પ્રત્યાખ્યાનને જાણે છે ? (गोयमा !) गौतम! (जै पंचिं दिया ते तिनि वि जाणति, अवसेना पच्च- ·प्रमेयचन्द्रिका टी० ६ ० सं० २ प्रत्याख्यानादिनिरूपणम् 10 ख्यानं न जानन्ति । जीवाः खलु भदन्त ! किं प्रत्याख्यानं कुर्वन्ति, अमत्याख्यान कुर्वन्ति, प्रत्याख्यानाऽप्रत्याख्यानं कुर्वन्ति ? यथा औधिस्तधा करणम् । जीवाः खलु भदन्त ! कि प्रत्याख्याननिर्वतिवायुप्काः, अप्रत्याख्याननिर्वनिता युष्काः, प्रत्याझ्यानाऽमत्याख्याननिवर्तितायुष्काः ? गौतम ! जीवाध वैमानिकाच प्रत्या. न जाणंति) जो जीव पंचेन्द्रिय हैं वे तीनों को जानते हैं। वाकी के जीव प्रत्याख्यान को नहीं जानते हैं। इसी तरह से वे अप्रत्याख्यान को नहीं जानते हैं और प्रत्याख्यानाप्रत्याख्यन को भा नहीं जानते हैं। (जीवाणं भंते ! किं पच्चयखाणं कुवंति, अपच्चखाणं कुव्वंति, पच्च- पखाणापच्चक्खाणं कुव्यंति) हे भदन्त ! जीव क्या प्रत्याख्यान करते हैं ? अप्रत्याख्यान करते हैं ? प्रत्याख्यानाप्रत्याख्यान करते हैं ? (जहा ओहिया तहा कुव्वणा) हे गौतम ! जिस प्रकारसे औधिक दण्डक कहा है उसी प्रकार से प्रत्याख्यान किया जानना चाहिये। (जीवाणं भंते ! किं पच्चकम्वाणनिवत्तियाउया, अपच्चावाणनिब्यत्तिपाउया पच्च- कवाणापच्चक्वाणनिव्वत्तियाउया?) हे भदन्त ! जीव क्या प्रत्याख्यान से निर्वर्तित आयुवाले होते हैं क्या ?अप्रत्याख्यान से निर्तित आयुवाले होते हैं क्या ? प्रत्याख्यानाप्रत्याख्यान से निर्वतित आयुवाले होते हैं क्या ? (गोयमा) हे गौतम! (जीवा य चेमाणिया य पच्चक्खाणणि- व्यत्तियाउया, तिन्नि वि, अवसेसा अपच्चक्खाणनिव्यत्तियाउया) पच्चरखाणं न जाणंति) पथन्द्रिय ७२ शेने गए थे. माना ! પ્રત્યાખ્યાનને જાણતા નથી અને પ્રત્યાખ્યાન-પ્રત્યાખ્યાનને પણ જાણતા નથી. (जीवाणं भंते ! कि पच्चक्खाणं कुव्धति, अपच्चक्खाणं कुव्वंति, पच्च- क्खाणापच्चस्खाणं फुव्यंति १) सन्त! ७॥ शुं प्रत्याभ्यान ४२ छ ? અપ્રત્યાખ્યાન કરે છે? પ્રત્યાખ્યાન-પ્રત્યાખ્યાન કરે છે? (जहा ओहिया तहा कुव्वणा) : गौतम ! मोधि: ( सामान्य ७१) દંડકમાં જે પ્રમાણે કહ્યું છે એજ પ્રમાણે પ્રત્યાખ્યાન કિયાના વિષયમાં પણ समर. (जीवाणं भंते ! कि पच्चक्खाणनिध्यत्तियाउया, अपच्चक्खाण निव्व. तियाउया, पच्चक्खाणापच्चक्खागनियचियाउया ?) 3 महन्त ! ७ शु પ્રત્યાખ્યાનથી નિર્વર્તિત આસુવાળા થાય છે ? શું છે અપ્રત્યાખ્યાનથી નિર્વ ર્તિત આયુવાળા થાય છે? શું છ પ્રત્યાખ્યાન-પ્રત્યાખ્યાનથી નિવર્તિત આયુવાળા થાય છે ? (गोयमा !) हे गौतम ! (जीवा य वेमाणियाय पच्चक्खाणणिवत्तियाउया, विनि वि अबसेसा अपच्चखाणनिम्नचियाउया ) 04 भने मानि वा .

