·* .…
臺
KAR

·PREFACE. COLEDROOKE, in his essay on the Vedas, gives a brief account of the Kaushitaki Brahmaņa Upanishad, of which however he had only seen a small fragment among Sir R. Chambers' MSS., besides an abridgement of it in Vidyáraṇya's metrical paraphrase of twelve principal Upanishads. The Upanishad itself" has always been lughly esteemed by the Hindús, and Sankarichárya frequently quotes it in luis commentary on the Vedanta Sútras. It appears, however, to bo now but rarely met with there is, I believe, no copy of the original in any of the libraries of Europe, and for some time I failed in my scarch for copies in India. At last I succeeded beyond my hopes, and the following is the list of the MSS. from which the prosent edition has been prepared. A. An old MS. of the text only, 22 foll. Asiatic Society's Library.* B. An old MS. (73! foll.) of Sankaránanda's commentary, containing the Kaushitaki-Brúhmaṇopanishad-Dipiká in four adhyayas, and the Kauslítaki-Bráhmanopanishat-pada-yojaniká. The latter is continuously numbered from the former as the fifth to the ninth adhyayas,--the ninth is unfinished, and the work has no proper close.t As. Soc. * This and the next two were found in a puthi numbered 701 and called in the Catalogue Upanishad-Dipikó. It contains, besides these three MSS., Sankaránanda's commentary on all the Atharva Upanishads, besides a commentary on several of them by another author. + It is evident from this change of title as well as from Sankarámanda's remarks in his introduction, that the Kaushitaki Brahmaņa ·iv Prefac C. A MS. (foll. 871) of Sankaránanda's Dipiká only; this, however, seems only a less accurate transcript, of B.'s original. As. Soc. D. A modern but good copy of the text and the Dipika only, borrowed, through Professor Griffith, from a pundit of Benares. -... AMS. (47 foll.) of the Dipiká, in the Tailinga character, given by Walter Elliot, Esq. C. S. to Dr. Röer, and which the latter kindly left with me on his leaving India. It is a recent transcript and generally agrees with B. C. with ono very important difference, viz. that it agrees with D. in noticing certain various readings, which are everywhere omitted in B. and C.* F. A MS. (7 foll.) from the Benares College Library, containing the text only of the third and fourth adhyayas. Upanishad ends with the fourth alhyáya. IIe commences his introduction to the fifth athyáya, Sanhitopanishal ullaraswinnadhyaye vakshyate; tatruulau bhagavatí. Srutir átmona cváptatuam raduntí mangalúcharanam karoti. The Upanishad commences (alter the wellknown formulæ ritam vadishyámi, &c.) यथातः संहिताया उपनिषत् पृथिवी पूर्वरूपं योरुत्तररूपं वायुः संहितेति माण्ड केय आकाशः संहितेत्यम्य माण्डव्या वेदयाचक्र thus far it agrees with the beginning of the third part of the aitareya Aranyaka quoted in the Ind. Stulien vol. ii. p). 212, but after this it seems to differ, but it is very difficult to determine the readings from the illegibility of the MS. The first words of the other adhyáyas are VI.-प्राणा वंश पति ह स्माइ स्थविरः शाकल्यः VII.- तन मवितुरीणामहे VIT-Tiana J.X..--प्रजापत्रिी रम परषदश्चत् * Thus in p. 4, 1. 13-15 B. C. omit Hero Trü: ; and similarly elsewhere, as e. g. p. 49, 1. 19-p. 50, 1. 3 ; p. 50, 11. 19-21; p. 56, 1. 20; p. 68, 1. 19; p. 70, 1. 20 (the omission here extends to p. 71, 1. 11); p. 84, 1. 4.

·Prefarr. G. An inaccurate transcript from a Tailinga MS. belonging to Bábú Rájendralála Mitri; this, like F., has only the text of the third and fourth adhyayas. I also had a copy of the MS. of the Dipiká and Padayojaniká in the Benares College Library, but it was too inaccurato to be of use for my collation. It was in fact in inaccurate copy of an inaccurate original, as I have since found by a sight of the MS, itself. I had not long commenced my collation, which at first included only the MSS. A. B. C., before I discorered an uncypected diſliculty, viz. that my three MSS. represented tyvo different recensions of the original text; and the fresh MSS., which I subsequently procured, only made the fact more evident. The text, as given in A. and D., represents ono recension; and the MSS. of the commentary B. C. D. E., represent another, which is also given, with a very few verbal differences, by F. and G., so fir as regards the third and fourth. adhyayas. That the former recension is a real S'áklá is proved by tho fact that many of its more iinportant variations are noticed in two of the MSS. of the commentary, though, as I before observed, two MSS. (B. and C.) omit all these allusions. Dr. Weber also, in his Catalogue of the Chambers MSS. in Berlin, gives an account of an imperfect MS. of the Kanshitaki Aradnyaka, containing two books and a short fragment of a third, by which it appears that tho third book was the commencemont of the present Upanishad, and its fragment, as printed by Dr. Weber, follows the recension of A. D.* Similarly Sankaráchárya, in his commentary on the Vedánta Sútras, fol- * The first book commences gofra Fantaa, the second REFITT sfaqun taga). The fragment of the third is as follows, चिचो ह वै गाङ्ग्यायनिर्यक्ष्यमा पा धारुणिं ववे स ह पत्र श्वेतकेतुं प्रजिघाय याजति तं हाभ्यागत पप्रच्छ गोतमस्य पुत्रोऽस्ट संहतं लोके यस्मिन् मा धास्थस्य- THI 16 e Atalanteria --(Catalogue, p. 20).

·vi Prefule. lows the same recension in his quotations from this Upanishad.* Under these circumstances, I have given the text from these two MSS., adding at the foot of the page the more important various readings of the other recension as followed by the commentary. It is not always easy to decide the exact words of the text which S'ankaránanda had before him, as he often covers each word with such a cloud of interpretation, and I have therefore not attempted to givo a copy of his recension for the first two books; but I have added, at the end of the Uppnishad, the text of the third and fourth books, according to this recension, as found in the two MSS. F. and G. The differences are seldom more than verbal, and the commentary will generally serve to explain either recension, so far as regards the meaning. I may add that there exists a third recension of the fourth book, as given in the first chapter of the second book of tho Briliad Araṇyakı; and this is more than once alluded to by Sankaránanda (e. g. p. 112, l. 14) as s'alluintara. I have edited the commentary from a careful collation of B. and D.; C. and E. (especially the latter) have been used as ancillary, but neitler gave much help except in occasional difficulties. Of the former two, D. presented the best roar 1gs, but in several places the words of the original appear have been altered in the commentary to suit the recension of the text of the Upanishad, as in this text D. agrees with A. In the first adhyáya, I sometimes admitted these into the commentary and gave the readings of B. C. E. at the foot (as in p. 17), but maturer consideration has convinced me that this was an error, and that in nearly every case the latter should be advanced to the text of the comm., and the reading of D. relegated to the foot-note. The origin of these two recensions and the source of the Upanishad itself, are questions which I cannot solve; and the infra p. 125 with Vedánta Sátras, p. 379, (Bibl. * e. g. compare Ind. ed.)

·1 Preface. vii MSS. only make the matter more difficult. I have followed the reading of D. (in its text) and, perhaps, the commentary of all the MSS. in calling the Upanishad the first four books of an Aranyaka, but I am by no means certain that this is correct. The MS. A. gives these four books as the sieth, seventh, eighth and ninth books of an Aranyaka,* (its concluding line is (traru GTATS:); while F. gives the third and fourth as the fifth and sixth of the Kaushítaki Aranyaka (Tha aratatur 08158287:). G. only gives them as the third and fourth books of the Kaushítaki Bráhmaņa Upanishad. It would at first stom as if F. agreed with the Kaushitaki Araṇyaka of the Berlin library, as it is not improbable that, if complete, this would have given the four books of the Upanishad in its third and three following adhyáyas. But here we aro met by the difficulty that these two belong to different recensions; whilo A., which does give the recension of this third adhyaya of the Berlin MS., calls it not the third but the sixth book of the Aranyaka. The same difficulty applies to the name; no MS. calls it the Kaushitaki Upanishad, except A. and F. and even there it is only inserted in a later hand and ink, at the end of the MSS. The commentary every where calls it the Kaushítaki Brahmaņa Upanishad, but how it obtained this name is doubtful, as the proper Kaushitaki Bráhmana, containing thirty books,t has no trace in it of this Upanishad. Vináyaka Bhatta in his commentary to the Kaushítaki Brahmana frequently refers to the Malá-Kaushitaki-Brahmaņa, and Dr. Weber conjectures that this may be the Brálunana, to which our Upanishad * This would partly agree with Poley's addition to his translation of Colubrooke's Essays (Ind. Stud. i. 392), where he speaks of the Kaushítaki Upanishad as forming the first, seventh, eighth and ninth books of the Kaushitaki Brahmana. + If Dr. Weber's conjecture be correct (Indische Stud. i. p. 146) the commentary to Pánini v. 1, 62, proves that it never had more than thirty adhyayas. .

·Source. vili Preface. belongs. Most probably there wero two different recensions of the Kaushitaki Aranyaka, and from these come our two recensions of the Upanishad.* Sankaránanda calls it Kaushitaki-Brailwanopanishad, as the Jnánakanda is one part of the Brálmana portion of the Vedn.t The Kaushitaki Upanishad is placed by Dr. Weber in his first or oldest class of the Upanishads. It was one of those translated from the Persian by Anquetil, who calls it Kokhenk. The Persian translator has generally followed the recension in Sankaránanda, whose remarks hie often interpolates in his text; but occasionally he seems to have taken his notes from another The Bengal Asiatic Society has a MS. of the Persian translation, which I have occasionally consulted; the style is much simpler than Anquetil's barbarous jargon; but the mixture of Sanskrit words, marvellously disguised, makes it difficult. The Aranyakas appear to belong to a class of Sanskrit writings, whose history has not yet been thoroughly investigated. Their style, if we may judge from that of the Taittiriya and Kaushítaki, is full of stranye solecisms which sometimes half remind us of the gráthás of the Lalita Vistara. The present Upanishad has many peculiar forms, some of which ai mon to both recensions, while others appear only in c Such are fafty in p. 10; afa for gufar in P. 51; vara in p. 50; afa for afar in p. 78; ugë in P. 89; &c. In the Sarvopanishadarthánubhútiprakas'at by Vidyaranya- Con- * The two before-mentionedd commentaries on the Atharva Upanishads contain similar discrepancies in their respective texts. + ब्राहाणामपि त्रिविधं विधिरूपमर्थवादरूपं तदुभयविलक्षणच-विधार्थवा- athurayau gammala Madhusudana's prasthána-lvheda. # This work contains twenty chapters and gives analyses of the twelve following Upanishads---1. Aitareya, 108 s'l. ; 2. Taittiriya, 150 s'l. ; 3-5. Chhándogya, 330 61.; 6. Mundaka, 99 sl.; 7. Pras'na 100 s'l. ; 8, 9. Kaushitaki, 171 s'l. ; 10. Maitrayaní, 150 s'l. ; 21 Kathavalli, 121 sl. ; 12. S'wetás' watara, 119 spl. ; 13-18. Brihad- ·Preface. ix muni,* wo have an analysis of the last two chapters of tho Kaushitaki Uparrishad, as the Bratardana-vidya and the Ajátas'atru-vidya. From his analysis of the fourth chapter, we find that Vidyaranya followed the recension of the commentary, as he gives tho following order of Baláki's assertions of adoration, after the first (or aditya), of pp. 135-138. चन्द्र विद्यति मधे खे वायावनी जलेऽपि च । आदर्गे श्रवणे गन्तशब्दे छायाकृतावपि ।। देहे स्वप्ने दक्षिणेऽक्षिण्यपि वामेऽब्रवीत् क्रमात् । सर्वत्र राजा प्रत्युक्ता विप्रस्तष्णोमवस्थितः ॥ As this analysis is in fact a second commentary on the Upanishad, I have added it as an Appendix. síranyaka, 1193 sl.; 19. Talavakára (Kena), 100 sl.; 20. Nộisinhottaratápaniya, 153 sl. * Colebrooke calls Vidyáranya the preceptor of Madhaváchárya, but Dr. IIall, in his excellent Catalogue, p. 133, identifies them as the same person. The whole question of the relation of Madhava and Sáyama, iind the authorship of the different works under their respectivo names, well as the various spiritual teachers of cach, has never yet been thoroughly investigated. Dr. Hall, in his Catalogue, p. 98, mentions Sankara Ananda as the guru of Málhava 'chárya,—he may probably be the author of the present commentary.

·No text on this page.

·VARIOUS READINGS OF TIIE COMMENTARY. " - " " " " Page 8 1. 12. खगानिवासं B.C. 101.10. शुक्लपक्षहेतोः B. C. E. 16 ll. 5, 7. अम्बायवः B. C. for अम्बायवौः, -व्यः. 18 1.8. कत्वा B. C. forइत्या. 22 1.9. मञ्चकाधारगात्रस्य B. C.E. 1. 16. काष्ठ चतुष्टये D. 23 1.5. स्नेहामलकशिप B. C. E. 24 1.6. कालात्मकेन मया सम्बन्धी कालः । मम कालात्मनः तथा तादृशेनाभेदेन प्राप्तिर्यतः D. 11. 9, 11. उपासनकारणात् B. C. E. 27 1. 16. प्राणन and घ्राणेन are here and clsewhere frequently confused in the MSS. of the commentary 301. 14. सर्वनियन्तत्वं D. 31 1.4. विनेयश्च B. C. L. उपासक D. 18 1. 12. ससम्भारं सुवर्णादिचषकं B. C. E. 49. 15. अमावास्थायां धादित्यस्य रश्मी सोमस्य -B. C. E. 561.15. हृदयपुण्डरीकस्थ यानन्दात्मनि हितं निहितं . C. E. 61 1.8. विश्विप्यन्ति D. for विनश्यन्ति. 621.16. तोच पर्वतो विकल्याबेकदेशस्था वेत्याशा नेत्याह B.C.E. 66 1. 11. जलरूपात् (query जन्यरूपात् !) B. C. for तन रूपात. E. corrupt. 67 II. 17, 20. सम्प्रतिकर्म B. C. सम्पत्ति० E. सम्पत्ति D. 75 1. 16. नन किं तब ज्ञानेन तवान्यस्मात् यदि कचनानियो भवत् D. 79 1. 15. प्रपञ्चं ब्रह्म B. C. प्रपञ्चब्रह्म E. 821.9. उद्दाप B. C. E. तदाप्य D. 95 11. 11, 17. प्रज्ञपयेतां B. C. E. 96 1.8. B. C. ]. end Section 7 here at नावगम्यत इत्यर्थः and in ll. 12, 13 read बुद्धेरभावः शब्द इत्यर्थः । इन्द्रियः सह प्रज्ञामात्रमेव । ननु तं मामायुः &c. (correct त्वं into तं in the printed text). " " " " " .

·xii Various Rrailings. E. वसन्. Page 102 1. 12. D., after starfyufa:, roads fatiafanan पालयिता लोकाधिपतिः तथापि सङ्कुचितमैश्वर्य मस्य स्थात् राजादिवत् इत्यत आह एष उक्तो लोकाधिपतिः सर्वेशः सर्वस्य &c. 103 1. 13. सवसन. Qucry संवसन् ? A. D. F. G. hare सवसन , but B. has संबन , C. सत्वन , 1. 15. All the MSS. have here अवसतेति, though they all have अवसत् in 1. 12. 101 1. 15. ससाधनायाः D. 118 1. 13. चतत्राणकारो B. C. E. (cl. Raghuv. ii. 53.) चवत्रा- कारी D. 1221. 11. उपधानानन्द- B. C. for उपाधावानन्द- 1231. 9. नखाग्रशरोरात् बहिर्गतकेशान् B. C. E. In Adhy. i. B. C. end $2 at वदेत p. 10, 1.5; 85 at पृष्टः p. 25, 1. 16 ; § 6 closes in p. 30.-In Adhy. ii. they join together $S 1, 2; 857,8; 889, 10; and ss 12, 13. " " " ·कोपौतकिबामणोपनिषत्। दीपिकासहिता। ॐ नमो ब्रह्मणे। आनन्द प्रात्मा स्थिरजङ्गमाना- मस्त्यत्र चित्रस्तमहं प्रणम्य । कौषीतकिब्राह्मणमात्मविद्या पदावलोकात् प्रकटीकरोमि ॥ १ ॥ समधिगतमेतन्निघर्षणादोनां कर्मणां तेजसस्य द्रव्यस्था- दर्शादेः एद्धिहेतुत्वं तथा चाग्निहोत्रादीन्यश्वमेधान्तानि कर्माणि तेजसस्यान्तःकरण स्य शुद्धि हेतवः, विविदिषामाध- नत्वस्य श्रुतितोऽप्यवगमाच्च । अपि च स्वर्गादेः कर्मफलस्य सुखविशेषरूपत्वात्तस्य चान्तःकरणप्रसादापरपर्यायत्वात् क- र्मिभिरपि कर्मणामन्तःकरणद्धि हेतुत्वमङ्गीकृतं यतस्ततो- ऽतिमहता सन्दर्भण प्रथमतोऽभिधायेदानी ब्रह्मविद्या वक्तुं लब्धावसरा श्रुतिः प्रववृते । तत्र चित्रो ह वै गाङ्ग्यायनिरि- त्यादिका य एवं वेदेत्यन्ता चतुरध्यायी कौषीतकिब्राह्मणे- * विविदिधन्ति यज्ञन दानेन तपसाऽनाशकेनेति श्रुतिः ।

·कौषीतकिब्राह्मगेपनिषत् । [१ अध्यायः । । पनिषत् । श्राद्येनाध्यायेन पर्यशाविद्या सदक्षिणेत्तरमार्गान्तां, द्वितीयेन प्राणविद्यां तद्विदच वाह्याध्यात्मिकानि कर्माणि फलविशेषसिद्धये, हतीयचतुर्थाभ्यां चात्म विद्यामाह। यद्यपि प्रतर्दनी इत्यादिकमेव प्रथमतः पठनीयं तथापि शुद्धमप्य- न्तःकरणं निर्गणे ब्रह्मण्यमयेऽपि प्रथमतो ब्रह्मखभावमजानत् भयं प्राप्नुयात् गर्भस्थप्रोषितपिटको युवेव महत्तस्थः प्रथ- मतः पिटदर्शने। ततोऽस्य भयनिरामार्थमुत्तरमार्गार्थमेत- लोक स्थ राजादिवत् ब्रह्मलोकस्थं सगुणं ब्रह्म प्रथमत उक्त- वती। तत्र च म पागच्छ त्यमिताजमं पर्यत म प्राण दूति प्राणस्य पर्यङ्क त्वं प्रथमेऽध्याय उक्तं । तस्मिन् प्राणे भवति श्री- ढणां जिज्ञामा किमयं श्वासमात्रं प्राणः श्राहा स्वित् विवि- धभूतिजष्ट इति। अस्या जिज्ञामाया निवृत्त्यर्थ प्राणेपासनं द्वितीयेनाध्यायेनोपक्रान्तं । तथा च लब्धावसरोत्तरत्र ब्रह्म- विद्यामुक्तवतोत्यदोषः। तच ब्रह्मविद्यायाः सगुणाया अपि महद्भिातमश्वेतकेत्वादिभिरणमानित्वादिगणैर्गुरुमुमादेवान- गतिः कृता यतस्ततोऽमानित्वादिगुणैराधुनिकैरप्यधिकारिभिः सगुणा निर्गुणा च ब्रह्मविद्यावगनव्येत्येतदर्थमाख्यायिका।

·१ अध्यायः । दीपिकासहिता। ३ ॐ चित्रो ह वै गाड्यायनिर्यक्ष्यमाण आरुणिं वत्रे स ह पुत्रं श्वेतकेतुं प्रजिघाय याजयेति तं हाभ्यागतं पप्रच्छ गौतमस्य पुत्रोऽसि संवृतं लोके यस्मिन् मा चित्र: चित्रनामकः कश्चित्त्रैवर्णिको ह किल वै प्रमिद्धः श्रुतेस्तत्कालीनानाञ्च गाङ्ग्यायनि: गाङ्ग्यस्य युवापत्यं गाया- यनिः यक्ष्यमाण: कश्चित ज्योतिष्टोमादिकं यागं करिव्यमाण: पारुणिं अरुणस्यापत्यं ववे सदस्य सप्तदशान्यतमविकेन वरणं चके त्वं में प्रधानभूतो यज्ञे याजयिता भवेति । सः गाड्या- यनिना चित्रेण वृत पारुणि ई प्रसिद्धः श्रुत्यन्तरे उद्दालक- नामा, पुत्रं, पितरं पाप्मनः पुनाम्ना नरकात् चायत इत्या- रसस्तनय इत्यर्थः, तं श्वेतकेतुं श्वेतकेतुनामानं प्रजिघाय प्रहितवान्। तत्प्रेषणमाह याजय हे श्वेतकेतो चित्रं या गं कारय दूत्यनेन प्रकारेण। तं चित्रगृहमागतं पित्रा प्रहितं श्वेतकेतुं ह प्रसिद्धं श्रुत्यन्तरे अभिमानिनं प्रवाहणादिभिः संवादकतारमासीनं चित्रदत्ते महत्यासने सूपविष्टं पप्रच्छ प्रश्नं कृतवान् चित्रः। प्रश्नमाह गौतमस्य पत्र हे गौतमगो- त्रीयस्य औरस अस्ति विद्यते संवृतं सम्यगावृतं गुप्तं स्थान बहिर्मुखैरज्ञातमावृत्तिन्यमित्यर्थः । लोकेऽस्मिन् स्थि.रजङ्ग- मनिवासे । यस्मिन् संवृते स्थाने मा मां प्रष्टारं त्वच्छिष्यभूतं गौतमस्य पुत्रास्तीति टोकासम्मतं मूलस्य पाठान्तरं। + गार्यायनिः गाय॑स्य युवापत्यमिति सर्वत्र तैलिङ्ग पुस्तके कुत्रचिच्च B. C. पुस्तकयोः पाठः। B2 ·कौषीतकिब्राह्मणोपनिषत् । [१ अध्यायः । *धास्यस्यन्यतमो वाध्वा तस्य मा लोके धास्यसीति स होवाच नाहमेतद्देद हन्ताचार्य पृच्छानीति स ह धास्यसि त्वं याजयिता गुरुर्भूत्वा स्थापयिष्यसि। तत्रापि अन्य मर्वस्माज्जगतो भिन्नं उत सर्वजगदात्मभूतं मां धाम्यमोत्येकः पक्षो बहिरेवावगन्तव्यः। अहो सम्बोधने । अन्यत्वपक्षे दोष दर्शयितुं धारणे गतिमाह। वाचा बवा काठेनेव काष्ठं नि:मन्धिबन्धनं जतु रज्जुलोहादिभिः सम्वध्य अन्यं मां धा- स्थमीत्यन्वयः। अन्यशब्दोऽयं तन्त्रोच्चारितो लिङ्गव्यत्यामे- गावगन्तव्यः, ततोऽस्ति संवृतं स्थानमन्यदा। अन्य म्यानपक्षे श्राह तस्य तस्मिन्नसंवृते स्थान मा मां राज्यादिवन्तं कञ्चि- कालं परतन्त्रफलभोकारमुक्त लोके धास्यमोति व्याख्यातं । इत्यनेन प्रकारेण बुद्धिपरोक्षार्थ पितुः सपुत्रस्याभिमान- परिहारार्थ वा राजा पप्रच्छे त्यन्वयः । अन्यमहो वाध्वा तस्येति पाठे व्याख्येयं। अन्यतमो वाऽध्वा तस्येति पाठे धूमार्चिछे र न्य- नमो वाऽध्वा मार्गस्तस्य सम्बन्धिनि लोके इत्यर्थः । स: गो- तमपुत्रः श्वेतकेतुश्चित्रपृष्टः ह प्रसिद्धः उवाच उतवान् । श्वेतके ढकिमाह ना हमेतदेद अहं श्वेतके तुरेतदुक्तं लोके मंहतमसंवृतं वा स्थानं वामाधयमनन्यत्वेनान्यत्वेन वा बवा- ऽबवा वेति न जानामि, हन्त हर्षसम्बोधने, त्वत्प्रश्ननिमित्तं ममाप्येतदवगतं भविष्यतीत्यर्थः। प्राचार्य सर्वज्ञं सर्वशास्त्रा- * धास्यस्यन्यमहो वाध्वा इति टी.।

·१ अध्यायः।] दीपिकासहिता। ५ पितरमासाद्य • पप्रच्छेतीति माप्राक्षोत् कथं प्रतिब्रवा- णीति स होवाचाहमप्येतन वेद सदस्येव वयं स्वा- ध्यायमधीत्य हरामहे यन्नः परे ददत्येयुभी गमि- मः र्थस्य ज्ञातारमनुष्ठातारमा चारे स्थापयितारञ्च पितरं पृच्छा- नीति प्रश्नं करवाणि पितुर्गमनात् पूर्व विस्म तिर्माभूत् तत्र गत्वा प्रश्नं करिव्यामोत्यर्थः। इत्यनेन प्रकारेण उवाचेत्यन्वयः। चिबदेयोत्तरः श्वेतके तुः इ प्रसिद्धः पितरमाचार्य- मारुणिं जनक मामाद्य संप्राप्य पप्रच्छति अनेन वक्ष्यमाणेन प्रकारेण प्रश्नं कृतवान् । तत्प्रश्नप्रकारमाह इति माप्राक्षीत् मां श्वेतकेतुं गौतमस्येत्यादिना धाम्यमीत्यन्तेने त्यनेन वाक्येन प्रश्नमकरोत्, कथं प्रतिबवाणि अस्य प्रश्नस्य केन प्रकारेण प्रत्युत्तरं वदामीत्यर्थः । इत्यनेन प्रकारेण पप्रच्छेत्यन्वयः । सः पुत्रपृष्ट पारुणि: ह प्रसिद्ध उवाच उकवान् अहमप्येतन वेद, वेदाचार्याऽप्य हमारुणिरेतचित्रपृष्टं न जानामि मद- स्येव चित्रस्य गाङ्ग्यायने: सभायामेव न त्वन्यत्र वयमारुणि- श्वेतकेतुप्रभृतयः स्वाध्यायमधोत्य एतदर्थप्रतिपादकं वेदभागं मार्थमधिगम्य चित्रात् गाङ्ग्यायने ईरामहे अधिगच्छामः । यद्यस्मात् कारणात् नोऽस्मभ्यं गौतमादिभ्योऽपरिहार्येभ्योऽ- . व्यापक्रमेभ्यो याचकेभ्यः परे धनविद्यादातारः ददति प्रयच्छन्ति तचित्रो न दास्य तोति शङ्का न करणीया इत्यर्थः। एहि प्रागच्छ चित्रं प्रति उभी गमिव्यावः श्रावां यास्यावः, .

·कोपीन ब्राह्मणोपनिषत् । [१ अध्यायः । घ्याव इति स ह समित्याणिश्चिचं गाझ्यायनिं प्रतिच कम उपायानीति तं होवाच ब्रह्मग्राह्यसि गौतम यो न मानमुपागा रहि व्येव त्वा जपयिष्यामीति ॥१॥ इत्यनेन प्रकारेण उवाचेत्यन्वयः । स पारुणिः सपुत्रः । प्रसिद्धः समित्पाणिगुरुदर्शनार्थ समिद्धस्तः चित्रं चित्रना- मानं गाङ्ग्यायनिं गायस्य युवापत्यं प्रतिचक्रमे। उपायानीति त्वां विशिष्टविद्याविदं चित्रं गुरुत्वेन उपागच्छामि प्राप्तोऽस्मी- त्यर्थः। इत्यनेन प्रकारेण प्रतिचक्रमे प्रतिचक्राम समीपं गतवान, तं शिष्यत्वेनात्मानं प्राप्तमारुणिं ह प्रसिद्धं उवाचा- कवान । चित्रोतिमाह ब्रह्माघः ब्रह्मणो हिरण्यगर्भस्य परस्य ब्रह्मणो वा अर्घः अध्यं पूजा इति यावत् तद्यस्य स ब्रह्मार्घः ब्रह्मवत् माननीय इत्यर्थः, अमि भवसि गौतम हे गौतमगे- त्रीय। तत्र कारण माह यो वेद विदामग्रणोर्मम ग भूतो याजक: सन् मया पुत्रद्दारेण पृष्टः न मानमुपागा मां शिव्यभूतं प्रष्टुं समागता भवान् नतु किमनेन शिष्यभूतेन पृष्ठेनेत्यभिमानं गतवान्। एहि श्रागच्छ व्येव त्वा जपयिष्या- मोति वां गौतमं विज्ञापयिष्याम्येव स्पष्टं बोधयिव्यामि न 'तु सन्देहादिकं जनयिष्यामीति अनेन प्रकारेण प्रतिज्ञाम- करोदिति शेषः ॥ १॥ * ब्रह्मांधीऽसीति टी.।

·१ अध्यायः ।] दीपिकीसहिता। स होवाच ये वै केचास्माल्लोकात् प्रयन्ति चन्द्र- मसमेव ते सर्वे गच्छन्ति तेषां प्राणैः पूर्वपक्ष प्राप्या- यते तानपरपक्षेण प्रजनयत्येतदै स्वर्गस्य लोकस्य हारं यच्चन्द्रमास्तं यः प्रत्याह तमतिसजतेऽथ यो न ते म: चित्रः कृतप्रतिज्ञः ह प्रसिद्धः उवाचोकवान् । प्रथम- तोऽगुप्तं स्थानं भेददर्शिनां कर्मिणामाह ये 4 केच ये केच त्रैवर्णिकाः प्रसिद्धवाः अग्निहोत्रादिकर्मानुष्ठातारः अस्मात् प्रत्यक्षात् लोकादवलोकनयोग्यात् त्रैवर्णिकदेहात् प्रयन्ति अपसर्पन्ति म्रियन्त इत्यर्थः । चन्द्रमसमेव ते सर्वे गच्छन्ति, विमुक्तदेहाः कर्मिणे निखिला धूमराचिकृष्णपक्षदक्षिणाय- नाकाशान् गत्वानन्तरं कर्मफलभूतं स्वर्गापरपर्यायं चन्द्रम- एडलं गच्छन्ति न त्वादित्यादिकं । तेषां खर्गिणां कर्मिणां प्राणैरिन्द्रियैः प्राणापानादिमहितैः पूर्वपक्षे एक्लपक्ष प्राण्या- यते प्राप्यायनं गतो भवति चन्द्रमाः राजभृत्य करादिभि- रिव राजा, तान् कर्मिणः प्राणान् अपरपक्षे कृष्णपक्षे न प्रजन- यति नोत्यादयति । अयमर्थः । क्षीणत्यस्येव राजः परिचा- रान न जनयति द्रव्यालाभः, एवं चन्द्रः क्षीणः स्वर्गिणां प्तिं न जनयतीति। नमु स्वर्गकामो जुहुयादिति श्रूयते न चन्द्र मण्डल काम इत्यत श्राह एतदुकं चन्द्रमण्डलं वै प्रसिद्धू अमृतरूपं स्वर्गस्य लोकस्य खर्गास्यस्य स्थानस्य द्वारं गृह- * सानपरपक्षे नेति टो।

·कौषीतकिब्राह्मणे पनिषत् । [१ अध्यायः। प्रत्याह तमिह दृष्टिभूत्वा वर्षति स इह कीटो वा पतङ्गो वा मत्स्यो वा शकुनिवी सिंहो वा वराहो वा परश्वान् वा शार्दूला वा पुरुषो वान्यो वा तेषु तेषु स्येवान्तःप्रवेशमार्गः, एतच्छब्दार्थमाइ यः प्रसिद्धः चन्द्रमाः इन्दुः। संवृतं स्थानं विवक्षुराह तं चन्द्रमसं दक्षिणमार्गाख्यं योऽधिकार्यमानि त्वादिगुण: प्रत्याह निराचष्टे अहमेतस्मिन् सन्ततसम्पाते न गमिष्यामीति तं निराकृत चन्द्र मममतिस- जते चन्द्रमसमतीत्य विद्युदाद्यातिवाहिकेषु सृजते उत्पादयति उपासनामङ्कल्पा ब्रह्मलोकं नयतीत्यर्थः । अथ पक्षान्तरे यः कर्मी स्वर्गाभिलाषवान् एनं चन्द्रममं न प्रत्याह न निरा- चष्टे गमिय्याम्यहं वर्गमिति सङ्कल्पवानित्यर्थः । तं कामिनं खर्गनिवाममिहामिन लोके रमणीयारमणीयचरण फल- भूते दृष्टि त्वा कर्मफलोपभोगनिय माऽनुशयसहितो वर्ष- धाराभावं प्राप्य वर्षति मेघादरेभ्यो नीरधारां महानु- शयिनं मुञ्चति। म दृष्टिरूपेणागतो भूलोकमनु शयी यदि कपूयचरणस्तदा दक्षिणोत्तरमार्गभ्रष्ट हास्मिन् लाके कीटो वा कीटो वज्रसारसमानोऽल्पकायो जीवविशेषः वाशब्दात् पिपीलिकादिः, पतङ्गो वा पतङ्गः दोपतेजोविरोधी क्षुद्रो जीवः वाशब्दात् खद्यातादिः, शकुनि शकुनिः पक्षी वा- शब्दादानरादिः, शार्दूलो वा शार्दूलो व्याघः वाशब्दाच्छ- करादिः, सिंहो वा सिंहो गजघातको जीवविशेषः वाशब्दात् ·[१ अध्यायः। दीपिकासहिता। है स्थानेषु प्रत्याजायते यथाकर्म यथाविद्यं तमागतं पृति कोऽसीति तं प्रतिब्यादिचक्षणाहतवो रेत मरभादिः, मत्स्यो वा मस्या मीनो वाशब्दात् मकरादिः, परश्वा वा परश्वा दन्दशूकविशेष: वाशब्दाहृश्चिकादिः । थदा कपूयरमणीयोभयचरण: तदा पुरुषो वा पुरुषो नरः वाशब्दान्नारी नपुंसकञ्च। पुरुषस्थापि रमणीयचरणीयबाहुल्ये ब्राह्मणत्वादिकमवगन्तव्यं । एवं शभाभचरणमभिधाय पुनः प्रकृतं कपूय चरणं संक्षेपेणाह भन्यो वा उक्तभ्योऽन्णे दुःख- भागी जङ्गमः वाशब्दास्थावरः। एतेषु पूर्वोकेषु कीटादिषु स्थानेषु पूर्वोकेषु देहेषु अनुशयवान प्रत्याजायते स्वर्गत् प्र- त्या कृत्य समन्तादुत्पद्यते। उत्पत्ती निमित्तमाह यथाकर्म यादृशं शुभमभं व्यामिश्र वा कर्म, यथाविधं यादृशो शा- स्वीयाशास्त्रीया व्यामिश्रा वा विद्या, कर्मविद्यानुसारेण शुभ- मशुभं व्यामिश्रं च शरीरं भवतीत्यर्थः । एवं कर्मणां गतिं खर्ग- नरकोभयात्मिकां वैराग्यार्थमुपदिश्य गुरुशिष्ययोः करणीयं विवक्षुः प्रथमतो गुरोः करणीयमाह तं नरकादिव स्वर्गादपि विरक्त विज्ञातन र कखर्गगतिं त्रिविधतापसन्तप्तमानमममानि- त्वादिगुणं शिष्यमागतं शुभाशुभाभ्यां कर्मभ्यां स्वर्गात् भूलोक प्राप्यात्युत्कटेन पुण्येन केनचिदात्मानं प्रत्यागतं पृच्छति करु- पारसपूर्णहृदयो वेदान्तार्थयाथात्म्यवित् गुरुलक्षण सम्पन्नो गुरुः प्रभं करोति पृच्छदित्यर्थः। गुरोः प्रमाह कः प्रश्ने । C ·कौषीतकिबाझगोपनिषत्। [१ अध्यायः। आभृतं पञ्चदशात् प्रसूतात् पित्यावतस्तन्मा पुंसि कर्तर्यरयध्वं पुंसा की मातरि मा निषिच्च स जाय शरीरेन्द्रियादिरूप पाहोवित्तविलक्षण: अमि भवसि इत्यनेन प्रकारेण पृच्छतीत्यन्वयः, तमेवं पृच्छन्तं स्वगुरुं शिथ्यो गुरुप्र- नानन्तरं प्रतियात् प्रत्युत्तरं वदेत् । शिष्यो देहादिमंहतमा- त्मानमुररीकृत्याह विचक्षणात् बहुविधभोगदानकुश लात् सू- र्यसुषुम्नानाडोरूपाचन्द्रमम ऋतवः तोमन्तातु स्वरूपात्, न हि चन्द्रमसमन्तरेण ऋतवः, रेतः श्रद्धामोमवृष्ट्यन्त्रपरिणामरूपं शुष्कं प्रास्तं रेतः मिचि पुरुषानौ देवैरन्नाहुतिप्रक्षेपेण स्थापितं, पञ्चदशात्पञ्चदशक लात् पञ्चदशकलात्म कात् शुक्लकृष्ण पक्षहे- तारित्यर्थः, प्रमृतात् मायं प्रातरग्निाचाहुतिदयात्पूर्वीपरप- यीयश्रदातः मञ्जातात् मोमप्रकृतिविकाररूपाद्दा, *पिच्यावत: पिट मतः पिहलो कम्वरूपादित्यर्थः, तदुक्तं रेतो मा मां मत्स्व- रूपं मयानुशायना महितमित्यर्थः, पुंमि रेतःमिति कर्तरि पाम्यधर्मानुष्ठातरि एरयध्वं ममन्तानानाङ्गेषु वर्तमानमेकत्र हृदयप्रदेशे प्रेरयत प्रेरणं कृतवन्त इत्यर्थः, यद्यप्यत्र कता को- ऽपि न प्रतीयते प्रेरणे तथाप्यर्थलाभात्यञ्चाग्रिविद्यागता देवा एवावगन्तव्याः। पुंमा रेतःमिचा निमित्त भूतेन की ग्राम्य- धर्मानुष्ठाचा मातरि पञ्चमाग्निरूपायां योषिति मा मां रेतसा महितमनु शयिनं निषिञ्च मेचितवन्तः देवाः । स यो- * पियवत इति B. C. E. + सिषिक्त इति B. C. E.

·[१ अध्यायः। दीपिकासहिता। उपजायमानो 'बादशत्रयोदशोपमासो द्वादशत्रयो- दशेन पिचाऽऽसं तदिदेऽहं प्रतितहिदेऽहं तन्म ऋत- पिति रेतोरूपेण सिक्कोऽनुशयो अई जाये जनने आविर्भाव- निमित्तमित्यर्थः, उपजायमानः रेत: मेक मनु स्वकर्मममी शरीरं ग्टहान:, द्वादश त्रयोदश: द्वादशमङ्ख्यथा विशिष्टः स्खभा- वतः कदाचित्रयोदशमङ्ख्यया विशिष्टा द्वादशत्रयोदशः, उप- मामः मामानां समोपे वर्तनं यस्य मोऽयमुपमामः संवत्सरः, संवत्मरकालोपल्लक्षितजीवनत्वादनुशय्यपि द्वादशचयोदश उप- माम इत्याविरुद्धं। द्वादशत्रयोदशेन उक्तरीत्या दाद शत्रयोदश-. मासात्मकसंवत्सरापलक्षितेन पित्रा रेतःमिचा जनकेन पासम् तादात्म्यं गतोऽभूवं रेत:सेकाप्राक तद्विदे तस्य ब्रह्मणा ज्ञानार्थं मति भाग्ययोगे, वैपरीत्ये तु प्रतितदिदे तडेदन म्य प्रतिकूल ज्ञा- नाथ, अहं स्वर्गाष्टोऽनुभयो शास्त्र दृष्टिः। तत् तत्रैवं स्थिते तस्मात् वा, मे मह्यं मदर्थमित्यर्थः, ऋतवः ऋतून अनेक कालं आब्रह्म- साक्षात्कारं जीवनमित्यर्थः, अमर्त्यवेऽमाय ब्रह्माज्ञान परिपूर्तये, पाभरध्वं हे देवाः ममन्ताद्धार यध्वं । तेन विचक्षणादित्यादिना उक्रेन सत्येन यथार्थवचनेन, तेन चन्द्रनिवाममारभ्य प्रायोमि- निर्गमनेन तपमा क्लेशेन,कतुः उत्तरोत्या संवत्सराद्यात्मको मर्त्य इत्यर्थः, अस्मि भवामि, धातवः ऋतुजः शुक्रशोणितशरीरा- त्मक इत्यर्थः, अस्मि भवामि । एवं ब्रुवाणं चेच्छिरःकम्प हस्तवि- धननादिना निवारयसि तईि कथय कः प्रश्ने कार्यकारण- दादपत्रयोदपो मास इति A । हाद शत्रयोदश उपमास इति टो। * ·१२ कौषीतकिब्रामणोपनिषत् । [१ अध्यायः। वोऽमृत्यव श्राभरध्वं तेन सत्येन तेन तपसा तुर- स्म्यातवोऽस्मि *कोऽसि त्वमस्मीति तमतिसृजते॥२॥ विलक्षण: को नामाहमस्मि भवामि। एवमुक्त वक्ष्यमाणाध्याथ- दयोके आत्मन्युपदिरे पुनः कोऽसीति पृटे शिष्य प्राह त्वं ममो- पदे या प्राण प्रज्ञात्मावस्थात्रयातीतः सगुणत्वेन पर्यङ्के समा- मीन: असिम भवामि। विचक्षणादृताः पञ्चदशात्प्रसूतात्पितमतः श्रामृतं रेतो यत्तन्मा दे देवाः पुंसि कर्तरि प्रेरितवन्तः । ततः पुंसा का निमित्तेन मातर्यपि मां मेचितवन्तः । द्वादशत्रयोदशेन पिचा ऐक्यं गत श्राम संवत्सरो द्वादशत्रयोदश उपमामस्त- विदे प्रतितद्विदे जाये उपजायमानो वर्त्त इति यतः ततो मेऽमाय ब्रह्मज्ञानपरिपूर्वार्थस्तुरूपमायुराभरध्वं । यस्मादेवं जानानो देवान प्रार्थये तेन मत्येन तेन तपमा सुतुरम्म्यातवो- ऽस्मीति मम्बन्धः। विचक्षणादित्यारभ्याभरध्वमित्यन्तं हे उपो- छातनयेन, पता न व्यधिकरणात्वशङ्कापि। प्रार्थनायामपिशब्द- तो लभ्य मानानास्वनां वा प्रार्थना। अस्मिन् पक्षे त्वेवं व्याख्येयो मन्त्रः, हे विचक्षणा हे तवः यतोऽहं ब्रह्मज्ञानार्थी तन्मे मां हे तो हे मर्त्यवो मृत्युरेतवः। समानमन्यदेवपक्षे । इत्यनेन प्रकारेण, प्रतिबयादित्यन्वयः । तं विचक्षणादादि त्वमस्मोत्यन्तं ब्रुवाणं नरकादिव चन्द्रमसोऽपि भोतं ब्रह्मविद मतिसृजते मंमा- रादतीत्योत्पादयति ब्रह्मविद्यया विमोक्षयतीत्यर्थः ॥ २ ॥ * कोऽसिम कोऽसीति टी० ।

·[१ अध्यायः। दीपिकासहिता। स एतं देवयानं पन्थानमापद्याग्मिलोकमागच्छति स वायुलोकं स वरुणलोकं स इन्द्रलोकं स प्रजापति- लोकं स ब्रह्मलोकं तस्य ह वा एतस्य लोकस्यारो स: सगुण ब्रहावित्पर्य वाद्यन्यतमविद्यावान् प्राण प्रयाण स- मये प्राज्ञेनात्मने कीभूतो हृदयायप्रद्योतनेन प्रदर्शित सुघुम्ना- द्वारः, एतं वक्ष्यमाणं देवयानं देवैरर्चिरादिभिरुह्यमाने- नोपामकेन प्राप्यत इति देवयान स्तं पन्थानं मार्गमापद्य सुषु- माद्वारा मूद्धानं भित्त्वा निर्गत: प्राप्य प्रथममग्निलोक, अये देवयानमा:पक्रमे सगुण ब्रह्मविदो नयतीत्यग्निः म चामा लोकः प्रकाशश्चाग्निलोकः, तमर्चिर भिमानिनों देवतामित्यर्थः, भाग- छति प्राप्नोति । ततः अहरापूर्यमाण पक्षोद गयनषणमाम- संवत्मरदेवलोकाभिमानिनीर्देवता यथाक्रमेण प्राप्यानन्तरं मः प्राप्तदेवलोको वायुलेोकं वायुदेवतां । आगच्छ तो त्येतत् वच्य- माणे स्वप्यनुषज्यते। स वायुलाकात् प्राप्तादित्य चन्द्र विद्युलोको विद्युम्लाकादमानवेन पुरुषेण नोयमाना वरुणलाकं वरुणदेवतां । म वाथुद तर थचक्रछिद्रोपममार्गो वायुलोकादनन्तरं आदि- त्यलोकमादित्यदेवतां डम्बराकाशसमानमार्गदात्रों चन्द्रमसः पूर्वभाविनीं। स श्रमानवेन पुरुषेण नोयमानः वरुणात् प्राप्तस- हायको वरुण लोकादनन्तरमिन्द्र लोकमिन्द्र देवतां। मः प्राप्तेन्द्र- सहायकस्तत: प्रजापतिलोकं प्रजापतिदेवतां विरापां । म ·१७ कौषीतकिब्राक्ष गोपमिषत् । [१ अध्यायः। हदो मुहता येष्टिहा विजरा नदील्यो वृक्षः सालज्यं संस्थानमपराजितमायतनमिन्द्रप्रजापती हारगोपौ प्राप्तविराटसहायकः ततः ब्रह्मलोकं हिरण्यगर्भलोकं अमा- नवपुरुषैक गम्यं । तं ब्रह्मलोकं वर्णयति । तस्य अमानवपुरुषन- थनेन प्राप्तम्य, इ शास्त्र प्रसिद्धस्य वै ब्रह्मविद्भिः स्मर्यमा णस्य, एतस्य प्रत्यक्षम्वैव प्रकृतत्वेन ब्रह्मलोकस्य हिरण्यगर्भनिवासस्य पारो हृदः प्रथमं ब्रह्मलोक प्रवेशे ब्रह्मलोकमार्गनिरोधकः म- मुद्र शतममान गाम्भीर्याऽजननोलजलोऽरिभिः कामक्रोधादि- भिर्विरचितत्वेनार इतिनामा हृदः। तस्येत्यादि वक्ष्यमाणे- स्वप्यनुवर्तते। भार हुदस्य परपारे वर्तमानाः मुहती घटिकाद्वयकालाभिमानिनो देवाः। तान्विशिनटि येष्टि हाः +या ब्रह्मप्राप्यां इष्टिरिष्टं ब्रह्मलोकानुकूलमुपासनं काम- क्रोधादि प्रवृत्त्युत्पादनेन नन्तीति येष्टिहाः, विजा नदी विगता जरा बद्दर्शनादिना मेयमुपामन क्रियैव तन्नान्नी नदी। इल्या वृक्षः इला पृथिवी तद्रूपत्वेन इत्य इतिनामा तरुः, यमन्यचाश्वत्थः मोममवन इत्याचक्षते। सालज्यं संस्थान सालक्षम माना ज्या धनुषां गुणा इव वस्तु यत्रोपतीरं त- त्सालज्यं संस्थानं, अनेक शहरसेवामानारामवापीकूपत डागमरि- दादिविविधजलपरिपूर्णमित्यर्थः, संस्थानमने कजननिवामरूपं पत्तनमित्यर्थः, अपराजितमायतनं न केनचित्पराजितमनेक- * यएिहा इति A. । ये चत् नियमिति B.C. E.

·[१ अध्यायः। दीपिकासहिता। १५ विभुप्रमितं विचक्षणासन्धमिताजाः पर्यशः प्रिया च मानसी प्रतिरूपा च चाक्षुषी पुष्याण्यादायावयता * वै सूर्यसमानत्वेनेत्यपराजितं ब्रह्मणो निवास स्थलं हिरण्यगर्भस्य राजमन्दिरमित्यर्थः। तस्मिन्नपराजितनान्यायतने इन्द्र प्रजा- पती स्तन यिनुयज्ञत्वेन उपलक्षितो वाय्वाकाशा इन्द्र प्रजा- पतिनामानौ द्वारगोपी दाररक्षको द्वार म्या वित्यर्थः, विभु- प्रमितं अत्यन्तमभ्यधिकं अहङ्कारस्वरूपं अहमित्येव मामा- न्येन प्रमितं विभुप्रमितं, ब्रह्मण: मभास्थलमतन्नाम। विचक्षणा-. मन्दी विचक्षणा कुशला बुद्धिर्म हत्तत्त्वमित्यादिशब्दाभिधेया प्रासन्दी मभामध्ये वेदिः । अमिताजाः पर्यः अमितमपरिमितं प्राण मंत्रादादौ प्रसिद्ध मोजो बलं यस्य सोऽयममिताजाः प्राणः पर्यङ्गः ब्रह्माण श्रासनभूतो मञ्चक: सिंहासनं । प्रिया च मान- मी मनसः कारणभूता प्रकृतिमनोगताह्नादकारिणी भार्या चकारस्तस्या अल करणादिकमपि सेवेत्येतदर्थः । प्रतिरूपा च चाक्षुषी चक्षुःप्रकृतिभूता तैजमी प्रतिरूपा प्रतिच्छाया, चकारः प्रतिरूपालङ्करणादेरपि चाक्षुषोत्वमङ्गाहार्थः। पुष्पाण्यादायावय- तो वै च जगानि जगन्ति चतुर्विधानि भूतानि मलोकसंस्था- नानि पुष्पाणि कुसुमानि वै प्रमिद्धानि पुष्पममानधर्मत्वेन न केवलं पुयाणि जगानि किन्तु भावयता च पा समन्तात् तन्तु- सन्तानेन नियादितो पटावयाच्छादनपरिधानरूपी, अनयो- । मुष्पाण्यादायावयताविति टी.।

·कौषीतकियाक्षणोपनिषत् ।
[१अध्यायः।
.
च जगान्यम्बाश्चाम्बायवीश्चाप्सरसोऽम्बया नद्यस्तमित्य-
विदागच्छति तं ब्रह्माहाभिधावत मम यशसा विजरां
वा अयं नदों प्रापन्न वा अयं जरयिष्यतीति ॥३॥
रपि भूतैः मकाचविकाशादिसामान्यमवगन्तव्यं । अम्बाश्चाम्बा-
यवीश्चाप्सरमः, अम्बा जगज्जनन्यः श्रुतयः । अम्बायवो न विद्यते
ऽम्बोऽभ्यधिकोऽयवश्व न्यूनो यामां ताः अम्बायवाः बुद्धयः ।
अम्बायवा एव अम्बायव्यः श्रुतिबुद्धयः। अप्सरम: माधारण्यो यो-
षितः। चकारावुभयोरपि प्रत्येकममरस्त्वयोगार्थी। अम्बया नद्यः
अम्बमम्बकं लोचनं ब्रह्मज्ञानं यान्तीत्य म्बयाः उपासनाः नद्यो
वारां प्रवाहधारिण्यः पुरायतनादिवासिलोकभोग्याः। तमुक्त
ब्रह्मलोकं पारो हद इत्यादिना अम्बया नद्य इत्यन्तेन इत्थं विद्
उक्तन प्रकारेण वक्ष्यमाणेन वा पर्यत स्थब्रह्मवित् आगच्छति
समन्तात्प्राप्नोति। तममानवेन पुरुषेणानीयमानमुद्दिश्य ब्रह्मा
हिरण्यगर्भ प्राह ब्रूते खपरिचारकान् अप्सरसश्च । होक्ति-
माइ अभिधावत पर्यकविद्याविदं समन्ततः मम्मुखं धावत
गच्छत मम यशसा मदीयकीया, ममाई सम्भारं स्वीकृत्य
मत्प्रतिपत्त्या पूजां कुरुतेत्यर्थः। ननु भवानजरोऽयं भवतो
विपरीतः कथं भवतः पूजामहतोत्यत पाह। विजरा जरा-
हारिणों सार्थकनामधारिणों वै प्रसिद्धामस्मदादीनां प्रयं
पर्यका विद्यावित् नदी सिन्धुं प्रापदवाप्तः। न वै नैव अयं प्राप्त-
विजरः जरिष्यति पयोहानिमवास्यति इत्यनेन प्रकारेणा-
हेत्यन्वयः ॥ ३॥

·१ अध्यायः ।] दीपिकासहिता। १७ । तं पञ्चशतात्यसरसां प्रतियन्ति शतं फलहस्ताः शतमाञ्जनहस्ताः शतं माल्यहस्ताः शतं वासोहस्ताः शतं चूर्णहस्तातं ब्रह्मालङ्कारेणालङ्कुर्वन्ति स ब- यालङ्कारणालङ्कृतो ब्रह्मविद्दान् ब्रह्माभिप्रेति से एवं ब्रह्मण उक्त्यनन्तरं अनेक ब्रह्मसभास्थजनः ममं तं ब्रह्म- लोकमागतं पर्यविद्याविदं पञ्चशतानि पञ्चशतमाझ्याकोनि अमरसां रूपयौवनसम्पन्नानां मनोरमाण स्तनजघनभारवशी- कृतमध्यदेशानां मदनमदमोमुह्यमानदिगन्तराणां साधारण- स्त्रीणां प्रतिधावन्ति सम्मुखं श्रागच्छन्ति तद्दर्शनला लमानां संविभागेन सम्भारानाह, शतं शतमङ्ख्याका: माल्य हस्ताः अने- कवर्णविचित्रगन्धपुष्पदामकराः, शतं शतमङ्ख्याकाः पाञ्जनह- स्ता: अञ्जनोपयोगिद्रव्यमाञ्जनं कर्पूरकस्तुरीकोलकतैला- दिकराः, शतं शतमझ्याकाः चूर्णहस्ताः हरिद्राकेमर कुङ्कुमचन्द- नादिचूर्णकराः, शतं शतमङ्ख्याकाः वामोहस्ताः विविधदुकूला- दिकराः, शतं शतमझ्याका: *फल हस्ता: विविधाभरणहस्ताः, तं अनुत्तीर्णरहूदं प्राप्तब्रह्मलोकं ब्रह्मालङ्कारेणालङ्कुर्वन्ति हिरण्यगर्भयोग्येन मण्डनेन मण्ड यन्ति । स पर्यऋविद्याविदस- रोभिब्रह्मालङ्कारेणालङ्कतः स्पष्टं ब्रह्मविद्वान् हिरण्यगर्भज्ञा- नवान् ब्रह्मवाभिप्रैति हिरण्यगर्भरूपमेव सर्वतः प्राप्नोति, न त्वन्यत् । ब्रह्मप्राप्ता क्रममाह, म प्राप्तबह्मलोकोऽमरोभि- ब्रह्माल कारणालमृतः, ताभिः सभाजनैश्च सह पागच्छति * माग हस्ता इति B.C. E, D ·कौषीतकि ब्राह्मण पनिषत् । [१ अध्यायः । आगच्छत्यारं हृदं तं मनसात्येति तमित्वा सम्पतिवि- दो मज्जन्ति स आगच्छति मुहतान् येष्टिहांस्तेऽस्माद- पद्रवन्ति स आगच्छति विजरां नदीं तां मनसैवा- प्रामोत्यारं हृदं प्रारनामानं हृदं, तं प्रारं इदं मनमा नावाद्यनपेक्षः केवले नान्तःकरणेनात्येति अतोत्य गच्छति । युक्त शेतत् । न ह्यार: कामक्रोधादिवृत्तिभेदः स्वातिक्रमणे मनो- व्यतिरितं माधनान्तर नपक्षते। ये हि ब्रा विद्याशून्या मते घा- मनर्थमाह, तं प्रारं हृदं दत्वा केनचित कर्मणा प्राप्य मम्प्र- तिविदः आत्मनः प्रतिकूलं वैषयिकं सुखं तासम्यक् जानुकूल- वन जानन्तीति सम्पतिविदः अज्ञा इत्यर्थः, मज्जन्ति भिन्न- नौका इव समुद्र पान्या: अपुनरुद्धारं ममा भवन्ति । मोऽति- क्रान्तारहद श्रागच्छति प्राप्नोति मुहान् येष्टिहान येष्टि- हेतिनामकान् मुहतान् । ते मुहती: कामक्रोध दवृत्त्यु- त्पादकाः अस्मान्मनसातिक्रान्तात् अपद्रवन्ति अपगच्छन्ति व प्राणपरोसो हतहिरण्यकशिपोसिंहादिव विप्रचित्ति- प्रभृतयः। सः स्वदर्शनेनापट्रावितमुहूर्तः आगच्छति प्राप्नोति विजरा नदों विजरेति नानों नदों। तां विजरां नदी मनसैव माधनान्तरनिरपेक्षेणान्तःकरणेनैव प्रत्येति प्रतिगच्छत्येव, तु भार ह्रदोत्तारवन्मुहतादिद्रावणं किञ्चित्करोति । ननु सुकृतमप्यस्ति सहायमस्य विजरोत्तार दूत्यत आह, तत्तत्र शरीरपरित्यागावसरे उपास्य मानसाक्षात्कारावसरे वा सुरु- * .

