·आयुर्वेदीयग्रन्थमाला
तृतीयं पुष्पम् ।
पुस्तक
श्रीवैद्यसोढलविरचितो
१००VM
।
गदनिग्रहः ।
(प्रथमः प्रयोगखण्डः।)
आचार्योपान त्रिविक्रमात्मजेन यादवशर्मणा
संशोधित
प्रकाशितश्च ।
(द्वितीयं संस्करणम्)
मूल्यं रूप्यकद्वयम् ।
AYURVEDIYA GRANTHAMALA.
No. III.
GADANIGRAHA
(PRAYOGA KHAND VOL. 1.)
BY
VAIDYA SODHAL.
EDITED AND PUBLISHBD
BY
VAIDYA JADAVJI TRICUMJI ACHARYA
No. 18, BORA BAZAR STREET, FORT, BOMBAY.
SECOND EDITION.
1924A. D.
Prics Rs. 2 only.

·No text on this page.

·Prioted by Mr. Yeshvant Kashinath Padwal, at the Tatva.Vivechaka Press," No. 3544 Parel Road, New Nagpada, Byculla, Bombay and published by Mr. Vaidy Jadvaji Tricumji Acharya No. 18, Bora Bazar Street, Fort, Bombay.

·ENA भूमिका। . गदनिग्रहकर्ताऽयं सोढलवैद्यो गुर्जरदेशनिवासी, रायकवालायब्राह्मणजातीयः वैद्यनन्दनपुत्रः, वत्सगोत्रोत्पन्नश्चेति तेन स्वविरचिते गुणसंग्रहापरपर्याये सोढलनि- घण्टुनाम्नि अन्ये प्रोक्तादात्मवृत्तान्तात् प्रतीयते । स चायं सोढलवैद्यः कस्मिन् समये समजनीत्येतनिणेतुं न किंचिदपि साधनमुपलब्धमस्माभिः । सोढलविरचितो वादनिग्रहव्यतिरिक्तो गुणसंग्रहापरपर्यायः सोढलनिघण्टुरिति प्रसिद्धोऽन्योऽपि ग्रन्थः समुपलभ्यते । तत्र धन्वन्तरिनिघण्टुराजनिघण्टुप्रभृतिष्वनुक्तानां प्रायो गुर्जरदेशप्रसिद्धानामेकशतद्रव्याणां नामानि सगुणान्यधिकान्युक्तानि । यद्यपि चिकि- त्साविषयकाश्चक्रदत्तवङ्गसेनयोगरत्नाकरप्रभृतयो बहवो ग्रन्था मुद्रितास्तथापि भूरि- प्रयोगवत्वात् , सरलत्वाचायमेव सर्वानतिशेते। ग्रन्थेऽस्मिन् प्रयोग-कायचिकित्सा- शालाक्य-शल्य-भूततन्त्र-बालतन्त्र-विषतन्त्र-रसायन-वाजीकरण-पञ्चकर्मा- धिकाराख्या दश खण्डाः सन्ति । तत्र प्रथमे प्रयोगखण्डे वृततेलचूर्णगुटीलहासवाख्याः षडधिकारा विद्यन्ते । तेषु षट्स्वधिकारेषु पञ्चाशीत्यधिकपञ्चशतमिताः प्रत्यक्षफ- लप्रदाश्चिकित्सायां नित्योपयोगिनश्च प्रयोगा उक्ताः । अत्रोक्तप्रयोगेषु बहवः प्रयोगा मुद्रितेषु चिकित्साग्रन्थेष्वनुक्ताः । अतोऽयं खण्डो वैद्यानां चिकित्साया- मतीवोपयुक्तो भविष्यतीति पृथगेवायं प्रसिद्धीकृतः । ग्रन्थस्यास्य आदर्शपुस्तकत्रय- मुपलब्ध; एकं अस्मत्परमसुहृदां स्वर्गवासिनो वैद्यमुरारजीशर्मणां, अपरं च बुन्दी- नगरनिवासिना राजवैद्यानां श्रीप्रसादशर्मणां तृतीयं मोरबीनगरनिवासिनां राज- वैद्यानां विश्वनाथ विठ्ठलजी भट इत्येतेषाम् । वृततलचूर्णगुटोलेहासवानां परिभाषाः सोढलेनानुक्ता अप्यस्माभिर्ग्रन्थान्ते संनिवेशिताः । ग्रन्थस्यास्य संशोधने यथा- मति कृतो यत्नः । तथापि भ्रमप्रमादादिवशाजातं स्खलनं क्वाप्युपलभ्येत चत्सु. धीभिः संशोधनीयं क्षन्तव्यश्चाहं, सफलीकर्तव्यश्च ममायं प्रयासो ग्रन्थस्यास्य पठ- नपाठनपालोचनादिनेति ॥ यादवशर्मा. १. रायकवालब्राह्मणानां वसतिः सांप्रतं गुर्जरदेश एवोपलभ्यते । २. यथा- " वत्सगोत्रान्वयस्तन वैद्यनन्दननन्दनः । शिष्यः संघदयालोश्च रायकवालवंशजः ॥ सोढलाख्यो भिषक् भानुपादपङ्कजषड्पदः । चकारे में चिकित्सायां समग्र गुणसंग्र- हम्-" इति ॥

·No text on this page.

·मदनिग्रहस्य प्रयोगखण्डान्तर्गतविषयाणामनुक्रमाणिका । पं १७ 99 ३ " " २ सन्तानार्थ फलवृतम ४ " विषयाः ইমু प्रन्यानुक्रमणिका মুনামি ঋষি মন্থঃ अवरे मन्जिष्ठावं घृतम् द्वितीय तित्वकाय जीर्णज्वरे कटुकं अमिमान्ये अनिवृतम् ग्रहण्यां चालेरीधृतम् शुभ्रंशे द्वितीय गुल्मे दाधिकं घृतम् हपुषाएं रक्तपित्त वासाद्य, ॥ महावासा, गुल्मे दशाङ्गं "लशुनवृतम् नारायकं घृतम् कुछ नलिनीकृतम् गुल्मे विश्वाय धृत षट्पल महाषट्पलं विषयाः व्रणे महागौर्याई घृतम् १६ रक्तपित्ते दुर्वा नेत्ररोगे महात्रेफलं धृतम् वातव्याधी शतावरीघृतम् ३ १२/ राजपुष्प्याद घृतम् बाधिय सारस्वतं धृतम् ३ २० क्षतक्षणे श्वदंष्ट्राचं धृतम् ६ कामलाया द्राक्षा १८ कुठे महावन २५ द्वितीय तिक्तक महातितकं द्वितीय, २५ प्लाहि रोहितकं घृतम् बिल्वार्थ १४ सर्वोदरे द्विपञ्चमूला, २७ उदरे ब्राह्म ९ कासे कण्टकारीघृतम् " " RAM 9 99 9 " ११ 14 ७ gg OP द्वितीय, " १३ " 28 09 " १७ 9 कुष्ठे नील महानीले 99 १० " ब्यूग्णादयं घृतम् १वणे गौर्याय F নক ७ शेपेद्राक्षावं १४ नेत्ररोगेत्रिफलाई पटोलायं १ उदरे विन्दुकृतम् गुल्मे महाविन्दुधृतम् बिन्दुघृतम् ७/गुल्ने द्वितीय महाबिन्दुधृतमू २३ १४ कुठे बिन्दुधृतम् त्रिफलाचं आवर्तकीकृतम् गुदभ्रंशे च व्यायं धृतम् प्रमेहे धान्वन्तरं बालरोगे कुमारकल्याण धृतम् उन्मादे ब्राह्मोवृतम् शुले वीजपुरकायं धृतम् 99 " १७ १२ 99 ·(२) विषया: ७ " " ४ ११ " ११ ५ वातव्याधौ दशमू- लाचं " २ " " . " " २२ " " " " १२ योनिरोडे बृहत्पञ्च- " " " १ १ " विषयाः पृ. पं. कुष्ठे पञ्चतिक्तकं घृतम् १७ | चातुर्थकज्वरे महापैशाचकं शुले लशुनघृतम् वृतम् पाण्डुरोग दाडिमाद्यं धृतम् २४ १४ शोषे जीवन्त्याचं गुल्मे चित्रकायं २१ कुष्ठे महातिक्तकं शोफे द्वतीयं २५ लोहि तृतीयं रोहीतकवृतम् कुष्ठे गुरलुपञ्चतिक्तक वृतम् , १७ कासे बृहत्कण्टकारीघृतम् ३९ रक्तपित्त शीतकल्याणकं ८वणे जात्याय घृतम् हिकाश्वःसे शट्याचं २२ प्रवाहिकायां रसायनार्थ नासिंह ब्यूषणायं विषेऽमृत २७ / रक्तपित्ते कसेरुकं ग्रहण्यामनिवृतम् २८ ११ नेत्ररोगे द्राक्षायं ग्रहण्यां भल्लातकायं धृतम् २९ १. रक्तपित्ते दाडिमायं जीर्णज्वरे पिप्पल्याचं शिरोरोगे मायूरघृतम् मूलायं तिमिरे जीवन्त्यावं घृतम् १६ अर्शसि पिप्पल्याचं अपस्मार पञ्चगव्यं २२ शिरोरोगे मायूरं ज्वरे महापञ्चगव्यं महामायूरं वातरोगे बिन्दुसारं २० अर्शीरोगे अवाक्पु- कासे दशमूलाध ११ प्यावं रक्तपित्ते कटकाचं घृतम् १६ अपतन्त्रके शुक- गुल्मे दाधिक नासाचं , लशुनवृतम् २२ उन्माद चेतसं महाषट्पलं घृतम् २ क्षीणक्षते समदुग्ध उन्माद कल्याण १५ वातगुल्मे हिङ्ग्वाद्यं । उन्मादे द्वितीयं कल्याणकं तैलाधिकारो द्वितीयः। घृतम् ५ कुष्ठे कटुकालाबुतैलम् , तृतीय, मरीचाद्यं तैलम् महाकल्याणकं , २५ वातव्याधौ बलातलम् विस महागौर बृहदलातैलम् मेधावृध्द्यर्थ सप्ताङ्गं २० ., तृतीयं बलातैलम् अष्टाङ्गं २५ मूढगर्भे चतुर्थ बालग्रहे फलघृतम् ८ वातव्याधौ प्रसारणीतेलम् torno " " " १६ " ११ " " १ " १ २२ ." ३ १ १ " " " " " " " १४ " ·विषयाः वातव्याधौ द्वितीयं प्रमारणी तैलम् तृतीयं वातव्याधौ चतुर्थ वातरक्त आतावर्गलम् ५० वातव्य धो द्वितीयं, " " ११ १३ " २३ " " राना लम् ६४ " " ९ शतावातलम् मूलकनलम् " ६ " ,, सहचरतैलम् विषयाः पृ. पं. केशवृद्धौ द्वितीयं भृगराज तैलम् ६२ १६ २२ केशवृद्धौ तृतीयं १९ बृहद्धृङ्गाजाद्यं तैलम् १७ केशरोग असनाचं ४ शिरोरोगे षड्विन्दुतैलम् द्वितायं दन्तरोगे बकुलाद्य तैलम् नीलसहचराय मुखरोगे इरिमंदाचं १६ दन्तरोग द्वितीयमिरिमेदाद्यं ६५ खदिराचं ज्वरे बृहल्लाक्षावितैलम् लघुलाक्षादितैलम् सत्रिपातज्वरे जात्यादि- ३ ज्वरे षट्चरणं तखम् १४ शोषे शिरीषायं ६ सुकुमारतैलम् २१ अशसि लघुकासीसायं द्वितायं श्योनाकलम " सर्वाङ्गवाते श्वइंष्ट्राचं तैलम् ५४ १८ " २ तैलम् ॥ ६ १ " : " . १ " " १ . २ १२ " " १२ " १७ ९ " " वातरक्त खुड्डाकपद्मक महापद्मकं ज्वरे तृतीय वातव्याधौ बृहन्माषतैलम् ५६ बाहुरोगे लावतेलम् वातव्याधी तृतीयं महामाष. दशाङ्गतैलम् ऊरुस्तम्भ सैन्धवाद्यं तैलम् ५८ बातरोगे कुमुम्भादं भगन्दर मागध्य छ चित्रकाचं गण्डमालायामज पोदाय, वातम्याधावश्वगन्धाय वातरोड हिलीयमन- गन्धाय कुंकुमाद्यं मुख्बन्कालिन वातरक्त यष्टीमधुनावं कर्णरोगे लघुक्षा तलम् बृहत्क्षारतलम् नेत्ररागे भृङ्गराजतलम् ११ " तैलम् " " " ८ " ६ १३ पृथुकासीसायं चित्रकाचं कुठे शिशपासारसैलम् वज्रक महावज्रक श्वतकरवीराय सिन्दूराचं कुष्ठकालानलं कनकक्षीर्यावं ९ पामायामाकाय २० दगुरोगे दााचं सूर्यपाक- तेलम् १३ कुष्ठे गुग्गुल्वायं तैलम् " . " २६ ७२ ९ " १" " १ १६ " ७ " २ ·१ " " 99 " २१ / मजिष्ठाद्यं ११ " " " ४ " 99 " १ " " " " विषया: पृ. पं. विषयाः कुछे बिदावर्ग तलम् ७३ १६ कृमिरोगे महावीर्य तैलम् महासुगन्धं २३ अन्वृद्धो गन्धर्वतैलम् मरीचा कर्णरोगे कुम्लाद्य तेलं भ्रामरिक शिरोरोग महानील वणे महाकषायं १२ कुछ त्रिफलायं वल्मांक मनःशिलाद्यं, गण्डमालायां फणिज काय, कुठे सिद्धार्थकतैलम् काकादन तैलम् ९ चूर्णाधिकारस्तृतीयः। रक्तपित्त मूयिं तेलम् १६ / गुल्मे हि माद्यं चूर्णम् कुष्ठे विकाइन २२ शुले द्वितीय जीवन्त्यावं २ गुल्मे शार्दूल पामा या जीरकाशं तैलम् नाराचर्क कृमिरोगे डिवं पूतिकाद्य वातरोगे मुडूबतेलम् हिवायं द्वितीय २७ श्वासे विजयं सहचर १४ वातरोगे अजमोदादा ,, १२ नीलसरचरलम आभायं " दशमूगायं तेलम् अतिसारे कापत्थाष्टकं भने गन्धलम् ८ अहण्यां द्वितीय बृहत्सहचर तैलम् ५) अहण्यां दाडिमाष्टकम् ॥ तरवाय तेलम् २२ अतिसारे द्वितीयं १३ गलरोगे एलायं घातारितलम् ८ अरोचके वृद्वैलाचं दारुणके सारिवाद्यं तेलं कर्पूगई वातरो दश स्त्रगलायं कर्पूरा १२ गुल्मे विलवाणाचं ज्वरे लाक्षादे २० अरोच के सूक्ष्मैलायं २३ कुठे अन्यामनं लबजाय महानीलं द्वितीय पलिते नील्यायं तृतीयं ऊरुस्तम्मे द्विचि- रक्तपित्ते चन्दनाय मूल्बाद्य तेलम् ७ प्रतिश्याये व्योषाचे अशैसि दन्त्याय २५/ शोषे षाडवं " " " व्याघ्रौलम् M M " 8 . " " " " ११ 2 १ 9 " " ११ ९७ . 99 " ·(५) . १ " . " २४ " " " D " २० 9 3 - " 39 9" १३ " " विषयाः पं. विषयाः शोषे महापाडवं चूर्णम् १० दन्तरोगे तितकं पूर्णम् १०६ भरोचके दाडिमा पीतकं कासे लघुतालीसायं २३ गलरोगे कालक गुल्मे शार्दूल ६ मुखरोगे द्वितीय पीतक उदरे नारायण ११/कासे जीवन्त्यावं हपुषाद्यं २७ अतिसारे भूनिम्बार्य नाराचर्क ८ ग्रहण्यां पाठार सुवर्णसमकं नागराध कुष्ठे पटोलावं है राजयक्ष्माणि सितोपलाई द्राक्षा योनिदोषे पुष्यानुग आमवाते अलम्बुषायं पाण्डुरोगे योगराज १०९ द्वितीयमल- कुष्ठ त्रिफलायं मन्दामौ व्योपाद म्बुषा वासकासे विडङ्गाय ४ पाण्डुरोगे खण्डसमक शोफे पारायं मन्दानौ वडवानलं द्वितीयं कुष्ठे बाकुचिकादा ग्रहण्यामनिमुखं पृथुनिम्रपञ्चक बृहत्पश्चानम्ब गुल्मेद्वितीयमग्निमुखं । २४ मन्दाग्नौ लवण भास्कर वृहदभिमुख चूर्णम् अग्निमान्ये वैश्वानरं चूर्णम् १०४ ६ तुम्बर्षय शुल्मे द्वितीय ३ हित्यष्टक तृतीयं १२ अरोचके द्वितीयं अग्निद प्यर्थ ज्वाला- मन्दानी र महाद मुखं २३ सर्वाङ्गले चित्र काय उदावते नारावर्क २८ मन्दाग्नौ सन्धवाद्य मेधावृध्दार्थ सारस्वतं ७ वातव्याधी सामुद्राय, वृहत्सारस्वतं १६ रसायनाथै नारसिंह, अरोिगे यवानिकाय २५ अतिसारे गङ्गाधरं कासश्वासे बिभीतकाय १०६ ६ गुल्मे कटुत्रिका हिकाश्वास रेणुकाचं ११ स्थौल्ये व्योष द सुरसाद्य १८ वातकास विरो तमकवासे शठ्यावं २३ | गुल्मे वचाद्यं चूर्णम् ,, 99 2 " " " ४ शूले सामुद्राय ११ २५ " 89 19 7 9 99 " १ 99 9 90 " 29 9 " १ " 98 ९ " " २३ " ·पं. . १२३ २६ १२४ " " " २०. २५ " " २२५ " . ७ " " २९ " . १२६ ८ " " २४ " " १२७ ७ " " २२ " " विषयाः विषयाः पाण्डुरोगे किराततिक्तायं प्रहण्यां पञ्चामृतरस: चूर्णम् ४ | मन्दानी पञ्चसमं चूर्णम् कुष्ठादौ खण्डसम १२ छयों बदराध कुष्ठे बाकुच्याचं २४ उदरे नव क्षारक उदरे भस्मार्कचूर्णम् , १४ मन्दानावजमोदाचं अर्शसि पूतीकरञ्जाओं ११९ १० दन्तरोगे जातीपनाय, गुल्मे यवक्षाराचं १५ कासे जातीफलायं ज्वरातिसारे व्योषायं २० प्रहण्यां दाडिमाचं शोफे कृष्णाय १२० २ मन्दानाबामलक्यादि, श्वासहृद्रोगयोहिनुपञ्चक ७ स्त्रीरोगे मेथिकाचं शोषेतिलायं १० कामवृद्धौ राजयोगः वर्मरोगे बिल्वमूलायं १३ क्षय आभायं सर्वमेहेष्विन्द्रयवाद्यं, १८ पिपल्याचं शुले शर्करायं २३ मन्दामौ रुचकाय आनाहे द्विरुत्तर सिंहणचूर्णम् हिङ्ग्याय २६ असि सूरणाय चूर्णम् पानीयच्छायायां वातरोगे हरीतकीयोगः मुस्ताचं २९ विद्रधौ भूनिम्बाद्य चूर्णम् मन्दामौ शतपुष्पायं ३ ज्वरे किराततिक्ताचं गुल्मे नारायणं १२ कासे दुरालभाचं २० ग्रहण्यां विष्एली- मन्दाग्नौ सैन्धवाद्य मूलायं आमातीसारे विप्प- ग्रहण्यां कुठेरकाचं ल्याचं १२२ ४ शोफे अयोरजचूर्णम् पीनसे चव्याचं ९ किराततिक्तादिलोहं कासेऽजमोदादिभस्मचूर्णम् ४१ प्रवाहिकायां कुट- दाहरोगे द्राक्षादिचूर्णम् जायं पाण्डुरोगे नवायसं चूर्णम् १२३ २ गुल्मे समशर्कर राजयक्ष्मणि द्वितीय शोषे तिलायं बृहन्नवायसं मन्दाग्नौ आमलकाय मन्दाग्नौ शुण्ठ्याय चूर्णम् १२ सौवर्चलायं हृद्रोगे तिक्तकं अग्निचूर्णम् लोकुष्ठक्षाचं सिंहणचूर्णम् १ १२८ ४ " " ७ १ , त्र्यूषणाद्य " . . " २५ " " १२६ २ " " " " " २८ " " " ८. , " " १२ " १ " " ·पं. पृ . " ९ " " " ८ ७ " " " २० " " . " " " विषयाः पृ. विषयाः पं. गुटिकाधिकारश्चतुर्थः। कुष्ठे विषगुटिका १४३ अग्निमान्द्येऽभयाद्या लालीगुटिका गुटिका ३ कण्ड्डां त्रिजातगुटिका असि कांकायनवटकः १६ मुखरोगे खदिरगुटिका २३ गुल्मे कांकायनगुटिका द्वितीया निकुम्भाद्या गुटिका १३३ तृतीया २० विड्यन्धेऽभयावटकाः २२ गलरोगे मरीचाद्या गुटिका पाण्डुरोगे वज्रकगुटिका १३४ पिप्पल्याद्या १४५ शले शम्बूकाद्या गुटिका २७ कफरोगे वत्सनाभाद्या अग्निमान्ये कल्याणवटकाः १३५ ८ त्रिकटुकाद्या गुटिका १२ क्षतक्षीणे एलाद्या गुटिका २१ श्वासे भागाद्या सर्पिर्गुटिका २ ज्वरे निवृताद्यो मोदकः पाण्डुरोगे मण्डूरवटक: १५ तृषायां कम्पिल्लायो २३ द्वितीयो २५ पार्श्वशले त्रिफलायो शोषे क्षारगुटिका १३७ ८ज्वरे सप्तलायो १४६ कुष्टे विडङ्गसाराद्या गुटिका १६ भ्रमे कृष्णाद्या गुटिका १३ माणिभद्रवटकः २३ ज्वरातिसारे कट्टङ्गाद्या १३८ चटकाः लघुसूरणवटिका १९ प्लीहोदरे रोहितकवटकाः २३ मरीचाद्या गुटिका २२ । गुडपाकविधिः अर्शसि कलिङ्गाद्या गुटिका २७ धातुक्षये महाकल्याणको २ गुडः अतिसारेऽभयाद्या वटकाः ग्रहण्यां कल्याणको २ सर्वातिसारेऽङ्गोलवटिका यवान्याद्या गुटिका बृहदकोलवटिका प्रमेहे चन्द्रप्रभा अतिसारे कट्वङ्गाद्या गुटिका पित्ते कल्याणका ग्रहण्यां चित्रकाद्या १० अशैसि प्राणदा क्षारगुटिका १५ अग्निमान्ये वातीकगुटिका १५० तालिसाद्या गुटिका २६ पाण्डुरोगेऽभयाद्यो मोदकः १२ क्षयरोगे मरीचादिवटिका १४१ १४ गुल्मेऽभयाद्या वटकाः २४ लवङ्गाद्या गुटिका २० विसूचिकायां जीरकाद्या कुष्ठे तुवरास्थिवटकाः १४२ गुटिका खदिरादिवटिका १५ बृहच्छिचगुटिका १३ " अर्शसि सूरणवटकाः २ " " १४७ " गुल्मे गुडवटकाः १४८ ८ " " " " " " " ” " " " ८ " ·(८) ८ aor 09 विषयाः पाण्डुरोगे लघुशिव- गुटिका कुष्ठे वज्रकगुटिका विषे सर्षपाद्या गुटिका भूतदोषे सिद्धार्थ- काद्या शोषेऽश्वत्थवटकाः पाण्ड्डरोगे पुननवामण्डूरः १५६ वातव्याधी रसोनपिंडः वातव्याधौ बृहलशुनविण्डः १५७ व्योषाधा गुमिका १५० कुछे स्वायम्भुवो गुग्गुलुः सप्तविंशतिका गुग्गुलुवटिका पं. विषयाः गण्डमालायामष्टचत्वारिंश- संज्ञा गुग्गुलुगुटिका १६५ २१ भगन्दरे अमृताधा गुटिका १६६ १९ शोफे गुडाकगुाटेका गुल्मे आरोग्यलवणम् १०गण्डमालायां काञ्चनार- गुग्गुलुः काञ्चनगुटिका २६ / क्षतक्षीणे सर्पिगुटिका क्षीरादिलेह- गुटिका ११ सर्वरोगे प्रभावतीवटिका वातरोगे अग्निमुखवटी २१ श्वासादो सूर्यचन्द्रप्रभा १३ गुटिका अतिसारे विशल्या गुटिका वातरोगे त्रोटहरी कासे चन्द्रप्रिया १३ मुखरोगे खादिरगुटी द्वितीया वातरोगे त्वगेलाधा गुटिका १७२ " " रामायो गुग्गलुः आमवाते द्वात्रिंलका गुग्गुलपटिका २१ " " " वातव्याधौ बिल्वाद्यो गुग्गुलुः असि योगराजो गुग्गुलः नाडीव्रणे त्रिफलायो १६१ प्रमेहे गोक्षुरगुग्गुलुवटिका वातगुल्मवातरक्तयोः " ३ कैशोरको गुग्गुलः १३ | रसायनार्थे विजया १७३ २६ वातरोगे त्रिफलायो गृध्रस्यां कंसाख्यो गुग्गुलुः । गण्डमालायां त्रिफलाया गुग्गुलुवाटिका चातरक्त बृहत्स्वायम्भुवः गुग्गुलुः कासे सप्तचत्वारिंशतिका गुग्गुलगुटिका १६४ वातरक्त कन्थडिका गुटिका वातरोगे योगोत्तमा गुटिका प्रमेहे कर्पूरादिगुटिका गुल्मे गुडवटकाः १० पाण्डुरोगे क्षारवटकाः कुष्ठे पथ्यावटकाः ६ ज्वरे फलत्रिकाद्यो मोदकः " १७५ २ " २२ ·चटका: " १ " " १० " " २ " " १ " " २७ " ११ विषया: विषयाः पृ. पं. रसायने त्रिफलाद्या श्वासकासे बिभीतकावलेहः १८४ १७५ १५ कासेऽगस्त्यहरीतक्यवलेहः अरुचौ लाजायो मोदकः १७६ ३ द्वितीयो राजयक्ष्मणि त्रिफलाद्या वासिष्टहरीतक्या लेहः गुटिका ७ वासाहरीतक्यवलेहः १८६ अर्शसि चित्रकगुटिका १४ | गुरुमे दन्तीहरीन्क्यवलेहः प्रमेहे वामदेवेन कार्यता कासे व्याघ्रीहरीतक्यवलेहः ५८७ गुटिका सर्वकासे द्वितीयो जरायां गुग्गुलुगुटिका २६ प्लीहोदरे रोहीतकावलेहः २३ शोफे लघुत्रिफलागुग्गुलु. शोफे पुनर्नवाहरीत- गुटिका १७७ क्यवलेहः वातव्याधौ पृथुत्रिफलाद्या कंसहरीतक्यवलेहः गुग्गुलुगुटिका हरीतश्यवलेह गुल्मे त्रिवृताद्या अर्श:पीनसयोश्चित्रक- गुटिका २३ हरीतक्यवलेहः भ्रमरोगे कृष्णाद्या ७ मन्दाग्नौ द्वितीयश्चित्रक- लेहाधिकारः पञ्चमः। हरीतक्यवलेहः असि पथ्यावलेहः २ हलीमके आमलकावलेहः १९० चित्रकावलेहः १७९ ३ | कामलायां विडङ्गाद्यवलेहः द्वितीयः १४ श्वासे हरीतस्य बलहः रक्तपित्ते कूष्माण्डावलेहः २३ अर्शसि कुटजावलेहः १९१ रक्तपित्ते खण्डकूष्माण्डा. द्वितीयः वलेहः कुटजाष्टकोऽवलेहः १९२ अर्शसि खण्डसूरणावलेहः ३ ग्रहण्यां मधुपाकविधिः क्षये गुडकूष्माण्डकावलेहः । १६ कासे कण्टकार्यवलेहः शोषे एलाधवलेहः ५ शोषे निदिग्धिकाद्योऽव- अर्शसि भल्लातकावलेहः १९३ १२ उदावर्ते पटोस मूलाबलेहः गुडावलेहः १८२ २ मुखरोगे दाळवलेहः १२ काय पञ्चजीरकावलेहः १४ आमवाते नागराधोऽवलेहः २१ योनिरोगे २३ कासे कसे द्योऽवलेहः असि वाहुशालो असि भल्लातकावलेहः १९५ गुडावलेहः ११/ पीनसे चित्रकावलेहः १ २ " " " ६ २१ " ११ ८ ” " १ ६ अहण्यां कल्याणको " १९४ " " ११ " ८ ११ ·विश्याः .. " १ " " " " " " " २० ११ २ ८ " पं. विषयाः पृ. पं. रक्तपित्ते खण्डखाद्योऽव. पदिशतिः फलासवाः २२१ १० एकादश मूलासवाः १२ ,, द्वितीयो वासावलेहः १९७ १४ विंशतिः सारासवाः श्वासकासयोभनीगुडाव- दश पुष्पासवाः २२ चत्वारः काण्डासवा: २५ कुलत्थगुडावलेहः १९८ द्वौ पत्रासवा पिप्पलीगुडावलेहः चत्वारस्त्वगासवाः अतीमारे कुट जावलेहः २२ शर्करासवः २१२ द्वितीयः १९९ १२ आसवानां विकल्पसंस्कार- अर्शस्सु गुणाः जरायां च्यवनप्राशावलेहः २०० वातव्याधी विडङ्गासवः ,, ब्राह्मरसायनावलेहः २०१ प्रमेहे रोध्रासवः क्षतक्षीणेऽमृतप्राशावलेहः २०२ प्रमेहे देवदासिवः लघुच्यवनप्राशाऽवलेहः कुष्ठे कनकारिष्टः शोषेऽमृतप्राशोऽवलेहः अशसि द्वितीयः २०३ शोषे पिप्पल्यायोऽवलेहः २०४ ग्रहण्यां दुरालभारिष्टः ३ २१५ द्वितीयः असि दन्त्यरिष्टः रपाङ्गहरीतक्यवलेहः अभयारिष्टः जीर्णज्वरे खण्डाकावलेहः २०५ ६ ग्रहण्यां द्वितीयो । २१६ अतिमारेऽङ्कोलमूलावलेहः ,, १५ प्रमेहे तृतीयो १४ अर्शसि भल्लातकावलेहः २४ पाण्डुरोगे मण्डूरारिष्टः अतिसारे कुटजाष्टकावलेहः २०६ २५ क्षयरोगे पिप्पल्यरिष्टः धातुक्षये मधुपक्कामलकी २०७ ८ शोफेऽष्टशतारिष्टः स्वरभङ्गे कुलिजनाद्योऽव- असि तक्रारिष्टः २० २० अरोचके लघुचुक्रसन्धा- कासे भााद्यवलेहः ६ नम् हृद्रोगे चन्दनावलहः बृहच्चुक्रसन्धानम् शुक्रक्षये गोक्षुराद्यवलेहः २३ लवङ्गासवः आसवाधिकारः रः षष्ठः। प्लीहे रोहीतकासवः २१९ २ उदरे कुमार्यासवः २०९ ९ अर्शस्सु गण्डिकाद्रोणः गुल्मे द्वितीयः १३ कुठे खदिरासवः नवविधा आसवयोनिः २४ द्वितीयः खदिरारिष्टः २२० षड्वान्यांसवाः २११ क्षयरोगे बब्बुल्यासवः " " ५ " " " १४ मन्दाग्नौ " १ " " " १० " " २ १४ ·(११) पृ. पं. विषयाः २२ धातुक्षये हरीतक्यासवः दद्रौ आवर्तक्याद्यासवः १८ २२८ २३० " क्षये दशमूलासवः .4 ९ २ " " ६ " विषया: पृ. पुष्करमूलासवः २२० माचिकासवः २२१ शोफे पुनर्नवासवः त्रिफलारिष्टः २२२ सर्वशोके वासकासवः अर्शस्सु शर्करासवः ग्रहण्यां द्राक्षासवः अर्शसि द्वितीयो २२३ अहण्यां बीजकासवः अर्शसि पोल्लासवः २२४ रक्तपित्ते उशीरासवः श्वासकासयोस्त्रायमाणा- सवः गुल्मे चविकासवः २२५ ग्रहण्यां मूलासवः क्षयरोगे बृहन्मूलासवः २२६ धातुक्षये भृङ्गराजासवः भगन्दरे गुग्गुल्वासवः २२७ अस्सुि ताम्बूलासवः अपस्मारे पञ्चमूत्रासवः २२८ ९ " राजयक्ष्माण खजूरासनः २३१ ६ ग्रहण्यां मस्त्वासवः १४ २३२ ज्वरे कुब्जकासवः धातुक्षये नालिक रासवः २४ कूष्माण्डासवः रसायनारिष्टः ज्वरे धान्यकारिष्टः धातुक्षये लवङ्गासवः विद्रधी वरुणासवः प्लीहरोगे रोहीतकासवः शोषादी गण्डीरासवः २५ प्लीहरोगे रोहीतकासवः क्षये योगराजासवः अशेरोगे पाल्वासवः प्रमेहे मध्वासकः १७ | पाण्डुरोग लोहासवः २७ २२ " " 9" २

·No text on this page.

·19/ श्रीशोढलविरचितो गदनिग्रहः। भारत) २००१ अथ प्रयोगखण्डः प्रथमः। मङ्गलाचरणम् । करकिशलयसङ्गी यस्य पीयूषकुम्भः परममरवधूनां भूयसे मङ्गलाय । स खलु निखिलदुग्धाम्भोधिरत्नेषु रत्नं हरतु दुरितराशीनाशु धन्वन्तरिर्वः ॥१॥ त्रिभुवनजनरोगग्रामसंग्रामजेताऽ- मृतभृतधृतकुम्भोद्गुणहस्तायुधश्रीः । अमरमथितदुग्धाम्भोधिलब्धोदयोऽसौ दलयतु दुरितौघानाद्यवैद्याधिपो वः ॥ २ ॥ नानामुनिकृतैः श्लोकः शोढलेनाल्पबुद्धिना। विबुधमतिबोधाय ग्रथ्यते गदनिग्रहः ॥३॥ ग्रन्थानुक्रमणिका घृतं तैलं च चूर्णानि गुटीलहौ तथाऽऽसवाः । आदावेते बनेकार्थी ग्रन्थेऽस्मिन् गदनिग्रहे ॥ ४ ॥ ज्वरोऽतिसारो ग्रहणी चाशोऽजीर्ण विमुचिका । अलसश्च विलम्बी च कृमिरुक पाण्डुकामले ॥५॥ हलीमकममृपित्तं राजयक्ष्मोरसः क्षतम् । कासो हिक्का सह श्वासैः स्वरभेदस्त्वरोचकः ॥६॥ छर्दिस्तृष्णा च मूर्छा च रोगाः पानान्मदात्ययः । दाहो वातविकाराश्च वातरक्तोरुरुक् तथा ॥७॥ १. कुम्भोगीर्ण.' इति पा०१२ 'विदलतु' इति पा०।

·२ गदनिग्रहः [घृताधिकारः आमवातस्तथा शूलं शूलं च परिणामजम् । जरपित्तमथानाह उदावर्तोऽथ गुल्मरुक् ॥ ८॥ हृद्रोगो मूत्रकृच्छ्रे च मूत्राघातस्तथाऽश्मरी । प्रमेहो मधुमेहश्च पिटिकाच प्रमेहजाः ॥९॥ मेदोदोषोदरं शोफो विद्रधिद्धिरेव च । कुष्ठं श्वित्रं शीतपित्तमुदर्दः कोठ एव च ॥ १० ॥ अम्लपित्तं विसर्पश्च विस्फोटोऽथ ममूरिका । इति कायचिकित्सायांमया रोगाः प्रकीर्तिताः॥११॥ शालाक्ये शिरसो रोगाः कर्णनेत्रामयास्तथा । नासामुखामयाश्चैव द्वितीयेऽङ्गे चिकित्सिताः ॥ १२ ॥ गण्डमालाऽपची गण्डः पिटिकावूदग्रन्थयः । श्लीपदं व्रणशोफश्च सद्योव्रणचिकित्सितम् ॥ १३ ॥ भग्ननाडीव्रणौ चैव भगन्दरोपदंशको। शूकदोषाःक्षुद्ररोगाः शल्ये चाङ्गे चिकित्सिताः ॥ १४ ॥ भूतोन्मादस्तथोन्मादस्तथाऽपस्मार एव च । भूततः चतुर्थेऽङ्गे सनिदानाश्चिकित्सिताः ॥१५॥ प्रदरो योनिव्यापच्च गर्भस्रावचिकित्सितम् । मूढगर्भोऽथ वन्ध्या च योनिशुक्रगदास्तथा ॥ १६ ॥ मूतिका स्तन्यदोषाश्च गाढनिलामभेषजम् । बालरोगचिकित्सा च बालतवेऽथ पञ्चमे ॥ १७॥ सर्पलूताविषे चैव वृश्चिकोन्दुरुजं विषम् । नखदन्तविषं चैव खोरं कृत्रिमं विषम् ॥१८॥ षष्ठे त्वने विषाख्ये च प्रोक्तं चैषां चिकित्सितम् । रसायनं सप्तमं च वाजीकरणमष्टमम् ॥ १९ ॥ पञ्चकर्माधिकारे च स्नेहस्वेदविधिस्तथा । वमनं च विरेकश्च नस्यकर्मेत्यनुक्रमः ॥ २० ॥ १ खार्जूरमिति शतपदीविषमित्यर्थः ।

·प्रयोगखण्डः।
अथातः प्रथमो घृताधिकारः प्रारभ्यते ॥
ज्वरे मञ्जिष्ठायं घृतम् ।
मञ्जिष्ठाऽतिविषा पथ्या वचा शुण्ठी च रोहिणी ॥१॥
देवदारु हरिद्रा च द्रोणेऽपां पलिकान् पचेत् ।
काथेऽस्मिन् साधयेत् पिष्टै तपस्थं पिचून्मितः ॥२
शृङ्गवेरकणाहिङ्गुद्विक्षारपटुपञ्चकैः ।
तत्कफाढतसर्वोत्थज्वरिणाममृतोपमम् ॥ ३ ॥
वर्मगुल्मानिलश्वासकासपाण्डुविकारिणाम् ।
गलग्रन्थिप्रमेहार्श प्लीहापस्मारशोफिनाम् ॥ ४ ॥
उदावर्तपरीतानां मन्दाग्निकृमिकुष्ठिनाम् ।
द्वितीयं मजिष्ठाद्यं धृतम् ।
मञ्जिष्ठा द्वे हरिद्रे च देवदारु हरीतकी ॥५॥
नागरातिविषे चैव वचा कटुकरोहिणी।
हिज्वेतैरक्षमात्रैस्तु घृतमस्थं प्रसाधयेत् ॥६॥
एतन्माञ्जिष्ठकं सर्पिर्बहून् रोगान्नियच्छति ।
हिक्कां श्वास ज्वरं दुष्टं ग्रहणी पाण्डुरोगताम् ॥ ७ ॥
प्रमेहान्मधुमेहांश्च कृमीन् कुष्ठमरोचकम् ।
कासं शोषमुदावर्तमपस्मारं तथैव च ॥ ८ ॥
प्लीहानं गण्डमालां च ह्यांसि श्वयधुं तथा ।
ज्वरे तिल्वकाद्यं वृतम्।
तिल्वकस्य पलान्यष्टौ त्रिवृन्मूलत्वचस्तथा ॥ ९॥
अंशमत्युरुबूकं च विल्वाधं च पृथक् पलम् ।
यवकोलकुलत्थानां प्रस्थं प्रस्थं फलत्रिकात् ॥ १० ॥
तत्साधयेज्जलद्रोणे चाष्टभागावशेषितम् ।
घृतपस्थं पचेत्तेन दत्त्वा दनस्तथाऽऽढकम् ॥ ११ ॥
कर्षेण यावशूकस्य पकं तदवचूर्णयेत्
एतत्तु तैल्वकं नाम जीर्णज्वरविषापहम् ॥ १२ ॥

·गदनिग्रहः । [घृताधिकारः कृमिकुष्ठहरं चैव शोफपाण्डामयापहम् । जीर्णज्वरे हारीतात्कटुकं घृतम् । त्रिफलां पञ्चमूल्यौ द्वे कुलत्थान् बदरान् यवान् द्विपलांस्तु जलद्रोणे त्वष्टभागावशेपितम् । निःस्राव्य विपचेत्कल्कं दत्त्वा मस्थं च सर्पिषः॥ १४ ॥ पिप्पली पिप्पलीमूलं चव्यचित्रकनागरम् । पुष्करातिविषे भार्गी शटी सप्तच्छदो वचा ॥ १५ ॥ रजन्यौ नक्तमालश्च पाठे द्वे शिगृतुम्बरू । सोमवल्कोऽर्कमूलानि मदनं कटुरोहिणी ॥ १६ ॥ तेजस्विनी सगोजिह्वा चन्दनं कण्टकारिका। किराततिक्तकं मुस्तं पटोलं सदुरालभम् ॥ १७ ॥ वयःस्था पिचुमन्दश्च कटुकं हिङ्गुना सह । एतानक्षसमान् दत्त्वा क्षारौ बर्धपलोन्मितौ ॥१८॥ लवणानां च पञ्चानां कर्ष कर्ष प्रदापयेत् । सिद्धं तन्मात्रया पीतं सर्वजीर्णज्वरापहम् ॥ १९ ॥ हुप्लीहग्रहणीदोपश्चासकासार्शसां हितम् । गुल्मन्नं कटुकं नाम कृष्णात्रेयेण पूजितम् ॥ २० ॥ दीर्घकालप्रसक्तानां ज्वराणाममृतोपमम् । अग्निमान्ये अग्निघृतम् । शतं पलानि भल्लाताज्जलद्रोणे विपाचयेत् ॥ २१ ॥ चतुर्भागावशेष तु कषायमवतारयेत् । त्र्यूषणं पिप्पलीमूलं चित्रको हस्तिपिप्पलीम् ॥ २२ ॥ हिङ्गुचव्याजमोदं च पश्चैव लवणानि च । द्वौ क्षारौ हपुषां चात्र दद्यादर्धपलोन्मितम् ॥ २३ ॥ मस्त्वम्लरसचुक्राणां प्रस्थं प्रस्थं प्रदापयेत् । शृङ्गवेररसपस्थं घृतपस्थं विपाचयेत् ॥ २४ ॥ एतदनिघृतं नाम मन्दाग्नीनां प्रशस्यते । १ सपिरात्रेयपूजितम् ' इति पा० ।

·प्रयोगखण्डः। अर्शीसि वातरोगं च प्लीहोदरजलोदरे ॥ २५ ॥ ग्रन्थ्यर्बुदापचीशोफकुष्ठमेदोऽनिलांस्तथा । ये च कुक्षिगता रोगा ये च बस्तिसमाश्रिताः ॥२६॥ तान् सर्वान्नाशयत्येतत्सूर्यस्तम इवोदितः । ग्रहण्यां चाङ्गेरीघृतम् । पिप्पली नागरं पाठा यवानी विश्वभेषजम् ॥ २७ ॥ भागांत्रिपलिकान् कृत्वा कषायमुपकल्पयेत् । भार्गी च पिप्पलीमूलं व्योष चव्यं सचित्रकम् ॥ २८ ॥ श्वदंष्ट्रा पिप्पली धान्यं विल्वं पाठा यवानिका । एतैः पलार्धकैद्रव्यैः कृत्वा कल्कं विपाचयेत् ॥ २९ ॥ पलानि सर्पिपस्तस्मिन् चत्वारिंशत्समावपेत् । चतुर्गुणेन दना च चाङ्गेरीस्वरसेन च । मृद्वग्निना ततः साध्यं सिद्धं सर्पिर्निधापयेत् ॥ ३० ॥ ग्रहण्यशेविकारग्नं गुल्महृद्रोगनाशनम् । शोफप्लीहोदरानाहमूत्रकृच्छ्रज्वरापहम् ॥ ३१ ॥ कासहिकारुचिश्वाससूदनं सर्वगुल्मनुत् । अग्निवेशात् गुदभ्रंशे द्वितीयं चाङ्गरीघृतम् । नागरं पिप्पलीमूलं चित्रको हस्तिपिप्पली ॥ ३२ ॥ श्वदंष्टा पिप्पली धान्यं बिल्वं पाठा यवानिका । चाङ्गेरीस्वरसे सर्पिः कल्कैरेषां विपाचयेत् ॥३३॥ चतुर्गुणेन दना तु तद्धृतं कफवातनुत् । अर्शासि ग्रहणीरोगं मूत्रकृच्छं प्रवाहिकाम् ॥ ३४॥ गुदभ्रंशातिमानाहं घृतमेतद्यपोहति । गुल्मे दाधिकं घृतम् । विडदाडिमसिन्धूत्थहुतभुग्व्योषजीरकैः ॥ ३५ ॥ हिङ्गुसौवर्चलक्षाररुग्टक्षाम्लाम्लवेतसैः । बीजपूररसोपेतं सर्पिर्दधि चतुर्गुणम् ॥ ३६॥ साधितं दाधिकं नाम गुल्महृत् प्लीहशूलनुत् ।

·६ गदनिग्रहः । घृताधिकारः गुल्मे हृपुषाधं घृतम् । हयुषाव्योषमृद्वीकाचव्यचित्रकसैन्धवैः ॥ ३७ ।। साजाजीपिप्पलीमूलदीप्यकैविपचेद्धतम् । सकोलमूलकद्रावं सदधिक्षीरदाडिमम् ॥ ३८ ॥ तत् परं वातगुल्मनं शूलानाहविनाशनम् । योन्य»ग्रहणीदोषश्वासकासारुचिज्वरान् ॥३९॥ बाहुहृत्पार्श्वशूलं च घृतमेतब्धपोहति । अग्निवेशाद्रक्तपित्ते वासायं घृतम् । समूलपत्रशाखस्य तुलां कुर्याद्रुषस्य च ॥४०॥ जलद्रोणे विपक्तव्यमष्टभागावशेषितम् । कल्केन वृषपुष्पाणामाढकं सर्पिषः पचेत् ॥ ४१ ॥ तत्सिद्धं पाययेद्युक्त्या पादांशमधुना युतम् । श्वासं कासं प्रतिश्यायं तृतीयकचतुर्थकौ ॥ ४२ ॥ रक्तपित्तं क्षयं चैव विषं सर्पिर्नियच्छति । हारीताद्रक्तापित्ते महावासाद्यं घृतम् । वासकस्वरसे सर्पिः पयसा सह पाचयेत् ॥ ४३ ॥ कल्कैः कुटजभूनिम्बमुस्तयष्टयाह्नचन्दनः । उदीच्यमधुकानन्तासांरिवोत्पलपद्मकैः ॥ ४४ ॥ त्रायन्त्युत्पलमूर्वाभिर्मदयन्त्याश्च पल्लवैः । सिताक्षौद्रयुतं हन्याद्रक्तपित्तं सुदारुणम् ॥ ४५ ॥ पित्तं कासं च गुल्मं च स्वरभेदं हलीमकम् । ये चान्ये कीर्तिता रोगा रक्तपित्तकफाश्रयाः॥४६॥ तान् सर्वान्नाशयत्येतत्पीयमानं हिताशिनः । हारीताद्गुल्मे दशाङ्गं धृतम् । यावशूको वचा व्योषं विडङ्ग कटुरोहिणी ॥ ४७॥ सौवर्चलं हरीतक्यश्चित्रकश्चाक्षसमितैः । एभिः पचेद्धृतपस्थं दत्त्वा क्षीरजलाढकम् ॥ ४८ ॥ १'सारिवोशीरपद्मकैः' इति पा० ।

·प्रयोगखण्डः ।
तत्पर्क वातगुल्मन्नं कृमिप्लीहज्वरापहम् ।
कासहिकारुचीर्हन्ति दशाङ्गं नाम दीपनम् ॥ ४९ ॥
गुल्मे हारीताल्लशुनवृतम् ।
लशुनाण्डस्य शुद्धस्य तुलाध निस्तुषस्य च ।
तदर्धं पञ्चमूलस्य ह्याढकेऽपां विपाचयेत् ॥ ५० ॥
पादशेषे घृतप्रस्थं लशुनस्य रसं तथा ॥
दाडिमाम्लसुरामस्तुकाञ्जिकाम्लैस्तदर्धकैः ॥ ५१ ।।
साधयेत्रिफलादारुलवणव्योषदीप्यकैः ।
यवानीचव्यहिङ्ग्वम्लवेतसैश्च पलार्धकै॥५२॥
सिद्धमेतद्धविः कल्कैर्गुल्मार्शोजठरापहम् ।
वर्मपाण्डामयप्लीहयोनिदोषज्वरापहम् ॥ ५३ ॥
वातश्लेष्मामयांश्चान्यान् धृतमेतब्धपोहति ।
हारीताद्गुल्मे नाराचकं घृतम् ।
चित्रकं त्रिफला दन्ती त्रिता कण्टकारिका ॥ ५४॥
स्नुहीक्षीरं विडङ्गानि घृतं दशममुच्यते ।
एकैकस्य च कर्षण घृतस्य कुडवं पचेत् ॥ ५५ ॥
चतुर्गुणेन तोयेन सम्यगेतन्मिताग्निना।
तस्य काले पिवेन्मात्रां पलार्धसंमितां नरः॥ ५६ ॥
उष्णोदकानुपानं स्यादल्पत्वादस्य सर्पिषः
विरिक्त च यवागूः स्यात्सर्पिषा परिवर्जिता ॥ ५७॥
रसेन जाङ्गलानां वा भोजयेन्मतिमान् भिषक् ।
वातगुल्ममुदावर्त प्लीहार्शोवर्मकुण्डलम् ॥ ५८ ॥
ग्रहणी दीपयेन्मेहान् कुष्ठदोषांश्च नाशयेत् ।
नाराचमिति विख्यातं सपि राचसंज्ञितम् ॥ ५९ ॥
भैषज्यं संप्रयोक्तव्यं नाराचमिव शत्रवे।
कुष्ठे नीलिनीघृतम् ।
नीलिनी त्रिफलां रास्त्रां वचां कटुकरोहिणीम् ॥ ६० ॥

·गदनिग्रहः। [घृताधिकारः व्याघी पचेद्विडङ्गं च पलिकानि जलाढके। रसेऽष्टभागशेषे तु घृतमस्थं विषाचयेत् ॥ ६१ ॥ दन्नः प्रस्थेन संयोज्यं सुधाक्षीरपलेन च । ततो घृतपलं दद्याद्यवागूमण्डमिश्रितम् ॥ ६२ ॥ जीर्णे सम्यग्विरिक्तं च दापयेद्रसभोजनम् । कुष्ठगुल्मोदरव्यङ्गशोफपाण्ड्वामयज्वरान् ॥ ६३ ।। श्चित्रं प्लीहानमुन्मादं हन्त्येतन्नीलिनीघृतम् । सिद्धसाराद्गुल्मे विश्वाचं घृतम् । पलांशैविश्वचव्याग्निपिप्पलीक्षारसैन्धवैः ॥ ६३ ।। काथेन चिरबिल्वस्य घृतमस्थं विपाचयेत् ॥ गुल्मोदावर्तपाण्डुत्वग्रहणीश्वासकासजित् ॥ ६६ ॥ दुष्टज्वरमतिश्यायप्लीहार्श शमनं परम् । आनिवेशाद्गुल्मे षट्पलं घृतम् । पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकनागरैः ॥६६॥ पलिकैः सयवक्षारैघृतमस्थं विपाचयेत क्षीरमस्थेन संयुक्तं हन्ति गुल्म कफात्मकम् ॥ ६७॥ ग्रहणीपाण्डुरोगन्नं प्लीहकासज्वरापहम् । हारीताद्गुल्मे महाषट्पलं घृतम् । सैन्धवं हपुषा पञ्चकोलं सौवर्चलं विडम् ॥ ६८ ॥ अजमोदा यवक्षारो हिङ्गु जीरकमौद्भिदम् । कृष्णजरणपूतीकं कल्कीकृत्य पलार्धतः ॥ ६९ ॥ शृङ्गवेररसं चुकं घृतमस्थं समीकृतम् । विपकं पाण्डुरोगनं क्षयपीनसनाशनम् कृमिप्लीहोदराजीर्णज्वरगुल्मप्रमेहकम् ॥ ७० ॥ वातरोगं तथा शोफ दौर्बल्यं वह्निसंक्षयम् । महापदपलमातङ्कान् भिनत्यशनिवगिरिम् ॥ ७१॥ कुष्ठज्वर०' इति पा०॥ १ ·१. ] प्रयोगखण्डः । कुष्ठे भेडानीलं घृतम् । द्वौ प्रस्थौ लोहचूर्णस्य त्रिफलाच्याढकं तथा । वायसीकाकमाचीभ्यां दे पले शङ्खिनीतुला ॥ ७२ ॥ त्रिद्रोणेऽपां विपक्तव्यं चतुर्भागावशेषितम् । घृतमस्थं पचेत्तेन गर्भ चैषां समावपेत् ॥ ७३ ॥ वरुणश्च कलिङ्गश्च त्र्यूषणं देवदारु च । अवल्गुजफलं दन्तीफलान्यारवधस्य च ॥ ७४ ॥ मार्कवः कण्टकारी च पारावतपदी तथा । नीलकं नाम विख्यातमित्येतत्कुष्ठनुद्धृतम् ॥ ७५ ॥ श्वित्राणि रञ्जयेञ्चैव पानाभ्यङ्गे प्रयोजितम् । पामाविचर्चिकासिमकिटिमानि च नाशयेत् ॥ ७६ ।। भेडात्कुष्टे महानीलं घृतम् । शम्पाकः काकमाची च बीजको मदयन्तिका । एकैकस्य तुला देया प्रत्येकं त्रिफलाढकम् ॥ ७७ ॥ दन्ती दार्वी हरिद्रा च वरुणः कुटजत्वचा । चित्रकचार्कमूलं च काकमाची निदग्धिका ॥ ७८ ॥ एषां दशपलान् भागान् विद्रोणेऽपां विपाचयेत् । अष्टभागावशिष्टं तु पुनरग्नावधिश्रयेत् ॥ ७९ ॥ बासारसस्तथा धाच्या जातीस्वरस एव च । दधि सर्पिश्च दुग्धं च गोमूत्रं गोशकृद्रसः ॥ ८० ॥ आढकाढकमेतेषां गर्भ चेमं समावपेत् । अवल्गुजा तथा व्योषं नक्तमालफलानि च ॥ ८१ ।। पिचुमर्दश्च जाती च पीलुतिल्वकपल्लवाः । किराततिक्तकः श्यामा नीलिकानीलपल्लवाः ॥ ८२ ॥ एतैः सिद्धं परिस्राव्य पाययेत्कुष्ठरोगिणम् । महानीलमिति प्रोक्तमेतत्कुष्ठापहं घृतम् ॥ ८३ ॥ १ गर्भमिति कल्कमित्यर्थः ।

·गदनिग्रहः ।
[वृताधिकारः
भगन्दरमथाीसि कृमींश्चापि विनाशयेत् ।
अष्टादशैव कुष्ठानि सर्पिरेतन्नियच्छति ॥ ८४ ॥
अथर्वमहितो दीप्तो ब्राह्मो दण्ड इवासुरान् ।
चित्राणि तु विशेषेण रञ्जयेच भिनत्ति च ।। ८५ ॥
सेव्यमानं प्रसङ्गेन पानेनाभ्यञ्जनेन च ।
कुष्ठे त्रिफलाद्यं घृतम् ।
त्रिफला मदनं कुष्ठं शार्जेष्टा रजनीद्वयम् ॥ ८६ ॥
हपुषा काकमाची च शुकनासा विषा वचा।
पाठा कोशातकी मूर्वा तिक्ता काकादनी तथा ॥ ८७ ॥
एषां कषायकल्काभ्यां सिद्धं पीतं घृतोत्तमम् ।
विशीयमाणविध्वस्तस्नायुकेशनखं नरम् ।
कुष्ठातुरं सदा कुर्यान्मुमूर्षुमपि निर्गदम् ॥ ८८ ॥
हारीतात्कुष्ठे आवर्तकीघृतम् ।
आवर्तकीमूलशतं सुशुद्धं काथीकृतं कल्कपलाष्टयुक्तम् ।
प्रस्थं पुराणाद्धविषः सुगव्यात् पक्कं शनैः साधु ततोऽवताय।।८९॥
मात्रां पिबेयाधिवलानुरूपां भुञ्जीत चानं सह काञ्जिकेन ।
द्रवोत्तरं कोद्रवजं सुजीणे कामं पुरस्तादपरेऽह्नि शुद्धः ॥ ९० ॥
त्रिसप्तरात्रं विधिनैवमाशु पीतं निहन्यादचिरेण कुष्ठम् ।
स्रवद्रणं भग्ननखानदेहं मण्डानुपूर्व्या विधिनाऽथ चैतत् ॥ ९१ ।।
अग्निवेशागुदभ्रंशे चव्याद्यं धृतम् ।
चव्यं त्रिकटुकं पाठां क्षारं कुस्तुम्बरूणि च ।
यवानी पिप्पलीमूलमुभे च विडसैन्धवे ॥ ९२ ॥
अभयां चित्रकं बिल्वं पिष्टा सर्पिविपाचयेत् ।
शकद्धातानुलोम्याथ जले दनश्चतुर्गुणे ॥ ९३ ॥
प्रवाहिकां गुदभ्रंशं मूत्रकृच्छ्रे परिस्रवम् ।
गुदवंक्षणशूलं च घृतमेतद्यपोहति ॥ ९४ ॥

·१.]
प्रयोगखण्डः।
भेडात्प्रमेहे धान्वन्तरं घृतम् ।
दशमूलं करऔ द्वौ देवदारु हरीतकी ।
वर्षाभूवरुणो दन्ती चित्रकः सपुनर्नवः ॥ ९५ ॥
कपित्थोऽसुधाक्षीरं विल्वं भल्लातकानि च ।
शटी पुष्करमूलं च पिप्पलीमूलमेव च ॥ ९६ ॥
पृथग्दशपलान्येषां दत्त्वा तोयामणे पचेत् ।
यवकोलकुलत्थानां प्रस्थं प्रस्थं प्रदापयेत् ।। ९७ ॥
तेन पादावशिष्टेन घृतपस्थं विपाचयेत् । ।
निचुलं त्रिफला भार्गी रोहिषं गजपिप्पली ॥ ९८ ॥
शृङ्गवेरं विडङ्गानि वचा कम्पिल्लकस्तथा ।
पिप्पली चविका चैव कुष्ठं च सममागतः ।
गर्भेणानेन तत्सिद्धं पाययद्धि यथाबलम् ॥ ९९ ॥
एतद्धान्वन्तरं नाम विख्यातं सर्पिरुत्तमम् ।
कुष्ठं प्रमेहगुल्मांश्च श्वयधुं वातशोणितम् ॥१०॥
प्लीहानमुदरासि विद्रधिं पिडकास्तथा ।
अपस्मार तथोन्मादं सपिरेतन्नियच्छति ॥१०१॥
खरनादात्कुमारकल्याणकं घृतम् ।
शङ्खपुष्पी वचा ब्राह्मी कुष्टं त्रिफलया सह ।
द्राक्षा सशर्करा शुण्ठी जीवन्ती जीवको बला ॥ १०२ ॥
शटी दुरालभा बिल्वं दाडिमं सुरसा स्थिरा ।
मुस्तं पुष्करमूलं च सूक्ष्मैला पिप्पली जलम् ॥ १०३ ॥
श्वदंष्ट्राऽतिविषा पाठा विडङ्ग दारु मालती ।
मधूकपुष्पखर्जूरं बदरं वंशरोचना ॥ १०४ ॥
कल्कैरेषां समांशानां घृतं क्षीरचतुर्गुणम् ।
कषाये कण्टकार्याश्च साधयेत्सौम्यदैवते ॥ १०५॥

·गदनिग्रहः । [वृताधिकारः
एतत्कुमारकल्याणं धृतरत्नं सुखपदम् ।
बलवर्णकरं धन्यं पुष्टचग्निरुचिकारकम् ।। १०६ ॥
योज्यं सर्वग्रहालक्ष्मीदन्तकर्णगदापहम् ।
सर्वबालामयनं च मेध्यमायुष्यमुत्तमम् ॥ १०७ ॥
रसायनमिदं सेव्यं विशेषादन्तजन्मनि ।
वाग्भटाग्रामीघृतम् ।
द्वौ प्रस्थौ स्वरसाहाया घृतप्रस्थं च साधयेत् ॥ १०८ ॥
व्योषश्यामात्रिड्राह्मीशङ्खपुष्पीनृपद्रुमैः ।
सससलाविडङ्गालैः कल्कितैरक्षसंमितैः ॥ १०९ ॥
पलवृद्ध्या प्रयुञ्जीत यावन्मात्रा चतुष्पलम् ।
हरेत्कुष्ठमपस्मारमुन्मादं च सुतप्रदम् ॥ ११० ॥
वाकस्मृतिस्वरमेधाकृद्धन्यं ब्राह्मीघृतं शुभम् ।
शूले बीजपूरकाद्यं घृतम् ।
घृताच्चतुर्गुणो देयो मातुलुङ्गरसो दधि ॥ १११ ॥
शुष्कमूलककोलाम्लकषायो दाडिमाद्रसः ।
विडङ्गलवणक्षारयवानीपञ्चकोलकैः ॥ ११२ ॥
पाठामूलककल्कैश्च सिद्धं पूरकसंज्ञितम् ।
हृत्पार्श्वशूलवैस्वयहिध्मावासभगन्दरान् ॥ ११३ ॥
वर्मगुल्मप्रमेहाशीवातव्याधीन् विनाशयेत् ।
कृष्णात्रेयागुणे महागौर्या
घृतम्
गौरी निशा च मञ्जिष्ठा मांसी कटुकरोहिणी ॥ ११४ ॥
प्रपौण्डरीकयष्टयाह भद्रमुस्तं सचन्दनम् ।
जातीनिम्बपटोलं च कारअंबीजमेव च ॥ ११५॥
कट्फलं समधूच्छिष्टं समभागानि कारयेत् ।
पञ्चवल्ककषायण घृतपस्थं विपाचयेत ॥ ११६ ॥
क्षीरद्विमस्थसंयुक्तं शनैमृद्वग्निना पचेत् ।
एतद्गौरं महावीर्य सर्वव्रणविशोधनम् ॥ ११७ ॥

·प्रयोगखण्डः । । आगन्तुसहजाश्चैव शिरःश्लिष्टाच ये व्रणाः । विषमामपि नाडी च रोपयेच्छीघ्रमेव च ॥ ११८ ॥ रक्तपित्ते दूर्वाद्य घृतम् । दूर्वा चोत्पलकिअल्कं मञ्जिष्ठा चैलवालुकम् । श्वेतदूर्वा तथोशीरं मुस्ता चन्दनपद्मकम् ॥ ११९ ॥ द्राक्षा मधूकयष्टया काश्मरी सितचन्दनम् । पिष्टस्तैः कार्षिकैव्यैघृतप्रस्थं विपाचयेत् ॥ १२० ॥ तण्डुलाम्बु त्वजाक्षीरं पृथग्दद्याच्चतुर्गुणम् । तत्पानं वमतो रक्तं नावनं नासिकागते ॥ १२१ ।। कर्णाभ्यां यस्य गच्छेत्तु तस्य कौँ प्रपूरयेत् । चक्षुर्गते च रक्ते वै पूरयेत्तेन चक्षुषी ॥ १२२ ॥ मेदपायुगते चापि वस्तिकर्म प्रयोजयेत् । प्रवृत्ते रोमकूपेभ्यस्त्वभ्यङ्गे योजयेद्धृतम् ॥ १२३ ॥ वैदेहान्नेत्ररोगे महात्रैफलं घृतम् । त्रिफलाया रसप्रस्थं प्रस्थं भृङ्गरसस्य च । पीडयित्वा वृषं वालं रसप्रस्थं च दापयेत् ।। १२४ ॥ अजाक्षीरस्य च प्रस्थं, प्रस्थं तैः सर्पिषः पचेत् । त्रिफला चन्दनं द्राक्षा पिप्पली मधुकं बला ॥ १२५ ॥ काकोलीक्षीरकाकोलीमेदामरिचसैन्धवम् । शर्करा पुण्डरीकं च हरिद्रोत्पलनागरम् ॥ १२६ ॥ कल्कैः सिद्धं भिषग्दद्यान्नेत्ररोगविनाशनम् । काचं च नीलिकां शुक्रं वमरोगांश्च नाशयेत् ॥ १२७॥ नक्तान्ध्यं नकुलान्ध्यं च कण्डं पिल्लमथापि च । अजकां तिमिरांश्चैव नेत्रस्रावांश्च दारुणान् ॥ १२८ ॥ त्रिफलासपिरेतद्धि पाननावनतर्पणैः । विदेहराजनिर्दिष्टं दृष्टिनैमल्यकारकम् ॥ १२९॥ १ चिरोत्थिताश्च' इति पा० ।

·गदनिग्रहः । [वृताधिकारः वातव्याधौ शतावरीघृतम् । शतावरीमूलतुलां द्विद्रोणेऽपां विपाचयेत् । अष्टभागावशेषेण धृतपस्थं विपाचयेत् ।। १३० ।। जीवनीयानि सर्वाणि राना गोक्षुरकस्तथा । शतपुष्पा वचा कुष्ठं सरलश्च पुनर्नवा ॥ १३१ ॥ चन्दनं तगरं मांसी पद्मकं रकचन्दनम् । सुरसा नागरं कृष्णा बिडं मुस्ता तथोत्पलम् ॥ १३२ ॥ एषामक्षसमै गैः क्षीरं दत्त्वा चतुर्गुणम् । बृहणं वातपित्तघ्नं क्षतशोषज्वरापहम् ॥ १३३ ॥ पीठसर्पिप्रपङ्गनामर्दितेऽपि च शस्यते ॥ पुंस्त्वोपघातिनां नृणां वन्ध्यानां चैव योजितम् ॥१३४ ॥ बलवर्णकर ह्येतदलक्ष्मी भजाकरम् । इदं शतावरीसर्पिरश्विभ्यां परिकीर्तितम् ।। १३५ ।। शङ्खपुष्प्याचं वृतम्। (शङ्खाब्राह्मीगुडूच्यूग्राशतावर्यर्कवल्लिकाः। मलपूं ब्रह्मसोमां च कल्कीकृत्य घृतं पचेत् ॥१॥ दुग्धं चतुर्गुणं दत्त्वा वातश्लेष्महरं च तत् । मेधाकरं तथाऽऽयुष्यमश्विभ्यां परिकीर्तितम् ॥ २ ॥) सारस्वतं घृतम् । ब्राह्मीं समूलपत्रां तु सम्यक प्रक्षाल्य वारिणा । उलूखलेन संक्षुध रसं वस्त्रेण गालयेत् ॥ १३६ ।। चतुर्गुणे रसे तस्मिन् धृतप्रस्थं विपाचयेत् । औषधानि च पेष्याणि तत्रेमानि प्रदापयेत् ॥ १३७ ॥ हरिद्रा मालती चैव त्रिफला च हरीतकी। एतेषां पालिका भागाः शेषाणां कार्षिकाः स्मृताः॥१३८॥ पिप्पल्योऽथ विडङ्गानि सैन्धवं शर्करा वृषः । एतानि तु समालोड्य शनैर्मुद्राग्निना पचेत् ।। १३९ ।।

·प्रयोगखण्डः । ततः पठं तु विज्ञाय क्षिप्रं तदवतारयेत् । तस्य माशनमात्रेण बधिरत्वं प्रणश्यति ॥ १४०॥ सप्तरात्रोपयोगेन भवेत्कविरसंशयम् । घृतं सारस्वतं नाम सरस्वत्या विनिर्मितम् ॥ १४१॥ सन्तानार्थ फलघृतम् । माअिष्ठा मधुकं कुष्ठं त्रिफला शर्करा वचा । अजमोदा हरिद्रे द्वे हिङ्गु तिक्तकरोहिणी ॥ १४२ ॥ काकोली क्षीरकाकोली मूलं चैवाश्वगन्धजम् । जीवकर्षभको मेदे रेणुका बृहतीद्वयम् ॥ १४३ ॥ उत्पलं चन्दनं द्राक्षा पद्मकं देवदारु च । एषामक्षसमै गैघृतमस्थं विपाचयेत् ॥ १४४ ॥ चतुर्गुणेन तोयेन विपचेन्मृदुनाऽग्निना । एतत्सर्पिनरः पीत्वा स्त्रीषु नित्यं पायते ॥ १४५ ॥ पुत्रं जनयते वीरं मेधाव्यं पुष्करेक्षणम् । वन्ध्या च लभते गर्भ श्यामा शीघ्रं अस्यते ॥ १४६ ॥ या चैव स्थितगर्भा स्यान्मृतापत्या तु या भवेत् । अल्पायुर्जननी चैव या च सूत्वा पुनः स्थिता ॥ १४७॥ एतदेव कुमाराणां सर्वाङ्गग्रहमोक्षणम् । धन्यं यशस्थमायुष्यं कान्तिलावण्यापुष्टिदम् ॥ १४८ ॥ ये च कल्याणके प्रोक्तास्ते चापीह गुणाः स्मृताः। एतत्फलघृतं नाम वश्विभ्यां परिकीर्तितम् ॥ १४९ ॥ अग्निवेशारक्षतक्षीणे श्वदंष्ट्राचं वृतम् । श्वदंष्ट्रीशीरमञ्जिष्ठाबलाकाश्मर्यकत्तृणम् । पृश्निपर्णी स्थिरा दर्भमूलं च जीवकर्षभौ ॥ १५० ॥ पालिकान् साधयेत्तेषां रसे क्षीरचतुर्गुणे । कल्कै वकजीवन्तीस्वगुप्तामेदकर्षभात् ॥ १५१ ॥ शतावय॒द्धिमृद्वीकाशर्कराश्रावणीविसात् ।

·गदनिग्रहः ।
[घृताधिकारः
अस्थः सिद्धो धृताद्वातपित्तहृद्भवशूलनुत् ।। १५२ ॥
मूत्रकृच्छ्रममेहा:कासशोषक्षयापहः ।
धनुःस्त्रीमधमाराध्वखिन्नानां बलमांसदः ॥ १५३ ॥
कामलायां हारीताद्राक्षाद्य घृतम् ।
पिष्ट्वा गोस्तनिकायास्तु पलान्यष्टौ समावपेत् ।
पुराणसर्पिषः प्रस्थं पकं क्षीरे चतुर्गुणे ।
कामलापाण्डुरोगाशेज्वरकासार्तिनाशनम् ॥ १५४ ॥
वाग्भटात्कुष्ठे महावज्रकं घृतम् ।
वासामृतानिम्बपटोलतिक्ताव्याघ्रीकरञ्जोदककल्कसिद्धम् ।
सर्पिविसर्पज्वरकामलार्तिकुष्ठापहं वज्रकमामनन्ति ।। १५५ ॥
वाग्भटाल्कुठे महावज्रकं घृतम् ।
त्रिफलात्रिकटुद्विकण्टकारीकटुकाकुम्भनिकुम्भराजवृक्षः ।
सवचातिविषाग्निकैः सपाटैः पिचुभागैर्नव वज्रदुग्धमुष्टयाः १५६
पिष्टैः सिद्धं सर्पिषः प्रस्थमेभिः क्रूरे कोष्ठे स्नेहनं रेचनं च ।
कुष्ठश्विनप्लीहवाश्मगुल्मान्हन्यात्कृच्छ्रांस्तन्महावज्रकाख्यम् ॥
अग्निवेशात्कुष्ठे तिक्तकं घृतम् ।
निम्बपटोल दावी दुरालभां तिक्तरोहिणी त्रिफलाम् ।
कुर्यादर्धपलाश पर्पटकं प्रायमाणां च ॥ १५८ ॥
सलिलाढकसिद्धानां रसेऽष्टभागस्थिते क्षिपेत्पूते ।
चन्दनकिराततिक्तकमागधिकात्रायमाणाश्च ॥ १५९ ।।
मुस्तं वत्सकबीजं कल्कीकृत्यार्धकार्षिकान् भागान् ।
नवसर्पिषश्च षट्पलमेतत्सिद्धं घृतं पेयम् ।। १६० ।।
कुष्ठज्वरगुल्मा ग्रहणीपाण्डामयश्वयथुहारि ।
विसर्पपामापिडकाकण्डूमदगण्डनुत्तिक्तम् ॥ १६१ ॥
अग्निवंशात्कुष्ठे महातिक्तकं घृतम् ।
सप्तच्छदं प्रतिविषां शम्या तिक्तरोहिणी पाठाम् ।
मुस्तमुशीरं त्रिफलां पटोलपिचुमर्दपर्पटकम् ॥ १६२
धन्वयवासं चन्दनमुपकुल्यां पद्मकं हरिद्रे द्वे।
षड्ग्रन्था सविशालां शतावरी सारिखे चोभे॥ १६३॥

·प्रयोगखण्डः। वत्सकबीजं वासां मूर्वाममृतां किराततिक्तं च । कल्कीकुयोन्मतिमान् यष्टाहं त्रायमाणां च ॥१६४ ॥ कल्कश्चतुर्थभागो जलमष्टगुणं रसोऽमृतफलानाम् । द्विगुणो घृतात्पदेयस्तत्सिद्धं पायये सर्पिः ॥ १६५ ॥ कुष्ठानि रक्तपित्तप्रवलान्यासि रक्तवाहीनि । वीसर्पमम्लपित्तं पित्तामुक पाण्डुतां गुल्मम् ॥ १६६ ॥ विस्फोटकान् सपामानुन्मादं कामलां कृमीन् कण्डूम् । हृद्रोगज्वैरपिडका ह्यसृग्दरं गण्डमालां च ॥१६७॥ हन्यादेतत्सद्यः पीतं काले यथावलं सर्पिः। योगशतैरप्यजितान्महाविकारान्महातिक्तम् ॥ १६८॥ जतुकर्णात्कुष्ठे द्वितीयं महातिक्तकं घृतम् । करञ्जसप्तच्छदपिप्पलीनां मूलानि कृष्णा मधुकं विशाला। यवासकश्चन्दनमुत्पलं च स्यात्रायमाणा कटुका वचा च ॥१६९ उशीरपाठातिविषारजन्यः किराततिक्तः कुटजस्य बीजम् । निम्बासनारग्वधमालतीनां पत्राणि मूलानि च कण्टकायाः१७० शतावरीपझकदेवदारुमुस्तानि कालीयककेसराणि । वासागुडूचीनतसारिवाश्च वला पटोलं त्रिफला च मूर्वा ॥१७१ नीपः कदम्बो धववेतसौ च कर्कोटकः पर्पटकः पयस्या। वाराहकन्दं मदयन्तिका च ब्राह्मी समर्षभको बला च ॥१७२ एतैः समांशैरथ कार्षिकैश्च घृतस्य पात्रं विपचेन्नवस्य । द्रोणं जलस्याकलुषस्य दद्यात् पात्रद्वयं चामलकीरसस्य ॥१७३॥ पकं प्रशान्तं गतफेनशब्द प्रयोजयेत् कुष्ठहरं प्रशस्तम् । तद्रक्तपित्तानिलसन्निपातविस्फोटपाल्यामयविद्रधीनाम् ॥१७४॥ किलासकासज्वरगण्डमालाग्रन्थ्यर्बुदानि त्वथ वातरक्तम् । हृत्पाण्डुरोगान् सभगन्दरांश्च निषेव्यमाणं नियमेन काले ॥१७५ घृतं महातितामिदं प्रशस्तं निहन्ति सर्वान् श्वयथूपदिष्टान् । १ 'मतिमान् ' इति पा० । २ 'पाण्डुरोगं च' इति पा० । ३ 'हृद्रोगगुल्मपिडकाः' इति पा० ।

·गदनिग्रहः। घृताधिकारः कृष्णात्रेयात् प्लीह्नि रोहीतकं पलम् । शतं पलानि रोहीतात् संक्षुध बदराढकम् । पाचयित्वा जलद्रोणे चतुर्भागावशोषिते ॥ ७६ ॥ घृतप्रस्थं समावाप्य छागं क्षीरं चतुर्गुण' । तस्मिन् दद्यादिमांश्चैव सर्वान् कर्षसमन्वितान् ॥१७७॥ व्योपं फलत्रयं हिङ्ग यवानी तुम्बुरु विडम् । अजाजी सैन्धवं कुष्ठं दाडिमं देवदारु च ॥ १७८॥ पुनर्नवा विशाला च यवक्षारश्च पुष्करम् । विडङ्ग चित्रकश्चैव हपुपा चविका वचा ॥ १७९ ॥ एभिर्द्रव्यैतमस्थं स्थापयेद्भाजने शुभे । पाययेच्च पलं मात्रां व्याधीन् शमयते क्षणात् ॥ १८० ॥ प्लीहं प्लीहोदरं चैव प्लीहशूलं तथैव च । हृच्छूलं पार्श्वशूलं च कुक्षिशूलमरोचकम् ।। १८१ ॥ हन्ति विवन्धशूलं च पाण्डुरोगं सकामलम् । छर्यतीसारशूलनं तन्द्राज्वरविनाशनम् ॥ १८२ ॥ रोहीतकघृतं खेतत् प्लीहानं शमयेद्रुतम् । क्षारपाणे: प्लीहान बिल्वाध घृतम् । बिल्वं पाठाऽभया धान्यं यवानी सैन्धवं विडम् । मरिचं पञ्चकोलं च क्षारभिघृतं पचेत् ॥ १८३ ।। दधा चतुर्गुणेनैव शकृद्धातविबन्धनुत् । सर्वामप्लीहवातातिगुदभ्रंशरुजापहम् ॥ १८४ ॥ हारीतात् सर्वोदरे द्विपञ्चमूलाधं घृतम् । द्वे पञ्चमूल्यौ त्रिवृतानिकुम्भे ससप्तलं चित्रकशिग्रुमूलम् । कुरण्टवीजं त्रिफला गुडूची झेरण्डमूलं मदयन्तिका च १८५ पाग सभार्गी मुषवी सनीला सरोहिषा पापंकुचेलिका च। एषां पृथक् पञ्चपलं जलस्य द्रोणे पचेत्तञ्चतुरंशशेषम् १८६ । घृतं विपकं सकपायकल्कं निहन्ति पीतं सकलोदराणि । १ करञ्जबीजं' इति पा०। २ 'पीतकुचेलिका' इति पा० ।

·१.] प्रयोगखण्ड: १९ उदरे ब्राझं घृतम् । शिलाह्वयं नागरकालशाके काकादनीमूलनिदग्धिके च ॥१८७ पञ्चैव दद्याल्लवणानि हिङ्गु कृष्णां च तैरक्षसमैः पृथक् च । प्रस्थं घृतस्याथ पचेन्नवस्य चतुर्गुणं मूत्रमथ प्रदाप्य ॥१८८॥ पयश्च दद्याद्विगुणं विपकं तद्ब्रह्मसृष्टं प्रवदन्ति सर्पिः । प्लीहोदरं दृष्यमथोदरं च संसेव्यमानं जठराणि हन्यात् ॥१८९॥ कासे कण्टकारीघृतम् । पाठाविडव्योषविडङ्गसिन्धुत्रिकण्टरास्नाहुतभुग्बलाभिः । शृङ्गीवचाम्भोधरदेवदारुदुरालभाभार्यभयाशटीभिः ॥१९॥ सम्यग्विपकं द्विगुणेन सर्पिर्निदग्धिकायाः स्वरसेन चैतत् । श्वासाग्निसादस्वरभेदभिन्नानिहन्त्युदीर्णानपि पश्चकासान् १९१ कासे द्वितीयं कण्टकारीधृतम् । क्षुद्रायाः स्वरसं सम्यक् ग्राहयेद्यन्त्रपीडितम् । चतुर्गुणे रसे तस्मिन् घृतमस्थं विषाचयेत् ॥ १९२ ॥ दद्यानिकटुकं गर्भे रास्त्रां गोक्षुरकं बलाम् । पञ्चकासानिदं सर्पिः पीतं सद्यो व्यपोहति ॥ १९३ ।। अग्निवेशात् कासे ज्यूषणाय धृतम् । यूषणं त्रिफलां द्राक्षां काश्मयं च परूषकम् । द्वे पाठे देवदादि स्वगुहां चित्रकं शटीम् ॥ १९४ ।। व्याघ्रीमामलकी मेदां काकनासां शतावरीम् । त्रिकण्टकं गुडूची च पिष्ट्वा कर्पसमं घृतात् ॥ १९५ ॥ प्रस्थं चतुर्गुणे क्षीरे सिद्धं कासहरं पिबेत् ज्वरगुल्मारुचिप्लीहशिरोहृत्पार्श्वभूलनुत् ॥ १९६ ॥ कामलाशोऽनिलाष्ठीलाक्षतशोषक्षयापहम् । न्यूषणं नाम विख्यातमेतद्धृतमनुत्तमम् ॥ १९७ ॥ कृष्णात्रेयागणे गौर्याचं घृतम् । गौरीनिम्बपटोलरोधफलिनीयष्टयानीलोत्पलै- मञ्जिष्ठाकटुकेन्द्रवारुणिजपामूर्वानिशाचन्दनैः।

·गदनिग्रहः । [घृताधिकारः जातीक्षारकपत्रकेशरदलैः पूतीकघोण्टाफलै- स्तुल्यैः सिक्थकसारिवाद्वययुतैर्गव्यं घृतं पाचयेत् ॥१९८॥ गृष्टिक्षीरसपञ्चवल्कलदलकाथैश्च गौर्यादिभिः सिद्धं सर्पिरिदं हितं त्रिषु भवेत्सद्यःक्षतेषु ध्रुवम् । ये गृढाश्चिरकालजातगतयः पोच्छिन्नमांसा व्रणाः सस्रावाः सरुजः सदाहपिडिकाः शुष्यन्ति रोहन्ति च १९९ भेडाद्गुग्गुलुतिक्तकं घृतम् । निम्बामृतापटोलानां कण्टकार्या वृषस्य च । पृथग्दशपलान् भागान् जलद्रोणे विपाचयेत् ॥ २०० ॥ तेन पादावशेषेण घृतप्रस्थं विपाचयेत् । त्रिकटुत्रिफलामुस्तारजनीद्वयवत्सकम् ॥ २०१॥ शुण्ठी दारुहरिद्रा च पिप्पलीमूलचित्रकम् । भल्लातको यवक्षारः कटुकाऽतिविषा वचा ॥ २०२॥ विडङ्ग स्वर्जिकाक्षारः शतपुष्पाऽजमोदकम् । एषामक्षसमै गैर्गुग्गुलोः पञ्चभिः पलैः ।। २०३ ॥ सुसिद्धं पीयमानं च ह्येतद्गुग्गुलतिक्तकम् विद्रधि हन्ति सद्यो हि त्वग्दोषानपि दारुणान् ॥ २०४॥ कुष्ठानि स्वापसङ्कोचवेगवन्ति स्थिराणि च । वातश्लेष्मसमुत्थानि मेदःस्रावयुतानि च ॥ २०५ ॥ गण्डमालाबंदग्रन्थिनाडीदुष्टभगन्दरान् । कासं श्वासं प्रतिश्यायं पाण्डुरोग ज्वरं क्षयम् ॥ २०६ ॥ विषमज्वरहृद्रोगलिङ्गदोपविषक्रिमीन् । प्रमेहामुग्दरोन्मादशुक्रदोषगदान् जयेत् ॥ २०७ ॥ हारीताच्छोषे द्राक्षाय घृतम् । द्राक्षायाः शोधितं मस्थं मधुकस्य पलाष्टकम् । पचेत्तोयामणे शुद्ध पादशेषेण तेन च ॥ २०८ ॥ पालिके मधुकद्राक्षे पिष्ट्वा कृष्णापलद्वयम् ।

·१.] प्रयोगखण्डः । प्रदाप्य सर्पिषः प्रस्थं पचेत् क्षीरचतुर्गुणम् ॥ २०९ ।। सिद्धे शीते पलान्यष्टौ शर्करायाः प्रदापयेत् । एतद्राक्षाघृतं नाम क्षीणक्षुत्तृड्सुखावहम् ॥ २१०॥ वातपित्तज्वरश्वासविस्फोटकहलीमकान् । प्रदरं रक्तपित्तं च हन्यान्मांसबलप्रदम् ॥ २११ ॥ विदेहात्सर्वनेत्ररोगे त्रिफलाद्यं धृतम् । त्रिफलाया रसप्रस्थं प्रस्थं भृङ्गरसस्य च । पीडयित्वा वृष वालं रसमस्थं प्रदापयेत् ।। २१२ ॥ अजाक्षीरस्य च प्रस्थं कार्षिकैः श्लक्ष्णपेषितः । पिप्पलीशर्कराद्राक्षात्रिफलानीलपद्मकैः ॥ २१३ ।। मधुकक्षीरकाकोलीमधुपर्णीनिदिग्धिका- मञ्जिष्ठापद्मकोशीरसारिवादारुचन्दनः ॥ २१४ ॥ घृतं प्रस्थं पचेत् प्राज्ञः कल्कैरेभिः समन्वितम् । ऊर्ध्वपानमधः पानं मध्ये पानं विशिष्यते ॥२१५॥ अतिपदुष्टरक्ते च रक्ते चातिनुते तथा । नत्तान्थ्ये तिमिरे काचे सर्वनेत्ररुजासु च ।। २१६ ॥ बकविद्योतिते भ्रान्ते सूर्यतेजोद्विषे तथा । गृध्रदृष्टिकरं धन्यं बलवर्णाग्निवर्धनम् ।। त्रिफलाया घृतं सिद्धं सर्वनेत्ररुजान्तकृत् ॥ २१७ ॥ पटोलाद्यं घृतम् । पटोल मधुकं दारू निम्बं वासां फलत्रिकम् । दुरालभां च त्रायन्ती पर्पटं च पलोन्मितम् ॥ २१८ ॥ प्रस्थमामलकानां च काथयेत्सलिलामणे । तेन पादावशेषेण घृतपस्थं विपाचयेत् ॥ २१९॥ कल्कैः कुटजभूनिम्बमुस्तयष्टयातचन्दनः। पिप्पलीसहितैः सर्पिश्चक्षुष्यं श्रोत्रयोहितम् ।। २२० ।। १ . दार्वीचन्दनैः' इति पा० । २ चक्रविद्योतिते' इति पा० । कटुकां' इति पा० । .