·- २०२० भापती ख्याननितितायुष्काः, पोऽपि । अवशेषाः अमलापाननितिनायुका ॥ ( गावा)-मत्याख्यान जानानि, करोति, श्रीय, भानितिः। सप्रदेशोदेशे च एवमेते दण्डकायलारः, ॥१॥ तदेवं भदन्त ! तदेवं भदन्त ! इति । ०२॥ पष्टवके चतुर्थउमेशः ॥६-१ टोका-- जीवाणं भंते । किं पच्चरखागी, अपनखागी, पच्चरसाणा- पचक्खाणी ? ' गौतमः पृच्छनि-दे गदन्त ! जीवाः खलु कि प्रत्याल्यानिनः-- जीव और वैमानिक देव प्रत्यारगान से निर्मित आयुवाले होते हैं। अप्रत्याख्यान से निर्तित आयुवाले होते हैं। प्रत्याख्यानाप्रत्यारुपान से निर्वतित आयुवाछे होते हैं। तथा पाकी के जीव अप्रत्याख्यान से निर्वर्तित आयुवाले होते हैं। (गादा-पच्चरवाणं जाणइ, कुव्वह तिन्नेव आनिव्वत्ती। सपएसुसम्मिय एमेप दंडगा चउरो) "प्रत्या- ख्यान" यह एक दण्डक है। "जानाति" यह दितीयदण्डक है। "कु. वह" यह तीसरा दण्डक है। प्रत्याख्यान, अप्रत्याख्यान और प्रत्या ख्यानाप्रत्याख्यान इन तीनों को जानता है, करता है तथा आयुष्क की निवृत्ति करता है-ऐसा यह चतुर्थ दण्डक है सप्रदेश उद्देशक में इस प्रकार से ये चार दण्डक हैं। (सेवं भंते ! सेवं भंते त्ति) हे भदन्त ! जैसा आपने कहा है वह ऐसा ही है, हे भदन्त ! वह ऐसा ही है। टीकार्थ-जीव का अधिकार होने के कारण सूत्रकार इनके प्रत्या ख्यान आदि का निरूपण इस सूत्र द्वारा कर रहे है-इसमें गौतम ने પ્રત્યાખ્યાનથી નિવર્તિત આયુવાળા થાય છે, અપ્રત્યાખ્યાનથી નિર્વર્તિત આયુ વાળા થાય છે, અને પ્રત્યાખ્યાના પ્રત્યાખ્યાનથી નિર્વતિત આયુવાળા થાય છે, તથા બાકીના જે અપ્રત્યાખ્યાનથી નિર્વર્તિત આયુવાળા થાય છે. (गाहा-पच्चक्खाण जाणइ, कुव्वइ तिन्नेव आउनिबत्ती सपएसुसम्मि य एमेए दंडगा चउरो) પ્રત્યાખ્યાન मा ४४ छ, “जानाति (नये छ)" मा भी छे, " कुबइ (४२ )" मा. श्री ४४ छे. ખ્યાન, અપ્રત્યાખ્યાન અને પ્રત્યાખ્યાના પ્રત્યાખ્યાનને જાણે છે, કરે છે તથા આયુષ્કની નિવૃતિ કરે છે,” એવું શું દંડક છે. પ્રદેશ ઉદ્દેશકમાં આ પ્રકારના આ ચાર દંડક છે. (सेवं भंते ! सेवं भंते । ति) ard! आधे zal प्रभारी ४ छ. હે ભદત ! આપની વાત સર્વથા સત્ય જ છે. ટીકા–જીવનો અધિકાર ચાલી રહ્યો છે. તેથી સૂત્રકાર આ સૂત્રમાં પ્રશ્નોત્તરે દ્વારા જીવનમાં પ્રત્યાખ્યાન આદિનું નિરૂપણ કરે છે- " "प्रत्या- ·. " . प्रमेयचन्द्रिका