·- १ अध्यायः] दीपिकासहिता। त्येति तत्सुकृतदुष्कृते धुनुते वा तस्य प्रिया ज्ञातयः सुकृतमुपयन्त्यप्रिया दुष्कृतं तद्यथा रथेन धावयन् रथचक्रे पर्यवेक्षेतैवमहोराचे पर्यवेक्षेतैवं सुकृतदुष्कृते तदुष्कृते पुण्यपापे धुनुते वा अश्व इव रोमाणि कम्पनेन सुकृतदु- स्कृतयोः परिपाक ज्ञानेन परित्यजति। ननु मुकृतदुष्कृतयोः मतोः कथं परित्याग इत्याशङ्का यथागिना मतां काष्ठानां दाहस्तथेति परमं परिहारं परित्यज्य प्रमङ्गात् ब्रह्मविदुषि प्रीति द्वेषयोः फलं विवक्षुब्रह्मविद्यां स्तौति, तस्य ब्रह्मविदुषः शत्रुमित्रादिसमबुद्धेः प्रियाः प्रीतिं कुर्वाणा: ज्ञातयः ज्ञात्यु- पलक्षिता मनुष्याः सुकृतं पुण्यमुपयन्ति प्राप्नुवन्ति विष्णेरिव प्रियाः, अप्रिया ब्रह्मविदुषि द्वेषं कुर्वाणा दुष्कृतं पापं उप- यन्तीत्यनुवर्तते। ननु इदमतिचित्रं यो हि यत्करोति न म तत्प्राप्नोतीत्याशङ्का दृष्टान्तेन समाधानमाह, तत्तत्र कारयितु- रलेपे, यथा दृष्टान्ते। अयं दृष्टान्तः, रथेन निमित्तभूतेन कर- णेन वा धावयन् भूमौ प्रेरयन् रथचक्रे रथाङ्ग पर्यवेक्षेत भूमी संयोगविभागफलवती रथचक्रे समन्तादवलोकयेत, नतु तत्फलं प्राप्नुयात् । एवमनेन प्रकारेणान्तःकरण शरीरादिकृतादृष्टनि- मित्तं प्रवर्त्तमाने अहोरात्रे राज्यहनो पर्यवेक्षते समन्तादव- लोकयति, एवं यथा रात्र्यहनी पर्यवेक्षेत तथा सुकृतदुष्कृते पुण्यपापे। न केवलं ते एव अपि तु सर्वाणि च द्वन्दानि छाया- धनुवात इति A. धुन्वत इति B. C. L. । D2 ·कौषीतकिब्राह्मोपनिषत् । [१ अध्यायः । सर्वाणि च इन्दानि स एष विसुकृता विदुष्कृता ब्रह्मविद्वान ब्रह्मवाभिप्रेति ॥ ४ ॥ स आगच्छतील्यं वृक्षं तं ब्रह्मगन्धः प्रविशति स आ- गच्छति सालज्यं संस्थानं तं ब्रह्मरसः प्रविशति स आ- गच्छत्यपराजितमायतनं तं ब्रह्मतेजः प्रविशति स ा- . तपशीतोष्णसुखदुःखादीनि निखिलान्यपि द्वन्दानि पर्यवेक्षते न तु तत्फलभाग्भवति। न होक्षितुः फलं कलहादः द्रष्टुमध्य- स्थस्य दुःखस्यादर्शनात्। स उपासक एष प्राप्तब्रह्मलोको ब्रह्म- लोकप्राप्तेः पूर्वमेव विमुकतो विदुष्कृतः अपगतपुण्योऽपगतपापः ब्रह्मविद्वान् ब्रह्मैवाभिप्रैति व्याख्यातं ॥ ४ ॥ म उपासकः उत्तीर्ण विजर आगच्छति प्राप्नोति इल्यं वृक्षं इल्यनामानं वृक्षं । तं प्राप्तेल्यवृक्षं ब्रह्मगन्धः अननुभूतपूर्वः सर्वसुरभिगन्धातिशायी ब्रह्म गन्धः, येनाघ्रातेन ब्रहलाकव्य- तिरिकलाकेषु सुगन्धेवपि दुर्गन्धबुद्धिर्भवति तादृशः, वि- वराहाणामिव मनुष्यजन्म न्याघ्रातचम्पकादिगन्धो विड्गन्धे दुर्गन्धबुद्धिजनकः, प्रविशति घ्राणद्वारेणान्तईदयकमलमुकुल- मागच्छति। मामातब्रह्मगन्धः श्रागच्छति प्राप्नोति साल ज्यं संस्थानं भालज्यनामकं पत्तनं । तं प्राप्तमालज्यं ब्रह्मरमः अना- खादितपूर्वाऽन्यरस हेयताबुद्धिजनको ब्रह्मलोक एवासक्तिजन- कोऽपूर्वर मो रसनाद्वारेण प्रविशति व्याख्यातं । साखादि- सब्रहारमः पागच्छति प्राप्नोति अपराजितमायतनं अपरा- . ।

·१षध्यायः दीपिकासहिता। २१ गच्छतीन्द्रप्रजापती हारगोपा तावस्मादपद्रवतः स श्रा गच्छति विभुप्रमितं तं ब्रह्मयशः प्रविशति स आगच्छ- ति विचक्षणामासन्दी दृहद्रथन्तरे सामनी पूर्वी पादौ श्यैतनीधसे परौ पादौ वैरूपवैराजे अनूच्ये शाक्कर- जितनामकं ब्रह्मन्टई । तं प्राप्तापराजितं ब्रह्मतेजः अदृष्टपूर्व मर्वतेजसां न्यक्कारकारकं ब्रह्मलोक एवामतिकारकं चक्षुर्दारा प्रविशति व्याख्यातं। स प्रविष्ट ब्रह्मतेजा श्रागच्छति प्राप्नोति इन्द्रप्रजापती द्वारगोपी इन्द्रप्रजापतिनामानौ द्वाररक्षाकारको द्वारस्था। तो इन्द्र प्रजापती दारस्थौ अस्मात् प्राप्तब्रह्मगन्धरम- तेजमः ब्रह्मण इव दर्शनमात्रेण बद्धाञ्जली परित्य कामना दार- प्रदेशात् मरभसं जय जयेति शब्द मुच्चारयन्ती अपद्रवतः अपम- रतः। म अपट्रावितेन्द्र प्रजापतिक आगच्छति प्राप्नोति विभुप्रमितं विभुनामकं प्रमितं सभास्थलं। तं प्राप्तविभुप्रमितं ब्रह्मयशः ब्रह्मा- हमस्मीति ब्रह्मकीर्तिरहङ्कारो मनमा दारेण प्रविशति व्याख्या- तं । स प्राप्तब्रह्मायशा आगच्छति प्राप्नोति विचक्षणामासन्दी वि- चक्षणेतिनामिकां वेदिकां। मा विचक्षणासन्दी प्रज्ञा महत्तत्त्व- रूपिणो बुद्धिः। तस्या प्रासन्धाः प्रकारमाह हद्रथन्तरे सामनी अस्था: पा पादौ श्यैतनोधमे सामनी अस्था अपरी पादौ वैरू- पवैराजे सामनी अस्या अन्ये दक्षिणेत्तरे अने शाक्चररैवते मा- मनो अस्थास्तिरची पूर्वपश्चिमे। सा चतुरसा वेदी प्रज्ञा। तत्रा- गतस्य फलमाह, प्रज्ञया हि विपश्यति हि यस्माविचक्षण प्राप्तः ·२२ कौषीतकिब्राह्ममोपनिषत् । [१ अध्यायः। रैवते तिरश्ची सा प्रज्ञा प्रज्ञया हि विपश्यति स आग- च्छत्य मिताजसं पर्यकं स प्राणस्तस्य भूतञ्च भविष्यच्च पूर्वी पादौ श्रीश्चेरा चापरी भद्रयज्ञायज्ञीये शीर्षण्ये वृहद्रथन्तरे अनूच्चे ऋचश्च सामानि च प्राचीना- ८ तस्मात्प्रज्ञयात्मबुद्ध्या विविधं विश्वं पश्यति । स प्राप्तप्रज्ञ श्राग- छति प्राप्नोति मितौजसं पर्यङ्कम् अमिताजानामकं पर्यवं, म अमितीजाः पर्थङ्कः प्राण: पञ्चात्तः मन्द्रियेभ्योऽभ्यधिक: क्रियाशक्तिः। तस्यामिताजम: पर्यश्स्य भूतञ्च भविष्यच्च पूर्वा पादौ मस्तकाधारगात्रस्याधस्तादर्तमानौ प्राच्यां दिशि च- रणी अतीतं भावि च विश्वं । चकारावेकै कस्यैकै कपादत्वार्था । श्रीश्चेरा चापरौ, दूरा इला, पादगात्रस्वाधस्तादर्तमानी पश्चि- मायां दिशि अन्या पादौ लक्ष्मीः धरणी च । चकारौ पर्ववत् । हद्रथन्तरे अनूच्ये दक्षिणोत्तरयोर्दीर्घ खट्वाङ्गे अ यसङ्गे वृहद्रथन्तरे सामनी, भद्र यज्ञायज्ञीये शीर्षण्ये पूर्वपश्चिमयो ईखे खट्वापादाधारे शार्षपाद स्थले शोषण्ये ते भट्रयज्ञायज्ञोये मा- मनी। एवं कोष्ठ चतु टये पादचतुरायेन नियन्ने । पट्टिका- माह ऋचश्च सामानि च प्राचीनातानं प्राक प्रत्य गुपर्यधा- भावेन वर्तमाना दीर्घा: पट्टिकाः प्राचीनातानं, तदृचश्च मा- मानि च। चकारी सक्मामयोरधऊ भागनियमाथी। यजू- षि तिरश्चीनानि यजूंषि प्रसिद्धवानि दक्षिणोत्तरयोस्तियक्- पट्टिकारूपाणि । मोमांशव उपस्तरणं। मोमकिरणा; सुको- ·१ अध्यायः । दीपिकासहिता। २३ तानं यजूंषि तिरश्चीनानि सोमांशव उपस्तरणमु. हीथोऽपरश्च यः श्रीरुपबहणं तस्मिन् ब्रह्मास्ते तमि- त्यंवित्पादेनैवान आरोहति तं ब्रह्मा पृच्छति कोऽ- सीति तं प्रतिब्रूयात् ॥ ५॥ । मलकशिपुखरूपं । उगीय उपश्रीः उद्गीथः मामभक्तिविशेष: उपतरण म्योपरि आपादमस्त कं प्रक्षिप्य माणं क्षीरगौरं म्टद- तरं वस्त्र मुपश्रीः तदुनोथः, श्रीरुपबईणं उच्छीर्षकं लक्ष्मीः, यद्यपीयं पादत्वेन पूर्वमुक्का तथापि पूर्वी लौकिक्युत्तरा तु, वैदिकोति विभागाद पुनरुकिः। तम्मिन् प्राण पर्य के भूतश्चेत्या- रभ्य श्रोरुपबईणमित्यन्तेन के ब्रह्मास्ते हिरण्यगर्भस्वरूपं स्व- तादाम्येनोपास्यमानं उपविटं वर्तते। तं ब्रह्मण श्रासन- भृतं पर्यत मुक्त इत्थंबित् उकपर्यवस्थेन ब्रह्मणा तादात्म्यवित्, पादेनैव चरणेनेव, नतु पादावधस्तात् प्रक्षिष्य जघनकरा- द्यारोपणेन, अग्रे प्रथमतः पारोहति श्रारोहणं करोति। तं पादेनैव उक्त पर्यङ्कमारोहन्तं प्रियं पुत्रमिव पिता ब्रह्माह हिरण्यगर्भा ब्रूते। ब्रह्मातिमाह, कः प्रश्ने असि भवमि इत्यनेन प्रकारेण श्रुति: शिक्षयति तं कोऽमोति ब्रुवाणं ब्रह्माणं प्रति- ब्रूयात् प्रत्युत्तरं वदेत् ॥ ५ ॥ * प्राचीनातानानीति A. । उहाथ उपश्रीः श्रीरुपबह णमिति टो। ब्रह्मा ह एच्छतति D. लहाहेति टो।

·२४ कौषीतकिब्राह्मणोपनिषत् । [१ अध्यायः। ऋतुरस्म्यातवोऽस्म्याकाशाद् योनेः सम्भूता भा. यायै रेतः संवत्सरस्य तेजो भूतस्य भूतस्यात्मा भू- तस्य भूतस्य त्वमात्मासि यस्त्वमसि सोऽहमस्मि त- वक्रव्यं प्रत्युत्तरमाह, ऋतुरश्मि वमन्तातुस्वरूपो भवामि । कालात्मकत्वे उपपत्तिमाह, श्रावोऽस्मि ऋतुसम्बन्धी भवामि कालात्मकेन मया मम्बन्धात् । मम कालात्मनस्त्वया तादृशे- नाभेद प्राप्तिर्यतस्ततः कालः कालसम्बन्धी च भवामीत्यर्थः । तहि किं यथा चन्द्रममः समागत: म ऋतुरातवश्च तथेत्याशय नेत्याह, श्राकाशाद व्याकृताद्यानेः उपादानकारणात् ममत उत्पन्नः। भायै भाया: स्वयं प्रकाशाद्ब्रह्मणः। अयमर्थः । न केवलं जडमुपादानकारणं किन्तु स्वयंप्रकाशं ब्रह्म शबल- मिति। रेतः संवत्सरस्य तेजो भूतस्य भूतस्यात्मा भूतम्य भू- तस्य । नन कथं भाया श्राकाशाद्यानेः सम्भूतः कथम तुरान- वश्शेत्यत आह, भूतस्य अतीतस्य भूतस्य यथार्थस्य कण- रूपस्य भूतस्य चतुर्विधचेतनाचेतनात्मकस्थ भूतस्य पञ्चमहा- भूतात्मकस्य, नहि संवत्सरमन्तरेण चतुर्विधानि भूतानि पञ्च भूतानि चोत्पद्यन्ते, संवत्स रस्य वसन्ताद्यनेकओवरूपस्य *रेतः संवत्सर प्रवर्तक मन्तर्बहिर्वर्तमानं तेजो दीप्तिस्वरूपं मडु द्धिप्रकाशकं आत्मा श्रात्मेति प्रत्ययव्यवहारयोग्यं संवत्सरस्य * भाये भाया इति टी. B. C. E. | भायायै भााया इति D. * एतत् संवत्सरस्येति B. C. E.

·१ चध्यायः ।] दीपिकासहिता। २५ माह कोऽहमस्मीति सत्यमिति ब्रूयात् किं तद्यत्सत्य- मिति यदन्यदेवेभ्यश्च प्राणेभ्यश्च तत्सदथ यद्देवाश्च प्राणाश्च तत्त्यं तदेतया वाचाभिष्यायिते सत्यमित्ये- च तत्कार्यस्य च मयि स्वयंप्रकाश स्वरूपेऽध्यस्तत्वात्। 'यदा- प्येतत्संवत्सरस्य अस्य संवत्सरस्य तेजाभूतस्य तेज:स्वरूपस्य आदित्यादितेजसः प्रवर्त्यमानत्वात् भृतस्य व्यवहारयोग्यस्य चेतनाचेतनात्मक प्रपञ्चस्य भृतस्य कारणस्य भूतस्य कार्यस्य आत्मा अधिष्ठानभूत इति व्याख्येयं तदापि सतुत्वमार्तवत्वं चाविरुद्धं कालस्थापि कारणस्य ममानत्वात्। ननु कोऽयमा- त्मेत्यत आह, त्वं पर्यास्था ब्रह्मात्मासि प्रात्मशब्दप्रत्ययभाग भवमि। यद्येवं किं तवेत्यत आह, यः प्रसिद्धः पर्यस्थ स्त्वमसि ब्रह्मा मत्पुरतः स्थितोऽमि म त्वच्छब्दप्रत्ययालम्बन उक्त: अह- मस्मि असमच्छब्द प्रत्य यालम्बना भवामि इत्यनेन प्रकारेण प्रतिब्रूयादित्य चयः । तमेवं वदन्तमुपासकमाह पर्यस्थो ब्रह्मा ब्रूते कः प्रश्ने अहमस्मि, यस्त्वमात्मासोति भवतोकः स कोऽहं ब्रह्मा भवामि । इत्यनेन प्रकारेण ब्रह्मणा पुनः पृष्ट उपासको ब्रह्माणं प्रति सत्यं सत्य शब्दाभिधेयाधिष्ठानं इति ब्रूयात अनेन प्रकारेण वदेत्। एवमुक्के पुनर्ब्रह्मा पृच्छति किं प्रश्न तद्भवतो यद्भवतः प्रसिद्धं सत्यं सत्यशब्दाभिधेयं । इत्यनेन प्रकारेण ब्रह्म- णा पृष्टः पुनः प्रत्युत्तरं ब्रूयात् यत्प्रसिद्धमन्यदेवेभ्यश्च प्राणे- पाठान्तरव्याख्यारम्भः। E ·२६ कौषीतकिब्राह्मणोपनिषत्। [१ अध्यायः। । तावदिदं सर्वमिदं सर्वमसीत्येवैनं तद्गाह तदेतो- केनाभ्युक्तम् ॥ ६॥ यजूदरः सामशिरा असामूर्तिरव्ययः स ब्रह्मे- ति विज्ञेय ऋषिब्रह्ममयो महानिति तमाह केन भ्यश्च इन्द्रियाधिष्टाभ्योऽन्यादिभ्यः इन्द्रियेभ्यः मप्राणभ्या व्यतिरिक्तं। चकारी वाय्वाकाशाभ्यामप्यन्यदित्येतदी। तत् उकमिन्द्रियप्राण व्यतिरिक्र सत् सच्छब्दालम्बनं। अथ पक्षान्तरे यत्प्रसिद्धं देवाश्च प्राणाश्च अग्न्यादय इन्द्रियाणि सप्राणकानि वाय्वाकाशी च पूर्ववत् तदुक्र देवादिकं त्यं त्यच्छब्दालम्बनं । तदुक्तं सचराचरं विश्वमेतया उकया सत्यरूपया वाचा वचने- नाभिव्याहियते सर्वत उच्यते। एतच्छब्दार्थमाह सत्यं मत्य शब्द- रूपं, इति मत्यानुकरणार्थः । एतावदियत्परिमाणमिदं प्रत्य- क्षादिप्रमाण गम्यं मवें निखिलं जगत् । इदानीं श्रुतिराह इदं मर्वममि इदं प्रत्यक्षादिप्रमाणगम्यं सर्व निखिलं भूतों का- त्मकं जगत् ब्रह्म त्वं भवसि, इत्येवैनं तदाह । तदा तस्मिन् ब्रह्म- णो मञ्चक ममोपागसनकाले इत्येवो केनैव प्रकारेण न बन्येन, एनं ब्रह्माणमाह उपासकः समागतो ब्रुते। तिदेतत् लोकेना- भ्युताम् ॥ ६॥ श्रुत्याप्येतद्ब्रह्मण: सर्वात्मत्वमुक्तमित्युपासकः श्रुतिमुदाह- रति। तमुपामकं स्वात्मनः सर्वात्मत्वं अवाणं बार ब्रह्मा ब्रूते, * तदेतहकलो केनेति A. + तदतदित्यादि उदाहरतीबन्तं B. C. E. पुस्तकेषु नास्ति ।

·१ अध्यायः1] दीपिकासहिता। मे पौस्तानि नामान्याप्नोषीति प्राणेनेति ब्रूयात् केन नपुंसकानीति मनसेति केन स्त्रीनामानीति वाचे. ति केन गन्धानिति *प्राणेनेति केन रूपाणीति चक्षु- केन करणभूतेन रूपेण वा, मे मम ब्रह्मण: सर्वात्मनः, पैस्तानि पुल्लिङ्गसम्बन्धीनि नामानि नामधेयान्याप्नोषि प्राप्नोषि । इत्य- नेन प्रकारेण ब्रह्मणा पृष्टे प्राणेन पञ्चवृत्त्यात्मकेन माधिदै- विकेन करणेन रूपेण वा इति ब्रूयात्, अनेन प्रकारेण प्रत्युत्तरं वदेदुपामकः। पुनर्बह्मा पृच्छति केन करणेन रूपेण वा स्त्री- मामानि स्त्रीलिङ्गनामधेयानि प्राप्नोषीत्यत्र वक्ष्यमाणेषु चानु: वर्तते । इत्यनेन प्रकारेण पृष्ट वाचा प्राणनिष्याद्यया वा- भिव्यक्ति हेतुभूतया इत्यनेन प्रकारेण ब्रूयादित्यनुवर्ततेऽत्र वक्ष्यमाणेषु च । पुनः पृच्छति केन करणेन रूपेण वा नपुंस- कानि नपुंसकलिङ्गनामानि । इत्यनेन प्रकारेण एवं पृष्टे उत्तरमाह मनमा अन्तःकरणेन साधिदैविकेन इति अनेन प्रकारेण । पुन: पृच्छति केन करणेन गन्धान् पृथिव्येकगुणान इति अनेन प्रकारेण। उत्तरमाह प्राणेन साधिदैविकेन इत्येव श्रूयात् अनेन प्रकारेण वदेत् ब्रूयादित्यनुवर्तते, इत्येत- दर्थ मध्येऽपि ग्रहण मन्ते च ग्रहीय्यति। एवकारः प्राणशब्द स्थ विरभिधानं कथं करणीयमितिशङ्कानिवारणार्थः। पुनः पृच्छ- ति केन करणेन रूपाणि तेजोऽबन्नगुणभूतानीत्यनेन प्रकारेण । चचुषा नेत्रेन माधिदैविकेन करणेनेति अनेन प्रकारेण । केन प्राणेनेत्येवेति टी० । घ्राणेनेति A. 22 ·२८ कौषीतकिब्राह्मणोपनिषत् । [१ अध्यायः। षेति केन शब्दानिति श्रोत्रणेति केनानरसानिति जिह्वयेति केन कमाणीति हस्ताभ्यामिति केन सुखदुःखे इति शरीरेणेति केनानन्दं रतिं प्रजाति- स्पर्शान त्वचेति प्रोत्तरे वहिरेवावगन्तव्ये। पुनः पृच्छति केन करणेन शब्दान् ध्वनिवर्ण पद वाक्यादिरूपान् इत्यनेन प्रका- रेण । उत्तरमाह श्रोत्रेण शब्दोपलब्धिकरणेन साधिदैविकेन इत्यनेन प्रकारेण। पुनः पृच्छति केन करणेन अन्नरसान् अन्नस्य अदनीयस्य लेय पेयचोव्यचर्यभोज्यस्य रमान् कटुकास्नतीक्षा- लवणकषायमधुरान् रसान् इत्यनेन प्रकारेण। उत्तरमाह जि- कया रसनेन्द्रियेण साधिदैविकेन इत्यनेन प्रकारेण । पृच्छति केन करणेन कर्माण्यादातव्यानि इत्यनेन प्रकारेण । उत्तर- माह हस्ताभ्यां हस्तदयरूपेण करणेन साधिदैविकेन रति अनेन प्रकारेण। पृच्छति केन करणेन सुखदुःखे अकूल- प्रतिकूले वेदनीये इत्यनेन प्रकारेण । उत्तरमाह शरीरेण स्थूलसूक्ष्माख्येन पुण्यापुण्यसहकृताज्ञान हेतु ना देहेन इत्यनेन प्रकारेण । पृच्छति केन करणेनानन्दं मैथुनावमानसमुत्यं सुखं, रति मैथुनरागजं सुखमामैथुनावसानं योषिदालिङ्गमसुखमा- रभ्य, प्रजातीः प्रजाः कन्यासतादिरूपाः इत्यनेन प्रकारेण उत्तरमाह उपस्थेन उपस्थास्येन करणेन स्त्रीपुंलिङ्गभेदेन भिन्नेन साधिदैविकेन इत्यनेन प्रकारेण । पृच्छति केन कर- पन इत्याः गती: इत्यनेन प्रकारेण । उत्तरमाह पादाभ्यां ·१ अध्यायः ] दीपिकासहिता। वै मित्युपस्थेनेति केनेत्या इति पादाभ्यामिति केन धियो विज्ञातव्यं कामानिति प्रज्ञयैवेति ब्रूयात्तमाह आपो मे लोकोऽयं तेऽसांविति सा या ब्रह्मण पाददयाख्येन करणेन माधिदैविकनेत्यनेन प्रकारण। पृच्छति केन करणेन धियो बुद्धिवृत्तोः, विज्ञातव्यं धियां विषय ज्ञानं, कामान् विविधेच्छापरपर्यायरूपानित्यनेन प्रकारण। उत्तर- माह प्रज्ञया स्वयंप्रकानात्मबोधेन। यद्यपि मर्वमिदमनये- वाप्यते तथापि वागादिकं नामाद्यवाप्ता साक्षात्करणमस्ति व्यवधायकं न त्वेवं बुद्ध्यादौ किञ्चिदस्ति । यद्यपि सुख- दुःखे अपि प्रज्ञ कवेद्य तथापि मम पादे सुखं शिरसि च दुःखमित्यादि प्रत्ययानुसारेण शरीरेणेत्युक्तं । यद्यपि नाम- मात्राप्ती करणं वाक् प्राणश्च जीवनमन्तरेण न करणं, मनश सर्वोपलश्चिमाधारणकरणं तथापि स्त्रो'व्यक्तिवत् झटित्येव नपुंमकव्यक्ती ह्यकरणैः प्रत्य यानुदयादस्ति नपुंसकाधिगमे मनसोऽभ्यधिको व्यापारो यतस्तत उनं मनसा नपुंसकानीति। प्राणस्य जीवनमन्तरण प्रकरणस्यापि वाग्व्यापारसहकारिखा- हाक प्राणी नामाप्ती करणं भवतः । स्थिते च करणत्वे प्राणस्य पुरुषवादाच: स्त्रीत्वाच्च वाक्प्राणयोर्विभागेन करणत्वमवि- रुद्धं। प्रतर्दनाग्निहोत्रे च वाक्प्राणयोनीमाप्ती करणत्वमर्थाद- . क्ष्यति यावद्दा इत्यादिना (१०२।ख ०५)। इति ब्याड्याख्यातं । तं पादेन पर्यङ्कमारूढ मुक्कोत्तरवादिनमाइ पर्यवस्था ब्रह्मा ब्रूते । * धियो बुद्धेरिति D.

·कौषीतकिब्राह्मणोपनिषत् । [रखध्यायः। वाक् परिवेष्ट्री स यो ह वा एतस्य प्राणस्य ब्रह्मणो मनो द्रतं वेद इतवान् भवति यश्चक्षुर्गाप्त गोप्तमान् भवति यः श्रोचं संश्रावयिट संश्रावयिमान् भवति यो वाचं परिवेष्ट्रों परिवेष्ट्रोमान् भवति तस्मै वा एतस्मै प्राणाय ब्रह्मण एताः सर्वा देवता अयाचमानाय बलिं हरन्त्येवं मन: सङ्कल्पविकन्यात्मकमन्तःकरणं दूतं महाराजस्येव सन्धि- विग्रहकारिभृत्यवर्तमानं । वाक ताल्वादिस्थानस्थमिन्द्रियं परि- वेधी परिवेषणस्य की महाराजस्य विश्वासनीया योषिदिव। चक्षुः रूपोपलब्धिकरणमिन्द्रियं गोप्न गोशब्दवाच्यानामिन्द्रि- याणां रक्षकं महारालस्येव गोभूमेः रक्षको मन्त्री। श्रोत्रं शब्दोपलब्धिकरपां संश्रावयित्व सम्यक् अवणकारकं प्रतीहार- रूपं । तस्मै वा एती प्राणाय ब्रह्मणे कृतं व्याख्यानं, हका- रषष्ठ्यारभावो विशेषः । अत्र चतुर्थी तु बलिशब्दयोगाया। एता उता मन श्राद्याः सर्वा निखिला देवता देवताशब्दवाच्याः अयाचमानाय ददं मह्यमाहरन्विति प्रार्थनामकुर्वाणाय बलिं गर्भदामा दव राज्ञः करमपेक्षितमर्थजातमित्यर्थः, हरन्ति श्रा- हरसि अर्पयन्तीत्यर्थः। तथो एव अपि तथैव न त्वन्यथा, अस्मै प्राणांपासकाय सर्वाणि निखिलानि भूतानि स्थिरजङ्गमानि प्रयाचमानायैव इदं मे प्रयच्छन्तु इति प्रार्थनामकुर्वाणायैव म तु कुर्वाणायापि, बलिं हरन्ति व्याख्यातं। अमी इति य * गोत्रमिति E. " ·२ अध्यायः ।] दीपिकासहिता। हैवास्मै सर्वाणि भूतान्ययाचमानायैव बलिं हरन्ति य एवं वेद तस्योपनिषन्न याचेदिति तद्यथा ग्राम भिक्षित्वाऽलब्ध्वोपविशेन्नाहमतो दत्तमश्नीयामिति त एवैनमुपमत्त्रयन्ते ये पुरस्तात् प्रत्याचक्षीरन्नेष धी उक्तस्तमाह, य: प्रसिद्ध उपासकः एवं वेद उक्रेन प्रकारेण उपास्ते तस्य प्राणस्य ब्रह्मणे मनो दूतमित्यादिनोपामकस्य उपनिषद्रहस्य व्रतं न याचेत् प्राणात्ययेऽपि यानां न कुर्यात् । इति उपनिषत्कथनसमाश्यर्थः । श्रयान्जायां दृष्टान्तमाह, तत् तत्रायाजायां दृष्टान्तः, यथा दृष्टान्ते ग्रामं ब्राह्मणादिसमा- कीर्ण देशविशेषं भिक्षित्वा भिक्षार्थं प्रतिग्रहं गत्वा अलब्धा एकमपि सिक्थ मप्राप्य उपविशेत ततो भिक्षा प्राप्ती निराशः सन्नुपवेशनं कुर्यात् तदप्राप्ती सञ्जातक्रोधः, एवं सङ्कल्पवान्। भिक्षुकम्य मङ्कल्पमा ह, नाहमता दत्तमश्नोयामनेन ग्रामेण मिलितेनामिलितेन वा दत्तं समर्पितं नाभीयामहं भोजनं न करवाणि अहं भिक्षुकः। इत्यनेन प्रकारेण सङ्कल्पे वर्त- मानेऽस्मिन्, य एवादात्वेन प्रसिद्धास्त एव न त्वन्ये, एनं स्वस्माद प्राप्तभिक्षं खेभ्यो विगतस्पृहं पुरस्तात् पूर्वमस्मात् सङ्कल्यात प्रत्याचक्षीरन् गच्छास्मत्तो न दास्थाम दति निराकरणं कुर्युः, त एव प्रत्याख्यातार एव न त्वन्ये एनमयाचकं तन्मुखावलोकनपराङ्मुख मुपमन्त्रयन्ते उपमन्त्रणं ये * तथो रवासमा इति टो० । F ·का घोतकि ब्राहण पनिषत् । [२ अध्यायः । * याचतो भवत्यन्नदात्वेवैनमुपमन्त्रयन्ते ददाम त इति ॥१॥ प्राणो ब्रह्मेति ह स्माह पैझ्यस्तस्य वा एतस्य प्रा- -णस्य ब्रह्मणो वाक् परस्ताच्चक्षुरारुन्धते चक्षुः पर- स्ताच्छ्रोचमारुन्धते श्रोचं परस्तान्मन आरुन्धते मनः कुर्वन्ति ददाम दानं करवाम ले तुभ्यं पूर्वमस्मत्प्रार्थिकाय इदानीमपगताशाय इत्यनेन प्रकारेण । एष प्रत्यक्षा दीन- बचावा दिन्नन धी गुणविशेषो याचतो याचकम्य भवति स्पष्टं । अन्यतस्त्वेव, तुशब्दः पक्षान्तरे, अन्यस्मानिःस्पृहः प्रसन्न- वदनः अन्य एव अयाजायामेव न तु याजायां यदि वर्तते तदा एवैनमुपमन्त्रयन्ते ददाम त इति व्याख्यातं। एवं या- जायाजयोर्गुणदोषान पालोच्य न याचेदित्यर्थः ॥ १ ॥ यथा कौषीतकिस्तहत् पैङ्ग्यनामापि ऋषिरित्याह प्राणी ब्रह्मति इ समाह पैङ्ग्यस्तस्य ह वा एतस्य प्राणस्य लक्षणः, पैञ्यनामा पैङ्ग्यगोत्रो वा, व्याख्यातमन्यत् । ननु मनोदूत- त्वादिलक्षणेन ब्रह्मत्वं प्राणस्य यद्यपि तथाप्य प्रत्यवाद ब्रह्मत्व- मपीत्यत आह वाक् वागिन्द्रियात् परस्तात् परतः चक्षुश्चक्षु- रिन्द्रियमारुन्धे समन्तादात्य तिष्ठति । वाचश्चक्षुरान्तरं युकं दृष्टेः प्रायेण विसंवादाभावात् । चक्षुश्चक्षुरिन्द्रियात् पर- * याचित इति B. C. E. याचत रति D. टीका। + भवत्यन्यतस्ववति टी.। * मारुन्ध इति सर्वत्र टीका । थारुध्यत इति तु समीचीनः पाठः ।

·२ अध्यायः ।]
दीपिकासहिता।
३५
परस्तात् प्राण आरुन्धते तस्मै वा एतस्मै प्राणाय ब-
ह्मण एताः सर्वा देवता अयाचमानाय बलिं हरन्त्येवं
हैवास्मै सर्वाणि भूतान्ययाचमानायैव बलिं हरन्ति य
एवं वेद तस्योपनिषन्न याचेदिति तद्यथा ग्रामं भिक्षि-
त्वाऽलब्ध्वोपविशेन्बाहमतो दत्तमश्नीयामिति त एवैन-
मुपमन्त्रयन्ते ये पुरस्तात् प्रत्याचक्षीरन्नेष धर्मोऽयाच-
तो भवत्यन्नदास्त्वेवैनमुपमन्त्रयन्ते ददाम त इति ॥२॥
स्ता च्छ्रोत्रमान्धे श्रोत्रं श्रवणेन्द्रियं, व्याख्यातमन्यत् । चक्षुषा
शक्तिकां रजतवत् पश्यन्ति न त्वेवं श्रोत्रमविद्यमानं टोति
ततो युकं चक्षुष आन्तरत्वं श्रोत्रस्य। श्रोत्रं श्रोत्रेन्द्रियात्
परस्तान्मनः सङ्कल्पविकल्पात्मकमन्तःकरणं, व्याख्यातमन्यत् ।
मनसः मावधानत्वे श्रोत्रेण श्रवणं, ततो युक्त श्रोत्रादान्तरत्वं
मनमः। ममः मनमः परस्तात् परत: पान्तरः प्राण: पञ्चत्तिः,
प्राण बन्धनं हि मनः प्रसिद्धं, पारुध्यते समन्तादात्य तिष्ठती-
त्यवगम्यते पण्डितरूपैः । एवमान्तरत्वेन ब्रह्मत्वं युक्त । तस्मै वा
एतस्मै प्राणाय ब्रह्मण एताः सा देवता प्रयाचमानाय बलिं
हरन्ति, तथो एवास्मै सर्वाणि भूतान्य याचमानायेव बलिं हरन्ति
य एवं वेद तस्योपनिषत्र यादिति तद्यथा ग्राम भितित्वाऽल-
छोपविशेन्नाहमती दत्तमोयामिति य एवेनं
पुरस्तात् प्रत्या-
चक्षीरंस्त एवैनमुपमन्त्र यन्ते ददाम त इत्येष धर्मा याचता भव-
त्यन्यतस्त्वेवेनमुपमन्त्रयन्ते ददाम त इति व्याख्यातं ॥ २ ॥

·कोषीतकिब्राह्मयोपनियत् । [२अध्यायः । अथात एकधनावरोधनं यदेकथनमभिध्यायात् पौर्णमास्यां वामावास्यायां वा शुद्धपक्षे वा पुण्ये नक्षत्र एतेषामेकस्मिन् पर्वण्यग्निमुपसमाधाय परिसमूद्य परिस्तीर्य पयुश्य दक्षिणं जान्वाच्य सुवेणाज्याहुती- प्राणविदोऽर्थेच्छायां सत्यां कर्तव्यतामाह, अथ प्राण- ब्रह्मज्ञानानन्तरं तो यस्मादिच्छा जाता अम्मात् कारणा- देकधनावरोधनं एकपन इति प्राणस्य नामधेयं जगत्य स्मि- नेक एव धमरूप एकधनः । प्राणांस्तु सततं रक्षेद्दारैरपि धनैरपीति न्यायेन प्राणस्य परमधनत्वात् तस्यावरोधनमेकत्र स्थापनमेकधनावरोधनं, अयमर्थः। सत्यामर्थच्छायामाप्राप्ती व्याक्षिप्तचेतमा न प्राणब्रह्मचिन्तनं, वक्ष्यमाणेनोपायेनार्थप्राप्ती प्रसन्नचेतमः प्राणचिन्तनस्य सम्भवादिदमेकधनावरोधनं स्यात्। यद यद्येकधनं प्राणमभिध्यायात सर्वतो ध्यानं कुर्याद थप्सुः सदार्थावाण्या इदं कुर्यादिति शेषः। अथवा एकमनन्य लभ्यं धनं तस्यावरोधनं प्राप्युपायः तद्धनोचितं । एवमपि यद्यकधनमभि- ध्यायात प्राणापासकः तदा पार्णमास्यां वामावास्यायां वा, वाशब्द इच्छाविकल्पार्थः स्पष्टमन्यत् । शुद्धपक्षे वा एक्लपक्षे वाशब्दः कृष्णपक्षविकल्पार्थः, पुण्ये धन्ये, श्रात्मनोऽनुकूले इत्यर्थः, नक्षत्रेऽश्विन्यादी शास्त्रविहिते। अग्निमुपसमाधाय अग्निं श्रीतं स्मात वा खशाखोक्रक्रमेण कुण्ड स्थण्डिलादी प्रक्षिप्य परिसमूह्य समन्तात् हणादिकमपनोय, परिस्तोर्य ·२ अध्यायः। रोपिकासहिता। ३७ जुहोति वाङ्गाम देवतावरोधनी सा मेऽमुष्मादिदम- वरुन्ध्यात्तस्यै साहा प्राण नाम देवतावरोधनी सा मे ऽमुष्मादिदमवरुन्ध्यात्तस्यै स्वाहा चक्षुनीम देवताव- रोधनी सा मेऽमुष्मादिदमवसन्ध्यात्तस्यै स्वाहा श्रोत्र नाम देवतावरोधनी सा मेऽमुष्मादिदमवसन्ध्यात्तस्यै एता ममन्तादर्भानवकीर्य, पर्युक्ष्य मन्त्रपूतेन वारिणा समन्तात् परिषिच्य, उत्पूयाज्यं स्वग्टह्यो कप्रकारेणोत्पवनसंस्कारेण सं- स्कृत्य, दक्षिणं जावाच्य दक्षिणं जावधो निपात्य, सुवेण वा चममेन वा कमेन वा, सुवचमसौ प्रसिद्धी याज्ञिकानां, कम कांस्यदादिकं तेन करणेन, वात्रयं तु प्राप्तीच्छयोरनियत्यर्थ वक्ष्यमाणा: भाज्याहुतीराज्यभागविशेषान् जुहोति जुहुयात्। होममन्त्रानाइ वाङ्गाम देवता वागभिधाना देव- ताऽवरोधनी उपासकाभीष्टार्थसम्पादिका मा उक्ता देवता मे मम प्राणायाम कस्य अर्थच्छोरममात् मदभीष्टार्थखा- मिनः सकाशादिदं मदभीष्टमर्थजातमवरुन्ध्यात अवरो- धनं कुरुतां सम्पादयवित्यर्थः। तस्यै उक्तनाम्यै देवतायै खाहा होमाहुतिमेतदर्थप्रधानां स्वीकरोतु वाहुतं स्वीक- रोतु । प्राण नाम देवतावरोधनो मा मेऽमुमादिदमवसन्ध्या- त्तस्यै स्वाहा। चक्षुर्नाम देवतावरोधनी मा मेऽमुमादिदमव- सन्ध्यात्तस्यै स्वाहा । श्रोत्रं नाम देवतावरोधनी मा मेऽमुश्मा- * सवरंडामिति B.C. E.

·कोषीतकि ब्राह्ममोपनिषत् ।
[२षध्यायः ।
स्वाहा मनो नाम देवताघरोधनी सा मेऽमुष्मादिदम-
वसन्ध्यात्तस्यै स्वाहा प्रज्ञा नाम देवतावरोधनी सा मे
ऽमुष्मादिदमवरुन्ध्यात्तस्यै स्वाहेत्यथ धूमगन्धं प्रजि-
घायाज्यलेपेनाङ्गान्यनुविमृज्य वाचंयमोऽभिप्रव्रज्यार्थ
ब्रूयाहृतं वा प्रहिणुयाल्लभते हैव ॥ ३ ॥
दिदमवसन्ध्या त्तस्यै स्वाहा। मनो नाम देवतावरोधनी मा मे
ऽमुमादिदमवरुन्ध्यात्तस्यै स्वाहा। प्रज्ञा नाम देवतावरोधनी
मा मेऽमुभा दिदमवसन्ध्यात्तस्यै स्वाहा । प्राणो नाम प्राणाभि-
धानात् घाणग्रहणञ्च तन्त्रेणावगन्तव्यं, तेन घाणाभिधानेति
मन्त्रान्तरमनुक्रमपि सिद्धं भवति । श्रोत्रं नाम श्रोत्राभिधा-
ना। प्राण चक्षुःोत्रमनः प्रज्ञामन्त्रा वामन्त्रवड्याख्येयाः। प्रजया
ब्रह्मत्वं चोकं । इति मन्त्रपरिममाप्यर्थः । अथ होमानन्तरं
धूमगन्धं होमधूमगन्धं प्रजिघाय प्रतिघाय आघाणं कृत्वा
भाज्यलेपेन होमावशिष्टाज्यलेपेन अङ्गान्यनु विमृज्य होमधूम-
घाणमनु मर्वगात्राण्यपलिप्य वाचंयमा मानी अभिप्रव्रज्य
होमदेशाद्यच काप्यवस्थितमर्थस्वामिनं गत्वा अर्थ स्वाभीष्ट-
मर्थ
ब्रूयात् बुबीत इदं मे त्वत्तो भूयादिति वदेत्। अर्थ-
खामिनो दूरदेशावम्याने दूतं वा प्रहिणुयात खमृत्य सुता.
दिकं दूतं प्रेरयेत्, भृत्या द्यभावे वाचं वेति वहिरेवावगन्तव्यं ।
लभते हैव प्रसिद्धमर्थ स्वाभीष्टं स्वात्मदूतवाक्यानामन्यतमेन
गतेन प्राप्नोत्येव न तु न प्रानति ॥ ३ ॥

·. २ अध्यायः ।] दीपिकासहिता। अथातो देवः स्मरो यस्य प्रियो बुभूषेद्यस्यै वा येषां वा यासां वैतेषामेवैकस्मिन् पर्वण्येतर्यवाहतता आज्याहुतीर्जुहोति वाचं ते मयि जुहोम्यसौ स्वाहा प्राणं ते मयि जुहोम्यसौ स्वाहा चक्षुस्ते मयि जुहो. एवमर्थापायमुवा वग्योपायमाहोपासकम्य, अथ प्राण ब- मजानानन्तरमत: यस्मादात्मनः प्रियस्येच्छा अस्मात्कार- गात दैवः देवैर्वागादिभिः मम्पाद्यः समरोऽभिलाष: सम्पन्न भवति यथा तथा कय्यत इति शेषः । यम्य परुषस्य व्यक्तिविशे- षस्थात्मन्यनुरागशन्ट स्य प्रियो बुझ्षेत् प्राण वत् प्रियो भवितु: मिच्छेत, यस्य यस्या: स्त्रियाः वै प्रमिद्धाया राजादिपत्न्याः, येषां प्रत्यक्षाणां राजादीनां श्रीमतां सर्वस्ने न्यानां वै प्रसिद्धानां, यामां वान्यस्त्रीणां, तेषामेव वागाद्यधिष्ठाहणामन्यादीनां न त्वन्येषां। पत्र वाशब्दाध्याहारेण योजनीयं, यस्यै वा प्रियो बुझ्षेत्, येषां वा प्रियो बुझ्षेत्, यामामेव वा प्रियो बुझ्षेत् । एकस्मिन् पर्वणि दर्शपूर्णमामयो रन्यतरस्मिन् एक्लपक्षात्म के वा पुण्ये नक्षत्रे पर्वदिवमे अग्निमुपसमाधाय व्याख्यातं। एतयै- वाता उक्रेन प्रकारेण परिममूह्येत्यादिना एता: वक्ष्यमाण- मङ्ख्याका भाज्याहुतीर्जुहोति व्याख्यातं । वाचं वागिन्द्रियरूपां ते तव मयि प्रीतिं करिव्यत: मयि प्रोतिविषये तवाप्रीत्यौ- दामोन्ययोरन्यतरेन्धनसन्दीप्तेऽना जुहोमि प्रक्षिपामि, असा * वास्थाने वैवि टो।

·कौषीतकिब्राह्मणोपनिषत् । [२ अध्यायः। म्यसौ स्वाहा श्रोचं ते मयि जुहोम्यसौ स्वाहा मन- स्ते मयि जुहोम्यसौ स्वाहा प्रज्ञां ते मयि जुहोम्यसो स्वाहेत्यथ धूमगन्धं प्रजिजायाज्यलेपेनाङ्गान्यनुवि- मृज्य वाचंयमोऽभिप्रव्रज्य संस्पर्श जिगमिषेदपि वा- . । एतन्नामाहमयं कामो वा मम सम्पन्नो भवतु, स्वाहा मदीया वाक् ममैतत्कामिन भाज्याहुतेरनुज्ञां प्रयच्छतु । प्राणं ते मयि जुहोम्यमा स्वाहा, चक्षुस्ते मयि जुहोम्यसी वाहा, श्रोत्रं ते मयि जुहाम्यमा खाहा, मनस्ते मयि जुहोम्यमा स्वाहा, प्रज्ञां ते मयि जुहोम्यमा स्वाहा, प्राणचक्षुःश्रोत्रमन:- प्रज्ञामन्त्रा वामन्त्र वार ख्येयाः। इत्यथ धूमगन्धं प्रजिघा- याज्य ले पेनाङ्गान्य न विमृज्य वाचंयमोऽभिप्रव्रज्य व्याख्यातं । सं- स्पर्श जिगमिषेत खमाध्यस्य संस्पर्श गन्तुमिच्छत् गच्छेदित्यर्थः। अथ स्वमाध्यस्य महाविभूत्यादिमत्त्वेन स्पर्श: कर्तुमशक्यः। दा पक्षान्तरमाइ अपि वाताधा सम्भाषमाणस्तिष्ठेत् अपि वेति पक्षान्तरे माध्यस्य स्पर्णाभावे तेन मह वाती कुर्तन् तिष्ठेत् । सम्भाषणस्यापि कर्तुमशक्यत्वे वाशब्दः पक्षान्तरमाह वातात् तिष्ठेत स्वशरोरवातसंस्पर्शा यथा भवति तथावस्थानं कुर्या- दित्यर्थः। अथवा वातासम्भाषमाणस्तिष्ठेत् खकीयाः शब्दा यथा वायुनास्य कर्णरन्धे स्थानं कुर्वन्ति तथा कुर्यादित्यर्थः । एवं कृते फल माह प्रियो देव भवति ह प्रसिद्धः सर्वस्य माध्यस्य प्रिय एव भवति न त्वप्रियः, न केवलं प्रियत्वमा खमनिधी ·. २ अध्यायः। दीपिकासहिता। ११ ताहा तिष्ठेत् सम्भाषमाणः प्रियो हैव भवति स्मरन्ति हैवास्य ॥ ४॥ अथातः संयमनं प्रातर्दनमान्तरमग्निहोत्रमित्या- चक्षते याव? पुरुषो भाषते न तावत् प्राणितुं श. नोति प्राणं तदा वाचि जुहोति यावदै पुरुषः प्राणिति -- किन्तु स्मरन्ति हैव अम्मिन् ग्रामात रादि गते इ प्रमिद्धा राजादयोऽन्य साध्याः, अस्य म्मरन्येव न तु विस्मरन्ति पिबाद- ग्वि पत्रादयः । अयञ्च तान् म न हन्तुकामानिवामक्किन्यः अम्यात् प्रक्षिपेत् यत्र क्वाप्यस्य विधेयाश्च भवन्तीत्यर्थः ।। ४ ।। इदानों प्राणोपामकस्याग्निहोत्रफलं विवक्षुराध्यात्मिकम- ग्निहोत्रमाह, अथ प्राण ब्रह्मोपामनानन्तरं, तो यस्माद- ग्निहोत्रफलस्थेच्छावान वाह्यमग्निहोत्रमनुष्ठातुमशतोऽनिच्छु: अम्मात् कारणात् संयमनं मम्यग्यमनमहिमादिकं यत* तत् मंयमनं, प्रातर्दनं प्रतर्दनेन देवादामिनानुष्ठितत्वेन तन्ना- माङ्कितं प्रातर्दनं, आन्तरमग्निहोत्रमिति चाचक्षते श्रा- न्तरं वाह्य माधननिरपेक्षमग्निहोत्रनामानितं कर्म इत्याच- क्षते अनेन प्रकारेण कथयन्ति । चकारोऽग्निहोत्रान्तर- त्वयोः प्रत्येकं मिलितयोरपि मज्ञात्वसमुच्चयार्थः। विद्वांसो यदान्तरमित्या चक्षते तदक्तुं वाक्प्राणयोरमितव्यापारकर्टव- माह, यावद्यत्परिमाणं, वै प्रमिद्धं, पुरुषः पुरुषाकारभरीर- यत् सम्बन्धि तत् सायमनमिति B. C. E. * 0 ·४२ कौघीतकिब्राह्मणोपनिषत्। [१ अध्यायः। न तावद्भाषितुं शक्नोति वाचं तदा प्राणे जुहोत्येते अनन्ते अमृते आहुती जायच स्वपंश्च सन्ततं जुहो. त्यथ या अन्या आहुंतयोऽन्तवत्यस्ताः कर्ममय्यो हि , धारी जन्तः भाषते वाग्व्यापारं करोति न तावत् प्राणि तुं शाको ति वाग्व्यापारपरिमाणं प्राण व्यापारं कर्तुं न शक्नोति । अथवा वाक्प्राणयोः ममकालं व्यापार वारयति यावदि- त्यादिना। अस्मिन् पक्षे यावत्तावच्छब्दी कालपरी व्याख्येयो। प्राणं वाग्यापारे मति स्वव्यापार न्यं वाचो न्यूनव्यापारं दधिपयःममानं, तदा तस्मिन वाग्व्यापारकाले, वाचि व्यापा- रत्वेनाधिकायामग्निसमानायां जुहोति होमं करोति। वाक- समानधर्मत्वं प्राणस्य प्राणममानधर्मत्वं वाचवाह याव? पुरुषः प्राणिति न तावद्भाषितुं शक्नोति वाचं तदा प्राणे जुहाति स्पष्टं । सिद्धं हि वदन्न श्वमिति श्वसन ब्रूते चेति मर्वजनीनं । इदानोमग्निहोत्रमाह एते वाक्प्राणरूपे उक्त, अनन्ते अमङ्ख्या- तव्यापाराधारे परस्पराग्नौ प्रविशत्यावपक्षोणे वा, अमृता- हुती अन्तवद्धि म्रियते यतोऽन्त शून्ये ततोऽमृतरूपे पाहुती अमृतत्वफलहेतुत्वादा अमृताहतो। जाग्रच्च खपंश्च जागति स्वप्ने च, चकारी जाग्रत्खनयोरितरेतरयोगार्थी। सन्ततं नि- रन्तरमागर्भनिर्गमनादोत्तरश्वासं अव्यवच्छिन्नं भोजनाच्छा- दनादिव्यवधानहन्यं, न हि वाक् श्वसनयोरन्यतरेण शून्यः कालो जोवतः, जुहोति होमं करोति होमबुद्धिं कुर्यादि- ·२ अध्यायः।] दीपिकासहिता। १५ भवन्ति तव स्मैतत् पूर्व विहांसोऽग्निहोचं न जुइवा- चक्रुः॥५॥ उक्थं ब्रह्मेति ह स्माह शुष्कचनारस्तहगित्युपासीत त्यर्थः । एतदग्निहोत्रं स्तोतुमन्यं निन्दति। श्रथ पक्षान्तरे याः प्रमिद्धाः पयोदध्यादिद्रव्यमाध्या अन्या वाकप्राणाहुतिभ्यां व्यतिरिका पाहुतयः श्रामे चनान्ता देवतामुद्दिश्य द्रव्य- त्यागाः, अन्तवत्यः स्वरूपेण फल तोऽपि नाशवत्यः । तत्र हे तुमाह ताः वाक्प्राणाहुतिभ्यामन्यत्वेन प्रमिद्धाः, कर्ममय्यः शरव्यापारमाध्या: कृतकाः फलतः स्वरूपतच हि यस्मात् तस्मादन्तवत्यो भवन्ति स्पष्टं । अस्यामिहोत्रस्य जाने मर्वमङ्ग- परित्यागलक्षणमन्याममा ह एतद्ध वै पूर्व विद्वांमः ह प्रमि- द्धाः, वै स्मर्यमाणाः, पूर्वऽतीताः, एतद्विदांमा वाचि अनो भाषणव्यापारवत्यां प्राण श्राज् निःश्वासोच्छ्रामव्यापारशन्यो इयते, प्राणे चागा निःश्वासोच्छासव्यापारवति वागाज्यं भाषण - व्यापार ट्रन्या ह्रयत इत्येतत् ज्ञानवन्तः, अग्निहोत्रं न जुह- वाञ्चकः अग्निहोत्र हामं न कृतवन्तः सर्वमङ्गपरित्यागलक्षणं मन्यासं कृतवन्त इत्यर्थः ॥ ५ ॥ प्राणो वा उमिति काखादिशाखा सक्थशब्दस्य प्राणे प्रसिद्धत्वात् तां प्रमिद्धिमनुरुन्धाना श्रुतिः प्राण मुक्थशब्देन नि- दिश्य तत्र ऋगादिदृष्टीविधातुं, अस्य ब्रह्मत्व कौषीतकिपैङ्ग्य- * एतद वै पूर्व इति टी.