·२२ गदनिग्रहः । [घृताधिकारः घ्राणकर्णाक्षिवमत्वग्दन्तरोगबणापहम् । रक्तपित्तहरं स्वेदश्लेदपूयोपशोषणम् ॥ २२१ ॥ २२१ कामलाज्वरवीसर्पगण्डमालाहरं परम् । कृष्णात्रेयाद्विन्दुघृतम् । त्रिवृतां त्रिफलां पाठां दन्तीं कटुकरोहिणीम् ॥ २२२ ॥ चतुरङ्गुलमज्जानं तथा च कटुकत्रयम् । चित्रकं च बृहत्यौ च तथा च गजपिप्पलीम् ॥२२३॥ स्नुहीक्षीरं पलं दद्यात् धृतस्याष्टो भदापयेत् । यावतः स पिबेद्धिन्दून् तावद्वारान् चिरिच्यते ॥२२४॥ एतद्विन्दुघृतं सिद्धमृपिभिः परिकीर्तितम् । कृष्णात्रेयाद्गुल्मे महाबिन्दुघृतम् । स्नुहीक्षीरपले द्वे च प्रस्था चैव सर्पिषः ।। २२५ ॥ कम्पिल्लकपलं चैव शाणा सैन्धवस्य च । त्रिवृतायाः पलं चैव कुडवं धात्रिजासात् ॥ २२६ ॥ तोयपस्थेन संयुक्तं शनैर्मदाग्निना पचेत् । कर्षमानं भदातव्यं जठरे प्लीहगुल्पयोः ॥ २२७ ॥ तथा कर्णोत्थरोगेषु युञ्जीत कुशलो भिषक् । गुल्मादिनिचयानेतत् समूलान् सपरिग्रहान् ॥ २२८ ॥ निहन्त्येष प्रयोगो हि वायुर्जलधरानिव । पञ्चगुल्मवधार्थाय सपिरेतत् प्रकीर्तितम् ॥ २२९ ।। सर्वासुरवधार्थाय यथा वज्रं विडोजसः । महाबिन्दुघृतं सिद्धं सर्वोदरहरं परम् ॥ २३० ।। गुल्मे बिन्दुघृतम् । श्यामात्रिवृद्वह्निपलत्रयं हि हरीतकीनां तु शतार्धमन्यत् । तोयार्मणोऽर्धेन विपाच्य तेन प्रस्थं पचेद्व्यघृतस्य वैद्यः२३१ कम्पिल्लकस्यापि पलप्रमाणं सनीलिनीबीजपलद्वयं च । चतुष्पलं स्नुक्पयसश्च दत्त्वा गुल्मापहं विन्दुघृतं विरेकात् २३२ १ कम्पिल्लकस्य प्रतिप्रमाणं' इति पा०॥

·प्रयोगखण्डः। चिकित्साकलिकाया गुल्मे महाबिन्दुघृतम् । त्रिवृत्पलं स्नुक्पयसः पलं च कम्पिल्लकस्यापि पलं तृतीयम् । चतुष्पलं चामलकीरसस्य पलार्धमन्यल्लवणस्य चैव ॥ २३३ ।। प्रस्थार्धमेभिर्हविषो विपकं जले महाविन्दुघृतं प्रसिद्धम् । निहन्ति गुल्मं जठराणि चैव प्लीहामयानाशु विरेकयोगात् २३४ कुष्ठे बिन्दुघृतम् । अर्कक्षीरपले द्वे तु स्नुहीक्षीरपलानि पट् । पथ्या कम्पिल्लका श्यामा श्यामाको गिरिकर्णिका ।।२३५॥ नीलिनी त्रिता दन्ती शालिनी चित्रकस्तथा । एतेषां पलिकै गैघृतपस्थं विपाचयेत् ॥ २३६ ॥ अथास्य मलिने कोष्ठे बिन्दुमा भदापयेत् । यावतो ना पिवेद्धिन्दून् तावद्वारान्चिरिच्यते ॥ २३७ ।। कुष्ठं गुल्ममुदावर्त श्वयधु सभगन्दरम् । शमयत्युदराण्यष्टौ वृक्षमिन्द्राशनिर्यथा ॥ २३८ ॥ एतद्विन्दुघृतं नाम येनाभ्यक्तो विरिच्यते । कुष्ठे पश्चतिक्तकं घृतम् । निम्बं व्याघी पटोलं च गुडूची वासकं तथा ॥ २३९ ।। कुर्यात्तुलां तु संचूर्ण्य काथवेत्तज्जले शुभे । ततः पादावशेषण घृतमस्थं विपाचयेत् ।। २४० ॥ त्रिफलागर्भसंयुक्तं पञ्चतिक्तकमुच्यते । अशीतिं वातजान् रोगांश्चत्वारिंशच पैत्तिकान् ॥ २४१ ॥ विंशति श्लेष्मजांश्चैव पानादेवापकर्षति । (दुष्टत्रणांस्तथा नाडीमीसि च भगन्दरम् । पश्चकासान् सहृद्रोगान् सर्पिरेतन्नियच्छति ॥) खरनादाच्छूले लशुनघृतम् । प्रस्थं लशुनबीजानां कण्टकार्यास्तथैव च ॥ २४२ ॥ प्रस्थं तथा च वासाया जलद्रोणे विपाचयेत् ।

·गदनिग्रहः । [घृताधिकारः द्राक्षाया गोस्तनायाश्च कुडवं चात्र मिश्रयेत् ॥ २४३ ॥ तत्र दद्याद्धृतपस्थं गोक्षीरमस्थमेव च । लशुनस्य तु पिष्टस्य पलं निष्पीड्य योजयेत् ॥ २४४ ।। आटरूषकपत्राणां पेषयित्वा पलं तथा । एतन्यदमिना सिद्धं शीतं पूतयथापि च ।। २४५ ॥ द्विपलं शर्कराचूर्ण क्षीरार्धकुडवं तथा । त्वक्षीर्याश्च पला हि तत्सर्व खजमूच्छितम् ।। २४६ ॥ निदध्याद्राजने शुद्ध काञ्चने राजतेऽपिवा । एतत्यायोगिक सपिरिमान् व्याधीन व्यपोहति ॥ २४७ ॥ कासं श्वास ज्वरं गुल्मं कार्य छर्दिमरोचकम् । हृद्रोगं पार्श्वशूलं च शतक्षीण प्लिहोदरम् ॥ २४८ ॥ जीवनं बृंहणं वृष्यं पाण्डुश्वयथुनाशनम् । तन्त्रान्तरादाडिमाद्यं घृतम् । दाडिमात्कुडवो धान्याकुडवार्धं पलं पलम् ।। २४९ ॥ चित्रकाच्छृङ्गवेराच पिप्पल्यष्टमिका च तैः । पलानि विंशतिं चैव घृतस्य सलिलाढके ।। २५० ॥ सिद्धं हृत्पाण्डुगुल्मार्शःप्लीहवातातिशूलनुत् । दीपनं श्वासकासनं भूढवातानुलोमनम् ॥ २५१॥ दुःखप्रसविनीनां च वन्ध्यानां चैव पुत्रदम् । चित्रकाद्यं धृतम् । चित्रकस्य तुलाकाथे घृतपस्थं विपाचयेत् ॥ २५३ ।। द्विगुणं ह्यारनालं च दधिमण्डं चतुर्गुणम् । पञ्चकोलकतालीसक्षारैलवणसंयुतैः ॥ २५३ ॥ द्विजीरकनिशायुग्मैर्मरिचं तत्र दापयेत् । गुल्मप्लीहोदराध्मानपाण्डुरोगारुचिज्वरान् ॥ २५४ ॥ १'मागधिकापलम्' इति पा० । • पलं द्राक्षापलं तथा' इति पा० । ३ प्रायोगिकमिति प्रयोगः स्वस्थत्य सततोपयोगः, तत्र साधु प्रायोगिकम् । २ ·प्रयोगखण्डः। बस्तिहत्पार्श्वकटघूरुशूलोदावर्तजान् गदान् । निहन्यात् पीतमर्शोघ्नं पाचनं वह्निदीपनम् । बलवर्णकरं चापि भस्मकं च नियच्छति ॥ २५५ ॥ शोफे चित्रकाचं घृतम् । सचित्रकं धान्ययवान्यजाजीसौवर्चलब्यूषणवेतसाम्लम् । विल्वोत्पलं दाडिबयावशूकं सपिप्पलीमूलभथापि चव्यम् २५६ पिष्वाऽक्षमात्राण जलाढकेन पक्त्वा धृतमस्थमथापि युज्यात् । अशासि गुल्मान् श्वयधु सकृच्छं निहन्ति वद्धिं च करोति दीक्षम् ।। प्लीनि तृतीयं रोहीतकवृतम् । रोहीतकवचः श्रेष्ठात्पलानां पञ्चविंशतिथ् । कोलविनयलासुरको कपाशुपकल्पयेत् ।। २९८ ॥ पालिकः पञ्चकोलैश लैः सवैचापि तुल्यथा । रोहतकत्वचा पितास्य विपाचयेत् ॥ २५९ ॥ शसयेत् प्लीहाद्धि व सपिराशु प्रयोजितम् । तथा गुल्मज्वरवासकृषिलाण्डुत्वकायला ॥२६०॥ कुठे गुग्गुलुपञ्चलितकं वृतम् । निम्बामृतामुपपटोलनिदिग्धिकानां भागानिमान्दशपलान्धिपचेटेऽपाम् । অমানিল দুল বল प्रस्थं घृतस्य विषचेत् पिचुभागकल्कैः ॥२६१ ॥ पाठाविडङ्गखरदारूगजोपकुल्या- द्विक्षारनागरनिशामिशिवव्यकुष्ठैः । तेजस्वतीमरिचवत्सकदीप्यकाग्नि- शहिण्यरुष्करवचाकणमूलयुक्तैः ॥ २६२ ॥ मञ्जिष्ठयाऽतिविषया विषया यवान्या संशुद्धगुग्गुलुपलैरपि पञ्चसंख्यः । १. शोथनं' इति पा० । २ 'रसेन' इति पा।

·गदनिग्रहः । [घृताधिकारः तत्सेवितं विधुवति प्रबलं समीरं सन्ध्यस्थिमज्जगतमप्यथ कुष्ठमीहक् ॥ २६३ ॥ नाडीव्रणाव॒दभगन्दरगण्डमाला- जबूर्ध्वसर्वगदगुल्मगुदोत्थमेहान् । यक्ष्मारुचिश्वसनपीनसशोफकास- हृत्पाण्डुरोगमदविद्रधिवातरक्तम् ॥ २६४ ॥ शीतकल्याणकं घृतम्। कुमुदं पाकोशीर गोधूमा रक्तशालयः । मुद्गपणी पयस्था च काश्मरी मधुयष्टिका ॥ २६५ ॥ बलाविलयोर्मूलभुत्पलं तालमस्तकम् । विदारी शतपत्रीच शालपणी स जीवकः ॥ २६६ ॥ फलं पुसवीजानि प्रत्यग्रं कदलीफलम् । एषामपलान् भागान् गव्यं क्षीरं चतुर्गुणम् ॥ २६७॥ पानीयं द्विगुणं दत्त्वा धृतमस्थं विपाचयेत् । प्रदरे रसगुल्मे च रक्तपित्ते हलीमके ॥ २६८॥ बहुरूपं च यत्पित्तं कामलां च सशोणितम् । अरोचके ज्वरे जीणे पाण्डुरोगे मदे भ्रमे ॥ २६९ ॥ तरुणाश्चानपत्या ये या च गर्भ न विन्दति । अहन्यहनि च स्त्रीणां भवति प्रीतिवर्धनम् ।। २७० ।। शीतकल्याणकं नाम परमुक्तं रसायनम् । हिवाश्वासे शव्यायं घृतम् । शर्विचाऽभया कुष्ठं पिप्पली विल्वशुण्ठिका ।।२७१॥ पलांशं सैन्धवं चव्यं तेजस्वत्यथ पुष्करम् सौवर्चलं च भूधात्री भूतीकं चाक्षसमितम् ।। २७२ ॥ हिवर्धकर्षकोपेतं घृतपस्थं विषाचयेत् । चतुर्गुणं जलं चात्र दत्त्वा मृद्वग्निना भिषक् ॥ २७३ ॥ ग्रहण्य हितं कासहिक्कोरपार्श्वशूलनुत् । श्वासान् सन्धिगतांश्चान्यान् हन्याद्वातकफामयान् ॥२७४ ·१.] प्रयोगखण्डः । २७. नारसिंहं घृतम् वह्निभल्लातकं चैव शिंशपा खदिरस्तथा । हरीतकी विडङ्गानि जविकच तथाऽक्षकः ॥ २७५ ॥ एपामाहृत्य भागांस्तु सम्यग्दशपलोन्मितान् । जलद्रोणयुतान् कृत्वा लोहभाण्डे निधापयेत् ॥ २७६ ॥ लोहमाण्डे पचेतावद्यावत्पादावशेषितम् । कार्थ लोहस्थितं कृत्वा स्थापयेदिवसत्रयम् ॥ २७७ ॥ त्रिगुणं तु शतावर्या रसं धाच्याश्च निःक्षिपेत् । निःक्षिपेत्रिगुणं चात्र भृङ्गराजरसं शुभम् ॥ २७८ ॥ छागक्षीरं च तत्रैव त्रिगुणं च सुयोजयेत् । पक्त्वा घृताढकं तेन मधुना सितयाऽथवा ॥ २७९ ॥ गुडेन वा पिवेत्सा केवलं वा पलोगित । न किंचित्परिहार्य स्याद्वातातपनिषेविणाम् ।। २८० ॥ अजीणे पिवतश्चापि बनितासेविनस्तथा। नान्धता नाग्निहानिश्च न वलीपलितं भवेत् ॥ २८१ ॥ अनेन च भवत्याशु नरसिंहपराक्रमः । भवत्यश्वजयश्चैव हेमवर्णश्च जायते ॥ २८३ ॥ कान्ताऽपि सेविता तेन गुणैरेतैश्च युज्यते । नारसिंहमिति ख्यातं घृतं बलविवर्धनम् ॥ २८३ ।। विषेऽमृतं वृतम् । शिरीषस्य त्वचा व्योषं त्रिफला चन्दनोत्पलम् । द्वे बले सारिवास्फोटासुरभीनिस्वपाटलाः ॥ २८४ ॥ वन्धुजीवातसीमूर्वावासासुरसवत्सकम् । पाठाङ्कोलाश्वगन्धार्कमूलं यष्टयाह्नपाके ॥ २८ ॥ विशाला बृहती द्राक्षा कोविदारः शतावरी । कटभीदन्त्यपामार्गपृश्निपीरसाञ्जनम् ॥ २८६ ॥ १ निषेवणम् ' इति पा० । २ — नरसिंहवपुर्नरः' इति पा । , ·२८ गदनिग्रहः । [धृताधिकारः शणाश्वखुरको श्वेतौ कुष्ठं दारु प्रियङ्गुका । विदारी मधुकात्सारः करञ्जस्य फलं वचा ॥ २८७ ॥ रजन्यौ लोधमक्षाशान् पिष्ट्वा साध्यं घृताढकम् । तुल्याम्बुच्छागगोमूत्रे व्याढके तद्विपाचितम् ॥ २८८ ॥ अपस्मारक्षयोन्मादभूतग्रहगरोदरान् । पाण्डुरोगान् क्रिमीन् मेहान् सप्लीहोदरकामलान् ॥२८९ ॥ हनुस्तम्भग्रहादींश्च पानाभ्यञ्जननावनैः। हन्यात्संजीवयेच्चापि विषोदधिमृतानरान् ॥ २९० ॥ अभेद्यममृतं सर्वविषाणां स्थावृतोत्तमम् । ग्रहण्यामग्निधृतम् । चतुष्पलं चव्यकचित्रपाठगतेजस्विनीपिप्पलीमूलमेदाः । दद्याच्च मुस्तात्रिफलं विशुद्धं मुष्टिं समग्रामथ पल्लवानाम् ॥२९१ आस्फोटजातीपिचुंसप्तपर्णपटोलशाखोटकनक्तमालात् । एतानि दद्यादथ कुहितानि धधिश्रयेत्तानमये कटाहे ॥२९॥ मुक्काथितं द्रोणजले तु सम्यक् पादावशिष्टं पुनरुद्धरेत्तत् । पलातुल्याऽतिविषा सुभद्रा कल्कीकृतानि द्विपलानि दद्यात् ।। सयावशूकं विडसैन्धवं च पलानि चत्वारि च विष्पलीनाम् । कल्कैः कषायेण च सिद्धमेतन्मृद्रग्निसिद्धं बचतारयेच ॥२९४॥ पिबेच्च जीणे तु घृतस्य कर्ष विष्टम्भदोषे द्विगुणं पिवेच्छ । अनेन सर्वे ग्रहणीविकाराः शाम्यन्ति गुल्माश्च बहुमकाराः२९५ सर्वाः कृमीणामथ जातयश्च शाम्यन्ति सम्यग्विविधप्रयोगात् । पाण्डामयप्लीहगरोद्भवाश्च रोगान तं भाविन आपतेयुः ॥२९६॥ सेवेत मद्यं पिशितानि चैव विवर्जकः स्यान्मधुतर्पणस्य । नाना तदप्यग्निघृतं प्रसिद्धं वह्नि च संदीपयते भसह्य ॥२९७॥ . २ नामकदेशेनापि नामग्रहणात् पिचुशब्देनान्न १ एषां' इत्यध्याहारः । पिचुमौं गृह्यते।

·१.] प्रयोगखण्डः । २ ९ ग्रहण्यां भल्लातकाचं घृतम् । भल्लातकानां द्विपलं पलांशं विदारिगन्धादिकपञ्चमूलम् । जलाढके जर्जरितं विपाच्य विस्त्राव्य पूतं विपचेद्धि कल्कैः२९८ रास्ना विडं सैन्धवयावशूक विडङ्गकृष्णामधुकं वचा च । सविश्वकर्पूरहुताशहिङ्गु रानादिभिः पाणितलममाणैः ॥२९९॥ प्रस्थं विपकं पयसा समाशं घृतस्य योज्यं कफजे विकारे। प्लीहोदरे यक्ष्मणि वातरोगे श्वासे सकासे च हितं वदन्ति ३०० व्यापन्नवह्नौ कफगुल्मिनां च कण्डूविकारेषु च शस्तमेतत् । भल्लातकाख्यं नियमेन पीतं जयेच्च सर्वान् ग्रहणीविकारान् ३०१ जीर्णज्वरे पिप्पल्यायं धृतम् । पिप्पल्यतिविषाद्राक्षासारिवाविल्वचन्दनः । कटुकेन्द्रययोशीरराटीतामलकीपनैः ॥ ३०२ ॥ नायमाणास्थिराधात्री विश्वभेषजचित्रकैः । कल्कैरेतेघृतं पर्क विच्छिा विषयागिताम् ।। ३०३ ।। जीर्णज्वरशिरःशूलगुल्मोदरहलीमकम् । श्यकासान् ससंतापान पार्श्वशूलमपास्यति ॥३०४॥ मायूरवृतम् । हेमन्तकाले शिशिरे च सेव्य वसन्तकाले च मयूरसर्पिः । औन्यादि वहीं विषशक्षणाचा शरीष्मदिनान्यपास्य ३०५ आहारजासहि विहङ्गमस्व कीटाव सपांच सरीसृपाच । पिपीलिकामत्कुणयक्षिकाच तेनोष्णकालेवहितो मयूरः ३०६ तथैव काले जलदाभिराम विसृज्य शुक्रं च मदं च वहीं। कृशत्वमायाति हि हीनतां च शरन्मुखे तेन विवर्जनीयः ३०७ अथाऽऽहरेत्स्वस्थमृतं क्यस्थ निस्तुण्डपत्राननख मयूरम् । द्विद्रोणमात्रे पयसो निधाय विपाचयेद्भेषजसंभयुक्तम् ॥३०॥ सश्रावणी वंशुमती यवासः काकोली भेदे ऋषभो वयस्था । सविश्वदेवा सहदेवसाह्वा सप्तच्छदान्मूलफले बला च ॥३०९॥ १ • कर्चुर • ' इति पा० २ "सिंही' इति पा० ।

·गदनिग्रहः। [घृताधिकारः शतावरीजीवकसोमवल्कमेकैकशः स्युः पलसंमिताश्च । ततोऽर्धशिष्टे कथिते सुपूते घृताढकं तत्र पुनर्विपाच्यम्।।३१०॥ एभिस्तु कल्कैः खलु कर्षमानैद्रोणेन दुग्धस्य युतैः सुपिष्टैः । मुजातकाक्षोडमथात्मगुप्ता वृद्धिस्तथा तामलकी सवीरा ३११ मियालमज्जा मधुकं तथैव सिद्धं प्रशान्तं गतफेनशब्दम् । पानेषु भोज्येषु च देयमेतद्भक्तेषु नानाप्रभवेषु चैव ॥ ३१२ ।। मन्दाग्निरेतोविषपीडिताश्च क्षीणक्षताश्चापि कृशातिवृद्धाः । कासार्दिताः शोणितपित्तिनश्च पिवेयुरेते शिखिसर्पिरग्र्यम् ३१३ वृष्यं च बल्यं च रसायनं च सर्वेन्द्रियाणां बलवर्धनं च । ओजःस्वर भीणयते च गात्रं विषघ्नमेतद्गरनाशनं च ॥ ३१४॥ एतेन वृद्धाः कृशदुर्वलाथ तथैव वांगध्वसमाहताश्च । प्रक्षीणवीर्याश्च रतिमसक्ताः स्त्रियः समागम्य दृषीभवन्ति ३१५ हिमव्यपाये हिमदग्धपल्लवाः पुनः प्ररोहन्ति यथा महीरुहाः । पुनस्तथा यौवनपुष्टिमन्तो नरा भवन्तीह घृतमयोगात्।।३१६॥ तिमिरे जीवन्त्याचं वृतम् तुलां पचेद्धि जीवन्त्या द्रोणेऽपा पादशेषिते । दत्त्वा चतुर्गुणं क्षीरं घृतमस्थं विपाचयेत् ॥ ३१७ ॥ मपौण्डरीकाकोलीपिपलीरोधसैन्धवैः। शताहामधुादाक्षासितादारुफलत्रयः ॥ ३१८ ।। कातिनिधि तत्पीतं तिमिरापहरं परम् । अपस्मारे पञ्चगव्यं घृतम् কখজুরুলজুমূখখাচ্ছি। शभ्याकश्रेयसीसलपणापामार्गफल्गुभिः ॥३१९ ॥ गृतैः कल्कैश्च भूनिम्बात्रिफलाव्योपचित्रकैः । वित्पाठानिशायुग्मसारिवाद्वयपौष्करैः ॥ ३२० ॥ कटुकायासदन्त्युग्रानीलिनीक्रिमिशत्रुभिः । सपिरेभिश्च गोक्षीरदधिमूत्रशकृद्रसैः ॥ ३२१॥ १'भाराव० ' इति पा० ।

·१.] प्रयोगखण्डः। ३१ साधितं पञ्चगव्याख्यं सर्वापस्मारभूतनुत् । चतुर्थकक्षयश्वासानुन्मादांश्च नियच्छति ॥ ३२२ ॥ ज्वरे महापञ्चगव्यं घृतम् । दशमूलमपामार्ग त्रिफलां कुटजत्वचम् । सप्तपर्ण हरिद्रे द्वे नीलिनी कटुरोहिणीम् ॥ ३२३ ॥ मुष्ककारग्वधे चैत्र फल्गुमूलं दुरालभाम् । पलांशकान्यपां द्रोणे साधयेत्पादशेषिते ॥ ३२४ ॥ त्रितानिचुले भार्गी श्रेयसी मदयन्तिका । पूतिको रोहिषः पाठा दन्ती वह्निस्तथाऽऽढकी ॥३२॥ किराततिक्तको मूर्वा व्योपं द्वे चापि सारिवे । सकपाय घृतमस्थमेभिः पिष्ट्वा विपाचयेत् ॥३२६॥ गव्यं शकृद्रसं क्षीरं तकं मूत्र तथा दधि । तदैकध्यं पचेत्सर्पिः सिद्धं चैवावतारयेत् ॥३२७॥ पञ्चगव्यं महाचैतद्विख्यातममृतं यथा । चातुर्थिकं ज्वरं हन्ति मन्त्रसिद्धो मुनिर्यथा ॥ ३२८ ॥ श्वयधु पाण्डुरोगं च प्लीहाऑसि भगन्दरम् । उदराणि तथा गुल्मं कामलां चापकर्षति ॥ ३२९ ॥ तस्मादिपक प्रयुञ्जीत विधियुक्त प्रयोगवित् । विन्दुसारं घृतम् । शतावरीवलारामादशमूलीनिकण्टकान् । अश्वगन्धासमायुक्तान् कुशकारासमन्वितान् ॥ ३३०॥ दर्भेक्षुमूलसंयुक्तान शरमूलविमिश्रितान् । भण्डूक्या च समायुक्तान् द्विपश्चापलिकान् भिषक् ३३१ पुनर्नवायाः श्वेतायाः शिफां पलशतोन्मिताम् । जलद्रोणे मयतेन पचेत्सम्यक् चतुर्गुणे ॥ ३३२ ॥ निःस्राव्य पादशेषे तु कायमग्नावधिश्रयेत् ।

·and गदनिग्रहः । [घृताधिकारः यवानीपिप्पलीद्राक्षाशुण्ठीयष्टयाह्नसैन्धवान् ।। ३३३ ।। द्विपालिकान् विनिःक्षिप्य श्लक्ष्णं पिष्टा विधानतः। घृतमस्थं पचेत्सम्यक् क्षीरमस्थद्वयान्वितम् ॥ ३३४ ।। प्रस्थेनरण्डतैलेन गुडत्रिंशत्पलैयुतम् । एतदीश्वरपुत्राणां राज्ञां चैव विशेषतः ॥ ३३५॥ स्त्रीसंभोगरतानां च माग्भोजनमनिन्दितम् । ऊरुशूले कटिस्तम्भे योनिशूले च दारुणे ॥ ३३६ ।। बस्तिवाते प्रद्धे च वातरोगे सुदुःसहे । घृतमेतत्पशंसन्ति सुकुमारे रसायनम् ॥ ३३७ ॥ कासे दशमूलाधं घृतम् । दशमूल्याढके प्रस्थं घृतस्याक्षसमैः पचेत् । पुष्कराहशटीबिल्वसुरसाव्योपहिङ्गुभिः ॥ ३३८ ॥ पेयं पयोनुपानं तत्कासे वातकफात्मके । श्वासरोगेषु सर्वेषु कफवातात्मकेषु च ॥ ३३९ ।। रक्तपित्ते कटुकाचं घृतम् । कटुरोहिणिका मुस्ता हरिद्रा वत्सको बला। पटोल चन्दन पूर्वा भायमाणा दुरालमा ॥ ३४० ॥ पिप्पली पर्पटश्चैव भूनिम्बो देवदारुकम् । एतैरक्षमितः सपिंगस्थ क्षीराद के पवेत् ॥ ३४१॥ रक्तपित्तं ज्वरं दाहं श्वयधुं सभगन्दरम् । अस्थिसुन्दरं चैव हयाद्विस्फोटकांस्तथा ॥ ३४२ ।। गुल्मे दाधिकं घृतम् । मुषवी पञ्चमूल्यौ । साश्वगन्धा पुनर्नवा । काला छिन्नरहा चैव रास्ना गोक्षुरको बला ॥३४३ ॥ शटी पुष्करमूलं च देवदारुस्तथैव च । एषां द्विपलिकान् भागान् जलद्रोणे विपाचयेत् ॥३४४॥ १' पेयानुपानं ' इति पा० ।

·१.] प्रयोगखण्डः । कोलकानां कुलत्थानां माषाणां च यवैः सह । मस्थं प्रस्थं ततः कृत्वा तस्मिन्नेव समावपेत् ॥ ३४५ ॥ तेन पादावशेषेण घृतपस्थं विपाचयेत् । दद्यादेभिः समं शुक्तमारनालं तुषोदकम् ॥ ३४६ ॥ दाडिमाम्रातकद्रावं मातुलुङ्गरसं तथा । दधि देयं चतुर्भागं गर्भमेषां समावपेत् ॥ ३४७ ॥ पुनर्नवोषणं दन्ती त्रीण्येव लवणानि च । हिंस्रा रास्ना बला चैव यवानी चाम्लवेतसम् ॥३४८॥ विडङ्गं दाडिमं हिङ्गु ग्रन्थिकं त्रिता तथा । द्वौ क्षारावजमोदा च पाठा पाषाणभेदकम् ।। ३४९ ॥ ऊषको वृषको भार्गी श्वदंष्ट्रा हपुपा तथा । अपुषैर्वारुबीजानि शतावर्युपकुञ्चिका ॥ ३५० ॥ अजाजी चित्रको मूर्वा तुम्वरगंजपिप्पली । धान्यकं सुरसं चैतान् दद्यादक्षसमान् भिषक् ॥३५१॥ गर्भणानेन तत्सिद्धं पाययेत्सर्पिरुत्तमम् । पित्तगुल्मं तथा सर्वान् गुल्मानन्यान्व्यपोहति ॥३५२॥ एकाङ्गगसंश्रये पक्षवधे दुष्टे च रेतसि । हृद्रोगे ग्रहणीरोगे सर्पिरेतद्यथाऽमृतम् ॥ ३५३ ॥ यक्ष्माणं नाशयत्येतदपस्मारं च नाशयेत् । दाधिक नाम विख्यातमात्रेयानुमतं स्मृतम् ॥ ३५४ ॥ गुल्मे लशुनघृतम् । तुलां लशुनकन्दानां पृथक् पञ्चपलांशकान् । त्र्यूषणत्रिफलाहिङ्गुम्यवानीचव्यचित्रकान् ॥ ३५५ ॥ साम्लवेतससिन्धूत्थदेवदारून् पचेजले। तेन पकं घृतमस्थं गुल्मवातविकारनुत् ॥ ३५६ ॥ .

·गदनिग्रहः । [घृताधिकार गुल्मे महाषट्पलं वृत्तम् । नागरस्य तुला तु जलद्रोणे विपाचयेत् । चतुर्भागावशेष तु कषायमवतारयेत् ॥ ३५७ ॥ शुक्लेन मस्तुना चैव दाडिमैबंदरोदकैः । चतुर्गुणैवैरतैघृतपस्थं विपाचयेत् ॥ ३५८ ।। सौवर्चलं बिडं चैव पौतिकं चोषकस्तथा। अजाजी पिप्पली चैव धजगन्धा यवाग्रजः ॥ ३५९ । सैन्धवं पञ्चकोलं च हिङ्गु चौद्भिदमेव च । एतैः पलार्धकैद्रव्यैः शनैमुनिना पचेत् ॥ ३६० ॥ कृमिप्लीहोदराजीर्णज्वरगुल्मममेहकान् । वातरोगानशेषांश्च हिक्कां शूलमरोचकम् ॥ ३६१ ॥ पाण्डुरोगं पतिश्याय दौर्बल्यं वहिसंक्षयम् । महापदपलमातङ्कान् भिनत्यशनिवगिरिम् ॥ ३६२ ॥ उन्मादे कल्याणकं घृतम् विशाला त्रिफला कौन्ती देवदार्वेलवालुकम् । स्थिराऽनन्ता हरिद्रे हे सारिखे ट्रेनियङ्गवः ॥ ३६३ ॥ नीलोत्पलं च मञ्जिष्ठा दन्ती दाडिमवल्कलन् । तालीसपत्रं बृहती मालत्याः कुसुमं त्रुटिः ॥ ३६४॥ विडङ्गं पृश्निपर्णी च कुष्ठं चन्दनपाके । अष्टाविंशतिभिः कल्कैरतैरक्षामाणकैः ॥ ३६५ चतुर्गुणं जलं दत्त्वा धृतपस्थं विपाचयेत् । अपस्मारे ज्वरे कासे शोषे मन्देऽनले क्षये ॥ ३६६ ॥ वातरक्ते प्रतिश्याये तृतीयकचतुर्थके । वम्यर्थीमूत्रकृच्छ्रे च विसर्पोपहतेषु च ॥ ३६७ ॥ कण्डूपाण्ड्डामयोन्मादविषेष्वसृग्दरेषु च । भूतोपहतचित्तानां गद्गदानामचेतसाम् ।। ३६८ ॥

·१. प्रयोगखण्डः । शस्तं स्त्रीणां च वन्ध्यानां धन्यमायुर्बलपदम् । अलक्ष्मीपापरोगन्नं सर्वग्रहनिवारणम् ॥ ३६९ ॥ कल्याणकमिदं सर्पिः श्रेष्ठं पुंसवनेषु च । उन्मादे द्वितीयं कल्याणकं घृतम् । सारिवाद्वितयं पण्यौं नतं कुष्ठं निशाद्वयम् ॥ ३७० ॥ दाडिमं चन्दनं व्याघ्री निकुम्भा त्रिफलेन्द्रिका । तालीस पार्क चैला यजिष्ठोत्पलदारुकम् ॥ ३७१ ।। इभोषणा विडङ्गानि मियॉश्चाश्मभेदकः । यवानी मुकुलं जात्या मुस्तकं कर्षसमितम् ॥ ३७२ ।। कल्कैरेषां घृतपस्थं सिद्धं कल्याणकं स्मृतम् । रक्तपित्तज्वरोन्मादकासकण्डूविनाशनम् ॥ ३७३ ।। उन्मादे तृतीयं कल्याणकं घृतम् । विशालैलाधरापनदेवदार्वेलवालुकैः । द्विसारिवानिशाद्वन्द्रद्विस्थिराफलिनीनतैः॥ ३७४ ॥ बृहतीकुष्ठमञ्जिष्ठानागकेशरदाडिमैः । वेल्लतालीसपत्रैलामालतीकुसुमोत्पलैः ॥ ३७५ ॥ दन्तिपझकचन्द्रश्च कर्षाशैः सर्पिषः पचेत् । प्रस्थं, भूतग्रहोन्मादकासापस्मारपापनुत् ॥ ३७६ ॥ पाण्डुकण्डूविषे शोपे मेहे मोहे ज्वरे गरे । अरेतस्यनपत्ये च देवोपहतचेतसि ॥ ३७७ ॥ अमेधसि स्खलद्वाचि स्मृतिकामेऽल्पपावके । बल्यं मङ्गल्यमायुष्यं कान्तिसौभाग्यपुष्टिदम् ॥ ३७८ ॥ कल्याणकमिदं सर्पिः श्रेष्ठं पुंसवनेषु च । उन्मादे महाकल्याणकं घृतम् । एभ्यो द्विसारिवादीनि जले पक्त्वैकविंशतिम् ।। ३७९ ।। रसे तस्मिन्पचेत्सर्पिष्टिक्षीरं चतुर्गुणम् । द्विकाकोलीवरीमेदाकपिकच्छुविषाणिभिः ॥ ३८० ।।

·३ गदनिग्रहः। [घृताधिकारः शूर्पपीयुतैरेभिर्महाकल्याण परम् । बृंहणं सन्निपातनं पूर्वस्मादधिक गुणैः ॥ ३८१ ।। विसपै महागौरं धृतम् । क्षीरक्षभवालानि कुमुदान्युत्पलानि च । सौगन्धिकानि पद्मानि शालूकानि विसानि च ॥३८२।। मृणालकुशकासेक्षुदर्भगुन्द्रेक्षुवालिकाः । नलवेतसकुम्भीकनालीसर्जार्जुनस्वनाः॥ ३८३ ।। कदलीपत्रवालकसेरुघोटकानि च । परूपकमधूकानि श्रीपामलकानि च ॥ ३८४ ॥ लामज्जाक विदारी च चन्दनं च शतावरी । समजा धातकी रोनं जीवनीयानि यानि च ॥३८५।। शीतवीर्यास्तु ये केचिजलजानूपसंश्रिताः । एतत्संभृत्य सभारं क्षीरद्रोणेषु सम।। ३८६ ।। निसाव्य तच्छीतं मन्यानेन विभन्थयेत् । यत्ततो जायते सर्पिस्तत्वचेत्पुनरेव तु ॥ ३८७ ।। द्रव्यस्तैरेव पूर्वोत्तः शनद्वनिना भिषछ । हन्यादेतद्विसपीस्तु सर्वधातुश्रितान् ऋणान् ॥ ३८८ ॥ तोयमग्नि यथा दी नाम्ना गौरं घृतं महत् । सप्ताङ्ग वृतम् । शङ्खपुष्पीगुडूच्युग्राशतावर्यर्कवल्लिकाः ॥ ३८९ ॥ मलपूं ब्रह्मसोमां च कल्कीकृत्य घृतं पचेत् । दुग्धं चतुर्गुणं दत्त्वा वातश्लेष्महरं च तत् । मेधाकर तथाऽऽयुष्यं सताङ्गमिति कीर्तितम् ।। ३९० ।। अष्टानं घृतम् । मण्डूकी सवचा सशङ्खकुसुमां ब्राह्मीं गुडूची तथा श्वेतां बाकुचिकां वरीपरियुतां सब्रह्मसौवर्चलाम् ·१.] प्रयोगखण्डः। कृत्वांशैः पलिकरिमानि विधिवव्याणि तैः कल्कितैः सर्पिग्रस्थमथाढकेन पयसा युक्त्या पचेद्वद्धिमान् ॥ ३९१ ॥ नानाऽष्टाङ्गमिदं विदेहविहितं ख्यातं घृतं यः पिबेत् स श्लोकस्य सहस्रमेकदिवसे श्रुत्वाऽखिलं धारयेत् । अक्षीणमातिभः सुचारुवदनः स्पष्टाभिभाषी भवे- लोके शुक्रबृहस्पतिपतिसमः पूज्यश्च राज्ञो भवेत् ।। ३९२ ।। बालप्रहे फलघृतम् । बर्हिष्ठकुष्ठमञ्जिष्ठाकटुकैलानिशाद्वयैः । तोयदत्रिफलाकौन्तीवाजिगन्धामरुद्रुमैः ॥ ३९.३ ॥ वचामेदाजमोदाहाकाकोलीयाष्टिपद्मकः । सशकरैर्हितं सर्पिः परं क्षीरचतुर्गुणम् ॥ ३९४ ॥ वालानां ग्रहजुष्टानां पुंसां दुष्टाल्परेतसाम् । ख्यातं फलघृतं स्त्रीणां बन्ध्यानां चापि गर्भदम् ॥३९५॥ चातुर्थकज्वरे महापैशाचकं घृतम् । आयमाणा जया वीरा नाकुली गन्धनाकुली । कायस्था च वयस्था च चोरकश्च पलङ्कपा ॥३९६ ॥ मूकरी जटिला छत्रा सातिच्छत्रा सुमकटी। मोरटा पूतना केशी स्थिरा कटुकरोहिणी ।। ३९७ ॥ महापुरुषदन्ता च वृश्चिकाली कुटनटा। सिद्धमेभिघृतं पेयं चातुर्थकविनाशनम् ॥ ३९८ ॥ महापैशाचकं नाम सपिरेतज्वरापहम् । भूतग्रहमपस्मारमुन्मादं च नियच्छति ॥ ३९९ ॥ शोषे जीवन्त्याद्यं घृतम्। जीवन्ती मधुकं द्राक्षां फलानि कुटजस्य च । शटी पुष्करमूलं च व्याघ्रीं गोक्षुरकं बलाम् ॥ ४०० ॥ आयमाणां च भूधात्री नीलोत्पलदुरालभे । पिप्पली च समं पिष्ट्वा घृतमेभिर्विपाचयेत् ॥ ४०१॥ १. पलसंमितानि' इति पा० । .

·गदनिग्रहः ।
[घृताधिकारः
एतयाधिसमूहस्य रोगराजस्य चोच्छूितम् ।
एकादशविध रूपं सर्पिरग्र्यं व्यपोहति ॥ ४०२ ॥
महातिक्तकं घृतम् ।
निम्बः सप्तच्छदः पाठा गुडूची सशतावरी ।
कृतमाल: करऔ द्वौ खदिरो वत्सको धवः ॥४०३॥
पर्पटश्च पटोलश्च विशाला चित्रकस्तथा ।
एतानि समभागानि कषायमुपकल्पयेत् ॥ ४०४॥
भेषजानि प्रपेष्याणि तत्रेमानि प्रदापयेत् ।
भूनिम्बः कटुका मुस्ता दन्ती पर्पटको वचा ॥४०५ ॥
विशालातिविषे मूर्वा यष्टच्याह्न सारिवाद्वयम् ।
अवल्गुजा हरिद्रे द्वे दुःस्पर्शा रक्तचन्दनम् ॥ ४०६ ।।
कृमिघ्नः पिप्पली पाठा चित्रको देवदारु च ।
भल्लातकान्युशीरं च शम्पाकः सकालिङ्गकः॥४०७ ॥
एतैरक्षणमाणैस्तु धृतस्यार्थाढकं पचेत् ।
द्विगुणस्तु रसो धाच्या घृतात्काथश्चतुर्गुणः ॥ ४०८ ॥
सपिरेत भरः पीत्वा सर्वकुष्ठैर्विमुच्यते ।
वातरक्तं सवीसर्प रक्तस्त्रावं च दारुणम् ॥ ४०९ ॥
पित्तामुकामलाकण्डूगरान् योगशतैरपि ।
असाधितान् महारोगान् महातिक्तं प्रसाधयेत् ॥४१०॥
वातव्याधौ दशमूलाधं घृतम् ।
द्रोणेऽम्भसः पचेगागान् दशमूल्याश्चतुष्पलान् ।
यवकोलकुलत्थानां भागैः प्रस्थोन्मितैः सह ।। ४११ ॥
पादशेषे रसे पिष्टीवनीयैः सशर्करैः ।
तथा खजूरकाश्मर्यद्राक्षावदरफल्गुभिः ॥ ४१२ ॥
सक्षीरैः सर्पिषः प्रस्थं सिद्धं केवलवातनुत् ।
निरत्ययं प्रयोक्तव्यं पानाभ्यञ्जनबस्तिषु ॥ ४१३ ॥

·प्रयोगखण्डः।
कासे वृहत्कण्टकारीघृतम् ।
समूलपत्रशाखायाः कण्टकार्या रसाढके।
वृतमस्थं बलाव्योषविडङ्गशटिचित्रकैः॥ ४१४ ॥
सौवर्चलयवक्षारबिल्वामलकपोष्करैः ।
सैन्धवग्रन्थिपोग्रादेवदारुपयोधरैः॥ ४१५ ॥
वृश्चीवबृहतीपथ्यायवानीदाडिमधिभिः।
द्राक्षापुनर्नवाचव्यदुरालम्भाम्लवेतसैः ॥ ४१६ ॥
शृङ्गीतामलकीभार्गीरास्नागोक्षुरकैः पचेत् ।
कल्कैश्च सर्वकासेषु हिकाश्चासेषु शस्यते ।
कण्टकारीघृतं सिद्धं कफव्याधिविनाशनम् ।। ४१७ ॥
व्रणे जाल्पाद्यं धृतम् ।
जातीनिम्बपटोलपत्रकटुकादानिशासारिवा-
मञ्जिष्ठाभयसिक्यतुत्थमधुकैर्नक्ताहबीजैः समैः ।
सर्षिः सिद्धमनेन सूक्ष्मवदना मर्माश्रिताः साविणो
गम्भीराः सरुजो व्रणाः सगतिकाः शुद्धयन्ति रोहन्ति च ४१८
प्रवाहिकायां ज्यूषणाचं घृतम् ।
वृषणं त्रिफला लिम्ब चित्रको गजपिप्पली ।
बिल्वं कोटिका हिंसा विडङ्गानि निदिग्धिका ४१९
घृतमस्थं पचेदेभिर्गवां मूत्रे चतुर्गुणे ।
पीतं पयोगतः काले हन्यादेतत्तवाहिकाम् ॥ ४२०॥
रक्तपित्ते कसेरुकं घृतम्
द्राक्षेनुकाश्मर्यशतावरीणां तथा विदार्याः स्वरसस्य चैव ।
कसेरुकाणां तु तथा कपायं प्रस्थं पृथक् क्षीरचतुर्गुणं च ४२१
वृतं तु वर्या अथ सिन्दुवाराबायन्तिकाया अपि कल्कसिद्धम् ।
प्रायोगिक सर्पिरुदाहरन्ति कसेरुकं मारुतपित्तवाति ।
बिसर्पदाहज्वररक्तपित्ते क्षीणक्षतानां च रसायनं वै ॥ ४२२ ॥

·गदनिग्रहः ।
[घृताधिकारः
नेत्ररोगे द्राक्षाचं वृतम्।
द्राक्षा प्रधाना सितशर्करा च राजादनं स्यान्मधुयष्टिका च ।
नीलोत्पलं योजनवाल्लिका चकाकोलिके पद्मकजीवकौ च ॥४२३॥
यक्षप्रमाणैर्विपचेद्धृतस्य प्रस्थं समग्रं पयसा च तुल्यम् ।
नेत्रास्त्रराजीपटलानि काचमश्रुमसेकं तिमिरं च हन्ति ।
राष्टिप्रसादं च परं करोति शिरोधरोगे च हितं नराणाम् ॥४२४॥
रक्तपित्ते दाडिमाचं वृतम् ।
दाडिम तिन्तिडीकं च नागपुष्पं शतावरी ।
काकोली क्षीरकाकोली चिदारी यक्षहस्तकः ।। ४२५ ॥
बीजपूरकमूलं च राजक्षात्मगुप्तयोः।
कुष्ठं चेति समैरेतैघृतप्रस्थं विपाचयेत् ॥ ४२६ ॥
चतुर्गुणेन दुग्धेन जलेनाष्टगुणेन च ।
तत्सर्पिः पिवतः सिद्धं कासश्वासापतानकाः ॥ ४२७ ॥
हृद्रोगो रक्तपित्तं च चिराधान्ति संक्षयम् ।
योनिरोगे बृहत्पञ्चमूलायं घृतम् ।
पञ्चमूलं बृहयात्री त्रिदृदेरण्डका पलम् ।
प्रत्येकं, तिल्वकस्याथ प्रस्था भस्थमुत्तमा ॥ ४२८ ॥
जलद्रोणे विपाच्यैतद्भाय पादावशेषितम् ।
पादशेषे घृतप्रस्थं दध्याढकयुतं न्यसेत् ।। ४२९ ॥
पलत्रयं यवक्षारकल्क युक्त्या विपाचयेत ।
योनिरोगेऽथ गुल्मेषु व ध्वप्युदरेषु च ॥ ४३० ॥
असि पिप्पल्याचं घृतम् ।
पिप्पलीमरिचहिङ्गुनागरं भातुलुङ्गमथ बिल्वशुण्ठिका ।
कुष्ठधान्यकमथाम्लवेतसं क्षारयन्ति लवणानि पञ्च च ॥४३॥
विन्तिडीकमथ कारखी वचा दाडिमं च चविका तथैव च ।
चित्रकं च सपुनर्नवं भवेद्धस्तिपिप्पलियुता ह्यजाजिका ॥४३२॥

·प्रयोगखण्डः
शुक्तिका बदरमूलपौष्करं पत्रकेण सह तुम्वरुः स्मृतः।
कर्षभागसहित तथा हरेच्छूक्ष्णपिष्टमथ संनयेत्ततः ॥ ४३३॥
अस्थमत्र तु घृतस्य दापयेन एव च भवेत्तथाढकम् ।
सर्वमेतदभिमृश्य शास्त्रतः पाचयेत मृदुनाऽग्निना सुखम् ॥४३४॥
मारुतोपहतगात्रचेतसां पार्श्वपृष्ठहनुजत्रुरोगिणाम् ।
क्षयगरविषदूषितान् मनुष्यान् गतवयसो बलवर्णविप्रयुक्तान् ।
घृतमिदमगदान् करोति सद्यः पवनकृतान् शमयेच सर्वरोगान्
शिरोरोगे मायूरं घृतम् ।
दशमूलीबलारास्नात्रिफलामधुकैः सह ।
मायूरं पक्षपादानशकृत्पित्तास्यवर्जितम् ॥ ४३६ ॥
जले पक्त्वा वृतपस्थं तस्मिन् क्षीरसमं पचेत् ।
मधुरैः कार्षिकैद्रव्यैः शिरोरोगार्दितापहम् ॥ ४३७ ।।
कर्णनासाक्षिजिह्वास्यगलरोगविनाशनम् ।
मायूरमिति विख्यातमूर्ध्वजत्रुगदापहम् ॥ ४३८ ॥
महामायूरं घृतम् ।
एतेनैव कषायेण घृतप्रस्थं विपाचयेत् ।
चतुर्गुणेन तोयेन कल्कैरेभिश्च कार्षिकैः ॥ ४३९ ॥
जीवन्तीत्रिफलामेदामृद्वीकर्धिपरूषकैः ।
समङ्गाचविकाभार्गीकाश्मरीसुरदारुभिः ॥४४० ॥
आत्मगुप्तामहामेदातालखर्जूरमस्तकैः ।
मधुरापिण्डखर्जूरशृङ्गीजीवकपद्मकैः ॥ ४४१ ॥
शतावरीविदारीक्षुबृहतीसारिवायुतैः ।
पुनर्नवातुगाक्षीरीकाकोलीधन्वयासकैः ॥ ४४२ ॥
मधूकाक्षोटवाताममुजाताभिषुकैरपि ।
द्रव्यैरभिर्यथालाभं घृतं सम्यग्विपाचयेत् ॥ ४४३ ॥
तत्पक नावनेऽभ्यङ्गे पाने वस्तौ च योजयेत् ।
शिरोरोगेषु सर्वेषु कासे श्वासे च दारुणे ॥४४४ ॥

·गदनिग्रहः ।
[घृताधिकारः
अन्यापृष्ठग्रहे शोषे स्वरभेदे तथाऽदिते ।
योनिशुक्रमदोषेषु शस्तं वन्ध्यासुतप्रदम् ॥ ४४५ ॥
ऋतुस्नाता तथा नारी पीत्वा पुत्रं प्रसूयते ।
महामायूरमित्येतद्धृतमात्रेयपूजितम् ॥ ४४६ ।।
अझरोगेऽवाक्पुष्प्याद्यं घृतम्
अवाक्पुप्पी बला दावी पृष्ठिपर्णी त्रिकण्टकः ।
न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थशुङ्गाश्च द्विपलोन्मिताः॥ ४४७ ॥
चतुष्पस्थे शृतं मस्थं कषायमवतारयेत् ।
कल्कार्थ तत्र देया तु जीवन्ती कडुरोहिणी ।
पिप्पली पिप्पलीभूलं मरिचं देवदारु च ॥ ४४८ ॥
कलिङ्गाः शाल्मलीपुष्पं वीरा चन्दनमञ्जनम् ।
कट्फलं चित्रको मुस्ता प्रियङ्ग्यतिविषे स्थिरा ॥४४९॥
कमलोत्पलाकिझल्कः समना सनिदिग्धिका ।
बिल्वं मोचरसः पाठा ग्राह्यं कर्षसमं पृथक् ॥४५०॥
सुनिषण्णकचाङ्गेयो प्रस्थौ द्वौ स्वरसस्य च ।
सर्वैरेभिर्यथोदि तपस्थं विपाचयेत् ॥ ४५१ ॥
एतदर्श:स्वतीसारे त्रिदोषे रुधिरसुतौ ।
प्रवाहणे गुदभ्रंशे पिच्छासु विविधासु च ॥ ४५२ ॥
उन्मादे बहुशश्चापि शोफे शूले गुदाश्रये ।
मूत्रग्रहे च मन्देऽनौ मूढवातेऽरुचौ तथा ॥ ४५३ ॥
प्रयोज्यं विधिवत्सर्पिलवर्णाग्निवर्धनम् ।
विविधेष्वनपानेषु केवलं वा निरत्ययम् ॥ ४५४
अपतन्त्रक शुकनासाद्यं वृतम् ।
बृहत्यौ शुकनासा च नागवल्ली महौषधम् ।
निचुलश्चैव भार्गी च काकादन्युपचेलिका ॥ ४५५॥
वर्षाभूथेति तैस्तुल्यैरक्षमात्रैः पचेद्भिषक् ।
तोयाढके घृतप्रस्थं सिद्धं तच्चापि पाययेत् ॥ ४५६ ॥

·प्रयोगखण्डः। कासं श्वासं महाहिक्कां हृद्रोगं सापतन्त्रकम् । नातिकामेदिदं सर्पिलामिव महोदाधिः ॥ ४५७ ॥ उन्मादे चैतसं धृतम् । श्यामा मधुरसा रास्ना दशमूलं शतावरी । श्वदंष्ट्रा शणमूलं च तैर्युक्त्या काथकल्कितैः ॥ ४५८ ॥ साधितं चैतसं नाम घृतं चेतोविकारनुत् । उन्मादमदमूर्छायज्वरापस्मारभेषजम् ॥ ४५९ ॥ क्षीणक्षते समदुग्धकं धृतम् । षोडशभिर्जलपात्रैर्मुद्रिकायाः पलानि दश षट् च । अष्टौ मधुकपलानि छागान्मांसात्तुलाधं च ॥ ४६० ॥ अवशिष्टादतोयं प्रतं शीतं कपायमवतार्य । दत्त्वा कषायतुल्यं पयोऽथ नवसर्पिषः प्रस्थम् ॥४६॥ ऋषभकजीवकमेदालिदारिवीरात्मगुप्तानाम् । भव्याक्षोटनिकोचकशृङ्गाटकपद्मकबीजानाम् ॥४६२॥ भागानक्षसमानथ संसाधयेत्तु मृदग्नौ । सम्यक् सिद्धे तस्मिन् सितशर्करापलान्यष्टौ ॥४६३ ॥ मधुनश्च पलान्यष्टौ चत्वारि पलानि पिप्पलीचूर्णात् । समदुग्धकवृतमेतजनकेश्वरपूजितं समुदिष्टम् ॥ ४६४ ॥ क्षीणक्षतेऽल्पशुके तद्रक्तपैतिकेषु रोगेषु । स्त्रीकामेषु च देयं बल्यं वृष्यं च घृतमेतत् ॥ ४६५ ॥ वातगुल्मे हिङ्ग्वाधं वृतम् । हिङ्गुसौवर्चलव्योपबिडदाडिमदीप्यकैः । पुष्कराजाजिधान्याम्लवेतसक्षारचित्रकैः ॥ ४६६॥ शटीवचाजगन्धैलासुरसैघिसंयुतैः । शूलानाहहरं सर्पिः साधयेद्वातगुल्मिनाम् ॥४६७॥ इति श्रीशोढलग्रथिते गदनिग्रहे प्रयोगखण्डे प्रथमो वृताधिकारः समाप्तः ।

·गदनिग्रहः । [तैलाधिकारः अथातो द्वितीयस्तैलाधिकारः प्रारभ्यते। कुछ कटकालावुतलम् । कटुकालाबूवीजं द्वे तुत्थे रोचना हरिदे दे। बृहतीफलमेरण्डः सविशालचित्रको मूर्वा ॥१॥ कासीसहिङ्गुब्योपसुरदारुतुम्बरुविडङ्गं च । लाङ्गलकी कुटजत्वक् कटुकाख्या रोहिणी चैव ॥२॥ सर्पपतैलं कल्कैमूत्रे च चतुर्गुणे गवां साध्यम् । कण्डूकुष्ठविनाशनमभ्यगाद्वातकफहन्त ॥३॥ कुष्ठे मरीचाद्यं तैलम् । मरीचदारुभद्रश्रीद्विहरिद्रात्रिबद्धनैः । पलिकैमूत्रपिटैस्तु विषस्यापिलेन च ॥ ४ ॥ ब्राह्मीरसार्कजक्षीरगोशकृद्रससंयुतम् । प्रस्थं सर्वपतैलस्य सिद्धमाशु व्यपाहति ॥५॥ पानाधैः शीलितं कुष्ठदुष्टनाडीव्रणापचीः । वातव्याधौ बलातैलम् । बलाया जातसारायास्तुलां कुर्यात्सुकुट्टिताम् ॥ ६ ॥ पचेत्तोयचतुद्रोणे चतुर्भागावशेषिते । पलानि दश पिष्टानि बलायास्तत्र दापयेत् ॥ ७ ॥ लुञ्चितानां तिलानां च दद्यात्तैलाढकद्वयम् । चतुर्गुणेन तोयेन पाचयेन्मृदुनाऽग्निना ॥ ८ ॥ वातव्याधिषु सर्वेषु रक्तपित्ताश्रयेषु च । व्यापनासु च योनिषु शस्तं नष्टे च रेतसि ॥९॥ तालुशोषं तृषां दाहं पार्श्वशूलमसृग्दरम् । हन्ति शोषमपस्मारं विसर्प सशिरोग्रहम् ॥ १० ॥ आयुर्वर्णकरं चैव बलातैलं प्रजाकरम् ।

·प्रयोगखण्डः ।
बातव्याधी बृद्धलातलम् ।
तुलां बृहदलायास्तु चतुर्दोणेऽम्भसः पचेत् ॥ ११ ॥
समुत्तार्य ततः सम्यग्दशभागस्थिते रसे।
दधिमण्डेक्षुनिर्यासयुक्तैस्तैलाढकं समैः ॥ १२ ॥
पचेत्साजपयो(शैः कल्कैरेभिः पलोन्मितः ।
शटीसरलझार्वेलामञ्जिष्ठागुरुचन्दनैः ॥ १३ ॥
पद्मकातिबलामुस्ताशूर्पपर्णीहरेणुभिः ।
यष्टयाह्नसुरसव्याघ्रनवर्षभकजीवकः ॥ १४ ॥
पलाशरसकस्तूरीनलिकाजातिकोशकैः ।
स्पृक्काकुङ्कुमशैलेयमालतीकट्फलाम्बुभिः ॥ १५ ॥
त्वचाकुन्दुरुकर्पूरतरुष्कश्रीनिवासकैः ।
लवङ्गनखकङ्कोलकुष्ठमांसीप्रियङ्गुभिः ॥ १६ ॥
स्थौणेयतगरध्यामवचादमनचोरकैः ।
सनागकेशरैः, सिद्ध विधिना च प्रयोजयेत् ॥ १७ ॥
कासं श्वासं ज्वरं छर्दि शूलं हिक्कां क्षतक्षयम् ॥ १८॥
प्लीहं शोषमपस्मारमलक्ष्मी च प्रणाशयेत् ।
बलातैलमिदं श्रेष्ठं वातव्याधिहरं परम् ॥ १९ ॥
वातव्याधौ तृतीयं बलातलम् ।
बलाशतकपाये तु तैलस्या ढकं पचेत् ।
कल्कैर्मधुकमञ्जिष्ठाचन्दनोत्पलपद्मकैः ॥ २० ॥
सूक्ष्मैलापिप्पलीकुष्ठत्वगेलागरुकेशरैः ।
गन्धैश्च जीवनीयैश्च क्षीराढकसमायुतम् ॥ २१ ॥
एतन्मृद्वग्निना पकं स्थापयेद्भाजने शुभे ।
सर्ववातविकारांस्तु सर्वधात्वन्तराश्रयान् ॥ २२ ॥
शमयेत्तैलमेतत्तु च्छिन्नाभ्रमिव मारुतः ।
बलातैलं नरेन्द्रार्हमेतद्वातविकारनुत् ॥ २३ ॥

·गदनिग्रहः।
[ तैलाधिकारः
मूढगर्भ चतुर्थ बलालम् ।
बलामूलकषायस्य दशमूलीकृतस्य च ।
यवकोलकुलत्थानां काथस्य पयसस्तथा ॥ २४ ॥
अष्टावष्टौ शुभान भागाँस्तैलादेकं तदेकतः ।
मधुरं गणमावाप्य पचेत् सैन्धवसंयुतम् ॥ २५ ॥
अगुरुं सर्जनिर्यासं सरलं देवदारु च ।
मजिष्ठां चन्दनं कुष्ठमेलां कालानुसारिवाम् ॥ २६ ॥
मांसी शैलेयक पत्रं तगरं सारिवां वचाम्
शतावरी चाश्वगन्धां शत-पां पुनर्नवाद ।
सौवर्णे साधु सिद्धं तद्राजते मृन्मयेऽपि वा ।। २७ ।।
पक्षिप्य कलशे सम्यक् स्वनुगुप्तं निधापयेत् ।
बलातैलमिदं ख्यातं सर्ववातविकारनुत् ॥ २८ ॥
यथावलमतो मात्रां मृतिकार्य प्रदापयेत् ।
या च गार्थिनी नारी क्षीणशुक्रश्च यः पुमान् ॥२९॥
मथितेभिहते धातुक्षीणे महते तथा ।
भग्ने श्रमाभिपन्ने च सर्वथैव प्रयुज्यते ॥ ३० ॥
एतदाक्षेपकादीथ वातव्याधीनपोहति ।
नरः प्रत्यग्रधातुस्तु भवेत्सुस्थिरयौवनः ।। ३१ ॥
हिक्कां कासमधीमन्थं गुल्मं श्वासं च दुस्तरम् ।
षण्मासान् संमयुज्यैतदन्त्रसद्धिं व्यपोहति ।।
राज्ञामेतत्मकर्तव्यं राजमात्राथ ये नराः ।
मुखिनः सुकुमाराश्च धनिनश्चापि ये नराः॥३२॥
वातव्याधौ प्रसारणीतलम् ।
उत्पाट्य मूलपत्राभ्यां जातसारां प्रसारणीम् ।
शतं पलानि संकुट्य कटाहे समविश्रयेत् ॥ ३३ ॥
वारिद्रोणसमायुक्तं चतुर्भागावशेषितम् ।
कषायसममात्र तु तैलमत्र प्रदापयेत ॥ ३४॥

·प्रयोगखण्डः। शुण्ठीपलानि पञ्चैव रास्नायाश्च पलद्वयम् दन्नस्तथाऽऽडकं दत्त्वा द्विगुणं चाम्लकालिकम् । यवक्षारपले दू च सैन्धवस्य पलद्वयम् ॥ ३५ ॥ द्वे पले पिप्पलीमूलाञ्चित्रकस्य पलद्रयम् । प्रसारणीपलेच टेपले मधुकस्य च ॥ एतत्सर्व समालोड्य शनैर्मुद्रग्निना पचेत् ॥ ३६ ॥ एतदभ्यञ्जनं श्रेष्ठं नस्यकर्माण शस्यते । पाने वस्तौ च दातव्यं न कचित्पतिहन्यते ॥ ३७॥ अशीतिं वातरोगाणां तैलमेतद्यपोहति । गृध्रसी सास्थिभङ्गां च मन्दाग्नित्वं च नाशयेत् ॥३८॥ अपस्मारमथोन्मादं विद्रधि मन्दगामिताम् । त्वग्गताथापि ये वाताः सिरासन्धिगताश्च ये ॥ ३९ ॥ जानुगुल्फगताचैव पादपृष्ठगताच तान् । अश्वं वा वातसंभ नरं वा जर्जरीकृतम् ॥ ४० ॥ सर्वान् मशमयत्येतत्तैलमात्रेयपूजितम् । भजाकरं च वन्ध्यानामिन्द्रियैश्चर्यकारकम् ॥ ४१ ।। एतेना-धाणीनां बहुपुत्रं कुलं कृतम् । तैलं चेदं प्रसारण्या वलमांसविवर्धनम् ॥ ४२ ॥ धन्यं भजाकरं श्रेष्ठ वार्धक्ये चापि सेवितम् । पङ्गुयः पीठसी वा पीत्वैतत्संप्रधावति ॥ ४३ ॥ द्वितीयं प्रसारणातलम् । प्रसारण्यास्तुलामेकां वलाभूलं तर्धकम् । शतावर्यश्वगन्धा च शतपुष्पा पुनर्नवा ॥ ४४ ॥ गुडूची दशमूलं च चित्रको मदनं शटी। पलांशकं समापोथ्य जलद्रोणे विपाचयेत् ॥ ४५ ॥ चतुर्भागावशेष तु कषायमवतारयेत् । शताहां मधुकं रास्त्रां पिप्पली नागरं वचाम् ॥ ४६॥ ।

·गदनिग्रहः ।
[ तैलाधिकारः
कुष्ठं हरेणुका मांसीभियविन्द्रयवान् विडम् ।
सैन्धवं शृङ्गवेरं च यवक्षारं सचित्रकम् ॥ ४७ ॥
मधूलिकां नखं चैव पालिकं श्लक्ष्णपेषितम् ।
पचेत्तैलाढकं पूतमारनालपयोयुतम् ॥ ४८ ॥
एतदभ्यञ्जनं श्रेष्ठं नस्यकर्मानुवासने ।
गृध्रसीमस्थिभङ्गं च मन्दाग्नित्वं तथा नृणाम् ॥ ४९ ॥
अपस्मार तथोन्माद विद्रधि मन्दगामिताम् ।
त्वग्गताश्चापि ये वाताः सिरासन्धिगताश्च ये ॥५०॥
अश्वं वा वातसंभग्नं नरं वा जर्जरीकृतम् ।
सर्वान् प्रशमयत्येतत्तैलमात्रेयपूजितम् ॥ ५१ ॥
स्थिरीकरणमेतद्धि वलीपलितनाशनम् ।
इन्द्रियाणां बलं कुर्याद्वर्णौदार्यकर तथा ॥५२॥
बल्यं प्रजाकरं श्रेष्ठं वार्धक्ये चापि सेवितम् ।
पङ्गुर्वाऽप्यथवा खञ्जः पीत्वा तैलं प्रधावति ॥ ५३ ॥
वातरोगे तृतीयं प्रसारणीतलम् ।
उत्पाव्यमूलपत्राभ्यां जातसारा प्रसारणीम् ।
शतं पलानि संकुट्य कटाहे समधिश्रयेत् ॥ ५४॥
दशमूली बला रास्ता तथा सहचरामृते ।
शतावरी श्वदंष्टा च धेरण्डः कपिकच्छुका ॥ ५५ ॥
पृथग्दशपलान् भागान् मन्दाग्नौ समधिश्रयेत ।
वारिद्रोणसमायुक्तं चतुर्भागावशेषितम् ॥ ५६ ॥
कषायसमभागं तु तैलमत्र पदापेयत् ।
प्रशस्ते च दिने कार्य नक्षत्रे चापि शोभने ॥ ५७ ।।
देवदारु वां मुस्तं शताहां. मधुयाष्टिकाम् ।
पिप्पली मधुकं रास्नामष्टवर्गेण संयुताम् ।। ५८ ॥
चित्रकं पद्मकोशीरे कुष्ठं व्याघ्रनखं शटीम् ।
शुण्ठीसैन्धवमञ्जिष्ठाः पिष्ट्वा कल्कानि कारयेत् ॥ ५९॥

·प्रयोगखण्डः दधिमस्त्वम्लशुक्तानां तथा मांसरसस्य च । प्रत्येकमाढं दद्याच्छनैर्मुद्रग्निना पचेत् ॥ ६०॥ एतदभ्यञ्जनं पानं नस्यकर्मानुवासनम् । पृष्ठपार्श्वग्रहे शूले सक्थिवशणयोस्तथा ॥ ६१ ॥ एकाङ्गपक्षघाते च हनुमन्याशिरोग्रहे । बाधिर्ये कर्णशूले च कर्णनादे च दापयेत् ॥ ६२ ॥ अभ्यङ्गात्त्वग्गतं हन्ति पानान्मांसगतं तथा । पकाशयगते बस्तिनिरूहः सार्वकार्मिकः॥६३ ॥ अशीतिं वातजान् रोगांश्चत्वारिंशच पैत्तिकान् । विंशतिं श्लेष्मजांश्चैव सर्वानेवापकर्षति ॥ ६४॥ गृध्रसीं वातभग्नं च ऋतुदोषं तथैव च । ये नरा नष्टशुक्राश्च ऋतुहीनाश्च याः स्त्रियः ॥६५॥ वन्ध्या च लभते गर्भमृतुस्नाता न संशयः । ( यस्मात्प्रसारयत्येषा मेधाम्यङ्गबलान् शुभा ॥६६॥ आयुर्वेद्धिकरी तस्माजनकोक्ता प्रसारणी । ) वातव्याधौ चतुर्थ प्रसारणीतलम् । प्रसारणीशतं क्षुण्णं पचेत्तोयामणे शुभे ॥६७ ॥ पादशेषे पचेत्तैलं दधिमस्त्वम्लकाञ्जिकैः। द्विगुणैः श्लक्ष्णपिष्टानि द्रव्याणीमानि योजयेत् ॥६८॥ द्विपलान्याग्नियष्टयाहू कणामूलं पटुं वचाम् मूलं तथा प्रसारण्याः क्षारं च यवशूकजम् ॥ ६९ ॥ त्रिंशद्भलातकास्थीनि नागरात्पलपञ्चकम् । सिद्धं मृद्वग्निना तैलं वातश्लेष्मामयाञ्जयेत् ॥ ७० ॥ अशीति नरनारीणां वातरोगानिषदति । कुब्जवामनपङ्गत्वं खञ्जत्वं गृध्रसीं खुडम् ॥ ७१ ॥ हन्यात्पृष्ठकटिग्रीवास्तम्भं चाशु व्यपोहति । १ एकस्य अङ्गस्य घाते वधे, एकस्य पक्षस्य च वधेइत्यर्थः । -- ·गदनिग्रहः । [तैलाधिकारः पीठसपी विभग्नश्च पीत्वा तैलं सुखी भवेत् ॥ ७२ ॥ तैलं चेदं प्रसारण्या बलवर्णाग्निवर्धनम् । वातरक्त शतावरीतेलम् । शतावरीरसपस्थं क्षीरपस्थं तथैव च ।। ७३ ॥ देवदारु शताह्वा च मांसी शैलेयकं वला । चन्दनं तगरं कुष्ठमेला सांशुमती तथा ।। ७४ ।। एतैः कर्षसमै गैस्तैलपस्थं विपाचयेत् । कुजवामनपजूनां बधिरव्यङ्गकुष्ठिनाम् ॥ ७५ ॥ वायुना भग्नदेहानां येऽवसीदन्ति मैथुने । जराजर्जरदेहानां वर्तिमुखशोषिणाम् ॥ ७६ ॥ त्वग्गताश्चापि ये वाता: सिरास्नायुगताश्च ये। सर्वांस्तानाशयत्याशु तैलं नास्त्यत्र संशयः ॥ ७७ ॥ नारायणमिद नाम्ना विष्णुना समुदाहृतम् । दशाङ्गामिति विख्यातं न कचित्मविहन्यते ॥ ७८ ।। वातव्याधौ द्वितीयं शतावरीतेलम् । शतावर्यास्तु मूलानां रसपस्थं समाहरेत् । क्षीरद्विगुणसंयुक्तं तैलप्रस्थं विपाचयेत् ।। ७९ ॥ शतपुष्पा नतं दारु मांसी शैलेयकं बचा। माञ्जिष्ठा चन्दनं कुष्ठमेला चांशुमती बला ॥ ८० ॥ काकोली चाश्वगन्धा च मेदा रास्ना पुनर्नवा । एतैरर्धपलैव्यैः शनैर्मुद्रग्निना पचेत् ॥ ८१ ॥ अस्य तैलस्य पक्वस्य शृणु वीर्यमतः परम् । कुजानां वामनानां च पशूनां पीठसर्पिणाम् ।। ८२ ॥ आक्षेपके च भग्नानां तथा भग्नास्थिसन्धिषु । एकाङ्गं तुद्यते यस्य गतिर्यस्य विहन्यते ॥ ८३ ॥ रक्तपित्तहरं शस्तं वातघ्नं परमं स्मृतम् । १ 'आक्षिपक्षमणि ' इति ‘अर्धपक्षे' इति च पाठान्तरद्वयम् ।

·२.] प्रयोगखण्डः । चातव्याधौ रानातलम् । रास्नामूलस्य कुर्वीत द्वे शते च बलाशतम् ॥ ८४ ॥ शतावरीगुडूचीभ्यां वरुणांच शतं शतम् । निर्गुण्डीशिग्रुकैरण्डशिरीषारग्वधादपि ॥ ८५ ॥ श्वदंष्ट्राभूतिकाभ्यां च पृथक् पञ्चपलं क्षिपेत् । दशद्रोणजले तत्तु साधयेत्सूक्ष्मकुट्टितम् ॥ ८६ ॥ द्रोणावशेषे तस्मिस्तु तैलस्यार्धामणं पचेत् । द्रोणा दश च दुग्धस्य धृतस्यार्धाढकं तथा ॥ ८७ ॥ तदैकथ्यं विपक्तव्यं गर्भ चात्र समावपेत् । मधुकं मालतीपुष्पं मञ्जिष्ठा मदयन्तिका ॥८८॥ काश्मर्याण्यजमोदा च लवली तालमस्तकम् । आत्मगुप्ताफलं मूर्वा वार्ताकानि मधूलिका ॥ ८९ ॥ सहदेवामयैरण्डं रोहिषो नवमालिका । (फणिज्जकं मधुकानि वीरा नीरकदम्बकम् । फलं च पीलुपालाशं कठीराश्वत्थतिन्दुकम् ।) कायस्था च वयस्था च मधुपर्णी च चित्रकः ॥ ९ ॥ महापुरुपदन्ता च बला सकदलीफला। देवदावंगरुश्रेष्ठं चन्दनं परिपेलवम् ॥ ९१ ॥ नीलोत्पलमुशीराणि मृद्रीका साम्लवेतसा । एभिः पलशतैः पिष्टैः सम्यक् तैलं विपाचयेत् ॥ ९२॥ भोजनेऽभ्यञ्जने पाने वस्तौ नस्ये च शस्यते । वातव्याधिषु सर्वेषु क्षतक्षीणे शिरोग्रहे ।। ९३ ॥ अपस्मारे रक्तगुल्मे पुसां नष्टे च रेतसि । रास्नातैलमिदं श्रेष्ठं बलमांसविवर्धनम् ।। ९४॥ वातव्याधौ शताहातैलम् । जलद्रोणे शेताह्वायाः पादशेषं तुलां पचेत् । काथं तैलाढकोन्मिश्रं पचेत्क्षीरे चतुर्गुणे ॥ ९५॥ १ 'तुवरस्य' इति पा. । २ सिताद्वायाः' इति पा० ।

·गदनिग्रहः । [ तैलाधिकारः हरेणुकुष्ठसूक्ष्मैलातगरागरुसैन्धवैः। पकं कल्कैः पलसमैः प्रयोज्यं वातरोगनुत् ॥ ९६ ॥ योनिशुक्ररजोदोषनाशनं स्त्रीषु पुत्रदम् । शंताहातैलमित्येतब्बृंहणं बलवर्धनम् ॥ ९७ ॥ वातव्याधौ मूलकतैलम् बालमूलकनियूहतैलदध्यम्लकालिकम् । क्षीरं चैवाढकं स्यात्तु पचेत्कल्कैः पलोन्मितैः ॥ ९८ ॥ रास्ना भल्लातकश्चैव सैन्धवं गजपिप्पली । बला सातिविधा शुण्ठी पिप्पल्यश्चित्रको वचा॥ ९९ ॥ श्वदंष्टा चेति तत्पर्क श्लेष्मवातामयापहम् । गृध्रसीव पङ्गुत्वं कुण्डलं सापतकम् ॥ १० ॥ कटयूरुस्तम्भशोषं च पर्वस्तम्भ सकम्पनम् । हन्याद्गुल्मं च वातोत्थ बलवर्णाग्निवर्धनम् ॥ १०१ ॥ वन्ध्यानां पुत्रदं चैव तैलं मूलकसाह्वयम् । वातव्याधौ सहचरतैलम्। समूलपत्रशाखस्य शतं सहचरस्य च ॥ १०२ ॥ चतुर्गणे जलद्रोणे साधयेत्सूक्ष्मचूर्णितम् । द्रोणावशेषे पूते च पचेत्तैलाढकं शनैः ॥ १०३ ॥ सहचरस्य मूलानां कल्को दशपलो भवेत् परित्राव्य सुखोष्णे तु शर्करायाः भदापयेत् ॥ १०४॥ पलानि दश चाष्टौ च निर्मथ्य च निधापयेत् । बस्तौ पाने तथाऽभ्यङ्गे नस्ये चैव प्रशस्यते ॥१०५ ॥ एकाङ्गपक्षघातं च हनुग्रहशिरोग्रहम् । अर्दितं वेपथून्मादौ सर्वगात्रग्रह ज्वरम् ।। १०६ ॥ गृध्रसी बातगुल्मं च भूतोपहतचित्तताम् । अपस्मारं हनुस्तम्भमूरुस्तम्भं च नाशयेत् ॥ १०७ ॥ १ सिताहातैलं' इति पा० ।

·१.] प्रयोगखण्डः। गण्डकुण्डलवानि हनुजानुषिकुञ्चनम् । संधानं सर्वगात्राणां स्तम्भनं शोधनं तथा ॥ १०८॥ शमयेत्तैलमेतत्तु छिन्नानाणीव मारुतः। वातव्याधी सहचरतैलम् । समूलपत्रशाखस्य शतं सहचरस्य च ॥१०९ ॥ क्षोदयित्वा जलद्रोणे कार्य पादावशेषितम् । शतपुष्पा तथा दारु मांसी शैलेयकं बचा ॥ ११०॥ चन्दनं तगरं कुष्ठमेला चांशुमती तथा । एतैः कर्षसमैर्भागैस्तैलपस्थं विपाचयेत् ॥ १११ ॥ पयस्तद्विगुणं दत्त्वा शर्करायाः पलाष्टकम् । अथ तैलस्य पकस्य शृणु वीर्यमतः परम् ॥ ११२ ॥ ये च कोष्ठगता वाता ये च वाताः शिरोगताः । अस्थिमज्जगताश्चैव कर्णमध्यगताश्च ये ॥ ११३ ।। मूकानां मिन्मिनानां च पीठकटयूरुसर्पिणाम् । स्वभावन च ये भग्ना अस्थिभग्नाश्च ये नराः ॥ ११४॥ तेषां च संप्रयोक्तव्यं हितावहमनुत्तमम् । वातव्याधौ श्योनाकतैलम् । शतं श्योनाकमूलस्य दशमूलीशतं तथा ॥ ११५ ॥ रोहिषं शिग्रुकं रास्नां पृथक् पञ्चशतं क्षिपेत् । छागलादथ गव्याच माहिषात्कौक्कुटादापि ॥११६॥ पञ्चाशत्पलिकान् भागान् मांसादथ प्रदापयेत् । तोयद्रोणेषु वेदेषु साधयेच्छुक्ष्णकुट्टितम् ॥ ११७ ॥ द्रोणावशेषपूते च पचेत्तैलाढकं शनैः। जीवां महासहां क्षुद्रसहां च जीवकं वचाम् ॥ ११८ ॥ कुष्ठं च शतपुष्पां च सूक्ष्यैलां चैलवालुकम् । जीवकषर्भको द्राक्षां शृङ्गी कर्कटकस्य च ॥ ११९ ॥ मोचां च निचुलं मुस्तां सारिवे द्वे महौषधम् । १ चतुर्यु इत्यर्थः।

·गदनिग्रहः । [तैलाधिकारः बलामतिबला वीरां पारावतपदी स्थिराम् ॥ १२०॥ पिप्पली शर्करां दन्ती त्वक्पत्रं च शतावरीम् । द्रवन्ती माधवीं शिगू सुवहां कदलीं तथा ॥ १२१ ॥ अशोकरोहिणी पाठां कदलीकुसुमानि च । सैन्धवं सरसां कालां साक्षी गन्धनाकुलीम् ॥१२२॥ चोरकं गुग्गुलं चैव बिम्बी हंसपदीमाप । पिष्ट्वा कल्कैन तत्तैलं पचेत्तोये चतुर्गुणे ॥ १२३ ॥ पाने चाभ्याने चैव नस्ये बस्तौ च शस्यते । बातच्याधिषु सर्वेषु क्षतक्षीणे ज्वरे अमे ॥ १२४ ॥ हृद्महे वातगुल्मे च पङ्गुत्वे वातशोणिते । मारुते पित्तसंसृष्टे सोन्मादेषु गदेषु च ॥ १२५ ॥ कुण्डले मूत्रकृच्छ्रे च व मूत्रभगन्दरे । गाने गात्रैकदेशेषु वायुना स्तम्भितेषु च ॥ १२६ ॥ हनुग्रहेऽदिते चैव वेपने गात्रसंग्रहे । श्योनाकतैलमित्येतत्ल्यातं वातनिबर्हणम् ॥ १२७॥ पृथग्वातात्मके रोगे संसृष्टे च तथाऽमृतम् । सर्वाङ्गवातव्याधी श्वदंष्ट्राचं तैलाम् । आदाय मृलपत्राभ्यां श्वदंष्टा मतिमान् भिषक ॥१२८॥ शृतं पलशतं क्षुण्णं तं तु निष्पीडयेद्भधः। रसे चतुर्गुणे तस्मिन् पचेत्तैलाढकं शनैः ।। १२९ ॥ द्विगुणं च दधिक्षीरमारनालं तथैव च । औषधानि च पिधानि देयान्यत्र प्रमाणतः॥१३०॥ देवदारु शताहा च हिङ्गु त्रिकटुकं वचा । मुस्ता सतगरं कुष्ठं श्लक्ष्णपिष्टानि भागशः ॥ १३१ ॥ यदा सिद्धं विजानीयाचदैतदवतारयेत् । पानानुलेपनेऽभ्यङ्गे बाह्ये चाभ्यन्तरेऽनिले ॥ १३२ ॥ सर्वगात्रगते वाते श्वदंष्ट्रातैलमुत्तमम् । १ . पानानुवासने ' इति पा० ।

·२.] प्रयोगखण्डः। खुड्डाकपद्मकं तेलम् । पद्मकोशीरयष्टयाह्नरजनीकाथसाधितम् ॥ १३३ ॥ मुपिष्टैः सर्जमञ्जिष्ठावीराकाकोलिचन्दनैः। खुड्डाकपाकं तैलं वातासृग्दरदाहजित् ॥ १३४ ॥ वातरक्ते महापद्मकं तलम् । पद्मवेतसयष्टयाह्वफलिनीपद्मकोत्पलैः । पृथक् पञ्चपलैर्दर्भबलाचन्दनकिंशुकैः ॥ १३५ ॥ जले शृतैः पचेत्तैलं प्रस्थं सौवीरसंयुतम् । लोधकालीयकोशीरजीवकर्षभकेशरैः ॥ १३६॥ मदयन्तीलतापत्रपद्मकेशरपत्रकैः। प्रपौण्डरीककाकोलीमांसीदारुपियङ्गुभिः ॥ १३७ ॥ कुङ्कुमस्य पलार्धेन मञ्जिष्ठाद्विपलेन च । महापद्ममिदं तैलं वातासयोगनाशनम् ।। १३८ ॥ ज्वरे तृतीयं महापद्मकं तैलम् । दर्भवेतसमूलानि चन्दनं मधुकं बला । फेनिलापनकोशीरमञ्जिष्ठाकमलोत्पलम् ॥ १३९ ॥ कैंशुक चात्र भागाः स्युः पृथक् पञ्चपलोन्मिताः । जलद्रोणे विपक्तव्यमष्टभागावशेषितम् ॥ १४०॥ जीवकर्षभको मेदा रोधं भल्लातकं तथा । कालीयकं मियॉ च दद्यात्केशरमेव च ॥ १४१॥ यष्टी प्रपौण्डरीकं च पद्मकं पद्मकेशरम् । सुरभि कुङ्कुमं चैव मजिष्ठां मदयन्तिकाम् ॥ १४२ ॥ मांसी पत्रं च तुल्यांशं द्विगुणं कुड्डमं भवेत् । चतुर्गुणा तु मञ्जिष्ठा सौवीरं तैलसमितम् ॥ १४३ ॥ तैलमस्थं पचेदेभिः कषायेणाथ पेषितैः । एतदभ्यञ्जनं तैलं विषमज्वरनाशनम् ॥ १४४ ॥ १ खुड्डाकशब्दोऽल्पार्थः । यथा चरके -खुड्डिका गर्भावकान्तिः, अल्पेत्यर्थः । २ 'वातामृग्दरनाशनम्' इति पा० ।

·गदनिग्रहः । [तैलाधिकारः महापद्ममिति ख्यातमेतत्तैलं महागुणम् । वर्णप्रसादनं श्रेष्ठं सौकुमार्यविवर्धनम् ॥ १४५ ॥ पानाभ्यञ्जनबस्तौ च नस्थकर्मणि पूजितम् । वातपित्तभवं क्षिम ज्वरमेतनियच्छति ॥ १४६ ॥ वातव्याधौं बृहन्माषतैलम् । प्रस्थे द्वे खण्डमाषाणां क्वाथयेत्सलिलामणे । चतुर्भागावशिष्टेण तैलमस्थं विपाचयेत् ॥ १४७ ॥ मस्तुनस्त्वाढकं दत्त्वा तत्समं चाम्लकाञ्जिकम् । औषधानि च गर्भार्थ तत्रेमानि प्रदापयेत् ॥ १४८ ॥ सैन्धवं मदनं रास्ना शताहा यूपणं वचा । तगरं चोरुबूकश्च मञ्जिष्ठा पद्मकेशरम् ॥ १४९ ॥ बला गोक्षुरकः पाठा सरलो देवदारु च । अजगन्धाऽश्वगन्धा च पुष्करं सपुनर्नवम् ।। १५० ॥ एतानि चाक्षमात्राणि कल्कीकृत्य प्रयोजयेत् । नस्य पाने तथाऽभ्यङ्गे बस्तिकर्मणि योजयेत् ॥१५१॥ अदितं कर्णशूलं च मन्यास्तम्भं हनुग्रहम् । बाधिर्य पक्षघातं च गृध्रसीं खञ्जपङ्गुताम् ॥ १५२ ॥ सर्वानेताजयेच्छीघ्र वृक्षमिन्द्राशनिर्यथा । मापतैलमिदं नाम्ना सर्ववातविकारनुत् ॥ १५३ ॥ बाहुरोगे लघमाषतेलम् । कपिकच्छुकवाट्यालकशतावरीसितपुनर्नवामूलैः । सैन्धवजिङ्गिणिकातनिर्यासाभ्यां च कटुतैलम् ॥१५४॥ माषकाथेन पचेद्विगुणेन पूर्वकल्कसंयुक्तम् । सकृदुपयुक्तमिदं वै नस्येन निहन्ति बाहुरुजम् ॥१५५॥ वातव्याधौ तृतीयं महामाषतैलम् । माषातसीयवकुरण्टककण्टकारी- गोकण्टटिण्टुकजटाकपिकच्छुतोयैः ।

·२.] प्रयोगखण्डः । कासिकास्थिशणबीजकुलत्थकोल- काथेन बस्तपिशितस्य रसेन तैलम् ॥ १५६ ॥ शुण्ठ्या समागधिकया शतपुष्पया च सैरण्डमूलसपुनर्नवया सपर्ध्या । रानाबलामृतलताकटुकविपके माषाख्यमेतदपबाहुकहारि तैलम् ॥ १५७ ॥ अर्धाङ्गशोषमपतानकमाढ्यवात- माक्षेपकांसभुजकम्पशिरःप्रकम्पम् । नस्येन बस्तिविधिना परिषेचनेन हन्यात्कटीजघनजानुरुजः समीरान् ॥ १५८ ॥ वातव्याधी दशाङ्गतैलम् । शैरेयकोऽमृता चैव वाजिगन्धा शतावरी । नागबलामसारण्यौ श्वदंष्ट्रा सपुनर्नवा ॥ १५९ ॥ वला चैषां समान भागान् रानाभागसमन्वितान् । ज्ञात्वा च प्रकृति दोषं कपायमुपकल्पयेत् ॥ १६० ॥ तेन पादावशेषेण तिलतैलाढकं पचेत् । दधिमस्त्विक्षुनिर्यासशुक्तलाक्षोदकैः समैः ॥ १६१ ॥ चतुर्गुणेन तोयेन कल्कैरेभिः पलोन्मितैः । मांसीमधुकमञ्जिष्ठाशताहारक्तचन्दनैः ॥ १६२ ॥ देवदारुवरीकौन्तीत्वचापत्रकवारिजैः । कुष्ठागरुवचायुक्तैस्तैलं सिद्धं मदापयेत् ॥ १६३ ।। बस्तौ पाने तथाऽभ्यङ्गे नस्ये च परिषेचने । सर्वरोगान् जयत्येतत्संसृष्टान् मातरिश्वना ॥ १६४ ॥ विशेषतो ह्यपस्मारमुन्मादं वातशोणितम् । 'अपत्यजननं स्त्रीणां पुंसां चातिबलपदम् ॥ १६५ ॥ नराणां गद्गदानां च मूकानां वाक्मवर्तनम् । मेधाजननमायुष्यं बलवर्णाग्निवर्धनम् ॥ १६६ ।।

·गदनिग्रहः । तैलाधिकारः सन्निपातहरं सर्वग्रहघ्नं विषजित् परम् । दशाङ्गमिति विख्यातमश्विभ्यां परिकीर्तितम् ॥१६७॥ ऊरुस्त म्भे सैन्धवाद्यं तैलम् । द्वे पले सैन्धवात्पञ्च शुण्ठ्या ग्रन्थिकचित्रकात् । द्वे द्वे भल्लातकास्थीनि द्वाविंशतिमथाढकम् ६८॥ आरनालं पचेत्मस्थं तैलस्यैरण्डजस्य च । गृध्रस्यूरुग्रहार्थोतिसर्ववातविकारनुत् ॥ १६९ ॥ कुसुम्भायं तैलम् । कुसुम्भकुडमोशीरमजिष्टारक्तचन्दनैः । सिक्थसर्जरसातङ्कगुडूचीसैन्धवाम्बुदैः ॥ ७० ॥ मूर्वाशतावरीलाक्षामधुकैश्च पलांशकैः । चतुर्गुणेन तोयेन पचेरैलाढकं भिषक् ॥ १७१ ॥ अर्दितं कर्णशूलं च शिरःशूलं च दारुणम् । गृध्रसी बातरक्तं च पक्षाघातं व्यपोहति ।। १७२ ।। तद्धस्तिषु च पानेषु नस्य च कर्णपूरणे । अभ्यश च शिरोरोगे तैलं विद्याधथाऽमृतम् ।। १७३ ॥ पाणिपादांसदाहेषु गुदयोनिरुजासु च । सुप्तिवातेऽस्थिभङ्गे च देवदेवेन पूजितम् ॥ १७४ ॥ भगन्दरे मागध्याय तैलम् । मागधी मधुकं रोधं कुष्ठमेला हरेणवः । समझा धातकी चैव सारिवा रजनीद्वयम् ॥ १७५ ॥ सर्जरसः प्रियङ्गुश्च पद्मकं पञ्चकेशरम् । मातुलुङ्गस्य पत्राणि मधूच्छिष्टं ससैन्धवम् ॥ १७६ ॥ एतत्संभृत्य संभारं तैलं धीरो विपाचयेत् । एताद्धि गण्डमालासु मण्डलेष्वय मेहिषु ॥ १७७ ॥ रोपणाय हितं तैलं भगन्दरविनाशनम् । १ 'शिरोबस्तौ' इति पा० ·प्रयोगखण्डः । भगन्दरे चित्रकाद्यं तेलम् । चित्रकार्कत्रिवृत्पाठामलयूहयमारकान् ॥ १७८ ।। लागली सप्तपर्ण च सुधां बचां सुवार्चिकाम् । ज्योतिष्मती च संभृत्य तैलं धीरो विपाचयेत् ॥ १७९॥ एतदभ्यञ्जने तैलं भृशं दद्याद्भगन्दरे । शोधनं रोपणं चैव सवर्णकरणं तथा ॥ १८०॥ गण्डमालायामजमोदाचं तैलम् । अजमोदा च सिन्दूरं हरितालं निशाद्वयम् । क्षारौ समुद्रफेनश्च सान्द्रका सरलोद्भवः ॥ १८१॥ इन्द्रवारुण्यपामार्गकदलीकन्दकं समम् । ऐभिः सार्षपकं तैलमजामूत्राष्टभागकम् ।। १८२ ॥ मृद्रग्नौ पाचयेदेतत्स्नुह्यकक्षीरसंयुतम् । अजमोदादिकं तैलं गण्डमाला व्यपोहति ॥ १८३ ॥ आमां, पचेद्विदग्धां च, पक्वां चैव विशोधयेत् रोपणं मृदुभावं च तैलेनानेन कारयेत् ।। १८४ ॥ वातव्याधावश्वगन्धाधं तैलम् मूलानामश्वगन्धायाः शतं स्यात्खण्डशः कृतम् द्विद्रोणेऽपा पचेत्क्वाथमष्टभागावशेषितम् ॥ १८५ ॥ तैलाढकं समावाप्य क्षीरं दद्याच्चतुर्गुणम् । समालोड्य पचेदेतत् कल्कांचपा समावपेत् ॥१८६॥ तगरं शतपुष्पां च मुस्तं व्याघ्रनखं त्वचम् । मधुकं शृङ्गवेरं च पृश्चिपर्णी बलां स्थिराम् ॥ १८७ ॥ रास्त्रां पुष्करमूलं च भूतीकं सपुनर्नवम् । मञ्जिष्ठां नलदं पत्रं द्रवन्ती सुरसां वचाम् ॥ १८८ ॥ श्वदंष्ट्रां च मृणालं च वयस्थां बहुपुत्रिकाम् । पलार्धाक्ष्णपिष्टांस्तु दत्त्वा गर्भ विपाचयेत् ॥१८९।। १ ' एतदभ्यञ्जनं तैलं गण्डमालां व्यपोहति' इति पा० । २ · अजामूत्रैर- टगुणैर्युक्तं सिद्धार्थतेलकम् ' इति पा० । .