टी० ० ६ ०४ २०२ प्रत्याख्यानादिनिरूपणम् ૦૨ सर्वविरतिगन्तः, अथवा अप्रत्याख्यानिनः विरतिरहिताः 'प्रत्याख्यानामत्याख्या- मिनो देशविरतिमन्तो वा भवन्ति ? भगवानाइ-गोयमा ! जीपा पच्चरखाणी वि, अपच्चक्खाणी वि, पच्चखाणापच्चक्रवाणी वि' हे गौतम! जीवाः केचित् प्रत्याख्यानिनोऽपि सर्पविरता अपि भवन्ति, केचिद् जीवा अप्रत्याख्यानिनोऽपि अविरता अपि भवन्ति, केचिच्च जीयाः प्रत्याख्यानामत्याख्यानिनोऽपि देशविरता प्रभु से ऐसा पूछा है कि-"जीवाणं भंते ! किं पच्चक्खाणी, अपच्च- क्खाणी, पच्चक्खाणापच्चक्खाणी?" हे भदन्त ! जीव क्या प्रत्याख्या नी-सर्वविरतिवाले होते हैं ? अथवा-अप्रत्याख्यानी-सर्वविरति से रहित होते हैं ? या प्रत्याख्यानाप्रत्याख्यानी-देशविरतियाले होते हैं ? इस गौत- मके प्रश्न उत्तरमें प्रभु उनसे कहते हैं कि-(गोयमा) हे गौतम ! (जीवा) जीव (पच्चरखाणी चि, अपच्चखाणी वि, पच्चक्खाणापच्च. खाणी वि) प्रत्याख्यानी भी होते हैं, अप्रत्याख्यानी भी होते हैं और प्रत्याख्यानाप्रत्याख्यानी भी होते हैं। तात्पर्य काहने का यह है कि इस संसार में कितनेक ऐसे भी जीव हैं, जो सर्वविरतिरूप चारित्रवाले होते हैं-कितनेक ऐसे भी जीव हैं कि जीनके किसी भी प्रकार की विरति नहीं होती है-अविरत होते हैं । और कितनेक जीव ऐसे भी होते हैं कि जो देशविरतिरूप श्रावकाचार को धारण किये हुए होते हैं। गौतम स्वामी महावीर प्रभुन सेवा प्रश्न पूछे छे 8-(जीवाणं भते । कि पच्चक्खाणी, अपच खाणी. पन्चक्खाणापच्चक्खाणि ?) Bहत !! શું પ્રત્યાખ્યાની-સર્વ વિરતિવાળા–ોય છે? કે અપ્રત્યાખ્યાની-સર્વ વિરતિ રહિત–હોય છે કે પ્રત્યાખ્યાના-પ્રત્યાખ્યાની-દેશવિરતિવાળા (અંશતઃ पिरतियुत) डाय छ? ગૌતમ સ્વામીના પ્રશ્નનો જવાબ આપતા મહાવીર પ્રભુ કહે છે– (गोयमा!) गौतम! ( जीवा) ७० (पच्चरखाणी वि, अपच्चक्खाणी वि, चच्चक्खाणापच्चखाणी वि ) प्रत्याभ्यानी ५ डाय छे, प्रत्याध्याना પણ હોય છે, અને પ્રત્યાખ્યાન-પ્રત્યાખ્યાની પણ હોય છે. આ કથનને ભાવાર્થ એ છે કે આ સંસારમાં કેટલાક એવાં જ હોય છે કે જેઓ સર્વવિરતિરૂપ ચારિત્રવાળા હોય છે, કેટલાક એવાં પણ જી હાય છે કે જેઓ કોઈ પણ પ્રકારની વિરતિથી રહિત-અવિરત હોય છે, અને કેટલાક એવાં પણ જીવે હોય છે કે જેમણે દેશવિરતિરૂપ શ્રાવકાચારને અંગીકાર ४रेत डाय छे.