·88 कौषीतकिबाम गोपनिषत् । [२ अध्यायः सर्वाणि हास्मै भूतानि अद्यायाभ्यय॑न्त तद्यजुरित्यु- पासीत सर्वाणि हास्मै भूतानि श्रेष्याय युज्यन्ते तत्सा- मेत्युपासोत सर्वाणि हास्मै भूतानि श्रेयाय सन्नमन्ते तच्छ्रीरित्युपासीत तद्यश इत्युपासीत तत्तेज इत्युपा- वत् शुष्कभृङ्गारसम्मतिमाह, उक्थं उक्थशब्दाभिधेयः प्राण: ब्रह्मेति ह स्माह व्याख्यातं शुष्कङ्गारः एतत्रामा मुनिः । तत् उक्थं गिति ऋग्बुया उपासीत। यावत् प्राण ऋगि- ति अगाकारो भवति तावद्विजातीय प्रत्य यशून्यं सजातीय- प्रत्ययप्रवाहं कुर्वीत । प्राणे ऋग्बुद्धा कृतायां फलमाह सर्वाणि निखिलानि ह प्रसिद्धानि अस्मै प्राणे उक्थे ऋग्बुद्धिकर्ड भूतानि स्थिरजङ्गमानि श्रेष्ठ्याय प्रशस्यतमत्वाय अभ्यर्चन्ने सर्वतः पूजां कुर्वन्ति । तद्यजुरित्युपासोत सर्वाणि हास्मै भृतानि श्रेष्ठ्याय युज्यन्ते। तत्सामेछुपा मोत मर्वाणि हास्मै भूतानि श्रेष्ठ्याय मन्त्रमन्ते । ऋग्बुद्ध्या ममत्वं यजुःमामबुद्ध्यः । युज्यन्ते उद्युकानि भवन्ति, सन्नमन्त सम्यक् प्रवीभूतानि भव- न्ति, अन्यत् कृतव्याख्यानं । ऋग्यजःमानाञ्च पाद बद्धवाविव- क्षितच्छन्द स्कप्रगीतमन्त्रात्मकानां प्रसिद्धत्वान गादिपदस्य व्याख्या कृता। तच्छ्रीरित्युपासीत तद्यश इत्युपासीत तत्तेज इत्युपासीत। मनुष्यादेविभूतिः श्रीः, कीर्तिर्यशः, भाखरं प्रका- शादिकारणं ज्योतिस्तेजः, व्याख्यातमन्यत् । श्रीयश स्तेजोबुद्धीनां मदृष्टान्तं फलमाह, तत्तत्र श्रीवास्तेजाबुद्धिषु फले दृष्टान्तः, ।

·२ अध्यायः।] दीपिकासहिता। ४५ सीत तद्यथैतच्छीमत्तमं यशस्वितमं तेजस्वितममिति शस्त्रेषु भवत्येवं हैव स सर्वेषु भूतेषु श्रीमत्तमो यश- स्वितमस्तेजस्वितमो भवति य एवं वेद तदेतदैष्टिकं यथा दृष्टान्ते, एतदाकर्णपूर्ण गुणनिबद्धपृष्ठं पृथुतरसुवर्णपट्टि- कावृतमर्वगात्रं पृथापुत्रम मधन्विकरस्थं वमहिमण्डल शरम- मूहदृष्टिकरं धनुः शास्त्राणां खगपट्टिशतोमर शक्त्वृष्टिगदाभि- न्दिपाल चक्रक्षुरिकायमदंष्ट्रादीनां श्रीमत्तमतिशयेन विभू- तिमत, न ह्यन्यच्छ स्त्रं धनु भतः सुभटस्य विभूतिं दधाति धन्वी चेत्तुरगारू ढो जयत्येकोऽपि मेदिनीमिति प्रमिद्धेः। यशस्वि- तममतिशयेन यश:सम्पन्न, विशिखा इव राजन्ते धनुषः मगु- णादिव। निर्गताः शस्त्रसम्पाताः शूराणां लघुयोधिनामिति प्रसिद्धः। तेजस्वितममतिशयेन तेजः मम्पन्नं यद्यपि लोहेषु शस्त्रेषु तेजस्वितमत्वं प्रमिद्धं तथापि मम्प्रहारावसरेऽन्यान्यपगत- सौवर्णा द्यावरणानि भवन्ति, धनुस्तु तस्मिन्नप्यवमरे सुवर्ण- मणिरत्नादि युक्तमिति तेजस्वितम, धन्विनश्च श्रीया मोजांमि प्रसिद्धानि पार्थादेर्भवन्ति स्पएं। तथो एवं उ अपि धनुर्वदेव न त्वन्यथा एवं विद्वान् प्राण: श्रीयश स्तेजोबुद्धीनामाल- बनमिति जानन्, श्रीयशस्तेजोबुद्धिरुपासक इत्यर्थः । स- वैषां भूतानां निखिलानां स्थिरजङ्गमानां मध्ये श्रीमत्तमा यशखितमस्तेजखितमो भवति स्पष्टं। इदानों त्रयोविद्यानां कृतसंसारफलान्त वर्तिनामपि प्राणविज्ञानं मोक्षमाधनमित्याह ·कौषीतकिब्राह्मणोपनिषत् [२ अध्यायः। m कर्ममयमात्मानमध्वर्युः संस्करोति तस्मिन् यजुर्मयं प्र- वयति यजुर्मय मयं होता ऋमये साममयमुनाता तमुक्थशब्दाभिधेयं ऋगादिबुझ्या लम्बनं एतं मुखबिलान्तर्वर्त- मानं प्रत्यक्षमिव ऐटकं इष्टकासम्बन्धिरूपमैटकं कर्ममयं कर्मम्वरूपमात्मानमध्वर्युशब्द प्रत्ययालम्बनं अध्वर्युत्विविशेष: प्राणबुड्या संस्करोति संस्कारं करोति योषितमिवाग्निबुद्ध्या । श्रयमर्थः योऽयमिष्टकासु चितोऽग्निः कर्मसाधनः सोऽपि प्राणात्मक एव प्राणस्थ ऋगात्मकत्वात, अयञ्च ऋगादि- माध्यकर्मनिष्पादकः, अञ्च तत ऋगात्मकः सर्वात्मा प्राणो ऽहमस्मि अयमग्निश मदात्मकः दूत्यात्मानं संस्करोतीति । तस्मिन् प्राणबुड्या संस्कृतेऽग्न्यभिन्ने प्रात्मनि यजुर्मयं यजु:माध्यं कर्मवितानं कुविन्द दुव प्रवयति प्रकर्षण कर्ममन्त्र तन्त भि- विस्तारयति । यजुर्मये यजुः माध्ये कर्मविताने प्रवृत भति आधारभृते वा ऋङ्मयं ऋक्साध्यं कर्मवितानं प्रवयात होता विविशेषः। ऋाये ऋमाध्ये कर्मणि प्रकृतं सत्ताधारभूते वा माममयं माममाध्यं कर्मवितानं प्रवयति उदाता ऋत्वि- विशेषः । स अध्वर्युः संस्कार हेतु: प्राणः, एष मुखविलान्त:- स्थः सर्वस्य सर्वम्या निखिलायास्त्र यीविद्याया: त्रयो ऋग्यजः- सामरूपा या सैव विद्या तस्या पात्मा पाप्यादेः कती शगेर- स्येव जीवः । उमोन प्रकारेण उक्रमाख्यानं श्टङ्गग्राहिकयाह एष उ एव अपि मुखविन्लान्तःस्थ एव न वन्यः, अस्थात्मा अस्या ·२ अध्यायः । दीपिकासहिता। स एष *वय्यै विद्यायाः श्रात्मष उ रवैतदिन्द्रस्यात्मा। भवति य एवं वेद ॥ ६॥ अथातः सर्वजितः कौषीतकेस्त्रीण्युपासनानि भ- वन्ति सर्वजित स्म कौषीतकिरुद्यन्तमादित्यमुपतिष्ठते आत्मा उनाया स्त्रय्या श्रात्मा उकः । इदानीमेतज्ज्ञाने फल- माह एतदात्मा भवति प्राणरूपो भवति यः प्रसिद्धः कर्मणि ऋत्विग्यजमानादिः एवं प्राणबुड्या संस्कृते अध्वर्युरूपाग्गी यजु- मयमध्वर्युर्यजुर्मय ऋङ्मयं होता ऋङ्मये साममयमुगातेति वेद जानाति एतदात्मा भवतीत्य न्वयः ॥ ६ ॥ प्राणो ब्रह्मेति कौषीतकिपैयष्कमृङ्गारमतैः मोपपत्ति- कैरुतं, तत्र च गादि दृष्टयः । स हि प्राणो वाह्य प्राध्यात्मि- कश्च । वाह्य आधिदैविकः पुत्रादिरूपश्च आधिदैविकस्खादित्यः स चाग्नोषोमात्मकः। तत्राधिदैविकं प्राण मुररीकृत्य फलविशेष- सिद्ध्यर्थं प्रथमतः कानिचिदुपासनान्याह, अथ प्राणे ब्रह्मोति कथनानन्तरमतो यस्मात् फलान्तरस्यापोच्छोपासक स्य अस्मात् कारणात सर्वजितः खवर्णाश्रमाचारैर्निखिलास्त्रैर्वर्णिकान् जयतीति मर्वजित् तस्य कोषोतकः कुषोतकस्थापत्यस्य त्रीणि त्रिसङ्ख्याकानि उपासनानि प्राधिदैविकस्य प्राणस्य ज्ञानानि भवन्ति वर्तन्ते। कौषीतकिदृष्टानि कथयिष्या मोत्यर्थः। यज्ञो- । * सर्वस्यै त्रय इति टी०। + एघ उ एवास्यात्मा र तदात्मेति टो।

·४. कौषीतकिब्राह्मण पनिषत् । ॥ [२ अध्यायः। यज्ञोपवीतं कृत्वोदकमानीय त्रिः प्रसिच्योदपाचं वर्गी ऽसि पाप्मानं मे वृधीत्येतयैवाश्ता मध्ये सन्तमुद्दगी ऽसि पानानं म उहधीत्येतयैवातास्तं यन्तं संवा ऽसि पाप्मानं मे संधीति तद्यदहोरात्राभ्यां पापम- पवीतं कृत्वा यज्ञोपवोतं विधाय, यद्यपि चैवर्णिकत्वेनैव यज्ञोप- वीतं प्राप्तं तथाप्यपमव्यादिविकारनिवारणार्थमिदं वचनं । अप आचम्य स्पष्ट, अपामाचमनमपि यज्ञोपवीतवत्प्राप्तं तथापि त्व- रादिनिमित्तनिवारणार्थमवगन्तव्यं तेनोभयत्र नियमः मिद्धो भवति। त्रिस्त्रिवार मुद पात्रं मौवर्ण राजतं तानं वा चषक प्रमिच्य शुद्धैः स्वच्छ लैः प्रकर्षण मे चनं विधाय उद्यन्तं उदयं गच्छन्तमादित्यं अदितिपुत्रं भास्करं उपतिष्ठेत जा- नुभ्यामवनिं गत्वा ममम्भार नीरपूर्ण चषक मुद्धृत्य समन्त्रमुप- म्यानं कुर्यात्। मन्त्रमाह वर्ग: सर्वमिदं जगत् श्राता बाधेन रणवहत परित्यजतीति वर्ग:, अमि भवमि, पाभानं कृत- मागामि च पापं फलस्वरूपेणैव मे मम ममन्त्र केणार्पणादि- त्यमुपस्था तुः वृद्धि वर्जय विनाश येत्यर्थः, इति मन्त्र समाप्ती एतयैव उक्रयेव यज्ञोपवीतमित्यादिना न वन्यथा श्रावृता प्रकारेण मध्ये मन्तं मध्याने वर्तमानमादित्यमुपतिष्ठेत। उप- स्थानमन्त्रमाइ उऽमि पामानं म उद्दधीति उदुत्क- पार्थः अतिशयेन नाशयेत्यर्थः, व्याख्यातमन्यत्। एतयैवावृतास्तं यन्नं संवर्गाऽमि पामानं मे मंधीत्य स्तं यन्तमस्तं गच्छ- " ·२ अध्यायः ]] दीयिकासहिता। करोत् सं तहले तथा रवैवं विद्वानेतयैवारतादित्य- मुपतिष्ठते यदहोराचाभ्यां पापं करोति सं तहले। अथ मासि मास्यमावास्यायां वृत्तायां पश्चाच्चन्द्रम- सं दृश्यमानमुपतिष्ठेतैतयैवान्ता हरितणे वा* प्रत्य- नमुपतिष्ठेत ममित्यादिमन्त्रेण, सं सम्यगर्थः। व्याख्यातमन्यत् । एवं त्रिवारमादित्यस्याधं कुर्वतः फलमाह यत्प्रसिद्धं दृष्टफल- महोरात्राभ्यां अनि रात्री च पापं करोति स्पष्टं, सं तहते तदशास्त्रीयं कर्म फलतः संरके मम्यक परित्यजति पापफलं न प्राप्नोतीत्यर्थः । एकमिदमुपामनं कर्मात्मकं ॥ ७ ॥ इदानों द्वितीयमार, अथ पूर्वस्मात् कर्मरूपादपासनात् प्रकृतादादग्निरूपादादित्यादनन्तरं कर्मरूपमुपामनान्तर- मादित्यस्य वाह्यप्राणस्य सुषुम्णानाडीरूपमामात्मकं मासि मामि प्रतिमाममभ्यासबलादासंवत्मरमिति निश्चीयते, प्रमा- वास्थायां अमाख्यरमा सोमस्य निवासदिवमे पश्चामचन्द्रमस- मादित्यस्य पश्चिमभागे सुषुम्णाख्ये रमा वर्तमानं सोमं दृश्य- मानं शास्त्र तोऽवलोक्यमानमुपतिष्ठेत वर्गादर्गसंवर्गमन्त्रैः उदये मध्यान्हे अस्तमये च उपस्थानं कुर्यात्, एतयैव यज्ञोपवीत- मित्यादिकयैव न त्वन्यया श्रावृता प्रकारेण। अमावास्थायां * वास्थाने वाचमिति टो। H ·कोषीतकिब्राह्मणोपनिषत् । [२ अध्यायः। स्थति यन्मे सुसीमं हृदयं दिवि चन्द्रमसि श्रितं मन्ये ऽहं मां तदिदांसं माहं पुल्यमघं रुदमिति न ह्यस्मात् वृत्तायामिति पाठे द्वितीयायां चन्द्रोदये इति व्याख्यानं । तत्र विशेषमाह हरितहणाभ्यामकाभ्यां दूर्वाङ्कराभ्यां मह अनन्तरं वाचं यत्त इत्यादिमन्त्ररूपां प्रत्यस्यति चन्द्रमसं प्रति अस्यति क्षिपति क्षिपेदित्यर्थः । वाचं मन्त्ररूपामाह यत् प्रसिद्धं योषितां स्तनमण्डलाधारं ते तव सोमात्मि- कायाः प्रकृतेः सुसीमं शोभन मर्यादावत् श्रादित्यात्मकपुरुष- स्यैकदेशरूपं हृदयं पद्माकारं पञ्चच्छिद्रमधोमुखं मांस- खण्डं हत् तद यति गच्छति यदानन्दात्मखरूपं तत् हृदयं अधिचन्द्रममि श्रितं चन्द्रमण्डलं स्तनाकारमधिकृत्य श्रितं वर्त- मानं । तेन उन्नोन चन्द्रमण्डलसंस्थेन हृदयेन हेतु मा अमृत- त्वस्थानन्दरतिप्रजातिरूपस्य निरतिशयानन्दाभिव्यकिहेगन च निरपेक्षस्य मोक्षस्य ईशाने हे नियन्त्रि माहं पात्रमघं रुदं, अहं मोमात्मिका स्त्री अग्न्यात्मकः पुमानिति ज्ञात- वान् अघं पापं निरुपमदुःखकरं पुत्रसम्बन्धि पुत्रस्य प्राक्- प्रध्वंसाभावाभ्यां शारीरव्याध्यादिना मन्त त्याद्यभावेन च कृतं पात्रं मा रुदं रोदनं मा कुयीं तवेशानायाः प्रसादत इति शेषः । इति मन्त्रपरिसमाप्यर्थः । मन्त्रे पाठान्तरं यन्मे सुमोम हृदयं दिवि चन्द्रममि श्रितं मन्येऽहं मां तद्विदांमं माई रुदमिति । तदाहं मां तस्य चन्द्रमो विदांसं मन्य इत्यन्वयः । पुच्चमघं ·२ अध्यायः । दीपिकासहिता। ५१ पूर्वाः प्रजाः प्रेतीति नु जातपुत्रस्याथाजातपुत्रस्या- प्यायस्व समेतु ते सं ते पयांसि समु यन्तु वाजा यमा- दित्या अंशुमाप्याययन्तीत्येतास्तिस ऋचो जपित्वा न हास्मात्पूर्वाः प्रजाः प्रेतीति । अस्माटु काकारिणो ह प्रमि- डात् उपासकात पूर्वाः प्रथमत एतन्मरणमन्तरेणेत्यर्थः, प्रजा: पुत्रादिरूपा न प्रेति न प्रयन्ति न म्रियन्ते, इति न एवं खल प्रयं प्रकार इत्यर्थः, जातपत्रस्य उत्पन्न सुतस्य न वन त्पन्नसुतस्य । अथ जातपुत्रस्य उपासन कथनानन्तरं अजातपुत्रस्य अनुत्पन्नतन- यत्यापामन प्रकारः कथ्यत इति शेषः । अजातपुत्रो जातपुत्रवत् सर्वतन्त्र सम्पाद्य हरितटणे स्वीकृत्य यान्मन्त्रान् जपेत् तानाह, आप्यायस्व प्राप्यायनं गच्छ, समेतु सम्यक गच्छतु, ते तव त्वयो- त्यर्थः, अयम्पादः श्रुत्या प्रतीकत्वेन पठितः । एतादृक् पादौ परिशिष्टा, विश्वतः सोम वृष्ण्यं भवा वाजस्य सङ्ग थे। विश्वतः सर्वतोऽग्निरूपात्पुरुषगात्रात् हे सोम स्त्रीरूप वृष्ण्यं कृष्णाः पुरु- षस्य हेतुभूतं शुक्रमानेयं तेजः वाजस्यान्नस्य सङ्गथे भवा मङ्गते भव। अयमर्थः, पुत्रोत्पत्तिद्वारा पितॄणां पिण्डाद्यन्नदो भवेति । प्रजासम्पत्त्या त्वदीयं वृष्ण्यमाप्यायनं विश्वतः समेतु, मां विश्वतो वाजस्य सङ्गमाय भवेति वार्थः । इदानों मन्त्रान्तरप्रतीकभूतं पादान्तरमाह सं ते पयांसि समु यन्तु वाजा इति। ते तव मामा- त्मिकायाः प्रकृतेः सं पयांसि सम्यक् क्षीराणि स्तनेन्दुमेघमण्ड- लस्थानि समु यन्तु वाजाः उ अपि वाजाः वाजिनोऽन्नोपजीविन- H2 ·५२ कौषीतकिब्राह्मणोपनिषत् । [२ अध्यायः । मास्माकं प्राणेन प्रजया पशुभिराप्याययिष्ठाः योऽ- स्मान् देष्टि यच्च वयं विष्मस्तस्य प्राणेन प्रजया पशु- स्तनयान संयन्तु सम्यग्गच्छन्तु। इदमपि पठितं श्रुत्या, शिष्टं पादत्रयं, मं वृषण्या न्यभिमातिषाहः । श्राप्यायमानो अमृताय मोम दिवि श्रवांम्युत्तमानि धिय्च । मं वृषण्यानि सम्यक पुरुषो- पकारीणि, अभिमातिवाद: वैरिमाहः । पुत्रप्रवृया क्षीराणि वैरिणामभिभवकारीणोत्यर्थः । हे सोम अमृताय अमृत- त्वाय पुत्रात्पत्त्यर्थमित्यर्थः, श्राप्यायमानः खेनाग्नेयेन च तेजसा आप्यायनं श्राहादनं गच्छन् दिवि वर्ग श्रवां स्युत्तमानि श्रवणयोग्यानि पयांसि प्रौढानि धिष्व धत्स्व । हतोयमन्त्रस्य प्रतीकं पादमाह, यं हतीयं प्रमिद्धं सर्वोत्पत्तिकारणमादित्या अग्न्यात्मकाः पुमांसः अंशु सूर्यस्य सौषुम्णं किरणं सोमं करे। रूपं आप्याययन्ति श्राह्लाद यन्ति। मन्त्र स्थापठितं श्रुत्या पादत्रयं । यमक्षितमक्षितय:पिबन्ति। तेन ना राजा वरुणो वृहस्पतिराया- ययन्त भुवनस्य गोपाः । यं सोमं राजानं प्रकृतिरूपं सूर्य सुषु- म्णानाडीरूपेण अक्षितमक्षीणं अक्षितय: क्षयशून्या श्रादित्या- दयः पुरुषाः पतिपुत्रत्वादिना वर्तमानाः पिबन्ति लावण्य- दुग्धादिरूपेण पानं कुर्वन्ति, तेनांनाऽक्षितरूपेण सुषुम्णा- नाम्नेत्यर्थः । नोऽस्मान् सोमस्योपासकान भुवनस्य गोपा लोकस्य रक्षक: प्रजापतिः वृहस्पतिवरुणो राजा चाप्याययन्तु आनन्द- ·२ अध्यायः दीपिकासहिता। ५३ भिराप्याययस्वेत्येन्द्रीमातमावर्त श्रादित्यस्यारतम- न्वावर्त इति दक्षिणं बाहुमन्वावर्तते ॥८॥ यन्तु, इति मन्त्र त्रयप्रतीकपादत्रयपरिसमाप्यर्थः । एता उतपा- दत्रयाद्यास्तिस्रः त्रिमङ्ख्याका ऋचः पाद बद्धान मन्त्रान् जपित्वा वाचनिकं जपं विधाय अनेन वच्च माणेन मन्त्रेण सोमाभिमुखं दक्षिणं हस्तं निःमारयेदि त्याह मास्माकं प्राणेन प्रजया पशुभि- राण्यायिष्ठाः अम्माकं मोमोपासकानां मुखविलान्त:मञ्चारिणा वायुना प्राणेन पुत्रादिरूपया प्रजया गवादिरूपैः पशुभिः श्र- स्मात्प्राण प्रजापश्वभावेने त्यर्थः, माप्याययिष्ठाः अम्मच्छत्रुनानन्दं मा नयेथाः, किन्तु यः प्रसिद्धोऽस्मद्वेषो अम्मान्मोमोपासकान् देष्टि देषं करोति, यञ्च कृतापकारमकतापकारं वा प्रसिद्धं प्रति- कूलं, चकारोऽस्मासु देषिणः अस्य च समुच्चयार्थः, वयं सोमोपा- सका दिशा देषं कुर्मः, तस्य अम्माभिरज्ञातस्य च वैरिणः प्राणेन प्रजया पशुभियाख्यातं । पाप्याययख अस्मानानन्दयेति। एव- मेतन्मन्नार्थरूपां दैवी देवेन भवता सम्पाद्यामावृतं सञ्चरण- क्रियां श्रावते ममन्तादर्तनं कुर्वे, श्रादित्यस्य अनीषामात्मकस्य श्रावृतं सचरणक्रियामन्वावर्त सोमस्य प्रसाद मनु श्रा- वर्तनं कुर्वे । इति मन्त्रपरिसमाप्यर्थः, एतैर्मन्वैरित्यर्थः। दक्षिणं बाई दक्षिणभुजं पूर्व मामाभिमुखं नीतं अन्वावर्तते मन्त्र- पाठमनु निःसारयति ॥ ८ ॥ भवतः ·8 कौषीतकिब्राह्मणोपनिषत् । [२ अध्यायः । अथ पौर्णमास्यां पुरस्ताञ्चन्द्रमसं दृश्यमानमुप- तिष्ठेतैतयैवाता सोमो राजासि विचक्षणः पञ्च- मुखोऽसि प्रजापतिब्राह्मणस्त एकं मुखं तेन मुखेन राज्ञोऽसि तेन मुखेन मामन्नादं कुरु राजा त एक मुखं तेन मुखेन विशाऽसि तेन मुखेन मामन्नादं कुरु श्येनस्त एकं मुखं तेन मुखेन पक्षिणोऽसि तेन मुखेन उपासनदयमुक्का हतीयमुपासनं पुनः मोमस्याह, अथ अमावास्योपासनात्प्रकृतादुपासनान्तरं कथ्यत इति शेषः । पौर्ण- मास्यां पञ्चदश्यां षोडशकलचन्द्रसहितायां पुरस्काचन्द्रमम दृश्यमानं स्वस्थाभिमुखे न प्रत्यहं षोडशकलं सोममुपतिष्ठेतै- तयैवावृता पूर्ववड्याख्येयं । उपस्थानमन्त्रमाह मोम उमया विश्वप्रकृत्या मह वर्तमानः प्रियदर्शनः सोमो वा, जा दीप्तिमानसि भवमि, विचक्षणः सर्वलौकिकवैदिककार्यकुशलः, पञ्चमुखः पञ्चवदनोऽसि भवसि, प्रजापतिः प्रजानां स्थिरजङ्ग- मानां पालयिता। पश्चापि मुखानि विभागेन प्रार्थयते, ब्रा- ह्मणो द्विजोत्तमः ते तव मोमस्य एकं मुखं एकं वदनं, तेन मुखेन उक्रेन वदनेन राज्ञः राजजातोयान दियानत्मि भक्षयसि, नेन मुखेन उक्रेन वदनेन मां मोमोपासकमन्नादं कुरु स्पष्टं। राजा त एकं मुखं, तेन मुखेन विशेोऽमि तेन मुखेन माम- बादं कुरु। श्येनस्त एकं मुखं, तेन मुखेन पक्षिणेऽमि तेन मुखेन ·. २ अध्यायः] दीपिकासहिला। ५५ मामन्नादं कुर्वग्निष्ट एकं मुखं तेने लोकमसि तेन मुखेन मामनादं कुरु त्वयि पञ्चमं मुखं तेन मुखेन सर्वाणि भूतान्यत्सि तेन मुखेन मामन्नादं कुरु मा- स्माकं प्राणेन प्रजया पशुभिरपक्षेष्ठा योऽस्मान् दृष्टि यञ्च वयं विष्मस्तस्य प्राणेन प्रजया पशभिरपक्षीय- मामन्नादं कुरु । अग्निट एकं मुखं तेन मुग्वेने मं लोकममि तेन मुखेन मामन्नादं कुरु । त्वयि पञ्चमं मुखं तेन मुखेन सर्वाणि भूतान्यत्सि तेन मुखेन मामन्नादं कुरु। राजा मूभिषिकः क्षत्रियः। विशो वैग्यप्रधानाः प्रजाः। श्येनः पक्षिमामाशी पक्षी। पक्षिणः कपातादीन् विहङ्गमान । अग्निः प्रसिद्धा दाह- पाकप्रकाशनहेतुः कृशानुः । इमं लोकं प्रत्यक्षादि प्रमाणगम्यं अवाय्वाकाशं विश्वं। त्वयि मोमे राजनि पञ्चमं ब्राह्मण- राजश्येनाग्न्यपेक्षया पञ्चमङ्ख्यापूरणं । सर्वाणि भूतानि निखि- लानि स्थि रजङ्गमानि। शेषं ब्राह्मणपर्यायवाजम्येनाग्नि- सोमपर्यायेषु व्याख्येयं। मास्माकं प्राणेन प्रजया पशुभिर- वक्षेष्ठाः योऽस्मान द्वेष्टि यञ्च वयं दिमस्तस्य प्राणेन प्रजया पशुभिरवक्षोयस्वेति देवीमावृतमावर्त श्रादित्यस्यावृतमन्चा- वर्त इति दक्षिणं बाहुमन्वावर्तते, अवक्षेष्ठा अस्मद्वन्धूनामव- क्षयं मा कार्षीः, अबक्षीयस्व अपरिबन्धनवक्षयं नय, अन्य- त्पूर्ववयाख्येयं । अथवाप्यायनावक्षयौ भाविशक्लष्कृष्णपक्षापे- .

·५६
कौषीतकिब्राह्मणोपनिषत् ।
(२चध्यायः।
स्वेति दैवीमास्तमावर्त आदित्यस्यातमन्वावर्त इति
दक्षिणं बाहुमन्वावर्तते ॥६॥
अथ संवेश्यन जायायै हृदयमभिमृशेत् यत्ते सुसीमे
हृदये श्रितमन्तः प्रजापती तेनामृतत्वस्येशाने मा त्वं
पुल्यमघं निगा इति न ह्यस्याः पूर्वाः प्रजाः प्रेतीति॥१०॥
.
क्षया चन्द्रनिष्ठी व्याख्येयौ। तथा चैकेनैव पक्षण स्वात्मनो वृ-
द्धिवैरिण नाशश्चेति फल प्राप्तिरादुका भवति ॥ ८ ॥
अथ एवं मोमप्रार्थनानन्तरं संवेश्यन भार्यया सह सम्य-
गानन्दरतिप्रजात्यर्थं वेश्यन् उपवेशनं करिय्यन जायायै जा-
याया हृदयं स्तनमण्ड लाधारदेशमभिमशेदक्ष्यमाणेन मन्त्रण
सर्वतः स्पशेत्। मन्त्रमाइ यत्प्रसिद्धं शरीरान्तरकारणं सुखं
ते तव सोमरूपायाः स्त्रिया: सुमोमे हे शोभन गात्रे हे सुमोम-
विति वा, अथवा सप्तम्यन्तमिदं हृदयविशेषणं शोभना सोमा
पुरुषस्य केदाररूपा यस्य तत् सुमीम, तस्मिन हृदये हृदय-
पुण्डरीकाख्ये आनन्दात्मनिवामे श्रितं निहितं चन्द्रमण्डल दवा-
मृतं अन्तर्मध्ये प्रजापती प्रजापालके अथवा प्रजापती प्रजा-
पतिना स्वष्ट्रा मयेत्यर्थः । मन्येऽहं मां तद्विद्यामं अहं मोमोपास-
कस्तव पतिस्तदुक्तं प्रजापतिना निहितं मां मोमोपासकं विद्यामं
समस्तशास्त्रार्थविदं मन्येऽवगच्छामि, तेन सत्येन माइं पोत्रमघं
रुदमिति। तेनामृतत्वस्येशाने मा त्वं पुयमघं निगा इति पाठो
वा। न ह्य स्मात्पूर्वाः प्रजाः प्रेतीति व्याख्यातं ॥ १० ॥

·२ अध्यायः दीपिकासहिता। अथ प्रोष्यायन पुत्रस्य मूधीनमभिजित् । श्रङ्गा- दङ्गात्मम्भवसि हृदयादधिजायसे। आत्मा वैपुत्र ना- मासि स जीव शरदः शतमिति नामास्य दधात्यश्मा भव परशुर्भव हिरण्यमस्तृतं भव तेजो' वैपुत्र नामासिं स जीव शरदः शतमिति नामास्य गृह्णात्यथैनं परिय- . । इदानीं सपुत्रस्य मामोपाम कस्य पुनः कृत्यान्तरमाह, अथ मोमोपासनानन्तरं प्रीय ग्रामान्तरं देशान्तरं वा गत्वा प्रायम् श्रागच्छन् पागतः मन्त्रित्यर्थः, पुत्रस्य पितुर्दुः खनिवारकम्य वा- यस्य प्राणम्य मूर्धानं मस्तकमभिमृशेत् करण संस्पृशेत्। मस्पर्श- मन्त्र माह अङ्गादङ्गात् गावात् गात्रात् शिरःपाण्यादिभ्यः सर्व- भ्यो गात्रेभ्य इत्यर्थः सम्भवमि निर्गच्छमि हृदयादधिजायसे सर्वभ्यो गात्रेभ्यो निर्गती हृदयादधिकं प्रकटोभवमि श्रात्मा मत्स्वरूपः, पुत्र हे पुत्र त्वं पुत्राना निरयात् मा मामाविथ मम रक्षणं कृतवान्, म मम रक्षक: जीव प्राणान् धारय शरदः शतं शतं मंवत्सरान् असौ एतन्नामा इत्यनेन मन्त्रेणास्य नाम गृहाति अम्य पुत्रस्य नामग्रहणं करोति पिता । नामग्रहणे पुनमन्त्रान्तरमाइ, अग्मा भव पाषाणो भव। रोगैरनुपद्रुतः वज्रसारभरोगे भवेत्यर्थः, परशुर्भव कुठारववैरिवृक्षवंद करो भव हिरण्यमस्तृतं भव अस्तृतमास्तृतं मर्वतः परिस्कृतं कनक- वत्सर्वप्रजाप्रियो भव, तेजो वै पुत्र नामामि वै प्रसिद्धं सर्व- * अभिरदिति टो। + वेदो वा इति A. I ·10 कौषीतकिब्राह्मणोपनिषत् । [२ अध्यायः । हाति येन प्रजापतिः प्रजाः पर्यगृह्णात्तदरिष्ट्यै तेन त्वा परिगृह्णाम्यसावित्यथास्य दक्षिणे कणे त्यस्मै प्रय- न्धि मघवन्नृजीषिन्नितीन्द्र श्रेष्ठानि द्रविणानि धेहीति सव्ये मा छेत्या मा व्यथिष्ठाः शतं शरद श्रायुषो जीवस्व पुत्र ते नाम्ना मूर्धानमभिजिघ्रामीति विरस्य गात्रसारभूतं यत्तेजः समारवृक्षवीजं तन्नामा त्वं भवसि । हे पुत्र म जीव शरदः शतममाविति नामास्य ग्रह्णाति व्याख्यातं । हतीयनामग्रहणे हतीयं मन्त्र माह येन प्रसिद्धेन वयंप्रका- शेन तेजमा प्रजापतिः प्रजानां पालको धाता प्रजा: वसन्ता- नभूताः स्थिरजङ्गमाख्याः पर्यग्टह्णात् सर्वतः बोकतवान् अ- रिछौ प्रजानामविनाशनार्थं तेन प्रजापतिप्रजाग्रहणेन तेजमा त्वा त्वां पुत्रं परिग्टहामि सर्वतः खीकरोमि। असाविति ना- मास्य ग्टह्णाति व्याख्यातं, अथास्य दक्षिणे कर्णे पिता जा ।। अस्मै प्रयन्धि मघवन्नृजीषिनिति, इन्द्र श्रेष्ठानि द्रविणानि धेहीति पुत्रस्य मव्ये कर्ण पिता जपति। दूदानों मूर्ध श्राघ्राणे मन्त्रमाह मा छत्थाः मत्मन्ततेग्छदं मा कार्षीः, मा व्यथिष्ठाः शरोरेन्द्रि- यमनोभिर्व्यथां मा गाः । शतं शरद श्रायुषो जीवख शरदः शतमायुषो जीव शतं संवत्सरान् जीवेत्यर्थः। पुत्र हे पुत्र ते नाना तव पुत्रस्याभिधानेन देवदत्तादिलक्षणेन मूर्धानं मस्तकमवजिघ्रामि श्राघाणं करोमि अमावेतन्नामाहं तव पिता, मा भेत्या मा यतिछा ति A.

·२ अध्यायः ।] दीपिकासहिता। ५६ मूधीनमभिजिभ्रेत् गवां त्वा हिङ्कारेणाभिहिरोमी- ति बिरस्य मूधीनमभिहिकुर्यात् ॥११॥ अथातो दैवः परिमर एतदै ब्रह्म दीप्यते यदमि- चलत्यथैतम्रियते यन्न ज्वलति तस्यादित्यमेव तेजों इत्यनेन मन्त्रेण चि: चिवारं मूर्धानमवजित् मूर्ध श्रामणं कुर्यात्। इदानी हिङ्कार मन्त्रमाह गवां कामधेन्वादीनां सव- मानां घटोधीनां त्वा त्वां पुत्रं हिङ्कारेण वत्माकारणार्थं गोभिः क्रियमाण: स्वरो हिङ्कारः तेनाऽभिहिङ्करोमि सर्वतो हिङ्का- रेणाकारयामि, इत्यनेन मन्त्रेण त्रिः त्रिवारं मूर्धानमभिहिङ्क- यात् सर्वतो मर्धि हिमिति शब्दं कुर्यात् ॥ ११ ॥ एवं कौषीतके स्त्रीयुपासनान्युक्त्वा प्रकृतं प्राणस्य ब्रह्मत्वं संव- विद्यारूपेणान्तर्हितं विवक्षुः फलान्तराय नामान्तरमाह, अथ प्राणस्य ब्रह्मत्वकथनानन्तरं, अतः यस्मात् स्ववैरिण मरणस्थे- च्छा अस्मात् कारणात, दैवः देवानां वागादीनां सम्बन्धी देवः, परिमरः प्राणं परितो म्रियन्ते अन्या द्या वागाद्याश्चेति प्राणो ब्रह्मरूपः परिमरः कथ्यत इति शेषः । एतत्प्रत्यक्ष वै प्रसिद्धं ब्रह्म प्राणोपाधिकं मत्यज्ञानादिरूपं दीप्यते प्रका- ग्यते, यद्यदाऽग्निर्दाहपाकप्रकाश हेतुः कृशानुचलति दीप्तिमान भवति, अथ तदा एतदुकं ब्रह्म म्रियते प्राणं मुञ्चति यन ज्वलति यदानिर्दीप्तिमान भवति, तस्य दीप्तिशून्यस्यानेः श्रा- दित्यमेव भास्करमेव न वन्यं तेजो गच्छति दीप्तिः प्राप्नोति, 12 ·. कौषीतकिमाह्मणा पनिषत् । [२ अध्यायः । गच्छति वायु प्राण एतदै ब्रह्म दीप्यते यदादित्यो दृश्यतेऽथैतन्मियते यन्न दृश्यते तस्य चन्द्रमसमेव तेजा गच्छति वायं प्राण एतदै ब्रह्म दीप्यते यचन्द्र- भा दृश्यतेऽथैतन्मियते यन्न दृश्यते तस्य विद्युतमेव तेजो गच्छति वायु प्राण एतदै ब्रह्म दोप्यते यद्दिादि- द्योततेऽथैतन्मियते यन्न विद्योतते तस्या दिश एव तेजो गच्छति वायु प्राणस्ता वा एताः सर्वी देवता वायुमाधिदैविक प्राणं प्राण: प्रकर्षेण चेष्टा हेतुर्वा तो गच्छति। एतद्वै ब्रह्म दीप्यते यत् पूर्ववड्याख्यं । श्रादित्यो दृश्यते भास्करो नयनपथमागच्छति अथैतन्मियते यत् पूर्ववड्याख्येयं, न दृश्यते नयनाभ्यां न निरीक्ष्य ते, तस्या दृष्ट स्यादित्यस्य चन्द्रमसमेव मोम- मेव न त्वन्यं तेजो गच्छति वायु प्राणः । एतद्वै ब्रह्म दीप्यते यच्च- द्रमा: दृश्यतेऽथैतन्मियते यन्त्र दृश्यते तस्य विद्युतमेव आ ग- छति वायु प्राण: । एतदै ब्रह्म दोप्यते यच्चन्द्रमाः वामः तस्य चन्द्रमसो विद्युतमेव मौदामिनीमेव न त्वन्यं । अन्यत् पूर्ववड्या- ख्येयं । विद्युत् सौदामिनो विद्योतते विद्योतनं कुरुते दृश्यते इत्यर्थः। अथैतन म्रियते यन्न विद्यातते तस्य वायुमेव तेजो गच्छति वायु प्राण :, न विद्योतते न दृश्यते, तस्य विद्युपस्य तेजःप्राण वायुमेवाधिगच्छतः। अन्यत् पूर्ववड्याख्येयं । ता उता वै प्रसिद्धा एता अन्यादित्य चन्द्रमा विद्युद्र पा: सर्वा * सस्य वायुमेव केज इति टो।

·२ बध्यायः । •दोपिकासहिता। ६१ वायुमेव प्रविश्य वायौ मृत्वा न मच्छन्ते तस्मादेव पुनरुदीरत इत्यधिदैवतमथाध्यात्म ॥ १२ ॥ एत ब्रह्म दीप्यते यदाचां वदत्यथैतम्रियते यन्त्र वदति तस्य चक्षुरेव तेजो गच्छति प्राणं प्राण एतदै ब्रह्म दीप्यते यच्चक्षुषा पश्यत्यथैतन्मियते यन्त्र पश्य- निखिला देवताः देवताशब्दाभिधेया: वायुमेव वातं प्राण मेव न त्वन्यं प्रविश्य प्रवेशं कृत्वा, वायावाधिदैविके प्राणे मृता अस्तं गता न मृच्छन्ते न विनश्यन्ति वायुतादात्म्येन, तस्मादेव उ अपि तत एव वायोर्न वन्यस्मात् पुनरुदीरते भूय उदयमागच्छन्ति, इत्यनेन प्रकारेणाधिदैवतं देवता अधिकृत्यो अधिदैवतं ॥१२॥ अथाधिदैवत कथनानन्तरं अध्यात्ममात्मानमधिकृत्योकम- ध्यात्म। एतदै ब्रह्म दीप्यते यदाचा वदत्य थैतम्रियते यन्न वदति तस्य चक्षुरेव तेजो गच्छति प्राणं प्राण एतद्वै ब्रह्म दीप्यते यचक्षुषा पश्यत्य थैतन्म्रियते यन्न पश्यति तस्य श्रोत्र- मेव तेजा गच्छति प्राणं प्राण एतदै ब्रह्म दीप्यते यच्छ्रोत्रेण टणेोत्यथैतन्मियते यन्त्र श्टणेाति तस्य मन एव तेजो गच्छ- ति प्राणं प्राण एतदै ब्रह्म दीप्यते यन्मनमा ध्याय त्य थैतन्नि- यते यन्न ध्यायति तस्य प्राणमेव तेजो गच्छति प्राणं प्राणस्ता वा एताः सा देवताः प्राणमेव प्रविग्य प्राणे मृता न मृच्छ- * म्हत्वानमच्छन्त इति A. म्रतान्नमच्छन्त इति D. मृता न मच्छन्त इति टी०। किन्तु म् ता इति स्थाने हप्ता इति क्वचित् पाठान्तरः । पश्चात् प्रयोदतमे खण्डे म्रत्वा न मच्छस इति A. D. पतस्तदेवात्र महावित।

·कौषीतकिब्राह्मणोपनिषत् । [२ खाध्यायः। ति तस्य श्रोत्रमेव तेजो गच्छति प्राणं प्राण एतदै ब्रह्म दीप्यते यच्छ्रोत्रेण शृणोत्यथैतन्मियते यन्त्र शृणोति तस्य मन एव तेजो गच्छति प्राणं प्राण स्त ब्रह्म दीप्यते यन्मनमा ध्यायत्यथैतम्रियते यन्न ध्यायति तस्य प्राणमेव तेजा गच्छति प्राणं प्राणस्ता वा रताः सवी देवताः प्राणमेव प्रविश्य प्राणे मृत्वा न न्ते तस्मादेव पुनरुदोरते वाचा चक्षुषा श्रोत्रेण मनमा चेन्द्रियेण वदनमवलोकनं श्रवणं ध्यानञ्च यथाक्रमेण कुरुते चेद्दीपनं, न वेन्मरणं । अमेवीगादित्यस्य चक्षुश्चन्द्रममः श्रोत्रं विद्युतो मनो वायोः प्राण इत्यत्र विशेषः । अन्यत् पूर्ववड्याख्येयं । दैव- परिमर ज्ञानस्य फलमाह, तत् तस्मिन देवे परिमरे ज्ञाते यदि पक्षान्तरे असम्भावितमिदं अथ कथञ्चिदैवाद् भवेत्, इ प्रसिद्धवाः, वै समयमाणा एवं विद्वांसः उक्रेन प्रकारेण दैव- परिमर ज्ञानवन्तः, उभौ द्वौ पर्वती गिरी अभिवतयातां अभिप्रवर्तयेरन् सर्वतः प्रवृत्तिं इन्दयुद्धै रिवोत्पतनाधोभूमि- प्रवेशादिकं कारयेयुः। तो च किं पर्वतावल्पावेकदेशस्यौ, नेत्याह, *तुस्तुर्षमाणा दक्षिणश्च उत्तरश्च पास्तरणं कुर्वाणी दक्षिण एक स्तादृशश्चोत्तरः,चकारी दक्षिणेत्तरयोस्तु स्तूप्रमाण- पदमम्बन्धार्थो । अयमर्थः । उत्तरपूर्वादिदेशस्थ एकः अपरश्च भारतखण्डादिस्थः उभावपि भास्करगतिनिरोधको पृथिवों । * तुतूर्घमानाविति पाठान्तरः ।