·गदनिग्रहः । [तैलाधिकारः सन्निपातहरं सर्वग्रहानं विषजित् परम् । दशाङ्गमिति विख्यातमश्विभ्यां परिकीर्तितम् ॥ १६७॥ ऊरुस्तम्भे सैन्धवाद्य तेलम् । द्वे पले सैन्धवात्पञ्च शुण्ठ्या ग्रन्थिकचित्रकात् । द्वे द्वे भल्लातकास्थीनि द्वाविंशतिमथाढकम् ६८ ॥ आरनालं पचेत्तस्थं तैलस्यैरण्डजस्य च । गृध्रस्यूरुग्रहार्थोतिसर्वातविकारनुत् ॥ १६९ ॥ कुसुम्भाद्य तेलम् । कुसुम्भकुङ्कुमोशीरमञ्जिष्ठारक्तचन्दनैः। सिक्थसर्जरसातङ्कगुडूचीसैन्धवाम्बुदैः ॥ ७० ॥ मूर्वाशतावरीलाक्षामधुकैश्च पलांशकैः । चतुर्गुणेन तोयेन पचेत्तैलाढकं भिषक् ॥ १७१॥ अदितं कर्णशूलं च शिरःशूलं च दारुणम् । गृध्रसीं वातरक्तं च पक्षाघातं व्यपोहति ॥ १७२ ।। तस्तिषु च पानेषु नस्थे च कर्णपूरणे। अभ्यङ्गे च शिरोरोगे तैलं विद्याद्यथाऽमृतम् ॥ १७३॥ पाणिपादांसदाहेषु गुदयोनिरुजानुच। सुप्तिवातेऽस्थिभङ्गे च देवदेवेन पूजितम् ।। १७४ ॥ भगन्दरे मागध्याचं तैलम् । मागधी मधुकं रोधं कुष्ठमेला हरेणवः । समझा धातकी चैव सारिवा रजनीद्वयम् ।। १७५ ॥ सर्जरसः प्रियङ्गुश्च पमकं पद्मकेशरम् । मातुलुङ्गस्य पत्राणि मधुच्छिष्ट ससैन्धवम् ॥ १७६ ॥ एतत्संभृत्य संभारं तैलं धीरो विपाचयेत् । एतद्धि गण्डमालामु मण्डलेष्वय मेहिषु ॥ १७७ ॥ रोपणाय हितं तैलं भगन्दरविनाशनम् । १ 'शिरोबस्तौ' इति पा० : .

·२.] प्रयोगखण्डः । भगन्दरे चित्रकाधं तैलम् । चित्रकार्कत्रिवृत्पाठामलयूहयमारकान् ।। १७८ ॥ लागली सप्तपर्ण च सुधां वां सुवर्चिकाम् । ज्योतिष्मती च संभृत्य तैलं धीरो विपाचयेत् ॥१७९॥ एतेदभ्यञ्जने तैलं भृशं दद्याद्भगन्दरे। शोधन रोपणं चैव सवर्णकरणं तथा ॥ १८०॥ गण्डमालायामजमोदाद्यं तैलम् । अजमोदा च सिन्दूरं हरिताल निशाद्वयम् । क्षारौ समुद्रफेनश्च सान्द्रका सरलोद्भवः ॥ १८१ ॥ इन्द्रवारुण्यपामार्गकदलीकन्दकं समम् । एभिः सापक तैलमजामूत्राष्टभागकम् ॥ १८२ ॥ मृग्नौ पाचयेदेतत्स्नुहर्कक्षीरसंयुतम् । अजमोदादिकं तैलं गण्डमाला व्यपोहति ॥ १८३॥ आमां, पचेद्विदग्धां च, पक्वां चैव विशोषयेत् । रोपणं मृदुभावं च तैलेनानेन कारयेत् ॥ १८४ ॥ वातव्याधावश्वगन्धाचं तेलम् मूलानामश्वगन्धायाः शतं स्यात्खण्डशः कृतम् द्विद्रोणेऽपां पचेत्क्वाथमष्टभागावशेषितम् ॥ १८५॥ तैलाढकं समावाप्य क्षीरं दद्याच्चतुर्गुणम् । समालोज्य पचेदेतत् कल्कश्चिषां समावपेत् ॥१८६॥ तगरं शतपुष्पां च मुस्तं व्याघनखं त्वचम् । मधुकं शृङ्गवेरं च पृश्चिपर्णी बलां स्थिराम् ॥ १८७ ॥ रास्त्रां पुष्करमूलं च भूतीकं सपुनर्नवम् । मञ्जिष्ठां नलदं पत्रं द्रवन्ती सुरसां वचाम् ॥ १८८ ॥ श्वदं च मृणालं च वयस्थां बहुपुत्रिकाम् । पलार्धाच्छुणपिष्टांस्तु दत्त्वा गर्भ विपाचयेत् ॥१८९।। १ . एतदभ्यञ्जनं तैलं गण्डमालां व्यपोहति ' इति पा० । २ “ अजामूत्रैर- गुणैर्युक्तं सिद्धार्थतैलकम् ' इति पा० । ।

·गदनिग्रहः।
[तैलाधिकारः
तत्सिद्धमविदग्धं च ततः समवतारयेत् ।
बस्तौ पाने तथाऽभ्यङ्गे नस्यकर्मणि भोजने ॥१९॥
यत्र यत्र विधातव्यं तन्मे निगदतः शृणु ।
खञ्जमुकजडत्वे च तिमिरे च तथाऽबुंदे ॥ १९१ ॥
पक्षाघाते तथाऽऽयामे च्युतभन्नास्थिसन्धिषु ।
विधेयं पृष्ठभग्नेषु हनुमन्याग्रहे तथा ॥ १९२ ॥
स्तम्भकम्पेषु शोफेषु रुजासु विविधासु च ।
ज्वरे च विषमे गुल्मे तथा मारुतशोणिते ॥ १९३॥
प्लीह्नि प्लीहोदरे चैव विद्रधौ गृध्रसीषु च ।
नष्टशुक्रास्तथा पण्डा ये च क्षीणेन्द्रिया नराः॥१९४॥
भूतोपहतचिचाच शस्यते तेषु नित्यशः।
व्यापनयोनिवन्ध्यासु पाययेत सदा भिषक् ॥ १९५ ।।
पुत्रदं परमं प्रोक्तं धन्वन्तरिवचो यथा।
वातव्याधावश्वगन्धाचं तेलम् ।
अश्वगन्धाशतं क्षुण्ण काथ्यं द्रोणे जलस्य च ॥१९६ ॥
निःस्राव्य विषचेसैलं क्षीरं दवा चतुर्गुणम् ।
कल्कैमणालशालूकविशकिञ्जल्कमालती-॥ १९७ ॥
पुष्पैर्मधुकहीवेरसारिवावक्रकैशरैः।
मंदापुनर्नवाद्राक्षामञ्जिष्ठाबृहतीद्रयैः ।। १९८ ॥
त्रिफलैलावचापत्रमुस्तचन्दनपद्मकैः।
पित्तरक्ताश्रयान्वातान् रक्तपित्तमसृग्दरम् ॥ १९९ ॥
हन्यात्पुष्टिकरं चैव कृशानां मांसवर्धनम्
रेतोयोनिविकारनं व्रणदोषापकर्षणम् ॥ २० ॥
षण्ढानपि वृषान् कुर्यात्पानाभ्यङ्गानुवासनैः ।
कुङ्कुमाद्यं मुखकान्तिदं तैलम् ।
कुङ्कुम चन्दनं पत्रमुशीरं कमलोत्पले ॥ २०१॥
गोरोचना हरिद्रे द्वे मजिष्ठा मधुयष्टिका ।
सारिवारोध्रपत्राङ्गपत्रमैरिककेशरम् ॥ २०२ ॥

·२.] प्रयोगखण्डः। स्वर्णक्षीरी प्रियङ्गुश्च कालेयं रक्तचन्दनम् । एषामक्षसमै गैस्तैलप्रस्थं विपाचयेत् ॥ २०३ ॥ अभ्यङ्गादाजपत्नीनां ये चान्ये धनिनो नराः। तिलकान् पिडकान् व्यङ्गान् नीलिकां मुखदूषिकाम्२०४ कार्य चापि शरीरस्य दुश्छायां च विवर्णताम् । नाशयेज्जनयेचाशु रूपं चाथ मनोहरम् ॥ २०५ ॥ पद्मकेशरवर्णाभं मुखं भवति कान्तिमत् । वातरक्ते यष्टीमधुकाचं तैलम् । शतं पलानि यष्टयास्तु क्वाथयेत् पादशेषिते ॥२०६॥ तैलाढकं समक्षीरं पचेत्कल्कैः पलोन्मितः । शतपुष्पावरीकुष्टंपयस्यागुरुचन्दनैः ॥ २०७॥ स्थिराहंसपदीमांसीद्विमेदामधुपर्णिका- काकोलीक्षीरकाकोलीतामलक्यर्धिपद्मकैः ॥ २०८॥ वचाजीवकजीवन्तीत्वपत्रनखवालकैः । प्रपौण्डरीकमजिष्ठासारिवैन्द्रीवितुनकैः ॥ २०९ ॥ चतुर्धा तत्मयोगेण हन्ति मारुतशोणितम् । सवेगात्रानुगं साङ्गशूलं सोपद्रवं तथा ॥ २१० ॥ वातापित्तदाहार्तिज्वरनं बलवर्णकृत् । कर्णरोगे लघुक्षारतेलम् । शुष्कमूलकशुण्ठीनां क्षारो हिङ्गु महौषधम् ॥ २११ ॥ शतपुष्पा वचा कुष्ठं दारु शिगू रसाञ्जनम् । मातुलुङ्गरसश्चैव कदल्या रस एव च ॥ २१२ ॥ तैलमेभिर्विपक्तव्यं कर्णशूलहरं परम् । बाधिर्य कर्णनादश्च पूयात्रावश्च दारुणः ॥ २१३ ॥ कृमयश्च विनश्यन्ति तैलस्यास्य प्रपूरणात् । दूर्वा .' इति पा० । २ अभ्यङ्गपाननस्यबस्तिषु चतुर्पु प्रयोगादित्यर्थः । ३ 'शुक्तं चतुर्गुणं दत्त्वा तैलमेभिर्विपाचयेत्' इति पा० । .4 6 १ .

·१२
गदनिग्रहः।
[तैलाधिकारः
कर्णरोगे बृहत्क्षारतलम् ।
शुष्कमूलकशुण्ठानां क्षारो हिङ्गु बहौषधम् ॥ २१४ ॥
शतपुष्पा वचा कुष्ठं दारु शिगू रसाञ्जनम् ।
(सौवर्चलं यवक्षारः स्वर्जिकोद्भिदसैन्धवम् ।
भूर्जग्रन्थिविडं शुक्तं मधुशुक्तं तथैव च ॥)
मातुलुङ्गरसश्चैव कदल्या रस एव च ॥ २१५ ॥
तैलमेभिर्विपक्तव्यं कर्णशूलहरं परम् ।
वाधिर्य कर्णनादश्च पूयास्त्रावश्च दारुणः ॥ २१६ ।।
पूरणादस्य सैलस्य कृमयः कर्णसंश्रिताः।
विनाशमा गच्छन्ति कृष्णात्रेयस्य शासनात् ।।२१७॥
क्षारतैलमिदं श्रेष्ठं सुखदन्तामयापहम् ।
नेत्ररोगे शृङ्गराजतैलम् ।
मृतरसत्या शस्थ तैलारकुडवं पलं च अधुकस्य ।।२१८॥
क्षीरमस्थाविपकं गतमपि चक्षुनिवर्तयति ।
केशवृद्धौ द्वितीयं शृङ्गराजाचं तैलम् ।
मृजरसत्रिफलोत्पलसारि लोहपुरीषसमन्वितकारि २१९
लमिद पच दारणहारि लुश्चितकेशघनस्थिरकारि ।
केशनद्धौ सुतीय राजतलम् ।
भावस्वरसभाषितगुजाबीजचूर्णपरिपाचिसतैलम२२०
मिश्रितं त्रुटिजटासुरकाष्ठैः केशवर्धनमिदं वनितायाः ।
बृहपृाराजार्थ तैलम् ।
आपरेशज पुष्ट गृहीत्वा मार्कवं शुभम् ॥ २२१ ।।
मक्षाल्य जर्जरीकृत्य रसं तस्य भपीडयेत् ।
चतुर्गुणेन तेनैव तैलवस्थं विषाचयेत् ।। २२२ ॥
द्रव्यैरेभिः पयापिटैः संयोज्य गतिमान् भिषक् ।
मनिष्ठां पयकं रोधं चन्दनं चैरिक बलाम् ।। २२३ ॥
रजन्यौ केसरं दारु प्रियङ्गुमधुयाष्टिके ।
प्रपौण्डरीकं सौम्यं च पलिकं तत्र दापयेत् ॥ २२४ ॥

·२.] प्रयोगखण्डः । कुष्ठं तगरमाषांश्च सिद्धार्थाश्चागुरुं तथा । मुस्तकं चार्थ शैलेयं कर परिकल्कितम् ।। २२५ ॥ सम्यक्पकं ततो ज्ञात्वा शुभे भाण्डे निधापयेत् । केशशाते शिरोदुःखे मन्यास्तम्भे हनुग्रहे ॥ २२६ ॥ अकालपलिते चैव दारुणे चैव दारुणे। दन्तकर्णाक्षिरोगेषु नस्यमेतत्पदापयेत् ॥ २२७ ॥ मासं नस्यमयोगेण क्षीरानप्रतिभोजिनः । कुञ्चिताग्रान् हि केशांश्च स्निग्धान्कुर्याद्रहस्तथा । खालित्ये सेन्द्रलले च तैलमेतद्यथाऽमृतम् ॥ २२८ ॥ केशरोगे असनाद्यं तैलम् । असनसारकषायविपाचितं त्रिफलया मधुकेन च संयुतम् । भवति नावनतैलमनुत्तमं पलितनेत्रविकाररुजापहम् ।। २२९ ।। शिरोरोगे षड्विन्दुतैलम् । तगरैरण्डमूले च रास्ना यष्टी च सैन्धवम् । जीवन्ती शतपुष्पा च विडॉ नागरं तथा ॥२३०॥ मधूकसारमित्येभिः कल्कापिटैस्तिलोद्भवम् । भृङ्गरसे पचेलेलं द्विगुणे गोपयस्यथ ।। २३१ ॥ पविन्दुनस्यदानेन हन्याच्छीमियान् वहुन् । चलतां द्विजकेशानां पततां दायपानयेत् ॥ २३२॥ दृग्वलं परमं तेषां वाह्रोः स्यादुत्तमं बलम् । वलिपलितहत्तैलमिदं षड्विन्दुसज्ञितम् ।। २३३ ॥ शिरोरोगे द्वितीयं षड्विन्दुतैलम् । एरण्डमूलं तगरं शताहा जीवन्ती राना लवणोत्तमं च। भृङ्गं विडङ्ग मधुयष्टिका च विश्वौषधं कृष्णतिलस्य तैलम् । २३४ आज पयस्तैलविमिश्रितं च चतुर्गुणे भृङ्गरसे विपकम् । षड्विन्दवो नासिकया प्रयुक्ता निघ्नन्ति सर्वाञ्छिरसोविकारान् १. मुस्तं चण्डां च ' इति पा० । २ 'जीवन्तिकैरण्डजटाशताहारास्नानतं स्थालवणोत्तमंच' इति पा० ३ ' चेति समानि कुर्यात् ' इति पा० । .

·गदनिग्रहः।
[तैलाधिकार:
च्युतांश्च केशान्पतितांश्च दन्तानावद्धमूलांश्च दृढीकरोति ।
सुपर्णष्टिपतिमं च चक्षुर्वाह्रोबलं चाभ्यधिकं करोति ॥२३६॥
दन्तरोगे बकुलाचं तैलम् ।
बकुलस्य फलं लोधं वला वल्ली कुरण्टकः ।
चतुरङ्गुलबब्बूलवाजिकर्णारिमेदकम् ॥ २३७ ।।
एषां कल्ककपायाभ्यां तैलं पकं मुखे धृतम् ।
स्थैर्य करोति दन्तानां चलतां नावनेन च ॥ २३८ ।।
दन्तरोगे नीलसहचराद्य तेलम् ।
तुलां धृतां नीलसहाचरस्य संक्षुध द्रोणे अपयेजलस्य ।
दत्त्वा चतुर्भागरसं तु तेन तैलं पचेदर्धपलमयुक्तैः ॥२३९ ॥
कल्कैरनन्ताखदिरारिमेदजम्ब्वाम्रयष्टीमधुकोत्पलानाम् ।
तत्तैलमान्वेव धृतं सुखेन स्थैर्य द्विजानां चलतां विदध्यात् २४०
मुखरोगे इरिमेदाद्यं तैलम्।
इरिमेदत्वक्पलशतमभिनवमापोथ्य खण्डशः कृत्वा ।
तोयाढकैश्चतुर्मिनिष्क्वाथ्य चतुर्थशेषेण ॥ २४१ ॥
क्वाथेन भिषङ्मतिमान् तैलस्या/ढकं शनैर्विपचेत् ।
कल्कैरक्षसमाशैर्मञ्जिष्ठारोधमधुकानाम् ॥ २४२ ॥
इरिमेदखदिरकट्फललाक्षान्यग्रोधमुस्तसूक्ष्मैला- ।
कर्पूरागुरुपाकलबङ्गकङ्कोलजातीफलानाम् ॥ २४३ ॥
फल्गुपत्तङ्गगैरिकवराङ्गगजकुसुमधातकीनां च ।
सिद्धं भिषाग्विदध्यादिदं मुखोत्थितेषु रोगेषु ।। २४४ ॥
परिशीर्णदन्तविद्रधिशौषिरशीताददन्तहर्षेषु ।
कृमिदन्तदरणचलितमहृष्टमांसावदीर्णेषु च ॥ २४५ ॥
मुखदौर्गन्ध्ये च तथा प्रागुक्तेष्वामयेषु नृणाम् ।
धार्य मुखेन मुखजेष्वरुःषु संरोपणार्थाय ॥ २४६ ॥

·२.] प्रयोगखण्डः । दन्तरोगे द्वितीयमिरिमेदाद्यं तैलम् । न बुद्धानातिवालाच त्वक्तुलामिरिमेदकात् । अपां द्रोणे समावाप्य पचेत्पादावशेषितम् ।। २४७ ।। ततस्तेन कषायेण क्षीरप्रस्थसमन्वितम् । लाक्षारससमायुक्तं तैलमस्थं पचेन्नरः॥ २४८ ॥ लोकदफलमजिष्ठापद्मकेसरपाकैः । चन्दनोत्पलयष्टयाः पालिकैर्धातकीसमैः॥ २४९ ।। एतद्रुजापहं नाम तैलं गण्डूषधारणात् । दारणं दन्तचालं च हनुमोक्षं कपालिकाम् ॥ २५० ॥ शीतादं पूतिवक्रत्वं शोषिरं चिरसास्यताम् । हन्यादाशु गदानेतान् कुर्यादन्तान् स्थिरानपि ॥२५१।। दन्तरोगे खदिराद्यं तैलम् । शतं खदिरसारस्य जलद्रोणे विपाचयेत् । पादशेपे रसे लोध्रमजिष्टारक्तचन्दनैः॥ २५२ ॥ कटुङ्गोशीरलाक्षलात्वपत्रामरदारुभिः । नखकुङ्कममञ्जिष्ठापरिपेलववालुकैः ॥ २५३ ॥ पालुकाँगुरुमुस्तैलास्पृक्कातगरपद्धकैः। कल्कीकृतैः पचेदेभिस्तैलपस्य भिषग्वरः ॥२५४ ॥ धार्य स्यात्कृमिदन्तेषु दन्तेषु चलितेषु च । शौषिरे दन्तनाडीषु विद्रधौ मुखजेषु च ॥ २५५ ॥ हन्यादाशु तदभ्यङ्गात्कुष्ठं च कफपित्तजम् । वातजानि तु कुष्ठानि व्यङ्गप्लीहातिसुप्तिताः ॥ २५६ ॥ त्वग्दोषपिटकाकण्डूरजस्रं वातशोणितम् । वण मासं च नस्येन वलिपलितनाशनम् ॥ २५७ ॥ ज्वरे वृहलाक्षादितलम् । लाक्षा निशा च मञ्जिष्ठा फलिनी मधुकं बला । गैरिकं चन्दनं नीलमुत्पलं ध्यामकं तथा ॥ २५८ ।। १. एतद्गुजाप्रभं' इति पा० ।

·गदनिग्रहः । [तैलाधिकारः एषां भागान् समान् कृत्वा पक्त्वा तोये चतुर्गुणे । तुर्यभागावशेषं तु गर्भ चे समावपेत् ॥ २५९ ॥ पद्मकं हयगन्धा च रेणुका च तथैव च । वेतसं चोरकं कुष्ठं देवदारु नखत्वचम् ॥ २६॥ पुण्डरीकं शताह्वा च मांसी मधुकमेव च । एपामक्षसमैः कल्कैः कषायेणाथ पेषितैः ॥ २६१ ॥ दधिशुक्तारनालानामाढकाढकमावपेत् । क्षीराढकसमायुक्तं तैलपस्थं विपाचयेत् ॥ २६२ ॥ तदभ्यङ्गे प्रशंसन्ति तैलं दाहनिवारणम् । वातपित्तोद्भवं क्षिम ज्वरमेतन्नियच्छति ॥ २६३ ॥ समलापं सतृष्णं च तालुशोषमथ भ्रमम् । बालानां ग्रहपीडां च रक्तसंदूषिताश्च ये ॥ २६४॥ तैलं प्रशमयत्येतल्लाक्षादिकमिति स्मृतम् । ज्वरे लघुलाक्षादितैलम् । लाक्षारसं समादाय तैलपस्थाचतुर्गुणम् ।। २६५ ॥ मस्तुनश्चाढकं दद्याद्रव्यैरोभिश्च कार्षिकैः । मधुकेन हरिद्राभ्यां मुस्तेन सह मूर्वया ॥ २६६ ॥ रास्नया कटुरोहिण्या चन्दनेनाश्वगन्धया । शताह्वया च कुष्ठेन हरेण्या देवदारुणा ॥२६७ ॥ मञ्जिष्ठापनकोशीरवलामांसीभिरेव च । तत्सिद्धमथ पूतं च स्थापयेद्भाजने शुभे ॥ २६८ ॥ जीर्णज्वरपरीतानां श्वासकासार्तिनां तथा । गर्भिणीनां च नारीणां बालानां शुष्यतामपि ॥२६९॥ क्षीणानां शोषिणां चाथ तैलं लाक्षादिकं हितम् ।

·२.] प्रयोगबण्डः। विषमज्वरमोक्षार्थ सर्वज्वरग्रहापहम् ॥ २७० ॥ सन्निपातज्वरे जात्यादितलम् । नवपत्राङ्करा जाती दे हरिद्रे शतावरी । जीवकर्षभको रास्ना सरलो देवदारु च ॥ २७१ ॥ मुस्तातालीशमञ्जिष्ठापाठावरुणचित्रकाः। कुब्जं सर्पसुगन्धा च मधुकं द्वे च सारिये ॥२७२ ॥ अनन्ताऽऽमलकं मूर्वा मधुकं करवीरकः । देवपुष्पं शिरीषस्य मूलं स्योनाक एव च ॥ २७३ ॥ चव्यं लाक्षा पयस्या च कल्कीकृत्याक्षसंमितान् । पक्त्वा चाथ कषायेण तैलमस्थं विपाचयेत् ॥ २७४॥ एतदभ्यजनाद्धन्यात्सन्निपातात्मकं ज्वरम् । तैलं जात्यादिकं नाम वातपित्तकफापहम् ।। २७५ ॥ ज्वरे षट्चरणं तैलम् । लाक्षाविश्वानिशामूमिनिष्ठास्वर्जिकामयैः । षड्गुणेन च तक्रेण सिद्धं तैलं ज्वरान्तकृत् ॥ २७६ ॥ शोषे शिरीषायं तैलम् । मूलं त्वचं च पत्रं च प्रवालं स्कन्धमेव च। शिरीपाढे तुले दद्यादर्भस्त्वेष प्रकीर्तितः ॥ २७७ ।। वरुणः पारिभद्रश्च ककुभश्चतुरङ्गुलः। बिल्वोऽग्निमन्थकटुङ्गकरघाटकवञ्जुलाः ।। २७८॥ गन्धर्वहस्तकाकोल्यौ काश्मरी पाटली तथा । निदिग्धिकाऽथ वार्ताकी शालिपी मयूरकः ॥ २७९।। तुरगी श्रेयसी चैव शतायुदकं तथा । सुषव्यतिबला चैव दन्ती सिंहमुखी तथा ॥ २८० ।। पञ्चाशत्पलिकान् भागान्मूलं पुष्पं च रोहिषात्। निष्काथस्त्रिफलायाश्च प्रस्थत्रयमितो भवेत् ॥२८॥ कोलकानां कुलस्थानां यवानां तत्समस्तथा । द्राक्षायाः शतपुष्पायाः कुर्याचाढकमेव च ॥ २८२ ॥ १'कुष्ठं' इति पा० । २.विज्जलाः' इति पा० । ३ 'सुरभी' इति पा० ।

·गदनिग्रहः । [तैलाधिकारः छागलस्य तु मांसस्य द्वे तुले तत्र दापयेत् । एतत्सर्व समालोड्य तोयद्रोणेषु पञ्चसु ॥ २८३॥ द्विद्रोणशेषपूतं च तैलद्रोणेन संसृजेत् । पाठा मगधजा राना सुषवी गोक्षुरं बला ॥ २८४ ॥ प्रियङ्गुट्टै हरिद्रे च मांसी चैला कुटन्नटम् । देवदारु वचा लोधं कुष्ठं व्याघनखं शटी ॥ २८५ ॥ मञ्जिष्ठा मधुकं मुस्तं रोधं द्वे चापि सारिवे । चन्दनं श्रीमियं चैव रक्तकं तैलपर्णिकम् ॥ २८६ ॥ समृणालत्वचं पत्रं पतङ्गं नीलमुत्पलम् । एषां द्विपालिकान् भागान् कृत्वा कल्कंसमावपेत्।।२८७।। त्रीन्द्रोणान् दधितो दद्यात्ततः सिद्धं निधापयेत् । शैरीषमिति विख्यातमेतत्तैलं क्षयापहम् ।। २८८ ॥ प्रशस्तं तु सुधातुल्यं पानाभ्यञ्जनवस्तिषु । अपस्मारं तथोन्मादं शोषान् सोपद्रवानपि ॥२८९॥ अङ्गमर्दमथो दाहं पाण्डुत्वं स्वरवैकृतम् । अर्दितं गृध्रसी गुल्मान् कम्पं पक्षवधं तथा ॥२९॥ हनुग्रहं खुडावातमाव्यवातापतानको । मूकत्वं गद्गदत्वं च बाधिर्य कर्णवेदनाम् ॥ २९१ ॥ उरौ जानुनि कुक्षौ च विसर्प वातशोणितम् । हन्याद्वर्णवलोपेतो जीवेच्च शरदां शतम् ॥ २९२ ॥ प्रयोगादस्य तैलस्य न चाकामन्ति तं गदाः। विषपीताश्च दुष्टाश्च भूतोपहतचेतसः ॥ २९३ ॥ ये पिबन्ति शिरीषाधं नीरुजस्ते भवन्ति हि । मूलकर्मविकाराणां भूतानां दंष्ट्रिणामपि ।। २९४ ।। अधृष्यं तद्गृहं यत्र तैलमेतद्विधीयते । १ 'स्पृका' इति पा०। २ मूलकर्म अभिचारः तत्कृता विकारा मूलकर्म- विकाराः, . तेषाम् ।

·२.] प्रयोगखण्डः। शोषे सुकुमारतलम् । मधुकस्य शतं दद्यात्काश्मर्याश्च तथाऽऽढकम् ॥२९५॥ द्राक्षापरूषकाणां च बलाखज्ररयोस्तथा । तथा मधूकपुष्पाणां तथा मौञ्जातमाढकम् ॥ २९६ ॥ द्विद्रोणेऽपां विपक्तव्यं चतुर्भागावशेषितम् । पूते तस्मिन् कषाये च पुनरमावधिश्रयेत् ॥ २९७ ॥ आमलककाश्मयविदारीक्षुरसाढकम् । तैलाढकं च संयोज्य पचेत्क्षीरे चतुर्गुणे ॥ २९८॥ पच्यमान तथा तस्मिन् कल्कांश्चैषां समावपेत् । पिप्पली शृङ्गवेरं च कदली च शतावरी ।। २९९ ॥ बला तालं कदम्बश्च सूक्ष्मैला पद्मवीजकम् । शृङ्गाटकं कसेरुश्च जीवनीयानि यानि च ।। ३०० ॥ द्वे द्वे पले पृथग्दत्त्वा विपचेन्मृदुनाऽग्निना । तत्सिद्धं स्रावयित्वाऽऽशु शीतं क्षौद्रेण संसृजेत् ॥३०१॥ नस्ये चाभ्यञ्जने पाने प्रशस्तं बस्तिकणि । वातव्याधिषु सर्वेषु क्षतक्षीणे शिरोग्रहे ॥ ३०२ ॥ पार्श्वशूले प्रमेहे च गुल्मे चार्शोभगन्दरे । वातभनाङ्गहीनानां कासे श्वासे च हृद्हे ॥ ३०३ ।। ज्वरेऽरुचावतीसारे कर्णनादे स्वरक्षये । सुकुमारमिदं तैलं वालवृद्धसुखावहम् ॥ ३०४ ॥ एतद्धि वृष्यबल्यं च रक्तमांसविवर्धनम् । स्वरवर्णकरं चैव शोपिणाममृतोपमम् ॥ ३०५॥ अपकस्यास्य तैलस्य सम्यक्सिद्धस्य यो भवेत् । उदश्चिदि विमध्यार्थ(?)सोऽपि कृत्यकरो भवेत् ॥३०६॥ एकादश च षट् चैव शोषिणां य उपद्रवाः । शमयेत् सुकुमारं तान् मेघोऽग्निमिव दृष्टिमान् ॥३०७॥ १. उदश्विदिव दध्यूवं' इति पा० ।

·गदनिग्रहः । | तैलाधिकारः अर्शसि लघुकासीसाद्यं तैलम् । काशीसलाङ्गलीदन्तीकरवीरांमलैः पचेत् । तैलमर्कपयोमिश्रमभ्यङ्गात्पायुकीलजित् ॥ ३०८ ॥ असि पृथुकासीसाद्यं तैलम् । कासीसं सैन्धवं कृष्णा शुण्ठी कुष्ठं च लागली। शिला द्रेकाऽश्वमारश्च जन्तुहृदन्तिचित्रको ।। ३०९ ॥ हरिताल तथा स्वर्णक्षीरी चैतैः पचेत्समैः। तैलं सुधार्कदुग्धेन गवां मूत्रे चतुर्गुणे ॥ ३१० ॥ एतदभ्यङ्गतोऽऑसि क्षारवत्पातयेद्भवम् । क्षारकर्मकरं ह्येतन च दूषयते वलिम् ॥ ३११ ।। अर्शसि चित्रकायं तैलम् । चित्र मदन पीलं शृङ्गवेरं शुकाननाम् । स्रोतोज सैन्धर्व दन्ती हरितालं मनःशिलाम् ॥३१२॥ तालीसं करवीरस्य मूलं लाङ्गलिका वचाम् । भद्रकं क्षीरिकां चैव स्वर्णक्षीरों च पेपयेत् ॥ ३१३ ॥ कुडवौ पच्यमाने तु स्नुगर्कपयसोः क्षिपेत् । मूत्रे चूतुर्गुणे तैलं पकमर्शोहरं भवेत् । क्षारकमेकर होतदभ्यङ्गालमुत्तमम् ॥ ३१४॥ कुष्ठे शिशपासारतलम् । देवद्रुदावीमपुनाटवाकुची- तुम्वीफलोन्मत्तहयारिदारुभिः । तुङ्गाफलत्वग्धरिमन्थवह्निः प्रस्थोन्मितैः सामलसारषड्गुणैः ॥ ३१५ ॥ तैलादकार्धन परिप्लतेस्तैस्तैलं विदध्यानलिवन्धयन्ने । तत्तैलमभ्यङ्गविधौ प्रदिष्टं पथ्याशिनां कुष्ठविघातकृत्स्यात् ३१६ कुष्ठे वज्रकं तैलम् । मूलं शताहात्वक् शिरीपाश्वमारा- दोन्मालत्याश्चित्रकास्फोतनिम्बात् । १. करवीरानले:' इति पा० । २ 'सद्मयन्त्रे' इति पा० ।

·प्रयोगखण्डः । बीजं कारों सार्षपं मापुनाट श्रेष्ठा जन्तुघ्नं त्र्यूषणं द्वे हरिद्रे ॥ ३१७ ॥ तैलं तैलं साधितं तैः समृत्रैस्त्वग्दोषाणां दुष्टनाडीत्रणानाम् । अभ्यङ्गेन श्लेष्मवातोद्भवानां नाशायालं वज्रकं वज्रतुल्यम् ३१८ कुष्ठे महावज्रकं तैलम् । एरण्डतायघननीपकदम्बमार्गी- कम्पिल्लवेल्लफलिनीसुरवारुणीभिः । निर्गुण्ड्यरुष्करमुराहसुवर्णदुग्धा- श्रीवेष्टगुग्गुलुशिलापटुतालविश्वैः ॥ ३१९ ॥ तुल्यं स्नुगर्कदुग्धं सिद्धं तैलं स्मृतं महावज्रम् । अतिशयति वज्रकगुणाञ्छित्राशेप्रन्थिमालानम् ॥३२० कुठे श्वेतकरवीराचं तैलम् । वेतकरवीरपल्लवमूलत्वपुष्पाचित्रकविडङ्गानि । सुष्टार्कमूलसर्पपशिवप्रोहिणीकटुकाः ॥ ३२१ ॥ एतैस्तैलं सिद्ध कल्कैः पादांशकैर्गवां मूत्रम् । दवा तैलचतुर्गुणमभ्यङ्गाष्टकण्डूनम् ॥ ३२२ ।। कुठे सिम्भूराय सूर्यपाक तैलम् । বিঃদ্রুশূলহুবিবাভফল স্থিতাবহিঃ। कासीसकच्छसंभवगन्यायसंयुतैस्तैलम् ॥ ३२३ ॥ दिनकरत पायाविचर्चिकादद्रुकुष्ठकिटमादीन् । नाशयति लेपमानायो श्रूयः कपालकुष्ठमपि ॥ ३२४ ॥ कुठे कुछ कालानलं तैलम् । भारत्रयं कटुत्रीणि पत्र लवणानि च । बचा कुष्ठं हरिद्रे द्वे विडङ्गचित्रको विषम् ।। ३२५ ॥ हरितालं शिला गन्धः सिन्दूर तुत्थखपरम् । रामठं च रसोनश्च मदनं च रसाधनम् ।। ३२६

·७२
गदनिग्रहः । [तैलाधिकारः
एतत्सर्व समाशं च स्नुह्यर्कपयसा प्लुतम् ।
षडणं सार्षपं तैलं तैलान्मूत्रं चतुर्गुणम् ॥ ३२७ ॥
सर्व मन्दानले पक्कं ग्राह्यं तैलावशेषकम् ।
हन्त्यष्टादश कुष्ठानि मांसदोगतानि च ॥ ३२८ ॥
दुष्टवणानि शातानि जीर्णनाडीव्रणानि च ।
हन्ति श्वित्रमसाध्यं च ददुपामाविचर्चिकाः ॥ ३२९ ॥
एतत्तैलं सदाऽभ्यङ्गात्कुष्ठव्याधिहरं नृणाम् ।
कुष्ठे कनकक्षीर्यायं तैलम् ।
कनकक्षीरी शैलं भार्गी दन्तीफलानि मूलं च ॥३३०॥
जातीप्रवालसर्षपलशुनविडङ्गं करजत्वक् ।
सप्तच्छदार्कपल्लवमूलत्वनिम्बचित्रकास्फोताः ॥३३१॥
गुऔरण्डो बृहतीमूलकसुरसार्जकफलानि ।
कुष्ठं तुम्बरु पाठा मूर्वा मुस्तं निशा च पनन्था॥३३२॥
एडगजबीजशिग्रुत्र्यूषणभल्लातकक्षवकाः।
हरितालमवाक्पुष्पी तुत्थं कम्पिल्लकोऽमृतासङ्गः॥३३३॥
सौराष्ट्री कासीसं दार्वी त्वक् स्वर्जिका लवणम् ।
कल्कैरतेस्तैलं करवीरकमूलपल्लवकषाये ॥ ३३४ ॥
सार्षपमथवा तैलं गोमूत्रचतुर्गुणं साध्यम् ।
कटुकालाब्वां स्थाप्यं तत्सिद्धं तेन मण्डलान्याशु॥३३५
छिन्याद्भिषगभ्यङ्गात्कण्डूकोठांश्च विनिहन्यात् ।
पामायां आर्द्रकाद्यं तैलम् ।
आईकस्यार्कदुग्धस्य नुक्क्षीरस्य पृथक् पृथक् ॥३३६॥
दे द्वे पले तु सिन्दूरं द्विपलं च समाहरेत् ।
भूर्जकर्षविमिश्राणि कटुतैलस्य पाचयेत् ॥ ३३७ ॥
पलानि दश चाभ्यङ्गात्कच्छ्ररोगविनाशनम् ।
ददूरोगे दााद्यं सूर्यपाकतैलम् ।
दाव/गण्डीरसंयुक्तैः कासमर्दकसंभवैः ॥ ३३८ ॥

·प्रयोगखण्डः । मूलैमहोटिकायास्तु स्वरसेन समन्वितैः । स्नुहीक्षीरनिशामूर्वागृहधूमफणिज्जकैः ॥ ३३९ ॥ विडङ्गपिप्पलीरालागौरसर्षपनागरैः । चक्रमर्दकनाडीकाबाकुचीनक्तमालकैः ॥ ३४० ॥ मूलकस्य च वीजैस्तु सुरसारग्वधच्छदैः । सक्षारलवणोपेतैर्गोमूत्रपरिपेषितैः ॥ ३४१ ॥ कटुतैलयुतैः पकैः सम्यग्रविगभस्तिभिः। कृतमाशु नराणां तु हन्यादस्य प्रलेपनम् ॥ ३४२ ॥ दर्दू विचर्चिकां कण्डूं पामां दुर्भक्तकं (?) तथा । कुष्ठे गुग्गुल्वाद्यं सूर्यपाकतलम् । गुग्गुलुमरिचविडङ्गैः सर्पपकासीसमुस्तसर्जरसैः॥३४३॥ श्रीवेष्टतालगन्धैर्मनःशिलाकुष्ठकम्पिल्लैः । उभयहरिद्रासहितैः कटुतैलं विमिश्रितैरेभिः ॥ ३४४ ॥ आदित्यरश्मिपक्कं कुष्टं विनिहन्ति संस्पर्शात् । कुष्ठे विद्रावणं तैलम् । मनःशिलालसिन्दूरं सौराष्ट्री गन्धकस्तथा ॥ ३४५ ॥ सिक्थक सर्जनियासं कासीसं पुरकुन्दरू । ध्याह्नः शल्लकिकम्पिलं काष्ठं चाप्यरुष्करम् ॥३४६॥ गवां मूत्रेण संसिद्धं कटुतैलं प्रयोजयेत् । पामाविचर्चिकादद्रूकण्डूकुष्ठक्रिमीन् व्रणान् ॥ ३४७ ॥ अभ्यङ्गाच्छमयत्येतन्नाम्ना विद्रावणं मतम् । कुष्ठे महासुगन्धं तैलम् । चन्दनं कुङ्कमोशीर प्रियङ्गुत्रुटिरोचनाः ॥ ३४८ ।। तुरुष्कागुरुकस्तूर्यः कपूरं जातिपत्रिका । जातीककोलपूगानां लवङ्गस्य फलानि च ॥ ३४९ ॥ नलिका नलदं कुष्ठं हरेणुस्तगरः प्लवम् ।

·गदनिग्रहः । [तैलाधिकारः नखं व्याघ्रनखं स्पृक्का बोलो दमनको मुरा ॥ ३५० ॥ चोरकं चैव शैलेयं स्थोणेयं सैलवालुकम् ।। सरलः सप्तपर्णश्च च लाक्षा तामलकी तथा ॥ ३५१ ॥ कुसुमानि च धातक्या लामजकं च पद्मकम् । प्रपौण्डरीककर्चुरौ समांशैः शाणमात्रकैः ॥ ३५२ ॥ महामुगन्धमित्येतत्मस्थं तैलस्य साधयेत् । प्रस्वेदमलदोर्गन्ध्यकण्डूकुष्टहरं परम् ॥ ३५३ ।। अनेनाभ्यक्तगात्रस्तु वृद्धः साप्ततिकोपि वा। युवा भवति शुक्रायः स्त्रीणां चात्यन्तवल्लभः ॥३५४॥ सुभगो दर्शनीयश्च गच्छेच प्रमदाशतम् । वन्ध्याऽपि लभते गर्भ षण्ढोऽपि पुरुषायते ॥ ३५५ ॥ अपुत्रः पुत्रमाप्नोति जीवेच शरदां शतम् । कुष्टे मरीचाचं तैलम् । मरीचं त्रिता मुस्तं हरितालं मनःशिला ॥ ३५६ ॥ देवदारु हरिद्र द्वे मांसी कुष्ठं सचन्दनम् । विशाला करवीरश्च भानुक्षीरं शकृद्रसः ॥ ३५७ ॥ एतेषां कार्षिकान् भागान् विषस्यापलं भवेत् । प्रस्थं च कटुतैलस्य गोमूत्रे द्विगुणे पचेत् ॥ ३५८ ॥ मृत्पात्रे लोहपात्रे वा शनैर्मद्वग्निना भिषक् । तैलेनानेन नश्यन्ति रोगा देहे शरीरिणाम् ।। ३५९ ।। पामा विचर्चिका चैव दद्रूविस्फोटकानि च । अभ्यङ्गेन प्रणश्यन्ति कोमलत्वं प्रजायते ।। ३६० ॥ मच्छानितानि तैलेन श्वित्राण्येतेन मर्दयेत् । चिरोत्थमपि यच्छित्रं सवर्ण म्रक्षणाद्भवेत् ॥ ३६१ ॥ कुष्ठे भ्रामरिक तैलम् । गुञ्जामूलं फलं कुष्ठं विषं सिन्दूरसिक्थकम् । द्वे हरिद्रे सलाङ्गल्यौ गुग्गुलूने तथैव च ॥ ३६२ ।। १ 'गुणे' इति पा० । ।

·२.] प्रयोगखण्डः । ७५ कृकलाससमायुक्तं कटुतैलं विपाचयेत् । क्षिपेत्स्वरूपवस्तूनि सुदग्धान्यवतारयेत् ।। ३६३ ।। उद्धृत्य तैलमध्यात्तु सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् । चूर्ण तैले पुनः कृत्वा त्रिशूली दापयेत्ततः ।। ३६४ ॥ जीवन्ती जीवनीमूलं तथा च व्रणरोहिणीम् । एतचूर्ण समालोड्य त्वेकरात्रं तु धारयेत् ॥ ३६५ ॥ शिरोरोग अणं कुठं पामां चव विचचिकाम् । ये व्रणा न परोहन्ति गम्भीरा भैरवाश्च ये॥ ३६६ ॥ तांस्तु नाशयते सर्वान् समाहेन न संशयः । भिषजा नात्र सन्देहस्तैलं प्रामरिकं खलु ॥ ३६७ ॥ व्रणे महाकषायं तेलम् । उदुम्बरो बटश्चैव प्लक्षः पिप्पल एव च । मधूक आम्रसी च जम्बूद्वयमथार्जुनः ।। ३६८ ।। कम्पिल्लकः प्रियालश्च कदम्बस्तिन्दुकस्तथा । पलाशो रोधसमिश्रं बदरं पाकेसरम् ॥ ३६९ ।। शिरीषो वीजकश्चैव तथा रक्त च चन्दनम् । अमीषां काथकल्काभ्यां तैलं मन्दाग्निसाधितम् ॥३७०॥ नान्ना महाकपायं तु क्षिणमभ्यानाहरेत् । व्रणांस्तु देहिनामेतच्चिरकालभवानपि ।। ३७१ ॥ वल्मीके मनःशिलाद तेलम् । मनःशिलालभल्लातक्ष्मैलागुरुचन्दनः । जातीपल्लवपत्रैश्च निम्बतैलं विपाचयेत् ॥ ३७२ ॥ वल्मीकं नाशयत्येतद्वहुच्छिद्रं बहुत्रवम् । गण्डमालायां फणिजकाद्यं तेलम् । फणिजकच नादेयं क्षवको नवमालिका ॥ ३७३ ॥ अश्मन्तको विडङ्गानि मयूरकफलानि च । कट्फलं सहदेवा च देवदारु वितुनकम् ।। ३७४ ॥

·गदनिग्रहः । [तैलाधिकारः बीजं कारअपालाशं मूलकस्यार्जकस्य च । महापर्पटको मुस्तं त्रिकटु त्रिफला वचा ॥ ३७५ ॥ सुवर्चला च हिङ्गश्च समभागानि कारयेत् । अक्षमात्रैः पचेदेमिस्तैलपस्थं सुखाग्निना ॥ ३७६ ॥ अजामत्रेण संयुक्तमजाक्षीरे चतुर्गुणे । नस्यं तदस्य दद्याच गण्डमालाविनाशनम् ॥ ३७७॥ विदारिकां गलग्रन्थि गलगण्डं च नाशयेत् । गण्डमालायां काकादनीतेलम् । काकादनीविशल्याह्वानदीजतुण्डिकाफलैः ।। ३७८ ॥ जीमूतवीजकोटैविशालाकृतवेधनैः । पागन्वितैः पला(शैषिकर्षयुतैः पचेत् ॥ ३७९ ॥ प्रस्थं करजतैलस्य निर्गुण्डीस्वरसाढके। अनेन गण्डमाला हि चिरजा पूयवाहिनी ॥ ३८॥ सिद्धयत्यसाध्यकल्पाअपि पानाभ्यञ्जननावनैः। रक्तपित्ते मूर्वाद्यं तैलम् । द्राक्षामधूकमूर्वेक्षुरसचन्दनपद्मकैः ॥ ३८१ ॥ सारिवाद्वयनक्ताद्वैस्तैलपस्थं विपाचयेत् । क्षीरे चतुर्गुणे पक्कं कल्कैरक्षसमैभिषक् ।। ३८२ ॥ रक्तपित्तहरं त्वेतद्वर्ण्य वातनमुत्तमम् । मूर्वातैलमिदं नाम्ना सवर्णकरणं परम् ॥ ३८३ ॥ कुष्ठे विषादनं तैलम् । कम्पिल्लकनिशायुग्मैः शालनिर्यासचित्रकैः । पुरकीटारिसंयुक्तैः पालिकैः सुविचूर्णितैः ॥ ३८४ ।। एकीकृत्य समैरेभिर्विषस्य च पलद्वयम् । आतपे स्थापयेद्धीमान् कटुतैलपरिप्लुतम् ।। ३८५ ॥ विषादनमिदं तैलं लेपासिध्मविचर्चिके । हन्ति पामापचीव्यङ्गदुष्टत्रणभगन्दरान् ॥ ३८६ ॥ १ 'महासहां पर्पटकं मुस्तं त्रिकटुकं वचाम्' इति पा० । २ 'विषागद- मिदं' इति पा० ।

·२.]
प्रयोगखण्ड: ।
७७
कुष्ठे जीवन्त्याय तलम् ।
जीवन्ती मअिष्ठा दार्वी कम्पिल्लकः पयस्तुत्थम् ।
एष धृततैलपाकः सिद्धः सर्जरससंयुक्तः ॥ ३८७ ।।
देयः समधुच्छिष्टो विपादिकाशामकोऽभ्यङ्गात् ।
चमैककुष्ठं किटिभं सिध्मं शाम्यत्यलसकं च ॥३८८।।
फामायां जीरकाधं तैलम् ।
जीरकस्य पलं पिष्टं सिन्दूरार्धपलं तथा ।
कटुतैलं पचेदेभिः सद्यः पामाहरं परम् ॥ ३८९ ॥
कृमिरोगे विडङ्गायं तेलम् ।
विडङ्गानि स्नुहीक्षीरमर्कक्षीरं तथैव च ।
गुआफलानि गण्डीरं श्यामा निर्दहनी तथा।। ३९०॥
एतैर्गोमूत्रसंपिष्टैस्तैलं मूर्ति निधापयेत् ।
कृमयः पूरणादेव नश्यन्त्यपि विमार्गगाः ॥ ३९१ ॥
वातरोगे गुडूचीतेलम् ।
तुलां पचेज्जलद्रोणे गुडूच्या पादशेषितम् ।
क्षीरद्रोणयुतं कल्कैः पचेत्तैलाढकं शनैः ॥ ३९२ ।।
पिष्टैर्मधुकमञ्जिष्ठाजीवनीयैर्युतं तथा।
कुष्ठ्ठलागुरुमृद्वीकामांसीव्याघ्रीनखैनवैः ॥ ३९३ ॥
सारिवाश्रावणीव्योषमिशीशृङ्गीहरेणुभिः ।
त्वपत्रागुरुविक्रान्तास्थिरातामलकीपनैः॥ ३९४ ॥
नतकेसरकोशीरपद्मकोत्पलचन्दनैः।
सिद्धं तच्छनकैस्तैलं पानाभ्यञ्जनबस्तिषु ॥ ३९५ ।।
धन्यं पुंसवनं स्त्रीणां गर्भदं वातपित्तनुत् ।
तोदकम्परुजायामशिर कम्पामयार्दितान् ।। ३९६ ॥
हन्याणकृतान्दोषान् गुडूचीतैलमुत्तमम् ।
वातरोगे द्वितीयं गुडूचीतैलम् ।
अमृतायास्तुलाः पञ्च द्रोणेष्वष्टास्वपां पचेत् ॥ ३९७ ॥

·७८ गदनिग्रहः । [तैलाधिकारः पादशेषं तु सक्षीरं तैलस्यार्धाढकं पचेत् । एलामांसीनतोशीरसारिवाकुष्ठचन्दनः ।। ३९८ ॥ शतपुष्पाबलामेदामहामेदर्धिजीवकः । काकोलीक्षीरकाकोलीश्रावण्यतिबलानखैः॥ ३९९ ।। महाश्रावणिकाजीवाविदारीकपिकच्छुभिः । शतावर्याऽथ भूधात्रीकर्कटाख्याहरेणुभिः ॥ ४०० ॥ वचागोक्षुरकैरण्डरास्नाकालासहाचरैः । द्विजीरकसहादारुवृषभैश्वापि कार्षिकैः ॥ ४०१॥ मञ्जिष्ठायास्त्रिकर्षण मधुकाष्टपलेन तु । कल्कैस्तत्क्षीणवीर्याग्निबलसंमूढचेतसः ॥ ४०२ ॥ युक्तानुन्मादकम्पापस्मारैश्च प्रकृति नयेत् । वातव्याधिहरं श्रेष्ठं तैलायममृताह्वयम् ॥ ४०३ ॥ वातरोगे सहचरं तैलम् । समूलशाखस्य सहाचरस्य तुलां समेतां दशमूलतश्च । पलानि पञ्चाशदभीरुतश्च पादावशेष विपचेदहेऽपाम् ॥४०४॥ तत्र सेव्यनखकुष्ठहिमैलास्पृप्रियङ्गुनलिकाम्बुशिलाजैः। लोहितानलदलोहसुराद्वैः कोपनामिशितुरुष्कनतैश्च ॥ ४०५ ॥ तुल्यक्षीरे पालिकैस्तैलपात्रं सिद्धं कृच्छाञ्छीलितं हन्ति वातान् । कम्पाक्षेपस्तम्भशोषादियुक्तान् गुल्मोन्यादान् पीनसं योनिरोगान् ॥ ४०६ ॥ वातरोगे नीलसहचरतैलम् । सहचरहस्ती नीलोत्पलशतगात्रस्तृषातुरः पतितः। सलिलद्रोणतडागे मुततधर्माशुतप्त इव ।। ४०७ ।। तैलपस्थमतोऽस्मै दद्यात्तैलाचतुर्गुणं च पयः । मदगन्धसुरभिसैन्धवकल्कैश्चाक्षोन्मितैलिप्तः ॥ ४०८ ॥ १ 'कृष्णकुरण्टकैः' इति पा० । - ·२.] प्रयोगखण्डः । ७ ९ एलामृणालकुष्ठभियङ्गुकाश्मीरपुरलोहैः । श्रीवेष्टकसर्जरसैश्चन्दनशैलेयरजनीभिः ॥ ४०९ ॥ दारुशताबापथ्याकेसररसपेलवघनश्च । तीर्णो मालतीसुमैः सहचरनीलाशवनपतितः॥४१०॥ मेदोस्थिमज्जमांसासग्रुधिरशुक्रसंश्रयांश्चिरोत्पन्नान् । हन्याद्वातविकारानशीतिमेतन्महानीलम् ।। ४११ ॥ वातरोगे दशमूलाचं तैलम् । दशाडिकेशरारिष्टब्राह्मीपाठाकटुत्रिकैः । शटीपुनर्नवाभार्गीसुरसाम्बुफलत्रिकैः ॥ ४१२ ॥ शङ्खपुष्पीत्वगेलार्कमुनिपादपपल्लवैः । अङ्कोटवरुणास्फोतशिरीषकटभीफलैः ॥ ४१३ ॥ कृमिघ्नमूलशम्पाकसर्षपामरदारुभिः । प्रियङ्गुहिङ्गुमञ्जिष्ठासुमुखातन्दुलीयकैः ॥ ४१४ ॥ गिरिकर्णीवचाकुष्ठकङ्कुष्ठरजनीद्वयैः । मधूकसारसिन्धूत्थसितनीलोत्पलाम्बुदैः ॥ ४१५ ॥ कटुतैलं समैरेभिः पकं क्षीरे चतुर्गुणे । सोन्माद हन्त्यपस्मार पानाभ्यञ्जननावनैः ॥ ४१६ ॥ डाकिनीभूतवेतालनैगमेषादिकान् ग्रहान् । कृत्याभिचाररक्षांसि नाशयत्यखिलान्यपि ॥ ४१७ ॥ तैलमेतत्सुरेन्द्रेण नन्दस्य कथितं पुरा । वालस्य किल रक्षार्थ विष्णोरमिततेजसः॥ ४१८ ॥ १ अनेकनीलपुष्पयुक्तं सहचरं शतपलमितं समूलपनशाखमुत्पाथ्य खण्डशः प्रकल्पयित्वा संक्षुद्य द्रवद्वैगुण्यग्रहणविधानात् द्विद्रोणमिते जले प्रक्षिप्य तीत्रा- तपे शोषयेत् । पादशेषे कषाये गालयित्वा, तैलप्रस्थद्वयं, अष्टप्रस्थमितं दुग्धं, मदगन्धा( सप्तपर्णा )दीनां मालतीपुष्पान्तानां प्रत्येकं कर्षमितानां कल्कं च दत्त्वा मन्दामिना तैलं साधयेदिति भावः । .

·८०
गदनिग्रहः ।
(तैलाधिकारः
अभ्यज्य सर्वगात्राणि भोक्तव्यं रिपुवेश्मनि ।
तैलमभ्यञ्जन श्रेष्ठं वसतोऽरातिसङ्कले ॥ ४१९ ।।
अथ विलिप्तमगा भगशालिनी यदि रमेत नरं दिवसे शुभे ।
मदनसायकजर्जरितोरसो भवति तस्य तयाऽपतं मनः॥४२०॥
ताम्बूलमुखवासेषु व्यञ्जनाहारयोगतः ।
अनामिकाग्रसंयुक्तं वशीकरणमुत्तमम् ॥ ४२१ ॥
भन्ने गन्धतैलम् ।
रात्रौ रात्रौ तिलान् कृष्णान् वासयेदस्थिरे जले।
दिवा दिवा विशोष्यापि गवां क्षीरेण भावयेत् ॥४२२।।
तृतीयं सप्तरात्रं तु भावयेन्मधुकाम्बुना ।
ततः क्षीरं पुनः पीतान् सुशुष्कांचूजयेदुधः ॥ ४२३ ॥
काकोल्यादि सयष्टयाह मञ्जिष्ठां सारिवां तथा ।
कुष्ठं सर्जरसं मांसी सुरदारु सचन्दनम् ॥ ४२४ ।।
शतपुष्पां च संचूर्ण्य तिलचूर्णन योजयेत् ।
पीडनार्थे भकर्तव्यं सर्वगन्धशृतं पयः ॥ ४२५ ॥
चतुर्गुणेन तोयेन तत्तैलं विपचेद्भिषक् ।
एलामंशुमती पत्रं जीरकं तगरं तथा ॥ ४२६ ।।
रोधं प्रपौण्डरीकं च तथा कालानुसारिवाम् ।
क्षीरशुक्लां च सैरेयमनन्तां समधूलिकाम् ।। ४०७ ॥
पिष्ट्वा शृङ्गाटकं चैव पूर्वोक्तान्यौषधानि च ।
एभिस्तद्विपचेत्तैलं शास्त्रविन्मृदुनाऽग्निना ॥ ४२८ ।।
एतत्तैलं सदा पथ्यं भन्नानां सर्वकर्मसु ।
पक्षघाते तालुशोषे ह्याक्षेपे च तथाऽदिते ॥ ४२९ ।।
मन्यास्तम्भे शिरोरोगे कर्णशूले हनुग्रहे ।
बाधिर्ये तिमिरे चैव ये च स्त्रीषु क्षयं गताः॥ ४३० ॥
पथ्यं पाने तथाऽभ्यङ्गे नस्ये बस्तिषु भोजने ।
ग्रीवास्कन्धोरसां वृद्धिरमुनैवोपजायते ॥ ४३१ ॥

·२.]
प्रयोगखण्डः ।
मुखं च पद्मसंकाशं ससुगन्धिसमीरणम् ।
गन्धतैलमिदं नाम्ना सर्ववातविकारनुत् ।
कार्य राजाहमेतत्तु राज्ञामेव विचक्षणैः ॥ ४३२ ॥
बृहत्सहचरतलम् ।
काथे साहचरे वरीपरियुते क्षुद्रामृतैरण्डजे
श्योनाकारणिबिल्वगोक्षुरयुते सिंहाग्निमन्थोद्भवे ।
रास्नोशीरविशालदारुतगरैस्त्वक्पत्रमेदानखैः
स्पृक्काशैलघनैलवालुसरलैः कङ्कोलकुष्ठोत्पलैः ।। ४३३।।
कौन्तीकेशीवलाद्विसारिवनिशाश्यामाशताहानतै-
मञ्जिष्ठापुरसिलचन्दनवरैश्वण्डाह्वस्थौणयकैः ।
श्रीवेष्टागरुरोधकुङ्कुमवरैः कल्कैः समांशैः खलु-
तैलं क्षीरसमं विपाच्य विधिना वस्तौ च नस्ये ध्रुवम्॥४३४।।
पानाभ्यङ्गविधौ नियोजितमिदं वातादिसर्वामयान्
गुल्माष्ठीलशिरोतिशूलमुदरं श्वासापकासज्वरम्
शोफ प्लीहगुदामयं च जठरं धातुक्षयाध्मानकं
अर्शः कुष्ठभगन्दरं च शमयेत्सर्वान् व्रणान् हन्ति च ४३५
जयति पवनरोगान् कामलां विविवन्धं
दिननिशितिमिरान्ध्यं गृध्रसीं मूर्षि वातम् ।
सहचरामति नान्ना तैलमेतत्मसिद्धं
धनपतिनृपयोग्यं भाषितं शम्भुनैव ॥ ४३६ ॥
तरक्ष्वाद्यं तेलम् ।
तरक्षोश्च शृगालस्य पादावन्त्राणि संत्यजेत् ।
कोष्ठसारादिकं सर्वमुत्वाथ्य बहुलेऽम्भसि ॥ ४३७ ॥
पादशेष परिगृह्य छागगव्यपयोन्वितम् ।
तैलं रससमं दत्त्वा मदिरामस्तुकाञ्जिकम् ॥ ४३८ ॥
देवदारु हरिद्रे द्वे मांसी कुष्ठं सचन्दनम् ।
करञ्जस्त्रिता मुस्ता पत्राङ्गं रेणुकं त्वचम् ॥ १९ ॥

·८२
गदनिग्रहः।
[तैलाधिकारः
-
क्षारद्रयं तथा व्योष पञ्चैव लवणानि च ।
वचा तुरगगन्धा च मजिष्ठा सर्जगुग्गुलू ।। ४४० ॥
मेदा राना च वर्षाभूरेला शैलेयकं वला ।
एतैरपिलैव्यैः शनैर्मद्वग्निना पचेत् ॥ ४४१ ॥
तैलं तेनैव नश्यन्ति रोगा देहे शरीरिणाम् ।
अशीतिं वातजान् रोगान् शोफ शूलं कटिग्रहम् ॥ ४४२॥
मांसमेदश्रितं वायुं हर्ष चैव भगन्दरम् ।
लूतां सद्योत्रणं चैव नाडीदुष्टत्रणानि च ॥ ४४३ ॥
भूतग्रहमपस्मारमुन्मादं च नियच्छति ।
हन्ति वातमसाध्यं च पामादवविचर्चिकाः ॥ ४४४ ॥
एतत्तैलं सदाभ्यङ्गात्सर्वरोगहरं नृणाम् ।
व्याघ्रतलम् ।
व्याघ्रशिरः समादाय काथयित्वा जले बहु ॥४४५॥
उलूखले तु संकुथ्य रसं नीत्वा सुगालितम् ।
कटाहे सुदृढे दत्त्वा पचेत्साधु विधानतः ॥ ४४६ ॥
द्रव्याण्येतानि वै वैद्यः पादमानेन दापयेत् ।
देवदारु वचा कुष्ठं तगरं चन्दनं धनः ॥ ४४७ ॥
माञ्जिष्ठा पुष्करं रास्ना चातुर्जातकसैन्धवम् ।
पिप्पली मरिचं शुण्ठी मांसी सहचरो जलम् ॥ ४४८ ॥
अश्वगन्धात्मगुप्ते च क्रमुकश्च शतावरी।
श्वदंष्ट्रा केतकी मूर्वा मधुकं चागुरुस्तथा ॥ ४४९ ।।
जात्याः फलं तथा पत्री तथा कटुकराहिणी।
ग्रन्थिकं शुक्लकन्दा च शतपुष्पा पुनर्नवा ॥ ४५० ॥
जीवनीयो गणश्चैव रालकेसरबोलकम् ।
नखं च कृष्णसारश्च वत्सनाभस्तथैव च ॥ ४५१ ॥
अस्य तैलस्य सिद्धस्य शृणु वीर्यमतः परम् ।
अशीति वातजान् रोगान् हन्यादाशु प्रयोजितम् ॥ ४५२ ॥

·२.]
प्रयोगखण्डः ।
L
अश्वानां वातभग्नानां शिशुनां करिणामपि ।
अंशशोपे खुडे वाते क्रोष्टुशी कटिग्रहे ॥ ४५३ ॥
मन्यास्तम्भे हनुश्रोत्रवाते मन्दे तथाऽनले ।
पुत्रोत्पादि तु व्यन्ध्यानां षण्ढानां कामवर्धनम् ॥ ४५४ ॥
अश्विभ्यां निर्मितं चैव प्रजानां हितकारकम् ।
अनेनैव विधानेन तैले तारक्षवं पचेत् ॥ ४५५ ।।
वातारि लम् ।
शतावर्यास्तुलामेकां तुलां गोक्षुरकस्य च ।
तुलाध तिलतैलस्य चैरण्डस्य पलानि षट् ॥ ४५६ ॥
एरण्डच्छदनद्रावपलानि नव कारयेत् ।
बुकशिग्रुकतारीसिन्दुवारसुवर्णकात् ।। ४५७ ॥
नीलिकाग्रन्थिपर्णाभ्यां करजाकेशरञ्जकात् ।
षट्पलं गुग्गुलोर्दत्त्वा तैलं मृद्वग्निना पचेत् ॥ ४५८ ।।
कौब्जाक्षेपकपाङ्गुल्यसुप्तत्वङ्मन्दगामिताः।
पक्षाघातहनुस्तम्भसन्धिरोगादिकानपि ॥४५९ ॥
नाशयेत्तत्क्षणादेव तमः सूर्योदयो यथा।
तैलं वातारिनामेदं सर्ववातहरं परम् ॥ ४६० ॥
दारुणके सारिवाद्यं तेलम्।
सारिवोग्रामृतायष्टीत्रिफलानीलत्पलम् ।
नीलीभृङ्गारकासीसमहानिम्बफलानि च ॥ ४६१॥
कटुतैलं पचेदभिः सार्ध यवरसेन तु ।
कण्डूं दारुणकं हन्ति शिरोरोगे च शस्यते ।। ४६२ ॥
वातरोगे दशाङ्ग तैलम् ।
तर्कारीभृङ्गशिग्रूणां निर्गुण्डीशणयोस्तथा ।
वातघ्रषजातीनां निम्बभास्करयोरांप ॥ ४६३ ।।
स्वरसं तु समादाय प्रत्येक प्रस्थमानतः ।
प्रस्थं तु तिलतैलस्य शनैर्मुद्रग्निना पचेत् ॥ ४६४ ॥

·गदनिग्रहः । [तैलाधिकारः एरण्डमूलवर्षाभूहयगन्धाशतावरी- रानागोक्षुरकाश्चैव शतपुष्पा च सैन्धवम् ॥ ४६५ ॥ प्रत्येक कर्षमादाय कांध त्रिकटोस्तथा । एलात्वपत्रमांसीनां कर्षा च विनिक्षिपेत् ।। ४६६ ॥ तैलेनानेन नश्यन्ति वातरोगाः सुदारुणाः । आक्षेपकं हनुस्तम्भमपतत्रकर्दितम् ॥ ४६७ ।। अपवाहुकविश्वाचीपक्षाघातापतानकम् । स्नायुसन्धिगतं वातं सप्तधातुगतं तथा ॥ ४६८ ॥ ऊरुस्तम्भामवातौ च वातरक्तं सुदारुणम् । दशाङ्गसंज्ञकं तैलं हन्यादन्यांश्च वातजान् ॥ ४६९ ॥ कर्पूराद्य तेलम् । कर्पूरचन्दनवचासुरदारुमूर्वा- गन्धर्वमूलरजनीद्वयसिन्धुजातैः । मेदाद्वयत्रिकटुपुष्करमूलकुष्ठ- रास्नाह्वयासुहरितालककुङ्कुमैश्च ॥ ४७० ॥ पथ्याक्षकास्थितगरागुरुसारमेष- शृङ्गीजटाययुतैः खलु कल्कितैश्च । गोदुग्धयुक् कटुकतैलामिदं विपकं ख्यातं निहन्ति सहसा विविधा रुजश्च ॥४७१।। ज्वरे लाक्षादिकं तैलम् । लाक्षारससमं तैलं तैलान्मस्तु चतुर्गुणम् । अश्वगन्धानिशादारुकोन्तीकुष्टाब्जचन्दनैः ॥ ४७२ ॥ मूर्वारोहिाणकारास्नाशताटामधुकैः सह । सिद्धं लाक्षादिकं नाम तैलमभ्यञ्जनादिभिः॥४७३ ॥ सर्वज्वरविषोन्मादश्वासापस्मारकासनुत् यक्षराक्षसभूतघ्नं गर्भिणीनां च शस्यते ॥ ४७४ ॥ पित्तज्वरेण तीवेण दह्यमानस्य देहिनः ।

·२.] प्रयोगखण्डः। प्रवातमन्दिरस्थस्य कुर्याच्छीतामिमा क्रियाम् ॥ ४७५। अन्वासनं तैलम् । पिप्पली पौष्करं मूलं शतपुष्पा वचा शटी । यष्टयाई देवदारुच चित्रको मदनात्फलम् ॥ ४७६॥ बिल्वं कुठं च कल्केन तैलात्पादांशकेन हि । तैलतो द्विगुणं क्षीरं दत्त्वा मृद्वग्निना पचेत् ॥ ४७७ ॥ एतदन्वासनं नाम गुदस्रावं प्रवाहिकाम् । गुदव्यथां पुरीषस्य प्रवृत्तिं च पुनः पुनः॥ ४७८ ।। बङ्क्षणस्यावरोधं च गलरो, कटिग्रहम् । निहन्ति वातजान् रोगान् दीपयत्यपि चानलम्॥४७९॥ महानीलं तैलम् । ककुभस्य श्रीपाः पुष्पं जम्बूफलं मियङ्गुश्च । मञ्जिष्ठा त्रिफला गुरुमदनफलं चित्रकश्चैव ।। ४८० ॥ नीलोत्पलमृणालकबीजककर्दमकनील्यश्च । भल्लातः स्रोतोञ्जनमाम्रास्थिकासीसपौण्डरीकं च ॥४८१ मदयन्ती बाकुचिका रोधं चैतैस्तु समभागैः। तुलसीपत्रं वीजं सणस्य सूर्यभक्ता च ॥ ४८२ ॥ काकमाचीदारुकयष्टीमधुमार्कवं च सैरेयः । एतैर्द्विगुणैः कल्कीकृतैविभीतमज्जतैलं च ॥ ४८३ ।। कल्काचतुर्गुणितं, तच्चतुर्गुणोऽथ धात्रीस्वरसः । मूर्यातपे विपाच्यं नाम्ना तैलं महानीलम् ।। पलितादिषु प्रयोज्यं जबर्ध्वगेषु च निपुणतरैः॥४८४॥ पलिते नील्याचं तेलम् । नीलीदलं भृङ्गरजोऽर्जुनत्वक् पिण्डीतकं कृष्णमयोरजश्च । बीजोद्भवं साहचरं च पुष्पं पथ्याक्षधात्रीसहितं विपाच्या४८५ एकीकृतं सर्वमदः प्रमाय पङ्केन तुल्यं नलिनीभवेन । ट ·गदनिग्रहः । [तैलाधिकारः संयोज्य पक्ष कलशे निधाय लौहे दृढे पद्मनि सापिधाने।४८६ एतेन तैलं विपचेद्विमृश्य रसेन भृङ्गत्रिफलाभवेन । आसन्नपाके च परीक्षणार्थ पक्षं बलाकाभवमाक्षिपेच ॥४८७॥ भवेधदा तमराङ्गनीलं तदा विपर्क विनिधाय पात्रे । कृष्णायसे मासमवस्थितं तदभ्यङ्गयोगात्पलितानि हन्यात ४८८ ऊरुस्तम्भे द्विपञ्चमूल्याचं तैलम् । त्रिफला पञ्चमूल्यौ द्वे चित्रको देवदारु च । एकाष्टीला त्वपामार्गः श्रेयसी वायसी सुधा ।। ४८९ ।। काला मार्गी पृथक्पी मुवहा मदयन्तिका । विशल्योशीरकाश्मयहिंसादाय॑स्तथाऽम्लिका ॥४९०॥ चिरबिल्वो विशोकश्च बला चांशुमती तथा । पयस्या पीलुपी च सगुडूची शतावरी ॥ ४९१ ॥ एषां पञ्चपलान् भागान् जलद्रोणेषु सप्तसु । अष्टभागावशेषेण पचेत्तैलं शनैः शनैः॥ ४९२ ॥ कुष्ठं च शतपुष्पा च चित्रकत्यूषणं वचा । देवदार्वगुरु श्रेष्ठं विडङ्ग मुस्तमेव च ॥ ४९३ ॥ अश्वगन्धा स्थिरा पाठा मूर्वा श्योनाकमेव च । पिप्पली शृङ्गवेरं च दन्ती हिग्यम्लवेतसौ ॥ ४९४॥ भिषगेषां तु गर्भेण कषायेण च साधयेत् । सिद्धं शीतं च पूतं च क्षौद्रेण सह संसृजेत् ॥ ४९५ ।। दद्यात्तदस्य पानार्थं तदेवाभ्यञ्जने भवेत् । अरुस्तम्भश्चिरोत्पन्नस्तैलेनानेन शाम्यति ।। ४९६ ॥ श्लीपदं चाव्यवातं च खुडवातांश्च नाशयेत् । असि दन्त्याद्यं तैलम् । दन्तीकाशीससिन्धूत्थकरवीरानलैः पचेत् ॥ ४९७ ॥ तैलमर्कपयोन्मिश्रमभ्यगात्सायुकीलजित् ।