·१७२२ भगवतीसरे अपि भवन्ति, साजीवाणं पर पुज' सनीचाना नायिकादीनामनि परम्- जोसामान्गादेव पृन्द गौतनस प्रश्नो विगा। भगवान-गोगमा ! नेर. इया अपमायागी जार-पारिदिया 'गौतम ! नायिका मध्यान्यानिनी. विरतिरहिना भान्ति, गाव -नारिन्द्रिया अपि अमत्याहयानिनः अविरता भवन्ति, यावत्-उरणात-भानपतप एफेन्द्रियाः पृथिम्पादयः पा स्थारा, द्वीन्द्रिया: श्रीन्द्रियाः संग्राद्याः, किन्तु ' सेसा दो पतिसेहपच्या नेरसिकादिवारिन्द्रियपर्य- अब गौतम इसी पातफो जानने के लिये नारक आदि जीवों के विषयमें प्रभु से ऐसा कहते हैं कि हे भदन्त ! सवनीयाणं गचं पुच्छा मेरी इच्छा इसी प्रकार से सय जीवों के प्रत्याख्यान आदि को जानने के लिये हो रही है तो आप मुझे समझाईये-क्योंकि अभी तक तो आपने हमें सामान्यरूप से जीव के विषय में प्रत्याख्यान आदि को समझाया है। गौतमके इस प्रश्न का समाधान करने के निमित्त प्रभु उनसे कहते है कि-'गोचमा' हे गौतम ! (नेरच्या अपच्चखाणी जाव चरिंदिया) नारक जीव अप्रत्याख्यानी होते है-क्यों कि उनके किसी भी प्रकार की विरति का उदय नहीं हो सकता है। इसी प्रकार से चौइन्द्रिय जीव भी अप्रत्याख्यानी होते है। यहां पर यावत् शब्द से- "भवनपति, एकेन्द्रिय जीव-अर्थात् पृथिव्यादिक पांच स्थावर दीन्द्रिय, तेइन्द्रिय इन सबका ग्रहण हुआ है। अतः जय ये सब जीव अप्रत्या. હવે ગૌતમ સ્વામી નારકાદિ જેના વિષયમાં પણ આ પ્રકારને જ प्रश्न पूछे छ-( समजीवाणं एवं पुच्छा) 8 Mara! સમસ્ત જીવોના પ્રત્યાખ્યાન આદિના વિષયમાં પણ મારે એજ પ્રકારને પ્રશ્ન છે. આપે સામાન્ય રૂપે જીવના પ્રત્યાખ્યાન આદિ વિષે તે સમજાવ્યું, પણ હવે નારક આદિ પ્રત્યેક પર્યાયના જેના પ્રત્યાખ્યાન આદિ વિષે જાણવાની મારી ઈચ્છા છે. भावीर प्रभु गौतम स्वाभान मा प्रमाणे पास आये छे - (गोयमा!) गीतम! (नेरइया अपच्चरखाणी जाव चारिदिया) ना२४ ७३ प्रत्या- ખ્યાની હોય છે, કારણ કે તેમાં કોઈ પણ પ્રકારની વિરતિનો ઉદય સંભવી શક્ત નથી. એ જ પ્રમાણે ચતુરિન્દ્રિય પર્યન્તના જીવ પણ અપ્રત્યાખ્યાની खाय छ. म जाव ( 44-1 )" थी अपनपति, भेन्द्रिय छ। (પૃથ્વીકાય આદિ પાંચ સ્થાવર) તીન્દ્રિય અને તે ઇન્દ્રિય” આટલા અને ગ્રહણ કરવા. આ રીતે એ બધાં જ અપ્રત્યાખ્યાની (અવિરત ) લેવાથી. તેમને પ્રત્યાખ્યાની પણ કહ્યા નથી અને પ્રત્યાખ્યાના-પ્રત્યાખ્યાની પણ કહ્યા ·प्रमेयचन्द्रिका टी० २०६३०४ सू० २ प्रत्याययानादिनिरूपणम् २०२३ न्तानां शेपो द्वौ प्रत्याख्यान-गत्याख्यानामत्याख्यानात्मको