·२चध्यायः । दीपिकासहिता। मृच्छन्ते तस्मादेव पुनरुदीरते तद्यदि ह वा एवं विद्वां- समुभी पर्वतावभिप्रवर्तयातां दक्षिणश्चोत्तरश्च तुस्तू- पमाणौ न हैनं स्तृण्वीयातामथ य एनं द्विषन्ति यांश्च स्वयं दृष्टि त एवैनं परिम्रियन्ते ॥ १३ ॥ अथातो निःश्रेयसादानमेता ह वै देवता अहं- पादपीडनेन पातालं नयन्ती विश्वावकाशं स्वदे हेन व्यवस्यन्ता- विति न हैनं स्तृण्वोयातां एनं एतान् विदुषः ह प्रसिद्धं नैव स्तृण्वीयातां नैव ब्रह्यातां नैव हिंस्यातां अतिक्रमणं नैव कुर्वी- यातां यद् कमेभिस्तदेव कुर्यातामित्यर्थः । अथैवं मकलदैवपरि- मरज्ञानानन्तरं ये दैवपरिमरज्ञानन्या गतभाग्या एनं देवप- रिमरज्ञानवन्तं दिषन्ति असहिष्णवोऽपकारान कुर्वन्तो न बहु मन्यन्ते। यांथ प्रसिद्धवान् गतभाग्यान, चकारः पूर्वेषामपि समु- चयार्थः, स्वयं देवपरिमर ज्ञानवान् देष्टि न सहते कुतश्चिदभा- ग्ययोगात एनं सर्व परिम्रियन्ते, एनं दैवपरिमर ज्ञानवन्नं ते एतस्मिन् वेषिण एतम्ब देव्याश्च मर्वे निखिलाः सपुत्रपाबान्धवा इत्यर्थः । परिम्रियन्ते सर्वतो निधनं गच्छन्ति ॥ १३ ॥ अथ परिमरगुणोपासनानन्तरं अतो यस्मात् फलान्तरापे- क्षाऽस्मात्कारणान्निःश्रेयमादानं, निःश्रेयमं सर्वस्मादुत्कर्षरूपो गुणे मोक्षविशेषः, तहुण विशियस्य प्राण स्यादानं स्वीकारः क्रियत इति शेषः । तत्र प्राण निःश्रेयसमिति नाविचार्य स्नेहादिना वोकृतं किन्तु महता सङ्घर्षेण विचारितं, एतदर्थ- ·[२ अध्यायः। कौषीतकिब्राहाणेपनिषत् । श्रेयसे विवदमाना अस्माच्छरोरादुच्चक्रमुस्तडामा- णत् शुष्कं दारुभूतं शिष्येऽथैनहाक् प्रविवेश तहाचा- माख्यायिकामाह, मी निखिला ह किल वै प्रमिद्धा देवता देवताशब्दवाच्या वागाद्या:, अहं श्रेयमे अइंवादेनात्मनः श्रेय प्राधिक्यं, तदर्थ विवद माना: मामन्तरेण का भवत्य इति खव्यतिरिकाः परास्तिरस्कुर्वत्य इत्यर्थः । स्वयं निश्चयं कर्तुम- शाका: प्रजापतिं पितरमेत्याचुर्भगवन को नः श्रेष्ठ इति, स हि प्राणे श्रेष्ठ्यं जाननपि व सुतानां दुःखं दातुमश कोऽमु- मुपायं प्रत्य पद्यत, यस्मिन व उत्क्रान्ते इदं शरीरं पापिष्ठं शव- समानं भविष्यति स वः श्रेष्ठ इत्युक्रे तथैव श्रेष्ठ्यनिधारणार्थ क्रमेणोत्क्रमणं कृतवत्य इत्याह, अस्मात्प्रत्यक्षाच्छरीरान्मनुथ्या- दिदेहादुच्चक्रमुर्वागादयः क्रमेण उत्क्रमणं चक्रुः । तत् स्थूल- शरीरं वागादीनां प्रत्येक मुत्क्रमणे वदनादि व्यापार मकुर्वत् स्थितं। यदा पुनर्मुख्यप्राण उत्क्रान्तस्तदा दारुभूतं चिताकाष्ठ- समानमस्पृश्यं सर्वव्यापारशून्यं शिय्ये शयनं कृतवत्। एवं व्यति- रेकेण निश्चये सम्पन्नेऽप्यतिस्पर्धावशादन्वयमन्तरेण निश्चयमन- धिगच्छन्तोऽन्वयमप्यनुष्ठितवन्त इत्याह, अथ शरीरस्य दारुभू- तस्य शयनानन्तरं एतच्छरीरं वाक् वागिन्द्रियं प्रविवेश प्रवेश कृतवती। तत शरीरं वाचा वागिन्द्रियेण वदत् वदनव्यापार कुर्वत् शिथ्य एव शयनं कृतवदेव। न दथितवत् । वाक- तडाप्राणत इति D. तडाकात इति A. घशुद्धं ।

·२ अध्यायः । दीपिकासहिता। वदच्छिष्य एवाथैनचक्षुः प्रविवेश तहाचा वदचक्षुषा पश्यच्छिष्य एवाथैनछोचं प्रविवेश तहाचा वदचक्षुषा पश्यच्छोण शृण्वच्छिष्य एवाथैनन्मनः प्रविवेश तहा- चा वदचक्षुषा पश्यच्छ्रोत्रण शृण्वन्मनसा ध्यायच्छिष्य एवाथैनत्याणः प्रविवेश तत्तत एव समुत्तस्थौ ता वा एताः सा देवताः प्राणे निःश्रेयसं विदित्वा प्राणमेव प्रवेशानन्तरं चक्षुरिन्द्रियं प्रविष्टं ततश्चावलोकनं वरनचाभूत् । अनन्तरं श्रीन्द्रियं प्रविधं ततश्च श्रवणावलोकनवदनान्यभूवन् । अनन्तरं मनः प्रविष्टं ततश्च ध्यानश्रवणावलोकनवदनान्या- सन् न तु शरीरमुत्थितवदित्येतत्पर्यायत्रयेणाह, अथैन- वक्षः प्रविवेश तहाचा वदचक्षुषा पश्यच्छिथ्य एव, अथैनत् ओत्रं प्रविवेश तद्दाचा वदचक्षषा पम्य च्छोत्रेण श्टण्वच्छि व्य एव, अथैनत् मनः प्रविवेश तहाचा वदञ्चक्षुषा पम्प छोत्रेण पटण्वन्मनसा ध्यायच्छिथ्य एव स्पएं, अथ वाक्चक्षुःोत्रमन:- प्रवेशानन्तरमेतच्छरोरं वदत् पश्यत् ण्ट एवत् ध्यायत् प्राणी मुखविखान्तर्वर्ती पञ्चत्तिर्वायुविशेषः प्रविवेश प्रवेशं कृत- वान्, तच्छरोरं तत एव तस्मात्प्राण प्रवेशादेव न वन्यस्मा- त्समुत्तस्था सम्यगुत्थानं कृतवत्, ते च वागादयः परित्यका- भिमानाः देवाः देवशब्दाभिधेयाः माणे शरीरोत्यापन- हेतो प्रकृष्टचेष्टावति निःश्रेयसं सर्वेभ्यो वागादिभ्य उत्कर्ष * सर्वत्र मूले दयोलीकयोश्च (B. D.) शिष्ये, चपरास तु शिश्ये । . K ·कौघोवकिब्राह्मणोपनियत्। [२ अध्यायः। प्रज्ञात्मानमभिसम्भूय सहैवैतैः सर्वैरस्माच्छरोरादु- चक्रमुस्ते वायुप्रविष्टा आकाशात्मानः स्वरीयुस्तथो एवैवं विद्वान् प्राणे निःश्रेयसं विदित्वा प्राणमेव प्रज्ञात्मानमभिसम्भूय सहैवैतैः सर्वैरस्माच्छरीरादु- विदित्वा प्राणमेव प्रकृष्टचे टावन्तं न त्वन्यं प्रज्ञात्मानं प्र- ज्ञात्मनो भूम्न उपाधिभूतं प्रसादं, अथवा प्राणे मति प्रज्ञाया दर्शनादमति चादर्शनात्प्राणस्य प्रजात्मत्वमविरुद्धम- भिहितं, प्राणमेव प्रज्ञात्मानमिति अभिसम्भूय सर्वतः सम्भवनं प्राप्तिं कृत्वा, सहैवैतेः सर्वैरतैः प्राणापानव्यानसमानोदाने- निखिलैः सह, यथा प्राणवृत्तिभेदा अध्यात्मिक परिच्छेदशू- न्यास्तददागादयोऽपीत्यर्थः, अस्मात् प्रत्यक्षाल्लोकात् तनुरूपात् शरीराच्चक्षुराद्यभिमानादित्यर्थः, उच्चक्रमुः उत्क्रमणञ्चक्रुः। ते परित्यक्तदभिमाना: वागादयः वायुप्रतिष्ठा वारा वाधि- दैविके प्राण प्रतिष्ठा प्राणो निःश्रेयसमिति ज्ञानमाश्रयो येषां ते वायुप्रतिष्ठाः, श्राकाशात्मानः आकाशवत्सर्वगत आत्मा येषां ते अाकाशात्मानः वरीयुः स्वः स्वर्गमन्यादिस्वरूपमीयुः ययुगतवन्त इत्यर्थः । तो एव अपि तददेव यथा देवाः न त्वन्यथा, एवं विद्वान् उ केन प्रकारेण प्राणे निःश्रेयसं जानन् सर्वेषां भूतानां निखिलानां स्थिरजङ्गमानां प्राणमेव प्रज्ञात्मा- नमभिसम्भूय सहैवैतेः सर्वैर स्माट्याख्यातात् शरीराच्छरीरा- वायुप्रतिष्ठा इति टो। * ·. २ अध्यायः । दीपिकासहिता त्क्रामति स वायुप्रविष्ट आकाशात्मा स्वरेति स तगच्छति यचैते देवास्तत्प्राप्य यदमृता देवास्तद- मृतो भवति य एवं वदं॥ १४ ॥ अथातः पितापुत्रीयं सम्पदानमिति चाचक्षते भिमानादु कामति उत्तिष्ठति शरीराभिमान परित्यजनी- त्यर्थः। स वायुप्रतिष्ठ श्राकाशात्मा स्वरेति व्याख्यातं । उपासक- स्यैकत्वादेकवचन विशेषः । एवं प्राणे ब्रह्मेत्युपासनं स्थाप्यत इति तत्फलमाह, स्वः स्वर्ग प्राणं ब्रह्मज्ञानोत्यादनदारानन्दात्मानं वैति। स्व रेतीत्येतयाकरोति, म उपासकस्तद्भवति उक्त प्राण- खरूपं भवति। तच्छब्दार्थमाह, यत्र यस्मिन प्राणस्वरूपे एते देवाः एते वागादयोऽग्न्याद्यात्मका देवशब्दाभिधेयाः । ननु वागादोनामन्याद्याप्तिलक्षणममृतत्वं तत्प्राप्ता, उपासकस्य पुनः तत्प्राप्ती किं स्थादित्यत पाह, तत्प्राण वरूपं प्राप्य अवाप्य तद- मृतः तत् सर्वपरिच्छेद शून्यममतत्वं यस्य स तदमृतो भवति स्पष्टं, यदमृताः यत् प्रसिद्धं सर्वपरिच्छेदशून्यममतत्वं येषां ते यदमृता देवा वागाद्याः ॥ १४ ॥ दूदानों प्राणविदः सम्पत्तिकमाइ, अथ प्राणेपासनान- न्तरं, तो यस्मान्मरणमवश्यंभावि अस्मात्कारणात, पिता- पुत्रीयं पित्रा पुत्राय दीयमानं पितापुत्रीयं, सम्प्रदानं सम्यक् मदीयत इति सम्प्रदानं सम्पत्तिकमत्यर्थः । इति चाचचते * वायुप्रतिष्ठ इति टी। + तद्वतीति टो। K2 ·६८ काषीतकिब्राह्मणोपनिषत् । [२ अध्यायः। प्राका- पिता पुत्रं प्रेष्यन्नाहयति नवस्तृणैरगारं संस्तीर्याग्नि- मुपसमाधायोदकुम्भं "सपाचमुपनिधायाहतेन वास- सा सम्पच्छन्नः पिता शेत एत्य पुत्र उपरिष्टादभिनिप- धत इन्द्रियैरिन्द्रियाणि संस्पृश्यापि वास्मा आसीना- याभिमुखायैव सम्पदध्यादयाम्मै सम्पयच्छति वाचं में अनेनैव प्रकारेण कथयन्ति । पिता पुत्रं प्रेष्यन् कुतश्चिन्त्रि- मित्तात् मरियामीति निश्चित्येत्यर्थः, पिता जनकः पुत्रमा- रसं तनयमाइयति श्राकारयति सम्पत्तिकमार्थ । रणे इतिकर्तव्यतामाह, नवैस्तृणैर्नवीनैः कुशादि भिस्तृणैर- गारं संमतीर्य गृहमाच्छाद्य अग्निमुपसमाधाय तस्मिन् ग्टई श्रीतं मात वाग्निं संस्थाप्य अग्नेरुत्तरतः पूर्वतो वा उद कुर्म सपात्रमुपनिधाय नोरेण पूर्ण कलशं ब्रोहिपूर्णपात्रसहित समीपे संस्थाप्य अहतेन वासमा सम्प्रच्छन्नः नवीनेन इस्त्रेण संवृतः, स्वयं ज्येतः श्वेतः सितमाल्याम्बरधर इत्यर्थः, एन्य प्रागत्य पाहयतीत्यन्चयः, पुत्रे भागते तनये उपरिष्टादुपरिभागे अभिनिपद्यते सर्वतो नितरां प्राप्नोति। अभिनिषदनेतिकर्त- यतामाह, इन्द्रियैश्चक्षुरादिभिः स्वकीयैरस्य पुत्रस्य इन्द्रि- याणि चक्षुरादीनि संस्पृश्य सम्यक् स्पर्शनं विधायाभिनिपद्यत रत्यन्वयः। यहा पिता भेते पुत्रोऽभिनिपद्यत इति पाठाद- सपात्रमुपनिनायेति B. C. + स्वयं श्वेत इति टो। + अघि वास्याभिमुखत रव यासीताथामा इति टी. । * ·२ अध्यायः।) दीपिकासहिता। दए त्वयि दधानीति पिता वाचं ते मयि दध इति पुत्रः प्राणं मे त्वयि दधानीति पिता प्राणं ते मयि दध इति पुत्रश्चक्षुर्मे त्वयि दधानोंति पिता चक्षुस्ते मयि दध इति पुत्रः श्रोत्रं मे त्वयि दधानीति पिता श्रीवं ते मयि दध इति पुत्रोऽन्नरसान्मे त्वयि दधानीति पितान्नरसांस्ते मयि दध इति पुत्रः कर्माणि मे त्वयि दधानीति पिता कर्माणि ते मयि दध इति पुत्रः - न्वयः । पक्षान्तरमाह, अपि वा अथवाऽस्य पुत्रस्याभिमुखत एव मन्मुखत एव न त्वन्यथा, उपरिपदस्य लोकगस्तित्वादि- त्यर्थः, श्रासोत उपविशेत् । अथानन्तरमस्मै पुत्राय सम्प्रय- छति सम्यक् प्रयच्छेत् वक्ष्यमाणेन विधिना खवागादीन् दद्दादित्यर्थः, वाचं वागिन्द्रियं मे मम पितु मुमूर्षाः त्वयि पुत्रे ममानृण्यस्य विधातरि दधानि धारयाणि, इत्यनेन प्रका- रेण पिता जनक आहेति शेषः । एवं पित्रोके वाचं वागिन्द्रि ते तव पितुर्मयि पुत्रे दधे धारये इत्यनेन प्रकारेण पुत्रस्तनय बाहेति शेषः । प्राणं मे त्वयि दधानीति पिता, प्राणं ते मयि दध इति पुत्रः। चक्षुर्मे त्वयि दधानोति पिता, चक्षुस्ते मयि दध इति पुत्र: । श्रोत्रं मे त्वयि दधानोति पिता, श्रोत्रं ते मयि दध इति पुत्रः । अन्नरमान मे त्वयि दधानीति पिता, अनरसास्ते * शरीरं मे त्वयि दधानीवि पिता रोरं ते मयि दध इति पुत्र इति A. पुस्तके समधिकः पाठः ।

·कोषीतकि ब्राह्मणोपनिषत् । ७० [२ अध्यायः सुखदुःखे मे त्वयि दधानीति पिता सुखदुःखे ते मयि दध इति पुत्रः आनन्दं रतिं प्रजाति मे त्वयि दधा- नीति पितानन्दं रतिं प्रजातिं ते मयि दध इति पुत्र इत्यां मे त्वयि दधानीति पितेत्यां ते मयि दध इति पुत्रो मनो मे त्वयि दधानीति पिता मनस्ते मयि दर्ध इति पुत्रः प्रज्ञां मे त्वयि दधानीति पिता प्रज्ञां पुत्रः । मयि दध इति कर्माणि मे त्वयि दधानोति पिता, कर्मा- णि ते मयि दध इति पुत्रः। सुखदुःखे मे त्वयि दधानोति पिता, सुखदुःखे ते मयि दध इति पुत्रः। श्रानन्दं रतिं प्रजाति मे त्वयि दधानीति पिता, श्रानन्दं रतिं प्रजातिं ते मयि दध इति पुत्रः । इत्यां मे त्वयि दधानोति पिता, इत्यां ते मयि दध इति पुत्रः। धियो विज्ञातव्यं कामान्मे त्वयि दधानीति पिता, धियो विज्ञातव्यं कामांस्ते मयि दध इति पुत्रः । प्राणं घ्राणं मख्यञ्च प्राणं । चक्षुःश्रोत्रे स्पष्टे। अन्नरसान्मधुरादोन्। पूर्व करणग्र- हणं, दूत श्रारभ्य विषयग्रहणं, उभयत्र करणविषययोः सम- पणार्थ कर्माणि अादातव्यानि। सुखदुःखे शरीरोपभाग्ये । आनन्दं रतिं प्रजाति मैथुनस्थावसाने श्रानन्दस्ततः प्रागतिः ततः प्रजातिः पुत्राद्याः । इत्या गतीः । धियोऽन्तःकरण वृत्तीः, विज्ञातव्यं तासां विषयः। कामानिच्छाविशेषान् । अन्यन्नवस्वपि पर्यायेषु वाकपर्यायवयाख्येयं । पाठान्तरं इत्यां ते मयि दध * प्रजातीरिति B.C.

·२ अध्यायः।] दीपिकासहिता। ७१ ते मयि दध इति पुत्रो यद्यु वा उपाभिगदः स्यात् समासेनैव ब्रूयात्पाणान्मे त्वयि दधानीति पिता प्राणस्ते मयि दध इति पुत्रोऽथ दक्षिणादृदुपनि- कामति तं पितानुमन्त्रयते यो ब्रह्मवच्चर्स कोर्ति- स्त्वा जुषतामित्यथेतरः सव्यमन्वंसमभ्यवेक्षते पाणि- नान्तहीय वसनान्तेन वा प्रच्छाद्य स्वान् लोकान् मयि दध इति पुत्र इत्यनन्तरं मनो मे त्वयि दधानीति पिता मनस्ते इति पुत्रः प्रज्ञां मे त्वयि दधानीति पिता प्रज्ञा ते मयि दध इति पुत्र इति। यद्यु वा उपाभिगदः प्रत्येकं वकुम- ममर्थः स्यात्ममासेनैव वदेत्प्राणान्मे त्वयि दधानोति पिता प्रा- णांस्ते मयि दध इति पुत्र इति। अथानन्तरं दक्षिणात्। पितुः प्रदक्षिण प्रकारेण प्राङ् प्राच्यां दिशि उपनिष्क्रामति पितुःम- मीपदेशाइहिर्गच्छति, तं पुत्रं पिता जनकः अनुमन्त्रयते पश्चात् सम्बोध्य ब्रूते । अनु मन्त्रणवाक्यमाह, यश: लौकिको बन्धुजना- दिभ्यः कोर्तिः, ब्रह्मवर्चमं ब्रह्मतेजः, अन्नाद्यं अन्नञ्च तदाद्यञ्च अन्नाद्यं, कीर्तिः शास्त्रीयं यशः, त्वा त्वां पुत्रं जुषतां मेवतामित्य- नेन प्रकारेणानुमन्त्र यत इत्यन्वयः । श्रथ एतदनमन्त्रणानन्तरं, इतरः पुत्रः मव्यं वामं अंसं बाहुमूलं स्वस्थान्ववेक्षते पश्चादव- लोकयते। अवलोकनप्रकारमाह, पाणिना करणान्तर्धाय व्यवधाय वमनान्तेन वा, वाशब्दः पूर्वेण सहेच्छा विकल्पार्थः, प्र- ·७२ कौषीतकिब्राह्मणेपनिषत् । (२अध्यायः। कामानाप्नुहीति स यद्यगदः स्यात्पुत्रस्यैश्चर्ये पिता वसेत् परि वा व्रजेद्या वै प्रेयात्तथवैनं समापये- युर्यथा समापयितव्यो भवति यथा समापयितव्यो भवति॥ १५॥ इत्यारण्यके कौषीतकिब्राह्मणोपनिषदि द्वितीयो ऽध्यायः समाप्त:॥*॥ छाद्य आच्छाद्य पितरं प्रत्याह, स्वान् लोकानिरतिशय- प्रीतिजनकान् देशविशेषान् कामान् कमनीयान् तत्रस्थितान् वा भोगानाप्नुहि प्राप्नुहि, इत्यनेन प्रकारेण ब्रूयादित्यनुषङ्गः । एवं पुत्रेण कृते म पिता यदि कथञ्चिदगदः स्यान्नीरोगो भवेत्पुत्रस्य तनयस्यैश्वर्ये विभवे पिता जनको वसेत् निवास कुर्यात्प्रवामिवत् ग्टहकार्य किमपि नानुमन्दध्यादित्यर्थः । परि वा ब्रजेत् वाशब्दः पक्षान्तरार्थः, यदि वैराग्यं तद' परि- त्यजेत् सर्वमङ्गपरित्यागं कुर्यादित्यर्थः । यद्यु वै अपि कञ्चित्प्र- सिद्धं प्रेयात्परलोकं गच्छेद्यदेव प्रसिद्ध मेव वागादिकं न त्वन्य- देतं पुत्रं प्रति समापयति सम्यक् प्रापयति, तथा तद्ददेव समापथितव्यो भवति सम्यक प्रापणीयो भवति मर्वैः कामैरिति शोषः। तथा समापयितव्यो भवति व्याख्यातं । वाक्याभ्यामो- ऽध्यायपरिममाप्यर्थः ॥ १५ ॥ इति श्रीशङ्करानन्दभगवतः कृतौ कौषीतकिब्राह्मणोप- निषद्दीपिकायां द्वितीयोऽध्यायः समाप्तः ॥ * ॥

·३ अध्यायः1] 'दीपिकासहिता। प्रतर्दनो ह वै दैवोदासिरिन्द्रस्य प्रियं धामोप- जगाम युद्धेन च पौरुषेण च तं हेन्द्र उवाच प्रतर्दन यस्था हेतोः पर्योपासना प्राणोपासना च विविधगु- णोका तां ब्रह्मविद्यां विवः तस्यामास्तिक्यं जनयितुं प्रतर्दन काश्यं देवेभ्योऽभ्यधिकबलल म्यादिमन्तं ब्रह्मविद्यार्थिनं शिव्यं देवराजच्च मत्यपाशनिबद्धं मनुव्येषु ब्रह्मविद्यां वनुमनिच्छ- न्तमपि गुरुं सम्पाद्याख्यायिकामाह, प्रतर्दनः प्रकर्षण तर्द- यति भमयत्यभिभवति स्वशत्रूनिति मार्थकनामा प्रतर्दनः, ह किल देवोदामि: दिवोदासम्य काशिराजस्य पुत्रो देवादामिः, इन्द्रस्य देवराजस्य परमर्श्वर्यसम्पन्नस्य प्रियं धाम प्रियं स्थानं खमिति यावत, उपजगाम प्राप्तवान्। तत्प्राप्ती कारणमाह, युद्धेन च पौरुषेण च समर यज्ञेनाने कभटपथाहुतिदीप्यमान- शस्त्रामिना पुरुषसम्बन्धिनोत्साहेन च स्वर्गमर्मपरिज्ञानेने त्यर्थः। चकारावुभयोरपि कारणत्वममुच्चयार्थी । तं ममर शौण्डमुत्मा- हिनं स्वर्गमागतं प्रतर्दनं ह किल इन्द्रः युद्धपौरुषाभ्यां परितोष प्राप्तो देवराज उवाच उक्तवान्। इन्द्रोकिमाह, प्रतर्दन हे प्रतर्दन वरमभिलषितमर्थं ते तुभ्यं प्रतर्दनाय मत्परितोष- कारिणे ददानि प्रयच्छानि ददामीत्यर्थः, इत्यनेन प्रकारेण उवाचेत्यन्वयः। म इन्द्रेणोकः इकिल उवाच प्रतर्दनः स्पष्टं । प्रतर्दनोनिमाह, त्वमेव मत्पुरतः स्थिता हिताहितज्ञा देवराजो न त्वन्या मे मह्यं प्रतर्दनाय हितार्थिने मदर्थमित्यर्थः, वृणीव हितमिष्टं वार्थ प्रार्थयख। प्रार्थ मानं वरमाह, यं प्रसिद्ध- L ·७8 कौषीतकिब्राह्मणोपनिषत् । [३ अध्यायः । *वरं वृणीष्वेति स होवाच प्रतर्दनस्त्वमेव मे रणोष्ट यं त्वं मनुष्याय हिततमं मन्यस इति तं हेन्द्र उवाच न वै वरोऽवरस्मै वृणीते त्वमेव वृणीष्रेत्यवरो वै किल मभीएमथं त्वं सर्वजो देवराजः मनष्याय अजानकानना- न्तर्वर्तिने ऽनेकशुभाएभव्यामिश्रकर्मफल दावाग्निमन्तप्तगात्राय मनुष्यजातियुजे हिततममतिशयेन हितं नातः परं हितमित्यर्थः, मन्यमे निश्चिनोषि, इति अनेन प्रकारेण। तमिन्द्रं प्रत्येवं- वादिनं प्रतर्दनं ह किल इन्द्रो देवराजो ब्रह्मविद्यां दातु- मशन उवाच उतवान् लौकिकं नयं। इन्द्रोकिमाइ, न वै वरः परस्मै वृणीते वै प्रमिद्धं, परस्मै अन्याथ, वरो वरं न वृणो- तेऽन्यो न प्रार्थयते यत एवमतः स्वार्थ वरं त्वमेव वृणोति स्पष्टं । एवमिन्द्रेणोके अवरः वरं ददानोति प्रतिज्ञाय भव- ता निर्दिष्टोऽर्थी दत्तः स्यादिति शेषः, वै प्रसिद्धो मनुष्येणा- ज्ञानावृतदृष्टिना मया याचितः तईि तदा किल निश्वतं मे मह्यं हिताहित ज्ञानशून्यायेति होवाच प्रतर्दनः ह किल एव- मुक्तवान् प्रतर्दनो देवराजं, स्वार्थी वरोऽयमिति। यो प्रथ प्रतर्दनवाक्यानन्तरं खलु निश्चितमिन्द्रः सत्यवादिनामग्रगण्या देवराजः मत्यात् वरं ते ददानीति स्वप्रतिज्ञानात् यथार्थवच- नादेव नेयाय नापजगामैव प्रतर्दनार्थं वरदातापि स्वयं खस्मै वरं याचितवान्नत लौकिकं नयमङ्गोचकारेत्यन्वयः । मत्या- * वरं ते ददानीति टो०. F. G. पुस्तकयोश्च । + वरः परस्मा इति टी०. F. G.: तईि किलेति टो०. F. G.

·३ अध्यायः।] दीपिकासहिता। ७५ मेति होवाच प्रतर्दनोऽथो खल्विन्द्रः सत्यादेव नेयाय सत्यं होन्द्रस्तं हेन्द्र उवाच मामेव विजानीयेतदेवाहं मनुष्याय हिततमं मन्ये यन्मां विजानीयात्रिशीपीणं दनपगमने कारणमाह, मत्यं होन्द्रः सत्यं यथार्थव रूपं यत्किञ्चिदागर्थस्वरूपं इन्द्रो देवराजो हि यस्मात्तस्मान्नेया- येत्यन्वयः। स सत्यपाशाभिबद्ध इन्द्रो ह किल उवाच उक- वान, प्रतर्दनार्थमात्मानं वरं याचितवानित्यर्थः । इन्द्रोकि- माह, मामेवाम्मत्प्रत्ययव्यवहारयोग्यमानन्दात्मानमेव न वन्यं विजानीहि अवगच्छ माक्षात्कुर्वित्यर्थः । एतदेव मे ज्ञानमेव न त्वन्यद, अहं भवते वरस्य दाता याचिता च, मन व्याय हिततमं व्याख्यातं मन्ये निश्चिन्वे । एतच्छब्दार्थमाह, यत्प्रसिद्धं वेदान्तेषु ब्रह्मविदाप्नोति परमित्यादिना मामुक- मानन्दात्मानं विजानीयात् माक्षात् कुर्यादित्यर्थः, यन्मां विजानीयादेतदेव हिततमं मन्य इत्यन्वयः। ननु तव ज्ञाने तवान्यस्य वा यदि कश्चनातिशयोऽभूत् तईि तद्धिततमं न त्वन्यथेतिशङ्कायामदैतज्ञानं गुरु माट बधप्रमुखपापोन्मूलकं, अत श्राह, त्रिशीर्षाणं विशोष त्वानं त्वष्टुरपत्यं विश्वरूपमहनम् निपातितवान्, अरुन्मुखान् यतीन् रुच्छब्दः वेदाध्ययनं तेन उपनिषदर्थविचारो ब्रह्ममोमांमापरपर्यायो लक्ष्यते, त- वेषां मुखे नास्ति ते अरुन्मुखा: तान् यतीन् प्रयत्नवतश्चतु- र्थाश्रमिण: मालाकेभ्यः मालाकाणां अपत्यानि माला- म इति। इति टी.. F. G. + हीन्द्रः स हेन्द्र इति टी०. F.G. * 12 ·काषीतकिब्रा राह्मणेपनिषत् । [३ अध्यायः। त्वाष्ट्रमहनमरुन्मुखान् यतीन् *सालारकेभ्यः प्रायच्छ बह्वीः सन्धा अतिक्रम्य दिवि प्रिह्लादीयानणमह- मन्तरिक्षे पोलामान पृथिव्यां कालकाजस्तस्य मे हकेयाः मालाका इति यावत् तेभ्योऽरण्यश्वभ्य इत्यर्थः, प्रायच्छं प्रकर्षण वज्रेण शतधा विभज्य दत्तवान द्यापि च तेषां मस्तकविपाका: करीरा दृश्यन्ते। बही यसोः स्वरू- पतः मङ्ख्यातश्च मन्धाः सन्धीनित्यर्थः, अतिक्रम्य स्पष्टं, दिवि खर्गे प्रह्लादीन प्रह्लादिन: प्रह्लादेन नित्यमम्बन्धिनः अनेक- कोटिमङ्ख्याकान्महामायाननेकच्छिद्रघातिनोऽसुरान् प्रहाद- परिचार कानित्यर्थः, अटणं हिंमितवान अहमात्म ज्ञानी- न्द्रस्तुभ्यं वरस्य दाता अन्तरिक्षे भुवीके पौलोमान् पुलोम- सम्बन्धिनोऽसुरविशेषान् बद्दीः सन्धा अतिक्रम्य अटणमि- त्यनुवर्ततेऽत्र वक्ष्यमाणे च । पृथिव्यां भूलाके क लका- ज्यान कालकञ्जसम्बन्धिनोऽसुरान् भूयमां परस्परसम्बन्ध- स्थावश्यंभावित्वात् कालकञ्जा एव कालकाज्याः तान्। ननु किं प्रकृते तावतेत्यत आह । तस्य गुरुब्राह्मण बधस्य कर्तुः सन्या- सिनाञ्च श्वभ्यो दातुलीकत्रयेऽपि यज्ञादि सम्पन्नमहामाया- सुरसंचास्योपसंहर्तुरात्मज्ञानिनोऽन्येन मनमापि कर्तुमशक्यं कर्म * ला. इति D. टीकायाञ्च कुत्रचित् । +प्रहादीनिति F. C. प्रलादीनिति B. E. * कालकाज्यानिति B. C. कालखञ्जानिति D. कालकज्यानिति F. ई कालखवान् कालखनसम्बन्धिन इति D.

·३ अध्यायः ।] दीपिकासहिता। सच *न लोम चनामीयत स यो मां वेद न ह वै तस्य केन चन कर्मणा लाको मीयते न स्तेयेन न भ्रूणह- कुर्वतो मे मम इन्द्रस्य तवोपदेशकस्य तत्र तस्मिन्नतिकरे कर्मणि क्रियभाणे ब्रह्मबधादिलक्षणे न लोम च मा मोयते न लोमापि अत्यल्पोऽपि केश दूत्यर्थः, मा मीयते न मीयते न हिंस्यते उकेन केनचिन्कर्मणा। ननु एतत् भवत एवं न त्वम्मदादेरित्यत श्राइ, म मदन्या मतानो प्रसिद्धः यः यः कश्चिद्देवो मनुष्यो वा मां वेद प्रानन्दात्मानमिन्द्रं विजानीयात् श्रहमानन्दात्मास्मीति माक्षात् कुर्यात् नास्य केन च कर्मणा लोको मोयते अम्य मामानन्दात्मानं साक्षात् कुर्वतः, केन च वक्ष्यमाणेन भ्रूण हत्यादिना कर्मणा पातके न शास्त्र निषिद्धेन व्यापारण लोकः कृतस्य करिय्यमाणस्य च सुकृतस्य फलं मुत्यु- दक न मोयते न हिंस्यते। हिंमकानि कर्माण्येकदेशेन दर्शय- बाह, न माहबधेन न पिलबधेन न स्तेयेन न भूण हत्यया, माता- पितरौ प्रसिद्धी तयोर्बधी प्राण त्यागानुकूलव्यापारो लोक- दयभ्रंश हेतु : प्रत्येकं प्रसिद्धः, स्तेयं सुवर्ण परिमित सुवर्णस्य ततोऽप्यधिकस्य वा स्वामिनः परोक्षमादानं तेन, भ्रूणो वेदस्य वेदयोर्वेदानां वाधिगतार्थेन अध्ययनेन सह वर्तमाणे दिजो- त्तम इत्यर्थः, तस्य मनमा वाचा कर्मणा वापराधशून्यस्य । वहस्तादिना बधो भ्रण हत्या तया। कर्मसामान्यस्य विशेषा न लोम च मा मोयते स यो मां विजानीयावास्य इति टी०. F.G. (मामीयेति B.) * ·कोषीतकिब्राह्मणोपनिधत् । [३ अध्यायः। त्यया न माबधेन न पिबधेन नास्य पापं चकृषो मुखान्नीलं वेतीति ॥ १॥ स होवाच प्राणोऽस्मि प्रज्ञात्मानं मामायुरमृतमि- त्युपास्वायुः “प्राणः प्राणे वा आयुयीवयस्मिंच्छरीरे ऽयमिति दर्शयितुं पर्याय चतु ययेऽपि नकारचतुष्टयं। नास्य पापं चकृषो मुखानीलं वेतीति किं बहुनाऽस्य मदात्मज्ञा- निनः पापं चन चऋषः पापमपि कर्तुमिच्छोः मुखात् वदनात् नोलं मुख कान्ति स्वरूपं नीलं नो लमाश्रयस्वरूपं वा मुखात्क- गठजिहादिवदनात् न वेति न व्येति नापगच्छति, इतिशब्दः प्रकृतब्रह्मज्ञान स्तुतिपरिसमा प्यर्थः ॥ १ ॥ एवं ब्रह्मज्ञानं स्तुत्वा श्रात्मनो ब्रह्मण: स्वरूपं विवक्षुः म दुन्द्र इ किल उवाच उक्तवान, प्राणः प्राण शब्दाभिधेयः प्राणापाधिको वाऽस्मि भवामि प्रजात्मा बुद्धिवृत्ति प्रतिफ नत- प्रज्ञानेक स्वभावः तं प्राणं प्रज्ञात्मखरूपं मामानन्दात्मान- सर्वप्राणिनां जीवन कारणं प्राणापानव्यतिरिकं प्राणापानयोराश्रयभूतं असतं मरण शून्यं षड्भावविकार- न्यमित्यर्थः । इति प्राण: प्रज्ञात्मेन्द्रः श्रायुरमृतमस्मोत्यनेन उपाख यावदात्मसाक्षात्कार विजातोयप्रत्यय- न्यं सजातीय प्रत्यय प्रवाई कुरु । नन्वेक स्यैव भवत इन्द्रस्य प्राण: प्रज्ञात्माऽऽयुरममिति गुणाः किमित्याशयतेत्याह, स प्राणः प्राणो वा घायुः प्राण उ वा अम्मतं याव द्यसि बति टी०. F. G. मिन्द्रं आयुः ·३ अध्यायः ।] दीपिकासहिता। प्राण वसति तावदायुः प्राणेन ह्येवास्मिल्लोकेऽमृत- त्वमाप्नोति प्रज्ञया सत्यं सङ्कल्पं स यो 'मामायुरम- तमित्युपास्ते सर्वमायुरस्मिल्लोक एत्याप्नोत्यमृतत्वम- आयुरुतं यत् म प्राण उकः। ननु श्रायुषः प्राण त्वेऽपि न प्राणस्यायुष्टुं यथा माम्नाया गोत्वेऽपि न गाः मास्नात्वमित्यत श्राह, प्राण वा प्रायुः प्राण एवायुः न त्वङ्गाङ्गिगुण गुण्या- दिभेदः। न वेतदायुष एव कि त्वमृतत्वस्यापीत्याह प्राण उ वा अमृतं अमृतमपि प्राण एव। प्राण स्यायुष्टमम्मृतत्व- चापपादयति, यावत यावन्तं कालं हि यस्मात् अस्मिन् प्रत्यक्ष शरीरे शीर्णावयवे कलेवरे प्राणा वमति तावदायुः तावन्तं कालं स्पष्टमन्यत्। इदानीममृतत्वमुपपादयति, प्रा- णेन ह्येव यस्मात्प्राणेनैव न तु शरीरेणापि अमुस्मिन् परोक्षे लोके खादी अमृतत्वं सुखं प्राप्नोति स्परं । नन प्राण म्य क्रियाशकर्भवत: किं प्रज्ञयेत्यत आह, प्रज्ञया ज्ञानशक्तिरूपेण मत्यं सत्यवचनं निघ्प्रपञ्चं ब्रह्म वा सङ्कल्पमिदं मे स्यादितोवं रूपं मनमः प्रचारमधिगच्छतीति शेषः । एवं प्रज्ञादीनामुपयोग- मुक्वायुष्ट्वाम्मृतत्वोपासनयोः फल माह, म प्रसिद्ध उपासको यः यः कश्चिन्मे मम इन्द्रस्य प्राणात्मनोऽपृथग्भूतमायुरमृतमिति व्याख्यातं उपास्ते स्पएं, य उपास्ते स इत्यन्वयः, सर्वमायुरस्मिन् लोक एति निखिलं शतसंवत्सरमायुराप्नोति। श्रायुरूपामनस्य * ह्ये वामुस्मिन्निति टी.. F. ८. । म आयुरिति टो०. F.

·कौषीतकिब्राह्मणोपनिषत् । [३ अध्यायः। क्षितिं स्वर्ग लोके तबैक आहुरेकभूयं वै प्राणा गच्छ- न्तीति न हि कश्चन शक्नुयात् सदाचा नाम प्रज्ञा- पयितुं चक्षुषा रूपं श्रोत्रण शब्दं मनसा ध्यानमेक- भूयं वै प्राणा (भूत्वैकैकमेतानि सर्वाणि प्रज्ञापयन्तीति फलमुक्कामृतत्वोपासनस्य फलमाह, फल माह, श्राप्नोत्यमृतत्वमक्षिति स्वर्ग लोकेऽक्षयममृतत्वं स्पटमन्यत् । प्रतर्दनः प्राणशब्दं श्रुत्वा प्राणानामिन्द्रियाणामेकत्वं स्वयमवगतं प्रसङ्गात पृच्छति, तत् तत्र प्राणानामनेकत्वे मति इकिल एके केचिद्विदाम श्राः कथयन्ति, एकभूयं वै एकभावमेव प्राणा इन्द्रियाणि गच्छ- न्ति स्पष्टं, इत्यनेन प्रकारेणारित्यन्वयः । प्राणानामेकभावे उपपत्तिं यां कथयन्ति तामाह, न हि कश्चन शकुयात् हि यस्मात् कोऽपि न शक्नुयात् मकृदेकवारं युगपदित्यर्थः, वाचा नाम प्रज्ञापयितुं चक्षुषा रूपं श्रोत्रेण शब्दं, वाणिन्द्रि- येण नाम वमिति शेषः, प्रज्ञापयितुं अवगमयित, मवगन्तु- मिति यावत, एतच्चक्षुःश्रोत्राभ्यां सम्बध्यते स्पष्ट मन्यत्, मनसा ध्यातुं मनसा शानं कर्तुमित्यनेन प्रकारेण एककाले व्यापा- राभावेन एकभूयं वै प्राणाः व्याख्यातं, पुनरभिधानं निगम- नार्थ । उक्तं हेतुं विति, एकैकं रूपरसादिकं सर्वाण्येव निखिलानि, एकैकमेवेत्यनेन मम्बध्यते, स्पटमन्यत्, एतानि प्रज्ञपयन्ति प्रकर्षण निष्पादयन्ति गमयन्ति च। एकैकमेव * ध्यातुमिति टी०, F. G. + एकैकं सर्वाण्येतानि प्रज्ञपयन्ति । इति टी०. G.

·३ अध्यायः ।] दीपिकासहिता। वाचं वदन्ती सर्वे प्राणा अनुवदन्ति चक्षुः पश्यत् सर्वे प्राणा अनुपश्यन्ति श्रोचं शृण्वत् सर्वे प्राणा अनु- शृण्वन्ति मनो ध्यायत् सर्व प्राणा अनुध्यायन्ति प्राणं प्रज्ञापयन्तीत्युकं श्टङ्गग्राहिकयाह, वाचं वदन्तों वागिन्द्रियं व व्यापारं कुर्वत् सर्वे प्राणा निखिलानीन्द्रियाणि राजान- मिव वदन्तं सर्वे समागता अनु वदन्ति पश्चाददनोपलचितं खव्यापारं कुर्वन्ति अनुमोदन्ते वा न त्वेकहेलया व्यापारं कुर्वन्तीत्यर्थः। यथा वाचो व्यापारे इतरेषां व व्यापारादुपर-. मस्तथा चक्षुःश्रोत्रमनःप्राणानां स्वव्यापारेऽपोत्येतदाह पर्या- यचतुष्टयेन, चक्षुः पश्यत् मर्व प्राणा अनुपश्यन्ति श्रोत्रं श्टण्वत् सर्वे प्राणा अनुश्टण्वन्ति मनो ध्यायत् मर्व प्राणा अनुध्या- यन्ति प्राणं प्राणन्तं मर्वे प्राणा अनुप्राणन्ति स्पष्टं, अनेनाने- कावधानान्येकस्मिन् काले सूक्ष्मसच्यग्रेण शतपत्रसहसपत्रवेध- नवदस्पष्टविभिन्न कालानि व्याख्येयानि । इति प्रतर्दनप्रश्रपरि- समाप्यर्थः। प्रतर्दन प्रश्नस्येन्द्रोऽङ्गीकारेणैव उत्तरमुकवानित्याह, एवमु इत्यमेवैक हेलया न सर्व प्राणा: स्वस्वव्यापारवन्तः, ह प्रसिद्धं सर्वजनीनानुभवेन, एतदेकहे लया सर्वेन्द्रियाणां स्व- खव्यापाराकरणं, इति ह एवं किल इन्द्र उवाच स्पष्टं । ननु सर्वेषां तवोपाधित्वे समाने कः पक्षपातस्तव प्राणाऽस्मीत्यभि- मान इत्यत आह, अस्ति वेव, तु शब्दः शङ्कानिराकरणार्थः, प्राण हिमम निःश्रेयमात्मन उपाधिनिःश्रेयसरूपः, प्रसिद्धं हि M ·२ कौषीतकिब्राह्मणोपनिषत् । [३ अध्यायः प्राणन्तं सर्वे प्राणा अनुप्राणन्ति एवमु हैतदिति हेन्द्र उवाचास्ति त्वेव प्राणानां निःश्रेयसमिति ॥२॥ जीवति वागतो मूकान् हि पश्यामो जीवति 'चक्षुरपेतेाऽन्धान् हि पश्यामो जीवति श्रोत्रापेतो वधिरान् हि पश्यामो *जीवति मनोऽपेतो बालान् हिं पश्यामा 'जीवति बाहुछिन्नो जीवत्यूरुछिन्न इत्येवं तस्य निःश्रेयसत्वं प्राणसंवादादी,न च तदामोद्भवियति वा किन्तु अस्त्येव वर्तत एव न तु कदाचिन्न वर्तते प्राणानां प्राणस्य पञ्च- वृत्तीनां निःश्रेयसं शरीरधारणोत्थापनादिकं तदाप्यच्च वर्ग- मोक्षादिकं । इति नि:श्रेयमवर्तमानत्वप्रतिज्ञापरिसमाप्त्यर्थः॥२॥ न चैतत् निःश्रेयसं वाक्चक्षुःश्रोत्राणामपि भवतीत्याह पर्याय त्रयेण महेतुकं, जीवति वागपेतो मूकान् हि पश्यामो जीवति चक्षुरपेतोऽन्धान हि पश्यामो जीवति श्रोत्रापेतो जधि- रान् हि पश्यामः स्पष्टं, वाक्चक्षुःश्रोत्रैरपेतो रहितो गावतीति प्रतिज्ञा, अत्र हेतुः मूकान्धबधिराणां दर्शनं । अयमर्थः । इन्द्रियाणां कार्यकगम्यत्वात् कार्याभावे तदभाव इति। जीवति बाहुच्छिन्नो जीवत्यूरच्छिन्नः स्पष्टं ,पर्वायदयेन हस्तपादरहितस्य जीवनमुच्यते, इति प्रकृतपर्यायपरिममाप्यर्थः। एकहेलयोभयत्र हेतुमाह, एवं हि पश्यामः हि यस्मादेवं विवहस्तपादानां जीवनं पश्यामोऽवलोकयामः न च दृष्टेऽनुपपन्नं नामेत्यर्थः, * जोवति मन इत्यादि F. G. टोकायाच नास्ति । + अथ खलु जोवतीति F. G.

·३ अध्यायः] दीपिकासहिता। हि पश्याम इत्यथ खलु प्राण एव प्रज्ञात्मेदं शरीरं प- रिगृह्योत्थापयति तस्मादेतदेवोक्थमुपासीतेति 'सैषा प्राणे सवाप्तिया वै प्राणः सा प्रज्ञा या ग प्रज्ञा स इत्यनेन प्रकारेणाङ्गीकृत्य इति हेन्द्र उवाचेत्यन्वयः। अथ- वाद्य इतिशब्दोऽङ्गीकारार्थः अन्यस्तु प्रकारार्थ इति। न चैत- निःश्रेयसमम्त्येवेत्यस्मिन्नर्थ उपपत्तिर्मग्येत्याह, अथ यस्मात खलु निश्चितं सर्वप्रत्यक्षमिति यावत्, प्राण एव प्रज्ञात्मा क्रियाशक्त्युपाधिक एव ज्ञानशक्त्युपाधिको न त्वन्यः, इदं प्रत्यक्ष शरीरं देहं परिगृह्य अहं ममेति वा स्वीकृत्य उत्थापयति. शयनासनादिभ्य ऊद्धं नयति। दूदानों प्रमगादुपामनान्तरं श्रुत्यन्त र प्रमिद्धं प्राणे स्मारयति, तस्मात् यत ददं शरीरमुत्था- पति प्राणस्तत एतदेव उत्थापनहेतुभूतमेव न त्वन्यत, उक्थं उक्थशब्दाभिधेयमुपासीत व्याख्यातं । ननु यदि प्राण उक्थत्वे- नोपास्यस्तईि पञ्चत्तिमात्र विवक्षितं न परमात्मेत्यत आह, यो वै प्राणो य एवात्र प्राणशब्दाभिधेयः मा प्रमिद्धा प्रज्ञा सर्वबोधसाक्षिणी मंवित् या वा यैव प्रज्ञा उता म प्रसिद्ध प्राणः प्राणपाधिकः परमात्मा। ननु कस्मादेतदेक- मेव तवोपाधिभूतमित्यत श्राइ, मह मिलित्वा हि यस्मात् एतौ प्रज्ञाप्राणे अस्मिन् शरीरे स्पष्टं, वमतो निवासं कुरुतो जोवने, सह मिलिला उत्क्रामतः अस्माच्छरोरादुकमणं कुरुतो * यो वै प्राणः सा प्रज्ञा या वा प्रज्ञा स प्राणः सह छतावमिछ. रोरे वसवः सहोकामतस्तस्यैव हरिरिति टी.. F.G. 12 ·८४ " कौषीतकिब्राह्मणोपनिषत् । [३ अध्यायः। प्राणस्तस्यैषैव दृष्टिरेतद्दिज्ञानं यत्रतत्पुरुषः सुप्तः स्वप्नं न कञ्चन पश्यत्यथास्मिन प्राण रवैकधा भवति तदेनं वाक सर्वनामभिः सहाय्येति चक्षुः सर्वैः रूपैः सहा- 'भरणे । पाठान्तरं यो वै प्राण: मा प्रज्ञा या वा प्रज्ञा म प्राण इति। तस्य प्राणोपाधिकम्य एषैव इयमेव वच्यमाणा दृष्टिः दर्शनापरपर्याया अवगतिः, अस्यामवस्थायां प्राणशब्दाभिधे- योऽवगन्तव्य इत्यर्थः । एषैव दृष्टिरिति व्याकरोति एतदि- जानं यदतत सुषुप्तं तदेवात्मनः प्राण त्वविज्ञप्तिकारणं। एत- छब्दार्थमाह, यत्र यस्यामवस्थायामेतत्सर्वविशेषबाधशून्यं यथा तथा पुरुषो वस्तुतः परिपूर्णऽपि पुरिशयः सुप्तः शधनमधिगतः खप्नं जायदामनारूपं पदार्थजातं न कञ्चन पश्यति कमपि नाव- लोकयति अथ तदा स्वप्नानवलोकनकालेऽस्मिन्मुखनासिकास- चारिणि तिरस्कृतज्ञानश तो प्राण एव क्रियाश कावेव न वन्यत्र एकधा भवति एकत्वं गच्छति स्पटं, प्राणपाधिकः प्राब्दाईः पुरुषो भवतीत्यर्थः । ननु तदा वागादीनि करणानि क यान्तीत्यत आह, तत् तदास्मिन् प्राण एकधाभवनकाले एनं प्राणपाधिकमात्मानं वाक्चक्षुःोत्रमनांसि मविषयाणि लयं गच्छन्तीति पर्यायचतुष्टयेनाह, वाक् सर्वैर्नामभिः सहायेति सर्व रूपैः महाप्येति श्रोत्रं सर्वे: शब्दैः महाप्येति मनः मानैः सहाप्येति स्पष्टं । ननु प्राणे लीनानां तेषां समुद्र दव सरितां कुतः पुनरुत्पत्तिरित्यत श्राह, म प्राणोपाधिकः पुरुषो * ननु प्राणेवपातेषु कुतः पुण उत्पत्तिरिति B.

·. ३ अध्यायः।] दीपिकासहिता। ५ + प्येति श्रोत्रं सर्वः शब्दः सहाप्येति मनः सर्वानः सहाप्येति स यदा प्रतिबुध्यते 'यथामेचलतः *सा दिशे विप्फुनगा विप्रतिष्ठेरन्नेवमेवैतस्मादात्मनः प्राणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवा देवेभ्यो लोकाः स एष प्राण एव प्रज्ञात्मेदं शरीरं परिय- होत्यापयति तस्मादेतदेवोक्थमुपासीतेति सैषा प्राणे यदा यस्मिन् काले प्रतिबुध्यते जागरणं गच्छति जागरणावमरे एतस्मादुत्पत्तो दृष्टान्तमाइ, यथा दृष्टान्ते अग्नेजातवेदमी जाज्वल्यमानात् विस्फुलिङ्गाः क्षुद्रा अग्निकणा विप्रतिष्ठेरन वि: विधासु दिक्षु निर्गच्छन्ति एवमेव अनेनैव प्रकारेण न त्वन्यथा एतस्मात्प्राणोपाधिकादात्मन अानन्दात्मनः प्राणा वागादयो यथायतनं यादृशं स्थानं जिहादि तदुद्दिश्य विप्रतिष्ठन्ते वि- विधं निर्गच्छन्ति, प्राणेभ्यो वागादिभ्यो देवा अग्न्यादयः, विप्र- तिष्टन्त इत्यनुवर्तते अत्र वक्ष्यमाणे च, देवेभ्योऽग्न्यादिभ्यो लोका नामादयो विषयाः। जोवतः प्राणोपाधिकत्वमुक्का मरणेऽपि प्रा- गोपाधिकत्वमाह, तस्य प्राणोपाधिकस्य एषैव मरणावस्थारूपैव न त्वन्या मिद्धिः प्रसिद्धिः। प्राणत्वे एव सिद्धिरिति व्याकरोति, एतन्मरणं सर्वप्रत्यक्षं विज्ञानं विज्ञायतेऽनेनेति विज्ञानं प्रमाण- मिति यावत्। एतच्छब्दो मरणमाह, यत्र यस्थामवस्थायां यदा एतत्पुरुषः प्रयं पुमान् प्रत्यक्षा मनुष्यत्वाद्यभिमानी पाती * सी दिशो F.G. टी. नास्ति । + स एष इत्यादि स प्राय यन्तं F. G. टी. नास्ति । वा ·६ कौषीतकिब्राह्मणोयमिवत्। [३ अध्यायः। सर्वाप्तिया वै प्राणः सा प्रज्ञा या वा प्रज्ञा स प्राणस्त- स्यैषैव सिद्धिरेतद्दिज्ञानं यत्रतत्पुरुष आती मरिष्यन्ना- बाल्यमेत्य सम्मोहमति तमाहुरुदक्रमीञ्चित्तं न शृणा- ति न पश्यति न वाचा वदति न ध्यायति अथास्मिन् प्राण एवैकधा भवति तदेनं वाक सर्वनामभिः सहा- प्येति चक्षुः सर्वै रूपैः सहाप्येति श्रोत्रं सर्वैः शब्दः सहाप्येति मनः सर्वैः ध्यानैः सहाप्येति स यदा- जराव्याध्यादिना पञ्चत्वदुःखं प्राप्तो मरिय्यन्मरणं करिष्यन् अासन्नमरण इत्यर्थः, श्राबल्यमबलस्य दुर्बलस्य भाव श्राबल्यं हस्तपादाद्यवशत्वमित्यर्थः, न्येत्य नितरामागत्य मोहं बन्ध्वाद्य- परिज्ञानलक्षणं न्येति नितरामागच्छति, तत तदा: ममोप- स्थाः कथयन्ति । समीपस्थीतिमाह, उदक्रमीत उत्क्रमण मकरो- चित्तं मनः। चित्तोत्क्रमणे लिङ्गान्याहुः न पटणति न पश्यति न वाचा वदति न ध्यायति स्पष्टं, इत्यनेन प्रकारणाहुरि वयः। अथास्मिन् प्राण एवैकधा भवति तदेनं वाक् सर्वैः नामभिः महाप्यति म: रूपैः महाप्येति श्रोत्रं सर्वैः शब्दः महाप्येति मनः सर्वैयानः महाप्येति स यदा प्रतिबुध्यते यथामेचलतः सर्वा दिशा विस्फुलिङ्गा विप्रतिष्ठेरन् एवमेवैतस्मादात्मनः * धाबल्यं न्येत्य सम्मोहं न्येति तदाहुरिति टी.. F.G. 1 स यदा प्रतिबुध्यते यथाविष्फुलिङ्गा इत्यादि देवेभ्यो लोका रत्यन्तं पूर्वपठितं टी.. F. G. पुस्तके घु वर्तते, तदन्ते च ३ चिई। * स यदास्माच्छरीरादुत्कामति वागमात् सर्वाणि नामान्यभिवि- रजत इति टी०. F. G.