·२.]
प्रयोगखण्डः ।
कृमिरोगे महावीर्य तेलम् ।
शशमार्जारयोर्वोः कषवराहयोः ॥ ४९८ ॥
मांसानां द्वे तुले सम्यक् पचेद्रोणेषु सप्तम् ।
अष्टभागावशेषेण तेन तैलाढकं पचेत् ॥ ४९९ ॥
भासवायसकाकानां गृध्रस्याखोः शुकस्य च ।
कलविङ्ककुलिङ्गानां कुकुटस्य च वै वसाम् ॥ ५०० ॥
मज्जानं दापयेदेषां पित्तान्यपि च लाभतः ।
अपामार्गफलं भार्गी बीजं शैरीषमेव च ॥ ५०१॥
फणिज्झकं विडङ्गानि शिनुकस्य त्वचस्तथा ।
त्र्यूषणं हिङ्गुनिर्यासो वचा कुष्ठं सचन्दनम् ॥५०२॥
हस्तिपण्योः शिरीषस्य ककुभस्यासनस्य च ।
पलाशस्यारिमेदस्य मूलं बीजं च संहरेत् ॥ ५०३ ॥
पिचुमन्दस्य निर्यासः शल्लक्या गुग्गुलोस्तथा ।
हिङ्ग्वम्लवेतसौ चापि तथा ग्राह्या निदिग्धिका ।।५०४॥
तुल्यान्येतानि गर्भाणि तैलं कर्णप्रपूरणम् ।
नावनं चावगाहश्च शीर्षकृमिविनाशनम् ॥ ५०५ ॥
तैलस्यास्य प्रणीतस्य गन्धेन कृमयः स्थिराः।
नश्यन्ति न विवर्धन्ते बलात्सुबहवोऽपि वा ॥ ५०६ ॥
युक्त्याऽस्मिन् कृमयस्तैले नस्ये तु प्रतिपादिते ।
ताल भित्वाऽऽशु मूर्धस्तु मद्रवन्त्युपपीडिताः ॥ ५०७ ॥
सर्वकृमिहरं ह्येतत्तैलं शिरसि देहिनाम् ।
बलावलं विचार्यैव नस्ये तदवचारयेत् ॥ ५०८ ॥
कृमिभिर्भक्ष्यमाणानां नराणामेतदुत्तमम् ।
तैलमेतन्महावीर्य सर्वकृमिविनाशनम् ॥ ५०९ ॥
अन्त्रवृद्धौ गन्धर्वतेलम् ।
शतमेरण्डमूलस्य पलं शुण्ठीयवाढम् ।
जलद्रोणेऽथ दुग्धेन पचेदष्टगुणेन तु ॥ ५१० ॥

·८ गदनिग्रहः । [तैलाधिकारः प्रस्थमेरण्डतैलस्य सप्तला द्विपला तथा । द्विपलं शृङ्गवेरस्य गर्भ दत्त्वा शनैः पचेत् ॥ ५११ ॥ पिवेत्तन्नियतः शुद्धो नरः क्षीरानभुक् भवेत् । अन्त्रवृद्धिं निहन्त्याशु तैलं गन्धर्वसंज्ञितम् ॥ ५१२ ॥ कर्णरोगे कुष्ठाद्यं तैलम् । कुष्ठं मरिचलाङ्गल्यौ शुण्ठी मागधिका धनम् । सरसाअनकासीसं जतुसैन्धवगुग्गुलु ॥ ५१३ ॥ तालं शिला च निर्गुण्डी विल्वं भल्लातकं तथा । कार्षिकैर्देवदारूत्यतैलस्य द्विपलेन च ॥ ५१४ ॥ कुडवं तिलतैलस्य पचेन्मूत्रे चतुर्गुणे । तत्कर्णपूरणाक्षिम पूयस्रावनिवारणम् ॥ ५१५ ॥ कृमिघ्नं दुष्टनाडीनं व्रणानां चैव रोपणाम् । शिरोरोगे महानीलं तैलम् । आदित्यवल्लिमूलानि कृष्णसैरेयकस्य च ॥ ५१६ ॥ सुरसस्य च पत्राणि फलं कृष्णसणस्य च । मार्कवः काकमाची च मधुकं देवदारु च ॥ ५१७ ॥ पृथक् दशपलांशानि पिप्पली त्रिफलाऽञ्जनम् । पपौण्डरीकं मञ्जिष्ठा रोधं कृष्णागुरूत्पलम् ॥ ५१८॥ आम्रास्थि कर्दमः कृष्णो मृणालं रक्तचन्दनम् । नीली भल्लातकास्थीनि कासीसं मदयन्तिका ॥५१९॥ सोमराज्यसनात्पुष्पं कृष्णपिण्डितचित्रकौ । पुष्पाण्यर्जुनकाश्मर्योः श्यामा जम्बूफलानि च॥५२०॥ पृथक् पञ्चपलांशानि तैः पिष्टैराढकं पचेत् । विभीतकस्य तैलस्य धात्रीरसचतुर्गुणम् ॥ ५२१ ।। कुर्यादादित्यपाकं च यावच्छुष्को भवेद्रसः । लोहपात्रे ततः पूतं संशुद्धमथ योजयेत् ॥ ५२२ ।। कुष्ठे गुञ्जामूलाद्यं तैलम् । त्रिफलागुञ्जिकामूलत्रिशूलीपुरतालकैः ।

·प्रयोगखण्डः । पुत्रीवास्थिसिन्दूरमधूच्छिष्टनिशायुगैः ।। ५२३ ॥ पशुच्छिन्नविषज्वालामुखीकन्दवचायुतैः । पृथक्पलार्धकैः पिष्टस्तैलमर्धाढकं कटु ॥ ५२४ ॥ समालोड्य पचेत्सम्यग्गवां मूत्रे चतुर्गुणे । विपाच्य मतिमान् वैद्यः सर्वकुष्ठत्रणापहम् ॥ ५२५ ।। तैलं कुष्ठहरं वयं फणिकीटविषापहम् । कण्डूविचर्चिकासिध्मवातासृक्शमनं परम् ॥ ५२६ ।। मजिष्टाद्य तेलम् । मञ्जिष्ठा पद्मकं कुष्ठं चन्दनं गैरिकं बला। हरिद्रे २ मियॉश्च नागं यष्टी सवाकुची ॥ ॥५२७ दारु प्रपौण्डरीकं च पिष्ट्वाऽर्धपलिकानि तु । तैलमस्थं गवां क्षीरं दत्त्वा काथं तथाऽसनात् ।। ५२८॥ भृङ्गद्रवं चतुष्पस्थं शनैर्मुग्गिना पचेत् । अस्य तैलस्य पकस्य शृणु वीर्यमतः परम् ॥ ५२९ ।। केशशाते शिरोदुःखे मन्यास्तम्भे हनुग्रहे । दन्तकर्णाक्षिशूले च नस्येऽभ्यङ्गे च योजयेत् ॥ ५३०॥ आकुञ्जिताग्रान् मुस्निग्धान् केशान् संजनयेबहून् । पलिते चेन्द्रलसे च तैलमेतत्पशस्यते ॥ ५३१॥ मञ्जिष्ठाधमिदं नान्ना शिरोरोगनिवारणम् । कुष्ठ सिद्धार्थकतलम् । करवीरचचातुम्वरुरसाञ्जनकरञ्जभृङ्गलाक्षामिः॥५३२ ॥ सारुष्करसिद्धार्थकमूलबीजाग्निगण्डीरैः । रजनीयमञ्जिष्टारग्वधाविडङ्गमाक्षीकैः ॥ ५३३ ॥ सैन्धवकटुकालावुपिचुमर्दास्फोटमालतीभिश्च । सर्षपतैलं कारज वा गवां मूत्रेण वै सिद्धम् ॥ ५३४ ॥ द्विगुणेन साधितमचिरादभ्यङ्गाद्धान्ति कुष्ठानि । अष्टादशापि सिद्धं तैलं सिद्धार्थकं नाम ॥ ५३५॥ इति श्रीवैद्यवरसोढलप्रथिते गदनिप्रहे द्वितीयस्तैलाधिकारः ।

·१० गदनिग्रहः। [ चूर्णाधिकारः अथातस्तृतीयचूर्णाधिकारः। गुल्मे हिमवाद्यं चूर्णम् । हिङ्गु त्रिकटुकं पाठां हपुषामभयां शटीम् । अजमोदाजगन्धे च तिन्तिडीकाम्लवेतसम् ॥ १ ॥ दाडिमं पौष्करं धान्यमजाजी चित्रकं वचाम् । द्वौ क्षारौ लवणे द्वे च चव्यं चैकत्र चूर्णयेत् ॥ २ ॥ चूर्णमेतत्प्रयोक्तव्यमनपानेष्वनत्ययम् । प्राग्भक्तमथवा पेयं मद्येनोष्णोदकेन वा ॥३॥ पार्श्वहृद्वस्तिशूलेषु गुल्मे वातकफात्मके । आनाहे मूत्रकृच्छ्रे च गुदयोनिरुजासु च ॥ ४ ॥ ग्रहण्य#विकारेषु प्लीहपाण्डामयेऽरुचौ । उरोविबन्धहिक्कासु श्वासे कासे गलग्रहे ॥ ५॥ भावितं मातुलुङ्गस्य चूर्णमेतद्रसेन वा । हुशो गुटिकाः कार्याः कार्मुकाः स्युस्ततोऽधिकाः ॥६॥ शूले द्वितीयं हिङ्ग्वाद्यं चूर्णम् । हिमुग्रन्थिकधान्यदीप्यकवचाचव्याग्निपागः शटी वृक्षाम्लं लवणत्रयं त्रिकटुकं क्षारद्वयं दाडिमम् । पथ्यापुष्करचेतसाम्लहपुषाजाज्यस्तदेभिः कृतं चूर्ण भावितमेतदाकरसैः स्याद्वीजपूरस्य च ॥७॥ आध्मानग्रहणीविकारगुदजान् गुल्मानुदावर्तकान् प्रत्याध्मानगरोदराश्मरिरुजस्तूनीद्वयारोचकान् । ऊरुस्तम्भमतिभ्रमं च मनसो बाधिर्यमष्ठीलिकां प्रत्यष्ठीलिकया सहापहरति माक्पीतमुष्णाम्बुना ॥८॥ रुकुक्षिवतणकटीजठरान्तरेषु बस्तिस्तनांसफलकेषु च पार्श्वयोश्च ।

·प्रयोगखण्डः ।
शूलानि नाशयति वातबलासजानि
हिङ्ग्वाधमुक्तमिदमाश्विनसंहितायाम् ॥ ९ ॥
गुल्मे शार्दूलं चूर्णम् ।
हिङ्ग्याबिडशुण्ठ्यजाजिविजयावाव्याभिधानामयै-
चूर्ण कुम्भनिकुम्भमूलसहितैर्भागोत्तरं वर्धितैः।
पीतं कोष्णजलेन कोष्ठकरुजागुल्मोदरादीनयं
शार्दूलं प्रसभं प्रमथ्य हरति व्याधीन्मृगौघानिव ॥१०॥
गुल्मे नाराचकं चूर्णम् ।
सिन्धूत्थपथ्याकणदीप्यकानां चूर्णानि तोयैः पिबतां कवोष्णैः ।
प्रयाति नाशं कफवातजन्मा नाराचनिर्भिन्न इवामयौघः ॥११॥
गुल्मे पूतीकाचं चूर्णम् ।
पूतीकपत्रगजचिर्भटचव्यवह्नि-
व्योषं च संस्तरचितं लवणोपधानम् ।
दग्ध्वा विचूर्ण्य दधिमस्तुयुतं प्रयोज्यं
गुल्मोदरश्वयथुपाण्डुगुदोद्भवेषु ॥ १२ ॥
गुल्मे हिवाद्यं चूर्णम् ।
हिङ्गुत्रिगुणं सैन्धवमस्मात्रिगुणं च तैलमैरण्डम् ।
तत्रिगुणरसोनरसं गुल्मोदावर्तशूलघ्नम् ॥ १३ ॥
श्वासे विजय चूर्णम् ।
त्रिकत्रयं वचा हिङ्गुः पाठा क्षारो निशाद्वयम् ।
चव्यतिक्ताकलिङ्गाग्निशताबालवणानि च ॥१४॥
ग्रन्थिबिल्वाजमोदं च गणोऽष्टाविंशको मतः ।
एतानि समभागानि सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् ॥ १५॥
एरण्डतैलसंयुक्तं सद्यो लियात्ततो नरः।
बिडालपदकं चापि पिवेदुष्णेन वारिणा ॥ १६ ॥
श्वासं हन्यात्तथा शोषमासि च भगन्दरम् ।
हृच्छूल पार्श्वशूलं च बस्तिशूलमरोचकम् ॥ १७ ॥

·९
२
गदनिग्रहः।
[ चूर्णाधिकारः
प्लीहकासप्रमेहांश्च कामलां पाण्डुरोगिताम् ।
आमवातमुदावर्तमन्त्रवृद्धिं गुदकृमीन् ॥ १८ ॥
हन्याच ग्रहणीरोगान् ये मया परिकीर्तिताः ।
महाज्वरोपसृष्टानां भूतोपहतचेतसाम् ॥ १९ ॥
अमजानां च नारीणां प्रजावर्धनमेव च ।
विजयो नाम चूर्णोऽयं सर्वव्याधिहरः परः ॥ २० ॥
वातरोगे अजमोदाद्यं चूर्णम् ।
अजमोदमरिचपिप्पलिविडङ्गसुदारुचित्रकशताह्वाः ।
सैन्धवपिप्पलिमूलं भागा नवानां पलिकाः स्युः ॥२१॥
शुण्ठी दशपलिका स्यात्पलानि तावन्ति वृद्धदारुकस्यापि।
अभया पलानि पञ्च सर्वाण्येकत्र कारयेचूर्णम् ॥ २२ ॥
समगुडवटकानदतस्तचूर्ण कोष्णवारिणा पिवतः ।
नश्यन्त्यामानिलजाः सर्वे रोगाः सुदारुणाः शीघ्रम्॥२३॥
विश्वाचीपतितूनीतूनीरोगाश्च गृध्रसी चोग्रा।
कटिपृष्ठगुदस्फुटनं स्फुटनं चैवास्थिजड्डयोस्तीव्रम् ॥२४॥
श्वययुः स्तम्भोऽधिसन्धि ये चान्ये चामवातसंभूताः ।
सर्वे प्रयान्ति नाशं तम इव सूर्याशुविध्वस्तम् ॥ २५ ॥
शुद्धोधमरोगित्वं स्थिरयौवनतां च वलीपलितनाशम् ।
कुरुते च तदभ्यासादहूनन्यानपि गुणांश्चैव ॥ २६ ॥
वातरोगे आभाद्यं चूर्णम्।
आभां रास्त्रां गुडूची च शतमूलीं महौषधम् ।
शतपुष्पाश्वगन्धे च हपुषां वृद्धदारकम् ॥ २७ ॥
यवानी चाजमोदां च समभागं तु कारयेत् ।
सूक्ष्मचूर्णमिदं कृत्वा बिडालपदकं पिबेत् ॥ २८॥
मधैर्मीसरसैयूषैस्तकेणोष्णोदकेन वा ।
सर्पिषा वापि लेह्यं तु दधिमण्डेन वा पुनः ॥ २९ ॥

·प्रयोगखण्डः। अस्थिसन्धिगतं वायुं स्नायुमज्जाश्रितं तथा । गृध्रसी च कटिस्तम्भं मन्यास्तम्भ हनुग्रहम् ॥ ३० ॥ ये च कोष्ठगता रोगास्तांश्च सर्वान् प्रणाशयेत् । आभाय चूर्णमेतत्तु सर्वव्याधिविनाशनम् ॥ ३१ ॥ अतिसारे कपित्थाष्टकम् । यवानीपिप्पलीमूलचातुर्जातकनागरैः । भरिचन्द्रयवाजाजीधान्यसौवर्चलैः समः ॥ ३२ ।। रक्षाम्लधातकीकृष्णाबिल्वदाडिमदीप्यकैः । त्रिगुणैः पदसितायुक्तैः कपित्थाष्टगुणैः कृतः ॥ ३३ ॥ चूर्णोऽतिसारग्रहणीक्षयगुल्मगलामयान् । कासश्वासाग्निसादा पीनसारोचकाञ्जयेत् ॥ ३४ ॥ ग्रहण्यां द्वितीयं कपिरथाष्टकम् । कपित्थत्रुटिवराङ्गविश्वौषधं धान्यका चव्याजाजीयवान्यश्च तुल्यांशकाः। मरिचदहनदाडिमं धातकी चुत्रिका बिल्वसौवर्चलं पिप्पलीमूलवृक्षाम्लकम् ॥ ३५ ॥ अपरमपि कपित्थाष्टकं षङ्गणा पिप्पली सर्वतुल्यांशका शर्करा । ग्रहणिनाशनं पहिसन्दीपन कासहृद्रोगगुल्माशंसां नाशनम् ॥ ३६ ॥ ग्रहण्यां दाडिमाष्टकम् । कर्पोन्मिता तुगाक्षीरी चातुर्जातं द्विकार्षिकम् । यवानीधान्यकाजाजीग्रन्थिव्योषं पलांशकम् ॥ ३७॥ पलानि दाडिमादष्टौ सितायाश्चैकतः कृतः । कपित्थाष्टकवचायं गुणैः स्यादाडिमाष्टकः ॥ ३८ ॥ १. मरिचानिजलाजाजी.' इति पा०।

·गदनिग्रहः । [ चूर्णाधिकारः अतिसारे द्वितीयं दाडिमाष्टकंचूर्णम् । दाडिमस्य पलान्यष्टौ चातुर्जातं पलद्वयम् । अजाजीनां पलार्ध तु पलार्थ धान्यकस्य च ॥ ३९ ॥ पृथक्तुपालिकान् भागांत्रिकटोग्रन्थिकस्य च । त्वपक्षीरी वालकं चैव दद्यात्कर्षसमान् भिषक् ॥४०॥ शर्करायाः पलान्यष्टावेकीकृत्य विचूर्णयेत् आपातीसारकासनस्तथा हृत्पार्श्वभूलनुत् ॥ ४१ ॥ हृद्रोगमरुचिं गुल्मं ग्रहणीमशिमार्दवम् । प्रयुक्तो नाशयत्याशु चूर्णोऽयं दाडिमाष्टकः ॥ ४२ ॥ गलगेगे एलाद्यं चूर्णम् । एला त्वग्दलनागपुष्पमरिचं स्यापिप्पली नागरं भागैः स्यात्क्रमवार्धितः किल युतं सर्वैश्च तुल्या सिता । एतचूर्णमजीर्णगुल्मजठरेऽप्यर्शसु हृद्रोगिषु कासश्वासिषु रक्तपित्तिषु हित कोष्ठामयध्वंसनम् ॥४३॥ अरोचके वृद्धलाद्यं चूर्णम् । वृद्धैला पिप्पलीमूलं चव्यचित्रकनागरम् । मरिचं दीप्यकं चैव वृक्षारलं चाम्लतसम् ॥ ४४ ॥ अजमोदाऽजगन्धा च कपित्थं चार्घकार्षिकम् । अत्यन्तपरिशुद्धायाः शकरायाश्चतुष्पलम् ॥४५॥ चूर्ण सेव्यमिदं पुम्भिः परमं रुचिवर्धनम् । प्लीहकासमथाशीसि श्वासशूलं वर्मि ज्वरम् ॥ ४६ ।' निहन्ति दीपयत्यग्निं बलवर्णकरं परम् । वातानुलोमनं हृद्यं कण्ठजिहाविशोधनम् ॥ ४७ ।। अरोचके कर्पूराद्यं चूर्णम् । कर्पूरचोचकङ्कोलजातीफलदलाः समाः । लवङ्गोषणनागाहकृष्णाशुण्ठयो विवर्धिताः ॥ ४८ ॥ ५ - सूक्ष्मैला' इति पा० ।

·३.] प्रयोगखण्डः। चूर्ण सितासमं हृद्यं रोचनं क्षयकासजित् । वैस्वर्यश्वासगुल्माश्छर्दिकण्ठामयापहम् ॥ ४९ ॥ प्रयुक्तं चान्नपाने हि भेषजद्वेषिणां वरम् । अरोचके त्वगेलाचं चूर्णम् । त्वगेलाव्योषधान्याम्लनागकेसरजीरकम् । लवलीफलकोलं लवङ्ग जातिपत्रिका ॥ ५० ॥ भागानेषां समान् कृत्वा दधाद्विगुणितां सिताम् । ईपत्कर्पूरसंयुक्तं चूर्ण रुचिकरं परम् ॥ ५१ ॥ गुल्मे त्रिलवणाद्यं चूर्णम् । त्रिलवणहपुपाजमोदाजगन्धावचाहिडपाठोपकुञ्चीशटीजीर- काजाजिकुस्तुम्बरीवाष्पिकाः कारवी तुम्बरुः स्वर्जिका याव- शूको जा पौष्करं दाडिम तिन्तिडीकं विडङ्गानि मार्गी वरी वेधको, मिशिमरिचगजोपकुल्याऽभयाः पञ्चकोलं निकुम्भा विशाला यवानी मुराद च तत्सर्वमेका चूर्णीकृतं बीजपूराड़के- नासकृनावितं यः पिबेत्मातराहारकालेऽथवा मासमात्रं हिताशी नरः, प्लुतमशिशिरचारिणा जीर्णपद्येन तक्रेण मूत्रेण कोलाम्भ- सा मस्तुना सर्पिषौष्ट्रेण दुग्धेन कौलत्थरषेण वा शारनिश्चोत- तोयेन वा दाडिमस्यैव वाराऽऽत्मवानेभिरेवौषधैः साधितं वा घृतं, हृदयगुदकटीयकृत्प्लीज तस्य शूलं प्रणश्येत्तथा गुल्मविष्टम्भ- दुर्नामकृच्छोदराध्मानहिध्मारुचिश्लीपदवासकासाः प्रपतुं च शक्तो भवेत्पावकः पाश्यमानानि पाषाणचूर्णान्यपि ॥ ५२ ॥ अरोचके सूक्ष्मैलाद्यं चणम् । सूक्ष्मैला केसरं त्वक्च पत्रं तालीसकं तुगा । पृथ्वीका दाडिमं धान्यं जीरकं च द्विकार्षिकम् ॥५३॥ पिप्पल्यः पिप्पलीमूलं चव्यचित्रकनागरम् । १ अत्र दण्डकाख्यश्छन्दः । तत्र प्रथमं द्वौ नगणी, अनन्तरं द्वाविंशती रंगणा ज्ञेयाः।

·गदनिग्रहः [ चूर्णाधिकारः मरिचं दीप्यकं चैव वृक्षाम्लं साम्लवेतसम् ॥ ५४ ॥ अजमोदाजगन्धे च दधित्यं चेति कार्षिकम् । चूर्णमग्निमदं ह्येतत्परमं रुचिवर्धनम् ॥ ५५ ॥ अरोचके लवाद्यं चूर्णम् । लवङ्गकङ्कोलमुशीरचन्दनं नतं सनीलोत्पलकृष्णजीरकम् । एला सकृष्णाऽगुरुभृङ्गकेसरं कणा सविश्वा नलदं सहाम्वुना ॥ ५६ ॥ कर्पूरजातीफलवंशरोचनाः सितार्धमागं सकलं तु चूर्णितम् । सुरोचनं तर्पणमग्निदीपनं बलपदं वृष्यतमं त्रिदोषजित् ॥ ५७ ॥ उरोविबन्धं तमकं गलग्रह सकासहिध्मारुचियक्ष्मपीनसम् । ग्रहण्यतीसारमथासृजः क्षयं प्रमेहगुल्मांश्च निहन्ति सत्वरम् ॥ ५८ ॥ अरुचौ द्वितीयं लवङ्गाद्यं चूर्णम् । लवङ्गजातीफलपिप्पलीनां भागं समं कर्षमितं प्रकुर्यात् पलामेकं मरिचस्य दद्यात्पलानि चत्वारि महौषधस्य ॥१९॥ सितासमं चूर्णमिदं प्रयुक्तं प्रसह्य रोगान् प्रवलानिहन्यात् । कासक्षयारोचकमेहगुल्ममर्शासि चोग्रान्ग्रहणीमदोषान् ॥ ६०॥ हृत्कण्ठनासावदनप्रबोधं करोति सन्दीपयते च वह्निम् । तृतीयं लवाद्यं चूर्णम् । लवङ्गकङ्कोलकणावराङ्गतालीसचव्यत्रुटिग्रन्थिकौन्त्यः । ऐलेयशृङ्गी लवली तुरङ्गी सकेसरा सोषणपत्रिका च ।। ६१ ॥

·प्रयोगखण्डः ! द्विदाडिमं तिन्तिडिकोलमम्लं रोत्वचा तूणभवं च तैलम् । कपमानानि पलं च शुण्ठ्याः र्शनी कलांशसमशर्करोग्यम् ६२ लबनकायो लचिपचिदाता दुनिया क्षयरोगहन्ता । बानिसबर्थन एपों पर भोज्यो पाहताय ।। ६३ ।। रक्तपित्त बन्दनाचे चूपन् । चन्दन नलदं रोघाशीर प्रशसरम् । नागपुष्पं तथा दिल्लं मनास्त लशकरम् ।। ६४ ॥ हीवर चव पायाच कुटजस्य फलं वचम् । शृङ्गवरं विपा चैव धातकी च रसाञ्जनम् ॥ ६५ ॥ आत्रास्थि जम्बुसारंच तथा मोचरसः स्मृतः । नीलोत्पलं समजाच सभेला दाडिमत्वचः ।। ६६ ।। चतुर्विशतिमेतान समभागानि कारयेत् । तन्दुलोदकसंयुक्तं क्षौद्रेण सह योजयेत् ।। ६७ ॥ चलता चामीणां स्तम्भनं पराच्यते । अश्विभ्यां विहितं पूर्व रक्तपित्तविनाशनम् ।। ६८ ।। हित लोहितवित्तिभ्यो हर्शस्छु लोहितेषु च । तमोमूझेप दृष्टानां तृषार्तानां च दापयेत् ॥ ६९ ।। प्रतिश्याय व्यापादिचूर्णम् । व्योपचित्रकतालीसविन्तिडीकान्लवेतसः। जीर चव्यैश्च तुल्यांशैः पादैस्त्वत्रुटिपत्रकैः ।। ७०।। व्यापादिकमिदं नाम पुराणगुडसंयुतम् । पीनसश्वासकासनं रुचिस्वरकरं पाम् ।। ७१ ॥ .4 १ कपुरवल्लीसंभूतं तोय तूगोद्भवं विदुः । महानिकरणं तच दन्तदायका परम ॥' इति हस्तलिखितपुस्तक टिप्पणामुपलभ्यते । चूतभवं च वकर. इति पा० । २ शशी कपूरः।

·गदनिग्रहः । [चूर्णाधिकारः शोषे खाडवं चूर्णम् । पिप्पलीनां शतं चैक द्वे शते मरिचस्य च । सिता पलचतुष्कं च नागरार्धपलं तथा ॥ ७२ ॥ धान्यसौवर्चलाजाजीत्वगेलाश्चाधकार्षिकाः। कोलदाडिमवृक्षाम्लयवान्यश्चाम्लवतसः॥७३॥ कार्षिकांचूर्णयेत्सर्वान् हृद्यं त्वन्नमरोचकम् । प्लीहहृद्रहणीदोषपञ्चकासनिवहर्णम् ॥ ७४ ॥ खाडवं नाम गुल्मार्तिविबन्धानाहशूलनुत् । शोषे महापाडवं चूर्णम् । तालीसोषणचव्यनागलवणैः सर्वैः समांशैस्ततो द्विघ्नैर्ग्रन्थिकतिन्तिडीकहुतभुक्त्वग्जीरकृष्णायुतैः । विषैलाबदराम्लवेतसघनर्धान्याजमोदायुतै- स्यशैर्दाडिमबीजपादसहितैः श्रेष्ठः सिता(शकः ॥ ७५ ।। कण्ठास्योदरहृद्विकारशमनः कायाग्निसन्दीपनो गुल्माध्मानविसूचिकागुदरुजाश्वासकृमिच्छर्दिहा । कासारुच्यतिसारमूढमरुतां हृद्रोगिणां कीर्तित- श्रूर्णोऽयं भिषजामतीव दयितः ख्यातो महापाडवः ॥ ७६ ॥ अरोचके दाडिमायं चूर्णम् । द्वे पले दाडिमादष्टौ खण्डाघोषात्पलत्रयम् । त्रिसुगन्धिपलं चैकं चूर्णमेतच्च कारयेत् ॥ ७७ ॥ रोचनं दीपनं स्वयं पीनसश्वासकासजित् । कासे लघुतालीसाधं चूर्णम् । मरिचं चैव तालीसं नागरं पिप्पली शुभा ॥ ७८ ॥ यथोत्तरं भागद्धया त्वगेले चार्धभागिके । पिप्पल्यष्टगुणा चात्र प्रदेया सितशर्करा ॥ ७९ ॥ श्वासकासारुचाहन्ति चूर्ण दीपनकं परम् ।

·३.]
प्रयोगखण्डः
हृत्पाण्डुग्रहणीदोषप्लीहशोफज्वरापहम् ॥ ८॥
छद्यतीसारशूलनं मूढवातानुलोमनम् ।
कल्पयेद्गुटिकां चैव चूर्ण पक्त्वा सितोपलाम् ॥ ८१ ॥
गुटिका ह्यग्निसंयोगाच्चूर्णाल्लघुतरा मता।
गुल्मे शार्दू चूर्णम् ।
भागवृद्धयोत्तरं हिगुवचाविडमहौषधम् ॥ ८२॥
यवानामभयां चैव चूर्ण मस्त्वादिभिः पिबेत् ।
विबन्धानाहशूलार्शोव श्वासोदरापहम् ॥ ८३ ॥
ग्रहणीरोगशूलघ्नं शार्दूलं नाम दीपनम् ।
उदरे नारायणं चूर्णम् ।
यवानी त्रिफला धान्यं हपुषा सोपकुञ्चिका ॥ ८४ ॥
पृथ्वीका पिप्पलीमूलमजगन्धा शटी वचा।
शताहा जीरकं व्योषं स्वर्णक्षीरी सचित्रका ॥ ८५ ॥
द्वौ क्षारौ पौष्कर भूलं कुष्ठं लवणपञ्चकम् ।
विडङ्गं च समांशानि दन्तीभागत्रयं तथा ॥ ८६ ॥
'द्वगुणे तु विचित्रे सातला च चतुर्गुणा ।
एष नारायणो नाम चूर्णो रोगगणापहः ॥ ८७ ॥
एतं पाप्य निवर्तन्ते रोगा विष्णुमिवासुराः ।
तक्रेणोदरिभिः पेयो गुल्मिभिर्वदराम्बुना ॥ ८८॥
सुरया बद्धवाते च वातरोगे प्रसनया।
दधिमण्डेन विट्सङ्गे दाडिमाम्बुभिरहसि ॥ ८९ ॥
परिकर्तेषु वृक्षाम्लैरुष्णाम्भोभिरजीर्णके ।
भगन्दरे पाण्डुरोगे कासे श्वासे गलग्रहे ॥ ९० ॥
दंष्ट्राविषे विषे मौले सगरे कृत्रिमे विषे ।
याहस्निग्धकोष्ठेन पेयमेतद्विरेचनम् ॥ ९१ ॥
उदरे हपुषाय चूर्णम् ।
हपुषां काञ्चनक्षीरी त्रिफला कटुरोहिणीम् ।
नीलिनी त्रायमाणां च सप्तलां त्रिवृतां वचाम् ॥ ९२॥

·गदनिग्रहः । [चूर्णाधिकारः काचलवणसिन्दूत्थे पिपली चेति चूर्णयेत् । दाडिमविफलामोसरतमुनमुखोदकः ॥ ९३ । पेयोऽयं सर्वगुलमेसु पलीहि सर्वोदरेषु च। विष्टेबाजीणेच सड्ने विषभाभिषु ॥ २४ ॥ सोनापाण्डुरोगेषु कामलायां हलीमके ! बातापितकोवान् विकारान् सनिवारयेत् ॥ १५ ॥ उदरे नाराचक चूर्णम् । विडङ्गामाजिकाठमत्रिफलाधान्य बचा। पनि पच क्षारी प्रन्थिक पुष्कर शटी ।। ९६ ॥ यवानी कुचिका विशाला धान्यकं बचा। शतपुष्पाऽजगन्धा चमतीरी सनीलिका ॥ ९७ ॥ हपुषा बिता दन्ती सातला द्विगुणोत्तरम । चूर्ण नाराचर्क पीतं मधामस्त्वम्लकाभिः । ९८ ।। गुल्माशोग्रहणीरोगान् श्वासं कासोदरे जयेत् । उदर सुवर्गसमके चूर्णम् । मरिचं पञ्चकोल चौक्षारी त्रिफला बचा ॥९९ ।। यवानी कुचिका हिकुतितिडीकान्लवेतसौ । प्रायन्ती दाडिमं धान्यमजगन्धा यवाग्रजम् ॥१०॥ कटुका कौटजं बीजं सैन्धवं च समं पृथक् । द्विगुणा त्रिता दन्तो काम्पलो नीलिकाऽभया॥१०॥ स्वर्णक्षीरी सहला च सर्वमेकत्र चूर्णयेत् । उष्ट्रभूत्र तथा गव्ये सप्ताह परिभावयेत् ॥ १०२ ।। द्विगुणां शर्करां चात्र दापयेत्तत्पिवेत्यहम् । गोमूत्रत्रिफलाक्षाररसैमः सुखाम्बुना ।। १०३ ॥ सुवर्णसमकं चूर्ण सर्वरोगार्तिभेषजम् । प्लीहानमुदरं हन्ति शुल्मं हृद्रोगमेव च ॥ १०४।। १ - भिन्नकोष्टेषु' इति पा. १ २ ' अजामूत्र' इति पा० । , ·] प्रयोगखण्डः। वाताष्टीलामथानाहं वयधु सर्वगात्रजम् । हलीम कामलां च पाण्डु मेहं ज्वरं तथा ॥ १०५ ।। कुष्ठे पटोलाचं चूर्णम् । मूलं पटोलस्य तथा रजन्यौ फलत्रिकं चेति समानि षट्च । स्यानीलिनी द्वित्रिगुणा विशाला कम्पिल्लकवापि चतुर्भिरंशः । चित्तथा पञ्चगुणेति योग पूर्णीकृतं दृष्टिमितं पिवेद्धि । कुष्ठेषु भूत्रेण तु रोहिणीन वित्रे गरे वाथ हलीमके च।।१०७॥ जातोदकान्यप्युदराणि हन्यात्पाण्ड्वामयाःश्वयथुममेहान् । इन प्रयोगं च पिवन हि कुष्ठी खादेवसैधन्वमृगद्विजानाम्१०८ कुष्ठे द्राक्षाचं चूतम् । द्राक्षा निशा च मञ्जिष्ठा त्रिफला देवदारु च। नागरं पञ्चमूले द्वे मुस्ता मधुरसा तथा ॥ १०९ ।। सप्तपणों ापामार्गः पिचुमन्दाटरूपको । विड चित्रको दन्ती पिप्पल्यो मरिचानि च ॥११०॥ एतेषां समभागानां कुष्ठी चूर्ण पलं पिवेत् । मासं गोमूत्रसंयुक्तं तथा कुष्ठात्प्रमुच्यते ॥ १११ ॥ आमवाते अलम्बुषाद्यं चूणम् । अलम्बुपाऽमृता शुण्ठी चित्रकत्रिफला कणा। यावन्त्येतानि चूर्णानि वृद्धदारु च तत्समम् ।। ११२ ॥ सूक्ष्मचूर्णीकृतान् सर्वान् स्वेच्छाहारविहारिणः । पिवतो मदिरातक्रकाश्रिकोष्णोदकैर्जयेत् ॥११३ ।। प्लीहानमामवातं च यकृत्पाण्डविचिकाः। उक्त काङ्कायनेनेदं चूर्णमाग्निकरं परम् ।। ११४ ॥ आमवाते द्वितीयमलम्बुषाद्यं चूर्णम् । अलम्बुषा श्वदंष्टा च त्रिफला नागरामृते यथोत्तरं भागवृद्धाः श्यामापूर्णं च तत्समम् ।। ११५ पिवेन्मस्तुसुरातक्रपयोमांसरसादिभिः । 'धन्वयवासकानां' इति पा० । २ 'त्रिकण्ट.' इति पा० ।

·१०२ गदनिग्रहः । [चूर्णाधिकारः आमवातं निहन्त्येतत्सशोषं वातशोणितम् । अलम्बुषादिकं चूर्ण बहुरोगविनाशनम् ॥ ११६ ॥ श्वासकासे विडङ्गाद्यं चूर्णम् । विडङ्गचित्रको मुस्ता ग्रन्थिकं देवदारु च । वराङ्गचविकाजाजीविभीतकफलानि च ॥ ११७॥ शुण्ठी खदिरसारश्च मेषशृङ्गी सपिप्पली । भार्गी शृङ्गी तथा छत्रा करो मरिचानि च ॥११८॥ एतानि समभागानि सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् । उष्णेन वारिणा पीतं हन्ति श्लेष्मगलामयान् ॥११९॥ हृद्रोगांश्चैव कासांश्च कण्ठरोगांश्च दारुणान् । अन्ये च कफजारोगा विलयं यान्ति तत्क्षणात्॥१२०॥ मन्दामौ वडवानलं चूर्णम् । सैन्धवसमूलमगधाचव्यानलनागरं हरीतक्यः । क्रमवृद्धममिद्धिं करोति वडवानलं चूर्णम् ॥ १२१ ।। मन्दाग्नौ द्वितीय वडवानलं चूर्णम् । पथ्यानागरकृष्णाकरअवेल्लाग्निभिः सितातुल्यैः । वडवानलं जरयति बहुगुर्वपि भोजनं चूर्णम् ॥१२२ ॥ प्रहण्यामनिमुख चूर्णम् । त्रिकटुत्रिफलाभागाः पञ्चषद् च पृथक् चव्यचित्रकयोः। बिडसैन्धवसौवर्चलमेकवित्रीणि कर्षाणि ॥ १२३ ॥ इति चूर्ण ग्रहणीगदगुदजोदरगुल्मशूलघ्नम् । जनयति च जातवेदसमल्पभुजामेतदनिमुखम् ॥१२४॥ गुल्मे द्वितीयमभिमुखं चूर्णम् । चित्रकहपुषाग्रन्थिकसैन्धवसौवर्चलाजमोदाभिः। बिडधान्यशटीपुष्करकचूंराजाजितिन्तिडीकैश्च ॥१२५॥ चव्ययवानीदाडिमपृथ्वीकैलाम्लवेतसैश्च समैः । अग्निमुखोऽयं चूर्णः काञ्जिकमस्तूष्णवारिसीधूनाम्१२६ ·३.] प्रयोगखण्डः । पीतोऽन्यतमेन नृभिर्गुल्मारुचिवह्रिसादशूलानि । दुर्नामप्लीहोदरकफवातगदान्विनाशयति क्षिपम् ॥१२७॥ गुल्मे बृहदग्निमुखं चर्णम् । द्वौ क्षारौ चित्रका पाठा विडङ्गं लवणानि च । सूक्ष्मैला तगर भार्गी कारवी हिड्नु पौष्करम् ॥१२८॥ शटी दार्वी त्रिवृन्मुस्ता वचा चेन्द्रयवास्तथा। धात्रीजीरकक्षाम्लश्रेयस्यः सोपकुञ्चिकाः॥१२९ ।। अम्लवेतसमम्लीका दाडिमं सकटुत्रयम् । भल्लातकाजमोदे च यवानी सुरदारु च ॥ १३०॥ अभयाऽतिविषा चव्या हपुषाऽऽरग्वधस्तथा। तिलमुष्ककशिग्रूणां कोकिलाक्षपलाशयोः ॥ १३१ ॥ क्षारा अमूनि तुल्यानि सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् । लोहकिटं च सप्ताह तप्तं गोमूत्रसेचितम् ॥ १३२॥ विद्वान्मुभावितं कृत्वा योगेऽस्मिन्मक्षिपेत्ततः। मातुलुङ्गरसेनैव भावयेत्तु दिनत्रयम् ॥ १३३ ॥ दिनत्रयं तु शुक्तेन तथाऽऽकरसेन च । सुभावितं ततः कृत्वा भक्तमध्ये प्रयोजयेत् ॥१३४॥ एषोऽग्निकल्पचूर्णस्तु नाशयत्यचिराद्दान् । अजीर्णकं तथाऽनाहं पञ्च गुल्मान् सुदुस्तरान्।।१३५॥ ग्रहणीपाण्डुरोगांश्च श्वासकासांश्च दारुणान् । प्रतिश्यायं क्षयं शोषं विद्रधि कफवातजाम् । उदराण्यंत्रवृद्धिं च षष्ठीला वातशोणितम् । कुष्ठानि च विशीर्णानि सन्निपातं सुदुर्जयम् । अर्शासि वातरक्तं च कुष्ठमन्त्रस्य वृद्धिताम् ।। अपस्मार तथोन्मादं विभ्रमं च मदात्ययम्॥१३६॥ प्रणुदत्युल्बणानेतानष्टमग्निं च दीपयेत् । समस्तव्यञ्जनोपेतं भक्तं कृत्वा तु भोजने ॥१३७॥ ।

·गदनिग्रहः । [ चूर्णाधिकारः प्रदद्यादस्य पूर्णस्य विडालपदक भिषक् । ततस्तद्रवतां याति कोणत्वं च पचते ॥१३८|| एप चामिछुवर्ण पूर्णराजो निगद्यते । ब्रह्मणा निर्मित वैष वश्विभ्यां परिकीर्तितः॥१३९।। आममान्य वैश्व नरं चूर्णम् । लवणयवानीदीप्य कपिप्पलीनागरमुत्तरोत्तर वृद्धम् । सर्वसमांशा पथ्या चूर्गों वैश्वानरः साक्षात् ॥१४०॥ गुल्मे द्वितीय वेश्वानरं चूर्णम् । सैन्धवलवगात्कौ द्वौ च यवान्यास्त्रयोऽजमोदायाः । पिपल्याश्थापि पलं पश्चकपाणि शुण्ठ्याश्च ।। १४१॥ द्वादश हरीतकीनां चूर्णमिदं कारयेच्लक्ष्णम् । मघोष्णोदकयूपैः पिबेद्धि तक्रेण सर्पिपा वापि।।१४२॥ गुल्मे तथा रुजायां पार्योदरबस्तियोनिशूलेषु । वातानुलोमनकर चूर्ण वैश्वानरं नाम ॥१४३॥ गुल्मे तृतीय वश्वानरं चूगम् । माणिमन्थस्य भागौ द्वौ यवान्यास्तद्वदेव च । भागास्त्रयोऽजमोदाया नागराद्भागपञ्चकम् ॥१४४॥ दश चैव हरीतक्याः सूक्ष्मचूर्णीकृताः शुभाः। मस्त्वारनालमयैश्च सर्पिषोष्णोदकेन वा ॥१४५॥ आमवातं जयेत्पीतं गुल्म हृद्भस्तिजं गदम् । वातानुलोमनं श्रेष्ठं चूर्ण वैश्वानरं स्मृतम् ॥१४६॥ अग्निदीप्त्यर्थ ज्वालामुखं चूर्णम् । हिङ्कम्लवेतसकटुत्रिकचित्रकेभ्यः सक्षारपौष्करफलत्रिकदाडिमेभ्यः । कर्षान्पृथग्गुडपलान्यवचूर्ण्य भुक्तो ज्वालामुखोऽयमनलस्य करोति दीप्तिम् ॥१४७॥ उदावते नाराचक चूर्णम् । हिङ्गु कुष्ठं वचा चैव स्वर्जिका विडमेव च । १ प्रत्येक कर्षमितानां हिङ्ग्वादीनां यावन्तः कांस्तावान्त गुडपलानीत्यर्थः ।

·३.] प्रयोगखण्डः । एको दावथ चत्वारस्तथाऽटो पोडशैव च ॥१४८|| यथाक्रमकृतान् भागांचूर्णमानाहभेदनम् । नाराचविवृतो वष योगो नाराचको मतः ॥१४९।। उदावर्तेयु शूलेषु गुल्मेवय भगन्दरे । हृद्रोगस्य प्रमहत्य योगोऽयं शमनः परः ॥१५०॥ सारस्तं चूर्णम् । कुष्टाश्वगन्धसैन्धवपिप्पलिमरिच द्विजीरकं शुष्टी। पाठाऽजमोदसहिता समभागा चूर्णिता च वचा १५१ प्रातमधुसर्पिभ्यां विडालपदमात्रमेतदवलिख । सप्ताह पथ्याशी कि मरमधुरस्वरो भवति मर्त्यः॥१५२॥ द्विगुणीकृते च तस्मिन्मेधावी भवति मिष्टवाक्यश्च । त्रिगुणीकृते च तस्मिञ्लोकसहली पटत्याशु ॥१५॥ दुर्मेधसः किलायं भिक्षोराचार्यलोकनेन । अप्रार्थितेन दत्तो योगवरो नन्दविहारे ॥१५४॥ वृहत्सारस्वत चूर्णम् । कुष्ठाश्वगन्धे लवणाजमोदे वे जीरके त्रीणि कटूनि पाठा । माङ्गल्यपुष्पी च समानि चूर्ण कृत्वा तु चूर्णेन वचोद्भवेन१५५ तुल्येन युक्तं बहुशो रसेन तद्भावितं ब्रह्मविनिर्मिताया। सार्पमधुभ्यां च ततोऽक्षमात्रं लिह्याभरः सप्तदिनं हिताशी१५६ सौस्वयमिच्छन्मनसश्च धैर्य मेधा तथेच्छन्द्विगुणं च कालम् । पठेनरः श्लोकसहत्रमहा तत्सयुक्तं त्रिगुणं च कालम् ॥१५७॥ सारस्वतमिदं चूण ब्रह्मणा निर्मितं स्वयम् । जगद्धिताय लोकानां दुर्मेधसां विचेतसाम् ॥१५८॥ अशोरोगे यवानिकाचं चूर्णम् । यवान्यतिविषा कुष्ठं वचा हिङ्गु हरीतकी । कत्तृणं रोहिने मुस्तं रास्ना विबुधदारु च ॥१५९॥ पिप्पल्यः शृङ्गवेरं च मरिच चव्यचित्रको ।

·गदनिग्रहः । [चूर्णाधिकारः मातुलुङ्गस्य मूलानि पालाशं मूलमेव च ॥१६०॥ त्रिफलाशटिसूक्ष्मैलाः पौष्करं त्वग्धरीतकी । अजाजी चेति तचूर्ण पिवेदुष्णोदकासवैः ॥१६१॥ एतदर्शीविवन्धानां प्रयोगादमृतोपमम् । श्वासकासे बिभीतकाचं चूर्णम् । विभीतक विषा चैच भद्रमुस्ता च पिप्पली । भार्गी च शृङ्गवेरं च सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् ॥१६२॥ तानि चूर्णानि पद्येन पीतान्युष्णोदकेन वा। नाशयन्ति तृणां शिमं श्वासकासापतन्त्रकान् ॥१६३॥ हिक्काकासे रेणुकाधं चूर्णम् । हरेणुश्चोरकं मुस्तं सूक्ष्मलाशटिनागरम् । खगेला पुष्कर शङ्गी हीरागरुकेसरम् ॥१६॥ यवान्यामलकी भार्गी पिप्पली सुरसा तथा। सिताचतुर्गुणं चूर्ण तत्पीतं लीढमेव वा ॥१६५।। अन्नपानमयुक्तं वा भक्षितं वापि केवलम् । कासहिकाज्वरश्वासपाचशूलं च नाशयेत् ॥१६६।। हिक्काश्वासे सुरसाद्य चूर्णम् । सुरसा चोरकं शृङ्गी सूक्ष्मैला पुष्करं शटी। पिप्पलीत्वग्बिडक्षारशुण्ठीहिङ्गम्लवेतसम् ॥१६७॥ भार्गी तामलकी जीवा वृक्षाम्लश्चेति चूर्णितम् । हिक्कावासविबन्धाःकासहत्पार्श्वथूलनुत् ॥१६८॥ तमकश्वासे शट्याद्यं चूर्णम् । शटीचोरकजीवन्तीत्वमुस्तापुष्कराह्वयम् । मुरसातामलक्येलापिप्पल्यगरुनागरम् ॥१६९॥ वालकं च समं चूर्ण कृत्वाऽष्टगुणशर्करम् । सर्वथा तमके श्वासे हिकायां च प्रयोजयेत् ॥१७०॥ दन्तरोगे तिक्तकं चूर्णम् । मुस्तं त्रिकटुकंपा त्वबीजं वत्सकस्य च ।

·३.]
प्रयोगखण्डः ।
पटोलकटुके निम्ब हरिद्रां धन्वयासकम् ॥१७१॥
जातीमवालभूनिम्बौ मधुकं सरसाञ्जनम् ।
आयमाणां गुडूची च त्रिफलां चेति चूर्णयेत् ॥१७२॥
चूर्णोऽयं तिक्तको नाम कवलः प्रतिसारणः ।
दन्तमूलास्यकण्ठस्थानोगानाशु व्यपोहति ॥१७३॥
दन्तरोगे पीतकं चूर्णम् ।
दापिटोलयष्टयाहप्रियङ्गतिविषा धनम् ।
त्रायन्ती नागपुष्पं च भूनिम्बस्तिक्तरोहिणी ॥१७॥
दाडिमत्वग्विभीतं च हरितालं मनःशिला।
साशानि त्रिभागांशं सशैलेयं रसाञ्जनम् ॥१७५।।
पीतक चूर्णमेतद्धि मध्वक्तं प्रतिसारणम् ।
दन्तमूलगलास्योष्ठजिह्वातालविकारिणाम् ॥१७६।।
गलरोगे कालकं चूर्णम् ।
गृहधूमं यवक्षारं पाठां व्योष रसाञ्जनम् ।
तेजोहां त्रिफलां रोधं चित्रकं चेति चूर्णयेत्॥१७७॥
सक्षौद्रं धारयेदेतद्गलरोगविनाशनम् ।
कालकं नाम चूर्णं तु दन्तास्यगलरोगनुत् ॥१७८॥
मुखरोगे द्वितीयं पीतकं चूर्णम् ।
मनःशिला यवक्षारो हरितालं ससैन्धवम् ।
दार्वी त्वकेति तचूर्ण माक्षिकेण समायुतम् ॥१७९॥
मूर्छितं घृतमण्डेन कण्ठरोगेषु धारयेत् ।
मुखरोगेषु च श्रेष्ठं पीतकं नाम चूर्णकम् ॥१८०॥
कासे जीवन्त्याद्यं चूर्णम् ।
जीवन्ती मधुकं पाठा त्वक्क्षीरी त्रिफला शटी ।
मुस्तैलापद्मकं द्राक्षा द्वे बृहत्यौ वितुन्नकम् ॥१८१॥
सारिवा पौष्करं मूलं कर्कटाख्या रसाञ्जनम् ।
पुनर्नवा लोहरजस्त्रायमाणा यवानिका ॥१८२॥

·गदनिग्रहः । [चूर्णाधिकारः भागीतामलकी वृद्धिविडङ्ग धन्वयासकम् । क्षारचित्रायव्यापलबेलसव्योपदार च ॥१८३॥ पूर्णीकृत्य सांसानि लेहयेन्मधुसरिया । पूर्ण पाविसल कुरवा पन्चकालाव्यपाहति ॥१८॥ अलिसारे भूनिम्बा चूर्णम् । পুলিশ ভ্যালযাল কালু। दौ चित्रकारकालिजत्वमाशान् पोडश वर्णयेत् ॥१८५|| चूर्ण मस्सना पीतं ब्रहणीदोषगुल्मनित् । कामलाज्वरपाण्डत्वमेहारुच्यतिसाराजित् ॥१८६॥ ग्रहण्या पाठाचं चूर्णम् । पाठामतितिषामुस्तव्योपनिम्बवत्सकाः । तिकाचित्रकदुस्पर्शास्तुल्यैस्तैः कुटनः समः ॥१८७॥ गुडशीताम्बुना पीतो ग्रहणीहाऽशिकारकः । ग्रहण्यां नागराचं चूर्णम् । नागरातिविधामुस्तं भूनिम्ब सरसाञ्जनम् । वत्सकत्वक्फले विल्वं पागं कटुकरोहिणीम् ॥१८८॥ पिवेत्सनाशक चूर्ण सलाद्र तण्डुलाम्बुना। पैतिके ग्रहणीदोषे रक्तं यचोपवेश्यते ॥१८९॥ राजयक्ष्मणि सितोपलाद्यं चुगम् । सितोपला तवक्षीरी पिप्पली बहुला त्वचम् ॥१९०॥ अन्त्यावं द्विगुणितं लेहयेत्क्षौद्रसर्पिषा । चूर्णकं प्राशयेश्चैतच्छ्वासकासकफातुरम् ॥ १९१ ॥ सुप्तजिह्वारोचकिन मन्दाग्निं पार्श्वशूलिनन् । हस्तपादांशदाहेषु ज्वरे रके तथोर्बगे ॥ १९२ ॥ योनिदोषे पुष्यानुग चूर्णम् । पाठा जम्ब्वायोमजा शिलोद्भेदो रसाउनम् । अम्बष्ठा मोचनियांसः समङ्गा पद्मकेशरम् ॥१९३ ·३.] प्रयोगखण्डः। वालिकातिविष विल्वं रोश्रो मुस्तं सगैरिकम् । कदकलं भरिवं शुष्ठी का रचन्दनः ॥ १९४ ।। कङ्गवत्सकानन्ताधातकीमधुकार्जुनम् । धुष्येयोवृत्य तुल्यानि वनानि कारयेत् ॥१९५॥ तानि क्षद्रिण संयोज्य पाययेत्तण्डुलान्छना। अभिनु चातिसारे रके यचोपवेश्यते ॥ १९६ ॥ दोषा दन्तकृता ये च बालानां तांश्च नाशयेत् । योनिहो रजोहोपं जलं श्वेतं सपाण्डुरम् ।। १९७ ॥ स्त्रीणां श्यावारुणं यच्च प्रसद्य विनिवर्तयेत् । चूर्ण पुष्यानुग नाम हितमात्रेयपूजितम् ।। १९८ ।। पाण्डुरोगे योगराजं चूर्णम् । त्रिफलायानयो भागास्त्रयस्त्रिकटुकस्य च । भागश्चित्रकमूलस्य विडङ्गानां तथैव च ॥ १९९ ॥ मुस्ताकम्पिलुयोर्भागो देयश्चापि पृथक् पृथङ् । पञ्चामजतुनो भागास्तथा रूप्यमलस्य च ॥२०॥ माक्षिकस्य तु शुद्धस्य लोहस्य रजसस्तथा । अष्टौ भागाः सितायाश्च तत्सर्व भक्ष्मचूर्णितम् ॥२०१।। माक्षिकेणाप्लुतं स्थाध्यमायसे भाजने शुभे। उदुम्बरसमा मात्र ततः खाद्ययानि ना ॥ २०२।। दिन दिने प्रयोकव्यं जीर्णे भोज्यं यथेप्सितम् वर्जयित्वा कुलत्यांध काकमाची कपोतकान् ॥२०३७ योगराजोऽयमाख्यातो योगोऽयममृतोपमः। रसायनमिदं श्रेष्ठं सर्वरोगहरं शिवम् ।। २०४ ॥ पाण्डुरोग विषं कासं यक्ष्माण विषएज्वरम् । कुष्ठान्यजरकं मेहान् श्वासं हिकामरोचकम् । विशेषाद्धन्त्यपस्मारं कामलां गुदजानि च ॥ २०५।। १०

·गदनिग्रहः। [चूर्णाधिकारः
कुठे त्रिफलाद्यं चूर्णम् ।
त्रिकलातिविषाकटुकानिन्बकलिङ्गवचापटोलानाम् ।
मागधिकारजनीद्वयपद्मकभार्गीमूवाविशालानाम्।।२०६॥
अनिम्बपलाशानां दधाद्विपलं विधिगुणा।
तैश्च समाना ब्राझी तच्चूर्ण सुतिनुत् परमम् ॥२०७ ।।
मन्दाना व्योषाधं चूर्णम् ।
सन्योषं क्रिमिजित्सपञ्चलवणं साजाजिकं साभयं
सक्षारं सहुताशनं सचविकं सग्रन्थिकं सत्रित् ।
एतच्चूर्णमुदविता प्रपिबतामुष्णेन वा वारिणा
वहिद्धिमुपैति सर्वगदजिद्धाजिष्णुतामावहेत् ॥ २०८ ॥
पाण्डुरोगे खण्डसमक चूगम् ।
त्रिफलाव्योपविल्वाब्दपिप्पलीभूलचित्रकैः
त्वगेलापत्रचविकातिन्तिण्डीकाम्लवेतसः॥ २०९ ॥
समांशैर्थातुमाक्षीकं सर्वैस्तुल्यं पदापयेत् ।
लोहचूर्ण समं तैश्च सर्वैः खण्डं समांशकम् ॥ २१० ॥
चूर्णितं मना लेख वटकान् वा समाक्षिकान् ।
भक्षयित्वा यथासात्म्यमनुपानं प्रयोजयेत् ॥ २११॥
नाशयेत्कुष्ठमालस्यं ममेहोदरकामलाः ।
पाण्डुरोग तथा कासं हलीमकशिरे रुजम् ।। २१२ ॥
पसेकमरुचि मूर्छा हुल्लासं मन्दवह्निताम् ।
रक्तपित्तं परीसर्प श्ववधु च नियच्छति ॥ २१३ ॥
शोफ पाठाचं चूर्णम् ।
पाठा सकृष्णा गजपिप्पली च निदग्धिका नागरचित्रको च।
सपिप्पलीमूलमजाजिरात्रिमुस्तं च चूर्ण सुखतोयपीतम् ।
इन्यात्रिदोष चिरजं च शोफ कुष्ठं च चूर्णस्य हि सुप्रयोगात् २१४
कुठे बांकुचिकाचे चूर्णम् ।
बाकुची त्रिफला वहिर्भल्लातश्च शतावरी ।
सिन्दुवारोऽश्वगन्धा च निन्दः पञ्चाङ्गसंयुतः ॥२१५॥

·३.] प्रयोगखण्डः। मासैकं भक्षितं हन्ति चूर्णमेषां समांशकम् । सर्वकष्टानि वातांश्च रोगिणां नात्र संशयः ॥ २१६॥ कुछ पृथुनिम्बाञ्चकं चूर्णम् । काले वश्छदसारपोजष्टमैनिन्वय तुल्यांश कृत्वा चूर्णमदः कबुनिवनिशाधान्यक्षपथ्यायुतः । पञ्चारिष्टमिदं पयोमधुरुष्णान्बुना वा पुमान् पीत्वा कालगरसमेहपिटिकाकुष्टादिभिर्मुच्यते ॥ २१७॥ कुष्ठे बृहपञ्चनिम्बर चूर्णम् । रसायनं प्रवक्ष्यामि ब्रह्मणाऽमिततेजसा । प्रोक्तं यच्च्यवनादिभिरुपयुक्तं महर्षिभिः ॥ २१८ ॥ पुष्पकाले तु निम्बस्य कुसुमानि समाहरेत् । फलकाले फलं चैव मूलं पत्रं त्वचं तथा ॥ २१९ ॥ चित्रकोऽथ विडङ्गानि व्याधिघातकशक्रजौ। भल्लातको हरीतक्यः शुण्ठी चामलकैः सह ॥ २२०॥ श्वदंष्ट्रा लोहचूर्ण च भृङ्गस्वरसभावितम् । अरिष्टखदिराभ्यां च भावयेत्पञ्चनिम्बकम् ॥ २२१॥ भावयित्वा पुनः पिष्टमेकस्थाने च कारयेत् । ततः कर्पमितां मात्रां सर्पिषा माक्षिकेण वा ॥ २२२ ॥ सुखाम्बुना वा तत्पीतं तत्क्षणादेव जीयति । हन्यात्कुष्ठानि सर्वाणि सप्त चैव महाक्षयान् ॥ २२३ ।। अशॉसि वातगुल्मं च खालित्यं पलितानि च । वातरक्तं विशेषेण चित्रं कुष्ठं तथैवं च ॥ २२४ ॥ कुष्ठनाशनमेतद्धि ब्रह्मणा गदितं पुरा । वातातपसहो ह्येष न चात्र नियमः कचित् ॥ २२५ ॥ ग्राम्यधर्म च कुर्वाणो भोजनं च यथेप्सितम् । मासमात्रोपयोगेन जीवेद्वर्षशतं पुमान् ॥ २२६ ॥ ।

·गदनिग्रहः । [चूर्णाधिकारः सर्वकामगसकोऽपि सर्वरोगः समुच्यते । षष्मासमुपयोगेन सरपि न दश्यते ।। २२७॥ वर्षमानोपयोगेन जीवेद्वर्षशतत्रयम् । नास्मात्परमात्यन्यत्कुष्टरोगस्य भेषजम् ।। २२८ ।। साध्यानि यानि कुष्टानि तान्येवातुं शकुवतः । निवर्तन्ते यथा कुद्धे सोपणे पवनाशिनः ॥ २२९ ।। मन्दानी लवणभास्करें चूर्णम् । पिप्पली पिप्पलीमूलं धान्यकं कृष्णजीरकम् । सैन्धवं च दिई चैव पत्र तालीसकेसरम् ॥ २३० ॥ एषां द्विपलिकान् भागान् पञ्च सौवर्चलस्य च । सारिवाजाजिशुण्ठीनामेकैकस्य पलं पलम् ॥ २३१ ।। खगेले चार्धभागे च सामुद्रात्कुडवृद्वयम् । दाडिमात्कुडवं चकं द्वे पले चाम्लवेतसात् ।। २३२॥ एतचूर्णीकृतं लक्ष्णं गन्धाढ्यममृतोपमम् । लवणं भास्करं नाम भास्करेण विनिर्मितम् ॥ २३३ ।। जगतोऽस्य हितार्थाय वात-लेमामयापहम् । तक्रमस्तुभुराभुक्तसीधुकाञ्जिकयोजितम् ।। २३४ ॥ जाङ्गलानूपमासेषु भक्ष्येषु विविधेषु च । मन्दानीनां खादयतां शको भवति पावकः ॥२३५ ॥ अशांसि ग्रहणीदोपशोषकुष्ठभगन्दरान् ॥ हृद्रोगमामदोपांच विविधानुदरस्थितान् ॥ २३६ ॥ पीहानं वातगुल्यं च श्वासकासोदरक्षयान् । शूलं च नाशयत्येतत्तुष्टो नृप इवापदः ॥ २३७ ।। परिणामले सामुद्रायं चूर्णम् । सामुद्र सैन्धवं क्षारौ रुचकं रामठं विडम् । दन्ती लोहरजः किट्ट त्रिवृत्सरणकं समम् ।। २३८ ।। Sear ·प्रयोगखण्डः। दधिगोमूत्रतोयैश्च मन्दपावकपाचितम् । तं यथाग्निवलं चूर्ण किंचिदुप्णेन वारिणा ।। २३९ ।। जाणे जीणे तु भुञ्जीत मांसादिस्निग्धभोजनम् । नाभिकूलमुरशूलं गुल्मलीहभवं च यत् । परिणामसमुत्थस्य शूलस्य च हितं परम् ॥ २४०॥ तुम्बर्वाद्यं चूर्णम् । चुर्ग तदेतदिति तुम्बरुपुष्कराह्व- पथ्याम्लवेतसविडं रुचक्र साहिङ्गु । सिन्धूद्भवेन सहित यववारिपीतं शूलापतन्त्रकविकारहरं यदुक्तम् ।। २४१ ।। शले हिङ्ग्वष्टकं चूणम् । व्योषाजमोदयुतजीरकयुग्मसिन्धु- चूर्ण सरामठविभागमिति भयुक्तम् । हिमबष्टकं हरति हजठरान्तराल- शूलानि गुल्मगुदजग्रहणीविकारान् ॥ २४२ ॥ अरोचके द्वितीयं हिङ्ग्वष्टकं चूर्णम् । त्रिकटुकमजमोदा सैन्धवं जीरके द्वे समधरणधृतानामष्टभो हिङ्गुभागः । प्रथमकवलभुक्तं सर्पिषा चूर्णमत- जनयति जठराग्निं वातशुल्म निहन्ति ॥२४३।। मन्दाग्नौ रामठाध चूर्णम् । रामठं रुचकं बहिर्वचाजीरकनागरम् । विडङ्गचित्रका कुष्ठं कणामरिचवेतसम् ॥ २४४ ।। दीप्यकथेति सर्वाणि समभागानि कारयेत् । चूर्णमुष्णाम्बुना पीतं वक्षिवृद्धिकरं परम् ॥ २४५ ।। सर्वाङ्गमूळे चित्रकायं चूर्णम् । चित्रकः पिप्पलीमूलं पिप्पली गजपिप्पली । हिङ्गु पुष्करमूलं च दाडिमें कृष्णजीरकम् ।। २४६ ।।

·गदनिग्रहः । [ चूर्णाधिकारः
विडङ्गहपुषाधान्यशताबाहिङ्गुपत्रिकाः ।
चव्यान्लेवतसाजाजीवस्तगन्धाराटीवचाः ॥ २४७॥
तुम्बुरुधाजमोदा च यवानी रुचकं तथा ।
समभागानि सर्वाणि सर्वैस्तुल्यं तु नागरम् ।। २४८॥
सूक्ष्मचूर्ण ततः कृत्वा मातुलुङ्गेन भावयेत् ।
ततः कषमितां मात्रां पिवेदुष्णेन वारिणा ॥ २४९ ॥
मद्येन मस्तुना वापि यूषेणापि रसेन वा ।
जयेत्सर्वाङ्गजं शूलं कोष्टगं कुक्षिगं तथा ॥ २५० ॥
अर्शीजठरगुल्मघ्नं दीपनीयं विशेषतः।
चित्रकाद्यमिदं चूर्णमामवातहरं परम् ।। २५१॥
मन्दाग्नौ सैन्धवाद्यं चूर्णम् ।
सिन्धुसौवर्चलव्योषपथ्याजीरकचित्रकैः ।
विडङ्गयावशूकाबपाक्यग्रन्थिकरोमकैः ।। २५२ ।।
त्रिवृच्चव्ययुतैचूर्ण तक्रेणाम्लाम्बुना पिवेत् ।
कल्पितं वह्निदीप्त्यर्थ मातरुत्थाय मानवः॥ २५३ ॥
वातव्याधौ सामुद्राथं चूर्णम् ।
सामुद्रसौवर्चलसैन्धवानां क्षारो यवानामजमोदभागः ।
हरीतकीपिप्पलीशृङ्गवेरं हिङ्गुर्विडङ्गं च समानि कुर्यात्॥२५४॥
एतानि चूर्णानि घृतप्लुतानि भुञ्जीत पिण्डान् प्रथमं तु पञ्च ।
अजीर्णवातं ग्रहगुल्मवात वातप्रमेहं विपमं च वातम् ।
सकामले पाण्डुविसूचिके च श्वासं च कासं च हरेत्मयुक्तम्२५५
नारसिंह चूर्णम् ।
प्रस्थं शतावरीचूर्ण प्रस्थं गोक्षुरकस्य च ।
वाराह्या विंशतिपलं गुडूच्याः पञ्चविंशतिम् ॥ २५६॥
प्रस्थद्वयं तु भल्लाताचित्रकस्य दशैव तु ।
तिलानां लुञ्चितानां च प्रस्थं दद्यात्सुचूर्णितम् ॥२५७॥

·३.] प्रयोगवण्डः। यूपणस्य पलान्यष्टौ शर्करायाश्च सप्ततिः। माक्षिक शरार्धेन तदर्धेन च वै घृतम् ॥ २५८ ॥ शतावरीसमं देयं विदारीकन्दचूर्णकम् । एतानि सूक्ष्मचूर्णानि स्निग्धे भाण्डे निधापयेत्।।२५९।। पलार्धमुपयुञ्जीत यथेष्टं चात्र भोजनम् । एप मासोपयोगेन जरां हन्ति रुजामपि ॥२६०॥ वलीपलितखालित्यप्लीहव्याधींश्च पीनसान् । भगन्दरं मूत्रकृच्छ्रमश्मरी च भिनत्यपि ॥ २६१॥ अष्टादशैव कुष्ठानि तथाऽटावुदराणि च । प्रमेहं च महाव्याधि पञ्चकासान् मुदुस्तरान् ॥२६२ ।। अशीतिं वातजान् रोगांश्चत्वारिंशच्च पैत्तिकान् । विंशति श्लैष्मिकांश्चैव संसृष्टान् सानिपातिकान् । एताः सर्वा रुजो हन्ति वृक्षमिन्द्राशनियथा ॥ २६३ ॥ सकाञ्चनाभो मृगराजविक्रमस्तुरङ्गवेगो जलदौघनिःस्वनः । स्त्रीणां शतं गच्छति सोऽतिरम्यः मुरूपवान् सचवतां वरिष्ठः२६४ पुत्रान् संजनयेद्धीमानरसिंहनिभांस्तथा । नारसिंहेति विख्यातचूर्णो रोगगणापहः ॥ २६५ ॥ अतिसारे गङ्गाधरं चूर्णम् । अरलुकवनशुण्ठीधातकीविल्वरोध कुटजफलसमेतं मोचनिर्यासयुक्तम् । अतिविषजलपाठाः साहकारं च वीज मसृणमधुविमिश्रं तण्डुलाम्बुमपीतम् ॥ २६६ ।। कफोद्भवं मारुतपित्तसंभवं जयेदतीसाररयं तथाऽऽअजम् । प्रवृद्धगङ्गाधरनाम चूर्गक तथा हि दोष ग्रहणीभवं च ।। २६७॥ गुल्मे कटुत्रिकाद्यं चूर्णम् । कटुत्रिकं तितकरोहिणी घनं किराततितोऽथ शनकतोर्यवाः । ससप्तपर्णातिविषादुरालभाः पटोलमूलं सह त्रायमाणया ॥२६८

·गदनिग्रहः। [चूर्णाधिकारः
विडङ्गचव्यं सगुचि निन्वकं प्रियङ्गुनीलोत्पलरोधमञ्जनम् ।
सधातकीमोचरस फलत्रिक तथा नवं विल्वकपित्थसारिवम् ।
समाः स्युरेते द्विगुणं तु चित्रकं द्विरष्टभागं कुटजात्वचं ततः ।।
सुसूक्ष्मपिष्टं शिशिराम्चुयोजितं पिवन्मनुष्योऽर्धपलं गुडान्वितम्।।
बुभुक्षिते स्यान्मृदु भोजनं हिम निहन्ति गुल्मान्कफपित्तसंभवान्।।
ज्वरातिसारग्रहणींगदारुचीः प्रमेहमूत्रक्षयवर्मविद्रधीन् ॥२७०॥
अजीर्णपाण्डुक्षतकासशोफान् सदा प्रयुक्तः सगुडः कटुत्रिकः ।
स्थौल्ये व्योषाधं चूर्णम् ।
व्योपकट्टीवरागिविडङ्गातिविषास्थिराः ।
हिङ्गुसौवर्जलाजाजीयवानीधान्यचित्रकाः ॥ २७१ ॥
बृहत्यौ हपुषा पाठा निशे मूलं च केबुकात् ।
एषां चूर्ण समध्वाज्यं तैलं चापि दशांशकम् ॥ २७२ ॥
कलाभागैस्तु सत्तूनां युक्तं पीतं निहन्ति तत् ।
नृणां स्थौल्यादिकान्दोषान् कफमेदोभवांस्तथा ॥२७३।
हृद्रोगकामलावित्रश्वासकासगलग्रहान् ।
करोति बुद्धिं मेधां च सनस्यानेश्व दीपनम् ॥ २७४ ।।
अतिस्थौल्यादिकान् दोषान् रोगानन्यांश्च तद्विधान् ।
वातकासे विडङ्गाद्यं चूर्णम् ।
विडङ्ग नागरं रास्ना पिप्पली हिङ्गु सैन्धवम् ।
भार्गी क्षारश्च तचूर्ण पिवद्धि धृतमात्रया ॥ २७५ ॥
सकलेऽनिलजे कासे श्वासे हिध्मानिलार्तिषु ।
गुल्मे वचाद्यं चूर्णम् ।
वचा वत्सकबीजं च कुष्ठं चित्रकमेव च ॥ २७६ ॥
पिप्पली शृङ्गवेरं च पाठा कटुकरोहिणी।
यवानी च पटोलं च सैन्धवातिविष तथा ॥ २७७॥
हपुषा चाजगन्धा च शटी पौष्करमेव च ।
एतानि समभागानि सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् ॥ २७८ ॥

·प्रयोगखण्डः ।
तत्र कर्षसमा मात्र पिवेदुष्णेन वारिणा।
गुल्मान् पञ्च च हृद्रोगान् कुक्षिशूलं च नाशयेत् २७९
पाण्डुरोग किराततिक्तकाचं चूर्णम् ।
किराततिक्तं सुरदार दाबी मुस्ता गुडूची कटुका पटोलम् ।
दुरालभा पर्पटक सनिन्वं फलत्रि वहिकनिकं च ॥२८॥
विडसारं च समांशतानि हायोरजोन विनितानि ।
इपद्धृतार्क मधुनाऽवलीमीसि शोप ग्रहणीनदोषम् ।
कुष्टानि कृच्छ्राणि हलीमकं च ज्वरांच घोरानथ पाण्डुरोगान् ।।
आमोद्भवान् वातसमुत्थितांश्च पित्तोद्भवांल्लेमसमुद्भवांश्च ।
दुष्टत्रणान्वै कफविद्रधींश्च श्वित्राणि हन्याच्छतशः प्रयोगः २८२
कुष्ठादी खण्डसमं चूर्णम् ।
त्रिफलाव्योपविल्वाब्दपिप्पलीमूलचित्रकैः ।
चाविकात्वचपत्रेलातिन्तिडीकाम्लवेतसैः।। २८३ ॥
समाश धातुमाक्षीकं सर्वैस्तुल्या सिता भवेत् ।
भक्षयित्वा यथासात्म्यमनुपानं प्रयोजयेत् ।। २८४ ॥
चूर्णितं अधुना लेछ वटकान् वा समाक्षिकान् ।
नाशयेत्कुष्ठमालस्यं प्रमहोदरकामलाः ॥ २८५ ॥
पाण्डुत्वं ग्रहणीदोषं हलीमकशिरोरुजम् ।
प्रसेकमरुचिं मूछी हल्लासं मन्दवहिताम् ॥ २८६ ।।
रक्तपित्त परीसर्प श्वयधुं चाङ्गतापकम् ।
जनयेत्माणमुत्साहं बलवस्थिराङ्गताम् ।। २८७ ।।
चूर्ण खण्डसमं नाम समस्तानाशयेद्दान् ।
कुष्ठे बाकुच्यायं चूर्णम् ।
पल्लानि संगृह्य दशेन्दुराज्या फलत्रयस्यापि समानमेतत् ।
विडङ्गसारस्य पलानि सप्त शिलोद्भवाऽर्थं च पुरस्थ चैकम्।।२८८
शतं च भल्लातकसत्फलानां पलं तथा पुष्करमूलनान्नः ।
पलत्रयं लोहभवं सुचूर्ण त्रुटिः पलार्थ हाथ कर्षभागान् ॥२८९॥

·गदनिग्रहः। (चूर्णाधिकारः
सपत्रकृष्णाधनयष्टिकानां सचित्रकान्धिककेशराणाम् ।
न्यग्रोधमूलोपणकुडमानामेकत्र संचूर्ण्य समं तु खण्डम् ॥२९०॥
खादेवथाग्निभयतस्तु मात्र कुष्टान्यशे पाण्यपयान्ति लाशम् ।
অহৰিা ঘৰ প্ৰস্তু সিখা মিণি !!
क्षयाश्च कृच्छुः खलु पाण्डुरोगः कण्ठासया विशांवरेव मेहाः।
उन्मादरोगज्वरनेत्ररोगा नासोद्भवा पञ्चविधाच गुरमाः ॥२९२.
बातमशीतिविकारं चत्वारिंशत्मदर्ज पितम्।
श्लेष्माणं विंशतिक विनाशयत्यति च दुष्मपि ॥ २९३ ॥
भवति रुचिरदौतिगौरवर्णो मनुष्यः
सबधिकशतवर्ष जीवतीह अगस्मन् ।
विघटितवनरोगो मासमात्रमयोगा-
घुवतिनयनहारी हृष्टपुष्टो वृषश्च ॥ २९४ ॥
उदरे भस्मार्कचूर्णम् ।
युगतुसंख्यानि दलानि भानोश्चत्वारि काण्डानि सुधाद्रुमस्य ।
सुरेन्द्रवल्या दश सत्कलानि पञ्चैव पत्राणि कुमारिकाया:२९५
चत्वारि वृन्ताकतरोः फलानि व्याघ्रीचतुःषष्टिफलानि युक्त्या।
पञ्चाङ्गमेकं हरिपर्णकन्दं सिद्धार्थतैलं च पलप्रमाणम् ॥२९६॥
यवाहसौवर्चलयोः पलं स्यात् धूर्तस्य वार्धेच फलं पलं हि ।
पलानि पञ्चैव शिवायस्य गोकण्टकं चापि वदन्ति वैद्याः २९७
गुरूपदेशादधिगम्य सम्यग्भाण्डे स्वबुद्धचाऽदलानि मुक्त्वा ।
सर्वाणि चान्यानि महौषधानि सिद्धार्थतेलेन विमिश्रितानि २९८
प्रक्षिप्य संरुद्धय मुखं तदीयं मृत्कर्पटं सन्धिषु वेष्टनीयम् ।
गम्भीरगर्ते कुहरे निवेश्य पच्छादनीयं छाणैः प्रभूतैः ॥२९९
उत्तार्य यत्नेन सुशीतलं तं क्षारं चतुर्भिः महरैः सुसिद्धम् ।
सूक्ष्मीकृतं जीरककर्षपर्टी मध्ये क्षिपेदर्धपलं क्षवस्य ॥ ३०० ॥
तदात्यवाते यथ पाण्डुरोगे भगन्दराजीर्णविसूचिकाम् ।
आनाहबन्धे ग्रहणीविकारे पाषाणिकाविद्रधिमूत्रकृच्छे ॥३०१॥

·प्रयोगखण्डः।
तक्रेण कांयमिदं प्रदेयं भस्मार्कचूर्ण दाघिमस्तुना वा ।
वाले सकासे हृदयापरोधे कन्टग्रहे जीर्णगुडेन देयम् ॥ ३०२
तैलेन शूले मधुनोदरेषु गुल्मप्रकोपे फलपूरकेण ।
साँचीरकेणाय सदा प्रयोज्यमुणेन सर्वत्र जलेन देयम् ॥३०३
यथा मृगेन्द्रो द्विपदर्पहन्ता वज्रं यथा भूधरमध्यभेदि ।
अयं तथा योगवरो जनानां निहन्ति दुष्टानपि रोगसंघान् ३०४
योगमदीपा मुनिभिः पुराणैनिवेदितो मूलमसौ हितानाम् ।
अनेन भीमादपि गाढवाहिनरो भवेत्पथ्यहितोपचारैः ॥३०५॥
असि पूतीकरजाद्यं चूर्णम् ।
पूतीकरचमूरणसुरताडकरजसिन्धुजातानाम् ।
पथ्यामुसलीशीतककुब्जामीनां च तुल्यांशम् ॥ ३०६ ॥
चूर्ण तक्रेणैनं पिवतस्तेनैव चानतो भुक्तम् ।
पकफलानीव तरोरीसि पतन्ति मासेन ॥३०७॥
गुल्मे यवक्षाराय चूर्णम् ।
यवक्षारं यवानी च पिबेदुष्णेन वारिणा ।
एतन वातनं मूलं गुल्मथैव चिरोत्थितः ।। ३०८ ॥
भिद्यते सहाराण पवनेन यथा धनः।
जीणे रसैस्तु सुजीत शाशलाबकतैत्तिरः ३०९ ।।
ज्वरातिसारे व्योपाद्यं चूणम् ।
व्योपं वत्सकवीजं च निम्बभूनिम्बमाकंवम् ।
चित्र रोहिणी पाठा दावी चातिविया समाः॥३१॥
सूक्ष्मचूर्णीकृताः सर्वास्तत्तुल्या बत्सकवचः ।
सर्वमेका संयोज्य प्रपिवत्तण्डुलाम्बुना ॥ ३११ ।।
सक्षौद्रं वा लिहेदेतत्पाचनं ग्राहि भेषजम् ।
अववि हन्ति तृष्णां च ज्वरातीसारनाशनम् ॥३१२॥
कामलां ग्रहणीदोषान् गुल्मं प्लीहानमेव च ।
प्रमेहं पाण्डुरोगं च श्वयधुं च विनाशयेत् ॥ ३१३ ॥