प्रतिपेयितव्यो, तधादि-नैरयिकादिचतुरिन्द्रियान्ता नो प्रत्याख्यानिनः सर्वविरताः, नो वा प्रत्या- ख्यानामत्याख्यानिनो देशविरता भवन्ति तेपामविरतत्वात् , ' पंविदियतिरिक्ख. जोगिया णो पच्चरवाणी, अपच्चरवाणी वि, पच्चक्खाणापच्चवखाणीवि,' पञ्चे न्द्रियनियंग्यो निकाः नो प्रत्याख्यानिनः न सर्वविरता भवन्ति किन्तु अमत्या. ख्यानिनोऽपि केचिद् अविरता अपि भवन्ति, केचित् प्रत्याख्यानापत्याख्यानिनो ख्यानी-अविरत होते हैं तो इसी कारण से यहां पर (सेसा दो पडिसे हेयवा) पत्याख्यानी होने का और प्रत्याख्याना-प्रत्याख्यानी होने का मतिपेध किया गया है। चारित्रमोहनीय कर्मकी प्रकृति जो प्रत्याख्याना. चरण क्रोध मान माया लोभ है उसके अभावसे तोसर्वविरतिरूप प्रत्या- ख्यान होता है और अमत्याख्यानमरण क्रोध मान माया लोभके अभाव से श्रावकका देशविरतिरूप चारित्र होता है-सो नारक जीवों में यावत् चौइन्द्रिय जीवों में इनका अभाव नहीं होता है । कारण कि नारक आदि जीवों में ऐसी योग्यता नहीं है और एकेन्द्रियादिक जीवों में मन का अभाव है। संझी पंचेन्द्रिय पर्याप्त जीवों के ही चारित्र की प्राप्ति होना कहा गया है। पंचिदियतिरिक्ख जोणिया णो पच्चखाणी अपक्च- क्वाणी चि, पच्चक्खाणापच्चक्खाणी वि"पंचेन्द्रिय तिर्यञ्चों के सर्व विरतिरूप प्रत्याख्यान नहीं होता है । कारण सर्वविरतिरूप चारित्र के नियमों का प्रतिपालन उनसे अपनी अवस्था में पूर्णरूप से यथावत् हो नथी. मेरी पात (सेसा दो पडिसेहेयव्वा ) मा सूत्रमा ८ ४१ छ भेटले કે અપ્રત્યાખ્યાની સિવાયના અને વિક૯પ અહીં અસ્વીકાર સમજ. ચારિત્ર મેહનીય કર્મની પ્રકૃતિ જે પ્રત્યાખ્યાનાવરણ ક્રોધ, માન, માયા અને લભ છે, તેના અભાવથી તે સર્વવિરતિરૂપ પ્રત્યાખ્યાન થાય છે, અને અપ ત્યાખ્યાનાવરણ ફોધ, માન, માયા અને લેભના અભાવથી શ્રાવકનું દેશવિરતિ રૂપ ચારિત્ર સંભવે છે. પણ નારકથી ચતુરિન્દ્રિ પર્યન્તના જેમાં તેમને અભાવ હેતું નથી. કારણ કે નારક આદિ માં એવી યેગ્યતા હતી નથી અને એકેન્દ્રિયથી ચતુરિન્દ્રિય પર્યક્તના જીવમાં મનને અભાવ હોય છે. સંજ્ઞી પંચેન્દ્રિય પર્યાપ્ત જીવોમાં જ ચારિત્રની પ્રાપ્તિ સંભવી શકે છે. (पंचिदियतिरिक्खजोणिया णो पाचक्खाणी, अपच्चक्खणी वि, पच्चरखाणा पच्चक्खाणी वि) पयन्द्रिय तिय"यामा साविति३५ प्रत्याभ्यान यता नथी. કારણ કે સર્વવિરતિરૂપ ચારિત્રના નિયમોનું પ્રતિપાલન તે અવસ્થામાં રેગ્ય

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.