·३ अध्यायः।] दीपिकासहिता। ८७ स्माच्छरीरादुकामति सहैवैतैः सर्वैरुत्कामति ॥३॥ वागेवास्मिन् सर्वाणि नामान्यभिविसृज्यन्ते वाचा सर्वाणि नामान्याप्नोति प्राण एवास्मिन् सर्वे गन्धा अभिविसृज्यन्ते प्राणेन सर्वान् गन्धानाप्नोति चक्षु- प्राणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवा देवेभ्यो लोकाः । अथवा तदा तस्मिन मरणकाले, प्रतिबुध्यते उत्पद्यते शरीरां- न्तरग्रहणं करोति, तमिान्नपि शरीरे माहाद्विमुक्तो न भव- तीत्यर्थः । व्याख्यातमन्यत् ॥ ३ ॥ एवं मरणकाले मूछायामिन्द्रियाणं लयमभिधाय शरी: रादुत्क्रमणे तस्मिन्नेव लये विशेषमाइ, म मुमूर्षुर्यदा यस्मिन् काले अस्मात्प्रत्यक्षात शरीरात शीणावयवात् देहादुकामति ऊचं गच्छति तदा सहवेतैः सर्वेरुकामति । वाक् वागिन्द्रियं, अस्मात् स्वामिनः, मर्वाणि निखिलानि नामानि स्वविषय- भूतानि अभिविसृजते सर्वतः परित्यजति, विषयव्यापारात सर्व- थोपरमं प्राप्य प्रभो गं न प्रयच्छतीत्यर्थः । ननु यदि वा- ङ्गामान्यभिविसृजते अस्मात्तह्यन्येन तत्प्राप्तिरस्तु इत्यत आह, वाचा सर्वाणि नामान्याप्नोति स्पष्टं । अथवा नाम्नां परित्या- गञ्दाक करोति तथा च स्वयं प्राणे विलीना स्खविषयर- हिता स्यादित्यत आह, वाचेत्यादि । अयमर्थः, न वाङ्मात्रं प्रलोयते प्राणे किन्तु प्राण वाचा मह सर्वाणि नामान्यानोति, वाङ्ग खविषयहरिता प्राणे प्रलीयत इति । यथा वाक तथा * प्राणोऽस्मात् सर्वान् गन्धान अभिविस्जत इति (घ्राण इति टो.) ।

·कौषीतकिब्राह्मणेपनिषत् । [३ अध्यायः। स्ट रेवास्मिन् सर्वाणि रूपाण्यभिविसृज्यन्ते चक्षुषा सर्वाणि रूपाण्याप्नोति श्रोत्रमेवास्मिन् सर्वे शब्दा अभिविसृज्यन्ते श्रोत्रेण सवींच्छब्दानाप्नोति मन एवास्मिन सवाणि ध्यानान्यभिविसृज्यन्ते मनसा स- वाणि ध्यानान्यानोति *सहयतावास्मिंच्छरीरे वसतः घ्राणचक्षुःश्रोत्रमनांमोति पर्यायचतुष्टये नाह, घ्राणोऽस्मात् सर्वान् गन्धानभिविसृजते, घ्राणेन सर्वान् गन्धानाप्नोति । चक्षु- रस्मात्सर्वाणि रूपाण्यभिविसृजते, चक्षुषा मर्वाणि रूपाण्यानो- ति । श्रोत्रमस्मात्सर्वान् शब्दानभिविसृजते, श्रोत्रेण सवींच्छब्दा- नाप्नोति। मनोऽस्मात्मवाणि ध्यानान्यभिविस्जते, मनमा सर्वाणि ध्यानान्याप्नोति । वाक्पर्यायवत् घाणचक्षुःश्रोत्रमनःपर्यायाः सविषयाः व्याख्येयाः। मा प्रसिद्धा एषा स यदेत्यादिनोका, प्राणे प्राणोपाधिके परमात्मनि सर्वाप्तिः विषयेन्द्रियादिन्न क्षणस्य सर्वस्य प्राप्तिः । न चायं प्राण: पञ्चत्ति मात्रं कि क्रिया- ज्ञानशक्त्युपाधिक आत्मेत्येतदुक्रमर्थ स्मारयति, यो वै प्राण: मा प्रज्ञा या वा प्रज्ञा म प्राण: सह ह्येतावस्मिन् शरीरे वसतः महोकामतः व्याख्यातं। ननु प्राणे सर्वेषां भूतानामेकीभाव उको न तु प्रज्ञायां, तत्कथं प्राणप्रज्ञयोः सर्वात्मनक्यमित्या- शङ्मय प्रज्ञाया अपि प्राणवत्मावात्म्यं वकुमाह, अथ प्राणस्य मावा- . * सैषा प्राणे सर्वाप्तिा वै प्राणः सा प्रज्ञा या वा प्रज्ञा स प्राणः सह होतावमिंच्छरोरे वसतः सहोत्क्रामतोऽथ खलु यथा प्रज्ञायां सर्वाणि भूतान्येकं भवन्ति तद्याख्यास्यामः। 8 । इति टी.. F. G.

·३ अध्यायः।] दीपिकासहिता। t सहोत्क्रामतोऽथ यथास्यै प्रज्ञायै सवाणि भूतान्येक भवन्ति तद्याख्यास्यामः॥४॥ वागेवास्या एकमङ्गमुदूल्हं तस्यै नाम परस्तात्र- तिविहिता भूतमात्रा प्राण एवास्या एकमङ्गमुदूल्हें तस्य गन्धः परस्तात्पतिविहिता भूतमात्रा चक्षुरेवा- स्या एकमङ्गमदूल्हं तस्य रूपं परस्तात्पतिविहिता म्यकथनानन्तरं, खलु निश्चितं यथा एवमनेन प्रकारेण प्रज्ञायां ज्ञानशको चैतन्ये साक्षिणि सर्वाणि भूतानि निखि- लानि वागादोनि मविषयाणि स्थिरजङ्गमशब्दाभिधेयानि एक भवन्ति प्राणवदेकधा भवन्ति, तत् तथा व्याख्यास्यामः विस्पटमाममन्तात् कथयिष्यामः ॥ ४ ॥ एक भावं प्रतिज्ञाय प्रथमतः प्रज्ञाया विभागमाह, तं वतुं वागेव वागिन्द्रियमेव प्रसिद्धं न त्वन्यत्, अस्याः प्रज्ञायाः एकमङ्ग एक भागं गोरिवैकं स्तनं अदूढं अदूदुहत् स्वाधीनं कृतवतीत्यर्थः। तस्यै तस्या: दुग्धैकभागप्रज्ञायाः वाचः नाम वक्रव्यं शब्दगतं परस्तात् विषयत्वेन परस्मिन् बहिर्दे प्रति- विहिता निर्मिता भूतमात्रा भूतभागः, मीयत इति मात्रा, तस्याः विषयत्वेन प्रतिविहिता भूतमात्रा नामेत्यन्वयः। यथा वाक् प्रज्ञायाः एकमङ्गमदूदुहत, यथा च तस्याः परस्तात्प्र- * उटूम्ह मिति प्रायशः, छ. टू न्हमिति च क्वचित A. उदू इमिति उमिति च D. अदछमिति P. टो०. N ·६० कोषीतकिब्राह्मणोपनिषत् । [३ अध्यायः । भूतमात्रा श्रोत्रमेवास्या एकमङ्ग मुद्रल्हं तस्य शब्दः परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा जिवैवास्था एकमङ्ग- मुदृल्हं तस्या अन्नरसः परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा हस्तावेवास्या एकमङ्गमुदुल्हं तयोः कर्म परस्तात्पति- विहिता भूतमात्रा शरीरमेवास्या एकमङ्गमुदृल्हं तस्य सुखदुःखे परस्तात्पतिविहिता भूतमात्रोपस्थ एवास्या एकमङ्गमदूल्हं तस्यानन्दो रतिः प्रजातिः परस्ता- तिविहिता भूतमात्रा नाम एवं प्राणचक्षुःश्रोत्ररसनहस्त- शरीरोपस्थपादबुद्धिस्थमंविद एकै कमङ्गमदूदुहन्, आमां यथा- क्रमं परस्तात्पतिविहिताः भूतमात्राः गन्धरू पशब्दान्नर स- कर्मगुखदुःखानन्दरतिप्रजातीत्याविज्ञातव्यकामा इति पर्या- यनवकेनाह, प्राण एवास्या एकमङ्गमदूढं तस्य गन्नः पर- स्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा, चक्षुरेवास्या एकमङ्ग ढं तस्य रूपं परस्तात्प्रतिविहिता भतमाचा, श्रीत्रमेवास्था एकमङ्ग- मदूढं तस्य शब्दः परस्तात्प्रतिविहिता भृतमात्रा, जिकैवास्या एकमङ्गमदूढं तस्या अन्नरमः परस्तात्पतिविहिता भूतमात्रा, हस्तावेवास्या एकमङ्गमदूढं तयोः कर्म परस्तात्पतिविहिता भूतमात्रा, शरीरमेवास्या एक मङ्गमदूढं तस्व सुखदुःखे पर- स्तात्पतिविहिता भूतमात्रा, उपस्थ एवास्या एकमङ्गमदूढं तस्यानन्दो रतिः प्रजातिः परस्तात्पतिविहिता भूतमात्रा, पा- दावेवास्था एकमङ्गमदूढं तयोरित्याः परस्तात्प्रतिविहिता ·३ अध्यायः ।] दीपिकासहिता। त्पतिविहिता भूतमात्रा पादावेवास्या एकमङ्गमदूल्हं तयोरित्याः परस्तात्पतिविहिता भूतमात्रा मन एवा- स्या एकमङ्गमुदूल्हं तस्य धीः कामाः परस्तात्पतिवि- हिता भूतमात्रा ॥५॥ प्रज्ञया वाचं समारुह्य वाचा सर्वाणि नामान्या- नोति प्रज्ञया प्राणं समारुह्य प्राणेन सान गन्धा- नाप्नोति प्रज्ञया चक्षुः समारुह्य चक्षुपा सर्वाणि भूतमात्रा, प्रज्ञेवास्या एकमङ्गमदूढं तस्यै धियो विज्ञातव्यं कामा: परस्तात्पतिविहिता भूतमात्रा। वाक्पर्यायवच्चक्षुरा- दिपर्यायाः नवापि व्याख्येयाः ॥ ५ ॥ एवं प्रज्ञाया विभागमुक्केदानीमविभागमाह, प्रज्ञया वाग- दुग्धयोक्रया संविदा वाचं वागिन्द्रियं समारुह्य सम्यक् ता- दात्म्यलक्षणेन मम्बन्धनारोहणं कृत्वा, श्रहं वागम्मीत्यभिमान प्राप्येत्यर्थः, वाचा उक्तप्रज्ञाभिन्नेनोकेनेन्द्रियेण सर्वाणि नि- खिलानि नामानि वक्तव्यानि श्राप्नोति वाचाधिरूढा प्रज्ञा प्राप्नोति। अयमर्थः, न प्रज्ञामन्तरेणेकमिन्द्रियं नोकमिन्द्रि- यमन्तरेणाविषयप्राप्तिः, ततो यद्यदिना न भवति नापलभ्यते वा तत्सदात्मकं, यथा तन्तून् विनाऽनुपलभ्यमानः पट स्तन्वा- त्मकः, यथा शक्तिकामन्तरेण चानुपलभ्यमानं रजतं भक्त्या- * प्रज्ञेवास्या एकमङ्गमदृढ़ तस्यै धिया विज्ञ तयं कामः परमा- अतिविहिता भूतमात्रेति P. ( . टा. N 2 ·कौषीतकिब्राह्मणोपनिषत् । [३ अध्यायः। रूपाण्याप्नोति प्रज्ञया श्रोत्रं समारुह्य श्रोत्रण सवीं- च्छब्दानाप्नोति प्रजया जिह्वां समारुह्य जिह्वया स- वीनबरसानाप्नोति प्रज्ञया हस्तौ समारुह्य हस्ताभ्यां सर्वाणि कर्माण्याप्नोति प्रज्ञया शरीरं समारुह्य शरीरेण सुखदुःखे आप्नोति प्रज्ञयोपस्थं समारुह्यो- पस्थेनानन्दं रतिं प्रजातिमाप्नोति प्रज्ञया पादौ समा- रुह्य पादाभ्यां सर्वा इत्या आप्नोति *प्रज्ञया मनः त्मकं, तथा चोक्कमिन्द्रियमन्तरेणाविद्यमानोऽनुपलभ्यमानो वि- घय उकेन्द्रियात्मकः, उतं चेन्द्रियं प्रज्ञामन्तरेणानुपलभ्यमानं प्रज्ञात्मकमिति। यथा वाङ्गामनी प्रज्ञया भेदरहिते एवं घाणरन्यो चतरूपे जिहान्नरसी हस्तकर्माणि शरीरसुखदुः- खानि उपस्थानन्दरतिप्रजातयः पादगतयः प्रज्ञाधोविज्ञा- तव्यकामाश्चेत्याह, प्रज्ञया प्राणं समारुह्य प्राणे सर्वान गन्धानाप्नोति, प्रज्ञया चक्षुः समारुह्य चक्षुषा सर्वाणि रूपा- ण्याप्नोति, प्रज्जया श्रोत्रं समारुह्य श्रोत्रेण सर्वान् शब्दानाप्नोति, प्रज्ञया जिहां समारुह्य जिहया सर्वाननरमानाप्नोति, प्रज्ञया इस्ती समारुह्य हस्ताभ्यां सर्वाणि कर्माण्याप्नोति, प्रज्ञया शरीर ममारुह्य शरीरेण सुखदुःखे प्राप्नोति, प्रज्ञयोपस्थं ममारु- योपस्थेनानन्दं रतिं प्रजातिमाप्नोति, प्रज्ञया पादौ ममारुह्य * प्रज्ञयैव धियं समारह्य प्रज्ञयव धियो विज्ञातव्यं कामाना- प्रोति ॥ ६ ॥ इति F. G. टा.

·३ अध्यायः॥ दीपिकासहिता। समारुह्य मनसा सर्वाणि ध्यानान्यानोति ॥ ६ ॥ न हि प्रज्ञापेता वाजाम किञ्चन प्रज्ञापयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह नाहमेतन्नाम प्राज्ञासिपमिति न हि प्रज्ञापेतः प्राण गन्धं कञ्चन प्रज्ञापयेदन्यत्र में मनोऽभूदित्याह नाहमेतं गन्धं प्राज्ञासिपमिति न पादाभ्यां सर्वा इत्या आप्नोति, प्रज्ञयेव धियं समान ह्य प्रजथैव धियो विज्ञातव्यं कामानाप्नोति। वाक्पर्यायवत्प: थायनवकमपि व्याख्येयं ॥ ६ ॥ नन किं प्रज्ञया यावता, वागादिभिरेव स्व: स्खोऽर्थोऽवगम्यते इत्याशा वागादीनां प्रज्ञारहितानां सत्यपि स्वार्थसम्बन्धेत- दवगमहेतुत्वं नेति सर्वजनीनानुभवेनाह। न हि प्रज्ञापेता वाजाम किञ्चन प्रज्ञपयेत् । हि यम्मात प्रज्ञारहितं वागि- न्द्रियं किमपि वक्तव्यं खं परं वा नावगमयेत् प्रज्ञारहिता वाक स्वव्यापारं न कुरुते, कुर्वत्यष्यविवक्षितार्थमसम्बद्धार्थ वा तु- यादित्यर्थः । नन प्रज्ञारहिता न प्रज्ञययेदित्यस्मिन्नर्थ किं प्रमाणमित्याशय सर्वजनीनमनुभवमभिनयेन प्रमाण यति, अन्यत्र विषयान्तरे मे ममेन्द्रियस्वामिनः मन: अन्तःकरणं धोवृत्तिजनकं प्रज्ञासाक्षि अभृत् अभवत् इत्याह एवं ब्रूते । मनमोऽन्य बावस्थाने किं स्वादित्यत श्राइ, ना हमेतन्नाम प्राज्ञामिषमिति। अहमिन्द्रियखामो एतत् त्वया कथ्यमानं ·कौषीतकिब्राह्मणोपनिषत्। [३ अध्यायः। हि प्रज्ञापेतं चतूरूपं किञ्चन प्रज्ञापयेदन्यत्र मे मनो ऽभूदित्याह नाहमेतद्रपं भाज्ञासिषमिति न हि प्रज्ञापेतं श्रोत्रं शब्दं कञ्चन प्रज्ञापयेदन्यत्र मे मनोऽभूदि- त्याह नाहमेतं शब्दं प्राज्ञासिषमिति न हि प्रज्ञापता जिह्वानरसं कञ्चन प्रज्ञापयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह नाहमेतमन्नरसं प्राज्ञासिपमिति न हि प्रज्ञापेतो हस्ती कर्म किञ्चन प्रज्ञापयेयातामन्यत्र ना* मनो ऽभूदित्याहतुनीवामेतत्कर्म प्राज्ञासिष्ठ इति न हि प्र- नाम वक्रव्यं वागिन्द्रियस्य विषयमित्यर्थः, न प्राज्ञामिषं न प्रकर्षण ज्ञातवानहं, उक्तमनुतं वा, उनमपि विशद वर्णविव- चितार्थ तविपरीतं वेति, इति अनेन प्रकारेण आहेत्यनु- षङ्गः। अयमर्थः, परज्ञानाज्ञानयोर प्रत्यक्षत्वेऽपि परस्य तद- चनलिङ्गनानुमातुं शक्यते । तथा च प्रज्ञारहितमु नन्द्रियं न स्वव्यापारक्षममिति। यथा वाक् तथा प्राणचक्षुःश्रोत्र- जिहाहस्तशरीरोपस्थ पाद प्रज्ञा इति पर्यायनवकंनाह, न हि प्रज्ञापेतः प्राण गन्ध कञ्चन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह, नाहमेतं गन्धं प्राजासिषमिति। न हि प्रज्ञापेतं चक्षुरूपं कि- चन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह, नाहमेतद्रपं प्राचा- मिमिति। न हि प्रज्ञापेतं श्रोत्रं शब्दं कञ्चन प्रज्ञपयदन्यत्र * अन्यत्र में मनाऽभूदित्याह नाहमेत त्कर्म प्राज्ञासिषमिति 1. G. टी..

·३ अध्यायः] दीपिकासहिता। ५ ज्ञापेतं शरीरं *सुखं न दुःखं किञ्चन प्रज्ञापयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह नाहमेतत्मुखं न दुःखं प्राज्ञासि- पमिति न हि प्रज्ञापेत उपस्थ आनन्दं न रतिं न प्रजाति काञ्चन प्रज्ञापयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह नाहमेतमानन्दं न रतिं न प्रजाति प्राज्ञासिषमिति न हि प्रज्ञापेतो पादावित्यां काञ्चन प्रशापयेयातामन्यत्र नौ मनोऽभूदित्याहतुन वामेतामित्यां प्राज्ञासिष्ट मे मनोऽभूदित्याह, नाइमेतं शब्दं प्राज्ञामिषमिति। न हि प्रज्ञापेता जिवानरम कञ्चन प्रज्ञपयेद न्यत्र मे मनोऽभूदित्याह, नाहमेतमन्नरमं प्राज्ञासिषमिति। न हि प्रज्ञापेतो हस्ती कर्म किञ्चन प्रज्ञपयेयातामन्यत्र में मनोऽभूदित्याह, नाहमेतत्कर्म प्राज्ञामिषमिति। न हि प्रज्ञापेतं शरीरं सुखं न दुःखं किञ्चन प्रज्ञपयेद न्यत्र मे मनोऽभूदित्याह, नाहमेतत् सुखं न दुःखं प्राज्ञामिषमिति। न हि प्रज्ञापेत उपम्य श्रानन्दं न रतिं न प्रजाति काञ्चन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह, नाहम- तमानन्दं न रतिं न प्रजातिं प्राज्ञामिषमिति । न हि प्रज्ञापेतो पादावित्यां काञ्चन प्रज्ञपये यातामन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह, नाहमेतामित्यां प्राज्ञासिषमिति । वापर्यायवत्पर्यायाष्टकं व्याख्येयं । विज्ञातव्यकामयार्बुद्धिमन्तरेणानुपलम्भस्य सर्वज- * न सुखमिति D. + नाहमेतन्न सुखमिति D. + अन्यत्र मे मनोऽभूदित्यादि पूर्ववत् F. G. टी..

·कौषीतकिब्राह्मणोपनिषत् । [३ अध्यायः। इति न हि प्रज्ञापेता धीः काचन सिध्येन प्रज्ञातव्यं प्रज्ञायेत ॥७॥ न वाचं विजिज्ञासीत वक्तारं विद्यात् न गन्धं वि- जिज्ञासीत घातारंविद्यान्न रूपं विजिज्ञासीत द्रष्टारं* नोनत्वाद्धिय भेवोररोछत्याह, न हि प्रज्ञापेता धीः काचन मिध्येत् कापि विज्ञातव्यकामादिभेद भिन्नाकारान्तःकरण- त्तिः, प्रज्ञापेताऽसाक्षिका न मिध्येत, न प्रज्ञायते नावगम्यत इत्यर्थः। ननु मिथोऽपेक्षावतामिन्द्रियतद्दिषयप्राण प्रज्ञानां तु- ल्यत्वात्कथं प्राणोपाधिका प्रज्जैवोपास्यति नियम इत्याशङ्ख्या प्रज्ञायामेवान्येषां कल्पितत्वमाह, न प्रज्ञातव्यं प्रज्ञायत प्रज्ञा- तव्यं धियो विषय स्वरूपं न प्रज्ञायेत नावगम्यते योग्यानुप- लब्ध्या बुद्धेरभाव इत्यर्थः ॥ ७ ॥ इन्द्रियः मह प्रज्ञा या अभेदश्चेत् तईि त्वं ममायुर- टतमिलपाखे त्यत्र वाचनिकया रीत्या वागेवोपास्या स्थादि- त्यत पाह, न वाचं विजिज्ञामीत वाचं वागिन्द्रियं उपा- खत्वं न विजिज्ञासीत न विचारयेन्नावगच्छेदित्यर्थः । तईि किमवगम्यमित्यत आह, वकारं वागिन्द्रिय प्रेरकमानन्दात्मानं सर्वकरण वृत्तिमाक्षिण मित्यर्थः, विद्यात प्राणोऽस्मि प्रज्ञात्मा बनायुरम्हतमित्य वगच्छेत् अथवा प्राणोऽस्मि प्रज्ञात्मा वक्रेत्येवावगच्छेत्, अत्रैवायुरमतयोरन्तर्भावात्। अतएव प्राण- * रूपविद्यमिति F.G. टा.

·३ अध्यायः ।] दीपिकासहिता। विद्यान्न शब्दं विजिज्ञासीत श्रोतारं विद्यान्नान्वरसं विजिज्ञासीतानरसस्य विज्ञातारं विद्यान्न कर्म विजि- ज्ञासीत कतीरं विद्यान्न सुखदुःखे विजिज्ञासीत सुख- प्रज्ञे सर्वव्यापिन्यावङ्गीकृत्य सह ह्येतावित्याद्युक्तं, *पूर्वं न वाचं विजिज्ञामीतेति करणनिषेधः कृतः, अन्ते च न मनो विजि- ज्ञासीतेति तस्यैव निषेधं करिष्यति, तेनाद्यन्ताभ्यामिन्द्रि- यनिषेधः मन्द्रियोपलक्षणार्थ, मशे पर्यायाष्टकेन विषयं निषे- धति पूर्वोत्तरयोरपि विषयनिषेधोपलक्षणार्थ । न चात्रानेकश इन्द्रियप्राये शरीरस्य पाठाच्छरीरमपीन्द्रियमिति मन्तव्यं, करण त्वम्य विषयोपलब्धी विवक्षितत्वात् तस्य च भोगायतनेऽपि शरीरे यथाकथञ्चिदपि सम्पादयितुं सुशकत्वात्। अथैवमपि प्रायपाठस्याग्रहः । तर्हि शरीरशब्देन त्वगिन्द्रियमस्तु । न चैवं सुखदुःखोर्विषयत्वं विरुध्यते, ताभ्यामुपलक्षितस्य तज्जनकस्य स्पर्श स्यैव कल्पयितुं शक्यत्वात, एवञ्च कल्पनागौरवेपि प्राय- पाठो न बाधितो भवति । पर्यायातकविषयं निषिध्य तत्त- द्विषयिण एवावगम्यत्वमाह, न गन्ध विजिज्ञामीत घ्रातारं वि- द्यात्, न रूपं विजिज्ञासोत रूपविद्यं विद्यात्, न शब्दं विजि- ज्ञामीत श्रोतारं विद्यात्, नानरसं विजिज्ञामोतानरमस्य वि- ज्ञातारं विद्यात्, न कर्म विजिज्ञासीत कारं विद्यात, न * अथ वागादिभ्यः प्राणो मुख्यः इति प्राणे ब्रह्मामतत्वापासनं सम. पितं, अधुना वक्तर्यात्मनि प्राणस्यापि प्रागणे ब्रह्मामतत्व बुद्धिरुपदिश्यते इति रहस्यमिति अधिकः पाठः D. 0 ·कौषीतकिब्राह्मणोपनिषत् । [३ अध्यायः । दुःखयोर्विज्ञातारं विद्यान्नानन्दं न रतिं न प्रजाति* विजिज्ञासीतानन्दस्य रतेः प्रजातर्विज्ञातारं विद्या- नेत्यां विजिज्ञासीतैतारं विद्यान्न मनो विजिज्ञासीत मन्तारं विद्यात्ता वा एता दशैव भूतमात्रा अधिप्रशं दश प्रज्ञामाचा अधिभूतं यदि भूतमात्रा न स्युन सुखदुःखे विजिज्ञासीत सुखदुःखयोर्विज्ञातारं विद्यात्, नानन्दं न रतिं न प्रजातिं विजिज्ञामोतानन्दस्य रतेः प्रजातर्विज्ञातारं विद्यात्, नेत्यां विजिज्ञासीतैतारं विद्यात् । रूपविद्यं रूपविदं, एतारं गन्तारं । स्पटमन्यत्। श्रादाविन्द्रियं निषिध्येन्द्रिय- खामिनो यथा ज्ञातव्यत्वमुक्त तथान्तेऽप्याइ, न मनो विजि- जामोत मन्तारं विद्यात्। वाकपर्यायवयाख्येयं । एवं सर्व- द्रियविषयमाक्षिण ज्ञानमभिधाय प्रमङ्गात्मवानर्थमूलं मार- चक्रमिन्द्रियविषयाभ्यामितरेतरमापेक्षाभ्यां प्रवर्तते, अन्यत- राभावे च न प्रवर्तत दूत्यभिप्रायवानाइ । ताः प्रकृताः संमारचक्रस्य मूलभूताः, वै प्रसिद्धाः एता: प्रत्यक्षा अनु मे- याच, दशैव दशमङ्ख्याका एव न त्वधिकाः, शरीरे त्वचः सुख- दुःखयोः स्पर्शस्य चान्तीवेन मनसश्च सर्वेन्द्रियेषु मन्तव्यस्य च मर्वेषु विषयेषु, भूतमात्राः वक्रव्याद्या विषयाः, अधि- प्रज्ञं प्रज्ञाभित्रानीन्द्रियाण्यधिकृत्य वर्तन्त इति अधिप्रज्ञं । * प्रजापतिमिति क्वचित् पश्यते ।

·३ अध्यायः दोपिकासहिता। प्रज्ञामात्राः स्युर्या प्रज्ञामात्रा न स्युन भूतमात्राः स्युन ह्यन्यतरतो रूपं किञ्चन सिध्येबा एतन्नाना त- द्यथा रथस्यारेषु नेमिरर्पितो नाभावरा अर्पिता दश दशमयाका: प्रज्ञामात्राः वागादीनीन्द्रियाणि अधिभूतं भूतमात्रा वक्तव्याद्यानि भूतानि तानि विषयत्वेनाधिकृत्य वर्तन्त इत्यधिभूतं । यत् यदि, हि प्रमिद्धाः, भूतमात्रा: नामादिरूपाः, म्युः नेति वहिरवावगन्तव्यं , न भवेयुः न प्रज्ञामा त्रा: स्युः, उतानोन्द्रियाणि न भवेयुः, न हि निर्वि- षयमिन्द्रियं भवति, यत् यदि वा पक्षान्तरे प्रज्ञामात्रा: उक्कानीन्द्रियाणि न म्युः न भवेयुः न भूतमात्राः म्युः उता भूतमात्रा न भवेयुः । तत्र हेतुमाह, न हन्यतरतो रूपं किञ्चन मिध्येत् । अन्यतरतः एकस्मात् प्रज्ञामात्राभूतमात्रयो- मध्ये हि यस्मात् किमपि विषय इन्द्रियं वा न सिध्येत् । अय- मर्थः। न हि विषयो विषयेणेन्द्रियं वेन्द्रियेणावगम्यते, कि- न्तईि इन्द्रियेण विषयो विषयेणेन्द्रियमिति। ननु यदि विष- येन्द्रियमितरेतरसापेक्षं तस्य परस्परं विभिन्नत्वात् प्रज्ञाया अप्येतनिमित्तो विभेदः स्यात, तथा यथा प्रज्ञायां सर्वाणि भूतान्येकं भवन्तीति प्रतिज्ञा व्याहता स्थादित्यत पाह, ना एतनाना एतत् प्रजामात्राभूतमात्रारूपं नो नाना न भेद वत्। नानात्वाभावं प्रतिज्ञाय तदुपपादयितुं दृष्टा- मूले नासोदिति प्रतीयते। . एतावता नेति ·कौषीतकि ब्राह्मणोपनिषत् । [३ अध्यायः। एवमेवैता भूतमात्राः प्रज्ञामावास्वर्पिताः प्रज्ञामात्राः प्राणेऽर्पिताः स एष प्राण एव प्रज्ञात्मानन्दो ऽजरो ऽमृतो न साधुना कर्मण भूयान् भवति नो एवा- न्तमाह, तत् तत्र यथा दृष्टान्ते रथस्य रथचक्रस्य अरेषु नाभिप्रतिष्ठितेषु तीक्ष्णाग्रेषु काष्ठेषु नेमिः अरेभ्यो बहि- शवर्ति वर्तुलं काष्ठं अर्पितः, अर्पिता अराधारा वर्तन्त इत्यर्थः । नाभी अन्त:काष्ठे अक्षाधारच्छिद्रवति वर्तुले, अराः दीर्घाणि तीक्ष्णानि काष्टानि, अर्पिताः प्रतिष्ठिताः, एवमेव तददेव न त्वन्यथा, एता: उपलभ्यमाना: भूतमात्राः विष- या: नेमिस्थानीयाः प्रज्ञामात्रासु इन्द्रियेषु अरस्थानी- येषु अर्पिता: प्रतिष्ठिताः, प्रज्ञामात्राः इन्द्रियाण्यरभूतानि प्राणे मुखनामिकासचारिणि नाभिस्थानीये अर्पिताः प्रति- ष्ठिताः । स प्राणोपाधिकः, एषः प्रज्ञात्मकधीवृत्ती प्रमिलतः, प्राज्ञः प्रजया नित्यया स्वयंप्रकाशया युक्तः, श्रात्मा अस्म- स्प्रत्ययव्यवहारयोग्यः, श्रानन्द: सुखैक स्वभाव जरारहितः, अतः मरणरहितः स्वयंप्रकाशविज्ञानानन्दा- त्मस्वरूपः सर्वविक्रियाशुन्य इत्यर्थः । नन्वेवंरूपस्यापि माव- माधुकर्मभ्याम पामाधिकान्यूनत्वे स्याता समुद्र स्थेवेन्दृदयास्तमया- भ्यामित्यत आह, न साधुना कर्मणा भूयान् साधुना शा- अजरः * प्रज्ञात्मानन्त इति D. + भवतीति F. G. टी. मास्ति।

·३ अध्यायः ।] दीपिकासहिता। १०१ साधुना कनीयानेष ह्येव साधु कर्म कारयति तं य- मेभ्यो लोकेभ्य उन्निनीषत एष उ एवासाधु कर्म का- शेष: एव - स्त्र विहितेन कर्मणा पुण्यरूपेण न भ्यान नाधिको भवतीति नो नैव असाधुना शास्त्र प्रतिषिद्धेन कर्मणा कनी- यान् कनिष्ठा न्यून इत्यर्थः, भवतीति शेषः । अयमर्थः । विक्रि- यावतो ह्यतिशयो दृष्टः समुद्रादः, न तु विपरीतस्य गगने नददर्शनादिति । साध्वमाधुकर्मणी एनं न स्पृशत इत्यस्मिन्नर्थे हेतु माह, एष ह्येव हि यस्मादेष एव प्राण प्रज्ञापाधिकः एव नत्वन्यः, एनं शरीराद्यात्मत्वाभिमानिनं साधु कर्म शास्त्र विहितं कर्म धर्मरूपं कारयति अनिच्छन्तमपि अनुष्ठापयति, भूतमिव कस्यचिच्छरीर प्राविष्टं स्वयं निर्व्यापार मत् शरीराभिमानिनं विविधान् व्यापारान् कारयति, तं एनं प्रकृतं वक्ष्यमाणं यं प्रसिद्धं वार्थिनं अन्वानुनेषति प्रात्मानमनु पश्चादासम- न्तात् नुनेषति निनीषते ऊौं नेतुमिच्छतीत्यर्थः । एष उ एव अपि उक्त एव नत्वन्यः, एनं शरीराद्यभिमानिनं अमाधु कर्म शास्त्र निषिद्धं कर्म पातकरूपं कारयति अनिच्छन्तमप्यनु- ठापयति तं प्रिय सुखमनार्थिनं यं प्रसिद्धं पातकिन एभ्यः प्रत्यक्षेभ्यः लोकेभ्यः मनु ब्यादिनिवामेभ्यः ननुत्मते निनीषते एध होवैनं साधु कर्म कारयति तं यमन्यानुने प्रत्येघ उ एवैनम. साधु कर्म कार यति तं यमेभ्यो लोकेभ्यो नुनत्म त एघ लोकपाल एघ लोकाधिपतिरेव सर्वाः स मधात्मेति विद्यादिति F. G. टी.।

·कोषीतकिब्राह्मणोपनिषत् । [३ अध्यायः। रयति तं यमधो निनीषत एष लोकपाल एष लो- काधिपतिरेष लोकेशः स म अात्मेति विद्यात् स म आत्मेति विद्यात् ॥८॥ इत्यारण्यके कौषीतकिब्राह्मणोपनिषदि तृतीयो ऽध्यायः समाप्तः ॥ *॥ अधो नेतुमिच्छतीत्यर्थः । माध्वमाधुकर्मकारचिटत्वं स्वर्गनरक- नयनामित्युकं तदप्यस्य प्रभुत्वादुपपन्नमित्याइ, एषः स्वर्ग- नरकयार्नता लोकपाल: लोकानां माधूनां सुखेनामाधूनां दुःखेन च पालको रक्षको लोकपालः । तथा च लोकपा- लत्वं मन्व्यादिवत्स्यादित्यत श्राह, एषः उक: लोकाधिपतिः लोकानां माधूनामसाधूनां चाधिष्ठाय पालयिता महारा- जवलोकाधिपतिः। तथापि महाराजवत् कांश्चिदेव लो कान् प्रत्यधिपतित्वं स्थादित्यत प्राइ, एष उक: सर्वे: मर्वस्य निखिलस्य भूतभौतिकस्येशो नियन्ता सर्वशः । सर्वेश त्वादिगुण: भे ममेन्द्रस्य वः श्रात्मा अस्मत्प्रत्ययव्यव- हारयोग्यो मामेव विजानीहीति मयोतः इति विद्यात् एवं जानीयात् स म आत्मेति विद्यात् व्याख्यातं । वाक्याभ्यासोऽध्या- यपरिसमाप्त्यर्थः ॥ ८॥ इति श्रीशङ्करानन्दभगवतः कृती कौषीतकिब्राह्मणोप- निषद्दीपिकायां हतीयोऽध्यायः ॥ * ॥ स उक्तः ·8 अध्यायः ।। दीपिकासहिता। अथ ह वै गाया बालाकिरनूचानः संस्यष्टा श्रास सोऽवसदुशीनरेषु सवसन्मत्स्येषु कुरुपञ्चासेषु काशि- पूर्वाध्याये प्राणपाधिक आत्मो कस्तत्र च भवति कस्यचि- दुद्धिभ्रमः प्राण एव चैतन्यविशिष्ट प्रानन्दादिगणक: प्रात्मेति, तशमनिवारणार्थं प्राणात् सुषुप्तावस्थादपगतचैतन्यात्परं चेत- नमानन्दात्मानं विवक्षुः पूर्वोत्तरपक्षाभ्यां ब्रह्मविद्याया अ- मानित्वादि गुण मन्तरेणान हतति दुर्लभत्वं दर्शयितुमाख्या- यिकामाह, गार्ग्य: गर्गगोत्रीयः एतन्नामा वा इकिल वै प्रसिद्धो धृष्टत्वेन श्रुत्यन्तरे बालाकिः बलाकस्यापत्यं अन- चान: अनु श्राचार्य वदन्तमनु स्वयमप्युच्चार यतीत्यनूचानः अधीतवेद इत्यर्थः । मंस्पष्टः सम्यक स्पष्टः सर्वत्र प्रथितकीर्ति- रित्यर्थः, श्राम बभूव । सः प्रकृतो गार्य: अवसत् निवा- ममकरोत्, उशीनरेषु उशीनरम केषु देशेषु मवसन् मञ्च- रन् खकीर्तिकामः सर्वत्र पर्यटन्नित्यर्थः । मत्स्येषु मत्स्यमन- केषु देशेषु, अवमदिति अत्र वक्ष्यमाण युग्मदथे चानुवर्तते, कुरुपच्चालेषु कुरुसज्ञकेषु पञ्चालसञ्ज्ञकेषु च कुरुपञ्चालेषु, काशीविदेहेषु काश्यपलक्षितेषु विदेहमजकेषु च काशीविदे- हेषु, इति एवं प्रकारेवन्येष्वपि त्रैवर्णिकनिवासदेशे ववमदित्य- र्थः । स नानादेशवासो प्रथितकीर्तिर्गवायो गार्यः इकिल * गार्यो ह वै बालाकिरिति F. C. टो० । । संस्पृष्ठ इति A.

·कौषीतकिबाह्मणोपनिषत् । [ अध्यायः। विदेहेधिति स हाजातशबुं काश्यमाब्रज्योवाच ब्रह्म ते ब्रवाणीति तं होवाचाजातशत्रुः सहस्रं दिन अजातशत्रु न विद्यते जात उत्पन्नो यदपेक्षया शत्रुः सोऽयं मार्थनामधारी सर्वत्र समबुद्धिः अजातशत्रुः, तं काश्यं काशीदे- शाधिपति एत्य कदाचित् समीपं प्राप्य उवाच उक्तवान् । गार्यो किमाइ, ब्रह्म अनुपचरित ब्रह्मशब्दाभिधेयं ते तुभ्य- मजातशत्रवे ब्रवाणि, यदि भवताऽनुज्ञा तदा वदानि, इति अनेन प्रकारेण उवाचेत्यन्वयः। तं एवं वदन्तं गाग्यं ह किल उवाच उकवान अजातशत्रु: अजातशत्रुनामा राजा। अजा- तशत्रूकिमाह, सहस्रं गवां महस्रं दद्मः वयं राजानोऽल्पेऽपि कार्ये प्रभूतं प्रयच्छामः किमुतास्मिन्नर्थे त्वादृशानामित्यर्थः, ते तुभ्यं ब्राह्मणाय ब्रह्मविदे दानपात्राय। नेयं ब्रह्मविद्याया: दक्षिणा किन्तु एतस्यां इदानीमुक्कायां वाचि ब्रहः । ब्रवा- णीत्येवंरूपवामानिमित्तं। जनकः जनकमामा मिथिलेश्व- रोऽत्र ब्रह्मविद्यायाः सधनाया दाता जनकः ब्रह्मविद्यायाः प्रतिग्रहीता, इत्यनेन प्रकारेण माम ज्ञात्वा, वै प्रसिद्धाः उ अपि जना: त्रैवर्णिकाः व्यर्थं धावन्ति गच्छ- न्ति । अयमर्थः । ब्रह्मविद्याया: मोपायाया: दाता वका च पितेत्येवं वदन्तो जना मिथिलेश्वरमेव गच्छन्ति, अपि मां स एवं काश्य मेत्योवाचेति F. G. टो। +दमित रतीति D. दम (दाः इति टी.) त एतस्यामिति F.G.टी।

·४ अध्यायः । दीपिकासहिता। १०५ इत्येतस्यां वाचि ज़नको जनक इति वा उ जना धा- वन्तीति ॥१॥ 'आदित्ये वृहच्चन्द्र मस्यन्नं विद्युति सत्यं स्तनयित्ना शब्दो वायाविन्द्रो वैकुण्ठ आकाशे पूर्णमनौ विषा- तादृशं ततोऽप्यभ्यधिकं वा न जानन्ति, इत्यनेन प्रकारेणे- वाचेत्यन्वयः ॥ १ ॥ मः उक्तः ह किल उवाच उक्तवान् बालाकिः बलाक- म्यापत्यं, य एव प्रमिद्ध एव न त्वन्यः, एषः मादृशस्य प्रत्यक्षः, श्रादित्ये आदित्य मण्डले पुरुषः पुरुषाकारश्चेतनः तमेव उक- स्थानस्थमेव न त्वन्यं, अहं गार्या ब्रह्मवित् उपामे विजातीय- प्रत्ययशन्येन सजातीयप्रत्यय प्रवाहेण ब्रह्मेति माक्षात्कुर्वे, इति अनेन प्रकारेणावाचेत्यन्वयः । तं एवं ब्रूवाणं गाग्य, ह किल, उवाच उतवान् अजातशत्र: एतन्नामा, हस्तमज्ञया निवारयन, मा मा श्राबाधायां द्विवचनं माङः, एतस्मिन् उकपुरुषे उक्तपुरुषोपदेश निमित्तमित्यर्थः, श्रावयो ने म- माने मति समवादयिष्ठाः त्वं गुरुरहं शिष्य इति गुरुशिष्या- निरूपं संवादं मा कारय, एतस्मिन कार्यमाणे वयं बाधिताः स्थाम। ननु यद्यपि त्वं जानोषे एतं पुरुषं तथापि तहु- णानुपासना फलञ्च न जानीष इत्यत आह । हहन् अभ्य- धिकः पाण्डरवासाः शक्ल गुणोदकवस्त्रः, चन्द्रमसः सूर्यसु- * मादित्य इत्यादि सत्यस्थत्यन्तं F. G. टो० नास्ति । P ·कौषीतकि ब्राह्मणोपनिषत्। [४ अध्यायः। सहिरित्यास तेज इत्यधिदैवतमथाध्यात्ममादर्श प्रति- रूपश्छायायां द्वितीयः प्रतिश्रुत्कायामसुरिति शब्द घुम्नानाडोरूपत्वादेती शाखान्तरे सामगुणा सूर्येऽप्यविरुद्धा, * अतिष्ठाः सर्वाणि भूतान्यतीत्य तिष्ठतोत्यतिष्ठाः, सर्वेषां भूतानां निखिलानां स्थिरजङ्गमानां मूर्द्धी मस्तकं, इति अनेन प्रकारेण, वै प्रसिद्धः सर्वेषां ब्रह्मविदां निरभिमा- निनां अहं अजातशत्रुः एतं त्वयोकं पुरुषं उपामे उपासनया माक्षात्कुर्वे, इति उक्तपुरुषगुणममाप्यर्थः। मः प्रकृतः यः प्र- सिद्धः उपासकः, इ किल, एतं उक्तगुणकं पुरुषं एवमुपास्ते उक्तगुणेपासन या साक्षात् कुरुते, स: अतिष्ठाः सर्वेषां भूतानां मूर्धी व्याख्यातं भवति स्पष्ठं, यद्गुणं ब्रह्मोपास्ते स्वयमपि त- हुणे भवति ॥ २॥ स होवाच बालाकिर्य एवैष चन्द्रमसि पुरुष मुपाम इति । तं होवाचाजातशचुमी मैतस्मिन् समवादयिष्ठाः सोमो राजान्नस्थात्मेति वा अहमेतमुपास इति म यो हैत- मेवमुपास्तेऽन्नस्थात्मा भवति ॥ ३ ॥ स होवाच बालाकिर्य एवैष विद्युति “पुरुषस्तमेवाहमुपास इति । तं होवाचाजातशत्रुमा मैतस्मिन् समवादयिष्ठास्तेजस्थात्मेति वा अहमेतमुपास इति म यो हैतमेवमुपास्ते तेजस्थात्मा भवति ॥ ४॥ स होवाच बालाकिर्य एवैष स्तनयित्नो पुरुषस्तमेवाहमुपास इति । तं पवाह- * तिष्ठाः अतिछा इति B. C. E.

·४ अध्यायः।] दीपिकासहिता। 0 मृत्युः स्वप्ने यमः शरीरे प्रजापतिर्दक्षिणेऽक्षिणि वाचः सव्येऽक्षिणि सत्यस्य ॥२॥ होवाचाजातशत्रुमी भैतस्मिन् समवादयिष्ठाः शब्द स्थात्मेति वा प्रहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते शब्द स्यात्मा भवति ॥ ५ ॥ म होवाच बालाकिर्य एवेष आकाशे पुरुष- म्तमेवाहमुपाम इति। तं होवाचाजातशत्रुमा मैतस्मिन् ममवादयिष्ठाः पूर्णमप्रवर्ति ब्रह्मेति वा अहमेतमुपास इति म यो हेतमेवमुपास्ते पूर्यते प्रजया पशुभि। एव स्वयं नास्य प्रजा पुराकालात्प्रवर्तते ॥ ६ ॥ स होवाच बाला किर्य एतेष वायौ पुरुषस्तमेवाहमुपाम इति। तं होवाचाजात- शत्रुर्मा मैतस्मिन् समवादयिष्ठा दन्द्रो वैकुण्ठोऽपराजिता सेनेति वा अहमेतमुपास इति म यो है तमेवमुपास्ते जिष्णुर्हि *वाऽपराजयिष्णुरन्यतम्त्यजायो भवति ॥ ७ ॥ स होवाच बा- लाकिर्य एवैषोऽयो पुरुषस्त मेवाहमुपास इति । तं होवा- चाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन् समवादयिष्ठा विषासहिरिति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते विषासहिवान्वेष भवति ॥ ८ ॥ स होवाच बालाकिर्य एवैषोऽमु पुरुषस्तमेवाह- मुपास इति। तं होवाचाजातशत्रुी मैतस्मिन् समवादयिष्ठा नाम्नस्थात्मेति वा अहमेतमुपास इति म यो हैतमेवमुपास्ते नाम्नस्थात्मा भवतीत्यधिदैवतमथाध्यात्मं ॥ ६ ॥ म होवाच * वाऽपराष्णुिरिति F. G. P2 .

·१०० कौषीतकिब्रामगोपनिषत् । [४ अध्यायः स होवाच *बालाकिर्य एवष आदित्ये पुरुषस्तमे- वाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुमा 'मैतस्मिन् बालाकिर्य एवैष श्रादर्श पुरुषस्तमेवाहमुपास इति । तं हो- वाचाजातशत्रुमी मैतस्मिन् समवादयिष्ठाः प्रतिरूप इति वा अहमेतमुपाम इति म यो इतमेवमुपास्ते प्रतिरूपा है- वास्य प्रजायां पुत्र पाजायते नाप्रतिरूपः ॥ १०॥ म होवाच बालाकिर्य एवैष प्रतिश्रुत्कायां पुरुषस्तमेवाहमुपाम इति । तं होवाचाजातशत्रुी मैतस्मिन् समवाद यिष्ठा द्वितीयोऽनपग इति वा अहमेतमुपाम इति म यो हैतमेवमुपास्ते विन्दते द्वितीयान् 'द्वितीयवान् भवति ॥ ११ ॥ स होवाच बालाकि- र्य एवैष शब्दः पुरुषमन्वेति तमेवाहमुपाम इति। तं होवा- चाजातशत्रुमी मैतस्मिन् ममवादयिष्ठा असुरिति वा अहमेत- मुपास इति म यो हैतमेवमुपास्ते नो एव स्वयं नाम प्रजा पुरा कालात् सम्मोहमेति ॥ १२ ॥ स होवाच बालाकिर्य एवैष छायापुरुषस्तमेवाहमुपाम इति। तं होवाचाजातशत्रुर्मा मै- तस्मिन् समवादयिष्ठा मृत्युरिति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते नो एव स्वयं नास्य प्रजा पुरा कालात्प्र- मीयते ॥ १३ ॥ स होवाच बालाकिर्य एवैष शारीरः पुरुष- स्तमेवाहमुपास इति । तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन् * वालाकिरित्यनेकत्र पाठान्तरं। + मैतस्मिन् समवादयिठा रहन पाण्डरवासा अतिष्ठा इति F. G. टी. । वामानिमा इति F.)। * द्वितीयादिति टी।

·8 अध्यायः ।] दीपिकासहिता। संवादयिष्ठा वृहत्पाण्डुरवासा अतिष्ठाः सर्वेषां भू- तानां मूर्डेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेव- मुपास्तेऽतिष्ठाः सर्वेषां भूतानां मूड़ी भवति ॥ ३॥ समवादयिष्ठाः प्रजापतिरिति वा अहमेतमुपास इति म यो हैतमेवमुपास्ते प्रजायते प्रजया परभिः ॥ १४ ॥ स होवाच बालाकिर्य एवैष प्राज्ञ श्रात्मा येने तत्सुप्तः* स्वप्नया चरति तमेवाहमुपाम इति । तं होवाचाजातशत्रुमी मैतस्मिन् समवादयिष्ठाः यमो राजेति वा अहमेतमुपाम इति म यो हैतमेवमुपास्ते मा वाम्मा इदं श्रेध्याय यम्यते ॥ १५ ॥ मं होवाच बालाकीर्य एटेष दक्षिणेऽक्षन् पुरुषस्तमेवाहमुपास इति। तं होवाचाजातशत्रुभी मैतस्मिन् ममवादयिष्ठा नाम्न श्रात्मा अनेरात्मा ज्योतिष श्रात्मेति वा अहमेतमुपास इति म यो हैतमेवमपास्त एतेषां मर्वेषामात्मा भवति ॥१६॥ स होवाच बालाकिर्य एवैष सत्येक्षन् पुरुष स्तमेवाहमुपाम इति । तं होवाचाजातशत्रुमी मैतस्मिन् ममवादयिष्ठाः सत्यस्यात्मा विद्युत प्रात्मा तेजम प्रात्मेति वा अहमेतमुपास इति म यो हैतमेवमुपास्त एतेषामात्मा भवतीति ॥ १७ ॥ चन्द्रममि चन्द्रमण्डले, मोमो राजा प्रियदर्शना दीप्ति- मान्। अन्नस्थात्मा चतुर्विधस्यादनीयस्थात्मा कारणं स्वरूपं बा फल हेतुः तत्स्वरूपस्तदान भवतीति वा व्याख्येयं ॥ ३ ॥ * ममिति F.