·१२० गदनिग्रहः। [ चूर्णाधिकारः शोफे कृष्णाय चूर्णम् । কিলিংক- पाटानिशाकरिकणामगधाजटानाम् । पूर्ण करोष्णसलिलैबलोय पीतं नातः परं श्वययुरोगहरं नराणाम् ॥ ३१४ ॥ वासहदो गोपिचकं चूर्णम् । हेड सौवर्चलं विश्व दाडि सालवेतसम् । हन्ति श्वासं च हृद्रोगमिदं स्याद्रिगुपञ्चकम् ॥ ३१५ ।। शोषे तिलाधं चूर्णम् । तिलकर्कन्धुलाजानां चूर्ण मध्वाज्यलेहिनः । क्षीरानुपानं मासेन शोपत्रं नास्त्यतः परम् ।। ३१६ ॥ वर्मरोगे बिल्वमूलाचं म् । मूलं विल्वकपित्थयोररलुकस्यागेव॒हत्योर्द्वयोः দুলানিংহ্মাহনালিস্মাৎ। कृष्णाग्रन्थिकवेल्लपञ्चलवणक्षाराजमोदान्वित पीतं कालिककोणतोयमथितपूर्णीकृतं वजित् ३१७ सर्वमेहे विन्द्र वाद्यं चूम् । इन्द्रयवतीक्ष्णबीनासौवर्चलयावशूककर्षांशम् । पूर्वापाठाशुण्ठोचितुरष्टांशकैमागः ॥ ३१८ ।। हिवर्धकर्षयुक्त पेयामण्डेन दना वा । नाशयति सर्वमेहानीसि च द पयत्यनिम् ॥ ३१९ ॥ शुले शर्कराय चूर्णम् । मरिचं शर्कराहिङ्गु सूक्ष्मचूर्णीकृतं पिबेत् । सुखोदकेन तद्भयाशु शूलनममृतोपमम् ॥ ३२० ॥ आनाहे द्विरुत्तरं हिग्वाद्यं चूर्णम् । द्विरुत्तरं हिङ्गुवचाग्निकुष्ठं सुवर्चिका चैव विडङ्गचूर्णम् । सुखाबुनानाहनिशूधिकार्तिहमोगगुल्मोसमीरणनम् ३२१ पानीयच्छायायां मुस्ताचं चूर्णम् । मुस्ताजमोदबृहतीद्वयवाजिगन्धा- ·प्रयोगखण्ड: । १२१ द्विजीरकं दहनभृगविडङ्गरास्नाः। भूनिम्बनिम्बभववल्कलराजवृक्ष- सौवर्चलं त्रिकटुकं त्रिफला सभार्गी॥३२२॥ बुधाकराख्यो जरणः सकुष्ठस्तथाऽपरो मालवदेशजातः । नर्गुण्डिका सैन्धवमेथिके च मरीचमुण्डीमुशलीगुडूच्यः ॥३२३ वातव्याधि विमीच छायामपरदेशजाम्। निहन्ति सेवितं चूर्णगतेषां पथ्यभोजिना ॥ ३२४ ॥ मन्दाग्नौ शतपुष्पाद्यं चूर्णम् । शतपुष्पा विडङ्गानि सैन्धवं मरिचं समम् । चूर्णमुष्णाम्बुना पीतमनिसंदीपनं परम् ॥ ३२५ ॥ गुलमे नारायणं चूर्णम् । शतपुष्पावचाकुष्ठकारव्योऽजानिधान्यकम् । द्वौ क्षारौ पिप्पलीमूलं यवानी कुञ्चिका शटी ॥३२६।। स्वर्णक्षीयंजगन्धा च विशाला चित्रकः समम् । बृहदन्ती सप्तला च देया द्वित्रिचतुर्गुणाः ।। ३२७ ॥ नारायणमिति ख्यातं चूर्ण श्रेष्ठं विरेचने । गुल्मानाहविषाजीर्णश्वासकासगलग्रहान् ॥ ३२८ ॥ शोफार्थीग्रहणीदोपभगन्दरगदाञ्जयेत् । गुल्मे त्र्यूषगाद्यं चूर्णम् । त्र्यूषणत्रिफलाहिङ्गु कार्षिकं त्रितापलम् ॥ ३२९ ॥ सौवर्चलार्धकर्ष च पलाधं चाम्लतसम् । तचूर्ण शर्करातुल्यं मयेनाम्लेन पाययेत् ।। ३३० ॥ गुल्मपातिनुत्सिद्धं जीर्णे चास्मिन् नवौदनम् । मन्दाग्नौ सैन्धवाद्यं चूर्णम् । पालिकं सैन्धवं शुण्ठी द्वे च सौवर्चलात्पले ॥ ३३१ ।। कुडवांशानि वृक्षाम्लं दाडिमं पत्रमर्जकात् । एकै मरिचाजाज्योधान्यका चतुर्थिका ॥ ३३२ ।।

·१२२
गदनिग्रहः । [चूर्णाधिकारः
कृत्वा चूर्णमतो मात्रामनपानेषु दापयेत् ।
रुच्यं तदीपनं बल्यं पार्तिश्वासकासजित् ।। ३३३ ॥
आमातीसारे पिप्पल्याचं चूर्णम् ।
पिप्पली चन्दनं मुस्तमुशीरं कटुरोहिणी ।
पाठा वत्सकवीजं च हरीतक्यौ महौषधम् ॥ ३३४ ॥
एतदामसमुत्थानमतीसारं सवेदनम् ।
कफात्मकं सपित्तं च पुरीषं चाशु रोधयेत् ॥ ३३५ ।।
पीनसे चव्याद्यं चूर्णम् ।
चव्याम्लवेतसकटुत्रिकतिन्तिडीक-
तालीसजीरकरुजादहनैः समांशैः।
चूर्ण गुडममृदितं त्रिसुगन्धियुक्तं
वैस्वयंपीनसकफारुचिषु प्रशस्तम् ।। ३३६ ॥
कासेऽजमोदादिभस्मचूर्णम् ।
अजमोदा पलद्वन्द्वं हरिद्रा च बिडं तथा ।
सारस्तु खदिरस्यापि बौद्भिदं लवणं तथा ॥ ३३७ ॥
अभया पौष्करं भार्गी ह्येलाटङ्कणकट्फलम् ।
वृषापामार्गयोमूलं क्षारयुग्मं तथैव च ॥ ३३८ ॥
प्रत्येक पलमानानि रविपुष्पचतुष्पलम् ।
चूर्णीकृत्य ततो दद्यात्कुमारीरसभावनाम् ॥ ३३९ ॥
सान्तधूमं घटे दग्ध्वा चूर्णितं वस्त्रगालितम् ।
मधुना लीढमेतद्धि पश्चकासनिवारणम् ॥ ३४॥
दाहरोगे द्राक्षादिचूर्णम् ।
द्राक्षालाजसितोत्पलं समधुकं खजूरगोपीतुगा-
हीवेरामलकाब्दचन्दननतं ककोलजातीफलम् ।।
चातुर्जातकणं सधान्यकामिदं चूर्ण समां शर्करा
दत्त्वा शीतजलेन भक्षितमिदं पित्तं सदाहं जयेत् ॥३४१॥
मूर्छा छर्दिमरोचकं च प्रदरं पाण्डे भ्रमं कामलां
यक्ष्माणं समदात्ययं सतमकं तृष्णास्त्रपित्तं तथा॥३४२॥

·प्रयोगखण्डः । १२३ पाण्डुरोगे नवायसं चूर्णम् । त्र्यूषणत्रिफलामुस्तविडङ्गदहनाः समाः । नवायोरजसो भागास्तचूर्ण मधुसर्पिषा ।। ३४३ ॥ भक्षयेत्पाण्डुहृद्रोगकुष्ठाश शमनं परम् । राजयक्ष्मणि द्वितीयं बृहन्नवायसचूर्णम् । त्रिकटुत्रिफलैलाभिर्जातीकललवङ्गकैः ॥३४४ ॥ नवभागोन्मितैरेतैः समं तीक्ष्णं मृतं भवेत् । संचालोडयेत्क्षौद्रे नित्यं यः सेवते नरः ॥ ३४५ ॥ कासं श्वासं क्षयं मेहं पाण्डुरोगं भगन्दरम् । ज्वरं मन्दानलं शोफ संमोहं ग्रहणीं जयेत् ॥ ३४६॥ मन्दाग्नी शुण्ठ्याचं चूर्णम् । शुण्ठी ससौवर्चलचित्रकामयां सरामठां दाडिमसैन्धवान्विताम् । खादन्ति ये मन्दहुताशना भुवि भवन्ति ते वाडवतुल्यवह्नयः३४७ हृद्रोगे तिक्तकं चूर्णम् । मुस्तैलाचन्दनोशीरं यवानी व्योषवत्सकौ । फलं त्वक् कटुका दारु दावी त्वक्पर्पटस्तथा ॥३४८॥ पटोलपत्रं पड्ग्रन्था मूर्वाभूनिम्बशिकाः । त्रायमाणा च सौराष्ट्री मुरा प्रतिविषा समाः । तिक्तकं नाम हृद्गुल्मशूलनं सन्निपातनुत् ॥ ३४९ ॥ कुष्ठे लाक्षाचं चूर्णम् । लाक्षा दन्ती च मूर्वा मधुररसवचाद्वीपिपागद्रिकर्णी- प्रत्यपुष्पी विडङ्गं त्रिकटुकरजनीसप्तपर्णाटरूपम् । रक्ता निम्बं सुरतरु वचा पञ्चमूल्यौ च चूर्ण पीत्वा मासं जयति मितभुक् गव्यमूत्रेण कुष्ठम् ॥३५०॥ प्रहण्यां पञ्चामृतरसः । कर्ष रसाइन्धकतस्तथैव विमर्थ खल्वेऽभ्रकमेव तावत् । दद्यात्तथा ताम्रमयोरजश्च गव्येन चाज्येन विमृश्य किञ्चित् ३५१ ·गदनिग्रहः । [चूर्णाधिकारः पात्रे मन्दं वह्निना ज्वालयेत्तद्दधान्मात्रां रक्तिकैकमवृद्धया । यावन्मापो नाधिकंमानवेभ्यः कृत्वा बढेपनं हन्ति रोगान् ३५२ पाण्डुप्लीहोन्माददुर्नाममेहान् पित्तं साम्लं सातिसारं ज्वरं च । सद्यः शूलान् त्वग्ग्रहण्यामयं च रोगांश्चैवं मृतिकाया निहन्ति ३५३ अयं हि पञ्चामृतनामधेयो रसेन्द्रराजः क्षयरोगहारी । वातास्त्रमुग्रं श्वयर्थं च हन्यात्स्वयोगयुक्तः सकलान्विकारान् ३५४ पञ्चसमं चूर्णम् । पथ्यानागरजीरकाख्यरुचकैः श्यामान्वितैः पञ्चभि- शूर्ण पञ्चसमं समस्तगदहृत्कायाग्निसंदीपनम् । माणोत्साहविवर्धनं रुचिकर गुल्मन्नग्लीहापहं प्रत्याध्मानगरादिरोगशमनं सामानिले पूजितम् ॥३५५ ।। छयों बदराथं चूर्णम् । बदरत्रिफलानां च व्योषस्य च पलव्यम् । विधोः कर्षस्तु लाजानां पलद्वादशकं भवेत् ॥ ३५६ ॥ एलात्वपत्रकाणां तु पलं स्याद्वंशलोचना । पलाष्टकोऽम्लवेतश्च चतुष्पल उदाहृतः॥ ३५७॥ चूर्ण द्विगुणखण्डं तु हृद्यं वमिहरं परम् । यक्ष्माणं रक्तपित्तं च ज्वरं कासं च नाशयेत् ॥ ३५८ ॥ उदरे नवक्षारकं चूर्णम् । तुवरीटङ्कणव्योषसामुई सैन्धवं विडम् । काचं सौवर्चलं चव्यं क्षारश्चक्षुरकोद्भवः ॥ ३५९ ॥ एतानि समभागानि चूर्णीकृत्य प्रयोजयेत् । रक्तवातारुचिप्लीहोदररोगापनुत्तये ॥ ३६० ॥ मन्दानावजमोदाद्यं चूर्णम् । साजमोदलवणा हरीतकी शृङ्गवेरसहिता च पिप्पली। मधतक्रभृतशीतवारिणा चूर्णपानमुदराग्निदीपनम् ॥३६१॥ दन्तरोगे जातीपत्राद्यं चूर्णम् । जातीपत्रपुनर्नवातिलकणाकोरण्टपुष्पं वचा शुण्ठीदीप्यकपथ्यकाः समधृतं चूर्ण मुखे धारयेत् ।। --

·३.]
प्रयोगखण्ड: ।
वातघ्नं कफनाशनं कृमिहरं दुर्गन्धिशूलापहं
सद्यः शोफहरं च रक्तशमनं दन्तांश्च वजायते ॥३६२॥
कासे जातीफलाद्यं चूर्णम् ।
जातीफलं विडङ्गच चित्रकस्तगरस्तिलाः।
तालीस चन्दनं शुण्ठी लवङ्गं चोपकुञ्चिका ॥ ३६३ ।।
कपूरं चाभया धात्री मरिचं पिप्पली शुभा ।
एषामक्षसमान भागान् चातुर्जातकसंयुतान् ॥ ३६४ ॥
पलानि त्रीणि भृङ्गायाः शर्करा समयोजिता ।
मधुना चूर्णमेतत्तु कांध लेहयेत्तथा ॥ ३६५ ॥
जयेत्कासं क्षयं श्वासं ग्रहणीमग्निमार्दवम् ।
वातश्लेष्मोद्भवांश्चान्यान् प्रतिश्यायमरोचकम् ।। ३६६ ।।
एताः सर्वा रुजो हन्ति वृक्षमिन्द्राशनिर्यथा ।
दाडिमाद्यं चूर्णम् ।
दाडिमस्य पलान्यष्टौ शृङ्गवेरपलत्रयम् ।। ३६७ ॥
पलद्वयं पिप्पली च कोलचूर्ण पलद्वयम् ।
यवानी चाजमोदा च मिशिश्चैवाम्लवेतसम् ॥ ३६८ ॥
वृक्षाम्लं चविका चात्र ह्यभया च पलोन्मिता ।
सौवर्चलं च धन्याकं सूक्ष्मैला त्वक्तथैव च ॥ ३६९ ॥
ग्रन्थिकं मारिचं चात्र पत्रकं सतुगाह्वयम् ।
एषामर्धपलान् भागान सर्वैस्तुल्या सिता भवेत् ॥ ३७० ॥
एतत्याक् भोजनाचूर्ण दीपनं गुल्मनाशनम् ।
अशांसि ग्रहणीदोषमतीसारं प्रवाहिकाम् ।
पार्श्वशूलमथानाहं प्रमेहांश्च प्रणाशयेत् ॥ ३७१ ।।
मन्दानावामलक्यादिचूर्णम् ।
आमलकवह्निपथ्यामागधिकासैन्धवैः कृतं चूर्णम् ।
विनिहन्ति कण्ठरोग मन्दाग्निं रक्तपित्तमपि ।। ३७२ ।।
स्त्रीरोगे मेथिकाद्यं चूर्णम् ।
मेथिका शतपुष्पा च यवानी मधुयष्टिका ।
त्रिकटु त्रिफला मुस्ता त्रिजातं च पुनर्नवा ॥ ३७३ ॥

·१२६ गदनिग्रहः । [चूर्णाधिकारः ऋष्यमोक्ता समङ्गा च चन्दनं रक्तचन्दनम् । द्राक्षापुष्करमञ्जिष्ठाः समं चूर्ण प्रकल्पयेत् ।। ३७४ ।। घृतखण्डेन पक्तव्यं काले स्त्रीणां च दापयेत् । गर्भपदं च बन्ध्यानां स्त्रीणां बलविवर्धनम् ॥ ३७५ ॥ शमनं रक्तवातस्य पित्तोपद्रवनाशनम् । त्रिदोषे रुद्धगर्भे च परमं सुखकारकम् ॥ ३७६ ॥ कामवृद्धौ राजयोगः । अहिफेनं वत्सनामः केशरं चव्यचित्रकम् । धत्तूरभृङ्गशिग्रूणां बीजानि सितजीरकम् ॥ ३७७ ॥ अश्वगन्धाऽऽत्मगुप्ता च कलिङ्गकलवङ्गकम् । आकल्लकोऽजमोदा च मुशली च शतावरी ॥ ३७८ ॥ पिप्पली पिप्पलीमूलं चातुर्जातकसंयुतम् । कटाहे मधुना पक्त्वा कुर्यात्पूगोपमा वटीः ।। ३७९ ॥ भोजनानन्तरं वक्रे गुटी धार्या घटीद्वयम् । जातीपत्री विशेषेण धारणीया मुखे सदा ॥ ३८० ।। क्षाराम्लदधिवर्ज च कार्य भोजनमुत्तमम् । पण्डत्वं स्वल्पवीर्यत्वं हन्याच्छीतमिवानलः ॥ ३८१ ॥ अतिसारे प्रमेहे च मन्दानौ राजयक्ष्मणि । आमवाते महाबाते पाण्डुरोगे शिरोगदे ।। ३८२ ॥ प्लीहि पानीयजे रोगे सर्वाङ्गवात इष्यते । ईश्वरेण च संमोक्तः कार्तिकेयाय सुन्दरः ॥ ३८३ ।। एष द्वात्रिंशको नाम योगराजः प्रकीर्तितः । क्षये आभाचं चूर्गम् । आभा च धातुमाक्षीकं गिरिजं च त्रिजातकम् ॥ ३८४ ॥ जीरकर्षभको मेदा काकोली पुण्डरीयकम् । व्योषं च बालकं चैव पृथ्वी कालेयकं विडम् ॥ ३८५ ॥ एतानि समभागानि ह्यायसं द्विगुणं क्षिपेत् ।

·३.]
प्रयोगखण्डः।
१२७
शर्करा च समा देया मधुना सह लेहयेत् ३८६ ।।
क्षयमेकादशाकारं श्वास कासं तथैव च।
स्वरभेदं पार्श्वशूलं ज्वरं कम्पं च दारुणम् ॥ ३८७ ॥
रक्तनिष्ठीवनं तृष्णां पीनसं च हनुग्रहम् ।
हिमां च कण्ठरोगांश्च नाशयेन्नात्र संशयः ॥ ३८८ ॥
पिप्पल्याचं चूर्णम् ।
चत्वारि पिप्पलीनां तु पञ्च सौवर्चलोद्भवाः ।
जीरकस्य त्रयो भागाः शुण्ठ्या भागत्रयं तथा ॥ ३८९ ॥
सप्त सप्त स्मृता भागास्तीक्ष्णदाडिमसारयोः।
द्वौ भागौ तिन्तिडीकस्य चत्वारश्चाम्लवेतसात् ॥ ३९० ॥
षड्भागाः सैन्धवस्योक्तास्तथाऽ| हिङ्गुतः स्मृतः ।
निस्तुपानां विडङ्गानामेको भागः प्रकीर्तितः ॥ ३९१ ॥
तत्सर्वमेकतः कृत्वा सूक्ष्मचूर्ण तु कारयेत् ।
लवणं दीपनं चेदं वातश्लेष्मविकारनुत् ।
रुच्यमन्भेन संयुक्तं केवलं वा हितं तथा ॥ ३९२ ॥
मन्दानौ रुचकाद्यं चूर्णम् ।
रुचकमरिचशुण्ठीजीरकैर्भागवृद्ध-
विडलवणविभागः सैन्धवं चापि सार्धम् ।
कफपवनविकारे शस्यते वातगुल्मे
जनयति जठराग्निं भोजने चेत्सतक्रम् ॥ ३९३ ॥
मन्दाग्नौ सिंहणचूर्णम् ।
अर्धं हिङ्गुपलं पलं सुविमलं सौवर्चलं वे पले
प्रत्येकं मरिचाम्लदीप्यलवणाम्भोराशिजातान् क्षिपेत् ।
शुण्ठ्याश्च त्रिपलं चतुष्पलमपि स्याहाडिमं जीरक
श्रीमत्सिहणभूमिपालकथितं सेव्यं सदेदं बुधैः ॥ ३९४ ॥
अर्शसि सूरणादा चूर्णम् ।
सूरणं दहनं क्षारो मरिचं नागरं क्रमात् ।
अधिकमिदं चूर्ण क्षाराम्लाईकभावितम् ॥ ३९५ ॥

·१२८
गदनिग्रहः । [ चूर्णाधिकारः
हन्यादर्शासि शूलं च गुल्मप्लीहोदरकृमीन् ।
भुक्तं भुक्तं पचत्याशु शान्तमग्निं च दीपयेत् ।। ३९६ ॥
वातरोगे हरीतकीयोगः ।
धान्यकाधिकयुता हरीतकी हिङ्गुसैन्धवकणासुपूरिता ।
भक्षिता भवति वातरोगहा हन्त्यजीर्णमथ च क्षुधाकरी ॥३९७
विद्रधौ भूनिम्बाद्यं चूर्णम् ।
भूनिम्बार्धपलं निशापलयुतं दााः पले द्वे तथा
दाय॑र्धेन पुनर्नवां कुरु समां दाऊसमः प्रग्रहः ।
साधं दुर्लभया स्मृता तु कटुका योज्या तदर्धेन वे
ह्यश्मा निशया समानममृता पादाधिकं स्यात्पलम् ३९८
एतद्वत्सकसप्तकर्षसहितं मुश्लक्ष्णचूर्णीकृतं
वासायाः स्वरसेन भावितमिदं त्रीन् सप्त वा वासरान् ।
भूयस्तद्गुडवारिणा प्रमुदितं पेयं पुरःस्थे रवौ
धेतद्विद्रधिरोगिणां विजयकृत् चूर्ण तु गुह्योत्तमम् ॥ ३९९।।
ज्वरे किराततिक्ताद्यं चूर्णम् ।
किराततिक्त त्रिफलापटोलं तितेन्द्रबीजं सुरदारु दादी।
व्योषं शटीचन्दनयुग्मनिम्वं दुरालभाचन्दनपनकं च ॥४००॥
पुनर्नवोशीरविषागुडूचीत्रायन्तिकापिप्पलिमूलतुल्यम् ।
चूर्ण विलिद्यान्मधुनाऽथ वारा तथाऽनुपानंतमृतारसो वा ४०१
ज्वरं पुराणं विनिहन्ति शीघ्रं तृतीयकं वा वमिदाहयुक्तम् ।
चातुर्थकं चास्यगतांच रोगान् सपीनसं कामलमाशु हन्ति४०२
कासे दुरालभायं चूर्णम् ।
दुरालभां शटी द्राक्षां शृङ्गवेरं सितोपलाम् ।
लिह्यात्कर्कटशृङ्गीं च कासे तैलेन वातजे ।। ४०३ ।।
ग्रहण्यां पिप्पलीमूलाद्यं चूर्णम् ।
समूला पिप्पली क्षारौ द्वौ पञ्चलवणानि च ।
मातुलुङ्गाभयारास्नाशटीमरिचनागरम् ॥ ४०४ ।।
चूर्ण समांशकं कृत्वा पिवेत्यातः सुखाम्बुना ।
श्लेष्मके ग्रहणीदोषे बलवर्णाग्निवर्धनम् ॥ ४०५ ॥

·३.] प्रयोगखन्डः । १२९ ग्रहण्यां कुठेरकाद्यं चूर्णम् । कुठेरकचामलकी यवानी फलत्रिकं चैव कटुत्रिकं च । वृन्ताकगण्डीरवप सनिम्वं कुष्ठं तथा चेन्द्रयवा विडङ्गम् ४०६ बीजानि दद्यानिचुलस्य दार्ची दुरालभा तितकरोहिणी च । दूर्वाग्रगन्धाऽतिविषा गुडूची किराततिक्तं गजपिप्पली च ४०७ सर्वाण्युपाहत्य तु चूर्णमेषां भागांशयुकं लवणं द्विरंशम् । अयोरजः स्यात्रिगुणं च युक्तं फलत्रिकं स्याचतुरंशयुक्तम् ४०८ चूर्णीकृतं तद्धृतभाजनस्थं पिवेच्च मद्येन सुखोदकेन । चूर्ण यथासात्म्यबलानुरूप प्लीहाग्निसादारुचिपार्श्वशूलम् ४०९ प्रमेहकुष्ठानथ पाण्डुरोग हृद्रोगगुल्मं विषमज्वरं च । भगन्दरं श्वासगदांच हन्यात सुद्धस्तरान् वातकफोद्भवांस्तु एतद्धि चूर्ण बलमांसकारि योजस्करं रोगगणापहारि ॥४१०॥ शोफे अयोरजशूर्णम् । कुडवं त्रिफलायास्तु पिप्पलीकुडवं तथा। विडङ्गमरिचाभ्यां तु द्वे पले च समावपेत् ॥ ४११ ॥ पलं पलं तु कुर्वीत दन्तीचित्रकयोरपि । गुडूचीपिप्पलीमूलकुष्ठानां च पलं पलम् ॥ ४१२ ।। शृङ्गवेरपले द्वे तु पञ्च चव्यापलानि च । शेषाण्यपलानि स्युर्यानि वक्ष्यामि तत्त्वतः ॥ ४१३ ।। गोक्षुरकः स्थिरा रास्ना मधुकं देवदारु च । वचा चातिविषा चैव सुस्तकं कटुरोहिणी ।। ४१४ ॥ कट्फलं सारिखे द्वे च श्यामा भल्लातकानि च । पुनर्नवा त्वचं पत्रं तेजस्वती शतावरी ॥४१५ ॥ क्षुद्रा व्याघनखं चैव मञ्जिष्ठा कूटशाल्मलिः। निचुलं त्रिवृता भार्गी कुटजस्य फलं त्वचम् ॥ ४१६ ॥ एतदौषधसंभारं सूक्ष्मचूर्णं तु कारयेत् । यावन्त्येतानि चूर्णानि द्विगुणं स्यादयोरजः ।। ४१७ ॥

·0 गदनिग्रहः । [ चूर्णाधिकारः तदेकत्र कृतं शोफी मलिह्यान्मधुसर्पिषा । क्षीरं चानुपिवेद्युक्त्या निरनः क्षीरसेवनः ॥ ४१८ ॥ अयोरजसमित्येतत्ख्यातं सिद्धं रसायनम् । संवत्सरमयोगेण शतवर्ष च जीवति ॥ ४१९ ।। निहन्ति श्वयधु चोग्रं वृक्षमिन्द्राशनिर्यथा । अर्शासि पाण्डुरोगं च मन्दाग्निं कृमिकोष्ठताम् ॥ ४२०॥ भगन्दरं च पामां च कुष्ठान किटिभानि च । यस्मिन् यस्मिन् विकारे हि युज्यते त्वयसो रजः । तं तं निहन्ति वै रोगं देवारीन् केशवो यथा ।। ४२१॥ पाण्डुरोगे किराततिक्तादिलोहम् । किराततिक्तं सुरुदारु दारू मुस्ता गुडूची कटुका पटोलम् । दुरालभा पर्पटकं सनिम्बं कटुत्रिकं वतिफलत्रिकं च ॥४२२॥ विडङ्गकं चैव समांशकानि सर्वैः समं चूर्णमथापि लौहम् । सर्पिर्मधुभ्यां गुटिका विधेयाः सेव्या सदा वै बदरप्रमाणाः॥४२३ निहन्ति पाण्डं श्वयधुं प्रमेहं हलीमकं संग्रहणीमदोषम् । श्वासं च कासं च सरक्तपित्तमर्शासि चोर्वोहमामवातम्॥४२४ प्रबाहिकायां कुटजाद्यं चूर्णम् । कुटजत्वगिन्द्रयवान् पागं मुस्तं रसाञ्जनं शुण्ठीम् । बालं बिल्वमतिविषां कटुकं वै धातकीं समाहृत्य ॥४२५॥ मधुनाऽऽलोड्य निपीतं तण्डुलपयसा प्रवाहिकां हरति । अर्शासि गुदे शूलं पित्तरक्तातिसारं च ॥ ४२६ ॥ गुल्मे समशर्करं चूर्णम् । त्रिवृत्तुल्याऽर्धकर्षाणि हिङ्गुसौवर्चलत्वचः। श्रेष्टाम्लवेतसव्योषं सर्वैस्तुल्या तु शर्करा ॥ ४२७ ॥ समकं नाम तचूर्ण पिबेदुष्णेन वारिणा । गुल्मान् पश्च सहृद्रोगान् कुक्षिशूलं च नाशयेत् ॥ ४२८॥ तिलकर्कन्धुलाजानां चूर्ण मध्वाज्यसंयुतम् । शोषे तिलाद्यं चूर्णम् ।

·نيا प्रयोगखण्डः । मासेन हन्ति शोषं तु क्षीरं स्यादनुपानकम् ॥ ४२९ ॥ मन्दाग्नौ आमलकादिचूर्णम् । धात्रीभागैकमुक्तं च पथ्याभागत्रयं तथा। कणाभागत्रयं चैव द्वौ भागा चित्रकस्य च ॥ ४३० ॥ भागैकं सैन्धवस्यैतचूर्णमामलकादिकम् । क्षुधाकरमिदं चूर्ण मन्दाग्निं विनिवारयेत् ॥ ४३१ ॥ मन्दाग्नौ सौवर्चलाधं चूर्णम् । सौवर्चलं कणा शुण्ठी रामठं जीरकद्वयम् । मरिच चाजमोदा च ह्यम्लवेतसमेव च ॥ ४३२ ।। समभागामिदं चूर्ण मन्दाग्निविनिवारणम् । मन्दाग्नौ अमिचूर्णम् । सौवर्चल सैन्धवं च विडं क्षारः समांशकम् ॥ ४३३ ॥ द्विगुणा च कणा शुण्ठी जीरकं षड्गुणं तथा । अग्निचूर्णकमेतच्च वातमन्दामिवारणम् ॥ ४३४ ।। मन्दानौ सिंहणचूर्णम् । सौवर्चलं सैन्धवं च सामुद्रं मरिचं तथा । दाडिम सारकं चाम्लवेतसं समभागकम् ॥ ४३५॥ नागरं त्रिगुणं चैव जीरकं च चतुर्गुणम् । सिंहणं चूर्णमेतच्च मन्दाग्निविनिवारणम् ॥ ४३६ ॥ इति श्रीवैद्यसोढलप्रथिते गदनिप्रहे चूर्णाधिकारस्तृतीयः ।

·गदनिग्रहः।
[ गुटिकाधिकारः
अथातश्चतुर्थो गुटिकाधिकारः प्रारभ्यते ।
अग्निमान्द्येऽभयाद्या गुटिका ।
हरीतकीनां कुडवं यूपणाच्च पलत्रयम् ।
द्वे पले पिप्पलीमूलात्तथा चैवाम्लवेतसात् ॥१॥
चविकां चित्रकं धान्यमजाजी हपुषामपि ।
यवानी चाजमोदं च तिन्तिडीकं च दाडिमम् ॥२॥
सौवर्चलोपकुञ्च्यौ च पलिकानि प्रदापयेत् ।
त्वगेलापत्रकनकं कर्षाशं चात्र दापयेत् ॥ ३॥
गुडस्य च पलान्यत्र दापयेद्विगुणानि च ।
अभयागुटिका ह्येषा मन्दस्याग्नेस्तु दीपिनी ॥४॥
वातशोणितमानाहं गुल्मं पञ्चविध तथा ।
चतुरो ग्रहणीदोषानांसि पड्धिानि च ॥ ५ ॥
कासं क्षयं विवन्धं च शूलं हुज्जठराश्रयम् ।
भक्षिता नाशयत्येषा भोज्यं नियंत्रणं स्मृतम् ॥ ६ ॥
अर्शसि काकायनवटकः ।
पथ्यापञ्चपलान्येकमजाज्या जीरकस्य च ।
पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकनागरम् ॥ ७॥
क्रमेण पलवृद्धं हि यवक्षारपलद्वयम् ।
भल्लातकफलान्यष्टौ कन्दस्तद्विगुणो मतः ॥ ८॥
द्विगुणेन गुडेनैषां वटकानक्षसंमितान् ।
एकैकं भक्षयेत्मातस्तक्रमम्लं पिबेदनु ॥ ९ ॥
वह्नि संदीपयत्याशु ग्रहणीपाण्डुरोगजित् ।
काङ्कायनेन शिष्येभ्यः शस्त्रक्षाराग्निभिविना ॥१०॥
कथितो वटको ह्येष गुदजानां विनाशनः ।
गुल्मे काकायनाटिका ।
शटी पुष्करमूलं च वहिं लवणपञ्चकम् ।
शृङ्गवेरं वचां चैव पलिकानि समाहरेत् ॥ ११ ॥

·प्रयोगखण्डः । त्रिवृतायाः पलं कुर्यात्रीन् कर्षानथ हिगुप्तः । यवक्षारपले द्वे च द्वे पले चाम्लवेतसात् ॥ १२ ॥ यवान्यजाजिमरिचं धान्याकं शीतपुष्पकम् । उपकुञ्चयजमोदे च वेषामष्टमिकां तथा ॥१३॥ मातुलुङ्गरसेनैता शुटिकाः कारयेद्भिपक् । तासामेकां विवेव वा तिशोऽथ च सुखाम्बुना ॥१४॥ अम्लैश्च मयः पातव्या घृतेन पयसा तथा । एषा काढायनेनोक्ता गुटिका गुल्मनाशिनी ॥ १५ ॥ अर्शीहृद्रोगशमनी कृमीणां च विनाशिनी । गोमूत्रयुक्ता शमयेत्कफगुल्मं चिरोत्थितम् ॥ १६ ॥ क्षीरेण पित्तगुल्मं च मधैरग्लैश्च वातिकम् । त्रिफलारससूत्रैश्च नियच्छेत्सानिपातिकम् ॥ १७ ॥ रक्तगुल्मे च नारीणामुष्टीक्षीरेण पाययेत् । गुल्मे निकुम्भाद्या गुटिका । निकुम्भरजनीपाठात्रिकटुत्रिफलाग्निकाः । बाला वृक्षकवीजं च चूर्ण स्यादनयो गुडः ॥ १८ ॥ पथ्य या सहितं चूर्ण गवां मूत्रयुतं पचेत् । घनीभूते वटी कृत्वा तां तु खादेदभुक्तवान् ॥ १९ ॥ गुल्मीमाग्निसादास्ता नाशयेयुरशेषतः । हृद्रोगं ग्रहणीदोष पाण्डुरोगं च दारुणम् ॥ २० ॥ विपन्धेऽभयावटकाः। पथ्याकडत्रिकविडङ्गदलत्वगेला: सन्धिकाः सनविकामलकाः समुस्ताः। অর্ধ সিম্বল আশা दन्त्याल पहुणसितामधुमोदकाः स्युः ॥ २१ ॥ विभेदनाय सुकुमारतराः मुहृद्याः मोकामगाहतविजिदिकारिणस्ते ।

·गदनिग्रहः।
[गुटिकाधिकारः
..
तावद्विरेचनकरा न भवन्ति याव-
दुष्णं पिवेन च नरः सलिलं यथेच्छम् ॥ २२ ॥
द्रोगगुल्मगुदजश्वयथुममेह-
पाण्ड्वामयोदरविकारभगन्दरमाः ।
स्थौल्याम्लवातविकृतिमशमार्थयेते
नृणां निपरिभरभयावटकाः मदिष्टाः ॥ २३ ॥
पाण्डुरोगे वाकगुटिका।
रोहिणी चिरविल्वश्च कुटजश्व फलत्रिकम् ।
मुस्तकं पिप्पलीमूलं यष्टया निम्वनागरम् ॥ २४ ॥
पक्त्वा कपायमेषां तु भावयेच शिलाजतु ।
शिलाजतुपलान्यष्टौ तावती सितशर्करा ॥ २५ ॥
वांश्याः कर्कटगृङ्गयाश्च मागध्याश्च पलं पलम् ।
धात्रीफलपलार्धं च व्याघ्रीमूलत्वचं तथा ॥ २६ ॥
पत्रत्वगेला गन्धार्थे दत्त्वा चूर्णानि कारयेत् ।
सं विमर्च यथान्यायं दद्यान्मधु पलत्रयम् ॥ २७ ॥
वर्तयेद्रटकानेतालुदुम्बरफलोपमान् ।
तत्रैकं भक्षयेत्कल्ये सानुपानं यथावलम् ॥ २८ ॥
विडङ्गरसयूषैश्च सुरारिष्टासवादिभिः ।
सारा दाडिमा लैा पथ्याभोजी पिबेन्नरः ॥ २९ ॥
स जयेत्पाण्डुरोगात्रदुष्टमेहगलग्रहान् ।
यक्ष्मकासांश्च वातादीन् श्वासशोपोदरामयान् ॥ ३०॥
रोगानीकपणाशार्थ सृष्टा भगवता पुरा ।
वज्रकेति समाख्याता वटिकेयं महागुणा ॥ ३१ ॥
नैव दद्यात्कृतघ्नाय नास्तिकायोद्धताय च ।
इष्टाय संप्रयोक्तव्या ब्राह्मणाय विशेषतः ॥ ३२ ॥
शुले शम्बूकाद्या गुटिका।
पलानि त्रीणि शम्बूकाल्लोहचूर्णात्पलद्वयम् ।
रसाञ्जनात्पलं चैकं लोहकिट्टात्पुनः पलम् ॥ ३३ ॥

·प्रयोगखण्डः।
शर्करां च समां सर्वैर्मधुना च परिप्लुताम् ।
सर्वमेतत्समात्य मोदकान्कारयेद्विपक् ॥३४ ।।
तान् भक्षयेत्मयत्वेन शूले गुल्मे दामये ।
पतिशूले विशेषेण शोक पाण्डूदरे अखे ॥ ३५ ॥
काले कृच्छ्रे च दुर्गति प्रमेहावारिद्धिषु ।
अभिमान्छो स्मृतिशे पीनसार्शवभेदके ॥ ३६
कल्याणनटकाः ।
विडङ्ग पिप्पलीमूलं त्रिफलाधान्यचित्रकाः ।
मरिचन्द्रयवानाजीविप्पल्यः श्रेयसी तथा ।। ३७॥
लवणान्यजमोदा च चूर्णितं कापिकं पृथक् ।
तिलहलं निपूर्ण भागौ चाटालोन्धितौ ॥ ३८ ॥
মাগী মৃত্যে যুভেন্যাদ্বতা থ
पक्त्वा मृगशिना खादेदुचार्योदुम्बरोपमान् ॥ ३९ ॥
गुडान् कृत्वा न चात्र स्याद्विहाराचारयन्त्रणा ।
मन्दामित्वं ज्वरं मूछी मूत्रकृच्छ्रमरोचकम् ॥ ४० ॥
अस्वनं च यकृच्छ्लं कार्स शोपं गरं विषम् ।
कुष्ठाश कामलामेहगुल्मोदरभगन्दरम् ॥ ४१ ।।
ग्रहणीपाण्डुरोगांश्च हन्युः पुंसवनाश्च ते ।
कल्याणका इति ख्याताः सर्वेष्ऋतुषु यौगिकाः ॥४२॥
क्षतक्षीणे एलाद्या गुटिका।
एलापत्रात्वचोऽर्धाक्षाः पिप्पल्यपलं तथा ।
सितामधुकखर्जूरमुद्रीकाश्च पलोन्मिताः ॥ ४३ ॥
संचूये मधुना युक्त्या गुटिकाः संप्रकल्पयेत् ।
अक्षतुल्यां ततश्चैकां भक्षयेत्ता दिने दिने ॥४४॥
कासं श्वास ज्वरं हिलां छदि मूच्र्छा मदं भ्रमम् ।
रक्तनिष्ठीवनं तृष्णां पार्श्वशूलमरोचकम् ॥ ४५ ॥
शोषप्लीहाट्यवातांश्च स्वरभेदं तथा क्षयम् ।
गुटिका तर्पणी वृष्या रक्तपित्तं च नाशयेत् ॥ ४६॥

·गदनिग्रहः ।
[गुटिकाधिकारः
क्षतक्षीणे सर्पिगुटिका।
विदारी च बला इस्वा पञ्चमूली पुनर्नवा ।
पञ्चानां क्षीरवृक्षाणा शुङ्गा मुष्टयंशका अपि ॥४७॥
एषां कपाये द्विक्षीरे विदार्या स्वरसांशके ।
जीवनीयैः पचेत् कल्कैरक्षमात्रैघृताढकम् ॥४८॥
सितापलानि पूतेऽस्मिञ्छीते द्वात्रिंशदावपेत् ।
गोधूमपिप्पलीवांशचूिर्ण शृङ्गाटकस्य च ॥ ४९ ॥
सक्षौद्रं कुडवं शीतं तत्सर्वं खजमूञ्छितम् ।
स्त्यानं सर्पिर्गुडान् कृत्वा भूर्जपत्रेण वेष्टयेत् ॥ ५० ॥
ताअग्ध्वा पलिकान्क्षीरं मचं चानुपिवेत्कफे।
शोष कासे क्षतक्षीणे श्रमस्त्रीभारकर्शिते ॥५१॥
रक्तनिष्ठीवने तापे पीनसे चोरसि क्षते ।
शस्ता पार्थशिरःशूले भेदे च स्वरवर्णयोः ॥ ५२ ॥
पाण्डुरोगे मण्डूरवटकाः।
मरिचं पञ्चकोलं च देवदारु फलत्रिकम् ।
विडङ्गमुस्तं तुल्यानि भागांस्तु पलसंमितान् ॥५३॥
यावन्त्येतानि चूर्णानि मण्डूरं द्विगुणं ततः ।
पक्त्वाऽष्टगुणिते मूत्रे घनीभूते तदुद्धरेत् ॥ ५४ ॥
वटकानक्षमात्रांस्तु पिवत्तक्रेण तक्रभुक् ।
पाण्डुरोग जयत्येष मन्दाग्नित्वमरोचकम् ॥ ५५ ॥
अर्शासि ग्रहणीदोपशोफमूत्रहलीमकम् ।
कृमि प्लीहानमुदरं हृद्रोगं चाशु नाशयेत् ॥५६॥
मण्डूरवटका ोते रोगानीकपणाशनाः।
पाण्डुरोगे द्वितीयो मण्डूरवटकः ।
त्र्यूषणं त्रिफला मुस्तं विडॉ चव्यचित्रकौ ॥५७॥
दाऊत्वमाक्षिको धातुर्ग्रन्थिकं देवदारु च ।
एषां द्विपलिकान् भागांशूर्ण कृत्वा पृथक् पृथक् ॥५८॥

·सह
४.]
प्रयोगखण्डः।
मण्डूरं द्विगुणं चूर्णाच्छुद्धमञ्जनसन्निभम् ।
मूत्रमष्टगुणं कृत्वा तस्मिंश्व प्रक्षिपेत्ततः ।। ५९ ॥
शनैः सिद्धं ततः शीता: कार्याः कर्षसमा गुडाः ।
यथानि भक्षणीयास्ते प्लीहपाण्डामयापहा: ।।६।।
ग्रहण्यर्होनुदश्चैव तक्रवाट्याशिनः स्मृताः।
शोषे क्षारगुटिका ।
शारद्रयं स्याल्लवणानि चत्वाययोरजो व्योषफलत्रिके च।
सपिप्पलीमूलविडङ्गसारं सुस्ताजमोदामरदारुविल्वम् ॥६१॥
कलिङ्गजं चित्रकमूलपाठे यष्ट्याह्वयं सातिविष पलांशम् ।
सहिङ्गुकर्ष त्वशु शुकचूर्ण द्रोणं तथा मूलकशुण्ठिकानाम् ॥६२
स्याद्धस्मानस्तत् सलिलेन सायनालोड्य यावद्धनममदग्धम् ।
वटीं ततः कोलसमानमानां कृत्वा सुक्षुष्कांविधिना तु युझ्यात ६३
प्लीहोदराचित्रहलीमकार्श पाण्ड्वामयारोचकशोषशोफान् ।
विभूधिकाशुल्सराश्मरीय सश्वासकासाः मणुदेसकुष्ठाः॥६४॥
कुष्ठे माणिभद्रबटक:
विडङ्गसारामलकामयानां पलं पलं स्यान्निष्टतापलानि ।
गुडस्य च द्वादश एप योगो मारून विशदुटिकोपयोगः ॥ ६५
इयं हि कुष्ठज्वरगुल्मपाण्डुता-
भगन्दर वासगरोदरार्शसाम् ।
प्रणाशनी यक्षपतिः स्वयं ददौ
समाणिभद्रः किल शाक्यभिक्षवे ॥६६॥
कुष्ठे साणिभद्रवटकः।
विडङ्गामलकं पथ्या पलांशं तत्समा त्रिवृत् ।
गुडं तु द्विगुणं दत्वा वटकास्त्रिंशदाचरेत् ॥ ६७ ॥
कुष्ठानि पिडकाीसि कृमिगुल्मोदराणि च ।
कासं श्वासं च शमयोद्विशेषान्माणिभद्रकः ॥ ६८॥

·गदनिग्रहः ।
[गुटिकाधिकारः
असि सूरणवटकाः।
पोडश मूरणभागा वढेरष्ठौ महापधस्यापि ।
अर्धेन भागयुक्तिमरिचस्य ततोऽपि चार्थेन ॥ ६९ ॥
त्रिफला कणा समूला तालीसारुष्करकृमिन्नानाम् ।
भागा महौषधसमा दहनांशा तालमूली च ॥ ७० ॥
भागः मूरणतुल्यो दातव्यो वृद्धदारुकस्यापि ।
भृङ्गले मरिचांशे चूर्णेऽस्मिन्योजयेन्मतिमान् ॥ ७१ ।।
द्विगुणेन गुडेन युतः सेव्योऽयं मोदकः प्रकामधनैः ।
गुरुवृष्यभोज्यरहितवितरेधूपद्रवान्कुरुते ॥ ७२ ।।
भस्मकमनेन जनितं पूर्वमगस्त्यस्य योगराजेन ।
भीमस्य मारुतेरपि येन ते महाशना जाताः ॥७३॥
अग्निवलवृद्धिहेतुर्न केवलं सूरणो महावीर्यः ।
प्रभवति शस्त्रक्षारामिभिर्विनाऽप्यसामेषः ॥ ७४ ॥
श्वयथुश्लीपदगरजिद्ग्रहणीं च कफानिलाज्जाताम् ।
नाशयति वलीपलितं मेधा कुरुते वृपत्वं च ॥७५ ॥
हिक्कां कासं श्वासं सराजयक्ष्मप्रमेहं च ।
प्लीहानमप्यथोग्रं हन्ति च रसायनं पुंसाम् ॥ ७६ ॥
अर्शसि लघुसूरणवटिका ।
चूर्णीकृताः षोडश सूरणस्य भागास्ततोऽर्धा नवचित्रकस्य ।
महौषधाडौ मरिचस्य चैको गुडेन दुर्नामजयाय पिण्डी ॥७॥
अझरोगे मरिचाचा गुटिका ।
मरिचपिप्पलिनागरचित्रकान्
क्रमविवर्धितभागसुचूर्णितान् ।
शिखिचतुर्गुणसूरणयोजितान्
कुरु गुडेन गुडान् गुदजच्छिदे ॥७८ ॥
अर्शसि कलिङ्गाद्या गुटिका ।
कलिङ्गलाङ्गलीकृष्णायष्टयपामार्गपिप्पली-।
भूनिम्बसैन्धवगुडैर्गुडा गुदजनाशनाः॥ ७९ ॥

·प्रयोगखण्डः
गुल्मे गुडवटकाः।
गुडविश्वौषधपथ्यामागधिकादाडिमैः कृता गुटिकाः ।
विनिहन्ति भक्ष्यमाणा गुल्मा वनिसादगदान् ॥ ८० ॥
अतिसारेऽभयाद्या वटकाः ।
अभयागुडपिप्पल्यः समांशा वटकीकृताः।
भक्षिता हन्त्यतीसारमर्श पाण्डामयज्वरान् ॥ ८१ ॥
सर्वातिसारेऽङ्कोलवाटिका।
पलमकोलमूलस्य पाठां दावी च तत्समाम् ।
पिष्ट्वा तण्डुलतोयेन वटिकामक्षसंमिताम् ॥ ८२॥
छायाशुष्कां पिबेक्षिम पिष्वा तण्डुलवारिणा ।
वातपित्तकफमायान् द्वन्द्वजान् सान्निपातिकान् ॥ ८३ ॥
हन्यात्सर्वातिसारांस्तु वटिकेयं प्रयोजिता ।
सर्वातिसारे बृहदकौलवटिका।
सदाय॑ङ्कोलपाठानां मूलं तु कुटजस्य च ।
शाल्मलेरथ नियोसो धातकीरोध्रदाडिमम् ॥ ८४॥
पिष्वाऽक्षसंमितान् कृत्वा वटकांस्तण्डुलाम्भसा ।
ततस्तु मधुसंयुक्तमेकैकं मातरुत्थितः ॥ ८५ ।।
पिवेदत्यन्तमापन्नो विधिसर्गेण मानवः ।
अङ्कालवटका नाम्ना सर्वातौंसारनाशनाः॥ ८६ ।।
अतिसारे कटुझाद्या गुटिका ।
पलानि दश कदङ्गाद्दे पले पद्मकत्वचः ।
स्थिराया बिल्वपेश्याश्च पलान्यष्टौ पृथक् पृथक् ॥ ८७ ॥
कटुकाहाञ्जनोशीररोधयष्टयाहमुस्तकान् ।
कालीयकं नखं चैव हरिद्रारक्तचन्दनम् ॥ ८८ ॥
करअफलचूतास्थिदाडिमत्वाग्वितुनकाः
केतक्यर्जुनपुष्पाणि वल्कान्यक्षमियालयोः॥ ८९ ॥
समगा शालबीजानि ग्रन्थि चाप्यरिमेदतः।
फलस्य, वत्सकफलं संक्षुध पलसंमितम् ॥ ९०॥

·गदनिग्रहः । [गुटिकाधिकारः द्विद्रोणं विपचेदम्भः पूत्वा काथं पचेदनु । पिण्डमक्षसमं तस्मादृतमादाय बुद्धिमान् ॥ ९१ ।। कारयेद्रुटिकां श्लक्ष्णां असतोऽधी सुखाम्बुना। अक्षतैलसंयुक्तां कफपित्तानिलातिषु ॥१२॥ केवले सभिपाते च ततस्तकं पिवेदनु । तक्रेणैवानुभुञ्जीत नरोऽतीसारपीडितः॥ ९३ ॥ मृत्युपाशान् जयेच्छीघ्रमियं सम्यक् भयोजिता । अतिसारसमुत्थानं मृत्युमप्यागतं जयेत् ॥ ९४ ॥ अहण्या चित्रकाद्या गुटिका । चित्रकं पिप्पलीमूलं द्वौ क्षारौ लवणानि च । व्यो हिङ्ग्वजमोदं च चव्यं चैका चूर्णयेत् ॥ ९५ ॥ गुटिका मातुलुङ्गस्य दाडिमस्य रसेन वा । कृता विपाचयलामं दीपयत्याशु चानलम् ॥ ९६ ॥ ग्रहण्यां क्षारगुटिका। द्वे पञ्चमूल्यौ त्रिवा निकुम्भा पाठा वचास्फोटबलाश्च राख्वा । सकारवीचित्रकमर्कमूलं पृथक् पृथक् तानि पलैर्दशाख्यैः॥९७ भस्मीकृतान्यम्भसि गालयित्वा पचेत्तुलां जीर्णगुडस्य सम्यक् । । पञ्चमूल्यौ यवशूकजं च क्षार तथा स्वर्जिकसंज्ञिकं च ॥९८॥ व्योपं वां चैव हरीतकी च पृथक् पलानां सह चित्रकेण । हिमवम्लभल्लातकमक्षतुल्यं विपाचयेत्क्षारगुडं यथावत् ॥९९॥ ततोऽक्षमात्रा गुटिका प्रयोज्या कायाग्निहीनैरबलैनरैश्च । सश्लेष्मकासारुचिगुल्मवृद्धौ कफश्च कण्ठोरसि यस्य तिष्ठेत् १०० कुष्ठममेहान् श्ववधु च हन्याद्वातामयप्लीहयकृद्भवांश्च । अन्नं हि युक्तं जरयेच शीधं युक्तो रसैः क्षारगुडप्रयोगः १०१ तालीसाद्या गुटिका। मरिच चव्यतालीसे पला(शानि नागरात् । अध्यधैं पिप्पलीमूलात्पिप्पल्याश्च पलं पलम् ॥ १०२॥ १ 'गुदोद्भवांश्च' इति पा० ।

·प्रयोगखण्डः।
कर्ष तु नागपुप्पस्य त्रुटीकर्षार्धमेव च ।
त्वपत्रोशीरकर्षस्तु चूर्णात्रिगुणितो गुडः ॥१०३ ॥
गुटिका ह्यक्षमात्रा च मद्ययूषपयोरसैः।
पीताऽम्भसाऽथवा मातः सर्वान् हन्यादुदोद्भवान् १०४
शुलं पानात्ययं छदि प्रमेह विषमज्वरान् ।
गुल्मं पाण्डुरुजं शोफं हृद्रोग ग्रहणीगदान् ॥ १०५॥
कासहिक्कारुचिश्वासकृम्यतीसारकामलाः।
मूत्रकृच्छं च मन्दानि हन्याच्छोकं च सा भृशम् ॥१०६
एतदेव भवेचूर्ण सिताचूर्णचतुर्गुणम् ।
सपित्तेषु विकारेषु विशेषेणामृतोपमम् ॥ १०७॥
सा चैव गुटिका पथ्याफलत्रयविशेषिता ।
शोफार्थीग्रहणीशोषपाण्डुशूलापहारिणी ॥ १०८॥
क्षयरोगे मरीचादिवटिका ।
मरीचपत्रतालीसचविकानांपलं पलम् ।
कृष्णातन्मूलयोनॆ द्वे पले शुण्ठीपलत्रयम् ॥१०९ ॥
चातुर्जातमुशीरं च कांश श्लक्ष्णचूर्णितम् ।
तत्र त्रिंशत्पलं दद्यात्कथितादमलाद्गुडात् ॥ ११० ॥
मरीचवटका ह्येते क्षयन्ना दीपनाः परम् ।
लवमाद्या गुटिका।
पलार्ध तु लवङ्गस्य तालीसत्रुटिवल्कलम् ॥ १११ ॥
यवानीचव्यकाजाजीधान्यकं च पलोन्मितम् ।
द्विपलं मारिचं कृष्णा वृक्षाम्लं साम्लवेतसम् ॥ ११२ ।।
कृष्णायाश्च जटा शुण्ठी पथ्या च कुडवोन्मिता ।
एतत्सर्व समाहृत्य त्रिगुणेन गुडेन तु ॥ ११३ ॥
ततोऽर्धपलिकाः कार्या गुटिकास्तु भिषग्वरैः।
वटीमेकां ततः खादेन्मघतकरसासवैः ॥११४॥
भक्षिता येन तस्याःपाण्डुहृत्पार्श्वशूलनुत् ।
कासगुल्मारुचिश्वासहिक्कामयगलग्रहान् ॥ ११५ ॥

·गदनिग्रहः । [गुटिकाधिकारः ज्वरातिसारं तन्द्रां च सेविता हन्ति वेगतः। कुठे तुवरास्थिवटकाः। हरीतकी कलिङ्गानि पटोलफलपुष्करम् ।। ११६ ।। बाकुची राजक्षय वधर्कमूलमेव च । आवर्तकीफलं चैव पाणबृद्धचा यथोत्तरम् ॥ ११७ ।। यावन्त्यानि तुल्यानि तुवरास्त्रांच संभवा । मज्जा खदिरसांसिद्धा गोमूत्रकथिता धुनः ।। १५८ ॥ एभिः कर्षमितां सर्वगुटिका कारयेद्भिप । भाश्यनामनु गोमूत्र विवेचाणि पलद्वयम् ॥ ११९ ।। जीर्णज्वरे ज्वरक्षीणे वृतमुष्णोदनं भजेत् । सप्ताह तिलतैलेन निष्पावकङसेवनम् ॥ १२० ॥ तक्रानुपानं मालं च तत्परं सर्वभुग्भवेत् । जयेलाराग्लवी च सर्वकुष्ठानि मानवः ॥ १२१ ॥ कुष्ठे खदिरादिवोटका। खदिराद्वीजकानिम्बात्कुटजाच्छालसारतः । पञ्चाशत्पलिकान् भागान् गोमूत्रस्याढकद्वयम् ॥१२२॥ जलद्रोणद्वये चापि मुगुप्स दिवसान् दा । दशरात्रस्थितं तत्तु कपायमनुसाधयेत् ॥ १२३ ॥ अध्यर्धाढकशेष तु पुनरग्नावधिश्रयेत् । चूर्णाकृतान्यथेमानि भेषजान्यत्र दापयेत् ॥ १२४ ॥ वरां भल्लातकं चैव विडङ्गानि बचां तथा । चित्रकावल्गुजौ चैव भागान् दशपलांशकान् ॥१२५।। काकमाच्यास्तु मूलानि पलानां पञ्चविंशतिम् । घनीभूतं तु तं ज्ञात्वा गुटिकां कारयेद्भिषक् ॥१२६ ॥ तां भक्षयेत कुष्ठातः पथ्यभाजी जितेन्द्रियः । कुष्ठानि नाशयत्येषा छिन्नानाणीव मारुतः ॥ १२७ ॥ 4 ·प्रयोगखण्डः । कुष्ठे विषगुटिकाः। त्रिफलाव्योषयष्याविषं तुल्यानि पेपयेत् । भृङ्गाम्बुना वटी कार्या लक्षणा चणकसमिता ॥१२८॥ एकैकां वर्धयेधावदवावस्मान वर्षयेत् आस्तिकेन कृतो योगो विजयद्रातजान् गदान ॥१२९॥ अशीति विंशति भवान्सस महाक्षयान् । अष्टादशैव कुष्ठानि सन्नमग्निं च दीपयेत् ।। १३० ।। कुष्टे लालीगुटिका। लागलीवितालोहचूर्ण दत्त्वा पलं पृथक् । त्रिंशत्तु गुटिकाः पथ्याः कार्या भृङ्गरसप्लुताः ॥१३१।। छायाशुष्कां च तत्रार्धा गुटिकां भक्षयेत्ततः। जीर्णे रसेन रूक्षेण पेया पूर्व ने भोजयेत् ॥ १३२ ॥ यन्त्रितो ब्रह्मचर्यायैः क्रमेण गुटिकामपि । खादेत्यातस्तु मासैकं भवेत्कामचरः क्रमात् ॥ १३३ ॥ एवं सर्वाणि कुष्ठानि जयत्यतिवलान्यपि । धीमेधास्मृतियुक्तस्तु नित्यं जीवेत्समाः शतम् ॥१३४॥ कण्ड्डां त्रिजातगुटिका। त्रिजातत्रिफलाव्योषं सूक्ष्मचूर्ण तु कारयेत् । तत्तुल्यं त्रिवृताचूर्ण शर्कराक्षौद्रमेव च ॥ १३५ ।। बडाऽत्र मोदकानेषां भक्षयेच यथाबलम् । विरेका प्रश्ले ह्येष तथा कण्डूविनाशनः ।। १३६ ॥ मुखरोगे खदिरगुटिका। तुलां खदिरसारस्य द्विगुणां त्वरिमेदतः प्रक्षाल्य जर्जरीकृत्य चतुद्रोणेऽम्भसः पचेत् ॥ १३७ ॥ द्रोणशेष कषायं तु पूत्वा भूयः पचेच्छनैः । ततस्तस्मिन्धनीभूते चूर्ण कृत्वाऽक्षभागिकम् ॥ १३८ । चन्दनं पद्मकोशीरं मञ्जिष्ठाधातकीपनम् । १'च' इति पा० ।

·गदनिग्रहः । [गुटिकाधिकारः प्रपौण्डरीकयष्ट्याहत्वगलापत्रकेसरम् ॥.१३९ ।। लाक्षा रसाअनं मांसीत्रिफलारोधवालुकम् । रजन्यौ फलिनीमेलां समझा कट्फलं वटम् ॥१४०॥ यवासागरुपत्तङ्गगैरिकाजनमावपेत् । लवङ्गजातिकोलजातीकोशान् पलोन्मितान् ॥१४॥ कर्पूरकुडवं चापि पुनः शीतेऽवतारयेत् । ततस्तु शुटिकाः कार्याः शुष्कास्त्वास्ये निधापयेत् १४२ तैलमेतेन करकेन कपायेण विषाचयेत् । शूलपवलाविभ्रंशशोषिर्यकृमिदन्तनुत् ॥ १४३ ॥ जाडयदौर्गन्ध्यतिक्तत्वमुखमक्लेदपाकजित् । गलशोषपरीदाहसादसंदोहलेपहृत् ॥ १४४ ॥ दन्तास्यगलपाकेषु सर्वेष्वेतत्परायणम् । मुखरोगे द्वितीया खदिरगुटिका । खदिरस्य तुलां शुद्धां जलद्रोणे विपाचयेत् ॥ १४५ ॥ अष्टभागेऽवशिष्टे तु पुनः कल्कं प्रदापयेत् । जातीक'रपूगानि सकोगलफलानि च ॥ १४६ ॥ इत्येषां गुटिका कार्या सुखसौभाग्यधनी । दन्तोष्ठमुखरोगेषु जिह्वाताल्वामयेषु च ॥ १७ ॥ मुखरोगे तृतीया खदिरगुटिका । कुडमलवङ्गपत्रत्वक्त्रुटिशङ्खाम्बुजानि तुल्यानि । कङ्कालजातिमृगमदभागैस्त्रिगुणीकृतैः सम्यक् ॥ १४८॥ पञ्चाशत्खदिरस्य भागाः सव शशधरस्थापि । सहकारतैलयुक्ता खदिरगुटिकाऽऽस्यरोगती ॥ १४९ ।। गलरागे मरिचाद्या गुटिका । मरिचं पिप्पली पाठा यवक्षारः सनागरः । एलापत्र त्वचं पथ्या सैन्धवं चाम्लवेतसः ॥ १५० ।। मधुना गुटिका होषां कण्ठरोगविनाशिनी ।

·..] प्रयोगखण्डः । गलरोगे विप्पल्यादिक्षारगुटिका। कर्षमेकं तु पिप्पल्या भरिचानां तथैव च । दाडिमस्य पलाच गुडस्य च पलद्वयम् ॥ १५१ ॥ यवक्षारार्धकर्व च गुटिकां कारयेद्भिषक् । मुखेन धारिता हन्ति कासवासगलामयान ॥ १५२ ॥ कफरोगे वत्सनाभाया गुटिका । वत्सनाभवल्लयुगं पड्वल्लास्त्रित्रिकटुकचूर्णस्य । चित्रकवल्लद्वितयं पिप्पलीमूलस्य बल्लयुगम् ॥ १५३ ॥ अभया द्वादशवल्ला द्वादशद्विगुणा च गुग्गुलोबल्लाः । गुटिका धार्या वदने क्षणदायां कफविनाशार्थम् ॥ १५४॥ त्रिकटुकाद्या गुटिका। त्रिकटुत्रिफलादुरालभाविनिशादारुवचाः सचित्रकाः । रसगन्धककर्कटाह्वया रुचककट्टलहिडपत्रिकाः ॥ १५५ इति दर्शितभेषजैगुटी मधुना कर्षमिता कृता नृणाम् । पणिहन्ति निषेविता प्रगे पवनामुक्कफकोपजामयान् ॥१५६ ॥ भाग्र्यादिगुटिका । भार्गी सकृष्णा द्विनिशेन्दुकान्तापथ्याविभीतत्वचकुष्ठविश्वाः ।। कन्यारसेनापि गुटिविधेया सश्वासकासामरुचिं निहन्ति १५७ ज्वरे त्रिवृतायो मोदकः। त्रिवृतापिप्पलीयुक्तो गुडसपिर्विभावितः । मण्डानुपानो देयोऽयं मोदकः सन्निपातहा ॥ १५८ ॥ कम्पिल्लकाद्यो मोदकः । कम्पिल्लकत्रिवृत्कृष्णापथ्यानागरकैरपि । सितागुडयुतो ह्येष मोदको ज्वरिणां हितः ॥ १५९ ॥ शीतानुपानतश्छादितृष्णापित्तामयान् जयेत् । त्रिफलाद्यो मोदकः। त्रिवृतार्धवराव्योषशर्करागुडसंयुतम् ॥ १६० ॥ १३ ·गदनिग्रहः । [गुटिकाधिकारः मोदकं भक्षयित्वा तु पिवेच्चोष्णं जलं पुनः। पार्श्वशूलेऽरुचौ कासे ज्वरे चानिलसंभवे ॥ १६१ ॥ ज्वरे सप्तलाथो मोदकः । सप्तला पिप्पलीमूलं श्यामा दन्ती पृथक्पृथक् । एषां दशपलान् भागान् दशमूल्यास्तुलां तथा ॥१६२॥ हरीतक्यक्षधात्रीणां प्रस्थं प्रस्थं समावपेत् । जलद्रोणद्वये पक्कै पूतं पादावशेषितम् ॥१६३॥ विडङ्ग मुस्तकं श्यामां शङ्खिनी मालतीमपि । त्रिवृघोषयुतं शेतत्कृत्वा चूर्ण रसे' क्षिपेत् ।। १६४ ॥ वटकानक्षमात्रांस्तु वातश्लेष्मकृते ज्वरे । शूले पकाशयस्थे च शुद्धयर्थ भक्षयेदिमान् ॥ १६५ ॥ भ्रमे कृष्णाद्या गुटिका कृष्णाशुण्ठीशताहानामभयानां पल पलम् । गुडस्य पदपलान्येषां गुटिका अनाशिनी ॥ १६६ ॥ ज्वरातिसारे कटुङ्गाद्या वटकाः कवनबिल्वजम्ब्वाम्रकपित्थं सरसाञ्जनम् । हीबेरं च निशे लाक्षां कट्फलं शुकनासिकाम्॥१६७॥ रोधं मोचरसं शङ्खधातकी वटशुङ्गकान् । पिष्ट्वा तण्डुलतोयेन बटकानक्षसंमितान् ॥ १६८॥ छायाशुष्कान्पिवेक्षिम ज्वरातीसारशान्तये । शमनान् रक्तपित्तस्य शूलातीसारनाशनान् ॥ १६९ ॥ प्लीहादरे रोहितकवटकाः। भागाः पञ्चदशाथ कोलकभवा रोहीतकस्य त्रयः पथ्यायालय एव तद्द्विगुणितं संयोज्य सिद्धं गुडम् । चातुर्जातकभागसंगसुरभीनश्नन्नरो मोदकान् प्लीहाशःश्वयथूदरज्वरवमीन् गुल्मानिसादाञ्जयेत् १७० १ 'नीलिनीमपि' इति पा० । २ 'शुद्ध' इति पा०॥

·प्रयोगखन्डः । १४७ गुडपाकविधिः। यदा दर्वीप्रलेपः स्याद्यावद्वा तन्तुली भवेत् । तोयपूर्णे यदा पात्रे क्षिप्तो न लवते गुडः ॥ १७१ ॥ क्षिप्तोऽप्सु निश्चलस्तिष्ठेत्पतितश्च न शीर्यति । एप पाको गुडादीनां सर्वेषां परिकीर्तितः ॥ १७२ ॥ सुखमयः सुखस्पर्शो गन्धवर्णरसान्वितः । पीडितो भजते मुद्रां गुडः पाकमुपागतः ॥ १७३ ।। धातुक्षये महाकल्याणको गुडः । पिप्पली पिप्पलीमूलं चित्रकं हस्तिपिप्पलीम् । धान्यकं च विडङ्गानि यवानी मरिचानि च ॥१७४॥ त्रिफलां चाजमोदांचनीलिनी जीवकं लथा। सौवर्चलं ससिन्धूत्थं सामुद्र चौद्भिदं वचाम् ॥१७५॥ आरग्वधं त्वचं पत्र सूक्ष्मैलामुपकुञ्चिकाम् । नागरेन्द्रयवांश्चैव गृह्णीयात् कर्षभागिकान् ॥ १७६ ॥ मृद्वीकाया प्रधानाया दद्यात्पलचतुष्टयम्। निवृताया पलान्यष्टौ रसमामटकस्य च ॥ १७७ ।। प्रस्थं द्विगुणितं कृत्वा शनैदाग्निना पचेत् यदा पकं विजानीयात्तदैनमवतारयेत् ॥ १७८ ॥ उदुम्बरेण धाच्या वा बदरेणाथ वा समम् यथावलं प्रयुञ्जीत समीक्ष्य मतिमान् भिषक् ॥१७९।। सर्वांश्च ग्रहणीदोषान्ममेहांश्चैव विंशतिम् अर्शासि बातगुल्मांश्च कुष्ठानाहभगन्दरम् ॥ १८ ॥ उरोधात प्रतिश्यायं हृद्रोगं चैव नाशयेत् । धातुक्षीणे बलक्षीणे स्त्रीभिः क्षीणे क्षये तथा ॥ १८१॥ ज्वराणां चैव सर्वेषां वन्ध्यानां चापि पुत्रदम् । रूपौदार्य स्वरौदार्य मेधामाविन्दते स्थिराम् ॥ १८२॥ महाकल्याणको ह्येष रसायनमनुत्तमम् ।

·गदनिग्रहः। [गुटिकाधिकारः ग्रहण्यां कल्याणको गुडः। कृष्णावग्नन्धिकं वह्नि दीप्यकोपणसैन्धवम् । कृमिन्नत्रिफलाधान्यकोलाजाज्यजमोदकाः ।। १८३ ॥ पलिकानि त्रिचूर्णतैलयोश्च पलाष्टकम् । रसमस्यन्यं धान्या गुडस्यायशतं क्षिपेत् ॥ १८ ॥ एतत्कल्याणको नाम ग्रहणीपाण्डुजित्परम् । ग्रहण्यां यवान्याद्या गुटिका । यवानी धान्यकं बिल्वं चविकात्रुटिवल्कलम् । अम्लवेतसक्षा विफला शिखिग्रन्धिकम् ॥१८५॥ सौवर्चलं सैन्धवं च हपुपा च हरीतकी। यष्टिका सातला स्पृक्का पलमानानि चूर्णयेत् ॥१८॥ गुडस्य तु पलान्यत्र दापयेद्विगुणानि तु । यवानीगुटिका खेषा ग्रहणीनाशनी परा ॥ १८७ ॥ चन्द्रप्रभा गुटिका। कीटनेमकणाग्निमागधिजटामुस्ताशदीताप्यक भूनिम्बत्रिफलासुराहचविकाव्योषं वचा धान्यकम् । रात्रीयुग्मविषात्रिवृत्रिलवणं क्षारत्रिजातान्वितं कर्ष कर्षमतः पुरादशपलं शैलेयकाष्टान्वितम् ॥ १८८॥ लोहात्तत्र सिताचतुष्पलयुतं स्याद्वंशजायाः पलं हन्त्यासि पडेव गुल्ममजयं शोषं क्षयं कामलाम् । नाडीमर्मगदाञ्जलोदररुजो दीर्घज्वरान्विद्रधीन् यक्ष्माणं सभगन्दरं कफमरुत्पित्तोद्भवं पाण्डुताम् १८९॥ तं तं व्याधिसमूहशुक्रविकृतीन्ग्रन्थ्यर्बुदश्लीपदान् मेहांश्छुक्रविनाशमश्मरिरुजस्त्वन्यांश्च देहस्थितान् । व्याधीन्हन्ति दृढाननेन विधिना चन्द्रप्रभा सेविता मन्दानेः परमं प्रदीपनमियं कुर्याजरां जर्जराम् ॥१९०॥ १"कृष्णे द्वे ग्रन्धिकं' इति पा० ।

·प्रयोगखण्डः ।
स्वेच्छाहारविधौ च पानविषये शीतातपे मैथुने
भुक्ता नास्ति विरोधिनीच सततं मोक्ता पुरा ब्रह्मणा१९१
पित्ते कल्याणका गुटिका
द्राक्षां नियोज्य विधिना द्विगुणां शिवाया:
संचूर्ण्य ह्यक्षफलमात्रमिता प्रभाते ।
कल्याणकारककृतां गुटिकामिमां यः
संसेवते भवति तस्य हि पित्तनाशः ॥१९२ ॥
हृद्रोगरक्तविषमज्वरपाण्डुवान्ति-
कुष्ठानि कासपिटिकारुचिमेहमुख्या:।
आनाहगुल्मगरविधिकामलाद्याः
सर्वेऽपि ते विलयमाशु मुखेन यान्ति ॥ १९३ ।।
असि प्राणदा गुटिका
त्रिपलं शृङ्गवेरस्य चतुर्थ मरिचस्य च
पिप्पल्याः कुडवाध च चविकापलमेव च ।
पलं तालीसपत्रस्य पला केशरस्थ च
द्वे पले पिपलीमूलाचित्रकस्य पलं तथा ॥ १९४ ॥
सूक्ष्मैलाकर्षमेकं तु कर्ष चोचमृणालयोः।
अजमोदामजाजी च सूक्ष्माण्यकत्र चूर्णयेत् ॥ १९५॥
गुडस्य विंशतिपलं सर्वमेकत्र कारयेत् ।
वव्यो वक्षममाणास्तु माणदा इति विश्रुताः ॥ १९६ ।।
पूर्व भक्ष्यास्तु पश्चाच भोजनस्य यथाबलम् ।
मद्यं मांसरसं यूपं क्षीरं तोयं पिवेदनु ॥ १९७ ।।
हन्यादीप्ति सर्वाणि सहजान्यस्रजान्यपि ।
वातपित्तकफोत्थानि सनिपातोद्भवानि च ॥ १९८॥
पानात्यये तथा पाण्डौ वातरोगे गलग्रहे ।
मन्दाग्नौ मूत्रकृच्छ्रे च तथैव विषमज्वरे ॥ १९९ ॥
कृमिहद्रोगिणां चैव खेताः स्युरमृतोपमाः।
शुण्ठ्याः स्थानेऽभया देया विब्रहे पित्तवायुजे ॥२०॥

·गदनिग्रहः। (गुटिकाधिकारः प्राणदायां सितां दत्त्वा चूर्णमानाच्चतुर्गुणाम् । अम्लपित्ते सशूले च प्रयोज्या गुदजातुरे ॥ २०१॥ अनुपानं प्रयोक्तव्यं व्याधौ श्लेष्मभवे पलम् । पलद्वयं चानिलजे पित्तजे तु पलत्रयम् ॥ २०२॥ वार्ताकगुटिका । चतुष्पलं सुधाकाण्डात्रिपलं लवणत्रयात् वार्ताकाकुडवं चादिष्टौ वे चित्रकारले ॥ २०३ ॥ दग्ध्वा रसेन वार्ताक्या वटिका भोजनोत्तरम् । कृता भुक्तं पचत्याशु कासवासार्शसां हिता ॥२०४॥ विसूचिकापतिश्यायहद्रोगनी च सा स्मृता। पाण्डुरोगेऽभयाद्यो मोदकः । अभया पिप्पलीमूलं भरिचं विश्वभेषजम् । पत्रत्वपिप्पलीमुस्ताविडामलकानि च ॥ २०५ ॥ एतानि समभागानि दन्ती च त्रिगुणा भवेत् । त्रिदष्टगुणा देया शर्करा चैव षड्गुणा ॥ २०६ ।। मधुना मोदकान् कृत्वा मानतः कर्षसमितान् । एकैकं भक्षयेत्यातः शीतं चानुपिवेज्जलम् ।। २०७॥ तावद्विरच्यते जन्तुर्याचदुष्णं न सेवते । पाण्डुत्वकासविषमज्वरवानिसादान् प्लीहाक्षिरोगमय चाश्मरिका तथैव । हन्यादसायनमिदं खलु कामलां च ह्यल्पव्ययं बहुफलं सततोपयोज्यम् ॥ २०८ ॥ गुल्मेऽभयाद्या वटकाः । हरीतक्याः पले द्वे तु ग्रथिकं चाम्लवेतसम् । पलार्ध चार्धकर्षाशा व्योषवृक्षाम्लवाष्पिकाः॥२०९॥ यवानी चाजमोदा च कारवीशटिपौष्करम् । बिडं सौवर्चलं चव्यं हपुपाजाजिधान्यकम् ॥ २१०॥ कोलाम्लं दाडिमं चैव चातुर्जातं च कार्षिकम् ।

·४.] प्रयोगखण्डः । गुडद्विगुणितं चूर्ण कृत्वा तु वटकान्भजेत् ॥ २११ ॥ गुल्मानाहोदरप्लीहपाण्डमॆग्रहणीगदान् । कासातीसारपाार्तिश्वासारोचककामलाः ॥२१२॥ मदात्ययवमीमेहहिक्कापीनसपित्तजान् । शमयेज्ज्वरशूले च ह्यग्निदीप्तिकरं परम् ॥ २१३ ॥ कृष्णात्रिस्मृतियुक्तस्तु निसं जीवेत्समाः शतम् । विसूचिकायां जीरकाद्या गुटिका । जीरकभागद्वितयमेको भागस्तथैव मरिचस्य । द्वौ भागौ सिन्धूत्यादिङ्गो गश्चतुर्थांशः ॥ २१४ ॥ कार्या गुडेन बटिकाऽजीर्णालसको विसूचिकाध्मानौ । हन्ति सुखोदकपीताऽनुलोमनी मूढवातस्य ॥ १५ ॥ बृहच्छिवगुटिका । काले रवितापाड्ये कृष्णायसे शिलाजतु भवरम् । त्रिफलारससंयुक्तं यह विशुद्धं पुनः शुष्कम् ॥ २१६ ।। दशमूलस्य गुडूच्या रसे बलायास्तथा पटोलस्य । मधुकरसे गोमूत्र महरं भावयेत्क्रमश एकाहम् ।। २१७॥ क्षीरेण तु तत्परतो भावयित्वा गवां पुनः शुष्कम् । सप्ताहं भाव्यं स्यात्काथेनैषां यथालाभम् ॥ २१८ ॥ काकोल्यौ द्वे मेद विदारियुग्मं शतावरी द्राक्षा । ऋद्धियुगपभवीरामुण्डीतिकाजीरकांशुमत्यश्च ।। २१९ ।। रास्नापुष्करचित्रकदन्तीमकणाकलिङ्गचव्याब्दाः। कटुका शृङ्गी पाठा चेति पलांशानि कार्याणि ॥ २२० ॥ अब्द्रोणसाधितानां रसेन पादांशकेन भाव्यानि । गिरिजस्यैवं भावितशुद्धस्य पलानि दश षद् च ।। २२१ ॥ द्विपलं च विश्वधात्रीमागधिकाकर्पटाख्यमरिचानाम् । चूर्णपलं च विदार्या तालीसपलानि चत्वारि ।। २२२ ।। पोडश सितापलानि तु चत्वारि घृतस्य माक्षिकस्याष्टौ ।

·गदनिग्रहः। [गुटिकाधिकारः तिलतैलस्य द्विपलं चूर्णस्य पलानि पञ्च पञ्चानाम्।।२२३॥ त्वक्लीरिपत्रत्वङ्नागैलानां च मिश्रयित्वा तु । गिरिजस्य षोडशपलंगुटिका कार्यास्ततोऽक्षसमाः ॥२२४॥ ताः शुष्का नवकुम्भे जातीपुष्पाधिवासिते स्थाप्याः । तासामेका काले भक्ष्या पेयाऽपि वा सततम् ।। २२५ ॥ क्षीररसदाडिमरसाः सुखासवा हिमकरशिशिरतोयानि । आलोडनाय तासामनुपाने वा प्रशस्यन्ते ॥ २२६ ।। जीर्ण लब्बभपयोजाङ्गलनियूषभोजी स्यात् । समाहं भोजनमेवमतः परं भवेत्सर्वसामान्यम् ।। २२७ ॥ भुक्त्वाऽपि भक्षितेयं यहच्छया नावहेद्यं किंचित् । निरुपद्रवा प्रयुक्ता सुकुमारैः कामिभिश्चैव ॥ २२८ ॥ संवत्सरं प्रयुक्ता हन्त्येपा वातशोणितं प्रवलम् । बहुवार्षिकमपि गाई यक्ष्माण चाव्यवातं च ॥ २२९ ॥ ज्वरयोनिशुक्रदोषान् प्लीहा पाण्डहदहणीरोगान् । वर्मलमिगुल्मपीनसहिवाश्यासारुचिकालान् ।। २३० ॥ जठरं चित्रं कुष्ठ पाण्ड्य हैव्यं क्षयं मदं शोषम् । उन्मादाप मारौ वदनाक्षिाशरोगतानोगान् ॥ २३१ ।। आनाहमतीसारमसृग्दरकामले प्रमेहांश्च । गलगण्डापच्यर्बुदविद्रधिभगन्दरं रक्तपित्तं च ॥ २३२ ॥ अतिकायमतिस्थौल्यं स्वेदमपि श्लीपदं च विनिहन्ति । दंष्ट्राविषमपि मौल गरलानि बहुमकाराणि ॥ २३३ ॥ मन्त्रौषधिप्रयोगानरियुक्तान् कौलिकांस्तथा सर्पान् । पापमलक्ष्मी चेयं शमयेद्वाटिका शिवा नाम ॥२३४ ॥ बल्या वृष्या धन्या कान्तियश श्रीपजाकरी चेयम् । दद्यानृपवल्लभतां जयं विवादे मुखस्था च ।। २३५ ॥ १ भागार्ध' इति पा० । .

·४.] प्रयोगखण्डः। श्रीमान्मकृष्टमेधास्मृतिबुद्धिबलान्वितो दृढशरीरः। पुष्टयोजोवणेन्द्रियतेजोवलसंपदोपेतः ॥ २३६ ॥ बलीपलितरोमरहिनो जीवेच्छरदां शतद्वयं पुरुषः। संवत्सरमयोगात, द्वाभ्यां शतानि चत्वारि ॥ २३७ ।। सर्वामयाजन्महित सुनिभिर्भक्ष्यं रसायनवरिष्ठम् । शिवादिकेति प्रथितमुक्त गिरिशेन गणपतये ।। २३८ ॥ पाण्डुरोगे लघुशिवगुटिका । कुटजत्रिफलानिवपटोलबननागरात् । भाषितानि दशाहं वै रसैश्च द्विगुणैः खलु ॥ २३९ ।। शिलाजलुपलान्यौ तावती सितशर्करा । त्वलारीपिप्पलीधानीकर्कटाख्यान पलोन्तिान ।। २४०॥ शुभ्रायाः फलमूलाभ्यां पलं युझ्यात्रिगन्धिकात् । मधुत्रिफलसंयुक्ताकुर्यादक्षसमान गुडान् ।। २४१ ॥ दाडिमाम्बुपयःक्षीररसयूपसुरासवान् । भक्षयित्वा पिवेञ्चानु निरनो भुक्त एव च ॥ २४२ ॥ पाण्डकुष्ठज्वरप्लीहतमका भगन्दरान् । हुच्छ्लशुक्रमूत्राग्निदोषशोफगरोदरान् ॥२४३ ॥ कासामुग्दरपित्तामुक्छोपाल्पगलामयान् । नेत्रवर्मगतान् हन्युः सर्वरोगहराः शिवाः ॥ २४४ ॥ कुष्ठ वज्रकगुटिकाः। शैलस्य धातो रजसः शिलाभ्यः सूर्यप्रतापाज्जतुसंनिकाशम् । कृष्णं स्रवेन्मूत्रसमानगन्धि शिलाजतु प्राज्ञतमास्तदाहुः २४५ रुप्यादिधातोगलितं दृषद्न्यस्तभ्यः प्रशस्तं भवदन्ति पूर्वम् । विशोधयेत्तत्सुदिने सुपूते द्विपञ्चमूलीसलिले कटाहे ॥ २४६ ॥ लौहे समालोडच दिवाकरस्य संतापनं रश्मिभिरेव कुर्यात् । प्रणीततापात्सरवद्गृहीत्वा पुनः पुनस्तप्तमयोद्धरेच ॥ २४७॥ वावलमदेयं सलिलं क्रमेण गाढस्य संदर्शनमेव यावत् ।

·गदनिग्रहः ।
[गुटिकाधिकार
तावच्छिलाजत्वभिसन्निविष्टं समुद्धृतं यावदशेषतश्च ॥ २४८ ॥
अष्टौ पलान्यस्य विशोधितस्य ततः क्रमाद्भावयितुं यतेत ।
द्विपञ्चमूल्यौ चिरबिल्वमुस्तापटोलनिम्बत्रिफलाः पलांशाः२४९
सपिप्पलीजीरकरोहिणी च द्रोणेऽम्भसस्तान्दिपलान्यथोक्तान् ।
प्रक्वाथ्य चैवाष्टमभागशेषं तस्मात्मजेदावनमल्पमल्पम् ।।२५०॥
पात्रेऽथ लौहे परिशोषयेत्तत्पुनः पुनर्भावितमेव यावत् ।
पलद्वयं पिप्पलिकर्कटाख्ये चूर्णीकृते लोहरजःसमांशे ॥२५१॥
पलं बृहत्याः सनिदिग्धिकायाः सितोपलामष्टपलोन्वितां तु ।
पलत्रयं वेणुजरोचनाया मधुवयं तद्विनिवेश्य कृत्वा ।।२५२ ॥
त्रिषष्टिसंख्यान्वटकान्विधिज्ञः खादेत्तुरावारिपयोनुपानात् ।
रसेन वा लावकपिञ्जलानां तोयेन वा दाडिमसंस्कृतेन।।२५३॥
भुक्तैस्तथाऽभुक्तवति पदेया रोगार्दिते निष्परिहारिणी च ।
कुष्ठोदरश्वासगलामयांश्च भगन्दरान्सूत्रविश्वन्धगुल्मान् ॥२५४॥
यक्ष्माणमीसि सकासहिका प्लीहां च हन्याद्विषमज्वरांश्च ।
वहश्च दीप्तिं परमां करोति वलीश्च हन्यात्पलितानि चैव ॥२५५।।
सेव्या त्वियं वज्रकनामधेया मुनिमदिष्ट बटिका प्रधाना।
वाः कुलत्याच सकाकमाच्या कपोतमांसं च सदा भयोगे॥
विषे सर्षपाद्या गुटिकाः ।
सर्षपाः पृष्ठिपर्णी च तगरं पद्मकेसरम् ।
हरीतालं विडङ्गानि रोनद्राक्षाप्रियङ्गवः ॥२५७॥
चन्दनं वालकं मांसी विशाला समनःशिला।
श्रीवासकनिशादावीपझकं ध्यायमेव च ॥ २५८ ॥
सुरसमसवाः स्पृक्का रोचना गन्धनाकुली।
शम्पाकः कुङ्कुमं दारु स्थौणेयं गिरिकर्णिका ॥२५९ ।।
जात्याः पुष्पं प्रवालं च पिप्पली मरिचानि च ।
सूक्ष्मैला सिन्दुवारश्च यष्टयाह्न रोध्रमेव च ॥ २६० ॥

·४.]
प्रयोगखण्डः।
एतान्यङ्गानि षट्त्रिंशत्पुष्येण परिपेष्य वै।
गुटिका कोलमात्रां च छायाशुष्का हि कारयेत् ॥२६१
नस्यपानाञ्जने चैषा सम्यग्लेपे च प्रजिता ।
पुंसां सर्वविषार्तानां राजद्वारे रणे तथा ॥ २६२ ।।
वणिजां लाभकामानां विवाद च सदा हिता।
सरीसृपा न तिष्ठन्ति यत्र तिष्ठति वेश्मनि ॥ २६३ ॥
अनया संगलिसस्य चौरवाह्निभयं कुत।
सर्पदंशभयं चापि जलराशिभयं न च ॥ २६४ ॥
भूतदोषे सिद्धार्थकाद्या गुटिका ।
सिद्धार्थकव्योपवचाश्वगन्धानिशाद्वयं हिङ्गु पलाशकं च ।
वीज कराकुसुमं शिरीषात्फलं च बल्कय कपित्थक्षात् ।।
समाणिमन्थं सनतं च कुष्ठं श्योनाकमूलं किणिही सिता च ।
बस्तस्य मूत्रेण सुभावितं तत्पित्तेन गव्येन गुडान्विदध्यात् ॥
दुष्टत्रणोन्मादनिशान्ध्ययुक्ता उद्रन्धका बारिनिगमदेहाः ।
दिग्धाहता दर्पितसर्पदष्टास्तान्साघयत्यञ्जनपानलेपैः ॥२६७॥
शोषेऽश्वत्थवटकाः।
मूलत्वपत्रशुङ्गानामश्वत्थस्य समाहरेत् ।
शतं शतावरी मेदां मधुपर्णी पुनर्नवाम् ।। २६८।।
सहाद्वयं गुडूची च श्रेयसी च शिवां स्थिराम् ।
बृहती च वयस्थां च काकोली काकनासिकाम् ।। २६९
दशद्रोणेषु दुग्धस्य पचेत्तत्सममात्रया ।
सिद्धं शीतं पुनः क्षीरं मन्थानेन विमन्थयेत्॥ २७० ।।
जायते यद्धृतं तत्र तदुद्धृत्य पुनः पचेत् ।
कल्कैर्मधुकजीवन्तीमधुकोत्पलजीवकैः ॥ २७१ ।।
द्राक्षामेदामहामेदावार्ताकीकण्टकारिका-।
उच्चटात्रायमाणाख्यशृङ्गाटककसेरुकैः ॥ २७२ ।।
मज्ज्ञा तालस्य बीजानां पुष्करस्य च केसरैः।
धात्रीफलविदारीक्षुरसैः काश्मर्यजैः सह ॥ २७३ ॥

·गदनिग्रहः ।
[गुटिकाधिकारः
तत्सिद्धं कलशे ताने कृतकौतुकमङ्गलः ।
उच्चटेक्षुरसक्षौद्रतुगाक्षीर्याश्च बुद्धिमान् ॥ २७४ ॥
प्रस्थं प्रस्थं पृथग्दद्याच्छकरार्धतुला तथा ।
आत्मगुप्ताफलानां च कुडवं मरिचस्य च ।। २७५ ॥
त्रिसुगन्धिकृतावापं मन्थानेन विमन्वितम् ।
पलिकान्मोदकान्कृत्वा स्थापयेन्मृन्मये नवे ॥ २७६ ॥
तेभ्यो द्वावप्यथवाऽप्येकं खादेद्योऽग्निवलं मति ।
मोदकं नियताहारो ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः॥ २७७ ॥
सहन्यायक्ष्मणः सद्य एका इशविध बलम् ।
स्वरवर्णवलौदार्यतुष्टिपुष्टिविवर्धनम् ।। २७८ ॥
आयुष्यं परमं चाम्यं भूतोपहतचतेसाम् ।
व्याकुलीकृतधातूनां वृद्धानां क्षीणरेतसाम् ॥ २७९ ॥
वाजीकरणमप्येतद्वन्थ्यानां पुत्रदं परम् ।
धनुःस्त्रीमद्यभाराध्वखिन्नानां बलवर्धनम् ॥ २८० ॥
हृत्पार्श्वग्रहणीदोषमूत्रकृच्छापतन्त्रकान् ।
अपस्मारं तथोन्मादं नाशयेत्तद्रसायनम् ।। २८१ ॥
पाण्डुरोगे पुनर्नवामण्डूरम् ।
पुनर्नवा त्रिच्छुण्ठी पिप्पली मरिचानि च ।
विडङ्ग देवकाष्ठं च चित्रकं पुष्करावयम् ॥ २८२ ॥
हरिद्राद्वितयं दन्ती त्रिफला चविका तथा ।
कुटजस्य फलं तिक्ता पिप्पलीमूलमुस्तकम् ।। २८३ ॥
एतानि समभागानि मण्डूरं द्विगुणं ततः ।
मूत्रे चाष्टगुणे पक्त्वा स्थापयस्निग्धभाजने ॥ २८४ ।।
पाण्डुशोषोदरानाहशूलार्श:कृमिरोगनुत् ।
वातव्याधी रसोनपिण्डः।
पलं शतं रसोनस्य तिलस्य कुडवं तथा ।
हिङ्गु त्रिकटुकं क्षारौ द्वौ पञ्चलवणानि च ॥ २८५ ॥

·प्रयोगखण्डः। शतपुष्पा वचा कुष्ठं पिप्पलीमूलचित्रको । अजमोदा यवानी च धान्यकं चापि बुद्धिमान् ॥२८६॥ प्रत्येकं च पलं चैषां मूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् । घृतभाण्डे दृढे चैव स्थापयेदिनषोडश ।। २८७ ॥ प्रक्षिप्य तैलमाणी च प्रस्था काञ्जिकस्य च । खादेत्कर्षप्रमाणं च तोयं मद्य पिवेदनु ।। २८८ ॥ आमवाते तथा वाते सर्वाङ्गैकाङ्गसंमृते । अपस्मारेऽनले मन्दे कासे श्वासे गलामये ॥ २८९ ॥ सोन्मादे वातसंभग्ने शूले जत्रुषु शस्यते । वातव्याधौ बृहल्लशुनपिण्डः । चव्याचित्रकतालीसं यवानी धान्यकं वचा । अजमोदाऽश्वगन्धा च दाडिमं चाम्लवेतसम् ॥ २९०॥ रास्नाग्रन्थिविडङ्गाह्वमभयाजीरकद्वयम् । क्षारद्वयसमायुक्तं लवणत्रयसंयुतम् ॥ २९१ ॥ शतमूली नेतं कुष्ठं व्योपं पूतीकराकम् । शतपुष्पाऽजगन्धा च शटीरामठसंयुतम् ॥ २९२ ॥ निस्तुषं लशुनं कृत्वा द्रव्याणां च चतुर्गुणम् । घृतेन मिश्रितं पिण्डमक्षमात्रं तु भक्षयेत् ॥ २९३ ॥ आढ्यवाते हनुस्तम्भे मन्यास्तम्भे गलग्रहे । कोष्ठशीर्षगते वाते सर्वाङ्गानिलसंग्रहे ॥ २९४ ॥ तूनीप्रतूनीगुल्मेषु सप्तस्वेव क्षयेषु च । कृमिकोष्ठापहारी च ह्यशीतिपवनापहः ॥२९५ ॥ क्षीराहारो भवेत्तस्य मांसाहारोऽथवापि वा। पुरुषस्य भवेदहस्तप्तहेमसमप्रभः ॥ २९६ ॥ त्रिफला गन्धकश्चैव गुग्गुलुः समभागतः । कार्या वातारितैलेन गुटिका वातरोगिणाम् ॥ २९७ ॥ १४ ·गदनिग्रहः। [ गुटिकाधिकारः वातव्याधौ व्योषाद्या गुटिका । व्योषं सग्रन्थिकं पथ्यां चित्रकं जीरकद्वयम् । अजमोदां यवानी च वचां चैवमवल्गुजम् ।। २९७ ॥ लवणत्रितयं क्षारौ समभागानि चूर्णयेत् । द्रव्याण्येतानि यावन्ति तावन्तं गुग्गुलुं शुभम् ॥२९८॥ पलार्धसमितं चात्र योजयेच्चाम्लवेतसम् । गुटिकैषा हिता वाते सामे सन्थ्यस्थिमज्जगे ॥२९९॥ नवं करोति भग्नं च जठरानलदीपनी। पूजिता देवदेवेन कालपादेन शम्भुना ।। ३०० ॥ कुष्ठे स्वायम्भुवो गुग्गुलुः । शशिरेखा पञ्चपलं तावद्विारिजश्च गुग्गुलोर्दश च । ताप्यस्य पलत्रितयं वे लोहाच्छ्रचणिकायाश्च ॥३०१॥ त्रिफलाकरञ्जपल्लवखदिरगुडूचीवचानिवृदन्ती-1 मुस्ताविडङ्गरजनीचतुरङ्गुलवह्निकुटजैश्च ।। ३०२ ॥ पलिकैचूर्णमेतन्मूत्रेण गवां पिवेन्नरः प्रातः । कुष्ठी घृतमधुमिश्रं जयत्यसृग्वातमचिरेण ॥ ३०३।। चित्राणि कुष्टकोठौ विषगर गुल्मोदरममहांश्च । उन्मादभगन्दरमपस्मृतिश्लीपदकृमिश्वासान् ॥ ३०४ ॥ जयति चलीपलीतानि च योगः स्वायम्भुवः प्रोक्तः। कुष्टे धन्वन्तरीया सप्तविंशतिका गुग्गुलुगुटिका । त्रिकटुत्रिफलामुस्तं विडङ्ग चव्यचित्रको । सूक्ष्मैला पिप्पलीमूलं माक्षिकं सुरदारु च ॥ ३०५ ॥ तुम्बरुः पौष्करं कुष्ठं विषा च रजनीद्वयम् । सौवर्चलं बिडं चैव सैन्धवं हस्तिपिप्पली ॥ ३०६ ॥ द्रव्याण्येतानि यावन्ति तावन्तं गुग्गुलुं पचेत् । प्रक्षिप्य सर्पिषा सार्घ गुटिकां कारयेद्बुधः ॥ ३०७ ॥ १. 'स्वयम्भुवा' इति प.

·-- प्रयोगखण्डः। अजमोदा विडङ्ग च दाडिमं साम्लवेतसम् । बाष्पिका पौष्करं दारु त्वगेलापत्रकेसरम् ॥ ३०८ ॥ एषामधपलैर्भागैः पलानि दश गुग्गुलोः। संमिश्य सर्पिषा सार्धं गुटिका कारयेद्बुधः ॥३०९॥ भक्षयित्वा ससर्पिष्कां जीणे च प्रमिताशनम् । वातश्लेष्मविकारेषु नाडीदुष्टत्रणेषु च ॥ ३१० ॥ श्लेष्मकासे च शोफे च योगमेतं प्रयोजयेत् । जठरं योनिशूलं च धन्तर्भूतं च विद्रधिम् ॥ ३११ ॥ पार्श्वशूलं कृमीन् गुल्मान्ममेहांश्छद्यरोचकौ । केवलानिलजान् रोगानशीति श्लैष्मिकानपि ॥३१२॥ सेविता नाशयत्याशु रसायनमनुत्तमम् । रास्नाद्यो गुग्गुलुः । नामृतैरण्डसुराबविश्वं तुल्यं पुरेणाथ विमृद्य खादेत् । तामयी कर्णशिरोगदी च नाडीयुतश्चैव भगन्दरी च ॥३१३॥ आमवाते धन्वन्तरीया द्वात्रिंशका गुग्गुलुगुटिका । त्रिकटुत्रिफलामुस्तं विडङ्ग चित्रकं वचा। चव्यैलापिप्पलीमूलं हपुषा सुरदारु च ॥ ३१४ ॥ तुम्बुरुः पौष्करं कुष्ठं विशाला रजनीद्वयम् । वाष्पिका जीरकं शुण्ठी सपत्रा च दुरालभा ॥३१५॥ सैन्धवं च विढं क्षारौ विषा चे हस्तिपिप्पली। भागानेषां समान्कृत्वा तुल्यं कृत्वा तु गुग्गुलुम् ॥३१६।। ततो बदरमात्रां तु गुटिकां कारयेद्बुधः । मेधावी भक्षयित्वा तां मधुना सह योजिताम् ॥३१७॥ आम हन्यात्सुदुर्वारमत्रवृद्धिं गुदकृमीन् । आनाहं च तथोन्मादं कुष्ठानि गुदजानि च ॥३१८॥ गृध्रसी च हनुस्तम्भपक्षाघातापतानकान् । शोफ प्लीहामयं मेहं कामलामरुचिं तथा ॥ ३१९ ।। १ बिडं सौवर्चल क्षारी सैन्धवं' इति पा० ।

·११० गदनिग्रहः। [गुटिकाधिकार नान्ना द्वात्रिंशको ह्येष गुग्गुलुः कथितो महान् । धन्वन्तरिकृतो योगः सर्वरोगनिषूदनः ॥ ३२० ॥ वातव्याधौ बिल्वाद्यो गुग्गुलुः । बिल्वैलापटुहेमचव्यहपुषाद्राक्षाकणादाडिमं मूलं पौष्करमक्षपाक्यमरिचं शुण्ठी यवानी वचा । कर्चुरेन्द्रयवाम्लवेतसत्रुटित्वक्तिन्तिडीकाग्निक नैम्बं पत्रमजाजियुग्मरुचकं क्षुद्राम्बुधात्रीफलम् ॥ ३२१॥ पाठाधान्ययवासदीप्यककणामूलं दल वाष्पिका मुस्ता कर्षसमैश्चतुष्पलयुतैः क्षौद्रस्य जीर्णस्य वै । दत्त्वा गुग्गुलुमत्र चाष्टपलिकं कृत्वा वटान्मक्षये- ते जग्धा विनिहन्ति वातकफजान् व्याधीनशेषानपि३२२ असि योगराजो गुग्गुलुः । पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकनागरैः। पाठाविडङ्गमार्गीन्द्रयवहिङ्गुवचान्वितैः ॥ ३२३ ॥ सर्वपातिविषाजाजिधान्यकै रेणुकायुतैः । गजकृष्णाजमोदाभ्यां कटुमूर्वासमन्वितैः ॥ ३२४ ॥ समभागान्वितैरेतैत्रिफला द्विगुणा भवेत् । त्रिफलासहितैरेतैः समभागस्तु गुग्गुलुः ॥ ३२५ ॥ एतचूर्णीकृतं सर्व मधुना च परिप्लुतम् । योगराजमिमं विद्वान्भक्षयेत्यातरुत्थितः ॥ ३२६ ॥ अशीसि वातगुल्मं च पाण्डुरोगमरोचकम् । नाभिशूलमुदावर्त प्रमेहान्वातशोणितम् ॥ ३२७ ॥ कुष्ठं क्षयमपस्मारं हृद्रोगं ग्रहणीगदम् । महान्तमग्निसादं च श्वासकासभगन्दरान् ॥ ३२८ ॥ रेतोदोषाश्च ये पुंसां योनिदोषाश्च योषिताम् । निहन्याचाशु तान्सर्वान्दुर्वासनप्यसंशयम् ॥ ३२९ ॥ एष निष्परिहारस्तु पानभोजनमैथुने ।

·प्रयोगखण्डः। सततभ्यासयोगेन वलीपलितनाशनः ॥ ३३० ॥ नाडीव्रणे त्रिफलाद्यो गुग्गुलुः । हन्ति नाडीव्रणक्केदभगन्दरगलामयान् । पिटिकां विद्रधि गुल्मं गुग्गुलुस्त्रिफलान्वितः ॥३३१॥ प्रमेहे गोक्षुरगुग्गुलुगुटिका । त्रिकटुं त्रिफलां मुस्तं गुग्गुलुं च समांशकम् । गोक्षुरकाथसंयुक्तं गुटिकां कारयेद्बुधः ॥ ३३२ ॥ देशकालवलापेक्षी भक्षयच्चानुलोमिनीम् । न चात्र परिहारोऽस्ति कर्म कुर्याद्यथेप्सितम् ॥ ३३३॥ प्रमेहान्वातरोगांश्च वातशोणितमेव च । प्रदरं मूत्रदोषं च मूत्राघातं च नाशयेत् ॥ ३३४ ॥ वातगुल्मे वातरक्ते च कैशोरको गुग्गुलुः । वरमहिषलोचनोदरसनिमवर्णस्य गुग्गुलोः प्रस्थम् मक्षिप्य तोयराशौ त्रिफलां च यथोक्तपरिमाणाम् ॥३३५॥ द्वात्रिंशच्छिन्नरूहापलानि देयानि यत्नेन । संसाधयेत्मयत्नादया संघट्टयेच्च तथावत् ॥ ३३६ ॥ अर्धक्षयितं जातं तोयं ज्वलनस्य संपर्कात् । अवताय वस्त्रपूतं पुनरपि संसाधयेदयःपात्रे ॥ ३३७ ॥ सान्द्रीभूते तस्मिन्नवतार्य हिमोपलस्पर्श । पथ्याचूर्ण द्विपलं त्रिकटुकचूर्ण षडक्षपरिमाणम् ॥ ३३८॥ कृमिरिपुचूर्णाधिपलं कर्ष कर्ष त्रिवृदन्त्योः। पलमेकं गुडूच्या दत्त्वा समूछर्च यत्नेन ।। ३३९ ॥ संस्थापयेच गुप्स स्निग्धे भाण्डे घृतेन सुरभीणाम् । आदाय तस्य मात्रां विहितातिथिदेवतामणतिः ॥ ३४०॥ खादेद्ययानि मनुजो व्याधिबलापेक्षया सम्यक् । उपयुज्य चानुपानं यूषं क्षीरं सुगन्धिसलिलं च ॥३४१॥ इच्छाहारविहारो भेषजकालश्च सर्व एवात्र ।

·दनिग्रहः । [गुटिकाधिकार तनुरोधि वातशोणितमेकद्वित्र्युल्बणं चिरोत्थमपि ॥ ३४२॥ भग्नचुतपरिशुष्कं स्फुटितमपि तनिहन्ति यत्नेन । व्रणकासकुष्ठगुल्मश्वयफदरपाण्डुरोगमेदासि ।। ३४३ ॥ मन्दाग्नित्वविवन्धं प्रमेहदोषांश्च नाशयति । सततं निषेव्यमाणः कालेन निहन्ति रोगगणम् ॥ ३४॥ अभिभूय जरादोषं करोति कैशोरिक रूपम् । त्रिफलाद्यो गुग्गुलुः । पलानि काथयेत्पष्टिं त्रिफलायास्तु गुग्गुलोः। पलैः पोडशभिः सार्धमपां द्रोणदयेन तु ॥३४५ ॥ चतुर्भागावशेषं तु कृत्वा भूयोऽप्यधिश्रयेत् । घनीभूतं कषायं तु ज्ञात्वा चोद्धृत्य निःक्षिपेत् ॥३४६॥ छिन्नाव्योपविडङ्गानां चूर्णानि पलिकानि च । ततो मात्र बलापेक्षी भक्षयेद्रातरक्तिनम् ॥ ३४७ ॥ कुष्ट्रिन चित्रिणं चैव गुल्मिनं मेहिनं तथा । वलं मेधा स्मृति ज्ञानं तेज आयुर्विवर्धयेत् ॥३४८ ॥ गृध्रस्यां कंसाख्यो गुग्गुलुः । पथ्याविभीतामलकीफलानां शतं क्रमेण द्विगुणाभिवृद्धम् । प्रस्थेन युक्तं तु पलङ्कषस्य द्रोणे जलस्य स्थितभेकरात्रम्॥३४९।। अर्धावशेष कथितं कषायं भाण्डे पचेत्तं पुनरेव लोहे । अमूनि पश्चादवतार्य दद्याद्रव्याणि संचूर्ण्य पलार्धकानि।।३५०॥ विडङ्गदन्तीत्रिफलागुडूचीकृष्णात्रिनयुषणचिनकाश्च । यथेष्टचेष्टस्य नरस्य शीघ्र हिमाम्बुपानाहितभोजनानि ॥३५॥ निषेवमाणस्य निहन्ति रोगाअनगतान्नालिकादिकांश्च । प्लीहानमुग्रं जठराणि गुल्म पाङ्गुल्यकण्डूकृमिवातरक्तम्॥३५२॥ कंसाहयो गुग्गुलुरेष नाना ख्यातः क्षिती तत्मथितमभावः। बलेन नागेन्द्रसमं मनुष्यं वेगेन कुर्याद्धरिवेगतुल्यम् ॥ ३५३ ॥ आयुष्पदो हर्षकरोऽतिपथ्यश्चक्षुष्पदः पुष्टिकरो विषघ्नः ।

·४. ] प्रयोगखण्डः । क्षतस्थ सन्धानकरो विशेषाद्गरेषु शस्तः सकलेषु चैव ॥३५४॥ गण्डमालायां त्रिफलाद्या गुग्गुलुगुटिका । त्रिफलात्रिवृतादन्तीनीलिनीचतुरङ्गुलाः । एषां तु भिषजा अाह्या प्रत्येक पलविंशतिः॥ ३५५॥ कुट्टितैः कथितरेभिश्चतुद्रोणपमाणतः । पचेत्तु सलिलं तावद्यावद्रोणावशेषितम् ॥ ३५६ ॥ पञ्चाशत्तत्र निक्षिप्य गुग्गुलोस्तु पलान्यपि । पचेत् पाकघनीभूते त्वगेलानागकेसरम् ॥ ३५७ ॥ त्रिकटुत्रिफलामुस्तयवानीजीरकाणि च । पिप्पलीमूलदहनहपुषाकृष्णजीरकम् ।। ३५८ ॥ बापिका साजमादा च निन्तिडीकारलवेतसौ । सौवर्चलं च कृत्वैषां श्लक्ष्णचूर्ण विनिक्षिपेत् ॥ ३५९ ॥ पलार्धमितैर्भागः प्रत्येकं च विचक्षणः। ततोऽक्षमात्रां गुटिकां भक्षयेत्ता दिने दिने ॥ ३६०॥ गण्डमालार्बुदप्रन्थ्यूरुस्तम्भोदरपीडितः । अनेनैव विधानेन गिरिजं या प्रयोजयेत् ॥ ३६१ ।। वातरक्ते बृहत्स्वायम्भुवगुग्गुलः । अलम्बुषालोहचूर्णमनयोट्टै पले पृथक् । पलत्रयं च ताप्युत्थाद्वाकुच्याः पलपञ्चकम् ॥ ३६२ ॥ शिलाजतु तयोस्तुल्यं पलानि दश गुग्गुलोः । सर्वाण्वेकत्र संचूर्ण्य सुटिका कारयेद्बुधः ।। ३६३ ॥ शाणं कपर्धिकर्ष वा ततः खादेत्ययत्नतः । वातरकं च कुष्ठानि वित्राणि विविधानि च ॥ ३६४॥ अशासि क्षुद्ररोगांच अहणीं च भगन्दरान् । बस्तिजाश्छुक्रदोपांच पाण्डुतामुदराणि च ॥ ३६५ ॥ शोफलीपदमानाहं यक्ष्माणं च विशेषतः। नाडीव्रणांश्च सर्वास्तु हन्याद्विद्रधिहृद्दान् ॥ ३६६ ।।

·गदनिग्रहः । [गुटिकाधिकारः
वृष्यो वल्यश्च धन्यश्च केश्यो मेधाग्निवर्धनः ।
आयुर्वर्णकरस्त्वच्यः पुत्रसौभाग्यदस्तथा ॥ ३६७ ॥
गर्भसन्धानकृत्योक्तो गर्भपुष्टिकरः परम् ।
कालपादेन विख्यातो नान्ना स्वायंभुवो मुवि ।।३६८॥
कासे सप्तचत्वारिंशतिका गुग्गुलगुटिका ।
त्रिकटुात्रिफलामुस्तं कुटज गजपिप्पलीम् ।
त्वगेलापत्रहपुषाग्रन्थिकं जीरकद्वयम् ॥ ३६९ ॥
विडङ्ग चित्रकं पाठां त्रायमाणां दुरालभाम्
पटोलेन्द्रयवान् दारु पञ्चैव लवणानि च ॥ ३७० ।।
यवानी वाष्पिका भागी हरिद्रे सारिवाद्वयम्
दाडिम पौष्करं धान्यं बचा क्षारद्वयं तथा ॥ ३७१ ॥
हरेणुकाजमोदं च तिन्तिडीकाम्लवेतसौ ।
सतुम्बरूणि सर्वाणि कार्षिकाण्युपकल्पयेत् ।। ३७२ ।।
गुग्गुलुच समो देयो हविषा सह योजयेत् ।
गुटिकामक्षमात्रां तु भक्षयेन्मधुना सह ॥ ३७३ ॥
कासं श्वास तथा शोफम स्यथ भगन्दरम् ।
हृत्पृष्ठपार्श्वशूलं च हन्ति मन्दाग्नितामपि ।। ३७४ ॥
आमवातमुदावर्तमेदोवृद्धिगुदकृमीन् ।
आनाहं च तथोन्मादं कुष्ठपाण्डूदरामयान् ॥३७५ ॥
नाडीदुष्टत्रणान् सर्वान्ममेहश्लीपदानपि ।
वातरक्ते कन्थडिका गुग्गुलुगुटिका ।
त्रिफलातिविषादारुदा-मुस्ताटरूपकैः ।
खदिरासननक्ताहागुडूचीपपादफै।। ३७६ ॥
भूनिम्बनिम्बकटुकाकलिङ्गकुलकैः समैः ।
काथं कृत्वा ततः पूर्व शीतमष्टगुणेऽम्भसि ॥ ३७७ ॥
गुडूच्याः कारयेत्काथमधे शिष्टेऽथ वारिणि ।
क्षित्वा पुरं नवे भाण्डे स्थापयेद्रजनीमथ ॥ ३७८ ॥

·प्रयोगखण्डः।
आतपेनैव तीव्रण कौशिकं परिशोषयेत् ।
शुष्कस्य तु पलान्यष्टौ तावन्मानं शिलाजतु ॥ ३७९॥
ताप्यचूर्णात्पलं चैक द्वे पले मधुसर्पिषोः ।
एकीकृतं सुसंक्षुध लिह्यात्तं त्रिफलाम्बुना । ३८०॥
तनुना मुद्यूषेण जाङ्गलानां रसेन वा ।
जीर्णे यूषेण भुञ्जीत पुराणं शालिषाष्टिकम् ॥ ३८१ ॥
यथारोग यथासात्म्यं रसैयूंपैश्च संस्कृतैः ।
त्रिसप्ताहायोगेण वातरक्तं मुदारुणम् ॥ ३८२ ।।
निहन्ति वीर्यतः शीघ्र कुष्ठरोग व्रणानापि ।
छिन्नभिन्नांश्च संधत्ते दरिद्र इव कन्थडीम् ॥ ३८३ ।।
गण्डमालायामष्टाचत्वारिंशत्संज्ञा गुग्गुलुगुटिका ।
त्रिकटुत्रिफलासुस्तं कुटज गजपिप्पलीम् ।
त्वगेलापत्रहपुषाग्रन्थिकं जीरकद्वयम् ॥ ३८४ ॥
विडङ्गं चित्रकं पाठांत्रायमाणां
दुरालभाम् ।
पटोलेन्द्रयवान् दारु पञ्चैव लवणानि च ॥ ३८५ ॥
यवानी बापिका भागी हरिद्रे सारिवाद्वयम् ।
दाडिमं पौष्करं धान्यं वचा क्षारद्वयं तथा ॥३८६॥
पिप्पली चाजमोदां च तिन्तिडीकाम्लवेतसम् ।
तुम्बरूणि च सर्वाणि कार्षिकाण्युपकल्पयेत् ।। ३८७ ॥
सूक्ष्मचूर्णीकृतेष्वेषु पलानि दश पञ्च च ।
माहिषाक्षस्य मतिमान् तत्पादेन च माक्षिकम् ॥३८८॥
द्रव्यैरष्टोत्तरैश्चत्वारिंशता परिनिर्मितः ।
गण्डमालापचीग्रन्थिमूकमिन्मिनगद्दान् ॥ ३८९ ॥
क्षयाव्यवातशोफांश्च मन्यास्तम्भं तथाऽदितम् ।
असि च प्रमेहांश्च स्थौल्यदोषगुदामयान् ॥३९॥
अर्बुदं ब्राणरोगं च बाधिर्य गृध्रसीं तथा ।
पूतिनासं प्रतिश्यायं पिटिकां क्षतविद्रधिम् ॥ ३९१ ॥

·गदनिग्रहः । [गुटिकाधिकारः सोदरामब्रवृद्धिं च जयेदसिं च दीपयेत् । अमृताद्या गुग्गुलुगुटिका। अमृतात्रुटिवेल्लवत्सकं कलिपथ्यामलकानि गुग्गुलुः । क्रमवृद्धमिदं मधुप्लुतं पिटिकास्थौल्यभगन्दराञ्जयेत् ॥ ३९२ ॥ शोफादी गुडाईकगुटिका । गुडाईकं वा गुडनागरं वा गुडाभयां वा गुडपिप्पली वा । कर्षाभिवृद्धया त्रिपलप्रमाणं खादेनरः पक्षमथापि मासम् ।। शोफमतिश्यायगलास्यरोगान् सश्वासकासासचिपीनसादीन् । जीर्णज्वरार्थीग्रहणीविकारान् हन्यात्तथाऽन्यान्कफवातरोगान् । गुल्मे आरोग्यलवणम् । पलानि दश वारुण्याः स्नुकाण्डात्पलविंशतिः । शतं सिंहीफलानां तु कुमार्याश्च पलद्वयम् ॥ ३९५ ॥ अर्कपत्रशतं चैकं शतं पूतीकपत्रकात् । महिषाक्षास्पिचुं चैक रसोनात्पलपञ्चकम् ॥ ३९६ ।। पलानि पञ्च सिन्धूत्थाचिरविल्वत्वचस्तथा । सौवर्चलात्तथा त्रीणि व्योपात्पश्च पलानि च ॥३९७॥ पलद्वयं तु काचस्य सामुद्रलवणादश । पलमेकं बिडाख्यस्य कुडवं दरकृष्णतः ॥ ३९८ ॥ यवान्याश्चाजमोदायाः पलार्धं तु पृथक् पृथक् । रामठस्य पलं चैक पलैकं जीरकद्वयात् ।। ३९९ ।। कुडवं राजिकायाश्च प्रस्थाई चित्रकस्य च । सर्वमेकत्र संयोज्य कुट्टयित्वा झुलूखले ॥ ४०० ॥ प्रस्थाधैं चार्कदुग्धस्य मानी सर्षपतैलतः। एकत्र मिलितं कृत्वा चान्तधूमं ततो दहेत् ॥ ४०१ ॥ मस्तुना तं पिबेत्क्षार कपाध कर्षमेव वा । गुल्मं शूलं तथाऽऽनाहमरुचिं पाण्डुतां तथा ॥४०२ ॥ हृद्रोगं ग्रहणीदोषमझेजीर्ण विसूचिकाम् ।

·१.]
प्रयोगखण्डः
अष्ठीलामूर्ध्ववातं च वातकुण्डलिकां तथा ॥ ४०३ ॥
मूत्रग्रन्थि प्रतिश्यायं कासं श्वासं तथाऽश्मरीम् ।
प्लीहानमामदोषांश्च वातश्लेष्मोद्भवान् गदान् ।। २०४ ॥
आरोग्यलवणं हन्यात् सन्नस्याग्नेश्च दीपनम् ।
गण्डमालायां काञ्चनारगुग्गुलुः ।
पलानां दशकं ग्राह्य काञ्चनारत्वचो बुधैः ।
पदपला त्रिफला ग्राह्या व्योषं ग्राह्यं पलत्रयम् ॥ ४०५
पलैक वरुणस्यापि त्वगेलापत्रकं तथा ।
कर्षकर्षमितं ग्राह्यं सर्वाण्येकत्र चूर्णयेत् ॥ ४०६ ॥
सर्व चूर्णमिदं यावत्तावन्मात्रस्तु गुग्गुलुः ।
संमर्थ गुटिकाः कार्याः शाणमात्रास्ततो बुधः ॥४०७॥
भक्षयेत्मातरेकैकामनुपानविशेषतः ।
गण्डमालां जयेदुग्रामपचीमर्बुदानि च ॥ ४०८ ॥
ग्रन्थीन्नृणां सगुल्मांश्च विद्रधिं च भगन्दरम् ।
अनुपाने प्रयोक्तव्यः काथो मुण्डीसमुद्भवः ॥ ४०९ ॥
काथो वा खदिरस्याथ पथ्याकाथोऽथवा जलम् ।
गण्डमालायां काञ्चनगुटिका ।
त्रिफलायास्त्रयो भागा व्योषाच द्विगुणा मताः॥४१०॥
तस्माच्च द्विगुणं ज्ञेयं काञ्चनारस्य वल्कलम् ।
एकीकृते तु चूर्णेऽस्मिन् समो देयोऽथ गुग्गुलुः॥४११॥
क्षौद्रस्य च ततो दद्यादश भागान् विचक्षणः ।
सर्वासु गण्डमालासु गलगण्डे तथैव च ॥ ४१२॥
नाडीव्रणे विद्रधौ च गुटिकेयं मशस्यते ।
क्षतक्षीणे सर्पिगुटिका ।
त्वक्षीरीश्रावणीद्राक्षामूर्षभकजीवकैः ।
वीरर्धिक्षीरकाकोलीबृहतीकपिकच्छुभिः ॥ ४१३ ।।
खर्जूरफलमेदाभिः क्षीरपिष्टै पलोन्मितः ।
प्रस्थैर्धात्रीविदारीक्षुरसैः प्रस्थं घृतात्पचेत् ॥ ४१४ ॥

·गदनिग्रहः । [ गुटिकाधिकारः
शर्कराऽष्टपलं शीते क्षौद्रार्धप्रस्थमेव च ।
दत्त्वा सार्पिगुंडान् कुर्यात्कासहिकाज्वरापहान् ॥४१५॥
यक्ष्माणं तमकं श्वासं रक्तपित्तं हलीमकम् ।
शुक्रनिद्राक्षयं तृष्णां हन्युः कार्य सकामलम् ॥४१६॥
क्षतक्षीणे क्षीरादिलेहगुटिका ।
विदारीस्वरसं नीत्वा चतुष्पलमितं भिषक् ।
प्रस्थं तित्तिरिमांसस्य रसात् प्रस्थं धृतस्य च ४१७ ॥
प्रस्थद्वयं गवां क्षीरं रसादिक्षोस्तथाऽऽढकम् ।
पाकाथै प्रक्षिपेद्भाण्डे तत्र कल्कमिमं क्षिपेत् ॥ ४१८॥
जीवन्ती चैव काकोल्यौ द्वे मेदे मधुकं तथा ।
जीवकर्षभको मुद्माषपण्यौँ प्रमाणतः ॥४१९ ॥
प्रत्येकं तत्पलार्ध स्यापियालस्य चतुष्पलम् ।
चतुष्पलं मधूकानां द्विपला वंशलोचना ॥४२०॥
मधुयष्टया भवेत् कपों पक्षमज्जापलं तथा ।
कणापलं च खजूरात् पलानां विंशतिः स्मृता ॥४२१॥
कल्क संपेषयेदिक्षो रसैः पूर्वद्रवे क्षिपेत् ।
मन्दाग्निपाचनाल्लेहीभूते शीते क्षिपेत्सिताम् ॥ ४२२ ॥
विंशत्पलप्रमाणां तु मधुनोऽष्टपलं तथा ।
अजाजीमरिचानां तु पलमेकं नियोजयेत् ॥ ४२३ ॥
क्षीरादिलेहपूर्वा तु गुटी हिक्काज्वरापहा ।
यक्ष्माणं तमकं श्वासं रक्तपित्तं हलीमकम् ॥ ४२४॥
शुक्रनिद्राक्षयं तृष्णां हन्यात्कार्य सकामलम् ।
प्रभावतीवटिका।
हरिद्रा निम्बपत्राणि पिप्पल्यो मरिचानि च ॥ ४२५॥
भद्रमुस्ता विडङ्गानि सप्तमं विश्वभेषजम् ।
सैन्धवं चित्रकं चैव कुष्ठं पाठा हरीतकी ।। ४२६ ॥
एतानि समभागानि छागमूत्रेण पेषयेत् ।
गुटी कोलास्थिमाना च छायाशुष्का प्रभावती ॥४२७॥

·४.] प्रयोगखण्डः । अग्निमुखवटी। हिङ्गुभागो भवेदेको वचा च द्विगुणा भवेत् । त्रयो भागा विडङ्गानां सैन्धवं च चतुर्गुणम् ।। ४२७॥ अजाज्याः पञ्चभागाश्च षड्भागाश्चैव नागरात् । मरिचात् सप्त भागाः स्युः पिप्पली चाष्टभागिका॥४२८॥ कुष्ठं नवगुणं प्रोक्तं दशभागा हरीतकी। एकादश तथा वह्नेर्भागा द्वादश दीप्यकात् ॥ ४२९ ।। गुडेन द्विगुणेनैव गुटिकां कारयेद्बुधः। ततो वातरुजार्तानां नित्यमेव प्रयोजयेत् ॥ ४३०॥ श्वासादौ सूर्यचन्द्रप्रभागुटिका । त्रिकत्रयं हरिद्रे द्वे तिक्ता तिक्तं शटी वचा। वेल्लचित्रकतालीसभार्गीपकजीरकम् ॥ ४३१ ॥ द्वौ क्षारौ पिप्पलीमूलं पनि त्रीणि तुम्बरु । देवदारु वचा चव्यं धान्यकं गजपिप्पली । वत्सकातिविषादन्तीश्यामापुष्करकामृताः॥ ४३२ ॥ भागोऽमीषां सूक्ष्मचूर्णीकृतानां भागश्चा! माक्षिकाद्देय एव । तद्वतश्या, भागद्धया परे स्यु- रनं लोहं शैलज कौशिकश्च ॥ ४३३ ॥ समर्थ गुटिका कार्या सूर्यचन्द्रप्रभाभिधा । पूर्वाह्वे तां प्रयुञ्जीत माक्षिकेण परिप्लुताम् ॥ ४३४ ॥ अनुपाने प्रयुञ्जीत तक्रं मधु रसोत्तमम् । क्षीरं बदरतोयं वा शर्करामिश्रितं जलम् ॥ ४३५ ॥ घृतं मूत्रं तथा चाम्लस्वादुदाडिमजं रसम् । कासं श्वासं तथा शोषमरुचिं पार्श्ववेदनाम् ॥ ४३६ ।। अॉसि कामलां मेहं पाण्डुरोगं हलीमकम् । १५ ·१७० गदनिग्रहः । [गुटिकाधिकारः हृद्रोगं मूत्रकृच्छं च श्वयर्थै ग्रहणीगदम् ॥ ४३७ ॥ यकृत्प्लीहाभिवृद्धिं च कृमि ग्रन्थि भगन्दरम् । श्लीपदं गण्डमालां च बणान्नाडीव्रणानपि ॥ ४३८॥ अतिस्थौल्यातिकार्ये च विद्रधीन्पिटिकामपि । नासानेत्राश्रितावोगान शिरोरोगान् सुदारुणान् ॥ ४३९।। मुखरोगानशेषांश्च रक्तपित्तं स्वरक्षयम् । ज्वरं च सन्निपातोत्थं विषमं चापि पैत्तिकम् ॥ ४४०॥ विंशति श्लैष्मिकांश्चैव संसृष्टान् सान्निपातिकान् । निजानृतुभवांश्चैव ये चान्ये नात्र कीर्तिताः । तांस्तान् प्रशमयत्येषा वृक्षमिन्द्राशनियथा ॥ ४४१ ॥ मेधां स्मृति कान्तिमनामयत्व- मायुःप्रकर्ष पवनानुलोम्यम् । स्त्रीषु प्रहर्ष बलमिन्द्रियाणा- मग्नेश्च कुर्याद्विधिनोपयुक्ता ॥ ४४२ ॥ अतीसारे विशल्या गुटिका। फलत्रयं त्र्यूषणजीरकं च कुबेरसंज्ञं पलमात्रमेतत् । पलद्वयं नूतनधूर्तपल्याः कईंककं चैव विषस्य योज्यम्॥४४३॥ पलार्धमात्र करभस्य चूर्ण ततः समैनैव गुडेन योज्यम् । गुटी निबद्धा चणकममाणा नियोजनीया हि सदाऽतिसारे४४४ चतुर्विधाजीर्णभयापहन्त्री स्मृता विशल्या गुटिकेति नाम्ना ४४५ त्रोटहरी गुटिका । शुण्ठीसतुपुनर्नवात्रिफालकासैरेयशेफालिका- मुस्तावासकनिम्बपत्रकटुकाबोलाश्वगन्धावचाः। व्योपच्छिन्नरुहाविडङ्गसहिताः सर्वाः समांशा बुधै- विशांशा च महौषधी परिमिता खण्डस्य विंशशिकाः ४४६ तत्तुल्येन च गोघृतेन मधुना सर्व च संमार्दितं बद्धा तेन शिवापमाणगुटिका श्लेष्माणमुग्रं जयेत् ।

·. प्रयोगखण्डः । क्षीणस्यानिलजानिहन्ति सहसा सर्वप्रमेहांस्तथा नाना बोटहरी गुटी च विजया लोके च या विश्रुता ४४७ कासे चन्द्रप्रिया गुटिका । चन्द्रपिया लोमशगन्धवत्यौ कटुत्रिक तिक्तकरोहिणी च। भूनिम्बभाग्यौँ गिरिमल्लिका च समानभाग खलु सर्वद्रव्यम् । वासारसेनाथ गुटी विधेया सुदुस्तरंचाशु निहन्ति कासम् ॥४४८ मुखरोगे खदिरगुटी। जातीफलैलादलकुङ्कुमानि लवङ्गकङ्कोलकपुष्कराणि । वराङ्गकरयुतान्यमूनि समानि भागानि निशाकरस्य ॥४४९॥ भागद्वयं स्यान्मृगनाभिजायाः सपूतिकायाः खलु तुर्यभागः। पष्टिविभागा खदिरस्य साराद्भागत्रयं तत्र वरस्य दद्यात् ॥४५॥ एकीकृतं धृष्टसुचन्दनेन मुकामिनीहस्ततलैः प्रमर्थ । सुवासितं पुष्पचयैः सुगन्धैर्वटी कृता स्यान्मुखरोगहरी ॥४५१॥ स्त्रीणां प्रमोदं विपुलं ददाति मुखं मुगन्धं विशद करोति । युवाऽतिरेताः सुभगो जनानां माणप्रियः स्यादतिकामिनीनाम् ॥ कण्ठं विपञ्चीनिनदेन तुल्यं करोत्यसौ खादिरसंज्ञका वटी ४५३ मुखरोगे द्वितीया खदिरगुटिका । पभावनागुरुकुङ्कुमैश्च तुल्यांशकै लक्ष्णशिलाविपिदैः । सर्वैः समः स्यात्खादिरस्य सारस सारङ्गदर्पस्फाटिकाधिवासाः४५४ बल्लममाणा गुटिका विधेयास्ताः सेविता नन्ति कफप्रमेहम् । हिकाग्निसादारुचिपीनसांश्च रोगानशेषान् खलु चास्यजातान् । सूताहेमसहितां पूर्वोक्तां भक्षयेत्मातः । नाना खादिरवटिका कथितेयं सिंहगुप्तेन ॥४५६ ॥ १ कुङ्कुमस्य । २ कस्तूरीकर्पराभ्यामधिवासिता इत्यर्थः ।

·१७२ गदनिग्रहः । [गुटिकाधिकारः वातरोगे त्वगाद्या गुटिका । त्वगेले गन्धकं चैव गुग्गुलुं समभागतः। कुर्याद्वातारितैलेन गुटिकां वातरोगिणाम् ॥ ४५७ ॥ रसायनार्थे विजयागुटिका । पलत्रयं हरीतक्याश्चित्रकस्य तथैव तु । एलात्वपत्रमुस्तानां भागोऽर्धपलिकः स्मृतः॥ ४५८ ॥ व्योषं चाथ कणामूलं विषं च पलमात्रकम् । नागकेसरचूर्ण तु कर्ष दद्याविचक्षणः ।। ४५९ ॥ रेणुकापलं चात्र रसस्य कर्षमेव च । एतत्संभृत्य संभारं सूक्ष्मचूर्ण तु कारयेत् ॥ ४६० ॥ गुडस्याधतुलां दत्त्वा दा सम्यग्विघट्टयेत् । ततस्तु गुटिकाः कृत्वा तस्मात्पष्टिशतत्रयम् ॥ ४६१ ॥ एकैकां भक्षयेत्मातः कृताहारो यथावलम् । मासेन पलितं हन्ति करोत्यग्निं द्वितीयके ॥ ४६२ ॥ शुक्रवृद्धिं तृतीये तु बलवर्णप्रसादनम् । हन्त्यष्टादश कुष्ठानि सप्त चैव महाक्षयान् ॥ ४६३ ॥ प्लीहानं श्वासकासौ च ह्यन्त्रद्धिमरोचकम् । अशीतिं वातजावोगान्मूत्रकृच्छु भगन्दरम् ॥ ४६४ ॥ प्रमेहान्विशतिं चैव तथाऽशीसि गलग्रहम् । सर्पलूताविषं हन्ति सर्व स्थावरजङ्गमम् ॥ ४६५ ॥ योनिदोषमपस्मारमुन्मादं विषमज्वरम् । बलेन गजतुल्योऽसौ वेगेन तुरगोपमः ॥ ४६६ ॥ मायूरस्तु भवेदग्निर्वा राहश्रोत्र एव च । चटकः स्त्रीविलासेन गृध्राष्टिश्च जायते ॥ ४६७ ॥ उपयोगात्परं जीवेन्नरो वर्षशतत्रयम् । न चान्ने परिहारोऽस्ति न चाध्वनि न मैथुने ॥ ४६८ ।। (ग्राम्यधर्म च कुर्वाणो भोजनं च यथेच्छया।)

·४. प्रयोगखण्डः । - विजया नाम गुटिका विख्याता रुद्रभाषिता। भक्षयन्ति नरा ये तु तेषां सिद्धिन संशयः ॥ ४६९ ॥ चातरोगे योगोत्तमा गुटिका । त्र्यूषणं त्रिफला क्षारी लवणान्यथ चित्रकम् । तालीसं चविकं शृङ्गी निशे द्वे गजपिप्पली ।। ४७० ॥ एला त्वचं विडङ्गानि पौष्करं नागकेसरम् । ताप्यकं दीप्यको मुस्ता समभागानि कारयेत् ।। ४७१ ॥ द्रव्याण्येतानि यावन्ति तावन्मात्रमयोरजः । तावच्छिलाजतुर्देयः सर्वैस्तुल्यस्तु गुग्गुलुः ॥ ४७२ ॥ संकुट्य गुटिका कुर्यादक्षमाप्रमाणतः। खादेन्ना मधुना युक्त्या तोयक्षीररसाशनः ।। ४७३ ॥ नियंत्रित सदा भोज्यं सर्वतुषु निरत्ययम् । अशीति वातजावोगांश्चत्वारिंशच पैत्तिकान् ॥ ४७४ ॥ विंशति श्लैष्मिकांश्चैव प्रमेहांश्चैव विंशतिम् । उदराणि तथा चाष्टौ श्वयथु पवनात्मकम् ॥ ४७५ ॥ विंशति मूत्रकृच्छ्राणि दुष्टनाडीव्रणानि च । इन्त्यष्टादश कुष्ठानि सस चैव महाक्षयान् ।। ४७६ ॥ कासं श्वास तथा हिक्कां हृच्छूल छछरोचकम् । गुल्मांश्च पाण्डुरोगं च जयेत्यञ्च मकारजम् ।। ४७७ ॥ चत्वारो ग्रहणीदोषाः पडीसि तथैव च । सर्वोस्तानाशयत्याशु तमः सूर्योदयो यथा ॥ ४७८ ॥ अर्बुदं गण्डमालां च विद्रधि सभगन्दरम् । हरते सर्वरोगांश्च वृक्षमिन्द्राशनिर्यथा । योगोत्तमेति विख्याता गुटिका वैवपूजिता ॥ ४७९ ।। प्रमेहे कर्पूरादिगुटिका । कर्पूरशृङ्गयावय धूर्तबीजं जातीफलं लोहमृताप्रकं च । रसोऽथ गन्धंत्रपु नागशुल्बे एला विषं धान्यकट्ठात्रकं च ॥४८०

·गदनिग्रहः । [ गुटिकाधिकारः
तालीसपत्रं त्वथ नागपुष्पं तमालपत्रं कपिकच्छुबीजम् ।
सत्त्वं गुडूच्याः क्षुरकस्य बीजं वटी विधेया सितया समेता॥४८१
बातममेहं सकर्फ सपित्तं श्वासं च कासं बहुसनिपातान् ।
बलं च हीन स्वरभङ्गजाड्यं निहन्ति कामं खलु दीपयन्ती ४८२
गुल्मे गुडवटकाः।
गुडविश्वौषधपथ्यामागधिकादाडिमैः कृता गुटिका ।
विनिहन्ति भक्ष्यमाणा गुल्मार्शोवतिसादगदान ॥ ४८३ ॥
पाण्डुरोगे क्षारवटकाः।
शृङ्गवेरविडङ्गानि पिप्पली मरिचानि च ।
नीलीपत्रं पृथक्पर्णी हरिद्राद्वयमेव च ॥ ४८४ ॥
मञ्जिष्ठा भद्रमुस्तं च शिग्रुबीजानि चित्रकम् ।
देवदारु वचा दन्ती त्रिफला हस्तिपिप्पली ॥४८५ ॥
शालिपी च मूर्वा च द्राक्षा कटुकरोहिणी ।
शक्रबीजं सभल्लातं बृहत्यौ द्वे दुरालभा ॥ ४८६ ॥
शतावरी विशल्या च पाठा भार्गी हरेणुका।
एतानि समभागानि सर्वाण्येकत्र कारयेत् ॥ ४८७ ॥
यावन्त्येतानि चूर्णानि द्विगुणं स्यादयोरजः
क्षारं च यावशूकानां ततो द्विगुणमावपेत् ।। ४८८ ॥
गोमूत्रसंयुतान्कुर्याद्वटकानक्षसंमितान् ।
खादेदेकं ततो द्वौ वा सुखं चाशु पिबेज्जलम् ॥ ४८९ ।।
अशॉसि ग्रहणीदोष पाण्डुरोगं भगन्दरम् ।
श्वयधुं श्वासकासौ च कृमिदोषांश्च नाशयेत् ५४९०॥
व्याधितस्य बलं ज्ञात्वा गवां मूत्रेण दापयेत् ।
पाण्डुरोग निहन्त्याशु ब्रह्मदण्ड इवोद्धतम् ॥ ४९१ ॥
वटकाः क्षारपूर्वास्तु प्रयोज्याः सिद्धिमिच्छता ।
एष शङ्करणो योगो वैधानामर्थकृत्तथा ॥ ४९२ ॥

·प्रयोगखण्डः । कुष्ठे पथ्याक्टकाः । पथ्यां सेन्द्रयवां सकिंशुकफलां सार्की तथाऽऽवर्तकीं व्याधिनेन तु योजितां हुतभुजा सारुष्करां बाकुचीम्। तद्वच्च क्रिमिशत्रुणाऽप्युपगतामेकैकद्धानिमान् गोमूत्रेण विमृध तुल्यतुवरान्कुष्ठी वटान्भक्षयेत् ।। ४९३ ॥ निहन्ति हतनासिकाकरजकर्णपादाङ्गुलि- क्षरद्रुधिरपूतिपूयपरिजग्धजन्तुबणान् । मभिन्नचिरलक्षितस्वरमशेषकुष्ठं मह- निहन्ति कुरुतेऽरुणार्कवपुष नरं योगतः ।। ४९४ ॥ ज्वरे फलत्रिकाद्यो मोदकः । फलत्रिकगुडव्योषशर्करात्रिताकृतम् । मोदकं भक्षयित्वाऽनुपिबेत्कोष्णं जलं पुनः । पार्श्वशूले रुचौ कासे ज्वरे चानिलसंभवे ॥४९५॥ रसायने त्रिफलाद्या वटकाः । त्रैफलस्य तु चूर्णस्य पलानि दश संहरेत् । सप्त चैव विडङ्गानां लोहचूर्ण पलत्रयम् ॥ ४९६ ॥ पलानि दश बाकुच्याः शतं भल्लातकात्तथा । शिलाजतु पलद्वन्दं गुग्गुलोस्तु पलद्वयम् ॥ ४९७ ॥ पलं पुष्करमूलस्य पलार्ध तु फलस्य च। ग्रन्थिकामी मरीचं च पिप्पल्यो विश्वभेषजम् ।। ४९८ ॥ त्वपत्रं कुङ्कम मुस्ता नागकेसरमेव च । यष्टीमधुकरौधं च कार्षिकाण्युपकल्पयेत् ॥ ४९९ ।। यावन्त्येतानि सर्वाणि तावत्खण्डं प्रदापयेत् । पलिकान्वटकान्कुर्यात्सर्वव्याधिविनाशनान् ॥ ५००॥ एकैकं भक्षयेत्मातर्यथेष्टं चात्र भोजनम् । प्लीहमीस्थतीसारं वातगुल्मं भगन्दरम् ।। ५०१ ।। कुष्ठानि चैव सर्वाणि सप्तरात्रायपोहति ।

·गदनिग्रहः। [गुटिकाधिकारः। एतत्सर्व प्रयुञ्जानो जीवेद्वर्षशतत्रयम् ॥ ५०२ ।। अरुचौ लाजायो मोदकः । द्वादशाष्टचतुस्त्रिंशब्बेकार्घसमायुतैः । लाजैस्तुगातिन्तिडीककोलव्योषत्रिजातकैः । सचन्द्रा मोदका रुच्याः क्रमाद्विगुणशर्कराः ॥ ५०३।। त्रिफलाया गुटिका। त्रिफलाबदराणां स्थायोषस्य च पलद्वयम् । कर्पूरकर्षो लाजानां पलद्वादशकं भवेत् ॥ ५०४ ॥ एलात्वपत्रकाणां तु पलं स्याद्वंशरोचना । पलाष्टिकाऽम्लवेत्रश्च चतुष्पल उदाहृतः॥ ५०५ ॥ चूर्णाद्विगुणखण्डं स्यादृया वमिहरा परम् यक्ष्माणं रक्तपित्तं च ज्वरं कासं च नाशयेत् ॥ ५०६॥ असि चित्रकगुटिकाः। चित्रकस्य पलं दत्वा त्रिवृतोऽर्धपलं तथा । कणाकर्षों गुडस्याष्टौ पलानि समुपाहरेत् ॥ ५०७ ॥ विंशतिश्च हरीतक्यो गुटिका दश कारयेत् । दशमे दशम चाहि त्वेकैकां भक्षयेत् सुधीः ॥ ५०८।। मण्डलानि च कण्डूश्च वीसि ग्रहणीं जयेत् । प्रमेहे वामदेवेन कथिता गुटिका । कटुत्रिकं वचा मुस्ता विडङ्ग चित्रकं विषम् ॥ ५०९ ॥ एतानि समभागानि पथ्या च द्विगुणा विषात् । पञ्चत्रिंशद्गुडाद्भागाः क्वाथयेन्मृदुनाऽग्निना ॥ ५१० ॥ कोलमाना गुटी ह्येषा हन्ति मेहं विशेषतः। मन्दाग्निमामवातं च लालामेहं सगुल्मकम् ॥ ५११ ॥ गुग्गुलुगुटिका। गुग्गुलुकुडवाद ककुभत्वगयोरजोविडङ्गानि । भल्लातकगोक्षुरको त्रिवृता त्रिफला द्वितीयाधम् ॥ ५१२ ।।

·प्रयोगखण्डः । १७७ भुक्त्वनां गुटिकां यथेष्टचरितः षण्मासयोगात्पुमान् सव्याधीसभगन्दरान्सपिटिकानांसि दुष्टत्रणान् । खालित्यं पलितं जरामपि तनोर्जित्वा प्रदीप्सानल: सौभाग्याप्तसुखो निरामयतनु वेत्समानां शतम् ॥५१२॥ शोफे लघुत्रिफलागुग्गुलुगुटिका । गुग्गुलुस्त्रिफला कृष्णा पश्चनेत्रत्रिभागिकाः । गुटिकाः शोषगुल्मार्शोभगन्दरवतां हिताः ॥ ५१३ ॥ वातव्याधौ पृथुत्रिफलाद्या गुग्गुलुगुटिका । त्रिफला हपुषा मुस्तं चविका चित्रका शटी । यवानीग्रन्थिकव्योषसौवर्चलदुरालभाः॥ ५१४ ।। अजमोदा विडङ्गं च दाडिमं साम्लवेतसम् । बाष्पिका पौष्करं दारु त्वगेलापत्रकेसरम् ॥ ५१५ ॥ एषामर्धपलैर्भागैः पलानि दश गुग्गुलोः। संमिश्य सर्पिषा सार्धं गुटिका कारयेद्बुधः ॥५१६ ॥ भक्षयित्वा ससर्पिष्का जीर्णे च प्रमिताशनम् । वातश्लेष्मविकारेषु नाडीदुष्टव्रणेषु च ।। ५१७॥ श्लेष्मकासे च शोफे च योगमेनं प्रयोजयेत् । जठरे योनिशूलेषु त्वन्तर्भूतं च विद्रधिम् ॥ ५१८ ।। पार्श्वशूलं कृमीन् गुल्मान्ममेहान् छर्थरोचको। केवलानिलजावोगानशीतिं श्लैष्मिकानपि । विंशतिं नाशयत्याशु रसायनमनुत्तमम् ॥ ५१९ ॥ गुल्मे त्रिवृताद्या गुटिका । त्रिवृत्पलं हिङ्गुकर्षस्त्रिक्षारस्य पलत्रयम् । यवानीमरिचाजाजीधान्यकं शितिवारकम् ॥ ५२० ।। उपकुञ्चीविडङ्गाजमोदाश्चार्धपलोन्मिताः। पृथक्पलद्वयं दद्यादम्लवेतसज रजः ॥ ५२१ ॥ मातुलुङ्गरसेनैषां गुटिकां कारयद्भिषक् ।

·गदानग्रहः।
[ लेहाधिकारः
पिबत्तीरेण मन्थैर्वा सर्पिषाऽम्लैः सुखाम्बुना ॥ ५२२ ॥
काङ्कायनेन गुटिका संप्सोक्ता गुल्मनाशिनी ।
कफजं तु गवां मूत्रैः पयसा पित्तसंभवम् ।। ५२३ ॥
त्रिफलारसमूत्रैस्तु निहन्यात्सान्निपातिकम् ।
रक्तगुल्मे तु नारीणामुष्ट्रीदुग्धेन वा पिबेत् ॥ ५२४ ॥
कृष्णाद्या गुटिका।
शुण्ठीकृष्णाशताहानां साभयानां पलं पलम् ।
गुडस्य षट्पलान्येषा गुटिका भ्रमनाशिनी ॥ ५२५॥
इति श्रीवैद्यसाढलग्रथिते गदनिग्रहे गुटिकाधिकारश्चतुर्थः समाप्तः ।
अथातः पञ्चमो लेहाधिकारः प्रारभ्यते।
अर्शसि पथ्यावलेहः ।
श्यामागुडूच्यामलचित्रकाणां भागान् पलानां शतसंमितांश्च ।
सर्वान्पृथक्संपरिकल्त्य युक्त्या द्रोणद्वयेऽपांतु विपाच्य पात्रे ॥१॥
लौहे दृढे मन्दहुताशने च पादावशिष्टं विधिवद्विधिज्ञः ।
भूयः पचेत्तं तुलया गुडस्य शुक्लेन वस्त्रेण विशोधितस्य ॥२॥
चूर्णीकृतीरकयुग्मदन्तीपाठात्रियूषणग्रन्थिकाद्वैः ।
धान्याजमोदेभकणायवानीभल्लातकाख्यैश्च पलप्रमाणैः ॥ ३ ॥
प्रस्थत्रयेणाथ हरीतकीनामैकध्यमालोड्य शनैस्तु दा ।
ज्ञात्वा सुपकं रसगन्धवर्णैः कुम्भे निदध्यात्रिसुगन्धियुक्तम् ॥४॥
प्रस्थायुक्तं मधुनोऽत्र शीते भल्लातकास्थिमभवाच्च तैलात् ।
दत्त्वा पलार्ध यवशूकजस्य चाष्टौ पलान्येव सितोपलायाः॥५॥
एनं लिहदक्षफलप्रमाणमझेविकारी प्रसमीक्ष्य वह्निम् ।
कुष्ठानि सर्वाणि निहन्ति हिक्कां श्वासंच कासारुचिपाण्डुरोगान् ।
मन्दानलत्वं ग्रहणीविकारान् गुल्मान्सशोफानुदरामयांश्च ।
शूलानि यक्ष्माणममुक्पत्ति पथ्यावलेहोऽयामति प्रदिष्टः॥७॥

·१.]
प्रयोगखण्डः।
१७९
अर्शसि चित्रकावलेहः ।
चित्रकस्य शतं दद्यात्तत्तुल्यो ग्रन्थिको मतः ।
पञ्चाशदशमूलस्य शेषान् पञ्चपलान् पृथक् ॥ ८॥
बलां भाङ्गो शटी पाठां पौष्करं मूलमेव च ।
चतुर्दोणेऽम्भसः पक्त्वा द्रोणशेषे तथैव च ॥९॥
पचेगुडशतं दत्त्वा लेहवत्साधु साधयेत् ।
चतुष्पलं तु पिप्पल्यास्तुगाक्षीर्याः पलद्वयम् ॥१०॥
त्रिजाताच पलं चैकं मरिचस्य पलं तथा ।
सूक्ष्मचूर्ण ततः कृत्वा दा सम्यग्विघट्टयेत् ॥ ११ ॥
पलमात्रं ततः खादेत्प्लीहगुल्मोदरासि ।
हन्ति यक्ष्माणमत्युग्रं शीताति चाम्लपित्तकम् ॥१२॥
भारद्वाजेन संमोक्तो लेहश्चित्रकसंज्ञकः।
असि चित्रकावलेहः ।
तोयद्रोणे चित्रकमूलतुलाधैं
साध्यं यावत्पाददलस्थमथेदम् ।
अष्टौ दत्त्वा जीर्णगुडस्य पलानि
काथ्यं भूयः सान्द्रतया समवेतम् ॥ १३ ॥
त्रिकटुकमिशिपथ्याकुष्ठमुस्तावराङ्ग-
कृमिरिपुदहनैलाचूर्णकीर्णोऽवलेहः ।
जयति गुदजकुष्ठप्लीहगुल्मोदराणि
प्रबलयति हुताशं शश्वदभ्यस्यमानः ॥ १४ ॥
रक्तपित्ते कूष्माण्डकावलेहः ।
शतं पलानि कूष्माण्डात् मुस्विनं निष्कुलीकृतम् ।
पचत्त घृतपस्थे पात्रे ताम्रमये दृढे ॥ १५ ॥
यदा मधुनिभा पाकस्तदा खण्डशतं क्षिपेत् ।
पिप्पलीशृङ्गवेराच द्वे पले जीरकस्य च ॥ १६ ॥
त्वगेलापत्रमरिचधान्यकानां पलार्धकम् ।
न्यसेचूर्णीकृतं तत्र दा संघट्टयेत्ततः ॥ १७ ॥

·गदनिग्रहः । [लेहाधिकारः तत्पर्क स्थापयेद्भाण्डे क्षौद्रं दत्त्वा घृतार्धकम् । तद्यथाग्निवलं खादेद्रक्तपित्ती क्षतक्षयी ॥१८॥ श्वासकासारुचिच्छर्दितृष्णाज्वरनिपीडितः । पुनर्नवकर वृष्यं बलवर्णप्रसादनम् ॥ १९ ॥ उरःसन्धानकृद्धा बृंहणं स्वरबोधनम् । अश्विभ्यां निर्मितं सिद्धं कूष्माण्डकरसायनम् ॥२०॥ रक्तपित्ते खण्डकूष्माण्डकावलेहः । प्रस्थेनाज्यस्य भृष्टं पलशतमलघुच्छिन्नकूष्माण्डकस्य पक्तव्यं खण्डतुल्यं मधु शिशिरतरे तत्र दद्याद्धृतार्धम् । व्योषं धान्यं सजीरं प्रसृतिमितमथ स्याच्चतुर्जातकं च प्रक्षेप्यं रक्तपित्तं हरति बलकरः खण्डकूष्माण्डकोऽयम् ॥२१॥ अर्शसि खण्डसूरणावलेहः । कूष्माण्डकविधानेन शस्यते सूरणं सदा । अर्शसां मूढवातानां मन्दानीनां विशेषतः ॥ २२ ॥ गुडकूष्माण्डकावलेहः । शतं पलानि कूष्माण्डात्सुस्विनं निष्कुलीकृतम् ।। प्रस्थं तैलघृतादेयं तस्मिंस्तप्ते प्रदापयेत् ।। २३ ॥ त्वपत्रधान्यकं व्योष जीरकैलाह्वयानलम् । ग्रन्थिकं चव्यमातङ्गपिप्पलीशृङ्गवेरकम् ॥ २४ ॥ शृङ्गाटकं कसेरुं च पेलवं तालमस्तकम् । चूर्णीकृत्य पलांशेन गुडस्य तुलया पचेत् ॥ २५॥ शीतीभूते पलान्यष्टौ मधुनः संपदापयेत् कफपित्तानिलहरं मन्दानीनां च दीपनम् ।। २६ ॥ कृशानां बृहणं श्रेष्ठं वाजीकरणमुत्तमम् । प्रमदासु प्रसक्तानां ये चान्ये क्षीणरेतसः ॥२७॥ १. अस्याग्रे 'क्षौद्रार्धकां सिता केचित् केचिद्राक्षां सितार्धकाम् । द्राक्षार्धानि लवङ्गानि मनाक कर्पूरकं क्षिपेत् ' इति योगरत्नाकरेऽधिकः पाठः ।

·1 प्रयोगखण्डः क्षयेणैव गृहीतानां परमुक्तं भिषग्जितम् । कासं श्वासं ज्वरं हिक्कां हन्ति छर्दिमरोचकम् ॥ २८ ॥ गुडकूष्माण्डकः ख्यातः कृष्णात्रेयेण पूजितः । शोषे एलाद्यवलेहः । एलाजमोदामलकामयाक्षगायत्र्यरिष्टासनसारशालान् । विडङ्गभल्लातकचित्रकोग्राकटुत्रिकाम्भोदमुराष्ट्रजांश्च ॥ २९ ॥ पक्त्वा जलेनैव पचेद्धि सर्पिस्तस्मिन्सुसिद्धे त्ववतारिते च । त्रिंशत्पलं चात्र सितोपलाया दद्यात्तुगायाश्च पलानि षट्च ३० प्रस्थं घृतस्य द्विगुणं च कुर्यात्क्षौद्रं ततो मन्थहतं निदध्यात् । पल पलं प्रातरतः मलिह्यात्पश्चापिवेत्क्षीरमतन्द्रितश्च ॥ ३१ ॥ एतद्धि मेध्यं परमं पवित्रं चक्षुष्यमायुष्यमथो यशस्यम् । यक्ष्माणमाशु व्यपहन्ति चैव पाण्डामयं चैव भगन्दरं च ॥३२॥ श्वासं च हन्ति स्वरभेदकासं हृत्प्लीहगुल्मग्रहणीगदांश्च । न चात्र किंचित्परिवर्जनीयं रसायनं चैतदुपास्यमानम् ॥३३॥ अर्शसि भल्लातकावलेहः । भल्लातकसहस्त्रं तु द्रोणेऽपां विधिवत्पचेत् । ततः पदावशिष्टं तु पुनरग्नावधिश्रयेत् ॥ ३४ ॥ गुडस्य तु तुलां दत्त्वा तत्र भूयो विपाचयेत् । त्र्यूषणं त्रिफला दन्ती चित्रको हस्तिपिप्पली ।। ३५॥ चव्याजमोदापाठाश्च पिप्पलीमूलमेव च । एपां द्विपालिकान्भागान् सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् ॥३६॥ लेहीभूते ततः पश्चात्यक्षिपेन्मतिमाभिषक् । शीतीभूते ततः पश्चाचातुर्जातपलं क्षिपेत् ॥ ३७॥ उदुम्बरसमा मात्र खादयेच यथाबलम् । अर्शीसि ग्रहणीदोषं प्लीहानं विषमज्वरम् ॥ ३८ ॥ कुष्ठगुल्मोदरं हन्ति मन्दाग्नित्वमरोचकम् । कासश्वासहरो हृयो भल्लातकगुडः स्मृतः ॥ ३९ ॥ १६ ·गदनिग्रहः । [लहाधिकारः .4 ग्रहण्यां कल्याणको गुडावलेहः । अस्थत्रय बागलकीरसस्य शुद्धस्य दत्वाऽतुला गुडस्य । चूर्णीकृतग्रन्थिकजीरचव्यव्योषेभकृष्णाहपुपाजमोदैः॥४०॥ विडङ्गसिन्धुत्रिफलायचानीपाठानिधान्यैश्च पलप्रमाणैः। दत्त्वा त्रिवृञ्चूर्णपलानि चाष्टौ झाष्टौ च तैलस्य पचेयथावत् ४१ तं भक्षयेदक्षफलममाणं यथेष्टचेष्टस्त्रिसुगन्धियुक्तम् । अनेन सर्वे ग्रहणीविकाराः सश्वासकासस्वरभेददोषाः ॥४२॥ पाण्डूदरं गुल्मभगन्दरातिभेदःसमुत्थं च विकारजातम् । शाम्यन्ति, चायं चिरमन्दवढेहतस्य पुंस्त्वस्य च वृद्धि हेतुः ४३ स्त्रीणां च वन्ध्यामयनाशनः स्यात्कल्याणको नाम गुडः प्रतीत: भृष्ट्वेषत्रितां तैले त्रिसुगन्धि पिचुं.पिचुम् । सिद्धे विधेयमत्रैव गुडे कल्याणपूर्वके ॥ ४४ ॥ काश्य पञ्चजीरकावलेहः । कुस्तुम्वर्यो यवानी समरिचमगधा दीप्यकाजाजिचव्याः पथ्या श्यामाबमूलं कृमिहरहपुषे कारवी सातला च । शुण्ठीवन्दाकनागोद्भवशतकुसुमा मेथिका चाक्षभागा: कंसेल्लाद्भागयुग्मं सकलगणमिदं चूर्णयेदौषधानाम् ॥४५॥ सर्पिःमस्थं प्रदद्यादडपलदशभिः साधयेन्मन्दवह्नौ क्षीरमस्थैश्चतुर्भिः स च सकलगदान्हन्ति युक्तस्त्रिगन्धैः । लेहोऽयं चानिलनः कृशवलजननः शोधनश्वार्तवस्य या स्त्री गर्भ न धत्ते जनयति तनयं दीर्घजीवानुयुक्तम् ४६ योनिरोगे पञ्चजीरकावलेहः । जीरकं हपुषा धान्यं यवानी बदराणि च । शताहा मेथिका हिङ्गुपत्रिका कामवृक्षकम् ।। ४७॥॥ पिप्पली पिप्पलीमूलमजमोदा च बाष्पिका । चित्रकं च पलांशानि तथा चैव चतुष्पलम् ॥४८॥ १ कसेरोः ।

·प्रयोगखण्डः ।
कसेरुकं तथा शुण्ठी कृष्णा जीरकमेव च ।
गुडस्यार्धशतं दद्याद्धृतपस्थं तथैव च ॥ ४९ ॥
क्षीरद्विपस्थसंयुक्तं शनैर्मेद्वग्निना पचेत् ।
पञ्चजीरक इत्येष सूतिकानां प्रशस्यते ॥ ५० ॥
नारीणां गर्भकामानां प्रदुष्टे चैव मारुते ।
विंशतिापदो योनेः कासं श्वासं स्वरक्षयम् ॥ ५१
दौर्गन्ध्यं मूत्रकृच्छं च पाण्डुरोगं हलीमकम् ।
हन्ति, पीनोमतकुचाः पद्मपत्रायतेक्षणाः ।। ५२ ।।
उपयोगाखियो नित्यमलक्ष्मीकलिवर्जिताः।
श्रीबाहुशाली गुडावलेहः ।
त्रिवृत्तेजस्वती दन्ती श्वदंष्टा चित्रका शटी।
गवाक्षी मुस्तकं बिल्वं विडङ्गानि हरीतकी ॥ ५३॥
पलोन्मितानि चैतानि भल्लातकपलाष्टकम् ।
पलानि वृद्धदारोः षट् षोडशैव तु मरणात् ।
जलद्रोणद्वये काथ्यं चतुर्भागावशेषितम् ॥ ५४ ॥
पूतं रसं तु तं दत्त्वा काथेभ्यस्त्रिगुणो गुडः ।
लेहं पचेद्धि तं यावदीलेपं व्रजेद्बुधः ॥ ५५ ॥
अवतार्य ततः पश्चाचूर्णानीमानि दापयेत् ।
त्रिवृत्तेजस्वतीकट्वीचित्रकं द्विपलांशकम् ॥ ५६ ॥
एलात्वपत्रनागाह पदपलं परिकीर्तितम् ।
द्वात्रिंशच्च पलानीह चूर्णीकृत्य प्रदापयेत् ॥ ५७ ।।
ततो मात्रां प्रयुञ्जीत जीर्णे क्षीरं रसायनम् ।
पञ्चगुल्मान् प्रमेहांश्च पाण्डुरोग हलीमकम् ॥ ५८ ॥
जयेदीसि सर्वाणि तथा सर्वोदराणि च ।
अयं सर्वान्गदांश्चैव कल्याणो लेह उत्तमः ॥ ५९॥
दुर्नामान्तकरश्चैव मेधाजनन उत्तमः ।
गुडः श्रीवाहुशालोऽयं दुर्नामारिः प्रकीर्तितः ॥ ६ ॥

·गदनिग्रहः। [लेहाधिकारः सर्वरोग निहन्त्याशु वृक्षमिन्द्राशनिर्यथा । श्वासकासे बिभीतकावलेहः । प्रस्थं विभीतकानामनस्यां हि साधयेद्गवां मूत्रे । लेहबदवलेहो मधुसहितः श्वासकासहरः ॥६१ ॥ कासेऽगस्त्यहरीतक्यवलेहः । द्विपञ्चमूलेभकणात्मगुप्ताभार्गीशटीपुष्करमूलविश्वाः । पाठामृताग्रन्थिकशङ्खपुष्पीरास्नान्यपामार्गबलायवासान् । ६२।। द्विपालिकानेव यवाढकं च हरीतकीनां च शतं गुरूणाम् । द्रोणे जलस्याहकसंयुते तु काथीकृते पूतचतुर्थभागे ॥ ६३ ॥ पचेत्तुलां शुद्धगुडस्य दत्त्वा पृथक्सतैलाकुडवं घृताच । चूर्णं च तावन्मगधोद्भवानामनेकरोगौघमथाशु हन्यात्॥६॥ तद्राजयक्ष्मग्रहणीपदोपशोफाग्निमान्द्यस्वरभेदकासान् । पाण्डामयश्वासशिरोक्षिरोगान्हृद्रोगहिक्काविषमज्वरांश्च ॥६५॥ मेधावलोत्साहमतिपदं च चकार चैतं भगवानगस्त्यः । कासे द्वितीयोऽगस्त्यहरीतश्यवलेहः । दशमूलीं स्वयङ्गुप्तां शङ्खपुष्पी शर्टी बलाम् । हस्तिपिप्पल्यपामार्गपिप्पलीमूलचित्रकान् ॥ ६६ ॥ भार्गी पुष्करमूलं च द्विपलांशं यवाटकम् । हरीतकीशतं चैकं जले पश्चाढके पचेत् ॥ ६७ ।। यवैः स्विः कषाय तं पूतं तच्चाभयाशतम् । पचेगुडतुलां दत्त्वा कुडवं च पृथग्घृतात् ॥ ६८ ॥ तैलाच पिप्पलीचूर्णात्सिद्धे शीते च माक्षिकात् । कुडवं, पलमानं च चतुर्जातं समावपेत् ॥६९ ॥ लियाढे पाभये नित्यं ततः खादेद्रसायनात् । वली च पलितं हन्याद्वायुर्बलवर्धनम् ॥ ७० ॥ पञ्च कासान् क्षयं श्वासं हिक्कां च विषमज्वरम् । गुल्ममेहग्रहण्यर्थीहृद्रोगारुचिपीनसान् ॥ ७१ ।।

·५.] प्रयोगखण्डः अगस्त्यविहितं धन्यमिदं श्रेष्ठं रसायनम् । यथोदिष्टं गुणं कुर्वन्पित्तं च कुरुते यदा ॥ ७२ ॥ तदा सायं गुडो योज्य एष एवाल्पमात्रया । पादशेषे कषायेऽत्र स्विन्ना विद्याधरीतकीः॥ ७३ ।। भर्जितास्तिलतैलस्य कुडवे गोघृतस्य वा । पचेतानमये पात्रे ह्यापाकाल्लोहितोदयात् ॥ ७४ ॥ फलानां तु शतं सङ्ख्या चातुर्जातं पृथक्पलम् । बढ़ा पोटलके पथ्या यवान स्विन्नांश्च कारयेत् ॥७५॥ वासिष्ठहरीतक्यवदेहः। यवाढकं सप्त जलाढकानि हरीतकीनां च शतं गुरूणाम् । दन्त्यश्वगन्धाचिरविल्वमूलं भल्लातकांश्चापि च पकविल्वम् ७६ उभे हरिद्रे गजपिप्पली च मूलानि पत्राणि च चित्रकस्य । पिप्पल्यपामार्गमथात्मगुप्ता सर्वाणि कुर्यात्पलसंमितानि ॥ ७७ लौहे समादाय पचेत्कटाहे द्विपञ्चमूलं च यवप्रमाणम् । मृदाग्निसिद्धांश्च यवान्विदित्वा शनैः प्रयत्नादवतारयेच ।। ७८ ॥ निःस्राव्य तेनैव जलेन पुराणस्य शतं गुडस्य । भूयो गुरूणामथ तत्र दद्याद्धरीतकीनां च सहस्त्रमन्यत् ॥७९॥ प्रस्थं पुराणस्य घृतस्य चैव नवस्य तैलस्य च तावदेव । शीते मधु स्नेहसमंच दद्यात्पलानि चाष्टावथ पिप्पलीनाम्।।८०॥ पथ्ये सलेहे त्वथ भक्ष्यमाणे सर्वा रुजो नाशयतो हि मासात् । मासद्वयेनैव च नेत्ररोगान् हतो हि गा लभते च चक्षुः॥८१॥ मासैस्त्रिभिर्नाशयतो हि कुष्ठं विशीर्णतां चाङ्गुलिनासिकानाम् । भगन्दरश्लीपदवातगुल्मानास्यथो मासचतुष्टयेन ॥ ८२ ॥ केशान् घनान्कुञ्चितदीर्घनीलान्स पञ्चभिश्चैव करोति मासैः। सहस्रसङ्घयां च तथोपयुज्य बलं लभेतोत्तमकुञ्जरस्य ।। ८३॥ स्वरं मयूरस्य जवं हयस्य शरच्छशाङ्कस्य तथैव कान्तिम् । १. प्रत्यहं हरीतकीद्वयं लेहं च पलप्रमाणं भक्षयेदित्यर्थः । सम्यक् साध

·गदनिग्रहः।
[लेहाधिकारः
सौभाग्यमेधास्मृतिसचतेजःशोभान्वितः पद्मसमानगन्धः॥८४॥
जीवेत्समानां च सहस्रमन्यत्पयोगकालादिति सिद्धवाक्यम् ।
न चानपानेऽध्वनि मैथुने वा नरेण किंचित्परिहार्यमास्मिन् ॥
समीक्ष्य कल्पं तुरसायनानां चकार योग भगवान्वसिष्ठः।।८५॥
वासाहरीतक्यवलेहः ।
तुलामादाय वासायाः संवाथ्याष्टगुणे जले।
तेन पादावशेषेण पाचयेदाढकं भिषक् ।। ८६ ॥
गुरूणामभयानां तु खण्डाच्छुद्धात्तथा शतम्।
शीतीभूते निदध्यात्तु क्षौद्रस्याष्टौ पलानि च ॥ ८७ ॥
वंशोद्भवायाश्चत्वारि पिप्पल्यर्धपलं तथा ।
चातुर्जातपलं चैव सर्वदा हन्ति सेवितः ॥ ८८ ।।
विद्रधि जठरं गुल्मं रक्तपित्तं सुदारुणम् ।
श्वासं क्षयं तथा कासं तृष्णाहृद्रोगपीनसान् ॥ ८९ ॥
पला भक्षयेदस्य यथेष्टं चात्र भोजनम् ।
गुल्मे दन्तीहरीतक्यवलेहः ।
जलद्रोणे विपक्तव्या विंशतिः पञ्च चाभयाः ॥९॥
दन्त्याः पलानि तावन्ति चित्रकस्य तथैव च ।
अष्टभागावशेषं च रसं पूतमधिश्रयेत् ॥ ९१ ॥
दन्तीसमं गुडं पूतं क्षिपेत्तत्राभयाश्च ताः ।
तैलाबकुडवं चैव त्रिवृतायाश्चतुष्पलम् ।। ९२ ॥
पलार्धं चूर्णितं दद्यात् पिप्पलीविश्वभेषजम् ।
लेहवत्साधयेत्तं च शीते तैलसमं मधु ॥९३ ॥
क्षिपेचूर्ण पलं चैकं त्वगेलापत्रकेसरात् ।
ततो लेहपलं लिह्याज्जग्ध्वा चैकां हरीतकीम् ॥ ९४ ॥
मुख विरिच्यते स्निग्धो दोषान् प्रशमयत्यलम् ।
गुल्मं श्वयथुमीसि पाण्डुरोगमरोचकम् ॥ ९५ ॥