·कौषीतकिब्राह्मणोपनिषत् । [४ अध्यायः। स होवाच बालाकिर्य एवंष चन्द्रमसि पुरुषस्तमे- वाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुमी मैतस्मिन् संवादयिष्ठा अन्नस्यात्मेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्तेऽन्नस्यात्मा भवति ॥ ४ ॥ स होवाच बालाकिर्य एवष विद्युति पुरुषस्तमेवाह- मुपास इति तं होवाचाजातशत्रुमा मैतस्मिन् संवा- दयिष्ठाः सत्यस्यात्मेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते सत्यस्यात्मा भवति ॥५॥ स होवाच बालाकिर्य एवष स्तनयित्नो पुरुषस्त- मेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुमा मैतस्मिन् संवादयिष्ठाः शब्दस्यात्मेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते शब्दस्यात्मा भवति ॥ ६ ॥ विद्युति मौदामिनीमण्डले, तेजस्यात्मा तेजस: कारणं स्वरूपं वा ॥ ४ ॥ स्तनचिनो मेघमण्डले, शब्द स्यात्मा ध्वनिवादि- भेदभिन्नस्य शब्दस्य कारणं स्वरूपं वा ॥ ५ ॥ श्राकाशे गगने ऽव्याकृते वा, पूर्ण परिपूर्ण, अप्रवर्ति क्रियान्यं, ब्रह्म हत् सर्वस्मादभ्यधिक, पूर्यते प्रजया पशुभिः, पूर्ण गुणोपासनफलं पुत्रगवादिपरिपूर्तिः। अप्रवर्तिगुणोपासनफलमाइ, नो एव स्वयं नास्य प्रजा पुरा कालात् प्रवर्तते, तसंवत्सरात्कालात्पूर्व ·४ अध्यायः । दीपिकासहिता। . स होवाच बालाकिर्य एवैष वायौ पुरुषस्तमेवाह- मुपास इति तं होवाचाजातशत्रुमा मैतस्मिन् संवाद- यिष्ठा इन्द्रो वैकुण्ठोऽपराजिता सेनेति वा अहमेत- मुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते जिष्णुर्ह वा अप- राजयिष्णुरन्यतत्यजायो भवति ॥ ७॥ स होवाच बालाकिर्य एवष आकाशे पुरुषस्तमे- वाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुमी मैतस्मिन् संवादयिष्ठाः पूर्णमप्रवृत्ति ब्रह्मेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते पूर्यते प्रजया पशुभिर्यश- सा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सर्वमायुरेति ॥८॥ . स्वयमुपाभक: नो एव नैव प्रवर्तते प्रमीयते, अम्योपास कम्य प्रजा पुत्रादिका पुरा कालात्यप्रवर्तत इत्यनुवर्तते ॥ ६ ॥ वाया पवने, इन्द्रः परमैश्वर्यमम्पन्नः, वैकुण्ठः विगता कुण्ठा परेण निवारणा यस्मात्म विकुण्ठः, विकुण्ठ एव वैकुण्ठः, अपराजिता सेना न परैः पराजिता सेना अपराजिता मेना। इन्द्रगुणफलमाह, जिष्णुईि वा जयनशीलः हि प्रसिद्धी वा- शब्दः एवकारार्थः । वैकुण्ठ गुणफलमाइ, अपराजयिषणः अपराजिष्णुः परैर्जेतु मशक्यशीलः । अपराजितसेनागुणफल- माह, अन्यतस्त्यायो अन्यता भोऽन्यतम्या वैरी तज्जयलक्षणं ·११२ कौषीतकि ब्राह्मणोपनिषत् । [४ अध्यायः। स होवाच वालाकिर्य एवषेोऽनौ पुरु नवाह- मुपास इति तं होवाचाजातशत्रुमी मै न् संवा- दयिष्ठा विषासहिरितिं वा अहमेतमुपार. ति स यो हैतमेवमुपास्ते विषासहिर्ह वा अन्येषु भवः ॥ ६ ॥ स होवाच बालाकिर्य एवषेोऽप्सु पुरुषस्तमेवाह- मुपास इति तं होवाचाजातशत्रुमी मैतस्मिन् संवा- दयिष्ठास्तेजस आत्मेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते तेजस आत्मा भवतीत्यधिदैवत- सथाध्यात्मं ॥ १० ॥ शील मस्येत्यन्यत त्यजायी ॥ ॥ अग्नी जातवेद मि, विहि: विविधमहनशीला दुःमहो वान्यैः, वैवान्वेष भवान, प्रसिद्ध एव न त्वन्यः, उपासन मनु एष उपासको भवति ॥ ८॥ अम जलेषु, नाम्नस्थात्मा नाम्नस्य नाम्न श्रात्मा कारणं स्वरूपं वा भवति । न च शाखान्तर प्रतिरूपगुणेन विरोधः, अस्ति हि सा- दृश्यं नानो वस्तु ना, तथा हि घट इति वस्तु घट इति नामेति वात्यन्त मादृश्य स्थोपलम्भात् । इत्यधिदैवतं, अनेन प्रकारेण दैवत- मधिकृत्यो क्रमधिदैवतं । अथ अधिदैवतोपासनकथनानन्तरं श्र- ध्यात्म आत्मानं शरीरमधिकृत्योच्यमानमुपासनमध्यात्म ॥ ८ ॥ आदर्भ दर्पणे भाखरट्रव्ये इत्यर्थः । प्रतिरूपः सदृशो रोचि- ·४ अध्यायः ।। दीपिकासहिता। ११३ स होवाच बालाकिर्य एवैष आदर्श पुरुषस्तमेवा- हमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुमी मैतस्मिन संवा- दयिष्ठाः प्रतिरूप इति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते प्रतिरूपो हैवास्य प्रजायामाजायते नाप्रतिरूपः ॥ ११॥ स होवाच बालाकिर्य एवष छायायां पुरुषस्तमे- वाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुमी मैतस्मिन् संवादयिष्ठा द्वितीयोऽनपग इति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते विन्दते द्वितीयात् द्वितीय- वान् हि भवति ॥ १२॥ ष्णुरित्यर्थः । प्रतिरूपो हैवान पासकस्य सदृशः प्रसिद्ध एव, प्रजायां प्रजामन्ताननिमित्तं, पत्र: स्पष्टः, पाजायते उत्पद्यते, नाप्रतिरूपः न विलक्षणः ॥ १० ॥ प्रतिशुन्कायां श्रुत् श्रवणं, श्रवणं प्रत्यधितिष्ठति प्रतिश्रुत्का दिक, तम्यां दितीयः द्वि- सङ्ख्यापूरण: अनपगोऽपगमन शून्यः । द्वितीय गुणम्य फलमाह, विन्दते लभते द्वितीयात् भार्या शरीरात द्वितीयमिति शेषः । . अनपगगुणस्य फलमाह, द्वितीयवान् भवति अनपगपुत्र- पौत्रादिर्भवतीत्यर्थः ॥ ११ ॥ शब्दः पुरुषमन्वति गच्छन्तं पुरुषं याऽयं ध्वन्यात्मकः शब्दः पश्चादच्छति। असुः जीवनहेतुः, सम्मोहं मरणं, एति गच्छति । नो एवेत्यादिकमाकाशपर्याये Q ·११४ कौषीतकिब्राह्मणोपनिषत् । [ अध्यायः स होवाच बालाकिर्य एवष प्रतिश्रुत्कायां पुरुष- स्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुमी मैत- स्मिन् संवादयिष्ठा असुरिति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते न पुरा कालात् सम्मोहमेति ॥ ॥१३॥ स होवाच बालाकिर्य एवैध शब्द पुरुपस्तमेवाह- मुपास इति तं होवाचाजातशत्रुमी मैतस्मिन् संवा- दयिष्ठा मृत्युरिति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते न पुरा कालात्यतीति ॥ १४ ॥ स होवाच बालाकिर्य एवैतत्पुरुषः सुतः स्वप्नया चरति तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुमी व्याख्यातं ॥ १२ ॥ छायापुरुष: छायारूप: एम्पः, मृत्युर्म- रण हेतुः। नो एवेत्यादिकलाकाज पायीचे व्याख्यातं, 'प्रमोयते निधनं गच्छति ॥ १३ ॥ शारीर: शरीरे भवः, प्रजापतिः प्रजाचाः. पालकः, प्रजायते प्रजया पगभिः प्रजापद्धि- भवन्ति ॥ १४ ॥ प्राज्ञः नित्यथा प्रज्ञया चना: प्राणायाधिकः, श्रात्मा श्रात्मक मालवानी, चेन प्राने ना मना एकत्ता : एतत्वप्नदर्शनरूपं शयनं प्राप्तः खमया चरति वोन ग- * स्वययेति 1.

·४ अध्यायः । दीपिकासहित। ११५ मैतस्मिन संवादयिष्ठा यमो राजेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते सर्व हारमा इदं श्रेयाय यम्यते ॥ १५ ॥ स होवाच बालाकिय एवैध शरीरे पुरुपस्तमेवा हमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुमी मैतस्मिन् सं- वादयिष्ठाः प्रजापतिरिति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते प्रजायते प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सर्वमायुरेति ॥ १६ ॥ स होवाच बालाकिर्य रवैघ दक्षिणेऽक्षिणि पुरुषः स्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैत- स्मिन् संवादयिष्ठा वाच आत्मामेरात्मा ज्योतिष छति खप्नान पगातो त्यर्थः । चमो राजा नियमन हेतुर्दीप्ति- मान् । सर्व निखिलं, ह प्रसिद्धं, अस्मै अम्योपासकम्य इदं प्रत्य- क्षादि प्रमाणे रवगम्यमानं, श्रेष्ठ्याय अधिक चाय यम्यते ॥ १५ ॥ दक्षिणेऽक्षन् दक्षिणेऽनिरिण दक्षिणे चक्षषि, नाम्न श्रात्मा वा- त्मकम्य कारणं स्वरूपं वा, अनेरात्मा कृशानोः स्वरूपं, ज्योतिष श्रात्या प्रकाशमात्रस्य स्वरूपं, एतेषां पूर्वोकानां नामाग्निज्यो- तिषां सर्वेषां निखिलानामात्मा स्वरूपं भवति ॥१६॥ मयेऽक्षन वामे चक्षुषि सत्य स्थात्मा विद्युत आत्मा तेजस आत्मा मत्यन्य वि- द्युतो ज्योतिर्मात्रस्य स्वरूपं, एषां सत्यविद्युत्तेजमां सर्वेषामात्मा 42 ·कौषीतकिब्राह्मगोपनिषत् । [४ अध्यायः। . आत्मेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमु- पास्त एतेषां सर्वेषामात्मा भवति ॥ १७ ॥ स होवाच बालाकिर्य एवष सव्येऽक्षिणि पुरुषस्त- मेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुमा मैतस्मिन संवादयिष्ठाः सत्यस्यात्मा विद्युत आत्मा तेजस आ. त्मेति वा अहमेवमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्त एतेषां सर्वपामात्मा भवति ॥ १८॥ भवति सर्वेषां स्वरूपं भवति । शेषपर्यायपञ्चदशकंऽपि प्रथम- पर्यायवयाख्येयं । रति पुरुषोपदेशपरिममाप्यर्थः ॥ १७ ॥ *ततः सव्ये चक्षुषि पुरुषस्य निराकरणानन्तरं, उ एक तदनन्तरमेव हकिल बालाकिः बलाकस्थापत्यं तूष्णोमाम मौनी बभूव, तं तूष्णीम्भूतं बालाकिं होवाचाजातशत्रुः व्याख्यातं । राजोनिमाह, एतावत् इयत्परिमाणं वितक, उतान्यदपीत्यर्थः । बालाका३ हे बालाकं मुतिर्भर्त्सनार्थी यद्यययोग्यं ब्राह्मणस्य भर्तीनं तथापि गर्वपरिहारार्थ क्रिय- माणं न विरुद्धं, गर्वा ह्यस्य महान्तं पुरुषार्थ नाश यन् पर- मकण्टकः कण्ट कोद्धरणच राज्ञा करणीयमिति न्याया- .. * घादित्ये बहन पाण्ड रवासचन्द्रमसि सामा राजा विद्युति ते- जसी स्तनयित्ना पू. ब्दस्याकाशे पणं वायाविन्द्रोऽनौ विधासहिरन नाम्नस्यादर्श प्रतिरूपः प्रतित्काय द्वितीयः प्राब्देऽसुश्छायायां मत्युः शारीरः प्रजापतिः प्राज्ञो यमी राजा दक्षिणेक्षनाम्नः सव्येऽक्षन सत्यस्य । इति P. G. किन्तु टाकायां नास्ति ।

·४ अध्यायः।]
दीपिकासहिता।
तत उ ह बालाकिस्तूष्णोमास तं होवाचाजातशत्रु-
रेतावन्नु बालाका३ इत्येतावदिति होवाच बालाकि-
स्तं होवाचाजातशत्रुर्मपा वै खलु मा संवादयिष्ठा'
ब्रह्म ते ब्रवाणीति यो वै बालाक एतेषां पुरुषाणां
दविरुद्धं, इति अनेन प्रकारेण राजोवाचेन्यन्वयः । एवं
राजोकोऽपगतगर्वः, एतावद्धि यदेवोकं नातोऽधिकमहं
किञ्चन जब वेमोति शेषः। इति होवाच बालाकिः एवं
किलोकवान बलाकस्यापत्यं । तं अपगतगवं बालाकिं,
होवाचाजातशत्रु: व्याख्यातं । मा मामजातशत्रु मृषा व
वितथमेव, किल निश्चितं ममवादयिष्ठा ब्रह्म ते ब्रा-
णीति व्याख्यातं। एवमुक्का पुनर्वालाकेरधोवदनस्य लज्जा-
जडस्थापगतगर्वस्थानुग्रहार्थ, मोऽजातशत्रुः ह किल उवाच
चक्रवान बालाकिं प्रति। राजोतिमाह, यः त्वया प्रस्ता-
वितो ब्रह्मत्वेन वै प्रसिद्धः सत्य ज्ञानादि लक्षण:, बालाके
हे बालाके एतेषां श्रादित्यादि स्थानां पुरुषाणां त्वयो कानां
पुरुषाणां कर्ता उत्पाद कः, यस्य वा यस्य प्रमिद्धस्य वेदान्तेषु
वाशब्दः पूर्वोक व्युदामार्थः किमल्पाभिधानेनेत्यर्थः, एतत्
भूतभौतिकरूपं विश्वं कर्म क्रियत इति येनोत्पाद्यत इत्यर्थः,
स: त्वदुलपुरुषैः मह विश्वस्य की वै प्रसिद्धः सत्यज्ञानादि-
लक्षण: वेदितव्यः साक्षात्करणीयः श्रवणाद्युपायैः, इति अनेन
* समवादयिका इति F.G.टी. ।। स होवाच य इति F.G.टी।

·११८ कौषीतकिब्राह्मणोपनिषत् । (8 अध्यायः। कती यस्य वै तत्कर्म स वै वेदितव्य इति तत उ ह बालाकिः समित्याणिः प्रतिचक्राम उपायानीति तं हो- वाचाजातशत्रुः प्रतिलोमरूपमेव तन्मन्ये यत क्षत्रि- यो ब्राह्मणमुपनयेतैहि व्येव त्वा ज्ञपयिष्यामीति तं ह प्रकारणावाचत्यन्वयः। तत उ तत एव गजो केरनन्तरं ह किल बालाकि: बलाकम्बाप ब्रह्म जिज्ञासुः ममित्याणि: ममित्करः प्रतिचक्रम प्रतिचक्राम राजानं प्रति ब्रह्मोपदे- शाथं ग्रहीतोपायन अाज मागवियः। वाचा चैवं व्या हरत उपायानि यदि भवतोऽनुज्ञा तदा भवन्तं गुरुत्वेन मभीपे पागच्छानि, इति अनेन प्रकारेण, प्रतिचक्रामत्यन्वयः । तं अपगतगर्व ब्राह्मणं दोनतमामवस्थां प्राप्तं ह किल उवाचा- जातशत्रुः उक्तवान् राजा, प्रतिलोमरूपमेव विपरोतरूपमेव न बनुरूपं स्थात् भवेत् यत् यस्मात् क्षत्रियः न्यन : क्षत- बाणकारी ब्राह्मणं उत्तमवर्ण द्विजोत्तमं उपनयेत् ब्रह्म- विद्याथै दोक्षयेत्। मा च ते भयं यद मा राजा न वक्ष्यतो- त्येवमाह, एहि असमाज नममक्षादेकान्तमागच्छ, व्येव त्वा जपयिष्यामि त्वा त्वां गुरुं विज्ञपयिव्याम्येव, यज्जानामि तत्तु- भ्यं वदन्न वञ्चयिष्यामोत्यर्थः। इति अनेन प्रकारेणोक्कानन्तरं तं बालाकिं ब्रह्मविद्यार्थिनं ह किल पाणावभिपद्य करे स- स्नेहं गृहीत्वा प्रवव्राज मभादेशाद्देशान्तरं जगाम राजा। तो * स्याद्यदिति P. G. टो।। उपनयेदेहीति P. G. टो।

·४ अध्यायः। दीपिकासहिता। पाणावभिपद्य प्रवव्राज तो ह सुप्तं पुरुषमाजग्मतु- स्तं हाजातशत्रुरामन्त्रयाञ्चक्रे हत्याण्डरवासः सोम राजनिति स उ ह शिश्य एवं तत उ हैनं यष्ट्या- विचिष्टोप स तत एव समुत्तस्थौ तं होवाचाजातशत्रु: कैप एतद्दालाके पुरुपोऽशयिष्ट क्वैतदभूत्कुत एतदा- + राजबालाको ह किल मुतं पुरुषं अनेककर्मयमाकुलं शयानं राजपुरुषं कञ्चिदीयतुः प्राप्तवन्तौ। तं मुप्तं पुरुषं ह किल अजातशत्रु: एतनामा राजा आमन्त्रयाञ्चके, वक्ष्यमाणेना- मभिः मम्बोधयामास । सम्बोधननामान्याह, हन हे मर्व- म्मादभ्यधिक प्राण, पाण्डरवासः पाण्डरा: पापो वाममी यस्य प्राणस्य तत्मम्बोधनं हे पाण्डरवामः, माम मामात्मक प्राण राजन हे दीप्तिमन प्राण, इति मम्बाधन परिममाप्यर्थः । मः हन्नित्यादिना सम्बोधितः प्राणः, उ ह अपि प्रमिद्धाऽवम्या- नर श्रात्मत्वेन तू पणोमेव मौनेनेव शिव शयनं चक्रे । तत उ तदनन्तरमेव इ किल एनं शबानं पुरुषं यथ्या वेएवादि तरु- काठेन श्राविचिक्षेप त्रासमन्तात् ताडितवान्। मः शयानः पुरुषः प्राणायतिरिका यष्टिघातमञ्जातवेदनः, तत एव त- दादोमेव न तु कालान्तर ममुत्तम्या मम्यगुत्यानं कृतवान् । पुरुवं कञ्चिदीयतुरिति P. G. टी. । । हहन् इति ।'. G. टी० । * स उ ह तूणीम व पूिश्य ( शिष्य इति B. D.) इति '. G. टो। शिप्य इति B. D. (प्य इति च अ.१ ख ०१४। पश्यते।)

·कौषीतकिब्राह्मणोपनिषत् । [४ अध्यायः १२० गादिति तत उ ह बालाकिर्न विजने* तं होवाचा- जातशत्रुर्यचप तहालाके पुरुषोऽशयिष्ट यचैतदभूद्यत एतदागादिति 'हिता नाम पुरुषस्य नाद्यो हृदयात्यु- रीततमभिपतन्वन्ति तद्यथा सहस्रधा केशो 'विपा- टितस्तावदण्व्यः पिङ्गलस्याणिना तिष्ठन्ति शुक्लस्य कृ- ष्णस्य पीतस्य लोहितस्य च तासु तदा भवति यदा सुप्तः स्वप्नं न कञ्चन पश्यति ॥ १६ ॥ तं होवाचाजातशत्रुः, प्रश्नः तं प्राणात्मवादिनं बालाकिं, व्या- ख्यातमन्यत । राजोतिमाह, व कुत्र एषः प्राणायतिरिक्तः शथानः, एतत् सर्वचैतन्यश न्यं यया तथा, बालाके हे बालाके पुरुषः चेतन: प्राणादीनां स्वामी प्रशयिर शयनमकुरुत, क्व कस्मिन् प्रदेश एतत् उक्र शयनं अभूत् जातं । " पुरुषविषये, अपरोऽवस्थाविषये । पुरुषशयनयोर्देशं पृष्ट्वा पुरुष- स्यागमनदेशं पृच्छति, कुतः कस्माद्देशात् एतत् जागरणं प्रति एतदागमनं वा, श्रागात् श्रागतवान, अतिर्विचारणार्थी विचार्य कथयेत्यर्थः । इति अनेन प्रकारेण प्रश्नमकरोदिति शेषः । तत उ अपि तद्राज्ञा पृएं, इकिल बालाकिः बलाक- स्थापत्यं न विजज्ञे न विज्ञातवान् ॥ १८ ॥ * तदुइ बालाकिर्न विजज्ञा ॥ १८ ॥ इति F. G. I + हिता नाम हृदयस्य नाद्या हृदयादिति F. G. टी.। विपतित इति F. G. टी. । अणिन्यास्तिष्ठन्तीति A.

·४ अध्यायः ।] दीपिकासहिता। अथास्मिन्प्राण एवैकधा भवति तदेनं वाक सर्वनी- मभिः सहाप्येति चक्षुः सर्वेः रूपैः सहाप्येति श्रोचं सर्वेः शब्दः सहाप्येति मनः सर्वयानः सहाप्येति स यदा तं अज्ञातस्व प्रश्नं बालाकिं होवाचाजातशत्रुः यत्रैष एतद्वा- लाके पुरुषोऽशयिष्ट यत्रैतदभूद्यत एतदागात् व्याख्यानं । किम: स्यले यदाऽवम्यान विशेषः । स्वयं तं देशमाह राजा, हिता नाम प्राणिनां हितकरणाद्धिता इत्यभिधाना:, हृद- यस्य हृदयपुण्डरीक मम्बन्धिन्ये हृदयपुण्डरीकानिर्गता इत्य- र्थः, नाद्यः शिराः हृदयात् हृदयपुण्डरीकान्निर्गत्य पुरोततं श्रान्तं हृदयवेटनं अभिप्रतवन्ति मर्वतः प्रकर्षण विस्ता- रयन्ति वेटयन्तीत्यर्थः । तद्यथा यावत्परिमाणमित्यर्थः, महस्रधा कशा विपतित:* बालः सहस्र प्रकारेण विविधं पति- तः, केशस्य महस्रांश इत्यर्थः । तावत् तत्परिमाणाः अण्व्यः सूक्ष्माः, पिङ्गलस्य चित्रवर्णस्य अणिम्ना अणुतमेन रमेनाति- सूक्ष्मणेत्यर्थः, तिष्ठन्ति पूर्ण वर्तन्ते। मामान्यतो वर्ण मुक्का विशेषतो वर्णनाह, शाक्लस्य श्वेतम्य, अणि म्नेति सर्वेषु वर्णव्य- नुवर्तते, कृष्णस्य कालस्य पोतस्य मत्र वर्णम्य लोहितस्य रक्तस्येत्येवं प्रकारस्य वर्णान्तरस्थाप्यणिना रमेन पास्तिष्ठ- न्ति । तासु हृदयवेशनपुरीतत्प्रतिष्ठितासु हृदयगमनमार्ग- भूतासु मामीप्येन तदा भवति तस्मिन् शयनकाले वर्त- ते। स्वप्नो नाडीषु वर्तमानस्य भवतीत्यर्थः । स्वप्नस्थान- * विपाटित इति D. पाटित इति D. R ·१२२ कौषीतकिब्राह्मणोपनिषत् । [8 ४ अध्यायः। । प्रतिबुध्यते यथाग्नेचलतः सर्वा दिशो विस्फुलिङ्गा वि- प्रतिष्ठेरन्नेवमेवैतस्मादात्मनः प्राणा ययायतनं विप्र- मभिधाय सुषुप्त स्थानं सजागरण माह, यदा यस्मिन् काले सप्तः स्वप्नं न कञ्चन पग्य त्य थास्मिन प्राण एवैकधा भवति, तदेनं वाक् म.नामभिः महाप्येति, चक्षुः सर्वेः रूपैः महाप्येति, श्रोत्रं सर्वः शब्द: महाप्येति, मनः सर्वाने: महाप्येति, म यदा प्रतिबुध्यते यथाग्नेविस्कुलिङ्गा विप्रतिष्ठेरन्नेवमेवैतस्मादा- त्मनः प्राणा यथा यतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवा: देवेभ्यो नोकाः व्याख्यातं। अयमर्थः । नाडोदारा पुरीतदेष्टनेऽनेक- नाडीकारणे हृदयपुण्डरीके स्थिताकाशान्तर्वतिक्रियाश त्यपा- धावानन्दात्मनि सुषुप्तिं प्राप्य तत एव जागरण मागच्छति यः मोऽपगताधाराधेयभेदो ब्रह्म शब्दाभिधेयः न तु भव- दभिमतः प्राणादिरधिदैवतमध्यात्मं चति । कथ। ब्रह्म- शब्दाभिधेय उपलक्षु शक्यते इति बालाके के द य गतामा- शङ्कामपाकरिष्यन् दृष्टान्त पुरःसरमा ह, तत् तत्र उपलयौ दृष्टान्तः यथा दृष्टान्ते क्षुरः तीक्ष्णाग्रः प्रसिद्धः क्षौरकर्मणि शुरधाने कुरो धोयते यस्मिन् पात्रे तत् क्षरधानं तस्मिन् अवहितः प्रक्षिप्तः स्यात् भवेत् । अयं हृदयपुण्डरीके शरी- रैकदेशे दृष्टान्तः । इदानों सर्वशरीरे उपलब्ध्यर्थ- दृष्टान्तमा ह, विश्वम्भरी वा विश्वम्भरोऽग्निः वाशब्दो दृष्टा- न्तान्तरे, विश्वम्भरकुलाये अग्निनोडे अरण्यादी, एवमेव अने- * यथामेविस्फुलिङ्गा इति F. G. टी.। तदुपलश्या ·8 अध्यायः।] दीपिकासहिता। १२३ । तिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवा देवेभ्यो लोकाः स एष प्राण एव प्रज्ञात्मेदं शरीरमात्मानमनुमविष्ट आलामभ्य आन- खेभ्यस्तद्यथा क्षुरः शुरधाने ऽवोपहिता विश्वभरो वा नेव प्रकारेण एषः ब्रह्म ते ब्राणोति या भवता प्रकृतः प्राज्ञः नित्यः स्वयंप्रकाश: प्रज्ञायुक्तः आत्मा अस्मत्प्रत्ययव्य- वहारयोग्यः, ददं शरीरं दमं शरीरे भवं, एतच्छोरं सन्द्रियमित्यर्थः, श्रात्मानं श्रात्म शब्द प्रत्ययालम्बनं अनुप्रविष्टः सृष्टिमनु प्रवेश नं कृतवान् । प्रवेशावधिमाह, पालामभ्य श्रा- नखेभ्यः लोमनखपर्यन्तं, नखाग्रशरोरबहिर्गतके शान्मुक्का ममग्रे शरीर इत्यर्थः । स्वप्नसुषुप्तिजागरणेषु प्राणाड्यतिरिक्तमात्मा- नमभिधाय तस्य च सर्वस्मिन शरीरे हृदये च मामान्य- विशेषाभ्यां व्याप्ति, इदानों तस्यैव शरीरं विवक्षुर्दृष्टान्त- पुरःसरमाह, तं पालामभ्यः भानखेभ्यः शरीरे सामान्य- विशेषाभ्यां प्रविष्ठं एतं बुद्धिसाक्षिणं श्रात्मानं अस्मत्प्रत्य यव्यव- हारयोग्यमानन्दात्मानं एते अपगताधिदेवभेदा अध्यात्म- प्रत्यक्षा दुव श्रात्मानः वागाद्याः अन्ववस्यन्ति आत्मनो निश्चयमन पश्चानिश्चिन्वन्ति । तत्र दृष्टान्तमा ह, यथा दृष्टान्ते श्रेष्ठिनं श्रेष्ठः श्रेष्ठत्वं प्रधानत्वं स: गणे यथास्ति सः श्रेष्ठो, तं प्राधान्यवन्तं कुटुम्बिनमित्यर्थः, स्वाः स्वमम्बन्धिनो जात्युपलक्षिता उपजीवकाः अन्ववस्यन्तोत्यनुवर्तते । निश्चये * स एप इत्यादि धानखेभ्य इत्यन्तं F. G. टी. नास्ति । + अवहितः स्यादिति F. G. * शारारमिति B. C. 82 ·१२४ कौषीतकिब्राह्मणोपनिषत् । [e अध्यायः। विश्वम्भरकुलाय एवमेवैष 'प्रज्ञात्मेदं शरीरमात्मान- मनुप्रविष्ट आलोमभ्य भानखेभ्यस्तमेतमात्मानमेत आत्मानोऽन्ववस्यन्ते यथा श्रेष्ठिनं स्वास्तद्यथा श्रेष्ठो प्राधान्य मुक्का भोगेऽपि प्राधान्यं वक्तुं दृष्टान्तमाह, तत् तत्र भोग प्राधान्ये दृष्टान्तः, यथा दृष्टान्ते श्रेष्ठो कुटुम्बो खैः ज्ञात्यादिभिः मह भुङ्क अन्नमत्ति, यथा वा यहत, वाशब्दः प्रकारान्तरेण दृष्टान्तार्थः, श्रेष्ठिनं प्रधान कुटुम्बिनं द्रव्यद्वारा अन्नमिव स्वाः ज्ञात्याद्या: भुनते अदन्ति, एवमेव अनेनैव प्रकारेण न त्वन्येन, एषः प्राज्ञ श्रात्मा व्याख्या तं, ज्ञान- क्रियाश युपाधिरित्यर्थ., एतैः प्रतिप्राणि व्यवस्थितैः श्रात्म- भिः श्रमच्छब्दप्रत्ययालम्बनैः वागादिभिः सह भुङ्को अत्ति। अथवा दृष्टान्तदास्रान्तिकयोस्तृतीया करणार्था । न हि नि- मनु व्यस्य कुटुम्बिनो द्रवतोऽपि भोगः सम्भवति परैर्द्र- व्यापहारादेः सम्भवात् । एवममङ्गोदामीनस्य चितिस्वभाव- स्यात्मनोऽपि विना करणादिकं न भोग', यथा श्रेष्ठी स्वैः व्या- ख्यातं, उत्पन्ने कार्ये प्रधानकुटुम्बी येन प्रकारेण वैजाति- प्रभृतिभिः सह पालो च्यान्ववस्थति, एवर्मतैरात्मभिरय- मात्मेति बहिरेवावगन्तव्यं । तमेतमात्मानमित्य स्य प्रपञ्चार्थ- माह, एवं वै अनेनैव यथा श्रेष्ठिनं स्वा इति वक्ष्यमाणेनैव प्रकारेण तं इन्द्रियाणामधिष्ठातारं श्रात्मानमेत आत्माना- * प्राज्ञ यात्मेति F. G. टी. ।

·४ अध्यायः।] दोपिकासहिता। १२५ स्वैर्भुते यथा व स्वाः श्रेष्ठिनं भुञ्जन्त्येवमेवैप 'प्रज्ञा- म तैरात्मभिर्भ एवमेवैत आत्मान एतमात्मानं भुञ्जन्ति स यावद वा इन्द्र एतमात्मानं न विजनेता- इन्ववस्यन्ति यथा श्रेष्ठिनं स्वाः, व्याख्यातं । अत्राद्यन्त पर्याययो: सामान्यविशेषाभ्यां पुनरु किपरिहारः । अथवा यथा वा श्रेष्ठिनं स्वा इत्यम्य दान्तिक एवं वा इत्यादि, न ह्यात्मना निश्च- यमन्तरेणान्या भागः कतुं शक्यः, अस्मिन पक्षे यथा श्रेष्ठी स्वैः यथा श्रेष्ठिनं स्वा इति वचनवयं निगमनावेन व्याख्येयं । अथवा निश्चयोऽध्यात्मको भवति, आपत्कालीनोऽनापत्काली- नश्च । तत्रापत्कालीनः प्रधानबुद्ध्यनुमारी यथा राजबुड्यनुमारो निश्चयो मृगयायां मन्त्रिणां, तादृशं हृदि निधाय तमेतमा- मानमिति प्रथममुक्त । अनापत्कालीन स्तु बन्धुभिः सह कुटु- म्बिनः कुटुम्बिना मह बन्धूनाञ्च विचार्य भवति, तादृशमङ्गो- कृत्यातं यथा श्रेष्ठो स्वैरवं वा इत्यादि, अमिान पक्ष यथा वा श्रेटिनं स्वा भुन्नत इत्यस्य एवमात्मानं प्राणा भुनत इतीदं बहिरेवावगन्तव्यं । अस्यात्मनो ज्ञाने कस्य किं फलं जात- मिति बाला किशङ्कां व्यावर्तयितुमजातशत्रराह, मः: प्रमिद्धः प्रतर्दनस्य गुरुः यावत् थावन्तं कालं ह किल श्रुतमस्माभिः * श्रेछिनं खा भञ्जते इति 1. G. टी० । प्राज्ञ यात्मति '.G.टी.। । यथा श्रेष्ठी खरे वै तमात्मानमेत यात्मा ने।ऽन्य वस्यन्ति यथा श्रेनिं स्वाः स यावदिति .G.टी.। अत्रापि आपत्कालीन इति सर्व पुस्तकेषु वर्तते ·कौषीतकि ब्राह्मणोपनिषत् । [४ अध्यायः। वदेनमसुरा अभिबभूवुः स यदा विजज्ञेऽथ हत्वासु- रान्विजित्य सर्वेषाञ्च देवानां सर्वेषाञ्च भूतानां श्रेष्ठं स्वाराज्यमाधिपत्यं पित्तथो रवैवं विद्वान् सर्वान . पूर्वभ्य इत्यर्थः, वै प्रसिद्धः प्रजापतिशिव्यः एकाधिक शतवर्ष- ब्रह्मचारी ब्रह्मविद्यार्थ, इन्द्रः परमैश्वर्यमम्पन्नस्ति लोकोपतिः, एतं मयातं सर्वन्द्रियोपजीव्यं आत्मानं आनन्दात्मानं न विजन विशेषेणायममाविति न ज्ञातवान् । तावत् ता- वन्तं कालं एतं श्रात्मज्ञानशून्यमिन्द्रं असुराः शास्त्र निषि- द्धार्थप्रत्ता वागादयो विरोचनादयो वा अभिबभूवुः अ- भिभवं पराभवं चतः । सोऽसुरैरभिभूतः यदा यस्मिन् काले, य श्रात्मापहनपामा विजरो विमृत्युर्विशोको विजिघत्मा- ऽपिपाम: सत्यकामः सत्य सङ्कल्पः मोऽन्वेष्टव्यः म विजिज्ञामि- तव्यः स सवींश्च लोकानाप्नोति मवींश्च कामान् । 'समात्मा- नमन्विथ्य विजानातोति प्रजापतिवाका सभायां केनापि प्रकारेण श्रुत्वानन्तरं विजज्ञा, य एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यत इत्या- दः प्रजापतेरु पदेशाविशेषेणायमसाविति ज्ञातवान् साक्षात्क- तवान् इत्यर्थः । अथ तदा हत्वा निपात्य असुरान् शास्त्र- निषिद्ध प्रवृत्तान् वागादीन् विरोचनादीन वा विजित्य विजयं प्राप्य त्रिलोकों खाधीनां विधायेत्यर्थः। सर्वेषां निखि- * सर्वघां देवानां श्रेश्चमिति F.G. टी। + परीयायेति F. G. टी.।

·४ अध्यायः । दीपिकासहिता। पामनाऽपहत्य सर्वेषाञ्च भूतानां श्रेयं स्वाराज्यमा- धिपत्यं पयति य एवं वेद य एवं वेद ॥२०॥ यः लानां देवानां अग्न्यादीनां श्रेष्ठ्यं श्रेष्ठत्वं प्राधान्यं, स्वाराज्यं स्वराज्यस्य भावोऽप्रतिहतत्वं स्वाराज्यं, श्राधिपत्वं गर्भदा- मानिव मनिधिष्ठाय पालयितत्वमाधिपत्यं परीयाय मर्वतो गतवान् । तथो एवापि तददेव न त्वन्यथा, एवं विद्वान् अवस्था त्रयातीतः प्राणादिभिराश्रयणीयोऽमगादामोन स्वभाव: अाकाश बत्सर्वगतोऽपि पारोरे च हृदये च मामान्य विशेषाभ्या- मुपलभ्य मानचैतन्योऽपगतमर्वधर्म आनन्दात्माहमम्मोत्येवं ज्ञा- तवान, मर्वषां भूतानां श्रेष्ठ्यं स्वाराज्यमाधिपत्यं भूतानां स्थिरजङ्गमानां, व्याख्यातमन्यत, पर्येति प्राप्नोति। शमादिमाधनचतुष्टयसम्पन्नः, एवं वेद दन्द्रवदनमात्मानं जानोते एवं वेद व्याखातं। वाक्याभ्याम उपनिषत्परिममा- प्यर्थः ॥ १८ ॥ कौषीतकिब्राह्मणमात्मविद्या गूढापि सम्यक् प्रकटीकृतेयं । परोपकाराय मया श्रुतीनां पदावलोकैकपरेण नित्यं ॥ त्रय्या अथर्वाङ्गिरमश्च तद्व- द्ये वा प्रसिद्धा इह लोकमध्ये।

·कोषीतकि ब्राह्मणोपनिषत् । [ अध्यायः। इत्यारण्यके कौषीतकिब्राह्मणोपनिषदि चतुर्थी ऽध्यायः समाप्तः॥ * ॥ अतो मयाकारि पदावलोक- स्तेषां कृतेऽस्मिन् शिव एतु तुष्टिं ॥ गङ्गादयः शीतलनोग्पूरा नेवाश्रिताश्चत्सरिताऽल्पभाग्यः । न्यूनत्वमामां किमिवात्र भू यात् ममापि तद्वत्कृतयः प्रवृत्ताः ॥ श्रात्मावबोधाय मद किवारां प्रवृत्तिरेषोपनिषत्समहे। विबुध मन्त: मततं स्वचित्तं प्रक्षालयन्त्वत्र विमुक्तिकामाः ॥ सर्व न सर्वस्व हितं प्रियं वा व्यवस्थितं येन लभामहेऽदः । प्रिया हितास्तेन विमुक्तिभाजां पदावलोका विहितास्ततोऽमी ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचायोनन्दात्म पूज्यपादशि- व्यस्य श्रोशङ्करानन्दभगवतः कृतो कौषीतकिब्राह्मणोपनिषदो- पिकायां चतुर्थोऽध्यायः समाप्तः॥ • ॥

·अस्या उपनिषदः पाठप्रणालीद्दयं वर्तते । तयोरेकामवलम्व्येतन्मूलं मुद्रितं द्वितीयामवलम्यैव टीका मुद्रिता । याद्याध्यायद यम्य प्रणालो- वैपरीत्यं केवलं टीकायां द्रष्टव्यं, उत्तराध्याय यस्य तु विपरीतपाठ- सूचको मृलखण्डः कार्यारम्भात्परं मम हस्ते समायातः । यतः स एव विदत्समाजावलोक नाय एथक प्रकाप्यते। F. G. चिह्नोपलक्षितं पुस्तकद्वयं काशीतः समायातं तदेवतस्यादखिरूपं जातं । प्रतर्दनो ह वै दैवोदामिरिन्द्रस्य प्रियं धामोपजगाम युद्धेन च पौरुषेण च तं हेन्द्र उवाच प्रतर्दन वरं ते ददानीति स होवाच प्रतर्दनस्वमेव मे वृणीष्व यं त्वं मनुष्याय हिततमं मन्यस इति तं हेन्द्र उवाच न* वै वरः परस्मै वृणीते त्वमेव वृणीवेत्यवरो वै तईि किल म इति होवाच प्रतर्दनोऽयो खल्विन्द्रः सत्यादेव नेयाय सत्यं हीन्द्रः स ईन्द्र उवाच मामेव विजानीह्येतदेवाइं मनुष्याय हिततमं मन्ये यन्मां विजानीयात् त्रिशीर्षाणं वाष्ट्रमहनमरुन्मुखान् यतीन् मालाकेभ्यः प्राय- छं बहीः सन्धा अतिक्रम्य दिवि प्रहादीनटणमहमन्तरिते पौलोमान् पृथिव्यां कालक ज़्यान् तस्य मे तत्र न ‘लोम च मा मीयते स यो मां विजानीयानास्य केन च न कर्मणा * न मे वरं परस्मै वृणीत इति G. अहनं वरन्मखानिति P. मन्त्रमुखानिति G. कालकास्यानिति G. B ·१३० कौषीतकिब्राह्मणोपनिषत् । -- लोको मीयते न माह बघेन न पिटवघेन न स्तेयेन न भ्रूण- इत्य या नास्य *पापं चकृषो मुखानीलं वेतीति ॥ १ ॥ स होवाच प्राणेऽस्मि प्रज्ञात्मा तं मामायुरमृतमित्युपा- खायुः म प्राण: प्राणे वा श्रायुः प्राण उ वा अमृतं यावद्ध्य- स्मिंच्छरीरे प्राणो वमति तावदायुः प्राणेन ह्येवामुभिल्लाक- ऽमृतत्व माप्नोति प्रज्ञया सत्यं सङ्कल्प म यो मामायुरमृत- मित्युपास्ते सर्वमायुरस्मिल्लाक एत्याप्नोत्यमृतत्वमचितिं स्वर्ग लोके त?क श्राहुरेकभूयं वै प्राणा गच्छन्तीति न हि कश्चन शकुयात् सकृद्दाचा नाम *प्रज्ञपयितुं चक्षुषा रूपं श्रोत्रेण शब्दं मनमा ध्यातुमित्येक भूयं वै प्राणा भूत्वैकैकं मर्वाण्येवैतानि प्रज्ञपयन्ति वाचं वदन्तों सर्वे प्राणा अनुवदन्ति चक्षुः पश्यत् मर्वे प्राणा अनुपश्यन्ति श्रीचं श्ट एवत् सर्वे प्राणा अनुष्टण्वन्ति मनो ध्यायत् सर्वे प्राणा अनुध्यायन्ति प्राणं प्राण न्नं सर्वे प्राणा अनुप्राणन्ति एवमु हैतदिति हेन्द्र उवाच स्त त्वेव प्राणानां मिः श्रेयसमिति ॥ २॥ जीवति वागतो मूकान् हि पश्यामो जीवति चक्षुर- पेतोऽन्धान हि पश्यामा जीवति श्रोत्रापेतो बधिरान् हि पण्यामो अथ खलु जीवति बाहुछिन्नो जीवत्यूरु छिन्न इत्येवं हि पश्याम इति प्राण एव प्रज्ञात्मेदं शरीरं परिग्टह्योत्थापयति * पापंचनेति G. + स यो म चायरिति F. * प्रजापयितुमिति G. $ ध्यानमित्येकभूयं वै प्राणा एकैकं सर्वाण्येतानि प्रक्षपयन्तीति G.

·कौषीतकिब्राह्मणोपनिषत्। तस्मादेतदेवोक्थमुपासीतेति यो वा प्राण: मा प्रज्ञा या वा प्रज्ञा स प्राणः सह ह्येतावस्मिञ्छरीरे वसतः महो- नमतस्तस्यैषैव दृष्टिरेतद्दिज्ञानं यंत्रैतत्पुरुषः सुप्तः खप्नं न कञ्चन पश्यत्य थास्मिन प्राण एवैकधा भवति तदेनं वाक सर्वे- नामभिः सहाय्येति चक्षुः सर्वैः रूपैः सहाप्येति श्रोत्रं मर्वैः शब्दैः महाप्येति मन: मवाने: महाप्येति म यदा प्रति- बुध्यते यथाग्नेचलतः विस्फुलिङ्गा विप्रतिष्ठेरम्नेवमेवैतम्मादा- त्मन: प्राणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवा देवेभ्यो लोकाः तस्यैषैव सिद्धिरेतदिज्ञानं यत्रतत्पुरुष वा मरि- य्यनाबल्यं न्येत्य सम्मोहं न्येति तदारुदक्रमीच्चित्तं न टणेति न पश्यति न वाचा वदतीति। अथास्मिन् प्राण एवैकधा भवति तदनं वाक् सर्वैर्नामभिः सहाप्येति चक्षुः सर्वे रूपैः महाप्येति श्रोत्रं सर्वैः शब्दः महाप्येति मनः मः ध्यानैः सहाप्यति म यदा प्रतिबुध्यते यथाग्नेविस्फुलिङ्गा विप्रतिष्ठेर न्नेवमेवैतस्मा- दात्मन: प्राणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवा देवेभ्यो लोकाः ॥ ३ ॥ स यदास्माच्छरीरादुकामति वागस्मात् सर्वाणि नामान्य- भिविसृजते वाचा सर्वाणि नामान्याप्नोति प्राणोऽस्मात् सर्वान् गन्धानभिविसृजते प्राणेन सर्वान् गन्धानाप्नोति चक्षुरस्मात् . सर्वाणि रूपाण्यभिविस्जते चक्षुषा सर्वाणि रूपाण्याप्नोति श्रोत्रमस्मात् सर्वान् शब्दाम अभिविसृजते श्रोत्रेण सवीं- छब्दानाप्नोति मनोऽस्मात् सर्वाणि ध्यानान्यभिविसृजते 82 ·२३२ कौषीतकिब्राह्मणोपनिषत्। मनमा सर्वाणि ध्यानान्याप्नोति मैषा प्राणे सर्वाप्तिा वै प्राण: सा प्रज्ञा या वा प्रज्ञा स प्राण: सह ह्येतावमिच्छरोरे वमत: महोत्क्रामतोऽथ खलु यथा प्रज्ञायां सर्वाणि भूतान्येकं भवन्ति तयाख्यास्यामः ॥ ४ ॥ वागेवास्था एक मङ्गमदूढं तस्वै नाम परस्ता त्प्रतिविहिता भूतमात्रा प्राण एवास्या एकमङ्गमदूढं तस्य गन्धः परस्तात्प्र- तिविहिता भूतमात्रा चक्षुरेवास्था एक मङ्गमदृढं तम्य रूपं परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा श्रोत्रमेवाच्या एकमङ्गमदूद तस्य शब्दः परस्तात्पतिविहिता भूतमात्रा जिवाम्या एकम- ङ्गमदूढं तस्या अन्नरसः परस्तात्पतिविहिता भूतमात्रा हस्ता- वेवास्या एक मङ्गमदूढं तयोः कर्म परस्ता त्प्रतिविहिता भूत- मात्रा शरीरमेवास्था एकमङ्गमदूढं तस्य सुखदुःखे परस्ता- प्रतिविहिता भूतमात्रीपस्थ एवास्था एकमङ्गमदूढं तम्या नन्दो रतिः प्रजातिः परस्तात्पतिविहिता भूतमात्रा पार .वास्या एकमङ्गमदूढं तयोरित्याः परस्तात्पतिविहिता भूतमात्रा प्रज्ञे- वास्या एकमङ्गमदूढं तस्यै धियो विज्ञातव्यं कामाः परस्ता- प्रतिविहिता भूतमात्रा ॥५॥ प्रज्ञया वाचं समारुह्य वाचा सर्वाणि नामान्याप्नोति प्रज्ञया प्राणं समारुह्य प्राणेन सर्वान् गन्धानाप्नोति प्रज्ञया चक्षुः ममा- रुह्य चक्षुषा सर्वाणि रूपाण्याप्नोति प्रज्ञया श्रोत्रं. समारुह्य श्री- श्रेण मींच्छब्दानाप्नोति प्रज्ञया जिहां समारुह्य जिदया मा- नन्नरमानाप्नोति प्रज्ञया इस्ती समारुह्य हस्ताभ्यां सर्वाणि कर्मा-

·कौषीतकिब्राह्मणोपनिषत् ।
१३३
ण्याप्नोति प्रज्ञया शरीरं समारुह्य शरीरेण सुखदुःखे प्राप्नोति
प्रज्ञयोपस्थं समारुहोपस्थेनानन्दं रतिं प्रजातिमाप्नोति प्रज्ञ या
पादौ ममारुह्य पादाभ्यां स वा इत्या श्राप्नोति प्रज्ञयैव धियः
समारुह्य प्रज्ञयैव धियो विज्ञातव्यं कामानाप्नोति ॥ ६ ॥
न हि प्रज्ञापेता वाङ्गाम किञ्चन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनो-
ऽभूदित्याह नाहमेतन्नाम प्राज्ञासिषमिति न हि प्रज्ञापेतः
प्राणो गन्धं कञ्चन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह नाह-
मेतं गन्धं प्राज्ञा मिषमिति न हि प्रज्ञापेतं चक्षुरूपं किञ्चन
प्रज्ञपयेद न्यत्र मे मनोऽभूदित्याह नाहमेतद्रूपं प्राज्ञामिष-
मिति न हि प्रज्ञापेतं श्रोत्रं शब्दं कञ्चन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनो-
ऽभूदित्याह नाहमेतं शब्द प्राज्ञसिषमिति न हि प्रज्ञापेता
जिहानरसं कञ्चन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह नाह-
मेतमन्नरमं प्राज्ञामिषमिति न हि प्रज्ञापेतो हस्ती कर्म
किञ्चन प्रज्ञपयेयातामन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह नाहमेत-
कर्म प्राज्ञामिषमिति न हि प्रज्ञापेतं शरीरं सुखं न
दुःखं किञ्चन प्रज्ञपयेद न्यत्र मे मनोऽभूदित्याइ नाहमेतत्
सुखं न दुःखं प्राज्ञासिषमिति न हि प्रज्ञापेत उपस्थ श्रान-
न्दं न रतिं न प्रजाति काञ्चन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदि-
त्याह नाहमेतमानन्दं न रतिं न प्रजातिं प्राज्ञामिषमिति न
हि प्रज्ञापेतो पादावित्यां काञ्चन प्रज्ञपयेयातामन्यत्र मे
मनोऽभूदि त्याह माहमेतामित्यां प्राज्ञासिषमिति न हि
प्रज्ञापेता धीः काचन सिध्येन प्रज्ञातव्यं प्रज्ञायेत ॥ ७॥

·१३४ कौषीतकि ब्राह्मणोपनिषत् । न वाचं विजिज्ञासोत वकारं विद्यात न गन्धं विजिज्ञा- मोतं घ्रातारं विद्यान्न रूपं विजिज्ञासीत रूपविधं विद्यान्न शब्दं विजिज्ञामीत श्रोतारं विद्यान्नाबरमं विजिज्ञामोतान्नर- सस्य विज्ञातारं विद्यान्न कर्म विजिज्ञासीत कतारं विद्यान्न सुखदुःखे विजिज्ञासोत सुखदुःखयोर्विज्ञातारं विद्यान्नानन्दं न रतिं न प्रजातिं विजिज्ञासोतानन्दस्य रते: प्रजातर्विजा- तारं विद्यान्नेत्यां विजिज्ञामोतारं विद्यान्न मनो विजिज्ञा- मीत मन्तारं विद्यात्ता वा एता दशैव भूतमात्रा अधिप्रज दश प्रज्ञामात्रा अधिभूतं यद्धि भूतमात्रा न स्युर्न प्रज्ञामा- त्राः स्युर्यद्वा प्रज्ञा मात्रा न स्युन भूतमात्राः म्युन ह्यन्यतर- तो रूपं किञ्चन सिध्येनो एतनाना तद्यथा रथस्यारेषु नेमि- रर्पितो नाभावरा अर्पिता एवमेवैता भूतमात्रा: प्रज्ञामा- चाखर्पिता: प्रज्ञामात्राः प्राणेऽर्पिताः स एष प्राण एव प्रज्ञा- मानन्दो ऽजगेऽमृतो न साधुना कर्मणा भयान् । एवा- साधुना कनीयानेष वैन साधु कर्म कारयति तं यमन्वा- नुनेषत्येष उ एवैनममाधु कर्म कारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्यो नुनुस्मत * एष लोकपाल एष लोकाधिपतिरेष सर्वशः म म आत्मेति विद्यात् ॥ ८॥ इत्यारण्यके पञ्चमोऽध्यायः ॥ * ॥ * एष लोकेशो लोकपालो लोकाधिपतिरेव सर्वेश इति F. + इति कोशोतको ब्राह्मणोपनिषदि हतीयोऽध्याय इति G.