·प्रयोगखण्डः हृद्रोगं ग्रहणीदोषं कामलां विषमज्वरम् । कुठं प्लीहानमानाहं तथा हन्त्युपसेवितः ॥९६ ॥ न चात्र परिहार्य स्याद्भोज्यो मांसरसौदनः । कासे व्याघ्रीहरीतक्यवलेहः । व्याघ्रीशतं हरीतक्यो दत्त्वा च शतसंमिताः॥ ९७॥ जले चतुर्गुणे पक्त्वा चतुर्भागावशेषिते । आलोड्याधतुलां तस्मिन् गुडस्य त्वभयाश्च ताः॥९८॥ पक्षिप्यास्मिन् घनीभूते त्वगेलापत्रकेसरम् । मगधोषणसंयुक्तं पालिक, चार्धकार्षिकम् ॥ ९९ ॥ यवक्षारं च संचूर्ण्य तस्मिंस्तत्मक्षिपेत्पुनः । मधुनः पलपट्केन युक्तः कासामयापहः ।। १०० ।। स्वरवर्णावहः पुंसामग्नेर्दीप्तिकरः परम् । सर्वकासे द्वितीयो ध्याघ्रीहरीतक्यवलेहः । समूलपुष्पच्छदकण्टकार्यास्तुलां जलद्रोणपरिप्लुतां च । हरीतकीनां च शतं विदध्यादथात्र पक्त्वा चरणावशेषम् १०१ गुडस्य दत्त्वा शतमेतदन्नौ विपकमुत्तार्य ततः सुशीते । कटुत्रिकं च त्रिपलप्रमाणं पलानि पद् पुष्परसस्य तत्र ।।१०२॥ क्षिपेचतुर्जातपलं यथाग्नि प्रयुज्यमानो विधिनाऽवलेहः । वातात्मकं पित्तकफोद्भवं च द्विदोषजं कासमपि त्रिदोषम् १०३ क्षतोद्भवं च क्षयजं च हन्यात्सपीनसश्वासमुरक्षितं च । यक्ष्माणमेकादशरूपमुग्रं भृगूपदिष्टं हि रसायनं स्यात् ॥१०४॥ प्लीहोदरे रोहीतकावलेहः । पक्त्वा शतं रोहितवल्कलानां पथ्याशतं माहिषमूत्रमनौ । पादावशेषे खलु पञ्चकोलमुत्सृज्य मूत्रे सह दन्तिनीमिः १०५ भूयः पद्यावदुपैति लेहं पथ्याद्वयं नित्यमथोपयुज्य । पश्चाल्लिहेल्लेहहितं हिताशी प्लीहोदरं हन्ति यकृच्च शीघ्रम् ॥१०६ ·गदनिग्रहः । [लेहाधिकारः शोफे पुनर्नवहरीतक्यवलेहः । प्रस्थं पुनर्नवायास्तु चित्रकस्य तथैव च । पाटानागरदन्तीनां भागान्दशपलोन्मितान् ।। १०७॥ दशमूलतुलाध तु पथ्यानां शतमेव च । चतुर्गुणेऽम्भसः पक्त्वा पूतं पादावशेषितम् ॥ १०८ ॥ गुडस्यैकां तुलां विस्वा लेहवत्साधु साधयेत् । क्षिपेचूर्णीकृतं तत्र त्रिजातं त्रिकटुं तथा ॥ १०९ ॥ नागकेसरसंयुक्तं पलांशमुपकल्पितम् । शीतीभूते ततो दद्यात्कुडवं माक्षिकस्य च ॥११० ॥ अतो लेहपलं लीडा पथ्यां चैकां च भक्षयेत् । शोफगुल्मोदरार्थोनी पुनर्नवहरीतकी ॥ १११ ।। शोफे केसहीतश्यवलेहः । द्विपञ्चमूलस्य तुलाकषाये कंसोऽभयानां च शतं गुडाच । लेहे सुसिद्धे च विनीय चूर्ण व्योषं त्रिसौगन्ध्यप्नुपस्थिते च ।। प्रस्थार्धमात्रं मधुनः सुशीते किंचिच्च चूर्णादपि यावशूकात् । एकां ततः प्राश्य तथा च लेहाच्छुक्ति निहन्ति श्वयधुं प्रवृद्धम्।। कासज्वरारोचकमेहहिकाप्लीहत्रिदोपोदरपाण्डुरोगान् । काश्मवातानमृगम्लपित्तवैवर्ण्यमूनानिलशुक्रदोषान् ॥ ११४॥ शोफे हरीतक्यवहः। दशमूलकषायस्य कंसे पथ्याशतं पचेत् । दत्त्वा गुडतुलां तस्मिल्लेहे दद्यात्सुचूर्णितम् ॥ ११५ ॥ त्रिजातकं तथा व्योष किंचिच यवशूकजम् । प्रस्थाधं च हिमे क्षौद्रात्स निहन्त्युपयोजितः ।।११६॥ प्रवृद्धशोफज्वरमेहगुल्मकार्यामवाताम्लकरक्तपित्तम् । वैवर्ण्यमूत्रानलशुक्रदोषश्वासारुचिप्लीहगरोदरांश्च ॥११७ अर्श:पीनसयोश्चित्रकहरीतक्यवलेहः । चित्रककषायपलशतममृताधात्रीरसं च तुल्यांशम् । संमिश्य गुडशतं च द्विपञ्चमूलीकषायेण ॥ ११८ ॥ ।

·प्रयोगखण्डः। तत्तुल्येन हरीतक्याढकमेकं विपाच्य गुडपाकम् । अर्धपस्थं मधुनस्तस्मिन्दत्त्वा ततोऽन्येयुः ॥ ११९ ॥ द्वे द्वे पले निदध्यादेलात्वक्पत्रिकटुकानाम् । सयवक्षारार्धपलं यथाग्नि पश्चात्मयुञ्जीत ॥ १२० ॥ एतद्रसायनोत्तममश्विभ्यामाग्निद्धये मोक्तम् । उपयुक्तवतां पुंसामपि काष्ठतृणानि जीर्यन्ति ॥ १२१ ।। अश्विासभगन्दरकासकृमिशोफकुष्ठगुल्मांश्च । मासद्वयोपयोगादेतद्विनाशयत्यन्त्रद्धिमपि ॥ १२२ ।। रोगानीकसमेतं विशेपतो हन्ति राजयक्ष्माणम् । अजितमपि भेषजशतैः पीनसरोग व्यहाज्जयति॥१२३॥ मन्दाना द्वितीयश्चित्रकहरीतक्यवलेहः । चित्रकपलशतमभिनवमाहृत्य कषायमेव कुर्वीत ।। धात्रीरसस्य पलशतममृतायाः स्वरसमेव तत्तुल्यम् १२४ दशमूलस्य पलशतमष्टाविंशत्तथा जलद्रोणे । अभयाढकं च भिपजा साध्यं प्रते कपायेऽस्मिन् १२५ शुद्धगुडस्य शतं स्याद्रसेन चालज्य सपदि तत्रैव । अभयाश्च ताः समस्ता मृदुना ज्वलनेन मार्दवं नेयाः १२६ मधुनः पलानि षोडश तस्मिन्देयानि शीतलीभूते । त्वपत्रमरिचकेसरमागधिकैलापले द्वे स्युः ॥ १२७॥ यवक्षारपलैकमेतत्माश्याग्निमात्रया विद्वान् । जरयति तृणकाष्ठान्यपि त्रिसप्तदिवसोपयोगेन।॥ १२८॥ कासवासभगन्दरकुष्ठान्यष्टादशोदराण्यष्टौ । मासोपयोगादेतत्क्षतक्षयं हन्ति राजयक्ष्माणम् ॥ १२९ पण्डोऽप्यषण्डतां च याति वर्षमात्रोपयोगेन । सुरलोकरोगनिचयपशमनकरणैकलक्ष्यमाहात्म्यौ ॥१३० दिव्यं रसायनमिदं कृतवन्तावश्विनौ देवौ ।

·१९० गदनिग्रहः। [ लेहाधिकारः हलीमके आमलकावलेहः । रसमामलकानां तु सुशुद्धं यनपीडितम् । द्रोणं पचेत्तु मृदग्नौ सत्र चेमानि दापयेत् ॥ १३१ ॥ चूर्णितं पिप्पलीमस्थं मधुकद्विपलं तथा । प्रस्थं गोस्तनिकायाश्च द्राक्षायाः कल्कपेषितम् ॥१३२॥ शृङ्गवेरपले द्वे च तुगाक्षीर्याः पलद्वयम् । तुलार्धं शर्करायाश्च तद्धनीभूतमुद्धरेत् ॥ १३३ ॥ मधुमस्थसमायुक्तं लेहयेत्पलसंमितम् । हलीमकं च पाण्डुत्वं कामलां चापकर्षति ।। १३४॥ कामलायां विडाधवलेहः । विडङ्गत्रिफलामुस्तमधुकं कटुरोहिणी । अयोरजो हरिद्रे च चित्रकं गुडशर्करे ॥ १३५ ।। खदिरस्य कषायेण चूर्णान्येतानि साधयेत् । मृद्रग्निसिद्धं तं लेहं लेहयेन्मधुसर्पिषा ॥ १३६ ।। स लेहः कामलां हन्यादपि संवत्सरोत्थिताम् । नाशयेत् पाण्डुरोगं च श्वयधुं चापि पैत्तिकम् ॥ १३७॥ श्वासे हरीतक्यवलेहः । भार्गीजटापलशतं सलिलामणाभ्यां युक्तं च मूलतुलया सहितं विपाच्य । पादस्थिते तु शतमत्र हरीतकीनां पक्तव्यमुज्वलगुडस्य शतेन सार्धम् ॥ १३८ ॥ उत्तार्य तत्र शिशिरे मधुनः पलानि चत्वारि च त्रिगुणितानि पलत्रयं च । व्योपं त्रुटित्वगिभकेसरपत्रकाणा- मेषां पलं खलु निधेयमथोपयुज्य ॥ १३९ ॥ १. मूलतुलयेति दशमूलतुलयेत्यर्थः ।

·प्रयोगखण्डः । श्वासं सकासमपि शोषमथातिहिका- मेकाहिकं ज्वरमपीनसमुत्कटं च । हन्यासायनमिदं हि पुरन्दरस्य मोक्तं सहस्रकरपुत्रभिषग्वराभ्याम् ॥ १४० ॥ अक्षि कुटजाबलेशः। तुला कुटजमूलस्य जकद्रोणे विपाचयेत् । चतुर्भागावशेषं तु कपायमुपकल्पयेत् ॥ १४१ ॥ वस्त्रपूतं पुनः कार्य पचेल्लेहत्वमागतम् । भल्लातकं विडङ्गानि त्रिकटु त्रिफलां तथा ॥ १४२ ।। रसाञ्जनं चित्रकं च कुटजस्य फलानि च । वचामतिविपां बिल्वं भक्षिपेत्तु पलं पलम् ॥ १४३ ॥ त्रिंशत्पलं गुडस्यात्र चूर्णीकृत्य पदापयेत् । मधुनः कुडवं दद्यादृतस्य कुडवं तथा ॥१४४ ॥ शमयेल्लेह एपस्तु धी रक्तसमुद्भवम् । वातिक पैत्तिकं चैव श्लैष्मिकं सानिपातिकम् ॥१४५॥ ये च दुनीमजा रोगास्तांश्च सर्वान् व्यपोहति । रक्तपित्तमतीसारं पाण्डुरोगमरोचकम् ॥ १४६ ॥ ग्रहणीमार्दवं कार्यं श्वयधु कामलामपि । अनुपाने घृतं दद्यादधि तक्रं जलं पयः ॥ १४७ ॥ जीर्णे तु पथ्यभोजी स्यादर्शीभ्यः पविमुच्यते । रोगानीकवधार्थाय कौटजो लेह उच्यते ॥ १४८ ॥ असि द्वितीयः कुटजावलेहः । कुटजत्वचं विपाच्य पलशतमात्र महेन्द्रसलिलेन । यावत्स्याद्धि शृतं तद्र्व्यं स्वरसस्ततो ग्राह्यः ॥१४९ ॥ मोचरसश्च समङ्गा फलिनी च पलांशकास्त्रिभिस्तैश्च । वत्सकबीजं तुल्यं चूर्णीकृतमत्र दातव्यम् ॥ १५०॥ पूतः कथितः सान्द्रः स रसो दर्वीप्रलेपको ग्राह्यः ।

·गदनिग्रहः।
[ लेहाधिक
मात्राकालोपहिता रसक्रियैषा जयति रक्तम् ॥१५१ ।।
छगलीपयसा युक्ता
पेयामण्डेन वा यथाग्निबलम् ।
जीणौषधश्च शालीन् पयसा छागेन भुञ्जीत ॥१५२ ॥
रक्तास्थितिसारं रक्तं सामुग्दरं निहन्त्याशु ।
बलपच रक्तपित्तं रसक्रियैषा हुभयभागम् ॥ १५३ ॥
असि कुटजाष्टकोऽषलेहः।
तुलामथा गिरिमल्लिकायाः संक्षुध पक्त्वा रसमाददीत ।
तस्मिन्सुपूते पलसंमितानि श्लक्ष्णानि पिष्ट्वा सह शाल्मलेन१५४
पाटां समझाऽतिविषे समुस्तं बिल्वं च पुष्पाणि च धातकीनाम् ।
प्रक्षिप्य भूयो विपचेत्तु तावदर्वीप्रलेपस्तु रसस्तु यावत् ॥१५५
पीतस्त्वसौ कालविदा जलेन मण्डेन वाऽजापयसाऽथवापि ।
निहन्ति सर्व त्वतिसारमुग्रं कृष्णं सितं लोहितपीतकं वा ॥१५६
दोषं ग्रहण्या विविधं च रक्तं पित्तं तथाऽशीसि सशोणितानि ।
असृग्दरं चैवमसाध्यरूपं निहन्त्यवश्यं कुटजाष्टकोऽयम् ॥१५७
ग्रहण्यां मधुपाकविधिः ।
पागजमोदा मधुकं समङ्गा मुस्ता जलोशीरविडणधान्यम् ।
बिल्वानिशुण्ठीमगधाः सरोधश्यामाः कुधात्री करिकुङ्कुमं च१५८
जम्ब्बाम्रयोरस्थि सवल्कलं च सर्वाणि चैतानि पलांशकानि ।
द्रोणे जलस्य प्रपचेत्कषायमष्टावशेष सितवस्त्रपूतम् ॥ १५९ है।
क्षौद्रं क्षिपेदष्टपलप्रमाणं पलार्धनागाहयचन्दनैलाः ।
सहैव संमद्य विधाय चूर्ण क्षौद्रान्वितं तच्च पुनर्विपाच्यम्॥१६०॥
उत्तार्य लेह घृतभाजने च निधापयेत्सप्त दिनानि गुप्तम् ।
तं पाययेद्वयाधिबलं समीक्ष्य जयेच सर्वान् ग्रहणीविकारान् ।
अरोचकं जीर्णमथातिसारं तृष्णाम्लपित्तं वमिहद्ग्रहं च॥१६१॥
कासे कण्टकार्यवलेहः ।
समूलफलशाखां तु कुट्टयेत्कण्टकारिकाम् ।
तां पचेत्सलिलद्रोणे चतुर्भागावशेषिताम् ॥१६२ ॥

·प्रयोगखण्डः।
१९३
कषायं तं परित्राव्य पुनरग्नावधिश्रयेत् ।
युक्त्या घृतं च दातव्यं कल्कं चैषां प्रदापयेत्॥१६॥
दुरालभा गुडूची च ब्यूपणं चित्रकस्तथा ।
रास्ना कर्कटशृङ्गी च पिप्पलीमूलमेव च ॥ १६४ ॥
एतान्येकपलीकानि तथा फाणितशर्कराम् ।
पलानां विंशतिं दत्त्वा तं लेहें सान्द्रमुद्धरेत् ॥१६५।।
शीते दद्यापिप्पलीनां चूर्ण चात्र गुडोन्मितम् ।
कुडवं तु तुगाक्षीर्या मधुनः कुडवं तथा ॥ १६६ ॥
तं लिह्यान्मात्रया लेहं पञ्चकासनिवारणम् ।
हृद्रोगानाहहिकाच श्वासं चैवापकर्षति ॥१६७ ॥
शोषे निदिग्धिकायोऽवलेहः ।
तुलां निदिग्धिकायास्तु तदर्ध ग्रन्थिकस्य च ।
चित्रकस्य तदर्थं च दशमूलं च तत्समम् ।। १६८ ॥
द्रोणद्वयेऽम्भसः क्वाथ्यमष्टभागावशेषितम् ।
क्षिपेत्तदर्धे तु पुराणस्य गुडस्य च ॥ १६९ ॥
सर्वमेकत्र कृत्वा तु लेहवत्साधु साधयेत् ।
अष्टौ पलानि पिप्पल्यास्त्रिजातत्रिपलं तथा ॥ १७ ॥
मरिचानां पलं चैकं सर्वमेकत्र चूर्णयेत्
मधुनः कुडवं दत्त्वा भक्षयेत यथाबलम् ॥ १७१ ॥
स्वरबुद्धिकरश्चैव प्रतिश्यायहरः परम् ।
कासवासाग्निमान्धार्थीगुल्ममेहगलामयान् ॥ १७२ ॥
आनाहमूत्रकृच्छ्रांश्च हन्याद्ग्रन्थ्यर्बुदानि च ।
उदावर्ते पटोलामूलावलेहः।
पटोलमूलं रजनी त्रिफला चतुरङ्गुलम् ॥ १७३ ॥
नीलिनी त्रिता दन्ती कृमिघ्नं च पुनर्नवा ।
कटुका सातला रोधं भागान्दशपलोन्मितान् ॥१७॥

·१९४
गदनिग्रहः।
[हाधिकारः
दखा द्रोणचतुष्कं तु सलिलं पादशेषितम् ।
तैलस्य कुडवं तत्र गुडस्य तु शतं तथा ॥ १७५ ।।
त्रिवृच्चूर्णपलान्यष्टौ लेहचत्साधु साधयेत् ।
चूर्णीकृतं क्षिपेत्तत्र व्योषस्य पलपञ्चकम् ।। १७६ ।।
पलत्रयं त्रिजातस्य दत्त्वा संघट्टयेत्पुनः ।
ततो यथावलं खादेपलार्धं पिचुमेव वा ॥ १७७॥
नाहारे यत्रणा काचिन्न विहारे तथैव च ।
उदावर्तबिबधार्थीगुल्मपाण्डूदरकृमीन् ॥ १७८ ।।
कुष्ठमेहारुचीहन्ति विड्विवन्धेषु शस्यते ।
लेहः पटोलमूलाख्यः सर्वकर्मसु युज्यते ॥ १७९ ॥
मुखरोगे वायवलेहः ।
दाास्तु मूलाधतुलां जलस्य द्रोणे शृता पूतचतुर्थशेषाम् ।
भूनिम्बदाखिदिरारिमेदैः पुनर्विप पलिकैश्चतुर्भिः ॥१८० ।।
पूतं ततो गैरिकचूर्णपाद मन्दानले तश्च पुनर्विपकम् ।
सन्नीय शीतं मधुशर्कराभ्यां सदा प्रयोज्यं धृतभाजनस्थम् १८१
नानामकारेषु मुखामयेषु सुदारुणेषूग्ररुजेषु चैव ।
प्रशीर्णजीर्णेष्वबलद्विजेषु कृच्छ्रेषु दुष्टेषु व्रणेषु चैव ॥ १८२ ॥
कल्पोऽयामिष्टो मधुकस्य चैव पपौण्डरीकस्य वृषस्य चैव ।
जातीरिमेदत्रिफलासमारोधस्य जम्बोः खदिरस्य चैव १८३
नामरायोऽवलेहः ।
नागरस्य पलान्यष्टौ घृतस्य पलविंशतिम् ।
क्षीरद्विपस्थसंयुक्तं खण्डस्यार्धशतं तथा ॥ १८४ ॥
व्योषं त्रिजातकं चैव पलांशमुपकल्पयेत् ।
बल्यं च वर्ण्यमायुष्यं वलीपलितनाशनम् ॥ १८५ ।।
शमनं धामवातस्य सौभाग्यकरमुत्तमम् ।
कासे कसेर्वाद्योऽवलेहः।
कसेरोस्तु तुला हि द्विद्रोणेऽपां विपाचयेत् ॥१८६॥

·प्रयोगखण्डः। द्रोणार्धशेषे पूते च दद्याद्गुडतुलां तथा । सर्पिषः कुडवं दधाल्लेहवत्साधु साधयेत् ॥ १८७ ।। व्योषस्य कुडवं चैव त्रिजातं त्रिपलं तथा । केशरस्य पलद्वन्द्व चूर्णीकृत्य विनिःक्षिपेत् ॥ १८८ ॥ तद्यथाग्निवलं खादेत्कासकृमिज्वरापहः। हृत्पाण्डुरोगवैवर्ण्यदौर्बल्यानाहनाशनः ॥ १८९ ॥ कसेरुकावलेहोऽयं स्वरपुष्टिविवर्धनः । असि भल्लातकावलेहः । चित्रकं त्रिफला मुस्तं ग्रन्थिकं चविकाऽमृता ॥१९॥ हस्तिपिप्पत्यपामार्गदण्डोत्पल कुठेरकाः। एषां चतुष्पलान् भागान जलद्रोणे विपाचयेत् ॥१९॥ भल्लातकसहस्र दे छित्त्वा तत्रैव दापयेत् । तेन पादावशेषेण लोहपात्रे पचेद्भिषक् ॥ १९२ ॥ तुला तीक्ष्णलोहस्य घृतस्य कुडवद्वयम् । ज्यूषणं त्रिफलावहिसैन्धवं विडमौद्धिदम् ।। १९३ ॥ सौवर्चलं विडङ्गं च पलिकांशान् प्रकल्पयेत् । कुडवं वृद्धदारस्य तालमूल्यास्तथैव च ॥ १९४ ॥ भूरणस्य पलान्यष्टौ चूर्ण कृत्वा तिनिक्षिपेत् । सिद्धशीते प्रदातव्यं मधुनः कुडवद्वयम् ॥ १९५॥ मातभॊजनकाले च ततः खादेद्यथाबलम् । अर्शासि ग्रहणीदोष पाण्डुरोगमरोचकम् ।। १९६ ॥ कृमिगुल्माश्मरीमेहांञ्छूलं चाशु व्यपोहति । करोति शुक्रवृद्धिं च वलीपलितनाशनम् ॥ १९७ ॥ रसायनमिदं श्रेष्ठं सर्वरोगहरं परम् । पीनसे चित्रकावलेहः । वहिद्विपञ्चमूल्योस्तु काथे पलशतद्वये ॥ १९८॥ अमृताया रसस्यक पूतेऽस्मिन्नभयाशतम् । १ पलशते' इति शेषः ।

·गनिमहः।
[लेहाधिकारः
पचेगुडतुला दत्त्वा यावदापाकलक्षणम् ॥ १९९ ॥
अन्येास्तत्र मातीकात् सुशीते कुडवद्वयम् ।
प्रक्षिपेत्रिसुगन्धस्य त्रिकटोश्च पलद्वयम् ॥ २००॥
प्रत्येकं स्यायवक्षारः शुक्तिस्वस्मिन् रसायने ।
उत्तम कथितं पुंसामश्विभ्यामनिवृद्धये ॥२०१॥
जीर्यन्त्यपि च काष्टानि कासश्वासक्षयकृमीन् ।
गुल्मोदरार्शः कुष्ठं च जयेच्छोषं भगन्दरम् ॥ २०२
योगशतैरजेयं च व्यहाज्जयति पीनसम् ।
रक्तपित्त खण्डखाद्योऽवलेहः ।
शतावरी गुडूची च वृषमुण्डितिकामयाः ।। २०३।।
तालमूली च गायत्री त्रिफलायास्त्वचस्तथा ।
भार्गी पुष्करमूलं च पृथक्पञ्चपलानि च ।। २०४ ॥
जलद्रोणे विपक्तव्यमष्टभागावशेषितम् ।
दिव्यौषधिहतस्यापि माक्षिकेण हतस्य वा ॥ ३०५ ॥
पलद्वादशकं देयं रुक्मलोहस्य चूर्णितम् ।
खण्डं घृतं समं देयं पलषोडशकं बुधैः ।। २०६॥
पचेताम्रमये पात्रे गुडपाको मतो यथा ।
प्रस्था) मधुनो देयं शुभाश्मजतुकं त्वचम् ॥ २०७॥
शृङ्गी विडङ्गकृष्णे च शुण्ठ्यजाजी पलं पलम् ।
त्रिफला धान्यक पत्रं व्यक्ष मरिचकेशरम् ।। २०८ ॥
चूर्ण दत्त्वा तु निर्मथ्य स्निग्धे भाण्डे निधापयेत् ।
यथाकालं प्रयुञ्जीत बिडाल पदकं ततः ॥ २०९ ॥
गव्यक्षीरानुपानं च सेव्यं मांसरसः पयः।
गुरुवृष्यानपानानि स्निग्धं मांसादि बृंहणम् ॥२१०॥
रक्तपित्तं क्षयं कासं पक्तिशूलं तथैव च ।
वातरक्तं प्रमेहं च शीतपित्तं वर्मि क्लमम् ॥ २११ ॥

·१.] प्रयोगखण्डः । श्वयधुं पाण्डुरोगं च कुष्ठं प्लीहोदरं तथा । आनाहं मूत्रसंस्रावमम्लपित्तं निहन्ति च ॥ २१२ ॥ चक्षुष्यो बृंहणो वृष्यो मङ्गल्यः प्रीतिवर्धनः। आरोग्यपुत्रदः श्रेष्ठः कायाग्निबलवर्धनः ॥ २१३ ॥ श्रीकरो लाघवकरः खण्डखाद्यः प्रकीर्तितः । छागं पारावतं मांसं तितिरिः कृकरः शश: २१४ कुलिङ्गः कृष्णसारश्च तेषां मांसानि योजयेत् । नालिकेरपयःपानं सुनिषण्णकवास्तुकम् ॥ २१५ ॥ शुष्कमूलकजीवाख्यं पटोलं बृहतीफलम् । फलं वार्ताकपकानं खरं स्वादुदाडिमम् ।। २१६ ।। ककारपूर्वकं यच्च मांसं चानूपसंभवम् । वर्जनीयं विशेषेण खण्डखायं प्रकुर्वता ॥ २१७ ॥ रक्तपित्ते द्वितीयो वासावलेहः । तुलामादाय वासायाः पचेदष्टगुणे जले। तेन पादावशेषेण पाचयेदाढकं भिषक् ॥ २१८ ॥ चूर्णानामभयानां तु खण्डाच्छुद्धाच्छतं तथा । द्वे पले पिप्पलीचूर्णात्सिद्धशीते च माक्षिकात् ॥ २१९ कुडवं पलमानं तु चातुर्जातं सुचूर्णितम् । क्षिप्त्वा विलोडितं खादेद्रक्तपित्ती थथावलम् ॥२२०॥ श्वासकासक्षतच्छर्दी यक्ष्माणं च नियच्छति । श्वासकासयोर्भार्गीगुडावलेहः । शतं संग्राह्य भार्यास्तु दशमूल्यास्तथा परम् ॥२२॥ शतं हरीतकीनां च पचेत्तोये चतुर्गुणे। पादशेषे च तस्मिंस्तु रसे वस्त्रपरिघुते ॥ २२२ ॥ आलोड्य च तुलां पूतां गुडस्य त्वमयां ततः । पुनः पचेत्तु मृद्वग्नौ यावल्लेहत्वमागतम् ॥ २२३ ।। शीते तु मधुनश्चात्र षट्पलानि प्रदापयेत् ।

·गदनिग्रहः। [ लेहाधिकारः त्रिकटु त्रिमुगन्धं च पालिकं च पृथक् पृथक् ॥ २२४ कर्षद्वयं यवक्षारं संचूर्ण्य प्रक्षिपेत्ततः । भक्षयेदभयामेका लेहस्यापलं तथा ॥ २२५ ।। वासं सुदारुणं हन्ति कासं पञ्चविधं तथा । स्वरवर्णपदो ह्येष जठरानलदीपनः ।। २२६ ।। हरीतकीशतैकस्य वारिपस्थमिहाधिकम् । श्वासकासयोः कुलस्थगुडावलेहः । कुलत्थादशमूलाच द्विजयष्टयास्तथैव च ॥२२७ ।। शतं शतं च संग्राह्य चतुर्दोणेऽम्भसः पचेत् । अष्टभागावशेषे तु गुडस्यार्धतुलां क्षिपेत् ।। २२८ ॥ शीतीभूतेऽथ पके च मधुनोऽष्टौ पलानि च । पलानि पद तुगाक्षीयाः पिप्पल्या द्वे पले तथा ॥२२९॥ त्रिसुगन्धिसुगन्धं तं खादेदग्निबलं पति। श्वासं कासं ज्वरं हिक्कां नाशयेत्तमकं तथा ॥ २३०॥ मानसानिध्यसंवादाविपलं त्रिसुगन्धिनः । श्वासकासयोः पिप्पलीगुडावलेहः । पिप्पली मधुसंयुक्ता मेदकफविनाशिनी ॥२३१ ॥ श्वासकासज्वरनी च पाण्डुप्लीहोदरापहा । कासाजीारुचिश्वासहृत्पाण्डुकृमिरोगिषु ।। २३२॥ जीर्णज्वरेऽग्निसादे च शस्यते गुडपिप्पली । अतिसारे कुटजावलेहः। कुटजस्य तुला दत्त्वा चतुर्दोणेऽम्भसः पचेत् ॥ २३३ ।। द्रोणशेषे रसे तस्मिन्पूते गुडतुलार्धकम् । घृतस्य कुडवं तत्र सिस्वा मृद्राग्निना पचेत् ॥ २३४ ॥ प्रतिवापे च देयानि द्रव्याण्येतानि धीमता। समका बिल्वपेशी च मज्जा जम्ब्वाम्रसंभवा ॥२३५॥ पिप्पली चाजमोदा च शुण्ठीमरिचवत्सकम् । मुस्ता भल्लातको रोधं धातकी गजपिप्पली ।। २३६ ॥

·" प्रयोगखण्डः। अम्बष्ठा वालकं चैव द्वे बृहत्यौ सचित्रको । षड्ग्रन्था पिप्पलीमूलं विडङ्गानि हरीतकी ॥ २३७ ॥ नागकेसरयष्टयाहारलुत्वपत्रकेसरम् । विषा चेन्द्रयवाः पाठा सूक्ष्मैला जीरकद्वयम् ॥ २३८ ।। एभिः कर्षसमैर्भागलेहवत्संमसाधयेत् । मधुनः कुडवं सिद्धे शीते तस्मिन्विनिक्षिपेत् ॥ २३९॥ कायाग्निबलमालक्ष्य मात्रया योजयेद्भिषक् । तक्रेण च, सतनं हि भोजनं हितमिष्यते ॥ २४०॥ एतद्धि ग्रहणीरोगमतीसारान् सुदारुणान् । प्रवाहिका निहन्त्याशु वृक्षमिन्द्राशनिर्यथा ॥ २४१॥ अतीसारे कुटजावलेहः । शतं कुटजमूलस्य क्षुण्णं तोयामणे पचेत् । काथे पादावशेषेऽस्मिन्पूते लेहं पुनः पचेत् ॥ २४२॥ सौवर्चलयवक्षारविडसैन्धवपिप्पली-। धातकीन्द्रयवाजाजीचूर्ण दत्त्वा पलद्वयम् ॥ २४३ ।। लियाद्दरमात्र तु शीतं क्षौद्रेण संयुतम् । पकापकमतीसारं नानावण सवेदनम् ।। २४४ ॥ दुर्वारं ग्रहणीदोष जयेच्चैव प्रवाहिकाम् । अर्शस्सु कुटजावलेहः । कुटजत्वक्तुला द्रोणे पचेदष्टांशशेषितम् ॥ २४५ ॥ कल्कीकृत्य क्षिपेत्तत्र तायशैलं कदुत्रिकम् । रोधद्वयं मोचरसं बालदाडिमां त्वचम् ॥ २४६ ॥ बिल्वं कर्कटिका मुस्तं समझा धातकीपलम् । पलानि दश दद्याच कुटजस्यैव च त्वचः ॥ २४७॥ विंशतिं सर्पिषः पूते पलानि विंशति गुडात् । तत्प लेहता यात धान्ये पक्षस्थितं लिहन् ॥ २४८॥ सवातं ग्रहणीदोष कासश्वासं निबर्हति ।

·२००
गदनिग्रहः ।
[लेहाधिकारः
जरायां च्यवनप्राशावलेहः ।
बिल्वाग्निमन्थकट्वङ्गकाश्मयः पाटला बला ॥ २४९ ॥
कणा पर्यश्चतस्रश्च श्वदंष्ट्रा बृहतीद्वयम् ।
शृङ्गी तामलकी द्राक्षा जीवन्ती पुष्करागुरु ॥ २५० ॥
अभया चामृता मुस्ता जीवकर्षभको शटी ।
ऋद्धिः पुनर्नवा मेदा सेव्यं चन्दनमुत्पलम् ॥ २५१ ।।
विदारी वृषमूलानि काकोली काकनासिका ।
एषां पलोन्मितान् भागान् शतान्यामलकस्य च २५२
पञ्च दद्यात्तदैकध्यं जलद्रोणे विपाचयेत् ।
ज्ञात्वा गतरसान्येतान्यौषधान्यथ तं रसम् ॥ २५३ ॥
तच्चामलकमुत्य निष्कुलं तैलसर्पियोः ।
पलद्वादशके भृष्ट्वा दधाचार्धतुला भिषक् ॥ २५४ ।।
शुद्धमत्स्याण्डिकायास्तु लेहवत्साधु साधयेत् ।
षट्पर्क मधुनश्चात्र सिद्धशीते प्रदापयेत् ॥ २५५ ॥
चतुष्पलं तुगाक्षीः पिप्पल्या ट्रिपलं तथा ।
पलमेकं निदध्याच्च त्वगेलापत्रकेसरात् ॥ २५६ ॥
इसयं च्यवनप्राशः परमुक्तो रसायनः ।
कासश्वासहरश्चैष विशेषेणोपदिश्यते ॥ २५७ ॥
वृद्धानां शोषिणां चैव बालानां चाशवर्धनः।
स्वरक्षयमुरोरोगं हृद्रोगं बातशोणितम् ॥ २५८ ॥
पिपासां मूत्रशुक्रस्थान्दोषांश्चाप्यपर्कषति ।
अस्य मात्रां प्रयुञ्जीत योपरुध्यान भोजनम् ॥ २५९ ॥
च्यवनोऽस्य प्रयोगेण सुवृद्धोऽभूत्पुनर्युवा ।
मेधां स्मृति कान्तिमनामयत्वमायुम्भकर्ष बलमिन्द्रियाणाम् ।
स्त्रीषु प्रहर्ष परमग्निवृद्धिं वर्णप्रसादं पवनानुलोम्यम् ॥ २६० ॥
रसायनस्यास्य नरः प्रयोगाल्लभेत जीर्णोऽपि कुटीप्रवेशात् ।
जराकृतं रूपमपास्य सर्व विभर्ति रूपं नवयौवनस्य ॥२६॥

·५.]
प्रयोगखण्डः।
२०१
जरायां ब्राह्मरसायनावलेहः ।
पञ्चानां पञ्चमूलानां भागान्दशपलोन्मितान् ।
हरीतकीसहस्रं च त्रिगुणामलकं नवम् ॥ २६२ ॥
विदारिगन्धा बृहती पृष्टिपर्णी निदिग्धिकाम् ।
विद्याद्विदारिगन्धाचं श्वदंष्ट्रापञ्चमं गणम् ॥ २६३ ॥
विल्याग्निमन्थकहङ्गकाश्मयः पाटला तथा
पुनर्नवा सूर्पपण्यौँ बला चैरण्ड एव च ॥ २६४ ।।
जीवकर्षभको वीरा जीवन्ती सशतावरी ।
शरेक्षुदर्भकासानां शालीनां मूलमेव च ॥ २६५ ॥
एतेषां पञ्चमूलानां पञ्चानामुपकल्पयेत् ।
भागान्यथोक्तान तत्सर्व साध्यं दशगुणेऽम्भसि॥२६६।।
दशभागावशेषं तु पूतं तद्ग्राहयेद्रसम् ।
हरीतक्यश्च ताः सर्वाः सर्वाण्यामलकानि च ॥२६७॥
तानि सर्वाण्यनस्थीनि फलान्यापोथ्य कूर्चकैः ।
विनीय तस्मिन्निहे चूर्णानीमानि दापयेत् ।। २६८ ॥
मण्डूकपाः पिप्पल्याः शङ्खपुष्प्याः प्लवस्य च ।
मुस्तानां सविडङ्गानां चन्दनागुरुणोस्तथा ॥ २६९ ॥
मधुकस्य हरिद्राया बचायाः कनकस्य च ।
भागान् पञ्चपलात्कृत्वा सूक्ष्मैलायास्त्वचस्तथा २७०
सितोपलासहस्रं च चूर्णितं तुलयाऽधिकम् ।
तैलं स्याव्याढकं तत्र तथा त्रीणि च सर्पिपः॥२७१।।
साध्यं ताम्रमये पात्रे तत्सर्वं मृदुनाऽमिना ।
ज्ञात्वा लेहमदग्धं च शीतं क्षौद्रेण संसृजेत् ।। ६७२ ॥
स्नेहाध क्षौद्रमानं स्यात् तत्सर्व घृतभाजने ।
तिष्ठेत्संमूञ्छितं तस्य मात्रां काले प्रयोजयेत् ॥ २७३॥
आहारं नोपरुन्ध्याधा येवं मात्रा तु सा स्मृता ।
षष्टिकः पयसा चात्र जीणे भोजनमिष्यते ॥ २७४ ॥

·-
गदनिग्रहः ।
[लेहाधिकारः
वैखानसास्तथा चान्ये वालिखिल्यास्तपोधनाः।
रसायनमिदं प्राश्य बभूवुरमितायुषः ॥ २७५ ।।
मुक्त्वा
जीर्ण वपुश्वाय्यमवापुस्तरुणं वयः।
वीततन्द्रा-लम-श्वासा निरातङ्काः समाहिताः ॥२७६।।
मेधास्मृतिवलोपेताश्चिरकालं तपोधनाः ।
ब्राह्मं तपो ब्रह्मचर्य चेरुश्चात्यन्तनिष्ठया ॥ २७७ ॥
आयुष्कामः प्रयुञ्जानो ब्राह्म हीदं रसायनम् ।
दीर्घमायुर्बलं चाय कामांञ्छ्रेष्ठान्समश्नुते ॥ २७८ ।।
क्षतक्षीणेऽमृतप्राशावलेहः ।
जीवकर्षभको वीरा जीवन्ती नागरं शटी।
मेदे पय॑श्वतत्रश्च काकोल्यौ द्वे निदिग्धिके ॥ २७९ ॥
पुनर्नवे द्वे मधुकमात्मगुप्ता शतावरी ।
ऋद्धिः परूषकं भार्गी मृद्रीका बृहती तथा ॥ २८० ॥
शृङ्गाटकस्तामलकी पयस्या पिप्पली बला ।
बदराक्षोटखजूरवातामाभिषुकाणि च ॥२८१ ॥
फलानि चैवमन्यानि कल्कान्कुर्वीत कार्षिकान् ।
धात्रीरसविदारीक्षुच्छागमांसरसान् पयः ॥ २८२ ॥
दत्त्वा प्रस्थोन्मितान् भागान् घृतमस्थ विपाचयेत् ।
प्रस्थाध मधुनः शीते शर्कराधतुला तथा ॥ २८३ ।।
ततो मात्रां प्रयुञ्जीत क्षीरमांसरसाशनः ।
नष्टशुक्रक्षतक्षीणदुर्वलान् व्याधिकर्षितान् ॥२८४॥
स्त्रीप्रसक्तान् कृशान्वर्णस्वरहीनांश्च बृहयेत् ।
कासहिक्काज्वरश्वासतृष्णादाहान् सपैत्तिकान् ॥२८५॥
निहन्ति छर्दिमूर्छाहृयोनिमूत्रामयापहम् ।
लघुच्यवनप्राशोऽवलेहः।
बिल्वादिपञ्चमूलाब्दवलापर्णीचतुष्टयम् ।
ऋद्धिकृष्णाशटीपथ्याजीवकर्षभकामृताः॥२८६॥

·प्रयोगखण्डः ।
२०३
द्राक्षा पुनर्नवा मेदे जीवन्ती काकनासिका।
उत्पलैलाजशृङ्ग्यश्च काकोली वृषचन्दनम् ॥ २८७॥
विदारीगोक्षुरव्याघ्रीपौष्करं च पलोन्मितम् ।
शतानि पञ्च धान्याश्च जलद्रोणे विपाचयेत् ॥ २८८ ।।
पलद्वादशके भृष्ट्वा धात्रीस्तास्तैलसर्पिषोः ।
सितार्थतुलया युक्ताः काथं लौहे पुनः पचेत् ॥२८९॥
द्वे पिप्पल्या पले वाश्याश्चत्वारः षट् च माक्षिकात् ।
चातुर्जातपलं तस्मिन् सिद्धशीते प्रयोजयेत् ॥ २९० ॥
हृद्रोगवासहृत्कासवातरक्तक्षयातिजित् ।
सेव्योऽयं च्यवनप्राशः स्वयों वृष्यो रसायनः ॥२९॥
शोषोऽमृतप्राशोऽवलेहः ।
छागमांसरसक्षीरविदारीखुरसाढकम् ।
धात्रीफलरसश्चैव मृद्वीकानां रसो घृतम् ॥ २९२ ॥
पृथक्मस्थोन्मितैरतैः पचेत्कर्षसमैभिषक् ।
वाताममधुकालोटशृङ्गाटककसेरुकाः ॥ २९३ ॥
परूषकं शटी भार्गी जीवन्ती च पुनर्नवा ।
खरं पिप्पली शृङ्गी ह्यात्मगुप्ता सजीवका ॥ २९४ ॥
सिंही व्याघ्रपदी स्याच द्राक्षा तामलकी स्थिरा।
बदरं कदरं चैव जीवनीयानि यानि च ॥ २९५॥
तत्सिद्धं राजते पात्रे निधेयं साधु साधितम् ।
प्रस्थाधं मधुनः शीते शर्कराधतुला तथा ॥ २९६ ॥
त्वगेलापत्रमरिचचूर्ण चापलोन्मितम् ।
विनीय भक्षयेन्मात्रां लिह्याद्वापि यथावलम् ॥ २९७॥
बलवर्णकरं वृष्यं बृंहणं स्वरबोधनम् ।
कासश्वासारुचिं हन्यात्तृणमूर्छामृग्दरं तथा ॥२९८ ॥
परं क्षीणक्षतहितं वन्ध्यापुत्रमदायि च ।
अमृतपाशनामेदममृतं देवतास्विव ॥ २९९ ॥

·गदनिग्रहः । [लेहाधिकारः
शोषे पिप्पल्यायोऽवलेहः ।
कृष्णाचूर्ण क्षिपेत्तस्थं सिताप्रस्थद्वयं तथा ।
मस्थाध गोघृतं चैव कुडवं माक्षिकं तथा ॥ ३०० ॥
दुग्धाढकोनसंयुक्तं यथोक्तं विपचेद्भिषक् ।
चतुर्जातपलं चैकं चूर्णमेतद्विनिक्षिपेत् ॥ ३०१॥
प्रत्यूषे भक्षयनित्यं ततः कार्य समाचरेत् ।
हन्त्यष्टादश कुष्ठानि क्षयमेकादशात्मकम् ।। ३०२
पञ्चकासान् तथा श्वासान् पाण्डं फीहमपस्मृतिम् ।
मूत्रकृ, तथा रक्तं शुक्रदोषं तथा जराम् ॥ ३०३ ॥
धातुक्षयं च मन्दानि व्याधि परमदुस्तरम् ।
सर्वीस्तानाशयत्याशु तमः सूर्योदयो यथा ॥ ३०४ ॥
सुभगो दर्शनीयश्च स गच्छेत्समदाशतम् ।
रसायनमिदं श्रेष्ठमश्विभ्यां परिकीर्तितम् ॥ ३०५॥
शोषे द्वितीयः पिप्पल्याद्यवलेहः ।
पिप्पलीमस्थमादाय क्षीरं चैव चतुर्गुणम् ।
अर्धाढकं घृतं गव्यं शुद्धखण्डात्तथाऽऽढकम् ॥३०६॥
पचेन्मदग्निना तावद्यावत्पाकमुपागतम् ।
शीतीभूते क्षिपेत्तस्मिंश्चतुर्जातपलत्रयम् ।। ३०७ ॥
योजयेन्मात्रया दोषधात्वग्निवलसात्म्यतः ।
बल्यो वृष्यस्तथा दृयो धातुपुष्टिकरः परः ॥ ३०८ ॥
जीर्णज्वरहरश्चव स्त्रियं चैव तु बृहयेत् ।
छर्दितृष्णारुचिश्वासशोषहिमाः सकामलाः ॥ ३०९ ॥
हृद्रोगं पाण्डुगुल्मं च प्रदरं च त्रिदोषजम् ।
शोणितानिलकार्य च रक्तपित्तं नियच्छति ॥३१०॥
सतताभ्यासयोगेन वलीपलितवर्जितः।
क्षयादिरोगे रसाङ्गहरीतक्यवलेहः ।
हरीतक्याः शतं द्रोणे पयासे परिसाधयेत् ॥ ३११ ॥

·१.]
प्रयोगखण्डः
२०५
घृतावशेषमुत्तार्य निष्कुलीकृत्य च क्रमात् ।
रसगन्धकलोहानां चूर्णेनापूर्य वेष्टयेत् ॥ ३१२ ॥
सूत्रेण मासमेकं तु मधुमध्ये निधापयेत् ।
पथ्याशी भक्षयेदेका सर्वरोगविमुक्तये ॥ ३१३॥
खण्डाकावलेहः ।
मुस्विन्नाच्छृङ्गचेरात्पलशतमनवं निस्तुषं संविधाय
प्रस्थे चाज्यस्य पक्त्वा पलशतसहितं शुद्धमत्स्यण्डिकाया।
कौरङ्गी देवपुष्पं मधुदलकणानागकिञ्जल्कभृङ्गं
शुक्लाजाजी सघनमरिचतुगा सार्धकर्षद्वयाः स्युः ॥३१४॥
तस्मिन्नीरं विदित्वा ज्वलनमुखगतं पात्रमुत्तार्य यन्ना-
त्कृत्वा चेषन्मदशशिसुरभितं चूर्णितेनावचूर्ण्य ।
पातः शीतेऽतिमात्र मधुकुडवयुगं सार्धमावाप्य सान्द्र
तल्लीढं हन्ति जीर्णज्वरमथ कसनं राजयक्ष्माणमेव ॥३१५॥
अतीसारेऽङ्कोलमूलावलेहः ।
पलमङ्कोलमूलस्य दशांशं बिल्वमेव च ।
तद्भागो राजवृक्षस्य क्वाथ्यमष्टगुणे जले ॥३१६॥
तेन पादावशेषेण फाणितं कारयद्भिषक् ।
शीतीभूते प्रदातव्यं मस्तुना सहितं बुधैः ॥ ३१७ ॥
फाणिते दीयमाने तु सत्वरं छर्दयेद्यदा ।
शीतलं भोजनं देयं दध्यनं भक्तमेव च ।। ३१८ ॥
पकापकमतीसारं नानावर्ण सवेदनम् ।
दुर्वारं ग्रहणीदोषं जयेच्चैव प्रवाहिकाम् ॥ ३१९ ॥
अर्शसि भल्लातकावलेहः ।
पर्पटावल्गुजानन्तावचाखदिरचन्दनम् ।
पाठाशुण्ठीशटीभार्गीवासाभूनिम्बवत्सकम् ॥ ३२०॥
श्यामेन्द्रवारुणीमूर्वाविडङ्गेन्द्रयवं जलम् ।
हस्तिकर्ण्यमृताद्राक्षापटोलरजनीद्वयम् ॥ ३२१ ॥

·गदनिग्रहः। [लेहाधिकारः कणारग्वधसाहबिल्वश्योनाकपाटलाः । एषां द्विपलिकान् भागान् जलद्रोणे विपाचयेत् ॥३२२॥ अष्टभागावशेषं तु कपायमवतारयेत् । भल्लातकसहस्त्राणि छित्त्वा द्रोणमितेऽम्भसि ।। ३२३ ॥ चतुर्भागावशेषं तु कपायं परिकल्पयेत् । तो कपायो समादाय वस्त्रपूतौ तु कारयेत् ।। ३२४ ॥ गुडस्य च तुलां दत्त्वा लेहवत्साधयद्भिपकः । भल्लातकसहस्त्राणां मज्जानं तत्र दापयेत् ॥ ३२५।। त्रिकत्रिफलापुस्तसैन्धवानां पलं पलम् । सौगन्धिकस्य दातव्यं चूर्ण पलचतुष्टयम् ।। ३०६ ॥ दीप्यकस्य पलं चैव चातुर्जातं पलांशकम् । संचूर्ण्य भक्षिपेत्कोष्णे घृतभाण्डे निधापयेत् ॥ ३२७ ।। महाभल्लातको ह्येष महादेवेन निर्मितः । पाणिनां च हितार्थ वै जयेच्छीघ्र निषेवितः॥३२८॥ वित्रमौदुम्बरं सिध्मं रुक्षजिलं च काकणम् । पुण्डरीकं च चर्माख्यं विस्फोट रजामण्डलम् ॥३२९॥ कृच्छ कापालिक कृष्ण पानांचव विपादिकाम् । वातरक्तसुदावर्त पाण्डुरोग यमि कृमिम् ॥ ३३॥ अर्शीसि पट्मकाराणि कासं श्वासं भगन्दरम् । समाभ्यासेन पलितमामवातं सुदुर्जयम् ॥ ३३१ ॥ कुरुते च परां कान्ति प्रदीसं जठरानलम् । अनुपाने प्रयोक्तव्यं छि बातोयं पयोऽथवा । भोजने च सदा त्याज्यमुष्णं चाम्लं विशेषतः ॥३३२|| अतीसारे कुटजाष्टकावलेहः । तुलामथा गिरिमल्लिकायाः संक्षुध पक्त्वा रसमाददीत । तस्मिन् सुपूते पलसंमितानि श्लक्ष्णानि पिष्टवा सह शाल्मलेन।। १ मोचरसन ।

·प्रयोगखण्डः। २०७ पाठासमङ्गातिविषाः समुस्ता विल्वं च पुष्पाणि च धातकीनाम् । प्रक्षिप्य भूयो विपचेत्तु तावदीपले सुरसं च यावत् ॥३३४॥ पीतस्त्वसौ कालविदा जलेन मण्डेन बाजापयसाऽथवाऽपि । निहन्ति सर्व त्वतिसारसुग्रं कृष्णासितं लोहितपीतक वा॥३३५ दोपं ग्रहण्या विविध च रक्तपित्तं तथाऽशीस सशोणितानि । अमृग्दरं चैवमसाध्यरूपं निहन्त्यवश्यं कुदजाकोऽयम् ॥ ३३६ धातुक्षये मधुरक्कमल की। धात्रीफलानि भव्यानि तीक्ष्णलोहेन वेधयेत् । विश्वावरणपत्रैश्च फलैश्च स्वेदयेबृशम् ॥ ३३७ ।। उष्णदुग्धेन संस्वेध पानीथेन ततः परम् । मधुमध्ये क्षिपदाण्डे स्थापयेदिनविंशतिम् ।। ३३८ ॥ विनष्टं मधु संत्यज्य मधुमध्ये पुनः क्षिपेत् । अधस्तु शर्करां धात्रीफलान्युपरि च न्यसेत् ॥ ३३९ ॥ सिताधात्रीफलान्येवमुपर्युपरि धारयेत् । दिनाष्टकमतो दद्याद्धातुक्षीणे बलाये ॥ ३४० ॥ वाजीकरणमत्युग्रं फलानां सवनं सदा । वीर्यवृद्धिकराण्याहुविद्धिकराणि च ॥ ३४१ ।। त्वग्दोष पित्तकोपं च शमयन्ति न संशयः। स्वरभङ्गे कुलिज नाद्योऽवलेहः । कुलिञ्जन समानीय नवीनं पलविंशतिम् । तुलाद्वये जले काथ्य तुलाधमवशेषयेत् ॥ ३४२ ॥ वस्त्रपूत जले तस्मिन् चूर्णान्येषां प्रदापयेत् । कट्फलं पौष्कर भार्गी पञ्चकोल कढत्रिकम् ॥ ३४३ ॥ त्रिफला च विडङ्गं च धान्यकं जीरकद्वयम् । करञ्जः शिखरी वासा प्रत्येकं च पलद्वयम् ॥ ३४४ ॥ २ कासिकापनैः।

·.4
गदनिग्रहः । [लेहाधिकार
सर्वार्थी प्रक्षिपेच्छुद्धां शर्करां गुडमेव च ।
हन्त्ययं पञ्चकासांश्च हिक्का अपि सवेदनाः ॥ ३४५॥
स्वरभङ्गं महाघोरं कण्ठरोगं मुखामयम् ।
मन्दाग्निं च प्रतिश्यायं स्वरभङ्ग विशेषतः ॥ ३४६ ॥
कासे भाग्याचवलेहः ।
भार्गी हरीतकी वासां कण्टकारी तथैव च ।
प्रत्येकं प्रस्थमादाय द्रोणेऽपां साधयेद्भिषक् ॥ ३४७ ॥
काथे पादावशेषे तु गुडं प्रस्थमितं क्षिपेत् ।
ततः पाकघनीभूते शीतेऽर्धकुडवं मधु ॥ ३४८ ॥
पिप्पली कट्फलं शृङ्गी मधुयष्टिं लवङ्गकम् ।
त्वक्षीरी रजनी चैव पलार्धप्रमितां क्षिपेत् ॥ ३४९ ॥
एषोऽवलेहः शमयेत् पञ्च कासान् सुदारुणान् ।
हृद्रोगे चन्दनावलेहः ।
मातुलुङ्गरसप्रस्थः प्रस्थाओं दाडिमासः ॥ ३५०॥
तत्तुल्यं नारिकेलाम्बु शर्करा कुडवद्वयम् ।
पाकं कृत्वा यथान्यायं सिद्धे शीते समावपेत् ॥३५१॥
चन्दनं च तुगाक्षीरी धान्यकं सारियां तथा ।
कङ्कोलकमुशीरं च कुङ्कुमं शतपत्रिकाम् ॥ ३५२ ॥
गुडूच्याश्च तथा सत्वं कर्षमानं पृथक् पृथक् ।
लेह एष तु हृद्रागं भ्रमं मूर्छा वमिं तथा ॥ ३५३ ॥
दाहं च सुमहाघोरं शमयेन्नात्र संशयः ।
धातुक्षये गोक्षुराद्यवलेहः ।
गोक्षुरश्चाश्वगन्धा च शतवीर्या विदारिका ॥ ३५४ ॥
बलाबीजानि यष्टया बीजानीक्षुरकस्य च ।
कपिकच्छोश्च बीजानि शाल्मलीमूलकं तथा ॥ ३५॥
वृद्धादारुकबीजानि लवङ्गजातिपत्रिका।
केशरं च फलं जात्या त्वक् पलं वंशरोचना ॥३५६॥

·प्रयोगखण्डः।
गुडूचीसत्त्वमेले द्वे तथा काश्मीरजन्म च ।
एतेषां कर्षमादाय मधुनः कुडवत्रयम् ॥ ३५७ ॥
कृत्वा लेहं ततो मात्रां यथायोग्यां प्रदापयेत् ।
धातुक्षयं तथा वातं ध्वजभङ्गं नियच्छति ।
अनेनाशीतिवर्षोऽपि युवेव च वृषायते ॥ ३५८ ।।
इति श्रीवैद्यसोढलग्रथिते गदीनग्रहे पञ्चमोऽवलेहाधिकारः।
॥ अथातः षष्ठ आसवाधिकारः प्रारभ्यते ॥
कुमार्यासवः ।
द्रोणमानं कुमार्यास्तु रसं भाण्डे निधापयेत् ।
तुलार्ध दशमूलं तु तदर्धा पौष्करी जटाम् ॥ १ ॥
तत्सम धन्वयासं च चित्राधं च परिक्षिपेत् ।
प्रस्थार्धममृता ज्ञेया तदर्धमभया तथा ॥२॥
लोघ्रकामलकं पथ्यं मञ्जिष्टा च कलिद्रुमः ।
चव्यं च कुष्ठयष्टयावे कपित्थं सुरदारुकम् ॥ ३ ॥
कृमिशत्रुः कणा चैव भार्गी स्यादष्टवर्गकः ।
जीरकं क्रमुको रास्ना शटी रेणकमेव च ॥४॥
शृङ्गी निशा प्रियङ्गुश्च मांसी मुस्ता च सारिवा ।
शक्रबीजं वरी वासा नागकेसरमेव च ॥५॥
पुनर्नवा समांशानि षड्भिोंणैर्जलस्य तु ।
काथयेदनया रीत्या चतुर्थाशं जलं नयेत् ॥ ६ ॥
त्रिंशत्पला च मृद्रीका दन्तसंख्यापलं मधु ।
गुडात्तुलाचतुष्कं च तदर्धा धातकी भवेत् ॥ ७॥
एलाद्वयं लवङ्गानि कङ्कोलं मलयोद्भवम् ।
चातुर्जातं तथा कृष्णा मारचं जातिपत्रकम् ॥ ८॥
आकल्लकं फलं जात्याः कपिकच्छुश्च दीप्यकम् ।
वचा खदिरसारश्च दहनो जीरकं तथा ॥९॥

·गदनिग्रहः । [आसवाधिकारः यवानी वालकं विश्वा मुस्ता धान्यं हरीतकी। हपुषा तिन्तिडीकं च चूर्णमेषां प्रयोजयेत् ॥ १० ॥ भाण्डे पुराणे सुस्निग्धे धूपिते गन्धभेषजैः । कोष्ठसारे तथा तसे भूमौ यासं विनिःक्षिपेत् ॥११॥ यो रोगी मातरुत्थाय पलमेकं तु भक्षयेत् । धातुक्षयं जयेत्कासं श्वासं पञ्चविध तथा ॥ १२ ॥ अशांसि वातारोगांश्च ग्रहणीपाण्डुकामलाः । इलीमकमुदावर्त गुल्मं पञ्चविध जयेत् ॥१३ ।। आध्मानं कुक्षिशूलं च प्रत्याध्मानं गुदग्रहम् । अष्ठीलिकां च हृद्रोगानेतान् व्याधीन्विनिर्जयेत् ॥ १४ कुमार्यासव इत्येष कथितः शूलपाणिना । द्वितीयः कुमार्यासवः । कन्यारसस्तुलाधं वै तदर्धगुडमिश्रितः । चातुर्जातलवङ्गानां सैन्धवस्य निशाद्वयात् ॥ १५ ॥ कृष्णोपणकुवेराणां धातकीनां पलं पलम् । पथ्याचूर्ण पलटून्द्रं पलं चाकलकस्य तु ॥ १६ ॥ उपगन्धाविडङ्गानां जातीपत्र्याः पलं पलम् । एकीकृत्य शुचौ भाण्डे पक्षमेकं निधापयेत् ।। १७ ॥ पला भक्षयेन्नित्यं गुल्मोदावर्तनाशनः । आध्मानं पार्थशूलं च जठराति कर्फ हरेत् ॥ १८ ॥ मन्दाशिमयेच्छासं कासं हिकां क्षयं तथा । प्लीहानं यकृतं शोफ नाशयत्येप सेवितः॥ १९ ॥ नवविधा आसवयोनिः। त्वपत्रकाण्डपुष्पाणि सारमूलफलानि च । धान्यानि च सिता चापि नव ह्यासवयोनयः॥२०॥ द्रव्यसंयोगतः संख्यातीताः पथ्यतमाश्च ते । द्रव्याणां भेदतो वेदवसु (८४) संख्याः प्रकीर्तिताः ॥२१ तद्यथा- ween

·प्रयोगखण्डः।
२११
षड् धान्यासवाः ।
सुरासौवीरमैरेयधान्यकाम्लतुषोदकाः।
समेदा रससंख्यास्ते ह्यासवा धान्यतो मताः ।। २२ ।।
षड्विंशतिफलासवाः ।
द्राक्षाखर्जूरकाश्मयजम्यामलबिभीतकैः ।
धन्वराजादनैः पथ्यातृणशून्यपरूपकैः ॥ २३ ॥
कपित्थमृगलिण्डीस्नुक्कर्कन्धूवदरीफलैः ।
पियालपनसप्लक्षन्यग्रोधोदुम्बरैः सह ॥ २४ ॥
कपीनपीलुबकुलाजमोदाशसिनीफलैः ।
शृङ्गाटाश्वत्थसंयुक्ताः षड्विंशाः फलतो मताः ॥ २५ ॥
एकादश मूलासवाः ।
अश्वगन्धास्थिरादन्तीकृष्णगन्धाशतावरी-।
श्यामरण्डद्वन्तीभिबिल्ववद्वित्रिवृत्समैः ॥ २६ ॥
मूलरेकादशैते तु मुनिभिर्मूलतो मताः ।
विंशतिः सारासवाः।
शालप्रियङ्गुस्यन्दनचन्दनखदिरार्जुनैश्च कदरयुतैः ।
असनावकर्णसापर्णशमीशिशिपासहितैः ॥ २७ ॥
अरिमेदतिन्दुकिणिहीशुक्तिशिरीषैश्च वझुलसमेंतैः ।
धन्वनमधुकसारैर्विंशतिरात्रेयमुनिनोक्ताः ॥ २८ ॥
पद्मोत्पलनलिनकुमुदसौगन्धिकपौण्डरीकशतपत्रैः ।
पुष्पैर्मधूकजातैः भियङ्गुना धातकीकुसुमैः ॥ २९ ॥
दश पुष्पासवाः पूर्व मुनिभिः परिकीर्तिताः ।
चत्वारः काण्डकै पुण्ड्रेक्षुकाण्डोधिवक्षुवालिकैः ॥३०॥
द्वौ पन्नासवौ।
पटोलकतमालाभ्यां द्वौ हि पत्रासवी मतौ।
दश पुष्पासवाः।
चत्वारः काण्डासवाः ।
4
चत्वारस्त्वगासवाः।
ऋकैलेयलोधेश्च सतिल्वैस्त्वकृता हिताः ॥ ३१ ॥

·गदनिग्रहः । [आसवाधिकारः शर्करासवः । शर्करासव एवैको, आसवानी विकल्पसंस्कारगुणाः । द्रव्यसंयोगभागतः। विकल्पा बहुधा ज्ञेयाः संस्कारश्च यथाविधि ॥३२॥ स्वयोनिसंस्कृता ोते स्वं स्वं कर्म प्रकुर्वते । संयोगसंस्कृतेर्देशकालमात्रस्वभावतः॥ ३३ ॥ पृथक्तेषां स्वभावांस्तु ज्ञात्वा कार्य प्रयोजयेत् । श्लोकद्वयमिहार्थे तु मुनिरात्रेय उक्तवान् ॥ ३४ ॥ मनःशरीराग्निबलपदानामस्वप्नशोकारुचिनाशनानाम् । हर्षमैदानां भवरासवानामशीतिरुक्ता चतुरुत्तरैषा ॥ ३५ ॥ भारीररोगप्रकृतौ मतानि तत्त्वेन चाहारविनिश्चयाय । वाच यजःपुरुषादिकेऽस्मिन्मुनिस्तथाऽध्याणि वरासवांश्च ३६ वातव्याधी विडङ्गासवः। विडङ्गं पिप्पलीमूलं पाठा धान्येलवालुकम् । कुटजत्वक्फलं रास्त्रां भार्गी पञ्चपलोन्मितम् ॥ ३७॥ अष्टद्रोणेऽम्भसः पक्त्वा द्रोणशेष तु कारयेत् । पूते शीते क्षिपेत्तस्मिन्माक्षिकस्य शतत्रयम् ॥ ३८ ॥ धातक्या विंशतिपलं चूर्ण कृत्वा तु दापयेत् । व्योषस्य तु पलान्यष्टौ त्रिजातद्विपलान्यपि ॥ ३९ ॥ फलिनीहेमतोयानां सरोधाणां पलं पलम् । घृतभाण्डे समाधाय मासमेकं विधारयेत् ॥४०॥ एष योगो हरत्येव प्रत्यष्ठीलाभगन्दरान् । अरुस्तम्भाश्मरीमेहं गण्डमालां सविद्रधिम् ॥ ४१ ॥ आढ्यवातं हनुस्तम्भ विडङ्गाख्यो महासवः । प्रमेहे रोध्रासवः। रोधं शटी पुष्करमूलमेला पूर्वी विडॉ त्रिफला यवानीम् । चव्यं पियॉ क्रमुकं विशालां किराततिक्तं कटुरोहिणी च ४२ का

·प्रयोगखण्डः
२१३
..
भार्गी नतं चित्रकपिप्पलीनां मूलं सकुष्टातिविषां च पाठाम् ।
कलिङ्गकान् केसरमिन्द्रसाई नखं सपत्रं मारिचं प्लवं च ॥४३॥
द्रोणेऽम्भसः कर्षसमं हि पक्त्वा पूते चतुर्भागजलावशेषे ।
रसेऽर्धभाग मधुनः प्रदाय पक्षं निधेयो घृतभाजनस्थः ॥४४॥
रोधासवोऽयं कफपित्तमेहान्क्षिमं निहन्याट्विपलप्रयोगात् ।
पाण्ड्वामयास्यिरुचिं ग्रहण्या दोषं किलासं विविधं च कुष्ठम् ४५
प्रमेहे देवदासिवः ।
देवदारोस्तुलाध तु वासायाः पलविंशतिः ।
दन्ती शक्राहमञ्जिष्ठास्तगरं रजनीद्वयम् ॥ ४६ ॥
रास्ना मुस्तं शिरीषश्च कृमिनः खदिरार्जुनौ ।
भागान्दशपलानेषां गुडूच्याश्चित्रकस्य च ॥४७॥
चन्दनस्य यवान्याश्च रोहिण्या वत्सकस्य च ।
भागान् पञ्चपलानेपामष्टद्रोणेऽम्भसः पचेत् ॥ ४८ ॥
द्रोणशेषे कपाये तु पूते शीते प्रदापयेत् ।
घातक्याः षोडशपलं माक्षिकस्य तुलात्रयम् ॥ ४९ ॥
चतुष्पलं त्रिजाताच व्योपस्य च पलद्वयम् ।
केसरस्य पलद्वन्द्वं प्रियङ्गोश्च पलद्वयम् ॥ ५० ॥
घृतभाण्डे निदध्याच्च मासमेकं प्रयत्नतः।
प्रमेहान्मूत्रकृच्छ्रांश्च वातरोगान् सुदारुणान् ॥ ५१ ।।
ग्रहण्यर्थोविकारांश्च देवदासिवो जयेत् ।
कुठे कनकारिष्टः ।
खदिरकषायद्रोणं कुम्भे घृतभाविते समावाप्य ।
पलिकां मात्रां क्षेप्यां कृत्वा तामेव सूक्ष्मचूर्ण तु ॥ ५२ ॥
त्रिफलात्रिकटुकरजनीकतकत्वग्बाकुचीगुडूच्यश्च ।
सविडङ्गमत्र मधुपलशतद्वयं प्रक्षिपेत्सर्वम् ॥ ५३॥
धातकीपलान्यष्टौ काथे चास्मिन्प्रदेयानि ।
मातः पातस्तु पिबन्नाशयति चिरोत्थितं कुष्ठम् ॥ ५४ ॥

·२१४
गदनिग्रहः।
[आसवाधिकार
मासेन सर्वरोगानिहन्ति च शोफमेहांश्च ।
निर्जितकासश्वासो गुदकीलभगन्दरैविनिर्मुकः ॥ ५५ ॥
कनकारिष्टुं मपिवन्भवति पुमान्कनककान्तिश्च ।
असि द्वितीयकनकारिष्टः ।
नवस्यामलकस्यैकां कुर्याजर्जरितां तुलाम् ।
कुडवांशच मागध्या विडङ्गमरिचानि च ॥५६॥
यवासः पिप्पलीमूलं क्रमुकं चव्यचित्रको ।
मञ्जिष्ठैल्वालुकं रोधं पलिकान्युपकल्पयेत् ॥ ५७ ॥
कुष्ठं दारुहरिद्रा बसुराह सारिवाइयम् ।
मुस्तमिन्द्रयवांश्चैव कुर्यादपलोन्मितम् ।। ५८ ।।
चत्वारि नागपुष्पस्य पलान्यभिनवस्य च ।
जलद्रोणद्वयेनैतत्साधयित्वाऽवतारयेत् ।। ५९ ।।
द्रोणावशेषपूते च शीते तस्मिन्मदापयेत् ।
मुद्रीकाव्याडकद्रावं शीतं निहसाधितः ॥ ६० ॥
शकरायाश्च शुद्धाया दद्याद्विगुणितां तुलाम् ।
कुमुमस्वरसस्यैवमर्षमस्थं नवस्य च ॥ १ ॥
त्वगेलाप्लवपत्राम्बुसेव्यक्रमुककेसरान् ।
मतिमांचूर्णयित्वा तु कार्पिकान्संमदापयेत् ॥ ६२ ॥
तत्सर्व स्थापयेत्पक्ष सुचौले घृतभाजने ।
पलिसे सर्पिषा किंचिच्छर्करागुरुधूपिते ॥ ६३ ॥
पक्षादूर्ध्वमरिष्टोऽयं कनको नाम विश्नुतः ।
पेयः स्वादुरसो हृद्या प्रयोगाद्भतरोचकः ॥ ६४ ॥
असि ग्रहणीदोषमानाहमुदरं ज्वरम् ।
हृत्पाण्डुरोगशोथांश्च गुल्मव!निलग्रहान् ॥ ६५ ॥
कासान्कफामयांश्चोग्रान्सर्वानेवापकर्षति ।
वलीपलितखालित्यं दोषजं तु व्यपोहति ॥ ६६ ॥

·1] प्रयोगखण्डः ग्रहण्यां दुरालभारिष्टः। दुरालभाया द्विमस्थं प्रस्थमामलकस्य च । मुष्टी चित्रकदन्त्यो? प्रत्यग्रं चाभयाशतम् ॥ ६७॥ चतुणऽम्भसः काथ्यं शीतं द्रोणावशेषितम् । गुडस्य द्विशतं पूर्व मधुनः कुडवान्वितम् ।। ६८॥ ललिवङ्गो पिप्पल्या विडङ्गानां च चूर्णकम् । कुडवं घृतकुम्भस्थं पक्षाचं पिवेन्नरः ॥ ६९ ॥ ग्रहणीपाण्डुरोगाशःकुष्ठवीसपमेहनुत् । स्वरवर्णकरश्चैव रक्तपित्तकफापहः ॥ ७० ॥ अशसि दन्त्यरिष्टः। दन्तीचित्रकमूलाना भयोः पञ्चमूलयोः । प्रत्येक पलमापोथ्य जलद्रोणे विषाचयेत् ॥ ७१ ॥ त्रिपलं त्रिफलायाश्च दलानां तत्र दापयेत् । रसे चतुर्थशेषे तु पूते शीते प्रदापयेत् ॥ ७२ ।। तुलां गुडस्य तत्तिष्ठेन्मासार्ध घृतभाजने । तन्माश्या पिवाभित्योभ्यः स विमुच्यते ॥७३॥ ग्रहणीपाण्डुरोगन्नं वातवर्षोनुलोमनम् । दीपनं रुचिदं चैव दन्त्यरिष्टमिमं विदुः ॥७४॥ असि अभयारिष्टः। प्रस्थाध तु हरीतक्याः अस्थमामलकस्य च । दशपलं कपित्थानां ततोऽर्ध चन्द्रवारुणी ।। ७५ ।। विडङ्ग पिप्पली रोधं मरिचं सैलवालुकम् । द्विपलांशं जलस्यैतच्चतुद्रोंणे विपाचयेत् ।। ७६ ॥ द्रोणशेषे रसे तस्मिन्पूते शीते प्रदापयेत् । गुडस्य द्विशतं तिष्ठेचत्सर्वं घृतभाजने ॥ ७७॥ पक्षादूर्ध्वं भवेत्पेया ततो मात्रा यथावलम् । अस्याभ्यासादरिष्टस्य गुदजा यान्ति संक्षयम् ॥७८॥ ग्रहणीपाण्डुहृद्रोगप्लीहगुल्मोदरापहः ।

·गदनिग्रहः ।
[आसवाधिकारः
कुष्ठशोफारुचिहरो बलवर्णाग्निवर्धनः ॥ ७९ ॥
सिद्धोऽयमभयारिष्टः कामलाश्वित्रनाशनः ।
कृमिग्रन्थ्यबुंदव्यङ्गराजयक्ष्मज्वरान्तकृत् ॥ ८॥
ग्रहण्यां द्वितीयोऽभयारिष्टः ।
हरीतकीदलमस्थं प्रस्थमामलकस्य च ।
विशालायाः कपित्थस्य पाठाचित्रकमूलयोः॥८१ ॥
दे द्वे पले समापोथ्य द्विद्रोणे साधयेदपाम् ।
पादशेषे च पूते च रसे तस्मिन्पदापयेत् ।। ८२॥
गुडस्यैकां तुलां वैद्यः संस्थाप्य घृतभाजने ।
पक्षस्थितं पिबेन्नित्यं ग्रहण्यर्थोविकारनुत् ॥ ८३ ॥
प्लीहहत्पाण्डुरोगनः कामलाविषमज्वरान् ।
कासं श्वासमुदावर्त फलारिष्टो व्यपोहति ॥ ८४ ॥
प्रहण्यां तृतीयोऽभयारिष्टः ।
अष्टौ पलानि वर्षाभूदशमूलार्कचित्रकात् ।
दन्तीश्यामात्रिद्रास्नाश्चैवं स्युस्त्रिफलाढकम् ॥ ४५ ॥
अम्बुद्रोणाष्टके पक्त्वा पादशेषे रसे स्थिते ।
द्वे गुडस्य तुले पूते तत्पश्चाद्धटके क्षिपेत् ॥ ८६ ॥
गवां मूत्राढकं मस्यौ द्वावयोरजसस्तथा ।
विडङ्गं कुटजं कुष्ठं चित्रकं मरिचं वचाम् ॥ ८७ ॥
संचूर्ण्य द्विपलान्यस्मिन्दत्त्वा मासस्थितं पिवेत् ।
अभयारिष्टनामायं मेहार्श:कुष्ठशोफहा ॥ ८८॥
ग्लीहपाड्वामयान् गुल्मान् जठराणि च नाशयेत् ।
पाण्डुरोगे मण्डूरारिष्टः ।
मण्डूरस्य तु शुद्धस्य तुलाध परिकल्पितम् ॥ ८९ ॥
तल्लोहस्य पत्राणि तिलोत्सेधप्रमाणतः।
गुडाजीर्णात्तु पञ्चाशत्कोलमस्थत्रयं तथा ॥९॥
निकुम्भचित्रकाभ्यां च पले द्वे द्वे सुचूर्णिते ।
पिप्पलीनां विडङ्गानां कुडवं कुडवं पृथक् ॥ ९१ ॥
त्रींश्चापि त्रिफलाप्रस्थान् जलद्रोणे विपाचयेत् ।
अर्धमासस्थितो धान्ये पेयोऽरिष्टः प्रमाणतः ॥ ९२ ॥

·प्रयोगखण्डः। ऊ धोदोषनिहता पाण्डुरोग नियच्छति । कृमीनीसि कुष्ठं च कासश्वासकफामयान् ॥ ९३ ॥ एषोऽरिष्टस्तु माण्डूरः शोफपाड्वामयापहः । क्षयरोगे विपल्यरिष्टः। परिचापिप्पलीरोधपाठाधाव्येलवालुकम् ॥ १४ ॥ चव्यचित्रकजन्तुनक्रमुकोशीरचन्दनम् । प्रियङ्गुलवलीमुस्तहरिद्रामिशिपेलयम् ॥ ९५ ।। नतं पत्रं त्वचं कुष्ठं नागकेसरसंयुतम् । एषामर्थपलान् भागान् द्राक्षां षष्टिपलां क्षिपेत्॥ ९६ ॥ पलानि दश धातक्या गुडस्य च शतत्रयम् । तोयद्रोणद्रये सिद्धो भवत्येष सुखावहः ॥ ९७।। ग्रहणीपाण्डुरोगा कासगुल्मोदरापहः । पिप्पल्यादिररिष्टोऽयं ज्वररुचिविनाशनः ।। ९८॥ शोफेऽष्टशतारिष्टः । काश्मर्यधात्रीमरिचाभयाक्षक्षुद्राफलानां तु सपिप्पलीनाम् । शर्त अतं शौद्रगुडात् पुराणात्तुलां च कुम्भे मधुना प्रलिप्ते ९९ सप्ताहमुष्णे द्विगुणं तु शीते स्थितं जलद्रोणयुतं पिवेना । शोफान्विवन्धाकफवातजांच निहन्त्यरिष्टोऽशतोऽग्निकृच्च१०० तकारिष्टः इयुषा सुपवी धान्यमजाजी कारवी शटी। पिप्पली पिप्पलीमूलं चित्रको गजपिप्पली ॥ १.१॥ यवानी चाजमोदा च तचूर्ण तकसंयुतम् । मन्दाम्लकटुकं विद्वान् स्थापयेद्धृतभाजने ॥ १०२ ॥ व्यक्ताम्लकटुकं जातं तकारिष्टं मुखभियम् । पाययेन्मात्रया कालेष्वन्नस्य तृषितं त्रिषु ॥ १०३ ।। दीपनो रोचनो बल्यः कफवातानुलोमनः । १. 'क्षयक्षयकरः परम्' इति पाठान्तरम् ।

·२१८ गदनिग्रहः । [आसवाधिकारः गुदवयथुकण्ठार्तिनाशनो बलवर्धनः ॥१०४॥ अरोचके लघुचुक सन्धानम् । गुडझौदारनालानां समस्तूनां यथोत्तरम् । शंसन्ति द्विगुणान्भागान्सम्यक्चुक्रस्य सिद्धये ॥१०५॥ यन्मस्त्वादि शुचौ भाण्डे सक्षौद्रगुडकाञ्जिकम् । धान्यराशौ त्रिरात्रस्थं शुक्तं चुकं तदुच्यते ॥ १०६ ॥ मन्दानी बृहनुक्रसन्धानम् । अस्थं तण्डुलतोयतस्तुपजलात्मस्थत्रयं चाम्लतः प्रस्थाधं दधितोऽथ मूलकपलान्यष्टौ गुडान्मानिका । मान्यौ शोधितशृङ्गवेरशकलाढे सिन्धुजातात्पले द्वे कृष्णोषणयोनिशापलयुगं निःक्षिप्य भाण्डे दृढे ॥१०७॥ स्निग्धे धान्ययवादिराशिनिहितं त्रीवासरान्वासये- द्रीष्मे तोयधरात्यये च चतुरो वर्षासु पुष्पागमे । षट् शीतेऽष्टदिनान्यतः परामिदं विसाव्य संचूर्णितै- थातुर्जातपलैः सुसंहितमिदं शुक्तं च चुकें तथा ॥ १०८ ॥ हन्याद्वातकफामदोपजनितान्नानाविधानामयान् दुर्नामानिलशूलगुल्मजठरान्हत्वाऽनलं दीपयेत् ।। १०९ ।। लवङ्गपिप्पलीलोहमरिचं सैलवालुकम् । द्विपलांश जलस्यैतच्चतुणे विपाचयेत् ॥ ११०॥ द्रोणशेष रसे तस्मिन्पूते शीते प्रदापयेत् । गुडस्य द्विशतं तिष्ठेत्तत्सर्व घृतभाजने ॥ १११ ॥ पक्षादूर्व रसे जाते दद्यान्मात्रां यथावलम् । अस्याभ्यासादरिष्टस्य गुदजा यान्ति संक्षयम् ॥११२ ॥ ग्रहणीपाण्डुहृद्रोगप्लीहगुल्मोदरापहः । अरुचिकुष्ठशोफनो बलवर्णाग्निवर्धनः ॥११३ ॥ सबः क्षयहरोऽरिष्टः कामलाश्वित्रनाशनः । कृमिग्रन्थ्यqदव्यङ्गराजयक्ष्मज्वरान्तकृत् ॥ ११४ ॥ लवङ्गासवः।

·प्रयोगखण्डः। प्लीहि रोहीतकासवः । रोहीतकशतमेकं कथितं द्रोणे चतुर्थशेषे तु । तस्मिन्गुडशतमेकं योज्यं शेषैः सुचूर्णितैरेभिः ॥ ११५ ।। पलमेक त्रिफलाया देयं त्रिपलं च धातकीपुष्पात् । पलिकं च पञ्चकोलातभाण्डे स्थापयेत्पक्षम् ।। ११६ ॥ ज्वरगुल्मार्श प्लीहरुगस्थिग्रहपाण्डुरोगनः । अर्शस्सु गण्डिकाद्रोणः । दद्यात्सलिलद्रोणं कृतमन्थेक्षुगण्डिकाद्रोणम् ॥ ११७ ॥ धान्ययवानीदीप्यकपृथ्वीकाश्चेति कुडवांशाः । द्विपलीनाः स्युर्देयास्तेजस्वतीचव्यचित्रकाजाज्यः ॥११८॥ मधुनः कुडवं दत्त्वा घृतरूढे भाजने स्थाप्यः। एष काञ्जिकराजो लवणयुतः कतृणाकसुगन्धः ॥११९॥ दशरात्रात्पातव्यः सलिलं च पुनः पुनर्देयम् । अर्शीभगन्दरगदग्रहणीमेदाममेहदोषांश्च ॥ १२० ॥ नाशयति सेव्यमानो वहिकरो गण्डिकाद्रोणः । कुछ खदिरासवः । खदिरस्य तुलार्धे तु तत्तुल्यं देवदावपि ॥ १२१ ॥ वराया विंशतिर्दााः पलानां पञ्चविंशतिम् । वाकुच्या द्वादशपलान्यष्टद्रोणेऽम्भसः पचेत् ॥ १२२ ॥ द्रोणशेषे कपाये तु पूते शीते विनिक्षिपेत् । माक्षिकस्य शतद्वन्द्वं धातक्याः पलविंशतिम् ॥ १२३ ॥ शर्करायास्तुलामेका चूर्णानीमानि दापयेत् । कोलकं लवङ्गं च खेला जातीफलं त्वचम् ॥ १२४ ॥ केसरं मारचं पत्रं पलिकान्युपकल्पयेत् । कुडवं पिप्पलीनां तु स्थापयेद्धृतभाजने ॥ १२५ ॥ मासादूर्ध्वं पिबेन्मात्रामपेक्ष्याग्निबलाबलम् । १'वचायाः' इति पाठान्तरम् ।

·२२०
गदनिग्रहः।
[ आसवाधिकारः
-
सर्वकुष्ठहरो ह्येष पाण्डुहृद्रोगकासनुत् ॥ १२६ ॥
कृमिग्रन्थ्यर्बुदग्रन्थिगुल्मप्लीहोदरान्तकृत् ।
एप वै खदिरारिष्टः कृष्णात्रेयेण पूजितः ॥ १२७ ।।
कुष्ठे द्वितीयः खदिरारिष्टः।
खदिरस्य तुलामम्भसि विपचेचतुर्दोणसंमिते शेषम् ।
पादं विगृह्य शीते दद्यान्मधुनस्तुला सार्धाम् ॥ १२८॥
वस्त्रविपूते चूर्ण व्योषत्रिफलापिण्डखर्जूरी-
स्वर्णत्वग्बाकुचिकामृताविडङ्गपलाशानाम् ॥ १२९ ।।
धातकी दशपलां दत्त्वा प्रविलोडितं नित्यम् ।
यावत्षोडशदिवसाः षोडशके मधुतुलां दद्यात् ॥ १३० ॥
मासात्परतः पेयो दत्त्वा मृगनाभिमाषकं पटे बद्धम् ।
कर्पूरमापद्वयमेष खदिरासवो महाकुष्ठे ॥ १३१ ॥
क्षयरोगे बब्बुल्यासवः।
तुलाद्वयं तु बब्बुल्याश्चतुद्रोणेऽम्भसः पचेत् ।
द्रोणशेषे रसे शीते गुडस्य त्रिशतं क्षिपेत् ॥ १३२ ॥
धातक्याः प्रस्थमेकं तु पिप्पलीनां पलद्वयम् ।
जातीलवङ्गकङ्कोलमेलात्वपत्रकेसरम् ॥ १३३ ॥
मरिचेन समायुक्तं पलिकं तत्र कल्पयेत् ।
मासमात्र स्थितो ह्येष बब्बुल्यासवसंज्ञितः ॥१३४ ॥
क्षयं कुष्ठं प्रमेहांश्च कासश्वासांश्च नाशयेत् ।
क्षयरोगे पुष्करमूलासवः।
तुलां पुष्करमूलस्य तदर्घ तु दुरालभा ॥ १३५ ॥
तदर्धेन तु धान्याकं व्योषाच पलविंशतिः ।
मञ्जिष्ठाकुष्ठमरिचं कपित्थं देवदारु च ॥ १३६ ॥
विडङ्ग चविका रोधं पिप्पलीमूलमेव च ।
काश्मयं च तथोशीरं रास्ना भाङ्गीं च नागरम् ॥ १३७।।
एषां द्विपलिकान्भागांश्चतुर्दोणेऽम्भसः पचेत् ।
द्रोणशेषे कपाये तु पूते शीते प्रदापयेत् ॥ १३८ ॥