·कौषीतकिब्राह्मणोपनिषत् । १३५ गार्यो ह वै बालाकिरनपान: मंस्पष्ट पास मोऽवमदुशी- नरेषु सवसन्मत्स्येषु कुरुपञ्चालेषु काशिविदेहेविति स हाजा- तशचं काश्यमेत्योवाच ब्रह्म ते ब्रवाणीति तं होवाचाजात- शत्रुः सहस्रं दम त एतस्यां वाचि जन को जनक इति वा उ जना धावन्तोति ॥१॥ स होवाच बालाकिर्य एवैष श्रादित्ये पुरुषस्तमेवाहमु- पास इति तं होवाचाजातशत्रुमी मैतस्मिन् समवादयिष्ठा एहन पाण्डरवासा प्रतिष्ठा:* सर्वेषां भूतानां मूर्द्धति वा प्रह- मेतमुपास इति म यो हैतमेवमुपास्तेऽतिष्ठाः सर्वेषां भूतानां मूद्धी भवति ॥ २॥ स होवाच बालाकिर्य एवैष चन्द्रममि पुरुषस्तमेवाह- मुपास इति । तं होवाचाजातशत्रुमा मैतस्मिन् समवादयिष्ठाः मोमो राजान्नस्यात्मेति वा अहमेतमुपाम इति म यो हेत- मेवमुपास्तेऽन्नस्थात्मा भवति ॥ ३ ॥ स होवाच बालाकिर्य एवैष विद्युति पुरुषस्तमेवाहमुपास इति। तं होवाचाजातशत्रुमा मैतस्मिन् समवादयिष्ठास्ते- जस्थात्मेति वा अहमेतमुपास इति म यो हैतमेवमुपास्ते तेजस्थात्मा भवति ॥ ४ ॥ म होवाच बालाकिर्य एवैष स्तनयित्नौ पुरुषस्तमेवाह- मुपास इति । तं होवाचाजातशचुर्मी मैतस्मिन् समवादयि- * पाण्डरवासातिछा इति F. .

·कौषीतकिब्राह्मणे पनिषत्। ष्ठाः शब्दस्यात्मेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमु- पास्ते शब्द स्यात्मा भवति ॥ ५ ॥ म होवाच बालाकिर्य एवैष आकाशे पुरुषस्तमेवाहमुपास इति। तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन् समवादयिष्ठाः पूर्ण- मप्रवर्ति ब्रह्मेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते पूर्यते प्रजया पशुभि। एव स्वयं नास्य प्रजा पुरा कालात्प्र- वर्तते ॥ ६ ॥ स होवाच बालाकिर्य एवैष वायौ पुरुषस्तमेवाहमुपाम इति । तं होवाचाजातशत्रुमी मैतस्मिन् ममवादयिष्ठा इन्द्रो वैकुण्ठोऽपराजिता मेनेति वा अहमेतमुपास इति म यो हैत- मेवमुपास्ते जिष्णुर्हि वाऽपराजिष्णुरन्यतस्त्यजायो भवति ॥ ७ ॥ स होवाच बालाकिर्य एवैषोऽनौ पुरुष स्तमेवाहमुपास इति। तं होवाचाजातशत्रुी मैतस्मिन् समवादयिष्ठा विषासतिरिति वा अहमेतमुपास इति म यो हैतमेवमुपास्ते विषार. हैं वा- न्वेष भवति ॥ ८ ॥ स होवाच बालाकिर्य एवैषोऽमु पुरुषस्तमेवाहमुपास इति। तं होवाचाजातशत्रुमा मैतस्मिन् समवादयिष्ठा नाम्नस्थात्मेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते नाम्न स्वात्मा भव- तीत्यधिदैवतमथाध्यात्मं ॥ ८ ॥ होवाच बालाकिर्य एवैष श्रादर्भ पुरुषस्तमेवा इमुपास इति । तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन् समवादयिष्ठाः प्रति- रूप इति वा अइमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते प्रति- ·कौषीतकिब्राह्मणोपनियत्। १३७ रूपो हैवास्य प्रजायां पुत्र श्राजायते नाप्रतिरूपः ॥ १० ॥ स होवाच बालाकिर्य एवैष प्रतिश्रुत्कायां पुरुषस्तसेवा- हमुपास इति। तं होवाचाजातशत्रुमी मैतस्मिन् समवा- दयिष्ठा द्वितीयोऽनपग इति वा अहमे तमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते विन्दते द्वितीयान् द्वितीयवान् भवति ॥ ११ ॥ स होवाच बालाकिर्य एवैष शब्दः पुरुषमन्वेति तमे- वाहमुपास इति। तं होवाचाजातशत्रुमी मैतस्मिन् समवाद- यिष्ठा असुरिति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते नो एव खयं नास्य प्रजा पुरा कालात् सम्मोहमेति ॥ १२ ॥ स होवाच बालाकिर्य एवैष छायापुरुषस्तमेवाहमुपान इति । तं होवाचाजातशत्रुमा मैतस्मिन् समवादयिष्ठा मृत्यु- रिति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते नो एव स्वयं नास्य प्रजा पुरा कालात्प्रमीयते ॥ १३ ॥ स होवाच बालाकिर्य एवैष शारीरः पुरुष स्तमेवा हमुपास इति। तं होवाचाजातशत्रुमी मैतस्मिन् समवादयिष्ठा: प्रजा- पतिरिति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्से प्रजायते प्रजया पशुभिः ॥ १४ ॥ सोवाच बालाकिर्य एवैष प्राज्ञ आत्मा येनैतत्मप्नं* स्वप्नया चरति तमेवाहमुपास इति। तं होवाचाजातशत्रुमा मैतस्मिन् समवादयिष्ठा यमो राजेति वा अहमेतमुपास * सप्तमिति G. पुस्तके पतितं । रतत्सुप्त इति टी.। S ·कौषीतकिब्राह्मणोपनिषत् । इति स यो हैतमेवमुपास्ते सर्व हैवास्मा इदं श्रेष्ट्याय यम्यते ॥ १५ ॥ स होवाच बालाकिर्य एवैष दक्षिणेऽक्षन् पुरुषस्तमेवाहमु- पास इति। तं होवाचाजातशत्रुी मैतस्मिन् समवादयिष्ठा नाम्न श्रात्मा अनेरात्मा ज्योतिष आत्मेति वा अहमेतम- पास इति स यो हैतमेवमुपास्त एतेषां सर्वेषामात्मा भवति ॥ स होवाच बालाकिर्य एवैष सव्येऽक्षन् पुरुषस्तमेवाह- मुपास इति। तं होवाचाजातशत्रुमी मैतस्मिन् समवाद- येष्ठाः सत्यस्यात्मा विद्युत आत्मा तेजस पात्मेति वा अह- मेतमुपास इति म यो हैतमेवमुपास्त एतेषामात्मा भवति आदित्ये बहन् *पाण्डरवासाश्चन्द्रमसि सोमो राजा वि- द्युति तेजसो स्तनयिनी शब्दस्याकाशे पूर्ण वायाािऽग्नौ विषामहिरप्मु नाम्नस्थादर्श प्रतिरूपः प्रतिश्रुत्कायां द्वितीयः शब्दोऽसुश्छायायां मृत्युः शारीरः प्रजापतिः प्राज्ञो यमा राजा दक्षिणेऽचनाम्नः सव्येऽक्षन् सत्यस्य । तत उ ह बा- लाकिस्तूष्णीमास तं होवाचाजातशत्रुरेतावन्नु बालाकार इत्येतावद्धीति होवाच बालाकिस्तं होवाचाजातशत्रुHषा वै किल मा समवादयिष्ठा ब्रह्म ते बवाणीति स होवाच यो वै बालाक एतेषां पुरुषाणां कता यस्य वै तत्कर्म * पारहरवास इति F.

·कौषीतकिब्राह्मणोपनिषत्। लाके पुरुषा- वै वेदितव्य इति तत उ ह बालाकिः समित्याणि: प्रतिच- क्रम उपायानीति तं होवाचाजातशत्रुः प्रतिलोमरूपमेव स्यात् यत् क्षत्रियो ब्राह्मणमुपनयेदेहि व्येव त्वा जपयिष्यामीति तं ह पाणावभिपद्य प्रवनाज तो ह सुप्तं पुरुषं कञ्चिदीयतस्तं हाजातशत्रुरामन्त्रयाञ्चक्र बहन् पाण्डरवास: मोम राजनि- ति स उ ह तुष्णीमेव शिध्ये तत उ हैनं यध्या विचिक्षेप म तत एव समुत्तस्यौ तं होवाचाजातशत्रुः कैष एतद्वार ऽशयिष्ट क्वेतदभुत्कुत एतदागादिति तदु ह बालाकिर्न वि- जज्ञौ ॥१८॥ तं होवाचाजातशत्रुर्यत्रैष एतद्दालाके पुरुषोऽशयिष्ट यत्रैः तदभूद्यत एतदागाद्धिता नाम हृदयस्य नाद्या हृदयात्यु- रीततमभिप्रतन्वन्ति यथा सहस्रधा केशो विपतितस्तावदयः पिङ्गलस्थाणिना तिष्ठन्ति शक्लस्य कृष्णा स्य पीतस्य लोहित- स्येति तास तदा भवति यदा सुप्तः स्वप्नं न कञ्चन पश्यति । अथास्मिन्प्राण एवैकधा भवति तदेनं वाक् सर्वनामभिः सहा- येति चक्षुः सर्वैः रूपैः महाप्येति श्रोत्रं सर्वैः शब्दः सहा- प्येति मनः सर्वैयानः महाप्येति स यदा प्रतिबुध्यते यथाग्ने- विस्फुलिङ्गा विप्रतिष्ठेरनेवमेवैतस्मादात्मनः प्राणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवा देवेभ्यो लोकास्तद्यथा चुरः क्षुर- धानेऽवहितः स्थाविश्वम्भरो वा विश्वम्भरकुलाय एवमेवैष प्राज्ञ पात्मेदं शरीरमात्मानमनुप्रविष्ट झालोमभ्य भानखेभ्यस्तमे- तमात्मानमेत आत्मानोऽन्वतस्यन्ति यथा श्रेष्ठिनं खास्तद्यथा 82 ·कौषीतकिब्राह्मणोपनिषत् । श्रेष्ठी स्वैर्भुत यथा वा श्रेष्ठिनं खा भुञ्जत एवमेवैष प्राज्ञ श्रात्मतेरात्मभिर्भुत यथा श्रेष्ठी खैरेवं वै तमात्मानमेत श्रा- त्मानोऽन्य वस्यन्ति यथा श्रेष्ठिनं स्वा: स यावद्ध वा इन्द्र एत- मात्मानं न *विजज्ञी तावदेनमसुरा अभिबभूवुः स यदा विज- ज्ञावथ इत्वासुरान्विजित्य सर्वेषां देवानां श्रेष्ठ्यं स्वाराज्यमा- धिपत्यं परीयाय तथो एवं विद्वान्मर्वेषां भूतानां श्रेष्ठ्यं खाराज्यमाधिपत्यं पर्येति य एवं वेद य एवं वेद ॥ १८ ॥ इति कौषीतक्यारण्यके षष्ठोऽध्यायः ॥ * ॥ * विजिज्ञाविति तु पुस्तक योः पाठः । + विद्वान् सर्वान् पाप्मनोऽपहत्य सर्वेषाञ्च भूतानामिति G. इति कौशिकी (कौशीतकी?) ब्राह्मणेपनिषत् समाप्ता। इति G.

·शुद्धिपत्रम्। प० १६ २१ चा। धनवाते हारगोपा पास्तानि २१ १ २७ १,8 पराई। धुनवाते द्वारगोपी पौस्नानि विनयश्च अभ्यर्यन्ते दक्षिणारत् तथैवैनं सालारयेभ्यः 88 उपासकच अभ्यर्यन्त दक्षिणात्। १ ७१ ७२ २ নয়ন २१ सालारकेभ्यः १८ वाक वाक रहिता २१ हरिता यास्मिन् ५ अस्मिन १३ ६६ त्वं तं १७ काशी. काशि . १४० १३०

·No text on this page.

·TRANSLATION
..
WA
Avere
tre
---

·No text on this page.

·TIIE KAUSIII'TAKI-BRAIIMANA-UPANISILAD. SANKARANANDA'S INTRODUCTION. It is well known that such actions as rubbing, &c., produce purity in substances like mirrors, te., capable of relle ting light; and similarly the round of actions, commencing with the Agnihotra and ending with the Aswamedha, proluces purity in the under: standing, capable as it is of reflecting the diving light ;* it is also understood from a passage of the Sruti that sacrifice, charity and penance are the means of the desire to kno'v. And again, since hcarm, &, which are the fruits of actions, are a kind of happiness, and this is a synonym for the serenity of the understanding, therefore even chose persons who are devoted to ceremonial actions, allow that activas els produce purity in the understanding. Hence the Sruti, having declared the system of works at great length, now takes the occision to declare the knowledge of Brahmi. llere follows the Käuslítaki Brálımana Upanishad in four chapters, commencing with the worils "Once on it time Chitra, the son of Gángya," and ending with " who knoweth thus." In the first chapter, it declares the knowledge of Brahma's couch, with the northern and southern patlıs; in the second the knowledge of prípa, and certain external and internal actions of him who knows * Taijasa, the “brilliant” or “reflecting,” is the Vedánta turm for the understanding (antal karana), as it is said to reflect the soul or chaitanya, as the image of the Supreme. Thus Sankara Acharya sals - " मुखाभासको दर्पणे दृश्यमानो मुखत्वात्पृथक्वेन नैवास्ति वन । चिदाभा- मको घोष जोगऽपि तद्वत स नित्योपलाश्वस्वरूपोऽहमात्मा।"

·The kiwilli-Bih In the bright fortnight the moon is gladdened by their spirits ; but in the dark fortnight it sends them forth into new births.* Verily the moon is the door of Swarga. Ilin, who rejects it, it sens on beyond it but whoso rejects it not, lim it rains down upon this world ; and here is he born either as a worm or a grasshopper or it fish or a bird or ir lion or a boar or it serpent or a tiger or it man or some other creature, according to liis deeds and his knowledge. llim, when he comes, the Guru asks, “Who art thon?" Letlim thus make answer; " Seel wats collected from the wise season-orklaining moon, # the ruler of the bright ind dark fortnights, the home of the ancestors, itself produced from the daily oblatious, s-that secil, «von me, the deities placed in a man, by that man they placed it in a wom:111, --from her I was born), in mortal birtlı, of twelve months, of thirteen inonths, identical with the year, || I was imited to a father of twelve and thirteen months, to know the knowledge that is truth and to know the knowleilge that is against the truth; uphold, then, () gods, the due times of my life that I may win immortality. By my words of truth, by my toils and sufferings, I am time, I am dependent on time." “Who art thou?" "I am thysell.” Then he lots lim procecil beyond. (2.) TIe* having reached the divine roail, goes to the world of Ayni, thence to the world of Váyı, thence to the world of Varua, thence to the world of Indra, thence to the world of l'rajápati,t thence to the world of Bralımá.i Verily in that * The other recension las "it glaciens then not." † This is the secret (Samuritu) place, concerning wliich Chitra had askod S'wetaketu. I The Brihad Arany. VI. 2 is a complete commentary on Sankara's explanation of this passage. & Cf. Briliad Arany. VI. 2, 9 and Sankaracharya's commentary. ! By the year is here understood “life." The guru sees that he is equally afraid of swarga and of hell, cach involving only a 2?w succession of births; and so causes him by his knowledge of Bralma to obtain final liberation. * When the student dies, who knows the conditioned Bralımá, his soul goes forth through the door of the coronat artery, by the light of the entrance of the bout Cl. Brihad Ir. IV. 1, 2. t Virat. I llvanyagarbla.

·prisluu! 1:17 . world of Bralımá are the Lake of enemies ;* the sacrilicedestroying moments ;t the Agc-less rivor ; the llya tree ;f the Salajya city; the inpregnable Palace ; |! Indra and Prajapati the door keepers ; Bralımá's hall Villu ;* his throne Vichak. shaná ;t his conch of unmeasured splendour ; and his wife (nature), the cause of the mind, and her reflection, the canso of the сус, wlio weave the worlds liko llowers; and the Apsarasıls, the mothers of all,t the undecaying ;s and tho streams that roll on to the knowledge of Bralım..! Onward the knower advances; Brahmá cries to his attendants," Rm and meet him with the glory due to me; he has gained the age-less river, he shall never grow old.” (3.) Five hundrel Apsarasas go to meet him, one hundred with fruits in their hands, 1 one hundred with perfumes in their hands, one hundred with garlands in their hands, one hundred with garments in their hands, one lundred with poundel aromatics in their hands; they adorn him with the aclornment of Bralım.* lle, adorned with the adorment of * The lake that stops the entranco into the world of Braluma, its depth cymal 10 an hundred oceans, and its dark waters ever blowing, --mmcd I'ra, us composed of the ouenies (auri) desire, wrath, dic. . The moments, ils producing desire, wrathi, &c., destroy the sacrifice or proper uloration for the attainment of Drulmá. Dr. Web proposes to explain yeshti as un irregular form for yushti, instead of adopting Sankara's forced derivation vi + ishti. I In the Chándogva Up. p. 559 we have similarly the art and nyo seas, the Airamaliya lake, and the nectar-cropping Peruul (uns'rrutthuk sumusuunah). There is a doubt whether the word should be ilya or ilpe, but I have chosen the former as the Tailings clearly rearls 4. The Persian translation has JT --Dr. Weber compares tlic Yggdrasil of the Edda, but in fact every mytirology has its reminiscence of the tree of life.” $ S'ankara's interpretation is simply etymological---"a city on the river, where along the bank are bowstrings, as large as u Sal tree, and a place abounding with water in various forms, rivers, lakes, wells, tanky, &c. und gardens inhabited by 1 The Chand. Up. has “the impregnable city” (aparájilá prír). Váyu and 'Akása. 'S. Scil. egoism.--The Chánd. Up. has “a gokien palace built by Brahmá," prabhu-rimila. + Intellect, the malut of the Sankhya. Scil. the 'Srutis. $ The knowledge of the 'Srutis. | Or perhaps "the maternal (creative) waters." The other recension reads phuņa for phalu, which the comment explains by Ornaments." * Tho udorninent worthy of Iliranyagarbla. '8. many lıeroes."

·118 The Breushituki-Brihmanit Brahmá, knowing Brahmá, advances toward Brahmá* cverywhere. Ile comes to the lake of enemies, le crosses it by his mind.t When they who kuow only the present, come thereto, they are drowned. Ho comes to the sacrifice-destroying moments, they fly from him : Ho comos to the ageless river, he crosses it by his mind, then he shakes off his good and bad deeds [as a horse shakes his mano. I] His clear kindred obtain l.is good deeds, his cnomics obtain his bad deeds. Just as one driving swiftly in a chariot looks down on the two wheels revolving, || so too he looks down on day and night, on good deeds and bad docds, and on all the pairs ; 9 he, free from good deeds, free from bad deeds, knowing Bralımá, advances toward Brahmá. (4.) lle comes to the Ilyi tree, the odour of Bralımá reaches him ;* he comes to the Sálajya city, the flavour of Bralım reaches him ; t lie comes to the impregnable Palace, the splenduur of Brahmá reaches liim ; he comes to the door-keepers Indra and Prajapati ; they fly from him ; he comes to the hall Vibhu, the glory of Bralımás reaches him; he comes to his throne Vichakshaná, the Sámas Brihad and Rathantara|| are its castern feet, the Sámas Syaita and Nandhasa its western feet, the Sámas Vairúpa and Vairája its edges north and south, the Saias Sákw wara and Raivata its edgos cast and west this * Bralımá in the form of Hiranyagarblın. 'S. + The Arn lake, being the different pussious, desire-, &c. wants no boat but the mind to cross it. 'S. I This illustration (åvazaitisw) is added by the comm., the vă of the original being expanded into áswa iva. The MSS. difler much in the word. I have adopted the dhunute of D. which scenas meant also by the dhunvate of B. C. E. $ To him friends and enemies are alike, but this is said to decluro the importance of kinkiness or hostility shewn to liim who knows Brahma. S. || He sees them rolling round, their different parts successively coming in contact wish the ground, - he himself having 110 such contact. Light and shadow, lot and cold, &o. 'S. * By the nose. + By the tongue. I By the oye. Š The glory of Brahmá i. e. the feeling of pride that I amn Brahmá, reaches him by the mind. 'S. !! With this curious mystical description compare that of Vrátya's throne in the Atharva Veda xv. (Indische Studien, vol. i. p. 122.) These are the names of bymns in tbo Sáma Veda.

·7 punishuul. 14: throne is knowledge; by knowledge he sees it all. Iſo comes to the couch of unmeasurel splendour; this is Prana.* Past and future are its two caster foct, prosperity and carth its two western ; the Simas Bhura and Yajnágajniya aro the short bars cast and west, at the heaul and foot; the Sámas Brihad and Rathantara the long bars worth and south at the sides; the Rils and Simas are the cornicos cast and west, t the Yajuslı verses the cornices sonth and north ; the moonbeams the cushion, the Udyítha the coverlet, prosperity tho pillow. I Thoreon sits Bralmás le, knowing the truth, first, momts thereon with one foot. Brahınáll asks liim, ~ Who ar'i thou?" Let him then thus answer : (5.) Tam time, I am what is in time; I am born from the womb, of space, from the (self-manifesting) light of Brahma ; 4 the seed of the year, the splendour of the past and the cause, the soul of all that is sensible and insensible,* and of the live elements. Tuun art soul. What thou art, that am 1.”+ Bralımá sty's tro him, “Who am I?” Let him answer', “ T'liou art the Truth." What is the truth?” What is other than the gods (who preside over the senses) and the vital air's, that is being sut); what is the gods and the vital airs, that is that (tuit); all this is called by the word sattya, the Truth; such is all this (uni. verse); all this art thou.” Thus he speaks to him. This is also said by a verse of the Veda. (6.) 66 (6 (G * The vital sir (prána) with its live operations, the power of action, superior to the senses. IS. † Pulliká appears to be tho Bengálí it, the moulding round the edge of the frame. I Worldly prosperity was one of the feet, transcendental or Vuidic prosperity is now the pillow. 'S. $ The neuter Bralıms, identified with Iliranyngarbla. || Scil. Hiranyagarbla. 'S. Brahma is here called by the Commentator S'abala which appears to nican saguna as opposed to nirgun. The mm. on the Muitrayani Upanishad simi- Jarly says of Prajapati or Hiranyagarbha,“ Sat-s'abda-váchyád ajnúna-s'abalát prothamann ulpannah." The Supreme Being is called S'abala when he first unitos Tuimself with ignorance to produce the creation; Prajapati is his first inanifestation after that union. * Se. the four classes, jaráyuja, andaja, suedaj«, and udlhijja. t In the original this is an obscure ansage, and the obscurity is increased by the uncertainty of the readings of the MSS. As printed in the Sanskrit text, it ·150 The Kushituli-Brühma (0 66 66 Ilow By “The Yajur his belly, the Sáma his head, the Rik his form, --this is to be recognised as the indestructible Brahıná,—the great Rishi identified with Brahná." Bralımá says to linn,“llow dost thou obtain my male names ?” By the breath.” “llow neuter names ?" By the mind.” " How femalo names ?” "By the voice." ~ How smells ?" By the breath.” « Ilow formy?" By the eye.” sounds?” By the car." “Ilow the flavours of food ?” “ the tongue." “ How actions ?” “ By the hands.” “llow joy and sorrow?" "By the body.” “How pleasure, dalliance', Offspring?" "Ry the organ of generation." "llow journeyings?" By the fect.” “llow thoughts, that which is to be known, and desired ?" By intuition alone.”* Then Bralımá says to him, "The waters and the other elements) are mine, therefore this world is thive.' Wbatever victory belongs to Bralımá, whatever extended power, that victory le: wins, that extended power he obtains, who knowcth thus, who knoweth thus. (7.) 66 : Dove would appear to mean" born from the womb of space as seed from # wife; the splendour of the year, the soul of the past and the cause; thou art the soul of the past and the cause; what thou art, that am I." The Coom. MSS. (Acept. 1).) rend elit for relas and they all have bháyai for Whúrvágai; in th. translation I have followed the Comm. If I understand the Comm, ar *, there ure two readings mentioned there; ikas'ın youch sumbhito wháyui r: Soulsarasya tejo bhitasya bhutusyálmá, und ihúsúil yonch sambhútó bhari rtut som. valsurusyu tojublútasyu bhitasnutma. The cut cari by B. C. E in the first reading must be wrong, as otherwise the irregular form onani, which all read and explain by Wháyúl, would have become bhayli by Sudhi beture elul. * Althougla properly ovory thing is obtained by intunion (rajná), still speech &c. are intermediate instruments in the obtaining of names, &c. but in the case of thoughts, &c. there is no such intervening agent. Although pleasure and pain also are properly perceived by prajná, still the Sruti says by the borly' in accordauco with such impressions as I have a pleasure in my foot,' 'I have a pain in my head,' &c. Although also speech is the instrument in the obtaining of all nuines, and breath without life is no instrument, and the mind is a common instruknent in all perceptions --still as the external organs do not immediately gain the impression of what is neuter as they do of what is inale or female, we inuy allow that mind lias a peculiar influence in regard to neuter names. Although too breath without life is no instrument, yet us it helps the voice in its functions, breath and voice may be called the instruments in the obtaining of nanez. Prána, being masculine, obtains malo names, and speech, being feminino, femalo names. is.

·punishul. 151 . SECOND CILAPTER. * Prána is Brahma,'t thus sail Kaushitaki. Of this paina identical with Bralıma, the mind is the messenger, the eye tho guard, the car the doorkeeper, the speech the tirewoman. Ho who knows mind as the messenger of prána which is Bralıma, becomes himself possessed of the messenger; he who knows the cye as the guard becomes himself possessed of the guard ; ho who knows the car as the doorkeeper becomes himself possessed of the doorkeeper; lie who knows the speech as the tirewomau becomes himself possessed of the tirewoman. To him, this prána, identical with Brahma, all these deitiest bring offerings, though he asketh not; tims to him (the worshipper), though he asketli not, all crcatures bring offerings. Whoso thus knows, lis is the secret vow, he will nover beg.' Just as when 0pt', having berged in a village and received nothing, sits down (saying), 'I will noti cat hence even if they give it,' then the others forthwith invite him who had before rejected lim. This is the character of lim who asketh not, but the alms-givers invite him (saying) 'Let us give to thce.' (1.) Prána is Bralıma,' thus said Paingya. In this prána, identical with Brahma, after the speech, the eye envelopes;s after the eye, the car envelopes; after the car, the mind envelopes; * In the first chapter was clescribed the knowleilyc of the couch and by the words, "le goes to the Couch of unmeasured splendour,--this is prámia," hereby is deroured the great power of prána. The worshipper is three-fold, gooil, middling, and bad; hic who inderstails it with the proof, on once bearing, is the good ; le who umderstands it only after bearing many times and after giving himself and his guru much trouble, is the land; ho who understanding what bis gum says, carmot control his mind is the middling. lle, either under his guru's instruction or mother's, is to be led by various means to firm conviction--benco the Sruti commences the second chapter, to declare tho worship of prána which produces unwavering conviction in the mind, and is a tree of lifo with 'innumerable fruits, and to announce certain external and internal works with various effects for one who knows it.-S'. + The vital air which resides in the mouth, with its five functions, is Brahma, who is true knowledge and joy, the cause of the world.-S'. # Mind, speech, &c. considered as deities.-S. $ The singular form árundhate is not easily cxplained, cspecially in prâna arundhate. The Comm. reads árundhe except in the last clause whore it sooms to alter it to prâna árulhynte, Arun hate would seein to be the 3rd sing. citler in a passive sonso (-áradhyale) or as wcuningsurrounde, envelopes. Anquen ·151 The Kushituki-Drúhmond -So he lence. Let him worship it as the Yajur; all beings are joined (yuj) to liim for luis oxcellence. Let him worship it as the Sáma ; all beings bow (samam) to him for his excellence. Let him: worship it as beauty, let him worship it as glory, let him worship it as splendour. Just as this (bow) is among weapons, the most beautiful, the most glorious, the most splendid, who knoweth thus is, among all beings, the inost beautiful, the most glorious, the most splendid. This same prána.--connected with the sacrificial bricks, ondued with the character of works and of a truth himsell,*---does the authwaryu purify. In it he weaves what has the character of the Yajur, in the Yajur the lotri weaves what has the character of the Rik, in the Rik the udgátri weaves what has the character of the Sáma. lIe this adlıwaryu (prána) is the soul of the three Vedas,+ lue of a truth is the soul of Indra who kuowetli thus. (6.) Nexti come the three forms of worships of the all-conquering Kaushitaki. The all-conquering Kanshitaki adores the rising sun, having put on the sacrificial throul, and brought water and thrize sprinkled the sacred cup (saying) T'liou art the scatterer, || scatter away my sin.” In this way he adores the sun at high noon, Thou art the utter scatterer, utterly seter away my sin. In this way he adores the setting sun, hou art the completo scatterer, completely scatter away iny sin.' Whatover sin holus committed by day or loy niyht, le complete- * This fire laid on the bricks, which is the means of sacrificial works, is also identical with prana, since prána is identical with the rik and this lire performs those works which are to be accomplished by riks, fc.; and I by it am identical with the rik ;- I am the general soul prána, and this fire is litlus does the adhwaryu purify liimsell.-S'. + The other recension renda sa eska sarvasyai Tranirielyaya ilmú, esha u crásydlani. The Comm. appears to explain the latter clause its “the soul of the three varratives of Koushitaki, Pingya and 'Sushkabringára.” 'Sringugriliku is a phruse moaning 'taking one by one,' us a cowlerd puts his cattle one by one in their stalls. It occurs agail, in p. 81. Prána is external and internul. The external depends on the presiding deities, its a child; the snu also depends on the presiding deities, and it is also identical with Agni and Sona. The S'ruti first takes the external práạn, and, 10 establish certain fruits dierefrom, nientious certuin kinds of worship --S. $ These are three kinds of knowledge of the achidaivika or external pránil. il i. c. thou ilinyest away the world as stubble, tlırougl thy knowledge of the soul.-S.

·. 1 panishul. 155 ly scatters it away. So he who knoweth thus, in this way adores the sun, and whatever sin he commits by day or by night lio completely seatters away. (7.) Next, month by month, on the day after the new moon, let him in this same way adore the moon when seen to the west of the sun, or let him throw towards it two young blades of grass (sayinly) 'That fil-proportioned heart of mine places on tlie moon in the sky,t I hold myself as the knower thereof; may never weep for evil concerning my children,' llis children die not before him. Such is the worship for one who las children born to him. Next is the worship for liim who has 110 children. (Let him say) Increaso, o Somit, may vigour come to thee;' May the milky juices low round thee, may the sucrificial offering $ ;' That beam (umol Sushunmi) which the ülityas gladden.' Having muttered these three riks, let him turn his right arin round (saying), Gladden not liy our breath or children or cattle, liim wlio hates is and whom we liato; gladden us by his breath, his children and his cattle. Thus I turn the turning of Indra, 1 turn the turning of the smm. (8.) Next on the day of the full moon let him in this samo way adoro the moon when it is seen in front of him, (saying), 'Thou art Soma, the brilliant, the wise, the five-mouthed, the lord of creatures. The Bráliman is one mouth of thinc, with that mouth thou catest kings, with that mouth make me to eat food. The king is one mouth of thinc, with that mouth thou eatest common inen, with that mouth mako me to cat * The other recension has only amúvásyáyán— Socing the moon on the first day to the west of the sun in the so-called Susluunná ray.' (lior this ray, sce Sáyana on Taitt. Sunlitá, vol. ii. p. 338.) The Comm. notices the rvulling fola lowed in the text. + In this and many of the subsequent verses there runs a continuer latent allusion to an implied comparison between the liusband as the sun or fire, and the wife as the moon. | Rig Vedla, i. 91, 16. Š Ibid i. 91, 18. S'aukarúranda explains rájá by vajinah tunayún, "children living on food." | He brings his right arm opposite to the moon and thicu turns round as the words are uttered.

·150 The Kushitaki-Bráhmina food. The hawk is one mouth of thine, with that mouth thou catest birds, with that mouth nake me to cat foorl. The fire is one mouth of thine, with that month thou catcst this world, with that mouth make me to cat food. The fifth mouth is in theo thyself, with that imouth thou catest all beings, with that mouth make me to cat food. Destroy not our life or children or cattle; whoso hateth us and whomso we hate, destroy his life, his children, his cattle. Thus do I turn the turning of the deities, I turn the turning of the sun.' He, thus saying, turns his right arm round. (9.) Next wishing to lie with his wife, let him touch lier heart (saying) * “ As joy is placed in thy heart, the loril of progeny, () fair ono, so, () mistress of immortality, mayst thou never have sorrow concerning thy children.” Her children die not before her. (10.) Next, when returning after an absence from home, let a man smell his son's headt (saying), 'Thou arisest from me, limb by limb, above all art thou born from my heart; thon art verily my soul, my son ; live thou an hundred years ;' he then gives his name. • Be thou a stone, be thou an axe, be thou as widely scattered gold; I thou art verily called splendour, my son live thou an hundred years;' thus (saying) he calls him :- his Then he embraces him, (saying), ‘As Prajápati embraced his creatures for their weal, so I lere embrace thco.' Then he whispers in his right ear, 'O Maglavan, O on-rusher, give to this one.'S Indra, bestow the best riches,'ll tlus (saying), he whispers in his left ear. * Cut not off my line (of posterity), vex not thyself, live thou the hundred years I smell tliy head calling theo by thy name,' thus (saying) let him name. of life; * This 'sloka and a corresponding one in Section 8, aro confused in the two recensions. + See Wilson's Hindu Drama, vol. ij. P. 45. I On the commentator's authority I take astritam as an irregular form of ástritam,—otherwise it would have been more natural to take it as unscattered, hoarded ;' or it might mean unconcealed.' $ Rig V. jii. 36, 10. The text of the R. V. has Asme 'to us.' | Rig V. ii. 21, G.

·Upanishau. 157 thrice smell his head. I grcot thee with the lowing sound of the cows,' thus (saying) let him thrice make a lowing sound Thing) over liis liead. (11.) Next prána is called the death of the deities, (Daivah parimaralı).* This Bralıma shines fortlı when the fire blazes, it dies when it blazes not; the splendour of the fire goes to tho sun, the práņa goes to the wind.+ This Brahma shines forth when the sun is scon, it dies when it is not seen; the sun's splendour goes to the moon, the priņa to the wind. This Brahma shines forth when the moon is seen, it dies when it is not seen; its splendour goes to the lightning, the prána to the wind. This Braluna shines forth when the lightning flashes, it dies when it Hashes not forth; its splendour goes to the quarters of space, I the práņa to the wind. All these deities having entered into the wind only, and having died in the wind, die not, therefore they rise again. Such is the topic of tlio deities,-now follows that of the soul.S (12.) This Bralima shives forth when it speaks by the speech, it dies when it speaks not; its splendour goes to the eye, the porawa to práņi). Tlis Brahma shines forth when it sces by the eye, it dies when it sees not; its splendour goes to the car, the prána to prána. This Brahma shines forth when it hears by the car, it dies when it hears not; its splendour goes to the mind, the práņa to prána. This Brahma shines forth when it thinks by the mind, it dies when it thinks not; its splondour goes to prána, the práņa to práụ:. All these deities, having thus entered into práða only, and having died in prina, die not; therefore they rise again. Therefore if both mountain ranges, the Southern) and the Northern, should close in * Scil, they all dio round it. Cf. the last chapter of the Aitareya Br. trauslated by Colebrookc. + Prána is here the internal cause of effort, chesh!ú-hetu, i. c. volition. The wind is the external práņu, dependent on the deities, of Section 7. I The other recension has "ito splendour goes to the wind," which carries out the idea much better. Otherwise the quarters of space must be taken to represent the wind. & The S'ruti now takes up the int rnal prána, clependent on the soul, of $ 7. i was the Vindhya still, in the author's time, the unpassod boundary of i vikovuévon to the Hindús?

·158 The Kaushitaki-Brúhmana on him who knoweth thus,* threatening to destroy him, they would harın him not. Then those who hate him and those whom he himself hates, die round him on every side. (13.) Next comes the accepting the pre-eminence (of prápa). These deities,t contending each for his own pre-eminence, went out from this body. It lay breathing not, dry, a very log of wood. Then speech entered into it; it spoke by speech, still it lay. Then the sight entered into it; it spoke by speech, it saw by sight, --still it lay. Then the hearing entered into it; it spoko by speech, it saw by sight, it heard by hearing, --still it lay. Then the mind entered into it; it spoke by speech, it saw by sight, it heard by hearing, it thought by mind,-still it lay. Then pránaf ontered into it, -it rose up from its place. All these deities, having recognised the pre-eminence to be in práņa, having honoured prána as alone the soul of knowledge, went out from this body with all these. $ Then they went to heaven || lost in the wind, identified with the ether.* So too ho who knoweth thus, having recognised the pre-uininence to be in práņa, having honoured práņa as alone the soul of knowlodge, goes out from this bodyt with all these (five vital airs). He goes to heaven, lost in the wind, identified with ethr"; he goes to that, wherein those deities abido. With the winortality of the deities, doth he become immortal who unoweth thus. (14.) * Dr. Wober remarks that the ridhwansa of the other recension is only an irregular form for vidhwánsam. The commentator, taking it us the nom. plur., has been driven to great straits to explain the grammatical construction. + Speech and the rest. I Prána, i. e. the five vital airs. § Speech, &c. no longer rested in their own individuality, but acknowledged that there was no distinction between them,--the several organs are really ono as the five vital airs are one.--S'. | Identified with fire, &c. T The external práņa, dependent on the deitics, * The Comm. reads váyupratishthah, i. e. abiding, as in a rofuge, in tho thought of the pre-eminence of prána. He explains ákás'átmánah, “whose soul is all porvading as the ether." + He abandons the self-consciousness connected with bodily existence.

·) « Let mo Upanishad. 159 Next follows the father's tradition* to the son. Thus do they in truth relate it. The father, when about to die, calls his son. Having spread the house with new grass, and duly laid the fire, and placedt a vessel of water with a pot of rice, -clothed with an unworn garment; the father lies (awniting him). The son having come approaches him from above, I having touched all his organs with his own organs; or elso let the father perform the tradition with his son seited in front of him. Then he delivers the organs over. “Let me place my speech in thce," saith the father; “I take thy speech in me,” saith the son. “Lot me place my breath in thoe," snith tho father; “I take thy breathŞ in me,” saith the son. place my sight in thec," saith the father ; "I take thy sight in me," saith the son. “Let me place my hearing in thee,” saith the father ; " I take thy hearing in me," saith the son. me place my flavours of food in thee,” saith the father; “1 take thy flavours of food in me," saith the sun. place my actions in thee,” saith the father; "I take thy actions in inc, » saith the son. “Let me place my pleasure and pain in thee," saith the father; “I take thy pleasure and pain in me,” saith the son. “Let me place iny enjoyment, dalliance and offspring in thee,” saith the father; “1 take thy enjoyment, dalliance and offspring in me,' ” saith the son. “ Let me place my walking in thee,” saith the father; “I take thy walking in mo,” saith the son. “Let me place my mind || in thec," saith tho father; “I take thy mind in me," saith the son. place my knowledge in thee,” saith the father; “I take tlıy kuowledge in me,” saith the son. Or if the father be unablo « Let « Lot mo " Let mo * Cf. Bșiliad Arany. i. 5, 17. + The Comm. addy" to the north or cast of the fire." I The other recension reads, “on the son's coming the father, clothed in white, meets him from above, having touched, &c.;" the Comm. notices the reading in the text. § The organ of smell. i The other recension reads, instead of the tradition of the mind and know. leuge, that of the thoughts, what is to be known and the desires, cf. i. 7. The other recension also omits the ulternative in the case of the father's being unable to speak, as the various reading, quoted in the Comm., extends from p. 70 1. 20 to p. 71, 1. 11,--this pasjuge being, us usual, omittod in the MSS. B. C. but given in D. E.

·160 The Kilushituki-Brúhmann to speak much, let him say at once, “Let me placo my vital airs in thee," and let the son say, “I take thy vital airs in me.” Then the son goes out, having walked round his father, keeping his right side towards him, and the father cries after him ".May glory, holiness and honour attend tliec.” Then the son looks back over his left shoulder, holding his hand or the end of his garment before his face, (saying,) “ Obtain thou the swarga worlds and thy desires." Should the father afterwards recover let him dwell in the authority of his son (as a guest); or let him become a wandering ascetic. If he dies, thus let them cause tho son duly to receive the tradition, as the tradition is to be given.* (15.) TIIRD CHAPTER.† Pratardana verily, the son of Divodása, went to the loved znansion of Inilra, by (the sacrifice of) battle and by manly valour ;# Indra said to liim, “Oh Pratardana, choose a boon." Pratardana answered, “Choose thou for me what thou tl. kest best for man.” Indra said to him, “ The superiors ch es not for the inferior; choose thou for thysell." Pratar dana said, “Let not the inferior (choose)."|| Indra swerved not from tho * Anquetil adds as a note," hoc testamento pater ens suum totum ad Glium suum transfert, in illum transfundit et sic in co et deinceps in filii filio vivit, unde opera religionis, qum perficere non potuit, à filio absoluta, sedes beatas putri aperiunt. His vinculis paternus amor et pictns in parentes quasi indissolubili modo ustringuntur, et continua serie in duobus mundis, inferiori et superiori, homines ex uno orti in unum resolvendi sibi invicem comectuntur!" + The S'ruti now proceeds to describe that knowledge of Bralima, for the sake of which the conditioned paryankopásaná und práňopásuná lave been before described. To establish a belief in its reality, a story is related, where the pupil in Pratardana of Kás'i, endowed with power, glory, &c. superior to the gods, and desiring this knowledge of Bralıma, and the teacher is Indra, bound with the bond of truth, though himself desiring to conceal this kuowledge from men. S. Cf. Blagavad Gitá, ii. 37. g The Comm. tukea varah as irregularly put for the accusative, and rendors it “ one chooses not a boon for another." || It might also mean "Let not the boon become no boon." The Conim. tuleb avurah as meaning the previously promised boon aud reads me for má.

·Upanishad. 161 . truth, for Indra is truth; Indra said to him, “Verily know me ;* this I think the best for man, that he should know me. I slew the three-headed son of Twashțri ;t I gave to the wolves the devotees the Arunmukhas ;g violating many a treaty I slew the hosts of Prahláda; (I slew) the sons of Puloman in the sky and the Kálakánjas on the earth, and not one hair of my head was harmed. Whoso knows me, by no deed soever is his future bliss harmed, not by theft, not by a Brahman's murder, or by a mother's murder, nor by a father's murder ; nor, if he wishes to commit sin, departs the bloom from liis face."'! (1.) Indra said, "I am prána. Worship me as identical with knowledge, as life, as immortal ; life is práņa, práņa is life. While prán. abides in this body, so long does life abido. By prána a man obtains in this world immortality ;* by knowledge he obtain, true resolve. He who worships me as life and immortal, reaches * Me who am alono worthy of the title of 'I.' S'. + CO. Indische Studien, i. p. 110. I The following passage from the Antareya Bráhmaņa (VII. 28) is the best commentary on these words of Indra. "When the gods excluded Indra from the sacrifices, (snying) "lic has sluin Vis'varúpa the son of Twashtri, le has sluin Vritra, lo has given the devotees (i. c. asuras in thut disguise,' Sayana) to the wolves, ho las killed the Anur. maghias (i. e. ' usuras in the form of Brálumana,' Sáyana) and lic has contradicted the words of his guru Vộiluppati,”-ther was Indin debarred from drinking the soma juice and after him wero dlebarred also all the knutriyns. At length Indra regained the right of the soma juico (hy seizing) that very Twashtri's Soma, but the Kshatriya caste remains excluded to this duy.' $ The Comm. explains the Arummuklias as those in whose mouths the reading of the Veda is not. In the Toittiriya Sanlitá, ii. 4, 9, we read “when the devotees were being caten, their skulls ſell on the earth and became date-palms, while the liquid part flew up and becaine the fruit of the capparis aphylla." Sáyana there quotes this passage and describes the devotees as those who, having obtained the fourthi asrama, neglected the study of Verlánta.--- In the Alalábh. vol. i. p. 614, we have "the great city called Hiranyapura, inhabited by the Paulonias and the Dánarus the Kálakanjas." il Scil. tlic knowledge of the identity of the individual and Sripreme soul obliterates overy sin. the original nilam =- mukhakunti. May we compare Statius'" natat ignis in ore Purpureus ?"--The phrase is probably taken from a paszuge in the Taittiriya Sanlitá, (iii. 1, 1.) Násya nilam na haro vyeti. Sáyuna, however, there gives : different explanation nasya krishnam pápam bhavati, na tejo rigatam Bhavati. Prána the active power, kriyás'akti; prajná the cognitive power, jnáras'akli. * The Comm. las a differen' reading " by prána he obtains immortality in the next world."

·162 The Kaushitaki-Bráhmana . his full life* in this world, and in heaven obtains immortality and becomes indestructible." (Pratardana said) “Therefore say some, the pránast become one, for none at the same time can makc known a name by the speech, a form by the eye, a sound by the ear, a thought by the mind; the pránas, having become one, make known all these one by one. Thus when speech speaks, all the práņas speak after it;f when the eye secs, all the práņas sce after it; when the ear hears, all the pránas licar after it; when the minds thinks, all the práņas think after it; when the breath breatlies, all the pránas breathe after it.” Indra answered, “Thus indeed it is, but the highest weal belongs only to the prápas. 2.) "One lives bereft of speech, for wo see the dumb ; one lives bereſt of sight, for we see the blind; one lives bereft of hearing, for we seo the deaf; one lives bereft of inind, for we see infants; one lives bereft of armıs and bereft of legs, for we see it thus. Hence verily prána is identical with knowledge (prajná). || Having assumed this body it raises it up, therefore let men worship this as Uktha;f it is thus that we find everything in prána. What prána is, that is knowledge ;* what knowledge is, that is prána. This is tho only true vision of prána, this its true knowledge. When a man is so asleep that he sees no dream soever, then lie becomes absorbod in this mat Then[ the speech enters into it with all names, enters into it with all forms, the liearing enters into it with all e eye * " A hundred years is the life of man."-S'ruti. + Scil, the organs of sensation and action, indriyáni. Scil. each performs its propor function after an interval, lowever impercepti. ble; by "speaking, hearing, &c. after it" is meant that the proper function of each is subordinated to the leading one in cach case. § Tliis is intended to answer the objection that if each organ lins its temporary fuperiority over the rest, why do we give such a superiority to prána? The pranas here montioned are the five functions of prána. Il The so-called power of action is also the so-called power of knowledge. An etymological play on words. Uktha quasi uttha. * Knowlodge (prajná) here means the Supreme Soul; this and the individuni prúnu (pancharrittih pránah) are identical. + The power of knowledge is hidden and the man only exists in the vital air, us the power of action. # Tlic organs are absorbed with their objects in the soul.

·Upanishad. truth, for Indra is truth; Indra said to him, "Verily know me ;* this I think the best for man, that he should know me. I slew the three-headed son of Twashtri ;t I gavef to the wolves the devotees the Arunmukhas ;ş violating many a treaty I slew the hosts of Prahláda, (I slew) the sons of Puloman in the sky and the Kálakánjas on the carth, and not one hair of my head was larmed. Whoso knows inc, by no deed soever is his future bliss harmed, not by theft, not ly a Brahman's murder, nor by a mother's murder, nor by a father's murder : nor, if he wishes to commit sin, departs the bloom from his face."|| (1.) Indra said, “I am prána. Worship me as identical with knowledge, as life, as immortal ; life is prána, práņa is life. Whilo práma abides in this body, so long does life abido. By prána a mau obtains in this world immortality :* by knowledge he obtains true resolve. He who worships me as life and immortal, reaches * Me who am alone worthy of the title of 'I.' S'. + Cl. Indische Studien, i, p. 110. I The following passage from the Aitareya Brálımaņa (VII. 28) is the best commentary on these words of Indira. "When the gods excludeci Inclra from the sacrifices, (enying) "he has slain Vis warúpa the son of Twashtri, ho las slain Pritra, he has given the devotees (i. c. asurus in that disguise,' Sáyan) to the wolves, lo lins killed the Arnr. maglias (i. e.' asuras in the form of Brálımans,' Sayans) and he has contradicteil the words of his guru Vșihaspati,"-then was Indra debarred from drinking the soma juice and after him were debarred also all the Kshatriyas. At length ineira regained the right of the soma juice (by scizing) that very Twachtri's soma, but the Kshatriya caste remains excluded to this day.' $ The Comm. explains the Arumuklias as those in whose mouths the reading of Use Veda is not. In the Tuittiriya Sanlitá, ii, 1, 9, we mall "when the devotees were being caten, their skulls fell on the earth and became dute-palms, while the liquid part flew up and became the fruit of the capparis sphylla." Sáyana there quotes this passage and describes the devoteca as those who, having obtained the fourth ás'rama, neglected the study of Vedanta.-- In the Maliábli. vol. i. p. 614, we have "tho great city called flirangapura, inhabited by the Paulomas and the Dánavas the Kálakunjus." il Scil. the knowledge of the identity of the individual and Supreme soul obliterates every sin, In the original nilam mulchakánti. May we compare Statius'"natat ignis in ore Purpurcus ?" -The phrase is probably taken from a passage in the Taittiriya Sanhitá, (m. 1, 1.) Násya nilam na haro vyeli. Sáyana, liowever, there gires a different explanation násya krishnan pápam bhavati, na tejo vigatam bhavali. T Prána = the active power, kriyás'akti; prajná the cognitive power, jnánas'akli. * The Comm. las a different reading" by prána le obtuius immortality in the next world." - ·162 The Kaushitaki-Bráhmana his full life* in this world, and in heaven obtains immortality and becomes indestructible." (Pratardana said) "Therefore say some, the pránast become one, for none at the same time can make known a name by the speech, a form by the eye, a sound by the ear, a thought by the mind; the práņas, having become one, make known all these one by one. Thus when speech speaks, all the práņas speak after it; when the eye secs, all the práņas seo after it; when the car hoars, all the práņas hear after it ; when thc minds thinks, all the práņas think after it; when the breatlı breatlies, all the práņas breathe after it.” Indra answered, “Thus indeed it is, but the highest weal belongs only to the pránas. (2.) "One lives bereſt of speech, for we see the dub; one lives bereft of siglit, for we see the blind; one lives bereft of hearing, for we see the deaf; one lives bereft of mind, for we see infants; one lives bereſt of arnıs and bercft of legs, for we see it thus. llence verily prána is identical with knowledge (prajná). || Having assumed this body it raises it up, therefore let men worship this as Uktha ;? it is thus that we find everything in prána. Vhat práņa is, that is knowledge ;* what knowledge is, that is prána.-- This is the only true vision of prána, this its true knowledge. When a man is so asloep that he ser 10 dream soever, then he becomes absorbed in this feat Then the speech enters into it with all names, the eye enters into it with all forins, the hearing enters into it with all *" A hundred years is the life of man,"-S'ruti. + Scil, the organs of sensation and action, indriyáni. Scil. each performs its proper function after an interval, lowever imperceptible; by " speaking, heariug, &c. after it” is meant that the proper function of cach is subordinated to the leading one in each caso. $ This is intended to answer the objection that if each organ las its temporary superiority over the rest, why do we give such & superiority to prána ? The pranas here mentioned are the fire functions of prána. || The so-called power of action is also the so-called power kuowlodge. An etymological play on worde. Uktha quasi uttha. * Knowlodge (prajná) here means the Supreme Soul; this and the individual prána (panchavrittih pránach) are identical. + The power of knowledge is hidden and the man only exists in the vital air, as the power of action. | The organs are absorbed with their objects in the soul.

·Upanishal. 163 sounds, the mind cnters into it with all thoughts. When the man awakes, as from blazing fire sparks go forth in all directions, so froin this soul* all the práņas go forth to their several stations ; from the pránas go forth the devas,t froin the vlevas the worlds. This Prána is alone identical with knowledge, liaving assumed this body it raises it up, therefore let him worship this as the true Uktha. Thus do we find all in l'rána. Whiat Prána is, that is knowledge, (Prajná) wliat knowledge is, that is Prána. Thist is the final proof thoroof, this its true understanding. When yonder man, sick, about to die and very feoblo, falls into fainting, his friends (standing around) say, “His mind has departed, ho hears not, he sees not, he speaks not with his speech, ho thinks not;' then ho becomes absorbed in this prána ; then the speech enters it with all names, the eye entors it with all forms, the hearing enters it with all sounds, the mind enters it with all thoughts. When he departs from this body, he departs with all these.ş (3.) “All names,|| which are verily speech, are left in him, by speech he obtains all names; all odours, which are verily prána, are left in lim, by prána he obtains all odonis; all forms, which are verily the eye, are left in him, by the eye he obtains all forms; all sounds, which are verily the car, are left in him, by the ear hic chtains all sounds; all thoughts, which are verily the mind, are left in him, by the mind hic obtains all thoughts. Together they two dwell in this body, together they two * Scil. the universal soul, which is itself joy, --concealed under the disguise of prána. -The práņus are speech, &c. + Agni, &c. presiding over #pecchi, &c.--The worlds are here names, &c.* I Having shown that the living man is really prána, he proceeds to shew that in death too the dying man is to be called prána. § Scil. to another body. ì The other recension reads this differently, verily speech dismisses all names froin him, hy speech le obtains all naines ;' and so on in the other clunes. The Comm. explains it, "not only is speech absorbed in prána but práạn with speech obtains all namos--specch is not absorbed without its object." 1 Prána and prajná- the general e ul as conditioned by the powers of action and knowledge. .

·161 The Kaushituki-Brúlmına - depart from it. Now will we explain how in this same knowledge (Prajná) all beings are also absorbed. (4.) "Speech verily milked* one portion thereof; its object, the name, was placed outside as a rudimentary element; the vital air verily milked a portion thereof; its object, the smell, was placed outside as a rudimentary element; the eye verily milked a portion thereof; its object, the form, was placed outside as a rudimentary element; the ear verily milked a portion thereof; its object, the sound, was placed outside as a rudimentary clement; the tongue vcrily milked a portion thercof; its object, the taste of food, was placed outside as a rudimentary element; the two hands verily milke a portion thereof; their object, action, was placed outside as a rudimentary element; the body verily milked a portion thereof; its objects, pleasure aud pain, wero placed ontside as a rudimentary clement; the organ of generation verily milked a portion thereol'; ils objects, enjoyment, dalliance and offspring were placed outside as a rudimentary element; the feet verily milked a portion thereof; their oljects, walkings, were placed outside as a rudimentary clement; the mind verily milked a portion thercof; its objects, thought and desires, were placed outsido as a rudim tary element. (5.) Ilaying mountedt by Prajná on speecht, he finds oy speech all names; having mounted by Prajná on the vital air, $ ho finds by the vital air all odours; having mounted by Prajná . I lave followed the Comm. in taking a as= थदूदुहन्, but I prefer the reading of the other recension BE, the past participle of a or FE,- * specch, &c. were portions, severally lifted up from prajna." ☆ "The organ ol senso cannot exist without projná, nor the objects of senso be obtained without the organ, therefore, ---on the principle, when one thing cannot exist without another that thing is said to be identical with the other, -just as the clot), being never perceived without the threads, is identical with them, or the false perception of) silver being never found without the mother of pearl is identical with it, so the objects of sense being never found without the organis aro identical with them, and the organs being never found witliout prajná are identical with prajuk.” 'S. I The Comm, rendors it licre and in the other clauses " by Prajná mounted on speech, (Prajna) by speech finds all names." I prefer making the man" the subject of ápnoti. S Prána is here used, as it often is elsewhere, for the organ of smell.

·. on the Upanishu. 105 on the cyo, he finds by the eye all forms; having mounted by Prajná on the ear, he finds by the ear all sounds; having mounted loy Prajná on the tongue, he finds by the tonguo all flavours of food; having mounted by I'rajná on the hands, he finds by the hands all actions; having mounted by Prajná on the body, he finds by the body pleasure and pain; having mounted by Prajná organ of generation, he finds by the organ of generation enjoyment, dalliance and offspring; having mounted by Prajná on the fect, he finds by the feet all walkings; having mounted by Prajná on the mind, ho finds by the mind all thoughts. (6.) Verily, bereft of prajná, the speeclı can make known no name soever, My mind,' it says, wils elsewhere, 1 perceived not that name.' Verily, bereft of prajuá, the vital air can mako known no odour soever,-- My mind,' it says, was elsea where, I perceived not that odour.' Verily, bereft of prajná, tho eye can make known no form soever, My mind,' it says, ' was elsewhere, I perceived not that form.' Verily, bereſt of praju, the cir can make known no sound soever, - My mind,' it says, was elsewhere, I perceived not that sound.' Verily, boreft of prajná, the tongue can make known no flavour of food soever,-- My mind, it says, was elsewhere, I perceived not that favour.' Verily, bereft of prajnií, the hands can make known no action soever, — Our mind,' they say,' was elsewhere, we perceived not that action.' Verily, beroſt of prajná, the bodyt can make knowu no pleasure, no pain soever, — My mind,' it was elsewhere, 1 perceived not that pleasure nor that pain.' Verily, bereſt of prajná, the organ of generation can make known no enjoyment nor dalliance nor offspring soover,-- My mind,' it says, 'was elsowhere, I perceived not that enjoyment nor dalliance nor offspring." Verily, bereft of prajná, tliefeet can make known no walking soever, —'Our mind,' they say,' was elsewhere, wo perceived not that walking.' Verily, beroft of * The other recension makes the man, not the organs, hay this. Hence in the case of the hands, &c, it reads " My mind was elsewhere," &c. + The body is here inserted among the organs, since it in a manner does receive external impressionis; or more probably it liere implies the #kin, the 6 says, organ of touch. '.

·166 The Kaushituki-Bráh manu prajná, no thought can be completed, nor any thing known which should be known. (7.) Let not* a man wish to know† tho speech, let him know the speaker ;8 let not a man wish to know the smell, let him know the smeller; let not a man wish to know the form, let him know the seer; let not a man wish to know the sound, let him know the licarer ; let not a man wish to know the flavour of food, let him know the knower; let not a man wish to know the action, let him know the agonu; let not a man wish to know the pleasuro and pain, let him know the knower of the pleasure and pain ; let not a man wish to know enjoyment, dalliance nor offspring, let him know the knower of the enjoyment, dalliance and oll'spring, let not a man wish to know the walking, let him know the walker; let not a mau wish to know the mind, let him know the thinker. Verily theses ten rudi. mentary || elements depend on prajuá; and the tenſ rudimenty of prajná depend on the elements. Were there no rudimentary elements, there would be no rudiments of prajná; were there no rudiments of prajná, there would be no rudimentary elements; from cither alone 110 form would be accomplished. There is no division of this union; just as the circumference of a wheel is placed upon the spokes and the spokes up nave, so tho rudimentary elements are placed upon ments of prajná, and the rudiments of prajná are placed upon in the l'udi- 6 * If Prajna and the organs are identical, then since there is a previous command Worslip me as life, immortal, &c.' (see above Sect. 2) does this intimate that speech only is to be worshipped and known? This doubt is now answered. + The jijnású is the keyword of Hindu philosophy,--the wish to know in order to cbtain emancipation,---knowledge in this sense being indeed power.' | The speaker, sc. the soul, the witness of the activity of all the organs, itself identical with joy. 'S.-The Comm. adds that speech and mind bere stand for all the organs; while the eight intermediate clauses represent all the objects, including those of speech and mind. § The different sets in $8 5, 6, 7 represent the ten organs (indriyáni) onil mind, and their several objects, as the body stunds for the skin, and pleasure and pain for touch; as only ten are mentioned here, mind is now omittel, but it is understood as included in the organs, and its object may bo similarly understood as included in their objects. | The varivus objects, as the thing spoken, &c. Speecl, &c.

·Upanishad. 167 prána.* This Pránat is verily prajná, it is joy, it is eternally young, and immortal ; it is not increased by good deeds, it is not decreased by bad deeds. Verily him it causes to do good deeds,f whom it desires to uplift from these worlds ; while him it luses to do bad deeds wloin it desires to sink down. This is the guardian of the world, this the king of tho world, this the lord of the world, this is my soul. Thus let a man know, thus let a man know." (8.) FOURTI CHAPTERS Nowl Gárgya, the son of Baláka, was renowned as a reader of the Voca. He wandered about and sojourned among the Usíuaras, the Matsyas, the Kurus, the lunchálas, the Kiís'is and the Videhas. He came to Ajátásatru, the king of the Kuris, and said, “Let me tell thee Brahma.” Ajátils'atru said to him, "I give the one thousand cows for these words of thinc. Many are the persons who run liither (foolislıly) crying, * 'Janaka, Janaka.'” (1.) + * The vital air, proceeding through the nose and mouthi. + The true Prána, which developes itself in the thought that is identical with prajna.-endowed with eternal self-manifesting prajná,--the soul, which is alone worthy of the name of "ego.” 'S. I liven if the man dimself be not willing, -just as a demon, possessing a person's body, itsell remaining witliout action makes the owner perform various actions, is. $ This chapter is also found with some variations in the second Book of the Brihad Aranyaka. A doubt may arise in the hearer's mind, --" Prána alone is the soul distiviguished by consciousness and possessing the qualities of joy, &:x." To remove this crror, the Sruti proceeds to describe another conscious Being, identical with joy, beyond Prána, which loses its consciousness in deop sleep. At the same time a legend is told to show how hard it is for the self-conceited to attain the knowledge of Brahma. 'S. The curious form मवसन् may be irregular for संवसन् (cf. वेति for व्यति, iii. 1); the construction can hardly admit of 89877. The MSS. of the Comm. vury very inuch in writing it, though the texts in both recensions agree. * They cry, 'Our futher Januku is a giver und speaker of the knowledge of Brahma with the means Hicreto,' and they run to ine, knowing not whether I ami really such or no. 'S. + I omit the second Sect. (cf. § 18 of the other recension) as it is merely a recapitulation and only intelligible in the original.

·108 The Kushituki-Brúlemana 66 66 The son of Baláka said, "I adore him who spirit in the sun.” Ajátas'atru said, " Speak not prov, speak not proudly of this; I adore him as the vast one, clothed in white raiment,* all-excelling, the head of all beings; whoso thus adores him, excels all and becomes the head of all beings.”+ 2.) The son of Baláka said, " I adore luim who is the spirit in the moon.” Ajátas'atru said, “Speak not proudly, speak not proudly of this; I adore him as the soul od; whoso thus adores him, becomes the soul of food.” (3. The son of Baláka said, “I adore liim who is li pirit in the lightning." Ajátas'atru said, Speak not proudiy, speak not proudly of this; I adore lim as the soul of truth;} whoso thus adores him, becomes the soul of truth.” (1.) Tlo son of Baláka said, "I adoro liim who is the spirit in the thundercloud." Ajátas'atru said, Speak umi proudly, speak not prondly of this; I adore him as the soul of sound; vhoso thus adores him, becomes the soul of sound.'' The son of Baláka said, " I adore him who is the spirit in the wind.”Ş Ajáta'satru sail, Speak not proudly, sperk not proudly of this; I adore him as Indri, whom none cail stiny, whose liosts are unconquerable; wlos thus adores luii , be comes a conqueror, unconquerable by others, ind him quering others.” (16.) The son of Baláka said, "I adore lim who is the spirit in the other.” Ajátas'atru Sitid, "Speak noi proud!!, speak not proudly of this; I adore him as the full imi iuctionless Brahmat; whoso thus allores liim, is filled with progeny, (attle, faune, holiness, and swarga, and accomplishes liis full life in this world.”'||. (7.) * The Comni. refers to the Brihad A. as giving these qualities to the Purusha in the moon; as the moon is the Sushumná ray of the sun, there is 110 inconsistency in their being also qualities of the sun. + Under whatever qualities he ullores Bralina, le himself becomes possessoil of those qualities. '8. I The other recension has "the soul of splendour." Š The two recensions often differ in the order of the dialogue as well as in other points ; thus the second recension transposes § 7 und ġ 6, und realis $ $ 10 -15 in the order 10, 12, 13, 11, 15, 14. | One hundred years. 66 LO11- 97 S.

·. Upanishal. 169 The son of Baláka said, “I suore liim who is the spirit in the fire.” Ajátas'ntru said, “ Speak not proudly, speak not proudly of this; I adore him as the irresistible; whoso thus adores liim, becomes irresistible among others.”* (8.) The son of Baláka said, “I cukore him who is the spirit in the waters." Ajátas'atru said, "Speak not proudly, speak not proudly of this; I adore liiin as the soul of light;t whoso thus adores him, becomes tho soul of light.” Thus far the adoration depending on the deities,-now that which depends on the soul. (9.) The son of Baláka said “I adore him who is the spirit in the mirror.” Ajátas'atru said, "Speak not prouilly, speak not proudly of this; I adore him as tho reflection ; whoso thus adores him, is born truly reflected in his children, not falsely reflected.” (10.) The son of Baláka said, “I adore him who is the spirit in the shadow.” Ajátas'atru said, “ Speak not proudly, speak not proudly of this; I adore him as the doublo and inseparablo ; whoso tlus adores lim, obtains (offspring) from the double, and himself becomes doubled.Ş (11). The son of Baláka sail, “ I adore liim who is the spirit in the ochu.” Ajátas'airn said, " Speak not proudly, speak not proudly of this; I adoro liim as the life; whoso thus adores lim, faints not before his time," (12.) The son of Balákit said, “ I adore him who is the spirit in soum."'ll Ajátas'atru said, “Speak not proudly, speak not prouilly of this; I adore him as death ; wloso tlus adores him, dies not before his time.” (13.) * The other recension roads anv-esha for anyeshu, "he follows the adoration." + The other recension has “the soul of the name." The Schol. notices the read. ing of another Saklıá (i. c. Brihad Arany.) prulirupa. I i. e. the wile. S in luis children, grand-children, &c.-The other recension puts this close in § 12, and here lus“I adore him as death; whosu thus adores liim, lis children die not before their time." || In the other recension, "I adore him who as sound follows the spirit. Ajátas'atru said, Speuk not proudly, speak not proudly of this; I adore him as life; wlioso thus adores lim, neither himself nor his children funt before their time."

·170 The Kaushitaki-Brúhmanı 4 comes The son of Baláka said, “I adore him who as that sleeping spirit, goes forth by sleep.”* Ajátas'atru said “Speak not proudly, speak not proudly of this; I adore him as kir Yama; whoso this adores him, to him all this (world) i uued for his wcal." (14.) The son of Baláka said "I adore him who is ihe spirit in the body.” Ajátas'atru said, "Speak not prouilly, speak not proudly of this; I adore hiin as Prajápati; wlioso thus adores him, is multiplied in children, cattle, glory, holiness, hicavcu ; and accomplishes his full life." (15.) The son of Baláka said, " I adore him who i: the spirit in the right eye." Ajátas'atru said, "Speak not y ily, speak not proudly of this; I adore him as the soul of sper the soul of fire, the soul of splendour ; whoso thus adores him. the soul of all these." (16.) The son of Baláka said, “I adore him who is the ritir the left eye." Ajátas'atru said, "Speak not prondly, pe as not proudly of this; I adore him as the soul of truth, tl sou i of the lightning, the soul of light; whoso thus adores liim, becomes the soul of all these." (17.) Then verily the son of Baláka became silent. Aj itru said to liim, “ Thus far only (reaches thy knowledge of Baláka?" "Thus far only," le replied. Ajátas tin said, Speak not proudly without cause, (saying) 'Let me tell. thee Bralıma.' () son of Baláka, He who is he maker of these spirits, whose work is all this, To verily is the Being to be known." Thien truly the son of Baláka came up to him with fuel in his hand, saying, "Let me attend theo (as my guru)." Ajátas atro said to him, "This I consider contrary to nature that a Kshatriya should instruct a Bráhman.t Como, I will tell thee all I know.” Then laying taken lim by the . ) son * The Comm. interprets tliis as swapnayú (swapnena) charati; otherwise it would have seemed more natural to take it as swapnay (swupne) ácharati. The other recension has," I adore that wise soul, by whom this sleeping man goes forth by sleep." + This is contrary to the remarkablo passage in the Chiláudogya Upanishad, v. 3. 7.

·Upanishal. 171 hand, ho set forth. They camo to a man* asleep. Ajátas'atru called him, (saying) “Oh thou vast onc, clothed in white raiment, king Soma.”+ The man still lay asleop. Then he pushed hiin with his staff, and lie at once rose up. Ajátus atru said to the son of Baláka," Where, O•son of Baláka, lay this spirit asleep, wlicre was all this done, whence came ho thus back ?" Then the son of Baláka knew not what to reply. Ajátas'atru said to him, « This is where, O) son of Baláka, this spirit lay asleep, where all this was done and whenco lie thus came back. The vessels of the heart named Ilitá,f proceeding from the heart, surround the great membrane (round the heart); thin as a hair divided into a thousand parts; and filled with the minute essence of various colours, of white, of black, of yellow, and of red. When the sleeping man secs no dreams soever, he abides in these. § (18.) "Then is he absorbed in that Prána. Then the speech entors into it with all names, the sight enters with all forms, the hearing enters with all sounds, the mind enters with all thoughts. When he awakes, as from blazing firo sparks go forth in all directions, so from this Soul all the pránas go forth to their several stations, from the práņas go forth he devas, from the devas tlie worlds. This is the true Prána, identical with Prajná; entering this body and soul, it penetrates to the nails and hairs of the skin. Just as a razor placed in a razor case, or fire in the homo of fire, || thus this Soul, 4 itself Prajná, enters this body and soul* to the liairs and nails. The inferior souls follow this Soul as the houschold the householder. As the householder feeds with his household, and as the household feed on the householder, so # Purusha hus here an undermeaning as the soul or spirit as distinguished from prána. of These are all epithets of Prána. I lilá as doing good (hita) to living creatures. Cf, Bribad Ar. iv. 3. 20. $ The other recension hus no division of sectiong here. The Comm. reads it, " Then the sleeping man abides in these vessels. But when lo secs no dreams so. evor, then lie is absorbed in that Prána." || i. e. As fire in a forest. Cf. briliad Kr. i. 4. | The eternal self-manifesting knowledge-enducd Soul, alone worthy of the appellation of ego.' 'S. * Sc. the body and the organs. .

·172 The Kaushitaki-Bráhmana Upanishad. , then this Soul, itself Prajná, feeds with those souls* and thus thosc souls feed on this Soul. As long as Indrat knew not this Soul, so long the Asuras overcame him. When he k having conquered and slain the Asuras, he atto the preeminence of all gods and all beings, ho attained sovereignty and empire. Thus too is it with him who liath this knowledge, having destroyed all sins,—and ho attaineth the pre-eminence of all beings and sovereignty and empire, who kuowcth thus, who knoweth thus.” (19.) * The Soul, conditioned as the power of action and knowledge, enjoys together with these interior souls (speech, &c.) which pretend to the appellation of ego.' Or it may mean, it enjoys by their means. 's. + See this legend at full length in the concluding chapters of the Chiháudogya Upanishad. VVVVV ·APPENDIX.

·I have added, as an Appendix, Vidyaranya's Analysis of the third and fourth chapters of the Kauslítaki Brálımaņa Upanishad, (from the Sarropanishadartlánubhıútiprakás'a,) as it throws some light on the connection of the different parts. The text is cdited from two MSS., one, A, in the Sanskrit College Library, and the other, B., in the Asiatic Society's Library (No. 716). E, B.C. BRAIO RAJAH POOLS vily ·सीपनिषदर्थानुभूतिप्रकाशीयाष्टम - नवमाध्यायौ। . ऐतरेये तैत्तिरीये छान्दोग्येऽथर्वणे च.यत्। तत्त्वं चतुर्वेदविद्याप्रका तत्समीरितं ॥ १ ॥ अनुभूतिप्रकाशेऽथ कौषीतक्यादिनामसु । चतुर्वेदगशाखासु यत्तत्त्वं तदुदीर्यते ॥ २ ॥ ऋग्वेद स्थित शाखा या कौषीतक्यभिधाङ्किता। तस्वां प्रतर्दनायेन्द्रः प्राहात्मानुभवं स्फुटं ॥ ३ ॥ मनुष्येभ्यो हिततमं वरं व प्रतर्दनः । हितं हिततरं चेन्द्रो मेने हिततमं धिया ॥ ४ ॥ हितं स्वर्गसुखं मर्त्यसुखादयधिकत्वतः । तटैराग्यं हिततरं यागाद्यायासवर्जनात् ॥ ५ ॥ खात्मबोधो हिततमो नित्यानन्दानुभूतितः । इति मत्वेन्द्र पाहैतं शिव्यं जानीहि मामिति ॥ ६ ॥ सहस्राक्षोऽहमित्युक्तर्मदेह इति चेरणात् । अस्मच्छब्दो वपुस्तस्य स्वामिनं वा ब्रवीत्ययं ॥ ७ ॥ सहस्राक्षवपुस्तेन दृष्टं स्वामी तु तदृशा। न द्रष्टुं शक्यते लिङ्गात् पुरैवानुमितः खन्नु ॥ ८ ॥ सहस्राक्षवपुः स्वामियुक्रं स्वाड्य वहढतः । मच्छरोरवदित्येवं बालेनाप्यवबुध्यते ॥ ८ ॥ 2A

·घनुभूतिप्रकाशः।
अता बुद्धिमता बोद्धं योग्योऽस्मच्छब्दलक्षितः ।
विवक्षितः कश्चिदर्थ इति शिव्येण निश्चितं ॥ १० ॥
अलौकिकात्मा शेयोऽस्तु तदिज्ञानेन किं फलं ।
दति चेदुःखसम्बन्धराहित्यं तत्त्वधीफलं ॥ ११ ॥
तस्माद्धिततमं ज्ञानं दुःखालावोऽत्र वर्ण्यते ।
सहस्राक्षे म्यूलदे हे दुःखं रोगादिजं भवेत् ॥ १२ ॥
स्वामिन्यम्मिन् सूक्ष्मदेहे पुण्य पापकृतं भयं ।
वाष्ट्रादीनां बधेऽप्यामीभयं नैव चिदात्मनः ॥ १३ ॥
त्वछुः पुत्रो विश्वरूप प्रामीद्देवपुरोहितः ।
खामिद्रोहं चकारामौ तं त्वा; हतवा नई ॥ १४ ॥
कर्तर्यभूगृह्महत्या न त्वमङ्गे चिदात्मनि ।
वेदान्त ज्ञानहीनानां यतीनां हनने तथा ॥ १५ ॥
लोकत्रये बहुविधानसुरान् हतवान ई ।
चिदात्मनोऽस्य मे तत्र नैव लोमापि हिंस्यते ॥ १ ॥
माहात्यं मम नैतत् स्यात् किन्तु ज्ञानस्य तद्भवेत् ।
अन्योऽपि मां चिदात्मानं वेत्ति चेत् तत्फलं लभेत् ॥ १७ ॥
वाचा वा मनमा मालबधादीन कुरुते यदि ।
तथापि ज्ञानिना मोक्षो न ह्येतैर्विनिवार्यते ॥ १८ ॥
पापं कृतवतोऽप्यस्य मुखे हर्षक्षयो न हि ।
म मुक्तिनश्यतीत्येवं शास्त्रैरस्य विनिश्चयः ॥ १८ ॥
ननु मूढस्थापि नास्ति चिन्मात्रे पापलेपनं ।
ततः कोऽतिशयस्तत्त्वविदः स्यादिति चेच्छृणु ॥ २० ॥

·अनुभूतिप्रकाशः। अहङ्कर्टगतं पापमज्ञात्वारोप्यते चिति । तेन ग्लानिर्मुखे भाति जन्मापि नरके भवेत् ॥ २१॥ • ज्ञानेन कर्मणस्तस्य वीजभावो विनश्यति । जन्मप्ररोहो नेवास्तीत्येवं निश्चित्य हृष्यति ॥ २२ ॥ दग्धवीज यथा लोके न प्ररोहक्षम तम्म । ज्ञानाग्निदग्धं यत्कर्म न तज्जन्मप्रदं भवेत ॥ २३ ॥ तहि तत्त्वविदः श्रेष्ठा मूढवनियमेन तत् । कुतः पापं त्यजन्तीति चेद्रहस्यमिदं श्टणु ॥ २४ ॥ यद्यप्या मुभि की हानि स्त्यथाप्यहिकी तु मा । महती विद्यते तेन पापं यत्नेन वर्जयेत् ॥ २५ ॥ शियास्यजन्ति पापिष्टं प्रत्यक्षो नरकः म हि । तन्निन्दकस्तस्य पापं ग्टहीत्वा नरकं व्रजेत् ॥ २६ ॥ स्तोता कर्मी तु संमगीत् खयमप्याचरेत्तथा । इत्थं दोषत्रयं दृष्ट्वा शिष्टाः पापं त्यजन्ति हि ॥ २७ ॥ किञ्च पुण्यरत: पूर्व ज्ञानमाप्नोति नान्यथा । पश्चाच्च तद्वासन या पुण्यमेव करोत्यसौ ॥ २८ ॥ किं बहूत्या तत्त्वविदो न भयं पारलौकिकं। उपदेशसहस्रयाञ्च तथाचार्यरुदीरितं ॥ २८ ॥ परलोकभयं यस्य नास्ति मृत्युभयं तथा । तस्यात्मज्ञस्य शोच्याः स्युः मब्रह्मन्द्रा अपीश्वराः ॥ ३० ॥ मां जानीहीत्येवमिन्द्रः खात्म ज्ञाने प्रवर्त्य तं । प्राणोऽस्मोत्यादिवाक्येन तस्मै तत्त्व मवाचत ॥ ३१ ॥ 2A2

·अनुभूति प्रकाशः।
.
प्राण प्रज्ञे क्रियाज्ञानश की दे लिङ्गदेहगे।
तदधिष्ठानरूपत्वात्ताभ्यामात्मोपलचितः ॥ ३२ ॥
प्रज्ञात्मा प्राणरूपोऽस्मोत्येवं तस्मादवोचत ।
आनन्दोऽजर इत्यादिनिर्णयस्तस्य वक्ष्यते ॥ ३३ ॥
अत्रोपायो नास्ति कश्चिदुपाधिमुपलक्षकं ।
विनात्मवाचकः शब्दो यम्मान क्वापि वीच्यते ॥ ३४ ॥
लोके गुणक्रियाजा तिरूढयः शब्दहेतवः ।
नात्मन्यन्यतमोऽमीषां तेनात्मा नाभिधीयते ॥ ३५ ॥
उपाधिय्वपि सर्वेषु मामीप्यात्प्रत्यगात्मनः ।
प्राणप्रज्ञादयं योग्यमत्यन्तं तेन लक्ष्यते ॥ ३६ ॥
प्राणशब्दोऽभिधावृत्त्या वायुं चेटकमाह हि।
प्रज्ञाशब्दो ज्ञानहेतुं बुद्धिं वकि स्वशक्तितः ॥ ३७॥
तान्यधिष्ठानतया तद्धेतुत्वोपचारतः ।
ताभ्यामात्मा लक्ष्यमाणो ज्ञेयः शाखाग्रचन्द्रवत ॥ ८ ॥
देहेन्द्रियादयो भावा ज्ञानादिव्या प्रतिक्षमाः ।
यस्य सन्निधिमात्रेण मोऽहमित्य वधारय ॥ ३८ ॥
अजडात्मवदाभान्ति यत्मानिध्याज्जडा अपि ।
देहेन्द्रियमनःप्राणा: मोऽहमित्यवधारय ॥ ४० ॥
उपाधिलक्षितं तत्त्वं यदि बोद्धं न शक्नुयाः ।
तर्जुपाधिदयोपेतमुपाख गुण मंयुतं ॥ ४१ ॥
आयुष्चममृतत्वञ्च गुणे प्राणस्य सम्मती ।
इहायुः प्राणतः खर्गे चामृतत्वमिति स्फुटं ॥ ४२ ॥

·अनुभूतिप्रकाशः। १७६ सत्य सङ्कल्पता प्रज्ञागुणो ध्यानानमारतः । फलमाप्नोति कामी चेन्निष्कामस्तत्त्वमीक्षते॥४३॥ उपास्यैकाय्यमालाव्य तत्त्वं वीचिंतमादितः । प्रज्ञाप्राणावुपाधी तो विविच्येतां यथातथं ॥ ४४ ॥ श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिहा घाणे धीन्द्रिपपञ्चकं । वाक्पाणिपादपायूपस्याः कर्मेन्द्रियपञ्चकं ॥ ४५ ॥ इन्द्रियाणां प्रवृत्ति: स्यात्प्रज्ञालोचनपूर्विका। प्राणवायुप्रेरिता चेत्येवं लोके व्यवस्थितिः ॥ ४ ६ ॥ तत्र मूढाः केचिदाहुर्युगपञ्चक्षुरादयः । मर्वेऽपि स्वस्व विषये प्रवर्तन्त इतोदृशं ॥ ४७॥ तदमनिपुणेाऽप्यत्र न शक्तः सूक्ष्म मीक्षितुं । कालाल्पत्वेन मञ्छाद्य क्रमं धूर्ती विडम्बयेत् ॥ ४८ ॥ प्रज्ञाप्राण महायेन विना नैवेन्द्रियं क्वचित् । प्रवर्तते सहायस्तु क्रमभावीति निश्चितः ॥ ४ ॥ अन्यथा निखिलं वेदं धूर्ती लेकक्षणे पठेत् । या प्रज्ञाप्राणयोईत्तिः मा स्थाद्दावृत्तिवत्क्रमात् ॥ ५० ॥ प्रज्ञाप्राणानुग्रहेण वाग्यदाह तदेतरे। चक्षुराद्या छुपरतास्तामनुब्रुवते खलु ॥ ५१ ॥ खव्यापार प्रवृत्ताश्चेत्प्रज्ञाप्राणानुकर्षणात् । वाचो विघ्नो भवेदिघ्नवारणं ह्यनुवादिता ॥ ५२ ॥ एवमन्यत्रापि योज्यमतः सर्वेऽपि मंहताः । एकैक विषयोद्युका व्यवहारः क्रमाद्भवेत् ॥ ५ ३ ॥ ॥

·१८० अनुभतिएकाशः। ८ क्रमभावी विचित्रोऽयं व्यवहारश्चिदात्मना। येनकेनेक्ष्यते मोऽयमन्यः सर्वेभ्य दुय्यतां ॥ ५४ ॥ प्राणवागादयः सर्वे किसमा उत विद्यते । श्रेष्ठस्तेविति चेत्प्राण: श्रेष्ठो जीवनकृत्त्वतः ॥ ५५ ॥ तस्मादुपेक्ष्य बनगादीन् प्राणपाधिः समाश्रितः । श्रात्मबोधाय किञ्चायं प्राण उत्थापयेदपुः ॥ ५ ६ ॥ ननु सुप्तावयं प्राणे देहं नोत्थापयत्यमुं। किन्तु जागरणे तस्मात्प्रज्ञवात्र प्रयोजिका ॥ ५७ ॥ चतुर्भिरुह्यते यस्मात् सर्वशत्या शरीरकं । ठूलायते तदेवाहन्धियाऽऽघातमितीच्यते ॥ ५८ ॥ सत्यमेव ततः प्रज्ञोपाधि प्राण वदाश्रितः । प्रज्ञात्मा प्राण एवैको मिलित्वोपाधिरिव्यते ॥ ५८ । दयोर्मतो जीवने च सहभावात् तदेकता । उत्थापकत्वादुक्थं तदित्यैकाय्याय चिन्तयेत् ।। ६ तत्रैकाग्र्ये क्षमा बुद्धिोद्धं तत्माक्षिणं भवेत् । जगद्धे तु तयाप्येष प्राणः स्वात्मोपलक्षकः ॥ ६१ ।। एकादशेन्द्रियाण्येषां विषयाश्च जगत् खलु । सुप्त। म जगलीनं प्राणपाधिक आत्मनि।। ६२ ॥ इन्द्रियाण्येव लीयन्ते विषया नेति चेन तत् । प्रातोतिकस्य जगतो भानाभावा लयो मतः ॥ ६ ॥ प्रातीतिकवं वेदान्तसिद्धान्ते जगतः स्फुटं । अत: सुप्ती जगलीनं प्रबोधे जायते पुनः ।। ६४ ।। .

·अनुभूतिप्रकाशः
१८१
प्राणप्रतीतिरप्यस्य सुप्ता नास्तीति चेत्तदा ।
प्राणोकिरन्यदृश्यैव प्राणेनात्मोपलक्ष्यते ॥ ६५ ।।
प्रबोधे खात्मनोऽक्षाणि जायन्ते विस्फुलिङ्गवत् ।
तेभ्योऽभिमानिदेवाः स्युर्दैवेभ्यो विषया इमे ॥ ६६ ॥
दृष्टिमृष्टिमिमां ब्रह्मानुभवी बहु मन्यते ।
खप्रबोधात्वसंसारो लीयते खप्नवद्यतः ॥ ६७ ।।
न्यायेनानेन मरणे मूीयां चाह्यतां लयः ।
लीनस्य पुनरुत्पत्ती व्यवहारक्रमं ग्टणु ॥ ६८ ।।
प्राणोपाधिकजीवात्मा यदा व्यवजिहीर्षति ।
तदा वाक् सृजते शब्दं जोवो वाचा ब्रवीति तं ॥ ६८ ॥
एवं सर्वत्र विज्ञेयं प्राणे माप्तिरीरिता।
प्रज्ञा प्राणादभिन्नाऽतः तम्याः सर्वाप्तिरुच्यते ॥ ७० ॥
वाक प्रज्ञाया एकमंशमभिमानाख्यमाश्रिता ।
प्रज्ञाभिमानवशतः शब्दोच्चारणशक्तियुक् ।। ७१ ॥
शरीरगा त्वगप्टोवं शताऽभूत् स्पर्शजे सुखे।
रतो प्रजातावानन्द चोपस्थः शक्तिमानभूत् ।। ७२ ।।
क्रोडा चोत्थापनं वीर्यमोक्षश्चतमिदं त्रयं ।
ध्येये ज्ञेये च काम्यादौ चित्तं शक्तमभूत् खलु ।। ७३ ।।
मर्वेन्द्रियेषु प्रज्ञाया अभिमानोऽवधार्यतां ।
अन्वयव्यतिरेकाभ्यामुदाहार्योऽखिले वमौ ।। ७४ ।।
प्रजया वाचमारुह्य जीवो नामानि वक्ति च ।
अन्यचित्तोऽभवं तेन नावे चमिति चोच्यते ॥ ७५ ॥

·१२ अनुभूतिनकाशः। वक्ष्यामीत्यभिमानोऽयं वागारोह इतीर्यते। 'ध्यास्थामीत्यभिमानात्तु चित्तारोहस्तथा भवेत् ।। ७६ ।। अभिमानोऽपि धीवृत्तिः सापि पूर्व भवेदथ । धिया ध्यानादिरित्येका धीः क्रमात्कुरुते इयं ॥ ७७ ।। यथा प्राणे नसत्सव लयोत्पत्त्योर्व्यवस्थितं । प्रज्ञायां च तथा सर्व स्थितिकाले व्यवस्थितं ।। ७८ ।। प्रज्ञाप्राणी ततो मुख्योपाधी खात्मावबोधने । तवारेणावबोद्धव्यो जीवात्माऽऽदौ विवेकिना ।। ७८ ।। वाचा नामाभिवदनं यत्तस्यात् कर्ट पूर्वकं । क्रियात्वात्कृषिवत् कर्ता चाहमित्यभिधीयते ।। ८० ।। शब्दादिविषयेऽहन्धीः केनापि नहि शंक्यते। देहेन्द्रियेम्वपि तथा मदीयत्वावभासनात्।। ८१ ।। भानखाग्रमहङ्कारो वपुर्याप्यावतिष्ठते। चिदिम्ब प्रतिबिम्बाभ्यां व्याप्तोऽमौ कर्ट तां ब्रजेत् ।। क्रियावांश्चेतनः कर्ताऽहङ्कारस्तादृशस्ततः । कत्ता भूत्वाऽखिलरापारान् कुरुतेऽखिलान् ॥ ८३ ॥ जीवात्मानं विविच्चेत्थं चेतनं प्राणधारिणं । विविच्यात परमात्मानमानन्दं गाद्धचेतनं ।। ८४ ॥ प्रतिबिम्बाइकृतिभ्यां बिम्ब निष्कृय्य माक्षिणं । ब्रह्मेति विद्यात्मर्वस्य तस्मिन्नारोपितत्वतः ।। ५ ।। चक्रस्यारेबाश्रिता स्यान्नेमि भावरास्तथा। अक्षेषु विषयास्तानि चात्मनि प्राणलचिते ॥ ८६ ।।

·অলমুরিমাঃ । १८५ चेटाकल्पन हेतुत्वालाणो धीकल्पनस्य च । हेतुत्वेन भवेत्प्रज्ञा ततस्वानन्द एव हि ॥ ७ ॥ परप्रेमास्पदतया सर्वेषां यो विभात्यमौ । नित्यानन्दः परात्मा स्याज्जरामरणवर्जनात् ॥ ८८ ॥ न पुण्येन भवेद्देवो न पापेन पर्भवेत् । चिच्छायावान हङ्कार एवं स्यात्पण्यपापभाक् ।। ८८ ॥ तदीये पुण्यपापे दे देहम्थे च जरास्तो। खात्मन्यारोपयेन्मूढ स्ततो देवादिजन्मभाक् ।। ८ • ॥ भारोपे बाधिते बोधात्कर्म स्याद्दग्धवोजवत् । ततो जन्माङ्कुरो नास्ति निर्लपे परमात्मनि ॥ ८१ ॥ कार्योपाधेरभावेऽपि कारणेपाधिमत्त्वतः । कर्मी स्यादिति चेदीशः कर्माध्यक्षा न कर्मकृत् ।। ८२ ।। कारयित्वा पुण्यमेष कर्तारं वर्गमापयेत् । पापं तु कारयित्वा तं नरकं प्रापयेदमौ ॥८३ ।। पर्जन्यवत् प्रेरकत्वान्नास्य वैषम्यमापतेत् । शाल्यादीन बहुधा दृष्टिीपयेदिषमापि नो ।। ८४ ॥ उत्तमाधमभावोऽत्र तत्तद्दोजेन कारितः । तारतम्यं च जोवेषु स्वस्व वामनया कृतं ।। ८५ ॥ मावत्पालयेल्लोकं शिक्षयेत्पित्वत्प्रभुः । खामी स्याद्राजवत् मोऽयं ममात्मेत्य वगम्यतां ।। ६६ ।। मायोपाधी स्थिते तस्य मिथ्यात्वं बुध्यते ततः । संसारी जीववनेशः स्वानन्दैकरमा ह्ययं ।। ८७॥ 2 B .

·१८१ धनुभूतिप्रकाशः। अखण्डैकरमानन्दो मुक्तोऽयं खात्म दृष्टितः । संसार दृश्या सर्वेश इति विद्धि प्रतर्दन ॥८॥ इन्द्रानुग्रहतः सेोऽभूत् कृतकृत्यः प्रतर्दनः । एतयाख्यानतस्तु व्यादिद्यातीर्थमहेश्वरः ।। ६८ ॥ इति श्रीविद्यारण्य मुनिविरचिते ऽनुभूतिप्रकाशे कौषीत- क्युपनिषद्विवरणे प्रतर्दनविद्याख्याऽटमोऽध्यायः ॥ ८ ॥ राजा बालाकये प्राह विप्राय ब्रह्मवेदनं । कौषीतक्याख्यशाखायामत्र स्पष्टीकरोमि तत्॥१॥ दृप्ता बालाकिरपरब्रह्मवित् म कदाचन । अजातशत्रं काशीशं बुबोधयिषुरागतः ॥ २ ॥ राजन बुभुत्सवे तुभ्यं परं ब्रह्म ब्रवाण्य हं । इत्युक्वादित्य पुरुष ब्रह्मोपाखेत्यवोचत ।। ३ ।। राजा निवार्य तं प्राह फलं ध्येयगुणगानपि। एवं पञ्चदश ब्रह्माण्यप्यत्रासाववाचत ॥ ४ ॥ चन्द्रे विद्युति मेघे खे वायावी जलेऽपि च । श्रादर्श श्रवणे गन्तृ शब्दे छायाकृतावपि ।। ५ ।। देंहे खने दक्षिणेऽक्षिण्यपि वामे ऽब्रवीत्क्रमात । सर्वत्र राजा प्रत्यको विप्र स्वृष्णोमवस्थितः ॥ ६ ॥ परं ब्रह्म वदिव्या मीत्युक्तिस्तव मृषाऽभवत् । जगतः पुरुषाणाञ्च कर्ट ब्रह्मेति बुध्यतां ।। ७ ।।

·बनुभूतिप्रकाशः। १५ बालाकिः परविद्यार्थ राजानमुपमन्त्रवान् । राजा नाङ्गीचकारैतत् स्वजातेरधमत्वतः ।। ८॥ . गुरुत्वं नास्ति मे तुभ्यं ब्रह्म विज्ञापयाम्यहं । इत्युक्त्वा पाणिना विप्रमादायान्तःपुरं गतः ।। ६ ॥ सूत्रात्मैव परं ब्रह्म प्राणो जीव इतीशः । बालाकेर्निश्यस्तस्य व्यावृत्त्यै सुप्तमागतो ॥ १ ॥ सुषुप्ते पुरुष प्राणो न लीनश्चक्षुरादिवत् । जीवश्चेत् प्रतिबुध्येत समाहतः खनामभिः ।। ११ ।। इति मत्वायत्प्राणं शास्त्रीय स्तस्य नामभिः । नोत्तस्थौ स पुमान् किन्तु शिश्य एवात्र पूर्ववत् ।। १२ ।। . यध्याऽसौ ताडित: सुप्तः समुत्तस्या त्वरान्वितः । यथा भस्माता वहिवायुना ज्वाल्यते तथा ।। १३ ॥ प्राण नात्मा बोधहीनो घटवद्यस्तु बुध्यते । इन्द्रियैः महितो भोक्ता जीवोऽमौ चेतनत्वतः ॥ १४ ।। द्वा सुपर्णेति मन्त्रेण चेतनौ दावुदीरिती। तयोरन्यतरो भोकाऽनननन्यः प्रकाशते ॥१५॥ चिच्छायावानहङ्कारो व्या:ो जागरणे इन्द्रियेविषयान् भुत तं भोकारमबुध्यत ।। १६ ।। प्राणात्मवाद्यमा भो कृबोधेनैवातिविस्मितः । बुद्धं ब्रह्मेति सन्तुष्टो नान्यत्प्रष्टुमपेक्षते ॥ १७ ॥ जपयियेऽहमित्येवं राज्ञा तस्मै प्रतिश्रुतं । शिष्टं बोधयितुं तस्मात्वयं प्र चकार मः ।। १८ ।। पुमान 2 B2

·१६
अनुभतिप्रकाशः।
मन्दधीरपि यः श्रोता श्रद्धालुनियान्वितः ।
अपृटेनापि वक्तव्या तस्मै विद्येति शास्त्रधीः ।।
यो भोक्ताऽत्रोत्थितः सेोऽयं क्वाऽशयिष्टं पुरा व वा ।
अभृद्धीरहिता सुप्तिः कुतो वाऽऽगादयं पुनः ॥ २० ॥
बालाकिना न विज्ञातमिदं सर्वमिति स्वयं।
निश्चित्य त्रितयस्यास्य निर्णय स्पटमब्रवीत् ।। २१ ॥
हृदयं कमलाकारं देहमध्ये त्यधोमुखं ।
नामस्तस्मादिनिर्गत्य प्राप्नुवन्यखिलं वपुः ॥ २ ॥
अहङ्कारोपाधिरात्मा जीवा भूत्वा हृदि स्थित
नाडोभिः प्रसृतैः सोऽर्जानन जागरणे स्थितः ।
वाह्यभोगप्रदं कर्म यदा क्षीणं तदा पुनः ।
वासनाभोगदे कर्मण्युडुद्धे स्वप्नभाग्भवेत् ।। २४ ।।
स्वप्नं नाडीववेच्याथ कर्मणाऽस्यापि मझ्यात्।
हदि सङ्कोचमाप्नोति मा सुषुप्तिरितीर्यते ।। २५ ।।
नाडीमूलानि हृत्पदो पुरोतष्टिते ऽवसन् ।
यानि तेषु प्रविश्यान्तीयते परमात्मनि ॥ २६ ॥
परमात्मा स्वतः पूर्ण: सच्चिदानन्द लक्षणः ।
मोऽहकारपरिच्छिन्नो जीवत्वारोपवान् भवेत् ।। २७ ।।
अज्ञान कार्याऽहङ्कारोऽवस्थितः फलभुतये ।
फलदे कर्मणि क्षीणे लीयतेऽसौ स्वकारणे ।। २८ ॥
पूर्णेनैक्यमवाप्नोति परिच्छिन्नो यथा घटे।
नटे तदाकाश ऐक्यं वियता महता ब्रजेत् ॥ २८ ॥

·प्रकाशः। १८० यदा न कञ्चन खप्नं पश्येत् सुप्तस्तदाखिलं । विषयेन्द्रियजातं यत्तत् प्राणे प्रविलोयते ।। ३० ।। . प्राण शब्दो वायुमाह परमात्माममप्यसो प्रकृष्टचेष्टा हेतुत्वमुभयत्रापि विद्यते ।। ३१ ।। वायौ श्वामक्रिया सर्वसृष्टिस्तु परमात्मनि । दृष्टिभेदावयोश्चाक्षलयो वक्तुं हि शक्यते ।। ३२ ।। सुप्तस्याक्षलयः प्राणवायाविति तटस्थधीः । अद्वैते द्वैतविलयं मन्यते सुप्त उत्थितः ।। ३३ ।। सुप्ताभिप्रायमाश्रित्य परात्मनि जगलयः । श्रुत्योक्तस्तेन पूर्वानप्रअयोरुत्तरं भवेत् ॥ ३४ ॥ कैषोऽशयिट कुत्रेयं सुप्तिस्तत्रोत्तरं क्रमात् । परात्मन्यशयिष्ठाऽभूदज्ञाने सुधिरित्यदः ।। ३५ ॥ परिच्छिन्नस्य पूर्णात्मतादात्म्यं शयनं भवेत् । साहङ्कारस्य जगतो विल यः सुप्तिरुच्यते ॥ १६ ॥ कुत आगादिति प्रश्नस्योत्तरं दृश्यतामिदं । अज्ञानेनावृतात् पूर्णादागच्छति परात्मनः ।। ३७ ।। यदा प्रबुध्यते सुप्तस्तदाऽग्नेर्विस्फुलिङ्गवत् । प्राणा यथायथं तस्माज्जायन्ते परमात्मनः ॥ ३८॥ प्राणाभिमानिदेवानामग्न्यादीनां जनिस्ततः । लोक्यन्ते विषया अस्ते देवेभ्यः समुद्गताः ।। १८ ॥ सर्वसाधारण: सर्ग एक: प्रातिखिको ऽपरः । आकाशादिक्रमादाद्यः प्राणादिक्रमतो ऽपरः ॥ ४० ।।

·ܐܘܗܘ अनुभूतिप्रकाशः। मर्वेषां प्राणिनां कर्मक्षये स्यात् प्रलयो महान्। पुनः कर्मोद्भवे तेषां स्यात्लहामुष्टिरीश्वरात् ॥ ४१ ॥ एकस्य कर्मणि क्षीणे लयः स्यात् सुप्तिनामभृत् । पुनः कोद्भवे तस्य सृष्टिः स्याज्जागराभिधा ॥ ४२ ॥ अततत्वबोधाय सृष्टिः सर्वत्र कथ्यते। अल्पा मा महती वाऽस्तु सदद्वैतं विबुध्यते ॥ ४३ ।। प्रौढस्य राजगेहस्य द्वारं स्यात् पुरतो महत् । पृष्ठताऽन्तःपुरद्वारं चोरदाराख्यमन्पकं ॥ ४४ ॥ महाद्वारेण सहसा दुर्लभं राजदर्शनं । जनसम्मर्दबाहुल्याद् द्वाराणाञ्च बहुत्वतः ॥ ४५ ॥ अल्पद्वारे स्वामिभको हठाद्राजानमोक्षते दृष्टिसृथ्याऽनुभूत्यर्थी वेत्त्यात्मानं तथा हठात् ॥ ४६ ।। महारष्ट्या तत्पदार्थमादी ज्ञात्वा तथा पुनः । त्वंपदार्थ शोधयित्वा वाक्याबोधो विलम्बते ।। ४७ ।। तस्मादिहाजातशत्रुर्बालाकेरविलम्बतः । प्रत्यग्ब्रह्मात्मबोधार्थ दृष्टिसृष्टिमवोचत ॥ ४८ ।। सुप्तावामीद्यदज्ञानमहङ्कारलयोऽत्र हि । माऽहङ्कारः कर्मभोगकाले स्यात्पुनरुदतः ।। ४८ ।। तेनावच्छिन्न श्रात्मापि कर्ता भोक्तापि पूर्ववत् । भोक्रुरात्मन उत्पन्नं भोगसाधन मिन्द्रियं ।। ५ ।। इन्द्रियप्रेरको देवानुग्रहः स्वत उगतः । अक्षेभ्योऽनुग्रहीतेभ्यो लोका भान्ति समुहताः ॥ ५१ ।।

·अनुभूति भूति प्रकाशः। १८८ it. सेयं पातीखिकी सृष्टिस्तस्माज्जाता ततः स्वयं। जगत्का परात्मेति क्षणाबालोऽपि बुध्यते ।। ५२ ॥ • ईश्वरो महिमोपेत. तेऽप्यन्य इति वामना । धीमतां चिरमारूढा वियदादिक्रमस्ततः ।। ५३॥ किं बहत्याऽस्तु या काचित् सृष्टिः सा सायिको ततः । अद्वितीयानन्द श्रात्मा सुषुप्तावनुभूयते ॥ ५ ४ ॥ अहङ्कारो मायिको यस्तदवच्छिन्नचेतनः । प्रात्मा जागरणे कृत्स्नं मनसा व्याप्नुयादपुः ।। ५५ ॥ गूढोऽग्निररणी व्यापी तथा सुप्ता चितिर्वपुः । व्याप्नोत्य विद्यया गूढा जागरे चुरवत् स्थिता ।। ५६ नापितस्य तुराधाने स्पष्टा भान्ति पृयक क्षुराः । चक्षुरादिषु चिल्लेशाः स्पटा भान्ति पृथकथा ॥ ५७ ॥ मर्वेऽपि करणात्मान: कात्मानमिमं मदा । अनुस् यैव तिष्ठन्ति श्रेष्ठिनं खजना इव ॥ ५८ ।। पुत्रमित्रादिभिः स्खोवैः साधं श्रेष्ठो धनी सदा। भुत तेऽपि तदियाथं कुर्वन्तो भोजयन्ति तं ॥ ५८ ।। एवं जीवः स्वकीयाः सार्धं शब्दादिकान सदा। भुतऽक्षाणि च शब्दादीन् ग्टहन्ति स्वामितुपये ॥ ६ ० ।। यत्र तिष्ठति भोक्तामो सुप्ता जागरणे पुनः । यस्मादुदेति सेाऽदैतः परमात्मेति बुध्यतां ।। ६१ ।। इत्थमईतबोधार्थमहङ्कारे परेश्वरः । स्पष्टश्चत्प्रतिबिम्बोऽभूदिति श्रुत्यन्तरे श्रुतं ॥ ६२ ॥ ।

·अनुभूविप्रकाशः।
वपुः
यावददैतमात्मानमिन्द्रो नैव विजजिवान्।
असुरा वहिरन्तः स्थास्तावदभ्यभवनिमं ॥ ६॥
वहिष्ठा असुराः खर्ग स्थितमेनं बबाधिरे।
पान्तरा असुराश्चित्ते कामाद्या दुःखदायिनः ।। ६४ ॥
यदा विजज्ञावात्मानमसुरानखिलास्तदा।
इत्वा जयेन देवानां श्रेष्ठ्यं स्वाराज्यमाप्तवान् ॥ ६५ ।।
अजातशत्रुतामेमि जातब्रह्मात्मबोधतः ।
अन्तर्बहिर्वा कः शत्रुर्मम सर्वात्मदर्शिनः ॥ ६६॥
ब्रह्माद्या: स्थावरान्ता ये प्राणिनो मम ते
कामक्रोधादयो दोषा जायेरन्मे कुतोऽन्यतः ।। ६७ ॥
असुराणां वात्मताप्तावसुरत्वं हतं भवेत् ।
अयमेव जयस्तस्य देवेषु श्रेष्ठता ततः ॥ ६८ ॥
अद्वैतमपराधीनं खराट स्यात्तेन तत्त्ववित् ।
प्रात्मानं बोधयित्वेषामधिपोऽधिकपाल नात् ।। ६८ .
नैतदिन्द्रस्य माहात्म्यं किन्तु ज्ञानस्य तत्त्वतः ।
अन्योऽप्यतिमात्मानं वेत्ति चेदिन्द्र वद्भवेत् ।। ७० ।।
प्रजातशत्रुर्बालाकिं विप्रमित्थमबूबुधत् ।
तथैवोत्तमतागर्वं त्यक्त्वा ऽजानीत बुद्धिमान् ॥ ७१ ॥
विद्वानप्युपमन्नाय दद्यादिद्यां महादरात् ।
देयात्ताभ्यां खभावं तं विद्यातीर्थमहेश्वरः ।। ७२ ।।
इति श्रीविद्यारण्य मुनिविरचितेऽनुभूतिप्रकाशे कौषीतकि
विवरणेऽजातशत्रुविद्याख्यो नवमोऽध्यायः ॥ ६ ॥

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.