·प्रयोगखण्डः।
२२१
गुडस्य त्रिशतं तत्र धातक्याः पलविंशतिम् ।
मरिचं केसरं श्यामागेलात्वक्पत्रक पलम् ॥ १३९ ।।
कुडवं पिप्पलीनां तु चूर्णीकृत्य प्रदापयेत् ।
घृतभाण्डे स्थितं मासं पिबेन्मात्रां यथावलम् ॥ १४० ।।
क्षयापस्मारकासासक्शोफगुल्मभगन्दरान् ।
पुष्करासव इत्येष प्रयोगादेव नाशयेत् ।। १४१ ॥
क्षयरोगे माचिकासवः ।
माचिकायाः शतार्धं तु द्रोणेऽपां च विपाचयेत् ।
तस्मिंश्चतुर्थशेपे तु पूते शीते प्रदापयेत् ।। १४२ ॥
गुडस्य द्विशतं दत्त्वा तत्सर्व घृतभाजने ।
विडङ्गपिप्पलीकृष्णावगेलापत्रकेसरैः ॥ १४३ ॥
भरिचैश्च तथा चूर्ण सम्यकृत्या विचक्षणः ।
क्षिपेच पालिकै गर्घटनीयं समन्ततः॥१४४॥
ततो यथावलं पीत्वा कासवासगलामयान् ।
हन्ति यक्ष्माणमत्युग्रमुरःसन्धानकारकः ।। १४५ ॥
माचिकासव इत्येष ब्रह्मणा निर्मितः पुरा ।
शोफे पुनर्नवासवः।
पुनर्नवे द्वे च पले सपाठे दन्तीं गुडूची सह चित्रकेण ।
निदिग्धिकां च त्रिपलां विपाच्य द्रोणावशेषे सलिले ततस्तु ।।
पूत्वा रसं द्वे च तुले पुराणाद्गुडान्मधुमस्थयुतं मुशीते ।
मासं निदध्याद्धृतभाजनस्थं पल्ले यवानां परतश्च मासात् १४७
चूर्णीकृतैरपलांशकैस्तं हेमत्वगेलामरिचाम्बुपत्रैः ।
गन्धान्वितं क्षौद्रघृतपदिग्धं जीणे पिवेव्याधिबलं समीक्ष्य १४८
हृत्पाण्डुरोगं श्वयधुं महद्धं प्लीहभ्रमारोचकमेहगुल्मान् ।
भगन्दराभेजठराणि कासवासग्रहण्यामयकुष्ठकण्डूः ॥ १४९ ॥
शाखानिलं बद्धपुरीषतां च हिक्कां किलासं च हलीमकं च ।
क्षि जयेद्वर्णवलाथरोजस्तेजोन्वितो मांसरसानभोजी ॥१५०॥

·१२२ गदनिग्रहः । [आसवाधिकारः शोफे त्रिफलारिष्ट: । कलत्रयं पिप्पलिचित्रकौ च सदीप्यकं लोहरजो विडङ्गम् । चूर्णीकृतं कौडविक, द्विरंशं क्षौद्रं, पुराणस्य तुला गुडस्य । मासं निदध्याद्धृतभाजनस्थं यवेषु ताने निहन्ति रोगान्१५१ सर्वशाफे वासकासवः । बासकस्य तुले द्वे तु द्विद्रोणेऽषां विपाचयेत् । कृत्वा द्रोणाधशेषं तु पूते शीते पदापयेत् ॥ १५२ ।। गुडस्यैकां तुलां तत्र धातक्यास्तु पलाष्टकम् । क्षिपेचूर्णीकृतं तस्मिन् त्वगेलापत्रकेसरम् ।। १५३ ॥ कङ्कोलव्योपतोयानि पलिकान्युपकल्पयेत् । सम्यक्पकं ततो ज्ञात्वा पक्षादूर्ध्वं पिबेदमुम् ।। १५४ ॥ वासकासव इत्येष सर्वश्वयथुनाशनः । अस्सुि शर्करासवः । प्रस्थं दुरालभायास्तु चित्रकस्य पस्य च ॥१५५ ॥ पथ्यामलकयोश्चैव पाठाया नागरस्य च । दद्याविपलिकान्भागाजलद्रोणे विपाचयेत् ॥ १५६ ॥ पादशेषे रसे पूते सुशीते शर्कराशतम् । दत्त्वा कुम्भे दृढे स्थाप्यं मासा घृतभाजने ॥ १५७ ।। पलिप्ते पिप्पलीचव्यप्रियङ्गुमधुसर्पिपा । नस्य मात्रां पिबेत्काले शार्करस्य यथावलम् ॥१५८ ।। असि ग्रहणीरोगमुदावर्तमरोचकम् । शकुन्मूत्रानिलोगारविबन्धाननिमार्दवम् ॥ १५९ ।। हृद्रोग पाण्डुरोगं च सर्वमेतत्मणाशयेत् । ग्रहण्या द्राक्षासवः । मृद्वीकायास्तुलामेकां चतुर्दोणेऽम्भसः पचेत् ॥ १६० ।। द्रोणपे भुशीते च पूते तस्मिन्मदापयेत् । वे शते क्षौद्रखण्डाभ्या धातक्याः प्रस्थमेव च ॥ १६१ ॥ १ पुनर्नवासवपठितानित्यर्थः ।

·प्रयोगखण्डः। २२३ कङ्कोलकलवङ्गे च जातीफलमथैव च । पलांशकानि मरिचत्वगेलापत्रकेसरम् ॥ १६२ ।। पिप्पली चित्रकं चन्यं पिप्पलीमूलरेणुकम् । घृतभाण्डे स्थितं चेदं चन्दनागुरुधूपिते ॥ १६३ ॥ कर्पूरवासितो ह्येष ग्रहणीदीपनः परः। अर्शसां नाशनः श्रेष्ठ उदावर्तामपित्तनुत् ॥ १६४ ॥ जठरकृमिकुष्ठानि व्रणांश्च विविधांस्तथा। अक्षिरोगशिरोरोगगलरोगविनाशनः ॥ १६५ ।। ज्वरं हन्ति महाव्याधि पाण्डुरोगं सकामलम् । नान्ना द्राक्षासवो ह्येष बृंहणो बलवर्णकृत् ॥ १६६ ।। असि द्वितीयो द्राक्षासवः । द्राक्षापलशतं दत्त्वा चतुर्दोणेऽम्भसः पचेत् । द्रोणशेषे रसे तस्मिन् पूते शीते अदापयेत् ॥ १६७ ॥ शर्करायास्तुलां दत्त्वा तत्तुल्यं मधुनस्तथा । पलानि सस धातक्या स्थापयेदाज्यभाजने ॥१६८ ॥ जातीलवङ्गकङ्कोललवलीफलचन्दनम् । कृष्णां त्रिगन्धसंयुक्ता भागानपलांशकान् ॥ १६९ ॥ त्रिससाहाद्भवेत्यस्तस्य मात्रा यथावलम् । नान्ना द्राक्षासवो होप नाशयेद्दकीलकान् ॥ १७० ॥ शोफारोचकहत्याण्डरक्तपित्तभगन्दरान् । गुल्मोदरकृमिनन्धिक्षतशोषज्वरान्तकृत् ।। १७१ ।। वातपित्तशमनः शस्तश्च बलवर्णकृत् । ग्रहण्यां बीजकासवः । बीजकात्मस्थमेकं तु त्रिफलायाश्च विंशतिः॥ १७२ ।। द्राक्षायाः पञ्च लाक्षायाः सप्त द्रोणे तथाऽम्भसि । साध्यं पादावशेषे च पूतशीते पदापयेत् ॥ १७३ ।। शर्करायास्तुलां मस्थं सौद्रं दद्याच्च कार्षिकम् ।

·२२४
गदनिग्रहः ।
[आसवाधिकारः
,
व्योषव्याघनखोशीर क्रमुक सैलवालुकम् ॥ १७४ ॥
मधुकं कुष्ठमित्येतचूर्णितं धृतभाजने ।
यवेषु दशरात्रस्थं ग्रीष्मे, द्विः शिशिरे स्थितम् ।। १७५ ।।
पिवेत्तद्रहणीपाण्डुरोगार्शःशोफगुल्मनुत् ।
मूत्रकृच्छ्राश्मरीकुष्ठकामलासन्निपातनुत् ॥ १७६ ।।
असि पील्वासवः ।
द्रोणं पीलुरसस्य वस्त्रगलितं न्यस्तं हविर्भाजने
युञ्जीत द्विपलैर्मदामधुफलाखर्जूरघात्रीफलैः ।
पागमाद्रिदुरालभाम्लविदुलव्योषत्वगेलोल्लकैः
स्पृक्काकोललवङ्गवेल्लचपलामूलाग्निकः पालिकैः ॥१७७॥
गुडशतविनियोजितं निवाते
निहितमिदं प्रपिवच पक्षमात्रात् ।
प्रशमयति गुदाकरान्सगुल्मा-
ननलबलं प्रबलं च संविधत्ते ॥ १७८ ॥
रक्तपित्ते उशीरासवः ।
उशीरं पद्मकं रोधं प्रियॉ नीलमुत्पलम् ।
अपौण्डरीकं काश्मीरं हीवेरं धन्वयासकम् ॥ १७९॥
सेव्यं किराततिकं च पटोलं काञ्चनारकम् ।
पद्मं शाल्मलिनिर्यासं न्यग्रोधोदुम्बरं शटी ।। १८० ॥
भाञ्जिष्ठा पर्पटं जम्बूर्भागानेषां पलोन्मितान् ।
भूक्ष्मचूर्णीकृतान् दद्याद्राक्षायाः पलविंशतिम् ॥ १८१॥
घातक्याः प्रस्थमेकं तु तोयद्रोणे विनिक्षिपेत् ।
शर्करायास्तुलां दत्त्वा माक्षिकस्य तुला तथा ॥ १८२ ।।
उशीरासव इत्येष रक्तपित्तविनाशनः ।
पाण्डुकुष्ठप्रमेहाशाकृमिशोफहरस्तथा ॥ १८३ ॥
श्वासकासयोस्त्रायमाणासवः ।
जायन्ती कट्फलं दन्ती पौष्करं कण्टकारिका ।
दुरालभाऽञ्जनं सिंही पिप्पलीमूलमेव च ॥ १८४ ॥

·प्रयोगबण्डः। २२५ धात्री कृमिहरं भाङ्गी माचिका चैलवालुकम् । पथ्या शटी विशाला च भागानष्टपलोन्मितान् ॥ १८५ ॥ चतुोणेऽम्भसः पक्त्वा धृतं द्रोणावशेषितम् । शतत्रयं माक्षिकस्य धातक्या पलविंशतिम् ॥ १८६ ॥ श्यामापलानि चत्वारि खेलात्वक्पत्रकेसरम् । भागान्धिपलिकानेषां चूर्ण कृत्वा विनिःक्षिपेत् ॥ १८७ ॥ त्रायमाणासवो ह्येष कासश्वासामयमणुत् । पाण्डुहृद्रोगगुल्मा सन्निपातज्वरापहः ॥ १८८ ॥ गुल्मे चविकासवः। तुलाधै चविकायास्तु लद चित्रकस्य च । वाष्पिका पौष्करं मूलं पनन्था हपुषा शटी ॥ १८९ ॥ पटोलमूलत्रिफलायवानीकुटजत्वचः । विशाला धान्यकं रास्ना दन्ती दशपलोन्मिताः ॥ १९० ॥ कृमिघ्नमुस्तमञ्जिष्ठादेवदारुकत्रिकात् । भागान्पञ्चपलानेतानमुद्रोणेऽम्भसः पचेत् ॥ १९१ ॥ द्रोणशेषे सुशीते च देयं गुडशतत्रयम् । धातक्या विंशतिपलं चातुर्जातपलाष्टकम् ॥ १९२ ॥ लवङ्गव्योषकङ्कोलं पलिकानि प्रकल्पयेत् । निदध्यान्मासमेकं तु धृतभाण्डे सुसंस्कृते ॥१९३।। चतुष्पलां पिबेन्मात्रां प्रातः पीतो नियच्छति । सर्वान्गुल्मविकारांश्च प्रमेहांश्चैव विंशतिम् ॥१९४॥ प्रतिश्याय क्षयं कासमष्ठीलां वातशोणितम् । उदराण्यत्राद्धिं चं चविकाख्यो महासवः ।। १९५ ॥ ग्रहण्यां मूलासवः। द्विपञ्चमूलरजनीजीवकर्षभजीरकम् । पृथक्पञ्चपलै गैश्चतुर्दोणेऽम्भसः पचेत् ॥ १९६ ॥ द्रोणशेषे रसे पूते गुडस्य द्विशतं तथा।

·गदनिग्रहः । [आसवाधिकारः चूर्णितान्कुडवाधीशान्दत्त्वा चात्र समाक्षिकान् ॥ १९७ ॥ मियमुमुस्तमञ्जिष्टाविडङ्गमधुकप्लवान् । रोधं सावरकं चैव मासार्धं स्थापयेद्धृशम् ॥ १९८ ।। एष मूलासवः सिद्धो दीपनो रक्तपित्तहा। आमहृत्कफहृद्रोगपाण्डुरोगाङ्गसादनुत् ॥ १९९ ॥ क्षयरोगे बृहन्मूलासवः । महावृक्षवटार्काणां विना मूलैः परैः शुभैः । अष्टोत्तरशतैरम्भस्त्रिंशद्धटमितं पचेत् ॥ २० ॥ तुलात्रयममाणं च दशमूल्यास्तथैव च । अष्टावशेषमुत्तार्य गुडस्यानु दिनद्रयम् ।। २०१॥ पलानां विंशतिशतं क्षिपेत्तच्च पुढे घटे। आतपे तं विनिक्षिप्य धारयत्रिदिनं ततः ॥ २०२॥ उदृत्य धूपिते पात्रे वस्त्रपूतं क्षिपेद्भिषक् । पलाष्टकं हरीतक्या धातक्याः पलविंशतिम् ॥ २०३।। पूगानां विंशतिपलं पिप्पल्याः पलपञ्चकम् । एलालवङ्गकङ्कोलजातीत्वपत्रकेसरम् ।।२०४॥ पलं पलं समरिचे चूर्णीकृत्य भिषग्वरः । आसवे निक्षिपेत्तत्र मधुन: कुडवद्वयम् ॥२०॥ संजातेऽष्टदिने तस्मादुद्धत्यान्यत्र तं न्यसेत् । आसवे सकपाये तु गुडमन्यं प्रदापयेत् ॥२०६॥ निष्कास्य पूर्वचूर्ण तु नवं तत्र नियोजयेत् । नाम्ना मूलासवो ह्येष रोगराजनिकृन्तनः ॥ २०७॥ श्वासामवातविध्वंसी पाण्डुप्लीहोदरापहः । कृमिगुल्मप्रमेहाणां नाशनो वह्निदीपनः ॥ २०८ ॥ धातुक्षये भृङ्गराजासवः। भृङ्गराजरसद्रोणं गुडस्य द्वितुलां तथा । प्रस्थाधं तु हरीतक्याः स्निग्धे भाण्डे निवेशयेत् ॥ २०९।। १ मूलरहितैरन्यैस्त्वपत्राद्यवयवैरित्यर्थः ।

·१.] प्रयोगखण्डः। २२७ पक्षादूर्ध्वं पिवेदेनं मात्रया च यथाबलम् । जाते ह्यस्मिन्पुनर्दत्त्वा पिप्पल्याश्च पलद्वयम् ॥ २१ ॥ जातीफलं लवङ्गानि त्वगेलापत्रकेसरम् । धातुक्षयं जयेत्पीतः कासं पञ्चविधं तथा ॥ २११ ॥ कृशानां च महापुष्टिं कुरुते च महावलम् । कामवृद्धिं करोत्येष वन्ध्यानां पुत्रदो भवेत् ॥ २१२ ।। भगन्दरे गुग्गुल्वासवः। शतं हरीतकीनां तु विभीतकशतं तथा । प्रस्थमामलकानां च गुग्गुलोश्च चतुष्पलम् । २१३ ।। त्वगेलापिप्पलीमूलचव्यचित्रकदीप्यकम् । व्योषं तालीसपत्रं च मुस्तकेसरकटफलम् ॥ २१४ ।। जलद्रोणे विपक्तव्यं पादशेषे जले ततः । धातक्याः प्रस्थमेकं तु तथा गुडशतद्वयम् ॥ २१५॥ द्राक्षादाडिमखण्डानां भागान्दशपलोन्मितान् । सर्वमेतत्समालोड्य स्थापयेद्गाजने शुभे ।। २१६ ।। यदा युक्तरसः स्याच सुजातो गन्धवर्णतः । तं पूरयेत्तदा भाण्डे शुक्तस्येक्षुरसस्य तु ॥ २१७ ।। पण्माससंयुतो ह्येप द्रवो पेयः प्रयोगतः ॥ २१८ ।। गुग्गुल्खासव इत्येप देयः सर्वेषु रोगिषु । प्रारभक्तं मध्यभक्तं वा ग्रासे ग्रासान्तरे तथा ।। २१९ ।। दद्यात्क्रमेण योगं तु क्यः सात्म्यमपेक्ष्य च नाशयेदुदरं प्लीहामूरुस्तम्भ सकामलम् ॥ २२० ॥ चिरोत्थितमपि श्वास कासशोफभगन्दरान् । कृमिकुष्ठप्रमेहेषु हितश्चैवाग्निदीपनः ॥ २२१ ।। अर्शस्सु ताम्बूलासवः। जतुलितं ननु कृत्वा भाण्डकमर्धमवेशितं भूमौ । तत्तरुणहारतजम्बूपत्रकाथेन संशुद्धम् ।। २२२ ॥

·गदनिग्रहः । [आसवाधिकारः शुद्धे च शर्कराभिरगरुं दद्यात्सुगन्धतरम् । वासार्थ, धातक्याः पलानि खलु सप्त देयानि ॥ २२३ ॥ पूगीफलानि खदिरं दशपलिकानि दापयेत्तत्र । ताम्बूलीपत्रशतैर्दशभिः क्षुण्णैश्च पञ्चभिश्चान्यैः ॥ २२४ ॥ पलशतमेकं मधुनः शतं च सार्ध तु वारिणो देयम् । कङ्कोलककृष्णानां प्रत्येकं द्वे पले च स्युः ॥ २२५ ।। त्रिफलाजातिफलैलालबङ्गकुसुमानि चैकपलिकानि । दत्त्वाञ्चलोड्यमेतत्रीणि दिनानि पाणिना पात्रे ॥२२६॥ स भवेधदा सशब्दस्ततो गुडशतपलानि त्रीणि । देयानि प्रविलीनमग्नियोगात्तं तु जलद्रोणसंयुक्तम् ॥२२७॥ पक्षद्वयेन पेयो रसनाक्षिमनोहरः सुरभिगन्धः । ताम्बूलासव एप रसायनानां भवेदयः ॥ २२८ ।। पीणयति हन्ति गुदजान् सर्वाश्च कफोद्भवांस्तथा रोगान् । बलवर्णशुक्रजननो झुपयोगादश्मरी हन्यात् । संवत्सरमुपयुक्तः स्थिरवयसं मानवं कुरुते ॥ २३० ।। अपस्मारे पञ्चमूत्रासवः । अजागोसुरभीणां च चतुष्कर्ष खरोष्ट्रयोः । मूत्रं संग्राह्य कुम्भे च दत्त्वा चूर्ण प्रदापयेत् ॥ २३१ ॥ वचाया वातकुम्भस्य लशुनस्यैलया सह । प्रत्येकं तु लवङ्गस्य पलार्थ कृमिनाशिनः ॥ २३२ ॥ व्योपस्यापि पलं सार्धमभयैकपला मता। चुल्यग्रे वासरान्सप्त निक्षिप्याशु समुद्धरेत् ॥ २३३ ॥ प्लीहोदरहरं दिव्यं मूढवातकफापहम् । अशीतिवातशमनं पञ्चमूत्रासवं विदुः ॥ २३४ ॥ धातुक्षये हरीतक्यासवः। प्रस्थाध तु हरीतक्याः धात्रीपस्थद्वयं तथा । दशमूलशतार्धं च पौष्करं च तदर्धकम् ।। २३५ ।।

·प्रयोगखण्डः । २२९ तत्तुल्यं चित्रकं दद्याचित्रकार्धा दुरालभा । गुडूच्या विंशतिपलं विशालापलपञ्चकम् ॥ २३६ ॥ खदिरस्य पलान्यष्टौ तदर्धे वीजपूरकम् । मञ्जिष्ठा मधुकं कुष्ठं कपित्थं देवदारुकम् ॥ २३७॥ विडङ्ग चविकां रोधं भाङ्गी स्यादेलवालुकम् । संवर्तकं कणां चैव क्रमुकं शटिसुप्रभम् ॥ २३८ ॥ प्रियङ्गुसारिवामांसीनागकेसररेणुकम् । त्रिता रजनी रास्त्रां मेषशृङ्गी पुनर्नवाम् ॥ २३९ ।। शताहां रोहिणी दन्ती पलांशां काथयेजले । चतुर्थभागशेषे तु द्राक्षां पष्टिपलां क्षिपेत् ॥ २४० ॥ त्रिंशत्पलानि धातक्या गुडाच्छुद्धाचतु:शतम् । द्वात्रिंशत्पलिक क्षौद्र सर्वमेकत्र कारयेत् ॥ २४१ ॥ भाण्डे पुराणे मुस्निग्धे मांसीमरिचधूपिते । धूपिते च पुनर्दद्यापिप्पलीनां पलद्रयम् ॥ २४२ ॥ जातीफलं लवङ्गं च त्वगेलापत्रकेसरान् । कर्षमात्रांच नेपालों दत्त्वा पक्ष निधापयेत् ॥२४३॥ कतकफलचूर्णेऽपि क्षिप्ते निर्मलता भवेत । पक्षादूर्ध्वं पिबेद्यस्तु मात्रया च यथावलम् ॥ २४४ ॥ धातुक्षयं जयेत्पीतः कासं पञ्चविधं तथा । अशासि पदप्रकाराणि तथाऽष्टावुदराणि च ॥ २४५ ॥ प्रमेहं च महाव्याधिमरुचिं पाण्डुतां तथा । सर्वान् वातान् तथाऽप्याम श्वास छर्दि तथैव च ॥२४६ ।। अष्टादशैव कुष्ठानि शोषं शूलं भगन्दरम् । शर्करां मूत्रकृच्छ्रे च ह्यश्मरीं च विनाशयेत् ॥ २४७ ॥ कृशानां च महापुष्टिं कुरुते च महाबलम् । १ 'गुप्त' इति पाठान्तरम् ।

·२३० गदनिग्रहः। [ आसवाधिकारः महावेगो महातेजा महावीर्यवलोद्धतः । कामपुष्टिं करोत्येष वन्ध्यानां पुत्रदो भवेत् ॥ २४८ ॥ आवर्तक्याद्यासवः । नेत्रभेषजशिफापलाष्टकं साधमैलपलमर्धमस्तकीम् । हेमजापलमेकतः कृतं द्रोणवारिमिलितं दिनत्रयात् ।। २४९।। यः पिबेट्विपलिकं दिनोदये नीरमस्तसमये समाहितः । तस्य नश्यति कटीसमुद्भवं दद्रु मासयुगलेन निश्चितम् ।।२५०॥ क्षये दशमूलासवः । दशमूलतुलार्धे तु पौष्करं च तदर्धकम् । तत्तुल्यं चित्रकं दद्याचित्रका( दुरालभाम् ॥ २५१ ॥ गुडूची च तथा रोत्रं प्रदद्यात् पलविंशतिम् । खदिरस्य पलान्यष्टौ तत्समं बीजसारकम् ।। २५२ ॥ प्रस्थमामलकीनां च तदर्धा च हरीतकी । मञ्जिष्ठा मधुकं कुष्ठं कपित्थं देवदारु च ।। २५३ ।। विडङ्गं चविका ह्यक्षं भाी स्यादष्टवर्गकम् । त्रिता रजनी रास्ना कर्कटाख्या पुनर्नवा ॥२५४॥ मियमुसारिवामांसीनागकेसररेणुकम् । शताबन्द्रयवामुस्तं द्विपलान् काथयेजले ॥ २५५ ।। अष्टद्रोणे, चतुर्थाशं काथमत्रावतारयेत् । द्राक्षायाः पलषष्टिं वै काथयित्वा चतुर्गुणे ।। २५६ ।। जले त्रिभागशेषे तु पूते तस्मिन्विनिक्षिपत् । त्रिंशत्पलानि धातक्या गुडाच्छुद्धाचतुःशतम् ॥ २५७ ।। द्वात्रिंशत्पलिकं क्षौद्रं सर्वमेकत्र कारयेत् । भाण्डे स्निग्धे पुराणे च मांसीमरिचधूपिते ॥ २५८ ॥ १ नेत्रभेषजं 'सना' सोनामुखो' इति ख्यातं, तन्मूलं अष्टपलं; ऐल: 'एलिया' 'मुसब्बर' इति ख्यातः, तस्य सार्धपलं; मस्तकी 'रूमामस्तकी' इति ख्याता, तस्या अर्धपलं; हेमना रवंदचीनी' इति ख्याता, तस्या अर्धपलं; अन्य-

·ई.]
प्रयोगखण्डः ।
धृपिते च पुनर्दद्यापिप्पलीनां पलट्यम् ।
जातीफलं लवङ्गं च त्वगेलापत्रकेसरान् ॥ २५९ ।।
जातीपत्रीं च कङ्कोलं चन्दनं वालुकं तथा ।
कर्षमात्रां च नेपाली दत्त्वा भूमौ निधापयेत् ॥ २६० ।।
पक्षादूर्ध्वं पिबेदेतं मात्रया च यथावलम् ।
धातुक्षयं जयेत्पीतः कासं पञ्चविधं तथा ॥ २६१ ॥
अशीसि पदप्रकाराणि तथाऽष्टावुदराणि च ।
प्रमेहं च महान्याधिमरुचिं पाण्डुतां तथा ॥ २६२ ।।
सर्वान्वातांस्तथाऽप्याम श्वासं छर्दिमरोचकम् ।
अष्टादशव कुष्ठानि शोफं शूलं भगन्दरम् ॥ २६३ ।।
शर्करां मूत्रकृच्छ्रे च ह्यश्मरी च विनाशयेत् ॥ २६४ ।।
महावेगो महावीर्यो महातेजा महाद्युतिः ।
कामपुष्टिकरो ह्येष वन्ध्यानां पुत्रदो भवेत् ॥ २६५ ॥
स्व रासदः ।
खर्जूरमुस्तामलकीनिकुम्भाद्राक्षाभयापूगफलानि पाठा ।
भाङ्गीशटीकुष्ठजलाजमोदं मूलं कणायाः सपलङ्कषं वै ॥२६६।।
पुनर्नवा कायफलं प्रियङ्गुः कयूंरक कृष्णमजाजिविले ।
त्रिवृच्छिवाच्छलिधमासकं च लज्जालुरोहीतकलिअमूलम् २६७
अमनि सर्वाणि महौषधानि चत्वारि चत्वारि पलानि चैव ।
मांसाचतुर्जातकणालवङ्गं जातीफलं चन्दनलोहचूर्णम् ॥२६८॥
प्रमाणतो द्विद्विपलान्यमूनि सुधातकीपुष्पपलानि सप्त ।
गुडस्य सप्त त्रिगुणानि दद्यान्मणानि संचूर्ण्य ततः समस्तम्२६९
घृतस्य भाण्डे विपुले निवेश्य दशोत्तरं प्रस्थशतं जलस्य ।
शिवा क्षिपेत्पञ्च दिनानि भूमौ निष्पन्नकल्पं हृदये विचार्य २७०
षष्ठे दिने तच्च सुयोजनीयं ताम्रस्य यन्त्रद्वयमध्यभागे ।
शतत्रयं नागलतादलानां सहस्रयुग्मं शतपत्रकाणाम् ॥ २७१॥

·२३२
गदानग्रहः ।
[आसवाधिकारः
मक्षाल्य देयं विधिनाऽथ सन्धि विमुद्य चुल्यां विनिवेश्य यवम् ।
निष्काशयेदमतो यथावद्दत्वा जलं चोपरि यन्त्रकस्य॥२७२॥
बलावल रोगनिपीडितानां विमृश्य देयः पलकममाणः ।
खार्जूरसंज्ञः मिय आसवोऽयं विसूचिकायक्ष्मभयं निहन्ति २७३
हृद्रोगकासविषमज्वरशोफतर्पश्वासप्रमेहबलसंक्षयपाण्डुरोगान् ।
हिमाश्च नाशयति सर्वशिरोविकारान् रुच्याग्निवर्धनबलपद-
वृष्य एषः॥ २७४।।
मस्त्वासवः।
वंशपत्रीमतीकाशमस्तुद्रोणे सुनिर्मले ।
क्षिपेगुडतुला भाण्डे बचाकुष्ठविलेपिते ॥ २७५ ॥
तस्मिन् दद्यात्तु कृष्णायाः प्रस्थं प्रस्थत्रयं तथा ।
त्रिफलाया विडङ्गानां कुडवं मरिचस्य च ॥ २७६ ।।
काश्मरीफलद्वीकापरूषकफलानि च ।
वत्सकस्य च बीजानि समानि मरिचेन तु ॥ २७७॥
पञ्चमूलं च षञ्चन्था दन्ती चित्रकमेव च ।
द्वे वे पले च भल्लाताद्भिषक् समुपकल्पयेत् ॥ २७८ ॥
यवपल्ले स्थितः पयोरिष्टो मात्रावलं प्रति ।
पाण्डुरोगोदरे हन्ति ग्रहण्यशोविकारनुत् ॥ २७९ ॥
परं भगन्दरप्लीहशोषकासामयापहः ।
अग्निसंदीपनः पथ्यो बाधिर्यस्थौल्यनाशनः ॥ २८० ॥
मस्त्वासव इति ख्यातो लेखनो मेदुरे हितः ।
ज्वरे कुब्जकासवः ।
शतं कुब्जकमूलस्य मृद्रीकाशितं तथा ॥ २८१ ॥
मधूकपुष्पकाश्मर्यभागान् दशपलोन्मितान् ।
चतुद्रोणेऽम्भसः पक्त्वा शीते पादावशेषिते ॥ २८२ ॥
शत्तत्रयं गुडस्याथ धातक्या पलविंशतिम् ।
कनकस्य तु चत्वारि व्योषं ककोलमेव च ॥ २८३ ॥

·प्रयोगखण्ड:।
एलात्वपत्रजातीनां लवङ्गस्य तथैव च ।
भागान् पलप्रमाणांश्च सूक्ष्मचूर्ण तु कारयेत् ॥ २८४ ॥
कुब्जमूलासवो ह्येष मासमात्र विधारितः ।
शमयेत्सन्निपातोत्थान् ज्वरान् सर्वान् न संशयः ॥२८५॥
नालिकरासवः ।
नालिकेरोदकं चैव द्रोणमात्र प्रदापयेत् ।
द्रोणार्ध रसमिक्षोश्च रसप्रस्थं तु शाल्मलेः ॥ २८६ ।।
दशमूलरसस्यापि प्रस्थमात्रं तथैव च ।
घृतभाण्डे विनिक्षिप्य मध्ये चूर्ण निवेशयेत् ॥ २८७ ॥
चातुर्जातकघातक्योः पलानि खलु षोडश ।
शाणमात्रा तु कस्तूरी केशरं तगरं तथा ।। २८८ ॥
चन्दनं देवपुष्पं च पलमात्रं पृथक् पृथक् ।
मासादूर्ध्वं पिबेचामुं रूपे कामसमो भवेत् ॥ २८९ ।।
वृद्धोऽपि तरुणीं गच्छत् पण्डोऽपि पुरुषायते ।
वलीपलितसंत्यत्तः शतायुश्च भवेन्नरः ॥ २९० ॥
नालिकेरासवः प्रोक्तः शम्भुना परमेष्ठिना ।
कूष्माण्डासवः।
कूष्माण्डं जर्जरीकृत्य रसमादाय यत्नतः॥२९१ ।।
द्रोणं, गुडाधं दातव्यं, चूर्णमेषां विनिक्षिपेत् ।
कटुत्रिक लवङ्गं च चातुर्नातं तथैव च ॥ २९२ ॥
जातीफलं च कङ्कोलं जातीपत्री प्रियङ्गुकम् ।
कपित्थं वत्सकं चैव बीजं गोक्षुरकस्य च ॥ २९३ ॥
अमृतासत्त्वभाग्यौं च बलाबीज तथैव च ।
हपुषा क्रमुकं चैव देवदारु मदावहम् ।। २९४ ॥
मुस्तं खदिरसारं च चित्रक च फलत्रिकम् ।
रास्ना यष्टयाह्नकं चापि तुम्बरु नागकेशरम् ॥ २९५॥

·गदनिग्रहः।
[ आसवाधिकार
ग्रन्थिकं चाजमोदा च कारवी दीप्यकस्तथा।
कट्फलं च तुगाक्षीरी ह्याकल्लकमुटिङ्गणम् ।। २९६ ॥
कपित्थवल्कलं चैव शताह्रा गजशेलुकम् ।
कलिङ्गकाश्च काकोली शटी मोचरसो धनम् ॥ २९७ ।।
कोकिलाक्षस्य बीजानि कसेरुः सहदेविका ।
भूनिम्बश्वविका स्पृक्का पनकं च निशाद्वयम् ।। २९८ ॥
धान्यकं मुरदाली च क्षीरकन्दस्तथैव च ।
एतानि चाक्षमात्राणि लोहचूर्ण पलाष्टकम् ॥ २९९ ॥
प्रक्षिपेदथ धातक्याः पलानि खलु षोडश ।
मासार्ध घृतभाण्डे तु यत्नतः स्थापयोक्षितौ ।। ३०० ॥
अनेन विधिना सिद्ध आसवः परिकीर्तितः ।
पीत्वाऽस्य पलयेकं तु भातरुत्थाय नित्यशः॥ ३०१
धातुक्षयं च मन्दाग्निं प्रमेहं पाण्डुमेव च ।
अर्शासि ग्रहणीदोषान् प्लीहोदरभगन्दरान् ।। ३०२ ॥
रक्तपिचामवाते च श्लेष्मरक्तं तथैव च ।
निहन्ति वातजान् रोगान् मेदास्थौल्यापहाऽऽसवः ॥३०३
रसायनारिष्टः।
समूलां पिप्पली शृङ्गी बृहतीमश्मभेदकम् ।
याटलां देवकाष्ठं च श्वदंष्ट्रामभयां तथा ॥ ३०४॥
षोडशपलमेकैकं कोलानामाढकं पृथक् ।
दन्तीचित्रकमूलानां पलानि पञ्चविंशतिम् ॥ ३०५ ॥
चतुर्गुणे जले पक्त्वा ग्राह्यमर्धावशोषितम् ।
शीते समावपेद्भाण्डे पलिते मधुसर्पिषा ॥ ३०६ ॥
खण्डस्य द्विशतं शुद्ध तबलोहस्य दापयेत् ।
पत्रीकृतं तिलोत्सेधं सूक्ष्मचूर्णान्यमूनि च ।
प्रियङ्गु पिप्पली लोधं मृद्रीकां चैलवालुकम्र ॥ ३०७ ॥

·१.] प्रयोगखण्डः। क्रमुकं शतपुष्पां च निम्बं तेजस्वतीमापि । पलिकं देवदारोश्च खदिराच चतुष्पलम् ॥ ३०८ ।। क्षौद्रप्रस्थद्वयं चापि समावाप्य घटे शुभे । सौम्ये पुष्ये तथा हस्ते रोहिण्यामुत्तरामु च ।। ३०९ ॥ दशरात्रस्थितः पेयोऽरिष्टश्चात्रेयपूजितः । आश्विभ्यां कथितः पूर्व रसायनवरो ह्ययम् ॥ ३१० ॥ मात्रामग्निवलापेक्षी पिबेदस्य हिताशनः । धन्यः पुष्टिकरो बल्यो वलीपलितनाशनः ॥ ३११ ॥ ज्वरे धान्यकारिष्टः । धान्यकोशीरमुस्तानां पलमेकत्र कारयेत् । द्विपलं पाक कुष्ठं कुर्याग्निम्वं तदर्धकम् ॥ ३१२ ॥ सर्वाशेन ततो दद्याच्छिन्नाङ्गां च फलत्रिकम् । जलद्रोणद्वयं दत्त्वा षोडशांशेन संहरेत् ॥ ३१३ ॥ यलं दायस्ततस्तस्मिन् शीते पूते भिषग्वरः । पलानि षोडश क्षौद्रादत्त्वा सर्व विमन्थयेत् ।। ३१४ ॥ स्थापयेद्धृतभाण्डे तु मासादूर्व प्रयोजयेत् । धान्यकादिररिष्टोऽयं सर्वज्वरविनाशनः॥ ३१५॥ धातुक्षये लवङ्गासवः । देवपुष्पं वराङ्ग च केशरं पृथुको तथा । कलौञ्जी मर्कटीबीजं मूशलीद्रयगोक्षुरम् ॥ ३१६ ॥ बलावीजानि पोस्तत्वग्बीजं च करहाटकम् । पृथक् पृथक् प्रकुर्वांत पलानां पञ्चकं तथा ॥ ३१७॥ चतुर्दोणेऽम्भसः पक्त्वा कुर्यात्पादावशेषितम् । शटी च पिप्पलीमूलं मारिचं साश्वगन्धकम् ॥ ३१८ ।। शुण्ठी जातीफलं चापि कुङ्कुम्भं जातिपत्रिका । आकल्लकं कवावं च ोला कृष्णाऽगुरुस्तथा ॥ ३१९ ।।

·गदनिग्रहः। [ आसवाधिकारः तालिसं चन्दनं चैव विजया क्षीरकन्दका । वृद्धदारुभवं बीजं क्रमुकं वंशरोचना ॥ ३२०॥ धत्तूरस्य च बीजानि पलमात्राणि कारयेत् । सर्वमेकत्र संचूर्ण्य पूते शीते विनिक्षिपेत् ।। ३२१ ॥ द्वात्रिंशत्पलिकं क्षौद्रं धातक्याश्च पलाष्टकम् । तुलाधं तु गुडाजीर्णाद्धृतभाण्डे विनिक्षिपेत् ॥ ३२२ ॥ मासादृर्व पिवेदेनं प्रमेहं हन्ति दुर्जयम् धातुक्षयं जयेच्छीघ्रं लवङ्गाद्यासवस्त्वयम् ॥ ३२३ ॥ विद्रधी वरुणासवः। शतं पलानां वरुणस्य मूलं त्वक् शिंशपायाश्च तदर्धमात्रा । तावत्तथा पुष्करमूलमुक्तं तदर्धमग्निश्च तदर्धमात्रः ॥ ३२४ ॥ कुरण्टको रोहितकत्वचश्च तावञ्च शिगुर्दशमूलकं च । पलानि त्रिंशत्खलु देवदारोःक्षुद्रा च तुल्या सुरदारुणाच॥३२५ दर्भस्य मूलानि पलानि पञ्च हिंसातरोत्रीणि च कण्टकार्याः । राजादनस्यापि पलानि सप्त शतावरीमूलपलत्रयं च ॥३२६॥ तत्तुल्यकाश्मर्यकमर्जुनश्च शृङ्गी शतावा गजपिप्पली च । बलाशटीनागबलाकरञ्जनायन्तिकाकेबुकमेवशृङ्गयः ॥ ३२७ ॥ कुष्ठं च वासासितकर्बुकं च विडङ्गकृष्णातिविपाश्च जीरम् । चव्यं च रास्नोत्पलसारिवा च स्यात्कौटजश्वाऽप्यथ दीप्यकं च ।। वातारिष्टाहरनार्यतिक्तं रक्ताऽमृता तेजनीवल्कलं च । सव्याधिधाता हपुषा च भृङ्गी प्रत्येकमेषां हि पलद्वयं तु ३२९ पचेजलद्रोणचतुष्टये च तत्पादशेषे पलपट्शतं च । क्षिपेगुडं माक्षिकघातकीनां पलानि त्रिंशत्सकलं पुनस्तत्३३० निधापयेन्मांस्यगुरुमधूपिते भाण्डे ततः कुङ्कमचन्दनद्वयम् । पलं क्षिपेद्वै कतकं निशाकरं लवङ्गमाकलकवंशरोचनम् ३३१ भागी सुराष्ट्री तगरं कबाब जातीफलं पत्रकजातिपन्यो । लोहं चतुर्जातकवालकं च प्रत्येकमेषां हि पलं विनिक्षिपेत् ३३२

·प्रयोगखण्डः
मासं निधेयो यवमध्यतस्तु पेयो यथाव्याधिवलं समीक्ष्य ।
प्लीहोदरं विद्रधिगुल्मकासं श्वासं तथा रक्तविकाराहिके॥३३३॥
शुलामवाताचुदपाण्डुरोगं कुष्ठं तथा छर्दिमरोचकं च ।
शार्फतथाऽऽध्मानभगन्दरं च शुक्राश्मरी ग्रन्थिमनेकभेदमु३३४
शोपापतानार्दितपक्षघातसन्धिग्रहातीश्च हलीमकं च ।
निहन्ति वन्ध्यासुतदोऽथ दृष्यः माणदोऽयं वरुणासवो हि
पित्तानिल श्लेष्मरुजापहश्च वैतालरक्षोग्रहभीतिहन्ता ।
ग्रन्थान्समालोक्य चिकित्सकानां हिताय नूनं कथितो मया हि
प्लीहरोगे रोहीतकासवः।
रोहीतकात्तुलामेकां चतुणेऽम्भसः पचेत् ।
द्रोणशेषे रसे तस्मिन् पूते शीते प्रदापयेत् ।। ३३७ ॥
पलाान खलु धातक्याः षोडश द्विशतं गुडात् ।
पलं पृथक् त्रिजातस्य पञ्चकोलपलं तथा ॥ ३३८ ॥
चूर्णीकृतं क्षिपेत्सर्व घृतलिप्ते तु भाजने ।
पक्षादूर्ध्व पिवेच्चापि ततो मात्रां यथावलम् ॥ ३३९ ॥
प्लीहं प्लीहोदरं चैव प्लीहशूलं तथैव च ।
हृच्छूलं पार्श्वशूलं च तथा सर्वमरोचकम् ॥ ३४० ॥
हन्ति विबन्धशूलं च पाण्डुरोगं सकामलम् ।
नाशयेच्छर्यतीसारं ज्वरं जीर्ण तथैव च ॥ ३४१॥
रोहितकासवो ह्येष प्लीहं च शमयेवम् ।
गण्डीरासवः ।
जातसारं तु गण्डीरं सपुष्पं परिशोषयेत् ॥ ३४२ ॥
खण्डशः क्षोदितं कृत्वा तस्य पञ्चाढकं पचेत् ।
त्रींश्चैव त्रिफलामस्थान् दशमूलीतुलां तथा ॥ ३४३ ।।
दद्यात्कुटजवल्कस्य पलानां पञ्चविंशतिम् ।
इन्द्रयवं सभल्लातं विडङ्ग घनमेव च ॥ ३४४ ॥
अर्धप्रस्थसम भागानेकैकस्य समावपेत् ।
पाठा मधुरसा दन्ती पनन्था चित्रकस्तथा ॥ ३४५ ॥

·गदनिग्रहः ।
[आसवाधिकारः
एषां दशपलान् भागान्मृद्रीकायास्तथाऽऽडकम् ।
दशद्रोणेषु तोयस्य पचेद्विद्रोणशेषितम् ॥ ३४६ ॥
पूते तस्मिन्कषाये तु गुडस्यैकां तुलां क्षिपेत् ।
तथा तु शोधितस्यापि, शुभे भाण्डे निधापयेत्।।३४७॥
द्वौ प्रस्थौ मधुनश्चैव द्वावयोरजसस्तथा ।
अर्धप्रस्थो विडङ्गानां कुडवो मरिचस्य च ॥ ३४८ ।।
एतयोः मूक्ष्मचूर्णानि प्रतिवापार्थमाहरेत् ।
चूर्ण मरीचकानां च मधुना सह योजयेत् ।। ३४९ ।।
कर्तव्यो भाण्डलेपस्तु समासिच्य निधापयेत् ।
एष मासस्थितः पेयो यथाव्याधिबलावलम् ॥ ३५० ।।
गण्डीरारिष्ट इत्येष व्यासतः परिकीर्तितः।
एष शोषान् प्रमेहांश्च गुल्मांश्च जठरााण च ॥ ३५१ ॥
क्रिमिकुष्ठानि वर्मानि प्लीहाासि भगन्दरम् ।
श्वयथून् पाण्डुरोगांश्च ग्रहणीदोषमेव च ॥ ३५२ ।।
ग्रन्थींश्च गलगण्डं च गण्डमालां तथैव च।
विषमज्वरकासाथ विद्रधीन् बातशोणितम् ।
अरिष्टः शमयत्याशु युधि शक्र इवासुरान् ।। ३५३ ॥
प्लीहरोगे रोहीतकासत्रः।
तुलाद्वयं रोहितमूलकानां द्विद्रोणमात्रेण जलेन पक्त्वा ।
क्षेप्यं गुडस्य द्विशतं पलानामष्टादश स्युत्रिफलापलानि ३५४
लवङ्गजातीफलधातकीनां पलानि लोहस्य पडेव दद्यात् ।
देयं चतुर्जातकपञ्चकोलं पृथक पृथक् पञ्चपलं तथैव ॥३५५॥
गुल्मज्वरारोचकहृद्विकारभगन्दरप्लीहनिपीडितानाम् ।
रक्तामयश्वासनिपीडितानां सदाऽऽसवोऽयं विधिनायोज्य:५६
योगराजासवः
द्राक्षायाः शर्करायाश्च गुडस्य च पृथक् पृथक् ।
पलानि दश कार्याणि पथ्यापलचतुष्टयम् ॥ ३५७ ॥

·प्रयोगखण्ड:
२३९
लवङ्गबदरीसर्जार्जुनानां तु त्वचस्तथा ।
पलं पलं पृथग्ग्राह्य देवदारुपलं तथा ॥ ३५८ ।।
चित्रकस्य च लोधस्य पिप्पलीमूलकस्य च ।
धातकीकुसुमानां च तद्रद्देयं पलं पलम् ॥ ३५९ ।।
तथा पूगफलानां तु कषायाणां पलं मतम् ।
मजिष्ठायाः पले द्वे तु काथ्यसंज्ञानि तानि च ।। ३६०
लवङ्गकलिकाजातीपत्रैलानागकेशरम् ।
मरीचपिप्पलीशुण्ठीत्वमांसीचच्यमुस्तकम् ।। ३६१ ।।
कुष्ठं जातीफलं ग्रन्थिपूर्ण स्नुक कटुरोहिणी।
एषां पलं पलं ग्राह्यं तज्ज्ञेयं चूर्णसंज्ञितम् ॥ ३६२ ।।
काथ्यद्रव्यात्ततः सम्यग्जलमष्टगुणं क्षिपेत् ।
कार्थ तदुदके कुर्यादर्धभागावशोपितम् ।। ३६३ ।।
तत्काथं वस्त्रपूर्ततु भाण्डेऽन्यस्मिन्मनोहरे ।
कृत्वाऽत्र प्रक्षिपचूर्ण तद्भाण्डं धान्यराशिगम् ॥३६।।
कृत्वा सप्तदिनं शीते काले चोष्णमये तथा ।
यावधिनानि त्रीणि स्युः पश्चाद्भाण्ई समुद्धरेत् ॥३६५।।
पुनस्तद्वस्त्रपूतं तु भाण्डे कपूरवासिते ।
निक्षिप्य सेवयेलातः पलमात्रोफ्लक्षितम् ।। ३६६ ।।
स दत्तो वातपित्तन्नो दीपनो रक्तरोगनुत् ।
योगराज इति ख्यात आसवोऽयं गुणोत्तरः ।। ३६७ ॥
अशोरोगे पील्वासवः ।
मूर्वाखर्जूरपाठानिलरिपुमधुकं कच्छुरा हारहूरा
कोलत्वग्वैतसाम्लं दहनमिशिकणाकृष्ण विश्वालवङ्गम् ॥
त्वग्लोध्रादाडिमाच पलमितमिति पृथक् दन्तिमूलेन युक्त
पीलंद्रोणे द्विपक्षं गुडपलशतयुक् धान्यराशौ निदध्यात् ३६८
अर्श: प्लीहं च गुल्मं जठरगदमथो नाशयेच्चाग्निमाचं
कुर्याचाग्निं प्रदीप्तं प्रबलबलयुतं पीलुसंज्ञासवोऽयम् ॥ ३६९ ।।
१ पालुद्राणे इति पीलुरसद्रोणे इत्यर्थः ।

·गदनिग्रहः।
[आसवाधिकारः
प्रमेहे मध्वासकः ।
विशालातिविषाभार्गीकुष्ठमुस्ताप्रियङ्गवः ।
विडङ्गत्रिफलाकृष्णाचव्यग्रन्थिकदीप्यकाः ॥ ३७७ !!
अक्षांशान् सलिलद्रोणे पक्त्वा पादावशोषिते ।
दत्त्वा क्षौद्रं तदर्धं हि स्निग्धे भाण्डे निधापयेत् ।
एष मध्वासवो हन्ति मेहं द्विपलयोजितः ॥ ३७१ ।।
लोहासवः।
फलत्रिकं निम्बपटोलमुस्तापाठामृताचित्रकचन्दनं च ।
वेलं समेङ्गा च मधूकसारक—रवासाविताहरिद्राः ॥ ३७२ ।।
दुरालभापर्पटकण्टकारीशक्राशनं यासकचर्मरङ्गे।
शशाङ्कलेखाकपिकच्छुमूलं मेथी च विल्वं कुटजश्च तिक्ता३७३
त्रायन्तिका पुष्करकस्य मूलं पलैकमानानि महौषधानि ।
पाष्टिः पलानां खदिरस्य सारो बयोरजः स्यात्पलयुग्ममानम् ।।
स्यालोहकिटं च तुलापमाणं तत्पञ्चकं केबुकजीवनीयम् ।
प्रक्षिप्य भाण्डे शशियुग्मघत्रान् सूर्यातपे स्थाप्य ततस्तु योज्य:
लोहासवोऽयं भिषजोपदिष्टः सर्वोत्तमो रोगविनाशहेतुः॥३७५
।
इति श्रीशोढलग्रथिते गदनिग्रहे षष्ठ आसवाधिकारः संपूर्णः ।
समाप्तश्चायं प्रथमः प्रयोगखण्डः ।
१ समझा मजिष्ठा।

·स्नेहचूर्णगुटीलेहासवानां परिभाषा । अत्र गदनिग्रहे वैद्यवरसोढलेन घृतादिसाधनपरिभाषा नोक्ता, अतोऽध्येतॄणां सौकर्यार्थ मया संक्षण परिभाषा निर्दिश्यते । तत्र पूर्व मानपरिभाषेव ज्ञेया भवति । अतः सोच्यत- न मानेन विना युक्तिव्याणां जायते क्वचित् । अतः प्रयोग- कार्यार्थ मानमत्रोच्यते मया ॥ यवोऽटसर्षपैः प्रोक्तो गुआ स्यात्त- चतुष्टयम षड्भिस्तु रक्तिकाभिः स्यान्माषको हेमधान्धको । मार- निः शामः स्याद्धरणं तन्निगद्यते । टङ्कः स एव कथितस्तन्यं कोल उच्यते ॥ क्षुद्रको वटकश्चैव द्रक्षणः स निगद्यते । कोलद्वयं च कर्मः स्यात्स प्रोक्तः पाणिमानिका ॥ अक्षः पिचुः पाणितलं विञ्चित्पाणिश्च तिन्दुकस् । विडालपदकं चैव तथा घोडाशिका मता ॥ कथ्यो हंसपद अवर्ण कवडग्रहः । उदुम्बरं च पर्यायः कर्ष एव निगद्यते ॥ स्यात्काभ्यामर्थपलं शुक्तिराष्टमिका तथा । शुक्तिभ्यां च पलं लुधिरानं चतुर्थिका ॥ यकुञ्चः षोडशी बिल्वं पलमेवान कीर्त्यते । पलाभ्यो प्रस्तृतिया प्रमृतश्च निग- द्यते । अतृतिभ्यालि: स्यात्कुडवोऽर्धशरावकः । अष्टमानं च स शेयः, कुडवाभ्यां च मानिका । शवोऽष्टपलं तज्ज्ञयमत्र विचक्षणैः । शरावाभ्यां भवेत्प्रस्थश्चतु प्रस्थैस्तथाऽऽडकम् ।। भाजनं कंल्याने च चतुःषष्टिपलं स्मृतम् । चतुर्मिराठोंगा कलशो नल्वयोऽर्मणः ॥ उन्मानं च घटो राशिद्रोणपर्यायलंकाः । द्रोणाभ्यां सूर्पकुम्भौ च चम्पष्टिकरावकः ॥ सूर्याभ्यां ज भने- द्रोणी वहो गोणी च सा स्मृता । द्रोणीचतुष्टयं खारी कथिता सूक्ष्मबुद्धितिः ॥ चतुःसहखपलिका षण्णवत्यधिका च झा । पलानां द्विसहसंच भार एकः प्रकीर्तितः ॥ तुला पलातं ज्ञेयं सर्वत्रैष विनिश्चयः । माषटङ्काक्षबिल्वानि कुडवः प्रस्थ आढकम । राशिोणिः खारिकेति यथोत्तरचतुर्गुणाः ॥ युक्तिः योजना, कर्तव्यविधिरिति यावत् । यवेत्यादि अत्र परमाग्वादिनाना- कथनं तु तेषां चिकित्सायामनुप्रयोगादेव । सर्षपोऽत्र गौरसर्षपः । तैरटभिरेको यवः । यजोत्र निस्तुषो ग्राह्यः । चतुर्भियरेका गुजा, सा चात्र रक्ता ज्ञेया । षभिः रक्तगुजाभिरेको भाषकः । अयं च सुवर्णमाषक इति सुश्रुतादौ प्रसिद्धः। चतुर्भिषिकरेकः शाणः । द्वाभ्यां शाणाभ्यामेक: कोलः । द्वाभ्यां , ·. भाषायां व्यवहारः, कोलाभ्यां चैकः कर्षः। स च संप्रति भारतवर्षे प्रचलितरूप्यकाख्यव्यावहारिक. द्रव्यपरिमितः । अतो माषशाणकोला यथाक्रमं एकःणक-आणकचतुष्टय-अर्धरूप्यक- (रू०४८, रू० -1, रू. -II,) परिमिता ज्ञेयाः । ( शरावस्य 'शेर' इति नाना द्रोणस्य च मण' इति नाना ।) अन्यत्स्पष्टम् । शुष्काणां स्यादिदं मानं द्विगुणं तद्रवाईयोः । न द्वैगुण्यं तुला- माने पलोलेखागते तथा ॥ शुष्कद्रव्येषु यन्मानमार्द्रस्य द्विगुणं हि तत् । शुष्कस्य गुरुतीक्ष्णत्वं तस्मादध प्रयोजयेत् ॥ शुष्कं नवीनं यगव्यं योज्यं सकलकर्मसु । आई च द्विगुणं दद्यादेष सर्वत्र निश्चयः॥ यत्र प्रयोगे यव्यं शुष्कमुपयुज्यते तस्य यावन्मानं लिखितं तावन्मितमेव तद्ग्राह्य; तदेव यद्यामु युज्यते तदोक्तमानापेक्षया द्विगुगं प्राह्य; यच्च द्रव्यं क्षीर- तोयादिकं द्रवमेवोपयुज्यते तदप्युक्तमानापेक्षया द्विगुणं ग्रार्थ; एतच्च दवाईया गुण्यं रक्तिकादो कुडवादौ च सर्वत्रैव ज्ञेय; परं यत्र तुलामानं यत्र वा पलशब्देन मानो- लेख: यथा- रोहितकत्वचः श्रेष्ठात्पलानां पञ्चविंशतिः' इत्यादी तत्र तु द्रवाई योद्वैगुण्यं न कार्यम् । यत्तु "गुञ्जादिमानमारभ्य यावत्स्यात्कुडवस्थितिः। द्रवाद- शुष्करव्याणां तावन्मानं समं मतम् ॥ मस्थादिमानमारभ्य द्विगुण तद्रवायोः इति तत्तु न प्रमाण, युक्तिविरोधाचरकसुश्रुतविरोवाच । येषां तु द्रव्याणामार्द्रतायामेव नियमतः प्रयोगो न शुष्कतायां, तेषामाणां द्वैगुण्यं न कार्य; आर्द्रतायामेवैवामुपयोगस्तु तदवस्थायामेवैषामुत्कृष्टवीर्यत्वात् । तानि च यथा- गुडूचा कुटजो वाला कुष्माण्डं च शतावरी । अश्वगन्धा- सहचरौ शतपुष्पा प्रसारणी ॥ प्रयोक्तच्या सदैवार्दा द्विगुणं नैव कारयेत्-" इति । अन्यच्च " वासानिम्बपटोलकेतकिबलाकुष्मा- ण्डकेन्दीवरीवर्षाभूकुटजाश्वगन्धसहितास्ताः पूतिगन्धाऽमृता । मांसं नागबला सहाचरपुरौ हिङ्ग्वाके नित्यशो ग्राह्यास्तत्क्षण- मेव न द्विगुणिता ये चक्षुजाता घना:"-इति । अथ भेषजादिग्रहणसंकेतः-लवणं सैन्धवं प्रोक्तं चन्दनं रक्तचन्द- नम् । चूर्णलेहासवस्नेहाः साध्या धवलचन्दनैः ॥ कषायलेपयोः प्रायो युज्यते रक्तचन्दनम् । पयःसर्पिःप्रयोगेषु गव्यमेव हि गृह्यते ॥ शकद्रसो गोमयकं मूत्र गोमूत्रमुच्यते । सिद्धार्थः सर्वपे ग्राह्य उत्पले नीलमुत्पलम् ॥ कालेऽनुक्के प्रभातं स्यादङ्गेऽनुक्के जटा भवेत् । भागेऽनुक्ते च साम्यं स्यात् पात्रेऽनुक्ते च भृन्मयम् ॥ देवेऽनुक्ते जलं ग्राह्यं तैलेऽनुक्ते तिलोद्भवम् । एकमप्यौषधं योगे ·MANHARE ३ यस्मिन्यत्पुनरुच्यते ॥ मानतो द्विगुणं ग्राह्यं तद्रव्यं तत्वदर्शिभिः व्याधेरयुक्तं यद्रव्यं गणोक्तमपि तत्त्यजेत् ॥ अनुक्तमपि युक्तं यद्यो- जयेत्तत्र तद्बुधः । कदाचिद्रव्यमेकं हि यदि योगे न लभ्यते ॥तत्त- द्गुणयुतं द्रव्यं परिवर्तन गृह्यते । द्रव्याभावे तु तत्तुन्य द्रध्यमेव प्रदीयते । न्यग्रोधादेस्त्वचो ग्राह्या सारः स्याद्वीजकादितः । तालीसादेच पत्राणि फलं स्थात्रिफलादितः।। धातक्यादेश्च पुष्पाणि स्तुह्यादेः क्षीरमाहरेत् । महान्ति यानि मूलानि काठग गियानि च ।। तेषां तु वन्कलं प्राचं सूक्षमूलानि कृत्नतः । जाङ्गलानां वयःस्थानां चर्मरोमन बादिकम् ॥ क्षीरसूत्रपुरीषाणि जीर्णाहारे लु ग्राहयेत् । चतुष्पात्सु स्त्रियः श्रेयाः पुमांसो विदगेषु च ॥ वलीक- कुत्सितानूपश्मशानोवरमार्गजाः । जन्नुवतिहमध्याता नौवध्यः कार्यसायिकाः। शरद्यखिलकार्यार्थ ग्राह्यं सरसमापधम् । विरे- कवमनार्थ च वसन्तान्त समाहरेत् ॥ अथ स्नेहपाकपरिभाषा-अन्नाह सुश्रुतः,-"स्नेहाचतुर्गुणो द्रवः, चतुर्थाशो भेषजझल्कः, तदैकस्य संमृज्य विपदित्येव स्नेहपाक- कल्पः । भवति चात्र-लेहमेषजतोयानांप्रमाणं यत्र नंरितम् । तत्रायं विधिरास्थेयो निर्दिष्ट तत्तदेव तु” इति । नेहाच्चतुर्युगो द्रव इति वचनं एकद्वित्रिवेषु चतुर्गुणत्यन्यूने स्नेहस. धननिषेधार्थ, नतु पञ्चप्रभृतिद्रवेषु चतुर्गुणाधिक्य प्रतिषेत्रार्थ, जेन यत्रेकेन द्रवेण पाकातत्रै केनैव चातु, यत्र द्वाभ्यां द्रवाभ्यां स्ने इपान्तत्र स्नेहद्विगुगाभ्यां ताभ्यां बातु यं, यत्र निभिः स्नेहपाकस्तत्र त्रिभिः निलितश्चातुर्गुय, यत्र तु चतुर्भिद्रौः स्नेहपाकस्तत्र स्नेह समैश्चतुर्मिश्चातुर्गुज्यामिति । यत्र तु पञ्चप्रभृतीनि द्रवाणि तत्र तु सर्वाणि स्नेह- समान्येव माद्याणि । तत्र क्षरे विशेष:-,यत्र वान्तर लोकं तत्र क्षीर चतुर्गुणम् । द्रवान्तरप्रयोगे तु क्षीरं स्नहसमं मतम् इति । अस्या- यमर्थः-~-यत्र केवलेन क्षौरेणेव पाकस्तन क्षारमेव चतुर्युग दत्त्वा स्नेहः साध. नायः । यत्र तु एकद्वन्तरयुतेन क्षीरेण पाकस्तत्र क्षीर स्नेहसमं द्रवन्तरं च स्नेहत्रिगुणमिति मिलित्वा नहचतुर्गुणन द्रवेण पाकः, यत्र च द्रवान्तरद्वययुतेन क्षीरेण पाकस्तत्र क्षीरं स्नेहसमं द्रवान्तरद्वय च स्ने सामिति मिलित्वा स्नेहचतु- गुणेन द्रवेण पाकः, यत्र द्रवान्तरत्रययुतेन क्षीरेण पाकस्तत्र क्षीरं द्रवान्तरत्रयं च स्नेहसमनिति प्रत्येक मिलितेश्चनुगुगैः स्नेहाकः । तदूध चतुःप्रभृतिद्रवान्नरयोगे क्षीरं द्रवानरं च प्रत्येक स्नेहसमं दत्त्वा पाको निष्पादनोयः। अथ के कमानाबाद:- "वृष दिकुपुमैः कतकर्यत्रोक्तं स्नेहसाधनम् । कल्काव्यत्वातु पादार्ध तत्र कल्कं प्रदापयेत्” इति । यत्र स्नेहे कलको नोक्तस्तत्र केवलेन द्रवेणैव .

·४ " चतुर्गुणेन स्नेहसाधनम् । यदुक्तं-" अकल्कः खलु यः स्नेहः स साध्यः केवले द्रवे" इति । यत्र योगे द्रव्यगण एव निर्दिष्टः काथो वा कल्को वा न निर्दिष्टस्तस्मिन्ननिर्देशे तस्माद्रव्यगणाकल्ककाथाबुभावपि प्रयोजयेत् । यदुक्तं सुश्रुते----" कल्कवाथावनिर्देशे गणातस्मात्प्रयोजयेत्” इति । अत्र च गणशब्दो गणसंज्ञया यो गणः पञ्चमूलादिरुक्तस्तन्मात्रे न विवक्षितः, किंतु निप्रभृतिद्रव्यसमहे विवक्षितः, गणात्तस्मादित्युक्तेः । एतेन यत्रैकेन द्रव्येण द्रव्य द्वयेन वा पाकस्तत्र कल्कनैव, यन्त्र तु त्रिप्रभृतिभिव्यैः पाकस्तत्र कथकल्काभ्या- मुभाभ्यामिति ज्ञेयम् । स्नेहसाधने काय कल्पनोक्ता सुश्रुनेन तत्र यथायोग त्वकात्रफलमूलादीनामातपपरिशोषितानां छेयानि खण्डशश्छेद- यित्वा भेधान्यणुशो भेदयित्वाम्बकुट्याट गुणेन पोडशगुणेन वाऽमसाऽभिषिच्य स्थाल्यां चतुर्मागावशिष्ट काथयित्वाऽपहरे- दित्येष कषायपाककल्पः” इति । अत्राटगुगतोयं मृद्वादिसंबाताभिप्रायेण दवद्वैगुण्येनैवोक्तम् । यदुक्तमन्यत्र-“दौ चतुर्गुणं देयं कठिनेऽष्टगुणं जलम् । कठिनात्कठिनं यच्च तत्र पोडशिकं जलम् ॥ मृदादौ द्रव्य- संघात मानानुक्ती चिकित्सकाः । मध्यस्योभयमागित्वादिच्छन्त्य- गुणं जलमिति । तथा--"काथ्यादष्ट गुणं वारि, पादस्थं स्थाञ्चतुर्गु- णम् । स्नेहात्, नेहसमं क्षीर, कलकत्तु नेहपादिकः । चतुर्गुण त्वष्टगुणं द्रवद्वैगुण्यतो भवेत्इति । यत्र बाध्यद्रव्यमानमल्पप्रष्टगुणे तो हाथकर स्नेहचतुर्गुणः काथो न भवति तत्रोक्तमानेन बाध्यद्रव्यं गृहीत्वा षोडशगुण तोये काथायित्वा पादशेष स्ने चतुर्गणं कुप्रदित्यभिप्रायेणोक्तं षोडश- गुणेन वाऽम्भसाऽभिषिच्येति । " अथवा तनोदकद्रोणे स्वपनापूलादीनां तुलामावाप्य चतुर्भागावशिष्टमपहरेदित्येष कमायाकल्यः । तुलाद्रव्ये जलद्रोणो द्रोणे द्रव्यातलाउम्भसि । ततः पल शते द्रव्ये जलद्रोणोऽपि चेष्यते ॥" यत्र तुलाद्रव्यं जले पचेदियुक्तं परं जलप्रमाणं नोक्तं, तत्र द्रोणमित जलं प्राय; यत्र तु द्रोणनिते जले द्रव्यं पचेदित्युक्तं परं द्रव्यप्रमाणं नोक्तं, तत्र द्रव्यं तुलाप्रमाणं प्राह्यमिति भावः । यत्र कियत्प्रमाणः स्नेहः साध्य इति नोक्तं तत्र प्रस्थप्रमाणः स्नेहः साधनीयः; तथाच ' अनिर्दिष्ट- प्रमाणानां स्नेहानां प्रस्थ इष्यते' इति । स्नेहपाककालनियमः-लेहान् विपाव विरामयेनु क्षीरे द्विरान स्वरसे त्रिरात्रम् । कल्के कषायेषु च पञ्चरात्र दधन्यारनाल पुनरे- करानम् ॥ अस्यायमर्थ:-क्षीरादिद्रवाणि कल्क चैकध्यं सूज्य विपचत् । तत्र, क्षार कल्कश्च यत्र तत्रैकध्य द्वयं संसृज्य पश्वा द्विरात्रं विश्राम येत्; स्वरस: कल्कश्च यत्र तत्रैकय द्वयं संसृज्य पक्त्वा त्रिरात्रं विश्रामयेत्, यत्र केवल ·। - कर कस्तत्र कल्कं चतुर्गुणं जलं च संसृज्य पक्त्वा पञ्चरात्र विरामयेत्; यन्त्र कषायः कल्कश्च तत्रैकध्यं द्वयं संघज्य पक्त्वा पञ्चरात्रं विरामयेत्; यत्र दधि कहकश्च तत्रै. कध्यं इय संमृज्य पक्त्वा एकरानं विश्रामयेत्, यत्र आरनालः कल्कश्च तत्रैकध्य द्वयं संसृज्य पक्त्वा एकरानं विरामयेत् अत्र दधिशब्दस्तकस्य, आरनालशब्दश्च सुरादीनां संधानविशेषाणां मूत्रादीनां च उपलक्षणम् । यत्र कल्कश्च क्षीरादीनां द्विध्यादिकानि द्रवाणि च तत्र कल्क गर्ने दत्त्वा तत्तत् क्षीरादिकं प्रत्येकं दत्त्वा संसृज्य पक्त्वा स्वस्वोक्तकाल विरामयेत्, यथा-क्षारे द्विरात्रं, स्वरसे त्रिरात्रं, कषाये पञ्चरात्रं, दन्ये करात्रं, आरनाले चैकरानामिति । एतच्च विशेषेण गुणा- घानार्थम् । उक्तं हि-ततैलगुडादीश्च नैकाहादवतारयेत् । ड्यूषि- तास्तु प्रकुर्वन्ति विशेषेण गुणान् यतः"--इति । विरामरावान्यूनत्वे तु विशेषेण गुणाधानाभावमात्रं नतु स्नेहपाकासिद्धिः, अधिक च न दोषः । सिद्ध स्नेहं वस्त्रादालयित्वोपयुज्यात् । तत्र मृदुपाक द्रवसद्भावास्किट सर्वथा न पीडनीय; मध्यमे मनाक पीडनीय, द्राभावात्; खरे तु यथेचं पीडनीय, द्रब- रहितत्त्वात् । मध्यपाकस्तु सर्वच प्रशस्तः । यदुक्तं,--वरं पाको दुः कार्य: मेहादीनां न वै खः । स पूर्ण वीर्यमादत्ते तजाहात्ति खरः पुनः'। अथ स्नेहषाकविज्ञानम् । अत्राह सुश्रुतः--अत ऊर्च स्नेहपाशकामु. पदेख्यामः। स च विविधः । तद्यथा--वृदुः, अध्यः, खरः, इति । तत्र स्नेहौषधिविवेकानं यत्र भेषज स मृदुः, मधूच्छिष्टभिव विशदमपिलेपि च यत्र भेषजं स मध्यमः, कृष्णमवलीपद्विाई विकणं च मन मेषजल खर इति । अत ऊर्व दग्धतेहो भवति, तं पुनः साधु साधयेत् । तत्र पालाभ्यवहारयोः नयाभ्य- अनयोर्मध्यमः, बस्तिकर्णपूरणयोस्तु खर इति । अवतश्चान-- शब्दस्योपरी प्राप्ते फेनस्थोपर तथा गन्धवोरलादीनां संपत्ती लिद्धिमादिशेत् ॥ तस्यैवं विपक्कस्य जानीयात्कुशलो भिषक् । फेनोऽतिमा तैलस्य शेष घृतवदादिशेत् ।। इति ।। अथ चूर्ण परिभाश-अत्यन्तशुष्क यद्गव्यं मुशिष्ट वसामालितम् । तत् स्यानू रजः क्षोदत्तन्मात्रा संमिता ॥ चणे गुडः समो देयः शर्करा द्विगुणा भवेत् । चूर्णेषु अर्जितं हिङ्गु देयं लोकेद- कद्भवेत् ।। लिवर्ण वैः सर्वधूतार्किगुमोन्मितः। पिबच्चतु- गुणैरेव चूर्णमालोडितं वैः ॥ चूणविधाने द्विविधः प्रचारो दृश्यते वृद्ध- वैद्यानाम् । तत्रैके द्वियादिद्रव्यनिष्पाद्ये चूर्णप्रयोगे प्रत्येक द्रव्य संचूर्ण्य वस्त्रगालित कृत्वा ततो यथोक्तमानेन गृहीत्वा एकीकृत्य प्रयुञ्जन्ति; अपरे तु सर्वाण्यपि द्रव्याणि यथोक्तमानानि संगृह्य एकध्यं संचूर्ण्य वस्त्रगालितं कृत्वा व्यवहरन्ति ।

·। ६ बहुषु प्रयोगषु चूर्ण जम्बीरार्द्रकादीनां रसैर्भावयेदित्युक्तं, तत्र यस्य भावना देया तस्य यदि स्वरस उपलभ्यते तदा स्वरसेनैव भावयेत्, यदा तु स्वरसो नोपलभ्येत तदा “भाव्यद्रव्यसम काथ्यं काथ्यादष्टगुगं जलम् । अष्टां- शशेषितः काथो भाग्यानां तेल भावना--" इति परिभाषया क्वार्थ निष्पाद्य तेनैव भावयेत् । भावनाविधिस्तु- "द्रवेण यावता सम्यक चूर्ण सर्व प्लुतं भवेत् । भावनायाः प्रमाणं तु । प्रोक भिषग्वरैः ॥ दिवा दिवाऽऽतपे शुष्कं रात्रौ रात्री निवासयेत् । शुष्कं चूर्णीकृतं द्रव्यं यथोक भावनानिधिः” इति । यथोक्तं भावनाविधिरिति सप्तवारं त्रिवारमेकवारं वा यावद्वारं भावनोक्ता तावद्वारं भावयेदित्यर्थः । अनुक्ते तु सप्तवारं भावयन्ति वृद्धवैद्याः। गुटिकापरिभाषा--वटकाश्चाथ कथ्यन्ते तन्नम गुटिका बटो। मोदको वरकः पिण्डी गुण्डी पर्तिस्तथोच्यते ।। लेहवत्साध्यते वह्नौ गुडा वा शर्कराऽथवा । गुगुलुवा, क्षिपेत्तत्र चूर्ण तन्निमिता वटी । कुर्यादवहिसिद्धन क्वचिगुग्गुलुना वटीम् । द्रवेग मधुना वाऽपि गुटिका कारद्रुधः ॥ यथा लेहाथै गुडादकं साध्यते तथैवात्र गुडः शर्करा गुग्गुलुर्वा पक्तव्यः । पाके सति चूर्ण प्रक्षिप्य वटकान् कुर्मादिति भावः । गुडपाकलक्षणं तु गदनिग्रह एव प्रोक्तम् (प्रयोगखण्ड पृ. १४७ ) । गुडबद्गुग्गुलोः पाकः सबन्यस्तु विशेषतः । मण्डूराणां च सर्वेषां पाको यं परिकीर्तितः ।। पक्षारमाह-कचिदिति; न सवत्र । अदिसिद्धेन कुहितेन गुग्गुलुना वटकाः कायाः । अथा वेग तोयक्षीर:दिना, वा मधुना क्षौ- देण सप्लाव्य संमद्ये वटिकां कारयेत् । टिकायां गुडशगदीनां मान-सिता चगंगा देया स्टीयु विगुतो गुडः । चपूर्णसाः कार्यों गुग्गुमधु तत्समम् । द्रवं च द्विगुगं देयं मोदकेषु भिषग्वरैः ।। एतच्च शर्केरादीनां मानमनुक्तप्रमाणेषु प्रयोगेषु ज्ञेयम् । अवलेहपा भाषा--काथा दोनां पुनःपाकाद्धनत्वं सा रसकिया। सोऽवलेहश्च लेहश्च तन्मात्रा स्यात्पलोन्मिता ॥ अनु के सितादीनां चतुर्गमं दद्यादिति सर्वत्र निश्चयः ॥ द्रवमिति क्ष द्रवृतादिकम् । चतुर्थी खलु निष्पाद्यते लेहः । तत्र प्रथमः दाादिद्रव्याणां सामान्यक्काथपरिभाषया क्वार्थ निष्पाद्य तं पुनर्वस्त्रगालिनं यावद्धनं भवेत्ताव या नियन, विशेषतो 'रसक्रिया' इति नाना प्रसिद्धिः । तथाहि-"गृहीत्वा कायकल्पेन काथं पूतं पुनः पुनः। काययेत्काणिताकारमेषा प्रक्ता रसक्रिया" इति । द्वितीयस्तु क्व.थ्यव्याणि यथोक्तमानेन काथायित्वा तं कथं वस्त्रपूतं कृत्वा, तत्र शर्करादिकं प्रक्षिप्य पुनः पक्त्वा पाके सिद्धे चूर्ण प्रक्षिप्य निष्पाद्यते । क । तस्य ·.. तृतीयः केवलं शर्करादिकं जल पक्त्वा सिद्धे पाके चूर्णादिकं प्रक्षिप्य निष्पाद्यते । चतुर्थस्तु चूर्ण यथोक्तमानैः क्षौद्रघृतादिभिः सप्लाव्य निष्पाद्यते । अथ लेहादौ चूर्णप्रक्षेपविचार:-प्रायो न पाकचूर्णानां मूरिचूर्णस्य तेन हि । आसन्नपाके प्रक्षेपः स्वल्पस्य पाकमागते ॥ आसन्नपाक इति उपस्थि- तपाके नतु पाकमापने, तथा सति प्रचुरचूर्णस्य प्रवेशो न स्यादित्यर्थः । स्वल्पस्य चूर्णस्य पाकान्ते कदुष्णदशायां प्रक्षेप इति । पाकलक्षणं तु-सुपक्के तन्तु- मत्वं स्यादवलेहेऽप्सु मजनम् । स्थिरत्वं पीडिते मुद्रा गन्धवर्ण- रसोद्भवः ॥ तथा-रसो गन्धः शुभः पाक वर्तिः स्थावाढमर्दनात् ॥ इति । स्थिरत्वमिति निश्चलत्वम् । एतेन द्रवरहित इत्यर्थः । मुद्राऽत्र निन्नता । अथ आसवारिपरिभाषा--द्रवेषु चिरकालस्थं द्रव्यं यत्संहितं भवेत् । आसवारिष्टभेदैस्तत्पोच्यते भेषजोचितम् ॥ यदपकौषधाम्बुभ्यां सिद्धं मधं स आसवः । अरिष्टः काथसिद्धः स्यातन्मानं द्विपलो- न्मितम् ॥ अनुक्तमानारिष्टेषु द्रवद्रोणे गुडात्तुलाम् । क्षौद्रं दद्याद्गुडा- दध प्रक्षेपं दशमांशिकम् ॥ प्रक्षेपं पश्चादेयं द्रव्यं धातकी पुष्पादिकं, दशमां- शिकं गुडपरिमाणादित्यर्थः । क्वाथ्यद्रव्याणि द्राक्षादीनि यथोक्तमानले निष्काथ्य वस्त्रपूतं विधाय गुडादिकं धातकीकुसुमादिकं च यथोक्तमानेन प्रक्षिप्य घृतभावित इढे मृन्मये कुम्भे यावदधै प्रपूर्य कुम्भं शरावण पिधाय पक्षं मासं वा भूमा संस्थाप्य जातरसे उद्धृय वस्त्रगालितं कृत्वा उपयुञ्ज्यादित्यष्टिविधिः । मासव- करणे तु जलादौ द्रवे एव गुडादीनि प्रक्षिप्य संधानं, न क्वाथकरणम् । शेषं अरिष्टवत्। अथ भेषजमात्राविचार:-न्यून चेन्मात्रया द्रव्यं न व्याधीन् विनि- वर्तयत् । मात्रयाऽधिकया युक्तं जनयेच्चापदं परम् ॥ मात्राया नास्त्यवस्थानं दोषापनि बलं वयः । व्याधि द्रव्यं च कोठं च वीक्ष्य मात्रां प्रयोजयेत् ॥ तथाऽप्यल्पबुद्धीनामवबोधाय तत्र तत्र यथास्थूलं मात्रा- निर्देशः कृत इति ज्ञेयम् । संप्रति मनुष्याणां अल्पदेहबलवत्त्वात् प्राचीन ग्रन्थेषूक्त- मात्रापेक्षया पादप्रमाणा अर्धा वा मात्रा देया।

·No text on this page.

·७ आयुर्वेदीयग्रन्थमालायां प्रसिद्धीभूता ग्रन्थाः । गदनिग्रहः-श्रीसोढलवैद्यविरचितः । तस्य प्रयोगखण्डालक: प्रथमो भागः (द्वितीयं संस्करणं ) मूल्यं रूप्यकद्वयं; तस्यैव द्वितीयो भागः कायांच- कित्सा-शल्य-शालाक्य-भूततन्त्र-कौमारतन्त्र-रसायनतन्त्र-वाजीकरणतन्त्र-पञ्च- कर्मविध्याख्यनवखण्डात्मकः । मूल्य-सार्धरूप्यकचतुष्टयम् । रसरत्नाकरान्तर्गतश्चतुर्थो रसायनखण्ड:-श्रीनित्यनाथसिद्धविरचितः मूल्यं ८ आणकाः । आयुर्वेदप्रकाश:-श्रीमदुपाध्यायमाधवविरचितः । द्वितीयं संस्करणम् । मूल्यं रूप्यकद्वयम् । क्षेमकुतूहलम्-क्षेमशविरचितः पाकशास्त्रग्रन्थः । मूल्यं १२ आणकाः । रलभकाशसुधाकरः-श्रीयशोधरविरचितः तथा रतसंकेतकलिमा-- कायस्पचामुण्डन्धिरचिता । द्वितीयं संस्करणं; मूल्यं रूप्यकद्वयम् । एलपद्धतिः-श्रीविन्दुपण्डितविरचिता श्रीमहादवविरचितटीमासहिता; तथा लोहसर्वस्वम्-धी पुरेश्वरविरचितम् । मून्य-रूप्यकद्वयम् । पुस्तकमातिस्थानम्-वैद्य जादवनी त्रिकमनी आचार्य---- नं. १८ , होली चकला, फोर्ट, जगई. चरकसहिता-वैद्यरत्न कविराज गोगान्द्रनाथसेनीवरीचतचरकोपमा व्या- ख्यासहिना. सूत्रस्थानात्मकः प्रथमः खण्डः, मूल्य दशरूप्यकाः । निदान-विमा- न-शारीर-इन्द्रियस्थानात्मको द्वितीयः खण्डः, मूल्यं षड्प्यकाः । पुस्तकमाप्तिस्थानम् -वैद्यरत्न कविराज श्रीयोगीन्द्रनाथसेन एम. न० ३१. प्रसन्नकुमार टागोर स्ट्रीट, पाथुरिया घाट- कलकत्ता. अष्टाङ्गसंग्रहः ( वृद्धवाग्भटः) मूल्यं-द्वादशरूप्यकाः । पुस्तकमाप्तिस्थानम्-वैद्य कृष्णशास्त्री देवधर; प्रत्यक्षशारीरंम्-महामहोपाध्याय कविराज श्रीगणनाथसेनविरचितम्- प्रथमो भाग:-मूल्य रूप्यकपञ्चकम् सिद्धान्तनिदालम्-महामहोपाध्यायकविराजश्रीगणनाथसेनविरचितम् । प्रथमे भागः । मूल्यं रूप्यकद्वयम् । पुस्तकप्रतिस्थानम्-महामहोपाध्यायकषिराजश्रीगणनाथसेन- नं. ९४ प्रेस्ट्रीट, कलकत्ता. भेडलहिता-मूचं नवरूप्यकाः । पुस्तकप्राप्तिस्थानम्- Oriental Book Supplying Agency. Shukravar path. Poona YON লবঙ্গ,